Samedan dess survgnir abitaziuns pajablas per indigens. Il patrun da fabrica saron ils vschins da Samedan. I’l territori da Promulins, a l’ur da Samedan, possedan ils vschins da Samedan bundant 10 000 meters quadrats terrain da fabrica. Quista parcella d’eira gnida tratteda avaunt ans scu lö pussibel per üna halla da glatsch regiunela. Ün’idea cha’ls vschins da Samedan vaivan però refüso: «Quella vouta haun ils vschins dit cleramaing cha que saja terrain per abitaziuns e na per üna halla da glatsch», disch Claudia Nievergelt, suprastanta dals vschins da Samedan. Causa la mancanza da prümas abitaziuns pajablas illa regiun haun ils vschins grand interess da realiser illa zona Promulins abitaziuns per indigens. «Prievel dad ovaziuns nun es co üngün tema pü, daspö la renatüralisaziun dal Flaz», cuntinuescha ella. Cha Promulins saja eir our da la zona da la canera da la plazza aviatica da Samedan, manzuna ella, «uschè cha que es üna zona ideela per fabricher abitaziuns.» Elavuraziun da plan da quartier La parcella spordschess lö per var 70 abitaziuns. Premissa per realiser quellas es l’elavuraziun d’ün plan da quartier. Alura paun ils vschins samedrins inoltrer il proget. «Per quel vulain nus lantscher üna concurrenza d’architectura», infuorma Claudia Nievergelt, «il böt es ch’üna giuria decidess al principi dal 2024 in chosa, uscheja cha’s pudess cumanzer a fabricher l’an 2025.» La radunanza da vschins da Samedan ho appruvo cun vusch unanima 520 000 francs per la planisaziun da la surfabricaziun Promulins. (rtr/fmr)

Üna da las duos gruppas da lavur cha l’INFRA, la possessura da l’infrastructura da la plazza aviatica a Samedan, vaiva incumbenzo, s’ho inscuntreda per la prüma vouta. In occasiun d’ün workshop ho la gruppa da lavur chi consista da commembers da la gestiun ed ütiliseders da la plazza aviatica discuto davart la plazza aviatica futura. Que scriva l’INFRA in sia communicaziun. Ils partecipants hegian discuto differents bsögns e scenaris. Decisiuns nun ho que do üngünas. Ils resultats da quista prüma tschanteda gnaron integros in üna seguonda tschanteda da l’otra gruppa da lavur. Ils commembers da quella sun rapreschantants da la politica, da commerzi ed industria e dal turissem. Il böt es d’elavurer ün proget consolido e da reponderer ils cuosts ed ils bsögns. Que sun ils puncts chi vegnan adüna darcho critichos. Ün proget concret dess alura esser sün maisa fin tar la prosma tschanteda da la conferenza da la plazza aviatica, in avrigl 2023. (cdm/rtr/fmr)

Fin cha’ls skiunzs tiran lur prüms girs giò da las pistas da Pizzet ed Albanas, tradeschan be las glüschinas e’l schuschuri dals chanuns da naiv cha quellas haun insomma da gnir fattas. Üna survista da las lavuors nocturnas da la squedra d’innaiver, chi’d es daspö principi november in acziun per garantir l’avertüra da la Regiun da skis Zuoz als 17 december 2022. «Bassas temperaturas a partir da -7 gros, ün ajer süt, ova fraidischma e poch vent» – uschè ho Markus Breitenberger, chef tecnic tar la Regiun da skis Zuoz (SSZ), declaro las cundiziuns optimelas per innaiver cun chanuns. Naiv artificiela as po già fer a partir da var -2,5 gros, ma tar cundiziuns optimelas laschan ils chanuns da la nouva generaziun fin a 4,5 liters ova la secunda tres las düsas finas – in nots fraidas da -20 gros fin a 10,6 liters la secunda – e prodüa uschè la naiv per las pistas. Adonta cha l’ajer engiadinais es pelpü süt sech, nu sun las otras cundiziuns adüna dedas. Perque haun da gnir prodüts ils 250 000 fin 270 000 meters cubics naiv artificiela, cha’l territori da skis da Zuoz ho dabsögn per üna stagiun, surtuot da not. Da not süls munts «La glieud as dumanda suvenz che cha nus fains tuotta not sü cò. Minchataunt clappainsa dafatta telefons cha la glieud ans dumanda, perche cha nun essans vi da l’innaiver», disch Markus Breitenberger. El fo daspö il 2014 part da la squedra d‘innaiver a Zuoz ed es quist an daspö ils 3 november in servezzan. Las dudesch uras servezzan da not süls munts zuozinghers düran in generel da las set la saira fin a las set la bunura. «Scha que do situaziuns inaspettedas però eir pü lönch.» Düraunt la not sun adüna duos lavuraints a survaglier l’implaunt d’innaiver. Intaunt ch’ün tschainta illa staziun da val da la s-chabellera Pizzet – survagliand e manaschand tuot l’implaunt vi dal computer – es l’oter in gir dadoura. Grazcha al computer as lascha tuot l‘implaunt survaglier 24 uras al di. Cun üna applicaziun sül telefon ho Markus Breitenberger eir adüna access sül sistem da survagliaunza. In cas urgiaints, vegna‘l alarmo per messagi da push. 64 chanuns e launtschas chi daun lavur Ils duos lavuraints da not as müdan giò cun la survagliaunaza vi dal computer e l’inspecziun dals chanuns. Quel chi‘d es dadour es in gir cun ün quad per sülla naiv e vo a visiter mincha chanun e launtscha da naiv e’ls drizza tenor ils vents, ils deliberescha da la naiv, cheva oura büschens d’ova ed controlla las vascas e las pumpas. In totel ho la SSZ 64 maschinas per prodüer naiv, da que sun var duos terzs launtschas da naiv e’l rest chanuns da naiv. «Scha drizzainsa il chanun da naiv es adüna da guarder cu cha’l vent boffa. Scha’d es poch vent, alura mettainsa il chanun pü stip, uschè cha la naiv ho pü lönch per cruder a fuonz e dschler. Que do la megldra naiv», declera Alberto Antoniotti, part da la squedra d’innaiver zuozingra. E per quels chi’s dumandan perche cha’ls chanuns da naiv nu lavuran tar -10 gros in val, ho que da chefer cun l’inversiun. Adonta bassas temperaturas giò‘n val, sun lo las temperaturas in l’ot nempe pü otas e nu permettan üna producziun da naiv. Dapü ova, dapü naiv «Culs nouvs chanuns da naiv, chi prodüan la dobla quantited naiv e drouvan al listess mumaint 5 kw uras pü poch energia, ils vainsa da spuster bger pü suvenz. Pü bod as laschaiva ün chanun fin ad ün eivna al listess lö», disch Markus Breitenberger. Perque s’hegia hozindi eir dapü lavur düraunt il di in conguel cun pü bod. Da cler bel di sun alura trais lavuraints in servezzan. Els planeschan la naiv, plazzeschan ils chanuns da nouv e pisseran cha la squedra da not po darcho lascher crescher ils mantuns da naiv artificiela. Scha las cundiziuns permettan, vain natürelmaing eir fat naiv da di. Adonta da la s-charsdet d’ova quista sted, s’hegia pudieu fer bain naiv a Zuoz, uschè Markus Breitenberger. «Ma eir be grazcha ad ova da baiver cha la vschinauncha da Zuoz metta a disposiziun in da quistas situaziun.» Perque pondereschane eir da fabricher ün lej artificiel per sgürer l’ova necessaria per l’innaiver eir in avegnir. Impustüt in nots fraidas nu tendscha l’ova adüna e lo staun ils chanuns, adonta da cundiziuns optimelas, gnir serros giò. Sainza innaiver nu dess que bunas pistas «Nus vains d’innaiver uschè bger a Zuoz, causa cha vessans bger memma pocha naiv natürela. Las pretensiuns dal giast sun simplamaing gnidas memma grandas. Pü bod sviava’l aunch’oura cun svung ad üna crap, hozindi nun accepta’l que pü», disch Flurin Wieser, mainagestiun da la SSZ. El agiundscha ch’eir scha que detta ün meter naiv natürela, s’hegia dabsögn da naiv artificiela per garantir üna buna pista chi tegna. «Ma eir per egualiser la surfatscha dal terrain.» Als 17 december evran las och pistas sur Zuoz e la squedra d’innaiver finiro lur servezzan quist an vers Nadel. Fin cha last pistas da quist an sun darcho istorgia, es l’implaunt d’innaiver alura «in vacanzas». Ma da prümavaira e da sted haun lö tuottas las revisiuns vi da tuot ils implaunts dal SSZ, chi daun intaunt lavur a 5 lavuraints düraunt tuot la sted. Alberto Antoniotti in acziun sül gir da controlla dals chanuns. Cun la staungia vain picheda giò la naiv chi tacha vi dal chanun. Markus Breitenberger davaunt il computer a manascher e survaglier l‘implaunt da fer naiv. «Que do la megldra naiv» Üna squedra nocturna d’innaiver pissera daspö principi november cha’ls mantuns da naiv creschan a Zuoz. Adüna in duos haune ün servezzan da dudesch uras survagliand las 64 maschinas da fer naiv da la Regiun da skis Zuoz (SSZ). Intaunt ch’ün lavuraint tschainta vi dal computer chi manascha e survaglia tuot l’implaunt, es l’oter in gir a visiter mincha chanun e mincha launtscha da naiv. Tenor bsögn vegnan quels drizzos e mincha maschina stu gnir delibereda da la naiv. «Scha’d es poch vent, alura mettainsa il chanun pü stip, uschè cha la naiv ho pü lönch per cruder a fuonz e dschler. Que do la megldra naiv», declera Alberto Antoniotti, part da la squedra d’innaiver da la SSZ. Per garantir bunas pistas, ho la SSZ da prodüer var 250 000 fin 270 000 meters cubics naiv artificiela in üna stagiun. Fin uossa es già gnieu prodüt üna bella quantited naiv e’l servezzan da la squedra da naiv zuozingra vo già bainbod a fin. Als 17 december 2022 cumainza la stagiun e las ultimas lavuors saron finidas vers Nadel. La FMR es ida a visiter las glüschinas e’ls lavuraints ot sur Zuoz. (fmr/cam) Alberto Antoniotti in acziun sül gir da controlla dals chanuns. Cun la staungia vain picheda giò la naiv chi tacha vi dal chanun. Markus Breitenberger davaunt il computer a manascher e survaglier l‘implaunt da fer naiv.

