Il vendergis vargau ha la Societad da cascharia Breil retschiert ufficialmein la donaziun dil Padrinadi per las regiuns da muntogna dils detaglist Coop. Ils 610 000 francs ein ina impurtonta contribuziun alla summa da 4,5 milliuns francs che la sanaziun dalla cascharia da Breil cuosta e che vegn realisada igl onn proxim. Gaudenz Cathomen ha discurriu il vendergis vargau a Breil dad in «gi da plascher». Il president dalla Societad da cascharia da Breil ha beneventau ils hosps da lunsch e da maneivel ch’ein seradunai avon l’entrada dalla cascharia. Els ein vegni a Breil per separticipar alla surdada ufficiala dalla donaziun dil Padrinadi per las regiuns da muntogna dil detaglist Coop. Grazia alla contribuziun da 610 000 francs dil padrinadi, dil sustegn finanzial dalla vischnaunca, dil cantun, dad agens mieds e divers donaturs eis ei reussiu alla societad da cascharia da recaltgar la summa da 4,5 milliuns francs per sanar la cascharia dil vitg. Sco quei ch’igl architect Conrad Pally ha getg a caschun dalla surdada dil schec ei previu d’entscheiver culla sanaziun la primavera proxima e terminar ella igl atun 2024. «Nus essan pertscharts che quei ei ina finamira detg sportiva», ha il president dalla societad, Gaudenz Cathomen aschuntau. El ha getg che la societad sco er il signun Andreas Grob e sia partenaria Lina Dolf veglien interrumper il menaschi aschi pauc sco pusseivel. «Per minimar las sperditas per il menaschi e la finala era per ils purs.» Mess il fundament avon 50 onns Da visiun e bia curascha ha il president dalla societad Gaudenz Cathomen discurriu e menziunau igl engaschi da puras e purs l’entschatta dils onns 70 dil tschentaner vargau da fundar ina societad ed ereger ina cascharia. Gia lu ha la societad astgau guder il sustegn dalla vischnaunca che ha realisau ina moderna stalla cun tegia silla Alp Quader. Buc in alp da caschar han puras e purs survegniu, mobein tegia e stalla cun ina lingia da latg entochen ella cascharia dil vitg. All’entschatta han 37 producents purtau il latg en cascharia, circa 200 000 liters per onn. Oz furneschan nov producents latg vacca, dus producents portan latg caura en cascharia ed ils signun cascha schizun latg nuorsa. En tut elavura Andreas Grob circa in milliun liters latg en siu menaschi duront igl entir onn, products ch’el venda per part ell’atgna stizun. Visiuns e curascha drova ei era ozilgi per sengaschar a favur dalla cascharia. Per Gaudenz Cathomen ed ils ulteriurs commembers dalla societad ei la cascharia ed il giuven signun Andreas Grob in dils motivs principals per producir latg, sper il plascher dalla tratga da biestga. «Nus havein giu cletg d’anflar avon entgins onns in successur per il signun Sep Kobler che ha stiu calar pervia dad in accident.» Promover la solidaritad La cascharia cun in signun innovativ e producents da latg promts da sengaschar ein era stai ils motivs dil padrinadi da Coop da contribuir a favur dalla societad e la sanaziun dalla cascharia. Quei ha Joos Sutter puntuau a caschun dalla surdada dil schec a Breil. Joos Sutter presidiescha buca sulet il cussegl d’administraziun dil padrinadi, mobein er il cussegl d’administraziun dalla entira gruppa Coop. El ha regurdau alla historia dil padrinadi che hagi a caschun da sia fundaziun avon 80 onns stipulau duas finamiras principalas che valien aunc adina. «Nus vulein gidar a porscher ina perspectiva allas regiuns da muntogna e promover la solidaritad denter la Bassa e la muntogna.» Joos Sutter ei cunscients ch’ei drova ina buna infrastructura per producir in bien caschiel. «E per quella infrastructura essan nus promts da contribuir.» Neu dil padrinadi da Coop flessegian annualmen circa 1,6 milliuns francs a favur da projects sulet el cantun Grischun. Il president communal Clau Schlosser ha regurdau als biars e buns menaschis dacasa ella vischnaunca da Breil che hagien fatg in considerabel svilup. Aschia ch’ei seigi ussa indicau che la societad da cascharia sappi medemamein far in pass egl ave­gnir. Il caschiel da muntogna ei tschercaus Gion Oscar Vincenz ei meinafatschenta dall’organisaziun che venda il caschiel dallas nov cascharias grischunas che produceschan caschiel da bio da muntogna. Tier quellas appartegn era la cascharia da Breil. Il meinafatschenta dall’organisaziun da vendita senta ina certa pressiun che regia momentanamein silla fiera da caschiel. Ina pressiun che pertucca denton buca exnum siu product, il caschiel da bio da munto­gna. «Entochen ussa vegnin nus da vender senza restricziuns.» Avon dus onns era la damonda per caschiel grischun da muntogna carschida marcantamein e l’organisaziun da vendita haveva fadigia da furnir. «Cheutras ein ils tschalers da caschiel sesvidai pulit.» Sco quei che Gion Oscar Vincenz tradescha drova ei ina buna planisaziun a liunga vesta per ademplir ils giavischs dalla fiera. «En general ei vegniu exportau en Svizra dameins caschiel aschia ch’ei ha pil mument memia bia caschiel sin fiera.» Gion Oscar Vincenz conferma che las cascharias grischunas che produceschan caschiel da bio da muntogna sentien ch’ils producents da latg furneschien pli pauc latg pervia dallas novas prescripziuns da Bio Suisse pertuccont perver. Prescripziuns che procuran actualmein per dabia discussiuns enteifer ils producents da latg da bio.

Quater alps da vaccas e quater alps da cauras han presentau e vendiu caschiel la sonda vargada sin plaz fiera a Glion. Onz pauc, manegian ils organisaturs – la fiera jamnila e la secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva. Ils organisaturs pondereschan da calar cun quella purschida, sche buca silmeins diesch alps ein dalla partida «U ch’ins careza ni ch‘ins odiescha ellas.» Senza dubi careza Christina Freisinger las cauras. Schiglioc passentass ella buca la tiarza stad ell’Alp Peil sco signuna e pastura da 220 cauras. Avon ch’ir ad alp ella Val Sogn Pieder ha Christina Freisinger gia caschau e pertgirau cauras duront biaras stads sin in’alp ell’Engiadina Bassa. «Jeu sun carschida si cun cauras», gi la dunna oriunda dalla Tiara tudestga. Biabein 3 tonnas caschiel producescha Christina Freisinger cun sustegn dad ulteriuras duas persunas duront la stad ella Alp Peil. Dalla caldera da quella alp deriva caschiel caura miez-dir, mutschlis, caschiel frestg e caschiel cun barba. «Ina part da noss products vendin nus direct a turistas e turists che viandeschan tras la Val Peil.» Vender caschiel ei denton caussa dils purs e dalla societad d’alp ch’offerescha il caschiel dalla Alp Peil ella cascharia ed ella stizun dil vitg a Val Sogn Pieder. Tuttina ei Christina Freisinger stada la davosa sonda cun ses products alla fiera da caschiel d’alp sin plaz fiera a Glion. «Jeu creigel ch’igl seigi impurtont era sco signuna da haver il contact direct cun la clientella.» Ponderar da calar Cun l’Alp Peil han aunc siat ulteriuras alps presentau e vendiu caschiel alla fiera da caschiel d’alp la sonda vargada sin plaz fiera a Glion. Ina fiera instradada dils organisaturs dalla fiera jamnila da cuminonza cun la secziun da puras dalla Uniun purila Surselva. Onz pauc visavi ils onns vargai nua che 12 alps ein separticipadas alla fiera da caschiel. Daco che buca dapli alps ein s’annunziadas sa Gabriela Spescha dalla fiera jamnila buca propi. «Probabel han ils purs avunda clientella e negins problems da vender il caschiel d’alp.» La finamira dallas puras e dalla fiera jamnila ei stada da contonscher in diember minimal da silmeins diesch alps che separticipeschen alla fiera. «Sch’igl interess ei buca pli gronds ponderein nus da calar cun la fiera da caschiel d’alp.» Quei conferma era Vreni Caduff, suprastonta dalla Uniun purila Surselva. «Igl ei atgnamein donn da calar, pertgei la cumbinaziun cun la fiera jamnila ei fetg buna e carmala dabia clientella.» Tenor Vreni Caduff eis ein denton impurtont da haver in cert diember da participonts alla fiera: «Per presentar alla clientella ina purschida empau pli vasta.» Ina buna stad Per la signuna va la stad d’alp ella Val Peil plaunsiu da rendiu. Biabein 120 gis passenta ella cun il pastur, la zezna e las cauras ell’alp. La stad gleiti vargada valetescha la signuna per ordinaria paregliabla cun las ulteriuras stads ch’ella ha gia passentau en Surselva. «Igl uost havein nus sentiu la calira.» Ina calira che ha buca promoviu la producziun da latg dallas cauras. Christina Freisinger gi da caschar latg dad ina muntanera da cauras da different raz e derivonza. E buca mintga raz ei medemamein adattaus per l’alpegiaziun, sco quei che la signuna tradescha. «La strala e la caura brina alpina vegnan il meglier a strada cun igl ambient alpin.» Ei fa pauc senn da dumandar ina signuna e pastura sch’ella tuorna igl onn proxim avon che la stad ei a fin. «Igl ei aunc memia baul da rispunder a quella damonda.» E memia baul eis ei da communicar, sche la fiera dalla sonda vargada ei definitivamein stada la davosa fiera da caschiel d’alp sin plaz fiera a Glion.

Suenter treis onns tractativas ein ils contracts per metter il provediment da sanadad en Surselva sut in tetg sin meisa. Sco quei che RTR rapporta ein denton buca tuttas instituziuns promtas da sutascriver il contract. Il center da sanadad Puntreis a Mustér gi na. Las vischnauncas da Mustér e Tujetsch gin gie, sustegnan denton la decisiun da Puntreis da gir na. Aunc ein buca tuttas vischnauncas ed instituziuns da sanadad en Surselva sedecididas sch’ellas vulan separticipar al project Reit da sanadad Surselva. Dapi onns gia vegn discutau en Surselva quei che autras regiuns grischunas han gia dagitg decidiu e realisau. Numnadamein da metter las purschidas sco spital, spitex ed instituziuns da vegls e da tgira sut in tetg. Per la Surselva munta quei da realisar ina direcziun per il spital regiunal, per siat casas da tgira e treis organisaziuns da spitex. Per nezegiar sinergias en divers secturs, denter auter scaffir in pool da persunal. Dapi treis onns ein ins pli da retschiert vidlunder da trer fil en guila en Surselva. Ils contracts ein sin meisa ed igl october 2023 duess la Reit da sanadad semetter en posiziun. Gia ussa semuossa denton che la naschientscha vegn empau pli cumplicada. Signals cuntradictorics Sco quei che RTR ha rapportau il vendergis vargau ha il center da sanadad Puntreis che vegn purtaus dallas vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel/Lucmagn decidiu da buca separticipar alla Reit da sanadad. Sco ei para pervia dalla repartiziun dils gudogns che la casa da vegls e da tgira dallas vischnauncas da Sursassiala fa e per tema «da piarder l’identitad e la cumpetenza da decider», sco quei ch’ins ha pudiu endriescher dalla contribuziun dil radio. Perencunter sustegnan las vischnauncas da Mustér e Tujetsch il project Reit da sanadad sco quei ch’il president communal da Mustér, René Epp ha confirmau viers FMR: «Per demussar nossa solidaritad viers la vischnauncas sursilvanas e lur instituziuns da sanadad.» Il presidents communals da Mustér e Tujetsch han denton era declarau dad era sustener la decisiun dil center da sanadad Puntreis da buca separticipar alla reit da sandadad. René Epp puntuescha che quei seigi negin act da disfidonza encunter il project. «E segiramein eis eis ei buca nossa finamira da piclar las uettas ord la petta per tener ils gudogns sisum la Cadi.» Il president dalla vischnaunca da Tujetsch Martin Cavegn ha numnau viers RTR plirs motivs che plaidan per mantener l’independeneza dil center da sanadad Puntreis. René Epp da sia vart gi che las vischnauncas purtadras hagien buca vuliu far pressiun sin l’administraziun dalla instituziun da vegls e da tgira. «Nus spitgein denton ch’il center a sanadad Puntreis porschi egl avegnir soluziuns per dumignar las sfidas dil provediment medicinal sisum la Cadi.» La reit vegn fundada La presidenta da Sana Surselva, Martina Beeli, crei buca ch’il na parzial da sisum la Cadi impedeschi la fundaziun dalla Reit da sanadad. Sana Surselva ei ina cooperaziun dallas vischnauncas sursilvanas e responsabla per il project Reit da sanadad Surselva e la presidenta gi: «Nus vegnin a fundar la reit e secapescha che nus stuein era sviluppar ella.» Martina Beeli regorda alla basa legala dil cantun Grischun che pretenda dallas regiuns da concentrar e porscher ils survetschs da sanadad sut in tetg. Tgei instituziuns e vischnauncas che separticipeschan definitivamein alla Reit da sanadad ei aunc buca clar. «Nus havein aunc buca retschiert tuttas rispostas.» RTR en scadin cass ha rapportau dad ulteriuras resalvas viers la reit per exempel neu dalla vischnaunca da Laax. Il president da vischnaunca da Laax, Franz Gschwend ei denton buca staus contonschibels la fin dalla jamna per prender posiziun.

Digl emprem entochen ils treis da settember han las velocipedistas da professiun Caro Gehrig ed Anita Gehrig organisau per l’emprem ga il «Specialized Twins Women’s Bike Fest» a Flem. Buca meins che 40 participontas ein stai dalla partida ed ein sededicadas duront la fin dalla jamna vargada a lur pissiun dar ir cun velo da muntogna. «Biars han aviert ils egls ualti fetg.» Principalmein turists han fatg egls gross enaquella ch’els han viu las biaras dunnas cun velo da muntogna sils trails da Flem duront la fin dalla jamna vargada. Quei tradescha la co-organisatura dil «Spezialized Twins Women’s Bike Fest», Caro Gehrig. Ensemen cun sia sora schumellina, Anita Gehrig meina ella la «Flem Mountain Lodge», in hotel che ha aviert sias portas il zercladur 2022. Avon che daventar hotelieras e Flem ein las soras schumellinas separticipadas professiunalmain cun in’atgna equipa a cuorsas da velo da muntogna. Cuorsas dad enduro ch’ein ina mischeida da cross country e downhill. Atletas ed atlets che fan cuorsas dad enduro van era dil cuolm si cul mountainbike. Miserau il temps da cuorsa per la rangaziun vegn denton sulet sils tschancuns da descensiun. Ragischs ella gastronomia Dacasa ella Surselva ein las soras gia pli gitg e dapi otg onns organiseschan ellas camps da velo da muntogna exclusivamein per dunnas. Avon che sededicar al sport da mountainbike han las schumellinas luvrau ella gastronomia ed el turissem. «Jeu hai menau duront entgins onns in caffè e mia sora Anita ei da professiun cuschiniera e ha frequentau la scola da hotellaria a Passugg», tradescha Caro Gehrig. A Flem ein las schumellinas turnadas sco hotelieras tier lur ragischs professiunalas. Sper il camp da velo da muntogna che ha giu liug il fenadur 2023, han las soras mess en pei l’entschatta settember ina purschida extraordinaria. Per l’emprema ga han ellas organisau in event da treis gis. In event nua che las velocipedistas han giu la pusseivladad da s’inscuntrar, da brattar experienzas e da meglierar il stil e la tecnica dad ir cun velo da muntogna. La fiasta ei vegnida sponsurada dalla firma da velos «Specialized» e dall’organisaziun turistica da Flims/Laax/Falera. Il venderdis ha la fiasta dallas amaturas dil velo da muntogna entschiet plitost cumadeivel cun ina sera da film inclusiv grillada. La sonda ein las participontas procurau en gruppas per tensiun sils trails da Flem e contuorn. La sera ha ei dau dus luvratoris, nua che las dunnas han retschiert cussegls co adattar ni meglierar la cundiziun specificamain per ir cun velo. Ed ellas ein era sefatschentadas cun la mecanica e reparar il velo da muntogna. La fiasta ei ida a fin la dumengia vargada cun ina tura communabla da tuttas 40 participontas sil trail da Nagens. Potenzial per meglierar l’egualitad «Era el sport da velo da muntogna datti potenzial da meglierar l’egualitad denter um e dunna», explichescha Caro Gehrig. La suspensiun dalla fuortga dils velos da muntogna ei per exempel concepida tenor la peisa media dils umens. «Las dunnas che contonschan buc quella media da peisa ston pagar per adattar lur velos», ha Anita Gehrig declarau allas participontas dil luvratori da reparatura. Il sport dad ir cun velo da muntogna ei ina domena dad umens. «Perquei ein scuntradas da velo da muntogna exclusivamein per dunnas fetg dumandadas», di Caro Gehrig. E perquei organiseschan las soras Gehrig era il proxim onn in camp ni ina fiasta per velocipedistas a Flem.

L’emprema equipa digl US Schluein Glion ha gudignau cun in resultat surprendent da 10:1 encunter Flums. Per il CB Trun/Rabius hai dau la tiarza terrada. La sesiun ha entschiet mal pil CB Trun/Rabius. L’equipa dalla Cadi piarda era il tierz giug encunter il secund dalla tabella Bogn Ragaz (mira rapport giusut). Per l’equipa da Schluein/Glion vesi ora me­glier. Els ein suenter lur victoria da 10:1 encunter Flums sin plaz 3. Ella quarta liga ha Lumnezia a casa pudiu batter Mladost Cuera cun in semegliont resultat, numnadamein cun 9:3. La megliera equipa dil Grischun piarda Cuera 97, la megliera equipa dil Grischun, ha piars la sonda a casa encunter Dübendorf cun 2:3. Il giug ha entschiet turbulent cun gest dus gols all’entschatta. Ella 18avla minuta ha Cuera saviu ir ordavon cun 2:1. Aunc avon la pausa han ils da Dübendorf denton sittau dus gols. Il 2:3 ei lu era stau il resultat final da quei giug. Era Domat e Poschiavo piardan Ella secunda liga regiunala ha l’equipa da Domat dau ordeifer encunter Rorschach-Goldach. Els piardan quei giug cun ina terrada da 2:3, schebein ch’ils Grischuns menavan da pausa aunc cun 2:0. L’equipa da Valposchiavo ch’ei ida si igl onn vargau dalla tiarza ligia en secunda ligia piarda encunter Altstätten cun 1:3. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Bogn Ragaz 1:4 Domat – Triesen 6:3 Schaan – Cuera 97 2:1 Mels – Sargans 2:3 Triesenberg – Landquart 4:1 Schluein Glion – Flums 10:1 1. Schaan 3/9 2. Bogn Ragaz 3/9 3. Schluein Glion 3/7 4. Sargans 3/6 5. Triesenberg 3/6 6. Ems 3/3 7. Mels 8. Cuera 97 3/3 9. Flums 3/3 10. Landquart 2/1 11. Trun/Rabius 3/0 12. Triesen 3/0. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 2:1 Tusaun/Cazas – Danis-Tavanasa 3:0 Lumnezia – Mladost 9:3 Domat – Schluein Glion 0:2 1. Panaduz 3/9 2. Tusaun/Cazas 3/7 3. Lumnezia 2/6 4. Surses 2/6 5. Domat 3/ 4 6. Schlarigna 2/3 7. Schluein Glion 2/3 8. Danis-Tavanasa 3/0 9. Lai-Valbella3/0 10. Mladost 74 3/0 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lusitanos de Samedan 0:3 Cuera 97 – Panaduz 3:3 Landquart – Valposchiavo 1:2 1. Lusitanos de Samedan 4/9 2. Valposchiavo 4/7 3. Cuera 97 4/4 4. Landquart 4/3 5. Vaz-sut 2/1 6. Panaduz 3/1 7. Bregaglia 2/0 8. Schlarigna 3/0 9. Tusaun/Cazas (Retratg) 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Rueun 6:1 Laax – Sedrun/Mustér 2:0 Trun/Rabius – Lumnezia 0:2 Bogn Ragaz – Val Tamina 3:1 1. Bogn Ragaz 2/6 2. Taminatal 3/6 3. Trin 3/ 4 4. Laax 3/ 4 5. Lumnezia 3 / 4 6. Trun/Rabius 2/3 7. Sedrun/Mustér 2/3 8. Rueun 2/1 9. Danis-Tavanasa 2/0 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Bühler 1:5 Toggenburg – Domat 6:0 Rapperswil-Jona – Au-Berneck 1:1 Romanshorn – Cuera 97 4:0 Uzwil – Triesen 2:0 1. Uzwil 3/9 2. Romanshorn 3/9 3. Frauenfeld 2/6 4. Toggenburg 3/6 5. Bühler 3/3 6. Triesen 3/3 7. Cuera 97 3/3 8. Domat 3/3 9. Au-Berneck 2/1 10. Rapperswil-Jona 3/1 11. Tusaun/Cazas 2/0 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Mels Tavanasa 4:3 Schlarigna – Ruggell 6:0 Vaz-sut-Cuera – Tusaun/Cazas 2:1 Triesen – Werdenberg 0:1 1. Werdenberg 3/9 2. Surselva 2/6 3. Triesen 3/6 4. Vaz-sut 3/6 5. Tusaun/Cazas 3/3 6. Schlarigna 3/3 7. Mels 3/3 8. Ruggell 3/0 Junioras FF-15, gruppa 1 Cuera 97 – Mels 15:0 Triesen – Domat 3:0 Surselva – Werdenberg Schluein 5:1 1. Surselva 2. Cuera 97 3. Werdenberg 4. Triesen 5. Domat 6. Mels Juniors A, Youth League, gruppa 2 Rapperswil-Jona – Uznach 1:2 Uzwil-Henau – Gossau 2:6 Teufen – Romanshorn 2:4 Cuera 97 – Brühl 1:3 Bischofszell – Surselva 3:5 Tobel-Affeltrangen – Zuzwil 0:3 1. Romanshorn 2. Gossau 3. Brühl 4. Uznach 5. Zuzwil 6. Rapperswil-Jona 7. Surselva 8. Bischofszell 9.Teufen 10.Cuera 97 11. Uzwil-Henau 12.Tobel-Affeltrangen Juniors A2, gruppa 1 Balzers – Tavau 1:2 Grischun Central – Vaduz Lai 2:3 Schaan – Panaduz 7:1 Cuera 97 – Domat 1:0 1. Schaan 2. Cuera 97 3. Domat 4. Grischun central 5. Vaduz 6. Tavau 7. Panaduz 8. Balzers Juniors B promoziun, gruppa 1 Appenzell – Eschen/Mauren 4:4 Surselva – Buchs Schluein 2:2 Montlingen – Arbon 3:1 Steinach – Rheintal 1:2 Grischun Central – Mels 1:2 1. Montlingen 2. Surselva 3. Staad 4. Mels 5. Grischun central 6. Rheintal 7. Steinach 8. Eschen/Mauren 9. Appenzell 10. Buchs 11. Arbon Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Flums 8:0 Domat – Trübbach 5:2 Sargans – Valposchiavo 6:0 Bogn Ragaz – Schaan 4:2 Walenstadt – Orion Cuera 6:0 1. Walenstadt 2. Sargans 3. Vaz-sut 4. Domat 5. Bogn Ragaz 6. Trübbach 7. Orion Cuera 8. Valposchiavo 9. Flums 10. Schaan Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Grischun Central Trun 5:3 Panaduz – Surselva a 5:0 Schlarigna – Lusitanos de Samedan 4:1 1. Lusitanos de Samedan 2. Panaduz 3. Surselva a 4. Schlarigna 5. Surselva b 6. Grischun central Juniors C promoziun, gruppa 1 Linth 04 – Cuera 97 1:4 Cuera 97 – Mels 5:3 Glarnerland – Uznach 3:2 ütschwil – Surselva 2:5 1. Cuera 97 a 2. Cuera 97 b 3. Toggenburg 4. Mels 5. Linth 6. Surselva 7. Glarnerland 8. Uznach 9. Bütschwil Juniors C1, gruppa 1 Walenstadt – Landquart 2:5 Grischun Central – Vaduz Cazas 7:2 Valposchiavo – Schaan 7:2 1. Valposchiavo 2. Grischun central 3. Tavau 4. Balzers 5. Landquart 6. Walenstadt 7. Vaduz 8. Schaan Juniors C2, gruppa 1 Cuera 97 – Domat b 6:1 Orion Cuera – Schlarigna 2:10 Domat a – Grischun Central 5:2 1. Cuera 97 2. Orion Cuera 3. Schlarigna 4. Domat 5. Panaduz 6. Domat 7. Vaz-sut 8. Grischun central 9. Surselva Juniors D elita, gruppa 1 Steinach – Staad 1:1 Appenzell – Teufen 5:7 Brühl – Domat 1:4 Widnau – Arbon 3:2 1. Domat 2. Steinach 3. Montlingen 4. Widnau 5. Staad 6. Rorschach-Goldach 7. Arbon 8. Teufen a 9. Appenzell a 10. Brühl Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Cuera 97 7:0 Landquart – Surselva 3:9 Mels – Vaz-sut 8:3 Sargans – Grischun Central 2:5 1. Valposchiavo 2. Sargans 3. Schlarigna 4. Mels 5. Grischun central 6. Surselva a 7. Vaz-sut 8. Landquart 9. Cuera 97 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 5:2 Grischun Central c – Orion Cuera 10:1 Landquart – Grischun Central b 15:0 Valposchiavo – Domat 7:3 1. Landquart c 2. Valposchiavo Calcio 3. Domat c 4. Domat d 5. Panaduz b 6. Grischun central c 7. Grischun central b 8. Orion Cuera 9. Cuera 97 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Landquart 13:3 Orion Cuera – Bogn Ragaz 5:3 Domat – Tavau 21:1 1. Orion Cuera 2. Domat 3. Cuera 97 4. Surselva b 5. Bogn Ragaz 6. Panaduz 7. Surselva c 8. Landquart b 9. Tavau Seniors 30+, gruppa 1 Bogn Ragaz – Vaz-sut 6:2 Tusaun/Cazas – Lusitanos de Samedan 5:0 Plaun/Imboden – Schluein Glion 4:2 Cuera 97 – Tavau 6:0 1. Tusaun/Cazas 2. Plaun/Imboden 3. Bogn Ragaz 4. Cuera 97 5. Vaz-Sut 6. Tavau 7. Schluein Glion 8. Lusitanos de Samedan

En il tierz giug dil campiunadi 23/24 re­tscheiva l’equipa dalla Cadi il FC Bogn Ragaz. Il CB Trun/Rabius entscheiva fetg furios la partida. Gia suenter la 5. minuta vegn Andri lantschaus ella profunditad sin in bellezia pass dil Denis. Il bal anfla denton buca la via ella reit. Il CB fa vinavon grond squetsch sin l’equipa songagliesa e dictescha aschia era las empremas 15 minutas. La equipa da casa vegn adina puspei tier bunas schanzas. Mo era quellas anflan buca la via en gol. Gie, ei stuess atgnamein esser 2:0 per il CB Trun/Rabius. In gol suenter l’auter El ballapei dat ei la frasa «tgi che fa buca els, survegn els». Ed aschia capeta ei era. Il defensur dalla equipa songagliesa lantscha in bal liung, quel metscha entras la defensiun da Trun, ed aschia vegn igl attaccader da marcar igl 1:0 ella 23. minuta. Ina duscha freida per l’equipa da casa. Il giug ei ussa fetg ulivs ed ei dat massa cumbats ella zona da miez. Ella 43. minuta vegn la proxima duscha freida. Ins savess dir che il 2:0 ei ina copia digl 1:0. Era cheu vegn ei lantschau in bal ­liung, quel metscha atras ed aschia marca igl attaccader il 2:0. Cuort avon pausa vegn il capitani Mathias aunc tier ina buna schanza cun il tgau sin in culp liber da Livio. Quel parescha il goli da Bogn Ragaz denton. Aschia meinan ils hosps da pausa cun 2:0. Suenter il tè da pausa piarda il giug tec a tec la qualitad. Ils numerus cumbats vegnan pli dirs, il tempo lai suenter e tier pli grondas schanzas vegn negina dallas equipas. Aschia cuora il temps plaunsiu giu da l’ura. Ella 83. minuta aulza igl attaccader Nando Thöny sin 3:0 e marca aschia siu «hattrick». Ussa ei il giug decidius en favura dils hosps. Cuort suenter survegnan ils hosps in penalti che aulza il resultad sin 4:0. Ella 90. minuta vegn il CB Trun/Rabius aunc da marcar siu gol ed aschia vegn ei tier il resultad final da 4:1 entras ina biala cumbinaziun sur l’ala giu. Vinavon senza puncts Suenter ina buna emprema fasa dil ­giug spiarda il CB Trun/Rabius siu 2. giug da casa e resta el campiunadi senza puncts. L’equipa songagliesa nezzegia sias schanzas cun saung freid e gudogna siu tierz giug en seria. Per l’equipa da casa va ei vinavon en il campiunadi proxima dumengia ordvart encunter il FC Landquart. 3. ligia, gruppa 1CB Trun/Rabius – FC Bad Ragaz 1:4 (0:2) Gols: 23. Nando Thöny, 43. Nando Thöny, 83. Nando Thöny, 87. Sandro Horni, 90+1. Gianin Derungs CB Trun/Rabius: Beat Cadruvi, Orlando Monn, Damian Schmed, Livio Janka, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Denis Monn, Robin Monn, Remo Alig, Andri Carigiet, Gianin Derungs, Lucas Maissen, Tizian Duff, Clau Berther, Nico Caduff, Geo Cauzza FC Bad Ragaz: lurin Ambühl, Ron Schneeberger, Anian Roffler, Andrea Mühlebach, Corvin Kühne, Sandro da Costa Rodrigues, Erion Bekiri, Nicola Radosevic, Nando Bersorger, Nando Thöny, Noel Sprecher, Athanasios Pagonas, Fredrik Kressig, Jannik Kühne, Felix Horni, Nico Vanoni, Sandro Horni, Salvatore Rauti Remarcas: CB Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, Patrizio Decurtins (tuts blessai), Lucas Seiler, Rovin Schmed, Mauro Alig (absents)

Dapi varga tschun onns exista l‘uniun Cultura Vuorz. Ursula Wilhelm, la hoteliera dil hotel Ucliva a Vuorz ha entschiet ad organisar igl onn 2017 arranschaments da cultura a Vuorz el hotel Ucliva e pli tard era en baselgia ed en casa da scola a Vuorz. Per descargar il hotel e la gestiunaria han entginas persunas fundau igl onn sissu 2018 ina uniun cul num Cultura Vuorz. Quell’uniun organisescha dapi lu mintga meins ina ni duas occurrenzas. L’uniun Cultura Vuorz realisescha concerts, prelecziuns, exposiziuns, matinadas ed auters arranschaments culturals. E quei dapi varga tschun onns en in ritmus che fa surstar. «Bien», di l’inizianta Ursula Wilhelm, «nus havein secapescha era gia giu occurrenzas cun tschun audituras ed auditurs.» Ei dependi adina empau da tgei occurrenza ch’ei setracti, di Ursula Wilhelm. «Nus havein dapli publicum sch’il cineast indigen Martin Pfister muossa films vegls che sch’il scribent svizzer Peter Stamm sepresenta cun ina prelec­ziun. Quei ei era bien aschia. Nus vulein ina buna mischeida d’occurrenzas indigenas ed jastras.» L’uniun Cultura Vuorz ei vegnida fundada ils 10 da schaner 2018 per ba­ghegiar punts entras art e cultura e possibilitar inscunters denter persunas cun medems interess. Plinavon vul l’uniun porscher ina plattafuorma a persunas che lavuran sil camp cultural. Interprets da num e pum Sco quei che l’inizianta da Cultura Vuorz di, fetschi la suprastonza tut la lavur davos las culissas. En il center stettian adina ils interprets. «Ella retrospectiva astg’jeu dir cun ina certa loschezia che nus havein giu e che nus havein aunc adina persunalitads da renum naziunal che vegnan a Vuorz cun lur producziuns da musica e da litteratura.» Sin il camp dalla litteratura seigi quei per exempel Arno Camenisch ni era Peter Stamm, Romana Ganzoni ni era Milena Caderas. Sil camp dils concerts hagi Cultura Vuorz era gia presentau igl ensemble le Phénix cun Mathias Kleiböhmer e Christine Meyer, aschia Ursula Wilhelm. Pliras gadas hagi ei ultra da quei dau concerts da Tumasch è ni dalla formaziun Rodas cun Corin Curschellas, Patricia Draeger e Barbara Gisler. Tenor Ursula Wilhelm porscha Cultura Vuorz denton era seras da referat per exempel cun Arnold Spescha, Linard Candreia sco era seras da film cun il cineast Martin Pfister. «Nus dalla suprastonza da Cultura Vuorz havein mintgina e mintgin siu ressort. Tgi organisescha referats, tgi prelecziuns e tgi concerts. E nus fagein quei tenor la devisa da promover la regiunalitad e cun mussar tgei gronda rihezia d’artistas ed artists che nus havein en Surselva.» Da Vienna a Vuorz La hoteliera digl Ucliva a Vuorz ei ga­stronoma cun tgierp ed olma. Gest suenter vegn igl interess per la litteratura e per la musica. Cun l’uniun Cultura Vuorz hagi ella denton per l’em­prema gada en sia veta giu peda da s’occupar pli el detagl d’interpretas ed interprets. «Jeu sun carschida si a Vienna ch’ei gie ina metropola dalla cultura. Ed jeu seregordel che jeu separticipavel gia cun 16 onns a prelecziuns litteraras en ils cafés da Vienna. Pli tard en la branscha da hotel en l’Engiadina ed a Lai hai jeu giu memia pauc temps e cheu a Vuorz cun ils indigens ed enconuschents digl Ucliva hai jeu saviu realisar in siemi cun la cumbinaziun da ­liug turistic e da cultura.» Indigens vegnan adina dapli Suenter tschun onns ei il num Cultura Vuorz enconuschents. Buca mo tier ils hosps da vacanzas, mobein era tier ils indigens. La dunna da cultura e hoteliera ei satisfatga da veser ch’ina u l’auter vischin indigen dapli separticipescha cun occasiun allas occurrenzas da Cultura Vuorz. «Nus selegrein da mintga viseta», di Ursula Wilhelm. «Nus essan era fetg satisfatgs dil sustegn da noss partenaris sco per exempel dalla Lia Rumantscha che procura era tscheu e leu per ina occurrenza en lungatg romontsch.» Arnold Spescha duront in referat si Vuorz Avon sis onns ha Ursula Wilhelm lantschà Cultura Vuorz.

Las organisaziuns da spitex ein dependentas da persunas che san ir cun auto. Perinagada quellas dalla periferia. E sch’ina persuna engaschada sa buca ir cun auto? La Spitex Selva ha anflau ina sligiaziun. Che la persuna ei mobila e flexibla ei ina cundiziun indispensabla per luvrar tier la spitex. Aschia era tier la Spitex Selva. Quella ei responsabla per in territori detg cumprimiu. Las tgirunzas ed assistentas da tgira e dil tenercasa surveschan a habitontas e habitonts da Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. Igl ei in territori surveseivel cun vitgs populai spess. Per ademplir tuttas incumbensas ston las emploiadas tuttina esser spert el liug, gl’auto privat ei il mied indispensabel per contonscher las clientas ed ils clients. Rilana Brunold sa nunpusseivlamein ademplir la cundiziun. Ella absolva gl’emprendissadi da specialista da sanadad tier la Spitex Selva e sa aunc buca ir cun auto. Tuttina duess ella esser mobila ed independenta. Il program da lavur sedrizzava entochen ussa agl urari dil traffic public. Dapi questa stad ei l’emprendista empau pli flexibla e movibla. Duas fatschentas da sport indigenas han empristau alla Spitex Selva mintgamai in e-bike. Quei vehichel dat ad ella la pusseivladad da luvrar pli independentamein. In velo electric ei staziunaus a Trin, gl’auter a Laax. Aschia sa la menadra dallas intervenziuns far in plan aschia che l’emprendista sa contonscher meglier las persunas confidadas. El medem liug, ton Laax sco a Trin, sa ella ir il pli spert d’ina casa all’autra.(fmr/abc) Rilana Brunold, emprendista Spitex Selva.

La baselgia da Trin ei dapi la primavera en palancau. La pleiv ei vidlunder da sanar energeticamein gl’edifeci. L’jamna proxima vegn il tetg curclaus. Buca cun tievlas cotschnas, mobein cun moduls per fotovoltaica. Pér suenter discussiuns animadas ha ella saviu instradar las lavurs: Gl’atun 2016 haveva la radunonza da pleiv da Trin decidiu da schar far ina studia schebein ei fussi pusseivel d’installar in implont solar sil tetg dalla baselgia. «Gie, quei ei senz’auter pusseivel», ei seresultau dalla studia. «Per l’ina ein las alas-tetg fetg adattadas per l’energia dil sulegl. Per l’autra vul la pleiv buca mo perdegar dil schurmetg dalla scaffiziun, mobein era prestar ina contribuziun concreta leutier», ha il meinaproject Jürg Scheidegger getg avon dus onns alla FMR. Moduls sin mesira La baselgia da Trin enzugliada. Actualmein ei il tetger specialisau vidlunder da fermar vid il tetg las lattas da lenn. Igl ei il fundament digl implont solar. Vid quellas lattas ferman ils luvrers las gliestas da metal che portan ils moduls solars. Igl ei il punct principal digl entir project. L’auter jamna montescha la firma las plattas ch’ein producidas sin mesira. Cu la pleiv haveva publicau la damonda da baghegiar eis ella vegnida confruntada cun critica. La baselgia seigi in monument historic e fetschi part digl inventari ISOS, han ins argumentau, las tablas solaras sil tetg dalla baselgia influenzeschien il maletg dil liug. La critica ha giu gl’effect che la pleiv ha adattau levamein il project. Ella ha era retschiert sustegn dalla vischnaunca. Malgrad resalvas dalla Tgira da monuments han las duas partenarias tratg vid il medem sughet. Per survegnir in tetg che disturba buca il maletg dil vitg, han ins schau far moduls sin mesira. Semegliont a tievlas ni slondas cuarclan ins gl’entir tetg cullas tablas stgiras. 3,5 tonnas dameins ad onn Il project fotovoltaic ei pia integraus cumplettamein el tetg. Per producir energia survescha ina surfatscha da 240 m2. Quella producescha 35'000 uras kilowatt, da quei drovan la baselgia e la casa vischina dalla pleiv 32'000 uras kilowatt. La sanaziun energetica dalla baselgia da Trin semanifestescha ellas emissiuns da CO2. Il scaldament dad ieli d’entochen ussa caschunava 3,75 tonnas emissiuns ad onn. Inclus l’energia grischa dil product niev drova gl’implont solar niev mo pli 0,25 tonnas ad onn. Trin e sia baselgia. Seniester Digg, dretg il Crap s. Barcazi. La Baselgia cantunala evangelic-reformada beneventa il project da Trin. Dacuort ha ella organisau a Flem ina dieta cun e per tuttas pleivs grischunas. Il meinaproject Marcel Schädler e gl’exert per cussegliaziuns energeticas Peter Maier han ludau la pleiv da Trin sco piuniera. Patrimoni svizzer avertescha A moda critica s’exprima perencunter l’organisaziun naziunala Patrimoni svizzer. «Nus vegnin a s’engaschar vehementamein da mantener ils interess vertents dil schurmetg dils objects. Era sedefendein nus encunter emprovas da sutminar il schurmetg da monuments architectonics prezius e maletgs custeivels da loghens», scriva l’organisaziun. «Secapescha che nus sustenin la strategia naziunala d’energia e renconuschin era tut ils sforzs da contonscher la finamira d’ina Svizra neutrala al clima tochen 2050», puntuescha l’organisaziun. En connex cun monuments historics e loghens svizzers degns da protecziun stoppien ins denton haver grond quitau da realisar l’offensiva solara. «D’ina vart eis ei grev da concepir ed integrar implonts fotovoltaics sin tetgs e fatschadas da tals edifecis. Pigl auter ein sulettamein 10 % da tut ils edifecis en Svizra suttamess ad in schurmetg specific», renda la Protecziun dalla patria attent. Las lattas da fier per montar ils moduls ein semtgadas. En connex cul tetg da sia baselgia ha la pleiv da Trin valetau ordavon avantatgs e disavantatgs. «Il tetg ei semidaus cuntinuadamein dapi ch’ins ha construiu la baselgia. Gl’onn 1491 havevan ins cuvretg el cun slondas stgiras. 400 onns pli tard han ins midau el sin tievlas cotschnas. Ed ussa survegn il tetg puspei gl’aspect stgir oriund», argumentescha la pleiv en sia descripziun dil project. Aunc quest atun vegn ella a finir quel e presentar il resultat.

La davosa fin d’jamna ei ina gruppa dallas pleivs da Glion, Sevgein, Schluein e Sagogn stada sin viadi. Finamira eis ei stau da visitar St. Maurice. Ella pli veglia abazia dall’Europa dil vest vivan e lavuran dapi 1500 onns paders e canonis. «Sesaulza il sulegl, jeu ditgel bein marvegl…» ha ei tunau vendergis endamaun el bus. Ina gruppa da 37 persunas ha entschiet cun quella canzun il viadi da treis gis dallas pleivs Glion, Sevgein, Schluein e Sagogn. Il mument ch’il sulegl ei levaus ha il manischunz Mario Gartmann priu la direcziun Cuera-Turitg ed autostrada A1. Solothurn ei stau l’emprema etappa dil viadi. La presidenta dalla gruppa pastorala da Glion, Marta Riedi, ensemen cun Yvonne Caprez, havevan organisau ina guidada dil marcauet ed ina viseta ella catedrala St. Ursen. Igl ei il pli impurtont monument dil classizissem tumpriv svizzer. Ella ustria historica «Roter Turm» ha la gruppa gentau e gudiu la cumpignia. «Cheu stuein nus returnar. Nus havein gnanc saviu con bi e Solothurn ei», han ins udiu d’enqualin. Marcauet da 4000 habitonts Las biaras ed ils biars han giu marveglias co il viadi cuntinueschi. Perinagada ha quel giu connex culs patruns da Solothurn Ursus e Victor. Els ein stai camerats da Murezi, gl’offizier dalla legiun tebeica. Duas uras pli tard ei il bus arrivaus ella vallada dil Rodan e St. Maurice, la finamira dil viadi. Che sogn Murezi ei il patrun dalla Lumnezia ei enconuschent. Ins sa era ch’igl ei la metropola turistica ell’Engiadin’Aulta. Dameins san ins che quei sogn ha giu influenza decisiva per la cristianisaziun dall’Europa dil vest. Per duas notgs ha la gruppa priu domicil ella «Hôtellerie Franciscaine». Igl ei ina casa d’albiert dils caputschins. Cun 42 combras e 70 letgs eis ei in menaschi modern che s’auda tier la claustra dil 17avel tschentaner. Participontas e participonts dalla Surselva han giu caschun da prender ina emprema impressiun da St. Maurice. Il marcauet vallesan da 4000 habitonts ei situaus el liug pli stretg dalla val. L’attracziun principala ei l’abazia. Quella han ins baghegiau gl’onn 515 sut ina enorma preitcrap. Dapi lu vivan e lavuran nuninterruttamein conventuals, paders e canonis en quella. La sonda suentermiezgi ha la gruppa visitau la baselgia e la zona archeologica «Martolet». Las scavaziuns han purtau alla glisch numerusas informaziuns e perdetgas dalla historia. Examinaziuns e retschercas scientificas han saviu cumprovar numerus detagls entuorn la legenda da sogn Murezi. Daferton ei la cripta cun ossa da legiunaris tebeics d’entuorn gl’onn 280 excavada ed accessibla. Sch’igl ei veramein quella digl offizier Maurikos vegnan ins mai a saver eruir exact. 1600 meters el cuolm In cuort viadi da diesch minutas cul bus, da tschella vart dil Rodan, ei era stau sil program. Leu ein las salinas da Bex. Igl ei in cumplex industrial-turistic el cantun Vad. Rodund 35'000 tonnas sal «svizzer» sal exploteschan e lavan ins mintg’onn ord in sistem da cavernas sutterranas. Rodund 80'000 persunas visetan mintg’onn quell’attracziun. Igl ei il liug da derivonza d’in product original svizzer. In tren pign e stretg ha transportau la gruppa dalla Surselva rodund 1600 meters viaden el cuolm nua ch’ina reit da cuvels e galerias entscheiva. Suenter duas uras ein tuts returnai saunamein alla glisch dil sulegl. Las tschaveras communablas, spassegiadas e sentupadas ellas ustrias amiez la via senza traffic han rinforzau il tegn dalla gruppa da viadi. La dumengia endamaun han sur Alfred Cavelti e l’assistenta pastorala Flurina Cavegn menau il survetsch divin ella caplutta dil hotel. El center da quel han els mess il cant dil sulegl da s. Francestg. Sco sur Alfred Cavelti ha sincerau ha el constatau in bien spért da cuminonza, il viadi a Solothurn e St. Maurice vegni a restar als biars en buna regurdientscha. Maximian e gl’officier malobedeivel Dapi 1500 onns vivan e lavuran paders e canonis nuninterruttamein ell’abazia da Saint-Maurice. Gl’onn 515 ha il prenci Sigismund dalla Burgogna, pli tard gl’emprem retg cristian francofon, fundau quella. Finamira era ei stau da garantir la veneraziun perpetna da sogn Murezi. Rodund 250 onns avon, entuorn gl’onn 280, haveva gl’imperatur roman Maximian caschunau leu in massacher. El haveva cumandau ad ina da sias legiuns militaras el nord dall’Africa da s’embarcar sur la Mar mediterrana e da marschar viers las Alps. La legiun tebeica, cumandada d’in cert Maurikos, ei arrivada sur il Grand St. Bernard tochen ella fortezia romana Octodurum. Oz eis ei il liug Martigny ella part sut dil Valleis. Maximian vuleva defender gl’imperi encunter pievels invasurs. Gl’imperi roman balluccava en tuts cantuns, dapertut smanatschavan revoltas e pievels s’opponevan encunter il domini roman. Maurikos, pia Murezi, ei arrivaus cun ses 6600 umens ed ha survegniu il camond da ragischar cun tutta forza, cun mazzar gruppas da cristians che eran seformadas en quella regiun. Ella stretga dil flum Rhone ha gl’offizier refusau il camond militar. Dioclezian ha smanatschau. Gl’emprem ha el schau scavazzar mintga dieschavel schuldau dalla legiun. La smanatscha ha buca fatg effect, la schuldada cristiana ha buca seschau tementar. Era ina secunda acziun da scavazzar buca. La finala ha gl’imperatur cumandau da scavazzar tuts. L’entira legiun tebeica, finadin dils 6600 ei daventaus l’unfrenda d’in massacher. Il liug dall’acziun ei sesviluppaus ad in liug da pelegrinadi. Ils tschentaners ch’ein suandai ei Saint-Maurice avanzada sco abazia pli impurtonta dalla Burgogna. Gl’onn 2023 vivan e lavuran leu aunc quater canonis. Aunc avon il massacher da Murezi e sia legiun eran dus commembers da quella, Ursus e Victor, cavalcai vinavon tochen ella fortezia romana da Salodorum, oz Solothurn. Leu han ins scavazzau era els. Ursus e Victor ein ils patruns da quei marcau. Il "Zitglogge" a Solothurn, cull'ustria historica dasperas. In reliquiari dil 13avel tschentaner el tresor dall'abbazia. Amiez l'enorma preitcrap da St-Maurice meina ina scala tier ina caplutta. Quella baselgia ei dapi 1500 onns in liug da pelegrinadi. La gruppa da viadi avon la basilica da sogn Murezi.

