Adattaziuns dal proget per spargner e tschercher ulteriuras finanzas, quai es la finamira: Perque vain il cumanzamaint da las lavuors da fabrica da l’InnHub spusto sün prümavaiva 2025. Previs d’eira da cumanzer a fabricher l’InnHub a La Punt-Chamues-ch da prümavaira 2024. Ma cun surlavurer il preventiv s’ho que constato cha’l proget custaro dapü cu ils 90 milliuns francs previs. Perque haun ils respunsabels da l’InnHub decis da spuster il termin sün prümavaira 2025. Dad üna vart vöglian els spargner cun adatter il proget existent: Principelmaing as vöglia ingrandir la part hotel e gastronomia e realiser damain prümas abitaziuns, que cul böt d’avair dapü trafic in chesa. Da l’otra vart as prevezza que però eir dad ir in tschercha dad ulteriurs mezs finanziels. Tenor Jon Erni, commember da la direcziun, es que important d’avair sgüro las finanzas avaunt cu cumanzer a fabricher. (rtr/fmr) Il cumanzamaint da las lavuors da fabrica da l’InnHub a La Punt-Chamues-ches previs da prümavaira 2025 e l’avertüra dess avair lö da l’an 2028.

Zieva trais ans ho aviert in sanda a Samedan il nouv tract dal center da chüra Promulins. Cur cha las abitantas ed abitants haun fat müdeda in quel cumanzaron las lavuors da renovaziun vi dal vegl tract a Promulins. Uossa es que uschè inavaunt: Il center da chüra Promulins a Samedan ho aviert sias portas. Zieva trais ans lavuors da fabrica e cun plazza per 60 seniors e senioras es l’edifizi uossa pront. Trais plauns per la chüra La sanda passeda ho la populaziun da l’Engiadin’Ota pudieu ir a guarder las localiteds dal Center da chüra Promulins a Samedan. Ils resuns dals visitaduors e visitaduras d’eiran positivs. Il spazi es grand, ils sulers sun leds ed ils abitants ed abitantas paun s’allegrer da grandas fnestras e bgera glüsch natürela. Sün trais plauns sun las staunzas spaziusas cun cuschinas e locals cumünaivels. Il plaun terrain es per paziaints cun demenza. Spartieu süls oters plauns sun eir staunzas per conjughels cun üschs chi collian duos locals. «Ils seniors e las senioras chi haun fin uossa l’allogi illa chesa veglia da chüra in stretta vicinanza paun far müdeda al principi da lügl», ho infurmo Gian Arard Melcher, president dal cussagl administrativ da la Fundaziun provedimaint da sandet Engiadin’Ota (SGO). L’organisaziun gestiunescha las nouvas chesas da chüra a Promulins a Samedan ed il Du Lac a San Murezzan. Be la prüm’etappa Dal proget inter es que be la prüma fasa. «Cur cha’ls abitants e las abitantas haun fat müdeda illas nouvas chesas da chüra Promulins a Samedan e Du Lac a San Murezzan d’utuon, as po que alura cumanzer a renover il vegl tract da chüra a Promulins», ho dit Gian Arard Melcher. Tuot in tuot as fo que quint cun cuosts da traunter 50 fin 60 milliuns francs. Gabriella Busslinger (schn.) chi maina ils centers d’attempos cun la forsch e Susanne Stallkamp, il CEO da la Fundaziun provedimaint da sandet Engiadin’Ota cul microfon. Our da blers dals lets s’ho que üna bella vista vers las muntagnas d’Engiadin’Ota. Il bagn dad ün’otra da las staunzas a Promulins. La cuschina in üna da las nouvas staunzas. L'entreda dal nouv edifizi a Promulins.

Ün comitè d’iniziativa as voul duster cunter l’intenziun cha’l s-chelin ot da a San Murezzan dess forsa fer müdeda a Samedan. Ils iniziants haun perque inoltro üna glista da suottascripziuns per l’evaluaziun formela tres da la chanzlia cumünela da San Murezzan. Dalum cha l’iniziativa es publicheda ufficielmaing, vaun ils iniziants in tschercha da las suottascripziuns. A la tschanteda dals 28 favrer 2024 ho il cussagl cumünel da San Murezzan – sün dumanda da la suprastanza cumünela – decis da’s vulair parteciper ad ün consorzi da scoula pel s-chelin ot. Quel proget prevezza da centraliser tuot ils s-chelins ots da Bever fin a Segl in ün nouv center da scoula a Samedan. Eir ulteriuras vschinaunchas da la Regiun Malögia haun decis da perseguiter l’ideja da quist consorzi da scoula. Uschè ho la Conferenza dals presidents da la Regiun Malögia decis la fin d’avrigl 2024 ün credit da 100 000 francs pel svilup dal proget chi dess gnir elavuro da trais gruppas da lavur. Üngün bsögn Cunter quistas intenziuns s’ho uossa furmeda ün’opposiziun. Scu cha’l comitè per l’iniziativa «La scoula resta a San Murezzan» scriva in üna comunicaziun a las medias, hegian els inoltro la fin da meg 2024 üna glista da suottascripziuns per l’evaluaziun formela tres la chanzlia cumünela da San Murezzan. Dalum cha quella vain publicheda ufficielmaing, vegnan tscherchedas las suottascripziuns. Ils iniziants criticheschan cha que nu detta insomma üngün bsögn cha’l s-chelin ot da San Murezzan dess fer müdeda a Samedan in occasiun dal consorzi da scoula pel s-chelin ot. Tenor els detta que già hozindi üna buna scoula ed il s-chelin ot a San Murezzan – chi vain eir visito da scolars e scolaras da Silvaplauna e da Segl – hegia già uossa üna grandezza da las classas optimela cun bunas spüertas. Impü nu fess que insomma üngün sen da transporter ils passa 100 scolars dal s-chelin ot da San Murezzan mincha di giò Samedan ed inavous. Persvas da survgnir sustegn Il comitè d’iniziativa as cumpuona da genituors d’iffaunts in l’eted da scoula scu eir d’anteriurs commembers e commembras da la cumischiun da scoula. Ils iniziants e las iniziantas sun Martina Clalüna, Franziska Cortesi, Esther Pfäffli, Maurizio ­Pirola e Nicole Sina. Cun lur iniziativa pretendan els cha la dumanda davart il lö da scoula a reguard il s-chelin ot vegna uschè svelt scu pussibel davaunt votaziun. Els sun tenor comunica­ziun persvas da survgnir ün grand sustegn per lur intenziuns da vart da la populaziun. La fin meg 2024 es gnida inoltreda ün’iniziativa chi pretenda cha’l s-chelin ot resta a San Murezzan.

Zieva 26 ans d’eira uras da rinfras-cher la giazetta cumünela da Samedan «La Padella» e der darcho dapü vita a l’organ da communicaziun. Daspö il principi da quist an nu glüscha be il magazin in ün nouv vstieu, eir sün divers chanels electronics as preschainta la vschinauncha da Samedan in möd tuot actuel. La FMR ho pudieu der üna baderleda cun Riccarda Müller-Mühlemann, üna dal las duos respunsablas dal post da communicaziun da Samedan. Cuort aunz cha la seguonda ediziun da la nouva Padella vo in stampa, ho üna da las duos respunsablas, Riccarda Müller-Mühlemann gieu temp da trer ün prüm facit. «L’incumbenza d’eira da s-chaffir ün magazin chi’s po tegner in salv», declera Riccarda Müller-Mühelman. Il fögl d’infurmaziun da Samedan, la Padella do que già daspö l’an 1997. In discutand cu cha’s vöglia moderniser la giazettina, s’ho la suprastanza cumünela da Samedan decisa, già l’an passo dad ir auncha ün pass inavaunt: Na be La Padella es gnida renoveda, ma bain ad es güsta gnieu s-chaffieu ün nouv post da communicaziun per la vschinauncha. Quelo perche cha la suprastanza vulaiva rinfurzer la communicaziun cun la populaziun. La lezcha principela: surlavurer la Padella Quist post da communicaziun as partan las duos expertas da communicaziun Liwia Weible e la Samedrina Riccarda Müller-Mühlemann. «Nus vains cumanzo a lavurer l’an passo in avuost. Ultra dal concept pertuchand il post da communicaziun nouv s-chaffieu, d’eira üna da las lezchas da surlavurer la Padella. E lo vainsa pü u main gieu il plainpudair a reguard la cumparsa e’l cuntgnieu», declera Riccarda Müller-Mühlemann. Da la suprastanza cumünela haun accumpagno il proget: il president da Samedan Gian Peter Niggli ed il chanzlist Claudio Prevost, scu eir Gian Reto Melchior ed Alice Bisaz. Scu cusglieder dad utrò ho Andy Stutz sustgnieu il process da müdamaint . Reportaschas, fats ed aunch’adüna biling La prüm’ediziun da la Padella surlavureda es cumparida güsta per Chalandamarz da quist an. La giazetta sumaglia cun reportaschas, intervistas e paginas cun fats ad ün magazin e persvada. La Padella vain implida per granda part cun cuntgnieus elavuros svessa da las duos redacturas. Eir il layout faun las duos duonnas svessa. «Quelo do da fer», do Riccarda Müller-Mühlemann tiers. «La Padella es eir aunch’adüna bilingua. Eir scha nus nu stampains pü adüna mincha text in duos linguas. Però per mincha text rumauntsch do que üna traducziun tudas-cha.» Cha que spargna plazza illa ediziun stampeda, uschè la redactura. «Sch’ün text es illa varianta rumauntscha illa Padella sün palperi, alura publichains auncha ün code da QR tiers, davous il quel as rechatta la versiun tudas-cha sün la pagina online aposta s-chaffida.» La Padella cumpara quatter voutas a l’an e vegn stampeda in ün’ediziun da 2900 exemplers per tuot las chasedas da Samedan. Nouv è’la però eir online scu e-paper. Eir nouv do que a partir da quist an üna pagina online – www.padella.ch – chi’s preschainta ün scu ün portel da noviteds. Quella pagina hegia que druvo per publicher eir traunteraint noviteds e las occurrenzas, declera Riccarda Müller-Mühlemann. «Nus dains uossa dapü pais süls chanels electronics, saja que illas medias socielas u eir sülla pagina dad internet.» Resuns positivs Güsta pertuchand il chalender d’occurrenzas online nun hegian tuot la glieud gieu uschè grand gust, impustüt la generaziun pü veglia sainza u cun poch access als mezs electronics. Uschigliö sajan ils resuns sülla nouva cumparsa sün palperi ed online però fich buns. «La glieud ho gust, cha scrivains svessa istorgias eir in rumauntsch e cha dains dapü plazza a la scoula scu eir ad indigens», declera Riccarda Müller-Mühlemann. Cha fin uossa saja la granda part dals lectuors e da las lecturas persvasa ch’ün magazin scu la Padella detta eir darcho ün po dapü vita in vschinauncha. "La Padella es eir aunch'adüna billingua." Riccarda Müller-Mühlemann La cumparsa da La Padella – il magazin d’infurmaziun da Samedan es gnieu surlavuro. Dasper ün layout modern, vuless la vschinauncha eir der dapü pais al cuntgnieu. Foto: opm

In lündeschdi s’ho ferieu a San Murezzan ün lavuraint cun cruder giò d’üna s-chela. Il Taliaun da 34 ans es, gnieu blesso greivamaing. El d’eira landervi a fer lavuors vi dal tschêlsur. Scu cha que pera es la s-chela sglischeda da la vart via e l’hom es crudo sül fuond da betun. Collegas haun chatto il blesso e l’haun transporto a l’ospidel a Samedan. Siand cha’l stedi da l’hom as pegioraiva viepü causa las feridas dal cho l’ho il Salvamaint Engiadin’Ota mno a Cuira in l’ospidel chantunel. Insembel culla procura publica sclarescha la pulizia chantunela ils motivs detaglios da quist accidaint. (cdm/fmr) S-chelas dvaintan prievlusas, sch’ellas sglischan davent.

