Da venderdi, ils 4 fin dumengia, ils 6 d’october ha lieu il quart festival da litteratura svizra a Poschiavo. Era quest onn vegnan ins a pudair giudair litteratura en tut las linguas svizras e scuntrar auturas ed auturs. La quart’ediziun da «Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo» (4-6 d’october 2024), il festival dal tuttafatg deditgà a la litteratura svizra en las quatter linguas naziunalas, cumenza bainprest. «Sco en las ediziuns d’avant vegn Poschiavo a viver era quest onn ina fin d’emna ritga da litteratura, musica e cultura», scrivan ils organisaturs/as dal festival en lur communicaziun a las medias, «ed a celebrar il plurlinguissem sco ina da las ritgezzas culturalas da la Svizra cun bleras scuntradas cun las auturas, ils auturs ed il public, en in’atmosfera ritga da creativitad e da dialog intercultural.» Dus eveniments per cumenzar il festival Per inaugurar il festival venderdi, ils 4 d’october en la Casa Torre da Poschiavo (sez da las activitads dal festival) datti dus eveniments sut l’ensaina da la litteratura e da la musica: A las 20.00 entschaiva Vulcano / Vulcano, in ciclus da performanzas creà da RSI Rete Due cun la collavuraziun d’auters eveniments litterars svizzers. Per quel ha l’actura ed autura Olimpia De Girolamo creà in text titulà «Senza una stanza». A las 21.00 suonda il concert d’avertura cun Kety Fusco. Era cun participaziun rumantscha Sonda cuntinuescha il festival a las 10.00 cun il poet Fabio Pusterla (Premi svizzer da litteratura il 2013) che discurra cun l’autur e schurnalist Yari Bernasconi. Il festival cuntinuescha lura fin dumengia saira cun discurs prelecziuns e musica. Era giasts rumantschs èn da la partida, numnadamain Asa Hendry, Flurina Badel, Bettina Vital e Jessica Zuan. Per ils uffants tranter 5 e 12 onns datti era questa giada sonda e dumengia ils lavuratoris sut il titel «Cudesch(in)ar – lavuratoris per uffants». Quels prevesan inscunters da lectura, creaziuns dad istorgias oralas, scrittas e musicalas, dissegns inspirads d’in raquint ch’ins ha legì, liadira manuala/artisanala dad agens texts e/u dissegns. (cdm/fmr) Il program cumplet chattan ins sin www.lettereallavalposchiavo.ch.

Il terz Festival da la chanzun rumantscha ha lieu d’atun 2025 en Lumnezia. Gia uss vegn lantschada ina concurrenza per survegnir novas cumposiziuns. En vesta al terz Festival da la chanzun rumantscha che ha lieu d’atun 2025 a Vella en Val Lumnezia vegn lantschada ina concurrenza per novas cumposiziuns. La Lumnezia, ina vallada laterala da las pli rumantschas, dispona d’ina lunga tradiziun musicala cun chors e musicas, cumponists e litterats da qualitad. L’Open Air Lumnezia, che po festivar da l’onn 2025 ses 40avel anniversari, è il pli grond event musical dal Grischun e carmala onn per onn millis da fans da musica en Val Lumnezia. Uniun presidiada da Clau Scherrer Suenter Trun (2019) e Zuoz (2022) è Vella (2025) il terz Festival da la chanzun rumantscha che vegn organisà mintga trais onns da l’Uniun chanzun rumantscha cun il sustegn d’in comité local. L’uniun fundada l’onn 2016 vegn presidiada dal musicist Clau Scherrer. La finamira da quest festival interrumantsch è da promover e sviluppar vinavant la tradiziun cantica cun novas cumposiziuns. Quai cun l’intent da porscher als chors indigens, dentant er a furmaziuns en ed ordaifer la Svizra nova litteratura musicala rumantscha. Trais cumposiziuns per categoria La concurrenza da cumposiziuns cumpiglia las quatter spartas: chor d’uffants, chor da dunnas, chor maschadà e chor viril. Da las cumposiziuns anonimisadas selecziunescha ina giuria d’experts trais cumposiziuns per categoria. Las 12 cumposiziuns tschernidas da la giuria vegnan lura exercitadas d’in chor ad hoc e preschentadas live sin il palc durant il festival. Or da questa schelta po l’auditori lura tscherner la «Chanzun dal public». Cun lubientscha da las cumponistas e dals cumponists vegnan tut las chanzuns inoltradas per la concurrenza publitgadas sin la pagina d’internet da la UCR e stattan là a libra disposiziun per ils chors interessads. Ina premissa impurtanta è che las novas cumposiziuns na sajan betg memia pretensiusas, mabain chantablas per scadin chor. Las novas cumposiziuns èn d’ inoltrar fin ils 28 da favrer 2025 a:Giusep Giuanin Decurtins, Via Canal 22, 7153 Falera. Ulteriuras infurmaziuns chattan ins sin la plattafurma d’internet www.chanzunrumantscha.ch Il terz Festival da la chanzun rumantscha ha lieu dals 3 – 5 d’october 2025 a Vella en Val Lumnezia.

Oz less jau far reclama per in pled che vegn chatschà a bandun. Pli baud era quest pled anc derasà. Insacura han politichers e politicras cumenzà a sbittar il pled. Els èn sa nuspids da’l prender en bucca sco per tema da sa brischar la lieunga. Enstagl han els duvrà be pli l’expressiun «sfida». Ina «sfida» è insatge ch’ins dumogna – u vul almain dar da crair da dumagnar. Tragic è che betg mo la politica discurra ozendi trasora da «sfidas». L’expressiun è sa derasada dapertut. Ma la «sfida» zuppenta insatge essenzial: La «sfida» è pir la fasa 2 ed avant quella vegn sa chapescha la fasa 1. Lezza na less’ins pli gugent betg menziunar. Pertge lezza è insatge malempernaivel, insatge malgist, insatge sbaglià u insatge ch’è ina gronda pulenta. Igl è in «problem». Ma da «problems» na discurra ozendi gea nagin pli, tuts fan be pli parlahanzas da «sfidas». E gliez è in vair problem per tut quels ch’èn pertutgads dad insatge malempernaivel, malgist, sbaglià u d’ina gronda pulenta. Pertge tgi che discurra be da «sfidas» e guntgescha il «problem», lez u lezza negligescha tut las persunas pertutgadas. Las persunas pertutgadas d’in «problem» svaneschan en la «sfida», daventan inexistentas e nunvesidas. Uschia fan ins entiert a las persunas che suffreschan e pateschan. Perquai faschai il bain, sajas sincer, e discurrì l’emprim dals «problems» avant che parlahar da «sfidas».

Marianna Blöchlinger-Spescha è ina dunna che ha lavurà bler per il rumantsch – però plitost davos las culissas. En il vocabulari sursilvan enconuscha ella quasi mintga pled, pertge ella l’ha curregì. Tgi che scriva, dovra per il solit in vocabulari. Senza vocabulari rumantsch strusch insatgi che vegn da scriver senza sbagls. Era ils programs electronics da correctura na funcziunan betg senza las datas precisas dals vocabularis. Ma tgi curregia insumma ils vocabularis? Tgi ha la savida necessaria? Per ils vocabularis sursilvans è quai stà tranter auter Marianna Blöchlinger-Spescha. La FMR l’ha visità ad Oberrieden (ZH) en sia abitaziun cun vista sin il Lai da Turitg. Prest ha ella otgant’onns e curregia anc adina fitg gugent. Circa dus kilos paisa il «Niev Vocabulari Romontsch» ch’è cumparì il 2001. «Nus essan stads tschintg persunas che l’avain curregì», raquinta Marianna Blöchlinger-Spescha. Il vocabulari è stà exaust suenter intgins onns ed il linguist Alexi Decurtins ha fatg in proxim vocabulari – ina versiun amplifitgada. Puspè hai tutgà da curreger. Questa giada han Marianna Blöchlinger-Spescha ed Arnold Spescha fatg questas lavurs ensemen cun Patricia Schmed-Sialm e Risch Cadonau. Co fan ins insumma talas correcturas? – «Ins survegn las artgas», explitgescha la correctura e remartga immediat che la schurnalista n’ha anc mai udì «artgas». Perquai sfeglia Marianna Blöchlinger-Spescha svelt en il vocabulari e prelegia: «Artga vul dir, ‹Druckbogen, Bogen Papier, auch Korrekturbogen›.» Sin questas artgas eria mintgamai stampada ina colonna d’ina pagina dal vocabulari, cuntinuescha ella. «E lura avain nus legì uschè exact sco pussaivel e scrit dasperas nossas correcturas.» Betg mintgin ha il dun da chattar sbagls – Marianna Blöchlinger-Spescha bain: «Jau hai entschet cun 19 onns a dar scola ed aveva l’impressiun ch’jau stoppia simplamain vesair ils sbagls.» Ses bab era plinavant inspectur da la Surselva e turnava mintgamai a chasa cun concepts che las classas avevan scrit. Ils concepts sa tschentavan en ina stgaffa en il bogn. Marianna e ses frars legevan gugent ils concepts, sch’els avevan ina sesida pli lunga sin tualetta. E gia da lez temp, sco mattatscha, fascheva ella stim da sbagls. Sbagls da svista, ils uschènumnads Flüchtigkeitsfehler, èn derasads. Fan era ils capo-linguists che scrivan vocabularis tals sbagls? «Svistas na chattan ins strusch sin las artgas», di Marianna Blöchlinger-Spescha. «Mia spezialitad è stada da controllar ch’il rumantsch saja correct e che las translaziuns ed il diever constettian. Mintgatant hai jau era vis ch’ina muntada mancava.» Tar l’expressiun «agl» haja per exempel dà en egl ch’il «con d’agl» mancavia, per tudestg «die Knoblauchzehe». Pertutgant sviluppar neologissems, pia novs pleds, explitgescha Marianna Blöchlinger: «Tar nus Rumantschs hai adina dà l’emprim la chaussa e pir suenter il pled. Pli baud n’existivan per exempel naginas staziuns. Cura che lezzas èn vegnidas, schevan ins ‹bahnhof› e pir suenter han ins cumenzà a tschertgar in pled.» Probabel saja quai uschia era en autras linguas. «Nus avain gì ina fitg buna relaziun», raquinta la correctura da ses contacts cun il linguist ­Alexi Decurtins. Ella purtavia adina las artgas curregidas direct ad el a chasa. Ed el appreziava para sia lavur. «Perquai ch’jau veseva tants sbagls, deva el gugent a mai chaussas da curreger», di Marianna Blöchlinger-Spescha. La dunna dal linguist haja remartgà ina giada ch’ins na possia gea gnanc pajar tut questas correcturas. «Ma jau n’hai betg scrit si mias uras da lavur», di ella cun in surrir. Cura che Alexi Decurtins haja tramess ad ella las artgas dals pleds cun «v», haja el scrit ch’i sa tractia dals davos manuscrits. Marianna Blöchlinger-Spescha ha scrit enavos: «Ma nua è il ’z’?» Il linguist haja bunamain piglià tema ch’el avess prest emblidà il bustab «z» che ha la finala emplenì diesch paginas en il vocabulari. «Igl è ina lavur ch’jau fatsch fitg gugent», di Marianna Blöchlinger-Spescha che curregia anc oz. Ella fa part dapi 15 onns da la cumissiun filologica che curregia il Dicziunari Rumantsch Grischun. Lez edescha mintg’onn in u dus fascichels ch’explitgeschan ils pleds dals differents idioms rumantschs e lur diever. «Jau n’hai mai laschà ora da curreger in fascichel. Questa lavur va a prà bain cun mes interess», di l’amatura da las linguas. Linguas e lectura Marianna Blöchlinger-Spescha (79) è creschida si a Danis ed ha frequentà il seminari da scolasts a Cuira. Gia durant il seminari ha ella gidà ora da dar scola. Igl era in temp da stgarsezza da scolasts. Durant il studi da romanistica a Turitg èsi stà sumegliant. Ella ha gidà ora en gimnasis e per part surpiglià pensums cumplains – sper far examens a l’universitad e scriver lavurs da seminari. La finala n’ha ella betg terminà il studi. Sco magistra da talian, franzos e spagnol ha ella instruì a la Scola chantunala Wiedikon. En pli ha ella dà curs da rumantsch a l’Universitad populara da Turitg e dà prelecziuns da rumantsch a l’Universitad da Son Gagl fin il 2004. Ad Oberrieden (ZH) maina ella in tschertgel da lectura che legia mintga mais in cudesch actual. Quests cudeschs legia Marianna Blöchlinger-Spescha l’emprim sche pussaivel adina en la lingua originala. Ses cudeschs preferids èn da preschent «Graue Bienen» da l’autur ucrainais Andrej Kurkow e «Matrix» da l’autura americana Lauren Groff. I dovra ina gronda concentraziun da curreger vocabularis. Pli che trais uras na pon ins betg star vidlonder, di Marianna Blöchlinger-Spescha.

Fin il 2026 sto la chasa da medias rumantscha RTR spargnar var 600 000 francs da ses budget total da 24 milliuns. Per cuntanscher quella finamira vegn tranter auter stritgada l’emissiun «Sil punct», per uschè dir il Telesguard dal program da stad. I na vegn anc betg stizzà la glisch tar RTR, ma tuttina sto la chasa da medias spargnar. La SRG SSR sto spargnar – e cun ella tut sias unitads d’interpresa. Damai sto era Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) far sia obligaziun. La direcziun ha infurmà questa gievgia a Cuira l’emprim ses agen persunal e silsuenter las medias. Gia ils onns 2019 – 2025 aveva RTR stuì suar ora respargns cun reducir passa 11 plazzas. Ussa suonda damai ina proxima runda da spargn. Duas giadas 300 000 francs Questa giada sto RTR far respargns fin il 2026 da var 600 000 francs, quai vul dir da mintgamai var 300 ​000 francs per 2025 e 2026. Sper intgins tagls en il program (guarda boxa) vegnan anc stritgadas quatter plazzas da lavur – ed i dat, sco che l’interpresa ha fatg a savair en sia communicaziun «adattaziuns da l’organisaziun, respargns areguard l’infrastructura sco era reducziuns dal budget da marketing e dals secturs da support e tecnica». Concretamain ha RTR analisà divers custs structurals e d’investiziuns. Tar ils custs tecnics vul l’interpresa p.ex. spargnar tar las investiziuns en il bus da producziun televisiva e collavurar cun SRF. Tut la SRG SSR sto spargnar La raschun che RTR sto insumma spargnar, ha da far cun divers svilups dals davos onns en la politica da medias, ma era svilups economics. Per l’ina è la taxa da medias la culpa – e cunquai l’entrada principala per la chasa-mamma SRG SSR. Quella taxa è vegnida reducida pass a pass ils davos 20 onns. L’entschatta da quest millenni incassava la «Billag» anc passa 450 francs, dapi il 2021 pretenda il nov incasso mo pli 335 francs. Quai è in’emprima raschun per ils respargns. Ma la SRG SSR e cun ella era RTR fan valair actualmain anc autras raschuns: L’interpresa da medias n’ha betg pli las reservas per egualisar p.ex. in augment da pajas sco ch’igl ha dà ils davos onns. Ed ultra da quai datti adina damain reclama en televisiun e logicamain damain entradas. Sut il stritg sto l’entira SRG SSR spargnar 50 milliuns francs il 2025 e previsiblamain 65 milliuns francs il 2026. E perquai ston tuttas tschintg unitads d’interpresa (SRF, RTS, RSI, RTR e Swissinfo) strenscher la tschinta. Ma a l’orizont èn gia da vesair ils proxims nivels. Il Cussegl federal ha gea decis da sbassar anc pli ferm las taxas da medias, era per prender il vent or da las alas a l’iniziativa per smesar las taxas («Halbierungsinitiative»). Sin entschatta 2029 vegn la taxa da medias – che va per gronda part a la SRG SSR – sbassada per chasada sin 300 francs. Las mesiras en survista Ils proxims dus onns sto RTR spargnar in import da 600 000 francs. L’interpresa vul far quai cun questas mesiras: - La purschida per uffants pitschens sin rtr.ch/uffants vegn reducida fermamain – surtut l’offerta da filmets animads. - L’emissiun da stad «Sil punct» vegn sistida. - La meteo dal Telesguard, furnida dad SRF Meteo e pajada dad RTR, vegn stritgada. - Fin l’onn 2025 vegnan stritgadas quatter plazzas da lavur (4 % dal persunal). RTR sto spargnar «sil punct» Sco sias «soras» da la SRG SSR sto era Radiotelevisiun Svizra Rumantscha strenscher la tschinta ils proxims dus onns. RTR sto spargnar totalmain 600 000 francs e stritgar quatter plazzas da lavur. L’emissiun «Sil punct» croda or dal program. David Truttmann/FMR Durant il settember 2024 è vegnida emna per emna ina novitad or da la l’interpresa da medias SRG SSR, perquai ch’ella sto spargnar ils proxims dus onns 50 resp. 65 milliuns francs. L’emprim ha la chadaina romanda RTS annunzià da stuair spargnar 55 plazzas cumplainas. Silsuenter è vegnida la RSI: 15 plazzas. Ed avant diesch dis ha SRF communitgà da stuair stritgar 75 plazzas, inclusiv la Tagesschau durant il di. Gievgia hai damai dà novas rumantschas da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). RTR sto spargnar durant ils proxims dus onns totalmain 600 000 francs e reducir il quantum da persunal per quatter plazzas. Ed er il public vegn a vesair ils respargns: RTR stritga punctualmain elements da program, tranter auter l’emissiun televisiva «Sil punct». Malgrà quels tagls da program manegia il directur dad RTR, Nicolas Pernet, en l’intervista: «Nus vulain spargnar – ma betg stagnar.» La chasa da medias veglia investir vinavant sias resursas en la transfurmaziun digitala, spustond sias purschidas dals chanals linears sin plattafurmas digitalas. La chasa da medias RTR amez Cuira. Per ils onns 2025 e 2026 ha ella instradà in program da spargn. Nicolas Pernet è dapi l'onn 2021 directur da la chasa da medias RTR (Radiotelevisiun Svizra Rumantscha)