Il catschadur Flavian Bearth ha sittau la sonda vargada in taur tscharva. Suenter ina emprema examinaziun dalla corna empau speciala ei semussau che la tscharva posseda aunc autras atgnadads. Il taur ei era empau vacca tscharva. Ina luna dalla natira ch’ei pauc derasada ella populaziun da tscharvas. Sittar igl emprem gi da catscha in taur tscharva ei secapescha per mintga catschadur ina fetg cuntenteivla entschatta dalla catsch’aulta. Flavian Bearth che va a catscha a Schlans ha fatg quella preda la sonda vargada. «Sin distanza vai jeu valetau la tscharva per in ‹gabler› che ha buca fiers giu il bast.» Pia in taur tscharva da dus onns ch’ei secapescha lubius da sittar. S’avischinaus a sia preda ha Flavian Bearth spert constatau che la corna dalla tscharva possedeva ulteriuras atgnadads. «In tgiern cun treis roms ha fatg la pareta ch’il taur seigi pli vegls.» Ufficialmein ha Flavio Bearth sittau in taur tscharva irregular da sis. Irregular per quei che la corna ha da mintga vart in different diember da roms. Buca propi regulara ei denton era la schlatta dalla tscharva. Denter taur e vacca Il guardiacatscha Ueli Jörimann manegia che la tscharva sittada da Flavio Bearth possedi senz’auter tratgs dad ina vacca tscharva, eventualmein eis ella in zuic. Per zuic valetescha la biologia animals cun domaduas schlatteinas. Tals datti ina gada ni l’autra era tier la biestga. «In pareri definitiv stuess in biolog da selvaschinas dar», manegia il guardiacatscha. E per quei pareri definitiv stuess igl animal vegnir examinaus pli da rudien tiegl Institut dalla medischina veterinaria dalla universitad da Berna. In pareri dad in biolog da selvaschinas pertuccond zuics tier las selvaschinas ei buca staus contonschibels. Probabel van ils specialists grischuns che sefatschentan culla biologia dalla selvaschina era tuts a catscha. Gia curdaus en egl La tscharva cun la corna anormala ei gia curdada en egl al guardiacatscha Ueli Jörimann pliras ga. Ina ga ha el viu igl animal ella natira ed autras ga ei la tscharva vegnida fotografada dad ina da sias traplas. En scadin cass sa il guardiacatscha confirmar che la tscharva ha mai midau corna sco quei ch’ils taurs tscharva fan normalmein. «Jeu hai sminau che quella tscharva seigi buc in taur normal cun in buors.» La tscharva sittada da Flavio Bearth muossa numnadamein in iver. Disturbis hormonals ein per regla il motiv che la corna crescha buca scosauda tier tscharvas e cavreuls. Aunc mai viu in tal animal En siu revier da catscha el district dil Rein anteriur ha Ueli Jörimann aunc mai fatg stem dad in tal animal auter che la tscharva sittada la sonda vargada. Ed a Flavio Bearth eis ei la finala tuttina sch’el ha sittau in taur ni enzatgei denter taur e vacca. «Il principal ei ch’igl animal ei lubius e che la carn ei en uorden.» La tscharva da Flavian Bearth ha pesau bunamein 102 kilos e quei ei per ina tscharva da treis onns ina biala peisa. Ed il catschadur sa sededicar empau pli lucs alla catscha essend ch’el ha fatg gia igl emprem gi preda. La schanza che Flavian Bearth setta enzacu in semegliont animal ei denton detg pintga.

Sonda vargada ei stau la vernissascha d’in’exposiziun d’ovras da treis artists. Tuts treis han ragischs a Trin. Ella sala dalla Casa Cultura Ringel ha Peter Peyer presentau Marcel Reich. Quel ei naschius 1970 e carschiu si a Trin. Las ovras ch’el muossa han connex cun situaziuns da carstgauns en pitgiras. Temas, dolurs, solitariadad, carezia, queidas ed odi. Ins vesa ovras d’in veritabel artist expressiv. Ses maletgs da carstgauns signai fa el en diversas tecnicas, cun rida d’ieli, aquarel, tuscha, acril ed ieli sin teila. Werner Casty ei dotaus nuotameins cun talents expressivs. El malegia glatschers, garveras e neiv, uauls e mar. Ins mira e manegia ch’ei seigi fotografias. Ses maletgs fa el cun grafit. Sia feglia Mara Luisa Casty metta era il carstgaun el center. Ella skizzescha fatschas, ins mira sin purtrets cun egls plein expressiun.(fmr/abc) Trilogia da Marcel Reich, exponida ella sala Casa Cultura Ringel a Trin. L’exposiziun d’art ella Casa Cultura Ringel a Trin cuoza aunc tochen ils 16-9-2023. Urari: gievgia-dumengia, mintgamai dallas 17.00-20.00. Dapli informaziun mira era www.ringel-trin.ch

Il cudisch da cant ecumenic per las baselgias catolicas e reformadas dalla Surselva e Sutselva cumpara igl onn 2024. Oriundamein havess il niev cudisch da cant giu da cumparer 2023. Cunquei ch’il canzunari ecumenic ha caschunau biara lavur supplementara han la Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia ed il Decanat Surselva decidiu da spustar la publicaziun sin la stad 2024. Il davos gliendisdis-sera ha Jan-Andrea Bernhard, il president dalla Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia, informau siu cussegl da fundaziun davart il stan actual dil canzunari ecumenic «Clom.» Entginas lavurs seigien pli cumplexas, aschia che la gruppa da project ord il Decanat Surselva e la Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia ­seigien sedecididas da spustar il termin. «Nus havein realisau che nus havein sutvaletau la dimensiun da quei project en certas domenas.» Il lectorat dils texts ­seigi per exempel ina caussa ordvart difficila. «Nus vulein mantener ils texts originals dallas canzuns veglias e quei drova temps.» In ulteriur streh tras igl urari ­oriund hagi secapescha il coronavirus fatg. «Plinavon havein nus fatg dapli re­tschercas che previu ed in factur che ­cuosta fetg bia temps ei il lectorat lin­guistic.» Sco Jan-Andrea Bernhard di en discuors cun la FMR vegn il cudisch d’orgla a cumparer igl emprem miez onn ed il cudisch da cant «Clom» el decuors dil secund miez onn dil 2024. Varga 615 canzuns Naven dil mument ch’il niev canzunari ecumenic cumpara vegnan ils catolics ed ils reformai dalla Surselva e Sutselva a cantar per gronda part ord il medem cudisch en baselgia. Las pleivs han empustau circa 6000 exemplars dil niev canzunari ecumen. Il cudisch cuntegn var 615 canzuns. El niev cudisch da cant secattan era canzuns da Nossadunna e chorals en quater vuschs da la tradiziun reformada. Sco il parsura dalla Fundaziun Anton Cadonau pil romontsch en baselgia declara, han ils meinaprojects analisau minuziusamein texts e melodias, controllau ils accumpignaments per l’orgla, aschuntau accords e digitalisau. La finamira dil niev canzunari ei da remplazzar igl Alleluja ch’ei dat dapi 1982 ellas baselgias catolicas dalla Surselva romontscha. Ed il cudisch «Clom» duei porscher ina alternativa al cudisch da chorals ch’il Colloqui sur igl Uaul ha giu ediu igl onn 1965. Project unic Anno 2018 ha Andri Casanova dil Decanat Surselva plidentau Jan-Andrea Bernhard, il parsura dalla Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia cun la damonda d’ina collaboraziun per in canzunari ecumen. Jan – Andrea Bernhard di che la collaboraziun culs collegas dil decantat seigi fetg intensiva, mo silmeins er aschi captivonta. «Susteniu quella collaboraziun han franc er ils 50 onns plein bunas experientschas cun la Bibla romontscha ecumena.» Ferton che la lavur da translaziun dalla Bibla ecumena seigi instituziunalisada, munti il cudisch da cant ecumen in niev pass che pretendi empatia e capientscha ton dalla vart reformada sco era dalla vart catolica. «Il project dil canzunari ecumen sursilvan e sutsilvan vegn ad esser in muossavia sin plaun naziunal. Gia ein organisaziuns svizras s’annunziadas.» Gruppas accumpignontas cun varga 20 persunas specialisadas per musica, hi­storia e teologia, sustegnan ils menaders dil project Jan-Andrea Bernhard ed ­Andri Casanova. Project en ina regiun surveseivla Il niev cudisch da canzuns da baselgia seigi in project unic, di Jan- Andrea Bernhard. «La realisaziun dil canzunari surconfessiunal ei mo pusseivla en ina re­giun surveseivla sco la Surselva e Sut­selva. Auters centers pli gronds han apparen­tamein gia empruau quei senza success.» Quei che maunchi seigien las uniuns da tgira da lungatg Romania e Renania da pli baul. Quellas havessien giu ina funcziun impurtonta sco patrunadi pil cudisch da cant ecumenic, di Jan-Andrea Bernhard. «Vitier vegn che biars plevons vegnan oz da tiaras jastras ed ein buc aschi da casa cun il lungatg e la cultura romontscha sco quei ch’ils plevons romontschs d’antruras eran.» Il clom ha retard Il cudisch da cant ecumen cun 615 canzuns per la baselgia catolica e reformada dalla Sur- e Sutselva cumpara la secunda mesadad digl onn 2024. Il cudisch da canzuns che senumna «Clom» cumpara cun retard en consequenza da biara lavur supplementara ed il temps dalla pandemia che buca possibilitau alla gruppa da project da sentupar per luvrar e far sesidas. «Nus havein sutvaletau la dimensiun da quei project en certas domenas», di il president dalla Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia, Jan- Andrea Bernhard. Entschiet cun l’ediziun dil «canzunari ecumen» ha la gruppa da project surconfessiunala igl onn 2018. (fmr/mg) Igl onn proxim cumpara in canzunari ecumen per la Surselva e Sutselva.

Ils 22 d’october 2023 elegia il pievel svizzer in niev parlament per la perioda d’uffeci 2023 – 27. Per il Grischun setracta ei da nominar dus cussegliers dils stans e tschun cussegliers ni cusseglieras naziunalas. Per ils sis mandataris en uffeci ei l’elecziun praticamein garantida. Ils dus representants el Cussegl dils stans, Stefan Engler e Martin Schmid han prestau buna lavur e meretan ina honorifica reelecziun. Cheu dat ei negins dubis! Era per il Cussegl naziunal ein Martin Candinas, Magdalena Martullo-Blocher, Jon Pult ed Anna Giacometti buca dispiteivels. Sch’ei capeta buc ella davosa minuta enzatgei maisudiu, vegnan els reelegi. La tensiun pertucca sulettamein tgi che va cun la plema! Dispiteivels ei pia mo il tschunavel sez, quel da Sandra Locher Benguerel, che desista d’ina nova candidatura. Cheu ei tut aviert – e quei aschibein partida sco persuna. La lutga va en emprema lingia denter l’ala seniastra (cun ils socialdemocrats e verds) e la Partida populara (SVP). Ina victoria dalla Allianza dil center, colligiada cun la partida liberala, fuss ina vera sensaziun. D’eminenta muntada ei denton la persuna che vegn elegida. Uonn ha il pievel grischun ina schelta sco aunc mai. Buca meins che 25 gliestas e ver 122 candidatas e candidats! Dapi ditg sederasa la tentaziun dallas partidas da sepresentar cun pliras gliestas (era sche mo ina ni duas persunas han il cletg da vegnir elegidas). Ins spera da gudignar dapli vuschs da partida, sch’ins sa presentar «davos mintga mugrin» in candidat ni ina candidata, pil pli persunas nunenconuschentas. Ins speculescha che quellas sappien perschuader in ni l’auter ord lur ravugl d’amitgs ed enconuschents da tuttina serender all’urna e cheutras augmentar il diember dallas vuschs dalla partida pertuccada. Schebein quella speculaziun sepaga, ei dispiteivels, pertgei sche tuttas partidas fan il medem, s’uliveschan las schanzas. Cun buna raschun san ins sedumandar, schebein quei agir augmenta gl’interess per la politica e la participaziun allas elecziuns marcantamein. Per il singul votant porta quei activissem confusiun e cumplicaziuns: L’elecziun vegn nunsurveseivla e la decisiun pli hanada. Tgi pomai enconuscha tut ils 122 candidats e candidatas? A moda sarcastica savess ins dir che 118 persunas candideschien per in soli sulet post (cunquei che la reelecziun dils mandataris en uffeci ei ton sco segira). Forsa fuss pli pauc dapli? La preparaziun dallas elecziuns ei la «sontga missiun» dallas partidas politicas. Ellas portan la responsabladad che candidats valeivels e capavels vegnan tscharni ed ellas meinan la campagna electorala. Denton piardan las partidas politicas cuntinuadamein muntada ed attractivitad ella publicitad. La gronda part dalla populaziun ei buca commembra. Gest perquei astgass l’activitad dallas partidas buca serestrenscher mo sin capampagnas electoralas cun bia spectachel, grondas inscenaziuns e pauc substanza. Ellas proximas jamnas vegn la cuntrada a vegnir «embellida» cun massa placats cun persunas tarlischontas, las casadas mulestadas cun fegls sgulonts e las gasettas inundadas da brevs da lecturs plein laudavaglias per ils heroxs en concurrenza. Novissimamein giogan las reits socialas ina impurtonta rolla. Leu regia ina specia da vandalissem senza controlla e retenientschas. Las partidas politicas astgan denton serestrenscher mo sin cumbats electorals. Ei fuss urgentamein necessari d’esser presents ordeifer il temps dallas elecziuns, quei cun activitads ed acziuns da vaglia, cun arranschaments da tuttas uisas per promover la participaziun dil pievel alla veta politica. Gest per la Svizra ei quei in punct da renum: Il slogan «la participaziun directa ed activa al sistem democratic». Adina puspei vegn quei privilegi celebraus sco enzatgei unic sil mund. Quella gloriusa intenziun sa denton vegnir cuntonschida mo cun promover regularmein activitads en favur d’ina participaziun als fatgs publics. Quei fuss ina incarica essenziala dallas partidas politcas. Mo nua ein ellas? Per l’elecziun cun novaziun epocala dil Cussegl grond dils 15 da matg 2022 (l’introducziun dil sistem da proporz) hai dau il davos mument ina animada «battaglia electorala». Dapi lu han ins udiu pauc ni nuot dallas partidas sin palancau local e regiunal. Probabel semida quei ellas proximas jamnas. Per seposiziunar e mussar tgei valurs e tgei scopos che mintga gruppaziun politica defenda, eisi denton memia tard. Sch’ins vul gudignar e perschuader la populaziun per ils fatgs politics drova ei ina presenza permanenta e buca mo ina concentraziun sin las campagnas electoras. Per saver raccoltar, ston ins gl’emprem semnar! Quest atun vai oravontut per il tschunavel representant dil Grischun el Cussegl naziunal. Per il beinstar da nies Cantun eisi buca tuttina, tgi che survegn quella incarica, e quei aschibein concernent partida sco persuna. Per nies Cantun muntagnard ei era la persuna d’eminenta muntada, tut auter che per semeglia per il cantun Turitg cun ses 36 mandataris. Sch’ei ha denter quella gronda delegaziun «ina nuorsa nera», pitescha negin. Per il Grischun cun ses tschun delegai ei la situaziun tut autra. Mintgin quenta! Antruras era ei usitau che la delagaziun a Berna era unida, sch’ei mava per ils interess dil Grischun. Schebein quei ei era il cass el futur, decida il pievel grischun ils 22 d’october 2023. Dumeni Columberg da Mustér è stà president communal, deputà, cusseglier naziunal e blers onns era commember dal Cussegl d’Europa.

La claustra da Mustér sto sanar ina part dallas cellas dils paders benedictins. Ei setracta da 18 cellas ed ina combra da malsauns. La renovaziun da quellas stanzas ch’ein vegnidas sanadas la davosa gada avon varga 100 onns cuosta 3,9 milliuns francs. Dacuort han ils paders benedictins da Mustér stampau ina broschura per rimnar daners. «Quellas 18 cellas che nus stuein exnum sanar ein fetg decadentas», di Pader Pirmin Gnädinger, igl anteriur rectur dalla scola claustrala. El accumpogna il project da renovaziun dallas cellas ch’ein situadas ella tiarza e quarta alzada el tract baroc, pia ella part viers ost dalla claustra. «Oz eisi aschia che las stanzas da durmir da nos scolars ein pli cunfortablas che numerusas da nossas atgnas avdonzas.» Era il niev duei restar sempel Duront ina cuorta guida tras la clausura claustrala declara Pader Pirmin Gnädinger alla FMR, che las cellas novas vegnian equipadas cun infrastructuras semplas. «Cun la decisiun d’ir en claustra decidin nus paders benedictins era da menar ina veta sempla senza confort, luxus e distracziun. Mintga finiastra ch’ins vesa d’ordeifer en part sura dalla claustra s’auda tier ina cella. La surfatscha media d’ina cella nova ei var 30 meters quadrats. Las veglias cellas ein pli pintgas» Igl anteriur rectur dalla scola claustrala arva la porta d’ina cella bia pli pintga en il tract decadent. «Cheu en quella cella hai jeu viviu igl emprem temps da mia veta claustrala. Ed en quellas cellas veglias habiteschan aunc adina dus confrars, perquei che nus havein buca plaz ella clausura pli nova.» Differentas cellas e differentas combras Actualmein ha la claustra da Mustér treis differentas categorias da combras. La gronda gruppa ein las cellas dils 21 commembers dil convent. Lu datti combras per hosps che vegnan per viver in temps en claustra e la tiarza categoria ein combras per passantas e passants. La differenza ei tenor Pader Pirmin Gnädinger las mobiglias. Ella claustra da Mustér vegni il plaz en scadin cass duvraus, accentuescha pader Pirmin che accumpogna il project da sanaziun actual. Dependents da fauturs Il convent dils benedictins ha stampau dacuort ina broschura per tschercar donaturs che segidan cun la finanziaziun. Quella broschura vegn buca distribuida el stil grond, mobein ei exponida alla porta dalla claustra. «Ina claustra survegn buca semplamein 4 milliuns francs d’ina banca», manegia pader Pirmin. El ei entraus avon 60 onns en claustra ed enconuscha la miraglia e mintga stanza dalla claustra da Mustér da fundament ensi. «Actualmein savein nus buca finanziar quella renovaziun. Nus essan dependents da donaziuns. E nus fagein pass per pass. En pliras etappas mirein nus da saver realisar era quei project da renovaziun.» Finiu da renovar seigi ei mai en ina claustra, di pader Pirmin alla fin. Cura che las cellas seigien renovadas vegni gia il proxim project. Las 18 cellas vegnan renovadas Las cellas decadentas e la combra da malsauns ston vegnir sanadas da funs ensi. Ils plantschius dateschan tenor pader Pirmin Gnädinger che accumpogna il project da renovaziun dil 19avel tschentaner. «Nus havein neginas cellas cun gronds conforts en nossa claustra, mo installaziuns sanitaras adequatas, ed ina infrastructura da forz’electrica che corrispunda al temps drov’ins oz era en ina clausura claustrala.» Il preproject per la sanaziun dallas 18 cellas ei tenor la broschura per la tscherca da fauturs vegnius fatgs ils onns 2019/2020. Igl ei previu d’entscheiver cun la sanaziun dallas cellas pertuccadas igl onn 2024. Tenor plan duei la renovaziun esser terminada igl onn 2026. (fmr/mg) Cellas claustralas isadas Ils 21 conventuals benedictins a Mustér van d’in project da renovaziun dalla claustra a l’auter. Suenter ch’ins ha renovau la baselgia claustrala avon quater onns eisi ussa da sanar las cellas dalla clausura per bunamein quater milliuns francs. Martin Gabriel/FMR Il preventiv da 3,9 milliuns francs pertucca la renovaziun da 18 cellas ch’ein situadas ella part viers ost dalla claustra da Mustér. Quellas cellas ein denton en in stan miserabel. La davosa gada ein quellas cellas vegnidas renovadas avon varga 100 onns. «Ils proxim temps stuein nus sanar quellas localitads», di pader Pirmin ­Gnädinger ch’accumpogna il project da sanaziun pil convent. «Malgrad che nus paders benedictins habitein ordvart sempel e senza luxus as­tgein nus buca duvrar quellas cellas pli.» Il plaz vegn duvraus Malgrad ch’il diember da benedictins a Mustèr seigi buca pli aschi constants sco era gia, seigien las cellas e las combras en claustra fetg bein occupadas, ha pader Pirmin detg alla FMR: «D’ina vart vegn nies gimnasi forsa a duvrar novas localitads el futur. Da l’autra vart ein las purschidas da pernottaziun e da viver in temps en claustra adina pli tschercadas.» Tenor ina broschura per fauturs vegnan las 18 cellas e la combra da malsauns sanadas totalmein. Pia sper novs plantschius datti era novas infra­structuras sanitaras, finiastras, novs indrezs da forz’electrica ed ina nova isolaziun. Actualmein ei il convent claustral vidlunder da sclarir la ­finanziaziun dil project. Las lavurs da re­novaziun dallas cellas ein previdas per ils onns 2024 tochen 2026. Il zuler el tract baroc cun ina part dallas stanzas che ston vegnir renovadas Pader Pirmin Gnädinger accumpogna il project dalla renovaziun. Cheu avon la porta da sia cella Maletg dalla broschura che la claustra da Musté ha ediu per gudignar sponsurs per la renovaziun

Il november 2012 ei il niev Da Casa Val Lumnezia staus semtgaus. Habitontas e habitonts han bardigliau da Cumbel egl edifeci niev a Vella. Mathias Bundi ei dapi exact diesch onns president dil cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira. Cun el ha la FMR tratg bilanza dil decenni vargau. Igl ei il baghetg pli marcant da Vella. Ils 25 da november 2012 ha la populaziun lumneziana giu caschun da visitar la nova casa da vegls e da tgira. Il menaschi ha survegniu il num «Da Casa Val Lumnezia». Dapresent eis ei il dacasa da 54 persunas che passentan leu la sera dalla veta. 87 emploiadas ed emploiai en plazzas parzialas e cumpleinas ein responsablas che quellas sesentien bein. Igl ei il pli grond menaschi en Lumnezia. Il «Da Casa» ei ina cuminonza da viver, habitar e luvrar sco en numerusas autras casas d’attempai. L’entschatta ei buca stada leva pil menaschi niev. Quel ha stuiu dumignar enquala sfida. Buca pertuccont la qualitad da tgira ed assistenza, mobein pervia dad emoziuns persunalas. L’instituziun san ins cumparegliar cun in grond bastiment ch’ei da viadi sin oceans ch’ein buca adina migeivels e ruasseivels. Da quei ha la FMR discurriu cun Mathias Bundi. Dapi diesch onns presidiescha il fiduziari il cussegl da fundaziun. Mathias Bundi, Vus essas quasi il «capitani» da quei grond bastiment. Dat quel bia fastedis a Vus? Sco president dil cussegl da fundaziun sundel jeu responsabels per la part strategica dil menaschi. Ins sto tener dapart la strategia e l’operativa. Schebein ch’jeu hai dasperas aunc ina funcziun el directori dil Da Casa Val Lumnezia. En quel ha ei fetg buna glieud qualificada al tgamun. Perquei impundel jeu buca fetg bia temps pli ella lavur operativa. Tenor situaziun eis ei bein da siglir en, discuorer e menar sesidas. Jeu stoi denton buca s’occupar da fatgs dil persunal, gliez ei caussa dall’operativa. Mathias Bundi, il president dil cussegl da fundaziun dil da casa val lumnezia La munconza da persunal ei in fatg virulent, enconuschent e discutau dapertut. Tgei ulteriurs puncts strategics fatschentan il president dil cussegl da fundaziun? Nus essan responsabels per las finamiras dall’instituziun. Nus stuein sedumandar nua che nus essan en tschun tochen siat onns, tgei pretensiuns che la generaziun vegnenta tschenta e tgei survetschs ch’ella vul. Era stuein nus ponderar tgei ch’ei fussi da midar. Dall’autra vart porta ei nuot da definir midadas e prender finamiras entochen ch’ins ha buca decidiu en tgei direcziun ch’il bastiment va. Vus fageis allusiun alla Reit da sanadad Surselva ch’ei sin rucca. Vegnis Vus a separticipar a quei grond project regiunal? Aunc quest meins vegnin nus a decider en caussa. Sche nus decidein da separticipar semida era nossa strategia. La pli gronda sfida ei e resta – cun ni senza Reit da sanadad Surselva – la munconza da persunal qualificau e co nus dumignein da recrutar persunal per nossa casa. Nus savein aunc sviluppar ditg e liung strategoas: tut dependa denton d’in diember sufficient da persunal. A cuorta vesta stuein nus mirar che gliez gartegi. Co vuleis Vus sligiar quei problem a cuorta vesta? Ina casa ei rentabla sch’ella ei occupada permanentamein e sch’ins sa dar damogn als basegns dallas habitontas e dils habitonts. A cuorta vesta stuein nus ir en clausura e sedumandar schebein nus essan in patrun da lavur attractiv. Era stuein nus tschentar la damonda tgei far per che nies persunal senti la stema e l’attenziun duida. Decisiv en quellas ponderaziuns eis ei tgei ch’ins savess far per ch’els sesentien purtai e seigi cuntents. Buca mo la singula habitonta ed il habitont, era l’emploiada e gl’emploiau, dueien sesentir bein el Da Casa Val Lumnezia e restar fideivels a noss’instituziun. Quei ei nossa pli gronda sfida. Las pretensiuns externas creschan pigl auter vinavon: Aschia dat ei novas directivas pertuccont las pagas. Sulettamein la paga, mo la situaziun monetada, vegn mai a saver cuntentar tuts, ei valan aunc auters facturs. Tgeinins per exempel? Ils plans da lavur, la convivenza, gl’ambient dil persunal, co quel vegn appreziaus. Ni era tgei ch’il patrun sa aunc porscher per che l’emploiada e gl’emploiai sesentien bein. Tier tut quei ston ins veser che la forsch va dapart e tgei che nus savein prestar finanzialmein. Co Vus haveis getg avon dependenda bia dalla decisiun «Reit da sanadad Surselva». Vegn il Da Casa Val Lumnezia ad esser in gi ina filiala d’ina suletta gronda regiun da sanadad? Enteifer il cussegl da fundaziun ei quei dapi in temps in tema. La decisiun definitiva prendein nus ils 20 da settember. Ei dat fetg bia puncts che plaidan per ina allianza cullas autras instituziuns, certs intimeschan perencunter da metter en damonda quei pass. Senioras e seniors ch’ins entaupa en casa sesentan bein el «da casa», ella para attractiva, etablida e famigliara . Malgrad quei dat ei adina puspei svaris. Co veseis Vus quella discrepanza? Svaris vegnan e vargan, sco quei ch’igl ei dapertut. Mintga branscha ei pertuccada. Nua che glieud lavura e viva en ina cuminonza va ei strusch senza emoziuns. Quei ei buca schi sempel. Il medem dat ei era en famiglias e menaschis nua che glieud viva e lavura. Pliras persunas dil cader dil Da Casa Val Lumnezia vegnan ad ir ils proxims onns en pensiun. Dat ei certas strategias da remplazzar quellas? Nus havein actualmein propi pliras persunas en posiziuns da clav che van viers il temps da pensiun. Enteifer il cussegl da fundaziun vegnin nus a prender a mauns quei fatg, igl ei effectivamein in punct strategic ch’ei da metter sin via ad uras. Ina casa da vegls e da tgira sto tractar cun vons da vali ton il persunal sco habitontas e habitonts. Essas Vus sco president dil gremi strategic buca unfis da far cuntinuadamein quei spagat? Jeu astgel dir ch’il cussegl da fundaziun ei in gremi colleghial che funcziuna fetg bein e nus savein co il carr marscha. Actualmein essan nus arrivai exact tiel mument decisiv: Inagada stuein nus remplazzar persunas da clav. Ussa eis ei era da prender decisiuns strategicas sco quella dalla Reit da sanadad Surselva. En quella fasa havein nus dil cussegl da fundaziun ina responsabladad ton pil persunal sco per habitontas e habitonts. Avon quellas decisiuns fetg impurtontas eis ei perquei il falliu mument da trer la faultsch el canvau. Far plaz a nova glieud duess’ins cu tut ein reglau tenor meglier saver e puder. Igl ei buca bien sch’enzatgi decida senza risguardar, respectar ed enconuscher la historia. Vus manegieis ch’igl ei buca prudent da veser mo ils aspects economics dall’instituziun? Quei ei aschia. In patrun che risguarda mo aspects economics ed ha en mira mo la rentabilitad, fa in schliet survetsch all’instituziun. Ei drova adina in cert cor ed ina olma, ils carstgauns ston restar el center. Secapescha ch’ei drova in equiliber finanzial, denton buca per tut prezi mo gudogn e rendita. Il pli grond baghetg en Lumnezia: da casa val lumnezia a Vella.

La suprastonza da Pro Flem Cassons propona als 1700 commembers da sligiar l’uniun sill’avertura dalla pendiculara nova FlemXpress. Il settember 2009 ha ina gruppa d’iniziants fundau l’uniun Pro Flem Cassons per impedir ch’ins demonteschi la pendiculara da 1956. Era la forza d’ina uniun cun da gliez temps varga 2000 commembers ha buca saviu impedir ch’ins ha serrau la colligiaziun sil Fil da Cassons e demontau gl’implont. Ussa envida l’uniun Pro Flem Cassons ils 30 da settember 2023 a Flem alla 14avla radunonza generala. El rapport annual aschuntau agl invit fa il president Arno Krucker allusiun al futur dall’uniun. «Nossa finamira finala, numnadamein quella da garantir ina colligiaziun directa cul Fil da Cassons, ei buca contonschida. Malgrad quei havein nus a disposiziun il futur il FlemXpress. Quel colligia silmeins il territori tochen a Segnes ed Ils Cugns, ed el migliura la purschida a Foppa», scriva il president. La suprastonza proponi perquei ina radunonza extraordinaria culla tractanda da sligiar l’uniun. L’uniun haveva rimnau tochen il 2015 daners per pagar ina suga nova per la pendiculara veglia da Cassons. Sin quei conto ein aunc rodund 800’000 francs deponi. La suprastonza propona d’organisar ina restituziun als donaturs tenor giavisch da lezs. Ina cabina dalla pendiculara Flem-Cassons, ils 8 da zercladur 2018, a caschun dalla demontascha.

Il rempar dalla Val Zinzera ei secumprovaus ils 25 d’uost 2023 e ha reteniu la bova da biabein 15 000 cubics glera. Igl ei buca l’emprema ga che quei indrez ha fatg siu duer. Ils onns 1962 ed 1964 ha la bova dalla Val Zinzera caschunau donns considerabels a Zinzera e Darvella e ha intimau la vischnaunca ed il cantun da baghegiar in rempar. Andreas Cadonau/FMR «L'emprema bova dalla Zinzera ei vegnida ils 7 d’uost 1962. Dus onns pli tard, ils 27 da fenadur 1964, ei ella vegnida danovamein.» Quei scriva Ciril Lombriser ella pagina nossistorgia.ch tier ina fotografia che muossa la bova dalla Val Zinzera digl uost 1964. La bova ha tuc igl uclaun da Darvella ed ei flessegiada sur la via cantunala ed il binari dalla Viafier retica entochen el Rein. «Ils 27 da fenadur 1964 vai jeu viu a vegnir la bova», resda Ciril Lombriser che seseva el tren cu el ha fatg persenn dalla glera e crappa che sederscheva denter las casas da Darvella e dils praus giuado. «Il tren ei gest aunc mitschaus avon che la bova ha contonschiu il binari.» Las duas bovas dils onns 60 han be caschunau donns vid baghetgs, vias e cultira, ellas han denton schanegiau la veta humana. La bova digl onn 1962 ha tuc il quartier da Zinzera, ferton che la bova dus onns pli tard ei sederschida plitost encunter Darvella. Suenter la bova digl onn 1964 ei vegniu baghegiau duront ils dus onns sisu in rempar ella Val Zinzera sur la via che meina da Trun a Schlans. Ina bova che vegn regularmein «Il rempar ei secumprovaus e quei buca mo ils 25 d’uost», gi il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett. Ils 25 d’uost 2023 ha la bova dalla Val Zinzera empleniu bravamein il plaz davos il rempar. Sco quei che Dumeni Tomaschett declara ston ins quintar che la bova dalla Val Zinzera sederscha a val mintga diesch, dudisch onns. «La davosa ga era quei succediu igl onn 2011.» La fin d’uost 2023 ha la bova buc empleniu diltut il spazi davos il rempar, aschi ch’ei havess aunc giu plaz per ulteriur material. La sonda e dumengia dils 26 e 27 d’uost 2023 ha ei numnadamein pluiu intensivamein en Surselva. Dumeni Tomaschett fa attent al canal, medemamein construius ils onns 60 che meina l’aua dalla Val Zinzera naven dil rempar entochen el Rein. Il canal ei construius aschia ch’el pudess era canalisar ina part dalla bova sch’ella havess dad ir sur il rempar ora. Tenor las explicaziuns dil president communal haveva igl ual dalla Val Zinzera avon la construcziun dil canal naven dil rempar siu letg en in auter liug. Allontanar la glera Actualmein ei in excavatur vidlunder dad emplunar la glera davos il rempar dalla Val Zinzera. Il funs dil rempar han maschinist e maschina gia deliberau aschia che l’aua pren sia via ordinaria sut il rempar ora. Pér ina spassegiada sur igl ur dil rempar tradescha sia dimensiun. Il president communal da Trun schazegia che biabein 15 000 cubics glera e sablun stoppien vegnir allontanai. «Igl onn 2011 ha quella lavur custau 400 000 francs inclus las remeduras vid il rempar ch’ein lu stadas necessarias.» Tenor las explicaziuns dil president communal ein il cantun e la Viafier retica separticipai als cuosts. «Nus sperein secapescha era quella ga sin quei sustegn.» Dumeni Tomaschett regorda che ton la via cantunala sco era il binari dalla viafier profiteschien dalla protecziun dalla bova dalla Val Zinzera. Entochen l’entschatta digl unviern sto la glera esser naven, il rempar survescha era sco protecziun encunter lavinas. Il rempar dalla Val Zinzera ei buc il sulet rempar sin intschess communal da Trun. Giudem la Val Punteglias sesanfla in semegliont indrez. La fin d’uost 2023 eis ei denton stau quiet ella Val Punteglias. Tenor Dumeni Tomaschett selai la situaziun dalla Val Zinzera buca paregliar cun quella dalla Val Punteglias. «La Val Zinzera meina ualti direct neuagiu dils Cavistrai entochen el funs dalla val, ferton che la Val Punteglias ei davos la camona da Punteglias pli planiva e leu seretegn la glera.»

50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis èn nias dumbros agl Lai da Palpuogna durant la pandemia da corona. Igl è sto igl punct culminont digl domber creschent alla «perla» agl Pass digl Alvra. Per neir a freida cun chel svilup – er causa socialmedia – e procurar per ena nateira intacta è nia incumbenso igl 2019 en ranger: Leo Tempini. La FMR igl ò accumpagnea durant egn da sies girs anturn igl lai. Leo Tempini struba la clav e derva la cassa. «Angal egn da dus francs, ma la vaia gist svido sonda passada», dei el e remartga, tgi durant ena staschung reivan ansemen 500 anfignen 600 francs. «I dat agl lenn ena valour, er schi la lavour n’è betg paeda cun las donaziuns», dei el. Cugl «lenn» manegia el la lenna d’arder per grillar tg’igls luvrants da cumegn on paragea ainten la tgesetta noua tgi er la cassa è montada. Perchegl tgi grillo vign cò savens. Perdetga èn las varsaquantas plantas: la roma an otezza contanschibla mantgan cumplettamaintg perchegl tg’ella è neida scarpada giu ed arsa sot nundumbrevlas servelas. Var 300 persungas ainfer quatter ouras vegia el dumbro per exaimpel sonda passada, dei Leo Tempini tgi segna cò – agl Lai da Palpuogna – siva da quatter onns scu ranger. Evitar en «overtourism» Igl è en belezza glindesde avantmezde – tranter stad ed aton. Causa d’en accident da traffic agl Pass digl Alvra ègl anc pi chiet agl lai. Siva digl check dalla cassa scumainza Leo Tempini igl sies amprem gir anturn igl lai. Adegna puspe sa ferma igl om da Barvogn, varda per «dretg ed urden» anturn igls grils. La surfatscha digl lai è silenziousa. Angal igl sagl da l’egn u l’oter pesch interrompa chi e lò la calma. «Tge belezza, scu en spievel», repeta Leo Tempini adegna puspe vurdond vers igl lai. Siva da chegl tgi dat en ranger agl Lai da Palpuogna è Leo Tempini (70) an acziun cun chepi e t-shirt blo, ed ena tavligna cun l’inscripziun «Leo Tempini – ranger». I sa tracta d’ena maseira digl cumegn da Barvogn Filisour per evitar en «overtourism». Chel ò incumbenso igl Parc Ela da sviluppar en concept per neir a freida cugl domber creschent da visitadras e visitaders agl lai. Er schi seia la sia incumbensa da far attent segls tschintg «cumonds» – tgang alla corda, e scumond da far bogn e campar, littering e sgular cun dronas – na seia el nign pulicist, dei Leo Tempini. Anfignen 50 000 giasts ainfer tschintg meis «Vous vez catto igl pi bel li agl lai», dei Leo Tempini vers ena donna tgi sa catta agl our dalla riva cun vista direcziun Piz Ela. Ela – en pled dumando an cruscheras, dei la donna. E gio vign igl ranger an discussiun cun la turista. El infurmescha davart igl lai, la cuntrada, igl Parc Ela. Er chegl è part dalla lavour digl anteriour vendader da letgs da tgira: infurmar igls giasts davart la regiun, pero er davart fauna, flora ed animals ainten la regiun. Chegl fò el er cun pitschnas excursiuns. «Blers creian, tg’ia seia sto scolast.» Curt sessour sa drezza ena donna vers Leo Tempini. Ella dumonda, tge tgi en ranger seia. Leo Tempini daclera sia lavour tg’el presta durant radond 50 mez deis tranter zarcladour ed otgover. El rachinta digls «problems» durant la pandemia. «Durant chel taimp vainsa dumbro var 50 000 giasts ainfer tschintg meis.» La donna ed igl sies om tg’è aint igl frataimp er rivo notiers fon îgls gronds. Ossa ins stema chel domber sen radond 44 000, dei igl ranger. Igl om cun camera anturn culiez remartga: «Ia ma saint er en po responsabel per chel boom.» El rachinta davart igl sies hobi da fotografar ed igl plascheir da publitgier chellas sen plattafurmas online scu flickr. Ena gronda cofra e camera Tenor Leo Tempini dattigl dus muteivs, pertge tg’igl lai è davanto en talmaintg grond «hype». «Per l’egna sa catta el gist sper veia ed è bagn contanschibel, per l’otra pero er causa dalla derasaziun da belas fotografias aint igl internet.» El rachinta d’en exaimpel d’en pêr dall’India. «Cun ena gronda cofra plagn roba èn els rivos agl lai, el l’ò fotografo an differents vistgias. Influencers», e siva ena curta pôssa agiunta Leo Tempini, «‹it’s publicity for you› am ònigl detg, cura tg’ia igls va fatg attent tg’els possan bagn fotografar, ma forsa reponderar las consequenzas dalla derasaziun ainten la reit.» Socialmedia seia en grond «problem» per proteger la nateira. Aint igl frataimp ò Leo Tempini giavischia en bel de agl pêr e cuntinuescha. Ena famiglia cun dus unfants sa drezza vers igl ranger, alla tschertga d’en li sumbrivant pigl giantar. Leo Tempini dat sclarimaint e cuntinuescha. «Vous ischas en bung exaimpel», dei igl ranger vers treis viandants cun tgangs. Las igleidas irritadas èn betg da survaseir. «Perchegl tgi vez igl tgang alla corda.» I seia da piglier la tgossa cun humor, manegia igl ranger. «Igl è da delcerar pertge tgi far bogn u campar è scumando. E ple tgi 90 % digls giasts èn raschunevels, veian aint tgi schi egn antscheva alloura dattigl ena reacziun da cadagna ed igl lai è plagn tendas u gliout tgi fò bogn. E forsa 4 % digls giasts èn propi difficils.‹Ia fatsch tge tg’ia vi. La regola non m’interessa›, dei igl. Alloura ègl da trer flo e mintgatant simplamaintg da giavischier en bel de.» En ranger pigl antier parc Ma pertge ansomma scumandar tendas, far bogn u dronas? Constat damai igl mitus digl lai dobel e turbegl privlous tgi «strangla» persungas? «Igl è en mitus vigl. En terz digl lai è propi dobel, pero i teira betg veagiu las persungas. Sch’igl Lai da Palupogna davainta en lai da far bogn cun kiosc, alloura n’ègl betg ple chella nateira tgi vagn – per la quala igls giasts reivan tar nous.» Igl è chel chito tgi è forsa nia negligia e tg’ò procuro tg’igl cumegn vign activ. «Igl è ossa daple urden e pi pac rusment, daple respect dalla nateira. La lavour è fritgevla.» Pero betg angal glez: «Er igls giasts èn sa midos, nous vagn blera gliout giovna, fitg internaziunala.» Cun la quala Leo Tempini discorra tudestg, taliang u engles. Cun la fegn dalla staschung digl Lai da Palpuogna la fegn otgover vign Leo Tempini a visar la sia lavour scu ranger. Betg perchegl tg’el fiss sasa, scu tg’el daclera. «Igl è anc adegna en bel li ed ena lavour tgi fò plascheir.» E tuttegna seia el fitg occupo, cunzont da bels deis. Las atgnas viandadas e turas vignan alla curta. Scu tgi vo siva anavant seia anc avert. Scu schliaziun pussebla vei el en ranger pigl antier Parc Ela. «I dat blers lis cun blera gliout, Alp Flex ni la Val Tuors. Ensatgi tgi canoscha bagn la cuntrada fiss ena plevalour per la regiun.» Igl amprem gir per oz è domino. Leo Tempini metta a post la tavla d’infurmaziun davart la lavour digl ranger ed igls flyers digl Parc Ela. Scu proxim ò el an senn da piglier se rusment ed infurmar ulteriours giasts. Perchegl tgi aint igl frataimp è la veia digl pass puspe averta ed uscheia er daple giasts agl lai. L’egn u l’oter lenn d’arder dalla hetta procura aint igl frataimp per fem e savours da servelas barsadas. Siva da sia pensiun è Leo Tempini ranger agl Lai da Palpuogna. Siva da sia pensiun è Leo Tempini ranger agl Lai da Palpuogna. Igl Lai da Palpuogna è en magnet turistic. Durant la pandemia ins ò dumbro cò var 50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis. Igl Lai da Palpuogna è en magnet turistic. Durant la pandemia ins ò dumbro cò var 50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis. Igl Lai da Palpuogna è en magnet turistic. Durant la pandemia ins ò dumbro cò var 50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis. Igl Lai da Palpuogna è en magnet turistic. Durant la pandemia ins ò dumbro cò var 50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis. Igl Lai da Palpuogna è en magnet turistic. Durant la pandemia ins ò dumbro cò var 50 000 visitadras e visitaders ainfer tschintg meis. En giast vot saveir daple davart la lavour digl ranger. Leo Tempini installescha la tavla cun las infurmaziuns davart igl ranger. Igl tgang alla corda – egna dallas reglas tgi vala agl Lai da Palpuogna. Egn da treis dumbraders agl Lai da Palpuogna. Anfignen 400 persungas an quatter ouras vignan dumbros da bels deis da stad. Tge tgi en „ranger“ seia, ò la turista lia saveir. Sper las sias incumbensas daclera Leo Tempini er gist anc ensatge davart igl Parc Ela. Leo Tempini infurmescha davart igl lai, la cuntrada, igl Parc Ela. Leo Tempini infurmescha davart igl lai, la cuntrada, igl Parc Ela. Controlla da rusment ed urden tigls grils è egna dallas incumbensas digl ranger. Controlla da rusment ed urden tigls grils è egna dallas incumbensas digl ranger. Igl ranger Leo Tempini durant igl sies amprem gir anturn igl lai. Igl ranger Leo Tempini durant igl sies amprem gir anturn igl lai.

573 plazzas cumpleinas ils 30 d’avrel 2022. In onn pli tard eis ei 23 dapli, numnadamein 590: Quellas cefras essenzialas s’audan tiel rapport annual dalla gruppa Arena Alva. «Suenter duas stagiuns da stad superlativas ei la fatschenta dalla stad puspei sestabilisada silla realitad d’avon la pandemia», scriva l’interpresa en siu invit alla radunonza generala dils acziunaris. Quella ei fixada sin gievgia ils 14 da settember 2023. Lu vegn il CEO Markus Wolf a presentar la bilanza d’in onn cuntrastont. Pertuccont la quantitad da neiv ei gl’unviern 2022/23 staus in dils pli fleivels ella historia da 64 onns dall’interpresa. Malgrad quei ei il regress staus moderats. Gl’onn precedents han ins dumbrau 1’138’607 entradas el territori da skis, gl’onn «senza neiv» eis ei stau 1’015’581. «Cun rimnar e concentras las resursas, vul gir energia, aua, carburont ed uras da lavur eis ei gartegiau da tener la qualitad dallas pistas», rapporta Markus Wolf. Malgrad buna sviulta han ils cuosts d’energia e la carischia smaccau sil gudogn. Mo grazia a transacziuns d’immobiglias enteifer la gruppa eis ei gartegiau da recaltgar in cashflow da 25,5 milliuns francs. Quel digl onn precedent era staus specialmein aults, numnadamein 43,4 milliuns francs. Ils sforzs d’augmentar las frequenzas dalla stad han aunc buca fatg effect. «Nus essan anavos tier la realitad d’avon la pandemia», aschia Markus Wolf, il regress enviers las duas stads precedentas da Corona seigi considerabels, constatescha el. La gruppa Arena Alva sto secuntentar cun in gudogn schuber da 2,5 milliuns francs, gl’onn precedent eri stau 21,6 milliuns francs. Dus dils Rocks a Laax Murschetg

Avon che ir en pensiun ha Duri Blumenthal, il meinagestiun dalla Regiun Surselva, surdau a siu successur Roger Tuor ils dossiers – cun in dultsch avis. La Regiun Surselva ei ina interpresa che occupescha rodund 130 collaboraturas e collaboraturs en varga 40 plazzas cumpleinas. L’organisaziun fa ina sviulta da varga 15 milliuns francs ad onn. Gievgia vargada ha il meinagestiun da quell’organisaziun, Duri Blumenthal, priu cumiau per ir en pensiun. Duront 23 onns eis el staus responsabels per in menaschi ch’ei sesviluppaus e carschius considerablamein. Ils 2 d’uost 2023 ei siu successur Roger Tuor entraus en uffeci en Casa Surselva alla via dil Glogn 22a a Glion. El ha entschiet a seluvrar en dossiers ed actas ed ei sepresentaus allas diversas partiziuns e persunal. Cullas clavs d’in vast menaschi ha siu antecessur surdau a Roger Tuor in dultsch avis simbolic: «I love Surselva» san ins leger silla Toblerone.