Nemo ho gadagno il «Eurovision Song Contest» (ESC). Plaunet as haun las medias quietedas ün pô e nus ans pudains darcho concentrer sün nossa vita da minchadi. Ed eau am poss concentrer sün ün’analisa democratica dal sistem da voter da l’ESC. Üngün nun ho nempe bado cha Nemo ho ruot aunch’ün oter code. Ün code democratic svizzer. E que es ieu uschè: Chi chi voul guadagner l’ESC stu clapper uschè bgeras vuschs dal public e dad üna giuria scu pussibel. La giuria as cumpuona da rapreschantantas e rapreschantants da mincha pajais chi’s partecipescha a quista concurrenza. Nemo ho clappo la magiurited da las vuschs da la giuria, ma es rivo be sül tschinchevel rang da las vuschs dal public. Ils artists da la Croazia, l’Ucraina, la Frauntscha e da l’Israel haun clappo dapü vuschs dal public scu Nemo National. Votaziuns in Svizra pretendan in generel la magiurited dal pövel. Per votaziuns importantas sül s-chelin federel (per exaimpel per müder la constituziun) as drouva eir auncha la magiurited dals chantuns («Ständemehr»). Scha’s riva be sülla magiurited da las vuschs dal pövel, ma quellas vuschs vegnan be our da pochs chantuns, nu güda que ünguotta – la proposta vo giò per la foura. Da l’otra vart es que eir uschè: Scha bgers (pitschens) chantuns dischan da schi, ma que nu’s riva istess na sülla magiurited da tuot il pövel, vo l’iniziativa sül palperi vegl. Ma que nu do üngüna votaziun, inua cha basta la magiurited be dals chantuns. A la concurrenza da l’ESC vegnan eir quintedas las vuschs dal pövel – scu eir las vuschs dals pajais. Ün evenimaint mediel democratic! Mia orma federela clappa güsta il battacour. Ma che differenza in conguel culla Svizra. Vess Nemo stuvieu ir tres üna votaziun federela – que nu füss reuschieu. A l’ESC as po guadagner culla magiurited dals pajais («Ständemehr») adonta da na esser rivo sülla magiurited tal pövel. Nemo ho guadagno precis uschè. Per ün democrat svizzer es que insolit. Bod già üna violaziun da la constituziun – da nos code svizzer. Nemo aintra ill’istorgia democratica da la Confederaziun Elvetica. Nemo es scu unica persuna svizra riveda da guadagner üna votaziun be culla magiurited dals pajais (chantuns). Nemo ho ruot il code. Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey

Insè d’eira previs da piglier per mauns la planisaziun d’ün nouv edifizi da la Scoula Industriela a Samedan – in vista a l’an da scoula 2026/27. Ma uossa sun quels plans gnieus miss da la vart. Traunter oter eir perque cha la scoula ho bger damain giarsunas e giarsuns scu auncha avaunt 10-20 ans. Daspö 120 ans do que üna Scoula Industriela a Samedan – ed il stabilimaint actuel es gnieu fabricho l’an 1980. A fess oramai dabsögn dad üna renovaziun u perfin da fabricher ün nouv edifizi da scoula. Ma quellas intenziuns sun intaunt gnidas frenedas – per püssas radschuns. Pü pochs scolars – pü pitschen edifizi Al principi dals ans 1980 vaiva la Scoula Industriela auncha regulermaing var 300 giarsunas e giarsuns. Güsta ils ultims ans es quella cifra ida ingiò pass per pass. Hoz vaun auncha var 150 giarsunas e giarsuns a scoula a Samedan. Perque do que uossa ün oter «plazzel» – invezza d’üna fabrica, as voul chatter nouvs scolars e nouvas scolaras. Gian Carlo Simonelli, il rectur da la Scoula Industriela declera que uschè invers RTR: «Daspö cha nus vzains cha la cifra da giarsunas e giarsuns vo inavous, ans vains nus dit: Aunz cu strer giò ed avair la fin damain staunzas da scoula, causa la diminuziun da la cifra da scolars, do que forsa auncha ün’otra tactica, nempe quella da rabaglier no dapü giarsunas e giarsuns.» Il rectur e sia scoula speran da pudair ragiundscher que traunter oter cun cuors da bloc per differents misters, e d’implir uschè las staunzas da scoula. La balla es tar la vschinauncha da Samedan Ils giarsuns e las giarsunas chi vaun a scoula a Samedan sun da tuot l’Engiadina, da la Val Bergiaglia, dal Puschlev, la Val Müstair e da Samignun. La purtedra da la Scoula industriela es però la vschinauncha da Samedan. Ella stuvess surpiglier ils cuosts insembel cul chantun. Tenor il president cumünel da Samedan, Gian Peter Niggli, nun es que üna situaziun ideela, scu ch’el disch invers RTR: «A füss pü güst, scha la Scoula Industriela gniss purteda da tuot las vschinaunchas, causa ch’ella serva eir a tuottas vschinaunchas ed a tuot ils misters.» Perque es Samedan uossa in ün prüm contact culla regiun, per svilupper ün proget, inua cha tuot las vschinaunchas füssan partecipedas e purtessan ils cuosts. E quel proget es insè già in vista. Center da scolaziun per l’Engiadin’Ota Illa Regiun Malögia vegn discuto actuelmaing il plan per unir tuot las scoulas dal s-chelin ot. In discussiun scu lö da scoula es eir Samedan. Perque vuless Samedan, scu cha Gian Peter Niggli disch invers RTR, spetter ils resultats da quellas discussiuns. Il president cumünel: «A nu fess sen da renover uossa la Scoula Industriela e d’alura bader zieva 2-3 ans cha eir auncha il s-chelin ot vegn unieu a Samedan. Ed a la fin vessans fabricho ün edifizi chi nu füss pü adatto.» Per il rectur da la Scoula Industriela es la «freneda» da la renovaziun da sia scoula in uorden. Perque disch Gian Carlo Simonelli: «Pervi da l’edifizi actuel nu vains uossa dad avair temma cha’l tet ans crouda sülla testa! Nus vains temp. E da fer simplamaing qualchosa per avair fat, que nu serva ad üngün.» Gian Carlo Simonelli, il rectur da la Scoula industriela a Samedan. La Scoula Industriela a Samedan es gnida fabricheda l’an 1980 e stuvess gnir renoveda u refabricheda.

Da gövgia, ils 13 fin dumengia, ils 16 da gün haun lö ils 24evels Dis da Hesse da Segl i’l Hotel Waldhaus. La dieta da quist an as dedichescha, scu cha’l turissem da Segl scriva, al tema «Funtauna da forza natüra» e spordscha cun differents referats ün viedi captivant tres las ouvras dal scriptur Hermann Hesse. Rüdiger Safranski avriro la dieta cun sieu referat cul titul «Kraftquelle Natur - Kraftquelle Hermann Hesse». Volker Michels s’occuparo in sieu referat «Wie eine verlorene Heimat» cul plaschair da l’üert tar Hermann Hesse. L’input tradiziunel da la generaziun giuvna da perscruteders/ras vain da Jule Spindler cul referat «Seine Bäume wollen nicht nur Bäume sein», i’l quel ella sclarescha ils aspets litterars e simbolics dal motiv bös-ch in l’ouvra da Hesse. Ingo Cornils referescha davart «Auf der Suche nach dem Paradies: Naturerlebnis in Hermann Hesses Narziß und Goldmund». Michael Kleeberg perscrutescha cun «NACKT» las prouvas da Hesse da banduner il cuvel platonic. Karl-Josef Kuschel discuorra davart la dialectica da la pussaunza e l’incuntrari da l’ova in texts da Hesse e Brecht in sieu referat «Wer sollte auch das Wasser nicht lieben!». Il punct culminant fuorma l’occurrenza la saira «Casanovas Bekehrung», ün arrandschamaint tenor ün raquint da Hesse, accumpagno da chanzuns ed arias da Mozart e Haydn, preschanto da Hilmar Lippert (plededer), Annina Gieré (chaunt) e Martin Kunz (piano). Il referat finel tegna Adolf Muschg, be d’incuort ho el pudieu festager sieu 90evel anniversari. (cdm/fmr) Ils pass per la dieta (gövgia fin dumengia) as po que reserver per 220 francs tar Sils Tourismus, tel. 081 838 50 90, u online via www.sils.ch/hesse. Las entredas per singuls referats as po que cumprer tar la chascha dal di.

La radunanza cumünela da Schlarigna ho appruvo lündeschdi saira il credit supplementer da 465 000 francs per sustgnair l’ospidel regiunel a Samedan. Tuot in tuot ho l‘ospidel dumando a las 11 vschinaunchas purtedras per ün credit supplementer da tschinch milliuns francs, cunque cha l’ospidel vaiva fat l’an passo üna perdita da tschinch milliuns francs. Eir las otras vschinaunchas da la regiun dessan decider in chosa fin la fin da gün 2024. (rtr/fmr)

Ils 15 da gün 2024 a las 15.00 es illa Tuor Planta a Zuoz la vernissascha da l’exposiziun «Splendur e sumbriva». In quella muossa l’Archiv culturel da l’Engiadin’Ota fotografias istoricas da vschinaunchas engiadinaisas. «Il pled tudas-ch «Lichtbild» es que da piglier cò propi pled per pled», as legia que ill’infurmaziun da l’archiv culturel als mezs d’infurmaziun: Las fotografias sun pendidas sü, ma na ils originels, dimpersè ils negativs e que in ün local s-chür. «Pür cur cha las visitaduras e visitaduors sclareschan ils purtrets cun agüd da la glüsch da lur telefonins tradeschna lur secrets – e cun que cha sun negativs as muossa il s-chür in möd cler e’l cler dvainta s-chür. In occasiun da la vernissascha dals 15 da lügl da las 15.00 a las 16.00 do que üna performance litterara l’autura Selma Mahlknecht. E zieva muossa Gian-Nicola Bass sia interpretaziun filmica da la Tuor Planta suot l’insaina da splendur e sumbriva. (cdm/fmr) Zuoz sainza glüsch Zuoz cun glüsch