Gievgia a mezdi avais Vus infurmà il persunal RTR davart las mesiras da spargn. Tge è stà Voss messadi central a la squadra? Nicolas Pernet: Il messadi principal è stà «spargnar – ma betg stagnar». Nus stuain far noss respargns, ma da l’autra vart stuain nus er investir strategicamain en champs impurtants per l’avegnir. Là vai tranter auter per la digitalisaziun da la lingua ed era per transferir cuntegns linears sin ils chanals digitals, sco p.ex. l’emissiun «Sil punct». Nus vulain bain era render accessibel istorgias da video durant la stad, simplamain betg mintgadi a las 17.45 en televisiun. Tar il persunal hai jau sentì bler interess ed acceptanza per las mesiras, ma er intginas bunas dumondas da persunas che deploreschan p.ex. ch’ins stritga «Sin il punct». Oz ha RTR 120 plazzas cumplainas. Fin la fin dal 2025 datti quatter plazzas damain. Co e nua vegn spargnà quel persunal? Nus vegnin a far quai sur fluctuaziuns natiralas. Nus na relaschain nagin! Però cler, i na partan betg adina quellas persunas cun las incumbensas ch’ins vuless gist spargnar. Uschia che nus stuain reorganisar il proxim temp las resursas, far quasi in pau «tetris» per tschiffar si las rusnas. Spargnà vegn dal reminent en tut las partiziuns. Tut la SRG SSR e sias unitads d’interpresa ston spargnar, sco ch’ellas han communitgà durant il settember: RSI stritga 15 plazzas, RTS 55 plazzas ed SRF 75. Qua è RTR atgnamain anc servì bain cun «mo» quatter plazzas. Al cuntrari! Sch’ins metta en relaziun, lura ves’ins: Nus spargnain vers 4 % dal persunal – quai è il pli bler da tut la SRG SSR. Sch’ins metta en relaziun, lura fissan 4 % da var 2300 plazzas dad SRF bler dapli che quai che noss collegas stritgan uss. En relaziun spargnain nus damai il pli bler da tuts. Tar la purschida da program stritgais Vus en trais lieus – la purschida online per uffants, l’emissiun da stad «Sil punct» e la meteo dal Telesguard. Damai spargnais tar ils uffants e l’infurmaziun. Pertge gist là? Igl è atgnamain d’examinar purschida per purschida. Prendain per mauns ina giada la meteo dal Telesguard. Là vulain nus precis realisar quella transfurmaziun dal linear sin il digital. La previsiun da l’aura han ozendi quasi tuttas e tuts sin in’applicaziun dal telefonin. Perquai na resguardain nus quel servetsch betg a priori sco necessari per il public – en televisiun na fa la meteo rumantscha betg pli propi senn, sur noss chanals digitals però bain. Il medem vala per l’emissiun da stad «Sil punct». Era là datti ina transfurmaziun: Nus na spargnain betg simplamain quellas resursas, mabain nus las transferin sin ils chanals digitals. Vul dir ch’i dat vinavant novitads e videos durant la stad, ma simplamain senza cumpilar in’emissiun televisiva. Las resursas deliberadas pudain nus investir per rinforzar nossa plattafurma digitala. Dal rest: Nus avain era vis che l’interess dal public per l’emissiun lineara «Sil punct» durant la stad vegn adina pli flaivel. Da l’autra vart observain nus in augment enorm sin las plattafurmas digitalas. RTR ha pli u main dublegià ses visits – damai ses public – sin la pagina d’internet aifer 2-3 onns. Observond ils svilups futurs, tranter auter cun las reducziuns da la taxa da medias, vegnan quests respargns actuals gea mo ad esser stads in preludi. Era RTR vegn a stuair strenscher vinavant la tschinta. Ma nua? Gea, quai è ussa be il preludi. Il 2027 vegnan lura ils gronds respargns cun l’emprima fasa da la reducziun da las taxas. Però là stoi lura dar tenor mai in’autra discussiun. I na va lura betg mo per respargns. Lura vai per ina discussiun politica: Tge è l’incumbensa dad RTR per in public da lingua rumantscha? Nus avain ina concessiun e tenor quella avain nus in’incumbensa per nossa cuminanza linguistica, nus avain da porscher cuntegns medials. E tenor mai avain nus Rumantschas e Rumantschs precis il medem dretg per ina purschida cumplessiva sco quels da lingua materna taliana, tudestga e franzosa. Uss essan nus damai amez in «exercizi da respargns operativs». Suenter vegnin nus a stuair far in «exercizi strategic». Là stuain nus l’emprim metter en discussiun e definir la purschida – e pir en in segund pass discutar la finanziaziun. «En relaziun spargnain nus il pli bler da tuts.» Nicolas Pernet, directur RTR

Tar in utschè-mezmieur da l’aua en il chantun Glaruna ha il Center svizzer da frenesia cumprovà ils 20 da settember il virus da frenesia. Dapi il 1992 è quest il settavel cas en Svizra. «Cun questa communicaziun na vulain nus betg far panica, mabain puspè ina giada sensibilisar», declera Giochen Bearth, il manader da l’Uffizi Grischun per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals. L’Uffizi Grischun è medemamain era responsabels per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals en il chantun Glaruna. L’uffizi ha communitgà ch’i saja vegnì chattà en il chantun Glaruna, en vischinanza da Mühlehorn in verspertil da l’aua (in utschè-mezmieur) infectà cun il virus da frenesia (tud. Tollwut). «Ins sto differenziar tranter differentas sorts dal virus da frenesia», declera Giochen Bearth. «Quel che infectescha bestgas terrestras sco chauns, vulps e giats vala en Svizra sco extirpà. Dentant datti ina varianta che dovra ils utschels-mezmieur sco reservuar. E perquai poi tuttina darar dar singuls cas dad utschels-mezmieur infectads cun frenesia.» Dapi l’onn 1992 èn vegnids diagnostitgads set cas da frenesia tar utschels-mezmieur en Svizra. Betg tutgar en senza protecziun Danunder che quest virus vegn, na sa ­Giochen Bearth betg propi dir. I na dettia dentant betg in motiv dad avair panica. «Pel mument n’exista per la glieud nagin privel.» Dentant vul l’uffizi tuttina render attent che la frenesia è ina zoonosa, vul dir in virus che po vegnir transferì dad ina bestga sin l’uman e che po finir mortalmain. Ina infecziun po be capitar tras ina morsa. Tge far, sch’ins chatta in utschè-mezmieur? «Il pli impurtant è da betg tutgar l’animal cun mauns bluts. E dad infurmar il guardia­chatscha ubain la Fundaziun Protecziun dals utschels-mezmieur», instruescha Giochen Bearth. «Quai vala en spezial per animals selvadis malsauns cun in cumportament problematic. Sch’ins vegn mors d’in utschè-­mezmieur, ston ins consultar immediatamain ina media u in medi per laschar instradar las mesiras preventivas necessarias.» «I dat darar singuls cas dad utschels-mezmieur infectads cun frenesia.» Giochen Bearth, manader da l'Uffizi Grischun per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals In exemplar da questa spezia, dal verspertil dad aua è vegni infectà cun la frenesia en il chantun Glaruna.

La vischnanca da Domat vegn ad investir proxim onns var 23 milliuns francs. In grond baccun finanzial vegn ad esser il project da la Residenza Ensemen cun abitaziuns per glieud attempada. Domat fa quint per l’onn 2025, tar custs en vista al budget 2024 levamain pli gronds da var 43,3 milliuns francs, cun in import mancant da var 343 000 francs. La suprastanza communala preschentia puspè in budget praticamain egualisà, «malgrà pli grondas expensas è la situaziun finanziala da la vischnanca vinavant fitg solida», ha punctuà il president communal Erich Kohler. 7 milliuns francs per la «Residenza Ensemen» Spetgà vegn in pitschen augment tar las taglias da las persunas giuridicas e cun dapliras entradas tar las taglias communalas. Las taglias sin las entradas e sin las facultads da persunas natiralas èn percunter taxadas sin il nivel dal budget 2024. Remartgabel èn las grondas investiziuns netto da var 23 milliuns francs. Ellas pertutgan cun 7 milliuns francs per gronda part il project d’abitaziuns per la vegliadetgna attempada «Residenza Ensemen». Quel duai vegnir concludì d’atun dal proxim onn. Per il project è vegnì approvà in credit d’object da 10 milliuns francs. Tiers vegnan 500 000 francs expensas per il restaurant planisà or dal conto per il retgav or da la vendita da terren, premess il consentiment da la vischnanca burgaisa, e per il archiv cultural/Naté-Museum 750 000 francs. Per l’access tenor ils basegns da persunas handicapadas da las terrassas dal santeri e la construcziun dad in mortuari vegnan impundids proxim onn 2,4 milliuns francs. Per la construcziun decisa en ina votaziun dal pievel contestada (schaner 2024) da la colliaziun da via sid – ost è vegnì budgetà in credit d’object da 2,4 milliuns francs. Causa grondas lezias nagina midada dal pe da taglia Pledadras e pledaders da las fracziuns han salidà il budget 2025. La PPS ha constatà che las consequenzas temidas da la sbassada da taglia ch’eran vegnidas exprimidas a ses temp na sajan betg daventadas realitad e ch’i fiss era stà pussaivel da distgargiar pli ferm ils e las pajataglia. Ina debatta davart il pe da taglia nun haja dà uss nagina en vista a las bleras lezias, el vegn laschà vinavant sin 85 % da la taglia chantunala. En la votaziun finala èn vegnids approvads unanimamain budget e pe da taglia per mauns da la votumaziun dal pievel dals 24 da november. Philipp Ruckstuhl succeda a Lucas Kühne Las vischnancas pon conceder contribuziuns per mesiras da construcziun, sch’i resulta tras quai damain basegn d’energia. La dumonda da la suprastanza, da laschar il factur da contribuziuns per sanaziuns d’edifizis correspundentas sco enfin uss è vegnì acceptà unanimamain. Sco successur da Lucas Kühne sco president dal center da seniors Casa Falveng è vegnì proponì da la suprastanza communala il cusseglier communal e deputà al Cussegl grond Philipp Ruckstuhl. Il parlament communal l’ha elegì unanimamain Uschea duai sa preschantar bainbaud la Via Baselgia a Domat: La Residenza Ensemen cun abitaziuns, cafè e museum cultural vegn ad esser construida d’atun 2025.

Sco usità cumpara era quest atun puspè l’annuari scientific rumantschas, las Annalas. Nov è dentant che la publicaziun vegn preschentada al public interessà ils 11 d’october 2024 en la Fermata a Falera. L’october cumpara l’ediziun 137 da las Annalas da la Societad Retorumantscha. Er quest onn cuntegna l’annuari scientific puspè ina dunsaina da contribuziuns da tut gener: reediziuns da texts rumantschs pli vegls, perscrutaziuns ed analisas litteraras, studis sociolinguistics ed istorics-culturals, recensiuns e necrologs. «Per l’ediziun actuala na datti da princip naginas novaziuns u midadas considerablas – cun ina excepziun», legian ins en la communicaziun da la Societad Retorumantscha, «quest onn vegn organisada in’occurrenza publica per preschentar il numer actual a tut las persunas interessadas, quai en furma d’ina vernissascha cun referats, discussiuns e musica.» La sairada ha lieu ils 11 d’october 2024 en La Fermata a Falera. Cun prelecziuns ed er cun musica La sairada cumenza cun in bainvegni da la presidenta da la Societad Retorumantscha, Corina Casanova, e cun la preschentaziun da las AnSR 137 tras las duas redacturas Barbara Cuffaro e Giuanna Caviezel. Silsuenter dattan Alina Müller e Martin Cantieni invista en lur artitgels davart las tematicas «Pertge emprendan persunas creschidas rumantsch? Davart la relevanza da la motivaziun integrativa e da la motivaziun instrumentala» ed «Exageraziuns e largias en il rapport da viadi Trentaschunc onns en l’America da Ludivic Cathomen». Il program vegn cumplettà cun in concert da Pascal Gamboni e finescha cun in aperitiv en buna cumpagnia. L’intent è da porscher in tal arranschament er en l’avegnir, quai d’ina vart per preschentar las contribuziuns dal volum respectiv e cun quai er las activitads da perscrutaziun actualas en Rumantschia e da l’autra vart per metter a disposiziun ina plattafurma per sa barattar, per discutar, per extender la rait sociala, per tadlar buna musica e per star en cumpagnia. (cdm/fmr) Ulteriuras infurmaziuns https://www.drg.ch/oktober-2024-vernissage-annalas-137_rm

Il nov concept per promover la cultura en il Grischun correspunda per gronda part al vegl. Pitschnas remeduras cuntegna il concept, che vala per ils onns 2025 fin 2028, en quests secturs: amaturs, giuventetgna e turissem da cultura. Il Cussegl grond decida en la proxima sessiun il concept per promover la cultura ils proxims quatter onns. I sa tracta dal segund concept da quest gener. La discussiun en la cumissiun predeliberanta mussa ch’i vegn a dar debattas almain tar dus detagls. L’emprim accent dal concept pretenda ch’il chantun rinforzia la pussaivladad da la populaziun da participar a la cultura – gliez capita cun differentas mesiras. Da nov vegn numnà explicitamain il sustegn per uniuns culturalas na professiunalas, pia dad amaturs ed amaturas. Plinavant duai vegnir fatg dapli per includer persunas cun impediments. Differenzas hai dà en la cumissiun tar «preprojects pertutgant elavurar process participativs». Quest punct propona la cumissiun da stritgar cun 7 cunter 2 vuschs. Il segund accent pretenda ch’il chantun rinforzia la varietad linguistica e regiunala en la lavur culturala. Qua va la cumissiun d’accord cun tuttas mesiras proponidas. Ina differenza datti puspè tar il terz accent che tracta las cundiziuns da lavur per la glieud che fa cultura. Da quatter mesiras less la cumissiun stritgar la suandanta mesira: «La promoziun culturala dal chantun sustegna associaziuns e represchentanzas d’interess cun contribuziuns finanzialas per far occurrenzas d’infurmaziun tar il tema segirezza sociala.» Tar questa mesira vai per porscher dapli segirezza finanziala a la glieud che fa cultura. Ina minoritad da la cumissiun giavischa da salvar questa mesira. Quest segund concept sa basa per gronda part sin l’emprim concept ch’il Cussegl grond aveva lubì avant quatter onns. Per eruir tge midadas ch’i dovra ha l’Uffizi da cultura fatg in questiunari ed organisà in uschènumnà «Bündner Kulturgipfel» cun radund 200 persunas dal mund da la cultura. Resortì èsi tranter auter ch’igl è da promover pli fitg amaturs ed amaturas che s’engaschan en la cultura, ch’i dovra mesiras per la giuventetgna e ch’igl è da rinforzar il turissem cultural. Questas ideas èn vegnidas integradas en differentas mesiras dal concept. En la sessiun d’october – ella cumenza en diesch dis – debattescha e decida il Cussegl grond l’emprim ina giada il concept. Davart ils daners vegn discutà pir en la sessiun dal december. Tenor il messadi da la regenza èsi planisà da puspè impunder 3 milliuns francs ad onn. 9,3 milliuns francs haja il chantun impundì dal 2021 fin 2024 per projects u per cunvegnas da prestaziun sin basa dal concept per promover la cultura. Pervi da la pandemia da corona sajan 2,6 milliuns francs betg vegnids duvrads. Il messadi dumbra dal reminent 90 paginas e descriva a moda plitost tecnica ils plans per promover la cultura. In pau vita e colur survegn il messadi là, nua ch’el enumerescha las uniuns che represchentan oravant tut ils amaturs e las amaturas che chantan, sunan u fan teater. Da preschent datti en il Grischun 92 societads da musica, 121 chors, 24 clubs da jodladers, nov gruppas da tibas e 66 gruppas da teater – tut quai sper la lavur professiunala culturala.

Il lieu sumeglia Flem. Ma Waldbad pudess era esser San Murezzan, Tavau, Barcelona u ina autra destinaziun turmentada da memia blers turists. Il roman «Waldbad» da Lea Catrina raquinta d’in indigen d’in tal lieu – ina vista litterara che ha mancà fin uss. El sa futrass probabel. Luan na less segir betg esser la figura principala d’in roman politic. El na va gea gnanc a la radunanza communala, n’ha betg temp per da gliez ed i na gida gea tuttina nagut. Forsa perfin l’autura che snegass d’avair scrit in roman politic. Ma quai che Lea Catrina descriva en «Waldbad» è in problem ed ina dumonda politica: Co vivan ils indigens cun la mancanza d’abitaziuns en lieus turistics? Il roman na porscha sa chapescha nagins recepts per cumbatter la mancanza d’abitaziuns pajablas. El mussa però la vita da Luan e da ses amis, che lessan restar a Waldbad malgrà il schuschuri turistic. Il cudesch dat ina fatscha al problem che n’exista betg mo en destinaziuns alpinas, mabain dapertut nua che la glieud bainstanta fa gugent vacanzas. Luan è bel led d’avair ina abitaziun. Era sche quella sa chatta atgnamain en in tschaler. Nagin al disturba en ses tschaler, el po pajar il fit, na sto betg bandunar Waldbad, nua ch’el è creschì si e viva dapi trent’onns. Ed el abitescha quasi al plaz da lavur. Gliez è la chasa da vacanzas dals Müllers ed in ressort da vacanzas. Auter ch’il tschaler è il rest da la chasa bunamain sur onn vida. Luan ha da guardar che tut saja en urden en la chasa, en il ressort vischin ed anc en autras abitaziuns da vacanzas. El schubregia il pool e fa lavurs da mantegniment. Sche la giugadura, l’opticher u il spezialist per pulmuns vegnan la fin d’emna en lur abitaziuns luxuriusas, ha Luan da luftiar e da semtgar che tut saja «tippy-top» tenor ils servetschs che la clientella ha empustà. «Els spetgan in pastget gist segà ed in schuber pool. In surrir amicabel.» Quest job na basta betg per finanziar sia vita e l’abitaziun da tschaler. Luan lavura era sco guardiabogn al lai e gida ses ami che ha ina butia da vestgadira da snowboard. «I n’è nagut curius d’avair plirs jobs, pens jau. Qua po mintgin pensar tge ch’el vul», di Luan. El è cuntent cun ses jobs malpajads e cun sia abitaziun, basta ch’el na stoppia betg bandunar Waldbad sco blers da ses amis. Èsi in diari? Discurra Luan cun sasez? U pledenta el direct il lectur u la lectura? Gliez n’è magari betg cler. Il roman è scrit en il preschent, en in slang giuven e Luan raquinta en il «jau». Da leger han ins il sentiment ch’ins stettia gist sper el, cura ch’el discurra cun l’opticher ritg che giavischa puspè in tschuat extras. Ins sa chatta amez la cumpagnia, sche Luan va a grillar cun ils paucs amis ch’èn anc restads en il lieu. Durant la grillada na vul Luan gnanc dumandar ses collega che daventa prest bab e viva cun sia amia en in pitschen studio, sch’els hajan la finala chattà ina abitaziun per avair in plaz per il pop. Insacura tschenta tuttina insatgi la dumonda. «Scheisse läuft es», è la resposta. «Zweieinhalb Tausend im Monat für 70 Quadratmeter, das ist doch verrückt.» Il pèrin na chatta nagina abitaziun a Waldbad, nua che las chasas restan vidas quasi sur onn. E gnanc sch’il pèrin pudess pajar il pretsch, nagin als less avair en chasa, ils giasts pudessan gea sa sentir disturbads d’in poppin che crida. Lura sto era Luan bandunar ses tschaler. Ils Müllers vulan far or da lur chasa duas abitaziuns da vacanzas per lur uffants e dovran il tschaler. Sper la tschertga d’abitaziuns procura era l’idea da Luan da sez metter en pe ina purschida turistica per tensiun. Plinavant fa el remartgablas gitas nocturnas cun frizzas e balester atras il guaud. Lea Catrina stgaffescha ina tensiun captivanta en «Waldbad» ch’è cumparì quest atun en il Arisverlag. E malgrà ina tscherta critica inexplicita visavi la situaziun d’abitar, relata il cudesch era da la fascinaziun da viver en las muntognas, datiers da la natira ed in lieu ch’ins enconuscha bain ed è creschì si. Romans che sa splegan en lieus turistics raquintan per il solit dals giasts che passentan là lur vacanzas. Sco ditg, l’autura ha probabel betg gì l’intenziun da pachetar in messadi politic en «Waldbad». Ma tgi che legia il roman chapescha meglier la vita e vista dad indigens – ina vista ch’è vegnida fin uss a la curta.

Mia biadia pachetescha ora in regal. L’emprim na chapesch jau betg tge che sorta dal pac. Lura realisesch jau tge ch’igl è. Jau na pos betg crair ch’igl exista insatge uschia. Igl è in snowboardist en furma d’in ov che tegna in martè (guarda foto). Cun il martè pon ins binglar sin la crosa d’in ov. Mia biadia ha snuaivel plaschair, pertge il snowboardist-smatga-ovs è «pinchig». Ella sa chatta gist en la fasa che tut quai ch’è «pinchig» è grondius – almain per tschintg minutas. Suenter daventa il snowboardist-smatga-ovs nuninteressant, pertge cun ses martè na vegn el gnanca propi da rumper la crosa e per far termagls na pon ins er betg duvrar il schani. Tge far cun in tal regal? Jau hai trais tips – in nunrealistic, in realistic ed in schurnalistic. Qua l’emprim tip: Puspè pachetar en il regal, al trametter enavos al speditur u a la speditura cun la supplica da far il bain e sez dismetter il pinchi-binchi. A tgi che suonda mes tip en ina tala situaziun, tar lez vegn jau persunalmain a far la visita ed a pender ina medaglia enturn culiez per il curaschi, per la sinceradad e per ses agir pedagogic en chaussa – betg visavi la biadia, mabain visavi il donatur u la donatura. Il segund tip: scriver in messadi ed engraziar stagn e bain per il regalin charin, postar il pinchi-binchi per dus dis sin la curuna per render onur a las (speranza) bunas intenziuns dal donatur. E lura dismetter il pitschen smatga-ovs senza la minima nauscha conscienza en il rument. Il terz tip vala be per redacturas u redacturs da questa redacziun: scriver in tip da tempra levet cinica davart tschertas praticas da regalar e lura medemamain laschar svanir signur pinchi-binchi en las stgiras profunditads eternas dal satg da rument.

