L’anteriura mnedra dal museum Charlotte Schütt vo zieva ot ans in pensiun. A partir dal 1. da meg 2021 ho surpiglio Camilla Minini la successiun. Que scriva il Museum Engiadinais in üna comunicaziun a las medias. Camilla Minini es neda dal 1987 a Brescia in Italia. Ella ho stübgio architectura ed istorgia d’architectura ed es üna realisatura d’exposiziuns cun bgera experienza. Dal 2013 fin al 2020 ho ella lavuro scu architecta a Basilea. Per ün büro d’architectura renumno es Camilla Minini steda respunsabla per numerus progets d’exposiziun naziunels ed internaziunels da cultura ed art. Sia mira scu mnedra e curatura dal Museum Engiadinas es da refletter l’importanza istorica dal museum i’l preschaint e la dumanda che cha’l museum po quinter da nus a las prosmas generaziuns. Camilla Minini es la nouva mnedra dal Museum Engiadinais a San Murezzan. Ella segua a Charlotte Schütt chi vo zieva ot ans in pensiun.

Tuot que chi vain, vo darcho. Tuot que chi capita, düra be ün mumaint. Adüna ed adüna inavaunt as müda il muond intuorn nus, nossas circumstanzas, noss sentimaints. Que es la definiziun d’üna vita passagera, da la temporalited. Vairamaing pera que logic. Nus essans adüsos cha zieva la prümavaira segua la sted e lura l’utuon, l’inviern e darcho la prümavaira. Nus essans adüsos cha not dvainta di, e di dvainta not. Que es che chi inramescha nossa vita, que chi’ns do mumaints cha nus pudains giodair. Cha la natüra as müda cumplettamaing mincha pêr mais es forsa stantus per tscherts, ma üngün nu po pretender cha las differentas stagiuns nu sajan bellas, minchüna in sieu egen möd. La bellezza da la natüra as muossa adüna darcho da nouv, saja que da prümavaira, cur cha tuot dvainta verd e tuot flurescha. Da sted, cur cha tuot es plain vita e lura d’utuon, cur cha’ls bös-chs müdan lur culur e la natüra as muossa ill’ultima splendur, aunz chi riva l’inviern, chi zuoglia tuot in üna cuverta da naiv. Tuot pera paschaivel, la natüra as remetta, aunz cha tuot cumainza darcho da nouv. Forsa cha la bellezza da mincha stagiun es be visibla grazcha al müdamaint. Scha tuot füss adüna precis listess, dvantess que bain lungurus. Uschè es que eir cun nossa vita. Ün minchadi cun la listessa rutina ans do forsa sgürezza. Que es que cha bgers vöglian e que es eir in uorden. Ma che es la fascinaziun vi d’üna tela rutina? Da pudair prognosticher precisischem, cur cha’l chantunais stüzza la glüsch e vain our da porta mincha bunura? Da savair exactamaing las quauntas chi’d es, perche cha mincha di a quell’ura passa il listess hom vers l’ustaria per ir al tavulin? Rutinas ans daun stabilited e sgürezza, que schi, forsa dafatta üna tscherta cuntantezza. Ma che capita scha nossas circumstanzas as müdan e müdan eir que chi’ns es taunt important? Svanescha cun que eir nossa cuntantezza? Turnains darcho tar la natüra. Minchün da nus so cha las stagiuns as müdan e minchün da nus so viver cun que. Quel müdamaint nun es brichafat il meglder amih da tuots, ma que nu stu’l neir esser. Il fat es, ch’el vain accepto. Ed uschè stuvess que esser cun mincha singul aspet da nossa vita. Düraunt mincha stagiun fainsa roba chi’ns fo plaschair, saja que ir in muntagna, ir culs skis u ster a sulagl. A