Dumengia, ils 9 da zercladur 2024 ha il suveran da Mustér da decider davart duas fatschentas: La concessiun pil dretg dallas auas allas Pendicularas Mustér SA e la revisiun parziala dalla planisaziun locala per la Val S. Placi e la Val da Cuoz. Las duas fatschentas paran d’esser incontestablas. Per che las Pendicularas Mustér SA sappien retrer aua dils uals da Magriel e Val Acletta ei ina concessiun dalla vischnaunca da Mustér necessaria. Davart quei dretg decidan vischinas e vischins da Mustér dumengia, ils 9 da zercladur 2024. Sco quei ch’il cussegl da vischnaunca, che ha approbau quei dretg d’aua miez avrel 2024, scriva el messadi per mauns dalla votaziun dil pievel, ha quella concessiun avantatgs vicendeivels per las pendicularas, respectivamein la vischnaunca. Aua per las pendicularas – daners per la vischnaunca Entras il dretg da retrer aua san las Pendicularas Mustér SA garantir la producziun da neiv artificiala, sco era la producziun d’energia electrica. Per la producziun d’energia electrica duei vegnir installada ina turbina a Caischavedra avon il lag d’accumulaziun ed ina turbina a Funs/Sontga Catrina. Spel survetsch dall’aua pil diever dallas pendicularas sa l’energia regenerabla vegnir promovida. La vischnaunca profitescha da quei dretg cun entradas annualas da rodund 35 000 francs. Sco quei ch’il cussegl da vischnaunca puntuescha el messadi, ei il provediment d’aua garantius da tut temps tenor dretg surordinau. «Il contract da concessiun vegn terminaus per in cuoz da 30 onns. Las pendicularas ein obligadas da realisar lur ovra enteifer dus onns suenter che la cunvegna ei ida en vigur, respectiv suenter l’approbaziun dil project da baghegiar sco procedura separada. Las lavurs ein da finir enteifer in onn suenter ch’ellas ein vegnidas lantschadas», scriva la vischnaunca el messadi per mauns dalla votaziun. Il president communal René Epp spera fermamein cun in gie a quei dretg d’aua en favur dallas Pendicularas Mustér SA: «En cass d’in NA stuein nus examinar danovamein las pusseivladads per in tal dretg. Per las pendicularas fuss quei en mintga cass buca bien, seigi per lur project d’ennevar sco per la producziun d’energia ch’ella sa duvrar bein.» Basa legala per via d’uaul Medemamein en votaziun vegn la revisiun parziala dalla planisaziun locala pertuccont la zona dil spazi d’aua cullas zonas da prighel sco era dil plan general d’avertura Val Sogn Placi e Val da Cuoz. La revisiun ei necessaria per scaffir la basa per saver realisar projects gia acceptai dil pievel: La meglieraziun funsila e la via forestala nova. Tenor las autoritads communalas ei l’avertura digl Uaul Run in’incumbensa centrala per la tgira forestala dil pli impurtont uaul da protecziun dalla vischnaunca. La via forestala per liung dalla Val da Cuoz possibilitescha il medem mument era alla meglieraziun funsila dad ereger sias vias. La revisiun parziala dalla planisaziun locala ei necessaria per buca retardar quels projects. Il medem mument eis ei necessari da definir las zonas dil spazi d’aua. Culla revisiun duein vegnir scaffidas las premissas per saver projectar vinavon e silsuenter realisar l’avertura Val Segnas ed Uaul Run. Tenor René Epp ei in GIE a quella revisiun parziala necessaris per omisdus projects currents: «Igl ei fetg impurtont che nus sappien cuntinuar culla meglieraziun e surtut era culla projectaziun dalla via forestala. Senza quella revisiun eis ei buca pusseivel da realisar la via forestala sco ella ei previda ed era buca parts dalla meglieraziun.» Igl Uaul Run sur Mustér ha in’impurtonta funcziun da protecziun pil vitg e per las colligiaziuns dil traffic.

Il venderdis ei Clau Scherrer vegnius undraus cul Premi da cultura grischun 2024 en siu vitg nativ Trun. Giovanni Netzer ha teniu la laudatio e caracterisau il musicist: «Clau ei musica.» Spel premi principal ha il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, era surdau sis premis da renconuschientscha e tschun premis da promoziun. Il Premi da cultura grischun ei la pli aulta distincziun per merets ella cultura ch’il cantun Grischun surdat. El fa quei mintg’onn cun ina fiasta, dapi entgins onns ella vischnaunca da domicil dil retschevider dil premi principal. Il venderdis ei quei stau il cass a Trun. Ina minuta naven dalla casa paterna dil purtader da quei premi, Clau Scherrer (47), ha la surdada giu liug, numnadamein ella Sala da cultura dalla vischnaunca da Trun. Hosps, famiglia, amitgas ed amitgs dil musicist han fatg honur ad el ed ein stai presents a quei mument festiv. Suenter il premi da renconuschientscha dil cantun Grischun igl onn 2016 ha el retschiert il venderdis sera il Premi da cultura grischun 2024. Clau Scherrer ha frequentau il gimnasi da musica ed il studi da musica a Feldkirch. Silsuenter ha el studigiau leu clavazin, pli tard clavazin e direcziun da chors a Basilea. Il mument eis el engaschaus en ina mesa plazza sco menader dalla Scola da musica Surselva. Sper quei engaschament eis el occupaus en biaras autras funcziuns. Las principalas: Dirigent dil Cantus Firmus Surselva, digl ensemble e chor d’Origen ni era duront in di ad jamna sco docent per chor ed ensembles vocals a Feldkirch. «Clau ei musica» La laudatio per Clau Scherrer ha Giovanni Netzer teniu. El ei sez purtader da quella pli aulta distincziun da cultura cantunala (2012) ed enconuscha il retschevider dil premi principal da cultura sco paucs auters. In tschuppel projects han Giovanni Netzer e Clau Scherrer realisau communablamein, igl emprem avon 32 onns a Mustér. Clau Scherrer haveva 15 onns. «Il Chor viril Baselgia Savognin ei sepresentaus en claustra a Mustér cullas Soras Scherrer. Alla tscherca d’in organist hagi siu bab, Carli Scherrer detg: ‹Clau fa quei.› El ha buca detg Clau sa quei ni Clau fa quei bugen», relata Giovanni Netzer cun bucca rienta. Sco sulet fegl dalla famiglia da Sabina e Carli Scherrer – leutier il giuven – ei Clau Scherrer sepresentaus numerusas ga ensemen cun sias soras, las Soras Scherrer. «Tier la famiglia a Trun vegneva ei cantau en stiva e giun tschaler. Quei plascher per la musica ha infectau, era la famiglia che Clau ha cun Rilana ch’ei medemamein musicista. Clau ei musica. Duront ch’el diregia saulta el, senza ch’el sappi quei. Sia udida ei enconuschenta. Suenter in concert sa el dir a mintga cantadura e cantadur nua ch’el ha tratg flad falliu ni ha giu in tun levamein falliu duront il concert», di Giovanni Netzer e constatescha: «El lai inspirar dil destin dils cumponists, enconuscha lur circumstanzias da viver e pitescha cun Mozart, Brahms ni era Derungs, fetg bugen era Bach. Il banal interessescha buc el, tonpli il sempel. Clau ei adina alla tscherca dalla verdad ch’ei davostier, suten ni denteren. Sia perscrutaziun musicala ei quella d’in misticher: El sa ch’ina grond’ovra d’art ei mai finida.» «Grev d’acceptar laud» En siu plaid d’engraziament pil premi e per la laudatio ei Clau Scherrer staus sco el ei: mudests. «Igl ei grev d’acceptar laud. Quei premi munta fetg bia per mei ed jeu sun engrazieivels per la laudatio. Enqual ga duront quella sun jeu denton era sedumandaus tgi che Giovanni Netzer manegi propi», di Clau Scherrer riend e puntuond: «Sco dirigent sun jeu mai persuls sin tribuna. Jeu sun dependents dils auters. Per quei motiv eis ei grev d’acceptar quei premi. Bugen partel jeu quel cun biaras e biars auters.» El ha enumerau in tschuppel persunas che han accumpignau el en sias activitads, en special ils confamigliars: «Mia dunna Rilana e mes affons che sustegnan mei co ei san e pon.» Mo el ha era buca tralaschau da numnar sias ragischs a casa culs geniturs Sabina e Carli Scherrer e naturalmein las quater soras: «Nus havein giu ina bellezia affonza. Las valurs – per exempel musicalas – che nus havein retschiert sin viadi tgirein nus. Nus havein empriu da sefascinar per enzatgei.» Medemamein eis el sedrizzaus e siu laudatur Giovanni Netzer: «Jeu sun engrazieivels d’astgar separticipar a tias visiuns.» «Il punct sigl i» Il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, ha surdau il premi principal ed ils premis da renconuschientscha e promoziun a Trun. En siu plaid da beinvegni ha el puntuau: «Igl engaschi da biaras e biars, professiunists e surtut amaturs, ei il fundament per la varietad culturala en nossas valladas. La cultura varionta segna il Grischun.» La varietad culturala semuossi era ellas activitads dils purtaders da premis da quest onn. Il president dil Cussegl grond, Franz Sepp Caluori, ei sefatschentaus dalla cultura en wikipedia per preparar siu plaid e constatescha: «Cultura ei quei che vegn fatg e formau dils carstgauns. Il Grischun ei fetg rehs da cultura e creativitad.» Exprimiu siu grond plascher dil premi pil convischin Clau Scherrer ha il president communal Dumeni Tomaschett: «Il premi che nies Clau survegn ei il punct sigl i da nies onn da fiasta per 600 onns Ligia Grischa. Negin ha meritau pli fetg quei premi ch’el. Nus essan loschs da Clau e sia famiglia.» La surdada dils premis ei vegnida embellida musicalmein, denter auter da Leander Albin da Tersnaus che ha retschiert in premi da promoziun per siu art multifar. Fatg honur a lur dirigent Clau Scherrer han era cantaduras e cantadurs dil Cantus Firmus Surselva cun in salid musical. Il premi da cultura principal ei dotaus cun 30 000 francs, ils premis da renconuschientscha e promoziun cun mintgamai 20 000 francs. Sis premis da renconuschientscha e tschun premis da promoziun Il president dalla cumissiun da cultura dil cantun Grischun, Köbi Gantenbein, ha honorau siat persunas cul premi da renconuschientscha dil cantun Grischun e tschun persunas cul premi da promoziun. Premis da renconuschientscha Angelika Abderhalden-Raba, scienziada dalla natira, Zernez Johann Clopath, schurnalist ed autur, Trin Yannick Frateur e Jessica Mehling, musicists, Fidaz Piera Gianotti, artista, reschissura e pedagoga da teater, Bergaglia Bianca Mayer, musicista, Lumbrein Vincenzo Todisco, autur, Razén Premis da promoziun Leander Albin, artist multifar, Tersnaus Krzysztof Barczynski, fisicher ed astronom, Tavau Svenja Gansner, artista e formadra, Seewis/Basilea Corinne Kälin, saltunza, Grüsch Fabio Pola, musicista, Brusio «Clau ei musica» Il musicist Clau Scherrer ei vegnius undraus il venderdis en siu vitg nativ a Trun cul Premi da cultura grischun 2024. Giovanni Netzer ha teniu la laudatio e constatau: «Clau ei musica». Hans Huonder/FMR «Negin ha meritau pli fetg quei premi che Clau Scherrer.» Quei ha il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, constatau il venderdis alla surdada dil Premi da cultura grischun 2024 ella Sala da cultura a Trun. La laudatio pil honorau ha Giovanni Netzer teniu ed el ha constatau: «Tier la famiglia a Trun vegneva ei cantau en stiva e giun tschaler. Quei ha infectau ils tschun affons dalla famiglia Scherrer.» Giovanni Netzer ch’enconuscha Clau Scherrer da biars gronds projects, ha puntuau: «Clau ei musica – Clau ei famiglia – Clau ei perschuasiun.» Clau Scherrer che ha retschiert il premi ord ils mauns dil president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, ha manegiau en siu plaid d’engraziament: «Bugen partel jeu quei premi cun biaras e biars auters. Sco dirigent sun jeu buca persuls sin tribuna.» En quei connex ha el era numnau specialmein sia consorta Rilana, ils geniturs Sabina e Carli Scherrer e sias soras. Pagina 5 «Tier la famiglia Scherrer vegneva ei cantau en stiva e giun tschaler.» Giovanni Netzer, laudatur, intendant da teater, fundatur e menader d’Origen Il president dalla Regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domeni Parolini, il purtader dil Premi da cultura grischun 2024 Clau Scherrer e Giovanni Netzer (da sen.) che ha teniu la laudatio per Clau Scherrer. Cantaduras e cantadurs dil Cantus Firmus Surselva han purtau ils salids musicals a lur dirigent e purtader dil Premi da cultura grischun 2024, Clau Scherrer. Leander Albin che ha retschiert il venderdis in premi da promoziun dil cantun Grischun, ha purschiu in intermezzo musical ella Sala da cultura a Trun. Era la musicista Bianca Mayer da Lumbrein/Scuol è vegnida undrada venderdi saira a Trun cun in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.

