Mintgin dastga discurrer sco quai ch’il pichel è creschì. Grazia a la translaziun simultana vegnan votums rumantschs e talians uss chapids da tuts en il Cussegl grond. La FMR ha fatg en l’ultima sessiun ina visita en la cabina dal team d’interprets rumantschs ed ha inscuntrà Corina Riatsch e Daniel Schmed. Mintga mument poi ir liber ed entaifer secundas ston l’interpreta e l’interpret vegnir sin turas – da nulla sin tschient. Per il solit discurran ils parlamentaris tudestg en il Cussegl grond. Ma sco ch’i dat in votum rumantsch u talian vegnan els en acziun. Els ston esser sperts sc’ina perla per savair repeter tut per tudestg. En la sessiun d’avust hai dà in test per las translaziuns simultanas, dapi la sessiun d’october èsi serius. Il servetsch è installà. La lescha garantescha dapi il settember ina translaziun simultana. La FMR ha visità Corina Riatsch e Daniel Schmed durant ina pausa da debatta en la cabina d’interprets. La cabina sa chatta sin la tribuna dal Cussegl grond cun buna vista sin il manaschi. En tut sa barattan giu tschintg interpretas ed in interpret durant las debattas. «Jau chat interessant dad interpretar era il rumantsch, uschiglio lavur jau cun autras lin­guas», di Corina Riatsch. L’ambient da lavurar saja amiaivel e vairamain flot. Daniel Schmed menziuna la varietad da temas. «Mintgatant è il Cussegl grond suenter diesch minutas gia tar il proxim tema. Quai è ina sfida.» Pertge mintga tema haja puspè sia atgna terminologia. Per dumagnar questa sfida sa preparan Co­rina Riatsch e Daniel Schmed. Els legian gia avant la sessiun ils messadis e documents da tuttas fatschentas. Lura tschentan els ensemen gli­stas cun la terminologia. Quai vul dir, ils pleds pli cumplitgads e tecnics scrivan els si en las linguas ch’els dovran. Ils glossaris porschan lura in bun agid sch’i mida svelt d’in tema a l’auter. E co statti cun ils idioms? La deputada ­Aita Zanetti tegna ses pled en vallader. Kevin Brunold discurra sursilvan. Dovri là era preparativas. «Per la terminologia da basa na dependi betg tant tge idiom ch’igl è, la definiziun dal pled resta la medema», di Daniel Schmed. «E tschai avain nus davostiers la savida generala dals idioms. Nus enconuschain la sintaxa ed era tscherts pleds e vegnin uschia da chapir ils idioms.» Interpretar simultan dovra ina preschientscha e concentraziun enorma. Il tempo dals oraturs è decisiv. «I dependa tgi che discurra», di Corina Riatsch. «Quels che legian giu, èsi pli grev dad interpretar. Quels che discurran liber èsi pli simpel, pertge lezs han gea anc da pensar co formular.» «Ils pleds dals deputads èn savens texts scrits e betg fatgs per pledar», di Daniel Schmed. «Perquai èn els pli spess, pli sperts e pli tecnics. Tut quai che dess a nus temp supplementar – sco tar in discurs liber – croda davent.» Savens survegnan els ils texts gia ordavant ed els pon sa preparar sin in votum, per exempel quel dal deputà Fabian Collenberg che ha raquintà da la lavur gratuita che vegn prestada en il club da ballape Trun-Rabius. Igl è stà in votum cun massada detagls e cifras – quantas persunas che lavuran al kiosk, quants pedels che guardan dal plaz etc. Senza avair il text en scrit avant sai fiss ina u l’autra infurmaziun da detagl forsa ida a perder, conceda Daniel Schmed. Sch’il deputà avess discurrì libramain, avess el duvrà 30 per­tschient pli ditg, gliez avess purschì dapli temp era per interpretar. Betg tuts parlamentaris rumantschs discurran lur lingua, blers restan tar il tudestg. Èsi ina trumpada ch’il servetsch da translaziun simultana na vegn betg nizzegià pli stedi e ch’igl è magari da spetgar fin ch’i dat puspè in votum rumantsch? «I gida dad esser in pau en il ritemus, sch’ins vegn regularmain en acziun», di Corina ­Riatsch. «Uschiglio èsi da cumenzar tar nulla e cura ch’ins è puspè en, èsi gia puspè a fin.» Daniel Schmed menziuna in auter aspect. Las deputadas ed ils deputads rumantschs han magari sez fadia da formular rumantsch – gist tematicas sco la planisaziun dal territori cun tantas expressiuns tecnicas. Là duvrassan deputads magari era agid per insumma formular il votum per rumantsch. Da Mustér e da Vnà Daniel Schmed (38) è creschì si a Mustér. El ha studegià translaziun ed interpretaziun simultana a la ZHAW a Winterthur. El lavura sco magister secundar a Winterthur e fa dasperas translaziuns simultanas. Durant sia scolaziun è el sa spezialisà sin englais, spagnol e franzos. Da preschent lavura el «en ina nischa» e translatescha per il solit dal rumantsch en il tudestg. Corina Riatsch (46) è creschida si a Vnà en l’Engiadina Bassa. Ella ha studegià translaziun ed interpretaziun a Turitg. Ella lavura sco redactura da novitads tar RTR en in pensum fix. Sco freelancera translatescha ella dal franzos, talian, englais e rumantsch vers il tudestg, ma era vers il talian. Corina Riatsch e Daniel Schmed tutgan tar il team che procura la translaziun simultana en il Cussegl grond. L'interpret Daniel Schmed sto esser pront mintga minuta da translatar votums rumantschs da deputads e deputadas. L'interpreta Corina Riatsch translatescha tant dal talian sco era dal rumantsch en il tudestg.

Sandro Buchli/FMR Naschientscha en il parsepen, fuigia en l’Egipta, ovras miraculusas en l’Israel, Sontga Tschaina, crucificaziun, levada suenter trais dis. La istorgia da la vita da Jesus è – per dir in pau salop – detg spectaculara e fascinescha dapi bundant 2000 onns umans da tut il mund. Sia vita è vegnida descritta dals profets en ils uschenumnads evan­gelis, ch’èn ina part impurtanta da la bibla. Il reschissur talian Pier Paolo Pasolini (1922-1975) ha sin basa dad in evangeli, l’evangeli da Matteus realisà in film da kino da la vita da Jesus, che vala sco ina da las capo-ovras da la istorgia dal film. Jesus vegn preschentà en quest film da l’onn 1964 sco figura umana, vulnerabla e sco um dal pievel che chapescha ils quitads ed ils problems dals umans. A moda radicala ed vardaivla crititgescha el en quel film ils pussants e cumbatta per dapli dretgs als uffants ed als paupers. Il «plot» dramatic dal film nair-alv sa basa cumplettamain sin l’evangeli. Quai munta: tut ils dialogs èn pled per pled prendids da la bibla. Quai dat autenticitad e caracter da «docu» al film ch’è vegnì realisà cun acturs laics. Era persunas betg religiusas pudessan esser interessadas, cunquai che il reschissur metta in ferm focus sin il messadi social – e perquai che l’istorgia da Jesus è ina part da la cultura dal vest. Ina versiun tudestga dal film «Il Vangelo secondo Matteo» da Pasolini – però en mediocra qualitad – è da chattar sin youtube. Simplamain endatar: Pasolini Evangelium. Ed uschiglio datti quel film era sco stream ni sco dvd en las stizuns analogas e digitalas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Pauc ha tribulà tschertgels rumantschs uschè fitg sco la lingua da scrittira unifitgada. E nagut auter ha pussibilità a la quarta lingua in tal svilup sco il rumantsch grischun. Bernard Cathomas è l’iniziant da questa lingua da scrittira. Il mardi ha el preschentà a Cuira il cudesch davart quest grond tema dals ultims decennis. La FMR ha visità la vernissascha. Las sutgas èn occupadas. Ils davos che vegnan ston star en pe. La sala en chasa RTR a Cuira è plaina – ina raritad a vernissaschas. Poi esser ch’i regia ina leva tensiun? Betg da smirvegliar. La finala vegn preschentà in cudesch che descriva l’istorgia dal rumantsch grischun. Lez ha procurà ils ultims decennis per discussiuns magari chaliradas sco nagin auter tema en Rumantschia. Bernard Cathomas (77) è stà l’entschatta dals onns otganta l’iniziant da la lingua da scrittira che tuts Rumantschs e Rumantschas duain savair leger e chapir. El ha uss scrit il cudesch «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt – Plädoyer für Rumantsch Grischun». Eva Zopfi da la chasa editura Somedia dat ina curta introducziun e surdat il pled a l’autur. Adina puspè inscuntria el persunas da lingua tudestga che remartgian – cun in zichel cumpassiun – ch’i saja bain donn e putgà che quest rumantsch grischun haja fatg naufragi, i fissi bain stà ina buna idea, raquinta Bernard ­Cathomas. Sch’el respundia lura ch’il rumantsch n’haja gnanca fatg naufragi, mabain vivia – cun tut il si e giu che tutga tar ina vita – constateschia el mintgamai in grond interess e smirvegl. «Jau hai scrit per tudestg quest cudesch perquai ch’era la maioritad linguistica en noss pajais duai savair, co che la pitschna minoritad furma ses avegnir.» Plinavant haja el gia ditg tut per rumantsch tge ch’i dettia da dir davart il rumantsch grischun. El na savess betg tge ch’i fiss uschiglio anc da dir. «Il titel dal cudesch hai jau formulà uschia, perquai che unitad è in vegl siemi da nossa societad linguista», di l’autur. Plinavant gioghia l’unitad en la varietad era en il federalissem svizzer ina gronda rolla. Las linguas europeicas sburflian da spir varietad. Da la lingua tude­stga enconuschian ins tschients da variantas. Ma nua ch’i regia varietad, basegnia quai era ina unitad. Ils 26 chantuns da la Svizra do­vrian l’unitad en la Confederaziun. Ed era il tudestg, il talian ed il franzos hajan gia baud cuntanschì in’unitad en la varietad linguistica cun ina lingua da scrittira per tuts. «Nus Rumantschs avain sez stuì stgaffir quest’unitad.» A partir dals onns tschuncanta sajan adina dapli scrittiras da lingua tudestga vegnidas derasadas en las regiuns rumantschas, di Bernard Cathomas ch’è stà secretari general da la Lia Rumantscha. Sche la Lia Rumantscha haja pretendì da la Confederaziun u dal chantun documents en lingua rumantscha, haja quai adina gi num: «En tgenin rumantsch?» La nova lingua unifitgada haja lura procurà per in chatsch da publicaziuns rumantschas – millis da paginas onn per onn. Il rumantsch haja uschia gudagnà preschientscha e survegnì ses plaz era sin la bancnota svizra. Oz vegnia il rumantsch grischun duvrà di per di en las novitads da radio, en las gasettas e sco lingua ­uffiziala da chantun e Confederaziun. Era las charplinas na vegna betg a la curta a la vernissascha. Cunzunt en la discussiun cun il schurnalist Pieder Caminada vegnan ellas tra­tgas a strada. Il schurnalist na schanegia betg l’autur cun sias dumondas. «Bastard» u perfin «nazi» saja Bernard Cathomas vegnì titulà pervi dal rumantsch grischun, sa regorda Pieder Caminada: «Co has ti tegnì ora quai?» Las debattas e dispitas sajan stadas impurtantas e necessarias, repeta Bernard Cathomas pliras giadas. Ch’ina chaussa da tala muntada fruntia sin resistenza saja evident. Las lutgas sajan per part stadas diras, ma en la Lia Rumantscha saja el stà circumdà cun persunas che hajan dà sustegn. El haja perquai adina durmì bain. Fatg mal hajan però inculpaziuns dad agir cun mala intenziun ch’ins veglia destruir la lingua, «tge che nus n’avain gea betg vulì, nagin da nus vuleva quai», di Bernard Cathomas. «Igl era in team grondius che ha mess en pe il rumantsch grischun, glieud giuvna che n’aveva betg mo siemis, mabain era l’abilitad per stgaffir insatge uschia.» Dumondas criticas tschenta Pieder Caminada era davart l’emprova dad introducir il rumantsch grischun en scola sco lingua d’alfabetisaziun. La discussiun è infurmativa e cuntraversa. Pli criticas che las dumondas dal schurnalist daventan, pli eloquentas che las respo­stas da l’autur vegnan enavos. Vers la fin datti adina pli savens risaglias dal public, per exempel cura che Bernard Cathomas raquinta ch’el haja dacurt legì da las dispitas tar la refurma da lingua franzosa sch’i saja uss da scriver «boite» u «boîte». Sch’el legia da talas discussiuns, stoppia el simplamain con­statar ch’ils Rumantschs hajan atgnamain pli u main digerì bain il rumantsch grischun. Vernissascha d’in «pledoyer» Il mardi saira è s’emplenida la sala en la chasa RTR a Cuira. Bernard Cathomas ha preschentà ses pledoyer per il rumantsch grischun: «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt». El haja scrit il cudesch per tudestg perquai ch’el haja gia ditg tut per rumantsch ed el na sappia betg tge ch’i fiss anc dad agiuntar. Plinavant duai la maioritad linguistica en noss pajais savair, co che la minoritad furmia ses avegnir, ha l’autur ditg. Bernard Cathomas è stà secratari general da la Lia Ruman­tscha ed ha inizià en ils onns otganta il rumantsch grischun sco lingua da scrittira che tut ils Rumantschs e las Rumantschas chapeschan. Nov cudesch davart il rumantsch grischun L'autur Bernard Cathomas en discussiun cun il schurnalist Pieder Caminada. Bernard Cathomas a la vernissascha da "Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt".

La fin d’emna passada ha l’actura grischuna Ursina Lardi preschentà – ensemen cun collegas – il toc «Verrückt nach Trost» en il Teater Cuira. Per l’actura èsi stà in return en la patria. Ursina Lardi gioga en «Verrückt nach Trost» la mattetta Charlotte da diesch onns che passenta in di sper la mar cun ses frar Felix (Devid Striesow). Be en il vestgì da bogn e bletscha tras e tras vegn Charlotte or da l’aua e di al frar: «Medusas da fieu ardan snuaivel». Silsuenter imiteschan ils uffants lur geniturs, ch’èn gia dapi in mument morts. En las ulteriuras scenas dal toc «Verrückt nach Trost» – preschentà la fin d’emna en il Teater Cuira – gioga l’actura grischuna anc diversas autras rollas: ina mamma dischinteressada, in’atleta da sigl cun l’asta, in octopus e sco finiziun ina dunna dad 88 onns che festivescha ses anniversari cun ses roboter da tgira. «Tar il teater è tut pussaivel, jau giog tut», tradescha Ursina Lardi en in discurs cun la FMR. «Sche jau hai tema d'insatge, alura da lungurella e rutina». Per ses curaschi e sia interpretaziun da caracters cumplexs ha Ursina Lardi retschet l’onn 2017 l’Anè Hans Reinhart, la distincziun la pli auta en la scena da ­teater svizra. Uffanza en ils culms, dachasa a Berlin Ursina Lardi è naschida l’onn 1970 a Samedan ed è creschida si a Poschiavo. Questa cuntrada haja gì ina gronda influenza: «Igl è ina cuntrada dramatica, ina cuntrada privlusa. Jau crai che quai ha chaschunà ina preferenza per ferms cuntrasts, per rollas malempernaivlas». Far teater è gia d’uffant stà impurtant per Ursina Lardi, dentant da la clamada «actura» n’haja ella savì nagut. L’anteriur directur dal Teater Cuira Georg-Albrecht Eckle l’haja rendida attenta sin la renumada scola per art dramatic «Ernst Busch», la quala Ursina Lardi ha frequentà durant quatter onns, suenter avair absolvì il Seminari da scolasts/as a Cuira. La chapitala tudestga da Berlin è dapi varga 30 onns il dachasa dad Ursina Lardi e dapi il 2012 è ella là commembra da l’ensemble da la «Schaubühne», il teater al Lehniner Platz ch’è da renum internaziunal. Sper il teater lavura Ursina Lardi era per producziuns da televisiun e film. Enconuschenta è ella per diversas represchentaziuns en la seria da crimi «Tatort» ed en films sco per exempel «Das weisse Band» da Michael Haneke ni «Traumland» da Petra Volpe. Per la rolla en il film «Traumland» ha Ursina Lardi retschet 2014 il premi da film svizzer sco meglra actura. Plaschair da tegnair viv las linguas Ursina Lardi e poliglotta, ella discurra sper tudestg era rumantsch, talian, franzos, englais e spagnol. «La plurilinguitad tutga profundamain tar mia identitad. Igl è extrem bel che jau poss viver quai era en la professiun», di Ursina Lardi. En ses pli nov film «La dérive des continents (au sud)» gioga ella sia rolla per franzos. Era per questa rolla secundara hai dà ina nominaziun per il Premi da film svizzer. Il rumantsch vegn in pau a la curta en tut questas activitads per film e teater – e fin ussa n’ha ella anc mai pudì duvrar quel linguatg professiunalmain. Ma tuttina è il puter anc oz preschent, surtut en la communicaziun cun la mamma: «Probablamain è mes vocabulari rumantsch quel dad ina matta da diesch onns. Ma i n'è betg svanì, i n'ha nagin accent – il rumantsch è simplamain qua.» Return en il teater da Cuira «Verrückt nach Trost» è ina coproducziun dal teater da Cuira che ha gì premiera la stad 2022 al festival da Salzburg. Dapi lura è il toc dal reschissur Thorsten Lensing sin turnea. Per il maletg da tribuna èn stads responsabels ils architects sursilvans Gordian Blumenthal e Ramun Capaul. I sa tracta gia da la secunda collavuraziun tranter ils architects e la cumpagnia. Els han gia creà il maletg da tribuna per il toc «Unendlicher Spass» da Thorsten Lensing che vegnì preschentà il zercladur 2022 al Teater da Cuira. La tribuna da «Verrückt nach Trost» ha Ursina Lardi partì cun ils acturs Sebastian Blomberg, André Jung e Devid Striesow. «Nus avain ina profunda confidenza tranter pèr, ina confidenza ch'è bler dapli che mo ina relaziun professiunala», descriva Lardi la gruppa che s’enconuscha gia dapi 20 onns. Il venderdi e la sonda vargada ha questa truppa fatg ina fermada a Cuira – en la patria oriunda da l'actura. Per Ursina Lardi insatge spezial: «Surtut pervi da las persunas. Tants amis e parents sesan en il public. Tar ina represchentaziun a Cuira vai per dapli, igl è sco ina gronda festa da famiglia». Sonda passada han ils aspectaturs e las aspectaturas en mintga cas gì grond plaschair dal return da l'actura cun ragischs grischunas – ed han engrazià cun in grond applaus per l'entira gruppa.

La dumonda è actuala en tut las linguas, en litteratura, medias ed administraziuns: Co resguardar tut ils genders en la lingua – saja a livel formal e tematic? Ils Dis da litteratura a Domat han prendì per las cornas la dumonda spinusa sonda suentermezdi en ina discussiun al podium. Quella n’ha betg propi purtà conclusiuns u respostas, ma silmain in appel general: «Igl è da restar vidlonder». L’ediziun da questa fin d’emna passada dals Dis da litteratura ha mess il focus tematic sin il «corp». E sch’ils «corps» stattan en il center tar in festival da litteratura, lura na dastga sa chapescha betg mancar ina discussiun actualischma en quel connex: Co avess la lingua da resguardar las differentas identitads da gender, damai era las identitads non-binaras, trans, «of colour» etc.? – Igl è ina dumonda spinusa che fatschenta las linguas mundialas, damai che tuttas sa stentan d’includer tut ils genders, tut las identitads, minoritads e diversitads. En quel connex vegnan debattadas ed applitgadas scripziuns cun puncts dubels, cun stailinas u cun marcar ina distanza. Ma tar tut quellas scripziuns datti opiniuns fitg divergentas, cuntraversas ed emoziunalas. Igl è damai propi in «fier chaud». «Betg normal – e perfin inhuman» Tuttina han ils Dis da litteratura da quest onn prendì per las cornas il «fier chaud» da la lingua inclusiva. Las persunas sin il palc a Domat: Annetta Ganzoni, Gianna Olinda Cadonau, Marietta Cathomas ed Asa Hendry. Ellas èn s’avischinadas a la tematica en ina discussiun moderada da Sabrina Bundi, co-organisatura dal festival e schurnalista. Entant che Annetta Ganzoni e Marietta Cathomas han fatg palais observaziuns or da la scienza linguistica u litterara, han Asa Hendry e Gianna Olinda Cadonau discurrì da lur experientschas sco auturs/as e sco persunas che sa considereschan sco differentas da la «norma rumantscha» – saja sco persuna queera (Asa Hendry) ubain sco persuna da pel stgira (Gianna Olinda Cadonau). Omaduas han fatg valair da betg adina pudair s’identifitgar cun las figuras litteraras, surtut betg en la litteratura rumantscha. Asa Hendry ha perfin concedì dad avair survegnì en giuvens onns – causa in manco da puncts d’orientaziun – l’impressiun da «betg esser normal e perfin inhuman». Per Gianna Olinda Cadonau ed Asa Hendry èsi impurtant che la lingua – spezialmain la litteratura cun tut sias pussaivladads creativas – resguardia la diversitad generica, ch’ella na restia betg fixada en stereotips binars, masculins e dominads dal «um alv». La finamira saja che era persunas queeras e «people of colour» possian s’identifitgar cun las figuras litteraras e sa sentir integradas. Il dentist e la dentista Che era il rumantsch dal mintgadi enconuscha fitg bain la dominanza masculina en la lingua (masculin generic), quai ha la romanista Marietta Cathomas illustrà a maun dad in exempel tut banal. En famiglia haja ella sezza adina raquintà dal «dentist» – enfin che ses mat da trais onns l’haja curregida cun insistenza e cun raschun ch’i saja gea stà ina «dentista». L’exempel cumprova che il «masculin generic» en la lingua – per uschedir il «masculin general» – cementescha in maletg dal mund che na correspundia però betg a la realitad bler pli diversa. E l’exempel mussa era ch’il «masculin generic» è ina furma u concepziun ch’uffants s’approprieschan pir en il decurs da lur educaziun. «I daventa cumplitgà» Ma co schliar il problem cun la predominanza masculina e binara era en lingua rumantscha, co scriver per che tuttas cuminanzas ed identitads sa sentan integradas? – Qua daventi spinus, tant a livel linguistic sco era politic. «Ed i daventa era cumplitgà», sco che la romanista Marietta Cathomas ha declerà gist en connex cun la lingua rumantscha cun tut ses idioms e rumantsch grischun. Schebain che gist la scienziada da litteratura, Annetta Ganzoni, ha empruvà era da contextualisar in zichel las discussiuns actualas, faschend allusiun a las discussiuns d’avant intgins decennis, nua ch’i gieva per resguardar l’egualitad tranter um e dunna e nua ch’i deva era debattas per ina scripziun equivalenta masculina e feminina. Uschia sajan era las discussiuns actualas da «gendrar» simplamain in proxim svilup linguistic en ina societad che sa mida. «Restar vidlonder» Però co èsi ussa da scriver exact en la lingua rumantscha? Èsi da far in’offensiva da «gendrar»? Sche gea, co exact? – Qua è la discussiun da sonda suentermezdi a Domat restada limitada (causa il temp) e forsa era in zichel vaga. Il consens è gea cler ed atgnamain betg tant dispitaivel: Era la lingua rumantscha sto e sa chattar sias vias per resguardar uschè bleras identitads sco mo pussaivel. En tge furma concreta che quai duai succeder, tenor tge exempels, quai resta anc fitg avert. Uschia ch’i restan enavos sco quintessenza da la discussiun da sonda a Domat plitost appels generals che pudessan tunar uschia: «Igl è da restar vidlonder cun gendrar.» – «Igl è da sa dar fadia ed esser creativ.» – Ed: «Igl è da resguardar era tar las figuras ed en la descripziun litterara ina varietad da gender.» Ma gist quest davos punct fiss in interessant aspect per cuntinuar la discussiun: Ston propi tut ils «corps» litterars esser represchentads en in’ovra litterara? N’è betg gist la litteratura in agen mund fictiv, nua che jau, sco lectur/a, poss m’identifitgar forsa perfin cun in chaval? – Igl è da restar vidlonder e da batter vinavant il fier. Quant inclusiva e diversas è la litteratura e lingua rumantscha? – Davart quella dumonda han discutà sonda passada a Domat (da san.) Asa Hendry, ­Gianna Olinda Cadonau, Annetta Ganzoni, Marietta Cathomas e Sabrina Bundi. Fotos Dominik Hardegger e Dominic Pohle/RTR

