Davent da sonda passada posseda la Muntogna da Schons, sen passa 2000 m s.m. egna senda panoramica. Quella e vagnida realisada agl rom da la megliuraziùn, an colavuraziùn cun la vischnànca Muntogna da Schons a cugl Parc natiral Bavregn. La senda porscha egna vesta vasta sur la val, dantànt ear tres bàncs par contemplar ad amprender. Dus ons â la realisaziùn da la senda da panorama digl vaschinadi Muntogna da Schons cuzo. Ussa peia dat igl egna culiaziùn trànter las aclas da las tres vischnàncas da Lon, Maton a Vargistagn. La senda magna d’egna oltezia da var 2050 m s.m. da Summapunt a Faschas, Val da Larisch – a schunscha a la senda existainta fegn agl parcadi Tguma sen daple ca 2300 m s.m. Tut an tut e quella senda anturn 8 km lùnga cun vestas cumpletas sen la Val Schons a las muntognas. An conex cugl project «mia natira» digl Parc natiral Bavregn dat igl ved la senda ear tres bàncs par giuder la vesta a noua c’ign sa tarlar curtas istorgias an tudestg a rumàntsch. Quella senda e peia la sonda passada vagnida inaugurada. Igls giasts ân savieu visitar la part gest tier Summapunt – là noua c’egn digls bàncs en vagnieu plazo. Megliuraziùn an la Val Schons e speziala Anturn 20 parsùnas en stadas preschaintas par quell’inauguraziùn. Da Maton en tuts partieus anzemen la damàn las 10.20. Suainter egn curt vieadi a Summapunt cugls autos ad egn pintg vieadi a pe, en tuts rivos tier igl bànc par giuder la vesta ad observar la natira. Là â igl Markus Stoffel, c’e igl president da la assoziaziùn da la megliuraziùn teritori da muntogna Maton/Lon, salido tut igls giasts. Quella assoziaziùn exista davent digl on 2015 ad e vagnida iniziada digls anteriurs vaschinadis da Lon a Maton. Igl Markus Stoffel e da la Valragn, a sco president segi quegl mintgatànt bien, egn president d’anzanoua porscha otras perspectivas. «La megliuraziùn da la Val Schons e ampo egna tgossa speziala», â igl president managieu. An las vischnàncas sut da la Muntogna da Schons vegi la megliuraziùn gieu liac agls ons 1980/90. Ussa e me ple igl teritori da las muntognas da la Val Schons c’en ànc mena stadas an la megliuraziùn. Avànt passa diesch ons vegian igls vaschinadis safatg partratgs co mantaner las sendas. Schliear la tematica da las sendas La megliuraziùn cumpeglia zirca 880 hectaras an que teritori. Da quegl vignan anturn 600 hectaras nizageadas da l’agricultura, par part e quegl ear taragn da las alps. Sch’egna megliuraziùn segi ple grànda ca 400 hectaras, â explitgieu igl president Markus Stoffel, alura ston ign far egn raport par la cumpatibladad ecologica. Quel raport tracta da las tematicas da la cuntrada ad ear nizevlantaziùn. «Tge c’e qua a la Muntogna da Schons fetg spezial en utscheals ca cuvan par teara», â raquinto igl Markus Stoffel. La staziùn ornitologica da Sempach â schon dumbro avànt ons quels utscheals an la Val Schons. Ad ascheia e la staziùn ornitologica vagnida a la conclusiùn ca la Muntogna da Schons segi egn «hot spot» – peia c’igl dat blear utscheals ca cuvan par teara an egn liac. La grànda part da quels utscheals e la lodola da prada. Ear quella tematica digl «hot spot» da quels utscheals â fatg part digl raport par la cumpatibladad ecologica ad e vagnieu integro agl project «mia natira» digl Parc natiral Bavregn. Da mantaner las sendas e sto nut aschi sempel. Ascheia e vagnida l’ideia da far egna senda sur mintga vischnànca da la Muntogna da Schons ad alura culiear quellas egna cun l’otra. Parve da quegl e quella tematica da las sendas vagnida schlieada agl rom da la megliuraziùn. Diferaints zaps avànt ca la senda e vagnida realisada Natiralmeing ân els stuieu cunsiderar diferaints zaps avànt ca quella senda e vagnida biageada. Ascheia e ella betga vagnida finanztgeada agl rom da la megliuraziùn, mobagn cun sustegn da fundaziùns. Ear dascurs cun l’Alp Obrist en stos nezessaris. La senda magna tras l’alp ad egn digls