Igl onn 2026 vul l’Uniun Dentervals che ha organisau cun grond success il toc «La Stria da Dentervals» danovamein porscher in teater el liber a Mustér. En mira han ils responsabels igl onn 1799 che ha purtau bia sventira el vitg claustral. Il toc vegn screts da Hubert Giger e per la reschia segna René Schnoz. Il liug d’inscenaziun duei esser ella vischinonza dalla claustra. La sonda sera ha il comite d’organisaziun orientau la populaziun davart il project. Igl onn 2019 ha l’Uniun Dentervals purschiu in teater el liber a Mustér/­S. Gada. Il toc «La Stria da Dentervals» dil historicher ed autur Hubert Giger da Platta ha carmalau bia glieud. Sin fundament da quei success ha l’uniun decidiu igl onn vargau da porscher in ulteriur teater el liber. Quel duei haver liug igl onn 2026. «Igl ei danovamein in toc che sefatschenta da nossa historia», di il president dall’uniun e dil comite d’organisaziun, Gion Hosang. Il toc senumna «1799» – in onn ch’ei francaus profundamein ella historia da Mustér. Il project da quei teater el liber en exactamein dus onns ha l’Uniun Dentervals presentau la sonda sera en halla Cons. Avon che tradir ils plans pil toc «1799» han ils rodund 100 presents saviu mirar aunc ina ga il toc «La Stria da Dentervals». Quel ei vegnius registraus ed ei avon maun en fuorma d’in film. El contuorn dalla claustra Hubert Giger ei lundervi da scriver il toc «1799» e la reschia duei era vegnir menada quella ga da René Schnoz, il reschissur oriund da Mustér che viva a Turitg. Il comite d’organisaziun ei identics cun quel d’avon tschun onns. Sper Gion Hosang appartegnan a quel era Tina Bundi, Manuel Flepp, Marco Tomaschett, Flavio Deflorin e Rita Huonder. Igl ei previu da porscher il toc 13 ga. La premiera duei esser ils 22 da matg 2026 e la derniera ils 6 da zercladur 2026. Sco liug d’inscenaziun han ils organisaturs previu il contuorn dalla claustra. Enconuschentamein han ils Franzos giu arsentau quella duront lur campagna militara en Surselva. «Culla claustra essan nus en discussiun pertuccont il liug. Nus sperein d’anflar ina buna soluziun», di Gion Hosang. En cumparegliaziun cun S. Gada fuss il contuorn dalla claustra onz pli sempels per l’organisaziun, surtut pertuccont electricitad ni era parcadis e localitads. «En mintga cass lein nus in liug cun vesta silla claustra, mo era sil vitg da Mustér entochen la Val Medel», puntuescha Gion Hosang. In onn turbulent «1799 ei stau in onn cun consequenzas fatalas per Mustér e pil Grischun insumma. Las pussonzas grondas da quei temps, la Frontscha cun Napoleon e l’Austria e ses alliai, han era cumbattiu ina l’autra ella Cadi. Il mars 1799 gudogna in’allianza dil landsturm, catschadurs e purs ina battaglia encunter ils Franzos a Cons. Mo quei ei buca la fin d’in trest capetel. Suenter ina revolta dils indigens encunter ils Franzos igl 1. da matg 1799 ha la schuldada dau fiug al vitg ed alla claustra», scriva l’Uniun Dentervals en ina communicaziun allas medias. Igl autur dil toc en preparaziun, Hubert Giger, ha buca saviu saver esser presents la sonda sera en halla Cons. Mo el ei s’exprimius via filmet registrau entgins dis avon al publicum: «Jeu sun vid far retschercas davart quei trest eveniment sco part da nossa historia. Cumbinaus vegn il toc cun ina historia d’amur.» Hubert Giger tradescha era che treis dunnas duein giugar las rollas principalas. «Malgrad tut duei il humor era buca muncar el toc», puntuescha igl anteriur redactur da RTR. «La historia fascinescha» Il toc duei dar la caschun al publicum d’emprender d’enconuscher quei temps turbulent. Tenor il reschissur René Schnoz che lavura il mument vid ulteriurs projects da teater el liber – denter auter a Trun – vegn il toc a pretender denter 50 e 70 acturas, acturs ni statists. Ina part da quellas e quels duei in chor esser. Sco Hubert Giger ei era René Schnoz spanegiaus sil project: «La historia fascinescha. La finamira ei da metter quella en in connex visual.» Sco Gion Hosang puntuescha, ei la recrutaziun d’acturas, acturs, statists, gidonters e voluntaris danovamein ina dallas grondas sfidas. «1799» sco teater el liber En dus onns dat ei a Mustér puspei in teater el liber. Suenter il grond success da «La Stria da Dentervals» a S. Gada ei l’Uniun Dentervals sedecidida per in’ulteriura producziun sut tschiel aviert. Ella porta il tetel «1799» e tematisescha in dils pli turbulents tiarms ella historia da Mustér. Gliez onn han ils Franzos numnadamein arsentau grondas parts dil vitg e dalla claustra. Il toc vegn screts da Hubert Giger, per la reschia segna era quella ga René Schnoz. Igl ei previu da presentar il toc ella vischinonza dalla claustra. Tenor il president dall’uniun, Gion Hosang, ei la tscherca d’acturas, acturs, statists e gidonters ina dallas grondas sfidas. (fmr/hh) Igl onn 2019 ha l’Uniun Dentervals organisau cun grond success il teater el liber «La Stria da Dentervals» a Mustér/S. Gada. En quei liug less l’Uniun Dentervals arranschar il teater el liber «1799» la primavera 2026. Culla claustra vegn menau discussiuns davart quell’idea.

Uonn festivescha il cantun Grischun igl anniversari da 500 onns dalla fusiun dallas Treis Ligias. Quella fusiun ei stada il fundament pil cantun Grischun dad oz. La fin dall’jamna vargada ei quei tierm historic vegnius festivaus pompusamein a Glion sut il motto «far punts». Glion ha purschiu in vast ed interessant program da historia, cultura e divertiment. Sonda e dumengia ha Glion giu bien motiv da far fiasta e da seregurdar dalla fusiun dallas Treis Ligias avon 500 onns. Quei ha la vischnaunca d’Ilanz/Glion fatg cun in oreifer program da fiasta e divertiment. Vegnida lantschada ei la festivitad cun in til dalla staziun dalla viafier entochen el marcau vegl. Regenza grischuna, hosps e delegaziuns ein la fin finala s’entupai silla plazza da s. Margreta. Leu ha igl act ­festiv giu liug. Il chor cun 60 affons dalla quarta entochen la sisavla classa primara sut la direcziun da Sabrina Sgier e la Societad da musica Glion sut la direcziun da Daniel Kollegger han purschiu il beinvegni musical. Plaids e musica Silla tribuna erigida specialmein per quella fin d’jamna da fiasta han Ursina Jecklin e Rino Caduff dil comite d’organisaziun beneventau ils hosps e biars auters che han anflau la via la sonda egl emprem marcau spel Rein ni sco Ursina ­Jecklin ha detg: «Il Rütli dil Grischun.» Il marcau da Glion seigi il liug dalla tgina dallas Treis Ligias. Ils 23 da settember 1524 ei vegniu fatg leu il pact per la fundaziun dalla republica grischuna ch’ei lu daventada 1803 ina part dalla Confederaziun. Rino Caduff ed Ursina Jecklin han denton buca mo beneventau, mobein era engraziau: «Senza donaturs e biars voluntaris, mo era fatschentas ch’ein segidadas, fuss ina tala fiasta buca pusseivla.» La fin d’jamna ei stada sut il motto «far punts»: Far punts dil temps vargau cul temps modern ed aschia colligiar las generaziuns e las gruppas linguisticas dil Grischun. Il president dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion, Marcus Beer, ei aunc ius in pass pli lunsch: «Uonn astgein nus era festivar il giubileum da diesch onns dapi la fundaziun da nossa vischnaunca Ilanz/Glion. Sco tier la reuniun dallas Treis Ligias ei era quei stau in act da s’avischinar per cooperar.» Fiastas buca mo a Glion El center dils plaids festivs per quei giubileum da 500 onns dapi la fusiun dallas Treis Ligias ei secapescha la historia stada, mo lu era parallelas da pli baul cul temps dad oz. «Tut tenor il motto far punts da temps e generaziuns. Da capir la historia e formar igl avegnir», puntuescha il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Las libertads proclamadas dalla Treis Ligias seigien stadas aschidadir ils percursurs dil referendum e dall’iniziativa: «Las vischnauncas han retschiert in dretg da condecider.» In vast program Il marcau da Glion ei staus la sonda e la dumengia ell’enzanna dil tierm historic, mo era dalla cultura dil temps medieval. Bia glieud en vestgadira, utensils ed armas da gliez temps ha circulau ellas streglias dil marcau vegl ed aschia dau ad el ina tempra tut special. Sper ina fiera historica cun products regiunals dall’entira Surselva ha Glion purschiu in’inscenaziun teatrala ella cuort dil Museum regiunal Surselva e referats. Pliras casas patrizianas el marcau vegl ein stadas aviartas e leutier han ils pli bials costums historics concurrenzau. Il Museum regiunal Surselva muossa plinavon in’exposiziun speciala «13 x Ilanz/Glion. Cumin e cuminonza.» Fiastas semegliontas sco la fin d’jamna dat ei quest onn era a Cuera e Tavau – ils dus ulteriurs loghens dallas sedutas dallas Treis Ligias, mo lu era a San Vittore, Brusio, Val Müstair e Samedan. Glion ha giubilau e festivau Il marcau da Glion ei staus la fin d’jamna ell’enzenna dil giubileum e las festivitads da 500 onns dalla reuniun dallas Treis Ligias. Cun plirs arranschaments ei la vischnaunca seregurdada da quei tierm historic, denter auter cun in til naven dalla staziun da viafier entochen el marcau vegl. Autoritads politicas da cantun, regiuns e vischnauncas han fatg honur als organisaturs. (fmr/hh) Hosps dil giubileum sin viadi el liug da fiasta el marcau vegl da Glion (da sen.): il president dil Cussegl grond Franz Sepp Caluori, la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ed il president dalla regenza grischuna, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Damas d’honur empeilan il til atras Glion. Biars hosps surtut dalla politica han fatg la spassegiada dalla staziun da viafier entochen el marcau vegl nua ch’igl act festiv ha giu liug. Armas e vestgadira sco perdetgas da temps passai. La historia dallas Treis Ligias inscenada en in teater el liber ella cuort dil Museum regiunal Surselva.

