L’jamna vargada han giu liug a Campra dalla vart tessinesa dil pass dil Lucmagn concurrenzas da cuorsa liunga dil Swiss Cup. Dalla partida ein era stai Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch e Clau Deplazes dil Club da skis Trun. Omisdus ein parti ella categoria sut 18 onns. Nufer ha contonschiu duas ga il podest: Ella cuorsa da 10 km da skating ei resultau il secund rang ed en quella da 10 km dil stil classic il tierz rang. El sprint classic ha el contonschiu il 13avel rang. Deplazes ei daventaus 22avel ella cuorsa da 10 km dil stil classic e 26avel el sprint classic. Il commember dil cader C da Swiss-Ski, Cla-Ursin Nufer, ei buca partius allas cuorsas. Pervia da cunauras sto el far pausa il mument.

La pandemia ha dirigiu il mintgagi, accumpignau ed influenzau nus duront il 2021. Ei ha tuttina aunc dau auters fatgs e schabetgs. 12 persunas plidentadas spontanamein da s. Silvester en divers loghens dalla Surselva conferman quei e miran cun speronza e fidonza el 2022. La scumiada digl onn ei per biars in termin da trer bilanza. Ins duess denton buca concentrar gl’onn 2021 mo sin corona, mascrina, covit-19, virola ni buc virola, uffeci federal da sanadad eav. Igl ei clar che cefras e novitads en quei reguard han dominau gl’entir onn vargau. La redacziun dalla FMR ha fatg ina retscherca spontana per eruir sch’ei ha aunc dau auter. Gliez ha ei dau en tuttacass. Las 12 persunas plidentadas spontanamein conferman quei, miran anavos e reflecteschan d’enqualin «highlight» dil 2021. Cundiziun ei stada ch’els mettien la pandemia en parentesa. Els han cumplettau la retrospectiva cun ina prospectiva. Era cheu puspei culla cundiziun: metter en parantesa covit-19 eav. Apparentamein eis ei il giavisch general da finadin che la pandemia fineschi e lubeschi da returnar alla «normalitad». Ils 12 plidentai tradeschan da lur projects, plans, tierms e perspectivas persunalas per 2022. Anne-Louise Joël, Vella La lavur da menadra dalla Casa d’Angel ha dau a mi gl’onn vargau gronda cuntentientscha. Che nus havein astgau arver l’exposiziun dils lufs a Lumbrein ei stau ina sfida extraordinaria. Nus havein giu fetg biars e buns resuns. Igl ei in’exposiziun ch’ils hosps da vacanzas schazegian fetg, tut priu eis ei in grond success. Pigl onn 2022 giavischel jeu che nus sappien cuntinuar cun quei slontsch ella Casa d’Angel. Jeu selegrel dalla nova exposiziun cun in’autra tematica. Jeu giavischel era ch’ei seigi puspei pusseivel da far cultura culla ed ella cuminonza. Quei maunca fetg. Aurel Pfister, Schlans La stad sun jeu staus cun bab e mumma, e cun Giacumin e Valeria sil Muot da Rubi. Miu bab haveva empermess che nus vesien ils capricorns. Quels havein nus lu era viu si leu. Aunc avon essan nus stai la primavera enta Pontresina. Leu hai jeu viu per l’emprema gada endretgs capricorns, in’entira muntanera cun gronds corns. Suenter las vacanzas da stad mondel jeu a scola. Jeiu selegrel d’entscheiver l’emprema classa tier scolasta Rita. Avat Vigeli Monn, Mustér Ina gronda surpresa dil 2021 ei stada che miu num ei cumparius silla gliesta da treis ella procedura d’elecziun digl uestg niev da Cuera. Jeu sun leds che quei calisch ei ius sper mei ora, pertgei jeu vi survir vinavon a nossa claustra cheu a Mustér. Jeu hai plascher d’in post en quei connex. Gl’onn 2021 han mes confrars dallas siat claustras benedictinas elegiu mei sco preses. Lu hai jeu grond plascher che dus confrars giuvens ein entrai il 2021 en nies convent. Il giavisch grond pil 2022 ei ch’ei mondi bein cun nossa scola e che nus sappien mantener quella. Suenter che la baselgia claustrala ed il contuorn ein sanai, vegnan ils baghetgs dalla scola vidlunder. Bruno Pfister, Schlans In highlight che vegn endament a mi dil 2021 ei la tura culs affons sil Muot da Rubi. Vinavon hai jeu giu gronda satisfacziun cugl andament dil project La Péra. Il runal renovau havein nus saviu prender en funcziun exact sill’entschatta da questa stagiun. Las empremas experientschas ein empermettontas, il runal vegn duvraus stediamein. Pigl onn niev selegrel jeu sils viadis da vendita ell’America. Jeu astgel puspei ir per mia patruna, la Kissling AG, per cussegliar clientella els Stadis Uni. Catrina Arpagaus, Trun Miu punct culminont dil 2021 ei staus claramein ch’igl ei reussiu a mi da gudignar per la tiarza gada il tetel da campiunessa grischuna da siglir cun cavagl. Quei eveniment a Maiavilla resta en megliera regurdientscha. Che nus havein giu in bien onn da fatschenta el consum da Trun fa naturalmein plascher special. Gl’onn 2022 sperel jeu che nies project da baghegiar casa a Zignau mondi vinavon, jeu manegiel ch’el seigi sin buna via. Ch’ei mondi vinavon schi bein culla famiglia e culs cavals lessel buca emblidar da menziunar. Linus Flepp, Mustér Las exposiziun parallellas a Segnas ed ella claustra da Glion ein stadas per mei in punct culminont dil 2021. Jeu sundel leds ed hai grond plascher che quei ei insumma stau pusseivel. Las exposiziuns ein stadas en cumbinaziun cul cudisch che muossa la retrospectiva da mia lavur artistica. Jeu hai era plascher che tonta glieud dat curascha e motivescha mei. Il project grond ch’jeu haiel per gl’onn niev ei da restar sauns e taffers. Bugen contribuesch’jeu era vinavon culla caricatura ella Quotidiana. La glieud duei buca emblidar da rir, gliez fuss miu giavisch principal pil 2022. Luis Duff, Sumvitg Gl’onn vargau hai jeu giu bien. Jeu sun sauns e taffers ed era engrazieivels ch’jeu astgel guder ina buna sanadad. Cun mia annada 1935 secapescha quei buca da sesez. Per mantener la buna constituziun mondel jeu mintga di treis tochen quater uras a di giuadora ed a pei. Jeu stoi dir ch’ei fuss bi da vegnir 100 onns aschia sco jeu sesentel ussa. Per gl’onn 2022 giavischass jeu da puder ir vinavon per cristallas. Schi ditg ch’jeu pos mondel jeu siadora. Maja Flach, Sagogn Malgrad las cundiziuns pli grevas havein miu um ed jeu saviu far entgins viadis. Nus fagein part d’ina organisaziun internaziunala cun brat da habitaziuns. Aschia havein nus passentau il settember a Marseille duas jamnas en ina casa aulta cun vesta fantastica sur il port e la mar. Gl’onn vargau havein nus era profitau dad ir cun skis en territoris pli pigns nua ch’ei ha aunc runals e sutgeras. Aschia havein nus empriu d’enconuscher Malbun, Brambrüesch, Avras enqual auter. Gl’onn 2022 havein nus aunc buca planisau viadis. In gi da naschientscha rodund vegn ei a dar. Naïma Carisch, Panaduz Gl’onn vargau vegnan endament a mi divers highlights. Inagada ei quei las bialas vacanzas el Tessin. Vinavon havein nus priu si definitiv in gat che mava adina en ed ora tier nus, Baileys e fa a nus grond plascher. Lu hai jeu astgau separticipar gl’onn vargau al camp dad ir cun auto dil TCS el Tessin. Quei ei stau super. Pigl onn 2022 spetga mei la lavur da matura. Jeu vi construir ina sauna da curtgin. Igl ei in project ch’jeu vi planisar e realisar sezza en tuts detagls. Sch’enzatgei savess aunc dar a mi leutier in tip prendel jeu bugen quel. Selda Cavegn, Breil Jeu sai buca tschintschar da highlights positivs il 2021. Ils 18 d’uost ei miu um morts d’ina greva malsogna. Tgei ch’jeu sundel fetg engrazieivla ei ch’el ha aunc saviu tener en bratsch il matg nies secund biadi. Gianin e siu frar Laurin ein per mei ils dus sulegls. Gl’onn 2022 havein nus en vesta in project da famiglia, nus vulein numnadamein ir tuts ensemen el Canada. Aunc avon che miu um vegni malsauns havevan nus planisau quei viadi. Ussa sperel jeu fetg ch’ei seigi pusseivel da realisar el. Sora Annemarie Müller, Glion Jeu hai giu il 2021 in grond lev demai che nus havein saviu reglar il futur da nossa claustra. Nus essan cheu a Glion aunc 84 soras, sigl entir mund essan nus 112. E sche las soras giuvnas vegnan buca pli suenter drova la claustra ina basa solida per sia strategia «pasch e senn dalla veta». L’occurrenza «Ilanzer Sommer» ha fatg grond plascher ed ei stau in success. Gl’onn 2022 selegrel jeu fetg silla secunda ediziun ch’ei dils 7 tochen ils 13 d’uost. Sco priura generala havess jeu gl’onn proxim il grond giavisch da visitar puspei nossas 28 consoras che vivan e lavuran a Taiwan ed en Brasilia. Tarcisi Cavigelli, Siat Dapi nov onns hai jeu da sbatter cun problems da sanadad. Il december 2020 sundel jeu vegnius silla gliesta da spetga per in narunchel. Igl ei immens grev d’anflar persunas donaturas. En quei connex ha ei dau gl’onn 2021 ina gronda surpresa per mei: La primavera vargada ha miu frar dumandau tut nunspitgadamein sch’jeu vegli in da ses narunchels. Quei ei per mei il pli grond schenghetg pusseivel, jeu sundel nungetg engrazieivels ad el. Las proximas jamnas ei il termin el spital a Turitg. Per mei dat ei cunquei mo in project che ha prioritad il 2022. Jeu selegrel fetg da puspei saver ir la stad silla pezza. Tarcisi Cavigelli, Siat Sr. Annemarie Müller, Glion Selda Cavegn, Breil Naïma Carisch, Panaduz Maja Flach, Sagogn Luis Duff, Sumvitg Linus Flepp, Mustér Catrina Arpagaus Trun Bruno Pfister Schlans Avat Vigeli Monn, Mustér Anne-Louise Joël, Vella

Ils 1 da schaner 2022 han las autoritads dalla vischnaunca Ilanz/Glion entschiet la nova legislatura d’uffeci da quater onns 2022-2025. Ils 13 da zercladur 2021 ha il pievel all’urna reelegiu la presidenta communala Carmelia Maissen, da 954 vuschs valeivlas ha ella retschiert 774. Vinavon ha la cuminonza all’urna confirmau Caroline Gasser Curschellas ella suprastonza communala. Cun Alice Bertogg-Darms surpren ina forza nova in post ell’executiva dalla vischnaunca Ilanz/Glion. La dunna da Sevgein ha candidau l’emprema gada per in post politic ed il suveran ha elegiu ella honorificamein cun 629 vuschs. Exact tuttina bia vuschs ha il gerau d’entochen ussa Hanspeter Bundi contonschiu. Ina persuna senza experientscha ell’executiva, denton el parlament communal, ha fatg il meglier resultat. Martin Capeder da Duin ha candidau senza partida ed ha retschiert 684 vuschs. Suprastonza communala 2022 Ilanz/Glion Ils dus novs gerai Martin Capeder ed Alice Bertogg remplazzan Damian Cadalbert e Roman Cantieni che havevan demissiunau. Naven digl 1. da schaner 2022 meina cunquei ina maioritad da dunnas l’executiva dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Igl 1. Januar 2022 entra plinavon la lescha revedida davart l’organisaziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion en vigur. Denter auter definescha quella che mintga commember dalla suprastonza communala ha da survigilar in ressort sco era da surprender responsabladad per las fatschentas politic-strategicas dalla vischnaunca. Ils proxims gis, en sia emprema sesida dalla legislatura nova, vegn la suprastonza communala a seconstituir ed a reparter ils ressorts. Il parlament communal 2022 Era tiel parlament communal da Ilanz/Glion dat ei midadas. La perioda d’uffeci 2022-2025 fan las suandontas persunas part dil parlament communal: Bearth Remo , Sevgein; Berni Ja n, Castrisch (niev); Bertogg Julia n, Castrisch; Bianchi Gian Marco , Glion (niev); Caderas Bruno, Ladir; Caduff Anita, Glion; Caduff Christian, Glion (niev); Cajochen Ursin, Ruschein; Camenisch Marcus , Pitasch; Candinas Daniel, Rueun (niev); Capaul Ivo, Rueun (niev); Cavigelli Tarcisi, Siat; Cola Annette , Ruschein (nova); Dalbert Jeannette, Luven; Derungs Carisch Mathilda, Glion; Duff-Cavegn Rita , Glion (nova); Elvedi Flavio , Glion; Frei Ivo , Glion (niev); Gabriel Gierina , Glion; Gschwend Malin Anna , Sevgein (nova); Hohl Michal Karin , Castrisch; Montalta Manuel , Glion; Quinter Claudio , Glion; Vieli Kurt, Glion; Zinsli Thomas , Riein. Era il president dil parlament communal, Claudio Quinter, ha entschiet ils 1. da schaner 2022 ina nova perioda d’uffeci. Ils 9 da fevrer vegn el a s’entupar l’emprema gada cun ses collegas ella sala dalla casa-cumin. Cun quella caschun vegn el a surdar tenor Constituziun siu post suenter dus onns ad ina successura ni in successur ch’il gremi elegia lu. Quella persuna meina lu il biro dil parlament per dus onns. Pil post candidescha Gierina Gabriel ch’ei commembra dil biro parlamentar.

Cun in valzer, in sault, ina polca ed ulteriurs tocs han quater musicists beneventau gl’onn niev. Ils presents han fatg in viva e gudiu musica da Dvorak, Strauss e Camille Saint Saëns. Igl ei semegliont sco tier gl’urbi ed orbi il gi da Nadal, cu milliuns miran e teidlan ils 25 da december l’emissiun directa da Ruma cul messadi dil papa. Il medem zacons gis pli tard cu la filarmonia da Vienna tarmetta siu messadi viadora el mund: musica colligia, musica fa bein e renda cuntents. A Vienna ella sala d’aur han melli persunas priu part al concert da Biamaun dils «Wiener Philharmoniker», varga 50 milliuns carstgauns han mirau e gudiu il spitachel alla televisiun. Igl ei stau la 82avla emissiun, cun bellezia decoraziuns da fluras, musica da Johann Strauss, an der schönen blauen Donau ed il marsch da Radetzki. Ins ha astgau guder, il dirigent Daniel Barenboim ha dirigiu per la tiarza gada il renomau orchester da Vienna. Emprem concert cun harmonium A Flem, en in ravugl pli stretg, han ins astgau guder in concert cun musica nuota meins attractiva e divertenta. Il concert da Biamaun ha purschiu in program da 50 minutas cun ovras da Strauss, Dvorak, Saint-Saëns, Max Reger e Max H. Strecker. Tocs cuorts da quater tochen siat minutas, ina polca, in sault slav ed il valzer dalla viafier en allegro vivo han divertiu gl’auditori. Allas 17.00 ha gl’intendant dalla retscha flimsfestival, Mathias Kleiböhmer rendiu attent agl eveniment da miezgi a Vienna cun milliuns aspectaturs. Ella sala da lectura dil hotel Schweizerhof han el al violoncello, Clau Scherrer al clavazin e harmonium, ensemen cun Petra Belenta e Markus Majoleth allas violinas, inaugurau musicalmein gl’onn 2022. La stanza aulta e clara el stil floreal ei s’adattada per quei deletg da Daniev. Petra Belenta e Markus Majoleth fan part digl Orchester sinfonic dil Principadi da Liechtenstein e coopereschan adina puspei per flimsfestival. Il quartet ha finiu il concert cun in toc pli liung dad Antonin Dvorak. La «Bagatelle op. 17» en tschun parts ha el cumponiu 1878. Las «bagatellas plascheivlas» han cunteniu dus allegrettos scherzandos, in tempo di minuetto, in canon ed ina part poco allegro. Il quartet en acziun, ella sala da lectura dil hotel Schweizerhof a Flem. Il program haveva annunziau Clau Scherrer sco pianist e dirigent che vegni admiraus ton da collegas musicists sco dil publicum. Duront il concert ha el sunau l’emprema gada in «niev» instrument, in harmonium dalla marca Tuchsses. Igl ei in’orgla pintga, ina scaffa pneumatica da lenn cun, fol, registers e dus pedals. Il harmonium s’udeva pli baul tier gl’inventari d’ina scola ni sala-pervenda. Igl era la versiun bienmarcaua dil clavazin, cun el ha beinenqual chor exercitau chorals e messas. Oz ein harmoniums pilpli enta peis ed anflan la via tier gl’antiquar. Sin quei instrument ha Clau Scherrer sunau la part d’orgla dall’ovra «Prière op. 158» da Camille Saint-Saëns ensemen cun Mathias Kleiböhmer al violoncello. Igl ei l’oraziun meditativa che duei buca muncar all’entschatta dil 2022.

Gievgia vargada ei stau a Lumbrein ina unviernissascha. Cun quell’occurrenza ha la Casa d’Angel inaugurau l’exposiziun d’unviern dils lufs. Varga trenta objects sefatschentan dapi la stad vargada cul luf. Ins vesa il rapinader, gl’animal scarpont, ell’expressiun artistica. La curatura Gabriele Lutz ha rimnau ed inscenau el en ina tensiun denter art ed actualitad. La controversa en Lumnezia avon l’avertura dall’exposiziun para sco ina part dall’inscenaziun. La finala ei la vernissascha tuttina stada pusseivla l’entschatta fenadur. Ella Casa d’Angel vegn denton discutau vinavon. Ei vegn buca valetau, gl’animal da rapina ei el center, el vegn ni glorificaus ni disqualificaus. Stampau il luf tier Wolfensberger Gabriele Lutz duront la discussiun cun Michael Günzburger e Luzia Hürzeler. In fatg ei che l’exposiziun dil luf trai la glieud, gliez ha la menadra dalla casa, Anne-Louise Joël confirmau gievgia a caschun dalla sentupada. Malgrad tutta savida, tuttas informaziuns medialas ed ufficialas, ei il luf aunc adina ina creatira dubiusa e nuncapeivla. Il luf seigi denton buca mo assassin, rapinader, bestia, el seigi era unfrenda, ha la curatura manegiau. En ina discussiun per la reavertura dall’exposiziun d’unviern ha la curatura discurriu cugl artist Michael Günzburger. Dad el ei il maletg che decorescha il placat dall’exposiziun speciala «il luf – el visier digl art». Igl ei ina litografia, il bul d’in cadaver dil luf M44. Gl’onn 2014 ha Günzburger fatg in stampat dil luf ch’ins haveva sittau ella Tumliasca e tarmess silsuenter egl institut veterinar a Berna. Leu ha gl’artist «copiau» il cadaver. Michael Günzburger ei enconuschents per sia tecnica da far stampats cun corps d’animals. En numerusas exposiziuns e casas d’art ein ovras dad el cun stampats da divers animals, castur, vadi, miserogn, uors polar ed auters. Ella sala dalla Casa d’Angel ha el explicau sia tecnica interdisciplinara. Per elaborar ils stampats collavuri el cugl atelier Wolfensberger da Turitg, ha gl’artist getg. Gl’auditori ha astgau surrir da quella casualitad. In’autra artista ei medemamein s’occupada cul mitos dil luf. Sia ovra ei denton buca exponida a Lumbrein. Luzia Hürzeler, carschida si a Solothurn, lavura a Berna e viva a Genevra. Ella ha fatg ina documentaziun minuziusa dad otg lufs vallesans sittai. Ei seigi ina perscrutaziun artistica, ha ella puntuau als presents ella Casa d’Angel. La savida enconuschenta documenteschi ella scientificamein e scaffeschi spazi per immaginaziuns, ha ella getg el discuors cun Gabriele Lutz. Luzia Hürzeler ha mussau sia lavur cul luf dacuort el Collegium Helveticum, gl’institut dalla Scola politecnica federala e dalla Scol’aulta d’art da Turitg. L’exposiziun «il luf, el visier digl art» cuozza tochen ils 19 da mars 2022. Urari d’avertura mira www.culturalumnezia.ch Il stampat el format 99 sin 140 cm, da Michael Günzburger penda ella Casa d'Angel

La populaziun da Flem crescha ad in crescher. Ils proxims onns s’augmenta il diember d’affons da scola e scoletta per 60. Per saver instruir quels tenor las normas sto la vischnaunca scaffir urgentamein plaz. Avon prest 20 onns, ils 2 da november 2002, ha la vischnaunca da Flem saviu inaugurar sia casa da scola nova a Casa d’Uaul Sut. Gia 1994 havev’ins stuiu, pervia da munconza da plaz, montar dus pavigliuns sin plazza da scola. Suenter onns da planisaziun e conflicts pervia dil liug previu ha la scola saviu bardigliar definitivamein dil vitg egl implont niev Surmir. La casa da scola dat suttetg als scalem primar e superiur. Ina sligiaziun per las scolettas situadas en divers loghens era lu aunc buca en vesta. Il settember 2015 han ils da Flem la finala saviu inaugurau la scoletta nova ch’ins ha baghegiau gest sper la casa da scola a Surmir. Il baghetg dat era suttetg allas structuras dil gitg ed alla canorta Igniv dils affons pigns. Buca baghegiau sin reserva Sis onns pli tard schloppan las localitads a Surmir puspei. «Sigl onn da scola 2023/2024 stuein nus scaffir urgentamein dapli spazi», scriva la suprastonza communala el messadi ch’ella ha tarmess a votantas e votants. Ella propona da baghegiar sil tetg plat dalla scoletta in’alzada supplementara. Per quei intent damonda ella in credit da baghegiar da 4,5 milliuns francs. Gia cu ins hagi retratg la scoletta nova il 2015, hagien ins rendiu attent ch’ins hagi risguardau specialmein la statica dil baghetg. «Ussa savein nus engrondir la scoletta senza stuer duvrar ulteriur terren da baghegiar», giustifichescha la suprastonza. Il 2013, cu ins ha planisau la scoletta nova, havevan ins negina garanzia ch’il diember d’affons creschi, perquei han ins buca baghegiau sin reserva. Il carschen dils davos onns sforzan las autoritads d’agir, buca il davos pervia dalla nova lescha da scola. Actualmein nezegian 90 affons ina dallas diversas purschidas dallas structuras dil gi, quei ein 60 pertschien da tuts affons che van a scola ni a scoletta a Flem. Cu ins haveva planisau il baghetg ed integrau quella purschida nova eran ins parti d’in diember maximal da 40 affons. Ussa san ins alzar il baghetg da scoletta per duas alzadas. Il plan da termins quenta d’entscheiver a baghegiar la stad 2022 aschia ch’igl implont stess a disposiziun silla primavera 2023. L’investiziun da 4,5 milliuns francs sto la vischnaunca da Flem purtar sezza demai ch’ella ei ella classa da finanzas 1 sco vischnaunca ferma da finanzas. Ils 13 da fevrer 2021 ha il suveran da prender posiziun e da decider en caussa. In record gl’onn da scola 2026/27 L’annada 2021 a Flem marchescha in record. Tochen ils 2 da december 2021 ha ei dau 30 naschientschas. Gl’onn 2014 ha il diember entschiet a crescher. Gl’onn 2010 havev’ins aunc registrau 17 nievnaschi, il 2011 medemamein. Lu varieschan las cefras dalla statistica. 2017 eis ei stau 27, il 2018 29, il 2019 19 e 2020 25 affons. Lu suonda gl’onn da record. Las previstas indicheschan ch’igl onn da scola 2026/27 vegnan 290 affons a frequentar ils differents scalems dalla scola da Flem. En scoletta eis ei lu 55 scolarets. Naven digl onn da scola sto la vischnaunca menar treis scolettas e per pliras annadas mintgamai classas dublas.

Cuort avon Nadal ei in’exposiziun speciala s’avierta el marcau vegl a Berna. El center da quella ein culissas dalla Gruppa da teater da Siat. A Berna dat ei, sco en auters marcaus gronds dalla Svizra, biaras gallerias e salas d’exposiziun. Sper las grondas, il museum d’art, las renomadas Dobiaschovski, Stuker e Paul Klee, dat ei era instituziuns pintgas. Gest quellas ein savens pli inspirontas che las grondas. Ei dat era numerusas artistas ed artists che lavuran cullas pli diversas fuormas dall’expressiun. Ina da quellas ei amiez il marcau veg., ellas arcadas, ella Müstergasse 6 ei il spazi d’exposiziun «Milieu». Livio Casanova, artist da Siat, meina quella galleria ensemen cun Selina Lutz e Hannes Zulauf. Oriundamein da Rabius La galleria nuncommerciala dat ei dapi 14 onns, ella porscha ad artistas ed artists in liug per mussar sin spazi limitau ina selecziun da lur ovras. L’exposiziun actuala ha entschiet ils 18 da december ed ha il tetel «Back Drops». En quellas giogan culissas da teater da Siat la rolla principala. Maike Hemmers da Rotterdam e Luca George da Londra han integrau ellas en lur installaziun pil project el «Milieu». L’artista hollandesa e gl’artist engles sefatschentan culs requisits gronds che muossan in vitg alpin. La culissa da teater da Siat ella galleria Milieu ella Münstergasse a Berna. Il plaid engles per las culissas da teater ei «Backdrops». Manegiadas ein quellas ch’ins sa stuschar e spostar tenor basegns. En mintga vitg sursilvan deva ei pli baul talas culissas ed ins prendeva ellas ina gada ad onn giu da surcombras per producziuns dil chor viril, societad da musica ni in’autra uniun. La gruppa da teater da Siat ha mess a disposiziun quellas per gl’intent artistic. Sco quei che Livio Casanova declara el discuors culla FMR derivan quellas culissas oriundamein da Rabius. «Entuorn miez dil 20avel tschentaner ha l’uniun da Siat survegniu ni cumprau ellas giu dalla Cadi», gi el e renda attent che l’uniun sappi buca exact cu quellas hagien midau vitg. Culissas gidan l’inscenaziun, ellas dattan il funs necessari. Ell’exposiziun ella Münstergasse a Berna ein las culissas da Siat las protagonistas, e buca las acturas ed ils acturs sin tribuna. Las culissas muossa in vitg e cuntrada generica. Zacu ein ellas vegnidas giu Siat ed han surviu vinavon per dar funs a divers tocs da teater. Ins ha duvrau las «Backdrops» per in giug patriotic, in drama historic, ina cumedia ni forsa era mo per la sera famigliara. Ella pagina milieu-digital.com anfl’ins dapli informaziuns e maletgs dall’exposiziun speciala el «Milieu» ella Münstergasse 6. Quella cuozza tochen ils 22 da schaner 2022.

La vischnaunca Ilanz/Glion ha da mantener ina vasta infrastructura en sias 13 fracziuns. Sper casas da scola, vias, sereneras ed aquaducts paran tualettas publicas implonts nunimpurtonts. Viandonts, turists e visitaders dallas fracziuns apprezieschan quels. «Enqual gadas ha ina pintga caussa dapli effect ch’ina gronda», manegia il menader dall’infrastructura dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Andreas Pfister menziuna in pign project che la vischnaunca ha realisau ella fracziun da Siat. Ella periferia da Glion, els 12 vitgs che s’audan tier la vischnaunca, ha ei per ordinari hallas e casas da scolas, mo paucs habitonts. L’infrastructura da basa drova ei denton era en quels loghens pigns. Per exempel ina tualetta publica, quella accentuescha la qualitad d’ina regiun. Tonper visitaders sco passants Pli e pli biars viandonts e turists frequentan da tuttas stagiuns la ruta da Falera a Siat. Igl ei ina part dalla senda sursilvana che meina era tras Ladir e Ruschein. En quels loghens muncavan tualettas publicas. En ina regiun che dat peisa al turissem da qualitad, nua ch’ins plazzescha dapertut conteniders verds pils excrements dils tgauns, duess’ins buca emblidar ils basegns humans. La vischnaunca Ilanz/Glion ha reagiu silla munconza. Sper la baselgia da Ladir ha ella susteniu in’investiziun dalla pleiv. La nova tualetta publica survetscha ton a visitaders dalla baselgia sco a spassegiaders. Era a Ruschein, al pei da baselgia e crest da Plontabuora, ha la vischnaunca susteniu la pleiv pil medem intent. Gia dapi dus onns dat ei ina tualetta publica el plaun sut dalla casa pervenda. La rampa che meina tier la tualetta publia a Siat. Quest atun ei la fracziun da Siat stada en roda. La casa dalla posta culla stizun amiez il vitg s’auda alla vischnaunca. El coc dil vitg deva ei entochen lu negina tualetta publica. Organisaziuns e privats han stuschau la vischnaunca da realisar ina tala. Ella ha udiu gl’avis. Cuort avon Nadal ha la partiziun d’infrastructura finiu il pign project da 70'000 francs. Il plaun sut dalla casa, leu nua ch’il spurtegl dalla posta sesanflava, han ins restructurau. Ina rampa adattada per persunas cun impediments meina ussa encunter il niev implont public. Sco en tschels loghens survescha quel als visitaders e passants. Igl ei ina pintga caussa, mo ina che indigens e turists apprezieschan.

Adina dapli alps enqueran persunal d’alp via la plattafuorma z’alp. Persunas intressadas dad ir la proxima stad ad alp ein avon maun, a biaras maunca denton l’experienza. E quella experienza ei pli e pli dumandada, ir ad alp ei buca vegniu pli sempel. Christa Buchli da Stussavgia presidiescha l’Uniun grischuna dil persunal d’alp e passenta dapi plirs onns la stad sco pastura sin ina alp da vaccas-mumma. «Ir ad alp fascinescha e perquei mon jeu la proxima stad puspei ad alp.» La presidenta dalla uniun dallas pasturas e dils pasturs grischuns ha concediu che la lavur ell’alp seigi vegnida in bienton pli pretensiusa. Ils lufs simplificheschan buca la lavur a pasturas e pasturs. Christa Buchli ha, per exempel, menziunau las seivs da protecziun e las muntaneras da nuorsas che ston vegnir rimnadas e serradas mintga sera el claus. «Jeu manegel ch’ei vegn pli grev d’anflar pasturas e pasturs promts da pertgirar nuorsas.» Buca sulet pervia dalla lavur supplementara, mobein era pervia dalla pressiun che regia neu dils animals scarponts. La presidenta dil persunal d’alp ha menziunau las pagas da pasturas e pasturs da nuorsas che seigien carschidas. «Singulas alps pagan dapli ch’il maximum dallas pagas directivas definadas communablamein cun l’Uniun purila grischuna.» Dapli alps tschercan persunal Giorgio Hössli tgira la pagina z’alp ch’intermediescha denter auter persunal d’alp. Igl um ­oriunds dil cantun Glaruna ei sez staus dabia stads ad alp, era en Surselva. El conceda che la gliesta dad alps ch’enquerien l’entschatta digl onn persunal per la stad proxima via la plattafuorma da z’alp seigi vegnida pli liunga. «Ina tendenza che sefa valer ils davos onns.» Daco che quei ei aschia ha igl administratur da z’alp buca saviu dir. Era el ha menziunau las alps da nuorsas, nua che la lavur da pertgirar seigi ve­gnida in bienton pli pretensiusa. Ella gliesta dallas alps ch’enqueran persunal ein la alps da nuorsas denton buca pli presentas. «Novissimamein tschercan alps da biestga schetga persunal via nossa plattafuorma.» Tenor Giorgio Hössli anflavan quellas alps avon entgins onns persunal senza inserar. «Sch’in pastur ha calau, era in auter gia promts da surprender.» Per regla dattan las societads e coorporaziuns d’alp peda al persunal dalla stad vargada da sedecider sch’els tuornan ni buc entochen viaden tard igl atun. «Tuorna il persunal da gl’onn vargau buca, lu ston ei dar gas per anflar nova glieud.» Bugen cun experienza Tonpli sche las alps enqueran persunal qualificau. Sco per expempel l’Alp Lumpegna sin intschess dalla vischnaunca da Mustér ch’encureva gia l’entschatta december via z’alp ina persuna promta da surprender ina muntanera da 700 entochen 800 nuorsas. Ina persuna cun experienza, agen tgaun da pertgirar, habla dal luvrar en ina equipa, cun fetg buna cundiziun e plascher da luvrar cun tgauns da proteziun. Talas persunas ein denton raras era sche Giorgio Hössli ha menziunau la gliesta da persunas ch’enqueran dad ir ad alp medemamein accessibla via la plattafuorma z’alp. «Biaras da quellas persunas han strusch experienza, ellas vegnan denton ord in ambient puril ed ein adattadas per far in emprem pass en in menaschi d’alp.» La pluralitad dallas persunas che vulan ir ad alp ed enqueran ussa ina plazza derivan dalla Tiaratudestga. Insumma vul Giorgio Hössli buca dramatisar la situaziun. «Ella caschuna a mi momentan negin rumpatesta.» Smanatschas sut la tschenta Rumpatesta caschuna alla presidenta dalla Uniun dil persunal d’alp Christa Buchli in’autra caussa. Ella ed autras pasturas e pasturs ch’ein s’exprimidas publicamein en connex cun la lescha da catscha e la preschientscha dils animals scarponts sin las alps han stuiu constar ch’il vent ellas reits socialas ei in bienton pli ruhs ch’il vent alpin. «Ils commentaris ellas reits socialas ein per part cumplet sut la tschenta.» Christa Buchli ha menziunau ina pastura ad ella persunalmein enconuschenta che hagi schizun retschiert smanatschas drizzadas encunter sia integritad corporala. Sto esser che pasturas e pasturs selain tuttina buca stermentar, silmeins buca la pastura menziunada da Christa Buchli. «Ella va la stad proxima puspei ad alp.»

Ils carstgauns insceneschan lur emoziuns cun glischs e fiugs artificials. En connex cun cazzolas publicas emprovan ins pli e pli – silmeins en Svizra – da prender risguard. «Biars carstgauns han problems cullas illuminaziuns. Per sligiar quels dat ei oz diversas pusseivladads», declara il planisader da glisch Leo Vetsch. Illuminar e mesirar glisch ei sia professiun. Avon treis onns ha la vischnaunca da Laax confidau a quei expert las cazzolas publicas entuorn il Lag Grond. Glischar mo il necessari Avon 20 onns haveva la vischnaunca schau installar petgas bassas cun reflecturs stretgs, drizzai mo viers la senda. Il scenograf indigen Remo Arpagaus haveva cussegliau d’installar cazzolas che glischan leu nua ch’igl ei necessari, e buca enzanu’auter. Tenor quei concept han ins installau las petgas innovativas. En connex cul concept niev dil contuorn, cun vias, plontas, bauns e plazza da giugs, ha la vischnaunca vuliu remplazzar quei sistem, ha denton vuliu mantener l’idea cumprovada d’illuminar mo il necessari. Leo Vetsch ha cussegliau d’installar cazzolas cun in parisol. La glisch va buca «a spass» ora el spazi vit, mobein fa siu duer concentradamein nua ch’ella duei. L’illuminaziun entuorn il Lag Grond ei discreta mo effectiva. «Exact quei duess mintga illuminaziun publica esser oz», puntuescha Leo Vetsch. El ha era planisau l’inscenaziun dalla baselgia parochiala. El lai valer che la polluziun da glisch ei ina tematica sensibla che vegn discutada a moda controversa. Tgi ha bugen ch’ils baghetgs historics vegnan illuminai, auters recloman che quei seigi buca necessari. Igl ei pilpli remarcas da hosps da vacanzas, da glieud che viva en marcaus ed aglomeraziuns populadas spess. Leu eis ei savens clar 24 uras. Tals hosps giavischan ella periferia in tschiel propi nocturn, senza cazzolas artificialas da via, da reclama ni da decoraziun. L'illuminaziun al Lag Grond da Laax Cuntrada nocturna vegn scatschada La polluziun da glisch ei avanzada ad in tema politic. Glisch artificiala disturbi biars animals e carstgauns ed ins stoppi empruar da limitar quella, scriva gl’Uffeci federal digl ambient en circularas. Onn vargau ha el reediu in cumpendi da 170 paginas cun recamondaziuns co ins sa evitar emissiuns da glisch (mira www.bafu.admin.ch/uv-2117-d). Il stampat ei cumparius l’emprema gada 2005. La versiun 2021 ei a disposiziun mo sco pdf e mintgina e mintgin sa scargar el sigl agen computer. Ell’introducziun informescha Paul Steffan, il vicedirectur digl Uffeci federal digl ambient, che las emissiuns artificialas da glisch seigien sedublegiadas ils davos 25 onns. La cuntrada natirala dalla notg vegni scatschada ed il spazi da viver d’animals nocturns limitaus. Era carstgauns piteschien dalla contaminaziun da glisch, quei che caschuni tgisas e process tochen avon Dertgira federala. L’illuminaziun entuorn il Lag Grond a Laax para d’esser in exempel. Il menader digl uffeci da baghegiar, Augustin Calivers, conferma sin damonda dalla FMR: «Igl ei in sistem decent che fa effect, nus havein retschiert resuns mo positivs», gi el. Hosps ed indigens sesentan buca disturbai da cazzolas gittas che glischan dapertut. Il cumpendi actual digl uffeci federal conferma che las tecnologias ein sesviluppadas, LED porscha bia dapli pusseivladads. Erwin Vincenz, fundatur d’ina fatschenta d’electro a Laax, explichescha in detagl da quei svilup. «Avon onns deva ei pérs da cazzola cul fil da wolfram ed in pér da 100 watt vegneva calira. Cun LED drova ei per producir la medema glisch mo pli 8 watt», declara gl’interprendider. El ha installau las inscenaziuns dallas baselgias da Laax, da Falera, da Ladir e da Sagogn. «Lu duvravan ins pérs che cuntenevan jod», declara el e renda attent als tuns da colurs cullas qualas ins illuminava monuments historics. Gl’enorm potenzial dad LED da spargnar energia ha denton buca exnum gidau da spargnar. «Anzi», constatescha gl’Uffeci federal digl ambient, «en vesta a quella effizienza ston ins dar a datg ch’ei vegni buca montau ed installau dapli cazzolas», dat el d’entellir. Agl ur I n pér da cazzola tonscha buc pli Augustin Beeli/FMR El decuors da sia evoluziun ha il carstgaun capiu da trer a néz il fiug. Cu ei vegn stgir, s’envidan las fueinas. Il clar, la cazzola, munta ch’ins sesenta segirs. Il stgir han ils carstgauns buca bugen. Stgiraglia ei enzatgei dubius. E glisch muntava segirtad. Oz ei quei semidau, pertgei nus essan pupergnai trasora cun cazzolas. In pér da cazzola tonscha buca pli. Nus stuein buca pli temer la notg, vulein denton sedivertir, far termagls cun cordas glischontas e chichergnem, inscenar e guder sco affons las illuminaziuns. Il success digl uaul magic a Lai, il Zauberwald, muossa co nus seschein fascinar da glischs. Igl ei bi e fascinont, ed ins sto haver viu quei spitachel. Sco animals d’ina muntanera suandein nus trends e modas e ponderein gnanc ch’ins savess empruar da reducir il consum da glisch. Atgnamein duessan nus esser pli modests e secuntentar ora el liber cun dameins cazzolas. Nus vivin en segirtad e stuein gie buca pli temer. Mintgagon pari sco sche nus fugessen dalla realitad. Cun empau dameins glischs artificialas savessen nus mussar dapli respect… e cunzun spargnusadad. Laax Vitg, december 2021

Uonn il zercladur entscheiva in spitachel special a Glion: Sco quei che l’uniun Schichtwechsel-La Surselva ha communicau dacuort a commembers e fauturs, ei l’acziun da rimnar daners stada in grond success. Ei seigi reussiu da rimnar la summa da 20'000 francs per l’exposiziun ed il program accumpignont. «Quei ei per nus in grond agid. Las lavurs sesviluppeschan bein e nus havein daferton saviu fixar il termin dallas festivitads d’avertura», informescha l’uniun. Il president Rino Caduff ed il menader artistic Christian Aubry supplicheschan la populaziun da reservar la fin d’jamna dils 10 tochen 12 da zercladur 2022 per quell’occurrenza. Il program entscheiva il vendergis cun ina emprema viseta dils crappuns plazzai els divers loghens a Glion. La medema sera vegn l’exposiziun speciala el Museum regiunal Surselva aviarta. La sonda, ils 11 da zercladur, ei l’avertura ufficiala cun hosps envidai e la dumengia dat ei puspei visetas guidadas ed in teater el liber silla plazza s. Margreta. Suenter la fin d’jamna d’avertura cuntinuescha l’occurrenza cun in vast program e diversas exposiziuns specialas. «Schichtwechsel – La Surselva» ei ina installaziun da crapuns singulars. Mintgin ha siu agen caracter e representa in’epoca dall’evoluziun. Ils crapuns vegnan presentai sco singuls ni sco ensembles en gruppa» declara il menader artistic. Sco treis umens vegls cun mantials e capetschas. El center ei la geologia e la tectonica dalla Surselva. Planisai ein referats, podis da discussiun, luvratoris ed excursiuns. Il teater el liber accentuescha la tematica sursilvana. L’iniziativa deriva dalla societad Anna Catrina. Quella vul render attent all’impurtonza da Glion e dalla Surselva, buca mo ord vesta historica mobein era prehistorica. Era l’Arena tectonica Sardona ed ina retscha d’ulteriuras partenarias separticipeschan allas vastas activitads dall’occurrenza Schichtwechsel-La Surselva. Il Museum regiunal Surselva e la «Baukunst Graubünden», ina gruppa da lavur cun Christian Aubry, Florian Fuchs e Lucrezia Zanetti s’audan tiels iniziants. Aposta per l’exposiziun ha la vischnaunca Ilanz/Glion mess a disposiziun alla gruppa da sculpturs e tagliacrappa in plaz ella Grava dil Schmuèr a Rueun. Leu ha quella transportau blocs marcants da diversas vals e vallàs dalla Surselva. Suenter la pausa d’unviern vegn la gruppa a cuntinuar sias preparativas per l’occurrenza particulara. Schichtwechsel-La Surselva vegn buca a cuzzar tochen gl’atun 2025.

Dall’entschatta dil sport da skis ad Andiast entochen allas activitads sportivas multifaras dalla USA, l’Uniun sportiva Andiast: Mario Sgier ha procurau per ina reediziun dalla historia sportiva dad in vitg muntagnard. Las inizialas dalla uniun seconstituida igl emprem da november 1964 ad Andiast ha segir procurau per discussiun lunsch sur Andiast ora. USA, Uniun sportiva Andiast, cun quellas inizialas che regordan als Stadis Uni ha l’uniun sportiva organisau sur decennis biaras occurrenzas sportivas. L’uniun ei vegnida installada per tgirar pliras spartas da sport, sper ir cun skis e cuorsa liunga era ballapei ed atletica leva ed auter. Emprem president dalla USA ei Mario Sgier staus. El ha dacuort procurau per ina reediziun dad in cudischet cumparius avon beingleiti 20 onns. Lu cu l’Uniun sportiva Andiast steva probabel sil zenit da sias activitads. Entschiet sco club da skis L’entschatta dallas activitads sportivas organisadas ad Andiast tonschan denton entochen egl onn 1943. Lu, cu ils amaturs dad ir cun skis han fundau il club da skis. Il club ch’ei dus decennis pli tard semidaus ella uniun sportiva. Mario Sgier che ha procurau per la reediziun dalla historia sportiva da siu vitg nativ ha getg che l’emprem ediziun seigi stulida. «Adina puspei ei la damonda vegnida nua ch’ins survegni il cudischet.» La nova ediziun ei cumparida en lungatg tudestg, Mario Sgier ha vuliu porscher la historia sportiva d’Andiast era als hosps da vacanzas. Per il text dalla broschura ha Josef Dietrich procurau e quei gia avon prest 20 onns. Informativ e divertent E quei text ei ton divertents sco informativs e tradescha dabia dall’entschatta dil sport da skis en Surselva. Gia igl onn 1944 ein las mattatschas d’Andiast separticipadas a cuorsas da skis organisadas dil club. «Per las mattatschas era ei puccau dad ir cun skis cun caultschas.» Quella regla han ins denton stuiu abolir. Tenor il text dalla broschura ei la sentenzia vegnida: «Dalla schuria giud scantschala.» E daco han ins tuttenina lubiu allas mattatschas dad ir cun skis e scarsola cun caultschas? «Il tempo rasant dad ina cuorsa da scarsola ha alzau las rassas dallas mattatschas sco balluns.» Pia negina fama, il sport ella neiv ha contribuiu alla emanzipaziun. Cuorsas da skis eran gia da biall’entschatta impurtontas. Sco la cuorsa rapida naven dall’Alp Dado. La partenza sesanflava ella vischinonza dall’ustria dil territori da skis dad oz. Pista deva ei lu negina, ei valeva da tener il vial fullaus ensi. Via Gneida sur in piogn vi sin intschess dad Andiast entochen il vitg. Temps dil victur dalla cuorsa digl onn 1955; 6 minutas e 23 secundas. Accidents deva ei era, la REGA denton aunc buc. In currider blessau a caschun dad ina dallas empremas cuorsas rapidas han ins transportau a casa en ina canastra da fein cavigliada sin ina schliusa. Dabia engaschi Josef Dietrich ha buca mo contribuiu il text alla broschura, el ei sez s’engaschaus dabi onns per l’uniun sportiva. Denter auter ha el tgirau la giuventetgna sin skis. Ils commembers han denton era dau ballapei e buca mo organisau la cuorsa da cuorer «Gieri Gienatsch». Las activitads sportivas per in vitg muntagnard ein stadas multifaras e regularas. «Oz fuss quei strusch pli pusseivel.» Josef Dietrich ha menziunau che biaras persunas oriundas d’Andiast turnavien per segidar ad organisar ni separticipavien sez a cuorsas e cumbats sportivs. «Ed els han era tarmess lur affons la fin dalla jamna als cuors da giuventetgna e sport.» Las naschientschas ei medemamein tschessadas el vitgs muntagnards. El ravugl dalla USA eis ei vegniu detg quiet el decuors da varga in decenni. Ella ei daventada in’unfrenda d’embrugls ella politica communala. Mo quei fuss lu puspei in’autra historia. Abolida eis ella denton buc e forsa spetga la USA sin ina renaschientscha.

