Il davos venderdis ha il Plantahof envidau las puras ed ils purs grischuns alla dieta d’alp sill’Alp Mughels sur Laax. 250 purs e puras ein vegni a tedlar tgei ch’ei vegniu detg dallas «infrastructuras si d’alp». Denter auter ha Batist Spinatsch, il menader dalla cussegliaziun purila, declarau co engarschar bein pastiras d’alp. Tier l’infrastructura sin las alps s’audan l’aua, la forz’electrica, l’avdonza, la producziun da latg e caschiel e la cultivaziun dallas pastiras. Davart tut quels temas han differents exponents informau sill’Alp Mughels, e quei sin in percuors cun differents posts tematics. L’Alp Mughels seigi empau in’alp da model per l’innovaziun. Quell’alp ha fatg ils davos onns grondas investiziuns ell’infrastructura d’alp. La FMR ha tedlau igl input da Batist Spinatsch pertuccont igl engarschar las pastiras dallas alps e discurriu cul menader dalla cussegliaziun purila al Plantahof. FMR: Vus haveis detg en Vies referat ch’ina buna engarschada dils suloms ­agricols pretendi ina buna planisaziun. Tgei vul quei dir? Batist Spinatsch: Puras e purs ston daventar cunsicents ch’igl ei impurtont d’engarschar era las pastiras d’alp e buca mo ils praus entuorn casa. Engarschar vul denton buca dir da dismetter la ghella d’alp sin las pastiras ch’ein gest il pli da maneivel dil stavel e ch’ein gest sper via. Sin las alps san ins far gronds donns als suloms cun engarschar falliu. Las cultiras drovan en gliez cass ditg entochen ch’ellas seregenereschan. Daco fa la ghella donn allas cultiras d’alp? Il meglier ei da schar far ina analisa dalla ghella ni dalla grascha e lu san ins tgei che quella cuntegn. Quei vala buca mo per la ghella dallas alps, mobein era per la puschina da casa. Cunquei vi jeu dir ch’ei drova ina planisaziun co ins vul engarschar ils suloms. En vesta allas perscripziuns dalla politica agrara 2030 pertuccont la protecziun dil clima drov’ei ina planisaziun aunc pli precisa. Vul quei dir che puras e purs ston adattar lur moda e maniera d’engarschar ils praus e las pastiras? La politica agrara va en ina direcziun che pretenda aunc dapli risguard sil clima era cun engarschar ils suloms. Ei va en quella direcziun ch’ei vegn determinau aunc pli exact tgei part dalla puschina ch’ei adattada per la vegetaziun. La part ch’ei buca adattada vegn reducida. E quei munta che las substanzas ch’ins sa duvrar per engarschar vegnan pli pintgas. Impurtont ei ch’ils suloms vegnien engarschai cun grascha e ghella da buna qualitad. Ins ha l’impressiun che las restricziuns pervia dil clima tuccan en special ­l’agricultura? Sil sectur dall’agricultura vegn fatg fetg biara lavur da perscrutaziun per garantir ina buna qualitad. Ella politica agrara 2030 datti fetg biars temas che pertuccan il clima. La qualitad dalla puschina ei ina caussa. Leu emprova la scienzia da reducir differentas substanzas ch’ein buca bunas sco per exempel il fosfor. Ei quei buca stuffi per Vus dalla cussegliaziun purila d’adina puspei stuer pretender dallas puras ed dils purs ch’els s’adatteschien e prendien dapli risguard sil clima? Bein, quei ei per part stentus. E tuttina eisi interessant da saver gidar da muentar l’agricultura en ina direcziun favoreivla al clima. Las puras ed ils purs ein ozilgi interprendiders e meinafatschentas da lur menaschis. Els ston absolver scolaziuns sco quei che nus fagein oz cheu sill’Alp Mughels. Ils purs sco menaders da lur interpresas d’agricultura ein pia era interessai d’esser sil niev stan pertuccont las mesiras per la protecziun dil clima. Abstrahau da quei datti buca mo midadas negativas, mobein era positivas ell’agricultura. Ei dat era adina dapli dunnas che fan la pura. Ha quei ina influenza silla damonda dil clima? Quei ch’ins senta ei che las dunnas ein per part pli sensibilisadas per damondas dil clima e dalla biodiversitad. Las dunnas ein forsa pli aviartas ch’ils umens ch’ein en general empau pli conservativs e fan bugen vinavon las caussas aschia sco quei ch’els han fatg entochen dacheu. 250 puras e purs ein sedecidi da vegnir alla dieta alpestra sill’Alp Mughels. Tgei scheis Vus da quei? Quei ei fetg positiv e per franc in bien signal. Nus havein quintau cun ca. 200 persunas. Fetg presents ein ils cautegias ch’ein vengi per s’informar tgei ch’ei dat daniev. Las discussiuns ch’jeu hai giu entochen ussa ein fetg interessantas. Per mei eisi impurtont da contonscher puras e purs cul messadi che engarschar las pastiras sin in’altezia da 2000 meters sur mar pretenda precauziun. Igl ei pia buca semplamein da dismetter la puschina, mobein da duvrar ella per nutrir las pastiras. Buna stad d’alp cun paucas absenzas da persunal Agl ur dalla dieta d’alp dil Plantahof sill’Alp Mughels ha Töni Gujan, il menader dil post specialisau per economia d’alp al Plantahof informau las medias davart la stagiun d’alp 2024 che va a fin las proximas jamnas. «Nus havein saviu cargar in’jamna pli tard che usitau pervia dils grond quantums da neiv sillas alps dil Grischun». Malgrad quei hagien las alps produciu dapli latg e caschiel uonn. Ina stad fetg ruasseivla hagi ins giu pertuccont il persunal d’alp. «Ei ha dau fetg paucas absenzas pervia da malsognas ni accidents», aschia Töni Gujan. «Quei ch’ei buca semidau ei la difficultad da survegnir persunal d’alp.» (fmr/mg) In di per mirar, ferdar ed experimentar Biabein 250 puras e purs digl entir cantun Grischun ein separticipai alla dieta alpestra dil Plantahof che ha giu liug il venderdis vargau sill’Alp Mughels sur Laax. Sin in percuors dad otg posts tematics han ils presents e las presentas saviu seconfruntar cun aspects dall’infrastructura d’alp. Aua, forz’electrica, habitar e finanziar ein stai quater temas generals. Sin in post ei vegniu presentau sistems da mulscher ed en in auter liug ei il menader dalla cussegliaziun purila dil Plantahof, Batist Spinasch sefatschentaus cun la problematica digl engarschar las pastiras d’alp. La dieta d’alp ei in’occurrenza annuala ch’il Plantahof organisescha el rom da ses dis campesters. Sco quei ch’ils organisaturs han detg duront il beinvegni, setracti ei da mirar, ferdar ed experimentar. (fmr/mg) Ina part dalla dieta d'alp ei stada reservada pils barats individuals. 250 puras e purs han priu part dalla dieta d’alp dil Plantahof. Batist Spinatsch. cussegliader puril Plantahof Il menader dalla cussegliaziun purila al Plantahof Batist Spinatsch ha informau sill’Alp Mughels davart la pratica optimala d’engarschar il sulom d’alp e da casa.

Sonda vargada ha giu liug a Glion la sisavla BaKi, l’exposiziun d’affons e famiglias. 71 exposituras ed expositurs han presentau lur rauba e prestaziuns da survetsch per affons pigns e gronds e famiglias. La BaKi ha carmalau in grond pievel da famiglias ed interessai dalla Surselva e d’ordeifer all’exposiziun. «Jeu hai grond plascher che tonta glieud vegn mintg’onn alla BaKi», di Sonja Lombriser-Camathias ch’organisescha la BaKi sin basa privata ensemen cun sia famiglia. «Per mei ei la qualitad denton pli impurtonta che la quantitad. Il diember maximal hai jeu uss contontschiu cun denter 71 e 75 exposituras ed expositurs.» Cun dapli participontas e participonts stuessi ella baghegiar ina tenda d’exposiziun supplementara avon scola e quei muntassi lu dapli cuosts. Ei va vinavon Da ga tier ga ei l’exposiziun per famiglias carschida e daventada pli professiunala. Il 2017 ha Sonja Lombriser-Camathias realisau si’emprema exposiziun per famiglias a Glion ordeifer la casa da scola. Quei da lezzas uras cun 26 exposituras ed expositurs e rodund 500 visitaders. Suenter ha la BaKi giu liug en scola ed il 2019 ein gia 70 exposituras ed expositurs stai dalla partida e ver 1000 persunas han visitau l’exposiziun. Suenter ina pausa da corona da dus onns ha l’organisatura decidiu da spustar la BaKi dalla primavera silla fin dalla stad. Il program accumpignont ei medemamein daventaus cun mintga ediziun dalla BaKi pli varionts e divertents ed ha era purschiu uonn denter auter treis referats per carschi. Mo era seit, fom ni queidas ha negin stuiu pitir. La secund gronda en Svizra «Suenter ina exposiziun empau pli gronda a Genevra ei la BaKi la secund gronda exposiziun per affons e famiglias en Svizra», di l’organisatura. Ferton che l’emprema exposiziun seigi aunc stada fetg regiunala, hagien las suandontas gia giu ina dimensiun cantunala e svizra. Oz hagi la BaKi era expositurs dil Tirol. «Uonn havein nus plinavon era in sponsur dalla Tiaratudestga. Quei vul pia dir che la BaKi semova sin palancau internaziunal.» Suenter la BaKI ei avon la BaKi La powerdunna Sonja Lombriser-Camathias ei gia vidlunder da metter fil en guila per la siatavla BaKi da l’auter onn che ha liug ils 30 d’uost 2025. Ella di ch’ella hagi gia ussa 30 expositurs che vulessen separticipar alla BaKi 2025. Per ella seigi la BaKi a Glion caussa clara er egl avegnir. «Sch’igl interess digl ulteriur Grischun e dalla Bassa crescha vinavon, pondereschel jeu da far in auter temps digl onn ina secunda BaKi per exempel a Cuera.» Quei seigi denton aunc mo ina ponderaziun e negin plan concret. Resuns da visitadras e visitaders Sin viadi tras il percuors dalla BaKi ha la FMR discurriu cun geniturs ed expositurs e dumandau els, daco ch’els vegnien alla BaKi e tgei che plaigi ad els. Andrea Kobler, Flond Jeu sun dapi treis meins mumma e vulevel vegnir e mirar tgei ch’ei dat da niev silla fiera. Per exempel hai jeu cattau in sacados da purtar igl affon. Jeu sun fetg cuntenta ch’jeu sun stada. Ei ha fetg bia bunas caussas ch’ins vesa era per l’emprema gada. Kevin Kelly, Stuttgart L’exposiziun ei fetg biala. Mia feglia ha treis onns e sco ins vesa lai ella plascher fetg bein la BaKi. Nus havein viu caussas per affons che nus havein tschercau en stizuns e buc anflau avon. Nus essan en vacanzas a Trin-Mulin ed havein viu in placat dalla BaKi e perquei essan nus cheu oz. Michelle Peng, Flem Nus essan vegni alla BaKi cun nies fegl per mirar, tgei termagls ch’ei dess per el. E secapescha era per mirar tgei ch’ei dat schiglioc tut silla fiera dils products per affons e famiglias. Jeu enconuschevel buc quella exposiziun. Jeu sun surstada fetg dalla grondezia dalla BaKi e dalla gronda purschida. Carlo Janka, Sursaissa Nus essan vegni pervia da nos treis affons e naturalmein er ord agen interess. Jeu sperel fetg che Sonja Lombriser cuntinueschi cun quella exposiziun ch’ei per ina fetg buna caussa per nossa regiun. Jeu vuless far in cumpliment all’organisatura per quei ch’ella ha instradau cun quella exposiziun. Corina Schweizer, Castrisch Jeu lavurel per la ludoteca a Glion e cheu inscuntrel jeu era nossa clientella futura. Igl ei per mei sc’ina sentupada dallas famiglias cun affons pigns e pli gronds. Persunalmein quetel jeu che la BaKi seigi ina fetg buna caussa, jeu admirel co l’organisatura vegn d’instradar mintg’onn aschi ina gronda exposiziun. Success per la sisavla BaKi a Glion Per la sisavla gada ha Sonja Lombriser-Camathias da Glion organisau sco persuna privata l’exposiziun per affons e famiglias, la BaKi a Glion. E puspei ei la glieud vegnida en roschas. La marca da 1000 visitadras e visitaders digl onn vargau ei vegnida contonschida era quella gada. La BaKi ei la secund gronda exposiziun d’affons e famiglia en Svizra. Uonn han 71 exposituras ed expositurs presentau lur products e prestaziuns da survetsch. Ils expositurs ein vegni dalla regiun mo era dalla Svizra e schizun dil Tirol. Dasperas hai dau giugs ed attracziuns per affons e referats per carschi. (fmr/mg) Las treis hallas da gimnastica han purschiu plaz per exponer, s’inscuntrar e termagliar. Ina dallas attracziuns ei stau il cantun da termagliar dalla ludoteca da Glion. Sonja Lombriser ei l'organisatura privata dalla exposiziun BaKi

La Cularta sper il Lag Grond a Laax festivescha sin sia moda il giubileum dalla Ligia Grischa: Numnadamein cun in maletg digl artist grischun Jules Spinatsch che secumpona da 992 muments. Sonda vargada ha igl artist signau copias dils maletgs che mintgina e mintgin ha saviu prender a casa. L’exposiziun entitulada «Lian.Laax Double 360 Solo Free Grab» digl artist cun ragischs grischunas Jules Spinatsch ei vegnida aviarta avon in meins. La sonda vargada ei igl artist sez staus presents ella Cularta ed ha envidau il publicum d’eleger copias dils 992 maletgs da panorama da Laax-Murschetg e da prender quels a casa sco original exclusiv cul autogram digl artist. La sera hai dau in discuors denter Jules Spinatsch ed igl antropolog da cultura Michael Hiltbrunner da Turitg. Duas plazzas cadruvi Jules Spinatsch ei s’occupaus si’entira veta digl art da fotografar. Sper 20 auters gronds projects ha el fotografau cun la medema tencica miez automatica las plazzas cadruvi dil pign marcau da Lianzhou ella China e da Laax-Murschetg. Ei setracta da duas registraziuns panoramicas fatgas cun precis la medema programmaziun: Duront varga duas uras ha la camera registrau 992 maletgs – mintga otg secundas in maletg – ed ei seviulta enteifer quei temps per 360 grads. Silsuenter ein ils maletgs vegni mess ensemen ad in maletg panoramic. E quei precis tuttina a Lianzhou ed a Laax cun il medem resultat: in maletg che secumpona da 992 muments. Reclama e survigilonza La Cularta a Laax muossa ussa ils panoramas da Jules Spinatsch. El di che ses panoramas seigien in hibrid da controlla e casualitad. «La camera controllescha e quei che schabegia sil plaz ei casualitad.» En l’invitaziun alla sentupada dalla sonda vargada san ins leger, che schigleiti ch’igl artist hagi giu programmau la camera, seigi la registraziun sesplegada automaticamein. Las consequenzas dalla casualitad seigien radicalas: Igl artist delegheschi alla maschina ina part da sia lavur, el seretili sco autur e relativeschi l’idea dil scheni artistic: La maschina ignoreschi siu intent e las hierarchias dadas. Per la camera seigi tut tuttina impurtont. E tut tenor la perspectiva possibiliteschi la camera il medem mument reclama turistica sco era survigilonza totala. Varga vegn projects Jules Spinatsch ha sviluppau varga vegn projects panoramics sigl entir mund cun la medema tecnica da fotografar miez automatica, da New York sur Phnom Penh tochen a Tavau. La differenza dils dus pli novs projects a Lianzhou ed a Laax-­Murschetg ei che quels dus ein vegni fatgs cun ils medems parameters. Igl artist Jules Spinatsch: «Il plaz cadruvi da Laax-Murschetg ha stuiu sesuttametter als parameters chines ch’jeu haiel duvrau pil Central Garden a Lianzhou.» Maletgs cumplexs e labils Ils maletgs panoramics da Jules Spinatsch da Laax e Lianzhou vulan dar plaid e fatg, con complexs e labils che maletgs ein. En discuors cun la FMR di Jules Spinatsch era ch’el envidi il publicum d’intercurir co maletgs releveschian ni zuppian pussonza e structuras politicas. E la Cularta scriva che las ovras da Jules Spinatsch seigien buca mo finiastras construidas viers il mund imaginar, mobein era in sguard el spieghel che muossi a mintgina ed a mintgin, con fetg nus seigien ligiai vid nossa interpretaziun e con che nus suprendein a moda nuncunscienta. Ligiaus da s’occupar cun la libertad L’exposiziun sco tala muossa ils maletgs da Laax-Murschetg e da Lianzhou. La casa d’art Cularta ha dedicau l’exposiziun da Jules Spinatsch al centenari dalla Ligia Grischa. Seligiar per esser libers seigi il motto, scriva la Cularta. Quei ha era fascinau igl artist Jules Spinatsch. «L’invitaziun da Laax ha interessau mei specialmein», di igl artist, perquei che l’incumbensa cuntegni ina cuntradicziun apparenta. «Sco artist sun jeu normalmein libers d’eleger mes temas. A Laax ei quei stau auter: Jeu sun staus ligiaus da s’occupar culla tematica dalla libertad.» Ils 24 da november 2024 allas 17.00 referescha la politologa Lina Maduz dall’Unversitad da Genevra ella Cularta davart la relaziun cun la China. L’exposiziun Lian.Laax da Jules Spinatsch ella Cularta cuozza entochen ils 12 da schaner 2025 ed ei aviarta gievgia tochen dumengia, dallas 14.00 tochen las 17.00 uras. Organisatura ed artists amiez l’exposiziun (da sen.): Jules Spinatsch, Yvonne Gienal e ­Michael Hiltbrunner.

Jeu hai gest priu plaz el tren – che mes vischins che habiteschan silla medema alzada sco nus, entran cun lur pop el medem cumpartiment. Buca ch’ins vess uss grond contact, aber tuttina seves’ins tscheu e leu en zuler, ni giun pistregn, ni avon casa e salida cuort. Basta, quei medem pèrin entra el cumpartiment, igl um ordavon. Dretg e seniester sper l’entrada hai mintgamai ina retscha da dus plazs ch’ein libers. Els sedecidan per la retscha seniester e stattan uss sin peis dus meters avon mei. Jeu hai gia in surrir en fatscha e sun pinaus per salidar. Igl um mira vi e mira puspei naven. Pliras gadas, senza la minima reacziun. Sco sch’jeu fuss buca cheu, il sézs vits. Uss midan els plaz e van vi da tschei maun. Igl um sesa sper la fenestra, sia fatscha ei bein vesibla denter ils dus sessels davon el. Ins sto dar breigia da buca veser in l’auter. Nuot. Lu stat la dunna sin peis cul pop en bratsch e passa sper mei vi. Il pop seruschna sin tuts quater pil zuler entuorn vi e neu ed en ed o. Ella ha priu plaz sil sez visavi il miu, l’egliada zuar drizzada enviers il zuler, focussada sil pop e tuttina mo in soli meter naven da mei. Duei dir zatgei? Cu il cautren annunzia Sargans, metta la dunna il pop ella teila da purtar, fa ninnananna e mira tut il temps en mia direcziun. Jeu mirel è vi, guess duas minutas. Era igl um stat sin peis. Per spir puntili decidel da mirar vi tochen ch’ei van o. Igl um mira pliras gadas els egls a mi. Jeu tegnel l’egliada, el mira naven e lu pus­pei vi per mirar, sch’jeu meri aunc adina. Jeu mirel aunc adina. Entginas jamnas pli tard, la damaun cun ir sil tram, vesel gia dalunsch la medema vischina che vegn da via si. Sin dus meters aulza ella il tgau e di hallo cun in surrir. Buca da capir. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun ­Cuntrasts dad RTR.

In document historic sa tradir bia dalla veta d’antruras. Aschia la gliesta da prezis ord in cudischet ch’igl anteriur hotel Disentiserhof haveva publicau per ses hosps. Felici Schuoler da Mustér ha tarmess la gliesta alla FMR. L’emprema ascensiun dil Péz Russein igl 1 da settember 1824 evochescha interess supplementar per la pezza. Che quei interess ei carschius surproporziunalmein ils davos 30 onns muossan las cefras da commembers dalla secziun Péz Terri dil CAS. Gl’onn 1993 dumbrava l’uniun 840 commembers. Actualmein eis ei entuorn 2200, cun tendenza carschenta. Gl’alpinissem modern cun material e mieds d’informaziun fetg specifics ed era digitals ei in cuntrast tier quel d’antruras. Salvau dalla dismessa Gion Mathias Schuoler (sen.) e siu bien amitg August Monn, anteriur salter da cumin). En quei connex ha Felici Schuoler da Mustér tramess alla redaziun dalla FMR entgins documents. El scriva: «A caschun dalla reportascha dalla ascensiun dil Péz Russein d'avon 200 onns e la presentaziun dil film da Bertilla Giossi ei vegniu en maun a mi duas gliestas da prezis per guids da muntogna. Quellas hai jeu saviu prender ord in cudischet che la direcziun dil hotel Disentiserhof haveva dau ora per ses hosps. Quei sto esser stau entuorn 1880.» Il cudischet cuntegni era informaziuns cuortas dallas turas, scriva Felici Schuoler ed aschunta che Pius Bundi da Mustér hagi spindrau quei document ord la dismessa da pupi vegl. El ha saviu surdar quel ad in descendent d’in dils guids ch’ei menziunaus el cudischet. «Gion Mathias Schuoler era miu basat e siu fegl Sepantoni miu aug», conferma Felici Schuoler alla FMR. Mats ferms da grondas famiglias havevan pli baul paucas pusseivladads suenter ch’els bandunavan la scola: ir ad alp, menar lenna, ir en plazza sco fumegl, semaridar en ina famiglia cun menaschi puril ni emigrar. Mistergners etabli devan buca bugen vinavon lur savida a «concurrents». Aschia ha il turissem purschiu novas pusseivladads. Il cudischet dil hotel Disentiserhof dat perdetga dall’entschatta dil turissem ch’ei sesviluppaus en Surselva naven da 1850. 40 francs per 12 uras lavur Pader Placi ha ascendiu sco emprem la pezza menziunada el cudischet. Il hotel Disentiserhof collaborava cun guids ch’enconuschevan dil meglier ils cuolms e las rutas sco catschadurs da camutschs. Tals eran ils menziunai «Schuoler Mathias und Sohn, Huonder Jos. Ernest und Sohn, Levi Johann Ant., Tenner Peter.» La gliesta da lur purschida tradescha era tgei paga l’ura ch’els havevan. Ina tura da 12 uras sil Tödi custava 40 francs, quei che era la summa maximala ch’in guid saveva pretender. La foto che Felici Schuoler ha tarmess muossa siu basat Gion Mathias Schuoler e siu bien amitg August Monn, anteriur salter da cumin.(fmr/abc) 40 francs per ascender il Tödi. Il guid gudignava ton per 12 uras lavur. Gliesta dallas turas e rutas ch'ils guids dil Disentiserhof purschevan.

Neofitas e neozons ei ina tematica che occupescha dapi zacons onns pli e pli la publicitad. Las autoritads federalas e cantunalas fan tut ils sforzs da tener a mistregn plontas ed animals invasivs importai. La vischnaunca da Schluein emprova activamein da cumbatter las neofitas. Ella ha montau sacs specials per rimnar e dismetter cunzun la balsamina cun glondas e la rigida. «Nua ch’ella crescha, scatscha sia populaziun spessa las plontas indigenas. En quels loghens sa quella plonta promover l’erosiun, ed egl uaul impedir la regiuvinaziun», san ins leger sin in placat egl uaul dalla Cauma a Schluein. Igl ei la zona nua ch’igl ual dalla Val da Schluein sbucca el Rein. Tras la cuntrada idillica meina ina via e per liung quella crescha e prosperescha la balsamina cun glondas (Drüsiges Springkraut). Mo era la rigida annuala (Berufkraut) entaup’ins dapertut. Tgi che va a spass sin vias frequentadas, per exempel silla via dils Polacs denter Glion e Rueun, da viadi cul auto denter Rueun e Tavanasa ni sin autras sendas da spassegiar, vesa las aultas caglias cun bialas flurs. Igl ei duas sorts da neofitas invasivas ed ei para ch’ins sappi buca pli dar damogn ad ellas. « Dar si fa negin senn» Il placat numnau s’auda tier ina suosta speciala che la vischnaunca da Schluein ha montau per cumbatter las neofitas. Igl ei in cundrez per deponer las caglias ch’ins ha scarpau ora. Sil placat envida la vischnaunca da far quei, ella descriva era cu e co. «Las plontas ston ins scarpar ora avon ch’ellas flureschan. Duront la fluriziun duess’ins buca far quei pertgei schiglioc sederasan ils sems». En gliez cass fussen las stentas da cumbatter la balsamina envanas. «Ils sacs vegnan duvrai. Nus havein era retschiert resuns positivs per quell’acziun», declara il scarvon da Schluein, Marco Tschuor. Igl ei gia il tierz onn ch’ils da Schluein monteschan ils cundrezs specials da rimnar neofitas. La balsamina cun glonda e la rigida annuala ein plontas jastras invasivas ch’ein buca nuscheivlas per la sanadad. Auter che l’ambrosia ni la darvenna giganta da Mantegazzi (Riesenbärenklau) ein ellas buca toxicas. Pia stuess il carstgaun buca far quitaus perquei ch’ella sederasa schi fetg. Fuss ei pia buca meglier da capitular e schar reger la natira? ha la FMR vuliu saver da Sascha Gregori. «Na, gliez fa negin senn», rispunda gl’incumbensau per neobiotas digl Uffeci da natira ed ambient dil cantun Grischun. El precisescha: «La rigida e la balsamina han consequenzas negativas pigl ambient». El declara che autras specias hagien, tras il carschen intensiv e spess dallas invasivas, negina glisch pli. Las ragischs dallas neofitas impedeschien plinavon ch’ils bulius da micoriza el tratsch sappien sederasar. Igl ei in buliu ch’ei responsabels per la decumposiziun dil humus. Buca il davos blocheschien las ragischs dallas balsaminas e dallas rigidas era la fertilitad dallas plontas indigenas. Vitier vegni che las spessadad dallas neofitas impedeschi il svilup da tut gl’auter che vegli crescher. La flura dils aviuls Malgrad siu num «carin», e malgrad ch’ils insects han fetg bugen ella, ei la balsamina cun glondas ina mulesta. Ella deriva dil Himalaja ed ei vegnida 1904 en curtgins serrai en Svizra. Apiculturs engles havevan priu ella gia entuorn 1840 en lur orts e curtgins. La flura attractiva pils aviuls ha entschiet a sederasar ora ella natira. Sascha Gregori cusseglia da cumbatter vinavon ella. «Dapertut nua che la vegetaziun oriunda pitescha dalla balsamina, duess’ins prender mesiras», declara el. Ins sto far attenziun e buca scumbigliar las balsaminas indigenas (balsamina pintga e balsamina melna) culla neofita importada. Co mass ei il meglier da cumbatter quella invasiva jastra? «Sch’ins scarpa ora ella selectivamein sin ina surfatscha – avon ch’ella flurescha – san ins dar forza ad ina cozza da caglias e plontas e scatschar ella. Cun quella metoda sappien ins lu cuntinuar ils onns suandonts sin autras surfatschas nua ch’ella vul prender domini. Cumbat ei facultativs Ina damonda decisiva agl incumbensau cantunal per neobiotas ei schebein ei duvrassi buca ina nova campagna da motivar las vischnauncas e la publicitad per quella tematica. Sascha Gregori rispunda relativont: «In’obligaziun da cumbatter las neofitas invasivas dat ei buca, seigi per privats sco per vischnauncas. Las vischnauncas che sestentan, coopereschan sin basa voluntaria». Co motivescha gl’Uffeci per la protecziun da natira ed ambient vischnauncas e privats da far quei sforz «facultativ»? Sascha Gregori declara: «Dapi il 2023 purschein nus a mintga vischnaunca la pusseivladad d’engaschar, senza cuosts per ellas, giuvenils per jobs da stad. Duront la stagiun san quellas empruar quella moda da cumbatter neofitas.» Sascha Gregori sa che entginas vischnauncas han fatg diever da quella purschida e ch’ellas han concludiu da cuntinuar gl’onn suandont cul concept da scatschar las neofitas invasivas. 53 plontas e treis animals Sebasond sin diveras leschas federalas ha il cussegl federal mess en vigur igl 1 d’october 2008 l’Ordinaziun davart l’emissiun d’organissems egl ambient (Verordnung über den Umgang mit Organismen in der Umwelt, Freisetzungsverordnung). L’ordinaziun consista da 63 artechels, gl’intent ei definius, a moda formal-giuridica, suandontamein egl artechel 1: «Intent eis ei da proteger carstgauns, animals, ambient e la diversitad biologica sco era lur utilisaziun persistenta, da rescas e limitaziuns, enten utilisar organissems, lur products metabolics e rumians.» Artechel 3 definescha tgei che vala sco organissem e tgei sco microorganissem, tgei ch’ei organissem patogen, tgei organissems jester e tgei organissem invasiv jester. Suenter gl’artechel final 63 suonda l’annexa dall’ordinaziun. Igl ei ina tabella da quei ch’ei scumandai pigl ambient. L’annexa includa 22 plontas e treis animals. Denter quellas plontas ei la darvenna da Mantegazzi (Riesenbärenklau), la balsamina cun glondas (drüsiges Springkraut), l’ambrosia, la vertit giappunesa (Japanischer Hopfen), il sumac (Essigbaum). Ils treis animals ein il bau Nossadunna asiatic (Asiatischer Marienkäfer), la tartaruga dallas ureglias cotschnas (Rotwangenschildkröte) e la rauna-taur americana (Amerikanischer Ochsenfrosch). Ina secunda gliesta ell’ordinaziun federala definescha exact il scamond da distribuziun da 31 plontas. Denter quellas ein la caglia-tscherescha d’arbagia (Kirschlorbeer), la palma da coniv chinesa (Chinesischa Hanfpalme), la siringia da tschittas (Schmetterlingsstrauch), la rigida annuala (Berufkraut) ed ulteriuras 27 plontas invasivas. La rigida annuala crescha e surcrescha entiras surfatschas - sch'ins cumbatta buca ella. In aviul viseta gest ina flura dalla balsamina cumina. In aviul viseta gest ina flura dalla balsamina cumina. La rigida e la balsamina sederasan senza cal per liung vias ed en englars solitaris.

Era igl onn 2024 dat ei ina fiera da caschiel d’alp a Glion. Amitgas ed amitgs dil product alpester san degustar e cumprar la sonda proxima products da varga diesch alps sursilvanas sin plaz fiera a Glion. E quei grazia agl engaschi dad Anna Maria e Marcus Duff ch’organiseschan la fiera. Grazia agl engaschi dad Anna Maria e Marcus Duff da Laus dat ei era igl onn 2024 ina fiera da caschiel d’alp a Glion. Ina fiera organisada entochen igl onn vargau dalla secziun da puras dalla Uniun purila Surselva en cumbinaziun cun la fiera jamnila. Per munconza d’interess da vart dallas alps sursilvanas desistan las puras dad organisar la fiera da caschiel. Anna Maria e Marcus Duff han empleniu la largia ed organiseschan la fiera dils 7 da settember 2024 e quei puspei duront la fiera jamnila. Sco quei che Marcus Duff tradescha, han el e sia dunna adattau empau il concept. «Alla proxima fiera san las alps sezzas presentar e vender caschiel, ni ch’ellas san metter a disposiziun caschiel che nus vendin.» Varga diesch alps Entochen uss ein endisch alps dalla partida alla proxima fiera da caschiel. «Ei sa senz’auter esser ch’ina ni l’autra vegn aunc vitier entochen sonda proxima», gi Marcus Duff. Sia finamira da porscher alla clientella ina schelta da caschiel da 10 entochen 15 alps ei contonschida. «Ei fuss donn da buca presentar ad indigens e hosps in product unic ed attractiv producius sin nossas alps», aschunta Marcus Duff che ha gronda experienza cun la vendita directa e cun ir a fiera. Alla fiera ch’entscheiva sonda allas 8.00 ein entochen ussa las alps da Naustgel, Ramosa e Ruschein dalla partida sco era las alps da cauras Peil e Parvansauls. Empau speciala ei la purschida dalla alp Stgegia che venda ton caschiel d’alp da latg-vacca sco da latg-caura ed in product cun latg mischedau. Marcus ed Anna Maria Duff vendan denton era caschiel dallas alps da Glivers, Nadéls, Russein, Pazzola e caschiel caura dalla alp Puzzetta.

Contribuiu al record mundial dils 1006 sunatibas la sonda vargada sin la Klewenalp en il cantun Sutsilvania han ina sunatibas e treis sunatibas sursilvans. Il president dalla uniun da Sunatibas Postabiala Sumvitg, Tarcisi Cathomas, ha grond plascher dad esser staus dalla partida ad in event ch’el valetescha per extraordinari. Quintau havevan ils organisaturs dalla scuntrada da sunatibas cun biabien 600 participontas e participonts. Quei havess tunschiu per contonscher in record mundial e da schar registrar el cudisch da records «Guiness». In cudisch che noda da tuttas uisas da records e prestaziuns extremas contonschidas sigl entir mund en tuttas pusseivlas disciplinas. S’annunziai alla emprova da rumper il record mundial dils sunatibas la sonda vargada ein denton dapli che 1000 sunatibas. E denter quels era ina commembra e treis commembers dalla uniun da Sunatibas Postabiala da Sumvitg. Sper il president Tarcisi Cathomas ein la commembra Silvia Carabelli ed ils commembers Robert Bundi e Murezi Candinas stai dalla partida. Bellezia experienza Dad «ina experienza unica e fantastica» discuora il president dils Sunatibas Postabiala Tarcisi Cathomas. In grond laud da sia vart va als organisaturs, l’Associaziun federala dils jodladers e las pendicularas da Beckenried-Emmetten. «Tgamunar e procurar per da magliar e da beiber per tuttas participontas e participonts ha duvrau in bien maun.» Igl invit alla emprova da contonscher il record mundial dalla Associaziun federala dils jodladers ha contonschiu avon in pèr meins Sumvitg. Tarcisi Cathomas ei staus incantaus dall’idea da separticipar all’emprova da rumper il record mundial. «La finala ein aunc ina commembra e dus commembers da nossa uniun stai promts d’accumpignar mei ella Svizra Centrala.» Sco quei che Tarcisi Cathomas explichescha han els retschiert dils organisaturs la melodia ch’ei stada da preparar per il campiunadi mundial. «La melodia era a nus enconuschenta, aschia che quei ei stau negin problem.» Sco quei ch’il president dils Sunatibas Postabiala gi, ei buca sulet ina representanta dil cudisch da «Guiness» stada presenta el liug per confirmar il record mundial. «Biabein 30 gidontras e gidonters han controllau duront la presentaziun ch’ils 1006 sunatibas sunien era.» E ch’els suflien buca mo empau per fuorma ella tiba. In dirigent davontier che ha dau il segn da partenza allas ed als 1006 sunatibas ei medemamein staus necessris. Las ed ils sunatibas han sunau la melodia duront otg minutas. Alzau pulit la latta Il davos record mundial dallas sunatibas e dils sunatibas datescha digl onn 2011 ed ei vegnius organisaus dallas pendicularas dil Gornergrat a Zermatt cun 508 sunatibas. In record ch’ei vegnius augmentaus considerabel la sonda vargada silla Klewenalp. Tarcisi Cathomas ei buca sulet satisfatgs il record mundial. «Igl ei insumma stau ina biala scuntrada che ha dau la pusseivladad da sentupar cun sunatibas dall’entira Svizra.» E denter quels ha il president dils Sunatibas Postabiala era viu enqual’enconuschenta ni enconuschent grischun. Tarcisi Cathomas ei perschuadius che sunar la tiba attrai puspei la giuventetgna. «La sonda vargada eran schizun sunatibas ella vegliadetgna dad 8 e 10 onns dalla partida.» L’uniun Sunatibas Postabiala dumbra 11 commembras e commembers ella vegliadetgna da 23 entochen 88 onns ed in ni l’auter niev ni nova commembra ei beinvegnida.

Dumeni Columberg (Mustér) è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal. Las vacanzas da stad ein a fin, denton buca la stagiun da viandar. Entochen tard viaden egl october dat ei aunc biaras pusseivladads da serender en muntogna. Ei vala la peina da nezegiar quellas caschuns, pertgei spassegiar ella natira ei in vér deletg e quei aschibein per tgierp sco per l’olma. El solitari neschan novas ideas ed el schendra nova energia. Igl ei muments grazius per meditar e reflectar sur dallas valurs dalla veta. Gl’unviern serendan armadas da glieud sin las pistas per guder il snuezi dalla descensiun. Quei ei senza dubi era in deletg. Enstagl da fuolas da glieud eis denton bia pli pacific sin las sendas da viandar. Cheu ei la frequenza pli mudesta. Ei sa capitar, ch’ins sa caminar tiladas senza entupar in solit sulet carstgaun, denton incontin las bellezias d’ina fauna e flora alpina. Il Grischun posseda ina vasta reit da sendas da viagiar bein tgiradas e quei en tuttas valladas, naven da Müstair entochen Mustér, naven da Tirano entochen en Stussavgia, da Medel ella Valrein entochen ella Val Medel al Pass dil Lucmagn. Ina da mias spassegiadas preferidas va naven dil Lucmagn (Sontga Maria) vi ella val Leventina, pia dil Grischun el Tessin. Ins camina per liung dil lag da fermada dalla Val Tiarms siado sil Passo dell’Uomo e lu viers l’Alp Piora entochen al Lago Cadagno e dil Ritóm. Quei ei ina magnifica cuntrada cun ina rihezia da flurs alpinas. Ins sa admirar roschas muntanialas, denton era las muntaneras che pasculeschan sin las pastiras dall’alp. Contemplond las sfendaglias dalla Piora seregord’ins dallas enormas difficultads che quei grep smulus sco puorla da zucher havess saviu caschnuar tier la construcziun dalla gallaria viafierila (NEAT) atras il Gottard. Sch’ins havess stuiu perforar sin in pli liung tschauncun da quei schliet material, fuss la realisaziun da quella ovra tschentenara buca reussida. Las mesiras extremas da francar havessan caschunau cuosts extrems e duvrau temps senza fin. Sin quella tura dat ei dil reminent pliras camonas e canortas cun spezialitads tessinesas, adattadas per serecuvrar e survegnir nova energia. Naven dil Ritóm va ina funiculara d’ina pendenza extrema giu ella val a Piotta. Da leu san ins serender cul tren ni cun gl’auto da posta a Biasca. Ei setracta d’ina spassegiada ch’ins damogna tgunschamein en in di. Ina macla ei ch’ins sto esser gia allas 15.11 uras a Biasca per saver returnar aunc il medem di cul traffic public en Surselva. La davosa communicaziun cun gl’Autolinee Bleniesi arriva allas 15.48 a Olivone. Leu ston ins spetgar buca meins che ¾ uras per saver cuntinuar il viadi sil Pass dil Lucmagn per arrivar cun il davos cuors allas 17.39 a Mustér. Quei ei bia memia baul! En general havein nus fetg bunas purschidas dil traffic public. Ils davos onns han ellas fatg in legreivel progress. La communicazin denter la Surselva e la Val Blegn e cheutras cun il Tessin ei denton vegnida negligida. Cheu drova ei urgentamein ina migliur. Quei savess era esser ina nobla missiun per la Pro Lucmagn che presta excellenta lavur per tener aviert il pass sugl unviern. Per che la colligiaziun porti aunc dapli fretg, drova ei denton ina migliur dallas communicaziuns dil traffic public. Quei ei ina premissa per augmentar las frequenzas ed intensivar la collaboraziun sils differents secturs, specialmein sil palancau economic e cultural. Da quei scomi profiteschan omisduas valladadas. Ei fuss in grond benefeci, sch’era ils ligioms denter la populaziun dallas duas valladas vegnessan intensivai. Quei ein entginas reflecziuns che neschan sin las bialas spasegiadadas denter valladas muntagnardas, che stuessan s’avischinar dapli. Dumeni Columberg (Mustér) è stà blers onns president communal e cusseglier naziunal. El s’engascha anc adina per la cuminanza e la cultura.

Las vacanzas da stad ein a fin, denton buca la stagiun da viandar. Entochen tard viaden egl october dat ei aunc biaras pusseivladads da serender en muntogna. Ei vala la peina da nezegiar quellas caschuns, pertgei spassegiar ella natira ei in vér deletg e quei aschibein per tgierp sco per l’olma. El solitari neschan novas ideas ed el schendra nova energia. Igl ei muments grazius per meditar e reflectar sur dallas valurs dalla veta. Gl’unviern serendan armadas da glieud sin las pistas per guder il snuezi dalla descensiun. Quei ei senza dubi era in deletg. Enstagl da fuolas da glieud eis denton bia pli pacific sin las sendas da viandar. Cheu ei la frequenza pli mudesta. Ei sa capitar, ch’ins sa caminar tiladas senza entupar in solit sulet carstgaun, denton incontin las bellezias d’ina fauna e flora alpina. Il Grischun posseda ina vasta reit da sendas da viagiar bein tgiradas e quei en tuttas valladas, naven da Müstair entochen Mustér, naven da Tirano entochen en Stussavgia, da Medel ella Valrein entochen ella Val Medel al Pass dil Lucmagn. Ina da mias spassegiadas preferidas va naven dil Lucmagn (Sontga Maria) vi ella val Leventina, pia dil Grischun el Tessin. Ins camina per liung dil lag da fermada dalla Val Tiarms siado sil Passo dell’Uomo e lu viers l’Alp Piora entochen al Lago Cadagno e dil Ritóm. Quei ei ina magnifica cuntrada cun ina rihezia da flurs alpinas. Ins sa admirar roschas muntanialas, denton era las muntaneras che pasculeschan sin las pastiras dall’alp. Contemplond las sfendaglias dalla Piora seregord’ins dallas enormas difficultads che quei grep smulus sco puorla da zucher havess saviu caschnuar tier la construcziun dalla gallaria viafierila (NEAT) atras il Gottard. Sch’ins havess stuiu perforar sin in pli liung tschauncun da quei schliet material, fuss la realisaziun da quella ovra tschentenara buca reussida. Las mesiras extremas da francar havessan caschunau cuosts extrems e duvrau temps senza fin. Sin quella tura dat ei dil reminent pliras camonas e canortas cun spezialitads tessinesas, adattadas per serecuvrar e survegnir nova energia. Naven dil Ritóm va ina funiculara d’ina pendenza extrema giu ella val a Piotta. Da leu san ins serender cul tren ni cun gl’auto da posta a Biasca. Ei setracta d’ina spassegiada ch’ins damogna tgunschamein en in di. Ina macla ei ch’ins sto esser gia allas 15.11 uras a Biasca per saver returnar aunc il medem di cul traffic public en Surselva. La davosa communicaziun cun gl’Autolinee Bleniesi arriva allas 15.48 a Olivone. Leu ston ins spetgar buca meins che ¾ uras per saver cuntinuar il viadi sil Pass dil Lucmagn per arrivar cun il davos cuors allas 17.39 a Mustér. Quei ei bia memia baul! En general havein nus fetg bunas purschidas dil traffic public. Ils davos onns han ellas fatg in legreivel progress. La communicazin denter la Surselva e la Val Blegn e cheutras cun il Tessin ei denton vegnida negligida. Cheu drova ei urgentamein ina migliur. Quei savess era esser ina nobla missiun per la Pro Lucmagn che presta excellenta lavur per tener aviert il pass sugl unviern. Per che la colligiaziun porti aunc dapli fretg, drova ei denton ina migliur dallas communicaziuns dil traffic public. Quei ei ina premissa per augmentar las frequenzas ed intensivar la collaboraziun sils differents secturs, specialmein sil palancau economic e cultural. Da quei scomi profiteschan omisduas valladadas. Ei fuss in grond benefeci, sch’era ils ligioms denter la populaziun dallas duas valladas vegnessan intensivai. Quei ein entginas reflecziuns che neschan sin las bialas spasegiadadas denter valladas muntagnardas, che stuessan s’avischinar dapli. Dumeni Columberg (Mustér) è stà blers onns president communal e cusseglier naziunal. El s’engascha anc adina per la cuminanza e la cultura. Dumeni Columberg (Mustér) va gugent a viandar, sco questa stad cun traversar la Greina (foto). El viva a Mustér ed è stà redactur, president communal e cusseglier naziunal.

El rom dalla Pro Cumbel ha il menader digl archiv cultural Lumnezia, Simon Derungs, teniu dacuort in ordvart interessant referat davart la historia burasclusa dil Bogn da Peiden. Malgrad sia epoca da fluriziun, ha il bogn da Peiden fatg frunt a numerusas sfidas, denter auter bovas devastontas, las duas uiaras mundialas e crisas economicas, che han finalmain menau a sia decadenza ed a sia serrada. Il Bogn da Peiden, dimora da cura e liug d’inscunter da veglia tradiziun, ha gudiu ina fluriziun e reputaziun remarcabla cunzun alla sava dil 19 al 20avel tschentaner ed ei staus precursur d’in mudest turissem en Val Lumnezia. Ord il fundus digl archiv cultural ha il referent ­Simon Derungs saviu artgavar interessantas informaziuns ed intermediar numerusas illustraziuns che documenteschan quei svilup. Pliras gadas, 1868, 1888 e 1927, ei il Bogn da Peiden staus smanatschaus d’auas grondas. Plinavon han las duas uiaras mundialas e la crisa economica perturbau las aspectivas dil hotel e dil bogn. Fontaunas curativas da liunga tradiziun Igl onn 1371 han ils conts da Sax-Mesauc giu artau la Lumnezia ensemen cun parts dalla Foppa e da Flem dils conts da Belmont. Enconuschent eis ei era che feglias dil cont da Sax han giu fatg all’entschatta dil 15avel tschentaner in viadi dil ­Mesauc sur S. Bernardino e Cuolm Val entochen a Castrisch, lur sedia en Surselva. Al Bogn da Peiden duein ellas haver fatg in paus da plirs gis per far bogns e serecuvrar dils strapazs dil viadi. Cun quella caschun hagien ellas era dau las ordras d’ereger in uor per proteger las fontaunas curativas dil liug. La lenna persuenter hagien ellas priu ord igl «Uaul da Sax» a Camuns en lur possess. Vegnend ils conts da Sax en pitgiras finanzialas, ein els stai sfurzai da vender 1483 lur fatg en Lumnezia, Foppa e Flem agl uestg da Cuera. 1538 eis ei lu la finala reussiu alla Lumnezia da sedeliberar dalla ugadia feudala. Ins ha allura formau plirs vischinadis sco parts dalla vischnaunca giudiziala Lumnezia, s’unend cun Val S. Pieder en ina Dertgira aulta. Entuorn 1500 ston Peiden e Camuns esser vegni en possess dallas fontaunas, affitond quellas per plirs decennis ad in Caspar de ­Cabalzar. Pli tard ein las fontaunas idas vi el possess dils de Mont ed ell’emprema mesadad dil 20avel secul era in « Don Vinzenzo Derungs » da Camuns en lur possess. Ferton che las duas fontaunas da dunnas e da S. Glieci survevan sco aua da beiber e da cura, vegneva la tiarza fontauna duvrada pils bogns. L’èra Arpagaus cun cletg e discletg Igl onn 1862 ha igl enconuschent miedi, politicher e litterat Gion Barclamiu Arpagaus da Cumbel giu acquistau il Bogn da Peiden per menar quel duront 20 onns. El ha era schau ereger sper ils bogns ­existents ina nova casa da cura, ch’ei la finala vegnida spazzada 1980. Igl onn 1868 ha l’aua gronda donnegiau il hotel e destruiu ils bogns e prest ruinau sia existenza. Suenter sia mort 1882 ha siu fegl, il giuven giurist Gion Arpagaus, surpriu il menaschi. 1888 vegn il Bogn da Peiden tschaffaus danovamein d’ina aua gronda. Il giuven mistral da 28 onns sefiera el flum per scumpentar siu vischin, il muliner e resgiader Wilhelm Furger. Omisdus vegnan denton laguti dallas undas furibundas dil Glogn. Duront ils quater onns suandonts han ses dus ­cusrins Gion Barclamiu e Luzi Arpagaus segirau la cuntinuitad dil menaschi da cura e cumpleteschan quel 1891 cul niev baghetg ch’exista aunc oz. 1895 vendan els denton hotel e bogn ad in Hermann Huber da Turitg che meina il Bogn duront quater onns. Ina grondiusa fluriziun 1899 cumpra Josef Vinzens da Schlans il hotel ed il bogn. Cun grond success meinan el sia consorta Josefina nata Tuor da Rabius il hotel ed il bogn duront bunamein 40 onns, entochen 1937. Ils novs hoteliers astgan quintar cul ferm sustegn dils frars e quinai Aluis Tuor sco miedi da cura e dil poet Alfons Tuor sco reconvalescent e responsabel per la reclama en plirs lungatgs. Propagaus vegneva il Bogn da Peiden cunzun cun sias treis fontaunas curativas, cun sia calma idillica, l’aria schubra, il clima migeivel, igl uaul vischinont e las excursiuns el contuorn. L’aua minerala dueva purtar remiedi per quasi tut las malsognas pusseivlas. Da temps en temps deva ei era pigns concerts e teaters. El temps dalla «Belle époque» alla scumiada dil tschentaner gudeva il Bogn da Peiden buna reputaziun cunzun tier la noblezia turitgesa. L’aua curativa vegneva era embuttegliada e vendida sco «Peidner Mineral- und Medicinalwasser». Novs impuls ha il Bogn da Peiden survegniu entras la nova colligiaziun directa da Glion al Bogn da Peiden, untgend aschia la detura sur Peiden a Valgronda. Il viadi culla viafier da Cuera a Glion cuzzava da quei temps 75 minutas e custava tut tenor classa denter 2.20 entochen 6.50 francs. Il viadi cugl auto postal da Glion sur Valgronda al Bogn da Peiden cuzzava buca meins che 90 minutas e custava lu 1.30 francs. Suenter 1925 remplazzan ils autos postals e privats successivamein la crotscha da cavals. L’aua gronda da 1927 ha scuau naven il baghetg annex cugl iral da heighels. Las duas uiaras mundiala e la crisa economica han denton procurau per sensiblas purginadas al turissem naschent en Lumnezia ed autro. Liug da sentupada appreziau Igl onn 1937 ha Mathias Ardüser d’Alvagni cumprau il hotel e menau quel entochen 1963 per allura vender quel alla Bieraria ­Calanda a Cuera. Sco fittadins ein stai engaschai els onns suandonts: Ignaz Derungs (11 onns), Maria e Theodor Derungs (17 onns), Silvio e Mengia Casa­nova-Derungs (5 onns) ed Ignaz Albin (5 onns). Decennis alla liunga ei il Bogn da Peiden staus in impurtont liug da sentupada per la populaziun indigena dils vitgs ­vischinonts e passants, seigi quei per radunonzas, exercezis da cant, denton era sco localitad adattada per nozzas e giubileums. Igl onn 2000 ha il pur Ernst Jakob acquistau il hotel cul funs agricol cumpigliau per allura vender pli tard il hotel al giurist turitges Rudolf Meroni. Malgrad ch’il niev possessur ha investiu summas considerablas ella renovaziun dil hotel eis ei buca stau pusseivel da segirar sia cuntinuitad. Dapi 2015 ein hotel ed ustria deplorablamein serrai. Il Bogn da Peiden cun ses baghetgs annexs all’entschatta dil 20avel tschentaner. La casa digl anteriur Bogn da Peiden ei oz vita e serrada. Ina renaschientscha dil bogn da cura ei buca en vesta. In sguard en ina dallas combras cun bogn.

