La Triada cumenza l’onn nov cun in experiment musical tut spezial. Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre preschentan mais per mais raritads or dal fundus da la chanzun populara rumantscha. La Triada è enconuschenta dapi varsaquants onns sco trio a capella feminin che adaptescha en moda exquisita veglias chanzuns popularas rumantschas, splegond enturn quellas lur vuschs singularas, quella fina, ciselada dad Ursina Giger, quella flattanta, acrobatica dad Astrid Alexandre e quella rodunda, temperada da Corin Curschellas. In abunament per in onn La vigilgia da questa Bavania, ils 5 da schaner, lantscha la Triada ses pli nov project, in veritabel experiment sonor cun il titel «Chantinadas». Empè dal solit portatun fisic, oramai crudà totalmain ord moda, propona il trio in abunament digital da sias chanzuns actualas. L’abunament cuzza in entir onn e cumpiglia la stgargiada dad ina chanzun mintga duas emnas, accumpagnada da notas ed accords, dal text e dad ina curta introducziun davart da la scienziada da la musica Laura Decurtins. Chavà or da l’archiv Las chanzuns, derivantas da tut ils idioms rumantschs, èn per gronda part raritads, chattadas en il renumà archiv dad Alfons Maissen u sin l’in u l’auter portatun museal. La Triada las ha arranschadas en ses stil tipic, gughegiond adina puspè armonias guerschas u ritmisaziuns zaclinas. Ma l’intent dal project n’è betg mo quel da demonstrar la virtuositad da las artistas, mabain da derasar quest stgazi musical tranter il pievel – perquai er las notas accumpagnantas. «Virola virola» Igl è dal reminent stada la situaziun da corona ch’ha generà l’idea da la purschida digitala, quasi in salid musical da stiva en stiva, che fa oramai senn er en vista a la pandemia perduranta. Interessant en quest connex è ch’ina da las chanzuns tschernidas datescha dal temp da la pesta gronda, ina chanzunetta d’uffants cun il titel «Virola virola». Las veglias truvaglias sa movan pia lunsch davent dals stereotips patriotics-patetics che marcan magari la chanzun populara dal 20avel tschientaner. Ellas raquintan simplamain istorgias dal mintgadi. Confurm a l’abunament dad in entir onn han las trais chantaduras plazzà las chanzuns tematicamain tenor il decurs d’in onn, resguardond stagiuns, festas ed usits. Tschaiver e Pasca figureschan qua, la chargiada e la chatscha na mancan er betg. Da Martin enfin Duin Tranteren però resuna er inquala melodia pensiva, ina chanzun d’in’amur vana, ina ponderaziun sur da l’ir e turnar. U simplamain ina bella filistucca: «Ingiua esch stat, Martin» u «Sün ün muot chantaiva Morell». U quella dal Lumnezian che tschertga ina dunna, giond tras l’entira val, sbittond in vitg suenter l’auter («Ina da Duin»). 24 chanzuns da tuts geners e per mintga gust. Questa mesemna è damai la lantschada da las Chantinadas. Ed adattà a questa data cumenzan quellas cun la chanzun dals «Sabis» – chantada per uschè dir da las trais reginas da Bavania, Ursina, Astrid e Corin. L’abunament da las Chantinadas pon ins cumprar sin la pagina da la gruppa: www.latriada.ch. La Triada cun Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre (da san.), cumenza l’onn nov cun in experiment musical. La Triada cun Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre (da san.), cumenza l’onn nov cun in experiment musical.

La «Raetiae alpestris topografica descriptio» è finalmain vegnida edida l’atun passà. L’ovra monumentala dal refurmatur engiadinais Durich Chiampell fa reviver il Grischun dal 16avel tschientaner. Ina lectura che «avra ils egls per il passà ed il preschent». Suenter passa diesch onns da lavur intensiva da l’istoricher Florian Hitz e sia squadra è dacurt cumparida in’ovra per tuttas e tuts che s’interesseschan per il Grischun e la moda da viver d’avant 450 onns. Il refurmatur engiadinais Durich Chiampell (1510-1582) aveva scrit en latin ina descripziun topografica da la Republica da las Trais Lias che è dentant restada manuscrit. Uss è quell’ovra monumentala vegnida edida da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna en latin – e cun l’emprima translaziun cumpletta en tudestg. Dus toms da passa 900 paginas ed in terz tom cun commentaris extendids da 230 paginas avran ina fanestra vers il passà da noss ambient e da sia populaziun. Mai stampà Il teolog ed istoricher Josias Simler da Turitg aveva dumandà a ses temp Durich Chiampell da realisar questa descripziun da la Rezia alpina. La lavur dura trais onns (1571-1573) , ma causa la mort da Josias Simler pauc suenter na vegn l’ovra mai stampada. Durich Chiampell era entant gia vi da sia «Historia totius Raetica» e n’aveva betg ils daners per la stampa. Tge miracul che il manuscrit da 696 paginas ha tuttina survivì en bibliotecas privatas! Dals 42 chapitels deditgads a las Trais Lias descriva pli che la mesadad la Lia da la Chadè cun l’Engiadina, sia patria ch’el enconuscheva il meglier. Las autras duas lias na vegnan però betg tralaschadas. Las schlattainas lumnezianas noblas – sco insumma l’entira aristocrazia grischuna – derivan tenor il cronist directamain dals Etruscs, che stuevan fugir dals Romans, ina teoria oz superada. A Valendau era vegnì chattà «sch’eu nun am sbagl l’on 1550» il skelet cumplet dad in gigant «üna vouta e mez la lunghezza da sar Martin Capol chi ais il plü lung tanter tuot la glieud chi viva in Grischun». Partenzers rumantschs? Ils abitants da la Lia da las diesch Dretgiras sumeglian tenor Durich Chiampell a selvadis, betg per cas han els l’um selvadi en lur vopna. La vestgadira è da «metzalauna», pia «mez da launa», maschadada cun fil chanv u glin. Para ch’ils umens portian quel ponn be l’enviern, uschiglio girian els mezs nivs cun pèz pailus. La midada linguistica dal Partenz descriva Durich Chiampell sco perditga dal temp. «Avant var trenta o quaranta ans n’ha eu bainschi amo cugnuschü a blers illa vallada dal Reticon chi in lur chasas tgnaivan adachar lur lingua rumantscha chi cur chi faiva dabsögn pudaiva gnir dovrada eir per tschantschar cun da quels d’otra lingua», ma oz discurran ils blers en questa cuntrada generalmain tudestg «almain in public, e quai sainza sbagls». Quels da Seewis èn apparentamain ils ultims restads fidaivels a la messa ed ils ultims che discurran anc «la lingua retica o latin corruot». Els «faivan ün tal masdügl da rumantsch e tudais-ch cha quels chi savaivan bain tudais-ch faivan beffas». Quants linguists vegnan ad avair considerà per lur retschertgas areguard la germanisaziun questa experientscha persunala da Chiampell? Tut or da la memoria Auters chapitels en l’ovra da Chiampell descrivan l’ambient muntagnard e la flora e la fauna. Ina part da las descripziuns prenda el da las cronicas da Stumpf e Tschudi, als crititgond era mintgatant, quai che na fa betg surstar, damai che tuts dus avevan fatg beffas dal retard cultural dals Rumantschs. L’erudiziun da Durich Chiampell e sias profundas enconuschientschas dals scripturs antics surprendan, sco era sias enconuschientschas da flora e fauna. Betg crajai dentant che Chiampell avess gì stgatlas cun cedlas sco la redacziun dal Dicziunari Rumantsch Grischun, el sa basava sin sia memoria, sco che quai era il cas tar ils umanists, u ch’el relatava las tschantschas u legendas e superstiziuns da ses temp. Draguns e bastunadas En la chavorgia da l’En a San Murezzan «ün hom onest e degn da fai il qual es mort be d’incuort» haja raquintà «avant na uschè blers ons» d’avair vis in dragun. Suenter è el stà malsaun d’ina lunga e greva malatia «ed i vain dit ch’el saja mort pervi da quai». Autras parts sa baseschan sin experientschas persunalas. El desciva in usit en Surselva en tut ils detagls: Persunas mascradas cun cuirass per sa proteger e bindels da stgellas sin il dies sa bastuneschan. El aveva vis quest usit cun ses agens egls («ego ipse vidi») e na po betg chapir che quellas festas deditgadas als Dieus pajauns Dionysos e Bacchus «vegnan mantgnüdas da tals chi crajan da pudair gnir nomnats buns cristians». En ses vitg natal descriva Durich Chiampell perfin la mort da si’atgna dunna Seraina, sco victima dad ina «tremenda auazun» l’onn 1566 che aveva stgarpà davent la punt il mument che sia dunna steva sin quella, «ed uschè sun eu restà inavo sulet cun duos figlias, quai ch’eu nu poss mai manzunar sainza larmas e cun üna dolur chi am dà üna fichada aint il cour». Nus essan commovids anc oz, er sche ses collegas umanists al atgisavan dad esser memia subjectiv e detaglià. Il fatg che la bara da la consorta è vegnida chattada intacta a Prutz en Tirol amez il caos dad aua e crappa è per el dentant in’ensaina che Dieu na l’avess betg bandunada. Capricorns en las fradaglias Ils Rumantschs avevan access a questa ovra fundamentala gia avant 50 onns. En las Annalas (1966-1976) è numnadamain cumparida la gronda part da l’ovra, translatada en ladin da Men Bazell e Men Gaudenz (ils citats en quest artitgel sa basan sin quella translaziun). Gia els avevan constatà che la lingua latina dal text n’è betg unifurma ed avevan l’impressiun che Durich Chiampell s’aveva basà sin plirs collavuraturs. Tscherts chapitels èn stads tralaschads, p.ex. ils dus chapitels che descrivan detagliadamain tgeninas bestgas selvadias che vivevan da quel temp tar nus. Pir ussa, cun la recenta ediziun stampada, pudain nus leger ch’ils capricorns stoppian – tenor Chiampell – viver en las fradaglias, uschiglio daventan els dalunga tschorvs! Digerir la «topografica descriptio» Tge n’ha Durich Chiampell betg descrit? E pertge betg? – Savens vesain nus be quai ch’è auter. Nus na chattain p.ex. nagina descripziun da la chasa engiadinaisa uschè caracteristica sco dimora per umans ed animals sut il medem tetg. Percunter al dattan en egl las stallas singulas dals Gualsers sparpagliadas dapertut en la cuntrada. La derivanza dals Gualsers na’l para dentant betg enconuschenta. Il pretsch da CHF 118 per ils trais toms cun passa 1300 paginas po forsa parair stravagà. Sche nus pensain dentant als schaschins da Durich Chiampell vali bain la paina da renunziar forsa ina giada ad ina tschaina opulenta che vegn digerida pli u main sur notg. Durich Chiampell sez crititgescha dal rest ils pasts festivs exagerads da noss perdavants! Digerir sia descripziun da la Rezia vegn en mintga cas a durar emnas, e l’ovra ans avra ils egls per il passà ed il preschent. La publicaziun «Das alpine Rätien. Topographische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topographica descriptio» (3 toms), edida da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna as poja retrar illas librarias. Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura. La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt.... La publicaziun «Das alpine Rätien. Topogra phische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topogra phica descriptio» (3 toms) – è cumparì dacurt....

Las dudesch notgs en­turn Nadal èn lungas, pelvair, las pli lungas da l’onn. Per mai èn ellas in grond regal, ma pussibilitond da ma retrair in pau en la tauna, en la tauna da notg. Quella è stgira e per­tgira nossas olmas, noss sentiments zuppads sco in tarpet buntadaivel. Glischs e chandailas e traglischur da tuttas sorts avain nus bain avunda en quest temp avant e suenter Nadal. Ma pertge ston ins adina dustar il stgir cun tutta forza? Pertge illuminain nus en mania collectiva tut ils ierts e fatschadas da chasa, nossas relaziuns e situaziuns da vita? Nua resta in pau spazi per il «ruaus e paus» che dominescha noss giavischs en il mintgadi sco era las pregias en baselgia? Jau hai chattà mes spazi da ruaus, mia tauna, mes tarpet. Durmir ordadora en ils guauds da la Bassa, quai è il pli bel, gist en quest temp da las notgs lungas! Cura ch’jau m’hai zuppada en mes satg da bivac (avant hai jau drizzà la cuvrida da spira launa da nursa en il satg da durmir), guard jau ensi en las tschimas che taschan. En pli ma sent jau zugliada dal paus enturn mai: nagins mus­tgins e raischens, ni furmiclas ni filunzas, betg ina glimaja, naginas canerettas da pitschens animals che sa ruschnan insanua atras la feglia giu pe... L’autra damaun na vegn jau betg ad udir ils prims cloms d’utschels anc da notg. Na, il silenzi profund ma maina plaunsieu envers il di che cumenza be bufatg e tard. Il pli gond regal u misteri è la terra che tegna mes corp. Mes sulets patratgs avant che ma durmentar van tar ella, la terra che protegia en ses intern l’entira vita, fauna e flora, la quala para sco morta l’enviern, nunvisibla, nunudibla. Mort n’è nagut, tut che dorma profundamain en il grond venter da Nossa Mamma Terra – siemiond magari da la primavaira che vegn a vegnir insacura. Sco mintg’embrio dad animals ed umans che sa sviluppa en il silenzi stgir da la madra. Passentar la notg en la stgiraglia-madra, cun giaschair sin la terra-madra plain vita durmentada dadens, quai na sa lascha betg exprimer tgunsch cun pleds, quai stoss Ti empruvar tez/za. Sche Ti vas ina giada per durmir ordadora en ils guauds da Turitg (u en ils guauds d’autras citads), lura salida l’emprim la Terra fraida che n’è betg propi fraida, sco Tia Mamma, e salida las plantas autas! Era quellas n’èn betg mortas u mez-mortas; cun lur brumbels perfetgs per­tgiran ellas la vita davent da sontga Barbara enfin l’emna sontga da l’onn che vegn. Per ils dis che vanzan dal temp stgir d’enviern Ta giavisch jau buns siemis e buns patratgs alerts. Perquai che Tes siemis e Tes patratgs dad oz vegnan a furmar la realitad da damaun. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Qua u là pas­senta ella era ina notg sut tschiel avert. Gisula Tscharner, columnista FMR

Sch’insatgi dumonda co ch’i va cun mai, raquint jau co ch’i va cun mia figlia. Betg perquai ch’jau crai che quai interessescha plitost mes visavi u perquai ch’jau sun talmain inamurada en ella. Gliez forsa schon era in zic, ma atgnamain perquai che mes bainstar è talmain dependent da ses bainstar. Igl è da sa pender. En general na fiss quai gea betg uschè nausch. Ins guarda simplamain ch’i giaja bain cun l’uffant e voilà. Ma nagut voilà. Cun in uffant è trasora insatge. In uffant pitschen ha en media circa diesch giadas l’onn in dafraid, natiers vegnan anc grippas digestivas ed ils suspects ordinaris, las malso­gnas d’uffants. Ergo pli ch’ina malsogna per mais! E quai n’èn lura betg dafraids sco tar ils creschids. Quels pon ir emnas. E las infec­ziuns pon sa sviluppar en da tut il dianter. Bronchitis. Malcostas. Inflammaziuns da las ureglias... L’ultim è perfin fitg savens il cas. Fin set giadas l’onn è normal! Set giadas! E mal las ureglias, quai è insatge ch’ins na giavischa gnanc a ses mender inimi. Ma per cletg datti gea la medischina. Quella è gea avanzada e po gidar als uffants. Hai jau pensà. Ma na! Fauss! Als uffants na dattan ins atgnamain per il solit nagut ed anc ina giada nagut. Sin il pli globuli, è la devisa. Cler, jau chapesch schon quai. In corp uschè pitschen che sto anc crescher na duess ins betg pumpar plain cun drogas tar mintga occasiun. E sch’i vegn lura propi serius, lura na fan ils medis betg lungas, quai hai jau era gia dastgà remartgar. Sche la pel dal schumber è curt avant schluppar, lura datti antibiotica, senza spargnar. Era quatter giadas entaifer dus mais, sch’i sto esser. Ma ussa sun jau ida ora per la roma. Atgnamain lev jau gea discurrer da mai, e betg da mia figlia e sias malsognas. Deplorablamain èsi dentant uschia che questas chaussas n’èn betg separablas. Sch’ella è malsauna èn ils dis pli stentus e las notgs pli lungas. Nus essan stanchels, per il solit era infectads, plain quitads e nossa gnerva tendida. La corda d’envidar è pli curta, il tun pli grit. Po esser che quai saja normal. Ma era sch’jau aveva avant mia maternitad gia udì che uffants èn adina malsauns, n’avess jau mai pensà che quai haja talas consequenzas sin il bainstar dals geniturs. Jau na sun en general betg ina buna malsauna. Jau suffresch dad aut e plain cumpassiun cun mamezza. Jau less lura il pli gugent murir (era sch’igl è mo in dafraid) e communitgesch quai era uschia. Forsa èsi pervi da quai ch’i ma mazza, sche la buoba è malsauna. Forsa hai jau era ina tendenza per surdramatisar. (Ualti segir hai jau ina tendenza per surdramatisar.) Ma sch’ins sa legra gia, sche la figlia è ina giada set dis senza avair giu las latiarnas, lura dastg’ins schon sa dumandar. Ma tge ch’jau less ­atgnamain dir: I na va betg adina bain cun mai. Ed i giess forsa mintgatant meglier cun mai sch’jau n’avess nagin uffant. Ma sch’jau n’avess nagin uffant, lura stuess jau tut persula star bun per mes bainstar. E sch’jau sun sincera, ma para quai bler pli fadius che da pudair dar la culpa al da­fraid da mia figlia. Viola Cadruvi ha studegià germanistica, istorgia e rumantsch a l’Universitad da Turitg. Mintgatant lavura ella vi da sia dissertaziun e mintgatant sco scolasta, ma bunamain adina scriva ella. Viola Cadruvi