L’abitaziun a Vuorz sto vegnir duvrada sco emprima abitaziun, è il verdict dal Tribunal federal. La proprietaria ha recurrì adumbatten. La vischnanca da Breil haja dà avunda temp da procurar che l’abitaziun vegnia duvrada sco emprim domicil, scriva il tribunal en sia sentenzia publitgada il settember. Il 2015 lubescha la vischnanca da Vuorz a duas soras da bajegiar ina chasa da duas famiglias, cun la cundiziun che las abitaziuns vegnian duvradas sco emprimas abitaziuns. Questa obligaziun vegn inscritta en il cudesch funsil. La chasa vegn bajegiada. Mintga sora posseda ina abitaziun. En ina abitescha fin il 2020 la mamma da las soras. L’autra vegn nizzegiada sco biro. In onn pli tard regorda la vischnanca da Breil – Vuorz ha en il fratemp fusiunà – las soras che las abitaziuns stoppian vegnir nizzegiadas sco emprimas abitaziuns. I dettia dubis che gliez saja il cas. Las duas soras prendan posiziun e cuntradin a la vischnanca. Lezza mussas l’emprim chapientscha areguard l’abitaziun nua che la mamma – ella è ida en ina chasa da vegls – aveva abità e sistescha l’obligaziun fin a la mort da la mamma u maximalmain per dus onns. L’abitaziun po en quel temp vegnir duvrada sco abitaziun da vacanzas. Il favrer 2022 mora la mamma. Trais mais pli tard scriva la vischnanca ch’ella dettia temp fin il davos d’avust da puspè nizzegiar las abitaziuns tenor l’intent oriund. Las duas soras recurran a la Dretgira administrativa. A medem temp dumondan ellas la vischnanca da sistir ina segunda giada l’obligaziun d’emprima abitaziun. Ina da las sora pretenda era da renconuscher ch’ella haja domicil a Vuorz. La vischnanca refusa tant ina segunda sistida sco era da renconuscher il domicil. Era la Dretgira administrativa na demussa nagina chapientscha e refusa il recurs. Ina da las duas soras – ella posseda l’abitaziun nua che la mamma aveva vivì – sa drizza il matg 2023 a la proxima instanza, al Tribunal federal. La recurrenta recloma che la vischnanca n’haja betg tadlà ella suenter la mort da la mamma ed avant che decretar che l’abitaziun stoppia puspè vegnir duvrada sco emprima abitaziun. Plinavant fa ella valair da gnanc avair cuntrafatg a l’obligaziun d’abitaziun primara, ses center da vita sa chattia en la vischnanca da Breil. En pli crititgescha ella che la vischnanca refusia ina ulteriura sistida. Il Tribunal federal n’accepta nagins da quests puncts e suonda las ponderaziuns che gia la Dretgira administrativa aveva fatg. La recurrenta haja pudì s’exprimer avant la sistida ed haja lura dastgà nizzegiar l’abitaziun sco abitaziun da vacanzas. Gliez haja però valì be fin tar la mort da la mamma. Areguard il domicil sa referescha il tribunal a l’Uffizi federal da svilup dal territori ch’è medemamain sa fatschentà cun il cas. Il center da vita saja da eruir tenor las circumstanzas exteriuras objectivas e betg tenor ils giavischs exprimids d’ina persuna, uschia l’uffizi. Il Tribunal federal concluda: «En vista al fatg che Trimmis è ses lieu da lavur e domicil, na bastan ils exprimids ed oravant tut emoziunals lioms e las colliaziuns famigliaras tar Vuorz, resp. sia voluntad interna betg, da relevar a moda objectiva in’intenziun da restar durablamain a Vuorz.» Plinavant haja la recurrenta sezza ditg en ses scriver dal 2021 a la vischnanca ch’ella veglia turnar pir suenter sia pensiun a Vuorz. Il Tribunal federal scriva era che la mamma da la recurrenta haja vivì gia a partir dal 2020 en ina chasa da vegls. La vischnanca haja pia dà avunda temp a la recurrenta dad ademplir l’obligaziun d’emprima abitaziun – per exempel cun dar a fit l’abitaziun.

Ventg onns èn passads, cur che Stefan e Theresa sa scuntran per casualitad a Hamburg. Durant il temp da studi eran els ami ed amia. Ma lura s’èn lur vias separadas e lur munds na pudessan esser pli differents: Stefan ha fatg carriera tar la pli gronda gasetta emnila en Germania «Der Bote» e Theresa ha surprendì la puraria da ses bap a Brandenburg. Lur emprim inscunter suenter tants onns è alura er in desaster. Els na mainan mo autras vitas, els han era opiniuns che divergeschan uschè ferm ch’i para ch’els na possian betg chattar ina basa cuminaivla per cuntinuar lur amicizia. Theresa e Stefan decidan dentant tuttina dad empruvar a sa scriver per e-mail e WhatsApp... Mes tip oz è da leger il roman «Zwischen Welten» che Juli Zeh ha scrit ensemen cun Simon Urban. Jau hai legì cun interess e savens er cun in surrir las chartas electronicas da la pura e dal redactur: I sa quintan da lur munds nua ch’els vivan e dals problems ch’els han. Ch’els èn en blers reguards da different avis laschan els savair l’in a l’autra en med fitg direct. Ed uschia nascha (u re-nascha) puspè ina gronda simpatia l’ina per l’auter.) Sch’i dat londeror ina relaziun d’amur u betg, quai na tradesch jau qua betg. Juli Zeh è naschida dal 1974 a Bonn ed ha studegià giura. Ella è commembra dal Verfassungsgericht Brandenburg. Success ha Juli Zeh gì era cun ses cudesch «Über Menschen». Simon Urban che ha l’annada 1975 ha studegià germanistica ed abita a Hamburg. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. frontispizi dal cudesch cuminaivel da Juli Zeh e Simon Urban

Naginas entradas ed ils uffizis da scussiun che pretendan milliuns – uschia descriva la «SonntagsZeitung» la situaziun da l’ex-banchier Pierin Vincenz . «Cunter el marschan scussiuns en l’autezza da 56 milliuns», scriva la gasetta. Gliez mussia in extract dal register da l’Uffizi da scussiun da Lugano dals 27 da settember. Pierin Vincenz vivia da preschent en ina villa en il Tessin ed haja tenor atgnas indicaziuns be l’entrada d’AVS. Sia facultad saja bloccada tras las proceduras giudizialas. Da las differentas scussiuns saja quella da la Banca Raiffeisen la pli gronda, scriva la gasetta. La banca pretendia da ses anteriur schef 50,5 milliuns francs cunzunt pervi da sperditas en connex cun la firma Investnet che la Raiffeisen aveva cumprà sut l’egida da Pierin Vincenz. La procedura, schebain l’anteriur schef da la Raiffeisen è insumma culpant u betg e sch’el ha laschà unscher, n’è anc betg terminada. Da preschent è la chaussa pendenta al Tribunal federal. La «SonntagsZeitung» scriva ch’ins haja fin uss empruvà adumbatten dad ingiantar la villa da Pierin Vincenz en il Tessin. I na saja era betg reussì da vender sia chasa en l’Appenzell per avunda daners. La gasetta speculescha era – senza numnar funtaunas – ch’i pudess dar in eventual ingiant da sia chasa da vacanzas ad Andiast. (fmr/vi)

In milliunari da l’Engiadin’Ota survegn in chasti pecuniar cundiziunà ed ina multa perquai ch’el ha tschentà in fauss quint da var 9000 francs. Il Tribunal federal conferma il delict en sia sentenzia publitgada la fin da settember. Il milliunari saja culpant pervi da gestiun malfidaivla, avevan decidì las preinstanzas. La Dretgira chantunala aveva reducì il chasti da la Dretgira regiunala Malögia e decidì in chasti pecuniar cundiziunà da 40 taxas per di à 200 francs. La multa è restada tar 3000 francs. Cunter gliez ha il milliunari appellà al Tribunal federal. El ha renfatschà a la preinstanza arbitrariadad. El haja be scumbiglià il numer dad IBAN cun tschentar quint e n’haja, damai ch’el saja uschè ritg, gnanc gì in motiv da s’enritgir. Il Tribunal federal na fastizescha però nagina arbitrariadad. La preinstanza haja en vista als indizis tuttavia dastgà vegnir a la conclusiun ch’il recurrent haja sapientivamain e betg be per svista inditgà il numer dad IBAN da l’agen conto privat, per che la summa da 8617,70 francs al vegnia bunifitgada. Era areguard il motiv concluda il Tribunal federal ch’il recurrent haja vulì s’enritgir. Il portal d’internet «Inside Paradeplatz» ha rapportà l’emna passada dal cas e menziunà ch’i sa tractia tar il milliunari sentenzià dad Urs Reich, il president da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair. (fmr/vi) Sentenzia 6B_56/2024 dals 3 da settember, publitgada ils 27 da settember 2024

L’Uffizi da persunal chantunal ha da sbatter. Là nua che las pajas vegnan transferidas e nua che las actas dal persunal chantunal èn arcunadas, datti difficultads cun il sistem d’IT. Passa la mesadad dals emploiads han bandunà l’uffizi. Cusseglier guvernativ Martin Bühler di ch’ins haja puspè cuntanschì rivas ruassaivlas, ma i sa tractia d’in process pli lung anc betg dal tut terminà. «Dus onns turbulents» haja trapassà l’Uffizi da persunal chantunal, protocollescha la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Collavuraturs che hajan lavurà onns ora en l’uffizi sajan ids. L’uffizi haja pers impurtant know-how. Latiers vegnan problems cun il sistem d’IT. Per dumagnar tut quai dovra l’uffizi quest onn circa in mez milliun francs dapli. Il Cussegl grond decida l’emna proxima davart in credit supplementar. La FMR ha contactà cusseglier guvernativ Martin Bühler e vulì savair tge che marscha en l’uffizi ch’è suttamess ad el. FMR: Temps turbulents haja trapassà l’Uffizi da persunal ils ultims dus onns, scriva la cumissiun da gestiun. Pertge? Martin Bühler: Ils davos dus onns han ins empruvà da surventscher quai ch’è capità. La fluctuaziun da persunal è stada il pli auta dal 2021 fin l’entschatta dal 2023. Per l’ina ha quai gì da far cun il nov sistem dad IT ch’ins ha introducì avant dus onns e che n’è betg marschà dal tut radund. Èsi correct che passa la mesadad dals collavuraturs e da las collavuraturas han bandunà l’uffizi, suenter che l’anteriur schef ha bandunà l’Uffizi da persunal? Na, las fluctuaziuns pli autas han cumenzà gia avant. Sco ditg, la gronda part è ida tranter il 2021 e l’entschatta dal 2023. Suenter che l’anteriur schef ha bandunà l’uffizi, ha il substitut surpiglià ad interim il timun. Ad el èsi reussì da stabilisar la situaziun da persunal, uschia che las fluctuaziuns sa movan en in rom normal. Il nov manader ha pudì cumenzar. I dat anc adina fluctuaziuns – sin la fiera da lavur chatta la glieud da preschent gea tgunsch novas plazzas – ma ins dastga propi dir: Dapi l’onn passà è la fluctuaziun puspè sin livel ordinari. Las consequenzas sajan però da sentir fin oz, scriva la cumissiun da gestiun. Tge èn lura ils pli gronds problems? Sch’il verm è ina giada en, dovri simplamain in temp fin ch’ins po puspè lavurar ruassaivlamain. Ina da las raschuns per las difficultads ha da far cun l’introducziun dal nov sistem dad IT en l’uffizi da persunal. Igl ha dà critica e fluctuaziuns. E lura èsi cler: Sch’i manca glieud, ston auters siglir en. I va a perder know-how, ins stuess introducir nova glieud, ma il sistem è sut squitsch. In dat l’auter. La situaziun ha spussà quest uffizi. Co dumognan ins ils problems ? Nus avain gia puspè cuntanschì rivas pli ruassaivlas. I sa tracta però d’in process pli lung che n’è anc betg terminà dal tut. I reussescha puspè da pigliar a maun projects cun success. Jau sun cuntent ch’il team tira uss per il medem sughet. L’onn passà hai jau ditg al schurnal regiunal dad SRF: Nus essan sin via, ma n’avain anc betg cuntanschì la finamira. Entant avain nus pudì ans avanzar in toc. Pertutgant ils problems dad IT: Differents process stoppian anc vegnir fatgs a moda manuala, scriva la cumissiun da gestiun. Quai è ina lavuruna che chaschuna era dapli sbagls. Èsi stà fallà da cumpraril sistem dad IT abacus? Gronds projects dad IT èn dapertut ina sfida – tant en l’economia privata, sco era en l’administraziun publica. Sin la fiera datti differents sistems dad IT, tuts han lur avantatgs e dischavantatgs. Ch’ins ha cumprà abacus n’è betg stà in sbagl. Nus ans chattain en in temp ch’ins sto far ils process da transfurmaziun e mintga sistem ha tschertas «malsognas d’uffants». Co surmuntan ins lura talas malsognas d’uffants? I dovra en tals muments ina buna communicaziun. E quella – gliez poss jau dir avertamain – n’è da lezzas uras, ch’ins ha introducì il nov sistem, betg reussida dapertut. Perquai han ins stuì acceptar la critica. Uss han ins lavurà per eliminar ils problems, oz marscha il sistem a moda stabila. Nus stuain en general emprender da manar atras gronds projects d’informatica. Fin ch’ins ha manà tut dal mund vegl en il mund digitalisà, datti bler da far. Gliez dovra ses temp. Uffizi dovra mez milliun dapli Suenter dus onns turbulents dovra l’uffizi da persunal dal chantun in credit supplementar. Il Cussegl grond ha da decider ­l’emna proxima, sch’i dat in mez milliun dapli per schliar ils problems cun il sistem dad IT e las consequenzas da fluctuaziuns. Claudia Cadruvi/FMR Pleds precauts èn il credo da mintga cumissiuns da gestiun. Ma en quest cas enumerescha la cumissiun dal Cussegl grond cler e net ils problems. I va per l’uffizi da persunal dal chantun. Da «temps turbulents» e da cumbats cunter «autas fluctuaziuns» ils dus onns passads, scriva la cumissiun en ses protocol da sesida dal settember. En lezza sesida è vegnì discutà er il credit supplementar d’in mez milliun per l’uffizi da persunal. Era il sistem dad IT abacus, introducì avant dus onns, chaschuna para anc adina tscherts problems. «Differents process da HR ston mumentan anc vegnir elavurads a moda manuala u èn mess si a moda fitg pretensiusa ed ineffizienta», stat scrit en il protocol. L’uffizi da persunal dal chantun fa pajaments da salari, arcuna actas da persunal e suttastat al minister da finanzas Martin Bühler. Lez punctuescha en l’intervista cun la FMR che la situaziun saja puspè stabila: «Dapi l’onn passà è la fluctuaziun puspè sin livel ordinari.»

«Qual’è la tua stagione preferita?» – Quai aveva dumandà la scolasta da talian da Firenza. Quai era stà avant bainprest 25 onns. La dumonda era vegnida durant ina lecziun d’in curs da talian en la citad dals Medicis, in curs intensiv per scolastas e scolasts dal Grischun. Bain cler che era jau (da quel temp anc scolast) ed intgins collegas avain profità ed essan ids a Firenza per emprender la «nova» lingua ch’il Grischun era gist vi d’introducir pass a pass sin il stgalim primar. Noss curs da talian era propi amez la citad, en ina scola situada be paucs meters davent dal Duomo. Insumma, la dumonda da la scolasta era stada simpla: «Tgenina è tia stagiun preferida?» Ed jau ma regord anc exact che jau sun stà il sulet en la runda ch’ha respundì: «L’autunno.» La scolasta florentina ha mo scurlattà la testa. Ed a mai parevi perfin ch’ella m’avess ris ora in zichel. Entant ha bler midà – forsa era causa la midada dal clima? Tut che fa laudavaglias da l’atun. L’organisaziun Svizra Turissem vul carmalar dapli giasts tras il guauds da laresch. Tranter auter fa ella quai cun in spot da reclama (detg divertent) cun Roger Federer e Mads Mikkelsen. Las medias socialas vegnan surchargiadas cun fotografias da cuntradas atunilas. Ed RTR ha realisà dacurt in’emissiun da la Marella davart il superstar da l’atun, il laresch. Il boom turistic da l’atun sa mussa per exempel er onn per onn en mia val materna, la Val Müstair. Durant las emprimas emnas d’october regia en val stagiun auta, mintg’onn dapli. Ma tge è lura uschè spezial vi da l’atun? – Èsi las colurs intensivas en la cuntrada, il barat tranter il tschiel blauischem, la naiv sin la pizza, il cotschen-verd dals guauds ed il pastg brinent? U èsi forsa questa midada andetga da la colur dals lareschs: verd stgir, verd cler, mellen, oransch, cotschen, brin e grischent? U èsi forsa perfin quels dis da tschajera, nua che la naiv stenda ora bufatg sias griflas giu en las vals? Tut quai è bel ed endretg. Però ina ingredienza essenziala na vegn atgnamain mai numnada e tractada en reclamas, emissiuns ed artitgels. E quella ingredienza atunila ma fascinescha onn per onn tar spassegiadas en muntogna durant l’october. Igl è il tun. Il tun da l’atun. Tgi che chamina l’october sur ina pastgira d’alp u vers in piz, quel realisescha ch’i manca insatge. Nagin stgelliez u ramplunim da vatgas sco durant la stad, nagin travasch da glieud, quasi nagins bikers e naginas autras viandantas – e bler damain mustgins e mustguns che turmentan. Spassegiond lura d’enviern tras quellas cuntradas, fan ins sez ina canera narra cun gianellas, skis e bastuns, uschia ch’ins n’auda gnanc il silenzi, la brisa u la bischa da l’enviern. Durant l’atun è quai auter. Insatge manca. Blers tuns èn absents. Tut è reducì, sco sche insatgi avess mess enavos la roda dal volumen. L’agen pass na fa nagina ramur sur la pastgira mez setga. L’aual tschalatta sco sch’el vuless plaunsieu ir a cuz. Il vent frestg sa tegna anc en frain in mument, avant che propi dar ils sparuns la fin d’october. Igl è damai il tun da l’atun che fa la chanzun. Ma da declerar quai quella giada avant 25 onns, amez Firenza, sper la truscha dal Duomo e cun mias modestas cumpetenzas talianas, quai fiss stà in pau memia cumplitgà. Forsa fissi perquai stà quella giada pli prudent, sche jau avess ditg «la primavera», sco quasi tut ils auters. Forsa. David Truttmann da Cuira è schef­redactur da la Fundaziun Medias ­Rumantschas (FMR) – e dapi plirs onns emprova el d’organisar intgins dis da vacanzas durant l’october. David Truttmann