Gie, jeu hai dumignau ella, la cuorsa da Val. Cun 2 uras, 24 minutas e 6 secundas sun jeu vegnida sil 78avel plaz da totalmein 86. Mo jeu sun sesentida sc’ina victura, cura ch'jeu sun passada la lingia dall’arrivada. Ils emprems dus kilometers ein mintgamai ils menders. Las queissas brischan, la pumpa stinschenta bunamein ed ei dat mo in patratg: jeu pos buca pli! Denton sai jeu ch’igl ei mo da tener la dira duront quels dus kilometers e lu san tgierp e tgau tgi ch’ei la scheffa e camonda las fiastas. Jeu sun pia seconcentrada duront quels emprems kilometers da tener a mistregn ils mals e malessers ed il medem mument seturpegiavel jeu era pulitamein dad esser alla cua dalla schaumna dallas curridras e dils curriders. Zaco hai jeu lu dumignau da cuorer siaden egl uaul – davon e davos mei era negin – aschia ch'jeu stuevel buca temer che zatgi vesi co jeu pitevel gia all’entschatta dils dudisch kilometers. Mo ils organisaturs dalla cuorsa vevan patertgau vida tut. Aschia seseva in fotograf amiez la senda digl uaul e fotografava mintgina e mintgin che curreva ni siglieva ni marschava sper el vi. «Na, fai aschi bien, negina foti da mei!» e clic, gia veva quei bien um smaccau vida siu apparat ch’ei fageva tut sbrenzlas. Per tgi e daco fetsch jeu insumma quella cuorsa? Quella damonda valeva ei da rispunder, e la risposta era gie aschi sempla: Jeu fetsch quella cuorsa per mei, perquei ch'jeu hai plascher da mia prestaziun. Il plascher exprim’ins denton buca cun sezuppar sut la capetscha da cuorer. Plascher astg’ins era mussar cun luschezia. Pia sun jeu stada eri, hai priu in sitg da mia bubronda magica ord il pachet d’alumini, hai stendiu il pèz agradora e sun marschada cun tgau ad ault vinavon dalla teissa siado. Sils davos kilometers en direcziun dall’arrivada sun jeu schizun aunc vargada ina curridra. Tuppamein eran mias combas buca pli aschi fittas. E duront che Tina Turner burlava a mi ellas ureglias «You’re simply the best» hai fatg «padam» ed jeu sun stada per tiara. La curridra ch’jeu vevel gest vargau ei ida sper mei vi sin mai pli seveser. In mument hai jeu duvrau per anflar l’orientaziun. Mo lu eis ei stau da drizzar puspei la cruna (ni era mo la capetscha), stender il pèz agradora e tener il tgau ad ault. Ils stgelladers ch’eran i a mi silla gnarva alla partenza dalla cuorsa eran denton serendi cullas cabinas da Val si a Gadastadt e stgellavan leu ti mordio. Quella ga hai jeu schizun saviu guder e schar purtar mei el tact dallas plumpas ell’arrivada. Cun mauns ad ault – eba sc’ina victura – sun jeu passada la lingia dalla cuorsa da mia veta. Quei che vala – segir era egl onn niev – ei da seregurdar daco e per tgi ch’ins fa enzatgei. E lu eis ei da stender il pèz agradora ed ir cun tgau ad ault – era sch’ins scarpetscha mintgaton! Alice Bertogg viva cun sia famiglia a Sevgein. Da la cursa da Val da l’october 2021 viva ella anc ditg ed era per l’onn 2022 èn planisadas intginas cursas per munts e vals. Alice Bertogg viva cun sia famiglia a Sevgein. Da la cursa da Val da l’october 2021 viva ella anc ditg ed era per l’onn 2022 èn planisadas intginas cursas per munts e vals.

Dapi ils onns siatonta ei quei liug staus a Laax il plaz-posta. Gl’areal avon gl’anteriur hotel Riva vegn transformais per la tiarza gada dapi che l’immobiglia exista. La vischnaunca investescha 1,5 milliuns francs per adattar el als basegns dil traffic public e dils impedi. Il plaz-posta a Laax dat ei buca pli, il terminal dils autos da posta cull’insla per pedunzs e viagiaturs ei svanius. In mir da betun cunfinescha da niev la via principala e l’entrada dalla casa Riva. Da niev bandunan ils bus ed ils autos da posta buca la via per sviar el terminal dallas postas. El liug dallas fermadas fa la via principala ina leva storta, trottoirs novs garanteschan la segirtad, d’omisduas varts dat ei fermadas separadas. Aunc ussa ein quellas provisoricas, avon che la stagiun d’unviern han ins montau las duas suostas provisoricas pils passagiers. Fermadas ein aunc provisoricas Avon 50 onns han ins baghegiau a Laax il hotel Riva. Gl’ambizius vitg turistic ha survegniu lu, buca datier dil hotel Seehof, il secund hotel. Igl ei stau in project digl impressari Jacob Paulin. Ell’immobiglia han ins integrau l’ustria Riva, el plaunterren ei in salun da coiffeur s’etablius, vitier ha gl’uffeci postal bardigliau en quei liug, pli tard ina fatschenta da sport. E per cumplettar la nova purschida haveva il miedi dr. Peter Schneller baghegiau sia pratica gest ella vischinonza. Enteifer cuort temps ha Laax survegniu ils onns siatonta in niev center. In miez tschentaner pli tard setransforma quei liug puspei. La fatschenta da sport ei restada tochen oz en quei liug antruras fetg frequentau. Ustria, posta e coiffeur dat ei denton buca pli. Tochen dacuort ha il plaz-posta surviu direct al traffic public. Ils castogners ch’ins haveva plantau cun baghegiar il hotel ein pinai dagitg. Il davos haveva la surfatscha avon la casa piars diltut sia calamita sco plaz public. Las combras dil hotel eran vendidas gia pli baul, la casa ei daventada in condomini cun 25 habitaziuns e spazi da fatschenta. Ils autos da posta en direcziun Cuera, Glion e Falera arrivavan e partevan avon la casa Riva, era ils bus locals culs skiunzs e turists da ed encunter las pendicularas. Per ademplir las cundiziuns dalla lescha dils impedi ha la vischnaunca stuiu instradar onn vargau in project da restructurar quei liug. Suenter la stagiun aulta da stad han las lavurs entschiet. Culla midada digl urari d’unviern han ils autos da posta ed ils bus locals saviu circular sils vials novs. Ils passagiers ein aunc buca disai vid las fermadas provisoricas dils autos da posta e bus locals. Era drovan ils habitonts da Demvitg aunc empau pazienzia tochen ch’il project ei finius definitivamein ed ils autos seferman era leu. La vischnaunca investescha ina summa brutta da 1,5 milliuns francs per quei project. Viaden ella primavera vegnan las lavurs ad esser finidas. La fermada digl auto da posta, vesta encunter il vitg. Tgei schabegia culla scoletta? Cuort avon Nadal ha la scoletta da Laax bardigliau, ella ha saviu retrer las novas localitads entadem il Lag Grond. Pervia dil grond carschen d’affons ha la vischnaunca baghegiau sil tetg dalla halla da parcar sutterrana ina scoletta nova per tuttas partiziuns. Tgei che duei schabegiar ussa culla casa dalla scoletta ei aunc in misteri. Il president communal Franz Gschwend gi sin damonda alla FMR: «En quei liug schi central eis ei ina custeivla immobiglia. Nus vulein trer a néz quella per in intent adattau, igl ei previu d’affittar las localitads», declara el. Aunc ussa seigi ei denton memia baul d’informar dapli. La caussa seigi silla gliesta dallas tractandas dalla sesida da suprastonza dils 18 da schaner, gi il president communal daferton. Duront decennis ei la scoletta el vitg stada vischina da hotel ed ustria Riva. Ina seiv cun figuras da fier rendeva attent al scopo che quei baghetg surveva. La casa melna era sco in’insla amiez la truscha ed il traffic dil center. Oriundamein haveva la vischnaunca baghegiau en quei liug il local da pumpiers e pli tard mess a disposiziun quel per la scoletta. Cheu han numerus habitonts passentau l’instrucziun prescolastica tier Barbara Rupp. La casa dalla scoletta fa part d’ina gronda parcella da 5420 m2 en possess dalla vischnaunca. La gronda part dalla surfatscha s’extenda tochen tiel lag culla plazza da giugs. El plaun sut dalla scoletta ein ils cundrezs sanitars. Las postas bandunan buca pli la via principala a Laax. Sen. la casa melna dalla scoletta.

La stad vargada ha la vischnaunca da Laax publicau ina damonda da baghegiar dalla Swisscom. Sin sia parcella Mulin Pign, leu nua che la centrala regiunala pils survetschs da telefon ei, vul ella tschentar ina petga nova per installar l’antenna 5G pils implonts novs dalla telefonia mobila. Quella damonda ei buca stada publicada el Fegl ufficial cantunal e quei savess caschunar proceduras pli cumplexas el cass giuridic. Quella formalitad reglescha la vischnaunca dapresent. Ils 30 da december 2021 ei la damonda stada publicada egl organ ufficial dil cantun. Recurrents han 20 gis peda d’inoltrar lur objecziun encunter la damonda. La vischnaunca sezza ei en contractivas culla Swisscom, finamira eis ei d’anflar per l’antenna 5G in liug pli adattau ordeifer il territori habitau. La publicaziun digl uost haveva evocau diversas protestas encunter il project. (fmr/abc) L'antenna 5G ch'ei profilada a Mulin Sut.

Ils 6 da schaner ei Buania. Igl ei il di ch’ils sogns Retgs vegnan e contan en biars vitgs dalla Surselva. Ils treis sogns Retgs van ozilgi buca pli dapertut da casa tier casa. Igl usit ei denton semantenius e vegn a semantener era vinavon. La FMR ha discurriu cun Gion Gieri Sgier, anteriur scolast e catechet da Sevgein che ha menau igl usit dils treis sogns retgs a Sevgein duront pressapauc 35 onns. A Sevgein contan ils treis sogns Retgs sin pliras plazzas en vischnaunca. Gion Gieri Sgier ha detg ch’el hagi cantau, organisau ed accumpi­gnau ils scolars duront igl usit dils ils treis sogns retgs e biars onns era ensemen cun siu collega Thomas Beer. «All’entschatta cu jeu erel a Sevgein, fagevel jeu quei en las vacanzas da scola cun ils scolars gronds. Jeu emprendevel en­-t­ginas canzuns cun ils scolars e la sera da Buania sevestgevan nus e mavan sin tura.» Ils treis sogns retgs Caspar, Melcher e Baltasar da Sevgein mavan pli baul da casa tier casa e delectavan habitontas e habitonts cun las canzuns dils treis retgs. Ed alla fin fageva il menader ­Gion Gieri Sgier l’inscripziun cun la rida benedida sur igl esch-casa: «Christus mansionem benedicat» (Cristus vegli benedir questa casa). «Per tgi che vul buca schar far l’inscripziun cun la rida sur igl esch-casa dat quei ussa in taccader cun ils bustabs CMB e l’annada.» Quei taccader sappien vischinas e vischins prender cun els a casa e taccar sez sur igl esch. «Jeu hai era gia giu persunas da la Bassa che han telefonau a mi e dumandau sche jeu massi sperasora tier els a Sevgein cun l’inscripziun CMB e l’annada. Persuenter pagavan quellas persunas lu ina summa en la collecta dils retgs.» «En tut ils onns e decennis hai dau midadas tier igl usit dils treis sogns retgs a Sevgein. Per exempel havein nus survegniu da l’Uniun da dunnas da Sevgein novs costums. Ed all’en­tschatta haiel jeu giu integrau en las visetas dils retgs dus schuldai cun arma che vegnevan adina sco emprems en casa e dumandavan ils habitonts sch’ils retgs astgien entrar.» Quella cumponenta hagi el supriu digl usit da sia vischnaunca nativa Andiast, ha Gion Gieri Sgier raquintau. Semidada seigi era la vegliadetgna dils retgs e cun quei era las cantaduras ed ils cantadurs. «Ils davos onns hai jeu cantau las canzuns en scola. Quels siat che mavan sco retgs, aunghels e cun la steila cantavan lu las canzuns per il publicum. La canzun principala era naturalmein ‘La steila cumpara als retgs cun splendur’. Tier il repertuar dils retgs s’udevan denton secapescha era aunc autras.» Gion Gieri Sgier ha risdau da biaras e bialas sentupadas ch’el hagi giu cun ils retgs en las stivas da Sevgein. Ed era d’exequir igl usit sco magister cun ils affons hagi purtau fetg bia ad el persunalmein. «Ils retgs han enconuschentamein differentas colurs dalla pial e simboliseschan cunquei era, ch’els ein da differenta provegnientscha mundiala. Duront in temps hai jeu perfin giu in retg ch’era da provegnientscha africana e ch’era muslim. El ha giugau la rolla dil retg cun pial stgira. Quei ei stau fetg ina biala experientscha per tuts.» Per el seigi quei usit cun ils retgs en quei senn era ina biala historia davart la tematica integraziun. En scola ha scolast Gion Gieri adina raquintau a ses scolars l’historia dil quart retg. «Quella historia plai a mi perquei ch’il quart retg sa esser in e mintgin da nus.» Il quart retg vegnevi da l’Europa dil nord e seigi sco ils treis auters era suandaus a la steila da Nadal. Mo ch’il quart retg vegnevi traso frenaus sin siu viadi e vegnevi buca vinavon. El seigi segidaus dapertut cun unfrendas ed en conflicts entochen ch’el sez havevi negin possess pli. Arrivaus suenter 33 onns a Gerusalem ha el intervegniu che Cristus seigi vegnius crucificaus. El liug da cavazza seigi il quart retg morts el medem mument cun Cristus. L’historia dil quart retg sto tenor Gion Gieri Sgier era haver fascinau l’enconuschenta artista ed entagliadra da Sevgein, sora Anita Derungs. «En la stalla da Nadal da sora Anita secatta ina figura dil quart retg che sebasa a questa historia.» «Igl onn vargau havein nus deplorablamein – era pervia dalla pandemia – saviu cantar mo en baselgia», ha Gion Gieri Sgier detg. «Uonn vegnan ils treis sogns retgs a cantar en baselgia, sut baselgia sper il pigniel, en las frac­ziuns da Curschetta, ed Isla ed a Castrisch.» Empau encrescher pil vegl usit dils treis sogns retgs a Sevgein laschi el schon: «Igl ei denton buca mo la pandemia, mobein semplamein era las circumstanzas dil temps che han caschunau midadas», constatescha igl anteriur catechet e magister Gion Gieri Sgier. Ei seigi lu nota­bene insumma buca aschia che las vischinas ed ils vischins da Sevgein veglian buca schar entrar ils retgs. Eifer varga treis decennis ch’el hagi accumpignau ils retgs seigi el staus mo fetg paucas gadas avon ina porta serrada. «Sch’ins communichescha ordavon el Fegl ufficial il motiv da la viseta cun indicar la collecta, lu arvan perfin ils hosps da vacanzas igl esch – casa e lain entrar.» «Jeu hai perfin giu in retg ch’era muslim che ha giugau la rolla dil retg cun pial stgira» Gion Gieri Sgier, anteriur menader dils treis sogns retgs a Sevgein «Igl ei buca mo la pandemia, mobein era las circumstanzas dil temps che han caschunau midadas» Gion Gieri Sgier, anteriur scolast e catechet da Sevgein

Damaun, ils 7 da december, presentan ils MCs Sursilvans, Jusht, Orange e Flepp, lur proxima single dalla DC da cumiau cul num «Larmas dultschas». Tenor ils rappers duei la canzun envidar da s’occupar cugl embrugl dallas atgnas emoziuns. Pia perfetg per il temps suenter Nadal, cu ils gis creschan puspei ed igl unviern tegn ferm enta maun nossa patria. Ins po forsa era dir ch’ils rappers vegnan dultschs e forsa era in tec emoziunals per la fin da lur carriera. La FMR ha giu la quida da tedlar la canzun gia avon la presentaziun ufficiala. La canzun perschuada cun bass pulsonds, remas che fan ponderar e sco da sez sesaulzan ils mauns ed undegian ensemen cul tgau el ritmus dalla canzun. En min­tga cass vala ei tedlar quella canzun, ina dallas davosas produc­ziuns da noss herox da rap romontsch. Las Liricas Analas en lur formaziun actuala e finala. Foto MAD

Il temps da Nadal sauda tiel vargau. Las reclamas penetrontas fan plaz a quellas cun rabats specials. Il pigniel da Nadal cun tut sia decoraziun ei dustaus. Las glischs che han sclariu bia casas stizzadas. Forsa che la stalla stat aunc sco tier mei en stiva. Uonn ein mes retgs vegni per suenter Daniev tier Jesus il Bambin. Jeu hai buca giu plaz per els. Ed ussa stattan ei cheu, bials, pompus e portan ils schenghetgs – aur, entscheins e mirra. E gest cun quels schenghetgs lein nus sefatschentar in mumentet: Aur- mintgin da nus seregroda dils giugs olimpics. Leu survegnan ils megliers atlets ina medaglia d’aur. Co quels tarlischan ed ein cuntents. Quella medaglia munta ti eis buns, il meglier. Ti eis zatgi impurtont, tut fa stem da tei. La medema muntada ha igl aur, ch’ils retgs ni sabis han purtau a Jesus, giu. Ed a nus vul Dieus dir: Jeu hai scaffiu tei tenor mia semeglia – ti eis buns, impurtonts gest sco ti eis. Ti eis custeivels sco gl’aur. Il secund schenghetg, entscheins. Buca tuts han bugen il fried da fiastas en baselgia. Tuttina s’auda il fem ed il bien fried da rascha tier bia culturas e tradiziuns. Entras il fem ed il fried essan nus colligiai in cun l’auter. Malgrad distanza essan nus ina cuminonza. Tgei bi patratg, el temps dad uss. Ed era il tierz schenghetg, la mirra, ha ina biala muntada. Mirra ei era rascha, mo ella vegn buca barschada: Ins fa etg ord dad ella. Etg che migliura las plagas. Etg che fa bein, che muossa a nus che nus vegnin carezai. Aschia dat ei nova speronza – tut vegn bien. Gest quella speronza ei tenor mei aschi impurtonta en nies temps dad oz. Speronza che survarga cunfins. Speronza che duei vegnir purtada lunsch viado el mund. Jeu hai giu grond plascher d’entupar questa jamna retgs e reginas che han purtau: legria, cuminonza e speronza els quartiers da bia vitgs. Affons che han mess a disposizun lur temps liber per cantar e purtar benedicziun als convischins. In pign mument normalitad, ina pintga sentupada, far dil bien e parter culs auters. In bi mument commuentont. E tgei resta uss da tut quels sentiments suenter Nadal? Spontan vegnan endamen a mi ils plaids da Jesus ord igl Evangeli: «Quei che vus fageis al pli pign da mes frars veis vus fatg a mi!» Pia schai ei en nos mauns e nossas buccas da midar enzatgei. Ils retgs han purtau benedicziun – bene dire – bien plaid. Nus savein cun buns plaids, cun viver mudest, cun ponderar bein tgei che nus duvrein, haver in buna relaziun cun nies ambient ed haver quitau dad el. Viver cul patratg che nies mund ei buca nies possess. Nus vein el ad emprest e benedicziun munta che mintgin ha il dretg da viver en in mund saun e gest. Pia seglia sur l’atgn’umbriva – ei schai en nos mauns ed il temps da Nadal cuozza pli ditg che mo entgins dis ad onn. Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è scolasta da scolina e catecheta. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Pia schai ei en nos mauns e nossas buccas da midar enzatgei.» Andrea Cathomas-Friberg

Suenter Nadal e Daniev ha beinenqual magliabien da sbatter cun in, dus kilos dapli peisa ch’avon. Perquei ha la FMR vuliu saver da Flurina Sgier – che ha ina pratica dalla medischina tradiziunala chinesa (MTC) a Glion – co quels kilos svaneschan puspei il pli tgunsch e spert pusseivel. Seser a meisa e guder bunas tratgas e bubrondas s’auda tiels dis da fiasta sco las candeilas sil tschupi d’advent. Il resultat ei magari da veser silla stadera ed il propiest da piarder peisa evidents. La damonda ei denton adina co e quei ha la FMR vuliu saver da Flurina Sgier ch’ei oriunda d’Andiast. «Ins pren buca tier mo denter Nadal e Daniev mobein denter Daniev e Nadal», ha la terapeuta da medischina tradiziunala chinesa rispundiu riend. Co ella di, sa ei bein esser ch’enzatgi pren tier duront quels dis, quels kilos svaneschien denton era sco ei seigien vegni. Pil solit setracti quei denton da persunas che fetschien quasi sur onn dietas e duront ils dis da fiasta mirien ei nuot e maglien tut quei che vegni sil taglier. «Igl ei impurtont da ma­gliar sanadeivel ed equilibrau duront gl’entir onn ora. Las jarvas corrispundentas ein medemamein d’impurtonza», puntuescha ella ed aschunta ch’igl entir stil da viver stoppi esser relativamein equilibraus. Treis tschaveras cauldas al di Culla pratica dalla medischina tradiziunala chinesa (MTC) da magliar treis ga al di cauld va ella cumpleinamein d’accord. «Magliar mo salatas, verduras criuas e fretgs ei buc il ver e buc ideal per prender giu. Tut quei sto il tgierp scaldar sin si’atgna temperatura per ch’el possi magunar e quei sa esser in strapaz che drova massa energia. Oravontut persunas malsaunas e fleivlas duessien magliar spisas cauldas», di Flurina Sgier. Ella ei era buc per far curas da prender giu e dietas. Quellas empermettien success pil mument e suenter tuornien ils kilos anavos. Il medem seigi cun far sport, mo quei ch’ins fetschi regulau porti era success alla liunga. Cuntentientscha e moviment, quei ei impurtont. «Essenzial ei che tgierp, spért ed olma seigien en harmonia e quei ei la finamira dalla medischina tradiziunala chinesa. Nus cumbattin buc ils simtoms, mobein mirein nua ch’igl origin dils problems ei», declara la terapeuta ed aschunta ch’ella tarmetti secapescha era vinavon tier miedis e specialists sch’ei fetschi basegns. Magliar avunda «Senutrir equilibrau, sanadeivel, regiunal e stagiunal, quei ei impurtont», puntuescha Flurina Sgier ed admonescha da magliar vid meisa, buca duront far enzatgei auter e mo spert, spert. «Magliar cunscient e guder vala bia ed jeu cusse­gliel era da magliar avunda, pia era hidrats carbonics cumplexs ed era grass sauns. Ei dat numnadamein persunas che prendan tier perquei ch’ei maglian memia pauc, lu ei il tgierp sut stress», declara la terapeuta. Solver cauld ei tenor ella impurtont e per far sempel cusseglia ella in «Porridge» (buglia da floccas d’aveina). Sco alternativa mondi era ina buglia da Bircher cun in fretg, jogurt natur ni quarc ed enzacontas mandlas. Lura cun ina bubronda caulda. Suppa che dat forza La terapeuta da MTC puntuescha era l’impurtonza da beiber avunda – aua, e buca bubrondas dultschas. Per surve­gnir dapli energia cusseglia Flurina Sgier da far ina suppa cun jarvas chinesas. Ella suppa da buglion vegnan truffels e legums tenor gust. Leutier ossa da maguol vadi e jarvas. Tut quei dueigi ins far buglir si e suenter schar trer ditg, il meglier sin pintga temperatura e naven dalla damaun entochen la sera e la fin­finala eventualmein purar. Ella recumonda da cuschinar ina dètga vanaun e schelar en purziuns adattadas. «Jeu cussegliel da magliar mintga di in taglier da quella suppa, quei dat forza ed energia», aschia Flurina Sgier. En sia pratica dalla medischina tradiziunala chinesa (MTC) a Glion porscha Flurina Sgier differentas terapias. In bien mix Sper il certificat dalla medischina occidentala posseda Flurina Sgier in diplom sco accupunctadra ed An Mo/Tui Na (massascha) che cuntegn tuttas terapias manualas dalla medischina tradiziunala chinesa sco massascha, acupressura, mobilisaziun dallas giugadiras, applicar cuppettas e Gua Sha. Plinavon ha ella era frequentau la scola­ziun corrispundenta e porscha ussa terapias d’aroma. «La scolaziun da cussegliadra da nutriment tenor MTC hai jeu buca absolviu perquei ch’jeu sai buca star cumpleinamein davos quellas teorias, per exempel d’evitar products da latg. Quels vegneva numnadamein evitai ella cultura chinesa pli baul perquei ch’ei possedevan buca tals products e buc ord motivs da sanadad», declara la terapeuta che vegn adina pus­pei era dumandada per cussegls da nutriment. Damai ch’ella ha luvrà ensemen cun in scienziau da nutriment, dat ella era en quella sparta bugen enqual cussegl a sia clientella. Insumma sebasa sia savida sin ina mischeida dalla medischina dil vest e quella occidentala. Sia basa medicinala ha Sgier numnadamein acquistau sco emprendista e pli tard sco assistenta medicinala tier il miedi Alois Poltéra a Glion. «Quei mix dalla medischina dil vest e la tradiziunala occidentala ei buns per mia lavur e mes pazients», puntuescha la dunna da 34 onns. Sper l’atgna pratica a Glion lavura Sgier in di ad jamna el Spital cantunal a Cuera ella terapia encunter il mal.

En Stussavgia datti discussiuns denter la vischnaunca ed in gruppa d’interprendiders indigens pervia d’in contract da concessiun per explotar gera e deponer material. La radunonza communala dils 16 da december 2021 havess giu d’approbar in contract cugl interprendider Martin Montalta da Glion. Ils impressaris indigens han cumbattiu cun success quei contract. L’historia dall’Ovra da gera Bergli denter Valendau e Versomi ei turbulenta e liunga. Suenter il concuors dalla interpresa BOBAG AG (anteriura concessiunaria dall’ovra da gera) igl onn 2020 e discussiuns pervia dalla gestiun dil vegl concessiunari, ha la vischnaunca decidiu da tschercar in niev concessiunari. La publicaziun per il niev contract da concessiun ei vegnida fatga igl uost 2021. La suprastonza communala da Stussavgia en emprema instanza ei sedecidida da risguardar l’offerta da l’interpresa Montalta a Glion. Il davos plaid el capetel ha denton il suveran dalla vischnaunca fusiunada da Stussavgia giu ils 16 da december 2021. Ed il suveran ha fatg in streh tras il quen alla proposta dalla suprastonza e quei cun gronda maioritad. Il possessur dalla Gruppa Montalta a Glion, Martin Montalta ha confirmau alla FMR ch’el havevi survegniu il consentiment dalla suprastonza che seigi naturalmein staus provisorics. Igl eri clar che la radunonza communala da Stussavgia stoppi approbar il contract. «Quella decisiun ei deplorablamein ida a disfavur da nossa interpresa. Apparentamein eisi ei reussiu alla concurrenza indigena da mobilisar encunter nus. Mo igl ei ina decisiun democratica ch’ei d’acceptar.» In consorzi d’interprendiders indigens ha apparentamein organisau l’opposiziun encunter l’offerta dalla firma Montalta da Glion. Igl interprendider da selvicultura Bernhard Brunner da Valendau ha getg alla FMR che l’offerta che l’interpresa Montalta hagi fatg suprassavi il rom usitau. Quei muossi che Montalta hagi vuliu tener ord igl ogn la concurrenza. «L’ovra da gera Bergli ha adina s’udiu e sto era vinavon restar en proprietad dallas interpresas indigenas dalla vischnaunca. Sch’ina interpresa d’ordeifer fa ina offerta a Glion, lu vegnessan las interpesas da Glion garantiu era a sedustar», aschia Bernhard Brunner. Il consorzi indigen cun il num Cuminonza d’offerents Bergli secumpona principalmein dallas interpresas Brunner Forst da Stussavgia e dallas duas interpresas da transport Buchli da Versomi e Gredig da Stussavgia. Dalla partida ei denton era la potenta Gruppa Calanda da Cuera, ina interpresa ch’ei buca nunenconuschenta ella part giudem dalla Surselva. Tenor il plidader dil consorzi indigen da Stussavgia Bernhard Brunner hagien ils interprendiders indigens ina dominanza da 4:1 vusch en il cussegl d’administraziun dalla nova interpresa che vegnessi fundada suenter l’approbaziun dil contract. «Ei dat arguments per ina colligiaziun cun ina interpresa da Cuera», di Brunner: «Las interpresas da Stussavgia han daplira lavur en direcziun dil Plaun e Cuera che en direcziun Surselva.» Il president communal da Stussavgia Lukas Züst ei leds che la radunonza communala ha saviu decider davart il contract per il diever dalla ovra da gera. Ord il punct da vesta giuridic seigi tut vegniu fatg endretg. «La suprastonza communala repetess bugen la procedura a moda semeglionta sco la davosa gada. Nus essan vidlunder da sclarir la via cun il giurist communal.» En quei cass savessien tut quels che han gia inoltrau ina gada in’offerta, far quei ina secunda gada. Cura che tut seigi clar, vegni ins segiramein aunc inagada a contactar las intepresas per discutar davart la secunda runda. «Sche quei va ord il punct da vesta giuridic, fuss jeu plitost dall’idea da envidar las interpresas che han gia offeriu da directamein inoltrar ina secunda offerta.» Il president communal ha getg alla FMR ch’el vegli accelerar la fatschenta: «Jeu vuless liquidar la fatschenta sche pusseivel tochen sil pli tard la stad 2022.»

Di per di vegnin nus confruntai cun novas situaziuns e pretensiuns, oravontut pervia dil progress tecnologic e dalla digitalisaziun. Quei svilup ei en sesez legreivels! El caschuna denton fastedis ad ina part dalla populaziun. Ferton che la giuventetgna manipulescha cun ils novs sistems electronics «sco da beiber aua», fa il diever da quellas apparaturas (handy, internet e bia auter) grondas difficultads alla generaziun pli avanzada. Quella situaziun sepresenta exemplaricamein en connex cun la pandemia ed il diever dil certificat da vaccinaziun. Il certificat ei in excellent instrument per semover ella societad. Le­greivlamein ha il suveran svizzer approbau claramein quella soluziun e pli e pli biaras persunas fan diever da quella clav per separticipar alla veta sociala. Suenter entgins incaps dall’entschatta funcziunescha ei detg bein, quei denton mo grazia als sistems electronics ed alla colligiaziun cul telefonin. Buca da crer tgei habilitads che quei schani posseda. El segida cun la memoria scardalida, registrescha mintga moviment, remplazza la via al spurtegl postal e bancar ed aunc bia dapli. Certins drovan el incontin per communicar mintga bagatella. Sco dapertut exista era cheu il prighel d’in maldiever. En mintga cass ei il telefonin daventaus in cumpogn da viadi indispensabel per in e scadin. Tier il certificat eis el il bigliet d’entrada per assister ad arranschaments da tuttas uisas. Quei funcziunescha fetg bein. Mo tgei capeta cun quels senza telefonin? Per cletg dat ei ina untgida cun ina versiun en pupi. Cunquei ch’ils attempai han fastedis cun la digitalisaziun eisi ina nobla missiun da segidar cun quellas persunas. Quei ei oravontut ina impurtonta incarica dallas organisaziuns dils seniors e dallas senioras mo era d’autras institu­ziuns. Ellas dueien segidar cun cussegliaziuns individualas mo era cun organisar cuors da scolaziun adattai alla situaziun. Ei setracta d’intermediar las enconuschientschas minimalas e mussar co duvrar da quellas apparaturas. Jeu seregordel aunc bein d’ina columna che Victor Durschei, gl’enconuschent entruidader da clamada, haveva scret ella Gasetta Romontscha avon varga dus decennis. Cu el sez era sils onns, ha el detg il suandont: «Miu meglier amitg ei oz il PC. Jeu pas­sentel mintga di pliras uras cun el. Per cletg hai jeu giu bunas persunas che han mussau a mi co manipular quei instrument.» Quella constataziun ha impressiunau mei talmein, ch’jeu hai mai emblidau ella. Cun la digitalisaziun svaneschan brevs e ­bials documents zun appreziai. Mia generaziun ei denton disada e ligida vid il pupi. «Quei ch’ei scret, stat scret!» Brevs e documents vegnan teni si ed archivai. Quei dat segirezia e fa plascher. Aunc onns pli tard san ins leger cun deletg la collecziun dil vargau. Ei sedamonda con resistents ils documents digitals ein. Eisi segir ch’ins sa far diever dad els suenter plirs decennis? Cheu hai jeu certs dubis. – Per cletg cumpara La Quotidiana aunc en pupi. Mo con ditg? En paucs onns savess ei semidar. Il svilup tecnologic savein buca influenzar e frenar. Consequentamein dat ei neginas autras letgas che da s’adattar permanentamein allas novas relaziuns. Quei ei ina necessitad, sch’ins vul separticipar activamein alla veta quotidiana. Cass cuntrari s’audan ins spert tier il «fier veder». Senza s’adattar crescha era il sfoss denter las generaziuns ed ils attempai vegnan alla cuorta. Perquei, enstagl da selamentar setracta ei da sestentar da nezegiar las novaziuns. Dumeni Columberg da Mustér è stà president communal, cusseglier naziunal e cussegliader economic e politic. Dumeni Columberg

Oz cumpara l’emprema ediziun da La Tuatschina dil 2022 e quei en niev vestgiu. La gasetta locala ei empauet pli moderna, ha in niev frontispezi, ina scartira pli emperneivla da leger ed era il cuntegn duei successivamein vegnir adattaus al temps. La stad vargada ha Ursina Vinzens surpriu la Stamparia la Tuatschina digl anteriur possessur Claudi Monn. In’impurtonta incumbensa da quella stampetta ei la realisaziun dalla gasetta locala La Tuatschina ch’ei era il fegl ufficial dalla vischnaunca Tujetsch. Gia cu ella ha surpriu la stamparia haveva Ursina Vinzens en mira da modernisar empauet quella gasetta che cumpara mintga duas jamnas. Pli giuven e frestg La Tuatschina cuntegn rapports e protocols ed autras informaziuns communalas. Per gl’auter in mix d’actualitads, historia, raquents da pli baul ed inserats. Sezza scriva Ursina Vinzens plitost pauc, quei survetsch fa ina squadra da redacturas e redacturs voluntaris. Enzacons contribueschan quasi per mintga ediziun in artechel ni plirs ed auters sporadicamein. «Nus sespruein d’esser fetg actuals, mo era cheu havein nus aunc potenzial da svilup. Jeu publicass bugen aunc dapli reportaschas d’events locals», declara Ursina Vinzens ed aschunta ch’ella seigi era vid motivar persunas giuvnas da scriver per La Tuatschina. Quei purtassi in vent pli frestg ella rapportaziun. Ina da sias finamiras ei era da porscher dapli pils affons e giuvenils e d’integrar quels ella rapportaziun. L’editura ha aunc massa ideas che spetgan mo da vegnir realisadas. In furmicler tuatschin La Tuatschina – che ha mintgamai 48 entochen 60 paginas - dumbra ver 1100 abonnentas ed abonnents ella Val Tujetsch, mo era egl jester. Oz tegnan ei lur nova Tuatschina enta maun e l’actualisaziun croda gia en egl sil frontispezi. Quel muossa in maletg furmicler (Wimmelbild) cun massa objects e caussas che vegnan attribuidas alla vischnaunca Tujetsch. L’idea persuenter vegn dad Ursina Vinzens e cun l’artista Barbara Donnarumma – che habitescha a Mustér – ha ella anflau ina caricaturi­sta che ha capiu da realisar sias ideas. Sil maletg ves’ins il viaduct da Bugnei, la baseglia parochiala, la tuor da signals sil pass Alpsu, urdeins da sport d’unviern e da stad, l’uolp, la Tgès’alva, la pendiculara, las cauras ed il campadi mo era tuortinas da nuschs, cristallas e perfin in reffel d’encurir izuns e bia auter. «Tut quei fa ora nossa vischnaunca e damiez il maletg che vegn a restar sco tochen da cheu. Nus lessan mintgamai publicar vinavon ina fotografia, tenor pusseivladad da fotografas e fotografs indigens ni hosps da vacanzas», di la nova possessura dalla stamparia. Surveseivel e structurau Cun oz ha La Tuatschina era in niev layout cun tetels da rubrica ed in’autra scartira. Quella ei bein pli graschla che la veglia, denton gia sin l’emprema egliada in bienton pli bein legibla. «Aschia spargnein nus in bienton spazi e quel stat a disposiziun per dapli contribuziuns», declara l’editura ch’ei da professiun graficra. Ella ha era dau empau dapli structura alla gasetta locala. En l’emprema ediziun dil 2022 ha ella era integrau codes d’access rapid (QR). Ulteriuras modernisaziuns ein previdas. A liunga vesta forsa perfin in’ediziun da La Tuatschina online. «Jeu hai plascher dall’emprema ediziun dil 2022 e sun spannegiada sillas reacziuns. Jeu sun adina aviarta per ideas ed impuls», aschia Ursina Vinzens. Ursina Vinzens ed il stampadur Ervin Wolf han plascher dalla nova cumparsa da La Tuatschina. Il frontispezi da La Tuatschina muossa in maletg furmicler cun tipics edifezis ni tipicas caussas che s’audan tier la vischnaunca.

Ils 3 da schaner avon tschun onns ha Marc Bearth da Rabius survegniu in narunchel d’in donatur e sa dapi lu viver ina veta relativamein normala. Oz ha Marc siat onns, el va ell’emprema classa e la transplantaziun digl organ ha midau la veta da si’entira famiglia. Dapi sia naschientscha ei Marc Bearth staus in pazient ed il Spital d’affons a Turitg quasi siu secund dacasa. Il pop ha adina puspei stuiu supportar operaziuns perquei che ses narunchels luvravan buc endretg e la finfinala ei ina transplanta­ziun buca stada d’evitar. Las notgs cu el durmeva fuva Marc vid igl apparat da dialisa e stueva vegnir nutrius sur la sonda. Il pignet ei vegnius silla gliesta da spetga da Swisstransplant e ha stuiu spi­tgar nov meins. (LQ ha rapportau ils 27 da december 2017 e suenter adina puspei.) Ils 3 da schaner 2017, allas 01.45 la notg ha la famiglia Bearth finalmein survegniu il telefon desiderau ch’ei detti in narunchel per Marc. Lu ha tut stuiu ir spert e gia allas 7.30 han ei giu d’esser a Turitg en spital. L’operaziun ei gartegiada bein e la fin schaner 2017 ha il pignet astgau turnar a casa tier ses frars. Bia dapli libertad «La transplantaziun ha midau la veta da nus tuts, nus havein gudignau enorm bia libertad e qualitad da viver. Marc duei crescher si aschi normal sco pusseivel», declara Sandra Bearth. Excursiuns seigien ussa meins cumplicadas ed era star sur notg enzanua auter che a casa seigi negin problem pli. Avon l’opera­ziun stuevien ei adina esser a casa dallas 17.30 entochen las 9.00. Marc ei bein in bienton pli pigns che ses cumpogns dall’annada e drova aunc regularmein differents medicaments. Per gl’auter ei sia veta denton dètg normala. «Ei dat dis ch’el senta ch’el ei auters, lu cloma el ora», declara la mumma. Aschia sappi il cateterisar magari stressar siu fegl. Marc possi halt buca semplamein zac, zac sponder aua sco ses amitgs e puspei turnar en scola ni a termagliar, tier el mondi quei tut empau pli ditg. Il plascher da viver dominescha denton e Sandra descriva Marc sco buob intelligent e plein veta. L’operaziun ha midau sia veta, mo era quella dall’entira famiglia. Perquei ei il tschunavel giubileum lu era staus in di da fiasta per el, mo era per ses dus frars Jan e Luca ed ils geniturs Sandra e Fabian. Els ein stai quei di a scursalar, la «Grosi» ha semtgau in bien gentar e suenter han tuts dau giugs ensemen. Il di da fiasta ei ius a fin cun ina party da pizza e Luca, il frar pign, ha manegiau: «Quei ei stau il di il pli cool da mia veta.» Marc drova bia liquid Il narunchel da Marc deriva d’ina persuna carschida. Perquei ei quel relativamein gronds e drova dapli aua che quei ch’il pignet po beiber duront in di. Aschia survegn el adina era ina part dall’aua sur ina sonda, in survetsch che siu frar grond Jan fa dètg bugen. Beiber avunda sto il scolar denton era en scola. Sco Sandra Bearth raquenta, ha sia scolasta dil fatg Iris Nwachukwu-Casanova anflau ina buna soluziun. «Iris metta il svegliarin sin certas uras e cu quel va giu beiba l’entira classa, quei fa era bein als auters», selegra ella. Insumma ei Marc bein acceptaus ed integraus e ha anflau massa amitgs. Perquei eis el era staus leds cu la scola ha puspei entschiet suenter las vacanzas da Nadal. Fan da ballapei Marc va ell’emprema classa e quei fetg bugen. «El vegn suenter bein ed era far gimnastica ei negin problem», raquenta sia mumma. Igl onn vargau cantavi Marc cul chor d’affons e quei cun anim e plascher. In di seigi el denton vegnius a casa e hagi detg ch’el lessi calar. Sandra ha vuliu saver daco e siu fegl mesaun ha explicau: «Jeu less uss pli bugen ir a dar ballapei.» Aschia han ils geniturs contactau ils miedis e quels hagien manegiau che quei mondi bein, ils affons hagien aunc buca tonta forza da sittar ballas ch’ei pudessi far donn. Pli tard seigi ei da giudicar daniev la situaziun. «L’emprema ga silla plazza da ballapei hai jeu mess Marc ella fallida gruppa, numnadamein cun quels da scoletta», conceda Sandra riend. «En sia gruppa eis el per lunsch ora il pign, mo il trenader ha manegiau che quei mondi fetg bein», aschunta ella tut loscha da quei ch’il buobet contonscha cun sia ferma veglia. Dapi che Marc ha survegniu in narunchel d‘in donatur gauda la famiglia Bearth bia dapli libertad, sco p.ex. cheu al Lag da Lugano – da san.: Sandra, Marc, Luca, Jan e Fabian. Avon tschun onns ha Marc survegniu in narunchel d’in donatur e sa dapi lu viver ina veta relativamein normala. Marc e la pandemia Cu la pandemia ha entschiet, mava Marc aunc a scoletta (LQ ha rapportau ils 30 da mars 2020). Sco affon cun in organ transplantau s’auda il buobet tier la gruppa da resca da coronavirus. Quei ei denton negin motiv da vegnir en panica pils geniturs. La famiglia risguarda numnadamein gia adina reglas da higiena zun severas, era ina grippa fussi buca aschi flot per Marc. Aschia ha il virus buca cumplicau pli fetg la veta dils ­Bearths. In temps han ei semplamein desistiu sin visetas d’auters affons. Il lockdown han ils dus gronds buca saviu ir a scola e scoletta, quei hagi oravontut plaschiu al pign che havevi tschaffen che tuts erien a casa. «Cheu tier nus havein nus era en aschia ina situaziun tutta libertad, savein ir a spass empau dapertut e guder la natira,» aschia Sandra Bearth. Ella e siu um Fabian ein vaccinai e boosterai. «Quei havein nus oravontut fatg per proteger Marc», declaran els. Mo co decidan ei per lur affons? Il venderdis ein els vegni contactai dil Spital d’affons a Turitg. «Ils miedis cusseglian a nus da schar vaccinar tuts treis buobs. Marc vegn vaccinaus el spital d’affons a Turitg. Jan e Luca mirein da schar vaccinar a Glion.» Marc (amiez) va bugen a scola. El e ses frars Jan (dretg) e Luca ein buns amitgs.

Actualmein ei Chelsea Fontenel a Melbourne nua ch’ella dat tennis agl Australian Open. La giuvna da 17 onns ei in dils talents ils pli gronds da tennis pigl avegnir. Ella ei denton era ina talentada cantadura e dapi entgin temps ambassadura per Tujetsch e la regiun. Denter Nadal e Daniev han Chelsea Fontenel, siu frar Chelton e lur geniturs passentau enzacons dis da vacanzas a Sedrun. Leu han ei gudiu il temps communabel en cumpignia d’enzacons amitgs tuatschins – ed il giuven talent da tennis ha tancau forzas pigl Australian Open. Duront quei segiurn ha la simpatica ­giuvna era priu peda per ina sentupada culla FMR. Mo co ein ils contacts dalla famiglia che viva a Full-Reuenthal el cantun Argovia cun Tujetsch atgnamein seformai? «Quels ein sedai entras Silvano Monn, el ei Tuatschin e manager da marketing da sport. El enconuscha mia famiglia e nus havein ina buna relaziun», declara Chelsea Fontenel. Ambassadura empermettenta Per Silvano Monn ei il support dil giuven talent ina caussa dil cor ed el promova la sportista e cantadura ord pissiun per la caussa. Damai ch’el ei oriunds da Sedrun ha el empustiu ils contacts culla patria. Monn ei cuntents che la vischnaunca Tujetsch sustegn Chelsea cun envidar la famiglia enzacons dis da vacanzas a Sedrun e manegia che quei contact vegni in di ad esser nunpagabels. Oravontut sche Chelsea Fontenel ha vinavon success. «Sch’jeu creschel sco persuna e marca eis ei impurtont per mei da mantener ils contacts e las rela­ziuns ch’jeu hai ussa», declara Chelsea Fontenel. Mo gia ussa eis ella la numera 1 dalla Svizra dall’annada 2004 ed el «ranking » mundial ei la giuvna Svizra la numera 38 en l’U18. Grond success ha ella era sco cantadura. Chelsea Fontenel ha gia astgau sepresentar pliras ga en emissiuns da televisiun, denter auter era cun Helene Fischer. Ell’America frequenta il giuven multitalent la «IMG Academy» e leu eis ella vegnida undrada igl onn vargau per prestaziuns extraordinarias silla plazza da tennis cugl «IMG Academy Award». Video per «New Day» da Sedrun Gia la stad ha Chelsea Fontenel passentau enzacons dis a Sedrun. Lezza ga per registrar il video tier sia secunda single «New Day». La musicista talentada ha scret sezza ton il text sco la melodia e quei senza haver priu uras da cant ni instrucziun musicala. La realisaziun dil video ei vegnida sustenida da siu sponsur La Conditoria. Damai che tuttas scenas ein vegnidas registradas a Sedrun silla plazza da tennis ed en auters loghens, ei gia quei video ina buna reclama per la val. Mo tgei manegia la sportista dalla plazza amiez ils cuolms: «Igl ei bien ch’jeu treneschel buca mintga di leu, la magnifica culissa fuss ina distracziun bia memia gronda.» En ella batta ton il cor per la musica sco quel pil sport e quei seigi in bien equiliber. La gronda part dil temps seconcentrescha Chelsea Fontenel denton sil sport da tennis. Actualmein sto ella s’acclimatisar e sendisar vid las caliras ell’Australia, leu vul ella numnadamein contonscher buns plazs e vegnir aschi lunsch sco pusseivel. A liunga vesta ha la sportista claras finamiras: «Enzacu less jeu daventar la numera 1, mo jeu hai aunc bia temps.» La vischnaunca Tujetsch ha envidau Chelsea Fontenel (sen.) e sia famiglia da passentar enzacons dis da vacanzas a Sedrun. Chelsea Fontenel ei en Svizra in dils talents da tennis ils pli gronds pigl avegnir.