Per far ils raviuls drovan ins péra tosta. Quell’ingredienza essenziala per la specialitad da Trin deriva ussa era da quei liug. Dacuort ha l’Uniun per la tgira dalla cuntrada e dalla puma da Trin aviert la torraria. Ils dus fuorns per sechentar péra, meila ed auters fretgs e legums ein installai ella casa da cultura Ringel. «Nus essan fetg leds che Albert Reich ha offeriu a nus quei local. Aschia eis ei stau pusseivel da realisar noss’idea», gi Ivo Thaler. Il president dall’Uniun per la tgira dalla cuntrada e dalla pumera da Trin (UTCP) ei pertscharts che quell’idea fussi ida en truchet senza gl’avis dil possessur dalla casa da cultura Ringel. Avon tschun onns ha Albert Reich cumprau l’anteriura casa d’albiert cun ustria, sala e combras per gruppas. Situada sper la via principala ei il «Ringel» staus duront decennis in liug da referenza per indigens e hosps. Avon ch’il niev possessur ha surpriu l’immobiglia haveva il Project uaul da muntogna duvrau quel per ses basegns. Cu quel ha bardigliau ella Casa Mesaglina visavi eis ei vegniu ruasseivel entuorn il Ringel da Trin. «Torrer ei ina sabientscha» Ivo Thaler (dretg) ed Albert Reich ella torraria nova dalla cuschina veglia dil Ringel. Culla midada da maun ha Albert Reich entschiet a reactivar la casa. L’uniun Casa Cultura Ringel porscha oz in program cuntinuau cun referats, concerts, exposiziuns e yoga. Il Chor mischedau da Trin drova plinavon la sala sco local d’exercezi. In’alzada pli bass, ella cuschina veglia, ei daferton la torraria dall’UTCP s’installada. Sco quei che Ivo Thaler declara han ins engaschau Daniel Recher da Panaduz sco cau da menaschi. «Ussa, all’entschatta, ei mintga pass ina sfida per nus», conceda Ivo Thaler duront la viseta alla FMR. Reglar il cauld e menar naven l’aua s’audan tier las empremas experientschas culs dus fuorns. El muossa sil monitur da siu laptop las empremas registraziuns: Mintga pass ei documentaus en ina tabella d’excel, il gener dil product, la sort, temperatura, il grad da humiditad, il cuoz dalla procedura da sechentar. Teufen, menaschi da model Tschips da péra, péra tosta, sneclas meila e zucchettis els veiders da conservar. «Torrer ei ina sabientscha», manegia il president dall’UTCP e porscha tschips da péra Williams e péra tosta entira per degustar. Ils fretgs ein racoltai ella cuntrada da pumera da Quadris denter Trin e Digg. «Cheu a Trin dat ei 1170 plontas da best ault», informescha Ivo Thaler. Quei diember han ins registrau, igl ei ina part dalla documentaziun en connex culla meglieraziun funsila da Trin.Era las sneclas tostas da meila ch’ins ha turriu el fuorn perschuadan. Era legums han ins torriu el menaschi niev. Aschia zucchetti, bliuschas pargaladas e coclas d’Aronia. La torraria da Trin ei concepida per grondas quantitads, igl ei ina specia da «Dörrex» industrial. Dacuort ei Thomas Fürer da Teufen staus a Trin. El ei cau da menaschi dil «Dörrverein Teufen». Igl ei in’uniun ch’exista dapi 1935. Actualmein elaborescha quella torraria egl Appenzell Dado tochen treis tonnas, il menaschi ei aviarta nov meins ad onn. Gl’unviern torran Sustegn da «Greenstyle Fondation» Avon siat onns han ils da Teufen renovau cun agid dalla vischnaunca ils cundrezs dalla torraria. Da quell’uniun vulan ils da Trin emprender. Daferton han els fatg pli empremas atgnas experientschas. Ils dus fuorns, in grond ed in pli pign cun totalmein 33 crunas da sechentar, tschaffan 90 kilos rauba alla gada. «Nus havein gia retschiert telefons da tuttas varts da glieud che vul purtar a nus lur fretgs», gi Ivo Thaler. El renda denton attent ch’ins sa buca semplamein purtar harrass cun meila e péra e manegiar che quei vegni elaborau. «La rauba sto esser schubra e semtgada, aschia ch’ins sa emplenir las crunas», declara Ivo Thaler. Albert Reich ei perschuadius dalla nova purschida a Trin e sustegn l’UTCP. Il possessur dalla casa dil Ringel ei in idealist e vul buca seprofitar finanzialmein dil menaschi innovativ. En in contract han ils partenaris reglau dretgs ed obligaziuns. Ivo Thaler puntuescha che sia uniun hagi retschiert sustegn generus dalla fundaziun Greenstyle Foundation dalla gruppa Arena Alva. Quella s’oblighescha als principis dalla persistenza. Per saver far las investiziuns, installar ils fuorns ed entscheiver a producir ha la UTCP retschiert ina contribuziun digl Agid svizzer per la muntogna. Ils 16 da settember 2023 ha l’uniun envidau sponsurs e susteniders ad ina viseta ella torraria da Trin.

Sin giavisch digl Institut federal da controlla e perscrutaziun da material ha igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun schau catramar avon dus onns in tschancun dalla via dil Pass dil Lucmagn cun ina nova mischeida da catram. Ina mischeida che lubescha da duvrar dapli catram reciclau. Andreas Cadonau/FMR Sin in tschancun da 300 meters denter il hospezi dil Pass dil Lucmagn e la gallaria ha igl Uffeci da construcziun bassa schau asfaltar 2021 e 2022 la via dil pass cun ina nova mischeida da catram cun ina pli aulta cumpart da catram reciclau. L’iniziativa per realisar quei tschancun d’emprova vegn dalla EMPA. Igl Institut federal da controlla e perscrutaziun da material ha elavurau el labor ina mischeida da catram che lubescha d’integrar dapli catram reciclau ella nova cuvrida, sco quei che la EMPA scriva en ina communicaziun. Per reducir en Svizra ils cuolms dad asfalt vegl vegn che vegn allontanaus onn per onn dallas cuvridas da vias che ston vegnir sanadas. Entochen 750 000 tonnas asfalt vegl semplunan onn per onn en deponias svizras scriva la EMPA. Sco quei che Martins Zaumanis dalla EMPA ha explicau via communicaziun ein ins sedecidi per la via dil Lucmagn pervia dall’altezia sur mar e perquei che la cuvrida ei suttamessa a grondas midadas da temperatura ed aura. Sper il tschancun dalla via dil Pass dil Lucmagn ha la EMPA aunc tscherniu ina via fetg frequentada ad Uster el cantun Turitg. Continuadas stentas da reciclar Gion Dosch, responsabels tiegl Uffeci da construcziun bassa per las cuvridas ha confirmau ch’il giavisch per realisar in tschancun da prova sil Pass dil Lucmagn seigi vegnius dalla EMPA. «Nus essan secapescha interessai da profitar da novas enconuschientschas pertuccond integrar catram vegl en novas cuvridas.» Gion Dosch gi ch’il cantun Grischun respectiv igl Uffeci da construcziun bassa hagi gia dabia experienza cun duvrar catram reciclau. La finamira da tut ils uffecis da construcziun en Svizra ei da buca stuer deponer catram vegl, talas deponias ein buca fetg beinvesidas ord vesta dalla protecziun dalla natira. «Igl onn vargau ei nossa bilanza schizun stada ulivada», gi Gion Dosch. Quei vul gir ch’il cantun Grischun ha integrau en novas cuvridas ton asfalt reciclau sco quei ch’el ha allontanau en auters loghens. Entochen 85 % catram reciclau san ils constructurs da vias gia ussa integrar en cuvridas novas, numnadamein ellas cuvridas da fundament dalla via. Gion Dosch ei denton cunscients che la buna bilanza digl onn vargau da duvrar tut igl asfalt vegl ei d’engraziar a sanaziuns stradalas pli grondas sco per exempel la via cantunala denter la staziun da Vuorz e Tavanasa. «Leu nua che la via vegn sanada cumplettamein san ins integrar dapli catram vegl ellas novas cuvridas», menziuna Gion Dosch. Dil labor sin via Per la cuvrida da catram finala dad ina via vegni actualmein desistiu dad integrar asfalt reciclau, scriva la EMPA. E gest per quellas cuvridas finalas ha la EMPA testau ina nova mischeida cun ina cumpart da 70 % catram reciclau. E quei senza problems, tenor las explicaziun da Martins Zaumanis. «En noss tests el labor ei semussau che quellas novas cuvridas ein fetg resistentas encunter sfendaglias.» Sfendaglias che semuossan gest sin las vias grischunas la primavera pervia dalla gronda differenza da temperatura. Co la nova mischeida da catram secumprova la finala sil Pass dil Lucmagn semuossa en in per onns. Gion Dosch fa attent ch’igl Uffeci da construcziun bassa hagi adina puspei experimentau cun novas mischeidas da catram sin tschancuns da test. «Quei che funcziuna el labor funcziuna magari buca tuttina sut tschiel aviert.» Igl uffeci da construcziun bassa vegn a tener en egl la cuvrida da test silla via dil Lucmagn e prender en in cert ritmus provas da catram. Producir catram ei ina caussa cumplexa che drova dabia enconuschientschas chemicas. Gion Dosch menziuna ch’igl uffeci da construcziun lavuri stretg cun ils producents da catram che stoppien continuadamen investar en novs indrezs per saver producir il catram giavischau ed integrar il material vegl en novas mischeidas. El sez ha discurriu dad ina visiun pertuccond reciclar catram. «Enzacu sto ei esser pusseivel da zavrar tuttas ingredienzas dil catram vegl, per mischedar el danovamein.»

Baghegiar els aults ei ina pulita sfida che caschuna cuosts supplementars. Las pendicularas da Mustér realiseschan actualmein ina nova ustria sil Cuolm da Vi e las pendicularas da Breil saneschan l’ustria Alp Dado inclus las garaschas dallas maschinas da pista cun luvratori. Las pendicularas da Breil vulan arver l’ustria en niev vestgiu all’entschatta dalla nova sesiun, ferton che las pendicularas da Mustér prendan empau dapli peda. Pil mument ein da veser gronds mirs da betun che tonschan ell’aria. Mirs dallas novas garaschas che las pendicularas da Breil realiseschan actualmein sill’Alp Dado. Ina camera transmetta maletgs dil plazzal aschia che in e scadin sa persequitar co las lavurs da construcziun s’avonzan. Tenor las indicaziuns dalla pagina dallas pendicularas ei l’avertura planisada sin l’entschatta dalla sesiun d’unviern cuort avon Nadal. Ina finamira sportiva essend ch’ei resta aunc treis meins per finir il baghetg. Luvrau tenor plan Il meinagestiun tecnic dallas pendicularas da Breil, Eugen Friberg gi denton dad esser el plan cun la construcziun. «Sch’ei dat negins incaps nunprevedi, sche lu arvin nus sco previu l’ustria e mettein en funcziun il luvratori e la garascha per las maschinas da pista.» Aschi lunsch ei il plazzal da construcziun dallas pendicularas da Mustér aunc buca s’avanzaus, sco quei ch’ina egliada el liug tradescha. A Cuolm da Vi sin 2206 meters sur mar gest alla staziun da cuolm dalla pendiculara che meina turistas e turists neuasi da Sedrun construeschan las pendicularas da Mustér ina nova ustria. Cuolm da Vi ei in dils bials puncts en Surselva ch’ei contonschibels cun ina pendiculara. Quei conceda secapescha era il meinagestiun dallas pendicularas da Mustér, Stefan Arnold: «Pervia dalla vesta ch’ins ha en direcziun dil cantun Uri.» Il directur dallas pendicularas da Mustér ei secapescha pertscharts che la biala vesta dil Cuolm da Vi sedrezza dalla Surselva giuado en direcziun dil Pass Alpsu. Igl ei plitost stau ina reverenza a sia atgna patria, Stefan Arnold deriva dil cantun Uri. Drova empau dapli temps Il meinafatschenta dallas pendicularas da Mustér tradescha da laschar empau dapli temps per construir l’ustria nova. «Sche tut va senza pli gronds incaps quintein nus dad arver la nova ustria l’entschatta dalla sesiun 2024/25.» Entochen sis milliuns francs impundan las pendicularas da Mustér per il niev menaschi gastronomic sil cuolm che vegn a porscher circa 100 plazs da seser suttetg ed aunc 70 plazs sin terrassa. Construir ellas muntogna lunsch giud via ha siu prezi. La via d’access al plazzal a Cuolm da Vi ei liunga e buca fetg luxuriusa e per part sto il material da construcziun vegnir menaus el liug cun la cabina dalla pendiculara. «Nus essan denton disai da construir els cuolms», gi il meinafatschenta dallas pendicularas ch’ei da professiun menader da construcziun e posseda dabia experienza neu dalla branscha da construcziun. Experienza da construir els cuolms ha era il meinagestiun tecnic dallas pendicurlaras da Breil, Eugen Friberg. Neginas surpresas El ei satisfatgs ch’ei ha entochen ussa buca dau surpresas sil plazzas dall’Alp Dado. «Per part setracta ei dad ina sanaziun dad in stabiliment existent e lu ein ins mai propi segirs tgei che spetga.» Che baghegiar sin 1900 meter sur mar caschuna cuosts supplementars ei era Eugen Friberg pli che cunscients, era sch’igl access al plazzal da construziun sill’Alp Dado ei in bienton megliers visavi agl access al Cuolm da Vi. Eugen Friberg menziuna per exempel la construcziun da fier che vegn proximamein furnida per ereger il luvratori cun garascha. «Ils elements dalla construcziun ston vegnir cargai giu ella val dils camiuns gronds sin camiuns pigns per ascender il cuolm.» Las pendicularas da Breil ein da buna speronza da tener ils cuosts da construcziun silla summa d’investiziun indicada cun 4,5 milliuns francs. E l’interpresa ha lantschau dacuort in’acziun da promoziun che envida in e scadin da crear in’atgna sutga ella ustria renovada. Sil Cuolm da Vi vulevan las pendicularas da Mustér atgnamein baghegiar in hotel. «Per quei project havein nus denton buca retschiert la lubienscha da baghegiar», conceda Stefan Arnold.

Biaras alps sursilvanas han scargau la sonda vargada e gest las alps cun vaccas da mulscher sepresentan quei gi en vestgiu da fiasta. La gronda part dils responsabels d’alp e dil persunal astgan mirar cun satisfacziun sin ils treis meins vargai. Enqual nusch ha l’alpegiaziun tuttina da smaccar ils onns proxims. L’aua resta in problem permanent ed anflar bien persunal ina sfida. «Il caschiel ei buns», gi il cautegia dalla Alp Nova, Raimund Caduff. Schiglioc ei buca tut stau bien la stada vargada sill’alp lumneziana. Cunzun buc all’entschatta dalla stad cu l’entira equipa ei ida culla brocca (LQ dils 23-6-2023). Ina pauc ­agreabla situaziun per ils pursanavels e per il cautegia che han dad in mument sin l’auter stuiu surprender il menaschi. Dabia improvisaziun ei stada necessaria per tener sidretg il menaschi principalmein da caschar, conceda Raimund ­Caduff. E dabia uras ha il cautegia pas­sentau ­l’entschatta dalla stad ell’alp. Dus fumegls novs han Raimund ­Caduff lu tuttina saviu pladir. «Funcziunau endretg ha il menaschi enaquella che nus havein anflau ina persuna indigena che ha surpriu il tgamun en nuegl e vid la caldera.» Aschia che la stad ell’Alp Nova va tuttina a fin il margis proxim suenter 90 gis. «Neu dils gis eis ei ina stad ordinaria.» Raimund Caduff vegn buc a schar sparir memia bia temps per ­tschercar persunal per la proxima stad. Ina semeglionta exprienza vul el ed ils ulteriurs pursanavels buca far per tut prezi igl onn proxim. En vestgiu da fiasta Ina bilanza in bienton pli positiva quei che pertucca la stad vargada po Silvan Darms trer. El ei cautegia dalla Alp Stavonas/Prada che ha scargau cun plumpas e tschupials la sonda vargada. Il persunal d’alp ei sefiers en vestgiu da fiasta e ha menau da cuminonza cun puras e purs la muntanera naven dalla Alp Stavonas tras l’entira Sursaissa entochen Flond. Il persunal da Stavonas deriva dalla Tiara tudestga e ha passentau la tiarza stad ell’alp – ed ha luvrau per cumpleina cuntentientscha dil schef d’alp. «Denteren ei nies signun segidaus cun l’Alp Nova en pitgiras che sesanfla ella vischinonza dall’Alp Stavonas.» Cargau han ils pursanavels la stad gest vargada 95 vaccas da mulscher, 35 vaccas mumma e 50 cavals. Ils 50 cavals dalla razza islandesa derivan dall’entira Svizra e ­resta aunc empau pli gitg ell’alp, sincerescha Silvan Darms. Per empau dapli fadigia al cautegia caschuna l’aua ch’ei vonzei stada scarta. «Principalmein a Stavonas nua che nus caschein ha ei buca ­memia bia aua.» Engrondir ils begls per haver a ­disposizun dapli reservas per la biestga ed ir alla tscherca da novas fontaunas ein ils scenarios ch’il cautegia menziuna per schar flessegiar dapli aua ella Alp Stavonas. Aua ei scarta Scartezia dad aua ha era Vitus Pelican plidentau, il cautegia dalla Alp Naustgel. «Principalmein la pastira il pli sisum han memia pauc aua.» Miez uost ei il begl staus vits e Vitus Pelican ha getg ch’ins hagi vesiu a vegnir il problem perquei ch’ei hagi ina ga dapli giu pauca neiv. «Perquei havein nus catschau si leu gia baul las vaccas sche­tgas.» En quei territori partga l’Alp Naustgel l’aua cun l’alp vischinonta, l’Alp Soliva. Vitus Pelican tradescha ch’ins seigi lundervi da tschercar soluziuns per meglierar la scartezia dad aua en quei liug. Egl ulteriurs intschess ei l’aua flessegiada en abundonza ed era schiglioc ei il cautegia dall’Alp Naustgel detg cuntents culla stad vargada. Il ­signun e sia dunna che derivan dalla Tiara tudestga han gia passentau la tiarza stad ella Val Sumvitg ed els miran era per il rest dil persunal. Buca meins che 120 vaccas han pasculau duront la stad ell’Alp ­Naustgel e la sonda vargada ei era quella muntanera semessa sin via dalla Val Sumvitg viado encunter casa. Bein ornada ei la biestga arrivada viers miezgi a Surrein nua ch’il persunal d’alp, puras e purs sco ils visitaders dalla scargada han fatg printgas silla fin dalla stad.

Sillas alps da Rueun e da Schnaus planisescha la Axpo e la IG Solalpin mintgamai ina ovra solara gronda. Detagls tradeschan la vischnaunca Ilanz/Glion ed ils planisaders gliendisgis ils 11 da settember 2023. Ussa lai era la vischnaunca dad Ilanz/Glion il gat ord il sac quei che pertucca ovras solaras grondas sin intschess communal. Sco quei ch’ins sa endriescher dall’invitaziun alla sera d’informaziun da gliendisgis ils 11 da settember 2023 ei mintgamai ina ovra solara gronda planisada sill’Alp da Schnaus e sill’Alp da Rueun. Elegiu l’Alp da Schnaus sco liug adattau per ina ovra solara gronda ha la Axpo Solutions SA, ferton che la IG Solalpin/Fanzun SA vesa l’Alp da Rueun sco liug adattau per producir electricitad cun agid dil sulegl. Ils representants da omaduas interpresas dattan plaid e fatg alla populaziun gliendisgis ils 11 da settember 2023 allas 20.00 ella halla da gimnastica dalla scola da Glion. Siat ovras en Surselva Cun las duas ovras planisadas sin las alps dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion s’augmentan ils projects dad ovras solaras grondas planisadas el cantun Grischun sin dudisch. Dacuort ha l’agentura da novitads SDA aunc numnau diesch projects planisai el Grischun e da quels buca meins che tschun en Surselva. Cun ils dus novs projects sillas Alps da Schnaus e da Rueun ein planisai sulet en Surselva siat ovras solaras grondas. Il motiv per l’offensiva solara e per il sulegl sursilvan ein ils daners empermess dalla Confederaziun che vul surprender entochen 60 % dallas investiziuns e la procedura simplificada da lubir ils indrezs solars gronds previda dalla lescha. Quei seresulta dad ina retscherca dalla SDA tier las interpresas grondas dil provediment d’electricitad che vulan realisar ovras solaras grondas. Ei fa denton prescha per retscheiver ils daners dalla confederaziun. Silmeins ina part dil singul indrez sto esser construida la fin 2025 e producir energia per survegnir sustegn federal.(fmr/ac)

Quei tetel ha il scarvon dil Club da ballapei Trun/Rabius duvrau la davos’jamna per circumscriver la terrada encunter Bogn Ragaz. Quella veglia savida dil ballapei vala era pil giug da Schluein Glion encunter Schaan la dumengia vargada. Avon ch’ils indigens da Schaan vegnien numnadamein insumma inagada empau malsegirs avon il gol da Schluein Glion ha l’equipa sursilvana gia giu munchentau treis fetg bunas e duas bunas pusseivladads da marcar in gol. La megliera segir Lars Caduff che ha viu siu siet naven dil punct da penalti rebattius dil bien goli indigen, suenter ch’el era vegnius mess a tiara ella zona da puniziun gest da tal. Era encunter Laurin Zala ed aunc inagada encunter Lars Caduff ha il goli mussau sia classa e buca schau mitschar la balla sur lingia en. Ed ir en avantatg fuss stau impurtont sil grond plaz e da gronda calira el Principadi dil Liechtenstein. Suenter ch’il giug ei s’ulivaus empau, ei lu il 1:0 curdaus empau fetg surprendentamein. Al goli da Schluein Glion eis ei buca reussiu da pigliar ina balla sittada ord gronda distanza suenter in culp liber, aschia che Matthias Quaderer ha saviu menar ella en gol. Quei gol ha dau anim als indigens e schocau empau ils hosps. Matias Antunovic ha nezegiau quei cun sittar mo siat minutas pli tard il 2:0 suenter in’attacca sur l’ala seniastra. Suenter la pausa ein ils indigens seconcentrai da star segir ella defensiun e da vegnir malsegirs cun cunterattaccas. Schluein Glion ha empruau da vegnir al success cun ballas liungas ord la defensiun. Quei ei denton reussiu mo a mesas. Ina cunterattacca ha purtau a Schaan il tierz gol e la decisiun definitiva. L’equipa gudogna aschia era il quart giug e surpren l’emprema posiziun ella tabella. Schluein Glion resta tier siat puncts e ha aschia gia tschun puncts retard sin Schaan. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Schluein Glion 3:0 (2:0) Rheinwiese. 95 aspectatur(a)s. Arbiter: Brändle. Gols: 36. Matthias Quaderer 1:0, 43. Antunovic 2:0, 77. Fabian Eberle 3:0. Schaan: Strunk, Oehri, Lucas Eberle, Matthias Quaderer (80. Ouanes), Pires, Kranz, Gomes (69. Gallardo), Fabio Quaderer, Beck (85. Biedermann), Antunovic (66. Goncalves), Sobkova (58. Fabian Eberle). Schluein Glion: Capaul, Gianluca Casutt (69. D‘Atria), Derungs, Sgier, Aron Büchler; Bearth (67. Bundi), Michel, Vinzens (63. Lars Zala), Laurin Zala; Deplazes, Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 8. Strunk (foul), 45. Büchler (foul), 49. Matthias Quaderer (foul), 49. Bearth (reclamar), 65. Gomes (foul) e 90. + 2. D‘Atria (foul). Schluein Glion senza Afzali, Coray e Kohler (blessai ni absents). 8. Caduff munchenta in penalti. Corners: 6:4.

Suenter ch‘il CB Trun/Rabius ha spiars treis giugs en seria, ei il giug dalla quarta runda dil campiunadi da 3. ligia encunter l‘emprema equipa da Landquart staus sil program. Cun Landquart spetga in adversari che ha recaltgau siu emprem punct ella runda d‘atun encunter l‘equipa da Schluein/Glion, aschia ch‘il CB T/R sto spitgar in ferm adversari. Il giug entscheiva fetg uliv cun bia cumbats el miez dil plaz. Suenter biebein tschun minutas ed ina buna attacca lantschada sur l’ala seniastra seresulta in corner per Trun/Rabius. Gianin Derungs nezegia quel e vegn da marcar cul tgau igl 1:0 pils hosps dalla Cadi. Silsuenter vegn Trun/Rabius per in cuort temps meglier el giug ch’il caucasa e ha entras in ni lauter siet da distanza era ulteriuras pusseivladads da marcar il 2:0. Suenter 12 minutas ed ina sperdita dil bal ella zona da miez dat ein ina sperta cunterattacca che sa mo vegnir frenada entras in foul ella zona da puniziun. Il penalti vegn nezegiaus da Flavio Hertner ed ei stat 1:1. Silsuenter spiarda il giug fetg bia qualitad sin omisduas varts, ei dat strusch pli cumbinaziuns sur pliras staziuns, fetg bia malexactadas e sbagls individuals. Suenter biebein 28 minutas vegn Remo Alig lantschaus da Mathias Flepp che sietta ord cuorta distanza sin gol. Il goli vegn da parar il siet, denton mo entochen tier Gianin Derungs che spetga sin 16 m e marca il 2:1 per Trun/Rabius. Quei ei dil reminent il quart gol el quart giug per Gianin Derungs. Entochen pausa ha Trun/Rabius, sco era Landquart, entginas mesas caschuns che vegnan denton buc nezegiadas, aschia che Trun/Rabius va cun in avantatg da 2:1 ella pausa. Biaras caschuns da marcar Era suenter pausa ei la qualitad dil giug buca carschida ed ei dat vinavon fetg bia malexactadads. Ella 47avla minuta vegn Landquart tier ina fetg buna acziun che sa denton vegnir parada dil goli Beat Cadruvi a moda suverana. Silsuenter ei il giug vinavon fetg ulivs, denton Trun/Rabius ha las meglieras caschuns da marcar il 3:1 e lubescha davostier paucas caschuns da marcar il 2:2. Landquart arva davos pli e pli fetg e Trun/Rabius ha in tozzel caschuns da marcar, quellas acziuns vegnan denton buc terminadas, sittadas schliet ni ch’il bien goli da Landquart Leon Minni vegn da parar ils siets. Aschia ch’ei cuoza entochen la 92avla minuta entochen ch’il CB Trun/Rabius sa puspei giubilar. Il giuven giugadur Tizian Duff ch’ei vegnius midaus en cuort avon la fin retscheiva in bal liung dad Andri Carigiet. El sa mitschar dalla defensiun, cuorer persuls encunter il gol e marca cun saung freid bass el cantun dretg siu emprem gol per l’emprema equipa dil CB Trun/Rabius. Aschia sa Trun/Rabius festivar ses emprems treis puncts en quella runda d’atun suenter ina prestaziun plitost mediocra. Uss vala ei da tener il slontsch da quels treis puncts el proxims impurtonts giugs encunter adversaris ch’ein da puder, denton drova ei segir ina megliera prestaziun che encunter Landquart. Proxima sonda gioga Trun/Rabius ordeifer encunter il FC Lusitanos de Samedan el quart-final dil Cup grischun, avon ch’ei va vinavon el campiunadi da 3. ligia a Pustget encunter Flums. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Trun/Rabius 1:3 (1:2) Gols: 5. Gianin Derungs 0:1, 12. Flavio Hertner (penalti) 1:1, 28. Gianin Derungs 1:2, 92. Tizian Duff 1:3. Landquart: Leon Minni, Manuel Candrian, Mirco Fausch, Jan Hartmann, Joao Paulo Sousa Madureira, Nando Oertli, Pedro Jorge Teixeira Costa, Marc Pirovino, David Micevski, Flavio Hertner, Renato Oswald, Yannick Gruber, Sandro Hertner, Till Huyssen, Mate Lekishvili, Jetmir Hashani. Trun/Rabius: Beat Cadruvi, Orlando Monn, Lucas Seiler, Livio Janka, Mirco Pfister, Denis Monn, Mathias Flepp, Robin Monn, Remo Alig; Andri Carigiet, Gianin Derungs, Lucas Maissen, Tizian Duff, Patrizio Decurtins, Geo Cuzza, Rovin Schmed. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth (tuts blessai) e Mauro Alig (absents).

La dumengia suentermiezdi ei in motociclist carraus sil Pass Alpsu sil cuntervial ed ei collidaus cun in auto da persunas. El ei vegnius blessaus miezgrev. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun communichescha, carrava il motociclist entuorn las 16.40 davos in collega da Tujetsch silla via cantunala en direcziun dil hospezi dil Pass Alpsu. En in carraun dretg eis el carraus sil cuntervial ed ei collidaus leu cun in auto da persunas che carrava encunter. Il motociclist blessaus miezgrev ei vegnius tgiraus d’in team dil Salvament Surselva e silsuenter transportaus cun in helicopter dalla Rega el spital cantunal a Lucerna. La Polizia cantunala dil Grischun examinescha igl andament digl accident. (cmd/fmr) Il liug digl accident dil motociclist.

Ferton che Trun/Rabius ha gudignau la fin d’jamna per l’emprema ga quest atun en 3. ligia, ha Schluein Glion stuiu nudar l’emprema terrada stagiunala. Ina magra raccolta da puncts ha ei dau la fin d’jamna per las equipas sursilvanas dalla 4. ligia. Suenter treis terradas ha Trun/Rabius finalmein victorisau quest atun el campiunadi dalla 3. ligia. Quei success porta l’equipa dil trenader Claudio Bundi sigl otgavel plaz dalla tabella ed aschia naven dalla zona dalla relegaziun. Mo buca mo quei: Ils treis puncts ein balsam per la morala. Suenter duas victorias ed in remis spiarda Schluein Glion per l’emprema ga quest atun encunter Schaan ed ei ussa sil quart plaz dalla tabella. Tschun puncts disavantatg ha la squadra da Patric Casutt ussa sil capogruppa Schaan che brigliescha cul maximum da puncts suenter quater rundas e cun ina differenza da gols da 18:3. In remis en 4. ligia Dallas treis equipas sursilvanas ch’ein vegnidas en acziun el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha sulet Danis/Tavanasa recaltgau in punct. Il remis ei staus igl emprem success els quater giugs d’entochen ussa. Mladost ha survegniu duas cartas cotschnas. Schluein Glion ha stuiu suttacumber a Tusaun/Cazas – l’equipa che ha dau igl onn vargau ella 3. ligia. Suenter il resultat da 1:2 da pausa ha la squadra sursilvana incassau dus ulteriurs gols suenter il te. El giug da Lumnezia encunter Panaduz ei il gol decisiv curdaus ella 72avla minuta. Buca meins che siat cartas melnas, da quei tschun per Panaduz, ha ei dau en quei giug. Panaduz ei cul maximum da 12 puncts alla testa dalla tabella. Union Trin surpren il tgamun Grazia alla victoria ordeifer encunter Val Tamina ei Union Trin ussa alla testa dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. La secunda victoria el tierz giug ha Sedrun/Mustér contonschiu encunter Bogn Ragaz. Rueun ha gudignau per l’emprema ga quest atun: Il giug encunter Trun/Rabius ei ius a fin cun 5:3. In remis ei resultaus dalla scuntrada denter Danis-Tavanasa e Laax. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Sargans 0:4 Flums – Domat 1:2 Landquart – Trun/Rabius 1:3 Schaan – Schluein Glion 3:0 1. Schaan 4/12; 2. Bogn Ragaz 4/10; 3. Sargans 4/9; 4. Schluein Glion 4/7; 5. Domat 3/6; 6. Triesenberg 3/6; 7. Mels 4/4; 8. Trun/Rabius 4/3; 9. Flums 4/3; 10. Cuera 97 4/3; 11. Landquart 3/1; 12. Triesen 3/0. 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Mladost 3:3 Lumnezia – Panaduz 0:1 Schlarigna – Surses 4:4 Schluein/Glion – Tusaun/Cazas 1:4 1. Panaduz 4/12; 2. Tusaun/Cazas 4/10; 3. Surses 3/7; 4. Lumnezia 3/6; 5. Domat 4/5; 6. Schlarigna 3/4; 7. Schluein Glion 3/3; 8. Danis-Tavanasa 4/1; 9. Lai Valbella 4/1; 10. Mladost 4/1. 5. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Cuera 97 3:1 Panaduz – Schlarigna 0:0 Vaz-sut – Bregaglia 1:2 1. Valposchiavo 5/10; 2. Lusitanos de Samedan 4/9; 3. Cuera 97 5/4; 4. Bregaglia 3/3; 5. Landquart 4/3; 6. Panaduz 4/2; 7. Vaz-sut 3/1; 8. Schlarigna 4/1. Tusaun/Cazas ha retratg si’equipa. 5. ligia, gruppa 2 Rueun – Trun/Rabius 5:3 Sedrun/Mustér – Bogn Ragaz 2:0 Val Tamina – Union Trin 2:3 Danis-Tavanasa – Laax 2:2 1. Union Trin 4/7; 2. Sedrun/Mustér 3/6; 3. Bogn Ragaz 3/6; 4. Val Tamina 4/6; 5. Laax 4/5; 6. Lumnezia 3/4; 7. Rueun 3/4; 8. Trun/Rabius 3/3; 9. Danis-Tavanasa 3/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Bischofszell 3:1 Uznach – Cuera 97 0:3 Romanshorn – Surselva 4:1 Zuzwil – Uzwil 1:1 Gossau – Rapperswil-Jona 5:2 Surselva – Cuera 97 Schluein mar. 20.15 1. Romanshorn 4/12; 2. Brühl 4/10; 3. Gossau 4/10; 4. Zuzwil 4/7; 5. Uznach 3/6; 6. Rapperswil-Jona 4/4; 7. Teufen 4/4; 8. Cuera 97 3/3, 9. Surselva 3/3; 10. Bischofszell 4/3; 11. Uzwil-Henau 3/1; 12. Tobel-Affeltrangen 4/0. Juniors A2, gruppa 1 Cuera 97 – Schaan 0:8 Panaduz – Balzers 4:1 Domat – Vaduz 6:0 1. Schaan 4/12; 2. Domat 4/7; 3. Cuera 97 3/6; 4. Vaduz 4/6; 5. Grischun Central 3/4; 6. Panaduz 3/3; 7. Tavau 3/3; 8. Balzers 4/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Appenzell 8:1 Mels – Montlingen 1:2 Rheintal – Surselva 4:2 Arbon – Steinach 0:5 Staad – Grischun Central 5:0 1. Montlingen 4/12; 2. Steinach 4/9; 3. Staad 3/7; 4. Surselva 4/7; 5. Rheintal 4/7; 6. Mels 3/4; 7. Grischun Central 4/4; 8. Buchs 4/4; 9. Appenzell 3/1; 10. Eschen/Mauren 3/1; 11. Arbon 4/0. Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Bogn Ragaz 7:2 Flums – Trübbach 1:1 Orion Cuera – Domat 1:5 Schaan – Walenstadt 0:2 1. Walenstadt 4/12; 2. Sargans 3/9; 3. Domat 4/9; 4. Vaz-sut 2/6; 5. Valposchiavo 3/4; 6. Trübbach 4/4; 7. Bogn Ragaz 4/3; 8. Orion Cuera 4/3; 9. Flums 4/2; 10. Schaan 4/0. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Surselva a 0:2 Surselva b – Schlarigna 3:3 1. Surselva a 4/9; 2. Schlarigna 4/7; 3. Lusitanos de Samedan 3/6; 4. Panaduz 3/6; 5. Surselva b 4/4; 6. Grischun Central 4/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Glarnerland 4:7 Mels – Linth 04 1:0 Toggenburg – Bütschwil 8:0 Surselva – Cuera 97 4:11. Cuera 97 4/9; 2. Toggenburg 3/7; 3. Mels 4/7; 4. Surselva 3/6; 5. Glarnerland 3/6; 6. Cuera 97 4/6; 7. Linth 3/3; 8. Uznach 2/0; 9. Bütschwil 4/0. Juniors C1, gruppa 1 Balzers – Walenstadt 4:0 Vaduz – Schaan 9:0 Landquart - Valposchiavo 4:2 1. Valposchiavo 4/9; 2. Balzers 2/6; 3. Grischun Central 3/6; 4. Landquart 3/6; 5. Tavau 1/3; 6. Vaduz 3/3; 7. Walenstadt 4/3; 8. Schaan 4/0. Juniors C2, gruppa 1 Domat b – Domat a 5:1 Vaz-sut – Orion Cuera 4:1 Schlarigna – Cuira 3:1 1. Cuera 97 5/9; 2. Schlarigna 3/6; 3. Domat b 5/6; 4. Orion Cuera 5/6; 5. Vaz-sut 3/3; 6. Panaduz 3/3; 7. Domat a 4/3; 8. Grischun Central 4/0. Il Team Surselva ei vegnius retratgs. Juniors D elita, gruppa Rorschach-Goldach – Steinach 3:2 Arbon – Teufen 8:2 Widnau – Brühl 6:2 Staad – Appenzell 5:2 Domat – Montlingen 3:4 1. Montlingen 4/12; 2. Domat 4/9; 3. Widnau 4/9; 4. Staad 4/7; 5. Steinach 4/7; 6. Arbon 4/6; 7. Rorschach-Goldach 4/6; 8. Teufen 4/3; 9. Appenzell 4/0; 10. Brühl 4/0. Juniors D1, gruppa Cuera 97 – Mels 2:4 Surselva – Schlarigna 3:6 Grischun Central – Landquart 3:3 Valposchiavo – Sargans 9:6 1. Valposchiavo 3/9; 2. Schlarigna 3/9; 3. Mels 3/6; 4. Sargans 4/6; 5. Grischun Central 3/4; 6. Landquart 4/4; 7. Vaz-sut 3/3; 8. Surselva 3/3; 9. Cuera 97 4/0. Juniors D2, gruppa Cuera 97 – Grischun Central 3:7 Orion Cuera – Valposchiavo 4:10 Domat – Landquart 0:41. Landquart 4/12; 2. Valposchiavo 3/9; 3. Domat 3/6; 4. Grischun Central 4/6; 5. Domat 3/4; 6. Panaduz 3/4; 7. Grischun Central 2/1; 8. Orion Cuera 4/1; 9. Cuera 97 4/0. Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Surselva b 1:4 Panaduz – Cuera 97 6:6 Landquart – Domat 2:3 Surselva c – Orion Cuera Laax giev. 19.00 1. Domat 3/9; 2. Surselva b 3/9; 3. Orion Cuera 3/9; 4. Cuera 97 4/7; 5. Panaduz 4/4; 6. Bogn Ragaz 3/3; 7. Surselva c 2/0; 8. Landquart 3/0; 9. Tavau 3/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Toggenburg 0:5 Rapperswil-Jona – Frauenfeld 0:5 Domat – Romanshorn 1:4 1. Romanshorn 4/12; 2. Frauenfeld 3/9; 3. Uzwil 3/9; 4. Toggenburg 4/9; 5. Bühler 3/3; 6. Cuera 97 3/3; 7. Triesen 4/3; 8. Domat 4/3; 9. Au-Berneck 2/1; 10. Rapperswil-Jona 4/1; 11. Tusaun/Cazas 2/0. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Schlarigna 5:2 Tusaun/Cazas – Ruggell 1:0 Vaz-sut-Cuera – Surselva 3:1 1. Werdenberg 3/9; 2. Vaz-sut-Cuera 4/9; 3. Triesen 3/6; 4. Surselva 3/6; 5. Tusaun/Cazas 4/6; 6. Mels 3/3; 7. Schlarigna 4/3; 8. Ruggell 4/0. Junioras FF15 Werdenberg – Domat 5:0 Mels – Triesen 0:11 Surselva – Cuera 97 6:0 1. Surselva 4/12; 2. Werdenberg 4/9; 3. Cuera 97 4/6; 4. Triesen 4/6; 5. Domat 4/3; 6. Mels 4/0. Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Plaun/Imboden 0:3 Lusitanos Samedan – Schluein Glion 5:1 1. Plaun/Imboden 4/12; 2. Tusaun/Cazas 3/9; 3. Bogn Ragaz 3/6; 4. Cuera 97 3/4; 5. Tavau 3/3; 6. Vaz-sut 4/3; 7. Lusitanos de Samedan 4/3; 8. Schluein Glion 4/1.

La populaziun dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun astga separticipar actualmein ad ina consultaziun pertuccont la studia d’in center communal niev. Finamira eis ei d’unir ils survetschs publics e da formar in plaz cadruvi entuorn. La parcella 2133 a Cuort/Meierhof ha la fuorma d’in trianghel. Dalla vart liunga ei la baselgia parochiala. El péz ei il biro turistic, pli baul la stizun dil Volg. Davos quel il hotel Central cun ustria. En tschei péz dalla parcella ei il center Steinhauser, la casa da vegls e da tgira da Sursaissa. Ed el tierz ei la stizun dil vitg Maxi. La canzlia communala enqueran ins adumbatten en quei liug. Ella ei, empau zuppada, el quatier Markal. «Ina dallas finamiras dil masterplan eis ei da scaffir in niev center communal e d’informaziun», scriva la vischnaunca all’entschatta d’ina retscherca publica ch’ella ha lantschau. Transformar il clavau Il plaz-cadruvi e dretg dalla baselgia parochiala la casa dil Volg. La parcella descreta ei actualmein in plaz asfaltau senza caracter. La suprastonza communala da Sursaissa Mundaun vul midar quei. Dacuort ha ella organisau ina sera d’informaziun pertuccont in project en caussa. Finamira eis ei stau da presentar la studia pertuccont in plaz dil vitg e garascha sutterrana. La sera ha svegliau gl’interess, la populaziun ha giu caschun da s’informar e discutar. «Igl ei stau ina bun’occurrenza. Ussa sperein nus che biars separticipeschien alla retscherca», declara Andrea Portmann. Sco quei che la canzlista da Sursaissa Mundaun explichescha, ha la populaziun saviu prener envesta dall’idea. «Igl ei ina studia dalla realisabladad. Ussa duei la populaziun prender posiziun ed inoltrar opiniuns e propostas leutier», gi ella alla FMR. La suprastonza interroghescha ils indigens ed ils possessurs da habitaziuns secundaras, quels astgan rispunder a damondas specificas e sch’els ein d’accord ni buc. La finala eis ei buca in project pign. La studia indichescha cuosts totals da diesch milliuns francs. Suenter il beinvegni dil president communal Ernst Sax ha Gian Fanzun, partenari dil biro d’architectura Fanzun da Cuera, presentau ils detagls. La vischnaunca duei nezegiar il clavau davos la casa – quel ei gia en possess dalla vischnaunca – e transformar el en ina canzlia nova. Il biro d’informaziun turistica vegness duvraus vinavon e formass ensemen culla canzlia in center da survetschs per Sursaissa Mundaun. Carischia incalculabla L’idea d’in center communal niev ei naschida sin fundament d’ina incarica dalla radunonza communala. La suprastonza ha sin quei schau elaborar la studia co ei fuss pusseivel da revaletar il center da Cuort/Meierhof. Ils conproprietaris dil condomini dalla casa dil Volg seigien cuntents cul ed involvai el project. A caschun dall’orientaziun ha Gian Fanzun buca zuppentau in factur impurtont dalla planisaziun, la carischia influenzescha actualmein ils cuosts. Enteifer dus onns ein quels s’augmentai considerablamein. Gl’onn 2021 havess il project custau 9,1 milliuns francs, dus onns pli tard ei la summa carschida sin diesch milliuns francs. La canzlia actuala a Markal ei ina casa culs biros dalla vischnaunca e duas habitaziuns. Suenter la bardigliada vegness l’entira casa nezegiada per habitar. A Cuort/Meierhof dess ei daferton in plaz-cadruvi dign gest sper canzlia. Baselgia, casa da vegls, ustria, biro turistic e stizun ein ella proxima vischinonza, la scola mo entuorn la cantunada. Apropos stizun: Quella meina actualmein ina famiglia privata culla marca da products Maxi. Leu ei era la filiala dalla Posta integrada. «Quella stizun Maxi siara la fin d’october, la successiun ei denton garantida», declara la canzlista Andrea Portmann. Ella conferma ch’ina nova stizun arvi ils 4 da november 2023 el medem liug, naven da lu culla marca Spar. Model dil project dil center communal e d'informaziun. Vesta da nord. Seniester la fatschada dalla baselgia parochiala Plaz cadruvi sur garascha sutterrana Il project dil center communal e d’informaziun includa era ina garascha sutterrana. Sch’ei vegn cavau ed iu el sutterran, influenzescha quei ils cuosts da construcziun. Bien la mesadad dils diesch milliuns cuosta il plaz cadruvi culla garascha. Finamira fuss ei da scaffir parcadis avunda sut tiara. La garascha sin duas alzadas purschess plaz per 52 vehichels. La studia dalla realisabladad lai aviert l’opziun da scaffir ina tiarza alzada cun 28 ulteriurs parcadis. Naven dalla garascha dess ei in access direct al center communal ed als bus locals e postas. Il plaz sur tiara vegness concepius aschia ch’el survess sco plaz representativ formaus cun gust. Da termins d’avertura ha dil reminent negin discurriu a caschun dalla sera d’informaziun. «Gl’emprem vul la suprastonza communala saver il meini dalla populaziun. Tochen ils 10 d’october va la consultaziun», declara la canzlista Andrea Portmann. Suenter detti ei previsiblamein ina concurrenza d’architects pil plaz-cadruvi culla garascha sutterrana, lu suondi in preproject e project finiu culla damonda da credit.