Venderdis, ils 7 da zercladur 2024 surdat cusseglier naziunal Martin Candinas la clav dalla tuor da signal sil Pass dall’Alpsu a l’artista Ursula Stalder. Ella daventa aschia nova gurdiana dalla tuor. Silsuenter vegn avierta ufficialmein l’exposiziun d’art d’Ursula Stalder cun in’installaziun ella tuor ed ovras el restaurant ­Alpsu che sesanfla gest sper la tuor. Igl arranschament cuoza dallas 13.30 entochen las 15.30. (cdm/fmr)

Sonda, ils 8 da zercladur 2024 porscha l’Uniun samaritana Mustér in cuors samaritan sut il tetel «semtgaus per las vacanzas?». Igl ei aschidadir ina repetiziun dils criteris digl emprem agid per automobilistas ed automobilists: Emprem agid, accidents sin via ed equipament egl auto. Il cuors cuoza dallas 09.00 entochen las 12.00, tenor basegns era naven dallas 14.00. Annunzias persuenter san vegnir fatgas via l’adressa d’e-mail info@samariter-disentis.ch entochen la sera dils 5 da zercladur 2024. Il cuors cuosta 10 francs. (cdm/fmr)

Tgi che ha mirau a fin il final dil Cup svizzer ella televisiun la dumengia suentermiezgi ed ei perquei vegnius empau memia tard a Crap Gries ha munchentau il pli probabel pli spert hattrick ella historia da Crap Gries, segir ed en tut cass il pli spert hattrick dapi ch’ei dat l’arena el liug idillic spel Rein. E sittau quei hattrick ha buc in dils caposettagols dall’equipa da Schluein Glion, mobein il giuven Remy Manetsch. Igl attaccader oriunds da Mustér che ha fatg il davos temps in bien svilup ha marcau suenter 2.56 minutas igl 1:0. Suenter 5.33 minutas il 2:0 e suenter 6.54 minutas il 3:0. El ha pia duvrau exact 4.08 minutas per sittar treis gols e praticamein decider il giug gia ellas empremas siat minutas. E tuts treis gols ha el marcau cun pei segir e sco in ver «goleador». Tiegl emprem eis el vegnius survius el profund da Ruben Rechenbach, il secund ha Tiziano Vinzens mess ad el sil pei cun ina biala flanca miez-aulta, la quala el ha spediu directamein en gol, e pil tierz eis el vegnius lantschaus da Livio Derungs ella gassa ed ha puspei buca schau schanza al goli da Triesenberg da bloccar il siet. Suenter quei furioso eis ei vegniu empau pli quiet sil plaz. Ils hosps han empruau da reagir, quei denton senza grond success ed ils indigens han reduciu empau il tempo. Tuttina ha l’equipa dil trenader Patric Casutt aunc marcau treis gadas entochen pausa. Il 4:0 ha Lars Caduff sittau. El ei vegnius lantschaus dil goli Flurin Capaul cun ina balla liunga sur l’entira defensiun ora. Il 5:0 ei staus ina cumbinaziun denter Lars Caduff e Ruben Rechenbach che ha la finala alzau la balla sur il goli ella reit. Cuort avon la pausa ei lu era aunc il 6:0 curdaus e quella gada ei puspei Remy Manetsch staus en retscha da marcar. Bein survius da Livio Derungs ha el buca munchentau da sittar ord cuorta distanza siu quart gol persunal. Suenter la pausa ei lu buca curiu bia pli sil plaz, il qual era malgrad la ferma plievgia dils davos gis en in fetg bien stan, quei era perquei ch’ils responsabels pil pastget ein stai ils davos gis fetg savens sil plaz per tgirar e mirar d’el. Gols ha ei dau mo in pli e quei pil hosp da Triesenberg. Zivan Mitrovic ei mitschaus alla defensiun ella 79avla minuta ord ina posiziun che ha ferdau fetg ferm d’ordgiug e ha marcau il gol d’honur. Dapli ei buca gartegiau als hosps ed ulteriurs gols ein era buca gartegiai a Schluein Glion, forsa era perquei ch’il trenader ha midau ora Remy Manetsch suenter ina bun’ura e ha aschia schau retscheiver el igl applaus meritau dallas aspectaturas e dils aspectaturs. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion - Triesenberg 6:1 (6:0) Crap Gries, Schluein. 180 aspectaturs ed aspectaturs. Arbiter: Idrizzi. Gols: 3. Manetsch 1:0, 6. Manetsch 2:0, 7. Manetsch 3:0, 27. Caduff 4:0, 34. Rechenbach 5:0, 45. + 2. Manetsch 6:0, 79. Mitrovic 6:1. Schluein Glion: Capaul, Holderegger, Casutt, Sgier (61. Capeder), Coray, Derungs, Paulin, Rechenbach (86. Manetsch), Vinzens, Manetsch (61. Bastos), Caduff. Triesenberg: Pupovac, Sljivar, Viegas Soares, Foser (83. Abdi), Büchel, Maia de Sousa, Tscherfinger (64. Afonso Codeiro), Beck, Gassner (33. Jlic), Chevalley (73. Gassner), Mitrovic. Remarcas: Cartas melnas: 31. Mitrovic (reclamar), 62. Büchel (foul) e 81. Rechenbach (reclamar). Schluein Glion senza Afzali, Aron e Mattia Büchler, Bundi e Pool (blessai), Bearth, Deplazes, Lars e Laurin Zala (absents). Corners: 4:8. A Remy Manetsch ei reussiu in hattrick cun Schluein Glion encunter Triesenberg.

Duas ga aur ed ina ga argien: Quei ei la raccolta dalla Tuatschina Gina Berther al campiunadi mundial d’alzar peisas – powerlifting – ad Amsterdam. Dil venderdis entochen la dumengia vargada ha giu liug ad Amsterdam il campiunadi mundial da powerlifting. En treis disciplinas d’alzar peisas ein las campiunessas ed ils campiuns vegni erui. Suenter siu emprem tetel da campiunessa mundiala igl onn vargau a Sardinia, ei Gina Berther (29), oriunda da Rueras, danovamein separticipada e quella ga ella rolla dalla favorita. Ed ella ha fatg tutta honur a quella rolla e recaltgau aur ellas discplinas d’alzar sur la crusch ed ord la schanuglia. Cumpletau quellas duas victorias ha ella cul secund rang d’alzar la peisa giu dil baun. Gina Berther ha concurrenzau ella categoria entochen 70 kg ed ei cuntenza cun sia prestaziun: «Cullas prestaziuns ils emprems dus dis sun jeu fetg cuntenza. Culla concurrenza d’alzar sur la crusch la dumengia sun jeu buca dil tut cuntenza, malgrad igl emprem plaz.» En quella disciplina ha ella contonschiu igl onn vargau il record mundial da sia categoria da 195 kg. La finamira era d’alzar uonn 200 kg: «Jeu hai fatg il meglier pusseivel, mo igl avegnir less jeu mussar tgei che mias combas pon propi alzar.» Els trenaments ha ella alzau gia pliras ga 200 kg. Suenter quei grond success gauda ella ussa entgins dis da vacanzas a Rueras, avon ch’ei mondi puspei el Valleis vid la lavur sco vendidra d’immobilias ed ils trenaments el center da fitness. En tuttas treis disciplinas d’alzar peisas ei Gina Berther stada la davosa fin d’jamna sil podest dil campiunadi mundial ad Amsterdam, duas ga il pli sissum. En tuttas treis disciplinas d’alzar peisas ei Gina Berther stada la davosa fin d’jamna sil podest dil campiunadi mundial ad Amsterdam, duas ga il pli sissum.

Suenter la victoria da 6:1 encunter Flums frunta Trun/Rabius ella 20avla runda dil campiunadi dalla 3. ligia sin Schaan. L’equipa dil principadi ei gia promovida ella 2. ligia regiunala ed ha muossau cun 18 victorias, in remis e sulet ina terrada in fetg bien campiunadi. Avon ina loscha culissa da 28 aspectaturs (varga la mesadad era ascpectaturs da Trun), entscheiva il giug meglier pil caucasa – claras caschuns da marcar mauncan denton. Era Trun/Rabius vegn entras cunterattaccas tier sias empremas caschuns, las acziuns vegnan denton buca terminadas bein. Suenter 25 minutas ha Schaan l’emprema gronda caschun da marcar, denton sa Andri Carigiet aunc sclarir il bal sin lingia. Duas minutas pli tard sa Schaan denton tuttina marcar igl 1:0 suenter in sbagl individual d’in defensur da Trun. Schaan lai buca suenter e tegn vinavon fetg bein il bal ellas atgnas retschas. Ellas davosas tschun minutas avon pausa nezegian els cun saung freid ils sbagls da Trun e siettan treis ulteriurs gols, quei mintgamai suenter spertas attaccas sur las alas. Aschia van las equipas cul resultat da 4:0 ella pausa. La secunda mesadad va vinavon sco l’emprema: Schaan ha dapli dil giug e lai ir fetg bein il bal, denton vegn Trun/Rabius adina puspei tier cunterattaccas. Il capogruppa vegn da marcar treis ulterius gols denter la 58avla e la 72avla minuta. Suenter in bal liung da Lucas Maissen sa Gianin Derungs marcar ella 78avla minuta il gol d’onur per l’equipa dalla Cadi avon che Daniel Sobkova marca siu tierz gol dil di cuort avon la fin. Aschia va la partida a fin cul resultat final da 8:1. Schaan ei claramein la ferma equipa ella gruppa 1 da 3. ligia ed ha mussau daco ch’els ein sigl emprem plaz dalla tabella. Per Trun/Rabius ei quei giug staus empau simtomatics per quella sesiun, ei vegn semplamein fatg bia memia bia sbagls individiuals che vegnan nezegiai cun saung freid dils adversaris sin quei nivel da 3. ligia. Il resultat dad 8:1 ei denton empau aults e corrispunda buc diltut alla prestaziun mussada. Per Trun/Rabius ha ei num ussa da sefocusar sil davos giug da casa che ha liug proxima dumengia a Trun-Pustget encunter l’equipa da Triesenberg. Silsuenter frunta Trun/Rabius ella davosa runda dil campiunadi ordlunder sin Cuera 97. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Trun/Rabius 8:1 (4:0) Gols: 27. Fabio Quaderer 1:0, 40. autogol 2:0, 42. Lucas Alves Gomes 3:0, 45.+1 Fabian Biedermann 4:0, 58. Matthias Quaderer 5:0, 70. Daniel Sobkova 6:0, 72. Daniel Sobkova 7:0, 78. Gianin Derungs 7:1, 85. Daniel Sobkova 8:1. Schaan: Igor Migueis Da Graca, Fabio Quaderer, Matias Antunovic, Helder Placido Martins Goncalves, Lucas Alves Gomes Gomes, Justin De Almeida Pires, Fabian Biedermann, Marco Oehri, Ridvan Kardesoglu, Felix Gritsch, Matthias Quaderer, Jonas Strunk, Kieran Walser, Samuel Cernadas Gallardo, Alexandar Ubavic, Daniel Sobkova, Lucas Eberle. Trun Rabius: Livio Lozza, Damian Schmed, Lucas Maissen, Livio Janka, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Mathias Flepp, Silvan Muoth, Clau Berther, Andri Carigiet, Gianin Derungs. Reservas: Lucas Seiler, Sandro Orlik, Beat Cadruvi, Tizian Duff, Patrizio Decurtins e Mattias Candinas. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Geo Cauzza, Remo Alig (tuts blessai), Robin Monn, Orlando Monn e Denis Monn (absents).

