A Winterthur ha gì lieu il final svizzer 2024 da la concurrenza da tir da gruppas. A fin è quel ì senza success per las sis gruppas grischunas. Dapi il 2015 avevan las gruppas grischunas qualifitgadas per il final adina obtegnì in e lura er plirs plazs da podest tar il final naziunal. Avant in onn eran las gruppas da Tumegl e Schiers/Aschera perfin daventadas campiunessas svizras da lur categorias. Vitiers aveva la gruppa da Rothenbrunnen/Giuvaulta cuntanschì la medaglia da bronz en la categoria D arma 57/03. Sonda passadas èn stadas a Winterthur en il final svizzer da gruppas gist sis gruppas dal Grischun. Tranter auter Tumegl, sco defensur dal titel da la categoira D, l’anteriur dubel campiun svizzer Rothenbrunnen/Giuvaulta ed il campiun svizzer 1997 e 2001 Castrisch. Cun quellas trais gruppas aveva il Grischun gist trais gronds trumfs, dus en la categoria D ed in en la categoria E (arma da militar 90). Per tuttas trais gruppas è la concurrenza per ina giada stada pli ferma, quai ch’è tut auter che cler ed evident. Naginas medaglias n’hai lura er dà per las ulteriuras trais gruppas grischunas, Bregaglia, Haldenstein e Samignun. (fmr/gns) L’elita svizra da tir è stada da la partida al final da gruppas a Winterthur.

I duai ir vinavant sco enfin ussa: l’ospital a Tusaun duai mantegnair sia entira purschida existenta. Quai han decidì las 24 vischnancas purtadras unanimamain. Per far frunt a las sfidas finanzialas e dal manaschi ha Christian Rathgeb, il president dal cussegl da fundaziun preschentà quest glindesdi avant las medias quatter mesiras. Tranter auter èsi necessari dad augmentar considerablamain las frequenzas da la populaziun da la regiun ed il chantun vegn dumandà per sustegn. «Ils delegads e las delegadas han decidì unanimamain, da mantegnair e cuntinuar cun la paletta existenta da purschidas en l’ospital da Tusaun», ha communitgà cun plaschair Christian Rathgeb, il president dal cussegl da fundaziun Sanadad Grischun Central quest glindesdi a Tusaun avant las medias. Questa decisiun munta, che era la partiziun da parturir serrada ad interim – che aveva procurà per grondas discussiuns en la populaziun – po puspè vegnir averta a Tusaun. Dapi dumengia passada ston las dunnas en speranza dal Grischun Central numnadamain far il viadi tochen Cuira per pudair parturir. Per recapitular: L’entschatta fanadur 2024 ha la fundaziun Sanadad Grischun Central communitgà, che a partir dals 1. da settember 2024 surpiglia l’Ospital chantunal dal Grischun temporarmain las pagliolas da l’ospital da Tusaun. La schliaziun saja daventada necessaria, perquai che las plazzas vacantas na sajan strusch pussaivlas da reoccupar. Dapi onns cifras cotschnas Dentant n’è betg mo la mancanza da persunal qualifitgà ina da las grondas sfidas a Tusaun. L’ospital da Tusaun scriva dapi onns cifras cotschnas, uschia era l’onn passà cun in deficit da varga 8 milliuns francs. Ussa è questa decisiun davart il futur da l’ospital da Tusaun damai sin maisa, decidì dals 24 delegads e las delegadas da las vischnancas purtadras a chaschun d’ina radunanza extraordinaria la gievgia passada. Ils resultats d’ina analisa externa èn vegnids preschentads als delegads ed a las delegadas e demussan ch'in model da gestiun bler pli favuraivel n’è oz dal puntg da vista giuridic e politic betg pussaivel. Quatter mesiras per ina «schanza realistica» Dentant, il problem finanzial sco era persunal sa schlia betg be cun la decisiun da cuntinuar cun la purschida existenta. «Nus essan persvads ch’il lieu Tusaun po era porscher en futur provediment da basa medicinal e da tgira», ha accentuà Christian Rathgeb ed agiuntà: «Igl è ina lezia da Hercules, che nus vulain surpigliar cun plain engaschi.» El ha perquai preschentà il glindesdi quatter mesiras necessarias per che l’ospital da Tusaun haja ina «schanza realistica». Spargnà 1,5 milliuns francs Per l’ina stoppian ins cuntinuar consequentamain cun la sanaziun, ha ditg Christian Rathgeb. Gia l’onn 2023 aveva il cussegl da fundaziun instradà mesiras urgentas. 80 projects èn vegnids instradads per spargnar daners, e quai cun success. «Nus avain pudì spargnar var 1,5 milliuns francs», ha ditg glindesdi Marco Oesch, il CEO da Sanadad Grischun Central. Quai cun projects pli pitschens e pli gronds: per exempel cun reducir il dumber da letgs, naginas auas mineralas pli durant las sedutas sco er in’ura da consultaziun davart il metabolissem. Ulteriurs 80 projects duain suandar. Sco segunda mesira duain vegnir extendidas cooperaziun – novas u gia existentas – quai per exempel cun l’Ospital chantunal a Cuira dentant era cun regiuns da ospitals vischinas. Be 38 % da la populaziun va a Tusaun In grond problem da l’ospital da Tusaun – dentant era il grond potenzial tenor ils responsabels preschents il glindesdi a Tusaun – è la frequenza da l’atgna populaziun. Be 38 % da las var 20 000 persunas da la regiun Grischun Central fa diever da las purschidas a Tusaun. E quai munta custs dubels per las vischnancas purtadras: a l’ospital da Tusaun ed ad in auter ospital per la prestaziun. Raschuns per questas frequenzas bassas datti tenor ils responsabels differentas: fidanza manglusa, auters ospitals ch’èn per intginas vischnancas pli manaivels u lura era Cuira sco center da lavur. Curdin Capaul, president da la Regiun Viamala ha accentuà en num da las regiuns Viamala ed Alvra: «Nus vulain in provediment da sanadad regiunal per la populaziun e per turistas e turists. Questa decisiun è però cumbinada cun las mesiras.» La populaziun stoppia chapir che il spital exista be lura, sch’el vegn era duvrà. «Nus sco vischnancas avain d’infurmar urgentamain.» Infurmaziuns publicas en quest connex vegni a dar a partir da quest settember a Cazas, Casti ed Andeer. I dovra sustegn dal chantun Las trais mesiras numnadas na tanschian dentant betg da reducir ils custs a moda persistenta e las vischnancas na possian betg pli purtar sezzas tut ils custs, ha ditg Curdin Capaul vinavant. «Per l’ospital da Tusaun cun las prestaziuns odiernas vesain nus lura ina schanza realistica per l’avegnir, sch’era il chantun garantescha ses sustegn», uschia Curdin Capaul. Las vischnancas pretendan perquai ch’il chantun sustegna sia strategia cun adattar il dretg chantunal e sustegns finanzials pli gronds. En quest senn beneventia ins era la revisiun annunziada l’entschatta avust dal chantun. Quella prevesa ina revisiun da la lescha per promover la tgira da malsauns e da sclerir la strategia da provediment. Ina brev correspundenta cun in appel è vegnì drizzà quests dis al Cussegl grond ed a la regenza. Per il mument vegn parturì a Cuira Grond plaschair che l’ospital da Tusaun mantegna sia purschida ed uschia era la partiziun da parturir cun radund 100 naschientschas per onn han era las quatter petiziunarias ch’han rimnà en curt temp passa 4000 suttascripziuns per mantegnair la partiziun. Fatg è dentant, anc partureschan las dunnas dad Avras, Bravuogn u Tusaun a Cuira. Cura che la partiziun a Tusaun vegn puspè averta n’han ils responsabels betg pudì tradir il glindesdi a Tusaun. Fabienne Thöny ha ditg en num da las petiziunarias: «Be sche l’ospital da Tusaun vegn duvrà en general dapli, ha la partiziun da parturir in futur.» E tge che pertutga il persunal qualifitgà per las plazzas vacantas ha ditg il CEO Marco Oesch optimisticamain: «Ussa, suenter questa decisiun, pudain nus dar si novs inserats, quai tenor il motto ‹sajas ina part da noss futur›.» Trais dumondas a Luzi C. Schutz, president da la Regiun Alvra FMR: Luzi C. Schutz, Tusaun mantegna sia entira paletta grazia a la decisiun unanima. Tge muntada ha questa decisiun per vossa regiun? Luzi C. Schutz: Jau vuless en questa occasiun punctuar, che da la nossa regiun Alvra appartegnan tschintg vischnancas a questa regiun da spital, ina dentant betg, numnadamain Surses ch’ha sia atgna regiun da spital. Ins ha realisà las sfidas e difficultads e sclerì tut las pussaivladads e nus essan unanimamain vegnì a la conclusiun che quai saja la via la pi raschunaivla. Quai munta però, che nus stuain consequentamain lavurar vi da quai e motivar nossa populaziun da far diever da quest spital, quai è in punct decisiv. Ina da las sfidas è la situaziun geografica, lieus sco Lai u Bravuogn che fan diever dad auters ospitals. È per intginas vischnancas Tusaun forsa era il fallà lieu? Questa dumonda è politicamain adina puspè vegnida fatga. Però nus essan vegnids definì dal Cussegl grond uschia sco regiun dal provediment da sanadad e confurm a quai stuain nus sco vischnancas era purtar quest deficit. I resta pia be questa via e perquai stuain nus guardar che quest spital qua a Tusaun funcziunescha. Dentant na schess jau era betg che Tusaun saja il fallà lieu, ins è era da Lai anora spert a Tusaun, ins è simplamain era pli u main medem spert a Cuira. Quai munta che sche Tusaun vuless pazientas e pazients da Lai, tge che nus prendain en mira, lura stuain nus era porscher ina qualitad che motivescha la glieud da vegnir qua. Ina da las mesiras per motivar la glieud è dad infurmar publicamain u a radunanzas communalas. Dentant è il dumber da participantAs a questas occurrenzas per regla plitost bass. Basta quai? Na, pli probabel betg. Ma quai è in’entschatta ed in emprim pass. Jau crai che nus stuain restar activamain en discussiun cun la populaziun. In impurtant punct èn ils medis da chasa che cusseglian lur pazientas e pazients nua ir en l’ospital. Quai po en general mintgin decider sez. Però il medi da chasa ha ina gronda influenza sin questa decisiun. E cun ils medis da chasa è il spital gia en barat intensiv. Pops duain puspè nascher a Tusaun Malgrà problems finanzials e la mancanza da persunal vul l’ospital da Tusaun mantegnair sia entira purschida sco fin ussa. Las 24 vischnancas purtadras èn sa decididas unanimamain per quest pass. I spetga dentant ina «lezia da Hercules». Sandra Balzer/FMR Gia l’onn passà aveva il cussegl da fundaziun da Sanadad Grischun Central sco purtadra da l’ospital da Tusaun decidì dad instradar mesiras urgentas. Quai per garantir vinavant il provediment da sanadad en il Grischun Central. Sper 80 projects parzials che duain reducir ils custs ed uschia far frunt al deficit annual da varga 8 milliuns francs èn era vegnids analisads models futurs per l’ospital da Tusaun. «Grazia a questa analisa èsi sa mussà che models alternativs fissan teoreticamain pussaivels per l’ospital da Tusaun, ma guridicamain e politiciamain betg realisabels», ha ditg Christian Rathgeb, president dal cussegl da fundaziun a chaschun d’ina infurmaziun a las medias il glindesdi. Gievgia passada èn perquai ils delegads e las delegadas da las 24 vischnancas purtadras dal Grischun Central sa decididas unanimamain da mantegnair vinavant l’entira purschida existenta a Tusaun. I spetga dentant – sco quai che Christian Rathgeb ha accentuà – ina «lezia da Hercules». Il glindesdi ha el preschentà quatter mesiras per che l’ospital da Tusaun haja «ina schanza realistica». Sper il cuntinuar cun la sanaziun en furma dad ulteriurs projects parzials duai la frequenza da l’atgna populaziun – che schai oz be tar 38 % – vegnir augmentada. In emprim pass succeda proximamain cun infurmaziuns publicas. Plinavant vegn il chantun dumandà per sustegn. «Nus essan persvads ch’il lieu Tusaun po era porscher en futur provediment da basa medicinal e da tgira», ha ditg Christian Rathgeb. E quel cumpiglia era da reavrir la partiziun da parturir ch’è serrada ad interim dapi dumengia passada. Han infurmà il glindesdi davart il futur da l’ospital da Tusaun: Luzi C. Schutz, president Regiun Alvra, Curdin Capaul, president Regiun Viamala, Christian Rathgeb, president cussegl da fundaziun Sanadad Grischun Central, Marco Oesch, CEO Sanadad Grischun Central, Fabienne Thöny, petiziunaria per mantegnair la partiziun da parturir a Tusaun. Las 24 vischnancas purtadras da Sanadad Grischun Central han decidì davart ses futur: l’ospital da Tusaun duai mantegnair sia purschida sco d’enfin qua.

