Düraunt cha il tschaiver es utrò la tschinchevla stagiun, surpiglia la cha­tscha quella rolla in numerusas regiuns dal Grischun, impustüt in Engiadina. Nus ans inclegiains inandret: na mincha Engiadinais nun es ün chatscheder. Ma da tschella vart vela sainza dubi: l’Engiadina nu füss quella valleda cha nus cugnuoschains e stimains – sainza la chatscha. La chatsch’ota e la chatscha bassa sun üsits da vegl innò e medemmamaing instituziuns quasi ­sacrelas. L’ün u l’oter però as distanziescha da las metodas modernas e da la ­pratcha actuela. E qualchüns haun perfin s-chif da tuot que chi ho da chefer culla chatscha. La chatscha: ün tema dispüttaivel e plain emoziuns da la vart dals aderents e dals adversaris. Ma la dumanda saja permissa: nu cuorra minchün zieva qualchosa? Umauns da tuottas epocas e dimena eir ils contemporauns dad hozindi sun currieus e cuorran scu fin uossa zieva furtüna, sgürezza, success professiunel, sandet, bainesser e.u.i. Ils resultats as disferenzeschan bainschi. L’ün racoglia trofeas, l’oter fo naufragi in sias fadias. L’intera vita sumaglia ad üna chatscha. «Minchün sün sia senda, minchün cun sia menda, minchün in sieu möd, tuos vaun tscherchand lur böt». Uschè ­descriva ün sgrafit a Cha-­­mues-ch il destin umaun, congualand la vita indirectamaing cun üna chatscha. Aint immez quistas cha­tschas individuelas sto «il böt» chi colliescha a tuots. L’apostel Paulus as vezza a se svess eir scu ün chatscheder. El scriva avaunt duos millennis a la raspeda a Filippi: «Eau nun am fatsch l’illusiun ch’eau saja già uossa perfet e ch’eau saja rivo al böt. Ma eau ­cuor incunter al böt, per il tgnair ferm in maun, zieva cha Gesu Crist am tegna fermamaing in sieu possess.» (chapitel 3, vers 12, illa traducziun da Gion Gaudenz, La buna nouva). Remarchabel, profuond e curaschius es cha’l «cuorrer zieva» vain substituieu in quista versiun da la Bibgia cun «cuorrer incunter». Nus resentins dalum la differenza. La pointa dal «ir incunter» scu ün purtret metaforic es cha’l böt da quista chatscha nu fügia, dimpersè el as mouva vers a l’umaun. Il böt tschercha a l’umaun. E quel es medemmamaing subject ed oget da la chatscha. Chi chatscha insè a chi? – S’inclegia, il ­chatscheder aint il god es infa­tschendo cun üna ­chatscha chi’d es relevanta. La chüra da la natüra fo dabsögn. Ma la chatscha la pü granda ans porta ün purtret immensurabel: Dieu es in viedi e pi­glia in possess a sias creatüras. Quist ­chatscheder divin nu mazza ad üngün. Bgeraunz fo’l viv a quel chi’l inscuntra. Si’arma es be sieu pled. In quista poverted as zoppa la richezza. Nos muond suspira apparaintamaing suot problems da diversas sorts e drouva – cuntinuedamaing, ma surtuot in temps da crisa – in mincha pajais, in mincha regiun, in mincha cited, in mincha vschinauncha ed in mincha famiglia chatscheders umauns süls stizis dal chatscheder divin chi imprendan da sieus pleds e chi dvaintan lura üna benedicziun per lur ambiaint. In buocha d’luf! David Last è reverenda refurmà en Engiadin’Ota. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