nu dependa, che stagiun chi’d es, suvenz pruvainsa simplamaing da fer il meglder landrour. Ils dis cun trid’ora stainsa pachific, nus savains ch’els passan. Dimena, perche s’agiter da müdamaints chi capitan in nossa vita? Tar la natüra ans es que cler cha tuot vain e vo. Ma eir in nossa vita es mincha aspet passager. Tuot que chi vain, vo darcho. Tuot que chi capita, passa. Ma scha nus rivains da vzair nossa vita scu la natüra, chi müda sia fuorma e sia bellezza regulermaing, esa forsa eir pü simpel dad accepter ils müdamaints. Gianna Duschletta da S-chanf studegia a l’Universitad da Berna. Giann a Duschletta

Riet Campell (1866–1951) es sto bierer a Susch e Schlarigna, commerziant da laina e collecziuneder da mobiglia antica e stüvas istoricas. Il descendent Duri Bezzola da Samedan renda accessibla sia autobiografia cun algords da sia duonna Maria Campell-Bezzola (1871–1929) in üna bella ediziun commenteda ed illustreda. Il text «Alchünas regordanzas our da mia vita» ho Riet Campell scrit l’an 1939 a Schlarigna i’l dialect da Susch. El es mantgnieu in fuorma da diversas copchas scrittas cun üna maschina da scriver chi sun gnidas scumpartidas a sieus «iffaunts ed abiedis be per lur adöver». Las «Alchünas regordanzas» nu cuntegnan be algordanzas persunelas, mabain eir notizchas biograficas davart ils confamiliers, üna «cuorta monographia sur dal comün Susch, mia patria» ed eir divers «cussagls a meis abiadis». Per l’adöver intern? L’editur ho agiunt a la fin dal cudesch auncha ün text cha Riet Campell ho scrit cuort aunz sia mort, üna sort credo e catechissem da l’hom attempo, ed eir ün text da sia duonna intitulo «Regordanzas da Maria Campell-Bezzola». Uschè exclusivmaing per l’adöver intern da la famiglia nu pera però dad esser gnieu scrit il text autobiografic da Riet Campell. As ho adüna darcho l’impreschiun cha l’autur hegia davaunt ils ögls scu lecturs potenziels eir ün public pü vast: el argumantescha sias decisiuns, güstifichescha sieu agir, suottastricha da mê avair neglet la lavur ne dad esser sto avaunt güdisch u gnieu chastio pervi da baruffas. El salva cun quelo üna fatscha perfetta. Cronica d’üna vita La part da las algordanzas persunelas da Riet Campell porta il titel «Episodas passantadas durante mia vita». Chi chi pensa cha las «episodas» sajan üna collecziun dad anecdotas pü u main vividas e pü u main inventedas, quel sbaglia: Riet Campell as muossa scu cronist da sia egna vita – scu cronist, as stu dir, magari distanzio, ma acribic, conscienzius ed infurmo. Üna granda part dal text preschainta sieu svilup persunel e sia carriera a maun da fats exteriurs scu scoulas, lavur, recruta, affers, cumpras, venditas, contrats e contacts. Nus gnins a savair dapü davart ils motivs, las calculaziuns ed ils radschunamaints dal commerziant cu davart impissamaints u sentimaints intims – que cha’s pudess forsa spetter in üna autobiografia destineda a l’adöver in famiglia. L’excepziun sun l’amur per sia mamma, l’increschantüna a l’ester, per exaimpel düraunt il stüdi da bierer a Minca, e la sufrentscha tar la mort da sia duonna – cò legiains ün «journal intime», i’l quêl l’autur ans revelescha eir sieu intern. Antiquiteds e chatscha Duos paschiuns importantas