Sch’ign varda sei agl tschiel vez’ign savens egn near l’oter aviùn ca sgola sur la Val Schons. Quels en betga adigna eroplans plagn passaschiers ca sgolan an vacànzas. Mintgatànt en quegl ear igls luvraints digl ufezi federal da topografeia (swisstopo). Igl Simon Hagmayer, oriund d’Andeer, e egn dad els. La redactura da la FMR â stgieu acumpagnear el sen egna da las sias missiùns da Dübendorf sei an l’aria a sur la Val Schons nà. Igl Simon Hagmayer, oriund d’Andeer, lavura a Dübendorf par gl’ufezi federal da topografeia. Jou ve savieu c’el sgola mintgatànt anturn. Mo cun quegl eara la mia ancunaschientscha par sieus far ear schon fitada. Parve da quegl ve jou contacto el, scha savess betg egn’ea acumpagnear el egn miez gi da lavur. «Ea siir», â’l prompt raspundieu. «Lessas ca jou planisesch egna missiùn, near âs tema da sgular?» Jou ve lu dezidieu da far cun l’antiera experienztga a ve getg ad el, c’el setgi bugent iniziar la planisaziùn. Ascheia sund jou viageada l’antscheata d’avust a Dübendorf a Turitg: plagn marveglias. La tgarta d’identitad vean incassada Tge c’igl Simon Hagmayer planisescha par quel gi, gliez ve jou oravànt betga savieu. A l’antscheata da l’eanda vasevi ear betga or aschi bagn cun l’ora: betga me nivels, na probabel ear urezis. Dus gis avànt ca nus vagn sascuntro, â igl Simon Hagmayer dantànt managieu: «Bagn, l’ora vez’or an urden, egna pintga missiùn savainsa far.» Ascheia ve jou prieu quel vieadi d’Andeer a Dübendorf sen me. Gest avànt las 11.00 riv jou a Dübendorf, igl Simon Hagmayer spetga schon davànt igl bietg digl eroport, noua c’el lavura. Ear l’aviatica militara satgata là. A savez tge? Gl’amprem ca jou sto far avànt ca se antrar, e dar giou la mia tgarta d’identitad. Sco barat survignt jou dantànt egn mussamaint par visitaders. Teoreticameing egn test «Nus sgulagn oz anturn las 13.00 uras, la damàn â’gl ànc pluvieu mo ussa mussa igl radar digls nivels, c’igl savess schizund gartagear da far fotografeias segl sgol», gi igl Simon Hagmayer. A cun quels pleds magna el me an sieus biro a mussa a mei teoreticameing tge ca spetga sen me igl suaintermiezgi. «Oz cumpletainsa egna missiùn tut speziala», gi el cun egn pintg surir. El mussa a mei la tgarta a jou vez c’el a planiso da sgular an egna lingia directa sur la Val Schons. Ha! Quegl e lu cool, tratg jou ampo narvusa. Jou survignt ear egna introducziùn teoretica da la lavur digl Simon Hagmayer. El lavura pigl survetsch aviatic. Quegl mùnta c’el planisescha las rutas c’igls pilots ân da sgular. Mintgatànt e quegl nut aschi leav, el sto cunsiderar blears facturs. Durànt tscheartas uras en las zonas aviaticas saradas, a swisstopo dastga betga sgular tras. Quegl dependa dantànt ear da quànt òlt c’els sgolan. Tut tge c’e sen 3000 meters, near ple bass, san els sgular. «Agl cantùn Grischùn va’gl ear ple tgientsch da sgular, parquegl c’els searan betga lur zonas aviaticas», explitgescha igl Simon Hagmayer. Tras l’aria cugl «Twin-Otter» Par las diferaintas rutas dat igl ear dus diferaints aviùns cun quels c’igl Simon Hagmayer sgola cun. Igl «Kingfisher» â la habladad da sgular fetg òlt, ad igl «Twin-Otter» e par sgular ple bass ad anturn igls sglatschers. Nus sgulagn que gi cugl Twin-Otter – ear scha l’ora ampurmeta betga da sgular anturn egn sglatscher. Parquegl ca nus sgulagn ear betg’aschi òlt, duvrainsa nigna mascra sco sustegn par trer flo. Par furtuna sto jou betga far tests inizials par quel sgol. Igl Simon Hagmayer raquenta c’el vegi stuieu far massa tests par sia lavur. Par l’egna dat igl cunversaziùns cun psicologs, egn test medizinal, noua ca l’antiera sànadad vean sclarida, a tests d’inteligenza. Tier quels s’odan ear tests sco c’ign reagescha sch’ign survean cun egn’ea ple poc aria. Quegl sa gartagear sen sgols fetg òlts – parve da quegl ân els ear mascras ca sustegnan els da trer flo. Proxima farmada: Val Schons da sura Tut quegl dovr jou dantànt betga, nus sgulagn oz me bass. Suainter l’instrucziùn teoretica, magliainsa speart anzatge marenda alura va’gl ear schon ancunter igl eroport: igl Twin-Otter ad igl pilot spetgan schon. Nus eassan quater ca sgolan oz cugl eroplan: Egn pilot, egn mecanist, igl Simon Hagmayer, ad jou. Igl pilot â controlo tut a nus sasagn aint agl vehicel da l’aria. Uii. Ussa sund jou schon ampo narvusa, mo igl pilot para dad easser fetg cuntaint a positiv. El manegia: «Scha tei âs anzatge, sch’igl vean schliet a tei, alura laschas saver nus.» Igl Simon Hagmayer mussa a mei par cass ear noua c’igl satgs par fierer sei en. Fuss betga l’amprem’eada ca survignt schliet a stuess rietscher. Dantànt se jou ussa schon gir: Na, jou ve anzuma betga stuieu fierer sei, jou ve schizund savieu giuder quell’experienztga. Igl eroplan samova plànsieu sen la pista da partenza a speart eassan an l’aria. Proxima farmada? La Val Schons da sura. Tains da rivada? Anviers las 14.00. Las cunversaziùns trànter nus schabegian cun uregliers. Par tut gl’oter e’gl semplameing megna dadòlt. Igl pilot dat adigna puspe comentaris tge c’ign veza. Da sura veza tut or oter. Nus passagn igls «Churfirsten» – tut spectacular vignan els tras igls nivels, aschi datier ve jou ànc mena vieu quels. Sur igls uregliers od’ign ear pilots dad oters aviùns, adigna sch’els coraspundan stuainsa nus easser quiet. Nus vagnagn adigna ple datier a la Val Schons. Egna pintga turbulenza Igl Pez Bavregn ancanusch jou schon da lientsch. Ad ussa dastg jou far las fotografeias da la Val Schons, la camera e schon avierta, jou sto me ple struclar egn nuv. Segl computer vez’ign cura ca la lingia da fotografar e cumpleta. Nus returnagn cun vesta ear sur la Valragn nà, a sgulagn fetg datier digl Pez Bavregn anavos a Dübendorf. Cun egn’eada saint jou c’igl aviùn croda giou ampoet. Huch, egna rusna d’aria, manegel jou. Mo igl pilot curegia me speart: «Quegl â atgnameing num egna turbulenza, ign tratga me c’igl segi egna rusna parquegl c’ign sasainta sco c’ign curdass giou.» Ok bien, par furtuna era quegl me egna curta turbulenza. Igl Simon Hagmayer raquenta: «Igl dat sgols, ca scurlan tras nus gl’antier gi. Lu vainsa schon ampo mal igl tgieu.» Igl noss sgol dantànt e sto ruassevel, a bi speart magna igl pilot gl’aviùn tut mievel a teara a Dübendorf. Jou ve ussa survagnieu egna pintga investa an quella lavur, dantànt e’gl cler ca quella lavur e betga sempla, dovra bleara planisaziùn ad ear igl sgular ansasez e betga adigna lucantànt. Cun quella capientscha dund jou adieu ad angraztg agl Simon Hagmayer. Da la pista da partenza samet jou puspe sen veia a baratar igl mussamaint da visitaders cun la mia ID a turn anavos an la Val Schons – quell’eada sen teara. Las fotografeias en fatgas. Ussa vez’ign l’antiera Val Schons egn’ea da sura, ti beala Val Schons. Igl eroplan, igl Twin-Otter, spetga sen la pista segl Simon Hagmayer ad igl pilot. Igl antier team c’e sgulo par la missiùn an Val Schons: (da san.) igl pilot, igl Simon Hagmayer ad igl mecanist. Egna fotografeia digl cockpit, igl pilot ad igl mecanist an tut ainta màn.

Durant 26 onns è igl Chor masdo Alvra sto ena ferma pitga culturala ainten la regiun. Siva dalla pandemia ègl alloura nia pi quiet chegl tgi pertotga l’activitad dalla furmaziun. Ena nov’antschatta duess manar igl chor agl success digls bungs onns. En figl sgulont tg’è nia repartia ainten las casadas an Val Alvra ò fatg attent schi lagn deir uscheia alla «renaschientscha» digl Chor masdo Alvra. La furmaziun da cant cun lour anterioura presidenta Renata Geronimi ò gia bler success a parteir digl 1996, igl onn dalla fundaziun, anfignen igl 2022. An chels 26 onns ò igl Chor masdo Alvra sa fatg en bung nom sen camp cultural, chegl betg angal ainten la regiun, igl cantun, mabagn er ordvart igl Grischun. Schizont sur igls cunfegns svizzers ò la furmaziun gia success. D’attribueir l’istorgia da success ègl bagn allas cantadouras ed agls cantadours, ma cunzont er agls dirigents Armon Ulber, Peter Buchli e Jürg Wasescha, scu er alla dirigenta Pauline Sole. Vetiers vignan alloura l’activitad immensa, igl angaschamaint enorm e l’inspiraziun exemplarica da Renata Geronimi, durant 26 onns cun corp ed olma presidenta digl Chor masdo Alvra. La furmaziun cun cantadouras e cantadours digl antier Surmeir ò concerto regularmaintg e chegl er cun orchesters ancunaschaints, cun solists e solistas e chegl er sur igls cunfegns regiunals. Er sch’igl cant profan è adegna sto pitost igl repertori central ò betg mantgea igl cant sacral durant igls onns ferms. Dus onns cun strousch activitad An chels prest treis decennis digl Chor masdo Alvra è igl cant bagn sto da gronda impurtanza, dantant er igl aspect social, la cuminanza ed igl plascheir èn stos omnipreschaints. Pi pac plascheir ò caschuno a Renata Geronimi tgi siva dalla sia demissiun scu presidenta igl 2022 è la furmaziun strousch ple stada activa. Ella dei: «Persiva dattigl ples raschungs ed egna da chellas è cunzont er stada la pandemia.» Ossa cun la nov’antschatta duess igl Chor masdo Alvra retschever nova veta, davantar activ ed er intensivar la cultura da cant dalla regiun, dei Renata Geronimi. Anc cun dus ulteriouras cantadouras ò l’anterioura presidenta surpiglia l’iniziativa per reactivar igl chor e lascher reveiver igls bels taimps, igls muments nunamblidabels e las numerousas e belas ouras da cumpagneia. Sustigneidas an chellas tgossas vignan Renata Geronimi e las sias dus concantadouras antras Bettina Marugg, la nova dirigenta digl Chor masdo Alvra. «Igl è ple tgi angal plaschevel d’aveir catto cun Bettina Marugg ena persunga digl rom, tg’è stada pronta da surpiglier la direcziun digl chor e da manar chel ainten en avigneir positiv», dei Renata Geronimi. Ella dei er tgi novas forzas pigl Chor masdo Alvra seian bagnneidas, omens u donnas, vigl e gioven e tot las persungas tgi cantan gugent e cun tschaffen. L’amprema prova ò li igls 19 da settember 2024 allas 20.00 ainten l’anterioura scola a Surava. Fixo è er gio igl datum digl concert da Nadal dalla furmaziun. Li ò chel igls 26 da december 2024 a Barvogn aint igl hotel «Kurhaus». Chella fotografia digl Chor masdo Alvra datescha d’en onn tgi la furmaziun è stada sur cunfegns per concertar, numnadamaintg sen ena cruschada sen la Mar mediterrana.

Hans Christoffel da Tavo è mort la fegn avost cun 87 onns. El ò laschea anavos en impurtant relasch an Val Alvra cun la realisaziun dalla plazza da golf ed igl Bogn d’Alvagni. Scu tg’è da liger ainten l’annunztga da mort è igl impressari Hans Christoffel mort igl davos de digl meis d’avost a Tavo. Igl barmeir ò banduno chest mond ainten la vigliadetna dad 87 onns. Ainten la sia lunga veta è el er sto fitg activ an Val Alvra per dar novs impuls agl turissem ed all’economia. Hans Christoffel è sto egna da chellas persungas tg’ò cartia alla regiun ed investia grondas sommas per dar ple veta cunzont alla purscheida turistica. Igl setavel unfant Egn digls sports preferias digl om da Tavo è adegna sto igl golf. La sia gronda visiun da realisar ena plazza da golf agl Bogn d’Alvagni è davantada realitad igl matg 1997. Lò è la plazza da golf cun 9 rosnas neida surdada agl travagl. Igl zarcladour 2002 è alloura stada l’avertura dalla plazza da golf cun 18 rosnas. Tschintg onns pi tard ò Hans Christoffel realiso agl Bogn d’Alvagni la tgesa digl club da golf, cun restorant, terrassa e tot l’infrastructura necessaria. Anc pi losch tgi dalla plazza da golf era igl trepasso digl bogn da cura realiso igl 2001 agl Bogn d’Alvagni. Adegna puspe ò igl bab da seis unfants detg tgi igl bogn da cura an Val Alvra seia igl sies setavel unfant. Sustignia da lez taimp la finanziaziun digl bogn on er las 21 vischnancas dalla regiun e bleras persungas privatas cun signier aczias. Igl èn nias investias radond set milliuns francs per realisar igl project agl Bogn d’Alvagni. Igls amprems diesch onns è igl bogn sto en’istorgia da success e sessour èn sa sminueidas las antradas digl bogn dad onn tar onn. La premaveira 2021 ò igl bogn saro las sias portas. Per Hans Christoffel en immens colp avend el gia adegna la speranza da cattar ena schliaziun per tigneir avert igl «sies pi impurtant project». Hans Christoffel è mort ainten la vigliadetna dad 87 onns.

Contribuia igl pi bler alla victorgia da 4:2 digl CB Surses cunter Domat ò Manuel Simonet. El è gist sto responsabel per treis gols. Schi savens è igl CB Surses betg turno a tgesa da Domat cun treis puncts. Dumengia passada è chegl alloura sto igl cass cun sa mussar l’equipa da Flurin Demarmels dalla sia miglra vart. Tiers tgi l’egna u l’otra ferma pitga dall’equipa ò mantgea, on igls Sursetters persvadia cun esser frestgs, ambizious, plagn plascheir da giuier e cun l’intenziun da festivar la terza victorgia an seria. Vurdo sur 90 minutas è alloura igl success digl CB Surses sto ple tgi mirito. Persvadia ò la squadra cunzont las ampremas e las davosas 20 minutas digl gi. Angal siva 60 secundas Strousch tgi igl arbitrader ò do liber la parteida èn igls giasts da Surses ias an avantatg cun 1:0. Giueidas eran angal 60 secundas cura tgi Mèn Candreia ò marco igl amprem gol digl gi. El ò profito d’en pass precis da Manuel Simonet cun far igl 1:0 pigl CB Surses. Da chel colp èn igls indigens betg sa revignias immediat, anzi on casso siva 12 minutas schizont igl 2:0. Stos responsabels per chel èn danovamaintg Manuel Simonet e Mèn Candreia. Lez ò procuro tgi Manuel Simonet ò retschet la balla e tratg chella aint igl gol. Pac siva vess schizont pudia crudar igl 3:0 graztga agl schoz da Nico Demarmels. Planget èn er igls giuieders indigens sa cattos tigl gi e schizont mess igl CB Surses per pi lung taimp sot pressiun. Ples gedas ègl duvro l’intervenziun da Filippo Pantusa, per evitar igl amprem gol dall’equipa da Domat. Siva 39 minutas ò Julian Jenal mantganto da far igl terz gol pigls Sursetters, cun trer la balla angal per centimeters sur igl gol da Domat. Graztga ad en colp da testa on igls indigens signia curt avant la pôssa igl amprem gol tigl resultat intermediar da 2:1 pigl CB Surses. Fatg an curt taimp dus gols Curt siva tgi las dus equipas èn turnadas dalla pôssa è reuschia a Domat da far igl pari. Per en curt mument èn igls defensours digl CB Surses betg stos concentros ed on uscheia gia da lascher far igls indigens igl 2:2. L’equipa indigena ò tschartgea a tot prietsch da marcar igl gol d’avantatg, dantant sainza success cun esser la defeisa digl CB Surses puspe stabila. Las proximas 15 minutas on igls Sursettters laschea pac stetg agl adversari, chegl sainza decider a taimp la parteida. Mantganto da far ulteriours gols on cunzont Manuel Simonet, Adriano Simonet e Julian Jenal. Ainten la 77avla minuta ò Manuel Simonet marco siva d’en solo formidabel igl 3:2 pigl CB Surses. Angal treis minutas pi tard ò el gia danovamaintg success cun signier igl sies terz gol persunal durant chella parteida. Crudo è chel gol siva d’en colp liber tratg da Mauro Simonet. Graztga alla morala impressiunonta, alla gronda viglia ed alla fidanza da sasez on igls Sursetters mirito la victorgia cunter en adversari tot oter tgi flevel ed els stattan alla testa dalla tabella. Domat-Surses 2:4 (1:2) CB Surses: Filippo Pantusa, Jaron Trenkwalder, Giancluca Augustin, Robin Demarmels, Ivano Simonet, Giamin Plaz, Mauro Simonet, Manuel Simonet, Julian Jenal, Nico Demarmels, Mèn Candreia. Reserva; Nino Farrér, Nicola Poltera, Adriano Simonet, Dorian Sonder, Marino Wasescha. En cumbat tranter Nico Demarmels e Leandro Jörg, igl goli da Domat. Manuel Simonet, igl capoattatgeder digl CB Surses, ò marco treis gols cunter Domat.

Beiva Runals SA è da nov possessoura digl hotel Guidon a Beiva. Chegl vot deir tgi igl travagl è siva 63 onns betg ple an possess dalla famiglia Guidon. La raschung principala dalla compra è tg’ins ò lia evitar tgi igl hotel geia an mangs esters. «Beiva Runals SA sa legra da dar ancunaschaint tg’ella surpeglia igl hotel Guidon a Beiva», cun chels pleds ò la societad acziunaria annunztgia chest marde la midada da possessour digl hotel a Beiva. Ena contribuziun pigl svilup digl li Surpiglia igl hotel e restorant Guidon vegia Beiva Runals SA er cugl intent da contribueir la sia part agl svilup ed igl avigneir digl li, ò detg Fridolin Vögeli, igl president digl cunsegl d’administraziun dalla societad acziunaria. La compra digl object pussibilitescha a Beiva Runals SA er d’amplifitgier la purscheida da pernottar direct aint igl territori da skis e da cooperar cotras anc pi ferm sen la fiera, uscheia Fridolin Vögeli. El dei: «Cun la compra da chel travagl ò Beiva Runals SA er lia evitar tgi igl hotel e restorant Guidon geia an mangs esters». Scu tgi Silva Guidon ò detg veva ella er anc en oter interessent, en interessent ester dalla Bassa, tgi leva surpiglier igl menaschi. Alla fegn finala vegia ella sa decidia da vender igl affar da famiglia a Beiva Runals SA. Anfignen da premaveira 2025 vign ella a manar igl travagl da gastronomia an collaboraziun pi strètga cugl nov possessour. Siva dalla staschung d’anviern 2024/25 prevei la societad acziunaria digls runals ena renovaziun mievla digl hotel e restorant Guidon. L’istorgia digl hotel Biagia è igl hotel nia igl 1961 e chegl da Fritz ed Erika Guidon-Mischol, barmeirs. Igl pêr veva da lez taimp ples opziuns per eventualmaintg biagier en hotel cun ustareia. Cun aveir la pussebladad da cumprar a Beiva taragn on igl om e la donna dalla Tumliastga biagia igl hotel. Mano on el ed ella igls amprems onns igl menaschi scu «Tea Room» e cugl svilup turistic è igl travagl s’avanzo ad en hotel cun restorant stimo da giasts ed indigens. Anfignen igl 1993 on Fritz ed Erika Guidon-Mischol mano cun bler angaschamaint hotel ed ustareia. A parteir da chel onn ò igl junior Fritz Guidon cun la sia donna Silva Guidon mano cun passiun e plascheir igl travagl tgi sa catta gist dasper la veia principala. Cun la mort da Fritz Guidon junior igl 2018 ò Silvia Guidon mano venavant igl menaschi e chegl cun bler cor. Cun las sias dus feglias betg aveir interess da surpiglier igl hotel e restorant è ella sa decideida da vender igl travagl. Cunzont igl restorant è siva digl 1961 en li noua tgi indigens, autists da camiun, passants ed oters giasts sa ferman anc oz gugent. Igl hotel e restorant Guidon a Beiva ò mido possessour.