In sanda saira, ils 8 october 2022, a partir da las 18.30 es la Chesa Planta Samedan avierta per fer la tras-cha. Tenor ün avis a las medias as conclüda il circul culturel cun sot e musica tradiziunela. Musica dal viv faun «Ils Tschavats» cun Bigna Guler vi da l’orgelet, Gian Max Salzgeber cun la trumbetta e’l gïun e Schimun Caratsch vi da l’accordeon e’l gïun. L’entreda es gratuita, la consümaziun al ‘bistro’ ad egen cuost. (cdm/fmr) Infurmaziuns ed annunzcha: info@chesaplanta.ch, 081 852 12 72

La Chesa Planta Samedan ho infurmo cha’l proget «Gö auditiv cun la scoula da radio klipp+klang» ho stuvieu gnir spusto per ün’eivna our da motivs organisatorics. Insè vess il proget gieu lö da gövgia, ils 13 october fin in sanda, ils 15 october. Da nouv ho il proget «Gö auditiv culla scoula da radio klipp+klang» lö da gövgia, ils 20 october 2022 fin sanda, ils 22 october 2022, mincha di da las 10.00 a las 16.00. Per l’annunzcha u dumandas sto a dispusiziun la bibliotecara Selina Bisaz: 081 852 52 68 ubain suot biblioteca@chesaplanta.ch. (cdm/fmr)

Cu s’ho sviluppeda la lingua rumauntscha in Engiadin’Ota? Es la giuventüna main sensibiliseda per la lingua scu pü bod? E s’ho verificho vairamaing il model da bilinguited a Samedan? Tschinch persunas piglian posiziun e quintan da lur impreschiuns. Il tenor es medem: A dess gnir discurrieu bger dapü rumauntsch. «Da mieu temp ans vargugnaivans da nossa lingua e cultura ‹purila›», quinta Martina Shuler-Fluor, mnedra da la Chesa Planta a Samedan ed anteriura promotura da lingua da la Lia Rumantscha in Engiadin’Ota. «Ils scolars rumauntschs dal Lyceum Alpinum vaivan eir dad ir a lecziuns supplementeras da ‹DSK Deutsch Sonderkurs›, nus Rumauntschas e Rumauntschs gnivans consideros scu üna classa inferiura», agiundsch’la. Sieu fazit: «Na simpel da’ns fer amer nossa lingua!» Eir il scriptur ed artist rumauntsch Göri Klainguti da Samedan so da quinter: «Avaunt 50 ans daiva bgera glieud in Engiadin’Ota chi vaiva üna aversiun cunter il rumauntsch e nu’s trupagiaivan da musser quella», quinta’l sün dumanda. Cha quels temps sajan sgüra e tschert passos, dischan tuots duos cun persvasiun. «Cha perfin ün magister dal gimnasi fess cun buna conscienza schnöss dal rumauntsch e da quels chi discuorran quista linuga nu’m possi hoz pü figürer», disch Klainguti. Consciaints dals avantags Per Ramona Barblan, promotura regiunela da la Lia Rumantscha, es il svilup dal rumauntsch in Engiadin’Ota da vschinauncha a vschinauncha different. «Tuot in tuot am pêra il svilup però vers il positiv», quint’la ed agiundscha, «hozindi as sun bgeras indigenas e bgers indigens scu eir persunas nouvarrivedas consciaintas dals grands avantags dal rumauntsch scu eir da la plurilinguited.» Cha las vschinaunchas e las sculas infurmeschan e sensibiliseschan activamaing per la lingua. Chi do eir üna spüerta vasta da progets per exaimpel per iffaunts da la prescoula e scoula, cuors da lingua e cuors intensivs per principiants ed eir persunas nouvarrivedas. «Eir la cultura rumauntscha viva – chantaduras e chantaduors, auturas ed autuors giuvens ed eir occurrenzas attractivas per promouver la