Emprender saja in process a vita duranta, han mes scolasts da pli baud adina puspè empruvà da chatschar en mes chau. Betg adina cun il success giavischà – spezialmain betg durant mia pubertad. Ma quai è in autra istorgia … Oz sai jau che mes scolasts d’antruras avevan gì cumplaina raschun. E perquai sun jau ussa londervi d’emprender ina nova lingua – da libra voluntad e senza squitsch dad x-insa­tgi. Jau emprend questa lingua sco autodidact e senza meds d’instrucziun. Pertge che per mia nova lingua na datti betg cudeschs: ni grammatica, ni vocabularis, ni litteratura. Simplamain nagut en scrit. Jau emprend pia tut cun tadlar attentamain – e cun empruvar da decifrar l’udì. Quai n’è betg adina simpel. U savais Vus tge che «kepot» signifitga? Ni «pikok»? Ni «tatata»? – Na, Vus na savais quai franc betg. «Kepot», «pikok» e «tatata» èn variantas per «helicopter» en la lingua che jau sun londervi d’emprender. Igl èn fragments da la lingua che mes dus biadis e mia biadia discurran. Fragments che sa maschaidan a furma tut natirala cun il sursilvan, il talian ed il tudestg svizzer. En dumondas da lingua na sun jau betg dal tuttafatg ina banausa. Jau hai passentà quasi tut mia vita professiunala lavurond cun linguas. E tuttina èsi restà in grond misteri per mai co che l’uffant emprenda la lingua. Jau hai bain persequità co che mias duas fi­glias han emprendì da discurrer. L’emprim per tudestg, e cun ir en la scolina lura era anc per rumantsch. E dal reminent, era nus avevan da lez temp en nossa famiglia pleds che mo nus chapivan. Quasi ina lingua da famiglia. Tge che jau hai emprendì da mes biadis è dentant ch’i dat era en ina famiglia variantas linguisticas che pon sa differenziar fermamain, sco ch’il exempel da «kepot», «pikok» e «tatata» demussa. Ed jau hai emprendì anc dapli: Uffants che entschaivan a discurrer han l’abilitad da crear pleds che resplendan a furma geniala lur agen mund. In exempel: Sche jau vom cun mia biadia sin ina plazza da gieu, nua ch’i dat ina chamonetta per far termagls, aud jau ella adina dir «hallo, hallo». Jau hai ditg pensà ch’ella giaja en quella hitta e salidia là uffants imaginars. Pir cura che jau hai constatà ch’ella numnava era nossa chasa a Castrisch «hallo, hallo», hai jau chapì che «hallo, hallo» è per ella la noziun collectiva per tuttas chasas. E daco quai? Probabel pertge ch’ella auda nus creschids adina clamar «hallo, hallo», cura che nus entrain en ina chasa. Pia è in «hallo, hallo» en il mund da mia biadia ina chasa. Grondius – u betg? Forsa chapis Vus ussa era pertge ch’emprender questa nova lingua zunt speziala è per mai insatge che jau fatsch cun grond entusiassem. Emprender è propi in process a vita duranta. E per chapir quai na dovrel jau oz betg pli ils bainmanegiads cussegls da mes scolasts da pli baud. Pieder Caminada da Castrisch è stà schurnalist tar la «Südostschweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

Jau admet, era suenter ils dus onns e mez che jau abitesch uss a Bätterkinden, na sun jau anc insumma betg integrada en la cuminanza dal vitg. Dals stgars 3000 abitants ed abitantas enconusch jau mo circa ina dunsaina – tut vischinas e vischins. E dapi che jau hai legì insanua che integraziun saja era ina «Bringschuld», hai jau nauscha conscienza e ma less dar dapli fadia. I dess uschè bleras occasiuns per s’integrar … ed anc dapli stgisas. Chantar en il chor dal vitg: jau na sun propi betg ina buna chantadura ed ultra da quai èn las provas adina il venderdi saira. Quai è mes di preferì per ir a mangiar tschaina en citad u per star patgific sin canapé. Ir tals pumpiers: quai na serva a nagin, perquai che jau na lavur betg en il vitg e sch’igl arda, vegniss jau bler memia tard. Participar en l’uniun da gimnastica: Ils outfits na ma plaschan betg e quai è bain ina community serrada, u betg? Ultra da quai èn ils trenaments il venderdi saira e las festas da gimnastica han para da far mo pauc cun sport. I restan anc «line-dance» la gievgia saira en chasa da scola u gist fitg actual en nossa regiun: lotto en mintg’ustaria! Il lotto è qua quasi in «Strassenfeger». Sch’igl è lotto, lura èn las plazzas da parcar ed ils locals plains – damai tut la glieud è sin in mantun e jau als pudess emprender d’enconuscher e m’integrar. Per giugar lotto na dovr’ins nagin talent – anc in argument per ma dar in stumpel e simplamain ir proxima dumengia en il «Rössli». Ma ... lotto è privlus, quai scriva gea era la gasetta locala en lingias grassas: «Es grassiert das Lotto-Fieber». Ed ultra da quai ha dacurt in lader ­assaglì l’occurrenza da lotto a Grenchen, quai n’è betg lunsch davent! Ils premis chaschunan era in dilemma: Chavognas avain nus gia avunda – e savens èn ellas emplenidas cun vivondas betg veganas. Quai è quasi ina discriminaziun da persunas veganas. Jau na sun betg vegana, ma tuttina. «Emblida ils premis, va e t’integrescha», di ina vusch interna. Forsa che jau dun suenter e vom simplamain a guardar. Forsa era pir l’onn che vegn. U forsa tuttina ­line-dance? Chatrina Josty-Kreuzer viva a Bätterkinden (chantun Berna) e lavura sco pedagoga curativa. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Il mardi ha la regenza grischuna tramess posta a Berna. Ella propona da sajettar 27 lufs en il Grischun. Era ils chatschadurs ­duain vegnir entretschads en la regulaziun. La Confederaziun decida ils proxims dis davart la proposta grischuna. I fa prescha. L’entschatta december entra en vigur l’ordinaziun revidida che definescha la regulaziun proactiva dal luf. Quella è pussaivla quest enviern dal december fin il schaner. La regenza less laschar sajettar entaifer quel temp 27 lufs – sper ils 17 lufs che la Confederaziun ha gia lubì da sajettar sin basa dal dretg vertent. Tar ils 27 animals sa tracti da quatter entirs trieps – Stagias, Vorab, Beverin e Corn da Lantsch – e dad animals giuvens dals trieps da Rügiul en il Puschlav e dal triep dal Jatzhorn a Tavau. L’Uffizi federal d'ambient sto uss examinar e decider entaifer paucs dis la proposta da la regenza grischuna. En emprima lingia veglian ins intervegnir là nua ch’ils conflicts sajan il pli virulents, ha explitgà cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ier avant las medias. «Sco segund vai per franar il creschament da la populaziun e sco terz duain ils lufs che restan, daventar pli spualitgs entras il squitsch da chatscha e chaschunar damain donns la stad proxima.» Per survegnir la lubientscha da la Confederaziun da sajettar in entir triep, sto il triep sa cunte­gnair a moda problematica. Gliez è il cas, sch’il triep stgarpa per exempel muvel, sche mesiras da protecziun da muntaneras na gidan nagut pli ubain sch’il triep s’avischina memia fitg als umans. «En las regiuns nua che nus spetgain ina lubientscha da prelevar lufs e nua che la chatscha speziala n’è anc betg a fin, vulain nus involver ils chatschadurs e las chatschaduras», ha ditg Carmelia Maissen. Els vegnian contactads ed infurmads ils proxims dis dal chantun. La cussegliera guvernativa ha punctuà che questa regulaziun saja terren nov. I stoppia vegnir evaluà cuntinuadamain co ch’ils lufs reageschian e sa cuntegnian. «Igl è in emprim pass – e nus stuain rimnar experientschas», ha ditg Carmelia Maissen. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen explitgescha a las medias pertge ch'il chantun vul laschar sajettar 27 lufs il december e schaner.

Tge èn stadas las ponderaziuns per vulair regular tants lufs? Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ed Arno Puorger da l'Uffizi da chatscha e pestga s’expriman. Almain 130 lufs vivan en il Grischun. La regenza less laschar sajettar 27 lufs – sper ils 17 lufs che la Confederaziun ha gia lubì. Quai munta ina decimaziun d’ina terza. FMR: Pertge giavischa la regenza ina decimaziun uschè radicala dals lufs? Carmelia Maissen: Nus avain gì entaifer in onn in creschament per la mesadad da la populaziun. Nus essan pia en ina fasa da creschament exponential. Igl è la finamira da franar quest creschament. Quintais cun glisch verda da la Confederaziun? Carmelia Maissen: Nossa glieud dal fatg han analisà ils criteris dal Cussegl federal e stat en contact regular cun l’uffizi correspundent. Perquai crajain nus che la dumonda pudess vegnir approvada, ma definitiv savain nus quai pir cura che la resposta vegn si da Berna. U èsi stà tactica da pretender in grond dumber en cas che la Confederaziun lubescha be la mesadad? Carmelia Maissen: Quai n’è betg nossa devisa. Ils ultims onns essan nus adina ans basads sin arguments dal fatg. Quai è sa cumprovà – cunzunt en in tema uschè cuntravers ed emoziunal. Arno Puorger, tge instradais Vus per ­sajettar quatter trieps da lufs? Arno Puorger: Il proxim pass è l’instrucziun dals chatschaders. Cun quatter trieps avain nus quatter regiuns pertutgadas. Nus vulain nizzegiar l’agid dals chatschaders locals. Tgi sajetta il grond dumber, il guardia­selvaschina u ils chatschaders? Arno Puorger: Quai vegn ad esser il guardiaselvaschina. Ils lufs èn activs la notg ed ils guardiachatscha possedan meds tecnics, per exempel cameras termicas, per sajettar la notg. Co scolais Vus ils chatschadurs? Arno Puorger: I sto esser cler, nua e da tge temp ch’in chatschader – che ha era nossa autorisaziun – po sajettar lufs. El sto savair sch’el dastga sajettar in u plirs lufs e co ch’el sto communitgar cun l’uffizi. Pertge entretschesch’ins ils chatschadurs? Arno Puorger: Il luf emprenda fitg svelt, igl è ina gronda sfida da sajettar quest dumber da lufs. Nus essan avisads sin ils chatschadurs per cuntanscher nossas finamiras entaifer uschè curt temp. Arno Puorger da l'uffizi per chatscha e pestga explitgescha ch'il chantun dovra agid dals chatschadurs per sajettar ils 27 lufs entaifer dus mais.

Fin uss avevi adina num da vart uffiziala: il luf è in animal protegì. Ed ussa capita tuttenina ina vieuta radicala ch’ins po resentir bunamain sco «da nulla sin tschient». 27 lufs less la regenza grischuna laschar sajettar quest december e schaner. Gliez na duai betg capitar sulet tras guardiaselvaschinas, pia tras emploiads dal chantun. Anzi, era chatschadurs e chatschaduras duain vegnir instruids/as per sajettar ils animals. Quell’idea fa surstar, malgrà tuttas bunas raschuns e la necessitad per questa regulaziun. Sajettar 27 animals entaifer dus mais durant l’enviern en las muntognas n’è probabel strusch pussaivel be cun emploiads chantunals. L’agid da chatschadurs e chatschaduras para perquai inditgà. Da gliez punct da vista è la proposta da la regenza chapaivla. E tuttina sa tschenta la dumonda: È quai prudent? I na dat la finala betg sulet puras e pasturs – ch’èn pli che cuntents che l’animal stgarpant vegn finalmain decimà. I dat era quels e quellas che vulan exnum proteger l’animal selvadi e n’han nagina chapien­tscha per gnanc ina unic luf sajettà. Perquai para – cunzunt d’entretschar ils chatschadurs – d’esser in grond spagat, in spagat memia giagliard. Ils proxims dis decida la Confederaziun davart la proposta da la regenza grischuna. Po dar che lezza preferescha in spagat in pau pli precaut.

Ils lufs sa derasan e dattan da discurrer en il Grischun. Dasper tuttas cuntraversas na fai segir betg donn da s’infurmar davart ­l’animal e ses cumportament. En in referat a Cuira ha Arno Puorger, il responsabel dal chantun per animals da rapina gronds, ­furnì mesemna saira talas infurmaziuns. El ha recapitulà ils davos 12 onns ord vista dal management da lufs en il Grischun. Bunamain cun pleds guerrescs ha l’anteriur parsura da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, Georg Brosi, fatg il bainvegni la mesemna saira a Cuira. Che questa saira dettia d’udir «novas da la front dals lufs». Pelvair, las discussiuns dal davos decenni en connex cun la derasaziun dal luf èn stadas in mez champ da battaglia, plain cuntraversas emoziunalas. Era quests dis vegn discutà stediamain sur da l’animal, ussa che la Confederaziun ed il Grischun vulan decimar fermamain ils lufs ed ils trieps. Sulet en il Grischun pudessan vegnir schluppettads sur enviern passa 40 animals. Il «mister luf» In mument pli ideal n’avess la Societad grischuna per la perscrutaziun da la natira (SGN) damai strusch pudì tscherner per sia sairada. La mesemna saira ha ella numnadamain envidà a Cuira ad in referat cun il titel main guerresc: «Neues von den Bündner Wölfen». Enturn 150 persunas èn vegnidas en la Sala Brandis, la sala gist dasper il Museum da la natira, nua che singuls lufs grischuns èn empagliads. Referì davart ils davos 12 onns dal management da lufs en il Grischun ha Arno Puorger – per per uschè dir il «mister luf» da l’Uffizi da chatscha e pestga. Dapi il 2021 è el responsabel tar l’uffizi per ils animals da rapina gronds. En ses referat a Cuira n’ha el forsa betg raquintà davart las pli novas «novas da la front». El ha plitost dà in’invista en numerusas observaziuns ed experientschas ch’il chantun Grischun ha fatg en il decurs dals davos onns. Da discurrer davart las pli actualas mesiras ha el evità sapientivamain. La «fabrica» da lufs grischuns Arno Puorger ha damai referì or dad ina vista factica, mussond exempels, graficas, maletgs e cifras. Dasper tut las cuntraversas che quest animal da rapina ha purtà en il Grischun, ha il biolog da selvaschina, oriund da Ramosch, surtut mussà quant dinamica che la derasaziun dal luf è. Ed el ha era mussà quant fascinant che ses cumportament po esser. Ch’i dat oz tants lufs en il Grischun – var 130 exemplars ed ina buna dunsaina trieps – ha senza dubi ses origin tar «F07» ed «M30». Il pèrin da lufs era immigrà l’onn 2011 nà dal Vallais en il Grischun, enfin sin il Calanda. Ed en ils decurs dals davos onns ha quest pèrin dal Calanda gì 46 luffins! Quai è ina veritabla «fabrica» da lufs, ils quals s’han lura derasads en l’entir chantun, han stgarpà nursas e procurà per lingias grassas. Partind da quest pèrin ha Arno Puorger skizzà en ses referat numerus exempels da svilups, cumportaments e destins da lufs. Ed adina puspè ha el ditg en la Sala Brandis duas frasas-clav. L’emprima: «In luf resta in luf, el sa deporta sco in luf.» E la segunda frasa: «In luf n’è betg in luf, mintgin è different.» In opportunist selvadi Per l’emprima frasa («In luf resta in luf») han servì divers exempels, nua ch’il luf «opportunist» ha tschertgà sia preda là, nua ch’ella era da tschiffar: tar animals da niz, sper via, en vischinanza d’abitadis. Uschia ha Arno Puorger p.ex. mussà las datas da tracking d’emettur dals lufs da l’onn 2022 en la vischnanza da Val S. Pieder. Quellas datas mussan bain ch’il luf guntgescha atgnamain l’uman e ses abitadis – e tuttina entra el punctualmain en il vitg. Gist questas observaziuns han motivà il chantun da lura eliminar divers animals da quel triep da Val enturn il Wannaspitz. Per illustrar la «natira» da l'animal da rapina ha Arno Puorger era mussà a Cuira main bels purtrets, sco p.ex. quels dad ina chatschada e mazzacrada da selvaschina sin ina via a Monstein, cun sang e beglia sternida sin il catram. Tals conflicts – surtut tranter agricultura ed animal da rapina – han procurà per grondas tensiuns. Tenor l’expert da lufs possian mesiras per proteger las muntaneras (saivs e chauns) bain gidar. «Ma per evitar dapli stgarpadas d’animals da niz dovri anc autras mesiras», ha ditg Arno Puorger ed ha fatg uschia allusiun a las pli novas mesiras a livel politic. Da Stagias enfin a Budapest Però ch’i dat grondas differenzas da luf a luf, da triep a triep (segunda frasa: «In luf n’è betg in luf») ha Arno Puorger mussà a maun dad auters exempels. Uschia ha el raquintà da la femella «F18» che viva dapi l’onn 2016 fitg spualitg en il conturn dal Parc Naziunal Svizzer. Schebain ch’ella viva dapi plirs onns en quel territori vast, ha pir dal 2022 pudì vegnir cumprovà l’emprima giada che questa luffa ha stgarpà in animal da niz. Damai n’èn betg tut ils lufs uschè problematics sco ils exemplars al Beverin che han procurà per bleras mazzacradas e discussiuns en las medias. Anc pli spectaculara è l’istorgia dal giuven mastgel M237, in luf naschì en il triep da Stagias sisum la Surselva. Quel ha bandunà, sco che ses cularin-emettur ha tradì, quel territori ils 6 da zercladur 2022 en direcziun ost. Pli u main en lingia directa ha M237 lura traversà la mes’Europa. El è chaminà da Cuira vers l’Engiadina, sur il Ötztal fin a Puntina, da là è el ì vinavant tras l’Austria, per arrivar ils 7 da schaner 2023 a Vienna! Da là è el chaminà vinavant fin a Budapest ed anc vinavant fin al cunfin cun la Slovachia. Pir intgins frauduladers han fatg ina fin a ses pelegrinadi giagliard da 2000 km. Era l’expert ha mirveglias Il referat dad Arno Puorger ha dà in’excellenta survista dal svilup a la «front» da lufs. El n’ha dentant betg svelà «novas» spectacularas, p.ex. en connex cun las pli actualas mesiras. Era la discussiun suenter il referat a Cuira ha laschà sentir: las undas paran dad avair sa calmadas, tuttas e tuts spetgan ussa tge che las mesiras per decimar il dumber da lufs pudessan purtar. Perfin Arno Puorger ha mirveglias. Schegea ch’el accumpogna professiunalmain ils lufs dapi passa dus onns, ha el ditg: «I dat da sclerir anc bleras dumondas.» Dal Calanda enfin a Budapest Il luf: Quest animal e la discussiun sur dad el vegnan bunamain ora per las ureglias! Ma l’animal na lascha betg fraid. Quai cumprovan era las discussiuns actualas en connex cun las decisiuns federalas e chantunalas per reducir ferm quest enviern la cifra da lufs. Amez questa discussiun ha referì mesemna saira il «mister luf», Arno Puorger, davart il managment chantunal da lufs. A Cuira ha il responsabel chantunal per animals da rapina gronds recapitulà co e nua ch’ils lufs èn sa derasads en il Grischun. Quell’istorgia è vairamain captivanta – ella sa splega tranter il Calanda, Stagias, il Beverin, il Parc Naziunal enfin a Vienna e Budapest. (fmr/dat) Arno Puorger en discussiun suenter il referat davart ils lufs grischuns. El è dapi l’onn 2021 responsabel tar l’Uffizi da chatscha e pestga per ils animals da rapina gronds. Arno Puorger en discussiun suenter il referat davart ils lufs grischuns. El è dapi l’onn 2021 responsabel tar l’Uffizi da chatscha e pestga per ils animals da rapina gronds. Arno Puorger en discussiun suenter il referat davart ils lufs grischuns. El è dapi l’onn 2021 responsabel tar l’Uffizi da chatscha e pestga per ils animals da rapina gronds. Radund 150 persunas èn vegnidas a tadlar mesemna en la Sala Brandis a Cuira il referat dad Arno Puorger davart il management da lufs en il Grischun. Radund 150 persunas èn vegnidas a tadlar mesemna en la Sala Brandis a Cuira il referat dad Arno Puorger davart il management da lufs en il Grischun.

