Sia nouva publicaziun cun texts cuorts in prosa ha l’autur Dumenic Andry preschantà in venderdi passà ad Ardez. In occasiun da la vernissascha ha el güsta eir declerà da che ch’el as lascha inspirar e co ch’el lavura e giouva cun proverbis, ün elemaint central da la nouva publicaziun «Zina zina zana». «Ils proverbis am perseguiteschan – minchatant am secna enorm, minchatant fascineschna.» – Uschè ha Dumenic Andry spiegà sia relaziun culs proverbis chi giouvan üna rolla centrala in sia plü nouva publicaziun chi porta eir ün proverbi i’l titel: «Zina zina zana». I’s tratta d’üna collecziun da 38 texts cun illustraziuns da Pia Valär. Sco cha l’autur ha spiegà dürant la vernissascha da venderdi saira ad Ardez, sun ils texts sur dals proverbis nats fingià tanter ils ons 2009 e 2011 in incumbenza da l’emischiun «Impuls» dal Radio Rumantsch. La decisiun da tils publichar uossa, haja eir gnü da chefar cul giavüsch da müdar darcheu il gener litterar davo la publicaziun dal tom da poesias «Sablun» (2017), chi’d es gnü onurà cun ün Premi da litteratura svizzer. Dumenic Andry ha declerà ad Ardez: «Christoffel Bardola ha dit üna jada: ‹Davo la poesia vain la prosa›, ed eu am n’ha tgnü landervia». Uschè haja el tut quists texts our dal scrignöl. «Ma eu nu sun bun da publichar sainza far müdamaints», ha dit l’autur e cha perquai haja el ramassà e glimà cun respet vi dals texts. «A Roma ed utrò» L’autur nu giouva be cun proverbis existents e tils metta in nouvs contexts, el ha eir creà nouvs möds da dir chi han procurà per ün’o tschella risada illa sala plaina illa chasa cumünala Arfusch ad Ardez. Ün böt da «Zina zina zana» saja eir dad animar a las lecturas ed als lecturs da crear agens proverbis. Uschè as chatta i’l cudesch eir ün intraguidamaint per cumbinar fragmaints da proverbis tenor la metoda da l’autur e s-chaffir aignas creaziuns sco: «Bleras vias mainan a Roma – otras utrò». L’ulteriur process da scriver ha l’autur descrit sco seguaint: «Eu n’ha ramassà e provà da metter in ün tschert uorden.» Ils texts in uorden alfabetic nu sajan be inspirats da proverbis, ma eir dad experienzas, texts, e da figüras existentas e litteraras cha l’autur citescha i’l cudesch. Sia collecziun da citats declera el sco seguaint: «Eu nu sun ün chi sa citar ourdadoura, ma eu sa ingio ir a tscherchar.» Proverbis ed illustraziuns «Eu vaiva adüna quel sömmi da far alch cun illustraziuns», ha declerà Dumenic Andry in occasiun da la vernissascha. Pervi da quai vain quista collecziun da texts accumpagnada d’üna collecziun dad ogets disegnats. L’illustratura Pia Valär ha dat ün’invista i’l process da lavur ed ha declerà: «L’idea d’eira da s-chaffir üna simbolica tras la cumbinaziun dad ogets e texts.» Uschè haja ella provà da contribuir a la collecziun infinita dal scriptur. L’accordeonista Sidonia Caviezel ha accumpagnà la vernissascha cun cumposiziuns ch’ella ha tschernü aposta pels texts prelets, ed ha agiunt cun quai ün’ulteriura vetta artistica a l’ouvra da Dumenic Andry. «Zina zina zana» da Dumenic Andry es la 87avla publicaziun da la Chasa Editura Rumantscha ed es la novavla ediziun da la seria «Ord chadaina». Il cudesch po gnir retrat in tuot las librarias cun cudeschs rumantschs o directamaing pro la Chasa Editura Rumantscha. Cuort e sech L’autur Dumenic Andry (63) es creschü sü a Ramosch, ha lura stübgià plü tard romanistica. El abita hoz a Zuoz e lavura sco romanist, traductur ed autur. Sias ouvras litteraras principalas sun «Robas da tschel muond» (2002), «Uondas» (2008), «Sablun» (2017) ed uossa «Zina zina zana» (2023). Regularmaing es el da dudir ill’emischiun «Impuls» al Radio Rumantsch o da leger in columnas ed artichels da gazetta. Dumenic Andry es gnü undrà cun ün Premi da promoziun dal chantun Grischun, cul Premi da la Fundaziun Schiller e dal 2017 ha’l pudü tour in consegna ün dal Premis svizzers da litteratura per sia publicaziun da poesias «Sablun» chi’d es in seguit eir gnüda tradütta in talian, frances, tudais-ch e rumen. (fmr/dat) L’illustratura Pia Valär e l’autur Dumenic Andry in discussiun in venderdi ad Ardez a chaschun da la vernissascha da sia nouva publicaziun. L’autur Dumenic Andry, l’illustratura Pia Valär ed Anita Capaul chi maina la Chasa Editura Rumantscha han collavurà. Il frontispizi da la nouva publicaziun da Dumenic Andry. Sala plaina ill'anteriura chasa cumünala d'Ardez per la vernissascha da la nouva publicaziun da Dumenic Andry. Sala plaina ill'anteriura chasa cumünala d'Ardez per la vernissascha da la nouva publicaziun da Dumenic Andry.

La nouva Chasa Paterna es cumparüda. «Notizchas dal paur da Standet» da Romedi Arquint (text) e Paulin Nuotclà (illustraziuns) es ün raquint fictiv inromà da fats capitats in Engiadina. Daspö l’on 1920 cumpara la Chasa Paterna on per on. Uschea vegna minch’on pussibiltà ad ün’autura o ün autur da publichar raquints o poesias per ladin. Ingon ha cumpli Romedi Arquint seis 80avel anniversari. Sia vita es caracterisada d’ün grond ingaschamaint pel rumantsch. Tanter oter es el stat president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun dals Grischs. Daspö bundant desch ons ass dedichescha Romedi Arquint al scriver: cudeschs, columnas, contribuziuns per RTR. Sia plü nouva ouvra «Notizchas dal paur da Standet» edischa l’Uniun dals Grischs sco Chasa Paterna Nr. 141. «Quai eir sco arcugnuschentscha per tuot seis merits a favur da la lingua e cultura rumantscha», scriva l’UdG in sia comunicaziun als mezs d’infuormaziun. Il raquint as basas sün notizchas dad ün paur solitari da Zenez chattadas sün palantschin. L’istorgia es üna sort biografia fictivaq inromada dad evenimaints chi sun propi capitats in Engiadina. Scrit es il raquint in vallader, cun parts in dialect da Zernez. Cun nouvas illustraziuns da Paulin Nuotclà Las illustraziuns pel paur da Standet ha fat l’artist Paulin Nuotclà. Il piunier dal rock rumantsch es eir dvantà cuntschaint per sias illustraziuns e per seis sgrafits. I’ls ons 1976 fin 1989 ha’l disegnà e publichà ils comics da Baldi chi sun dvantats ‘cult’ illa regiun. Cullas illustraziuns pel «Paur da Standet» daja uossa finalmaing nouvas illustraziuns da l’artist engiadinais. (cdm/fmr) La Chasa Paterna as poja retrar a partir da subit pro Chesin Manella, sün www.udg.ch , o in libraria. Il frontispizi da la Chasa Paterna güst cumparüda.

Da l’instrumaint chalumeau a la clarinetta, dal baroc a la classica ed a travers l’Europa: In venderdi, ils 7 da lügl 2023 a las 20.15 ha lö illa baselgia da San Niclà ün concert cun René Oswald (chalumeau e clarinetta istorica) e Gaudenz Tscharner (cembalo ed orgelet). Lur program invida ad ün viadi sonor tras temps e pajais. La clarinetta suna eir solisticamaing tocs da Fasch, Mozart, Molter e Sciroli. Davo il concert da venderdi chi vain offrischa la società Center cultural Baselgia San Niclà ün aperitiv. René Oswald sunarà la clarinetta e’l chalumeau.

Prossem pass per sgürar la fracziun da Pradella. La chasa Crusch Blaua es gnüda sbodada. Dürant il lügl 2015 ha üna bouda, dürant üna strasora, devastà divers objects da la fracziun Pradella in vicinanza da Scuol. In november 2021 ha il cumün da Scuol approvà ün proget per sgürar la fracziun. In quel proget esa previs d’allontanar la chasa da la fundaziun Crusch Blaua, quai per dar daplü spazi da s-chargiar in cas da boudas futuras giò da la Val Triazza. Sco prossem esa previs da realisar ün mür da sgürezza a dretta da l’aualet per proteger las chasas existentas da Pradella. Ils cuosts per realisar quist proget s’amuntaran a 3 milliuns francs. Üna buna part vain surtutta da Chantun e da la Confederaziun, plünavant güda a finanziar eir il Padrinadi svizzer per cumüns. (rtr/fmr) La chasa da la Crusch Blaua a Pradella es gnüda sbodada ed allontanada.

La Chasa Jaura in Val Müstair ha survgni da regal per seis 50avel anniversari ün clavazin a cua da la famusa marca «Steinway». Quista gövgia saira gnarà sunà cun quel piano ün prüm concert – ün recital da clavazin. Il pianist svizzer-canadais Walter Prossnitz suna ouvras da Chopin, Liszt e Debussy. Walter Prossnitz es tanter oter docent al conservatori a Turich. Quist on 2023 po la Chasa Jaura a Valchava, il museum regiunal e local da cultura in Val Müstair, festagiar seis giubileum da 50 ons. Dürant ils prossems mais daraja perquai eir divers concerts sunats cul clavazin regalà. (cdm/fmr). Il recital da clavazin es in gövgia, ils 6 da lügl a las 20.30, illa Chasa Jaura. Detagls sün www.chasajaura.ch.

La Val Müstair ha ün’ulteriura attracziun, üna senda bilingua cun cuorts gös auditivs. La vernissascha es in sonda davomezdi a Valchava in Chasa Jaura. A chaschun dal 50avel giubileum da la Chasa Jaura a Valchava ha la Biosfera Val Müstair incumbenzà ad artistas ed artists da s-chaffir üna «Senda da las linguas – Sprachenweg»: Annette Schmucki, Gianna Olinda Cadonau e Reto Friedmann han prodüt cuorts gös auditivs. L’impuls pellas ündesch miniatüras narrativas e sonoras han dat ils noms rumantschs dals lös ingio cha la senda passa. Contribui lur part han eir David Spinnler, Eva Nievergelt, Andri Steiner e Curdin Janett. La Senda da las linguas cun üna lunghezza da var ot kilometers cumainza pro la Chasa Jaura e maina intuorn il cumün da Valchava. La vernissascha da la nouva senda cumainza in sonda, ils 8 da lügl, a las 14.00 pro la Chasa Jaura a Valchava. In dumengia, ils 9 da lügl, a las 9.00 sun las persunas interessadas invidadas ad üna spassegiada cumünaivla sülla Senda das las linguas. (cdm/fmr) S’annunzchar fin venderdi, ils 7 da lügl, a las 17.00 as poja per telefon: 081 851 60 75 o per mail: franziska.peter@biosfera.ch.