Il cusseglier guvernativ Martin Bühler e ses collavuraturs han preschentà la gievgia passada il preventiv chantunal per l’onn 2025. Il deficit prognostitgà da passa 90 milliuns na chaschuna betg per fastidis. Tant pli las expensas che creschan svelt sper las investiziuns da record dal chantun. «Disciplina» pretenda il cusseglier guvernativ Martin Bühler pertutgant il futur da las finanzas chantunalas. Quai ha il minister da finanzas grischun ditg la gievgia passada a chaschun da la preschentaziun dal preventiv 2025 a Cuira. In preventiv che quinta cun in surpli d’expensas da 90,5 milliuns francs. Il deficit na procura dentant betg talmain per rumpatesta a Martin Bühler sco quai ch’el ha accentuà a chaschun da la conferenza da medias. El ha menziunà la decisiun dal cussegl grond da sbassar il pe da taglia sin donn e cust da las reservas finanzialas dal chantun uschia ch’il deficit è «acceptà sapientivamain». La reducziun dal pe da taglia sminuescha l’onn proxim las entradas dal quint statal dal chantun per 30 milliuns francs. Expensas creschan sur mesira La disciplina futura pretendida dal cusseglier guvernativ sa drizza plitost vers las expensas dal chantun che creschan ad in crescher. L’onn proxim quinta il chantun cun expensas totalas dal quint current e da las investiziuns che s’augmentan per 125,6 milliuns francs sin total 2,57 milliardas francs. Cun quest augment da las expensas da 5,1 % na po il chantun betg ademplir ina da las otg finamiras finanzialas stipuladas dal cussegl grond per ils onns 2025 fin 2028. «Las expensas creschan memia fitg», ha Martin Bühler menziunà e regurdà a la finamira da betg laschar crescher las expensas en media per dapli che 1 % per tegnair la quota statala sin in nivel acceptabel. Tenor preventiv 2025 creschan las expensas sur mesira tar la scolaziun e la sanadad. Tar la scolaziun creschan ellas per 36 milliuns francs l’onn proxim sin 451 milliuns francs ed ils custs da sanadad creschan per 25,2 milliuns francs sin in total da 346 milliuns francs. Communablamain cun la segirtad sociala ed il traffic èn la scolaziun e la sanadad responsablas per 2/3 da las expensas chantunalas. L’administraziun chantunala custa medemamain dapli pervi da la gulivaziun da la chareschia ed investiziuns en la digitalisaziun e la scola auta. Dapli entradas da taglia I dat dentant era secturs nua ch’igl chantun quinta l’onn proxim cun dapli entradas. Uschia duain las entradas da taglia era s’augmentar l’onn 2025 per 19 milliuns francs, e quai malgrà la reducziun decidida per l’onn 2025. «Las entradas da taglia actualas lain presumar quai», ha Martin Bühler ditg. Daners dal gudogn dal la Banca naziunala na datti era l’onn 2025 naginas. E tuttina noda il chantun entradas da quella banca per l’onn proxim. «I sa tracta dad ina summa che deriva dad ina midada da notas da la Banca naziunala.» Ed il chantun quinta era cun dapli daners da la Confederaziun tenor preventiv. Martin Bühler ha dentant avertì ch’il preventiv 2025 na resguardia betg l’effect da las mesiras da spargn da la Confederaziun. «Nus na faschain betg in preventiv cun facturs ch’èn anc betg enconuschents.» Enconuschentas en dentant las investiziuns ch’il chantun ha previs per l’onn 2025. Cun ina summa brutta dad almain dapli ch’ina mesa milliarda francs cuntanschan quellas investiziuns ina valur maximala. Martin Bühler ha gia l’onn passà ditg da vulair augmentar la relevanza dal preventiv. «Nus lavurain vid questa finamira.» Tar il preventiv da l’onn 2024 n’è quai betg anc gartegià dal tut. Il preventiv 2024 scriva in deficit da passa 40 milliuns francs. Il quint 2024 che vegn probablamain preschentà il mars 2025 quinta cun in gudogn da 50 milliuns francs.

«Nus na vulain betg crudar giu dal chaval», ha il cusseglier guvernativ e schef da las finanzas grischunas, Martin Bühler resumà la gievgia davant las medias grischunas. El ha pledentà las aspectativas da las finanzas grischunas che nodan tenor il preventiv presumablamain pli gronds deficits en il futur. Deficits han ins dentant gia prognostitgà dapi onns tar il chantun e la finala èn resultads a la fin da l’onn adina pulits gudogns. Uschia che las reservas finanzialas dal chantun han cun 900 milliuns francs cuntanschì in pulit plimatsch. Quest plimatsch n’ha betg plaschì als deputads ed a las deputadas dal cussegl grond che han decidì l’onn passa da sbassar il pe da taglia per sfurzar il chantun da giginar e sminuir ina pulita part da las reservas. Sbassar la taglia è adina in bel gest, cunzunt sch’ins fabulescha da vulair turnar facultad dal pievel al pievel. Sch’il cussegl grond ha dentant tutgà la noda cun sia decisiun vegn ins pir a vesair ils proxims onns. Las expensas publicas creschan marcant e las discussiuns per exempel da mantegnair ils ospitals grischuns mussan cler: La veglia da dar ora pli paucs daners n’è exnum betg avant maun en la publicitad. E la Confederaziun vul u sto medemamain spargnar. Per in chantun che viva per gronda part da daners che vegnan da Berna è quai pulit impurtant. Enfin uss han las entradas da taglia creschentas grischunas pudì suandar a l’augment dals custs, fin uss. Restar en sella è probabel la finamira da mintga schef da finanzas, saja quai tar il stadi sco tar interpresas privatas. La finamira da Martin Bühler da tegnair l’equiliber finanzial dal chantun è admirabla. El sa dentant che blers mauns tiran vid la tschinta da la sella ed uschia na decida betg be el, sche nus stain en sella u ans tschentain da tschella vart dal chaval.

Avant intgins mais hai jau gì la chaschun da discurrer cun Patricia Scarpatetti e scriver in artitgel davart la Surmirana che ha midà la vita da bleras famiglias en Honduras, quai cun il focus sin ses pli nov project: 104 chasas per 104 famiglias. La redactura dad RTR, ­Paula Nay ha perfin pudì visitar Patricia Scarpatetti a Honduras. Cun la documentaziun «104 chasas per 104 famiglias – Scarpatetti e ses nov vitg» entra l’aspectatura en il mund fascinant da Patricia Scarpatetti. Avant 20 onns ha ella decidì d’emigrar en in pajais segnà da paupradad e violenza, cun la speranza da pudair gidar. Ella ha fundà ina chasa d’uffants per uffants bandunads u maltractads. L’intent per il anc pli grond project han dà dus huricans che han l’onn 2020 devastà 6000 chasas e chaschunà ch’in mez milliun persunas n’han nagin dachasa. Ed uschia ha Patricia ­Scarpatetti lantschà il project ambizius da las 104 chasas. Il vitg, che ha survegnì il num «Unión y Esperanza», vul porscher a questas famiglias ina nova speranza en in lieu segir. La documentaziun da Paula Nay mussa las sfidas e las difficultads che Patricia Scarpatetti e ses team han gì da surmuntar. Ed ella na mussa betg mo las cifras e fatgs, mabain metta en il center ils destins individuals ed ils sforzs per crear ina meglra vita. Uschia per exempel era l’istorgia da ­Delmy Delcid, ina dunna ch’è creschida si en ina famiglia cun violenza. Ella ha pudì daventar la manadra d’ina pitschna stizun en il vitg ed è per l’emprima giada en sia vita independenta. «Jau ma sent sco la pli ventiraivla dunna dal mund», di ella cun gronda emoziun. Questa documentaziun è in toc inspirant e motivant che mussa co che l’agir d’ina persuna po far ina gronda differenza, schizunt en ina da las pli brutalas citads dal mund. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Patricia Scarpatetti en la documentaziun «104 chasas per 104 famiglias – Scarpatetti e ses nov vitg».

La notg da venderdi sin sonda hai dà a Promontogno en Bregaglia in accident individual. In um da 23 onns charrava vers las 23.00 cun dus ­cunautists da 18 onns sin la Via da Malögia da Vicosoprano vers Bondo. Tenor emprimas constataziuns ha il manischunz pers la controlla da l’auto ed è collidà cun in mir da sustegn e cun ina saiv da segirezza. Suenter in pèr tschient meters è l’auto sa fermà. L’auto è tenor ina communicaziun da la Polizia chantunala grischuna demolì totalmain. Il manischunz e ses ­cunautist che seseva sper el èn blessads grevamain. L’um da 18 onns è vegnì transportà cun la Rega en l’ospital a Locarno ed il manischunz cun in’ambulanza en l’ospital a Samedan. Il segund um da 18 onns che seseva sin il sez davos è era vegnì manà a Samedan cun blessuras levas. Ensemen cun la procura libra sclerescha la Polizia chantunala grischuna las circumstanzas che han manà a quest accident da traffic. (cdm/fmr) L’auto è demolì totalmain suenter ch’el è collidà cun in mir da sustegn e cun ina saiv da segirezza.

«Nus n’avevan da far nagut cun quai!» – Savens è d’udir quella frasa en Svizra, sch’i va per chapitels stgirs en l’istorgia mundiala, sco p.ex. il holocaust. Ma in sguard pli precis mussa savens che era la Svizra n’è betg in planet separà. Quai vala era per l’istorgia dal colonialissem. Igl è bain vair ch’il stadi svizzer n’ha mai gì ambiziuns colonialas sco p.ex. l’Engalterra, l’Ollanda u la Frantscha. Quels han occupà territoris en Africa, America ed Asia, suttamess ils pievels indigens, construì nova infrastructura e fatg buns affars. Uschia ch’ins pudess dir sco Svizzer: «Nus n’avevan da far nagut cun il colonialissem!» Però igl è stà auter! Era persu-nas, interpresas e cuminanzas svizras èn stadas ferm entretschadas – dapi il 16avel tschientaner – en l’istorgia coloniala. A quella istorgia zuppentada deditgescha actualmain il Museum Naziunal Svizzer a Turitg ina gronda exposiziun cun il titel «kolonial» (averta fin ils 19 da schaner 2025). Divers commerziants svizzers han participà al commerzi triangular tranter Europa, Africa ed America ed han uschia fatg affars cun sclavs. Numerus missiunaris svizzers eran activs sin tut il mund. Ed er ina persuna dal Grischun mussa l’exposiziun a Turitg: L’onn 1907 è l’uffizier Hans Christoffel (1865–1962), oriund da Giuvaulta/Rothenbrunnen, stà responsabel che sia brigada ollandaisa ha mazzacrà en Indonesia in entir vitg: 561 persunas indigenas èn vegnidas sajettadas. Quai è mo ina da numerusas vistas ed invistas en l’istorgia dal colonialissem svizzer. Tgi che visita l’exposiziun en il Museum Naziunal na po silsuenter betg pli dir: «Nus n’avevan da far nagut cun quai!» – Per la paja sa tschenta in’autra dumonda: Tge rolla ha la Svizra oz en sia relaziun cun il «sid global»? Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. In dals simbols dal colonialissem e da la pussanza imperiala - il chapè da las tropas.

Silvia Hofmann ha avert la sessiun d’october cun in pledoyer per solidaritad. Lezza saja enragischada en l’istorgia svizra e grischuna, ha ditg la presidenta dal Cussegl grond. «Mia generaziun enconuscha anc quests films legendars», ha ditg Silvia Hofmann il glindesdi regurdond als «Trais musketiers» cun lur parola «in per tuts e tuts per in». Quests pleds sajan era inscrits per latin en la Chasa federala, ha ditg la presidenta dal Cussegl grond en ses pled d’avertura. La solidaritad ch’els exprimian saja sa manifestada baud en l’istorgia svizra. La gronda bova da Goldau haja chaschunà passa 400 morts il 1806. Burgais da l’entira Svizra hajan gidà la vischnanca cun donaziuns. Fin il 1910 sajan capitadas en tut diesch grondas catastrofas – brischaments, inundaziuns, bovas – en differents lieus. Mintga giada haja la populaziun gidà. Questa solidaritad svizra saja daventada legendara. «Cun buna raschun pon ins pretender che la Svizra moderna – l’uschenumnada ‘naziun fundada sin la voluntad’ – è naschida or da questa solidaritad», ha ditg Silvia ­Hofmann. La Brev da la federaziun grischuna d’avant 500 onns exprimia era la solidaritad: «Nus vulain gidar, cussegliar ed assister in l’auter cun corp e vita.» Anc oz enconuschian ins la solidaritad, sche las grevezzas finanzialas da vischnancas vegnian purtadas communablamain e vegnian repartidas per exempel cun la gulivaziun da dischavantatgs u la gulivaziun da grevezzas. La Frantscha n’enconuschia betg talas gulivaziuns ed ella haja fastizà durant in viadi en la cuntrada da Dijon co che vitgs pitschens parian sco morts ora, ha explitgà la presidenta dal Cussegl grond. Là manchia la gulivaziun solidarica. Lezza giada haja ella chapì ils protests dals ­‹gilets jaunes› en Frantscha. ‹L’instrument genial da la gulivaziun› repartia sin bleras spatlas las grevezzas. «In per tuts, tuts per in. Quai è la clav da nossa coesiun. Na lain mai emblidar quai», ha admonì Silvia Hofmann ed ha avert la sessiun d’october dal Cussegl grond.

Nov chantuns han l’intenziun da metter ensemen la surveglianza da las cassas da pensiun. A 560 milliardas francs summeschan las bilantschas da las cassas domiciliadas en quests chantuns. Il Cussegl grond decida quest’emna sch’il Grischun sa participescha. Claudia Cadruvi/FMR I va per ils daners dad in e scadin ch’è assicurà en la segunda pitga. Vegnan ils daners investids bain? Lavura la cassa da pensiun tenor ils criteris che la lescha perscriva? Che gliez vegn surveglià endretg è chaussa dals chantuns. Fin uss lascha il Grischun survegliar las cassas ensemen cun sis auters chantuns plitost pitschens. En tut quests chantuns èn domiciliadas radund 340 cassas da pensiun. En l’avegnir vulan quests chantuns sa metter ensemen cun Turitg che surveglia da preschent passa 620 cassas. Il Cussegl grond decida quest’emna davart la cunvegna interchantunala per ina surveglianza communabla. Suandants chantuns èn da la partida: Turitg, Glaruna, Schaffusa, Appenzell Dadora, Appenzell Dadens, Son Gagl, Grischun, Turgovia e Tessin. La cunvegna prevesa in nov institut dal maun public che controllescha las cassas da pensiun. Per singuls chantuns – betg per il Grischun - surveglia l’institut era las finanzas da fundaziuns classicas, per exempel fundaziuns che sustegnan projects culturals. Pertge dovri questa cunvegna ed in pli grond institut da surveglianza? Il dumber da las cassas da pensiun è sa sminuì ils ultims onns a moda rapida. Las cassas restantas èn perquai pli grondas ed administreschan dapli facultad. Pervia dal svilup demografic datti adina dapli pensiunads. Dad investir daners a las fieras da finanzas daventa adina pli pretensius. Uschia analisescha il messadi, che la regenza suttametta al Cussegl grond la situaziun actuala da las cassas da pensiun. La regenza concluda: «Igl è oravant tut da segirar la stabilitad finanziala da las cassas da pensiun e lur gestiun professiunala.» La surveglianza stoppia perquai avair glieud cun cumpetenzas en l’analisa da finanzas ed investiziuns. Gliez custia bler. A medem temp dovria quai actuals tools da surveglianza dad IT che basegnan medemamain dapli finanzas. En l’institut che surveglia fin uss las cassas dal Grischun controlleschan ils collavuraturs e las collavuraturas da preschent tant cassas da pensiun sco era fundaziuns. I n’exista nagina spezialisaziun sco en l’institut dal chantun da Turitg. Lez institut ha era partiziuns centralisadas cun savida spezialisada davart tecnicas d’assicuranzas, investiziuns, management da ristg ed informatica. Talas partiziuns cun savida speziala duai en l’avegnir era avair il nov institut installà tenor la nova cunvegna interchantunala: «La nova regiun da surveglianza vegn a controllar cun 36 plazzas cumplainas 970 cassas da pensiun cun ina summa da bilantscha da 560 milliardas e 1880 fundaziuns classicas cun ina summa da bilantscha da circa 9 milliardas francs», stat scrit en il messadi. Discussiuns cuntraversas n’èn tenor la cumissiun predeliberanta betg da spetgar. Lezza recumonda unanimamain al Cussegl grond da dir GEA a la cunvegna interchantunala che duai ir en vigur il 2026.

Il Cussegl grond sa raduna per trais dis fin mesemna. Qua las emprimas decisiuns e debattas da la sessiun d’october: La regenza succumba cun sia proposta che tuttas vischnancas grischunas duain pajar l’agid social per persunas viagiantas. Il Cussegl grond ha preferì il glindesdi cun 75 cunter 38 vuschs ina autra varianta, numnadamain dad indemnisar quests custs sur la gulivaziun da grevezzas socialas che Jan Koch da la PPS ha propagà en il cussegl. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha admonì adumbatten che las vischnancas pertutgadas na survegnian uschia naginas recumpensaziuns per l’agid social ch’ellas pajan a persunas viagiantas. Pertge la gulivaziun da grevezzas socialas vegn pajada pir sch’ils custs surpassan in tschert livel. Pertutgadas èn vischnancas cun plazzas per viagiants sco Cazis, Panaduz, Ziràn-Reschen u Cuira. Be paucas vischnancas grischunas mettan a disposiziun talas plazzas – per part gist pervi da la tema da stuair pajar agid social. Students ed emprendists fin 25 onns na duain betg pli stuair restituir l’agid social ch’els han retratg durant lur furmaziun. Il Cussegl grond ha cumenzà il glindesdi la debatta davart questa revisiun da lescha e n’aveva anc betg terminà la discussiun a la fin da redacziun. Il mardi e la mesemna tracta il Cussegl grond tranter auter suandants temas: concept da promoziun da cultura 2025 fin 2028 cunvegna interchantunala per survegliar cassas da pensiun set incumbensas parlamentaras, tranter auter davart finanziar ospitals grischuns credits supplementars (fmr/vi)