Dapi in onn vegn virolau. Ina caussa dispiteivla. Pertgei atgnamein? Laschei far pics, scarghei ils spitals, salvei vetas, get shit done. Daco ei quei schi grev? Ils politichers din: Nus stuein puspei tedlar meglier in l’auter, pertgei spaltig, polarisaziun etc. Bien pia. Per empruar da capir ils anti-viroladers haj jeu fatg in experiment. Jeu hai intubau a memez 100 liters oxigen e vitier ina saftiga dosis entwurmigsmittel, laschond narcotisar d’ina Alain-Berset-vudu-poppa e dil himni svizzer sunaus da freiheitstrychlas. Arrivaus egl Elisium dalla sauna raschun, constatesch’jeu: Tuttenina fa tut senn! Per entscheiver: las staziuns intensivas. Van quellas propi al limit? Na. Quei ei tut mo ina show inscenada dallas medias! Ils tgirunzs ein en verdad acturs, ils pazients statists e las maschinas da flad orda Playmobil ni orda tocca da quels Sonos che nus vevan da far termagls en scoletta. Sonos tuna zaco sco George Soros e lu aunc sco soras, also soras da malsauns. Dat ei forsa in connex denter Sonos, Soros e soras? Quei astg’ins bein aunc sedumandar. Il pli bugen curess jeu sofort en ina staziun intensiva e smenass in da quels letgs encunter las preits. Per l'ina per veser ch'il pazient spuentau survegness aunc prima flad, sche la coga vuless propi; per l’autra per veser co che las preits (ch’ein gie mo da cartun) curdassen davos giu sils producents dalla show, quels magliond pizzas diavolas cun sosa scharfa daguttond sin lur scripts diabolics. Ferton curessen ils acturs-tgirunzs – en mondura da schurmetg orda frischhaltefolia – dil studio da mascra viadora, nua che la mascrunza havess gest fatg bletsch lur frunts cun suadetsch, montau schreg lur egliers e slargau lur pupillas cun ina flotta carga LSD. Tut quei mo per render autentic ils tgirunzs per la live-schaltig ell’Arena da SRF. Ha! E lu sigliess jeu sc’in clown ella live-schaltig e schess: Saveis tgei? In your face, Sandro Brotz! In your fucking face, Svizra!! E davos mei schulass per propi ina riesa-cazzola amiez giu per la fressa dil fake-pazient, empau sco ella Truman Show. E sco sche quei teater fuss gnanc show, mobein ver, din ei ch’ei hagi memia pauc persunal da tgira. Gie per volver in da 140 kilos da dies en venter ston ins bein buca haver fatg il docter, quei san era in pèr sani-recruts dad Airolo far, ni in enconuschent da mei, quel ei tiels pumpiers, leu han ei era maschinas per da tuttas sorts problems. Aber quei vulan ils spitals era buc. Seigien ei leds ch’els han pazients sco Winu. Il Winu ei in collega da mei che stat el cantun da Berna, el ha purtau in chäsplättli per engraziar al team dall’intensiva dil spital da Thun, suenter ch’ei han para (para!?) salvau la veta ad el. Ch’ins sappi arver gest in’entira cascharia pils cuosts che Winu hagi caschunau al generalesser, constat toch buc! Selai Winu ussa virolar? El di: Gie. Jeu ditg: Pfui! E sch’il Winu fuss morts? Jeu quetel che nossa societad stoppi emprender dad ir entuorn culla mort. La pandemia ei era ina schanza, la mort s’auda tier la veta sco Yin e Yang, sco Gian e Giachen, pommes e frites, Soros e soras. Quei stuein nus finalmein acceptar! Suenter mia mort vegn a star silla secund davosa pagina dalla Quoti: «Nus essan buc en malencurada – nus havein nemli saviu acceptar sia mort. Ei era gnanc aschi grev.» Donat Caduff, columnist intensiv, guntgescha Telegram, Unteriberg (SZ) e demonstraziuns. Era suenter quest experiment. Donat Caduff

Da s. Silvester 2021, cuort avon mesanotg, ei Franz Cahannes, oriunds da Danis e sesents e Stallikon (ZH), morts cun 70 onns. El era, sco la famiglia scriva ell’annunzia da mort, in bien car­stgaun, da gronda perschuasiun, d’engaschi extraordinari sco sindicalist, associau e politicher, ina persuna carismatica, defendend adina ils interess dils luvrers. Siu exprimiu spért social resorta era da tschun annunzias da mort per el mo en la NZZ. Franz Cahannes ei naschius 1951 sco fegl d’Alexi Cahannes (1916–1976) e da Sylvia, nata Meier (1928-1983). Il bab Alexi ei staus a sias uras in vigurus sustegn pil fundatur dalla Fabrica da Domat, Werner Oswald, e pli tard in grond, zun activ e meriteivel promotur dall’erecziun dils runals e dallas sutgeras ton a Sursaissa sco a Breil. Carschius si ei Franz Cahannes cun la sora Elisabeth. Cun Danis/Tavanasa ha el adina manteniu stretg contact. Suenter la scola primara ha Franz Cahannes fatg da 1965 – 1972 il gimnasi alla Scola claustrala a Mustér e finiu cun la matura. All’Universitad da Turitg eis el sespecialisaus sin hi­storia sociala ed economica e fatg 1983 il licenziat. Duront ses studis universitars eis el staus activs el «Verband der Schweizer Studierendenschaften» e gidau a fundar 1981 la revista teoretica «Widerspruch». 1985 ei Franz Cahannes daventaus secretari dalla «Gewerkschaft Bau und Industrie» (GBI) e s’avanzaus 1992 ella direc­ziun e vicepresident da quei sindicat. Da 2008–2013 ha el tgamunau il sectur «Baunebengewerbe» dil sindicat Unia. Da 1991–2001 ha Franz Cahannes fatg part sco socialdemocrat dil Cussegl grond turitges. 25 onns ha el presidiau la fundaziun «Volkshaus Zürich» ed ei era staus parsura dalla societad da construir habitaziuns Bahoge. Franz Cahannes ha maridau Gabi Einsele ed els han dus affons. Il funeral per Franz Cahannes ha liug pli tard el «Zürcher Volkshaus». (fmr/gc)

La stagiun da cuorsa liunga ha entschiet bein pils giuvens curriders sursilvans. Alla cuorsa da Maloja ha Tylan Michel dil Club da skis Trin contonschiu il secund rang ella categoria dils curriders sut 14 onns. En quella categoria ei Heikki Piali, medemamein dil CS Trin, daventaus tschunavel e Maurin Schmed dil Selvaclub Sagogn 16avel. Ella categoria sut 16 onns ei Matia Friberg dil CS Sedrun-Tujetsch daventaus dieschavel e Luca Deplazes dil CS Trun dudischavel. Aunc megliers resultats ein reussi alla cuorsa da notg da Zernez. Tylan Michel ha gudignau en sia categoria, Heikki Piali ha munchentau per pauc il podest ed ei daventaus quart. Tylan Michel ha la fin finala repetiu la victoria alla cuorsa per giuvenils dil Planoiras. Maurin Schmed ei daventaus leu 15avel e Matia Friberg ei setschentaus sil 14avel rang dalla categoria sut 16 onns. Tylan Michel e Heikki Piali ein seplazzai alla testa da lur categoria.

Pass Alpsu: Sistiu la procedura penalaen connex cugl accident da lavina 2019 Ils 26 da december 2019 ha ina lavina tschaffau sis skiunzs el territori da skis dall’Alpsu. Dus dad els ein vegni blessai levamein. Suenter quella disgrazia ha la procura publica dil cantun Uri intercuretg il cass. Sco quei che la «Sonntags-Zeitung» scriva, ha ella denton sistiu la procedura penala. En sia decisiun sebasa ella sin in pareri digl Institut per la perscrutaziun da neiv e lavinas a Tavau. Tenor quel ei ina lavina strusch stada previsibla ed ils responsabels per la pista hagien giudicau la situaziun endretg. Consequentamein ha la disgrazia neginas consequenzas giuridicas per l’Arena da skis Andermatt-Sedrun. Tuttina: Sco quei che la «Sonntags-Zeitung» scriva, haveva igl institut admoniu il menaschi dall’arena d’in grond prighel da lavinas. In collaboratur digl institut haveva fatg attents sin pressapauc 100 zonas potenzialas nua che lavinas savessen sedistaccar, ei seigi grev da segirar la pista da skis. Plinavon havevien organisaziuns digl ambient admoniu 2017 che la pista seigi periclitada fetg da lavinas. Il mument dalla disgrazia era la pista da skis el territori Alpsu/Felli l’emprema stagiun en funcziun. Oz eis ella aviarta gest tenor svilup. Suenter igl accident ha l’arena installau cameras ed apparaturas da GPS per registrar il moviment dalla neiv. Plinavon hagien ils responsabels la finamira d’installar indrezs da siglientar lavinas en quei territori. Quei pretenda denton ina procedura da lubientschas cumplexa.

Avon biebein in meins ha la vischnaunca da Trun concediu in credit brut da 873 000 francs per las festivitads 600 onns dalla Ligia grischa igl onn 2024. Las proximas jamnas duein ils binaris per concretisar il project vegnir tschentai. Da sclarir ein in tschuppel damondas e detagls organisatoris. Igl onn 1424 ei la Ligia grischa vegnida fundada a Trun. Igl ei stau in eveniment historic che mereta da vegnir festivaus. Quei vul la vischnaunca far cun in tschuppel arranschaments sut il tetel «Sut igl Ischi 2024». Per far las preparativas pil project ha la vischnaunca giu installau ina gruppa da lavur cul president communal Dumeni Tomaschett, la vicepresidenta communala Erica Cavegn-Pfister sco era Esther Berther, Magnus Manetsch e Clau Scherrer. Per mauns dil cussegl da vischnaunca e lu dalla radunonza communala ha quella presentau igl atun vargau il concept per la fiasta. Quel cuntegn plirs elements ed arranschaments reparti dalla primavera entochen la stad 2024. En special setracta ei d’ina turnea da concerts dil Chor Ligia Grischa, in teater el liber ed ina producziun da concert cun film. La retscha da concerts cul tetel «La Ligia grischa sin viadi historic» duei vegnir purschida en tschun loghens d’impurtonza per la Ligia grischa. Sper il Chor Ligia Grischa duein ulteriuras formaziuns separticipar al concert. Buca muncar duein el program las canzuns «A Trun sut igl Ischi» e «La Ligia Grischa». Fixar l’organisaziun La radunonza communala ha concediu alla gruppa da lavur, respectivamein alla suprastonza communala la cumpetenza da disponer dils mieds finanzials. Consequentamein sa la lavur concreta vid il project entscheiver. «La gruppa da lavur sescuntra las proximas jamnas. En quell’emprema seduta ston detagls pertuccont l’organisaziun sco tala vegnir discussiunai», di il president communal Dumeni Tomaschett. Magnus Manetsch che ha tgamunau la gruppa igl onn vargau vul dar ton pli spert conturas all’organisaziun: «Sin nus spetga in grond pensum. Tenor miu manegiar vegnin nus a stuer parter las differentas incumbensas che sedattan sin resorts.» Sper la surdada dallas incumbensas artisticas ei quei era il pensum da procurar per daners. La finamira dalla gruppa da lavur ei da recaltgar silmeins 373 000 francs en fuorma da contribuziuns da sponsurs, donaziuns ni entradas als arranschaments. «Da principi havein nus in fil tgietschen. Il concept che nus havein elavurau ei bein la directiva, mo enteifer quel drova ei era spazi d’esser flexibels e pragmatics», di Magnus Manetsch e puntuescha: «La situaziun dil mument cul coronavirus ei buca sempla. Era ella pretenda da nus d’esser lingiers.» In tema da discussiun vegn era il tgamun dil project ad esser. La gruppa da lavur vegn probablamein a sefatschentar ton dall’idea d’installar in meinaproject sco d’anflar ina soluziun interna cun in commember dalla gruppa en collaboraziun cun in secretariat. Ensemen cun Cuort Ligia Grischa A collaborar vid la fiasta vegn era la Cuort Ligia Grischa. Tenor Magnus Manetsch eis ei era pusseivel ch’in delegau da lezza vegn integraus ella gruppa da lavur. Sco quei che la presidenta dalla fundaziun, Justina Simeon ha detg sin damonda dalla FMR, stattan differents elements d’informaziun e recreaziun ella cuort en discussiun: «Nus lessan accentuar la muntada historica dalla casa e la funcziun ch’ella haveva. En quei connex havein nus previu d’arranschar in’exposiziun che muossa co il decuors d’in di dils mess ella Cuort Ligia Grischa veseva ora.» Quels delegai dalla ligia vegnevan a Trun a lur radunonzas che havevan liug ella cuort. Leu stevan els era sur notg. En discussiun stattan era concerts pli pigns el curtgin dalla cuort. «Ensemen culla gruppa da lavur dalla vischnaunca lessen nus empruar da nezegiar las sinergias. Nossa finamira eis ei da far la purschida e l’impurtonza dalla Cuort Ligia Grischa aunc pli enconuschenta. Secapescha che nus havessen plascher d’astgar beneventar bia glieud cheu tier nus», di Justina Simeon. 600 onns Ligia grischa a Trun:Emprems pass concrets 2024 festivescha Trun il giubileum da 600 onns dalla Ligia grischa. Quei succeda cun arranschaments sur l’entira stad. Persuenter ha la vischnaunca concediu in credit brut da 873 000 francs. Suenter che la gruppa da project ha presentau igl onn vargau il concept per quella fiasta, seraduna ella proximamein ad in’emprema seduta suenter ch’ils mieds finanzials ein garanti. «En emprema lingia ha ei num ussa da fixar l’organisaziun. Lu vegnin nus a sefatschentar fetg spert dallas finanzas. Ina gruppa vegn a plidentar instituziuns, interpresas ed organisaziuns per aschia saver recaltgar la summa avisada», di Magnus Manetsch che ha tgamunau la gruppa entochen ussa. Previda ei era ina collaboraziun culs responsabels dalla Cuort Ligia Grischa. Era lezza preveda arranschaments da giubileum. (fmr/hh) El surcombras dalla Cuort Ligia Grischa a Trun havevan ils mess (delegai) lur stanzas da durmir.

Avon 50 onns eran ils da Castrisch vidlunder da baghegiar casa da scola. Ils 6 da matg 1973 han els inaugurau il baghetg planisaus dall’architecta Monica Brügger. Ils proxims onns sto la vischnaunca Ilanz/Glion sanar e renovar quel. Igl ei in baghetg marcant gest sper la baselgia da Castrisch. Dapi 50 onns dat quel en egl cun siu aspect criu da betun. Cheu frequentan varga 30 affons dalla tiarza tochen sisavla classa da Castrisch, Sevgein, Riein e Luven la scola primara. Il diember da scolars crescha mintg’onn. Denton buca mo per quei motiv sto la casa da scola vegnir renovada. Ils segns da vegliadetgna sforzan la vischnaunca Ilanz/Glion d’instradar in project. La suprastonza communala ha integrau quel el plan dallas investiziuns 2023-2027. La vischnaunca sto investar per quella casa da scola ina summa da rodund 7,6 milliuns francs. In credit da 100'000 francs vegn ad esser reservaus il 2023 per la planisaziun, lu suondan ils onns 2026 e 2027 las lavurs en etappas intensivas. Onns sissonta dil carschen Cu ins ha planisau e baghegiau quella casa da scola era Castrisch in vitg idillic. Il quatier da Fistez era aunc vits e la casa da scola veglia situada agl ur da curtgins e funs encunter Glion. Quei baghetg lad stendiu han ins scarpau giu1970. La casa da scola veglia caschunava mintg’onn dabia fastedis, ei deva negin scaldament central ed era ina halla ni sala muncava. Igl era ils onns ch’il cantun susteneva generusamein projects publics. Aschia han ins saviu baghegiar l’infrastructura, canalisaziuns, sereneras – e casas da scola. Architects ed inschigniers vegnevan buca suenter culla lavur, igl ei stau in temps fetg intensiv. Castrisch cun baselgia e casa da scola (dretg). Igl ei stau il temps dalla via naziunala N13, dallas vias tras cavorgias, dils tunnels e dallas punts. Buca mo la capitala Cuera e las aglomeraziuns carschevan e seslargiavan, era ils vitgs. Numerusas vischnauncas han retschiert sustegn per realisar lur projects. Aschia era Castrisch. La radunonza communala ha lubiu 1968 in credit da planisaziun per la casa da scola nova. Ils da Castrisch han scret ora ina concurrenza d’architects, gudignau quella ha Monica Brügger da Cuera. Ella haveva inoltrau in project che dueva custar 1,6 milliuns francs. Ina carga enorma per ina vischnaunca da 360 habitonts. Ina casa communala Da gliez temps concedeva il departament d’educaziun generusamein contribuziuns per baghegiar scolas. Cu ins ha priu il conclus haveva Monica Brügger gia in bien num ed era referenzas. Cuort avon haveva ella baghegiau a Glion la scoletta. Perquei ein ils da Castrisch suandai il cussegl dil departament ed han schau perschuader dil project d’ina dunna architecta. Duront la fasa da baghegiar 1971-1973 ha il marcau da Glion mess a disposiziun duas stanzas d’instrucziun en lur casa da scola veglia sin plazza-cumin. En siu rapport final per l’inauguraziun ils 6 da matg 1973 ha Monica Brügger menziunau che la vischnaunca hagi a disposiziun buca mo ina casa da scola nova, mobein ina casa communala. Silla parcella liunga dalla casa da scola veglia haveva l’architecta inclus ina halla da gimnastica e sur quella in plaz-scola cun biala vesta viers Mundaun e Cavistrai. La casa da scola nova ha surviu dapi lu buca mo alla scola, mobein allas uniuns ed alla cuminonza, per numerusas seras hilaricas, radunonzas, saults e concerts. Ils temps ein denton semidai ed il baghetg marcant da betun drova suenter 50 onns ina remedura cumpletta. L’architecta Monica Brügger Il temps suenter la Secunda uiara mundiala numn’ins ell’architectura «Nachkriegsmoderne». Divers acturs han influenzau quel denter 1955 e 1975 el Grischun. Gl’architect Andreas Liesch ha per exempel baghegiau 38 casas da scola. La scola cantunala nova cun siu convict, la baselgia dalla s. Crusch, ed ils emprems sgrattaneblas da Thomas Domenig han entschiet a midar il maletg dalla capitala. Richard Brosi, Hans Peter Menn, Rudolf Olgiati, Robert Obrist ed enqual auter havevan era meisas da lavur tgembladas. Monica Brügger s’auda era tier quella retscha d’architects dils onns da progress. Pil Grischun ha ella muntada speciala. Ella ei numnadamein l’emprema architecta grischuna che ha diplomau alla Scola politecnica federala a Turitg. Da 1952 tochen 1957 ha ella studigiau sco suletta giuvna cun 90 constudents. Ils onns 1957-1958 ha ella passentau a Brüssel nua ch’ella ei stada responsabla pil pavigliun svizzer all’exposiziun mundiala. Monica Brügger, naschida 1932 a Mollis en Glaruna e carschida si a Cuera, ha baghegiau divers baghetgs ch’ein oz exempels da quei temps. A Cuera ha ella realisau las casas da scola Barblan e Türligarten. 1992 ha siu biro renovau la casa dil Cussegl gronda. 2009 ha la Regenza undrau Monica Brügger cul premi da cultura dil cantun Grischun.

Avon 50 onns ei l’interpresa Péz d’Artgas SA vegnida fundada ed il december 1972 ein duas sutgeras ed in runal semess per l’emprema ga en funcziun. Las pendicularas Breil/Vuorz/Andiast vulan far honur al giubileum ed han lantschau diversas acziuns duront igl unviern. Biaras habitontas e habitonts dils vitgs dalla vischnaunca da Breil alla sava dil 60avel onn da naschientscha seregordan dalla sonda dils nov da december 1972. Silmeins quels che van ni mavan da lezzas uras cun skis. Quei gi han las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast (BVA SA) mess en funcziun lur indrezs per l’emprema ga. La sutgera da Breil a Burleun, la sutgera da Vuorz entochen l’Alp Dado ed il runal da Spinatsch entochen Crest Ault han transportau las empremas skiunzas ed ils emprems skiunzs. «Ils runals van finalmein, suenter quater onns cun biara ed intensiva lavur.» Stefan Grisch, duront divers onns meinafa­tschenta dallas pendicularas, ha schau repassar l’entschatta dallas pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast a caschun dil dieschavel anniversari dalla: «Pendicularas Péz d’Artgas S» sco l’interpresa haveva num all’entschatta. Empremas emprovas Runals deva ei gia avon che la Péz d’Ar­tgas SA ei seconstituida il december 1971 cun la finamira da lantschar il turissem d’unviern egl intschess dallas vischnauncas da Breil, Vuorz ed An­diast. Sco quei che Michael Friberg, dil Forum cultural Breil, ha indicau existevan gia mudests runals pigns avon ch’ins ha construiu in runal empau pli liung a Tgariel ella vischinonza dil vitg. A Vuorz existeva in mudest indrez a Scuein, a quei relict empau special regordan sulet aunc dus fundaments da betun agl ur digl uaul. Stefan Grisch scriva en sia revista, publicada a caschun dil giubileum da 10 onns, da plirs promuturs dil svilup turistic dallas treis vischnauncas che seigien sentupai igl schaner 1969 «per fundar in comité cun la finamira da far accessibels il territori da skis egl intschess dil Péz d’Artgas.» Ils 18 da december 1971 ei l’interpresa Pendicularas Pèz d’Artgas SA cun seida a Breil ve­gnida fundada. «Cun in capital d’aczias da dus milliuns francs ch’ein vegni signai dallas vischnauncas, dalla populaziun e da singulas persunas d’ordvart.» Problems culla liquiditad Ils problems dalla branscha da pendicularas ein buca exnum semidai, sch’ins legia la revista da Stefan Grisch. La giuvna interpresa ha investau dabia duront ils emprems onns. Ella gastronomia ed en novs indrezs da transport buca meins che otg milliuns francs. «Ils onns da reces­siun 1975/76 e la pauca naiv han chaschunau entgins fastedis alla Péz d’Artgas SA che ha giu breigia da restar liquida.» Suenter menders temps hai dau megliers e suenter diesch onns han la pendiculara schizun pudiu sbursar ina dividenda. Igl ­effect turistic principalmein per il turissem d’unviern ei sefatgs valer spert. Las pendicularas ein daventadas il motor turistic per la vischnaunca da Breil. Novas investiziuns Che las pendicularas ein aunc adina il motor turistic ei il directur actual dalla BVA SA, Beat Zenklusen, perschuadius. «“Grazia al ressort Pradas possedan las pendicularas meglieras perspectivas.» Il meinafatschenta ha fatg attent che las pendicularas hagien continuadamein investau ell’infrastructura e seigien vinavon sfurzadas da far quei. «Proximamein, en quater tschun onns, stuein nus remplazzar la sutgera da Breil.» E quella sutgera vulan las pendicularas prolunghir entochen l’Alp Dado. «Era per dar novs impuls al turissem da stad.» Otg milliuns tonschan ozilgi strusch per construir ina singula sutgera, nungi per dapli. Finanziar infrastructura nova resta la gronda sfida dalla BVA SA. Al giubileum dall’ interpresa vul la BVA SA far attent e ha publicau sin sia pagina diversas acziuns lantschadas aposta per il natalezi da 50 onns.

Il Spital regiunal Surselva a Glion porscha la caschun da seschar vaccinar senza preannunzia. Quei ei pusseivel gievgia, ils 13 da schaner e venderdis, ils 21 da schaner 2022 el rom d’ina purschida da walk-in mintgamai dallas 16.00 tochen las 19.00 el center da vaccinaziun el spital. Per tut las persunas interessadas naven da 12 onns stattan a disposiziun ils vaccins da Pfizer/Biontech e da Moderna. Ei vegn cussegliau da far la vaccinaziun da repetiziun sil pli baul quater meins suenter l’immunisaziun da basa. Sche pusseivel duei ella vegnir fatga cul medem vaccin.

La Biblioteca populara Mustér e contuorn ha adattau sias uras d’avertura. Da niev eis ella aviarta mintgamai il gliendisdi dallas 17.30–20.00, il mardis dallas 13.30–17.00, la gievgia dallas 13.30–17.00 ed il venderdis dallas 17.30–20.00. Sco quei ch’il team dalla biblioteca scriva en ina communicaziun ei la biblioteca aviarta duront las vacanzas da scola il gliendisdis ed il venderdis mintgamai dallas 17.30–20.00. Duront ils firaus ufficials e locals sco era Gliendisdis tscheiver ei la biblioteca serrada. Ordeifer il temps d’avertura sa vegnir fatg diever dalla scaffa da returnar medias davos la casa da scola. Tenor decisiun dil Cussegl federal vala il mument era ella biblioteca igl obligatori da certificat 2G da Covid per visitaders naven da 16 onns ed igl obligatori da purtar mascrina naven da 12 onns. Per persunas che han negin certificat vegn purschiu in survetsch d’empustaziun e retratga. La biblioteca sesanfla el plaunterren dalla casa da scola a Cons.

Che las regiuns periferas e muntagnardas ein spazis tschercai ei semussau ils dus davos onns. La pandemia dil coronavirus ha bia glieud nezegiau per passentar dis e per part jamnas e meins lunsch naven dalla truscha dil marcau. Quella pandemia va ensesez pei a pei culla globalisaziun e la digitalisaziun: Spazis sesligian e s’adatteschan, differenzas ed atgnadads svaneschan, fuormas da viver e consumar semidan. Da quella midada profiteschan las regiuns. In aspect empermettent Per las regiuns periferas ein las novas premissas che sedattan sin fundament dalla tecnica e la movibladad empermettentas. Material regiunal e savida locala sa vegnir nezegiada per products innovativs. «Regiunalitad ei l’expressiun per ina societad che porta responsabladad e che ha valurs. Ella ei la premissa per in’economia e convivenza persistenza», scriva Rico Tuor, meinafatschenta dil hotel Medelina a Curaglia en Val Medel, en ina communicaziun als mieds da massa. Il fundament dil mistregn, l’agricultura ed il turissem han lur ragischs en vitgs e regiuns. A quellas premissas localas e regiunalas cun in potenzial progressiv seporschan novas schanzas el mund globalisau. «Egl agir local ei la clav per soluziuns da biars problems socials, ecologics ed economics da dimensiun globala», constatescha Rico Tuor. Qualitad da viver Il meinafatschenta dil hotel Medelina ch’emprova da risguardar aschi savens sco pusseivel products indigens e regiunals puntuescha: «La qualitad da viver ella regiuna sebasa sin products dall’agricultura e dil mistregn. Da quei profitescha era il turissem ni la gastronomia. Ils products ein il resultat digl agir economic e dall’iniziativa dalla societad.» Ils differents secturs da producziun fuormien in’unitad ecologica ed economica. Products locals ein da qualitad e persistenza, surtut era perquei che biars vegnan procurai en fuormas che sedifferenzieschan fetg dalla producziun da massa. Ina premissa pil success dils products regiunals ei ina participaziun dils acturs globals a quei svilup. La politica naziunala ed internaziunala sto procurar per las premissas e cundiziuns da rama per quei process. Interessanta runda da discussiun Las pusseivladads che las regiuns periferas porschan vegnan tematisadas sonda proxima, ils 15 da schaner 2022 el hotel Medelina a Curaglia. Allas 16.00 entscheiva la runda da discussiun cun quater persunas involvidas en quei svilup: Simon Jaccomet (producent dil Jacomet-Ski), Kolja Kuse (clean carbon technology), David Deplazes (pur ed agroturisticher) e Ma­rianne Fischbacher (cultura). La discussiun vegn menada da Stefan Forster digl Institut per ambient e resursas naturalas ZHAW, Vargistagn e commember dil cussegl d’administraziun dil hotel Medelina. Il hotel Medelina vesa sesez sco plattafuorma pigl avegnir dalla val. La tscheina che vegn purschida quella sera sin empustaziun duei demussar co products indigens san vegnir nezegiai ella gastronomia. Ei vegn supplicau da s’annunziar per la discussiun publica. Ei valan las restricziuns da 2G. La persistenza en mira La globalisaziun e la digitalisaziun ein ina schanza era per las regiuns periferas. Quellas han numnadamein il potenzial per buns products dall’agricultura e dil mistregn, era da quels da nischa. Las premissas per la commercialisaziun da quels ein denton buca dadas cumpleinamein, schegie ch’els ademplessen in’impurtonta funcziun ella persistenza. En quei connex drova ei era ulteriurs impuls dalla politica. Sonda proxima vegn discussiunau el hotel Medelina a Curaglia en Val Medel davart las schanzas da quels products, mo era davart las pusseivladads che seporschan cheutras ellas regiuns. Ina runda da discussiun cun persunas ch’ein involvidas directamein en quei process pudess purtar novs aspects alla glisch. Il hotel sez che sesanfla sisum il vitg emprova da luvrar consequentamein cun products e purschidas localas e regiunalas. (fmr/hh) Products regiunals.

Cun occasiun dalla radunonza generala dils 17 da zercladur 2022 dalla Surselva Romontscha seretila Alberto Palaia sco president. Quei ha el detg sin damonda dalla FMR. Palaia appartegn alla supra­stonza dapi nov onns, ils treis davos ha el tgamunau l’organisaziun. Il motiv per sia demissiun ei si’elecziun sco delegau dil post specialisau per plurilinguitad dil cantun Grischun. Cun quell’incumbensa entscheiva el igl emprem da mars 2022 en plazza parziala, naven dall’entschatta uost vegn el ad esser engaschaus leu cumpleinamein. «Quella funcziun ed il medem mument il presidi d’in’organisaziun linguistica territoriala havess saviu caschunar conflicts d’interess. Quei ei il motiv ch’jeu seretilel sco president dalla Surselva Romontscha», di Alberto Palaia. Il mument vegn menau discussiuns cun entginas persunas che demuossan igl interess da surprender il presidi. Mess dabia en moviment En siu temps d’uffeci sco suprastont e president dalla Surselva Romontscha ein differents impurtonts projects vegni realisai. «Igl ei puspei reussiu da dar in ritmus da publicaziun al Tschespet. Igl interess da luvrar per quel ei puspei cheu ed ils aspects d’ina cuntinuaziun ein buns. En quei temps havein nus denton era ediu ulteriuras publicaziuns en atgna reschia», di Alberto Palaia. Parallelmein ei denton era vegniu scaffiu ina nova homepage ed ils contacts cun Domat, Trin e Flem han survegniu nova dinamica: «Nus stuein dar quitau ch’il cunfin linguistic semovi buca pli e pli fetg dalla val siadora. Quei ei in svilup che fa quitaus a mi. Per quei motiv eis ei impurtont d’esser en contact culs exponents da quellas vischnauncas. Ei va per l’unitad.» Ina sfida seigi ei era stau d’anflar ina successiun pil presidi dalla Lia Rumantscha. Satisfatgs ei Alberto Palaia era dalla buna collaboraziun enteifer la suprastonza cun bia glieud giuvna. «En quei temps havess jeu bugen era augmentau il diember da commembras e commembers. Igl interess pil romontsch ei bein avon maun, mo quel da vegnir ell’uniun buca exnum», constatescha Palaia. El sappi surdar alla successura ni al successur in’organisaziun sauna e bein structurada. Alberto Palaia

La sesiun d’unviern ha entschiet detg stupent per las casas da vacanzas che dattan suttetg a gruppas. Ussa cusseglia la Confederaziun allas scolas svizras da desister dils camps da vacanzas. Ils responsabels da loschaments da gruppa en Surselva fan quitaus che la sesiun d’unviern digl onn vargau serepeti. «Las reservaziuns per las proximas jamnas ein fetg bunas.» La novitad derasada da Radio SRF ier endamaun ei stada meins buna. Andrina Flepp administrescha en incumbensa dalla Conditoria Schmid la Casa Nual a Selva, ina casa da vacanzas che porscha suttetg a gruppas entochen 88 persunas. E via radio ha Andrina Flepp intervegniu che la Confederaziun cussegli allas scolas da desister dils camps da skis. Singuls cantuns han gia dau suatientscha als cussegls federals e gest scumandau ils camps. Primarmein cantuns dalla Svizra franzosa e singuls dalla Svizra tudestga sco per exempel ils cantuns da Basilea-Citad e Campagna. Andrina Flepp quenta cun in effect da domino e che las annullaziuns vegnien ils proxims gis. «Nus enconuschin quella ­situaziun gia neu digl onn vargau.» Dabia loschaments da gruppa Egl intschess da Sedrun/Mustér Turissem dat ei dabia albierts da gruppa ch’ein buca vegni puppergnai ils dus davos onns pervia dallas restricziuns da corona. La gestiunaria da Sedrun/Mustér Turissem, Simona Barmettler, ha suttastrihau la muntada da quels loschaments che porschan suttetg a scolaras e scolars. «Enconuschentamein tuornan quels scolars pli tard sco persunas carschidas els loghens dallas vacanzas communablas d’affonza.» Ina constataziun ch’il collega da Barmettler, il gestiunari da Surselva Turissem Kevin Brunold, po suttastrihar. Era el ha enderschiu la novitad che la Confederaziun cussegli da strihar ils camps da scola. El quenta medemamein che pliras scolas annulleschien ils camps planisai el decuors digl unviern. La plipart dils loschaments da gruppa egl intschess da Surselva Turissem ein en possess dallas vischnauncas. Vischnauncas dalla Bassa ni vischnauncas indigenas che han midau nez dallas anteriuras casas da scola. «Cheutras ei la noda neu dad eventualas annulaziuns forsa meins blaua.» Agens centers da test Simona Barmettler ha entochen ussa intervegniu da singulas scolas che han strihau lur vacanzas communablas ella Cadi. «Jeu sentel denton neu dallas scolas in desideri da far vacanzas.» La gestiunaria da Sedrun/Mustér turissem ha risdau dad ina scola dil cantun Argovia che vul vegnir cun 200 scolaras e scolars. «Ella giavischa denton da saver far tests regulars da corona.» In survetsch che l’organisaziun turi­stica sesprova da porscher grazia a dus centers da test endrizzai a Mustér e Sedrun e quei dapi miez december. «Quella purschida ei secumprovada.» Simona Barmettel ha puntuau igl engaschi dallas uniuns samaritanas, dalla miedia e dils miedis e dad ulteriurs voluntaris che pussibiliteschan dad insumma porscher ils tests. «Quei engaschi secapescha buca da sesez.» La gronda part dalla purschida dils dus center ella Cadi ein tests sperts e sulet singuls da PCR che ston vegnir analisai en in labor. Per part drovan ils hosps digl exteriur la cumprova dad in test per turnar a casa senza stuer far curontina. Da sefa­tschentar en sia incarica sco directura turistica cun centers da test havess Simona Barmettler secapescha buca semiau avon dus onns. Cun quella optica eis ella pli probabel buca persula. Ulivau per part duront la stad Andrina Flepp ha concediu che la sesiun dils loschaments da gruppa haveva ­atgnamein entschiet detg empermettent avon la midada digl onn. «Ina gruppa da giuvenils ha giu annullau perquei ch’ils menaders dalla gruppa savevan buc ademplir nossas pretensiuns da 2G.» Igl unviern 2020/21 ei staus in fiasco per las casas da vacanzas per gruppas che han stuiu serrar las portas. Andrina Flepp ha getg ch’ei seigi stau pusseivel dad ulivar silmeins ina part dallas sperditas digl unviern duront la stad ed igl atun. «Sulet cun gruppas pli pintgas.» Ussa stattan ils loschaments da gruppa danovamein avon in unviern incert.

Il Gottard ei ina regiun cun ina cultura fetg reha e varionta: Tradiziuns vividas, persunas creativas cun agens projects, teater, concerts, kino ni era festivals che dattan veta allas valladas dils cantuns Uri, Valleis, Grischun e Tessin. Quella purschida fa la veta attractiva. Il medem mument genereschan cultura, art e lavur creativa era effects regiunals che semanifesteschan per exempel silla fiera da lavur. Da quellas activitads profiteschan denton era differentas branschas sco per exempel la gastronomia ni menaschis da mistergner. Examinau la purschida Ina gruppa da project cun collaboraziun digl Institut «culturas dallas Alps» dil cantun Uri ei ida sil funs da quella purschida. Dil Program San Gottardo ha ella survegniu l’incumbensa d’examinar la purschida da cultura dils cantuns Uri, la Surselva, Goms e la regiun Bellinzonese e Valli dil Tessin. Il studi ha giu per finamira d’eruir tgei acturs e projects dalla regiun dil Gottard che han il potenzial per in nez regiunal-economic. Sin fundament da quellas retschercas ha la gruppa fatg empremas propostas co nezegiar quei potenzial. Al team da project ein separticipai il historicher Romed Aschwanden, la cussegliadra d’organisaziun Annette Schönholzer ed il manager da cultura Francesco Walter. Ina lavur cun 90 paginas La lavur dalla gruppa che sepresenta sin 90 paginas muossa denter auter che projects d’infrastructura e da turissem bastan buca per mantener attractivs ils territoris da muntogna sco spazi da habitar ed economia. «L’economia creativa ha sper in effect economic era ina consequenza buc’economica», di il conautur Romed Aschwanden. In engaschi creativ procuri per biaras cumpetenzas ella regiun, hagi denton era in effect positiv sil maletg dil liug. D’avantatg pil svilup d’ina regiun savessi ina collaboraziun dalla branscha creativa cun auters secturs dall’economia esser. «Glieud creativa patratga savens «out of the box» e sa dar impurtonts impuls», constatescha Aschwaden. Per las regiuns da muntogna seigi quei tonpli impurtont, damai ch’ins tscherca il mument novas soluziuns per las sfidas actualas e digl avegnir. Il pli grond potenzial da collaboraziun vesa la gruppa da lavur dalla cultura e digl art cun la hotellaria, communicaziun, agricultura, mistregn e commerci. Realisar ina reit Ils auturs dil studi cusseglian als responsabels dil Program San Gottardo da realisar ina reit da contacts enteifer ils quater cantuns dil Gottard. En differents centers duein las persunas che lavuran creativ saver s’informar, brattar experientschas e laschar cussegliar. En quels centers duei il brat surregiunal vegnir promovius. Els duein denton era far punts tier acturas ed acturs, posts da promoziun sco era instituziuns da formaziun e perscrutaziun. Quella reit creativa – aschia ils auturs – duei esser sensibilisada per las ragischs localas, enconuscher ils basegns e porscher maun per soluziuns. La reit duei facilitar il brat d’informaziuns ed expertisas sur ils cunfins dils cantuns ora ed aschia promover ils contacts e la commercialisaziun sin plaun naziunal. Nezegiar las schanzas «Las ponderaziuns ed ils cussegls el studi da project lein nus persequitar vinavon», di Christian Raab, cau dalla giunta directiva dil Program San Gottardo e secretari general dalla direcziun d’economia dil cantun Uri: «Nus essan pertscharts dallas schanzas che seporschan enten realisar ina reit per promover la cultura e l’economia creativa ed aschia dar impuls alla dinamica economica dil territori dil Gottard. Cun sia lavur differenziada muossa il team dils auturs las perspectivas empermettentas da quei sectur.» Potenzial era en Surselva En connex cul studi ein era persunas ellas quater regiuns dil San Gottardo vegnidas intervistadas. Pertuccont la purschida culturala dalla Surselva ha Céline Meury da Surselva Turissem priu posiziun. Ella constatescha che la varietad culturala ei fetg gronda en Surselva. Els dus onns ch’ella ei engaschada sco sviluppadra da cultura tier Surselva Turissem ha ella fatg persenn ch’ils differents acturs da cultura ed art ein colligiai mo pauc. In center da cussegliaziun ed informaziun per la cultura ed igl art savessi dar impuls era ad acturs en loghens pli pigns sco ei detti biars en Surselva. Gest per tener la generaziun giuvna en Surselva seigi ei impurtont da promover in spazi da viver attractiv. Ina schanza vesa ella era en connex cul lungatg romontsch che dominescha en biars loghens dalla Surselva. Quel seigi d’interess era per biars hosps da vacanzas. La cultura ei era in factur economic Las valladas e lur vitgs ellas Alps ein rehas da cultura. Per saver giudicar il nez da quella pil svilup regiunal ha il Program San Gottardo schau examinar quei sectur. La gruppa da lavur installada per quei intent vegn alla conclusiun che la cultura ed igl art seigi in factur economic. Differentas branschas profiteschan da quella. La gruppa constatescha denton era ch’ei dat biars acturs singuls sil sectur dalla cultura ed igl art. Centers da cumpetenza ellas regiuns savessen procurar per ina reit da quels ed aschia nezegiar sinergias. Quels duessen cussegliar glieud da cultura ed art ed aschia far punts sur ils cunfins dallas regiuns ora. (fmr/hh) Arranschaments culturals ein era d’avantatg per l’economia.

Sin ina part dalla rauba d’unviern han stizuns da vestgadira e da sport stuiu spitgar ditg. Auters artechels ein insumma buc vegni furni ni vegnan pér la primavera entochen viaden ella stad enzacu. La vendita per prezis reduci ha liug sco usitau. Ils affarists ein cuntents cullas fatschentas ch’ei han saviu far entochen uss. Moda Decurtins ha lantschau la vendita speciala ils 5 da schaner. «Quei ei normal e nuot special che nus fagein vendita da quei temps», aschia il meinafatschenta Sascha Decurtins. Ei scrivien buca giu la rauba che vegni reducida en etappas, mobein tut en ina ga. Vendita speciala Tier la fatschenta da sport Curschellas a Sedrun ha la vendita speciala aunc buc entschiet. «Nus scrivin giu certs artechels d’unviern el decuors dil fevrer. Quei ei sco auters onns era», ha Franco Curschellas declarau. Il matg siara Marcus Michel per adina sia fatschenta Michel sport da muntogna a Trun. Buca perquei ch’el stuess ni perquei ch’ella mass buca bein, mobein perquei ch’el ei sedecidius dad ir in’autra via (La Quotidiana ha rapportau ils 30.11.2021). El haveva atgnamein previu da serrar la fin 2022, ussa ha sia locataria denton anflau in niev locatari e perquei fetschi el gia pli baul quei pass. Propi ina vendita speciala vegni el strusch a far, silpli cun certs artechels e cuort avon che serrar il matg. En general detti ei ussa strusch pli rauba ed ils furniturs vegnien buca suenter da furnir. «Aschia hai jeu massa collegas da fatschentas da sport che cumpran giu uorden e damondan suenter. Sch’ei vonza la finfinala enzatgei prendel a casa per agen diever ni per vender ad enconuschents», tradescha Marcus Michel. Fetg bien unviern Michel discuora d’in veritabel boom da far turas. Igl onn vargau suenter Daniev savevi el strusch pli tgei vender, perquei ch’ils artechels desiderai erien gia vendi ora. Damai ch’el savevi lu aunc buca ch’el siari, hagi el cumprau en in toc dapli rauba per quest unviern, oravontut skis e calzers da far turas. «Quei ei stau bien, jeu hai giu in fetg bien unviern», ha el tradiu. Certa rauba hagi giu retard ed autra seigi insumma buca vegnida furnida. «Quei hai jeu stornau, l’auter onn drovel gie buca pli ei.» Era Franco Curschellas ei cuntents: «Nus havein luvrau fetg bein ed astgein esser cuntents. Igl ei buca gest aschi bien sco avon la pandemia, mo il 2019 ei era staus in dils megliers onns insumma per nus.» Certs artechels mauncan Tenor Franco Curschellas han certs artechels muncau ni mauncan aunc adina. Aschia hagien ei buca survegniu tuts calzers da cuorsa liunga giavischai da certs furniturs sco per exempel da Salomon. Quels vegnan per part furni pér la stad. Era calzers d’unviern e gianellas han ei buca survegniu sco giavischau. Ed aunc enzatgei ei auter che usitau: «Nus havein gia il december empustau la rauba per l’auter unviern per esser segirs che nus survegnien era il giavischau.» Tenor Franco Curschellas fagevien ei normalmein las empustaziuns el decuors dil schaner ni fevrer e quei gia dapi decennis. Sco siu bab Luis ha declarau, effectuescha la situaziun actuala era in augment da prezis tier certs artechels. Hosps svizzers cun gust da cumprar «Nus havein vendiu fetg bein artechels d’unviern. Ils hosps svizzers han giu grond gust da cumprar. Forsa han ei buca saviu ir ton a tscheina ed ein perquei selubi da prestar dapli vestgadira. Per nus ei secapescha era la macort’aura denter Nadal e Daniev stada d’avantatg aschia ch’igl onn da fatschenta 2021 ei staus fetg buns», ha Sascha Decurtins declarau. Certas firmas hagien giu gronds problems da furnir la rauba giavischada. Tier Calida hagi ei dau retards da treis entochen quater meins perquei che treis da tschun furniturs erien ius concuors. Era tier la vestgadira da lavur ha buca tut funcziunau sco giavischau. Aschia hagi el giu firmas che levien empustar novas giaccas d’unviern, mo quellas vegnien furnidas pér il mars. La raschun per tals retards sappien magari piculezzas sco ina siaranetga che vegni dall’Asia esser. Las crunas cun calzers da cuorsaliunga ein spert stadas vittas quest unviern. Buca tut il giavischau ei vegniu furniu. Moda Decurtins ha lantschau la vendita speciala sco auters onns era.

Cun siu project da film «The AMZ Experience» ha Gian-Andrea Huonder da Mustér gudignau dacuort il premi special da producziun a caschun dalla concurrenza per films cuorts dalla Svizra Orientala. Ina satisfacziun pil giuven filmader che fa da sia pissiun la professiun. Dapi sia affonza ei Gian-Andrea Huonder fascinaus dalla fotografia ed ils davos onns eis el oravontut seconcentraus sil filmar. La documentaziun da video «The AMZ Experience» ei stada in interessant project da hobi pil giuven da 21 onns. Il filmin ei dil reminent da veser sin Youtube. Duront pliras fins da jamna ha el accumpignau cun sia camera da video ina gruppa da studentas e students dalla Scola politecnica federala (SPF) a Turitg sco era dalla Scol’aulta a Lucerna. Gian-Andrea Huonder ha filmau co ei han sviluppau e testau in vehichel da cuorsa per la «Formula Student» internaziunala. Cun Shichao Zhang fa era in anteriur conscolar da Huonder part da quella gruppa. El e Gian-Andrea Huonder han fatg il 2019 la matura el seminari dalla claustra a Mustér. Motivaziun da cuntinuar Damai ch’il project da filmar la gruppa da students alla lavur ei staus ina lavur da hobi ei Gian-Andrea Huonder buca vegnius remuneraus persuenter. Tenor il giuven filmader eis ei denton stau ina interessanta experientscha ed el ha empriu d’enconuscher massa glieud. L’organisaziun e far las intervestas culs differents protagonists numna Gian-Andrea Huonder la sfida la pli gronda per la realisaziun da quei filmin da sis minutas e mesa. Tier la concurrenza per films cuorts dalla Svizra Orientala ha ei dau treis categorias. Ina per clips da musica, in’autra per filmaders professiunals ed ina tiarza per giuvens filmaders. Tut en tut ein 80 persunas separticipadas alla concurrenza e dudisch ein vegnidas premiadas. Il premi special da producziun dalla cuoncurrenza per films cuorts dalla Svizra Orientala eri dotaus cun 500 francs. Per Gian-Andrea Huonder – ch’ei separticipaus ella categoria dils filmaders giuvens e per l’emprema ga insumma ad ina concurrenza da filmar – ha il premi surtut ina gronda valur ideala: «Igl ei ina biala renconuschientscha per tut mia lavur ed ina motivaziun da cuntinuar. Quei dat anim da separticipar a concurrenzas da filmar era igl avegnir.» Studi da film Suenter la matura ha Gian-Andrea Huonder prestau in onn survetsch militar. Allura ha el fatg in praticum da siat meins sco producent da multimedia tier l’interpresa da chemia EMS a Domat. Actualmein lavura el tier la Hamilton a Bonaduz sco assistent da multimedia. Per gronda part el homeoffice realisescha el filmins e fotografias per l’interpresa enconuschenta. Silla fin uost ha il giuven filmader denton abdicau sia plazza damai ch’el ha il grond giavisch d’entscheiver quest atun il studi da film alla Scol’aulta d’art a Turitg. Damai che sulet 16 da rodund 180 persunas annunziadas vegnan recepidas pil studi, eis ei buca sempel da realisar quei giavisch. Gian-Andrea Huonder ei denton in tip optimistic e ha perquei era buc fatg in plan B. Actualmein eis el vid realisar in film cuort. Quel ei ina part dall’annunzia alla Scol’aulta turitgesa dils arts. La tematica dada ei «Kein Zurück». L’idea pil film (dramatic) da Huonder para aschi veglia sco actuala ed originala. Alla publicitad vul el denton aunc buca tradir quella. DHD-Media Gia duront ch’els eran el gimnasi dalla claustra a Mustér han Gian-Andrea Huonder, Martin Defuns e Nils Deragisch fundau in’atgna fatschenta, la DHD-Media. Suenter treis onns ha Nils Deragisch bandunau il team. Ils giuvens talentai han astgau realisar differents films da publicitad e documentaziun per organisaziuns turisticas, per la claustra e per occurrenzas. Sin lur pagina d’internet ein entgins filmins da marketing d’anflar. Per exempel in davart la cultura e natira a Trun e Sumvitg, la EX18 ni era la renovaziun interna dalla claustra. Pil mument realiseschan Huonder e Defuns negins projects communabels cun DHD-Media. «Nus fotografein e filmein mintgin per sesez. Igl avegnir sa ei tuttavia esser che nus reactivein puspei nossa lavur communabla», declara Gian-Andrea Huonder. Gia da buob ha Gian-Andrea Huonder da Mustér scuvretg sia pissiun per fotografar e filmar – in hobi che duei pli e pli daventar sia professiun. Cun siu filmin documentar «The AMZ Experience» ha Gian-Andrea Huonder gudignau il premi special da producziun a caschun dalla concurrenza per films cuorts dalla Svizra Orientala.