quitos eara sto sco c’ign schleii quegl cun las vatgas-mama ca pasculeschan sper la senda. Dantànt ân els ussa cato egna bùna schliaziùn – la zev tier la senda e ear vagnida part digl project. Ascheia â l’alp egna pastira ca vean maglieada giou da las vatgas a l’antscheata da la stagiùn a suainter van igls animals ple ansei. La senda a la pastira noua ca las vatgas-mama pasculeschan an separadas cun egna zev. Ear igl Parc natiral Bavregn â fatg part cun sieus project «mia natira». La Christina Casparis â an curt pleds preschanto quel project. Ella â raquinto digls diferaints spazis da viver an la Val Schons: p.ex. palé bassa sco ear pros setgs. Ascheia dat igl ear egna grànda varietad da plàntas ad animals. Igl Parc natiral Bavregn leva mussar agls turists ad ear agls indigens, tge c’igl dat tut an la Val Schons. Davart quella tematica ân els mess sei igls tres bàncs d’observar gest datier Summapunt, tier igl Libi a tier l’Alp Obrist. «Igl bànc d’observar â num ascheia, parquegl c’igl â egn trucet plagn material da parscrutar la cuntrada. Tier mintga bànc e igl cuntegn ampo oter, adato a la natira da quel liac», â getg la Christina Casparis digl Parc natiral Bavregn. Suainter la senda dat igl ear istorgias c’ign sa tarlar, quellas en vagnidas produtgeadas digl Casper Nicca. El â bagliafo cun diferaintas parsùnas davart pro a pastira, a mintgegna da quellas â egn’otra relaziùn tier quella tematica. Ascheia anvida quella senda par giuder las vestas, observar la natira ad igls animals, amprender durànt igl vieadi a tarlar istorgias digls indigens. La senda cun vesta angiou sen la Val Schons Davent da sonda passada posseda la Muntogna da Schons, sen passa 2000 m s.m. egna senda panoramica. Quella e vagnida realisada agl rom da la megliuraziùn, an colavuraziùn cun la vischnànca Muntogna da Schons a cugl Parc natiral Bavregn. La senda porscha egna vesta vasta sur la val, dantànt ear tres bàncs par contemplar ad amprender. Stefanie Elsa/FMR Dus ons â la realisaziùn da la senda da panorama digl vaschinadi Muntogna da Schons cuzo. Ussa peia dat igl egna culiaziùn trànter las aclas da las tres vischnàncas da Lon, Maton a Vargistagn. La senda magna d’egna oltezia da var 2050 m s.m. da Summapunt a Faschas, Val da Larisch – a schunscha a la senda existainta fegn agl parcadi Tguma sen daple ca 2300 m s.m. Tut an tut e quella senda anturn 8 km lùnga cun vestas cumpletas sen la Val Schons a las muntognas. An conex cugl project «mia natira» digl Parc natiral Bavregn dat igl ved la senda ear tres bàncs par giuder la vesta a noua c’ign sa tarlar curtas istorgias an tudestg a rumàntsch. Quella senda e peia la sonda passada vagnida inaugurada. Igls giasts ân savieu visitar la part gest tier Summapunt – là noua c’egn digls bàncs en vagnieu plazo. Megliuraziùn an la Val Schons e speziala Anturn 20 parsùnas en stadas preschaintas par quell’inauguraziùn. Da Maton en tuts partieus anzemen la damàn las 10.20. Suainter egn curt vieadi a Summapunt cugls autos ad egn pintg vieadi a pe, en tuts rivos tier igl bànc par giuder la vesta ad observar la natira. Là â igl Markus Stoffel, c’e igl president da la assoziaziùn da la megliuraziùn teritori da muntogna Maton/Lon, salido tut igls giasts. Quella assoziaziùn exista davent digl on 2015 ad e vagnida iniziada digls anteriurs vaschinadis da Lon a Maton. Igl Markus Stoffel e da la Valragn, a sco president segi quegl mintgatànt bien, egn president d’anzanoua porscha otras perspectivas. «La megliuraziùn da la Val Schons e ampo egna tgossa speziala», â igl president managieu. An las vischnàncas sut da la Muntogna da Schons vegi la megliuraziùn gieu liac agls ons 1980/90. Ussa e me ple igl teritori da las muntognas da la Val Schons c’en ànc mena stadas an la megliuraziùn. Avànt passa diesch ons vegian igls vaschinadis safatg partratgs co mantaner las sendas. Schliear la tematica da las sendas