Als 13 december 1572, dimena hoz avaunt 450 ans, es mort Jachiam Bifrun. Il landamma, notar e güdisch engiadinais es surtuot cuntschaint per sia prüma traducziun dal Nouv Testament in rumauntsch. Realisand quella, ho’l fat üna granda lavur creativa per creer üna lingua rumauntscha in scrit. «Jachiam Bifrun es üna impreschiunanta biografia intellectuela e cosmopolita pel temp da l’umanissem. Cun tradüer il Nouv Testament in rumauntsch ho’l fat ün grand sforz da creer üna lingua in scrit», disch Rico Valär, professer da rumauntsch a l’Universited da Turich. Quista biografia ho gieu sieu cumanzamaint als 8 avrigl 1506 a Samedan. Jachiam Bifrun derivaiva d’üna famiglia benestanta e grazcha a quella ho’l già in sia infanzia survgnieu üna scolaziun privata a Samedan. Quella l’ho preparo per la scoula da latin a Turich. Turich, Paris, Tiraun In l’eted da 12 ans es Jachiam Bifrun rivo dal 1518 a Turich. Lo è’l gnieu in contact cun nouvas idejas e cun la refurmaziun. Uschè ho Ulrich Zwingli tgnieu be ün an pü tard sia cuntschainta predgia da Bümaun. Cul refurmatur da Turich vaiva Jachiam Bifrun üna stretta amizizcha tuot sia vita. In seguit a la scoula da latin a Turich es Jachiam Bifrun ieu cun 17 ans a Paris per imprender frances e stüdger giurisprudenza. Zieva trais semesters è’l turno scu jurist illa patria e d’eira in seguit a Tiraun, inua cha sieu bap d’eira podestà traunter il 1515 e’l 1527. Lo ho’l alura eir auncha imprais taliaun. Politicher d’importanza Cur cha la famiglia Bifrun es turneda a Samedan – zieva cha la perioda d’uffizi dal bap a Tiraun d’eira termineda – ho Jachiam Bifrun aviert sia pratcha da giurist. Da quel temp d’eira l’Engiadina auncha catolica ed adonta ch’el d’eira be fö e flamma per las nouvas idejas da la refurmaziun, è’l sto in carica da divers uffizis importants: Traunter il 1531 e’l 1552 d’eira’l in funcziun scu landamma da l’Engiadin’Ota, scu depüto da l’Engiadin’Ota tar las dietas federelas, scu cusglier da dret per la Lia da la Chadè, güdisch e notar cirquitel. Lavur creativ linguistica Dal 1551 es sün sia iniziativa alura gnida introdütta la refurmaziun a Samedan. Per cha la populaziun inclegia il pled da dieu in lur egna lingua, ho Jachiam Bifrun cumanzo a tradüer a partir dal 1552 il nouv Testament in rumauntsch. Per quella lavur ho’l druvo var och ans ed el la ho lascho stamper il cudesch cun 874 paginas dal 1560 sün egens cuosts. «Cun quista traducziun ho’l prasto üna enorma lavur creativa per pudair formuler ils cuntegns dal Nouv Testament in rumauntsch. Cun creer neologissems, cun integrer pleds d’otras linguas ch’el savaiva e cun fer retscherchas ho’l creo üna lingua rumauntscha in scrit.» La traducziun dal nouv Testament da Jachiam Bifrun, stampeda l'an 1560.

Cun üna svieda sur l’America dal Süd e New York es Lara Mercy-Glisenti riveda da Chapella sü Samedan. Lo abit’la uossa daspö ün an cun hom ed iffaunt ed ho d’incuort tradüt ün cudesch d’iffaunts da l’otra sort. In ün discuors cun la FMR ho’la recapitulo sias ses ans a New York ed ho quinto da sia traducziun da l’istorgia d’iffaunts melancolica. Sia temperamaint es almain taunt cotschenfö scu sieus chavels e la giuventüna engiadinaisa la cugnuoscharo traunter oter da la Roo Bar a San Murezzan. Davous quella bauncha e scu magistra da skis ho Lara Mercy-Glisenti pudieu finanzier sieu buonder pel muond: «Zieva la matura a Ftan d’eiri ün an a Turich a fer ün practicum in ün büro d’architectura. Eau d’he svelt bado cha nu sun fatta pel büro e vulaiva ir a viager. Eau sun alura adüna darcho turneda a lavurer d’inviern e zieva suni darcho ida tres l’America dal Süd.» Creschida sü es Lara Mercy-Glisenti a Chapella, üna da las pü pitschnas fracziuns da l’Engiadina, e zieva s’ho ella plainamaing lascheda aint sün l’aventüra vita. Sün ün da sieus viedis tres l’America dal Süd s’ho la chatteda a Buenos Aires cun üna buna amia da l’Engiadina, chi abitaiva da quel temp a New York. Quella la ho dumandeda da gnir a ster cun ella ed uschè es Lara Mercy-Glisenti riveda i’l Big Apple. Ses ans a New York Que d’eira dal 2015 cur ch’ella es ida cun ün visum da trais mais – ün uschenumno ESTA – a New York ed insè nu vaiv’la avaunt da ster pü lönch. «Ma mia amia ed eau vaivans üna fich buna relaziun da conviver. Da chatter qualchün bun per abiter es impustüt a New York fich greiv. Uschè vainsa alura passanto trais bellischems ans in ün’abitaziun in l’East Village», disch Lara Mercy-Glisenti. Illa «cited chi nu dorma mê» ho’la alura eir fat ün stüdi da drama ed ho in seguit adapto e prodüt töchs da teater. Giuver teater es üna da sias grandas paschiuns. A New York ho’la eir imprains a cugnuoscher a sieu hom futur e zieva cha sia amia vaiva banduno la cited, è’la ida a ster insembel cun el in ün’otra vicinanza. «In l’East Village d’eira bger party, bger halligali e que s’ho adüna clappo tuot. E tü nu’t saintast oter. A Harlem vaiva que alura üna magiurited d’Afroamericauns. Eau d’eira quasi l’unica alva.» Grazcha ch’ella discuorra bain spagnöl e grazcha ch’ella saja adüna steda avierta, è’la gnida accepteda bain illa nouva vicinanza, managia Lara Mercy-Glisenti. «Ma que’s bada aunch’hozindi cha’ls Stedis Unieus sun gnieus fundos dad alvs süllas arains dal nairs. Tres la gentrificaziun in quists quartiers es la populaziun da pel s-chüra auncha’adüna pelpü magari sceptica invers alvs.» «Crazy lockdown» Il prüm lockdown haun Lara Mercy-Glisenti e sieu hom Khiry Mercy auncha passanto bain e que impustüt grazcha al sustegn da la regenza da Donald Trump. «Cun que cha bgers tar nus illa vicinanza haun pers lur lavur, haune survgnieu üna cuntribuziun dal stedi chi d’eira pelpü pü ota cu la peja regulera. La glieud d’eira in gir e que vaiva festas dapertuot. In quel lockdown d’heja alura eir marido a mieu hom», disch Lara Mercy-Glisenti. Ella agiundscha ch’els hegian gieu la ceremonia online tar els a chesa sül computer e ch’els haun in seguit festagio i’l Central Park cun amihs e manger da take away, causa cha’ls restorants d’eiran tuots serros. Cul müdamaint da la regenza da Donald Trump sün Joe Biden l’an passo s’ho alura müdo bger: «In l’inviern 2021 e cun la nouva regenza s’ho alura müdeda l’atmosfera illa societed. La glieud es gnida adüna pü agressiva. Impü nu d’eiri pü steda duos ans in Svizra ed alura vulaivans turner per ün mez an in Engiadina», disch Lara Mercy-Glisenti. Nouvas experienzas e pussibiliteds Zieva ch’ella es gnida in spraunza inaspettedamaing in october da l’an passo, d’eira que cler per ella da nu vulair parturir i’ls Stedis Unieus. Impü ho sieu hom eir chatto üna lavur a Zuoz: «Mieu hom ho cò üna pussibilited da fer nouvas experienzas cun sia savair e sia cugnuschentscha. Qualchosa ch’el nun ho gieu in America. Scu hom nair nu sun las perspectivas taunt bunas i’ls Stedis Unieus – adonta ch’el es stüdgio.»Khiry Mercy lavura daspö quist an scolastic scu collavuratur da l’internat e scu treneder da la squedra da basketball i’l Lyceum Alpinum Zuoz. Als 8 meg 2022 – dimena al di da la mamma – es alura eir naschieu lur figl. Intaunt haune gieu la furtüna da pudair piglier a fit üna chesa i’l minz da Samedan. «Id es tuot ieu sü fich bain. Eau sun üna persuna chi taidla adüna sülla vusch interna. Que drouva minchataunt ün pô curaschi, ma insè savains tuots che chi’d es il güst ed il bun per nus», disch Lara Mercy-Glisenti. Ün’istorgia pütost melancolica Scu mamma es Lara Glisenti-Mercy uossa a chesa cun l’iffaunt e s’ho adüseda fich bain vi da la rolla nouva. «Que es uschè bel da pudair investir il temp in ün iffaunt. Adonta chi nu d’eira insommma na planiso, am sto quista rolla fich bain.» Scha sieu figl es però a fer ün sönin, as dedichesch’la auncha a divers progets. Traunter oter ho’la tradüt quist utuon ün cudesch d’iffaunts canadais. «L’elefant da la sumbriva» – oriundamaing cumparieu in frances – raquinta l’istorgia d’ün elefant pütost trist. «Id es üna bella istorgia, ma üna pütost melancolica. Que nun es ün cudesch d’iffaunts tradiziunel e que’s stu forsa declarer e discuter il cuntgnieu cun l’iffaunt», disch la traductura. Impü è’la ingascheda i’l Museum Engiadinais e fo guidas. Saja que cun la traducziun dal cudesch u uossa eir cun la lavur i’l museum – il rumaunstch e la cultura rumauntsch la staun ferm a cour. «E nus essans fich cuntaints cò pel mumaint. Ma eau nu savess dir scha turness darcho üna vouta a New York, la cited am mauncha ferm. Ma forsa stainsa eir cò, chi so?». Lara Mercy-Glisenti auncha a New York aunz cu turner in Engiadina. Üna svieda sur New York Lara Mercy-Glisenti es creschida sü a Chapella e vaiva già adüna ün buonder pel muond. Zieva la matura è’la viageda tres l’America dal Süd fin ch’üna amia la ho dumandeda da gnir a ster cun ella a New York. Insè vaiv’la be avaunt da ster trais mais i’l Big Apple, ma landroura sun a la fin gnieus ses ans. Illa «cited chi nu dorma mê» ho la alura fat ün stüdi da drama ed ho adapto töchs pel teater. A New York ho’la eir chatto l’amur per la vita ed ho düraunt il lockdown marido – davaunt ün computer a chesa cun festa spontana i’l Central Parc. Cu cha Lara Mercy-Glisenti ho passanto sieus ses ans a New York, perche ch’ella es gnida inavous in Engiadina e che ch’ella fo uossa scu mamma, ho’la recaputolo in ün discuors cun la FMR. (fmr/cam)