Dumengia, igls 22 da settember 2024 spetgan dus votaziuns naziunalas (refurma dallas cassas da pensiun ed iniziativa da biodiversitad) scu er ena votaziun cantunala (nov center da furmaziun per la protecziun civila). Er sen camp communal vign la populaziun da dus cumegns an Surmeir clamada all’urna, numnadamaintg a Lantsch ed a Vaz. Lantsch – Willi less restar mastral Igl suveran digl cumegn da Lantsch ò d’eliger en nov mastral u ena nova mastrala per la ­perioda digl 2025 anfignen igl 2027. Actualmaintg sa metta a disposiziun igl mastral gio an uffezi, Simon Willi, e chegl scu sulet candidat. Er igls quatter commembers actuals dalla suprastanza communala sa mettan a disposiziun per la reelecziun, chegl sainza cuntercandidats. Chegl èn: Sandro Lenz, Armon Margreth, Fabian Simeon e Daniel Ulber. Pigls treis posts per la cumischung da gestiun na dattigl nignas propostas d’elecziun. Vaz – planisaziun locala Canols Aint igl cumegn da Vaz vign voto davart la revisiun parziala dalla planisaziun locala chegl tgi pertotga la staziun da val digl Corn cotschen. Chella staziun da val ed igls edifezis vischinants a Canols on survagnia ena rolla centrala igls davos onns pigl turissem da stad e d’anviern. Ossa duessan la staziun e chels edifezi neir angrondanias per s’adattar agls basigns actuals, scu per exaimpel abitaziuns per igl persunal. (rtr/fmr) Simon Willi, igl mastral da Lantsch candidescha per en’ulterioura perioda d’uffezi. El è actualmaintg igl sulet candidat tgi sa metta a disposiziun per chel post.

Scu tgi abitantas ed abitants da Surses vegian pudia liger aint igl rapport annual 2023, stetta igl Center da Sanadad Savognin scu er oters spitals avant grondas sfeidas finanzialas. Chegl ins pò liger ainten l’invitaziun per ena seira d’infurmaziun tgi ò li mesemda proxima ainten la Sala Grava a Savognin. Scu tg’igl Center da Sanadad screiva, seigl per la suprastanza communala, pigl cunsegl d’administraziun e per la direcziun impurtant d’infurmar ad ouras la populaziun locala davart igl concept futur. Differentas persungas digl cunsegl d’administraziun scu er la manadra, la directoura ed igl schefmedi digl Center da Sanadad vignan a pled chella seira e stattan a disposiziun agls preschaints per dumondas. (cdm/fmr) La seira d’infurmaziun ò li mesemda, igls 18 da settember 2024 allas 19.00 ainten la Sala Grava a Savognin. Sfeidas finanzialas pertotgan er igl Center da Sanadad a Savognin. Davart en concept futur infurmescha chel proximamaintg ad en’infurmaziun publica.

Siva dalla mort digl anteriour scrivant communal Hubertus Fanti la fegn avost, ò Julia Bonifazi surpiglia la direcziun dalla canzleia communala digl cumegn d’Albula/Alvra ad interim. Chegl screiva igl cumegn sen la sia pagina d’internet. Julia Bonifazi è gio siva dalla fusiun digl cumegn igl onn 2016 stada mintgamai substituta digl scrivant communal. Sen dumonda dalla suprastanza communala seia ella sa messa a disposiziun da manar la canzleia transitoricamaintg. Scu tg’igl cumegn screiva anavant, seia la mort anetga da Hubertus Fanti ena largia sen canzleia, chegl tant ord vista persunala scu er organisatorica. Las collaboratouras ed igls collaboratours da tot las partiziuns seian premuros da garanteir venavant da tot taimp igls sarvetschs per abitantas ed abitants, interpresas, giasts ed organisaziun partenarias.

Alla pleiv catolica da Lantsch ò la regenza grischuna concedia ena contribuziun cantunala ed ena contribuziun federala supplementara da mintgamai 65 460 francs (tot an tot maximalmaintg 130 920 francs). Chegl per pudeir restaurar e renovar la tgesa-pravenda. Scu tgi la regenza screiva ainten ena communicaziun da gievgia passada, seian igls costs totals digl project budgetos cun var 1,85 milliuns francs. Aint igl rom dalla concessiun dallas contribuziuns dalla tgira da monumaints vignan la tgesa-pravenda catolica da Lantsch ed igl sies conturn mess sot la protecziun da monumaints. La tgesa-pravenda sa catta an vischinanza dalla baselgia parochiala da Sontg Antoni a Lantsch ed è per gronda part anc mantigneida ainten la sia substanza digl 17avel tschentaner tardeiv, ègl nom venavant. Malgro las renovaziuns las pi novas, seian mantigneidas la repartiziuns uriundas digls locals aint igl intern e tschertas parts digl equipamaint digl taimp da construcziun digl onn 1678. La proprietaria planisescha da renovar igl edifezi e da mantigneir per gronda part la substanza istorica. nvista ainten la tgesa pravenda da Lantsch tgi duess neir mantigneida e per la quala la regenza ò concedia var 130 000 francs. La tgesa datescha digl onn 1678 ed ena part digl equipamaint da lez taimp è mantignia.

Igl december turna igl gôt magic a Lai cun la sia 11avla ediziun. Chel porscha puspe installaziuns da gleisch, concerts classics, en program d’unfants e live-concerts cun stars internaziunals. Digls 12 anfignen igls 30 da december 2024 carmala igl gôt magic (Zauberwald) visitadras e visitaders puspe aint igl gôt agl our da Lai. L’occurrenza tg’ò gudagnea gievgia passada igl premi digl public digl Prix Montagne 2024 turna ainten la sia 11avla ediziun. E scu tg’igls organisatours screivan ainten ena communicaziun, ins possa preschentar per chell’ediziun en program «da vaglia». «The Code» aint igl gôt L’avertura digls live-concerts fò igl cantadour tudestg Max Giesinger. I suondan concerts da reggae cun igl artist tudestg Gentleman, u alloura perfign musica da tecno cun Fritz Kalbrenner, igl producent e cantadour tudestg. En ulteriour act principal è alloura Nemo, igl talent musical tg’ò gudagnea cun la canzung «The Code» igl ESC. Ulteriours stars tgi vignan a cantar sen tribuna a Lai: Bligg, Dabu Fantastic, Megawatt, Baschi, Amistat, Majan/Badchieff, Stress, Philipp Fankhauser, Joya Marleen, Bastian Baker, Eliane e Jan Seven Dettwyler. Per divertimaint ed igl program d’unfants procuran Linard Bardill, igl chor d’unfants «Singvögel» ed Andrew Bond. Pinavant dattigl la pussebladad da sa participar ad en luvratori da «Schwiizergoofe». Tigl Classic Corner vign purschia mintgamai musica classica, chegl tranter oter cun ensemble indigens dalla Scola da musica Grischun Central «La Bargeda», u bagn igl «Junges Orchester Graubünden». La gligna turna 18 installaziuns da gleisch ins vign a pudeir contemplar aint igl gôt magic 2024, curato digl collectiv creativ NOA. L’egn u l’oter pudess bagn sa regurdar all’installaziun dalla gligna digl artist Nominal, chella turna an ena versiun 2.0, scu tg’igls organisatours ampurmettan. Pinavant vignan las scolas da Vaz e Panadoz er puspe ad exponer lour art. La vendita da bigliets ò scumanzo igls 3 da settember 2024. La gligna turna aint igl gôt magic an ena versiun 2.0.

Alla sia radunanza generala digls 9 da settember 2024 ò la Lai marketing e support SA (LMS) surdo dus novs mandats pigl cunsegl d’administraziun. Scu tgi chella screiva ainten ena communicaziun allas medias, vegia la LMS gudagnea cun Nino Schurter (mountainbiker) e Beatrice Schweighauser (directoura scola d’hotellareia Passugg) dus persungas impurtantas. Cun Nino Schurter ins gudogna ena persunga energica cun ena reit vasta e Beatrice Schweighauser seia ena persunga cun bler know-how chegl tgi pertotga gastronomia e hotellareia, uscheia Daniel Stiefel, igl president digl cunsegl d’administraziun dalla LMS. Novas forzas pigl cunsegl d’administraziun dalla Lai marketing e support SA: Beatrice Schweighauser (sagonda da san.) e Nino Schurter (sagond da dretg). Anramos da: Daniel Stiefel (san.), president digl cunsegl d’administraziun e Marc Schlüssel, Co-Ceo.

Bilantscha positiva 100 deis siva dalla reavertura digl hotel Liun agls Mulegns. Igls giasts èn nias an rotscha e chegl da gliunsch e da manevel. Fatg adiever vign betg angal dalla purscheida culinarica, mabagn er dalla culturala. Igl èn ossa passos gio 100 deis siva tgi igl hotel Liun agls Mulegns ò avert puspe las sias portas siva d’ena sanaziun e renovaziun pi gronda. Durant en meis ò mintgign gia la pussebladad da vurdar davant e davos las culissas digl travagl. Da chella offerta è nia fatg adiever de per de cun esser sto igl interess immens grond. Tranter 70 ed 80 persungas èn sa participadas per de allas guidas per retschever infurmaziuns dalla tgesa da passa 150 onns, dalla Villa Alva ed an general digls Mulegns. Tanta gliout scu igls davos treis meis ins ò strousch vasia anfignen ossa agls Mulegns cun esser igl hotel Liun ena veira calameta per vigl e gioven. La cumbinaziun da gastronomia cun cultura è scu para igl recept da success. La sala da stil floreal è la culissa per preschentaziuns culturalas e las localitads da gastronomia tgi sa preschaintan an nov vistgia cumpletteschan chella purscheida. Galdeir l’ambianza singulara Hospitanta digl hotel Liun è Nadia Rybarova tgi magna cun passiun la tgesa da tradiziun. Ella dei: «Ia sung surstada tgi angal an schi curt taimp è igl hotel Liun s’avanzo tar en li stimo da blers e bungs giasts.» La hospitanta manegia er tgi igls davos treis meis seia marscho aint igl hotel, inclus las localitads per magler, bler daple tgi spitgia. «Igl è en fatg plaschevel d’aveir gia ena schi bunga antschatta», dei la donna tg’è uriunda dalla Slovachia. Bel seia er, tgi igls giasts seian tots cuntaints e gioldan da pernottar u er angal da passantar varsaquant taimp ainten ustareia u sen las dus terrassas. Er chegl tgi pertotga la gastronomia fetscha ella ena bunga bilantscha. Igl concept cun products indigens seia sa cumprovo. Da mezde marscha l’ustareia migler tgi las otras localitads per magler, ò menziuno Nadia Rybarova. La seira steman igls giasts pi fitg l’ambianza ainten la steiva digl «Liun» ed ainten la steiva «blava» per sa lascher eir culinaricamaintg bagn. L’atmosfera fitg atgna seia sa tgapescha per blers giasts propi en’aventura, dei la donna tgi segna per la direcziun digl hotel Liun. Fascinos dallas tgombras Nadia Rybarova vign sustigneida da set ampluias tg’on tots lour marets tgi igl menaschi è siva da treis meis an veir senn en’istorgia da success. Tgi igl hotel Liun ò gia en’antschatta plaschevla ò naturalmaintg er da far bler cugl Origen Festival Cultural, igl festival tg’ò attratg er chesta stad en grond public. Nadia Rybarova dei tgi er las set tgombras seian stadas occupadas ple u manc adegna gist igl fanadour ed avost. Igl giasts gioldan las tgombras cun en stil agen, andrizzadas modern e confortabel ed er da grond spazi. I seia er sa musso tgi l’egn u l’oter giast vegia reservo per exaimpel la tgombra cugl nom «Paris», dantant tg’en oter giast vegia lia pernottar pi gugent ainten la tgombra cugl nom «Londra» u cugl nom «St. Petersburg». Cun esser las set tgombras savens occupadas vegian gist igls giasts individuals gia da piglier la tgombra tg’era gist libra. Sa musso seia tgi la pluralitad digls giasts seia cuntainta tgi igl hotel Liun seia puspe avert e tgi la tgesa vegia retschet ena nova targlischour, ò detg la hospitanta. Ansomma profiteschan igl hotel e las ustareias er digl bler traffic. Blers passants sa ferman per star sur notg u per giantar u tschanar. Scuvreir e galdeir, chegl seia stada igls davos treis meis la tenuta digls giasts numerous, la gronda part giasts svizzers, punctuescha Nadia Rybarova. Siva treis meis è igl hotel Liun nign tip secret ple. La tgombra «Londra» cun tapetas da moster engles.

La stad 1954 èn nias disfatgs igls bietgs, las stallas e la baselgia da Marmorera. Damai èn passos 70 onns siva dalla inundaziun digl li. La raschung è tgi igl martgea da Turitg ò construia da lez taimp igl rampar pigl lai da farmada. An Surses dattigl anc bleras persungas tgi sa regordan a Marmorera vigl, pero chellas persungas èn tottas ainten ena vigliadetna da sur 75 onns. Las generaziuns pi giovnas canoschan Surses angal cugl Lai da Marmorera scu chegl tgi mintga automobilist canoscha er cun eir u turnar da Nagiadegna. Igl Lai da Marmorera è egn da chels 220 lais artifizials tgi dat an Svizra ed egn digls 33 lais da farmada tgi vagn aint igl Grischun. Aint igl Valleis existan 30 lais artifizials ed aint igl Tessin 18 lais da rampar. Igl 1954, damai avant 70 onns èn las tgesas, igls uigls, igls clavos e la baselgia da Marmorera neidas disfatgas e sessour è la planeira neida amplaneida cun ava, ava per produtgier forza electrica pigl martgea da Turitg ed er pigl Grischun. Igls radond 90 abitants da Marmorera on banduno cun blera ancarschadetna lour datgesa ed on, an veir senn, vandia lour patria. Ena part dalla populaziun da Marmorera ò piglia dimora ainten la nova vischnanchetta Marmorera situada sur igl lai, ena part a Scalotta gist sot igl rampar u ainten oters lis dalla val. La plepart dalla populaziun ò dantant banduno per adegna Marmorera cun eir alla bassa e schizont agl exteriour. 24:2 vouschs per la concessiun Las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) on er gia interess tranter igl 1940 e 1944 da realisar an Valragn en lai da rampar. L’opposiziun è stada lò fitg gronda, uscheia tgi igl EWZ era viso tgi savess dar er a Marmorera eventualmaintg opposiziun cunter igl project digl lai artifizial. Igl martgea da Turitg ò gia incumbenso igl giurist Walter Pfister da neir peregna cun las famiglias a Marmorera. Sa musso è alloura tg’el ò gia success e tgi è reuschia ad el tar las ples famiglias da sustigneir la vendita da bagn e possess a favour dalla construcziun digl rampar e lai artifizial. L’offerta digls Turitges era per da lez taimp cun radond tschintg milliuns francs tuttegna ena gronda somma. Cun 24:2 vouschs on igls omens da Marmorera (las donnas vevan betg igl dretg da votar) approvo la concessiun pigl adiever dalla forza dall’ava cun la construcziun d’en lai da rampar. Cotras era l’inundaziun da Marmorera cun 29 tgesas, vers 50 stallas, la scola e la baselgia e 140 hectaras fons e gôt quasi realitad. Da decider an tgossa siva digl cler «EA» da Marmorera ò er anc gia igl suveran digl martgea da Turitg cun deliberar igl credit dad 85 milliuns francs pigl project an Surgôt. Chel credit è alloura nia approvo igls 13 da november 1949. Passa quatter onns ò cuzzo la construcziun digl Lai da Marmorera. Siva da chella ò igl EWZ savia produtgier 156 milliuns ouras kilowatt daple forza. L’inauguraziun dall’ovra sezza è stada igls 15 da settember 1955. Preschainta è stada la prominenza politica digl martgea da Turitg cugl mastral digl martgea Emil Landoldt. Er da Surses èn sa tgapescha stadas dalla parteida las autoritads politicas scu per exaimpel er Gion Not Spegnas, lò president circuital. Per menziunar l’impurtanza dalla forza hidraulica an Svizra è realitad tgi 60 % dalla producziun digl current dereiva da chella. Aint igl Grischun dereiva ena terza digl adiever dalla producziun digl strom digl EWZ graztga allas ovras hidraulicas. Igl Lai da Marmorera ò ena capacitad da 60 milliuns meters cubic. Marmorera avant passa 70 onns.Fotos EWZ