Enteifer il program dalla retscha flimsfestival dat ei dumengia proxima ina scuntrada cul Chor da giuvenils svizzer. Suenter ch’el era staus avon in onn a Flem vegn el a sepresentar puspei ella halla d’events. Il chor sinfonic vegn a cantar ensemen cugl orchester le phénix ovras da Bach. Quei chor secumponi da rodun d80 cantaduras e cantadurs da 16 tochen 30 onns. Per saver separticipar ha finadina e finadiu giu d’absolver in examen. Ils giuvenils che han dumignau quel san separticipar a project specifics dil chor sinfonic. Actualmein ei Nicolas Fink il menader artistic dil Chor da giuvenils svizzer. El diregia denter auter il project «Bach und seine Söhne». Il giuven da quels, Christian, vegn numnaus «Il Bach da Milaun» ni era «Bach da Londra». Semegliont a siu bab eis el staus in scheni musical, el ha denton mai gudiu schi bia attenziun e reputaziun sco il bab ed ils frars, oravontut il miezfrar Carl Philipp Emanuel Bach. Christian Bach ei naschius 1735 a Leipzig e morts 1782 a Londra. El era 21 onns pli vegls che Mozart ed ha giu sin quel ina gronda influenza ch’ei semanifestada el stil musical. Igl ei il temps dalla midada dil baroc ella classica. A Flem vegn il Chor da giuvenils svizzer ad interpretar in’ovra da Christian Bach, numnadamein il Gloria en g-dur e da Carl Philipp Emanuel Bach il Magnificat Wq215 sco era dil bab Johann Sebastian Bach la Motette 229 dil register BWV.(fmr/abc) Chor da giuvenils svizzer

La stagiun dils bogns aviarts en Surselva va viers la fin. La bilanza dallas frequenzas ei cuntenteivla, mo buc aschi buna sco igl onn vargau. Ils Svizzers ein – suenter la pandemia – puspei i dapli egl exteriur en vacanzas e l’aura variabla ha procurau per frequenzas pli bassas. Ils biars bogns aviarts denter Breil e Flem registreschan buca las frequenzas. Quei cun excepziun dil Bogn aviert da Glion. Leu han ins tenor il gestiunari Aziz Cheikh resgistrau uonn var 41 000 entradas naven dil zercladur entochen dumengia vargada. «Quei ein 2000 dameins ch’igl onn 2022. Mo en tut havein nus giu ina fetg buna stagiun ed essan fetg cuntents», di Aziz Cheikh che meina dapi vegn onns il bogn da Glion. «Nus havein dapi entgins onns hosps che ve­gnan regularmein da Cuera e d’autras regiuns grischunas tier nus el Bogn da ­Glion. Quei ulivescha empau la munconza dils hosps ch’ein uonn puspei sedecidi da far vacanzas sper la mar.» L’aura ha tratg hist e hot Pil bogn aviert da Breil seigi la stad 2023 buca stada ina dallas meglieras puncto frequenzas e puncto sviulta, di Silvan ­Gabriel, il manader dil biro da Surselva Turissem a Breil. «La fin da zercladur e l’entschatta da fenadur havein nus giu paucs hosps el bogn perquei che l’aura era buca buna. Naven da miez fenadur entochen la fin d’uost eisi lu stau fetg bien, mo denteren dis cun frequenzas mediocras.» Il gestiunari dil biro turistic da Breil di ch’ils onns vargai cun pandemia seigien stai fetg buns pil bogn ed uonn hagi ins puspei giu frequenzas sco avon il coronavirus. Spitgau dapli hosps Ella medema crenna sco Silvan Gabriel dil biro turistic da Breil dat era il gestiunari dil bogn aviert da Laax, Raphael Gross. «Nus havein aunc fatg negina bilanza perquei che la stagiun ei ida alla fin pér l’jamna vargada. Mo quei ch’jeu saiel dir grosso modo ei, che nus havein uonn giu ina stad empau labila.» Tendenzialmein seigi la glieud vegnida a senudar el lag uonn per cura ch’ei seigi puspei stau cauld e schetg. «Ils dis ch’igl ei stau caliras havein nus giu massada glieud sper il lag.» Pressapauc 15 % dameins hosps La stagiun da far bogn 2023 sper il Lag la Cauma a Flem ha tenor ils responsabels dalla Arena Alva SA buca cuntentau diltut. Gest en la stagiun aulta, pia duront las empremas jamnas d’uost, havessi ins spitgau dapli hosps el Lag la Cauma. En cumparegliaziun cun igl onn vargau quent’ins cun in minus da frequenzas da bunamein 15 %. Ina bilanza pli positiva dalla stagiun da bogn 2023 fa Gioni Capaul dil lag Davos Munts en Lumnezia. «Nus havein giu frequenzas fetg aultas, atgnamein el medem rom sco igl onn vargau.» Il lag Davos Munts ei aunc aviarts entochen suenter las vacanzas d’atun. Pli paucas entradas els bogns sursilvans La stagiun dils bogns aviarts en Surselva ei vargada. Ier ha il bogn aviert Fontanivas a Glion serrau definitivamein sias portas per uonn. La bilanza dallas frequenzas ei cuntenteivla, mo buc aschi buna sco quella digl onn vargau. Ils hosps da vacanzas svizzers ein puspei viagiai dapli sper la mar en vacanzas. Quei ha giu consequenzas negativas per las frequenzas en ils bogns indigens. Ultra da quei ha l’aura variabla procurau per dameins hosps els bogns. La FMR ha discurriu cun ils responsabels dils bogns da Breil, Glion, Davos Munts, Laax e Flem. (fmr/mg)

L’jamna vargada han la Biblioteca populara Mustér e contuorn e la Ludoteca Mustér e contuorn arranschau in di dallas portas aviartas. Sco las responsablas dallas duas organisaziuns scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, han rodund 60 affons e carschi nezegiau la caschun da prender investa dallas localitads e surtut dalla purschida. Biblioteca e ludoteca han purschiu la mesjamna vargada differents posts sco per exempel in parc da vehichels, giugs, Kamishibai – raquintar historias, Actionbound – catscha da zenslas digitala ni era zambergiar segnapaginas ed empruar ora pigns roboters d’Ozobot. La purschida ei vegnida cumpletada cun petta e da beiber. (cdm/fmr) La biblioteca e la ludoteca a Mustér han beneventau affons e carschi ad in di cun purschida speciala.

A Mustér ein dus implonts da fotovaltaica gronds previ: Solar Alpin Disentis sill’Alp Run e Solar Magriel sill’Alp Magriel. La vischnaunca sto decider, schebein els duein vegnir realisai. Sco emprema instanza decida il cussegl da vischnaunca venderdis sera. En cass d’in GIE suonda la votaziun dil pievel en biebein in meins. La vart dretga digl intschess communal da Mustér ei exponida fetg al sulegl. Las surfatschas dall’Alp Run e l’Alp Magriel sur igl uaul miran encunter sid, levamein encunter sid-vest. Lur exposiziun ei adattada per absorbar la forza dil sulegl. Buca da far curvien che quellas cundiziuns meinan a ponderaziuns da realisar leu gronds implonts da fotovoltaica. Ils projects pils dus gronds implonts ein progredi bein ils davos meins, aschia ch’il suveran da Mustér ha da decider da principi, sch’el accepta els. Quest venderdis ein ils projects en tractaziun dil cussegl da vischnaunca. Passan els las toras da quel vegnan els en votaziun all’urna ils 22 d’october 2023. Gie ni na agl express? Implonts da fotovoltaica gronds vegnan subvenziunai dalla Confederaziun cun entochen 60 % dils cuosts da construcziun. La cundiziun: silmeins 10 % dalla energia che quels furneschan futuramein sto star a disposiziun alla reit d’electricitad la fin 2025, ils ulteriurs 90 % entochen la fin 2030. Il tempo per realisar quels projects ei fetg gronds. Pil cantun Valleis memia sperts: La dumengia vargada ha il suveran frenau il Solar Express en ina votaziun all’urna. Lubientschas spertas per implonts da fotovoltaica ein buca pusseivlas. Tgei effect ha quella decisiun el Grischun, concret per la vischnaunca da Mustér che decida da principi davart dus implonts gronds? «Da miu saver setracta ei el cantun Valleis da bia pli gronds implonts che cheu tier nus. Nos dus projects ein surveseivels e realisabels en quella fuorma. Jeu sperel ch’igl express mondi vinavon el cantun Grischun, implonts da fotovaltaica ein per nus da grond’impurtonza», constatescha il president communal da Mustér, René Epp. Ella medema crena dat gerau Clemens Berther ch’ei involvius surtut el project dall’Alp Run: «Cun quels projects generein nus era lavur ed entradas. Il temps dalla construcziun vegnan 50 entochen 100 persunas ad esser engaschadas vid ils projects.» Per 10 000 e ... Ils dus projects gronds da fotovoltaica vegnan tractai separadamein venderdis sera dil cussegl da vischnaunca da Mustér. La decisiun ei identica, sebasa silla lescha federala d’energia e vegn prida per mauns dalla votaziun all’urna. Il project Solar Alpin Disentis sin intschess dall’Alp Run ei planisaus sin ina surfatscha da biebein 330 000 meters quadrats, quei che corrispunda a quater pertschien dall’entira surfatscha dall’alp. Quella surfatscha da fotovoltaica lubescha ina producziun annuala da 45 milliuns uras kilowatt, quei che corrispunda al basegns annual da rodund 10 000 casadas. L’Alp Run ei en possess d’ina societad da possessurs da dretgs. Per l’ovra eis ei previu da fundar ina societad acziunara cull’IBW da Basilea sco investur. Pil transport dil material sill’Alp Run eis ei previu d’installar ina pendiculara naven dalla Val S. Placi entochen Catan. Quella havess ina lunghezia da 1,8 km. «Quella pendiculara ei previda sulet per material. La glieud che luvrass leusi ella construcziun stess duront l’jamna probabel en in provisori sill’alp», di Clemens Berther. La pendiculara stess en funcziun rodund quater onns e vegness lu spazzada. ... 4000 casadas Empau auter sepresenta la situaziun tier l’Ovra Solara Magriel. L'Ovra Solara Magriel duei vegnir realisada dall'Axpo Solutions SA e las Pendicularas Mustér SA. Igl ei previu che las pendicularas separticipeschien cun 40 % vid l'interpresa Ovra Solara Magriel e l'Axpo cun 60 %. Possessura dil terren ei la vischnaunca da Mustér che metta a disposiziun quel alla societad en dretg da baghegiar. L’ovra cun 18 000 moduls da fotovoltaica producess energia per rodund 4000 casadas. In avantatg da quell’ovra ei ch’ella ei ella vischinonza dil territori da skis ch’engreviescha gia il maletg dalla cuntrada cun ses indrezs. Entradas per la vischnaunca «Sche omisdus projects vegnan realisai sco els ein il mument sin meisa, portan els entradas annualas da 400 000 entochen 500 000 francs ad onn alla vischnaunca quei mument ch’els ein en funcziun cumpleina», di il president communal René Epp sin damonda dalla FMR. Tonaton di el era: «Quei ein las entradas el cass d’in prezi da siat raps e dapli per ura kilowat.» Il mument vegn pagau per energia electrica sin fiera rodund 15 raps. Survesta dall’Alp Run sur igl uaul. Ord quella perspectiva fuss igl implont da fotovoltaica strusch da veser.

La suprastonza communala dad Ilanz/Glion ha orientau gliendisgis la populaziun da dus projects solars previ. In vul il concern Axpo baghegiar sin surfatschas dall’Alp da Schnaus. Da tschella vart dala Val da Siat, a cuorta distanza da quel, planisescha la IG SolAlpine in grond parc solar sill’Alp da Rueun. «Ils differents projects ein en concurrenza in cun l’auter. En buna entelgientscha vegn denton brattau experientschas e communicau in cun l’auter. Aschia san ins evitar sbagls». Quei ha Oliver Hugi sincerau el decuors dalla sera. Il menader dall’offensiva solara dil concern Axpo ei vegnius confruntaus gliendisgis sera a Glion cun paucas damondas, denton biaras objecziuns ed emoziuns. El e ses collegas Severin Kathriner e Bettina Putzi, sco era René Meier e Sebastian Braun dalla IG SolAlpine, han presentau dus differents projects d’implonts solars planisai sin territori dalla vischnaunca Ilanz/Glion. In dalla vart seniastra dalla Val da Siat, l’auter dalla vart dretga. «Nus essan surstai ed irritai», ha ina persuna manegiau. Suenter tgeuas contractivas Il president communal Marcus Beer ha aviert la sera d’informaziun culs fatgs enconuschents ch’ein dapresent en discussiun en Svizra. Tochen gl’onn 2050 sto nossa tiara seproveder sesezza cun energia, ei maunchi in volumen da rodund 50 uras terawatt ad onn. Per grantir il provediment d’energia en Svizra seigi indispensabel d’augmentar la producziun cun energias indigenas, regenerablas e cumpatiblas cugl ambient. Per contonscher quella finamira ha il parlament federal decidiu avon in onn la strategia d’energia 2050 ed approbau ella lescha d’energia gl’artechel 71a. El center da quel ei electricitad ord implonts gronds da fotovoltaica. Ella halla da gimnastica a Glion ha la vischnaunca presentau ils dus projects d'implonts solars sillas alps da Schnaus e Rueun. Il problem dalla Svizra ei la munconza da forza electrica ils meins d’unviern. Dapi che Berna ha definiu gl’artechel 71a e mess en moviment il «Solar-Express» dat ei in project suenter l’auter. Il concern d’energia Axpo vul realisar 4200 project solars tochen gl’onn 2030 ed era la planisadra IG SolAlpine presenta daferton ina studia suenter l’autra en connex cun implonts solars. Suenter tgeuas contractivas cun quellas duas interpresas ha la suprastonza communala vuliu informar dil stan dalla planisaziun. Il project ell’Alp Cavel, ina alp da vaccas en possess dalla vischnaunca Ilanz/Glion, ei buca pli el center. Ina studia davart la realisabladad hagi mussau ch’ins stuessi investir bia memia bia ell’infrastructura da menar l’energia producida ellas lingias da tensiun aulta. Ault recav d'energia Dus auters projects semuossan denton sco realisabels ed adattai per fotovoltaica. Gl’emprem ha Oliver Hugi e sia squadra dall’Axpo presentau. Igl ei in parc solar sill’Alp da Schnaus. Culla forza dil sulegl sappien ins producir sin 2000 m.s.m. quater tochen tschun gadas dapli electricitad d’unviern che giu la Bassa. La Axpo savess trer a néz en quei territori l’infrastructura dall’Ovra electrica Glion (KWI). Tschei project ei situaus dall’autra vart dalla Val da Siat. Quel ha ina dimensiun bia pli gronda che quel dall’Alp da Schnaus. Sco René Meier ha declarau, hagi la SolAlpine inspectau ina retscha da loghens e variantas ell’entira Svizra. El Grischun ha ella presentau divers projects adattai per parcs solars, aschia a Claustra ed ella Val Surses. In ulteriur ei quel dall’Alp Run sur Mustér (mira text separau). Era l’Alp da Rueun taxescha SolAlpine sco liug optimal per in implont grond. L’exposiziun viers sid ed il clima garanteschien in ault recav d’energia. Malgrad sia grondezia da rodund 515'000 m2 seigi gl’implont strusch veseivels e disturbi buca il maletg dalla cuntrada. Sco igl ei semussau duront la part dallas damondas e discussiun paran biars d’esser irritai. Els seigien surpri che la vischnaunca presenti ord il nuot tals projects gronds, han plirs dils presents getg e buca zuppentau lur emoziuns. Ton a Rueun sco a Schnaus, Ruschein ed ulteriurs vitgs, ha la discussiun surlunder entschiet. Il president communal Marcus Beer ha declarau ch’il pievel dueigi decider ils 26 da november 2023 all’urna sch’el vegli dar allas duas interpresas la concessiun pils implonts da fotovoltaica. Ils dus projects – cuort e bien Alp Rueun Projectadra: IG SolAlpine/Fanzun Prestaziun installada: 31-42 MWp Recav energia: 55-77 GWh/onn Provediment per: 15'000 casadas Surfatscha implont: 514'000 m2 Access alla reit: cabel en staziuns da trafo existentas Alp Schnaus Prestaziun installada: 15 MWp Recav energia: 22 GWh/onn Provediment per: 4700 casadas Surfatscha implont: 200'000 m2 Diember da moduls: 36’000 Access alla reit: cabel en via d’alp-gallaria Ovra Glion

La Svizra ha paucas atgnas resursas e sto perquei importar fetg bia products. Schizun l’electricitad, silmeins quella che nus duvrein ils meins d’unviern. Entochen avon in onn era la populaziun buca pertscharta da quei. Cun in’offensiva solara emprovan ins ussa da trer a néz quella resursa. Il sulegl d’unviern ellas Alps s’adattescha specialmein per fotovoltaica. Nos tats hagien dau las concessiuns pils lags da fermada e la generaziun actuala detti quellas per la forza solara. Ins sa bein refusar e manegiar ch’ins nezegi gl’emprem tetgs da casas, objects ed infrastructura publica. In bien exempel ei il project dall’US Schluein Glion e siu stadiun da ballapei Crap Gries. Era biars tals buns exempels fan buca effect avunda. Ei drova implonts gronds. Bugen ni nuidis vegnin nus a stuer unfrir enquala pastira d’alp. Pertgei negin ei gie pronts da renunziar sin sia beinstonza. Anzi, il consum crescha ad in crescher. En vesta a quella tendenza dueien ils habitonts da vischnauncas che dattan concessiuns per implonts solars denton survegnir ina pagaglia. Il prezi d’electricitad astga buca s’augmentar vinavon. Sin lezza cundiziun fussi d’insister.

El Center Aua Viva a Mustér ei da veser il mument in’exposiziun cun sculpturas da Sergio Marques. Il vischin da Disla cun ragischs portughesas lavura cun lenn vegl e fier da ruina. Igl ei surtut material anflau spel Rein. Leu catta el denton era crappa e cun quella cumpletescha el cun bia sentiment sias figuras. En sesez ei la sira da Sergio Marques (47) il motiv ch’el ha entschiet a luvrar creativamein: «Ella giavischava ina gronda rucla ord lenn. Detg e fatg: Jeu ha priu la resgia da cadeina da miu bab e hai entschiet a dar fuorma da rucla ad in bloc da lenn.» Ell’exposiziun actuala da Sergio Marques el Center Aua Viva a Mustér san ins seperschuader d’ulteriuras ruclas ord different lenn. Ellas ein aschidadir restadas il coc da sia lavur el temps liber: «Quei mument ch’jeu entscheivel a luvrar vid in bloc da lenn sai jeu buca tgei che vegn tut neunavon. Quei sa per exempel esser sfendaglias pli grondas ni pli pintgas.» La lavur culla resgia a motor fa el senza haver skizzau sia finamira sil lenn: «Jeu resgiel entochen ch’jeu hai la rucla che plai a mi – entochen ch’jeu hai anflau il rodund.» Lenn ei nuot jester Cun 12 onns ei Sergio Marques vegnius en Svizra, leu nua che ses geniturs habitavan gia dapi entgin temps. Avon ha el passentau si’affonza a Malhada Velha el Portugal, pli datier dalla Spagna che dalla mar. A Rueun eis el s’integraus spert e suenter il temps dalla scola obligatoria ei suandau igl emprendissadi da scrinari. Dapi 24 onns lavura el ella Distec SA a Mustér, leu eis el menader dalla preparaziun dallas lavurs. Quella promoziun professiunala en in menaschi che lavura cun metal ha el contonschiu suenter haver frequentau bia scolaziun ils davos onns. Cumbinaziun da lenn e metal Ferton ch’il metal ei oz ina part essenziala da siu mistregn, era quei antruras il lenn. Dapi rodund 12 onns emprova Sergio Marques da cumbinar quels materials: «Sch’jeu mon sper in flum, surtut spel Rein, anflel jeu adina lenna ni fier vegl. Bia da quei deponel jeu a casa e zacu sedat l’inspiraziun per la cumbinaziun, per exempel ina sculptura d’in carstgaun», di il bab da treis buobs ella vegliadetgna da diesch entochen 15 onns e che viva culla mumma da ses affons en in partenadi. «Entochen ussa havein nus aunc buc anflau il di da maridar», di el cun bucca rienta. Ord lenn e metal en cumbinaziun cun in ni plirs craps neschan sculpturas da differenta expressiun: «Mias lavurs han negin num. Il contemplader duei giudicar sez tgei ch’el vesa. Mintgin ha in’autra optica.» Cun egl ed uaffens Sche Sergio Marques ei duront la primavera, la stad ni igl atun buca sil bike ni sin viadi sin in péz, lu eis el el luvratori sper casa a Disla e lavura surtut culla resgia a motor: «Damai ch’jeu hai buc in luvratori scaldau, ruaussa la lavur vid lenn, fier e crappa igl unviern. Ina ga ni l’autra ei il zuler en casa il liug per mia lavur.» Sco anteriur scrinari sa el giudicar il lenn e da quei san ils visitaders dall’exposiziun a Mustér seperschuader. Da pégn e fau entochen badugn e triembel ein biaras specias da lenn da contemplar ellas pli differentas fuormas: «Igl ei tut lenna anflada ni resgiada cheu el liug, cun pintgas excepziuns d’ordeifer.» Aschia relata Serqio Marques d’in bloc da lenn digl Appenzell: «Quel hai jeu viu leu sin ina tura. Il possessur ha vendiu el a mi ed in temps pli tard sun jeu staus leu per elavurar el cun mia resgia a motor.» Era la natira fa siu duer Sper siu engaschi cun egl, maschinas ed uaffens lai Sergio Marques era luvrar l’aura vid sia lenna: «Igl ambient mida la colur e zacu ei in toc lenn era marschs. Quei ei natira e realitad.» Il cass ei quei buca mo tiel lenn: «Era il metal sco il fier ni il stuors mida colur sch’el vegn en contact per exempel cun aua. La ruina dat ad el in caracter tut special.» Sergio Marques experimentscha era fetg bugen cun metal. Aschia per exempel cun serrar ina flur sulegl denter duas plattas da metal ed allura mirar igl effect dil material jamnas pli tard. Ina tala lavur ei era da veser il mument en si’exposiziun, dil reminent l’emprema cun ovras spirontamein dad el, suenter ch’el ha gia saviu separticipar ina ga all’exposiziun communabla da plirs artists a Segnas. Ina lavur tut speciala en sia collecziun exponida ei quella d’in best da lenn cumpletaus cun buca meins che 4000 cavadents. Il lenn cun lennins fa ina pareta bunamein viventa. All’exposiziun el Center Aua Viva a Mustér ein 25 lavurs da Sergio Marques da veser il mument. L’exposiziun da sculpturas da Sergio Marques el Center Aua Viva a Mustér/Raveras cuoza entochen ils 29 d’october 2023. La localitad ei aviarta il di ora. Inschign da cumbinar e formar Lenn vegl, fier da ruina e crappa – tut material anflau spel Rein – nezegia Sergio Marques da Disla per scaffir sias sculpturas. Ina schelta da quellas ei da veser quest e l’auter meins el Center Aua Via a Mustér. Entschiet ha el cun quella lavur creativa cun resgiar ina rucla ord in bloc da lenn. Biaras autras ruclas pli grondas e pli pintgas ein suandadas e la fin finala era auters objects. La cumbinaziun da lenn vegl cun fier da ruina ni crappa mulada dall’aua ei fascinonta ed interessanta enina. (fmr/hh) 25 sculpturas da Sergio Marques ein da veser il mument el Center Aua Viva a Mustér. 25 sculpturas da Sergio Marques ein da veser il mument el Center Aua Viva a Mustér. Biaras sculpturas ha Sergio Marques cumpletau cun crappa anflada sper flums.

Sonda sera ei la regiun Flem Laax Falera el center d’ina show dalla televisiun SRF. Amiez quella regiun, numnadamein a Murschetg, prepara ina gronda equipa l’emissiun directa. 1500 persunas astgan prender plaz e guder quella directamein amiez gl’areal dils Rocks. «Astgein nus installar ina antenna sin quella cabina vi leu», damonda in collaboratur. Il meinaproject pren il telefonin, metta en ina numra, da tschella vart s’annunzia ina persuna. «Quei ei negin problem, mo dei adatg da buca far sgreffels», audan ins la risposta suenter che Kurt Schwaller haveva contactau il president dil comite d’organisaziun. Patrick Hug meina dapi sis onns la partiziun «events» dalla gruppa Arena Alva. Enteifer quella eis el responsabels per la gronda show ch’ei sonda proxima a Murschetg. Kurt Schwaller, meinaproject SRF bi de Lüt a Laax Murschetg. 52 persunas dalla tecnica Gl’installatur da SRF va paucs meters pli envi tiel model dil FlemXpress e montescha l’antenna sil tetg dalla cabina. La davosa emissiun «SRF bi de Lüt» ei stada il matg vargau a Kreuzlingen. La secund-davosa a Grindelwald. Exact avon in onn, ils 17 da settember 2022, era ella stada a Sörenberg el cantun Lucerna. Mintgamai silmeins in miez milliun aspectaturas ed aspectaturs miran l’emissiun sin lur televisiun a casa. Sonda proxima ei Laax, pli precis Murschetg, el center. Daco gest a leu, e buca a Claustra, Arosa ni a Bravuogn, sa Kurt Schwaller buca. Sco el gi elegia la redacziun il liug tenor contacts vicendeivels che sedattan La redacziun involva el cu igl ei decidiu en tgei liug ch’ins vegn ad ir. «L’emprema uatga cheu Laax ei stada primavera vargada», raquenta Kurt Schwaller. El meina l’equipa dalla tecnica cun rodund 52 persunas. Da quellas ein 12 viagiadas gliendisgis vargau en Surselva. Dalla centrala da SRF a Turitg Leutschenbach ei gl’emprem camiun cun material arrivaus. SRF bi de Lüt ei ina gronda «chista», ina show da divertiment sut tschiel aviert. Il publicum – idealmein la populaziun indigena – astga visitar quella, seser a meisa e guder discuors, musica, films ed atmosfera. Metter si capetscha a cazzolas Ils tecnichers ein vidlunder d'endrizzar il plaz e l'infrastructura per la show SRF bi de Lüt a Murschetg. «Nus sperein ch’ei seigi bun’aura sonda sera», manegia Kurt Schwaller. Mesjamna endamaun, treis gis avon l’emissiun directa, ei quei buca stau il cass. A Murschetg plueva ei duront ch’ils montaders eran fatschentai cun scargar palets cun cabels, cazzolas, sochels per cameras e massa chistas da lenn. Allas numerusas cazzolas fetg sensiblas han ins stuiu metter si ina capetscha speciala che schurmegia dalla plievgia. Gliendisgis haveva il meinaproject e sia equipa entschiet a construir la tribuna amiez gl’areal dils Rocks. L’aura da stad tardiva ei stada d’engrau. Il bletsch dalla mesjamna para ussa da lavagar las preparativas per l’emissiun. «Quei fa nuot, nus essan disai cun tut», manegia il collaboratur che haveva dumandau pervia dall’antenna silla cabina. Ina capetscha encunter la plievgia, per reflecturs sensibels. Kurt Schwaller lavura cun ina squadra che ha experientscha dad ir da liug a liug per montar e remontar la tecnica. Senza lezza dess ei neginas emissiuns, igl ei la part essenziala d’ina emissiun. «Sin vendergis sera ei l’entira equipa lu cheu», gi il schef-tecnicher. El muossa in plan dalla situaziun ed in fegl che cuntegn mintga punct dil program. La sonda vegnan 40 persunas dapli ad esser en acziun. La glieud da camera, ils porta-cabels e porta-microfons sco era tecnichers che survigileschan las colligiaziuns culs satelits tegnan mintga secunda sut controlla. Culs scolars da Falera Plazzada egl auto da transmissiun avon il hotel Signina vegn la reschissura Myriam von Necker a direger la scenaria. Ils moderaturs Fabienne Gyr e Salar Bahrampoori semovan tenor in scenari fixau. Mintgin sa tgei ch’el ha da far, co el ha dad ir, cu igl ei da sevolver e semenar. Sco en in teater. Cu ils moderaturs discuoran cul cuschinier Andreas Caminada, cu gl’idol da freeski Andri Ragettli. Ed era cu Arno Jehli e sia cappella Oberalp intuneschan in toc ei la gronda squadra da SRF concentrada sin post. La show da Laax Murschetg duei gartegir cumpleinamein, gliez ei incarica e finamira da Kurt Schwaller. Ell’emissiun ha dil reminent schizun la scola da Falera ina rolla. El decuors dalla show dattan ils affons si in legn ad spectaturas ed aspectaturs, quels han da lignar ina certa noziun ch’ils scolars declaran per tudestg e romontsch. Sonda, ils 16-9-2023, allas 20.10, emetta SRF live ord il Rocksresort a Laax Murschetg. In e scadin ei beinvegnius da guder l’emissiun directa sil plaz. La previsiun dall’aura ei empermettonta. Il camiun da transmissiun da SRF ei semtgaus denter in dils Rocks ed il hotel Signina a Murschetg.

In um vestgius en stretgas caultschas-suten cotschnas-alvas gauda il sulegl al pei dil glatscher dil Vorab. Sin nas ha el – tenor la moda dil temps – in spieghel da pilot e schai pei-blut sin ina schmarschanera. Sco in ver sonnyboy senza quitaus e cun fatscha brina. La mondura da skis ed ils calzers pesonts ha el montau giu, probablamein per far ina cuorta pausa – sco era tut tschels che schaian patgific sin quella biala terrassa sin 2500 m s.m. Las soccas da skis pendan per schigiar silla fleivla seiv e storschan quella levet: «Sun-fun-and nothing to do»! Seniester silla foti vesan ins ina pintga sutgera da dus che meina sil cuolm. Empau pli central silla foti, mo adina aunc seniester ei il «schlepper» che «schleppa» dapi igl onn 1978 la glieud sils 3000 meters sur mar. Ina pintga colonna da skiunzs, tuts en t-shirt e naturalmein senza cappellina spetga sil proxim «bügel». Jeu seregordel bugen dil Vorab. Cunzun dil runal ch’ei da veser cheu. Il schinumnau «schlepper» che runa si mei leu mintgamai d’unviern ei ruchs e sperts ed ins sto setener ferm perquei che la via ei teissa. Nuot per entscheviders! Quei ei il motiv che biars turists che han forsa ina buna e cunzun ina cara uniforma da skis eviteschan quei liug selvadi. Il runal ha era igl avantatg ch’ins sto buca tedlar tier senza vuler als discuors sco quei ei il cass ellas gondlas. Mes tips per ir sil glatscher: Sil Vorab, sil pli ault punct dil territori da skis – vas ti persuls. Sil Vorab vas ti per haver tiu ruaus dil trubel. Sil Vorab vas ti per meditar e cun haver montau ils skis sperts. Pren cun tei schlingia per schurmegiar tei dil vent, cu ti vas si leu, che ti sas lu trer quella sur tia fatscha. Sch’il Vorab fuss in fried, lu fuss’el in fried stgir, profund, in ch’ins capescha buc immediat, in ch’ins ei buca segirs sch’el plai ussa propi ni buc. La pista silla foti ei alva tochen sum, mo in tac garvera ei da veser encunter la fin. Ina maschina da pista fa pista – e dus turists paran dad ir suenter alla spura dalla maschina. In turist schai ella pista culs skis agradsi giun plaun, contemplond il tschiel bi-blau. Quella fotografia muossa il glatscher dil Vorab igl onn 1979 – da stad. Tgisà, in bi gi savein ni stuein nus era igl unviern scher en caultschas-suten sil ­Vorab, mo forsa duvrein lu buca pli prender cun nus ils skis – ed il schlepper scharmant vegn era buca pli duvraus. Sandro Buchli ei redactur e producent tier la FMR. E d’unviern savens sil Vorab sin pista.

Daco? Daco pomai? Co ha quei pudiu capitar? Tgei mals han tut quellas persunas stuiu supportar, tuts quels ch’ein vegni violai entras representants dalla baselgia? Cons responsabels han disgiu en lur funcziun? Quei fa esser perplexs. Tut quei turmenta mei ed jeu sun sedumandaus daco. Eis ei il fatg che jeu mez fetsch part da quella baselgia e s’engaschel enteifer quell’instituziun? Quei patratg po parer normals ed innocents, denton eis el marschs. El ei da medema tempra sco quella tenuta che ha multiplicau il mal dallas unfrendas. Con bia ei vegniu teniu tschelau e co ei vegniu turschau per gie presentar ina baselgia intacta! Igl ei vegniu engrondiu il mal e zappitschau sin persunas suffrentas, e quei cun la perschuasiun ch’ei capeti ord spir carezia per la baselgia. Era jeu hai stuiu emprender da differenziar. Pia, sch’ei fa mal d’udir da tut quellas unfrendas, lu buca pervia dalla baselgia. Ei dat el latin l’expressiun «sentire cum ecclesia», pia «sentir cun la baselgia», ina sort solidaritad cun la baselgia. Mo tala solidaritad ei ussa veramein deplazzada. Sch’igl ei da sesolidarisar cun enzatgi, lu cun las unfrendas. Gliez ei quei che fa mal. Ellas portan buordis smacconts. Ei maunca ils plaids, ei maunca il tegn, ei maunca la forza. Perquei eis ei bien che tut quei vegn alla glisch. Possi quei dar forza a quels che suffreschan. Possi quei dar aria a quels che han tochen oz talas nauschas experientschas che smaccan senza ch’enzatgi savess dad ei. Ei dat ussa duas sorts vuschs che munglassen sefar udir. Dad ina vart la vusch dallas unfrendas. Quei va vess ed ils plaids selain strusch s’exprimer, mo ei po esser deliberont. E da l’autra vart la vusch da persunas ch’ein oz en situaziuns da surpassaments. Igl ei giustificau ed endretg da gir: «Hej, ti vegns memia datier!» ni «Na, quei vi jeu buc!» ni «Jeu sesentel buc bein, jeu mon!» Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva el chantun da Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Cura ch’jeu hai communicau en miu ravugl che nus pondereschien d’emigrar el nord dalla Tiara tudestga ein las reacziuns pil pli stadas en quei stil: A: «Daco lu?» B: «Eis segirs?» C: «Buah, ti eis aschi curaschus.» D: «E tgei lavuras lu leu?» E: «Quei ei schon aunc lunsch. Co ei quei per tes geniturs?» F: «Gliez ei donn. Vul buca star cheu?» G: «Sas ti lu Hochdeutsch?» Jeu hai lu mintgamai rispundiu circa aschia: A: «Si leu eisi era bi.» B: «Segirs sundel buc, mo nus lein empruar ei.» C: «Ei va. Cunterdir a parolas razzisticas ni sexisticas drova dapli curascha.» D: «Vender ligiongias da curry.» E: «Mes geniturs hai jeu buca dumandau per lubientscha.» F. «Grazia per tiu sustegn.» G: «Gie, gliez havein nus tuts empriu en scola.» A persunas ch’ein lu propi stadas interessadas, hai jeu en ina secunda runda explicau il context da nossa decisiun. Quei tunava lu circa aschia: «En relaziuns binaziunalas (mia partenaria ei Tudestga) ei la decisiun nua habitar savens ina damonda che las persunas pertuccadas ston caschar ora adina puspei da niev – aschia era nus. Pertgei en mintga tiara marschi numnadamein empau auter. Ina persuna che migrescha vegn confruntada cun regurdientschas nostalgicas, tratgas tradiziunalas che mauncan, cumpetenzas da lungatg munglusas, leschas e normas malgestas, remarcas tuppas ch’ein beinvulentas ni aggressivas, novas cunvenziuns socialas, il sesentir jester, la distanza geografica tier persunas che stattan a cor, la topografia nunenconuschenta, l’aura ed il clima che funcziuneschan auter, la famiglia che maunca, ed aschia vinavon. Mia amitga ha ussa viviu in pèr onns cun mei en Svizra e profitau dallas bialas varts da nossa societad – mo era pitiu savens avunda. Viver sco Tudestga en Svizra ei buca mo YOLO. Ussa sundel jeu en roda, nus midein las rollas. Quei ei mo fair.» Savens ha il discuors anflau ina fin suenter miu referatet. Ed ussa? A Hannover? Puspei il medem, mo cuntrari. Jeu sun confruntaus cun remarcas sco per exempel: A: «Was, du bist aus der Schweiz weggezogen?» B: «In der Schweiz läuft doch alles besser als hier in Deutschland.» C: «Vermisst du nicht die Landschaft?» Ed jeu lu: A: «Ja, das ist legal.» B: «Nö, da gibt es keine Elternzeit und auch kein Elterngeld, nur Mutterschutz. Und Döner schmeckt hier sowieso viel besser.» C: «Doch, das tu ich.» E lu suonda puspei in referat cuort ch’exprima mes patratgs: «Il tren direct da Hannover a Turitg ei da viadi sis uras e miez ed il bigliet da spargn cuosta savens pli pauc ch’in viadi cuort denter Basilea e Turitg. Mo las pagas svizras ein franc buc aschi aultas perquei ch’ei vegness luvrau pli husli. Jeu cretg perencunter che la beinstonza svizra derivi dallas fatschentas tschuffas duront las crisas internaziunalas dils davos decennis. E mira, sch’jeu sco Svizzer vegnel confruntaus da persunas tudestgas quasi mo cun pregiudezis positivs, vi jeu gnanc saver cun tgei remarcas violentas che persunas ord tiaras dil sid global vegnan plidentadas.» La Svizra ei buc il paradis, cunzun buca per persunas cun biografias da migraziun. E la Tiara tudestga ei buc in stadi che ha fatg naufragi. Flurin Bundi sa descriva sco «Rumantschun, bab ed idealist». El viva a Hannover e visita là da temp en temp in concert da punk.

Il program dil campiunadi da ballapei regiunal da questa fin d’jamna ei limitaus. Pliras equipas activas fan pausa da Rogaziun federala. Ina runda pli u meins cumpleta dattan las junioras ed ils juniors. Sper ils giugs da campiunadi ein era duas partidas dil quart-final dil Cup grischun sil program la fin d’jamna. Trun/Rabius (3. ligia) ei hosp da Lusitanos de Samedan (5. ligia). Schegie che l’equipa engiadinesa ei sil secund plaz dalla gruppa 1 dalla 5. ligia, ei Trun/Rabius il clar favorit en quei giug. En in’ulteriura scuntrada semesiran Schlarigna e Valposchiavo mardis proxim. Ils 27 da settember 2023 retscheiva Schluein Glion allura la secund’equipa da Domat e miez october semesira Landquart cun Cuera 97. Allura ein ils mez-finalists enconuschents. (fmr/hh) Cup grischun Lusitanos de Samedan – Trun/Rabius so. 17.00 Schlarigna – Valposchiavo mar. 20.00 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Domat 3:1 Schaan – Triesenberg so. 16.00 Triesen – Triesenberg mar. 20.00 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lumnezia du. 14.00 Schluein Glion – Surses gl. 20.00 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Panaduz so. 17.00 5. ligia, gruppa 2 Laax – Bogn Ragaz 4:1 Danis-Tavanasa – Union Trin so. 19.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva – Cuera 97 6:3 Bischofszell – Rapperswil-Jona ve. 20.45 Surselva – Uzwil-Henau Glion so. 13.00 Cuera 97 – Romanshorn so. 15.00 Uznach – Teufen so. 18.00 Gossau – Zuzwil so. 19.00 Juniors A2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 du. 14.00 Tavau – Grischun Central du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Appenzell – Steinach so. 13.15 Buchs – Grischun Central so. 13.30 Eschen/Mauren – Montlingen so. 14.00 Arbon – Mels so. 15.00 Rheintal – Staad so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Sargans so. 13.30 Domat – Bogn Ragaz so. 14.00 Walenstadt – Flums so. 16.00 Schaan – Valposchiavo du. 12.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva a – Grischun Central Schluein so. 14.00 Schlarigna – Surselva b so. 16.00 Panaduz – Lusitanos de Samedan du. 11.30 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Toggenburg so. 12.00 Mels – Surselva so. 12.30 Glarnerland – Cuera 97 so. 13.00 Uznach – Bütschwil so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Tavau Cazas so. 16.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Orion Cuera so. 10.30 Grischun Central – Vaz-sut Tinizong so. 11.00 Domat – Schlarigna so. 12.00 Juniors D elita, gruppa 1 Teufen – Brühl so. 10.00 Rorschach-Goldach – Domat so. 11.00 Steinach – Arbon so. 11.15 Staad – Widnau so. 13.00 Appenzell – Montlingen so. 15.30 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Grischun Central Schluein so. 11.00 Mels – Landquart so. 15.00 Cuera 97 – Valposchiavo so. 15.00 Vaz-sut – Schlarigna du. 10.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Valposchiavo – Panaduz so. 13.00 Orion Cuera – Domat d so. 15.00 Domat c – Landquart so. 17.30 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Bogn Ragaz so. 10.00 Tavau – Orion Cuera so. 12.00 Landquart – Surselva c so. 13.30 Domat – Surselva b du. 13.30 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Tusaun/Cazas 2:3 Triesen – Tusaun/Cazas mar. 20.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Triesen 5:1 Werdenberg – Surselva so. 19.00 Junioras FF15 Triesen – Mels so. 10.00 Cuera 97 – Surselva so. 10.00 Domat – Werdenberg so. 15.30 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Plaun/Imboden ve. 20.00

Rodund 80 scolaras e scolars dils scalems superiurs da Sursaissa, Breil e Trun/Sumvitg han gudiu la gievgia in arranschament tut special a Trun. El rom dil program per la promoziun dalla sanadad Gorilla han els survegniu biars cussegls per viver saunamein. Gest il moviment vegn tralaschaus da biars affons e giuvenils e dapi corona creschan era ils problems psichics. Gorilla ei in program da prevenziun dalla Schtifti Foundation. Dapi 13 onns animescha quella affons e giuvenils da menar in stil da veta saun e persistent. Sin incarica digl Uffeci da sanadad dil Grischun ein ils representants dil program sin viseta el Grischun. La gievgia han els beneventau rodund 80 scolaras e scolars dils scalems superiurs da Sursaissa, Breil e Trun/Sumvitg sigl areal ed en localitads dalla scola a Trun. Dil team dad endisch persunas da Gorilla han siat introduciu ils giuvenils en activitads da sport che san vegnir gudidas el liber sco per exempel skateboard ni ballapei. In’ulteriura part essenziala dil program ei stada cussegls co senutrir bein. Negin moviment e stress Sco quei che l’organisaziun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, muossa la statistica la necessitad da sensibilisar ils affons e giuvenils pil moviment ed il nutriment: «Tenor la statistica semuentan sulettamein in tierz dils affons e giuvenils denter 11 e 15 onns in’ura per di. 17,3 % dallas scolaras e dils scolars han surpeisa. Bunamein la mesadad dils giuvenils han savens ni fetg savens stress. Il squetsch da prestaziun ei gronds e biars giuvenils fan leutier squetsch a sesezs.» Quellas circumstanzias van la fin finala sin donn e cuost dil tgierp, respectivamein dalla sanadad. «Negin moviment e falliu nutriment ein dus gronds problems. Dapi la pandemia da corona constatein nus denton era pli e pli problems psichics tier affons e giuvenils», di Mario Schuhmacher. Il menader dil program dil di a Trun attribuescha quei fenomen oravontut ad in factur: «La cumponenta sociala ei d’eminenta impurtonza pils affons e giuvenils. Il temps da corona ein biars stai isolai, ei ha dau negina veta cun camerats ed uniuns.» Leutier ei vegnida l’instrucziun da scola da casa anora ed aschia era negina sentupada cun conscolaras e conscolars. In program attractiv «Quella purschida da Gorilla ei fetg attractiva damai ch’ella includa la sanadad corporala e la psica. Nus essan vegni dumandai schebein nus lessen separticipar e havein bugen dau suatientscha damai che la sanadad ei era ina part dall’instrucziun», di Francestg Friberg, menader dallas scolas da Breil e Trun/Sumvitg. Ellas scolas dallas treis vischnauncas vegn purschiu regularmein era auters elements che van aprau cun quella tematica: «Quei ei prevenziun da drogas, la problematica dalla violenza ni era fatgs che pertuccan la psica. Mo lu secapescha era temas davart il nutriment, seigi quei cun pausas cun fretgs ni legums.» Severin Hirzel, luvrer social dalla scola da Breil puntuescha: «Per nus sco scolas pintgas eis ei impurtont che nus vegnien era risguardai da tals programs.» Gorilla en acziun a Trun Semuentar e senutrir bein ei d’impurtonza – surtut era el temps d’affonza e giuventetgna. Da quei ei buca tutta glieud perscharta. La consequenza ei surpeisa ni era problems psichics. Il program Gorilla dalla Schtifti Foundation dat cussegls a giuvenils tgei far per menar ina veta sanadeivla. La gievgia ein ils representants dil program stai en acziun a Trun. Scolaras e scolars dils scalems superiurs da Sursaissa, Breil e Trun/Sumvitg han survegniu in’instrucziun en fuorma d’exempels concrets. (fmr/hh) Avon ch’ils giuvenils sappien daventar activs, han els aunc survegniu informaziuns da Mario Schuhmacher. Senutrir saun ei impurtont, gest era el temps d’affonza e giuventetgna. Avon ch’ils giuvenils sappien dar sezs ballapei, han els aunc survegniu in’instrucziun.

Il parlament communal da Glion ha giu da tractar mesjamna fatschentas da muntada. La suprastonza ha informau la legislativa dalla participaziun alla Reit da sanadad Surselva e dalla giuventetgna ch’ei iniziativa en vischnaunca. La 73avla sesida dil parlament communal dad Ilanz/Glion ei stada a Rueun. La presidenta Gierina Gabriel ha beneventau parlamentaris e hosps ella halla da gimnastica. Sco emprem ha il parlament elegiu Michal Hohl sco nova delegada per la Spitex Foppa. Pil post vacant el cussegl da scola ha ei dau ina elecziun da cumbat. Julian Bertogg da Castrisch e Flavio Elvedi da Glion han annunziau lur candidatura. Ella votaziun a scret ei il parlament sedecidius cun 13 : 8 vuschs per Julian Bertogg. Cumissiun revisiun dalla constituziun Ils 18 da zercladur ha la cuminonza all’urna decidiu ina revisiun totala dalla constituziun. Conform alla decisiun ston las autoritads fundar ina cumissiun. Dil comite d’iniziativa fan part da quella Roman Cantieni, Leo Cathomas e Lorenz Alig. Il parlament ei sedecidius da proponer ord siu miez duas persunas. Gian Marco Bianchi e Bruno Caderas ein sedeclarai pronts, unanimamein ha il parlament nominau els per mauns dalla suprastonza communala. Lezza ha retschiert daferton sis candidaturas pils tschun posts che la cuminonza da votantas e votants ha dabien ella cumissiun. Reit da sanadad Surselva Sco quei ch’il president communal Marcus Beer ha informau, ha la suprastonza decidiu ils 14 d’uost 2023 da separticipar alla societad acziunaria Reit da sanadad Surselva. Il Spital regiunal Surselva, otg casas da tgira sco era treis organisaziuns da spitex san separticipar al grond project da fusiun dil sanitaresser sursilvan. Marcus Beer ha explicau che la societad vegni fundada era sche sche buca tuttas instituziuns e vischnauncas separticipeschien. El ha remarcau che la suprastonza communala seigi trumpada ch’ins refusi alla vischnaunca in séz el cussegl d’administraziun, Ilanz/Glion hagi tuttavia peisa sco liug da spital e casa da tgira. La suprastonza haveva nominau Caroline Gasser pil gremi strategic dalla Reit da sanadad Surselva. Il president communal ha informau plinavon che la vischnaunca vegn a stuer gidar da purtar il deficit extraordinari dil Spital regiunal Surselva. Senza il sustegn dallas vischnauncas vegness quel a stuer deponer la bilanza. Buca mo il spital sursilvan ei pertuccaus d’ina digren massiva d’entradas. Per augmentar la rentabilitad stuessen ils spitals alzar urgentamein ils puncts da taxa. Ord il ravugl dil parlament eis ei vegniu criticau ch’ils spitals duei buca augmentar il gudogn, mobein era mussar transparentamein lur mesiras da spargnar. Giubileum 10 onns fusiun La finala ha il parlament communal approbau ina incarica che Ivo Capaul ha formulau ed inoltrau ensemen cun nov consignaders. La suprastonza ha rispundiu daferton l’incumbensa aschia ch’il parlament ha saviu discutar surlunder. Cun 15 gie encunter 6 na ha quel decidiu d’organisar ina fiasta da giubileum. Ils cuosts da 350'000 francs eran stai il crap da scarpetsch ch’il parlament haveva refusau la proposta d’ina cumissiun preparonta. La suprastonza communala duei ussa formular ina proposta per in’occurrenza giubilara il 2024 che custass ina tiarza dalla summa oriunda. Treis commembers dalla cumissiun da giuventetgna han tedlau da discussiun ed ein parzialmein cuntents, da sen. Ladina Mittner, Ivo Capaul e Selina Candinas. Cumissiun da giuventetgna «Dalla giuventetgna per la giuventetga» ei il motto dalla cumissiun corrispundenta dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Quella s’engascha per la generaziun giuvna da Glion ed ils 12 vitgs circumdonts. La cumissiun, elegida dalla suprastonza communala, cumpeglia siat tochen nov commembers. Sias incumbensas, dretgs ed obligaziuns, ein fixai ell’ordinaziun ch’ei entrada en vigur igl 1 d’october 2022. Actualmein fan las suandontas persunas part da quei gremi politic: Sarina Casanova, Ilanz/Strada, presidenta; Luna Baruffol , Ruschein; Michal Hohl , representanta suprastonza communala; Leandro Bundi, Rueun; Selina Candinas , Sevgein; Ivo Capaul, Rueun; Ladina Mittner , Sevgein; Hannah Pfister , Glion; Marianna Mögling, luvrera da giuventetgna. Quella cumissiun ha organisau ils 22 d’avrel 2023 l’emprema sessiun da giuventetgna dil parlament communal. Ella ha inoltrau alla suprastonza treis incumbensas. Lezza ha priu posiziun e fatg sias propostas leutier e mesjamna a era il parlament giu da tractar e discutar quellas. L’emprema interpellaziun pertucca la mobilitad. La vischnaunca dueigi mirar da migliurar las colligiaziuns dil traffic public ellas fracziuns, oravontut da vendergis e sonda naven dalla staziun da Glion, ins dueigi examinar pusseivladads d’in schinumnau «bus da giuventetgna». Conform alla proposta dalla suprastonza vesa era il parlament buca in basegns d’agir. Cugl argument ch’ei seigi buca incumensa dalla vischnaunca d’organisar il traffic public ha el refusau l’interpellaziun. La secunda pertucca loghens da s’entupar e dalla veta nocturna. Era quella ha il parlament buca acceptau. La sessiun da giuventetgna haveva dumandau da scaffir localitads da s’entupar resp. in club che fuss aviarts mintgamai las seras tochen la damaun. Ei seigi negina incumbensa dalla vischnaunca d’organisar locals da gastronomia, ha la suprastonza argumentau ed il parlament ha susteniu quell’opiniun. La tiarza incumbensa inoltrada pertucca il temps liber e l’infrastructura. Ils giuvenils damondan sustegn per in local da giuventetgna pli grond ed adattau. Gl’actual ella Via Santeri sper il luvratori communal seigi buca optimals e memia lunsch naven dil center. Era pil parc da skating han las autoritads udida. Il parlament han approbau unanimamein l’incumbensa.