Mes tip dad oz è in pau in tip «spezial» ed interessescha forsa be paucs. Sin la pagina d’internet dad «e-codices» pudais vus ir a guardar prest 3000 manuscrits istorics ch’èn vegnids digitalisads da differentas bibliotecas ed archivs da la Svizra. E quai en fitg buna qualitad. In document ch’è online è che m’ha interessà spezialmain è la «Einsiedler Interlinearversion». Quest text è datà en il 11/12 avel tschientaner e vala sco ina da las emprimas perditgas da la lingua rumantscha insumma. Tar il text medieval sa tracti dad in predi scrit en latin, però tranter las lingias latinas èn da vesair fragments rumantschs en in’autra scrittira ch’è vegnida agiuntada (guarda foto). Però daco è insumma vegnì scrit tranter las lingias? La scienza va da quai anora, che il predicatur che fascheva diever da quest document vuleva far chapaivel als cristifidaivels la predia. Perquai ha el scrit tranter las lingias sia versiun rumantscha dal text latin. E quai è era il motiv che quest text sa numna oz «Interlinear-Version». Ed «Einsiedler Interlinearversion» ha quest document num perquai ch’el sa chatta en la biblioteca a Nossadunnaun – ed ussa eba era online. Vus chattais sin la pagina d’internet dad e-codices dentant era anc auters pergaments istorics dal temp-mez – cun bellas decoraziuns, dissegns colurads e bustabs scrits a maun en moda artistica. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Popcorn Opera im Theater Casino Zug am 26.10.2023. Foto: Miriam Künzli La «Popcorn-Opera» ha festivà ils 7 da november 2023 premiera grischuna en la Postremise a Cuira. La preschentaziun musicala è in ulteriur project da l’univers da popcorn fantastic da la musicista-chantadura Bibi Vaplan. La FMR ha visità la premiera grischuna. Ina leva odur da popcorn ha beneventà las aspectaturas ed ils aspectaturs mardi saira en il foyer da la Postremise a Cuira. Cun passar la sava da l’entrada è il public gia entrà en l’univers da popcorn da la musicista engiadinaisa Bibi Vaplan e sia squadra. Igl è in project che ha cumenzà 2020 cun il salvament dals dus taurins Roccobello e Leon. Ils taurins vivan oz a Lumbrein ed èn «ils guardians magics» dal project. Els èn omnipreschents sco mascottins en l’univers da popcorn. Era l’emprima chanzun dal project «Crazy Popcorn 1» è vegnida lantschada 2020. Dapi lu è capità bler – in podcast, la seria da web Tele G, in game, artitgels da fan, shows da popcorn, il carnet «Sbrinzlas our da l’Univers da Popcorn» ed ulteriura musica fan tranter auter part da «l’univers fantastic plain plaschair da viver explosiv» da Bibi Vaplan, in univers magic ch’ella ha realisà cun auter:as artist:as. Bütschins da la diala La «diala speziala superfantastica dals bü­tschins» – giugà da l’actura engiadinaisa Tonia Maria Zindel – ha beneventà las aspectaturas ed ils aspectaturs en il foyer da la Postremise. Ella ha envidà il public da bandunar «s’harta Pflaster», il mund en pitgiras e da scuvrir ensemen cun ulteriur:as popcornaut:as l’univers magic da popcorn. Cun ina curta introduc­ziun ha la diala dà in survista da l’univers, da ses planets ed ha fatg attent als privels dal viadi. In tal privel po esser ch’il public perda il Fritz. Fritz è il num dal fil cotschen che maina tras l’univers da popcorn. Cun quellas infurmaziuns ed in pèr bi­tschins ha la diala prendì cumià dal public che ha cumenzà ses viadi cun la racheta Xalvadora. Las aspectaturas ed ils aspectaturs vegnan accumpagnads da Bibi Vaplan, Valeria Zangger, Chianu Mautz, Jonas Inglin, Melia Inglin e Mirjam Scherrer sin lur viadi d'exploraziun dad in cosmos nunenconuschent. Da viadi cun la racheta Xalvadora Emprima fermada fa la gruppa da viadi sin il planet Culurio, il planet dal Chachachá. I sa tracta dad in planet colurus che posseda in «Regenbogenhighway». Proxima fermada: il planet Urasemin. Qua vegn il temp tematisà che va a perder en l’univers da popcorn. Sin planet numer trais RivaRiva viva il Captian Flamingo, il pli cool da l’entir univers. Sco ultim sa ferma la gruppa sin il planet Sabgia ed avon che turnar sin la tiara fan els anc in curt paus sin la Glüna 3.9 e la Glüna 3.7. Spectacul da tribuna explosiv La «Popcorn-Opera» ha gì premiera ils 27 d’october 2023 en il Theater Casino Zug. La premiera grischuna è stada mardi saira, ils 7 da november 2023 en la Postremise a Cuira. Tar la «Popcorn-Opera» è la musica l’element central. Las arias da la sopranista Melia Inglin, ils solos da la saxofonista Mirjam Scherrer e dal posaunist Jonas Inglin, il ritmus da la battarista Valeria Zangger u l’accumpagnament al clavazin e chant da Bibi Vaplan e Chianu Mautz fan surstar ed entusiasmeschan il public. Cun quests tuns e suns e cun la scenografia da tuttas colurs e furmas d’Andreas Bächli fa il public pelvair in viadi en in univers magic ed emblida per in mument ils quitads e pensiers dal mintgadi. Fritz il fil cotschen dal toc tschertgan las aspectaturas ed ils aspectaturs adumbatten. La «Popcorn-Oper» na raquinta betg ina ­istorgia, i sa tracta dad in viadi musical en in univers nua ch’i na dat nagins cunfins e nua che tut è pussaivel.

«Jau hai gist stuì pensar vi da tai, cura che jau hai udì las novitads!» e «Ti es bain stada curaschusa!» Quai èn stadas las reac­ziuns da mes conturn envers mai suenter l’attatga da la Hamas. Il davos da fanadur sun jau stada en l’Israel e turnada cun bleras novas impressiuns. Mai n’avess jau sminà ch’il pajais saja circa dus mais pli tard en in tal malruaus. Igl è in sentiment curius e surreal da realisar ch’il lieu ch’è vegnì attatgà è il medem lieu, nua che jau hai fatg vacanzas e ma sun sentida detg segira, pli segira che spetgà. Ussa n’èn las vias sin mias fotografias betg pli segiras. Sche jau pens vidlonder che nossa gruppa era tranter auter en il nord da l’Israel, damanaivel da la Hisbollah en il Libanon, survegn jau mal il venter. Ins ans aveva ditg che tut saja sut controlla, ma en il sid n’era gea era betg tut sut controlla ... Cunzunt d’udir e da leger raquints persunals da persunas pertutgadas en l’Israel ma rendan consternada e fa daventar tut pli real. Jau pens alura a las persunas indigenas che jau hai inscuntrà. Tge è daventà cun la giuvna ch’aveva surris si per mai en ina butia ed aveva cumenzà a discurrer ebraic, perquai ch’ella na saveva betg che jau sun turista? Nua era il vendider al martgà – ch’è vegnì vilà cura che jau hai decis da na cumprar nagut – durant l’attatga da la Hamas? Viva anc il musicant da via ch’aveva animà nossa gruppa da viadi da sautar? Almain sai jau che nossa guida ch’abita en l’Israel è en vita. Ma natiralmain è era sia vita sa midada cumplettamain: Da leger co ch’ella scriva en las medias socialas da las ­attatgas, dals bumbardaments cun rachetas e co ch’ella raquinta che sia fi­glia va da sepultura a sepultura, fa mal. Curaschusa na ma sent jau insumma betg. Jau ma dumond plitost tge che fiss capità, sche jau fiss stada là durant l’attatga e co che jau ed ils auters da mia gruppa da viadi avessan reagì. La finala sun jau simplamain extrem leda d’avair gì uschè bler cletg. Il medem mument ma sent jau in zic mal: Pertge hai jau gì ina tala fortuna ed autras betg? Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg.

Mument! – Hai jau udì endretg? – Di Manfred Veraguth (MV) propi «aflar», sch’el manegia «anflar»? Jau taidlel «Il magliacudeschs», ina Marella dad Esther Krättli sin RTR. En in discurs cun l’autur MV preschenta ella il cudesch «Theatergeschichte der Drei Bünde» – «die bisher umfassendste theaterhistorische Dokumentation zu Graubünden». Quai m’interessa, cunzunt cunquai ch’jau aud che MV ha perscrutà da tuttas sorts furmas dad inscenaziuns da teater tranter il 1500 ed il 1800: dretgiras nauschas, usits da tschaiver, teaters religius, teaters ambulants ed era anc auters eveniments scenics. El quinta tge ch’el ha tut chattà, pia «anflau» (per sursilvan) u apunta «aflau». Ma quest «aflar» ch’jau aud pliras giadas da MV en l’emissiun, quai tuna curius en mias ureglias. Sco sch’insatgi avess stuppà il nas. MV però tuna frestg, el n’ha franc betg dafraid. Quest «aflar» m’irritescha e m’occupescha. En il «niev vocabulari sursilvan online» chat jau en scrittira grassa «anflar», dad «aflar» en grass nagut. Jau vom tar nossa curuna da cudeschs per il pitschen brin, il Vieli/Decurtins da 1975, tudestg-rumantsch. Sut «finden» èsi scrit qua: «anflar, cattar». Dad «aflar» – nagut. Lura guard jau en il «Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg», il grond e gross dad Alexi Decurtins dal 2001, quel che paisa quasi dus kilos. E guarda qua! En grass: «anflar» e cursiv: «aflar», cun la remartga «asurs.» davantvi. Cunquai che jau na sun betg linguista stoss jau guardar en las «scursanidas» tge ch’è manegià cun «asurs.»: altsurselvisch. Aha. Ed a la fin da las decleraziuns tar il pled «anflar» statti anc scrit: «lat. afflare ‹zuwehen›, asurs. aflar, mit späterem Nasaleinschub zu anflar». Ussa bain. Jau turn tar il vocabulari sursilvan online. Sche jau avess legì tut, e betg mo il grass, avess jau chattà era online quai dal Nasaleinschub. Cunquai ch’jau sun pensiunada ed hai temp per dal tut, guard jau era anc tge che stat scrit en il volum 1 dal DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) sut «anflar». E cunquai ch’jau aveva pasà avant il grond vocabulari sursilvan e la stadaira da cuschina era anc sin maisa, hai jau era mess il volum 1 (a – azur) dal DRG sin la stadaira: 2223 grams. Quai ch’jau hai lura era anc chattà lien sut «anflar» ma pareva interessant: «aflar» è para ina veglia furma en la litteratura refurmada da la Sur- e Sutselva. Uschia. Ed jau hai stuì vegnir passa 74 onns per udir sapientivamain il pled «aflar» ed emprender ch’i dat per sursilvan «anflar» ed «aflar»! Po esser ch’i dat glieud che di: so what? – Per mai è quai stà divertent. In Nasaleinschub (il pled rumantsch n’è betg anc en il Pledari grond), u meglier ditg la mancanza d’in Nasaleinschub, udì en in discurs al radio, ha mess en moviment tar mai ina pluna. Ed ina giada dapli hai jau fatg l’experientscha che il vair luxus da las persunas pensiunadas è d’avair temp per dal tut – e d’avair la libertad da passentar dis entirs cun ir «faschond pipas». Maria Cadruvi, anteriura redactura RTR, stat a Ruschein, maina ina «impulseria» ed è averta ed alerta per impuls da tuttas varts. Maria Cadruvi

Cur ch’el era anc in mat al parevan ses geniturs savens sco Richard Burton e Liz Taylor. Els eran il pèr il pli glamurus en in ambient plitost lungurus: bels, brigliants e plain passiun – ed adina puspè sgulavan ils plats tras l’aria. La guerra tranter bab e mamma ha durà fin ch’in accident tragic l’ha finida abrubtamain. E tranteren era el, il figl Luis. Ventg onns pli tard fa ina casualitad reviver puspè las regurdientschas a ses temp d’uffanza e giuventetgna: Luis, che aveva bandunà sia famiglia cumplettamain e stgatschà tut ils patratgs a quels temps, nizzegia la chaschun e sa confruntescha finalmain cun ses passà. Il protagonist bada che quest passà al influenzescha pli ferm che pensà en ses agir e tar sias relaziuns… Mes tip è oz da leger il roman «In einem anderen Leben» da Linus Reichlin, cumparì da l’onn 2015. A l’autur gartegia da descriver cun ina bella lingua co che l’istorgia da famiglia influenzescha il singul. Linus Reichlin, naschì da l’onn 1957 ad Aarau, viva sco autur independent a Berlin e Turitg. «Keiths Probleme im Jenseits» sa nomna in ulteriur da ses cudeschs, jau ma legrel da’l leger. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal roman da Linus Reichlin davart in'autra vita

Omaduas èn Rumantschas, lavuran a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e scrivan ina dissertaziun davart la plurilinguitad dal rumantsch ed il tudestg. Uss èn Dominique Caglia e Flurina Kaufmann-Henkel stadas ensemen ad in simposi en il rom da la dieta da plurilinguitad a Tavau – ed han preschentà là lur resultats. En in simposi a Tavau, ensemen cun duas scienziadas italofonas, han las duas scienzadas rumantschas Dominique Caglia e Flurina Kaufmann-Henkel preschentà ina part da lur lavurs da dissertaziun e discutà davart las sfidas dal tudestg en las scolas rumantschas. Entant che Dominique Caglia ha perscrutà il stgazi da pleds tudestg da scolaras e scolars da diesch fin dudesch onns, ha Flurina Kaufmann-Henkel tractà biografias linguisticas da giuvenils da 19 fin 21 onns. Schebain che omaduas tematiseschan la plurilinguitad en scolas rumantschas, datti anc dapli differenzas en lur lavurs che mo la vegliadetgna dals participants e la differenta metodica tar lur retschertgas. Ina part da lur resultats han Dominique Caglia e Flurina Kaufmann-Henkel preschentà a la Dieta da plurilinguitad a Tavau da gievgia e venderdi passà (guarda boxa). Vocabulari tudestg variescha tenor la lingua materna Dominique Caglia ha fatg ses studi cun passa 200 scolaras e scolars da la tschintgavla e sisavla classa en scolas rumantschas. A maun da tests da pleds ha ella scuvert che uffants cun lingua materna rumantscha han in vocabulari tudestg signifitgantamain pli aut che uffants che discurran ina lingua da migrants, sco p.ex. il portugais: «Il test inditgescha che uffants che na discurran ni rumantsch ni tudestg a chasa enconuschan en media var 1000 pleds ils pli frequents en tudestg. Uffants rumantschs percunter enconuschan ina massa dapli, numnadamain circa 4000 pleds». Tenor la scienziada surmirana dettia divers motivs per questa differenza da cumpetenza: Per l’ina hajan ils uffants rumantschs pli baud contact cun persunas tudestgas e per l’autra consumeschian els medias tudestgas, sco p.ex. leger cudeschs. En pli na dastg’ins betg emblidar ch’il tudestg è gia la terza lingua per persunas migrantas, quai sper il rumantsch. Sco consequenza saja lur svilup linguistic pli plaun che quel dals uffants rumantschs. Dominique Caglia metta il focus en sia dissertaziun sin questas persunas ed eruescha co ch’ins po promover e sustegnair ils scolars mussond ils pleds a moda effizienta. Entant che ses studi è quantitativ cun passa 200 participantas e participants, è il studi da Flurina Kaufmann-Henkel qualitativ cun mo 21 participants. Medems resultats tar tut ils participants La perscrutadra putera, Flurina Kaufmann-Henkel, ha fatg intervistas narrativas cun giuvenils e laschà discurrer els co ch’igl era tar els cun emprender linguas e cun lur temp da scola. Il pli surprendent è che tut ils participants han raquintà da la medema experientscha nunemblidaivla: «Per tuts è il midament da la scola primara a la scola secundara stà marcant.» La lingua saja il motiv: entant che durant la scola primara èn tut ils roms en rumantsch, mida quai en la secundara e tscherts roms daventan tudestgs. Surtut il rom matematica saja vegnì numnà pliras giadas – tuttenina datti cifras tudestgas e quai n’è betg simpel. Auters participants hajan raquintà dal midament da la scola: «Tuttenina eri da discurrer tudestg cun ils novs collegas na rumantschs e quai era in pau penibel.» Tenor Flurina Kaufmann-Henkel saja la disa da duvrar il rumantsch in motiv per la fadia da midar la lingua. L’interessant per ella è ch’ella haja survegnì ils medems resultats per tut ils giuvenils, vul dir per quels che discurrivan a chasa mo rumantsch, per quels bilings rumantsch-tudestg e perfin era per quels da linguas migrantas, sco p.ex. portugais u albanais. Era tar las cumpetenzas n’ha ella betg chattà grondas differenzas. Quai demussa era l’exempel d’in giuven albanais en la Surselva. El aveva stuì emprender sursilvan en scolina. Cura ch’el ha lura midà en la scola secundara, haja el puspè stuì emprender ina nova lingua, il tudestg. E quai ha el commentà uschia envers Flurina Kaufmann-Henkel: «Jau era puspè tar nulla, ma quai n’era betg uschè mal. Mes collegas rumantschs n’eran numnadamain betg megliers!». Las duas dissertaziuns da las scienziadas n’èn anc betg terminadas e pudessan anc manar ad ulteriurs resultats surprendents. Dieta da plurilinguitad Ils 9 ed ils 10 da november 2023 è stada en il Center da congress a Tavau la dieta «La plurilinguitad d’ina perspectiva scientifica, da scola, economica e politica». Scienziadas e scienziads da tut la Svizra han preschentà projects e discutà davart tematicas actualas da la furmaziun e da la politica. La dieta è vegnida organisada da la Scola auta da pedagogia dal Grischun en collavuraziun cun l’Uffizi federal da cultura. (fmr/aj) Dieta da plurilinguitad Vers la fin da l’emna passada han las duas scienziadas da plurilinguitad, Dominique Caglia e Flurina Kaufmann-Henkel, preschentà studis davart las sfidas dal tudestg per persunas ruman­tschas e discutà davart quai ad ina dieta da plurilinguitad a Tavau. Entant che Dominique Caglia ha fatg en sia retschertga in test cun bleras scolaras e blers scolars da la scola primara davart il vocabulari tudestg, ha Flurina Kaufmann-Henkel tractà biografias linguisticas cun ina ventgina da giuvenils che raquintan da lur temp da scola ed il connex cun las linguas. Omadus studis tractan il tudestg en scola. (fmr/aj) Las scienziadas rumantschas Dominique Caglia (san.) e Flurina Kaufmann-Henkel en occasiun da la Dieta da plurilinguitad a Tavau. Las scienziadas rumantschas Dominique Caglia (dretg) e Flurina Kaufmann-Henkel en occasiun da la Dieta da plurilinguitad a Tavau. Las scienziadas rumantschas Dominique Caglia (dretg) e Flurina Kaufmann-Henkel en occasiun da la Dieta da plurilinguitad a Tavau. Vincenzo Todisco, Anna Schnitzer e Rico Cathomas (da san.) a la dieta da plurilinguitad.