da Riet Campell survegnan – sper ils affers e la famiglia – bgera plazza in sieu text: las antiquiteds e la chatscha. Sieu «grand interess per antiquitats e oggiets d’arte da nos paiais» insembel cun sia granda faculted e cun sieu spiert iniziativ e realisatur haun pussibilto ch’el ho fabricho e realiso zieva bgers ans da collecziun activa ed ingascheda il Museum Engiadinais a San Murezzan. Ün proget da piunier chi ho già quella vouta gieu ün resun ed ün’irradiaziun dalöntsch surour ils cunfins da nossa val. A chatscha saja’l ieu già cun desch ans, il prüm accumpagnand a sieu frer Jon Armon ed a partir da 13 ans cun ün egen schluppet a trer chamuotschs. Riet Campell es aderent da la chatscha pachifica, da la chatscha scu recreaziun e giodimaint da la natüra. Bod uschè importanta scu la chatscha svessa es la chamanna da chatscha i’l god da Susch. Cronica d’üna valleda Güsta cun sieu tun da cronist ans permetta Riet Campell ün’invista autentica illas relaziuns da famiglia cun bgera parantella da randulins in Italia, illas relaziuns economicas chi’s transfuorman cul svilup dal trafic e dal turissem ed eir illas relaziuns persunelas cun homens prominents scu Felix Calonder e Steivan Brunies. El nu quinta dimena be episodas our da sia vita, na, sia autobiografia dvainta ün veritabel spievel da la vita, dal svilup e dal rumauntsch in Engiadina traunter il 1850 ed il 1950. El fo per exaimpel observaziuns davart il svilup dal trafic i’l 19evel tschientiner cun sias bunas e noschas consequenzas pel cumün al pè dal Pass dal Flüela. El ans tira adimmaint darcho üna vouta quaunt crudela e düra cha la vita d’ün iffaunt engiadinais d’eira i’l 19evel tschientiner: Cun tschinch ans stu’l ir a chürer ils chucalins, pü tard a perchürer las vachas, lura già d’iffaunt ir a masder biera la saira fin las nouv u ster in ustaria e vender biera. A scoula ün magister grobulaun chi scumparta schleppas, do plüchs e stira pels chavels, a chesa famagls chi daun da baiver biera al pitschen già cun ses ans e cun ir a chürer bger da fümer. Sia lingua muossa quaunt preschaint cha’l tudas-ch d’eira i’l rumauntsch da sia generaziun, scoleda auncha avaunt l’epoca puristica. Que chi renda dimena important e custaivel il text per lecturas e lectuors dad hoz es il fat cha quista cronica individuela cuntegna sün mincha pagina eir üna cronica collectiva da la vita engiadinaisa da sieu temp. Ediziun illustreda L’ediziun da Duri Bezzola chi renda uossa finelmaing accessibla publicamaing quista autobiografia – eir cun üna introducziun e traducziun tudas-cha – situescha il text i’l context istoric, sociel, geografic e famiglier. Il cudesch biling es gnieu realiso cun divers sustegns finanziels illa chesa editura Gammeter Media a San Murezzan. Las bgeras infurmaziuns ütilas ed ils excurs interessants vegnan cumplettos da numerusas fotografias, illustraziuns, placats, purtrets, plans e documaints chi rendan taunt pü palpablas la vita e l’epoca da Riet Campell. Duri Bezzola, editur: Riet & Maria Campell. Paschiun per la famiglia, malt e mobiglia – Engadiner Pioniergeist zwischen Bierdunst und Museumsluft. Gammeter Media SA, San Murezzan, 2021. «Alchünas regordanzas our da mia vita» da Riet Campell.