Ferton ch’ils hosps da vacanzas da Tujetsch e Mustér disponan dapi plirs onns d’ina carta gratuita per differenta purschida duront la stad, ei ina tala mai stada in tema entochen avon in onn. Lu ein ils dus presidents communals novs Martin Cavegn e René Epp segli els stadals. Communablamein cullas pendicularas d’Andermatt-Sedrun e Mustér han els anflau ina soluziun: Mintga indigen astga serender gratuitamein cullas pendicularas sil cuolm duront siat dis dil zercladur entochen la fin d’october. Legreivlas cefras Sin damonda dalla FMR han ils dus presidents communals tratg bilanza da quella purschida. A Mustér han 727 indigens priu la carta gratuita, a Tujetsch 386. Il diember total da 1113 fa surstar Martin Cavegn: «Nus savevan ch’il basegns per ina tala purschida era gronds. Che tons retilien la carta gia l’emprema stad ei tonaton ina surpresa.» Collega René Epp dat ella medema crena: «Nus essan fetg cuntents ed ils biars resuns positivs dalla populaziun muossan ch’igl ei stau necessari da porscher quella carta.» Quei ha era il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold, sentiu: «Enviers nus ein buca aschi biars s’exprimi. Mo ei ha buca dau reclamaziuns e gliez ei gia in bien indezi che la glieud seigi cuntenta.» Menau statistica Sco giavischau dallas vischnauncas ein las cartas vegnidas returnadas per gronda part igl atun. Sin fundament dallas registraziuns ha saviu vegnir constatau da tgei pendiculara ch’igl ei vegniu fatg diever il pli stedi. «La pendiculara a Caischavedra ei vegnida nezegiada il pli fetg, suandada da quella sil Cuolm da Vi, la pendiculara sil Schneehühnerstock e quella sil Gütsch», constatescha René Epp. Biars han nezegiau la carta in ni dus dis, paucs ein serendi gratuitamein sil cuolm tut ils siat dis pusseivels. «La pendiculara da Sedrun sil Cuolm da Vi nezegian biars era la dumengia per in apero. Van ensi ed engiu aunc avon gentar», di Martin Cavegn. El puntuescha: «Quella pendiculara vegn appreziada fetg dils Tuatschins.» Schegie che las pendicularas han offeriu quella carta gratuita, han era ellas profitau empauet da quella purschida. «Secapescha che bein enqualin ha era consumau tier nus sil cuolm», di Stefan Arnold. Ina dallas finamiras da quella carta seigi ei d’animar ils indigens da cumprar igl abonnament digl onn. Culla carta gratuita ha saviu vegnir fatg diever siat dis da mintgamai maximum duas pendicularas. Collaboraziun vivida La stad vegnenta vegn quella purschida gratuita danovamein offerida als indigens. Il diember da dis vegn denton reducius da siat sin tschun. «Nus havein constatau che fetg paucs ein stai siat dis sil cuolm cun quella carta gratuita. Per quei motiv havein nus decidiu da far ina reducziun», di René Epp. Il mument vegn fatg ponderaziuns da scaffir in’app per la carta. Aschia savess quella era vegnir retratga en fuorma digitala. Il meinafatschenta da d’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA, Pascal Schär, vesa en quella carta buca mo in’excellenta purschida pils indigens, mobein era in’avischinaziun dils acturs: «Pendicularas e vischnauncas muossan ch’ellas san cooperar bein. Quei ei fetg productiv era pigl avegnir.» Da quei meini ein era ils presidents communals e Stefan Arnold constatescha che la collaboraziun cullas vischnauncas ei semigliurada considerablamein il davos temps. Investiziuns en scursalera, casa da parcar, restaurants e dependance a Mustér Pil restaurant niev sil Cuolm da Vi duessen las Pendicularas Mustér SA survegnir la lubientscha da baghegiar dalla vischnaunca da Tujetsch las proximas jamnas. «Dil cantun havein nus survegniu glisch verda per quella damonda», di il president communal Martin Cavegn. Tenor Stefan Arnold eis ei previu da realisar quei baghetg igl onn 2024. Avon ein aunc auters gronds projects sin rucca tier las Pendicularas Mustér SA, tut en tut setracta ei d’investiziuns d’ulteriurs diesch milliuns francs. Questa stad vegn il restaurant a Caischavedra engrondius e parallel vegn realisau la casa da parcar a S. Catrina. Tenor il directur Stefan Arnold vegn la dependance sper il hotel Baur – la casa da persunal – sanada. Igl onn 2023 quentan las pendicularas realisar ina scursalera cun ina lunghezia da rodund 750 meters a Caischavedra. «Quei ei in’ulteriura purschida da stad ed unviern per in e scadin, surtut per famiglias. Cun quella augmentein nus era l’offerta per temps cun meins bun’aura», di Stefan Arnold. Ils indigens ein stai stedi sil cuolm La stad vargada han ils vischins da Mustér e Tujetsch saviu serender gratuitamein cullas pendicularas sils cuolms. Duront siat dis reparti sil temps denter il zercladur ed october ei quei stau pusseivel. 1113 indigens han nezegiau la carta gratuita. La bilanza che las duas vischnauncas han fatg ussa sin damonda dalla FMR pertuccont quella purschida ei fetg positiva. «Nus essan fetg surstai dil grond interess. Quel muossa ch’il basegns per ina carta gratuita era gronds», dian ils dus presidents communals Martin Cavegn e René Epp. Cun quella purschida gratuita dallas pendicularas d’Andermatt-Sedrun e Mustér vegn ei cuntinuau. La stad vegnenta vegn il diember da dis denton reducius da siat sin tschun. Mo fetg paucs vischins hagien nezegiau tut ils siat dis pusseivels da serender sil cuolm. Las Pendicularas Mustér SA fan uonn ed ils proxims onns ulteriuras investiziuns. Denter auter vegn ei investiu en ina nova scursalera a Caischavedra. Ella duei esser 750 meters liunga. (fmr/hh) Martin Cavegn, René Epp, Pascal Schär e Stefan Arnold (da sen.) tilan ina bilanza fetg positiva dall’emprema stagiun dalla carta gratuita pils indigens.

La fin da november 2019, cuort avon che la pandemia entscheivi a metter sil tgau il mund, ha gl’artist Marc B. Bundi, rendiu attent a Laax cun ina piramida da pupi da tualetta sillas veras valurs humanas. Ussa muossa gl’artist ella casa-cumin da Tavau in object singular cul tetel «Wertewandel». Ell’emprema alzada dalla casa cumin da Tavau ei normalmein ina sculptura da fier e mésch dil designer, graficher ed artist tudestg Ernest Hofmann Igl (1920-2001). Dils 14 da schaner tochen ils 31 da mars 2022 occupa ina lavur da Marc B. Bundi quei plaz. Gl’artist ch’ei carschius si a Sagogn e che viva e lavura a Turitg muossa in object che dat en egl cul tetel «Wertewandel»: sisum ina tuor cun sis rollas cun pupi convenziunal alv ei ina rolla sularada cun aur da 24 carats. La rolla dall'elita «Tier quella lavur vai ei buca mo pigl object sco tal», accentuescha Marc B. Bundi. Gliendisgis han il landamma da Tavau, Philipp Wilhelm, ed el presentau l’installaziun alla publicitad. Il project d’art dueigi intimar da far ponderaziuns co la valur da caussas e material sesviluppeschi e co valurs sappien semidar. La rolla pupi da tualetta dad aur ha connex cul Forum economic mundial che era planisaus ed organisaus. La davos’jamna da schaner havessen ils pussents e l’elita dall’economia mundiala duiu s’entupar a Tavau. Il december ha Klaus Schwab e sia organisaziun denton communicau ch’ins stoppi annullar la sentupada. Il motiv evident, la pandemia, ha sfurzau leutier. Corona, Covid-19, Omikron eav. mettan sil tgau politica e societad. Sigl entir mund san ins buca pli sedustar encunter la derasaziun dallas differentas fuormas dil virus. Sco ei para ei in sistem che para pussents e ferms, falombers e rumpeivels. Valurs semidan anetgamein. Regenzas pussentas decreteschan, il virus mutescha, svariescha e semida, sco in savun che seleischna tras la detta. Aunc avon dus onns parevi che tut seigi sut controlla e negin sappi periclitar in sistem ault tecnisau. Il december 2019 han ils visitaders d’ina exposiziun a Laax stuiu surrir d’ina installaziun che Marc B. Bundi ha presentau l’emprema gada. Ell’exposiziun da gruppa «Regiunala 19» ha el mussau ina lavur cul tetel «Valurs/Werte». Cun 1785 rollas pupi da tualetta ha el fatg ina piramida. El ha vuliu render attent als basegns existenzials humans, a damondas e perspectivas sco «Tgei ei impurtont per mei? Drov’jeu il pli niev telefonin? Gl’auto? Il material che la reclama carmala? Dus meins pli tard ha il virus mess sutsura tut – e valurs ein setransformadas anetgamein. Che Marc B. Bundi expona ussa gl’object dil mintgagi en casa cumin ha in senn ambivalent. La nova installaziun «Wertewandel» culla rolla sularada renda attent a quel. L’ovra ei da veser dils 14 da schaner tochen ils 31 da mars 2022 ella casa cumin a Tavau. Ulteriuras infurmaziuns mira www.marcbundi.ch

Aua, crap e lenn: quei ein las resursas pli custeivlas dil Grischun. Suenter plirs onns da stagnaziun gudogna il lenn puspei terren per l’economia. Conform alla stagiun ei il plaz da lenna da Suadetsch en Lumnezia actualmein pleins. Buca lunsch naven dil Bogn da Peiden, sper la cruschada dalla via da Val e quella da Camuns, ei il plaz da lenna da Suadetsch. Duront il temps da vegetaziun ei quella surfatscha zuppada davos ina retscha da caglias e dat strusch en egl als automobilists. Ussa gl’unviern denton vesan ins las grondas plunas ch’ein deponidas leu. Sco quei ch’il selvicultur Fadri Beeli conferma, spetgan actualmein rodund 1500 cubics sil transport els divers loghens. Exposts a tendenzas e modas Il plaz da lenna a Suadetsch/Peiden Bogn, ei pleins. Il Grischun ei rehs dallas resursas primaras aua, crap e lenna. Crappa indigena drovan ins dapi mellis onns per construir baghetgs e vias. Dapi la colonisaziun ei quei aschia. Oz drovan ins crappa per producir betun, cun maschinas eis ei negin problem da rumper crappuns e da duvrar aschia quella resursa custeivla. Cavas da gera e cavas da crappa ein discretas fontaunas buca mo per l’economia locala. Enviers l’aua han ils carstgauns ellas muntognas giu ina relaziun ambivalenta: D’ina vart han ins temiu sia forza, adina puspei han inundaziuns devastau vitgs e cuntradas. Dall’autra han ils carstgauns gudiu las auas, mai han els e lur animals stuiu pitir seit. L’aua ha era surviu per metter en moviment rodas da mulins e resgias. Cull’electrificaziun ei l’aua vegnida en ina nova dimensiun. Gia 1943 deva ei el Grischun 25 centralas e 99 turbinas producevan electricitad, dapi lu han ins baghegiau aunc biaras autras. Il tierz da quels products primars dil Grischun, il lenn, ei expost a tendenzas e modas. Era enviers el han ils carstgauns ina relaziun ambivalenta. Duront tschentaners han ins baghegiau cun lenn. Sin fundaments e mirs da crap, baghegiavan ins cun travs e blocca ils plantschius e las scalas. Numerus barschaments han adina puspei fatg attent al prighel. Cun mesiras da prevenziun ei il fiug oz buca dumignaus, denton bia meglier sut controlla. En tutta cass ston ins buca temer da viver en ina casa-lenn. Anzi, preits e tablegiai da lenn sentan biars sco enzatgei cumadeivel, original ed agreabel pil clima. Il lenn ei dil reminent in product regenerabel, gest quei ei il grond avantatg economic ed ecologic da quella materia prima. Las plunas ch’ein semtgadas actualmein sil deposit a Suadetsch derivan per gronda part digl uaul da Camuns. Igl Uaul Sax encunter l’Alp Seglias ei in dils megliers dalla Lumnezia. Sco quei ch’il selvicultur conferma, han ins pinau leu lenna da buna qualitad e menau quella sil plaz agl ur dalla via da Val. «Igl ei lenna da diever e lenna d’energia pinada digl atun vargau tochen Nadal», conferma Fadri Beeli. Las proximas jamnas vegnan las plunas menadas en resgias ella Svizra orientala ed el Vorarlberg.

Avon treis onns ha la suprastonza dalla pleiv evangelica reformada da Trin lantschau siu project da renovar la baselgia. Ella vul isolar il baghetg e curclar da niev il tetg. Quel ei drizzaus ella ­direcziun optimala per in implont solar. Pil mument spetga il project, ins ei denton sin buna via. Ins hagi fundau ina cumissiun cun representants dalla vischnaunca e dalla pleiv, conferma il president dalla pleiv, Jürg Scheidegger, sin damonda dalla FMR. Actualmein discutescha quella surlunder. Dapi treis onns accumpogna il dossier «renovaziun dalla baselgia» il president dalla pleiv. Il matg 2019 haveva la radunonza generala approbau il project. Ell’investiziun da 320 000 francs ei inclusa in implont da fotovoltaica. La suprastonza da pleiv ha declarau lu plausiblamein ch’ins vegli buca mo discuorer dil schurmetg dalla scaffiziun, dil spar­gnar energia, da prender risguard e digl esser solidarics cun animals, plontas ed ambient. «Nus vulein contribuir activamein al schurmetg dil clima ed alla reducziun da CO2», ha Jürg Scheidegger argumentau. Trin Visut cun baselgia Relaziuns da possess cumplexas La radunonza ha tedlau, ponderau e capiu il messadi. L’approbaziun unanima ha motivau la suprastonza da cuntinuar cul project alternativ. El seigi optimistics ch’ei gartegi da perschuader las autoritads e la Tgira da monuments, ha Jürg Scheidegger confirmau lezza gada alla FMR. In implont solar munta ch’ins remplazzi las tievlas cotschnas dil tetg-baselgia cun plattas adattadas per producir energia solara. Cun quei sistem vul la pleiv scaldar el futur la baselgia, quella fontauna regenerabla duei remplazzar il carburont fossil. Dall’investiziun totala ein 180 000 francs reservai pigl implont solar. La Tgira da monument haveva giu resalvas pervia dil maletg dil vitg, il cass da Trin savessi daventar in da pregiudezi per auters baghetgs historics el Grischun. Ei seigi d’acceptar ch’ins risguardi cellas solaras, quei astgi denton buca influenzar negativamein il maletg dil habitadi, ei l’opiniun ufficiala dalla Tgira da monuments. La Protecziun dalla patria era gliez mument aunc buca s’exprimida. Sin damonda dalla FMR ha il president dalla pleiv Jürg Scheidegger confirmau ier ch’il project instradau ei buca en truchet. «Nus essan sin buna via», declara el. Daferton ei la cumissiun en contact cun tuts acturs involvai. Ins seigi vidlunder da tractar il project, «schi prest che la cumissiun ei semtgada, vegn ella ad envidar la populaziun ad ina sera d’informaziun e discussiunar surlunder», gi Jürg Scheidegger. Sco en autras vischnauncas era ein las relaziuns da possess dalla baselgia da Trin dètg cumplexas. Il santeri ed il clutger ein proprietad dalla vischnaunca politica, la nav-baselgia s’auda alla pleiv. Alla davosa radunonza communala ha il president communal Maurus Caflisch informau che vischnaunca e pleiv veglien realisar communablamein la renovaziun dalla baselgia.

Quest’jamna, d’aura magnifica, ei quest’jamna sil Crap Sogn Gion la cuppa mundiala da snowboard, Laax Open. Oriundamein senumnava l’occurrenza «Burton Cup». Igl ei il num ch’ins associescha savens cull’aissa, il snowboard. Reto Poltera, commember dil directori dalla gruppa Arena Alva, ei in dils promoturs e piuniers da quei sport. Ils megliers snowboarders digl entir mund ein quest’jamna sil Crap Sogn Gion. Els separticipeschan allas davosas concurrenzas dalla FIS avon l’Olimpiada. Dapi margis e tochen damaun sonda emprovan 180 atletas ed atlets da sequalificar per Beijing 2022. Ella pli gronda mesapipa dil mund ed el parc da siglieras sgolan els cun saltos e piruettas tras l’aria. Il final da damaun sonda allas 17.30 (siglieras/slopestyle) e 21.30 (mesapipa) vegn emess direct sils canals svizzers SRF, RTS, RSI, NBC, Eurosport ed auters. La FMR ha discurriu cul promotur e «papa» da snowboard, Reto Poltera. Laax Open 2022 ei in termin special per Vus. Perquei che l’Olimpiada entscheiva en cuort a Beijing, ni daco? Igl ei la davosa caschun per enqual atleta ed atlet da sequalificar per Bijing. In ni l’auter vegn propi tier nus cull’ambiziun da saver separticipar als Giugs olimpics. Noss’occurrenza cheu a Laax ei perquei veramein attractiva en tuts reguard ed impurtonta per atletas ed atlets. Quei ch’ei special vid quella davosa concurrenza dalla cuppa mundiala avon l’Olimpiada ei ch’il parc da siglir e la mesapipa ein bunamein identics cul parc ch’els han baghegiau en China a Secret Garden, il territori da skis dils Giugs olimpics. Quei ei buca casualmein aschia, ni? Na, eis ei buc. Gl’implont ella China havein nus da Laax planisau. Quei ei in avantatg extrem per atletas ed atlets. Essas Vus stai ella China per cussegliar e menar lavurs vid quei parc da siglir? Avon ch’els baghegien il 2011 il territori da Genting Resort Secret Garden a Hebei havein nus gl’emprem mess a disposiziun als Chines nos plans per construir ils implonts. Suenter sundel jeu staus leu tschun gadas per cussegliar en vesta als Giugs olimpics ch’igl IOC haveva surdau alla China. Il Genting Resort Secret Garden ei in territori cun 16 kilometers pistas e tschun runals sin ina altezia da 1700 tochen 2100 m.s.m. Cheu ein las cuorsas da skis inclus bordercross, cun slopestyle, mesapipa e freestyle. Nus havevan mirau e recumandau, e pli tard era stai sil plaz per accumpignar la construcziu. Ussa ei quei tut semtgau per l’Olimpiada, tenor ils plans che nus da Laax havein fatg. Jeu sto gir, igl ei stau ina buna cooperaziun culs Chines. Deplorablamein ei Covid-19 vegnius denteren, suenter il lockdown eis ei stau finiu cun viagiar vi e neu. Onn vargau haveis Vus stuiu annullar il Laax Open 2021 pervia da Covid. Co va quei uonn? Atlets ha ei exact tuttina biars. Nus stuein setener vid dus concepts da schurmetg, inagada quel dalla FIS, e lu il concept d’occurrenzas dil cantun Grischun. Quei ei cumbinau cun bia dapli lavur, gliez ei clar. Nus havein denton preparau e realisau tut schi exact ch’ei duess buca dar difficultads. La sonda-sera pil final ella mesa-pipa spitgein nus ina situaziun normala. Pils aspectaturs che vegnan havein nus introduciu ina regla da 3G. Las persunas che vegnan ston cumprovar ch’els ein virolai ni guari, lu survegnan els in bratschalet d’attest. Vus essas dapi varga 30 onns ella branscha dallas aissas. Essas aunc buca stanuchels d’organisar occurrenzas da quella sparta? Quella cultura da surfar silla neiv fascinescha aunc adina mei. Igl ei empau sco culla glieud ella California che sufescha silla mar tochen ch’els mieran. Cun ir cun skis alpin cala la glieud tenor experientscha pli baul, perquei ch’ins ha oz dapli tema d’accidents sin pista. Jeu mez s’audel tier quels che calan mai dad ir cun aissa. L’organisaziun dil Laax Open ei ina «chista» pli gronda che cuosta era. Ei l’occurrenza insumma rentabla? Aschia enzatgei porta naturalmein mai sesez. Il budget total ei 2,5 milliuns francs e la mesadad da quei ei finanziau cun sponsurs e contribuziuns dil maun public. Tschella mesadad porta noss’interpresa, la gruppa Arena Alva sezza. Davostier ei naturalmein il patratg da mussar ad affons e giuvenils con bi ch’igl ei a Laax e tgei purschida ch’ei dat. Uonn havein nus naturalmein era cundiziuns dall’aura fantasticas. Ils dretgs d’emetter las concurrenzas ella televisiun gidan supplementarmein. Ils maletgs van ora da diversas staziuns digl entir mund. Ils dretgs ha Swiss Ski surdau a SRF. Ella producescha e venda vinavon a tschels emitturs. Laax Open ei mintg’onn la medema fin d’jamna sco Wegen/Lauberhorn. Ei quei buca in grond disavantatg puncto aspectaturs ed interess general? Al Laax Open 2020 han varga 10'000 aspectaturs mirau il final sper la mesapipa. Quei ei bein bia? Ei dat diversas gruppas d’aspectaturs: ils pli vegls e sur 40 onns miran la cuorsa dil Lauberhorn.Igl ei aunc adina ina maioritad dalla populaziun svizra e dall’Austria. Mo en biaras autras tiaras han ins autras preferientschas. Quels miran las concurrenzas ella mesapipa e silla sigliera. Cunzun la generaziun giuvna s’interessescha pils segls e la cultura entuorn quei. Pertuccont Lauberhorn ni Laax Open fagein nus adina secunds, pertgei SRF ei gl’emittur svizzer. Exact perquei havein nus era introduciu il final da notg. Cu la fiasta a Wengen ei finida, entscheiva ella live cheu a Laax. Aschia dat ei neginas fricziuns e quei temps d’emissiun cunvegn a glieud d’autras tiaras. Nus havein stuiu investar immens bia per l’illuminaziun, mo quei sepaga. Co ed en tgei direcziun san ins tenor Vus aunc sviluppar vinavon il Laax Open? Dapi onns lessen nus includer era la disciplina freeski, pia quels che van cun skis, fan segls e sgolan sur schanzas. Sigl onn proxim empruein nus inagada. Il problem ei d’accordar ils dus programs cugl urari. Freeski integrassen nus ella slopestyle, el parc da siglir, pertgei ei dat buca biars freeskiers che van ella mesapipa. Per atlets e per aspectaturs eis ei pli attractiv. Che ella mesapipa. Gl’um dallas aissas Reto Poltera ei naschius 1969 e creschius si ad Au/Wädenswil al lag da Turitg. Siu bab ch’ei morts avon dus onns derivava da Rona en Surses, sia tatta Maria Mengia Zanin-Pfister era oriunda da Schlans. Suenter la scola secundara ha Reto Poltera empriu da carrossier. Il stagner d’autos ei suenter sespecialisaus sin restaurar autos vegls. Sin ses viadis els Stadis Uni eis el vegnius en contact cull’aissa sco isagl da sport e plascher. L’aissa ei daventada sia pissiun e sia professiun. Cu el ei vegnius 1992 ella regiun da Laax-Flem ha el entschiet a seperfecziunar en quella sparta. El ha fundau a Murschetg l’emprema stizun dad aissas. Reto Gurtner, il CEO dall’Arena Alva, ha intimau e promoviu el da fundar la scola da snowboard. Pli tard ha Reto Poltera fatg il diplom da designer d’industria. El sectur turistic naziunal el sco in dils piuniers da surf-, skate- e snowboard en Svizra. Dalla Polinesia ellas Alps Reto Poltera sa buca mo ir cun surf- e skatebord. Ed el ei era buca mo piunier dil snowboard. En fatgs dall’aissa sco cundrez da sport e temps liber eis el in ambassadur cumpetent e tschercau. Gia James Cook, il capitani engles che ha scuviert 1779 las inslas dalla Polinesia ha scret ch’el hagi observau co ils habitonts gudevien dad ir cull’aissa sillas undas digl Ocean pacific. Dapi 1912 ei surfar sin aissa ina disciplina olimpica. Ord quei isagl ei il skateboard, l’aissa cun rodas, sesviluppaus. 1998, all’Olimpiada da Nagano, han ins recepiu skateboard sco disciplina. Pér 2014 a Sotchi ei la finala era snowboard daventada disciplina olimpica. L’impurtonza da quellas treis disciplinas ei pli plausibla sch’ins sa ch’ei dat en tut circa nov milliuns skiunzs alpin e mo ella California 25 milliuns surfers. Reto Poltera sa ina massa detagls dalla historia da quei sport ch’el intermediescha adina puspei en referats en scolas aultas ed universitads da sport e turissem.

Umens dat ei da tuttas sorts. Quei ei buca lur privilegi, pertgei ei dat era dunnas da tuttas sorts. Per exempel las stoda attractivas, las coga misteriusas, las strias carinas ed infamas, per numnar mo treis. Mo cheu va ei per tips virils che han fatg ina certa carriera en nossa civilisaziun europeica e fan part dalla gruppa dils «parias» – vul dir: da quels che vivan cun e sper nus e sefutran da quei che il mund real para da pretender dad in e scadin, sinaquei che nus «funcziunien» enteifer la societad humana. Daco drova nies mund pia quels schuloris e schlampers, quella narradira e quels semiaders, schlemils e ghimpels, che fan caussas che paran dad esser totalmein cuntrarias alla sauna raschun? Lur acziuns fan scurlar nus il tgau, ellas fan savens era rir nus, mo lur manco da logica normala renda nus era pensivs, gie schizun meditativs. Il pli enconuschent denter quels nudai da vuler esser differents e da quei manco da flexibilitad e da voluntad da s’adattar als basegns dil mintgadi ei probabel «Schlemihl» – sco ins scriva siu num usitadamein. El ha fatg gronda carriera en la litteratura europea. Quei cuccalori venda sia atgna umbriva e realisescha pér lu che el ha vendiu si’olma! Surtut en la litteratura dils Gedius digl ost eis el daventaus ina figura populara - ins legi per exempel Isaac Bashevi Singer: «Gimpel, der Narr» (1945). Probabel era far il narr ina consola­ziun per biars che stuevan vegnir a frida cun pupira, malsognas, discletg ed ina veta senza perspectivas. Ina preschientscha ha nies schlemil anflau schizun el mund da l’opera. En «Les contes d’Hoffmann» (1881) pren quei pauper galiot ina tresta fin tier il componist Jacques Offenbach. Tgei renda nus aschi empatics cun figuras che ston viver surtut d’illusiuns, da siemis, da speronzas vanas e da setrumpadas permanentas? Ferton che in schlemil ei in disfortunau, per il qual ins senta commisera­ziun, ei il schlaviner connotaus bia pli negativamein. El ei in tip cun ina certa tendenza criminala en sesez, in «lump» ed in «gauner», enzatgei denter scroc ruffinau ed in parler malezi e malempudau. En biars cass in propi valanuot cun intenziuns dubiusas, al qual ins sa e duess buca dar confidonza. Ils etimologs debattan, tgei che stat oriundamein davos quei schlaviner: In sloven? In slovac? Il plaid vegneva duvraus per disfamar pievels ord tiaras digl ost, surtut Romas, Sintis, Jenischs e Gedius. Nua che ils schlaviners sepresentavan, deva ei spert inagada schlamassels! Confusiuns e complicaziuns terriblas! Ins tegn cun avantatg distanza da schlaviners, sche ins vul buca haver il donn e pagar il deivet final. Magari che ins drova il plaid schlaviner era pli positivamein, sco per in affon malizius che fa bugen lumparias e filistuccas. «Ti schlaviner!» Meins ruffinai e definitivamein pli simpatics ein ils schlendrians da quest mund. Schlendergiar ei ina tenuta da far tut cun temps e peda, nuot alla sperta ed en moda directa. Ils schlendrians spetgan e pondereschan, laian ir quels en furtinas ordavon a fullar via. Els fan bugen calenders e sedamondan, schebein sedar breigia cunvegni, gie sche stentas valien insumma la peina. Viver entuorn schlendrians ei buca adina sempel, mo atgnamein ein els tips senza furias e preschas, quasi simpatics contemporans. Schizun Dante ha tschentau als schlendrians in monument en sia «Divina Commedia» cun la figura da Belacqua alla fin dil 4. cant dil «Purgatieri». Quel ha mai fatg prescha en sia veta, gnanc cun far ricla per ses puccaus. Dante vul saver, sche el practicheschi cheu egl auter mund vinavon siu vegl schlendrian, cun targlinar e spitgar giu. Belacqua manegia, ei hagi negin senn da far prescha da vegnir enta parvis. Pia spe­tgi el pacificamein avon porta d’entrada entochen che igl aunghel pertgirader alla sava dil purgatieri lubeschi ad el d’entrar e far penetienzia – avon che contonscher la beadadad celestiala. Mintga um – probabel schizun mintga dunna e schizun mintga affon – para da haver en sesez l’inclinaziun ed il talent da far mintgaton da schlemil, da schlaviner e da schlendrian. Perquei che mo funcziunar, far siu duer, far da herox e da brav e far mo quei che vesa ora sco far pulit: tgei veta lungurusa! Negin da nus vul far mo pulit! Iso Camartin è autur e publicist. El è stà tranter auter professer per litteratura e cultura rumantscha a l’ETH ed a l’Universitad da Turitg.

La fin da quest’jamna absolva Carlo Janka (35) sias davosas cuor­sas dil Cup mundial alpin. Silsuenter seretila el dil sport d’elita. Ad ina conferenza da medias la gievgia suentermiezdi ha el argumentau sia decisiun: «Gia la stad ed igl atun ei miu svilup corporal buca staus aschia sco spitgau. Consequentamein ei mia decisiun da seretrer logica ed il cumiau dil sport d’elita ei buca grevs. Jeu havevel dau temps a memez entochen igl onn 2022.» In temps difficil Ils davos onns ha il skiunz da Sursaissa adina puspei giu da sbatter culla sanadad. Leutier ei vegniu ina greva blessura vid ils ligioms d’in schanugl. El ha fatg tut il pusseivel per returnar silla via dil success, quella via ch’el ei encaminaus avon rodund diesch onns. Las difficultads culla sanadad han giu per consequenza ch’el ha stuiu concentrar ils trenaments ed aschia era desister pli e pli dil slalom gigant. Malgrad quels onns difficils mira Carlo Janka anavos sin ina grondiusa carriera: «Surtut l’entschatta ei secapescha stada fetg buna. Silsuenter ein suandai temps fetg differents, aschia sco igl ei el sport.» Prioritad silla famiglia Suenter las cuorsas dil Lauberhorn vegn Carlo Janka a deponer definitivamein ils skis da cuorsa: «Primavera spitgein nus il secund affon. La veta da famiglia vegn ad haver prioritad.» La famiglia ei buc il davos era in dils motivs ch’el seretila: «Il tgau era buca pli semtgaus per la gronda resca.» Ch’el seretila gest a Wengen ha in motiv special: «Spel slalom gigant d’Adelboden ei quei cheu adina stau mias cuorsas preferidas. Cheu hai jeu saviu sepresentar avon agen publicum.» A Wengen eis els staus en tut otg ga sil podest, treis cuorsas ha el gudignau: «Jeu selegrel sin quellas davosas cuorsas.» En tgei direcziun professiunala? Silla damonda, en tgei direcziun professiunala ch’el mondi, ha Carlo Janka buca saviu dar ina risposta concreta: «Quei vegn aunc a semussar. Sin fundament dallas difficultads dalla sanadad ch’jeu hai giu ils davos onns savess quei esser enzatgei ella direcziun dalla sanadad ni forsa era dalla vivonda.» Siu manager Giusep Fry ha caracterisau suandontamein il sportist Carlo Janka: «El ei adina staus cools, ha stuiu batter, ei restaus ambizius ed adina fairs e loials. Siu focus ei adina staus drizzaus sil sport, el ei restaus mudests sco el era l’entschatta da sia carriera.» Cun ses gronds success dat ei en Svizra sulet in skiunz ch’ei staus me­gliers: Pirmin Zurbriggen. La fin d’ina gronda carriera Carlo Janka (35) seretila dil sport da skis. Agl ur dallas cuorsas dil Cup mundial a Wengen ha el communicau sia decisiun. Il skiunz da Sursaissa sa mirar anavos sin ina carriera encorunada da gronds success. El slalom gigant eis els daventaus 2009 campiun mun­dial a Val d’Isère ed in onn pli tard campiun olimpic a Vancouver. Leutier ha el gudignau la medaglia da bronz ella cuorsa rapida dil campiunadi mundial 2009. La stagiun 2009/10 ha Carlo Janka era gudignau il classament total dil Cup mundial alpin. Tut en tut ha el victorisau en endisch cuorsas dil Cup mundial. Carlo Janka absolva sonda aunc la cuorsa rapida dil Lauberhorn. Silsuenter terminescha el la carriera exact leu nua ch’el ha festivau bials success. A Wengen ha el gudignau denter auter igl onn 2009 la super-cumbinaziun. (rtr/fmr/hh)

La periferia ei stada tematisada la sonda vargada el Hotel Medelina a Curaglia. Marianne Fischbacher, Simon Jacomet, David Deplazes e Koja Kuse han relatau da lur activitads ella periferia e daco ch’els vegnan magari valetai per cumbattants singuls. Koja Kuse sesanfla enzaco era ella periferia, buc exnum ord vesta geografica. Igl electrotecnicher e perscrutader dil clima ei fruntaus per casualitad sin in material che pudess revoluziunar l’industria d’itschal. Quei ha igl um oriunds dalla Tiaratudestga explicau la sonda vargada el Hotel Medelina a Curaglia. El ha presentau il material che secumpona da granit, carbon che vegn producius cun ieli dad algas. «Quella producziun ligia gronds quantums da CO2 e gida a tener a mistregn la midada climatica.» Ella periferia sesanfla igl inschignier perquei ch’igl ei aunc buca reussiu a Koja Kuse da perschuader l’industria da remplazzar aluminium ed itschal cun sia nova materialia. El ei denton perschuadius ch’igl ei necessari da midar strategia pervia dalla temperatura che crescha. «Il temps da fiasta va plaunsiu a fin.» Producir skis en Surselva Che Koja Kuse ha anflau la via a Curaglia la sonda vargada ei d’engraziar a Simon Jacomet. Quel construescha dapi onns skis ella periferia ed ei adina puspei alla tscherca da novas materialias. Material pli durabel pil ski che porta siu num e perquei ein Simon Jacomet ed igl inschignier tudestg sesanflai. Il novissim product ord la manufactura da skis Jacomet ei fatgs orda quei material niev da Kuse. Buc exnum per presentar siu niev ski ei Simon Jacomet vegnius per la runda da discussiun el Hotel Medelina mobein per declarar, daco ch’el producescha dapi onns skis en Surselva. Ella periferia sesenta Simon Jacomet denton buc. «Quei ei empau sco la vegliadetgna, ins ei la finala aschi vegls sco ins sesenta.» Impurtont per Simon Jacomet ei da contactar glieud che vegn d’ordlunder. «Interessantas persunalitads che san dabia e partan bugen lur savida.» Da tgirar quels contacts ha Simon Jacomet empriu avon onns sco scolast da skis. Negin desiert Vegnida avon biars onns d’ordlunder ella preiferia sursilvana ei Marianne Fischbacher. Sco etnologa ei ella sefatschentada l’entschatta dils onns 80 cun la societad da Vuorz. «Jeu hai sentiu duront mias retschercas el liug dabia vitalitad culturala e negin desiert.» Alla cultura ei Marianne Fischbacher stada vinavon attaschada duront biars onns sco curatura dil Museum Regiunal Surselva. «La cultura generescha negina valur en francs e raps e drova perquei sustegn.» Marianne Fischbacher ha relatau da sias stentas d’intermediar la lavur culturala indigena als hosps da vacanzas. «Dus munds che funcziuneschan fetg different.» E novissimamein eis ella engaschada dalla vischnaunca da Glion da metter en pei in concept per promover la cultura communala. La luvrera da cultura ha discurriu dil schoc da corona per las uniuns localas, principalmein per il chors. «Enteifer la promoziun dalla cultura dalla vischnaunca da Glion dat ei ina gruppa da lavur che sefatschenta cun la damonda co fructificar quellas uniuns e formular perspectivas per cuntinuar.» Agricultura solidarica Discutau la sonda vargada a Curaglia ha era il pur da Surrein, David Deplazes. El e sia famglia ein adina puspei promts da s’engaschar per ideas innovativas. Enteifer la gruppa da producents Amarenda ni era el Center d’agricultura a Mustér. Presentau el Hotel Medelina ha David Deplazes siu novissim project che ha entschiet cun quater cauras. Alla famiglia Deplazes han las cauras plaschiu e la muntanera ei carschida e cun ella la lavur. «La lavur ei s’augmentada, il gudogn denton buca.» David Deplazes ha fatg attent che mo ina pintga part dalla societad lavura ell’agricultura, ina gronda part seigi denton interessada vid il puresser. «Perquei essan nus sedecidi d’introducir l’agricultura solidarica sin nies menaschi respectiv ella tratga da cauras. Persunas dalla Bassa s’engaschan ed ein participadas alla lavur ed al recav. La runda da discussiun tgamunada da Stefan Forster digl Institut per ambient e resursas natiralas ei vegnida alla conclusiun ch’ei fuss bien da tschintschar dapli in cun l’auter e quei buca sulet denter la periferia e la Bassa. In dialog che pudess esser d’engrau a tuts. Per Koja Kuse ein las differenzas denter Bassa e periferia buc aschi presentas. «La midada dil clima enconuscha negina periferia.»

Co sviluppar il vitg da Falera e porscher suttetg a famiglias giuvnas en vesta dil plaz da baghegiar restrenschiu? Il vendergis vargau han ils presents ella Fermata a Falera discutau las propostas dils students da Gion A. Caminada e formulau damondas. «La lavur entscheiva ussa.» Quei ha igl architect Gion A. Caminada getg il vendergis vargau ella Fermata a Falera alla fin da sia presentaziun. El ha explicau als presents las soluziuns architectonicas che sias studentas e ses students han elavurau per Falera. Respectiv per il scart spazi disponibel en vischnaunca per novs edifecis. Surfatschas en possess dalla vischnaunca, dalla vischnaunca burgheisa e dalla pleiv. «Las propostas elavuradas da mias studentas e da mes studentas valan sco basa da discussiun.» E quella discussiun cun la publicitad ha igl architect tschercau ensemen cun la vischnaunca. Dalla publicitad ch’era presenta ella Fermata ei vegnida la damonda al president communal, Wendelin Casutt: «Co vinavon a Falera?» Dar suttetg a famiglias giuvnas Cuntinuar vul la suprastonza communala tuttavia sco quei ch’il president communala ha explicau. «Nossa retscherca ha mussau che biabein 20 persunas giuvnas vulan secasar a Falera e baghegiar cheu in dacasa.» E cun quella giuventetgna vul la vischnaunca discuorer. Era per endriescher sch’ils futurs habitonts da Falera san s’accordar cun novas fuormas da habitar. Ch’il temps dalla casa dad ina ni pliras famiglias circumadada da curtgin e seiv ei currius giu a Falera dat ei plirs motivs. Las prescripziuns dalla planisaziun dil territori ein vegnidas pli severas. Biaras vischnauncas ston reducir las zonas da baghegiar ed a Falera ei la zona reservada per indigens surbaghegiada. Ed in model da fatschenta da Falera exequius sur onns ei vegnius ellas stretgas. Enzonar novas surfatschas e construir habitadis secundars, quei ha ina iniziativa approvada avon entgins onns dil suveran svizzer frenau. Il motiv che la vischnauca ha incaricau Gion A. Camindada da presentar soluziuns per las surfatschas restontas en posses public. En vesta dil spazi limitau ei baghegiar pli concentrau era in tema en in vitg muntagnard sco quei che las propostas da studentas e students han mussau. «Biaras dallas propostas da studentas e students cunterfan a nossas leschas da baghegiar e fussen aschia sco ellas sepresentan buca realisablas.» Gion A. Camindada ha fatg curascha a Falerianas e Falerians da far opposiziun, «opposiziun el senn da gir co ins sa far meglier.» Defendiu la planisaziun Las explicaziuns da Gion A. Caminada han leventau il planisader dalla vischnaunca da Falera, Orlando Menghini. El ha defendiu la planisaziun e fiers la damonda ella runda co la cuntrada sepresentassi oz senza la planisaziun dil territori. Ed el ha criticau architectas ed architecs da seconcentrar sulet sin lur project da baghegiar e buca risguardar il contuorn ed il caracter da quartiers e vitgs. «Vus architects stueis entscheiver a mirar sur igl ur digl agen taglier.» Orlando Menghini ha denton ludau las stentas da studentas e students da presentar novas soluziuns en quels paucs encardens aunc aviarts el vitg da Falera. Il planisader ha regurdau als instruments da planisar, sco il plan da formaziun ni d’areal che dettien spazi da crear. «Ins sto denton duvrar quels instruments.» Senza dubi leventa la part dil vitg da Falera construida duront il ferm catsch dallas habitaziuns secundaras buca grondas emoziuns, silmeins buc ord vesta architectonica. Orlando Menghini ha titulau quella part dil vitg per banala. E ha indirectamein retschiert sustegn da Gion A Caminada. «Nus stuein mantener il caracter dil vitg visavi al caracter dil marcau.» Quei denteren seigi agglo, vischivaschi ch’ins anfli dapertut, a Falera sco a Wädenswil ni schiglioc enzanua. Co vinavon a Falera? La damonda resta aviarta – ed ella resta ordvart interessanta.

Commembers dil club da fans ed ils confamigliars da Carlo Janka ein stai presents la fin dalla jamna a Wengen per esser dalla partida cu lur campiun olimpic, mundial e victur dalla cuppa mundiala ha bandunau la tribuna dil sport da prestaziun. La FMR ha rimnau a Sursaissa entginas vuschs da persunas ch’enconuschan detg bein Carlo Janka. Paucs han accumpignau Carlo Janka sin sia via sportiva aschi gitg sco il trenader da skis Pius Berni. «Quei ha entschiet avon 30 onns cu che Carlo Janka ei separticipaus als cuors da giuventetgna e sport dil Club da skis da Sursaissa.» La fin dalla jamna ei Pius Berni staus a Wengen per veser las duas davosas cuorsas da Carlo Janka el cuppa mundiala. «Quei vai jeu per tut prezi buca vuliu munchentar.» Pius Berni ha sez sentiu ina certa pressiun avon las duas cuorsas rapidas. «Gie, quella tensiun ei stada avon maun, quei sai jeu buca snegar.» Il trenader da skis seregorda bein dall’entschatta da sia lavur cun il campiun mundial ed olimpic da Sursaissa. «El era talentaus, sgulava denton buc exnum sur tschels ora.» Il trenader dils emprems onns ha getg che siu currider d’antruras dubitavi buc vid il trenament. «Quei che vegneva getg fageva el e quei buca per 100 pertschien mo sil pli pauc per 110 pertschien.» Pius Berni ha manteniu il stretg contact cun Carlo Janka era cu el ei s’avanzaus els divers caders. «Nus eran cheu sch’ei fageva da basegns.» Construiu ina rampa da partenza Pius Berni e ses gidonters han per exempel baghegiau ina rampa da partenza per che Carlo Janka possi trenar e meglierar sia spertadad dad ir ella cuorsa. «In grond plus ei sia mentalitad dad ir entuorn cun terradas.» Pius Berni ha viu biars talents sin duas aissas cun empermettentas prestaziuns sco juniors. Il tgamun dalla rangaziun mundiala contonschan denton mo singuls. Che las midadas pretendidas ella tecnica dils skis ein buc stadas d’engrau al beinstar corporal digl atlet da Sursaissa ha Pius Berni confirmau. E la maldisponibladad corporala ha giu consequenzas. «Sche ti stos desister da trenar slalom gigant va quei a disfavur dil super-G, sche ti stos desister da trenar super-G sche va quei la finala a disfavur dalla cuorsa rapida. La culissa per calar ei stada a Wengen excellenta e Pius Berni ei cuntents. «Bi ch’el ha contonschiu sauns e frestgs l’arrivada.» In segn per Sursaissa Per in impurtont representant da Sursaissa valetescha il president communal da Sursaissa/Mundaun, Ernst Sax, il skiunz Carlo Janka. Il skiunz che ha terminau sia carriera la fin dalla jamna vargada e Wengen cun ina excellenta prestaziun ella cuorsa rapida dil vendergis. «El ei restaus in da nus.» In da nus ch’ei staus presents a Sursaissa quei temps ch’igl urari da trenar e da cuorsas ha lubiu. «Per plascher dalla giuventetgna, sch’ella ha entupau igl atlet en vischnaunca ni a casa cu ella ei ida a porscher il bien niev onn.» Ernst Sax ha era regurdau a la reclama ch’igl atlet e skiunz ha fatg per la regiun da Surselva Turissem che ha adina puspei entretschau Carlo Janka en diversas acziuns da promoziun. Sustegn emoziunal Sabine Neuwirth, presidiescha il Club a skis da Sursaissa, ha discurriu en connex cun Carlo Janka dad ina gronda valur emoziunala per la giuventetgna. Biaras scolaras e scolars da Sursaissa separticipeschan als cuors da giuventetgna e sport dil club da skis. E quella giuventetgna sedivertescha sin pista ed els trenaments cun las insignias digl atlet da Sursaissa sin las giaccas. «Per la giuventetgna ei Carlo Janka in idol ed els ein motivai da suandar ses fastitgs» ha Sabine Neuwirth getg. «Tonpli perquei ch’il skiunz tgira ils contacts cun il club ed ei staus presents aschilunsch che quei ei stau pusseivel.» Per la presidenta dil club da skis ei Carlo Janka sco atlet e sportist ina excepziun e quei per l’entira Svizra. «Tals atlets san ins paregliar cun in da sis el lotto.» Sabine Neuwirth ei pertscharta che in sportist cun las habilitads da Carlo Janka crodan buca giu da tschiel. «Il Club da skis da Sursaissa sesprova cun tutta precauziun d’avischinar las atgnas skiunzas ed ils agens skiunzs giuvens a quei sport da prestaziun.»