Auncha fin ils 15 da gün 2024 sustegnan l’Uffizi federel per l’egualited da persunas cun impedimaints ed otras organisaziuns, acziuns chi rendan attent als bsögns da persunas cun impedimaints. Loredana Tschenett, oriundamaing da Schlarigna, es fisioterapeuta in üna scoula per iffaunts cun impedimaints a Berna – ed ella so quaunt chi mauncha auncha per ün’inclusiun. Già entrand illa cantina da la fundaziun Rossfeld a Berna (guarda boxa) as bada, cò es qualchosa oter: que ho lö. Il spazi traunter las maisas e davaunt il büfè es grand avuonda per cha glieud in ün s-chabè cun roudas possa passer tres sainza problems. Già ün prüm pass invers l’inclusiun. Qualchosa oter chi do in ögl es il parkegi dals s-chabels cun roudas oura avaunt las staunzas da classa. Loredana Tschenett, oriundamaing da Schlarigna ho 29 ans, ho güsta glivro sieu stüdi da master e lavura illa scoula da Rossfeld scu fisioterapeuta. Ella so da che chi’s discuorra, scha’s disch «inclusiun». Terapias invezza da gimnastica La scoula Rossfeld a Berna es üna scoula populera speciela (Besondere Volksschule), arcugnuschida dal chantun Berna. Actuelmaing vaun bundant 60 iffaunts e giuvenils, i’l eted traunter quatter e 18 ans a scoula i’l Rossfeld. La scoula s’orientescha al plan d’instrucziun 21 pels ciclus ün fin trais. «Aint in lur urari haun ils scolars, sper matematica e reels, cò eir differentas terapias, scu ergo- e fisioterapia u logopedia», declera la fisioterapeuta, Loredana Tschenett, chi lavura già daspö trais ans per la fundaziun a Berna. «Flot es cha’ls iffaunts vegnan uschè düraunt il di tar me illa fisioterapia, intaunt chi sun auncha fras-chs. E na, scu schi füssan integros in üna scoula regulera, düraunt qualche ura schmacheda aint a l’ur dal di.» Uschè possa ella lavurer bain cun mincha singul iffaunt. «Eau lavur cun mincha iffaunt individuelmaing», spiega Loredana Tschentt. Cun que cha las terapeutas sajan bainschi persunas da respet, ma na güsta scu las magistras, vegnan ils iffaunts gugent illa terapia. «Il flot illa fisio es chi paun as mouver e quelo fo bod mincha iffaunt gugent», ria la fisioterapeuta. Cler cha’ls iffaunts nun hegian neir adüna be buna glüna e vöglia da fer quelo ch'ella propuona. Ma per quels cas ho Loredana Tschenett eir üna soluziun: «Eau nu sforz ad üngün. Ma minchataunt poss eau metter in vista a l’iffaunt dad ir sül trampolin, zieva ch’el ho fat quel exercizi ch’eau vaiva previs. U che ch’eau fatsch eir gugent culs iffaunts, es da paquetter in ün’istorgia il percuors cha vessan da fer, uschè ch’els paun esser in üna rolla scu pumpier u scu ninja. E che iffaunt nu giouva gugent da quellas robas?» Terapia oura sülla plazza da giuver Quelo cha la fisioterapeuta fo il pü gugent, es la terapia güsta direct lo, inua cha que fo dabsögn. «Sch’ün iffaunt ho per exaimpel ün bratsch debel e nu riva da rampcher sü dad üna tuor per schlisuler giò da la sglischaduira, alura vegn eau gugent oura sülla plazza da giuver per üna lecziun e prouv da musser a quel iffaunt variantas cu ch’el pudess istess rampcher sü.» Ed il pü grand plaschair hegia ella adüna, scha quels iffaunts rivan zieva la fin d'eivna darcho tar ella illa lecziun e quintan tuot superbis chi sajan rivos da rampcher sü. U sch’ella hegia treno dad ir cul velo cun ün iffaunt, alura quinta’l ch’el hegia perfin pudieu fer üna gita cun sia famiglia. «Que es il böt da nossa lavur scu fisioterapeuta per iffaunts cun impedimaints: cha nus pudains pussibiliter ad els da’s pudair parteciper.» Partecipaziun invezza dad inclusiun Insomma drouva Loredana Tschenett i’l discuors suvenz il pled partecipaziun e declera eir cha’l chavazzin inclusiun nu saja niauncha adüna il dret. «Cun vulair includer a tuots as excluda già darcho, respectivmaing as fo gnir a tscherts individuums pü speciels cu cha vöglian», declera la fisioterapeuta. «Bgeras bunas lavuors sun già gnidas fattas per pussibiliter a glieud cun impedimaints üna vita pü autonoma. E scha que dess ‹la› soluziun per tuots, alura vessans pü cu facil già introdüt quella.» Ma potenziel per megldrer la situaziun per glieud cun impedimaints detta que auncha bger, declera Loredana Tschenett inavaunt: «Illas citeds, i’l transport public, i’ls restorants, sün plazzas da giuver, intuorn scoulas publicas as pudess in bgers lös auncha amegldrer l’accessiblited. Ün prüm pass füss da fer rampas chi nu sun memma stipas.» E da l’otra vart, nu sajan niauncha las barrieras fisicas, las pü greivas da surmunter, ma bain – displaschaivelmaing – quellas psicologicas e socielas. Tenor la fisioterapeuta da Schlarigna druvess que bger dapü puncts da contact e lös d’inscunter per pudair sbasser eir quellas barrieras. Sustegn per genituors Bger potenziel vezza Loredana Tschentt eir a favur da genituors dad iffaunts cun impedimaints. «Scha la societed voul propi integrer a tuots, stuvess eir il sustegn per quels genituors gnir pü vast. Cumanzand tar üna cussagliaziun tuot generela, educaziun medicinica, agüd tar termins medicinics u transports speciels fin tar ün sustegn psicologic, as stuvess pudair sustegner meglder a quels genituors.» Perche cha scha la fiduzcha dad ir intuorn cun ün impedimaint mauncha già tals genituors, cu dessan alura ils iffaunts pudair fer quelo? Ma cha eir tals iffaunts u tar la glieud creschida cun ün impedimaint saja que uschè scu tar tuot ils oters eir: minchün es individuel ed ho egens bsögns. Ed uschè füss tenor Loredana Tschenett la güsta via per l’inclusiun – u apunto la partecipaziun – pütöst quista: «Cha’s guarda cun mincha persuna, u in nos cas, cun mincha iffaunt, che ch’el voul. E cha’s prouva alura da’ls sustgnair per cha possan ir in quella direcziun.» Fundaziun Rossfeld Bern: La fundaziun Rossfeld a Berna promouva e sustegna l’integraziun professiunela e persunela da persunas cun impedimaints corporels. La fundaziun as vezza scu center d’interess e da cumpetenza per iffaunts, giuvenils e creschieus cun impedimaints. Que ho dasper chesas per abiter eir üna scoula populera. Inavaunt spordscha la fundaziun eir plazzas da lavur e bgeras terapias ütilas. Loredana Tschenett, fisioterapeuta Loredana Tschenett fo uorden zieva mincha iffaunt, chi d'eira tar ella illa lecziun. Loredana fo uorden cullas ballas da terapia. Davaunt mincha staunza da scoula ho que ün parkegi per ils s-chabels cun roudas dals iffaunts. Legenda:1) Zieva mincha iffaunt fo Loredana Tschenett uorden e metta ad ir ün nouv percuors chi vo bain als bsögns dal prossem iffaunt chi vegn tar ella. 2) Tscherts percuors ed ogets haun ils iffaunts schont pü gugent cu oters. Ma minchataunt as stu eir fer quelo cha nu’s fo uschè gugent e po per la peja zieva auncha giodair. 3) Loredana Tschenett, 29 ans, creschida sü a Schlarigna, ho es güsta a fin cun sieu stüdi da master in fisioterapia cun focus sün neurologia. 4) Il parkegi dals s-chabels cun roudas, i’l suler da la scoula Rossfeld a Berna.

La scoula primara da Zuoz drouva dapü spazi. Uossa ho üna giuria tschernieu per la vschinauncha il proget vandscheder chi’s nomna «Après-Ski» e custess var 9 milliuns francs. Il proget vandscheder «Après-Ski» ho pudieu persvader la giuria scu nouv edifizi da scoula pel ciclus 1, la scoulina e las prümas duos classas primaras. La chesa da la scoula primara a Zuoz es memma pitschna. La vschinauncha ho perque instrado üna concurrenza d’architectura per svilupper ün nouv stabilimaint, pochs meters davent da la scoula existenta, i’l quartier Plagnoula, inua cha’s rechatta hoz üna plazza da parker. Intaunt cha’ls iffaunts dal ciclus 2, voul dir las scolaras ed ils scolars da la terza fin sesevla classa restessan illa scoula existenta immez Zuoz – dess il nouv edifizi planiso der spazi al ciclus 1 da la scoula, voul dir a la scoulina ed a la prüma e seguonda classa. Ultra da que sun previsas i’l medem edifizi eir localiteds per la structura dal di, per la maisa da mezdi e per la gruppa da gö. La scoula secundara e reela es daspö püs ans da chesa in localiteds dal Lyceum Alpinum. Structura flexibla Da las 66 propostas inoltredas a la concurrenza s’ho decisa la giuria, zieva püssas rundas da selecziun, pella proposta dal proget «Après-Ski», realiseda d’üna cumünaunza d’architects da Turich. La proposta vandschedra, chi vain remunereda cun ün premi da 26 000 francs, prevezza da realiser ün stabilimaint sün quatter plauns. Il proget saja sto il pü persistent da tuot las propostas, ha managio il president cumünel da Zuoz, Romeo Cusini, invers RTR. Impustüt hegia il proget victur persvas pervi da sia structura flexibla da las staunzas da scoula. La vschinauncha quinta cun ün’investiziun dad arduond 9 milliuns francs pel proget. In ün prossem pass vain il proget da basa concretiso ed adatto als bsögns actuels. Zieva vegn quel preschanto a la populaziun da Zuoz, scha pussibel illa radunanza cumünela in favrer 2025. Tenor calculaziuns optimelas da temp, as fo quint da pudair retrer la nouva chesa da scoula il pü bod per l’an 2030. Il proget vandscheder «Après-Ski» ho pudieu persvader la giuria scu nouv edifizi da scoula pel ciclus 1, la scoulina e las prümas duos classas primaras. Üna visualisaziun d’üna da las staunzas da scoula.