La Svizra es üna democrazia, fatta our da 2172 pitschnas democrazias – ils cumüns –, 26 democrazias mezzaunas – ils chantuns – ed üna democrazia federela. Mieus iffaunts dumandessan uossa: perche? Eau respundess: Perche cha nus, las Svizras ed ils Svizzers, vulains cha que saja uschè. Nus, respectivamaing noss antenats, ans vains dos üna constituziun chi statuescha cha nos stedi saja organiso democraticamaing (laschand oura tschertas influenzas estras scu il sar Napoleon…). Mincha quatter ans dains da nouv la conferma cha nus vulains cha que resta uschè, democraticamaing, elegiand noss parlamaints e nossas regenzas. E scha nus nu vulains pü? Scha essans üna vouta stüffis saz da quist voter vi e no? Üngün problem! A bastess üna votaziun federela per annuller la Constituziun e per metter sü üna dictatura, üna monarchia, l’anarchia – che cha voust. Fat füss fat, effiziaint, net, cler, simpel e democratic. La via svizra. Üna sgürezza cunter l’annullaziun vuscheda dal pövel nu do que: Noss amihs dal Grand Chantun haun scrit aint in lur constituziun («Deutsches Grundgesetz») cha la democrazia saja immutabla. Els haun pruvo oura la dictatura e que es ieu telmaing illas chotschas cha nu vöglian definitivamaing pü, fixand la democrazia per adüna. Dieu nu pudess scumander a la Svizra üna tela müdeda. El es bainschi manzuno aint in nossa Constituziun, ma be aint illa preambula – che cha’l do la pusiziun dad ün president d’onur sainza dret da vuscher. Üna survagliaunza supranaziunela nu do que neir na – per furtüna nun essans commembers da l’Uniun europeica, chi interrumpess natürelmaing dalum nos proget autocratic. Niauncha ils güdischs as pudessan masder aint in üna votaziun dal pövel per abolir la Constituziun, perche cha perque ans mauncha ün tribunel constituziunel (Verfassungsgericht). La via füss libra. Eau vez già il slogan per üna campagna: Giò culla democrazia! Mettè aint ün SCHI per üna nouva dictatura! Üna vouta vis aint il fat cha nossa democrazia «perfetta» pudess gnir abolida d’ün di sün l’oter, da nus svess, ans muossa che cha vela il dret da vuscher e dad eleger. Nus al stuvains be druver e chürer bain – scu cha que füss nos egen üert u noss’egna chesa. Quelò es que nempe eir: Nos egen dret. Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey – advocat e columnist da la FMR...

Quista dumanda retorica vainsa tuots già udieu u eir svessa già exclamo. A me in mincha cas è’la fich cuntschainta e cun sgürezza è’la eir già gnid’our da mia buocha. Eau vögl esser svessa responsabel per que cha fatsch. Ad oters nu tuocha que da’s masder in mieus affers. Il cas classic es il pur suveran chi disch be el sulet che chi capita sün siu grep, siu spelm, siu prau. Ma güsta il pur es quel chi ho gieu da fer düra cugnuschentscha culs limits sur da que ch’el po svessa cumander. Cul deraser da pandemias scu la zoppina u la tuberculosa vains nus Svizzers suverauns surdo la cumpetenza a las instanzas da cumander in cas speciels, che chi stu gnir fat, e que già lönch aunz cha las duonnas possan vuscher. Perfin vaccinaziuns paun las instanzas cumander. Avaunt ün pêr ans ho ün pur in Engiadina Bassa pruvo cun mauns e peis da nu lascher vacciner sias nuorsas – el d’eira persvas cha la vaccina saja dannaivla per la gravidaunza, e püss indizis sustgnivan eir propi sieu dubi. Ma las instanzas haun fat ir tres lur cumand cun spüra forza. Pü tard es que gnieu a process inua cha’l pur ho per part surgnieu radschun. Tar nus vela per furtüna la maxima cha mincha imsüra nu po esser sproporziuneda, ella stu esser adatteda a las relaziuns. La dumanda es adüna «che vo tiers be a me?» E la resposta es otra tenor che partieu u che pajais chi la do. A me paress p.ex. cha que vo tiers be a me che vstieus ch’eau tir aint, e sch’eau, in dis da chalur, vuless pü gugent lascher a chesa ils vstieus dal tuot nu vo tiers ad üngün. Ma bom bom, la pulizia gniss be sech e m’arrestess: nudists paun viver lur möd be sün territoris serros. A me paress eir ch’eau pudess trer aint üna burca cur cha saja, na be a bal mascro, ma bom bom, eir quelo m’es scumando (scha eir pür daspö la penultima votaziun). Scumando