Las relaziuns da neiv excellentas digl davos anviern on gia consequenzas positivas tigl onn da gestiun 2023/24 da Savognin Pendicularas SA. Cun ena sviouta da 9,6 milliuns francs è chegl igl migler resultat siva da diesch onns. Marde è cumparia igl 62avel rapport annual da Savognin Pendicularas SA. Cun sfiglier ainten chel vign alla gleisch tgi la societad acziunaria ò gia en fitg bung onn da gestiun 2023/24. La raschung principala è tgi aint igl territori da skis da Savognin èn las relaziuns da neiv stadas optimalas igl davos anviern, schi idealas scu pacs oters anvierns. Igls anteriours anvierns ò savens mantgea la neiv naturala, uscheia tgi sainza la neiv artifiziala fiss strousch sto pussebel d’eir cun skis aint igl territori da skis a Savognin. Gist igl cuntrari igl anviern 2023/24 cun esser cunzont er a Radons blera neiv, lò noua tgi dovra la neiv naturala cun mantger igls indrezs da far neiv. Transporto 1,6 milliuns giasts Dantant tgi igl anviern 2023/24 on ples giasts fatg adiever dallas pendicularas da Savognin è igl domber digls giasts sa redutgia la stad 2023. La somma digls amprems giasts da stad schea tar 45 807 dels ed igl domber dallas persungas transportadas durant la stad 2023 schea tar 113 934 persungas. Cotras è chel domber sa redutgia per 6,1 %. La raschung è tenor igl rapport annual l’ora betg schi bela ed alloura er tgi gist blers giasts svizzers èn sa decidias da far vacanzas an teras pi tgodas. Igl domber digls amprems giasts igl anviern 2023/24 è persiva cun en total da 187 572 giasts per 26,5 % pi ot tgi anc igl anviern avant. Igl davos anviern on las pendicularas ed igls runals da Savognin transporto 1,6 milliuns persungas, chegl tg’è en augmaint da 42 %. 1,4 milliuns francs daple stgamgiamaint Savognin Pendicularas SA è an Surses egn digls gronds patrungs. Igl anviern lavouran 80 persungas tigl travagl e sur onn èn chegl 25 persungas. Durant igl onn da gestiun 2023/24 ò Savognin Pendicularas SA tuttegna gia costs da persunal an ena somma da 3,1 milliuns francs. Graztga allas stupentas relaziuns da neiv, allas pistas preparadas scu tgi totga ed alla gentilezza digl persunal è sa resulto en stgamgiamaint total da 9,6 milliuns francs. Chegl vot deir tgi la sviouta totala è s’augmentada per 17,8 % u an francs per 1,4 milliuns. Igl retgav angal digl traffic da pendicularas è cun ena somma da 7,0 milliuns francs per 26,5 % pi ot tgi anc igl anviern 2022/23. Igls affars tigls menaschis da gastronomia èn s’augmentos per 1,5 % sen 2,2 milliuns francs. Per 5,8 % èn alloura s’augmentos er igls costs da menaschi sen ena somma da 6,4 milliuns francs. Costs materials ò Savognin Pendicularas SA gia per ena cefra da 2,6 milliuns francs. Igl cash flow, avant tgi far amortisaziuns monta a 2,6 milliuns francs. Siva d’aveir fatg amortisaziuns da 56,1 % è sa resulto en gudogn annual da 3 216 francs. Giubilars da lavour 25 onns Manuel Inacio Da Jesus Correira, ampluia staschunal gastro 15 onns Patrick Bischoff, ampluia sur onn Ignaz Netzer, ampluia staschunal Adrian Poltera, ampluia staschunal 10 onns Vinicio Bricalli, ampluia staschunal Relaziuns da neiv optimalas igl davos anviern er ainten las regiuns pi bassas digl territori da skis da Savognin.

Igl «Plan strategic bike Surses» prevei da sviluppar la purscheida da bike an Surses. La maseira prioritaria da chella è en nov biketrail da Parnoz a Savognin. L’amprema badigleida ò gia li chest’emda. «Igl trail da Parnoz sera ena largia ainten la purscheida existenta e pussibilitescha a principants ed a famiglias la midada digl eir cun bike sen veias da gôt ve sen en trail pi lev. Chel trail vign ad esser construia uscheia, tgi er mountainbikers versos vignan ad aveir lour plascheir da passar digl trail da Parnoz oragiu», annunztga igl cumegn da Surses ainten ena communicaziun da chest marde. E l’amprema badigleida dalla construcziun da chel trail ò gia li chest’emda. Avertura per la stad 2025 Planiso è en schinumno flowtrail simpel cun antschatta sur Parnoz e final a Son Martegn/Savognin. Igl trail da Parnoz surmonta radond 200 meters d’otezza sen ena lunghezza da bung 1,7 kilometers ed è accessibel cun la pendiculara anfignen Tigignas u bagn ord atgna forza sur diversas rutas da bike. L’avertura digl trail da Parnoz è planisada per l’antschatta dalla staschung da stad 2025. Ulteriours trails an planisaziun Igl trail da Parnoz è egna dallas maseiras digl «Plan strategic bike Surses» tgi prevei da sviluppar la purscheida da bike an Surses. Ultra digl trail da Parnoz, seia er la construcziun digl trail digl Gelgia gio an planisaziun, screiva igl cumegn da Surses pinavant. Chella ruta da bike e viandar magna da Beiva sur igl Pass digl Gelgia anfignen Silvaplana. Per saveir realisar tala, duess la ruta naziunala nr. 1 da SchweizMobil existenta, neir dislocada digl Pass digl Set ve sur igl Pass digl Gelgia. La construcziun da chel trail, è planisada per igls onns 2025 e 2026. La finiziun digl plan strategic consista dalla construcziun digl trail da Somtgant, en flowtrail per famiglias e bikers da tot igls nivels tranter Somtgant e Tigignas. Igl tgavatera ò scumanzo la sia lavour pigl trail da Parnoz tgi duess neir avert igl onn proxim.

Il zercladur passà han ils trais commembers da la cumissiun da gestiun da Lantsch inoltrà en corpore lur demissiun. Ed els han crititgà la lavur dals suprastants cun lur president Simon Willi: La suprastanza saja tranter auter memia focussada sin la lavur operativa e memia pauc sin la strategia. En l’intervista cun la FMR prenda il president actual da Lantsch Simon Willi posiziun tar las reproschas. Ils 22 da settember 2024 elegia il suveran da Lantsch sia suprastanza inclusiv il president. Tut ils suprastants actuals, Sandro Lenz, ­Armon Margreth, Fabian Simeon e Daniel Ulber candideschan era per la proxima legislatura 2025-2027. Cuntercandidats e cuntercandidatas na datti nagins, er betg per il post da presidi nua che Simon Willi candidescha gia per la tschintgavla giada. Pli spinusa sa mussa la situaziun per ils posts da la cumissiun da gestiun (CdG). Il zercladur passà avevan tuts trais commembers inoltrà lur demissiun e crititgà fermamain la suprastanza. Quai resorta or dal protocol da la radunanza, publitgà en la rait. Enfin ussa n’èn anc nagins successurs u successuras per la CdG s’annunziads. La FMR ha discurrì cun Simon Willi (62) davart las sfidas dad esser mastral e co ch’el vesa la situaziun en connex cun la critica che la suprastanza na saja betg avunda transparenta. FMR: Pertge candidais Vus? Simon Willi: Fitg simpel: En emprima lingia hai jau anc plaschair vi da quest uffizi ed i m’interessescha dad anc far vinavant ils ­proxims trais onns. Vus candidais gia per la tschintgavla giada, dapi il 2011 essas Vus president da Lantsch. La motivaziun è anc qua? Gea, jau ma legrass fitg da far vinavant. Tge projects stattan a cor a Vus en la proxima legislatura? Nus stuain anc finir in ni l’auter grond project. Per nus èsi impurtant da sviluppar vinavant la Biatlon Arena. Tar la finanziaziun dal manaschi stuain nus midar insatge, quel è deficitar. La Biatlon Arena tutga bain ad ina societad privata (SA), ma nus vulain tuttina far in pass vinavant là. In’auter focus da la proxima legislatura èn las abitaziuns per indigens. Nus essan en collavuraziun cun la Societad cooperativa per la construcziun d’abitaziuns Lantsch. Il project è ussa pli concret ed a la proxima radunanza vegni a dar ina dumonda da sustegn. L’interess per la politica na para betg gist dad esser grond a Lantsch. A las radunanzas communalas sa participeschan be paucs da tut ils votants e las votantas, era cuntercandidats u cuntercandidatas u insumma candidats per la cumissiun da gestiun na datti nagins. Co quai? Jau hai era gia gì elecziuns cun cuntercandidats (remartga redacziunala: l’onn 2021 era Peter Nadig il cuntercandidat), ma quest onn n’èsi apparentamain nagut. Jau vom dentant da quai anora che la glieud valiteschia positiv mia lavur e perquai na datti betg in cuntercandidat u ina cuntercandidata. Da far mastral è in pensum da 40 %, e quai è difficil. En realitad èsi numnadamain dapli temp che 40 % e perquai na s’annunzia forsa era nagin. I vala era da drizzar en bain quai cun la lavur ch’ins ha uschiglio anc. Jau fatsch il pur, tar mai va quai bain, ma per blers auters è quai franc in handicap. Quest zercladur han gist tut ils trais commembers da la cumissiun da gestiun (guarda box) inoltrà lur demissiun. Els han fatg diversas reproschas a la suprastanza sco per exempel la mancanza da transparenza. Tge è propi capità tenor Vus? Jau crai ch’i haja dà faussas aspectativas e forsa han els era gì in pau ideas sbagliadas tge ch’ins ha da far en la cumissiun da gestiun. Ina reproscha dad els è stada che nus da la suprastanza sajan memia activs sin livel operativ e memia pauc strategics. Ma tenor mai èn bleras decisiuns operativas a medem temp er strategicas. Cun la controlla dals projects da la vischnanca n’eran els era betg cuntents, ma reproschas ch’i giess a perder raps tras nossa lavur, gliez n’han els betg pudì far. Ina part da la critica pertutgava er il protocol da la suprastanza: Nus essan da l’idea che nus na tramettain quels betg cun mails vi e nà, perquai che quels cuntegnan datas confidenzialas. Damai essas Vus optimistic che Vus chattais anc successurs u successuras per la cumissiun da gestiun? Gea, jau sper schon che nus chattain quellas trais persunas, jau sun almain da buna speranza. Tge che capitass sche nus na chattassan nagin candidat, quai na sai jau anc betg. En mintga cas ston las persunas esser da Lantsch. L’entira cumissiun da gestiun chala Tenor il protocol da la radunanza communala dals 24 da zercladur 2024 (ch’è accessibel online), ha tractanda otg procurà per discussiuns e tensiuns en il plenum. Tut ils trais commembers da la cumissiun da gestiun (CdG), Silvio Baselgia, Jörg Cadosch e Sandro ­Bernasconi han inoltrà lur demissiun. E quai cun gist pliras raschuns: Tranter auter han els constatà deficits tar las activitads da la vischnanca, ils inputs per ina meglra collavuraziun tranter suprastanza e CdG n’èn betg vegnids resguardads avunda, e la suprastanza s’occupia memia pauc cun strategias e visiuns da la vischnanca. Envers la FMR n’ha la cumissiun da gestiun ch’è sa retratga betg vulì prender posiziun en chaussa l’emna passada. (fmr/sb) Dapi l’onn 2011 presidiescha Simon Willi la ­vischnanca da Lantsch cun ses radund 550 abitants ed abitantas. L’idilla da Lantsch cugliuna. La vischnanca è anc a la tschertga da trais commembers per la cumissiun da gestiun.

Igl cumegn d’Albula/Alvra ceda alla societad cooperativa Alvra ena parcella ad Alvagni vischnanca an dretg da construcziun. E lò prevei la cooperativa da construeir sen var 2 000 m² varsaquantas abitaziuns favorevlas per indigens e famiglias. Anc dovrigl pero pazienztga e la cooperativa stò sclareir anc dumondas da detagls, scu tgi igl co-president Fabio Botta ò tradia anvers la FMR. Tschartgez vous en’abitaziun paiabla ainten la Val Alvra? Alloura pudessan las novas dalla societad cooperativa Alvra interessar. Scu tgi Fabio Botta, igl co-president dalla cooperativa, ò confirmo anvers la FMR, prevei chella da construeir ples abitaziuns per indigens ad Alvagni. Davantar activ Ma dall’antschatta: la societad cooperativa Alvra è neida fundada avant bung dus onns (la FMR ò rapporto igl mars 2023). La raschung n’è betg tg’igls commembers sezs èn alla tschertga d’ena abitaziun, mabagn tg’els vottan far front alla mancanza d’abitaziuns paiablas ainten la regiun. Egn dad els è Fabio Botta: «Nous vagn simplamaintg vasia tgi dess blers tgi nissan gugent ad abitar ainten la nossa val, i dat cò en grond potenzial. Ma igl spazi d’abitar mantga respectiv svanescha.» Offerta digl cumegn Igl onn passo ò la cooperativa alloura contacto igls cumegns d’Albula/Alvra e Filisour Barvogn. Per l’egna per dumandar, schi chels possedan taragn da biagier, u sch’els on cunaschientscha da taragn u edifezis existents tgi nissan an dumonda. «Nous vagn visito singuls lis ed edifezis tg’èn er stos sen la fiera d’immobiglias. Savens è sa musso, tgi na fiss betg finanztgabel e tgi igls tschains tgi resultessan fissan mengia ots.» La premaveira passada è alloura arrivada la bunga novitad digl cumegn d’Albula/Alvra: Scu possessour seia igl cumegn pront da ceder alla cooperativa an dretg da construcziun la parcella tgi sa catta gist sot la tgesa da scola ad Alvagni vischnanca. I sa tracta d’ena parcella da var 2000 m². Tge far cugls parcadis dalla scola? Dantant, schi spert na pon igls tgavateras alloura tuttegna betg scumanzar a tgavar anmez Alvagni. «Igl cumegn veva gio laschea far en studi da project sen chella parcella. Chel prevaseva dantant pitost tgesas d’egna u da dus famiglias», dei Fabio Botta. La cooperativa vegia alloura musso interess per surbiagier la parcella. Pero: «Schi, alloura lainsa sa tgapescha tantas abitaziuns scu pussebel sen la parcella, perchegl tg’igl è igl pi favorevel da biagier ed uscheia pudagn nous dar a tschains abitaziuns tgi la gliout è er ­bunga da paer.» Igl studi digl cumegn ò la cooperativa laschea surluvrar tenor las ideias e preteisas d’ena cooperativa: Quantas abitaziuns e tge mix d’abitaziuns è pussebel. «Las grondas sfeidas èn savens igls detagls. Uscheia sa tschainta per exaimpel la dumonda tge far cugls parcadis dalla scola tgi sa cattan survart e tgi duessan neir mantignias», explitgescha Fabio Botta. 12 abitaziuns Siva da chesta premaveira è igl studi da project sen la meisa da Fabio Botta: dus edifezis colliias l’egn cun l’oter tgi cumpeglian 12 abitaziuns e chegl tranter 2,5 anfignen 5,5 stanzas. Ed er pigl parcadi ins vegia catto ena schliaziun cun mantigneir ena part digls plazs existents e cun construeir ena sosta cun ulteriours parcadis. «Chegl n’è ansomma betg anc concret u definitiv», accentuescha Fabio Botta ed agiunta, «i duess an amprema lengia dar spazi d’abitar per famiglias, perchegl è igl focus sen las abitaziuns da 4,5 stanzas. Dantant, cura tg’igls unfants bandungan igl datgesa dovrigl er abitaziuns pi pitschnas, per tg’igls genitours tg’èn ossa sulets na blocheschan betg las abitaziuns per famiglias.» Igl studi vegia la cooperativa preschento la premaveira 2024 agl cumegn e sen chegl vegia lez alloura decidia da ceder la parcella an dretg da construcziun. Nova lescha da biagier è ena sfeida La pi gronda sfeida spetga pero anc: «Igl cumegn d’Albula/Alvra ò permangs da far ena revisiun totala dalla planisaziun locala. E tenor igl sboz na corresponda igl noss studi betg alla lescha da biagier.» Detg simpel: igl sboz dalla nova lescha da biagier sa drezza tenor Fabio Botta a tgesas dad egna anfignen dus famiglias e betg a tgesas da ples famiglias. En exaimpel: la fatscheda digl nov edifezi cooperativ fiss mengia lunga. La cooperativa ò dantant inoltro ena proposta agl cumegn. E chella cumpeglia: «Sch’ins less crear spazi d’abitar paiabel, stogl esser pussebel da biagier an tscherts lis en po pi grond. Chegl è la nossa proposta – ed ossa spitgainsa, scu tgi chella lescha sa preschainta alloura per propi. Ed alloura pudessan nous concretisar igl project.» Ena dumonda da detagls An barat cun la cooperativa a Lantsch, tg’ò gio biagia cun success ena tgesa, seia sa musso, tgi dall’ideia anfignen tar la realisaziun seia dumando pazienztga. A Lantsch ègl cuzzo var seis onns. Fabio Botta resta dantant calm ed optimistic. «Igl è ossa ena dumonda digls detagls anfignen tg’igls tgavateras pon scumanzar.» E chegl pertotga betg angal la lescha, mabagn per exaimpel er quant ot tg’igl tschains pigl dretg da construcziun digl cumegn vign ad esser. «Pi bass tgi chel è e pi pac tschains tgi vagn da pretender digls fittadigns.» Optimistic pertutgont finanziaziun Igl project dalla tgesa cun ples abitaziuns ad Alvagni è damai sen bunga veia, i pretenda pero anc blera lavour. «E nous tots luvragn per gronda part an pensum cumplagn e vagn famiglia», dei Fabio Botta. E betg angal chegl, i seia magari er cumplitgia, gist chegl tgi pertotga la finanziaziun. «Perchegl viset ia actualmaintg er gist en curs a Turitg», dei Fabio Botta. Ed a propos finanziaziun, er an chel gro è igl co-president dalla cooperativa, tgi ò pigl mument 14 commembras e commembers, optimistic: «Per en studi concret d’en architect duvrainsa capital agen, e perchegl lainsa gudagner daple commembers tgi compran certificats da participaziun.» Per la construcziun scu tala ins dumonda alloura per credits, tranter oter tar las bancas u er tar la Confederaziun. «Igl capital agen tgi stuagn purtar schea alloura circa tar 10 %, e chegl succeda sur igls certificats da participaziun u sur persungas tgi investeschan an en project local per tgi la nossa val e la nossa vischnanca restan veivas.»​ Fabio Botta è co-president dalla societad cooperativa Alvra tgi ò igl intent da biagier abitaziuns ad Alvagni. Chella parcella – sot igl parcadi – less la societad cooperativa Alvra surbiagier. Cò duessan nescher varsaquantas abitaziuns paiablas per famiglias.