Auncha fin ils 15 da gün 2024 sustegnan l’Uffizi federel per l’egualited da persunas cun impedimaints ed otras organisaziuns, acziuns chi rendan attent als bsögns da persunas cun impedimaints. Loredana Tschenett, oriundamaing da Schlarigna, es fisioterapeuta in üna scoula per iffaunts cun impedimaints a Berna – ed ella so quaunt chi mauncha auncha per ün’inclusiun. Già entrand illa cantina da la fundaziun Rossfeld illa cited da Berna (guarda boxa) as bada, cò es qualchosa oter: que ho lö. Il spazi traunter las maisas e davaunt il büfè es grand avuonda per cha glieud in ün s-chabè cun roudas possa passer tres sainza problems. Già ün prüm pass invers l’inclusiun. Qualchosa oter chi do in ögl es il parkegi dals s-chabels cun roudas oura avaunt las staunzas da classa. Loredana Tschenett, oriundamaing da Schlarigna ho 29 ans, ho güsta glivro sieu stüdi da master e lavura illa scoula da Rossfeld scu fisioterapeuta. Ella so da che chi’s discuorra, scha’s disch «inclusiun». Terapias invezza da gimnastica La scoula Rossfeld a Berna es üna scoula populera speciela (Besondere Volksschule), arcugnuschida dal chantun Berna. Actuelmaing vaun bundant 60 iffaunts e giuvenils, i’l eted traunter quatter e 18 ans a scoula i’l Rossfeld. La scoula s’orientescha al plan d’instrucziun 21 pels ciclus ün fin trais. «Aint in lur urari haun ils scolars, sper matematica e reels, cò eir differentas terapias, scu ergo- e fisioterapia u logopedia», declera la fisioterapeuta, Loredana Tschenett, chi lavura già daspö trais ans per la fundaziun a Berna. «Flot es cha’ls iffaunts vegnan uschè düraunt il di tar me illa fisioterapia, intaunt chi sun auncha fras-chs. E na, scu schi füssan integros in üna scoula regulera, düraunt qualche ura schmacheda aint a l’ur dal di.» Uschè possa ella lavurer bain cun mincha singul iffaunt. «Eau lavur cun mincha iffaunt individuelmaing», spiega Loredana Tschentt. Cun que cha las terapeutas sajan bainschi persunas da respet, ma na güsta scu las magistras, vegnan ils iffaunts gugent illa terapia. «Il flot illa fisio es chi paun as mouver e quelo fo bod mincha iffaunt gugent», ria la fisioterapeuta. Cler cha’ls iffaunts nun hegian neir adüna be buna glüna e vöglia da fer quelo ch'ella propuona. Ma per quels cas ho Loredana Tschenett eir üna soluziun: «Eau nu sforz ad üngün. Ma minchataunt poss eau metter in vista a l’iffaunt dad ir sül trampolin, zieva ch’el ho fat quel exercizi ch’eau vaiva previs. U che ch’eau fatsch eir gugent culs iffaunts, es da paquetter in ün’istorgia il percuors cha vessan da fer, uschè ch’els paun esser in üna rolla scu pumpier u scu ninja. E che iffaunt nu giouva gugent da quellas robas?» Terapia oura sülla plazza da giuver Quelo cha la fisioterapeuta fo il pü gugent, es la terapia güsta direct lo, inua cha que fo dabsögn. «Sch’ün iffaunt ho per exaimpel ün bratsch debel e nu riva da rampcher sü dad üna tuor per schlisuler giò da la sglischaduira, alura vegn eau gugent oura sülla plazza da giuver per üna lecziun e prouv da musser a quel iffaunt variantas cu ch’el pudess istess rampcher sü.» Ed il pü grand plaschair hegia ella adüna, scha quels iffaunts rivan zieva la fin d'eivna darcho tar ella illa lecziun e quintan tuot superbis chi sajan rivos da rampcher sü. U sch’ella hegia treno dad ir cul velo cun ün iffaunt, alura quinta’l ch’el hegia perfin pudieu fer üna gita cun sia famiglia. «Que es il böt da nossa lavur scu fisioterapeuta per iffaunts cun impedimaints: cha nus pudains pussibiliter ad els da’s pudair parteciper.» Partecipaziun invezza dad inclusiun Insomma drouva Loredana Tschenett i’l discuors suvenz il pled partecipaziun e declera eir cha’l chavazzin inclusiun nu saja niauncha adüna il dret. «Cun vulair includer a tuots as excluda già darcho, respectivmaing as fo gnir a tscherts individuums pü speciels cu cha vöglian», declera la fisioterapeuta. «Bgeras bunas lavuors sun già gnidas fattas per pussibiliter a glieud cun impedimaints üna vita pü autonoma. E scha que dess ‹la› soluziun per tuots, alura vessans pü cu facil già introdüt quella.» Ma potenziel per megldrer la situaziun per glieud cun impedimaints detta que auncha bger, declera Loredana Tschenett inavaunt: «Illas citeds, i’l transport public, i’ls restorants, sün plazzas da giuver, intuorn scoulas publicas as pudess in bgers lös auncha amegldrer l’accessiblited. Ün prüm pass füss da fer rampas chi nu sun memma stipas.» E da l’otra vart, nu sajan niauncha las barrieras fisicas, las pü greivas da surmunter, ma bain – displaschaivelmaing – quellas psicologicas e socielas. Tenor la fisioterapeuta da Schlarigna druvess que bger dapü puncts da contact e lös d’inscunter per pudair sbasser eir quellas barrieras. Sustegn per genituors Bger potenziel vezza Loredana Tschentt eir a favur da genituors dad iffaunts cun impedimaints. «Scha la societed voul propi integrer a tuots, stuvess eir il sustegn per quels genituors gnir pü vast. Cumanzand tar üna cussagliaziun tuot generela, educaziun medicinica, agüd tar termins medicinics u transports speciels fin tar ün sustegn psicologic, as stuvess pudair sustegner meglder a quels genituors.» Perche cha scha la fiduzcha dad ir intuorn cun ün impedimaint mauncha già tals genituors, cu dessan alura ils iffaunts pudair fer quelo? Ma cha eir tals iffaunts u tar la glieud creschida cun ün impedimaint saja que uschè scu tar tuot ils oters eir: minchün es individuel ed ho egens bsögns. Ed uschè füss tenor Loredana Tschenett la güsta via per l’inclusiun – u apunto la partecipaziun – pütöst quista: «Cha’s guarda cun mincha persuna, u in nos cas, cun mincha iffaunt, che ch’el voul. E cha’s prouva alura da’ls sustgnair per cha possan ir in quella direcziun.» La scoula Rossfeld fo cun seis iffaunts eir da tuottas sorts activiteds sportivas: minch’ün uschè scu cha vo. Zieva mincha iffaunt fo Loredana Tschenett uorden e metta ad ir ün nouv percuors chi vo bain als bsögns dal prossem iffaunt chi vegn tar ella. Loredana Tschenett, 29 ans, creschida sü a Schlarigna, ho es güsta a fin cun sieu stüdi da master in fisioterapia cun focus sün neurologia. Fundaziun Rossfeld La fundaziun Rossfeld a Berna promouva e sustegna l’integraziun professiunela e persunela da persunas cun impedimaints corporels. La fundaziun as vezza scu center d’interess e da cumpetenza per iffaunts, giuvenils e creschieus cun impedimaints. Que ho dasper chesas per abiter eir üna scoula populera. Inavaunt spordscha la fundaziun eir plazzas da lavur e bgeras terapias ütilas.

Zieva cha’ls divers progets grands a La Punt Chamues-ch sun gnieus spustos diversas voutas, guarda que oura bain cha las lavuors vi dal sviamaint scu eir vi da l’Inn Hub paun cumanzer l’an chi vain. A partir dal 2027 vain alura eir fabricho ün nouv traget da la viafier scu eir da la via chantunela traunter La Punt e Bever. Ed a partir dal 2028 vessan eir da cumanzer las lavuors da renatüralisaziun vi da la Chamuera scu eir vi da l’En. Fin cha la prüma badiglieda per progets grands capita a la fin propi, vegnan ils termins per las prümas lavuors pelpü spustos ün pêr voutas. Uschè eir a La Punt Chamues-ch e contuorns, inua cha que sun planisos güsta divers progets pü grands i’l prossem temp, nempe l’Inn Hub, il nouv sviamaint cun tunnel scu eir la renatüralisaziun da l’En e da la Chamuera. Impü vain eir fabricho ün nouv traget pü direct per la via chantunela scu eir per la Viafier retica (VR) traunter La Punt e Bever. Il punct da partenza per quista transfurmaziun da La Punt Chamues-ch vess stuvieu capiter quista sted cul cumanzamaint da las lavuors vi da l’Inn Hub. La fin da meg 2024 es però gnieu comunicho da vart dals respunsabels cha’l proget vegna aunch’üna vouta adatto e cha’l principi da las lavuors per l’Inn Hub vegnan spustedas per ün an. Ma cu guarda que oura culs ulteriurs progets grands da La Punt, paun quels eir gnir realisos – scu auncha previs l’an passo – a partir dal 2025? Tuot instrado per la prüma badiglieda Il cumanzamaint da las lavuors pel sviamaint da La Punt, chi prevezza eir ün tunnel da bundant 600 meters, d’eira insè già previs per l’an passo u alura pü tard per quist an. Dal 2023 s’ho que alura spusto la prüma badiglieda sül 2025. Que vaivan ils respunsabels decis per trer a nüz sinergias a reguard tuot ils grands progets a La Punt. Tenor Ramona Tiefenthal, mnedra da comunicaziun tar l’Uffizi da construcziun bassa, saja uossa tuot instrado per cumanzer las lavuors vi dal sviamaint scu planiso. Ella scriva sün dumanda da la FMR: «Ün cumanzamaint da las lavuors vi dal sviamaint da La Punt Chamues-ch es realistic pel 2025 e la prüma badiglieda vess d’avair lö al principi da la sted 2025.» Las lavuors vi dal proget da var 90 milliuns francs vessan da dürer var ses fin set ans, uschè cha’ls prüms autos passaron i’ls ans 2031/2032 tres il nouv tunnel da La Punt. Spargner temp in viedi cul tren Eir a reguard il nouv traget per la via chantunela traunter Bever e La Punt ho l’Uffizi da construcziun bassa intaunt chatto ün proget definitiv. Intaunt cha la via passa hozindi immez la val e lung per l’En, dess quella in futur gnir spusteda in direcziun da la costa e seguir ad ün nouv traget da la Viafịer rẹtica (VR). Ils duos tragets haun da gnir spustos causa la renatüralisaziun da l’En. Sün dumanda da la FMR ho la VR respus in scrit cha quist nouv traget pel tren nu segua però cumplettamaing a la spuonda da la costa, scu auncha previs l’an passo. Per quist proget direct vi da la spuonda vess que nempe auncha druvo üna gallaria per passer ün laviner, chi nun ho uossa però da gnir realiseda. Cul nouv traget pü gualiv fo la VR quint da spargner var 40 secundas temp da viedi traunter La Punt e Bever. Las lavuors pel nouv traget da la viafier vessan da gnir realisedas traunter il 2027 e’l 2029, quellas per la nouva via chantunela dal 2027 fin al 2030. Revitaliso ils flüms fin dal 2031 Tenor Christian Gartmann, respunsabel per la comunicaziun in connex cun la renatüralisaziun dals duos flüms, vain cu prüm renatüraliseda la Chamuera. Quellas lavuors dessan cumanzer a partir dal 2028 e dürer var ün an. Ils traxs per l'ultim proget grand a La Punt rivan alura dal 2029 per realiser las lavuors da revitalisaziun vi da l’En traunter Las Agnas e La Punt Chamues-ch. Lo as rechatta l’En hozindi in ün cuntschet gualiv. In futur dess il flüm però survgnir üna granda part dal spazi oriund ed uschè darcho pudair meandrer tres la val. Dal 2031 vessan quistas lavuors alura eir d’esser finidas. Uschè cha la populaziun da La Punt Chamues-ch ho da fer quint a partir da l’an chi vain cun fabricats e travasch in ed intuorn vschinauncha – e que fin al principi dal prossem decenni. L’an chi vessan da river ils traxs Il purtret da cumün da La Punt Chamues-ch as vess magari da müder fin al principi dals ans 2030. Tar quista transfurmaziun tuochan divers progets grands, scu l’Inn Hub, il nouv sviamaint cun tunnel scu eir la renatüralisaziun da l’En e da la Chamuera. Impü sun eir previs duos nouvs tragets pü directs per la via chantunela scu eir per la Viafier retica (VR) traunter La Punt e Bever. Insè d’eira que previs cha las prümas badigliedas per tscherts progets füss già quist an u l’an passo. Ün cumanzamaint da las lavuors vi da l’Inn Hub e vi dal sviamaint sun uossa realisticas per la sted 2025, uschè ils respunsabels invers la FMR. Fin pü tard dal 2032 vessan alura d’esser finieus tuot quists progets grands a La Punt Chamues-ch. (fmr/cam) Al principi da la sted 2025 cumainzan las lavuors vi dal sviamaint da La Punt. Quellas vessan dad esser finidas i’ls ans 2031/2032. L’En survain traunter Bever e La Punt dapü spazi e vain renatüraliso. Quistas lavuors sun previsas pels ans 2029 – 2031. Eir las lavuors vi da l'Inn Hub vessan da cumanzer l'an chi vain.