Posiziun critica visavi l’intenziun d’ina translaziun simultana el Cussegl grond Dapi varga in onn e miez examinescha ina cumissiun parlamentara l’introducziun d’ina translaziun simultana el Cussegl grond. L’intenziun ei che mintga deputada e mintga deputau sappi «prender il plaid en siu lungatg ed haver la garanzia ch'el vegn era capius digl entir parlament». Ei seigi in act da respect visavi la representanza romontscha ed ina expressiun veseivla dalla trilinguitad grischuna. Ina buna intenziun, denton senza nez L’intenziun ei buna e gentila. Ord vesta fundamentala e purmein giuridica po ella esser gius­tificada. Ins sto denton acceptar la realitad romontscha e quella ei marcada dalla bilinguitad. Ei sedamonda perquei, schebein ina translaziun simultana ei necessaria e gida a promover il romontsch? La risposta ei clara: Nuot e meins che nuot. Igl ei sulettamein ina declamaziun da simpatia, ina acziun d’alibi e da simbol. Ils Romonschs ei adina stai ruschaneivels ed han mai fatg pretensiuns exageradas. Quei ei sepagau. Midadas radicalas anflan negina acceptanza tiel pievel. Quei ei semussau repetidamein ils davos decennis (rumantsch grischun). Ina liunga pratica secumprovada Dapi varga 150 onns ha il Cussegl grond tractau sias fatschentas en viarva tudestga, beinduras enrihida entras in cuort votum en romontsch e talian. Quei ei fetg simpatic! Il sistem ei secumprovaus e mai vegnius criticaus. Ils Romontschs han adina saviu defender lur meini. Buca per nuot secloma ei: «Tgi che sa romontsch, sa dapli»! Oz, nua che la bilinguitad ei ina realitad, ei ina translaziun aunc meins indicada. Leutier vegnan ils considerabels cuosts. La translaziun per las deputadas e per ils deputai custass – tenor las empremas calculaziuns – annualmein da quei d’in quart milliun francs. Quei ei ina brava summa! Enstagl da sfarlatar daners per ina translaziun, dueien quels mieds vegnir impundi per mesiras ed acziuns da nez per il romontsch. Dapi dus onns hai jeu discussiunau quella tematica cun da quei da 100 «persunas cuminas», cun romanists e schurnalists, scribents e scribentas, scolasts e scolastas, cun presidents communals e cun persunalitads d’orfeier las scheinas romontschas. Il resultat ei surprendents e pli che clars: Buca ina solia persuna anfla ina translaziun simultana el Cussegl grond per necessaria e giustificada. Sch’ins vegli sustener la caussa romontscha, duei quei succeder cun mesiras da nez e valsenn. La bilinguitad ei ina realitad Oz plaida gia mintga affon en tiara romontscha il «schwyzerdütsch». Quei vala tonpli per las deputadas e per ils deputai. Buc in vegn ad haver fastedis da s’exprimer andantamein en tudestg; il tudestg s’auda tiel mintgadi da nus Romontschs. Leutier vegn il fatg che las fatschentas parlamentaras pertuccan savens tematicas cumplicadas, da tempra giuridica e tecnica, nua la terminologia romontscha ei scarsa e beinduras malgenglia. Enconuschan tuts parlamentaris quellas expressiuns tecnicas en romontsch? Acziuns directas ein ina bia megliera alternativa Bi, sch’il parlament cantunal s’engascha pil romontsch e pil talian. Quei sto denton succeder cun acziuns efficacias en favur dalla Romon­tschia. Pusseivladads leutier dat ei detgavunda. Entgins exempels: In premi per vischnauncas che promovan a moda exemplarica il romontsch (ina specia da «Wakker-Preis» romontsch) ni per instituziuns ed uniuns culturalas e sportivas che prestan buna lavur pil romontsch, in premi da promoziun per talents romontschs, per ovras litteraras ni culturalas, in sustegn per buns mieds d’instrucziun eav. Cuort e bien: Acziuns directas en favur dil romontsch e buca sbursar daners per ina translaziun che porta negin fretg. Ei dat bia meglieras alternativas per promover la viarva romon­tscha. Denton sehona negin da s’exponer e da vegnir taxaus sco adversari dil romontsch. Cunquei ch’jeu sun s’engaschaus ina veta en­tira per la causa romontscha, sai jeu selubir cun buna cunscienzia da s’exprimer encunter la translaziun planisada e propagar perencunter acziuns ed activitads che surveschan per propi alla promoziun dil romontsch.

Cun luschezia posescha el sin in magher sut Soliva. Ins sa interpretar la cumparsa dil tarden differentamein: «Pur - nua eis Ti che has emblidau mei igl atun vargau?» Ni: «Pervia da quei unviern cheu cun aschi pauca neiv fetsch jeu negins quitaus.» Ni: «Quei ei buca igl emprem unviern ch’jeu survivel.» Ni tenor ina poesia da sur Flurin Camathias (1871-1946): «Schi ditg e stattan cuolms e vals» - «stun er jeu.» Seigi sco ei vegli: Il tarden sbittau paradescha sco in monument sper via, fa beinvegni al viandont e selegra la notg dalla selvaschina che passa sperasvi. Schizun il luf ei mintgaton ella vischinonza digl uaffen nizeivel, mo emblidau. Siu unviern ei probabel pli interessants e varionts en quei liug ch’enzanua en in fecler ni in nuegl. Il tarden medelin passenta quest unviern giuadora.

La fin dall’jamna vargada ein Sursilvanas e Sursilvans separticipai a differentas concurrenzas da cuorsa liunga en Svizra. Als dis da giuventetgna e sport a Maloja ei il Team dil sport da neiv Surselva separticipaus cun in tschuppel curridras e curriders. Ella catgeoria dallas buobas sut 10 onns ha Chiara Bässler dall’OG Trin contonschiu il secund rang ed ella categoria sut 14 onns ei Tylan Michel, medemamein dall’OG Trin, daventaus bien tierz. Rangs da podest dallas staffettas Ella staffetta che ha giu liug la dumengia ha OG Trin (Louis Degiacomi, Benjamin Uehli e Leo Götz) contonschiu il secund rang ella categoria dils buobs sut 10 onns. Ella categoria dallas buobas sut 10 onns eis eis ei schizun reussiu all’OG Trin (Malin Capatt, Chiara Bässler, Annina Succetti) da gudignar. Tier las buobas sut 12 onns ha la staffetta mischedada Castrisch/Trin (Elena Peng, Lynn Maissen ed Otavia Vonplon) contonschiu il tierz rang. Il secund plaz ha la staffetta dall’OG Trin (Rico Maissen, Tylan Michel e Heikki Piali) contonschiu ella categoria dils buobs sut 14 onns ed il tierz rang ei reussius all’OG Trin (Andri Gujan, Luin Padrun e Niclas Koch) ella categoria sut 16 onns. Buna prestaziun da Jon-Fadri Nufer Al campiunadi svizzer da cuorsa liunga a Zweisimmen-Sparenmoos ha Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch contonschiu il bien 12avel rang el sprint ella categoria sut 18 onns. El ei arrivaus entochen el miez-final. Ella concurrenza singula dil stil classic ha Jon-Fadri Nufer schau nudar igl excellent quart rang ella categoria sut 18 onns. Sil victur Roman Alder dil Club da skis Bernina Pontresina ha els spiars 44 secundas en quella concurrenza da 10 km. Cla-Ursin Nufer dil CS Sedrun-Tujetsch e Clau Deplazes dil Club da skis Trun ein buca separticipai.

Avon treis onns ein las meglieras skiunzas ed ils megliers skiunzs da turas dil mund semesirai a Mustér. Lu ha numnadamein giu liug leu ina concurrenza dil Cup mundial. Parallelmein han ils organisaturs era purschiu gliez onn ina cuorsa populara. Ils dus davos onns han ils visitaders dil territori da skis da Caischavedra-Péz Ault viu neginas concurrenzas da turas. 2020 ha l’organisaziun fatg ina pausa e 2021 ei la trofea daventada l’unfrenda dalla pandemia. Mesiras ein indispensablas Sco ei vesa ora il mument sa l’endischavla Trofea Péz Ault vegnir organisada ils 19 e 20 da mars 2022. Il comite d’organisaziun scriva sin sia homeage: «Nus essan optimists da saver arranschar las cuorsas el rom dallas mesiras da Covid.» Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun, Giochen Bearth, ha detg sin damonda dalla FMR, valan las directivas da 3G per las cuorsas. Quei vul dir: Vaccin, giu corona ni test. Quei vala ton pils concurrents sco per ils gidonters. «Igl ei previu ina tscheina la sonda suenter la cuorsa dalla sera. Nus stuein aunc mirar co nus arranschein quella, pertgei endadens valan autras reglas ch’ordadora. Igl ei era pusseivel che nus stuein desister da quella tscheina», di Giochen Bearth che ha surpriu il presidi dil comite avon rodund dus onns da Leo Condrau. Il medem mument ha Luca Brunold surpriu lu la funcziun da cau-cuorsa da Giochen Bearth. Per l’emprema ga in vertical Sin plaun internaziunal dat ei treis differentas pusseivladads da concurrenza cun skis da turas: Sprint, vertical ed individual. «Il sprint ei buc aschi tschercaus da curridras e curriders populars. Perencunter essan nus dil meini ch’in vertical seigi pli tschercaus. Quei ei ina cuorsa sulettamein ensi. Igl invidual – la cuorsa che meina ensi, ch’igl ei da purtar skis e silsuenter serender a val – resta sco entochen dacheu», di Giochen Bearth. Il vertical ha liug la sonda sera da S. Catrina entochen si Caischavedra, igl individual ei la dumengia sillas rutas dils davos onns ella vischinonza dil territori da skis. In vertical sco el ha liug uonn per l’emprema ga a Mustér sa era vegnir arranschaus cun cazzola damai che la cuorsa meina sulettamein ensi. Damai che las cuorsas serepartan sin dus dis speran ils organisaturs ch’entgins concurrents stettien aschia era sur notg a Mustér.» Profitar dil boom Uonn ein las cuorsas cumpleinamein sil nivel dil sport popular. «Il comite d’organisaziun ei per part novs, il mument ein concurrenzas dil Cup mundial negin tema per nus», di Giochen Bearth. Sch’il comite vegnessi dumandaus d’organisar talas cuorsas stuessien ins pesar giu bein tgei far: «Quei ei surtut ina damonda dallas finanzas.» Ils organisaturs dalla Trofea Péz Ault vulan nezegiar ils proxims onns il boom da far turas: «Ils davos onns han biars scuvretg activitads da sport individualas. Aschia era da far turas. Quei ei segiramein era ina schanza per nus.» La Trofea Péz Ault duei esser in arranschament popular cumbinaus cun la caschun da guder in bi di e far ina tura en in territori segirau. Giochen Bearth quenta uonn cun 100 entochen 150 concurrentas e concurrents. Informaziuns davart igl arranschament dat la homepage www.trofea.ch. Leu eis ei era pusseivel da s’annunziar per las cuorsas ils proxims dis. In vertical sco novaziun La Trofea Péz Ault a Mustér da quest onn ei dedicada cumpleinamein al sport popular. Per l’emprema ga stattan duas differentas concurrenzas sil program. La sera avon la cuorsa principala porschan ils organisaturs numnadamein era in vertical, vul dir ina concurrenza da tura empau pli cuorta che va sulettamein ensi. Il president dil comite d’organisaziun Giochen Bearth selegra sigl arranschament ed ei perschuadius ch’era la Trofea Péz Ault profitescha dil boom da turas da skis. Ils davos onns ei igl interess da biars sportists per turas da skis numnadamein carschius fetg. (fmr/hh) Miez mars ha l'endischavla Trofea Péz Ault liug a Mustér.

Gl’onn 1976 han ins aviert a Surcuolm il hotel Mundaun. Dapi sis onns ei l’immobiglia, situada en liug magnific, vita. Il meinagestiun dalla proprietaria, la fatschenta da baghegiar A. Bianchi AG, ed il president dalla Societad da tir Sursaissa Mundaun, ein omisdus units ch’ei dat ils proxims onns in resvegl. «Sch’jeu gudignass ina facultad el lotto, lu fuss quei l’immobiglia ch’jeu cumprass il pli emprem», ha in enconuschent declarau dacuort. Igl ei ina persuna indigena ch’enconuscha la regiun ed era la historia dil hotel Mundaun a Surcuolm. Tgi che banduna a Valata la via principala da Sursaissa e carrescha encunter il vitg, frunta suenter 200 meters sin quei grond baghetg. Il parcadi ei vits, negin ha fatg ora la neiv e las latiarnas avon casa ein per part demolidas. Il hotel Mundaun para d’esser ina ruina. «Ils letgs caulds mauncan» «Gliez constat buca», declara Fabio Bianchi. Il meinagestiun dall’interpresa da baghegiar A. Bianchi AG da Sursaissa puntuescha che sia societad, sco possussura dil hotel Mundaun, ha gia fatg diversas investiziuns per mantener la substanza. Pintgas gruppas sporadicas drovien era las localitads. In menaschi turistic regular ei il hotel tuttina aunc buc. Quei savess midar ils proxims onns. Fabio Bianchi conferma ch’ins ha en mira ils proxims onns ina reavertura dil menaschi, ei seigi denton aunc memia baul da rapportar surlunder, ei drovi aunc enquala examinaziun entochen ch’ins sappi inoltrar ina damonda da baghegiar. Il hotel Mundaun a Surcuolm ei actualmein vits. Dapi onns ei il hotel sut il vitg da Surcuolm vits. «Ei fuss naturalmein super sch’el vegness puspei aviarts. Pertgei ella vischnaunca mauncan ils letgs caulds», conferma il meinagestiun da Surselva Turissem, Kevin Brunold. El sez seregorda aunc bein che quei menaschi funcziunava dil meglier e ch’ei deva trasora fiastas ed occurrenzas el hotel Mundaun. Ins beneventi fetg tuttas stentas per reactivar quei menaschi, aschunta Kevin Brunold. «Mundaun Lodge» era planisada Indigens e hosps fan curvien ch’in hotel en in tal liug exclusiv ei serraus dapi onns. 1977 ha Heini Graf, interprendider e hotelier a Glion, baghegiau quei niev menaschi turistic. Igl era stau in’entschatta fulminanta. Il hotel Mundaun ei daventaus in magnet gastro-turistic. Varga 20 onns eis ei stau l’ustria e hotel da nozzas pli tschercada dalla regiun. Negin havess cartiu che la reputaziun mass a digren zacu. Quei ch’ei lu schabegiau dètg spert. Pliras gadas ha l’immobiglia midau possessur. Las pendicularas Mundaun SA havevan cumprau il hotel 1989, la societad ha denton stuiu sedeliberar il 2001 dalla carga finanziala. Silsuenter ha il hotel surviu zacons onns sco alloschi per requirents d’asil. La primavera 2004 ha l’interpresa da baghegiar Bianchi cumprau el. Ella haveva plans, la realisaziun ei denton seretardada. Lu ha il pievel svizzer acceptau 2012 la lescha che impedescha da baghegiar habitaziuns secundaras. Sin quei ha la possessura vuliu transformar il hotel en in menaschi per la parahotellaria. Igl era previu da scarpar giu il baghetg e da scaffir 16 habitaziuns economisadas cun in’ustria e halla da parcar. L’avertura dil niev resort era planisada per la fin dil 2015. La nova «Mundaun Lodge» a Surcuolm fuss stada d’engrau alla munconza da letgs caulds. Il project ei denton daventaus ina emprema unfrenda dalla nova legislaziun federala. La dertgira a Losanna ha la finala decidiu encunter il project. In problem ei stau che la parcella era attribuida ad ina zona nunconforma. Tiradurs e hotel partan suttetg Che l’interpresa da baghegiar Bianchi da Sursaissa ha tut interess da mantener ed activar il menaschi turistic, ha Fabio Bianchi confirmau sin damonda dalla FMR. In plaid decisiv el capetel per ina nova lubientscha da baghegiar ha la Societad da tir Sursaissa Mundaun. Ella ha il stan da tir quasi el hotel, respectiv en in baghetg annex. Ufficialmein eis ei il cuntrari. Las instanzas da baghegiar han dau 1976 la lubientscha da baghegiar al hotel explicit sco baghetg annex dil stan da sittar da Surcuolm. La cooperaziun ha adina funcziunau bein, tochen oz. Tiradurs e hotel partan sur biars onns il medem suttetg senza problems. Lukas Roth ei dapi in onn president dalla Societad da tir Sursaissa Mundaun. Igl ei in’uniun activa cun 46 commembers, il stan da sittar stuess ella denton renovar. Lukas Roth conferma ch’il contact culla possessura dil hotel, la A. Bianchi AG, ei emperneivla. «Nus vulein ussa far pass per pass e coordinar lur project cul nies», declara Lukas Roth. El conferma ch’in project communabel ei instradaus. L’uniun vul engrondir levamein il stan. «Nus vulein far quei schi spert sco pusseivel, denton conform ed endretg», puntuescha il president dalla societad da tir. Il stan da tir ufficial dalla vischnaunca da Sursaissa ei taxaus sco implont militar, cunquei ein l’armada e la federaziun dil sport da tir era involvadas el project dil hotel Mundaun.

Dapi 2003 ei Reto Bearth emploiaus tier la vischnaunca Tujetsch e gest aschi ditg ha el preparau la loipa, ei staus responsabels pil manteniment dallas sendas da viandar, plazzas da termagliar ed auters indrezs communals. Sco el di ei quei stau in bien temps. Tuttina mida el plazza igl avrel e va ella claustra da Mustér nua ch’el vegn ad exequir lavurs da contuorn. «Jeu mon buc en gretta, mobein cun in egl larmont», di Reto Bearth che ha massa da raquintar da sia lavur sco emploiau dalla vischnaunca Tujetsch. Pli ditg ch’el raquenta e pli fetg ch’ins senta empau melanconia en connex culla decisiun da far ina midada. Tuttina selegra el sin sia nova sfida sco collaboratur dalla squadra da hortulans dalla claustra a Mustér. Il temps per ina midada ei tenor igl um da 56 onns ideals. En­tochen tier la pensiun hagi el aunc bunamein diesch onns e gia dapi entgin temps havevi el il giavisch d’aunc ina ga far ina midada professiunala, sch’ei sedetti ina caschun. «Ussa hai jeu anflau ina plazza en claustra. Leu vegn mia dunna Monika - ella ei hortulana da professiun - ad esser mia schefa. Quei vegn schon bien, ella ei gie era la schefa a casa», manegia Reto Bearth riend. El e sia dunna selegran d’haver aschia dapli temps communabel. Lavur da notg Sco luvrer communal ha Reto Bearth giu temps da lavur ualti irregulars. «Cu jeu hai entschiet fagevan nus buca mintga di la loipa. Oz preparel jeu quella mintga di, ils curriders e las curridras ein pli puppergnai», di il bab d’in giuven e d’ina giuvna. Pil solit prepara el la loipa la damaun marvegl. Quei sappi esser gia allas 2.00 ni viers las 4.30. Sche la neiv ei bletscha ni era la primavera fa el plitost las seras loipa. «Jeu tilel bugen la loipa che ha ina lunghezia da 15 kilometers. Las sendas da viandar preparel jeu era igl unviern, quei denton buca mintga di. Sch’jeu fe­tschel la loipa e las sendas cuozza quei rodund sis uras», aschia Reto Bearth che sa parter en siu temps da lavur sco el vul: «Jeu stossel semplamein far mia lavur, cu jeu fetschel quei han ei pli u meins surschau a mi. Per mei ei quei negin problem da luvrar la notg.» Treis entochen quater jamnas stat el mintgamai mo vid segar las sendas da viandar. La vischnaunca Tujetsch ha rodund 170 kilometers sendas da viandar (incl. vias d’uaul). «Enzacontas ga ad onn eis ei da far lavurs da manteniment enzanua els aults, lu sgulein nus siadora cun helicopter e quei ei mintgamai in eveniment special. Cu jeu hai entschiet mia lavur transportavan nus aunc els aults material cun méls», raquenta il cavacristallas pissiunau. A Mustér vegn el a haver in temps da lavur pli regulau, mo era leu sto la neiv esser rumida sin ch’ils scolars dalla claustra arrivan. Lavur appreziada «A mi ha la lavur tier la vischnaunca plaschiu fetg bein ed jeu sun adina selegraus sin mintga stagiun. La lavur ei zun varionta ed jeu hai empriu d’enconuscher massa glieud simpatica duront luvrar. Sillas plazzas da giugs han ei adina puspei envidau mei da magliar ina ligiongia ni beiber in pier. «Era ils cumpliments dils curriders da cuorsa liunga fan adina puspei plascher. Secapescha ch’ei dat era singulas reclamaziuns, mo a tuts san ins gie buca far endretg», declara igl um che ha empriu da tschentaplattas ed aschunta ch’el hagi giu da vegnir a frida cun enqual maschina nova. Duas pistunzas e lu ils canuns d’ennevar. Oravontut ils canuns han procurau per notgs senza sien. «Ina ga ha il canun ennevau sesez diltuttafatg perquei ch’il vent ha midau direcziun. Ei ha dau nuot auter che cavar viadora el en tutta ferda­glia», seregorda el riend. La finfinala ha el postau sil campadi in carr annex nua ch’el passenta las notgs duront ennevar. «Leu sai jeu durmir bia pli ruasseivel e sch’ei fa basegns spert mirar che tut seigi en uorden.» Loipa pretensiusa Mo era far loipa ella Val Tujetsch ei buc adina sempel damai ch’ei va si e giu empau dapertut. Ina sfida ein era las pendenzas dils praus e Reto Bearth declara: «Jeu sesprovel d’ulivar ora quellas cun better en neiv, quei dat dabia lavur.» El sez ha entschiet a far cuorsa liunga pér cun preparar la loipa. Pli bugen va el denton culs skis da cuorsa liunga dalla Val Maighels en e perfin sil Péz Giuv e sil Borel eis el gia staus cun quels. Grond plascher hagi el adina giu da preparar las loipas avon occurrenzas sportivas e da quellas ha ei dau beinenqualina duront ils davos 19 onns. Mo tgei lavurs ha el buca fatg aschi bugen? «Jeu tugnel mai e fetschel semplamein», ha el rispundiu e mussau sia bellezia collecziun da cristallas da tuttas sorts. La loipa ella Val Tujetsch schai a cor a Reto Bearth che ha preparau quella cun tutta premura duront prest dus decennis. Avon 19 onns, cu Reto Bearth ha entschiet sco luvrer da vischnaunca a Tujetsch, vegneva il material enqualga transportaus els aults cun agid da méls.

La bilanza ch’il responsabel pil program, Tarcisi Hendry tila suenter in onn, ei positiva: «Malgrad corona essan nus cuntents culla participaziun a nos arranschaments. Entgins havein nus stuiu strihar pervia dalla pandemia, in ei staus visitaus magramein, mo plirs auters bein.» Il Museum La Truaisch, il Forum cultural Tujetsch e la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch dattan a sesezs tschun onns peda da stabilir quella purschida: «Suenter quels tschun onns tergin nus bilanza. Lu duei vegnir decidiu sche nus cuntinuein ni buca. Uonn duess il program esser pli enconuschents e cheutras spitgein nus era dapli visitaders.» 2021 ei ve­gniu purschiu 17 arranschaments reparti sur igl entir onn. Tarcisi Hendry lauda la buna collaboraziun culs possessurs da secundas habitaziuns: «Cun Mark Müller havein nus leu ina persuna da contact fetg activa.» Cooperaziun regiunala Per l’emprema ga cumpeglia il program era ina sentupada communabla da Tujetsch cun Mustér e Medel. Quella ha liug da Sontgilcrest ell’Academia Vivian a Stagias sur Mutschnengia. A quei inscunter porscha mintga vischnaunca in element cultural. «La finamira ei da cuntinuar cun ina tala sentupada communabla. Mintg’onn duei ina dallas treis vischnauncas organisar ella, l’entschatta fa la vischnaunca da Tujetsch. Il scopo da quei arranschament ei ina sentupada d’indigens e hosps da vacanzas da Sursassiala», di Tarcisi Hendry. El va schizun aunc pli lunsch cun ses patratgs per in futur cultural communabel dallas treis vischnauncas: «Ei fuss bi ed interessant sche nus savessen collaborar sil sectur dall’organisaziun dils arranschaments culturals. Aschia savessen nus porscher ina plattafuorma cun tut quei che vegn organisau en ina dallas treis vischnauncas.» Quella sentupada ell’Academia Vivian vesa Tarcisi Hendry lu era sco in dils puncts culminonts dil program da «TujetschVivaCultura» da quest onn. Interessant program Aschi pulpius ed interessants sco il program digl onn vargau ei era quel d’uonn. En quel tegnan ils organisaturs era quen dil romontsch. «Nossa purschida ei per romontsch ni tudestg, ina ga ni l’autra era biling. Aschia savein nus risguardar tuts interess senza negligir ils ins ni ils auters», puntuescha Tarcisi Hendry. In dils interessants elements dil program 2022 ha liug gia all’entschatta. Ils 16 da fevrer 2022 referescha Marcel Cornelissen a Sedrun davart las cristallas ed ils cavacristallas dil temps mesolitic (9500 – 5500 onns avon Cristus). El ei staus participaus vid lavurs d’excavaziun sil glatsch dil Brunni nua ch’ins ha anflau indezis da quei temps. El decuors digl onn suondan ulteriurs referats, excursiuns, exposiziuns ni era presentaziuns e prelecziuns. La fin dil program fa ina sera da praulas cun Elisabeth Duff da Sumvitg miez december 2022. Il program ei da cattar sin www.forumcultural.ch. In inscunter cultural da Sursassiala Il program «TujetschVivaCultura» va en siu secund onn. Era questa stad porschan il Museum La Truaisch, il Forum cultural Tujetsch e la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch in tschuppel arranschaments ad indigens e hosps da vacanzas. «Nus havein fatg bunas experientschas igl onn vargau. Uonn sperein nus ch’entginas persunas dapli separticipeschien a nos arranschaments», di Tarcisi Hendry ch’ein conresponsabels pil program. In novum ei la sentupada culturala cun las vischnauncas da Mustér e Medel. Quella ha liug miez zercladur ell’Academia Vivian a Stagias: «La finamira ei da cuntinuar cun quella ils proxims onns. L’organisaziun duei vegnir procurada alternont d’ina dallas treis vischnauncas.» Tarcisi Hendry vesa quella collaboraziun sco partenza per ulteriurs arranschaments communabels. L’entschatta dil program «TujetschVivaCultura 2022» vegn fatga miez fevrer a Sedrun. Ella Sala Cristalla, ella halla plurivalenta, referescha igl archeolog Marcel Cornelissen. (fmr/hh) Tarcisi Hendry.

«En sesez duess ina senda d’unviern esser cuvretga cun neiv», di il responsabel pil menaschi tecnic dalla vischnaunca da Mustér, Simon Cathomen. Dapi che la vischnaunca da Mustér porscha talas vegn la neiv allontanada da quellas aschi bein sco pusseivel. Leu nua che quei ei buca pusseivel ni nua ch’igl ei sedau glatsch, vegn ei starniu carpella ni stialas. Per tgi che vul serender cun affons pigns, bob e scarsola sin quellas sendas ei quei pauc adattau. Emprova cun in niev indrez Dapi in temps examinescha il menaschi tecnic in niev indrez per la preparaziun dallas sendas. «Quel cumpeglia ina fresa ed ina platta per smaccar la neiv. La neiv silla senda vegn rugadada e smaccada da niev. Cheutras sedat ina via adattada ton pils viandonts sco per viagiar cun scarsola ni bob», di Simon Cathomen e precisescha: «Las cundiziuns da neiv ston constar per che quei seigi pusseivel. Sch’ei ha memia bia glatsch sco igl ei il cass la primavera, va ei buca. Lu sa la fresa buca rumper il glatsch.» Tals indrezs vegnan gia en funcziun en plirs loghens nua ch’ei vegn purschiu sendas d’unviern: «Leu succeda quei per part denton cun maschinas da far pista. Cheu tier nus ei quei buca pusseivel, damai che nossa sendas ein bia pli stretgas.» La preparaziun sco tala sa vegnir cumparegliada cun ina tala da far loipa. Suenter che la neiv dira ni forsa era ina leva cuvrida da glatsch ei rugadada si dalla fresa, vegn ella stagnada dalla platta. Ei sedattan lu crenas che porschan al viandont la stabilitad sut ils calzers. «Ei drova denter 15 entochen 20 cm neiv per che quei sistem funcziuni», di Simon Cathomen. La ladezia digl indrez che la vischnaunca da Mustér examinescha ha ina ladezia da 1,5 meters ed ei adattada per pender vid il tractur dil menaschi tecnic. Reacziuns differentas Igl indrez vegn examinaus quest unviern dalla vischnaunca da Mustér. Silsuenter duei vegnir tratg bilanza. Gia ussa po Simon Cathomen constatar: «Nus spargnein da stiarner stialas e silsuenter stuer schubergiar ensemen quellas la primavera.» Stialas vegn ei denton era a duvrar igl avegnir en in pign quantum cu ei ha bia glatsch. Quell’investiziun da 15 000 francs savess pia sepagar finanzialmein e las sendas fussen alvas sco ellas havessen d’esser igl unviern. «Las reacziuns che nus havein giu entochen ussa ein fetg differentas. Las biaras ein stadas fetg positivas, autras denton era negativas. Surtut glieud sils onns viandescha pli bugen sil terrein», constatescha Simon Cathomen. Per la preparaziun dallas sendas d’univern naven da Mompé Tujetsch entochen Madernal ei la maschina en funcziun rodund sis uras. Buca tuttas sendas d’unviern sin intschess da Mustér san vegnir preparadas cun quei sistem. Entginas ein memia stretgas. Maschina per preparar sendas d'unviern.

Aunc avon treis onns vivevan el Grischun rodund in tozzel casturs. Il ruider cun sia cua platta tipica ei daferton s’etablius e vidlunder da recolonisar las ognas ed islas dils flums alpins. Ella Foppa han dus pèrs fundau famiglia. Leu nua ch’el lavuri, detti ei pli e pli gronda variaziun, haveva Hannes Jenny, il biolog e scienziau digl uffeci da catscha e pesca dil Grischun, explicau avon treis onns en in discuors culla FMR. La primavera 2019 han ins constatau l’emprema gada ch’il castur haveva baghegiau in «casti» en ina grava dil Rein ella Ruinaulta. Igl ei in grond mantun da roma, pilpli da salischs, ogna, papels ni triebels. Gl’unviern e viaden ella primavera, cu el sa buca senutrir da pastg e feglia, ei il castur specialmein activs. El ei in luvrus ed ha ina strategia tipica da surviver: Cun ses dents da ruider pina el enteifer cuort temps ina plonta pli gronda. Cu quella ei derschida, sa el magliar cumadeivlamein e senutrir dils brumbels e las frastgas. Auter che quei che biars supponan, senutrescha il castur buca dallas stialas ch’el rui, mobein dil bien ch’ei contonscha cun pinar la plonta. Il gi ora ella tauna Quei cumpogn dallas ognas sederasa puspei era ellas valladas alpinas. Gieri Derungs, guardiaselvaschina el district 2 dil Reinanteriur, conferma sin damonda dalla FMR ch’il castur hagi fundau famiglia en Surselva. «Da Rehanau ensi ha ei duas famiglias», ha gl’Uffeci da catscha e pesca dil Grischun eruiu. El contuorn da Glion, spel Rein, detti ei dapi la stad vargada ina famiglia cun plirs pigns. Ed ella Ruinaulta sut Trin viva in’ulteriura. Ils mussaments han traplas da fotografar furniu. La preschientscha dil castur registreschan ils organs responsabels daferton era ellas ognas da Cahuons a Surrein. Spassegiaders fruntan sin ses fastitgs en fuorma da plontas ruidas culs mussaments caracteristics. Observar in castur en nossa regiun ei strusch pusseivel. Il gi ora eis el en sia tauna ch’el ha protegiu cun ina construcziun da roma, il «casti» da casturs. Giu la Bassa, denter Genevra ed il Lag Bodan, per liung l’Aare, dat ei numerus tals castials. Dapresent dumbran ins circa 1600 animals ell’entira Svizra. Dallas differentas populaziuns emigreschan ils giuvens dils flums e lags siado alla tscherca da novs habitadis. Suenter in onn ston els ir El Grischun entscheiva il 2022 in monitoring da casturs, vul gir ina controlla ed in accumpignament da quei animal selvadi che retuorna. El seigi in fetg fascinont, manegian ils scienziai ed amitgs dalla natira. El sappi far donns cun stuppar flums, quei che sappi caschunar erosiuns, averteschan purs e possessurs da cultiras dalla Bassa. En loghens nua ch’ils casturs vivan, sa ei dar conflicts gest pervia da lur activissem. En Surselva ei quei aunc buca il cass. Gnanc las ovras hidraulicas che influenzeschan cul e scul dall’aua freneschan la derasaziun dil ruider cun siu pègl spess. Sco il guardiaselvaschina Gieri Derungs conferma, restan ils pigns dallas duas famiglias da casturs rodund in onn tiels geniturs. Lu ston ils mascals bandunar il triep ed ir alla tscherca d’in agen revier. Igl ei il principi dalla natira, semegliont alla biologia dil luf, dalla tscharva e da biars auters animals selvadis. Ch’il castur seigi arrivaus era ellas vals lateralas dalla Surselva, en Lumnezia, Stussavgia ni Val Sumvitg, ei aunc buca enconuschent entochen oz. Gl’uffeci da catscha e pesca ha aunc constatau negins fastitgs da casturs per liung Glogn, Rabiusa e Rein da Sumvitg. Gl’architect dalla cuntrada Il castur ei negina concurrenza pils pescadurs. El maglia buca pèschs, anzi el promova quels. Quei ruider sa formar persistentamein il spazi. El procuri per dapli potenzial per la natira, ha Hannes Jenny declarau avon quater onns el rapport «Uaul e selvaschina Surselva». Lu era il castur ina nova specia d’animals indigens. Nua ch’el staupa l’aua d’in flum dat ei spazi per pèschs giuvens, per amfibis, insects ed utschals. Sco buc in’autra specia d’animals sa il castur adattar siu spazi activamein a ses basegns. El ei in «architect» che scaffescha auas ruasseivlas. El construescha e cava taunas ellas scarpas dalla riva e sa midar entiras cuntradas. Da quei profitescha ina gronda varietad. Entginas specias ein schizun dependentas direct dallas activitads dil castur. Per la diversitad biologica ei quei ruider luvrus ina specia centrala pils spazis da viver sper l’aua. Dapli informaziuns dil castur mira www.cscf.ch. Las paginas ein accessiblas els lungatgs tudestg, franzos e talian.

La vischnaunca Ilanz/Glion ha stuiu repeter la publicaziun per la nova via d’access alla staziun dils autos da posta. Actualmein ein ils plans exponi. Igl ei ils medems sto avon dus onns. Il november 2019 ha la cuminonza all’urna dalla vischnaunca Ilanz/Glion approbau in credit brut da 7,95 milliuns francs per la nova staziun dils autos da posta. Tenor la planisaziun fuss ei stau previu d’entscheiver a baghegiar il 2019 il plaz niev denter hotel Eden e binari dalla viafier. Il project ha stuiu dumignar enqual obstachel. In pass impurtont eis ei da realisar la via d’access nova pils autos da posta. 2,1 milliun ein reservai Cheu fa la via d'access nova ina storta en direcziun hotel Eden e staziun nova dils autos da posta. La distanza ei buca gronda. Mo rodund 160 meters. Tut ils autos da posta arrivan sin quella via d’access ch’ei planisada. Tuts cuors, quels da Falera, Sursaissa, Vrin, Andiast e tschellas tschun lingias dil traffic public carreschan silla via dil Glogn en direcziun Castrisch, lu seniester ella nova via d’access. Las postas da Stussavgia e Riein entran dalla vart dretga ella via ch’entscheiva sper la punt dil Glogn. Igl ei ina cuorta distanza che caschuna empau fastedis allas autoritads. Buca pervia dalla tecnica ni geologia, era buca pervia dalla finanzas. Gnanc la pandemia s’empo che la via ei aunc buca construida. Dil credit total da 7,95 milliuns francs ein 2,1 milliuns reservai per quei implont niev pil traffic public. Il credit ei concedius e la realisaziun fuss stada semtgada dagitg. Ina formalitad ha denton frenau il project. Vendergis vargau ha la vischnaunca Ilanz/Glion scret ora da niev la damonda per la lubientscha da baghegiar. «Vid il project ei semidau nuot. Nus havein stuiu purificar sulettamein la basa legala», explichescha Andreas Pfister, il menader dalla partiziun planisaziun e construcziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ina damonda che ha stuiu vegnir purificada ei la tematica dil dutg Paradisgärtli. Quei dutg nescha a Fontanivas e cuora tras gl’uaul dil Paradis e tras in canal sut la via dil Glogn ed ils baghetgs digl areal Maissen. Rodund 20 meters avon la scarpa dil trasse dalla viafier sortescha el e cuora libramein sco dutg. Suenter quels 20 meters vegn el puspei canalisaus, traversa ils binaris e cuora da tschella vart el Glogn. Entras il project dalla nova via vegn il dutg curclaus sin in tschancun. Quei ha druvau il consentiment digl Uffeci cantunal per natira ed ambient. Sche tut va sco prevediu, vegn la via realisada uonn.

La Regiun Surselva vul scaffir, ensemen cullas vischnauncas, in plaz da lavur decentral per la Scol’aulta specialisada dil Grischun. La collaboraziun culla SASGR/FHGR duei sustener l’economia regiunala. Il december vargau ha la Regiun Surselva tarmess allas 15 vischnauncas il sboz d’ina cunvegna da prestaziun cul tetel «Reallabor Surselva». Ei va per in project ch’il sviluppader regiunal Rudolf Büchi ha instradau. La Regiun metta a disposiziun alla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SASGR) l’infrastructura per ina preschientscha fisica, el futur duei la SASGR saver menar en Surselva ina «filiala». 12 dallas 15 vischnauncas han suttascret la cunvegna. La SASGR, enconuschenta plitost culla scursaniziun tudestga FHGR, ei activa buca mo ella scolaziun e perfecziunament professiunal. Ella porscha era survetschs da perscruttaziun ed assistenza per maun public ed economia. Survetschs per economia e societad Dapi igl 1 da schaner 2020 ei la SASGR ina scol’aulta regiunala cun 2000 studentas e students. Ella porscha scolaziuns da bachelor e master en diversas direcziuns naven dall’architectura, inschignieria, informatica, design, multimedia tochen tiel management da sport. La scola ha en Svizra in bien num, cunzun el sectur dil turissem. Las pusseivladads praticas da sviluppar ed organisar projects en ina regiun perifera porscha situaziuns win/win. La scola culs docents e students, sco era maun public, instituziuns e fatschentas san profitar in da l’auter tras projects, studias ed expertisas. Alla Surselva (davontier Castrisch) seporscha ina schanza cul Reallabor Surselva. Gest en quei connex ha il sviluppader regiunal dalla Surselva, Rudolf Büchi, lantschau il project «Reallabor Surselva» d’in post extern dalla SASGR. «Igl ei veramein in experiment. Sche quel selai realisar savein nus aunc buc», declar el. Büchi aschunta ch’in biro extern dalla scola s’occupass da damondas dall’economia e dalla societad. Il post stetti a disposiziun ad emploiai dalla SASGR sco plaz da lavur. Da cuminonza culla Regiun Surselva elaboreschi la SASGR tematicas cumplexas relevantas per la Surselva. Tgeininas che quei ei declara Rudolf Büchi aschia: «Cul Reallabor Surselva vulein nus contonscher pliras finamiras. Per exempel duei quei biro sensibilisar e promover circulaziuns regiunalas ed era iniziativas dalla digitalisaziun». Idea da basa eis ei dad esser pli damaneivel alla pratica ed allas circumstanzias localas e regiunalas. Il plaz da lavur extern da Cuera, ora ella regiun, duei dar impuls, sustener e promover innovaziuns explicit per la Surselva. L'idea ei messa sin via Las finamiras dall’iniziativa dil sviluppader regiunal ein resumadas en tschun puncts ella cunvegna da prestaziun. Daferton eis ei in document denter Regiun Surselva e vischnauncas. Culla partenaria SASGR seigi fixau aunc nuot, conferma Rudolf Büchi. «Dudisch vischnauncas beneventan denton quei contact ed han dau in signal positiv», declara el. Da principi vul la cunvegna «interna» definir tgi che ha da far tgei, e tgi che ha da pagar con el cass che la visiun vegn concreta. Las vischnauncas dueien purtar cuosts totals da 26'000 francs ad onn pil menaschi. Vitier vegn ina summa plafonada da 20'000 francs per occurrenzas e projects. Sco quei ch’ei para ei il project Reallabor Surselva buca ina investiziun extraordinaria. Cu quenta Rudolf Büchi ch’ins savessi arver in menaschi extern dalla SASGR ellas localitads dalla Regiun Surselva? «Nus havein mess sin meisa l’idea. Ussa drova ei aunc gl’interess, respectiv drova ei projects ed ideas, da tuts che sustegnan quei model». El savess survir ed esser d’engrau ad ina situaziun win/win.

Igl onn 1964 hai jeu frequentau la stad in cuors da franzos a Gérardmer, ina vischnaunca turistica el nordost dalla Frontscha, en la regiun dalla Lorena/Lothringen. Buca sgarscheivel lunsch naven dil marcau da Nancy. Ils students eran vegni da tuttas varts: dall’Austria, dall’Italia, dalla Spagna, dalla Belgia, dalla Norvegia, dall’America e tgei sai jeu danunder tut. Jeu sun vegnius in di en contact cun in student american. El ha dumandau mei – sco quei ch’ins fageva per ordinari – danunder che jeu vegni. Jeu hai detg che jeu vegni dalla Svizra. El ha immediat remarcau ch’el sappi ch’ins tschontschi en Svizra plirs lungatgs ed in da quels seigi tut specials. Ins numni el «rhéto-roman». Ei setracti sco ei pari dad ina populaziun miez selvadia che vivi lunsch naven da Turitg, Sogn Murezi e Tavau. Lur lungatg seigi ina mischeida da talian, franzos, spagnol, catalan. Ina curiosa cumbinaziun. Jeu hai lu remarcau ch’ei setracti dad in lungatg che derivi dil latin, gest sco il franzos che nus emprendeien cheu a Gérardmer. Tgei ch’el sappi lu aunc davart quei pievel apparentamein nuncivilisau e selvadi, hai jeu dumandau. El ha rispundiu ch’el hagi mo udiu che quei pievel vivi en las muntognas. En gruppaziuns independentas ina da l‘autra. En clans. Ei seigi ina sort d’Indians svizzers. Las dunnas seigien plitost pintgas. Ellas seigien fetg luvrusas, mo hagien da dir pauc. Ils umens denton, quels seigien gronds e ferms, cun fatschas seriusas che fetschien bunamein tema, umens sco cuolms cun barbunas e vuschunas sco zenns. E seigien quasi adina vestgi en grisch, hagi el udiu. E sch’el sappi aunc enzatgei da quels «Rhéto-romans», da quels Retoromontschs, hai jeu vuliu saver. Gie, las muntognas nua ch’els vivien hagien num per franzos «Grisons» e quei plaid derivi d’ina tschugalata cul num «Grison». Jeu hai lu remarcau ch’ei hagi pilver dau ina tschugalata resp. ina fabrica da tschugalata cul num «Chocolat Grison». Denton, danunder ch’el enconuschi quella tschugalata. In aug hagi purtau ina da quellas ina gada d’in viadi en las Alps svizras. Jeu hai lu declarau che la tschuglata hagi survegniu il num dil Canton des Grisons, dil cantun Grischun per romontsch, e buc il cuntrari. E ch’il num Grischun derivi da grisch, gris. El vessi schon queidas d’emprender d’enconuscher quels Retoromontschs, ha el cuntinuau. Ei seigi tuttina remarcabel ch’ei detti el temps dad oz en ina tiara civilisada sco la Svizra aunc in pievel selvadi che mondi adina entuorn cun vestgadira grischa e gruvia ed hagi la pareta e la tenuta dad Indians. Pia Indians grischuns. Cheu hai jeu senza vuler stuiu patertgar vid la novella da Gion Antoni Bühler da Domat: «Igl Indian grischun». E tgei che jeu sappi insumma da quels Romontschs «en gris», ha el dumandau. Jeu hai rispundiu che jeu seigi mez in Romontsch. El ei staus fetg surstaus da quei ed ha mirau sin mei sco da mirar sin in spért. «Tgei, ti, in Romontsch, ti eis gie pigns e satels. Mais alors tu es une édition de poche des Rhéto-romans.» Schia, schia, jeu duess esser mo in’ediziun tascabla dils Romontschs. Sch’el vesess mei oz, schess el segiramein buca quei. Buca che jeu fussi carschius dapi lu e vegnius pli gronds, mo oz sund jeu in bienton pli gross. E grischs sund jeu er vegnius. Arnold Spescha è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala a Cuira. Arnold Sp escha

Questa primavera entscheivan las lavurs da construcziun per la secunda etappa dil Pradas Resort a Breil. Las lavurs da scavament ein vegnidas fatgas gia igl atun vargau. Sco quei che la Breil Resort SA communichescha, duessen las tschun casas supplementaras cun 30 habitaziuns esser terminadas silla stad 2023. Ils cuosts d’investiziun persuenter ein calculai cun 10,5 milliuns francs. Per la secund’etappa ei la Baulink SA da Tavau responsabla sco impressari general. «La Baulink SA tgira ina buna collaboraziun cul mistregn indigen. Quellas valurs ein per nus da grond’impurtonza», puntuescha Beat Zenklusen, directur dalla Breil Resort SA. Tuttas incaricas pusseivlas vegnan surdadas a fatschentas e mistergners dalla regiun. Il Pradas Resort a Breil cumpeglia gia 83 habitaziuns. Suenter la construcziun dalla secund’etappa dispona el da 600 letgs. Duront las stagiuns principalas da stad ed unviern ein tuttas habitaziuns occupadas cumpleinamein, mirau sur igl entir onn ora per 85 pertschien. Gia ussa vegn generau cul resort annualmein entochen 79 000 pernottaziuns. Quei ei dapli che tuttas dils hotels ensemen (50 500). Ils hosps da vacanzas derivan da 40 differentas naziuns. Las habitaziuns ein categorisadas cun quater steilas superior. Ils hosps da vacanzas profiteschan d’in ault standard da construcziun sco era da balcuns e terrassas generusas. Tiel resort s’auda era differenta infrastructura da divertiment. Dil resort profiteschan a Breil buca mo las pendicularas, mobein era il commerci, vul dir 65 fatschentas per gronda part pintgas. Grazia al resort disponan Breil e la destinaziun da vacanzas Surselva d’ina purschida attractiva e viva duront igl entir onn ora. Pradas Resort a Breil.

La damonda da baghegiar pil resort a Dieni en Val Tujetsch duei vegni inoltrada alla vischnaunca il mars. Quei scriva la «Südostschweiz» en si’ediziun dalla mesjamna e sebasa sin informaziuns dall’Andermatt Swiss Alps SA. Communablamein cul biro Fanzun SA a Cuera ha ella surpriu il tgamun dil project. L’entschatta dallas lavurs savessi succeder il 2023, l’avertura il 2026. Tgi che vegn ad investar el resort e la fin finala era a menar quel ei il mument tut auter che clar. La cunvegnientscha cul Mountain Resort Real Estate Fund sco investur e l’Interhome sco menadra ei scadida. Il project dil resort preveda ina mischeida da hotel, appartements, retail e gastronomia. Previdas ein rodund 500 unitads da habitar, las investiziuns approximativas muntan denter 120 e 150 milliuns francs. Previ ein era 450 plazs da parcar.

«Il delinquent luf». Aschia senumna la moziun ch’ei vegnida inoltrada el cussegl da vischnaunca da Mustér. Ella ei stada denter auter la reacziun sin in luf ch’ei vegnius observaus ils 11 da november 2021 spel territori habitau ad Acletta. Agir ad uras En quella moziun sedamondan diesch cusseglieras e cussegliers: «Sto ei veramein capitar igl emprem enzatgei cun ils carstgauns, avon che la Confederaziun e la regenza grischuna interprendan enzatgei en caussa?» Ils parlamentaris communals pretendan dil cantun da sclarir las pusseivladads en favur dalla protecziun dil carstgaun e d’animals encunter il luf. Ils moziunaris constateschan: «La Confederaziun retscheiva reclamaziuns, fatg vegn ei denton ton sco nuot. Ei vegn decretau prescripziuns novas per part fetg caras sco ins savess segirar ils animals da nez. Denton cun ina soluziun prudenta che cuntentass tuts e gidass, vegnan ei buc.» Per malsegirtad e tema dil luf vegnien entginas alps gnanc pli cultivadas e nezegiadas. La moziun ei vegnida spedida a Cuera e quels dis ha la vischnaunca da Mustér survegniu ina posiziun digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. Il cau da quel, Adrian Arquint, separticipescha ils 28 da schaner 2022 alla seduta dil cussegl da vischnaunca ed informescha leu davart la situaziun cul luf. «La malsegirtad ei capeivla» «Nus havein capientscha per la masegirtad dalla populaziun e che las autoritads communalas fan quitaus pervia dalla segirtad dalla populaziun e dils animals. Il retuorn dil luf e surtut il svilup da sia populaziun en nossa cuntrada cultivada ei ina gronda sfida. Menziun speciala merata en quei connex il potenzial da conflict cull’alpegiaziun e l’agricultura», scriva Adrian Arquint en sia posiziun. L’agricultura fetschi grondas stentas per proteger ils animals da nez sco era d’impedir conflicts culla populaziun ed il turissem. «Igl ei da supponer che la populaziun da lufs creschi vinavon. Sulet novas mesiras en connex cun ina regulaziun san migliurar a liunga vesta l’acceptanza dil luf e segirar ina convivenza da castgaun, animal da nez e luf», puntuescha Arquint. Persuenter drovi ei ina revisiun dalla lescha da catscha federala sco ella eri proponida 2020: «Ei sto esser la finamira da haver en Svizra lufs spuretgs.» «La situaziun vegn persequitada» Igl unviern viva la selvaschina d’ungla el funs dalla val. Leu fa il luf lu era catscha sin ella. «Per quei motiv eis ei da quintar ch’ins vesa lufs ella vischinonza dil territori habitau. In prighel dil luf exista quei mument ch’el s’avischina adina puspei a carstgauns malgrad acziuns da spuenter ni sch’el daventa agressivs enviers tgauns. La survigilonza da catscha persequitescha la situaziun. Sch’ei fa da basegns vegn il luf spuentaus», scriva Adrian Arquint. Savens seigi la survigilonza denton memia tard sil plaz suenter ch’ella seigi vegnida contactada. Alla populaziun vegn appellau d’annunziar observaziuns da lufs ella vischinonza dils vitgs: «Nus appellein denton era da buca deponer vivonda el liber, seigi per la selvaschina sco pil luf.» Adrian Arquint puntuescha denton era en sia risposta silla moziun che la communciaziun denter autoritads communalas ed igl uffeci stoppi esser buna. Adrian Arquint.