Las votantas e’ls votants da Scuol han acceptà in lündeschdi saira in radunanza il rendaquint 2022 chi serra cun ün vanz da 6,75 milliuns francs. La radunanza cumünala ha eir decis ün import dad 1,8 milliuns per dozar il chapital d’aczias da la Pendicularas Scuol SA ed üna taxa d’energia a favur da la generalità. La radunanza cumünala da Scuol ha acceptà in lündeschdi saira il rendaquint 2022 chi serra cun ün guadogn da 6,75 milliuns francs. Previs d’eira vairamaing ün s-chavd da s-chars ün mez milliun francs. Sco cha’l manader da la partiziun da finanzas dal cumün da Scuol, Viktor Glaser, ed il capo cumünal Aita Zanetti han infuormà in radunanza, sun stattas impustüt las entradas fiscalas bainquant plü otas co büdschetadas. Da manzunar es impustüt eir cha las entradas dals fits d’aua s’han diminuidas marcantamaing causa l’on idrologic pac favuraivel. Las investiziuns nettas importan 6,5 milliuns francs, büdschetadas d’eiran investiziuns nettas da s-chars 13,3 milliuns francs. Dal rendaquint cumünal resulta, cha la facultà per abitant s’amunta a 6950 francs. Il grà da l’aigna finanziaziun importa bundant 150 %, l’on avant d’eira quel dafatta 343 %. L’agen chapital dal cumün da Scuol es uschè gnü dozà sün 83,9 milliuns francs. Cha’l resultat saja bainschi allegraivel, ha manià Aita Zanetti. Cha quel saja eir necessari, impustüt eir in vista a las grondas investiziuns chi spettan ils prossems ons. Nouvas aczias da las pendicularas Sün proposta da la suprastanza cumünala han decis las preschaintas ed ils preschaints in radunanza cumünala eir da sustgnair las Pendicularas Scuol SA cun ün import dad 1,8 milliuns francs. Per quist import survain il cumün aczias da la società anonima. La Pendicularas Scuol SA renovescha ils prossems ons cumplettamaing il stabilimaint sülla Motta Naluns chi cumpiglia ils restorants da muntogna La Charpenna e La Motta e tuot ils locals pellas gestiuns tecnicas, maschinas ed innaiver. Il restorant vain construi da nouv. Cha la finanziaziun da quist proget saja bainschi garantida, han infuormà il president dal cussagl administrativ, Andri Lansel, ed il manader da gestiun da la Pendicularas Scuol SA, Andri Poo. Ma cha cul sustegn dal cumün possa la ditta restar finanzialmaing flexibla e possa eir reagir al marchà. Sco cha Andri Lansel ha infuormà in radunanza cumünala vain decis l’augmaint dal chapital d’aczias in occasiun da la prosma radunanza generala da la Pendicularas Scuol SA. Ch’in quell’occasiun dessan eir ils ulteriurs acziunaris ed oters interessents surgnir la pussibiltà da segnar aczias. Taxa a favur da la generalità Per daplü discussiuns ha pisserà la tractanda per fixar la taxa d’energia a favur da la generalità. Tenor la ledscha d’energia dal cumün da Scuol sto quista taxa gnir fixada minch’on. Fin avant ün on importaiva quella 1,5 raps per urakilowatt. L’on passà es la taxa gnüda sbassada sün ün rap, impustüt eir causa cha’ls cumüns concessiunaris ston pajar inavo, tenor decisiun dal Tribunal federal, dürant trais ons var ot milliuns francs cuosts da transport. La suprastanza cumünala ha perquai proponü da fixar la taxa eir per l’on 2024 sün ün rap. Sün quai ha Not Carl fat la proposta da s-chassar quista taxa, impustüt eir causa cha’l rendaquint dal cumün da Scuol saja uschè allegraivel e cha la suprastanza cumünala nun haja actualmaing ingün motiv per inchaschar quista taxa implü. Al listess mumaint ha’l eir surdat preventivamaing üna moziun per predschs da forza corrects a la suprastanza cumünala (verer chaistina). Las preschaintas ed ils preschaints in radunanza cumünala sun però seguits cun 47 cunter 18 vuschs a la proposta da la suprastanza cumünala culla vöglia da s-chaffir üna reserva finanziala per tuot las investiziuns e sfidas finanzialas chi seguan ils prossems ons. Quista taxa d’energia a favur da la generalità maina nempe plü o main 750 000 francs al cumün da Scuol. Votumaziun a l’urna in settember Implü han las votantas ed ils votants acceptà in lündeschdi saira la cunvegna da prestaziun culla Engiadina Scuol Turissem SA (ESTAG) pels prossems tschinch ons e deliberà la Ledscha da taxas pella ledscha da fabrica e la revisiun parziala dal plan general d’avertüra da la zona da mansteranza Pozzet a man da la votumaziun a l’urna dals 24 settember 2023. In quella votumaziun a l’urna stuvaran decider las votantas ed ils votants dal cumün da Scuol eir davart il proget da Scuol Solar. Sco cha’l capo cumünal Aita Zanetti ha infuormà, varà lö ün’orientaziun publica in quist reguard als 21 avuost 2023. Fingià la fin da lügl trattarà la radunanza dal cumün da vaschins in chosa. Per predschs corrects In occasiun da la radunanza cumünala dal cumün da Scuol ha surdat Not Carl in lündeschdi saira il sböz d’üna moziun per predschs da forza corrects a la suprastanza cumünala da Scuol. Cun quista moziun pretenda Not Carl cha la suprastanza cumünala as dessa ingaschar ferventamaing, direct e sur la Corporaziun Energia Engiadina (CEE), chi rapreschainta ils cumüns concessiunaris, cunter l’augmaint dal predsch da forza 2022/2023 tras las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE). Cha’l predsch da forza stopcha gnir calculà da las OEE sainza cumprita d’energia per predschs influenzats da la guerra in Ucraina, sco cha quai saja capità ils ultims nouv ons cun predschs da producziun medials da las OEE da 4,75 raps per urakilowatt. Cha scha las OEE nu giajan daperüna, dess Scuol trar in consideraziun ün plont güdizial, sulet o sur la corporaziun CEE. Dal rest dessan las organisaziuns trattar a reguard üna cumprita da forza dürant trais ons, sco da Not Carl proponü fingià dal 2022 i’l cussagl administrativ da las OEE. Sco cha Not Carl scriva a la fin da la moziun, eseguischa quella preventivamaing, causa cha la populaziun nu saja fin hoz amo gnüda infuormada a reguard il resultat da las trattativas cun las OEE. (pl/nba) Commentar : Chattar soluziuns Nicolo Bass/PL La situaziun finanziala dal cumün da Scuol es actualmaing fich buna. Cun ün vanz our dal rendaquint 2022 da 6,75 milliuns francs vain augmantà il chapital agen sün bundant 83 milliuns francs e la facultà netta per abitant s’amunta a 6950 francs. Inclegiantaivel cha in quista situaziun finanziala fan valair e pretendan tschertas vuschs da sbassar il pè d’impostas e da s-chassar tschertas taxas a favur da la generalità. Cha las sfidas futuras dessan gnir scholtas – ed impustüt eir finanziadas – da la prosma generaziun, esa gnü pretais. La dumonda das-cha eir esser, schi fa dabsögn da büdschetar plütost optimistic, per cha’l rendaquint as preschainta lura plü bain? La radunanza cumünala es però seguida a la proposta da la suprastanza culla devisa da vulair as preparar in buns ons finanzials pellas grondas sfidas chi seguan dürant ils prossems. E quellas sun propcha grondas. Fingià plüssas jadas sun gnüdas manzunadas investiziuns da bundant 200 milliuns francs dürant ils prossems 20 ons, per renovaziuns ed ingrondimaints da scoula, per infrastructura cumünala ed üna sarinera nouva, o lura per l’infrastructura turistica e da sport. Tschertas investiziuns fan eir dabsögn, causa chi nu sun gnüdas fattas i’ls ultims 20 ons. La finanziaziun per tuot ils progets nun es amo garantida. In quista situaziun nun esa da dumandar, che chi fa dabsögn e che chi’s voul insomma realisar, dimpersè co chi’s voul finanziar ils progets e las visiuns. La cumischiun da finanzas correspundenta es in dovair da chattar las soluziuns. Intant s’haja però fat las lezchas cun preschantar ün rendaquint chi permetta da’s preparar pellas grondas sfidas futuras. Il rendaquint 2022 dal cumün da Scuol serra cun ün vanz da 6,75 milliuns francs, previs d’eira ün s-chavd da s-chars ün mez milliun francs. Resultat annual allegraivel La radunanza cumünala da Scuol ha approvà il quint annual 2022 chi serra cun ün guadogn da 6,75 milliuns francs. Implü ha la radunanza decis cha’l cumün da Scuol dess surtour ulteriuras aczias da las Pendicularas Scuol SA. Nicolo Bass/PL La radunanza cumünala da Scuol ha pudü vuschar in lündeschdi saira davart ün resultat annual allegraivel. Invezza dad ün, sco previs, s-chavd da circa ün mez milliun francs serra il rendaquint 2022 dal cumün da Scuol cun ün guadogn da 6,75 milliuns francs. Quist resultat es stat, sco cha’l capo cumünal Aita Zanetti ha dit, pussibel causa entradas d’imposta massivamaing plü grondas co supponü, sco eir pervi dad investiziuns previsas cha’l cumün nun ha fat l’on passà. Grazcha a quist resultat dal quint annual as megliorescha, sco cha la presidenta cumünala Aita Zanetti ha dit, eir il grà d’aigna finanziaziun. «In vista a las grondas investiziuns futuras chi spettan al cumün es quai enormamaing important.» Il quint annual 2022 es gnü acceptà unanimamaing, sainza cuntravusch. Implü han las preschaintas e preschaints decis da cumprar per l’import dad 1,8 milliuns francs ulteriuras aczias da las Pendicularas Scuol SA. Ultra da quai han las votantas e votants approvà la taxa d’energia per l’on 2024 a favur da la generalità.

L’exposiziun extraordinaria i’l Museum d’Engiadina Bassa es dedichada al teolog, ravarenda e traductur da la Bibla Giovanni Luzzi (1856–1948). L’Engiadinais s’ha ingaschà fingià bod per ün spiert ecumenic. Per Paolo Tognina as serra cull’exposiziun extraordinaria a Scuol «Giovanni, Jon Luzzi (1856–1948)» ün circul. «Eu sun fich cuntaint cha Giovanni Luzzi tuorna darcheu a chasa», manaja il ravarenda da Poschiavo. El s’ha occupà intensivamaing da la vita e la lavur da Giovanni Luzzi ed ha realisà l’on passà ün’exposiziun davart il teolog, ravarenda e traductur da la Bibla. Quista stà as poja visitar listessa exposiziun i’l Museum d’Engiadina Bassa a Scuol, schabain cha las dudesch tablas expostas sun scrittas per rumantsch e na sco oriundamaing per talian. «Eu speresch cha’ls Engiadinais e las Engiadinaisas scuvrischan da nouv a quista persunalità fascinanta chi ha bainschi vivü e lavurà in Italia ed in Valposchiavo, ma chi deriva vairamaing da l’Engiadina Bassa», disch Tognina. Strada – Firenza – Edinburgh Nat es Giovanni (Jon) Luzzi als 8 da marz 1856 a Strada, be duos dis davo il grond incendi da Tschlin. Seis genituors sun emigrats pacs mais plü tard a Lucca illa Toscana. Là manaivan els ün cafè ed üna butia da colonials. La vita in Italia d’eira düra e la famiglia nu vivaiva in abundanza. Cun be 20 ons d’eira il giuven Giovanni orfen. Per furtüna ha surtut ün barba il cafè e sias trais sours han chattà allogi pro paraints e cuntschaints in Svizra ed Italia. Uschea ha pudü Giovanni Luzzi seguir sia vocaziun e stübgiar teologia a la facultà teologica dals Waldensers a Firenza. Fingià dürant il stüdi s’entusiasmaiva’l pels teologs liberals. Seis savair ha’l pudü approfundir amo a l’università dad Edinburgh in Scozia ingio ch’el ha pudü stübgiar grazcha ad ün stipendi a la facultà teologica. In Scozia ha l’Engiadinais imprais a cugnuoscher a sia duonna futura Eva Henderson. Insembel suna tuornats a Firenza ingio cha Giovanni Luzzi es dvantà ravarenda da la baselgia da Waldensa. Il pêr ha gnü quatter uffants. Buondrius e curaschus «Giovanni Luzzi d’eira ün uman fich buondrius e curaschus», quinta Tognina. Ch’el haja gnü ün dun retoric remarchabel ed haja savü discuorrer cun umans simpels precis uschè bain sco cul president american Thomas Woodrow Wilson. A quel vaiva’l imprais a cugnuoscher dal 1912 dürant ün viadi i’ls Stadis Units. Cul president cultivaiva’l dafatta üna correspundenza. Quist viadi cun referats, predgias ed inscunters in differentas citads americanas es dal rest documentà in seis diari chi’s rechatta i’l Museum d’Engiadina Bassa. Dürant seis temp a Firenza ha promovü Giovanni Luzzi tanter oter scoulas evangelicas ed ha sustgnü a lavuraints cun maisa da mezdi e cusglianza medicinala. Lingua dal pövel Cuntschaint è’l pero dvantà sco traductur da la Bibla, cumparüda dal 1911 in talian. Sün üna da las tablas da l’exposiziun staja scrit: «Il proget ha gnü uschè blers aderents eir in circuls catolics cha passa 40 000 exemplars sun gnüts scumpartits dürant la Prüma Guerra Mundiala als sudats.» Giovanni Luzzi ha tradüt plü tard amo oters texts religius, tanter oter ils Psalms ed il cudesch da Hiob. Sustegn finanzial survgniva’l dad üna benefactura americana. Emma Baker Kennedy ha eir pussibiltà da publichar la traducziun monumentala da tuot la Bibla in dudesch toms. «La baselgia catolica vaiva proibi da tilla leger, ma quai nun ha gnü ingün’influenza sülla derasaziun da quista traducziun», quinta Tognina. Finalmaing d’eira la Bibla accessibla illa lingua dal pövel. Ün visiunari Dal 1923 es dvantà Giovanni Luzzi ravarenda a Poschiavo. Là ha’l refuormà l’instrucziun da religiun e cumanzà a derasar sia idea d’üna avischnaziun da catolics e refuormats. Sia proposta d’eira da fuormar «üna corporaziun cristiana». «Quai d’eira quella jada üna idea extraordinaria, bod visiunaria», disch Peter Langenegger, president dal Museum d’Engiadina Bassa a Scuol. Insembel cun rapreschantants da l’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa e la Corporaziun Evangelica Scuol ha’l realisà l’exposiziun a Scuol. Armon Parolini, bibliotecar dal museum, vaiva gnü contact cun Paolo Tognina in connex cun documainta per realisar l’exposiziun da Giovanni Luzzi. Uschea es nada l’idea da surtour l’exposiziun e tilla augmantar cun documainta ed ogets chi’s rechattaivan fingià i’l museum. Giovanni Luzzi ha mantgnü a vita düranta la relaziun cun sia patria – e quai na be sco visitader. El d’eira eir partecipà a la traducziun dal Nouv Testamaint ed als Psalms in rumantsch. Ill’exposiziun vegnan muossadas differentas scrittüras, bleras fotografias, ün bös-ch da famiglia e dafatta la vusch originala dal teolog as poja tadlar. Mort es Giovanni Luzzi dal 1948 a Poschiavo. L’exposiziun es averta mincha di (sainza lündeschdi e sonda) da las 16.00 fin 18.00 e quai fin la fin d’october. Als 25 avuost ha lö ün referat da Paolo Tognina davart Giovanni Luzzi illa baselgia a San Niclà. Armon Parolini (schn.) e Peter Langenegger discutan davart l’exposiziun extraordinaria i’l Museum d’Engiadina Bassa. Cun tradüer la Bibla in lingua taliana es dvantà Giovanni Luzzi renomnà. Giovanni Luzzi d’eira ün visiunari chi crajaiva vi dal spiert ecumenic. Il diari da viadi da Giovanni Luzzi as rechatta i’l Museum d’Engiadina Bassa a Scuol.