Il bab renconuscha l’onn 1966 Monika Cagienard* sco sia figlia. Però las autoritads na scrivan betg il num dal bab en il register civil. Dapi la mort da lez, cumbatta la figlia per ch’il bab vegnia inscrit en il register. Da la Dretgira regiunala Surselva fin a Losanna refusan dentant tuttas instanzas quest giavisch. Ussa va Monika Cagienard a Strassburg – al Tribunal europeic dals dretgs umans. La sentenzia cuntradi quasi a sasezza e demussa ina remartgabla crudaivladad formalistica. I sa tracta da la sentenzia da la Dretgira chantunala, la segunda instanza che ha tractà il cas. En l’emprima part declera la sentenzia minuziusamain pertge ch’il bab da Monika Cagienard* (60) na po betg vegnir inscrit en il register civil. Sin las davosas paginas da la sentenzia concedan ils trais derschaders responsabels dentant che quai saja oz strusch pli da chapir. Ils derschaders fan gist sezs allusiun ch’il Tribunal europeic per dretgs umans a Strassburg considerass forsa auter il cas. Suenter ch’era il Tribunal federal ha refusà questa stad il recurs da Monika Cagienard, semtga ses advocat David Knecht ussa l’argumentari per ir a Strassburg (guarda box). Ma l’istorgia entschaiva en Surselva. Monika Cagienard nescha l’onn 1963. Sia mamma deriva dad ina vischnanca rumantscha en Surselva. Ella na viva betg pli ensemen cun ses consort. Lez vegn però tuttina nudà en il register civil sco bab da Monika Cagienard. El porta plant e survegn raschun. La dretgira cumpetenta constatescha che Monika Cagienard n’è betg la figlia legitima dal consort, mabain la fi­glia illegitima da la mamma. Il consort vegn perquai puspè stritgà dal register civil. Il bab che ha vairamain schendrà Monika Cagienard renconuscha pli tard la paternitad. El suttascriva la renconuschientscha e s’oblighescha da pajar aliments. L’avugadia en Surselva lubescha la cunvegna tranter bab e mamma. La Dretgira districtuala Rain Anteriur concluda uschia la procedura – senza dentant inscriver il vair schendrader sco bab legal en il register civil. L’onn 2021 mora il bab da Monika Cagienard. Ella porta sinaquai plant e pretenda da la Dretgira regiunala Surselva ch’il register civil vegnia cumplettà. I saja dad agiuntar il num da ses bab. La Dretgira regiunala Surselva refusa però l’avrigl 2022 il plant ed intgins mais pli tard era la Dretgira chantunala cun sias argumentaziuns formalisticas (guarda sura). Il fanadur da quest onn conferma il Tribunal federal las decisiuns da las dretgiras grischunas. Las sentenzias da las duas instanzas pli autas èn publicas e demussan in considerabel tif formalistic. L’argument principal da las dretgiras è quel da l’uschenumnà «Zahlvater» che sa differenziescha dal bab legal. Ina renconuschientscha da paternitad haja da lez temp gì per consequenza ch’in bab paja aliments per l’uffant, ma betg ch’el vegnia era inscrit – sco bab legal – en il register civil. Las sentenzias laschan avert, schebain la mamma da Monika Cagienard era conscienta da lez temp ch’il schendrader da sia figlia n’è betg vegnì inscrit en il register civil. Gliez ha gì consequenzas gravantas. La pitschna mattina n’ha gì – giuridicamain – nagin bab. E quai vala fin oz. Monika Cagienard renfatscha a las auto­ritads d’avair interpretà a sias uras a moda sbagliada la renconuschientscha che ses bab aveva suttascrit. I saja stà ina renconuschien­tscha sco bab legal e betg mo sco «Zahlvater­». Per las dretgiras però vala il fatg ch’il bab na cumpara betg en il register civil, sco mussament che sia renconuschientscha saja stada be ina sco «Zahlvater». Anc pli spinus, sche betg bunamain absurd, daventa l’argumentari dals derschaders cura ch’i va per la revisiun dal dretg d’uffants. La revi­siun metta il 1978 ina fin a la differenziaziun tranter «Zahlvater» e bab legal. Uffants cun in «Zahlvater» che n’han quel onn anc betg diesch onns, pon purtar plant e laschar inscriver lur bab-pajader en il register civil. Uschia daventa el in bab legal ed ils uffants survegnan tranter auter era il dretg d’ierta visavi il bab. Monika Cagienard ha da lez temp gia passa diesch onns. Tuttina pondereschan ils derschaders en lur sentenzias, schebain ella avess forsa duì purtar plant e protestar cunter la disposi­ziun arbitraria – en il dretg d’uffants – ch’excludeva uffants da passa diesch onns. Ma co avess ina matta – Monika Cagienard aveva lura 13 onns – insumma duì savair che la lescha ha midà? Co e nua avess ella duì purtar plant? Ella na saveva gea quel mument gnanc ch’il segund consort – la mamma aveva en il fratemp maridà ina segunda giada – na ­saja betg ses vair bab. Gliez è ella vegnida sisur pir curt suenter ch’ella è vegnida or da scola. La cuntrapartida en questa procedura giudiziala è l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun. L’uffizi crititgescha tranter auter che Monika Cagienard n’haja era pli tard mai purtà plant. Cun maridar haja ella per exempel vis ch’i na figurava nagin bab en il cudeschet da famiglia ed avess lura duì purtar plant. Qua prenda la Dertgira chantunala dentant partida per la figlia e scriva che questa critica saja memia severa. «La spusa da lez temp saveva che ses bab l’haja renconuschì ed aveva pajà aliments per ella», scriva la Dretgira chantunala. Per in emploià dal register civil, che sa fatschentia mintga di cun il tema, saja quai nunchapaivel che la recurrenta n’haja betg fatg stim ch’il bab n’eria betg en il cudesch da famiglia. Ma per insatgi auter na saja quai betg realistic d’enconuscher la differenza tranter «Zahlvater» – lez n’è betg inscrit – ed il bab legal ch’è inscrit. Nizzegià n’avess la savida da questa differenza dal reminent nagut a Monika Cagienard. Pertge anc il 1986, trais onns suenter sia maridaglia, n’ha il Tribunal federal betg acceptà in plant da paternitad en in cas sumegliant. Sco gia menziunà demussa la Dretgira chantunala vers la fin da sia sentenzia ina tscherta chapientscha per il giavisch da Monika Cagienard. Ed ella scriva – betg mo tranter las lingias – ch’in recurs al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strassburg pudess forsa avair success. – Ma pertge na dat la dretgira lura betg gist sezza raschun a la recurrenta? Igl è l’artitgel 190 da la Constituziun federala che impedescha quai. Tenor lez na dastgan dretgiras svizras betg prender decisiuns che stattan en cuntradicziun cun leschas ch’il parlament federal ha relaschà – pia era betg encunter la revisiun dal dretg d’uffants da l’onn 1978. *Il num da Monika Cagienard è anonimisà, perquai ch’i sa tracta dad ina procedura currenta. Il vair num è enconuschent a la redacziun. Sentenzia 5A_764/2022 dals 3 da fanadur 2023, publitgada ils 18 d’avust 2023 e sentenzia ZK1 22 67 da l’emprim da settember 2022. Plant a Strassburg David Knecht è da preschent londervi da scriver il recurs al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strassburg. L’advocat da Monika Cagienard* fa valair gist duas discrimina­ziuns da sia mandanta. Per l’ina saja ella vegnida discriminada entras la differenziaziun tranter «Zahlvater» e bab legal. Damai che ses bab saja vegnì qualifitgà be sco «Zahlvater», saja Monika Cagienard vegnida privada dal dretg sin in bab legal. L’autra discriminaziun pertutga la revi­siun dal dretg d’uffants dal 1978 ed il fatg ch’ins haja concedì be ad uffants d’enfin diesch onns da pretender ch’il «Zahlvater» daventia il bab legal. Questa disposiziun transitorica haja discriminà sia mandanta ch’era gia pli veglia che diesch onns. Ella n’haja gì nagina pussaivladad da far valair il dretg sin in bab legal. En pli fa David Knecht valair ina reparaziun dal donn da Monika Cagienard, per ­exempel pervi da l’ierta persa e per ils custs da procedura. L’advocat ha anc temp fin mez december dad inoltrar il recurs a Strassburg. Suenter èsi da spetgar. Tschintg onns possia quai manaivel durar fin che las duas chombras dal tribunal hajan prendì ina decisiun definitiva, di David Knecht. Inscunter cun Monika Cagienard Cun leger las sentenzias sa tschenta la dumonda, tge destin che stat davos las argumentaziuns giuridicas. Tge ha la dunna pertutgada da raquintar da sia vita? Pertge batta ella fin a Strassburg (guarda segunda boxa) per che ses schendrader valia era uffi­zialmain sco ses bab. La FMR è s’inscuntrada cun Monika Cagienard*. Tge ch’ella ha raquintà, suonda en in artitgel che cumpara damaun.

Gea, jau sai, jau sai ... – Igl è la terza giada che jau dun il tip da guardar la seria «Tschugger». Ma ils proxims dis vai liber cun la terza stagiun (stafla) da la seria da cult vallesana. Ella è accessibla a partir dals 19 da november 2023, en etappas en il program dad SRF 1 (durant trais dumengias) ubain l’entir pachet d’episodas sin Play Suisse. Jau sun perquai plain mirve­glias tge che Bax (David Constantin), Pirmin (Dragan Vujic), la policista federala Annette (Anna Rossinelli) e Smetterling (Cédric Schild) traffitgan questa giada. Tant è gia vegnì ventilà: il nov cas criminal na sa splega betg mo en il Vallais, mabain er a Berna. Ma pertge fissi (sin basa da las emprimas duas stagiuns) pia da cusse­gliar da guardar ina terza purziun da «Tschugger»? – Tenor mai datti trais arguments: 1. I dat paucas serias en Svizra ch’èn uschè divertentas sco «Tschugger». Ella cuntrastescha las grondas culissas da crimis cun la provinzialitad dal Vallais. P.ex. è il clash tranter il grond ed elegant «Magnum» cun il simpel e «saimpel» policist Bax da l’Oberwallis ina veritabla perla. 2. Igl è da cussegliar da guardar la seria en la versiun cun dialect vallesan. Il team d’auturs – enturn il master-mind David Constantin – gioga cun la lingua, cun milli clischés, cun la banalitad dal mintgadi muntagnard, senza dentant tralaschar d’intunar ch’igl è milli giadas pli bel da viver en il Vallais che en citad. 3. Las figuras lungurusas van simplamain a cor: Il policist Bax vul esser dapli che quai ch’el è, e va perquai dad ina penibladad a l’autra. Ses collega Pirmin para da sa durmentar min­tga mument. E la rappunza Valmira (Annalena Miano) siemia dal glamour, ma traglischa surtut cun sia provinzialitad. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. La terza stagiun da la seria "Tschugger" dad SRF entschaiva dumengia, ils 19 da november 2023.

Il november è in mais in zic lungurus. Las vacanzas d’atun èn passadas e duvradas, ils dis pli curts e las sairas magari lungas. Gist adattà per leger il roman che spetga daditg sin maisa. Dasperas charmala la distracziun cun la televisiun. Adina na pon ins betg guardar televisiun ed er betg leger. E tut en ina giada han ins era avunda da guardar en il fenestrigl dal computer. Ed alura, tge far suenter tschaina? Simplamain ir sin canapé. Ah, gea, in zic moviment na fa betg donn. Ina spassegiada cun il chaun, ir a far fitness u suar ina runda en la sauna èn alternativas. Ins po er gidar da prender giu u pender si resti. Lungurus na sto ina saira da november betg esser. In’autra alternativa èn da dar in gieu. Tgi che è sulet po dar «Solitaire», «Patience» u auters. I dat vairamain blers gieus per ina persuna. In’occupaziun fitg derasada è quella da far ligns en crusch. In gieu da cussegliar fitg sa numna «Nobody Is Perfect – wer besser spinnt, gewinnt». Igl è in gieu da chartas divertent per duas enfin quater persunas da 14 enfin 99 onns. En il center è la communicaziun creativa. Qua dentant il tip ultimativ e confidenzial per persunas da linguatg rumantsch. Jau as cussegl il gieu da dumondas SABIUT. Ins po dar el sulet u en cumpagnia. Il gieu consista d’ina stgatla cun 120 chartas. Atgnamain èsi in med da scola da la retscha «Mediomatix». Per part èn las dumondas grevas, per part levas. Igl è damai in gieu per pitschen e grond. L’interessant è ch’el lascha libertads dad esser creativs, cunzunt cun formular las reglas da gieu. Per glieud ch’empren u ha emprendì rumantsch è el da cusseglias specialmain. SABIUT è il gieu ideal per ina saira divertenta, a chasa, en il tren u sin il canapé. Las chartas datti en ils idioms sutsilvan, puter e vallader (SABGETS). la stgatla cuntegn 120 chartas cun 244 dumondas

Monika Cagienard* – ina dunna da sessant’onns – cumbatta per il num da ses bab. Fin al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strassburg vul ella ir. Ella raquinta a la FMR pertge ch’ella batta uschè endinadamain. Ier ha la FMR publitgà in artitgel che preschenta la vart giuridica da quest cas singular cun in connex sursilvan. Oz vai per la vita e la persuna che stattan davos quest cas giuridic spinus. Igl è la fin dals onns settanta. Ella ha sedesch onns, è gist or da scola ed abitescha dapi paucas emnas a Turitg. Monika Cagienard* survegn posta. En la brev stat scrit ch’ella na saja betg la figlia da quel um ch’ella tegneva fin ­ussa per ses bab. Ses mund va sutsura. Ella sa senta embrugliada. Sco ch’ella raquinta a la FMR tar in inscunter a Basilea la turmentan quel mument duas dumondas cardinalas: «Tgi è lura mes bab? E tgi sun jau atgnamain?» La brev vegn dal lieu da burgais dal segund consort da sia mamma – ch’era para ses padra­ster e betg ses vair bab sco ch’ella carteva enfin qua. Monika Cagienard aveva dumandà questa vischnanca da survegnir in attest d’origin per s’annunziar a Turitg e lura prender si in’atgna abitaziun. Dad in di sin l’auter croda ella en l’intschertezza e na sa gnanc tge num da famiglia ch’ella ha. Sin ses attestats da scola steva scrit il num da famiglia dal padraster. Quest num n’è però mai stà ses «vair» num da famiglia. I cumenza per Monika Cagienard ina tscher­tga sco ina odissea che dura fin oz – tar la parentella, en vischnancas, tar l’avugadia ed ils ultims onns perfin en l’archiv chantunal. Anc oz restan tschertas dumondas avertas. Sia mamma e sia tatta din l’emprim mo gist quai ch’ellas ston. Ma in zic a la giada vegn Monika Cagienard dad eruir tge ch’era capità: Sia mamma crescha si en in vitg sursilvan catolic e vegn en speranza senza esser maridada. Ils geniturs prendan davent ad ella l’uffant e din ch’ella survegnia pir puspè l’uffant, sch’ella maridia. I vegn tar ina maridaglia plitost sfurzada cun in um d’ina vischnanca vischina. Cun quest emprim consort ha la mamma dus auters uffants. Cura ch’ella survegn enavos ses emprim uffant, banduna la mamma la Surselva e va a lavurar sco camariera en la Bassa. Là emprenda ella d’enconuscher il bab da Monika Cagienard. Ella vegn en speranza per la quarta giada. In di dal 1963 nescha Monika Cagienard. Blers decennis pli tard chatta la figlia la brev che ses bab aveva scrit da lez temp als geniturs da sia mamma. En tutta furma e gentilezza dumonda el da pudair maridar lur figlia. Ma l’um è refurmà e la mamma da Monika Cagienard n’è anc betg divorziada da l’em­prim consort en Surselva. Tge ch’è propi tut capità curt avant e suenter sia naschientscha il 1963, na vegn ella mai sisura. Monika Cagienard suppona che la parentella haja impedì la maridaglia. «El è stà l’um da la vita da mia mamma», di ella. La fa­tscha da sia mamma haja adina traglischà, sch’ella raquintavia pli tard dad el. Las regurdientschas da Monika Cagienard vi da ses emprims onns da vita èn diffusas. La mamma turna en Surselva, ma betg tar ses emprim consort, mabain en il vitg dals geniturs. Monika Cagienard crai da sa reguardar co ch’ella sesa sco mattina en cuschina cun ses fragliuns. La mamma avra il furnel e struvegia si il gas. L’onda po impedir il suicid. La mamma marida ina segunda giada. Igl è l’um cun il qual ella aveva gì ses emprim uffant illegitim. La pitschna Monika Cagienard vegn en la chasa d’uffants a Fideris en il Partenz. Là viva ella fin ch’ella va en l’emprima classa. Suenter crescha ella si ensemen cun ils uffants che la mamma survegn en la segunda lètg. La famiglia mida savens domicil. Ils geniturs fan d’ustiers. Monika Cagienard pensa ch’il segund consort da sia mamma saja ses bab. Ella na chapescha betg pertge ch’el la tracta uschè mal – auter ch’ils fragliuns. Ella raquinta d’avair subì fridas ed abus. Cura ch’ella legia sco giuvnetta a Turitg la brev, n’è ella betg mo tribulada. En in tschert senn è ella era levgiada che quest um n’è betg ses bab, mabain «mo» il padraster. Cun ils onns po Monika Cagienard recon­struir tut quai sco in puzzle. Insacura tegna ella era en maun la renconuschientscha da paternitad che ses bab schendrader aveva suttascrit ed en la quala el era s’obligà da pajar aliments. Quest document stat en il center dal cumbat actual da la figlia. Dapi il 2022 pretenda ella avant dretgira ch’il num da ses bab vegnia inscrit en il regi­ster civil (guarda FMR dals 14-11-2023). L’avugadia e la Dretgira districtuala Surselva avevan numnadamain interpretà en ils onns sessanta la renconuschientscha dal bab sco «Zahlvaterschaft» e betg sco bab legal – cun consequenzas gravantas. Uffizialmain n’ha Monika Cagienard fin oz nagin bab. Tuttas instanzas, fin al Tribunal federal, han refusà il giavisch da Monika Cagienard. Proximamain inoltrescha ses advocat David Knecht in plant al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strassburg. Sco giuvna matta a Turitg survegn Monika Cagienard agid da la sira da sia mesa sora. Lezza l’encuraschescha da tschertgar il bab e lura da prender si contact cun quel. L’emprim scriva ella ina brev e suenter telefonescha ella ad el. «Ma pertge t’annunzias pir ussa?» – Quai è ina da las emprimas dumondas ch’il bab tschenta a la figlia. Els sa cunvegnan da s’inscuntrar duas emnas pli tard. Lura mida il bab avis e refusa da s’entupar. Ella duai dumandar la mamma pertge. Tuttina restan bab e figlia en contact e telefoneschan savens. Pli tard ha era la figlia da Monika Cagienard contact telefonic cun ses «nonno». Malgrà che bab e figlia pon be discurrer al telefon, resenta Monika Cagienard ina profunda attaschadadad. «Jau n’avess mai cartì ch’ins po avair ina relaziun uschè famigliara, senza avair la pussaivladad da s’embratschar ina giada.» Ella sa regorda co ch’ella ha udì l’emprima giada la vusch profunda dal bab. «Jau hai gì in plaschair nunditg e sun stada immens loscha che quai è mes bab.» Suenter la pensiun abitescha il bab ensemen cun ina nova partenaria en il Tessin. Sche lezza prenda giu il telefon, di ella, ch’el na saja betg a chasa u ch’el na veglia avair da far nagut cun Monika Cagienard. Ma la figlia sa cun il temp tge dis ch’ella cuntanscha il bab. Ina giada menziuna ses bab ch’el haja sem­tgà tut per ella en ina mappina en cas ch’el moria, ella na stoppia far nagins quitads. Il bab n’ha – sper Monika Cagienard – nagins descendents u tierparents sco ertavels. El n’ha mai maridà u gì auters uffants. Cun ils onns moran las persunas che mettan – pli u main zuppadamain – pals en las rodas ad in inscunter direct tranter bab e figlia. L’emprim mora il padraster, lura la mamma, lura la partenaria dal bab. Monika Cagienard ha la ferma speranza ch’ella possia finalmain visitar il bab en il Tessin, il meglier gist ensemen cun sia figlia che ha era gia in uffant. Monika Cagienard è tatta, ses bab fiss damai basat. Ma tar gliez na vegni mai. Insacura il 2021 na prenda il bab pliras emnas betg pli giu il telefon. La finala cuntanscha ella la figlia da la partenaria barmiera dal bab. Lezza na vul betg dir nua ch’il bab è – e renfatscha immediat a Monika Cagienard da be specular sin l’ierta. I sto esser capità insatge. Monika Cagienard va en il Tessin ed intervegn d’in vischin ch’il bab è mort. Ella less savair nua ch’il bab è sepulì u nua che l’urna sa chatta, ma ella na survegn naginas infurmaziuns – ni da la vischnanca da domicil ni dal lieu da burgais. Uffizialmain n’è ella gea betg sia figlia. Da la mappina cun scrittiras ch’il bab ha menziunà na sa nagin nagut. Intgins mais pli tard cumpara, sco or dal nagut, in cedel cun scrit si cun paucs pleds che la figlia da la partenaria dal bab ertia tut. Il cedel è scrit a maun, sco quai ch’i tutga per in testament, ma i manca la suttascripziun. Monika Cagienard: «Quai n’è mai la scrittira da mes bab.» Sper il process per l’inscripziun en il regi­ster civil maina ella perquai anc in process en il Tessin per vegnir renconuschida sco figlia ad ertavla. Ella sa vilenta che la figlia da la partenaria, che n’è gea gnanc parenta cun il bab, duess ertar. Ed ella sezza survegn gnanc l’urna. Las prioritads da Monika Cagienard n’han dentant da far nagut cun ina ierta eventuala. Al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strassburg va ella per che ses bab vegnia inscrit en il register civil. «Jau less avair en urden mias scrittiras, sco mintg’auter era.» Sper il chavazzin «figlia da» duai star il num da ses bab. E betg mo in stritgin. * Il num è anonimisà, perquai ch’i sa tracta dad ina procedura currenta. Il vair num è enconuschent a la redacziun.

L’Uniun cultura rumantscha Basilea e conturn (UCRBC) è vegnida fundada ils 18 da mars 2023. La nova cuminanza less unir ils differents interess da las Rumantschas e dals Rumantschs da Basilea e porscher ad els ina chaschun da s’entupar. A Basilea vivan tenor l’Uffizi da statistica federal exact 241 pledadras e pledaders da lingua materna rumantscha. Fin ussa na devi betg bleras pussaivladads da s’inscuntrar per las Rumantschas ed ils Rumantschs en la citad da Basilea. Cun la fundaziun da l’Uniun cultura rumantscha Basilea e conturn (UCRBC) ils 18 da mars 2023 duess quai sa midar. Sper s’en­tupar e dar ina baterlada less la nova uniun crear ulteriuras purschidas per mantegnair la lingua e la cultura rumantscha en il nordvest da la Svizra. Sentupada ad in «Café Rumantsch» Gia l’onn 2019 ha Brida Fuhr-Deplazes inizià il «Café Rumantsch» a Basilea. La scuntrada mensila s’adressescha a pledadras e pledaders da lingua materna ed a persunas che han em­prendì rumantsch. Il «Café Rumantsch» è in lieu d’inscunter lescher nua che Rumantschas e Rumantschs da tut ils idioms han la pussaivladad da dar ina baterlada e da mantegnair uschia la lingua er ordaifer il Grischun. Il basegn per quest lieu da sentupada è avant maun – tenor il president da l’uniun Simon Lombris sa participeschan mintgamai enturn 15 persunas als inscunters mensils che vegnan actualmain organisà da Brida Fuhr-Deplazes e Karin Luzi. Da temp en temp vegn in giast sin visita sco per exempel il chantautur engiadinais Paulin Nuotclà al proxim inscunter che ha lieu ils 27 da november 2023. Nova uniun en la diaspora Simon Lombris è oriundamain da Sagogn e stat uss a Basilea. El ha gia instruì rumantsch ad uffants ed a creschids en la citad. El e Brida Fuhr-Deplazes èn vegnids contactads da la Lia Rumantscha cun la dumonda da fundar in’uniun. La fundaziun da la UCRBC è part dal project «Rumantsch en la diaspora» da la Lia Rumantscha. La finamira da quest project è da sustegnair las Rumantschas ed ils Rumantschs che vivan ordaifer il Grischun. Sper l’uniun da Basilea èn 2022 anc vegnidas fundadas novas uniuns a Lucerna, Son Gagl/Appenzell, Winterthur e Berna. Las uniuns ve­gnan sustegnidas organisatoric e finanzial da la Lia Rumantscha. A la fundaziun dals 18 da mars 2023 a Basilea èn 40 persunas sa participadas. La nova uniun vegn presidiada da Simon Lombris ed el vegn sustegnì dals suprastants Ueli Tschamper ed Ivan Demarmels. Excursiuns en il zoo u en claustra En la UCRBC sa participeschan differentas generaziuns che han divers interess. Fami­glias per exempel han tschertgà il contact cun autras famiglias per ch’ils uffants possian em­prender rumantsch cun uffants da la medema vegliadetgna. Otg famiglias cun 12 uffants fan part a la UCRBC e cuminaivlamain organiseschan els occurrenzas sco per exempel ina visita el zoo. Uschia pon ils uffants emprender rumantsch a moda plaschaivla. Autras commembras e commembers s’entaupan mintga mais ad ina saira da chant. Il chor vegn dirigì da Lukas Reinhard e chantadas vegnan chanzuns da tut ils idioms. Plinavant vegnan organisadas excursiuns culturalas sco per exempel ina visita da la clau­stra Mariastein a Beinwil ils 24 da schaner 2024. La gruppa vegn accumpagnada da l’anteriur directur dad RTR Mariano Tschuor che presenta il project «Viado el mund». L’istorgia da l’uniun UCRBC è anc giuvna e sia purschida vegn anc elavurada. Perquai è mintga interessenta e mintga interessent bainvegnì e po inoltrar ideas per occurrenzas per che las Rumantschas ed ils Rumantschs da Basilea pos­sian sa scuntrar e viver lur convivenza. Dapli infurmaziuns per interessentas ed interessents chatt’ins sin la pagina www.ucrbc.ch.