Marculdi ho il güdisch da Bonn sentenzcho a Hanno Berger ad och ans praschun. Il «Mr. Cum Ex» ho vivieu püs ans a Zuoz. Daspö l’an 2012 as vaiva el zuppo i’l Grischun da las autoriteds güdicielas. L’an passo l’haun ellas miss in la praschun da Cazas – in arrest d’expulsiun. Il favrer 2022 ho la Svizra surdo a Hanno Berger a la Germania. Numno «Mr. Cum Ex» vain el perque ch’el ho invento il tric dad engianer cun restituziuns d’impostas sün dividendas. Cun vender vi e no aczias es que reuschi dad adüna darcho da lascher restituir püssas voutas las impostas per las medemas aczias. Uscheja haun Hanno Berger – ma eir oters chi l’haun imito – ingiano il stadi per tschients da milliuns francs. Sentenzcho l’ho il güdisch da Bonn per delicts commiss traunter il 2007 ed il 2011. Avaunt güdisch vaiva il defensur concess cha Hanno Berger hegia fallo, però brich illa dimensiun cha la procura publica rinfatscha. Quella ho pretais nouv ans praschun. La sentenzcha dad och ans nun ho fin uossa auncha üngüna vigur leghela. (fmr/vi)

L’advocat Luis A. Wieser da Zuoz es disgrazcho mortelmaing in lündeschdi passo. Scu chi’d es da ler in diversas annunzchas da mort da Luis A. Wieser es l’accidaint capito cun ir a chatscha a l’ester. Daspö il 2019 es l’impressari e giurist da 57 ans sto commember da la suprastanza cumünela da Zuoz. Sper l’egen büro d’advocatura d’eira el traunter oter president dal cussagl administrativ da las pendiculeras Engadin Mountains sco eir da la Engadin Golf SA. (rtr/fmr)

In marculdi ho il güdisch da Bonn sentenzcho a Hanno Berger ad och ans praschun. Il «Mr. Cum Ex» ho vivieu püs ans a Zuoz. Daspö l’an 2012 as vaiva el zuppo i’l Grischun da las autoriteds güdicielas. L’an passo l’haun ellas miss in la praschun da Cazas – in arrest d’expulsiun. Il favrer 2022 ho la Svizra surdo a Hanno Berger a la Germania. Numno «Mr. Cum Ex» vain el perque ch’el ho invento il tric dad engianer cun restituziuns d’impostas sün dividendas. Cun vender vi e no aczias es que reuschi adüna darcho da lascher restituir püssas voutas las impostas per las medemas aczias. Uscheja haun Hanno Berger – ma eir oters chi l’haun imito – ingiano il stadi per tschients da milliuns francs. Sentenzcho l’ho il güdisch da Bonn per delicts commiss traunter il 2007 ed il 2011. Avaunt güdisch vaiva il defensur concess cha Hanno Berger hegia fallo, però brich illa dimensiun cha la procura publica rinfatscha. Quella ho pretais nouv ans praschun. La sentenzcha dad och ans nun ho fin uossa auncha üngüna vigur leghela. (fmr/vi)

Simon Gabriel da S-chanf ho guadagno la concurrenza da musica «Bündner Solo- und Ensemblewettbewerb» (BSEW). Scu cha’ls organisatuors scrivan, s’haun och ensembles e 29 solistas e solists particepos cun instrumaints da tola, instrumaints a fled da lain scu eir percussiunists. In püssas categorias sun gnidas tscherchedas las megldras ed ils meglders musicists. Ils vandscheders da las categorias percussiun, aspirants, juniors e creschieus haun battieu i’l finel pel titel dal champiun solist grischun. Il cornettist da 14 ans ho persvas la giuria cun sieu töch «Fantasia slava». Simon Gabriel ho già gudagno minch’an sia categoria tar mincha edi­ziun daspö il 2017. Tar la prosma ediziun dal BSEW as po’l participer scu defensur dal titel. (rtr/fmr)

La basa da la Rega a Samedan exista daspö l’an 1977 e stess uossa gnir renoveda ed ingrandida. Scha que nu capita a temp ütil metta la Rega in dumanda l’avegnir da sia basa a Samedan. La Guardgia aviatica svizra da salvamaint REGA rimplazza traunter ils ans 2024 e 2026 sia intera flotta d’elicopters. Lura consistaro la flotta cun 21 elicopters da salvamaint be pü dad ün model d’elicopter, nempe da l’Airbus Helicopters H145. Quels nu sun tenor la Rega be pü efficiaints, dimpersè eir pü grands. Ch’uscheja saja da grand’importanza cha la Rega possa rimplazzer il hangar existent a Samedan cun ün edifizi pü grand, quelo suottastricha l’organisaziun in üna charta a las autoriteds regiunelas ed a las medias. Rega pronta da realiser svessa la nouva basa Il hangar existent sün l’areal da la plazza aviatica da Samedan ho intaunt 46 ans e saja memma pitschen per ils nouvs elicopters. Sco cha’l CEO Ernst Kohler ho dit ad RTR fetscha tuot granda prescha. Al seguond lavuratori da la INFRA plazza aviatica Samedan chi ho gieu lö in venderdi a San Murezzan ho el preschanto sia proposta. «A la Rega dess que gnir miss a disposiziun üna parcella i’l perimeter da la plazza aviatica da Samedan per ch’ella possa planiser e realiser svessa üna nouva basa», ho dit Ernst Kohler. Al president da la INFRA, Gian Peter Niggli nu pera quist scenari ün’opziun propi realistica: «Nus eschans cun grand tempo vi da svilupper ün proget per la plazza aviatica a Samedan, que cun involver eir ils partenaris e purteders illa discussiun. Fat quint vegn que cun l’inter perimeter chi sto a disposiziun ed in quel es que previs eir il lö pel hangar da la Rega.» Ils plauns per la futura plazza aviatica saregian pronts per preschanter in occasiun da la conferenza da la plazza aviatica düraunt il mais avrigl 2023. Taunt Ernst Kohler scu eir Gian Peter Niggli haun intuno l’importanza d’üna basa da la Rega in Engiadina: «A la fin svoulan ils elicopters minch’an 700 voutas davent da la basa da Samedan per salver persunas disgrazchedas.» Schi daro üna soluziun per la Rega a Samedan fin da l’an 2026, quelo mettan taunt il CEO Ernst Kohler sco er Gian Peter Niggli da la INFRA in dumanda.