Piglier distanza e reflectar la situaziun digl rumantsch grischun cun daple levezza. Chegl è igl intent dall’autoura surmirana Dominique Caglia cugl sies codesch novraschaint «Ruschun Grimantsch e Misurana» – en’istorgia humoristica per pitschen e grond. «En’istorgia da fantascheia humoristica partend da fatgs reals – per pitschen e grond»: uscheia descreiva l’autoura ­Dominique Caglia (29) igl sies codesch «Ruschun Grimantsch e Misurana» tg’è gist frestg or dalla stampa. En codesch tgi fò allusiuns a la situaziun digl rumantsch grischun (RG). Avant la vernissascha a Casti ò la FMR gia la caschung da dar en tgit aint igl codesch e discorrer cun l’autoura surmirana davart humor, idioms persunifitgias ed igl surmiran scu vainter gross. FMR: Ruschun Grimantsch – scu tg’el vign numno aint igl codesch – è igl RG an furma d’ena persunga tgi sa cumpona digls tschintg idioms. Pertge è la part surmirana igl vainter gross? Dominique Caglia: Perchegl tgi chegl è igl Grischun Central ed anmez igl corp, damai igl center dalla persunga. Dalla quantitad dallas per­sungas n’ègl betg gist igl pi grond idiom. Per far en po pi humoristic ò Ruschun Grimantsch pero tuttegna en grooond vainter. (rei) E Ruschun Grimantsch ò mal agl vainter siva digl avost 2020, damai siva da chegl tgi las scolas an Surmeir on reintroduia igl surmiran? Chegl è uscheia. Igl codesch è plagn allusiuns ­davart la situaziun digl RG. Per numnar dus citats da Ruschun Grimantsch: «Gea, singuls m’han gugent. Quels ch’acceptan mai sco che jau sun.» U alloura: «A l’entschatta vegns ti beneventà cun bratscha averta, suenter ta laschani crudar sco in tartuffel chaud…» Duessan tals citats er ­provotgier en tant? Igl text na duess betg provotgier, mabagn lascher reflectar a moda en po pi leva davart la situaziun ed er igl passo digl RG, la posiziun tg’el ò anc oz ainten la societad ed aint igls texts uffizials. Perchegl tgi el è anc adegna igl lungatg uffizial dalla Confederaziun, digl cantun u dallas medias. Pero ainten la populaziun è igl rumantsch grischun scu sparia, siva da chegl tg’el n’è betg ple lungatg d’alfabetisaziun ainten prest tot las scolas. Schiglio è chella discussiun savens plagn emoziuns e provocaziuns. Ia fatsch chegl pero cun en’istorgia humoristica, uscheia tg’ins pò reflectar e ponderar cun en po daple distanza e levezza. En humor per tots? Betg tots vignan a tgapeir chel humor. (rei) Chegl conferman er singuls resungs tg’ia va survagnia. Ia sper tgi ena part pò tuttegna liger e cattar legher e reveiver puspe en po chella istorgia cun en po distanza. Tge è damai igl intent principal da chel codesch? Per l’egna pudess el neir duvro scu lectura an scola a parteir dalla seisavla classa, er sch’igl RG n’è betg ple lungatg da scola. Uscheia vignan igls scolars e las scolaras tuttegna an contact cugl rumantsch grischun ed els son amprender a tgapeir chella varietad. E damai tg’igl text da basa surmiran è scretg ainten en lungatg simpel, fiss el er adatto ainten otras regiuns idiomaticas per s’avischinar agl surmiran. Ed en sagond intent è propi da reflectar puspe davart la situaziun actuala digl RG e la rolla tg’el pudess forsa er aveir aint igl futur, scu lungatg tg’ins dovra scu punt an situaziuns interidiomaticas. Ia va persunalmaintg anc adegna en po fadeia, schi tschertas persungas blocheschan la communicaziun, sch’ins dovra eneda igl RG an situaziuns, noua tgi fò propi senn. Vez en exaimpel per ena tala situaziun? Per la mia lavour da retschertga (rem. red. Dominique Caglia è collaboratoura scientifica alla Scola ota da pedagogia digl Grischun, varda er box) vaia scretg ena brev da genitours an differentas regiuns e chegl per rumantsch, tudestg e portughes. Per betg far set versiuns da chella brev, vaia fatg ena brev an RG cun en’annotaziun e supplitgia per tgapientscha tgi la brev seia drizzada a differentas regiuns. Ed alloura vaia survagnia en resung da genitours tgi chegl na geia betg da screiver ena brev an RG. Cun chegl vaia persunalmaintg difficultads, damai tgi sa tracta d’ena situaziun noua tgi fò propi senn da duvrar igl lungatg da standard. Damai betg angal en codesch per persungas «pro RG»? Na. La fegnameira persunala fiss tgi gist chellas persungas tgi n’on betg gist simpateias pigl RG son piglier distanza e vurdar cun en po humor aint igl passo. E forsa ins so darveir puspe en isch pigl rumantsch grischun an otras domenas. Ruschun Grimantsch, Misurana u Sirsulvina èn idioms u igl RG an furma da persungas. Scu ischas neida sen l’ideia da «persunifitgier» igls idioms ed igl RG? Chegl na saia betg ple. L’ideia da persunifitgier igl RG e scretg chell’istorgia vaia avant igl 2020, damai avant la votaziun an Surmeir. E siva la votaziun vaia alloura gia da midar en pêr detagls, per exaimpel igl mal agl vainter. (rei) Aint igl codesch dei egna dallas patrungas da Ruschun Grimantsch: «Ia dovr en correspondent surmiran aint igl Grischun Central.» En’ulterioura allusiun a chegl tgi pertotga la lavour dallas medias rumantschas? Precis, igl è en’allusiun alla situaziun actuala ainten las regiuns. Ins vot tgirar igls idioms cun correspondents regiunals, uscheia tg’igl è ena sfeida pigl RG da s’integrar ainten la regiun. Scu consequenza resta ena distanza dalla populaziun anvers igl RG. «Jau pens era che la confruntaziun saja la suletta via per mes meglierament», dei Ruschun Grimantsch. Damai appellez Vous a ­chella confruntaziun? Ea, da sa fatschentar puspe cugl RG e d’aveir ena tscherta avertadad anvers igl lungatg da standard. Alla fegn dei Ruschun Grimantsch a Misurana: «Ti has adina cartì en mai.» Cartez er vous anc a Ruschun Grimantsch resp. agl rumantsch ­grischun? Ea, per chel scopo tgi el ò scu lungatg surregiunal è el venavant preschaint. Er ia igl dovr aint igl mintgade ed ia crei venavant ainten el. (surrei) Igl codesch da radond 100 paginas pò neir retratg aint igl shop online dalla Lia Rumantscha. La vernissascha digl codesch «Ruschun Grimantsch e Misurana» cun aperitiv ò li dumengia, igls 29 da settember 2024 dallas 16.00 anfignen las 17.00 ainten la sala Gelgia digl hotel Alvra a Casti, moderaziun: Gian-Peder Gregori. Prelecziun agls Deis da Litteratura a Domat ò li sonda, igls 2 da november 2024 dallas 12.00 anfignen las 12.30 ainten la sala Tircal, moderaziun: Gian-Peder Gregori. L’istorgia Tgi è chel om cun en vainter grond e blotta tgi vign en bel de cun en tarmenta tibem a Casti? E pertge pomai ò’l mal agl vainter siva dalla stad 2020? La mattatscha Misurana vot saveir daple da chel om serious tgi sa nomna Ruschun Grimantsch. Ella scovra plangsia betg ­angal la sia lavour particulara an connex cugl rumantsch, mabagn er las sias deblezzas, fermezzas e passiuns. «Ruschun Grimantsch e Misurana» seia en’istoriga da fantascheia humoristica partend da fatgs reals – per pitschen e grond, descreiva l’autoura Dominique Caglia la sia istorgia tg’ella ò edia chest onn an collaboraziun cun l’Uniun RG. Igl codesch cuntigna differentas illustraziuns da Sandra Palaia-Moor. Igl text da basa è scretg an surmiran, dantant tgi singulas persungas da differents idioms discorran lour idiom, e la persunga principala – Ruschun Grimantsch – discorra rumantsch grischun. Igl codesch è nia sustignia finanzialmaintg da differents cumegns an Surmeir ed ulteriouras fundaziuns ed uniuns. (fmr/sab) L’autoura Dominique Caglia (29) è carscheida se a Tinizong. Siva digl sies studi an psicologia, pedagogia e rumantsch a Friburg è ella collaboratoura scientifica alla Scola ota da pedagogia digl Grischun. Gio da pitschen anse la fascinescha igl screiver. Dominique Caglia screiva texts rumantschs an tot las furmas e calours, scu per exaimpel igl roman da fantascheia «Sindoria» (2013) u la seria per unfants «Gôt Miraculous» per RTR (2019 – 2024). Pigl project «Rieischs» digl Chor viril Surses igl onn 2023 ò ella scretg en ciclus da poesias «Rieischs an muvimaint» per las cumposiziun. Sper igl screiver passainta Dominique Caglia gugent igl sies taimp cun cant, viandadas e passlung. Ella è maridada, ò en unfant ed abitescha a Casti. (fmr/sab) Ruschun Grimantsch – egn digls protagonists aint igl codesch. El sa cumpona digls tschintg idioms. Misurana – la sagonda protagonista aint igl codesch. Ella persunifitgescha igl idiom surmiran. Egna dallas ­varsaquantas ­illustraziuns or digl ­codesch ­«Ruschun ­Grimantsch e Misurana». L’autoura Dominique Caglia preschainta igl sies nov codesch tg’è frestg or dalla stampa.

Simon Willi resta mastral digl cumegn da Lantsch. El è nia reeligia chesta dumengia per la tschintgavla geda. Chegl cun 64 vouschs da 127 cedels valevels tar ena participaziun da 40,87 %. El ò uscheia precis contanschia igl ple absolut. Simon Willi era uffizialmaintg igl unic candidat tg’era sa mess a disposiziun. Tuttegna ò igl suprastant Sandro Lenz recaltgea 39 vouschs per igl post digl presidi. Pinavant on igls da Lantsch reeligia la suprastanza communala cun Sandro Lenz, Armon Margreth, Fabian Simeon e Daniel Ulber. Per la cumischung da gestiun tgi prevei treis posts e la quala era sa retratga cumplettamaintg, on angal Corinna Caplazi e Jeanne Richenberger contanschia igl ple absolut. Els èn uscheia eligias aint igl amprem scrutini. Scu substitut dalla cumischung da gestiun è Adrian Simeon nia reeligia. (fmr/sab) Simon Willi ò gist contanschia igl ple absolut da 64 vouschs ed uscheia reeligia scu mastral da Lantsch.

Igl cumegn da Vaz ò approvo chesta dumengia cun gronda maioritad la planisaziun locala Canols. Tar ena participaziun da 51,19 % von 594 vouschs GEA cunter 290 vouschs NA damai d’accord cun la revisiun parziala. Chella prevei d’angrondaneir alla staziun da val digl Corn cotschen igls edifezi. La raschung è tgi chella staziun da val ed igls edifezis vischinants a Canols gioian ena rolla centrala igls davos onns pigl turissem da stad e d’anviern. Previa è d’adattar chel territori agls basigns actuals, uscheia per exaimpel abitaziuns pigl persunal. Per l’elecziun substitutiva pigl cunsegl da scola n’ò nign contanschia igl ple absolut. En sagond scrutini suonda igls 13 u igls 20 d’otgover 2024. (fmr/sab) La visualisaziun mossa igl bietg a Canols noua tgi duessan neir construeidas 25 abitaziuns pigl persunal.