Asa Hendry ho survgnieu in sanda passeda il «premi travers» chi’d es doto cun 15 000 francs. Il «premi travers» es gnieu surdo in sanda passeda a Zuoz illa Chesa Planta e vo quist an ad Asa Hendry pel töch «Bab, siu archiv e jeu». Quel as tratta da traumas inter-generaziunels in l’agricultura. Asa Hendry disch: «Eau d’he grand plaschair dal premi. Quel significha in prüma lingia lavur per me.» Il «premi travers», chi’d es doto cun 15 000 francs, es gnieu surdo per la seguonda vouta da la Lia Rumantscha e da la vschinauncha da Zuoz. Interess e bsögn per premi In tuot ho que do 11 inoltraziuns pel «premi travers» 2024. Tenor la giuria muossan quistas inoltraziuns cha que do ün interess scu eir ün bsögn per ün tel premi. A la fin s’hegian tuot ils commembers e las commembras dal gremi as decis unisono per l’ouvra dad Asa Hendry. «A nus ho persvas tuot il concept. Que’s bada cha Asa Hendry es üna persuna chi s’inclegia dal teater, la lingua ans ho eir persvasa in möd surprendent. Precis que che cha nus vulains promouver», disch Fadrina Hofmann, commembra da la giuria Premi Travers Zuoz. La basa pel prossem teater sül palc zuozingher dal 2025 fuorma ün monolog in cumbinaziun cun ün chor. Ma fin cha que es uschè inavaunt, ho Asa Hendry – cun sustegn da professiunels da la scena – temp da furmer or dal text da basa ün’istorgia, per musser quella d’utuon 2025 sül palc dal teater rumauntsch. (rtr/fmr) In sanda passeda es gnieu surdo a Zuoz il «premi travers» ad Asa Hendry pel töch da teater «Bab, siu archiv e jeu». In sanda passeda es gnieu surdo a Zuoz il «premi travers» ad Asa Hendry pel töch da teater «Bab, siu archiv e jeu».

A Samedan ho ars lündeschdi saira üna chesetta dad immundizchas. Scu cha la Pulizia chantunela dal Grischun scriva ho que prubabelmaing cumanzo ad arder perque ch’ünchün nu varo stüz inandret cigarettas u oters prodots per fümer aunz cu bütter davent. Ils pumpiers da Samedan-Puntraschigna vaivan güst ün exercizi cur ch’els haun survgnieu l’alarm cha la chesetta arda. Ils dans s’amuntan a passa 5000 francs. A Samedan haun ils pumpiers stuvieu stüzzer lündeschdi saira üna chesetta d’immundizchas.

L’Archiv culturel d’Engiadin’Ota organisescha quist’eivna da mardi fin venderdi ün bazar i’l murütsch da la Chesa Planta Samedan. In occasiun da sia müdeda quista sted da Samedan a Zuoz, es düraunt ils ultims mais gnieu fat uorden cun tuot la collecziun da passa 35 ans lavur – uschè cha las dublettas ed ogets chi nu’s cunfaun pü cul concept da ramasser staun uossa a disposiziun a la populaziun. Normelmaing as porta cudeschs e documainta a l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota (ACEO), ma quist’eivna es que güsta viceversa. Interessos ed interessedas paun ir a tschaffutrer in diversas s-chaclas, chatter s-chazis e rariteds ed als piglier gratuitamaing a chesa. Uschè as evra in mardi passo punctuelmaing a las 9.00 la granda porta dal murütsch da la Chesa Planta Samedan per quist bazar, inua cha l’ACEO es auncha da chesa fin al principi d’avuost da quist an. Zieva fo la memüergia culturela da l’Engiadin’Ota müdeda in nouvas localiteds a Zuoz. Il prüm sguard i’l local s-chür e fraid dal murütsch muossa diversa bauncha cun lasura e suotaint dunzainas da s-chaclas, cò e lo sun eir exposts purtrets e vaschella. Ün’antica maschina per trer chandailas e schlittas, ma eir diversas üsaglias anticas as sparpaglia sülla salascheda dal murütsch. La granda part dal bazar consista però da numerus cudeschs, revistas e giazettas da tuot las grandezzas e da divers tschientiners. Saja que litteratura religiusa, notas per violinas, ma eir tuot que chi’d ho da chefer cul Grischun e l’Engiadina as po scuvrir svutrand aint illas s-chaclas. Il process da la deaccessiun Düraunt ils ultims mais s’ho l’ACEO preparo intensivamaing per sia müdeda quista sted. In quist process haun ils tschinch impiegos ed impieghedas eir guardo tres tuot ils 13 deposits per ir in tschercha da dublettas e d’ogets chi nu’s cunfaun pü cul concept da ramasser da l’ACEO. Quist process as nomna eir deaccessiun. «Que nu vo a perder ünguotta. Nus vains sortieu oura tuot quella roba cha nus vaivans dobel u quella roba chi’d es eir uschigliö ligermaing accessibla per la perscrutaziun. Scha otras instituziuns nu vaivan interess vi da quista documainta, vainsa contacto ils donatuors per darcho der inavous la roba», disch Lucian Schucan, president da l’ACEO. Uschè cha que’s tratta tals ogets dal bazar da roba chi nun es pü gnida piglieda inavous dals donatuors. Part dal bazar faun millis dad ogets, ma quaunts cha que sun nun ho l’ACEO pudieu dir. 200 000 documaints L’archiv culturel ho bainschi dapü plazza illas nouvas localiteds a Zuoz, chi’s rechattaron illa Chesa Planta suot. Ma tenor Lucian Schucan sun già uossa reservos trais quarts da las capaciteds pels 200 000 documaints – chi sun archivos in var 2200 s-chaclas – chi faun a la fin eir müdeda da Samedan a Zuoz. «Impü survgninsa auncha schurmas da nouva documainta, chi riva alura directamaing a Zuoz. Lo fainsa quint cun var 500 fin 600 s-chaclas», uschè Lucian Schucan. El agiundscha cha l’Archiv svizzer da l’hotellaria chatta eir ün nouv dachesa a Zuoz, uschè cha lo rivaregian eir auncha var 100 s-chaclas impü illa Chesa Planta suot. Dimena, la plazza a Zuoz es già uossa magari s-charsa. In plaina funcziun a partir da november 2024 Als 1. avuost 2024 do que alura üna pre-avertüra dal nouv ACEO in sia nouva dmura zuozingra. Lucian Schucan disch cha il pü tard quella vouta vess alura d’esser riveda almain la prüma s-chacla da Samedan a Zuoz. Fin in november 2024 faun alura pass per pass müdeda eir ils ulteriurs millis da documaints. Perque haun las collavuraturas e’ls collavuratuors eir già elavuro ün concept detaglio per nu stuvair piglier per mauns mincha oget püssas voutas. Il böt es cha l’ACEO vess darcho d’esser in plaina funcziun la fin november da quist an ed als 22 november 2024 do que alura auncha ün’inauguraziun ufficiela. Il bazar da l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota es da mardi, ils 18 gün 2024 fin in venderdi ils 21 gün 2024. Las portas sun adüna aviertas da las 9.00 a las 12.00 e da las 14.00 a las 18.00. L’entreda as rechatta tal murütsch in direcziun da la vart Mulins, dimena ün plaun pü ingiò cu la plazza davaunt la Chesa Planta. Ün bazar cun s-chazis e rariteds istoricas Quista sted es que uschè inavaunt e l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota (ACEO) fo müdeda da Samedan in sia nouva dmura a Zuoz – dad üna Chesa Planta in l‘otra. Ils tschinch impiegos ed impieghedas da l’ACEO haun düraunt ils ultims mais do ün sguard detaglio i’ls 13 deposits da l’archiv ed haun piglio oura dublettas e documainta chi nu’s cunfo pü cul concept da ramasser. Quist process da sortir oura as nomna eir deaccessiun e quel es intaunt termino. Tuot quels ogets cha’ls donatuors nun haun pü vulieu inavous u cha l’ACEO nun ho pudieu der inavaunt ad otras instituziuns, staun uossa a disposiziun a la populaziun. In occasiun d’ün bazar i’l murütsch da la Chesa Planta Samedan as po auncha fin quist venderdi ir a tschaffutrer in dunzainas da s-chaclas. Sper millis da cudeschs, giazettas e revistas, as chatta que eir qualche üsaglias anticas, purtrets e vaschella. A partir dals 1. avuost 2024 es l’ACEO alura da chatter a Zuoz e fin in november da quist an vess l‘archiv culturel eir d‘esser in plaina funcziun a Zuoz. (fmr/cam) Auncha fin quist venderdi sun las portas dal bazar i’l murütsch da la Chesa Planta a Samedan aviertas. Il bazar invida a schmancher il temp giand in tschercha da s-chazis e rariteds. Üna fotografia da Giovanni Segantini traunter diversa documainta istorica fo traunter oter eir part dal bazar.

Bunas noviteds pella vschinauncha da Samedan. Tenor duos expertisas geologicas nu sun da spetter üngünas boudas posteriuras illa Val Roseg, que scu successiun a la bouda al Piz Scerscen. A vela tuottüna dad esser precaut. Punctuelmaing pel cumanzamaint da la stagiun da sted ho la vschinauncha da Samedan publicho üna comunicaziun davart la situaziun illa Val Roseg chi vela scu valleda populera per viandants ed alpinistas. Que in connex culla bouda al Piz Scerscen dals 14 avrigl 2024 illa Val Roseg. Püs milliuns meters cubics crappa e glatsch sun crudos fin illa val principela sün circa 2050 m.s.m. La vschinauncha da Samedan ho in collavuraziun cun l’Uffizi chantunel per god e prievels da la natüra incumbenzo duos expertisas geologicas. Quellas vegnan a la conclusiun cha nu sajan da spetter grandas boudas posteriuras chi pudessan pericliter las vias da viander, la chamanna Tschierva, la planüra u l’hotel ed il restorant Roseg. «Pella vschinauncha es que ün schligerimaint cha tuottas duos expertisas haun il listess resultat», disch il president cumünel Gian Peter Niggli sün dumanda. Üngün prievel i’l territori abitabel Il sedimaint da la bouda es pel mumaint üna masdüra da crappa e glatsch ed in ün stedi stabel. Üna periclitaziun per colonia ed infrastructura in consequenza da nouv materiel potenziel nun es avaunt maun. Ella as limitescha i’l territori inua cha’l sedimaint d’eira crudo giò. Per quist motiv vain l’access sül sedimaint scusglio urgiaintamaing pervi da sbudedas, blöchs cha croudan giò e prievel da sbudeda. La senda da viander illa planüra da la val in direcziun Lej da Vadret es serreda. La vschinauncha admunescha da der bada ad eventuels augmaints dal livel d’ova lung il let da l’Ova da Roseg. Meglder dad eviter la planüra «Il pü grand prievel es tar lejets suot il sedimaint», declera Gian Peter Niggli. Fuollas dad ova a l’intern dal sedimaint as pudessan dandet svöder e chaschuner undagedas. Process chi creeschan undagedas sun da spetter primarmaing düraunt la sted a partir da la stagiun d’alguamaint. Quecò po capiter dandettamaing eir cun bell’ora sainza plövgia. «Nus arcumandains dad eviter la planüra pericliteda pervi dal prievel d’inundaziun», disch il president cumünel. Las sendas da viander aviertas paun percunter gnir ütilisedas – in egna respunsabilited. Boudas posteriuras nu sun da spetter In consequenza a la bouda al Piz Scerscen da quist avrigl ho la vschinauncha da Samedan incumbenzo in collavuraziun cun l’Uffizi chantunel per god e prievels da la natüra duos expertisas geologicas. Quistas sun gnidas al resultat cha nu sun da spetter üngünas grandas boudas posteriuras illa Val Roseg. Cha que nu detta üngün prievel per colonia ed infrastructura. La periclitaziun as limitescha i’l territori inua cha’l sedimaint d’eira crudo giò. L’access sül sedimaint vain scusglio da la vschinauncha da Samedan. Impü es la senda da viander illa planüra da la val in direcziun Lej da Vadret serreda. Las ulteriuras sendas paun gnir ütilisedas in egna respunsabilited. (pl/fmr) Be la senda da viander illa planüra da la val in direcziun Lej da Vardet (cotschen) es serreda. A vain arcumando dad eviter la planüra pericliteda, inua cha crappa e glatsch scu consequenza da la bouda in Val Roseg as rechattan. A vain arcumando dad eviter la planüra pericliteda, inua cha crappa e glatsch scu consequenza da la bouda in Val Roseg as rechattan.