Na be ils indigens pateschan da la situaziun immobigliara in Engiadina, eir stagiunaris haun quist an gieu difficulteds da chatter ün dachesa temporar per l’inviern. Las scoulas da skis da San Murezzan, Zuoz e Scuol haun uossa pel principi da la stagiun ota chatto per tuot ils magisters üna soluziun – ma la problematica restaro eir in futur ün tema. Saja que a San Murezzan, illa Plaiv scu eir a Scuol: Ubain per quista u la prosma stagiun d’inviern nu staun pü a dispusiziun chesas cun spazi d’abiter pels magisters da skis. Pelpü as tratta que dad edifizis chi spettan ün permiss da fabrica per ils renover u sbuder. Perque d’eiran quist an dapü magisters in tschercha d’üna abitaziun in Engiadina. Ma causa la spüerta redotta e’ls fits ots d’eira que impustüt a San Murezzan üna sfida. Vain que plaunet memma cher da lavurer in Engiadina pels stagiunaris? Tematica già tuotta sted «Interessant per ün magister da skis es ün studio u üna chambra da 500 fin 750 francs al mais. Tuot che chi’d es dapü es memma cher per üna persuna. Per quel predsch d’eira que quist an difficil da chatter qualchosa pel magi­sters e que nun es simplamaing na d’intuorn bger», uschè Gudench Campell, mneder da la Scoula da skis Zuoz-La Punt. I’ls ultims tschinch ans vaiva el pudieu metter a dispusiziun üna chesa cun chambras pels magisters, quist an nun ho que però pü gieu tels edifizis illa Plaiv. El ho intaunt listess chatto üna soluziun per tuot sieus impiegos. Eir a Scuol ed a San Murezzan sun tuot ils magisters da skis suot tet per quista stagiun d’inviern, ma impustüt süsom l’Engiadina d’eira que üna sfida pü granda: «La tematica da chatter spazi d’abiter per noss magisters per quista stagiun d’inviern ans ho occupo tuotta sted. A partir da l’an passo vaivans da bsögn d’üna terza chesa pels magisters e quella vainsa eir survgnieu per üna stagiun – da prümavaira è’la però gnida sbudeda», disch Tiziano Zeller, mneder da la Scoula da skis San Murezzan. Daspö la pandemia hegian adüna dapü magisters dumando la scoula da skis per ün al­logi, avaunt hegian sur ans bastieu las duos chesas pels stagiunaris. Pers la motivaziun Impustüt ils magisters chi sun in servezzan ­tuotta stagiun d’inviern, vaivan da tschercher ün allogi in egna redschia a San Murezzan. Ma Tenor Tiziano Zeller d’eira que üna chosa da l’impussibel. Uschè ho que fat grand fa­stidi a bgers magisters da chatter ün’abitaziun. Traunter oter a magisters chi vegnan daspö bgers ans ad instruir a San Murezzan, chi sun in pusiziuns da mneder e chi cugnuoschan a bgers giasts. «Zieva 15 fin 20 respo­stas negativas per ün’abitaziun haune alura eir pers la motivaziun – e que d’eira eir per nus üna sfida da’ls motiver da gnir ad instruir sü cò. Scha quels nu vegnan pü, alura vainsa propi ün problem», disch Tiziano Zeller. Sparpaglios Pel principi da la stagiun ota hegiane chatto üna soluziun per tuot ils 70 magisters da la scoula da skis San Murezzan, uschè il mneder. Ma eir be grazcha a l’Academia Engiadina ed üna soluziun in l’ultim mumaint: «Causa cha l’Academia Engiadina nun ho quist an uschè bgers students, haun lo sur­vgnieu 25 fin 30 magisters allogi per l’inviern. Il contrat d’eira però suottascrit mited november e principi december sune ieus ir a ster illas chambras.» Pels ulteriurs magisters, chi haun tschercho üna chambra, ho la Scoula da skis San Murezzan chatto üna chesa a Samedan ed üna a Punt Muragl. Pü sparpaglios sun quist an eir il magisters da skis da Zuoz: «Nus vains chatto per tuots qualchosa, ma na pü propi a Zuoz. Bgers sun a Cinuos-chel ed a Madulain.» Gudench Campell, chi’d es eir hotelier e gastronom illa Plaiv, disch cha la situaziun saja simila per impiegos da l’hotellaria e la gastronomia. «La situaziun as calmaro i’ls prossems ans. Ma fat es cha tuot vain fabricho oura pü bel e’l fits ve­gnan pü ots – e que na in relaziun cun las pejas dals impiegos. Perque vain que adüna pü cher da lavurer sü cò.» A Scuol auncha pü facil A Scuol nu vaivan ils magisters taunt difficil da chatter ün dachesa per l’inviern, ma eir lo vain l’an chi vain sbudeda üna chesa chi staiva a dispusiziun als magisters. «In generel tscherchan tar nus ils magister svess ün’abitaziun. Nus als infurmains però davart d’abitaziuns libras. Ma l’an chi vain mancharo üna chasa ed alura vainsa da chatter üna soluziun», uschè il mneder da la Scoula da skis Scuol-Ftan Markus Gurtner. Soluziuns per la stagiun d’inviern tscherchan eir ils mneders da las scoulas da skis da San Murezzan e da Zuoz. Ma tuots trais haun manzuno chi’s stöglia ponderer dad ubain fabricher chesas da persunel u alura da’s parteciper a la construcziun da telas. Impustüt in Engiadin’Ota vaivan magistras e magisters da skis grandas difficulteds da chatter ün dachesa temporar per quista stagiun d’inviern. Sbudo ubain renovo A Zuoz scu eir a San Murezzan nun haun las scoulas da skis quista stagiun d’inviern avuonda egnas pussibiliteds da der allogi a tuot ils impiegos. Diversas chesas chi staivan a dispusiziun a stagiunaris sun ubain gnidas renovedas u alura sbudedas. Perque d’eiran già quista sted bgers magisters da skis in tschercha d’üna abita­ziun. «Zieva var 20 respostas negativas per ün’abitaziun haun ils magisters da skis pers la motivaziun e que d’eira eir per nus üna sfida da’ls motiver da gnir ad instruir sü cò», disch Tiziano Zeller, mneder da la Scoula da skis San Murezzan. In l’ultim mumaint haun las scoulas da skis auncha chatto üna soluziun per tuot ils magisters. (fmr/cam)