L’jamna vargada, a caschun dalla sessiun dil parlament cantunal, ha il deputau dalla Cadi Maurus Tomaschett (AdC, Breil), inoltrau alla Regenza ina damonda a scret pertuccont tempo 50 sil stradun digl Alpsu H19 tras Laax. Iniziau la damonda parlamentara ha deputau Martin Sgier (PPS, Lumbrein). Ils 20 d’uost 2024 ha el formulau quella e vuliu saver co las sanaziuns da canera vegnien integradas actualmein ellas proceduras da planisaziun e tgei cundiziuns legalas ni tecnicas che possessurs da parcellas sappien pretender per realisar sanaziuns da canera. Lu ha il deputau lumnezian aunc giavischau ina risposta tgei criteris che valien per annullar ina reducziun da tempo. Tempo 50 pretenda dapli temps Il stradun digl Alpsu tras Laax: ussa vala ina nova limitaziun da tempo. Vendergis vargau, alla sessiun dil Cussegl grond, ha Maurus Tomaschett inoltrau, sco emprem signader e Martin Sgier sco secund, la damonda nr. 108/2024 alla Regenza. «A Laax vegn il stradun slargiaus ed il traffic pli plauns», entscheiva Maurus Tomaschett (AdC, Breil) sia intervenziun. El introducescha che la via digl Alpsu H19 vegni currigida dapresent per 14 milliuns francs sin in tschancun da pli che dus kilometers, ed en connex culla sanaziun da canera vegni la spertadad maximala reducida dad 80 respectiv 60 giu sin 50 km/h. Biars pendularis che carreschien gi per gi dalla Surselva viers Cuera capeschien buca quella mesira. La reducziun pretendi dapli temps dad els. Il temps supplementar ch’els impundien el traffic stradal mondi a piarder sin donn e cuost dalla famiglia e dil temps liber. 30 deputadas e deputai han sutsignau la damonda che Maurus Tomaschett ha deponiu. El argumentescha ch’ins stoppi adattar cuntinuadamein las limitas vertentas dil tempo all as relaziuns da vehichels e cargas sco era allas relaziuns dalla via, dil traffic e dalla survesta. «Conform a quell’argumentaziun maunca en quei liug la logica e l’opportunitad da decretar ina reducziun da tempo silla via da sviament dil vitg da Laax», constatescha Maurus Tomaschett. Plinavon stoppien ins puntuar ch’ils prezis dallas immobiglias che cunfineschan cul stradun H19 seigien s’augmentai sin donn e cuost dil traffic individual. Quater damondas alla Regenza Gl’interrogatur tschenta perquei alla Regenza quater damondas. Gl’emprem vul el saver tgi che hagi decretau quella sanaziun da canera, tenor tgei criteris e sin tgei basa legala ch’ella serefereschi. Vinavon vul Maurus Tomaschett ina risposta tgi che hagi concludiu quella la reducziun da tempo a Laax e tgei criteris che hagien valiu per far quei. La tiarza damonda ha connex culla sanaziun da canera en general sillas vias grischunas: «Sin cons kilometers dallas vias cantunalas han ins gia fatg ina sanaziun da canera cun reducziun da tempo, e sin cons kilometers eis ei quintau da realisar quella mesira ils proxims onns?» damonda Maurus Tomaschett la Regenza. Sco davos duei quella indicar la cefra da schazetg dallas immobilias situadas per liung la via da sviament e la via principala suenter la sanaziun da canera. Plinavon dueigi la Regenza dar sclariment el medem connex sch’ei seigi quintau ch’ils possessurs paghien al cantun ina taxa da plivaleta.

Entuorn ils 7 da zercladur han las alps da vaccas dil Grischun cargau la muaglia, quella ha passentau treis meins «vacanzas» sils aults. Ferton che la cargada ei plitost ina occurrenza tgeua e discreta, festiveschan purs e fumeglia d’alp la scargada. Quei ei sonda il cass er a Surrein. Ils purs e las puras cul persunal dall’Alp Naustgel organiseschan dapi onns ina fiasta da retuorn. «Era uonn astga pign e grond puspei prender part a quell’occurrenza el pustget da Reits a Surrein», scrivan els en lur invit alla populaziun. L’Uniun purila Sumvitg festivescha uonn siu trentavel onn. Perquei organisescha ella ina fiera da products agricols.(fmr/abc) La scargada dalla Alp Naustgel ha fatg seit

Mintga gi presenta la FMR silla davosa pagina da questa gasetta la rubrica «Fotofinish». Dapi in temps ei quei ina plonta marcanta. Da Falera ha la redacziun retschiert fotografias d’in ischi en in curtgin privat. Gl’ischi da Falera savess esser in fargliun digl ischi da Trun ch’ei dapi 1867 el curtgin d’honur. Las retschercas indicheschan ch’igl ischi da Falera ei era in descendent direct digl ischi historic da 1424. «Quei ischi era adina leu, dapi ch’jeu sun naschius. Tochen avon zacons onns eran els schizun en dus» declara Toni Blumenthal. Gl’um dall’annada 1932 ei naschius e carschius si a Falera ella casa Casura. Per el e ses fargliuns s’udevan ils dus ischials adina tiel curtgin davos casa. Negin che sappi tgi e cura ch’ins hagi plantau quels, gi el en discuors cul redactur dalla FMR. Quel ha empruau d’eruir dapli da quella plonta marcanta. Ella crescha a Falera, ils pli paucs prendan denton notizia dad ella demai ch’ella ei en in curtgin privat. La niazza da Toni Blumenthal, Rica-Maria Cathomen, ha envidau la redacziun da sededicar a quella plonta. Viers la fin da fenadur 2024 ha ella scret: «Sche quei ischi fuss vegnius plantaus il mument che la casa ei vegnida baghegiada, fuss quei entuorn 1870. All’entschatta eran els en dus, mo in ei vegnius ruts inagada da ferm vent e stemprau». Gl’ischi brac e moribund Gl’avis da Falera fa gizzar las ureglias, el sveglia schizun las marveglias. Pertgei gl’ischi da Falera savess esser in fargliun digl ischi da Trun. Gl’indezi ei la data da construcziun 1868 dalla casa Casura a Falera. E lu l’ovra multimediala «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga métta». Quell’occurrenza dil zercladur vargau ei stada in grond success, igl ei stau ina part dallas festivitads «Sut igl ischi 2024». Clau Scherrer ha giu la direcziun musicala, il historicher e cineast Gieri Venzin ha scret il libret e menau reschia. Cun cant da chors, culla Kammerphilharmonie Grischun e scenas da film ha l’ovra raquintau la historia digl ischi da Trun. Ina scena da clav ei quella dil destin digl ischi historic da 1424. Cun quel mavi ei buca bein gl’onn 1824. «Las cauras havevan ranschau quel ed era ils affons sesgreflavan bugen dil best si e scarpavan giu las frastgas verdas», han ins udiu ed el film era viu illustraziuns veglias culla plonta bracca e fendida. Era pader Placi a Spescha ha descret quella situaziun en ses manuscrets. Ella medema scena intervegn’ins ch’ins haveva fatg 1824, alla fiasta 400 onns Ligia Grischa, ina collecta pil veteran da varga 500 onns. Ins haveva planisau da construir in mir da schurmetg. La vischnaunca da Trun haveva organisau material e surdau l’incarica a Richard Lanicca, g’inschignier cantunal che ha canalisau il Rein. 1867 plantau la plontina 1835 era il mir aunc buca fatgs ed il material ina muschna sper gl’ischi moribund. 1860 han ins empruau trasora da schurmegiar el. La plonta giuvna ch’ins haveva plantau ils onns 1850 ha buca surviviu. «1863 cloma la vischnaunca da Trun per agid il selvicultur cantunal Johann Coaz. Sin siu cussegl rimna il selvicultur cirquital sems dil davos rom verd che era restaus digl ischi historic e tila da quel zacontas plontinas», han ins udiu ella medema scena da «Detgas e fatg(a)s». 1867 hagien ins la finala saviu plantar la plontina pli ferma sper gl’ischi moribund, aschia la raquintadra. Il historicher Gieri Venzin ha eruiu quels fatgs ed integrau els ell’ovra cun canzuns, film e musica. En connex culla plontina giuvna ch’ins ha plantau a Trun eis ei aunc buca gartegiau d’anfla ina risposta silla damonda: Tgei han ins fatg cullas ulteriuras plontinas ch’il selvicultur cirquital haveva schau trer? Nua han ins plantau ils fargliuns digl ischi «niev»? Gl’archivari da Trun Christoffel Nay ha buca saviu gidar, el hagi anflau nuot egl archiv dalla vischnaunca, ha el informau la FMR. Era Olivia Pfister dil museum Cuort Ligia Grischa, e Gieri Venzin, il historicher e cineast, han buca saviu dar in sclariment en caussa. Dus ischials per la casa nova La proxima fontauna d’informaziun ei gl’Archiv da stadi dil Grischun staus. Leu ei la retscherca actualmein pendenta. Il vice-archivari cantunal Sandro Decurtins, ha aunc buca anflau ils mussaments ch’igl ischi marcant da Falera fussi in fargliun digl ischi da Trun. Ils indezis plaidan denton per la hipotesa. 1867 era gl’advocat Gion Casura (mira scaffa) ina persuna d’influenza sin plaun regiunal e cantunal. Per sia casa nova a Falera ha el era survegniu plontinas ch’ins haveva tratg digl ischi historic. Johann Coaz ni gl’inschignier cirquital han forsa surdau ad el dus dils descendents directs digl ischi da 1424 e Gion Casura ha plantau quels en siu curtgin a Falera. Sin fotografias veglias da 1923 ch’ein publicadas el cudisch da Falera vesan ins las duas plontas marcantas. Sche la hipotesa constat e sch’ins sa veramein cumprovar ch’igl ischi da Trun hagi in fargliun a Falera ei caussa d’ina retscherca pli vasta egl archiv cantunal. Leu ein las actas dalla famiglia Casura deponidas ed era quellas dil forestalesser cantunal da quels onns. Cusseglier guvernativ Gion Casura (1834-1889) Il cudisch da Falera, dad Ignaz Cathomen ed Isidor Winzap, edius 2002, cuntegn ina rubrica «Umens prominents da Falera». Aschia san ins era leger ina biografia da cusseglier guvernativ Gion Casura-de Mont. Quel era naschius ils 27 da december 1834 sco in dils siat affons da mistral Bistgaun Antoni Casura e Maria Dietrich d’Andiast. Suenter studis da giurisprudenza a Minca, Heidelberg e Paris ha el entschiet ina carriera politica. Gl’advocat ha representau la partida conservativa ed ei staus duas gadas mistral, commember dalla dertgira circuitala ed ha giu divers mandats politics e professiunals. Gion Casura era maridaus cun Anna Lucrezia Regina de Mont da Laax. Fetg attaschaus al puresser ha el era funcziunau sco expert da biestga ad exposiziun grischunas e federalas. Suenter ch’el era staus divers onns substitut ha il pievel elegiu el el cussegl pign. Sco cusseglier guvernativ eis el morts ils 24 d’uost 1889 ella vegliadetgna da 55 onns e vegnius satraus a Falera cun gronda participaziun da regenza, populaziun e chor viril Ligia Grischa. Gion Casura era possessur dalla casa Casura ch’el ha baghegiau da niev ni schau renovar agl ur dallas scheinas Plaunca/Dual/Canal. La casa da mir cun tetg cun quater alas e scala dubla d’entrada ei representativa e signurila. Las pegnas-scalegl han gl’orsal 1868. (fmr/abc) Il 19avel tschentaner era la caplutta da s. Onna persula ella cuntrada denter Trun e Darvella. La caplutta da s. Onna, cugl ischi historic. Sut quel han ils babuns renovau 1424 la Ligia Grischa. Gion Casura (1834-1889), da Falera, mistral e cusseglier guvernativ La casa Casura cugl ischi davostier. Gl'ischi ch'ins ha plantau 1867 sper la caplutta da s. Onna a Trun ei in affon digl ischi historic da 1424. Gl'ischi ch'ei giudem il curtgin dalla casa Casura a Falera. Casa Casura a Falera.

La sonda sera ha giu liug a Trun la davosa dallas nov producziuns dil teater el liber «Sut igl ischi». 170 persunas ein stadas cumpigliadas el toc che ha tematisau la vischnaunca historica sut igl ischi dil temps present. Ei resti ina gronda satisfacziun, mo era ina certa stauncladad, di la producenta dil toc Esther Berther. La FMR ha discurriu cun ella. La producziun «Sut igl ischi – il teater» ei stada ina dallas grondas occurrenzas dallas festivitads da 600 onns dalla Ligia Grischa a Trun. Esther Berther ei stada la producenta dil teater el liber. Ella ei stada menadra da producziun, assistenta da reschia ed ha era luvrau ella gruppa responsabla pil marketing. 170 persunas ein stadas involvadas el teater, naven dalla tribuna entochen alla gastronomia. Esther Berther di, ch’ella vegni mai pli ad emblidar la gronda cuntentientscha da tuttas e tuts suenter la premiera reussida. Las preparativas per la presentaziun «Sut igl ischi» han entschiet avon treis onns cun l’incumbensa a Michel Decurtins da scriver il teater. Il schaner 2024 han ins entschiet cun las emprovas da teater sut la reschia da René Schnoz ed igl accumpignament da Mario Pacchioli per la part musicala. FMR: Gia duront las emprovas haveis Vus detg ch’il pli bi per Vus en quella producziun seigi da veser che la lavur communabla pil teater detti «chit e ligioms» en vischnaunca. Co vegnis Vus a quella enconuschientscha? Esther Berther: Jeu hai fatg pliras gadas l’experientscha ch’ina lavur intensiva communabla fa ch’ins s’avischina sco carstgaun in a l’auter. Ins s’unescha per ina finamira cun persunas ch’ins havess schiglioc da far insumma nuot, e quei sur in fetg liung temps. Era tier ils babuns dalla Ligia Grischa eisi gie stau aschia ch’els han stuiu seunir e tener ensemen per contonscher lur finamiras politicas da lezzas uras. Jeu sai veramein mo far in cumpliment a tuttas 170 persunas che han teniu ensemen e luvrau cul focus da contonscher la medema finamira. Atgnamein stuess ins far dapli da quels projects che dattan «chit e ligioms» ellas vischnauncas. Chit e ligioms era per las differentas generaziuns? Jeu sun perschuadida che gest il teater porscha la pusseivladad da collaboraziun denter pliras generaziuns. Ins drova adina acturs giuvens e pli vegls. Quei datti per exempel buca aschi stedi el club da ballapei. Sch’ins mira schiglioc ella cultura locala eisi adina plitost quels dalla medema posa che tschercan il contact in cun l’auter. Ils resuns al teater el liber a Trun ein stai trasatras positivs. Co declareis Vus persunalmein quei eco? Quei ei aunc grev da dir. Nus havein giu l’intenziun da far in toc che tematisescha l’historia, mo ei tuttina in toc dil temps dad oz. Nus havein vuliu porscher duas uras divertiment per la glieud che vegn a Trun a teater. Jeu creigel che quei seigi reussiu. Ei sto esser ch’il resultat dil toc screts da Michel Decurtins, inscenaus da René Schnoz ed accumpignaus musicalmein da Mario Pacchioli ha plaschiu al publicum. Hai era dau vuschs criticas? Secapescha ch’ei ha era dau critica. Cun quei eisi da viver sch’ins fa ina producziun che 3000 aspectaturs vegnan a mirar. Speronza ch’ei dat critica. Quella ei absolutamein legitima e tut en uorden. Ei ha dau glieud che ha spitgau ditg cun reservar che ha denton quintau ch’ei detti ina producziun supplementara da «Sut igl ischi». Daco hai buca dau quella? Zacu eisi bien. Nus havein dau nov gadas il toc, adina cun ina tribuna pleina. Nus havein manegiau che quei tonschi ed havein buca vuliu surcargar il carr cun presentaziuns supplementaras. La tradiziun da dar teater a Trun ei stada gronda tochen 2018. Lu ei la pausa da corona vegnida ed ussa il teater el liber. Ha quei success cul teater el liber era in effect sin il dar teater insumma a Trun? La gruppa da teater da Trun ei stada involvada el project «Sut igl ischi». Jeu sperel fetg che la gruppa da teater vegni da nezegiar il slontsch dil teater el liber per far vinavon e cuntinuar cun las producziuns da teater sin tribuna. Quei fuss propi bi. Tier ina bilanza s’auda era l’analisa. Datti gia ord il pugn da vesta da treis dis suenter la derniera caussas che vus dalla giunta dil project fagesses auter sche vus stesses aunc ina gada all’entschatta? Clar ei, ch’ins fa experientschas cun luvrar vid in tal project. Jeu stoi denton dir, ch’igl ei propi aunc memia baul per quella bilanza detagliada. Nus vulein tuchegiar empau las impressiuns e nossa lavur avon che far analisas detagliadas. Jeu mon da quei anora ch’ei dat segiramein caussas ch’ins midass era per motivs pratics ed a basa dallas experientschas fatgas. Ils bials muments domineschan Las producziuns da «Sut igl ischi – il teater» ein vargadas. Biabein 170 persunas ein stadas involvadas el teater naven dallas rollas sin tribuna entochen alla gastronomia. Entochen tier ils profis han tuts luvrau sco voluntarias e voluntaris pil teater el liber ch’ei staus in dils gronds ed intensivs projects dallas festivitads 600 onns Ligia Grischa. Esther Berther ei stada menadra da producziun, assistenta da reschia ed ella ha era luvrau ella gruppa responsabla pil marketing. Per ella ch’ei carschida si a Trun domineschan claramein ils bials muments dallas nov producziuns. In dils impurtonts e bials muments seigi stau la fin dalla premiera. Las preparativas per la presentaziun «Sut igl ischi – il teater» han entschiet avon treis onns cun l’incumbensa a Michel Decurtins da scriver il toc. Il schaner 2024 han ins entschiet cun las emprovas sut la reschia da René Schnoz e da Mario Pacchioli per la part musicala. (fmr/mg) La producenta Esther Berther ed reschissur René Schnoz a caschun d’ina occurrenza da «Sut igl ischi – il teater». Mario Pacchioli ha accumpagnà la part musicala dal teater «Sut igl ischi – il teater».

Per las elecziuns communalas da Mustér dils 22 da settember 2024 stattan dapli candidatas e candidats a disposiziun che posts. Ina nova generaziun para promta da s’engaschar ella politica locala. In legreivel fatg, era sche buca tuttas parts dalla populaziun ein representadas egual. Principalmein maunca la vusch dalla dunna. Dad ina legreivla situaziun discuora Adrian Deflorin e manegia la gliesta da candidatas e candidats per las elecziuns communalas dils 22 da settember 2024 a Mustér. Per ils 15 sezs dil parlament communal stattan 16 candidatas e candidats a disposiziun e da quels candideschan 8 da niev. Adrian Deflorin sesanfla denton buca silla gliesta. El ei suenter diesch onns sedecidius da seretrer dil cussegl da vischnaunca ch’el ha era gia presidiau. Legreivels ei ord sia vesta il fatg ch’igl ei reussiu da motivar glieud pli giuvna. Persunas d’annada 1985 e pli giuvens ch’ein promtas d’occupar in post ella politica communala. «En quei grau san ins bunamein discuorer d’ina midada da generaziun.» Paucas dunnas Ina part dalla populaziun ei denton sutrepresentada. Sulet treis dunnas candideschan a Mustér per il cussegl communal. Silvia Bucheli-Caduff e Theres Gadola Burri stattan puspei a disposiziun ferton che Felicia Deflorin candidescha da niev. «Avon quater onns fuss jeu aunc buca stada promta da candidar.» Daferton fa Felicia Deflorin part alla cumissiun da baghegiar dalla vischnaunca da Mustér ed igl interess viers la politica communala ei carschius. «Jeu hai gia visitau sco aspectatura ina sesida dil cussegl communal e sai s’imaginar da s’engaschar en quei gremi.» Ella vischnaunca da Mustér eis ei pusseivel da far part alla cumissiun da baghegiar e medemamein al cussegl communal. «Quella damonda vai jeu sclariu.» Felicia Deflorin ha secapescha fatg stem che la vusch dalla dunna ei sutrepresentada ella politica da Mustér. «Quei ha la finala era motivau mei da star a disposiziun.» Ei dat denton aunc in’autra part dalla populaziun da Mustér che maunca silla gliesta da candidatas e candidats. «Ei fuss segir d’engrau sch’ina ni l’autra candidata ni candidat ch’ei pensiunaus ni che stat alla sava dalla pensiun fagess part al parlament communal.» Adrian Deflorin numna era il motiv per siu meini. «Quella part dalla populaziun separticipescha alla politica en vischnaunca e va a votar.» Aschia che lur pareri fuss, tenor il commember partent dil parlament communal, d’engrau alla discussiun el cussegl communal. Singuls tuornan Ei dat denton era singuls candidats promts da turnar el cussegl communal suenter ina pausa da plirs onns. In da quels ein Alfred Spescha che ei vegnius plidentaus ton dil vischinadi sco dalla uniun purila locala. «Jeu sun adina bugen s’engaschaus el cussegl.» Il stausch decisiv per Alfred Spescha ei vegnius da Lucas Lutz e sia promtadad da candidar per il cussegl da vischnaunca. El ei cun ses 23 onns il pli giuven candidat silla gliesta. «El ha getg ch’el candideschi, sche jeu stetti medemamein a disposiziun.» L’incumbensa da nominar candidatas e candidats per ils gremis communals schai a Mustér els mauns dils singuls vischinadis. L’uniun da commerci ed autras gruppas d’interess emprovan era da motivar persunas per in engaschi politic en vischnauca. Adrian Deflorin ei commember dalla suprastonza dil vischinadi da Segnas ed el e ses cunsuprastonts ein i alla tscherca da candidatas e candidats a Segnas. «Senza plidentar las persunas che stessan eventualmein a disposiziun va ei buc.» Ed ei dat secapescha era persunas che gin na. E pli savens na gin las dunnas, sco quei che Adrian Deflorin ha fatg persenn. E per quei na ha el era ina certa capientscha. «Ellas s’engascha gia fetg per la publicitad ordvart dalla politica ed era per la famiglia.» Igl ei buca l’emprema ga che dapli candidatas e candidats che sezs stattan a disposiziun per l’elecziun dil cussegl da vischnaunca da Mustér. In motiv ein forsa las cumpetenzas da quei cussegl. El po grazia a quellas cumpetenzas senz’auter muentar enzatgei ella politica communala da Mustér.

Biaras dallas uniuns ch’ein naschidas avon biars onns han in problem: ellas han breigias d’occupar ils posts. Aschia era il District da cant Surselva ch’exista dapi 1867. Gl’onn 2025 savess daventar in decisiv. «Il bia dalla lavur seconcentrescha sil presidi. Jeu giavischel denton buca ina ‘one-man-show’», descriva René Buchli la situaziun da partenza. Avon sis onns ha el surpriu il tgamun dil District da cant Surselva (DCS). Siu antecessur Ewald Vinzens haveva adempliu 16 onns il post. Suenter diesch onns havess el bugen surdau quel ad ina successura ni in successur. Adumbatten. Il 2019 ei René Buchli da Laax staus promts da candidar e la radunonza da delegai ha elegiu el. Sco cantadur dil Chor viril da Laax enconuscheva el la scena da cant ed ei staus motivaus pigl uffeci. Plascheivla pagina d’informaziun Scopo dil DCS eis ei da promover il cant da chors en Surselva. Els statuts ei gl’intent definius suandontamein. «El cultivescha e promova il cant enteifer siu district, sustegn las activitads dils singuls chors e promova la qualitad e la derasaziun dil cant». In proxim artechel sereferescha sillas fiastas da cant ch’ein era in pensum central dil DCS. Ina dallas petgas dil DCS ein las fiastas da cant. Tgi ch’enquera informaziuns sa clamar la pagina d’internet www.surselvaconta.ch, ina pagina surveseivla ed efficienta. En egl dat il logo culla grafica digl artist Dea Murk ed ina fotografia dalla suprastonza. René Buchli renda attent: «Nus essan buca pli cumplets dapi la radunonza da delegai 2023. Il post da cassier ei aunc adina vacants», gi el. Predicats excellents e fetg buns Il president René Buchli ei persuna da contact per tuttas damondas e projects. Dapi in onn eis el era contabilist dall’uniun. La fiasta da cant districtuala dils 15 da zercladur a Trun ei stada il punct culminont digl onn. René Buchli conferma ch’igl ei stau ina manifestaziun impressiunonta. Ella zona da silenzi ein 33 chors sepresentai avon ina giuria cun experts dalla Bassa. Il Chor cecilian da Trun, sco chor organisont, ha saviu beneventar la maioritad dils chors sursilvans. Schi biars predicats «excellent» e «fetg bien» sco aunc mai ella liunga historia dallas fiastas da cant ha la giuria distribuiu a Trun. Igl ei in maletg dalla realitad dils chors gl’onn 2024. Gl’october dat ei in’informaziun Malgrad quei ha il DCS da batter cun in problem. Annunziau quel ha Ewald Vinzens gia avon siat onns. El plaid sin via dil cudisch «Schiditg che stattan cuolms e vals – 150 onns District da cant Surselva 1867-2017» san ins leger: «Quei che pertucca la structura e las incumbensas dil DCS vegn ei a dar il proxim temps midadas. Anflar persunas ch’ein promtas da s’engaschar els organs dil DCS ei difficil», renda Ewald Vinzens attent. iina La suprastonza dil District da cant Surselva, il 2023, cu ella era aunc cumpletta, da sen. Maria Candinas, Daniel Pally, René Buchli, Albert Spescha e Cornelia Deplazes (demissiunau).

La vischnaunca da Flem ha orientau ier pertuccont ils novs possessurs dil hotel dil Parc. Il contract culs vendiders americans, la Z Group, ha Dragos Paval, il president dalla gruppa da famiglia Paval Holding, suttascret. «Nus selegrein fetg da communicar la cumpra dall’icona Waldhaus Flims Wellness Resorts. Sco investurs a liunga durada appreziein nus fetg la muntada historica dalla casa e da siu contuorn natiral fascinont», declara Dragos Paval, il president dalla gruppa Paval Holding, ella communicaziun dalla suprastonza communala da Flem. Ils 19 d’uost haveva il president communal Martin Hug rendiu attent alla radunonza communala ch’ils contracts seigien suttascrets, ins sappi denton aunc buca communicar ils nums dils cumpraders. La vischnaunca ha stuiu spitgar silla verificaziun dils contracts pertuccont la vendita d’immobiglias a persunas digl exteriur. «Suenter contractivas premuradas ed examinaziun intensiva dall’offerta han ins anflau ina sligiaziun, ton pil futur dalla casa da tschun steilas sco era per la vischnaunca», scriva la suprastonza communala da Flem en sia communicaziun dad ier. La holding dalla famiglia rumena ha cumprau il resort a Flem en in partenadi culla gruppa Apex Alliance digl Eston Vytautas Drumelis. Apex vegn a gestiunar el futur il Parkhotel Waldhaus a Flem.(fmr/abc) Hotel dil Parc a Flem ha ussa novs possessurs, la famiglia Paval dalla Rumenia.

Il maletg ch’il fotograf dalla natira Tobias Ryser ha publicau avon otg onns ella reit carmala instagrammers en roschas egl intschess dil Lag da Limmern buca lunsch naven dil Pass Lembra. La vischnaunca Glarus Süd vul scumandar da campar buca sulet ella vischinonza dalla camona dil Muttsee, mobein era al Pass Pigniu. «Esser libers, ruasseivels ed engrazieivels.» Quei ha il fotograf dalla natira Tobias Ryser scret denter auter tier ina fotografia ch’el ha publicau avon otg onns sin instagram. Ina foto che muossa era in tec Surselva cun il Muot da Rubi davostier. Il Muot da Rubi ei denton buc il motiv che la fotografia ha anflau in tal resun sin las plattafuormas da communicaziun. Igl ei il Lag da Limmern che schai en in culissa alpina unica fotografada neu dil Muttenchopf en direcziun dil Muot da Rubi. Il Muttenchopf sesanfla ella vischinonza dalla camona dil Muttsee. Dapi che la fotografia ei semessa sin viadi electronic per il mund entuorn eis ei finiu cun la ruasseivladad egl intschess dil Muttenchopf. Instagrammers digl entir mund pelegrineschan sin quei biet per far la medema experienza fotografica sco Tobias Ryser. La «Glarner Nachrichten» ha tematisau en pliras contribuziuns la situaziun e scriva ch’il Muttenchopf seigi daventaus dapi entgins onns ina plazza da campar cun 15 entochen 25 tendas, principalmein duront las fins dalla jamna. Problems cun campar selvadi Buca per plascher dalla survigilonza da catscha, sco quei ch’ins po medemamein endriescher en in artechel dalla gasetta glarunesa. Per part resta il rumien el liug ed il survigilader da catscha ha fatg stem da fotografs che persequiteschan capricorns cun dronas per far in maletg spectacular. E sco ei para ha era la guardiacamona dalla camona dil Muttensee, Claudia Freitag, avunda. Ella ha annunziau da calar sin la fin digl onn suenter quater onns. «Buca sulet pervia dils campaders selvadis», sco ella ha getg viers la «Glarner Nachrichten». Mobein en general pervia dallas pretensiuns dils hosp dalla camona che creschan ad in crescher. Ella conceda viers la gasetta glarunesa ch’ina buna part da ses hosps vegnien sulet pervia dallas fotografias publicadas ellas medias socialas ed a quella glieud maunchi la capientscha per in menaschi da camona en in ambient alpin. Camona dil Kistenpass buca fetg pertuccada Buca lunsch naven dalla camona dil Muttsee sin via sur il Pass Lembra al cunfin Grischun/Glaruna sesanfla la camona dil Kistenpass sin 2714 m s.m. Dapi treis onns ei Ramona Forrer guardiacamona en la camona endrizzada detg mudest che porscha plaz da durmir a 14 persunas. Sco quei ch’ella tradescha viers la FMR ei la camona dil Kistenpass buca fetg frequentada dils instagrammers ch’enqueran l’egliada specifica sin il Lag da Limmern. «Mia camona ei 200 meters pli aulta che la camona dil ­Muttsee.» Ils hosps da Ramona Forrer vegnan per gronda part neuasi da Glaruna e drezzan lur pass viers Breil. «Ni ch’els cuntinueschan cun lur viadi en direcziun dil Pass Pigniu.» Mo per part senta la guardiacamona dil Kistenpass che las pretensiuns dils hosps ein carschidas. «Quels che s’informeschan via nossa pagina dad internet san tgei che spetga els.» La guardiacamona dalla camona dil Biferten che sesanfla medemamein ella vischinonza ei sulet excepziunalmein confruntada cun instagrammers alla tscherca dil lag dils desideris. Regina Köhle gi da magari stuer surrir, sch’in ni l’auter hosp damondi per engles nua ch’il lag sesanfli e sch’ins sappi far bogn lien. Il plascher da sia fotografia dil Lag da Limmern respectiv digl effect dalla publicaziun ha Tobias Ryser daferton piars, sco quei ch’el ha tradiu gia igl onn vargau viers la «Glarner ­Nachrichten». «Ussa paregliel jeu mia fotografia cun in ies che jeu hai fiers e sin quei ies sederschan ussa turistas e turists.» In fenomen che ha schau midar la moda da luvrar dil fotograf che publichescha buca pli tut sias ovras. Scamond da campar Sco quei che la «Glarner Nachrichten» scriva en sia ediziun dils 4 a settember 2024 ponderescha la suprastonza dalla vischnaunca Glarus Süd da decretar egl intschess dil Muttenchopf in scamond da campar e da schar sgular dronas. Ella ha fatg la damonda alla dertgira da scumandar il campar en treis loghens ils pli frequentai. Tenor las informaziuns dalla gasetta glarunesa ein dus scamonds en vigur ed in da quels pertucca igl intschess dil Pass Pigniu. In intschess che cunfinescha cun il territori dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Dad in scamonda da campar selvadi sil Pass Pigniu ha il canzlist dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion, Michael Spescha aunc mai udiu enzatgei, era buca dalla vart dalla vischnaunca Glarus Süd. «A nus ein denton era buca vegnidas ad ureglia reclamaziuns pertuccond campar selvadi sil pass.» Dalla vart da Glaruna exista il giavisch d’engrondir la camona dil Pass Pigniu che po buca pli dar damogn al diember da visitadras e visitaders, sco quei che la La Quotidian scriva en ina contribuziun dils 16 da fenadur 2024. (fmr/ac)

Uonn commemoreschan purs e puras dalla vischnaunca da Sumvitg ils giubileums 25 onns Corporaziun d’alps e 30 onns Uniun purila. Per quei motiv ellas ed els organisau diversas occurrenzas. Sonda han pign e grond beneventau sil pustget da Reits a Surrein las vaccas ch’ein returnadas dall’Alp Naustgel. Da lunsch silla via dalla Val Sumvitg han ins udiu a scadanar. La musica da platialas e plumpas ha annunziau ch’ellas arrivien. Igl ei daventau ina biala tradiziun dall’entschatta digl atun. Auter che tier la cargada dallas alps celebresch’ins la scargada. Igl ei ina fiasta per la fin dalla stad alpestra e che las vaccas tuornan a casa e ch’ils purs san retscheiver ellas saunas e salvas. Sil pustget da Reits a Surrein ha la populaziun beneventau sonda da miezdi bien 70 d’ellas. Suenter ina trottada da treis uras giu dall’Alp Naustgel ein ellas arrivadas. A Puzzastg era la fumeglia sefermada cullas vaccas per metter si tschupials allas «fegras». L’aura ei stada d’engrau «Las alps s’audan buca als purs, mobein alla vischnaunca, e cunquei alla populaziun», ha Martin Bundi, il president dalla Corporaziun d’alps Sumvitg, puntuau miez fenadur alla FMR a caschun dil di da lavur cumina sill’Alp Glivers dado. Tschell’alp da vaccas, quella da Naustgel, ha festivau sonda vargada culla populaziun la scargada. Buca mo quella da Sumvitg, era biars d’utro, ein vegni per admirar la muaglia e guder la cumpignia cul puresser. Propi massa glieud ha priu part alla scargada da Naustgel. Per biars eis ei muments emoziunals che leventan regurdientschas. Agl ur dil claus havevan ils purs dalla caschada organisau in’ustria da fiasta. L’uniun Purila Sumvitg ha cumplettau quella cun ina fiera da products. Ella ha vuliu commemorar cun quella purschida siu giubileum da 30 onns. Buca mo al cautegia dalla caschada Naustgel, Vitus Pelican, ei l’aura stada d’engrau, pign e grond ha gudiu ed ei staus da cumpignia. Il punct culminont ei apparentamein cu las vaccas arrivan. Quellas ei bunamein curridas, ornadas cun matgs, platialas e plumpas, encunter il claus. El pustget verd da Reits, entuorn la fontauna, han ellas buiu e magliau enguordamein. Ins ha saviu distinguer pugnieras ed admirar miserieras. Persunal fidau Dallas totalmein 120 vaccas cargadas ein 32 schetgas restadas sill’alp, «e schotg han ils possessurs scargau gia avon», ha Vitus Pelican informau el discuors culla FMR. El ei satisfatgs da siu team da fumeglia che ha mirau dallas vaccas, mulsch di per di e produciu caschiel e pischada. Igl ei ina gruppa motivada dalla Tiaratudestga. Il signun David ei la quarta stad en plazza si Naustgel, Natalie la secunda, Claudia medemamein, ferton ch’il giuven Stefan ei staus l’emprema stad en Surselva. Empau fastedis dat a Naustgel mintg’onn la scartegia d’aua. Quei problem ei la vischnaunca denton vidlunder da sligiar. L’alpegiaziun ha la corporaziun d’alp dil reminent reglementau ed ordinau exact. Aschia san ils purs per exempel prender ora lur animals il di da scargada mo en loghens defini. Naustgel ei, sper Glivers dado, ina dallas duas alps da vaccas che la vischnaunca ha confidau avon 25 onns alla corporaziun. Ils 17 da matg 1999 haveva la radunonza communala approbau il reglament da gudida d’alps e pastiras. Las empremas ein quasi curridas per contonscher il verd dil pustget a Reits. In tgau da caracter, igl ei buca clar sch'igl ei ina miseriera ni ina pugniera. Ina dallas "damas" ch'ei turnadas dallas "vacanzas" sils aults. Il cauteglia Vitus Pelican (sen.) culla fumeglia, David, il signun, Claudia, Stefan e Natalie, ed il fidau tgaun. Ena-Stella e Samira han accumpignau la muaglia giu da Naustgel. Davos la caplutta da Sontgaclau. Ina dallas pugnieras sil pustget, culla caplutta da Sontgaclau.

La stad vargada ha la vischnaunca da Flem publicau ina damonda da baghegiar dallas provedituras Swisscom e Salt. Ina da quellas irritescha ina part dalla populaziun.Encunter l’intenziun da montar in’antenna 5G el clutger dalla baselgia reformada da s. Martin han pli che 400 persunas suttascret ina petiziun. Ils 9 d’uost 2024, duront il temps d’exposiziun, ein duas brevs da lecturs cumparidas ella gasetta locala Ruinaulta. Ina cul tetel «Nies clutger ei buca in emittur 5G», l’autra «Emittur 5G el clutger dalla baselgia da Flem». Dils 26 da fenadur tochen ils 15 d’uost ha gl’uffeci da baghegiar da Flem publicau la damonda e tgi ch’era buca en vacanzas, ha saviu mirar e studegiar quella en casa communala. Enteifer treis jamnas Duas jamnas pli tard, ils 23 d’uost 2024, han ins saviu leger puspei ella Ruinaulta: «Lein dar in clar signal, cun schi biaras suttascripziuns sco pusseivel, per ina strategia raschuneivla pil beinesser da nossa populaziun». La damonda da baghegiar irritescha e vilenta ina part dalla populaziun. La damonda numra 2024-0092 pertucca in implont per la telefonia mobila che la Swisscom vul baghegiar el liug special a Flem. Ch’ei setracti d’ina antenna 5G informescha la publicaziun ufficiala dils 26 da fenadur 2024 buc. Enteifer ils 20 gis da recuors han persunas ed instituziuns pertuccadas giu caschun da far objecziuns. Habitontas e habitonts dil quatier Vitg Sura han fatg quei suenter ch’els havevan consultau la documentaziun. Els han gest instradau in’ acziun sperta – encunter ina acziun sperta dallas autoritads. Tochen la fin d’uost han pli che 400 persunas suttascret la petiziun. Cull’emprema brev da lecturs ella gasetta locala ha la gruppa d’iniziantas ed iniziants dil quatier quatier Vitg Sura lantschau la petiziun che pretenda che la vischnaunca astgi buca unfrir il clutger-baselgia per in emittur 5G. Gia oz 15 antennas Ella brev da lecturs dils 23 d’uost san ins leger: «Ins sto far inagada ina fin cul svilup incontrollabel d’antennas per la telefonia mobila». Las petentas rendan attent che las vischnauncas grischunas sappien limitar certs loghens per antennas, per exempel tals nua che biars habitonts vivien, loghens cun bials puncts da survesta ni era baghetgs historics. «Ei va per ina valetaziun dils interess», aschia l’argumentaziun. Ils petents proponan ina discussiun pli profunda en caussa e che la vischnaunca pondereschi d’integrar las antennas per la telefonia mobila ella planisaziun locala. «La vischnaunca duei fixar prioritads, en tgei loghens ch’ins sa installar antennas ed en tgeinins buc.» Tenor la carta ch’igl Uffeci federal da communicaziun ha publicau sin sia pagina d’internet (mira www.bakom.admin.ch/Standorte) dat ei a Flem oz 15 antennas, da quei sis 5G e nov da 4 e 3G. Quella el clutger dalla baselgia s. Martin fuss la siat’avla cun fermezia 5G. La baselgia reformada da Flem. Il clutger s'auda alla vischnaunca politica, la parcella entuorn ei dalla pleiv reformada.

Sin plazza-fiera a Glion han consumentas e consuments saviu degustar e cumprar il product principal che endisch alps sursilvanas han fatg questa stad. Da texturas, aromas, savur e consistenza han ins buca tschintschau e discutau bia sin plazza-fiera a Glion. Ils biars han semplamein vuliu degustar avon che cumprar. La fiera da caschiel ei buca stau ina concurrenza, mobein in deletg culinaric. Ins ha saviu ir da stan tier stan e seschar menar dallas queidas. Cuntents cun andament e varietad Il magnuc ei il product dalla caura, la magnucca quel dalla vacca. Tgi che ha bugen caschiel ei perinagada vegnius sil quen. Tuttas treis alps da cauras dalla Surselva, Peil/Val S. Pieder, Puzzetta/Medel e Parvalsauls/Vrin han presentau e purschiu ils magnucs. La glieud che ha visitau la fiera jamnila dalla sonda a Glion ha cumbinau da far ina runda supplementara alla fiera da caschiel. Marcus ed Anna Maria Duff han procurau che la clientella da tschep e visitaders spontans sappien guder la varietad direct dallas cascharias d’alp. Sco Marcus Duff ha detg, eis el cuntents cugl andament e la varietad dalla fiera. Sper las treis alps da cauras ein la finala aunc otg da vaccas stai presentas, numnadamein Ramosa/Vrin, Russein/Mustér, Glivers Sumvitg, Nadels/Trun, Naustgel/Surrein ed Alp da Ruschein. Caschiel da latg-vacca e caura mischedau ha l’Alp Stgegia el nord dil lag da s. Maria purschiu.(fmr/abc) Marcus Duff ha dau da degustar caschiel dad endisch alps.

«Cun quella fiastetta vuless jeu engraziar alla clientella da tschep ed a furnituras e furniturs» ha Sonja Vinzens puntuau el discuors culla FMR. Sonda ha ella aviert las portas da sia stizun. Tgi ch’ei entraus ei buca staus persuls. In smugl glieud ha priu la caschun da far in viva sil success dils emprems tschun onns. La stizun «3 ½ Hosenstore» ei ina da quellas che vitaliseschan la streglia principala dil marcau vegl da Glion. Ils 14 da settember 2019 ha Sonja Vinzens aviert ella ina stizun da maun a maun. La populaziun da Glion e contuorn san purtar resti da buna qualitad, artechels d’affons e pops ed auter. Gl’emprem eri ella persula e la stizun eri aviarta mo ina gada il meins. Quei urari ha ella stuiu adattar. La «3 ½ Hosenstore» ei l’emprema e tochen ussa suletta stizun dalla fundaziun caritativa Oronos ch’ei activa sigl entir mund. Gl’entir recav che Sonja Vinzens e sias voluntarias gudognan cun battegls da secund maun va directamein a favur digl agid humantar. Demai ch’ei va schi bein, ei la stizun aviarta ussa la gievgia, il vendergis, e la sonda. Sonja Vinzens e sias diesch voluntarias lavuran senza paga a favur dils projects. Ad ellas vegni ei buca lungurus ella stizun dil marcau vegl a Glion, ha zacontas confirmau a caschun dil giubileum da tschun onns. E la menadra dalla stizun ha cumplettau: «Jeu hai in grondius team e sun motivada da cuntinuar. Pertgei adina dapli glieud ha plascher che lur vestgadira vegn appreziada», ha Sonja Vinzens tradiu alla FMR.(fmr/abc) La suprastonza dall'uniun Oronos Svizra, da sen. Sonja Vinzens, Dora Egloff, René Rüegg, Eva Hemm, Marianne Amsler (da sen.)

La fin d’jamna ei stau il di naziunal dall’ierta culturala. La Tgira da monuments dil Grischun ha organisau egl entir cantun diversas visetas, excursiuns e guidadas. A Luven ha il pèr d’architects Abigail Stoner e Daniel Schneider envidau da mirar la casa s. Flurin ch’els han cumprau e restaurau. Curont’onns era la casa restada vita. Il pèr ha giu l’ambiziun da s’avischinar cun respect ad in bein architectonic. Sonda vargada han els envidau la populaziun da mirar co e tgei ch’els han fatg en collaboraziun culla Tgira da monuments dil Grischun. Mintg’onn la secunda fin d’jamna dil settember ei dapi 1993 il gi europeic dil monument historic. Abigail Stoner e Daniel Schneider sesentan dapi zacons onns bein e da casa a Luven, dapi questa stad habiteschan els era ella casa restaurada ch’els numnan «Casa s. Flurin». Il num associescha al patrocini vegl s. Stefan e s. Flurin dalla baselgia gest sur casa. La bucca per las brevs Rodund 30 persunas ha il pèr beneventau avon casa e declarau ils pass da lur project privat. Igl ei buca stau sempel da salvar la casa. Gl’emprem han els stuiu stabilisar l’entira construcziun. Sco quei che Daniel Schneider ha explicau han ins stuiu drizzar ed alzar quella cun agid d’ancras e tschentas. «Nus havein giu cletg. Gest quei temps han ins spazzau ina casa veglia a Luven. Aschia havein nus giu a disposiziun material nizzeivel. Nus havein astgau prender bia lenn da quella casa e deponer el clavau che s’auda tier la casa. Aschia ha il pèr saviu reutilisar las finiastras d’unviern per lur casa, talas montavan e demontavan ins pli baul duas gadas ad onn. All’entrada dalla casa ha Abigail Stoner rendiu attent agl esch d’entrada cun artg en péz. Ella porta sezza ves’ins aunc la bucca nua ch’ils clients dalla posta ferevan las brevs. Ina inscripziun el chor dalla baselgia da Luven regorda ad ina catastrofa digl onn 1760: «O Deus seigies ti po ludaus, ca quest tempal ei cunsalvau. Cur la vischnaunca ei tut barschada, mai endisch casas ein restadas. En quei sgarscheivel barschament ha tut pudiu mitschar naven. Ca mai in’olma ei rastada, las autras ein tut cunsalvadas». Ina dallas casas che eran restadas, ensemen cul «tempal», ei quella sut il mir-baselgia. Igl ei ina casa-lenn en construcziun da stric el stil dil temps. La famiglia Dalbert haveva bagegiau quella 1753. Ch’igl era ina famiglia da num tradescha aunc oz la trucca el chor dalla baselgia da Luven. Probablamein haveva quella famiglia chau far quella sco engraziament ch’il fiug haveva schanegiau lur casa construida siat onns avon. Ina lautga stretga A famiglias da num en mintga vitg ha il stadi confidau pli tard il regal postal. Aschia era il biro da posta da Luven ella casa Dalbert. Tgi che arrivava si da Glion e s. Martin fruntava sin quell’emprema casa dil vitg. Suenter il barschament han ins alzau ella per in’alzada. Gl’uffeci postal han las soras Dalbert menau vinavon tochen la fin dils onns trenta. Lu ha lur nevs Gion Duri Caviezel, ensemen culla consorta Catrina Turtè Caviezel-Camenisch, surpriu la casa e habitau en quella cun lur affons. Dapi 1985, cu Catrina Turtè ha bandunau ella, eis ella restada vita. Tochen 2024. Avon dus onns han Abigail Stoner e Daniel Schneider, in giuven pèr d’architects, saviu cumprar gl’object historic. Passiunai per substanza historica han els entschiet a planisar ina renovaziun. Sco quei ch’ins ha saviu perschuader sonda vargada, eis ei plitost ina restauraziun, pertgei els han buca spazzau, mobein cumplettau e conservau. Ina casa surveva sco schurmetg, refugi e suttetg dil carstgaun. Ella stueva buca esser clara, mobein schurmegiar e dar cauld. Pli paucas finiastras ch’ella veva, e meglier ch’ella era isolada encunter il freid digl unviern e la calira dalla stad. La cuschina encunter nord fageva senn, pertgei leu conservav’ins e fimentav’ins. La suletta part da mir conservava il frestg, ed il fem teneva naven las mustgas. La vesta erd finiastra era absoltamein nunimpurtonta – ins haveva avunda da far e strusch peda da star a sulegl. Ina lautga stretga surveva per pender si resti e buca per star a sulegl. En casas veglias deva ei buca balcuns e terrassas ladas. Abigail Stoner e Daniel Schneider han tuttina vuliu in lautget. Per guder il sulegl dalla damaun ed il sulegl dalla sera han els astgau reconstruir ils vegls existents. Dil lautget viers ost gaudan els in panorama magnific viers Glion, ils vitgs dalla Foppa, Rein e Glogn. Ina surpresa en stiva sura En casa eis ei aunc adina detg stgir. Cunzun ella part encunter nordvest. La casa tradiziunala da stric ei repartida tradiziunalmein en zulèr, cuschina e tgaminada da mir, scala per l’alzada sura, stiva e combra tras stiva da lenn. Ell’alzada sura medemamein zulèr cun scala pil surcombras, ina combra gronda ed ina pintga, ed il «hisli». Ils indrezs sanitars dalla casa s. Flurin eran – ed ein puspei – da quella vart. Quella part han ins cumplettau cun ina construcziun da travs. Las preits han ins isolau cun paglia da coven. Il material tradiziunal han ins mischedau cun caltschina e smaccau. «Igl ei stau bia lavur a maun», ha Daniel Schneider confirmau ed aschuntau ch’els veglien far sezs las experientschas cun applicar las metodas da construir da pli baul. Ella stiva sura, respectiv la combra gronda ell’alzada sura, ein ils possessurs fruntai sin ina surpresa. Davos ils tablegiai han els anflau ina pictura ch’ins ha fatg direct silla preit da lenn. «El Grischun ei quei zatgei fetg rar», ha Abigail Stoner confirmau e getg ch’els seigien vidlunder d’analisar la scuvierta. La casa s. Flurin restaurada, l’emprema posta da Luven, cuntegn aunc autras particularitads. Specials ei per exempel era il grond grep erratic el zulèr d’entrada. 1753 han ins baghegiau la casa sin quel – ozilgi siglientass’ins tal avon ch’entscheiver a cavar il fundament. Dapi la stad habiteschan Abigail Stoner e Daniel Schneider en lur dacasa ch’els han restaurau cun passiun e quitau. La casa ord l'optica aviarta, culla baselgia da s. Stefan e s. Flurin davostier. La cuschina "nova" dalla casa s. Flurin ei oz in spazi aviert sur duas alzadas. La casa han ins baghegiau 1753 sin in plattiu. Quel ei integraus el zulèr dalla casa s. Flurin. La stiva culla pegna da crap. Dretg la finiastra viers la combra tras stiva. Igl ei gl'anteriur spurtegl dalla posta. Daniel Schneider ed Abigail Stoner sut il mir-baselgia, dretg lur casa s. Flurin ch'els han restaurau. La casa s. Flurin a Luven ei restaurada, vesta dad ost. Abigail Stoner e Daniel Schneider, architects a Luven.