Auncha duos mais fin tals gös paralimpics a Paris, inua cha la Samedrina Olivia Stoffel es da la partida scu substituta dal «chef de mission». Dasper ils gös ho Olivia Stoffel scu mnedra da la partiziun dal sport d’elita da PluSport eir auncha la lavur da minchadi, traunter oter da sustegner las atletas ed ils atlets düraunt differentas concurrenzas. Atlets concentros cun sü uragliers in ün chantun, otras sportistas chi’s s-chodan sü e’s preparan, ed auncha oters chi sun già a fin cun lur cuorsa ed analiseschan lur resultats. A Nottwil ho gieu lö dals 6 fin als 9 gün üna da las ultimas occasiuns da s’imsürer aunz ils gös paralimpics da quista sted. Bundant 300 atlets ed atletas da tuot il muond da la para-atletica ligera sun gnieus a Nottwil. Per tscherts sportists d’eira que forza eir l’ultima schanza da’s qualificher per ils gös paralimpics a Paris (guarda box). 70 atletas ed atlets Per Olivia Stoffel, commembra da la direcziun e mnedra da la partiziun dal sport d’elita da PluSport (guarda box), s’inclegia que da se, ch’ella es preschainta e sustegna las sportistas ed ils sportists svizzers. «Üna part da mia lavur es dad esser cò per nos arduond 70 atlets ed atletas, scu eir per ils treneders. Düraunt concurrenzas e fasas da training güd eau a schoglier problems, scha que fo dabsögn.» La lavur dad Olivia Stoffel pretenda ün vaira spagat. «Eau nu d’he ün’eivna chi sumaglia a l’otra. Ün di vegni a guarder che cha’ls atlets faun, alura d’heja discuors cun noss alenatuors ed il prossem di d’heja üna conferenza cul cussagl da la fundaziun per zieva darcho organiser qualche roba per nossa delegaziun per Paris», declera Olivia Stoffel e do tiers cun ün rir, ch’ella prouva dad almain üna vouta l’eivna river fisicamaing in sieu büro. Gös paralimpics a Paris ed a Milano-Cortina La granda part da la lavur pertuchand Paris ho Olivia Stoffel già fat: «Uossa es üna da mias lezchas auncha da guarder culs alenatuors, cura chi’d es il dret mumaint per minch’atlet da river a Paris.» Ed intaunt cha vegnan finieus ils ultims preparativs per Paris, ho Olivia Stoffel sieus impissamaints già tals gös d’inviern 2026 a Milano-Cortina, inua ch’ella saregia alura «chef de mission». «Lo vo que già uossa per ün preventiv e per tschertas dumandas strategicas.» Ed istess che gös, las lavuors culs concepts da selecziun ed ils criteris pels contingents da las naziuns per mincha singul sport sun tenor ella adüna las prümas chi sajan da fer. Cun que chi saja magari cumplicho ed in mincha sport darcho oter, do Olivia Stoffel ün exaimpel da la sparta velo: «I’l sport da velo es que uschè cha vains stuvieu ramasser düraunt ils ultims duos ans puncts cha que ho do per buns resultats (top 20) da cuorsas sün nivel mundiel. Tuot tenor quaunts puncts cha mincha naziun ho guadagno, do la federaziun naziunela UCI oura alura las quotas per naziun.» La fin da gün gnaron els a savair quauntas plazzas ch’els clappan per la sparta da velo, declera Olivia Stoffel. «Tar las duonnas saregian que traunter 3 – 4 e tals homens traunter 2 – 3 plazzas. Ma natürelmaing as stöglian las atletas ed ils atlets eir qualificher pels gös, precis scu tar il sport reguler.» Staunzas na climatisedas e’l viedi cul tren «Ils gös a Paris sun per nus scu gös a chesa», disch Olivia Stoffel. «Cun que cha nus nun’s stuvains acclimatiser, paun las atletas ed ils atlets rester uschè lönch scu pussibel a chesa, e’s preparer bain ed alura river cuort aunz cu ch’els haun dad ir in acziun.» Ch’uscheja fatscha mincha gruppa da sport il viedi individuelmaing cul TGV fin a Paris. «Que ho l’avantag cha nus nu surmuntains las capaciteds i’l tren; dal spazi, ma eir da las plazzas per glieud cun s-chabels cun roudas», declera Olivia Stoffel. Cha’l village e l’infrastructura intuorn ils paralimipics sajan miss ad ir fich bain, sainza barrieras, uschè Stoffel. Eir sch’üna chosa, ma quelo saja oramai gnieu decis già ouravaunt dal comitè d’organisaziun a Paris, la disturba ün po: «Per tscherts atlets cun impedimaints, chi nu cumportan fisicamaing las chaluors, nu vo que», declera Olivia Stoffel. Per quelo stöglian els alura auncha installer apparats da clima mobils. Tuot que declera la mnedra dal sport d’elita güsta al dret mumaint, aunz cha ün da sieus atlets, il curridur cun ün impedimaint dals ögls, Philipp Handler, es pront da partir pel sprint. Sch’el fo alura eir viedi cul TGV als gös e chi chi tuocha uschigliö auncha tar la delegaziun svizra, comunichescha la federaziun paralimpics ils 19 dal lügl. PluSport: PluSport es üna federaziun, chi sustegna e promouva il sport per glieud cun impedimaints. Sül nivel da sport da massa faun part bundant 80 uniuns. Ed i’l sectur dal sport d’elita sustegna PluSport ad arduond 70 atletas ed atlets. Plusport ho tschinch sports principels: skis, snowboard, atletica ligera, velo e nuder. In quellas spartas sun alenatuors fixs ingaschos direct da PluSport. Natürelmaing do que eir atletas ed atlets chi faun oters sports, eir quels vegnan sustgnieus, tuot tenor il cader. Atletas ed atlets d’elita vegnan classifichos in trais differents caders: la generaziun giuvna, l’elita e la squedra naziunela. In Svizra sustegna PluSport als atlets ed a las atletas cun impedimaints chi faun sports in pè e chi haun ün impedimaint culs ögls. La federaziun Rollstuhlsport sustegna las disciplinas da s-chabels cun roudas. (fmr/opm) Classificaziun: Ün tema fich important, però eir cuntravers: in mincha para-sport do que trais categorias: quels chi staun (standing), quels chi tschaintan (sitting) e quels chi haun ün impedimaint da la vzüda u da la percepziun (VI). E alura vegn però eir auncha tar mincha sport fat differentas sub-classas e tuot tenor in che sub-classa ch’ün atlet vegn classificho, velan oters factuors. Scha ün skiunz es cumplettamaing orv, alura vo sieu temp cun ün factur pü plaun, cu ün skiunz chi vezza ün po dapü. Ma tuots duos partan illa listessa cuorsa e cumbattan pella listessa medaglia. Quistas classificaziuns as basan sün ün test medicinic e zieva sün ün’observaziun da funcziunaris da l’atlet/a in sieu sport. Illa atletica ligera do que passa 40 differentas classificaziuns. La güsta classificaziun es fich importanta per mincha atlet ed atleta. Ma la procedura es magari cumplicheda. (fmr/opm) Per la Samedrina Olivia Stoffel, da la direcziun da la federaziun PluSport e respunsabla per ils sportists d’elita, s’inclegia que da se, ch'ella es da la partida scha ün da sieus atlets ho üna concurrenza. Philipp Handler da Turich es gnieu seguond sur 100 meters cun ün temp da 00:11.17 illa classa T13. Dal plaun da tapets fin a l’ur da la cuorsa La Samedrina Olivia Stoffel (43) es respunsabla scu substituta dal «chef de mission» per la delegaziun svizra als gös paralimpics. Ella es commembra da la direcziun da la federaziun PluSport. Tar la federaziun tuochan diversas uniuns da tuot la Svizra chi spordschan sport per glieud cun ün impedimaint ed eir üna partiziun da sportists dad elita. E precis per quella partiziun es Olivia Stoffel respunsabla. In ün discuors cun la FMR ho ella tradieu cu chi’d es da lavurer cun atlets, gremis da direcziun da fundaziuns, treneders ed organiser la partecipaziun a cumpetiziuns e cuorsas. (fmr/opm)

La vschinauncha da S-chanf do sustegn a l’ospidel regiunel a Samedan. La radunanza cumünela ho appruvo in marculdi saira ün credit da var 160 000 francs per l’Ospidel Engiadin’Ota. Quel import es necessari in vista al deficit da var 5 milliuns francs cha l’ospidel ho stuvieu scriver l’an passo. Impü ho la populaziun da S-chanf eir tratto ed acconsentieu in marculdi passo il rendaquint 2023. Quel preschainta tar expensas dad 11 milliuns francs ün guadagn da 227 000 francs. (rtr/fmr)

Christian Fey - advocat e columnist da la FMR

Concurrenza d'architectura per in nov edifizi da scola a Zuoz.