sun uossa eir mascras – cun excepziun da quellas chi protegian la sandet, quellas alura però essans dafatta oblios da trer aint pel mumaint, uschigliö vain darcho la pulizia. Interessant es cha suvenz güsta quels chi’s dostan il pü ferm per lur egna suverenited sun ils prüms a restraundscher la suverenited dals oters. Nus christiauns pudains avair cluchers quaunts cha vulains, ma’ls mohamedans dessan per plaschair viver sainza minarets. Ubain il stedi chinais disch: «Que nu vo tiers a vus ünguotta che cha nus fains culs Uigurs, nus essans ün stedi suveren.» Turnains tal pur: El posseda ün pro. Da pü bod pudaiva’l fer cun quel que ch’el vulaiva. Arer, sger, pasculer, metter sü grascha u na. El pudaiva eir eriger sün sieu pro üna remisa, ün’acla u perfin ün palazzi. Eau stögl dir cha sun cuntaint cha la suverenited dal pur es gnida limiteda. La bellezza da la cuttüra e natüra nu vaun tiers be ad el, quella appartegna a tuots. Eir il tössi ch’el sprincla sün sieu pro vo tiers a tuots. Tuot vo tiers a tuots! Es quelo la conclusiun? Na, uossa d’he melamaing exagero. A do millis e millis da chosas chi nu vaun tiers propi ünguotta als oters. Limiter la suverenited dal singul es adüna qualchosa negativ, que stu rester ün’imsüra d’urgenza. Per quel unic motiv d’he dafatta ün (pitschen) miel incletta cha que do glieud chi’s dosta cun fervenza da trer aint la mascrina – eir scha in mieus ögls quecò es uossa propi ün’imsüra chi restraundscha poch mia suverenited ma chi per cunter pera dad esser fich efficiainta per güder a standschanter la pandemia. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Göri Klainguti

La radunanza cumünela da Zuoz ho fat bun l’eivna passeda il rendaquint 2020 ed ho do unanimamaing dis-charg als organs respunsabels. Il rendaquint serra, tenor comunicaziun a las medias, cun ün resultat allegraivel causa la disciplina tar las expensas, ma impustüt cun entredgias d’impostas considerabelmaing pü otas cu planisedas. Tar sortidas da raduond 11,5 milliuns ed entredgias da raduond 13,7 milliuns, serra il quint annuel cun ün suravaunz da 2,3 milliuns francs. Que zieva amortisaziuns ill’otezza da 2,7 milliuns francs. Scu cha la vschinauncha da Zuoz infuorma, nu sun ils debits invers terz creschieus scu previs i’l preventiv e restan tar 5,5 milliuns francs. Il president cumünel Andrea Gilli discuorra d’üna substanza finanziela sauna. Impü ho el infurmo a las 24 votantas e votants preschaints in radunanza cumünela a reguard differents progets curraints e sur da la gestiun generela da la vschinauncha. Per exaimpel a reguard la situaziun da prievels tar la cruscheda Resgia: La vschinauncha da Zuoz es in discussiun cun l’uffizi chantunel da construcziun bassa per üna soluziun cun üna rundella. I’l minz da la vschinauncha vain introdütta üna zona d’inscunter per resguarder ils bsögns dals peduns. Da las quatter parcellas oriundamaing in possess da la vschinauncha da Zuoz in Albanas/Mariöl sun intaunt vendidas tuottas. Scu cha Gilli ho dit, saregia da fer quint eir quista sted cun emissiuns ed impedimaints tres diversas fabricas a Zuoz. Da la comunicaziun a las medias resulta eir, cha las zonas da quietezza introdüttas provisoricamaing düraunt l’inviern passo illas regiuns Munt Seja/Laviners e Vallatscha/Chaminedas vegnan purtedas in fuorma fixa. Impü ho oriento il president cumünel, cha las gruppas da proget Zuoz 2025 haun piglio sü las lavuors respectivamaing pigliaron per mauns las lavuors düraunt la sted 2021. Il ramassamaint da plastica sün basa regiunela cumainza eir a Zuoz ils 1. december cun duos lös da ramassamaint ed üna pressa chi vain gestida da la gruppa tecnica da la vschinauncha. E per finir ho oriento il president cumünel, cha la planisaziun da lingias da chalur sün distanza cuntinuescha dal minz da la vschinauncha in direcziun west fin in San Bastiaun. Eir las antennas da 5G sun a Zuoz adüna darcho tema. Actuelmaing existan duos antennas, üna sü Crasta ed üna in Resgia, chi sun gestidas da la Swisscom e da la Sunrise confuorm la ledscha. Pled in chapitel ho la vschinauncha scha gniss üna dumanda da fabrica per üna nouv’antenna.