Perstgisai, il titel da quest editorial è deplazzà. – Na, ina lingua na po sa chapescha betg avair il coronavirus. I dat avunda persunas che pateschan da corona. L’entir mund patescha. Igl è tragic avunda ed i na prenda (anc) ­nagina fin ... Pertge damai quest titel deplazzà, gist per l’entschatta da l’onn? Vai anc da metter corona en connex cun il rumantsch? – Cun quest titel vuless jau mo exprimer ina preoccupaziun che ma dat da patratgar quests dis, sco persuna che lavura cun la lingua rumantscha. Mia pretensiun è apunta: Er la lingua rumantscha patescha da las circumstanzas dal coronavirus. Ma pertge quai? Per precisar la pretensiun: Corona restrenscha sur mesira ina lingua minoritara, sco p.ex. il rumantsch. Bleras domenas, nua ch’il rumantsch vegn vivì u nua che la lingua rumantscha vegn articulada, pateschan da las circumstanzas dals davos dus onns. Mo intgins exempels: La vita culturala è vegnida frisada radicalmain. Ils numerus chors rumantschs ston taschair. Las musicas instrumentalas en ils vitgs rumantschs han reducì lur program da provas. Las gruppas da teater n’han gnanc cumenzà cun las provas. Tar autras societads communalas èsi sume­gliant. L’entira brajada da chantauturas e chantauturs cun Pascals, Curdins ed Ursinas ston far musica en lur chamberlets. Blers usits «rumantschs» tranter Chalandamarz, trer a schibettas e Bavania èn vegnids annullads. Ils curs da lingua per persunas che vulan emprender in dals idioms èn vegnids stritgads u ch’els han gì lieu en furma redimensiunada. Prelecziuns da litteratura rumantscha hai dà mo en dosas omeopaticas. Il cor che lascha batter l’entira cuminanza rumantscha, numnadamain la vita sociala en vitgs e valladas ruman­tschas, batta be a mesas – vischinas e vischins ston star sin distanza e baderlar in cun l’auter be sur la saiv vi. La vita rumantscha po damai be anc sa far palais en fitg paucas domenas ed en pitschens ravugls. Quella retirada han natiralmain da subir er autras cuminanzas culturalas e linguisticas. Però per ina lingua e cultura gronda – p.ex. per il tudestg, l’englais u il franzos – n’ha ina tala cesura transitorica naginas consequenzas stravagantas. Quellas linguas èn grondas e fermas avunda. Dentant per ina lingua minoritara pli flaivla è quai delicat. I po schizunt esser fatal. Formulà in pau salop pudessi capitar che la lingua rumantscha «n’existe pas» en temps pandemics. Ed i na va betg per tut quels placats, inserats e flyers da corona che las autoritads han derasà quests davos mais era en lingua rumantscha. Ils uffizis federals ed il chantun Grischun han propi fatg tut lur pussaivel. I va – sco descrit sura – per tut il rest da la vita rumantscha. La garda optimistica tranter las lecturas ed ils lecturs di ussa forsa: «Per la paja sa sposta simplamain la vita rumantscha en il champ digital, i dat occurrenzas culturalas via zoom u ils curs da rumantsch via video. Tge flot! E las raits socialas cumpenseschan bler dal manco da la vita publica. Tge flot!» Flot be a mesas! Sinceramain, quants concerts virtuals avais nus propi tadlà ils davos mais? Quant «ruman­tscha» è nossa vita digitala? Gist tar questa dumonda datti exempels che ma fan adina puspè star magari sin il chau, era durant quests dis cun blers giavischs da «happy new year 2022»! Perstgisai, mes chars amis sin ils chanals socials, ma jau stoss ussa m’inservir da silmain trais exempels fitg frestgs: Emprim exempel: In project artistic fitg actual cun chanzuns ruman­tschas (!) vegn propagà quests dis sin tut ils chanals pussaivels. Il coc da quel project è ina pagina da web ch’è exclusivamain tudestga. Be in «grazia fitg» ed in u l’auter logo da sponsur èn scrits per rumantsch. Segund exempel: Ina collega schurnalista (rumantscha) engrazia a l’entir mund da pudair far sia bella lavur redacziunala (per ina chasa da medias rumantscha). Però ella palesescha quel engraziament exclusivamain per tudestg. Il rumantsch e la chasa da medias rumantscha na vegnan gnanc menziunads, gnanc en parantesa. Terz exempel: I dat divers parcs natirals en il Grischun che scrivan sin lur bandieras da vulair promover e tgirar la lingua e cultura indigena. Però lur agens chanals socials e lur paginas d’internet vegnan pavlads quasi exclusivamain cun frasas tudestgas. Per entschaiver l’onn vegn damai giavischà «Es guats Nüüs» – era enturn il Piz Ela. Bain chapì, pervi da mai na sto betg l’entir mund esser tapezà per rumantsch. Ed i na va betg per bandischar il tudestg, l’englais u autras lin­guas che fan er part da noss mintgadi pluriling. Però pertge diavel vegn supprimì il rumantsch gist da persunas ed instituziuns che lavuran e vivan da e cun quella lingua minoritara? Quai na ma va betg per staila. Ed il signal è desastrus – en tuttas direcziuns. Pertge duai la Lia Rumantscha sa stentar per buns instruments digitals en lingua rumantscha, sche persunas publicas sco acturs, musicistas, schurnalistas e sportists rumantschs fan lur «posts» exclusivamain per tudestg? Pertge duai la Confederaziun insumma anc translatar tut sias recumandaziuns per rumantsch, sche Rumantschas e Rumantschs placateschan sezs lur agens giavischs per tudestg? Pertge pretender da la master­gnanza da scriver las offertas en lingua rumantscha, sche gnanc ils Rumantschs «da professiun» na fan quai? E pertge duai insumma anc vegnir pajà tschintg raps per parcs indigens e chantauturs rumantschs, sche quels sezs marginaliseschan lur atgna materia da lavur, la lingua rumantscha? Forsa ch’ils trais exempels numnads èn spiras excepziuns. Observai damai sezs voss agens feeds e quels dals auters! Senza dubi datti gea era fitg buns exempels. I dat en il Grischun in cusseglier guvernativ che drova uschè consequent sco bunamain nagin’autra persuna publica la lingua rumantscha. Era tar ses giavischs per l’entschatta da quest onn 2022 ha el mess sisum il «bun onn» rumantsch. Bun, quel regent è era il chau dal departament da cultura. Sche gnanc quel na duvrass consequentamain sia lingua materna, lura pudessan nus serrar definitivamain la baracca. Prendain damai a cor la pratica tut «normala» da Jon Domenic Parolini (ussa è ora il num!), ina pratica che ­stuess atgnamain sa chapir da sasez. E citain anc ina giada in giavisch formulà gia avant exact in onn en quest lieu, in giavisch en connex cun il diever dal rumantsch en il mintgadi: «I va per duvrar la lingua rumantscha uschè normal sco pussaivel, en bleras domenas da nossa vita, en plaina evidenza e conscienza, senza turpetg e schanetg, cumbinond cun autras linguas, senza snegar nossa lingua per amur dad x ina attitüda che nus ans mettain a post en la vita reala u virtuala! Evitain da ghettoisar la lingua rumantscha, uschè che in bel di ans resta be anc da duvrar ella a chasa vi da la maisa da gentar.» Perquai resta be anc da giavischar per bun rumantsch: «Be dai! – E bun di bun onn.» I dat fitg blera glieud sin quest mund che chapescha quel giavisch. Er en temps da corona. «I va per duvrar la lingua rumantscha uschè normal sco pussaivel, en bleras domenas da nossa vita, en plaina evidenza e conscienza, senza turpetg e schanetg, cumbinond cun autras linguas, senza snegar nossa lingua per amur dad x ina attitüda che nus ans mettain a post en la vita reala u virtuala!»

Era en il chantun Grischun sa derasa Omicron fitg svelt. Glindesdi eran passa 3800 persunas en isolaziun. Nov persunas eran sin las staziuns intensivas. Pervia dals cas creschents vegni testà bler dapli. Ils centers da test, las apotecas ed ils medis da chasa èn a la limita da lur pussaivladads ed er ils labors en surchargiads. Martin Gabriel/FMR Daniel Camenisch da l’organisaziun coronavirus grischun ha ditg a la FMR, che la via dal testar fin al resultat saja lunga el mument. «En la situaziun odierna po quai pelvair capitar ch’il resultat d’in test n’è betg enconuschent suenter 48 uras.» Tenor el han ils labors svizzers dentant augmentà lur capacitads sur ils firads da Nadal e Bumaun. En l’avegnir stuess la persuna testada per regla avair il resultat dals tests entaifer 48 uras. «En connex cun Omicron è il testar dentant mo in element impurtant da resguardar», ha cuntinuà Daniel Camenisch. Sper il testar stoppia mintgina e mintgin reducir tut ils contacts ad in minimum. «E sch’ins sto avair contact cun autras persunas, lura cun tegnair distanza, purtar mascrina e lavar fitg bain ils mauns.» Quai ch’il Chantun possia far saja dad interrumper chadainas d’infecziuns. «Grazia als programs da testar cumplessivs ed al Contact-Tracing pudain nus interrumper da quellas chadainas d’infecziuns cun success.» Da nov haja l’Ospital chantunal a disposiziun dus letgs dapli per pazients che stoppian vegnir tgirads sin la staziun intensiva. Tant tar il persunal da tgira sco er tar il persunal en il Contact-Tracing haja l’Uffizi da sanadad chantunal augmentà il dumber da capacitads per dumagnar las sfidas dad Omicron. La survista dals cas actuals dal coronavirus en il Grischun mussa in augment da las persunas infectadas en l’entir chantun. Fitg autas en las cifras en il Partenz ed a Tavau. (110 cas novs ils 2 da schaner 2022). «Malgrà quest’explosiun stoi», punctuescha il pledader dal coronavirus grischun, «reussir da reducir ils cas cun ils tests repetitivs en las scolas ed en ils manaschis.» Ins n’haja previs nagins tests da l’entira populaziun sco avant in onn en l’Engiadina. Da las nov persunas che vegnan tgiradas actualmain sin las staziuns intensivas vegnan tenor Daniel Camenisch otg persunas sustegnidas en la respiraziun. «La situaziun è la medema sco avant ils firads: Las bleras da quellas persunas n’èn betg vaccinadas.» Grischun Testar dovra pazienza Ils 12 centers da test en il Grischun, las apotecas ed ils medis da chasa han fadia da dumagnar la gronda tschertga da sa laschar testar pervia dal coronavirus. Il pledader dal «coronavirus grischun» Daniel Camenisch ha ditg a la FMR ch’i na duessi en l’avegnir betg pli cuzzar uschè ditg, fin ch’ins retschaivia il resultat dal test. «La purschida actuala per far ils tests na po vegnir schlargiada. Ils labors han dentant augmentà lur capacitads ils davos dis.» Il Chantun er augmentà il dumber da persunal tar il Contact-Tracing ed ins ha stgaffì dus ulteriurs letgs da tgira intensiva en l’Ospital chantunal. Pagina 2

La blera glieud ha planisà las vacanzas dal 2022. Emploiads ston inditgar quellas al patrun, las partiziuns alura da reparter guliv las absenzas. Per il pli vulan blers ir il medem temp en vacanzas. Tgi che annunzia l’emprim ha la schanza da retschaiver las vacanzas da primavaira u da stad ch’ella u el giavischa. Pertge betg far vacanzas ina giada il schaner, alura na datti per ordinari betg collisiuns da termins cun auters. Il schaner na vulan paucs vacanzas. Nun ch’ins giaja sin las Inslas maledivas, u en l’Australia. Per il mument n’èsi betg inditgà da far lungs viadis cun l’eroplan. Ils temps èn numnadamain malsegirs. Viagiar en la stad da l’Australia po esser difficil, ma er en auters pajais exotics sco la Brasilia u las Antillas. Igl è dimmena miglier da passentar las vacanzas d’enviern en l’agen pajais. Pertge betg giudair las pistas che èn preparadas sco tarpets, giudair il sulegl dal schaner en il territori da skis? Venezia A glieud che ha, malgrà tut, il grond desideri da far in viadi a l’exteriur pudess’ins cussegliar dad ir in’emna a Venezia. D’enviern è la citad da renum mundial, cun sia laguna e la plazza da Son Marc, da cussegliar spezialmain. Il tschiel è cler e pli azzur, ils canals èn pli quiets, l’aria è pli frestga, dentant pli netta. Venezianas e Venezians han plaschair e prendan peda da discurrer culs paucs turists che arrivan ussa. Emprender a conuscher las bellezzas da la renomada citad istorica cun ses blers monuments pon ins cun abitar sco ils indigens, en ina abitaziunda vacanzas da la Tudestga Helga Anna Gross. Quella maina dapi 1995 ina agentura cun il num «Mitwohnzentrale Venezia». L’agentura Guardai la pagina d’internet www.likehomeinvenice.com. La pagina è concepida per englais, tudestg, talian u franzos.

C(o)ronica – Part V Tge capita l’onn che vegn? La FMR dat in’egliada en las stailas e gughegia inqual prognosa ristgada. Scumettain che... …l’onn 2022 ruschna «igl Rutsch» da Brinzauls per quatter meters. La nova plazza da gieu vegn inaugurada cun paucas e posaunas ed ils Brinzaulians concedan in credit per bajegiar in kino da multiplex amez vischnanca! …l’onn 2022 vegn l’alfabet dal grec antic ad ir a fin cun tut questas variantas da corona alfa, delta, omicron etc. Il BAG decida perquai da prender l’alfabet clingonic dal film da Star Trek! …l’onn 2022 vegn sviluppà in globuli che gida cunter tut las sorts infecziuns! …l’onn 2022 vegn la Viafier retica puspè a laschar construir trens ch’ins po avrir las fanestras per ventilar meglier. …l’onn 2022 vegn il passlunghist Dario Cologna anc ina giada campiun olimpic a Peking. El gudogna suveran la cursa sur 50 km, schebain ch’el perda in fist ed anc il ski en l’ultima runda! Legenda! …l’onn 2022 chatta il Servetsch archeologic dal Grischun sin la Greina in skelet dad in uman che sto avair vivì avant 500 000 onns. Tenor la dentadira vegn supponì ch’el discurriva rumantsch grischun. …che l’onn 2022 crescha la populaziun rumantscha sur mesira. La scienza declera quel boom da pops sco effect secundar dal homeoffice. …che l’onn 2022 vegn il parlament grischun dominà dad ina maioritad da dunnas. Ed en la regenza grischuna sesan en avegnir tschintg dunnas. Castenca, a la fin vegn sobiso tut auter che pensà. In bun sigl en l’onn nov! Igl è temp per in cüpli sin quest onn da cacau! Tge è la «C(o)ronica da l’onn 2021»? – Jon Bischoff (illustraziun) e Sandro Buchli (text) han commentà, resumà e parodià per la FMR ils davos dis da december 5 eveniments ch’ans han occupà durant l’onn 2021.

Avant onns hai jau fatg ina intervista cun el. Betg per rumantsch, per tudestg. L’entschatta dals onns 1960 è el arrivà a Flem, e quai plitost per ­casualitad, perquai ch’ina onda manava là in hotel. Ed era suenter passa 30 onns ch’el viveva en il Grischun discurriva el tudestg da scrittira cun slang englais. E per casualitad, era quai ha el raquintà durant il discurs, ha el insacuras intervegnì che sia mamma saveva sco ch’i para era rumantsch. Naschì è el 1922 a Neuhausen en il chantun da Schaffusa. Paucs onns pli tard èn ses bab, che lavurava sco mecanist d’aviun tar l’Armada svizra, e l’entira famiglia emigrads en l’America. Il crash da la bursa ha dentant destruì il siemi d’ina megliera vita. El raquinta a mai dal temp da scola a New York, dal studi d’art, dals onns sco schuldà durant la Segunda Guerra mundiala, dal temp a Paris, Losanna e Kopenhagen. Cun sia dunna Sonya, oriun­da dal Danemarc, turna el lura en Svizra, a Flem, e pauc pli tard bajegia el chasa a Laax. Tranter auter lavura el per la «Tribune de Genève», per il «Tagesanzeiger» e per il «Nebelspalter». Ils onns 1950 cumpara en questa revista satirica per l’emprima giada sia figura la pli famusa: il «Herr Schüüch». Il pli tard ussa suppon jau che l’in u l’auter sa cun tgi ch’jau hai fatg da lez temp ina intervista per il Radio Rumantsch. I n’è bain betg surfatg da pretender che Hans Moser tutgava tar ils pli enconuschents caricaturists da la Svizra. En ses texts, en sias caricaturas ed en ses dissegns crititgava Hans Moser savens era il svilup dal temp modern e da la societad. Mai fascheva el quai dentant en furma agressiva, plitost en in stil quiet, ed adina cun fin umor. In bun exempel è era il svilup da ses lieu da dimora en Surselva ch’el ha adina persequità cun plima critica. El è arrivà a Laax ils onns che la vischnanca steva al cumenzament dal svilup turistic, dal boom da bajegiar da chasas ed abitaziuns da vacanzas. Enstagl da protestar ed auzar la vusch a la maisa radunda ubain durant la radunanza communala ha el fatg caricaturas en stil umoristic-critic. Avant 10 onns, ils 4 d’october 2012, è Hans Moser mort en la vegliadetgna da 90 onns. Ed en bun in mais, ils 13 da favrer, pudess el pia ­festivar ses 100avel di da naschientscha. A la fin da nossa discurs hai jau vulì savair, sch’el saja cuntent cun sia vita. Sia resposta: «Gea, cun mai va quai bain. Jau sun in pessimist cuntent. Dentant in pessimist sun jau schon.» Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

Ella è cumparida avant exact 25 onns per l’emprima giada: La Quotidiana, l’emprima e suletta gasetta dal di interrumantscha. Però dovri insumma questa gasetta? Tge è reussì? E tge main? – La FMR ha discurrì cun trais persunas ch’han accumpagnà ed observà professiunalmain u scientificamain ils emprims 25 onns da La Quotidiana: Barbla Etter, Gian Ramming e Pieder Caminada. Tuts trais han persequità cun egl attent la lavur ed il svilup da la suletta gasetta interrumantscha La Quotidiana, sco schurnalista u schurnalists, sco «concurrents» e collegas redacziunals, sco lecturs ­attents, sco studenta e sco persunas da lingua rumantscha: Gian Ramming, Pieder Caminada e Barbla Etter. Cun els trais ha la FMR pudì discurrer (separadamain) e tschentar las medemas dumondas. FMR: Dovri insumma La Quotidiana? Pieder Caminada: Gea, absolutamain. Schebain ch’ella n’è forsa betg uschè derasada sco ch’ins avess gì gugent avant 25 onns. Ma ella ha en sasez la medema rolla sco RTR: da dar spievel e prender part da la vita rumantscha. La Quotidiana è in med d’infurmaziun cun in forum interrumantsch, e tut quai en plirs idioms. Ella tgira il contact sur las regiuns ora e promova uschia tenor mai er la chapientscha vicendaivla. Gian Ramming: I dependa pertge e per tgi ch’i dovra La Quotidiana? Per salvar il mund ed il linguatg rumantsch na dovri betg ella. Quai na grategia betg. Ma la gasetta ha en mintga cas ses publicum, sias lecturas e ses lecturs. Ed ella ha perquai trasora sia plazza e plaina giustificaziun. Barbla Etter: En mintga cas dovri La Quotidiana. Ella porscha mintgadi lectura rumantscha actuala en tut ils idioms e rumantsch grischun. Ed ella collia la Rumantschia. Co circumscrivessas vus La Quotidiana? Tge gasetta è ella per vus? Barbla Etter: La Quotidiana è per mai mintagdi ina funtauna d’infurmaziun da quai che curra e passa en il mund rumantsch. E damai che jau abitesch ussa en la diaspora, è la gasetta per mai er ina colliaziun cun la Rumantschia. Grazia a la versiun online poss jau leger tut la saira, uschia che tut è fitg actual. Pieder Caminada: Sch’il postin na ma porta ina damaun per x ina raschun betg La Quotidiana a Castrisch, lura ma manca insatge. Jau hai damai in interess da sfegliar la gasetta, spezialmain las ­istorgias localas. E quai è tenor mai il coc da la gasetta, la rapportaziun locala, schegea che la gasetta cuvra en sasez ina regiun pli gronda, perfin l’entir in­tschess rumantsch. Ed igl è da dir: Il schurnalissem local è il pli grev schurnalissem insumma, era sch’el giauda en il mund schurnalistic il prestige il pli bass. Gian Ramming: La Quotidiana è tenor mai ina classica gasetta dal gener «or da la regiun – per la regiun». Durant mia lavur tar RTR era La Quotidiana en in senn sportiv ina «concurrenza». I deva temps, nua ch’ils redacturs da La Quotidiana avevan bunas istorgias ed eran manaivels a la glieud. Forsa ma manca qua u là en la gasetta il sguard sur la regiun e l’idiom ora. Quai era gea il concept oriund en ina emprima fasa da la gasetta, nua che La Quotidiana n’era betg ordinada tenor regiuns, mabain tenor ressorts tematics. Ma quai n’ha ma­la­­vita betg funcziunà. En general legel jau oz La Quotidiana sco autras gasettas era: Jau guard ils titels e tar quellas tematicas che m’interesseschan, rest jau vidlonder. I dat damai ediziuns che jau legel pli plaun ed autras pli spert. Il concept da basa da LQ è atgnamain «betunà» dapi passa 20 onns: Ina gasetta regiunala cun ina pitschna part surregiunala. La rapportaziun locala è divida en blocs idiomatics-regiunals e dasperas datti anc elements da forum e da fats divers. È quai anc in bun concept? Gian Ramming: Or da mes punct da vista fiss l’auter concept stà meglier, pli interessant. Però el n’ha evidentamain betg gì l’acceptanza u il success giavischà. Entant èsi probablamain grev da midar enavos, la glieud è s’endisada. E gea, quest concept cun las parts regiunalas ha gea era l’avantatg ch’ina lectura ed in lectur chattan svelt lur regiun, lur istorgias. Damai èsi in concept regiunal verifitgà che po restar tenor mai. Quai che manca a mai persunalmain è apunta il sguard vers anora, forsa er en furma da singulas rubricas. Potenzial datti forsa era tar la scrivania, per tudestg il «Handwerk». Jau pens che la scrivania pudess esser qua u là pli viva. Barbla Etter: Sch’ins prenda per mesira l’idea d’ina gasetta interrumantscha, lura èsi segir in concept adattà. Perquai che La Quotidiana resguarda tut las regiuns, mintga regiun vegn a pled. Dapi la midada cun la FMR datti era novas rubricas, p.ex. ils citats sin il frontispizi u sin la davosa pagina, i dat dapli umur en la gasetta ed igl è vegnì pli creativ. Quai fa bain al concept pli rigid cun las regiuns. Pieder Caminada: Mes siemi era adina ina gasetta rumantscha «normala», sco autras gasettas era. Vul dir, ina gasetta ordinada tenor ressorts e relevanza e betg tenor regiuns ed idioms. Ma quai ha gì sias difficultads e La Quotidiana è daventada ina gasetta regiunala che cuntegna atgnamain 3-4 sut-gasettas localas. Il ristg è ch’ins survegnia uschia ina gasetta che porscha, p.ex. per l’Engiadina, mo gist ina pagina lectura per di. Quai è pauc. Forsa dessi la pussaivladad da lavurar cun in auter format da gasetta, p.ex. cun in tabloid. Uschia pudess il cuntegn da mintga singula regiun vegnir repartì sin pliras paginas. Silmain a livel visual fiss la gasetta spert pli voluminusa. Tge è la prestaziun da LQ? Pieder Caminada: Igl è stada in’immensa prestaziun quantitativa, surtut da l’anteriur schefredactur Martin Cabalzar, ensemen cun sia squadra. Ils redacturs scrivan per part dus artitgels per di e redigian dasperas anc novitads. Quai è immens. Jau hai adina gì in grond respect da quella prestaziun. Tgi che scriva uschè bler, po crudar en stereotips e musters e la qualitad po patir. Perquai fai bain da variar dapli las furmas – cun glossas, reportaschas u intervistas pli giagliardas. Barbla Etter: La redacziun ha cuntanschì da porscher durant 25 onns mintga di infurmaziun e lectura rumantscha – e quai cun paucas resursas persunalas e finanzialas. Ed igl è reussì da mantegnair l’idea da basa dad ina gasetta interrumantscha. Igl è ina gasetta surregiunala, era sch’i dat ina fragmentaziun en las singulas parts regiunalas. La Quotidiana ha però era cuntanschì dad esser ina ferma colliaziun da «Diasporians» cun lur regiuns d’origin. Gian Ramming: La prestaziun è senza dubi la rapportaziun locala en ils differents idioms ed en rumantsch grischun. Ils redacturs e las redacturas enconuschan fitg bain lur regiun e las tematicas, els èn actuals. Da mantegnair sur onns quella cumpetenza e dad insumma publitgar di per di questa gasetta sut las circumstanzas dadas, quai è ina gronda prestaziun. Tge n’è betg reussì tant bain? Pieder Caminada: I n’è betg reussì da stgaffir sur la gasetta ina mentalitad u in sentiment interrumantsch. La lectura ed il lectur èn fixads sin l’atgna regiun. E tuttina, grazia a La Quotidiana hai dà en mintga cas in’avertura – sch’ins cumpareglia cun la situaziun d’antruras, cun ils ferms lioms tranter editurs privats locals e la politica e la baselgia, lura hai dà er in pass vers l’independenza schurnalistica. Gian Ramming: En 25 onns na po betg gartegiar tut. Ma sch’ins vul piclar ora insatge, lura schess jau ch’i dat da leger en La Quotidiana mintgatant in pau in schurnalissem da la scola veglia. I vegn «rapportà» e betg raquintà istor­gias. Las furmas da rapportaziun èn gea sa midadas ferm ils davos 25 onns. Barbla Etter: Malgrà che la gasetta porscha lectura en tut ils idioms e per tut las regiuns, n’èsi betg stà pussaivel da fitgar pe en singulas regiuns, en il Surmeir ed en l’Engiadina. Quai è donn, però quai è crai da declerar cun ils products da concurrenza ch’i dat là, sco la Pagina da Surmeir e la Posta Ladina. La LQ è ussa ina giuvna da 25 onns che ha fatg sias experientschas u ses emprendissadis. Ed ussa, co vinavant suenter l’anniversari da 25 onns? Gian Ramming: Forsa poss jau resumar mias remartgas sura: Tschertgar fanestras da rapportaziun sur las regiuns ora, er en la Bassa, lura raquintar istorgias en ina moda viva, però mantegnair atgnamain il concept regiunal ch’è sa verifitgà. Cler, igl è er da tschertgar en avegnir vias digitalas, però jau faschess quai plitost precautamain. Pieder Caminada: En sasez èsi da tschentar las medemas dumondas sco tar mintg’autra gasetta: Dovri propi tschintg ediziuns l’emna? Giessi era cun trais, cun in cuntegn pli voluminus e cun damain novitads, ma per la paja plitost cun analisas ed artitgels che contextualiseschan? Co far il pass vers lecturas e lecturs pli giuvens? Insumma, la transfurmaziun mediala cun la digitalisaziun è en plaina vigur – e qua ston era La Quotidiana e la redacziun da la FMR chattar respostas. Barbla Etter: Igl è da giavischar ch’il vent frestg vegnia mantegnì en la redacziun da la FMR. La redacziun è pli giuv­na ed i dat autras tematicas. Quai fa bain e forsa èsi pussaivel da cuntanscher uschia lecturas e lecturs pli giuvens. Cler, a lunga vista fissi era da giavischar forsa artitgels da magazin cun dapli re­tschertga. Ma quai è ina dumonda da resursas. A livel da la digitalisaziun sun jau atgnamain detg cuntenta cun las pussaivladads actualas cun in e-paper. Ma forsa sun jau en quest reguard ina lectura plitost tradiziunala. Ils trais observaders Barbla Etter è oz scheffa da la secziun navigaziun da l’Uffizi federal da traffic. Ella ha er lavurà sco schurnalista tar la Agentura da novitads rumantscha (anr) e dal 2005 ha ella scrit sia lavur da licenziat cun il titel «Promova La Quotidiana l’identitad rumantscha?» Pieder Caminada ha lavurà sco redactur tar gasettas da la chasa editura Somedia, nua ch’el ha er rapportà savens davart tematicas e regiuns rumantschas. Durant 12 onns ha el tgirà la rubrica «Convivenza» che cumpareva regularmain era en La Quotidiana. Gian Ramming è stà tranter auter redactur tar las gasettas «Bündner Tagblatt» e «Südostschweiz». Dal 2009-2016 è el stà schefredactur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). (fmr/dat) «Sch’il postin na ma porta ina damaun per x ina raschun betg La Quotidiana, lura ma manca insatge.» Pieder Caminada «La Quotidiana resguarda tut las regiuns, mintga regiun vegn a pled.» Barbla Etter «Da publitgar di per di questa gasetta sut las circumstanzas dadas, quai è ina gronda prestaziun.» Gian Ramming

