La Cuminànza culturala Val Schons â da catar egna nova raschùn d’easser sainza igl museum da valada. Agl savundànt raschieni declara igl sieus parsura, Andrea Cantieni, la funcziùn futura da sia cuminànza. FMR: Tge e sto igl motiv, ca la Cuminànza culturala Val Schons (CCVS) â zedieu igl museum da valada a la fundaziùn fundada daniev? Andrea Cantieni: Quella dezisiùn e vagnida prida digls cumembers igl avregl 2022. La raschùn e quella ca las antradas tschassavan an egn cuntegn ad igl manaschi duvrava cunsiderabels mieds finanzials. Par catar egna schliaziùn en ign vagnieu paregna d’unir igls dus museums da Ziràn, ascheia c’amadus profiteschian. La fundaziùn Tgea da Schons â ussa la leztga da realisar quegl cun egn bietg anex agl museum da valada. Par que intent â liac egna concurenza d’architectura. Jou salegr digl resultat. E’gl betga dubis, ca la Fundaziùn possi be­tga finanztgear que bietg nov a ca la Tgea da Schons vigni sarada par da pai? Cun agid digl Cantùn a da la Corporaziùn Val Schons e’gl pussevel da finanztgear igl manaschi. Igls ple grànds custs caschùna igl bietg par unir las duas exposiziùns. Mo an que gro eassan da bùna sprànza, c’igl vigni a gartagear da radember igls daners basignevels. Betg igl davos parquegl c’igls vaschinadis da Schons a pliras fundaziùns sustegnan igl project. – Nus earan partschearts, c’igl museum da valada vess dalùnga stuieu vagnir saro sainza purtadra nova. Igl diember d’antradas eara an nigna relaziùn ple cugls custs. Uss â igl museum egna schànza da surviver. Co sapreschainta alura igl futur da la CCVS sainza museum? L’uniùn CCVS e vagnida fundada igls 14 da dezember 1960 ad Andeer. Suainter la Feasta da Schons digls 1958 en igls abitànts da Schons vagnieus partschearts c’igl segi egn’urgiainta leztga cuminevla da tgirar igls bagns culturals. I ân stgafieu igl museum da valada. La CCVS â sadefinieu passa 50 ons cugl museum. Igls statuts prevasevan ear c’igl segi la sia leztga d’exponer urdegns, iseglia a texti­glias da Schons, etc. Davent digl schaner 2024 e’l igl museum da valada agls màns da la nova fundaziùn. Graztga a la fusiùn cun l’exposiziùn digl plafùns da s. Martegn survean ella novs impuls. Par l’uniùn CCVS va’gl a pearder egna part da l’identificaziùn, a la suprastànza â s’ocupo cun la raschùn da la si’existenza futura. Nus eassan tuts digl pareri, ca la noss’uniùn culturala segi oz gest aschi impurtànta sco digl tains da la sia fundaziùn. Savund igls statuts novs e la fegnamira da la CCVS da realisar projects culturals a promover la cuminànza. L’ocurenza dad oz e egn exaimpel, par la qual igl e vagnieu anvido tuts da la Val Schons. La CCVS po ussa puspe svilupar daple projects par promover igl rumàntsch an Schons. Co vean la CCVS a finanztgear las leztgas agl avagnir? Antoc’ussa pudeva la CCVS quintar cugl su­stegn digl Cantùn a da la Corporaziùn Val Schons. La grànda part da que sustegn scroda agl avagnir. La CCVS vean a depender digl sustegn da sponsurs privats par finanztgear igls seas projects. Jou sund parschuadieu, ca quegl vigni a gartagear. La cultura an Schons e multifara a degna da vagnir mantanida. Igl dat blears indigens a giasts c’en partschearts, c’igl carstgàn vivi betga me da pàn. Igl e dalùnga Nadal. – Tge giavisch vez Vus par la CCVS? La glista digls meas giavischs e lùnga. Scha dastg exprimer me egn giavisch, alura e’gl quel, ca blearas giuvnas a giuvens activs da Schons fetschian part da la CCVS a sagidian da promover la cuminànza ad igl noss idiom sutsilvan.