Cun material our da La Quotidiana Il stincal es dvantà concret Per mincha cackin ün sachin. Ella chapeschia pulit bain la lingua. L’ultima fladada da la Credit Suisse. Ma medem blers morts. Cun ün gudogn schuber. Nus vulein presentar il filet. Pled e «pled». Che es ün pled? Sco da l’on dal cuc. Las partidas fan farina ensemen. 33 novs pendicularists. Il pled dal di pudess esser: milliarda – milli arda! Aua da baiver es schmerdada. Teater da maschinas agricolas. El tgira la crana da grascha. Il mund vegn pli e pli stuorns. L’agricultura romontscha fa fein romontsch. Cuschinar il min. Tschertgà: actura per «L’Ultim Rumantsch». Ina nouva seria ficziunala. La parada digls noms dallas vatgas. Che fa il pover asen chi less insè be üna simpla risposta? Finiziun dal «Barat quadriling» Il rumantsch sin la passarella a Milaun. Er il cumegn sustigna petiziun. Ina squetra pil spital. Pleds scumandos. Üna slammada. Ina chaussa fascinananta. Quai d’eira scu survgnir üna schleppa. La fumeglia ei ida culla brocca in corpore. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip. Nua schai il problem? Igl ei grev dad esser auters ch’ils auters Nous publitgessan gugent daple per rumantsch, schi nous vessan persunal danvanz. Il patg da 1524. Malgrà nov schlantsch – meglier na vegni betg. Lingua inventa il mund. La halla d’exposiziun ei beingleiti promta. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Ün utschè vantüraivel. Perquai adatg da tut ils skerzs ! Naginas directivas chantunalas. Spina da vin. Corporaziun d’aua. Peglia il bov per la corna Nus dain colur. Il giuven matg sussura. Uschè ho mincha vischnauncha ün oter focus rumauntsch. Là as poja eir s’annunzchar per consultaziuns. Onn burascus cun gudogn constant. La tecnica possibilitescha quei – igl ei in gaudi. Ei vegnan a secalmar. Sontga tschugalata. Nu far fö. Ina coola idea. Bella, igl nom igl pi popular Il format duai cuntinuar ils proxims onns. Las vischnauncas sursilvanas ston vinavon quintar da sbursar dapli daners. Igl è da translatar fitg bler. Uossa vainsa 80 000 followers. Biaras e biars ein surdumandai. Measeamda e betg mesemda. Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024. La dumonda la pli spinusa. E quai ha el fatg magari a moda divertenta. Promtadad da surprender responsabladad e da seperfecziunar. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. E surtut legia el minuziusamain La Quotidiana. Gerold Ehrsam

La Viafier Retica ho publicho ün proget per ün ingrandimaint ed adattaziun dals perruns e da l’infrastructura d’access pels trens a la staziun da Zuoz. Sper nouvas suostas pels passagers dess que eir der ün suotpassagi chi collia la staziun cul quartier Vuorcha, chi’s rechatta suot ils binaris. Scha tuot vo bain, vessan las lavuors da cumanzer la prümavaira chi vain e d’esser finidas la fin da l’an 2027. Cur cha la lingia da la viafier Bever-Scuol Tarasp es gnida inaugureda dal 1913, guardaiva la staziun da Zuoz oura scu las ulteriuras staziuns per lung da quist traget. Que’s po dimena discuorrer d’üna sort prototip per quists edifizis. Be las staziuns da Bever, Zernez e Scuol sun gnidas fabrichedas in ün oter möd. I’l decuors dals decennis es però la staziun da Zuoz – scu unica da quistas staziuns «normelas» – gnida fabricheda intuorn ed ingrandida duos voutas. Uschè cha la pitschna staziun oriunda nun es bod na pü visibla i’l cumplex. Uossa, 111 ans zieva l’avertüra da la staziun, daun in ögl divers profils chi markeschan ün nouv chapitel per la staziun da Zuoz. Quels sun gnieus montos al principi da quist mais per lung il traget da la viafier scu eir sün üna plazza in vicinanza da la staziun. La Viafier retica (VR) voul ingrandir l’infrastructura d’access e l’adatter a la ledscha davart l’egualited da persunas cun impedimaints. Voul dir cha que saro in futur pussibel d’entrer e sortir directamaing dal tren, sainza stuvair ir sü e giò dals s-chelins. Il proget es expost publicamaing dals 13 da gün 2024 fin als 16 d’avuost 2024 sülla pagina da web da l’Uffizi d’energia e trafic scu eir sülla chanzlia cumünela da Zuoz. Suotpassagi e suostas «Il proget a Zuoz prevezza cha’ls perruns vegnan ingrandieus sün üna lungezza da 225 meters, uschè chi do la pussibilited cha trais dals nouvs trens da la VR – chi haun adüna üna lungezza da 75 meters – as paun fermer a Zuoz sün tuot la lungezza», declera Ursin Caviezel, mneder da progets d’infrastructura tar la VR. Quists perruns vegnan fabrichos da la vart dal nord da la staziun in direcziun da S-chanf e quels dessan sün tuottas duos varts survgnir üna suosta per la glieud chi spetta als trens. Uschè cha’s po in circa congualer l’ingrandimaint a Zuoz cun la staziun a Lavin, chi ho eir survgnieu dal 2019 ün suotpassagi e suostas per lung ils binaris. Tenor Ursin Caviezel vain eir fabricho ün suotpassagi chi collia in avegnir la staziun da Zuoz cul quartier Vuorcha, chi’s rechatta güst suot ils binaris. «Quel suotpassagi es gnieu planiso sün giavüsch da la vschinauncha da Zuoz, chi’s partecipescha eir vi dals cuosts per quista colliaziun pels peduns», uschè Ursin Caviezel. Scha tuot vo bain cumainzan las lavuors pel proget d’infrastructura la prümavaira chi vain e vessan d’esser finidas tenor Ursin Caviezel la fin da l’an 2027. Totelmaing fo la VR quint cun cuosts da 24,5 milliuns francs. Svilup da l’areal intuorn staziun La staziun scu tela percunter resta a reguard las dimensiuns scu ch’ella es hozindi, ma eir l’edifizi gnaro sano in futur. Siand cha la VR es in possess d’ün ulteriur areal dasper la staziun ed in direcziun da Madulain – inua cha’s rechatta hozindi ün grand parkegi – vain già pü lönch eir evaluo il futur e’l svilup da quist areal. Visitand la pagina d’internet da la VR, inua cha’s chatta ils progets futurs dal svilup d’areal, as vain a savair davart las intenziuns da la VR per Zuoz. Uschè dess que der sün l’areal da 3447m² ün adöver masdo cun hotel, abitaziuns gestiunedas e cunvenziunelas, gastronomia e servezzans. Sün dumanda da la FMR ho la VR confermo cha la situaziun a reguard il svilup da l’areal vegna pel mumaint auncha evalueda, ma chi saja auncha memma bod per dir in che direcziun cha quist svilup giaja – e scha’l proget a Zuoz vegna insomma realiso. Ma scha que vess da der üna transfurmaziun da l’areal da staziun zuozingher, pudessan las lavuors cumanzer a partir dal 2026, as legia sülla pagina da web. Nouv chapitel per staziun a Zuoz Scha tuot vo bain, cumainzan la prümavaira chi vain las lavuors d’adattaziun e d’ingradimaint da l’infrastructura d’access tar la staziun da Zuoz. Sper suostas pels passagers dess que eir der ün suotpassagi chi collia la staziun cul quartier Vuorcha. Chi chi passa quists dis sper la staziun da Zuoz vi vezza divers profils per lung il traget da la viafier e sün üna plazza davaunt la staziun. La Viafier retica (VR) voul nempe ingrandir l’infrastructura d’access e la adatter a la ledscha davart l’egualited da persunas cun impedimaints. «Il proget a Zuoz prevezza cha’ls perruns vegnan ingrandieus sün üna lungezza da 225 meters, uschè chi do la pussibilited cha trais dals nouvs trens da la VR as paun fermer a Zuoz sün tuot la lungezza», declera Ursin Caviezel, mneder da progets d’infrastructura tar la VR. El agiundscha cha que saja eir planiso ün suotpassagi per collier la staziun cul quartier Vuorcha, chi’s rechatta güst suot ils binaris. Scha que nu vess da der recuors, fo la VR quint da cumanzer la prümavaira chi vain cun las lavuors da fabrica, uschè cha’l proget da 24,5 milliuns francs füss finieu per la fin da l’an 2027. Impü es la VR eir vi d’evaluer il svilup da tuot l’areal da staziun. Eir schi nun es auncha decis üngün proget concret, pudess que der sün l’areal da 3447 m² ün adöver masdo cun hotel, abitaziuns gestiunedas e cunvenziunelas, gastronomia e servezzans. (fmr/cam) In occasiun da las lavuors da construcziun dess que eir der ün suotpassagi chi collia la staziun cul quartier Vuorcha. Daspö quist mais sun montos divers profils intuorn la staziun da Zuoz chi daun ün’impreschiun davart las nouvas suostas pels passagers. Visualisaziun da la staziun a Zuoz cun las suostas.