La megliuraziùn cumpeglia zirca 880 hectaras an que teritori. Da quegl vignan anturn 600 hectaras nizageadas da l’agricultura, par part e quegl ear taragn da las alps. Sch’egna megliuraziùn segi ple grànda ca 400 hectaras, â explitgieu igl president Markus Stoffel, alura ston ign far egn raport par la cumpatibladad ecologica. Quel raport tracta da las tematicas da la cuntrada ad ear nizevlantaziùn. «Tge c’e qua a la Muntogna da Schons fetg spezial en utscheals ca cuvan par teara», â raquinto igl Markus Stoffel. La staziùn ornitologica da Sempach â schon dumbro avànt ons quels utscheals an la Val Schons. Ad ascheia e la staziùn ornitologica vagnida a la conclusiùn ca la Muntogna da Schons segi egn «hot spot» – peia c’igl dat blear utscheals ca cuvan par teara an egn liac. La grànda part da quels utscheals e la lodola da prada. Ear quella tematica digl «hot spot» da quels utscheals â fatg part digl raport par la cumpatibladad ecologica ad e vagnieu integro agl project «mia natira» digl Parc natiral Bavregn. Da mantaner las sendas e sto nut aschi sempel. Ascheia e vagnida l’ideia da far egna senda sur mintga vischnànca da la Muntogna da Schons ad alura culiear quellas egna cun l’otra. Parve da quegl e quella tematica da las sendas vagnida schlieada agl rom da la megliuraziùn. Diferaints zaps avànt ca la senda e vagnida realisada Natiralmeing ân els stuieu cunsiderar diferaints zaps avànt ca quella senda e vagnida biageada. Ascheia e ella betga vagnida finanztgeada agl rom da la megliuraziùn, mobagn cun sustegn da fundaziùns. Ear dascurs cun l’Alp Obrist en stos nezessaris. La senda magna tras l’alp ad egn digls quitos eara sto sco c’ign schleii quegl cun las vatgas-mama ca pasculeschan sper la senda. Dantànt ân els ussa cato egna bùna schliaziùn – la zev tier la senda e ear vagnida part digl project. Ascheia â l’alp egna pastira ca vean maglieada giou da las vatgas a l’antscheata da la stagiùn a suainter van igls animals ple ansei. La senda a la pastira noua ca las vatgas-mama pasculeschan an separadas cun egna zev. Ear igl Parc natiral Bavregn â fatg part cun sieus project «mia natira». La Christina Casparis â an curt pleds preschanto quel project. Ella â raquinto digls diferaints spazis da viver an la Val Schons: p.ex. palé bassa sco ear pros setgs. Ascheia dat igl ear egna grànda varietad da plàntas ad animals. Igl Parc natiral Bavregn leva mussar agls turists ad ear agls indigens, tge c’igl dat tut an la Val Schons. Davart quella tematica ân els mess sei igls tres bàncs d’observar gest datier Summapunt, tier igl Libi a tier l’Alp Obrist. «Igl bànc d’observar â num ascheia, parquegl c’igl â egn trucet plagn material da parscrutar la cuntrada. Tier mintga bànc e igl cuntegn ampo oter, adato a la natira da quel liac», â getg la Christina Casparis digl Parc natiral Bavregn. Suainter la senda dat igl ear istorgias c’ign sa tarlar, quellas en vagnidas produtgeadas digl Casper Nicca. El â bagliafo cun diferaintas parsùnas davart pro a pastira, a mintgegna da quellas â egn’otra relaziùn tier quella tematica. Ascheia anvida quella senda par giuder las vestas, observar la natira ad igls animals, amprender durànt igl vieadi a tarlar istorgias digls indigens. La vesta davent da Summaprada. foto mad Igl bànc d’observar tier Summapunt plagn material d’infurmaziùn davart la natira digl teritori. L’inauguraziùn e vagnida acumpagneada da la Christina Casparis (Parc natiral Bavregn), igl Markus Stoffel (president president da la assoziaziùn da la megliuraziùn teritori da muntogna Maton/Lon) ad igl president digl vaschinadi Muntogna da Schons, igl Marco Dolf. L’inauguraziùn e vagnida acumpagneada da la Christina Casparis (Parc natiral Bavregn), igl Markus Stoffel (president president da la assoziaziùn da la megliuraziùn teritori da muntogna Maton/Lon) ad igl president digl vaschinadi Muntogna da Schons, igl Marco Dolf.