cultura, scu per exaimpel il festival travers Zuoz, inrichescha la spüerta rumauntscha.» Ed ella nu voul schmancher tuot la digitalisaziun, chi pussibiltescha contacts eir dadour ils territoris tradiziunels. «Però tar tschertas vschinaunchas e tscherts servezzans publics do que auncha grand potenziel inua cha’l rumauntsch vess tenor ledscha da gnir resguardo ma vegn neglet», pretenda Barblan. Üna lingua exotica in sia patria Ün poïn oter vezza Rico Valär, professer da litteratura e cultura rumauntscha a l’Universited da Turich, il svilup dal rumauntsch in Engiadin’Ota: «Müdeda s’ho per me la ‹normalited› dal rumauntsch, in mia infanzia e giuventüna d’he resentieu il rumauntsch scu lingua üsiteda in Engiadin’Ota, hoz am pera il tudas-ch bger pü preschaint scu lingua dal minchadi, da discuorrer rumauntsch es in tschertas situaziuns bod exotic.» Valär declera, cha tenor la statistica vaiva dal 1980 ün quart da la populaziun d’Engiadin’Ota il rumauntsch scu lingua materna, ed hoz saregia que – sainza avair cifras concretas – be var ün quart chi discuorra rumauntsch, ma be ün deschevel chi ho il rumauntsch scu lingua principela. El loda ils grands sforzs cha diversas vschinaunchas faun– eir scha que nu sun tuottas quellas chi stuvessan – per comunicher eir in rumauntsch. Il squitsch e l’influenza sun grands Üna vschinauncha chi s’ingascha ferm pel rumauntsch es Samedan. «La defaisa dal rumauntsch es üna granda sfida ed ün cumbat permanent», respuonda Claudio Prevost, daspö bgers ans chanzlist cumünel a Samedan, sün dumanda. «Il squitsch sül rumauntsch es grand; la dominaziun dal tudas-ch e per part eir dal taliaun es manifest. Que pertuocha tuot ils sectuors – l’economica, la cultura e la societed scu tela», declera’l. Tuottüna nu voul el vzair tuot nair: «La preschentscha dal rumauntsch in Engiadin’Ota es tenor mieu avis megldra cu cha’s pudess crajer. I’l minchadi vain discurrieu zuond bger rumauntsch.» Ch’el fetscha quell’experienza persunelmaing illa vita privata e professiunela, inua cha’l rumauntsch saja bain preschaint. Claudio Prevost manzuna eir cha’l model per mner la scoulina e la socula populera da maniera bilingua saja sto ün mumaint decisiv ed ün catalisatur per l’ulteriur svilup da la bilinguited a Samedan. «Que ho eir do impuls per dvanter activ eir in oters sectuors ed ho pissero, cha la tematica da las linguas es gnida piglieda sü ill’egna politica cun resultats concrets.» I’l ram da la revisiun totela da la constituziun cumünela dal 2004 es gnieu formulo ün archel da linguas e da l’an 2005 es lura auncha gnieu s-chaffieu il post d’ün incumbenzo per la bilinguited. «I’l decuors dal temp haun tuot quistas imsüras purto früts augmantand e rinforzand la preschentscha da la lingua rumaun-tscha visibelmaing illa vschinauncha», disch Cludio Prevost cun persvasiun. Exaimpel positiv a Samedan Arcugnuschentscha survain la vschinauncha da Samedan da tuot las varts. «Il rumauntsch am pera uschè pü visibel a Samedan cu in otras vschinaunchas», conferma il professer Rico Valär. Cha stüdis valüteschan ils models bilings scu quel a Samedan scu