Da Malögia fin Martina stortiglia noss’Engiadina. Ils gods e las bellas vals cun lur fluors, lur auals. Ils pizs, las chasas e lur buntà fuorman ün’unità. Per nus es quist nos dachà e quai infin l’eternità. Ill’Engiadina be pacs sun tmüchs ma alch es cler, ingün nun ha jent il «Züridütsch». Minchatant paraina fich testards e malamiaivels ma tuot in tuot eschna vaira paschaivels. Las tradiziuns faina cun grond plaschair perche chi’d es fich important da tillas mantgnair. Cur chi aintra il mais marz minchün sa: Id es Chalandamarz. In 7 minuts tras l’Engiadina nu va quai es sco vulair zoppar ün lader in ün prà sgià. Cun temp, vöglia ed interess as sto gnir uschigliö as po far fagot ed ir. A nossa patria fidel lain restar ed adüna darcheu tuornar. Uossa la bell’Engiadina vaina vis culs ögls d’üna randulina. Ursina Bonorand da Guarda e Jana Hew da Zernez han gudagnà cun quest text communabel la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Engiadina» da la 7-9avla classa. Quella categoria aveva sco tema «7 minutas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Ursina Bonorand e Jana Hew

Davo 20 ons daja quista stà darcheu ün gö liber illa Val Müstair. Cun acturas ed agüdonts da Tschierv fin Müstair vain, suot la re­dschia da Chasper Ans Gaudenz, rapreschantà il toc «Girunvalla». I’s tratta d’üna traducziun jaura dal roman «Geier-Wally», publichà dal 1883 da l’autura tudais-cha Wilhemine von Hillern. Premiera es als 15 da lügl 2023 sül Plaz Grond a Müstair. «Perche nun est dvantada ün puob, percha na ün puob?», sbraja inchün dad ot tras las giassas vers il Plaz Grond da Müstair in marcurdi saira. Davant l’Hotel Chalavaina as rechattan tschinch chavras, ün chan e var 15 persunas, tscherts in costüms istorics da la fin dal 19avel tschientiner. Üna chamonna sün ün remuorch vain qua e là schmuantada vi e nan d’ün tractorin. Ed ün girun guarda giò dal tet sülla plazza salaschada. Immezaint es Chasper Ans Gaudenz cun ün script in man. «Quai faina amo üna vouta, e quista jada ün pa plü exagerà», as drizza il redschissur e magister pensiunà ad ün dals actuors. Insembel cun ündesch acturas ed actuors es el daspö avrigl d’ingon vi d’exercitar pel gö liber «Girunvalla». In marcurdi passà, pro la visita da la FMR, es statta la seguonda prouva our i’l liber sül Plaz Grond a Müstair. Quella plazza istorica fuorma eir güst üna part da la culissa, chi vain per la premiera als 15 da lügl 2023 amo inromada d’üna tribüna per 190 aspettaturas ed aspettatuors. Redot sün l’acziun Chasper Ans Gaudenz ha fingià realisà plüs gös libers illa Val Müstair, tanter oter «La visita da la dama veglia» da Friedrich Dürrenmatt (2003) a Tschierv e’l toc «Chalavaina-Chalavaira» (1999) illa cuort da la Clostra San Jon a Müstair. «Ma daspö là n’haja be amo fat teater da scoula. La ‹Girunvalla› n’haja uossa ün pêr ons in meis chaschuot – üna versiun tradütta da Gion Gaudenz», declera il redschissur. El agiundscha ch’el haja lura adüna spettà gnir il mumaint ch’el haja temp ed energia per tour per mans quist proget. E quel temp e quell’energia haja’l uossa davo sia pensiun eir chattà. La versiun chi vain giovada a Müstair es üna versiun scurznida e concentrada cha Herman Schweighofer ha fat dal 1993. «Tuot es redot sün l’acziun e quai fa gnir plü interessant pel temp d’hozindi», declera Chasper Ans Gaudenz. Üna tematica actuala Eir interessant pel temp d’hozindi es tenor il redschissur l’istorgia principala, nempe il cumbat da la giuvna Girunvalla per seis drets. Il bap da Girunvalla nun ha be fadia ch’ella nun es nada sco mat. El voul eir ch’ella marida al paur Vincenz dal bain vaschin. Girunvalla as dosta però e vain perquai sbandida da seis bap sün ün prümaran. Al listess mumaint voul il paur Vincenz far valair seis dret da pudair tour a Girunvalla per duonna. «La duonna chi cumbatta per seis drets in ün toc tradiziunal, ma eir la duonna chi cumbatta amo hozindi per l’egualità da drets – quai va tenor mai bain suot ün tet», declera il re­dschissur. El agiundscha cha l’istorgia da la Girunvalla saja i’ls ultims 130 ons gnüda rapreschantada in diversas versiuns sül palc, sco film e perfin sco opera. Quai muossa tenor el eir cha l’istorgia nun ha mai pers actualità. Da Tschierv fin Müstair Las prouvas culs ündesch actuors ed acturas da la Gruppa da teater Müstair e da la Gruppa da teater dal Terzal d’Aint, il duo musical ed ün trubadur, han fingià cumanzà in avrigl d’ingon. La squadra respunsabla per las culissas ha però fingià cumanzà al principi da favrer cun lur lavuors. E tuot l’organisaziun logistica e la tschercha dals sponsuors ha fingià cumanzà avant duos ons. In tuot as partecipescha üna buna trentina Jauers da Tschierv fin Müstair, per cha la Girunvalla possa gnir rapreschantada tschinch jadas tanter ils 15 e’ls 26 lügl 2023. Üna da las acturas es Samuela Duschletta da Valchava chi giouva la Girunvalla. Per ella es eir l’aspet da la cumünanza stat ün motiv per as partecipar al proget: «Eu nu giov be fich gugent teater, il bel es eir da star da cumpagnia cun tuot la glieud da la val. Nus eschan sco üna pitschna famiglia.» La premiera pel gö liber «Girunvalla» es als 15 da lügl 2023, a las 21.00, sül Plaz Grond a Müstair. Ulteriuras rapreschantaziuns sun als 19, 21, 22 e 26 da lügl 2023, adüna a las 21.00. A trais ulteriuras datas vain amo sport ün program accumpagnant. Uschè vain muossà als 18 da gün 2023, a las 21.00, il film «Im Kreis der Geier». Als 23 da lügl 2023 daja üna prelecziun cun Tim Krohn e Plinio Meyer. Ed als 25 da lügl 2023 vegnan muossats trais «Cuntrasts» dad RTR. Pro trid’ora vain la rapreschantaziun spostada. Scha las rapreschantaziuns vegnan spostadas – o per bigliets – as poja telefonar al numer 076 610 53 71, adüna la saira tanter las 19.00 e las 20.00. Las prouvas i’l liber han cumanzà Passa üna trentina persunas da Tschierv fin Müstair es daspö avrigl a preparar ed ad exercitar pel gö liber «Girunvalla». I’s tratta d’üna traducziun jaura dal roman «Geier-Wally», publichà dal 1883 da l’autura tudais-cha Wilhemine von Hillern. Ed in marcurdi passà es statta la seguonda prouva sül Plaz Grond a Müstair, chi’d es al listess mumaint eir la culissa dal gö liber. A partir dals 15 da lügl vain la «Girunvalla» lura rapreschantada tschinch jadas i’l cour da Müstair – sül Plaz Grond. (fmr/cam) Per realisar il gö liber as partecipescha üna trentina persunas da Tschierv fin Müstair. Samuela Duschletta da Valchava giouva la rolla principala da la Girunvalla – üna duonna chi cumbatta per seis drets. l Plaz Grond a Müstair serva güsta sco culissa pel gö liber «Girunvalla» ed i vegnan amo agiunts ­divers elemaints. Las squadra da la culissa ha montà vi dal montar ün dals giruns sül tet. Eir las chavras sun rivadas per la prouva in marcurdi passà. Samuela Duschletta da Valchava giouva la rolla principala da la Girunvalla – üna duonna chi cumbatta per seis drets.

A chaschun dal 50avel cumplion da la Chasa Jaura a Valchava es gnüda inaugurada e preschantada in sonda passada la nouva Senda da las linguas. In incumbenza da la Biosfera Val Müstair sun gnüts s-chaffits 11 gös auditivs in duos linguas. La Biosfera Val Müstair insembel culla Chasa Jaura a Valchava han invidà in sonda passada ad interessats a la vernissascha da la nouva Senda da las linguas. Quella maina davent da la Chasa Jaura sün üna lunghezza da var 8 kilometers intuorn Valchava e po gnir inchaminada libramaing e da mincha temp. In incumbenza da la Biosfera Val Müstair han Annette Schmucki, Gianna Olinda Cadonau e Reto Friedmann realisà 11 gös auditivs cuorts pro’ls posts da la senda chi s’occupan in fuorma da pitschnas miniaturas auditivas da noms da fuond. Collavurà a la producziun han David Spinnler, Eva Nievergelt, Andri Steiner e Curdin Janett. La preschantaziun da sonda passada es gnüda accumpagnada musicalmaing dad Andri Steiner. Preschantaziun in sonda passada Il president dal Museum Art-Cultura Chasa Jaura Valchava, Marco Gilly ha salüdà als preschaints e declerà cha’l museum saja ün lö da chüra da la cultura da la regiun. «Hoz vaja per cultura, lingua ed identità, üna muntada d’ir intuorn giovond culla lingua. Id es evidaint cha la Senda da las linguas muossa la forza da l’idendità e la fiduzia in sai svess in möd leiv.» David Spinnler – chi’d es mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair – ha lura prelet ün pêr dals gös auditivs, istorginas cuortas chi’s chatta per lung da la senda. Las prelecziuns ha accumpagnà musicalmaing Andri Steiner sün seis saxofon. «Eu sun chaminà per lung da la senda insembel culs artists», quinta David Spinnler. «E lura n’haja quintà differentas chosas ch’eu savaiva o ch’eu n’ha dat respostas a lur dumondas per ch’els hajan inputs per realisar ils gös auditivs. Plü tard, in viadi cun üna schurnalista n’haja constatà ch’eu sun inchantà dal resultat, eir scha quel nun es forsa dal tuot objectiv.» Discuors culs artists David Spinnler es dimena stat da principi davent da la partida ed es surprais e stut da la gronda lavur prestada fin cha quista senda cun tuot ils texts e la musica illa cuntrada culturala haja chattà sia fuorma «auditiva». In ün discuors in occasiun da la vernissacha ha ün dals duos artists, Reto Friedmann, dit cha l’inscunter culs indigens saja stat dürant lur lavur da principi davent fich avert, interessà ed amicabel. «Eu nun ha mai gnü l’impreschiun da stuvair esser precaut. Davart da la Biosfera ed eir cun Marco Gilly vaina gnü da principi davent üna buna collavuraziun e no eschan gnüts sustgnüts generusamaing. No vain fat nossa lavur sco adüna e perquai es il resultat tenor nos parair dvantà fich bun.» Eir Annette Schmucki s’ha chattada bain i’l ravuogl: «La lavur cullas linguas jauer e tudais-ch, las istor­gias cha no vain dudi pro üna gita sülla Senda da las linguas han dat a no buns inviamaints ed han manà ad ün proget satisfascent.» Las ragischs dal jauer insembel cun tudais-ch es stat ün spagat chi’d es stat important per chattar soluziuns perdüraivlas. Ils clings da pleds cundits cun sequenzas musicalas cha mincha persuna chapischa ün pa oter. Il proget nun es chosa da minchün. Süls singuls posts po minchün chargiar giò in möd digital ils ündesch gös auditivs. Ils preschaints han lura dudi divers da quels per survgnir ün’impreschiun davart la lavur prestada. Pro ün aperitiv han ils preschaints gnü la pussibiltà da discuorrer culs artists in möd liber ed amicabel. Il traget dad ot kilometers lunhgezza da la nouva senda da linguas i'ls contuorns da Valchava. Punct da partenza po esser la Chasa Jaura. Ün bankin per sezzer e tadlar - üna da las staziuns audtivas da la senda da linguas inaugurada in sonda a Valchava. Marco Gilly, il president dal museum. Andri Steiner ha inromà la preschantaziun musicalmaing. Annette Schmucki pro la preschantaziun. Reto Friedmann, ün dals protagonists. Annette Schmucki, David Spinnler e Reto Friedmann han preschantà il proget. Il museum Art e Cultura Chasa Jaura a Valchava.