Daspö l’avuost 2019 gestischa Monica Gutierrez El Ôrf la Crapenda Brocki a Samedan e do uscheja a roba aunch’intacta ün seguond dachesa. Sün egna iniziativa e sün egens cuosts s’ho ella accumplida insembel cun sieu hom il sömmi d’üna egna brocki per fer ün ingaschamaint sociel. Dal sdnunin da cafè, ad ün pêr skis da passlung fin tar la pelissa: La Crapenda Brocki es ün battibuogl cun da tuotta sorts robas, curiositeds e rariteds. «Perche bütter davent qualchosa, scha qualchün po auncha druver que?» Quist impissamaint vaiva Monica Gutierrez El Ôrf già da pitschna insü. Ella es creschida sü a Schlarigna, es converteda cun 24 ans tal islam ed ho avaunt la brocki lavuro tar la maisa da mezdi da la scoula da Samedan. La mamma da duos mattas gestischa insembel cun sieu hom daspö l’avuost 2019 la Crapenda Brocki a Samedan e daspö il 2020 haune eir ün impiego. Cun sia brocki serra Monica Gutierrez El Ôrf ün rinch traunter ils pü richs chi mainan lur roba e’ls pü povers chi’s paun praster qualchosa grazcha als predschs favuraivels. Grand sömmi «Eau giaiva già adüna gugent in brockis ed a marchos da püleschs. Da vzair l’abundanza in Svizra ed impustüt in Engiadina – cha la glieud nu predscha per part pü roba e la bütta simplamaing davent – ans ho alura do l’impuls finel da metter in pè üna brocki a Samedan», disch Monica Gutierrez El Ôrf. Insembel cun sieu hom haune chatto localiteds adattedas suot il tet da l’anteriura butia Badraun a Cho d’Punt a Samedan. Zieva cha la butia da s-charpas Vögele vaiva alura serro la butia sül prüm plaun, haune banduno la crapenda e fat müdeda ün plaun pü ingiò. Daspö l’avuost 2020 ho la brocki üna surfatscha bod dobel uschè granda. Ed eir scha las localiteds nu sun pü suot il tet, es resto il nom Crapenda Brocki. «Cun que cò am d‘heja pudieu accumplir ün grand sömmi ed eau vess vöglia e schlantsch d’avrir auncha bger dapü brockis, ma que maunchan ils raps e‘l temp», uschè la mainagestiun. Da cò e da lo «Nus survgnins bgera roba da glieud chi ho cò ün’abitaziun da vacanzas. Tschertüns piglian dafatta roba da l’ester cun se in Engiadina per la mner a nus», declera Monica Gutierrez El Ôrf. Ella agiundscha cha intaunt mainan giasts da l’Italia, da la Frauntscha, da la Germania, da l’Ingialterra e da tuot la Svizra roba a la Crapenda Brocki. Cun mner roba vezzan tschertüns darcho qualchosa interessant e cumpran que, uschè Monica Gutierrez El Ôrf. «Nus nu gnins insomma na richs cun que, ma a nus sto eir l’ingaschamaint sociel i’l focus. Uschè essans eir in collavuraziun cun l’assistenza sociela e glieud chi ho dabsögn da qualchosa po gnir tar nus.» Da tuot la roba ch’els survegnan haun els be da bütter davent var 10%, tuot il rest rivane da druver. Nouv dachesa in nouva religiun Zieva bundant trais ans e mez gira la brocki bain ed els s’hegian pudieu etablir bain in Engiadina eir grazcha al sustegn da la cliantella indigena, uschè la mainagestiun. «Ma dal 2020, i’l prüm lockdown, d’eirans cuort aunz stuvair der sü perche ch’eau vaiva da fer üna operaziun. Causa cha nu vainsa üngün sustegn da societeds e fains tuot sün egen quint es que gnieu fich s-chars.» Daspö lo haune alura aviert pü suvenz la brocki ed ün impiego sustegna la famiglia Gutierrez El Ôrf. Na be la roba cha Monica Gutierrez El Ôrf venda survain ün nouv dachesa, eir ella ho chatto ün nouv dachesa religius: Zieva avair tschercho qualchosa oter es ella convertida cun 24 ans dal catolicissem a l’Islam ed ho zieva alura eir marido ün hom da cretta islamica. «Per eviter concflicts culs giasts nu port eau però cò ün fazöl, eau nu’ls vögl confrunter cun qualchosa dischagreabel per els. Ma i’l temp liber il porti cur ch’eau vögl e que fatschi eir be per me svess. Per me tuorna que uschè», disch Monica Gutierrez El Ôrf. Monica Gutierrez El Ôrf immez il battibuogl da tuotta sorts robas illa Crapenda Brocki.

Ils dis da Festa staun davaunt porta e que significhescha eir il pü grand travasch da l’an per baselgias. Andreas Wassmer, ravarenda refurmo da San Murezzan, ho in ün discuors cun la FMR quinto davart la rolla da la baselgia sur ils dis da festa, il svilup da la baselgia daspö corona e cu ch’el vezza il futur da l’instituziun. «Düraunt ils dis da Festa vain definitivmaing dapü glieud in baselgia, ma na be causa ils cults divins. Eir düraunt il di vain dapü glieud illas chesas da Dieu per urer, per impizzer üna chandaila u per stüdger zieva», declera Andreas Wassmer, ravarenda refurmo da San Murezzan. Causa cha las baselgias in tuot l’Engiadin’Ota sajan aviertas düraunt il di, vegnan bgeras da quellas visitedas traunter Nadel e Bümaun – e na be in ün connex istoric u culturel, uschè il ravarenda. Cun quists dis da festa piglia Andreas Wassmer eir güsta cumdgio da l’Engia­dina – in duos eivnas banduna el San Murezzan e tuorna in Bavaria. Dimena ün bun mumaint per der ün sguard inavous sül svilup da la baselgia daspö la pandemia. Pers e turnos Eir las baselgias d’eiran düraunt la pandemia confruntedas cun diversas imsüras e sfidas. Uschè sun al principi gnieus strichos cults divins e zieva vaivane fin als 16 favrer 2022 d’avair lö cun mascras. Ma eir il virus, chi d’eira il pü prievlus per glieud pü veglia – pel public principel da la baselgia – ho pissero per temma traunter la glieud. «Eau bad schont cha la situaziun s’ho calmeda quist an, la glieud nun ho pü temma e vain darcho in baselgia. E que es eir fich bel cha pudains festager quist an sainza mascras», disch il ravarenda. El agiundscha cha qualchosa s’hegia però schont müdo cun la pandemia. Uschè nun ho be la baselgia pers glieud, eir tscherta glieud saja svess ida a perder illa pandemia ed illa vita. «Tar quels chi s’haun pers ün pô in tuot la situaziun da la pandemia es que ieu alura ün tempin fin chi sun darcho turnos tar la baselgia – tar tscherts es que ieu bain e per oters d’eira que ün temp fich radical.» Glieud tschercha cuffort, ma na i’l cult divin In discuors cun glieud quist an s’hegia schont bado cha la societed es preoccupeda cun la guerra in l’Ucraina, cun la crisa d’energia e la crisa dal clima, uschè Andreas Wassmer. El ho eir bado cha la glieud drouva dapü cuffort in quists temps, ma cha la glieud nun il tschercha tar cults divins. «Que nu’s po dir: Nus vains uossa üna nouva crisa e perque gniss la glieud dapü in baselgia. Ma eau bad schont cha la baselgia – cun sia glieud e tuot las relaziuns – es e resta üna instituziun importanta», declera Andreas Wassmer. Baselgia nun es cò per se svess Sülla dumanda cu ch’el vezza la baselgia in avegnir vaiva il ravarenda tudas-ch – chi ho eir imprains puter in sieus quatter ans e mez a San Murezzan – riss e managio cha’s pudess discuorer püssas uras da que. «La baselgia gnaro pü pitschna – que’s vezza già uossa – ed ella varo pü poch’influenza. Ma la baselgia nu perdaro mê il motiv perche ch’ella exista», disch Andreas Wassmer. El agiundscha cha que saja ün excepziun scu cha la baselgia es organiseda in Germania, Austria e la Svizra. Scha’s guarda cu cha las baselgias funcziunan in oters lös i’l mound as vezza tenor il ravarenda cha la baselgia possa eir esser organiseda in ün oter möd. Impü hegia la baselgia displaschaivelmaing problems da structura e tuot ils renovimaints drouvan temp ed energia. Andreas Wassmer declera: «E la baselgia nun es cò per cha que do üna baselgia – ella nu’s po focuser sün se svess e nun es neir na cò per se svess. La baselgia es cò per deraser il pled da Dieu, il quêl nus festagiainsa uossa a Nadel.» Andreas Wassmer es daspö quatter ans e mez ravarenda refurmo a San Murezzan. In duos eivnas banduna el l'Engiadina in direcziun Bavaria. La baselgia nun es cò per se svess Düraunt ils dis da Festa es il pü grand travasch da l’an illas ba­selgias. Scu cha Andreas Wassmer, ravarenda refurmo da San Murezzan ho observo, nu sun be ils cults divins il motiv principel. «Eir düraunt il di vain dapü glieud illas chesas da Dieu per urer, per impizzer üna chandaila u per stüdger zieva», uschè il ravarenda. Quists dis da festa markeschan eir il cumdgio da l’Egiadina per Andreas Wassmer. In duos eivnas banduna el zieva quatter ans e mez San Murezzan per turner in Bavaria. El ho in ün discuors cun la FMR recapitulo ils ans da la pandemia, la situa­ziun da la baselgia refurmeda in Engiadina quist an ed ho eir do ün sguard i’l futur. (fmr/cam)

Scu cha la Bus und Service AG ho scrit in üna comunicaziun, piglia la dita part a la publicaziun da la rait da bus Engiadin’Ota/Bregaglia. Quella es gnida scritta oura als 2 december 2022 per la prüma vouta daspö il 1999. Las Bus und Service AG, chi gestischa daspö sur 20 ans l’Engadin Bus, aspetta offertas per totelmaing desch lingias illa Regiun Malögia. Scu cha la ditta scriva, transportescha ella sur duos milliuns passagers l’an in Engiadin‘Ota e Bregaglia. Engadin Bus fo tenor la ditta oura 40 % da l’activited commerciela da la Bus und Service AG. Il termin da consegna per las offertas da vart da las dittas da transport es als 17 meg 2023. I’l terz quartal 2023 vain spetteda üna decisiun ed a partir dals 15 december 2024 es eir in gir la ditta chi ho survgnieu l’incumbenza da transport. (cdm/fmr)