La regenza grischuna ò festivo igl 500avel anniversari digl Grischun: An preschientscha da passa 200 persungas ò gia li sonda passada a Lantsch la premiera digl gi agl liber «1524». Suandadas all’invitaziun digl cantun èn la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider scu er ulteriours/as politichers/as digls cantuns vischinants e digl exteriour. «Es ist genug für mich» – cun chels pleds ed en surreir ò la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider procuro per en’amprema risada sen la tribuna agl liber a Lantsch. Chegl siva da chegl tgi ella veva benevento per rumantsch la raspada da nom e da pom politic: «Id es üna gronda onur da pudair discuorrer a vus a quista festa d’anniversari istorica dal Grischun.» Grond prominenza a Lantsch Passa 200 persungas èn suandadas sonda all’invitaziun digl cantun Grischun ed èn sa randeidas sen la planeira ota a Lantsch, la pastgira sotvart la vischnanca an vischinanza dalla baselgia viglia Sontga Maria. La raschung per chel de da festa è stada igl punct culminont dallas festivitads da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias: La premiera digl gi agl liber «1524» (la FMR ò rapporto igls 12 da settember 2024). Hospitanta dall’occurrenza da giubileum è stada la regenza grischuna tg’ò alloura er gist all’antrada dalla marcanta tribuna da lenn benevento la cunsigliera federala scu er politicras e politichers da nov cantuns, digl exteriour vischinant (Vorarlberg, Sondrio e Lombardia) e represchentants e represchda varsaquantas instituziuns grischunas. Oz avant 500 onns Precis oz avant 500 onns, numnadamaintg igls 23 da settember 1524, èn las Treis Leias – la Lia Grischa, la Lia da la Chadé e la Lia da las Diesch Dretgiras – s’uneidas agl stadi liber ed on sottascretg la perdetga da chel evenimaint: la Brev d’allianza (Bundsbrief). Or da chesta fusiun è resulto igl cantun Grischun. Igl gi agl liber «1524» rachinta da chella fundaziun, digls decennis avant e siva, digl paeis e dalla veta digls carstgangs tg’eran exposts allas ambiziuns da pussanza da singuls «gronds signours». El rachinta da carstgangs tgi cumbattan per libertad ed autonomia. Giovanni Netzer – igl intendant dad Origen – segna scu autour, reschissour e creader dalla culissa da chel gi. Cumparaglea Giura e Grischun Cugl sies pled festiv a Lantsch ò la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider cumparaglea la fundaziun digl cantun Grischun cun chella digl Giura, sies cantun d’origin. Er schi igl Stadi liber dallas Treis Leias seia sto en act creativ digl taimp medieval tardeiv e chel digl cantun Giura en «unfant dall’istorgia giovna». «Pero ensatge colliescha chels dus cass: Tar la fundaziun èn els stos accumpagneas da considerablas tensiuns socialas e politicas», ò detg la cunsigliera federala sen la tribuna a Lantsch cun vista vers igl Pass digl Gelgia. I seia gartagea da far diever da chellas tensiuns scu forza politica e da crear ena dinamica tgi «ò tschif e moderniso l’antiera societad». Sch’ins cumpareglia chegl cun igl taimp dad oz, noua tgi gio fusiuns da vischnancas procuran per grondas debattas, dervan las istorgias digl cantun Grischun e Giura igl spazi da chegl tgi seia politicamaintg pussebel. Ed i seia «ancuraschond da saveir, tg’igl è pussebel dad uneir antieras valladas, gea antieras regiuns», ò detg Elisabeth Baume-Schneider. Parolini dat ena lecziun d’istorgia «Nöbels, Sabbis, Hundraivels Signours et Wschins dallas Vschinaunchias!», ò benevento Jon Domenic Parolini la raspada. Igl president dalla regenza grischuna ò randia attent, tgi digl taimp digl stadi liber ins vess prubabel benevento uscheia igls preschaints tar en’occurrenza cumparabla cun chella da chesta sonda a Lantsch. Aint igl sies pled festiv ò igl cunsiglier guvernativ mess la fusiun an context istoric. «Igl è scu ena lecziun d’istorgia tgi suonda», ò detg Jon Domenic Parolini. Cun sa drizzar agls preschaints digls cantuns vischinants ò el rachinto digl onn 1701, cura tg’igl stadi liber fiss gugent davanto commember cumplagn dalla Confederaziun. Tar igls confederos da lez taimp vegia igl Grischun dei valia scu «aint igl migler cass ena anarchia organisada». Chegl perchegl tgi dus terzs digl stadi liber era da lez taimp refurmo. Aint igl sies pled è igl president dalla regenza grischuna alloura er sa drizzo agls cumegns digl cantun. «En angraztgamaint spezial pertotga tot igls cumegns dalla Regiun Alvra per lour grond sustign finanzial ed organisatoric pigl gi liber.» En gi «senza parole» Sot la moderaziun da Claudio Spescha ò igl autour digl gi, Giovanni Netzer, introduia igls giasts aint igl teater agl liber «1524», avant tgi chels on alloura pudia galdeir la premiera davant ena culissa unica amez la Val Alvra. En gi «senza parole» ò igl moderatour numno sonda seira a Lantsch igl teater noua tgi diesch saltunzas e saltunzs professiunals scu er 21 giuvenils laics digl Grischun gioian sainza pleds. «Igl muvimaint è igl lungatg igl pi uriund digl carstgang», ò introduia Giovanni Netzer igls 200 preschaints. L’unica excepziun èn texts tgi vignan preligias aint igl gi e tgi sa basan sen la figura da Gian Travers (1483 – 1563). Ena persunga ancunaschainta aint igl ravogl rumantsch: Cun sia canzung «Chanzun da la guerra dalg Chiastè d’Müs» ò el stgaffia igl pi vigl text cumprovo dalla litteratura rumantscha. «El ò via da lez taimp tge tg’è capito», ò declaro Giovanni Netzer la figura principala aint igl sies teater. Gian Travers seia stada ena persunga tgi vegia vivia ainten en process e tgi seia sto da lez taimp dapertot dalla parteida. Gian Travers tgamina tras l’istorgia Chegl è alloura er sa musso aint igl gi liber da sonda seira durant la darandeida: Gian Travers (giuia da Marc Jubete) tgamina tras l’istorgia e daclera igl taimp. El sa regorda agls evenimaints da sia veta. Sper el cumparan e soltan er imperatours, ducas, patrizians, guerriers ed abitants/as. Fatg on igls actours ed actours chegl a moda expressiva, accumpagneas da musica. E chegl betg angal sen la tribuna da lenn tgi represchainta ena tgesa da cartas filigrana, mabagn anturn ed anturn sen las pastgiras da Lantsch. Ulteriouras preschentaziuns digl gi liber «1524» on li igls 27, 28 e 29 da settember 2024 ed igls 4, 5, 11 e 12 d’otgover 2024, mintgamai allas 18.30. Reservaziuns e bigliets dattigl sen origen.ch. Passa 200 giasts èn suandos all’invitaziun dalla regenza grischuna ed èn sa radunos a Lantsch. Avant la marcanta tribuna da lenn ò la regenza grischuna benevento igls giasts, uscheia er la cunsigliera federala. En public da nom e da pom ò piglia plaz sen la tribuna da lenn. Avant la premiera digl teater ò igl autour digl qual – Giovanni Netzer – introduia igls preschaints. Giuia n’è betg angal nia sen tribuna, mabagn er sen la pastgira ordvart. Sonda passada ò gia li la premiera digl teater agl liber «1524», chegl an preschientscha da varsaquantas politicras e politichers digl Grischun, digls cantuns vischinants e digl exteriour. Sonda passada ò gia li la premiera digl teater agl liber «1524», chegl an preschientscha da varsaquantas politicras e politichers digl Grischun, digls cantuns vischinants e digl exteriour. Avant la marcanta tribuna da lenn ò la regenza grischuna benevento igls giasts, uscheia er la cunsigliera federala. En public da nom e da pom ò piglia plaz sen la tribuna da lenn. Politichers e politicras da nov cantuns èn stos preschaints cun lour salters cantunals. Giuia n’è betg angal nia sen tribuna, mabagn er sen la pastgira ordvart. Giuia n’è betg angal nia sen tribuna, mabagn er sen la pastgira ordvart. Giuia n’è betg angal nia sen tribuna, mabagn er sen la pastgira ordvart. Igl president dalla regenza grischuna Jon Domenic Parolini ò dastgea beneventar la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider a Lantsch. Chegl a caschung dalla festivitad da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias. Igl president dalla regenza grischuna Jon Domenic Parolini ò dastgea beneventar la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider a Lantsch. Chegl a caschung dalla festivitad da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias. Alex Vazquez Gala ainten la rolla digl duca da Milang. Lantsch an vistgia da festa Sonda passada è Lantsch davanto en li da festa. La raschung è stada igl punct culminont dallas festivitads da 500 onns Stadi liber dallas Treis Leias: la premiera digl teater agl liber «1524», scretg digl Surmiran Giovanni Netzer. La regenza grischuna cun sies president Jon Domenic Parolini ò dastgea beneventar a Lantsch la cunsigliera federala Elisabeth Baume-Schneider scu er politichers e politicras da varsaquants cantuns e digl exteriour.

Igl martgea da Turitg ò approvo cun ena gronda maioritad dad 82,86 % en credit general da 300 milliuns francs per produtgier electricitad cun energeia regenerabla. Chel credit pudess er neir dabung agl rampar da Marmorera, igl qual las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) preveian da dulzar. La participaziun è stada 45,17 %. Igl EWZ less numnadamaintg produtgier daple energeia regenerabla – cunzont igl anviern, schi mantga energeia solara e cura tgi la Svizra stò importar blera forza electrica. Perchegl dovrigl daners. Chels 300 milliuns francs vignan investias an projects da construcziun scu per exaimpel igl augmaint da meirs da farmada scu chel da Marmorera. Pinavant prevei igl EWZ chels daners pero er per parcs solars ainten territoris alpins e parcs da vent. (fmr/sab) Igl EWZ prevei da dulzar igl rampar da Marmorera. Cun approvar en credit general ò igl martgea da Turitg stgaffia las premissas finanzialas per chel project.

​Per la sagonda geda decida igl suveran digl cumegn d’Albula/Alvra davart en credit per en rampar cunter crappa a Surava. La raschung è tgi igl credit approvo uriund na tanscha betg. Las raschungs èn tranter oter midadas digl project e la carascheia. Igl credit supplementar dad 1,9 milliuns francs è egna dallas tractandas per la radunanza communala da chesta gievgia. Igl è gea navot da nov, tgi la radunanza communala digl cumegn d’Albula/Alvra stò decider davart credits da milliuns, gist schi vo per prievels dalla nateira. Igl credit dad 1,9 milliuns francs ,davart igl qual igl suveran decida chesta gievgia, pertotga dantant per eneda betg la bova da Brinzauls, mabagn en rampar cunter crappa a Surava. Ena zona da prievel ancunaschainta Gio igl onn 2021 ò la radunanza communala digl cumegn d’Albula/Alvra gia approvo en credit da radond 2 milliuns francs per realisar teilas e dus rampars cunter la Crappa da Lauas a Surava. I sa tracta d’ena zona da prievel cotschna tg’è ancunaschainta ed an muvimaint gio ple tgi en decenni. Ossa sa mossa, tgi chel credit na tanscha betg. «Aint igl frataimp ò igl uffezi da gôt e prievels dalla nateira tarmess agl cumegn igls novs documaints ed offertas per las lavours. An cumparegliaziun cugl credit brut – approvo igl onn 2021 – è sa musso tgi igl project procura per bler daple costs», stat scretg aint igl messadi per mangs dalla radunanza communala da chesta gievgia. Blers pitschens muteivs ed en pêr pi gronds Tenor igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, Daniel Albertin dattigl per las expensas supplementaras «blers pitschens muteivs ed en pêr pi gronds». Tenor igl messadi èn chegl: midadas digl project, experientschas da projects an otras regiuns, protecziun dallas avas, igl rampar tgi vign spusto, igl taimp da construcziun cozza pi dei, tractar igl material extgavo, igls impressaris fitg occupos e betg igl davos la carascheia. Bruno Roussette è igl manader cantunal (Uffezi da gôt e prievels dalla nateira) digl project. El explitgescha: «Igls muteivs principals èn igl fundamaint, igl material, la carascheia e la fiera.» En problem caschunga igl proxim Per garanteir la stabilitad necessaria an cass da crudadas dovra egn digls dus rampars ancras. «Cura tgi nous vagn fatg las ampremas perfuraziuns per chellas ancras vainsa constato ena polluziun dall’ava», dei Bruno Roussette. Chegl ò ossa per consequenza tgi durant la fasa da construcziun stò chell’ava digl ual neir tschaffada e subrageda avant tg’ella cula ainten l’Alvra. «Pinavant ò igl sottaragn dall’antiera sponda daple ava tgi supponia uriund. Chegl ò per consequenza tgi nous vagn gia d’adattar igl prancepi dallas ancras», dei Bruno Roussette. E perchegl tg’igl rampar stò neir spusto – ord muteivs dalla stabilitad – ò chegl puspe per consequenza, tgi la veia da gôt existenta stò neir spustada. «En problem cun la sia schliaziun, procura pigl proxim», constatescha Bruno Roussette. Grev da cattar en impressari Sper las raschungs tecnicas tgi procuran pigls costs pi ots dattigl pero er en sagond problem: «Igls costs da fabrica èn s’augmentos considerablamaintg igls davos onns», dei igl mastral Daniel Albertin. E Bruno Roussette agiunta: «Cumparaglea cun avant tschintg onns monta la carascheia a 15 %. E perchegl tg’igls impressaris on blera lavour, n’è nign dependent da far offertas favorevlas, la pressiun segl prietsch è pitschna. Da l’oter mang sa tractigl er d’en project pretensious cun grondas pretensiuns per las interpresas da construcziun.» Igl mars passo ò ena crudada da crappa ainten chella zona cotschna a Surava donnagea ena tgesa da treis famiglias (varda box). Daniel Albertin remartga, tgi igl credit supplementar succeda independentamaintg da chel evenimaint. «Tant la grondezza, fermezza ed otezza digl stabilimaint resta scu previa.» Bruno Roussette agiunta: «Pero causa da chel evenimaint na lagn nous betg spitgier pi dei. La protecziun dalla populaziun ò prioritad, er schi igl mument n’è chegl tgi pertotga la fiera betg ideal.» Anc n’on las lavours a Surava betg scumanzo. Scu amprem ò igl suveran d’approvar igl credit e damai tg’igls costs s’augmaintan stò la regenza grischuna dar anc eneda igl consentimaint. Daniel Albertin chinta tgi chel suonda aint igl decurs digl aton e tg’els possan alloura scumanzar cun las ampremas preparativas. «Mess igl cass tg’igls impressaris on capacitads. Igl è ena gronda sfeida da cattar en impressari tgi ò er la saveida per far chellas lavours.» 75 % paian Confederaziun e cantun Pigl credit supplementar – davart igl qual vign decidia chesta gievgia – vala la madema clav da partiziun scu gio pigl amprem credit. 75 % surpeglian Confederaziun e cantun ed igls ulteriours 25 % vignan repartias tranter cumegn d’Albula/Alvra (40 %), Uffezi da construcziun bassa digl Grischun (30 %) e la Veiadafier retica (30 %). A caschung dalla radunanza communala chesta gievgia vign igl manader cantunal digl project, Bruno Roussette, ad explitgier igls costs supplementars an detagl. Tgesa donnageda a Surava Igl mars passo è ena tgesa da treis famiglias a Surava neida donnageda d’ena crudada da crappa. Chegl precis ainten la zona da prievel Crappa da Lauas tg’è gio ples onns an muvimaint. Radond en meter cubic material era sa distatgea. La crappa era sagleida sur igls binaris dalla Veiadafier retica or, scu er sur la veia cantunala anfignen tar la tgesa tgi sa catta tranter la fabrica da glatsch Balnot ed igl surpassadi dalla veiadafier. Craps eran antros per part anfignen ainten tgadafi. (rtr/fmr) Ulteriouras tractandas Sper igl credit per la Crappa da Lauas stattan suandontas decisiuns an tavla per la radunanza communala digl cumegn d’Albula/Alvra tgi ò li chesta gievgia a Casti: En credit supplementar da 194 ​000 francs pigl provedimaint d’ava ed igl provedimaint d’electricitad a Surava. En credit brut da 240 ​000 francs per la centrala termoelectrica sen distanza ARA a Casti. Adattaziuns digls statuts dalla Tgesa d’attempos e da tgira envia ad Alvagni. Pinavant vign infurmo davart la participaziun digls costs restants dalla galareia da sondagi a Brinzauls. (fmr/sab) La Crappa da Lauas è zona cotschna e gio ples onns an muvimaint. Teilas e rampars duessan proteger Surava da crudadas da crappa. Igl mars passo ò ena crudada da crappa donnagea ena tgesa a Surava. Igl mars passo ò ena crudada da crappa donnagea ena tgesa a Surava. Igl mars passo ò ena crudada da crappa donnagea ena tgesa a Surava. En exaimpel per ena teila cunter crudadas da crappa a Farrera/Schmitten. En rampar cunter crappa Filisour tgi mossa, scu tgi en tal rampar vesa or. Cò vign biagia egn digls dus rampars cunter crappa a Surava.