Po dar ch’ins auda quels dis empau pli savens che schiglioc il plaid «ecumen/ecumena». Naven dils 18 tochen ils 25 da schaner ha numnadamein liug, sco mintg’onn, l’jamna d’oraziun per l’unitad cristiana. En differentas pleivs vegnan survetschs divins ecumens festivai nua che cristians uran da cuminonza per l’unitad denter las differentas confessiuns. Mo tgei vul «ecumena» lu propi dir? L’expressiun deriva dil plaid grec «oikein», quei che munta «l’entira tiara habitada». Igl ei buc in plaid ch’exista pér dapi la reformaziun. Gia ils emprems cristians duvravan el e manegiavan cun quei l’entira baselgia. Sche nus plidein ozildi dall’ecumena, manegiein nus la relaziun denter las differentas baselgias confessiunalas. Sche carstgauns uran duront quell’jamna per l’unitad cristiana seregordan els dils plaids da Jesus che nus anflein egl evangeli da Gion: «Tuts duein esser units. Sco ti, Bab, eis en mei e jeu en tei, aschia duein era els esser units en nus» (Gn 17,21). Urar per quell’unitad munta denton buc urar per in’uniformitad cristiana. Unitad munta in vegnir perina, in respectar in l’auter, in veser quei ch’ei tuttina ni semegliont, denton enten schar esser l’auter aschia sco quei ch’el/ella ei. La diversitad dallas differentas confessiuns para a mi ina rihezia dalla baselgia. Ella dat colur a nossa baselgia, tschenta differents accents. Memia ditg han carstgauns cumbattiu encunter quella diversitad cristiana, quei che ha procurau e procura deplorablamein aunc adina per malapasch, disfidonza, concurrenza e foss. Bugen cumparegliel jeu la baselgia cristiana cun ina famiglia che viva en ina casa. Dil reminent sebasa il plaid «ecumena» era sil plaid grec «oikos», quei che munta nuot auter che «casa». Sco quei che la diversitad da caracters, basegns e filosofias semuossa denter fargliuns che vivan sut in tetg, aschia semuossan quellas differenzas p.ex. era denter ils confamigliars evangelics, catolics, ortodoxs e libers. Impurtonta ei la voluntad da star en dialog, da tgirar las relaziuns. Impurtont eis ei era dad adina puspei vegnir pertscharts digl origin e dalla finamira communabla dalla famiglia: Quei ei Dieus, ch’ei per nus tuts schibein bab sco era mumma – nies dacasa. Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa ed assistenta pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «La diversitad dallas differentas confessiuns para a mi ina rihezia dalla baselgia. Ella dat colur a nossa baselgia, tschenta differents accents.» Flurina Cavegn-Tomaschett

A Favugn ha ei dau la mesjamna sera ina premiera: Per l’emprema ga ein las partidas fusiunadas dalla PBD e dalla PCD all’Allianza dil Center s’entupadas per las nominaziuns per las tscharnas dil Cussegl grond. Quellas han liug ils 15 da matg 2022. La PCD – dominonta el Cumin Razén e la PBD – dominonta el Cumin Trin – vulan cuntinuar cull’ierta sco nova partida dil miez regiunala. Quei han la copresidenta Martina Widmer ed il copresident Stefan Schittenheim puntuau ell’aula dalla casa da scola a Favugn. Representants cumprovai El Cumin Razén va l’anteriura PCD el cumbat cun treis cumprovai ed enconuschents deputai: Il president communal da Domat Erich Kohler, il president communal da Razén Reto Loepfe e Philipp Ruckstuhl, meinafatschenta da Procap Grischun. Leutier candideschan igl impressari Jürg Heini da Panaduz e la cussegliera communala da Domat Anita Decurtins. Els ein stai entochen ussa suppleants. Era Riccarda Lemmer da Razén ei stada entochen ussa suppleanta e da niev candidescha Laura Caluori da Panaduz. Pil Cumin Trin candidescha l’Allianza dil Center cun dus veders che han victorisau avon quater onns el «cumbat permanent» culla PLD: Il gerau da Flem e gastronom Guido Casty sco era Ursin Widmer, scolast da musica, dirigent e gerau a Favugn. Petrick Niederreiter, medemamein gerau a Favugn, era gia suppleant. Da niev candideschan la specialista da communicaziun Seraina Bertschinger e Gian-Andrea Haltiner, administratur d’immobilias, medemamein da Favugn. Situaziun incalculabla La successiun silla gliesta vegn fixada dallas candidatas e dils candidats denter els. Il cau dalla campagna electorala, Reto Parpan, ha ina finamira minimala: Quater sezs el Cumin Razén e dus sezs el Cumin Trin. Dapli fussi era bien. Pervia digl effect incalculabel sin fundament dil niev modus da proporz seigi ei da quintar cun sperditas malgrad ina ferma gliesta. Sut il motto «miteinander – ensemen - insieme» ed il logo d’ina punt che colligia ils cumins Trin e Razén, giavischa la copresidenta Martina Widmer bien success per la forza communabla pil niev miez.

Silvio Schmid surpren il presidi dil cussegl d’administraziun da Sedrun Mustér Turissem. El succeda a Renato Decurtins che remetta quella funcziun suenter che l’uniun ei vegnida sligiada si e la societad acziunara fundada. Schmid ei gia staus pli baul president da Sedrun Mustér Turissem. El ei engaschaus professiunalmein tier la Andermatt-Sedrun Sport SA. Plinavon ha il cussegl d'administraziun approbau la nova carta da hosps che vala naven dalla stad vegnenta. Quella ei vegnida concepida ensemen cun Andermatt Ursera Turissem e l’Andermatt Sedrun Mustér Marketing SA. Aschia hagien ins uss ina carta unificada per l'entira regiun, scriva l’interpresa en ina communicaziun. Da niev dat ei pils hosps l’opziun da cumprar in supplement per la carta da hosps gratuita. Cun quella san ei far diever da tuttas pendicularas senza restricziuns. Possessurs d’ina secunda habitaziun han naven da questa stad la pusseivladad da cumprar ina carta da hosps per l’entira stagiun da stad. Ils centers da test da corona, che Sedrun Mustér Turissem ha iniziau culs medis locals ein frequentai bein. Denter ils 20 da december 2021 ed ils 7 da schaner 2022 ei vegniu fatg rodund 600 tests. Silvio Schmid ei niev president dalla Sedrun Mustér Turissem SA.

Ils Dis da discussiun davart la perscrutaziun dall’energia a Mustér han liug uonn per la siatavla ga. Els vegnan organisai dalla Fundaziun Center da perscrutaziun d’energia alpin en collaboraziun culla Scol’aulta professiunala Grischun. Il program ei era uonn fetg pulpius. Dils 26 entochen ils 28 da schaner 2022 ein previ mintga di referats e discussiuns. La fundaziun vegn dil reminent presidiada da niev da Dominik Rohrer, deputau dil cantun Sursilvania. Negina discussiun al podi Era uonn dat ei ina part aschidadir regiunala la gievgia suentermiezdi. En quella vegnan differents exponents locals a plaid. Ina discussiun da podi a quella part publica vegn ei buca a dar uonn. Pervia dalla pandemia han ils arranschaments stuiu vegnir organisai igl onn vargau a moda virtuala, quei ch’ei era il cass uonn. Sin giavisch eis ei denton pusseivel d’assister era fisicamein al program. «Quella part publica ch’ei adina stada in success, lessen nus cumpletar uonn cun in arranschament da stad. Igl ei l’idea d’organisar in di cun investa d’indrezs da producziun d’energia cheu ella regiun», di Ivo Schillig, delegau dil cussegl da fundaziun e meinafatschenta dil center. Rodund 40 persunas ein s’annunziadas per separticipar fisicamein als dis da perscrutaziun, ulteriuras 50 separticipeschan via monitor. Il diember total da rodund 100 persunas corrispunda alla participaziun dils davos onns. Pliras sentupadas sco per exempel il conference dinner crodan uonn pervia dalla pandemia. El liug ei la participaziun pusseivla mo cun 2G+ e mascrina. Sfidas sin sfidas La branscha d’energia ei confruntada il mument cun in tschuppel sfidas: Garantir la segirtad dil provediment electric, stabilisar la reit igl unviern, midada dil clima e problematica da CO2, collaboraziun internaziunala sil sectur dall’energia electrica, malsegirtads geopoliticas e rescas da cyber. Leutier setschentan damondas pertuccont garanzias dalla fiera, svilup dils prezis per energia electrica e gas, novas tecnologias per la producziun ed accumular energia, facturs d’influenza socials e dependenzas internaziunalas. Als Dis da discussiun davart la perscrutaziun dall’energia a Mustér vegn tschercau soluziuns per quellas damondas. La glie­sta dils referats e referents ei danovamein liunga, duront ils treis dis refereschan bunamein 40 persunas davart in tema ni l’auter. Fiera d’energia en moviment Dacuort ha il cantun Grischun annunziau ch’el vegli nezegiar igl avegnir ils dretgs dil retuorn a tschep per daventar sez possessur d’implonts per la producziun d’energia. Las medemas intenziuns han era ils cantuns Valleis, Tessin ed Uri. «Era en quei connex setschentan interessantas damondas», di Ivo Schillig. Per aschi interessants vesa el denton era il svilup d’implonts cumbinai, vul dir: «Co igl ei pusseivel da nezegiar pliras ga l’aua che vegn tschaffada. In exempel ei il provediment cun aua da beiber ni indrezs d’ennevar. Pli e pli ve­gnan tals era cumbinai culla producziun d’energia electrica.» Talas soluziuns ein temas da referat e discussiun a Mustér aschi bein sco damondas che pertuccan solu­ziuns cun gas ni era cun cumpost. Medemamein vegnan pusseivladads solaras tematisadas. Terminai vegnan ils dis da discussiun cun in referat che savess buca esser pli actuals. Ulrich Schmid dall’Universitad S. Gagl plaida davart «energia russa sco resursa multipla: finanzas, pussonza e geopolitica». Per la participaziun als arranschaments sa vegnir s’annunziau silla pagina www.alpenforce.com. Energia – in dils gronds temas actuals Tensiuns geopoliticas, midada dil clima e carschament dil consum d’energia electrica. Biars facturs procuran il mument per grondas discussiuns pertuccont la fiera d’energia futura. Da quels temas sefatschan ils Dis da discussiun davart la perscrutaziun dall’energia l’jamna vegnenta a Mustér. Bunamein 40 referats ein sil program dils quater dis. Specialists da pliras tiaras discuteschan davart ils pli differents temas che fatschentan il mument la fiera d’energia: Novas tecnologias da producziun, pusseivladads tiel retuorn a tschep ni era nez dall’aua en pliras fuormas. (fmr/hh) Mir da fermada a Curnera en Val Tujetsch.

El decuors dils davos decennis ein las gasettas vegnidas ferm sut squetsch. Ellas han piars duas tiarzas dils inserats ed ina tiarza dils abonnents. En Svizra ein passa 70 gasettas svanidas ed il process da concentraziun progredescha cun ried. D’attribuir ei quella digren cunzun alla concurrenza da plattafuormas globalas da derasaziun gratuita sco Google, Facebook etc. Ellas furneschan buca mo informaziuns gratuitas, anzi han era privau la pressa d’ina gronda part dils inserats che formavan la basa existenziala principala da biaras gasettas. Per frenar la digren d’abonnents ein ils editurs sfurzai d’extender las purschidas digitalas, pia d’esser presents sin plirs canals. Quei caschuna considerabels cuosts supplementars senza puder generar entradas da num. Plinavon constateschan ins ch’adina pli paucs ein promts da pagar per las informaziuns. Gest il temps da corona semuossa denton ina ga dapli con impurtontas ch’informaziuns fidadas, retschercadas e verificadas ein. Da quella midada da tenuta piteschan cunzun medias localas e regiunalas. Malgrad quei astga il Grischun buca selamentar, silmeins pil mument. Grazia al sustegn dil maun public ed all’iniziativa e perseveronza d’entgins paucs editurs privats eis ei reussiu da mantener el Grischun ina relativmein gronda varietad schurnalistica. Bein ei in cert monopol strusch staus d’impedir. Jeu prefereschel denton in monopol en mauns grischuns, al dictat da moguls medials solvents si da Turitg! Sper treis gasettas quotidianas e varga in tozzel gasettas localas dat ei el Grischun era ils canals da radio e televisiun da Somedia e pliras plattafuormas online. Fetg impurtonta pil Grischun triling ei s’entelli la purschida dallas medias publicas dad SRF, RTR ed RSI. Mo grazia alla Fundaziun da medias rumantschas FMR, alimentada cun mieds publics, pon las gasettas romontschas «La Quotidiana», «Pagina da Surmeir» e «Posta Ladina/Engadinerpost» exister. Per pliras medias ei la cuntinuitad denton sin ballontscha. Gia dapi biars onns ei il stadi daventaus cunscients che medias indepedentas ein centralas, gie indispensablas per il funcziunar d’ina democrazia. Quei tonpli en ina tiara cun ina democrazia directa ed en ina societad multiculturala e plurilinguistica. Las medias han pia buca mo la funcziun d’informar e divertir, anzi ellas adempleschan era in’impurtonta funcziun politica per la capientscha vicendeivla e per la cohesiun naziunala. Ellas han pia funcziuns ed incumbensas da servis public e giustificheschan aschia era in sustegn statal. Entochen dacheu ei quei succediu a moda indirecta cun sustener agenturas e cun surprender ina part dils cuosts da distribuziun postala dallas gasettas abonnadas. Da niev duei quei sustegn vegnir rinforzaus ed amplificaus cun ina nova contribuziun per la distribuziun matutina ed en favur dalla transformaziun digitala. Da quella mesira duein profitar ton las gasettas, televisiuns e radios locals sco era organs d’uniuns ed organisaziuns. La finamira dil niev pachet che vegn proximamein en votaziun ei da rinforzar e sustener la varietad ed independenza dallas medias svizras. Cuntrari allas pretensiuns dils adversaris sustegn il pachet proporziunalmein dapli las medias pintgas che procuran per informaziun dalla regiun per la regiun. Il sustegn supplementar ei ina mesira transitorica limitada a siat onns. Ils criteris da promoziun ein concepi aschia che la politica sa buca influenzar la schelta ed ils cuntegns schurnalistics. Stadi e medias ein bein dependents in da l’auter, astgan denton maina daventar sclavs ni servils viceversa! Martin Cabalzar è stà durant passa 20 onns schefredactur da La Quotidiana. Martin Cabalzar , Chefredaktor La Quotidiana. Fotografiert am 30. April 2013 BIld Yanik Buerkli...

Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ha presentau il vendergis vargau alla populaziun co la vischnaunca vul fullar via als novs plans per realisar in ressort da vacanzas a Dieni. Martin Cavegn ha appellau als presents da sustener la suprastonza communala. Dapli che diesch onns ein spari dapi ch’ils em­prems plans per in resort da vacanzas a Dieni sin il plaz da parcar dallas pendicularas dalla Arena da skis Andrematt/Sedrun ein vegni sin meisa. Ed ussa tuttanina fai prescha, sche buca preschuna. Il president communal, Martin Cavegn, ha presentau il vendergis vargau alla publicitad tuatschina il plan da termins per realisar in ressort da 1800 letgs cun investiziuns datier da 150 milliuns francs. La Swiss Alps SA vul introducir la damonda da baghegiar il mars che vegn e giavischa ina lubientscha da baghegiar sigl uost 2022. «Entir ed entratg vegn ina tala lubientscha strusch ad esser pusseivla sin quei termin.» Il president communal ha presentau als presents ella halla polivalenta a Sedrun tut ils aspects ch’il resort pretendan dalla vischnaunca. Aspects che ston esser sin via sche buca sclari per saver conceder in lubientscha da baghegiar alla Swiss Alps SA. «Tut quei sa la suprastonza buc evaluar persula enteifer il cuort temps.» Martin Cavegn ha appellau a Tuatschinas e Tuatschins da sustener la suprastonza. Ed el ha annunziau da metter en pei ina gruppa da lavur per quei intent. «La gronda part dils commembers da quella gruppa ei gia messa.» Parcadis e bus local Duront ch’il resort e cun el in parcadi sutteran vegn construius mauncan allas pendicularas ils parcadis e quei cumplet. «Per cumpensar quels parcadis en in auter liug sto il plan da zonas vegnir revedius.» Ina autra tematica che fatschenta la suprastonza communala ei da colligiar il resort cun il bus local. «Ina pretensiun gia stipulada avon diesch onns dalla regenza grischuna.» Ils novs plans per il ressort porschan bein dapli letgs, denton sin donn e cuost dad in stabiliment per il persunal. Aschia che la vischnaunca sedamonda secapescha nua dar suttetg ad emploiadas ed emploiai che surprendan las cira 70 plazzas da lavur ch’il ressort generescha. Ina caussa vul il president communal impedir sco quei ch’el ha explicau il vendergis vargau: «Ei astga buca schabegiar quei ch’ei schabegiau ad Andermatt.» Numnadamein ch’ils indigens san buca pli prestar ina habitaziun, priu il cass ch’ella ein insumma disponibla. Segirar terren da baghegiar a favur dad indigens vul la vischnaunca via la revisiun dalla zona da baghegiar. Reveder vul gir en quei cass per Tujetsch sco per biaras autras vischnauncas grischunas redimensiunar. La vischnauca vul aquistar terren che privats ein buca promtas ni buca cantlis da surbaghegiar. Dabia investiziuns Dad ina vart quenta la vischnaunca da profitar dallas investiziuns dil niev ressort da vacanzas, da l’autra vart sto ella investar. Ina summa exacta ha Martin Cavegn buca saviu numnar. El ha denton menziunau entgins projects ch’ein sin rucca. Sanar il bogn cuvretg cuosta circa 10 milliuns francs, remplazzar il parcadi 4 milliuns francs, edifeci per il persunal dil resort, concept da traffic ed auter. «Nus stuein quintar cun dapli deivets.» Martin Cavegn ha era gia fatg entginas ponderaziuns co augmentar las entradas. «Per exempel stuein nus ponderar d’augmentar la taglia sin la midada da maun.» Explicit ha il president communal giavischau la collaboraziun dalla populaziun per anflar buna solu­ziuns, «per che la historia dil ressort a Dieni daventi ina historia da success.» Martin Cavegn ha denton era getg ch’ins stoppi esser pertscharts da forsa far lavur per il gat. «La Swiss Alps SA vul in project lubiu per encurir investurs.» E sch’ella anfla buca quels investurs ei il datum definaus per entscheiver a con­struir il ressort igl onn 2023 probabel empau gagliards.

Dacuort ha la pleiv da Lumnezia retschiert in pachet si dalla Bassa. In pachet cun ina cavazza lien ch’ei vegnida allontanada avon 60 onns dil carner dalla baselgia da Vrin. Aschuntada al pachet era ina brev che descriva il destin dalla cavazza da Vrin. Il pachet che deriva da Wettingen ei se­tschentaus dacuort sin meisa dil secretariat dalla pleiv da Lumnezia ell’anteriura canzlia da Cumbel. Ina pleiv che cumpeglia ils vischinadis da Cumbel, Peiden, Camuns, Tersnaus, Uors, Surcasti, Lumbrein, Surin e Vrin e che vegn presidiada dad Alexander Casanova. Il secretari dalla pleiv, Fidel Arpagaus, ha mess il pachet sin meisa dalla stanza da sesida cun in cedel e l’indicaziun: «Surpresa per Alexander». Alexander Casanova e ses cunsuprastonts ein buca stai pauc surstai enaquella ch’els han dau in’egliada el pachet. Enstagl dils creflis ch’il president dalla pleiv ha spetgau ha el viu el pachet ina cavazza. La brev aschuntada al pachet sedrezza al secretari dalla pleiv. «Preziau signur Arpagaus, jeu vai ussa 76 onns ed il destin dil Maxli schai a mi sil magun. Schebein che jeu sun aunc da buna sanadad less jeu buca che la cavazza vegness destruida senza cor e fiersa naven suenter mia mort.» L’autura dalla brev ei cunscienta dalla surpresa che siu pachet vegn a caschunar alla pleiv da Lumnezia e perquei declara ella il viadi ed il destin dalla cavazza. «Avon biabein 60 onns ha miu frar fatg ina tura da velos cun collegas ed els han era contonschiu Vrin.» L’autura scriva dad in nunperduneivel levsenn dils giuvenils e da siu frar ella vegliadetgna da 17 onns. E descriva ch’ils giuvenils ein seduvrai tard viaden ella notg cun in untensil vid il curnisch da cavazzas dil carner dalla baselgia da Vrin. «Ina cavazza da quei curnisch ei curdada els mauns dils giuvenils e miu frar ha priu cun la cavazza a casa.» La cavazza ei daventada in mied d’instrucziun Tenor las explicaziuns dalla speditura dil pachet ed autura dalla brev ha la cavazza passentau ils emprems onns ella Bassa sil surcombras dils geniturs. «Cunaquei che jeu sun stada ina engaschada scolasta hai jeu priu la cavazza cun mei en scola e duvrau ella, cun dueivel respect, ell’instrucziun.» Tenor las indicaziuns dalla scolasta han ils affons mai giu tema ni sgarschur dil relict dil carner da Vrin. Els han para tractau il Maxli – quei num ha la cavazza daferton retschiert – cun respect e smarvegl. «La cavazza da Vrin ha accumpignau mei pliras gadas cu jeu hai midau domicil ed il Maxli ha adina giu siu plaz en mia stiva.» Sco ei para ei in student dalla medischina inaga sefatschentaus cun la cavazza da Vrin. Cun intercurir il relict ei la fina staffa curdada ord l’ureglia dalla cavazza. «Ella ei vegnida elavurada tier in penderletg.» Maxli duei turnar en siu liug d’origin Via ina emissiun da televisiun ei il frar dalla autura dalla brev tuttenina seregurdaus dil malfatg commess avon 60 onns a Vrin, cun 17 onns. «Scocamai ei miu frar staus promts da confessar siu malfatg e da turnar persunalmein cul Maxli a Vrin.» L’autura dalla brev scriva che la sanadad lubeschi momentan buc al frar da far quei viadi. «Aschia che jeu surprendel ussa l’incarica da tarmetter la cavazza aschidengi a casa.» L’autura dalla brev finescha sia brev cun la supplica da porscher al Maxli siu plaz d’antruras. E quei vul la pleiv da Lumnezia era far, sco quei ch’il suprastont Armin Caviezel ha dau d’entellir. «Jeu creigel che negin hagi enzatgei encunter.» A caschun dad ina sentupada dalla FMR cun Armin Caviezel ed il Maxli sin il santeri da Vrin ha il suprastont dalla pleiv gia enderschiu in encarden el curnisch da cavazzas nua ch’il Maxli savess puspei retscheiver siu plaz ella retscha. Forsa schizun el liug nua ch’el sesanflava avon 60 onns.

Il currider dall’OG Trin, Tylan Michel, ha contonschiu la fin dall’jamna vargada il secund rang ella concurrenza dils giuvens sut 14 onns alla Trofea nordica Helvetia a Marbach. Sil victur Jon Arvid Flury da Tavau ha el spiars strusch nova secundas silla cuorsa sur tschun kilometers. Heikki Piali, medemamein dall’OG Trin, ei daventaus bien 19avel en quella categoria cun biebein 40 curriders dall’entira Svizra.

La fin dall’jamna passada ha giu liug a Sagogn l’emprema concurrenza dil Cup Energia Alpina da cuorsa liunga. Rodund 60 affons e giuvenils dalla Surselva ein separticipai alla concurrenza che ha saviu vegnir arranschada da bunas cundiziuns. Buobas U8: 1. Ilaria Elvedi, CS Castrisch, 07.28; 2. Elina Brenn, Selvaclub Sagogn, 07.44; 3. Annina Zinsli, CS Castrisch, 07.47. Buobs U8: 1. Leo Caflisch, OG Trin, 07.25; 2. Simon Keller, CS Castrisch, 08.13; 3. Federico Berni, CS Castrisch, 08.55. Buobas U10: 1. Chiara Baessler, OG Trin, 11.14; 2. Annina Succetti, OG Trin, 11.27; 3. Andrina Bisquolm, CS Trun, 12.34. Buobs U10: 1. Nico Baessler, OG Trin, 09.48; 2. Marco Spadin, 09.58; 3. Amon Obrecht, CS Castrisch, 11.07. Buobas U12: 1. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 13.26; 2. Lynn Maissen, OG Trin, 13.52; 3. Elena Peng, CS Castrisch, 14.43. Buobs U12: 1. Dario Spadin, 11.09; 2. Mauro Baessler, OG Trin, 12.15; 3. Elia Bisquolm, CS Trun, 12.23. Buobas U14: 1. Celia Roethlisberger, OG Trin, 23.30; 2. Naila Simeon, CS Trun, 23.48; 3. Janina Dolf, Selvaclub Sagogn, 25.28. Buobs U14: 1. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 18.49; 2. Linus Flisch, OG Trin, 19.05; 3. Rico Maissen, OG Trin, 20.39. Buobas U16: Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 25.50; 2. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 26.19. Buobs U16: 1. Luca Deplazes, CS Trun, 18.07; 2. Matia Friberg, CS Sedrun-Tujetsch, 18.36; 3. Liun Padrun, OG Trin, 22.26.

Sco gia igl onn vargau vegn il Nordic Culinaric, igl arranschament da cuorsa liunga da Trun a Mustér, frenaus era uonn dil coronavirus. La situaziun actuala da Covid-19 cullas prescripziuns e restricziuns d’ustria ed en halla sforzan ils responsabels da desister d’ina realisaziun. Igl eveniment che havess festivau il giubileum da 10 onns quest onn ei caracterisaus d’ina part culinaria per s’entupar e guder ed ina parta sportiva adattada a mintga currider. Il 10avel Nordic Culinaric duei haver liug il 2023.

L’interpresa fiduziaria a Glion sa festivar uonn il giubileum da 65 onns e cun occasiun da quei tierm sedat era ina midada al tgamun. Cun René Cavegn (55) da Breil suonda a Richard Caduff (70) da Danis in commember dalla direcziun ch’enconuscha buca mo da rudien l’interpresa, mobein era la branscha en general. «Per mei ei quei pensum novs, mo il menaschi ha ina buna structura e funcziuna excellent. Ina gronda sfida ei segiramein da menar il persunal e surtut era da haver buna glieud igl avegnir. Memia biars giuvens qualificai bandunan deplorablamein la regiun e retuornan buca pli», di René Cavegn ch’ei dapi 20 onns tier Confidar. In’impurtont’incumbensa futura seigi ei era da representar l’interpresa anoviars, mo lu era da tener il persunal sil pli ault stan dalla savida professiunala. Dapi igl onn vargau ha Confidar sis partenaris: Sper Richard Caduff e René Cavegn ei quei era Guido Wieland, Martin Caduff, Otmar Seiler e Manuel Flepp. L’interpresa occupa 17 persunas a Glion e sis el menaschi Sunside Fiduziaria ed Administraziun SA a Laax. Dapi la fundaziun dall’interpresa igl onn 1957 ha quella scolau buca meins che 67 emprendistas ed emprendists. Bia pli cumplicau Richard Caduff che resta tier Confidar SA sco partenari e che s’occupa era ils proxims onns d’entginas lavurs e mandats da cussegl, seregorda da si’entschatta el menaschi suenter haver fatg igl emprendissadi a Cuera: «Lu era quei tut auter. Perina eran nus cheu ella regiun praticamein ils sulets sin quei sectur, per l’autra era tut bia pli sempel. Lu fagevan nus lavur per entgins mistergners, oz ei il spectrum da clientella bia pli lads. Tut ei daventau pli cumplicau e detagliau per exempel en connex cun revisiuns, tut quei ch’ei buca documentau a scret vala nuot. Leschas e prescripziuns domineschan il mintgadi.» Vidlunder ei denton aunc in auter grond sectur vegnius: «Avon 50 onns era l’administraziun da habitaziuns e condomini negin tema, oz occupein nus pliras persunas sulet sin quei sectur e quel vegn a crescher vinavon.» Che Confidar ei carschiu successivamein attribuescha Richard Caduff buca mo als novs secturs da lavur, mobein era al persunal: «Nus havein adina giu persunal fetg fideivel. Ils pli biars ein ni ein stai biars onns tiers nus. Quei dat stabilitad ad in’interpresa ed ei era d’impurtonza per la clientella.» Sco meinafatschenta ei Richard Caduff daventaus successur da Carl Sonder igl onn 2000. René Cavegn per Richard Caduff Confidar Fiduziaria SA a Glion ha in nov timun. Suenter 20 onns sa retila Richard Caduff da quel. Ils sis partenaris da Confidar Fiduziaria SA a Glion. Da sen. Martin Caduff, René Cavegn, Guido Wieland, Richard Caduff, Manuel Flepp ed Otmar Seiler.

Avon in’jamna ei la suprastonza communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion s’entupada a sia emprema sesida dalla legislatura 2022-2025. Emprema fatschenta eis ei stau da seconstituir e da reparter ils ressorts e las substituziuns. Tenor reglament d’organisaziun han ils gerai d’ussa davent da purtar responsabladad strategica pils departaments attribui ad els. Gl’emprem ha la suprastonza elegiu Caroline Gasser Curschellas sco vicepresidenta communala, ella vegn a substituir la presidenta communala Carmelia Maissen sche quella ei absenta. La presidenta ei responsabla per las tematicas planisaziun da legislatura e da finanzas, svilup dil liug, planisaziun dil spazi e baghegiar, projects strategics sco era l’administraziun communala. Hanspeter Bundi surpren ils ressorts ambient, persistenza, infrastructura ed energia. Caroline Gasser Curschellas ei responsabla per commerci, mistregn e cultura. Ils gerai ch’ei da niev en suprastonza communala surprendan ils suandonts ressorts: Martin Capeder ei responsabels per turissem, agricultura e mobilitad ed Alice Bertogg las tematicas strategicas sanitaresser, scola e giuventetgna.(fmr/abc) A caschun dall'emprema sesida dalla suprastonza communala da Ilanz/Glion.

Mesjamna ha la Lia Rumantscha envidau ad in ulteriur Café Rumantsch virtual. Glieud da tut la Svizra e schizun dall’Engheltiara han giu interess da s’entupar al visur cun Silvana Menzli. La collaboratura da UNHCR Svizra a Berna ha raquintau dall’organisaziun e da sia lavur pils fugitivs. En tut ein 16 persunas secolligiadas mesjamna sera allas 19.00 ella reit. Il caffè han quellas stuiu far sez, gliez haveva la moderatura Alice Bertogg puntuau egl invit. Il caffè ei lu era buca staus el center, mobein la sentupada. Avon prest in onn, ils 8 da fevrer 2020, ha la Lia Rumantscha lantschau la nova purschida dils Cafés rumantschs virtuals. Quella moda cul sistem d’ina conferenza sin distanza ein daventada in stupent success, oravontut in mied effectiv da communicar sin distanza. Glieud da tut il mund, che vul tgirar ils contacts «romontschs», han caschun da s’annunziar e da separticipar. Mesjamna sera ha la promotura regiunala per la Surselva beneventau la gruppa. Denter auter ei era Julia dall’Engheltiara semussada sil finistrel, cun persunas da divers cantuns e generaziuns. Federalissem ei in frein Il program haveva preannunziau ina scuntrada cun Silvana Menzli. La dunna oriunda da Ruschein lavura dapi tschun onns per l’organisaziun mundiala UNHCR Svizra a Berna. Il commisariat internaziunal pils dretgs dils fugitivs ha sia sedia principala a Genevra. Silvana Menzli s’engascha mintga gi pigl agid humanitar, per glieud ch’ei silla fuigia. Suenter il studi da historia e scienzias politicas ha luvrau per las organisaziuns Caritas e Heks. Lu ha ella accumpignau in miez onn fugitivs dall’Eritrea a Tel Aviv egl Israel. Silvana Menzli, collaboratura UNHCR Svizra En sia lavur actuala ha ella denter auter da far bia cun integraziun da fugitivs. Il biro a Berna s’engascha per sligiaziuns durablas, el ha da prender partida per els enviers las autoritads. En mintga tiara dat ei in biro naziunal che representa ils interess dils fugitivs. «Era en ina reha sco la Svizra, ein fugitivs cunfrontai cun bia obstachels», gi Silvana Menzli. Il biro ella capitala svizra coordinescha sias activitads cugl Uffeci federal da migraziun e cullas autoritads cantunalas. Ei va per sustener in process gest da renconuscher fugitivs, per observar che fugitivs hagien access als dretgs ch’els han tenor cunvegna. Mintgaton vegnin nus envidai Silvana Menzli lavura leu ensemen cun siat collegas. Ella ha remarcau ch’il federalissem culla suveranitad dils 27 cantuns seigi buca gest in avantatg per sia lavur. Mintga cantun ha atgnas regulaziuns en connex culs fugitivs. La dunna engaschada egl agid humanitar sto buca baghegiar tendas e parter ora nutriment. Ella sto actualmein era buca ir egl jester en regiuns da crisa, quei che ha era da far culla pandemia che hagi midau fetg la lavur. Sco ella ha rispundiu ad ina damonda, ha il biro svizzer d’observar, cussegliar e d’influenzar bunas decisiuns. «Nus tschintschein culla glieud relevanta ed empruein da perschuader cun buns arguments», ha ella getg. Fetg gronda lavur fetschien en svizra las scolas professiunalas per l’integraziun da fugitivs. Silvana Menzli ei ina lobbista. Aschi da gir per la branscha dils fugitivs. Ina che ha autra peisa che quella dall’economia. En casa federala ed el parlament va Silvana Menzli tuttina buca mintga gi en ed ora. «Ei fuss bien dad esser dapli presents. Mintgaton vegnin nus envidai da referir e cussegliar leu», ha ella aschuntau. Ina lavur impurtonta en quei connex eis ei da sclarir e giudicar tgei persunas che la Svizra dat asil en cumbinaziun cun in program annual ch’ella numna «resettlement». La Svizra ha recepiu avon 65 onns fugitivs dall’Ungheria, avon 60 onns tals dil Tibet, lu han persunas periclitadas dall’Indochina, dil Chile, digl Irak, dil Sudan, dalla Tunesia e dall’ex-Jugoslavia anflau ina nova patria segira en nossa tiara. Cun quei program digl UNHCR pren la Svizra si mintg’onn circa 800 persunas. Igl ei fugitivs fetg vulnerabels ch’ein aunc ellas regiuns da conflict, che drovan denton agid urgent e che vegnan expatriai. Participontas e participonts dil Café Rumantsch han tschentau diversas damondas a Silvana Menzli. Sia lavur professiunala ha ella circumscret alla fin cuortamein culs plaids «Nus stuein star vidlunder ed esser meinsvart stinai». Pertgei drova ei il UNHCR? «United Nations High Commissioner for Refugees» ei il num ufficial dall’organisaziun. Enconuschenta eis ella culla scursaziun UNHCR. Il Commisariat pils fugitivs dallas Naziuns Unidas dat ei dapi 1950. Il december 1950 ha la radunonza plenara fundau quel ed il schaner 1951 ha el entschiet sia activitad. Il motiv ein ch’ei deva suenter la fin dalla Secunda uiara mundiala 30 milliuns umens, dunnas ed affons ell’Europa che savevan buca nua e co sesvolver. La Cunvegna da Genevra pils fugitivs approbada e signada 1951 ei aunc oz la directiva vertenta, gl’instrument da lavur central digl UNHCR. Silvana Menzli ha menziunau cefras actualas: oz dumbr’ins varga 84 milliuns fugitivs. Igl UNHCR ei activs en 130 tiaras e dumbra 18'000 collaboraturas e collaboraturs. 91 % lavuran en regiuns da crisa. Il preventiv 2020 ein 8,5 milliardas dollars. Las finanzas vegn dallas regenzas e da donaturs privats – tut sin basa voluntaria. Il commissari general dils fugitivs ei dapi 2016 il Talian Filippo Grandi. La Cunvegna da Genevra Il mandat ch’il plenum dall’ONU ha approbau il december 1950 era limitaus per treis onns, da 1951 tochen 1953. El dueva reglar repatriaziuns e migraziuns suenter la Secunda uiara mundiala. 70 onns pli tard exista il commissariat aunc adina. Ed el ei pli necessaris che mai. Igl UNHCR porscha schurmetg internaziunal a fugitivs. La Cunvegna da Genevra definescha tgei persunas ch’ein da taxar sco fugitivs, co quellas persunas ston vegnir tractadas e tgei dretgs minimals ch’ellas han. Schurmetg internaziunal garantescha il document a fugitivs, a scatschai ell’atgna tiara ed a persunas senza naziunalitad. In punct impurtont dalla cunvegna internaziunala ei ch’ina tiara astga buca tarmetter anavos persunas silla fuigia ella tiara d’origin nua che quellas ein en prighel da veta e tortura. 148 stadis han suttascret entochen oz la Cunvegna da Genevra.

Dumengia suentermiezgi ha ei barschau a Glion ella via Mulin, datier dalla staziun. La casa da habitar e da fatschenta ei arsa giu tochen sils mirs. Pils investigaturs eis ei grev d’eruir ils motivs digl incendi. Dumengia suentermiezgi entuorn las 13.45 ha la habitonta d’ina habitaziun ell’emprema alzada d’ina casa da duas famiglias a Glion alarmau ils pumpiers. Sil plaz digl incendi han quels stuiu stizzar gl’object che era en fiug e flommas. La dunna e mumma da dus affons da scoletta haveva saviu fugir ord casa blessuras. Cun agid dils pumpiers da Flem e dall’autoscala eis ei gartegiau da tener a mistregn il fiug, denton mo cun scurclar il tetg han ins saviu stizzar el. Il donn ei totals, la casa-lenn ei arsa giu tochen sils mirs. Las flommas dil fiug ein semagliadas tras gl'entir object da lenn. Dalla «Chaletfabrik» tier «Holzbauwerke» Strusch ch’il fiug era ruts ora ha la gronda fimera annunziau ina disgrazia ed irritau ils habitonts da Glion e dalla Foppa. L’aura d’unviern cun tschiel blau e pressiun aulta ha curclau il tschiel, la cozza da fem ei sederasada sur la cuntrada sco in uvierchel. Ier gliendisgis ha il cumandant dils pumpiers da Glion, Gion Casaulta, confirmau ch’ei seigi buca stau lev da stizzar quei fiug. Las flommas ein semagliadas spert tras la construcziun da lenn dalla casa cun duas habitaziuns e biro d’architectura el plaunterren. Ier endamaun, rodund 16 uras suenter ch’ils pumpiers eran en acziun, fimava ei aunc adina lev e passants han discurriu in cun l’auter dil decuors dalla disgrazia. Plirs habitonts da Glion seregordan ch’ei haveva gia barschau inagada sin quei areal. La casa ch’ei arsa s’udeva tier gl’areal Maissen. Tochen l’entschatta dils onns sissonta fuva leu in grond menaschi industrial, la fabrica da chalets. La «Chaletfabrik», ina interpresa generala, construeva a Glion prefabricats per chalets ch’ella montava e baghegiava egl entir Grischun. Il menaschi consisteva d’ina resgia, ina lennaria ed ina scrinaria. Ils divers luvratoris eran reparti silla parcella denter Glogn, la viafier ed il mulin, la Neumühle. Tochen la fin dils onns tschunconta han ils partenaris da fatschenta Fetz e Theus giu grond success cun lur chalet, els han denton buca saviu impedir che l’interpresa ei ida concuors. Gl’onn 1961 ei gl’areal culs baghetgs da lenn barschaus giu. Ordlunder ei in semegliont menaschi industrial sesviluppaus, la Holzbauwerke AG. Sco quei che Christian Candreja scriva en siu cudisch «Erinnerungen an Ilanz», edius 2015, menava in signur Cron da Basilea quella firma. La Holzbauwerke ha era baghegiau la casa ch’ei ussa barschada. Ord la massa da liquidaziun dalla Holzbauwerke ha scolast Sep Antoni Curschellas-Derungs (1935-2018) cumprau quella e gl’impressari Pius Maissen gl’areal d’industria. La polizia sto sclarir ils motivs Gl’areal Maissen, ina surfatscha da 7000 m2, e la casa da habitar ella Via Mulin cun 500 m2, ein involvai actualmein ella planisaziun locala da Glion. La parcella gronda s’auda alla Repower, la pintga als fargliuns Paul e Carmelia Curschellas. Entuorn quellas duei la via d’access tier la staziun dils autos da posta menar. La damonda da baghegiar corrispundenta ei publicada dapresent. Mo pli rumien e ruina alla via Mulin a Glion. Las duas famiglias che habitavan ella casa destruida han anflau suttetg tier amitgs a Glion. Ellas han piars tut, il biro d’architectura el plaunterren medemamein. Markus Feltscher, il directur dalla Segirada da baghetgs dil Grischun, ha confirmau sin damonda dalla FMR che buca sia partiziun da donns seigi responsabla per l’evaluaziun dil cass, mobein la polizia cantunala. Ier ha la partiziun d’investigaziun dalla polizia entschiet culla lavur ellas ruinas. En ina casa ch’ei arsa giu cumplet para ei sco d’encurir ina guila el fein. Ins sedamonda co igl ei pusseivel d’anflar fastitgs che savessen sclarir il motiv digl incendi. Ils specialists lavuran denton cun metodica experimentada. Las segiradas pretendan ch’ins anfli il motiv. Persunas ein per cletg mai stadas en prighel, tras il barschament han quellas denton piars tut. Las segiradas da mobigliar e tenercasa garanteschan, tut tenor las cundiziuns el contract, per zaconts meins in suttetg pagau. Alla fin dallas investigaziuns vegnan las segiradas a cumpensar il donn.

L’jamna vargada e questa ha il tgamin ella cuort dalla casa pervenda catolica a Sagogn fimau. In segn che Petra Cavelti-Arpagaus ei en acziun. Dapi zacons onns drova ella il pistrin per divers projects cun affons. Aschia ha ella fatg ils davos gis paun culs premcommunicants da Sagogn e Schluein. Ella ha era introduciu ina gruppa d’affons d’in luvratori dil Museum regiunal Surselva ella savida da far paun. Quei che s’udeva pli baul tiel mintgagi da scolars primars ei tuttavia buca pli present, seigi lu a carschi sco affons. Ins cumpra il paun frestg en stizun, co quel vegn fatgs va pli e pli en emblidonza. Petra Cavelti, la furnera dil pistrin-pervenda a Sagogn. Il pistrin ella cuort dalla casa pervenda ei adattaus per gruppas, cunzun demai ch’il stabiliment ei buca situaus sper ina via cun traffic. Ils affons san luvrar concentradamein e s’approfundar ella pratica. Petra Cavelti, versada pedagoga e casarina, haveva prescaldau il fuorn da lenna. Pil luvratori da far paun ha ella buca priu la pasta finida, zugliau quella e mess en fuorn. Ils affons han schizun astgau mular sezs la frina. Cun aua, levon e sal han els lu turschau la pasta per far il paun-ragisch. Cu la furnera haveva mess ils pauns crius silla pala e stuschau en els, ha ei dau ina pausa. Duront quella han ils affons astgau sgarar ora il briec e metter ils paunets crius oradem. Tal paun ha ferdau e gustau pli che excellent. Ils affons ein stai incantai dall’instrucziun pratica. Ils pauns che la menadra ha priu ord il fuorn ha ella mess silla panera e schau sferdentar. Aschia san ils affons ussa buca mo co ins fa paun, mobein era tgei ch’ina panera ei. Igl ei il cundrez ch’ins drova per deponer e schar sferdentar il paun calira. La panera da lenn pendan ins si en in liug cun distanza segira dallas miurs. Buca mo carstgauns pigns e gronds ein incantai dil fried da paun frestg ord il fuorn.(fmr/abc)

«Dalla bialaura e da buna glieud vegn ins mai unfis», hai jeu udiu tscheidi e tertgau scriva si quei, pertgei jeu emblidel tut. Sai buca, sche quei ha da far cun l’ignoranza ni cun la vegliadetgna. Aber cun tschunconta dian tuts ch’ins seigi gie buca vegls. Ils biars fan lur carriera suenter tschunconta. Cun sissonta han els cuntonschiu il zenit e truschan e hiperventileschan tgei ch’ei pon e tilan aunc avon la pensiun tut ils hebels ch’ei san, pertgei in tilahebels, inagada ch’el ei pensiunaus eis el nuot pli: ina nulla. Quei ei il prezi ch’igl um paga, sch’el sedefinescha sur la lavur. Jeu tratgel: Sche mo ei dess pli biars da quels che schassen far l’aura cun sissonta. Schar far l’aura cun sissonta ei ina grazia. Schon avon eisi buca da donn da s’endisar mintgaton da schar far empau e semplamein haver plascher dalla glieud e dalla bialaura. Igl ei nuota aschi sempel da haver plascher e da buca vegnir unfis dalla buna glieud e dalla bialaura. In proverbi sedi gie era: «Tut pon ins star ora, dano il bien.» Mettei inagada avon in unviern mo cun bialaura e mo cun buna glieud, aber senza neiv. Quels fagessan, quels dils lifts, sco sch’il mund mass sutsu. Gnanc patertgar astgan ins, nundir dir, che pervia da mei stuess ei buca dar neiv. Ti valessass lu per in dalla bialaura, per in valapauc, traditur dalla patria. Schegie che suten tratgan ils biars, che vivan ellas muntognas, sco jeu e sco’l da Vrin in atun tard che jeu vevel giu telefonau e dumandau: «Veis era survegniu neiv?» – ed el cuort e bien: «Quella miarda.» Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein).