Duas rundas avon la fin dil campiunadi da ballapei ein las davosas decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun ella gruppa 1 dalla 3. ligia curdadas. Trun/Rabius ei dalla partida en quella ligia era la stagiun da ballapei vegnenta. Culla victoria encunter Triesenberg salva Schluein Glion vinavon la schanza da contonscher il secund plaz final ella tabella. Suenter che Schaan ha segirau gia avon in temps igl emprem plaz ella gruppa 1 dalla 3. ligia ed aschia la promoziun ella 2. ligia regiunala, ein omisduas equipas che vegnan relegadas ussa medemamein enconuschentas. Suenter ch’igl ei clar dapi rodund treis jamnas che Flums sto prender la via sut ils peis ella 4. ligia, tucca quei destin definitivamein era la secund’equipa da Domat. Trun/Rabius perencunter sa trer profundamein flad, il 10avel plaz en quella gruppa ei definitivs. Aschia sa l’equipa dalla Cadi era dar l’auter onn il campiunadi dalla 3. ligia e quei malgrad l’aulta terrada la sonda vargada encunter il capogruppa Schaan (mira rapport). Vinavon bunas schanzas da contonscher il secund plaz final ella tabella ha Schluein Glion. Els dus davos giugs sa il disavantatg da dus puncts sin Bogn Ragaz aunc vegnir currigius, sil pli tard ils 13 da zercladur 2024 cura che Schluein Glion semesira culs Songaglies el davos giug da quest campiunadi. Il giug dalla dumengia suentermiezdi encunter Triesenberg ha Schluein Glion gudignau suveranamein (mira rapport). El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia Danis-Tavanasa contonschiu in remis ordeifer encunter il capogruppa Panaduz. Quei ei in bi success per la squadra dalla Cadi. Lumnezia ha battiu Schluein Glion ed aschia segirau il secund plaz ella tabella. La siatavla runda dil campiunadi dalla gruppa da promoziun dalla 5. ligia ei ida a fin cun ina victoria per Union Trin ordeifer encunter Val Tamina, ferton che Lumnezia ha spiars a casa encunter Valposchiavo. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Sargans 4:2 Schaan – Trun/Rabius 8:1 Flums – Mels 0:1 Landquart – Bogn Ragaz 2:3 Cuera 97 – Domat 4:2 Schluein Glion – Triesenberg 6:1 1. Schaan 20/55; 2. Bogn Ragaz 20/42; 3. Schluein Glion 20/40; 4. Cuera 97 20/34; 5. Sargans 20/32; 6. Triesenberg 20/29; 7. Landquart 20/29; 8. Triesen 20/26; 9. Mels 20/26; 10. Trun/Rabius 20/19; 11. Domat 20/12; 12. Flums 20/7. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Danis-Tavanasa 1:1 Surses – Tusaun/Cazas 1:0 Lumnezia – Schluein Glion 3:2 Schlarigna – Lai Valbella 4:2 1. Panaduz 17/39; 2. Lumnezia 16/29; 3. Tusaun/Cazas 17/25; 4. Surses 17/24; 5. Schlarigna 16/20; 6. Schluein Glion 16/15; 7. Domat 16/12; 8. Lai Valbella 17/12; 9. Danis-Tavanasa 16/7. Mladost ha retratg l’equipa. 5. ligia promoziun, gruppa 1 Bregaglia – Lusitanos de Samedan 3:2 Lumnezia – Valposchiavo 1:4 Cuera 97 – Sevelen 7:3 Val Tamina – Union Trin 2:4 1. Cuera 97 7/16; 2. Bregaglia 7/16; 3. Valposchiavo 7/16; 4. Val Tamina 7/11; 5. Walenstadt 7/11; 6. Union Trin 7/10; 7. Sevelen 7/7; 8. Lusitanos de Samedan 7/7; 9. Rueun 7/4; 10. Lumnezia 7/0. 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Laax – Vaz-sut 6:1 Schlarigna – Sedrun/Mustér 3:1 Danis-Tavanasa – Panaduz 0:3 1. Landquart 5/15; 2. Laax 6/15; 3. Panaduz 6/11; 4. Vaz-sut 6/8; 5. Schlarigna 6/5; 6. Trun/Rabius 5/4; 7. Sedrun/Mustér 6/4; 8. Danis-Tavanasa 6/3. Juniors A2, gruppa 1 Cuera 97 – Mels 3:6 Linth 04 – Domat 4:2 Glaruna – Grischun Central 2:4 Panaduz – Bogn Ragaz 1:1 Walenstadt – Schwanden 9:1 1. Linth 04 7/21; 2. Mels 7/16; 3. Domat 8/15; 4. Bogn Ragaz 7/14; 5. Glaruna 8/12; 6. Grischun Central 7/8; 7. Panaduz 7/6; 8. Cuera 97 7/6; 9. Walenstadt 7/4; 10. Schwanden 7/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Sargans 4:2 Mels – Buchs 4:2 Rheintal – Heiden 2:3 Staad – Cuera 97 3:3 1. Heiden 7/16; 2. Surselva 7/15; 3. Rheintal 7/13; 4. Mels 7/12; 5. Cuera 97 7/11; 6. Staad 7/10; 7. Montlingen 6/9; 8. Grischun Central 7/7; 9. Sargans 8/6; 10. Buchs 7/2. Juniors B1, gruppa 1 Surselva – Landquart 2:8 Vaz-sut – Valposchiavo 4:0 Schlarigna – Orion Cuera 5:1 1. Vaz-sut 5/15; 2. Landquart 6/15; 3. Schlarigna 4/6; 4. Orion Cuera 5/6; 5. Domat 5/6; 6. Valposchiavo 6/6; 7. Bogn Ragaz 4/3; 8. Surselva 5/3. Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Triesen 4:3 Surselva – Lusitanos de Samedan 2:4 Grischun Central – Cuera 97 1:4 Tavau – Balzers 2:1 1. Tavau 5/13; 2. Balzers 5/12; 3. Cuera 97 6/12; 4. Triesen 6/12; 5. Lusitanos de Samedan 5/7; 6. Panaduz 6/6; 7. Grischun Central 5/3; 8. Surselva 6/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 a – Mels 2:2 Surselva – Rorschacherberg 2:1 Brühl – Cuera 97 b 2:3 1. Cuera 97 b 7/17; 2. Cuera 97 a 8/16; 3. Mels 7/14; 4. Sargans 6/11; 5. Rorschacherberg 8/11; 6. Montlingen 6/9; 7. Balzers 7/8; 8. Surselva 8/7; 9. Glarnerland 6/6; 10. Brühl 7/0. Juniors C1, gruppa 1 Schlarigna – Domat 1:2 Cuera 97 – Valposchiavo 9:2 Grischun Central – Sevelen 8:0 Tavau – Landquart 13:3 1. Cuera 97 7/19; 2. Grischun Central 7/17; 3. Tavau 7/14; 4. Domat 6/10; 5. Buchs 6/10; 6. Schlarigna 7/10; 7. Sargans 6/5; 8. Valposchiavo 7/3; 9. Landquart 7/3; 10. Sevelen 6/1. Juniors C2, gruppa 1 Domat – Panaduz 13:3 Vaz-sut – Tavau 5:5 Cuera 97 – Grischun Central 1:9 Bogn Ragaz – Landquart 1:3 1. Domat 6/13; 2. Vaz-sut 6/10; 3. Landquart 6/10; 4. Grischun Central 6/9; 5. Bogn Ragaz 6/8; 6. Panaduz 6/7; 7. Cuera 97 6/6; 8. Tavau 6/4. Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 3:2 Landquart – Vaz-sut 0:11 1. Grischun Central 6/15; 2. Vaz-sut 6/13; 3. Balzers 5/11; 4. Cuera 97 5/10; 5. Domat 6/9; 6. Schlarigna 4/7; 7. Valposchiavo 5/4; 8. Surselva 5/0; 9. Landquart 6/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Panaduz 6:5 Surselva c – Grischun Central 6:1 Domat – Landquart 2:3 Surselva b – Vaz-sut 7:0 1. Landquart 6/18; 2. Vaz-sut 6/15; 3. Surselva b 6/15; 4. Cuera 97 6/9; 5. Panaduz 6/6; 6. Domat 6/4; 7. Surselva c 6/4; 8. Grischun Central 6/0. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Tavau 4:6 Landquart – Orion Cuera 4:1 Grischun Central – Cuera 97 1:3 1. Landquart 8/21; 2. Domat 6/15; 3. Bogn Ragaz 5/9; 4. Cuera 97 6/9; 5. Orion Cuera 5/6; 6. Panaduz 6/6; 7. Tavau 6/6; 8. Grischun Central b 7/6; 9. Grischun Central c 7/6. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Au-Berneck – Tusaun/Cazas 0:3 Rapperswil-Jona – Toggenburg 0:4 Domat – Cuera 97 1:1 1. Toggenburg 18/47; 2. Romanshorn 18/40; 3. Bühler 17/36; 4. Tusaun/Cazas 18/31; 5. Frauenfeld 17/27; 6. Uzwil 18/24; 7. Triesen 18/21; 8. Domat 18/16; 9. Cuera 97 18/14; 10. Rapperswil-Jona 18/12; 11. Au-Berneck 18/6. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Werdenberg 1:0 Schlarigna – Tusaun/Cazas 2:0 Vaz-sut-Cuera – Mels 5:0 Triesen – Ruggell 1:0 1. Vaz-sut-Cuera 13/36; 2. Surselva 14/34; 3. Werdenberg 13/29; 4. Mels 13/16; 5. Tusaun/Cazas 14/16; 6. Triesen 13/12; 7. Ruggell 13/7; 8. Schlarigna 13/6.

La casa da vegls e da tgira La Pumera a Glion ha stuiu menar gl’onn vargau ina gliesta da spetga. Il cussegl da fundaziun ha perquei priu ina decisiun strategica: Persunas che derivan dallas vischnauncas-purtadras han prioritad. Da Glion ein 67 persunas, da Breil 14 e da Val Stussavgia 11. Glieud d’autras vischnauncas dalla Foppa, quei ein Falera, Laax, Sagogn e Schluein, sto spitgar ni encurir plaz en autras regiuns. Igl ein las vischnauncas che senuspeschan dad esser solidaricas culla casa La Pumera. Igl ei l’instituziun sociala attribuida e definida ufficialmein per ellas. 85 letgs occupai, nov vits Ch’ellas hagien liunguriala san ins buca pretender: Persunas che sedecidan da prender alloschi ella casa da vegls e da tgira La Pumera a Glion spetga in mantun activitads e la cumpignia maunca tuttavia buc. Il calender d’occurrenzas digl onn 2023 cuntegn 42 termins. Naven da Daniev tochen s. Silvester han habitontas e habitonts giu caschun d’entupar e s’entupar. Ellas ed els han astgau separticipar e guder las pli diversas occurrenzas. Pil gi dils malsauns l’entschatta mars ha la Musica da Glion delectau, aunc avon ein ils Treis s. Retgs vegni sco era Las Latiarnas, la musica da tscheiver da Danis-Tavanasa. Da stagiun tier stagiun ha ei dau activitads da tut gener. La casa da vegls e da tgira Glion senumna dapi dus onns La Pumera. Tenor la statistica che la casa ha publicau el rapport annual, vivevan ils 31 da december 2023 20 umens e 65 dunnas en La Pumera. Igl ei ina dallas otg casas da vegls e da tgira ch’ei dat en Surselva. Cun 94 letgs eis ei la gronda. Nov da quels letgs ein denton vits. La munconza da persunal sforza d’adattar la purschida e da reducir l’occupaziun. In cass da garanzia Gl’onn 2022 ha La Pumera retschiert structuras novas. Il num niev dall’instituziun ei s’etablius dètg spert. Era sche l’identitad e la preschientscha nova ha purtau entginas sfidas, ei il president dil cussegl da fundaziun, Gerold Hafner, cuntents co il menaschi ha funcziunau il 2023. «Nus savein mirar anavos sin in onn ruasseivel, malgrad ch’ei ha dau sfidas el sectur dil persunal», conferma el en siu rapport. Ils 31 da december 2023 partevan 135 persunas 95 plazzas. Quei muossan las graficas cullas statisticas ch’ein inclusas el rapport annual. La Pumera ei pia era ina impurtonta patruna da lavur. Ch’igl ei grev da recrutar persunal da tgira ei in tema general, e quel ha fatschentau Claudia Tomaschett en siu quart onn sco menadra dall’instituziun. Ina mesira da gudignar persunal eis ei d’adattar las cundiziuns da lavur, buca il pli davos las pagas. Igl ei ina dallas mesiras che dueien gidar da dumignar la sfida. Glion, Breil e Val Stussavgia Gl’onn da consolidaziun, suenter la restructuraziun, han singuls projects fatschentau la direcziun ed il cussegl da fundaziun. In ch’ei setratgs sur plirs onns alla liunga ei la sanaziun cumpletta dalla cuschina. Paucs onns suenter l’inauguraziun dalla casa engrondida eran scarps e fessas semussai vid las preits dalla cuschina. Il cass da garanzia ha fatschentau la Dertgira administrativa dil Grischun. La finala ha l’interpresa da tschentaplattas turitgesa stuiu pagar alla casa a Glion ina indemnisaziun da 204 000 francs. Cun tuttas atgnas prestaziuns dil persunal ha la sanaziun urgenta tuttina caschunau cuosts supplementars da 60 000 francs. La casa da vegls La Pumera a Glion. En siu rapport renda Gerold Hafner attent ad in factur che fatschenta buca mo La Pumera a Glion: La munconza da persunal. Quella circumstanzia ha sfurzau la casa da serrar combras cun en tut nov letgs. Paradoxamein ston ins menar ina gliesta da spetga. Persunas che duvrassan in letg da tgira ston bandunar la regiun-patria. Gest en quei connex ha il cussegl da fundaziun priu in conclus clar: Il president dil cussegl da fundaziun scriva surlunder: «Ponderaziuns strategicas han menau alla conclusiun da risguardar primarmein persunas ord las vischnauncas-purtadras. Igl ei glieud dallas vischnauncas Glion, Breil e Val Stussavgia. Entschiet discuors cun Sagogn Il president dil cussegl da fundaziun La Pumera conferma ch’ina dallas quater vischnauncas buca associadas hagi reagiu, ins hagi retschiert in signal dalla vischnaunca da Sagogn. La pleiv reformada da Sagogn ei dapi 1929 commembra dalla casa da vegls e da tgira Glion e contuorn. Denton buca la vischnaunca politica. Demai che la populaziun da Sagogn secumpona da duas tiarzas catolics ed ina tiarza reformai ha la politica ignorau l'affiliaziun. Culla vischnaunca da Sagogn hagien discuors entschiet pertuccont il secumprar en, scriva Gerold Hafner el rapport annual 2023. «Nus beneventassen fetg quei pass solidaric», commentescha el il svilup actual.