L’Uniun dals Grischs vaiva cumpro l’an 2022 ils drets pels dicziunaris puter e vallader dal redactur Gion Tscharner, chi’s dedichescha daspö 33 ans a la chüra dals dicziunaris ladins. L’uniun ho investieu bgers raps pels drets scu eir per üna nouva pagina da web. Quist’eivna ho Gion Tscharner comunicho a las medias ch’el hegia darcho svess publicho ils duos dicziunaris ladins online in sia fuorma originela. Que ho pissero per irritaziun tar l’Uniun dals Grischs. Daspö 33 ans as dedichescha Gion Tscharner (91) als dicziunaris puter e vallader ed ho fat in quists passa trais decennis üna granda lavur pel ladin. Zieva la publicaziun da las versiuns stampedas dals dicziunaris vallader e puter, ho’l chüro a partir dal 2013 scu redactur la spüerta online da l’Uniun dals Grischs (UdG). Sülla pagina da web www.udg.ch sun nempe daspö lo eir da chatter ils duos dicziunaris ladins in möd digitel. Il lexicograf da Zernez s’ho alura retrat cumplettamaing da sia incumbenza scu redactur dals dicziunaris l’an 2022. Ed uschè vaiva Gion Tscharner eir vendieu ils drets da quists dicziunaris a la UdG per l’import da 30 000 francs. In mardi passo ho que do üna surpraisa: Gion Tscharner s’ho drizzo cun üna comunicaziun a las medias. Lo ho el annunzcho cha’ls dicziunaris puter e vallader sajan darcho da chatter online «in lur fuorma originela, que voul dir as basand sün ils dicziunaris stampos» – uschè il lexicograf in sia cuorta comunicaziun. Quists dicziunaris sun da chatter sün www.puter.ch e www.vallader.ch. Scurznieu las datas Cur cha l’UdG vaiva lantscho la nouva pagina da web in october 2023, sun eir gnieus actualisos ils duos dicziunaris puter e vallader cun üna nouva versiun surlavureda tres la UdG. Sülla dumanda da la FMR per che motivs cha Gion Tscharner hegia uossa (darcho) publicho ils dicziunaris, ho il lexicograf respus: «Mieu sistem es 33 ans vegl e correspuonda al sistem dals dicziunaris internaziunels, scu p.ex. a quel dal Duden. L’UdG ho surpiglio, voul dir cumpro, mias datas, ed els, resp. lur informatiker, ho per part piglio fosas datas e las scurznieu per bainquaunt. P. ex. in laschand davent bod tuot las infurmaziuns semanticas, la structura e las infurmaziuns in detagl, ils temas.» Gion Tscharner agiundscha ch’el hegia perque reclamo in november 2023 tar la UdG, ma cha quella l’hegia respus cha que’s tratta da la «metoda moderna». Impü ho Gion Tscharner eir survgnieu numerus resuns e reclamaziuns cha’ls nouvs dicziunaris online da l’UdG sajan magari caotics. Quists motivs l’haun a la fin do il schlauntsch da publicher da nouv sias versiuns originelas dals duos dicziunaris ladins. «Nus essans stos fich stuts » Las noviteds da mardi passo – cha l’UdG es dal rest eir pür gnida a savair causa quista comunicaziun a las medias – ho pissero per granda irritaziun tar l’uniun ladina. Impustüt siand cha la suprastanza ho cret d’avair ils drets vi dal dicziunari. «Nus essans stos fich stuts d’udir dal pass da Gion Tscharner. Uossa vainsa da sclarir tuot la situaziun e che datas cha sun gnidas druvedas. Impü es eir da guarder, scha quists duos dicziunaris paun insomma co-exister ün sper l’oter», disch Victoria Mosca, la presidenta da la UdG. Sülla critica da Gion Tscharner, cha l’UdG hegia stricho insembel las datas, accentuescha l’uniun ch’ella muossa be que ch’els sajan da l’avis chi’d es eir relevant pel ütiliseder. Diversas versiuns dals dicziunaris La presidenta agiundscha chi pudess uossa der üna granda confusiun eir pels ütiliseders, siand cha que do diversas versiuns dal dicziunaris ladins online, nempe la nouva versiun da la UdG sün lur pagina da web, scu eir la versiun oriunda online da Gion Tscharner. Impü as chatta eir ils dicziunaris puter e vallader sün dicziunaris.ch. Ma quella pagina es coordineda e drouva eir las datas dal dicziunari da l’UdG. «Saja que per glieud chi imprenda rumauntsch, ma eir per magisters e per las medias, saro que difficil da güdicher chenüna da las versiuns chi’d es a la fin la güsta e que pudess der confusiuns», uschè Victoria Mosca. La presidenta accentuescha cha l’UdG investescha bgeras resursas per cha’l dicziunari online saja adüna actuel. Per que collavuran els cun perits da la lingua per garantir in avegnir l’actualisaziun e’l mantegnimaint dal ladin. Grand import per l’uniun Cur cha l’UdG vaiva cumpro ils drets vi dals dicziunaris da Gion Tscharner dal 2022 per 30 000 francs, vulaiva l’uniun scriver giò infra trais ans minch’an 10 000 francs per quist’investiziun. L’an 2022 ho la UdG pudieu ragiundscher il böt e scriver giò quist prüm terz, ma dal 2023 nu d’eira que pü pussibel causa la situaziun finanziela ed investiziuns extraordinarias. Uschè d’eira eir resulto ün deficit da var 28 000 francs per la UdG l’an 2023. Impü vaiva la UdG investieu l’an passo püs milli francs in üna nouva homepage cul dicziunari online. Que füssan insè eir tuot raps chi pudessan gnir investieus in progets e publicaziuns, vaiva la UdG comunicho a la radunanza generela in avrigl 2024, ma cha que sajan stedas bunas investiziuns i’l futur dal ladin e da l’uniun. Impü ho l’UdG eir comunicho cha que varon da gnir spustos l’ün u l’oter proget causa la situaziun finanziela. Perque varo l’annunzcha da Gion Tscharner da quist’eivna pissero per l’ün u l’oter cho cotschen tar l’uniun. La suprastanza accentuescha cha füss meglder dad unir las forzas cu da las separer. Dicziunaris ladins in duos versiuns L’Uniun dals Grischs ho lantscho in october 2023 üna nouva pagina da web culs dicziunaris puter e vallader surlavuros. Tenor Gion Tscharner, chi ho vendieu a l’uniun ils drets pels dicziunaris dal 2022, nu sun quels pü cumplets ed uschè ho el darcho publicho quist’eivna sieus dicziunaris oriunds. Martin Camichel/FMR In üna cuorta comunicaziun a las medias in mardi passo ho il lexicograf Gion Tscharner annunzcho ch’el hegia darcho publicho svess las versiuns originelas dals dicziunaris puter e vallader online. El as dedichescha daspö 33 ans als dicziunaris ladins ed ho chüro la spüerta online da l’Uniun dals Grischs (UdG) fin dal 2022. Lo as ho’l retrat da quist’incumbenza ed ho vendieu ils drets pels dicziunaris a la UdG. L’uniun ladina vaiva alura lantscho in october 2023 üna nouva pagina da web ed ho in quist’occasiun eir surlavuro ils duos dicziunaris puter e vallader. Gion Tscharner critichescha quista surlavuraziun, causa ch’ella nu cuntegna pü tuot las datas. El disch: «Mieu sistem es 33 ans vegl e correspuonda al sistem dals dicziunaris internaziunels, scu p.ex. a quel dal Duden. L’UdG ho cumpro mias datas, ed els, resp. lur informatiker, ho per part piglio fosas datas e las scurznieu per bainquaunt». Tar la UdG percunter ho sieu pass pissero per irritaziun e chos cotschens. Tuot in üna vouta do que quatter dicziunaris ladins online – quels da Gion Tscharner (verd e mellan) ed ils oters da l'Uniun dals Grischs. Tuot in üna vouta do que quatter dicziunaris ladins online – quels da Gion Tscharner (verd e mellan) ed ils oters da l'Uniun dals Grischs. Tuot in üna vouta do que quatter dicziunaris ladins online – quels da Gion Tscharner (verd e mellan) ed ils oters da l'Uniun dals Grischs. Tuot in üna vouta do que quatter dicziunaris ladins online – quels da Gion Tscharner (verd e mellan) ed ils oters da l'Uniun dals Grischs.

In gövgia passeda es crudo giò ün alpinist illa regiun dal Bernina al Spih da Spalla. Il zievamezdi ho la centrela da servezzan da la Pulizia chantunela survgnieu il clam d’agüd d’ün alpinist cha sieu collega saja crudo giò illa regiun dal Piz Bernina. Pervi da la trid’ora ho il Taliaun da 75 ans pudieu gnir chatto pür il venderdi aunzmezdi zieva üna lungia acziun da tschercha e da salvamaint. Tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunela dals 28 gün 2024 ho l’alpinist be pü pudieu gnir chatto mort. Ün team da la Rega, specialists da salvamaint dal CAS, ün elicopter da la Heli Bernina SA e la pulizia alpina da la Pulizia chantunela grischuna s’haun partecipos a l’acziun da salvamaint. La Pulizia chantunela ho cumanzo insembel culla procura publica grischuna las inquisiziuns davart quista crudeda. (cdm/fmr) Al Spih da Spalla illa regiun dal Bernina es crudo giò ün alpinist ed es mort.

Pella Furnaria Grond SA in Engiadin’Ota sun ingredienzas regiunelas importantas. Uscheja ütiliseschan els per lur prodots farina da furmaint grischun. Il furner e mainagestiun Didier Grond ho raquinto che sfidas cha quista regiunalited ho gieu al cumanzamaint. Tuot ho cumanzo avaunt var tschinch u ses ans cun üna discussiun traunter furner e muliner davart l’avegnir e la derivanza da farina. Els haun vis cha la Migros vaiva pruvo da fer farina regiunela da furmaint da l’Engiadina Bassa – sainza success. «Forsa pudessans nus fer que», explicha il furner Didier Grond, chi’d es eir il mainagestiun da la Furnaria Grond SA, invers la FMR l’ideja da fer farina grischuna. A la furnaria cun domicil principel a Segl Maria es que reuschieu e daspö ün pêr ans ütilisescha ella prubabelmaing scu unica furnaria furmaint chi crescha e madüra suot il sulagl dal Grischun per sieus prodots. Furmaint grischun cun buna e ferma qualited «Nos böt d’eira da pudair ütiliser farina dal Grischun dal Süd. Ma zieva ün pêr sclarimaints vain nus bado cha que do cò memma poch furmaint per cuvrir nossa quantited», declera Didier Grond ed agiundscha cha’l graun deriva uossa da tuot il Grischun, traunter oter eir da la Val Müstair. El precisescha cha be la farina da furmaint deriva dal Grischun. Oters grauns vegnan cultivos memma d’inrer i’l chantun. Ch’uscheja detta que be ün pur chi metta sejel in Grischun, uschigliö deriva quel graun da tuot la Svizra. Ch’eir la spelta püra per sieus prodots saja da tuot la Svizra. «Ma ün pur in Val Müstair ho miss l’an passo spelta. Nus pruvains quist an, scha que funcziuna da druver quella spelta grischuna per noss prodots.» Ün masdügl da nord e süd Fin cha’ls prodots da la Furnaria Grond SA cun furmaint grischun haun pudieu gnir cumpros e mangios da la cliantella es que ieu auncha ün mumaint, zieva cha l’ideja d’eira naschida. «La qualited es differenta tenor regiun. Perque vains nus ün masdügl traunter furmaint dal nord e dal süd dal Grischun», intuna il schef e declera cha’l center da ramasser graun a Landquart sapcha uossa precis cu masder il furmaint per cha la qualited saja la listessa scu aunz. Anzi, la qualited saja uossa perfin megldra. Ed il gust saja resto il listess. «Al cumanzamaint nu savaivans nus cu cha que vain, que d’eira ün ris-ch. Ma la qualited es ferma e buna», intuna’l. Pü ots cuosts Il furmaint grischun nu vain ütiliso be pels pauns da la Furnaria Grond SA, ma eir pellas specialiteds scu p.ex. lur tuorta da nuschs u paun cun paira. Didier Grond declera ch’els hegian stuvieu experimenter al cumanzamaint ün po fin cha’ls recepts d’eiran güsts culla nouva farina. El infuormescha impü cha cul furmaint grischun hegian els pü ots cuosts, circa 15 fin a 20 %. La consequenza: eir ils prodots cuostan dapü. «Ils prüms ses mais vains nus surpiglio quista differenza, fin cha noss recepts tuornaivan», uscheja il mainagestiun. Ch’els hegian alura comunicho l’augmaint dals cuosts in connex cul furmaint regiunel a la cliantella e quella hegia reagi positiv. Be illa gastronomia hegian els pers a duos cliaints. Il furner declera cha’l müdamaint saja capito düraunt il temp da corona e ch’els hegian bain stüdgio, scha que saja il dret mumaint u na. Alura hegian els penso: «Uossa u mê pü.» Ed intaunt es il «graun fat aint» i’ls prodots da Didier Grond – il furmaint grischun. Ün furnaria cun idejas innovativas La Furnaria Grond SA es gnida fundeda l’an 2004. Tuot ils pauns, las specialiteds, la pastizaria, dutscharias e las spaisas vegnan tenor lur pagina d’internet prodüts in Engiadina. Els mettan grand pais sün ingredienzas regiunelas e fras-chas. La Furnaria Grond SA ho üna butia in tschinch lös in Engiadin’Ota, ün restorant a Segl Maria ed ün cafè d’autoservezzan a Silvaplauna. Ils prodots vegnan fats a Segl Maria. Sper specialiteds engiadinaisas do que da cumprer eir ün pêr prodots innovativs, scu p.ex. cornas da capricorns da tschiculatta u cullas da Segl. Impü paun ils prodots eir gnir pustos sur l’internet, perfin ün paquet farina alva dal furmaint grischun. (fmr/aj) Üna furnaria tres e tres grischuna La Furnaria Grond SA venda daspö ün pêr ans sieus prodots fats cun farina da furmaint regiunela. Il furner e mainagestiun Didier Grond declera cha lur böt d’eira da pudair ütiliser farina dal Grischun dal Süd. Zieva ün pêr sclarimaints hegian els bado cha lo nu detta que avuonda furmaint. Uscheja paun els uossa ütiliser furmaint da tuot il chantun Grischun. A Landquart vain il graun masdo, uscheja cha la qualited saja la güsta. Il resultat: Il listess gust scu aunz ed üna farina cun qualited ferma e buna. E la regiunalited ho, scu cha’l furner quinta, eir cuosts pü ots. Sün quist augmaint dals cuosts hegia la cliantella reagi positivamaing. Insomma, pella Furnaria Grond SA ho regiunalited üna granda valur. (fmr/aj) Didier Grond, il furner chi ütilisescha furmaint grischun per sieus prodots. Eir la tuorta da nuschs da la Furnaria Grond SA vain fatta cun furmaint grischun. La farina da furmaint vain masdeda cun grauns da differents lös dal Grischun.

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.