Marco Wildhaber da Tusàn e davanto par la savund’eada «Retg da las tgavorgias» a caschùn da la dieschavla ediziùn da la Transruinaulta a la Transviamala cun partenza a Gliànt a final a Donat. «Rigegna» e davantada Xenia Braun da Lichtensteig gudagnànd amaduas cursas. «Pass par pass anstagl kilometer par kilometer», e sto igl moto da Marco ­Wildhaber. Ascheia â’l gudagnieu an sonda passada igl «Transruinaulta maraton» da Gliànt tras l’imposànta tgavorgia da la Ruinaulta a la dumeingia la «Transviamala originala» da Tusàn tras la tgavorgia da las Veiasmalas a Donat. Igl Turitges ­Simon Schäppi â cuntanschieu igl savund post a caschùn da quella cursa. Igls 61 kilometers d’amaduas cursas â Marco Wildhaber dumagnieu an 4 uras 47 minutas. Cun quegl e’l sto igl ple speart digls 159 curiders digls tschancùns originals da las duas cursas, gest sco igl on passo. Sco ear oters curiders, c’en rivos agl final, loda el las duas cursas me cun superlativs. Blear lod pigls organisaturs David Stalder da Wallisellen â absulvieu par l’amprem’eada las cursas da trail ad e davanto «Prenzi da las tgavorgias», suainter aver cuntanschieu igl savund post a caschùn da la «Transruinaulta curta» a tearz da la «Transviamala curta». Savund igl seas pleds e l’ocurenza sco tala stada «egn siemi». «Prinzessa» e davantada Loreana Eberle da Zizras – la savunda da sonda a quarta da la dumeingia. Ella â ludo igl aranschamaint sco «semplameing fantastic». Thomas Ernst da Winterthur ad Arnold Grischott da Pasqual en igls sulets curiders c’en parcurieus par la dieschavla geada las distànzas lùngas d’amaduas cursas. «Igls organisaturs ân fatg exzelenta lavur a las gidàntras ad igls gidànters en zund curtasevels», â comento Thomas Ernst. «Ign ancorscha ca las duas cursas vignan fatgas cun passiùn.» «Egna stema rara» Ca la Transruinaulta a la Transviamala sadisfranztgeschan d’otras cursas, mussa igl pareri da pliras a plirs. «Igls pizocals agl final a Donat ad igl imens bufet cun petas en la culminaziùn», e igl cumplimaint da Marco Wildhaber. Thomas Ernst praztgescha, c’igls organisaturs ân ear undro igls giubilars da la dieschavla cursa cun egna crùna da len sco igls «quater nobels da las tgavorgias». «Egna tala stema da la varts digl organisaturs e egna raritad», â’l getg igl Turitges Ernst ca sapartizipescha da fetg blearas cursas. Victorgia dubla par las schamealas Par la Toggenburghesa Xenia Braun en las cursas stadas «egn giodimaint tut aparti». Ella e mintgame davantada tearza da las duas cursas a cun quegl «Rigegna da las tgavorgias». Las duas soras schamealas Gianna Chiara a Carla Wohler, c’ân rischs an la Val Schons, en stadas gea pliras geadas da la partida ad uon ear segl podest. Sco avànt egn on ân ellas realiso la victorgia dubla a caschùn da la «Transviamala ­curta». Victur da la distànza curta e davanto igls passlunghist da Schons cun dimora a Tavo, Jonas Baumann. La «Transviamala originala» â dumagnieu Mira Irion da Thalwil. Las cundiziùns par las 1894 partizipàntas a partizipànts en stadas idealas a caschùn d’amaduas cursas da la fegn d’eanda passada. (cdm/fmr) La glista da rangaziùn satgata sen la pagina www.transruinaulta.ch/www.transviamala.ch. Da curer la Transviamala fa plascher vasevel. Simon Schäppi a Mira Irion ân realiso igl migliers tains sen la «Transviamala ­originala». Tut loschs preschaintan Marco Wildhaber a Xenia Braun lur crùna da «Retg» a «Rigegna da las tgavorgias». Las curidras ad igls curiders rivan travearsan la pùnt digl Premoli an la tgavorgia da las Veiasmalas.