positivs», agiundscha Ramona Barblan, «però funcziuner po que be, scha la part rumauntscha dal concept es ferma e vegn realiseda in pratcha consequaintamaing.» Cha otramaing perda il rumauntsch sia pusiziun in quista domena chi’d es da grand’importanza pel mantegnimaint dal rumauntsch. Ed uschè rivainsa eir tar ün punct critic dal concept e Martina Shuler-Fluor maina quel sün il punct: «La problematica ch’eau vez cul model da scoulas bilinguas rumauntschas es cha mauncha la magistraglia pel s-chelin ot. Ad es difficil da garantir ün’instrucziun equilibreda e constanta in rumauntsch – scu cha que füss insè previs – da la prüma fin la nouvevla classa. Quelo significha cleramaing üna perdita da la cumpetenza linguistica.» Que vezza eir Rico Valär uscheja: «Il pü tard al livel secundar – rinfurzo tres il maungel da magistras e magisters da rumauntsch per quel s-chelin – dvainta la situaziun per part precara, adonta dals gronds sforzs da la magistraglia.» Scu cha Göri Klainguti declera, savessan hoz ils scolars chi vegnan our da scoula in generel meglder rumauntsch cu que cha’s savaiva pü bod, «ma discuorrer rumauntsch discuorran eir hoz be pochs chi vegnan our da scoula.» Ün giavüsch pragmatic Tuot quels chi sun gnieus a pled, haun ün giavüsch fich pragmatic per l’avegnir: Cha’l rumauntsch vain druvo pü suvenz illa vita quotidiana. «Salüder illa butia per rumauntsch, puster il cafè per rumauntsch, scriver ün salüd aint l’e-mail per rumauntsch e publicher reclamas consciaintamaing bilinguas, ...», quinta Ramona Barblan qualche exaimpels. «E cha’ls indigens da lingua rumauntscha as piglian il temp e discuorran rumauntsch eir cun persunas chi vöglian imprender nossa lingua ed investeschan energia, temp liber e raps per quelo», agiundscha Martina Shuler-Fluor. Cha cun ün simpel «bun di» o «allegra» – invezza dal «Grüezi» – as pudessa fich bain signaliser l’interess per la lingua e demusser si’identited rumauntscha. Ella giavüscha impü eir cha la giuventüna dvainta auncha pü superbgia da si’ierta culturela. Manzunos vegnan però eir il progets da la politica cumünela e regiunela e dal turissem. «Il rumauntsch dess gnir resguardo ed integro pü strict», as giavüscha Ramona Barblan. «La fin finela es nossa lingua qualchosa unic ed exclusiv – dimena üna ‹USP› –ed üna granda schanza per üna destinaziun turistica scu l’Engiadin’Ota», agiundscha il chanzlist da Samedan Claudio Prevost. Que suottastricha eir Rico Valär cul giavüsch, cha que detta inavaunt bgeras famiglias chi cultiveschan il rumauntsch scu part da l’identited e normalited individuella e collectiva. E l’ultim pled ho Göri Klainguti chi pretenda: «Traunter Rumauntschs be rumauntsch.» Ma na be traunter Rumauntschs, dimpersè eir traunter la glieud chi inclegia rumauntsch pudess, per el, gnir discurrieu bger dapü rumauntsch. A füss bel scha la lingua füss ün plaschair e na ün sforz», conclüda’l cun ün simpel giavüsch. Il model da bilinguited a Samedan s’ho verificho e vela scu bun exaimpel pel svilup da la lingua rumauntscha. Ün problem es però la mancanza da magistras e magisters rumauntschs pel s-chelin ot.