Il temp da Nadal è er il temp da far gieus, gieus en famiglia u cun amis, gieus da tavla, jass u tut tenor er in «chau-Sep» en l’ustaria dal territori da skis... Perquai less jau dar oz il tip per in gieu da famiglia scuvert durant quests davos dis da festa. El sa numna «Pictures» ed ha surve­gnì dal 2020 da critichers il predicat «gieu da l’onn». Il gieu è en il vair senn dal pled in gieu da famiglia, perquai che uffants e creschids pon giugar ensemen facilmain e cun gust. L’andament dal gieu: I vegnan rasadas ora sin maisa differentas fotografias. Mintga giugadur survegn lura attribuì in da quels maletgs, senza ch’ils auters sappian però tgenin. Ussa vegn il coc dal gieu: Mintgin sto illustrar uschè bain sco pussaivel – per ils auters – si’atgna fotografia cun agid da differents urdegns, saja cun cartas da simbols, cun dus curegias, cun cubs da colur, cun crapella u bastunets. Mo sco exempel: Ins survegn attribuì ina fotografia d’in nas d’in chaun e quel èsi lura da illustrar cun dus curegias… gnanc uschè simpel! La finamira dal gieu è ch’ils congiugaders vegnian d’engiavinar da tgenina fotografia ch’i sa tracta – e sutsura, ch’ins vegnia d’engiavinar ils maletgs dals auters. Damai, in gieu fitg visual, senza grond schnicschnac da reglas e manuals. Simpel e divertent. «Pictures» è da retrair segir e franc en mintga stizun da gieus. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il gieu "Pictures", in gieu per l'entira famiglia.

In terz da la populaziun en Svizra s’engascha cun prestar lavur voluntaria. Era en il Grischun s’engascha fitg blera glieud en uffizi onurari e gratuit per contribuir al bainstar instituziunal ed infurmal ubain per il bainstar da la societad. En occasiun da la surdada dal Prix Benevol Grischun il december passà, ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini affirmà che la lavur voluntaria saja indispensabla per il chantun Grischun. Senza voluntarias e voluntaris en las vischnancas, en la cultura, en il sport u en la politica na pudess la vita da mintgadi betg funcziunar, ha Jon Domenic Parolini ditg a la FMR. «La lavur voluntaria è fitg custaivla e preziusa. Er nus sco commembers da la Regenza, stuain adina puspè render attent a la publicitad a l’impurtanza da l’engaschament voluntari per che nossa societad possia funcziunar.» «Questa cifra da 660 milliuns uras lavur voluntaria per onn en Svizra, m’ha impressiunà fitg», ha Jon Domenic Parolini ditg suenter avair udì quella. En media presta la populaziun Svizra circa 1.6 uras lavur voluntaria per emna. Ils umens sa participeschan pli ferm a las organisaziuns ed uniuns (lavur voluntaria instituziunala) e las dunnas prestan dapli servetschs infurmals, vul dir en il ravugl dals enconuschents, vischins u parents. Malgrà quest engaschament fitg grond han bleras societads e projects che duvrassan ils voluntaris difficultads da survegnir persunas ch’èn prontas da prestar lavur voluntaria. Er il schef dal departament chantunal da cultura, educaziun ed ambient constatescha actualmain in tschert individualissem en la lavur voluntaria. «La cuminanza ha patì in pau ils davos decennis. Cun la bainstanza da la societad ha mintgina e mintgin cumenzà ad ignorar la lavur voluntaria. Quai è fitg donn.» En vitg e val dal Grischun ha la lavur cumina ina gronda tradiziun. Il cas è quai tradiziunalmain en l’agricultura, nua che la lavur cumina sin las alps vegn anc adina cultivada fitg savens. Il medem vala per ils pumpiers e per il sustegn vicendaivel tranter vischins. «Quai ch’il maun public, damai er la politica, po far per promover la lavur voluntaria è da sensibilisar la populaziun e da mussar la creaziun da la valur da quest engaschament», uschia Jon Domenic Parolini. E plinavant: «Che questa lavur vegn renconuschida mussa per exempel il Premi Benevol che vegn surdà en blers chantuns da la Svizra.» Il cusseglier guvernativ ha era fatg allusiun als certificats che vegnan fatgs per lavur voluntaria. Quels certificats stuessan ins a ses avis ozendi er duvrar per annunzias per plazzas da lavur. Per cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è questa dumonda la basa per ina societad che funcziuna. Questa dumonda stoppia mintgina e mintgin far «en il senn da la responsabladad persunala da vulair viver en ina societad che funcziunescha». La qualitad d’ina societad possia en mintga cas vegnir mesirada vi da la lavur cumina voluntaria. Fitg blera lavur voluntaria en il Grischun succeda sin il sectur instituziunalisà. Quai vul dir en las uniuns, organisaziuns ed en projects. Per exempel er uniuns culturalas. Tenor il schef superiur da la cultura chantunala, Jon Domenic Parolini nun è quella cultura betg adina cultura voluntaria. Qua stoppia vegnir differenzià tranter cultura professiunala e cultura da laics. «La cultura professiunala sto sa chapescha vegnir indemnisada, perquai che qua sa tracti d’artists che vivan e duain er pudair viver da la cultura. Tar la cultura da laics è igl engaschament gratuit e gida la cuminanza e la cultura locala.» Anc pli exprimì saja quai en il sport, nua che millis persunas s’engaschian sco voluntaris per sustegnair las occurenzas. «Tant tar la cultura sco era tar il sport sustegna il Chantun occurrenzas da cultura da laics, per che quellas occurrenzas possian vegnir exequidas cun ina tscherta qualitad», di il cusseglier guvernativ. Grischun 660 milliuns uras voluntarias per onn Mintga terza e mintga terz Svizzer presta lavur voluntaria en ina organisaziun ubain sco agid direct al vischin. «Senza lavur onuraria e gratuita en las vischnancas, en la cultura, en la politica na pudess la vita da mintgadi betg funcziunar», ha il schef dal departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini ditg en discurs cun la FMR. Malgrè quest engaschi fitg frequent en il chantun Grischun han bleras societads e projects che dovran ils voluntaris oz difficultads da survegnir gidantras e gidanters voluntaris. (fmr/mg) Pagina 3

Quest pitschen artitgel scriv jau ussa cun agid dal telefonin. Per esser exact, cun agid da la app «Dicziunari Rumantsch». E durant scriver que­stas emprimas lingias, hai jau gia stuì consultar in pledin rumantsch. Jau hai numnadamain vulì verifitgar, sch’il pled «app» è propi feminin? Damai: la app «Dicziunari Rumantsch» n’è betg l’em­prim vocabulari rumantsch telechargiabel sin telefonin, ma el è per uschedir il pli cumplet e porscha ina gronda paletta da pleds. Ils realisaturs discurran dad in mez milliun endataziuns, ordinadas tenor tut ils tschintg idioms e rumantsch grischun. Per cumparegliar: Il «Niev vocabulari romontsch» dad Alexi Decurtins, l’ovra da standard sursilvana, è in cudeschun immens da bunamain dus kilos. Ed el cuntegna sa chapescha «mo» l’idiom sursilvan. La nova app è damai in’alternativa a quel cudeschun (ed a vocabularis en auters idioms, ma surtut è el in’alternativa a la plattafuorma online dal «pleda­rigrond.ch». Quai è bain er in’ovra rumantscha fitg servetschai­vla ed er là èn unids tut ils dicziunaris rumantschs. Però per part èn quels lura da chattar cun differentas sutpaginas ed interfatschas (puspè in pled che jau hai pudì consultar en l’app!). L’interfatscha dal «Dicziunari Rumantsch» è simpla. Ins po selectar svelt in u l’auter idiom ubain era tscherner cun in clic la direcziun da la translaziun (rumantsch-tudestg u sutsura). Ma il pli grond avantatg è che l’applicaziun funcziuna er offline. Forsa n’è il diever da la app betg anc tras e tras perfetg. P. ex. sche jau endatesch ussa sin mes handy il pledin «anc», lura ve­gnan translatads l’emprim pleds sco «ancra», «ancien régime» u «anchilosa», avant ch’i cumpara il pledin tschertgà. Ma el cumpara intginas lingias pli bass. I vala damai la paina da lavurar anc cun ils parameters da retschertga. Il «Dicziunari Rumantsch» è vegnì dà liber curt avant Nadal ed è telechargiabel gratuitamain tar «Google Play» u en il «App Store». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il logo da la nova app "Dicziunari Rumantsch"

Ils labors vegnan a lur cunfins causa ils blers cas cun la varianta dal coronavirus Omicron. Ussa reagescha la regenza grischuna e limitescha ils tests repetitivs a partir da mardi sin las instituziuns da sanadad e da tgira, sin las scolinas sco er sin las emprimas duas classas primaras. Ils cas da corona creschan ferm en il Grischun. Tenor il Chantun capitan las bleras infecziuns cun la nova varianta Omicron. La statistica actuala dal chantun ha registrà glindesdi suentermezdi precis 8398 cas activs, v.d. precis tantas persunas èn actualamain en isolaziun cun corona. Dasperas èn anc 1689 persunas en quarantena. Totalmain vul quai dir ch’il coronavirus metta gist ord funcziun var 10 000 Grischunas e Grischuns, var 5% da la populaziun. Ils labors vegnan als cunfins Igl è ina situaziun extraordinaria ch’ha sfurzà la regenza grischuna questa dumengia ad ina sesida speziala. Il problem il pli acut: Ils blers cas da corona han per consequenza ch’i sto vegnir testà pli savens. E gist en il Grischun – ch’è gea il piunier svizzer per tests regulars en manaschis ed en scolas – porta quai als cunfins tut ils labors. Quels han pli ditg per ventscher la gronda quantitad da tests, e las persunas testadas han da spetgar pli ditg sin lur resultats. Però tests che cuzzan ditg vegnan da cumbatter malamain in virus ch’è spert. U cun ils pleds dal president da la regenza, Marcus Caduff: «Sut quellas circumstanzas na gida la strategia da tests regulars insumma nagut pli.» 95% cas dad Omicron La regenza ha perquai decis en sia sesida da dumengia da bandunar parzialmain a partir dad oz mardi sia «via grischuna», quella dals tests regulars. Trais cussegliers guvernativs dal Grischun han declerà quella decisiun glindesdi suentermezdi en ina conferenza da medias a Cuira: Marcus Caduff, minister d'economia, Peter Peyer, minister da sanadad, e Jon Domenic Parolini, minister d'educaziun. Tenor Peter Peyer pertutgan radund 95% dals cas activs infecziuns cun il virus Omicron, ina varianta pli contagiusa ch’ha ina incubaziun pli curta. Peter Peyer: «Cun las stretgas actualas arrivan ils resultats or dals labors pir 48 uras suenter il test u anc pli tard. Uschia perda il testar repetitiv ses senn oriund, las chadainas da s’infectar na pon betg pli vegnir interruttas.» Peter Peyer ha era rendì attent che gist ils tests da pooling en las scolas sforzian – causa dapli provas positivas or dals tests da pool – da far pli savens tests individuals supplementars. E quai saja ina sfida per ils labors. Las proximas emnas quinta la regenza numnadamain cun anc dapli persunas cun sintoms. Quai muntia lura anc dapli squitsch sin ils labors. Ma pertge betg tschertgar anc ulteriurs labors per dumagnar tut ils tests, p.ex. quels en las scolas? – Jon Domenic Parolini ha respundì a la conferenza: «Da tschertgar ulteriurs labors na porta nagut, en l’entira Svizra mancan capacitads.» Mo en instituziuns medicinalas u da tgira Co è lura la nova «via grischuna» en connex cun ils tests? A partir dad oz, mardi ils 11 da schaner 2022, na datti pli nagins tests repetitivs (da manaschi) en interpresas grischunas. Ed er en las scolas na datti, a partir da la terza classa primara ensi, pli nagins tests da pool. Quella decisiun vala enfin che la regenza grischuna revalitescha la situaziun la fin da quest mais. Ils tests repetitivs cuntinueschan però en instituziuns da sanadad (p.ex. ospitals e clinicas, ma er dentists u apotecas) ubain en autras instituziuns da tgira (p.ex. dimoras per attempads u giuvenils ubain en canortas). Cuntinuads vegnan era ils tests repetitivs en las scolettas ed las emprimas duas classas primaras. Malgrà che Omicron sforza la regenza da redimensiunar sia strategia da tests, è il gremi anc adina da l’idea che quella via saja stada la gista. Tenor il president da la regenza, Marcus Caduff: «Ils tests repetitivs èn stads in instrument effizient per cumbatter il coronavirus.»