Els vischinadis da Suraua, dad Uors tochen Tersnaus, dat ei uonn dus plazzals pli gronds. Inagada sanescha gl’Uffeci da construcziun bassa la punt gronda da Surcasti. Il medem temps vegn la storta ella Val da Tersnaus migliurada. Na, la punt vegni buca serrada diltut duront quella stagiun, mintgamai la notg e las fins d’jamna resti ella aviarta pil traffic, conferma Matthias Wielatt. Il menader dallas construcziuns artificialas digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun aschunta sin damonda dalla FMR ch’ei sappi tuttavia rumplanar empau cun carrar sur la punt, pertgei las ruosnas nua ch’ins lavuri duront il gi vegnien curcladas cun aissas da stuors. El fa allusiun ad in project ch’entscheiva suenter Pastgas. La punt da Surcasti, in object da betun armau che sestenda dapi 1962 denter Uors e Surcasti, ei cumpigliaus el program da vias 2022. Giuaden ella val mintga gi Il program includa uonn puspei ina roscha projects gronds e pigns en tuttas vals e cantuns dil Grischun. Gl’Uffeci da construcziun bassa ha a disposiziun mintg’onn rodund 190 milliuns francs per baghegiar, renovar, rinforzar ed adattar sia reit da vias. Quella cumpeglia rodund 600 kilometers straduns cantunals, 800 kilometers vias da colligiaziuns tiels vitgs sco era 1500 objects artificials. Lezs ein la domena da Matthias Wielatt. Gl’inschignier e funcziunari cantunal ei responsabels per punts libras novas e veglias, punts cun spunda, galerias e tunnels. La punt da Surcasti ha il cantun inaugurau 1962. Igl ei in da numerus objects ch’il renomau inschignier Christian Menn ha projectau. Igl ei stau ils onns da grond svilup, ina buna part dallas construcziuns artificialas el Grischun han ins baghegiau quels onns. Quei temps ha Surcasti retschiert ina colligiaziun diltuttafatg nova. Duront varga melli onns eran ils habitonts dalla cuntrada, passants e viagiaturs descendi da stad e d’unviern naven d’Uors giuaden ella val. Da leu menava la via sur la punt dil Rein da Val ed ins ascendeva da tschella vart siado encunter la baselgia parochiala da sogn Luregn. Da leu eis ei buca lunsch tochen Surcasti. Cull’inauguraziun dalla punt nova ha in’epoca nova entschiet pils habitonts. Ils vehichels ein vegni pli grevs Igl ei stau ina migliur essenziala che secapescha oz quasi da sesez. Ils habitonts ein dagitg s’endisai al cumadeivel access a lur vitg. Daferton ei il temps buca staus eri. Era ils vehichels ein vegni pli gronds e pli grevs. La punt en betun ed itschal damogna strusch pli las peisas. Gl’object da 142 meters, cun in artg da 86 meters sur il flum e la via da carrar d 4,20 meters ladezia, ha aviert avon 60 onns novas perspectivas. L’emprema gada ha il Cantun stuiu sanau la punt il 2001. «Lu havein nus stuiu isolar ella da niev», declara Matthias Wielatt. Culla sanaziun 2022 vegni ella rinforzada, aschia ch’ella sa purtar peisas pli aultas. Ils vehichels ein sesviluppai, camiuns e tractors ein vegni pli grevs. Suenter Pastgas e tochen la fin d'october resta la punt serrada duront il gi. La sera e la notg eis ella mintgamai libra. La punt ha in vial da 4.20 meters ladezia, ella sto vegnir rinforzada aschia ch'ella sa purtar tonnaschas pli grevas. La punt da Surcasti ei in object filigran ella cuntrada. La punt sestenda 140 meters sur la val, dapi 1962 colligia ella Surcasti direct culla via da Val S. Pieder. La punt da Surcasti vala sco monument architectonic dil temps modern. Drova gl’Uffeci da construcziun bassa forsa in accumpignament dalla Tgira da monuments per far las lavurs questa stad? «Na, pertgei il maletg dalla punt vegn buca midaus», rispunda Matthias Wielatt. Per rinforzar la punt stoppien ins, aschia explichescha gl’inschignier, baghegiar rodund 1000 clavellas d’itschal ella construcziun purtonta dil vial. Per far quei vegn l’interpresa che survegn la lavur a furar quellas clavellas ella construcziun e fixar ellas cun maulta speciala. Ei seigi ina lavur delicata, pertgei las clavellas existentas astgien buca vegnir donnegiadas. «La tecnica da rinforzar la punt ei cumplexa e las normas admoneschan da risguardar avunda temps per tala lavur», gi il funcziunari pertuccont gl’augment dalla tonnascha per la punt da Surcasti. Punt nova ella Val da Tersnaus Suenter Pastgas entscheivan las preparativas per las lavurs vid la punt da Surcasti. Per saver serrar quella duront il gi ston ins renovar ed adattar levamein la via veglia ella val stada en funcziun tochen 1962. Cu quella ei adattada san vehichels tochen 3,5 tonnas duvrar ella ils luvergis denter las 8.00 e las 17.00. Ella vischinonza dalla punt da betun realisescha gl’Uffeci da construcziun bassa in ulteriur project. Direct sur il vitg dad Uors, en direcziun Val S. Pieder, vegn la via da Val currigida e slargiada. Per quei project ein 8,1 milliuns francs reservai el program da vias 2022. «Il tschancun sur la Val da Tersnaus ei fetg stretgs. Leu vegn la punt existenta remplazzada cun ina nova», conferma Matthias Wielatt. Gia gl’atun 2020 ha la Regenza approbau il project corrispundent denter Uors e la caplutta da s. Catrina a Tersnaus. Cun construir la punt nova vegn la via stendida aschia che vehichels san cruschar el futur en quei liug.

El valeva sco persunalitad grischuna che gudeva respect general, buca mo dalla populaziun catolica, era dils reformai: Ils 26 da schaner 1962 ha la diocesa da Cuera priu cumiau digl uestg da Surin, monsignur Rest Giusep Caminada. Quel era morts ils 18 da schaner ella vegliadetgna dad 87 onns. Per l’emprema gada ha ina equipa da televisiun filmau la sepultura digl uestg da Cuera. Ella processiun davos il vischi vesan ins cusseglier federal Ludwig von Moos, ant cuss. fed. Enrico Celio ed il prenci Franz Josef da Liechtenstein. Siu num ufficial era Christianus Caminada. Uestg Christianus Caminada 1876-1962 Duront bunamein 20 onns, da 1941 tochen sia mort, ha quella persunalitad tgamunau gl’uestgiu da Cuera. Ella historia nova dalla diocesa seigi el staus la persunalitad culla pli gronda muntada, ha Oscar Vasella scret el necrolog. Quei grond um dalla Lumnezia era da statura plitost pintga. El ha denton giu influenza ed ha luvrau, e quei buca mo per siu uestgiu. Per perscruttaziun, cultura e historia eis el staus la dretga persuna, il dretg mument el dretg liug. A Surin ha el per exempel saviu contribuir directamein alla scuvierta dalla culegna dil temps da bronz da Crestaulta. 1935 haveva il selvicultur cantunal Walo Burkart fatg leu empremas exacavaziuns. Quell’anflada en sia patria ha inspirau fetg il vicari general Christianus Caminada. A Cuera ha el pli tard instradau e realisau la restauraziun dalla catedrala pil giubileum da 1500 onns uestgiu da Cuera. Gl’onn avon sia mort ei siu cudisch «Die verzauberten Täler – Kulte und Bräuche im alten Rätien» cumparius. Igl ei in’ovra da standard da cults ed isonzas precristianas. Uestg Christianus era commember d’honur dalla Societad historica-antiquara dil Grischun ed el correspundeva cun academias internaziunalas. Il november 1941 era el daventaus sucessur digl uestg Luregn Mathias Vincenz (1874-1941), oriunds d’Andiast. El ei il secund lumnezian che ha occupau la sedia episcopala a Cuera. Il 17avel tschentaner haveva Duri (Ulrich) de Mont, in niebel ord il casti da Vella, giu quella. Christianus Caminada era denton buca in signur, mobein diltuttafatg in um dil pievel. Plascher special haveva el d’astgar visitar las pleivs romontschas. Avon ch’el ei ius a Cuera sco plevon, canoni residenzial, custos dalla catedrala e lu decan dil capetel catedral ha el pastorau en Surselva, ils emprems quater onns a Dardin. Da 1905 tochen 1912 eis el staus a Sursaissa, lu a Trun tochen 1920.

Il Maraton dalla Surselva ei ina dallas endisch concurrenzas da cuorsa liunga dil Swiss-Loppet. Aschia s’auda el tier las cuor­sas prominentas ed enconuschentas repartidas sin l’entira Svizra. Pli baul menava il maraton da Surrein a Trun en­tochen Sedrun, dapi ina partida onns ses­pleiga el cumpleinamein silla loipa a Sedrun/Rueras. Silla distanza da 25 km surmuntan las curridras ed ils curriders ina differenza d’altezia da pressapauc 400 meters. Cun 25 km s’auda il Maraton dalla Surselva tier las cuorsas plitost cuortas dil Swiss Loppet, mo topograficamein buca tier las pli semplas. Il Maraton dalla Surselva vegn arranschaus el stil liber: Tgi che vul sa absolver el el stil classic, ils auters per skating. La partenza dalla cuorsa ei a Plauns sut la baselgia parochiala a Sedrun, l’arrivada ei silla plazza da sport Dulezi, medemamein a Sedrun. Dil reminent: Enstagl dil maraton ch’ei curdaus igl onn vargau pervia dil coronavirus han ils organisaturs giu purschiu ina concurrenza individuala. Via in’app ha in e scadin saviu absolver sin temps la cuorsa. Cla-Ursin Nufer sco ambassadur «Sco giuven sportist sesentel jeu honoraus d’astgar esser ambassadur dil Maraton dalla Surselva. Gia sco buob hai jeu applaudiu sper la loipa als concurrents ed erel surstaus da lur prestaziuns», di igl indigen Cla-Ursin Nufer ch’ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. Secapescha ch’el s’auda dumengia denter ils favorits per la victoria. Cla-Ursin Nufer separticipescha regularmein a cuorsas internaziunalas ed il december vargau ha el saviu separticipar l’emprema ga ad ina concurrenza dil Cup mundial da cuorsa liunga a Tavau. Con gronda che sia concurrenza ei dumengia proxima a Sedrun ei buca clar. «Ils curriders ch’ein qualificai pils giugs olimpics a Peking vegnan probablamein buca ad esser alla partenza. Nus sperein denton ch’in ni l’auter ulteriur bien currider sedecidi da separticipar», di il president dil comite d’organisaziun, Guido Friberg. Avon la pandemia separticipavan mintgamai denter 230 e 250 curridras e curriders al Maraton dalla Surselva. Ils biars sedecidan il davos muments, buc’il davos era sin fundament dallas cundiziuns dall’aura. Las prognosas per dumengia laian supponer aura variabla. «Nus quintein cun in diember en rama dils davos onns», di Guido Friberg. Sper la concurrenza sur 25 km porschan ils organisaturs la dumengia era ina da 12,5 km. La partenza dil maraton ei en blocs naven dallas 11.00. Cuorsas dils affons la sonda Gia la sonda han liug las concurrenzas per affons e giuvenils. «Dil sprint stuein nus desister uonn pervia dalla pandemia», di Guido Friberg. Persuenter vegn purschiu ina cuorsa singula el stil liber. Semesirar a quellas cuorsas dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup nordic Energia Alpina san affons pigns entochen giuvenils da 20 onns. Las differentas categorias partan naven dallas 10.00. Per garantir la segirtad dallas participontas, ils participonts, organisaturs ed aspectaturs ha il comite d’organisaziun stuiu elavurar in concept da protecziun per l’entira fin d’jamna. Igl areal d’arrivada ei cunfinaus, leu valan las directivas da 3G plus mascrina. El sectur dalla restauraziun ein meisas e bauns plazzai generusamein, aschia che las distanzas ein era garantidas leu. Maraton da la Surselva per la 32avla gia Dumengia proxima ha lieu a Sedrun la tschintgavla cursa dal Swiss Loppet da quest enviern. Cla-Ursin Nufer.

Il november vargau ei Arnold Spescha staus a Sogn Petersburg per separticipar ad in congress ch’ei sefatschentaus cun il general Suworow. La publicaziun «Weltgeschichte auf der Dorfbühne» ha animau il museum dedicaus al general russ d’envidar igl autur sursilvan. Per la secunda ga ei Arnold Spescha serendius a Sogn Petersburg il november vargau. «L’emprema ga era avon varga vegn onns sco turist.» Il museum da Suworow ha attratg gia avon vegn onns igl anteriur conrectur dalla Scola cantunala ella capitala veglia dil reginavel dil zar russ. Arnold Spescha ei carschius si a Pigniu e cun la historia da Pigniu ed ils raquens dalla schuldada russa ch’ei sederschida igl october 1799 sur il vitget cun, da gliez temps, 70 habitonts. Ils schabetgs historics da quei temps a Pigniu e siu contuorn ha Arnold Spescha rimnau e publicau avon biebein in onn en ina ovra titulada cun: «Weltgeschichte auf der Dorfbühne. Suworow. Geschichte und Geschichten». Presentau historia locala E quella publicaziuns ha animau ils responsabels dil museum dil general Suworow d’envidar Arnold Spescha per s’exprimer a Sogn Petersburg davart sias enconuschientschas dalla historia locala sursilvana. «Jeu vai duvrau ils dretgs dil museum per entginas illustraziuns dil cudisch e cheutras ein els vegni attents a mia publicaziun.» Contact cun il collaboratur scientific dil museum da Suworow, Artemiy Tuchapsky, ha Arnold Spescha giu gia avon treis onns a Pigniu. Tuchapsky ei lu separticipaus ad ina gruppa ch’ei suandada en uniformas historicas sils fastitgs dall’armada da Suworow en Svizra. Dalla partida al congress a Sogn Petersburg ei era il historicher svizzer, Jürg Stüssi, staus. Igl anteriur menader dalla Biblioteca militara federala ei autur da diversas publicaziuns davart la historia militara svizra. Denter auter ha el publicau per tudestg il diari dil capitani NikolaJ A. Grjazew ch’ei sez staus part dalla armada russa digl onn 1799. A mintga naziun ses heroxs Jürg Stüssi ha concediu che mintga naziun possedi e tgiri ses heroxs. «Quei vala secapescha era per la Russia e siu general Suworow.» Ch’il general possedeva gia duront sia veta in remarcabel renum, attribuescha il historicher buca sulet a sias habilitads sco menader dalla truppa. «A Suworow vegn attestau ina profunda religiusadad e morala e dad esser sespruaus dad agir correctamein viers la populaziun civila e da tener uorden en sia truppa.» Quei malgrad tutta direzia demussada el cumbat encunter igl inimitg. La vesta sin la historia dependa era, co ella ei vegnida resentida. La Pologna mira cun ina egliada in bienton pli critica viers Suworow. Principalmein perquei che sia armada ha conquistau Warschau e mazzacrau ina part dalla populaziun civila. «Ella plipart dil Grischun e dalla Svizra, nua che las truppas franzosas vegnevan resentidas per occupants, valevan las truppas russas per deliberaturs», ha Jürg Stüssi dau d’entellir. Ed il marsch da 15 entochen 20 000 schuldada sur plirs pass enteifer paucas jamnas fascinescha aunc adina, ton en Svizra sco en Russia. Malgrad ch’igl ei stau tut auter ch’in marsch da success. Ils schabetgs historics han era schau anavos fastitgs ella musica ed ella litteratura grischuna e svizra. E da quels fastitgs ha Arnold Spescha risdau a caschun da siu referat al congress da Suworow a Sogn Petersburg. Gronda cordialitad Arnold Spescha ha puntuau ch’el hagi buca scret sias econuschientschas dalla historia locala sursilvana per contribuir alla legenda dad in general russ. «Jeu hai vuliu documentar ina part da nossa historia.» Mo buca sulet quella historia ei stada el center dalla viseta a Sogn Petersburg. «Ils Russ han demussau ina gronda cordialitad enviers nus.» Arnold Spescha ha risdau da biaras intressantas scuntradas e da buns discuors. E da haver visitau divers museums ed edifecis sacrals. «Il marcau da Sogn Petersburg honorescha sias persunalitads historicas, seigi quei dalla vart politica sco culturala.» Secapescha che Arnold Spescha ha surdau al collaboratur scientific dil museum in exemplar da sia ovra. Ils plaids da Spescha e Stüssi vegnan translatai e publicai proximamein cun tut ils ulteriurs referats.

Dapi entgins onns ha il sport da cuorsa liunga aschidadir ina renaschientscha. Culla pandemia avon dus onns ha quella survegniu ulteriur slontsch. Empau auter ei quei denton adina stau a Trun. Dapi prest 50 onns vegn la cuorsa liunga tgirada leu d’in tschuppel persunas. Quella fascinaziun pil sport nordic ha giu differents effects: A Trun ei adina puspei vegniu arranschau impurtontas concurrenzas da cuorsa liunga sco il campiunadi svizzer dall’elita ni dis da giuventetgna e sport. Quei slontsch ei vegnius cumpletaus cun ina buna infrastructura, seigi il baghetg pils curriders a Pustget ni la loipa da notg. Alla testa da quell’inziativa ei il Club da skis Trun staus e cun el pliras persunas fetg engaschadas. Livers e Tambornino Il fiug per la cuorsa liunga a Trun ei vegnius surdaus d’ina generaziun a l’autra. Parallelmein ein las structuras per la promoziun dils affons e giuvenils vegnidas scaffidas. Giusep Venzin e Flurin Maissen ein stai avon rodund 30 onns al tgamun da quei svilup: Lu ei il Team Panda vegnius fundaus. Giusep Venzin seregorda: «Nus havevan schau far lismers e capetschas pils affons e giuvenils. Silla capetscha havevan nus mess il maletg d’in Panda. Cu nus havein repartiu quellas ha ina buobetta manegiau: Lu essan nus ussa il Team Panda.» Aschia seigi il num staus naschius e cun el in avegnir encorunaus da success: Toni Livers ed Eligius Tambornino ein bein stai ils dus «gronds» ch’ein naschi ord quei ravugl. Mo lu era Linard Tambornino, in ulteriur bien currider. «Nus havevan tochen varga 40 affons e giuvenils ella gruppa. Nota bene: Tuts da Trun», constatescha Giusep Venzin. Pressapauc 20 onns eis el staus engaschaus a Trun en favur dalla cuorsa liunga per affons e giuvenils: «Il success dil Team Panda sebasa en sesez sin ina sempla finamira: Sport per affons e buca affons pil sport.» Cuntinuaziun culla medema filosofia La filosofia dils dus anteriurs trenaders da Trun ei buca jastra per Nadia Deplazes da Surrein. Ella meina il Team Panda dapi entgins onns communablamein cun ulteriuras trenadras e trenaders: «Nus empruein da mussar da far cuorsa liunga en fuorma da giug. Quels exercezis duein far plascher als affons e giuvenils. Els ein numnadamein aviarts per emprender enzatgei niev. Cun agid da quels elements da giug emprendan els automaticamein era la tecnica.» La cundiziun che quei succedi aschia ein persunas d’instrucziun qualificadas: «Nus havein in bien team che lavura en quella direcziun. Igl ei denton buca adina sempel d’anflar glieud persuenter. Ils trenaders ston saver far sez fetg bein cuorsa liunga.» A giuvenils ella vegliadetgna da 14 entochen 18 onns seporscha oz la caschun da sescolar sco trenaders en in cuors da dus dis. Silsuenter han els la caschun da far il cuors da G+S. Dapresent segidan otg persunas cun Nadia Deplazes, quater ein fetg stedi sin loipa vid instruir affons e giuvenils. Ton classic sco skating Il mument dumbra il Team Panda 25 dels, leutier vegn ina gruppa d’in tozzel affons pigns che absolva las sis sentupadas communablas sin loipa quest unviern. Ils affons e giuvenils derivan buca mo da Trun. «Nus havein ussa era plirs da Segnas, Mustér e Sumvitg. Ei setschontscha lu spert entuorn e sch’ils geniturs ein sezs curriders ni han interess che lur affons fetschien cuorsa liunga, vegnin nus plidentai», di la menadra ch’ei scolasta da cuorsa liunga patentada ed era menadra tecnica dalla cuorsa liunga tier la Scola dil sport da neiv Mustér. Ella medema fuorma sco duront igl unviern animeschan Nadia Deplazes e siu team da trenaders ils affons e giuvenils gia ellas preparativas per la stagiun d’unviern: «Miez settember entschevin nus cun in program polisportiv. Nus mein lu cun bike, calzers da rodas ni era els aults. Culla neiv ei lu cheu s’entupein nus sin loipa.» Quei ei il cass per ordinari il venderdis suentermiezdi. Lu han ils affons dallas empremas classas primaras da tuttas treis vischnauncas numnadamein liber. Entginas ga per onn separticipeschan commembras e commembers dil Team Panda era a cuorsas regiunalas, ils pli vegls era a cantunalas e pli tard a naziunalas. El Team Panda vegn instruiu ton il stil classic sco skating. «Ils pli pigns entscheivan per ordinari cul classic. Quei ei in moviment natural. Silsuenter vegn lu era il skating instruius», di Nadia Deplazes. Pertuccont l’elecziun dil stil dependi ei era fetg dalla fisica e l’atletica dil singul. Affons e giuvenils che s’interesseschan pil sport da cuorsa liunga san s’annunziar persuenter sut l’adressa d’e-mail clubdaskis@gmail.com. Ina historia da success Igl engaschament dil Club da skis Trun en favur dalla cuorsa liunga per affons e giuvenils ei ina historia da success. Quei ha in motiv special. L’instrucziun succeda sistematicamein tenor la devisa «far sport cun plascher e senza squetsch da prestaziun». Hans Huonder/FMR La gruppa da cuorsa liunga per affons e giuvenils a Trun senumna dapi rodund 30 onns Team Panda. Lu eran Giusep Venzin e Flurin Maissen ils responsabels per quella, dapi entgins onns ei Nadia Deplazes la menadra. Biars affons e giuvenils ein vegni ed i en quei temps, mo enzatgei ei restau, numnadamein la filosofia: «Nus lein porscher sport per affons e buca affons per sport.» Cun quella filosofia han ils pertuccai fatg mo bunas experientschas. Il success denter auter cun Toni Livers ed Eligius Tambornino dat cumpleina raschun ad els. Omisdus ein stai a campiunadis mundials e giugs olimpics e tgisà, forsa suondan aunc auters. Ferton ch’il Team Panda dumbrava ils onns 1990 biebein 40 curridras e curriders spirontamein da Trun, ein oz era affons e giuvenils d’autras vischnauncas dalla partida ella gruppa dil Club da skis Trun. Ensemen cun Nadia Deplazes ein aunc otg ulteriuras persunas engaschadas els exercezis culs affons: «La finamira ein exercezis che fan plascher ed en fuorma da giugs. Sin quella moda emprendan els automaticamein era la tecnica.» «Nus empruein da mussar da far cuorsa liunga en fuorma da giug che far plascher.» Nadia Deplazes, menadra dil Team Panda Il Team Panda avon rodund 30 onns. Toni Livers (tierz da sen. sin peis) steva lu avon ina gronda carriera. Affons gaudan l’instrucziun da cuorsa liunga a Trun.

Il siemi d’affonza da Rene Hüssy era da daventar in di pilot da helicopters. A Canada eis ei reussiu ad el da realisar quel. Oz ei igl um da 43 onns schefpilot e menader dall’interpresa «Niagara Helicopters Limited» e viva cun sia famiglia a Niagara on the Lake. Ella regiun dallas cascadas dil Niagara ha ei dau rodund in meter neiv ils davos dis. Sco Rene Hüssy ha declarau il gliendisdis via «Facetime» sgolan el e sia famiglia per regla almeins ina ga ad onn en Svizra per passentar temps culla famiglia ed amitgs a Sedrun. «Dapi la pandemia ei quei buca stau pusseivel pli e quels contacts persunals mauncan propi fetg», ha el concediu. En Svizra er’ei las 19.10 e gia stgir cu nus havein discurriu, el Canada mussava l’ura pér las 13.10 ed il meinafatschenta seseva en siu biro dalla basa da helicopters. Pervia dalla neiv fuv’ei buca pusseivel da sgular quei suentermiezdi, aschia ch’el ha priu tutta peda da raquintar da sia veta e da sia lavur ch’el numna aunc oz, suenter rodund 10 000 uras ell’aria, ina lavur da siemi. Il buobet che semiava da sgular Il bab da Rene Hüssy luvrava tier ina fatschenta da baghegiar. In di ch’el ha giu d’accumpignar transports da betun cun helicopter sin in plazzal ha siu fegl da siat onns astgau accumpignar el. «Atgnamein er’ei previu ch’jeu astgi sgular mo ina ga. Il pilot ha viu co jeu tarlischavel dil plascher e ha manegiau che quels pèr kilos ch’jeu peisi emportien pauc. Aschia hai jeu astgau accumpignar ils transports gl’entir di e mia fascinaziun pil sgular ei stada naschida», seregorda el. Sco emprem ha il buobet pilotau helicopters ed aviuns da model. «Ei fuss stau memia car da far cun 16 onns la scola da pilot da helicopters en Svizra», declara Hüssy. Aschia ha el empriu polimecanist tier la Pilatus a Stans. Suenter ina prescola per daventar pilot dil militar ei quei plan ius dalla glatscha giu, pervia d’ina correctura dalla vesida. Cun 21 onns ei il fan dall’aviatica daventaus mecanist d’eromobils e ha luvrau enzacons onns sin quei mistregn. In grond siemi ei ius en vigur Entras relaziuns ei il giuven Tuatschin vegnius en contact cun Ruedi Hafen. Igl anteriur possessur da «Niagara Helicopters» duvrava da quei temps gest in mecanist. «Il 2003 hai jeu vendiu tut quei ch’jeu possedevel en Svizra e sun vegnius el Canada cun duas cofras», seregorda Hüssy da sia aventura dalla veta. Da quei temps habitava el a Toronto tier in amitg da Hafen, luvrava sco mecanist e ha entschiet culla scolaziun da pilot che cuosta el Canada rodund miez pli pauc ch’en Svizra. Leu ei era la correctura dalla vesida stada negin impediment. «Gia il 2003 hai jeu entschiet a prender uras da sgular e level adina sgular dapli.» Igl onn sissu ei Rene Hüssy secasaus a Niagara on the Lake e ha rimnau enteifer sulet otg meins passa 1000 uras da sgol cun siu patrun. «Ils 24 da mars 2004, miu di da natalezi, hai jeu survegniu la licenza e dapi lu sai jeu sgular persuls», selegra el aunc oz ed aschunta: «Jeu havevel previu da restar treis onns el Canada e lu turnar en Svizra. Il 2007 hai jeu denton survegniu il pass da Canada e sun restaus.» Strusch pli turists Avon la pandemia haveva la «Niagara helicopters» rodund 60 emploiai duront la stad, igl unviern empau pli paucs. Da quei circa diesch pilots. Quater helicopters ha l’interpresa per intent turistic ed in tschunavel per incumbensas dalla polizia ni pumpiers. Per onn vegnan rodund 100 000 passagiers per sgular sur las cascadas las pli enconuschentas dil mund. Rene Hüssy vegn tuttina buc unfis da sgular di per di sur la cuntrada unica ora: «Igl ei adina puspei bi e fascinont da sesalzar cul helicopter ell’aria.» Da la pandemia ha la fatschenta turistica pitiu fetg. «Nus havein fatg 87% dameins sviulta ed jeu hai stuiu schar ir ina massa persunal, quei ei propi buca stau sempel. Il 2020 eran nus aunc en dudisch ed jeu sgulavel quasi persuls. La stad 2021 eis ei stau empauet meglier, mo actualmein essan nus sulet en dus», declara il meinafatschenta. El Canada hagien ei restricziuns pli severas che ell’Europa. Las scolas ein stadas serradas entochen avon ina jamna e la gastronomia ha aunc adina serrau. Giugs da «Basket- e Baseball» han bein liug, denton tut senza aspectaturs. Hüssy spera fetg sin megliers temps igl avegnir. L’interpresa ha numnadamein dabia projects novs sin rucca. Aschia vulan ei per exempel porscher sgols da notg ed arver novas filialas en plirs loghens els Stadis Uni dall’America (USA). Per ch’el sappi s’occupar dallas futuras filialas vul Hüssy scolar in successur. Cul pilot Roman Monn ha el forsa gia anflau la persuna adattada. Era Monn ei in Tuatschin emigraus el Canada per realisar il siemi da daventar pilot. Da Roman Monn vegn la FMR a rapportar proximamein. Midar perspectiva Las sfidas el mistregn mauncan pia buc al schefpilot. Silla damonda tgei finamiras ch’el hagi, rispunda Rene Hüssy denton oravontut sco persuna privata: «Per mei e mia famiglia han il surviver e la sanadad prioritad.» Buc sulet la pandemia ha fatg quitaus alla famiglia Hüssy, mobein oravontut era la malsogna dil cancer dad Aga, la dunna e mumma dils dus fegls Nico e Patrick. «Las terapias dad Aga ein a fin, ussa suondan denton aunc operaziuns preventivas», ha Rene Hüssy raquintau e ses quitaus ein stai da sentir perfin culla distanza da continents. Pil pilot ei la midada da perspectiva rutina. «Aschia ina frida dil destin fa denton midar perspectiva en tuts graus ed ins ha tuttenina autras prioritads», conceda el e tradescha tuttina aunc ina finamira pigl avegnir. El e sia dunna san numnadamein tuttavia s’imaginar da turnar suenter la pensiun anavos en Svizra. Rene Hüssy cun sia dunna Aga ed ils fegls Nico e Patrick. Els quater spetgan vess da puspei saver far vacanzas en Svizra.

Papa Leo X che ha viviu avon 500 onns, veva in fetg bien amitg cun num Hanno. Ei era in amitg ch'el veva da cor bugen. Ed ei vegneva schizun raquintau ch'igl entir marcau da Ruma hagi carezau Hanno. El era per aschidadir il «superstar» dil Vatican. Hanno era siu animal da casa e tgei che fa forsa surstar nus: ei era in elefant ord l’India. Igl elefant Hanno ha Papa Leo survegniu sco schenghetg dil retg portuges a caschun da sia intronisaziun. Dapi lu ha el mirau da Hanno, ha puppergnau el e fatg tut per el tochen ch’el ei morts ella vegliadetgna da sis onns. Da lez temps raquintav’ins che papa Leo eri nundetg trests ed vevi bargiu grossas larmas per siu animal carezau. Papa Leo vevi carezau Hanno sco in commember dall’atgna famiglia. Jeu stoi conceder che jeu hai stuiu surrir cura che jeu hai udiu questa historia per l’emprema gada. Mo sche jeu patratgel suenter, lu ei quella historia buca aschi lunsch naven da nossas realitads modernas. Contas persunas carezan lur animals da casa sco in concarstgaun ni forsa schizun aunc dapli? Per cons possessurs ein lur tgauns ils megliers amitgs? Haver bugen animals da casa ei enzatgei fetg normal. Era per ils umens dalla Baselgia! Aschia veva papa Benedetg XV quater pèschs en in aquari ch'el numnava ses pli gronds amitgs. Papa Pius XII ha giu dus utschals canaris ch'el ha schau sgular entuorn duront las tschaveras. Ed era da Benedetg XVI vegn ei raquintau ch’el seigi in grond amitg dils gats. - Quellas pintgas anecdotas muossan a nus ils umens dalla Baselgia, che paran mintgaton dad esser distanziaus, d’ina vart zun simpatica e humana. E cheu sun jeu era sedumandaus: Tgei valur han ils animals en nossa cardientscha? Ei la carezia enviers ils animals mo in bi supplement ni s’udess quella tier las petgas fundamentalas da nossa cardientscha, sco la carezia enviers Diu e la carezia proximala? Ual sin quellas damondas ha papa Francestg adina puspei fatg attents. Ei seigi ina obligaziun da mintga carstgaun da carezar la scaffiziun. Sche Dieus seigi il scaffider digl entir mund, lu eis ei nies duer da carezar, respectar e proteger la scaffiziun culla natira e tut ils animals. L’entira scaffiziun ei per aschidadir la gronda famiglia da Diu. E cheu ei mintgin da nus dumandaus co el ni ella tracta ses confamigliars. Forsa vala ei la peina da far puspei inaga in pèr patratgs sco vivin las valurs da respect, toleranza e carezia enviers la scaffiziun, tuttina sch’igl ein carstgauns, tgauns ni gats, ni schizun elefants sco tier papa Leo X. Marcel Köhle ha studegiau teologia e pedagogia e habitescha a Glion. El lavura sco scolast primar alla scola Obersaxen Mundaun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’Uniun per la tgira dalla cuntrada e dalla pumera da Trin vul installar ina torraria da puma. Il liug fuss ideals ella cascharia veglia da Trin. Actualmein fa l’uniun ina retscherca per eruir gl’interess per quei project regiunal.L’Uniun per la tgira dalla cuntrada e dalla pumera da Trin ha saviu festivar onn vargau il 25avel anniversari. Ina gruppa d’interessents ed adherents dalla pumera, plontas e cagliom havevan fundau quella la primavera 1996. La nova uniun haveva saviu surprender la cassa dall’anteriura uniun per la pomicultura da Trin. La fiera da Trin dalla davosa sonda digl october ei stada adina ina caschun da s’entupar culla populaziun. L’uniun ei presenta cun in stan d’informaziuns e cun delicatessas localas sco paun cun péra, pettas da meila, ils renomai raviuls da Trin sco era il must dultsch producius cun puma indigena. Rispostas da Trin, Tumliasca e Foppa Sil 25avel anniversari ha l’uniun survegniu novas structuras e niev slontsch. La suprastonza ei motivada e muossa quei cun in program pulpiu. La scursaniziun tudestga LOVT (Landschafts- und Obstbaumpflegeverein Trin) ei s’etablida spert ed ils rodund 100 commembers separticipeschan allas diversas activitads. Dacuort ha l’uniun schau circular ina retscherca pertuccont in dils projects ch’ella ha instradau. «Gie, nus fagessen bugen quella torraria. Avon ch’ils detagls ein buca sclari, ha ei denton negin senn da cuntinuar», puntuescha Hans-Peter Capatt. Ella suprastonza dall’uniun eis el responsabels per la pomicultura e la tgira dalla pumera aulta. Pirers, malers, zues-chers ed ulteriuras plontas da best ault ein per gronda part en curtgins privats. L’uniun enquera ussa il contact culs possessurs. El quatier Visura (rudi) ei la cascharia veglia. Leu vegness la torrera installada. Gest per producir la péra tosta pils raviuls da Trin, mo era per autras specialitads localas, fuss ina torraria publica da grond avantatg. Culla circulara e questiunari ha l’uniun vuliu eruir gl’interess per in tal menaschi che survess buca mo als da Trin, mobein all’entira regiun. Daferton hagi la LOVT retschiert rispostas da Trin, dalla Foppa e dalla Tumliasca, conferma Hans-Peter Capatt. El interpretescha che gl’interess ei da principi cheu. Igl ei previu d’endrizzar la torraria ella cascharia veglia el quatier Visura a Trin Vitg. Quei baghetg s’auda als purs, respectivmein alla societad da sennaria. L’uniun ei en contractivas cun quella, pigl intent previu dat ei strusch ina megliera immobiglia, tonpli che la sennaria vegn buca pli duvrada. «Nossa finamira oriunda eri dad arver il menaschi sigl atun 2022, quei termin ei denton memia sportivs», lai Capatt valer. El conceda che l’uniun sappi buca semplamein finanziar las investiziuns ord sia cassa. «Schi gleiti che nus havein tuttas garanzias savein nus far ils proxims pass.» Il grond pass ei quel d’acquistar il fuorn e d’installar quei indrez per sechentar péra, meila, zuescas ed auter. Il secund ei d’adattar l’infrastructura ed il tierz d’organisar il menaschi da torrer. Capatt ei perschuadius ch’il project dalla torraria regiunala ei sin buna via. Possessurs da curtgins che han interess da torrer lur racolta dueien p. pl. s’annunziar tier Hans-Peter Capatt, tel. 079 222 66 78, ni cun mail: hampa.capatt@trin.ch

L’entschatta hai jeu dau viaden egl advent vargau, suenter ch’ina pluna cartas cun salids e auguris per la scumiada digl onn ei stada sin via tier amitgas ed enconuschents. Immediat hai jeu priu avon da calar per adina da tarmetter cartas pil mund entuorn, da dismetter quei usit ch’ei vegnius ord moda. En mia euforia hai jeu lu ladinamein era gest fatg flucs cugl usit da far creflis da Nadal. Ina lavuruna e per pagaglia in, dus cumpliments e sco bonus ina taglia che fa panuglias sil pli tard da Daniev. Tut cuntenta cun memezza, hai jeu gudiu zacons muments emperneivels cun – far nuot! Paucs gis pli tard ein las empremas cartas setschentadas en nossa scaffa da brevs. Resuns sin mes auguris e suren salids da vegls enconuschents che han dapi onns mai pli dau sinzur. Jeu sun daventada in stel malsegira. Stoi jeu reveder mia decisiun pertuccont las cartas da Nadal e Daniev? Tec a tec ha ei silsuenter era dau creflis en abundonza, tut senza ch’jeu mischeidi ingredienzas e metti en funcziun miu furnel. Baul ha ina vischina mess in taglier tgemblau avon esch e baul in’autra. Secapescha ch’jeu hai buca fatg d’envidar. Hai piclau in tec cheu ed in tec leu, lu schigiau cun gust e la finala gudiu senza retenientschas. Cunvegn buca da far cavels grischs perposta da zacons creflis, ni? Lu ein las fiastas vegnidas ed ensemen cun ellas ils pasts opulents, accumpignai d’in bien migiel vin, ni era da dus. D’in aperitiv ordavon. Denter tschaveras in caffè cun zatgei dultsch vitier – ils creflis regalai hai jeu nungrazia saviu schar vegnir mischs. Jeu hai gudiu e schau dar l’aura pils larischs. Mo secapescha, suenter ton smarschanem e magliachem ha ei entschiet a far stretg entuorn veta. Ed jeu hai saviu, ch’ei seigi neras uras da far remedura suenter Daniev. Ton che jeu hai fatg il ferm propiest da viver pli sanadeivel dacheudenvi, da guder cun mied e mesira e da puspei far pilates regularmein. Sinaquei hai jeu immediat engartau aunc auters plazzals. Plein slontsch hai jeu priu avon da dar pli savens ina dètga schubergiada a scaffas e truchets, da cavigliar naven dafertontier il scartiram che serimna, da far uorden el computer e – da scriver in roman da silmeins 700 paginas. Igl onn niev ha entschiet e cuninaga era las stgisas. In stel tschugalata fa bein all’olma, gnanc dubi. Ed ina buna tratga dess ins mai sbittar, propiests vi ni neu. Pilates? Ton unfiseivel, sch’ins sa buca trenar en gruppa, quei ch’ei gie buca pusseivel actualmein. E schubergiar tugi ei nuota necessari. Miu scartiram astga maneivel far pluna vinavon, la finala anflel jeu – pil solit silmeins – quei ch’jeu tscherchel. Far uorden en miu computer? Tgisà daco, cu el dispona d’in tal arcun ed ha plaz en abundonza. Il roman? Jeu spetgel aunc sin l’inspiraziun. Insumma, tgi vul era leger in cudisch da tala grossezia? Ferton ch’ils gis creschan cun ried, s’augmentan las stgisas. Guess eis ei stau surfatg da far tons propiests enina! Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Oz, venderdis, ha liug ellas localitads dil gimnasi dalla claustra da Mustér la presentaziun da pliras lavurs da matura. 13 lavurs da maturandas e maturands da quest onn vegnan presentadas naven dallas 20.00 en differentas stanzas dalla scola. Las presentaziuns cuozan mintgamai rodund in quart ura, silsuenter vegn purschiu la caschun da tschentar damondas davart quellas. Per assister alla presentaziun ch’ei publica vegn pretendiu il certificat 2G. Gimnasi a Mustér.

Agl emprem trenament han il cautrenader Corsin Cavegn e siu niev assistent Patric Casutt saviu benventar 21 giuguadurs. Tuts giugadurs han fatg las davosas jamnas in test da prestaziun el Center da cumpetenza per movibladad, sport e sandadad a Cuera. Las trenadras ed ils trenaders da quel vegnan ad accumpignar l’equipa duront il temps da preparaziun e menar per part ils trenaments da forza e cundiziun. Giugadurs da Cuera 97 Als novs menaders dil ressort sport dall'USSI, Urs Casutt e Beat Dermont, eis ei reussiu da carmalar enqual giugadur niev a Crap Gries. Da Cuera 97 ord la 2. ligia interregiunala vegnan Rafael Deplazes, Marino Cavegn e David Hornacek tier l'USSI. Rafael Deplazes ei staus la sesiun d’atun capitani, giugadur da tschep e caposettagols da Cuera 97 e Marino Cavegn ei aunc bein encouschents ed en buna memoria sco anteriur giugadur dall’USSI. Cun David Hornacek tuorna era in goli a Crap Gries ch’ei staus sur plirs onn igl emprem goli dall’equipa. Plinavon tuorna era Nando Cabalzar, in ulteriur junior dall’USSI anavos e rinforza l’equipa. El ha frequentau las selecziuns da juniors dall’Uniun grischuna da ballapei e ha silsuenter dau ball cun la U18 da S. Gagl. Medemamein anavos tier l’USSI tuornan Gianluca Coray che ha giugau ils davos onns cul CB Laax e Sattar Afzali che ha trenau e dau igl atun vargau cun la U18 dil cantun Grischun. Ina nova emprova da s’etablir ell’equipa fa Yuri Violi. Gianluca Casutt e Martijn Egger, ils quals ein stai blessai pli u meins duront l’entira stagiun d’atun treneschan puspei cun l’equipa. Bandunau l’USSI han Linus Tschalèr e Dimitri Lekishvili. Quater giugs da preparaziun La preparaziun per la sesiun da primavera absolva l’equipa per gronda part sils plazs artificials a Cuera e Domat. Ils trenaments da forza e cundiziun han liug enstagl en halla a Glion a Crap Gries ordaviert. D’in camp da trenament egl jester vegn desistiu, persuenter trenescha l’equipa la fin d’jamna da miez mars a Cuera sils plazs artificials. En tut han quater giugs da preparaziun liug (Cuera 97 1, Trun/Rabius, Tusaun-Cazas e Landquart) avon ch’il campiunadi entscheiva la fin mars cul giug a casa encunter il capogruppa Mels. Cautrenader Corsin Cavegn (dretg) e siu assistent Patric Casutt (sen.) han astgau beneventar ensemen cul comenader dil ressort sport dall'USSI, Urs Casutt, tschun dils siat novs giugadurs agl emprem trenament (da seniester a dretg): Sattar Afzali, Gianluca Coray, Rafael Deplazes, David Hornacek e Marino Cavegn.

Dapi jamnas e meins ei il process encunter Pierin Vincenz e sis ulteriurs accusai in grond tema ellas medias. Biars detagls numnai el plogn che cumpeglia rodund 360 paginas ein vegni alla glisch. Ils treis emprems dis dil process ein ussa vargai, sis ulteriurs suondan. La FMR ha tratg ina bilanza dil decuors d’entochen ussa cun Claudia Cadruvi che ha in Bachelor en giurisprudenza. Ella ha saviu far in’emprema impressiun dil process, co ils accusai sepresentan e co ei va vinavon las proximas jamnas. Claudia Cadruvi, treis dis ein uss vargai dapi l’entschatta dil process encunter Pierin Vincenz e sis ulteriuras persunas. Tgei impressiun emoziunala han ils accusai principals Pierin Vincenz e Beat Stocker fatg sin Vus? La procedura ha gie liug el Volkshaus. Jeu sun stada leu el foyer cu Pierin Vincenz ei arrivaus il mardis endamaun. Ses egls sur la mascrina han ris. Mo ei era in rir in tec schenau. Suenter han las medias scret ch’el seigi sepassaus si a moda suverana. A mi persunalmein ha el buca pariu aschi suverans. Jeu vevel l’impressiun ch’el seigi levet scurdaus – e zuppenti quei cun siu surrir. Beat Stocker va pervia da sia malsogna dad MS cun cana. Sia fatscha hai jeu buca saviu leger, damai ch’jeu hai mai viu el avon. Tgei ha fatg surstar Vus il pli fetg en quels emprems dis dalla tractaziun? Co Beat Stocker ha discurriu cu el ei vegnius interrogaus dils treis derschaders dalla dertgira districtuala a Turitg – gliez ei stau ina surpresa. El era bia pli segirs che Pierin Vincenz ch’ei vegnius interrogaus il di avon. Beat Stocker ha dau plaid e fatg cun numnar fin e manedel detagls: datas, cunvegnas. El ei era buca senuspius da curreger las interpretaziuns ni las premissas, sillas qualas las damondas dils derschaders sebasavan. El ei sepresentaus sco interprendider che ha plascher da promover ideas innovativas, plascher da far marschar fatschentas. Ed el ha detg ch’el hagi ils cavegls che stettien tut agradsi, sch’el legi las renfatschas dalla procura publica. Igl ei in dils gronds cass giudizials d’economia che la Svizra ha insumma giu. Co savess ins caracterisar el da siu volumen enneu e dils delicts sco tals? Siat persunas ein accusadas. Ei va per spesas stravagadas e quatter venditas da firmas nua che Pierin Vincenz e Beat Stocker eran participai zuppadamein. L’Aduno ni la Raiffeisen han cumprau quellas firmas senza saver dallas participaziuns. La renfatscha als dus accusai principals da ver cuglienau, sfraudau e sfalsificau. La dertgira ha survegniu dalla procura publica documents ed actas ella dimensiun da varga 500 ordinaturs. In derschader – dil gremi da treis derschaders che han da decider – ed in scarvon da dertgira han fatg dapi in onn nuot auter che sefatschentar cun quellas actas. Ina part dils cass ei apparentamein scadida. Conta carn ei insumma aunc vid quei ies? Ei exista il prighel ch’ils delicts en connex cun la vendita d’ina firma – la Commtrain – scadien sch’ei dat entardaments. Tier tschels fatgs ei quei buca il cass. Ei ha tuttavia aunc avunda carn vi digl ies per che dertgira, la procura publica ed ils advocats hagien da ruir in mument. Vus haveis fatg il Bachelor en giurisprudenza all’universitad da Turitg. Co giudicheis Vus il process, respectivmein las schanzas ch’in ni l’auter dils accusai vegnan insumma sentenziai, ni eis ei da quintar ch’els metschien la fin finala e vegnien aunc indemnisai per exempel pil temps ch’els ein stai en arrest d’inquisiziun? Schizun professers da dretg han cheu meinis divergents. Jeu hai fatg in’intervista cun Mark Pieth, il capo-expert, sch’ei va per damondas da delicts d’economia. El va atgnamein da quella anora che Vincenz vegni sentenziaus. Auters experts da dretg d’economia dian ch’ils mussaments bastien buca tgei che pertucca ils delicts en connex cun las participaziuns zuppadas, cun las qualas Vincenz e Stocker hagien fatg profits da 25 milliuns francs. Jeu mon da quella anora che Pierin Vincenz savess survegnir in castitg pervia da sias spesas stravagadas. E Beat Stocker savess vegnir a mauns pervia dils aschinumnai processing fees – in detagl che pertucca las transacziuns da firmas. Pertuccont las autras renfatschas fetsch jeu ina gronda enzenna da damonda. Cunzun perquei ch’ins sto puntuar ch’era las controllas internas tier la Raiffeisen e l’Aduno han disdiu cumplettamein. La procura publica pretenda sis onns perschun per ils dus accusai principals, 106 dis ein els gia stai egl arrest d’inquisiziun. Cu eis ei da quintar cun ina decisiun? Il process cuoza uss en tut nov dis – gest gl’emprem di da process ha la dertgira dau enconuschent quella prolungaziun. Il davos di ei fixaus sils 23 da mars 2022. Suenter ston ils treis derschaders secussegliar. Probablamein cuoza quei enzacons dis. Lu communicheschan els la sentenzia a bucca cun ina cuorta argumentaziun. Tochen che la sentenzia a scret ei avon maun va ei lu segir aunc jamnas, sche buca meins. Naven da gliez mument san las partidas lu trer vinavon il cass enteifer in temps limitau alla dertgira cantunala da Turitg. L’intervista ei vegnida fatga a scret. «Igl ies ha avunda carn da ruir» Il tierz di dil process encunter Pierin Vincenz e sis ulteriurs accusai a Turitg ei vargaus. Sis ulteriurs dis suondan aunc avon ch’ils derschaders sefatschentien dalla sentenzia. Sin quella vegn spitgau cun tensiun. Hans Huonder/FMR La FMR ha fatg ina bilanza cun Claudia Cadruvi da quei emprem tierz dil process. Ella ei redactura da RTR, ha il Bachelor en giurisprudenza ed assista al process. «Sin mei persunalmein para Pierin Vincenz buca suverans. Jeu hai l’impressiun ch’el seigi levet scurdaus e zuppenti quei cun siu surrir», di Claudia Cadruvi. Beat Stocker – sper Pierin Vincenz in dils accusai principals – fetschi perencunter in’impressiun bia pli segira. En tut ein siat persunas avon dertgira districtuala a Turitg. Ad ellas vegn renfatschau da haver cuglienau, sfraudau e sfalsificau. Con buns e ferms ch’ils mussaments dalla procura publica ein la fin finala vegn pér aunc a semussar. «Schizun professers da dretg han cheu meinis divergents. Persunalmein mon jeu da quella anora che Pierin Vincenz savess survegnir in castitg pervia da sias spesas stravagadas», di Claudia Cadruvi. Ils 23 da mars 2022 ei il davos di da dertgira, suenter vegnan ils derschaders a secussegliar e lu communicar a bucca la sentenzia. Entochen che la sentenzia a scret ei avon maun vegn ei a cuzzar jamnas, forsa meins.