La Fiutscher è ina buna plattafurma per scuvrir las differentas professiuns ch'i dat en il Grischun «Jau na sai anc betg precis tge emprendissadi che jau duess far», ha ditg il scolar da la scola superiura da Samedan, Laurin Malgiaritta, 15. Sco ad el vai probablamain er anc a bleras autras scolaras e blers auters scolars che visitan quests dis a Cuira l’exposiziun da mastergns cun il num «Fiutscher». Cun sustegn da l’Uffizi chantunal per la formaziun, da la Banca chantunala grischuna ed auters promoturs è quella dapi set onns in’impurtanta plattafurma da professiuns. Per preschentar uschè attractiv sco pussaivel mastergns van las firmas grischunas sin tutti. En in chantun da la halla san ils giuvenils resgiar laina sut surveglianza da bostgers, en in’auter chantun vegni mussà da buglir fier, ed anc ina giada en in auter chantun san ils giuvens e las giuvnas cun agid dad in spievel da Virtual Reality reparar in’auto. L’engaschi dals patruns da «conquistar» forzas da lavur futuras è ferm necessari. Las nauschas prognosas demograficas e la mancanza da forzas qualifitgadas pericliteschan economia e las plazzas da lavur. «Scuvrir ils mastergns» A l’avertura uffiziala da mesemna avantmezdi è la halla da la citad da Cuira e las tendas ch’èn aposta vegnidas plazzadas gia stadas bain visitadas da scolaras e scolars da la scola superiura. «Giuvenils duain vesair e scuvrir mastergns ch’els han la pussaivladad dad emprender en il Grischun», ha ditg il president dal comité d’organisaziun Rico Cioccarelli en ses pled da bainvegni. A la messa da mastergns preschentan 90 expositurs radund 180 differents mastergns e 240 scolaziuns supplementaras. ​Il pli impurtant èn ils geniturs Sco che la scolasta da Flem Sarna Bernet ha declerà al podium da discussiun dal suentermezdi, sajan ils geniturs quels ch’èn ils pli responsabels per che l’uffant possia prender ina decisiun infurmada. «Mintga bab e mintga mamma stuess discurrer cun ils uffants davart la professiun ed era gidar da per exempel scriver ina annunzia.» Er sch’i dettia forsa differenzas tranter las aspectativas dals geniturs ed ils giavischs dals uffants, saja il pli impurtant da discurrer. «Bler è simplamain ina dumonda dad infurmar endretg.» Uschia possian era conflicts pussaivels vegnir evitads. Era ils scolasts possian tenor ella gidar a sustegnair e sajan in’impurtanta pitga per la dretga tscherna. «Jau sai gia tge far suenter» Intgins scolars san gia fitg baud, tge ch’els vulessan daventar in bel di. «Tuttina èsi da guardar tut las pussaivladads,» uschia Sarna Bernet. Tranteren èsi numnadamain il cas, che las abilitads dal scolar na correspundan betg a quai che vegn spetgà en la professiun. «I dat per uschè da dir duas furmas da la resposta ‹Jau sai gia tge far suenter›». Tar ils ins va il mastergn giavischà bain a prà cun il scolar. Tar ils auters, nua che quai n’è betg il cas, dovri in sensori fitg fin per mussar ch’i dat era anc autras opziuns», ha ditg la scolasta. Er impurtant saja da discurrer cun ils geniturs en quest cas. In tip da la cussegliadra da professiuns Betg per tuttas e tuts èsi tar tantas professiuns pussaivlas simpel da chattar l’endretga. Ursina Kipfmüller, cussegliadra da professiuns relativescha dentan la tscherna da la professiun e dat in bun tip sin via: «Va ina giada a far fufragnadi è ina buna devisa. Ozendi è l’emprendissadi numnadamain er betg pli ina decisiun per l’entira vita.» Il sistem da furmaziun svizzer saja extrem avert, «ed igl è per part perfin pussaivel da terminar in studi a la scola politecnica ETH cun emprim avair fatg in’emprendissadi.» La «Fiutscher» Enfin dumengia han giuvenils e geniturs la pussaivladad da scuvrir e da s’infurmar a Cuira en la halla da la citad en tge direcziun professiunala ch’i duessi ir. 38 referats e discussiuns, per exempel davart la mancanza da forzas qualifitgadas cumpletteschan il program. (fmr/sb)

Fin la fin da quest onn stuessan esser, tenor la lescha federala davart l’egualitad, tut las staziuns e tut las fermativas accessiblas per persunas cun impediments senza agid. Persunas cun impediments dovran però vinavant agid en bleras staziuns da viafier en il Grischun. Tenor ina communicaziun da la Viafier retica (VR) èn actualmain pir 48 da 104 staziuns transfurmadas uschia che persunas cun impediments las pon duvrar senza agid. La lescha federala davart l’egualitad da persunas cun impediments stuess atgnamain esser realisada la fin da quest onn. Per viagiaturas e viagiaturs cun ina mobilitad restrenschida signifitga quai ch’els ston s’annunziar ordavant tar staziuns senza barrieras per survegnir agid per entrar e sortir. Via l’urari online duai vegnir visibel tar tut las staziuns, sch’ellas pon vegnir utilisadas senza agid u co ch’ils agids respectivamain las mesiras da cumpensaziun u da transiziun sa preschentan. Ils motivs per il retard da la realisaziun da la lescha Tenor la Viafier retica datti dus motivs principals per il retard: bleras staziuns èn situadas en stortas u en pendenzas stippas. Ina midada en quels lieus na saja betg mo pli difficila, mabain era massivamain pli chara. Ultra da quai stoppia l’interpresa da traffic public modernisar e renovar l’infrastructura adina puspè. Ch’i vegnia perquai fatga blera lavur vi da la rait da binaris, «per pudair garantir il manaschi da viafier na po il dumber da plazzals però betg vegnir augmentà tenor giavisch». Stadi actual Da las 104 staziuns da la Viafier retica èn fin oz 48 dad ellas autonomas ed accessiblas per tuttas e tuts. Tar ulteriuras 18 staziuns èn planisadas mesiras transitoricas fin tar ina midada da construcziun. Per 38 staziuns na saja planisada nagina midada da construcziun perquai ch’ina tala na saja betg proporziunada. Là datti tenor la VR dentant mesiras da cumpensaziun. «Questas mesiras da transiziun e da substituziun consistan d’agid persunal, d’ina soluziun da manaschi (p.ex. ina rampa) u d’in servetsch da shuttle», communitgescha la VR. (rtr/sda/fmr) Quest passager cun impediment n’ha betg in problem per entrar senza agid en il tren da la Viafier retica.

In fan da Robbie Williams (49) na sun jau atgnamain mai propi stada, schegea che il chantadur e superstar britannic ed anteriur commember da la band Take That ha durant ses temps glorius emplenì stadions cun tschientmillis fans e groupies. E tuttina n’hai jau betg pudì spetgar, tochen che la nova documentaziun da la vita da Robbie è vegnida emessa l’emna passada per l’emprima giada. Pli u main en fila hai jau guardà la mini-seria che consista da quatter parts. Jau persunalmain sun simplamain in fan da biografias documentaras e la documentaziun or da la cuschina da Netflix è ina giada dapli ina capodovra: en chau­tschas sut e chamischa e sesent sin ses letg guarda Robbie Williams enavos sin ses «jau» pli giuven, reflectescha sia vita en la publicitad, ses buns e schlets muments durant decennis sin tribuna. Entant che Williams giascha en ses lieu preferì – sia chombra per durmir – vegn el confruntà cun uras da material d’archiv ch’el n’ha sez anc mai vis. «Quai fas ti atgnamain pir vi da la porta dal tschiel cun Son Peder», di el en la ­documentaziun. Tge ch’il doc da Netflix fa dentant uschè spezial n’è betg mo il fatg, che l’aspectatur sesa quasi cun Rob en ses letg. Igl è la moda e maniera co che Williams vegn sez registrà, co che sia mimica sa mida, sch’el vesa registraziuns d’antruras. Per exempel cura ch’el emprova da registrar ses emprim album, malgrad ferma dependenza d’alcohol. Ni cura ch’el vegn stratg en ina clinica da dischintoxicaziun e fa tuttina sgnoccas. Mussadas vegnan registraziuns d’archiv unicas che era ses fans n’enconueschevan per gronda part anc betg. Ins po bain crititgar, che be Robbie vegnia a pled en la documentaziun, en pe dad ulteriuras perspectivas che fissan forsa era interessantas. E tuttina, sco aspectatura èn ins directamain al puls da 33 onns vita sco popstar Williams. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Robbie Williams durant las lavurs da registraziun.

Ils 20 da november 2023 cumplenescha Alexi Decurtins ses 100avel anniversari. Il lexicograf sursilvan ed autur da differents ­vocabularis enconuscha il rumantsch en sia totalitad sco be paucs auters. La FMR ha discurrì cun il linguist davart pleds, la mort inevitabla dal rumantsch e la dumonda co ch'igl è dad esser in tschientaner vegl. En la stiva d’Alexi Decurtins e da sia dunna Leonie a Cuira èn sin maisa differents cudeschs rumantschs. Per exempel ina monografia davart ils nums locals da la Lumnezia u in cudesch da poesias dal litterat sursilvan Flurin Camathias. Era l’ediziun actuala da La Quotidiana na manca betg sin la maisina. «Quella legel jau mintga damaun sco emprim suenter l’ensolver», di Alexi Decurtins, che cumplenescha proxim glindesdi ses 100avel anniversari. Malgrà sia auta vegliadetgna s’infurmescha el anc mintgadi da quai che curra e passa sin il mund, discurra gugent dals svilups actuals ed istorics – ed ha ina gronda mirveglia tge che capita. FMR: Sco linguist essas Vus l’entira vita professiunala s’occupads cun pleds e cun lingua. Tge munta «lingua» per Vus? Alexi Decurtins: Quai è grev da dir. Jau crai, mintgin ha ses linguatg e quel è ina part da la persuna sezza. La lingua è qua per communi­tgar cun il conturn, ed uschia è ella in element essenzial uman che mintgin sto avair. Damai è la lingua rumantscha be in simpel med da communitgar? Na, betg sulettamain, però en emprima lingia schon. Vus discurris sper il sursilvan era surmiran ed avais profundas enconuschientschas dals idioms ladins. Sco anteriur chauredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun tutgava l’occupaziun cun pleds rumantschs tar Voss «paun da mintgadi». Avais Vus forsa in pled-favurit rumantsch? Jau hai en mia vita truschà cun milli e tschientmilli pleds, uschia che jau chat che mintga singul saja insaco impurtant. Tge che interessescha cunzunt mai è danunder che in pled deriva. Il rumantsch ha blers relicts dal latin ed è gist tras ses idioms uschè multifar e ritg sco be paucas linguas. Il Lexicon Istoric da la Svizra, nua che Vus avais gia dapi in temp in’endataziun, ha gia resumà Voss puncts culminants da la vita professiunala: Quai èn ils trais vocabularis sursilvans dal 1962/1975/2001 e pli tard anc il Lexicon cumparativ. Avais Vus per ils proxims onns anc ulteriurs projects «in petto»? Jau hai gì ina fitg bella lavur cun mes vocabularis. Ussa hai jau be anc intginas scrittiras che n’èn mai stadas publitgadas, ed jau avess plaschair, sch’i giess dad edir quellas. Ma auters projects n’hai jau betg pli. Sche Vus discurris da la ritgezza linguistica dal rumantsch – gida questa multifaradad cun tschintg differents idioms era per il surviver da la lingua? Quai dependa dad organisaziuns sco la Lia Rumantscha (LR) che ston preschentar in program cun dir: uschia ed uschia vai da sa dustar per la lingua. Ma quai n’ha la LR crai betg. Ella ha fatg gronda lavur ils decennis passads, saja quai per cultivar il rumantsch cun vocabularis, grammaticas e cun suste­gnair la chanzun. Quai è grondius, co ch’ella ha lavurà, ma ella n’ha tuttina betg gì in ­program da tegnair pitg cunter la pressiun dal tudestg e l’englais. La «mort» dal rumantsch è cunquai inevitabla? Gea, quella mort è en l’aria. Quella san ins per exempel constatar statisticamain mintg’onn cura ch’i va enavos in pau. Ins sa sa dustar e far encunter sco ch’ins vul, in linguatg pitschen n’ha betg grondas schanzas da pudair exister encunter ses gronds vischins. Tge duvrassi lura per ch’il rumantsch avess tuttina ina pitschna schanza? I dovra la glieud che occupescha ils posts-clav rumantschs cun ina cuntinuitad. Ed exact quai manca. In secretari general da la Lia Rumantscha che è mo in dus onns a la batgetta na sa betg far ina lavur sco per exempel in Bernard Cathomas ha fatg durant blers onns (remartga red.: Bernard Cathomas è stà secretari general da la LR dals onns 1980-1997). Jau crai tut quai ch’ins sa far per il rumantsch è positiv, ma ins ha dad esser consequent. Sch’ins n’è betg consequent, lura èn quai be pleds en l’aria. Il svilup demografic negativ en las valladas rumantschas cun adina da plirs che van en las citads, la mancanza da scolasts rumantschs, la cumpart da la populaziun tudestga che crescha en ils vitgs, ils problems da metter a disposiziun meds d’instruc­ziun. Quai cloma bain ad ina soluziun communabla rumantscha? Exact, per quai na datti nagut auter che s’engaschar per il rumantsch. La tenuta stuess esser: «Tut quai che ins fa per la lingua è bun». E perquai di jau era da sa concentrar sin l’essenzial e da betg perder memia bleras forzas per auter. Facticamain èsi uschia che ils gronds han la pussanza e vegnan a stuschar davent il rumantsch. En bleras vischnancas è quai gia stà il cas, sco per exempel a Flem. E quai vegn ad ir vinavant uschia. Lura na porta la concentraziun da las forzas, per exempel sin il Rumantsch Grischun, insumma nagut? Na, jau na di betg che quai na portia nagut, jau di be ch’igl n’è strusch pussaivel da mantegnair la lingua uschia. Nus savain mo perder, sche nus giain la via da la lingua unitara. Co san ins far, ch’in pievel che ha gia difficultads cun l’agen idiom, che quel emprendia ina nova furma da lingua? Quai na va betg. Cun il RG van ins memia lunsch, perquai ch’ins vul far cun el exact il medem sco ch’ins vul far quai per in grond linguatg, e quai n’è betg pussaivel. Co è lura la cumpetenza da lingua insumma dals pledaders e da las pledadras sa sviluppada en il decurs dals ultims 50 onns? Ils giuvens d’ozendi cumenzan a duvrar pli e pli l’englais e locuziuns tudestgas. Ins stuess scolar meglier quels che han da far cun lingua. Quai san ins dir da fanestra ora, ma i mancan las forzas che scoleschan e las forzas che preparan ils meds. Jau crai, pli fitg che nus sustegnain noss idioms e meglier è quai per il rumantsch. E quest svilup na pon era las novas pussaivladads tecnicas betg impedir? Jau ma dumond, sche nossas pussaivladads tecnicas san prolungar la vita dad ina lingua. Il problem è dentant che la tecnologia è savens betg controllada e curregida. Vus pudais igl glindesdi festivar Voss 100avel anniversari. Co è quai? Per quai na m’emposs jau insumma nagut (ri). I dependa pli probabel dals gens da la famiglia, dal cletg e dals medicaments ch’èn disponibels ozendi. Uschè ditg sco che jau sun qua e sun saun e sai tschantschar cun la glieud è quai positiv. La «Canorta Fontaniva» envida proxima dumengia, ils 19 da november 2023 a las 14.15 en la sala da cultura da la vischnanca da Trun a la vernissascha dil cudesch festiv per l’anniversari d’Alexi Decurtins. L’occurrenza è publica. Ina vita per la lingua 1923 naschì e creschì si a Trun, suenter la scola claustrala e studis la romanistica a Turitg, Paris e Perugia, terminà quels cun ina dissertaziun l’onn 1958. Dal 1956-88 è el stà redactur e cauredactur dal «Dicziunari Rumantsch Grischun» e professer da rumantsch a l’Universitad da Friburg. (fmr/sb)

Mia dunna Rachel, partenaria mia dapi passa 40 onns, è da prove­gnientscha giudaica. Betg d’ina famiglia stretgamain ortodoxa, ma tuttina liada a tschertas tradiziuns religiusas, a tscherts rituals, auguris da Rosch Ha Schana u salids da Chanukka, regords al Kiddusch dal venderdi saira, fin vi tar participa­ziuns a Bar Mizvas da giuvenots en la parentella. Ed uschia hai jau, catolic da chasa anora, era gia mess inqual giada pe en la «schul», sco che la sinagoga vegn numnada en lingua jiddica. Tschaffond tras quai ­in’egliada en il ravugl d’in’autra religiun e cultura. Dacurt hai jau ertà da mes sir barmier, ch’era stà onns ora il primconfrar da la tgira dal santeri giudaic a Losanna, ina chadainetta cun ina plachetta dad aur, en la quala è engravada cun stritgs fins la Magen David, la staila giudaica a sis pizs. Saja or da solidaritad, saja or d’amur ubain er or d’ina tscherta luschezza port jau magari en muments festivs quel bischu enturn culiez (Rachel di zuar che jau ­guardia ora sco in ruffian). En mintga cas in simbol cun muntada profunda. Grazia a lur dimora svizra èn ils stretgs fami­gliars, oramai antenats da Rachel, mitschads a l’orrur dal holocaust, ma per avair in vag sentiment da spavent tanschi da savair che ina da sias tattas, oriunda d’Odessa, è fugida, anc uffantet, cun ses geniturs e fragliuns en Svizra, scappond dals pogroms ucranais dal 1905. E de facto porta mia dunna, sco blers auters Gidieus, ina profunda tema interna, in trauma ch’è quasi inscrit en la DNA da quest pievel. La memoria d’ina persecuziun permanenta durant tschientaners d’istorgia marca quel sentiment, ma er attatgas antisemiticas persunalas pli u main tscheladas, subidas durant si’uffanza, nutreschan quella tema existenziala. E sco bleras autras persunas giudaicas en la diaspora resentiva er mia consorta ina ferma segirtad savend ch’igl exista a partir da l’onn 1948 in stadi Israel, in lieu nua che Gidieus e Gidieuas da tut il mund pon tscher­tgar protecziun en cas da basegn. Resentiva, haja scrit. Pertge dapi las or­riblas attatgas da la Hamas dals 7 october 2023 è quella garanzia sco svanida. Il stadi d’Israel na para betg pli en stan da porscher schurmetg a ses abitants. Malquietezza chaschunan tiers quai viapli segns manifests d’antisemi­tissem or en il mund, surtut dapi la cunterfrida israeliana (quant dispitaivla che quella po er esser, gia ch’ella rinforza il conflict cun il pievel palestinais e chaschuna da sia vart gronda suffrientscha). Graffitis antigiudaics, cruschs a crutschs vi da chasas gidieuas, messadis dad odi e sprez sin las medias socialas, attatgas violentas envers persunas ortodoxas – ils signals antisemitics creschan, e quai er en noss conturns. Èsi da temair in return dals sgarschaivels onns trenta da l’ultim tschientaner? Quai sa dumonda mia partenaria en in’unda da pessimissem. Ma pir da dretg porta ella sia Magen David avertamain vi dal culiez, documentond e demonstrond uschia sia identitad. Ed jau? In mumentet targlin jau, jau ma figuresch brajadas sfranadas da neonazis che m’insulteschan, m’attatgan, ma stiran la chadaina davent da culiez. E sche nua resta mia solidaritad, mes curaschi civil, mes impetus da star nà e dir quai che tuts e tuttas stuessan dir en quest mument: Mai pli!? – Ma va, la staila ves’ins mo fitg datier, jau la poss purtar senza scrupels, senza tema. Bain mitschà, ruffian vigliac … Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber. Benedetto Vigne

«Ina buna schuppa fa levar ils morts en vita!» – Quai scheva mes «zegn» da Müstair e mangiava cun gust sia schuppa. Surtut en questa stagiun da l’onn, durant il november, «la tranterstagiun culinarica», avant las tschainas opulentas d’advent e Nadal, è ina buna schuppa ina benedicziun. En questa «tranterstagiun» sto il stumi far urden. Ina schuppa po gidar. Mia schuppa preferida n’è betg la tipica grischuna cun giutta, mabain la schuppa da zitga. E perquai saja tradì mes recept preferì – betg forsa in recept inventà sez, mabain in recept or da la grondiusa collecziun da menus da «Swissmilk» (sur da quella plattafurma fissi er ina giada da scriver in tip!). Damai, per cuschinar var sis (pitschnas) pur­ziuns schuppa da zitga dovri: 1 tschagula 1 tschadun pitschen curry pischada 400 g zitga (sa chapescha ina per mangiar e betg in diraglia da decoraziun!) 1 toc carotta ubain in toc seller 1 tartuffel 8 dl buglion da verdura sal e paiver La preparaziun è simpla: Igl è da tagliar u manizzar tut quai ch’ha dad esser taglià en tocs pitschens (tschagulas) u pli gronds (zitga, carotta, seller, tartuffels). Lura èsi da brassar en ina padella la pischada cun la tschagula ed il curry. Silsuenter metter tiers e brassar la zitga, la carotta/il seller ed il tartuffel. Agiuntar il buglion, coier e cundir cun sal e paiver – e laschar coier var 20–25 min. Vers la fin purar e coier vinavant anc in mument. Servir tenor gust e per l’egl cun in tschadun crème fraîche, cun gromma, cun sems da zitga u cun in tschadun ieli da zitga. Sco ditg: «Ina buna schuppa fa levar ils morts en vita!» – Bun appetit. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. Ina schuppa da zitga.