L’on passà han frequentà 33 uffants e giuvenils la Bergschule Avrona a Tarasp culla dumonda: Chi est tü e chi sun eu? Ün accumpagnar da la vita giuvna culla prontezza d’acceptar üna relaziun tanter pêra. La Bergschule Avrona as rechatta illa fracziun Avrona a l’ost da Tarasp in ün clerai. Id es üna scoula speciala chi vain manada tenor metodas antroposoficas da Rudolf Steiner. Avrona dà spazi ad uffants e giuvenils cun bsögns particulars e cun disturbis da cumport. La scoula es ün internat chi spordscha sper l’instrucziun scolastica eir structuras d’abitar in üna cuntrada alpina, quai chi po sustgnair üna scolaziun individuala. Cun progets da musica, teater, chant e bal ve­gna provà d’augmentar sper ils roms scolastics eir la sgürezza e la fiduzcha in sai svess. Ils giuvenils sviluppan e perscruteschan lur abiltà vi da sai e s’occupan da la dumonda «Chi sun eu ed ingio sun meis cunfins?» Respostas prouvan els da chattar insembel cun lur educaturas e magisters. Ils uffants vegnan integrats illa vita dal minchadi in e dasper la scoula. D’ingionder deriv eu? Il rapport annual 2022 da la Bergschule Avrona han scrit las manadras da l’instituziun Sibylle Ovenstone e Maya Gasser e’l manader da la scoula Stefan Imhof. Sco chi’s po leger in quel sun respostas a la dumonda sül glim da la vita dals creschüts «d’ingionder deriv eu?» da grond’importanza. Temas sco as distanziar dals genituors ed elavurar evenimaints difficils dal temp d’infanzia stan avant porta. Insembel culs uffants e giuvenils vegna provà da chattar respostas cun agüd da persunas dal fat dal servezzan psicologic e da la psichiatria. L’on passà han, tenor rapport, ils blers uffants pudü profitar da quel agüd. Cun lavurar in möd psicologic cun chüraders e magistraglia rivan quels adüna darcheu a cunfins e las sfidas toccan pro’l minchadi. Chi est tü? Mincha di rivan ils educatuors in situa­ziuns ingio ch’ün agir adequat es da grond importanza. Sco chi vain infuormà i’l rapport es il fundamaint da la dumonda «Chi est tü ?» essenzial: «Be scha no inscuntrain ed acceptain nos vis-a-vis in möd sincer e sainza cunfins dvainta pussibla üna relaziun dad uman cun uman. Important per imprender e tegner adimmaint la materia in scoula es eir l’inscunter persunal culs creschüts chi promouvan e sustegnan als giuvenils.» Dürant l’on scolastic es gnü tematisà impustüt eir il tema «arsantüm». Il tema arsantüm es pro’ls giuvenils omnipreschaint. «Üna discussiun cumplessiva davart quel tema fuorma ün bun fundamaint pels giuvenils per as confruntar cun quista emoziun chi fa part dal gnir creschü», as legia i’l rapport. La Bergschule Avrona es eir manadra da l’ustaria ad Avrona. L’on passà s’haja pudü serrar giò il quint cun ün resultat salüdaivel. Eir las sportas da la saira sun bain frequentadas. Adüna darcheu sun gnüdas organisadas exposiziuns, films, e prelecziuns ed oters arrandschamaints chi sun stats bain visitats. La Bergschule Avrona a Tarasp. Ils uffants pon eir güdar in chadafö. Sport es ün rom fich important ad Avrona. Ad Avrona vegna giovà bler teater. Avrona ha darcheu sustgnü D’incuort es gnü publichà il rapport annual da la Bergschule Avrona a Tarasp. Id es üna scoula chi vain manada tenor las metodas antroposoficas da Rudolf Steiner. Ad Avrona chattan uffants e giuvenils cun bsögns particulars e disturbis da cumport daspö decennis ün lö cun üna scolaziun chi piglia resguard a mincha singul e cun respet vicendaivel. La scoula d’Avrona es ün internat chi spordscha sper l’instrucziun scolastica eir structuras d’abitar in üna cuntrada in ün ambiaint davent dals centers. (fmr/bcs)

Illa baselgia da San Niclà sun expostas a partir dals 14 da lügl fin als 22 d’avuost 2023 ouvras da l’artista tudais-cha Karin Butz. La vernissascha es in venderdi, ils 14 da lügl, a las 16.00. Karin Butz es creschüda sü in Germania illa Schwäbische Alp. Daspö 13 ons abita la mamma da duos figlias creschüdas in Svizra, daspö l’on 2020 a Strada. Davo la matura e la scolaziun per dvantar «medizinisch-technische Laboratoriumsassistentin» ha Karin Butz frequentà üna scolaziun d’art «centrada sül cliaint» a Siegen in Germania. Davo ha’la fat a Thalwil in Svizra la scolaziun per terapia d’art orientada al process. Daspö 30 ons es ella artista independenta. E daspö ot ons praist’la lavur d’art terapeutica in seis agen atelier. Ella collavura cun differentas clinicas ed instituziuns. L’exposiziun es adüna averta da las 9.00 a las 18.00. (cdm/fmr) L’artista Karin Butz expuona illa baselgia da San Niclà.

Sainz’ingüna motivaziun am sforza da cumbinar trajamilli segns chi fan sen e chi han da chefar cun set minuts. Natüralmaing pudessa scriver alch interessant chi fa ponderar al lectur e chi til fa müdar si’opinun davart ün tema, ma che vess quai da chefar cun set minuts? Forsa dessa eir ün tema cuntravers chi ha üna colliaziun cun set minuts. Eu am decid da scriver ün text cuort cul titel: «Set minuts dal punct da vista d’ün abitant a Charkiv ill’Ucraina» … Ün sfrach am fa drivir meis ögls. Eu am rechat in ün stabilimaint sainza forz’electrica. Tuot trembla. Aint da la fanestra vegnan rumurs d’uffants chi sbragian. Eu dun ün sguard oura sün via – üna drona ha toc l’edifizi vaschin e til ha fat crodar insembel. Ün pêr persunas cumparan al lö da la tragedia e cumainzan a güdar a las victimas. Il prossem sguard am fa star mal ed eu croud bod in svanimaint. Eu vez ün corp d’ün uffant – sias chommas sun suot üna platta da beton, plü co facil distachadas dal corp – ün bratsch as doza e prouva da’s deliberar – el viva amo, sgrischaivel. Eu tuorn i’l local dal cumanzamaint, üna stanza, sül let es ün uorsin da plüsch. Eu nu sa che sentimaints ch’eu stuvess avair, per ün mumaint n’haja gust, fin ch’eu dun bada las fluors ed üna chandaila chi sun gnüdas plazzadas sülla plüma culurida. Las sirenas d’alarm tschüblan dad otezzas. Ill’allontananza as doda la collisiun d’ulteriuras dronas. Ün vent dschet sofla aint da las fanestras desdrüttas. Naiv cuverna las ruinas. Eu vegn tremblond giò da s-chala e riv giò’n schler. Var vainch persunas as rechattan quia. Tuottas schmagrantadas, traumatisadas e sainza spranza – per avair ün pa plü chod sezzna fich stret üna dasper tschella. Co chi para suna quia fingià daspö mais, cun paca nudritüra ed ingün’electricità. Las cundiziuns da vita sun inexprimiblas … Ün seguond sfrach am fa trar ün sagl. Ils set minuts sun fingià passats. Eu am rechat darcheu in mia chasa in Svizra, sün cuotscha. Eu cuor vi pro la tualetta e stoss svungar da la sgrischur. A mai para ch’eu saja stat davent per bler daplü co set minuts. Cun tuot quistas impreschiuns stramantusas es il temp bod stat salda. Nos sen dal temp vain influenzà da las acziuns cha no fain, chi ans plaschan o brich. Set minuts fond alch cun paschiun passan plü svelt co set minuts be sgrischurs. Eu less conclüder quist text cuort cun descriver il sen plü profuond ch’eu n’ha provà dad exprimer. No stuvain predschar tuot ils privilegis chi’ns sun dats in quist pajais. No vain tuots ün dachasa cun fanestras interas ed üna pigna choda. No vain damangiar e dabaiver da buna qualità. No vain forza electrica ed access a l’internet per ans infuormar. No vain il privilegi da pudair decider che chi capita in nos pajais. Tuot quists privilegis nun ha displaschaivelmaing blera glieud sül muond. Però no vain pac’influenza e l’unic cha no pudain far es giodair ils duns chi’ns vegnan miss a disposiziun. Marchet Nesa da Scuol ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Engiadina» da 17–25 onns. Quella categoria aveva sco tema «7 minutas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Marchet Nesa Pledpierla 2023

«Bits, bytes e biodiversità», la nouva exposiziun extraordinaria i’l Parc Naziunal Svizzer, as dedichescha a l’adöver da tecnologias modernas illa perscrutaziun da la natüra e da las bes-chas. Impustüt l’intelligenza artificiala dess drivir nouvas pussibilitats per pudair survagliar l’influenza da l’uman e dal clima sün l’ecologia. Quellas soluziuns vegnan uossa preschantadas in l’exposiziun a man da progets actuals da l’Università Turich. Fin avant 30 ons daiva be duos pussibilitats da perscrutar bes-chas sulvadias. Obain chi’s tillas tschüffaiva, analisaiva e’s laschaiva davo darcheu ir. O lura as pudaiva eir amo observar las bes-chas sün distanza. Daspö ils ons 1990 daja però eir la pussibilità d’observaziun cun l’agüd da traplas da camera cun detectuors da movimaints (ingl. motion trigger). L’avantag da quista metoda es chi’s po perscrutar las bes-chas sulvadias sainza tillas disturbar. Il dischavantag: Las registraziuns da video chaschunan üna pruna datas. D’analisar quistas schurmas da datas douvra bler temp e persunal. Cun l’agüd dad intelligenza artificiala es l’Università da Turich uossa in tschercha da soluziuns per evaluar quistas registraziuns da las traplas da camera in möd digital. In «Bits, bytes e biodiversità», la nouva exposiziun extraordinaria i’l Center dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), preschainta l’univeristà zürigaisa il stadi actual da quistas soluziuns. 21 traplas da tuot il muond Cul prüm sguard illa nouva exposiziun extraordinaria i’l Center dal PNS a Zernez dà be da pais in ögl ün elemaint: Ün pavillon in fuorma d’ün iglu ed in diversas culuors. Quist elemaint central, cul titel «triggered by motion», es gnü construi our da PET reciclà e muossa a l’intern diversas sequenzas filmadas cun traplas da video. Per quista installaziun sun gnüdas missas ad ir 21 talas traplas sün tuot il muond. Quellas han lura registrà düraunt ün on l’andamaint illa natüra a quel lö. Üna da quistas traplas da video es eir gnüda installada i’l PNS, nempe illa Val Trupchun. Daplü infuormaziuns grazcha a QR-codes Intuorn quist pavillon central as chattan amo divers posts e tablas d’infuormaziun, chi preschaintan ulteriurs progets da l’Università da Turich fond adöver da tecnologias modernas. Là as poja cun l’agüd da l‘agen smartphone scannar divers QR-codes e lura as survegna infuormaziuns amo plü detagliadas davart la lavur da l‘Università da Turich. Dimena na invlidar il handy cun far la visita a l’exposiziun. «Bits, bytes e biodiversità» preschainta però eir ils process co cha las intelligenzas artificialas imprendan ad analisar ils videos e davo chenün princip ch‘ellas funcziunan. Tras tuot l’exposiziun as vegna a cugnuoscher nouvas metodas digitalas per la perscrutaziun da la natüra – ma i vain eir adüna darcheu muossà cha la protecziun da la natüra po be funcziunar, scha tuots s’ingaschan consciaintamaing. L’exposiziun «Bits, bytes e biodiversità» es amo da visitar fin als 9 da marz 2024 i’l Center dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. Dürant la stà e fin als 29 october 2023 es il Center dal Parc avert mincha di, da las 8.00 a las 18.00. Elemaint central: Il pavillon da video cul titel «triggered by motion». La nouva exposiziun extraordinaria as dedichescha a l’adöver da tecnologias modernas illa perscrutaziun da l’ecologia.