Per far front allas misergias finanzials ò la Center da Sanadad Savognin SA preschento l’emda passada ena strategia tgi prevei da stritgier singuls sarvetschs aint igl spital an Surses. Tschintg persungas involvadas u pertutgeidas dattan pled e fatg, tge tgi chegl monta ord sia perspectiva. Igl è stada ena dètga «bomba» l’emda passada ainten la Sala Grava a Savognin cura tgi la Center da Sanadad Savognin SA (CeSa) ò preschento ena strategia futura perchegl tgi mantgan igls daners (varda er artetgel sen pagina 4 e 5). Chella strategia prevei da stritgier singuls sarvetschs, i niss per exaimpel betg ple opero a Savognin e la partiziun da letgs fiss averta angal ple treis meis sur anviern. I dat varsaquantas persungas tg’èn ni tgi fissan involvadas u pertutgeidas da chellas maseiras, seia chegl scu abitant, amplueida, directoura u mastral. La FMR ò discurria cun tschintg dad ellas e preschainta lour reacziuns, pansiers e dubis. «Alla fegn finala decida igl pievel» Pigl mastral da Surses, Daniel Wasescha, è la situaziun da partenza clera, igl è ossa deplorablamaintg ena dumonda digls daners, e chels mantgan: «Ed alloura decida igl pievel. Igl cumegn è cun 97 % igl acziunari principal. E nous stuaron paer chel deficit tgi sa resulta, schi cuntinuagn uscheia scu anfignen ossa.» Las cefras actualas na canoscha igl mastral betg anc. «Igl cumegn è ve da far igl preventiv pigl 2025. Sen basa digl chint digl Center da Sanadad tgi nous survagnign vasagnsa, quant tgi mantga. E sch’igl cumegn na paia betg, alloura ègl fitto.» Chegl tgi pertotga en’iniziativa messa an vista e sch’el vegia tgapientscha persiva rasponda Daniel Wasescha suandontamaintg: «Tgapientscha è igl fallo pled. Inoltrar en’iniziativa è en dretg per egn e mintgign, tenor la constituziun communala. Decisiv è igl cuntign dall’iniziativa e chel na canosch ia betg. Gl’è cun ni sainza iniziativa alla fegn finala igl pievel tgi decida, chegl è cler.» Damai, «fatg giu chint» vign igls 9 da december 2024 a caschung dalla radunanza communala. «Cun ni sainza iniziativa», dei Daniel Wasescha. Daniel Wasescha: mastral digl cumegn da Surses «Nous vessan bungas ideias» Tgi la staziun acuta duess esser averta angal anc sur anviern – numnadamaintg treis meis – chegl valetescha Ramona Stgier fitg problematic. «Aint igl noss mastier ègl gio ossa grev da survagneir persunal. Da cattar persunal tgi so porscher angal transitoricamaintg uscheia ena qualitad da tgira scu chegl tgi vagn ossa na saro betg ple pussebel.» Ella rachinta da persungas, bleras èn indigenas, tgi lavouran gio 15, 20 u perfign 30 onns sen la staziun da tgira. «Chels stuaron s’orientar da nov. Forsa tgi pudessan eir igls ulteriours meis ainten la tgesa da vigls, la dumonda è schi vottan chegl.» Scu responsabla per la scolaziun da tgira vei Ramona Stgier en sagond problem: «Pigl mument vagn nous diesch scolaras e scolars tgi nous scolagn an treis differents mastiers da tgira. La consequenza è tgi nous na pudagn betg ple piglier tants e schi na savagn betg scolar giovens vainsa anc pi pacs tgi lavouran sen chel sectour.» Ena ulterioura consequenza – ord vista regiunala: «Igls giovens tgi vottan star ainten la nossa val ston bandunar chella ord muteivs professiunals.» Ramona Stgier deplorescha, tg’igl cunsegl d’administraziun preschainta angal en plan A e tg’el na vegia betg involvo igl persunal aint igl process da midadas. «Nous vessan bungas ideias, ma chellas n’on betg catto resung», dei Ramona Stgier. Ramona Stgier: spezialista da tgira e responsabla per la scolaziun da tgira aint igl Center da Sanadad «Nous ischan dependents dalla cooperaziun activa dallas nossas collaboratouras» La directoura digl Center da Sanadad è surlivgeida tg’igl cunsegl administrativ è s’occupo da schliaziuns pusseblas e tg’el ò tadlo igl meini digl pievel. «Perchegl tg’igl è cler tgi schi nous na faschagn navot, alloura periclitainsa l’existenza futura digl noss Center da Sanadad.» Claudia Husmann menziunescha, tgi per ella na seigl betg simpel da dar bunga speranza agls collaboratour/as. «Ossa ischan nous pero ainten la fasa da realisaziun. E cò ischans dependents dalla cooperaziun activa dallas nossas collaboratouras e digls noss collaboratours. Cun lour experientscha on els la saveida necessaria tgi dovra per en bung provedimaint da paztgaintas e paztgaints. A madem taimp èn els ed ellas dumandadas, da metter an dumonda igls process e las structuras vertentas.» L’incumbensa è clera per la directoura: «Sviluppar novas ideias scu tg’igl provedimaint da sanadad an cass d’urgenza, ainten la practica, ainten la tgesa d’attempos ed ainten l’administraziun pon neir concepias bagn – er cun pi pacas resursas.» En amprem pass seia gio fatg. «Cun en plan d’occupaziun stgers – lò noua tg’igl è pussebel.» Per ella persunalmaintg vala tgi scu manadra d’ena interpresa – gist schi pertotga igl sectour dalla sanadad – ins stoptga chintar adegna puspe cun midadas. «Perchegl planisainsa ossa da realisar la strategia. Sa tgapescha pansainsa an diversas opziuns ed adattagn, schi l’incumbensa politica sa meida.» Claudia Husmann: directoura digl Center da Sanadad «Igls pumpiers, la scola ni en glatsch artifizial costan er» Cumbatter pigl spital n’è per Guido Luzio betg ensatge nov, uscheia ò el adegna puspe defendia igl CeSa tigl cantun. Chegl fò el er chesta geda. «Nous dagn curt peda agl cumegn per preschentar ena proposta, schiglio scumanzainsa a rimnar sottascripziuns per en’iniziativa.» E chella prevei ena lescha tgi dess la pussebladad agl cumegn da surpiglier igls deficits digl Center da Sanadad. Per Guido Luzio ègl cler: «Igls pumpiers, la scola ni en glatsch artifizial costan er. E per la sanadad, tg’è nottabene igl pi principal, per chella ins vess da spargner, chegl na tgapesch ia betg.» La situaziun na seia betg schi simpla, scu chegl tgi blers creian. «35 % dalla populaziun da Surses ò sur 65 onns. Noua von chels siva tigl medi?« E puncto finanzas resp. tg’igl cumegn surpigless igl deficit, dei Guido Luzio suandont: «Schi saragn igl spital da premaveira, alloura sung ia persvadia tgi chel na derva siva igl aton betg ple. E schi na vagn nign spital ple alloura giainsa giu Tusang e vagn da paer lò igl deficit procentual. Chegl tgi muntess minimum en mez milliun francs. En deficit vainsa damai da surpiglier an ena moda u l’otra.» Guido Luzio – anteriour deputo, anteriour commember digl cunsegl administrativ digl CeSa ed abitant da Surses «Ena sarada an ratas» Tg’ins stò cattar schliaziuns e restructurar – e chegl betg angal aint igl CeSa, mabagn er an oters spitals – da chegl è Renate Rutishauser pertscherta. «Nous na pledagn betg per en status quo.» Tge tgi vilainta la presidenta oravant tot è pero: «Tg’igl cunsegl administrativ ò agea a moda fitg autoritara e n’ò betg involvo collaboratour/as, la populaziun u la nossa associaziun aint igl process.» Renate Rutishauser canoscha er oters cass: «A Tusang– noua tg’igl spital cumbatta mademamaintg cun grondas sfeidas finanzialas – ischan nous nias integros bod aint igl process ed ins ò piglia serious nous scu partenari social.» La presidenta è persvadeida tgi dovra soluziuns pigl provedimaint medicinal aint igl Grischun. Ella vei pero la sia associaziun e las sedutas regularas cun represchentants da differentas associaziuns medicinalas aint igl Grischun scu bunga pussebladad per en barat e per cattar schliaziuns. Renate Rutishauser giaveischa tg’igl cunsegl administrativ digl CeSa faschess ossa igl pass e contactess la sia associaziun. «E schiglio tschartgagn nous chel dialog. Perchegl tgi chels tgi ston piteir èn collaboratour/as e la populaziun.» E chegl tgi pertotga la proposta actuala d’ena staziun acuta durant igl anviern è ella sceptica: «Da recrutar persunal pigls meis d’anviern è difficil. Per nous signifitgescha chegl pitost ena sarada an ratas.» Renate Rutishauser – presidenta dalla secziun grischuna dall’Associaziun svizra dallas tgirunzas e digls tgirunzs Bild Yanik Buerkli

Durant treis onns alla Scola ota da pedagogia a Coira vaia adegna puspe santia igls treis pleds: cumpetenzas individualas e differeidas. Ia va chegl catto grondious. L’idea d’ena scola noua tgi mintgign ò ena schanza da sa sviluppar individualmaintg, sainza cumparegliaziun dadas avant dalla scienza. Nous carstgangs ischan gio fitg differents. Seigl igls noss corps, igl pansar davart temas politics u er tge damagler tgi gosta igl migler. Me fascinescha chella diversitad. Igl li noua tgi la diversitad sa mossa igl pi fitg, èn tenor me las scolas obligatoricas. Tots las ston visitar. Pi anavant èn igls unfants ve digl sa scuvreir. Igl è en pass da sa distatger dalla tgesa paterna e scuvreir: Ia sung independent. Ma oz cumonda la differenziaziun e metter fegnameiras individualas oramai igl mintgade dallas scolas. I tunga propa professiunal ed idillic. Mintgign lavoura an sies tempo, sa sviluppa tenor sias cumpetenzas e survign en program individual. I para tgi sa struba fitg bler anturn mintga singul individi. Ègl betg er igl pensum dalla scola da scolar igls unfants da sa piglier anavos? Sch’ins è part d’ena gruppa n’èn betg igls basigns digls singuls individis adegna aint igl center, mabagn igls basigns digl collectiv. Surportigl chegl? En exaimpel tg’am dat adegna puspe an îgl: er anc oz lessan blers battager igls unfants. Cura tg’èn alloura pi gronds ed i vo per eir a ministrar las dumengias u eir an baselgia, vign sa retignia. Cura tg’igl individi survign ensatge, ischans an l’amprema lengia, chegl è creia tot natural. Ma dar anavos ensatge stò, tenor me, neir amprandia – chegl tras veiver avant, tematisar e magari forsa er cumandar. Ia va scu unfant er stuia eir a ministrar. Lò pareva chegl a me betg digl tot fair. Ma oz sunga leda tg’ia va do anavos ensatge alla cuminanza. An mintga cass ègl impurtant da rinforzar igls semis digls unfants. La realitad igls tschiffa tenor me anc bod avonda. Persungas cuntaintas ed an armuneia cun sasez fon bagn alla nossa societad. Cattar igl equiliber tranter rinforzar igl individi ed igl integrar ainten la nossa societad cumplexa è la sfeida digl mintgade da nossas persungas d’instrucziun. Nous tots savagn sustigneir ellas cun esser bungs exaimpels e s’angascher. Uniuns scu la HEKS e cunzont las persungas davos tiers am impressiuneschan perchegl ferm. Simona Demarmels ha passentà sia uffanza a Salouf e stat uss a Cunter. Ella è scolasta per cumportament da chauns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La staschung d’alp è a fegn. Uscheia er pigl tgea d’alp d’Alvagni Risch Tscharner. Igl facit digl pour: «Ena super stad.» E chegl malgro tg’igl persunal d’alp previa era sa retratg a curta vista igl matg passo. Igl grond cletg per la societad d’alp è stada ena giovna pastra da 24 onns tg’è «rivada per star». «Chegl tgi pertotga igl persunal d’alp vagn nous gia ena super stad», constatescha Risch Tscharner. En facit, tg’igl pour e tgea d’alp dad Alvagni na vess la fegn matg 2024 prubabel anc betg sottascretg. La raschung: La staschung d’alp stava avant porta ed igl persunal tg’era previa per chesta stad era sa retratg a curta vista (varda La Quotidiana digls 30 da matg 2024). Cun pentel e fagot «Nous vagn alloura tschartgea a curta vista nov persunal e chegl è sto fitg terribel», sa regorda Risch Tscharner. Pêrs tgi èn s’annunztgias e tgi «èn alloura mianc nias a sa preschentar». Oters tgi levan gist sottascreiver igl contract. U alloura er da chels tgi nivan a sa preschentar e tgi eran tenor indicaziuns da Risch Tscharner «betg igls miglers», tgi savevan pero, tg’igl tgea d’alp e sia squadra seian sot squitsch. «Chels levan trer a nez nossa situaziun», dei Risch Tscharner ed agiunta, «ed alloura fatsch ia ansomma navot.» Sa mido è chegl cun en telefonat l’antschatta zarcladour. Igls pours vevan gio fatg preparativas sen l’alp tgi sa catta sur la vischnanca d’Alvagni, uscheia per exaimpel installo las seivs. Ena part digl movel era gio ad alp. «Igl paster dall’alp sur Filisour ans veva fatg attent tg’el vegia en’ameia tgi vegia fatg cun el la scolaziun e tgi seia er gio stada ad alp. Agl telefon tunava ella fitg simpatica», dei Risch Tscharner. E chegl saro sto viceversa. En glindesde la dumang è la giovna da 24 onns arrivada ad Alvagni ansemen cun sies om e las dus feglias (1 ½ e 4 onns). E chegl cun pentel e fagot resp. bus, jeep e tot igl bagasch. «Chegl tenor igl motto: Nous ischan rivos per star», sa regorda Risch Tscharner cun en reir. Ena stad «sportiva» «La nossa alp è ensatge per profis. Te stos saveir munscher, saveir eir cun tractor ed ensatgi stò eir cugl latg ainten vischnanca», daclera Risch Tscharner l’Alp da la Creusch tgi sa catta sen 2272 m s.m. I sa tracta d’ena alp da 55 vatgas da munscher e dasperas anc var 200 armaints da biestga sitga u bagn vatgas-mamma. L’alp posseda dus tigias, en stand da munscher mobil e ples pastgiras. «Igl è en grond territori, tgi vo sur igl pass Furcletta anfignen giu Arosa.» Gio igl matg veva igl tgea d’alp declaro anvers la FMR tgi tenor sias experientschas dovrigl aglmanc dus persungas, anc migler seian treis persungas ed igl pi ideal ena famiglia. Chel «cass ideal cun ena famiglia» è alloura perfign davanto realitad per chesta stad. Er schi seia per la famiglia giovna da Lindau/Germania sto fitg «sportiv», damai tgi lour team d’alp era en team «flexibel». Igl tgea d’alp rachinta: «La pastra è stada cò adegna. All’antschatta anc en’otra donna per dus meis e la terza persunga midava, chegl on els organiso tranter els. Perchegl tgi la famiglia ò an sia patria anc ena pitschna interpresa forestala cun en ampluia.» Ed uscheia on passanto igl om, bab, mamma, frar ed ameis dalla pastra mintgamai singulas emdas ad Alvagni per gidar. «Igl sies om pendulava ve e no – tranter affar ed alp. Ia igl nomn igl ‹Wochenendälpler›. Ed ia sper tgi vegia betg gia blers radars sen chel tratg durant chesta stad», dei Risch Tscharner riond. Cun la pastra giovna da 24 onns seia el fitg cuntaint. Sper igl grond avantatg tgi sa tracta d’ena famiglia tgi seia disada da luvrar ansemen, seia la pastra er poura. «Ella canoscha damai er nossa vista, chegl è da grond avantatg.» E sa tgapescha vegigl er do tgossas tgi la pastra seia stada disada da far oter. «Nous vagn propi luvro ansemen. Ella ò fatg bagn per cumond», dei Risch Tscharner cun en reir. «Ed er ia va gia da far en zap.» «Fiss super schi turnessan» Per antant è igl movel dallas pourareiras dalla regiun scargea, er schi la scargeda tgi ò li mintg’onn tradiziunalmaintg cun biestga ornada n’ò betg gia li uscheia chest onn. La neiv digl settember ò sfurzo igls pours da scarger immediat. Ed er schi l’ora vess ord vista da sia societad ed uscheia er la staschung d’alp pudia esser migler chesta stad, sa mossa Risch Tscharner cun fatscha cuntainta. «Igl ò magari er duvro igl ageid digls pours, perchegl tg’ins viveva da de tar de. Ma tots on tignia ansemen ed on gia grond plascheir digl persunal, schiglio ins varda igl nov persunal adegna cun en îgl sceptic.» E tenor igl tgea d’alp è sia societad uscheia cuntainta, tgi «fiss super, schi la pastra e lour team turnessan igl onn proxim puspe». Gist er perchegl tgi l’alp è schi gronda: «Problems ast adegna, pero schi turnan puspe ast en migler nivel. Schiglio è chegl savens angal en surveiver.» Pero: «Nous dumandagn mai igl aton igl persunal schi vottan turnar», remartga Risch Tscharner. La raschung è tgi – er schi l’alp seia bela – seigl tuttegna er bung schi la stad seia passada ed ins possa lascher pusar en mumentign. «Per regla faschainsa giu en termin per l’antschatta december ed alloura telefonainsa ansemen.» Cletg pigl tgea d’alp Risch Tscharner e sia societad: Chegl tgi pertotga igl persunal è igl pour fitg cuntaint cun la staschung d’alp. E chegl malgro tg’igl persunal d’alp è saglia aint a curta vista. Chegl è egna dallas pastgiras d’alp dalla biestga d’Alvagni tgi sa catta aint igl territori Aclas Davains. Chegl è egna dallas pastgiras d’alp dalla biestga d’Alvagni tgi sa catta aint igl territori Aclas Davains. La pastra giovna, sies om e lour dus feglias. Dantant tgi la pastra ed igls unfants on passanto l’antiera stad ad alp sur Alvagni, è sies om pendulo tranter Lindau ed Alvagni. La pastra giovna, sies om e lour dus feglias. Dantant tgi la pastra ed igls unfants on passanto l’antiera stad ad alp sur Alvagni, è sies om pendulo tranter Lindau ed Alvagni. La pastra giovna, sies om e lour dus feglias. Dantant tgi la pastra ed igls unfants on passanto l’antiera stad ad alp sur Alvagni, è sies om pendulo tranter Lindau ed Alvagni. La pastra giovna, sies om e lour dus feglias. Dantant tgi la pastra ed igls unfants on passanto l’antiera stad ad alp sur Alvagni, è sies om pendulo tranter Lindau ed Alvagni.