Suenter che «Crossfit» è già stà tema sin radio SRF 1, dastg jau segir era confruntar las stimadas lecturas ed il stimads lecturs rumantschs cun quest tema – e las dolurs ch’el chaschuna. Jau stoss dentant dir; igl è daventà gia bler, bler meglier. Per avertir: Crossfit vegn da l’America ed era sch’ins sa bain englais na chapesch’ins betg pled, sch’i va per la descripziun dals exercizis. Crossfit è in sport ch’ins fa en gruppa, il meglier vai en ina gronda halla en il stil «industrial», perquai ch’ins dovra fitg bler equipament per far Crossfit. Ins trenescha per exempel cun ballas fitg grevas, sin velos ed urdains per remblar, cun pais da tutta sort e cun il uschenumnà «barbell», per tudestg «Langhantel». Vi da quest «pugnal» (grazia pledari grond) mett’ins lura ils pais, blers pais e fa differents exercizis che han lura nums sco «deadlift» = trair si il pugnal, u «back squat» = flexiun dal schanugl cun il pugnal sin il dies. Ina part impurtanta è era il training da cundiziun cun sigls e currer sprints. Questa stad, suenter che mes um ed jau avain fatg midada en la vischinanza da Solothurn, hai jau tschertgà ina nova sfida sportiva è ma sun annunziada spontanamain per il trenament da Crossfit. Jau sun schon magari sportiva, damai na vegn Crossfit betg ad esser in grond problem per mai, hai jau pensà. Ch’igl è però era ina confruntaziun cun ils horrors da mes temp da scola, n’avess jau mai pensà. Crossfit n’è numnadamain betg mo trenament da forza e cundiziun ma era gimnastica vi da rinclas e rec! O schreck! Mes vair trenament n’è damai betg il sport. Mes vair trenament è dad ir mintga giada or da mia zona da confort. Jau vom a Crossfit ed ils trenaders e las trenadras musculusas preschentan adina novas torturas (sfidas). Sco quella da l’auter di, silmain nagina gimnastica, ma: Far 1000 «box-step-ups», vul dir, ir 1000 giadas sin la box, ina chista da lain che ha in’autezza da 50 cm. Per s’imaginar: Far 1000 giadas in pass dad in mez meter ad aut. Uschè spert sco pussaivel, sa chapescha. In training uschè genial sco banal: Serrar giu il chau e mo pli dumbrar sin 1’000. Barbagiat garantì! Jau vom dus dis zop e mes um fa schnöss e fa or da tut in exercizi da Crossfit. Star si da letg è in «bed-step-up». E nomen est omen: «Crossfit» translatescha el cun «Gross-Fütla». Hei, quai èn tut musclas! Chatrina Josty-Kreuzer è scolasta en il chantun Berna. Chatrina Josty

Blers hotels ed ustarias dal Grischun – cunzunt en la regiun dal Partenz e Tavau han memia pauc persunal. Bleras e blers collavuraturs èn en isolaziun ubain quarantena. En autras branschas è la gronda part dal persunal anc sauna e lavura. Quai che procura per tensiuns è l’intschertezza da las proximas emnas pertutgant la vehemenza dad Omicron. La citad da Tavau ha ils pli blers cas dad Omicron en il Grischun. Da circa 11 000 abitantas ed abitants eran glindesdi 1487 malsauns dad Omicron. «A Tavau vesa quai ora fitg mal», ha il president da l’Uniun da commerzi da Tavau Boris Bossi ditg a la FMR, «era jau hai stuì serrar mes affar da sport pervia da mancanza da persunal.» Per Bossi èsi dentant ina situaziun da cletg che quai è succedì pir uss il schaner e na sur ils firads da Nadal e Bumaun. Il schef dal stab da pandemia da l’ospital da Tavau, Walter Kistler, ha ditg che circa 5% dal persunal saja en isolaziun. En la sala d’operaziun lavurian dentant gia uss persunas cun funcziuns da clav che hajan in permiss dal Chantun d’extrar pli baud da la quarantena. Il directur da l’Uniun grischuna da commerzi Maurus Blumenthal ha confermà che cunzunt la hotellaria e la gastronomia grischuna saja confruntada fitg cun problems da persunal enfin qua. Tar il commerzi en detagl è la situaziun passabla fin uss. Quai cun excepziun da fitg pitschnas butias che vegnan manadas be da la possessura. El possia mo sa repeter: «Per surmuntar la situaziun cun uschè blers cas dad Omicron stuess la Confederaziun decider da scursanir la quarantena e l’isolaziun. Jau sun da l’idea da stritgar dal tut la quarantena.» Surtut ussa che la regenza hagi decidì da desister dals texts da menaschi eisi era da metter la quarantena en dumonda. Decider stoppian las autoritads. Il president da Gastro Grischun, Franz Sepp Caluori deplorescha la situaziun dals manaschis d’ustaria e hotellaria a Tavau, en il Partenz u per exempel er en l’Engiadin’Ota. La medaglia haja dentant er qua duas varts. Er en la citad da Cuira dettia tut in auter fenomen, quel da la mancanza da giasts. Cunquai che tantas persunas lavurian a chasa, manchian ils giasts da gentar en ils restaurants. «Jau persunalmain hai stuì introducir lavur curta en mes restaurant» ha Caluori ditg, «en quest cas n’èsi er nagin problem da remplazzar insaquantas persunas che mancan pervia dad Omicron.» Savognin-Bivio-Alvra Turissem cun la gestiunaria Tanja Amacher a la testa, ha furmà in stab d’observaziun Covid19 cun tut ils manaschis publics e da prestaziun da servetsch en Surses. Quest stab haja discutà eventualas stretgas da persunal pervia dad Omicron. «Nus avain actualmain singulas persunas ch’èn en quarantena, dentant è quai supportabel», ha Tanja Amacher ditg, «en cas che la situaziun vegn pli critica avain nus previs da sustegnair là nua ch’i dovra gist. Quai vuless dir che er insatgi da la vischnanca, da l’ospital u da las pendicularas pudess surpigliar lavurs per quest lieu che ha mancanza da persunal.» Part dal stab d’observaziun Surses fan ils biros turistics, la vischnanca politica, la scola da skis, l’ospital Surses, las pendicularas da Savognin e Bivio sco er Gastro Surses. Tar las pendicularas Arena Alva èn actualmain 15 da 270 persunas, ubain circa tschintg pertschient dal persunal ch’è en quarantena u en isolaziun. Tenor Curdin Caprez, il manader da las pendicularas saja quai supportabel. «Nus avain la pussaivladad da far midadas internas, uschia ch’ins po sustegnair partiziuns cun blers malsauns. Il cunfin critic vegn ad esser cuntanschì cun ina cumpart da 15% dal persunal che avess Omicron.» Las pendicularas Arena Alva deploreschan la decisiun da la regenza da chalar cun ils tests da manaschi. Per l’Arena Alva era quai in fitg bun instrument per isolar persunas cun infecziuns. «Viver cun la situaziun e far il meglier ordlonder», quai è la devisa da Daniel Herger, il gestiunari da la Spitex Cadi cun 23 persunas da tgira. «Nus avain adina puspè gì ina u l’autra persuna da noss team ch’è vegnida testada positiv, dentant adina mo cas singuls e mai ina gruppa pli gronda.» Sch’i dess pli numerusas absenzas il medem mument las proximas emnas, lura dovri lubientschas dal Chantun da scursanir la quarantena.

«Il local è explodì en milli tocs, corps sa chambroclavan, mintgin sa bittava sin mintgin, davant nus ina mar da jeans e chamischas da flanella bagnadas da suaditsch» – uschè sa regorda Dave Grohl (52) dals 17 d’avrigl 1991, la saira che Nirvana aveva sunà per l’emprima giada il song «Smells like Teen Spirit» live davant public. En quel mument ha el savì: «Ussa sa mida mia vita.» Dave Grohl es anteriur batterist da la band Nirvana, bandleader dals Foo Fighters, soloartist ed in dals pli famus rockstars dal mund. Il rockstar ha en il decurs da sia vita passentà pliras giadas da quels muments – sia cumparsa en il White House, las naschientschas da sias figlias, co ch’el ha pudì sunar casualmain battaria per Iggy Pop u co che Paul McCartney dals Beatles era in bel di en sia stiva ed ha fatg musica cun el. Dave Grohl è era in musicist che ha adina novs projects, in che na sa mai seser calm. Ma lura è vegnida la pandemia ed il lockdown – nagins concerts, naginas registraziuns e naginas entupadas pli. E tuttenina n’aveva Dave Grohl nagut pli da far. E tge fa in rockstar, sch’el nun ha pli nagut da far? Cler, scriver in cudesch. En ina rimnada dad istorgias curtas scriva Dave Grohl en il cudesch «The Storyteller: Tales of Life and Music» dals muments divertents ed incredibels ch’el ha passentà en il decurs da sia vita e da sia carriera. Ma el scriva era dals chapitels nairs en sia vita – da la mort da ses bap e dal grev temp suenter che Kurt Cobain, il chantadur da Nirvana, ha fatg suicidi. Il cudesch «The Storyteller: Tales of Life and Music» datti da cumprar en englais u en tudestg en la rait u en las librarias. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

«Ad Fontes» è il titel da l’invit da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Venderdi, ils 14 da schaner 2022, preschenta ella l’access per il public a l’archiv sinodal e dal cussegl da baselgia. Igl è in project grond che finescha suenter ina lavur intensiva da tschintg onns. Ils dus istoriografs Silvio Margadant e Jan-Andrea Bernhard han legì las actas ed ils protocols ch’èn deponids en l’archiv dapi l’onn 1537. Sco quai che la Baselgia evangelica refurmada scriva en ina communicaziun, han ils dus spezialists avert las funtaunas e cunquai rendì accessibels ils documents che van enavos enfin l’entschatta da la Refurmaziun. L’archiv cuntegn infurmaziuns preziusas dal mintgadi dals plevons e da las vischnancas sco era las structuras ecclesiasticas e politicas dal Grischun. La preschentaziun festiva da la lavur «Ad Fontes» è venderdi, ils 14 da schaner 2022, da las 18.30-20.00 en la sala B12 a la via Brandis 12 a Cuira. A la preschentaziun discurran Erika Cahenzli-Philipp, la presidenta da la Baselgia chantunala refurmada, cusseglier guvernativ e schef da la cultura grischuna, Jon Domenic Parolini, sco er ils dus istoriografs che han manà il project. L’occurrenza embellescha la gruppa «Mittelalter-Spielleute».(fmr/abc)

Prest dus onns sa derasa il coronavirus sin quest mund. Schebain ch’igl era da quintar baud ni tard cun in pandemia, è la dimensiun da quest fenomen tuttina ina surpraisa. Ella ha chaschunà al mund difficultads socialas ed economicas senza paregl. Bler è vegnì scrit davart la pandemia ed il coronavirus. Bler è correct – auter sa basa sin emoziuns ed intents da derasar sapientivmain infurmaziuns falladas. L’onn passà è cumparì sin la fiera il cudesch «Welt im Lockdown – Die globale Krise und ihre Folgen». En quel descriva l’istoricher d’economia brit Adam Tooze la pandemia. Cun gronda probabilitad è la partenza da quella stada a Wuhan en China. In emprem cas dal coronavirus è vegnì con­statà là la fin da l’onn 2019. Plain tensiun raquinta Adam Tooze l’istorgia dal coronavirus ils 12 mais da l’onn 2020. L’entschatta fa Xi Jinping. El communitgescha a la populaziun mundiala ch’in nov virus sa derasia. La fin dal medem onn daventa Joe Biden successur da Donald Trump sco president dals Stadis Unids da l’America. Tranter quels dus terms sa mova l’unda da la pandemia d’in continent a l’auter. Adam Tooze descriva l’agir da las differentas terras, lur decisiuns che pertutgan ed engrevgeschan er l’economia. El analisescha la pandemia er en il context d’autras grondas crisas actualas sco quella da las finanzas enfin il clima ed il moviment da fugitivs. Il cudesch è in’analisa profunda e precisa dal temp preschent. Adam Tooze mussa co ch’il mund globalisà funcziuna cun tut ses avantatgs e dischavantatgs. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il directur dal Museum d’art dal Grischun, Stephan Kunz, ha preschentà gievgia il program annual dal Museum d’art grischun.Planisadas per il 2022 èn set exposiziuns. Martin Gabriel/ FMR Il cumenzament da las activitads dal Museum d’art grischun durant l’onn 2022 dat ina exposiziun da l’artista grischuna Ursula Palla. Ella preschenta a partir dals 19 da favrer 2022 differentas lavurs cun materialias sensiblas sco zutger culà, pulvra da charvun ubain naiv. Il directur Stephan Kunz ha ditg a la FMR, ch’el haja mess il program d’exposiziun 2022 sut il motto «mantegnair il nivel» introducì l’onn 2016 cun l’ingrondiment dal museum d'art. «Tar quel nivel tutgan exposiziuns monograficas sco la proxima cun Ursula Palla da Cuira, dentant er exposiziuns en in singul spazi sco quella cul titel ‘Crossing Rivers’ dal Tudestg Wolfgang Laib che nus preschentain la primavaira proxima.» Stephan Kunz numna dentant anc ina terza ingredienza per la reussida dal program: «Quai èn las exposiziuns tematicas ch’èn daventadas tradiziun ils ultims onns en il Museum d’art dal Grischun.» Tar quellas tutgan exposiziuns che cumenzan en il Grischun e fineschan or en il mund lontan. Per exempel «surcusidas» che ha lieu a Cuira a partir da l’avust fin il november 2022. Sper las exposiziuns mussa il museum d’art er quest onn collecziuns da pliras artistas ed artists. Tranter auter ussa gist l’ovra monumentala «Apocalypso» da l’artist svizzer Jean-Frederic Schnyder. Il program d’exposiziuns 2022 Ursula Palla, «Nowhereland» (19-02 fin 29-05-2022) Markus Müller, «En renovaziun» (19-02 fin 03-07-2022) Wolfgang Laib, «Crossing Rivers» (19-03 fin 31-07-2022) Hermann Scherer, «Crennas e chantuns» (18-06 fin 25-09-2022) «Stailas venezianas, Art e surcusidas» (27-08 fin 20-11-2022) Zoran Music e Norbert Möslang, «La stanza e la strada» ( 27-08 fin 13-11-2022) Exposiziun annuala da las artistas ed artists grischuns (11-12-2022 fin 29-01-2023)

Roger qua e «Rodscher» là! Sch’i va per il tennis en Svizra, lura datti atgnamain mo in super-superstar: Roger Federer. Speratiers va en emblidanza che la Svizra ha dapi passa 20 onns in’èra gloriusa en quest sport – Patty Schnyder, Stan Wawrinka, Belinda Bencic, Roger Federer etc. Ma ina sportista manca en quest’enumeraziun: Martina Hingis, la megliera giugadra da tennis insumma en Svizra. Ella ha atgnamain fullà via per tut ils auters buns giugaders da tennis, era per Roger Federer. L’onn 1997 ha ella gì la megliera stagiun da sia carriera – en la vegliadetgna da mo 16 onns. Quests dis avant exact 25 onns aveva ella gudagnà ses emprim titel da Grand-Slam al Australian Open. E per quella raschun ha SRF mussà l’emna passada in film documentar davart Martina Hingis, davart sia vita, sia carriera, sias victorias, sias sconfittas Mo per trair en memoria: Dal 1997 aveva Martina Hingis gudagnà suenter il Australian Open era il turnier a Wimbledon ed il US-Open. Ed al turnier da Roland Garros a Paris aveva ella cuntanschì il final. Silsuenter è ella bain restada anc incredibels quatter onns emprima en la glista mundiala da la ATP, n’ha però betg pli pudì cuntanscher la dominanza dal 1997. E surtut èsi lura stà in permanent si e giu a partir dals emprims onns 2000, cun blessuras, sconfittas, retratgas dal sport, comebacks e per finir perfin anc cun ina scumond da giugar durant dus onns causa ina prova positiva da doping (cocain) – ina disqualificaziun ch’è enfin oz dispitaivla. Insumma, il film documentar «Martina Hingis – Leben und Karriere des Tennis-Weltstars» tira en memoria ils muments-clav da questa carriera extraordinaria. A pled vegnan las persunas ch’han accumpagnà la sportista, p.ex. sia mamma-trenadra Melanie Molitor, Roger Federer, John McEnroe ed il partenari Harry Leemann. Ma surtut mussa il film quant grev che Martina Hingis aveva da morder – gist en giuvens onns – cun squitschs ed ambiziuns da tut las varts, era da las aspectativas envers sasezza. Il film è accessibel sin tut ils chanals online e da video on demand dad SRF. Di per di dat ina redactura u in redactur in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Martina Hingis durant in'intervista per il film documentar «Martina Hingis – Leben und Karriere des Tennis-Weltstars» dad SRF

La Confederaziun ha deliberà raps per sustegnair e promover la diaspora rumantscha. Roman Pfister, il president da l’Uniun da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa è cuntent – schegea ch’el na vesa sia uniun betg exnum sco purtadra dad in proxim project. La FMR ha rapportà l’emna passada: La Confederaziun sustegna en in emprim pass set differents projects en la diaspora rumantscha – cun in import considerabel da totalmain 600 000 francs. I dat diversas instituziuns u uniuns che pon represchentar ils interess dad ina cuminanza rumantscha dador il Grischun: la Quarta Lingua, la Pro Svizra Rumantscha, il Chor maschadà da Turitg e diversas autras. Però in’uniun che rimna blers «diasporians» è la Uniun da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa (URB). Il president da la URB, Roman Pfister da Schwerzenbach, ha sa chapescha persequità cun interess las novas si da Berna. Sia uniun, la URB, ha var 700 commembers e commembers. L’uniun ha tranter auter per finamira da «meglierar la situaziun dal rumantsch en la Bassa» (tenor pagina d’internet www.uniun-urb.ch). Ils raps da Berna èn damai segir bainvegnids. FMR: Vus essas segir cuntents cun il sustegn che vegn ussa da Berna? Roman Pfister: Gea, nus essan fitg cuntents e satisfatgs. Tgi che cumbatteva en il passà per ils interess da la diaspora, quel u quella era savens pers. Ils raps gievan adina «ensi», vers il Grischun. Darar vegnivan ils raps «engiu». Ils davos onns ha propi midà la percepziun. Igl è generalmain acceptà ch’ins na possia betg pli negliger la diaspora. Ussa ha gea la Lia Rumantscha perfin duas co-presidentas ch’èn professiunalmain activas per gronda part en la Bassa. Avant paucs onns na fiss quai betg stà pussaivel. Igl è pussaivel d’inoltrar ulteriurs projects rumantschs per la diaspora durant ils proxims onns. Vegn la URB er anc cun in’idea? La URB datti dapi detg exact 30 onns, fundada l’onn 1991. Ed ella è tradiziunalmain in’uniun plitost culturala. Nus organisain scuntradas, paterladas, concerts, prelecziuns e chant, tranter auter cun ils uschenumnadas «Tavulins» u cun «Inscunters interrumantschs». Uschia è la URB main in’organisaziun che po iniziar, sviluppar e purtar projects sco quels che l’Uffizi da cultura beneventass. I dat bain ideas era da nossa vart, però anc nagut madir e concret. Durant ils proxims quatter onns èsi gea pussaivel d’inoltrar ulteriurs projects. L’Uffizi da cultura beneventass anc dapli iniziativas localas, da cuminanzas en diversas citads u regiuns da la Svizra. Èn ils Rumantschs en la diaspora memia pauc conscients da las pussaivladads da sustegn? Na, quai na schess jau betg. Tut tenor èsi simplamain pli grev da rimnar la glieud che pudess prender per mauns ensemen in project. E qua met jau ussa era mia speranza sin in dals projects da la Lia Rumantscha che survegn ussa era sustegn da la Confederaziun. Quel vul gea rimnar en il conturn da diversas citads persunas da lingua rumantscha e sviluppar da cuminanza ideas e novs projects. Quell’iniziativa po la URB segir sustegnair, p.ex. cun intermediar contacts. Forsa dovri simplamain era in pau temp enfin che Rumantschas e Rumantschs en la diaspora realiseschan ch’ins pudess dumandar sustegn. In project che survegn daners or da la cassa federala è ina retschertga scientifica che vul eruir la situaziun ed ils basegns da la cuminanza rumantscha en la Bassa. Voss’uniun è gea a la funtauna. Perquai: Tge dovran Rumantschas e Rumantschs en la diaspora? Qua datti senza dubi pliras respostas. Tenor mai datti dus basegns principals. Per l’ina dovran famiglias in bun sustegn en la «educaziun rumantscha» da lur uffants, saja cun purschidas d’instrucziun u cun instruments da scolaziun u da trategniment. In auter basegn han forsa persunas en ina vegliadetgna pli avanzada. Quellas persunas han plitost il giavisch da s’inscuntrar e da visitar arranschaments culturals rumantschs. Mo per dir: Sch’ins organisescha in concert cun in chor rumantsch, lura vegnan ils Rumantschs (ri). Co è la URB atgnamain vegnida tras la pandemia – hai insumma dà activitads? Nus avain – sco blers auters era – pudì organisar la gronda part da noss inscunters mo a moda virtuala. Gist l’entschatta da favrer datti puspè in «inscunter interrumantsch digital», nua che Johann Clopath vegn a preschentar sia publicaziun davart il construider da punts Richard Coray. Las duas radunanzas annualas 2020 e 2021 avain nus per fortuna pudì realisar en temps senza lockdown. Però cler – il coc da noss’uniun, la finamira principala, da vegnir ensemen, star da cumpagnia, tadlar forsa in concert e baterlar – quai n’è tut betg stà pussaivel causa corona. Sperain che quai sa midia bainspert. Roman Pfister, il president da l’Uniun da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa. La Confederaziun sustegna ed è a la tschertga da purschidas sco questas en la diaspora rumantscha – in curs da rumantsch per uffants a Turitg, organisà durant l’onn da scola 2014/15.

L’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB) envida ils 3 da favrer ad ina proxim «Inscunter interrumantsch», l’emprim da l’onn 2022. Causa las circumstanzas cun la pandemia organisescha la URB quel inscunter però a moda digitala, via l’applicaziun Zoom. En quest inscunter vegn Johann Clopath a preschentar sia publicaziun voluminusa davart il construider da punts Richard Coray (1869–1946). Ses cudesch è cumparì il november 2021 ed è ina documentaziun dad ovra e vita da questa persunalitad extraordinaria. Numerusas punts en il Grischun, ma era en l’exteriur, han pudì vegnir construidas mo grazia las uschenumnadas «punts persas» da Richard Coray. L’autur Johann Clopath ha lavurà blers onns sco redactur e manader da redacziun tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). El è oriund da la Val Schons e viva oz a Trin. L’arranschament da la URB è public era per betg commembers da l’uniun. L’inscunter è ils 3 da favrer 2022 a partir da las 19.45 uras. Las instrucziuns per participar èn da chattar sin la pagina d’internet: www.uniun-urb.ch. La punt persa per la punt da la via chantunala sur la Val Russein, tranter Sumvitg e Mustér. La davosa punt construida da Richard Coray .