Per la 55avla gada ei questa stad il cuors intensiv da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana. Sco quei ch’il menader Conrad Klaiss ha confirmau, ein 147 persunas s’annunziadas entochen ussa. Igl ei in niev record. Gl’onn 1969 ha pader Flurin Maissen entschiet el benefezi a Rumein il cuors da romontsch sursilvan. A tschiens e tschiens persunas ha quel saviu dapi lu dar impuls, motivar e sustener da s’approfundir el lungatg dalla Surselva. Uonn ei quei cuors intensiv da stad per la dieschavla gada a Glion. Onn vargau havevan 141 persunas priu part allas lecziuns ed occurrenzas ella Casa Sentupada dalla claustra. E pil giubileum da diesch onns constatescha il directur dil cuors, Conradin Klaiss, in record. «Gia ussa havein nus 147 annunzias», gi el el discuors culla FMR. Ina collascha dallas 200 persunas dil Cuors da romontsch intensiv 2023. Motto: valurs Intent dils fundaturs dil cuors «retoromontsch», pader Flurin Maissen (1906-1999) e siu frar Augustin Maissen (1921-1992) eis ei stau da salvar, tgirar ed animar la cultura dils Romontschs. Quei motto accumpogna il cuors intensiv dapi lu. Els han buca mo instituziunalisau il cuors da romontsch mobein accumpognan dapi 1969 tochen oz quel cun lur ideologia. «Salvar, tgirar ed animar» ein ils verbs che accumpognan onn per onn las participontas ed ils participonts. Vitier survegn il cuors mintg’onn in motto. «Uonn ei quei il plaid «valurs». A quel vegnan tuttas participontas e tuts participonts a sededicar en ina fuorma ni l’autra dils 14 tochen ils 27 da fenadur 2024. Il cuors intensiv dalla proxima stad ei pil directur Conradin Klaiss ina sfida speciala. «Cunzun per las capacitads. Il plaz vegn scarts, culla mensa nua che nus prendein las tschaveras, ed era per las localitads d’instruir», declara el alla FMR. Aunc mai avon ein tontas persunas s’annunziadas pil cuors romontsch. Las 147 persunas, da quellas diesch affons, vegnan ad emprender da funs ensi, oravontut la grammatica. Mied d’instrucziun pils livels 1 tochen 7 ei il «Menzli». Igl ei il mied da Gieri Menzli. Participontas e participonts senza enconuschientschas selavuran viaden e sefamigliariseschan cul romontsch sursilvan. Tgi ch’ei staus principiant, ha l’ambiziun d’avanzar e progregir tochen la lecziun 16. Buca paucs participonts contonschan il livel 8. «Il cuors integrescha per l’emprema gada ils livel 8 e 9 en in cuors modular. Inagada che las scolaras e scolars han contonschiu quel, profiteschan els dalla conversaziun cun luvratoris, prelecziuns e seminaris. Ina ulteriura sfida Ina noda-casa dil cuors romontsch sursilvan dalla FRR ei il persunal d’instrucziun. Igl ei pedagogas e pedagogs che capeschan da motivar, glieud cun humor ed empatia. La cefra d’annunzias da record plaida per ellas. Sco quei che Conradin Klaiss tradescha eis ei denton, en vesta agl interess carschent pil cuors, ina sfida da formar la squadra d’instrucziun che secumprova dad onn tier onn.

Trun! Trun! Trun! Gl’entir mund tschontscha mo da Trun. E cun tutta raschun: Trun ei e stat ina fontauna da prominenza. Persunalitads, sanctuaris, arbagias, tut a dubel e senza fin. Gie, caras liAurs, vus essas ils pli gronds. Respect. Chapeau. Enclin. Bien, pil Zarli, pader Placi e Casper liun, no problem. Anzi, giustificauissim. Ils VIPs halt. Cuort Ligia Grischa, Ogna, Nossadunna dalla Glisch, idem. Aber … in ischi, mann! Tuttina. Far sirup ordlunder sco ils Canades va gie aunc, aber co san ins venerar en quella moda e maniera in ischi? In toc plonta marscha, inanimada e senza cor? Ch’ei dat pér aunc mellis e mellis dalla medema specia, dapertut entuorn. Minimum aschi gronds, e bials, e vegls. Na, sorry, quei ei surfatg. Overdose. E per esser sincers, egoistic. Auters valan lu nuot, ha? Ils Suworows da Pigniu, per exempel, ni las Valerusas da Porclas, la claustra e l’Acla da Fontauna – tut mo ina pipa tubac? Encunter vus ha gnanc Glion, the one and only marcau en Surselva, ina schanza. Anzi. Vies showmaster leu, vus saveis schon, il Crestomat Cuacavagl dad RTR, ha schizun detg che Glion seigi il Domat dalla Surselva! Fagei quen, miu «Iliande, nur du allein, bist meines Herzens Sehnsucht am jungen Rhein» (Toni Halter)! Nundetg, neve? Aber mo per dir, senza Glion dessi ni ischi, ni fiasta da 600 onns, ni nuot. Viu strentgamein historic, also tenor burgameinas, sigils ed uorden, ei Trun nuot auter ch’ina paupra copia, in clon. Da Glion! Brutal, aber ver eisi, giegliez! Ed è ils quachis da Domat ston lu per cass buca seturpegiar. Ni veis vus, zun benedidas liAurs, forsa en vossa reserva da promis ina «kanonenmaid» sco l’Onna Maria Bühler? Che ha spazzau naven ruczuc e tut persula in entir battagliun da schuldada franzosa? Mo cun smanis e «tschu-tschus» da bagordas da tscheiver. – Gie, ils quachis han eba è inga migale song da heroxs. Buca per nuot ein tycoons (e tycoonas!) industrials, (ex-)menaders politics, (ex-)banchers e litterats da num e pum secasai – da libra veglia – en quella biala vischnaunca agl ur dil Rein. E lu pér – TARATATÀ – tusch da tschinellas e uerbel da schumbers (da Domat, secapescha): Nemo! Il grond victur digl ESC. Nua dat quei bien Nemo siu sulet concert el Grischun? Precis, a Domat. Oh, yeah. Quei ei ferm tubac, neve? Paupras liAurs. Cheu datti mo ina: in quintin vuclina ex, e suren aunc dus treis shots röteli (tenor il cussegl da Crestomat Cuacavagl), lu serrar ils egls ed emblidar. Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Caviezel è stà scolast gimnasial.

Sonda festivescha la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» il giubileum da 33 onns el Center Aua Viva a Mustér. Ella s’engascha sin plirs secturs socials e culturals sco la Canorta d’affons Lumpazi ni Giuventetgna Cadi. «Malgrad il grond engaschament ei la fundaziun sco tala buca fetg enconuschenta ed anflar glieud pil cussegl da fundaziun ei era grev», di il president Robert Cajacob. Da principi leva la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» festivar il giubileum da 30 onns igl onn 2021. La pandemia ha denton fatg in streh atras il quen ad ella. Schar passar quels treis decennis senza in’occasiun speciala ha la fundaziun tuttina buca vuliu ed aschia ei naschida l’idea da festivar quest onn il giubileum da 33 onns. La fiasta ha liug sonda, ils 8 da zercladur 2024 el Center Aua Viva a Mustér. Dallas 14.00 entochen la sera tard vegn purschiu in program per pign e grond. Denteren – allas 17.30 – ei in apero per las autoritads ed ils hosps sil program. «Cun quel lessan nus clamar danovamein en memoria l’impurtonza dalla fundaziun e sias activitads. Nus sperein che biaras representantas e biars representants dallas vischnauncas e dallas pleivs dettien suatientscha a nies invit», di il president dil cussegl da fundaziun, Robert Cajacob e constatescha: «Canorta d’affons pigns Lumpazi, Camps Cadi e Giuventetgna Cadi tut ch’enconuscha. Che la fundaziun ei stada l’inizianta ed ei responsabla per quels menaschis san denton ils pli paucs. Il proxim temps lein nus empruar da far la fundaziun pli enconuschenta.» Robert Cajacob di quei era cul patratg: «Las persunas ch’ein stadas iniziantas dalla fundaziun e da quels projects ein plaunsiu ella vegliadetgna da surdar las hottas a glieud pli giuvna, mo quella maunca a nus.» Empau trumpaus eis el era dalla representanza dallas pleivs el cussegl da fundaziun: «Tenor ils statuts havess mintga pleiv da Breil ensi da delegar ina persuna en quel. Quei succeda denton buc.» Il mument secumpona il cussegl da fundaziun da sulettamein quater persunas. (Mira era box.) Daventar pli enconuschents Dall’opiniun che la fundaziun seigi memia pauc enconuschenta ei era ser Christoph Zingg dalla Pleiv evangelica Cadi che s’engascha en favur dalla fundaziun cun in volumen da rodund 30 % d’ina plazza cumpleina: «Il proxim temps less jeu s’entupar cullas suprastonzas communalas e las pleivs per dilucidar con impurtonta che la fundaziun ei. Jeu emprovel era da far quei bilateralmein cun autra glieud.» Culla fiasta da giubileum sonda proxima duei medemamein vegnir fatg in pass en direcziun d’ina megliera publicitad. Christoph Zingg ei vegnius avon strusch treis onns ella Cadi sco plevon. Digl engaschament dalla fundaziun ch’el enconuscheva buc avon, eis el surstaus: «En quella fuorma e cun tonta purschida ei quella fundaziun veramein singulara. Fetg surstaus sun jeu era dil grond diember da persunas che s’engascha sin in sectur ni l’auter. La promtadad da collaborar ei gronda, quei hai jeu era constatau tiel project ‹Tischlein deck Dich›. Enteifer cuort temps ein rodund 30 persunas sedeclaradas promtas da segidar.» Tut en tut fa la fundaziun ina sviulta da rodund 750 000 francs cun tuttas instituziuns affiliadas. «Quei ei tuttina ina biala plivalur per la regiun», constatescha Christoph Zingg. Forsa era ina canorta a Sumvitg Dapi sia fundaziun avon 33 onns ei «Tür auf – mo vinavon» sesviluppau cuntinuadamein, integrond nova purschida sut si’egida. Il cenit ei tonaton aunc buca contonschius, anzi, adina puspei vegnan optimaziuns ni novs secturs d’engaschi examinai. «Nus havein ussa era ina damonda dalla vischnaunca da Sumvitg per installar leu ina canorta per affons pigns. Da Breil ei vegnida la damonda, sche nus havessen la pusseivladad da menar leu ina meisa da miezdi per scolaras e scolars. Mo era sut il tetel dall’Arena empruein nus da porscher regularmein exposiziuns», di Christoph Zingg. Tut quellas activitads ein per Robert Cajacob d’eminenta impurtonza: «Ellas promovan la cuminonza e la pusseivladad da s’entupar. Quei ei ina cumponenta che va pli e pli a piarder. Insumma, era la demografia fa quitaus a mi.» En in onn remetta Robert Cajacob il presidi dalla fundaziun ed el spera ch’ina generaziun pli giuvna surprendi responsabladad per ina bial’ovra realisada el decuors dils davos 33 onns. Il giubileum da 33 onns festivescha la Fundaziun Tür auf – mo vinavon sonda, ils 8 da zercladur 2024 el Center Aua Viva a Mustér. Il program per pign e grond entscheiva allas 14.00. «Tür auf – mo vinavon» e sias instituziuns Canorta d’affons pigns Lumpazi, Giuventetgna Cadi, Camps Cadi, «Tischlein deck Dich», project Mbarra Ozioma ed Arena: Quellas instituziuns ha la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» fundau ni segida el menaschi. Tuttas lavuran cun success e prestan in’impurtont survetsch alla societad dallas vischnauncas sisum la Surselva. La Canorta d’affons pigns Lumpazi descarga mummas e babs ch’ein occupai professiunalmein e Giuvnetetgna Cadi porscha activitads prudentas per giuvenils dil scalem superiur e gest ord scola duront il temps liber. L’organisaziun dils Camps Cadi sestenta onn per onn d’offerir a scolaras e scolars la caschun da serender per entgins dis egl jester ed emprender d’enconuscher leu autra cultura e veta. Cul project Mbara Ozioma s’engascha la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» en Nigeria. Cun grond engaschament ei vegniu segidau leu culla populaziun da realisar infrastructura e structura da formaziun e professiun. La fin finala porscha la fundaziun era l’Arena, in’organisaziun che sestenta d’offerir arranschaments da cultura ed art. Dapi rodund in onn ei era la purschida da «Tischlein deck Dich» ina part dall’offerta dalla fundaziun. Ella sestenta da reparter products pil mintgadi a persunas en pitgiras. (fmr/hh) Bia activitad pauc enconuschenta Canorta d’affons pigns Lumpazi, Giuventetgna Cadi, Camps Cadi ed Mbara Ozioma: Quellas instituziuns sisum la Surselva biars ch’enconuschan. Il tetg da quellas – la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» ei denton pauc enconuschent. Cul giubileum da 33 onns dalla fundaziun sonda proxima a Mustér e cun dapli publicitad duei quei denton semidar. Hans Huonder/FMR Avon 33 onns ei la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» vegnida fundada. Pleiv evangelica, pleivs catolicas e vischnauncas dalla Cadi ein sedecididas da cooperar. En quels treis decennis ein pliras instituziuns vegnidas scaffidas dalla fundaziun, per exempel la Canorta d’affons pigns Lumpazi, Giuventetgna Cadi, Camps Cadi ni era l’Arena e la Fundaziun Mbara Ozioma. «Quellas instituziuns tut ch’enconuscha. Che la fundaziun ei stada l’inizianta ed ei responsabla per quels menaschis san denton ils pli paucs. Il proxim temps lein nus empruar da far la fundaziun pli enconuschenta», di Robert Cajacob, il president dil cussegl da fundaziun. El constatescha denton era, che pliras pleivs delegheschan il mument buca representants el cussegl da fundaziun sco quei ch’igl ei previu els statuts. Per migliurar il contact cun vischnauncas e pleivs vul il meinafatschenta dalla fundaziun, ser Christoph Zingg, contactar las suprastonzas il proxim temps. Pagina 3 «Il proxim temps lein nus empruar da far la fundaziun pli enconuschenta.» Robert Cajacob, president dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» Dapi biebein treis onns ei Robert Cajacob president dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Christoph Zingg ei meinafatschenta dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». Giuventetgna Cadi ei in menaschi fundau e susteniu dalla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon». A giuvenils dil scalem superiur e gest ord scola vegn purschiu activitads el temps liber, sco per exempel ina viseta tiels pumpiers. La Canorta d’affons pigns Lumpazi descarga mummas e babs che lavuran regularmein ed ein dependents d’ina survigilonza da lur affons.