Sent A Sent es quista fin d’eivna, dals 14 als 15 da lügl 2023, la terza ediziun dal «Festival cun sal e paiver». Quel vain organisà da l’anteriur magister Andri Gritti cun sustegn da diversa glieud da cumün. Id es ün festival da musica «da popular fin opera», sco cha l’organisatur annunzcha in seis avis. Da giodair daja tschinch differents concerts illa Baselgia Sent in venderdi saira ed in sonda saira. Tanteraint e dasper baselgia, illa Chasa Misoch, daja üna bar. Al festival vain preschantada tanter oter üna «Schubertiade» da l'ensemble dad «Operetta giò'n Plazzetta» culs musicists indigens Chasper-Curò Mani (bariton) e Sara Bigna Janett. Quella schubertiada es in venderdi saira a las 21.00. Il di davo, a las 17.00, maina la fuormaziun Gufo Reale InCanta ils auditurs e las audituras sün ün viadi musical tanter renaschentscha e musica populara. (cdm/fmr) Detagls davart ils singuls concerts ed a reguard las reservaziuns: www.cunsalepaiver.ch Il placat dal Festival cun sal e paiver a Sent - ediziun 2023.

In gövgia, ils 13 da lügl, invida la Chasa Jaura a Valchava ad ün concert da Raphael Jost (clavazin) e Raphael Walser (bass). Il chantadur e pianist Raphael Jost tocca, il plü tard davo ch’el ha survgni üna distincziun dal «Europäischer Nachwuchs-Jazzpreis» 2012, pro’ls gronds talents giuvens da la scena da jazz svizra. Dal 2008 fin 2013 ha stübgià il bassist Raphael Walser jazz a la Scoul’ota da las arts a Turich. El ha sunà fingià als festivals da jazz da Montreux, Burghausen e San Murezzan. Il duo suna tocs da Nat King Cole ed oters standards da jazz. Nat King Cole (1919–1965) sunaiva fingià cun quatter ons clavazin illa baselgia, ingio cha seis bap predgiaiva. El chantaiva i’l cor da baselgia e s’ha laschà fascinar dal jazz i’ls clubs da Chicago. Cun 15 ons ha’l schmiss dad ir a scoula ed es dvantà pianist. Ils ons 1950 toccaiva el sper Frank Sinatra, Perry Como e Dean Martin pro’ls musicists cul plü grond success. (cdm/fmr) Il concert als 13 lügl 2023 in Chasa Jaura cumainza a las 20.30. Reservaziun giavüschada. Preannuzia pel Bus cultural davo il concert es necessaria. Tel. 081 858 53 17

Masüras es il di ingio cha’l lat vain masürà illas alps. Quai capita var duos fin trais jadas l’on e quel di gniva e vain per part eir hoz amo festagià cun chant, musica e marenda. Il Cor Viril Engiadina Bassa ha fat part i’ls ultims ons a quel di special sün diversas alps da la regiun e festagià l’evenimaint cun chant e cun star da cumpagnia. In dumengia passada han gnü lö la festa a chaschun da las masüras culla Chapella Blazenka, culs Cornists da Scuol e cul Cor viril Engiadina Bassa sün l’Alp Astras-Tamangur in S-charl sper Scuol. Sco cha Peder Rauch, el d’eira da la partida quel di cul cor viril, ha dit es statta la festa bain visitada ed ha pudü festagiada pro bell’ora. Cun quai cha la via davent da S-charl ill’alp nun es uschè buna sun divers its a pè obain cul velo fin sün l’alp. (fmr/bcs) Ils Cornists da Scuol in acziun, davovart la Chapella Blazenka. Giasts e visitaduors pro la marenda.

Davo trais ons interrupziun causa corona, ha il program da vacanzas da la Pro Juventute «(S)pass da vacanzas» darcheu pudü gnir realisà a l’ospidal. Uschè han quist’eivna 14 uffants da la regiun Engiadina Bassa/Samignun imprais a cugnuoscher plü bain l’ospidal ed il servezzan da salvamaint a Scuol. Sco cha’l Center da sandà Engiadina Bassa scriva in üna comunicaziun, d’eira il focus da la visita dals uffants sülla staziun d’urgenza. Ultra da bleras infuormaziuns specialisadas sun eir gnüts exercitats a moda ludica co da metter sü ün gess o co d’ir intuorn cun üna sopcha cun roudas. Implü sun ils uffants gnüts motivats da güdar ad oters in cas d’urgenza. Uschè han els eir imprais co instradar las prümas masüras d’agüd, co d’alarmar correctamaing il numer d’urgenza 144 e co d’ir inturn cun ün DFAE (defibrillatur extern automatisà). (cdm/fmr) Uffants dal program «(S)pass da vacanzas» han ingon darcheu visità il Center da sandà Engiadina Bassa a Scuol.

L’Alp Sursass, chi’d es in possess svizzer, vain chargiada daspö var ün mez millenni dals purs talians cun lur muvel. Uossa survegnan els eir pajamaints directs da la Svizra. Aintasom la Val d’Uina, üna val laterala da l’Engiadina Bassa, es situada l’Alp Sursass sün 2200 meters sur mar. Il special vi da quista alp es ch’ella vain chargiada nan da l’Italia e na da la vart svizra. Quai fingià daspö tschientiners. Ils purs da Mals i’l Tirol dal Süd pajan minch’on fit per l’alp. Ün documaint dal 1472 cun üna sentenza muossa cha l’alp es in possess dals Engiadinais, però cha’ls da Mariamunt in Italia han il dret d’adöver «auf ewig». Situaziun da «win-win» Quai es restà fin hoz uschè. Uossa s’ha però müdà qualchosa. Impè ch’els pajan be fit per l’adöver, survegnan ils purs talians eir pajamaints directs da la Svizra per la cultivaziun da l’Alp Sursass. Quai es stat pussibel causa l’ingaschamaint dals purs engiadinais chi han fundà insembel cun purs da l’Italia üna società d’alp svizra. Quella società ha il dret da pajamaints directs per l’alpchada precis sco otras societats d’alp svizras. Tenor l’iniziant da questa società, Victor Peer declera, es quista soluziun üna situaziun da win-win: Ils purs talians guardan cha l’alp saja cultivada, promouvan la biodiversità, impedischan erosiun e lavinas e tras quai prevegnan els a gronds problems sün territori svizzer. Sco compensaziun survegnan els pajamaints directs, precis sco ils purs svizzers. Cun quels pajamaints directs as poja eir garantir cha’ls purs talians chargian inavant l’Alp Sursass. Perche cha da la vart Svizra nun esa quasi pussibel da rivar cun muvel bovin tras la chavorgia d’Uina fin sün l’Alp Sursass. (rtr/fmr) Ils purs talians, chi chargian l’Alp Sursass illa Val d’Uina, sruve­gnan uossa eir pajamaints directs da la Svizra.

Gian Luca Vitalini e seis bap han realisà üna pitschna vigna a l’ur dal cumün da Scuol. Fingià da pitschen sü vaiva Gian Luca Vitalini da Scuol üna stretta colliaziun cun la regiun Piemont. Cun sia famiglia ha el là visità numerusas voutas a cuntschaints, chi han da che far cun vignas e vin. Uschè es pro Gian Luca Vitalini gnü sdasdà l’interess per quist tema fingià in l’infanzia. Ün bel di han el e seis bap, Giovanni Vitalini, as dit: «Perche na eir provar da cultivar vignas in Engiadina Bassa?» Bunas premissas «Cul müdamaint dal clima es quai alch chi pudess eir esser interessant in Engiadina. Per üna regiun alpina vaina sün 1200 meters sur mar ün clima magari chod e süt a Scuol», disch Gian Luca Vitalini. Las premissas sun bunas, la temperaturas adattadas e las analisas dal terrain han eir demuossà chi pudess funcziunar. Uschè vaivan bap e figl Vitalini be amo da chattar üna sorta adattada. Quella han els lura chattà ed han implantà var 120 plantas da la marca «Cabernet Jura» güst a l’ur dal cumün. L’unica intschertezza sajan las temperaturas, ouravant tuot dürant l’utuon. Ils Vitalinis han investi bleras uras per realisar lur sömmi da far üna vouta ün agen vin engiadinais. Actualmaing sun las plantas creschidas per var 70 centimeters. Scha tuot funcziuna sco planisà, das-chan els spettar in duos fin trais ons ils prüms resultats, in fuorma d'ün bun vin. (rtr/fmr) Gian Luca Vitalini e seis bap han implantà var 120 plantas da la marca «Cabernet Jura» güst a l’ur da Scuol. Gian Luca Vitalini e seis bap han implantà var 120 plantas da la marca «Cabernet Jura» güst a l’ur da Scuol. Gian Luca Vitalini e seis bap han implantà var 120 plantas da la marca «Cabernet Jura» Foto mad

A Sent ha gnü lö l’ultima fin d’eivna per la terza jada il «Festival cun sal e paiver» cun tschinch concerts e cun 14 musicistas e musicists. Concerts cun gronda variaziun illa baselgia San Lurench a Sent. Andri Gritti insembel cun sia duonna Gianna Bettina Gritti ed amis pisseran daspö ons per arrandschamaints musicals e d’oter gener ed inrichischan uschè la vita culturala a Sent. L’ultima fin d’eivna ha gnü lö per la terza jada il «Festival cun sal e paiver» cun duos concerts in venderdi e trais la sonda. Ils visitaduors vaivan la schelta da visitar be ün concert obain eir tuots tschinch. 14 musicistas e musicists, chantaduras e chantaduors in diversas fuormaziuns e cun divers stils musicals, da popular sur jazz fin a la classica, han pisserà per üna buna maisdada musicala, alch per minch’uraglia. Tanter ils differents concerts han ils preschaints adüna gnü la pussibiltà da’s rinfrais-chir illa bar da la Chasa Misoch, sala cumünala, güst dasper la baselgia. La tensiun d’eira chi nu’s savaiva precis chi chi suna e chanta a che concert e quai ha gnü per conseguenza cha divers han visità plüssas rapreschantaziuns. Il plaschair da far musica da las fuormaziuns ha pisserà cha audituras ed audituors s’han chattats pro’ls concerts per tschinquanta minutas in ün muond paschaivel. Ün concert fich varià La FMR ha visità il concert da venderdi saira culla «Schubertiada» da l’ensemble dad «Operetta gio’n Plazzetta». Da la partida a quel concert d’eiran Sara Bigna Janett (sopran), Chasper-Curo Mani (bariton), Gianna Lunardi (mezzosopran), Daniel Bentz (tenor) e Simon Bächinger (clavazin). «Il prüm toc our da la «Jahreszeiten» da Joseph Haydn segui dal toc «An die Sonne» da Franz Schubert, üna laudatio ingio cha la glüm inglüminescha il muond e tuot es bel eir schi’d es evidaint cha üna jada es il temp quà e la vita es a fin. I’s tratta d’üna schubertiada cun bleras differentas parts», ha orientà Chasper-Curo Mani. Las duos chantaduras ed ils duos chantadurs cun accumpagnamaint da Simon Bächinger al clavazin a cua han inchantà cun lur vuschs classicas e cun ün tour resguard ün sün tschel sainza lair dominar e cul accumpognamaint decent dal clavazin. Tuots quatter han inchantà e muossà co cha las singulas vuschs pon leuar cul respet vicendaivel üna in tschella. Tanteraint ha l’auditori eir dudi solos da singuls ingio cha quels han muossà tuot la paletta da tuns calms fin furius cun gronda precisiun. Movimaint e grimassas Davo la mità dal concert lura ün toc cul titel «Das Ständchen» da Schubert cun ün’entrada per clavazin seguida sainza posa da solos e culla finischiun in quatter vuschs adüna cun müdamaint da magiur in moll. Ils tschinch solists han eir pisserà per umur cun tocs umoristics inscenats cun movimaint e cun grimassas chi han pisserà per grond applaus. Sco supplemaint la chanzun rumantscha «Buna Not» da Nuot Vonmoos in quatter vuschs chi ha pisserà pro ün o tschel preschaint per üna larmina comoventa. Ün concert unic cun sal e paiver. 14 musicistas e musicists Da la partida als tschinch concerts sun stat sper il quintett cun Chasper-Curo Mani, Gianna Lunardi, Sara Bigna Janett, Daniel Bentz e Simon Bächinger eir: Manuela Tuena (sopran), Franco Mettler (clarinetta), Thomas Weber (accordeon), Edmauro de Oliveira (guitarra), Jojo Kunz (giun), Urs Wittwer (orgel), Alexander Curtius (saxofon), Jürg Nietlispach (guitarra) e Pär Näsbom (violina). Da musica populara fin a l’opera L’ultima fin d’eivna ha gnü lö per la terza jada il festival «cun sal e paiver» cun 14 musicistas e musicists e cun tschinch concerts in differents stils musical illa baselgia San Lurench a Sent. Da musica populara fin a l’opera in diversas fuormaziuns. Duos concerts han gnü lö in venderdi e trais in sonda passada cun dürada da tschinquanta minutas. Tanter ils concerts pudaivan il visitaduors as rinfrais-chir illa bar da la Chasa Misoch, la sala cumünala güst dasper la baselgia. Andri e Gianna Bettina Gritti cun agüdonts han organisà l’evenimaint per la terza jada. (fmr/bcs) Inscenaziun cun movimaints e grimassas. Il quintett in acziun. Simon Bächinger, Sara Bigna Janett, Gianna Lunardi, Daniel Bentz e Chasper-Curo Mani. Ils musicists giodan l’applaus. Simon Bächinger ha accumpagnà al clavazin a cua. Inscenaziun cun movimaints e grimassas. Il quintett in acziun. Simon Bächinger, Sara Bigna Janett, Gianna Lunardi, Daniel Bentz e Chasper-Curo Mani.