Las pendicularas Arena Alva SA han giu ina stagiun da stad 2023 cun schliatas frequenzas ed ina stagiun d’unviern 2022/2023 cun pauca neiv e scartezia d’energia. Ier gievgia ha il cussegl d’administraziun presentau agl acziunariat il rendaquen ed il rapport annual. La FMR ha discurriu cun Markus Wolf, il CEO dall’Arena Alva SA davart la scartezia d’energia ed ulteriurs unvierns potenzialmein senza neiv. 557 acziunarias ed acziunaris ein stai presents ier gievgia alla radunonza generala sil Crap Sogn Gion. Igl acziunariat ha acceptau senza discussiuns e damondas il rapport da gestiun 2022/2023 e la prevista sin la proxima stagiun d’unviern. Il CEO Markus Wolf ha detg, ch’el vegli buca malegiar il giavel vid la preit, mo suenter il davos onn da fatschenta fussi ei totalmein falliu da vuler cuvierer ils fatgs negativs. Cun quei manegia Markus Wolf ils prezis d’energia fetg aults che han pretendiu engaschaments supplementars dil cussegl d’administraziun e dalla direcziun dallas pendicularas Arena Alva SA. In ulteriur problem seigi secapescha stada la munconza da neiv. Quels dus problems hagien era engrevegiau la situaziun finanziala. Las entradas or da transacziuns d’immobligias hagien per cletg pudiu ulivar la situaziun per ina gada, aschia il CEO Markus Wolf. FMR: Vus scheis ch’ei hagi duvrau gronds sforzs igl unviern vargau per impedir pli grondas largias d’energia. Tgei sforzs ei quei stau? Markus Wolf: Cura che nus havein interve­gniu avon in onn ils scenaris dil Cussegl federal en cass d’ina scartezia d’energia acuta havein nus stuiu far lavur politica per perschuader las instanzas federalas e cantunalas ch’in indrez da far neiv astga buca vegnir mess sin il medem scalem cun in whirlpool. Nus havein stuiu cumprovar che nus havein ils medems basegns sco per exempel l’industria. La ­politica ha reagau a moda e maniera positiva sin nossas supplicas cun cattar in’autra ­sligiaziun per ils territoris da skis. Perquei essan nus mitschai meglier che quintau igl unviern vargau. Fa la Confederaziun era uonn ina sligiaziun speziala per las ­pendicularas? Uonn duess quei buc pli esser in tema perquei che nus quintein che la Confederaziun hagi tratg sias conslusiuns ord las experien­tschas digl onn vargau. Il problem per la ­proxima stagiun ed insumma per las proximas stagiuns d’unviern ein denton ils prezis d’energia carschents. Ils prezis d’energia per la proxima stagiun ein in bienton pli aults ed engrevegieschan pli fetg nossas finanzas. Quei malgrad che nus havein fatg buns contracts d’energia pigl unviern proxim. Cun cundi­ziuns favoreivlas e malgrad ils prezis pli aults havein gia cumprau energia electrica en­tochen la fin digl onn 2024. Vus menziuneis en Vies rapport era la gronda sfida d’ennevar tut las pistas igl onn vargau. Tgei munta quei pils proxims ­unviarns? Igl unviern vargau essan nus i cun skis fetg gitg mo sin neiv artificiala. L’Arena Alva ha 120 kilometers pistas. Sch’ei dess uonn ni era ils proxims onns situaziuns cun scarteizia da neiv naturala, vegnessan nus a far quei tuttina sco igl unviern vargau, num­nadamein cun ennevar ed arver ina part dallas pistas. Con ditg poi aunc vertir mesiras cun reducziuns en l’offerta dalla Arena Alva SA? Ils onns vargai havein nus fatg empau deposits da grass. Nus havein priu tier da peisa. Ed ussa hai num prender giu puspei cun far ina cura da vegnir pli maghers. El concret: Nus stuein considerar ils augments da prezis e survegnir sut controlla ils cuosts. Las mesiras che nus havein gia priu e vegnin a stuer prender vinavon ein rigurusas perquei ch’ellas pertuccan adina era carstgauns. Quei ei era per nus sco direcziun dallas pendicularas buca sempel. In unviern cun biara neiv savess en quei cass spargnar ina cura da prender giu ­radicala? Ei s’auda tier nossa fatschenta che nus stuein viver cun la malsegirtad pertuccont l’aura e la neiv. Quei ei adina sco da mirar en ina rucla da veider. Nus sepreparein per tut ils scenaris pusseivels. Ussa havein nus engrondiu nos indrezs d’enneiver e nus havein construiu ina ulteirura part da nies provediment d’aua. Quei augmenta la segirtad da saver funcziunar cun producir neiv, sch’ei dat negina neiv naturala. Nus stuein sedrizzar egl avegnir aunc pli fetg tenor la situaziun. Quei vul era dir d’adattar igl effectiv da persunal tenor ils basegns che nus havein. Marcus Wolf, il CEO dallas pendicularas Arena Alva SA

«La fisica ei il fundament da tuts secturs dalla scienzia naturala», di Niklaus J. Imfeld. En in clavau vegl sur il baghetg claustral a Mustér ha el endrizzau in observatori. En quel e da quel anora less el declarar alla glieud quei ch’ins vesa buca, mo ch’ei tonaton fundamental e decisiv per la veta. «Observatori CAPra Disentis». Aschia senumna ina relativamein nov’instituziun affiliada alla claustra a Mustér. Ella ei buca mo en in baghetg d’economia vegl amiez la natira, ella sefatschenta era da quella. Buca lunsch naven da quei baghetg sur il gimnasi a Mustér sesanfla era la staziun da mesiraziun meteorologica da Meteo Svizra. Pia in liug cun bunas premissas da perscrutar e cun ina qualitad speciala. «Cheu ei la glisch artificiala limitada duront la notg. Quei lubescha a nus da mirar tgei ch’igl univers fa. Bein pusseivel ei quei denton sulettamein sch’il horizont ei libers da scadina nebla», di Niklaus J. Imfeld. Igl um ella vegliadetgna da 74 onns ch’ei carschius si ella Svizra Centrala e che viva dapi in onn e miez a Mustér, sa da tgei ch’el tschontscha. El ha studegiau fisica a Turitg e Losanna. Mo buca mo quei: «Ella vegliadetgna da tschun onns hai jeu gia entschiet a perscrutar. Quei ei stau il cass vid las flurs da mia tatta ni ch’jeu empruavel d’eruir co il gat vegni a frida culla stgiradetgna el tschaler.» Cun sis onns hagi el entschiet a leger la «Weltwoche», siu appetit sin savida e surtut sils elements fundamentals dalla veta seigi staus e seigi aunc adina gronds. Il num CAPra ei ina cumbinaziun dil num dalla steila Capella e da rectacensiun, ina dallas duas coordinatas polaras el sistem da coordinaziun equatorial dalla sfera astronoma. Declarar e mussar Ensemen cun frater Martin Hieronymi dalla claustra da Mustér ha Niklaus J. Imfeld endrizzau a Mustér in observatori tut special. «Jeu hai recognoscau plirs loghens sisum la Surselva e la fin finala eligiu quel cheu», di il fisicher che ha giu scret a sias uras la lavur da diplom davart l’intelligenza artificiala arisguard sia scartira a maun. Sur la claustra ei la vesta sigl univers enviers vest, sid ed ost fetg buna, leutier vegn igl aspect dalla natira e buca il davos era la vischinonza al gimnasi: «Igl impurtont che la generaziun giuvna sefatschenti dalla natira e quei buca mo da quei ch’ins vesa, mobein surtut da quei ch’ins vesa buca: ils moleculs.» Duront la viseta tier Niklaus J. Imfeld egl observartori croda il plaid «moleculs» – la pli pintga cumposiziun chemica che consista da differents atoms – numerusas ga en connex cun fisica, astronomia, astrofisica, veta e natira. «En quei observartori lein nus perscrutar communablamein cun nos visitaders. Ei duei esser in’aventura; fa plascher d’emprender enzatgei e da sentir ch’il mund e la veta ei per dabia buca mo quei che nus vesin culs egls.» El patratgi vid il sulegl, la fontauna dalla fotosintesa decisiva pil svilup natiral. L’aventura culla natira «Cun quei observatori lein nus far la punt spontana ad in’aventura natirala. Moleculs ein omnipresents, mo nus realisein buca quei. Nus lessen mussar lur impurtonza da quels», di Niklaus J. Imfeld. Che quell’aventura ha era da far cun mirar egl univers la notg, san ins seperschuader gia avon il clavau sul gimnasi: Sin in ferm pei da betun sesanfla in grond stativ che survescha ad objectivs e telescops da gronda dimensiun cun differents oculars. «Tut quei che nus savein digl univers engraziein nus alla glisch ed all’optica. L’egliada egl univers promova la capientscha per la fotosintesa», di Niklaus J. Imfeld. Il sguard egl univers cun agid da differents mieds tecnics ei ina part da quell’aventura egl Observatori CAPra Disentis. In’autra ein exempels ord la natira, sco per exempel las plontas. Egl exempel da quellas vulan frater Martin e Niklaus J. Imfeld mussar che veta ei buca semplamein veta: «Ella ei dependenta da biars facturs. Da quei stuein nus esser pertscharts.» El mund visual seigi tut quei ch’ins vesi impurtont, igl auter buca: «Nus stuein sentir e saver daco che zatgei semida. Tgi ch’ei ella natira ei pertscharts da quella. Quei vala era per giudicar l’aura e surtut era per capir la midada dil clima.» Il fisicher diplomau aschunta in exempel: «Sin ina distanza da forsa 50 m creschan differentas flurs. En in liug quellas, en l’auter tschellas. Quei ei interessant e ha ses motivs.» Capir la midada dil clima Pertuccont la midada dil clima di Niklaus J. Imfeld: «Ei dat scenaris co il clima po semidar. Ussa eis ei denton necessari da luvrar vid models concrets, co quella midada savess per exempel semanifestar effectivamein en in liug.» La purschida egl observatori a Mustér vegn adattada als basegns dils affons, giuvenils e carschi. Pil senior ch’ei aunc adina plein activitad ed energia eis ei impurtot: «Oz havein nus in problem dall’autenticitad, surtut era ellas medias. Igl ei buca mo impurtont da veser enzatgei, mobein era da saver daco che quei ch’ins vesa ei aschia sco igl ei.» Fascinaus dil nunveseivel Niklaus J. Imfeld (74) – oriunds dalla Svizra Centrala – ei fisicher. Quei ei sia professiun e surtut pissiun. Ella vegliadetgna da tschun onns ha el entschiet a perscrutar. Igl emprem vid las flurs dalla tatta ed il gat, silsuenter cun telescops e microscops. «Igl ei impurtont che la giuventetgna sefatschenti era da quei ch’ins vesa buca», di Niklaus J. Imfeld. Aschidadir sco labor da perscrutaziun ha el endrizzau sur il gimnasi dalla claustra a Mustér igl Observatori CAPra Disentis. (fmr/hh) Niklaus J. Imfeld muossa buca mo co capir igl univers, mobein era la materia per la veta sin tiara. En in baghetg d’economia vegl han Niklaus J. Imfeld e frater Martin Hieronymi endrizzau in local per la perscrutaziun natirala. Gronds indrezs tecnics d’aulta qualitad sustegnan il carstgaun enten capir per exempel igl univers cun tut ses elements. Cun agid da sempels exempels muossa Niklaus J. Imfeld daco ch’ei dat veta sin tiara.

Gievgia, ils 5 d’october 2023 salva la Pro Lucmagn sia radunonza generala statutaria el restaurant sil hospezi da S. Maria. A quella san ils delegai danovamein mirar anavos sin in unviern ruasseivel e senza accidents silla via dil pass. Sulettamein dus dis ha la via stuiu vegnir serrada. Hans Huonder/FMR Sco quei che Nora Zürcher-Gasser e Fabrizio Conceprio dalla cumissiun tecnica dalla Pro Lucmagn constateschan el rapport annual ch’ei cumparius en vesta alla radunonza generala l’entschatta october, ei la finamira pigl unviern 2022/23 stada clara: Tener aviert la via aschi biars dis sco pusseivel. Suenter il record digl unviern avon cun sulettamein treis dis serrai, seigi ei reussiu da nudar in ulteriur niev record. Sulettamein duront dus dis cumpleins ha il pass stuiu vegnir serraus igl unviern vargau. Attribuiu a quei success ha en emprema lingia la pauca neiv sur igl entir unviern ton dalla vart dil nord sco dil sid. Consequentamein ein era ils cuosts da menaschi stai bass. Sco la cumissiun tecnica scriva, muntan quels a biebein 503 000 francs. Igl onn avon havevan quels contonschiu la summa da 546 000 francs e la media dils 23 onns, dapi ch’il pass ei aviarts igl unviern, importa 646 000 francs. Promover il traffic public Sco il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, constatescha en siu rapport annual, ha la pauca neiv digl unviern vargau duas varts dalla medaglia: «Schegie che nus selegrein dil bien resultat en favur dalla via dil pass, essan nus era pertscharts che unviarns cun pauca neiv ein tut auter che sempels per nossas regiuns. Per quei motiv sperein nus ch’els daventien buca la normalitad.» Igl onn da fatschenta passau ei la Pro Lucmagn danovamein sefatschentada dalla promoziun dil traffic public e cun migliurar quel sul pass. «Pertuccont il menaschi da stad havein nus anflau ina soluziun. Naven da 2025 dat ei colligiaziuns senza midada sur il Pass Lucmagn», scriva Martin Candinas. Construcziun dalla gallaria s’avonza Questa stad ei vegniu cuntinuau cullas lavurs da construcziun vid la nova gallaria davart il nord dil Scopi. Previsiblamein cuozan quellas lavurs entochen 2024. Da quella gallaria spetga la Pro Lucmagn ina migliur essenziala dils temps d’avertura dil pass. Dalla vart dil sid ein mesiras forestalas previdas per migliurar la situaziun en differents loghens dalla via ch’ein periclitai da lavinas. In emprem project vegn realisaus quest atun culla construcziun da petgas per sittar lavinas. Il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, sa rapportar d’in bien unviern 2022/23 silla via dil pass.

Il Forum cultural Tujetsch ha surpriu ina veglia truasch a Rueras. Suenter ch’ella ei vegnida dislocada igl onn vargau eis ella vegnida renovada. Ussa resplenda il baghetg cun ina vegliadetga da rodund 230 onns en nova tarlischur. Ella ei ina perdetga dils Gualsers che han populau pli baul las parts su dalla Val Tujetsch. Nums e baghetgs en Val Tujetsch – surtut a Selva e Tschamut – regordan vid ils Gualsers. Els han colonisau pli baul loghens en biaras valladas ed uclivas, aschia era vegnend dil Pass Alpsu entochen Zarcuns. Ina dallas perdetgas ei ina veglia truasch amiez il vitg da Rueras. En sesez era ei previu da spazzar quei baghetg per saver nezegiar il plaz per in garascha nova. Vegnend quella novitad ad ureglia al Forum cultural Tujetsch ei quel s’interessaus immediat tiel possessur Florian Berther. La famiglia da quel ha giu in’ureglia attenta pil forum e ha regalau la truasch al forum. Il zercladur 2022 ei il baghetg lu vegnius alzaus dil liug original sur via sin ina nova parcella che la vischnaunca ha saviu acquistar da privats per quei intent. In object historic «Truaschs vegnevan construidas sco deposits surtut da garnezi, eventualmein era sco baghetgs da rimnada dallas contribuziuns per la dieschma alla claustra», constatescha Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. Per impedir che miurs ed auters animals possien el baghetg, vegneva quel construius sin plirs peis da crap. Sut il baghetg era ei caviertg. Quei corrispunda ad ina tecnica da baghegiar da pli baul dils Gualsers. La truasch a Rueras consista da duas alzadas. «Probabel s’udeva ella pli baul a pliras famiglias che partevan quei spazi», di Tarcisi Hendry. Per spargnar lenna eran las localitads buca fetg aultas, l’emprema dalla truasch rodund 1,7 meters. La secunda haveva probabel la medema altezia mo sin quella era vegniu construiu pli tard in’ulteriura alzada. «Quella alzada havein nus spazzau per che nus hagien ussa il baghetg original», di Tarcisi Hendry. Pli che 200 onns veglia Sin fundament d’examinaziuns dendrologicas dil lenn entras il Survetsch archeologic dil cantun Grischun ei vegniu constatau, ch’il lenn nezegiau per la construcziun dil baghetg datescha dils onns 1674 entochen 1698. «Sch’ins patratga: Quei baghetg ei vegnius construius a Rueras avon ch’ils emprems truffels ein vegni mess en Val Tujetsch. Gliez ei stau il cass 1802 a Selva», constatescha Tarcisi Hendry e dat aschia in accent alla vegliadetgna da quei baghetg cumpleinamein ord lenn. Ussa ei la truasch en possess dalla vischnaunca da Tujetsch, aschi bein sco la parcella. Il Forum cultural Tujetsch survigilescha il baghetg cun ina surfatscha da rodund quater ga quater meters. Cumpletau cun ina scala «Suenter la dislocaziun dil baghetg igl onn vargau ei il vischinadi da Rueras s’engaschaus da camifo vid la renovaziun», di Tarcisi Hendry. Il tetg ha survegniu ina cuvrida da slondas, la secunda alzada ei contonschibla cun ina nova scala da lenn. Ina part dalla preit encunter nord ha stuiu vegnir remplazzada, ella era per part marscha. Las lavurs han custau rodund 60 000 francs. Sustegn finanzial persuenter ha il forum survegniu dil vischinadi da Rueras e dalla Tgira da monuments dil cantun Grischun. Il bi plaz entuorn la truasch ei vegnius finanziaus dalla vischnaunca. Las finamiras dil forum ein claras. «D’ina vart havein nus vuliu mantener quei baghetg sco perdetga da pli baul. Da l’autra vart lein nus far el accessibels, per exempel per exposiziuns», di Tarcisi Hendry. Il giavisch fuss ch’il vischinadi fagess quei, persunas privatas ni autras organisaziuns. «Sche quei ei buca il cass, lu savess jeu era s’imaginar ch’il forum fagess leu in’activitad ni l’autra», relata Tarcisi Hendry. In ni l’auter baghetg vegl digns da vegnir mantenius ha ei aunc en Val Tujetsch: «Tscheu e leu dat ei aunc faners vegls, era els han lur cultura. Mo lu era mirs schetgs. Nus essan en mintga cass attents per buca schar ir tut en decadenza.» Pli baul per garnezi – oz per exposiziuns Sin iniziativa dil Forum cultural Tujetsch ei ina veglia truasch amiez il vitg da Rueras vegnida salvada. Damai ch’ella stuiu untgir ad in auter baghetg eis ella vegnida dislocada igl onn vargau. Il vischinadi da Rueras ha sanau il baghetg cun ina vegliadetgna da rodund 230 onns. Per contonscher la secunda alzada ei vegniu construiu in scala nova, leutier ha la truasch survegniu in niev tetg da slondas. Sco Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch constatescha, ei quei in tipic baghetg dils Gualsers che han populau pli baul loghens dalla part su dalla Val Tujetsch. La truasch che ha duas alzadas duei survir igl avegnir per exempel sco liug d’exposiziuns. En emprema lingia duei ella denton esser ina perdetga da pli baul, dil temps ch’ei vegneva aunc produciu e deponiu garnezi en Val Tujetsch. (fmr/hh) La truasch fa biala pareta en siu niev liug el vitg a Rueras. Tarcisi Hendry ella secunda alzada. Cheu fuss ei bein pusseivel d’organisar exposiziuns. Exempels da truaschs veglias a Tschamut. Seniester la truasch veglia, dretg il baghetg niev el liug nua che la truasch veglia era. Dalla fuorma e grondezia ein ils dus baghetgs identics.

Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha dau il venderdis sera il consentiment per la construcziun dils dus implonts fotovoltaics sill’Alp Run ed a Magriel. Ils 22 d’october 2023 decida il pievel all’urna davart ils dus projects. La discussiun el cussegl da vischnaunca ei stada animada surtut pertuccont las contribuziuns che la vischnaunca duei survegnir ed il maletg dalla cuntrada. La Sala Cuflons – ina da pliras localitads novas scaffidas el Center Fontauna – ei stada il venderdis sera il liug da seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér. Il parlament ha saviu seperschuader co ina gronda part dils biebein diesch milliuns francs concedi pil project ein vegni impundi. La premiera ella Sala Cuflons ei probabel ina legendara, pertgei las tractandas pertuccont ils dus gronds projects da fotovoltaica ein singularas e cumplexas. Suenter ina discussiun animada ein las decisiuns stadas claras. Cun 9:3 ed ina abstenziun sustegn il parlament il project sill’Alp Run e cun 12:0 ed ina abstenziun quel da Magriel. Las duas decisiuns ein curdadas per mauns dalla votaziun dil pievel ils 22 d’october 2023. Avon – ils 29 da settember 2023 – porschan las instanzas politicas in’orientaziun publica. Per total 14 000 casadas Ils dus projects da fotovoltaica sedifferenzieschan in da l’auter en plirs puncts. Ferton che quel sill’Alp Run vegn construius sin terren dalla Societad sempla Alp Run Mustér vegn quel a Magriel ella vischinonza dil territori da skis realisaus sin ina parcella dalla vischnaunca. Quel sill’Alp Run ei in bien ton pli gronds che quel si Magriel: Il grond duei la fin finala producir energia per 10 000 casadas, il pign per 4000 casadas. Era pertuccont il possess futur dallas duas ovras dat ei ina differenza: Il project dil Run vegn realisaus dalla Solar Alpin Disentis SA sut l’egida dalla IWB (Industrielle Werke Basilea), quel a Magriel dall’Axpo (60 % dil capital d’aczias) en ina societad acziunara cullas Pendicularas Mustér SA (40 %). Omisduas societads duein haver lur sedia a Mustér. Vischnaunca e privats han la pusseivladad da separticipar vid il capital d’aczias digl implont dall’Alp Run. Pertuccont quel da Magriel exclauda l’Axpo buc ina participaziun da minoritad dalla vischnaunca. Dil reminent: IBW ed Axpo enconuschan bein in l’auter, denter auter sin fundament dall’ovra fotovoltaica realisada communablamein vid il mir da fermada dil Muttsee en Glaruna. Alla seduta dil cussegl da vischnaunca han representants dallas duas interpresas presentau cuortamein ils dus projects: Moritz Meier dil biro Amstein + Walthert e Stefan Wittwer dall’IBW pil project Run sco era Oliver Hugi, menader d’ovras solaras tier l’Axpo, pil project Magriel. Il project dil Run ei calculaus cun cuosts da 90 milliuns francs, quel da Magriel cun 40 milliuns francs. Logistica ei ina gronda sfida La discussiun el cussegl da vischnaunca ha mussau claramein: La materia ei cumplexa e leutier cumbinada cugl aspect dil maletg dalla cuntrada. Mo buca mo quei. Vegnius criticaus ei era il tempo dalla Confederaziun pertuccont la planisaziun e realisaziun dils implonts da fotovoltaica gronds. Quei han era il president communal René Epp ed il gerau Clemens Berther constatau en lur expectoraziuns: «Sil pli tard la fin 2025 ston 10 % dall’energia che vegn furnida futuramein dallas ovras flessegiar ella reit. Per quei motiv sto tut ir spert.» Ferton che la logistica ei empau pli sempla pil project da Magriel grazia agl access existent dil territori culla pendiculara, sto il territori dall’Alp Run aunc survegnir in access pil material. Igl ei previu ina pendiculara da Faltscharidas sill’alp. «La logistica ei ina gronda sfida», di Clemens Berther. Omisdus perimeters pils panels da fotovoltaica ein pertuccai mo marginalmein da zonas da protecziun e specias d’animals dignas da vegnir mantenidas. Da quellas circumstanzias duei vegnir priu risguard. Ils implonts vegnan ad haver in cuoz da producziun da 60 onns. Duessen els buca vegnir renovai lu, ein tuts stabiliments sempels da vegnir demontai. La gronda part dils panels (96 %) consista da veider che sa vegnir reciclaus. Per ulteriur material dat ei per part medemamein gia pusseivladads da recicladi. Ils panels vegnan montai treis meters sur il plaun, sill’Alp Run ei in diever dalla pastira suten pusseivels. La vischnaunca duei profitar Damai che las ovras vegnan realisadas da differentas interpresas e ch’il possess dil terren ei differents, ein era las pretensiuns finanzialas dalla vischnaunca differentas. Ferton ch’ina cumpart dil rap solar gioga ina rolla decisiva tiel project dall’Alp Run, ei il dretg da baghegiar ed ina cumpart vid il gudogn la clav pils daners che la vischnaunca vul recaltgar annualmein dil project da Magriel. «Sche omisdus projects vegnan realisai, quintein nus cun entradas annualas da 400 000 entochen 500 000 francs a favur dalla vischnaunca», puntuescha René Epp. Resalvas ein vegnidas ord il cussegl da vischnaunca pertuccont la contribuziun dall’ovra da Magriel, surtut en cass ch’igl EBIT (gudogn avon ils cuosts da capital e taglias) dalla societad ei negativs. Lu sereducescha l’indemnisaziun pil dretg da baghegiar numnadamein da maximalmein 100 000 francs sin 40 000 francs. Tenor René Epp ei quei in scenari praticamein nunpusseivel. Resalvas ein vegnidas ord il ravugl dil parlament communal era pertuccont il maletg dalla cuntrada. Denter auter ei vegnida l’objecziun schebein las muntognas stoppien veramein tener neu il tgau per tut, ussa era per gronds implonts per la producziun d’energia. Igl aspect dil maletg dalla cuntrada seigi ina damonda fundamentala. Suveran ha las hottas enta maun Sco quei che la suprastonza communala ha puntuau il venderdis sera, vegnan ils detagls dallas cunvegnientschas pertuccont indemnisaziuns e dretgs reglai las proximas jamnas. Davart quels duein – gest tenor cumpetenzas – il cussegl ni il pievel decider. Dependentas da quellas decisiuns ei en emprema lingia in GIE dil suveran ils 22 d’october 2023. Il consentiment per la realisaziun dils dus implonts vegn pia buca ad esser il davos pass che la legislativa communala ha da far en quei connex. Agl ur Sto igl elefant en quei tempo atras l’onza dalla guila? Hans Huonder/FMR Il venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca da Mustér sefatschentaus dils implonts da fotovoltaica previ sin intschess da Run e Magriel. Ils messadis dalla suprastonza communala ein stai detagliai, las explicaziuns supplementaras leutier medemamein. Tuttina ei il gust da quellas duas fatschentas staus empau peters, cumbinaus cul sentiment d’enzatgei buca cumpleinamein calculabel. In exempel: Ils contracts pil dretg da construcziun e pils dretgs da transit che vegnan pér aunc elaborai e ch’ein – aschi la suprastonza communala – decisivs schebein las ovras san vegnir baghegiadas ni buca. En quei grau ei dapli transparenza urgentamein necessaria, il meglier aunc avon la votaziun dil pievel. Ei fuss buca l’emprema ga che cussegl e suprastonza sutschazegiassen il meini dil pievel. In aspect ch’ei buca mo vegnius contestaus dil cussegl da vischnaunca, mobein era dalla suprastonza communala, ei il tempo che quels projects ston prender per satisfar allas pretensiuns da sustegn dalla confederaziun. Buca da far curvien che gest quei tempo ei era staus in dils motivs ch’il Solar-Express ei vegnius frenaus anetgamain la dumengia avon in’jamna dil pievel el cantun Valleis. Sto igl elefant veramein per tut prezi en quei tempo atras l’onza dalla guila? Implonts sco quels dil Run ni da Magriel ein cumplexs en lur concepziun e surtut grondezia. Igl ei in’intervenziun marcanta ella natira ed il maletg dalla cuntrada, cumbinada cun in menaschi da construcziun sur rodund tschun onns. Silmeins 60 onns vegnan els a signar la cuntrada. Schegie ch’els ein subvenziunai e descargan aschia ils investurs, ei il prezi futur dall’energia marclaus en negin crap. Sch’jeu patratgel con ditg ch’il project da sanaziun d’ina pintga tegia da mises – medemamein ordeifer la zona da baghegiar - ha entochen ch’el ei passau las tortas da tuts uffecis, fa quella procedura alla sperta pli che surstar, beinsavend ch’ella ha d’absoluziun da Berna. In ei cert: Era la Svizra sto sligiar il problem dil provediment electric. Persuenter drova ei la solidaritad era dalla muntogna che dispona dallas premissas per implonts fotovoltaics. Quei ei incontestabel. Tonaton drova ei persuenter in sustegn public cumplein per quellas ovras. Per che quella perschuasiun possi semadirar basegna ei temps. Ereger in implont da fotovoltaica en ina topografia e geologia muntagnarda, cumbinau culs aspects dil maletg dalla cuntrada, dalla natira e dalla logistica, ei enzatgei auter che da montar panels sin in mir da fermada ni il tetg d’in baghetg industrial. Da quei stuess era la politica federala esser pertscharta. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ei seradunaus il venderdis ella Sala Cuflons dil Center Fontauna. La sala ei ina da pliras localitads novas el center. Ussa decida il pievel Cun clar pli propona il cussegl da vischnaunca da Mustér al pievel da dar il consentiment alla construcziun dils implonts da fotovoltaica a Run e Magriel. Ella tractacziun il venderdis sera ha ei tonaton dau dabia damondas pertuccont ils dus projects. Hans Huonder/FMR Sill’Alp Run ed el territori da Magriel spel territori da skis a Mustér eis ei previu d’ereger dus gronds implonts da fotovoltaica. Quel dil Run duei producir igl avegnir energia per 10 000 casadas, quel da Magriel per 4000. Per ch’els sappien vegnir realisai, basegnan ils dus projects il consentiment dalla vischnaunca. Il venderdis sera han ils dus projects fatg igl emprem pass ella fasa alla realisaziun. Cun clara maioritad propona il parlament communal al suveran d’acceptar ils projects ella votaziun all’urna ils 22 d’october 2023. Ella tractaziun el cussegl da vischnaunca ein dabia damondas setschentadas, leutier ha ei dau resalvas pertuccont il tempo dils projects e dil maletg dalla cuntrada. Mo era la damonda dall’indemnisaziun alla vischnaunca ei stada tema da discussiun. Damai ch’in implont ei previus sin ina parcella dalla vischnaunca e l’auter buca, sedattan en quei connex dus differents models. Da slignar – aschilunsch ch’ils implonts san vegnir baghegiai – dat denton era il transport cul material, surtut sill’Alp Run. «La logistica ei ina gronda sfida», di gerau Clemens Berther ch’ei involvius surtut el project digl implont dil Run. Pagina x «La logistica ei ina gronda sfida.» Clemens Berther, gerau

Las Pendicularas Mustér SA sefatschentan l’entschatta october d’in alzament dil capital d’aczias da 12,5 sin 20 milliuns francs. El rapport annual per mauns dalla radunonza dils acziunaris mira il cussegl d’administraziun anavos sin in onn cun dameins entradas. En cumparegliaziun cugl onn da fatschenta precedent croda la sviulta per dus milliuns francs. In dils motivs ein ils aults cuosts per energia electrica. Ils 6 d’october 2023 salvan las Pendicularas Mustér SA ina radunonza extraordinaria sco in’ordinaria. Ell’emprema han las acziunaras ed ils acziunaris da decider davart in alzament dil capital d’aczias dalla societad. Il cussegl d’administraziun propona d’alzar il capital per 7,5 milliuns sin 20 milliuns francs. Igl ei previu da distribuir 10 714 aczias novas a mintgamai 700 francs. Il capital d’aczias niev consista per ina part entras igl emprest existent dils acziunaris. Sco las Pendicularas Mustér SA scrivan el rapport annual gest cumpariu, san ils acziunaris d’entochen ussa far diever da lur dretg da retrer novas aczias. Per duas aczias obtegnan els in’aczia nova ella valeta da 700 francs. Producir sezs energia El center dalla radunonza generala ordinaria dallas acziunarias e dils acziunaris che ha liug gest suenter l’extraordinaria el restaurant da muntogna a Caischavedra, stattan il rapport ed il quen digl onn da fatschenta 2022/23. El cussegl d’administraziun duein vegnir reeligi Marcus Weber (president), Vincent Augustin (vicepresident) sco era ils commembers Francestg Cajacob, René Epp, Martin Kreiliger ed Ueli Sutter. Sco Marcus Weber constatescha el rapport annual han differents facturs dau da slignar all’interpresa igl onn da fatschenta passau. Aschia numna el en special ils aults cuosts d’energia. Dapi 2022 ein quels treis ga pli aults: «Igl onn da fatschenta passau ein quels cuosts stai per rodund in miez milliun francs pli aults. Per quei motiv entschevin nus prest a producir sezs energia. In emprem pass ei ina producziun cun turbinar aua dil Lai Catrina.» S’avanzaus eis era il project per la renovaziun digl indrez solar a Caischavedra. «Aschispert che tuts recuors ein liquidai e las lubientschas ein avon maun, lein nus entscheiver culla construcziun dils indrezs d’ennevar dalla pista a val. Quella investiziun fa denton mo senn sche l’infrastructura sa medemamein vegnir nezegiada per turbinar l’aua», constatescha Marcus Weber. Involvidas ein las pendicularas era el project da fotovoltaica previus a Magriel buca lunsch naven dil territori da skis. Dameins sviulta Igl onn da fatschenta 2022/23 ei staus igl emprem senza restricziuns dapi l’entschatta dalla pandemia da Covid-19. «Deplorablamein ei gest quei succediu ch’jeu hai supponiu. Il hosp ei puspei serendius en direcziun sid e ha preferiu la mar suenter esser staus duront dus onns els cuolms», constatescha Marcus Weber. Consequentamein ei la sviulta dallas pendicularas sesminuida ton ella gastronomia sco ella hotellaria per rodund in milliun francs. Muort munconza da neiv ei era igl unviern buca staus in success. La sviulta dils indrezs da transport sco era dils auters menaschis ei stada sut ils preventivs ed il resultat digl onn avon. Summa summarum ei la sviulta sereducida per rodund dus milliuns francs. Tut en tut muntan las entradas rodund 13,8 milliuns francs. «Quei muossa a nus con impurtonta ch’ina buna basa da capital ei e con fetg che nus essan dependents dall’aura e d’autras influenzas externas», scriva Marcus Weber. Tenor il president dil cussegl d’administraziun ha la collaboraziun cun differents partenaris saviu vegnir rinforzada. Quei ei era il cass cun Vail Resorts, il niev possessur dil territori da skis d’Andermatt-Sedrun. Mustér ei ussa era commember digl Epic Pass, dil pass mundial da Vail. Marcus Weber: «Sco supponiu ein biars turists serendi igl onn vargau en direcziun sid suenter haver fatg vacanzas ellas muntognas ils onns dalla pandemia.»

Per la partida dil quartfinal dil Cup grischun ha il CB Trun/Rabius giu da serender ell'Engiadina per dar encunter ils Lusitanos da Samedan, in'equipa da giugadurs dil Portugal dalla 5. ligia. Sil pupi valevan ils hosps pia sco clar favorit, mo igl ei buca stau ina sempla via al success. Ins sa che giugs encunter quell'equipa ein buca sempels ed ins ha era beinspert viu ch'ils giugadurs da Trun/Rabius han giu difficultads da dar sil pign e nunusitau plaz artificial. Vitier vegn che l'equipa dils Lusitanos giugava cun tut ils mieds pusseivels, seigi quei a moda correcta ni era malgesta. Duront l'emprema mesadad vegnan omisduas equipas tier caschuns da marcar, mo ditg gartegia negin gol. Trun/Rabius ha treis ni quarter bunas pusseivladads da marcar, mo fallescha tuttas. Ils Lusitanos vegnan da marcar igl 1:0 cuort avon pausa suenter in corner che vegn defendius memia pauc, aschia ch'in giugadur dall'equipa da casa marca il gol cun in siet da distanza. Gest suenter pausa in tut auter maletg: Ils plaids dil trenader Claudio Bundi han purtau fretg immediatamein. Denis Monn aulza il bal sur la defensiun cun in bi pass e siu frar Robin aulza il bal a moda eleganta sur il goli ora ella reit, 1:1. Finalmein aulza Trun/Rabius il tempo e vegn tier dapliras acziuns ell'offensiva. Mo paucas minutas suenter aulza Denis Monn il resultat sin 1:2 per il CB Trun/Rabius, quei entras in bellezia culp liber che sgola cun agid dalla traversa en gol. In siet da dumengias. Trun/Rabius vegn pia da volver il giug enteifer paucas minutas suenter pausa. Silsuenter lai l'equipa favorita circular meglier il bal e vegn aunc tier entginas caschuns per alzar il resultat, mo negins gols vulan pli curdar. Ils Lusitanos vegnan suenter pausa tier neginas acziuns da marcar – la defensiun ed ils giugadurs da miez defensivs fan buna lavur encunter il bal e laian cuorer igl adversari. Il sulet che l'equipa da casa fa aunc ein nunsportivadads, fouls e reclamaziuns enviers arbiter ed adversari. Era ils aspectaturs procuran per in'atmosfera sur il cunfin dil fairplay. In giugadur dils Lusitanos vesa lu aunc la carta cotschna. L'equipa dalla Cadi lai denton buca influenzar e resta ruasseivla e concentrada entochen la fin. Sut il streh resta igl impurtont dil giug: CB Trun/Rabius gudogna, ei ina runda vinavon e vegn a giugar il miezfinal dil Cup grischun. Livio Janka Cup grischun, quartfinal Lusitanos de Samedan - Trun/Rabius 1:2 Trun/Rabius: Beat Cadruvi, Orlando Monn, Lucas Seiler, Livio Janka, Mirco Pfister, Andri Carigiet, Matias Flepp, Denis Monn, Robin Monn, Remo Alig, Patrizio Decurtins. Reservas: Lucas Maissen, Rovin Schmed e Tizian Duff. Absenzas: Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, Gianin Derungs, Geo Cauzza e Mauro Alig. Gols: 45'+1. Lusitanos 1:0, 47. Robin Monn 1:1, 53. Denis Monn 1:2.

La fin d’jamna han surtut las equipas activas giu pausa el campiunadi da ballapei regiunal. Singuls giugs ein tonaton vegni dai ed ina runda cumpleta han las junioras ed ils juniors absolviu. Il team dallas dunnas dalla Surselva ha contonschiu in remis encunter il capogruppa dalla 4. ligia Werdenberg. El Cup grischun ha Trun/Rabius gudignau ordeifer encunter Luistanos de Samedan (mira rapport seprau). Aschia contonscha l’equipa dil trenader Claudio Bundi il miezfinal. Igl adversari da gliez giug vegn eruius las proximas duas jamnas. El campiunadi dalla 3. ligia ha il capogruppa Schaan era gudignau sia tschunavla scuntrada da quest atun, il giug encunter Triesenberg. Treis impurtonts puncts ha Landquart segirau encunter Domat. Aschia ha Landquart saviu bandunar la zona dalla relegaziun. Il giug dalla gruppa 1 dalla 4. ligia denter Schlarigna e Lumnezia ei ius a fin en favur dils Lumnezians. Els ein ussa quarts ella tabella cun treis puncts disavantatg sil capogruppa Panaduz. Suenter la victoria ordeifer encunter Danis-Tavanasa ei Union Trin ussa sigl emprem plaz dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. La tabella ei pauc surveseivla damai ch’entginas equipas han dau pér treis giugs, autras gia tschun. In bi success ei reussius al team da dunnas dalla Surselva el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. El giug ordeifer encunter il capogruppa Werdenberg han las Sursilvanas contonschiu in remis 0:0. Ella tabella salida il Team Surselva ussa dil bien tierz plaz. Per l’emprema ga han las junioras dil Team Surselva spiars puncts questa stagiun. Malgrad il remis da 0:0 encunter Cuera 97 ein las junioras sursilvanas tontaton aunc adina sigl emprem plaz dalla tabella. (fmr/hh) Cup grischun Lusitanos de Samedan – Trun/Rabius 1:2 Schlarigna – Valposchiavo mar. 20.00 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Domat 3:1 Schaan – Triesenberg 4:1 Triesen – Triesenberg mar. 20.00 1. Schaan 5/15; 2. Bogn Ragaz 4/10; 3. Sargans 4/9; 4. Schluein Glion 4/7; 5. Domat 4/6; 6. Triesenberg 4/6; 7. Landquart 4/4; 8. Mels 4/4; 9. Trun/Rabius 4/3; 10. Cuera 97 4/3; 11. Flums 4/3; 12. Triesen 3/0. 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lumnezia 1:3 1. Panaduz 4/12; 2. Surses 4/10; 3. Tusaun/Cazas 5/10; 4. Lumnezia 4/9; 5. Domat 4/5; 6. Schlarigna 4/4; 7. Schluein Glion 3/3; 8. Danis-Tavanasa 4/1; 9. Lai Valbella 4/1; 10. Mladost 4/1. 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Panaduz 5:2 1. Valposchiavo 5/10; 2. Lusitanos de Samedan 4/9; 3. Bregaglia 4/6; 4. Cuera 97 5/4; 5. Landquart 4/3; 6. Panaduz 5/2; 7. Vaz-sut 3/1; 8. Schlarigna 4/1. L’equipa da Tusaun/Cazas ei vegnida retratga. 5. ligia, gruppa 2 Laax – Bogn Ragaz 4:1 Danis-Tavanasa – Union Trin 2:4 1. Union Trin 5/10; 2. Laax 5/8; 3. Sedrun/Mustér 3/6; 4. Bogn Ragaz 4/6; 5. Val Tamina 4/6; 6. Lumnezia 3/4; 7. Rueun 3/4; 8. Trun/Rabius 3/3; 9. Danis-Tavanasa 4/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Bischofszell – Rapperswil-Jona 0:2 Surselva – Uzwil-Henau 2:2 Cuera 97 – Romanshorn 4:0 Uznach – Teufen 2:2 Gossau – Zuzwil 3:1 1. Gossau 5/13; 2. Romanshorn 5/12; 3. Brühl 4/10; 4. Uznach 4/7; 5. Zuzwil 5/7; 6. Rapperswil-Jona 5/7; 7. Surselva 5/7; 8. Cuera 97 5/6; 9. Teufen 5/5; 10. Bischofszell 5/3; 11. Uzwil-Henau 4/2; 12. Tobel-Affeltrangen 4/0. Juniors A2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 3:3 Tavau – Grischun Central 1:2 1. Schaan 4/12; 2. Domat 4/7; 3. Grischun Central 4/7; 4. Cuera 97 4/7; 5. Vaduz 4/6; 6. Panaduz 4/4; 7. Tavau 4/3; 8. Balzers 4/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Appenzell – Steinach 1:8 Buchs – Grischun Central 1:4 Eschen/Mauren – Montlingen 0:2 Arbon – Mels 1:2 Rheintal – Staad 3:2 1. Montlingen 5/15; 2. Steinach 5/12; 3. Rheintal 5/10; 4. Staad 4/7; 5. Surselva 4/7; 6. Mels 4/7; 7. Grischun Central 5/7; 8. Buchs 5/4; 9. Appenzell 4/1; 10. Eschen/Mauren 4/1; 11. Arbon 5/0. Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Sargans 0:7 Domat – Bogn Ragaz 3:0 Walenstadt – Flums 4:1 Schaan – Valposchiavo 3:0 1. Walenstadt 5/15; 2. Sargans 5/15; 3. Domat 6/12; 4. Vaz-sut 4/9; 5. Valposchiavo 4/4; 6. Trübbach 5/4, 7. Orion Cuera 4/3; 8. Bogn Ragaz 5/3; 9. Schaan 5/3; 10. Flums 5/2. Juniors B2, gruppa 1 Surselva a – Grischun Central 3:0 Schlarigna – Surselva b 2:1 Panaduz – Lusitanos de Samedan 2:2 1. Surselva a 5/12; 2. Lusitanos de Samedan 5/10; 3. Schlarigna 5/10; 4. Panaduz 5/7; 5. Surselva b 5/4; 6. Grischun Central 5/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Toggenburg 7:2 Mels – Surselva 0:5 Glarnerland – Cuera 4:2 Uznach – Bütschwil 3:3 1. Surselva 4/9; 2. Glarnerland 4/9; 3. Cuera 97 a 5/9; 4. Cuera 97 b 5/9; 5. Toggenburg 4/7; 6. Mels 5/7; 7. Linth 04 4/6; 8. Uznach 4/1; 9. Bütschwil 5/1. Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Tavau 6:0 1. Balzers 3/9; 2. Valposchiavo 4/9; 3. Grischun Central 4/9; 4. Landquart 3/6; 5. Tavau 2/3; 6. Walenstadt 4/3; 7. Vaduz 4/3; 8. Schaan 4/0. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Orion Cuera 2:11 Grischun Central – Vaz-sut 2:4 Domat – Schlarigna 2:3 1. Schlarigna 4/9; 2. Cuera 97 5/9; 3. Orion Cuera 6/9; 4. Vaz-sut 4/6; 5. Domat b 6/6; 6. Domat a 4/3; 7. Panaduz 4/3; 8. Grischun Central 5/0. Team Surselva ei vegnius retratgs. Juniors D elita, gruppa 1 Teufen – Brühl 0:3 Rorschach-Goldach – Domat 3:0 Steinach – Arbon 5:2 Staad – Widnau 3:1 Appenzell – Montlingen 4:5 1. Montlingen 5/15; 2. Staad 5/10; 3. Steinach 5/10; 4. Domat 5/9; 5. Rorschach-Goldach 5/9; 6. Widnau 5/9; 7. Arbon 5/6; 8. Teufen 5/3; 9. Brühl 5/3; 10. Appenzell 5/0. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Grischun Central 3:5 Mels – Landquart 8:2 Cuera 97 – Valposchiavo 2:1 Vaz-sut – Schlarigna 3:3 1. Schlarigna 4/10; 2. Valposchiavo 4/9; 3. Mels 4/9; 4. Grischun Central 4/7; 5. Sargans 4/6; 6. Vaz-sut 4/4; 7. Landquart 5/4; 8. Surselva 4/3; 9. Cuera 97 5/3. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central 3:1 Valposchiavo – Panaduz 11:1 Orion Cuera – Domat d 3:4 Domat c – Landquart 1:0 1. Valposchiavo 4/12; 2. Landquart 5/12; 3. Domat c 4/9; 4. Domat d 4/7; 5. Panaduz 5/7; 6. Grischun Central c 4/6; 7. Cuera 97 5/3; 8. Grischun Central b 4/1; 9. Orion Cuera 5/1. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Bogn Ragaz 0:6 Tavau – Orion Cuera 1:10 Landquart – Surselva c 5:5 Domat – Surselva b 6:1 1. Orion Cuera 5/15; 2. Domat 4/12; 3. Surselva b 4/9; 4. Cuera 97 4/7; 5. Bogn Ragaz 4/6; 6. Panaduz 5/4; 7. Landquart 4/1; 8. Surselva c 4/1; 9. Tavau 4/0. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Surselva 0:0 1. Werdenberg 4/10; 2. Vaz-sut-Cuera 4/9; 3. Surselva 4/7; 4. Tusaun/Cazas 4/6; 5. Triesen 4/6; 6. Mels 4/6; 7. Schlarigna 4/3; 8. Ruggell 4/0. Junioras FF15 Triesen – Mels 7:0 Cuera 97 – Surselva 0:0 Domat – Werdenberg 1:5 1. Surselva 5/13; 2. Werdenberg 5/12; 3. Triesen 5/9; 4. Cuera 97 5/7; 5. Domat 5/3; 6. Mels 5/0. Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Plaun/Imboden 2:2 1. Plaun/Imboden 5/13; 2. Tusaun/Cazas 5/10; 3. Cuera 97 4/7; 4. Bogn Ragaz 4/6; 5. Tavau 4/6; 6. Vaz-sut 4/3; 7. Lusitanos de Samedan 4/3; 8. Schluein Glion 4/1.