La sonda passada â gieu liac «La Faneastra d’Advent» an la Tgea da Schons a Ziràn. Igl satracta d’egna santupada organisada da la Cuminànza Culturala, ca prenda cumgieu digl museum Tgea da Schons, cunquegl ca lez va a possess d’egna nova fundaziùn. An la vischnànca agl pe da la Val Schons sasearva la porta par antrar an la Tgea da Schons. Radund 50 parsùnas ân cato la veia atras la nev par admirar la tgea, construida igl on 1580, a giuder igl varius program da la sera. Igl e egn antrar an egna tgea c’e oziglgi egn museum cun objects da la purareia a da la cultura indigena da ple bòld. Suainter egna bùna meas’ura da saschar incantar da l’atmosfera ad admirar la decoraziùn festiva, fa igl president da la Cuminànza Culturala, Andrea Cantieni, egn cordial bagnva­gnieu. El raquenta da l’egn u l’oter fatg da la Tgea da Schons, trànter oter c’igl deti igl museum gea davent digl on 1970. Spezialmeing angraztga el a la florista Eva Bonadurer par la decoraziùn, da la quala la santupada «Faneastra d’Advent» â survagnieu igl tetel. Par la proviantaziùn, peia par bumas, punsch a vegn tgòld, â Magdalena Bonadurer sacumbargieu. Istorgias a raquentaziùns Igl program cuntinuescha an la stiveta sen l’amprem’ulzada. Là preligia Gierina Michael egna istor­gia da Nadal ca dascriva la veia d’egna glimaja anviers Betlehem. Acumpagnànd da raquentaziùns tudestgas raschùna ella digl vieadi digl animalet c’antopa diferaintas parsùnas a riva a la fegn finala sco davosa tier igl pursepi da Jesus. Senaquegl vean preschantada agls preschaints egn’ulteriura istorgia, numnadameing «La Pùnt Crap». Cun prelecziùns rumàntschas da Gierina Michael ad anglesas da Curdin ­Melchior vean resumada an egn cuntegn l’istorgia da la famiglia Pitschen-Melchior. Melodeias ancunaschaintas Sen igl far stgir resùnan tùns musicals da la clarineta an la stiva, sunos digl trio da la Val Schons. Sper canzùns tradiziunalas vignan ear sunadas anzaquàntas melodeias da Nadal, las qualas igls auditurs giodan an egn’atmosfera unica. Arundada vean la sera d’egn amparnevel star da cumpagneia, cun cunversaziùns – ad egn’ocurenza variusa tgata egna fegn. Igl trio Val Schons: Curdin Melchior, Guido Bär ad Andrea Cantieni. La Faneastra d‘Advent a Ziràn.

Tumasch Dolf – par blears an la Val Schons egn num ancunaschaint. Egn cumponist, raquintader a surmester c’â s’angascho par salvar igl idiom sutsilvan. Par la savunda dumeingia d’advent â la fundaziùn «Tgea da tgànt» preparo egna sera cun canzùns a texts da Tumasch Dolf an la baselgia a Maton. Dumeingia sera an la baselgia da Maton – igl liac da naschientscha digl Tumasch Dolf (1889–1963) – ân ign do anur agl cumponist a raquintader. Cun egn peer istorgias a canzùns da Tumasch Dolf dat igl «egn’ureta agl mund digl Tumasch Dolf», gi la Telgia Juon durànt igl bagnvagnieu agl publicum. Anturn trainta parsùnas ân cato la veia se Maton. Egn digls grànds raquintaders Igl teolog Niklaus Peter â mano tras la sera cun raquents digl Tumasch Dolf, translatos an tudestg. La part rumàntscha â la Simona Beeli fatg. Igl publicum â gest santieu l’amur par igl Tumasch Dolf – igl Niklaus Peter â ear scho saver igls auditurs a las audituras co el e vagnieu segls fastezs digl cumponist, raquintader a surmester oriund da la Val Schons. El vegi cato egna revista da sia mama cun raquents digl Tumasch Dolf. Sco igl Niklaus Peter â getg: «Par me s’oda igl Tumasch Dolf tier igls grànds raquintaders», a gliez â ear igl publicum santieu cun la selecziùn d’istorgias a canzùns. Durànt la la sera ân duas cantaduras a dus cantadurs – igl «Fogal-May Vokalquartett» canto diferaintas canzùns digl Tumasch Dolf. Cun la Simona Beeli ad igl Niklaus Peter â igl publicum ear survagnieu investa agls texts a raquents digl Tumasch Dolf. Las passaschas c’en vagnidas ligidas an sutsilvan da la Simona Beeli ân gest mano ampo anavos agl tains las audituras ad igls auditurs. Mia geia Igl favorit digl Niklaus Peter e igl raquent «Mia geia». Sco buab â igl Tumasch Dolf survagnieu quella digl bab. Mo egna cunsculara veva egna geia nova, ad ear igl pintg Tumasch â parschuadieu sieus bab da cumprar egn instrumaint nov par el. Sco carschieu vegi el alura ànc egn’ea prieu anavànt la geia viglia a pino ella. Par igl bab, la duna ad igls unfànts vegi el suno la geia. Cugl zitat digl raquent «Co igl sa ir gi alla veta digl carstgàn, tocen ign ancanuscha quegl ca e propi da valur!», ligieu agl idiom indigen, vean ear puspe andamaint la valur digl sutsilvan – egna tematica c’eara schon preschainta agl tains da Tumasch Dolf. La sera an anur digl cumponist, raquintader a surmester mussa, c’igl vargieu a mintgatànt ear ànc valur par igl preschaint. Igl «Fogal-May Vokalquartett», Simona Beeli ad igl teolog Niklaus Peter (da saniester).