Dapi biars onns dat ei a Sagogn ina fiera d’atun. Quella da sonda vargada ha puspei tratg massa visitadras e visitaders. Igl ei buca in’occurrenza «interna» dils da Sagogn. Ins ha numnadamein entupau era glieud dils vitgs vischinonts, da Glion, Flem tochen ord Lumnezia e dalla Cadi. Quella ha saviu spassegiar tras la streglia da Casut e guder il coc dil Vitg dado. En tut han ins dumbrau 24 stans. L’Uniun da giuventetgna ha surpriu uonn il tgamun dall’ustria da fiasta. La squadra ha buca giu motiv da selamentar dallas frequenzas. Alla fiera d'atun a Sagogn ha Benedetg Michael (enamiez) purschiu products da siu curtgin e Sandra ed Urs Durrer da lur èr da safrauna. La nova presidenta communala Katrin Blumberg han ins entupau al stan da Sagogn Turissem. Ella ha priu la caschun da tschintschar e plidentar quella e tschel e da render attent a novaziuns e purschidas. Inagada ei buca la politica communala, mobein ils contacts turistics stai el center. Sper mercadonts ch’ein presents dapi onns cun lur products e survetschs, ha in stan niev dau en egl: «Nus numnein el ‘kilometer 0», ha Benedetg Michael declarau. El ha purschiu sneclas da prema e meila d’aur da siu curtgin gest dasperas, medemamein ieli ch’el ha smaccau da sias nuschs. In auter producent al medem stan ha vendiu mèl ch’ils aviuls han produciu el medem curtgin ellas chistas digl apicultur. Products da nuorsas sursilvanas, lu la safrauna da Sagogn che crescha mo 300 meters naven dil liug da fiera, han cumpletta la purschida originala dil stan «kilometer 0».(fmr/abc)

Totala inefficienza avon il gol ha custau a Schluein Glion dumengia vargada da gudignar claramein il giug encunter il club da ballapei da Triesen. Alla fin ha l’equipa stuiu esser leda da gudignar silmeins aunc in punct cun tuttina aunc rabitschar la balla ina gada sur lingia e quei suenter che las 90 minutas eran gia vargadas. Aspectaturas ed aspectaturs han strusch saviu capir quei ch’ei han viu la dumengia a Crap Gries. L’equipa da casa ha dominau il giug naven dall’entschatta – l’emprema schanza da far in gol ha ella gia giu suenter 22 secundas – gudignau il giug ha ella buc. En tut ha il scribent nudau buca meins che tredisch claras schanzas per marcar in gol pils indigens sin siu bloc da notizias, en gol ei la balla denton setschentada mo ina ga. E quei culla pli davosa caschun entras il debutant Ronny Casutt che ha suenter ina cuorsa da slalom da Rafael Deplazes entuorn plirs giugadurs stuschau la balla ord cuorta distanza al resultat final e purtau aschia silmeins aunc in punct a Schluein Glion. Mo lein entscheiver davon. Schluein Glion ha sco menziunau dominau, mo ils hosps da Triesen ein i en avantatg ella 14. minuta. Mohammed Ouanes ha acquistau la balla amiez il plaz, ha viu ch’il goli da Schluein Glion era postaus empau anavon e ha alzau la balla sur el ella reit. Naven da quei mument han ils da casa attaccau cun vehemenza e han giu ella 18-, 21-, 25- e 39avla minuta excellentas caschuns da marcar. Tuttas ein vegnidas munchentadas. Triesen ha cun cunterattaccas adina puspei empruau d’alzar il resultat, quei ei denton era buca reussiu. La pli gronda caschun da marcar ha l’equipa dil principadi giu el temps supplementar dall’emprema mesadad. Suenter in foul da Serafin Bundi sco davos um, eis el vegnius spedius giu dil plaz e Mohammed Ouanes ha astgau sittar in penalti. Quel ha Flurin Capaul denton teniu cun bravura. Suenter pausa ha Schluein Glion dominau vinavon il giug, notabene cun in um pli pauc sil plaz! Ella 46-, 60-, 63-, 66-, 67-, 69- ed 84avla minuta ein las proximas claras schanzas suandadas, en gol ei la balla mai setschentada. Suenter pausa ha lu era aunc igl arbiter vuliu surprender ina rolla pli principala en quei giug. Ella 73avla minuta ha el taxau in ualti hanau foul vi da Laurin Zala sco «hirundella» da tal e buca dau al defensur mobein agl attaccader la secunda carta melna e tarmess el aschia giu dil plaz. Quei ha igl arbiter lu cumpensau siat minutas pli tard cun tarmetter in giugadur da Triesen directamein culla carta cotschna en cabina, era sche quel ha en vuler recaltgar la balla strusch commess in foul. Aschia ei il giug ius a fin cun nov encunter diesch umens e cun la pli davosa scena ch’ei descreta all’entschatta da quest rapport, il gol agl 1:1. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesen 1:1 (0:1) Crap Gries.175 aspectaturs. Arbiter: Marinucci. Gols: 14. Ouanes 0:1, 90. + 3. Ronny Casutt 1:1. Schluein Glion: Capaul, Derungs (46. D’Atria), Bundi, Pool (87. Aron Büchler), Walter, Sgier, Vinzens (46. Ronny Casutt), Laurin Zala, Deplazes, Caduff, Bastos Rodrigues (64. Manetsch). Triesen: Bicer, Salzgeber, Grünenfelder, Auer, Zogg, Kryezi, Ouanes, Neusüss (19. Preite, 82. Fejzaj), Miller, Hasler (90. Bargetze), Lefèbvre (75. Miracchi). Remarcas: Cartas melnas: 30. Vinzens (reclamar), 34. Kryezi (foul), 35. Bundi (foul), 59. Laurin Zala (foul), 71. D’Atria (foul), 74. Mirco Zala (reclamar), 77. Salzgeber (reclamar) e 89. Manetsch (foul). Cartas melnas/cotschnas: 45. + 4. Bundi (foul), 74. Laurin Zala (hirundella). Carta cotschna: 80. Ouanes (foul). 66. siet ella petga Schluein Glion (Manetsch). 45. + 6. Capaul tegn in penalti da Ouanes. Schluein Glion senza Afzali, Bearth, Coray, Paulin, Lars Zala (blessai/reconvalescents), Mattia Büchler, Carigiet, Gianluca Casutt, Holderegger e Rechenbach (absents). Corners: 8:4.

Suenter la victoria da 4:1 encunter l’emprema equipa da Sargans l’jamna vargada, frunta il CB Trun/Rabius el quart giug da campiunadi sill’equipa promovida da Sevelen. Muort absenzas e differentas blessuras sto il trenader Claudio Bundi far entginas midadas ell’equipa da Trun/Rabius. Il giug entscheiva davart da Trun/Rabius fulminont ed il caucasa astga gia giubilar per l’emprema ga suenter treis minutas. Nico Caduff vegn lantschaus cun in bal liung, el surmunta la defensiun da Sevelen e survescha il bal a Patrizio Decurtins che sa marcar igl 1:0. Gia ella 11avla minuta sietta Patrizio il 2:0, quei entras in bal ella gassa da Nico Caduff. Trun ha vinavon il surpli dil giug e vegn ella 26avla minuta tier in penalti. Patrizio Decurtins surpren la responsabladad e marca a moda segira il 3:0 per Trun/Rabius, aschia ch’igl attaccader sietta enteifer 26 minutas in hattrick. Silsuenter piarda Trun/Rabius diltuttafatg il fil dil giug e Sevelen vegn ella 37avla minuta tier in penalti, denton sieta il giugadur sperasora quel. Cuort avon pausa sa Sevelen denton scursanir suenter in corner sin 3:1. La secunda mesadad entscheiva Sevelen meglier che l’equipa da casa e vegn tier differentas caschuns da marcar, denton tegn Daniel Monn l’equipa dalla Cadi el giug. Silsuenter ha il giug liug pil pli el miez dil plaz, ei dat dirs cumbats e la qualitad sereducescha. Ella 63avla minuta vegn igl attaccader da Sevelen mess a tiara ella zona da puniziun, aschia ch’ei dat il secund penalti pils hosps. Quel marca Elduan Isufi a moda suverana al 3:2. Il giug va vinavon sco entochen dacheu, ei dat dirs cumbats e las equipas han mo mesas caschuns da marcar che vegnan buca nezegiadas. Ella 87avla minuta ei Enea Decurtins pli sperts ch’il goli da Sevelen e prepara aschia il 4:2 entras Gianin Derungs. Aschia va la partida a fin cul resultat da 4:2 en favur da Trun/Rabius. L’emprema equipa dil CB Trun/Rabius ha mussau duront las empremas 35 minutas ina fetg buna prestaziun e marcau ils gols cun saung freid. Silsuenter ha l’equipa dalla Cadi reduciu memia fetg il slontsch e fatg greva la veta a sesezza. Tut en tut ei la victoria meritada, denton sto la giuvna equipa vegnir da mussar sur 90 minutas ina prestaziun disciplinada. La proxima fin d’jamna gioga Trun/Rabius ordlunder il giug dil quartfinal dil Cup grischun encunter Moesano Calcio. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Sevelen 4:2 (3:1) Gols: 3. Patrizio Decurtins 1:0, 11. Patrizio Decurtins 2:0, 26. Patrizio Decurtins 3:0 (p), 44. Pedro Ribeiro 3:1, 63. Elduan Isufi 3:2 (p), 87. Gianin Derungs 4:2. Trun Rabius: Daniel Monn, Mirco Pfister, Lucas Maissen, Damian Schmed, Elia Schmed, Rovin Schmed, Patrizio Decurtins, Mathias Flepp, Andri Carigiet, Nico Caduff, Gianin Derungs. Reservas: Aurelio Carigiet, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Orlando Monn, Geo Cauzza. Sevelen: Bejadin Sazimanoski, Altin Jahiji, Mateo Sibona, Pedro Ribeiro Barbosa, Riccardo Licci, Armend Eljezi, Niclas Pepelnar, Dario Fuoco, Leandro Ziörjen, Elilnayan Subendran, Nico Calò, Marco Müntener, Hélder Filipe Moreira Nunes, Elduan Isufi, Finn Halter, Jakub Michal Wojtowicz, Sebastian Fuchs. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth, Robin Monn (blessai), Lucas Seiler, Tizian Duff, Sandro Orlik e Livio Lozza (absents).

Ella quarta runda dil campiunadi da ballapei ha la squadra da 3. ligia da Trun/Rabius gudignau il giug encunter Sevelen. Igl ei in’impurtonta victoria encunter il davos dalla tabella. Schluein Glion ha contonschiu in remis encunter Triesen. Vinavon silla via dil success ein las dunnas dalla Surselva ella 4. ligia. La fin d’jamna han ellas era gudignau il quart giug da quest campiunadi. Las tabellas dil campiunadi da ballapei regiunal 2024/25 entscheivan a prender conturas. Schegie ch’igl ei dau pér quater giugs daventan empremas tedenzas veseivlas. Aschia era ella gruppa 1 dalla 3. ligia. Suenter la victoria ordeifer encunter Sargans ha Trun/Rabius schau suandar il venderdis sera in success cumplein encunter Sevelen. Aschia ha la squadra dil trenader Claudio Bundi saviu sedistanziar claramein dalla cua dalla tabella (mira rapport da giug). Schluein Glion ha buca saviu perschuader encunter Triesen, silmeins buc avon il gol digl adversari. Tonaton ha l’equipa dalla Foppa cul trenader Mirco Zala recaltgau in punt e figurescha ussa sil quart plaz dalla tabella (mira rapport da giug). Alla testa dalla tabella ei Bogn Ragaz cul maximum da 12 puncts ord quater giugs. Tschun ga Yanick Demont El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia declassau la secunda squadra da Valposchiavo cun 10:1. La mesadad dils gols pils Lumnezians ha Yanick Demont marcau. Ensemen cun Surses che ha gudignau siu giug encunter Schluein Glion, fuorma Lumnezia la testa dalla tabella cun mintgamai 12 puncts ord quater giugs. Ils favorits silla promoziun ella 3. ligia fussen pia erui. Danis-Tavanasa ha festivau l’emprema victoria stagiunala ordeifer encunter Domat. Aschia sa Danis-Tavanasa mantener il contact cul miez dalla tabella, respectivamein sedistanziar dalla cua dalla tabella. Laax e Danis-Tavanasa han spiars lur giugs dil campiunadi dalla 5. ligia. Trun/Rabius ha contonschiu in remis ordeifer encunter Panaduz e la secunda da Lumnezia ha festivau l’emprema victoria quest atun. Il giug ordeifer encunter Tusaun/Cazas ei vegnius gudignaus cun 2:1. Quarta victoria per las dunnas Romina Cavegn e Chiara Lorena Cavegn han sittau ils gols alla victoria dallas dunnas dalla Surselva el campiunadi dalla 4. ligia encunter Werdenberg. Igl ei stau la quarta victoria el quart giug da quest atun. Las Sursilvanas ein claramein alla testa dalla tabella. Ulteriuras victorias han era las squadras dallas junioras festivau. L’equipa FF-17 ha gudignau ordeifer encunter Widnau e quella da FF-15 ha battiu Mels cun 3:0. In remarcabel diember da gols ha ei dau els quater giugs dalla gruppa 1 dils juniors C2. La balla ei setschentada buca meins che 64 ga en gol. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Sevelen 4:2 Mels – Landquart 4:3 Triesenberg – Cuera 97 3:4 Bogn Ragaz – Sargans 4:0 Walenstadt – Panaduz 2:0 Schluein Glion – Triesen 1:1 1. Bogn Ragaz 4/12; 2. Walenstadt 4/9; 3. Cuera 97 4/7; 4. Schluein Glion 4/7; 5. Triesenberg 4/6; 6. Trun/Rabius 4/6; 7. Panaduz 4/6; 8. Mels 4/6; 9. Triesen 4/4; 10. Landquart 4/4; 11. Sargans 4/3; 12. Sevelen 4/0. 4. ligia, gruppa 1 Surses – Schluein Glion 4:1 Lumnezia – Valposchiavo 10:1 Lai Valbella – Tusaun/Cazas 4:0 Schlarigna – Bregaglia 1:1 Domat – Danis-Tavanasa 0:2 1. Surses 4/12; 2. Lumnezia 4/12; 3. Lai Valbella 4/10; 4. Schlarigna 4/5; 5. Schluein Glion 3/4; 6. Tusaun/Cazas 4/4; 7. Danis-Tavanasa 4/4; 8. Bregaglia 3/2; 9. Domat 4/0; 10. Valposchiavo 4/0. 5. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Lumnezia 1:2 Panaduz – Trun/Rabius 1:1 Danis-Tavanasa – Schlarigna 0:2 Lusitanos de Samedan – Laax 5:2 1. Lusitanos de Samedan 3/7; 2. Trun/Rabius 4/7; 3. Rueun 3/6; 4. Schlarigna 3/6; 5. Panaduz 4/5; 6. Tusaun/Cazas 3/4; 7. Laax 4/4; 8. Lumnezia 4/3; 9. Danis-Tavanasa 4/3. Juniors A1, gruppa 1 Grischun Central – Vaz-sut 2:2 Surselva – Trübbach 5:2 Orion Cuera – Lusit. de Samedan 1:0 1. Walenstadt 4/10; 2. Mels 3/5; 3. Vaz-sut 4/5; 4. Orion Cuera 4/5; 5. Trübbach 4/5; 6. Lusitanos de Samedan 3/4; 7. Surselva 3/4; 8. Grischun Central 3/2; 9. Schwanden 4/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Steinach 3:1 Glarnerland – Heiden 5:0 Rheintal – Surselva 1:0 Montlingen – Grischun Central 3:5 1. Glarnerland 4/12; 2. Cuera 97 4/8; 3. Sargans 3/6; 4. Grischun Central 4/6; 5. Surselva 4/6; 6. Rheintal 4/6; 7. Montlingen 4/4; 8. Steinach 4/3; 9. Heiden 4/2; 10. Arbon 3/1. Juniors B2, gruppa 1 Schwanden – Panaduz 1:12 Surselva – Flums 0:9 Grischun Central – Eschenbach-W. 3:5 Triesen – Walenstadt 2:6 Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Glarnerland 17:1 Brühl – Montlingen 1:1 Uznach – Sargans 4:2 Grischun Central – Mels 4:10 Domat – Cuera 97 1:4 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Vaduz 8:3 Bogn Ragaz – Rapperswil-Jona 6:1 Schlarigna – Orion Cuera 2:9 Surselva – Valposchiavo 4:0 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Bogn Ragaz 28:0 Panaduz – Landquart 15:0 Domat – Orion Cuera 6:1 Cuera 97 – Grischun Central 13:1 Juniors D elita, gruppa 1 Au-Berneck – Grischun Central 3:0 Montlingen – Widnau 3:6 Wittenbach – Rorschach-Goldach 3:0 Staad – Steinach 3:2 Brühl – St. Otmar 14:0 Juniors D1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Landquart 6:2 Valposchiavo – Domat 9:1 Schlarigna – Cuera 97 3:3 Valposchiavo – Orion Cuera 6:5 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central c 9:2 Grischun Central b – Valposchiavo 3:6 Orion Cuera – Landquart 5:8 Cuera 97 – Tavau 2:6 Domat – Bregaglia 3:4 Juniors D2, gruppa 2 Surselva b – Panaduz 5:2 Surselva c – Walenstadt 3:2 Grischun Central – Mels 4:2 Landquart – Cuera 97 8:2 Surselva d – Domat 3:7 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Uzwil 1:1 Widnau – Tusaun/Cazas 0:3 Mels – Frauenfeld 5:0 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden – Mels 0:2 Schlarigna – Flums-Walenstadt 1:1 Surselva – Werdenberg 2:1 Tusaun/Cazas – Triesen 0:1 1. Surselva 4/12; 2. Schlarigna 4/7; 3. Flums-Walenstadt 4/5; 4. Werdenberg 3/4; 5. Tusaun/Cazas 3/4; 6. Mels 3/4; 7. Triesen 3/3; 8. Schwanden 4/0. Junioras FF-17, gruppa 1 Werdenberg – Triesen 10:1 Widnau – Surselva 1:2 Staad – Ruggell 0:8 Junioras FF-15, gruppa 1 Ruggell – Tusaun/Cazas 3:2 Cuera 97 – Widnau 8:0 Surselva – Mels 3:0 Domat – Werdenberg 10:3 Seniors 30+, gruppa 1 Plaun/Imboden – Lusit. de Samedan 2:0 Patrizio Decurtins ha marcau treis gols il venderdis sera per Trun/Rabius encunter Sevelen.

A Flem han 409 persunas suttascret ina petiziun pertuccont ina antenna 5G per la telefonia mobila planisada sil clutger dalla baselgia reformada da s. Martin (mira LQ dils 9-9-2024).«Nus essan buca encunter la telefonia mobila. Pertgei nus duvrein era quella», ha il commember dil comite da petiziun, Martin Brunner, declarau. Gliendisgis endamaun ha el surdau, ensemen cun Barbla Schmid, Nadia Livers e Selina Walder, in pac al gerau da baghegiar dalla vischnaunca da Flem, Nicola Fantini. La gruppa ha puntuau gl’intent dalla petiziun: «Ch’ei detti a Flem finalmein ina coordinaziun ed ina planisaziun specifica per antennas dalla telefonia mobila». Quella pretensiun corrispundi – sco ei pari – ad in giavisch da numerusas persunas da Flem. Senza ch’els hagien casegliau ni seigien daventai autruisa activs en caussa hagien 409 persunas suttascret la petiziun. «Nus prendein serius il giavisch e vegnin a tractar la petiziun en suprastonza», ha Nicola Fantini declarau. Tenor la constituziun communala sto ella far quei enteifer treis meins. Pia vegn ei ad esser ina dallas davosas fatschentas che la suprastonza communala da Flem decida en sia constellaziun actuala ed ella legislatura che finescha la fin digl onn.(fmr/abc) Nicola Fantini, gerau e schef dil departament da baghegiar da Flem, ha gest priu encunter il "schenghetg" cullas 409 suttascripziuns. Seniester dad el Martin Brunner, Barbla Schmid, Nadia Livers e Selina Walder.

La pli part dil caschiel vegn caschaus cun latg dalla vacca e per specialitad vala il caschiel caura. E tscheu e leu vegn mischedau latg vacca e latg caura. Il latg dalla vacca mitigescha empau il gust recent enconuschents dil caschiel caura. Caschar cun latg dalla caura e dalla vacca ha tradiziun el cantun Tessin. El rapport davart la proxima fiera da caschiel d’alp a Glion (La Quotidiana dils 3 da settember 2024) han ins saviu leger che l’Alp Stgegia che sesanfla gest sut il mir da fermada dil lag da Sontga Maria al Pass dil Lucmagn vendi caschiel producius cun latg caura e latg vacca. A Marcus Duff ch’organisescha denter auter la proxima fiera da caschiel d’alp a Glion ein neginas autras alps en Surselva enconuschentas che procudeschan caschiel cun latg caura e vacca. El ha denton in ni l’auter client ni clienta che damonda per in product da caschiel mischedau. «Pilpli setracta ei da persunas pli passadas ch’enconuschan il caschiel mischedau da pli baul.» Caschar il matg Pli baul caschavan ils pursanavels sez duront il matg si mises ni si cuolm avon che tarmetter il muvel si d’alp. «Per regla possedeva mintga pur sper las vaccas era in per cauras, aschia ch’el caschava il latg da domadus animals», gi Marcus Duff. Placi Giusep Pelican da Surrein ei probabel il sulet en Surselva che mantegn aunc la tradiziun da caschar il matg si mises. Ed el cascha la primavera latg vacca sco latg caura. «Jeu haiel denton calau da procucir in caschiel mischedau.» Il tschentapegnas, pastur e signun gi ch’ei drovi sulet pauc latg caura el latg vacca per ch’ins senti in cert gust dil latg caura el caschiel. «Jeu haiel plitost giu bregia da vender il caschiel mischedau.» Oz cascha Placi Giusep Pelican la primavera si mises separau il latg dalla caura e quel dalla vacca. Raccolta pli pintga Il signun dalla cascharia da Breil, Andreas Grob, cascha ton cun latg vacca sco cun latg caura. «Quei ei tuttavia empau ina differenza.» Dad ina vart ei la raccolta da caschiel dil latg caura pli pintga visavi al medem quantum caschaus cun latg vacca. «Ed igl ei pli grev da contonscher in buna cugliada en caldera. E cun rumper la cugliada ei il prighel pli gronds ch’ei detti dapli puorla.» Cun puorla manegia il signun buca puorla ell’aria, mobein la ruttadira fina dalla cugliada che resta buc ella blaha da trer ora il caschiel, mobein che va cun la scotga a piarder. Andreas Grob gi che las cascharias che caschien latg caura mischeidien quel bugen cun latg vacca. «Per mitigar empau il gust recent e caracteristic dil caschiel caura e per haver in ulteriur product el sortiment.» E pigl gl’auter era per stender empau il latg caura. En scadin cass sto la gliesta dallas ingredenzias informar sch’il caschiel caura cuntegn era latg vacca. Andreas Grob desista da producir in product mischedau. «Jeu sai vender senza problems il caschiel caura producius sulet cun latg caura.» Prender quei ch’ei avon maun Che caschar cun latg dalla caura e latg dalla vacca posseda ina certa tradiziun el Tessin, pon ins endriescher dalla gliesta dil patrimoni cultural svizzer. Siat differentas specialitads da caschiel sesanflan en quella gliesta cun indicaziuns detagliadas dalla derivonza e historia. E tier sis dallas differentas specialitads sco Agrino, Formaggio d’Alpe ticinesi, Formaggio della paglia ed auters san ins leger ch’els vegnevan caschai cun latg caura ni latg vacca ni cun ina mischeida da domadus latgs. El Tessin eran ins para detg flexibels e caschava il latg ch’era gest avon maun. L’Alp Stgegia che sesanfla sin territori dalla vischnaunca Medel/Lucmagn ei en possess tessines (mira boxa). La Val Blegn presenta via ina pagina dad internet 18 differentas alps dalla Val Blegn e denter quellas sesanfla era l’Alp Stgegia. Ina ch’ei actualmein cargada cun 200 cauras, 10 vaccas, 6 stiarlas e 4 cavals. E l’alp cascha tenor indicaziuns dalla pagina caschiel caura, caschiel vacca e caschiel mischedau cun latg caura e vacca a prau cun autras specialitads. Oriundamein en possess dalla claustra Co l’Alp Stgegia ei vegnida en possess dil Patriziato di Dongio, ina vischnauca burgheisa dalla Val Blegn, tradescha ina publicaziun da Marc Antoni Nay, anteriur collaboratur dalla Tgira da monuments grischuna. El scriva che la vischnaunca burgheisa haveva priu a tscheins l’alp igl onn 1728 dalla claustra da Mustér per cumprar ella igl onn 1803. Duront in pèr onns ha la vischnaunca Medel/Lucmagn affittau l’alp ed igl onn 2000 ei la vischnaunca burgheisa da Dongio sedecidida da puspei nezegiar sezza l’alp ed ha investau en novs e moderns stabiliments: Stabiliments cun indrezs da caschar cun latg dallas cauras e dallas vaccas. (fmr/ac)

La Crusch Cotschna Svizra dil Grischun porscha support el mund digital. A Mustér el Hotel Furca ha ella aviert la davosa gievgia sera per duas uras igl emprem Digital-Café el Grischun. Scolaras e scolars dil gimnasi claustral han rispundiu a damondas, mussau vias co sestellegiar e sligiar problems cul telefonin ed auters cundrezs digitals. «Jeu sun surstaus conta glieud ch’ei vegnida», di Linus Maissen, il president da Seniora-CA, l’uniun dallas senioras e dils seniors da Mustér. «Jeu haiel detg immediat gie, cura che la damonda dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun da far il Digital-Café a Mustér ei vegnida.» Tenor Linus Maissen eri in’occurrenza per emprender da capir meglier il mund digital gia daditg sin la gliesta da tractandas dall’uniun Seniora-CA. Arcunar, tarmetter e retscheiver Entginas scolaras e scolars dil gimnasi claustral da Mustér, ni detg pli exact dall’uniun studentica Desertina, ein semess a disposiziun voluntariamein sco supporters digitals. Els han rispundiu a numerusas damondas davart il diever dallas plattafuormas digitalas, per exempel co administrar novitads e mails sil telefonin, sil PC ni era sil tablet. Alea Mantel da Glion ei ina dallas studentas che presta support tecnic el Digital-Café a Mustér. «Jeu enconuschel empau las damondas che vegnan savens. Mia tatta ha circa las medemas damondas sco quei ch’jeu haiel udiu cheu.» Ella segidi fetg cun cattar rispostas e soluziuns, di Alea Mantel. «Jeu capeschel bein che certas persunas pli veglias han difficultads da vegnir a frida cun certas funcziuns sil handy. Quellas difficultads havein gie era nus pli giuvens. Mo igl ei fetg impurtont che era ils seniors seigien sin in bien stan da savida cun las tecnologias novas. Jeu quetel ch’ei seigi super che la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun fa quella purschida.» Duas muostgas cun ina frida Per Ladina Simonett, la menadra da project dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun, han occurrenzas sco il Digital-­Café era igl avantatg che pliras generaziuns s’entaupan. All’organisaziun caritativa seigi enconuschent ch’ei detti gia offertas da digitalisaziun dalla Pro Senectute. «Nossa purschida sedifferenziescha en quei senn da quella dalla Pro Senectute. Nus havein la finamira da plidentar tuttas generaziuns e buca mo ils seniors cul Digital-Café. Nossa purschida ei buca in cuors, mobein ina purschida sempla cull’idea che las persunas san vegnir sperasvi cun lur damondas duront quellas duas uras. Dal reminent fagein nus era reclama pil cuors da la Pro Senectute.» Ladina Simonett ha grond plascher digl eco ch’igl emprem café ha cattau a Mustér. «Jeu sun surstada conta glieud ch’ei vegnida. Ed jeu sun perschuadida ch’ei dat dapertut fetg biara glieud cun biaras damondas arisguard la digitalisaziun. Mo ins vegn era per sentupar e per brattar las experientschas fatgas culs mieds digitals.» Ina participonta dil Digital-­Café ha confirmau precis quei enviers la FMR: «Cun quei café havein nus sco duas muostgas cun ina frida. Jeu haiel saviu schar declarar duas funcziuns sin miu telefonin ed jeu haiel giu la caschun da dar ina paterlada e beiber café.» «Per nus eisi ina bun’ovra» Era pader Paul Kobler, il prorectur dil gimnasi dalla claustra da Mustér, ei staus dalla partida al Digital- Café dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun a Mustér. El ei semess en retscha cun sias studentas e students ed ha rispundiu allas damondas dils presents e dallas presentas ed ha mussau vias da vegnir a frida cun la purschida digitala. «Jeu resentel nies agid sco survetsch allas habitontas ed als habitonts da Mustér. Quei ei ina da nossas funcziuns sco convent da far bunas ovras. E quei vulessan nus era dar vinavon a nossas scolaras ed a nos scolars», di pader Paul en discuors cun la FMR. Involver ei la finamira Tier la Crusch Cotschna hagi ins constatau che blera glieud tegni buca pétg cul progress ella digitalisaziun, di la menadera dil project Ladina Simonett. «Biara glieud ha retenientschas d’ir per cussegl en connex cun in problem cun lur mund digital. La Crusch Cotschna Svizra Grischun ha decidiu dad ir tier la glieud or en las regiuns, da far sentupadas e collabprar cun scolaras e scolars da la scolas medias che han ina buna affinitad cul mund digital.» El Digital-Café a Mustér hai denton era giu persunas che han giavischau da buca vegnir ellas medias. Ni cun fotografia ni cun lur damondas digitalas. Quei che lai concluder che computer, tablet ed handy ein utensils persunals cun datas che pertuccan la sfera privata. Il proxim Digital-Café a Mustér ha liug la gievgia, ils 24 d’october 2024 allas 16.30 el Hotel Furca. Support nunbirocratic ed eﬀectiv Dapi la gievgia vargada datti ina nova purschida dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun a Mustér. Ina gada el meins ei il Digital-Cafe aviarts duront duas uras el meins. Biara glieud ei separticipada la gievgia vargada digl emprem Digital-Café el Hotel Furca a Mustér ed han seschau cussegliar en connex cun lur telefonin ni lur computer d’ina gruppa da studentas e students dil gimnasi claustral da Mustér. Quels enconuschan ils craps da scarpetsch dil mintgadi digital e sustegnan per exempel cun scriver e-mails e da far diever d’apps nizzaivlas. Il secund Digital-Café dalla Crusch Cotschna a Mustér ha liug ils 24 d’october 2024. (fmr/mg) Ils protagonists dil Digital-Café: Ladina Simonett dalla Crusch Cotschna dil Grischun e Pader Paul Tobler dalla claustra da Mustér. Surtut senioras e seniors ein separticipai al Digital-Café a Mustér, nua che studentas e students dalla scola claustrala han cussegliau e gidau

Al turnier da notg 2024 dils Desertina Bulls a Mustér ein 19 equipas cun en tut bien 145 giugaduras e giugadurs separticipai. Gl’onn 1992 ha il club fixau ses statuts e cunquei entschiet a scriver sia historia: Ils 25 d’avrel da quei onn han amaturs dil sport da unihockey fundau igl UHC Desertina Bulls. Il club ei daditg s’etablius culla scursanziun «Desertina Bulls», e quels s’audan daferton tier las fermas uniuns sportivas en Surselva. Gia cuort suenter la fundaziun ha l’uniun entschiet ad organisar in’occurrenza attractiva. Buca mo l’ambiziun sportiva Cu exact ch’il turnier da notg ei staus l’emprema gada sa il president actual Adrian Flepp buca. El ei denton fetg satisfatgs dall’ediziun 2024 ch’ei staus sonda vargada. «Nus vein giu super, in eveniment grondius eis ei puspei stau», ha el detg sin damonda dalla FMR. 19 equipas dalla Cadi e dalla Foppa, duas dameins ch’igl onn vargau, eran s’annunziadas pil turnier, diesch dad umens e nov da dunnas. Mintgamai treis giugaduras ni giugadurs plus goli han formau ina equipa. Tiels umens ein adina dus licenziai lubi, tier las dunnas treis. Il turnier da notg ha entschiet allas 17.00 culla prerunda. Rodund 145 giugaduras e giugaduras han entschiet, ventireivlas finalistas e finalists han finiu ils giugs el decuors dalla «notg». Ella halla dil Center Fontauna han rodund 150 aspectauras ed aspectaturs gudiu giugs fairs e plein tensiun. Tier las dunnas ha la gruppa Ambri Bugliottas gudignau il turnier da notg 2024, avon Las Resgias e Las Pentapas. Tiels umens ei la gruppa dalla Svizra orientala cul num Ostschwizo vegnida tiarza. La secund-megliera equipa ei la Bunker Crew e gudignau il turnier da notg 2024 dils umens ha la gruppa «Bambellas 2.0. Sco usitau tier quell’occurrenza, ei buca mo l’ambiziun sportiva, mobein era la cumpignia stada el center. Quei han participontas e participonts fatg ensemen cul publicum sil plaz avon la halla – nua ch’igl era bi frestg. La biala sera da fin stad ei stada adattada per festivar ils victurs ed insumma il turnier da notg dils Desertina Bulls.

Digl emprem entochen ils 8 da settember 2024 han giu liug el stan da tir da Guntelsey a Thun ils campiunadis svizzers da tir cun buis e pistola. En 43 concurrenzas ein las campiunessas ed ils campiuns vegni erui. Las tiraduras ed ils tiradurs dil Grischun han contonschiu tschun plazs da podest e nov plazs finals cun diplom. El match da duas posiziuns culla buis d’assagl 57 sur la distanza da 300 meters ei Norbert Caviezel da Cuera daventaus campiun svizzer. Ella disciplina olimpica culla buis sur 50 meters ha Alicia Beer da Rueras contonschiu il tierz rang. Quei rang da bronz ei reussius alla Tuatschina el match en venter dallas junioras e dils juniors sut 13, respectiv 17 onns. Entgins dis avon haveva ella contonschiu il quart rang el match en treis posiziuns. Rangs da diplom a quels campiunadis svizzers han Annina Tomaschett da Trun ed Yvonne Margreth da Castrisch contonschiu els finals cun buis sur la distanza da 50 meters. (cdm/fmr) Alicia Beer ei returnada cun ina medaglia da bronz dils campiunadis svizzers da tir a Thun.

Avon 20 onns ei Donat Caduff semess sin via a la tscherca dils fastitgs da Valendau. Ed el ha dau cun sia publicaziun in segn da partenza per lantschar l’uniun Valendas Impuls. Ils fretgs da Valendas Impuls semadirai el decuors da dus decennis ha igl autur tematisau en ina nova ovra che cumpara proximamein: «Zurück in Valdendas.» Valendas Impuls senumna l’uniun che ha avon 20 onns lantschau la discussiun davart igl avegnir dil vitg gualser che sesanfla giudem la Surselva. Ina discussiun che ha dau al vitg in considerabel stausch. Donat Caduff presenta quels impuls en ina ovra che cumpara proximamein e che porta il tetel «Zurück in Valendas». En plaid e maletg presenta igl autur oriunds da Sagogn il svilup da Valendau che semanifestescha en plirs edifecis renovai ni construi da niev. Il pistregn, il Türalihus, l’ustria Am Brunnen, la scola veglia, la surbaghegiada Ensemble Burggarta ed il Jooshus ein las perdetgas dad in svilup mess en pei dad ina uniun, ina fundaziun e lur protagonists cun la cuminonza dil vitg. Donat Caduff scriva dad in «Befreiungsschlag aus der Lethargie». Sia ovra dil retuorn a Valendau ei era ina historia persunala. Lavur da seminarist Il vitg da Valendau ha Donat Caduff priu ina emprema ga sut la marella avon 20 onns. Sco seminarist ha el giu da scriver ina lavur el rom «Enconuschientscha dalla patria». Donat Caduff crescha si a Sagogn e daco ch’el ei avon 20 onns sedecidius da presentar il vitg vischinont da Valendau, sa el buca propi. «Jeu sentevel pauc che colligia ils dus loghens», scriva igl autur en sia retrospectiva el niev cudisch. Il lungatg perinaga colligia buc, a Sagogn vegn discurriu romontsch, a Valendau tudestg. En «Zurück in Valendas» numna Donat Caduff la staziun communabla dalla Viafier retica e la prova principala dalla musica da Sagogn che succedeva mintgamai ella halla polivalenta da Valendau avon publicum sco sulets puncts communabels. Cu el ei vegnius avon 20 onns per l’emprema ga a Valendau cun la camera per far sias inquisiziuns, haveva il vitg gia piars dabia da sia veta d'antruras. La lavur da seminarist da Donat Caduff ha denton anflau dabia resun tier ses scolast el seminari, dalla concurrenza naziunala Scienzia e giuventetgna ed a Valendau. Avon 20 onns ha el era surdau a Regula Ragettli-Zinsli ed a Walter Marchion mintgamai in exemplar da sia lavur. Tuttenina igl atun 2003 ei Donat Caduff staus envidaus ella halla polivalenta da Valendau ad ina scuntrada publica che ha tematisau igl avegnir dil vitg. «Quella sera ein dapli visitaders vegni che quintau», scriva igl autur. Ils 4 da settember 2004 vegn l’uniun Valendas Impuls fundada. L’entschatta fan 13 commembers part alla uniun che crescha spert sin dapli che 80. Denter auter edescha l’uniun la lavur dil seminarist Donat Caduff sco cudisch. Enderschiu il svilup el lontan «A Valendau sun jeu pli tard mo staus sporadicamein.» Donat Caduff manegia ils davos 20 onns. «Quei ch’ei succediu en quels 20 onns a Valendau haiel jeu enderschiu per gronda part el lontan.» Dacuort ha Valendas Impuls tschentau la damonda agl autur, sch’ins savessi procurar per ina nova ediziun da sia lavur da seminarist, il cudisch seigi exausts. Ina nova ediziun buc, mo Donat Caduff ei staus promts da prender il vitg ina ulteriura ga sut la marella e documentar quei ch’ei curriu e passau ils davos 20 onns a Valendau. Donat Caduff suonda als novs fastitgs e pren puspei cun el la camera sin sias spassegiadas a Valendau e contuorn. «Zurück in Valendas» presenta biaras fotografias digl autur ed el scriva: «Buc adina ei clar, tgei ch’ils maletgs tractan. Las fotografias ein forsa ina pusseivladad da capir. Veser ils maletgs senza saver declarar lur historia.» Las fotografias en ner ed alv derivan dalla publicaziun d’avon 20 onns. Igl autur lai era vegnir a plaid diversas protagonistas e protagonists ch’ein stai davontier als impuls da Valendau: Regula Ragettli-Zinsli, Walter Marchion, Bendikt Bühler, Martin Pfister, Gion A.Caminada ed auters. Ed il editur da «Zurück in Valendas» tschenta alla fin dil cudisch sez la damonda: Tgei presenta Donat Caduff, in cudisch da patria, in da fotografias ni forsa in cudisch curaschus? Segir in omagi als impuls da Valendau. Igl autur Donat Caduff Donat Caduff ei carschius si a Sagogn e viva a Turitg. Suenter il seminari da scolast ha el frequentau las scolas d’art da Turitg e Lucerna sco era la scola d’art Rietveld ad Amsterdam e concludiu quella scolaziun igl onn 2008 sco graficher. Denter auter ha el luvrau sco planisader da menaschi tier la Viafier federala e sco redactur tier RTR. Sco artist ed autur han sias ovras da nominar las vischnauncas svizras per romontsch e «Das gelbe des Eis», citads da protocols da radunonzas communalas, anflau dabia renconuscheintscha. Il Grischun ei – tenor atgnas indicaziuns – adina puspei liug da partenza per retschercas denter contemplaziun locala ed in mund en risviulta. Igl onn 2019 ha Donat Caduff retschiert in premi da promoziun dil cantun Grischun. Fiasta dil vitg e presentaziun dil cudisch A caschun dalla fiasta dil vitg da Valendau dumengia, ils 15 da settember 2024 presenta Donat Caduff era siu cudisch «Zurück in Valendas. 20 Jahre Valendas Impuls – eine Wiederbegegnung» e quei allas 13.30 ella sala dalla ustria Am Brunnen. Valendau envida la populaziun e tuttas persunas interessadas da festivar il svilup dils davos 20 onns e da prender investa da divers projects realisai en quels dus decennis. Las festivitads entscheivan sonda sera, ils 14 da settember 2024 cun in concert en halla polivalenta e cuntinueschan la dumengia cun fiera e divertiment.

Avon quater onns ei René Epp vegnius eligius alla testa dall’executiva communala da Mustér. Dumengia, ils 22 da settember 2024 recandidescha el per quei uffeci. En si’emprema perioda d’uffeci ei bein enqual project vegnius realisaus, plirs impurtonts han denton fatg naufragi. La FMR ha confruntau René Epp culs craps da scarpetsch e las enconuschientschas recaltgadas en quella perioda d’uffeci. Di d’elecziun ei da da pagaglia. A Mustér ei quei il cass dumengia, ils 22 da settember 2024. Lu elegia il suveran la suprastonza communala, il cussegl da vischnaunca, la cumissiun da gestiun ed il cussegl da scola. Per la suprastonza communala stattan ils tschun d’entochen ussa a disposiziun, denter quels era il president communal René Epp. En in’intervista culla FMR tila el bilanza dils davos quater onns. Buca tut ei iu sco la suprastonza communala havess giu bugen. FMR: El «Detg Denter Nus» – il magazin ufficial dalla vischnaunca – enumereis Vus in tschuppel projects realisai ed activitads dils davos quater onns. Il project dall’avertura dalla Val Segnas e digl Uaul Run ei cun distanza il grond da quels. Sin tgeinin essas Vus il pli loschs? René Epp: Jeu sun loschs che nus havein lantschau tons projects. En special less jeu numnar in project forsa empau pli pign, quel dalla carta gratuita pils ­indigens. Rodund 700 vischinas e vischins da Mustér han nezegiau quella. En cooperaziun cullas Pendicularas Mustér SA havein nus saviu procurar per ina plivalur per nossa glieud. Jeu less denton era numnar l’avertura dalla Val Segnas e digl Uaul Run sco era l’Ovra solara Magriel. Quels projects ein stai cumbinai cun bia lavur e ­discussiuns. Credit per la punt pendenta, Via Cons, Ovra da fotovoltaica Run, concept da cultura e nova structura enteifer l’executiva ein denton buca vegni acceptai dil pievel ni dil cussegl da ­vischnaunca resp. returnai alla ­suprastonza per reponderar. ­­Tgeinin da quels projects snegai fa il p­li mal a Vus? Las decisiuns dil suveran, seigi pievel ni cussegl da vischnaunca, ein d’acceptar. Ch’il cussegl ha refusau il concept da cultura ha fatg mal il pli fetg. En quei concept havevan nus investau bia temps ed el fuss staus ina vera promoziun dalla cultura e sustegn per las uniuns. Nus havessen saviu augmentar las activitads ed era mirar da coordinar quei che cuora e passa en vischnaunca. La discussiun sco tala cul cussegl da vischnaunca ei stada buna, mo ei havess dau autras vias che da refusar da principi il concept, per exempel midar ni cumpletar quel. Il concept ei denton avon maun e nus vegnin a mirar co agir autruisa. Ord ils differents projects ch’ein vegni refusai all’urna havein nus empriu ch’igl ei impurtont d’informar bein la populaziun avon las votaziuns e da dar la caschun da s’exprimer denter auter cun seras d’informaziun e discussiun. Igl atun 2023 ha la cumissiun da baghegiar tratg pil tempel en sia funcziun. Denter la cumissiun da baghegiar e la suprastonza communala era ei vegniu scaffiu in ulteriur gremi che ha dau da discussiunar. Tgei ha la suprastonza communala empriu ord quella historia? Eis ei previu d’instradar midadas per dar dapli cumpetenzas alla cumissiun da baghegiar? Nus havein empriu ch’igl ei necessari da disponer da structuras fetg semplas ed efficientas cun minimar il diember da sedutas senza scaffir ulteriurs gremis. Per quei motiv havein nus instradau il process dalla transformaziun dallas structuras internas. La finamira ei da simplificar tut quei ch’ei pusseivel e da promover l’efficienza. Entras la restructuraziun duess la cumissiun da baghegiar survegnir la cumpetenza da decider. Da niev vegn quella cumpetenza pia delegada naven dalla direcziun communala tier la cumissiun da baghegiar. Quella cumpetenza mass en vigur cul niev reglament dall’organisaziun communala. In’emprema decisiun pertuccont quella transformaziun havess da curdar venderdis proxim. Lu decida il cussegl da vischnaunca en secunda lecziun davart il sistem departamental per la suprastonza communala. Succedidas ni sin rucca ein in tschuppel midadas persunalas enteifer l’administraziun communala e menaschis dalla vischnaunca. Tgi ha bandunau la vischnaunca, tgi va en pensiun. Co vul la suprastonza communala garantir ina buna successiun dil menaschi suenter che glieud cun gronda savida ei naven? En emprema lingia lessen nus dar la confidonza alla generaziun nova che vegn en funcziun ussa e dar temps ad ella da seluvrar en. Quei pertucca la successiun dil cau dall’infrastructura e baghegiar Ervin Maissen sco dil cau dalla serenera Aluis Cabernard che van en pensiun. Suenter liung temps banduna il canzlist communal Andri Hendry l’administraziun communala. Si’experientscha savein nus secapescha buca cumpensar mo aschia. Mo nus essan da buna fei ch’ei reusseschi d’ademplir las incumbensas era igl avegnir culla qualitad corrispundenta. Nus savevan che quellas midadas seigien sin rucca, en singuls cass succeda quei empau pli baul. Nus havein denton giu il cletg d’anflar persunas indigenas ch’enconuschan fetg bein la vischnaunca e nossa cultura da luvrar. La cumissiun da gestiun duei puspei daventar ina cumissiun parlamentara. Quei pretenda ina moziun inoltrada alla suprastonza communala dil cussegl da vischnaunca il zercladur vargau. Da tgei meini ei la suprastonza communala? La suprastonza communala presenta la risposta silla moziun ella seduta dil cussegl da vischnaunca da quest venderdis. La suprastonza communala ei dil meini da nezegiar las pretensiuns dalla moziun per instradar ina revisiun parziala dalla constituziun communala. Nus essan dil meini ch’ei seigi cunvegnent d’examinar ulteriuras adattaziuns ni midadas da quella. Jeu patratgel per exempel vid cumpetenzas generalas ni cumpetenzas finanzialas. Mo lu era pertuccont cumissiuns e l’organisaziun strategica en general. Sch’ins plaida en quei connex dalla cumissiun da gestiun, plaidan ins era dil cussegl da vischnaunca e d’ulteriurs gremis politics. Ina brava buccada lavur ei la revisiun dalla planisaziun locala, surtut la reducziun dalla zona da baghegiar. Quella tucca bein enqual possessur da terren da baghegiar. Co reaghescha la suprastonza communala silla gronda critica? Nus reaghein cun dar la pusseivladad a nos vischins e possessurs da terren da vegnir tier nus per ina discussiun persunala. Quei ei stau il cass en cooperaziun cun nossa planisadra. Nus havein discussiunau da rudien davart differents giavischs e problems. Cheutras havein nus saviu prender empau temas e mussar per exempel tgei ch’ei munta insumma da mobilisar ina parcella. Quei vul dir ch’il possessur da terren ha tuttina aunc in temps peda da mirar tgei far culla parcella avon che la vischnaunca decida tgei che succeda cun quella. Nus essan pertscharts che bein enqualin ei pertuccaus dall’ex­zonaziun e che quei ei cumbinau cun malemperneivladads. Mo nus savein buca scaffir pregiudezis pils ins. La mobilisaziun ei en quei senn era ina schanza per la vischnaunca da procurar ch’ei detti moviment e projects per ina parcella ni l’autra. En La Quotidiana da mardis, ils 10 da settember 2024 ei stau publicau ina brev da lecturs pertuccont il manteniment dalla punt pendenta da S.Gada a Mumpé Medel. Igl autur da quella, Ignazi Furger, fa allusiun dalla votaziun communala dil zercladur 2023. Lu ha il suveran refusau in engaschament finanzial dalla vischnaunca vid quei project. Tenor quella brev da lecturs vul la suprastonza communala ussa tuttina surprender il manteniment dalla punt. En cass che quei ei aschia: Cunterfa quei buc alla veglia dalla maioritad dil pievel? Na. La suprastonza communala ha decidiu che la punt pendenta daventi possess dalla vischnaunca suenter ch’ella ei finida, medemamein che la vischaunca surprendi il manteniment futur da quella. Il possess ei staus ligiaus cul manteniment annual. Quella decisiun ei en cumpetenza finanziala dalla suprastonza communala ed ha da far nuot culla decisiun all’urna davart il credit unic all’investiziun per la realisaziun dalla punt. Quei havein nus schizun schau sclarir giuridicamein, era sin fundament dalla votaziun davart la punt pendenta. Tut ei pia succediu correct. Ils cuosts da manteniment annuals importan denter 5000 e 10 000 francs. Plinavon vegn la vischnaunca a saver cuvierer in bien ton dils cuosts dil manteniment cun contribuziuns voluntarias dils visitaders. El cass d’auters loghens han quels cuosts schizun saviu vegnir cuvretgs cumpleinamein cun quellas contribuziuns. Tgeininas ein las finamiras concretas dil president communala per la proxima perioda d’uffeci? En emprema lingia ei quei da terminar la planisaziun locala. Lu da sligiar la situaziun da sanadad en vischnaunca e regiun pertuccont il survetsch medicinal sco d’urgenza. Ina dallas grondas finamiras ei ch’il hotel Acla da Fontauna possi vegnir erigius ed aviarts. Las lavurs da baghegiar duessen entscheiver aunc uonn. In’ulteriura finamira ei igl entir areal da mistregn a Pignola. Nus lessan dar la pusseivladad a fatschentas indigenas da s’installar leu. In ulteriur grond project ei la sanaziun ed engrondaziun dalla serenera a Raveras, mo lu era empremas mesiras per far pli attractivs il vitg. Nus essan aunc adina en contact culs possessurs dalla parcella Hess amiez il vitg. Dar peisa lein nus denton era a meglieras pusseivladads dil traffic public local sco era la promoziun dil commerci indigen. Persuenter havein nus in sboz per ina basa legala che lubess alla vischnaunca da promover il commerci. A liunga vesta patratgel jeu vid ina secunda etappa dil Center Fontauna, en special la sanaziun dalla halla plurivalenta. La sanaziun totala dalla casa da scola duess succeder en vesta als basegns futurs dil scolaresser ella Cadi. René Epp recandidescha per in’ulteriura perioda d’uffeci da quater onns sco president communal da Mustér. Buca tut ei iu tenor giavisch René Epp candidescha per ina secunda perioda d’uffeci sco president communal da Mustér. Sut si’egida ein plirs projects vegni instradai ils emprems quater onns. Mo buca tuts han giu il success giavischau dalla suprastonza communala. Hans Huonder/FMR «Nus havein empriu ch’igl ei necessari da disponer da structuras fetg semplas e ch’igl ei impurtont d’orientar bein la populaziun davart ils projects.» Quei di René Epp che candidescha per la secunda perioda d’uffeci da quater onns sco president communal da Mustér. Las elecziuns communalas ein dumengia, ils 22 da settember 2024. En in’intervista culla FMR lai el sentir che bein enqual decisiun dil suveran ha dau da slignar: «Ch’il cussegl ha refusau il concept da cultura ha fatg mal il pli fetg.» Mo era auters projects sco il credit per la punt pendenta, la sanaziun dalla Via Cons ni l’Ovra da foto­voltaica Run han buca giu il success giavischau. Persuenter han entgins auters passau las tortas dil suveran, per exempel l’avertura dalla Val Segnas/Uaul Run. En discussiun ei il mument la transformaziun dallas structuras internas. Ella proxima perioda d’uffeci dat ei denton era in tschuppel midadas persunalas enteifer l’administraziun communala. La fin finala s’exprima René Epp era davart la damonda, daco che la vischnaunca surpren la punt pendenta ed il manteniment da quella.