Cun 125 vuschs es gnieu reelet in dumengia il president cumünel Riet Campell. Cuort aunz las elecziuns d’eira gnieu cuntschaint ch’el vaiva survgnieu concurrenza d’ün cuntercandidat, nempe da Luzi Parli. Quel ho survgnieu 70 vuschs. Cun 145 vuschs es Heinz Thomas gnieu elet vicepresident cumünel. In suprastanza cumünela sun gnieus elets Werner Haltinner (168 vuschs) e Liun Quadri (131 vuschs). Illa cumischiun da gestiun sun gnieus tschernieus Curdin Joos (158 vuschs), Arthur Sandri (146 vuschs) e Cornel Widmer (147 vuschs). E cun 181 vuschs es Armon Godly gnieu elet i’l cussagl da scoula. (fmr/fa)

Per promouver l’educaziun illa natüra e dadour las staunzas da scoula es gnida fundeda la plattafuorma online «NaturLernen». La plattafuorma trilinga renda visibla la granda quantited da spüertas da l’educaziun ambientela in Grischun. Ella es al listess mumaint eir plattafuorma da reservaziun per quellas. «Organisaziuns, scu per exaimpel il WWF, la ProNatura, il Parc Naziunel Svizzer, la Biosfera Val Müstair, la Biosfera Engiadina Bassa, offran tuottas bunischmas spüertas per instruir ed imprender our illa natüra», declera Regula Bücheler, geografa, pedagoga d’ambiaint ed üna da las trais fundaturas da «NaturLernen». Per unir ­tuot quistas spüertas da tuot las organisaziuns – e per render pü accessibel quellas – haun alura trais scienziedas in Grischun fundo quist an la societed «NaturLernen» – cul böt da metter in pè la plattafuorma. Sper Regula Bücheler d’eiran que Kathrin Pfister e Renata Fulcri. Kathrin Pfister es biologa, educatura ambientela, intermediatura da cultura scu eir presidenta da la societed. Ella abita a Domat. Renata Fulcri abita a Cuira, es scienzieda ambientela, mnedra d’excursiuns e la chaschiera da la societed. «Nus vains da prüma davent dit cha vulains üna buna homepage e vains perque eir ingascho ün ditta specialiseda», disch Regula Bücheler. Cun agüd da la ditta IT «Capisci — Visuelle Wissensvermittlung» es la plattafuorma alura gnida creeda. Daspö la mited avuost è’la eir online. Garantir üna survista Fin uossa vaivan tuot quistas organisaziuns lur egnas paginas d’internet e be lo as chattaiva las diversas spüertas per l’educaziun ambientela. Uossa as chatta bod tuot sün «NaturLernen». Regula Bücheler disch: «Ma nus vulainsa eir faciliter d’organiser e da reserver ün’offerta.» Uschè ho que ün formuler sülla plattafuorma, inua ch’üna persuna d’instrucziun po noter in detagl che ch’ella vuless. La dumanda u la reservaziun vo alura in seguit directamaing a l’organisaziun, chi organisescha las activiteds. «Las distanzas da reserver sun grazcha a la platta­fuorma ter cuortas», disch Regula Bücheler. «NaturLernen» nun es exclusivamaing be per scoulas e’s drizza eir a mnedras e mneders da gruppas, scu per exaimpels ils battasendas. «E nus essans natürelmaing trilings – tuot las infurmaziuns as chatta per rumantsch grischun, taliaun e tudas-ch», disch Regula Bücheler. Chatter la güst’activited Per pudair chatter las diversas spüertas d’educaziun ambientela in Grischun, ho la plattafuorma eir ün funcziun da filter. Ün filter es la regiun, ün la lingua ed ün ulteriur l’eted. Ma eir il spazi da las activiteds, sajan que gods, ovas u pros, po gnir tschernieu. «Uschè paun magisters e mneders da gruppas chatter effi­ziaintamaing spüertas adattedas», declera Regula Bücheler. Fin hoz ho la plattafuorma «NaturLernen» pudieu persvader a desch organisaziuns in Grischun da’s parteciper a lur proget. Tenor Regula Bücheler es la situaziun pel mumaint auncha ün pô quietta causa cha l’educaziun dadoura es focuseda süls mais pü chods. «Ma nus fains quint cha