An measeanda passada â Chasper Pult raschuno davart las midadas culturalas agl curs digl 16avel tschantaner a màn da l’ovra da Duri Champell, egn’ocurenza digl Archiv cultural da Tusàn agl rom digl giubileum digls «500 ons Stadi liber». Bartolome Tscharner/FMR Chasper Pult â incanto igl auditori da Tusàn cugl sieus referat davart l’ovra da Duri Champell. Egna bùna tschuncantegna d’audituras ad auditurs e saradunada par tarlar igl referat da Chasper Pult davart la «Descripziùn topografica da la Rezia alpina», screta igls 1573 digl pardicànt Duri Champell da Susch. An sia ovra â lez do egn vast pareri digl Stadi da las Tres Leias var 50 ons suainter la sia fundaziùn. Que unic a custevel documaint digls ezs ons eara betga vagnieu stampo. Pér igls 2021 e cumparida la translaziùn tudestga, fatga da Florian Hitz an egna lavur d’egn dezeni. Gea quegl mussa igl volumen a la muntada da que documaint cumplessiv digl refurmatur da la Gidegna Bassa. Sper dramas biblics â Champell scret pliras ovras da num sco la «Istorgia retica», «Las Chiantzuns spiritualas» ad igl «Cudesch da Psalms» (1562). Cun quellas publicaziùns â’l mess igl fundamaint pigl vallader scret. Duri Champell (1510–1582) viveva digl taimp da la Renaschientscha. Suainter la scuvierta da l’America digls 1491 en sadarasos igls ideals digl humanissem c’â mido la schientscha digls carstgàns c’en vagnieus partschearts da la libertad da lur viglia. Quel â schendro blears novs svilups agl curs digl 16avel tschantaner. «Alura â gieu liac egna revoluziùn culturala», ascheia numna Chasper Pult la Refurmaziùn c’â raspundieu a las pretensiùns da la glieud da que taimp d’easser majorens, d’antalir quegl c’igls spirituals gevan a da ler cundezider. Las ideias novas en vagnidas darasadas an scartiras. Ascheia e naschida la literatura. Ear igls Rumàntschs ân cato adavur, c’igl salaschi scriver lur lungatg, schagea c’igl szienzio Aegidius Tschudi veva pretandieu, c’ign setgi betga scriver quel. Dezisivs par que svilup agl Grischùn en stadas tres persunalitads engiadinesas: Gian Travers, Jachiam Bifrun a Duri Champell. Igls amprems auturs rumàntschs Par Pult e igl giurist Gian Travers (1483–1563) igl ple impurtànt um da la politica grischùna, siànd cunautur digls Artetgels da Gliànt digls 1524 (festivos uon), mastral da la Gidegn Òlta, cumandànt militar ad ambassadur. Mo igl sieus ple grànd maret e quel d’easser sto igl amprem autur rumàntsch: Igls 1527 â’l scret la «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs». Cun quella â’l mess igl fundamaint pigl puter scret. La lavur da Travers e vagnida cuntinuada digl giurist Jachiam Bifrun (1507–1573). Igls 1560 â lez publitgieu la sia translaziùn digl «Nuof Testamaint» an puter. Me dus ons ple tard publitgescha Duri Champell «Ün cudesch da Psalms», ple tard las «Chiantzuns Spirituals». El veva fatg studis teologics tier sieus quino Filip Gallicius a Malans ad utro par davantar sez pardicànt. Las consequenzas d’egn batesem urgiaint Igls 1537 e naschida egna feglia. Mo lez’eara malsànetscha a par murir. Ign â gieu da far egn batesem d’urgenza. Leza â igl bab Chasper Champell fatg anstagl d’egn prear. Quegl â provotgieu la part catolica c’â pretandieu egna disputaziùn. Quella e davantada antscheata da la