Quest onn sa l’associaziun Alzheimer Grischun festivar il giubileum da 25 onns. Quei impurtont tierm da sia historia festivescha ella denter auter cun in concert cun La Compagnia Rossini a Mustér. Igl arranschament ha liug gievgia, ils 12 da settember 2024 allas 18.30 en halla Cons. Suenter il beinvegni dil president d’Alzheimer Grischun, Raimund Klesse da Fanas, suonda il concert da La Compagnia Rossini. Denteren surdat l’associaziun il premi da focus. Quei premi surdat Alzheimer Grischun sco engraziament per engaschaments extraordinaris. Sco Alzheimer Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn il consort d’ina dunna pertuccada dalla malsogna undraus cul premi. Per conclusiun digl arranschament vegn purschiu in apero. (cdm/fmr)

La gruppa BVZ culla Viafier Matterhorn Gottard ha giu in bien emprem miez onn 2024. Sco l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, semovan las cefras sul nivel dalla medema perioda digl onn passau. Il recav total dalla gruppa BVZ culla Viafier Matterhorn Gottard ei carschius igl emprem miez onn 2024 per 7,4% sin 103,7 milliuns francs. Il gudogn che resulta suenter las expensas importa 9,5 milliuns francs. Quei ei 24,6% dameins ch’igl emprem miez onn 2023. Sco quei che l’interpresa communichescha, sebasa quella reducziun dil gudogn spirontamein sin prestaziuns subvenziunadas en favur dil survetsch public. Hosps da China e Japan ein anavos Sil sectur dalla mobilitad ei il recav avon prestaziuns dil maun public carschius per 10% sin 39,6 milliuns francs. A quei success han tuts segments attribuiu. El traffic da persunas regiunal ha la Viafier Matterhorn Gottard profitau surtut dil grond interess per la destinaziun da Zermatt. La malaura dil zercladur ha buca giu in grond effect sillas entradas, damai che l’interrupziun dil traffic cun tren a Zermatt ei vegnida cumpensada cun bus. Tut en tut ha la Viafier Matterhorn Gottard registrau 4,28 milliuns hosps en ses trens igl emprem miez onn. Cul retuorn dils hosps dalla China e dil Japan ei il recav ord ils pass da Swiss Travel carschius en quei temps per 1,3 milliuns sin 10,3 milliuns francs. La Viafier Matterhorn Gottard circulescha sil tschancun da Mustér e Göschenen entochen Zermatt. (cdm/fmr) La gruppa BVZ culla Viafier Matterhorn Gottard profitescha fetg dalla destinaziun turistica da Zermatt.

La Cuort Ligia Grischa a Trun ei da muntada historica e culturala. Motiv avunda per la Societad da historia d’art en Svizra da dedicar in guid d’art ad ella. Questa sonda vegn el presentaus ella casa imposanta all’entrada el vitg da Trun. «La Cuort Ligia Grischa a Trun ei in dils pli bials ed impressiunonts baghetgs historics en Surselva. La casa patriziana marcanta segna il maletg dil vitg dapi tschentaners.» Quei scriva la Societad da historia d’art en Svizra en ina cuorta descripziun da siu pli novissim guid, quel davart la Cuort Ligia Grischa. Quel vegn presentaus sonda, ils 14 da settember 2024 allas 16.15 ella cuort a Trun. Alla vernissascha dil guid plaidan la presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon ed il redactur responsabel pils guids da historia dalla Svizra, Markus Andrea Schneider. Ils auturs dil guid che cumpara per romontsch, tudestg e talian, Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins, presentan allura la historia dalla casa. La vernissascha publica vegn enramada musicalmein d’Astrid Alexandre. Tschun milliuns exemplars La Societad da historia d’art en Svizra ha lantschau igl onn 1935 la retscha «Guids d’art svizzers». Cheutras ha ella iniziau ina dallas pli veglias collecziuns da publicaziuns da casas edituras svizras insumma. Ella media cumpara mintga meins in niev guid d’art. Cun totalmein varga tschun milliuns exemplars eis ella la retscha da publicaziuns ch’ei vegnida vendida il pli savens en Svizra. Igl onn 2016 ei il 1000avel guid d’art cumparius. La Cuort Ligia Grischa che fa ussa parada en quella retscha da guids, ei vegnida construida ils onns 1674 entochen 1679 sin fundaments da baghetgs pli vegls. La construcziun ei succedida sin incarica dalla claustra da Mustér. La casa ha surviu sco center d’administraziun dalla claustra e residenza da stad dils avats. La casa ei era stada il liug da dieta dalla Ligia Grischa. Suenter la fin dil stadi liber dallas Treis Ligias e la fin da bia lavur administrativa dalla claustra il 19avel tschentaner, ei la casa vegnida en possess privat. 1934 eis ella vegnida acquistada dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa e transformada en in museum. Da Decurtins e Nay Ils auturs dil guid d’art davart la Cuort Ligia Grischa ein Sandro Decurtins (43) e Marc Antoni Nay (68). Sandro Decurtins ei oriunds da Trun. Dapi ses studis da historia, geografia ed archiv eis el engaschaus en differentas funcziuns d’archivar e historicher. Marc Antoni Nay, medemamein cun ragischs familiaras a Trun, meina in biro per art e cultura a Cuera. El ha studegiau germanistica e historia d’art. Biars onns eis el staus engaschaus tier la Tgira da monuments dil Grischun. El ei gia autur da plirs guids d’art, denter auter dalla baselgia da Vuorz. Dalla Cuort Ligia Grischa dat ei ussa in guid dalla Societad da ­historia d’art en Svizra.

Dils 26 entochen ils 28 da settember 2024 ei l’Arena Casa d’uaul a Flem ell’enzenna dils Discovery Days. Aventuras, reportaschas e maletgs digl entir mund vegnan presentai sin ina teila gronda. Sco quei che las organisaturas ed ils organisaturs d’Explora Events SA scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, vegnan las presentaziuns distinguidas d’ina giuria tenor differentas categorias. Tut en tut han las visitadras ed ils visitaders la pusseivladad da veser 20 presentaziuns. En quellas relatan viagiaturs, fotografs e perscrutaders da lur aventuras. Ils treis Discovery Days da quest onn empermettan bia varietad. Da veser ein impressiuns dalla ferdaglia ell’Antarctica entochen alla calira ella dschungla; d’in viadi a pei atras l’Europa entochen examinaziuns scientificas egl univers. Mo lu era da pievels che vivan en pasch e l’uiara ell’Ucraina; digl affon ell’uiara entochen il viadi culla motto entuorn il mund duront diesch onns. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns: www.discovery-days.ch.

Saveis Vus seregurdar d’ina biala sera ella natira, il tschiel stgirblaus e la glina leva davos il horizont? Per mei ein quei muments magics. Muments plein splendur ella stgiradetgna, il cor daventa ruasseivels e selegra. Ed inaga ni l’autra para la glina pli gronda, perquei ch’ella ei pli damaneivla dalla tiara. La glina sa ins veser dapertut sil mund. Sche dus inamurai miran il medem mument silla glina, lu san ei sesentir colligiai, era sch’els ein en verdad sin tschella vart dil mund. Sin tschella vart dil mund, numnadamein en China, festivescha il pievel proxim mardis la glina. Duront «la fiasta da miez atun» – per chines zhongqiujie («Dschong-Tschiu-Dschie») – vegn engraziau per la buna raccolta cun numerusas spisas. La tratga la pli speciala ein las «pettas da glina» – pettas pintgas rodundas lev dultschas, lev ensaladas ni picantas ch’ins schenghegia ad amitgs ed en parentella. Magari ein ellas emplenidas cun ina pasta dultscha sin basa da sems da flur da lotos che simbolisescha ina liunga veta plein sabientscha. Enamiez sesanfla il mellen digl iev lev ensallaus che simbolisescha la glina. Omisdus ensemen ein in simbol per yin e yang. In dils pli bials maletgs pertuccont la fiasta da miez atun ei ina dunna grazila cun cavels grads liungs ners vestgida en in vestgiu da seida resch alvs. Ella sgola sc’ina diala el tschiel enviers la glina. Davos quei maletg stat la historia dalla immortala Change («Tschang-ö»). Lezza viveva ditg cun siu mariu Houyi («Chou-ii») en tschiel. El center dil tschiel, el palast imperial da jade, regia igl imperatur. Ses diesch fegls, era numnai diesch sulegls, cumbattan in l’auter fin che l’uiara el tschiel periclitescha l’existenza dalla tiara. Vesend negin’autra sligiaziun supplichescha igl imperatur da jade Houyi dad intervegnir. El duei sittar paliats e mo schurmegiar in dils sulegls. La tiara vegn salvada, mo igl imperatur da jade ei trests e bandischa Houyi cun sia dunna Change dalla veta immortala el tschiel. Els dueien viver sin tiara. In di lai Change encrescher per l’immortalitad e la glina. Houyi enquera ditg ina sligiaziun. Quella anfla el tier la regina celestiala dil vest. Lezza surdat a Houyi ina fiola cun ina poziun d’immortalitad. Damai che quella tonscha mo per ina persuna ed el vul buca viver separaus da sia dunna, zuppa Houyi la fiola cun la poziun. In di denton anfla Change la fiola e beiva la poziun d’immortalitad senza sminar enzatgei. Cuort sissu sgola ella en tschiel e viva dapi lu silla glina. Houyi viva vinavon sin tiara e lai encrescher per sia dunna che viva silla glina. Las famiglias ein ledas, ch’ellas san sereunir per quella fiasta e festivar ensemen la glina e la buna raccolta en fuorma da pettas da glina. Silvia Gartmann ha studegià scienza da religiun, sociologia, sinologia ed informatica. Ella instruescha a la Scola chantunala a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dumengia, ils 15 da settember 2024 undrescha la Surselva Romontscha sis persunalitads ch’ein sefatgas meriteivlas per la cultura romontscha a Trun. Igl act festiv entscheiva alls 16.00 el Curtin d’honur sper la caplutta da s. Onna e cuntinuescha allas 16.45 ella Sala da cultura. Undrai vegnan il scribent Flurin Darms (1918–2009), il cumponist Gion Antoni Derungs (1935–2012), il cumponist Benedetg Dolf (1918–1985), il scribent Vic Hendry (1920–2014), il pictur-artist Matias Spescha (1925-2008) e la pictura-artista Toja Isenring-Maissen (1919–2014). Las undradas ed ils undrai retscheivan in’inscripziun sin ina tabla communabla el Curtin d’honur. Il program dall’’undrientscha cumpeglia plaids da beinvegni dil president communal da Trun Dumeni Tomaschett e dil president dalla Surselva Romontscha Toni Vinzens. Las laudaziuns pils undrai tegnan Martin Cabalzar, Laura Decurtins ed Alexa Giger. Igl arranschament vegn embellius da purtrets filmics e producziuns da cant e musica. (fmr/hh) Dumengia vegn undrau sis persunalitads romontschas el Curti d’honur a Trun.

La regenza ha approbau il project «Reservuar d’aua per stizzar fiug Chischnès» dalla vischnaunca da Sumvitg. Persuenter ha ella garantiu ina contribuziun cantunala da maximalmein 364 000 francs. Il project cumpeglia la construcziun d’in reservuar d’aua per stizzar fiug el territori Chischnès sur Val. Sco la regenza scriva en sia communicaziun als mieds da massa, corrispundan las mesiras previdas al Concept cantunal da prevenziun encunter incendis digl uaul 2030 . El territori dil project dat ei negins loghens per retrer aua, sco per exempel lags ni uals, che garantessen en cass d’in incendi d’uaul da retrer aua da stizzar fiug cun agid da helicopters, d’autos-cistiarna ni da pumpas. Perquei ston ins temer ch’igl Uaul Puzzastg ed ils uauls da protecziun vischins ella Val Sumvitg pon buca pli ademplir sufficientamein lur funcziun da protecziun da habitadis e las vias da traffic situadas sutvart en cass d’incendi d’uaul. Quei project migliura l'infrastructura per cumbatter incendis d’uaul ed aschia da segirar la funcziun dalla protecziun digl uaul. (cdm/fmr) La foto muossa la situaziun el territori da Chischnès nua ch’il reservuar duess vegnir construius.

Questa fin d’jamna stattan treis partidas dil quart-final dil Cup grischun da ballapei sil program. En duas da quellas ein era las equipas da Schluein Glion e Trun/Rabius engaschadas. Cun excepziun dalla 3. ligia dattan pli u meins tuttas autras ligias e gruppas ina runda cumpleina dil campiunadi. Il Cup grischun da ballapei stat empau ell’umbriva dil campiunadi regiunal. Tuttina ha el in’impurtonza pils clubs. Gudignar la trofea pil meglier club da ballapei dil Grischun ei tuttina in punct culminont. Questa fin d’jamna vegnan treis dallas quater partidas dil quart-final dil Cup grischun absolvidas. Ils victurs da quels giugs sequalificheschan pil miez-final. Schluein Glion retscheiva Panaduz e Trun/Rabius ei hosp da Moesano Calcio. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas els davos giugs ein las duas equipas sursilvanas favorisadas en quels giugs. Il cup ha denton sias atgnas leschas. En quels giugs quenta mo la victoria. Il quart-final denter Lumnezia e Valposchiavo Calcio vegn daus ils 17 da november 2024. Lumnezia tier Schluein Glion Lumnezia ha surpriu la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Cun medemamein 12 puncts ord quater giugs suonda Surses sil secund plaz. Lumnezia dat siu giug da questa fin d’jamna ordeifer encunter la secund’equipa da Schluein Glion ch’ei tschunavla ella tabella. Danis-Tavanasa ha negin giug questa fin d’jamna. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ein duas equipas sursilvanas en acziun la fin d’jamna. Trun/Rabius ch’ei il mument sil secund plaz dalla tabella retscheiva a casa Tusaun/Cazas, il sisavel dalla tabella. Tusaun/Cazas ha dau in giug pli pauc che Trun/Rabius, tenor puncts spiars ein las duas equipas pia sil medem nivel. Lumnezia dat siu giug da casa encunter il capogruppa Lusitanos de Samedan. Pils Lumnezians ei quei pia ina pulita sfida. Cup grischun, quart-final Landquart – Cuera 97 ve. 20.15 Moesano Calcio – Trun/Rabius so. 15.00 Schluein Glion – Panaduz so. 19.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Lumnezia so. 16.00 Valposchiavo – Lai Valbella so. 17.00 Bregaglia – Domat so. 17.00 Tusaun/Cazas – Schlarigna mes. 20.00 5. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Tusaun/Cazas ve. 20.15 Schlarigna – Panaduz so. 16.30 Lumnezia – Lusitanos de Samedan so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Walenstadt so. 14.00 Vaz-sut – Surselva so. 15.00 Mels – Orion Cuera so. 16.00 Schwanden – Grischun Central so. 17.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 13.00 Heiden – Rheintal so. 13.00 Steinach – Sargans so. 14.45 Arbon – Montlingen so. 15.00 Grischun Central – Glarnerland Cazas so. 17.00 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Balzers so. 13.00 Panaduz – Triesen so. 14.00 Walenstadt – Flums so. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Mels – Montlingen so. 12.00 Domat – Rorschach-Goldach so. 13.00 Sargans – Grischun Central so. 14.00 Glarnerland – Cuera 97 so. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva so. 11.00 Tavau – Bogn Ragaz so. 14.00 Orion Cuera – Buchs so. 15.00 Vaduz – Landquart so. 15.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 so. 12.00 Grischun Central – Panaduz Tinizong so. 13.00 Landquart – Domat a so. 13.30 Domat b – Vaz-sut du. 16.30 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Wittenbach so. 10.00 Steinach – Au-Berneck so. 10.30 Rorschach-Goldach – Staad so. 11.00 St. Otmar – Montlingen so. 13.00 Grischun Central – Brühl Cazas so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Valposchiavo so. 12.30 Landquart – Schlarigna so. 13.30 Surselva – Bogn Ragaz Trun so. 14.00 Orion Cuera – Vaz-sut so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Grischun Central b so. 10.00 Tavau – Orion Cuera so. 11.00 Valposchiavo – Domat so. 12.00 Grischun Central c – Cuera 97 Cazas so. 13.00 Bregaglia – Panaduz so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Surselva c so. 10.00 Panaduz – Surselva d so. 10.00 Mels – Landquart so. 12.00 Walenstadt – Surselva b so. 14.00 Domat – Grischun Central du. 14.30 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Triesen – Surselva so. 18.15 Mels – Schlarigna so. 18.30 Flums-Walenstadt – Tusaun/Cazas so. 19.00 Werdenberg – Schwanden so. 19.15 Junioras FF-17, gruppa 1 Montlingen-Altstätten – Staad so. 13.30 Surselva – Werdenberg Vella so. 14.00 Ruggell – Widnau so. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Diepoldsau-Schmitter – Ruggell so. 09.30 Tusaun/Cazas – Cuera 97 so. 11.00 Widnau – Domat so. 14.00 Werdenberg – Surselva so. 14.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Plaun/Imboden ve. 20.00 Schluein Glion – Cuera 97 ve. 20.15 Tavau – Vaz-sut ve. 20.15

Las discussiuns pertuccont La Pendenta a Mustér ein s’inflammadas danovamein. Ei dat critica pertuccont il conclus dalla suprastonza communala da suprender il possess e manteniment dalla punt. «La regenza ha communicau ch’ella concedi il credit da 586 000 francs mo culla cundiziun che la vischnaunca surprendi e mantegni la punt», di il president communal René Epp. Ell’ediziun da La Quotidiana da mardis, ils 10 da settember 2024 ei Ignazi Furger s’exprimius en ina brev da lecturs davart igl agir dalla vischnaunca da Mustér en connex cul manteniment e possess dalla punt pendenta. La punt che meina da S. Gada entochen Mumpé Medel ei il mument en construcziun. Ignazi Furger sereferescha silla decisiun all’urna dils 18 da zercladur 2023. 55 % dallas votantas e dils votants han refusau lu il credit da 390 000 francs dalla vischnaunca da Mustér en favur dalla punt pendenta. Ignazi Furger scriva denter auter: «Sco il president communal René Epp ha detg dacuort, duess la vischnaunca ussa tuttina surprender ils cuosts dil manteniment. Quei ei ferm tubac. Il pievel di na ad ina participaziun als cuosts, oravontut als cuosts da manteniment, ed il president communal ni la suprastonza communala dian gie.» Aschia ein las discussiuns davart la participaziun dalla vischnaunca vid il project s’inflammadas danovamein. Per grondas discussiuns haveva gia la damonda da credit da 390 000 francs procurau la primavera 2023. Buc il davos, perquei ch’exponents dall’Uniun punt pendenta havevan giu puntuau ch’ei seigi buca previu da dumandar per daners la vischnaunca. Cundiziun dil cantun Ella votaziun all’urna dils 18 da zercladur 2023 ha il pievel giu da decider davart in credit da 390 000 francs per la realisaziun dil project da La Pendenta. El messadi vegn il manteniment e possess bein era tematisaus, mo el stat buc explicitamein en connex cun quei credit. Sin damonda dalla FMR ha René Epp declarau ils motivs, daco che la vischnaunca vegn en possess ed ei responsabla pil manteniment dalla punt suenter che las lavurs ein a fin en rodund dus meins: «Cun scriver dils 28 da november 2023 ha la regenza communicau alla vischnaunca da Mustér ch’ella concedi il credit da 586 000 francs sulettamein culla cundiziun che la vischnaunca daventi possessura dalla punt. Plinavon ch’ella surprendi il menaschi futur da quella.» El scriver che René Epp presenta alla FMR senumna ei: «La vischnaunca da Mustér ha da surprender la punt suenter che quella ei construida a fin e quei cun tuts dretgs e tuttas obligaziuns. Ella ei responsabla pil manteniment.» Munchentau d’informar Silla damonda, daco che la suprastonza communala hagi mai communicau ufficialmein quella pretensiun respectivamein il conclus dalla suprastonza communala, di René Epp: «Nus havein priu per enconuschientscha quella cundiziun. Il medem mument havein nus era schau sclarir giuridicamein, schebein quei seigi pusseivel suenter la votaziun dils 18 da zercladur 2023 e conform allas cumpetenzas dalla suprastonza communala. Sin fundament da quels resultats ha la suprastonza communala priu la decisiun da surprender e mantener la punt e communicau quei all’Uniun La Pendenta.» En quei connex menziunescha René Epp era: «Sche la vischnaunca havess buca surpriu la punt pendenta ed il manteniment, fuss la contribuziun maximala dil cantun ell’altezia da 586 000 francs curdada.» Cun far surprender la vischnaunca la punt ed il manteniment da quella hagi il cantun vuliu segirtad pigl avegnir. Il cantun ha fatg ulteriuras cundiziuns, denter auter che la punt seigi igl avegnir part dalla reit da sendas e che la signalisaziun corrispundenta vegni installada. Avertura il november Las lavurs vid la punt pendenta che meina da S. Gada entochen sut Mumpé Medel sur il Rein Anteriur ein ella fasa finala. Suenter ch’ils fundaments persuenter ein vegni construi questa primavera e stad, ein las sugas purtadras vegnidas stendidas las davosas jamnas. Ils davos dus meins avon l’avertura ufficiala vegnan las lavurs finalas fatgas. L’avertura ei previda sonda, ils 16 da november 2024. Possess e mantener sco cundiziun «La regenza ha communicau alla vischnaunca da Mustér ch’ella concedi il credit da 586 000 francs per la punt pendenta sulettamein culla cundiziun che la vischnaunca daventi possessura da quella e mantegni ella.» Quei di il president communal René Epp en connex cullas discussiuns dil mument davart la punt pendenta. Hans Huonder/FMR Ei dat danovamein discussiuns pertuccont la punt pendenta a Mustér. L’emprema ga ei quei stau il cass la primavera 2023 en connex culla damonda per in credit da 390 000 francs dalla vischnaunca pil project. All’urna ei quei credit lu vegnius refusaus. Ussa caschuna la damonda, daco che la suprastonza communala hagi decidiu da surprender la punt e mantener quella, puspei discussiuns, denter auter en ina brev da lecturs dil mardis vargau en La Quotidiana. Il president communal René Epp ha argumentau il conclus sin damonda dalla FMR: «Sche la vischnaunca havess buca surpriu la punt pendenta ed il manteniment, fuss la contribuziun maximala dil cantun da 586 000 francs curdada.» Cun auters plaids: Lu fuss il project staus satraus, pertgei la contribuziun dil cantun munta rodund ina tiarza dils cuosts da quel. La brev dalla regenza ha la suprastonza communala retschiert ils 28 da november 2023. Ella havess pia giu dabia temps da communicar publicamein siu conclus. Las lavurs vid la punt pendenta denter S. Gada e Mumpé Medel ein ella fasa finala. L’entschatta november 2024 po La Pendenta vegnir aviarta per siu intent.

Dapi 20 onns meina Simona Hendry sia pratica sco naturopata a Glion. Dapi igl emprendissadi sco droghista avon varga treis decennis ei la medischina naturala sia gronda pissiun. En sia pratica fa ella lavur da sclariment, cusseglia ed accumpogna persunas cun problems da sanadad, mo era persunas che fan lavur da prevenziun. La FMR ha fatg ina viseta ella pratica da Simona Hendry. «Cura ch’jeu haiel aviert mia pratica avon 20 onns vulevel jeu dar a quella in num romontsch», seregorda Simona Hendry. «La naturopata munta per tudestg ‹die Heilpraktikerin›. Pia hai jeu gest priu quei num romontsch per mia pratica.» Simona Hendry raquenta che la pratica da naturopata a Glion seigi in dils siemis da sia veta. «Gia en miu emprem mistregn sco droghista hai jeu astgau cussegliar la clientella en connex cun la sanadad ed il beinstar corporal. Ed ella drogaria haiel jeu era giu la caschun da far mischeidas da products da medischina naturala sco per exempel tés, etgs ni daguots cun jarvas medicinalas.» Sco naturopata hagi ella saviu far quei aunc pli activ e profund, di Simona Hendry. «Jeu haiel era suenter 20 onns in nundetg plascher da mintga success ch’jeu haiel cun ina clienta ni in client.» Ir afuns La naturopata Simona Hendry declara en discuors cun la FMR che la via tier il mistregn da naturopata hagi denter auter da far cun siu «credo professiunal» ch’ei seigi adina da mirar el profund d’in malesser ni ina malsogna e buca mo da cumbatter ils sintoms. «Jeu drovel mintgaton empau peda d’ir afuns e da far in maletg dil problem.» Il tractament entscheivi adina cun in discuors per emprender d’enconuscher il problem ni il giavisch dil client. E gia leu mondi ella savens gia fetg el detagl. «Suenter fetsch jeu la diagnostica ed ina da mias metodas ei l’analisa da saung da Dunkelfeld che porta fetg biaras informaziuns a basa d’in maletg dil saung. Quei maletg saiel jeu engrondir per 1200 gadas sut il microscop ed era mussar el alla clienta ni al client sin miu computer.» In’autra pusseivladad seigi da far miseraziuns dils sals minerals. Lezs resultats drovi ella per constatar la melodia dil malesser che accumpogni la clienta ni il client. Sper quellas metodas da naturopatia fetschel jeu era cussegliaziuns da nutriment e da disintoxaziun sco era metter vantusas, massaschas e cranio.» Problems da sanadad ein carschi «Ord il pugn da vesta dils malessers e dallas mal­sognas actualas ella societad, concludel jeu ch’ils problems da sanadad ein oz auters che per exempel aunc avon 20 onns, cura ch’jeu haiel entschiet», remarca la naturopata Simona Hendry. «Ina part da quella ha forsa da far cun mei perquei ch’jeu haiel era fatg in process da madiraziun e novas scolaziuns supplementaras enteifer ils davos dus decennis.» Simona Hendry ei perschuadida che l’experientscha da 20 onns el mistregn da naturopata gidi ella sil sectur dalla diagnostica ed accumpignament. L’empatia ei indispensabla «Jeu haiel clientas e clients che han da far cun mal il tgau e jeu haiel dunnas ed umens ch’ein amiez ina terapia da cancer», di Simona Hendry. «Tier ­omis­dus clients cun malessers fetg differents stoiel jeu acceptar ch’els dicteschan a mi il tempo d’ina terapia.» Ella ditgi quei perquei ch’ella vulessi accentuar l’impurtonza dall’empatia dalla naturopata. «Jeu stoiel sentir la veglia dil client e reagar sin ses giavischs e sia situaziun. Entochen oz haiel jeu giu cletg e success en quei grau, era che mias clientas e clients han tedlau e suandau miu accumpignament.» Simona Hendry accentuescha denton ch’ella seigi buca ina dunna dalla medischina da scola, mobein che sia medischina naturala vali sco buna cumbinaziun culla medischina da scola. Nuot d’esoterica Naturopatia hagi da far nuot cun esoterica, di Simona Hendry cun vusch fetg decidida, gie bunamein resoluta enviers la FMR. «Jeu sun allergica e vegn vilada sch’enzatgi discuora da terapias esotericas e da hocuspocus.» Ella hagi ina buna basa cun tut sias clientas e clients ed hagi era contacts cun miedis en cass da damondas che seigien da sclarir cun la medischina da scola. Ni ch’ella tarmetti clientas e clients tier il miedi en cass da basegns. La naturopatia seigi oz fetg tschercada da giuvens e vegls, da dunnas ed umens ed era d’affons. «Tier mei vegnan persunas cun problems dalla digestiun entochen a problems da plagas che migliuran buc e mals permanents dil tgierp.» Quels mals seigien s’augmentai fetg dapi il temps da corona, constatescha Simona Hendry. Destin persunal sco motivaziun «Ch’jeu sun vegnida tier la naturopatia ed haiel adina il basegns da saver dapli co il tgierp dil carstgaun funcziunescha, ha era da far cun miu destin famigliar», raquenta Simona Hendry viers la fin dil discuors. «Miu consort ed jeu havessan bugen giu famiglia. Mo quei ha buca duiu esser. Ed aschia haiel jeu entschiet a s’occupar cun la medischina naturala. Jeu haiel per schi da dir encuriu miu affon en in auter liug.» Ussa culs onns seigi la pratica da naturo­pata veramein daventada ina biala ed impurtonta part da sia veta. La naturopata datti dapi 20 onns Avon 20 onns ha la naturopata Simona Hendry realisau in da ses siemis dalla veta. Suenter la scolaziun ha ella aviert a Glion sia pratica da medischina naturala. Enteifer quels dus decennis ha Simona Hendry accumpignau nundumbreivlas clientas e clients. Ella sezza accentuescha che la naturopatia seigi ina cumbinaziun cun la medischina da scola. «Jeu accumpognel dunnas ed umens, giuvnas ed attempai. Tier mei vegn quel che ha mal il dies e quel ch’ei en ina terapia da cancer.» Il success cun ina clienta ni in client munti adina era in success per ella. (fmr/mg) Simona Hendry prepara era mischeidas da daguots cun jarvas medicinalas. La naturopata di ch’ella seigi allergica enviers remarcas che la medischina naturala hagi da far cun esoterica.

En sia seduta il venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca da Mustér sefatschentaus dalla secunda lecziun dalla transformaziun dallas structuras communalas. Plinavon dalla moziun per rinforzar la posiziun dalla cumissiun da gestiun. Il venderdis sera, ils 13 da settember 2024 ei il cussegl da vischnaunca da Mustér seradunaus extra muros a Caischavedra. Ell’ustria ha il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold, informau ils presents davart ils differents projects ch’occuoran actualmein sigl intschess dallas pendicularas. Niev sistem departamental Suenter l’informaziun ei il parlament, sut l’egida da siu president Ignaz Venzin, sefatschentaus dalla revisiun parziala dil regulativ dil persunal communal. Suenter ina discussiun extendida ha il cussegl dau suatientscha cun gronda maioritad alla nov’organisaziun communala. El ha incaricau la suprastonza communala d’elaborar il reglament corrispundent. Aschia vegn il sistem da direcziun remplazzaus entras il sistem departamental naven dall’entschatta digl onn 2025. Entras quella midada vegn era la cumissiun da baghegiar a survegnir il futur sper l’incumbensa da cussegliaziun era la cumpetenza da decider davart las damondas da baghegiar. Cul niev sistem departamental duein las structuras daventar pli modernas ed efficientas. Sco la suprastonza communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, duein las vias da decisiun daventar cheutras pli semplas e speditivas. La birocrazia interna vegn reducida sin in minimum. Revisiun dalla constituziun Plinavon ha il cussegl da vischnaunca acceptau la risposta dalla suprastonza communala silla moziun ch’ei vegnida inoltrada ils 20 da zercladur 2024 per «rinforzar la posiziun dalla cumissiun da gestiun». El ha incaricau la suprastonza communala d’instradar ina revisiun parziala dalla constituziun communala igl onn 2025. La constituziun communala duei vegnir repassada ed adattada al temps dad oz, leu nua ch’igl ei necessari. Per quei intent vegn formau ina cumissiun speciala ch’exista dil moziunari, da treis cusseglieras ni cussegliers, treis convischinas ni convischins sco era dil president communal. (cdm/fmr) Igl avegnir duei la cumissiun da baghegiar da Mustér survegnir la cumpetenza da decider davart las damondas da baghegiar.

Alzheimer Grischun sa festivar quest onn il giubileum da 25 onns. Quei tierm ha l’associaziun commemorau la gievgia vargada a Mustér cun in concert da La Compagnia Rossini. Josef Herrmann da Sursaissa ei vegnius undraus cul premi da focus d’Alzheimer Grischun. Sia dunna ei pertuccada da demenza e drova aschia da tgira intensiva dad el. 12 commembras e commembers ha Alzheimer Grischun dumbrau igl onn 1999 tier sia fundaziun. Per la fin digl onn 2023 eran ei 556 persunas. Cullas enconuschientschas davart las malsognas da demenza il davos quart tschentaner ei er il diember da commembras e commembers interessai carschius. Igl ei semussau ch’ina buna informaziun davart las differentas fuormas da demenza, sco per exempel Alzheimer, ei d’impurtonza. ­Raimund Klesse che ha surpriu il presidi d’Alzheimer Grischun igl onn 2003 dall’anteriura deputada ed inizianta principala dall’associaziun, Rita Schlatter, mira oz sin in’instituziun decentrala bein organisada cul post da fatschenta a Cuera e diesch posts da cussegliaziun ellas regiuns. 25 onns engaschament Alla fiasta da giubileum d’Alzheimer Grischun la gievgia sera ella halla Cons a Mustér ha Raimund Klesse dau in sguard sin 25 onns da lavur intensiva: «Nus havein sentiu spert il basegns dils pertuccai per dapli informaziuns davart demenza. Mo parallelmein essan nus era stai pertscharts ch’era ils parents ed amitgs dils pertuccai vulan saver dapli per exempel davat Alzheimer.» Successivamein ei l’associaziun sesviluppada cun nova purschida, era a basa dallas enconuschientschas carschentas davart la demenza. Raimund Klesse seregorda dils emprems arranschaments d’informaziun ellas regiuns. «Magari vegnevan tschun persunas. Mo lu, in di, essan nus vegni a Mustér e leu eran 150 persunas serimnadas per tedlar tgei che nus havevan da dir», seregorda il president che habitescha a Fanas. Ed el constatescha: «Dalla Surselva anora ei iu bia iniziativa, per buca dir il stausch principal per la fundaziun da noss’associaziun.» Digna sera da giubileum Il giubileum da 25 onns ha Alzheimer Grischun festivau a Mustér cun in concert tut special. La Compagnia Rossini ei vegnida envidada sin tribuna en halla Cons per delectar ils rodund 140 presents. Sut la direcziun ­d’Armin Caduff ha la formaziun fatg tutta honur a sias habilitads musicalas e presentau in tschuppel canzuns, denter auter era per romontsch. Quella sera ha Alzheimer Grischun denton era surdau siu premi da focus. L’emprema ga ei quel vegnius surdaus igl onn 2006. Uonn ha Josef Herrmann da S. Martin a Sursaissa retschiert quel en substituziun per tut quellas e quels che s’engaschan di per di a casa ella tgira da persunas dementas, en quei cass sia consorta (mira box). Cunvegnientscha da prestaziun Dapi igl onn 2010 dispona Alzheimer Grischun d’ina cunvegnientscha da prestaziun cul cantun Grischun. Grazia a quella e las finanzas che stattan a disposiziun en quei connex, ha l’associaziun saviu augmentar essenzialmein sia purschida. Spels diesch posts da cussegliaziun regiunals ei la purschida cun cuors ed activitads vegnida extendida. D’ina vart ei l’offerta concepida pils pertuccai da demenza, da l’autra vart per las persunas ch’accumpognan els, seigi ella tgira ni cun visetas. «Quitau dils vegls ei in exempel per la giuventetgna», puntuescha Raimund Klesse. La gievgia sera a Mustér ei buca mo stada dedicada al giubileum da 25 onns d’Alzheimer Grischun, mobei era gest al di internaziunal d’Alzeimer. Quel ei mintgamai ils 21 da settember (mira box). Communicaziun e demenza Sigl entir mund ein rodund 55 milliuns carstgauns pertuccai d’ina malsogna da demenza, biars d’Alzheimer. L’Organisaziun da sanadad mundiala (WHO) quenta cun rodund 139 milliuns pertuccai igl onn 2050. Il di internaziunal d’Alzheimer che vegn commemoraus dapi 1994 mintgamai ils 21 settember, ei dedicaus uonn alla communicaziun. Sco Alzheimer Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, piteschan las habilitads da tschintschar dils pertuccai. Per quei motiv ston persunas che tgiran els, amitgs a visitaders saver co communicar. Pusseivel ei quei en emprema lingia cul lungatg dil tgierp. «Communicaziun ei era pusseivla senza plaids, per exempel cun mimica, gestica ni signals nunverbals», scriva l’associaziun. Carstgauns pertuccai da demenza piardan successivamein lur habilitads verbalas, san denton s’exprimer vinavon cun lur lungatg dil tgierp. Els percorschan vinavon emoziuns ed atmosfera. (fmr/hh) «Bia da quei che negin vesa» Cun occasiun da siu giubileum da 25 onns la gievgia vargada a Mustér ha Alzheimer Grischun surdau siu premi da focus a Josef Herrmann. El viva cun sia dunna e ses treis fegls carschi a S. Martin/Sursaissa. Igl onn 2021 ein empremas midadas dil cumportament tier sia dunna Evelyne vegnidas constatadas, aschia che Josef Herrmann ha stuiu entscheiver a sustener ella. Dapi treis onns tgira el ella, dapi dus onns a moda pli intensiva. Sper sia professiun cumpleina tier l’Axpo procura el ina gronda part dil tenercasa. Sco Ernst Sax, il president communal da Sursaissa ha constatau en sia laudatio per Josef Herrmann, entscheiva il mintgadi allas 06.00 culla tgira da sia consorta ed il viadi cun ella el Center Steinhauser a Cuort/Sursaissa. Leu passenta ella il mintgadi avon il reutuorn a casa la sera. In bien sustegn ein era ils treis fegls. «En siu engaschament en favur da sia consorta muossa Josef fetg bia flexibladad ed adattescha siu tempo ad Evelyne. El s’adattescha successivamein alla situaziun. Nus havein grond respect da Josef co el ademplescha ses pensums, accepta quei che sa buca vegnir midau e tscherca soluziuns», di Ernst Sax. Il premi da focus ha Josef Herrmann obteniu en representanza era per autras persunas che s’engaschan en favur da pertuccai da demenza. Josef Herrmann ha detg mudestiamein alla FMR suenter la surdada dil premi: «Jeu survegnel il premi che biars auters havessen era meritau. Il premi ei d’impurtonza surtut per sensibilisar la publicitad per la demenza. Nies engaschament ei bia lavur el zuppau – bia da quei che negin vesa.» (fmr/hh) Il president d’Alzheimer Grischun Raimund Klesse, il retschevider dil premi Josef Herrmann ed il laudatur Ernst Sax (da sen.). La Compagnia Rossini ha embelliu il giubileum da 25 onns d’Alzheimer Grischun la gievgia sera en halla Cons a Mustér.

La tuor da lenn a Caschlatsch sut Mumpé Medel ei inaugurada. Suenter in process da planisaziun e lavur da construcziun da plirs meins eis ella vegnida surdada alla publicitad la sonda suentermiezdi. Ella consista da rodund 2000 tocs lenn e duei restar a Caschlatsch per rodund tschun onns. Il construct ei ina cooperaziun da carstgaun, computer e maschina. Caschlatsch ei in biet sut Mumpé ­Medel, respectiv sur la via cantunala dil Lucmagn a Mustér all’entrada el territori dallas Ruinas. Cheu sesanflava pli baul in casti. Da quel ei denton vanzau pauc auter ch’entgins mirs da fundament. Mo lu era duas clavs veglias ch’ein vegnidas scuvretgas duront las lavurs da scavament pils fundaments dalla tuor da lenn che paradescha leu dapi entginas jamnas. Ella ei in construct realisau dalla professura Gramazio Kohler Research dalla Scola politecnica Turitg. «Ina construcziun en lenn da tala dimensiun ei in novum per la partiziun robotica e digitalisaziun d’architectura dalla scola», di Fabio Gramazio, professer per architectura alla scola politecnica. La sonda suentermiezdi ei il construct vegnius inauguraus en preschientscha dils involvi vid il baghetg e hosps. Ina casualitad Propi declarar co quei project ei naschius, sa Stefan Seydel da Mustér, in dils involvi en quel, buca: «Igl ei stau ina cadeina da casualitads. Dapi biars onns enconuschel jeu Fabio Gramazio dalla Scola politecnica Turitg e tier ina scuntrada ei naschida l’idea en connex cun ina construcziun empau speciala a Caschlatsch.» Ensemen cugl architect indigen Ursin Huonder e sia consorta Ursina, ein ils contacts culla scola vegni intensivai. Per derasar l’idea e rimnar ulteriurs impuls en quei connex ei vegniu arranschau uonn sentupadas per in e scadin mintgamai il venderdis sera el biro d’architectura d’Ursin Huonder a Mustér. «Quei ei stau interessantas scuntradas d’informaziun cun referats e discussiuns. Aschia han biars dil vitg saviu vegnir involvi. Nus essan stai surstai dalla dinamica che quell’idea ha svegliau», di Stefan Seydel. Project nunpusseivel «Igl ei stau in project aschidadir nunpusseivel. Mo quei ei adina ils megliers», constatescha Stefan Seydel. Tier Fabio Gramazio, professer ordinari per architectura alla Scola politecnica Turitg, ein ils fils la fin finala vegni ensemen, vul dir ideas ed impuls dils indigens sco dils architects che studegian alla scola a Turitg. Tec a tec ha l’idea priu conturas. Ensemen culla gruppa da 17 architects digl entir mund ha Fabio Gramazio luvrau vid la visiun, la concepziun e la fin finala vid la construcziun dalla tuor da lenn. «Resumond il process ella retrospectiva pon ins dir: Igl ei stau ina cooperaziun da pliras persunas ensemen culla tecnica, pia ina simbiosa denter carstgaun, computer e maschina. Pils architects che han gia experientscha professiunala, eis ei stau in exercezi fetg datier dalla realitad», di Fabio Gramazio. Digital enstagl cun rispli Enstagl da scaffir plans cun rispli sin pupi han ils architects programmau il project cun CAD, pia cun dessegn susteniu da computers. «Igl ei stau in process algoritmic. La basa ei stada ina geometria cul spazi a disposiziun a Caschlatsch. Igl ei stau in process collaborativ cun nossa glieud, respectiv las persunas involvidas a Mustér», di Fabio Gramazio. Dil schaner entochen igl atun da quest onn ei vegniu luvrau vid il project, seigi la concepziun, la programmaziun sco la fin finala la construcziun che cumpeglia rodund 2000 tocs lenn cun ina grossezia da mintgamai 6 x 6 cm. «Igl avantatg da quei sistem da programmaziun ei ch’il computer realisescha spert la midada ed adattescha ils plans. Midar enzatgei vid plans malegiai havess custau bia lavur, forsa schizun da far ils plans danovamein», di Fabio Gramazio. Ina midada aunc cuort avon la producziun sco tala digl object succedi aschia en in gienà. Cun agid dil computer, respectivamein dil roboter, ei mintga toc lenn numerau vegnius plazzaus el liug nua ch’el s’udeva ella construcziun. «Quei ei il nez dalla cumplexitad ed il diever optimal dalla lenna ch’ei stada a disposiziun. Quei sistem da planisar porscha resch novas libertads», constatescha Fabio Gramazio. La tuor ha in’altezia da rodund otg meters. Igl ei stau ina sfida «Igl interessant vid quei project ei co el ei sedaus. Igl ei stau in’energia da persunas ch’enconuschevan per part buc ina ­l’autra. Il temps dall’idea alla realisaziun ei en sesez staus fetg cuorts», di Fabio Gramazio. Normalmein seigi ei buca pusseivel da realisar aschia in project en rodund diesch meins. Garantir la finanziaziun, procurar lubientschas, planisar e baghegiar cuozi bia pli ditg: «Damai ch’il liug ei specials, sco era la funcziun dalla tuor ed il contuorn, eis ei stau pusseivel da far tut a cuort termin.» Tuttina hagien ils architects giu da risguardar in tschuppel pretensiuns, sco per exempel la concepziun d’elements aschia ch’els han saviu vegnir transportai cun camiuns a Mustér e silsuenter sgulai cun helicopter a Caschlatsch. Dil resultat ei Fabio ­Gramazio satisfatgs: «Jeu sun extrem cuntents cul resultat final. Igl ei ina sempla construcziun e tuttina exotica.» Resta leu per tschun onns La tuor da lenn resta a Caschlatsch per rodund tschun onns. En quei temps vegn la scola politecnica a tener en egl ella. «Jeu sun spanegiaus co il lenn dalla construcziun lavura e co ella vegn visitada», di Fabio Gramazio. La tuor ei en possess dalla vischnaunca da Mustér, la fin finala sesanfla ella era sin sia parcella. Collaboraturs dalla vischnaunca vegnan a controllar la construcziun da lenn per aschia garantir er in eventual manteniment. Il project ei vegnius realisaus cun sustegn da pliras persunas ed interpresas en collaboraziun culla Scola politecnica Turitg. Tenor Fabio Gramazio ha «Caschlatsch en lenn» custau nuot, mo ei ussa tonaton in’attracziun: «Sch’ins havess dau aschia ina construcziun per incarica, havess ins spert stuiu quintar cun cuosts d’entgins tschiens mellis francs.» Caschlatsch reviva A Caschlatsch sut Mumpé Medel nua ch’in casti sesanflava pli baul, stat uss ina tuor da lenn. La sonda eis ella vegnida inaugurada. Sut l’egida da Fabio Gramazio, professer per architectura alla Scola politecnica Turitg, han 17 architects digl entir mund luvrau vid quei project. Igl ei stau aschidadir ina cooperaziun da carstgaun cun computer e maschina. La tuor secumpona da rodund 2000 lenns. Ella ei da veser ils proxims tschun onns a Caschlatsch. (fmr/hh) A Caschlatsch sut Mumpé Medel nua ch’in casti sesanflava pli baul, stat uss ina tuor da lenn. Fabio Gramazio ei fetg cuntents culla tuor da lenn a ¬Caschlatsch a Mustér, sviluppada e realisada sut si’egida alla Scola politecnica Turitg.