Il Château Papillon des Arts de St.Moritz fo daspö quista sted part dals museums engiadinais e voul dvanter ün lö d’inscunter per tuot las arts. In lündeschdi passo ho gieu lö la vernissascha da la nouv’exposiziun chi preschainta la prüma retrospectiva da l’artist Max Zuber. «Per me scu curatura es que üna grand’onur da pudair preschanter scu prüms l’ouvra da vita da Max Zuber. Ma per pudair quinter ün’istorgia in l’exposiziun – e na be simplamaing pender ils purtrets vi da la paraid – vaivi d’elavurer tuot sia vita e biografia», disch Carolin A. Geist, curatura e managra da cultura. Ella gestischa daspö l’inviern passo in collavuraziun cul gastronom indigen Mic Schneider il Château Papillon des Arts a San Murezzan. Sper art africauna haun els il focus principel sün art engiadinaisa ed art cun ün connex engiadinais. Uschè vaiva eir l’artist Max Zuber (1951-2021) üna stretta colliaziun cun la val. El es creschieu sü giò la Bassa e lavuraiva a Turich, ma a partir dal 2000 ho’l passanto bger temp in Engiadina ed a San Murezzan. Il spievel da l’orma In l’exposiziun actuela vegnan mussedas bgeras ouvras chi sun naschidas düraunt sia temp in Engiadina. Sün duos plauns sun exposts purtrets in tuottas grandezzas e pass per passs as vain a cugnuoscher l’artist, chi’d es mort l‘an passo. «Max Zuber ho vivieu uschè scu ch’el ho eir pittüro: cun bgera culur e cun bger umur. El ho eir adüna darcho zuppo pitschnas figüras in sieus purtrets, chi’s scuvrescha adüna darcho», declera Carolin A. Geist. Ella agiundscha cha las culuors vivas in sia ouvra sajan ün spievel da l’orma da Max Zuber, da sia plaschair per la vita. Sper quista «explosiun da culuors» es Max Zuber eir cuntschaint per sieu stil da pittürer figürativ. El ho surtuot pittüro cun öli sün taila fina scotta. Ma el ho eir realiso diversas sculpturas in lain, gess, ardschiglia e bruonz. Der il güst ram L’artist vaiva oriundamaing imprains decoratur da vitrinas e perque al d’eira que adüna important da chatter il güst ram per sias ouvras. Uschè ho’l tar bgers purtrets scu prüm miss la taila alva in ün ram adatto e pür alura cumanzo a pittürer sün quella. «Ma eir tar sias vernissaschas al d’eira que fich important da chatter il güst ram. Quellas d’eiran adüna ün spectacul ed el vaiva üna grand’amur per las inscener güst», declera Carolin A. Geist. Max Zuber d’eira eir ün dals prüms artists masculins chi ho insceno sias vernissaschas in ün connex cul spazi, quintand ün’istorgia cun sias ouvras. Ed eir pel bainesser dals giasts gniva adüna pissero in möd speciel: Uschè gniva servieu il champagner in ün grand magöl da vin cun bger glatsch e pels buns amihs ho que in seguit a las vernissaschas adüna auncha do üna tschaina cun rost da charn zappeda. Ün tel rost – zieva recetta originela da Max Zuber – haun Caroline A. Geist e Mic Schneider eir servieu a lur giasts in lündeschdi passo. Thinktank culturel In futur as dess il Château Papillon des Arts etabler scu lö d’inscunter per tuotta sorts inigens e giasts – el dess dvanter ün cultural thinktank, uschè ils mainagestiuns. Il focus sün art engiadinaisa ed art africauna vöglian però mantegner inavaunt. Carolin A. Geist e Mic Schneider vöglian mner insembel diversas gruppas d’amihs our da divers champs innovativs: «Nus vulains dvanter ün lö d’inscunter per las generaziuns y, z per indigens, seguond-indigens e giasts. Perche cha que do bgera glieud da tuot las spartas e da tuot ils chantuns dal muond, chi passainta bger temp sü cò – quels vulainsa nus mner vi d’üna maisa», uschè ils mainagestiuns. Els vöglian promouver il dialog per trer a nüz sinergias traunter art, turissem, economia e politica. L’exposiziun «Max Zuber – the very first Retrospective» as po auncha visiter fin als 28 da favrer 2023. La finissage ho lö als 25 da favrer 2023, a las 17.00. Il Château Papillon des Arts de St.Moritz es aviert da marculdi fin sanda, da las 14.00 a las 18.00 e’s rechatta a la via Foppas 15 a San Murezzan. Max Zuber es cuntschaint per ün stil da pittürer figürativ ed üna expressiun viva. Il Château Papillon des Arts de St.Moritz muossa fin la fin da favrer la prüma retrospectiva da l’artist svizzer Max Zuber. Ün autopurtret da Max Zuber. Ün’explosiun da culuors Il Château Papillon des Arts de St.Moritz muossa la prüma retrospectiva da l’artist svizzer Max Zuber chi’d es mort l’an passo. Lündeschdi passo d’eira la vernissascha. «Per me scu curatura es que üna grand’onur da pudair preschanter scu prüms l’ouvra da vita da Max Zuber», disch Carolin A. Geist, curatura e managra da cultura. Insembel cun Mic Schneider gestischa ella daspö l’inviern passo il Château Papillon des Arts de St.Moritz. Els as focusseschan sün art engiadinaisa ed art africauna. Uschè vaiva eir Max Zuber üna stretta colliaziun cun la val ed abitaiva e lavuraiva daspö il 2000 traunter San Murezzan e Turich. L’artist es cuntschaint per sieu stil figürativ e las culuors vividas. Quista prüma retrospectiva dess der üna survista da l’ouvra da vita da Max Zuber cun ün focus süls purtrets chi sun naschieus in Engiadina. (fmr/cam)

Zieva üna posa pü lungia spordscha il «Teater Giuven Grischun» ün nouv proget in Engiadina. Cul proget «AL(L)ONE», suot la direcziun da la pedagoga da sot e coreografa Myriam Gurini, s’avicineschan ils giuvenils al tema «suldüna». Düraunt il process da prouvas s’occupan ils partecipants e las partecipantas cun divers aspets da la suldüna, faun dumandas e tscherchan respostas e sviluppan a maun dal materiel elavuro üna performance da teater suto. Il resultat da quist proget vain musso in gün düraunt ils DIS DA CULTURA i’l Rondo a Puntraschigna. Giuvens e giuvnas interessos ill’eted da 15 fin 20 ans as paun gugent annunzcher pels dis da kick-off, chi haun lö als 10 ed als 24 schner da las 18.30 – 20.30 illa Sela Culturela a Puntraschigna. (cdm/fmr) Annunzchas sun da drizzer a: info@jungestheater.gr. Ulteriuras infurmaziuns as chatta sülla pagina d’internet: www.jungestheater.gr.

Il cussagl cumünel da Zuoz ho in sia ultima tschanteda da l’an accepto la proposta da la cumischiun da Chalanda­marz a reguard l’integraziun maximela da la matta in l’üsaunza. Que scriva il cussagl cumünel da Zuoz. Zuoz vaiva fin uossa ün Chalandamarz tradiziunel e las mattas – cun excepziun da las patrunas – nun haun fat part dals cortegis da Chalandamarz. Ellas d’eiran pür da la partida al ballin al zievamezdi dals 1. marz. Causa cha l’uorden da Chalandamarz nu correspundaiva pü a las ledschas superiuras d’egualited, vaiva quel da gnir adatto. Il cussagl cumünel vaiva incumbezo la cumischiun da Chalandamarz d’elavurer l’integraziun maximela da las mattas suot l’uorden existent e da preschanter lur proposta als 7 december 2022. A l’ultima tschanteda da l’an als 21 december ho il cussagl cumünel decis definitvmaing in chosa ed ho accepto la proposta da la cumischiun. Part dal cortegi, ma sainza s-chella A partir da l’an chi vain faun las mattas part da tuot ils cortegis cun blusa blova, chapütscha e fazöl cotschen – eir chantand las chanzuns. Que vela eir per la prouva da Chalandamarz duos dumengias aunz ils 1. marz. Da nouv paun las mattas eir schlupper la geischla i’l ram da l’uorden da Chalandamarz e’ls uraris definieus. L’unica differenza invers ils mats es cha las mattas nu portaron üngünas s-chellas düraunt ils cortegis e ch’ellas nu vegnan neir na s-chelledas oura dals patruns e da las patrunas illa not dals 27 süls 28 favrer. Il cussagl cumünel da Zuoz voul eir pisserer cha tuot ils iffaunts haun ün transport a chavagl e charozza al zievamezdi dals 27 favrer per river vi Madulain pel cortegi da Chalandamarz. Discussuns a fin Cun quista decisiun haun las discussiun davart la rolla da la matta i’l Chalandamarz zuozingher üna fin. Zieva ch’üna mamma d’üna matta vaiva fat recuors cunter la discriminaziun da sia fi­glia ho il cussagl cumünel preschanto a la radunanza cumünela dals 29 gün 2022 ün nouv uorden integrand las mattas cumplettamaing. Zieva diversas discussiun s’ho il cussagl cumünel decis da spuster la votaziun. Vusch criticas vaivan vis in prievel la tradiziun. Zieva avair tratto la chosa in detagl düraunt la sted ho il cussagl cumünel decis da tgnair ferm al mumaint vi dal uorden vegl, ma da tschercher la rolla da la matta cun la integrer maximelmaing. Cun quista decisiun dals 21 december 2022 es quella rolla gnida chatteda. (cdm/pl/fmr) A partir da l’an chi vain faun las mattas eir part dals cortegis da Chalandamarz a Zuoz, cun vstieus e chantand, ma sainza s-chella.