In sonda passada ha gnü lö in S-charl il marchà artischan tradiziunal cun prodots multifaris, cun restoraziun e trattegnimaint musical. Pro bell’ora s’han ils visitaduors pudü atschertar da la gronda schelta da prodots da la regiun exposts da bundant 20 exposituors. Plü bod gniva organisada la festa da S-charl chi ha stuvü ceder causa mancanza d’interess. Perquai sun ils iniziants dal marchà – a lur testa Chantal Mayor – gnüts sün l’idea d’organisar il marchà da S-charl. Sco cha Chantal Mayor ha dit s’han ils iniziants decis pel marchà e da verer co cha quel vain acceptà dad indigens e giasts. La prüma ediziun dal 2019 ha gnü grond success ed uschè s’haja decis da cuntinuar cun quella sporta, uschè eir in sonda passada. Preschentar la sporta da prodots artischans Il marchà vain organisà davent dal principi da la fracziun da S-charl pro la baselgia fin pro’l restorant Crusch Alba in ün bel ambiaint muntagnard cun bellas chasas engiadinaisas. Sper ils stands cun prodots agriculs, da mansteranza ed ogets dal minchadi d’eira organisada üna restoraziun da festa cun mangiar e baiver chi ha pisserà pel bainstar dals visitaduors. Il success dal marchà dependa adüna eir da l’ora ed infin uossa s’haja gnü furtüna. Blers visitaduors fan adöver da l’auto da posta chi maina la glieud davent da Scuol fin in S-charl ed inavo. Il marchà nun es pensà per far gronds affars, dimpersè per preschantar a giasts ed indigens la gronda sporta da prodots artischans da la regiun. Uschè eir in sonda passada: Pro bell’ora s’han ils visitaduors pudü atschertar da la gronda schelta exposts da bundant 20 exposituors. Ils organisatuors cun Chantal Mayor sun stats cuntaints cul andamaint dal marchà ed uschè haja dat prols organisatuors e prols visitaduors fatschas riantadas. S-charl es fich retscherchà S-charl as rechatta 13 kilometers davent da Scuol vers mezdi. In S-charl gnivan explotats dal 12 fin al 19avel tschientiner minerals chi gnivan guadagnats our dals cuvels dal Mot Madlain e manats fin giò S-charl. La gnivan quels elavurats per guadagnar landaroura plom ed argient. Il museum a l’entrada da S-charl es gnü inaugurà dal 1997. Quel es gnü fabrichà süllas restanzas dals mürs vegls da las ruinas da la Schmelzra e muossa visualmaing ed impreschiunantamaing co cha’ls miniers lavuraivan aint ils cuvels dal Mot Madlain e pro la Schmelzra. Sül plan suot tet dal museum as rechatta ün’exposiziun d’ uors organisada dal Parc Naziunal Svizzer. (fmr/bcs) Il principi dal marchà culla baselgina da S-charl. Il marchà da S-charl quist on ün pa plü calm sco oters ons. Il marchà da S-charl quist on ün pa plü calm sco oters ons.

A Guarda ha gnü lö in marcurdi passà il marchà artischan tradiziunal cun prodots regiunals. 12 stands han preschantà sülla Plazzetta immez cumün üna sporta multifaria. Il marchà es gnü organisà da la Società da duonnas da Guarda. Ils respunsabels da l’organisaziun da la festa Guardissimo sülla Plazzetta a Guarda han organisà divers ons l’evenimaint chi ha gnü grond success. Els s’han decis da far üna posa per ponderar co chi dess ir inavant. Intant ha surtut la Società da duonnas da Guarda l’iniziativa ed ha organisà ils ultims ons il marchà in möd plü simpel e plü pitschen co’l Guardissimo. Id es ün möd chi spordscha ün’atmosfera prüvada per surpuntar il temp fin chi s’ha forsa chattà ün’otra soluziun. Eir quist on es il marchà dimena gnü organisà da la società da duonnas. In ün lö plü co adattà La Plazzetta immez cumün es presdestinada per ün tal marchà chi’d es sparpaglià eir a dretta ed a schnestra da la plazza. Al marchà da quist on as vaivan chattats 12 exposituras ed exposituors per preschantar lur prodots chi spettaivan a cliantella. Sper la gronda schelta da prodots ha attrat in marcurdi passà la savur da buns trats e bunas tuortas a blers visitaduors chi han tut plazza, fat üna posa e giodü la sporta. Il marchà es eir gnü imbelli cun chanzuns rumantschas e talianas chi han dat perdütta da la cultura musicala da la regiun. Punctualmaing a las ündesch haja schmiss da plouver ed il marchà s’ha splajà pro bell’ora cun be üna pitschna plövgietta tanteraint. Sülla plazza s’haja dudi bleras differentas linguas chi han muossà cha sper ils indigens d’eiran eir blers giasts da la partida. Guarda – ün cumünet fich retscherchà Sülla spuonda sur la via d’Engiadina es posiziunada la fracziun da Guarda chi s’ha associada cun tschinch oters cumüns al cumün da Scuol. Guarda es ün cumün fich sulagliv, ragiundschibel davent da la via principala e da la viafier. Selina Chönz ed Alois Cariget s’han laschats inspirar da Guarda ed han creà insembel dal 1945 l’istorgia da Uorsin. Dal 1975 ha Guarda pudü tour in consegn il «Wakkerpreis» chi vain surdat a cumüns intacts. Daspö decennis frequaintan giasts da las citads lur vacanzas a Guarda e giodan la vita in ün cumün cun cultura rumantscha e tradiziunala. Il nom deriva da warda (guardar), ün pled chi descriva il post d’observaziun. Guarda es hozindi ün cumün da paurs ed artischans chi fan per part prodots da nischa chi rendan cuntschaint il nom Guarda eir dadour l’Engiadina. (fmr/bcs) La Plazzetta a Guarda es predestinada per organisar il marchà. Da la partida d'eiran exposituors cun üna dunzaina da stands. Il marchà da Guarda In marcurdi passà ha gnü lö a Guarda il marchà artischan cun prodots regiunals pro la Plazzetta immez cumün. 12 exposituras ed exposituors han preschantà lur schelta richa. Il marchà ha attrat giasts ed indigens chi han fat üna posa ed as laschà gustar la sporta culinarica. Il marchà da Guarda es gnü organisà eir quist on da la Società da duonnas da Guarda. Quellas han prestà la lavur d’organisaziun pel marchà cumünal cun restoraziun eir i’ls ultims ons. La festa es gnüda imbellida musicalmaing cun chanzuns rumantschas e talianas chi han dat perdütta da la cultura rumantscha e plurilingua illa regiun. (fmr/bcs)

Cun «Las secretezzas da Susanna» rapreschainta l’Opera Engiadina ün’opera buffa tradütta per puter e sursilvan. Premiera es in sanda a Puntraschigna e l’opera vain in seguit rapreschanteda tschinch voutas in divers lös engiadinais ed illa Bregaglia. In ün’intervista ho l’intendant, Claudio Danuser, discurrieu davart il proget actuel e’l svilup da l’Opera Engiadina. Il renumno cumponist d’operas tudas-ch, Richard Strauss, vaiva visito düraunt ils ans 1940 diversas voutas Puntraschigna. Uschè as chatta eir ün’inscripziun dad el i’l cudesch da giasts da l’Hotel Saratz da l’an 1947: «Nus essans cò tuottafat inchantos e süervains l’ajer dals chamuotschs scu schampagn frances!» Tuottafat inchanto da l’Engiadina, da sia cultura e da l’opera es eir Claudio Danuser, intendant da l’Opera Engiadina. Il chantadur, dirigent e scienzio da musica cun rischs a Puntraschigna, ho avaunt quatter ans surpiglio la bachetta tar la Opera Engiadina. Cun «Las Secretezzas da Susanna» vain rapreschanteda quist an per la seguonda vouta üna traducziun rumauntscha d’ün’opera taliauna, cumponida in l’originel dad Ermano Wolf-Ferrari l’an 1909. E per serrer il circul cul connex traunter l’opera e Puntraschigna, es la premiera da «Las Secretezzas da Susanna» in sanda in l’uschenuno Pavigliun da Strauss, il lö preferieu in l’Hotel Saratz da Richard Strauss. In seguit vain l’opera rumauntscha eir auncha rapreschanteda a San Murezzan, Castelmur, Scuol ed a Segl. FMR: Cur ch’El ho surpiglio la respunsabilited dal 2019 es dvanteda our da l’Opera San Murezzan l’Opera Engiadina. Cu s’ho il festival daspö lo pudieu svilupper? Claudio Danuser: Al principi d’eira que natürelmaing magari difficil causa corona. Eau vaiva planiso da der grands concerts da cor pel 2020, causa ch’eau nu vaiva avuonda temp per metter in pè ün’intera opera in quist cuort temp. Ma quels concerts vaivans però stuvieu spuster ed als vainsa pür piglios zieva l’an passo in settember a Puntraschigna ed a Ftan. Dal 2021 vainsa però eir rapreschanto per la prüma vouta üna opera per rumauntscha, nempe «La cambiale di matrimonio» da Gioachino Rossini in üna traducziun da Bettina Vital. Impü vaivans eir minch’an spüert ün program accumpagnant cun referats e concerts. Che importanza ho il rumauntsch per Vus scu suprastanza? Dafatta la pagina da web ho ün’opziun rumauntscha, qualchosa cha niauncha tuot las vschinauncha in Engiadin’Ota haun. Il rumauntsch am sto ferm a cour. Da rapreschanter operas per rumauntsch es qualchosa unic sün tuot il muond e per que vulainsa eir ster. Il rumauntsch ed ün connex cun l’Engiadina dess tar mincha proget esser preschaint. Siand cha que’s tratta d’üna opera da cafè tar «Las secretezzas da Susanna», vainsa quist an eir üna collavuraziun cun la ditta Cafè Badilatti da Zuoz. E’l patrun Daniel Badilatti surpiglia dafatta üna da las rollas principelas, ma que’s tratta d’üna rolla mütta. Quist an ho la Lia Rumantscha tradüt ils texts da l’opera. Uschè ho la chantadura Sara-Bigna Janett survgnieu per sia rolla principela üna traducziun putera e’l chantadur Flurin Caduff üna traducziun sursilvana. Impü collavurainsa cun la Camerata Puntraschigna, ün pitschen orchester da ses persunas. L’Opera San Murezzan – l’organisaziun antecessura a l’Opera Engiadina – d’eira ün festival d’opera pütost eliter, chi’s drizzaiva al giast pü rich. Che public vulais Vus ragiundscher cun l’Opera Engiadina? Hai, que d’eira tuottafat uscheja. Da quel temp gnivan l’orchester scu eir ils solists da dapertuot e que nu vaiva neir insomma üngün connex cun l’Engiadina. Da quel temp s’ho que pelpü rapreschanto las operas in grands hotels da tschinch stailas. Eau vuless cumplettamaing il cuntrari. Eau vögl ün’opera per la populaziun – u meglder dit: Ün opera dad Engiadinais per Engiadinais. Taunt inavaunt scu cha que vo prouvi d’integrer artists ed artistas indigenas. Adüna cun l’ideja da rapreschanter in tuot l’Engiadina e d’integrer eir las vals dal süd. Eir ils predschs pels bigliets cuostan hozindi auncha var ün tschinchevel da que ch’els custavan tar l’Opera San Murezzan. Principielmaing dess l’Opera Engiadina esser qualchosa per la glieud chi abita cò. D’eira la tschercha da chantaduras e chantaduors pel cor d’opera difficila? Ho El chatto avuonda indigenas ed indigens chi’s partecipeschan al proget? Que d’eira pütost üna chosa stantusa da chatter avuonda indigens pel cor. Ma eau nu savess dir scha que d’eira auncha l’influenza da la pandemia u na. Impü s’haun eir scholts l’ün u l’oter cor illa val. Bgers indigens haun dit ch’els vegnan l’an chi vain e ch’els guardan uossa üna vouta tiers quist an. Siand ch’eau d’he ün cor d’operas illa Bassa, vaiv eau schont avuonda glieud, ma eau vess gieu plaschair d’avair dapü indigens. Uossa saro que var ün quart Engiadinais quist an. Ma per mobiliser aunch’üna vouta ils chantaduors indigens, organiseschi ün’eivna da cor d’operas engiadinaisa la fin d’avuost. Perche ch’eau vess plaschair d’ün bun cor d’operas in Engiadina, perche cha dal 2025 vulessi rapreschanter ün opera, inua cha que drouva ün grand cor. La premiera da «Las Secretezzas da Susanna» es als 22 lügl 2023, a las 17.30, in l’Hotel Saratz a Puntraschigna. Ulteriuras rapreschantaziuns sun als 24 lügl 2023, a las 20.30, in l’Hotel Laudinella a San Murezzan, als 25 lügl 2023, a las 20.30, i’l Palazzo Castelmur in Bregaglia, als 26 lügl 2023, a las 19.30, illa Fundaziun Nairs a Scuol ed als 18 avuost 2023, a las 21.15, in l’Hotel Waldhaus a Segl. Per ulteriuras infurmaziuns ed üna survista dal program accumpagnant visiter la pagina da web www.operaengiadina.ch. Ün’opera rumauntscha pels Engiadinais In sanda cumainza il festival Opera Engiadina cun la premiera da l’opera «Las Secretezzas da Susanna». Que’s tratta d’üna traducziun rumauntscha d’üna opera taliauna, cumponida in l’originel dad Ermano Wolf-Ferrari l’an 1909. Daspö il 2019 es Claudio Danuser, chantadur, dirigent e scienzio da musica, l’intendant dal festival. Fin lo vaiva il festival nom Opera San Murezzan e d’eira pütost qualchosa pels giasts pü benestants. El voul però cumplettamaing il cuntrari e metter in pè ün opera dad Engiadinais per Engiadinais. In ün’intervista cun la FMR ho l’intendant discurrieu davart il proget actuel e’l svilup da l’Opera Engiadina. (fmr/cam)