Gl’onn proxim 2025 sa la Spitex Selva festivar il giubileum da 25 onns. A quel renda il rapport annual attent. L’organisaziun per la tgira ed assistenza a casa da sis vischnauncas giudem la Surselva ha registrau onn vargau in augment da prestaziuns da biebein 21 %. «Nus havein neginas plazzas libras. Quei ei fetg legreivel, ed el temps actual ch’ei buca schi levs eis ei ina situaziun positiva extraordinaria», annunzia la presidenta dall’uniun Spitex Selva, Andrea Montalta, en siu rapport annual dil 2023. L’uniun-purtadra dils survetschs da spitex da sis vischnauncas dumbrava ils 31 da december 259 commembers singuls. Ei seigi stau in onn intensiv, puntuescha Andrea Montalta. Sch’ins sfeglia el carnet che l’organisaziun ha distribuiu dacuort allas commembras ed als commembers vegn’ins pertscharts da quei. Atgnas sligiaziuns necessarias In project che pareva da menar en ina fusiun sa la Spitex Selva buca realisar il proxim futur. «La suprastonza haveva decidiu da far part dalla Reit da sanadad Surselva, quei per ina fasa d’emprova da dus onns», scriva la presidenta dall’uniun Spitex Selva. Els discuors culs presidents dallas vischnauncas da contract seigi semussau ch’ina maioritad eri encunter ina participaziun, «quei ha intimau nus da renunziar al pass previu», motivescha Andrea Montalta la retirada. Ins sappi da tut temps e pli tard separticipar, remarca ella. Aposta pervia dils discuors culla Reit da sanadad Surselva haveva il gremi strategic dall’organisaziun sistiu investiziuns ell’informatica ed els survetschs da persunal. «Ussa stuein nus anflar atgnas sligiaziuns e savein buca secolligiar cun partenaris», declara la presidenta dalla Spitex Selva. L’organisaziun survescha allas habitontas ed als habitonts dallas vischnauncas da Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. Gl’onn 2023 han quellas pagau totalmein per las prestaziuns ina summa da 523'673 francs. Vitier ha il Cantun contribuiu 640’123 francs. Cumparegliau cun 2012 Las vischnauncas profiteschan d’ina organisaziun per la tgira ed assistenza a casa agila, effizienta e professiunala. Che quella ei carschida cuntinuadamein ils onns vargai concedan las duas co-menadras Petra Camathias e Daniela Beeli. Gl’onn 2012 haveva l’organisaziun giu quitau da 132 clientas e clients e prestau rodund 8400 uras tgira ed assistenza. Quella lavur haveva la Spitex Selva prestau cun 26 collaboraturas che partevan plazzas da 20 tochen 70 %. Gl’onn 2023 ei las cefras semidadas: 54 persunas partan 22,6 plazzas cumpleinas. Il persunal che assista e tgira las persunas a casa secumpona da 15 specialistas da tgira diplomadas, 14 gidontras da tgira, siat gidontras da tenercasa, tschun specialistas da sanadad diplomadas, ina specialista per tgira ed assistenza a liung cuoz, duas emprendistas ed ina studenta che absolva la scolaziun HF sco specialista da tgira. Las collaboraturas ed ils collaboraturs dalla Spitex Selva, a caschun d'ina dieta dil persunal. Quei persunal ha luvrau 25'556 uras per e tier 219 clientas e clients. «Quei ein 2991 dapli ch’igl onn precedent, respectiv in plus da biebein 21 %», rapportan las co-menadras. Ellas e quater autras persunas partan plazzas el sectur administrativ, en planisaziun e cussegliaziun. Il rapport finanzial resumescha Daniela Beeli suandontamein: «Nus havein saviu engaschar il persunal che nus duvrein per ademplir nos survetschs. Quei che ha la finala menau ad in onn da record per nies menaschi».

La populaziun da Sagogn crescha mintg’onn levamein. Ils 31 da december 2023 vivevan 756 persunas a Sagogn. Tontas sco aunc mai. Da quellas ein duas tiarzas catolicas e reformadas, ed ina tiarza ei senza confessiun. La suprastonza communala vul en quei connex reglar ina veglia pendenza, numnadamein il secumprar en ella casa da vegls e da tgira La Pumera a Glion. Ina tractanda d’impurtonza ha la suprastonza communala da Sagogn priu all’entschatta dalla proxima radunonza. Igl ei las elecziuns dils funcziunaris per la perioda d’uffeci 2024-2027 ch’entscheiva igl 1 da fenadur. Alla davosa radunonza communala dils 20 da mars 2024 era ei bein reussiu d’occupar otg dils diesch posts. Dus posts da gerai ein aunc vacants. La radunonza dils 13 da zercladur sto eleger duas persunas. Candidaturas ein aunc buca enconuschentas. Duas tiarzas catolics e reformai Sagogn, ils 4-6-2024, cun vesta ella Foppa. Dacuort ha la vischnaunca repartiu il messadi dalla radunonza ensemen cul quen e rapport dil 2023. Il rapport cuntegn bia cefras, tabellas e statisticas interessantas. Per exempel quellas dallas structuras demograficas e socioculturalas. Dils 756 habitonts da Sagogn s’udevan ils 31 da december 2023 393 tier la confessiun catolica e 167 tier la reformada. En tut ei quei 560 persunas. Quellas fan part dalla structura tradiziunala ch’ei sesviluppada suenter la Reformaziun avon 500 onns. Tochen avon 25 onns eran las cumparts quasi fixas: el vitg paritetic cun duas baselgias vivevan duas tiarzas catolics ed ina tiarza reformai. Che quei ei semidau dapi lu muossan las cefras dalla controlla dils habitonts: Ils 31 da december 2023 eran 51 % dils da Sagogn catolics, 22 % reformai e 27 % senza confessiun. Quellas cumparts influenzeschan ina decisiun che la radunonza communala sto prender proximamein. La suprastonza propona al suveran da secumprar en ella Fundaziun La Pumera a Glion. Sagogn s’auda tier la regiun da casas da tgira dalla Foppa e cunquei tier La Pumera. L’instituziun fundada 1919 senumna dapi dus onns aschia (mira LQ dils 4-6-2024). La pleiv evangelic-reformada da Sagogn ei stada confundatura, ensemen culs vitgs reformai dalla Foppa, cun quels dil cumin Stussavgia, da Flem e da Trin. «Per la suprastonza communala eis ei impurtont che la glieud attempada da Sagogn che drova tgira astga, sch’il giavisch ei avonmaun, restar ella regiun», san ins leger el messadi che la canzlia communala ha repartiu dacuort. 589 habitonts relevants L’entira vischnaunca duei s’associar alla La Pumera, propona l’executiva da Sagogn. Gl’onn 2010 haveva la casa da vegls e da tgira da Glion fatg l’emprema gada ina damonda allas vischnauncas buca commembras. Il cussegl da fundaziun haveva appellau alla solidaritad culla regiun. Quei appell han era las autoritads da Sagogn retschiert. La pendenza ei setratga alla liunga. Las vischnauncas catolicas han vuliu contrahar e meglierar las cundiziuns finanzialas. Daferton ei Ilanz/Glion cun sias 13 fracziuns secumprada en. Mo aunc Falera, Laax, Sagogn e Schluein mauncan sco vischnauncas-purtadras. Ussa, prest 15 onns suenter gl’emprem contact, vul la suprastonza communala da Sagogn reglar la pendenza. Per quei intent damonda ella la radunonza communala dils 13 da zercladur in credit. «La summa da cumpra per la part buca reformada dalla vischnaunca munta ad ina summa da 759'810 francs. Cun quella ei l’entira vischnaunca curclada», san ins leger el messadi tiel punct cullas cundiziuns. La cumpra duei succeder en intervals dad otg onns, gl’onn 2032 duei la vischnaunca aunc pagar la summa restonta da 59'810 francs. Ils biebein 760'000 francs che quella «fatschenta» cuosta ein reparti sin 589 habitonts relevants, quei ein ils 393 catolics ed ils 196 senza confessiun. Il prezi per persuna ei fixaus sin 1290 francs. «La medema summa han era las vischnauncas Ilanz/Glion e Breil pagau», informescha la suprastonza el messadi. Dus gerai mauncan aunc Sper la tractanda dalla Fundaziun La Pumera vegn la proxima radunonza communala a prender notizia dil quen annual 2023. Tier entradas da 4'954'173 ed expensas da 4'615'642 francs siara quel cun in gudogn schuber da 338'531 francs. Vinavon vegn la suprastonza a presentar la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Dezonaziuns da terren da baghegiar ein buca previsas, denton l’obligaziun da surbaghegiar parcellas. Egl areal dil vitg dat ei aunc dapli che treis hectaras terren liber ch’ins astga surbaghegiar. Quei sto denton schabegiar ils proxims otg onns, camonda la lescha. Da niev ein era ils clavaus vegls, analog allas casas historicas, inclus el plan general da formaziun.