Jau na ma regord betg ch’insatgi m’avess ditg insacura che jau saja in anghel. Ma in lavurdi da schaner da quest onn m’èsi capità. Igl era las 14.45. Jau aveva gist prendì plaz en il tren da Cuira vers la Surselva. En in vagun da segunda classa ch’era anc praticamain vid avev’jau tschernì in cumpartiment da vart dretga. In um giuven, forsa tranter 20 e 25, prenda plaz en il cumpartiment da l’autra vart e ma pledenta immediat. El haja ina dumonda, u meglier ditg ina supplica, di el, ed agiunta: «I bin kai Bösa.» El haja dad ir cun il tren a Mustér ed haja fatg giu che ses patrun da lavur vegnia cun el. Ma quel vegnia pir a Rehanau en il tren. Ed uss haja el in problem. El n’haja betg daners per cumprar il bigliet. «Und das könnt as Drama ge.» Sche jau na pudess betg emprestar ad el ils daners per quest bigliet. Jau guard sin el. Senza che jau dumond, di el co el haja num. Prenum e num. Gea, tge ch’il bigliet custia, vi jau savair. «59.90». El n’haja halt betg il halbtax e dovria retour. El giaja per il bigliet e turnia a seser qua en ses cumpartiment, sincerescha el. Ed a Rehanau survegnia el ils daners da ses patrun e sappia lura turnar els a mai. El guarda sin mai cun egls d’in bernhardiner. Tge istorgia! Forsa ha el scumess cun in collega che ses tric funcziunia e tschertga ussa la cumprova. Forsa è el in da quels che sto avair daners perquai ch’el dovra urgentamain puspè ina raziun. E forsa è sia istorgia vaira? Jau guard sin l’ura. Las 14.48. En otg minutas parta il tren. Sch’el vul anc ir per ses bigliet, lura stoss jau far vinavant, vai tras mes chau. Jau avrel instinctivamain la bursa, guard sin el e ditg: «Jau fid a Vus.» E dun ad el ina da 50 ed ina da 10. El prenda ils daners ed enten bandunar il vagun di el: «Sie sind an Engel!» Cura ch’jau hai udì dad el quests pleds hai jau savì: Quel na turna betg pli. Ed uschia èsi stà. Ils 60 francs na m’han betg fatg mal il venter. Ma tge che m’ha irrità è stà mes cumportament durant questas trais minutas. In’ureglia averta per ina supplica ed in zichel commiseraziun – gea. Ma dad alertadad e spiert critic – nulla. Forsa èsi stà mes mal ils dents che tugnava dapi insaquants dis che jau aveva stuì laschar trair ora dus. Forsa èsi stà ina bella stancladad suenter che jau aveva finì l’avantmezdi la lavur dad autobiografia cun ina gruppa. E forsa èsi simplamain stà la mancanza d’energia da dir na ed il regl da guardar tge che capita. Sin il viadi tras la Ruinaulta m’èn lura sa chapescha vegnidas endament tut las dumondas ch’jau avess duì far al cumpogn. Pertge na preschentais Vus betg Voss problem a l’accumpagnadra dal tren che stat en sia unifurma là ora sin il perrun? Pertge na prendais betg mo in bigliet simpel fin a Rehanau? Pertge na laschais betg Vossa giacca blaua sin il sez en il cumpartiment enfin che Vus turnais? Tgi sa tge ch’el ha patratgà da mai, sun jau ma dumandada. Dunna veglia naìva u dunna generusa ch’ha serrà in egl? Basta, per finir m’hai jau ditg cun quest surrir dad ina persuna ch’è sa laschada traplar: In tal cumpliment da tschel mund per mo 60 francs – quai n’è betg nagut. Che jau saja in anghel n’aud jau forsa mai pli en mia vita. Maria Cadruvi, anteriura redactura RTR, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

El è gia vegnì emess dad RTR avant var diesch dis. Perquai vegn quest tip per in film da Cuntrasts cun retard. Però i n’è betg café fraid, perquai che las plattafurmas dad RTR (PlaySuisse, PlayRTR etc.) pussibiliteschan gea da guardar ils Cuntrasts en «tutta eternitad». Mes tip dad oz: «Meztga da chasa a Schlans». En sasez è il film da l’autura Bertilla Giossi pli simpel che simpel: in lieu, in’acziun, in di ed in protagonist principal. Ma i va per la dumonda da las dumondas umanas – i va per vit’e mort! Bertilla Giossi e sia squadra han accumpagnà durant in di la «meztga da chasa» tar il pur e mazler Silvio Pfister da Schlans. Tut è vegnì filmà durant in di d’atun da l’onn passà. L’entira brajada da la famiglia Pfister è stada da la partida, fargliuns ed uffants. E lura è sa chapescha anc stà da la partida in ulteriur protagonist impurtant: il portg che vegn mazzà. La meztga da chasa dals Pfisters vegn mussada en tut ils detagls, cun tutta crudaivladad ed en tutta dignitad – il sang squitta, la gnerva dal portg dat, las zaidlas vegnan sgrattadas davent e l’ossa vegn resgiada. Surtut vegn mussà en la scena-clav dal film co Silvio Pfister mazza ses portg, cun pazienza, cun calma, cun respect, cun tensiun, cun agir spert en il mument decisiv e cun in u l’auter dubi. U cun ils pleds da Silvio Pfister: «Quei ei buc ina biala caussa, quei ei mai stau bi da mazzar in animal. Quei ei buc enzatgei legreivel. Aber igl ei ina necessitad, sch’ins vul magliar la carn.» Ils uffants observan l’entira truscha da la meztga da chasa en il curtin dals Pfisters. Els vesan danunder che las cotlettas e las liongias vegnan. Cura che Silvio Pfister taglia giu il chau dal portg, commentescha quai in buob tut laconic: «Il tgau ei weg!» Lain scumetter che mintgina e mintgin che guarda quest film vegn a metter en dumonda – silmain per in curt mument – ses agen consum da charn. E sch’i na stuess betg dar dapli meztgas sco tar ils Pfisters? Di per di dat ina redactura u in redactur in tip, senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. "La meztga da chasa a Schlans" - in film da Cuntrasts, emess il schaner 2022.

La Baselgia evangelica refurmada dal Grischun ha festivà venderdì passà la finiziun d’in project che ha cuzzà tschintg onns. Ils istoriografs Jan-Andrea Bernhard e Silvio Margadant han ordinà 35'000 regestas da l’archiv sinodal e dal cussegl da baselgia. Il material è accessibel en l’archiv da stadi. I saja la memoria istorica da la baselgia chantunala grischuna, ha la presidenta dal Cussegl da baselgia, Erika Cahenzli-Philipp, ditg en ses bainvegni per l’occurrenza. Venderdì saira han interessads a l’istorgia ed a la cultura grischuna assistì ad ina pitschna festivitad. En la sala Brandis han ses antecessur, Andreas Thöny, ed il respunsabel per ils fatgs d’archivaziun dal Cussegl da baselgia, ser Peter Wydler, preschentà il project da transferir l’archiv sinodal en l’archiv da stadi. Quai è stà pussaivel cun in contract da deposit tranter la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun ed il Chantun. L’impurtanza dal project ha er accenta la presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti, cun sia preschientscha a l’occurrenza. Actas han midà domicil Silvio Margadant (sen.) e Jan Andreas Bernhard cun dus dals cudeschs da protocols. L’archiv sinodal e dal cussegl da baselgia evangelic cumpiglia 15 meters actas da la Sinoda retica dapi 1537 inclus ils cudeschs da protocol dapi 1571. Alura protocols ed actas da la sessiun evangelica e dal cussegl grond evangelic. Plunas documents han ins transferì il 2016 dal tschalèr dal domicil da la Baselgia chantunala evangelica, a la via Loë 60, en l’Archiv da stadi al Karlihof a Cuira. Igl n’è betg stà ina midada usitada e simpla. Il Cussegl grond da la baselgia evangelica refurmada ha lubì il 2015 per questa in credit da 200'000 francs sur trais onns ed il Chantun ha contribuì ulteriurs 50'000 francs. Cun las garanzias e cundiziuns sco er in plan da termins ha Andreas Thöny pudì persvader dus istoriografs d’instradar il project ed ir a la lavur. Il register existent dal cuntegn da l’archiv sinodal e dal cussegl da baselgia correspundeva absolut betg pli a las pretensiuns dal temp. Ni ils collavuraturs da l’administraziun da la baselgia chantunala ni ils scienziads n’avevan ina dretga survista da da quai che giascheva en l’archiv. Igl è numnadamain ina funtauna d’infurmaziuns impurtanta per l’istorgia grischuna. L’entschatta da l’onn 2022 è quest problem d’access schlià. Ils 24 da december, gist sco regal da Nadal, haja ser Jan Andrea Bernhard surdà ad el il rapport final dal project, ha Andreas Thöny ditg en ses pled. Elavurà 15 meters actas Avant tschintg onns hai duvrà in stausch decisiv per avrir il stgazi. Las funtaunas giaschevan, nagin n’aveva dentant ordinà ellas, nagin n’aveva gughegià da prender a mauns quella lavur. Ser Jan-Andrea Bernhard, professer titular a l’institut da teologia da l’universitad da Turtg ed enfin dacurt plevon da Vuorz-Schnaus, e Silvio Margadant, l’archivar da stadi che è i en pensiun avant diesch onns, èn stads pronts da manar il project ch’ins ha numnà «Ad Fontes». Sco emprim pass han ins transferì ils 15 meters actas en l’Archiv da stadi. Il contract da deposit tranter stadi e baselgia chantunala evangelica è stà la basa per sortar tut. La dimensiun da la prestaziun han ils preschents a la festivitad da venderdi saira pudì udir da divers referents. Tranter quels il directur da la cultura grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. «Ils documents per part fitg custaivels pon ussa servir a blers projects scientifics», ha el ditg e rendì attent ch’ins na possia betg cumenzar baud avunda da far in bun archiv. Igl ha duvrà 100 onns Avant che pudair far las regestas, vul dir far ina curta descripziun dal cuntegn da mintga acta, han ils dus istorichers stuì leger ed interpretar quella. Igl è ina premissa per avrir l’access. Il resultat final da «Ad Fontes» èn 7000 paginas sin palpiri en 10 ordinaturs. Tut bain zavrà, classà e signà. Gia 1925 haveva il decan Jakob Rudolf Truog zavrà l’archiv sinodal e dal cussegl da baselgia. El aveva rendì attent ch’i duvrass ina ulteriura elavuraziun detagliada. Igl ha duvrà 100 onns enfin ch’il problem è schlià e l’access garantì. Sco quai ch’il vicearchivari chantunal, Silvio Decurtins, ha explitgà, pon ins tschertgar mintga document sin il computer persunal tenor chavazzins. Ins po s’infurmar svelt e nudar la signatura dal document giavischà. En la sala da lectura da l’archiv da stadi a Cuira pon ins alura prender a mauns l’original e studegiar quel. Sapientivamein n’hajan ins betg digitalisà mintga palpiri, ha Silvio Decurtins ditg, i fissi stà cumbinà cun in project bler pli grond ed intensiv. Prender a maun fisicamain il document è dal rest pli autentic che guardar quel sin il monitur. Il protocol da l'onn 1778 cumenza uschia Il Puntstag ha stuì fundar da nov Jan-Andrea Bernhard ha explitgà intgins detagls da las actas e protocols ch’el e Silvio Margadant han elavurà. Da mintga protocol da las 10'000 sesidas dals 450 onns enfin 1940 han els fatg ina regesta, vul dir in chavazzin cun curta descripziun dal cuntegn. Ils istoriografs èn s’approfundids a moda acribica en quest temp, els han legì protocols scrits en latin, grec, ebraic e schizunt siric. E quai en scrittiras per part grevas da decifrar da scrivants e decans. La Sinoda retica è dal rest ina fundaziun ch’il Puntstag ha fatg l’onn 1537. En il stadi da las Trais Lias hai duvrà in urden administrativ che remplazzava il dretg episcopal. Entant che la confessiun veglia aveva gia reglà tut, han ins stuì definir per la nova mintga formalitad administrativa, mintga casualia. Ins ha fundà ina sessiun, in cussegl grond confessiunal, ed in cussegl pitschen ecclesiastic, sco er la Sinoda, la radunanza dals plevons. En las actas da l’archiv sinodal sa chattan uschia per exempel las nominaziuns da preditgants, relaschadas ed autras tractandas da persunal. In detagl d'in cudisch da protocols dalla Sinoda.

Il chantun Grischun ha actualmain 101 vischnancas. Avant 20 onns eran quai anc 212 vischnancas.Varga 111 vischnancas grischunas han damai fusiunà aifer dus decennis. La finamira che la regenza grischuna ha tschentà l’onn 2011 cun la refurma da las vischnancas e dal territori è d’avair anc 50 vischnancas grischunas. Las fusiuns vegan sustegnidas da L'Uffizi chantunal da vischnancas che accumpogna ils projects da fusiun e rapporta periodicamain dal stan dals projects. A la sava d’in segund rapport cumplessiv ha la FMR discurrì cun il schef da l’Uffizi chantunal da vischnancas, Thomas Kollegger. In motiv impurtant per cumenzar in project da fusiun è d’optimar las finanzas communalas. Uschia è per exempel il pe da taglia vegni sbassà en 28 da 32 projects da fusiun fin qua. Be tar duas fusiuns hai dà in augment ed en duas ulteriuras fusiuns è il pe da taglia restà il medem. Sin blers champs han las vischnancas pudì trair a niz sinergias e cunquai spargnar daners. Il chantun Grischun da sia vart ha investì ils ultims 20 onns bundant 190 milliuns francs en fusiuns. In’investiziun che ha tenor l’Uffizi chantunal da vischnancas valì la paina. Ils quints annuals da las vischnancas grischunas mussian che las finanzas sajan sa sviluppadas en moda ordvart positiva ils ultims onns. Malgrà quests resuns positivs datti era vuschs criticas che mettan en dumonda las fusiuns insumma. In exempel da l’ultim temp è il NA da la vischnanca da Falera al project da fusiun cun Laax, Sagogn e Schluein. In auter exempel èn las dis­cussiuns entaifer la fusiun da las anteriuras vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast. FMR: Vus cumenzais cun la segunda re­tschertga tar las vischnancas fusiunadas avant che far il segund rapport da las structuras communalas. Tgenins èn ils craps da chantun da quest rapport che duai cumparair l’onn proxim? Thomas Kollegger: Il segund rapport è ina evaluaziun or d’ina perspectiva da temp pli lontana dapi la fusiun. Tranter l’emprima consultaziun tar las vischnancas fusiunadas e la segunda consultaziun stattan tut tenor insaquants onns. Nus vulain uss far ina bilantscha cun in sguard pli approfundà sin dumondas essenzialas sco finanzas, taglias e structuras communalas. En quest rapport vai er anc pli fitg per la dumonda da la persistenza. Quai dat lura in maletg dal svilup da la vischnanca fusiunada sur in temp pli lung. Abstrahà dal rapport che vegn pir fatg: Tge resuns retschavais vus da la vischnancas fusiunadas? Quai dependa da la dumonda avant quants onns che la fusiun è vegnida fatga. L’emprim temp è fitg pretensius per ina nova vischnanca fusiunada. Gist per ina administraziun communala è ina fusiun ina sfida. Fitg bler è d’armonisar ed igl è d’unifitgar las cundiziuns da basa. Las administraziuns ston schliar problems ch’ins n’avess betg stuì schliar senza la fusiun. Tge resuns retschavain nus? Damai, il persunal da las administraziuns fusiunadas è cuntent. Il champ da lavur da mintga singula e mintga singul è pli interessant, perquai che las collavuraturas ed ils collavuraturs pon sa concentrar sin lur cumpetenzas-clav. Ultra da quai po il sistem da controlla intern vegnir optimà. Dentant vegni pli pretensius e la res­ponsabladad crescha. Lavurar en in’admini­straziun pli gronda è dentant era pli interessant. Resuns positivs datti dentant era davart da las autoritads communalas. D’ordaifer l’administraziun datti paucs ecos. Apparen­tamain è la populaziun satisfatga da la lavur da las autoritads. Bleras abitantas e blers abitants èn fitg critics envers fusiuns en general. Quai cunzunt pervia da la birocrazia pli gronda. Co stat quai cun la birocrazia? Ils gronds problems che vegnan interpretads sco birocrazia datti savens en las tematicas che han era dà da discutar en las gruppas da lavur durant la fusiun. E notabene: Che tut vegn pli cumplitgà n’ha betg da far be cun la fusiun, mabain cun il svilup da nossa societad. Jau hai er gia survegnì resuns che la ­glieud fa ozendi bler pli savens recurs cunter decisiuns e disposiziuns da suprastanza e d’uffizis. Ozendi ha la populaziun era pli bleras pussaivladads da pretender midadas en ina organisaziun communala che pli baud. Jau crai dentant ch’i sa tractia da cas singuls che recloman pervi da la birocrazia en ina vischnanca fusiunada. Jau mez abitesch er en ina vischnanca fusiunada. Jau hai l’impressiun che la vischnanca Alvra porschia dapli pussaivladads per vischinas e vischins che las vischnancas pitschnas da pli baud. Igl è exemplaric co che la vischnanca fusiunada Alvra ha dumagnà la lavur cun il sbuvaditsch da Brinzauls. E mes respect ha era la vischnanca fusiunada da Bregaglia cun ses engaschament suenter la bova da Bondo. In motiv per dir NA ad ina fusiun èn las bunas finanzas d’ina vischnanca. Daco duess ina vischnanca ch’è bainstanta fusiunar? La dumonda cun tge structura ir en l’avegnir, è ina dumonda fitg strategica. Per vischnancas cun paucs daners è la dumonda da dir GEA ad ina fusiun probablamain pli simpla che per ina vischnanca cun bunas resursas finanzialas. Cun la vischnanca da Laax u era cun vischnancas en l’Engiadin’Ota avain nus actualmain dentant era vischnancas cun bunas situaziuns finanzialas che pondereschan da fusiunar. Da las finanzas ennà pudessan questas vischnancas restar persulas era vinavant. Ma ins sa dumonda tuttina tge avantatgs ch’in avegnir communabel pudess avair. Tar ils avantatgs tutgan ina meglra situaziun da partenza per la planisaziun locala ubain era blera lavur intercommunala che scroda. Damai, ina fusiun è adina ina evaluaziun dals avantatgs e dischavantatgs. E mintga fusiun ha propi avantatgs e dischavantatgs. Ils avantatgs èn dentant pli gronds, uschiglio na fiss la bilantscha da las fusiuns en il Grischun betg uschè positiva. Cun tuttas fusiuns gia fatgas ha il Grischun uss anc 101 vischnancas. Tge è la finamira? Qua datti ina finamira prest cuntanschida ed ina a lunga vista. L’onn 2011 aveva il Cussegl grond mess sco finamira 100 vischnancas enfin l’onn 2020. E lura datti ina finamira a lunga vista e senza pressiun da temp. Quai fiss da cuntanscher la marca da 50 vischnancas sco en il 19avel tschientaner ch’il Grischun aveva 48 vischnancas giudizialas. Decisiv en l’avegnir n’è betg il dumber, mabain che nus hajan vischnancas cun ina structura ferma e sauna en tut ils secturs. Da dir è forsa en quest connex ch’il chantun Grischun ha fatg fitg bleras fusiuns ils davos 15–20 onns en cumparegliaziun cun auters chantuns da la Svizra. Il Grischun figurescha en l’emprima part da la tabella dals chantuns cun bleras fusiuns. Grischun 111 vischnancas damain aifer 20 onns Entaifer 20 onns è la mesadad da las vischnancas dal Grischun svanidas en consequenza da fusiuns da vischnancas. L'onn 2001 existivan anc 212 vischnancas. A partir dal 1. da schaner 2022 datti mo pli 101. Quantas fusiuns dovra il chantun Grischun? U dumandà auter: Dovri anc pliras fusiuns? Avant trais onns ha la deputada Carmelia Maissen da Glion inoltrà ina dumonda correspundenta a la regenza. Ella ha giavischà dapli infurmaziuns concernent il futur da fusiuns da vischnancas. La regenza ha respundì ch’il rapport davart las structuras communalas haja mussà in maletg per gronda part positiv davart ils effects da las numerusas fusiuns da vischnancas. En il proxim onn exequescha l’Uffizi chantunal da vischnancas ina segunda enquista tar las vischnancas fusiunadas. A basa da quella retschertga vegn preschentà al Cussegl grond il segund rapport davart las structuras communalas che duai dar in purtret cun ina optica d’in pli lung temp suenter las fusiuns. (fmr/mg) Pagina 2

Cun far l’auter di la posa da cafè vulev jau tadlar in u dus songs da Tom Petty ch’è mort avant tschintg onns. E tschertgond quels songs sin mes telefonin hai jau scuntrà il num da la band «Traveling Wilburys», a la quala era Petty fascheva part. Wilbury tge? E tgi eran ils auters commembers? En l’internet hai jau chattà la resposta: «Ils Traveling Wilburys eran ina supergroup cun ils commembers George Harrison (mort dal 2001), Jeff Lynne, Roy Orbison (mort dal 1988), Tom Petty (mort dal 2017) e Bob Dylan. La band ha existì dal 1988 fin dal 1990 e producì en il studio dus albums.» Ussa avev jau grond bunder da tadlar tge musica che questas corifeas avevan fatg ensemen. Jau hai chattà sin Sonos l’album «The Traveling Wilburys Collection» e sun anc adina intgantà da quella musica en il stil rock e folk rock. Igl èn tocs melodius, mintgatant audan ins la ghitarra da Tom Petty, lura la vusch da George Harrison e schizunt Bob Dylan para da chantar main rauc che uschiglio. Perquai mes tip dad oz: Tadlai er vus ils 25 tocs da Traveling Wilburys (remastered) e giudai uschia la pussaivladad dad udir ils resultats da la collavuraziun da quests musicists fenomenals. Tips per songs: «Handle With Care», «End of the Line» u er «You Took My Breath Away». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Ils Traveling Wilburys han collavurà en ils onns 1988 fin 1990.