ll titel da quest artigel è be fictiv. I va per crimis regiunals: Quantas dunsainas cadavers en lieus scenics hai gia dà en il chantun Grischun? Tge mangian e baivan ils detectivs il pli gugent? E datti differenzas localas pertutgond ils delicts? Dumondas ch’il scienzià Thomas Barfuss da Cuira ha respundì en ina lavur incumbensada da l’ICG, l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna. «Durant bundant trais onns hai jau legì mintga di almain in’ura in crimi. E gea, jau legel gugent crimis», declera Thomas Barfuss cun in surrir co ch’el è vegnì da far las retschertgas per sia lavur scientifica. Ils resultats da las retschertgas ha il scienzià da litteratura e cultura publitgà en in cudesch cun il titel «Mords­landschaften» (guarda box). Thomas Barfuss aveva en sasez l’incumbensa da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (ICG) da far retschertgas pertutgond il tema: litteratura e turissem. Bainspert haja el però chattà ora che crimis regiunals hajan da far magari bler cun il turissem. «I va uschè vinavant che crimis regiunals vegnan perfin taxads sco litteratura da viadi per tschertas regiuns, quai m’ha fatg mirveglius da savair dapli sur da quest gener.» Enavos fin en ils onns 1920 «L’emprim vuleva jau be prender per mauns l’unda dals pli novs crimis regiunals, dimena quels radund 100 cudeschs ch’èn cumparids durant ils ultims 25 onns», declera il scienzià da Cuira. Ma bainspert haja el sentì, ch’el stoppia era leger ils crimis pli vegls per encleger la pli nova unda da crimis regiunals. «Uschia hai jau fatg retschertgas enfin ils onns 1920, 1930.» Ils emprims romans criminals en tudestg en Grischun èn vegnids scrits da giasts da cura. Quels giogan pia tuts en ils lieus mundans, sco a Tavau, Arosa u San Murezzan. L’emprim crimi da vacanzas en la Surselva da l’onn 1987 porta il titel «Mord in Mompé», quel è vegnì scrit dad in uschenumnà indigen cun il num Jon Durschei. Ma en sasez era quai be in pseudonim da l’editur Werner Bucher, da la chasa editur Orte da Turitg. Cun in num indigen sco autur vuleva la chasa editura mussar dapli autenticitad. Sco detectiv aveva quella istorgia installà il Pader Ambrosius. Quest è be in muster da chaussas interessantas che Thomas Barfuss descriva en ses cudesch. El sa deditgescha er als crimis rumantschs, tranter auter il pli enconuschent per ils engiadinais «Linard Lum» da Göri Klainguti. El descriva co ch’ils crimis rumantschs èn sa sviluppads. Per exempel sut Daniel Badraun, che scriveva l’emprim per il radio u er cun ils raquints criminals dad Attilio Bivetti. Nas fin e lieus scenics per ils delicts In auter aspect che Thomas Barfuss ha intercurì, è tge ch’ils detectivs mangian e baivan. Savens han ils detectivs era pertutgant la culinarica in nas fin. Els baivan gugent vins dal Signuradi e mangian gugent spaisas localas da buna qualitad. Era quai ina cumprova, tenor Thomas Barfuss ch’ils auturs tschertgan propi il regiunal, nua che lur toc gioga. Vinavant ha il scienzià empruvà da scuvrir nua ch’ils delicts capitan. I dat en egl che blers cadavers vegnan deponids en lieus scenics cun bellas vistas u en lieus impurtants per il Grischun, sco per exempel sut ina punt da la Viafier retica. Pertge che quai è uschia, emprova Thomas Barfuss da declerar: «En ils crimis regiunals vai per l’effect da reconuscher puspè in lieu u perfin per la pussaivladad da pudair ir en quel lieu. Plinavant dattan las auturas ed ils auturs da crimis regiunals a lur cas e lur victimas ina muntada u perfin relevanza tut speziala mettend en connex cun quests lieus spezials.» Ma era per las lecturas ed ils lecturs sa mida la percepziun dad in lieu, suenter ch’els han legì quests crimis, declera il scienzià. Nagina cuntrabanda en il Puschlav Ina chaussa che dettia er en egl, saja ch’ils delicts ed ils cadavers sa differenzieschan tut tenor val, declera Thomas Barfuss: «Entant ch’ils cadavers en l’Engiadina èn savens traplads en ils glatschers, u pli ch’in cadaver è vegnì bittà a Malögia en in mulin da glatsch, vai a Tavau per rapinaments enturn il WEF ed en il Partenz per istorgias da purs e mastergnanza.» Interessant saja dentant, remartga Thomas Barfuss: «En il Puschlav na datti nagin crimi che s’occupa da la cuntrabanda. Quel tema vegn fin ussa be avant en in roman d’educaziun.» Che quai veglia dir ch’il focus turistic na stettia anc betg en il center. E lura dettia era lieus, nua ch’ils delicts s’accumuleschan. «Per exempel en il ­Waldhaus a Segl. U insumma, la regiun tranter Segl e San Murezzan è fitg savens lieu d’acziun. Ma er a Cuira ed a Tavau capitan blers cas en ils crimis regiunals.» Normalmain na vegnian ils cadavers betg deponids en hotels, quai fiss nauscha reclama, declera Thomas Barfuss. Ma da l’autra vart vala entant er en la branscha dal turissem il uschenumnà storytelling sco bun utensil per far reclama. Gronda part dal martga da litteratura Insumma valia il gener dals crimis regiunals dentant sco part dal martgà dad affars turistics. Dad ina vart rendia per ils auturs da crimis da scriver davart ina regiun da vacanzas, perquai che uschia ­vegnian ils cudeschs vendids là als indigens che s’interessan. Ma era turists e giasts cumprian la lectura, sch’ils cudeschs vegnian vendids al lieu, da las butias localas. Ed era sin l’internet, sch’ils turists tschertgian avant co ir en vacanzas lectura da la destinaziun giavischada. Quai possia esser in dals motivs pertge ch’il gener da crimis regiunals, er en il Grischun, haja fatg dapli ils onns 2010 in svilup enorm grond. Tenor Thomas Barfuss haja quai da far dad ina vart cun quai che la glieud stima puspè pli ferm products locals e regiunals. Però era cun in midament da models dad affars dals editurs. Dapi curt han pliras chasas edituras tudestgas, spezialisadas sin crimis, expandì lur affars vers il Grischun. Ed er auturas ed auturs indigens han augmentà lur producziun cun figuras da detectivs ch’èn capabels da schliar cas en seria. «Ils emprims raquints criminals dal Grischun èn vegnids scrits da giasts da cura, pia da Tavau, Arosa e San Murezzan.» «L’unica perditga dal delict era in portg pailus.» «Trais dumondas a Thomas Barfuss» FMR: Thomas Barfuss, Vus avais lavurà durant bundant trais onns cun crimis, auturas ed auturs da crimis, fatg retschertgas e tratg conclusiuns – co scrivessas Vus uss in crimi? Thomas Barfuss: Jau sun scienzià e betg autur da crimi. Jau na fiss betg capabel da scriver in crimi interessant, quai surlasch jau als auters. Ma, mia lavur scientifica ha tschertas sumeglientschas cun quella dad in detectiv. Jau chat fitg interessant e fascinant da far las retschertgas, e persequitar differents fastizs fin ch’ins chatta la gista soluziun, ed jau speresch che era mes cudesch saja divertent e porscha passaschas captivantas ed interessantas, sco in crimi. Tge è stada la pli gronda surpraisa per Vus, suenter tut questas retschertgas da crimi? Las differenzas localas dals cas. Dentant che crimis a Tavau han ­savens rapiments sco cas da schliar, e mussan dubis envers l’integritad da l’elita economica enturn il WEF, giogan crimis en il Partenz plitost en il milieu dals purs e mastergnanza. L’Engiadin’Ota è il hotspot per ­crimis europeics. Dal rest l’emprim crimi suenter la guerra mundiala era in crimi rumantsch da Reto ­Caratsch. Avais Vus chattà en Vossas ­retschertgas in cas spezialmain ­creativ, u ina victima spezialmain interessanta? En in crimi sto natiralmain mintga cas esser original e spectacular. Ma gea ina situaziun, che ma pareva autra e perquai interessanta, vegn avant en in’istorgia che gioga ad Aschera-­Maria: Là è l’unica perditga d’in murdraretsch in portg pailus. E quel vegn lura tramess tar in terapeut da bestgas per quai ch’ins vul far discurrer e raquintar dal murdraretsch. «Mordslandschaften» I vegn assassinà e cugliunà, fatg la cuntrabanda e rapinà e tut en ina bella cuntrada, en l’ambient alpin. E quai en multifars cas. Per cletg be sin palpiri en crimis. Il scienzià da litteratura e cultura da Cuira Thomas Barfuss ha retschertgà davart l’istorgia, il svilup, il turissem, ils dif­ferents cas, ils caracters dals detectivs e la culinarica da crimis regiunals che giogan en il Grischun. Sia lavur «Mords­landschaften» ha el repartì en trais parts; l’emprima mussa in guid illustrà tras las differentas regiuns grischunas, cun ils crimis ch’èn success là. En la segunda part mussa Thomas Barfuss si l’istorgia ed il svilup dal roman criminal dals onns 1920–30, sur ils crimis rumantschs per il radio rumantsch en ils onns 1990 fin via tar il crimi regiunal modern, gist cumparì. Discutads vegnan caracters, chaussas e motivs. En la terza part vai per il connex tranter il turissem ed ils crimis regiunals. Cun in sguard scientific davos las culissas dal crimi regiunal, motivs e motivaziuns vegnan a pled auturas ed auturs. La rolla principala giogan detectivs e turists, dals quals ins chatta ina stretga parentella sin la tschertga d’ina realitad zuppada. Ils lieus che vegnan descrits en ils crimis e las cuntradas d’omicidi alpinas sa sviluppan pli e pli er en lieus che turistas e turists vulessan pudair visitar e cun quai daventan crimis regiunals er in’impurtanta part da la litteratura da viadi. Il cudesch «Mordslanschaften» è cumparì tar la chasa editura Chronos. Foto mad Filar cun velo da Malögia engiu vers Casaccia, er in’acziun che ha para impressiunà inqual autur da crimis: La cursa rapida a val cun stortas stretgas vegn avant en plirs crimis. L’hotel Waldhaus a Segl Maria tutga dapi decennis, en il mund fictiv da crimis regiunals, tar ils lieus preferids per la gianira cun nauschas intensiuns. Thomas Barfuss da Cuira, scienzià da litteratura e cultura, el ha lavurà radund trais onns per mussar si il svilup istoric, las cumulaziuns e differenzas geograficas da delicts e la muntada economica en il turissem dals crimis regiunals.

Glindesdi avantmezdi è in motociclist collidà cun in camiun sin la Via naziunala 28 al portal dal sid dal tunnel da Küblis. L’um da 78 onns è vegnì blessà levamain. Sco quai che la Polizia chantunala dal Grischun communitgescha, è el vegnì transportà dal servetsch da salvament en il spital a Schiers. L’um ch’arrivava da Küblis leva sa render cun sia moto sin la Via naziunala e charrar en direcziun Landquart. En quest mument è el collidà cun in camiun che charrava medemamain en direcziun Landquart. (cdm/fmr) In motociclist da 78 onns è vegnì blessà levamain il glindesdi entras ina collisiun cun in camiun.

Glindesdi suentermezdi ha brischà ina pluna laina ad Igis. Sco quai che la Polizia chantunala dal Grischun communitgescha, è l’incendi vegnì chaschunà d’in accu d’ina forsch da segar pastg. Suenter l’alarm enturn las 17.00 han ils pumpiers da Landquart pudì stizzar spert il fieu. (cdm/fmr) La pluna laina brischada pervia d’in accu.

Grondas laudavaglias hai dà il mardi en ils Cussegl grond pertutgant la lavur e vita culturala. Il concept per promover la cultura grischuna ils proxims quatter onns è uss sut tetg. Ma datti era dapli daners? Gliez decidan ils 120 deputads e deputadas pir il december. Il nov concept sumeglia il vegl. Be paucas midadas èsi vegnì fatg per promover la cultura ils proxims quatter onns (mira era LQ dals 11 d’october 2024). Il Cussegl grond ha approvà il mardi il nov concept cun 109 cunter 2 vuschs ed 1 abstenziun. La dumonda cardinala è però anc averta. Datti ils proxims quatter onns – tut en tut – dapli daners per la cultura? Gliez vegn martgadà il december. Lura decida il Cussegl grond il preventiv. La FMR ha dumandà ina deputada e dus deputads rumantschs, co ch’els han en il senn da decider il december. Fin uss impunda il chantun radund diesch milliuns francs l’onn per tut las spartas culturalas. Da quests daners vegnan sbursads trais milliuns tenor il concept da cultura. Ils ultims quatter onns ha il chantun fatg differentas cunvegnas da prestaziun cun instituziuns culturalas sin fundament da quest concept. Tar ina part da questas cunvegnas cun durada pli lunga, sa tschentan suandantas dumondas: Vegnan las cunvegnas finanziadas vinavant or da la cassa dal concept da cultura? U vegnan ils daners – i va per 600 000 francs – spustads e pajads a partir da l’onn proxim or da la cassa ordinaria dal chantun? La PPS giaja d’accord cun ils trais milliuns per il concept da cultura, di Reto Rauch. «Ma i na po betg esser ch’ins fa mintga giada cunvegnas da prestaziun e quellas vegnan lura tuttas separadas dal concept ed integradas en il budget. Quai cumbattain nus en la debatta da budget.» Per la PPS saja quai il fauss mecanissem, di il deputà da Suot Tasna. Uschia transfereschian ins tras la porta davos cunvegnas da prestaziun en il budget ordinari. Sia fracziun sustegnia il transfer dals 600 000 francs en il budget ordinari, di René Epp da l’AdC: «Quai ha per nus ina tscherta logica. Las instituziuns cun questas cunvegnas da prestaziun dovran ina segirezza e ston s’organisar a lunga vista. Per gliez dovran ellas ils meds finanzials dal budget.» Ma i sa tschentia la dumonda sch’ils daners per il concept da promoziun da cultura vegnian lura scursanids sin 2,4 milliuns ubain sch’ins mantegnia vinavant expensas da 3 milliuns l’onn, explitgescha il deputà da la Cadi. «Per mai persunalmain èsi impurtant da survegnir qua anc ulteriuras infurmaziuns ed ina argumentaziun fundada per savair sch’i dovra propi 600 000 francs dapli per il concept da cultura.» Per sia fracziun saja clerischem da mantegnair ils 3 milliuns per il concept da cultura, plus ils 600 000 francs che van en il budget ordinari, di Aita Biert da la PS. «Anzi, jau persunalmain schess che gliez è atgnamain memia pauc per la cultura en nossas trais linguas.» Sia partida emprovia da persvader deputads e deputadas dad autras partidas e dumbria mintga vusch che sustegnia la finanziaziun. «Nus avain udì blers votums positivs en la debatta davart il concept da cultura», di la deputada da Suot Tasna. «A quels che han pronunzià bels pleds per la cultura giain nus a dir ch’ils bels pleds ston era avair consequenzas ed han da basegn da raps.»

Strusch debattà mes’ura, sto il Cussegl grond gia interrumper sia sesida. La raschun: il sistem da votaziun na funcziunescha betg. Quai è stà il cas il mardi – betg per l’emprima giada. Igl è in gest desperà. Silvia Hofmann auza ils mauns: «La tecnica na ma fa oz puspè betg obedientscha. Perquai fatsch jau ina pausa da diesch minutas.» La presidenta trametta passa tschient deputads e deputadas gia avant las nov a café. Il mardi a bun’ura èn puspè crudads ora ils visurs che mussan ils resultats da votaziun – betg per l’emprima giada en questa sessiun. Era en autras sessiuns che Sepp ­Caluori ha presidià il cussegl, ha il sistem gia fatg chauma. La FMR ha dumandà Patrick ­Barandun, il secretari dal Cussegl grond, tge che chaschunia las interrupziuns. FMR: Fa la presidenta fallà insatge cun tschentar en u or il sistem da votaziun? Patrick Barandun: Na, in tal sbagl sco quai ch’el è capità oz, na pon ins betg chaschunar cun manipular sbagliadamain il sistem da votar. I sa tracta da problems tecnics. Tge problems èn gliez? Tge ch’igl è exact na savain nus oz anc betg. L’indriz è nov. Nus l’avain mess en funcziun l’avust 2023. Igl è in sistem cumplex cumbinà cun las cameras dal livestream ch’è cumplainamain automatisà. Differents sistems ston communitgar ensemen. Sch’insatge na va betg dal tut schuber, datti incaps. Tge faschais Vus per ch’i na dettia betg pli incaps tar las votaziuns en il Cussegl grond? Suenter las sessiuns stuain nus mintgamai chattar ora, tge che n’ha betg funcziunà. Lura schliain nus ils problems. Planisà èsi era da remplazzar tschertas cumponentas da la veglia hardware. Gliez pudain nus però far pir il schaner. Tge che chaschuna ils sbagls en questa sessiun, na savain nus betg. Gliez pudain nus eruir pir suenter la sessiun.

Bunaveglia u forsa perfin buna luna ha demussà il ­Cussegl grond il mardi. El ha approvà gist pliras fatschentas ed assegnà incumbensas cun grondas maioritads. Vers saira èsi daventà divertent en il Cussegl grond. El ha discutà l’incumbensa dad Anita Mazetta, la verda, davart zonas da protecziun per controllar las nozzas d’avieuls. Mario Cortesi da la PPS ha pledà cunter l’incumbensa: el na veglia betg sa maschadar en la vita sexuala dad avieuls. I ha però era dà votums engaschads dad apiculturs sco per exempel quel da Clemens Berther da l’AdC. Il Cussegl grond ha la finala assegnà l’incumbensa cun 103 cunter 3 vuschs, però be en la furma restrenschida tenor la proposta da la regenza. Giuvens e giuvnas fin 25 onns na ston betg pli pajar enavos l’agid social ch’els han retratg durant lur emprendissadi u studi. Il Cussegl grond ha deliberà la revisiun da la lescha per persunas basegnusas. Cun 101 cunter 0 vuschs è vegnida approvada la cunvegna cun nov chantuns per ina surveglianza da las cassas da pensiun. Tge effect fan ils stipendis en il Grischun? Gliez sto uss examinar la regenza. Ella sto era eruir co ch’ins po midar la lescha da stipendis per che la mancanza da forzas da lavur spezialisadas po vegnir cumbattida. L’incumbensa deriva da Thomas Rüegg da la PLD. Ella è vegnida assegnada cun 104 cunter 0 vuschs. Ils purtaders da scola duain survegnir dapli cumpetenzas, per exempel per emprovas da pilot. La regenza duai pussibilitar uschè svelt sco pussaivel autras furmas d’instrucziun u examinar auters models. 104 cunter 0 deputads e deputadas han vuschà per l’incumbensa da la cumissiun da furmaziun e cultura. La mesemna stat quai sin il program en il Cussegl grond: Ina debatta pli lunga èsi da spetgar tar duas intervenziuns che pertutgan la finanziaziun dals ospitals. Philipp Wilhelm da la PS e Martina Beeli da l’AdC han inoltrà las intervenziuns. En l’ura da dumonda respunda la regenza tranter auter dumondas da Rico Lamprecht da l’AdC areguard il sviament a Sta. Maria en Val Müstair. En pli sa fatschenta il Cussegl grond cun credits posteriurs.