Igl ei in passadi imposant ed enconuschent. Era senza traffic motorisau. Il Pass Pigniu ni Veptga, colligia Glaruna cul Grischun. El ei daventaus famus tras la traversada gl’onn 1799 da general Suworow cun sias truppas. Arnold Spescha ha descret minuziusamein lezza historia en siu cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne». Denton buca per dapi 225 onns ei il Pass Pigniu enconuschents. Lezza historia raquenta l’autura Susanne Peter-Kubli en siu cudisch niev «Panixer – Pass Pigniu». La historichera glarunesa ha scret divers cudischs davart la historia da sia patria e dalla Svizra, ella ei stada collaboratura dil Lexicon historic dalla Svizra e redactura dil «Jahrbuch des historischen Vereins des Kantons Glarus». La biografia dil Pass Pigniu ha ella fatg en stretga collaboraziun cugl Institut per la perscruttaziun dalla cultura dil Grischun. Il suttetel dall’ovra ei «Ein Verkehrsweg als Angelpunkt in der Wirtschafts- und Kulturgeschichte zwischen Glarus und der Surselva». L’ovra vegn presentada oz, ils 6 da zercladur 2024, a Glaruna. In j’amna pli tard, ils 13 da zercladur 2024, ei la vernissascha dil cudisch a Glion, e quei allas 19.00 el Museum Regiunal Surselva. Ursina Jecklin Candrian vegn a far il beinvegni e Theo Haas, anteriur president dalla vischnaunca burgheisa da Domat, sco era Oscar Eckhardt, digl Institut per la perscrutaziun dalla cultura dil Grischun, vegnan ad introducir ella tematica. L’autura Susanne Peter-Kubli vegn ad entrar en detagls dil cuntegn dil cudisch ch’ei cumparius ella casa editura glarunesa Baeschlin.(fmr/abc) Cover dil cudisch da Susanne Peter-Kubli

Igl onn da fatschenta 2023 ha il Circuit da register funsil Cadi liquidau 1323 fatschentas. El fa danovamein in gudogn che vegn dabien per gronda part allas vischnauncas. Sco quei ch’il Circuit da register funsil Cadi scriva en siu 16avel rapport annual, ha el liquidau 1323 fatschentas igl onn 2023. Quei ei 171 dameins ch’igl onn avon. La gronda part dallas fatschentas han pertuccau objects sin intschess dallas vischnauncas da Mustér (420) e Tujetsch (341). Sper in tschuppel fatschentas pli grondas sco per exempel la concessiun dil dretg da baghegiar denter la vischnaunca da Tujetsch e l’Energia Alpina davart il project SedrunSolar el territori da Scharinas sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch, eis el era sefatschentaus dall’introducziun dil cudisch funsil federal a Trun. Leu ei in cass aunc pendents. Sche quel sa vegnir liquidaus aunc uonn, po il niev register funsil federal vegnir mess en funcziun el decuors digl onn 2024. Medemamein marscha il mument l’introducziun dil register funsil federal per in territori restont a Mustér. «Il grond diember da fatschentas, caschunaus entras la pandemia da corona para dad esser vargaus. Tier la vendita dad immobilias ei denton da remarcar ch’ils prezis da vendita per casas ni habitaziuns vegnan a restar aults era igl avegnir», scrivan ils responsabels dil circuit el rapport annual. Daners per las vischnauncas Il Circuit da register funsil Cadi ha fatg igl onn vargau in gudogn da rodund 278 000 francs. Las entradas dallas taxas importan pressapauc 740 000 francs, rodund 26 000 francs dameins ch’igl onn 2022. Da quei gudogn vegnan rodund 78 000 francs attribuiu al fond da reservas. Quel crescha aschia sin rodund 620 000 francs. 200 000 francs dil gudogn digl onn vargau vegnan reparti sillas vischnauncas tenor las entradas dallas taxas dallas fatschentas. Mustér survegn rodund 72 100 francs, Tujetsch 61 000 francs, Sumvitg 32 100 francs, Trun 22 600 francs e Medel 12 100 francs. Dapi igl emprem onn da menaschi igl onn 2008 ha l’Uffeci funsil dalla Cadi realisau gudogns da total 3,13 milliuns francs. Da quella summa ein rodund 80 %, pia 2,52 milliuns francs, vegni reparti sillas vischnauncas dil consorzi. 380 % plazzas da lavur Il Circuit da register funsil Cadi cumpeglia las vischnauncas da Mustér, Medel, Sumvitg, Trun e Tujetsch. El vegn presidiaus dil president communal da Tujetsch Martin Cavegn. Alla suprastonza appartegnan era ils presidents communals da Medel, Trun e Sumvitg: Claudio Simonet, Dumeni Tomaschett e Patrick Schaniel. Organ suprem ei la radunonza dils delegai dallas tschun vischnauncas. Las totalmein 100 vuschs da delegai vegnan eruidas tenor entradas ed il diember da fatschentas. Menaus vegn il circuit da Martin Monn. Tut en tut ei il circuit occupaus cun in volumen da plazzas cumpleinas da 380 %, leutier in emprendist. Ils biros sesanflan el center dil vitg da Mustér. L’administraziun dil Circuit da register funsil Cadi sesanfla el vitg da Mustér.

Culs emprems dis suleglivs la fin da matg e l’entschatta da zercladur entscheiva la stagiun da fenar. Quei ei buca pil plascher dils cavreuls. Per preservar ils anseuls dallas nezzas dallas maschinas da segar vegnan els tschercai e protegi. Quei ei ina lavur che Corsin Bisquolm da Mustér fa cun perschuasiun ed agid d’ina drona. Da mellis anseuls cavriel e silmeins aunc ina ga tontas lieurs giuvnas ei vegniu tagliau giu las combas duront segar pli baul e magari aunc oz. Ils davos onns ein ils purs denton vegni sensibilisai per quella problematica dalla protecziun dils animals. «La collaboraziun culs purs a Mustér ei en quei grau fetg buna. Praticamein tuts s’annunzian tier nus la sera avon ch’els segan in prau. Pil pli informeschel jeu els ils dis avon sur ina gruppa da whatsapp che nus seigien semtgai e s’organisai per quella lavur», di Corsin Bisquolm. Cun agid dalla drona Corsin Bisquolm ei cau-tgira dalla Secziun da catschadurs Péz Alpetta. El ei in da plirs manischunzs dalla drona che la secziun ha cumprau igl onn vargau per localisar ils anseuls els praus. La damaun avon ch’il pur entscheiva a segar, vegn sgulau cun quella sur ils praus. Cun agid d’ina camera termica montada vid la drona po vegnir constatau sch’in animal ei sezuppaus el prau. Avon che quella tecnica cun drona seigi en funcziun, deva ei mo ina pusseivladad da spindrar anseuls cavriel. «Sche nus havevan indezis ch’ei hagi cavreuls en ina parcella da prau, lu passavan nus quels sistematicamein. Quei succedeva la sera avon. Era aschia havein nus saviu spindrar biars anseuls», di Corsin Bisquolm e constatescha: «Culla drona va quei tut pli spert ed efficient.» Bein protegius «La caura fui per ordinari cu nus sgulein culla drona sul prau. Igl ansiel resta denton leu e vegn – quei mument ch’el ei localisaus – cuvretgs cun in harass. Bandieras vid quel muossan al pur ch’el sto untgir quei harass», di Corsin Bisquolm. Suenter ch’il pur ha finiu da segar, vegn igl ansiel relaschaus ella libertad. Sequent il liug e la constellaziun cun vias vegn el purtaus agl ur dil prau cunfinont cugl uaul nua che la caura anfla el. Quei succeda cun tutta precauziun, surtut era pertuccont il fried. Enzugliaus en fein sa vegnir impediu che memia bia fried dil carstgaun seigi vid igl ansiel, damai che la caura senta quei e savess sbittar siu pign el mender cass. Per far quei eis ei impurtont d’esser sensibilisaus pil sentiment digl animal quei mument. Sper las pusseivladads tecnicas astga l’empatia pia era buca muncar. «Avon che tschappar igl ansiel eis ei il meglier sch’ins fruscha ils mauns e la bratscha cun fein. Quei pren empau dil fried», di il guardiaselvaschina Thomas Durschei. Laud dil guardiaselvaschina Avon ch’igl ansiel sappi bandunar il harass – siu refugi protegiu dalla maschina da segar – vegn el aunc marcaus ellas ureglias entras il guardiaselvaschina. Quei ei era stau il cass la mesjamna entras Thomas Durschei e la FMR ha saviu assister a quell’acziun. «Nus marchein ils anseuls per che nus sappien giudicar pli tard la vegliadetgna che quei cavriel ha giu cura ch’el ei vegnius sittaus ni anflaus. Sequent nua che quei ei, savein nus era, tgei viadi ch’el ha fatg», di Thomas Durschei. Sil pli tard il mument che la marca vegn furada ell’ureglia dat igl ansiel is. In griu git che ha igl avantatg che la caura ch’ei probabel buca lunsch naven daventa attenta. Per la lavur che la Secziun da catschadurs Péz Alpetta presta pil spindrament dils anseuls cavriel ei Thomas Durschei spir laud: «Ei vegn fatg fetg buna e fetg gronda lavur e surtut era teniu in bien contact culs purs.» «Igl onn vargau havein nus saviu spindrar otg anseuls cheu a Mustér. En tut havein nus controllau 75 parcellas», di Corsin Bisquolm. Uonn ha la lavur pér entschiet, mo ils emprems anseuls han saviu vegnir spindrai: cun agid dalla tecnica e bia engaschament persunal. Mo aunc bia pli rufinada ei la natira. La caura anfla siu ansiel era uras suenter che quel era vegnius bandunaus ed era in bien tschancun naven da quei liug. Savens sto el numnadamein vegnir plazzaus en in auter liug vischinont per ch’il pur sappi cuntinuar culla lavur. «Jeu sai da gnanc in cass che la caura havess buc anflau igl ni ils anseuls», di Thomas Durschei. Preservaus dalla maschina da segar La stagiun da fenar ha entschiet e cun ella il salvament d’anseuls cavriel. El Grischun succeda quei engaschament surtut entras las secziuns da catschadurs. La FMR ha saviu dar in sguard en quella lavur ed accumpignar Corsin Bisquolm ed il guardiaselvaschina Thomas Durschei. Cun ina drona che cuntegn ina camera termica vegn sgulau la damaun baul sul prau semtgau per segar. Cavreuls localisai vegnan allura protegi cun in harass ed aschia preservai dallas nezzas dalla maschina da segar. (fmr/hh) Corsin Bisquolm ei semtgaus pigl engaschament culla drona. Sil display dalla camera termica dalla drona vesa il pilot sch’in animal ei el prau. Igl ansiel ei bein protegius el harass. Suenter haver passentau entginas uras el harass vegn igl ansiel cavriel relaschaus ella libertad. Sequent il liug vegn igl ansiel purtaus agl ur dil prau che cunfinescha cugl uaul. Leu anfla la caura el. Il guardiaselvaschina Thomas Durschei marchescha igl ansiel. Igl ansiel cavriel ei salvaus e preservaus dalla maschina da segar.