La consultaziun dal plan directiv chantunal davart l’energia è terminada. Davent da l’avrigl enfin la fin da settember 2023 hai dà 300 resuns cun 3200 propostas per midadas ni adattaziuns en quest plan directiv. Ils resuns vegnan examinads e suttamess a la regenza che decida l’emprima mesadad da l’onn 2024 davart il plan directiv. Suenter vegn il plan directiv suttamess a la Confederaziun. L’avegnir da la forza idraulica e dals parcs da vent ha interessà circa duas terzas da quellas e da quels che han tramess ina posiziun en il rom da la consultaziun publica dal «Plan directiv Energia» dal chantun Grischun. Las dumondas davart ils implants solars ch’èn uss in tema fitg actual en il Grischun, n’èn anc betg in tema uschè grond en il sboz dal plan directiv. Da las totalmain 301 posiziuns derivan 41 da vischnancas, otg da regiuns, nov da chantuns vischins, nov da partidas politicas, 165 da persunas privatas, 53 da federaziuns sco er 16 dad ulteriuras varts. Il chantun ha da enconuschent ier mardì questas cifras en occasiun d’ina infurmaziun da las medias. Posiziuns divergentas Tranter las aderentas ed ils aderents d’ovras electricas ed ils circuls per la protecziun da l’ambient datti sa chapescha posiziuns differentas pertutgant la tematica forza idraulica. Quai cunzunt cura ch’i sa tracta da determinar ils trajects d’aua. Omaduas varts crititgeschan che lur interess vegnian resguardads memia pauc en il plan directiv. Il «Plan directiv Energia» enumerescha las ovras idraulicas cun consequenzas per il territori e per l’ambient. Per l’autra numna il plan directiv – confurm a la legislaziun federala – er ils trajects d’aua ch’èn adattads per la forza idraulica. E sco terz punct numna il plan directiv er ils trajects d’aua ch’èn da tegnair liber. Pro e contra, ma er avert Tar la forza dal vent predomineschan las propostas ch’èn cunter la forza dal vent en general u cunter singuls territoris ch’èn previs per realisar tals implants. Singulas posiziuns da differentas vischnancas, regiuns, organisaziuns e persunas singulas vesan dentant er ina schanza en questa furma da producir energia ed en la definiziun da territoris d'energia da vent. I dat era posiziuns che proponan d’integrar ulteriurs territoris d’energia da vent en il plan directiv. En l’infurmaziun da la Regenza a las medias statti plinavant scrit ch’ins haja preschentà en il sboz dal «Plan directiv Energia» dal chantun Grischun tant ils criteris d’utilisaziun sco er ils criteris da protecziun da 25 territoris pussaivels per producir energia da vent. I dependa da la Confederaziun Dapi il cumenzament da l’exposiziun publica dal plan directiv l’avrigl 2023 èn vegnidas inoltradas circa 3200 propostas. Quellas vegnan ussa evaluadas ed analisadas detagliadamain tenor criteris spezialisads da las instanzas chantunalas enfin l’emprima mesadad da l’onn 2024. L’ulteriur proceder en connex cun il sboz dal plan directiv dependa era da dus projects da lescha sin plaun naziunal. L’emprim project è l’uschenumnà decret general: Questas revisiuns da la Lescha federala d’energia e da la Lescha federala davart il provediment d’electricitad portan ina midada da la lescha surordinada. Cunter quest decret general èsi vegnì fatg in referendum. Mez schaner 2024 vegni ad esser enconuschent sch’i vegn votà davart il decret general. En segunda lingia dependa l’ulteriur proceder dal «Plan directiv Energia» dal Grischun era dal tempo futur da las ovras d’energias regenerablas. La nova proposta dal Cussegl federal vul accelerar las proceduras e prevesa per quest intent ina midada da las proceduras da permissiun. La debatta parlamentara en chaussa ha anc pir lieu. Per tractar las objecziuns en il «Plan directiv Energia» vegni ad esser impurtant, co che questas duas disposiziuns surordinadas vegnan a sa sviluppar. Sin plaun chantunal vegn la regenza grischuna a decider davart il «Plan directiv Energia» en l’emprima mesadad da l’onn 2024. «I n’è mai stada l’idea da realisar 25 parcs da vent» La procedura da consultaziun dal «Plan directiv Energia» ha sveglià grond interess tar la populaziun dal Grischun. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff, il manader dal Departament chantunal d’economia publica e fatgs socials di che la finamira da la consultaziun saja cuntanschida. Martin Gabriel/FMR A la dumonda co ch’i giaja enavant, suenter ch’il sboz dal plan directiv saja purifitgà, di cusseglier guvernativ Marcus Caduff: «Pertutgant la politica d’energia è la situaziun in pau intscherta en il mument: Gist duas decisiuns sin plaun naziunal (redacziun: Decret general cun la revisiun da duas leschas federalas d’energia e l’avegnir da las ovras d’energia regenerablas) pudessan influenzar il proceder davart noss ’Plan directiv Energia’.» Tut tenor las decisiuns sin palancà naziunal èsi tenor Marcus Caduff inditgà dad elavurar ina strategia d’energia per il chantun Grischun e silsuenter adattar il «Plan directiv Energia» a la strategia d’energia. FMR: La consultaziun dal plan directiv davart l’energia ha chattà ina gronda resonanza. Igl ha dà 3200 propostas da 301 participantas e participants. Tge munta quest grond interess per Vus? Marcus Caduff: La gronda participaziun n’è nagina surpraisa e mussa quant actual ch’il tema è. Per mai persunalmain èsi allegraivel che uschè bleras persunas ed organisaziuns han prendì posiziun. Quai è precis la finamira d’ina consultaziun: Da pussibilitar ina vasta discussiun davart dumondas da producziun e da planisaziun sin il sectur d’energia. Datti chaussas, damai posiziuns, che fan surstar Vus? Na, atgnamain betg. Las posiziuns enconuschentas sa mussan er en la consultaziun: Intgins vulan p.ex. nizzegiar pli fitg tscherts trajects d’aua per producir energia. Auters vulan precis il cuntrari. Il medem muster constatain nus er tar l’energia da vent: I dat posiziuns ch’èn cumplettamain cunter ubain encunter tscherts territoris. I dat dentant era glieud che beneventa l’energia da vent e giavischass d’extender la producziun en il Grischun. Il suveran ha decidì 2017 a l’urna en favur da la strategia d’energia 2050 e da midar da l’energia fossila sin l’energia regenerabla. Ed uss èsi da sclerir la dumonda co che quai po reussir. Co pudain nus mantegnair ina natira e cuntrada intacta ed en il medem mument promover energias regenerablas? La funcziun dal «Plan directiv Energia» è da porscher la basa per quellas discussiuns. Co vegn il plan directiv ussa surlavurà a basa da tut quellas 3200 propostas? Quai è ina gronda lavur che vegn fatga da l’Uffizi per il svilup dal territori. Suenter in’emprima examinaziun per avair ina survista da las pretensiuns inoltradas, suonda uss la lavur da detagl. Tut las propostas vegnan categorisadas, evaluadas ed analisadas tenor ils criteris dal fatg. Curt suenter che la consultaziun per il plan directiv è stada lantschada, è la PPS ida en la publicitad pervia dals parcs da vent. Vegnis Vus ad entrar ubain forsa schizunt a resguardar la critica da la PPS che pretenda che 25 parcs da vent sajan memia blers? I n’è mai stada l’idea da realisar en il Grischun 25 parcs da vent. Per mai èsi impurtant che la populaziun sa tge ch’in plan directiv è insumma. Il «Plan directiv Energia» skizzescha territoris che fissan adattads per l’energia da vent – natiralmain cun evaluar ils criteris dal niz e da la protecziun. In plan directiv na cuntegna dentant nagins projects concrets e na dat er nagins permiss da construcziun. Il «Plan directiv Energia» è in pass pli lunsch La regenza grischuna ha communitgà ier mardi che la fasa da consultaziun dil «Plan directiv Energia» dal chantun Grischun saja terminada. Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ch’è responsabel per il dossier dal plan directiv è satisfatg da las 3200 propostas ch’èn vegnidas fatgas. «Per mai èsi fitg impurtant ch’i dettia ina vasta discussiun. Cun la consultaziun avain nus cuntanschì questa finamira.» Duas terzas da las dumondas inoltradas pertutgan l’energia idraulica e la tematica da l’energia da vent. Las propostas inoltradas vegnan evaluadas ed analisadas enfin l'emprima mesadad 2024. (fmr/mg) 301 posiziuns cun 3200 propostas èn vegnidas inoltradas en la consultaziun dal «Plan directiv Energia» dal Grischun.

Il davos temp è ella vegnida pli quieta: la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) n’ha betg pli uschè in’auta vusch sco durant ses buns temps. Il grond problem: en suprastanza èn occupads mo pli dus posts. La consequenza è che la Lia Rumantscha (LR) ha sistì ad interim la contribuziun finanziala da quest onn. L’incumbensa da la Giuventetgna Ruman­tscha, curt GiuRu, è da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns idiomaticas e da la diaspora. Ils ultims onns è la GiuRu stada preschenta cun differents projects, sco p.ex. cun lur renumads tatgaders «Nus discurrin rumantsch» e «Per rumantsch?». Dapi in temp èsi vegnì pli quiet. Nagins novs projects ed ils chanals socials e la pagina d’internet n’èn betg pli uschè actuals. Il motiv: la suprastanza consista mo pli da duas persunas, numnadamain da la cassiera, ­Leta Arpagaus, e da l’assessur, Manuel Sonder. Tenor statuts stuessan esser almain tschintg persunas en la suprastanza. A l’ultima radunanza generala da la Lia Rumantscha la fin d’october èn els dus ve­gnids puspè pli dad auts en furma d’ina charta averta. En questa charta han els infurmà davart lur situaziun e dumandà agid e sustegn. Quai n’è però betg stada l’emprima mesira dad els per occupar ils posts vacants, sco che Manuel Sonder declera. Gia avant dus onns era l’interess per acziuns da la GiuRu pli bass che auters onns: L’uniun ha actualmain circa 100 commembers. Ad in workshop organisà il 2021 en occasiun dal giubileum da 30 onns sajan stads preschents mo nov commembers. Tenor Andreas Gabriel, pledader da medias da la Lia Rumantscha dettia la discussiun davart l’avegnir da la GiuRu gia dapi in temp, problematic saja vegnì quest onn. Nagina contribuziun finanziala da la Lia Rumantscha il 2023 I saja grev da dir tge ch’i duvrass per salvar l’uniun. L’intenziun da la charta averta saja da declerar la situaziun actuala. «Forsa ch’in u l’auter ha in input u in’idea che nus n’avain anc betg em­pruvà. E forsa ch’i dat ina discussiun ed uschia era reclama per chattar persunas», spera Manuel Sonder. En pli speran ils dus suprastants da la GiuRu che la Lia Rumantscha e las uniuns affiliadas sustegnian els e la GiuRu, ch’è dal rest er in’uniun affiliada da la Lia Rumantscha. Quel sustegn han els en mintga cas tenor Andreas Gabriel: «Nus pudain sustegnair il process e dar in agid finanzial ed organisatoric.» El agiunta che la suprastanza da la Lia Rumantscha haja sistì ad interim la contribu­ziun finanziala da 20 000 francs per la GiuRu questa primavaira: «L’uniun stuess accumplir tscherts criteris per survegnir sia contribuziun: ils posts da suprastanza stuessan pli u main esser occupads ed i sto esser garantì che l’uniun possia ademplir e far sias activitads. En quest connex hai dà quest onn dumondas, sche quai saja il cas.» Andreas Gabriel intuna che la contribu­ziun stettia anc a disposiziun fin la fin da l’onn per activitads da la GiuRu: «Sche la GiuRu duvrass daners p.ex. per in project da transfurma­ziun, fissan quels raps anc qua.» In pau particular e betg usità saja quai bain da sistir ina contribuziun finanziala, ma An­dreas Gabriel na sa betg, sche la Lia Ruman­tscha haja gia ina giada sistì ina contribuziun en ses passa 100 onns existenza. Sche tut funcziuna, lura na surveglia la Lia Rumantscha betg sias uniuns affiliadas, quella mesira è stada singulara en connex cun la GiuRu. En il preventiv per il 2024 ha la radunanza generala reducì la contribuziun per 5000 francs sin 15 000 francs, «quai en connex cun la mancanza dals suprastants». Tenor Andreas Gabriel na saja la sistida da la contribuziun betg in problem per la GiuRu, «per quai ch’ella fa per il mument n’ha l’uniun betg basegn da quels raps». Ina Rumantschia senza la GiuRu? Ils dus suprastants da la GiuRu emprovan cun tuttas forzas dad evitar che la GiuRu sa schlia. Tant Leta Arpagaus sco era Manuel Sonder din: «I fiss fitg donn, sche la GiuRu chalass d’exister.» Lur finamira è da pudair occupar ils posts vacants da la GiuRu a la proxima radunanza generala la primavaira 2024. Er Andreas Gabriel accentuescha ch’i fiss donn, schi na dess betg pli la GiuRu: «Per tut il moviment rumantsch èsi ina gronda difficultad, sche la giuventetgna n’è betg pli preschenta cun in’uniun. Il moviment perdess ina da ­sias impurtantas fatschas, quella da la giuvente­tgna.» Ins stoppia percunter era mirar vinavant tge ch’èn eventualas novas furmas. Tge opziuns ch’i dettia per salvar la GiuRu stoppia però definir la gruppa en mira pertutgada. Tenor Roman Cathomas, l’emprim president da la GiuRu, dovri en mintga cas anc l’uniun: «Ins sto mantegnair il rumantsch sin tut ils champs, cunzunt era tar la giuventetgna cun motivar e dar il plaschair e la luschezza vi da nossa lingua.» In sguard en il passà La GiuRu era vegnida fundada il 1991 en il rom d’ina scuntrada da la Lia Rumantscha a Laax. L’idea era la collavuraziun tranter las differentas regiuns rumantschas. Roman ­Cathomas raquinta da l’entschatta da l’uniun: «Plans concrets n’avevan nus betg. Nus avain pensà che l’idea tuna interessanta, guardain ina giada tge ch’i dat ordlonder.» Ins haja lura realisà differents projects sco p.ex. il cudesch da comic «Jo – 17 ed en speranza», brevs a la regenza u discussiuns politicas. Ins haja simplamain vulì far attent e sensibilisar per ils basegns da la giuventetgna. Pertge na funcziuna quai betg pli ozendi? N’èn persunas giuvnas betg pli prontas da s’engaschar? Tenor Andreas Gabriel saja quai in trend general — betg mo tar persunas giuvnas — che persunas na sajan betg pli prontas da s’engaschar en in’uniun. Autras uniuns da giuventetgna en las regiuns rumantschas n’hajan dal reminent actualmain nagins problems da chattar persunas per lur suprastanzas. Ellas na stoppian era betg far gronds sforzs per motivar ils giuvenils da gidar e lavurar. La differenza cun la GiuRu saja ch’ils giuvenils s’identifitgeschian pli fitg cun uniuns da lur regiun che cun in’uniun surregiunala. Igl è impurtant per la GiuRi ch’ella chattia spert novas persunas per sia suprastanza che gidan ils dus suprastants a daventar puspè pli dad auts ed a realisar projects. Sche quai reussiss anc il 2023, survegniss l’uniun tuttina anc sia contribuziun finanziala da la Lia Rumantscha, garantescha Andreas Gabriel. Il logo da la GiuRu è enconuschent en tut la Rumantschia. Questa curuna è plaina cun regurdanzas da projects passads da la GiuRu.

En l’avegnir pudessi succeder che tscherts tractaments en connex cun la medischina d’uffants na dastgian betg pli vegnir purschids en l’Ospital chantunal dal Grischun. Sin quai hai dà ina petiziun, e Peter Peyer, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad dal Grischun ha infurmà davart las consequenzas per il Grischun e declerà tge ch’il chantun po far. Mintg’onn tracta l’Ospital chantunal dal Grischun radund 220 cas en la neonatologia. Questa purschida na duai sper auters champs en la medischina d’uffants betg pli esser pus­sibla a Cuira. Quai ha decidì la cunvegna interchantunala davart la «medischina autspezia­lisada» (HSM) dacurt. Pertutgà da quai fiss surtut il tractament en la staziun intensiva per uffants. La cunvegna interchantunala definescha tge che tutga tut tar la medischina autspezialisada. L’Ospital chantunal dal Grischun n’haja tenor quella betg avunda da quels cas e la consequenza fiss la perdita da tschertas purschidas, numnadamain da la staziun intensiva per uffants, la pediatria e la chirurgia d’uffants. Petiziun sco sustegn moral Sin quai hai dà reacziuns. Ina è ina petiziun lantschada da Dajan Roman, manader dal sectur communicaziun d’interpresa da l’Ospital chantunal dal Grischun (guarda box). Er il chantun Grischun sustegna il mantegniment da la pediatria e da la chirurgia d’uffants autspezialisadas da l’ospital chantunal plainamain. Davart quai ha Peter Peyer, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad dal Grischun infurmà questa mesemna en il rom d’ina conferenza per las medias. El beneventa la petiziun da l’ospital chantunal fitg ed ha sez era suttascrit. En pli ha el declerà che la peti­ziun na mainia betg bler dal punct da vista giuridic, «ella porscha però in sustegn moral per l’ospital e gida che la tematica vegnia discutada en la publicitad». Il sustegn dal chantun Grischun Peter Peyer ha declerà tge ch’il chantun possia far il mument: «Il chantun fa baingea lavur da lobi per render attent a l’impurtanza da la purschida per uffants a Cuira, ma dapli n’è betg propi pussaivel.» Pertge atgnamain? L’organ da decisiun da la cunvegna interchantunala decida davart questa tematica e betg il chantun. La decisiun definitiva davart la medischina autspezialisada succeda la primavaira 2024. Sch’i vegniss propi a la finiziun per la staziun intensiva per uffants, la pediatria e la chirurgia d’uffants a Cuira, po l’Ospital chantunal dal Grischun contestar la decisiun al Tribunal federal. In auter pass fiss da sortir da la cunvegna interchantunala davart la medischina autspezialisada. Ma quai n’è per il mument betg in tema, quai vegniss discutà la primavaira tar ina decisiun definitiva. Il cusseglier guvernativ ha en pli accentuà ch’i na sa tractia qua betg d’ina decisiun finan­ziala: «Ils uffants èn il punct essenzial e betg ils custs.» Sch’ils uffants fissan en in auter ospital ordaifer il chantun, vegniss quai a dar dapli custs per tut ils pertutgads. Ils ospitals da ­Turitg e da Son Gagl èn numnadamain pli chars che l’Ospital chantunal dal Grischun. In auter quità saja il transport anc pli lunsch per uffants or da las valladas grischunas: «En in cas urgent quinta mintga minuta. Sch’il viadi è pli ditg e betg mo fin a Cuira, po quai avair consequenzas per uffants cun feridas pli grondas.» En pli saja era dubitabel, sche auters ospitals hajan insumma lieu per ils uffants ch’èn situads a Cuira. Il medem vala per dunnas cun gravidanzas da ristga che stuessan far in viadi pli ditg. Petiziun ha gia ussa radund 25 000 sustegniders La petiziun che l’Ospital chantunal dal Grischun ha lantschà l’emna passada, vul che l’Ospital chantunal dal Grischun haja er en l’avegnir l’incumbensa da surpigliar: tgira intensiva da naschientschas ­prematuras e la neonatologia traumas grevs e politraumas inclusivamain traumas dal tscharvè tar uffants e giuvenils oncologia d’uffants sco staziun da ­satellit da l’Ospital d’uffants da Turitg Sch’in uffant nascha memia baud, è mintga minuta decisiva. Perquai èsi tenor ils iniziants da la petiziun impurtant che la staziun intensiva per uffants restia a Cuira. Surtut dunnas cun gravidanzas da ristga fissan periclitadas e stuessan far lungs viadis a Son Gagl u Turitg. Er ils viadis per uffants che han in accident gravant fissan pli lungs. La petiziun è in grond success ed aveva questa mesemna saira gia radund 25 000 su­stegniders e cuntinuescha fin ils 15 da december 2023. (fmr/aj)