«Fine fain» – Not Vital expuona fain illa Stalla Madulain. Cun bger fain ed eir bger rasgüm. L’exposiziun düra auncha fin als 12 marz, ella es concepida scu ün omagi a l’originalited da la stalla ed eir scu ün omagi al fraid ed al glatsch. Surtuot sto l’exposiziun exemplaricamaing per la liberted da nar. Not Vital varegia radschun. La gallaria Stalla Madulain pudess propi esser la gallaria la pü fraida sün tuot il muond. Ün s-chudamaint as tschercha invaun, per la peja boffa il vent tres las sfessas dal talvo, aintra l’ajer fras-ch tres la porta dal local d’immez e la fradaglia sorta our dals mürs nüds illa cuort. Bainvgnieu illa Stalla Madulain! Da Rio de Janeiro a Madulain Not Vital viva uossa a Rio de Janeiro in Brasilia. Be aunz pochs dis ho’l lascho esser per bun ils 27 gros celsius a Rio ed es turno cun purtrets ed üna seria da collaschas fras-chas i’l bagagl ina­vous illa fradüra da l’Engiadin’Ota – apunto, illa Stalla, «la gallaria la pü fraida dal ­muond». Las collaschas, fattas cun silicon e folia d’aluminium sün palperi portan – fin sün quella cul titel «Piz» – tuottas il titel «Ice». Ad es ün omagi da Vital al fraid da sia patria ed al fraid quotidiaun illa Stalla Madulain. Cun che materiel ch’el transpuona finelmaing si’ideja in ün’ouvra d’art, que nun importa bger: «Già Michelangelo vaiva dit cha la tecnica nu saja importanta», disch Vital illa cuort da la Stalla ed agiundscha, «important es, in quist cas, cha que guard’oura scu glatsch». Las ouvras expostas haun gieu ün ulteriur effet, almain our’d vista da l’artist: «Scha tü fest alch uschè fraid in ün pajais uschè chod scu la Brasilia, alura es que scu üna sort ‘air conditioning’ visual.» «Fat our da la stalla üna stalla» Turnains tal titel da l’exposiziun: «Fine fain». Gnir sün l’ideja da metter fain, bger «fine fain» in ün talvo e d’implir üna cuort cun rasgüm nu pera d’esser a prüma vista ün chodouvra? – «Bain cler», respuonda Vital, «nus vains co üna stalla ed eu d’he fat landrour darcho üna stalla». Ecco, liberted da nar per ils üns, cuolp da geni per ils oters. Ed uschè muossan uossa duos töchs/suogls fain i’l talvo – miss in scena cun ün grand spievel tuot irritativ – vi sün ün purtret, ch’auncha avaunt pochs ans saro sto eir illa Stalla Madulain il pü normel dal muond, nempe ün talvo implieu da fain. E – saviand cha la dumanda es insè inütila – perche il rasgüm? «Rasgüm fo part da la stalla per sterner l’uigl», disch l’artist Not Vital. Dimena üna stalla illa stalla? – «Schi, minchataunt pera nempe ch’eir il gallarist es ün zich pur, almain il non dal gallarist co es sto pur, nischi?» Ils gallarists da la Stalla Madulain, chi vain dateda sün l’an 1488 ed ho dimena passa 530 ans, sun daspö l’an 2014 Gian Tumasch Appenzeller e Chasper Linard Schmidlin. Iniziants, artists e cusdrins. Gian Tumasch Appenzeller stu rier in vista al bger fain i’l talvo: «Cur cha nus vains surpiglio la stalla avaunt och ons, nu d’eira cò ni fain ni rasgüm, ma bger plunder.» Lo, inua cha uossa cula oura rasgüm our d’ün dals duos locals illa cuort staiva da quel temp ün grand tanc d’öli pel s-chudamaint da la Chesa Romedi be daspera. «Nus essans libers scu Not» «Scu giuvens gallarists füssans nus forsa pü cuntaints, scha Not gniss cun qualche sculpturas cha’s po eir vender, invezza d’ün per tonnas fain e rasgüm», resüma Gian Tumasch Appenzeller cun ün surrier. «Ma hozindi esa bger pü important da fer bellas exposiziuns, exposi­ziuns ün po narras, bluordas. Tuot stu esser ün zich üna show, eir cò illa Stalla, inua cha nus essans uschè libers in nos agir scu cha Not es in si’art.» E scha qualchün vuless cumprer ün’ouvra da Not, schi es eir que adüna pussibel, «insomma, ingün problem». Der il maun Taunt Gian Tumasch Appenzeller scu eir Chasper Schmidlin giodan il fat «cha Not suos-cha esser se svessa cò illa Stalla e fer precis que ch’el voul güsta fer i’l mumaint». In otras gallarias, grandas ed internaziunelas saregia que different, suppuona Appenzeller – sainza propcha crajer landervi. «Co tar nus po Not forsa esser dapü iffaunt cu in oters lös, inua cha’l squitsch da vender es pü grand.» E scu vegnan fattas cun Not Vital las cundiziuns d’exposiziun scu tar quell’actuela? Gian Tumasch Appenzeller muos­sa vi sün Not Vital chi sto ün pêr meters daspera e discuorra cun duos giasts da la vernissascha: «Cun der il maun, tuot simpel.» El ria da nouv, «schi, simplamaing cun der il maun, eir cul grand Not Vital, scu cha fains que cun minch’otr’artista e minch’oter artist». Per exaimpel eir cun Chrissy Angliker, Conrad Jon Godly, Robertson Käppeli, Constant Könz, Jani Leinonen, Kazuyo Okushiba, Philipp Schaerer opür Olga Titus. Lavuors da quistas artistas ed artists as po que guarder paralle­lamaing illa Stalletta, situeda be duos chesas dasper la Stalla Madulain. L’exposiziun «fine fain» da Not Vital illa Stalla Madulain düra auncha fin als 12 marz 2023 ed es avierta venderdi fin dumengia da las 15.00 a las 18.00. Fin als 8 schner 2023 es la Stalla impü avierta mincha di da las 15.00 a las 18.00 opür tenor cunvegna. Il titel da l’exposiziun «fine fain» nun es be ün gö da pleds, Not Vital expuona fain e tematisescha scu cunterpunct eir il fraid ed il glatsch da sia patria. L’artist Not Vital ho survgnieu üna vouta dapü «carte blanche» illa Stalla Madulain. Cò ho el deponieu bger rasgüm illa cuort. L’artist Not Vital ho survgnieu üna vouta dapü «carte blanche» illa Stalla Madulain. Cò ho el deponieu bger fain i'l talvo.