Tants deputads e deputadas sco darar èn s’exprimids la mesemna tar duas incumbensas parlamentaras. Quellas han proponì co gidar ils ospitals regiunals or da la miseria. Il Cussegl grond ha però assegnà be l’incumbensa da Philipp Wilhelm. Sco il «ora pro nobis» en in rusari è sa repetida la mesemna en il Cussegl grond la frasa: «Nus vulain mantegnair in provediment da sanadad decentral dad auta qualitad.» Strusch in deputà u ina deputada ha desistì da confermar gliez. Ma tge vul quai dir? Ch’ils ospitals regiunals ston vegnir mantegnids sco fin uss? U basti cun centers da sanadad che tractan pazients a moda ambulanta? Blers oraturs u oraturas han desistì da dir cler e net tge ch’els prefereschan. Discutà ha il Cussegl grond las incumbensas parlamentaras da Martina Beeli dal Center e da Philipp Wilhelm da la PS. Omadus han pretendì agid per ils ospitals che stattan orasum il precipizi finanzial. Ils remedis en las incumbensas sa differenzieschan però (guarda box). A la fin d’ina lunga debatta ha il Cussegl grond ditg GEA cun 106 cunter 2 vuschs a l’incumbensa Wilhelm ed ha refusà l’incumbensa ­Beeli cun 79 cunter 34 vuschs. La diagnosa ch’è vegnida tschentada en il Cussegl grond è stada drastica. Tscherts ospitals regiunals scrivian oz deficits da record, ha ditg Christian Morf da la PPS. «Ils ospitals da Glion, Schiers, Tusaun, Samedan e Scuol han scrit il 2019 anc in deficit total da 2,4 milliuns. Il 2023 è il deficit creschì sin 23,2 milliuns.» L’agen chapital da tals ospitals saja prest ­duvrà si. Las vischnancas, sco proprietarias, stoppian pajar ils deficits. El enconuschia ina vischnanca che haja stuì prender si in credit per insumma pudair pajar sia cumpart al deficit da l’ospital, ha ditg Christian Morf. Xenia Bischof da la PS ha admonì ch’intgins ospitals giajan chaupiz. Renate Rutishauser da la PS ha appellà: «Il chantun sto agir avant che la situaziun escalescha vinavant.» Singuls parlamentaris n’han era betg spargnà cun renfatschas al chantun. Reto Loepfe dal Center ha fatg attent ch’i dettia en Svizra tants ospitals sco uschiglio nagliur. La planisaziun dad ospitals saja chaussa dals chantuns. «Tge che marscha da preschent è in process dinamic e caotic, tar il qual il chantun na po betg pli planisar a moda activa, mabain administrescha be pli il caos.» Er auters deputads han pledentà ch’ins stoppia ev. serrar ospitals u almain sminuir lur prestaziuns. «La midada da structura vegn, ella marscha gia e vegn er ad arrivar en il Grischun», ha ditg Thomas Rüegg da la PLD. «I vegn a stuair dar adattaziuns structuralas, era talas che fan mal e ch’èn difficilas dad explitgar a la populaziun», ha ditg Erica Cahenzli da la PS. Ins stoppia tschentar la dumonda tge ospitals che duain vegnir mantegnids u nua ch’i saja prudent da sa cuntentar cun in center da sanadad che porschia prestaziuns ambulantas, ha ditg Christof Kuoni da la PLD. Per gliez dovria quai adattaziuns da leschas. Cun l’incumbensa da Philipp Wilhelm possian ins gudagnar temp, resp. procurar ch’il provediment da sanadad na vegnia betg periclità a curta vista. L’incumbensa Wilhelm è vegnida sustegnida da tut las fracziuns. L’incumbensa Beeli han pliras fracziuns refusà – dentant betg serradamain. Ils aderents da l’incumbensa Beeli han fatg attent ch’ella pussibiliteschia svelt agid e demussia solidaritad cun ils ospitals e las regiuns pertutgadas. Ils adversaris han admonì ch’ils ospitals n’avessan lura nagina motivaziun pli da megliurar lur situaziun. Gliez è era stà la posiziun da la regenza. Suenter radund trais uras è vegnì a pled Peter Peyer. Il minister da sanadad ha relativà tscherts votums. «Nus discurrin qua da la sballantscha finanziala d’intgins ospitals regiunals en in sistem da sanadad che funcziuna uschiglio a moda ordinaria en il chantun Grischun.» Ospitals en l’entira Svizra hajan da sbatter. Las raschuns: Tariffas memia bassas, chareschia, energia, custs da persunal, ma er investiziuns sbagliadas e planisaziuns sbagliadas. Peter Peyer ha sincerà ch’il chantun saja londervi da far la planisaziun dad ospitals che valia a partir dal 2026. Il venderdi cumparia en quest connex in prestudi davart tschintg ospitals. Il studi admettia che quests ospitals desistian da tractaments chirurgics staziunars. Ils resultats vegnian preschentads il venderdi. En pli veglia il chantun conceder als ospitals emprests senza tschains. In’adattaziun da lescha giaja prest en consultaziun, ha ditg il minister da sanadad. Las propostas da l’incumbensa ­Wilhelm sajan en quest senn gia sin buna via. Las propostas da Beeli e Wilhelm Omadus vulan il medem – gidar ils ospitals. Philipp Wilhelm da la PS ha però formulà sia incumbensa a moda pli averta. Martina Beeli dal Center ha fatg ina proposta concreta. La deputada da la Foppa è sa focussada sin il sectur ambulant. Là na vegnan ils ospitals betg da cuvrir ils custs. Las rusnas finanzialas avessan tenor l’incumbensa Beeli duì vegnir cuvertas cun uschenumnadas «gemeinwirtschaftliche Leistungen» tenor la lescha per la tgira da malsauns. I fiss stà ina soluziun transitorica fin ch’i dat novas tariffas. Il Cussegl grond ha refusà l’incumbensa. Philipp Wilhelm da Tavau giavischa che la regenza tschertgia sezza ina soluziun «per finanziar ils ospitals dal Grischun per ch’in provediment da sanadad decentral funcziunia bain e saja garantì er en l’avegnir. Gliez haja da capitar cun «gronda prioritad temporala», stat scrit en l’incumbensa. Questa incumbensa ha il Cussegl grond assegnà.

La finamira è simpla: Dumagnar divers obstachels senza crudar giu e tutgar en il terren dal guaud. Quest trenament pon ins far sin la senda d’equiliber che sa chatta en il Fürstenwald a Cuira. La senda exista dapi bunamain in onn e mez ed è ina runda da 450 meters cun 19 obstachels da lain integrads directamain en la natira. Sur quels duain ins ballantschar e tegnair l’equiliber senza crudar giu sin il terren. Gea, quai tuna ussa fitg simpel. E l’entschatta en l’emprim sectur era simpla ed jau e mia figlia da quatter onns e mez avain dumagnà ils obstachels, sco per exempel travs en furma da ziczac. Tar il segund sectur daventa gia pli grev da tegnair l’equiliber. Ins sto muntar si d’ina stgala fitg stretga ed i dat travs balluccants. Ed il pli tard en il terz sectur ballantschond sur tschintas moviblas vi avain nus omaduas tutgà en il terren dal guaud. La senda d’equiliber sa drizza a persunas da tut las veglia­detgnas. Er uffants pli pitschens han plaschair sin la runda e cun in zichel agid dumognan els la gronda part dals obstachels. E per quellas e quels cun in senn d’equiliber extraordinari datti er anc exercizis supplementars, cun ils quals il chaminar sur ils obstachels daventa pli grev. La senda po pia era vegnir utilisada sco parcours sportiv. Senda d'equliber en il Fürstenwald a Cuira

Abitaziuns per stagiunaris e stagiunarias èn chaussa rara. Problematic è quai per hotels, pendicularas ed ustarias ch’èn a la tschertga da persunal fidaivel. «Patruns da lavur perdan attractivitad, sch’els na san betg porscher in suttetg a lur lavurers», di il professer per turissem Norbert Hörburger. Singulas vischnancas han realisà quai e porschan maun. Ed a Mustér han las pendicularas gia avant onns sezzas realisà chombras da persunal. Quellas numna il directur turistic la «garanzia per survegnir persunal». Tschertgar in’abitaziun en il Grischun. Quai fa per il pli be senn, sche la bursa è bain emplenida. Tar scolasts da skis, cuschinieras u collavuraturs da pendicularas è quai darar il cas. Cun la consequenza, che er il patruns da lavur dal sectur turistic han bregias, da carmalar en las regiuns ils collavuraturs. «Sch’in patrun na sa ozendi betg era porscher in’abitaziun per in lavurer u ina lavurera, patescha l’attractivitad ed i vegn anc pli grev per in hotelier che quai ch’igl è gia, da chattar il persunal adattà.» Quai di Norbert Hörburger, professer da turissem a la Scola auta spezialisada dal Grischun a Cuira. La tschertga dad abitaziuns da persunal sumeglia in pau quella da tschertgar ina guila en il fain. «L’abitaziun ideala da persunal duess esser attractiva, datiers dal lieu da lavur – e cunzunt era pajabla», di il professer. E quai tar in martgà d’immobiglias grischun cumplettamain sitg ora, tge che in’egliada sin ils portals online tradescha. La quota dad abitaziuns vidas giascha en bleras vischnancas sut 0.5 %. La soluziun da Zermatt Ina novitad or dal Vallais ha en quest connex procurà per lingias grassas avant dus dis: La vischnanca da Zermatt oblighescha hotels da metter a disposiziun en futur abitaziuns per lur persunal. La raschun: «Il maun public na sa betg schliar il problem cun la mancanza d’abitaziuns. Tut ils partenaris ston vegnir involvids», vegn citada la presidenta communala Romy Biner-Hauser en il Blick. Questa idea or dal Vallais fa surstar in pau il professer da turissem Norbert Hörburger. «Quai è schon ina ferma mesira. Ins vegn uss a stuair guardar, tge experientschas che Zermatt fa cun questa regla. Il privel è grond che singuls projects turistics vegnan uschia periclitads.» La dumonda saja era, tenor tge quota ch’ins sto metter a disposiziun abitaziuns da persunal: «Sch’i vegn per exempel bajegià in ressort cun 40 plazzas da lavur. Per quantas persunas èsi lura da metter a disposiziun spazi d’abitar? E correspunda il basegn da las abitaziuns er als basegns dals lavurers?» I saja tenor Hörburger meglier, «sche las soluziuns vegnan vinavant er tschertgadas en collavuraziun cun las vischnancas e cun agid da cooperativas ed investurs privats.» Iniziativas localas a Lai ed a Flem In’iniziativa locala dad abitaziuns per persunal datti en il Grischun Central: 25 studios èn planisads a Lai, a la staziun da val Rothorn. La vischnanca da Vaz/Obervaz ha fatg ed acceptà ina revisiun parziala da la planisaziun locala per realisar in tal project. Ussa pon las pendicularas bajegiar las abitaziuns. Ina rolla activa da la vischnanca propona er il turisticher Hörburger: «Nagin n’enconuscha meglier la situaziun al lieu che las vischnancas.» Ellas sappian sustegnair investurs cun adattar il tschains da bajegiar u cun metter a disposiziun terren per bajegiar specificamain abitaziuns per persunal. Insatge sumegliant è era capità a Flem, in auter mecca da turists. L’investur Ivo Senn, che ha era planisà il center da cumpra Stenna, ha planisà ensemen cun ils architects Rüegg 48 studios, 12 abitaziuns da duas e singulas da trais stanzas sin quatter auzadas sut la Punt Gronda. La vischnanca da Flem ha per il project approvà ina midada da la zona da planisaziun, ed uschia dà in «zutger» als investurs. «Savens è il problem gea, ch’il pretsch per cumprar il terren è immens, ma quai n’è qua betg il cas grazia a la vischnanca – e quai stgaffescha natiralmain in’autra basa da lavurar. Quai è fitg legraivel», declera Ivo Senn il context. «Il mument essan nus anc vi da sclerir dumondas dal dretg da construcziun. Nus quintain dad avair la definitiva lubientscha en circa dus onns.» Il Catrina resort sco exempel «Nossas chombras da persunal èn la garanzia che nus chattain mintg’onn puspè glieud», di Stefan Arnold, il directur da las Pendicularas Mustér SA. Tut en tut porschan las Pendicularas Mustér SA radund 80 chombras per stagiunaris e stagiunarias, repartidas sin trais chasas ed en l’hotel Catrina. Questa idea «pioniera» va enavos sin Marcus Weber, il possessur da la maioritad da las aczias da las pendicularas. E quai sa paja ora, sincerescha Stefan Arnold: «Il concept funcziuna bain per nus e per ils stagiunaris. Quai è savens glieud che ha be ina pitschna paja e qua tar nus pon els star sur notg inclusiv tschaveras per circa 700 francs al mais. Nus avain tranteren era glieud che vegn da Flem/Laax tar nus, perquai ch’els na chattan betg in’abitaziun là.» Cun las chombras cuvrian els radund 40 % da tut il persunal. Ils projects da las singulas vischnancas e da las pendicularas mussan: La voluntad per soluziuns è avant maun, era perquai ch’ils turistichers èn vegnids pertscherts che la mancanza dad abitaziuns per persunal chaschuna problems. Ina soluziun a la svelta na datti però betg. A lunga vista sajan perquai dumandadas «blera creativitad e novas ideas», sco che Norbert Hörburger di (guarda intervista). Tge che quai munta però concret, vegn pir il futur a mussar. «I dovra novas ideas creativas» FMR: Daco è la mancanza dad abitaziuns per stagiunaris e stagiunarias uschè in grond tema? Norbert Hörburger: Las raschuns per la mancanza èn diversas, chaschunadas cun l’augment da la populaziun, in stil da viver «multilocal» e la transfurmaziun dad emprimas abitaziuns en segundas. Nus duvrain era dapli plazza da viver per persuna che pli baud. Quai è in resultat dal svilup da la bainstanza. Quest svilup ha era consequenzas negativas. Uschia datti per exempel persunas che na possedan betg be ina abitaziun secundara, mabain era ina terza, quarta, tschintgavla abitaziun. Hotels e pendicularas han ussa realisà che la mancanza daventa pli e pli fitg in problem per els, saja tar la recrutaziun ma era cun tegnair ils collavuraturs sur plir onns. Atgnamain pudess ins gea dir, ch’ins sa era pendular a la lavur e viver in pau pli lunsch davent. Tge schais Vus da questa remartga? In da noss studis actuals che pertutgan la mancanza d’abitaziuns mussa, ch’igl è per lavurers e lavureras extrem impurtant da viver datiers dal lieu da lavur. Gist en il turissem n’èn distanzas da pendular betg attractivas, cun temps da lavur da notg, u cun cumenzar fitg baud il di. Da quellas uras n’èn er las colliaziuns dal traffic public betg fitg bunas. Tge fiss lura la soluziun per il problem? I dovra novas ideas creativas, era da las vischnancas. Pitschnas vischnancas èn forsa surdumandadas, perquai ch’igl n’era enfin ussa betg lur pensum principal da sa dar giu cun immobiglias e da coordinar activitads. Gist en la planisaziun da ressorts da vacanzas datti er abitaziun, che n’èn betg sin la bella vart. Là fissi impurtant da planisar abitaziuns da persunal. Ma: Era quest spazi duai esser attractiv e cunzunt era pajabel. Quai è il spagat per quel che sviluppescha in project. Sch’in lavurer da l’exteriur è per exempel cuntent cun la lavur, ma betg cun l’abitaziun, lura na vegn quel l’onn proxim betg pli. Impurtants impuls savessan vegnir da las vischnancas. I duvrass dapli stgomi dad experientschas per emprender in da l’auter. E suenter da tschertgar schliaziuns cun investurs. Maina divers studis davart las consequenzas dal turissem: Norbert Hörburger. In da plirs projects d’abitaziuns: A la staziun Rothorn a Canols vegnan construidas 25 abitaziuns da persunal.

Il Departament da giustia, segirezza e sanadad dal Grischun ha laschà far in’analisa d’economia da manaschi d’ospitals acuts subvenziunads dal maun public – quai perquai che divers ospitals regiunals grischuns han problems finanzials. Venderdi ha il Chantun preschenta ils resultats da quel studi. Co vegnan ils ospitals regiunals grischuns puspè en pe ed or da las cifras cotschnas e sperditas? Per chattar ina schliaziun, ha il Chantun incumbensà l’interpresa da revisiun KPMG d’elavurar in’analisa per mauns da la politica. Quai en vista a la situaziun ch’il Chantun sto metter en pe ina nova planisaziun d’ospitals en il sectur da la tgira acuta staziunara a partir dal 2026. Venderdi passà ha il Departament da giustia, segirezza e sanadad preschentà ils resultats da quel studi. Tschintg dad endisch ospitals sut la marella Ils experts da la KPMG han intercurì tschintg dals endisch ospitals acuts subvenziunads dal maun public (Glion, Tusaun, Scuol, Tavau e Schiers). Els han prendì sut la marella, tge consequenzas che las purschidas staziunaras ed ambulantas han per il quint economic dals ospitals. Els èn partids dal scenari ch’ils tschintg ospitals concentrassan lur prestaziuns sin la medischina interna e sin prestaziuns da sanadad chirurgicas ambulantas (clinica dal di). Intervenziuns chirurgicas che pretendan in’ospitalisaziun staziunara na vegnissan betg pli purschidas, vul dir la chirurgia staziunara e l’assistenza al part vegnissan stritgadas. Mintga ospital sia atgna istorgia Sin basa da quellas calculaziuns è l’interpresa da revisiun vegnida tar la conclusiun che betg la purschida da prestaziuns na saja la raschun centrala per las cifras cotschnas u las sperditas dals ospitals regiunals. Ina reducziun da la purschida da prestaziuns en ils ospitals regiunals n’avess betg dapertut effects positivs sin ils custs da gestiun, argumentescha il studi. Vegnissan stritgadas tschertas prestaziuns, lura avess quai bain consequenzas positivas tar ils custs, il medem mument però era consequenzas negativas tar las entradas. «La conclusiun la pli impurtanta dal studi è che mintga ospital ha sia atgna istorgia. Ins na po betg reducir en tut il chantun las prestaziuns. L’analisa mussa ch’igl è pli cumplitgà», declera Marc-André Giger, manader da la partiziun Head Government e Public tar la KPMG. Mo tar dus dals tschintg ospitals, che la ­KPMG han prendì sut la marella, avess ina reducziun da las purschidas in’influenza positiva (Glion e Tusaun), tar dus auters ina negativa (Scuol e Tavau) e tar in ospital n’avess ina reducziun da las prestaziuns strusch in’influenza (Schiers). «L’analisa mussa a moda clera, quant diversas che las sfidas dals purtaders èn en las differentas regiuns da provediment da sanadad», di Peter Peyer, schef dal Departament da giustia, segirezza e sanadad. Reexaminar las structuras Ils experts proponan perquai als ospitals e lur purtaders d’examinar a moda detagliada auters champs per optimar lur manaschis – en emprima lingia las structuras economicas. E lura la finala dad adattar lur purschida da prestaziuns al conturn ed al martgà. Tge adattaziuns ch’ils ospitals fan, e schebain insumma, ston ils singuls purtaders decider. Sco ch’il cusseglier guvernativ Peter Peyer declera vers RTR, haja la Regenza dentant gia instradà dus pass concrets che van proximamain en consultaziun: «D’ina vart duess la lescha vegnir adattada, uschia ch’ils ospitals pon s’organisar sezs. Da l’autra vart duai vegnir garantida la liquiditad ch’ils ospitals hajan avunda temp e ch’els n’hajan nagin squitsch finanzial da s’organisar nov. Perquai vulain nus metter a disposiziun 100 milliuns francs.» Cun ina analisa detagliada da mintga manaschi e las mesiras dal Chantun vegnan ils ospitals grischuns forsa or da las cifras cotschnas u na scrivan almain betg pli uschè gronds deficits. Analisar avant che stritgar Il chantun Grischun ha incumbensà ina firma da revisiun da far in’analisa finanziala dals ospitals regiunals. La conclusiun da quel studi è ch’i na dat betg ina schliaziun singula per tut ils ospitals, mabain che mintga manaschi sto chattar sia via individuala. RTR/FMR Per puspè metter sin buna via finanziala ils ospitals en il chantun Grischun, ha la Regenza incumbensà ina interpresa da revisiun d’analisar ils ospitals da radent. Ils experts da revisiun han intercurì tschintg dals endisch ospitals acuts subvenziunads dal maun public (Glion, Tusaun, Scuol, Tavau e Schiers). Els han analisà, tge consequenzas che las purschidas staziunaras ed ambulantas han per las finanzas dals manaschis. Ils resultats dal studi mussan ch’ina reducziun da prestaziuns na munta betg per tut ils ospitals in levgiament finanzial, perquai ch’i scrodan lura er entradas. Mo a Glion e Tusaun avess ina reducziun da prestaziuns in’influenza positiva sin las finanzas, a Scuol e Tavau dentant ina negativa ed a Schiers n’avess ella nagin effect. L’analisa mussa che mintga ospital dovra sia atgna strategia. «L’analisa mussa a moda clera, quant diversas che las sfidas dals purtaders èn en las differentas regiuns», di Peter Peyer, schef dal Departament da giustia, segirezza e sanadad. Per dar als ospitals il temp necessari e la libertad finanziala d’agir vul la Regenza metter a disposiziun daners e far in’adattaziun da la lescha che duai pussibilitar als ospitals dapli autonomia da s’organisar. I na dat betg ina schliaziun singula per il problem finanzial dals ospitals grischuns. Cusseglier guvernativ Peter Peyer (san.) e Marc-André Giger da la KPMG (dretg) han infurmà davart in nov studi.