Il 1133avel guid d’art e historia dalla Svizra, edius dalla Societad da historia d’art en Svizra, ei dedicaus alla Cuort Ligia Grischa a Trun. La sonda suentermiezdi ei il cudischet cun 90 paginas vegnius presentaus ella casa historica all’entrada el vitg. Marc Antoni Nay, sper Sandro Decurtins in dils dus auturs, cumpareglia la cuort cun ina claustra. Per ina tala seigien tuttas cumponentas avon maun. La Cuort Ligia Grischa a Trun ei da muntada historica e culturala. Motiv avunda per la Societad da historia d’art en Svizra da dedicar in guid d’art ad ella. El porta il tetel «La Cuort Ligia Grischa a Trun» ed ei edius en 3000 exemplars per tudestg, 1000 per romontsch sursilvan e 500 per talian. Igl ei il 1133avel guid publicaus dalla Societad da historia d’art en Svizra. La sonda vargada eis el vegnius presentaus. En siu plaid da beinvegni per la vernissascha dil guid ha la presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon, detg: «Nus havein semiau da quei guid e mai propi ughegiau da crer ch’el daventi realitad.» Il guid niev cun in volumen da 90 paginas – da quei la mesadad cun fotografias surtut digl indigen Lotar Tomaschett – remplazza il guid vegl dalla casa. Lez ha fatg siu survetsch ils davos bunamein 30 onns. Cun Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins eis ei reussiu d’anflar duas persunas cumpetentas sco auturs dil guid, omisdus cun ragischs a Trun. La vernissascha dil guid ella Sala dils causligia dalla Cuort Ligia Grischa ei vegnida embellida cun musica d’Astrid Alexandre. Cun canzuns romontschas popularas ha ella delectau ils rodund 60 presents. Differentas premissas «Dall’idea entochen alla vernissascha dil guid ha ei cuzzau rodund dus onns», di Justina ­Simeon. Suenter la viseta dil redactur responsabel per la retscha da guids dalla Societad da historia d’art en Svizra, Markus Andrea ­Schneider, ella Cuort Ligia Grischa, seigi il project vegnius en rocla. «Nus havein constatau che la casa ademplescha las premissas, respectivamein las cundiziuns che la societad fa, per ch’il guid vegni realisaus», di Justina Simeon. Denter auter ch’ella hagi ina muntada historica, seigi mantenida bein ed hagi in intent. Il guid ha custau rodund 100 000 francs. «La gronda part dils cuosts havein nus saviu cuvierer cun contribuziuns da pliras varts», di Justina Simeon. «Ils guids da cultura dalla Societad da historia d’art en Svizra ein oz cudischets cun in cuntegn bein capeivel per in e scadin. Sapientivamein secumpona la mesadad dil cuntegn da fotografias. Nus vivin en in mund da maletgs», di Markus Andrea Schneider. Il guid per la Cuort Ligia Grischa seigi staus pusseivels mo grazia alla buna lavur d’in team, seigi auturs, fotograf sco era correcturas, correcturs e lectors. Ils auturs seigien vegni susteni d’in tschuppel informantas ed informants, era d’instituziuns. «Jeu sun perschuadius che quei guid vegn a cattar grond interess ed animar bein enqual persuna da serender ella cuort», puntuescha Markus Andrea Schneider. Ina casa da sentupada Ils auturs dil guid, Sandro Decurtins e Marc Antoni Nay, han repassau lur incarica en favur dil guid ed accentuau bein enqual detagl dalla historia e l’architectura dalla casa. «En sesez ei la casa adina stada in liug da sentupada. Oz ei quei il cass sco museum», di Sandro Decurtins. El fa la punt dil giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa da quest onn anavos sil giubileum da 500 onns: «En gliez giubileum ha la Cuort Ligia Grischa giugau praticamein negina rolla. Probabel perquei ch’ella era lu en possess privat.» La casa ha giu biaras funcziuns, ei era stada habitada da treis famiglias duront in temps (mira era box). Oz eis ella er il liug d’exposiziun da biaras ovras dils treis artists trapassai da Trun Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed. Marc Antoni Nay ei ius sils fastitgs architectonics dalla casa: «Igl ei ina casa cun in’emperneivla atmosfera ed in stil da construcziun special. Aschia ein las treis stivas ord lenn plazzadas en locals cun arviul ord crap.» El fa menziun dalla tuor el vest dalla casa che surveva sco tualetta. Ni lu era digl entir cumplex dalla casa: «Ella consista da localitads da habitar, salas mo era d’ina caplutta. Igl ei aschidadir ina pintga claustra.» Ina claustra che hagi era surviu sco casa municipala dalla Ligia Grischa. Marc Antoni Nay menziunescha denton era la pictura, surtut ils maletgs ed uoppens ella Sala dils causligia: «Il 17avel tschentaner ei naschida sisum la Surselva ina tradiziun da malegiar ch’ei semantenida entochen oz.» 90 paginas pleinas d’informaziuns ed illustraziuns La historia e purschida dalla Cuort Ligia Grischa a Trun ei vegnida perpetnisada en in guid da cultura dalla Societad da historia d’art en Svizra. La publicaziun ch’ei vegnida presentada la sonda suentermiezdi ellas localitads historicas dalla casa, ei edida per romontsch sursilvan, tudestg e talian. 90 paginas en format A5 dattan ina grondiusa survesta dalla casa baghegiada denter 1674 e 1679. Ils auturs dil guid Marc Antoni Nay e ­Sandro Decurtins van buca mo sils fastitgs dalla historia dalla casa che ha entschiet culla construcziun il 17avel tschentaner. Sin fundaments existents da baghetgs spazzai ei in dils impressiunonts edifecis historics dil Grischun vegnius construius. In’interessanta introducziun ella historia dalla casa fan ils dus auturs culla historia dalla claustra da Mustér e dalla Ligia Grischa ed il pass da quella alla Republica dallas Treis Ligias. Ella Cuort Ligia Grischa a Trun seradunava il schinumnau «Bun­destag». Quei ei stau il cass cun excepziun da duas ga. La Cuort Ligia Grischa ei sesviluppada dil diever administrativ dalla claustra da Mustér e sco residenza da stad dils avats, al liug da seduta dils causligia e da dertgira, per part denton era per habitar. 1934 eis ella vegnida acquistada dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa e transformada en in museum. En sias bellezia localitads – denter quellas la Sala dils causligia – sepresenta la historia dalla regiun, exposiziuns permanentas ed ambulontas da cultura ed art. Mo ella ei er in liug per aperos. Persuenter seporschan las localitads spaziuas, mo lu era il curtgin dalla casa formaus da niev avon paucs onns. In guid da cultura per in object prezius La Societad da historia d’art en Svizra ha dedicau siu pli niev guid da cultura alla Cuort Ligia Grischa a Trun. Igl ei il 1133avel ella retscha da ses guids davart objects da muntada historica e culturala. La sonda eis el vegnius presentaus ella cuort a Trun. Auturs da quel ein Sandro Decurtins e Marc Antoni Nay, omisdus oriunds da Trun. En sia presentaziun davart l’architectura dalla casa ha Marc Antoni Nay constatau, che la casa ha tuttas cumponentas per esser ina claustra: Salas, combras da durmir, refectori e caplutta. Per la Fundaziun Cuort Ligia Grischa ei il guid in grond regal. Alla vernissascha ha la presidenta Justina Simeon plidau d’in siemi ch’ei daventaus realitad. La casa ei vegnida baghegiada ils onns 1674 entochen 1679 sin incarica dalla claustra da Mustér. Ella ha surviu a fatgs administrativs e giudizials, ei denton era stada casa da habitar per entochen treis famiglias. 1934 eis ella vegnida els mauns dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa e transformada en in museum. (fmr/hh) La presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon (dretg) ha engraziau als cooperaturs principals dil guid: Markus Andrea Schneider, Lotar Tomaschett, Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins (da sen.). Il guid che porta il tetel «La Cuort Ligia Grischa a Trun» ei in cudischet fetg informativ ed attractiv.

La canzun serepeta en Lumnezia. Ed ella serepeta era questa dumengia tier las elecziuns communalas: la vischnaunca vegn buca d’occupar tut ils sezs necessaris da sia suprastonza. La consequenza: Ins sa gia uss ch’ei vegn a dar quest atun in secund scrutini – denton senza garanzia da lu saver occupar tut ils 9 sezs. La vesta dil Péz Regina giu sin ina gronda part dalla vischnaunca Lumnezia. Ils vischinadis dalla val ein fusiunai dapi igl onn 2013. E dapi lu ha la vischnaunca atgnamein adina giu miserias d’anflar suprastontas e suprastonts. El ei president communal dalla Lumnezia dapi igl onn 2021: Daniel Solèr. «Igl ei fetg ruassaivel ed ei dat pauca tensiun en vesta allas elecziuns communalas da questa dumengia. Negins cumbats electorals e pli paucas candidaturas che sezs.» – Quei di Daniel Solèr, il president communal en uffeci dalla vischnaunca Lumnezia. El recandidescha per ina secunda perioda d’uffeci da quater onns (mira boxa). Ed atgnamein fuss mintga president cuntents cun tonta «ruasseivladad». Mo Daniel Solèr giavischass tuttina in tec dapli veta ellas discussiuns, per forsa dar anim ad in ni l’auter da s’engaschar ella politica. Mo quater candidats Per in’elecziun en suprastonza communala semettan numnadamein mo quater candidats a disposiziun ils 22 da settember 2024: Martin Sgier (en uffeci, vischinadi Vrin), Gian Caduff (en uffeci, Morissen), Erwin Capeder (niev, Lumbrein), Daniel Blumenthal-Lombris (niev, Vella). Quei ein atgnamein quater persunas memia pauc. Tenor constituziun communala stuess la suprastonza secumponer dad otg commembers/bras e d’in/a presi­dent/a – damai da totalmein nov persunas. Che la Lumnezia ha giu ils davos onns plitost miserias d’occupar sia suprastonza, quei ei enconuschent. La vischnaunca ha era gia empruau d’anflar in remiedi, ha denton buca survegniu la benedicziun per quel si da Cuera (mira boxa). E sch’in commember ei malsauns? Er ella constellaziun actuala ha la Lumnezia in post vacant en suprastonza. Aschia ch’ina sutrepresentanza fuss nuot niev. E tuttina renda Daniel Solèr attent ad in ni l’auter mument che savess esser difficils: «Cun tschun commembers savess ei schabegiar ch’in commember stoppi p.ex. prender stgisa tier ina fatschenta che pertucca directamein sia persuna – ni aunc pli banal, sch’in suprastont ei malsauns! – Lu savess il gremi prender negina decisiun, el perdess sia cumpetenza da decider.» Igl artechel 53 dalla constituziun communala prescriva numnadamein: «La suprastonza communala sa decider valeivlamein, sche silmeins tschun commembers ein presents.» Perquei eis ei pil president communal clar tgei che sto schabegiar suenter las elecziuns da dumengia: «Nus stuein ei vein l’intenziun d’instradar immediat in secund scrutini. E nus sperein ch’ei detti persunas en Lumnezia che semettan a disposiziun.» E tgei capeta, sch’ei reussess era lu buca d’occupar ils ulteriurs sezs? – Daniel Solèr rispunda claramein: «In tierz ni in quart scrutini vein nus buca previu da far, e quei vul negin en Lumnezia! Cugl Uffeci da vischnauncas vegnin nus proximamein a menar la discussiun ed anflar ina soluziun communabla.» Negin’urgenza d’intervegnir Las instanzas cantunalas enconuschan la situaziun en Lumnezia. E perquei lai Thomas Kollegger, il parsura digl Uffeci da vischnauncas dil Grischun saver sin damonda dalla FMR: «Sco ei ves’or il mument, vegn la vischnaunca ad esser habla da decider e d’agir naven dil schaner 2025, pia ch’ei vegn a dar tschun commembers en suprastonza. Aschia ch’ei dat dalla vart dil cantun negin’urgenza d’intervegnir e da controllar.» E tuttina intimescha Thomas Kollegger la vischnaunca da procurar – sur in secund scrutini – che la suprastonza seigi cumpleta sin l’entschatta dil proxim onn. «Igl ei gie egl agen interess dalla Lumnezia da motivar aunc dapli persunas da candidar», manegia Thomas Kollegger. Sch’ei fuss pusseivel da lubir alla Lumnezia transitoricamein in’excepziun (vul dir da reducir il minimum da commembers presents) per garantir ch’ella resti habla da decider, ha il parsura digl uffeci mo respundiu cun: «Quei stuess vegnir examinau da cass tier cass.» Esser in miez giurist Sper las damondas constituziunalas e da lubientschas, setschenta denton aunc in’autra damonda: Pertgei eis ei buca pusseivel d’anflar nov Lumnezianas e Lumnezians che fussen promts da s’engaschar en suprastonza? Regia in desinteress per la politica communala? – Tenor il president communal Daniel Solèr ei quei insumma buc il cass. El sedeclara quei fenomen cun autras raschuns: «Per l’ina vesa la glieud conta lavur ch’in tal uffeci communal dat, e la glieud auda cheu e leu era la critica che vegn exprimida. Quellas criticas e las ­discussiuns san magari esser diras. Ed igl ei forsa buca dau a mintgin da saver ir entuorn cun quella critica.» E lu vesa el aunc auters motivs che la glieud desista da surprender in uffeci communal: La situaziun da famiglia e lavur che lubeschi buc in engaschi supplementar, in engaschi professiunal cun pli pauca flexibladad ni era la lavur ch’ei carschida per suprastonts en vischnauncas fusiunadas. Perquei di il president communal: «Las vischnauncas ein pli grondas e las pretensiuns e prescripziuns enviers las communitads creschan ad in crescher. Mintgaton stuess ins bunamein esser in miez giurist.» Mo Daniel Solèr ei buca giurist, mobein specialist en damondas da reit e d’energia. El ei pia expert en damondas da «tensiun», schegie ch’ina brev da lecturs da quest’jamna en La Quotidiana ha manegiau: «La tensiun per las elecziuns communalas ei uonn plitost mediocra.» Forsa che duas ni treis sbrenzlas dapli fagessen bein. La Lumnezia vul – il cantun buc La cefra dètg aulta da 9 commembras e commembers per la suprastonza dalla vischnaunca Lumnezia selai declarar culla fusiun d’avon varga diesch onns. L’emprema constituziun dalla ­vischnaunca fusiunada dil 2013 haveva numnadamein francau (en art. 50) che la suprastonza «secumpona dil president communal e dad otg ulteriurs commembers». L’idea da quella cefra era stada che mintgin dils otg vischinadis lumnezians seigi representaus cun silmeins ina persuna en suprastonza. Quei era bein stau la teoria oriunda, mo la ­historia dils davos diesch onns en Lumnezia ha mussau ch’igl ei adina stau grev d’occupar tut quels posts. Perquei haveva la vischnaunca gia suenter treis onns vuliu midar quei passus. Perfin cun ina maioritad da 77 % dallas vuschs haveva il suveran lumnezian decidiu ils 28 da fevrer 2016 da reducir il diember da suprastonts/as. Mo il cantun ha silsuenter buc approbau quella revisiun. Igl avrel 2016 ha la regenza grischuna argumentau e communicau che «las relaziuns seigien buca semidadas taluisa (dapi la fusiun, rem.red.), ch’ei fuss pusseivel da deviar oz dallas disposiziuns dil contract da fusiun.» Ina midada constituziunala ei pér pusseivla 15 onns suenter la fusiun, sil pli baul per l’entschatta dil 2028 – ni lu per la nova perioda d’uffeci en Lumnezia, vul dir pér l’entschatta 2029. Sper las elecziuns dalla suprastonza datti questa dumengia en Lumnezia era elecziuns per la cumissiun da quen e gestiun. Leu recandideschan ils commmebers en uffeci e tier las elecziuns per il cussegl da scola dat ei dapli candidaturas che sezs. (fmr/dat) Per ulteriurs quater onns Daniel Solèr (AdC, 46 onns) ei dapi l’entschatta 2021 president communal dalla vischnaunca Lumnezia. Gia ils otg onns avon, vul dir dapi la fusiun dil 2013, eis el staus commember dalla suprastonza. Sco sulet candidat per il presidi, ei la probabladad pia fetg gronda, ch’el vegn a tgamunar era ils proxims quater onns la vischnaunca. Silla damonda dalla FMR, nua ch’el vesi las sfidas per la Lumnezia ils proxims onns, numna el las suandontas tematicas: finalisar la planisaziun locala per dar en consultaziun quella gl’onn proxim, promover il turissem surtut duront ils meins da stad, anflar in bien mix da purschidas attractivas per indigens e hosps, crear spazi d’habitar pagabel ed adattar la constituziun communala – gest en connex cull’elecziun dalla suprastonza. «Tgirar quei che nus vein» Mo Daniel Solèr renda er attent ad ina tematica che vegni savens in tec negligida ellas discussiuns publicas – ina tematica ch’el circumscriva cun «tgirar quei che nus vein». Concretamein ei il president communal dalla Lumnezia dall’idea ch’ei vegni savens emblidau ch’ina vischnaunca hagi era «da tgirar noss’agricultura, noss’infrastructura communala, garantir ina buna purschida da scolaziun e da sanadad, da tgirar e sustener il persunal communal che presta grondiusa lavur e da garantir ina buna situaziun finanziala che dat la pusseivladad da far investiziuns». (fmr/dat) Quater candidats ein quater memia pauc «La tensiun per las elecziuns communalas ei uonn mediocra.» – Quei han treis Lumnezians scret glindesdi en ina brev da lecturs en La Quotidiana. Els han aschia fatg allusiun alla situaziun cun las candidaturas ufficialas per las elecziuns da questa dumengia: Daniel Solèr (46), il president communal en uffeci, recandidescha per in’ulteriura perioda d’uffeci. Sper el candideschan aunc quater auters Lumnezians per la suprastonza. Mo atgnamein ein quei quater candidaturas memia pauc. La suprastonza stuess secumponer da totalmein nov persunas, inclusiv president. La situaziun ei buca nova, gia dapi onns ei la cefra da suprastontas e suprastonts in politicum ella Lumnezia. Mo quella ga eis ei forsa pli delicat. Sche mo in da tschun commembers muncass ni stuess prender stgisa en ina fatschenta, lu fuss il gremi buca habels da decider. (fmr/dat)

Sch’ins ei naschius sco jeu il settember, ha num Hubert sco il patrun da catschaduras e catschadurs e va gnanc a catscha, lu ei quei bein curios. Buc? La finala fuvan miu bab Placi ed era miu aug Pius catschadurs passiunai. E cu jeu sun o Mustér damondan catschadurs ­meinsvart, sch’jeu seigi parents cul Placi e cul Pius ­Giger da Medel? Mes geniturs raquintavan ch’jeu seigi naschius il suentermiezdi dallas 17.00. Miu bab vegnevi cun in camutsch si dies, ferton che la spindrera da Curaglia veva gidau la mumma si Matergia a parturir il buob. La vischina hagi aunc detg al catschadur ch’el dueigi schar schular, el seigi grad vegnius bab. Mia mumma raquintava pli tard ch’ella hagi viu il film Schloss Hubertus cuort avon maridar. Quei film, respectiv il tetel, hagi era intimau ella da numnar il premnaschiu leusuenter. E co stat ei cun sogn Hubert? Per dir la verdad: Jeu sai pauc dad el. Mo ch’el era uestg e tenor la legenda ei ina tscharva cun in crucifix amiez la corna cumparida ad el duront catscha. In cuort sguard en l’enciclopedia Wikipedia: Sogn Hubert ei naschius 655 a Toulouse e morts 727. El fuva cont, e suenter che sia dunna ei morta, eis el vivius sco eremit. Pli tard – cura ch’el ha viu la tscharva cul crucifix – eis el seconvertius e la finala daventaus uestg da Lüttich (Belgia). Interessant ei buca mo ch’el ei il patrun da catschaduras e catschadurs, mobein per biars igl emprem adversari dalla catscha, perquei ch’el ei buc ius pli a catscha suenter l’appariziun dalla tscharva cul crucifix. En scadin cass ein plirs da mes antenats, surtut davart dils Gigers, stai catschadurs. In dils pli enconuschents ei stau miu basat, il Giachen Antoni Giger. El era fravi, e perquei ha il liug sper la via cantunala avon Platta survegniu il num Fravia. Il Giachen Antoni ei morts respectiv sedisgraziaus 1920 duront catscha sils Garviols damaneivel dall’alp Muschaneras. Jeu sai buca co quei ei schabegiau. Jeu sminel ch’el hagi vuliu sturnir ina muntaniala, ed in siet ei ius ed ha tuccau el. Ni era el ruschnaus en venter, e lu eis ei schabegiau? Ni era el forsa ruclaus? Mo anavos alla damonda, pertgei ch’jeu sun buca suandaus ils fastitgs da mes antenats. Ina raschun savess esser ch’il bab scheva adina a mi ed a miu frar: «Buets, betga mei a catscha in de! Quei è bia memia complicau cun tut quellas leschas e prescripziuns.» Auters schevan: «Schei star quei, ei dat pli biars catschadurs che selvaschinas.» Ni: «Cun tonts catschadurs jasters ella val eis ei buca bien d’ir a catscha.» In’autra raschun savess esser: Jeu sun ius naven cun biebein vegn onns, hai luvrau ella Bassa e sun vegnius anavos pér tard, pér suenter ch’jeu vevel vargau ils 50. Jeu creiel ch’ins stoppi anflar il dretg mument per far zatgei. Sch’ins munchenta quei mument, eis ei vargau. Ins savess matei era dir: Igl ei buca sedau. Restan las damondas: Ha la pissiun muncau? E – hai jeu munchentau zatgei? Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals».

La Surselva Romontscha ha recepiu la dumengia vargada el curtin d’honur a Trun sis persunalitads. Ina tabla da bronz cun ils nums da Toja Isenring-Maissen, Matias Spescha, Flurin Darms, Vic Hendry, Benedetg Dolf e Gion Antoni Derungs embellescha da niev il curtin d’honur a Trun sut igl ischi. «Ina cultura senza historia ha pintgas schanzas da surviver, cunzun sch’ei setracta dad ina minoritad». Cun quels plaids ha il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens, aviert la dumengia vargada il secund davos act dallas festivitads da 600 onns Ligia Grischa. El ha fatg quei a Trun el curtin d’honur nua che las festivitads han entschiet il mars 2024. La Surselva Romontscha ha recepiu sis ulteriuras persunas el curtin che regorda a persunalitads che han contribuiu el decuors da lur veta a moda differenta alla cultura romontscha sur- e sutsilvana. In plaz da scuntrar Sedrizzaus als presents el curtin d’honur ei er il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett. En siu plaid da beinvegni ha el fatg attent alla muntada dil curtin d’honur per mantener la regurdientscha culturala. «Quei liug duess esser in plaz da sentupar dallas scolas romontschas», ha Dumeni Tomaschett accentuau. «Nus vegnin adina empau pli mudests», ha Toni Vinzens getg viers il publicum radunaus el curtin d’honur e menziunau la tabla da bronz che cuntegn da niev ils nums dalla pictura Toja Isenring-Maissen, dil pictur Matias Spescha, dils scribents Vic Hendry e Flurin Darms e dils cumponists Benedetg Dolf e Gion Antoni Derungs. Sis persunas che han da niev retschiert lur plaz el curtin sut igl ischi sper la caplutta da sontg’Onna. Entschiet cul monument Entschiet ha la historia dil curtin d’honur igl onn 1890 cun in monument singul dedicaus al poet Gion Antoni Huonder. Il president dalla Surselva Romontscha ha menziunau cuortamein la historia da quei curtin ch’ei sesviluppaus da tablas singulas alla tabla actuala en bronz. «Nus havein denton era plazzau duas tablas vitas che dattan la pusseivladad allas generaziuns vegnentas da honorar lur persunalitads.» Enramau la fiasta el curtin d’honur han la Societad da musica Trun, dirigida dad Adrian Degonda ed il Chor d’affons da Sumvitg tgamunaus da Flavia Walder cun sustegn da Marina Bearth. La raspada da fiasta ei silsuenter disloccada ella sala da cultura a Trun. Leu ha il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens surdau il plaid a Laura ­Decurtins, Alexa Giger e Martin Cabalzar che han schau repassar la veta dils honorai. Ferton che Martin Cabalzar ha schau repassar la veta e l’ovra dils scribents Vic Hendry e Flurin Darms, ha Alexa Giger purschiu investa ella lavur dalla pictura Toja Isenring-Maissen e Matias Spescha. Laura Decurtins enconuscha ils detagls dalla biografia dils cumponists Gion Antoni Derungs e Benedetg Dolf. Las laudaziuns ein vegnidas enramadas da cuortas sequenzas da films ni el cass da Benedetg Dolf da tuns originals ord igl archiv da RTR. Martin Cabalzar ei era responsabels per l’ediziun «Curtin d’honur 2024» gest cumparida. Ella sala da cultura ha il Chor d’affons da Sumvitg delectau ina ulteriura ga il publicum. Giusep Bundi e Judit Scherrer, accumpignai al clavazin da Gieri Maissen, han intonau tuns e plaids dallas persunas honoradas. Il davos act dallas festivitads Trun sut igl ischi 2024 succeda ils 3 da november 2024 a Trun. Curtin d’honur 2024 A caschun dalla recepziun da sis persunalitads el curtin d’honur a Trun dalla dumengia vargada ha la Surselva Romontscha ediu in cudischet cul tetel «Curtin d’honur 2024». Igl autur Martin Cabalzar lai en quella publicaziun buca mo repassar la historia digl curtin nua ch’il renomau ischi da Trun sesanfla. Igl autur presenta en 37 cuortas biografias la veta ed ovra dallas 37 persunalitads che han entochen ussa anflau in plaz el curtin. Sco quei ch’il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens scriva en siu plaid sin via eis ei buca gl’intent da glorificar ed idealisar il vargau. «Mobein da regurdar allas fadigias e lavurs da Romontschas e Romontschs a favur da lur lungatg e lur cultura.» Per igl autur Martin Cabalzar eis ei salideivel da far da temps en temps in paus da reflecziun. «Per drizzar da niev il compass per igl avegnir.» (fmr/ac)

Treis cavazzins ord la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal: Ella quarta ligia dils umens ha il CB Lumnezia gudignau il derbi sursilvan encunter Schluein Glion e consolidescha aschia sia posiziun alla testa dalla tabella. La seria da victorias da l’equipa da dunnas dalla Surselva cuntinuescha. El Cup grischun gudogna Trun/Rabius siu giug a moda dramatica els penaltis. Ils umens dalla 3. ligia han questa fin d’jamna giu ina pausa dil campiunadi regular. Persuenter han las equipas da Schluein Glion e Trun/Rabius giu success el quart-final dil Cup grischun. Senza dubi ei la partida da Trun/Rabius encunter Moesano Calcio stada dramatica. Pér els penaltis hai dau ina decisiun en favur dall’equipa dalla Cadi che ha stuiu giugar ordeifer a Roveredo. Schluein Glion ha gudignau siu giug a casa encunter Panaduz, e quei cun 3:2. Lumnezia gudogna il derbi L’equipa da Lumnezia ha gudignau il derbi encunter Schluein Glion ella quarta ligia. Gia ella 14avla minuta ein ils Lumnezians i ordavon grazia ad in auto-gol da Schluein Glion. Cul 2:0 cuort avon pausa ha igl attaccader Paul Alig pli u meins gia fatg clar la caussa. Ils da Schluein Glion han bein aunc saviu far in gol suenter pausa, mo quei ha buc pli tunschiu. Ton pli che Manuel Pelican ha ella 71avla minuta fatg il 3:1, quei ch’ei lura era stau il resultat final. Lumnezia resta daferton alla testa dalla tabella dalla gruppa 1. Las dunnas dall’equipa sursilvana astgan selegrar dad in’ulteriura victoria encunter Triesen. Cun il maximum da 15 puncts ordda tschun giugs ein ellas claramein ordavon al secund Flums-Walenstadt. La bilanza da gols selai era veser: 23 gols han ellas sittau e mo survegniu dus. L’equipa da dunnas dalla Surselva ha gudignau tut sias partidas tochen dacheu. Davos da sen.: Luzia Tschuor, Danja Cavigelli, Sina Demont, Romina Cavegn, Silja Montalta. amiez da sen: Corsin Cavegn (trenader), Flurina Carigiet, Valentina Albin, Mara Blumenthal, Anna Lena Dolf, Lina Rieder, Laura D’Atria, Lorena Spescha, Bea Caduff (trenadra), Reto Caduff (trenader). davon da sen.: Ladina Carigiet, Jana Caduff, Chiara Lorena Cavegn, Vera Krämer, Martina Beeli, Laura Casanova, Jasmin Bearth, Selina Tomaschett. Silla foto mauncan: Lya Berni, Andrina Cathomen, Ronja Muoth, Lucia Seiler, Xenia Dietrich (fisio) ed Edwin Cathomas (trenader golis)​. Foto MAD Cup grischun, quart-final Landquart – Cuera 97 refretgMoesano Calcio – Trun/Rabius 6:7s.p.Schluein Glion – Panaduz 3:2 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Lumnezia 1:3 Valposchiavo – Lai Valbella 3:4 Bregaglia – Domat 2:2 1. Lumnezia 5/15; 2. Lai Valbella 5/13; 3. Surses 4/12; 4. Schlarigna 4/5; 5. Schluein Glion 4/4; 6. Tusaun/Cazas 4/4; 7. Danis-Tavanasa 4/4; 8. Bregaglia 4/3; 9. Domat 5/1; 10. Valposchiavo 5/0. 5. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Tusaun/Cazas, mardis, 19.00, Trun Pustget Schlarigna – Panaduz 1:0 Lumnezia – Lusitanos de Samedan 3:4 1. Lusitanos de Samedan 4/10; 2. Schlarigna 4/9; 3. Trun/Rabius 4/7; 4. Rueun 3/6; 5. Panaduz 5/5; 6. Tusaun/Cazas 3/4; 7. Laax 4/4; 8. Danis-Tavanasa 4/3; 9. Lumnezia 5/3. Juniors A1, gruppa 1 Lusitanos de Sam. – Walenstadt 2:1 Vaz-sut – Surselva refretg Mels – Orion Cuera 7:1 Schwanden – Grischun Central 4:7 Juniors B promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 refretg Steinach – Sargans 0:3 Arbon – Montlingen 3:2 Grischun Cen.– Glarnerland Cazas 1:4 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Balzers refretg Panaduz – Triesen 4:2 Walenstadt – Flums refretg Juniors C promoziun, gruppa 1 Mels – Montlingen 1:6 Domat – Rorschach-Goldach 1:7 Sargans – Grischun Central 3:2 Glarnerland – Cuera 97 0:4 Juniors C1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva 7:2 Tavau – Bogn Ragaz 2:1 Orion Cuera – Buchs 9:2 Vaduz – Landquart 1:1 Valposchiavo – Schlarigna 5:2 Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 1:4 Grischun Cen.– Panaduz Tiniz. refretg Landquart – Domat refretg Domat b – Vaz-sut 9:1 Juniors D elita, gruppa 1 Widnau – Wittenbach 3:2 Steinach – Au-Berneck 2:0 Rorschach-Goldach – Staad 1:1 St. Otmar – Montlingen 2:3 Grischun Central – Brühl Cazas 0:9 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Valposchiavo 1:7 Landquart – Schlarigna refretg Surselva – Bogn Ragaz Trun 11:1 Orion Cuera – Vaz-sut 2:1 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Grischun Central b refretgTavau – Orion Cuera 11:1 Valposchiavo – Domat 1:3 Grischun Central c – Cuera 97 Cazas 1:7 Bregaglia – Panaduz 1:9 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Surselva c 1:3 Panaduz – Surselva d 4:5 Mels – Landquart 3:1 Walenstadt – Surselva b refretg Domat – Grischun Central 7:3 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Triesen – Surselva 0:4 Mels – Schlarigna 6:1 Flums-Walenstadt – Tusaun/Cazas 1:0 Werdenberg – Schwanden refretg 1. Surselva 5/15; 2. Flums-Walenstadt 5/8; 3. Mels 4/7; 4. Schlarigna 5/7; 5. Werdenberg 3/4; 6. Tusaun-Cazas 4/4; 7. Triesen 4/3; 8. Schwanden 4/0. L’equipa da dunnas dalla Surselva ha gudignau tut sias partidas tochen dacheu. Davos da sen.: Luzia Tschuor, Danja Cavigelli, Sina Demont, Romina Cavegn, Silja Montalta. amiez da sen: Corsin Cavegn (trenader), Flurina Carigiet, Valentina Albin, Mara Blumenthal, Anna Lena Dolf, Lina Rieder, Laura D’Atria, Lorena Spescha, Bea Caduff (trenadra), Reto Caduff (trenader). davon da sen.: Ladina Carigiet, Jana Caduff, Chiara Lorena Cavegn, Vera Krämer, Martina Beeli, Laura Casanova, Jasmin Bearth, Selina Tomaschett. Silla foto mauncan: Lya Berni, Andrina Cathomen, Ronja Muoth, Lucia Seiler, Xenia Dietrich (fisio) ed Edwin Cathomas (trenader golis)​

default default Il president dalla Uniun punt pendenta, Christian Loretz e ses cunsuprastonts miran cun gronda satisfecziun dalla caplutta da Sontga Gada sper Mustér en direcziun da Mumpé Medel. Il project per il qual l’uniun lavura dapi varga tschun onns daventa realitad. Igl interess dalla populaziun per il plazzal da construcziun ei gronds. In plazzal da construcziun empau special san ins contemplar actualmein a Mustér. In che sesanfla buca meins che 100 meter sur il funs dalla val denter Sontga Gada e Mumpé Medel. Christian Loretz viseta regularmein il plazzal dalla punt pendenta. «Per survigilar las lavurs da construcziun.» Denton buca mo per quei intent, sco quei ch’il president dalla Uniun punt pendenta tradescha: «Jeu haiel in enorm plascher da veser co la punt sefuorma.» Christian Loretz tschontscha dad in project dil cor che ha entschiet cun in prestudi avon varga tschun onns. El decuors da quels tschun onns ha ei dau beinenqual trumpada. Per exempel cu il suveran dalla vischnaunca da Mustér ha refusau la damonda da credit a favur dil project. «Las trumpadas han denton era dau anim da buca trer la faultsch el canvau.» Tonpli satisfatga ei la suprastonza dalla Uniun punt pendenta e siu president dad ussa veser ch’il gi s’avischina ch’ins sa passar sur la punt vi. Lavur prosperescha L’Uniun punt pendenta envida la populaziun da prender investa dil plazzal da construcziun mesjamna, ils 18 da settember 2024. Christian Loretz gi che l’uniun vegli parter il plascher cun la populaziun e mussar co la punt retscheiva sias conturas finalas. «Momentan ein ins ordavon al plan da termins», tradescha il president dalla uniun. Actualmein ei il construider vid montar ils elements da passar dalla punt. Aschia che la fiasta d’avertura planisada ils 16 da november 2024 ei insumma buca periclitada. Avon quei termin enquera l’uniun aunc voluntaris per ina lavur cumina vid in mir schetg a Ragischs ella vischinonza dalla punt e quei denter ils 7 ed 11 d’october 2024. Secapescha che Christian Loretz e ses cunsuprastonts selegran da far igl emprem pass silla punt pendenta che vala cun ses 300 meters lunghezia per la pli liunga punt pendenta dil Grischun. Ina emprema investa ella profunditad ha Christian Loretz gia saviu prender. Il fenadur 2024 ha l’uniun Grischun/Slack tratg in fil sur la val per las curaschusas ed ils curaschus saltunzs sin suga. Ed il president dalla Uniun punt pendenta ha da quei fil anora pudiu dar in egliada ella val. Dabia sustegn Satisfatgs ei Christina Loretz dils resuns ch’el retscheiva actualmein dalla populaziun da Mustér e digl interess per il plazzal da construcziun. «La scola ei gia stada sil plaz ed il gimnasi claustral demuossa interess.» Il president dalla punt pendenta gi ch’il pli grond anim da cuntinuar cun il project hagi l’uniun retschiert digl sustegn finanzial. «Entochen ussa han 333 persunas cumprau in meter simbolic dalla punt per ina summa da mintgamai 1000 francs.» Christian Loretz numna era il sustegn da sponsurs sco per exempel la contribuziun 390 000 francs da Marcus Weber dallas pendicularas da Mustér sco da numerusas fatschentas. «Las vischnauncas vischinontas ein medemamein stadas generusas.» Dalla vischnaunca da Mustér ein 90 000 francs vegni e dil cantun Grischun 570 000 francs. Schizun la vischnaunca dalla Val Blegn ha sbursau ina summa a favur dalla punt pendenta. E Christian Loretz ei da buna speronza che la summa restonta da 100 000 francs possi aunc vegnir curclada. L’Uniun punt pendenta envida la populaziun da prender investa dil plazzal da construcziun mesjamna, ils 18 da settember 2024. Liug da sentupada ei la staziun da tren ad Acla da Fontauna allas 16.00.

Dapi igl 1. da settember 2024 ei Mattiu Cathomen (50) en uffeci sco menader dalla partiziun uaul ed alps dil marcau da Cuera. Mattiu Cathomen ei carschius si a Falera ed ha luvrau entochen sia elecziun a Cuera sco selvicultur dalla vischnaunca da Tumein. En siu niev uffeci eis el responsabels per ina surfatscha da 6500 hectaras uaul ed alps. 3726 hectaras uaul e 2845 hectaras alps e pastiras s’audan tier il marcau da Cuera. E quellas vegnan tgiradas dallas e dils 17 collaboraturas e collaboraturs dalla partiziun uaul ed alps. Alla testa da quella partiziun dil marcau ei dapi paucs dis Mattiu Cathomen, oriunds da Falera. «Atgnamein haiel jeu entschiet gia all’entschatta matg 2024 tier il marcau. Cheutras haiel jeu giu peda da seluvrar en per suprender igl uffeci da miu antecessur Toni Jäger igl 1. da settember 2024.» Il team da Mattiu ­Cathomen consista d’ina secretaria, nov bostgers, treis selviculturs e quater emprendists. Sper igl uaul e las alps dil marcau da Cuera cultivescha quella squadra era ina part dils uauls dalla ­vischnaunca d’Arosa. Quei succeda en collaboraziun cun la vischnaunca d’Arosa, cunquei che la gronda part dallas alps d’Arosa ein en possess dalla vischnaunca burgheisa da Cuera. Fatg en differentas etappas «Malgrad che mias notas en scola secundara havessan era lubiu dad ir a scola vinavon, sundel jeu sedecidius da far in mistregn practic», raquenta Mattiu ­Cathomen en discuors cun la FMR. Sco giuven havevi el il basegns da luvrar ella e culla natira e perquei seigi el sedecidius da far igl emprendissadi da ­bostger. «Oz haiel jeu 50 onns ed apprezieschel da saver far empau dapli lavur da biro.» E tuttina vulessi el era sco ­responsabel pils uauls e las alps da Cuera esser denter sia glieud e saver far empau lavur practica mintgaton. Mattiu Cathomen ha fatg igl emprendissadi da bostger a Tumein ed ha suenter luvrau sco bostger en plirs loghens ed el ha era frequentau la scola da selviculturs a Maiavilla. Pli tard eis el staus denter auter selvicultur tier la vischnaunca burgheisa dil marcau da Basilea. Suenter diesch onns seigien el e sia famiglia turnai da Basilea a Tumein, nua ch’el hagi surpriu la plazza da selvicultur. Ussa suenter 12 onns seigi ei denton stau neccessari era orda motivs politics e persunals da far ina midada. «Sco selvicultur han ins buc adina ils medems interess sco ils politichers. E perquei eisi stau bien per mei da trer in streh e far ina midada.» Il marcau da Cuera hagi dau suatientscha a sia annunzia ed el hagi fatg ina buna midada, di Mattiu Cathomen. Uaul da schurmetg, turissem ed economia da lenna «Igl uffeci d’uaul ed alps a Cuera porscha ina incumbensa fetg varionta cun dapli che sulettamein tgira digl uaul da schurmetg ed economisaziun da lenna», di Mattiu Cathomen. «Ei dat parts da nies uaul che vegnen nezzegiadas fetg intensivamein dil turissem cun velo e da pendunzas e pedunzs. E lu datti uauls ch’ins vesa negin carstgaun.» La cumpart digl uaul da schurmetg a Cuera munti 57 % dall’entira surfatscha. Quei seigien varga 2000 hectaras, di il selvicultur Mattiu ­Cathomen che habitescha aunc adina cun sia famiglia a Tumein. «Las alps, pastiras ed igl uaul a Cuera pretendan ina gronda savida, mo jeu haiel in bien sustegn da miu team ch’jeu saiel adina dumandar, cura ch’ei va per damondas da detagl.» Da Haldenstein entochen Arosa Mattiu Cathomen di ch’igl uaul e las alps da Cuera seigien buca mo sin territori dil marcau da Cuera. «Nus havein era parts igl uaul e dallas alps dalla vischnaunca d’Arosa en nies portfolio. E tut tenor la votaziun dalla proxima fin d’jamna vegnan igl uaul e las alps dalla vischnaunca da Tschiertschen vitier.» Actualmein fetschi siu uffeci var 10 000 meters cubis tagls da lenna ad onn. «Ina incumbensa principala dils proxims onns vegn ad esser da regiuvinar igl uaul. In uaul da schurmetg drova tgira permanenta.» Mo in uaul che vegn tgiraus e regiuvinaus sa surprender era egl avegnir las incumbensas che nus sco populaziun pretendein», di Mattiu Cathomen. Ei seigi fetg impurtont ch’igl uaul futur da Cuera consisti da differentas plontas sco p.ex. il viez, igl ischi, il fau, la glienda, il larisch ed il tieu. «Era egl uaul da Cuera sentin nus las consequenzas dalla midada dil clima. Nies uaul sto vegnir regiuvinaus ils ­proxims onns. La finamira sto esser in uaul mischedau e nus stuein anflar sligiaziuns per allontanar plontas nungiavischadas, las schinumnadas neofitas.» Alps, pastiras e mises Mattiu Cathomen, il niev schef la partiziun d’alps ed uauls da Cuera ei sper igl uaul era responsabels per pliras alps da vaccas e da schetgs a Cuera ed ad Arosa. Ad Arosa ein quei las Carmenna, Sattel, Prätsch e Maran ed a Cuera l’alp da vaccas Calanda. Viter vengnan pliras alps da schetgs. Sper las alps datti era pastiras da diever communabel e mises che vegnan cultivai dil marcau da Cuera. En tut ein quei bunamein 3000 hectaras. Mattiu Cathomen: «Tier nus s’audan las alps ed igl uaul ensemen, perquei che biaras alps ein colligiadas entras vias che nies uffeci procura il manteniment.» La partenza sco niev schef d’uauls ed alps dil marcau da Cuera seigi reussida, di Mattiu ­Cathomen: «Ei drova secapescha dapli ch’in pèr meins per crescher en en quella incarica, mo jeu sun perschuadius d’esser setschentaus el dretg liug egl uaul e sin las alps da Cuera.» Schef d’uauls ed alps da Cuera Dapi igl emprem da settember 2024 ei Mattiu Cathomen, oriunds da Falera, en uffeci sco niev menader dalla partiziun uauls ed alps dil marcau da Cuera. Cun 16 onns – suenter il temps dalla scola obligatoria – vulevi el exnum emprender in mistregn e far enzatgei practic, ha Mattiu Cathomen raquintau en discuors cun la FMR. Perquei seigi el sedecidius da lezzas uras da far igl emprendissadi da bostger. «Ussa haiel jeu 50 onns ed ad interim apprezieschel jeu era da saver far empau dapli lavur da biro.» E tuttina vulessi el era sco responsabel pils uauls e las alps da Cuera saver far empau lavur practica mintgaton. La nova plazza a Cuera sco schef dil team da 17 collaboraturas e collaboraturs porscha la mischeida ideala da lavur pratica e da biro a ­Mattiu Cathomen. El che viva cun sia famiglia a Tumein ha empriu da bostger a Tumein ed ha suenter igl emprendissadi luvrau sco bostger denter auter era diesch onns sco selvicultur tier il marcau da Basilea. Suenter 12 onns sco selvicultur a Tumein ha el ussa fatg ina midada a Cuera. (fmr/mg) Mattiu Cathomen, il niev menader digl uffeci d’uaul ed alps dil marcau da Cuera appreziescha era da luvrar egl uaul sper la lavur da biro. Mattiu Cathomen explichescha la carta che muossa las surfatschas d’uaul e dallas alps ch’il marcau da Cuera ha.