Las vischnauncas sursilvanas ston impunder 5,8 milliuns francs per impedir il collaps finanzial dalla Spital regiunal Surselva SA. Gia ils 12 da settember 2023 ha la radunonza da delegai dalla corporaziun Sana Surselva a Trun acceptau la proposta. Segirar il provediment medicinal en Surselva ed en autras regiuns periferas grischunas resta ils proxims onns pretensius. Andreas Cadonau/FMR Vid il messadi public che la Spital regiunal Surselva SA ha elavurau per mauns dallas vischnauncas sursilvanas s’organisadas ella corporaziun Sana Surselva dat ei nuotzun da dubitar. «Senza contribuziuns supplementaras dallas vischnauncas purtadras dil Spital regiunal Surselva ston ins quintar cun massivs problems da liquiditad naven digl onn 2024 e sil pli tard igl onn 2026 cul concuors.» In scenario che las vischnauncas sursilvanas respectiv la corporaziun Sana Surselva vul impedir cun ina contribuziun da passa 5,852 milliuns francs a favur dil spital per ils onns 23/24. Inaga per curclar il deficit prognosticau per igl onn 2023 da circa 3,5 milliuns francs e per segirar la liquiditad dalla Spital regiunal Surselva SA per igl onn 2024. La radunonza da delegadas e delegai da Sana Surselva ha gia ils 12 da settember 2023 a Trun dau suatientscha alla damonda per la contribuziun supplementara a favur dil Spital regiunal Surselva a Glion. Prestaziuns indemnisadas memia pauc Per motiv dils deficits prognosticai numna la societad acziunara che tgamuna il Spital regiunal Surselva ils cuosts buca curclai tier la tgira ambulonta, ils cuosts carschents per garantir il survetsch ginecologic, dalla medischina d’affons e digl agid da parturir. Vinavon sto la Spital regiunal Surselva SA ulivar ils deficits dil survetsch da spindrament. Malgrad che quei seigi da principi caussa dil cantun sco quei che la Spital regiunal SA scriva en siu messadi. Dependents dil turissem Il president dil cussegl d’administraziun dalla Spital regiunal Surselva SA, Thomas Buchli fa attent ch’il menaschi dil spital seigi fermamein colligiaus cun il turissem sursilvan. «Nossa purschida sedrezza buca sulet alla populaziun sursilvana.» Consequentamein ein ils resultats da fatschenta dil spital regiunal dependents dallas pernottaziuns e frequenzas turisticas. «La sesiun d’unviern 22/23 ei buca gest stada ferma e quei senta era il spital regiunal.» E Thomas Buchli gi ch’ils proxims treis quater onns restien vinavon fetg pretensius. Buca sulet pervia dalla situaziun finanziala, mobein era perquei ch’il persunal qualificau ei scarts. Ils onns vargai eis ei reussiu alla Spital regiunal Surselva SA da tener igl equiliber finanzial. Il spital ha nudau pigns gudogns dapi igl onn 2017 ed igl onn da corona 2021 schizun in gudogn da 1,7 milliuns francs. Damondas legitimas Il president dil cussegl d’administraziun dalla Spital regiunal Surselva SA ei cunscients ch’ei dad en vesta dalla situaziun finanziala damondas viers il menaschi dil spital ed era viers il cussegl d’administraziun. «Jeu sun denton perschuadius ch’il cussegl d’administraziun che secumpona per gronda part da persunas dil fatg ei el cass da dumignar la sfida.» E Thomas Buchli sincerescha ch’il menaschi seigi cuntinuadamein vid examinar sia purschida. «Nus savein denton buca reducir noss survetschs ch’ein tuttenina dumandai duront il proxim unviern.» E spargnar tiel persunal ei ella situaziun actuala mo contraproductiv, sincerescha Thomas Buchli. El menziuna la situaziun dils ulteriurs spitals regiunals grischuns che seigien pertuccai dils medems problems. «Nus savein buca cumparegliar la situaziun dad in spital regiunal cul spital cantunal da Cuera.» Sentiu ha il president dil cussegl d’administraziun era las discussiuns che sedamondan sch’ei drova insumma in spital regiunal en Surselva. «Discussiunar san ins secapescha tut ils scenaris, ins sto denton era esser cunscients tgei che quei munta per igl avegnir dil provediment medicinal en Surselva senza il spital regiunal.» Clav da repartiziun Ils statuts dalla corporaziun Sana Surselva tgamunada da Martina Beeli defineschan las re­glas co eventuals deficits dalla Spital regiunal Surselva SA vegnan reparti. Tenor quellas reglas ston las vischnauncas surprender la cumpart dils 5,852 milliuns francs per la mesadad tenor il diember da habitonts e l’ulteriura mesadad tenor la fermezia fiscala. Aschia paga la vischnaunca dad Ilanz/Glion cun 1,26 milliuns francs la pli gronda contribuziun e la vischnaunca da Medel/Lucmagn cun 80 368.45 francs la pli pintga. Il Spital regiunal Surselva a Glion porscha varga 213 plazzas cumpleinas e ha generau egl onn 2022 ina sviulta totala da bunamein 32 milliuns francs, sco quei ch’il rapport da gestiun 2022 tradescha.

Gl’onn vargau 2022 ei Hans Moser staus el center d’in program variont ella Cularta. Ad el ha il center da cultura e la Pro Laax dedicau diversas manifestaziuns, in cudisch e schizun ina sculptura. Uonn commemoreschan ins a Laax d’in’autra persunalitad che ha viviu a Laax: numnadamein il 150avel anniversari da Carl Strauss. Quel ei morts 1957 a Laax ella vegliadetgna dad 84 onns. Duront 30 onns haveva el passentau leu. Buca amiez il vitg, mobein a Salums, da gliez temps in territori circumdaus d’uaul agl ur dalla Val Drauss. Suenter haveva viviu en diversa metropolas, a Boston – leu eis el naschius – lu staus sco giuvnot els centers europeics digl art, a Paris, Minca e Firenza. Ella vegliadetgna da strusch 50 onns eis el vegnius el liug solitaric en Surselva. Tgi ch’enconuscha buca sias ovras e sia veta, ha caschun d’emprender d’enconuscher quellas. Generalmein enconuschan ils da Laax Carl Strauss da sias gravuras finas. A Salums han el e sia dunna Helene Baghegiau l’ustria «Straussennest». Leu beneventava il pèr dils Stadis Uni ils turists. L’exposiziun «Carl Strauss» ella Cularta entscheiva dumengia proxima cun ina matinada. Nicole Seeberger, historichera d’art e directura administrativa dil Museum d’art dil Grischun vegn a plidar dil relasch da Carl Strauss ch’el ha confidau a quell’instituziun. L’exposiziun cuozza tochen ils 21 da schaner 2024. Tochen lu vegnan diversas occurrenzas accumpignontas a pussibilitar l’avischinaziun alla veta ed ovra digl artist. Carl e Helene Strauss a Laax-Salums Dapli infos, newsletter program mira www.cularta.ch

Avon in onn era il Chor da giuvenils europeic staus a Flem e dau concert en connex culla retscha «Flimsfestival». Uonn ha gl’intendant Mathias Kleiböhmer saviu engaschar in auter chor da referenza. La halla d’events a Flem Vitg ei s’emplenida dumengia suentermiezgi allas 17.00 pil concert dil Chor da giuvenils svizzer. «Per in concert classic il meins da settember ei quei plitost in fatg extraordinari» ha Mathias Kleiböhmer manegiau. El ha giu plascher buca mo da tedlar il chor e l’interpretaziun d’ovras da Bach. Ella halla hagien ins constatau ina atmosfera ruasseivla e fascinonta, ha gl’indentant constatau. El ha manegiau l’accustica, pertgei Bach teidlan e gaudan ins per ordinari en grondas baselgias cun arviuls che laian resunar il tun. Conform alla tematica ha negin moderau il concert. Ina dallas ovras che la formaziun ha cantau ei stau il «Magnificat» da Carl Philipp Emanuel Bach. Il fegl da Johann Sebastian Bach ha cumponiu quell’ovra vocala alla sava dil baroc tier la classica. Igl ei ina impurtonta ch’il teolog tudestg Dietrich Bonhoeffer ha descret aschia: «quella canzun digl advent da Nossadunna enzatgei dil pli passiunau e revoluziunari ch’ins ha cantau inagada». Suenter onn vargau il Chor da giuvenils europeic ed uonn il Chor da giuvenils svizzer vegn Flimsfestival a planisar ulteriuras scuntradas vocalas d’in livel semegliont. Gl’auditori ha exprimiu siu plascher da quei concert cun ina liunga ovaziun.(fmr/abc) Il chor da giuvenils svizzer ella halla d'events a Flem.

Ellas muntognas ein ils cuors dallas postas in mied essenzial. Sch’in da quels caschuna in problem, cuoza ei empau pli gitg da sligiar quel – pertgei la via da communicaziun ei liunga. Quei muossa il cass dil cuors digl auto da posta 411 che circulescha denter Glion e Fidaz. La Posta a Berna pren denton serius schabetgs ella periferia. «Els loghens turistics eis ei impurtont ch’ils passagiers sappien ascender e descender spert dils bus. Per quei intent ein vehichels bass cun dapli plaz per star sin peis adattai», replica Nathalie Zenklusen. La plidadra da medias dad AutoDaPosta Svizra dat risposta silla damonda dalla FMR sch’ei seigi enconuschent alla direcziun ch’ils utilisaders dalla lingia 411 digl auto da posta sevilentien dils vehichels che circuleschian silla lingia Glion-Fidaz. «Nus deplorein quella situaziun», puntuescha ella. Quei cuors 411 va tras il vitg da Sagogn cun ina via da colligiaziun teissa e stretga. Nathalie Zenklusen lavura a Berna ella centrala dalla Posta Svizra ed ei responsabla per la communicaziun naziunala. Sch’ei schabegia enzatgei ella regiun da Glion sa il schurnalist buca contactar ina persuna responsabla ni a Cuera, nungir a Glion. Per survegnir rispostas pertuccont in problem local ston ins contactar Berna. «Nus havein realisau il problem» Aschia ha Rudolf Wüthrich, il responsabel regiunal a Cuera, tarmess vinavon senza commentari la damonda che pertucca la regiun da Glion. Colligiaziuns dalla damaun baul tochen la sera tard s’audan tiel standard en Svizra. Allas biaras fermadas ston ins buca spitgar pli che diesch minutas sin bus, tram ni tren. Quei vala oravontut per regiuns populadas spess, e buca per la periferia. «El territori Flem Laax Falera secruschan las lingias 90.411 Glion-Laax-Flem-Fidaz e 90.081 Cuera-Flem-Laax-Falera culla purschida rinforzada dil traffic surregiunal per turists», descriva Nathalie Zenklusen la situaziun che caschuna in problem pils indigens. Sch’ei seigi enconuschent ch’ils bus da turists cun paucs plazs da seser che circuleschian denter Glion e Fidaz caschunien malcuntentientscha ed irriteschien indigens e turists, ha la redacziun dalla FMR vuliu saver. Silla via da muntogna denter Sagogn e Laax ein quels savens stignai cun indigens, turists e scolars. “Deplorablamein eis ei buca adina pussaivel da disponer il vehichel pli adattau. Aschia stuein nus duvrar era sillas distanzas liungas bus bass cun dameins comfort. Nus deplorein quella situaziun”, conceda la pledadra da medias da Berna. Ella fa denton speronzas: “Nus havein realisau il problem ed empustau novs vehichels. Quels ein denton aunc buca arrivai”. Tuts scolars curdai a tiara Shuttle bus da skis silla via Sagogn-Laax. Vendergis, igl 1 da settember 2023, ei schabegiau en in tal bus cun paucs plazs da seser in incap cun scolars duront il viadi a scola da Schluein a Sagogn. Il manischunz ha frenau anetgamein aschia che tut ils scolars ein curdai a tiara. Malgrad che negin ei vegnius blessaus ha il cass leventau ed irritau. Nathalie Zenklusen pren posiziun: “Nus havein enconuschientscha da quei cass. Il manischunz ha stuiu frenar nunspitgadamein pervia d’in animal sin via aschia ch’ils affons ein curdai a tiara. Nus deplorein quei incap. Affons ein savens plein veta e midan era duront il viadi il plaz da seser.» Lur manischunzs averteschien regularmein ils scolars da restar, per motivs da segirtad, sin lur plazs. «Nus havein discutau il cass digl 1 da settember culla direcziun dalla scola ed essan era seperstgisai explicitamein», puntuescha la plidadra da medias da Posta Svizra. Ella renda attent ch’ins offereschi ina scolaziun pils affons da scola ella quala els emprendien co ei seigi da sedepurtar el traffic public, ei seigi ina scolaziun instructiva e gideivela che la Posta porschi adina puspei. Buca sempel da recrutar persunal Ch’ils manischunzs seigien pertuccai da stress, malruaus e malsegirtad, e ch’ei detti cuntinuadamein midadas da persunal, lai la plidadra da medias buca valer. «Quella renfatscha ei buca gesta. Nies persunal ei suttamess allas reglas claras dalla lescha da lavur. E tier nus vegn negin fiers ell’aua freida. Ina persuna scolada specialmein per quei scopo e cun experientscha accumpogna mintga manischunz niev plirs gis sin mintga lingia nova. Pér cu la persuna sesenta segira avunda, meina ella persula il vehichel silla lingia corrispundenta», raquenta Nathalie Zenklusen. Ei seigi tuttavia buca sempel da recrutar niev persunal, insumma maunchi il persunal qualificau dapertut. En Surselva seigien entginas persunas idas en pensiun il davos temps, plinavon drovi l’interpresa dapli manischunzas e manischunzs pervia dils survetschs supplementars. «Nus sedein breigia d’anflar manischunzs indigens e scolein era novizs d’auters secturs professiunals», declara la plidadra dalla Posta Svizra e puntuscha ch’ins prendi serius schabetgs sco quel digl 1 da settember 2023. «En tals cass fagein nus las retschercas necessarias e sclarin ils fatgs mintgamai cul manischunz ni la manischunza». Els prendien fetg serius las damondas dils passagiers e sestentien da porscher ton per indigens sco per turists ina purschida optimala, concluda Nathalie Zenklusen.

Odurs giogan en biaras religiuns ina rolla centrala: seigi quei cura ch’ei setracta d’entscheins en las baselgias catolicas ed ortodoxas, da bastuns pigns da fimentar tier ils hindus ed ils buddists ni dalla cuppa da besamin emplenida cun feglia da mira en la cultura ebraica. Era egl islam vegn l’odur duvrada per divers rituals sco per exempel: per purificar schliatas energias en lur casas. Il duvrar odurs sa pia haver differentas muntadas. En nies temps modern drova l’industria da parfums bia bunas odurs aromaticas per che mintgin anfli siu fried ideal. Bunas odurs influenzeschan nossa disposiziun mentala, rinforzeschan nos sentiments, nossas regurdientschas, sveglian la fantasia e gidan nus da relaxar tgierp ed olma. Jarvas e lur friads vegnan era utilisai en terapias medicinalas alternativas per contonscher igl equiliber mental sco era en rituals per entrar pli tgunsch en in mund transcendental. Avon biabein 5 000 onns era gl’entscheins gia enconuschents egl Orient. El haveva ina impurtonda muntada. Dil temps d’ils Egipzians han ins anflau rechats archeologics che muossan che entscheins vegneva buca mo duvraus per lur rituals mobein ch’el significava schizun in Diu per els. Odurs san attirar ni disgustar. Nus enconuschin l’expressiun «quel possel jeu buca ferdar». Mintgin da nus ha in fried individual fetg persunal. A certins plai nies fried ad auters buc. Schizun enqual sogn vegn mess en context cun buns friads sco da rosas, gelgias, ielis custeivels, entscheins, mira ni ieli da Narda. Tenor la legenda savein nus che ord la fossa da Nossadunna sentev’ins in dultsch e migeivel fried da rosas e gelgias: in simbol dalla purezia. Igl evangelist Johannes scriva, che Maria Magdalena hagi priu ina glivra crisam in ieli custeivel da Narda, hagi lavau ils peis da Jesus e schigentau quels cun ses cavels: en l’entira casa seigi sedarasaus in fried custeivel e prezius. Entgins friads sveglian era tier mei regurdientschas da temps vargai, sco il fried d’il bien barsau dalla dumengia en casa paterna, il fried dalla stiva da lenn e las patgnas d’aviuls tier la tatta. Mo era las visetas en las bialas stivas da schiember en l’Engiadina, che derasen ina odur tut particulara. Il fried dil pastg frestg sagaus ed dil fein en clavau sco era d’ils bulius zuppai egl uaul lai sentir nus ils scazis dalla natira. Entras odurs savein nus sentir ligioms e svegliar bialas regurdietschas. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 25 onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La regenza grischuna ei enconuschentamein detg diplo­matica cun formular sias rispostas viers damondas ord il parlament grischun. Secapescha che quei descha era en vesta dalla separaziun dalla pussonza denter executiva e legislativa. La finala ei il parlament quel che camonda las fiastas e la regenza ei quella che ha d’exequir. Aschia ei era la risposta dalla regenza grischuna viers la damonda dil deputau René Epp pertuccont igl avegnir dalla Porta Alpina formulada detg diplomaticamein. Ina damonda che buca meins che 70 deputadas e deputai han suttascret. Il deputau dalla Cadi ha ­inoltrau ses giavischs co pro­mover e realisar la Porta Alpina a caschun dalla sessiun dil zercladur 2023 a Claustra e la risposta dalla regenza ei vegnida ils 18 da ­settember 2023. Che la regenza ha formulau ­sias enconuschientschas e sia ve­sta viers il futur dalla Porta Alpina detg diplomaticamein ei era buca da far curvien. Il cussegl grond ha susteniu igl onn 2020 unanimamein ina incumbensa parlamen­tara che pretenda da tractar a moda prioritara la Porta Alpina en­teifer il program federal strategic per sviluppar l’infrastructura dalla viafier ils onns 2040/45. Gia igl onn 2006 ha il suveran grischun concediu cun gronda maioritad in credit da 20 milliuns francs a favur dil project Porta Alpina. Malgrad tutta buna veglia e support politic neu dil parlament e dil suveran grischun sur decennis ei la risposta formulada dalla regenza denter las lingias pli che clara: «Emblidei la Porta Alpina.» Sco quei che la regenza grischuna scriva ella risposta ei la confederaziun buca promta d’integrar la Porta Alpina ella strategia federala per l’infrastructura dils onns 2040/45, aschia ch’il project per ina staziun sutterrana a Sedrun svanescha enzanua ella nebla dad in futur pil mument buca palpabel. Crear ina staziun regiunala en ina colligiaziun internaziunala da tren, denter auter da gronda muntada per il transport da rauba sil binari, secumporta strusch culla strategia da traffic dalla confederaziun. Ed exact cheu frunta l’influenza grischuna sin siu cunfin. Aschia che la Porta Alpina resta quei ch’ella ei. In ascensur per ils pumpiers da Sursassiala che han da stizzar e spindrar per cass ch’il tren sviescha sut la tiara tuatschina. In scenario fetg realistic, sco quei ch’igl accident dil tren da rauba dils 10 d’uost 2023 muossa. Ei fuss denton cumplet falliu da pretender ch’igl entir engaschi per la Porta Alpina fuss staus adumbatten. Las stentas sursilvanas e la solidaritad grischuna demussada per in project futuristic han serrau las retschas e fullau via per auters projects en Surselva. Daners da cumpensaziun per la porta sutterrana sistida ein flessegiai e flessegian vinavon dalla val siado, per exempel via San Gottardo. La veglia dalla politica da me­glierar las colligiaziuns dil traffic public en Surselva ei avon maun. E visiuns ein aunc adina fetg beinvesidas e probablamein fetg d’en­grau per dumignar las sfidas futuras, era senza ina Porta Alpina.

Avon biabein in onn ei il luvratori da projects «Surselva Lab» vegnius aviarts a Glion. Il luvratori dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun e dalla Regiun Surselva trai ina buna bilanza suenter in onn. En in onn ein plirs projects sco per exempel la Stizun Lumnezia, ni ils Tuc Tucs a Mustér vegni instradai, auters spetgan aunc pervia da la munconza da resursas. Cun dapli resursas finanzialas savess «Surselva Lab» augmentar sias activitads en Surselva. La Scol’aulta specialisada dil Grischun ha decidiu da rinforzar sias activitads ellas regiuns. Aschia han la Scol’aulta specialisada e la Regiun Surselva presentau avon in onn lur concept per promover projects en Surselva. El concret han las duas organisaziuns sviluppau in luvratori da projects e dau num a quel «Surselva Lab». La bilanza suenter igl emprem onn cun numerusas occurrenzas davart l’economia circulara ei positiva: A Mustèr ei il luvratori «Surselva Lab» involvaus el project dils Tuc tucs electrics ch’ei ina sligiaziun da micromobilitad ed en Lumnezia ei vegniu realisau cun sustegn da «Surselva Lab» la Stizun Lumnezia. A Sagogn dat il luvratori support al project per la cuminonza da viver Encarden. Il success da «Surselva Lab» ha effectuau che autras regiuns dil Grischun han era fundau luvratoris da project. La Scol’aulta specialisada e la Scol’aulta pedagogica dil Grischun han aviert egl onn vargau treis novs luvratoris en Bregaglia, en la regiun Portenza/Tavau ed il Laboratorio vivente San Bernardino che vegn menaus dalla Scol’aulta pedagogica dil Grischun ensemen cun plirs partenaris. «Pli bugen paucas resursas che neginas» Il luvratori «Surselva Lab» vegn gestiunaus da Livia Somerville, scienziada e docenta alla Scol’aulta specialisada dil Grischun. «Nossas resursas pil ‹Surselva Lab› ein fetg mudestas», di Livia Somerville en discuors cun la FMR. «Actualmein havein nus a disposiziun in pensum da 20 %, quei ei in di ad jamna. Cura che nus havein giu sin meisa la finanziaziun per quei pensum havein nus entschiet a luvrar tenor la devisa: Pli bugen pintgas resursas che neginas.» Actualmein ei la Scol’aulta specialisada dil Grischun vidlunder d’evaluar las pusseivladads per alzar las resursas per augmentar il pensum dil «Surselva Lab». En connex cun las resursas fa Livia Somerville denton era allusiun allas sinergias da collaboraziun fetg bunas cun il post da svilup regiunal dalla Surselva. «La collaboraziun cun la sviluppadra regiunala Céline Meury ei carschida ed ei oz ina part stabla dil project ‹Surselva Lab›.» Il potenzial ei avon maun «La Surselva ha in fetg grond potenzial da svilup ed ei dat fetg biaras iniziativas», di Livia Somerville, la menadra dil Surselva Lab a Glion. «En il sectur dalla mobilitad stuess ins optimar ils process per contonscher il numnader communabel per l’entira regiun. Quei vul dir, ei fuss da trer a nez meglier las sinergias denter las differentas pusseivladads da mobilitad eifer la regiun. Quei vul dir ch’il traffic public ed il traffic motorisau individual stuess vegnir coordinaus meglier naven da Laax tochen Tujetsch e Medel.» En Surselva stoppi ins egl avegnir cumbinar meglier ils differents projects da traffic per che quels hagien aunc dapli success. Tenor ella seigi ei donn d’haver tontas iniziativas e cun mintgina da quellas succedi enzatgei che vegni recepiu mo en in encarden dalla vallada: «Jeu haiel denton insumma buca giu l’impressiun en quei davos onn, che la Surselva hagi ina mendra situaziun da partenza che autras re­giuns dil Grischun.» Prender enta maun e far Tier la filosofia dil project «Surselva Lab» s’auda tenor la menadra era d’esser aviarts per l’innovaziun e la curascha da prender enta maun e far, cura ch’ins ha ina idea. «A Mustér funcziunescha quei grondius cun il project dils autos Tuc Tuc», raquenta Livia Somerville. «Savens eisi impurtont da semplamein en­tscheiver e lu da sviluppar vinavon ina idea. Il pli falliu ei tenor mei da spitgar entochen che l’idea ei madira e cumprovada e pér lu realisar ella.» Ina regiun sco la Surselva cun tut sias pusseivladads astgassi esser aunc pli gagliarda ed semplamein ughegiar dapli da far caussas innovativas, di ella. Scola da Glion, seniors ed energia Al luvratori da projects «Surselva Lab» appartegnan er entgins projects da students. La menadra Livia Somerville di ch’ei detti differents projects che vegnien presentai proximamein. Aschia detti ei in studi d’architectura davart igl avegnir dils edifecis da scola da Glion. Plinavon prevedi «Surselva Lab» da far in’occurrenza davart l’integraziun dallas senioras e dils seniors en la lavur da milissa. Sil sectur d’energia vulessi «Surselva Lab» iniziar la discussiun davart la construc­ziun d’implonts solars verticals vid las infrastructuras ordaifer las zonas da baghegiar. Livia Somerville: «Sut il streh eisi aschia che la Regiun Surselva e la Scol’aulta specialisada dattan impuls in a l’auter e tschercan vias cullas acturas ed ils acturs els loghens da project.» Buna bilanza pil Surselva Lab Avon biabein in onn han la Regiun Surselva e la Scol’aulta specialisada dil Grischun presentau lur luvratori da projects communabel e dau num a quel «Surselva Lab». Cun «Surselva Lab» vulan las duas organisaziuns iniziar e sustener projects innovativs en Surselva. La bilanza dalla lavur suenter in onn ei positiva: A Mustèr ei il luvratori «Surselva Lab» involvaus el project dils Tuc tucs electrics ch’ei ina sligiaziun da micromobilitad ed en Lumnezia ei vegniu realisau cun sustegn da «Surselva Lab» la Stizun Lumnezia. A Sagogn dat il luvratori da projects support al project per la cuminonza da viver Encarden dalla famiglia Bundi. (fmr/mg). Las acturas principalas dil «Surselva Lab»: Livia Somerville, menadra e Céline Meury, sviluppadra regiunala Surselva.

Il tuccar giu dil clutger s’auda dapi tschentaners tier la cultura. Hosps e turists che vegn els vitgs han savens piars il ligiom cun quella tradiziun. Pilpli sevilentan singuls pervia dil tuchiez. A Glion, Laax ed era Sedrun resentan ins buca il tuchiez sco disturbi e mulesta dalla sien. «Ei tucca da notg giud clutger, il gi da travagl’ei a fin» entscheiva ina poesia da Gian Fontana. Igl ei in da numerus mussaments d’ina cultura vegliandra. Il tuchiez dils zenns ha accumpignau ils habitonts dalla naschientscha tochen la mort. Aschia s’auda il tuccar da gis tiel vitg, tuttina sco il tschallatar dall’aua giu dil tgiern el begl dalla fontauna. Cun quels tuns s’identificheschan ils indigens ed a quels che tuornan sveglian els las emoziuns. Ils turists e hosps ch’ein disai cun bia ramurs e canera da traffic enqueran els vitgs muntagnards il ruaus. In tal ch’ei staus gl’uost a Sedrun ha il tuchiez dalla baselgia parochiala frustrau talmein ch’el ei quasi fugius suenter treis gis anavos a Thun. Ils zenns dalla baselgia catolica da Sagogn Quasi fugius dil tuchiez Si dalla Bassa ha el exprimiu sia malcuntentientscha cun ina brev da lecturs ch’ei cumparida sonda vargada ellas gasettas da Somedia. «Jeu carezel tradiziuns ed jeu hai era intervegniu cun plascher ch’ils indigens tgiran lur lungatg romontsch. Ei dat denton tradiziuns ch’ein buca pli actualas e ch’ins sto dismetter (sco per exempel il barschar strias) ni adattar», scriva gl’autur. Il tuccar da dis allas 5.30 hagi disturbau fetg el. Staunchels suenter bialas turas hagi el stuiu sevilentar terriblamein perquei ch’el hagi buca pli anflau la sien, aschia il lectur indignau en sia brev. Atgnamein seigi ei paradox: Ins vegli attrer hosps ch’enquerien il ruaus, e cu tals seigien arrivai, engolien ins ad els la sien, quei seigi ina strategia che fetschi donn all’economia, finescha il lectur vilaus dil tuchiez giu dil clutger dalla baselgia da s. Vigeli. Avon onns, en consequenza d’ina singula reclamaziun, hagien els scursaniu il tuccar da dis sin maximalmein treis minutas, ha il president dalla pleiv, Arthur Caduff, declarau. Autras mesiras ein negin tema per el. Sco Sedrun viva era Laax predominontamein dil turissem. Era leu ei il tuchiez negin tema. Il zenn tucca mintga damaun era allas 5.30. Ni la canzlia communala, ed era la pleiv sezza buca, han retschiert ils davos onns reclamaziuns pervia dil tuccar da gis. Quei han Janine Caderas dalla canzlia e Lea Steiner dil secretariat dalla pleiv confirmau sin damonda dalla FMR. Survesta da Glion, cullas duas baselgias A Glion tucca ei regularmein da treis baselgias, la parochiala catolica, la reformada da s. Margreta ed il zenn dalla baselgia claustrala. Ad el seigi buca enconuschent ch’enzatgi hagi reclamau pervia dil tuchiez, ha sur Alfred Cavelti declarau sin damonda dalla FMR. Duront il temps dalla pandemia hagi ei bein dau dabia mortoris, lu hagi ei forsa tuccau dapli ed el hagi udiu enqual remarca, denton buca dapli, declara il plevon da Glion. La retscherca dalla FMR muossa che la populaziun ei disada generalmein cul tuchiez e ch’ins spetga respect e risguard dalla vart dils turists e hosps. Mesirar ils decibels Decibels (dB) indichescha la fermezia dil tun. Carstgauns sentan e precepeschan ramurs denter 40 tochen 65 dB sco brausel e da bass. Aschia registreschan ils apparats da mesirar ina valur da 10 dB sch’ei bischa, sch’in fegl croda giu dalla plonta ni sch’in carstgaun trai flad normal. 30 dB contonscha il tic-tac d’ina ura da bratsch e 55 dB la ramur dalla frestgantera. 70 dB mesiran ins il tun dil tschetschapuorla, 75 dB la maschina da lavar che centrifughescha il resti. Ils scienziai defineschan ramurs naven dad 80 dB sco «canera». La sensibladad da mintga carstgaun sedifferenziescha denton. Ei dat persunas che gaudan canera dad 85 decibels. Igl ei glieud che viva els marcaus, cun traffic motorisau, trams, bus ed autras ramurs. Tgi che ha ina affinitad per motors, maschinas e musica dira ha era bugen canera. Tala glieud ha daferton breigias cul schulitgem dalla merlotscha, quei ch’ei entuorn 40 dB. Sch‘ina reisgia da motor ei en funcziun, mesiran ins per exempel 120 decibels. Tedlar musica cun uregliers dat 95 dB, ina cuorsa d’autos 140 dB. Cumprovau scientificamein eis ei che carstgauns san vegnir malsauns sch’els ein exponi permanentamein a canera da rodund 80 dB. 65 dB vala sco cunfin che sa far midar la frequenza dil puls ni activar gl’adrenalin. Il tuchiez dils zenns percepescha mintga carstgaun individualmein. Prendein gl’exempel dalla baselgia da s. Flurin da Siat. Ils quater zenns fuorman in tuchiez harmonic intonaus en es, g, b e des. Il zenn che tucca la damaun allas 05.30 cloma ils habitonts da Siat cun rodund 58 dB.

Silla proxima fin d’jamna selegran numerus fans da viadis e d’aventuras en tiaras lontanas. Flem Laax Falera Management e la gruppa Arena Alva envidan la sisavla gada al festival da referats da viadis «Discovery Days». Il festival sebasa sin ina concurrenza. Glieud ch’ei stada sin in viadi ed ha documentau quel cun fotografias, film e diari, han giu caschun d’inoltrar lur dossier e candidar per ina presentaziun al festival a Flem. Ina giuria d’experts ha preselecziunau 18 contribuziuns da referentas e referents, e talas astgan ils aspectaturs guder al festival. Denter auter raquentan els da vitgs solitaris el Himalaya, d’expediziuns cun sskis, ina traversada dall’Antarctica ni d’in viadi tras la Patagonia. Vinavon pren in viagiatur ils aspectaturs sin sia aventura cul töff atras l’Africa. In auter raquenta da sias experientschas da catscha ella Mongolia. Mintg’onn visetan melli fans digl alpinissem, dalla natira e da viadis l’occurrenza ella halla da curling a Flem. Quella entscheiva la gievgia sera cun in referat da Nick Martin cul tetel «Die geilste Lücke im Lebenslauf». Cun 25 onns haveva el cumprau in bigliet d’ina via a Mexico, la finala eis el restaus sis onns. La sonda sera presenta la giuria ils victurs dils 18 referats.(fmr/abc) Impressiun d'in referat al Discovery Days 2022

Odurs giogan en biaras religiuns ina rolla centrala: seigi quei cura ch’ei setracta d’entscheins en las baselgias catolicas ed ortodoxas, da bastuns pigns da fimentar tier ils hindus ed ils buddists ni dalla cuppa da besamin emplenida cun feglia da mira en la cultura ebraica. Era egl islam vegn l’odur duvrada per divers rituals sco per exempel: per purificar schliatas energias en lur casas. Il duvrar odurs sa pia haver differentas muntadas. En nies temps modern drova l’industria da parfums bia bunas odurs aromaticas per che mintgin anfli siu fried ideal. Bunas odurs influenzeschan nossa disposiziun mentala, rinforzeschan nos sentiments, nossas regurdientschas, sveglian la fantasia e gidan nus da relaxar tgierp ed olma. Jarvas e lur friads vegnan era utilisai en terapias medicinalas alternativas per contonscher igl equiliber mental sco era en rituals per entrar pli tgunsch en in mund transcendental. Avon biabein 5 000 onns era gl’entscheins gia enconuschents egl Orient. El haveva ina impurtonda muntada. Dil temps d’ils Egipzians han ins anflau rechats archeologics che muossan che entscheins vegneva buca mo duvraus per lur rituals mobein ch’el significava schizun in Diu per els. Odurs san attirar ni disgustar. Nus enconuschin l’expressiun «quel possel jeu buca ferdar». Mintgin da nus ha in fried individual fetg persunal. A certins plai nies fried, ad auters buc. Schizun enqual sogn vegn mess en context cun buns friads sco da rosas, gelgias, ielis custeivels, entscheins, mira ni ieli da Narda. Tenor la legenda savein nus che ord la fossa da Nossadunna sentev’ins in dultsch e migeivel fried da rosas e gelgias: in simbol dalla purezia. Igl evangelist Johannes scriva, che Maria Magdalena hagi priu ina glivra crisam in ieli custeivel da Narda, hagi lavau ils peis da Jesus e schigentau quels cun ses cavels: en l’entira casa seigi sedarasaus in fried custeivel e prezius. Entgins friads sveglian era tier mei regurdientschas da temps vargai, sco il fried d’il bien barsau dalla dumengia en casa paterna, il fried dalla stiva da lenn e las patgnas d’aviuls tier la tatta. Mo era las visetas en las bialas stivas da schiember en l’Engiadina, che derasan ina odur tut particulara. Il fried dil pastg frestg segaus ed dil fein en clavau sco era dils bulius zuppai egl uaul lai sentir nus ils scazis dalla natira. Entras odurs savein nus sentir ligioms e svegliar bialas regurdientschas. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 25 onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Entgins friads sveglian era tier mei regurdientschas da temps vargai, sco il fried d’il bien barsau dalla dumengia en casa paterna, il fried dalla stiva da lenn e las patgnas d’aviuls tier la tatta.»

Il cavagl survescha ozilgi plitost sco cumpogn da passatemps ni per activitads sportivas. Sia rolla sco animal da nez che trai carr e criec ha el per gronda part piars. Neu dalla ordinaziun ­federala per il tractament da medischina dad animals sa il possessur dil cavagl decider sche siu animal ei in cavagl da nez ni in da casa. Igl ei era ina decisiun co tractar in animal che s’avischina alla fin dalla veta. La rolla dil cavagl ei semidada da rudien duront ils decennis vargai. Antruras in agid indispensabel per la veta e lavur humana ha il cavagl per gronda part piars quella rolla ed acquistau ina nova. Dabia persunas passentan ozilgi ina part dil temps liber ella siala, il cavagl survescha per activitads sportivas ni forsa schizun terapeuticas. Biaras possessuras e possessurs da cavals che han buca sez prau e clavau pagan ina pensiun regulara a menaschis purils che pervesan e dattan suttetg al cavagl. Neu dalla ordinaziun federala che regla il diever da medicaments per animals exista ina definiziun speciala che pertucca ils cavals ed animals da medem gener sco per exempel igl asen. Il possessur dil cavagl sa decider sch’el vul schar registrar siu animal sco animal da nez ni animal da casa. Quei conceda era il veterinari cantunal Giochen Bearth: «Il possessur dad in cavagl registraus sco animal da nez sto documentar divers medicaments ch’el sez ni il veterinari dattan agl animal.» Registrau sco animal da casa Flurina Bundi Steiner da Zignau ei ina ferventa amatura dil sport da cavals e separticipescha regularmein a turniers da cavalcar. «Nos cavals ein registrai sco ani­mals da casa.» Flurina Bundi Steiner conferma ch’ella stoppi sco possessura da ses cavals buca menar il schurnal e nudar ils tractaments medicinals. Aschia ei la sportista da cavalcar deliberada dad ina part dalla lavur administrativa. Sco quei che Giochen Bearth declara han ils possessurs da cavals registrai sco animals da casa dapli libertads d’eleger medicaments. Era tals medicaments ch’ein per part buca lubi als possessurs dils cavals da nez. Per motiv ch’ils cavals da nez astgan vegnir mazzai e lur carn astga vegnir duvrada per nutrir il carstgaun. «Mazzar in cavagl e magliar la carn vegn per mei buc en damonda», sincerescha Flurina Bundi Steiner. Aschia che la registraziun da ses cavals sco animals da casa ei per ella insumma negin impediment. «Sch’in da nos cavals ei vegls ni blessaus grevamein vegn el durmentaus.» Il tgierp da quei cavagl setschenta la finfinala ella barschera da cadavers. Magliar carn cavagl La carn dils cavals da Silvio Pfister da Schlans perencunter setschenta sil ta­glier, sche la situaziun da vegliadetgna, malsogna ni in accident sforzan da mazzar igl animal. «Gest per quei motiv ein mes cavals registrai sco cavals da nez», gi Silvio Pfister. Il pur da Schlans sefa­tschenta culla tratga da cavals sper la tra­tga da nuorsas e cauras. Flurina Bundi Steiner trai si mo exepziunalmein in pulein ord atgna tratga, magari cumpra ella in ni l’auter cavagl. «Jeu passentel biars gis ed uras cun igl animal e aschia sefuorman ferms ligioms denter carstgaun ed animal.» La relaziun emoziunala cul animal ei per la sportista da cavalcar memia stretga, sco ella conceda, per schar mazzar igl animal en mazleria. Flurina Bundi Steiner conceda da haver udiu che carn cavagl seigi detg buna. Da quei meini ei era Silvio Pfister che puntuescha che la carn cavagl vali per sanadeivla pervia dabia protein e pauc colesterin. Siu motiv da mazzar il cavagl en ina mazlaria argumentescha il pur da Schlans cul ritmus dalla natira. «Vegn in cavagl enzanua ella natira vegls e po buca pli ni sch’el ei blessaus vegn el scarpaus dad in animal da rapina.» Era il pur da Schlans passenta dabia temps cun ses ani­mals. «Per mei eisi fetg impurtont da tgirar bein ils animals e procurar ch’els hagien ina buna veta.» Tarmetter in animal che sa vegnir nezegiaus ella barschera ei per il pur da Schlans buc opportun, era buc ord vesta ch’il nutriment ei en biaras regiuns dils mund scarts. Mantener il status da nez Ton Flurina Bundi Steiner sco Silvio Pfister han ina ferma relaziun cun lur animals. Lur vesta co tractar igl cavagl enaquella che sia veta va a fin sedifferenziescha. E quella vesta differenta fa era empau quitaus alla organisaziun dalla branscha da cavals svizra COFICHEV che scriva en ina communicaziun che la rolla dil cavagl sco animal da nez mondi a piarder. Quella organisaziun ei era dil meini ch’ei seigi impurtont da mantener il status da nez. Era sch’ei detti secapescha motivs legitims da buca du­vrar la carn dil cavagl, sco quei che l’organisaziun scriva. Il status dil cavagl da nez sa il possessur digl animal midar da tut temps, la decisiun per igl animal da casa ei denton fixa.

Avon in meins han enguladetschs misterius en diversas baselgias dalla Surselva entschiet. Buca statuas, zenns ni art sacral han ils laders engulau, mobein orchideas e hortensias. Las calustras ed ils calusters ein irritai. Ei mondi buca per la valur dallas fluras, mobein per las acziuns clandestinas ed il sedepurtar. Gaby Cajacob haveva decorau ils altars laterals per la messa da scola da gliendisdis endamaun. Tenor il motto dall’entschatta digl onn da scola ha la calustra da Trun plazzau osum mintgamai ina pèra bials calzers d’affons ed in pèr bials calzers d’ina persuna carschida. Las chistas da lenn cun quels objects ha ella decorau cun treis orchideas alvas en cups. Sco savens, per documentar gl’arranschament, ha ella fatg fotos dalla decoraziun. Ei drova saun freid Quei emprem di da scola a Trun ei staus ils 14 d’uost. Il di suenter ei stau firau, parochianas e parochians ei s’entupai sin Nossadunna dalla Glisch per la fiasta cun benedicziun da jarvas e fluras. Giu el vitg, ella baselgia parochiala, ha ladernaglia profitau dalla benediziun da fluras. «Mesjamna endamaun sun jeu ida en baselgia ed ha constatau che las orchideas eran naven», raquenta la calustra. Ella sa aunc adina buca capir. «Quei mudregia mei fetg. Igl ei quess buca ina facultad, las fluras han buca custau il mund. Ei va pil principi», manegia ella en discuors culla FMR. Enzatgei stoppi propi esser garmadis, ei drovi bein empau saun freid d’entrar en baselgia cun tastgas, ir tras la liunga nav tochen avon gl’altar e svanir da baselgia ora cullas tastgas pleinas, manegia Gaby Cajacob. Daferton ei in meins vargaus ed igl ei enconuschent che la ladernaglia ha visitau ulteriuras baselgias. A Rabius ha il caluster anflau cups vits senza orchideas. A Cumpadials han ins engulau las fluras avon gl’altar. Ord la parochiala da Sumvitg han ins priu candeilas liungas ed a Tersnaus mauncan las fluras che la calustra haveva mess avon gl’altar. Er leu ha glieud clandestina che negin ha viu ni a vegnir ni ad ir, visitau la baselgia cun clara intenziun. Negina lumparia da buobanaglia Era la baselgia parochiala catolica da Glion ha giu visetas. Mathilda Derungs ei responsabla per las decoraziuns en quella baselgia. Semegliont sco a Trun eis ei ina gronda, cun liunga nav e buca zanua giud via. La dunna dil caluster Aluis Carisch decorescha il liug sacral cun plascher e dun artistic. Suenter Nossadunna d’uost haveva ella plazzau avon gl’altar principal quater hortensias en cups alps e dus arranschaments cun fluras frestgas. Mathilda Derungs raquenta tgei ch’ella ha constatau: «Gliendisdis endamaun era la deocraziun aunc cumpletta. La sera allas tschun ei stau rusari. Las dunnas ch’ein participadas han fatg persenn che treis hortensias muncavan e mo ina era aunc leu. Ellas han manegiau ch’jeu hagi priu naven tschellas per bugnar». La medema sera dils 28 d’uost ha la calustra constatau che glieud era entrada en baselgia buca per urar el silenzi, mobein per engular fluras. Ton a Glion sco a Trun ei las responsablas pertschartas ch’igl ei buca in malfatg che pretenda ina tgisa. Ton Gaby Cajacob sco Mathilda Derungs ein perschuadidas ch’ils divers cass d’enguladetschs da fluras e candeilas las davosas jamnas ei negina lumparias da buobanaglia. «Igl ei ina garmaschia d’ina ni pliras persunas che san precis tgei ch’ellas vulan», manegia Gaby Cajacob. «Igl ei buca in cass da polizia. Tuttina eis ei in cass curios», finescha ella. Dil medem meini ein era las calustras ed il calusters a Glion, Cumpadials, Rabius, Tersnaus e Sumvitg. «Quels che prendan fluras, prendan era auter», gi Mathilda Derungs. Las orchideas sigl altar a Trun - avon gl'enguladetsch Gl'altar lateral a Trun senza fluras - suenter gl'enguladetsch Fluras avon gl'altar ella baselgia da Trun Las fluras avon gl'altar dalla baselgia da Tersnaus ein svanidas. Fluras avon gl'altar a Glion - suenter gl'enguladetsch Fluras avon gl'altar a Glion - avon gl'enguladetsch

Visualisaziun dil tetg "niev" dalla baselgia da Trin. Actualmein retscheiva la baselgia reformada da Trin siu tetg solar. In che plai buc alla Tgira da monuments grischuna che ha cussegliau alla vischnaunca da buca conceder la lubientscha da baghegiar. La Tgira da monuments ei inquietada ch’il tetg solar da Trin pudess animar da curclar auters baghetgs historics cun tievlas solaras. «Nus vulein buca mo perdegar, mobein far enzatgei positiv per las generaziuns proximas.» Il president dalla pleiv da Trin Jürg Scheidegger ha repetiu la mesjamna vargada viers l’Agentura da novitads svizra (SDA) quei ch’el ha gia giu articulau viers la FMR (LQ 6-9-2023). El ha defendiu la decisiun dalla pleiv da curclar il tetg dalla baselgia da Trin cun tievlas solaras per producir energia regenerabla. Gia el rapport dalla FMR ei il Patromoni svizzer s’exprimius critic viers l’idea dalla pleiv da Trin da realisar in indrez solar sin in baghetg historic. Il menader dalla Tgira da monuments grischuna, Simon Berger para era buca dad esser sgarscheivel incantaus che la baselgia da Trin survegn in tetg cun tievlas ni slondas solaras, sco el ei s’exprimius viers la SDA. Sulet cussegliar Demai che la baselgia reformada da Trin, construida avon 500 onns, ei buca suttamessa alla protecziun dalla tgira da monuments ha la Tgira da monuments cantunala era buca saviu bloccar igl indrez solar sil tetg dalla baselgia da Trin. Ella ha sulet saviu far valer siu pareri viers la vischnaunca. «Per la Tgira da monuments ei la baselgia da Trin in object digns da vegnir protegius pervia dalla substanza historica e pervia dalla posiziun prominenta el vitg», ha Simon Berger getg alla SDA. Perquei ha la Tgira da monuments era cussegliau la vischnaunca da buca conceder la lubientscha da baghegiar. Suenter ina reponderaziun ed elecziuns communalas ha la pleiv da Trin tuttina retschiert la lubientscha da baghegiar il tetg solar sin baselgia. Quels gis vegnan las tievlas solaras montadas. Valur da signal Il menader dalla Tgira da monument tema empau che l’acziun dalla pleiv da Trin pudessi intimar auters possessurs da monuments historics da curclar ils tetgs cun indrezs solars. Viers la SDA ha Simon Berger era renviau igl argument dalla pleiv che la baselgia da Trin seigi antruras stada curclada cun slondas neras, aschia che las slondas solaras stgiras regordien pli fetg al maletg d’antruras dalla baselgia. «Nus empruein buca da mantener in maletg, mobein la substanza dil baghetg ch’ei avon maun e buca quei che savess esser avon maun.» Ferton che Simon Berger ha respect dil signal dil tetg dalla pleiv da Trin da curclar auters baghetgs historics cun indrezs solars, spera il president dalla pleiv da Trin sin quei signal. «Nus vulein mussar cun nies tetg cun slondas solaras co igl ei pusseivel d’integrar indrezs solars sin baghetgs historics.» Sco quei che la SDA scriva para la baselgia reformada da Trin dad esser l’emprema baselgia historica el Grischun, sche buc en Svizra, che retscheiva in tetg cun tievlas solaras. Bein posseda era la baselgia reformada da Landquart in indrez solar, quella baselgia ei denton vegnida baghegiada pér igl onn 1908.