principi da l’an chi vain saron que dal sgür dapüssas spüertas.» La plattafuorma «NaturLernen» as chatta suot il seguaint link: www.naturlernen-gr.ch Box: Regula Bücheler Regula Bücheler es creschida sü giò la Bassa ed ho zieva la matura stüdgio geografia a l’Universited da Turich. Già düraunt sieu stüdi ho ella lavuro cun gruppas d’iffaunts e giuvenils, per exaimpel culs battasendas u cul WWF. Zieva ch’ella es gnida a ster in Engiadina avaunt 30 ans, ho’la eir cumanzo a lavurer cun scoulas. Regula Bücheler ho adüna collavuro cun diversas organisaziuns, ma nun ho mê fundo ün’egna. Impustüt cul WWF, la Pro Natura e las Bio­sferas Val Müstair ed Engiadina Bassa ho’la coopero. Ils champs principels da la geografa e pedagoga d’ambiaint sun la geologia e la geomorfologia. Ma eir il god, il müdamaint dals vadrets in connex cul clima e ­tuot la vita i’ls ovels e’ls flüms tuochan tar sieus tematicas principelas. Regula Bücheler abita a Brail e discuorra rumauntsch. Front: Render visibel la granda spüerta Fin d’incuort d’eiran tuot las spüertas d’instrucziun ambientela be visiblas süllas singulas paginas d’internet da las diversas organisaziuns. La societed «NaturLernen» unescha uossa tuot las spüertas e las renda visiblas sün üna plattafuroma. Fin uossa faun già desch organisaziuns part dal proget. Uschè paun persunas d’instrucziun e mneders da gruppas directamaing ir in tschercha detaglieda e chatter spüertas adattedas per l’instrucziun dadour las staunzas da scoula. «NaturLernen» es triling ed ho eir üna funcziun cun divers filters per chatter las güstas spüertas. Regula Bücheler, geografa da Brail ed üna da las trais fundaturas da «NaturLernen» ho preschanto la plattafuorma a la FMR. (fmr/cam) Las trais fundaturas da la plattafuorma «NaturLernen»: Kathrin Pfister (schn.), Renata Fulcri e Regula Bücheler. Las trais fundaturas da la plattafuorma «NaturLernen»: Kathrin Pfister (schn.), Renata Fulcri e Regula Bücheler. Las trais fundaturas da la plattafuorma «NaturLernen»: Kathrin Pfister (schn.), Renata Fulcri e Regula Bücheler.

Ün inviern cun pocha naiv ed üna sted cun otas temperaturas haun pissero cha’ls vadrets sun alguos fermamaing quist an. Ma che effet vaivan quistas duos stagiuns extremas per la dschieta permanenta sur Puntraschigna? Ün’experta da l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) ho preschanto las conclusiuns da quista sted extrema in connex cun la dschieta permanenta. Puntraschigna es cuntschaint per sieus vadrets e climaticamaing nu d’eira l’an passo güsta d’avantag per quels. Sper quist vadrets «classics» ho Puntraschigna auncha trais vadrets grippus (tud. Blockgletscher). Quists trais vadrets grippus as rechattan illa zona da dschieta permanenta survart il cumün i’l territori Foura da l’Amd Ursina. Marcia Phillips, mnedra da la gruppa dschieta permamenta tar l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF), fo daspö il 1996 part da la survagliaunza da quist territori sur Puntraschigna. Tenor ella nu d’eira l’influenza da l’an passo uschè negativa per la dschieta permanenta. Da fer prognosas vain però viepü difficil. Otas temperaturas illa vetta da sdriegler Causa cha l’inviern passo vaiva pocha naiv, s’ho il fuonz pudieu sfrader magari ferm düraunt ils mais pü fraids. Da prümavaira s’ho alura müdeda la situaziun: «Quist an es la pocha naiv algueda magari bod, bundant ün mais pü bod cu normelmaing, ed in seguit vaiva que temperaturas fich otas illa vetta da sdriegler. Set gros u eir dapü», disch Marcia Phillips. Ella declera cha la vetta da sdriegler saja quella vetta i’l fuonz, chi sdriegla düraunt la sted e chi dschela darcho