Chatrina Josty, columnista da la FMR In foss va tras nossa societad. Na, i n’è betg mo in foss, igl èn gist plirs foss. Per exempel il foss tranter Svizzers/Svizras e persunas cun autras derivanzas, il foss tranter citad e pajais ed il pli nov foss: Il foss tranter quels che enconuschan la tschigulatta da Dubai e quels che na l’enconuschan betg. U ins pudess era dir: Il foss tranter quels cun e quels senza TikTok. Ils uffants da la 5avla classa da Moosseedorf tutgan en mintga cas tar l’emprima gruppa – tar quels che enconuschan la tschigulatta da Dubai e quels che utiliseschan TikTok. Jau na sun betg sin TikTok, ma tuttina hai jau gia udì da la tschigulatta da Dubai, perquai che jau tutg tar las persunas che taidlan podcasts. Per exempel il pod­cast «Die sogenannte Gegenwart» da la chasa editura tudestga «Die Zeit». En quest podcast vegnan discutads fenomens dal temp actual sco per exempel apunta la tschigulatta da Dubai. E perquai hai jau gì avunda savida per discussiunar l’auter di cun mes scolars sur da l’ominusa tschigulatta. Cun circa 12 francs per 100 grams è ella fitg chara (cler, Dubai). Forsa gist perquai èn ils uffants fascinads. Ma jau ma dumond, sche quai è ina bun’idea da la cumprar, sch’ins ha in budget in pau stretg sco che bleras famiglias da nossa vischnanca l’han. Quai è deplorablamain qua la realitad tar il foss svizzer-ester. La soluziun: Ins po era far sez la tschigulatta da Dubai. Sco pedagoga bain preparada fatsch jau gist in exercizi da lingua or dal tema e prepar in text cun l’istorgia da la tschigulatta da Dubai per trenar da leger e da chapir. Mias collegas magistras giuvnas ed urbanas ma guardan sur las spatlas. «Tschigulatta da Dubai? – Mai udì», din ellas. Lule, nossa dunna da nettegiar e dunna per tut ils cas, per exempel era per m’infurmar davart las varietads da l’albanais, è era gist en stanza. «Ah, tschigulatta da Dubai, quella ves’ins ussa dapertut. Dapertut! Quai enconuscha bain mintgin!», di ella – e zac prenda ella ora ses telefonin per ma mussar in video dad in giuven che prepara sez la tschigulatta. «Cunzunt mes figl ha fatg la tschigulatta», di ella. Nagin problem, sch’ins sa nua ir per las ingredienzas. Lule: «En la butia tirca a Zollikofen, natiralmain!» Ins dovra en emprima lingia tschigulatta tut normala e kadayif, che vegn era numnà chavels d’anghels. Kadayif èn quels fils ch’ins vesa savens sin dultscharias orientalas. Lura dovr’ins anc crema da pistazias, in pau paintg e bun èsi. Recepts e videos cun ils pass da lavur chatt’ins en l’internet. Spert e simpel èsi da crear la dultscharia che pudess esser LA soluziun per superar ils foss en nossa societad. Simplamain emplenir tut ils foss cun la maschaida magica da chavels d’anghels or da la cuschina orientala e tschigulatta svizra or da zutger da las ravas da zutger dals purs da noss pajais. Pajais e citad, ester e svizzer, tuts unids grazia a la tschigulatta da Dubai! Chatrina Josty-Kreuzer viva e lavura sco pedagoga curativa en il chantun Berna.

La radunanza d’atun da la vischnanca burgaisa da Domat ha concedì contribuziuns a la cultura, tradiziun e sport. Il president Ursin Fetz ha beneventà var 130 burgaisas e burgais a la radunanza da la vischnanca burgaisa da Domat en la Sentupada che vegn manada sco usità en dus linguatgs. En il center en stadas contribuziuns ad uniuns ed instituziuns per il bainstar da l’entira populaziun, sco ch’il president Ursin Fetz ha punctuà. Musica da Domat fa festa Franziska Willi Weggler, cumpetenta per fatgs socials, ha declerà las differentas dumondas per sustegn. La contribuziun la pli gronda, 70 000 francs, duain ir a la Musica da Domat che festivescha l’auter onn ses anniversari da 222 onns. Cun questa chaschun vul ins realisar differents projects sco adattaziuns da las monduras istoricas e la festa da giubileum. La vischnanca burgaisa sustegna las festivitads planisadas per la musica che embelleschia era festas da baselgia tradiziunalas. Il president da l’uniun, Adrian Willi ha engrazià per il sustegn. Era l’archiv da cultura survegn contribuziuns. L’uniun è purtadra da l’archiv planisà a la Via Baselgia cun il «Natè-Museum» ed ina stanza d’exposiziun da la Cumpagnia da mats. Fin che quai è uschè lunsch e l’archiv da cultura è en la «Residenza ensemen», duai l’archiv survegnir ils proxims dus onns mintgamai 30 000 francs. Era il sport vegn promovì. Las plazzas da ballape dal FC Ems dovran nova illuminaziun, ils custs sa muntan a varga 100 000 francs. La vischnanca burgaisa vul surprender 25 000 francs. Il president dil club Walter Frizzoni engrazia persuenter er en num dals 600 commembers. Per giuven e vegl In ulteriur credit da 22 500 francs va er a la «Residenza ensemen», e vinavant vul ins pajar mintg’onn 10 000 francs a l’uniun per la tgira d’uffants Tripiti. Perquai ch’il vicepresident dal cussegl da burgais Andri Jörger chala suenter 29 onns, ha la radunanza onurà ses engaschi ed elegì sco successur il pur Mario Canetg e sco remplazzant il giurist Andrea Brunner en il cussegl. La Musica da Domat survegn ina contribuziun da 70 000 francs da la vischnanca burgaisa da Domat.

Sche Vus legiais quest artitgel vi dal telefonin u vi dal computer, e sche Vus essas forsa gia in brav mument vi da leger la gasetta u auters texts sin in monitur, lura stop! – Vus stuais resguardar la regla da «20 – 20 – 20»! La gronda part da la lavur en Svizra (ed era quella tranter Tokio e Vancouver) capita ozendi vi dal computer. Nus piffain durant in di uras ed uras sin il monitur. La damaun, malapaina avert ils egls, guardain nus sin il telefonin. Durant la lavur guardain nus l’entir di cun egliuns si per in grond visur, forsa perfin sin dus u trais gronds visurs. E cura che nus turnain la saira a chasa (forsa en il tren u en la posta), guardain nus vinavant sin in monitur, sin il telefonin u sin il tablet. E cler, la saira vai vinavant cun auters apparats: Far e-banking vi dal laptop, leger e-mails sin il tablet, scriver chats sin il telefonin, guardar las novitads en televisiun etc. Pli baud admonivan ils geniturs: «Betg guardar uschè bler televisiun, quai n’è betg bun per ils egls!» Insumma, uschè mal n’èsi betg, la vesida è anc tant enavant en urden. E propi in effect educativ n’ha l’admoniziun betg gì – nus guardain gea oz pli savens sin moniturs che durant nossa uffanza! Da guardar memia savens sin moniturs na fa da principi betg ir en malura la vesida. Però igl è fitg pretensius e perfin nuschaivel per ils egls, sche nus guardain pitgiv e quasi senza pausa sin in monitur. Noss egls dovran pausas e variaziun. E perquai datti la regla da «20 – 20 – 20» che vegn propagada da medis ed oculistas. La regla signifitga: Guardar mintga 20 minutas durant 20 secundas sin in object ch’è 20 meters davent. Atgnamain n’èsi betg 20 meters, mabain 20 pes (Fuss), tenor la mesira angloamericana. Quai fissan mo 6 meters. Ma tge importa, impurtant è la pausa e la variaziun per ils egls. Per exempel exact ussa, suenter avair legì quest tip! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Ina persuna davant plirs moniturs e visurs.

In anteriur derschader sto cumparair avant dretgira. El vegn inculpà d’avair violà e mulestà ina praticanta. Il process cumenza la gievgia. La FMR ha mess ensemen las dumondas principalas che sa laschan respunder gia avant il process. Lieu da lavur dal derschader inculpà ed eventualmain era lieu d’ina violaziun – la Dretgira administrativa dal Grischun a Cuira. L’interess medial è grond. Var ventg schurnalistas e schurnalists da l’entira Svizra rapportan dal process. La Dretgira regiunala Plessur n’ha betg stanzas che fissan grondas avunda. Perquai ha ella spustà il process en ina stanza dal bajetg dal Cussegl grond a Cuira. La dretgira ha reservà dus dis. La gievgia vai per las cumprovas. L’inculpà vegn interrogà. Era l’unfrenda sto respunder dumondas. Forsa dattan era perditgas pled e fatg. Il venderdi suondan ils pledoyers da l’advocata da l’inculpà e da la procuratura publica. La dretgira dat enconuschent la sentenzia pir intgins dis suenter il process. Las medias che rapportan dal cas, han stuì s’obligar da betg numnar il num da l’inculpà – sco tar autras proceduras giudizialas era. Durant il malfatg è il derschader stà en uffizi tar la Dretgira administrativa dal Grischun. El è sa retratg suenter che la chaussa è vegnida a la glisch. I vala per el la presumziun d’innocenza. I sa tracta dad ina giuvna giurista che ha fatg in praticum en la Dretgira administrativa per suenter pudair absolver l’examen d’advocata. Ils 13 da december 2021 haja il derschader violà la praticanta, che aveva da lez temp 24 onns. Quai saja capità en la dretgira administrativa en il biro dal derschader. Da bell’entschatta haja la praticanta fatg cler ch’ella na veglia nagin contact sexual – tant cun dir sco era cun stuschar davent l’inculpà. Entras sia forza e dominanza corporala haja il derschader sfurzà ella ad acts sexuals. Uschia resumescha la Dretgira regiunala Plessur la renfatscha da la procura publica en la prevista sin il process. L’inculpà refusa las renfatschas. El conceda bain ch’i haja dà in contact sexual, ma omadus sajan stads perina. Empè d’ina violaziun – «eventualiter» sco ils giurists dian – vegn en dumonda era in auter delict penal, numnadamain il nizzegiar ina situaziun da dependenza e sfurzar uschia ina persuna a sex. L’unfrenda haja temì che l’inculpà – cun sia posiziun e ses contacts tar politichers, autoritads ed advocats – pudess prender influenza sin sia carriera professiunala ed impedir quella, stat scrit en la prevista sin il process. En pli haja il derschader gia avant la violaziun mulestà pliras giadas la praticanta, tant en chats sco era corporalmain. L’ami da l’unfrenda vegn era menziunà sco donnegià. Il settember 2023 hajan l’ami e la praticanta survegnì brevs anonimas da l’anteriur derschader. Lez haja smanatschà ch’i saja instradà ch’els dus na passian betg l’examen d’advocats dal Grischun. Gea. Mintga process penal è public danor process cunter giuvenils. Damai che gia las medias occupeschan var ventg sezs, hai be anc plaz per circa in tozzel aspectaturs u aspectaturas. In process po retraumatisar ina unfrenda d’in delict sexual. Perquai prenda la dretgira pliras mesiras. Per l’ina vegn evità che l’inculpà e l’unfrenda s’inscuntrian durant il process. L’unfrenda po tadlar las tractativas, per exempel l’interrogaziun da l’inculpà, en ina stanza vischina. Il public sto plinavant bandunar la stanza, cura che l’unfrenda raquinta a la dretgira sia vista, tge ch’è capità. Gliez n’è anc betg cler. Era l’act d’accusaziun, nua che la procura publica descriva en detagl ils delicts, n’è anc betg publitgà. Las medias survegnan invista pir ina mes’ura avant ch’il process cumenza. Il chasti che la procura publica pretenda, sto para esser pli bass che tschintg onns praschun. Pertge? Per fitg auts chastis dovri in gremi da tschintg derschaders. Per quest process èsi prevedì be in gremi da trais derschaders. La derschadra Bettina Flütsch maina il process. La giurista ha studegià a Lucerna e tutga da preschent tar las trais derschadras extraordinarias che gidan a sminuir las pendenzas a la Dretgira Plessur. Ils derschaders assessurs èn Paul Schwendener – el è gia pensiunà e posseda ina furmaziun giuridica – e Hermi Saluz che n’è betg giurist. Tanja Knodel è sia defensura. Areguard la revisiun dal dretg penal sexual chattan ins differentas intervistas cun l’advocata. Ella è mintgamai sa fatga ferma per «na è na» tar il delict da violaziun. Lezza varianta è en vigur dapi in onn (guarda box). Purtà accusaziun ha Corina Collenberg, la procuratura publica responsabla. Il portal «Inside Justiz» ha fatg enconuschent il cas avant dus onns ed ha crititgà las examinaziuns da la procura publica grischuna. Lezza haja per exempel tralaschà da confiscar il telefonin ed il computer da l’inculpà. Ils protocols da chat sin skype che documentassan, co ch’il derschader haja emnas a la lunga persequità la praticanta, na sajan betg vegnids segirads a moda ch’els valessan sco cumprova avant dretgira. Chastis fin trais u diesch onns Dapi in onn vala il dretg penal sexual revedì. Quel levgescha per part la cumprova per ina violaziun. I vala il principi «na è na». Gliez munta: Sch’ina persuna di u dat d’entellir ch’ella na vul nagin sex ed i vegn tuttina ad ina penetraziun, lura sa tracti d’ina violaziun. Per valitar il cas da l’anteriur derschader e la praticanta valan però las veglias disposiziuns ch’eran en vigur il december 2021 cura ch’il delict presumà è capità. Tenor lez dretg è necessari che la violaziun è succedida sut forza u smanatscha u sut squitsch psichic. Il rom penal è però il medem. Tant en il vegl sco en il nov dretg smanatschan tar violaziun chastis fin a diesch onns praschun. Per in chasti da passa tschintg onns duvrassi però in gremi da tschintg derschaders u derschadras. Per quest process è nominà be in gremi da trais. Il chasti pretendì da la procura publica na surpassa pia segir betg tschintg onns. Sche la dretgira vegn a la conclusiun ch’i na saja capità nagina violaziun, mabain che l’inculpà haja nizzegià la situaziun da dependenza per sfurzar la praticanta a sex, vegn en dumonda in chasti fin trais onns praschun. E per finir anc ina giada: I vala la presumziun d’innocenza per l’anteriur derschader da la Dretgira administrativa dal Grischun. Process brisant e quatter egls Ch’in derschader ha da cumparair avant dretgira, capita mo mintga quatter tempras. E ch’in derschader grischun vegn inculpà d’avair commess ina violaziun en ses lieu da lavur, leventa interess medial en l’entira Svizra. Il process cumenza la gievgia. Violaziuns ed auters delicts sexuals succedan per il solit senza perditgas. Perquai èsi uschè difficil per ina dretgira da decider davart culpa u nunculpaivladad. Ina partida renfatscha sforz e violaziun, l’autra di ch’els sajan stads perina da far sex. En gliez reguard n’è il process che cumenza la gievgia a la Dretgira regiunala Plessur nagut spezial. Igl è in process davart in delict da quatter egls, nua ch’i manca in segund pèra egls che pudess dar a moda fidada perditga tge ch’è propi succedì. Il cas ha però gia bittà autas undas medialas: l’inculpà è in anteriur derschader da la Dretgira administrativa. L’unfrenda è ina praticanta. Capitada è la violaziun presumabla en il biro dal – en il fratemp anteriur – derschader. Gist pervi dal squitsch ed interess medial, gist pervi da sia singularitad per il Grischun, daventi per la Dretgira regiunala Plessur anc pli difficultus da valitar il cas. Ella sto sa basar sin indizis e pasantar quant vardaivel ch’ils raquints da las partidas èn. E la dretgira na dastga betg sa laschar influenzar da la scandalisaziun gia capitada en gasettas, radio e televisiun. Lieu da lavur dal derschader inculpà ed eventualmain era lieu d’ina violaziun – la Dretgira administrativa dal Grischun a Cuira.

Il directur dad RTR, Nicolas Pernet, fotografà en in dals studios da la chasa da medias.

En il Montafon en il Vorarlberg han ins cumprovà la fin d’avust tuberculosa tar almain dus tschiervs. Damai che quest territori è en la vischinanza dal Grischun, intensivescha il chantun la surveglianza dals tschiervs en pliras parts dal Partenz. Dapi plirs onns è la tuberculosa (mira box) derasada en parts da l’Austria e dal sid da la Germania. Per quest motiv èn vegnidas pridas là differentas mesiras per impedir ina derasaziun da la malsogna, surtut era sin animals da chasa. Tuttina datti adina puspè cas da tuberculosa tar ils tschiervs. La fin d’avust 2024 èn vegnids sajettads dus tschiervs en il territori da l’alp Tilisuna en il Gampadelstal (Montafon/A). «En il rom dad in program da surveglianza èn els vegnids testads sin tuberculosa cun agid da la metoda PCR – il resultat dal test è stà positiv. En il fratemp datti ulteriurs cas da suspect en il territori damanaivel dal cunfin dal Grischun», scriva l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals dal Grischun en ina communicaziun als meds da massa. Vinavant scumond da pavlar «Tant ils animals da niz sco er ils animals selvadis valan en Svizra sco libers da tuberculosa. Perquai ch’ina part da la populaziun da tschiervs en tschertas regiuns da l'Austria è dentant contaminada cun tuberculosa, vala dapi l’onn 2016 in scumond per persunas privatas da pavlar selvaschina d'ungla (tschiervs, chavriels, chamutschs, capricorns) en la regiun da cunfin cun il Vorarlberg e cun il Tirol», scriva l’uffizi. Sin fundament da la situaziun cun tschiervs cun tuberculosa al cunfin cun il Grischun è quest scumond vegnì prolungà ils 3 da zercladur 2024 per ina durada illimitada. A basa da l’Ordinaziun davart epidemias d’animals vegnan prendidas differentas mesiras. En enclegientscha tranter auter cun l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun è vegnì determinà in territori d’observaziun. Là vegnan examinads sin tuberculosa tschiervs sajettads e chattads morts. Emprovas da tschiervs «Pertutgads èn ils territoris communals da Seewis, Grüsch, Schiers, Luzein, Küblis e la fracziun Saas a Claustra, che sa chattan al nordost da la Landquart», communitgescha l’uffizi. En questa regiun determinada ston vegnir prendidas emprovas dad in terz dals tschiervs che vegnan sajettads durant la chatscha auta e durant la chatscha speziala e plinavant da tut ils tschiervs che vegnan sajettads tras prelevaziuns da tgira u che vegnan chattads morts. La finamira da las mesiras è d’identifitgar a temp eventuals cas da tuberculosa per impedir, che la tuberculosa sa derasia sin la populaziun da selvaschina e vegnia transmessa sin ils effectivs d’arments. Las mesiras prendidas fin ussa en il chantun Grischun èn – uschia l’uffizi – sa cumprovadas. Tge è tuberculosa? La tuberculosa è ina malsogna infectusa bacteriala cun in decurs cronic. Animals selvadis, animals da niz ed umans pon survegnir questa malsogna. L’agent patogen dominant dals cas da tuberculosa tar ils tschiervs en l’Austria dal Vest ed en la Germania dal Sid è actualmain la bacteria Mycobacterium caprae. Ella po vegnir transmessa sin arments, dentant era sin umans. Ulteriuras infurmaziuns èn disponiblas sin la pagina d’internet dal chantun Grischun www.gr.ch tar l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals. (cdm/fmr) La tuberculosa s’avischina Dus kilometers davent dal cunfin dal Grischun è vegnì sajettà dus tschiervs cun tuberculosa. «Igl è da supponer ch’i saja ina dumonda dal temp avant che nus constatain l’emprim cas da tuberculosa en il Grischun», di Giochen Bearth, manader da l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals dal Grischun. Per pudair reagir spert il mument che quai è il cas, cuntinuescha il chantun cun ses program da surveglianza. Quai è il cas en territoris da pliras vischnancas dal Partenz. (fmr/hh) Dus kilometers davent dal cunfin dal Grischun è vegnì sajettà dus tschiervs cun tuberculosa.