La midada dil clima ei ina sfida per las viasfier. Dus responsabels dalla Viafier Retica han presentau ad ina gruppa da schurnalists da trens las mesiras che l’interpresa pren per schurmegiar lingias ed infrastructura. Ella Ruinaulta dat ei dus loghens da prighel, la sbuccada digl ual dalla Val da Carrera el Rein e la teissa da Ransun. «Nus vegnin buca schanegiai da sfidas cuntinuadas, buca mo ella horizontala, mobein era ella verticala», ha Gilbert Zimmermann confidau alla participonta ed als participonts dil viadi. Las viasfier che circuleschan ellas muntognas ein pertuccadas pli e pli da prighels dalla natira. Mesjamna sera ha il menader dils caulingias dalla Viafier Retica (VR) beneventau a Glion ina gruppa dall’associaziun «Bahnjournalisten Schweiz». Gl’emprem en ina sala dil hotel Eden e silsuenter el carr da conferenzas InnoTren denter Glion e Trin Staziun ha Gilbert Zimmermann presentau alla gruppa dus loghens da prighel ella Ruinaulta. Senza intelligenza artificiala 1903, suenter l’avertura dalla lingia tras la Ruinaulta, ei la VR vegnida confruntada 1927 l’emprema gada cun ina aua gronda. Il Rein e la forza dall’aua ha lezza gada periclitau fetg la viafier. «L’aua gronda dalla stad 1986 ha denton fatg nuot», ha Gilbert Zimmermann raquintau. Persuenter gl’urezi digl uost 2017. Ina tempiasta anetga sur la Cadeina dil Signina haveva catschau a val denter 20'000 e 40'000 m3 material. Gl’inschignier dalla VR ha presentau ils quitaus ch’igl ual dalla Val da Carrera caschuna. Mesiras cuntinuadas cun apparats, sensors ed antennas da survigilonza ein necessarias per avertir e schurmegiar la lingia dil tren tras la Ruinaulta. Gilbert Zimmermann ha mussau in film impressiunont d’in tal eveniment. «Grazia a quei niev sistem d’alarmaziun sperein nus che negins trens mondien pli en ina bova», ha Zimmermann declarau. Alla fin ha el tuttina manegiau: «L’intelligenza artificiala ha en quella lavur da controlla negina schanza. La lingia dalla Ruinaulta sto l’intelligenza humana, numnadamein il caulingia e sia squadra, controllar vinavon ad egl». Gilbert Zimmermann ha presentau la cavorgia cun ses prighels als participonts d’in viadi per glieud dallas medias sespecialisada el traffic public che rapporta regularmein da trens e lingias da viafier. Duront lur viadi da studi da dus gis ein els sefatschentai cullas consequenzas dalla midada dil clima e dils prighels dalla natira ellas regiuns muntagnardas. Galleria nova da 295 meters «La natira ei ina sfida permanenta per nus», ha Gilbert Zimmermann concludiu. Urezis anetgs, calira e scheladas, lavinas, vents burasclus, curdada da crappa e bovas occupan pli e pli l’interpresa. Ils 15 schurnalists dall’entira Svizra e digl exteriur han seschau informar era dalla gallaria che la VR baghegia actualmein al pei dalla spunda da Ransun. Denter la staziun da Versomi e quella da Trin dat ei tochen primavera 2025 ina galleria nova da 295 meters lunghezia. Gl’inschignier Markus Kunz ha presentau quella. Sco el ha declarau eis ei ina mesira da schurmegiar la lingia da viafier da crappa che sesligia pli e pli. Per schurmegiar la gallaria nova ston ins construir meter per meter gl’implont e lu emplenir il dies ed il tetg da quel. En tut drovien ins rodund 15'000 meters cubic material d’emplenir, ha Markus Kunz explicau. Cun referats, uatgas, blocs d’informaziun e schizun in sgol da survesta ord il helicopter ei ils schurnalists svizzers viagiai tras vals e valladas dils cantuns Berna, Valleis, Uri e Grischun. Els han empriu d’enconuscher dispositivs da prighels e mesiras da segirtad. Pervia dalla midada dil clima ein las quater societads BLS, MGB, la Viafier Federala e la Viafier Retica occupadas pli e pli stedi cun malauras e situaziuns criticas. Pendiculara sur la cavorgia En connex cul project denter las staziuns da Versomi e Trin ha Markus Kunz puntuau che la cavorgia dalla Ruinaulta seigi specialmein sensibla, buca mo pertucconts prighels dalla natira. «Quella cuntrada ei in monument da muntada naziunala cul pli ault status da schurmetg. Perquei havein nus era duvrau ina lubientscha speciala dalla Cumissiun federala pil schurmetg dalla patria e dalla natira.» Per transportar vitier il betun ch’ei drova da construir la galleria han ins installau ina pendiculara sur la val. Datier dils tunnels dil Spitg, orasum la Val da Versomi, san ils mischeidabetuns carrar ella staziun da transcargar. Da leu traversa la vanaun vid la suga cuntinuadamein la cavorgia. Apparentamein vegn la pendiculara puspei demontada suenter che la galleria ei finida. Vesta dalla Surselva siadora, naven dil Spitg silla spunda da Ransun. Enamiez la gallaria nova en construcziun. La pendiculara ei installada agl ur dalla via dil Spitg, denter Panaduz e Versomi. Duront il viadi egl InnoTren dalla Viafier Retica ella Ruinaulta. Markus Kunz ha presentau il plazzal da baghegiar dalla gallaria nova ella Ruinaulta.

Oz venderdis entscheiva la 50avla jamna da balluns da Flem. Quei che ha entschiet 1973 cun sgols per pilots ed amaturs da sgular temeraris ei oz ina attracziun turistica ed in element integral dil calender d’occurrenzas da Flem. La FMR ha discurriu cun Daniel Ganz, il president dil Club da balluns da Flem. Martin Gabriel/FMR Ils balluns s’audan buca mo tier Flem, mobein tier l’entira regiun mintgamai la fin da settember e l’entschatta october. Duas gadas per di partan els sil prau da balluns a Flem Casa d’uaul e sgolan en tuttas direcziuns. «Jeu sgolel dapi ils onns 1990», di Daniel Ganz, il president dil Club da balluns da Flem. El ei sez pilot da ballun ed il pli spectacular viadi ch’el ha fatg en tut ils onns ei stau en in tratg naven da Flem en­tochen ella regiun da Milaun. Quei seigi denton stau ina excepziun, di el. Normalmein seigien ils viadis pli cuorts. Las empremas minutas en l’aria porschien adina ina vesta fantastica. «Mintga gada cur nus partin naven da Flem scuvierel jeu ina nova culissa cun ils bellezia lags muntagnards, las cavorgias, ils uauls da muntogna, las preits crap e naturalmein las muntognas maiestusas.» Il pli grond problem era la segirtad «Avon 50 onns dev’ei aunc negina communicaziun denter ils balluns e la centrala. «All’entschatta luvravan ils organisaturs cun funcs d’amaturs per saver communicar enzaco. Cun quels funcs da termagls han ins anno 1975 fatg ina acziun da salvament cun helicopter d’in ballun ch’era en ina situaziun d’urgenza,» di Ganz Gia in onn pli tard hagi ins giu igl agid permanent dall’aviatica svizra da salvament da lezzas uras. 1992 hagien ils responsabels dall’jamna da balluns stuiu visar il contract cun la Rega dad oz. Il problem eri che las societads da helicopters sper la Rega vulevien era separticipar. «Ils organisaturs han perquei endrizzau ina plazza da setschentar per helicopters, aschia che tuttas societads han la schanza far acziuns da salvament da balluns e da transportar anavos ils balluns.» Oz hagi ins in fetg bien standard da segirtad tier ils balluns, di Daniel Ganz: «Nus havein oz fetg darar incaps, e sch’ei dat inagada zatgi che drova agid, ei il helicopter fetg spert el liug.» Emprems decennis difficils Sco quei ch’igl organisatur raquenta hagi il comitè d’organisa­ziun vuliu calar cun l’jamna da balluns a Flem igl onn 1992. Entgins pilots e possessurs da balluns seigien lura daventai activs ed hagien mobilisau l’uniun turistica da Flem. Quella hagi tschercau in niev president per il comité d’organisaziun. «Per segirar la cuntinuitad havein nus lu fundau igl onn 1996 l’uniun da balluns da Flem. Dapi lu ei l’jamna da balluns a Flem carschida cun dapli participonts. Ed oz savess ins strusch s’imaginar a Flem, ch’ei dess buca pli quell’jamna.» Tenor Daniel Ganz vegn l’jamna da balluns era sustenida oz dalla vischnaunca politica da Flem. Plinavon hagi ins slargau il program da rom cun ina tenda da fiasta, eveniments culinarics, e differentas occurrenzas da divertiment. 20 balluns separticipeschan Naven dad oz entochen ils 2 d’october partan 18 balluns dalla Svizra e dus balluns digl exteriur naven dil prau da balluns a Flem Casa d’Uaul. La fiasta da giubileum sco tala, vegnan las equipas dils balluns ed il club da balluns da Flem a festivar da cuminonza il davos di dall’jamna da balluns sin il Crap Sogn Gion. Duront l’jamna proxima datti differents events culinarics sigl areal dil prau da balluns. In punct da program special vegn ad esser il suentermiezdi per affons dils 27 da settember 2023. Denter auter vegn il cudisch dalla Globine e siu ballun d’aria caulda presentaus per l’emprema gada alla publicitad. E tgi che vul sgular cun in ballun po s’annunziar mintga gi dall’jamna la damaun allas 7.30 ni il suentermiezdi allas 16.30 tier il post da briefing sper la partenza sil prau dils balluns. In dils 20 balluns che separticipescha ei quel da Flem.

Avon prest sis onns, a caschun digl apero da Daniev dalla vischnaunca Lumnezia, ha Rolf Traxler presentau a hosps ed indigens il project «Hotel Val Lumnezia». Ei setracta d’ina investiziun da 25 milluns francs sil Bual da Vella. Quei project han ins mess ad acta gia dapi in temps, conferma il representant dils investurs ed era il president communal Daniel Solèr. Gie, ei constetti, ins hagi mess ad acta quei project, ils partenaris seigien seretratgs perquei ch’els mettien autras prioritads, declara Rolf Traxler sin damonda dalla FMR. Sco el conferma al telefon, dat ei negin project «Hotel Val Lumnezia» a Vella. Cuort suenter che la vischnaunca Lumnezia fusiunada ei ida en vigur igl 1 da schaner 2013 han ins entschiet a discutar d’ina promoziun dils letgs caulds ella vallada. En ina emprema fasa han las autoritads, ensemen cun interessai al turissem e l’economia, entschiet a sviluppar in concept per in hotel che maunca. La plazza da ballapei a Vella ei semussada sco ideala per planisar in resort cun letgs administrai, hotel ed infrastructura. Plazza da sport ha prioritad La plazza da ballapei da Vella, e, dretg (pign), quella da Degen el plaun da Degen. Igl 1 da schaner 2018, agl apero da Daniev a Lumbrein, ha Rolf Traxler presentau ils detagls dil «Hotel Val Lumnezia». L’investiziun da 25 milliuns francs dueva includer 60 stanzas da hotel, 20 habitaziuns, ustria e wellness. «Nus vulein realisar in project habels e finanziabels, d’aulta qualitad en connex cull’architectura, construcziun ed energia», ha il representant dalla gruppa Devshare Holding AG e la menadra da project Innoinvest AG. En quella gruppa ei era la societad d’architects Allemann Bauer Eigenmann che ha baghegiau la casa da vegls da casa val lumnezia a Vella. «Nus havein spitgau diesch onns ed igl ei succediu nuot. Ussa stuein nus far zatgei», puntuescha il president communal Daniel Solèr. Cul project dil hotel fuss ei stau planisau da cuntinuar ils sforzs a favur d’in svilup economic persistent. Il schenghetg da Biamaun, empermess agl apero da Daniev 2018, ei daferton aunc buca realisaus. Ed el vegn era buca, sco quei che Rolf Traxler ha puntuau alla FMR. Il president communal conferma quei fatg, «il hotel sil Bual da Vella ei buca pli tema», declara Daniel Solèr. Gitg hagi la vischnaunca spitgau silla decisiun dil project grond sigl areal dalla plazza da ballapei a Vella, «ussa ei ina sanaziun urgenta e las scolas drovan urgentamein dapli plaz per l’instrucziun da sport», declara Daniel Solèr. Sil parcadi dallas pendicularas Sch’il project dil hotel sil Bual da Vella fuss vegnius, fuss la vischnaunca untgida silla plazza da ballapei a Degen, leu havess’ins adattau l’infrastructura pil diever dalla scola. Suenter che Innoinvest renunzia da siu project da 24 milliuns francs vegn la vischnaunca a far ina remedura adeguata ed engrondir la plazza da ballapei. Per far quei drova ei denton gl’emprem ina revisiun parziala dalla planisaziun locala. La suprastonza communala ha tractandau quella fatschenta per la radunonza communala dils 6 d’october 2023. «Nus vegnin ad orientar quella sera tgei ch’ei previu», gi il president communal. A liunga vesta seigi ei clar ch’ins sappi mantener en Lumnezia ina suletta plazza da ballapei. Il parcadi dallas pendicularas a Vella. Cheu dat ei in niev project d'in hotel ni resort turistic. En quei senn han ils da Degen era egl avegnir gl’Open Air Lumnezia, denton buca pli la plazza da ballapei. E co eis ei cul «Hotel Val Lumnezia», vegn quel forsa realisaus en in auter liug? Ni renunzian ins da far ulteriurs sforzs per augmentar la purschida e promover il svilup economic? «Na, quella finamira resta segiramein», rispunda il president communal. Daniel Solèr conferma ch’ina gruppa d’indigens e possessurs da habitaziuns secundaras ei vidlunder da planisar in project sil parcadi dallas pendicularas a Vella. Dapli vegli e sappi el buca gir, concluda il president communal. Igl ei ina parcella che s’auda alla Caplania, la fundaziun ecclesiastica. Actualmein han las pendicularas il dretg da baghegiar per quella surfatscha.

Sper la caldera ei il tschalèr da caschiel il coc d’ina cascharia. Quei ei il fatg era tier quella da Lumbrein. Il menaschi che Mario ed Ina Albin meinan dapi 28 onns ei vegnius sils onns. La Societad da cascharia Lumbrein ha informau la populaziun dil project d’engrondir e modernisar el. 1937 han ils purs da Lumbrein baghegiau ina sennaria. Conform al spért dil temps ein els semess ensemen ed han construiu sisum il vitg quei baghetg public. Strusch 40 onns pli tard ha ei dau ina gronda midada. Ils purs han giu da sanar il menaschi dall’Alp Staviala Vedra. El han decidiu da construir ina lingia da treis kilometers e da menar il latg direct giu el vitg. Els han realisau il medem sistem da pipeline sco ils purs da Breil che meinan il latg naven dall’Alp Quader en cascharia. Tschalèr da caschiel niev Era a Lumbrein eran las cundiziuns topograficas e tecnicas semussadas sco idealas d’optimar il menaschi. Oz producescha il signun Mario Albin cun latg biologic ina specialitad. Sur grossists, la vendita directa ella stizun sco era ulteriurs canals dattan ils products da Lumbrein perdetga dil spért innovativ. Quel vul la societad mantener, perquei ei ina renovaziun ei puspei en vesta. Sper il latg che cuora la stad tras la pipeline giu da Staviala Vedra furneschan actualmein nov purs dall’entira vallada il latg alla cascharia da Lumbrein. Els ein commembers dalla societad-purtadra, e quella ha instradau in project. Ei seigi puspei inagada uras d’optimar il menaschi, pertgei quel ei vegnius sils onns, ha Ursin Riedi manegiau. Sonda ha il president dalla societad da cascharia envidau ils vischins e la populaziun dil vitg ad ina informaziun. Avon ed entuorn la cascharia ha el saviu beneventar ina roscha visitaders. A quels ha gl’architect Patric Rothmund presentau il project. Sper la casa existenta cun cascharia, stizun e habitazun dueigi dar in baghetg annex cun tschalèr da magazinar rodund 5000-6000 magnuccas ed ulteriuras latgiras. La skizza muossa in edifeci niev, ligiaus vid la casa, cugl aspect exteriur d’in clavau. La cascharia ha survegniu vischins En vesta ad ina renovaziun dalla cascharia ha la possessura saviu aquistar la parcella cunfinonta. Quei sulom da baghegiar el quatier Vigela ha ins surfatscha da rodund 650 m2 e garantescha che la societad sa insumma semover e planisar enzatgei. La via da quatier che cunfinescha actualmein culla cascharia, vegness stuschada per quei intent agl ur dalla parcella. Il signun Mario Albin ei vegnius cun sia famiglia 1996 a Lumbrein. Oriunds da S. Martin haveva el fatg siu emprendissadi tier Otto Bircher ella cascharia da Vuorz. Anavos en Lumnezia ha el baghegiau si, ensemen cun sia dunna Ina, gl’enconuschent menaschi. La cascharia situada antruras persula sur baselgia ei daferton circumdada d’in quatier da habitar. Sco Mario Albin ha getg, ei il menaschi concepius per 75'000 kilos latg al meins. Actualmein furneschan alp e purs rodund 100'000 kilos ed ei vegn caschau duas gadas a gi. El tschalèr dalla cascharia ha ei plaz per 600 magnucas, vitier ha il menaschi priu si el baghetg dil luvratori communal plaz per 2000 magnucas. Ei seigi buca sempel da manischar a moda decentrala, ha Mario Albin confirmau. Ulteriurs locals per magazinar sto il signun medemamein prender si ordeifer la cascharia. «Ei fuss il mument adattau» Unificar tut ei la finamira. En vesta ad ina renovaziun dalla cascharia ha la possessura saviu aquistar la parcella cunfinonta. Quei sulom da baghegiar el quatier Vigela garantescha che la societad sa insumma semover e planisar enzatgei. La via da quatier che cunfinescha actualmein culla cascharia, vegness stuschada. In problem ch’engreviescha il quen dalla cascharia ei la dismessa dalla scotga. Demai ch’ei ha negins pors pli ella vallada als quals ins sa pavlar quella, sto la cascharia menar naven ella. Quei caschuni cuosts annuals denter 25'000 e 30'000 francs, ha il signun declarau. Gl’interprendider Andreas Mehli da Cuera ei vegnius all’informaziun per mussar ina sligiaziun pusseivla per nezegiar la scotga. Enstagl da menar naven quella san ins producir cun quella energia ed aua. Dalla vart encunter damaun dalla cascharia ha Mehli installau in cundrez da pilot «Flexbio». Sco el ha getg, ein las empremas emprovas a Lumbrein fetg empermettontas. In implont corrispundent vegness integraus el menaschi modernisau. Sco Ursin Riedi ha dau d’entellir ei il project denton aunc buca semtgaus per la damonda da baghegiar. El seigi ussa sin meisa ed ils contacts cullas autoritads e vischins empuni. Ei seigi aunc memia baul d’informar da termins e detagls dalla finanziaziun, ha el getg. Mario Albin vesa il mument da modernisar la cascharia da Lumbrein buca il davos en vesta ad ina surdada alla proxima generaziun. «Ei fuss il mument adattau da far l’investiziun pil futur», ha il signun declarau als presents. 100'000 kilos latg il meins Il signun Mario Albin ei vegnius cun sia famiglia 1996 a Lumbrein. Oriunds da S. Martin haveva el fatg siu emprendissadi tier Otto Bircher ella cascharia da Vuorz. Anavos en Lumnezia ha el baghegiau si, ensemen cun sia dunna Ina, gl’enconuschent menaschi. La cascharia situada antruras persula sur baselgia ei daferton circumdada d’in quatier da habitar. Sco Mario Albin ha getg, ei il menaschi concepius per 75'000 kilos latg al meins. Actualmein furneschan alp e purs rodund 100'000 kilos ed ei vegn caschau duas gadas a gi. El tschalèr dalla cascharia ha ei plaz per 600 magnucas, vitier ha il menaschi priu si el baghetg dil luvratori communal plaz per 2000 magnucas. Ei seigi buca sempel da manischar a moda decentrala, ha Mario Albin confirmau. Divers locals per magazinar la pischada ein medemamein ordeifer la cascharia.

A Flem ein pli che 1200 persunas visitau da gievgia tochen sonda ils sisavels «Discovery Days». 18 aventuriers han raquintau d’aventuras fascinontas sigl entir mund. La seria da referats ha il Tudestg Nick Martin aviert. Il december 2016 haveva il directur turistic André Gisler annunziau la nova occurrenza. A caschun d’ina prevista silla proxima stagiun da stad haveva el informau d’in niev product ch’ins vegni a porscher. La fin da settember 2017 ein lu stau l’emprema gada ils «Discovery Days» a Laax Murschetg el hotel Riders Palace. Il festival ei semussaus sco grond success e gia la secunda gada han ins transferiu l’occurrenza ella halla da curling a Flem. Da Fidschi tochen Finlandia Leu han 400 persunas visitau gievgia sera il referat d’avertura dils sisavels Discovery Days. L’occurrenza plidenta glieud che selai fascinar da documentaziuns multimedialas, da cuntradas selvadias, culturas e natira exotica, aventuras captivontas, expediziuns e historias nunpusseivlas. Cu Flem Laax Falera Turissem ha scret ora l’emprema gada l’occurrenza ha ella encuretg referents adattai. En tut ha ella retschiert 120 contribuziuns. Mussar tuttas fuss stau nunpusseivel, aschia han ins stuiu selecziunar ils megliers. Contonschiu il final han lezza gada 17 presentaziuns multimedialas. Nick Martin ei dapi 14 onns sin viadi entuorn il mund. Al Discovery Days ha el raquintau da sias turas ed aventuras. La davosa fin d’jamna han 18 finalists raquintau d’expediziuns ella Patagonia, traversadas ell’Africa, dalla hetta solitaria ella Finlandia. Simon Straetker e Sarah Ziegler han raquintau da lur viandadas tras cuntradas selvadias dall’Europa, Esther Gossweiler da sia sentupada culs lufs el Canada. Da Peter Hinze han ins udiu la historia commuentonta d’ina amicezia cun glieud dil Himalaya. E Wolfgang Clemens, in Bavares dad 81 onns, ei viagiaus 30 onns tras 127 tiaras ed ha fatg 180'000 kilometers cul sacados. Daferton ha Florian Spring, in Bernes da 32 onns, raquentau agl auditori d’in ritual d’in pievel indigen da Papua Guinea cun umens giuvens che vegnan tetovai sco crocodils. Dau si plazza segira L’aura bletscha e plitost freida ha envidau da seser ella halla da curling e da tedlar raquens d’aventuras ed expediziuns. Introduciu il festival ha Nick Martin la gievgia sera. Varga 400 persunas han visitau il referat inizial. Il moderatur Sven Meurs ha beneventau in enconuschent globetrotter. Cun 22 onns ei Martin ius l’emprema gada sin viadi, el ei staus treis jamnas ella Nova Zelanda. Infectaus dil virus da viagiar eis el returnaus ell’Europa. Aunc il medem onn ha el dau si sia plazza segira e lucrativa d’informaticher cugl intent dad ir sin in viadi entuorn il mund. Oz, 14 onns pli tard, ei quel aunc buca finius. Anzi, Nick Martin ha rispundiu ina damonda digl auditori, ch’el seigi oz otg meins sin viadi e quater meins alla lavur per finanziar ses projects. El ha empriu d’enconuscher 60 tiaras cun nundumbreivlas culturas e glieud sin tschun continents. «Ti stos esser marviglius, ina premissa impurtonta d’in globetrotter ei era ch’ins ha bugen carstgauns», ha el getg. Tratgas exoticas emprend’ins d’enconuscher, tradiziuns, ins arriva en loghens nua che negin tschontscha ni engles, ni spagnol ni in auter lungatg internaziunal. Haver bugen glieud ei la cundiziun pli impurtonta d’in viagiatur ni viagiatura. Provocau il schef dalla banda El referat cul tetel «Die geilste Lücke im Lebenslauf» Nick Martin raquintau cun bia energia historias stuornas, legras ed emoziunalas. El ha descret co in um ha sittau sin el sillas inslas Fidschi cun ina harpuna, co el ei vegnius grev malsauns ell’Africa pervia d’ina allergia, co el ei ius cun töff el Vietnam e con naivs ch’el ei staus ad El Salvador cu el ha provocau il schef d’ina banda criminala. Plein tensiun han ins tedlau era dall’experientscha ella tauna a Guatemala. Amiez la stgiraglia vegneva la candeila pli e pli brausl, ed il livel dall’aua carscheva. Tensiun totala ella sala. «Essas aunc mai stai ella Mauretania sin in tren da cotgla?» ha el dumandau gl’auditori avon ch’el ha raquintau l’episoda. «Lu stueis exnum far quei inagada», ha el intimau e tradiu la traversada dil desiert sin in carr da viafier aviert cargaus cun cotgla. «Mei sin viadi persuls! E vus vegnis mai ad esser persuls», ha gl’aventurier intimau. E per concluder ha el dau il tip: «Fagei schi bien e buca spitgei sin zatgi che accumpogna vus. Vivi vies agen siemi». Sco pagaglia gaudien ins rendidas dil sulegl paradisicas en loghens d’immensa bellezia. Ils Discovery Days a Flem ei daferton sesviluppada sco pli impurtonta scuntrada da viagiaturs ed aventuriers dalla Svizra. 18 tals han raquintau 30 minutas sin tribuna ed illustrau cun fotografias e films cuorts da pievels, cuntradas, natira, tratgas e culturas da tuts continents.

1922 ei Carl Strauss arrivaus a Laax. Leu ha el baghegiau 1927 ina casa en in liug solitari agl ur dalla dalla Val Mulin. Ensemen cun sia dunna Helen nata Keller ha gl’artist viviu e luvrau varga 30 onns a Salums. Las parallelas ein interessantas: Era Hans Moser (1922-2012) ei naschius els Stadis Uni. Era quel ei stau in artist ch’ei vegnius da Flem a Laax. Carl Strauss sco Hans Moser ein restai fideivels per veta duronta a Laax. Il caricaturist sco il designader han schau anavos suenter lur mort in reh relasch en fuorma d’ovras d’art. Suenter ch’ils da Laax han commemorau onn vargau il 100avel da Hans Moser, ha ier dumengia ina commemoraziun pil 150avel anniversari digl artist Carl Strauss entschiet. La historichera d’art e directura administrativa dil Museum d’art dil Grischun, Nicole Seeberger, ha introduciu l’exposiziun speciala. A quell’instituziun ha la vieua da Carl Strauss, Helen Strauss-Keller (1899-1985), surdau 1973, pil 100avel anniversari dil consort, varga 500 ovras. Igl ei bia gravuras e dessegns ner alv, mo era maletgs ch’el ha fatg cun pictura a tempera. Il relasch ei da principi aunc buca perscruttaus. Carl Strauss sco artist, copist e gravader ha strusch retschiert entochen oz l’attenziun ch’el meritass. A Laax era el buca secasaus per survegnir quella, mobein per saver luvrar en ruaus. Sia dunna, derivonta dil cantun Argovia, era 26 onns pli giuvna ch’el. A Salums ha el mussau a Toni Nigg, professer da dessegn alla Scola cantunala ed illustratur, empriu da far gravuras d’irom. Toni Nigg ha era fatg 1957 gl’emprem inventari dall’ovra. Aunc ina parallela interessanta cugl artist Hans Moser: Gl’onn 1922 che Hans Moser ei naschius a Brooklyn, ei Carl Strauss vegnius a Laax. Per l'exposiziun da Carl Strauss ella Cularta a Laax ha Anselm Caminada fatg ina installaziun da tuns.

En tiarza ligia ha Schluein Glion gudignau a casa encunter Domat cun 5:2. L’equipa dalla Cadi Trun/Rabius percunter ha piars encunter Flums cun 1:3. Mo pli in rang naven dalla latiarna cotschna dalla tabella – aschia vesa la greva situaziun dil CB Trun/Rabius ora pil mument. Era la davosa fin d’jamna ha l’equipa sut l’egida dil trenader Claudio Bundi buca saviu perschuader encunter l’equipa da Flums. Da bunamein sisum dalla tabella en tiarza ligia percunter salida l’emprema equipa da Schluein Glion. Ella gudognan la sonda sera a casa encunter Domat cun 5:2 e sesanfla ussa sin plazza dus dalla tabella. Ella quarta ligia ein las duas equipas che han tochen ussa perschuadiu fruntadas ina sin ­l’autra: Panaduz e Surses. Ils Sursetters piardan denton péz a cup cun 3:2 e setschentan sin plaz 4 dalla tabella, enstagl d’aunc plinensi. Medemamein sin plazza treis dalla tabella ein las dunnas dall’equipa Surselva che dattan ella quarta ligia. Ellas gudo­gnan cun 2:0 encunter Triesen. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Bogn Ragaz 2:1 Schluein Glion – Domat 5:2 Landquart – Sargans 6:4 Flums – Trun/Rabius 3:1 Triesen – Mels 4:1 1. Schaan 5/15 2. Schluein/Glion 5/10 3. Bogn Ragaz 5/10 4. Sargans 5/9 5. Triesenberg 5/9 6. Landquart 5/7 7. Domat 5/6 8. Cuera 97 5/6 9. Flums 5/6 10. Mels 5/4 11. Trun/Rabius 5/3 12.Triesen 5/3 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Surses 3:2 Lai Valbella – Danis-Tavanasa 3:2 Mladost – Schluein Glion 3:5 Lumnezia – Domat 4:1 Schlarigna – Tusaun/Cazas 2:4 1. Panaduz 5/15 2. Tusaun/Cazas 6/13 3. Lumnezia 5/12 4. Surses 6/10 5. Schluein/Glion 5/9 6. Domat 5/5 7. Lai-Valbella 5/4 8. Schlarigna 5/4 9. Danis-Tavanasa 5/1 10. Mladost 5/1 5. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Lusitanos de Samedan 1:2 Bregaglia – Landquart 6:3 Vaz-sut – Cuera 97 3:3 1. Lusitanos de Samedan 5/12 2. Valposchiavo 6/10 3. Bregaglia 5/9 4. Cuera 97 6/5 5. Landquart 5/3 6. Vaz-sut 4/2 7. Panaduz 5/2 8. Schlarigna 4/1 9. Tusaun/Cazas 8/0 5. ligia, gruppa 2 Rueun – Bogn Ragaz 3:2 Val Tamina – Lumnezia 2:3 1. Union Trin 5/10 2. Laax 5/8 3. Lumnezia 4/7 4. Rueun 4/7 5. Sedrun/Mustér 6. Val Tamina 5/6 7. Bogn Ragaz 5/6 8. Trun/Rabius 9. Danis-Tavanasa 4/1 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Zuzwil – Cuera 97 1:2 Teufen – Rapperswil-Jona 4:2 Uznach – Surselva 1:2 Romanshorn – Brühl 2:3 Gossau – Bischofszell 2:3 Tobel-Affeltrangen – Uzwil-Henau 3:0 1. Brühl 6/16 2. Gossau 6/13 3. Romanshorn 6/12 4. Surselva 6/10 5. Cuera 97 6/9 6. Uznach 6/8 7. Teufen 6/8 8. Zuzwil 6/7 9. Rapperswil-Jona 6/7 10. Bischofszell6/6 11. Tobel-Affeltrangen 6/3 12. Uzwil-Henau 6/3 Juniors A2, gruppa 1 Cuera 97 – Grischun Central 9:0 Domat – Tavau 9:0 Schaan – Balzers 6:1 1. Schaan 5/15 2. Domat 5/10 3. Grischun Central 5/10 4. Cuera 97 5/7 5. Vaduz 4/6 6. Panaduz 4/4 7. Tavau 5/3 8. Balzers 5/0 Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Bogn Ragaz 12:1 Flums – Orion Cuera 1:0 Schaan – Trübbach 2:0 1. Sargans 6/18 2. Walenstadt 5/15 3. Vaz-sut 5/12 4. Domat 6/12 5. Schaan 6/6 6. Flums 6/5 7. Valposchiavo 4/4 8. Trübbach 6/4 9. Orion Cuera 6/3 10. Bogn Ragaz 6/3 Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 1:4 1. Schlarigna 6/13 2. Surselva a 5/12 3. Lusitanos de Samedan 5/10 4. Panaduz 6/7 5. Surselva b 5/4 6. Grischun Central 5/0 Juniors C promoziun, gruppa 1 Mels – Uznach 1:1 Toggenburg – Linth 04 0:4 Bütschwil – Cuera 97 2:4 1. Cuera 97a 6/12 2. Surselva 4/9 3. Glarnerland 4/9 4. Linth 04 5/9 5. Cuera 97 b 5/9 6. Mels 6/8 7. Toggenburg 5/7 8. Uznach 5/2 9. Bütschwil 6/1 Juniors C1, gruppa 1 Balzers – Schaan 10:0 Vaduz – Landquart 9:1 Tavau – Walenstadt 7:1 Grischun Central – Valposchiavo 6:3 1. Balzers 4/12. 2. Grischun Central 5/12 3. Tavau 4/9 4. Valposchiavo 5. Landquart 5/6 6. Vaduz 5/6 7. Walenstadt 5/3 8. Schaan 5/0 Juniors C2, gruppa 1 Domat b – Panaduz 11.00 Schlarigna – Vaz-sut 4:0 1. Schlarigna 5/12 2. Cuera 97 5/9 3. Orion Cuera 6/9 4. Domat b 7/9 5. Vaz-sut 5/6 6. Domat a 4/3 7. Panaduz 5/3 8. Grischun Central 5/0 9. Surselva 8/0 Juniors D elita, gruppa 1 Arbon – Staad 4:6 Widnau – Steinach 2:0 Rorschach-Goldach – Teufen 4:1 Brühl – Montlingen 0:2 Domat – Appenzell 10:0 1. Montlingen 6/18 2. Staad 6/13 3. Domat 6/12 4. Rorschach-Goldach 6/12 5. Widnau 6/12 6. Steinach 6/10 7. Arbon 6/6 8. Teufen 6/3 9. Brühl 6/3 10. Appenzell 6/4 Juniors D1, gruppa 1 Sargans – Landquart 9:3 Valposchiavo – Schlarigna 12:3 1. Valposchiavo 5/12 2. Schlarigna 5/10 3. Mels 4/9 4. Sargans 5/5 5. Grischun Central 4/7 6. Vaz-sut 4/4 7. Landquart 6/4 8. Surselva a 4/3 9. Cuera 97 5/3 Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central b – Valposchiavo 0:14 Cuera 97 – Domat d 1:5 Domat d – Grischun Central c 1:4 1. Valposchiavo 5/15 2. Landquart c5/5 3. Domat 5/12 4. Grischun Central c 5/9 5. Domat d 5/7 6. Panaduz b 5/7 7. Cuera 97 c 6/3 8. Orion Cuera 5/1 9. Grischun Central b 5/1 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Tavau 6:3 Orion Cuera – Surselva b 1:1 1. Orion Cuera 6/16 2. Domat b 5/13 3. Surselva b 5/10 4. Cuera 97 4/7 5. Bogn Ragaz 5/7 6. Panaduz 6/7 7. Landquart b 4/1 8. Surselva c 4/1 9. Tavau 5/0 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Au-Berneck – Romanshorn 1:5 Rapperswil-Jona – Uzwil 1:5 Domat – Bühler 1:3 1. Uzwil 5/15 2. Romanshorn 5/15 3. Frauenfeld 4/10 4. Toggenburg 5/10 5. Bühler 1 4/6 6. Tusaun/Cazas 4/4 7. Triesen 5/4 8. Cuera 97 4/3 9. Domat 5/3 10. Au-Berneck 4/1 11. Rapperswil-Jona 5/1 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Triesen 2:0 Vaz-sut-Cuera – Schlarigna 4:0 Tusaun/Cazas – Werdenberg 1:1 1. Untervaz-Cuera 5/12 2. Werdenberg 5/11 3. Surselva 5/10 4. Tusaun/Cazas 5/7 5. Mels 4/6 6. Triesen 5/6 7. Schlarigna 5/3 8. Ruggell 4/0 Junioras FF-15 Triesen – Cuera 97 4:1 Domat – Surselva 4:6 Werdenberg – Mels 10:00 1. Surselva 6/16 2. Werdenberg 6/15 3. Triesen 6/12 4. Cuera 97 6/7 5. Domat 6/3 6. Mels 6/0 Seniors 30+, gruppa 1 Tavau – Schluein Glion 1:2 Cuera 97 – Bogn Ragaz 2:0 Lusitanos de Samedan – Vaz-sut 1:1 1. Imboden/Plaun 5/13 2. Tusaun/Cazas 5/10 3. Cuera 97 5/10 4. Bogn Ragaz 5/6 5. Tavau 5/6 6. Vaz-sut 5/4 7. Schluein Glion 5/4 8. Lusitanos de Samedan 5/4

Encunter la secunda equipa dil club da ballapei da Domat ha ei giu num per Schluein Glion da recaltgar puncts per buca piarder il contact cun ils emprems en la tabella. Igl ei lu la finala era gartegiau all’equipa da gudignar il giug claramein, quei denton pér suenter haver schenghegiau dus gols agl adversari ed esser stada duas gadas en disavantatg! Il giug ha entschiet per propi pér en la 24avla minuta. Lu ha la defensiun indigena lubiu a Danilo Iozzo cun ina cunterattacca da sittar il 0:1. Mo treis minutas pli tard ha Andri Michel egalisau il giug e plazzau il siet suenter in culp liber. Ina minuta pli tard menavan denton puspei ils hops. Enstagl defender detschartamein in pass liung, han ils defensurs reclamau in ordgiug e schau sittar David Bucek il 1:2. Mo era da quei avantatg han ils hosps buca saviu selegrar gitg. Treis ga Lars Caduff Puspei mo ina minuta pli tard ei Lars Caduff mitschaus suenter in pass liung alla defensiun ed ha marcau il 2:2. Suenter quei gol ha Schluein Glion aunc fatg dapli pressiun ed aschia sittau quater minutas pli tard il tierz gol. Suenter ina biala cumbinaziun sur la vart seniastra ha Nico D’Atria surviu la balla perfetg a Lars Zala che ha mo aunc stuiu tuschar ella da gol en. Ed ils indigens han lu era aunc reussiu ina quarta gada cuort avon la pausa e sittau entras Lars ­Caduff il 4:2. El ei vegnius lantschaus da Laurin Zala cun in fin e precis pass en la gassa. En l’emprema mesadad ein aschia buca meins che sis gols curdai, tuts en las davosas bien vegn minutas. Persuenter ei il giug staus in bienton pli ruasseivels suenter pausa. Mo aunc inagada han las aspectaturas ed ils aspectaturs astgau applaudir in gol. En la 76avla minuta ha Lars Caduff deviau la balla cul calcogn en la reit ed aschia astgau sittar siu tierz gol persunal. Puspei ei il pass decisiv vegnius furnius da Laurin Zala. US Schluein Glion – Domat 5:2 (4:2) Crap Gries. – 206 aspectaturs/-as. – AR: Kastrati. Gols: 24. Danilo Iozzo 0:1; 27. Michel 1:1, 28. Bucek 1:2, 29. Caduff 2:2, 33. Lars Zala 3:2, 38. Caduff 4:2, 76. Caduff 5:2. Schluein Glion: Mattia Büchler; Laurin Zala, Sgier, Gianluca Casutt (63. Derungs), Büchler; Michel, Bundi (41. Kohler), D’Atria, Lars Zala (63. Vinzens); Deplazes (80. Lars Zala), Caduff. Domat: Brot; Bucek (66. Arber Bojaxhi), Pfister (78. Bardh Bojaxhi), De Luca (87. Djermanovic), Stolz; Fahling, Cedric Seewer (88. Damian Seewer), Parpan (60. Alessio Iozzo), Ehrler, Alessio Seewer; Danilo Iozzo. Remarcas: Cartas mellnas: 45. Kohler (foul), 53. Casutt (foul), 63. D’Atria (foul), 66. Deplazes (foul), 77. Ehrler (reclamar), 90. Danilo Iozzo (foul). – Schluein ­Glion senza Afzali (blessaus), Capaul (absents). – Corners: 7:3.

La dumengia vargada ei il CB Trun/Rabius serendius tier l’equipa songagliesa a Flums. ­Suenter che l’equipa ha gudignau ses dus davos giugs, spera la squadra, trenada da Claudio Bundi, era en quei giug da turnar a casa cun treis puncts dapli sin il conto anavos ella Cadi. Sut fetg bunas premissas e bellezia aura da settember entscheiva la partida avon ina biala raspada d’aspectaturs/as. Gia naven dall’entschatta emprovan ils hosps da surprender la bitgetta e dar en il tact. E quei gartegia era. Ella 8. minuta lantscha il defensur Livio in bal sin Remo, lez stauscha vinavon el sin Robin ed anfla il attaccader Gianin. Siu siet tucca denton mo igl alumini. Sil pli tard uss ei clar che il CB less quels treis puncts. Cun grond engaschi e ferms cumbats vegnan ils Sursilvans adina puspei tier bunas schanzas. Aschia era ella 15. minuta. Suenter in culp liber exequius spert tucca igl attaccader danovamein mo igl alumini. L’equipa da casa ei surdumandada en quella fasa cun il tempo ed igl engaschi dils hosps. Egl emprem tierz dalla partida stuess il CB gia menar cun 2:0. Uss entscheiva igl FC Flums denton a tener petg e vegnan meglier el giug. Aschia che ei sedat enqual buna schanza. Mo ils hosps emprovan vinavon per tut prezi e van allura meritadamein en avantatg. Il bal vegn gudignaus ella zona da miez e ­setschenta tier Denis, lez meina ora in giugadur e sietta ord 20 meters el cantun liung. Il goli da Flums sdrema aunc cun la detta il bal, mo quei gida nuot pli. Aschia stat ei 1:0 per Trun. Uss vess il nuv dad esser sesaviarts, mo ei vegn tut auter. Il giug ei uss pli ulivs ed il tempo lai suenter. Cuort avon pausa vegn ei aunc inagada interessant. Ella 44. minuta aulza il Robin cun sentiment in bal sur il goli da Flums, ed igl ei strusch da crer, mo era quel tucca puspei igl alumini. Ei quei insumma pusseivel? Aschia schula igl arbiter giu l’em­prema mesadad e las equipas van ellas cabinas. Trun/Rabius cupetga Suenter las empremas 45. minutas stuess il CB Trun/Rabius gia menar silmens cun 3:0, mo igl alumini lai buca tier quei. Anavos sin il plaz para ei sco sche la squadra da Trun fuss vegnida midada ora. Als hosps gartegia nuot pli ed ei vegn tier dapli malexactadads, sbagls ed fleivlezia els cumbats. Quei nezegian ils songaglies naturalmein ed egualiseschan aschia ella 51. minuta cun in siet ord distanza. Per CB Trun/Rabius ei quei il mender che havess saviu schabegiar en quella fasa. Ussa ei ina malsegirtad da sentir che va en favur all’equipa da casa. Aschia vegn ei che igl FC Flums aulza suenter ina sperdida dil bal sin 2:1 ella 60. minuta. Sil pli tard uss stuess il CB mussar ina reacziun e puspei esser pli presents. Mo quella maunca. Il giug va en la fasa finala ed il CB vegn buca da midar pli enza­tgei vid il resultat. Ella 94. minuta decida ­allura igl attaccader da Flums definitiv il giug ed aschia ei il resultat final 3:1. Il CB Trun/Rabius spiarda ina impurtonta partida e schai aschia ella tabella sut il streh da relegaziun. Ins sa dir che la squadra a dumignau sesez cun buca nezegiar las schanzas cun saung freid e vitier haver il discletg da tuccar treis gadas igl alumini. Proxima dumengia spetga sin la squdra da Trun ina fetg greva partida encunter igl FC Schaan che ha tochen dacheu gudignau mintga partida en quei campiunadi e sesanfla sin igl emprem plaz dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 FC Flums – CB Trun/Rabius 3:1 (0:1) CB Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Lucas Seiler, Livio Janka, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Denis Monn, Robin Monn, Remo Alig, Andri Carigiet, Gianin Derungs, Lucas Maissen, Tizian Duff, Geo Cauzza, Damian Schmed, Patrizio Decurins FC Flums: Fejzula Aliji, Pascal Kurath, Raphael Zindel, Andreas Nadig, Illnor Osmani, Filip Obradovic, Valon ­Aliji, Valentino Zollino, Pascal Bösch, Stefan Zeller, Alexandros Pagonas, Fatlind Aliji, Yusuf Türk, Sead Ramadani, Shuajb Abdiu, Florent Ameti, Argjent Sadiki Remarcas: CB Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, (tuts blessai), Rovin Schmed, Beat Cadruvi (absents)

Dumengia sera entuorn las 18.30 ha ina canera curiosa surpriu ils habitonts da Sagogn. Ina ramur sur las casas, sco sch’in taur furius schgnuflass e prendess catsch. Tgi ch’era ora el liber ha viu a s’avischinar in ballun d’aria caulda. Ah, gie, quest’jamna ein ils balluns puspei a Flem. Il ballun dil pilot René Erni ei bunamein setschentaus sin in malèr. Il canaster ei ius permiez tras la cruna dil vegl Gravensteiner e pauca secunda suenter ei il ballun atterraus dado la seiv sil prau. Inagada setschenta in tal coloss a Staderas, in auter vegn giuado ella cava da gera a Schluein e puspei in auter a Duin ni a Vrin Dado. Ier gliendisgis endamaun ha in lev vent purtau els naven da Flem viers la Surselva. Duas uras pli tard ein els setschentai, mintgin en in auter liug, silla terrassa da Sursaissa. L’jamna da balluns ei uonn la 50avla gada. Dapi 1973 observan ils habitonts dalla regiun mintga atun quels vehichels aeronautics. Quater gadas hai jeu astgau ir el canaster ed esser passagier. L’emprema gada ei en legra memoria. La pilota tudestga Alice Larbig haveva teniu tschelau ch’ei detti suenter la setschentada ina ceremonia da batten. Igl ei usitau che mintga persuna che va l’emprema gada cul ballun vegn battegiada suenter la setschentada. Lezza bellezia sera d’atun, ils 7 d’october 1999, ha la pilota battegiau mei cul num Augustin Herzog von Fischeisch. Naturalmein che la pilota ha surdau a mi ina purgameina dil batten agl ur dils praus da Fischeisch sur Flem Vitg. Il ballun ei bunamein setschentaus sil malèr els curtgins da Sagogn. Da bunas relaziuns meteorologicas sa in viadi cul ballun d’aria caulda ir lunsch. Dus onns suenter il batten hai jeu astgau ir el stretg canaster dil ballun «Quo Vadis» da Patrick Schmidle. Las quater persunas el canaster stevan puspei stretg ina sper l’autra, ins sa buca seser ed il canaster ei buca profunds. Il schurnalist ha giu cletg lezza gada, pertgei schi lontan van balluns darar. Il vehichel aeronautic ei ius ed ius, 4500 meter ad ault e viers ost. Magnific ruasseivel, senza motor, senza scurlar, essan nus i sur il Calanda, La Val dil Rein, Reticon e Montafon. Setschentai essan nus sper la schanza da siglir ad Oberstdorf. Il viadi nunplanisau da lezza gada gl’october 2001 tochen el Allgäu vegn endament cun contemplar il ballun ch’ei setschentaus dumengia sera el curtgin a Sagogn. Endament vegn Jules Vernes e siu roman «En 80 dis entuorn il mund». Uonn eis ei dil reminent 150 onns che quell’ovra ei cumparida, in dils emprems bestsellers dalla litteratura mundiala. Naven da Londra era il lord engles Phileas Fogg partius culla montgolfière, il ballun d’aria caulda, pil viadi aventurus cun siu accumpignader Passepartout. Il vent decida nua ch’il ballun setschenta, e buca il pilot. Quei ei il la regla digl ir cun ballun. Avon 20 onns, ina sera dall’entschatta october 2003, sundel jeu revius la davosa gada el canaster. En in’ura e mesa seigien nus da retuorn, haveva il pilot Daniel Ganz manegiau. Suenter in’ura e mesa ha ina conpassagiera viu che siu giavisch mondi en vigur. Ella leva restar schi gitg sco pusseivel el canaster ed ell’aria sur Flem. Gl’emprem ei il ballun pendulaus denter il Crap Sogn Gion ed il Crap da Flem. Enstagl da descender ha il vent stuschau il ballun encunter il Crap da Flem. Il pilot ha stuiu sedruvar da dar gas a siu gigant. Cun breigia eis ei gartegiau, il vent ha buca pudiu smaccar il coloss vid la preitcrap. Igl enorm bloc pareva aunc pli enorms quellas minutas criticas. Setschentar sil Crap da Flem ha il pilot buca vuliu, pertgei aschia havess el stuiu clamar il helicopter. El ei staus sfurzaus da schar purtar vinavon dil vent. Cun dameins aria caulda ei il ballun la finala sesbassaus e setschentaus – suenter treis uras – entadem la Val Bargis en ina spunda da draussa.