Malgrà ch’ils chors rumantschs ston viver da preschent cun restricziuns per exercitar, sa prepara l’Engiadina per il 2. Festival da la chanzun rumantscha. Quel ha lieu ils emprims dis da fanadur da quest onn a Zuoz. Sco gia tar l’emprima ediziun a Trun, l’onn 2019, è la concurrenza da cumposiziuns in dals puncts da program principals. 53 cumposiziuns èn vegnidas inoltradas. «L’ultim mez onn è reservà per l’organisaziun en detagl.» Quai ha il president dal comité d’organisaziun dal Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz, Curdin Lansel, ditg a la FMR. «Il program definitiv stat e nus avain tut ils partenaris e sponsurs.» Er las singulas occurrenzas sajan preparadas uschenavant. «Jau sun fitg superbi da pudair dir ch’il festival è tant sco finanzià. Il preventiv munta a bundant 100 000 francs.» Concerts da la saira fan quitads La finamira dal comité d’organisaziun dal 2. Festival da la chanzun rumantscha era da cumenzar ad uras cun las preparativas er per avair temp da tschertgar eventualas soluziuns u midadas pervia da la pandemia. Sco quai che Curdin Lansel ha ditg, fetschia el anc in pau quitads pervia dals concerts dals chors dal venderdi e la sonda saira. «Blers chors na fan betg exercizis regulars quest enviern e bleras chantaduras e chantadurs na van betg a chantar. Perquai che insaquants chors èn intscherts n’èn els anc betg s’annunziads per ils concerts.» Forsa ch’i dettia anc ina vieuta positiva tar las infecziuns e lura sajan ils concerts salvads. Uschiglio stoppian ins far be ina saira da concert ed emplenir il plaz dal concert da la segunda saira cun in program alternativ. Plan B cun plievgia, naiv e coronavirus «En l’Engiadina ston ins quasi adina far in plan B per occurrenzas pli grondas», di Curdin Lansel, «per il festival a Zuoz avain nus il plan B en truclet.» En cas da plievgia stoppian ins far tut endadens ed en cas d’ina unda dal coronavirus stoppian ins suandar a las prescripziuns da Confederaziun e chantun. «Nus dal comité d’organisaziun ed ils responsabels da l’Uniun La Chanzun Rumantscha sperain dentant fitg cun aura e temperaturas da stad e cifras d’infecziun bassas che dattan bleras libertads da chantar da cor e giudair il festival.» 53 cumposiziuns novas per la concurrenza 53 cumposiziuns da chanzuns dal tuttafatg novas èn vegnidas inoltradas per il Festival da la chanzun rumantscha a Zuoz. 13 chanzuns èn per chors d’uffants, 23 chanzuns per chor maschadà, 13 per chor viril e 3 per chor da dunnas. Per las chanzuns han ils cumponists tschernì texts da differentas auturas ed auturs rumantschs. Da las trais categorias ha ina giuria da trais dirigents e musicists na involvids tschernì e rangà quatter chanzuns. E quellas chanzuns ston vegnir preparadas dals chors per la concurrenza da cumposiziun. «Jau enconusch be las chanzuns dals chors maschadads che pertutgan mes chor ad hoc», ha Curdin Lansel ditg, «las chanzuns da concurrenza èn cumponidas en differents stils, davent dal stil avantgardistic enfin al stil da la chanzun populara.» Tar las chanzuns per chor maschadà haja el l’impressiun che quellas possian vegnir chantadas bain era da mintga chor da vischnanca. Quai saja gea er l’intent d’avair nova litteratura per ils chors. Emprovas da cors ad hoc han cumenzà Tenor il schef da l’organisaziun, Curdin Lansel, funcziuneschan las emprovas da las chanzuns pli u main bain tar ils chors d’uffants e tar ils chors maschadads ad hoc. «Tar ils chors virils n’han ils exercizis anc betg cumenzà. Jau hai dentant clers signals ch’i vegnia a funcziunar er cun la concurrenza dals chors virils.» Per las chanzuns da chor da dunnas na dettia tar quest festival anc nagina concurrenza. «Sa chapescha che nus essan anc a la tschertga da chantaduras e chantadurs che han experientscha da chantar en in chor e che pon emprender las notas da las quatter chanzuns a chasa.» Appel a chantaduras e chantadurs interessads Ils dirigents dals chors ad hoc virils e maschadads al segund Festival da la chanzun rumantscha tschertgan anc chantaduras e chantadurs. Quels stuessan avair experientscha ed esser pronts da collavurar u cun ils chors maschadads (dirigent Curdin Lansel) ni cun ils chors virils (dirigent Retus Giger). Interessadas ed interessads pon s’annunziar a las suandantas adressas: retus.giger@bluewin.ch; 079 508 99 55; curdin.lansel@bluewin.ch; 079 833 82 15 En in mez onn vegni chantà a Zuoz Numerusas chantaduras e chantadurs dals chors rumantschs sa preparan actualmain per il 2. Festival da la chanzun rumantscha. Quel ha lieu da l’emprim fin ils trais da fanadur 2022 a Zuoz. Il comité d’organisaziun dal festival cun Curdin Lansel a la testa ha cumenzà gia baud cun las preparativas. «Nus vulessan er avair temp per realisar alternativas en cas che la pandemia ubain er l’aura impediss il plan d’emprovas ni da producziun durant il festival.» Sco quei che Curdin Lansel ha ditg a la FMR, dettia per ils singuls blocs da producziun ina spezia da plan B. «Igl è ina realitad ch’il manaschi d’emprovas na funcziunescha actualmain betg dapertut senza interrupziuns. Nus essan preparads e sperain propi cun la stagiun da primavaira e stad che porta meglierament e dapli libertads pertutgant la situaziun dal coronavirus.» (fmr/mg)

Ils Servetschs psichiatrics dal Grischun (PDGR) han elegì Benjamin Krexa sco nov schefpsicolog e commember da la direcziun dals PDGR. El entschaiva sia nova plazza ils 1. d’avrigl da quest onn. Sco ch’ils PDGR communitgeschan è Benjamin Krexa actualmain schefpsicolog tar l’unitad d’interpresa Psichiatria d’uffants e giuvenils. Là maina el il servetsch psichiatric ambulant. Da l’onn 2013 è el vegnì elegì sco manader psicolog per il sectur spezial forensica. Benjamin Krexa daventa il successur da Reto Mischol. (cdm/fmr) Benjamin Krexa daventa nov schefpsicolog dals Servetschs psichiatrics dal Grischun.

Gievgia ha il comité grischun che sustegna l’iniziativa per la protecziun dals uffants e giuvenils da la reclama da tubac preschentà ses arguments. Ils 13 da favrer votescha il pievel svizzer davart quella iniziativa. Il comité grischun che fa reclama per in GEA a l’Iniziativa Uffants senza tubac vegn sustegnì fermamain da la Lia grischuna cunter il cancer e da la Lia pulmunara grischuna. Las tschintg dunnas ed umens da la politica e da la medischina a la testa dal comité han preschentà gievgia a Cuira lur puncts da vista e lur motivaziun da s’engaschar per l’iniziativa. Quella vegn refusada dal Cussegl federal e dal parlament cun ina cuntraproposta. Tenor ils ini­ziants duai la reclama per tubac, la promoziun da la vendita e tut il sponsoring d’interpresas da tubac che cuntanschan uffants vegnir scumandads. E quest scumond vegniss francà en la Constituziun federala. 9500 Svizras e Svizzers moran mintg’onn da malsognas en consequenza dal consum da tubac. En in votum fitg engaschà avant las medias ha la cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel ditg ch’ella saja dischillusa ch’il parlament federal haja approvà ina cuntraproposta che na saja nagut auter ch’in exercizi dad alibi: «Tenor la cuntraproposta èsi precis en ils lieus cun in grond public d’uffants e giuvenils lubì er vinavant da far reclama per tubac. Per exempel en gasettas gratuitas, en kioscs, en l’internet e sin areals da festivals.» 60 pertschient dals fimaders cumenzian a fimar durant la pubertad, damai cun var 13 onns. Uschia saja cler tge public che l’industria da tubac haja en mira. «En ils onns 1970 vegniva fimà perfin sin las staziuns da tgira dals ospitals», ha quintà l’anteriura tgirunza e deputada Martha Widmer-Spreiter da Cuira che fa era part dal comité. Uschia haja era ella cumenzà a fimar durant l’emprendissadi en il spital. Propi libra dal fimar na saja ella mai pli vegnida. «Jau stun oz uschè mal d’avair cumenzà cun quest vizi», ha la politicra ditg en in raschieni cun la FMR. «Jau hai chalà varga 10 onns da fimar e lura puspè cumenzà. Jau hai anc chalà bleras giadas e mintga giada cur che jau hai in pau squitsch, cumenz jau puspè.» En il comité s’engascha Martha Widmer-Spreiter era per dar vinavant ses messadi als giuvens ed als uffants dad oz. En il chantun Grischun survegnan mintg’onn var 130 pazientas e pazients la diagnosa cancer dal lom. Dapli che la mesadad da quels cas sajan en in stadi avanzà e betg pli curabels. Il schefmedi da la partiziun oncologia e hematologia da l’Ospital chantunal a Cuira, Roger von Moos, ha rapportà da destins fitg dolurus e tragics. «Jau hai vesì situaziuns che pazientas e pazients e confamigliars eran al cunfin da quai che l’uman po supportar.» Latiers vegnan ils custs: «Be ils medicaments per tractar il cancer dals pulmuns custan 100 000 francs per onn per pazient.» «Gea per uffants senza tubac» Il comité grischun «Gea a la protecziun dals uffants e giuvenils cunter la reclama da tubac» s’engascha è per in scumond da la reclama per tubac. Tuttas activitads da promoziun e da sponsuradi che cuntanschan uffants e giuvenils duain vegnir scumandadas. Il comité grischun ha in patrunadi che consista da las suandantas tschintg persunas: Urs Hardegger, deputà l’Allianza dal Center Géraldine Danuser, presidenta da la Partida verd-liberala GR, Cuira Sandra Locher Benguerel, cussegliera naziunala dal PS, Cuira Martha Widmer-Spreiter, deputada da l’Al­lianza dal Center, Cuira Roger von Moos, schefmedi oncologia e hematologia al Ospital chantunal dal Grischun, Cuira

Radund 260 carnets da lavur e commentaris èn vegnids sviluppads ils ultims sis onns. Els furman la basa per l’instrucziun da rumantsch en ils idioms puter, vallader, sutsilvan e sursilvan. Enfin l’onn 2029 vegn la seria «Mediomatix» cumplettada cun adattar il med en l’idiom surmiran. In mument decisiv per las scolas rumantschas e la Rumantschia: Ils davos meds d'instrucziun idiomatics per la 5. e 6. classa dal stgalim primar èn edids. Els cumpletteschan la seria «Mediomatix» ch’è concepida per l’instrucziun da rumantsch en la 2.-9. classa. Il resultat: betg main che 256 carnets da lavur e commentaris per scolastas e scolasts en ils idioms puter, vallader, sutsilvan e sursilvan. Ils meds èn orientads a cumpetenzas ed uschia cumpatibels cun il Plan d'instrucziun 21. Sper ils meds stampads èn disponibels varsaquants cuntegns digitals per la magistraglia ed ils uffants. Era il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini sa le gra davart la finiziun gartegiada: «Igl è in novum en l’istorgia, che l’entira Rumantschia instruescha tenor principis eguals.» Sis onns lavur La Scola auta da pedagogia dal Grischun è ve gnida incumbensada dal Departament d’educaziun dal Grischun d’elavurar tranter il onns 2016-2021 in nov med d’instrucziun da lingua en ils quatter idioms. Actualmain vegn cumplettada la collecziun dal med da lingua «Mediomatix» per l’instrucziun en surmiran. Quai è ina consequenza da la decisun dal 2020 da las vischnancas surmiranas da bandunar l’instrucziun en rumantsch grischun e turnar tar l’idiom. Il project da crear il med surmiran duai cuzzar fin l’onn 2029.

Ils 13 da favrer votescha il pievel svizzer davart la nova lescha da medias. Sch’il suveran accepta quella, survegnissan er ils editurs dapli daners – tranter auter per la producziun e per la distribuziun da lur gasettas. Ils editurs da gasettas rumantschas han accentuà ch’ils daners supplementars per las gasettas sajan fitg necessaris. Dals 150 milliuns francs supplementars – che la Confederaziun vuless metter a disposiziun cun il pachet da mesiras per las medias – profitassan er ils editurs da gasettas en lingua rumantscha. Quai èn la Gammeter Media SA, San Murrezan (Posta Ladina), la Somedia SA, Cuira (La Quotidiana) e l’Uniun Rumantscha da Surmeir (Pagina da Surmeir). Gasettas en regiuns perifericas han lur pretsch Tuts trais editurs han ditg envers la FMR che las cundiziuns fundamentalas per producir e distribuir gasettas en il Grischun sajan pli pretensiusas che en las aglomeraziuns e citads giu la Bassa. Per l’editura da la Posta Ladina, Martina Gammeter adempleschan las gasettas rumantschas er en l’avegnir ina funcziun indispensabla per la participaziun al process politic en l’atgna lingua. L’editur da La Quotidiana, Silvio Lebrument sustegna questa vista: «Fertant ch’ils gronds editurs svizzers han bunas finanzas per producir e distribuir lur gasettas, avain nus sco editurs da las gasettas rumantschas il sustegn dal maun public en furma da lavur schurnalistica da la Fundaziun Medias Rumantschas. Quai è d’impurtanza existenziala per nus, ma quel sustegn na tanscha betg per cuvrir ils custs d’ediziun.» Ch’ils daners per edir e distribuir ina gasetta rumantscha na tanschan betg mussa la situaziun da la Pagina da Surmeir: Il president da l’uniun editura, Gian Sonder ha ditg a la FMR che l’Uniun Rumantscha da Surmeir haja gia dapi onns problems finanzials. «Nus avain er gia scrit cifras cotschnas cun la Pagina da Surmeir. Ils abunents ed ils inserats sa reduceschan dad onn ad onn. Il sustegniment tras la nova lescha da medias gidass nus da mantegnair la gasetta senza auzar il pretsch d’abunament.» Tegnair il pretsch d’abunament grazia a daners publics La gestiunaria da la Posta Ladina, Martina Gammeter, di che la gronda part dals custs da la Posta Ladina vegnian chaschunads cun producir e distribuir la gasetta. En l’Engiadina vegnan las gasettas distribuidas cun la posta. «Questa distribuziun cun la posta vegn dad onn ad onn pli chara. Insacura n’è quai betg pli purtabel per l’editur e la consequenza è in augment dal pretsch da l’abunament.» Perquai dovria urgentamain in augment da la promoziun indirecta da la pressa. «Cun quests subsidis pudain nus impunder ils respargns en la distribuziun per mesiras en nossas redacziuns», agiuntescha l’editur da La Quotidiana, Silvio Lebrument. Da quest avis è era Gian Sonder da l’Uniun Rumantscha da Surmeir: «Sche nus avessan dapli daners a disposiziun, vegnissan nus a guardar tge pussaivladads che nus avain per investir quels daners en la lavur redacziunala che vegn gea procurada actualmain da la Fundaziun Medias Rumantschas.» Tuts trais editurs contactads da la FMR han ditg, ch’i dovria exnum in Gea dal pievel al pachet da medias per pudair garantir en l’avegnir a tuttas regiuns dal chantun l’access a las medias stampadas. E surtut en las re­giuns betg uschè bain provedidas cun servetschs da communicaziun dovria anc pli fitg las medias regiunalas. Opposiziun da vart dad editurs svizzers fa surstar Tant Silvio Lebrument da la Somedia sco er Martina Gammeter, editura da la Posta Ladina na chapeschan betg, ch’i dat editurs che s’expriman publicamain cunter la lescha da medias. Er per ils gronds editurs na dettia nagins motivs d’esser encunter. Ed auter che tar blers projects da votaziun, saja questa giada uschia che tuts vegnian sustegnids. Tant ils editurs gronds da las citads sco era ils pi­tschens da la campagna. Il pachet – curt e bain Per evitar in’ulteriura perdita da gasettas en Svizra – e cun quai ina digren en la rapportaziun schurnalistica surtut a livel regiunal – han Parlament e Cussegl federal deliberà in pachet da mesiras per las medias. In comité ha fatg il referendum cun l’argument ch’i na dovria betg quest sustegn. Ils 13 da favrer decidan Svizras e Svizzers. Il pachet prevesa – durant set onns – in sustegn da 151 milliuns francs per onn. Ina buna part da quel import giess a favur da medias regiunalas. Quai capitess per l’ina tar la distribuziun da las gasettas, saja per posta ubain cun curriers da la damaun. Ma era medias online, per las qualas lecturas e lecturs pajan, vegnissan sustegnidas. E la finala duessan profitar er emetturs regiunals da radio e televisiun. L’intent principal è che la populaziun en tuttas regiuns ed en tuttas linguas naziunalas possia s’infurmar andantamain. Ils adversaris cumbattan il pachet da mesiras per las medias tranter auter cun l’argument che medias independentas na dovrian nagin ulteriur sustegn dal stadi. E dasperas fan els valair che perfin chasas da medias pli grondas en las aglomeraziuns possian profitar cun quest pachet da mesiras, quai che saja sfarlattà daners publics. (rtr/fmr) La lescha da medias sut la marella rumantscha Ils 13 da favrer decida il suveran svizzer, sche las medias duai survegnir dapli sustegn statal. Tge din las gasettas rumantschas? L’emna vargada ha la regenza grischuna prendì posiziun a la lescha da medias che vegn en votaziun ils 13 da favrer. Ella ha accentuà la necessitad dals novs sustegns statals. Quels sajan impurtants er per la multifariadad regiunala e linguistica. Gist las medias regiunalas dal Grischun sajan vegnidas ferm sut pressiun ils ultims onns pervia dals custs creschents. Ma tge din las gasettas sezzas, vul dir las chasas edituras che distribueschan gasettas en lingua rumantscha? Ils editurs da las gasettas rumantschas han confermà en il discurs cun la FMR ch’il consentiment dal suveran svizzer a la lescha da medias saja d’impurtanza existenziala per las gasettas rumantschas en l’avegnir. Ils inserats sa transfereschian adina pli fitg tar las grondas plattafurmas digitalas ed ils custs da distribuziun da las gasettas stampadas creschian. En general para l’opi­niun en connex cun il pachet da mesiras a favur da las medias d’esser fitg divergenta. La votaziun pudess ir piz a cup. (fmr/mg)