A Madulain, La Punt Chamues-ch, Bever e San Murezzan d’eira que quist Silvester per la prüma vouta scumando da lascher ir fös artificiels pü grands. Adonta cha la populaziun es gnida infurmeda sün divers chanels davart il scumand, nun è’l adüna gnieu tgnieu – listess ho que tenor las vschinaunchas do marcantamaing pü pochs fös artificiels in conguel cun oters ans. Pü tard per quist Silvester haun la magiurited da las vschinaunchas in Engiadin’Ota ubain scumando fös artificiels pü grands u alura arcumando a la populaziun da desister sün tels da libra volunted. Be a S-chanf, Puntraschigna e Samedan d’eiran ils fös permiss i’l ram scu i’ls oters ans. Adonta cha la populaziun es gnida infurmeda via fögls volants, publicaziuns ufficielas, in giazetta e süllas medias socielas, es gnida lascheda ir l’üna u l’otra raketa illa not da Silvester. Tar la premiera dal scumand in Engiadin’Ota nun es aunch’üngün gnieu sancziuno, ma tenor diversas vschinauchas gnaro la chosa tratteda da nouv in cussagl per evaluer imsüras impü. In gir a render attent San Murezzan vaiva fin uossa adüna grands fös da Silvester, impustüt ils hotels haun pissero per tschêls iglüminos e fös in tuottas culuors. Ma eir quels haun quist an desistieu d’ün tel fö. «La pulizia cumünela d’eira a Silvester in acziun a survaglier l’andamaint. In tscherts quartiers ho que do fös artificiels e la pulizia ho stuvieu render attent a quellas persunas. Ma in generel d’eira que schont pü quiet in conguel cun oters ans», disch Juliane Pucker, respunsabla da comunicaziun tar San Murezzan turissem. Eir a Schlarigna d’eira in gir la pulizia cun duos persunas ed ho observo la saira da Silvester. Tenor la vschinauncha da Schlarigna s’ho quist an però be vulieu sclarir la glieud davart il scumand. «E nus nu vulaivans auncha der multas quist prüm an. L’ün u l’oter fö artificiel ho que do, ma in mincha cas pü pochs cu oter ans», disch Beat Gruber, chanzlist da Schlarigna. Aunch’üngünas controllas quist an Illa Plaiv d’eiran La Punt Chamues-ch e Madulain las unicas vschinaunchas cun ün scumand cumplet da fös artificiels pü grands. Zuoz ho arcumando da desister sün tels fös e S-chanf nu vaiva üngünas imsüras. «In conguel cun oters ans vaivans propi pü pochs fös artificiels, ma l’üna u l’otra raketa es schont ida per ajer», disch Urs Niederegger, chanzlist da La Punt Chamues-ch. El agiundscha cha nu saja circuleda üngüna squedra da la securitas a controller quist prüm an da prouva cun scumand – ma ch’üna tela survagliaunza saro schont necessaria in futur. Impü vess tenor el da gnir regleda la chosa sün livel regiunel per ragiunger il success giavüscho. «Eir nus a Madulain nu vulaivans controller e sancziuner la glieud quist prüm an dal scumand. E que d’eiran sgüra pü pochs fös cu oters ans, ma tuots nu s’haun tgnieus landervi», disch Marianne Gasser, chanzlista da Madulain. Adonta ch’els hegian infurmo la glieud, nu varon tuot las chasedas – specielmaing las chasedas da seguonda proprieted – survgnieu l’infurmaziun, uschè Marianne Gasser inavaunt. «E tschertüns nu varon neir na vulieu piglier notizcha dal scumand», suppuona ella. Ün cunfin da cumün davous la tevla D’infurmer tuot las chasedas e la glieud chi’s rechatta sur Nadel e Bümaun in val es eir tenor Renato Roffler, chanzlist da Bever, üna roba difficila. Eir a Bever nun es nempe gnieu tgnieu il scumand cumplettamaing: «Per part vaivans eir sül territori cumünel da Bever fös artificiels. Quist an nu vaivans però üngünas controllas. Ma l’an chi vain as müdaro que e’l cussagl cumünel trattaro la chosa a la prüma tschanteda quist an», uschè il chanzlist cumünel da Bever. Siand cha’l territori da Samedan cumainza güsta zieva la tevla da cumün da Bever, saja que sto auncha pü difficil d’observer d’inuonder cha las raketas sajan precis partidas, uschè Renato Roffler. A Samedan d’eira que nempe permiss da lascher ir tuotta sorts fös artificiels. Üngün «turissem da raketas» A Puntraschigna nu d’eira que scumando da lascher ir raketas, ma la vschinauncha vuless gugent scumander fös artificiels i’l ram da la nouva ledscha da pulizia chi’d es in elavuraziun e gnaro preschanteda a la populaziun a la prossma radunanza cumünela quista prümavaira. Ed eir a Puntraschigna nun ho que do pü üngüns fös artificiels organisos dals hotels. Tenor la presidenta cumünela Nora Saratz Cazin hegia que be gieu singuls privats chi haun lascho ir fös artificiels. «E que nu’s pudess neir na dir cha indigens e giasts dad oters cumüns füssan gnieus tar nus a lascher ir lur raketas.» Adonta il scumand da fös artificiels in tschertas vschinaunchas in Engiadin’Ota, sun gnidas laschedas ir raketas e cumpagnia a Silvester. Fös artificiels – adonta scumand Tschinch da las ündesch vschinaunchas in Engiadin’Ota haun relascho per quist Silvester ün scumand da fös artificiels pü grands. Adonta cha la populaziun es gnida infurmeda sün divers chanels, nun es quist scumand gnieu tgnieu dapertuot. San Murezzan e Schlarigna haun lascho survaglier la saira d’üna squedra da pulizists, chi ho però be rendieu attent la glieud al scumand. Per quist prüm an da prouva nun es neir na auncha gnieu chastio üngün. Adonta singuls fös artificiels privats in tuot ils cumüns, s’ho tenor las vschinaunchas pertuchedas pudieu observer marcantamaing pü pochs fös artificiels a la saira da Silvester. (fmr/cam)

L’iniziativa da tschertas vschinaunchas in Engiadin’Ota da scumander fös artifciels nu es be a favur da tuot la sulvaschina e da las bes-chas chasaunas. A la fin dals quints profitains eir nus umauns e l’ambiaint da quist scumand. Eir eau d’he passanto il müdamaint da l’an i’l ravuogl da mieus amihs ed a mezzanot vainsa fat viva dasper il bügl da Planta a Zuoz. Adonta chi d’eira scumando da lascher ir fös artificiels i’l minz dal cumün, haun ün pêr iffaunts e giuvenils impizzo uschenumnos «Thunder Kings». Tar quista sort fö artificiel as distacha üna cula chi svoula e chi do a la fin dals quints be ün sfrach dadot. Traunter brancledas, bütschs e buns giavüsch s’ho ün minut zieva las dudesch alura uzzeda üna paraid d’ova e s’ho bütteda sül ravuogl d’umauns intuorn il bügl. Ün da quists thunders d’eira nempe cupicho e tuot la forza dal fö artificiel as vaiva s-chargeda i’l batschigl. Chi chi d’eira memma daspera a quel es gnieu bletsch fin süllas chotschas suot e tscherta glieud ho survgnieu respet da la situaziun, uschè eir eau. Ün fö artificiel reglo d’ün hotel u d’ün cumün – chi’d es cò per la generalited cun ün effet sur tuot il tschêl – es bainschi qualchosa bel. Ma perche vessan d’esser permiss tels «Thunder Kings», chi daun be ün sfrach dadot e chi nun haun gniauncha ün effet visuel? Causa quists pochs sfarfats e lur genituors ignorants varonsa tuots da desister eir süls grands fös sur tuot il tschêl. Perque fo que dabsögn da scumander fös artificiels pü grands da tuotta sorts in generel. Ils genituors nu d’eiran causa so il diavel quaunt magöl vin neir na pü maister da lur iffaunts u nu d’eiran gniauncha al lö. Ed eir la pulizia e la Securitas nun haun tar ün grand ­ravuogl d’umauns adüna la pussibilited da survaglier la situaziun. Sper il prievel tres singuls ignorants e’l dan per la sulvaschina, ans vainsa plaunet eir da dumander scha vulains propi minch’an inascrer la natüra engiadinaisa cun rests da fös artificiels. Scu chi pera d’eira que eir quist an per bgera glieud pussibel da festager ün bel Silvester – eir sainza raketas e cumpagnia. Scha la magiurited da la societed so desister da fös artificiels, alura nu fess que dan da ponderer da metter ad ir ün reglemaint sün livel regiunel. Ed eir scha que nun ho do ün grand turissem da raketas i’ls cumüns sainza scumand, füss ün scumand in tuot l’Engiadin’Ota pü inclegiantaivel per tuots – eir per noss giasts.

Las acziunaras ed acziunaris da la Lyceum Alpinum Zuoz SA haun appruvo a chaschun da la radunanza generela dals 7 da schner 2023 il rapport davart il 118evel an da scoula. Quel es sto incuruno cun success: Düraunt l’an da scoula 2021/22 haun frequento 298 scolaras e scolars la scoula media a Zuoz (l’an aunz 290). 184 da quels d’eiran in l’internat (l’an aunz 175) e 114 in l’exernat (l’an aunz 115). Grazcha al nomer da scolaras e scolars pü grand e causa ils champs da sted chi d’eiran eir occupos meglder in conguel culs ans aunz ho la scoula ragiunt ün bun resultat: In conguel cun l’an aunz es il richev bod 10 % pü ot, nempe 21.95 milliuns frs. (l’an aunz 20.03 frs). Ad es resulto per l’an da scoula 2021/22 ün guadagn da 0.7 milliuns frs. Als 31 lügl 2022 s’amuntaiva il chapitêl egen a 21.0 milliuns frs (l’an aunz 20.8 milliuns frs). Quist bun an da scoula pussibiltescha a la 118evla radunanza generela da la Lyceum Alpinum Zuoz SA da decider da pajer per la prüma vouta daspö set ans darcho üna dividenda a l’acziunariat. (cdm/fmr) Il Lyceum Alpinum a Zuoz es sto bain occupo düraunt l’an da scoula 2021/22.