Giudem la Surselva datti plirs restaurants ch’enqueran ina successiun. E sin las paginas d’immobiglias Newhome e Real Advisor catt’ins quater immobiglias da gastronomia en Surselva ch’ein publicadas per la vendita. Per l’uniun Gastro Surselva ha la munconza d’ustiers e hotelieras da far cul fatg ch’ei dat pli e pli paucas successiuns en famiglias da gastronomia. E l’Uniun grischuna d’artisanadi e mistregn fa allusiun ad il problem dalla demografia insumma. En ina vischnaunca sco Schluein ni Cumbel ei la serrada d’in restaurant ina gronda sperdita. Ei maunca tuttenina in liug d’inscunter per las meisas da dar jass, per uniuns e canortas. E per luvrers e ­hosps datti negina pusseivladad pli d’ir a magliar. Il cass ei quei el mument per exempel a Siat e naven dalla fin da settember 2024 a Schluein. Era a Cumbel ha l’ustria Larisch, ina dallas paucas ustrias en Val Lumnezia dado, serrau avon paucas jamnas sias portas per adina. Giuvens e giuvnas vulan buca suprender «Igl ei in problem da cattar ustieras ed ustiers che surprendan in’ustria en in vitg», di Gianluca Vincenz, ch’ei co-president dall’uniun Gastro Surselva. «Nus havein adina dameins giuvens e giuvnas che vulan luvrar ella gastronomia. Ellas famiglias d’ustiers e hoteliers vulan ils giuvens era buca succeder per tut prezi el menaschi. Ed in ulteriur impediment per surprender in menaschi d’ustria ni schizun da hotel ei segiramein la damonda finanziala en connex cun ­suprender infrastructuras.» Ei dat ustrias ed ustrias Alla tscherca d’in ustiera ni ustier per la Posta Veglia ei actualmein la vischnaunca da Schluein ch’ei dapi entgins onns possessura dall’ustria dil vitg. Ils davos ver tschun onns han dus gestiunaris menau la Posta Veglia cun dus differents concepts. Il president communal Ralph Schläpfer ha aunc buca vuliu tradir detagls alla FMR. «Nus essan vidlunder da reglar la successiun. Informaziuns datti sil pli baul la fin da november 2024.» In pass pli lunsch ei apparentamein Theo Schaub, il possessur dall’Ustria Steila a Siat. El ei gia dapi zacons meins vidlunder d’encurir ina ustiera ni in ustier per la Steila. «Nus havein annunzias e vegnin a saver communicar ils novs ustiers proximamein», di Theo Schaub ch’ei possessur da pliras ustrias da Glion e contuorn. El vegn en cuort temps era a stuer ir alla tscherca d’ina nova ustiera ni da novs ustiers per l’Ustria Mundaun a Castrisch ch’el ha gest cumprau e vul renovar. Gianluca Vincenz, il co-president da Gastro Surselva ei leds da mintga restaurant che sa arver e sto buca serrar. «Ei dependa empau cun tgei concept ch’ins arva in restaurant. Las biaras ustrias en Surselva han ina cuschina, mo buca tuts restaurants dattan il medem spazi alla cuschina. Quei ei gie era bien. Da l’autra vart ei ina buna cuschina il meglier garant per generar la clientella.» L’opziun da vender Gia en La Quotidiana dils 15 da fevrer 2023 ha la FMR rapportau da numerus objects da gastronomia en Surselva ch’ein en vendita. Ussa, in onn e miez pli tard, catt’ins per part aunc adina ils medems objects ch’ein publicai sin las plattafuormas Real Advisor ni Newhome. In exempel ei igl hotel Agarta a Sursaissa che vegneva offerius il fevrer 2023 per 1,4 milliuns francs. Oz ei il medem hotel publicaus per 990 000 francs. Era en Val Sogn Pieder ei igl hotel Steinbock aunc adina venals suenter varga in onn e miez. Ins seigi vidlunder da preparar ina nova publicaziun da vendita, hai giu num davart ils possessurs. Publicaus per la vendita ei era Il hotel Péz Terri a Vrin per 790 000 francs e novis­simamein era la bar La BARacca a Vella per 400 000 francs. Objects che negin vul L’ustria Riva el center Laax ei gia daditg serrada. Tier igl uffeci da baghegiar da Laax sa negin buc, tgei che marscha cun quell’ustria. Tier ils edifecis da gastronomia che negin vul s’auda era la Pizzeria Cristallina a Laax. Tier ils inserats online intervegn ins sulettamein ch’il prezzi da vendita vegni communicaus sin damonda. Finalmein cattau in niev possessur ha igl anteriur restaurant chines a Flem Casa d’Uaul en igl anteriur baghetg Bellavista. Tenor igl uffeci communal da baghegiar da Flem ei il niev possessur l’interpresa d’immobiglias Prisma da Basilea che preveda da far ina casa d’habitar ord la miraglia grischa digl anteriur Bellavista. Plirs facturs decisivs Gianluca Vincenz da Gastro Surselva, in giuven hotelier en secunda generaziun a Breil di, che tier las giuvnas ed ils giuvens che derivien d’ina famiglia d’ustiers dependi ei fetg co ils geniturs hagien menau lur menaschi. Sch’ei hagi dau biars conflicts, lu veglien ils giuvens per regla buca surprender. «Jeu haiel udiu d’affons da gastronoms che han buca giu aschi bien a casa. Quels vulan saver nuot dalla gastronomia. Jeu mez haiel – cul bien exempel da nies menaschi a casa – vuliu ir ella gastronomia. Mo jeu meinel miu agen hotel Mischun a Breil», di Gianluca Vincenz. Maurus Blumenthal, il meinagestiun dall’Uniun grischuna d’artisanadi e mistregn remarca ch’il problem dallas successiuns ella gastronomia grischuna seigi ina caussa cumplexa. «Culla generaziun dils Babyboomers che va en pensiun havein nus buca mo memia paucas luvreras e l­uvrers, mobein era memia paucas successuras sco interprendiders.» In factur decisiv per in avegnir sco ustier ni hotelier seigi la damonda da cumprar ni prender a tscheins in object. Ella gastronomia gioghien las finanzas ina gronda rolla, cunzun cura ch’enzatgi vegli cumprar in menaschi. Mo ei detti era ustrias els vitgs cun gestiunaris che stoppien serrar pervia da problems finanzials, aschia il meinagestiun dall’Uniun grischuna d’artisanadi e mistregn. Gastronomia senza successiuns Plirs possessurs da restaurants giudem la Surselva ein alla tscherca d’ina ustiera ni d’in ustier. La situaziun da partenza per survegnir quels ei denton tut auter che favoreivla. Martin Gabriel/FMR Ei dat adina pli paucs giuvens che vulan surprender ina ustria ni perfin in hotel. Tenor Gastro Surselva ei In factur la resca finanziala e l’auter factur ei da survegnir persunal per la cuschina e per survir. En Surselva vegn ei encuretg persunal per la gastronomia. La vischnaunca da Schluein ch’ei possessura dalla ustria Posta Veglia a Schluein ei actualmein vidlunder d’encurir successurs pils ustiers che bandunan gia suenter paucs onns l’ustria. «Negin commentari el mument», di il president communal Ralph Schläpfer, «nus essan vidlunder e vegnin a communicar co ei va vinavon sil pli baul la fin da november.» In pass pli lunsch ei Theo Schaub, il possessur dall’ustria Steila a Siat: «Nus havein annunzias per la Steila e vegnin a communicar proximamein ils nums dals novs ustiers», di Schaub. Successurs ein rars Ils responsabels dil commerci e dalla gastronomia han confirmau en discuors cun la FMR, che mintga tscherca d’in ustier ni affitadra per in restaurant seigi ina gronda sfida. «En general stoi jeu dir, ch’ins sa buca mo seser viaden ed entscheiver per haver success sco ustier», di Gianluca Vincenz, il co-president da Gastro Surselva ch’ei era sez hotelier a Breil. Davart dall’Uniun grischuna d’artisanadi e mistregn vegn ei remarcau che la munconza da successiun els menaschis hagi era da far cun la demografia, pia cun fetg biars gastronoms che mondien en pensiun ils onns proxims. Als ustiers e hotelieras en Surselva mauncan las successuras ed il successurs. Foto Hans Huonder

Il cantun e la Regiun Surselva han publicau las midadas che pertuccan il plan directiv per explotar glera e sablun e deponer material schuber. Cun quella tematica sefatschenta era il deputau lumnezian Gian Derungs (AdC). El ha inoltrau a caschun dalla sessiun d’uost 2024 ina incumbensa parlamentara che pretenda dapli flexibilitad da cantun e Confederaziun. La Surselva ha duvrau enteifer ils onns 2011 entochen 2021 buca meins che 150 000 meters cubics sablun e glera che corrispundan a 7 meters cubics per habitont. Quei ei in bienton dapli che la media svizra ch’importa enzanua denter 3 e 4 meters cubics per habitont. Quei tradeschan las explicaziuns dil plan directiv explotaziun e deponia da material ch’ei vegnius surluvraus. La populaziun ei envidada da prender investa e stipular lur resalvas viers las midadas entochen ils 7 d’october 2024. Ils plans e las explicaziuns leutier ein publicadas tier la Regiun Surselva. Dapli flexibilitad Sefatschentaus cun deponias e cavas da glera ei era il deputau lumnezian, Gian Derungs. El ha inoltrau a caschun dalla sessiun dil Cussegl grond digl uost 2024 ina incumbensa che fa valer che las pretensiuns dalla lescha restrenschien fermamein d’explotar e deponer material. Igl ei buca l’emprema intervenziun parlamentara ch’il deputau dalla AdC inoltrescha en caussa. «L’incumbesa actuala pretenda ch’il cantun nezegi il spazi d’agir che la lescha porscha da cavar glera e da deponer material schuber.» Gian Derungs fa attent per exempel alla situaziun lumneziana cun la deponia serrada a Porclas e gi ch’ei seigi per exempel era buca pli pusseivel da prender material ni crappa ord il Glogn. Il deputau lumnezian menziuna ils cuosts da transportar e da deponer il material excavau. «Tenor ­situaziun sto il patrun da construcziun quintar cun cuosts da 30 000 entochen 40 000 francs.» Gian Derungs fa era valer ch’ils transports sin via seigien buca fetg ecologics. El e ses cunsegnaders pretendan ch’il cantun adatteschi las leschas cantunalas leu, nua ch’ei seigi pusseivel e fetschi valer ils interess grischuns e dallas regiuns en connex cun explotar e deponer material viers la Confederaziun. Pauc spazi d’agir Roger Tuor, meinagestiun dalla Regiun Surselva conferma che l’organisaziun ­regiunala hagi pauc spazi d’agir. «Las pretensiun neu da Confederaziun e cantun lain buca bia libertads alla regiun da definir cavas da glera e deponias.» Roger Tuor ha denton fatg attent ch’il plan directiv prevedi ina alternativa per la deponia serrada da Porclas. «Per impedir ch’ils autos da vitgira ord la Lumnezia e giu da Sursaissa stoppien ir tras il marcau da Glion alla deponia da Sevgein.» Sin intschess dalla vischnaunca Sursaissa/Mundaun definescha il plan directiv ina deponia da material schuber cun in volumen dad 80 000 meters cubics che po curclar ils basegns da deponer ils 7500 meters cubics che vegnan mintg’onn ord Lumnezia e giu da Sursaissa per varga diesch onns. Mantener igl equiliber «Da principi sto la bilanza constar el decuors dils onns», resumescha Roger Tuor. Leu nua ch’il sablun e la glera vegn baghegiada giu sto il material schuber dils plazzals da construcziun anflar plaz. Ella Surselva amiez definescha il plan directiv reservas da glera e sablun da 390 000 meters cubics ella cava da glera a Sumvitg/Marias che duessan tonscher entochen igl onn 2038. Las explicaziuns dil plan directiv tradeschan denton che la lingia da tensiun aulta ed in menaschi puril ella vischinonza stettien a liunga vesta enta peis alla explotaziun da material. Avon che deponer material sto la glera esser naven, aschia ch’il plan directiv scriva da stretgas a cuorta vesta da deponer material schuber en Surselva. E daco che la Surselva drova dapli material per persuna che la media svizra tradeschan las explicaziuns dil plan directiv medemamein: «La Surselva posseda ina liunga reit da vias che drovan supplementarmein in fundament pli profund pervia dalla scheltira.»

Las sgugialadras ed ils sgugialaders grischuns s’entaupan a caschun da lur gi grischun a Sedrun. Per plascher dallas uniuns da sunatibas, Postabiala da Sumvitg e Sunatibas Tujetsch ch’organiseschan igl event. Ils sis commembers dalla uniun Sunatibas Tujetsch fan gest tuts part al comité d’organisaziun. «Nus selegrein fetg ch’ils sgugialaders, sunatibas e bettabandieras s’entaupan sisum la Surselva.» Quei gi Andreas Pfister, il cau dil comité d’organisaziun dil gi grischun dils sgugialaders dils 5 d’october 2024 a Sedrun. Il gi dils sgugialaders vegn organisaus mintg’onn dalla Associaziun grischuna dil sgugialaders e quei mintgamai en in auter liug. «Varga 90 % dil commembradi dalla uniun tetgala ein sgugialadras e sgugialaders», declara ­Andreas Pfister. Part a quella uniun fan denton era ils sunatibas e bettabandieras. Andreas Pfister ei commember dalla uniun Sunatibas Tujetsch e communablamein cun l’uniun da sunatibas Postabiala Sumvitg organiseschan els il gi dils sgugialaders. «Nus quintein cun biabein 250 participontas e participonts a nossa scuntrada.» Ina scuntrada che pretenda ina pulita organisaziun. L’entira uniun el comité d’organisaziun L’uniun Sunatibas Tujetsch consista da sis sunatibas, aschia che gest l’entira uniun fa part al comité d’organisaziun. «Dus commembers dils sunatibas Postabiala Sumvitg ein medemamein dalla partida el comité inclus duas persunas d’ordvart.» Andreas Pfister gi ch’ei drovi aunc datier da 40 voluntarias e voluntaris che segidan ils 5 d’october per che l’organisaziun funcziuneschi per cumpleina cuntentientscha da sgugialadras e sgiualaders inclus ils hosps. Il gi entscheiva cun l’avertura ella halla polivalenta Dulezi a Sedrun allas 10.00 e cuntinuescha cun in act festiv. «A partir dallas 13.00 entscheivan las presentaziuns publicas da sgugialaders e sunatibas ella baselgia da sogn Vigeli a Sedrun.» Dasperas dat ei in program accumpignont che porscha la pusseivladad da far empremas experienzas cun better bandieras, sunar la tiba e sgugialar. Il president dil comité d’organisaziun accentuescha ch’ins seigi sapientivamein sedecidius d’organisar il gi dils sgugialaders duront las vacanzas d’atun. «Nus vulein porscher in’attracziun ad indigens ed a hosps da vacanzas.» Far reclama Far reclama per sunar la tiba e sgugialar ei ina dallas finamiras che las duas uniuns sursilvanas da sunatibas vulan contonscher cun organisar il gi dils sgugialaders. Andreas Pfister conceda ch’ils sunatibas sursilvans pudessan senz’auter vertir ina ni l’auta forza pli giuvna en lur retschas. El ei da buna speronza, perquei ch’el fa stem che sunar la tiba e sgugialar anfla en Svizra dapi entgins onns dabia adherents tier la giuventetgna. «Nus vulein denton era guder in bi gi da cumpignia a ­Sedrun e delectar in vast publicum cun nossas presentaziuns.»

Il Sentiero Italia vala sco ina dallas pli liungas sendas da viandar dil mund. Ella meina sur 7000 kilometers naven dils cuolms ell’Italia dil nord entochen ella Sicilia. La schurnalista sursilvana Simona Caminada che lavura sco correspondenta a Roma ei viagiada dacuort sil tschancun dil Sentiero Italia. Ella ha realisau duront quei viadi in film en quater parts pigl emitur 3SAT. «Enstagl da visitar ils centers dall’Italia, nua ch’jeu lavurel schiglioc adina, haiel jeu decidiu da frequentar ina via nunenconuschenta, ina regiun ch’ei buca turistica», di la schurnalista da televisiun Simona Caminada che lavura sco correspondenta per la Televisiun Svizra SRF ell’Italia. «La producenta Lisa Röösli da 3SAT ha dau a mi enta maun il fil tgietschen dil Sentiero Italia.» Simona Caminada ha vuliu mussar enzatgei niev dall’Italia, ina regiun che la glieud enconuschi aunc buc aschi bein. Il Sentiero Italia (mira box) seigi ina da quellas attracziuns aunc pauc enconuschentas. «Forsa ch’il film dil Sentiero Italia animescha ina u l’auter dad ir a viagiar inagada sin quella via.» Dallas Alps entochen en Sicilia Il Sentiero Italia entscheiva ellas Alps dil nord dall’Italia. Ella meina sur 7000 kilometers sur igl entir Apennin entochen en Sicilia. Simona Caminada ch’ei carschida si a Castrisch e siu team ein viagiai en tschun regiuns dall’Italia per liung dalla senda a liunga distanza sur cuolms e vals. «Nus havein elegiu loghens che stattan ­exemplaricamein per l’Italia. Ina regiun ei el nord, quasi alla partenza dil Sentiero ed ina regiun secatta alla fin dalla via ella Sicilia. Amiez il tschancun da viadi havein nus elegiu treis regiuns enconuschentas, ed el film mussein nus quellas d’ina autra vart e buca dalla vart convenziunala turistica.» El film «Unbekanntes Italien» cumparan passaschas cun inscunters dalla Toscana, dall’Emilia Romagna e dallas Abruzzas. Quei seigien regiuns che biaras aspectaturas ed aspectaturs da 3SAT enconuschien, di la correspondenta da SRF dall’Italia. «Il special en nies film ei che jeu haiel discurriu cun persunas che vesan l’Italia ord lur vesta sco habitonts ella periferia, en vitgs ed uclauns ch’ein buca mintga di el center dils schabetgs.» Sentir il puls Simona Caminada di en discuors cun la FMR che sia finamira sco correspondenta dall’Italia insumma seigi da buca mo mussar l’Italia dils gronds marcaus sco Roma, Fierenza e Napoli. Ella vulessi era buca mo presentar ils fatgs politics. «Mia finamira ei da mussar in’autra Italia cun schar vegnir a plaid il pievel. Adina gartegia quei buc en miu mintgadi, jeu saiel quei. Mo cul film dil Sentiero Italia haiel jeu giu quella caschun e sentiu co la glieud che viva lunsch naven da Roma patratga e viva cun las decisiuns politicas dalla capitala.» La glieud ella periferia ditgi fetg savens che tut quei che vegni fatg a Roma funcziuneschi buc. «Ella periferia sezza haiel jeu denton viu buns projects che funcziuneschan e dattan paun e gudogn a famiglias», raquenta la schurnalista. Inscunter cun in sindaco Sil viadi per liung dil Sentiero Italia ha la schurnalista sursilvana Simona Caminada fatg enconuschientscha cun biaras interessantas persunas che cumparan era els films che vegnan mussai l’jamna proxima sin 3SAT (mira annotaziun sutvart). Impressiunau ella specialmein hagien plirs inscunters directs. Per exempel il discuors cun in giuven president communal (sindaco) da 36 onns. El hagi ina mumma africana ed el serenconuschi aviartamein tier sia homosexualitad. Simona Caminada di che talas persunas hagien in fetg grev stan ell’Italia. La regenza taliana seigi encunter la migraziun ed encunter la cuminonza LGBTQI. Cheu hagi ina persuna, cunzun ina che stetti aunc ella publicitad sco politicher, ina veta cun biars obstachels. «Ei ha fatg impressiun a mi, co quei politicher giuven cumbatta malgrad tut sin plaun politic. Impressiunont ei era co el s’engascha encunter ina politica che polarisescha enviers dretg e seniester e co el lavura per sligiaziuns che risguardan tut ils aspects d’ina caussa.» In’autra vesta El temps dalla pandemia ha ina gruppa da giuvenils dall’Italia vuliu scuvierer ils scazis sil Sentiero Italia. Sco quei che Simona Caminada raquenta hagi quella gruppa absolviu tut las 354 etappas atras tuttas 20 regiuns talianas. L’entira excursiun seigi vegnida accumpignada dallas medias socialas. Als giuvenils seigi ei reussiu da crear sin questa via in fil tgietschen dalla senda da 7000 kilometers e da render accessibels il Sentiero Italia alla populaziun. Il film «Unbekanntes Italien – Mit Simona Caminada auf abgelegenen Pfaden» ha per mira da render attents in publicum pli vast allas cuntradas crestusas dil Sentiero Italia. Las empremas duas parts dil film «Unbekanntes Italien – mit Simona Caminada auf abgelegenen Pfaden» san ins mirar il gliendisdis proxim, ils 23 da settember 2024 naven dallas 20.15 sigl emitur 3SAT. La tiarza e la quarta part dil film vegn presentaus mesjamna, ils 25 da settember 2024 naven dallas 20.15 sin 3SAT. 7000 kilometers en 354 etappas Sentiero Italia vul dir nuot auter che Via Italia. Ella vala sco la pli liunga via da viandar dil mund cun ina lunghezia da passa 7000 kilometers. Il Sentiero Italia ch’entscheiva ellas muntognas dall’Italia dil nord e cala en Sicilia ei otg gadas pli liungs che la Via Sogn Giacun. Tgi che vul absolver igl entir Sentiero Italia drova quasi in onn vacanzas. La pagina d’internet dil Sentiero Italia indichescha 354 etappas che meinan atras 20 regiuns dall’Italia. (fmr/mg) Il film d’ina autra Italia Ell’Italia datti territoris ch’ein aunc pauc enconuschents ella publicitad. In da quels ein las regiuns per liung dil Sentiero Italia ch’ei ina dallas pli liungas sendas da viandar dil mund. Simona Caminada, correspondenta dalla televisiun SRF a Roma ei viagiada culla camera en tschun regiuns dil Sentiero Italia che meina sur muntognas, tras vals e campagnas. Duront siu viadi ei la schurnalista sursilvana sfundrada el mintgadi dallas habitontas e dils habitonts ed ha palpau il puls da la naziun. (fmr/mg) Sentupadas cun habitonts che han presentau l’Italia or da lur pugn da vesta. Silla foto in discuors el Piemont. Il film «Unbekanntes Italien – mit Simona Caminada auf abgelegenen Pfaden» presenta maletgs cun vestas unicas. Simona Caminada accumpignada d’in guid specialisau sil Sentiero Italia cheu sin l’etappa finala en Sicilia

Dapi igl onn 2018 ei sin meisa in project per refar la via dil Lucmagn. Ei va en emprema lingia per construir in niev tunnel Las Ruinas da ver 500 m lunghezia. Mo il project ei bloccaus. Uss eis el schizun in cass pil Tribunal federal a Losanna. Seniester dil tunnel existent sesanfla il portal dil niev tunnel Las Ruinas. La fotografia datescha digl avrel 2024. Avon varga treis onns haveva in artechel en La Quotidiana descret detagliadamein il project dalla sanaziun en pliras etappas dalla via dil Lucmagn denter Mustér e Curaglia. Il baccun grond da quella sanaziun ei in niev tunnel Las Ruinas. Ei setracta d’in tunnel da ver 500 m lunghezia che havess da remplazzar il tunnel existent. Mo tenor igl artechel digl avrel 2021 havessen ils baggers gia daditg stuiu vegnir en acziun. Ei era numnadamein previu da far las empremas perfuraziuns la primavera dil 2023. Mo quei ei buca stau il cass. Ella cavorgia denter Curaglia e Mustér datti era uss ni canera da baggers ni da terraders. Il project ei numnadamein avon il Tribunal federal. Approbau e fatg las prelavurs La via dil Lucmagn era vegnida slargada e refatga surtut en connex culla construcziun dil lag da fermada entadem la Val Medel – vul dir denter ils onns 1956 e 1964. Mo quella via corrispunda ussa buca pli als standards actuals, sco igl Uffeci da construcziun bassa declara sin damonda dalla FMR. Ella ei aschi stretga che camiuns d’ozildi vegnan per part gnanc da cruschar. Perquei ha il cantun priu per mauns gia avon entgins onns la sanaziun en etappas dil tschancun denter Mustér e Curaglia, inclusiv in niev tunnel a Las Ruinas. Quei project era vegnius approbaus dalla regenza ils 18 da settember 2018. L’intenziun davart dil cantun: render pli segirs quei tschancun. Perquei ha el era fatg ils davos treis onns prelavurs per il «grande finale», vul dir per lura perfurar il niev tunnel. Quellas prelavurs ein atgnamein terminadas, sco p.ex. las preparaziuns al portal dil sid ed in deposit temporar a Caschlatsch. Igl entir project da sanaziun, inclusiv tunnel, era vegnius calculaus cun cuosts da 31,5 milliuns francs. Tratg vinavon il cass a Losanna Mo ferton resta il project bloccaus, schegie che la regenza veva atgnamein surdau il december digl onn vargau las lavurs pil tunnel Las Ruinas. Sin damonda dalla redacziun FMR declara igl Uffeci da construcziun bassa: «Encunter la surdada dallas lavurs da construcziun ei vegnius inoltraus in recuors tier la Dertgira administrativa ch’ei vegnius refusaus dil tuttafatg la stad 2024. Il recurrent ha tratg vinavon il cass al Tribunal federal, nua ch’el ei actualmein pendents.» Cun auters plaids: Ei dat ina dispeta giudiziala en connex culla surdada dallas lavurs, aschia ch’il tunnel Las Ruinas sto spitgar. Con ditg ch’igl ei da spitgar, quei resta incert e dependa secapescha dalla sentenzia dil Tribunal federal. Tenor indicaziuns digl Uffeci da construcziun bassa vess il retard da haver mo consequenzas minimalas sils cuosts, resalvont las adattaziuns alla carischia. La vischnaunca ha enconuschientscha Il president communal da Medel/Lucmagn, Claudio Simonet, ha enconuschientscha dil retardament: «Nus essan en general en bien contact cullas instanzas cantunalas concernent las vias, e quei vala era per quest project en Las Ruinas.» Tenor el ha il Cantun fatg ils davos onns buna lavur sin quei tschancun delicat. Claudio Simonet: «Ils davos onns ein vegnidas fatgas diversas reparaturas e remeduras per proteger da curdada da crappa. Che nus vein uss aunc da spitgar empau cul tunnel, quei ei ord vesta dalla ­vischnaunca acceptabel.» Oriundamein era ei previu ch’il niev tunnel fuss realisaus igl onn 2026. Uss vegnan ils da Medel pia a stuer spitgar, tochen ch’ils mulins denter Losanna e Cuera han mulau lur frina fina per Las Ruinas. Seniester dil tunnel existent sesanfla il portal dil niev tunnel Las Ruinas. La fotografia datescha digl avrel 2024. In tunnel che ha retard Dapi varga sis onns ei en planisaziun in tunnel da 500 m sisum la Surselva. Sil tschancun dalla via dil Lucmagn denter Mustér e Curaglia ei il cantun Grischun numnadamein vid realisar dapi entgins onns sanaziuns vid la via cantunala. Il coc digl entir project ei denton il tunnel el territori da Las Ruinas. Quel duess remplazzar il tunnel existent en quei liug. Aunc avon treis onns – en in artechel da La Quotidiana – veva ei giu num davart dil cantun ch’ins vegli entscheiver cull’emprema perfuraziun dil niev tunnel la primavera 2023. Mo tochen oz eis ei ruassaivel en Las Ruinas, las lavurs han retard. La raschun ei in recuors en connex culla surdada dallas lavurs, in recuors ch’ei ussa schizun pendents al Tribunal federal a Losanna. (fmr/dat)

Il niev ei il vegl – a Mustér ei René Epp vegnius reelegius sco president communal. El ha candidau sco sulet pil presidi e contonschiu la maioritad absoluta. Gleiti quater onns presidiescha René Epp la vischnaunca Disentis/Mustér. A caschun dallas elecziuns communalas da dumengia vargada ha el candidau per ina secunda legislatura, e quei sco sulet candidat. La finfinala ha el contonschiu 475 da totalmein 595 vuschs valeivlas ed ei pia vegnius reelegius tier ina participaziun da rodund 53 %. Empau fa ei denton surstar che 98 cedels ein restai vits e 120 vuschs ein idas ad ulteriuras persunas. Sco René Epp ha declarau alla FMR ei el malgrad quei cuntents cul resultat: «Sut il streh vai jeu survegniu 80 % dallas vuschs valeivlas. Jeu astgel pia esser cuntents e quei motivescha era da cuntinuar. Nus vein aunc ina massa projects da realisar.» Per il president da Mustér eis ei pia nuota tragic ch’ina ni l’autra vusch ei ida a piarder. Tenor el hagi quei forsa era giu da far cun projects actuals en vischnaunca: «Igl ei normal ch’ei dat cedels vits e per autras persunas. Quei po uonn forsa era esser empau ina consequenza da projects che han dau da discussiunar, per exempel la punt pendenta ni sanaziuns da vias. Perquei eis ei tut en tut in bien resultat.» Ulteriuras elecziuns communalas Ensemen cul president ha il suveran da Mustér era reelegiu ils quater gerai, numnadamein Paul Flurin Schmidt, Iris Lombris-Manetsch, Clemens Berther e Wendelin Jacomet. El cussegl da vischnaunca ein vegni reelegi Ignaz Venzin, Adrian Flepp, Silvia Bucheli-Caduff, Theres Burri Gadola, Remo Huonder, Giusep Lozza e Rafael Maissen. Da niev ein plinavon elegi Felicia Deflorin, Alfred Spescha, Lucas Lutz, Otmar Flepp, Christian Loretz, Silvio Candias, Placi Flury e Admir Jasarevic. En pli ei era il cussegl da scola vegnius elegius cun Adrian Bigliel, Marisa Dermon-Möckli, Tomas Schmed e Toja Maissen Berther sco era la cumissiun da gestiun cun Andrea Fry-Betschart, Christoph Kohler e Silvan Manetsch. René Epp ei vegnius reelegius sco president communal da Mustér per ina secunda legislatura.

A caschun dallas elecziuns cumplessivas a Flem ha il suveran giu d’eleger in niev president communal. Semess a disposiziun per la successiun da Martin Hug ein Nicola Fantini e Christoph Schmidt. La maioritad absoluta ha la finfinala il hotelier Christoph Schmidt contonschiu. Tier las elecziuns cumplessivas ha il suveran da Flem buca mo stuiu eleger lur suprastonza communala, mobein era giu la schelta denter dus candidats per il presidi communal. Semess a disposiziun ein Nicola Fantini ch’ei dapi igl 1. da schaner 2021 ella suprastonza communala e Christoph Schmidt, il hotelier e possessur dil Schweizerhof Flem. La finfinala ha Christoph Schmidt survegniu 546 da 1025 vuschs valeivlas ed aschia contonschiu la maioritad absoluta da 513 vuschs tier ina participaziun da rodund 66 %. Sigl 1. da schaner 2025 suonda el pia sco president a Martin Hug che ha buca pli candidau suenter quater onns en uffeci. In hotelier per Flem Igl ei pia gia stau clar avon las elecziuns che Flem survegn in niev president. Che Christoph Schmidt ei la finfinala vegnius elegius suenter l’emprema elecziun, quei ha el denton buc exnum spitgau, sco el ha detg alla FMR: «Jeu vai quintau ch’ei seigi stretg e ch’ei detti in secund scrutini. Perquei sun jeu uss ton pli surprius ed incantaus.» Il niev president ha pia tutta raschun da far fiasta, mo el mira era gia anavon: «La regenza actuala ha instradau cun success differents projects. Sco president vi jeu realisar e purtar quels tier ina buna fin. Quei ei impurtont a mi.» Christoph Schmidt vul denton era metter agens accents, sco el ha explicau: «In tema central vegnan ad esser habitaziuns pagablas. Leutier s’audan era las abitaziuns per persunal a Stenna. Potenzial vesel jeu plinavon sigl areal dalla veglia casa da scola, tier la posta veglia da Flem Casa d’Uaul ni era sin autras parcellas dalla vischnaunca.» Ei dependi denton adina dils basegns dalla populaziun da Flem, seigi quei damondas dalla cuminonza, qualitad da viver, dil turissem ni dall’economia, aschia il hotelier. Fantini tuttina elegius Era il cuntercandidat da Christoph Schmidt, Nicola Fantini, ha silmeins parzialmein giu plascher dallas elecziuns e votaziuns a Flem, e quei malgrad ch’el ei buca vegnius elegius sco president communal cun 411 vuschs. Il suveran da Flem ha denton reelegiu Fantini ella suprastonza communala e quei cun 454 vuschs tier ina maioritad absoluta da 438. El fuss pia elegius ensemen cun ­Guido Casty (569 vuschs) e Laurène Gartmann (554 vuschs). Sin damonda dalla FMR ha el denton aunc buca saviu dir sch’el accepti l’elecziun ni buc: «Jeu vegn a far ponderaziuns ils proxims dis davart mia elecziun ella suprastonza communala e vegn lura a sedecider.» Grond plascher ha Nicola Fantini ferton giu dil resultat davart il project da sviluppar e modernisar il center da sport Prau la Selva (mira box). Quei seigi stau in resultat da record, aschia il suprastont actual da Flem ch’era responsabels per quei project. Secunda elecziun il november Independentamein dalla decisiun da Nicola Fantini, eis ei gia clar ch’ei dat ina secunda elecziun a Flem ils 24 da november 2025 per cumpletar ils treis sezs dalla cumissiun da gestiun ed ils quater dil cussegl da scola. Buca tuts candidats han contonschiu la maioritad absoluta. Elegi ein ferton Yannik Dorizzi e Stefanie Müller per la cumissiun da gestiun ed Esther Stressler, Flurina Beeli e Dorota Golland pil cussegl da scola sco era Sol-Britt Bonderer Imper pil departement da formaziun. Resultats da Flem Ultra dallas elecziuns communalas ha il suveran da Flem era stuiu decider davart treis projects communals: per l’ina davart las revisiuns parzialas dalla planisaziun locala da «Stenna» e dil camping Prau la Selva e per l’autra davart il project per il niev center da sport Prau la Selva. Sco la vischnaunca communichescha ein tuttas treis propostas vegnidas acceptadas, e quei tier ina participaziun legreivla da 66 %. Omisduas revisiuns parzialas han survegniu rodund 87 % dallas vuschs. Damai ein las premissas dadas per renovar e sviluppar il camping Prau la Selva sco era per realisar habitaziuns per persunal giusut la punt Stenna. Il project per sviluppar il center da sport Prau la Selva ei vegnius acceptaus cun 85 % dallas vuschs, aschia ch’igl ei pusseivel da modernisar quel. Il project cumpeglia denter auter la fundaziun d’ina instituziun da dretg public independenta ed ina contribuziun da 20 milliuns francs dalla vischnaunca a quella fundaziun. Il hotelier Christoph Schmidt ei vegnius elegius sco niev president communal da Flem cun 546 vuschs.

L’emprema equipa dil CB Lumnezia ha piars il duel sursilvan-surset encunter il CB Surses mo per pauc cun 1:0. Era ina sperdita sto la megliera equipa ella Cadi Trun/Rabius nudar e quei a casa encunter l’equipa da Panaduz. Pli legreivel vesi ora a Schluein Glion: Encunter Cuera ei seresultau ina victoria ed aschia ei il segl sin plazza treis dalla tabella dalla tiarza ligia gartegiaus. In crimi tochen ella davosa minuta ei stau da veser la sonda vargada a Tinizong. Pér lu ein ils Sursetters vegni da decider la partida dil duel interromontsch encunter la Lumnezia al resultat final dad 1:0. Ella tabella dalla 4 ligia/gruppa 1 ha quei resultat per consequenza, che Surses ha vargau Lumnezia e sesanfla da niev sin plazza dus. Davontier ei Lai-Valbella cun in punct avantatg. Ella tiarza ligia sa mo l’equipa da Schluein selegrar da puncts: Els han gudignau cun 2:1 encunter Cuera 97 e seglian aschia sil tierz rang dalla tabella. Trun/Rabius percunter che ha dau encunter la squadra da Panaduz – che dat pér dapi uonn ella quarta ligia – ha piars a casa cun 2:3. Resultat legreivel per Laax Ella gruppa 1 dalla tschunavla liga ha l’equipa da Laax (mira foto) saviu festivar in’aulta victoria encunter la latiarna cotschna Lumnezia. Ditg ha Laax denton mo menau cun 1:0, cun bunas schanzas dad omisduas varts. Cul 2:0 ella 85avla minuta per Laax ha Lumnezia denton stuiu ceder el derbi sursilvan, e survegniu ulteriurs gols tochen ch’igl arbiter ha schulau giu la partida. Vinavon sin unda da success ein las dunnas dalla Surselva ella quarta ligia. Ellas han era gudignau lur sisavel giug ed ein cunquei suveranamein alla testa dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesen 3:0 Triesenberg – Mels 4:1 Schluein Glion – Cuera 97 2:1 Sevelen – Sargans 0:1 Walenstadt – Landquart 2:2 Trun/Rabius – Panaduz 2:3 1. Bogn Ragaz 5/15; 2. Walenstadt 5/10; 3. Schluein Glion 5/10; 4. Triesenberg 5/9; 5. Panaduz 5/9; 6. Cuera 97 5/7; 7. Mels 5/6; 8. Trun/Rabius 5/6; 9. Sargans 5/6; 10. Landquart 5/5; 11. Triesen 5/4; 12. Sevelen 5/0 4. ligia, gruppa 1 Lai-Valbella – Schluein Glion 5:1 Surses – Lumnezia 1:0 Danis-Tavanasa – Bregaglia 2:1 Schlarigna – Valposchiavo 1:1 Domat – Tusaun/Cazas 1:7 1. Lai-Valbella 6/16; 2. Surses 5/15; 3. Lumnezia 6/15; 4. Tusaun/Cazas 6/10; 5. Danis-Tavanasa 5/7; 6. Schlarigna 6/6; 7. Schluein Glion 5/4; 8. Bregaglia 5/3; 9. Domat 6/1; 10. Valposchiavo 6/1 5. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schlarigna 2:2 Laax – Lumnezia 4:0 Lusitanos de Samedan – Trun/Rabius 3:0 Panaduz – Rueun 4:2 1. Lusitanos de Samedan 5/13; 2. Schlarigna 5/10; 3.Trun/Rabius 6/10; 4. Panaduz 6/8; 5. Laax 5/7; 6. Rueun 4/6; 7. Tusaun/Cazas 5/5; 8. Danis-Tavanasa 4/3; 9. Lumnezia 6/3 Juniors A1, gruppa 1 Walenstadt – Mels 1:2 Surselva – Schwanden Glion 6:2 Trübbach – Vaz-sut 4:3 Grischun Central – Lusitanos de Samedan 3:1 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Grischun Central 5:3 Glarnerland – Arbon 8:0 Sargans – Surselva 5:2 Montlingen – Steinach 5:0 Rheintal – Cuera 97 4:5 Juniors B2, gruppa 1 Balzers - Flums 5:1 Vaz-sut – Panaduz 2:8 Surselva - Walenstadt 6:2 Schwanden – Eschenbach-Wagen 1:11 Triesen - Uznach-Schmerikon 4:1 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Sargans 2:3 Uznach – Montlingen 1:4 Domat – Mels 2:1 Grischun Central – Glaruna 1:2 Juniors C1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Vaduz 2:3 Valposchiavo – Rapperswil 5:7 Schlarigna – Buchs 0:7 Surselva – Tavau 0:2 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Bogn Ragaz Refretg Domat a – Grischun Central 19:3 Cuera 97 – Domat b 0:5 Orion Cuera – Landquart 4:2 Juniors D elita, gruppa 1 Brühl – Steinach 9:1 Wittenbach – Staat 4:2 Widnau – St.Otmar 2:2 Au-Berneck – Rorschach-Goldach 0:4 Montlingen – Grischun 3:3 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna - Surselva 1:4 Orion Cuera – Bogn Ragaz 4:0 Valposchiavo – Landquart 4:2 Domat – Cuera 97 3:4 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Frauenfeld 4:1 Bühler - Tusaun/Cazas 3:1 Romanshorn – Rapperswil-Jona 1:1 Widnau – Cuera 97 3:6 Domat – Uzwil 0:2 1. Bühler 4/12; 2. Triesen 5/10; 3. Uzwil 5/9: 4. Mels 4/8; 5. Romanshorn 5/8; 6. Cuera 97 4/7; 7. Tusaun/Cazas 5/7; 8. Frauenfeld 4/3; 9. Rapperswil-Jona 5/2; 10. Domat 4/1; 11. Widnau 5/1 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Werdenberg 1:0 Schwanden – Triesen 2:0 Surselva – Flums-Walenstadt 2:1 Schlarigna – Tusaun/Cazas Refretg 1. Surselva 6/18; 2. Mels 5/10; 3. Flums-Walenstadt 6/8; 4. Schlarigna 5/7; 5. Werdenberg 4/4; 6. Tusaun/Cazas 4/4; 7. Triesen 5/3; 8. Schwanden 5/3 Seniors 30+, gruppa 1 Imboden – Schluein Glion 0:7 Cuera 97 – Tavau 0:1 L’emprema da Laax ha il venderdis vargau saviu recaltgar ulteriurs treis puncts el giug encunter Lumnezia. Actualmein ein els sil tschunavel rang dalla gruppa 1 dalla tschunavla liga. Davon da sen.: Nino Cavelti, Marino Jemmy, Damian Hunger, Fabio Joos, Damian Tschuor, Julian Soler, Jan Andri Tuor, Andrin Hug, Yousouf Shahmoradj, Lino Erni, Philip Schöller, Silvio Caprez (Trenader-assistent). Davos da sen.: Clau Camathias (Trenader-assistent), Giacomo Betta (Trenader), Flavio Loretz, Mattias Arpagaus, Cedric Carigiet, Daniel Lerchi, Gian Luca Vincenz, Bruno Casutt, Eduard Coombes, Cedric Brunold, Mauro Toggenburg, Curdin Toggenburg, Patric Andreoli, Jose Vargas, Ivan Brunold (Team-Manager) Legenda 2. Foto

Bunamein mintga jamna retscheivan las cauras ed ils stargels dalla Alp Glivers Dadens novas cavreras e novs cavrers. Il menaschi d’alp ei part dil project dalla Societad agricultura solidarica da muntogna. La dumengia vargada han la societad ed ils possessurs dallas cauras envidau a solver e presentau il menaschi d’alp. Andreas Cadonau/FMR Ad in solver da cavrer han Nadia e David Deplazes envidau la dumengia vargada sill’Alp Glivers Dadens che sesanfla sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg: Ina alp cargada cun 30 cauras e varga 50 stargels e cun in menaschi d’alp pli probabel unics el cantun Grischun. Envidau al solver silla Alp Glivers Dadens ha era la Societad agricultura solidarica da muntogna Surselva ch’ei medemamein entretschada en quei menaschi. Co il menaschi e la collaboraziun cul pursanavel funcziunescha, ha il president dalla societad solidarica, Ramon Reimann declarau la dumengia vargada als presents: «Las societads dalla agricultura solidarica vulan far ina punt denter ils producents e consuments.» Tenor las explicaziuns da Ramon Reimann funcziunescha quella solidaritad per gronda part ella Bassa, nua che consuments e consumentas collavuran cun menaschis agricols e retrain ina part dalla raccolta. Piuniers dalla agricultura solidarica ella muntogna Avon tschun onns ei l’idea naschida tier ina pintga gruppa da persunas dalla Bassa da metter en pei in project da solidaritad cun l’agricultura da muntogna. Dalla vart dils producents han Barbara e Sep Benedetg Candinas da Sumvitg e Nadia e David Deplazes da Surrein seschau perschuader da collaborar, denter auter cun l’alpegiaziun dallas cauras dalla famiglia Deplazes sill’Alp Glivers Dadens. La societad ei vegnida fundada igl onn 2021 ed ils commembers pagan ina contribuziun da commembradi e san persuenter retrer caschiel e carn caura. Ed els ston era collavurar, per exempel pertgirar silmeins duront ina jamna las cauras dalla Alp Glivers. Per ils commembers dalla societad che derivan dalla Bassa in pulita aventura, sco quei ch’ins ha saviu endriescher els discuors vid la meisa da solver. Ramon Reimann conceda ch’ins emprendi spert e mintgin hagi atgnas experienzas cun pertgirar cauras. «Quei dat adina bia da risdar a caschun da nossas scuntradas.» David Deplazes ei cuntents cul menaschi d’alp che funcziunescha gia per la quarta stad. E quei era sch’il persunal d’alp mida stedi: «Nus mirein adina, ch’ina persuna che ha gia experienza cun las cauras, lavura cun ina ni in noviz.» Nadia e David Deplazes mulschan sez las cauras. All’entschatta cura ch’ils anseuls ein aunc cun las cauras, vegn mulschiu sulet ina ga per gi, suenter mesa stad viaden egl uost van adina dapli anseuls da maz, aschia che las cauras vegnan mulschidas duas ga. «Il latg caura vegn caschaus ell’alp vischinonta da Glivers Dado, nua che l’alp da vaccas sesanfla», declara David Deplazes. Stargels e cauras ad alp Per avantatg dalla collaboraziun cun la societad dalla agricultura solidarica numna David Deplazes la carn caura ch’ils commembers dalla societad surprendan. «Aschia essan nus buca sfurzai da mazzar ils stargels la primavera sin Pastgas e nus savein cargar els cun las cauras.» Vender caschiel caura sin fiera ei buc in grond problem, vender carn caura ei denton pli pretensius. Malgrad la collaboraziun cun l’agricultura solidarica ei la tratga da cauras tenor David Deplazes buc ina gronda fatschenta. «Ei drova dabia entusiassem e plascher per tener cauras.» Entussiassem e plascher drova ei era dalla vart dils commembers dalla Societad solidarica dalla agricultura da muntogna, sco quei ch’il president Ramon Reimann conceda. «Ils emprems onns ein buca mo stai sempels.» Actualmein dumbra la societad 38 commembras e commembers che vegnan dalla Bassa. «Secapescha che nus havessan plascher da commembras e commembers indigens.» La societad seigi era promta d’extender la collaboraziun cun ulterius menaschis purils ella regiun, gi Ramon Reimann. Ils 23 da settember 2024 ei la stad dalla Alp Glivers Dadens ida a fin e ton Nadia e David Deplazes e la societad vulan cuntinuar igl onn proxim.

Ivo Orlik alias Giganto ch’ei tenor atgnas indicaziuns in dils davos rappers romontschs, representa la Rumantschia al proxim festival da musica dallas minoritads. Nov bands ein dalla partida al festival Suns Europe ad Udine ils 11 entochen ils 19 d’october 2024. Suenter plirs onns d’absenza ei la Rumantschia uonn puspei presenta. «Nus selegrein fetg dad ir ell’Italia.» Ivo Orlik manegia cun l’Italia il marcau dad Udine che sesanfla ella regiun da Friul. Dapi igl onn 2009 porscha il marcau la tribuna per il festival da musica dallas minoritads europeicas che senumna Suns Europe. «Igl ei empau in festival sco igl enconuschent Eurovision Song Contest, semplamein bia pli mudests ed organisaus aposta per las minoritads europeicas», gi Ivo Orlik che representa la Rumanschia sut siu num artistic Giganto al proxim festival dallas minoritads ch’envida mintg’onn musicistas e musicists. Ils davos onns ha ei denton dau ina pausa sfurzada muort corona. Plascher dad esser dalla partida Al festival Suns Europe 2024 dils 11 entochen ils 19 d’october separticipeschan nov bands. Ivo Orlik tradescha che 90 interpretas ed interprets seigien s’annunziai per il festival. Tonpli plascher han el e sia band dad esser dalla partida. La concurrenza musicala directa succeda sonda, ils 19 d’october 2024 e mintga interpreta e mintga interpret sa presentar sulet ina canzun alla schuria. «Nus havein gitg studegiau, cun tgei canzun sepresentar ella concurrenza», tradescha Ivo Orlik. «Suenter diversas propostas han mia cunmusicista e mes cunmusicists surschau la decisiun a mi.» La band romontscha che sepresenta ad Udine secumpona dad Ivo Orlik respectiv da Giganto, dalla cantadura Anna Pally, dil precussiunist Jérôme Keel e dil DJ In the Kid. Ed Ivo Orlik ei sedecidius da presentar ella concurrenza sia ovra «Digital Love». «Quella canzun porscha a l’entira band la pusseivladad da mussar lur habilitads musicalas.» Giganto vul secapescha era porscher ina show silla tribuna dil festival, sco quei ch’el explichescha viers la FMR. Sulet per ina canzun sto Giganto denton buca serender ell’Italia dil nord. Ils 18 d’october 2024 sepresenta Giganto sin ina tribuna en in club dil marcau dad Udine. Dalla partida quella sera ein era las bands Ynys che deriva dalla costa dil vest dalla Valisia e Remei De Ca La Fresca, ina band catalana. El program da concert ei Giganto presentaus sco gigant dil num e dil fatg: «La musica da quei artist vul adina esser nunprevisibla, texts che tractan schabetgs actuals cun ironia subtila.» Buca per casualitad ad Udine Sco quei ch’ils organisaturs dil festival scrivan, dat il marcau dad Udine buca per casualitad suttetg al festival da musica dallas minoritads. Cheu ei il radio Onde Furlane da casa ch’emetta dapi ils onns 1980 musica e cultura en lungatg furlan. In lungatg romontsch che vegn discurrius ell’Italia dil nord da biabein 600 000 persunas. Quei radio ha mess en pei il festival e ha anflau sustegn dad ARLeF, l’agentura regiunala per il lungatg furlan. Tier RTR tgira Gion Dominic Pohle il Festival Suns Europe ed el gi che RTR proponi als organisaturs mintgamain in diember da bands ed interpretas ed interprets romontschs. «La schelta dallas bands ed interprets fan denton ils organisaturs.» Demai ch’ina band romontscha ei uonn dalla partida, sesa Gion Dominic Pohle era ella schuria. Bia dapli ch’ina trofea dat ei denton buca da gudignar ad Udine. Cun quella trofea ein denton gia pliras interpretas ed interprets turnai en tiara romontscha. Igl onn 2015 Me ad Marie, 2017 Tumasch é e 2019 Mattiu Defuns. In bien omen per Giganto che ha presentau il fenadur 2024 il niev mini album che senumna «Berlin retour». Turnar dad Udine cun arbagias gauda tier Ivo Orlik denton buca emprema prioritad. El gi da selegrar sil concert communabel sco sin la presentaziun da concurrenza. «Il principal ei denton da haver in bien temps ell’Italia cun bunas scuntradas cun musicistas e musicists.»

Cultura L’organisaziun Surselva Turissem surpren la marca ­mira!cultura ch’ei vegnida sviluppada avon ver 10 onns dils museums ed archivs culturals dalla regiun. La marca cumpeglia visetas guidadas culturalas ni historicas sco era guidas da lungatg d’aulta qualitad. «La cultura ei ina fetg impurtonta part dil turissem en Surselva e perquei ha Surselva Turissem era fatg il pass da surprender la marca mira!cultura», di Kevin Brunold, il directur da Surselva Turissem en discuors cun la FMR. Entochen dacheu hagi il Museum Regiunal Surselva sut l’administraziun da Paula Bundi purschiu las guidas da gruppas, egl avegnir seigi quella purschida el portfolio da Surselva Turissem. Responsabla per la part administrativa ed organisatorica ei Alice Bertogg, menadra dall’agentura da Surselva Turissem a Glion e responsabla pil sectur da cultura dalla destinaziun turistica. Ella beneventa il process simplificau: «Per hosps e per las guidas ed ils guids da cultura dat ei uss in sulet post da contact. Quei simplifichescha ils differents process.» Svilup cuntinuau Las guidas culturalas da mira!cultura ein vegnidas creadas igl onn 2015 dil Museum Regiunal Surselva. Suenter la scolaziun dallas menadras e dils menaders dallas guidas culturalas dev’ei otg differentas guidas ellas vischnauncas dad Ilanz/Glion, Vuorz, Lumnezia e Sursaissa Mundaun. Per saver sviluppar mira!cultura en Surselva ad ina purschida turistic-culturala cun success a liunga vesta ha il Museum Regiunal Surselva lantschau il project Nova politica regiunala (NPR) «mira!cultura PLUS» che ha cuzzau plirs onns. Quei project NPR ei vegnius sustenius digl Uffeci cantunal per economia e turissem. Alla fin dil project dalla NPR ha l’Associaziun dils museums ed archivs culturals dalla Surselva (AMAS) surpriu la marca mira!cultura. Pli tard ha la AMAS suttascret ina cunvegna da prestaziun cun Surselva Turissem che ha integrau naven da quei mument las differentas guidas da «mira!cultura» en siu program da hosps. En favur dalla qualitad dalla marca Cun surprender ussa cumpletamein la marca mira!cultura fa Surselva Turissem in ulteriur pass da rinforzar la collaboraziun denter la cultura ed il turissem en Surselva. Ils museums ed ils archivs culturals garanteschan cun ina gruppa accumpignonta era el futur la qualitad dil cuntegn dallas guidas da mira!cultura. Per Ursina Jecklin, la curatura dil Museum regiunal Surselva e presidenta dalla AMAS ei il svilup qualitativ ina caussa indispensabla era suenter la surdada da mira!cultura a Surselva Turissem. «Per mei ei il svilup qualitativ in aspect fetg impurtont. La surdada da mira!cultura els mauns da Surselva Turissem ei succedida sut la cundiziun che la qualitad dalla marca seigi garantida.» Ina gruppa duront ina guida da mira!cultura a Glion el curtgin dil Museum Regiunal Surselva. La surdada da mira!cultura a Surselva Turissem ei succedida: (da sen.) Alice Bertogg, Ursina Jecklin, Kevin Brunold e Paula Bundi.