Quest onn èsi 750 onns dapi ch’ins ha consecrà la catedrala da Cuera. Sin il «Hof», gist dasper quella, è il chastè episcopal. La residenza da la pli veglia diocesa il nord da las Alps ha dapi l’avust 2020 in museum modern. En il Stgazi da la catedrala pon ins scuntrar 1600 onns istorgia. Visitadras e visitaders emprender er a conuscher reliquiars. Tge ch’ina reliquia è na san oz blers betg. Glieud da confessiun refurmada n’è mai stada confruntada cun quest pled. Ed er per catolics èsi daventà insatge ester. Ins ha udì pli baud da quai, na sa dentant nagut senza consultar in dicziunari electronic. A l’entrada dal Museum dal stgazi da la catedrala a Cuira vegnan ins confruntà direct cun reliquiaris. Il fegl da sala ch’ins survegn definischa suandantamain quest object: «Reliquias èn restanzas da corps d’ina sontga u d’in sontg, u er objects ch’èn stads en contacts cun tals». Aha, ussa vegni puspè endament: da la perdanonza da Sumvitg, mintg’onn il zercladur, van ils cretents a processiun cun las reliquias da sogn Mudest. En divers vitgs conservavan ins reliquias da sogns, tocs da taila, ossa, chavels u objects ch’ins venerava. Ins na vegn betg bumbardà Il local dal Museum dal stgazi da la catedrala da Cuira n’è betg surchargiada cun da quai. Ina part dal stgazi èn quests recipients da reliquias. Quels stgazis da la cardientscha tegnivan ins en salv en chaschas fatgas per quest intent. L’exposiziun è dividida en trais parts. Ins na vegn betg bumbardà cun objects. Ins po sa laschar manar enavos 1600 onns en l’istorgia da l’uvestgieu da Cuira. Per exempel è exponida la spada da fier ceremoniala episcopala. Quella è datada d’enturn l’onn 1500. En il decurs dals tschientaners è l’uestg avanzà ad in pussant princi da la Rezia cun ils dretgs giudizials. Exponida en la vitrina sper la spada è ina mitra. Igl è l’auter simbol da la pussanza episcopala. Il chastè episcopal a Cuira: Il portal dretg è l'entrada dal museum. Uvestg Cristianus Caminada (1876-1962) è stà il davos che ha purtà la mitra. Pussanza seculara n’aveva l’uvestg gia daditg betg pli. L’uvestg oriund da Surin en Lumnezia è stà quel che ha fundà in lieu segir per conservar objects ch’ins ha duvrà en la catedrala durant tschientaners per ceremonias e liturgia. En il fegl accumpagnant ch’ins retschaiva a l’entrada dumbran ins 71 exponats. En egl dat in vestgì suren, ina casula, che l’uvestg purtava per la messa. Ins vesa cruschs d’altar e da processiun, singulas monstranzas construidas sco chastels en miniatura. Er il chalesch da messa da Johann V. Flugi è exponì. Quest uvestg ha regì da 1601 enfin 1627, amez ils onns dals Scumbigls grischuns. Quels onns era l’uvestg da Cuira sut la protecziun dals Habsburgais e fugiva tenor situaziun or il Vnuost. In magiel da Sevgein In vair stgazi che maina 1000 onns pli enavos da quest temp è la pitschna crusch ch’ins ha chattà sper la baselgia da son Lurentg a Pasqual. Ella è fatga enturn l’onn 600, igl è ina perditga cristiana da 1400 onns. In object tut auter è la tavla da turnus da lain chastagner. Quella mussava en tge successiun ch’ils canonis da la catedrala avevan d’exequir mintg’emna las differentas funcziuns dal servetsch da chor. La tavla deriva dal 12/13avel tschientaner. Il museum è ina unitad ed ins na po betg ir a perder en la sala tavlegiada. Da vitrina tar vitrina pon ins guardar pitschnas statuas da lain, pes da cruschs, in intschenser, ina corda da paternoss filigrana, ed ina chaschina da l’eucaristia. Igl è ina specia da reliquiari da bursa, vul dir ina custaivladad ch’ils uvestga predevan cun els sin viadi. Ina gronda part dals exponats èn alura quests reliquiaris, en tut pon ins vesair 33 objects pitschens e pli gronds. Ils gronds èn mesa-statuas, ils pitschens discrets objects d’artisanadi. Per exempel il magiel reliquiari cun pictura d’emagl cun trais sontgs. Quest object ha la plaiv da s. Tumasch a Sevgein dà en deposit, el deriva da 13/14avel tschientaner. Intgins reliquiaris dattan en egl damai ch’els en elavurads a moda custaivla. Quai duai simbolisar l’impurtanza dal cuntegn. Ils patruns da l’uvestgieu da Cuira èn sogn Gliezi, sontga Emerita e sogn Flurin. En vitrinas pon ins admirar in bist da son Gliezi, l’onn 1252 è inditgà sin il bindel dal piedistal. Dal 13avel enfin il 15avel tschientaner èn auters gronds reliquiaris, ils bists traglischants da sontga Emerita, sontga Ursula e son Placi. Els cuntenevan restanzas, ossa u parts dals vestgids, da questas perditgas da la cristianisaziun en Rezia. La mort tschiffa il pussant e l’uffant Il nov museum, avert l’avust 2020, è bajegià sin duas alzadas. En il plaunterren è la collecziun d’objects liturgics ed il plaun sut è reservà per il ciclus cun la parait da la mort. Quella renda attent ad insatge essenzial da l’uman: nagin po mitschar, ella tschiffa tuts. L’anteriur tschalèr da vin han ins transfurmà en in local aposta per conservar e preschentar questa parait da 15 meters lunghezza e 3.40 meters autezza. Igl n’è ina parait singulara per l’istorgia da l’art. Il ciclus dals maletgs da la mort, fatgs l’onn 1543, consista da 25 tavlas picturadas sin ina paraid a travers cun trais retschas. La lavur è exequida cun la tecnica da girsaglia, q.v.d. che l’artist ha utilisà surutut ils tuns grischs, nair ed alv. Las scenas mussan inscunters d’umans cun la mort. Ins po guardar tavlas deditgadas al papa ed a l’imperatur, uvestg e prinzi, cont e canoni, giurist e predicatur, ranver, commerziant, spusa, um vegl e pèr marida, pur ed uffant, avat e dunna veglia. Ils maletgs da la mort dal Stgazi da la catedrala da Cuira stattan en la tradiziun dals sauts dals morts medievals. Oriundamain sa chattava la paraid en l’emprim plaun sura dal chastè episcopal e separava in stretg corridor d’ina sala. Cunquai ch’ins ha stuì allontanar la paraid pervi d’ina renovaziun ha il scrinari Benedikt Hartmann resgià dapart ella il 1882 e surdà las singulas tavlas al Museum retic. Ussa han ellas chattà in lieu represchentativ e segir. Las tablas da la mort en il tschalèr dal museum dal stgazi da la catedrala. Envista en l'exposiziun dal stgazi da la catedrala. Ina da las tablas da la mort cun duas represchentaziuns, quella da l'avar. Reliquiari en furma da bist dorà da sontga Ursula. Diversas chaschas per conservar reliquias, exponidas en la vitrinas dal museum. Il reliquiari cun il bist da sontg Flurin.

Tgi n’enconuscha betg il problem da mustgins che van sin fritgs? Strusch ch’ils fritgs èn en cuschina èn ils mustgins er gia là en massas. I para uschia sco sch’ins na pudess far nagut cunter questa mulesta, ins stoppia simplamain acceptar ils mustgins svelts e fomentads. I dat numerus cussegls co ch’ins po cumbatter ils mustgins da fritgs: Per exempel en furma dad ina maschaida da suc, aschieu e med da lavar giu. Il suc carmalia ils mustgins e quels najan alura en il med da lavar giu. In dat dentant in bler pli simpel tric per vegnir a frida culs animalets mulestus. Mustgins vegnan carmalads dals fritgs pervia dal zutger e l’umiditad. Per quest motiv sa movan els gugent là nua ch’igl ha fritgs madirs. La soluziun per il cumbat da quels è in ni plirs cucuns (corc). Cucuns natirals absorbeschan l’umiditad ch’ils fritgs dattan giu e produceschan in fried che mustgins da fritgs n’han betg gugent. Pia: Metter en la cuppa cun fritgs intgins cucuns e gia sa distanzieschan ils turments. Questa metoda funcziuna dentant sulet cun cucuns natirals, betg dentant cun tals ord material sintetic ni maschadà. Remarcablamain funcziuna questa metoda apparentamain meglier cun cucuns ord in vin alv sitg ch’in tal da vin cotschen. Dal reminent: Da temperaturas chaudas san mustgins da fritgs metter enfin 400 ovs per di. Ils mustgins masculins vivan enfin diesch dis, las femellas enfin otg emnas. Da bunas cundiziuns e senza cucuns è ina fitg gronda reproducziun pia garantida. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Mardi ha il comitè grischun per in GEA a la lescha da medias infurmà a Cuira. Sper ils arguments positivs per l’entira Svizra è er vegnida accentuada l’impurtanza d’in GEA per il Grischun. Martin Gabriel/FMR Ils trais politichers federals Stefan Engler, Jon Pult e Martin Candinas, l’editura da la Posta Ladina, Martina Gammeter, il president dils hoteliers grischuns, Ernst Aschi Wyrsch, ed il president da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Viktor Scharegg, han preschentà ils arguments dal comité Grischun per in GEA al pachet da medias ils 13 da favrer. Ils referents han suttastritgà l’impurtanza d’in GEA dal suveran dal Grischun. En il Grischun rumantsch, talian e tudestg possian 13 gasettas profitar fitg dal sustegn finanzial da vart da la Confederaziun. FMR: Martin Candinas, daco duain Grischunas e Grischuns dir GEA a la lescha da medias ils 13 da favrer? Martin Candinas: Perquai ch’il Grischun sco chantun triling vegn a profitar il pli fitg dal pachet da medias. Quai ha da far cun nossas trais linguas e cun nossa diversitad sco chantun cun bleras gasettas localas. Ei dat nagina interpresa da medias en noss chantun che na profitescha betg en ina moda u l’autra da daners publics. Damai: Senza daners publics fiss il Grischun in desert medial. Abstrahà dal dumber d’abunents – tge è auter tar las medias dal Grischun che tar las medias en l’ulteriura Svizra? La grondezza da l’ediziun è in argument central. En noss chantun n’èsi betg pussaivel da gudagnar dapli abunents per ina gasetta perquai ch’i na dat betg avunda abitantas ed abi­tants. Perquai èsi existenzial d’avair il sustegn dal maun public surtut per la distribuziun da las gasettas en las chasadas, radio e televisiun da la Suedostschweiz, e medias online pon ­ultra da quai er profitar. San ins tgi che retschaiva quants daners? La clera veglia dal parlament è che la gronda part dals maximalmain 150 milliuns francs dapli giajan a las medias pitschnas e mesaunas. En relaziun retschaiva ina ediziun da noss chantun dapli ch’in dals enconuschents gronds concerns da medias da la Svizra. Damai: Grischunas e Grischuns che din NA a la lescha da medias n’han betg chapì da tge ch’i sa tracta? Grischunas e Grischuns che refusan la lescha da medias mettan en privel la diversitad da medias che nus avain anc en noss chantun. Quella diversitad è tar nus anc pli impurtanta che en auters chantuns perquai che nus avain trais differentas culturas e trais differentas linguas. La consequenza d’ina NA fiss lura che las chasas edituras dumondan chantun e vischnancas per sustegn finanzial e quai ­stuain nus evitar en quest mument che la Confederaziun fiss pronta da sustegnair. Mesiras fixadas per set onns – e lura? A chaschun da l’infurmaziun da medias dal comité grischun per in GEA a la lescha da medias èsi vegni ditg da vart da trais parlamentaris federals che las mesiras da promoziun en il pachet da medias sajan intenziunadamain vegnidas fixadas dal parlament per ils proxims set onns. Il svilup da medias saja grond e nagin na possia prevesair co che la situaziun sa preschentia en insaquants onns. Il Parlament federal ha stipulà ils set onns per lura pudair far ina bilantscha da la situaziun e tut tenor er adattar las mesiras. Grischun Mess a cor al suveran da dir GEA Amez il cumbat da votaziun per la Lescha da medias e las discussiuns animadas tranter aderents ed adversaris dal project che vegn en votaziun ils 13 da favrer: Ier ha il comité grischun per in GEA a la Lescha da medias appellà a votantas e votants dal Grischun da sustegnair la lescha. Gist per noss chantun triling cun sias 13 differentas gasettas e cun in basegn extrordinari per novas medias online sajan ils sustegns da gronda impurtanza. Il co-presidi dal comité cun trais parlamentaris federals, ina editura e dus represchentants dal commerzi è persvas che las regiuns periferas da la Svizra vegnian a stuair cumbatter fitg en l’avegnir per surviver senza ils daners dal maun public. (fmr/mg

Ils 13 da favrer decida il pievel svizzer davart la nova lescha da medias. En votaziun vegn ina summa da circa 150 milliuns francs che duai vegnir impundida per la distribuziun da gasettas, per promover medias online e per sustegnair radios e televisiuns localas en las regiuns. Las opiniuns davart la nova lescha da medias èn divididas. Ina retschertga d’opiniuns dal Tagesanzeiger mussa ch’il pachet da medias ha sper ils aderents er blers adversaris. Tranter quels èn grondas organisaziuns sco l’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn ubain l’organisaziun Economiesuisse. Cunter la lescha èn era la Partida populara svizra e la Partida liberaldemocratica svizra. In NA a la lescha da medias proponan tranter auter era il magazin da consuments K-Tipp u l’Associaziun svizra da medias online. La FMR ha discurrì cun il directur da l’Uffizi federal da communicaziun, Bernard Maissen pertutgant arguments e dubis dals adversaris da la nova lescha da medias. FMR: Ils adversaris pretendan ch’il stadi daventia surpussant cun in GEA a la lescha. Ils aderents da la lescha percunter sa legran da survegnir dapli sustegn statal. Daco na pon ins betg promover la pressa pli individualmain? Dar ils daners a quels che che dovran e prendan gugent? Bernard Maissen: Sch’il stadi vul sustegnair las medias, sto el respectar la libertad da quellas ch’è garantida tras la Constituziun federala. Perquai dovri premissas formalas che pon vegnir controlladas tenor in schema. Sch’insatgi che fa ina dumonda per ina subvenziun ademplescha ils criteris formals, lura survegn el ils daners. I na vegn betg examinà, sch’il cuntegn è bun u schlet ubain sch’el vegn da la dretga u da la sanestra. Il stadi n’ha nagina pussaivladad d’influenzar ils cuntegns da las medias che vegnan promovidas. Uschia pudain nus garantir er en l’avegnir che las medias n’èn betg dependentas dal stadi. Il pachet da medias che vegn en votaziun sa basa sin instruments cumprovads ed el maina las medias en il mund digital. Ils sustegniments statals resguardan la dumonda dal diever digital che crescha ad in crescher. La finamira dal pachet da medias è da pussibilitar questa transfurmaziun er a las medias pli pitschnas e regiunalas. Ils adversaris din che las medias perdian lur independenza cun in GEA a la lescha da medias? Il cuntrari è il cas. Cun ils meds finanzials dal stadi vegnan las medias pli independentas. Ils meds supplementars pon vegnir investids en prestaziuns redacziunalas. E cunquai che la promoziun da las medias è fixada per la promoziun da pressa indirecta e per la promoziun da las medias online, avain nus in sustegn fitg multifar e vast. Abstrahà da quai é il pachet da sustegniment dal tuttafatg transparent. L’independenza d’in med da massa è pli periclitada tras la dependenza unilaterala d’in mecen u be da la reclama. A ses temp era la Svizra loscha da sia vasta paletta da gasettas. Quella vegniva era numnada «Guaud serrà da la democrazia» pervia da sia independenza e pervia da la funcziun da rapportar criticamain. Oz tutgan las bleras gasettas dal di a dus u trais editurs gronds. Èsi anc giustifitgà da dar daners statals per tantas gasettas unifitgadas e producidas sut il medem tetg da trais gronds editurs? Cler, era il mund da las medias è vegnì confruntà cun il process da concentraziun. Il guaud serrà era pli spess a sias uras, el è dentant anc adina qua. Surtut en las regiuns stuain nus avair quità da la varietad da las medias e gist qua vulain nus porscher sustegn. Il regress massiv da daners da reclama tutga tuttas gasettas, independentamain da la dumonda da la chasa editura. I vegn adina pli difficil da finanziar il schurnalissem gist en la periferia. Igl è dentant decisiv che nus hajan era en l’avegnir redacziuns en las regiuns. I na dependa damai betg, sch’ina gasetta regiunala vegn edida d’ina chasa editura gronda u pitschna. Il schurnalissem vegn numnà la quarta pussanza en Svizra. Schurnalistas e schurnalists han da prender sut la marella il stadi e la politica. Ussa dat il stadi raps per promover la pressa. (Quai che nus Rumantschs enconuschain gia dapi decennis.) I dat editurs privats che din, ch’els na possian cun meds statals betg pli exequir lur lavur sco quarta pussanza. Tge respundais Vus a quels? En Svizra datti dapi l’onn 1849 ina promoziun da pressa indirecta. Ed er ils radios locals privats e las staziuns da televisiun privatas vegnan sustegnidas dapli ditg. Quella ni quel che di uss che cun il pachet da medias na saja betg pli pussaivel da far in schurnalissem critic, sconuscha che schurnalistas e schurnalists che lavuran en las redacziuns èn persunas criticas da fund ensi e che na laschan betg dar tranteren al stadi. E las mesiras da promoziun èn sapientivmain fatgas uschia, ch’il stadi n’ha naginas pussaivladads da sustegnair singulas medias sco ch’i para e plascha. Schurnalist, schefredactur, directur Bernard Maissen è naschì l’onn 1961 e creschì si ad Arosa. El è burgais da la vischnanca da Trun. Suenter ses studi da germanistica, istorgia e schurnalissem a l’universitad da Friburg ha el lavurà en differentas funcziuns sco schurnalist e schefredactur tranter auter era tar RTR. Avant sia midada en l’Uffizi federal da communicaziun (UFCOM) l’onn 2018 è Bernard Maissen stà schefredactur e commember da la direcziun da la Agentura telegrafica svizra (ATS). Dapi l’onn 2020 è Bernard Maissen directur da l’UFCOM che ha sia sedia a Bienna. Lescha da medias a favur da la periferia Il directur da l’Uffizi federal da communicaziun, Bernard Maissen, dat pled e fatg davart la lescha da medias.