Il nov cudesch da Bernard Cathomas «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt» descriva il svilup da la lingua da scrittira rumantsch grischun ed è in pledoyer per quella. La publicaziun dad in dals capo-iniziants da la lingua unifitgada è vegnida preschentada en ina vernissascha la fin d’october a Cuira. La dumonda è: Persvada il pledoyer? La FMR ha dà ina lectura. Il rumantsch grischun (rg) fa buglir las emoziuns dals Rumantschs e da las Rumantschas. In dals «motors» da la lingua da standard è stà Bernard Cathomas, anteriur secretari da la Lia Rumantscha, anteriur directur da la Pro Helvetia (1998-2001) e lura en ils onns 2001-2009 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Ses nov cudesch «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt – Plädoyer für Rumantsch Grischun» è dapi in mais en las librarias. Cun agid dals trais criteris structura, arguments ed autenticitad ha la FMR dà ina lectura critica dal pledoyer. Criteri 1: Structura In bun pledoyer ha dad esser cler ed avair ina buna structura. E quai è per gronda part il cas en il nov cudesch. Bernard Cathomas tscherna ina structura cronologica, el raquinta da las entschattas dal rg, da las ideas e da las persunas che stevan davos la creaziun da questa lingua unifitgada rumantscha. Quella structura cronologica persvada perquai ch’il sguard istoric è necessari per chapir la necessitad dad ina lingua unitara rumantscha en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. Interessant èsi da persequitar las dumondas, cun las qualas Bernard Cathomas è stà confruntà, cura ch’el ha surprendì il post dal secretari da la Lia Rumantscha (LR) l’onn 1980. Per exempel: En tge idiom duai la LR communitgar anoravers? Co augmentar la visibilitad dal rumantsch en la vita publica? Savens avevi num enfin lura: Ubain be ina versiun rumantscha – u lura direct tudestg, sco Cathomas declera en il cudesch. La necessitad dad ina standardisaziun era damai gronda, uschia igl autur. Perquai ha il linguist Heinrich Schmid l’onn 1982 stgaffì il rg – ina lingua da standard che resguarda tut ils tschintg idioms. Il cuntegn dal cudesch da Cathomas resta era suenter la naschientscha l’onn 1982 fidaivel a la structura cronologica. La proxima fasa, ils onns 1980 e 1990 dal rg è stada caracterisada da la lavur scientifica vi da la lingua, ma era da la dumonda co e cura duvrar il rg? Ina davosa part dal cudesch sa deditgescha als onns suenter 2000, cura ch’igl ha dad ina vart dà proximas derasaziuns e success dal rg, ma da l’autra pli tard era vehementas protestas e sconfittas per la lingua unifitgada. Criteri 2: Ils arguments In pledoyer persvada, sch’i vegn argumentà bain. Era quai è il cas en il cudesch «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt». Dus exempels da buns arguments da Bernard Cathomas: La preschientscha dal rumantsch è vegnida pli gronda grazia al rg en las domenas da l’administraziun publica, tar las medias ed en il spazi digital. Bler texts da tut il gener dettia be grazia al rg, constatescha igl autur. La nova lingua saja en pli era vegnida duvrada per ovas litteraras, sco da Flurin Spescha, Rita Uffer u Silvio Camenisch. Era buns meds da scola surregiunals sajan vegnids stgaffids grazia al rg, sco per exempel las «Funtaunas» da Gion Deplazes, ina survista istorica da la litteratura rumantscha. In auter argument per il rg èn las maioritads ch’el haja pudì chattar. Encunter l’introducziun dad rg sco lingua uffiziala da la Confederaziun avevi bain dà ils onns 1990 ina petiziun. Malgrà las protestas è la votaziun vegnida atras e vala enfin oz sco impurtant term da l’istorgia da la lingua – è Bernard Cathomas persvas. En domenas nua ch’il rumantsch na vegniva betg duvrà, vegn el ussa resguardà. Il 2001 è per exempel era la votaziun per il rg sco lingua uffiziala dal Grischun vegnida acceptada dal pievel. Uschia haja il rumantsch survegnì in ferm status cun dretgs segirads en las leschas da lingua e cunquai era ina pli gronda preschientscha che senza il rg, uschia Cathomas. Criteri 3: Autenticitad In ultim criteri per la fermezza dad in pledoyer è l’autenticitad. E quai è il criteri che persvada forsa il pli fitg en il cudesch. La furma dal «jau» che Bernard Cathomas dovra en bleras passaschas dal cudesch animescha e dat vivacitad, perquai ch’il lectur survegn l’impressiun da survegnir infurmaziuns dad emprim maun. I vegn emoziunal cura che l’autur descriva las debattas cun las Pro Idioms. Il cudesch è sincer cura che las sconfittas dal rg sco lingua da scola vegnan decleradas. Ina gronda fermezza dal pledoyer da Cathomas è ch’el vesa bain er ils arguments dals adversaris da la lingua unitara: «I dat bunas raschuns per ils idioms sco lingua da scola, els èn datiers da la lingua discurrida e bain francads en las regiuns, han atgnas tradiziuns litteraras ed èn impurtants per l’identitad», scriva Cathomas. Ma el prenda lura en ina proxima passascha gist quels arguments per mussar e declerar ils ils avantatgs dal rg. Sco per exempel: «ina concentraziun da las forzas, ina lingua che vegn duvrada da las administraziuns, medias e scolas, la stgaffiziun dad in sentiment da «nus» . Schegea che quests arguments èn bain enconuschents en il discurs davart il rg, emprova Bernard Cathomas tuttina da render attent a chaussas che fissan fundamentalas per il svilup dal rumantsch en l’avegnir. Facit Il pledoyer per il rg persvada tut en tut – tuttina, sch’ins è per u cunter la lingua da standard. La publicaziun da Bernard Cathomas tracta en ina buna part l'istorgia dal rg, ils svilups e discurs dal passà. Forsa ch'igl avess fatg bain al pledoyer da tractar in pau damai l’istorgia surtut dals onns 1980-1990 – e da sa deditgar pli ferm a la situaziun delicata dal rumantsch d’ozendi. Ils arguments per il rg oz cumparan bain en il cudesch, ma els èn per part sparpagliads en singuls chapitels – sco per exempel la mancanza da meds d’instrucziun idiomatics u las difficultads da chattar persunal en chanzlias, scolas e tar las medias. Il svilup da la lingua unifitgada e tge discussiuns ch’ella ha chaschunà vegn dentant descrit a moda factica e logica. Igl è in guid ideal per survegnir en curt temp (circa 180 paginas) ina survista ed ina cronologia dal schabetgs da las debattas – or da la vista dad in actur ch’è stà da la partida. Il cudesch «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt» da Bernard Cathomas è cumparì tar la chasa editura Somedia. El è venal en tuttas librarias.

Atgnamain sun jau betg in grond ami da gieus da sajettar sin il computer. Ma tschel di sun jau puspè ina giada ma regurdà dad in dals emprims gieus insumma che jau hai dà sin il computer ils onns 2000. E quai era il gieu a lezzas uras legendar «Moorhuhn». Tge che plascha a mai spezialmain vi dal gieu da cult, è che quel è umoristic e divertent – cuntrari a gieus dad «ego-shooters» à la «Call of Duty». E tge che «Moorhuhn» è natiralmain era: las anima­ziuns dal gieu èn extrem simplas en cumparegliaziun cun gieus da computer dad ozendi. Cun ina buis chargiada cun 11 patronas èsi da sajettar las giaglinas grassas brinas che sgolan sur il visur dal computer vi. Pli lunsch davent ch’ellas èn, e pli bler puncts dattan ellas. ­Suenter 11 tirs èsi da chargiar suenter e sajettar vinavant enfin che il temp limità è scrudà. Voilà, quai è schon l’entira «magia» dal gieu. Tut tenor sa midan las cuntradas nua che las giaglinas sgolan, ma il princip resta il medem. Cler, il gieu è or dad ina perspectiva etica in pau dispitaivel, ma tenor mai adina anc bler pli etic che sajettar sin umans, sco che quai capita en auters gieus. Il gieu è disponibel online, simplamain googlar «Moorhuhn spielen». Bun divertiment. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La dumengia dals morts è passada – quest onn ils 26 da november. Cun quai è finì l’onn ecclesiastic, pelvair serra quella dumengia il curs da l’onn da natira. La vegetaziun s’ha retratga definitivamain en il paus d’enviern. Perquai ha la baselgia da l’entschatta ennà s’integrada en quest ritmus organic cun las festas religiusas en il decurs da l’onn – ella stueva s’integrar per survegnir in’acceptanza minimala da noss antenats pre-cristians! (La cristianisaziun era stada ina conquista sfurzada avunda, en blers lieus.) Cun la dumengia sisur entschaiva gia l’advent. Atgnamain e profundamain entschaiva lura la vita vegetativa da la natira, e quai en ina furma quasi embrionala: La festa da la Immaculata concepziun, ils 8 da december, s’auda tar questa savida vegliandra, entant che la festa da Sontga Barbara demussa ils 4 da december il medem fatg inizial – cun ils brumbels vi da tschareschers, ils quals portan en els gia l’entir program da reviver. Cun indesch onns hai jau, era vers ina fin da november, dumandà ina giada mes bab ch’era preditgant tge che saja tranter la dumengia dals morts e la dumengia da l’emprim advent? Tge che saja liber en quels sis dis tranteren? El, in teolog segir e lià fermamain vi da l’urden da l’onn ecclesiastic, è stà in pau stut, ha ponderà cun egls indecis ed ha ditg a mai: «Nagut n’è tranteren, propi nagut, sco ina rusna ... Ti has raschun, mia figlia, ils dis tranter la fin e l’entschatta èn ina pausa curiusa, quai n’hai jau mai patratgà fin ussa.» La resposta da mes bab, ed era sia parita n’hai jau mai emblidà en tut ils 65 onns vargads dapi lura! Quest «nagut» m’ha fascinada subit, damai ch’el tuna uschè misterius, in engiavin magic. Sis dis èn in spazi da lunga durada per esser senza cuntegn, in «desert» entaifer las tematicas natiralas-spiritualas che colureschan il decurs da mintg’onn. E voilà, la magia dal desert ha emplenì talmain quel sis dis tranteren, che mia fantasia ha sviluppà intgins rituals da bellezza per festivar il «nagut», per appreziar, gea sanctifitgar l’emna vida tranter la dumengia dals morts e la dumengia d’advent. Per l’ina vom jau durant l’emna «vida» in di per lung in flum pli grond, p.ex. la Aare, la Limmat, la Reuss, la Thur, il Ticino, il Rain sut Sargans, e quai duront 4 – 6 uras. Ma patratgond vi dad eveniments e sentupadas durant l’onn vargà surdun jau tut quai a l’aua currenta. Quella als porta tras il continent entochen tar la mar. Per mai èsi ina deliberaziun, ma er in regal al grond gir da l’aua e da la vita. Per l’autra dost jau davent tut ils ornaments da bel-atun, chandailas na vegnan envidadas naginas, e tut il schnicschnac da pre-Nadal spetga anc durant l’emna vida – durant mi’emna sontga persunala. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner

La Swiss Olimpic vul empruvar anc ina giada. Il parlament da sport la sustegna, la Svizra duai esser ospitanta da gieus olimpics d’enviern. Ils plans da Swiss Olimpic da s’annunziar per realisar ils gieus d'enviern 2030 u eventualmain 2034 han prendì in proxim obstachel. Il parlament da sport che consista dals delegads da las federaziuns da sport è s’exprimì venderdi unanimamain per ina candidatura a la radunanza annuala ad Ittigen. Il mument stattan duas ulteriuras candidaturas en il spazi: La Svezia e la Frantscha candideschan per realisar ils gieus en set onns. Attribuziun succeda gia la proxima stad Il temp per l’ulteriura concretisaziun ed elavuraziun dal project da l’olimpiada svizra è curt. L’IOC prenda la decisiun davart la surdada dubla per l’olimpiada 2030 e 2034 durant sia sessiun curt avant ils gieus da stad 2024 a Paris che cumenzan l’avust. «La Svizra è ina democrazia vivida, e nus stuain furnir, ans basond sin noss concept, anc bleras respostas concretas, sche nus vulain quintar vinavant cun in sustegn positiv en la populaziun», di il president da Swiss-Ski Urs Lehmann. Tar la tematica da la segirezza datti tenor el anc in basegn da scleriment tranter la Confederaziun ed ils chantuns. «Nus essan adina stads conscients ch’il project è fitg ambizius», cuntinuescha’l. Per la candidatura svizra pleda, sco che Urs Lehmann di, «la durabladad dal concept cun l’infrastructura da sport d’enviern ch’è gia avant maun fitg bain.» La Svizra è stada fin uss duas giadas ospitanta da gieus olimpics d’enviern: 1928 e 1948 mintgamai cun San Murezzan. (srf/rtr/fmr)

A partir da december 2023 vegn il post da vendita a la staziun da Lanquart manà nov da la Viafier Retica (VR), quel a Cuira da las VFF, ed a Schiers suprenda la Posta. Il post da vendita a la staziun da viafier a Landquart vegn manà actualmain da las Viafiers federalas svizras (VFF). Quel a la staziun da Cuira vegn servì cuminaivelmain da collavuraturs da la VR e da las VFF, a Schiers èn preschents collavuraturs da la VR. A partir da december 2023 datti tar questas staziuns ina «roschada»: Il post da vendita a la staziun da Landquart suprendan collavuraturs da la VR e quel a Cuira mo pli collavuraturs da las VFF. Al medem mument suprenda la Posta sco manadra da la staziun Schiers da la Retica il post da vendita. Ch’uschia possan quists trais posts da vendita vegnir rinforzads, communitgescha la VR, «ed al medem mument vegni procurà che tuts trais posts possian restar averts, malgrà il squitsch da custs causa la vendita via chanals online.» (cdm/fmr)

Che la politica federala prolungheschia l’Express solar na crai il cusseglier dals chantuns grischun Stefan Engler betg. Malgrà ch’il temp da realisar ils projects è fitg stretg. L’atun passà ha il Parlament federal numnadamain relaschà in decret legislativ general per promover energias regenerablas che preveda vinavant da sustegnair ovras solaras. Üna visualaziun dal proget Scuol Solar. Fin uss èn ils plans per dus projects solars gronds, planisads sin intschess grischun, sin maisa dals uffizis chantunals responsabels per il permiss da construcziun. Projects che han gia chattà il consentiment dal suveran communal e dals possessurs dal terren, sche quai nun è betg la vischnanca. Quai conceda il schef da l’Uffizi d’energia, Thomas Schmid visavi a la FMR. Il pled impurtant en il chapitel ovras solaras grondas ha bain l’uffizi per la planisaziun dal territori. Thomas Schmid e ses Uffizi d’energia vegnan dentant a dar in ­sguard sin ils plans per ils indrizs solars e far valair lur parairi. Thomas Schmid sa ch’in­tgins ulteriurs projects solars grischuns han surmuntà l’emprim obstachel dal consentiment communal. «Quantas dumondas da construcziun per indrizs solars che sa tschentan la finala tar nus na poss jau sa chapescha betg dir.» E quantas dumondas che vegnan la finala lubidas anc main. Segir na sa fatschenta Thomas Schmid betg cun in permiss da construcziun per las duas ovras solaras grondas planisadas sin intschess communal dad Ilanz/Glion, suenter il NA dal suveran da la fin d’emna. «En in proceder democratic ston ins quintar cun talas decisiuns.» Il temp è stretg Confermar po Thomas Schmid dentant ch’il temp per conceder il permiss da construcziun e bajegiar almain ina part da l’indriz solar grond fin l’onn 2025 è fitg stretg. Sin la fin da l’onn 2025 sto l’implant solar grond furnir ina emprima part dal current. «A disposiziun stattan als realisaders dals indrizs solars sulet duas stads per construir l’emprima part da l’implant.» La dumonda, sche la procedura per realisar las finamiras da l’Express solar vegn prolunghida, na po il schef da l’Uffizi chantunal d’energia betg respunder. «Quai è ina resposta che la politica federala sto dar.» Che la politica federala decidia da prolungar l’Express solar na crai il cusseglier dals chantuns grischun, Stefan Engler betg: «I po eventualmain dar excepziuns per singuls projects ch’èn sin buna via, che han dentant retard.» El fa attent a l’uschenumnà decret legislativ ch’il Parlament federal ha decidì a chaschun da la ses­siun d’atun 2023 aposta per promover las energias regenerablas e che duai remplazzar l’Express solar. «Quel decret general relaschà per promover l’energia regenerabla cuntegna era la promoziun futura da la forza solara.» Il cusse­glier dals chantuns grischun è da l’avis che tschintg ovras solaras grondas possian eventualmain vegnir realisadas en il chantun Grischun grazia a l’Express solar. «Eventualmain vegnan la finala era realisadas pli paucas.» Proceder chaschuna malsegirtads Ch’il svelt proceder instradà da la politica federala cun l’Express solar chaschunia malsegirtads chapescha il represchentant grischun en il Cussegl dals chantuns. «Perquei che las experienzas cun talas ovras solaras grondas mancan, na pon betg tuttas dumondas vegnir respundidas», di Stefan Engler. Quellas malsegirtads pertutgian era ils investurs che sajan perquai precauts cun far empermischuns finanzialas. «La politica federala ha sapientivamain vulì restrenscher il temp da lubir ovras solaras grondas cun in proceder pli simpel per impedir che memia blers projects vegnian la finala inoltrads.» Quella finamira nun ha il Parlament federal betg exnum cuntanschì, almain betg en il Grischun. Stan actual tenor RTR ­(27-11-2023) èn anc dudesch projects a la partenza da l’Express solar grischun. La Axpo Holding SA deplorescha via communicaziun la decisiun dal suveran da la vischnanca dad Ilanz/Glion da la fin d’emna pas­sada. «Nus na vegnin betg a persequitar vinavant quels projects, malgrà ch’ils dus lieus fissan fitg adattads per producir energia cun la forza dal sulegl.» Era sch’il suveran dad Ilanz/Glion ha dit NA vul la Axpo persequitar vinavant sia offensiva solara. Il manader da la partiziun solara da la Axpo, Oliver Hugi fa attent via communicaziun als projects sursilvans che la Axpo ha sviluppà a Mustér ed a Tujetsch. «Quels projects mussan ch’ins po realisar communablamain cun las vischnancas soluziuns durablas per producir energia regenerabla.»

150 onns èn passads dapi che il romanist Graziadio Isaia Ascoli ha publitgà ils «Saggi Ladini». I sa tracta dad ina da las emprimas descripziuns sistematicas da las varietads rumantschas da Tujetsch enfin a Trieste. Ascoli ha definì quest territori linguistic sco unitad e cumprovà la parentella tranter rumantsch, furlan ed il ladin da las Dolomitas. Enfin oz influenzescha sia lavur la linguistica – sco ch’ina dieta a chaschun dal giubileum da l’emna passada a Gorizia ha mussà. «Nus Romontschs havein tutta raschun dad esser engraziaivels al grond Ascoli per sia contribuziun», scriva il linguist Alexi Decurtins en in da ses tractats davart l’istorgia dal rumantsch. In dals motivs per «esser engrazieivels» al filolog furlan Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907) che è naschì avant prest 200 onns è sia publicaziun famusa «Saggi Ladini» – cumparida avant 150 onns. Ascoli era professur a Milano ed a Turin ed ha edì bleras ovras linguisticas, tranter auter er il «Archivio glottologico italiano», ina revista cun ina documentaziun da las varietads talianas. E speras ha el sco emprim intercurì e documentà sistematicamain ed a moda cumpletta ils territoris linguistics romans davent da Tujetsch enfin a la costa adriatica. Sia tesa principala che resorta da la publicaziun «Saggi Ladini»: Las varietads da lingua che vegnan discurridas en questas zonas tutgan ensemen, cunquai ch’ellas han sumegliants tratgs linguistics. In tratg cuminaivel è per exempel il -s a la fin dad in pled. Quai è in tratg che dialects da l’Italia dal nord enconuschan betg. Pia, il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan en il nordost da l’Italia – questas trais inslas da l’artg alpin vegnan definidas dad Ascoli sco ina lingua che furma in’unitad e che sa differenzieschan cleramain dal talian. Il rumantsch tuttina be in dialect talian? Cunzunt da vart taliana è questa unitad proclamada dad Ascoli vegnida dubitada en l’emprim terz dal 20avel tschientaner. Ils dus professers da lingua Carlo Salvioni e Carlo Battisti pretendevan, che la tesa da «l’unitad ladina» na constettia betg. Las varietads che Ascoli aveva definì sco atgna lingua, èn per ils dus «Carlos» be dialects talians e betg ina lingua autonoma. Quai han els era empruvà da cumprovar cun arguments linguistics, magari pauc plausibels. En pli è dentant era ina dimensiun politica sa maschadada en la dumonda davart l’unitad. Salvioni, Battisti ed auters exponents pretendevan numnadamain che il territori da las Dolomitas, il Tessin e las parts rumantschas dal Grischun tutgan tar l’Italia, e betg tar la Svizra respectivamain l’Austria. Pli tard ha era il «duce» Benito Mussolini mussà interess per l’idea da fusiunar il Tessin ed il Grischun en in nov chantun cun il num «Renoticino». Cunter questas vistas hai però dà fermas protestas en il Grischun. Uschia èn ils linguists Robert von Planta, Jakob Jud e Chasper Pult u l’autur Peider Lansel sa defendids cun arguments istorics e linguistics (er sin basa dad Ascoli) cunter las pretensiuns. Er l’ambient politic en Svizra sut l’ensaina da la «Geistige Landesverteidigung» – nua ch’i gieva per definir l’atgna tradiziun e l’atgna cultura – ha gidà al rumantsch en questa dumonda. Ils 20 da favrer 1938 è il rumantsch vegnì acceptà dal suveran sco quarta lingua naziunala svizra. «Saggi ladini» fundamental per il rumantsch Las grondas lavurs dad Ascoli per la linguistica n’han però betg be avant onns procurà per vivas discussiuns, mabain han er anc ozendi lur relevanza per las linguas romanas alpinas. Quai mussa il fatg, che var 10 istorichers e linguists èn s’inscuntrads l’emna passada a Gorizia, la citad natala dal professer. En il congress cun il num «I 150 anni dei Saggi Ladini. Graziadio Isaia Ascoli tra storia e attualità» è vegnì referì durant dus dis davart sias influenzas per la linguistica. «Enfin la publicaziun dals Saggi Ladini è il rumantsch stà enconuschent be a paucs, però cun la publicaziun dad Ascoli il 1873 ha il rumantsch gì in’impact enorm ed è tuttenina stà enconuschent ad in grond public er ordvart da circhels da studegiads», ha ditg Jan Casalicchio, in dals referents da la dieta a la FMR. Il docent a l’Universitad da Siena punctuescha, che l’ovra d’Ascoli saja per il rumantsch monumentala. «Ascoli ha il merit dad avair tractà a moda cumpletta il rumantsch, sin basa da tut quai che ins saveva da lez temp.» El ha demonstrà che il rumantsch ha ina posiziun particulara en il mund da las linguas romanas, ma ch’el ha era bleras sumeglientschas cun autras zonas en las Alps da l’ost, en spezial cun il ladin da las Dolomitas ed il furlan. Er anc oz sajan ils «Saggi Ladini» in’ovra fundamentala, uschia che ins possia discurrer dal temp avant ils Saggi Ladini e dal temp suenter, sco che Jan Casalicchio explitgescha. «Cler, ozendi savain nus anc bler dapli che da lezzas uras, ma leger Ascoli è era anc oz fitg instructiv ed interessant». Era sche las cuminanzas istoricas tranter las trais inslas da lingua èn pitschnas, valan ellas en la linguistica sco «unitad». Fotos mad Ils dus «frars» dal rumantsch Il «frar grond» da la lingua rumantscha è il furlan. Quella lingua vegn oz anc discurrida da circa 500 000 persunas en il nord-ost da l’Italia enturn la chapitala Udine. Là è era da chasa l’institut da lingua, sumegliant a la Lia Rumantscha, che s’occupa da dumondas da lingua e represchentaziun. Il «frar pitschen» dal rumantsch è il ladin da las Dolomitas. Quel vegn tschantschà en differentas valladas dal Tirol dal sid, sco per exempel en la Val Gherdeina, la Val Badia u la Val Fassa. L’onn 2000 discurrivan tenor Lexicon istoric retic anc 30 000 persunas ladin da las Dolomitas. Sco il rumantsch vala el sco fermamain periclità e sco il rumantsch ha era il ladin plirs idioms ed ina lingua da standard. Ulteriuras funtaunas da l’artitgel: Ricarda Liver, Einführung in das Rätoromanische. Rico Valär: Rätoromanische Heimatbewegung. Lexicon Istoric Retic.