A Trin-Mulin datti dapi la primavera 2024 in project da perscrutaziun che ha per mira d’eruir las consequenzas dil clima sin il terren. Igl ei in project dalla Confederaziun, dil Cantun e dalla vischnaunca da Trin che vegn realisaus en collaboraziun cun igl ­Institut da retscherca dall’agricultura biologica. El rom dil project numnaus «Alpin» vegn ei rimnau datas ed entochen 2028 duein ils resultats vegnir publicai. «Suloms en situaziuns da stress permanent: Tgei consequenzas ha quei per l’ecologia e per la sanadad dil terren?» Quels plaids san ins leger sin ina tabla d’informaziun a Trin-Mulin ella vischinonza dil Lag la Cresta. Silla surfatscha d’ina parcella ei vegniu eregiu en treis loghens mintgamai tschun tetgs da veider cun crenas en fuorma d’in V. Quels tetgs tegnan naven dil sulom sut ils tetgs la mesadad dalla plievgia e dalla neiv. Plinavon vegn l’aria sut quels tetgs en scaldada per dus grads celsius pli fetg. L’idea digl Institut europeic da retscherca dall’agricultura biologica (IRAB) che ha sia sedia svizra a Frick/AG ei d’augmentar la schitgira cun ils 15 tetgs e da simular temperaturas pli aultas. Aspects dalla biodiversitad Ina secunda part dil project a Trin-Mulin ei da sclarir ils aspects dalla biodiversitad en connex cul diever dil sulom. Quellas damondas vegnan tenor Andreas Fliessbach, igl agronom e menader dil project tier igl IRAB, sclaridas en discuors culs representants dalla vischnaunca, dall’agricultura, dil turissem e dallas interpresas da transport. «Nus havein sviluppau quei project per far retschercas en tschun differents sistems ecologics dall’Europa. Trin-Mulin havein nus elegiu sco liug ell’ecologia muntagnarda», di igl agronom e perscrutader Andreas Fliessbach. «Dasperas datti experiments semeglionts en Spagna, en Tiaratudestga ni era en la Letonia.» Midadas dil terren Andreas Fliessbach declara co la tiara sut ils tetgs da veider da Trin-Mulin vegn evaluada. «Nus havein cavau entochen 30 centimeters ella tiara e conservau ina part da quella tiara avon ch’installar ils tetgs da veider. E nus vegnin a far la medema procedura precis els medems loghens alla fin d’il project igl onn 2026.» Tenor Fliessbach vegli ins endriescher, co la microflora semidi enteifer dus onns. La finamira seigi da trer conclusiuns sils effects dalla midada dil clima. «Cun las metodas scientificas d’intercurir la tiara eisi pusseivel da cumpilar in rapport scientific davart la situaziun dil terren.» Dialog cun las gruppas d’interess La tscherca dallas gruppas d’interess dil terren da Trin-Mulin ei succedida cun agid digl Uffeci per la natira ed igl ambient dil Grischun. Andreas Fliessbach declara: «Nus havein per exempel dumandau ils responsabels dalla vischnaunca da Trin, co els vesien igl avegnir dils suloms e l’influenza dalla midada dil clima. In’ulteriura gruppa d’interess che nus havein contactau ei l’agricultura.» Ils menaders dil project hagien plinavon slargau il perimeter da retscherca e sper ils acturs a Trin-Mulin era dumandau ils representants dil turissem da Valbella, co els vegnien ad agir cul terren sch’ei detti buca neiv pli igl unviern en consequenza dalla midada dil clima. «Sin quei sectur hai gia dau midadas en quei senn ch’ins ha en plirs loghens da turissem d’unviern dau liber las vias e trutgs d’ir cun velo la stad era pigl unviern», di Andreas Fliessbach. Enconuschientschas nizzeivlas Per il meinaproject digl experiment el liber a Trin-Mulin, Andreas Fliessbach eis ei clar ch’il maun public duei saver trer a nez las informaziuns dil project. Sin palancau europeic seigi la politica fetg interessada da collaborar cullas scienzias applicadas. «Perquei havein nus era involvau numerus sociologs en la secunda part dil project che concerna ils discuors cun las gruppas d’interess e cun persunas ch’ein involvadas ellas proceduras da decisiun. Pil project eis ei impurtont da saver, tgei informaziuns che quella glieud drova per prender decisiuns.» In rapport final dil project da perscrutaziun dil sulom a Trin-Mulin vegn ei tenor Andreas Fliessbach a dar l’entschatta dil 2028. Tetgs da veider a Trin-Mulin Per plascher buc entrar sil sulom, communichescha ina tabla d’informaziun a Trin-Mulin ella vischinonza dil Lag la Cresta. Leu datti dapi questa primavera in project da perscrutaziun, nua ch’ins vul examinar l’influenza dalla midada dil clima sin il terren. En treis loghens han ins construiu mintgamai tschun tetgs da veider cun crenas en fuorma da V. L’idea digl Institut da retscherca dall’agricultura biologica ei d’augmentar la schitgira e da simular temperaturas pli aultas. Ina secunda part dil project ei la lavur da sclariment en connex cul diever dil sulom e cun ils aspects dalla biodiversitad. (fmr/mg) ^ Ils tetgs da veider ein construi aschia che la mesadad dalla plievgia contonscha buca ils suloms e l’aria sut ils tetgs vegn scaldada per dus grads celsius pli fetg . ^

Il proxim venderdis, ils 4 d’october 2024 ha liug a Glion sigl areal da Fontanivas l’emprema badelada pil Pumptrack Glion. L’avertura dil pumptrack ei previda il matg 2025. «L’entschatta dallas lavurs da construcziun dil pumptrack ei in grond mument per nus. In da nos pli gronds giavischs vegn finalmein realisaus», di Marco Bracher, il president dall’uniun «a glion» en discuors cun la FMR. L’uniun «a glion» seigi atgnamein vegnida fundada cugl intent principal da realisar in pumptrack per pign e grond sigl areal da Fontanivas, di Marco Bracher. «Il project cuosta biabein 300 000 francs e nus astgein dir, che nus essan sin buna via da survegnir ils daners. Sco adina tier tals projects maunca denton aunc adina ina summa e nus essan alla tscherca d’entgins sponsurs.» 1500 meters quadrats Il niev pumptrack vegn realisaus a Glion Fontanivas gest dadens il bogn da Glion. Il percuors dil pumptrack ha ina surfatscha da 1500 meters quadrat. Absolver il percuors san ins cun velo, scooter e cun skateboard. Sco quei che Marco Bracher, il parsura da l’uniun «a Glion» di, duei il pumptrack daventar il liug da sentupada che colligia generaziuns, in plaz cadruvi per famiglias e per persunas singulas da tuttas vegliadetgnas. «Grazia alla buna collaboraziun cun la vischnaunca Ilanz/Glion essan nus aschi lunsch che nus savein entscheiver aunc quest’atun cun las lavurs da construcziun», declara Marco Bracher. Agl ur dil pumptrack vegn ei a dar in kidstruck cun in pign percuors per affons pigns. Plinavon duei vegnir staziunau agl ur in carr da viafier sco localitad da dimora e susta per ina e scadin. L’emprema badelada pil pumptrack a Glion ha liug ils 4 d’october 2024 allas 17.00. Il Pumptrack a Glion vegn construius sin ina surfatscha da 1500 meters quadrat. grafica mad Il niev Pumptrack Glion vegn baghegiaus sigl areal denter il bogn da Glion e la plazza da ballapei

E-voting en Lumnezia, project da pilot Las vischnauncas sursilvanas che fan part alla fasa d’emprova da vuschar electronic train ina bilanza positiva suenter la tiarza runda da vuschar. La vischnaunca Lumnezia ei satisfatga che l’elecziun communala ha funcziunau senza incaps. Ed adina dapli persunas ton en Lumnezia sco en Stussavgia selain registrar per vuschar electronic. Las vischnauncas grischunas Domat, Landquart, Poschiavo, Puntraschina, Lumnezia e Stussavgia han introduciu la votaziun electronica en ina fasa d’emprova. Dapi ils 3 da mars 2024 san las votantas ed ils votants da quellas vischnauncas decider sch’ellas vulan dar giu la vusch via telefonin e tablet enstagl da tarmetter ils cedels da votar per posta ni schizun deponer els ell’urna. La dumengia vargada han las votantas ed ils votants dallas vischnauncas d’emprova saviu far diever dalla votaziun electronica gia per la tiarza ga. Ella vischnaunca Stussavgia ei prest la mesadad dallas votantas e dil votants ch’ein separticipai alla votaziun dalla dumengia vargada secedicidi per la varianta digitala da vuschar. Tontas vuschs electronicas sco a scret Quei tradescha Toni Theus, responsabels ell’administraziun communala denter auter per las elecziuns. «Entochen ussa ein biabein 130 votantas e votants dalla vischnaunca Stussavgia s’annunziai per votar electronic.» Quei para buca gest bia visavi allas varga 780 persunas cun dretg da vuschar ella vischnaunca gualsra. Sco ei para s’annunzian denton quels che van pli stedi a vuschar per la varianta electronica. Dallas 130 annunziadas ed annunziai per la votaziun electronica han 60 votantas e votants la finala era votau via tablet ni telefonin en Stussavgia la fin dalla jamna vargada. «La votaziun ha en general buca procurau per grondas undas en nossa vischnaunca», gi Toni Theus. Buca bia dapli votantas e votants ei numnadamein sedecidi da dar giu lur pareri a scret. Il suveran lumenzian ha buca sulet giu la pusseivladad dad s’exprimer en fatschentas cantunalas e federalas. La via digitala ei era stada aviarta la fin dalla jamna vagada per las elecziuns communalas. Administraziun descargada E quei ei succediu per cumpleina cuntentientscha dil president communal Daniel Solér. Buca mo perquei che sia reelecziun ei reussida, mobein perquei ch’il sistem d’eleger e la collaboraziun cun l’administraziun cantunala ha funcziunau. «Grazia al sistem electronic vegn nossa administraziun descargada.» Gia ordavon sto la vischnaunca tarmetter dameins material da votaziun. Descargada vegn l’administraziun cunzun da votaziuns cun elecziuns che dattan bia da dumbrar. Daniel Solér fa attent che las vuschs electronicas setschentien a Cuera sin la plattafuorma dil cantun e la vischnaunca sappi dumbrar ensemen las vuschs electronicas cun l’atgna dumbraziun dils cedels da vuschar a scret. La vischnaunca noda 250 registraziuns da vuschar electronic. Era quei para buca bia visavi al diember total da 1730 persunas cun dretg da vuschar en Lumnezia. Contas dallas votantas e dils votants che han seschau registrar ein la finala separticipadas allas elecziuns dalla fin dalla jamna ha Daniel Solér buca saviu dir. «Jeu supponel denton che la plipart ei separticipada allas elecziuns.» Denter 33 % e 37 % dallas persunas cun dretg da vuschar ein separticipadas allas elecziuns communalas. Ord vesta dil president communal ei la varianta da votar electronic igl avegnir. «Cunzun sch’ins vul intimar la giuventetgna dad ir a votar.» Remplazzar la votaziun a scret vegn la varianta electronica denton buc, silmeins buc a cuorta vesta, manegia Daniel Solér. E l’administraziun communala vegn gia en cuort a preparar il secund scrutini per las elecziuns communalas planisadas il fevrer digl onn proxim. Quellas preparativas ston pervia dil sistem electronic succeder pli baul, accentuescha il president communal. La vischnaunca Stussavgia ha medemamein previu elecziuns communalas e quei ils 6 d’october 2024. Elecziuns che succedan all’urna denton a scret alla moda veglia sco quei che Toni Theus gi. «Jeu manegiel denton che nus vegnin baul ni tard a slargar la votaziun electronica sin nivel communal.» El discuora da sulet singuls incaps che l’elecziun electronica hagi caschuna. «Singuls ein stai pendi sin via electronica magari perquei ch’els han buca terminau il proceder scosauda.» Quellas persunas ha l’administraziun communala saviu contactar. Co la votaziun electronica funcziunescha ord vesta dil Cantun ei ier buca stau d’eruir. La pagina dil Cantun tradescha denton ch’igl ei previu da schar separticipar dapli vischnauncas alla votaziun electronica el decuors digl onn 2025.

Il cussegl naziunal vul lubir als cantuns d’instradar ina taglia speciala per ils possessurs da habitaziuns secundaras e persuenter scassar la taglia sin la valur dall’atgna locaziun. Quella idea anfla buca biars adherents ellas casas communalas sursilvanas. Memia datier ein aunc las cuntraversas cun las uniuns dil possessurs da habitaziuns secundaras en connex cun las taxas turisticas. Ella ei puspei inaga sil tapet politic naziunal, la taglia silla valur da l’atgna locaziun. Quei ei ina taglia d’entrada che mintga possessur dad ina casa paga per in tscheins fictiv ch’el havess teoriticamein da pagar per habitar. Habitescha il possessur sez en sia casa, sa el trer giu 30 % dalla valur. E trer giu san tut ils possessurs da casas era cuosts da manteniment e tscheins per hipotecas. Las organisaziuns dils possessurs da casas vulan gia dapi decennis abolir la taglia sin l’atgna locaziun. Politicamein han entochen ussa tuttas propostas fatg naufragi, era la davosa proposta da risguardar ils interess dils cantuns da muntogna. L’idea d’incassar la taglia sin la valur dall’atgna locaziun sulet dils possessurs da secundas habitaziuns ha anflau negina maioritad. E pliras ga ha il suveran svizzer renviau propostas da scassar la taglia sin la valur dall’atgna locaziun, la davosa ga igl onn 2012. Ulivar sperditas finanzialas La mesjamna vargada ha il Cussegl naziunal decidiu ina ulteriura ga d’abolir la taglia sin la valur da l’atgna locaziun e quella ga senza excepziuns. Per far gust al Cussegl dils stans da medemamein scassar la taglia, ha il Cussegl naziunal formulau la proposta da lubir als cantuns da lantschar ina taglia dad object aposta per ils habitadis secundars. Quei per ulivar las sperditas finanzialas da cantuns e vischnauncas turisticas. Che la taglia sto vegnir augmentada per cass che la valur dall’atgna locaziun svanescha, ei per il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn indiscutabel. «Nus stuein ulivar las sperditas finanzialas.» Dad ina aschinumnada taglia dad object tegn Martin Cavegn denton nuot. «Quei ei nuot auter ch’ina taglia sin schischom, ed ina tala taglia havein nus gia.» El cantun Grischun ei la cumpetenza d’alzar la taglia sin schischom tier las vischnauncas. Ellas astgan denton buca surpassar ils 2 ‰ definai ella lescha cantunala. «La politica stuess en quei cass midar la lescha e lubir allas vischnauncas dad ir maximalmein sin 3 ni schizun 4 ‰», manegia Martin Cavegn. Dad ina lescha da schischom speciala relaschada sulet per habitaziuns secundaras tegn il president communal da Tujetsch pauc. Era sche Martin Cavegn ei dil meini ch’ei seigi senz’auter legitim da far pagar ils possessurs da habitaziuns secundaras: «Cunzun tals possessurs che lain vit lur habitaziuns e profiteschan dad ina immobilia ch’augmenta cuntinuadamein sia valeta senza far in det crutsch.» Pauc gust da cuntraversas Las vischnauncas turisticas han pauc gust da lantschar novas taglias per possessurs da secundas habitaziuns era per in auter motiv. Memia datier ein aunc las cuntraversas en connex cun las taxas turisticas, da pagar aposta per il turissem. Quellas cuntraversas ha ei era dau sisum la Surselva ed ein a Martin Cavegn en buna memoria: «Introducir ina taglia aposta per ils possessurs da secundas habitaziun leventass danovamein dabia malaveglia.» Contas entradas ch’ina singula vischnaunca perdess per cass che la taglia sin la valur dall’atgna locaziun croda, ei buca d’eruir. Quei han ils responsabels communals per damondas da taglia da Laax, Glion e Breil confirmau. La taxaziun da taglia ei en mauns dall’administraziun da taglia cantunala, aschia che las vischnauncas han buc investa els detagls. Senza dubi vegnan ils possessurs da habitaziuns secundaras deliberai dalla taglia d’entrada, sche la taglia sin la valur da l’atgna locaziun croda. Els pagassen sulet aunc taglia da facultad e da schischom per lur immobilia secundara. Dependa dil tscheins hipotecar Cefras concretas sa denton l’administraziun cantunala da taglia furnir. Toni Hess, menader dil survetsch giuridic dall’administraziun da taglia indichescha cefras digl onn 2021. Quellas indicheschan sperditas d’entradas da 34 milliuns francs per il cantun e 27 milliuns francs per las vischnauncas. Sperditas d’entradas che risguardan denton sulet las habitaziuns secundaras, priu il cass ch’ils possessurs vegnan deliberai dalla taglia sin la valur dall’atgna locaziun. Toni Hess fa denton attent che las entradas da taglia en connex cun la valur dall’atgna locaziun dependien fetg dil tscheins hipotecar: «Pli aults ch’il tscheins hipotecar ei, pli pintgas che las entradas da quella taglia ein.» S’augmentan ils tscheins hipotecars, crescha la summa dallas deducziuns ch’ils possessurs da casas san far.

Trun ei stau uonn la «hetta da fiasta» el Grischun. La vischnaunca ei stada il center dallas festivitads «Sut igl ischi 2024» en memoria dils 600 onns dalla Ligia Grischa. Il capo d’organisaziun dallas festivitads ei a medem mument era president communal: Dumeni Tomaschett. Cun la FMR ha el discurriu davart igl engaschi dallas uniuns, la colur alva ed ina caussa bunamein penibla. Dumeni Tomaschett – duront siu plaid d’avertura per las festivitads «Sut igl ischi 2024». Sper el il best statteivel dil ischi el Curtin d’honur. Ei dat bein aunc in act final da tut las festivitads da «Sut igl Ischi 2024». Ils 3 da november ei numnadamein la finissascha el Museum Cuort Ligia Grischa. Denton il grond baccun ei atras. La fin d’uost hai dau la derniera dil teater «Sut igl ischi» ed avon diesch dis ha la Surselva Romontscha celebrau sias honurificaziuns el Curtin d’honur a Trun. Per Trun ei pia terminau in onn cun biaras festivitads en memoria dalla fundaziun dalla Ligia Grischa digl onn 1424. Denter la fin da mars tochen miez settember hai dau nundumbreivlas occurrenzas – dils concerts cun la Ligia Grischa tochen tiel giug el liber, dall’ovra multimediala «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta» tochen tier la Fiasta da cant districtuala. Cun auters plaids: ils da Trun han mess ord finiastra lur bandieras duront il davos miez onn. Aschia ch’igl ei in bien mument per far la bilanza cun il president dil comité d’organisaziun – ch’ei a medem temps era president communal. La FMR ha discurriu cun Dumeni Tomaschett via telefonin, duront ina damaun da catscha. FMR: Vus sco catschadur haveis ­planisau bein ils termins dallas ­festivitads «Sut igl Ischi 2024». Dumeni Tomaschett: (ri) Gie, mirau sils termins havein nus secapescha schon, aber buca mo pervia da mei, mobein era pervia da pliras autras persunas involvidas surtut tiel teater. Teater, concerts, exposiziuns, films, fiasta da cant etc. Igl ei stau per Trun in onn da fiasta en uorden. Haveis Vus ussa empau barbagat suenter la fiasta e treis onns preparaziuns? Na, ei dat negina raschun da buca haver buna luna. Igl ei stau tras e tras ina grondiusa fiasta, nus havein giu grond cletg cull’aura ed essan fetg cuntents. Ussa vai aunc da far giu quen e da mirar che nus restien els cuosts. Mo la damonda principala ei naturalmein: Tgei ei stau pil president dil comité d’organisaziun il punct culminont? Quei ei secapescha grev da dir e da piclar ora in punct digl entir program fetg vast e variont, da differents concerts tochen tiel teater. Tier quei teater eis ei stau pusseivel, grazia a l’aura, d’organisar tuttas nov presentaziuns planisadas, adina cun massa glieud. Quei ha fatg grond plascher. Jeu ditgel adina: «L’aura ei il sulet che nus havein saviu cumprar ordavon!» Mo duront ina suletta da las nov seras hai pluschignau in tec. Tut tschellas otg seras eis ei stau fina bial’aura, cun bunas temperaturas per la gastronomia. Nus havein giu cletgun! En connex cun quellas presentaziuns ha Trun scuvretg in nov spazi «communal» denter la baselgia ed il binari. Datti gia ponderaziuns d’utilisar era el avegnir quei spazi? Quella pastira ei schizun en possess dalla vischnaunca, in plaz grondius. La vischnaunca ha ussa buca fatg ponderaziuns d’organisar puspei enzatgei giu leu, aber forsa che las uniuns ein vegnidas sil gust. Tut l’infrastructura ei sil plaz, ils parcadis ein da l’autra vart dils binaris – igl ei propi in liug ideal. Ed igl ei bunamein penibel da stuer dir ch’il reschissur René Schnoz, oriunds da Mustér, ha atgnamein giu l’idea da far leu il teater. Nus da Trun gnanc savevan che nus havein leu in aschi bi plaz! Hai era dau ina caussa che ha buca funcziunau sco spitgau? Per dir la verdad, jeu savess buca tgei! Quellas persunas che han collaborau, ein stadas fetg satisfatgas e las aspectaturas ed ils aspectaturs ein stai cuntents. Sche era il quen va aunc si alla fin, lu savess jeu buca tgei ch’ins havess stuiu far meglier. Saveis Vus tradir entginas cefras – p.ex. custs ni visitaders/ras? Quei ch’ins sa dir al mument: Tier tut las occurrenzas havein nus giu alla fin pli biars aspectaturs che spitgau. Per il quen ei quei secapescha d’avantatg. Ed ellas ustrias, suenter ils teaters ed ils concerts, ei la glieud adina restada ualti ditg. Quei ei en mintgacass stau bien per la sviulta, vul aber aunc buca dir ch’ei hagi dau in grond gudogn. Il quen final ei aunc buca serraus giu, aber sin la fin digl onn havein nus ensemen quel. E nus sperein da saver tener en il preventiv. La vischnaunca haveva previu d’impunder 850 000 francs per la fiasta «Sut igl Ischi 2024». Per ina comunitad sco Trun è quei ina biala summa. – Ina summa bein investida? Gie. Ed jeu crei ch’ei vegni era buc a dar grondas discussiuns pervia da quels daners. Quels eran fetg bein ­investi, surtut sch’ins vesa che la glieud ei stada cuntenta. Nus havein semplamein stuiu mirar da tener en il preventiv – ed havein era desistiu dad ina ni l’autra caussa. Sco pictur haveis Vus era dau colur al grond maletg da tribuna dal teater «Sut igl Ischi». Uss pudeis Vus tradir: Cons kilos colur alva haveis Vus ­duvrau? Mo ch’ei seigi clar, quei hai jeu buca fatg sco incumbensa sur mia fatschenta, mobein sco voluntari, ensemen cun in collega che ha era ina fatschenta da pictur. Aber per rispunder alla damonda: En tut havein nus duvrau 360 kilos colur alva. Quei ei fetg bia, perquei che nus havein stuiu dar si duas stresas colur per ch’ei hagi in bien effect e tegni. E quels 360 kilos ei per in bienton dapli ch’il quantum colur per ina casa d’ina famiglia. Per restar tier la colur. Trun ha ­survegniu empau colur duront quella fiasta. Tgei vegn a restar da tut quella colur festiva? Il pli impurtant ei ch’ins ha viu che Trun sa organisar ina fiasta da quella dimensiun. Duront quei miez onn han las uniuns segidau e luvrau. Biaras persunas ein stadas involvadas ed han gidau – naven da l’Uniun da dunnas, il Club da tennis tochen tier l’Uniun da giuventetgna. Schizun il cussegl da vischnaunca ha fatg l’ustria ina sera suenter il concert dalla musica. Quei ei segir ina excellenta experienza era pigl avegnir, per futuras fiastas en vischnaunca. E promova quei il spert da cuminonza? En mintga cass. Ins ei vegnius en contact era cun glieud ch’ins ha schiglioc buca ton da far. Quei gida. «Igl ei bunamein penibel da stuer dir ch’in da Mustér ha giu l’idea. Nus da Trun gnanc savevan che nus havein leu in aschi bi plaz!» Dumeni Tomaschett, president communal Negin barbagat a Trun A Trun ein las bandieras puspei en scaffa. Igl onn 2024 ei stau per la vischnaunca in onn da fiasta en uorden – sut l’enzenna dils 600 onns dalla Ligia Grischa. Duront in miez onn hai dau a Trun numerusas occurrenzas – concerts, films, teaters, exposiziuns, fiasta da cant etc. Ed ussa che tut quellas festivitads ein finidas, ha il capo da l’organisaziun, Dumeni Tomaschett, insumma buca barbagat: «Ei dat negina raschun da buca haver buna luna.» Ell’intervesta cun la FMR tradescha el schizun ch’ei hagi dau ina surpresa pils da Trun: Els han numnadamein scuviert in niev plaz per organisar occurrenzas el vitg. (fmr/dat) Dumeni Tomaschett – duront siu plaid d’avertura per las festivitads «Sut igl ischi 2024». Sper el il best statteivel dil ischi el Curtin d’honur. Ina culissa alva davon la culissa da muntognas da Trun – il maletg da tribuna dil teater «Sut igl ischi» ha denton duvrau entginas sadialas colur.

Culla producziun da vin han ils Candrians da Sagogn rimnau bia experientschas el decuors dil davos decenni. Onn per onn produceschan els ussa rodund 500 butteglias vin alv da lur vegna a Survilada. Il Plantahof mesira actualmein las temperaturas ed auters facturs per eventualmein dar ina lubientscha dad era vender il vin sursilvan. La FMR ha l’jamna vargada visitau la raccolta dalla vegna dil pli vegl vin grischun. Dapi miez mars ei Hannes Candrian (76) da Sagogn bunamein mintgagi silla spunda sulegliva cul num Survilada per observar e tgirar cun premura las troclas dil vin da Sagogn. Ei detti adina lavur: «Emprem eis ei da tagliar anavos las iuas, in’autra ga eis ei da segar il pastg», di igl um che anflau sia gronda pissiun ella cultivaziun da vin a Sagogn: «Igl ei semplamein enzatgei che jeu fetsch fetg bugen.» Sin rodund 400 meters quadrat han el e siu fegl Aron Candrian dapi varga diesch onns plantau iuas dil tip «Solaris» per producir vin alv per agen diever. Solaris seigi ina sort ch’ei forsa buc aschi enconuschenta sco per exempel Chardonnay ni Completer. «Persuenter ei quella sort dètg resistenta e drova buc aschi bia sulegl», declara il viticultur da professiun Aron Candrian, che lavura principalmein sin sia vegna a Fläsch. Cun agid dad ina pintga truppa da voluntaris e voluntarias ei la raccolta dil vendergis vargau spertamein stada sut tetg. Equipai cun forschs e sadialas, ein las troclas setschentadas enteifer biebein treis uras en plirs harass sil car annex. Suenter ein las iuas vegnidas transportadas ella pressa a Malans. Forsa gleiti en vendita La lavur seriusa dils Candrians vegn schazegiada, era da vart ufficiala. Cun in’apparatura speciala mesira il Plantahof, il center d’agricultura grischun, las temperaturas e l’irradiaziun dil sulegl a Survilada. «Sch’ei fuss avunda cauld e las cundiziuns constassen per plantar cheu la iua dalla sort Pinot Noir, lura savessan els dar la lubientscha a nus per vender il vin», di Aron Candrian. Quella licenza maunca il mument aunc, ed aschia resta la vegna da Sagogn in hobi. Il cataster viticol grischun ha numnadamein definiu las zonas da vin grischunas (mira box). Quellas ein el Segneradi, el Puschlav e Mesauc, els Tschun Vitgs, Cuera ed a Favugn. Il cataster excluda autras regiuns adattadas sco la Foppa. Culla midada dil clima erodeschan denton era las cundiziuns da far vin, aschia che regiuns pli aultas savessan profitar. In fenomen global Tenor igl Uffeci federal d’ambient ein ils indicaturs dalla midada dil clima en ­Svizra surprendents: Dapi igl onn 1961 ei il cunfin da nul grads seruschnaus per 300 tochen 400 meters. Las periodas da vegetaziun cuozzan ussa duas tochen treis jamnas pli ditg en Svizra. Quei ha era consequenzas per la branscha da vin: «Sch’ei vegn ella media ils proxims 20 onns dus tochen treis grad pli cauld, lu sestauscha era il cunfin da far in bien vin», aschia Aron Candrian. Tgei che sa esser d’avantatg per las iuas da Sagogn, ei ord vesta globala in grond problem. Liungas periodas cun temperaturas cauldas senza plievgia fan greva la veta a biars purs da vin ell’Europa. «En Spagna per exempel cumpra in dils gronds ed enconuschents producents da vin adina dapli surfatscha el territori dils cuolms dallas Pireneas, perquei ch’igl ei vegniu memia cauld da producir vin el sid», di Aron Candrian che posseda sez era ina vegna el Priorat el vest da Barcelona. 500 tochen 600 butteglias La raschun che Sagogn ei in territori adattau per producir vin ei denton buca mo ina consequenza dallas temperaturas pli aultas. In document historic digl uestg da Cuera Tello digl onn 765 cumprova ch’ei vegneva gia avon circa 1250 onns cultivau vin a Sagogn. Aschia ei Sagogn historicamein documentau il pli vegl territori da vin dil Grischun. Sin quei testament da Tello sereferescha era il num dil vin alv «resvegl», perquei che quella tradiziun ei ditg ida en emblidonza e festivescha ussa in «resvegl» el clima migeivel dalla Foppa. Dalla historia anavos ella vegna da Sagogn: Cullas iuas dad uonn vegnan ils Candrians a producir denter 500 e 600 butteglias vin alv biologic. «Entschiet havein nus cun 190 butteglias avon 11, 12 onns, ed ussa gartegi mintg’onn da far entuorn 500 butteglias», di Hannes Candrian. Ei seigi denton vinavon ina fatschenta che procuri per divers cuosts e pretendi bia lavur ed idealissem. Cul di dalla raccolta eis el en mintga cass cuntents: «Igl ei in bien onn, nus vein giu mo paucas malsognas», explichescha el. Tochen che il resvegl survegn sia lubientscha ufficiala per la vendita e vegn renconuschius el cataster da vin, pudessi aunc ir in mument. Tochen lu resta il «resvegl» in hobi dils Candrians. «Nus vulein semplamein mussar, tgei che va», resumescha Aron Candrian lur stentas. Vin grischun La producziun e la vendita da vin grischun ei reglada el cataster da vegnas dil Grischun. Quel definescha, en tgei territoris ch’ei astga vegnir plantau tgeininas iuas per la producziun da vin commerziala. In ulteriur criteri ei da mo plantar vegnas sut in’altezia da 600 meters sur mar. La sort principala dil Grischun ei il ­Pinot Noir. Tenor l’organisaziun da branscha «Graubünden Wein» ein varga 90 % da tut las iuas per producir vin tgietschen da quella sort. Cunzun ils vins dil Segneradi gauda ina buna reputaziun ell’entira Svizra. La producziun annuala da vin grischun munta a circa 2,5 milliuns liters vin. (fmr/sb) In vin che spetga sin siu temps Il cataster da vin definescha exact, en tgei zonas ch’ei astga vegnir produciu vin el Grischun. La Foppa s’auda buca tier quei cerchel. Il Plantahof fa denton actualmein silla vegna dils Candrians a Sagogn differentas mesiraziuns che pudessan esser la basa per ina lubientscha da vendita. La FMR ha visitau la vegna duront la raccolta dallas iuas madiras. Sandro Buchli/FMR Sin ina spunda sulegliva da Sagogn creschan e prospereschan dapi rodund in decenni iuas dalla sort «Solaris». Duront che Aron (foto) e Hannes Candrian tgiran cun premura lur vegna e produceschan cun la raccolta onn per onn in pèr tschien butteglias vin alv, «cumbatta» il vin da Sagogn aunc per siu dretg d’existenza ufficial. Il cataster viticol grischun lubescha tochen ussa mo en certas regiuns, ch’ein sut 600 meters sur mar sco il Segneradi ni il Puschlav, ina producziun da vin commerziala. Midada dil clima, midada da cundiziuns Las temperaturas creschentas pervia dalla midada dil clima porschan cundiziuns idealas per la viticultura, cunzun en regiuns pli aultas. Quei senta era il viticultur Aron Candrian: «Culla midada dil clima sestauscha il cunfin d’altezia da far bien vin.» Perquei ha il Plantahof, il center d’agricultura grischun, ussa installau in indrez che mesira la temperatura ed auters facturs dalla vegna da Sagogn. Sche las mesiraziuns constattan e corrispundan al regulativ dil cataster da vin grischun, savessi esser che era il vin alv da Sagogn sa vegnir gustaus in bi gi dad amaturs da vin. Las iuas dil tip Solaris ein madiradas bein questa stad Lavur manuala ei dumandada. Voluntaris da Sagogn sustegnan il project dad Aron Candrian (davostier sin la foto). Las iuas da Survilada astgan crescher cun ina biala survesta sil vitg da Sagogn. Hannes Candrian muossa cun plascher il resultat. Dapi la primavera eis el bunamein mintgagi staus ella vegna.

L’uniun «A Glion» ei vegnida fundada avon treis onns culla finamira da colligiar las 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion e da realisar projects per l’entira vischnaunca. La davosa sonda da miezdi ha Marco Bracher, il president dall’uniun «a Glion» beneventau biabein 100 persunas ch’ein separticipadas ad ina ni l’autra occurrenza silla senda da viandar «Via Glion» che colligia las fracziuns da Ilanz/Glion. L’uniun «a Glion» ha purtau novas activitads ella vischnaunca fusiunada. Il matg organisescha l’uniun mintgamai la concurrenza «Städtlilauf» cun partenza ed arrivada el marcau vegl da Glion, il venderdis proxim ha liug l’emprema palada pil Pumptrack a Glion Fontanivas e sonda vargada ha l’uniun «a Glion» envidau la populaziun a differentas excursiuns silla «Via Glion». Malgrad l’aura da plievgia han da quei da 100 persunas han priu part dallas 11 occurrenzas offeridas. Entginas ed entgins han fatg in’excursiun cun igl e-bike, auters ein i cul canu sil Rein anteriur ed aunc inagada autras gruppas ein stadas a visitar ils casturs a Castrisch, l’exposiziun el Museum Regiunal Surselva, las minas da Gulatsch a Rueun ni il bein puril Glennerhof denter Glion e Castrisch. 10 onns dapi la fusiun L’occurrenza cul tetel «Activ a Glion» ei stada sut l'enzenna dil 10avel onn dapi la fusiun Ilanz/Glion. «Quei ha buca funcziunau dilut», di Marco Bracher, il president dall’uniun. «Nus vulevan dar in accent al decenni, mo essan buca propi vegni da tematisar la fusiun el rom da quei di d’excursiuns. Zaco ha la plattaforma per quei tema muncau.» La FMR ha denton priu la caschun da dumandar ina ni l’autra dallas participontas ni dils participonts co els vesien l’avischinaziun dallas fracziuns dalla vischnaunca enteifer ils davos 10 onns. Ina minoritad ei dall’idea ch’ins seigi «arrivaus» ella nova vischnaunca. «Ei vegn dau memia bia peisa al marcau da Glion sco center. E cunzun ils vitgs pigns vegnan neghlegi», ha in participont rispundiu. In autra persuna ha detg ch’el seigi dall’idea ch’ins seigi bein arrivaus, perencunter hagi ins aunc buca contonschiu la finamira. «Nus essan sin via, mo per viver sco cuminonza da vischnaunca datti aunc bia da far», ha ina mumma da famiglia manegiau. D’ina autra persuna ei vegniu l’idea ch’ins stuessi forsa schar curdar las structuras dils 13 vitgs, pia ch’ei dessi denter auter era buca pli ils nums dils singuls vitgs. Viseta al bein puril La FMR ha accumpignau la viseta da cerca 30 persunas sil bein puril Glennerhof dad Urs e Bettina Grob. Els han fatg ina guida e presentau schatgs da lur products fatgs per lur stizun dil bein puril. Ils affons han giu la caschun da seser sillas maschinas agricolas e da termegliar, entochen ch’ils carschi han fatg discussiuns e damondas. Entgins han era fatg damondas davart la preschientscha dil luf. «Jeu haiel giu plascher dalla discussiun ed era da dar risposta allas damondas», di Urs Grob. «Nus havein buc ina puraria da demonstraziun ch’ins sa mirar viaden dapertut, mo nus beneventein duront igl entir onn adina puspei hosps ed indigens e mussein bugen tgei che nus fagein.» Alla fin dallas differentas excursiuns silla via Glion ein las participontas e participonts serimnai ella pintga fracziun da Riein ad ina grillada ella Resgia Riein. «a Glion» silla «Via Glion» La sonda vargada ha l’uniun «a Glion» envidau la populaziun dallas 13 fracziuns da Ilanz/Glion ad in eveniment silla «Via Glion» che ha per finamira da colligiar ils 12 vitgs ed il marcau da Glion. Ver 100 particpontas e participonts han saviu eleger denter 11 activitads naven digl ir cul canu sil Rein anteriur, sur il viadi a pei tier las Minas da Gulatsch, ina excursiun tier ils casturs a Castrisch ni era ina viseta al bein puril Glennerhof a Castrisch. L’entira occurrenza ei stada sut il motto: 10 onns dapi la fusiun dalla vischnaunca Ilanz/Glion.«Quei ha buca funcziunau dilut», di Marco Bracher, il president dall’uniun, «zaco ha ina plattafuorma pil tema 10 onns dapi la fusiun muncau.» (fmr/mg) Biabein 100 persunas han priu part dallas excursiuns silla Via Glion. Malgrad l’aura da plievgia ei igl interess per las singulas occurrenzas staus gronds. Silla foto la gruppa ch’ei sin via viers il bein puril Glennerhof. priu part dall’occurrenza silla Via Glion Il bein puril Glennerhof ei staus in’attracziun pils carschi e pils affons.

Sonda vargada ha la Fundaziun Pro Laax presentau il cudisch entitulaus «In allen vier Sprachkulturen zu Hause». La publicaziun sefatschenta culla veta dil giurist, professer e cumbattant pil romontsch Pieder Tuor ch’ei naschius ell’Italia e carschius si a Laax. Cuort avon la vernissascha ha la FMR discurriu cugl autur dil cudisch Pierre Felder, il biadi da Tuor, che viva a Basilea e passenta bia temps en la casa da siu tat a Laax. Pieder Tuor che ha viviu dil 1876 entochen 1957 ha ses pli gronds merets sil secturs dalla giurisprudenza e dalla promoziun dil romontsch. El ei naschius ell’Italia e – suenter la mort dil bab Giacun Antoni Tuor – carschius si a Laax, la patria da sia mumma Maria Onna, nata Coray. Pieder Tuor ha fatg carriera sco professer per dretg allas universitads da Friburg, Genevra e Berna. E dapi varga tschien onns ei si’ovra da piunier da lezzas uras, il «Tuor», quei cumpendi verd che sefatschenta en detagl cul Cudisch civil Svizzer, lectura obligatoria per giuristas e giurists. Da casa en tut las quatter culturas lingusticas dalla Svizra, ha Pieder Tuor era cumbattiu per la renconuschientscha e promoziun dil romontsch. El ei staus confundatur e president dalla Romania e duront 20 onns redactur digl Ischi, duront decennis la publicaziun annuala dalla Romania (mira box). Avon treis onns ha la Pro Laax iniziau la biografia da Pieder Tuor. E scret quella ha Pierre Felder, il biadi da Pieder Tuor. Pierre Felder che ha oz 75 onns, ei staus docent per didactica d’historia, autur da cudischs da scola e menader dallas scolas popularas dil cantun Basilea-Marcau. Il cudisch rehamein illustraus davart veta ed ovra da siu tat cuntegn sin 400 paginas texts biografics e contribuziuns dils auturs hospitonts Urs Altermatt, Theo Haas, Thomas Maissen, Peter Michael-Caflisch, Georg Kreis, Patrik Kury, Rico Valär e Manfred Veraguth. Avon la vernissascha dil cudisch ha la FMR discurriu cun igl autur Pierre Felder. FMR: Tgei schess Vies tat Pieder Tuor, sch’el legess il cudisch che siu biadi ha scret? Pierre Felder: El havess garantiu marveglias da saver tgei ch’ei vegniu scret sur dad el. El vegness a constatar che bia da quei ch’ei scret era aunc buca perscrutau dil temps ch’el ha viviu. Per exempel la tenuta dalla Svizra enviers il dictatur talian Mussolini. Quella tenuta era aunc buca perscrutada historicamein dil temps che Pieder Tuor ha viviu. Pia, certas caussas fussen novas per el. D’entginas caussas el cudisch havess el segiramein plascher, autras caussas plitost privatas disturbassen el, perquei ch’ellas ein buca scientificas, quei vul dir ch’jeu hai per munconza da fontaunas era magari stuiu interpretar ina ni ni l’autra caussa. Co rispundessas Vus alla critica da Vies tat? Jeu vegness a dir ad el ch’el seigi daventaus ina figura historica 67 onns suenter sia mort e ch’ei seigi indicau da publicar sia biografia sco quei ch’ella schai cheu avon nus. Vus havevas siat onns cura che Pieder Tuor ei morts ed en Vos giuvens onns hai dau temps che Vus essas sedistanziai da sia biografia. Con fetg essas Vus s’avischinai a Vies tat cun scriver il cudisch sur dad el? Sco Vus scheis erel jeu in buobet cura che miu tat ei morts. Jeu haiel pia enconuschiu el mo sco affon. Ei dat ina fotografia da sias nozzas d’aur che muossa mei cun tat e la famiglia. Pieder Tuor era fetg engaschaus cun incumbensas e buca ton entuorn ses biadis. Suenter sia mort haiel jeu realisau ch’jeu haiel il medem num sco il tat e che quei num era en famiglia colligiaus cun certas spetgas. Jeu haiel giu il sentiment che cunzun mia mumma – ina dallas treis feglias da Tuor – spetgi ch’jeu suondi ils fastitgs professiunals dil tat. Ins quintava ni spitgava pia che Vus daventies giurist? Jeu sundel vegnius cunscients da quei ella pubertad. Pli tard haiel jeu refusau da studegiar giurisprudenza, malgrad che era miu bab era giurist. Jeu haiel lu studegiau germanistica e historia, quasi sco protest ed act da rebelliun. Vus haveis scret che Pieder Tuor eri in conservativ moderau? Pieder Tuor valeva sco catolic conservativ, denton tuttina aviarts enviers il mund liberal. El ei sedistanziaus claramein d’ideas autocraticas sco per exempel quellas d’il cusseglier guvernativ da Friburg Georges Python ch’ei era staus fundatur dalla Universitad da Friburg ensemen cul liun da Trun Casper Decurtins. Phython era quasi il patrun da Pieder Tuor alla Universitad da Friburg. Pieder Tuor ei per exempel staus aviarts per luvrar vid il Cudisch civil svizzer. Quei ei tuttavia buca stau in project ch’ils cantuns catolics conservativs dil «Sonderbund» han promoviu. Da quels muments ei miu tat s’avischinaus fetg a mi, era ella lavur da scriver il cudisch cun sia biografia. Pieder Tuor ha scret il «Tuor», quei cudisch verd che vala sco cumpendi dil Cudisch civil svizzer. La Lescha svizra civila ei gie in’ovra digl enconuschent professer da dretg bernes Eugen Huber. Pieder Tuor ha scret il manual pils giurists leutier. Daco eis el s’engaschaus aschi fetg per quei project? Miu tat ha giu in’affecziun speciala pil professer Eugen Huber. El ei gia sco student staus a Berna duront in semester per tedlar prelecziuns da Huber, igl autur dil Cudisch civil svizzer, che valeva sco liberal conservativ. El ha fatg ina nundetga lavur da perscrutar tuttas leschas civilas cantunalas avon che semetter vid la lavur per far la lescha svizra. Quella lescha ei ina prestaziun unica ch’ei pervia da sia qualitad vegnida approbada unanimamein dil Cussegl naziunal e dil Cussegl dils stans. Jeu creigiel che Huber e Tuor hagien giu tratgs da caracter communabels. Quei schegie ch’els eran buca dalla medema provegnientscha politica. Omis­dus – Huber e Tuor – eran era quels dil scriver e formular en in lungatg capeivel. Ei vegn detg che Pieder Tuor mavi cun ses manuscripts dil cumpendi a Laax els nuegls tier ils purs e prelegevi ses texts per mirar sch’els vegnien capi era dil pievel cumin. Pieder Tuor ha gie era translatau il Cudisch civil svizzer en romontsch ed ha insumma giu in engaschament particular per siu lungatg mumma. Daco ei l’existenza ed il tractament egual dil romontsch staus aschi impurtonts per el? Miu tat ha viviu mo tschun onns da sia veta igl entir onn a Laax. Quei sco affon e scolar primar. Igl engaschament pil romontsch savess haver da far cun la mort prematura da siu bab ch’era in grond amatur dall’agricultura ed amitg dils purs da Laax. Il fegl ha supriu quei anim, quei denton buca per l’agricultura, ch’era pli lontana ad el, mobein per la moda da communicar, pil lungatg. E naturalmein ei Pieder Tuor en sia giuventetgna vegnius en contact cun persunalitads sco Pader Maurus Carnot e Casper Decurtins. Quei ha segir era influenzau el. Tgeinins ein stai ses pli gronds merets pil romontsch? Il punct culminont per el ei stau la renconuschientscha dil romontsch sco lungatg naziunal igl onn 1938. Leu ei Pieder Tuor viagiaus per l’entira Svizra entuorn ed ha salvau referats en vesta alla votaziun dil pievel. Ina secunda caussa ei segiramein stada la translaziun dil Cudisch civil svizzer che ha purtau renconuschientscha ad el era en Surselva. Lu ei Tuor staus duront dus decennis redactur digl Ischi ed ha adina puspei era mess a disposiziun ses survetschs alla Ligia Romontscha. Quei tut ha fatg ch’el ei daventaus populars buca mo en Surselva, schegie ch’el viveva il liung temps digl onn ella Bassa. Aschia ei Pieder Tuor perfin vegnius tscharnius igl onn 1919 sco candidat pil Cussegl naziunal alla tschentada da cumin a Glion. El sez era gnanc presents leu, ed era da quei temps professer a Friburg. L’elecziun el Cussegl naziunal ha Tuor munchentau mo pil ner dall’ungla, numnadamein per sulettamein 39 vuschs. Treis onns pli tard vegn el puspei nominaus, desista denton sin ina candidatura. En connex cun igl engaschament da Pieder Tuor pil romontsch lessel jeu era menziunar sia publicaziun «La muntada nazionala dil lungatg romontsch» ch’ei vegnida edida 1923 sco separat digl Ischi, e ch’ei ussa era d’anflar el cudisch. La biografia da Pieder Tuor «In allen vier Sprachkulturen zu Hause» da Pierre Felder sa vegnir retratga ellas librarias ni empustada tier la casa editura Hier und Jetzt www. hierundjetzt.ch. Staziuns impurtontas da Pieder Tuor 1876: Naschientscha a l’Aquila/Abruzzas/Italia – 1882: Mort dil bab Jakob Anton Tuor e retuorn cun la mumma Maria Anna Tuor-Coray a Laax – 1896–1901: Entschiet il studi da teologia a Roma, pli tard fatg il studi da giurisprudenza a Friburg – 1902: Dissertaziun davart ils «Libers da Laax» – 1905–1946: Professuras da dretg allas universitads da Friburg (rectur 1918/1919), Genevra e Berna (rectur 1944) – 1912: Ediziun «Das neue Recht» (Cumpendi tier il Cudisch civil svizzer) – 1938: Engaschi per la renconuschientscha dil romontsch sco lungatg naziunal – 1956: Fiasta dalla Romania pigl 80avel anniversari da Pieder Tuor a Laax – 1957: Morts ella vegliadetgna da 81 onns. Riug da bara a Berna, sepultura a Friburg (fmr/mg) Laax ha honorau Pieder Tuor cul cudisch Cerca 80 persunas da Laax e d’ordeifer ein separticipadas la davosa sonda sera alla presentaziun dil cudisch «In allen vier Sprachregionen zu Hause» cun la biografia dil giurist e cumbattant pil romontsch Pieder Tuor che ha passentau sia affonza a Laax. Erwin Ardüser, igl anteriur president dalla Pro Laax, che ha accumpignau l’ediziun ha accentuau ils merets dil giurist Pieder Tuor. En special ha Erwin Ardüser denton accentuau che Tuor mereti ina gronda renconuschientscha per siu engaschament extrordinari pil romontsch. El giavischi che quella «perseveronza speciala» detti anim alla Svizra Rumantscha ed alla vischnaunca da Laax, la vischnaunca nativa da Pieder Tuor. Alla presentaziun han era entginas persunas che han contribuiu alla realisaziun dil cudisch priu part. Per exempel Peter Michael-Caflisch e Theo Haas, dus dils auturs hospitonts; plinavon Pierre Felder, igl autur principal, sco era Theres Jörger che ha fatg la grafica e la cumposiziun e Bruno Meier dalla casa editura Hier und Jetzt. (fmr//mg Da casa en tuts quater lungatgs La Pro Laax ha presentau la davosa sonda ina nova publicaziun. Il tema da quei cudisch da ver 400 paginas ei la biografia dil giurist e promotur dil romontsch Pieder Tuor ch’ei naschius ell’Italia e carschius si a Laax. Pieder Tuor ei igl autur dil cumpendi dil cudisch civil svizzer, quei cudisch verd ch’ei era oz lectura obligatorica per giuristas e giurists. Pieder Tuor ha fatg carriera sco professer per dretg allas universitads da Friburg, Genevra e Berna. Da casa en tut las quatter culturas linguisticas dalla Svizra, ha el era cumbatiu per la renconuschientscha dil romontsch. La biografia, rehamein illustrada, dat perdetga dil temps nua che Tuor ha agiu sco giurist ed intermediatur denter las culturas svizras. Avon treis onns ha la Pro Laax cun siu anteriur president Erwin Ardüser iniziau la biografia presenta da Pieder Tuor. Scret quella ha Pierre Felber, il biadi da Pieder Tuor ch’ei staus docent per didactica d'historia, autur da cudischs da scola e menader dallas scolas popularas dil cantun Basilea-Marcau. (fmr/mg) Autur ed editur – Saniester: Pierre Felder, il beadi ed autur dalla biografia da Pieder Tuor. Dretg: Erwin Ardüser, editur dalla Pro Laax. La biografia da Pieder Tuor «In allen vier Sprachkulturen zu Hause» da Pierre Felder sa vegnir retratga ellas librarias ni empustada tier la casa editura Hier und Jetzt www. hierundjetzt.ch. Pliras persunas han contribuiu alla realisaziun dalla biografia da Pieder Tuor (da seniester): Peter Michael-Caflisch e Theo Haas, dus dils auturs hospitonts; Pierre Felder, autur principal; Theres Jörger, grafica e cumposiziun; Bruno Meier, casa editura Hier und Jetzt.