Duront biars decennis ein ils chors dils vitgs stai ils motors dalla cuminonza els vitgs sursilvans. Dapi la pandemia culla pausa da cantar ei bia semidau. Ferton ch’ils chors da vallada san aunc cantar, s’occupeschan numerus chors dils vitgs dalla damonda, co cuntinuar senza novas commembras e commembers. Il diember da chors virils en Surselva ei tschessaus gia avon decennis. Oz datti mo aunc tschun chors virils da vischnaunca sco per exempel quel da Laax, quel da Falera, quel da Breil, quel da Flem-Trin ed il Chor viril da Domat. Ina buna basa da commembers han era ils dus chors virils da vallada, la Ligia Grischa ed il Chor viril Lumenzia. Pertuccai actualmein dalla munconza da commembras e commembers ein numerus chors mischedai e chors-baselgia dils vitgs. Chors che han da batter cun problems d’existenza datti naven da Schluein entochen il pli sissum la Surselva. «Entochen tier la pandemia avon treis onns han tut ils chors saviu viver bein», di il president dil District da cant Surselva, René Buchli da Laax. «La pausa liunga cun il scamond da cantar ha apparentamein lavagau a biaras ed a biars il plascher d’ir a cantar.» Als biars chors mischedai ch’ein dapresent en miserias mauncan surtut las vuschs virilas, pia tenorists e bassists. Vitier vegn ch’ina gronda part dallas cantaduras e dils cantadurs ein en la vegliadetgna da pensiun e pli vegls. Adattar il program da cant In exempel d’in chor mischedau che ha bregias d’anflar avunda cantaduras e cantadurs ei il Chor mischedau da Castrisch. Venderdis proxim salva il chor sia radunonza generala. La cuntinuaziun dil chor stetti aunc buc en discussiun, di la presidenta dil chor Nina Caveng. «Mo a nus mauncan las vuschs dad umens. Dils 23 commembers datti mo tschun vuschs dad umens. Nus duvrein urgentamein novas vuschs, surtut tenorists e bassists. Sche nus survegnin negins novizs, lu vegni critic ils proxims onns», di la presidenta. Pressapauc ella medema situaziun ei il Chor mischedau da Schluein, la vischnaunca che schai visavi da Castrisch. La presidenta dil chor Rita Duff di, ch’il chor hagi uss aunc 14 commembras e commembers. «Nus havein aunc nov vuschs egl alt e sopran, e lu aunc treis tenorists e dus bassists. Cheu ei mintgin empau solista ni solist.» Ils 4 d’october 2023 ei la radunonza dil chor. Tenor la presidenta Rita Duff vegn il chor a decider leu co proceder il proxim onn da cant. «Probablamein vegnin nus a stuer adattar nies program da cant a nossas pusseivladads e da medem mument empruvar da survegnir novs commembers.» La via da gudignar novas cantaduras e cantadurs seigi aunc buc enconuschenta. Ei setracti denton d’ina via crappusa, di la presidenta dil Chor mischedau da Schluein, Rita Duff. Fusiunar ei negina opziun «Ina fusiun da dus chors migliura buca la situaziun a liunga vesta», manegia il president dall’Uniun da cant da Vuorz, Heini Hunger en discuors cun la FMR. L’Uniun da cant da Vuorz ha aunc 20 commembras e commembers. Ils biars ein seniors. Heini Hunger di ch’el seigi plitost per collavurar e far projects d’in onn cun auters chors. «Nus cuntinuein zaco pass per pass», ed el spera ch’ei detti in di tuttina aunc ina midada positiva pils chors da vischnaunca. «Ils chors ein alla fin finala las uniuns che promovan la cumpignia ed ils star da cuminonza els vitgs.» Ils seniors salvan ils chors Il president dil District da cant Surselva, René Buchli di, ch’en biars chors dils vitgs sursilvans existessien ils chors buca pli senza las senioras ed ils seniors. «Aschi ditg ch’ils vegls restan vai aunc vinavon.» La damonda dall’existenza futura seigi ina damonda che mintga chor stoppi far sez. «Il Disctrict da cant Surselva ha negin recept per gudignar novs commembers. Jeu sun denton perschuadius ch’ils biars chors cun paucs commembers fan tut lur pusseivel ed ein vidlunder d’encurir novizas e novizs.» Il problem da cattar cantaduras e cantadurs pils chors ei tenor René Buchli ina difficultad che tut ils chors hagien. « Era ils chors da project ch’ins resta gie mo per in cuort temps han da dar gas per survegnir cantaduras e cantadurs. Ed il project sto plascher fetg bein per che tuttas e tuts restien entochen la fin.» Sco quei che René Buchli di alla FMR vegni il District da cant Surselva a far ina evaluaziun dalla situaziun da commembers en ils chors suenter la proxima Fiasta da cant districtuala dalla Surselva digl onn proxim a Trun. L’Uniun da cant cantunala ha iniziau ensemen cun l’Uniun cantunala da musica in luvratori cul tetel: «Co gudognel jeu novas commembras e commmembers per mia uniun?» Sco quei che Adrian Willi, il responsabel per quella dieta dils 30 da settember 2023 ha detg alla FMR, hagi el entochen oz survegniu neginas annunzias dils chors. Als chors dils vitgs mauncan cantadurs La liunga pausa da cantar duront la pandemia ha giu per consequenza che biars chors dalla Surselva han piars cantaduras e cantadurs. Entgins chors dils vitgs han oravontut memia paucas vuschs dad umens. «Entochen tier la pandemia avon treis onns han tut ils chors saviu viver bein», di René Buchli da Laax, il president dil District da cant Surselva, «la pausa liunga cun il scamond da cantar ha apparentamein lavagau a biaras ed a biars il plascher d’ir a cantar.» Il president dil District da cant Surselva di era, ch’en biars chors dils vitgs sursilvans savessien ils chors buca pli cantar senza las senioras ed ils seniors. «Aschi ditg ch’ils vegls restan vai aunc vinavon.» La damonda dall’existenza futura seigi ina damonda che mintga chor stoppi far sez, di il president districtual. «Il Disctrict da cant Surselva ha negin recept per gudignar novs commembers. Las proximas jamnas han ils biars chors lur radunonza generala. Tier il Chor mischedau da Castrisch e tier il Chor mischedau da Schluein vegn igl avegnir dil chor ad esser in tema. (fmr/mg) Il Chor mischedau da Schluein duront in excercezi Da temps vargai: Il Chor mischedau da Castrisch anno 2013 ensemen cun il Chor romontsch dalla Scola cantunala

Avon quater onns ha ella fatg la matura al gimnasi claustral a Mustér e dacuort il diplom da specialista da marketing. Quei ei denton buca la via professiunala ch’ella enquera. Anik Casutt da Sagogn ei ton ambiziusa sco sensibla. Ella vul far musica. Ella admira Billie Eilish. La cantautura americana ei dapi tschun onns sisum las gliestas mundialas. Sur Spotify, charts da numerusas tiaras e medias socialas eis ella avanzada ad in star dalla musica electronica da pop. Avon treis onns ha Billie Eilish saviu furnir il song «No Time to Die» pil niev film da James Bond 007. En in auter cantun dil mund, en ina stiva a Sagogn, conceda Anik Casutt: «Mia finamira eis ei da viver dalla musica». Ella ei buca Billie Eilish, denton nuotameins ambiziusa che l’Americana. Lezza ei naschida e carschida si a Los Angeles, ed ha giu in frar pli vegl che ha susteniu ferm ella. Anik Casutt ei carschida si ils emprems onns a Falera, lu dapi l’emprema classa a Sagogn. Ella ha il sustegn da sia famiglia, da numerusas amitgas ed amitgs e d’autras persunas beinvulentas. Il num d'artista La Surselva ei denton buca Los Angeles. Anik vul viver inagada dalla musica, ed ella ei perschuadida che quei ei pusseivel. Anik raquenta da ses davos tiarms ch’ella ha contonschiu. Dacuort ha ella gudignau tier gl’emittur grischun RSO cul song «Voices» igl «Act des Monats». Ella numna adina puspei il song «Tgi eis ti?», il 50avel Top Pop Rumansch da RTR. Quel ha ella astgau registrar primavera vargada cun RTR. «Quei ha dau claramein in grond stausch», analisescha ella. Schizun Radio Zürisee hagi priu si quella canzun ella fonoteca, aschia audan ins ANIKK regularmein era ell’aglomeraziun da Turitg. Actualmein lavura Anik Casutt ella squadra da marketing dalla gruppa Arena Alva. Sia creativitad, il dun dils lungatgs, oravontut digl engles, e dil scriver, predestineschan ella per ina via professiunala en quella sparta economica. La musicista ha cumpleniu ils 6 da zercladur 23 onns. Cul num d’artista ANIKK vul ella promover la via ch’ella ei vidlunder dad ir. Daco gest quei num culs bustabs gronds ed il dubel K? «Il num sto sedistinguer d’auters», argumentescha ella, negina autra Anik sescrivi cun dus Ks. Savens ellas neblas Sco musicista vul la Sursilvana ni imitar ni esser ina Billie Eilish. Ella ha denton ina vusch semeglionta, ed ella crei en siu potenzial, quei che la giuvna dunna conceda lu era. «Jeu hai giu mega buns resuns il davos temps», gi ella. Ella ei sedecidida da s’etablir ella sparta dalla musica, en special dil pop electronic. Cu ella conta, ei sia vusch profunda e sensitiva. «Gia da mattatscha saltavel e cantavel jeu tut persula en mia combra», raquenta ella. Ella era buca perschuadida da sesezza, fageva denton adina bugen teater e producziuns da cant. Tier la pedagoga da musica Flavia Walder ha ella giu instrucziun da ritmica. «Lezza ha saviu motivar fetg mei», seregorda Anik. Ella seigi savens ellas neblas, denton quei seigi buca adina negativ, anzi, ina dallas fontaunas d’inspiraziun. «Igl esser ellas neblas s’auda tier mia moda da viver e surviver», manegia ella pensiv. Dacuort ha ella priu cumiau da sia band. Ella ei sedecidida dad ir persula la via d’artista musicala. Entschiet a far musica cun ina band haveva ella sco batterista. Sco autodidacta ha ella lu empriu da sunar ghitarra. Quei ha gidau da vegnir pli segira da sesezza e d’elaborar ils numerus text ch’ella fageva. Las inspiraziuns notescha ella dafertontier, ella percepescha bia che schabegia entuorn ella, cun tuttas antennas. Ordlunder dat savens ina canzun. Per romontsch ni per engles? «Il romontsch ei fetg impurtonts per mei, igl ei enzatgei unic ch’ei a cor a mi. Gl’engles ei denton la via ch’jeu stoi e vi ir», conceda ella. Engles gudogna Il lungatg da sia mumma ei il tudestg ed il romontsch quel dil bab. Ins s’immaginescha che Anik patratga e siemia era sco persuna bilingua. Quei ch’ella gi ei ina surpresa: Ella patratgi savens en engles. Forsa eis ei la tendenza dil temps, il lungatg mundial ei e resta ell’offensiva. Pertuccont inspiraziuns ha Anik Casutt in tema actual, numnadamein la «partenza». Nua e tgei semida pia? In perfecziunament professiunal hagi ella finiu, ch’ella hagi quei diplom ei stau essenzial e necessari. «Miu mund ei denton la musica, e buca l’economia», lai ella valer senza vegnir pli concreta. La dunna cun cavellera brina ondulada ed egls expressivs davos in spieghel cun veiders rodunds, lai aviert tut. Ella lai valer ch’ella massi il pli bugen gia damaun sin turnea – semegliont a Billie Eilish. Siu num d'artista ei ANIKK, Anik Casutt, Sagogn

L’uniun Aurora porscha a vieuas e vieus cun affons minorens la pusseivladad da sentupar e partger ils fastedis da dar damogn al mintgagi dad ina famiglia che ha piars la mumma ni il bab. Christina Spescha da Castrisch e ses dus affons schazegian las scuntradas mensilas dalla gruppa da contact grischuna. «Jeu vai encurriu da biall’entschatta ina gruppa da contact da persunas cun in semegliont destin», gi Christina Spescha. Ella ei gia fruntada avon sis onns silla gruppa che porscha agid a sesez e che senumna Aurora. «Avon sis onns exi­steva ina gruppa mo a Sogn Gagl e quei era per mei memia lunsch naven.» Avon sis onns, cu Christina Spescha ei anetgamein stada persula cun siu fegl Mauro che veva aunc buc dus onns ed il fegl Andriu che Christina Spescha ha parturiu per suenter la disgrazia. Sis onns ein spari dapi che dus polizists han purtau la tresta nova ch’igl um Pirmin Spescha seigi sedisgraziaus ellas muntognas. Per vieuas e vieus cun affons minorens Il vendergis vargau ei Christina Spescha che viva a Castrisch sesida a meisa cun siat ulteriuras commembras ed in commember dalla gruppa regiunala grischuna dalla uniun Aurora. «Dapi quater onns exista quella gruppa e nus sentupein ina ga al meins», gi ella. Per regla s’entaupan las mummas e babs cun lur affons, sulet il vendergis vargau a Cuera ein vieuas e vieus stai per els. «Jeu schazegel fetg da saver discuorer cun dunnas ed umens che sesanflan en ina semeglionta situaziun.» Cheu en quella gruppa sto ­Christina Spescha buca declarar sia situaziun persunala, mintgina e mintgin che sesa a meisa sa da tgei che ella tschontscha ed ella sa da tgei che tschels vid meisa discuoran. «Ils affons schazegian era fetg las sentupadas.» Buca perquei che lur situaziun da crescher si senza il bab ni la mumma fuss in tema denter els.» E tuttina exista enzatgei sco ina capientscha vicendeivla denter ils affons per lur situaziun da crescher si senza in dils geniturs, sco quei che Christina Spescha tradescha. Ina gruppa grischuna La gruppa regiunala grischuna dad Aurora ha Sabine Niederer mess en pei avon quater onns. «Jeu hai fatg stem ch’ei deva negina gruppa el Grischun, malgrad ch’il basegns ei avon maun.» Sabine Niederer ei carschida si el Grischun, viva a Sogn Gagl ed ei stada confruntada avon 12 onns cun il medem destin sco Christina ­Spescha. Tenor indicaziuns da Sabine Niederer dumbra la gruppa regiunala grischuna pil mument 16 famiglias che derivan dalla Surselva, dalla Purtenza, dall’Engiadina, da Cuera e contuorn, denton era dalla regiun da Sargans e dil Lag Rivaun. «L’uniun Aurora vegn finanziada dallas contribuziuns da commembradi e da donaturs.» E sco ins po endriescher dil rapport annual 2022 organisescha Aurora era camps da vacanzas. Leu nua ch’ina vieua ni in vieu croda en pitgiras finanzialas emprova l’uniun da gidar. Tgirar la cumpignia La sentupada dil vendergis ei ina scuntrada per tgirar la cumpignia, per beiber in migiel vin e tschintschar sur dil mund e sias atgnadads. E tuttina tuorna il discuors adina puspei tier la situaziun dalla vieua e dil vieu. Caussas che paran forsa banalas e ch’ein per ils pertuccai buc aschi sempel da sligiar. Tgei far cun il resti dalla persuna ch’ei ida, schar ei en scaffa, far uorden e tgei salvar sco regurdonza, sche insumma? Co va ei culs affons en scola, co reageschan els enaquella ch’els vegnan els onns dalla pubertad? Aschilunsch ein ils affons da Christina ­Spescha aunc buc. Ella seprova da porscher als agens affons in mintgagi sco quel dad auters affons e quei era cun sustegn dils agens geniturs e dil sir e dalla sira. «Il pli grev ei quei duront las fins dallas jamnas cu mintga famiglia tgira ­l’atgna veta da famiglia.» Normalitad ei quei che las vieuas ed ils vieus vulan porscher a lur affons ed il discuors vid meisa tuorna savens el temps co igl ei stau cu l’annunzia ei arrivada ch’il partenari ni la partenaria, il bab ni la mumma ­tuornien mai pli. «Secapescha ch’ils affons sentan la tristezia dalla mumma», gi Christina Spescha, «jeu sun segira che miu affon ch’era aunc buca naschius ha sentiu quella tristezia.» E parter quella tristezia ei magari buc aschi sempel, era buca cun ils agens confamigliars. «Mintgin ha bein piars la medema persuna, el ha denton piars in’autra relaziun cun quella persuna.» Las scuntrada dalla gruppa da contact ei era cheu per fullar via ella veta, d’alzar il migiel vin e far printgas cun in surrir. La proxima ga s’entaupa la gruppa da contact grischuna dad Aurora sonda ils 25 da november 2023 a Cuera. ­Informaziuns detagliadas via verein-aurora.ch.

Oz avon 50 onns ein adherents dil sport da cuorsa liunga s’entupai el hotel Seehof a Laax per fundar ina nova uniun regiunala. Ezechiel Paulin ei staus gl’emprem president dils Curriders Selva. Hans Ardüser, ch’ei medemamein staus presents ils 28 da settember 1973, ei staus il secund president. Damaun vendergis ei la 50avla radunonza generala dil Selvaclub Sagogn. Igl ei l’uniun activa el sport da cuorsa liunga.Suenter la radunonza envida la presidenta actuala Marianna Manetsch, ensemen culla suprastonza, commembras e commembers ad ina tscheina giubilara. Avon che la 51avla stagiun entscheivi, trai ella bilanza dil curriu e passau. Peisa centrala ha dapi l’entschatta la promoziun dalla giuventetgna. Quei ei lu era fixau explicitamein els statuts. Gl’unviern vargau – ch’ei staus senza activitads e loipa a Sagogn – ein las otg trenadras e trenaders stai culs affons e giuvenils silla planira dall’Alp Plaun sur Laax ed en camps ordeifer. Ina digren tier G+S La situaziun da neiv ei decisiva per motivar da far cuorsa liunga. Alla radunonza generala digl onn vargau haveva la presidenta rendiu attent alla digren ell’organisaziun G+S. «Ils affons paran da preferir autras activitads sportivas», ha ella remarcau alla 49avla radunonza generala. Aunc avon diesch onns fagevan tochen 40 affons e giuvenils part da trenaments e cuorsas. Quei diember ei sereducius sin actualmein in tozzel. La munconza da neiv giu el funs dalla val fa buca queidas dad ir ord casa e direct silla loipa. La Tegia Nordica, gest davon la vasta planira da Sagogn, ei en scadin cass ina basa ideala da cuorsa liunga. Avon otg onns han voluntaris dil club baghegiau entuorn per quei intent il plaunterren dall’anteriura canzlia communala. El decuors da sia historia da 50 onns ha la munconza da neiv fatschentau pliras gadas il Selvaclub Sagogn. Quel ha entschiet sias activitads ufficialmein ils 28 da settember 1973 sco uniun regiunala e cun in auter num. Sco quei ch’il confundatur Guido Caduff, da Schluein a Flem, puntuescha, han ins fundau il club da cuorsa liunga per promover in sport ch’era vidlunder d’avanzar. Ils clubs da skis devan plitost peisa al sport alpin. «Suenter ils success nunspitgai dils curriders svizzers als Giugs olimpics da 1968 a Grenoble e 1972 a Sapporo ei gl’interess pil sanadeivel sport dallas lattas satellas carschius considerablamein», sa Guido Caduff aunc. 1974 emprema cuorsa populara Sep Haas, Albert Giger e Wisel Kälin han dau catsch al sport da cuorsa liunga. Sil pli tard cu la Svizra ha gudignau a Sapporo la medaglia da bronz ella staffetta ei l’euforia s’envidada. Il scolast da sport e lutgader Ezechiel Paulin da Sagogn ha fundau quei temps a Flem la scola da cuorsa liunga. Ensemen cun Guido Caduff e Luzi Sommerau permiert ha el stimulau da fundar in club da cuorsa liunga regiunal. «Nus levan buca fundar in club da Flem, mobein esser independents. Pigl auter eran nus orientai viers Glion», raquenta Hans Ardüser alla FMR. Immediatamein suenter la fundaziun la fin da settember 1973 ha la nova uniun organisau l’emprema cuorsa populara. Quella ei stada a Flem ils 13 da schaner 1974, ensemen cull’Uniun da traffic da Flem. Lu han las staffettas legendaras dils onns siatonta a Sagogn entschiet. La gruppa dalla Polizia cantunala grischuna ha gudignau treis gadas quella cuorsa da 3 gadas 5 kilometers. Dapi 2001 Selvaclub Sagogn Pli tard han las cuorsas da notg cumplettau la staffetta a Sagogn e Flem. Ils 30 da december 1975 ein 171 participontas e participonts parti, gudignau ella categoria dils umens ha lu Giusep Dermon da Mustér e Ruth Sommerau da Flem tier las damas. Quitaus e fastedis han, quei san Guido Caduff e Hans Ardüser, buca muncau. Cun organisar giugs da heighels, fiastas d’uaul e lottos ein ils tochen 300 commembers s’engaschai fetg da rimnar daners per contonscher las finamiras. Grazia allas stentas ha Ezechiel Paulin saviu surdar il presidi a Hans Ardüser, quei culla garanzia ch’ei detti ina maschina da far la loipa. L’emprema hagi denton caschunau bia dagrettas, sa il secund president. La maschina dalla marca Fümitrac ei semussada sco prototip che ha valiu nuot. Dall'emprema tier la tiarza generaziun Suenter ils onns dils piuniers ha la secunda generaziun saviu migliurar tuttas cundiziuns. Ei ha dau ina nova maschina da far loipa e la giuventetgna ch’era carschida viaden el sport da cuorsa liunga ha entschiet a s’engaschar sezza. Trenaders sco Pauli Tschuor, Gion Peter Camathias e Maurus Vinzens, pli tard era Susanna Bundi e ses fegls dalla tiarza generaziun – quella da Dario Cologna – han influenzau in svilup extraordinari. Sco igl ei semussau, era gl’interess dalla vart da Flem e Laax tschessaus pil sport da cuorsa liunga. Aschia ha il president Luis Poltéra proponiu 2001 ina revisiun dils statuts e da s’organisar da niev cul num Selvaclub Sagogn sco uniun sportiva locala. La malsegirtad da neiv metta denton en perfetg mintg’unviern danovamein la suprastonza, trenadras e trenaders – che fussen motivai fetg. Gion Peter Camathias, trenader e commember da suprastonza Selvaclub Sagogn. A Tavau cun G+S Treis buobs alla partenza, staffetta dils Curriders Selva, il fevrer 1977 Staffetta 3 x 5 km a Sagogn, il fevrer 1977. Cuorsa regiunala da G+S a Sagogn, ils 24 da schaner 2003 rangaziun dalla cuorsa dil Club Selva, ils 10 da schaner 2004 Partenza per cuorsa regiunala da G+S ils 10 da schaner 2004 a Sagogn

Ils 12 da settember 2023 ei stada la radunonza da delegai dalla SanaSurselva. Igl ei la corporaziun da vischnauncas responsabla pil sanitaresser dalla regiun. SanaSurselva ha instradau il project dalla Reit da sanadad Surselva. La nova societad acziunaria duei unir e fusiunar il spital regiunal da Glion ensemen cullas instituziuns interessadas, pia las treis organisaziuns da Spitex e las casas da vegls e da tgira. Actualmein ei il project avanzaus e cuort avon la fundaziun. La radunonza da delegai ha definiu il cussegl d’administraziun e nominau las persunas che dueien far part da quei gremi directiv. Duas da quellas representan la politica, numnadamein Martina Beeli, presidenta SanaSurselva, Sagogn, e Daniel Solèr, president communal Lumnezia, Morissen. Plinavon propona la cumissiun d’elecziun Manfred Manser, Thalwil/Rueras, sco president dalla Reit da sanadad Surselva SA. Il gremi directiv dalla societad duei seformar dils commembers Ernst Sax, Sursaissa; Beatrice Buchmann, Zug; Sarina Caduff, Cumbel; Daniel Tuor, Trun sco era Monica von Toggenburg, Buchs/SG. Sco quei che SanaSurselva scriva en sia communicaziun allas medias hagi la cumissiun elegiu las persunalitads numnadas sin fundament da lur cumpetenzas en sanitaresser, giurisprudenza, tgira e representanza regiunala. L’elecziun dil cussegl d’administraziun dalla Reit da sanadad Surselva ei previda il meins da november. (cdm/fmr)

La proxima runda da ballapei spetga sin vegnir dada questa fin dall’jamna. La survesta dils giugs. Els giugs dalla proxima fin d’jamna vai per consolidar il plaz sissum dalla tabella (Schluein Glion) ni per finalmein ir per puncts ed aschia sedeliberar dalla zona prigulusa alla cua dalla tabella (Trun/Rabius) en tiarza ligia. Per Trun/Rabius vegni a vegnir in dir giug encunter il capo-gruppa Schaan, mo forsa ch’il exploit gartegia grazia igl avantatg da giugar avon las atgnas culissas a Pustget. Ella tschunavla liga vegni tier in giug impurtont per las duas equipas Union Trin e Laax. Omisduas ein seposiziunadas alla testa dalla tabella – l’equipa che gudogna quella partida astga esser segira da plazza 1. La survesta: 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Landquart so. 15.30Domat – Cuera 97 so. 15.30Mels – Flums so. 17.00Triesenberg – Schluein Glion so.17.00Trun/Rabius – Schaan Trun, dum. 15.00Sargans – Triesen, dum. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Mladost so. 17.00Lumnezia – Tusaun/Cazas dum. 15.00Schluein Glion – Lai-Valbella dum. 16.00Schlarigna – Danis-Tavanasa dum. 16.00Domat – Panaduz dum. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut so. 14.00Panaduz – Valposchiavo so.18.00Cuera 97 – Bregaglia so. 18.30 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Laax ven. 19.30Trun/Rabius – Danis-Tavanasa ven. 20.30Rueun – Val Tamina so. 16.00Lumnezia – Sedrun/Mustér Degen, so. 17.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Romanshorn dum. 11.00Brühl – Uznach dum. 11.00Surselva – Gossau Schluein, dum. 13.00Rapperswil-Jona – Tobel-Affeltrangen dum.13.30Cuera 97 – Teufen dum. 14.00 Juniors A2, gruppa 1 Vaduz – Cuira dum. 11.30Tavau – Panaduz dum. 12.00Balzers – Domat dum. 13.00Grischun Central – Schaan dum. 14.00 Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Valposchiavo so. 14.00Orion Cuera – Schaan so. 15.00Bogn Ragaz – Flums dum.12.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Lusitanos de Samedan Sedrun, so. 14.00Panaduz – Grischun Central so. 14.00Schlarigna – Surselva a so. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Mels so. 12.00Glarnerland – Toggenburg so. 13.00Uznach – Surselva so. 14.00Linth – Bütschwil so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Schaan – Grischun Central so. 13.00Landquart – Balzers so. 13.30Walenstadt – Vaduz dum. 12.00Valposchiavo – Tavau dum. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna so. 12.00Grischun Central – Domat so. 15.00Domat – Orion Cuera so. 17.30 Juniors D elita, gruppa 1 Appenzell – Widnau so. 13.30Montlingen – Arbon so. 14.00Staad – Rorschach-Goldach so. 15.30Teufen – Domat dum. 10.00Steinach – Brühl dum. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Sargans so. 12.00Cuera 97 – Surselva a so. 14.00Mels – Valposchiavo so. 15.00Vaz-sut – Grischun Central dum.10.00 Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Landquart so. 13.00Orion Cuera – Cuera 97 so. 15.00Domat – Grischun Central dum. 10.30 Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Bogn Ragaz so. 12.00Cuera 97 – Orion Cuera so. 12.00Landquart – Panaduz so. 13.30Domat – Surselva c so. 17.30Landquart – Surselva b dum. 11.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Au-Berneck so. 17.00Romanshorn – Frauenfeld so. 19.15Toggenburg – Rapperswil dum 13.15Bühler – Triesen dum. 14.00Cuera 97 – Domat dum. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Vaz-sut dum. 10.00Schlarigna – Surselva 2 dum. 14.00Werdenberg – Mels dum. 17.00Triesen – Tusaun/Cazas dum. 17.00 Junioras FF-15 Cuera 97 – Domat so. 10.00Triesen – Werdenberg so. 10.45Surselva – Mels Vella, so.11.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Tavau ven. 20.00Imboden/Plaun – ven. 20.15Bogn/Ragaz – Lusitanos de Samedan ven.20.30Schluein/Glion – Tusaun/Cazas mar. 20.15

Biars carstgauns che han la sanadad e tut quei ch’els drovan selamentan ed ein malcuntents pervia da caussettas. Carstgauns culla diagnosa Sclerosa multipla (MS) han in’autra vesta dalla veta. Els ston viver cun ina malsogna nuncurabla. Dapi il schaner d’uonn s’entaupa ina gruppa Surselva ina gada il meins. «La cumpignia ei in ferm sustegn», gi Lorenz Decurtins da Trun. Ils contacts denter pertuccai ella regiun e la cumpignia regulara ordeifer las atgnas quater preits seigi in grond sustegn. Quei di Lorenz Decurtins. Avon diesch onns hagi el survegniu la diagnosa, di gl’um dall’annada 1961. El era el process da lavur normal, viveva cun sia famiglia, dunna e dus fegls, a Grava denter Trun e Campliun. «Nus mavan regularmein cun festa. Lu eis ei dau en egl alla dunna ch’ei targeva mei adina dalla vart ora, encunter seniester», raquenta el. Pervia da quels sintoms ha lu ina via dalla crusch d’ina controlla tier l’autra, d’in specialist tier l’auter, entschiet. Tochen ch’el ha survegniu ella vegliadetgna da 52 onns la diagnosa definitiva: Sclerosa multipla. Melli fatschas All’entschatta hagi el teniu discus il resultat. Perquei ch’el ha stuiu vegnir a frida gl’emprem sez cul criu destin. Sclerosa multipla ei numnadamein ina malsogna nuncurabla, ins sa stabilisar ella, denton buca medegar. En tiara romontscha enconusch’ins ella culla noziun «Multiple Sklerose» e la scursaniziun MS. La Sclerosa multipla ei incalculabla e sa avanzar en fuorma da stuschadas. Tuttas parts dil tgierp san esser bloccadas e disturbadas, membra, dies, fatscha, schuiala, sistem da laguoter. «Ins numna MS sco la malsogna dallas melli fatschas», explichescha Lorenz Decurtins perquei. Lorenz Decurtins, Trun, meina la sutgruppa Surselva dalla Societad svizra da MS. Daferton sa siu contuorn ed ils da Trun era ch’el pitescha da quella. Biars fetschien in falliu maletg e mettien la sutga da rodas en connex cun Sclerosa multipla. La constituziun mentala dalla persuna pertuccada ha gronda influenza sil decuors e svilup dalla malsogna. Il sustegn dalla famiglia ed ils contacts dado las atgnas quater preits seigien facturs decisivs per ch’ins sappi dumignar la situaziun. El seigi fetg engrazieivels ch’el astgi viver en in contuorn cun cundiziuns che constettien, dat Lorenz Decurtins d’entellir. Sutgruppa regiunala Terapias da medicaments san gidar da stabilisar MS, san denton el mender cass caschunar in stausch, vul dir che la malsogna progredescha. Gliez muntass in niev impediment irreversibel. Ella fisioterapia seconfrontan pazientas e pazients culla mesira pli impurtonta che gida d’acceptar e dumignar il destin: «Esser positivs fa ora fetg bia», sa Lorenz Decurtins. El sez ei leds da saver luvrar vinavon parzialmein en sia plazza sco accumpignader ella Casa Depuoz. Aunc ina occupaziun regulara ordeifer casa sustegn il sesentir bein. Gl’um da 62 onns numna la sutgruppa regiunala ch’el ha fundau il schaner. «Nus havein in fetg bien contact cun gruppa regiunala e s’udin vinavon tier quella.» Tuttina hagi el organisau ina sutgruppa cun agen program meinsil per glieud dalla Surselva. Lorenz Decurtins ei la persuna da contact, il program coordinescha el culla gruppa da Cuera. Gl’atun 2022 ha el entschiet ad organisar las sentupadas en Surselva ed ils 13 da schaner 2023 ei stau gl’emprem brat el Centro a Trun. Lu ein suandadas ulteriuas reuniuns meinsilas. Aschia ha la menadra regiunala da Cuera, Martina Tomaschett, presentau in referat cun Rafael Altorfer. In meins pli tard ha ei dau in raclette a Mustér, lu han ils Sursilvans visitau communablamein il luvratori dall’interpresa Buchli. Minigolf, boccia, referats ni semplamein seser ensemen fa bein. «Nus tschintschein buca mo dalla malsogna. Tuts che selegran dil midar tapetas e dils contacts socials», di Lorenz Decurtins. La proxima sentupada ei sonda, ils 7 d’october 2023, allas 13.30 a Trun. El Centro vegn dau jass ni boccia. Lu ei la sutgruppa Surselva presenta ils 18-10-2023 alla fiera da Glion tiel stan dalla Ghilda dils cuschiniers etabli che cuschinan risot per la societad da MS e la Casa Depuoz. Ei dat ina nova gruppa da giuvenils cun MS, quella senumna MY SPACE. Tgei ei Sclerosa multipla? Il tgierp human funcziuna cun impuls da signals che sebrattan denter las differentas parts dil tgierp ed ils organs. Sclerosa multipla (MS) ei ina malsogna neurologica cronica e progrediva. Ella ha connex cul sistem central dalla gnarva denter il tschurvi ed il maguol dil dies. Ils impuls e signals circuleschan per liung fibras dalla gnarva ch’ein isolai cun in «manti» che senumna myalin. MS dat ei sch’il sistem d’immun attacca e disfa fallidamein quella cozza che isolescha ils gnarvs. Quei caschuna inflammaziuns el sistem central dalla gnarva e destruscha la cozza da myalin. Ils motivs da quei process «falliu» dil sistem central dalla gnarva ha la scienzia aunc buca eruiu. Il myalin defect ha la consequenza ch’ils signals ed impuls che circuleschan ein buca pli isolai e protegi, quei che caschuna disturbis ed impediments.

Igl 1. d’october 2023 dat ei ina midada el directori dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast. Sco quei ch’il cussegl d’administraziun scriva en ina communicaziun, va Eugen Friberg en pensiun. Siu successur daventa Marcel Cavegn. Eugen Friberg ei staus fideivels all’interpresa duront 28 onns. Siu engaschi e sia professiunalitad hagien influenzau decisivamein il svilup dalla gestiun, scriva il cussegl d’administraziun. Da 1986 tochen 2005 ha Eugen Friberg luvrau sco tecnicher e naven da 1989 sco menader tecnic. Da 2005 tochen 2014 eis el staus engaschaus sco Key Account Manager per ina interpresa svizra d’ennevar, pli tard eis el staus en survetsch dalla vischnaunca da Breil. Naven dall’entschatta d’uost 2014 eis el returnaus tier las pendicularas per surprender il post dil meinagestiun tecnic. Duront quei temps eis Eugen Friberg staus responsabels pil masterplan dall’ennevaziun tecnica, la sanaziun dil parcadi allas staziuns a val Breil e Vuorz. Plinavon ha el contribuiu d’integrar il Resort Pradas ella gruppa dallas pendicularas e da construir l’ustria La Famusa. Sco culminaziun da sia activitad ha Eugen Friberg accumpignau il project Alp Dado e la construcziun dil luvratori niev dallas pendicularas. Siu successur Marcel Cavegn ha absolviu in emprendissadi sco mecanist da camiuns ed entschiet silsuenter sco emploiau stagiunal sco manischunz da maschinas da pista. Dapi igl 1 d’october 2017 eis el emploiau sur onn ed avanzaus a substitut dil menader tecnic, ed avon treis onns sco menader tecnic. La scolaziun da specialist da pendicularas ha el concludiu 2021 cul diplom federal. Ella posiziun da meinagestiun tecnic eis el responsabels per las partiziuns implonts da transport, ennevaziun, pistas, salvament, luvratori e vehichels. Naven digl 1 d’october 2023 fa Marcel Cavegn part, ensemen cun Beat Zenklusen, dalla direcziun dall’interpresa.(cdm/fmr)

Vendergis, ils 6 d’october, ei a Glion in’interessanta occurrenza ella Casa Gronda. La societad Anna Catrina envida ad ina sentupada cugl autur Kai Michel. Onn vargau ei cumpariu ella casa editura Rowohlt il cudisch «Das Rätsel der Schamanin; Eine archäologische Reise zu unseren Anfängen». L’ovra ei semussada sco bestseller. Il historiograf e scienziau da litteratura ha descret la scuvretga d’ina fossa gl’onn 1934 a Bad Dürrenberg. Il marcauet datier da Leipzig en Saxonia era daventaus enconuschents pervia da quei fatg, ei denton ius en emblidonza suenter la Secunda uiara mundiala. Esemen cugl archeolog Harald Meller ha Kai Michel fatg novas retschercas ed empruau da curreger ils fatgs che eran enconuschents entuorn l’anflada a Bad Dürrenberg. La fossa da 9000 onns ei semussada sco in dils cass archeologics pli interessants dall’Europa. En in dils numerus commentaris ellas medias socialas cumpareglian ins la dunna ella fossa sco «Ötzi feminin». Ei setracta d’ina dunna pussenta ch’ins haveva satrau ensemen cun siu affon. Cun agid da genetichers, antropologs e mediziners eis ei gartegiau da schar reviver in mund meraviglius d’antruras. Sco igl ei era semussau era la dunna da pial stgira, ella s’udeva tier ina dallas davosas gruppas etnicas che vivevan ell’Europa centrala sco nomads, catschadurs e rimnaders. Kai Michel ha reconstruiu la veta da quella dunna. Gl’autur da 57 onns viva a Turitg ed el Schwarzwald. Vendergis proxim, ils 6 d’october 2023, vegn el a Glion e prelegia dil cudisch «Das Rätsel der Schamanin». La societad Anna Catrina envida all’occurrenza el tschalèr dalla Casa Gronda. Suenter la prelecziun dat ei in discuors cun Kai Michel e la schamana indigena Marian R. Nielsen Joos. Tgi che vul separticipar a quell’occurrenza sto s’annunziar, pertgei il plaz ei limitaus. Tarmetter in mail a info@per-law.ch, ni telefon 081 286 96 60.

La pastarnaria Marcel Schmid GmbH, era enconuschenta sco La Conditoria Sedrun-Switzerland cala da producir e vender paun sin la fin digl onn 2023. Ier mesjamna ha il possessur dall’interpresa Reto Schmid communicau, ch’el catti buca forzas da lavur qualificadas e che biars consuments cumprien oz il paun ellas stizuns. Perquei vegni el a concentrar sia producziun naven da 2024 exclusivamein sils products da conditoria. L’organisaziun da branscha e l’uniun da commerzi dalla regiun deploreschan il pass da Reto Schmid da calar cun la vendita da paun. «La munconza da forzas da lavur qualificadas ed ina sviulta bia memia pintga perquei che las consumentas ed ils consuments cumpran buca pli il paun en pasternaria», di Reto Schmid. Quei seigien ils dus motivs per sia decisiun da calar da producir e vender paun. Entras il success ed igl export dallas pintgas ­tuortas da nuschs en numerusas destinaziuns digl entir mund ha Reto Schmid decidiu da commerzialisar egl avegnir ses products sut il num La Conditoria Sedrun-Switzerland. L’interpresa da ­Reto Schmid producescha e venda paun sut il num Marcel Schmid GmbH. ­Marcel Schmid ei il bab da Reto Schmid, il possessur dad oz. Neginas schanzas da concurrenzar Sco quei che Reto Schmid di en discuors culla FMR, hagi el fatg persenn gia avon biars onns che ses products da paun ella vischnaunca da Tujetsch e contuorn seigien buca pli tschercai. «Il paun vegn cumpraus pli e pli stedi en las stiziuns da victualias. Ils clients pli gronds sco pendicularas, hotels, restaurants e militar ein era svani diltut sco nos clients. Il ­pasterner dil vitg ha neginas schanzas da concuorer culs prezis dils distribuiders gronds da paun.» Alla fin finala hagi el era buca pli cattau persunal qualificau per la producziun da paun. E gliez seigi stau il stausch decisiv per calar cun la producziun da paun. «Jeu sun dil ferm meini ch’igl ei da calar cun purschidas ch’ein buca dumandadas pli. Quei dat spazi per esser innovativs.» Producir en las nischas Naven da Daniev 2024 producescha ­Reto Schmid mo aunc products da conditoria e da tschugalata. «La pli pintga tuorta da nuschs dil mund lantschada avon nov onns ha aunc potenzial da svilup, malgrad ch’ella ei gia ina historia da success», di Reto Schmid. «Dasperas fagein nus dapi treis onns products da tschugalata.» Reto Schmid di ch’el produceschi consequentamein ellas nischas: «Jeu fetschel quei ch’ils concurrents ch’ein pli pigns san buca far, ed jeu ­fetschel era quei ch’ils concurrents gronds vulan buca far.» In exempel seigi in client che drovi mintga di dad el 22 000 truffes. Quei seigi per el ina producziun classica da nischa. Sil sectur dalla tschugalata detti ei biaras nischas che portien lavur e gudogn. «La sparta dils products da tschugalata vegn insumma a crescher ils proxims onns», constatescha igl interprendider Reto Schmid. Negin vegn relaschaus Tut las 40 collaboraturas e collaboraturs dall’interpresa Conditoria Sedrun-­Switzerland restan vinavon en fatschenta. Tenor il possessur Reto Schmid datti neginas relaschadas pervia dalla finiziun dalla producziun da paun. «Jeu sun perfin alla tscherca d’ulteriuras forzas da lavur. Quater entochen tschun persunas savessen entscheiver a luvrar immediat en nossa interpresa», di Reto Schmid. El speri da cattar quels collaboraturs era grazia als temps da lavur che daventien pli attractivs. Da bandunar Tujetsch pervia dalla munconza da forzas da lavur qualificadas, ei negin tema per Reto Schmid: «Aschi ditg ch’il Cuolm da Vi resta en siu liug, ­resta era Reto Schmid era en Tujetsch.» Ins ha capientscha e deplorescha Las organisaziuns dalla branscha e dil commerzi dalla regiun deploreschan il pass dalla pasternaria Marcel Schmid GmbH da calar cun far e vender paun. ­Toni Goldmann, il representant dalla Surselva en l’Uniun grischuna da pasterners di che biars pasterners sursilvans seigien svani ni hagien reduciu lur activitads ils davos onns: «Per mei ei quei la cumprova ch’ei drova buca pasterners pli. Nies ­mistregn ei daventaus inutils.» Il president dall’Uniun da commerzi e professiun da Mustér, Roland Cajacob ha capientscha pils pass da restructuraziun dall’ interpresa da Reto Schmid. Da medem mument deplorescha el denton la sperdita da buns products indigens silla fiera. Scaldar il fuorn renda buca pli La Conditoria Sedrun-Switzerland cala suenter 58 onns da producir e vender paun. Quei ha Reto Schmid, il successur e fegl dil fundatur communicau ier mesjamna via medias. Martin Gabriel/FMR Alla fin digl onn 2023 cala La Conditoria ­Sedrun-Switzerland da Reto Schmid da far paun. Ils motivs che han menau a quei pass ­declara il possessur cun la munconza da forzas da lavur qualificadas e cun il cumportament dallas consumentas e dils consuments: «Oz vegn la gronda part dil paun cumpraus en las stizuns. Cun ils prezis dils grossists vegnin nus pasterners dils vitgs buca pli da concuorer.» Egl avegnir vegli el haver spazi e capacitads per far quei che seigi tschercau dils consuments. «Igl ei meglier da calar cun products ch’ein buca tschercai. Quei dat spazi per caussas innovativas.» In emprem pass innovativ ha Reto Schmid fatg avon nov onns. «La pintga tuorta da nuschs ha aunc potenzial en la produc­ziun, malgrad ch’ella ei gia dapi onns ina ­historia da success», di Reto Schmid, «dasperas fagein nus dapi treis onns cun success products da tschugalata. La producziun da tschugalata ha avegnir e perquei vuless jeu augmentar quella ils proxims onns.» Reto Schmid vul seconcentrar el futur sin products da conditoria.