En l’Austria - dus kilometers davent dal cunfin dal chantun Grischun – èn tschiervs pertutgads da tuberculosa vegnids sajettads. Per il manader da l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals dal Grischun, Giochen Bearth, prenda il chantun dapi onns mesiras per esser semtgà per ils emprims cas. Dapi onns chaschuna la tuberculosa fastidis a parts dal vest da l’Austria e dil sid da la Germania. Attent a la situaziun è er il Grischun. Per quest motiv prendan las instanzas chantunalas dapi onns mesiras per impedir ina eventuala derasaziun. Uss èn quellas vegnidas prolungadas. Giochen Bearth, manader da l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals dal Grischun, ha respundì dumondas actualas da la FMR. FMR: Con alarmanta è la situaziun cun la tuberculosa al cunfin dil chantun Grischun? Giochen Bearth: La situaziun n’è betg pli alarmanta che fin uss. Jau cumparegl la situaziun cun quella dad ina cella da malaura cun bratschs en differentas direcziuns. Quella cella sa chatta en il Silbertal en l’Austria. Nus constatain che la cella sa mova adina pli datiers a nus. Dapi onns sa chatta il chantun Grischun sin la dretga via cun ses programs da surveglianza da la situaziun. Quinta il chantun cun tuberculosa tar tschiervs il proxim temp – è il privel ina dumonda dal temp? Igl è da supponer ch’i saja ina dumonda dal temp avant che nus constatain l’emprim cas da tuberculosa en il Grischun. Impurtant èsi lura d’impedir ina derasaziun da la malsogna sin la populaziun da tschiervs. Nus faschain tut il pussaivel per impedir quai. Cura che la tuberculosa è qua, po ella strusch pli vegnir eliminada. Il mument ch’ella è qua, n’è il pass tar la biestga betg pli grond. Il zercladur ha il chantun prolungà las mesiras da prevenziun. Supponivan las instanzas responsablas gia lura ch’i pudessi dar cas da tuberculosa als cunfins grischuns? Na, quai na savevan nus betg savair. La prolungaziun è succedida per il motiv che la situaziun n’era anc adina betg buna en l’Austria. Las mesiras che nus avain instradà gia avant plirs onns èn las dretgas, per quest motiv avain nus prolungà il program da surveglianza. Con privlusa è tuberculosa per ils carstgauns? Tuberculosa è ina zoonosa, in bacterium. En contact cun in animal malsaun po il carstgaun pigliar quella, per exempel en in uigl. In privel exista era per il chatschader. El sto resguardar intginas mesiras d’igiena. Tranter quellas sa chattan guants per ils mauns en contact cun in animal sajettà. Uschè ditg ch’il chatschader na constatescha betg midadas vi dals organs da la selvaschina, n’exista nagin privel. Cas cuntrari sto el annunziar quai a la surveglianza da chatscha. Co sto il chatschader sa depurtar là nua ch’i pudess dar in cas da tuberculosa tar in tschierv? Nus avain stgaffì in manual cun las directivas. Per ils chatschaders pertutgads en il Partenz organisain nus era sairas d’infurmaziun. Dals animals ch’ils chatschaders han sajettà ston els prender glondas dal begl e dal lom per controlla. Glondas dal culiez taglia il guardiaselvaschina sez ord l’animal. Ad in simposi davart la tuberculosa tar ils tschiervs avant tschintg onns a Seewis avais Vus tematisà la speranza ch’i dettia prest in vaccin per ils animals selvadis e da chasa. Quant lunsch è il svilup dad in tal? La scienza n’è betg pli lunsch che lura. In na dat anc adina betg in vaccin per ils animals. La tuberculosa tar ils tschiervs è dal reminent il medem tip da bacterium sco la tuberculosa tar il carstgaun. Il grond privel per il carstgaun da pigliar quel è il turissem internaziunal. Adina puspè vegn la malsogna importada da pajais da l’Africa u da l’Ost. Per Giochen Bearth, manader da l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d'animals dal Grischun, n’è la situaziun cun tuberculosa betg alarmanta. Tuttina vegn la situaziun observada a basa da clers programs.

Las lingias grassas e finas dal mais october 2024 In'illustraziun en connex cun la crudada da crappa tar las "Siat soras" (Martinsloch) durant l'october 2024. Nagin n’ha pli temp, vegni ditg. Tut che curra. Quai è era stà il cas quest mais d’october, schegea che nus avain mess enavos l’ura sin l’urari d’enviern – ed uschia gudagnà in’uretta. Perquai prendain nus ussa temp. Temp per leger. Bleras giadas ha il skiunz Carlo Janka fatg il meglier temp durant sia carriera. Ma cura ch’el deva lura in’intervista, fascheva el plitost curtas. Sias respostas eran curtas e setgas. Quest mais ha il «Iceman» preschentà sia biografia, in cudesch da 180 paginas che l’autur Philipp Gurt ha scrit sin basa da 241 telefonats cun l’anteriur skiunz. Insumma, sch’ils telefonats eran uschè lungs sco sias intervistas pli baud, lura eran quai plitost curts discurs. Il pauper Fabio Crameri n’ha betg bler temp per durmir. El è schef dals guardiaselvaschina en l’Engiadin’Ota. E sco che la FMR ha scrit quest mais en in artitgel, s’annunzia tar el «not per not la fauna locala sül telefonin». En sia funcziun è el numnadamain era «schef» da 15 traplas fotograficas en ses district. Cun quellas cameras vegnan survegliads surtut ils gronds animals da rapina, en emprima lingia il luf. Sch’in da quels animals traversa damai la vista d’ina camera, lura fa quella ina fotografia ch’ella trametta direct sin il telefonin da Fabio Crameri. I dat cameras che tramettan notg per notg 5 – 6 fotos. Perquai: Fabio Crameri na dovra nagin svegliarin. Adina al medem temp, la fin d’october, preschenta la «Uniun da giuventetna Riom-Parsonz-Cunter» in teater rumantsch, per il solit ina cumedia. Sco che la FMR ha rapportà quest mais vegn quel teater mussà dapi l’onn 1981, dapi l’introducziun dal temp da stad en Svizra, «adegna la davosa sonda d’otgover, la seira avant la notg tgi l’oura meida digl taimp da stad segl taimp d’anviern». Ils giuvens da Riom èn propi clevers, la data è gea ideala: Ins po far festa in’ura pli ditg. Ma ussa ha l’uniun da giuventetgna bainprest in problemet. I dat gea discussiuns politicas per abolir il temp da stad. Uschia che la notg prolungada a Riom vegn messa en dumonda. Forsa in tema per ina proxima cumedia? Ch’il temp passa senza remischun era per las mungias d’ina claustra, quai ha in redactur da la FMR descrit dacurt en moda fitg fina per la claustra dominicana sur Glion: «Las biebein 70 soras dalla claustra vegnan buca pli giuvnas.» Perquai ha la cuminanza da mungias decis da sa distatgar dad inqual immobiglia ed infrastructura. Tranter auter è ella en tractativas cun la vischnanca dad Ilanz/Glion per surdar, respectiv vender, ses reservuar d’aua da baiver inclusiv ovra idraulica integrada en quel provediment. Il parlament dad Ilanz/Glion ha decis quest mais da nizzegiar quella schanza che saja per la vischnanca «da muntada strategica». La strategia è gea clera – en avegnir po Ilanz/Glion far uschia reclama cun sia aua da baiver cun il slogan: «A Glion pudais Vus baiver aua benedida che vegn da sura!» Quant temp avess in president communal (u ina presidenta) d’impunder per ademplir las incumbensas da ses uffizi? – Quai è era sa dumandà quest onn Daniel Albertin, il mastral da la vischnanca Albula/Alvra. El lavura en in pensum da 50 % ed è vegnì – suenter diesch onns en uffizi – a la conclusiun che quai saja memia pauc, surtut sch’ins ha anc da diriger in management da crisa, perquai ch’ina bova smanatscha da sutterrar ina fracziun. Sin la fin da quest onn sa retira Daniel Albertin da sia carica. Però fin oz, la fin d’october, n’ha anc nagin inoltrà sia candidatura per la successiun da Daniel Albertin. Tge far? – Per sustegnair la vischnanca Albula/Alvra en ses dilemma stuess il chantun Grischun uss atgnamain mo far ina piculezza, atgnamain ina banalitad: regalar temp. In brav temp – in onn e mez – è il Bogn Sedrun restà serrà pervi dad ina renovaziun pli gronda che ha custà 12 milliuns. Ussa sa preschenta quel bogn cun ina nova ruschnera, cun nov sistem energetic pli ecologic e cun ina nova pictura murala da l’artist Fabian Florin (Bane). Quest mais è il bogn vegnì inaugurà. Ed il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ha gì grond plaschair dal nov implant. En l’intervista cun la FMR ha el ditg: «Igl ei atgnamein buc in bogn da senudar, mobein in bogn da sedivertir.» Insumma, nus sperain tuttina ch’i laschian en aua en ils batschigls e ch’ins possia lura tuttina er anc nudar 2 – 3 rundas. Ils projects dal Solarexpress n’avevan betg bler temp per vegnir planisads ed approvads. En il Grischun gievi u vai surtut per surfatschas sin pastgiras d’alp, sco p.ex. en Val Nandro ubain sur Scuol. Ina dumonda spinusa era adina, sch’i fiss lura insumma pussaivel sin quellas pastgiras plain panels da laschar pascular suten la muaglia. U avessan nursas, vadels e vatgas spavent da las tablas fotovoltaicas? Quest mais ha il Plantahof preschentà, ensemen cun in biro d’inschigneria, ils resultats d’in test a Landquart ed en la Val Nandro. Els han laschà pascular vatgas sut divers panels. La conclusiun: I funcziuna! Las vatgas fan pauc stim dals panels. Ma atgnamain na fa quel resultat betg surstar: La firma grischuna d’inschigners che ha collavurà per il test sa numna «Zendra». Per bun rumantsch ladin vul quai dir: pugniera u la «meglra vatga da latg». – E propi, l’energia solara pudess esser ina detga pugniera en l’avegnir. In lung temp, durant 18 onns, ha il pur Gion Battesta Manetsch perscrutà l’istorgia da ses aclaun Mumpé Medel. Ultimamain ha el pudì preschentar in cudesch da 470 paginas cun bleras illustraziuns. Per illustrar il grond volumen ha l’autur gist anc tradì al redactur da la FMR la paisa dal cudesch: 1,1 kilos! Quai è ina fitg interessanta cifra per dar in maletg. Nus proponin perquai da pasar en avegnir mintga cudesch, surtut las publicaziuns rumantschas. Quest mais èn p.ex. cumparids: la revista Litteratura 43 (250 grams), il roman «Tschiera» da Flurina Badel (350 grams) ed il cudesch «Allegra» cun biografias da Jauras e Jauers (200 grams). Però adatg: Quels cudeschs n’han tuts nagina schanza cunter auters cudeschs da pais: p.ex. la survista «Litteratura dals Rumauntschs e Ladins» da Reto R. Bezzola (1,6 kg), il Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg dad Alexi Decurtins (1,8 kg) ubain l’ovra litterara cumpletta dad Artur Caflisch (2,8 kg). I dat damai avunda texts da leger per rumantsch – sper tut ils texts da pais en gasetta. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Il schefredactur da la FMR, David Truttmann, lascha repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic.

L’emprim di dal process da violaziun a la Dretgira regiunala Plessur è passà cun las interrogaziuns. L’unfrenda ha stuì descriver blers detagls intims. Era l’ami da l’unfrenda ha dà pled e fatg perquai che l’inculpà aveva smanatschà che l’unfrenda e ses ami na passian lura betg l’examen d’advocats. L’interrogaziun da l’inculpà ha cumenzà il suentermezdi curt avant las quatter. La giuvna dunna entra en stanza da dretgira, metta in erizun da plisch davant ella sin maisa e prenda plaz. Ella ha 27 onns, para però pli giuvna. Igl è murquiet cura ch’ella cumenza a raquintar. Trais uras descriva ella detagls da la violaziun dals 13 da december 2021, da las mulestas sexualas che han gia cumenzà avant ed explitgescha chats ch’ella e l’inculpà han manà. Duas giadas datti ina curta pausa. Ina giada di l’unfrenda ch’ella haja nair davant ils egls. L’autra giada dumonda la derschadra Bettina Flütsch, sche l’unfrenda ­dovria ina pausa. L’inculpà, in anteriur derschader da la Dretgira administrativa, sto bandunar la stanza durant che l’unfrenda vegn interrogada. I vala la presumziun d’innocenza per l’inculpà. L’entschatta raquinta la dunna be da bass cura che la derschadra la dumonda co ch’i giaja ad ella. L’unfrenda raquinta co ch’ella ha da sbatter cun la sanadad dapi la violaziun, co ch’ella emprova da supprimer la regurdientscha vi da la violaziun, na vegn betg pli da lavurar tschient pertschient ed è savens malsauna. Curt avant l’examen d’advocats l’atun 2023 survegnan ella e ses ami – els na vivan betg pli en il Grischun – ina brev anonima da l’anteriur derschader. I saja procurà ch’els na vegnian betg atras tar l’examen. «Jau hai prendì la brev en maun e mes entir corp ha tremblà», di la dunna. «Jau hai gia ina giada schazegià en fallà quest um.» Ella haja propi pudì s’imaginar che l’anteriur derschader haja questa pussanza. Il di da l’examen haja ella inscuntrà l’anteriur derschader davant il local d’examen a Cuira, ella haja survegnì attatgas da panica ed en la stanza hajan ils auters candidats da l’examen vis co ch’ella tremblava a l’entir corp. Co èsi vegnì che la dunna ha ina tala tema da quest anteriur derschader? La stad 2021 cumenza la dunna in praticum a la Dretgira administrativa dal Grischun. «Jau sun m’allegrada, l’entschatta m’hai plaschì bain«, sa regorda l’anteriura praticanta. Il derschader inculpà saja stà in dals derschaders che haja propi prendì temp per ils praticants, haja explitgà il dretg da taglia e fatg la bregia da ­discurrer sur da differents cas. I cumenza cun in cumpliment u l’auter. Lura vegnan remartgas cun senn dubel dal derschader administrativ – er en chats da skype che la procura publica e la Dretgira regiunala Plessur analiseschan pli tard. La praticanta remartga l’emprim gnanc il senn dubel u pensa ch’i sajan remartgas senza malart. Lura datti il settember in chat cun connotaziuns cleramain sexualas. «Jau ma sun sentida stressada», raquinta ella. Ella n’haja però betg savì, sche l’atgna reacziun saja stravagada ed haja discurrì cun ils geniturs. Lezs hajan cusseglià da sa cuntegnair a moda professiunala. Las remartgas van vinavant. «Jau vuleva restar professiunala», di l’anteriura praticanta adina puspè durant l’interrogaziun avant dretgira. Ella haja empruvà da refusar el a moda clera e tuttina curtaschaivla, magari era cun in spass. Lura tutga il derschader en ella, emprova per exempel da far massaschas la ­tatona, suenter ch’els han gì da discutar in cas en ses biro. Ina giada sa fultscha el cun ses ­penis erigì cunter la praticanta. Magari fetschia ella renfatschas a sasezza e sa dumondia sch’ella saja forsa stada naìva. Sco praticanta gist da l’universitad haja ella gì in grond respect dad autoritads sco derschaders u politichers. «Vers la fin hai jau pensà: Co vegn jau da finir quest praticum, senza passar ad el giu per ils pes e far vegnir nar el?», explitgescha l’unfrenda. «Jau hai vulì terminar quest praticum senza crudar si, senza ch’ins possia dir insatge da mai.» Ella haja vulì far carriera en il Grischun e fundar ina famiglia ed haja savì, tge influenza ch’il derschader haja en las dretgiras ed en la politica dal chantun. Vers la fin dal praticum, la saira dals 13 da ­december 2021, supplitgescha l’inculpà la praticanta da vegnir cunter saira en ses biro per avair endament d’in cas. Ma il derschader va cun ses maun sut ses t-shirt. Ella emprova da bandunar il biro. Avant dretgira descriva ella, co ch’il derschader la tegna enavos cun forza e tge che capita tut fin ch’i vegn a penetraziuns. Bleras construcziuns cumenza l’unfrenda cun il pled «jau ma regord che» u «jau hai il maletg davant mai co ch’el» – sco sche ella na less betg laschar vegnir memia datiers tut quai ch’è capità. La derschadra dumonda ella, co ch’ella ­saja sa dustada. Cun gests mussa l’unfrenda, co ch’ella ha empruvà da stuschar davent il chau u il corp da l’inculpà. L’interrogaziun succeda be entras la derschadra Bettina Flütsch. A la fin less in dals derschaders accessoris tut­tina anc savair, co che l’inculpà haja insumma cuntanschì cun ses member la vagina da l’unfrenda, sch’ella haja empruvà da sa dustar cun serrar ensemen las chommas. Insacura n’haja ella betg pli sa sentì en ses agen corp, mabain sco sch’ella stess dasperas. «Ma jau sai che jau l’hai empruvà.» «Suenter hai jau be pli funcziunà», descriva l’unfrenda, quai ch’è capità suenter la violaziun. Suenter avair bandunà il bajetg da dretgira, haja ella telefonà a ses ami. «Jau n’hai gì naginas emoziuns.« L’ami haja accumpagnà ella en il spital da Fontana per laschar intercurir. Là haja ella stuì dar giu sias chautschas ed haja survegnì chautschas da plastic. Suenter las examinaziuns en il spital sajan els ids la notg a pe a chasa. «Jau sai anc che las stailas glischavan e co che jau n’hai sentì nagut.» Inculpà: «Nus avain gì legher ensemen» Enturn las 16.00 ha la dretgira cumenzà ad interrogar l’inculpà. L’anteriur derschader raquinta ina tut autra versiun. Era la moda e maniera, co ch’el s’exprima, sa differenziescha da l’unfrenda che aveva raquintà currentamain. L’inculpà dat be curtas respostas. La derschadra Bettina Flütsch sto tschentar bleras dumondas per reconstruir la vista da l’inculpà. I vala la presumziun d’innocenza. «Nus avain scrit en il chat, nus avain flirtà e gì legher ensemen», di l’inculpà gia l’entschatta da l’interrogaziun. Lez vesian ins gea era vi dals chats ch’els hajan scrit ensemen. La praticanta saja savens vegnida dad ella anora tar el en biro – lez saja era stà uschia ils 13 da december. Els sajan stads perina d’avair sex. Ella haja però exprimì ch’ella haja ina nauscha conscienza visavi ses ami. La fin da redacziun la gievgia saira n’è l’interrogaziun cun l’inculpà anc betg stada terminada. Dapli davart la vista da l’anteriur derschader da la Dretgira administrativa – e dapli davart l’entir process – rapporta la FMR il venderdi. Ina saira en in biro – duas versiuns Sco il di e la notg sa differenzieschan las descripziuns da l’unfrenda e da l’inculpà – omadus èn giurists. La gievgia ha cumenzà il process pervi da violaziun a la Dretgira regiunala Plessur. Oz venderdi vai vinavant cun ils pledoyers dals advocats. Claudia Cadruvi/FMR Omadus èn giurists e san exact tge ch’in process penal pervi da violaziun munta. Omadus han lavurà a la Dretgira administrativa il 2021, el sco derschader, ella sco praticanta. La gievgia èn omadus vegnids interrogads da la Dretgira regiunala Plessur – cunzunt davart las ­intimitads ch’èn capitadas la saira dals 13 da december avant trais onns. Èsi stà ina violaziun u in contact sexual che omadus han vulì? L’unfrenda di che l’inculpà haja duvrà forza per penetrar, el l’haja gia avant mulestada, ella haja fatg cler ch’ella na veglia nagut dad el. La praticanta che ha cumenzà cun plaschair sia lavur a la Dretgira administrativa di: «Vers la fin hai jau pensà: Co vegn jau da finir quest praticum, senza passar ad el giu per ils pes e far ­vegnir nar el?», explitgescha l’unfrenda. A la fin da redacziun n’è l’interrogaziun da l’inculpà anc betg stada terminada. I vala la presumziun d’innocenza. Tenor el hajan omadus gì plaschair in da l’auter. Els hajan flirtà, gì ­legher. Ella saja sezza vegnida en ses biro la saira dals 13 da december. La praticanta haja gì ina nauscha conscienza visavi l’ami. L’unfrenda sto raquintar a la dretgira regurdientschas ch’ella ha empruvà da supprimer dapi il december 2021 – la derschadra Bettina Flütsch (sanester), l’unfrenda (amez) e la defensura da l’inculpà Tanja Knodel.

Chatrina Josty

La Dretgira administrativa dal Grischun a Cuira, a l'ur da la citad veglia da la chapitala, fotografà ils 27 d'october 2024.