Refurmaziùn an Gidegna promovida da Duri Champell c’eara dantànt davanto spiritual a Clostra, Susch, Cuira a Tschlin. Igl istorizist turitges Josias Simler â dumando el igls 1570 da scriver la topografeia digl stadi da las Tres Leias. Suainter tres ons â’l sutamess a Simler sia vasta lavur screta an lategn. Mo lez eara betga cuntaint, parquegl ca Champell veva betga me descret la geografeia digl antschies, mobagn ear descret igls avdànts, lur lungatgs ad aschunto schabetgs persunals, sco la mort da sia duna, a raquintaziùns legendaras, sco quella digl dragùn ca vivi an la Charnadüra, la tgavorgia dafor San Murezi. Dantànt e Simler mort, sainza c’igl cudesch fuss sto stampo. Senaquegl â Champell dumando la Dieta da las Tres Leias par sustegn. Mo quella â refuso sieus giavisch. Parquegl e’l rasto manuscret. Lez e dantànt ieu a pearder. Pér igl 19avel tschantaner e’l vagnieu cato an la biblioteca privata da la famiglia von Sprecher da Maiavella. Igls 1976 e cumparida la translaziùn an vallader ad avànt tres ons peia l’ediziùn bilingua an tres toms an lategn a tudestg. La «Topografia retica» e egna vera cornamusa davart l’istorgia digl 16avel tschantaner. Ign tgata liaint tàntas descripziùns da fatgs istorics d’alura ca fussan nunancunaschaints, a nus savessan oziglgi gnànc, tge gràndiusa ierta ca Duri Champel nus â relascho. «Igl e parquegl egna grànda furtuna c’ella â survivieu», concluda Pult c’â musso egn’eada daple igl sieus exzelent dùn da raquintar, da culiear igls detagls impurtànts cugls fatgs istorics generals. Quegl â faszino igl audotori da Tusàn.

Igls 10 da zarcladur â Ciril Lutz gieu igl davos gi da lavur sco manader digl Coop da Tusàn suainter aver luvro durànt prest quater dezenis par quella fatschainta. An egn raschieni â el saragurdo da sia veta professiunala, suainter aver passanto questa stad ad alp sco pastur d’armainta. Sen l’alp Brand an Val Sogn Pieder â Ciril Lutz puspe realiso igl giavisch da giuvenil, davantànd vantirevel pastur. Ign vess spitgieu d’antupar Ciril Lutz cun egna buteglia schampagner agl biro digl Coop orno cun flurs, igl davos gi da lavur sco directur. Mo nut da quegl, parfegn lez gi eara’l anzanoua c’el amplaneva crùnas, ad egna colavuratura â gieu dad ir a tschartgear el. Quegl e egn da seas prinzipis: Ear igl manader â da far tutas lavurs agl manaschi. Parquegl antupavan ign el savens spacatànd stgatlas ad amplanànd crùnas, betga me survagliànd la lavur digls 32 impiegos. Carschieu sei a Curaglia an Val Medel e Ciril Lutz egn ver fegl da las muntognas a diso da tgapar a màn las tgossas, gea da giuven annà. Quegl veva motivo el da davantar mazler. Gliez â’l amprieu ainta Tujetsch. Mo la sia careztga par la veta alpina â alura animo el far igl tgavrer. Quella clamada â’l fatg durànt tres stads sen l’alp da tgoras Puzzetta. «Quell’experienztga veva svaglieu igl gust an me d’anzacuras puspe turnar ad alp, peia da realisar puspe egn’eada que siemi.» Cato la plaza c’el veva ancuretg Igl atun digls 1985 e’l turno gio da la Puzzetta ad â surprieu la plaza da mazler tier igl Coop a Tusàn c’e d’alura annà davantada igl post da lavur da sia veta, cun egn curt interval an la filiala da Gliànt. Dantànt davanto capo-mazler â’l sasculo segl sieus mastregn par davantar