Avant 85 onns è cumparia en codesch decisiv per igl svilup digl idiom surmiran. Igl è la retschertga scientifica dad ena giovna romanista. Mena Wüthrich-Grisch è carscheida se a Turitg, ò gia fermas rieischs a Tinizong ed ò passanto bleras stads sen l’acla Castelas ainten la Val d’Err. Igl 1939 vign la lavour da doctorat da Mena Grisch or da stampa. Igl è ena dissertaziun extraordinaria: per l’amprema geda vignan perscrutos igls dialects dallas vischnancas surmiranas. Ed igl è egna dallas ampremas dissertaziuns davart igl rumantsch scretga d’ena donna – schi betg perfign l’amprema. Tgi è stada chella donna? Scu ègl gartagea ad ella da fular veia ainten la scienza? – La FMR è sa messa alla tschertga ed ò catto igl amprem angal dus curts necrologs ainten las Annalas ed aint igl Sulom surmiran. Siva ples telefonats ed e-mails ègl gartagea da discorrer cun dus persungas tgi on cunaschia Mena Wüthrich-Grisch, scu tg’ella ò gia nom siva maridar. Pinavant exista aint igl archiv dad RTR ena intervista tg’igl redactour Gion Pol Simeon ò fatg igl 1984 cun la scienziada tgi varda anavos sen la sia veta e tgi porscha en’impressiun dalla veta e dalla tenuta da lavour scientifica e da chella donna. Amprandia dallas cusregnas Igl bab Andreia Grisch dereiva da Tinizong ed ò stibgia agronomia alla ETH. La famiglia Grisch ò vivia a Küsnacht. «Mia mamma n’era betg ena rumantscha», rachinta la romanista ainten l’intervista da radio. «Ia santiva rumantsch angal da mias ameias e cusregnas. Sch’ins geva a Tinizong, erigl da discorrer rumantsch, schiglio ins era sclos dalla cumpagneia. Nign unfant saveva tudestg.» Cun sias cusregnas geva ella gugent tracattond per la vischnanca anturn. Durant igl studi da romanistica vegia ella luvro per en pêr emdas per Robert von Planta a Farschno. Ella vegia gia da screiver da sober tabellas da pleds rumantschs tg’ins ò gia nudo ainten differentas vischnancas. «Uscheia vaia catto plascheir ve da lavours scientificas – lavours tgi dovran exactezza e perseveranza.» A pe e cun en lascher Robert von Planta è sto igl fundatour digl Dicziunari rumantsch grischun (DRG). El ò proponia a Mena Grisch igl tema da dissertaziun. Igl rumantsch digl Grischun Central era anc strousch perscruto. Cun en grond questiunari da pleds è la romanista eida tras Surmeir – a pe dad ena vischnanca a l’otra. Ella seia mintgamai sa preschentada igl amprem tigl plevant, alloura tigl mastral e siva tigls scolasts per neir a saveir tge persungas tgi fissan adattadas «e vegian anc aint tot igls daints» per rasponder, rachinta la doctoressa ainten l’intervista dad RTR. I seia sto en belezza taimp dad eir cugl lascher d’ena visch­nanca a l’otra. La dissertaziun, ainten la quala ella ò er eruia las differenzas tranter igl surmiran, igl sursilvan ed igl ladin, ò ella termino cun summa cum laude. Malgro las sias qualificaziuns n’ègl betg sto simpel da cattar lavour. Scu scolasts nivan preferias igls omens. Ella ò gido or per en taimp tar igl DRG anfignen tg’ella ò survagnia lò igl 1943 ena plazza stabla scu redactoura. Siva pacs meis è ella pero maridada ed è sa retratga durant igls onns tgi igls sies unfants eran pitschens. Alloura è ella davantada planget puspe activa, è antrada ainten la cumischung filologica tgi accumpogna igl DRG. Igl 1970 è cumparia igl Vocabulari da Surmeir tg’ella ò cumpilo cun Ambros Sonder. Savens se Castelas Igl romanist Hans Stricker ò cunaschia Mena Wüthrich-Grisch. Per l’egna perchegl tg’el ò stibgia cun sia feglia, per l’otra scu redactour digl DRG. «Ia ma regord fitg bagn digls deis, cura tgi la cumischung filologica niva an tgesa e scu tg’igls signours e las signouras dalla cumischung antravan. Ia saint anc oz la vousch da Mena Wüthrich-Grisch cugl sies tipic ‹e-ea› surmiran. Igl era ena vousch simpatica, cordiala, genuina, autoctona tgi exprimeva ena schientscha da sasez – e tuttegna modestadad.» Digl punct da vista scientific seia la doctoressa propi stada ena capacitad, dei Hans Stricker. «Ella discurriva surmiran scu sch’ella fiss carscheida se a Tinizong e veva perfign en dialect anc pi vigl e tradiziunal, chegl tgi capitava savens tar la gliout dalla diaspora.» Antras sies bab derivava ella d’ena famiglia intellectuala «francada ferm aint igl taratsch natal grischun». La famiglia passantava bler taimp sen l’acla a Castelas ainten la Val d’Err. Persunalitad ferma Caspar Hirschi è professer per istorgia all’universitad da Son Gagl ed igl beadi da Mena Wüthrich-Grisch. Er el ò passanto d’unfant las stads a Castelas. Alloura na geva la tatta Mena pero betg ple sen l’acla, mabagn rastava ainten la tgesa a Tinizong. «Ella ò gia ena tgesa averta, blers nivan tar ella a bever en café u en’otra bavronda», sa regorda Caspar Hirschi. «Per ella era chegl ena bunga caschung da persequitar la sia passiun per igl surmiran. Sen ena moda tot naturala niva ella an contact cun la gliout.» Sia tatta veva tenor el igl dung da discorrer cun mintgign. Glez seia prubabel sto decisiv per la sia lavour scientifica. Ena scienziada emancipada – e simpla A Turitg seia ella sa preschentada scu donna stibgeida ed emancipada, rachinta igl istoricher. A Tinizong seia ella pero sa dada a moda modesta e vegia er appreziia chella simpladad. Caspar Hirschi n’ò betg ple discurria rumantsch an famiglia, mabagn turitges, ed el rachinta: «Tatta discurriva digl reminent en stget dialect turitges e fascheva attenziun tgi nous beadis dovran las expressiuns correctas. Ella ans currigiva, schi nous schevan ‹Butter› anstagl dad ‹Anke›.» Damai tg’ella vegia vivia ainten ena famiglia priviligeida – ella ò irto facultad e gia en om tgi geva a luvrar – vegia ella, siva tg’igls unfants seian stos pi gronds, puspe pudia sa deditgier alla scienza. Ella veva ena persunalitad ferma: «D’unfant era diso tgi discurrivan pitost igls omens ad ena meisada», dei Caspar Hirschi. Sia tatta seia pero adegna sa participada allas discussiuns e vegia fatg paleis la sia opiniun clera. Mena Wüthrich-Grisch ò gia ena sora pi giovna, ma nign frar. Glez seia forsa la raschung tg’ella vegia pudia surpiglier la rolla dalla feglia stibgeida ainten famiglia. Vocabulari, grammatica, «aviöl» e «ardöffel» Igl maret da Mena Wüthrich-Grisch davainta visibel ainten en pitschen detagl. Segl dies digl Vocabulari da Surmeir digl 1970 stat an letras dad or «M. Grisch» sper igl nom «A. Sonder». Noms da donnas n’ins catta schiglio nagliour sen igls vocabularis rumantschs vigls. Mena Grisch (1907–1993) crescha se a Küsnacht. Ella stebgia romanistica all’universitad da Turitg. Igl 1931 lavoura ella en pêr emdas scu assistenta per Robert von Planta, igl fundatour digl Dicziunari rumantsch grischun (DRG). Ella screiva tabellas foneticas, glistas da pleds cun tottas variantas dialectalas rumantschs. Chellas servan pi tard per cumpilar igl DRG. Igl 1939 cumpara la sia dissertaziun «Die Mundart von Surmeir» tgi examinescha igls dialects tranter Beiva anfignen a Vaz ed Alvagni. Igl madem onn vignan edeidas las Normas ortograficas da Surmeir noua tg’ella è cunautoura. Igl 1943 davainta Mena Grisch redactoura digl DRG. Ella screiva igls artetgels «aviöl» u «ardöffel», ma resta angal pacs meis ainten la redacziun anfignen tg’ella mareida Hans Wüthrich e survign dus unfants. Siva en pêr onns surpeglia ella da curriger igls artetgels digl DRG ed aintra ainten la cumischung filologica tgi cunseglia la redacziun digl dicziunari. Igl 1970 cumpara igl Vocabulari da Surmeir dad Ambros Sonder e da Mena Wüthrich-Grisch. Cun 86 onns mora la romanista. Ella vegia presto lavour da pionier per igl surmiran e gido stabilisar igl idiom, screiva igl anteriour caporedactour digl DRG, Alexi Decurtins, aint igl necrolog ainten las Annalas. (fmr/vi) Noms da donnas na cumparan schiglio nagliour sen igl dies da vocabularis rumantschs vigls – l’excepziun è igl Vocabulari da Surmeir digl 1970. La doctoressa Mena Wüthrich-Grisch ò perscruto igls dialects da Surmeir. Ella è egna dallas ampremas romanistas tgi ò, scu donna, fulo veia ainten la scienza rumantscha. Mena Grisch (terza da sanester) vo tracattond cun cusregnas ed unfants per Tinizong anturn – gist sper la tgesa digls Grischs. La fotografia digl 1910 sa catta aint igl album da famiglia. per Tinizong anturn – gist sper la tgesa digls Grischs. La fotografia digl 1910 sa catta aint igl album da famiglia. Surmeir Mena Wüthrich-Grisch ed igl surmiran Oz n’ègl betg ple imaginabel sot tge cundiziuns tg’ella ò fatg strada. An en taimp tgi angal pacas donnas lavouran ainten la scienza, scumaziuna Mena Grisch a perscrutar igl surmiran. A pe va la giovna donna cun sies questiunari da Beiva anfignen a Vaz ed Alvagni e dumonda scu tg’igls pleds vignan pronunztgias. Igl 1939 vign or da stampa la dissertaziun davart igls dialects da Surmeir. La romanista è cunautoura dallas Normas ortograficas da Surmeir e digl Vocabulari da Surmeir. Cun maridar sa reteira Mena Wüthrich-Grisch per en pêr onns anfignen tg’ella davainta puspe pi activa, per exaimpel ainten la cumissiun filologica tgi accumpogna igl Dicziunari rumantsch grischun. (fmr/vi)

La radunanza communala digl cumegn d’Albula/Alvra ò approvo unanimamaintg gievgia seira en credit supplementar pigl rampar «Crappa da Lauas Surava». Chegl screiva igl cumegn ainten ena communicaziun. I sa tracta d’en credit supplementar da radond 1,8 milliuns francs (varda er LQ digls 25 da settember 2024). Siva las contribuziuns dalla Confederaziun, Cantun e dalla Veiadafier retica restan anc costs da var 380 000 francs pigl cumegn d’Albula/Alvra. Ultra da chegl on igls 32 votants/as approvo unanimamaintg en credit supplementar da bung 194 000 francs pigl provedimaint d’ava ed igl provedimaint d’electricitad alla Veia dalla staziun a Surava. Er approvo ò igl suveran en credit da 240 000 francs per ena centrala termoelectrica sen distanza dalla ARA Casti. Ultra da chegl ò la radunanza communala approvo l’adattaziun digls statuts dalla Tgesa d’attempos e da tgira ‹envia› ad Alvagni. Pinavant on igls preschaints piglia ancunaschientscha dalla contribuziun da participaziuns agls costs pertutgont la galareia da drenascha a Brinzauls. (cdm/fmr) Cugl EA digl suveran alla radunanza communala agl credit supplementar dastga igl rampar cunter crudada da crappa a Surava neir construia. La veia da gôt existenta (foto) vign spustada e fò uscheia plaz agl rampar.

Lai Pendicularas SA registrescha en onn da gestiun da record. Igl proxim onn dastga l’interpresa finalmaintg construeir en indrez da far neiv a Valbella. Chegl èn las lengias grassas dalla radunanza generala digl venderde passo. A caschung dalla radunanza generala da venderde passo ò la Lai Pendicularas SA preschento igl migler onn da gestiun ainten l’istorgia dall’interpresa. Chegl screiva ella ainten ena communicaziun allas medias. L’interpresa ò fatg ena sviouta da 39,1 milliuns francs ed en gudogn dad 1,29 milliuns francs. Totalmaintg vegian visito igl anviern passo 1,4 milliuns giasts (ampremas antradas) igl territori da skis Arosa Lai, la stad eran chegl radond 195 000 giasts. Siva da nov onns on igls 323 acziunaris/as preschaints decidia da paer or las divivendas agl acziunariat. Neivadoirs a Valbella Pigl mument investescha la Lai Pendicularas SA var 8 milliuns francs per ramplazzar la soptgera Stätzertäli. Pinavant vign chinto cun investiziuns da radond 30 milliuns igls proxims tschintg onns, chegl per biagier or igls neivadoirs. Igl proxim onn è planiso d’angrondaneir igl lai artifizial Heidbüel e siva da grondas stentas sur varsaquants onns ins vegia ussa la sottascripziun da tot igls possessours da taragn a Valbella. Uscheia pon Lai Pendicularas SA ossa construeir en indrez da far neiv aint igl territori digl runal a Valbella. Flexibladad è ena sfeida Scu tg’igl president digl cunsegl administrativ Felix Frei ò detg alla radunanza communala sa mossa er tar las pendicularas ena gronda sfeida: «Chegl tgi pertotga reservaziuns èn igls giasts veapi flexibels ed reservan a curta vista. Uscheia davainta la planisaziun pi pretensiousa.» Per igl anviern vegnent vign la soptgera Stätzertäli ramplazzada.

Las davosas otg da total 32 pitgas dalla tor alva agls Mulegns èn montadas. Chegl vot deir tgi siva da chest glindesde stat er igl quart plang digl object cun en’otezza da 30 meters. Per ier glindesde veva la Nova Fundaziun Origen anvido represchentants e represchentantas dallas medias agls Mulegns. La raschung persiva era la montascha dallas davosas otg pitgas dalla tor alva. Igl interess medial è sto immens grond e conferma eneda daple tgi chel project dalla Scola politecnica federala e d’Origen fatschainta betg angal igls meds da massa naziunals, mabagn er internaziunals. Anfignen ossa on rapporto dalla tor digls Mulegns passa 80 medias e chegl da tots tschintg continents. Anfignen ossa la pi gronda sfeida La lavour da montar las otg pitgas da betun è danovamaintg stada ena lavour pretensiousa e precisa. Gio igl transport digls otg elemaints digl luvratori dalla Uffer SA a Savognin anfignen igls Mulegns è sto ena veira sfeida. Chegl cun esser las otg pitgas an cumparaziun cun las otras 24 pitgas pi fegnas, pi otas e da pi grond peis. Ellas peisan numnadamaintg anfignen 11 tonnas. Las ampremas 24 pitgas peisan tranter 3,5 e 6 tonnas. Igls elemaints tg’èn nias construias a Turitg dalla Scola politecnica federala cun la nova tecnologia da stampar betun an treis dimensiuns èn nias dulzos cun ena crana anfignen tigl meir da basa. Lò èn las otg pitgas da mintgamai seis meters otezza neidas farmadas aint igl postamaint cun quatter strubas. La construcziun digl quart plang ò cuzzo per en po pi dei tgi la construcziun digls oters treis plangs. Veva la tor alva anfignen ossa en’otezza da 20 meters è ella ossa per seis meters pi ota. Anc mantga la cupla dobla Schinavant tgi l’ora lubescha duess anc aint igl decurs digl aton neir montada la cupla dobla dalla tor alva, vot deir igl tetg. Anc sa cattan chels 16 elemaints a Turitg, noua tg’els èn nias stampos. Montada duess er neir la stgela da metal, ella tgi consista er or da ples elemaints. Scu las pitgas da betun vignan er igls elemaints dalla stgela dulzos cun ena crana e da surangiu alloura montos. Durant igl anviern suondan alloura las lavours internas, vot deir l’infrastructura pigls aspectatours e las aspectatouras, la tribuna sezza ed igls indrezs tecnics. Scu tgi igl intendant dad Origen, Giovanni Netzer ò detg, duess l’avertura e l’inauguraziun dalla tor alva betg aveir li avant la fegn da matg 2025. Previa seia gio la stad 2025 da far diever dalla tor alva per preschentaziuns culturalas. La stad seia betg previa da pachetar la tor alva an ena matergia sintetica, igl anviern dantant bagn, uscheia tgi seia er pussebel da duvrar igl anviern la tor per producziuns culturalas. Preschaints eran agls Mulegns er blers students dalla Scola politecnica federala a Turitg, cunzont students asiats. Las pitgas on ena furma filigrana. Igl è nia luvro cun plagna concentraziun. La lavour è pretensiousa ed er precisa. Egna dallas otg pitgas vign dulzada per la montascha.

Il Center da Sanadad Savognin, fotografà ils 18 da settember 2024.