«La chesa dals sömmis», uschè as nomna la nouva publicaziun dad Anna Ratti. In quella maina ella als lectuors e las lecturas in chesas e lös misterius. D’incuort es cumparieu illa culauna «Ord chadaina» da la Chesa Editura Rumauntscha «La chesa dals sömmis» dad Anna Ratti. Quist cudesch cuntegna dittas, sömmis, misteris e raquints per la not. Scu cha’s po suppuoner cun leger il titel as tratta tar quists raquints da figüras chi vivan in ün oter muond e na in nossa realted. Surprendent e magic in üna L’autura piglia als lectuors e lecturas cun ella sün aclas ed alps, ma eir in chesas misteriusas ed ad üna goa-party. Las figüras protagonistas i’ls raquints sun deliberedas dals limits dal pussibel e reel illa vita umauna. Ellas sun confruntedas cun realteds misteriusas e magicas. Quist plaschair per muonds parallels vaiva Anna Ratti già da matta: «D’iffaunt fabulaiva gugent, eau d’eira adüna in oters muonds», as regord’la, «zieva es que alura svanieu e turno darcho cun quinter parevlas.» Inspiraziun suvent our illa natüra Ch’ella hegia cun quinter parevlas ed istorgias dad oters survgnieu gust dad inventer raquints, disch l’autura. Quels sun inspiros eir da las dittas: «Am paraiva cha al di d’hoz as possa in mincha cas inventer nouvas dittas. Sch’eau vegn sün ün’alp o aint pel god schi m’imaginescha realteds zuppedas in quels lös.» Cullas imegnas da quists lös construischa Anna Ratti alura sias istorgias. Cha’l pü difficil saja la fin da quellas istorgias: «Per me pudessan quellas dürer e dürer. Ma la glieud voul üna fin, uschè ch’eau la construisch.» Quinter e na preler La trentina da dittas e raquints cha «La chesa dals sömmis» cuntegna sun scrittas per creschieus. «Cun las preschenter quinta mias istorgias, eau nu las preleg», disch Anna Ratti, «a sun dimena mincha vouta ün po otras: scha’d es p.ex. i’l public qualchün chi chaunta gugent schi laschi cha la figüra in l’istorgia ch’eau quint güsta saja üna persuna chi d’eira lo e chantaiva da tuot cour.» Ch’uschea possa ella s’adatter e der ün oter tun o ün’otra culur a l’istorgia, decler’la, «que am plescha da fer.» Las illustraziuns fras-chas da Milena Ehrensberger aintran in ün viv dialog cul muond dals raquints. Rischs bergiagliottas Anna Ratti (1947) es naschida a Malögia e creschida sü immez ün battibuogl linguistic cun rumauntsch, talian, bregagliot, lumbard e tudas-ch. Ella ho fat a Cuoira la scolaziun da librarista. Diversas activiteds tar la Fundaziun Salecina, tar la Biblioteca Chantunela e düraunt divers ans eir lavur politica. Anna Ratti es intermediatura culturela ed ho publicho raquints illa Chasa Paterna («L’üsch nair», 2012) ed illa Litteratura. Milena Ehrensperger es creschida sü in Bergiaglia ed es fotografa diplomeda. Ella es polivalenta in l’expressiun artistica ed ho già illustro diversas publicaziuns rumauntschas. Il frontispizi da la nouva publicaziun dad Anna Ratti. foto Chesa Editura Rumauntscha