cunzaglieader professiunal par mazlers. Tschentg ons ple tard â’l fundo famiglia a Tusàn cun la duna Erica, mademameing egna Medelina. Graztga a las sias qualificaziùns ad abilitads e’l davanto directur digl manaschi da Tusàn gl’on 2000, suainter aver mano igl Coop da Domat par egn curt tains. «Lua segi sto cler ca nus sacaseian qua, cumbagn ca jou rasantevel ànc adigna igl gust dad ir ad alp», â’l tradieu igl gi avànt c’el â puspe dastgieu realisar igl sieus siemi da giuvenil, dantànt cun diploms an tastga sco quel digl spezialist da comerzi an detagl, quel digl magnafatschenta ad oters. A Tusàn vegi el passanto blears bùns ons, realisànd bùnas svieultas cun egna squadra cumpetenta a cliantela fidevla, par la quala el veva adigna egn bùn pled, cur c’ign antupava el trànter las crùnas. Dantànt eassan rivos agl mudest biro, noua c’el cunstatescha cun cuntantientscha: «Quai ca jou veva ancuretg, ve jou cato qua. Mo cumplanieu 60 ons, ve jou getg a mia duna ca jou vess igl giavisch da puspe ir ad alp.» El gioda l’atmosfera d’alp Igl on passo e sieus desideri alura ieu an vigur: El â survagnieu egn cungedi da tres mains ad â passanto la stad sen l’Alp Brand ainta Val S. Pieder, partgirànd 120 sétgs. «Quai â propi fatg plascher, cumbagn c’igl e egn'alp egn in tec giodlànder, pletost salvadia, mo sco Medelin sas tei, co'gl e segls òlts.» D’atun e’l alura turno tier la duna Erica a gli â getg: «Quai qua fagess jou bugent puspe.» Ad alura â’l antschiet a planisar la sia proxima cariera professiunala. Sco giuven tat a pensiunari vegn el peia ad ir ad alp agl avagnir a luvrar durànt igl unviern sco generalist an la filiala da Mustér. Dantànt salegra’l gea ussa da la proxima stad ad alp. «Quai e grandius. Natira spira, alu igls animals, a jou tut parsul. Quell’atmosfera, quella ple a mei», s’entusiasmescha igl directur a pastur – schagea c’el vegi da cloder durànt otg eandas nundumbrevels kilometers, mintgatànt parfegn cun carpealas, ad a la fegn puspe da disfar la sev, ad adigna tut sulet. Parquegl salegri el da las visitas da la duna mintgame las fegns d’eanda. La lavur suplementara â sapajieu Dantànt e’l vagnieu clamo d’egna vandidra par schliear ànc anqual problem avànt c’el bandùni igl post. Puspe turno agl zon digl directur â’l saragurdo da mumaints spezials. «Sacapescha egna culminaziùn e sto gl’on 2017, cura ca nus vagn renovo la stizùn», manzùna Ciril Lutz. Alura veva’l da riescher duas stizùns, igl provisori gio’n garascha a da survagliear la renovaziùn agl plantaragn. «Quei ei stau ina gronda sfida da luvrar giusut ed endrizzar la stizun nova sisura.» Par el a la sia squadra segi quegl sto egn tains fetg stantus, ad el vevi da far sco egna mir an pagliola cun exponer igls products agl provisori a d’organisar la squadra ca veva par part d’ir utro a luvrar. «Igl deva bleara lavur suplementara. Mo sco la filiala sapreschainta oz, â quegl sacapescha schon randieu da far tut quels sforzs.» Igl sortimaint e carschieu a passa 22 000 artetgels. Quegl â ear safatg valer an la svieulta carschainta. Par la paja â Ciril Lutz dastgieu ir a rimnar experienztgas sco magna-filiala tier la grànda cadagna da stizùns Rewe an Teara Tudestga. Quegl gli â gido da taner petg a la nova concurenza c’e s’instalada dafor