Cun occasiun dalla seduta dil cussegl da vischnaunca il venderdis sera ha gerau Paul Flurin Schmidt orientau extendidamein il parlament communal da Mustér davart la revisiun totala dalla lescha davart l’economisaziun dils rufids. La cumissiun che ha preparau la revisiun dalla lescha propona d’incassar futuramein la taxa fundamentala per la dismessa dils rufids analog alla taxaziun dalla Regiun Surselva. Quei munta ina midada dil sistem cun pauschalas tenor categorias sin in sistem da fixar la taxa fundamentala sebasond sin la valeta nova dallas immobilias. Plinavon duein las taxas tenor quantum pils rumians blocconts ni reutilisabels vegnir pagadas entras il caschunader. Il cussegl da vischnaunca ha discussiunau entgins detagls dalla dismessa dallas diversas sorts rumien. Alla seduta dils 18 da mars 2022 vegn il cussegl da vischnaunca a tractar en detagl la revisiun totala dalla lescha davart l’economisaziun dils rufids.

Il november vargau ei vegniu inoltrau el cussegl da vischnaunca a Mustér la moziun «Il delinquent luf». Diesch cusseglieras e cussegliers han reagau denter auter silla preschientscha d’in luf el vitg ad Acletta. Ella moziun constateschan ils parlamentaris: «Sto ei veramein capitar igl emprem enzatgei cun ils carstgauns, avon che la Confederaziun e la regenza grischuna interprendan enzatgei en caussa?» Sin fundament da quella moziun ha la suprastonza communala da Mustér contactau il cantun. Il cau digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, Adrian Arquint, ha allura priu posiziun sils puncts criticai ella moziun. El ei era sedeclaraus promts da serender a Mustér ed informar il cussegl da vischnaunca davart il luf. Quei ei succediu il venderdis sera, ensemen cun el ei il cau dalla survigilonza da catscha dil district I, Ueli Jörimann, sedeclaraus promts da presentar ils fatgs e la situaziun actuala cul luf. Giusep Lozza che ha suttascret sco emprem la moziun, ha puntuau: «Ei ha num agir ton pli spert.» Damai che la vischnaunca ha neginas pusseivladads d’intervegnir en quella caussa, ha la suprastonza communala proponiu al cussegl da vischnaunca da refusar la moziun. Quei ei lu era succediu cun 8:4 vuschs. Ils mauns ein ligiai Il luf sederasa senza cal el Grischun, en Svizra ed ell’entira Europa. Il mument dat ei el Grischun rodund 60 tocs, en Svizra ver 150. Surtut duront la primavera, la stad ed igl atun caschuna el repetidamein donns vid animals da nez. «La situaziun actuala cuntenta buca. Las leschas e prescripziuns ein biars onns veglias. Ellas dateschan dil temps ch’ins quintava silpli mintgaton cun in luf», di Adrian Arquint. Ils problems cul luf pertucchien ussa plirs cantuns e quei hagi era enzatgei positiv: «Il Grischun ei ussa buca pli il sulet cantun che pretenda novas directivas, denter auter la pusseivladad da saver regular pragmaticamein igl effectiv da lufs.» A liunga vesta seigi ei indispensabel da regular il luf, mo tuttina da garantir in effectiv minimal, analog al sistem cul capricorn. «Legreivlamein vegn ei puspei discutau il mument sin plaun federal davart la revisiun dalla lescha da catscha. Quei cuoza denton», puntuescha Adrian Arquint. Gest pils purs – vul dir la protecziun dallas muntaneras – seigi la situaziun buca sempla: «Ils purs e pasturs ein al cunfin da lur pusseivladads.» Spuentar lufs per exempel cun ballins da gumma hagi pign effect. Ton ord vesta dil cantun sco dallas vischnauncas vesa el aunc potenzial d’informaziun. Il luf ei omnipresents «Il mument dumbrein nus en Surselva dus trops da lufs: Quel da Stagias cun sis tocs e quel da Valgronda cun treis tocs. Leutier vegn in pèr da lufs dalla Val Blenio ch’ei da cattar ina ga ni l’autra dalla vart sursilvana sco era in entochen dus lufs singuls», di Ueli Jörimann. Il luf a Cumpadials hagi stuiu vegnir sittaus perquei ch’el seigi s’avischinaus pliras ga a territori habitau ed era a persunas. «Dapi ch’el ei sittaus ha ei buca pli dau talas scuntradas da luf e carstgaun», di Ueli Jörimann. Ed Adrian Arquint cumpletescha suenter la seduta dil cussegl da da vischnaunca sin damonda dalla FMR: «Cun gronda probabilitad ei quei era il luf ch’ins ha viu a Sedrun, Mustér ni era pli engiu entochen Breil.» Dil reminent: Per saver sittar il luf la notg sils 20 da schaner 2022 ein nov persunas digl uffeci stadas en acziun. Pertuccont ils donns caschunai da lufs vid animals da nez, di Ueli Jörimann: «Quei ei fetg emoziunal pils purs, mo era pils survigiladers da catscha che ston serender el liug e giudicar la situaziun.» Tgei pusseivladads dat ei? Adrian Arquint ed Ueli Jörimann han priu posiziun sin differentas damondas dil cussegl da vischnaunca. Cusseglieras e cussegliers han puntuau surtut la problematica dallas alps, ils tgauns da protecziun en connex cul turissem ni era la segirtad generala dalla populaziun. «Ei drova ussa aunc empau pazienzia entochen ch’ina nova soluziun legala ei sin meisa. Pigl uffeci e l’administraziun cantunala ei il menaschi cul luf cumbinaus cun fetg bia lavur supplementara. Era pertuccont quella sperein nus ch’ei detti ina simplificaziun», puntuescha Adrian Arquint. El accentuescha aunc ina ga la necessitad d’informar aschi bein sco pusseivel la populaziun. Il vicepresident communal Clemens Berther ha priu a pèz quei giavisch e sincerau che la vischnaunca vegni a mirar co optimar l’informaziun. «La situaziun cul luf cuntenta buca» Il cussegl da vischnaunca da Mustér ei vegnius orientaus il venderdis sera davart la situaziun cul luf. Quella cuntenta buca, era buca igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. «Nus duvrein novs instrumentaris che lubeschan ina regulaziun dil luf. Il mument ein nos mauns ligiai», di Adrian Arquint. Il cau digl uffeci ed il cau dalla survigilonza da catscha dil district I, Ueli Jörimann, han orientau en detagl il cussegl. Il mument dat ei rodund in tozzel lufs en Surselva, in triep – quel da Stagias cun sis tocs – semova en Sursassiala. La dicussiun dil venderdis ei succedida sin fundament d’ina moziun ch’era vegnida inoltrada il november vargau da diesch cusseglieras e cussegliers. Damai che la vischnaunca sezza ha negina basa legala per intervegnir, ei la moziun denton vegnida refusada il venderdis sera. (fmr/hh) Agl ur Uras da dar adia a tenutas fantastas Hans Huonder/FMR Pli baul vegneva ei tschintschau dall’aura, oz ei il luf il grond tema dil mintgadi. Ei varga strusch in di ch’el vegn buca tematisaus ellas medias, che fotos ni filmets fan la runda. Il luf va il mument aschidadir pei a pei cullas actualitads dil coronavirus. Era lez para d’esser vegnius per restar. Ditg ha ei viu ora aschia sco sch’il luf fuss in problem dil Grischun e dil Valleis. Il vent ei denton semidaus pli spert che quei che biars han tertgau. Era per enconuschiders excellents dalla biologia dil luf eis ei ina surpresa con spert ch’el ha fitgau pei el Grischun ed ei sederasaus. Quei ei stau pusseivel mo grazia alla tenuta fetg liberala dil pievel ed alla promtadad – surtut dils purs – da s’adattar. Ussa ein ils cunfins da quella loialitad enviers in animal ch’ei buca periclitaus en si’existenza pli che contonschi. Avon rodund diesch dis ha il cantun Grischun decidiu d’applicar la clausula poliziala sittond in luf ella vischinonza da Cumpadials. El ha dau peisa alla segirtad dalla populaziun che sesenteva smanatschada dil luf schizun en territori habitau. Las instanzas cantunalas han reagiu avon ch’ei seigi forsa memia tard. Il fanatissem pil luf, denton era encunter quel, ha priu ina dimensiun bunamein religiusa - la debatta ei emoziunalisada e porta buca soluziuns. Quei va en emprema lingia sin donn e cuost dallas regiuns periferas, dil puresser da muntogna e l’alpegiaziun. Mo era il turissem pitescha, surtut pervia da tgauns da protecziun. Quei ch’il stadi selubescha cun siu management e monitoring dil luf ei pusseivel mo en ina tiara cun daners senza fin. En autras tiaras meins rehas semudregia il stadi cun nutrir la populaziun e procurar l’instrucziun dils affons, cumbatta paupradad e malsognas. Nus impundin ils daners per DNA, fototraplas e cameras d’infratgietschen, veterinaris che controlleschan il magun dil luf sittau, mesiran greflas e dents da quel. Survigiladers che nodan mintga fastitg, rimnan excrements ed empleneschan ora formulars. Per giudicaments giuridics, ulteriur persunal specialisau pil management e lavur administrativa. In bien exempel tgei dimensiun administrativa che quella birocrazia ha priu, muossa la disposiziun dil departament d’infrastructura, energia e mobilitad da Mario Cavigelli dils 21 da settember 2021 concernent la regulaziun dil triep da lufs dil Beverin. Quei document per mauns dalla Confederaziun cuntegn persuls 14 paginas A4. Quei di tut. Igl ei uras da daventar pli realists, da sedistanziar da tenutas fantastas ed emoziuns - e sededicar alla realitad ed a soluziuns. Il parlament communal da Mustér ei vegnius orientaus il venderdis sera d’Adrian Arquint ed Ueli Jörimann davart la situaziun cul luf.

Da fetg bunas relaziuns da neiv ed aura ein 140 affons e giuvenils digl entir cantun Grischun e per part era d’ordeifer semesirai la sonda a Sedrun a concurrenzas da cuorsa liunga. Sil program ein stadas ton cuorsas dil Cup nordic Raiffeisen sco dil Cup nordic Energia alpina. Sedrun/Rueras ei stau la fin dall’jamna vargada cumpleinamein ell’enzenna dalla cuorsa liunga. Gia la sonda ein ils affons e giuvenils semesirai ella tecnica libra. Ils organisaturs cun Guido Friberg alla testa han purschiu allas concurrentas ed als concurrents dalunsch e damaneivel fetg bunas cundiziuns da cuorsa. Els ein semesirai en dus cups: Il cup grischun da Raiffeisen sco era il cup regiunal sponsuraus dall’Energia alpina. Per omisdus cups han las curridras saviu rimnar puncts. Quei han els fatg sin differentas distanzas, ina part dalla cuorsa dils pli pigns ei era stada en fuorma d’in parcours. Oriundamein era ei previu da lantschar las concurrenzas cun in sprint. Da quel ei vegniu desistiu per motivs da segirtad en connex cul coronavirus. Consequentamein ein tuts semesirai en ina cuorsa singula. Cup Energia alpina Buobas sut 8 onns: 1. Ilaria Elvedi, CS Castrisch, 5.55,4; 2. Annina Zinsli, CS Castrisch, 6.18,6; 3. Aileen Berther, CS Sedrun-Tujetsch, 7.06,3. Buobs sut 8 onns: 1. Leo Caflisch, OG Trin, 4.14,3; 2. Federico Berni, CS Castrisch, 6.30,1; 3. Noa Caduff, CS Castrisch, 7.24,4. Buobas sut 10 onns: 1. Chiara Bässler, OG Trin, 6.08,1; 2. Annina Succetti, OG Trin, 6.29,1; 3. Andrina Bisquolm, CS Trun, 6.41,9. Buobs sut 10 onns: 1. Nico Bässler, OG Trin, 5.41,5; 2. Leo Götz, OG Trin, 6.03,3, 3. Amon Olbrecht, CS Castrisch, 6.03,6. Buobas sut 12 onns: 1. Lynn Maissen, OG Trin, 10.22,7; 2. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 10.23,0; 3. Pia Pelican, CS Trun, 11.37,2. Buobs sut 12 onns: 1. Elia Bisquolm, CS Trun, 9.07,0; 2. Mauro Bässler, OG Trin, 9.25,1; 3. Nevin Schöpf, Selvaclub Sagogn, 9.55,4. Buobas sut 14 onns: 1. Celia Rötlisberger, OG Trin, 16.50,5; 2. Irina Konrad, CS Sedrun-Tujetsch, 22.19,1. Buobs sut 14 onns: 1. Tylan Michel, OG Trin, 11.40,0; 2. Heikki Piali, OG Trin, 13.00,3; 3. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 14.59,2. Giuvnas sut 16 onns: 1. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 24.14,8; 2. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 24.44,6. Giuvens sut 16 onns: 1. Matia Friberg, CS Sedrun-Tujetsch, 15.38,0; 2. Liun Padrun, OG Trin, 18.50,6; 3. Nicolas Koch, OG Trin, 21.45,6. Cup nordic Raiffeisen Buobas sut 8 onns: 1. Lara Gächter, Oberriet, 3.43,0; 2. Ilaria Elvedi, CS Castrisch, 5.55,4; 3. Annina Zinsli, CS Castrisch, 6.18,6. Buobs sut 8 onns: 1. Fadri Steiger, Claustra, 4.04,8; 2. Leo Caflisch, OG Trin, 4.14,3; 3. Elias Colin Carrillo, Claustra, 6.09,7. Buobas sut 10 onns: 1. Sian Richards, Tavau, 5.55,3; 2. Noemi Fenk, Tavau, 6.06,2; 3. Chiara Bässler, OG Trin, 6.08,1. Buobs sut 10 onns: 1. Valerio Martin, Piz Oz Samedan, 5.03,0; 2. Jon Andri Fröhlich, Bual Lantsch, 5.04,4; 3. Nico Bässler, OG Trin, 5.41,5. Buobas sut 12 onns: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 8.42,2; 2. Sophia Lehning, Tavau, 9.22,6; 2. Elin Segessenmann, Tavau, 9.22,6. Buobs sut 12 onns: 1. Andrin Marti, Piz Ot Samedan, 8.08,5; 2. Mic Willy, Lischana Scuol, 8.15,5; 3. Matti Baselgia, Bual Lantsch, 8.33,2. Buobas sut 14 onns: 1. Lina Bundi, Tavau, 12.01,8; 2. Chiara Fröhlich, Bual Lantsch, 12.24,7; 3. Saskia Barbüda, Lischana Scuol, 12.30,5. Buobs sut 14 onns: 1. Jon Arvid Flury, Tavau, 11.14,3; 2. Tylan Michel, OG Trin, 11.40,0; 3. Rhys Richards, Tavau, 12.26,0. Buobas sut 16 onns: 1. Ilaria Gruber, Alpina S. Murezi, 16.00,7; 2. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 24.14,8; 3. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 24.44,6. Buobs sut 16 onns: 1. Maximilian Alexander Wanger, Lischana Scuol, 13.34,8; 2. Nesa Marchet, Lischana Scuol, 13.47,6; 3. Alessio Bianchi, Tavau, 14.21,2. Affons e giuvenils digl entir cantun Grischun e per part d’ordeifer ein semesirai la sonda a Sedrun.

Rodund 200 curridras e curriders ein semesirai al Maraton dalla Surselva da quest onn. Suenter in onn da pausa sfurzada pervia dil coronavirus han ils organisaturs puspei saviu porscher quella cuorsa dil Swiss Loppet. Cun ses 25 km eis ella ina dallas strentgas da quella retscha da cuorsas popularas dalla Svizra. Era uonn ha Tujetsch purschiu ina cuorsa pli cuorta, quella da 12,5 km. La partenza dalla cuorsa ei succedida sut il vitg da Sedrun en siat blocs, sigl areal dall’arrivada han las restricziuns pertuccont il coronavirus stuiu vegnir risguardadas. Nufer buca alla partenza Muncau en sia cuorsa da casa ha Cla-Ursin Nufer. Il commember dil cader C da Swiss Ski sbatta dapi in temps cun in’angina e ha stuiu pausar las davosas jamnas. «La fin dall’jamna vegnenta emprovel jeu da separticipar ad ina dallas cuorsas dil campiunadi grischun a Spligia», di Cla-Ursin Nufer ch’ei ambassadur dil Maraton dalla Surselva. Memia bugen fussi el staus dalla partida a quella cuorsa avon esch-casa. La cuorsa ei stada plein tensiun entochen la fin. Ella concurrenza da 25 km ei la decisiun curdada pér sils davos meters en favur da Marino Capelli da Tavau. El sprint final ha el battiu Marius Danuser da Jenins. «Igl ei ina cuorsa fetg strentga ed intensiva che pretenda da parter en bein las reservas. Ella secunda runda hai jeu empruau da far quei per esser semtgaus pil sprint final», di il victur. Kevin Marc Camathias da Sagogn ei sco quart il meglier Sursilvan. Tier las damas ha Seraina Boner che habitescha medemamein a Tavau, gudignau claramein avon la Taliana Laura Colombo. Per Boner ei quei la quarta victoria al Maraton dalla Surselva. Sursilvans sil podest Silla distanza da 12,5 km ha Elia Sossai da Trun victorisau avon igl indigen Matia Friberg e Clau Deplazes da Surrein. Tuts treis ein parti ella categoria dils giuvens. Tier ils umens ei Hannes Monn da Wallisellen staus il spert. Sur quella distanza ha Monika Bearth da Sedrun victorisau tier las damas. La victura ei commembra dil comite d’organisaziun dil Maraton dalla Surselva e responsabla pil tschancun. Aschia ha ella gest saviu raccoltar sezza las arbagias per l’atgna grondiusa lavur: «Jeu sundel fetg cuntenza cun mia prestaziun.» Normalmein separticipescha ella alla cuorsa da 25 km. Dil reminent: La cuorsa liunga sco la cuorta vegnan absolvidas mo da fetg paucs el stil classic. Ils biars fan skating. Organisaturs satisfatgs 200 curridras e curriders – empau pli pauc che normalmein – ein separticipai al Maraton dalla Surselva dalla dumengia vargada. «Risguardond las cundiziuns actualas – denter auter concernent il coronavirus – essan nus cuntents. Legreivlamein ein biars aunc sedecidi pér la fin d’jamna da separticipar», di il president dil comite d’organisaziun, Guido Friberg. L’organisaziun ha danovamein funcziunau bein: «Quei animescha da cuntinuar. Ils proxims onns vegnan entgins voluntaris ch’ein ussa sils onns a calar. Ei ha num mirar per nova glieud.» Medemamein fetschi il comite d’organisaziun era adina ponderaziuns co simplificar il menaschi. Damas 12,5 km: 1. Monika Bearth, Sedrun, 47.07,8; 2. 2. Danila Beti, Puntraschigna, 51.52,9; 3. Irene Kern, Rehetobel, 54.34,4. Giuvnas 12,5 km: 1. Louisa Stuedi, Birgisch, 50.38,8; 2. Anna-Lea Deragisch, Sedrun, 56.52,6; 3. Eliane Cathomen, Rueras, 1.06.21,2. Umens 12,5 km: 1. Hannes Monn, Wallisellen, 42.04,5; 2. Moreno Beti, Puntraschigna, 46.43,3; 3. Luis Curschellas, Sedrun, 48.23,1. Plinavon: 7. Reto Bearth, Sedrun, 1.04.10,5. Giuvens 12,5 km: 1. Elia Sossai, Trun, 38.40,2; 2. Matia Friberg, Sedrun, 39.11,6; 3. Clau Deplazes, Surrein, 40.07,8. Damas 25 km: 1. Seraina Boner, Tavau, 1.04.37,8; 2. Laura Colombo, Introbio/Italia, 1.06.45,7; 3. Maria Christen, Hospental, 1.07.21,2. Plinavon: 9. Irma Monn, Sedrun, 1.16.07,7; 27. Niculina Nufer, Rueras, 1.28.11,6; 29. Esther Nufer, Rueras, 1.28.53,3. Umens 25 km: 1. Marino Capelli, Tavau, 58.11,2; 2. Marius Danuser, Jenins, 58.11,8; 3. Curdin Räz, Segl/Engiadina, 59.54,0. Plinavon: 4. Kevin Marc Camathias, Sagogn, 1.00.47,9; 15. Janic Camathias, Sagogn, 1.03.17,3; 16. Jon-Fadri Nufer, Rueras, 1.03.39,5; 32. Marco Petschen, Sagogn, 1.08.32,2; 43. Gian-Reto Nufer, Rueras, 1.10.59,1; 48. Remigi Maissen, Trun, 1.11.26,1; 75. Urban Maissen, Glion, 1.19.17,0; 83. Toni Venzin, Trun, 1.20.00,5; 92. Gregori Cavigelli, Siat, 1.22.32,3; 94. Corsin Bisquolm, Mustér, 1.23.06,6; 97. Martial Tuor, Rabius, 1.23.26,7; 98. Domenic Bandli, Glion, 1.23.29,5; 111. Carli Tuor, Rabius, 1.28.51,6; 113. Rochus Eysel, Mustér, 1.31.14,6. L’indigena Monika Bearth ha gudignau la cuorsa da 12,5 dallas damas. Il sprint final ei ius en favur da Marino Capelli (sen.). El ha battiu Marius Danuser per sis dieschavels secunda. Treis Sursilvans ein stai ils sperts ella cuorsa da 12,5 km. Da sen. Clau Deplazes (3.), Elia Sossai (1.) e Matia Friberg (2.).

Il romontsch vegn catschaus pli e pli a cantun. Il cunfin linguistic semova senza cal dalla Surselva siadora. En pliras vischnauncas romon­tschas ein persunas da lieunga tudestga enga­schadas en posiziuns politicas da clav perquei ch’indigens han buca (pli) interess dils uffecis. Da principi eis ei gie da beneventar ch’enzatgi stat insumma a disposiziun per tals uffecis. Savens vegn il romontsch denton sut las rodas: Sedutas ston vegnir menadas per tudestg, correspondenza succeda vonzeivi buca pli spirontamein el lungatg ufficial dalla vischnaunca – il romontsch. Far frunt alla tendenza La vischnaunca da Medel vul far frunt a quella tendenza. Ella ei pertuccada dalla depopulaziun ed ils davos onns han pliras persunas da lieunga tudestga priu dimora ella val. Quellas persunas – inclusiv ils possessurs da secundas habitaziuns ch’ein biars era da lungatg tudestg – duein haver la pusseivladad concreta da s’avischinar al romontsch. Che quei ei bein pusseivel muossan plirs exempels da persunas da lungatg tudestg che vivan dapi onns ella Val Medel. Per quei motiv han Gabriel Venzin, Daniela Kienzler e Rico Tuor decidiu da scaffir la «Sentupada Romontscha»: «Nus essan segirs ch’ina tala scuntrada ha potenzial. Adina puspei udin nus da persunas da lungatg tudestg ch’ellas hagien interess d’emprender romontsch.» Mo buca mo quei: «Ils hosps da vacanzas permanents e sporadics s’interesseschan per nossa cultura.» Gabriel Venzin sefatschenta dapi onns da quell’idea ed uss duei vegnir fatg guotas cun tgau: «Igl ei in project dil cor. Miu cor batta pil romontsch.» La «Sentupada Romontscha» vegn buca fundada sco uniun ni fundaziun, mobein duei esser in project che po semadirar sequent igl interess dallas participontas e dils participonts. Eventualmein era in cuors «Jeu vesel tier memezza con grev ch’igl ei da s’integrar en ina vischnaunca cun habitonts d’in auter lungatg. Era sche la bunaveglia d’emprender romontsch ei cheu, ei quei tut auter che sempel. Quei exclauda bunamein», di Daniela Kienzler che habitescha en Val Medel. Ella constatescha: «Il lungatg ei ina caussa. L’autra ei la cumponenta sociala. Igl access a quella ei praticamein pusseivels mo cul lungatg, en quei cass cheu il romontsch.» La finamira dalla «Sentupada Romontscha» ei d’animar ton ils indigens sco persunas setratgas neutier ed ils possessurs da secundas habitaziuns da seser davos meisa e discutar romontsch. Naturalmein ch’il dialog sappi succeder per part biling, pertgei in ni l’auter sappi pauc ni insumma buca romontsch. Els stoppien sesentir capi e s’integrai: «Ei duei esser sentupadas da sediscuorer.» Ils 18 da mars 2022 vegn l’emprema sentupada arranschada el hotel Medelina a Curaglia. «Lu vegnin nus a tuccar il puls alla glieud e veser con gronds ch’igl interess ei. Silsuenter mirein nus en tgei fuorma cuntinuar», di Gabriel Venzin. Ils treis iniziants savessen era s’imaginar d’includer en quella purschida in cuors da romontsch: «Nus havein adina puspei damondas da persunas che lessen emprender romontsch da funs ensi. Cun in cuors per exempel duront la stad savessen nus dar triev a quei giavisch.» In’autra idea fuss era da dar als interessents in padrin ni ina madretscha romontscha che stess a disposiziun per in ni l’auter discuors individual. Viver la cultura Gabriel Venzin ei perschuadius che talas sentupadas regularas ein ina schanza pils indigens sco pils jasters: «Ei va per la coexistenza ed arva las portas tier autra glieud.» Ils iniziants savessen era s’imaginar da porscher seras tematicas. Aschia savessen purs ni catschadurs vegnir a plaid ina tala sera e presentar las isonzas e tradiziuns dalla val. «Ei dat bia da raquintar che pertucca nossa cultura e cun ella secapescha da nies lungatg», puntuescha Gabriel Venzin. El, Daniela Kienzler e Rico Tuor ein fetg motivai da far l’entschatta e da dar a quella ina cuntinuaziun: «Ei duei veramein esser in project a liunga vesta e cun persistenza.» Con stedi che la «Sentupada Romon­tscha» duei allura vegnir organisada dependa digl interess dalla glieud. Medel vul dar dapli peisa al romontsch Ina gruppa d’indigens dalla Val Medel cun Gabriel Venzin, Daniela Kienzler e Rico Tuor vul porscher igl avegnir ina «Sentupada Romontscha». La finamira da quella ei scuntradas regularas d’indigens, persunas secasadas ils davos onns en vischnaunca e possessurs da secundas habitaziuns. A quellas sentupadas duei vegnir plidau romontsch. «Quei sa era esser en connex cun temas specialas che pertuccan nossa cultura e nossa tradiziun», di Gabriel Venzin. Medemamein patratgan ils treis iniziants d’arranschar in cuors da romontsch: «Nus havein adina puspei damondas da persunas che lessen emprender il romontsch da funs ensi.» Miez mars envidan els ad ina emprema scuntrada. A quella vulan els presentar las ideas e mirar con gronds ch’igl interess per ina tala purschida ella val ei. (fmr/hh) Gabriel Venzin e Daniela Kienzler lessan dar dapli peisa al romontsch en Val Medel.

Il schaner 2021 ha Fis Guldimann entschiet a crear en siu atelier a Zignau in’ovra cul tetel «52 tgaus da Corona». L’jamna vargada ha gl’artist finiu e presentau l’entira ovra. In tgau ei da lenn dir, «diraglia, buca mo dir», puntuescha gl’artist. Ins vesa ella seria figuras da divers metals, per exempel zinn, alumini e bronz. Mintgin dat en egl: In tgau ei fatgs cun veider verd luau. Veider-spema, arschella, gep, launa… Mintga object ei unics, s’auda denton tier ina unitad. Sco mintga carstgaun ei unics, ein era ils 52 tgaus da Corona da Fis Guldimann. Ei seigi stau ina biala lavur, denton ina pulit pretensiusa, conceda gl’artist. El ha finiu in’ovra che ha accumpignau el in entir onn. 80 sin 80 sin 150 mm Ils davos 20 onns ha el fatg figuras pli voluminusas e grevas. La gronda ei il falien da fier d’ina tonna, in’ovra ch’ins sa admirar sigl anteriur plaz-scola da Zignau. Ni il sgulader gagliard a Falera che fa beinvegni als visitaders dalla sala da cultura Fermata. Leu ha Fis Guldimann era mussau avon onns la roda cugl um satel culs calzers massivs ed il tgau en fuorma da rucla. Igl ei ovras da fier tipicas da quei artist. Far 52 sculpturas singulas e pintgas, cun divers material e fuorma, mintgina sin in sochel da 80x80 mm ed altezia definida da 150 mm, ei in project pli special. Quel ha accumpignau Fis Guldimann gl’entir 2021. Fis Guldimann cun ina dallas sculpturas dalla seria 52 tgaus da Corona. Il secund onn da Corona ha el vuliu instradar cun quella lavur – sper tuttas autras ch’el ei vidlunder da far. Egl atelier a Zignau cula, buglia, resgia, batta, gliema e forma el material. Il 2009 ha el gia fatg inagada ina seria da 52 umenets. Lezza ovra ha el mussau ella gallaria d’art e cultura a Laax. Oz eis ella exponida en sia atgna gallaria ell’anteriura casa da scola da Zignau. Endisch onns pli tard ha la pandemia inspirau el pil project culs 52 tgaus da Corona. El hagi semplamein entschiet, ha Fis Guldimann declarau l’jamna vargada a caschun d’ina viseta egl atelier. L'entira seria da 52 sculpturas ei finida. Fis Guldimann ha fatg 52 objects individuals L’emprema figura, quella dall’emprema jamna da schaner 2021, ei il «corpus delicti». Sil sochel dad otg sin otg centimeters ha el fermau ina rucla cullas guilas resp. guotas. Igl ei indubitablamein il virus ch’ei omnipresents dapi dus onns. Ils proxims tgaus ha el fatg cun crap, mesch, fier, lenn e pupi. Mintga object ei in unicat, s’auda denton tier la seria. Tgei ch’el fa cull’ovra en 52 parts, e nua ch’ins sa admirar quella sa Fis Guldimann aunc buc. El hagi semplamein grond plascher dad esser creativs e da luvrar culs pli divers materials, puntuescha el. Ha il format pign forsa inspirau gl’artist per in niev project en dimensiun gronda. Gliez seigi segir aschia, dat el d’entellir. Il project 52 tgaus da Corona ha Fis Guldimann duront gl'entir onn e 52 jamnas dil 2021. Cheu in tgau fatgs da pupi.

Uonn avon diesch onns ei il caricaturist da renum Hans Moser morts. Dapi 1963 viveva quel cun sia famiglia a Laax. En siu atelier el quatier Caplania ha el scaffiu cun plema gita nundumbreivels dessegns. Ils 13 da fevrer 2022 cumpleness el 100 onns, la fundaziun Pro Laax dedichescha ad el in program variont. 1972 ein ils Giugs olimpics d’unviern stai a Sapporo. Per la Svizra eis ei stau in’Olimpiada nunemblideivla. Bernhard Russi ei vegnius campiun ella cuorsa rapida. La delegaziun svizra dumbrava 46 atlets e sis atletas, ella ei turnada a casa cun 10 medaglias. Suenter l’Uniun sovietica e la DDR ei quei stau il tierz plaz ella rangaziun dallas naziuns. Ils «gis dad aur da Sapporo» han anflau in grond plaz ella historia dil sport svizzer. Quei ei stau avon gleiti 50 onns, dils 3 tochen ils 13 da fevrer 1972. Hans Moser 1922-2012 In program giubilar pigl indigen Exact il gi che quell’Olimpiada d’unviern ei ida a fin ha Hans Moser cumpleniu siu 50avel gi da naschientscha. Co e nua ch’el ha passentau quei gi ei buca enconuschent. Forsa sa la fundaziun Pro Laax eruir gliez duront gl’onn commemorativ «100 onns Hans Moser». El ha dessignau per la revista satirica Nebelspalter, per la Weltwoche, schizun per l’americana Herald Tribune, mo era per la gasetta locala Arena Alva. Ina da sias figuras ch’ins enconuscheva generalmein en Svizra era il «Herr Schüüch». Il president dalla Pro Laax, Erwin Ardüser, conferma ch’in comite ha priu l’iniziativa e dedicau in program giubilar. «Dil comite fan part representants dalla vischnaunca, da nossa fundaziun, dil Museum, dalla Cularta sco era d’amitgas ed amitgs da Hans Moser», gi el. Hans Moser e sia dunna Sonja vivevan buca mo a Laax, els prendevan era part stediamein dalla veta dil vitg e valevan sco vers indigens. Las duas feglias ein idas a scola a Laax e tschintschavan era romontsch. Il caricaturist e sia dunna Sonja, oriunda dalla Danimarca, entupavan ins regularmein a radunonzas da vischnaunca e d’uniuns, vernissaschas e sentupadas dalla cuminonza dil vitg. La mumma era ina Jaura Ei fa buca surstar che Hans Moser ha surdau alla fundaziun Pro Laax siu relasch persunal. «Ussa ei il mument arrivaus per sefatschentar en detagl da quei, sistematisar gl’inventari ed empruar da cumplettar quei archiv cun tut quei ch’el ha fatg el decuors da sia liunga veta», tradescha Erwin Ardüser. Nundumbreivlas caricaturas humoristicas ha el fatg per il Nebelspalter e tozzels auters stampats. «Ei dian ch’jeu seigi in pessimist cuntent», ha el getg avon 20 onns al redactur dalla LQ a caschun d’ina viseta per ses 80 onns. Sias caricaturas ein tipicas e portan siu agen stil: Fin, sec, sarcastic-ironic, divertent. Senza vuler permalar mava el cul det ella plaga gest en «siu» vitg da Laax. El rendeva attent cun in dessegn a pistas senza neiv, el commentava ils canuns da neiv. Temas preferi eran ils quitaus pigl ambient e las consequenzas dil turissem da massa. Hans Moser, il caricaturist da renum internaziunal, ei naschius ils 13 da fevrer 1922 a Neuhausen el cantun Schaffusa. Sia mumma Laura Roussette era carschida si en Val Müstair e tschintschava romontsch. Hans Moser deplorava meinsvart ch’el haveva mai empriu da discuorer romontsch. Siu lungatg-mumma era gl’engles, el ei era burgheis american e discurreva tudestg cun in accent american. Vitier discurreva el era franzos, talian e danes. Ils geniturs Hans e Laura Moser-Roussette, il buobet Hans da sis onns e la sora, eran emigrai 1928 els Stadis Uni. A Brooklyn/New York eis el carschius si. Ina tresta sort ha spitgau la famiglia, pertgei la mumma ei morta 1932 da cancer ed il bab haveva piars la lavur tras il crash alla buorsa gl’onn 1929. Tipica caricatura da Hans Moser. Cabinas e pendicularas ei adina puspei stau in tema. Il sport, tematica engrazieivla A Laax ha Hans Moser anflau gl’igniv che ha muncau ad el ell’America. En siu atelier ha el luvrau sco caricaturist, columnist ed autur. Sia figura pli locala era il «Closchi» che cumpareva mintg’jamna ella gasetta jamnila Arena Alva. In dils cudischs ch’ei cumparius gl’atun 1972 ella casa editura Nebelspalter ha il tetel «Mitlachen ist wichtiger als siegen». Sepp Renggli ha scret la prefaziun. Hans Moser capeschi il sport sco enzatgei legher, e sco ina cuntinuaziun dil regl da far termagls dils affons pigns. Sport seigi giug e giug seigi rir, ha gl’enconuschent reporter da sport manegiau. Igl onn 1972 dils pli gronds success a Sapporo ha inspirau specialmein il caricaturist da Laax. Il cudisch cuntegn 90 paginas pleinas cun figuras en moviment, cun skis, curling, hockey, sil podest, el gol, ell’aua, ella cabina ed el stadiun. Tipica caricatura da Hans Moser Ina satira, mira la fatscha dil tierz. Caricatura da Hans Moser Sil podest, quater caricaturas da Hans Moser Entgins exempels da mellis caricaturas che Hans Moser ha fatg.

Tier quella foto san ins sedumandar: tgi era gl’emprem, la gaglina ni gl’iev, respectiv la seiv ni l’enfiarla? Duront gl’unviern, cura che la vegetaziun ruaussa, san ins far enquala pintga scuvierta. Senza feglia, pastg e cagliom muossa la natira particularitads ch’ein schiglioc zuppadas. Aschia tier quella seiv a Sagogn agl ur dils curtgins dil Vitg dadens. Duront gl’unviern meina la senda da spassegiar sper quella ora ed in ni l’auter fa stem d’ina legra constellaziun. Ei para sco sche l’enfiarla d’in premer embratschi in spizaul. Els han perinagada propi ina stretga relaziun, gl’object da lenn miert ch’il carstgaun ha fatg e la plonta viva ch’ei carschida ord ina ragisch Daferton sesprova l’enfiarla da prender la seiv sut sia controlla. Igl ei buca da dubitar tgi che gudogna quella lutga. Ils spizauls san buca untgir e l’enfiarla vegn a cuntinuar encunter primavera sia activitad, ella crescha e prosperescha, la seiv sa buca sedustar che la plonta smacca e stauscha sco sch’ella mettess ora ils cumbels. Nun ch’il possessur dil curtgin prendi partida per la seiv. (fmr/abc) Relaziun stretga denter seiv ed enfiarla. Tgi gudogna?

Ils davos decennis ein las pusseivladads da producir energia electrica s’augmentadas considerablamein. Leutier ein praticas existentas ve­gnidas optimadas. Culla decisiun da pliras tiaras – denter auter la Svizra – da sortir plaun a plaun dalla producziun d’energia cun agid d’ovras atomaras sepresenta ils proxims onns denton il problem ch’il quantum d’energia savess esser scarts. Dapi plirs onns discuoran experts da pliras tiaras mintgamai il schaner a Mustér davart las pusseivladads futuras da producir energia. El focus da quei arranschament organisaus dil Center da perscrutaziun d’energia alpin stat il potenzial che las Alps han sin quei sectur. La FMR ha discurriu cul meinafa­tschenta dil center, Ivo Schillig, davart ils dis d’energia dall’jamna vargada, respectivamein ils aspects dil territori muntagnard sil sectur dalla producziun d’energia electrica. FMR: Ils Dis da perscrutaziun dil sectur d’energia han giu liug l’jamna vargada per la siatavla ga a Mustér. Co vesa Vossa bilanza da quels ora? Ivo Schillig: Nus essan fetg cuntents culla participaziun. Malgrad la situaziun pandemica actuala ein varga 50 persunas vegnidas pervia da quels a Mustér. Ulteriuramein ein varga 50 persunas separticipadas online. Era en quei grau essan nus fetg cuntents. Cun professer Ulrich Schmid havein nus giu in expert ch’ei era sefatschentaus d’in tema global fetg actual. El ha referiu davart «energia russa sco resursa multipla: finanzas, pussonza, geopolitica». Da l’autra vart ha per exempel il president dalla Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér, Aluis Flepp, presentau la realitad locala dil sectur d’energia sco exempel pigl entir mund alpin. Igl arranschament dad uonn ha dau in’investa ella gronda varietad dall’energia ellas Alps. Il Center da perscurtaziun d’energia alpin (Alpenforce) s’engascha en emprema lingia per l’energia che sa vegnir producida ellas Alps. Tgei conclusiuns saveis Vus trer dils referats ch’ein sefatschentai specialmein dallas pusseivladads dallas regiuns muntagnardas? In exempel ei l’ovra pintga da biogas sil Crap Sogn Gion, in referat da Florian Rüsch. In auter che documentescha las pusseivladads da producziun d’energia ellas Alps ei quel da Daniel Walser – professer agl Institut per construcziun el territori alpin dalla Scola professiunala speciala dil Grischun. El ha dilucidau il potenzial da fassadas solaras el territori alpin. En quei connex dat ei pusseivladads ella sanaziun da baghetgs. Ins astga dir che las Alps disponan da biaras pusseivladads da producir energia, il potenzial ei gronds. La clav a quei success ein las habilitads da nezegiar concretamein quellas pusseivladads. La basa persuenter fuorman perseveronza e savida. Concret: Tgei pusseivladads da producir energia ein tenor Vies manegiar quellas che vegnan en damonda a cuorta, mo era a liun­ga vesta ellas Alps? En emprema lingia stuein nus dar quitau dall’energia hidraulica. Ellas pretensiuns davart l’aua restonta stuein nus esser realistics. Ei dat denton era in potenzial supplementar d’aua entras ils territoris dils glatschers che liuan. Pusseivladads vesel jeu denton era en connex cun indrezs da fotovoltaica e forza dil vent. Gest en connex cullas discussiuns davart la segirtad dil provediment cun energia – concret il problem cun memia pauc’energia igl unviern – dat ei pusseivladads da producziun d’energia valablas ed impurtontas ellas Alps. Tgei rolla giogan las Alps igl avegnir sil sectur dall’energia? Las Alps han il potenzial d’esser la battaria dall’Europa surtut pertuccont la segirtad dil provediment cun energia. Ellas san giugar in’impurtonta rolla. Las Alps ein predestinadas – sco regiun fetg ad ault – da generar ina producziun efficienta d’energia electrica cun indrezs da fotovoltaica e vent. Ils Dis da perscrutaziun dil sectur d’energia han giu liug per la secunda ga a moda virtuala. Vegn quella pusseivladad da participaziun a giugar ina rolla era igl avegnir ni vegn ella schizun a remplazzar igl arranschament cun preschientscha fisica? Era igl avegnir vegnin nus a porscher omis­duas pusseivladads da participaziun. Prioritad ha denton l’organisaziun locala, vul dir la sentupada. Discuors persunals ed il brat da savida local mantegnan lur gronda muntada malgrad las pusseivladads tecnicas. La tecnica digitala porscha la pusseivladad d’extender il cerchel da participaziun e possibilitescha il brat d’informaziuns sigl entir mund. Vegn ei era a dar l’auter onn in tal arranschament e san ins gia dir enzatgei davart ils termins e temas e schebein la fuorma actuala vegn mantenida ni midada? Ils otgavels Dis da perscrutaziun dil sectur d’energia ein previ dils 25 entochen ils 27 da schaner 2023. Nus savessen s’imaginar d’extender igl arranschament ed essan aviarts per formats supplementars. Mustér duei denton restar il liug d’organisaziun. L’intervista ei vegnida fatga a scret. Energia: Las Alps han grond potenzial Il territori dallas Alps ei predestinaus per la producziun d’energia electrica. Da quei ei il meinafatschenta dil Center da perscrutaziun d’energia alpin a Mustér, Ivo Schillig, perschuadius: «Il potenzial che las Alps han ei fetg gronds. Quel cumpeglia la forza hidraulica sco la solara ed il vent.» El ei perschuadius ch’il territori muntagnard sa giugar in’impurtonta rolla ils proxims onns e decennis. «Las Alps han il potenzial d’esser la battaria dall’Europa», puntuescha Ivo Schillig. Davart las pusseivladads da producziun d’energia eis ei vegniu discutau l’jamna vargada a Mustér el rom dils siatavels Dis da perscrutaziun dil sectur d’energia. Rodund 40 referats ein stai sil program. Cun quei arranschament duei vegnir cuntinuau igl onn vegnent. (fmr/hh) Energieforschungsgespräche Disentis 2022 der Stiftung AlpEnForCe. Die Energieforschungsgespräche Disentis gewährleisten einen internationalen und interdisziplinären Austausch zwischen Forscherinnen und Forschern im Bereich Energie und leisten damit einen wertvollen Beitrag für die Energiewende. Die siebten Energieforschungsgespräche finden vom 26. bis 28. Januar im Benediktinerkloster Disentis statt. Foto: Stefan Schwenke

Sin palancau politic crescha igl interess per il model svizzer. Las damondas che setschentan ein: Co funcziunescha nossa Confederaziun? Ed ei la Svizra in cass singular? Interess per la Svizra ha per exempel igl antropolog Robert Mc C. Netting da Cambridge mussau. Netting ha intercuretg la lavur cumina dil vitg Törbel. Les Bisses, sco ils dutgs ed uals vegnan numnai el Valleis, ein pigl antropolog exemplarics per il diever da «commons», beins duvrai cumineivlamein entras plirs proprietaris, savens organisai sco cooperaziuns, societads, associaziuns ni era vischnauncas burgheisas. Ils nums per quellas gruppaziuns varieschan aschi fetg sco lur fuorma. Quella diversitad ei quei ch’ei unic en Svizra, beins vegnan cultivai sigl entir mund cumineivlamein. Mo sulet en Svizra datti entochen 2000 organisaziuns cooperativas ch’ein organisadas tenor dretg cantunal. Quei ault diember datti malgrad che biaras organisaziuns ein sesligiadas ils davos onns. Nus sesanflein en in temps da transformaziun ch’ins ha buca previu. La critica ei ferma: Ina minoritad dad umens privilegiai posseda beins accessibels mo ad ina exclusiva part dalla societad. Pér els davos onns ein era dunnas vegnidas acceptadas ellas vischnauncas bur­gheisas, il dretg da burgheis ve­gneva surdaus mo sur la lingia paternala. Ferton che la bourgeoisie da Berna ei aunc adina mo accessibla a certas famiglias localas, ha Cuera aviert sia vischnaunca bur­gheisa. Cun pagar ina pin­tga contribuziun han ins saviu daventar burgheis ni burgheisa. Las vischnauncas che astgan buca far pagar taglia, mobein finanzieschan sesezzas sulet sur lur proprietad sco uauls, fontaunas ed alps, han el tschentaner d’energia piars lur entradas e cheutras pussonza. Auter sch’ins ha anflau sligiaziuns, sco per exempel a Cuera ch’ei s’aviarta. Aschia ei il diember da burgheis/as sesalzaus enteifer paucs onns da 8% sin 15% dalla populaziun da Cuera. Aunc adina enorm pauc. Sche tgei legitimescha lu l’existenza da quellas organisaziuns curdadas ord il temps? Igl ei la tradiziun e l’historia che legitimescha quell’existenza. Aschia vegn la vischnaunca burgheisa da Sviz documentada per l’emprema gada egl onn 1114. El temps medieval san ins denton aunc strusch differenziar denter vischnauncas, vischinadis, cuminonzas – e la spartiziun denter vischnauncas politicas e vischnauncas burgheisas basegna in svilup ch’ha liug pér il 19avel tschentaner. Ils contracts da zavrada da quei temps defineschan che las vischnauncas politicas survegnan in dretg da nez cull’obligaziun da manteniment, denton resta il possess en omisdus mauns. Quei dualissem communal ei il grond avantatg che la Svizra ha. Pertgei plirs proprietaris pretendan il discuors ed il discuors meina a sligiaziuns persistentas. Entras las discussiuns vegnan sligiaziuns malponderadas refiersas ed il dialog meina ad ina sligiaziun optimala dils beins en maun public. La politica locala stuess denton basar igl agen agir bia pli fetg sigl origin dil plaid «public» cura ch’ins discutescha proprietad publica. Quei ch’ei public vegn negoziau transparent, giustificau e cumprovabel. Quei ein treis dallas caracteristicas centralas che Netting definescha. Ei vala la peina da modernisar quella dualitad che prentenda il discuors, pertgei la finala ei communicaziun la clav, gest el 21avel tschentaner che ha piars la basa da dialog. Uolf Candrian da Sagogn doctorescha a l’Universitad da Basilea davart las chasas purilas en il museum Ballenberg.