Dapi in temp preschenta la FMR mintga di in bel placat turistic da tempi passati. Ils placats da reclama èn impurtants documents dal temp e mussan bain il svilup turistic dal Grischun. Lieus sco San Murezzan, Tavau u Flem èn ozendi famus per vacanzas da skis l’enviern. Ma quai n’era betg adina uschia. En il 19avel tschientaner ed er anc l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner eran quests lieus cunzunt lieus da cura la stad per tut las sorts malsognas. La stagiun d’enviern sco nus l’enconuschain oz è pir vegnida «inventada» pli tard. Ils placats da l’emprima fasa dal turissem dattan perditga dal svilup turistic ch’era focussà sin curas medicinalas e «Sommerfrische» e main sin las pistas. Betg darar èn vegnids engaschads artists enconuschents sco Alois Carigiet, Eduard Stiefel u fotografs famus sco Jules Geiger per stgaffir ils bels sujets da reclama. Avessas er Vus plaschair da sfegliar in pau per guardar sch’i dat era in vegl placat da vossa regiun u vischnanca? Lura faschai ina fotografia da quest code QR che sa chatta amez quest tip e vus as tschentais sin la pagina da web da la Biblioteca chantunala dal Grischun. Là chattais la categoria «Plakate» ed ina fanestra nua che Vus pudais endatar il num da voss lieu. Dal rest: I dat era placats da lieus pitschens che n’èn betg uschè famus sco «San Murezzan». Bun divertiment! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Uss avessan nus els, ils gieus olimpics en Grischun. Ina pitschna midada dal project cun in stadion a Cuira ed il curling a Flem – e las vuschs da la Surselva e da la chapitala fissan vegnidas tar la votaziun dals 3 marz 2013. I vess bastì senz’auter. Tge festa! La prominenza da 86 naziuns a l’avertura a San Murezzan, sin las tribunas per 35 000 aspectaturs en la zona protegida dublamain sut la Meierei, e 3000 sportistas e sportists che sa preschentan sin ina plattafurma sin il Lej da San Murezzan, sa tgapescha reciclabla, pertge ils gieus duain esser persi­stents. E noss Cussegl federal n’avess betg stuì sa decider, sch’el duai ir a Peking per l’avertura e far la reve­renza als dictaturs. Sco «klein und fein» era vegnida vendida la candidatura tar las passa 200 occurrenzas da propaganda en l’entir chantun, enfin en la davosa vallada grischuna. Ina milliarda francs be per l’infrastructura construida e puspè deconstruida suenter il diever da 17 dis – quai è circa quatter giadas il nov tunnel d’Alvra, e quel vegn duvrà 100 onns. Ed ils ­gieus, quella giada crititgads sco gigantics, creschan vinavant. Schizunt il victur olimpic da Vancouver, Carlo Janka, di: «Cun olimpia vai en ina faussa direcziun.» A Peking vegn cumbattì en 109 disciplinas, set dapli che avant quatter onns a Pyeongchang. Quai fa cular ils daners – ils milliuns per il IOC creschan cun mintga disciplina. Il Grischun ha ditg NA, e suenter el er Oslo, München e Stockholm. Quai è sta in cler signal dals pajais da las Alps, la tgina dal sport d’enviern. Ma il IOC n’ha betg chapì quel messadi. Enstagl da redimensiunar ils gieus olimpics ha el surdà quels en las dictaturas, a So­tschi ed ussa a Peking, en ina regiun che ha strusch naiv, en in pajais che cunterfa permanentamain a las valurs olimpicas, sco «amicizia tranter ils pievels». Quella amicizia giavischassan tant ils Tibetans dapi onns, sco ils Uigurs en la regiun da Xin­jiang e l’opposiziun democratica da Hongkong. Indesch naziuns avevan annunzià in boicot diplomatic, tranter auter l’USA, il Canada, la Gronda Britannia e la Belgia – in ferm manifest per ils dretgs umans. Ussa ha er noss Cussegl federal decidì da betg prender part a las ceremonias, dentant pervi da corona – che scuntradas bilateralas substanzialas e contacts persunals cun atletas ed atlets na sajan uschia betg pussaivels. Gnanc in pled da la violaziun dals dretgs umans e da la convivenza tranter ils pievels, tant dechantada dad olimpia. Na fiss l’artitgel 54 da nossa Constituziun federala betg avunda argument per sa referir a quellas valurs: «La Confedera­ziun contribuescha oravant tut a respectar ils dretgs umans ed a promover la democrazia e la convivenza paschaivla dals pievels.» Almain n’è la Svizra betg sin il podest cura ch’ils dictaturs pon sa profilar e survegnan applaus sin la tribuna mundiala. Adina puspè pretendan politichers e las grondas uniuns sportivas da separar sport e politica. Èn ils Uigurs er da quel avis, e tge schessan ils 6500 lavurers ch’èn morts durant las fabricas per las maestranzas da ballapè da Katar? La crisa tar las candidaturas per gieus olimpics cuntegna dus mes­sadis: dad ina vart in signal da resguardar ils dretgs umans ed il fairplay tranter ils pievels, da l’autra vart la pretensiun envers il IOC e las federaziuns da sport che refurmas èn indispensablas, sche gieus olimpics duain puspè chattar acceptanza. Da far ussa uschia sco sche tut fiss en urden, na va betg. I dovra ina midada fundamentala, per turnar tar las ragischs, tar las valurs olimpicas. Jost Falett, Bever, è stà scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

Il Parc Ela sto ir en tschertga d’in nov president. Suenter 12 onns en la suprastanza dal Parc Ela abditgescha Paolo Giacometti sin la fin da settember 2022. Dapi l’onn 2016 è Paolo Giacometti era stà president da la suprastanza. En ina communicaziun persunala en la newsletter dal Parc Ela argumentescha el ses pass cun ina «stancladad en l’uffizi». Surtut ils davos dus onns sajan stads fitg intensivs, scriva Paolo Giacometti. El menziunescha la reorganisaziun dals davos 3–4 onns, cumbinada cun diversas midadas tar il persunal operativ. Ultra da quai saja era stada intensiva e per part fitg cuntraversa la campagna da votaziun en las vischnancas da la regiun per prolungar il label sco parc natiral. Ussa saja quel label però garantì per ils onns 2022–2031. Tenor la communicaziun vegn la radunanza da l’uniun Parc Ela ad eleger ils 29 da mars 2022 in nov president u ina nova presidenta. Sco che Paolo Giacometti scriva, prendia el gugent encunter propostas per candidaturas. Dasperas saja la suprastanza da l’uniun però er gia en contact cun pussaivlas candidatas u candidats. Il Parc Ela exista dapi passa diesch onns ed è il pli grond parc natiral regiunal da la Svizra. El cumpiglia in territori da 548 km² da sis vischnancas en las valladas Alvra e Surses. L’organisaziun dal parc vegn purtada dad in’uniun, la quala Paolo Giacometti ha presidià ils davos onns. (cdm/fmr) Paolo Giacoetti cunterdei decideidamaintg allas ranfatschas cunter igl manader digl parc....

In nov onn ha cumenzà. E cun il 2022 hai dà gist pliras entschattas, partenzas, starts, premieras u comebacks. La FMR fa ina collecziunn da «partenzas». Il Maraton da skis engiadinais ha annunzià quest mais da reorganisar la partenza da la cursa a Malögia – sa chapescha pervi da corona. Concret vulan ils organisaturs laschar partir ils 13 da mars 2022 atletas ed atlets en 29 undas, vul dir en differentas undas da mintgamai 300-500 curriduras e curridurs. Quai è bain ina bun’idea, perquai che nus avain gea ussa fatg fitg bunas experientschas cun «undas» – alfa, beta, delta enfin omicron. Uschia ch’i vegn bain era a funcziunar al maraton. La regenza grischuna è partida cun svung e strategia en quest onn. Paucs dis suenter Bumaun ha ella preschentà ses program guvernamental per il 2022 cun exact 98 finamiras strategicas. Quai è ina bella cifra. Uschè bella che la redac­ziun da la FMR aveva quel di da la preschentaziun dal program guvernamental en vista in bel titel grass e provocativ sin il frontispizi da la gasetta: «La regenza n’è betg dal tut 100». La tentaziun è stada gronda, ma nus avain desistì. A l’entschatta da tut stat adina… in bun inserat! Uschia pudess ins resumar curt e setg l’istorgia dad Oliver Bühler (49). El posseda u maina ussa a Savo­gnin e conturn divers manaschis turistics: La Steil’Alva a Radons, l’Hotel Danilo e la chasa da champs Pianta a Savognin. E tar l’Hotel Arlos è el fittadin. Tut las investiziuns ed ils engaschaments ha Oliver Bühler fatg durant il davos onn. Sin la dumonda da la redactura da la FMR co diavel ch’el saja insumma vegnì si Savo­gnin, ha Oliver Bühler respundì: «Igl re­storant Steil’Alva era scretg or, damai ans ò carmalo en inserat a Savognin.» Apunta: a l’entschatta da tut stat adina in bun inserat. E natiralmain ha cumenzà quest mais il process cunter l’anteriur schef da la banca Raiffeisen, Pierin Vincenz. Igl è in dals pli gronds process economics da la Svizra. Ussa èn tut las medias rimnadas en il Volkshaus a Turitg per tadlar e valitar fitg cumpetentamain tut ils pledoyers e tut las picantarias da locals da strip e dates da Tinder. Ma guardain spert enavos 6-7 onns. Il settember 2015 aveva Pierin Vincenz, suenter avair manà 16 onns la Banca Raiffeisen, rumì ses biro. Il Telesguard dad RTR ed il Schweiz Ak­tuell dad SRF avevan accumpagnà il star-banker durant in da ses davos dis da lavur. Sch’ins guarda oz quellas contribu­ziuns, lura dattan propi en ureglia trais frasas da Pierin Vincenz. El aveva ditg: «Jeu sun buc in che tegn si bia documents.» Quai è schon ina giada fitg interessant en connex cun il process actual! E lura: «80% da mias decisiuns èn deci­siuns dal venter e dal cor e betg decisiuns da cifras.» Er quai è fitg interessant sin basa da las discussiuns en il process. E per finir anc in terz citat – in redactur dad SRF ha dumandà Pierin Vincenz: «Keine Leichen im Keller?» – Ed il CEO ha respundì frestg e franc: «Keine Leichen im Keller!» Insumma, tge less ins anc dir? Per il Cumün da Val Müstair è il start en il nov onn stà ordvart burascus! Trais suprastants entrads en uffizi pir avant in onn han abditgà – dus per immediat ed il terz quasi per immediat. Sin la dumonda dad in redactur da la FMR, sch’els hajan gì dispita en il gremi, ha in dals suprastants partents ditg: «L’atmosfera illa suprastanza d’eira adüna buna.» Damai vala era qua: Igl è da bandunar la party entant che l’atmosfera è anc buna. In comeback politic vul far Domenic Toutsch. El candidescha per il presidi communal da Zernez. El era gia stà enfin dal 2010 president communal ed enfin dal 2018 era deputà dal Cussegl grond. Sias schanzas da vegnir reelegì a Zernez sco president e successur dad Emil Müller èn detg bunas. Interessant è però co ch’in redactur ha descrit la «fin» da l’emprima part da la carriera politica da Domenic Toutsch: «Cun 50 ons s’ha’l retrat da la politica e s’ha dedichà ad oters hobis.» Bravo, la politica è in hobi. Uschia fissi atgnamain era da far reclama en Val Müstair per novas candidaturas en suprastanza. Ils gieus olimpics n’han anc betg en­tschet, ma els cumenzan en paucs dis a Peking. Ord vista grischuna èsi gea inte­ressant da render en memoria ch’ins aveva tramess en votaziun in’atgna candidatura per il 2022. Quel project era lura però vegnì sbittà piz a cup dal suveran grischun l’onn 2013. Las concurrenzas da snowboard da la candidatura grischuna avessan gì lieu a Laax. Quai ch’è ussa interessant, bunamain diesch onns pli tard: a Peking è ussa vegnida construida ina mesapipa ch’è quasi ina copia da quella da Laax, sco la FMR è vegnida a savair en ina intervista cun il «papa» da snowboard da Laax, Reto Poltera. Quintessenza: A quels da Laax èsi tuttina nua ch’i vegnan organisads gieus olimpics, lur mesapipa è sobiso da la partida. Atgnamain ha Barbla Etter da Madulain cumenzà e terminà in studi da rumantsch. Ella ha perfin scrit sia dissertaziun davart ina tematica rumantscha. Però ussa è Barbla Etter dapi l’onn 2019 scheffa da la secziun navigaziun tar l’Uffizi federal da traffic. La FMR ha fatg quest mais in purtret da «la pli auta chapitania da bartgas» en Svizra. Ussa pudess ins dumandar tge ch’in studi da rumantsch haja da far cun la navigaziun? – Bler dapli che quai ch’ins pensa, perquai che la Rumantschia è gea era ina sort Titanic. La partenza en l’onn 2022 è propi stada chargiada cun bleras istorgias e schabetgs en las profunditads ruman­tschas – cun la chavazza da Vrin (guarda illustraziun) ch’è turnada, cun la vendita da l’Hotel Chalavaina da Müstair, cun Carlo Janka ch’è sa retratg, cun la Regiun Viamala ch’ha in nov sviluppader, cun il chantun Grischun ch’ha frenà sia offensiva da tests da corona, cun ils purs da bio che pon vender il latg per 4-5 raps dapli, cun ina nova single da las Liricas Analas, cun la fundaziun dad ina societad «Anna Florin» en Engiadina che vuless ch’ils centers da las vischnancas na sa svidian betg, cun il president da la Surselva Romontscha che sa retira. Damai, i gira, i gira... La novitad la pli particulara ha la FMR fatg palais ils 19 da schaner: Ils casturs sa derasan lung il Rain si da la Surselva. Ussa datti ina famiglia stabla a Trin ed a Glion ed era a Surrein han ins gia udì scruschignar en l’ogna. Facit: Ussa na datti betg mo ils Caflischs, Casanovas, Capeders, Caviezels, Caduffs, Cathomens, Candinas, Cadruvis e Capauls en Surselva, mabain era ils «Casturs». La fin da mintga mais dat la FMR in sguard enavos sin ils schabetgs, commentond quai cun in surrir. L’artist Jon Bischoff illustrescha adina in dals schabetgs. L'istorgia da la chavazza returnada en il carner a Vrin - illustrada da Jon Bischoff.

Il Center per interpresas pitschnas e mesaunas a Cuira è in post che promova interprendidras ed interprendiders giuvens innovativs e creativs. I dat mo ina finamira: Cuntanscher la madirezza per ir sin il martgà cun products innovativs. La pandemia para d’avair promovì il plaschair da fundar novas interpresas da start-up. Il manader dal Center per interpresas pitschnas e mesaunas (IPM), Nico Tschanz, ha ditg durant l’infurmaziun da medias da l’Agid svizzer per la muntogna (gievgia passada) ch’il dumber d’interpresas en la Svizra Orientala saja creschì da 893 sin 1043 tranter l’onn 2018 e 2021. Nico Tschanz: «60% da las emprimas cussegliaziuns èn vegnidas fatgas en il territori da muntogna.Las bleras persunas che dovran ina emprima cussegliaziun tar nus èn dal Grischun.» Pli e pli blers vegnian da la Svizra Bassa e vulessan viver e lavurar independentamain en il Grischun. Nico Tschanz ha ditg ch’i dettia tschertas branschas cun fitg bleras fundaziuns da firmas da start-up en il territori da muntogna. Per exempel sin ils secturs d’industria, commerzi, producziun, sanadad publica, victualias e prestaziuns da servetsch en la tecnica. Nico Tschanz: «A la davosa categoria appartegnan surtut novs start-ups dad IT che produceschan software e che fan cussegliaziuns d’informatica.» Punctuà sco fitg activ ha Nico Tschanz il sectur da victualias: «Qua datti fitg interessantas ideas che van en direcziun persistenza e producziun regiunala.» Er sin il sectur da la producziun e da l’industria saja capità fitg bler da nov l’ultim onn: «Qua hai dà producziuns da novs elements da products industrials fin a la producziun da products finids.» Ed en il commerzi haja dà en il Grischun fundaziuns da firmas che fetschian commerzi cun ils pli differents products, davent da medischina fin ad apparaturas per il tegnairchasa. L’augment d’interpresas da start-up dals ultims onns mussia che 64% da las novas interpresas sajan vegnidas fundadas en il territori da muntogna. «Adina dapli start-ups vegnan fundads en il Grischun» Nico Tschanz, manader dal Center IPM a Cuira Lieu ideal per fundar ina interpresa «Nus na stuain absolutamain betg ans zuppar. Il Grischun è in lieu ideal per fundar start-ups, damai firmas novas cun ideas innovativas», ha Nico Tschanz ditg. «Blera glieud è anc adina da l’avis che tut il nov stoppia derivar da las aglomeraziuns e citads. Mia experientscha mussa ch’il cuntrari è il cas: Adina daplirs start-ups vegnan fundads qua en il Grischun.» Tenor Tschanz porschia il chantun Grischun in ambient ideal. Nico Tschanz: «In ulteriur avantatg dal Grischun per fundar interpresas novas è che noss chantun ha blers meds ed instruments per promover firmas u interpresas giuvnas. E vitiers vegn che la filosofia innovativa da lavurar a moda e maniera focussada è ideala tar nus.» La pussaivladad da lavurar dal Grischun anora saja anc vegnida rinforzada entras pandemia dapi la primavaira 2020. In aspect positiv dal coronavirus saja ch’il territori da muntogna saja daventà pli attractiv sco lieu da lavur. La pandemia ha dà in stausch La buna basa per daventar in chantun cun blers start-ups ed ideas d’affar innovativas eri qua gia avant la pandemia, ha il schef dil Center IMP, Nico Tschanz ditg en ses referat. Dentant haja il coronavirus accelerà il tempo. Esser l’agen patrun saja en il trend: «Jau aud adina puspè ch’il trend tar la giuventetgna, ed era tar studentas e students, na saja betg pli quel da far carriera en firmas grondas, mabain da vulair vegnir svelt l’agen patrun cun fundar ina atgna firma sco start-up.» Tge è in start-up? In start-up è ina interpresa giuvna cun ina idea d’affar e potenzial da creschientscha. Bleras interpresas da start-up han la finamira da sviluppar e metter sin il martgà ina product unic ubain ina prestaziun da servetsch singulara. Ina interpresa da start-up tipica dispona per regla da meds finanzials limitads. Perquai è ina da las emprimas sfidas da quella da procurar daners per sviluppar vinavant il product. Perquai ston ils interprendiders purtar in’argumentaziun ubain in prototip per persvader che lur idea è nova u ha in potenzial innovativ da meglierar in product u ina prestaziun da servetsch existenta. Tgi è il Center IPM? Il Center per interpresas pitschnas e mesaunas (IPM) è in center da cumpetenza. El è il liom tranter l’Uffizi chantunal per economia e turissem, la Scol’auta spezialisada dal Grischun ed il chantun. Manader dal center IPM è l’econom promovì e docent Nico Tschanz. El e ses team tgiran il contact cun l’economia grischuna e fan emprimas cussegliaziuns per interpresas novas e per giuvnas impressarias e giuvens impressaris. Dasperas cusseglia l’IPM er interpresas etablidas dal Grischun en dumondas classicas sco per exempel sch’i sa tracta da reglar ina successiun en ina interpresa. Sustegn per interpresas giuvnas La campagna da l’onn 2022 da l’Agid svizzer per la muntogna è deditgada a firmas novas, innovativas en il territori da muntogna. L’Agid svizzer per la muntogna ha preschentà l’emna passada sias finamiras. Tranter ils referents grischuns era er il manader dal Center per interpresas pitschnas e mesaunas (IPM) Nico Tschanz ch’ha tratg ina bilantscha fitg positiva en connex cun l’interess da fundar interpresas da start-up en il Grischun. L’augment da las firmas novas en la Svizra Orientala tranter l’onn 2018 e 2021 muntia a 15%. Ed ina gronda part da quellas fundaziuns sajan succedidas en il Grischun. (fmr/mg)

Ils gieus olimpics d’enviern a Peking cumenzan proxim venderdi. 168 atletas ed atlets da la Svizra èn sa qualifitgads per il spectacul – tranter els era 27 dal Grischun, varsaquants dal intschess rumantsch. La FMR dat ina survista. Dals 4 fin ils 20 da favrer 2022 sa drizza il focus sin in’occurrenza da sport: Ils gieus olimpics d’enviern a Peking. Swiss Olympic ha nominà la delegaziun svizra: betg main che 168 atletas ed atlets da la Svizra sa mettan quests dis sin via en la chapitala da la China. Da las 27 atletas ed atlets dal Grischun derivan era intgins da l’intschess rumantsch. Quels vegn la FMR a preschentar ils proxims dis en las parts regiunalas. Novizas e rutiniers Il passlunghist Dario Cologna sa participescha gia per la quarta giada als gieus olimpics. El tegna il record: Trais giadas en seria è el vegnì campiun olimpic sur 15 km en stil liber. Per il Jauer èn ils gieus olimpics a Peking la davosa schanza per ina medaglia olimpica, el vegn a terminar sia carriera suenter questa stagiun. Per ils ins sco Gino Caviezel, Selina Gasparin u Jonas Baumann è quai la terza giada ch’els sa participeschan als gieus olimpics. Auters sco Bianca Gisler u Stefan Rogentin valan sco novizs en il spectacul olimpic. Gronda disfortuna datti per Giulia Tanno: L’atleta che era sa qualifitgada per la disciplina da freestyle ski e vess gì bunas da far ina medaglia, sto pervia d’ina blessura dal schanugl renunziar als gieus olimpics. Gia avant quatter onns ha la dunna da Lai rut il bratsch e stuì desister dals gieus a Pyeongchang. La FMR dat ina survista da las atletas ed ils atlets selecziunads che derivan u abiteschan en il Grischun: Ski alpin Jasmin Flury (29) – Tavau Gino Caviezel (29) – Pratval/Lai Stefan Rogentin (27) – Lai Skicross Talina Gantenbein (23) – Scuol Alex Fiva (36) – Parpan/Cuira Biatlon Irene Cadurisch (30) – Malögia Selina Gasparin (37) – Samedan/Lantsch Niklas Hartweg (21) – Lai/Wollerau Sebastian Stalder (24) – Alvagni Bogn/Wald Passlung Nadja Kälin (20) – San Murezzan Alina Meier (25) – Tavau Laurien van der Graaf (34) – Tavau Jonas Baumann (31) – Lon Dario Cologna (35) – Müstair Valerio Grond (21) – Tavau Jason Rüesch (37) – Tavau Freestyle ski Kim Gubser (21) – Tavau Rafael Kreienbühl (22) – Tavau Andri Ragettli (23) – Flem Snowboard freestyle Bianca Gisler (18) – Scuol Snowboard alpin Dario Caviezel (26) – Cuira Nevin Galmarini (35) – Ardez Skeleton Basil Sieber (26) – Samedan Patinadi artistic Alexia Paganini (20) – Connecticut (parta per la CH, bab è da Brusio) Hockey Evelina Raselli (29) – Poschiavo Andres Ambühl (38) – Tavau Enzo Corvi (29) – Cuira Bob, curling e rodel Nagins participants dal Grischun Cun la terza medaglia d'aur en seria è il passlunghist Dario Cologna l'onn 2018 turnà dals gieus olimpics. Selina Gasparin sa participescha per la terza giada als gieus olimpics. Questa giada dentant senza sias duas soras.