Era sch’il november vala sco il mais da «movember» (per la sanadad masculina) u sco quel dal «blues d’atun», sche atgnamain èsi er in mais fitg rumantsch. Intgins exempels. Dapi quest onn èn en acziun interprets – v.d. translaturas e translaturs – en la sala dal Cussegl grond a Cuira. Els translateschan p.ex. ils votums talians u rumantschs da deputadas e deputads grischuns. Ad ina redactura da la FMR han ils dus translaturs rumantschs, Daniel Schmed e Corina Riatsch, raquintà dad in u l’auter rampign en la sala parlamentara. L’interpreta Corina Riatsch ha p.ex. declerà ch’i saja pli grev da translatar, sche in/a deputà/ada legia giu dal fegl ses votum sco sch’el tegna libramain ses pled. L’explicaziun da l’interpreta: «Tar quels che discurran liber èsi pli simpel, pertge che lezs han gea anc da pensar co formular.» – Tge vul quai ussa dir? Che quels che scrivan si lur votum na pondereschian betg durant discurrer? Il «Solarexpress» è il pled rumantsch da l’onn 2023. Quai ha ina giuria decis quest mais. Pelvair, blers projects promovids dal Solarexpress èn planisads en territoris da vischnancas rumantschas, p.ex. a Scuol. La societad purtadra dal grond project fotovoltaic, la Scuol Solar, ha inoltrà quest mais la dumonda da construcziun. Il project è entant in pau pli pitschen, però prevesa anc adina panels sin ina surfatscha da 57 hectaras. Interessant è ch’il parsura da la societad ha mess a disposiziun a la redacziun FMR ina fotografia che mussa tut las actas enturn quest immens project. Il mantun d’actas empleniss segir 7 – 8 stgatlas da bananas. Conclusiun: Sch’ins mettess sin mintga pluna d’actas in panel solar, pudess ins spargnar da tapezar entiras muntognas. Tgi che viva en territoris rumantschs, sto savair spalar naiv! Quai è ina «lescha da basa», schegea che la midada dal clima pudess metter en dumonda quella tschertezza. Però la regla da spalar naiv n’è apparentamain betg enconuschenta a tuttas e tuts, p.ex. betg als novs ustiers-artists sin il Bündner Rigi, sin 1618 m s.m., gist sut il Piz Mundaun. Quels affittaders cumbineschan dapi intgins mais en l’anteriura ustaria Bündner Rigi ina pitschna purschida gastronomica cun in program cultural. Ma en vista a l’enviern vegnint han els ussa in pau fiffa, sco che Livia Rita Heim ha ditg a la FMR: «Clar che nus havein in cert respect digl unviern, sco quei che nus havein enderschiu, sa ei dar dabia neiv siado cheu.» – Gea, sin 1618 m s.m. pudess quai schabegiar. Il mais da november è adina era quel da la litteratura rumantscha. Als Dis da litteratura a Domat èn vegnidas discutadas e preschentadas bleras ovras. Per exempel ha in trio da lectura – Nadina Derungs, Viola Cadruvi e Michele Badilatti – discutà sin il palc dal festival il nov roman (tudestg) da Gianna Olinda Cadonau ed il comic interrumantsch «Crestomat» da Sabrina Bundi e Michel Decurtins. Gist tar quel davos cudesch è il trio vegnì ad in parairi unisono. I sa tractia tar il comic «Crestomat» dad «in dals cudeschs ils pli impurtants cumparids ils davos onns en la Rumantschia». – La dumonda è ussa mo, sche quel giudicat unisono è in laud per il comic u plitost in nausch attestat per il rest da la litteratura rumantscha? Tgi ch’ha observà er sper Domat il travasch litterar-linguistic rumantsch durant questas emnas, quel è vegnì catapultà enavos en ils onns 1980. L’emprim ha l’anteriur secretari general da la Lia Rumantscha, Bernard Cathomas, publitgà ses pledoyer per il rumantsch grischun cun il titel «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt». E baincomal, mo paucs dis suenter la vernissascha da quel cudesch, vegn preschentà il nov Tschespet sursilvan cun ina collecziun da texts dad in dals gronds adversaris da Cathomas: Theo Candinas barmier. Sa chapescha cuntegna quel Tschespet 79 era texts da Theo Candinas che dattan perditga da ses cumbat cunter il rumantsch grischun. Sper Cathomas e Candinas è er «Alexicon» Decurtins vegnì a pled en occasiun da ses 100avel anniversari. – In flashback rumantsch total. I na faschess pia betg surstar, sch’i dess proximamain ina Scuntrada, sch’i vegnissan lantschadas petiziuns u fundadas uniuns per u cunter il rg. Quest atun è in superstar rumantsch vegnì a Cuira. Al Teater Cuira ha giugà l’actura da renum europeic Ursina Lardi che viva e lavura surtut a Berlin. Ma quant rumantscha è l’actura insumma, damai ch’ella ha connexs grischuns cun l’Engiadina, cun il Puschlav e cun Cuira? Quella dumonda ha tschentà ina redactura da la FMR. – Ed Ursina Lardi ha respundì uschia: «Il rumantsch è simplamain qua.» Schebain ch’ella ha lura stuì conceder: «Probablamain è mes vocabulari rumantsch quel dad ina matta da diesch onns.» – Resguardond las cumpetenzas linguisticas en il mund rumantsch, avess la redactura da la FMR pudì consolar l’actura: «Ti n’es betg suletta!» Apropos cumpetenza linguistica: Gist duas doctorandas rumantschas, Dominique Caglia e Flurina Kaufmann-Henkel, han perscrutà la cumpetenza tudestga en scolas rumantschas. Ellas duas han preschentà quest mais insaquantas conclusiuns da lur dissertaziuns tar ina dieta da plurilinguitad a Tavau. Uschia ha p.ex. Dominique Caglia constatà che uffants da lingua materna rumantscha han in stgazi da pleds tudestgs pli vast che uffants che discurran ina lingua da migrants. Ils «migrants» enconuschan en media var 1000 pleds tudestgs, ils uffants rumantschs percunter var 4000 pleds tudestgs. Ma in’autra dumonda en quel connex fiss forsa stada anc pli picanta: Quants pleds rumantschs san ils uffants rumantschs atgnamain anc? Dapli u damain che 4000? Duas autras tematicas tipicas «rumantschas» han puspè dà da discurrer quest mais: in eventual «Heimfall» (return a tschep) da las ovras idraulicas e lura sa chapescha era la regulaziun dals lufs. En sasez sa tschenta tar tuttas duas tematicas la medema dumonda: tge diavel èsi da far cun las ovras e cun ils lufs? – Tar las ovras ha ussa p.ex. la vischnanca da Surses decis da forsa «prender enavos» da la EWZ ils implants. Tar ils lufs èsi auter – quels vulan las vischnancas plitost «dar davent». Dal rest, sche Rumantschas e Rumantschs pretendan ch’ils mulins da la politica da lufs molian plaun, lura na constat quai betg per il mais da november 2023! – L’entschatta dal mais ha il Cussegl federal ordinà ch’ins possia sajettar singuls lufs ubain eliminar intgins trieps. Entaifer paucs dis ha il chantun Grischun mess sin maisa in plan concret per eliminar 44 animals. Duas emnas pli tard ha Berna lubì quel plan. Il medem mument han las instanzas grischunas instruì chatschadras e chatschaders co ir a chatscha da lufs. E quests dis poi ir liber cun la chatscha. Ins pudess dir: aifer in mais da 0 sin 100. U cun la «mesira» da lufs: da 0 sin 44. Sche pia, «en bucca d’luf» per bun rumantsch! Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat) Illustraziun dal Mais da pais da november 2023.

In grond hype medial èsi stà quests dis – Napoleun qua, Napoleun là, Napoleun dapertut. La raschun è il film sur dal legendar Napoleon Bonaparte (1769 – 1821), il generalissimo franzos, dictatur ed imperatur da la Frantscha. «Napoleon» è vegnì l’emna passada en ils kinos. Sche tut discurra damai da quest film, lura èsi bain dad ir a guardar quel! – Ditg e fatg. Ma il tip da mia vart: ins na sto betg avair vis il film! Cler, il reschissur Ridley Scott tira tut ils registers per inscenar las battaglias da Napoleun. Surtut tar la battaglia legendara d’Au­sterlitz fai snavurs a vesair la mazzacra dad umens e chavals en la sbischa. E gea, l’actur principal Joaquin Phoenix cumprova er en «Napoleon» dad esser in dals megliers acturs dal mund. Sch’il film da Napoleun è propi istoricamain correct u betg, quai è vegnì analisà da rudent dad istorichers quests dis. Però atgnamain na ma para quai betg ina dumonda captivanta. Perquai che «Napoleon» è e resta gea in film per il grond kino, ficziun, in spectactul da sang e larmas. La dumonda cardinala è per mai, sch’il film raquinta in’istorgia che ma tschiffa, che tutga mias emoziuns e che ma trategna. La resposta per «Napoleon» è negativa! L’istorgia incredibla da Napoleun vegn raquintada en la structura la pli classica e platta pussaivla – cronologicamain. I cumenza cun las emprimas battostas da Napoleun sco cumandant militar, culminescha en sias pli grondas victorias e sconfittas sin il champ da battaglia e finescha cun sia mort sin l’insla solitaria St. Helena. Ina scena suenter l’autra, sco ils chapitels dad in cudeschun biografic. L’istorgia vegn bain anc garnida cun in pau amur ed erotica cun sia grond’amur Joséphine (Vanessa Kirby). Ma era quell’amur resta in fil cotschen plitost pallid – senza passiun, emoziun e zulper. Mes tip persunal damai: Ir a kino, però guardar in auter film! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dapi quest atun va il film «I Giacometti» da Susanna Fanzun en ils kinos svizzers. Quel sa mussa sco grond success cineastic. Tgi che na conuscheva anc betg la famiglia d’artists bregagliota, po damai s’avischinar a Giovanni, Alberto, la mamma Annetta, Diego, Bruno ed Ottilia. Quest film è vairamain da cussegliar a tuts, el è grategià en tuts reguards ed il success merità. Dasper ils Giacometti ed il Segantini datti dentant anc blers auters artists grischuns. Vulain betg discurrer dad Alois Carigiet, er betg da Matias Spescha, sco er betg da la famiglia Könz da Guarda. Affons e fluras, sujets preferi dall'artista Mili Weber (1891-1978) I dat anc bleras e blers ch’èn sa profilads cun lur talent. Ina da quellas è Mili Weber. Ella è naschida 1891 a Biel e morta 1978 a San Murezzan. Ses num da batten era Berta Emilia. Ses frar Emil Weber era architect e vegnì en l’Engiadina per lavurar en il biro da Nicolaus Hartmann. Là ha el pudì influenzar il stil d’architectura dals hotels gronds. Mili, la sora pitschna, è vegnida 1917 a San Murezzan suenter che la mumma era morta. Sco l’entira famiglia, aveva er ella artà il dun creativ ed ha uschia pudì frequentar studis. Tranter auter è ella stada a München, da quel temp ina citad preferida per la pictura d’art. Mili Weber ha lavurà e vivì a San Murezzan sco illustratura e pictura artista enfin sia mort. Ella era sa specialisada sin aquarels e graficas. Sias figuras tipicas èn uffants da la natira, davent da las froslas, bulieus, flurs e plantas. Cun colurs e precisiun ha ella picturà scenas charinas caracteristicas. La chasa a San Murezzan nua che l’artista ha vivì è pon ins visitar. Il chalet da lain è ina chasa da paraulas. En la metropola da l’Engiadin’auta spetgan ins per ordinari autras attracziuns, dentant betg quest bischu pitschen e discret. Dapli informaziuns chattais vus en la pagina d’internet www.miliweber.ch

«Quest cudesch stuais vus leger, igl è – tenor criticas – insatge dal meglier da la litteratura moderna», m’ha ditg il librarist quest di cura che jau hai finalmain puspè ina giada fatg il zap en libraria. El ha cumenzà, e betg pli chalà! «In roman da famiglia…il bab mora…lura vegnan tuts ensemen…differents caracters…genial.» Senza targlinar hai jau ditg: «Jau a’l cumpr!» L’autura Fatma Aydemirs descriva en ses roman «Dschinns» ils conflicts en ina famiglia ch'è emigrada da la Tirchia e che n'è mai propi arrivada endretg en Germania. Trent’onns ha il bab Hüseyin lavurà en Germania ed ussa s’accumplescha’l finalmain ses grond siemi: in’atgna abitaziun ad Istanbul. Anc il medem di cura ch’el fa midada mora el causa d’in infarct dal cor. Per il funeral vegn sia famiglia, pia sia dunna e ses quatter uffants da la Germania an Tirchia. L’autura deditgescha a mintga commember da la famiglia in chapitel, pia a sis umans ch’èn per gartetg parents l’in cun l’auter e che sa distinguan fermamain en lur caracter. Tuts han cun sai lur bagascha: plajas, giavischs, secrets. Cun deditgar a mintga persuna in chapitel illustrescha l’autura ils numerus aspects da la migraziun e co che mintga singula figura tracta quella per sasezza: Rassissem, uffants ch’èn vegnids laschads enavos dals lavurers ospitants en Tirchia, morala sexuala ubain la rolla da la dunna. Il cudesch, resp. la moda e maniera sco che Fatma Aydemirs ha stgaffì ses roman, e sco ch’ella raquinta, è per mai ina capodovra. Cun leger mintga chapitel san ins sa metter fitg bain en la situaziun da la persuna dal chapitel. E cun leger il proxim chapitel da l’auter commember da famiglia vesa ins lura intginas chaussas en il vair senn dal pled «cun auters egls». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dapi dus onns èsi pussaivel da far in examen da rumantsch per persunas che han emprendì rumantsch. Quest examen da lingua pudess vegnir utilisà per persunas migrantas per demussar ch’ellas sappian ina lingua dal chantun. El vegn però surtut fatg da scolaras e scolars che emprendan rumantsch en in curs da la Lia Rumantscha. Duas giadas l’onn pon ins far in examen da rumantsch a Cuira. Questa purschida vegn messa a disposiziun da fide, il program svizzer per promover l’integraziun linguistica. La Lia Rumantscha è incumbensada da fide dad organisar e realisar l’examen. Annalisa Schaniel, responsabla per ils curs da lingua da la Lia Rumantscha, ha collavurà tar la creaziun dals examens da rumantsch. Co è in tal examen structurà? Ils examens da rumantsch sa cumponian da duas parts, declera Annalisa Schaniel: «L’emprim datti in discurs da circa 15 minutas tranter il candidat e duas expertas e silsuenter in examen en scrit». La finamira saja dad eruir, sch’il candidat chapeschia rumantsch e sappia era s’exprimer a bucca ed en scrit uschia ch’el vegnia era chapì. En tut dura l’examen circa in’ura. Examinadas vegnian incumbensas dal mintgadi, sco p.ex. emplenir in formular. La chapientscha e l’applicaziun sajan impurtantas, examinadas vegnan las quatter cumpetenzas tadlar, discurrer, leger e scriver sin ils divers nivels. L’examen po vegnir fatg en tut ils idioms ed en rumantsch grischun. In examen per in e scadin? Ils examens da fide datti en Svizra per tudestg, talian e franzos — e dapi il 2021 er ils examens da rumantsch. Tenor in fegl d’infurmaziun da fide sa drizza l’examen da rumantsch a «tut las persunas interessadas che han emprendì rumantsch». I sa tracta pia d’in examen per persunas betg rumantschas. El stat a disposiziun sin dus differents nivels e vegn era renconuschì per las proceduras uffizialas en connex cun la natiralisaziun, la permissiun da dimora u da domicil (guarda box). Per persunas rumantschas cun ina scolaziun da basa per rumantsch na saja l’examen betg propi creà, cunquai che quellas chapeschian gea la lingua e sappian era co s’exprimer a bucca ed en scrit, uschia Annalisa Schaniel. Auter èsi però per persunas rumantschas che n’han mai frequentà ina scola rumantscha e che vulessan attestar lur enconuschientschas cun quest examen. L’examen a bucca ed en scrit custa 220 francs. Persunas che vulan far mo ina part da l’examen ston pajar 120 francs. Ina ventgina da cumprovas linguisticas La gronda part da las persunas examinadas derivia dals curs rumantschs da la Lia Rumantscha. Quai na fetschia betg surstar. «Nus faschain reclama durant noss curs e tscherts scolars han plaschair da laschar examinar lur cumpetenzas», uschia Annalisa Schaniel. Totalmain han ins pudì realisar ils examens gia tschintg giadas. Ina giada durant il temp da corona n’haja la Lia Rumantscha gì naginas annunzias. «Radund ina ventgina ha fatg ils examens durant quests dus onns», agiunta ella. Tut quellas persunas hajan reussì l’examen rumantsch. La maioritad dals tests saja stada en vallader, quai per il motiv che las scolaras ed ils scolars avevan absolvì ils curs intensivs valladers da la Lia Rumantscha a Scuol u en Val Müstair. Quels avevan silsuenter vulì laschar examinar lur progress linguistic. Pronts fissan però tant ils tests sco era las expertas da tut ils idioms e da rumantsch grischun. Examen en scrit fa tema a persunas migrantas Atgnamain aveva il Secretariat da stadi per migraziun sviluppà l’examen rumantsch en cooperaziun cun il chantun Grischun en il rom dal sistem fide per persunas migrantas. L’idea era che migrantas e migrants che vivan en l’intschess rumantsch possian far l’examen per lur natiralisaziun, per la permissiun da domicil u da dimora er en rumantsch. Fin uss ha però mo in migrant fatg diever da l’examen rumantsch per sia natiralisaziun. Jon Peider Arquint, manader da partiziun Dretg da burgais e dretg civil dal chantun, declera che l’interess per ils examens da lingua en connex cun la natiralisaziun saja vegnì pli pitschen ils davos onns per tut las trais linguas dal chantun e betg mo per il rumantsch. Quai ha tenor el in connex cun las pretaisas d’enconuschientscha d’ina lingua naziunala. Fin dal 2018 era l’examen per la natiralisaziun mo oral e vegniva frequentà da dapli migrants. La Confederaziun ha lura dumandà er in examen en scrit. Quai fetschia tenor Jon Peider Arquint tema als migrants da l’emprima generaziun che stuessan far l’examen per lur natiralisaziun. Ils migrants stuessan far in curs da rumantsch per reussir l’examen en scrit. Pli simpel per els èsi però da laschar scriver lur uffants che san ina da las linguas dal chantun. L’examen da rumantsch saja dal rest surtut in tema per migrants portugais. (fmr/aj) Laschar testar il rumantsch Per persunas che vulan mussar ch’ellas han emprais rumantsch datti dapi dus onns ina purschida en furma d’in examen da rumantsch. El è vegnì sviluppà per persunas migrantas che ston avair ina tscherta enconuschientscha d’ina lingua dal chantun per lur natiralisaziun, per la permissiun da domicil u da dimora. Annetta Janka-Zini/fmr Dacurt è l’examen rumantsch vegnì fatg per la tschintgavla giada. En tut questas tschintg ediziuns hai dà mo ina persuna migranta che ha fatg diever da l’examen per sia natiralisaziun. Uschiglio vegnia el absolvì tenor Annalisa Schaniel, responsabla per ils curs da lingua da la Lia Rumantscha, surtut da scolaras e scolars che fan in curs da rumantsch da la Lia Rumantscha. Fin uss han radund ventg persunas fatg l’examen da rumantsch. Quel po vegnir fatg en tut ils idioms ed en rumantsch grischun. L’examen che sa cumpona d’ina part a bucca e d’ina part en scrit metta l’impurtanza sin il mintgadi e na sto betg vegnir preparà. I sa tractia d’in examen, en il qual ins «examinescha la chapientscha e l’applicaziun dals candidats», uschia Annalisa Schaniel.