d’inviern. Sur Puntraschigna es quella vetta – tuot tenor il territori – traunter duos e tschinch meters grossa. «In quista vetta da sdriegler vaivans fich otas temperaturas, que s’ho propi pudieu registrer la sted extraordinaria in quistas foppezzas», declera Marcia Phillips. Dschieta permanenta intacta Che chi’d ho alura però surprais a la scienzieda es cha las temperaturas suot la vetta da sdriegler – illa dschieta permanenta – sun aunch’adüna bassas. «Nus vaivans quist an üna vetta da sdriegler fich choda ed üna dschieta permanenta suotaint cun bassas temperaturas. Que es insè da ster stut, perche cha que’s pudess crajer cha quista chalur da la sted passeda füss già riveda giò fop, ma que nun es il cas», declera Marcia Phillips. La chalur da la sted druvess nempe dapü cu ses mais per river giò in üna foppezza da desch meters. Eir la vetta da sdriegler sur la dschieta permanenta nun es gnida pü grossa in conguel cun oters ans. Ün an cun bgeras particulariteds Ils scienzios dal SLF haun eir observo quist an relativmaing pochas boudas i’l territori sur Puntraschigna. «Nus pensains cha que d’eira uschè, causa cha que nun ho neir na pluvieu bger. Las pochas boudas cha vaivans d’eiran sün quella vetta da sdriegler choda, ma que nun es gnieu a grands muvimaints da massas», disch Marcia Phillips. Eir ils vadrets grippus i’l territori Foura da l’Amd Ursina nu sajan gnieus pü svelts, que chi’d es üna buna chosa. Quels as mouvan per pochs decimeters l’an in direcziun val. Que chi ho però do in ögl a la scienzieda – e que güst’uossa la fin october – es cha la vetta da sdriegler nu dschela scu normelmaing – pel mumaint è’la darcho as s-chuder sü. «Que es fich interessant. Il pü mel scenari per la dschieta permanenta füss uossa, scha clappessans quist an fich bod bgerischma naiv. Alura füss tuot la chalur da la sted uschedit serreda aint i’l terrain», declera Marcia Phillips ed agiundscha: «Ün inviern cun pocha naiv es fich nosch pels vadrets e’ls skiunzs, ma fich bun per la dschieta permanenta». Da fer prognosas dvainta adüna pü greiv Da fer prognosas a reguard la dschieta permanenta dvainta tenor Marcia Phillips adüna pü difficil: «Nus vzains güsta vi da l’exaimpel interessant da quist an: Melgrô chi d’eira fich chod nu s’ho la dschieta permanenta s-chudeda sü.» Eir in avegnir s’hegia da fer quint cha’ls invierns vegnan pü cuorts – cha la naiv vegna pü tard ed algua alura eir pü bod. Impustüt evenimaints climatics, chi vegnan viepü extrems, difficulteschan da fer prognosas: «Que pudess uossa esser cha clappainsa damaun duos meters naiv e que füss catastrofel per la dschieta permanenta – dimena la chalur füss serreda aint e da fer prognosas es perque greiv.» E causa cha la vetta da sdriegler es pel mumaint darcho ch’ella as s-choda sü, nu saja neir na auncha finida quista perioda d’imsüraziun, managia la scienzieda. Il repar da protecziun Scha la dschieta permanenta vess da sdriegler ün di, alura vain il fuonz adüna pü instabil e’l prievel da boudas creschiss marcantamaing. Perque ho Puntraschigna lascho fabricher da l’an 2003 il repar da protecziun Giandains. Quel consista da duos cuntschets da 230 meters lungezza, 13,5 meters otezza e 67 meters largezza. Scha’l materiel as vess da metter in muvimaint, alura so il repar da protecziun Giandains artschaiver ün volumen da lavinas da var 240 000 meters cubics u alura boudas d’ün volüm da 100 000 meters cubics. Grazcha a quist repar vela Puntraschigna eir scu pionier a reguard dschieta permanenta e protecziun da boudas e lavinas. Las datas da tuot ils lös da survagliaunza da la dschieta permanenta in Svizra as chatta