Il cumün da Scuol less, in cooperaziun cul cumün da vaschins Scuol, la EE Energia Engiadina e las Ouvras Electricas d’Engiadina SA, preschantar al public il proget fotovoltaic ScuolSolar. Sco ch’els scrivan in üna comunicaziun, es la sairada d’infurmaziun per la populaziun da Scuol in mardi, als 25 lügl 2023, a las 20.30 illa sala cumünala a Scuol. Sün basa da las conclusiuns e dals resultats da la lavur da las differentas gruppas da lavur cun gruppas d’interess, han las suprastanzas dal cumün politic e dal cumün da vaschins da Scuol – sco eir ils duos cussagls administrativs da la EE Energia Engiadina e da las Ouvras Electricas d‘Engiadina SA – preparà il proget uschè inavant ch’el po gnir spiegà e discutà publicamaing. L’implant electric fotovoltaic ScuolSolar es previs illa regiun dal territori da skis Motta Naluns. Ils partenaris pertocs han elavurà dürant ils mais passats ün proget i’l rom legal dat dal Solarexpress da la Confederaziun per ün implant grond fotovoltaic i’ls contuorns da Salaniva sül territori dal cumün da Scuol. (cdm/fmr)

Dals 24 als 28 lügl 2023 spordscha la Lia Rumantscha per incumbenza da l’Uniun dals Grischs cuors intensivs da vallader a Scuol. Quist on per la prüma jada cun ün program cultural public e cun ün nouv record d’annunzchas. Cun raduond 150 annunzchas haja dat quist on ün nouv record da persunas interessadas als cuors intensivs da vallader a Scuol, scriva la Lia Rumantscha in üna comunicaziun. In tuot daja ingon 14 differents cuors – da cuors classics chi correspuondan als differents livels dal cudesch d’instrucziun «In lingia directa» e cuors da conversaziun per persunas avanzadas, ma eir principiantas, fin ad ün cuors da litteratura. Implü vain sport ün program cultural facultativ. Occurrenzas publicas per üna e scodün Per la prüma jada insomma es l’access ad üna part da quist program cultural avert eir al public interessà. Dimena pussibiltats per star da cumpagnia ed as barattar in rumantsch — tant per persunas chi imprendan la lingua sco eir per indigenas ed indigens. L’entrada a las occurrenzas es libra. Tanter oter preschainta Romedi Arquint seis raquints «Notizchas dal paur da Sandet», Cinzia Regensburger preschainta seis nouv album «In Movimaint» u Mevina Puorger preschainta prosa cuorta dad Oscar Peer. Per consultar il program cultural detaglià, visitar las paginas d‘internet da la Lia Rumantscha u da l‘Uniun dals Grischs. (cdm/fmr)

El ha eir fingià palesà ils ons passats sias «schmaladischuns» in Chasa Jaura – e quista gövgia tuorna’l cun seis nouv roman «Lucifer» a Valchava: l’autur grischun Gion Mathias Cavelty. Sco cha la Chasa Jaura scriva in üna comunicaziun, es il nouv roman «Lucifer» da Gion Mathias Cavelty in fuond üna satira sülla framassunaria. Ma sco chi para es eir l’autur grischun svess ün framassun otamaing decorà e paschiunà. Scha quella infuormaziun tuorna la fin dals quints? Gion Mathias Cavelty vala sco maister da la satira, dal nonsens e dals maloms – e tenor l’emischiun SRF Literaturclub es el perfin ün «autur misterius chi metta sül cheu la litteratura svizra». Be l’on passà ha Gion Mathias Cavelty pudü tour in conse­gna il Premi da litteratura dal Grischun per seis roman «Innozenz. Legende». Tenor sias aignas indicaziuns es quai il «plü s-chür cudesch dal muond». La prelecziun da Gion Mathias Cavelty in Chasa Jaura a Valchava es in gövgia, ils 27 da gün 2023 a las 20.30. Tuot ils detagls a reguard la Chasa Jaura e davart seis program cultural dürant l’on da giubileum sun da chattar sün: www.chasajaura.ch. Gion Mathias Cavelty prelegia our da "Lucifer" illa Chasa Jaura a Valchava.

Fingià pitschnas müdadas pudessan laschar crudar giò la crappa sülla via d’Engiadina tanter Martina e Vinadi. Perquai dessan quels craps gnir allontanats, scriva il chantun Grischun in üna comunicaziun. In tuot as tratta da quatter gronds blocs chi pudessan esser ün privel in futur. Per la sgürezza vain il trafic manà sül traget pertoc dürant ils 7 d’avuost e’ls 10 d’october 2023 sün ün vial. Implü vain il trafic reglà cun amplas, quai sün üna lunghezza da circa 300 meters. Dürant singuls dis saja pussibel cha l’intera via sto gnir bloccada dürant maximalmaing 15 minuts. Ulteriuras lavuors daja vi d'ün bloc in vicinanza da 150 meters. Pro quel voul il chantun rimplazzar ils indrizs d’atschal chi tegnan il grip, perquai cha l’età dals vegls indrizs nu saja cuntschainta. (rtr/fmr) Ün dals craps: A lunga vista nu‘s possa sgürar ils blocs, perquai ston els gnir allontanats.

L’on 1848 es capità ün miracul democratic. Infra 51 dis ha üna cumischiun elavurà la Constituziun federala e la gronda part dals chantuns l’ha davo acceptà. Singuls chantuns nu sun stats inchantats. Eir 12 cumüns in Grischun han dit NA. ­Propi as sdrelats sun ils Grischuns bunamaing plü ferm davart l’imposta da vin. Ils confederats sun stats imnatschats. Tant internamaing pervi da cumbats tanter catolics e refurmats sco eir causa inquietezzas in pajais vaschins. In tscherts daiva revoltas cunter las veglias monarchias. Ed i’l 1847 han rebellà ils set chantuns catolics cun lur Sonderbund. Id es stat l’ultima guerra sün territori svizzer – üna guerra civila o perfin anarchia sco cha qualche politikers da quel temp dschaivan. Davo quista experienza ha la Tagsatzung dals chantuns confederats festinà dad installar üna cumis­chiun. Quella ha concepi infra 51 dis üna constituziun. Ün tempo strusch imaginabel. Cun quist schlantsch esa i inavant. I’l lügl e l’avuost 1848 han ils chantuns decis davart la constituziun: 15 ½ chantuns han dit SCHI, 6 ½ chantuns han dit NA. Ils 12 da settember 1848 ha la Tag­satzung declerà la Constituziun federala per acceptada. Id es la naschentscha dal stadi federal modern. Na dapertut democratic Ma na dapertuot haja dat votaziuns democraticas davart la constituziun. I’l chantun Lucerna s’haja p.ex. dumbrà las vuschs da quels chi nun han votà sco vuschs chi sun d’accord. Uscheja es sa resultà ün SCHI a Lucerna. I’l chantun Friburg, ün anteriur chantun dal Sonderbund, vaivan i’l fratemp forzas liberalas il domini i’l parlamaint. Quellas forzas nu s’han fidadas da suottametter la constituziun als votants. Il parlamaint ho perquai decis svess ed ha acceptà la constituziun. La naschentscha da la Svizra nu s’ha derasada dapertuot in möd s-chet democratic. Insomma han ils chantuns manà tras las vota­ziuns mincha vouta tenor aignas reglas. Votar pudaiva da quel temp be la part virila da la populaziun, ils homens, e quels eir be sch’els d’eiran indigens e na domiciliats. Grischun perda dazis I’l Grischun vaivan da quels temps auncha las Trais Lias cun seis 66 cumüns il pled. L’istoriker Peter Metz descriva in «Geschichte des Kantons Graubündens» las discussiuns. Trais voutas as vaiva il Grond cussagl fatschentà cun la Constituziun federala. Il Grond cussagl vaiva grondas resalvas a reguard la perdita da dazis. Quels faivan oura circa la mità da las entradas chantunalas. La constituziun attribuiva quistas entradas a la Confederaziun e na plü als chantuns. Tuottüna es il parlamaint la finala stat d’accord. Als prüms d’avuost 1848 ha il Grond cussagl «miss a cour» als votants i’ls cumüns dad acceptar la constituziun. Propi temp da discutter ils 114 artichels nun han ils homens grischuns però gnü. Perche cha als 20 d’avuost 1848 vaivan ils cumüns fingià da votar e fin ils 28 d’avuost d’eira eir da dar cuntschaint ils resultats al Cussagl pitschen, sco cha la regenza grischuna gniva numnada da quel temp. Dals 66 cumüns han 54 dit SCHI e 12 NA (guarda box). Duos cumüns, Ortenstein e Suot Tasna, han dal reminent inoltrà memma tard lur resultat, ma eir dit SCHI. La chosa cun l’imposta da vin Plü ferm co la constituziun ha para muvà quels dis üna nouva imposta da vin cha’l Grond cussagl vaiva a medem mumaint miss in votaziun. «Grond indschign psicologic nun han las autoritats güst demuossà cun quist proceder», scriva l’istoriker Peter Metz. Da cumbinar üna dumonda importantischma cun üna «ledschetta d’impostas chi stuvaiva leventar opposi­ziun, disfidanza e malvulientscha» saja stat ris-chà. La radschun per quist manöver: Il Grand cussagl vulaiva amo dabot introdüer üna nouva imposta avant co cha la Constituziun federala giaja in vigur. Davo nu füss quai plü stat pussibel. Culla nouva imposta sün vin vulaiva il Grond Cussagl gualivar ün pa sias sperditas da dazis. Plünavant gnivan imponits culla nouva constituziun eir dazis sül vin da la Vuclina, chi’ns bavaiva para uschè gugent illas Trais ­Lias. La ponderaziun dal Grond Cussagl: Schi’ns impona sün vins locals medemamaing impostas, lura es il predsch dal quels plü o main tuottüna ot sco il vin da Vuclina cul dazi. Ma cun l’imposta da vin s’haja fat flucs: 41 cumüns han dit NA e be 21 SCHI. Spagat infra ün on «Uscheja as cumprouva il Grischun in quist'ura decisiva sco chantun da progress ed es restà, melgrà tuottas chargias imnatschontas, fidaivel a seis principis», scriva l’istoriker Peter Metz. Infra be ün on han ils confederats fat il spagat dad ün stadi federativ – cun lioms be leivs – ad ün nouv stadi federal. La constituziun ha purtà tantas müdadas ed ha diminui la pussanza dals chantuns – que es ün miracul cha que es capità in möd plü u main quiet. Ma davo l’experienza culla guerra dal Sonderbund s'han stendadas las importantas forzas liberalas – e per part eir conservativas – per üna via radschunaivla. 12 sceptikers tanter ils cumüns Las Trais Lias dombran 66 cumüns i’l 1848. In quels voteschan ils homens indigens. 54 cumüns benevaintan la Constituziun federala. 12 han refüsà ella. L’archivar chantunal Reto Weiss numerescha seguaintamaing ils cumüns chi han votà cunter la constituziun. Illa Lia Grischa refüsan 8 cumüns la constituziun: Vuorz, Rueun, Sursaissa, Laax cun Sevgein, Razén cun Panaduz, Domat cun Favugn, Mesauc e Roveredo. Illa Lia da las Diesch Dretgiras votescha cun Belfort be ün cumün cunter. Illa Lia da la Chadé dischan Surses, Casti e Vaz NA. Quantas vuschs chi ha effectivamaing dat i’l Grischun pro e contra la constituziun nun es plü d’eruir, resp. stuvess gnir retscherchà da per sai in mincha cumün. Ün meglder purtret spordschan las votaziuns i’ls ons 1872, 1874 e 1999 d. I’l 1872 refüsa il suveran svizzer üna nouva constituziun, eir i’l Grischun vuschan 57 % cunter. Il 1874 disch il Grischun lura SCHI cun 53 %. Eir la Constituziun federala dal 1999 acceptan ils Grischuns plütost cun ün resultat s-chars da 52 % da las vuschs. Il Grischun ha in quistas votaziuns adüna votà sco la maiorità dals oters chantuns, ma el ha demussà üna acceptanza plütost s-charsa invers las nouvas constituziun federalas. Ils 12 da settember 1848 ha la Tagsatzung declerà la Constituziun federala per ­acceptada. Ils 12 da settember 1848 ha la Tagsatzung declerà la Constituziun federala per ­acceptada.