Sonda proxima envida l’Uniun da teater da Sagogn alla premiera dalla producziun «Alla catscha dil cilender». Dapi meins seigi ins vidlunder da preparar il toc humoristic, tgi davon e tgi davos las culissas. Premiera suenter ina pausa ha uonn era il reschissur Berthold Derungs. La FMR ha accumpignau el gievgia vargada duront in excercezi. «Jeu hai smarvegliau ch’els han puspei dumandau mei», di il reschissur Berthold Derungs. «Avon ina rosch’onns hai jeu fatg inagada reschia a Sagogn. Suenter havevel jeu udiu nuot pli. Perquei haiel jeu giu ton pli grond plascher cura che la damonda ei vegnida uonn.» El seigi fetg motivaus ed ei mondi tut tenor plan, di il reschissur ch’ei dapi biars onns era reschissur dalla gruppa da teater da Siat. Berthold Derungs ei ius dacuort en pensiun sco pictur ed ussa gauda el d’haver dapli peda per ses hobis, pia era pil teater ch’ei in dals hobis preferi. «Avon 46 onns haiel jeu giugau l’emprema gada ina rolla sin tribuna a Siat. Aschia sun jeu carschius viaden egl usit da dar in toc mintg’onn. Pli tard haiel jeu surpriu la reschia a Siat. Cun far reschia haiel jeu empriu fetg bia era per mei.» Retscharts cun bratscha aviarta L’uniun da teater da Sagogn gioga uonn la cumedia «Alla catscha dil cilender». Quei toc da Peter Hinrichsen, mess en sursilvan d’Erwin Caduff hagi el gia dau inagada avon 26 onns sco actur a Siat, di Berthold Derungs. Perquei hagi el giu aunc pli grond tschaffen cura che l’Uniun da teater da Sagogn hagi dumandau da far reschia cun quei toc. «Jeu havevel aunc en memoria empau il toc ed haiel spert viu tgei ch’ei impurtont cun inscenar.» Denter las duas gruppas da teater da Siat e Sagogn detti ei strusch differenzas puncto giugar teater sin tribuna, di Berthold Derungs. Ina differenza seigi che Sagogn hagi quasi tut giugaduras e giugadurs giuvens ed a Siat detti ei ina miescheida denter acturas ed acturs pli giuvens e pli vegls. «Item. Ils da Sagogn han retschiert mei cun bratscha aviarta. Els s’adatteschan a mi ed jeu ad els.» «Jeu haiel schon spetgas» «Jeu sun reschissur dil toc cun tut quei che s’auda viteir. Da medem mument sun jeu era il menader dalla gruppa d’acturas ed acturs. Sco mintga schef haiel era jeu spetgas. Mia pli gronda spetga ei ch’els teidlien tgei ch’jeu haiel da dir.» Mintga reschissura e mintga reschissur hagi siu stil da mussar e d’inscenar, onfniescha Berthold Derungs. «Jeu dun fetg gronda peisa silla pronunzia dil text. Ei astga buca tunar artificial ni sco recitau ni cantau.» Cura che l’actura ed igl actur hagien empriu il text e la pronunzia, lu sappi ins entscheiver a giugar teater. «Quei ei sco ella musica», raquenta il reschissur Berthold Derungs, «cura ch’ils tuns sesan, san ins entscheiver a far musica.» Impurtont seigi per el che l’actura ed igl actur restan lucs e naturals, ruasseivels, mo concentrai sin tribuna. «Jeu haiel grond plascher che la gruppa da teater da Sagogn ei aschi flexibla e lai empalar mei.» Al teater popular maunca il persunal Berthold Derungs ha en sia carriera giugau omisduas rollas, quella sco actur e quella sco reschissur. Ils davos onns hagi el fatg reschia, malgrad ch’el fussi era bugen sin tribuna. «Igl ei deplorablamein aschia che reschissuras e reschissurs ein rars e creschan buca silla caglias. Igl ei grev d’insumma survegnir glieud en in vitg ch’ei promta da surprender ina rolla da teater, nundir la lavur da reschissur.» Il reschissur ni la reschissura seigi la persuna che hagi d’haver quitau per tut. Ed oz seigi ei vegniu aunc pli grev da cattar buns tocs. «Gest tier ils tocs humoristics eisi grev da survegnir in toc da buna qualitad», di Berthold Derungs. «E sche ti has giu success ils davos onns, lu vuls ti tener tiu plaz e tiu nivo sco reschissur. Quei fa buca pli sempla la tscherca da tocs teater.» El hagi mo in giavisch: Numnadamein ch’ei detti era egl avegnir avunda persunas che hagien tschaffen da surprender ina rolla da teater u l’autra. «Alla catscha dil cilinder» L’Uniun da teater da Sagogn envida uonn da vegnir e mirar la cumedia cul tetel «Alla catscha d’in cilinder». Dapi biars onns sepresentan las acturas ed ils acturs da Sagogn mintg’onn d’atun cun in toc teater. Uonn ha l’uniun e siu niev reschissur Berthold Derungs da Siat preparau ina cumedia. Igl ei l’historia dil pur Anton Stretg e siu amitg, il barbier Guschti Nutli, che han omisdus tschaffen dalla pura e vieua Frena Bigliel, denton senza che lezza sappi da quei. Tgeinin dils amitgs che fa la cuorsa e sin tgei via, gliez intervegn ins cun ir a Sagogn ad ina dallas quater producziuns da teater. La premiera ei sonda proxima. (fmr/mg) «Alla catscha dil cilender» Per la 15avla gada dapi igl onn 2005 sepresenta l’Uniun da teater Sagogn era quest’atun cun ina cumedia. Premiera ei sonda, ils 5 d’october 2024. L’Uniun da teater Sagogn presenta ina cumedia en treis acts da Peter Hinrichsen. La versiun romontscha dil toc «Alla catscha dil cilender» ei d’ Erwin Caduff. Il toc Il pur Anton Stretg e siu amitg, il barbier Guschti Nutli, han omisdus tschaffen dalla pura e vieua Frena Bigliel, denton senza che lezza sappi da quei. Cura che Frena Bigliel ha in siemi curios, lai ella interpretar quel dalla hobi-profeta Apolonia. Tenor lezza duei in um cun cilender e cassacca entupar ella dallas tschun sper la caplutta. Quel vegn ella lu a maridar. Cura che Stretg e Nutli endrieschan da quei fan els tut il pusseivel e nunpusseivel per survegnir ina cassacca ed in cilender. La catscha ei lantschada. Tgeinin dils amitgs che fa la cuorsa e daco ch’il scolast Bauscorsa vegn sfurzaus da schar giu caultschas, gliez intervegnan aspectaturas ed aspectaturs cun ir a Sagogn a teater. (fmr/mg) Producziuns en halla a Sagogn: Sonda, ils 5 d’october 2024 allas 20:15 Dumengia, ils 6 d’october 2024 allas 14:00 (cun stiva da caffè) Mesjamna, ils 9 d’october 2024 allas 20:15 Vendergis, ils 11 d’october 2024 allas 20:15 (cun ustria) Las acturas ed ils acturs. Da san: Guido Tschuor, Curdin Venzin, Martina Beeli, Anna Welter, Roman Niederberger e Lea Andreoli. Berthold Derungs duront ina dallas davosas emprovas da teater. El ei leds ch’ils da Sagogn ein flexibels e suondan sias instrucziuns.

Surselva Ils 16 da november 2024 ha liug a Glion in eveniment cultural che vegn organisaus dalla uniun Momo che accumpogna affons e giuvenils ch’ein in temps pli liung el spital. Cun musica, cant e teater per affons e famiglias duront il suentermiezdi e concerts da rock da differentas gruppas indigenas la sera, rimna l’uniun Momo temps – en fuorma da daners – pils affons affons ch’ein pazients stabels dil spital cantunal a Cuera. Sco quei che l’uniun Momo informescha vegn ei a dar in eveniment multicultural per pign e grond. Ell’aula dalla casa da scola a Glion suna la Gnosband – quei ei la famiglia Gnos da Vaz-sut. Flavia Walde rsepresenta cun siu Chor d’affons da Sumvitg ed ei dat schizun ina presentaziun da teater dalla gruppa da teater dalla scola da Favugn. La sera vegn ei «rockischem» cun Dario Hess & Band che laian stremblar cun lur country-rock las hallas e las tendas da fiasta. Ultra da quei datti concerts da No Future e Petta Pagada ed autras formaziuns enconuschentas. (cdm/fmr) Legenda: L’uniun Momo da Glion regala temps e rimna daners per affons e giuvenils cun dimoras pli liungas el spital cantunal a Cuera.

Dumengia vargada ha Schluein Glion spiars il giug encunter il club da ballapei da Landquart cun 0:2. L’equipa da Landquart ha sittau exact treis gadas sin gol e fatg dus gols e quei lu, cu ella deva muort ina carta mellen/cotschna encunter in da ses giugadurs mo pli en diesch. L’equipa da Schluein Glion ha sittau ver vegn gadas sin gol, en gol ei denton negin siet setschentaus. Ei ha duvrau in mument avon che l’equipa da Schluein Glion ei vegnida da surprender il domini digl giug encunter ina equipa da casa fetg agressiva che scheva strusch plaz als adversaris. Naven dalla 20avla minuta ha Schluein Glion denton dominau e creau entochen pausa pliras bunas caschuns da marcar. La megliera caschun ha segir Leandro Bastos giu cuort avon pausa. El ei sbrigaus da siu defensur, ha schizun era aunc cuglienau il goli, mo lu buca dumignau la balla sper in davos defensur vi che ha sittau ella naven dalla lingia. Suenter pausa ei quei iu vinavon el medem stil. Ella 61avla minuta ei in siet da Ronny Casutt vegnius frenaus d’in defensur silla lingia e cura ch’igl arbiter ha mussau al defensur central dils hospitonts la carta mellen/cotschna suenter in da ses numerus fouls, han aspectaturas ed aspectaturs mo pli spitgau che Schluein Glion decidi il giug en sia favur. Mo igl ei vegniu tut auter. Ella 74avla minuta ha Matej Rappo ch’era cuort avon vegnius midaus en, astgau surprender suenter ina cunterattacca la balla senza vegnir disturbaus grondamein dalla defensiun da Schluein Glion. El ha detg engraziel e sittau la balla ferm e plazzau el cantun bass dretg agl 1:0. Sco sche quei fuss buc avunda ha lu in’ulteriura cunterattacca purtau il 2:0 per Landquart entras Joao Madureira ella 82avla minuta. Tier quei resultat eis ei stau entochen alla fin. Schluein Glion ha aschia spiars in giug che l’equipa havess maina astgau spiarder ed aschia munchentau da segirar il secund plaz ella tabella. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Landquart - Schluein Glion 2:0 Riet. 110 aspectaturs. Arbiter: Tomasi. Gols: 74. Rappo 1:0, 82. Madureira 2:0. Landquart: Niggli, Eckert (62. Candrian), Huber, Oertli, Hertner, Fausch, Madureira (87. Pereira), Bless, Pirovino, Micevski (71. Rappo), Hashani (61. Iwadi). Schluein Glion: Capaul, Derungs, Sgier, Coray (65. Büchler), D’Atria (65. Vinzens), Bearth, Ronny Casutt (77. Bundi), Bastos (77. Walter), Laurin Zala (65. Manetsch), Caduff, Lars Zala. Remarcas: Cartas melnas: 15. Sgier (foul), 45. Lars Zala (foul), 60. Oertli (foul), 76. Rappo (foul) e 88. Bearth (foul). Carta mellen/cotschna: 70. Oertli (foul). Schluein Glion senza Afzali, Mattia Büchler, Paulin (blessai/reconvalescents), Deplazes, Pool e Rechenbach (malsauns). Corners: 4:10.

Suenter la petra terrada dalla davosa fin d’jamna ei il CB Trun/Rabius serendius ella capitala per recaltgar proxims puncts el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. D’aura frestga cul vent usitau a Cuera duei quei reussir, per puspei saver mirar anavon ella tabella. Auter ch’il giug dalla fin d’jamna vargada entscheiva la equipa dalla Cadi empau dormulent il giug. Aschia vegn Cuera gia suenter quater minutas da finir l’emprema attacca cugl 1:0. Ei para denton che quei gol hagi buc aunc destadau propi ils da Trun. Adina puspei vegn Cuera empau malsegirs el davos tierz da Trun/Rabius. Aschia seresulta era il 2:0 ella 20avla minuta. Cun in bal ault vegn igl attaccader da Cuera lantschaus bein e marca senza problems il secund gol per l’equipa da casa. Pér ussa paran ils hosps d’esser arrivai sil plaz a Cuera. Cuort suenter vegn Gianin Derungs tier in siet da distanza, quel vegn frenaus digl adversari e croda anavos sin Robin Monn che vegn da sittar in bien siet ch’il goli da Cuera meina denton el corner. Duas minutas suenter vegn Gianin Derungs da francar la balla ella zona da puniziun da Cuera. Il defensur da Cuera muossa pauc inschign e freina igl attaccader cun in foul. Aschia vegn Patrizio Decurtins tier la schanza da marcar siu proxim gol ella sesiun entras in penalti. Cun saung freid fa el il gol e porta in niev slontsch ella partida. Cuort avon pausa vegn Cuera aunc tier in’excellenta schanza entras il giuadur sill’ala dretga. El vegn da cuorer sin gol en in cumbat dad in encunter in. Livio Lozza, il goli da Trun/Rabius parescha denton quei siet. Il te ha fatg bein Il te da pausa ed ils plaids dil trenader ston haver fatg bein al CB Trun/Rabius. Sco che la secunda mesadad entscheiva muossan ils hosps ina tut autra fatscha. Aschia sedat ella 51avla minuta gia l’emprema occasiun per egalisar. Quella vegn denton frenada bein dil goli da Cuera, suenter che Orlando Monn ei vegnius lantschaus da Gianin Derungs dall’ala dretga giu. Il CB stat denton adies vinavon e vegn aschia tier bunas entochen fetg bunas occasiuns da marcar il 2:2 ed era dapli. Adina ei denton ina comba digl adversari denteren ni ch’il goli da Cuera tegn vinavon il resultat. Aschia capeta ei ella 70avla minuta che Cuera vegn suenter in corner dil CB tier ina cunterattacca fetg malsegira. Treis giugadurs da Cuera encunter in defensur da Trun. All’entschatta para ei sco sch’il CB vegni buca strufegiaus per la munconza dil luvrar defensiv en quella acziun. Cun bia cletg ed agid dil CB Trun/Rabius croda il bal denton tuttina ord in smugl ella reit al 3:1. Entochen quell’ attacca haveva la equipa da Trun sut controlla igl adversari e strusch schau vegnir lez en l’atgna mesadad pli. Mo otg minutas pli tard vegn il giugadur da Cuera sill’ala seniastra da mitschar dalla defensiun da Trun cun in tempo nundetg e marca senza cumpromiss il 4:1 per Cuera. Il CB s’engascha denton vinavon e vegn suenter in siet da Robin Monn naven dil cunfin dalla zona da puniziun aunc tiel 4:2. Per dapli tonscha ei denton buc ed il giug finescha senza puncts pil CB Trun/Rabius. Denis Monn 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Trun/Rabius 4:2 Gols: 4. 1:0, 20. 2:0, 24. Patrizio Decurtins 2:1, 70. 3:1, 78. 4:1, 83. Robin Monn 4:2. Remarcas: Trun/Rabius senza Denis Monn, Ramon Orlik, Silvan Muoth (blessai), Geo Cauzza, Lucas Seiler, Tizian Duff ed Aurelio Carigiet (absents).

Primavera 2025 baghegia l’Andermatt-Sedrun Sport SA duas novas sutgeras el territori Val Val – Calmut – Cuolm. La damonda da bahegiar persuenter ei vegnida inoltrada agl Uffeci federal da traffic. L’entschatta settember ha l’Andermatt-Sedrun Sport SA inoltrau la damonda da baghegiar per las sutgeras novas da Val Val – Calmut e da Val Val – Cuolm agl Uffeci federal da traffic. Las sutgeras novas duein remplazzar quellas ch’ein vegnidas baghegiadas 1988. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, duein las lavurs da construcziun entscheiver suenter la stagiun d’unviern 2024/25. 2400 persunas per ura Las duas sutgeras duein risguardar ils basegns da confort dils hosps ed era sligiar il problem da capacitad dalla colligiaziun dil territori da skis Andermatt-Sedrun. «Cullas duas sutgeras accupablas a sis sa l’Andermatt Sedrun Sport SA dubliar la capacitad e reducir marcantamein il temps da transport da ses hosps. Per ura pon las duas sutgeras transportar 2400 persunas», scrivan las pendicularas. Las duas sutgeras vegnan furnidas dall’interpresa Garaventa. Il project cumpeglia ina nova staziun da val e duas novas staziuns da muntogna. Las duas sutgeras novas duein vegnir en funcziun la stagiun d’unviern 2025/26. Damai ch’il funs da Val Val sesanfla dapi 2019 ella zona da prighel 1 (zona cotschna), vegn ei ad esser necessari da prender ulteriuras mesiras per la protecziun encunter lavinas. Ils cuosts approximativs per quellas lavineras importan denter treis e quater milliuns francs. Davart ils cuosts per las duas sutgeras novas ha Andermatt-Sedrun Sport SA buca vuliu dar sclariment. (cdm/fmr) Las duas sutgeras el territori Val Val – Calmut – Cuolm en Val Tujetsch vegnan remplazzadas.

Schluein Glion e Trun/Rabius han spiars lur giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia la davosa fin d’jamna. Grazia alla victoria encunter Lai Valbella mantegn Lumnezia il contact cul capogruppa dalla 4. ligia, Surses. El campiunadi dalla 5. ligia surpren Trun/Rabius la testa dalla tabella. Suenter la sisavla victoria stagiunala el campiunadi dalla 3. ligia marscha Bogn Ragaz pil mument senza gronda concurrenza en direcziun 2. ligia regiunala. Quei era damai ch’ils adversaris laian scher successivamein puncts. La fin d’jamna ei quei era stau Schluein Glion che ha spiars il giug ordeifer encunter Landquart (mira rapport da giug). Suenter sis rundas ha l’equipa dalla Foppa gia otg puncts retard sil capogruppa. Munchentau da recaltgar ulteriurs puncts ha Trun/Rabius ordeifer encunter Cuera 97 (mira rapport da giug). L’equipa dalla Cadi schai ussa sil novavel plaz e consequentamein buca lunsch naven dalla zona dalla relegaziun. Surses senza macla El campiunadi dalla 4. ligia ha Surses gudignau era il sisavel giug da quest atun. Vinavon sils calcogns dil capogruppa resta Lumnezia suenter la clara victoria a casa encunter Lai Valbella. Per Lai Valbella ei quei stau l’emprema terrada en quest campiunadi. Spiars lur giugs han Danis-Tavanasa e Schluein Glion, las duas equipas sursilvanas che restan aschia vinavon ella secunda mesadad dalla tabella. Trun/Rabius ha surpriu la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 5. ligia. Il venderdis ha l’equipa dalla Cadi battiu Laax e la dumengia Lumnezia e ha aschia recaltgau sis puncts en treis dis. Negina fortuna han Rueun e Danis-Tavanasa giu la fin d’jamna, sperdend encunter Tusaun/Cazas, respectiv Panaduz. Sursilvanas cun 21 puncts Ina ga dapli ha l’equipa da dunnas dalla Surselva brigliau el campiunadi dalla 4. ligia. Cun 8:0 han las Sursilvanas gudignau la partida ordeifer encunter Tusaun/Cazas. La squadra sursilvana che sesanfla sigl emprem plaz dalla tabella ha gia in avantatg dad otg puncts sin Mels ch’ei secund. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Trun/Rabius 4:2 Panaduz – Bogn Ragaz 0:2 Triesen – Sargans 2:1 Landquart – Schluein Glion 2:0 Triesenberg – Walenstadt 6:1 1. Bogn Ragaz 6/18; 2. Triesenberg 6/12; 3. Cuera 97 6/10; 4. Schluein Glion 6/10; 5. Walenstadt 6/10; 6. Panaduz 6/9; 7. Landquart 6/8; 8. Triesen 6/7; 9. Trun/Rabius 6/6; 10. Mels 6/6; 11. Sargans 6/6; 12. Sevelen 6/3. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Lai Valbella 4:0 Valposchiavo – Domat 1:1 Bregaglia – Surses 2:4 Tusaun/Cazas – Danis-Tavanasa 6:0 Schluein Glion – Schlarigna 1:2 1. Surses 6/18; 2. Lumnezia 7/18; 3. Lai Valbella 7/16; 4. Tusaun/Cazas 7/13; 5. Schlarigna 7/9; 6. Danis-Tavansa 6/7; 7. Schluein Glion 6/4; 8. Bregaglia 6/3; 9. Domat 7/2; 10. Valposchiavo 7/2. 5. ligia, gruppa 1 Rueun – Tusaun/Cazas 2:5 Trun/Rabius – Laax 3:2 Schlarigna – Lusitanos de Samedan 2:2 Danis-Tavanasa – Panaduz 0:4 Lumnezia – Trun/Rabius 1:6 1. Trun/Rabius 8/16; 2. Lusitanos de Samedan 6/14; 3. Schlarigna 6/11; 4. Panaduz 7/11; 5. Tusaun/Cazas 6/8; 6. Laax 6/7; 7. Rueun 5/6; 8. Danis-Tavanasa 5/3; 9. Lumnezia 7/3. Juniors A1, gruppa 1 Schwanden – Trübbach 1:2 Orion Cuera – Walenstadt 5:1 Lusitanos de Samedan – Surselva 1:2 Mels – Grischun Central 3:3 1. Mels 6/12; 2. Trübbach 6/11; 3. Surselva 6/10; 4. Walenstadt 7/10; 5. Grischun Central 6/9; 6. Vaz-sut 6/8; 7. Orion Cuera 6/8; 8. Lusitanos de Samedan 6/7; 9. Schwanden 7/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Steinach – Glarnerland 1:2 Surselva – Montlingen 1:2 1. Glarnerland 7/21; 2. Cuera 97 6/14; 3. Sargans 6/12; 4. Montlingen 7/10; 5. Heiden 7/8; 6. Arbon 6/7; 7. Surselva 6/6; 8. Rheintal 6/6; 9. Grischun Central 6/6; 10. Steinach 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Balzers 5:3 Walenstadt – Vaz-sut 14:1 Grischun Central – Triesen 5:3 Eschenbach-Wagen – Surselva 1:6 1. Panaduz 7/21; 2. Walenstadt 8/18; 3. Balzers 6/15; 4. Flums 7/13; 5. Vaz-sut 5/6; 6. Eschenbach-Wagen 5/6; 7. Surselva 5/6; 8. Grischun Central 5/4; 9. Uznach-Schmerikon 4/3; 10. Triesen 6/3; 11. Schwanden 6/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Brühl 4:2 Mels – Cuera 97 1:6 Glarnerland – Uznach 1:3 Montlingen – Domat 2:1 1. Cuera 97 8/18; 2. Rorschach-Goldach 7/15; 3. Montlingen 7/10; 4. Uznach 6/9; 5. Sargans 6/9; 6. Domat 8/9; 7. Mels 7/7; 8. Glarnerland 7/6; 9. Brühl 6/2; 10. Grischun Central 6/0. Balzers ha retratg si’equipa. Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Landquart 3:6 Rapperswil-Jona – Schlarigna 1:3 Tavau – Valposchiavo 3:4 Vaduz – Surselva 7:3 Orion Cuera – Bogn Ragaz 1:5 1. Orion Cuera 6/15; 2. Landquart 6/13; 3. Bogn Ragaz 7/13; 4. Buchs 7/12; 5. Tavau 7/12; 6. Rapperswil-Jona 7/9; 7. Valposchiavo 7/7; 8. Vaduz 7/7; 9. Schlarigna 7/7; 10. Surselva 7/4. Juniors C2, gruppa 1 Grischun Central – Orion Cuera 8:0 Domat b – Panaduz 2:1 Vaz-sut – Cuera 97 3:2 1. Domat b 6/15; 2. Domat a 5/9; 3. Panaduz 6/9; 4. Vaz-sut 6/9; 5. Grischun Central 7/9; 6. Orion Cuera 7/6; 7. Cuera 97 7/6; 8. Landquart 6/0. Bogn Ragaz ha retratg si’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Brühl 1:3 Grischun Central – Widnau 2:5 St. Otmar – Wittenbach 2:2 1. Brühl 7/21; 2. Widnau 7/11; 3. St. Otmar 7/11; 4. Rorschach-Goldach 7/10; 5. Wittenbach 7/10; 6. Au-Berneck 6/9; 7. Montlingen 6/7; 8. Steinach 6/6; 9. Staad 6/5; 10. Grischun Central 7/4. Juniors D1, gruppa 1 Orion Cuera – Schlarigna 3:5 Landquart – Domat 4:3 Vaz-sut – Bogn Ragaz 13:2 1. Valposchiavo 6/18; 2. Landquart 7/12; 3. Surselva 4/10; 4. Cuera 97 6/10; 5. Orion Cuera 7/10; 6. Schlarigna 6/7; 7. Vaz-sut 5/6; 8. Bogn Ragaz 7/6; 9. Domat 6/0. Juniors D2, gruppa 1 Tavau – Grischun Central b 14:1 Grischun Central c – Landquart 5:7 Bregaglia – Orion Cuera 8:0 Valposchiavo – Cuera 97 2:4 1. Tavau 7/19; 2. Panaduz 6/15; 3. Cuera 97 7/15; 4. Domat 6/10; 5. Landquart 6/9; 6. Bregaglia 7/8; 7. Valposchiavo 7/7; 8. Orion Cuera 7/6; 9. Grischun Central c 7/4; 10. Grischun Central b 6/3. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Grischun Central d 2:4 Walenstadt – Domat 2:4 Cuera 97 – Surselva d 1:5 Mels – Surselva b 1:3 Landquart – Surselva c 3:5 1. Surselva c 7/21; 2. Domat 7/18; 3. Surselva b 7/18; 4. Grischun Central d 7/12; 5. Surselva d 7/12; 6. Mels 7/7; 7. Landquart 7/6; 8. Panaduz 7/6; 9. Walenstadt 7/4; 10. Cuera 97 7/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Bühler 1:8 Mels – Widnau 0:0 Uzwil – Romanshorn 2:3 Cuera 97 – Triesen 3:0 1. Bühler 5/15; 2. Romanshorn 6/11; 3. Cuera 97 5/10; 4. Triesen 6/10; 5. Mels 5/9; 6. Uzwil 6/9; 7. Widnau 6/5; 8. Tusaun/Cazas 5/4; 9. Frauenfeld 5/3; 10. Rapperswil-Jona 5/2; 11. Domat 4/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Schwanden 6:0 Werdenberg – Schlarigna 4:0 Tusaun/Cazas – Surselva 0:8 Triesen – Mels 1:2 1. Surselva 7/21; 2. Mels 6/13; 3. Flums-Walenstadt 7/11; 4. Schlarigna 7/10; 5. Werdenberg 5/7; 6. Tusaun/Cazas 6/4; 7. Triesen 6/3; 8. Schwanden 6/3. Junioras FF-17, gruppa 1 Triesen – Ruggell 0:8 Montlingen – Widnau f 0:3 1. Surselva 6/15; 2. Ruggell 7/15; 3. Werdenberg 7/12; 4. Widnau 7/9; 5. Triesen 7/6; 6. Staad 6/3; 7. Montlingen-Altstätten 7/0. Schwanden ha retratg si’equipa. Junioras FF-15, gruppa 1 Ruggell – Cuera 97 11:0 Diepoldsau-Schmitter – Domat 1:3 Tusaun/Cazas – Surselva 1:0 1. Domat 6/18; 2. Ruggell 5/12; 3. Tusaun/Cazas 6/10; 4. Cuera 97 7/10; 5. Mels 6/7; 6. Surselva 5/6; 7. Werdenberg 5/6; 8. Diepoldsau-Schmitter 5/4; 9. Widnau 7/2. Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Cuera 97 1:4 Tavau – Plaun/Imboden 4:1 Schluein Glion – Lusitanos de Samedan f 3:0 1. Tavau 5/12; 2. Schluein Glion 4/10; 3. Cuera 97 5/9; 4. Plaun/Imboden 6/9; 5. Tusaun/Cazas 5/7; 6. Vaz-sut 4/3; 7. Lusitanos de Samedan 5/0.

Alp Mughels

Alp Mughels

Las sis vischnauncas alla Cadi sepreparan per contrahar cun las Ovras Rein Anteriur SA davart las concessiuns che scadan igl onn 2048. Las vischnauncas proponan da fundar sin la fin digl onn 2024 ina nova corporaziun da vischnauncas. Ei va per esser promts e per recaltgar la savida e la cumpetenza necessaria per far valer ils interess communals ellas contractivas. Sco gia communicau ils 24 da settember 2024 vulan las sis vischnauncas dalla Cadi fundar ina nova corporaziun da vischnauncas. In messadi suttatscrets dils presidents communals da Breil, Mustér, Medel/Lucmagn, Sumvitg, Trun e Tujetsch tradescha che las vischnauncas proponan da metter en pei ina corporaziun cun igl intent principal da menar las contractivas cun las Ovras Rein Anteriur SA (ORA). Ils contracts da concessiun dallas sis vischnauncas cun la ORA digl onn 1968 crodan numnadamein suenter 80 onns e quei ei igl onn 2048 igl cass. Sin l’entschatta digl onn 2024 speran las vischnauncas da saver fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunaras dallas Ovras electricas Rein anteriur – priu il cass che las radunonzas communalas da Breil, Medel/Lucmagn, Sumvitg, Trun e Tujetsch gin gie alla nova corporaziun. Per la vischnanca da Mustér ha il cussegl da vischnaunca la cumpetenza da decider. Unir ils interess Gia tractandau la fatschenta ha la vischnaunca da Sumvitg a caschun dalla radunonza communala dils 9 d’october 2024. Il president communal Patrick Schaniel ei cunscients ch’ei cuoza aunc in amen entochen che las concessiuns scadan en 24 onns. «Ei fa tuttavia senn da gia ussa metter en pei la corporaziun per unir ils interess dallas vischnauncas.» Patrick Schaniel fa attent che las empremas decisiuns crodan gia igl onn 2033. «Entochen lu sto la ORA gir, sch’ella vul da sia vart insumma prolungir la concessiun.» Silsuenter ein las vischnauncas en roda da definir lur finamiras. Las contractivas ston esser terminadas sil pli tard igl onn 2048. Ord vesta dil president communal da Sumvitg fa ei buca mo senn che las vischnauncas dalla Cadi fetschien valer communablamein lur interess viers ORA respectiv la Axpo che posseda la plipart dallas aczias dalla ORA. «Nus stuein era acquistar savida e cumpetenza per insumma saver contrahar cun las ovras.» Co ed en tgei fuorma che las vischnauncas concessiunaras vulan acquistar quella savida, lai il Partick Schaniel aunc aviert. «Igl emprem pass ei ussa inaga da metter en pei il consorzi». Certa experienza ei avon maun Certa experienza cun contrahar cun ovras electricas han las sis vischnauncas dalla Cadi gia. Ellas han surdau en fuorma da mandat da vender l’atgna energia da participaziun. In ulteriur mandat ha la conferenza dils presidents communals dalla Cadi surdau igl onn 2023 agl inschignier Walter Deplazes ed a Patrick Schaniel, sco quei ch’il messadi tradescha. Numnadamien da s’accordar cun la ORA sin la valur restonta da futuras investiziuns. Quei ei medemamein succediu en vesta dallas discussiuns da concessiun che suondan. Sco canzlist dalla vischnaunca da Sumvitg ha Partick Schaniel era accumpignau las contractivas dallas vischnaucas da Sumvitg e Mustér cun la Axpo pertuccond la curdada a tschep anticipada dalla ovra da Russein igl onn 2013. Ed ei dat aunc in auter project che survescha empau per exempel, nua ch’ils craps da scarpetsch ellas contractivas dalla curdada a tschep savessan esser zuppadas. La concessiun che la vischnaunca da Trin ha concediu alla Axpo igl onn 1944 croda gia il november 2024. Aschia ch’il Cantun e la vischnaunca han stuiu reglar da niev il possess dalla ovra (mira boxa). Il president communal da Sumvitg gi ch’ei setracti ton dalla ovra da Russein sco da quella da Pintrun da mudestas ovras. «Ils indrezs dalla ORA ein in bienton pli gronds e cumplexs.» Alla ORA appartegnan ils treis lags da fermada da Sontga Maria, Curnera e Nalps e tut l’infrastructura ch’ei drova per producir l’energia. E per il president communal eis ei ina dallas finamiras principalas dallas vischnauncas da concessiun da mantener quella infrastructura. Negin tema el cussegl d’administraziun Las vischnauncas ed il Cantun sesan gia ussa regularmein a meisa cun il cussegl d’administraziun dalla ORA SA. Sper la Axpo SA che tegn 81,5 % dallas aczias dalla ORA posseda il cantun Grischun 10 % e las vischnauncas da concessiun en tut 8,5 %. Actualmein representa il president communal da Medel/Lucmagn, Claudio Simonet las vischnauncas el cussegl d’administraziun. «Entochen ussa ei la concessiun ni ina eventuala curdada a tschep negin tema el cussegl d’administraziun.» Claudio Simonet manegian denton che domaduas partidas sepreparien per las contractivas. Ed en quellas contractivas posseda la Axpo divers avantatgs, gi Patrick Schaniel. «Ella ha detagliada enconuschientscha da sia ovra.» Dalla partida allas contractivas ei era il cantun Grischun che ha gia definau sia strategia davart las consessiuns che crodan ils proxims onns. «Il Cantun sto tener en egl ils interess digl entir Grischun e quel secumporta buc exnum cun noss interess», manegia il president communal da Sumvitg. In motiv dapli per ils tgamuns communals dallas vischnauncas dalla Cadi da proponer a lur suveran da s’organisar ad uras. Trin desista dalla curdada a tschep Anflau ina soluziun cul Cantun e cun la Axpo Hydro Surselva SA ha la vischnaunca da Trin en connex cun l’ovra da Pintrun la primavera vargada. La concessiun che la vischnaunca da Trin ha dau avon 80 onns alla Axpo scada il november 2024. Sco quei ch’ins sa leger el «Bündner Tagblatt» dils 29 da matg 2024 desista la vischnaunca da Trin dalla curdada a tschep. Per tema da «stentusas carplinas giuridicas cun la Axpo pertuccond ils stadi dils indrezs», sco quei ch’ins sa leger egl artechel. La vischnauca da Trin, il Cantun e la Axpo ein secunvegni da fundar ina nova interpresa ch’appartegn per 70 % alla vischnaunca, per 10 % al Cantun e per 20 % alla Axpo. La vischnaunca retscheiva dalla Axpo mintg’onn ina indemnisaziun per desiter dalla curdada a tschep dad in pèr dieschmellis francs – ina indemnisaziun che sedrezza alla producziun ed al prezi dil current. Persuenter sto la vischnaunca impunder in milliun francs el capital d’aczias dalla nova interpresa. (fmr/ac)

La cuorta historia dall’uniun Flem Cassons ha entschiet il settember 2009. En cuort vegn la radunonza generala a decider, previsiblamein, da sligiar ella. La suprastonza vesa negin motiv pli da restar activs, ella propona da surdar la facultad liquida alla fundaziun Pro Flims. Quella ei madretscha dil project d’ina terrassa panoramica sin Ils Cugns, buca lunsch naven dil Fil da Cassons. «Ils commembers dall’uniun, donaturas e donaturs, astgan mirar anavos cun luschezia sin lur engaschi finanzial, ideal ed emoziunal. Quel ha giu ina influenza essenziala sil svilup positiv», san ins leger el rapport annual dalla suprastonza. L’uniun Pro Flem Cassons ha tarmess quel dacuort als rodund 1800 commembers cugl invit alla radunonza generala. Contribuziun annuala han commembras e commembers buca stuiu pagar pigl onn d’uniun 2023/24. Avon in onn haveva la suprastonza mess en vesta ch’ins vegni a sligiar l’uniun, gl’intent seigi numnadamein contonschius. La radunonza generala haveva approbau il commembradi gratuit. Buca emblidau Flem «Las cundiziuns generalas ein semidadas dapi 2009, aschia ch’igl ei daventau illusoric da vuler salvar la veglia pendiculara da Cassons», lai la suprastonza saver el rapport annual. Buca il davos grazia agl insister d’ina uniun che dumbrava varga 3000 commembers eis ei gartegiau da contonscher ina sligiaziun andanta. Flem ha vinavon access a Cassons. Silla stad 2025 vegn ina pendiculara nova ad arver il vast territori aultalpin denter Grischun, Glaruna e Sogn Gagl. Il FlemXpress culs dus bratsch, in viers Nagens Sura – sin territori da Laax – l’auter viers Cassons. La staziun finala ei denton buca exact sil Fil da Cassons. Cu il FlemXpress vegni aviarts, contonschien ins buca diltut la finamira, ins vegni denton relativamein datier a quei punct, aschia l’uniun Pro Flem Cassons. «Grazia a nossa perseveronza eis ei reussiu ch’ins ha buca emblidau la vart da Flem sco part dil svilup turistic dalla regiun», vegn il president dall’uniun Pro Flem Cassons, Arno Krucker, alla conclusiun. Ils Cugns schai sin bien 2500 m s.m., pia 100 meters sut il Fil da Cassons. Igl ei in con exponiu cun vesta viaden els plauns Segnes Sura e Segnes Sut tochen tier las Siat Dunschalas. La staziun da muntogna Ils Cugns dil FlemXpress han ins redimensiunau ferm. Enstagl da quella dueigi dar ina plattafuorma panoramica. Tgei schabegia culs daners bloccai? Il davos engaschi dalla Pro Flem Cassons ei dedicaus alla terrassa datier dalla staziun finala Ils Cugns. La radunonza generala duei decider tgei che schabegia culla facultad dall’uniun. Il quen annual indichescha ina summa schubra previsibla da varga 110'000 francs. «La suprastonza propona da surdar quels daners alla fundaziun Pro Flims cugl intent determinau per realisar la plattafuorma da visitaders sin Ils Cugns». Vitier quella facultad dall’uniun administrescha la Pro Flem Cassons aunc in conto da banca da varga 450'000 francs. Igl ei la summa restonta da varga in milliun francs ch’ella haveva rimnau per segirar ina suga nova per la pendiculara veglia da Cassons. Onn vargau eran aunc bunamein 800'000 francs donaziuns sin quei conto, daferton han plirs donaturs vuliu ch’ins retuorni lur daners, en tut ei la summa sereducida per 340'000 francs. «Nus cussegliein a tuttas donaturas e donaturs da surdar lur daners ‘serrai’ alla fundaziun Pro Flims, quei cun determinar il medem intent sco nus havein previu», scriva la suprastonza. Sch’ellas ed els suandassen il cussegl, savess l’uniun Pro Flem Cassons far ton in davos survetsch sco in schenghetg persistent alla regiun turistica. La fundaziun Pro Flims Il 12 da mars 1967 han plirs partenaris a Flem fundau la «Pro Flims». Igl era il temps dil grond svilup e progress turistic. Per saver sustener e finanziar projects che survevan a quei scopo, ha il suveran da Flem approbau ina cunvegna communabla da vischnaunca cull’Uniun da cura e traffic, las pendicularas Flem SA, l’uniun da hoteliers Flem e l’uniun da commerci e mistregn Flem. Quellas partenarias han decidiu d’emplenir in fondo cun contribuziuns annualas. Sco madretscha ha quella purtau divers projects. Gl’onn 1999 quel dalla «Casa Melna» alva sco center d’exposiziuns e cultura. Tras fusiuns e reorganisaziuns alimenteschan oz aunc dus partenaris la cassa dalla fundaziun. La vischnaunca paga mintg’onn 100'000 francs e la gruppa Arena Alva 30'000 francs, quei tenor ina cunvegna che vala mintgamai tschun onns. In dils intents che la fundaziun Pro Flims ha definiu ei da promover il svilup da purschidas dil turissem e temps liber sco era projects innovativs e persistents per hosps ed indigens. L’instituziun ha pagau per exempel la projectaziun dil Trutg da Flem e la plattafuorma Il Spir, el ha dau contribuziuns alla senda enferrada sil Pinut e pussibilitau la cumpra dall’Isla Casti ella Ruinaulta. Actualmein presidiescha il president communal Martin Hug la fundaziun, Guido Casti ei vicepresident e Reto Gurtner representa la gruppa Arena Alva. Ina visualisaziun dalla plattafuorma. Davostier il Plaun Segnes Sura cugl Atlas (2925 m s.m.) e davos il Péz Segnes (3099 m s.m.). Grafica dalla Plattafuorma planisada sin Ils Cugns.

La fundaziun Platta Pussenta ha schau restaurar questa stad in mir schetg ella cuntrada Carnetg/Sorts agl ur dil Vitg dadens da Sagogn. Igl ei in mir da model, ulteriuras lavurs en quei sectur ein previdas. La fundaziun Platta Pussenta ei activa sils territoris communals da Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Gl’uost ha ella dau la partenza ad in project pli vast en connex culs mirs schetgs. Suenter ch’ella ha sanau e restaurau avon sis onns il mir da Cleus sur Schluein ha ella instradau in project da model a Sagogn. La costa el territori Carnetg/Sorts denter Sagogn e Schluein han ils habitonts d’antruras structurau cun in grond diember da mirs. In mir vegl era sballunaus Auter ch’ils liungs mirs da cunfin eis ei pli difficil da restaurar in mir da sustegn e terrassar. Mirs schetgs dat ei dil reminent nundumbreivels, cunzun en territoris collinus e muntagnards. Oriundamein eran tuts ora ella cuntrada «schetgs». Mo mirs da baghetgs ligiavan ins giu cun maulta. Cun mirs schetgs san ins cunfinar, sustener e terrassar. Schizun Guglielm Tell duei haver laghegiau 1307 sin Gessler ord siu lagugn – giu d’in mir schetg – cu il castellan ei passaus cun ses trabants tras la «Hohle Gasse». En ed entuorn vitgs ed uclauns dat ei exempels da talas construcziuns, mirs liungs e cuorts dattan perdetga da carstgauns ferms ed inschignus. La situaziun avon la mesira: il mir schetg pon ins strusch distinguer pli. La fundaziun Platta Pussenta ha instradau siu project da restauraziun cun in mir da model a Sagogn. Il vegl era sballunaus, denton aunc veseivels davos caglias cun spinas el territori dallas Sorts. Igl era in mir da sustegn da 22 meters lunghezia, ensemen cun ina retscha auters ha el surviu da terrassar la spunda teissa. «In tal mir duei mussar il respect per la prestaziun d’antruras, igl ei in exempel co ins ha gudignau terren cultivabel», declara Christian Buchli, il president dalla fundaziun Platta Pussenta. Culs onns seigien ils mirs daventai objects funcziunals ch’ein secolligiai culla cuntrada, explichescha el vinavon el discuors culla FMR. Els ein s’integrai ed han scaffiu spazi da viver e habitadi per utschleglia, reptils, insects ed animals lactonts. 160 uras Sustenida digl Uffeci per la protecziun dad ambient e natira dil Grischun, dalla fundaziun Greenstyle, las vischnauncas politicas e burgheisas ed ulteriuras donaturas e sponsuras ha la «Platta Pussenta» surdau la lavur a mistergners dil fatg. Bali Schwarz ed Ernst Schurter han luvrau rodund 160 uras vid quei project. Auter che pli baul han els buca giu a disposiziun in triep gidonters e manuals per runar ed alzar crappa gronda. In excavatur remplazza oz persunal cun bratscha ferma. Gl’inschign da cavigliar, formar ed organisar ha la maschina buc. Ils 19 d’uost ha ils dus mistergners entschiet ed in meins pli tard han els saviu surdar in mir da terrassa da 17 meters lunghezia. Tenor quei object da model vegn la fundaziun Platta Pussenta a cuntinuar ina da sias finamiras: ella vul s’engaschar vinavon per la cuntrada varionta el perimeter dallas vischnauncas Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Ils mirs schetgs ein essenzials en quella. «Igl ei projects che fan senn ed ein prezius», remarca Christian Buchli. La situaziun suenter la mesira: il mir schetg da 17 meters vesa ora sco novs, vegn denton a s'integrar puspei ella cuntrada.

Igl avrel 2024 eis ella stada serrada per varga duas jamnas pervia d’ina bova, la via da colligiaziun Riein-Sevgein. Il november proxim vegnan las novas reits da protecziun puspei montadas. Ed en quei connex vegn era installada in’apparatura per observar duront treis onns il grep sur la via. Il grep sur la via da Riein ed il territori Scumandada (denter via e grep) vegnan observai ils proxims treis onns cun indrezs da satellit. 16 dis ein ils da Riein stai bloccai questa primavera – lur via da colligiaziun directa viers il «rest dil mund» ei stada serrada. Duront quels dis han las habitontas ed ils habitonts stuiu prender la via sur ils cuolms e sur Dutg/Valendau per vegnir giu ella val. Ils 17 d’avrel 2024 ei numnadamein ina gronda bova da crappa, gera e buglia sbuada giuado silla via denter Sevgein e Riein. Quella ha menau oragiu circa 300 entochen 400 cubics material. Quei corrispunda a rodund 15 cargas da camiun. Il territori da plattiu numnaus «Scumandada», situaus sut in grep cun ina lunghezia da ver in kilometer, ei dapi biars onns in liug delicat. Damonda per gallarias da protecziun La via denter Sevgein e Riein ha dau da discutar la primavera e stad d’uonn schizun sin palancau politic. Ella sessiun da zercladur ha il deputau da Castrisch, Hanspeter Bundi (PLD), dumandau la regenza grischuna, co ella giudicheschi la situaziun dalla via per las habitontas ed ils habitonts da Riein. Denter auter ha sia damonda parlamentara era mess en discussiun sch’ei fussi buc indicau da construir sut il grep gallarias da protecziun. La stad vargada ha la regenza rispundiu la damonda, per «ulteriuras mesiras da protecziun» seigi ei da far ina «nova valetaziun da resca» (la FMR ha rapportau surlunder l’entschatta fanadur 2024). «Las reits ein empustadas» 16 dis suenter che la bova era vegnida, ha il Cantun puspei saviu arver la via. Ins ha installau tut ils schurmetgs pusseivels e provisorics a cuorta vesta, p.ex. cullas seivs e reits da protecziun ch’eran aunc a disposiziun. Quei ei stau l’emprema fasa. Proximamein suonda la secunda fasa, gliez conferma Eugen Duff, il responsabel dil District 6 digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, sin damonda dalla FMR. Duront il november vegn il Cantun a montar puspei el territori Scumandada tut ils schurmetgs sco quei ch’els existevan avon ils 17 d’avrel 2024. Quei vul dir che las reits sur via per proteger dalla crappa vegnan reinstalladas. Eugen Duff declara ils proxims pass: «Las reits ein empustadas e stuessan esser cheu la fin d’october. Nus quintein che tut stuess esser semtgau e montau tochen la fin da november, aunc avon gl’unviern.» La bova dils 17 d’avrel ei stada in «eveniment miez-grond che sa schabegiar mintga 30-100 onns». Tenor las valetaziuns digl uffeci da construcziun bassa dil Grischun stuess la via da Sevgein a Riein esser naven da december puspei segira ed en in stan «tip-top», sco avon la bova. Observar duront treis onns E tuttina vul il Cantun observar pli da rudien il grep sur la via ed il territori dil plattiu. En connex cullas lavurs d’installar las reits vegnan ins era gest a montar in sistem da survigilonza geologica che funcziunescha via satellit. Eugen Duff explichescha: «Ei setracta atgnamein da duas caussas. Per l’ina ei quei sistem el cass da dar alarm sch’il grep havess propi da semuentar pli fetg.» Igl ei pia ina fuorma da survigilonza geologica, sco quei ch’ella vegn fatga en biars loghens delicats. Il pli enconuschent cass ei quel da Brinzauls ella Val d’Alvra. Ed il responsabel dil Cantun per las vias sursilvanas explichescha era la secunda raschun per l’observaziun via satellit: «Quei sistem furnescha a nus bunas datas sur in temps pli liung – en quei cass duront treis onns. Cun quellas informaziuns savein nus analisar aunc meglier la situaziun, per saver decider co ch’ei fuss il meglier da segirar la preit-crap e la via.» Enstagl da trer en consideraziun mo gallarias da schurmetg, menziuna Eugen Duff sapientivamein aunc autras mesiras pusseivlas. El fa allusiun per exempel ad in sistem dad ancras, a mirs da sustegn ni alla pusseivladad d’allontanar parts dil grep sur la Scumandada. El di: «Cullas datas ch’ina interpresa da geologia externa rimna ed examinescha duront quels treis onns, havein nus propi ina megliera basa da prender decisiuns. Surtut savein nus lu era giudicar meglier tgei mesiras che fussan las pli adattadas.»

tschaler da chaschiel

Crusch Cotschna Svizra dil Grischun

Crusch Cotschna Svizra dil Grischun

Daniel Solèr, 46 onns, AdC, president communal da la vischnanca Lumnezia.

Lai da Nalps

René Epp è vegnì reelegì sco president communala da Mustér per ina segunda legislatura.