suot www.permos.ch. Vadrets grippus Ün vadret grippus es üna masdeda da glatsch e crappa chi’d es in muvimaint. Causa cha’l glatsch dals vadrets grippus as rechattan suot la surfatscha, es que per laics difficil da’ls identificher. Dals trais vadrets grippus i’l territori Foura da l’Amd Ursina es be quel giosom ün problem. Perque vain el survaglio daspö l’an 2009 cun ün scan da laser terrestric. Quista survagliaziun fo l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF) per incumbenza da l’Uffizi chantunel per gods e prievels da la natüra. Cun quist scan paun gnir survaglios muvimaints u müdamaints dal volumen. Impü vegn eir survaglio il cuntgnieu dad ova e glatsch dal vadret grippus. Quista lezcha surpiglian instrumaints specialisos cha Marcia Phillips vaiva installo dal 2020 in trais fouras sül vadret grippus il pü giosom. Front: Ün an cun bgeras particulariteds L’inviern cun pocha naiv e la sted cun otas temperaturas haun pissero cha’ls vadrets sun alguos fermamaing quist an. Per la dschieta permanenta sur Puntraschigna nu d’eiran quistas duos stagiuns extremas però uschè noschas scu chi’s pudess crajer. «Ün inviern cun pocha naiv es fich nosch pels vadrets e’ls skiunzs, ma fich bun per la dschieta permanenta», disch Marcia Phillips. Ella es mnedra da la gruppa dschieta permamenta tar l’Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas (SLF), e fo daspö il 1996 part da la survagliaunza da la zona da dschieta permanenta sur Puntraschigna. La scienzieda dal SLF ho preschanto las conclusiuns da quist an cun bgeras particulariteds. (fmr/cam) Daspö il 1996 fo Marcia Phillips part da la survagliaunza da la dschieta permanenta sur Puntraschigna. Marcia Phillips in acziun a fer fouras sül vadret grippus sur Puntraschigna.

Ils 19 november 2022 a las 10:00 ho lö a Zuoz illa seletta da la chesa da scoula la commemoraziun per l’ochauntevel di da mort da la poetessa e publicista zuozingra Clementina Gilly (1858-1942) e la vernissascha dal nouv cudesch «Clementina Gilly: Traunter di e not» da la Chasa Editura Rumantscha. Clementina Gilly es steda üna vaira piuniera dal muvimaint rumauntsch. Ella ho per exaimpel publicho cun sia collecziun da poesias «Fruonzla» dal 1926 il prüm cudesch rumauntsch d’üna duonna i’l temp modern ed ella es eir steda in sia valleda üna piuniera dal muvimaint feminist, pretendand cun fervenza üna megldra pusiziun e scolaziun per mattas e duonnas. «Ma scha nus non pretendains oter cu la pü natürela chosa del muond! A nun haun d’avair üngüna temma, cha vöglians nus la supremazia, nus volains be equited. Ad ais ura cha la duonna possa sortir dal stret circul, nel quêl vegls pregüdizis l’haun fin uossa confineda.», Clementina Gilly, 1910 In üna nouva ediziun, procureda da Rico Valär in collavuraziun cun Annetta Ganzoni ed Edith Prescott, vain preschanteda üna tscherna da poesias, essais e raquints tradüts da Clementina Gilly e cun bgeras fotografias e documaints persunels as survain ün’impreschiun da sia vita e sia persunalited. A la vernissascha da quist cudesch preschaintan Rico Valär, Annetta Ganzoni ed Edith Prescott in cuorts referats sia vita e sia ouvra ed ün’exposiziun da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota muossa fotografias ed ogets persunels. (cdm/fmr) Ulteriuras preschantaziuns: Sanda, ils 5 november 2022, a las 10:15, als Dis da litteratura a Domat. In schner 2023 i’l Chesin Manella a Schlarigna tar l‘Uniun dals Grischs. Mardi, ils 16 meg 2023, a las 19:30, a la Scoula ota populera da Turich. In üna nouva ediziun vain preschanteda üna tscherna da poesias, essais e raquints tradüts da Clementina Gilly.