Tusàn. «A l’antscheata vagn nus schon ancurschieu quella. Mintga petga dat umbrivia. Mo uss vagn nus puspe la madema svieulta sco avànt la rivada da la concurenza, parquegl ca la qualitad digls products cunstat a la cliantela vegn survida amparnevla.» Dasperas e stada l’introducziùn da l’electronica a las cassas automaticas egna da las gràndas sfidas ca Ciril Lutz â gieu da riescher durànt igl davos dezeni da la sia activitad. Mo igl avantatg da que svilup segi, c’igl parsunal vegi ussa daple peada da cunzagliear la cliantela a d’administrar la roba. «Tge c’e oziglgi egn problem, e da catar parsunal sculo.» Ple bòld stuevan igls impiegos sacuntantar cun las ofertas purschidas, oziglgi stotgan igls patrùns risguardar lur giavischs. Quegl c’el â s’antgiert ad uras, parquegl vegiani a Tusàn egna squadra cumpleta. Igl segi divers anteriurs amprendists ca segian turnos par luvrar agl manaschi oriund, sco p.ex. la nova manadra Ariane Poltera. Igl ple impurtànt e la cliantela «Sco magnafatschenda sund jou raspunsavel par tut an la filiala, pigl parsunal, par la scolaziùn da quel, alu par la planisaziùn da la lavur a da gidar an stizùn. Sco manader ston ign easser egn bien exaimpel.» Ad el aschunta egn antier catalog da leztgas digl magnafatschenda sco planisar las vacànzas digl parsunal, da meter en funcziùn igls sistems novs, sirar la qualitad a las cundiziùns da lavur, par numnar me anqualegna. «Alu s’ocupar da la cliantela», sutastrescha Ciril Lutz. «Igl prinzipal e la cliantela.» D’egn gi normal vegiani var 1200 cliaints. Parquegl vegi el gieu da tractar cun bagnanqualegn/a par schliear dumondas, giavischs u problems. Igls ple grànds segian dantànt stos igls tecnics: Egn’eada vegi il springider mess sut aua l’antiera stizùn, digl barschamaint an zuler digl on passo segi sto d’evacuar quella. Dantànt e’gl l’anteriura amprendista Ariane Poltera c’â surprieu da manar igl manaschi. Ad igl pastur Ciril Lutz e turno tut cuntaint da l’alp. Concludànd igl raschieni gi el: «Jou sund sto an tut 39 ons tier igl Coop. Igl e egna firma fetg soziala ca pratenda blear, mo ca dat era blear. – Da gliez annà dastg jou gir: Quai e sto egn bùn tains.» Digl Coop ad alp Suainter prest quater dezenis agl Coop da Tusàn â igl Ciril Lutz gieu sieus davos gi da lavur. An sia veta professiunala e el dantànt betga me sto manader digl Coop – el, sco ver fegl da las muntognas c’e carschieu sei a Curaglia an la Val Medel, e ear schon sto tgavrer. Cun 60 ons e’gl sto cler par el, c’el less puspe egn’eada ir ad alp. Quegl â’l alura savieu far igl on passo sen l’Alp Brand an la Val S. Pieder. El â do egn sguard anavos segls ons passos, cura c’el e ear sto manader digl Coop a Tusàn. Suainter 39 ons tier igl Coop concluda igl Ciril Lutz c’igl segi sto en bùn tains. (fmr) Sen l’alp Brand an Val Sogn Pieder â Ciril Lutz puspe realiso igl giavisch da giuvenil, davantànd vantirevel pastur. «Sco manader ston ign easser egn bien exaimpel», gi Ciril Lutz. «Sco manader ston ign easser egn bien exaimpel», gi Ciril Lutz. «Sco manader ston ign easser egn bien exaimpel», gi Ciril Lutz. Egna fotografeia ord igl album: Ciril Lutz sco giuven tgavrer (san.) sen l’Alp Puzzetta an Val Medel.

Chasper Pult en occasiun d'in referat l'october 2024 a Tusaun.