Dürant trais fins d’eivna in lügl ed avuost dvainta la ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch il palc pel prüm Festival Tschanüff. Cun trais concerts da differents geners ed ün’occurrenza per gruppas ed artists locals, spordscha il festival qualchosa per tuot las generaziuns. In sonda saira es la premiera culs Fränzlis da Tschlin. «L’idea per ün festival o ün’occurrenza es fingià statta intuorn avant cha nus vain cumanzà a sgürar e conservar la Ruina da Tschanüff», disch Georg Luzzi, president da la Fundaziun Tschanüff. Tenor el han ils da Ramosch fingià adüna vuglü far qualchosa illa muraglia istorica e render accesibel la ruina, ma chi saja adüna stat massa prievlus causa crudada da crappa. La Fundaziun Tschanüff ha perquai i’ls ultims passa 20 ons pisserà pels mezs finanzials per sgürar la substanza istorica. Davo diversas etappas ed investiziuns da passa 2 milliuns francs, ha la ruina dal Chastè da Tschanüff podü gnir drivida pel public l’on passà. «Ed uossa dess quist lö special eir gnir dovra e la glieud til dess eir visitar», uschè il president. In collavuraziun cun Turissem Valsot ha Georg Luzzi miss in pè il prüm Festival Tschanüff, chi’d es dürant trais fins d’eivna in lügl ed avuost. Il focus es impustüt sün musica locala ed indigena, ma da divers geners. Ruina istorica «Eau m’ha ingaschà per metter ad ir quista ruina e per dir ün di: uossa tilla stuvaina eir druvar ed organisar qualchosa quia», disch Georg Luzzi. Il Chastè da Tschanüff, la prüma vouta documentà intuorn l’on 1256, d’eira per bundant 500 ons da gronda importanza per la regiun. L’on 1728 es tenor documaints crudada insembel üna granda part dal chastè al vest in direcziun val. Il chastè ho uschè pers l’importanza ed es i planet in muschna. La Fundaziun Tschanüff ha fin uossa e guardarà eir in futur cha la ruina vain mantgnüda e visitada, ma da far evenimaints nu saja in lur incumbenza, ha decis il cussagl da fundaziun. Uschè es Georg Luzzi i in tscherecha d’üna soluziun ed ha chattà cul Turissem Valsot ün partenari per realisar l’ideja d’ün festival da musica a Tschanüff. Uschè es eir nada la società Festival Tschanüff. Festival per tuot las generaziuns Per garantir cha blera differenta glieud gnia eir a visitar il festival e la ruina, s’han ils organisatuors miss in tschercha d’artistas ed artists da divers geners. «Musica populara taidla otra glieud sco quella chi taidla musica da brass. E cun Cinzia Regensburger vaina ün’artista, chi attira eir ils giuvens.» Uschè sunan in sonda, ils 29 lügl 2023, a la premiera dal Festival Tschanüff ils Fränzlis da Tschlin. Als 19 avuost 2023 daja lura ün concert cun la band Grischun Brass suot la bachetta dal dirigent Gian Stecher. Ed a l’ultima fin d’eivna d’avuost riva il Musical Scuol, chi’d es sün turnea insembel cun Cinzia Regensburger, a rapreschantar a Tschanüff. La cultura da la regiun Cun quista strategia da musica diversa dess eir gratajer la prüma ediziun dal Festival Tschanüff, ma Georg Luzzi ha manzunà chi saja amo adüna ün proget da pilot. Schi funcziuna quist on, vögliane però eir continuar. L’ideja füss d’organisar in avegnir eir ün teater, ün gö liber, ulteriurs concerts o ün kino our i’l liber illa Ruina da Tschanüff. Georg Luzzi declera: «La filosofia es da far alch cun glieud chi viva quia per preschantar che musica, art e chant ch’els fan – dimena eir che cultura cha nus vaina quia.» Perquai serra il prüm Festival Tschanüff cun l’occurrenza Viva la Musica, chi ha fingià dat plüssas voutas in Engiadina Bassa. I’s trata d’üna plattafuorma per artists, artistas e gruppas indigenas da tuot las etads. Pro Viva la Musica as dessan quels pudair preschantar sün ün palc, suot cundiziuns professiunalas e tuot davant public. «Cun Viva la musica vaina qualchosa fich regiunal e da quel proget n’haja ün plaschair special ch’el vain a funcziunar», disch Georg Luzzi. La premiera dal Festival Tschanüff es in sonda, ils 29 da lügl 2023. Ils Fränzlis da Tschlin sunan a partir da las 18.00 illa müraglia istorica da la ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch. Bigliets ed ulteriuras infuormaziuns as chatta suot: www.festival-tschanueff.ch La ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch es a partir da sonda chi vain eir il palc pel prüm Festival Tschanüff. La ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch es a partir da sonda chi vain eir il palc pel prüm Festival Tschanüff. La ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch es a partir da sonda chi vain eir il palc pel prüm Festival Tschanüff. La ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch es a partir da sonda chi vain eir il palc pel prüm Festival Tschanüff. Georg Luzzi, president da la Fundaziun Tschanüff ed iniziant dal Festival Tschanüff. Implir la Ruina da Tschanüff cun musica In sonda es la premiera dal prüm Festival Tschanüff. I’s tratta d’ün festival da musica indigena illa müraglia istorica da la ruina dal Chastè da Tschanüff a Ramosch. La ruina es davo passa 20 ons lavuors da renovaziun darcheu accessibla pel public. E quella dess eir gnir dovrada. «Eau m’ha ingaschà per metter ad ir quista ruina e per dir ün di: uossa tilla stuvaina eir druvar ed organisar qualchosa quia», disch Georg Luzzi, president da la Fundaziun Tschanüff ed iniziant dal nouv festival. A trais fins d’eivna in lügl ed avuost daja quist on concerts da divers geners illa müraglia istorica. La finischiun dal Festival Tschanüff vain festagiada cun ün palc avert pels artists indigens eir main cuntschaints. (fmr/cam)

Il proget per sgürar l’areal da Pradella a Scuol, chi’d es periclità causa boudas, dess gnir surlavurà. Il proget per sgürar Pradella cunter boudas ha da gnir surlavurà. Sülla submissiun averta per las lavuors d’impressari saja entrada be ün’unica offerta, scriva la suprastanza cumünala da Scuol in seis rapport. Oters impressaris nun hajan la capacità da far las lavuors i’l temp da construcziun prescrit. Davo cha l’Uffizi da construcziun bassa ha controllà l’offerta e congualà quista cun lavuors sumgiaintas i’l chantun, resulta cha’s predschs offrids sun bunamaing 20 % plü ots. Credit approvà massa bass Intant sajan gnüts dovrats passa 1,5 milliuns francs per cumprar e sbudar la chasa da la Crusch Blaua a Pradella. La radunanza cumünala da Scuol vaiva approvà per tuot il proget da sbodar e sgürar ün credit brüt da 3,3 milliuns francs. Tenor l’offerta inoltrada muntan ils cuosts però a circa 4,4 milliuns francs. La suprastanza cumünala ha perquai decis d’instradar ils pass seguaints: Orientar la populaziun, inoltrar üna dumonda da finanziaziun per cuosts supplementars tal chantun, optimar il process da construcziun cun cumanzar l’avrigl 2024 cun las lavuors e terminar quellas in üna tratta. Uscheja hajan eir ils impressaris daplü temp, ha agiunt la suprastanza cumünala in seis rapport. In ün prüm pass dess il proget d’execuziun gnir elavurà danovamaing, per davo scriver oura las lavuors concretisadas l’october 2023. Na amo tuot cler saja sch’i gnia suottamiss a la populaziun üna dumonda da credit supplementar avant u pür cha’l proget es fini. (rtr/fmr) Il proget per sgürar l’areal da Pradella dess gnir surlavurà.

Il Muglin da Tarasp es gnü renovà ed al principi d’october 2022 es quel gnü inaugurà. El funcziuna darcheu in möd chi’s ha organisà quista stà trais gitas cun demonstraziun. L’ultima ha gnü lö gövgia passada cun Stephen Palmer. La Società da Muglin da Tarasp es gnüda fundada dürant la prüma guerra mundiala. Quella jada d’eiran las paurarias gnüdas obliadas da cultivar daplü gran e perquai sun gnüts fabrichats divers muglins illa regiun, tanter oter eir quel da Tarasp. Il prüms protocols dal muglin da Tarasp dateschan dal 1942. La fabrica es gnüda realisada dal 1942 ed es gnüda sustgnüda quella jada cun subsidis da la Confederaziun, dal chantun e dal cumün. Il muglin es gnü dovrà l’ultima jada dal 1984 e ­daspö il 2018 es quel in possess dal cumün da Scuol. Il muglin es lura gnü dovrà sco deposit per deponar diversa roba. Il cumün da Scuol ha fat üna cunvegna culla Pro Terra Engiadina e tenor quella es il cumün cun Fadri Blanke respunsabel pel stabilimaint e per la gestiun la Fundaziun Pro Terra Engiadina cun Angelika ­Abderhalden. La fundaziun ha sco böt da mantgnair e promouver la cultura multifaria e richa natürala dals cumüns da l’Engiadina Bassa e valladas vaschinas cun ­sias particularitats regiunalas. Gita cun demonstraziun Stephen Palmer ha surtut la lezcha da la Pro Terra Engiadina da preschantar il muglin renovà pro gitas e demonstra­ziuns. Gövgia passada s’han chattats var desch creschüts cun uffants per gnir a cugnuoscher il möd da moller. «Eu sun daspö l’on passà invout in quist proget cul muglin dals ons quaranta chi funcziuna cun electricità. Il prüm sto gnir allontanà la cruosta dal gran cun ün crap ed ün aschigl chi sgrattan davent quella. Davo vain il gran mollà cun divers cribels da bundant var duos meters sün 60 centimeters cun diversas grossezzas per avair lura a la fin la farina mez alba. Il gran vain büttà in ün paridöl e passa lura tras divers chanals tras ils cribels chi squassan fin cha la farina ha la consistenza toccanta». Cun quai cha’ls cribels han differentas grossezzas da taila o taila artifiziala procura il muglin per diversas grossezzas dal prodot. Palmer ha eir güdà pro la renovaziun e blera lavur es gnüda prestada tenor el cun pulir tuot il muglin e tuot ils indirizs. Üert cun diversas spezias Güst dasper il muglin sun gnüdas semnadas diversas spezias da gran ed ils visitaduors han gnü üna bella survista da la granüra. «Las bleras spezchas sun tamprivas ed ils utschels han ün clap plaschair d’avair üna gronda schelta e maglian a vainter plain e quai chi resta maglian las mürs. Tuot las spezchas sun descrittas per nom e dan ün’invista cumpletta», ha ­declerà Stephen Palmer. Tanter oter s’haja viss sejel (Roggen) in plüssas variantas, granezza (Korn), furmaint (Weizen), avaina (Hafer), papaver (Mohn), zlin (Dinkel) ed üerdi (Gerste). Aint il muglin da Tarasp ed aint il üert da spezchas as scuvrischa chosas interessantas davart la cultivaziun e l’elavura­ziun dal gran in Engiadina Bassa – her ed hoz. Il muglin da Tarasp. Il üert cun diversas spezias. Ils prodots mollats da la rüzia fin a la farina. Il gran va tras divers cribels fin a la farina mez alba. Stephen Palmer ha muossà e declerà il möd da mollar. Stephen Palmer ha muossà e declerà il möd da mollar.