Pil scolast eis ei ina incumbensa varionta, sper sia lavur sco scolast primar a Trin. Christof Loher instruescha dapi 16 onns romontsch al scalem superiur da Flem. La FMR ha dau in’uatga, tedlau ed observau en ina lecziun. Sco adina haveva il scolast preparau la lecziun. Ei seigi ina speciala, haveva Christof Loher preinformau las scolaras ed ils scolars. Els survegnien visetas, in schurnalist dalla pressa romontscha vegni. Treis gadas ad jamna, mintga gliendisgis, margis e mesjamna, vegn Christof Loher baul da Trin a Flem. La lecziun ei dallas 07.20 tochen las 08.05. «Per scolaras e scolars dall’emprema superiura va ei vess da s’endisar vid quei urari schi baul. Mo cu els ein en stanza spetgan els era zatgei», sa il scolast. Per sepreparar sto el esser allas siat en stanza d’instrucziun. Igl ei buca ina stanza da classa, mobein ina multifuncziunala, per exempel per las uras da religiun ni da romontsch. Denter cameratas dominescha tudestg La stanza el plaunterren dalla casa da scola da Flem ei gest sper quella dil meinascola Marc Cathomas. Christof Loher s’auda buca tiel tschep da sia scola, el ei scolast primar a Trin. Dapi 16 onns instruescha el denton a Flem romontsch al scalem superiur. Christof Loher ei era pertscharts ch’il romontsch ei buca il lungatg principal dil scalem superiur e ch’el ha buca la medema peisa sco engles, tudestg ni matematica. Las scolaras ed il scolar da romontsch, cul scolast Christof Loher. «Jeu hai elegiu romontsch enstagl talian perquei ch’jeu vi star sil livel ch’jeu havevel ella scola primara», rispunda Sarina el decuors dalla lecziun. Aposta per la viseta ha scolast Christof tematisau la relaziun che la gruppa da tschun scolaras ed in scolar ha cul romontsch. Cun entrar el scalem superiur ston ils giuvenils eleger sch’els frequentan las lecziuns da talian ni da romontsch. Ils geniturs influenzeschan e condecidan. Romontsch enstagl talian Flavia ei, sco Sarina, da Trin ed ha frequentau leu la scola primara. «Jeu mon vinavon a romontsch perquei ch’igl ei miu lungatg-mumma», pren ella posiziun clara. Mona, Linus, Emma e Laura vegnan era a plaid. Ei seigi il lungatg dil cor, e meins quel dil tgau, lai ina d’ellas valer. Il lungatg dil tgau ei il tudestg. «En famiglia discurrin nus romontsch, era cun tatta e tat, ed era cun cusrinas e cusrins. Denter cameratas e schiglioc domineschi denton il tudestg», conceda Sarina. Linus e mintgina dallas mattatschas han raschuns individualas daco ch’ellas han dau la preferientscha al romontsch enstagl al talian. Il scolast cava e saver sch’il romontsch seigi forsa in lungatg confidenzial, in ch’ins tschontschi per che auters capeschien buc. Tuts dattan il tgau e rian. Gie, il romontsch porschi certs avantatgs, ellas da Trin sappien restar ensemen aschia el scalem superiur. El modus d'emprender Mo treis lecziuns ad jamna han ils giuvenils dall’emprema tochen tiarza superiura. Gl’engles, matematica ed informatica domineschan, era tudestg, talian e gimnastica. Il lungatg dil cor ei propi pil cor. Apropos gl’engles: Grazia al romontsch emprendien ins pli tgunsch quei lungatg, manegia ina dallas scolaras. Il scolast fa allusiun ad ina experientscha dalla scola primara: «Vus seregurdeis dall’acziun da plantar uaul? Vus haveis mess el tratsch plontinas che survegnan culs onns fermas ragischs. A mi para ei che vus seigies nossa plontinas romontschas». Las scolaras dattan puspei il tgau e surrian. Igl ei ina lecziun amiez l’jamna, ed ellas amiez il modus d’emprender, repeter, exercitar e sepreparar. Cun tests e clausuras mesira il sistem da scola las habilitads e la prestaziun. Ella lecziun ston las scolaras era emplenir ed elaborar fegls da lavur e leger texts. Duront la lecziun da 45 minutas animescha Christof Loher la discussiun. El vul saver sche las scolaras ed ils scolars hagien plaids preferi. «Tartaruga», gi Mona sco in paliet. In plaid che tuna bein. Suenter entgins auters tematisescha il scolast las finamiras, quellas a cuorta e liunga vesta. Igl ei era giavischs e desideris. Tgi vul spargnar per cumprar in moped, tgi contonscher la finamira sportiva, saver far gleiti il spagat ni il salto. Tgi giavischass in viadi entuorn il mund, tgi da habitar a New York e da posseder in tgaun. «In da sis el test d’engles», s’annunzia ina mattatscha spontanamein . Igl ei la finamira per la proxima lecziun che suonda quella damaun amiez l’jamna.

La squadra da ballapei dallas dunnas dalla Surselva terminescha il campiunadi dalla 4. ligia sil fetg bien secund plaz. Cullas prestaziuns mussadas questa stagiun eis ella madira per la 3. ligia. Successivamein ei l’equipa da dunnas dalla Surselva semigliurada ils davos onns. Suenter il bien tschunavel plaz el campiunadi dalla 4. ligia avon in onn, daventa ella ussa secunda. Questa primavera ha la squadra spiars sulettamein il giug encunter il capogruppa Vaz-sut e quei cul resultat satel da 2:3. 34 puncts ord 14 giugs ei ina biala raccolta. Ella ei era empermettenta per la stagiun vegnenta. Contonschiu la finamira «Nus essan parti igl atun el campiunadi da ballapei culla finamira da contonscher in dils treis emprems plazs finals ella tabella dalla 4. ligia», di la co-trenadra Bea Caduff-Seiler. Cul secund rang final ei la finamira vegnida contonschida. Quei bi success attribuescha Bea Caduff-Seiler a differents motivs: «Igl atun ein sis ulteriuras giugaduras vegnidas ell’equipa, da quei era tschun junioras. Cun in cader da pli che 20 giugaduras havein nus alternativas era tier las midadas ni sch’ina ni l’autra giugadura maunca ina ga. L’equipa ei daventada trasatras megliera e pli creativa.» Ella constatescha denton era che la mischeida denter giugaduras rutinadas, pli veglias e pli giuvnas ei buna. Ensemen cun Reto Caduff ha Bea Caduff-Seiler surpriu da trenar l’equipa avon dus onns. En quei temps ei era Corsin Cavegn, igl anteriur trenader dalla squadra da 2. e 3. ligia da Schluein Glion, sedecidius da star a disposiziun per plaid e cussegl. La lavur dils trenaders el svilup dalla squadra porta fretg. Madiras per la 3. ligia Suenter quei secund plaz ella tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia da questa stagiun ei la finamira per la proxima stagiun en sesez clara. «L’equipa ei madira per la 3. ligia», di Bea Caduff-Seiler. Quella finamira seigi aunc buca discutada cullas giugaduras, mo suenter il secund plaz sappi ella esser la suletta aspectativa. Pil campiunadi vegnent quenta ella cun in cader da 20 entochen 25 giugaduras. La gronda part sa esser als trenaments duront l’jamna, quei ch’ei impurtont. La collaboraziun en fuorma dalla gruppaziun cun Domat vegn cuntinuada. La stagiun passada ein entginas giugaduras vegnidas brattadas per singuls giugs. Bea Caduff-Seiler ei fetg cuntenza era cul sustegn dils aspectaturs: «Nus vegnin susteni fetg bein, quei fa era bein all’equipa, sco la dumengia vargada el davos giug a Tavanasa.» Leu ei l’equipa dil reminent sepresentada en mondura nova sponsurada dad Installaziuns Caduff SA da Breil. Da niev era junioras FF17 Ils proxims onns vegn la squadra activa da ballapei da dunnas era a sentir las stentas che vegnan fatgas en Surselva cullas junioras. Dapi dus onns separticipescha la Surselva cun ina squadra da junioras al campiunadi FF15. Naven digl atun vegn ei era a dar ina squadra FF17. Las junioras che han dau campiunadi ils davos dus onns, san pia cuntinuar en ina categoria pli veglia. 2. rang per las Sursilvanas ella 4. ligia L’equipa da ballapei da dunnas dalla Surselva terminescha il campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia sil secund plaz. Els 14 giugs da questa stagiun ha ella recaltgau 34 puncts. La co-trenadra dalla squadra, Bea Caduff-Seiler, ei fetg cuntenza cull’equipa: «Nus havein giu la finamira da contonscher in dils treis emprems rangs ella tabella. Cul secund ei quei reussiu.» Ella ei perschuadida che la squadra ha bunas schanzas da batter la stagiun vegnenta pigl emprem plaz ed aschia da contonscher la promoziun ella 3. ligia. L’equipa hagi ussa ina buna mischeida da giugaduras rutinadas e giuvnas. (fmr/hh) La squadra da dunnas da 4. ligia dalla Surselva. Davos da sen. Larissa Cathomen (mo trenar), Valentina Albin, Flurina Carigiet, Vera Krämer, Lina Rieder, Laura D’Atria, Flurina Defuns e Selina Tomaschett. Amiez da sen. Bea Caduff (trenadra), Alessia Spescha (mo trenar), Anna Lena Dolf, Laura Casanova, Chiara Lorena Cavegn, Lorena Spescha, Ronja Muoth, Martina Beeli e Reto Caduff (trenader). Davon da sen. Lara Vincenz (mo trenar), Luzia Tschuor, Lya Berni, Silja Montalta, Lucia Seiler, Jana Caduff, Sina Demont ed Andrina Cathomen. Silla foto mauncan Jasmin Bearth, Danja Cavigelli, Sarah Deplazes e Corsin Cavegn.

Questa e l’autra fin dall’jamna absolvan las pli biaras equipas activas e da juniors ils davos giugs dil campiunadi regiunal da ballapei 2023/24. Pertuccont la relegaziun dat ei aunc enzennas da damonda en pliras ligias. «Las decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun dallas squadras da ballapei dalla 2. entochen la 4. ligia ein aunc buca definitivas.» Quei scriva l’Associaziun da ballapei dalla Svizra Orientala en ina communicaziun als clubs. Las decisiuns dependan dil diember da squadras dalla Svizra Orientala che vegnan relegadas dalla 2. ligia interregiunala ella 2. ligia regiunala. Sco quei che l’associaziun scriva, eis ei pusseivel da definir las equipas dallas differentas ligias che vegnan relegadas pér suenter la davosa runda dil campiunadi. Consequentamein eis ei pusseivel che la relegaziun tucca era equipas ch’ein il mument buca ella zona dalla relegaziun. Ina da quellas savess Trun/Rabius esser, il dieschavel dalla gruppa dalla 3. ligia. La secunda davosa runda El secund davos giug da questa stagiun ella 3. ligia, sonda proxima, ei Schluein Glion hosp da Sargans. Independentamein dil resultat vegnan ils Songaglies a terminar il campiunadi el miez dalla tabella. Schluein Glion perencunter sa aunc far il sparun dil tierz sil secund plaz. Sin quei secund plaz sesanfla Bogn Ragaz che ha dau siu giug dalla 21avla runda la gievgia sera suenter la fin dalla redacziun. Per Trun/Rabius ei il dieschavel rang final ella tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia definitivs, era duas rundas avon la fin. Dumengia retscheiva l’equipa dalla Cadi la squadra da Triesenberg ch’ei sil sisavel plaz dalla tabella. Gest tenor resultats savess Triesenberg aunc spiarder bein enqual plaz ella tabella ellas duas davosas rundas. Per Trun/Rabius ha ei num prender il bien slontsch da questa primavera en quei giug, per aschia tuttina aunc migliurar il conto da puncts. Danis-Tavanasa retscheiva Tusaun/Cazas Aunc avon paucs onns era la scuntrada denter Danis-Tavanasa e Tusaun/Cazas ina dil campiunadi dalla 3. ligia. Ussa semesiran las duas equipas en 4. ligia. Tusaun/Cazas schai sil tierz plaz dalla tabella, Danis-Tavanasa ei secund davos. Suenter il remis ordeifer encunter Panaduz astga Danis-Tavanasa tonaton era far speronzas da recaltgar puncts en quei giug. L’equipa da Lumnezia ei hosp da Lai Valbella. Las duas equipas ein spartidas da 17 puncts, clars favorits en quei giug ein pia ils Lumnezians. El campiunadi dalla gruppa da promoziun 1 dalla 5. ligia ein ils campiuns aunc buca erui ed aschia era buca las duas equipas che vegnan a dar il campiunadi dalla 4. ligia igl onn vegnent. Las meglieras schanzas da contonscher quella finamira han Cuera 97, Bregaglia e Valposchiavo. Teoreticamein san era aunc Val Tamina e Walenstadt contonscher in dils emprems plazs che muntan la promoziun. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Schluein Glion so. 16.00 Triesen – Cuera 97 so. 16.00 Mels – Domat so. 17.00 Landquart – Flums du. 14.00 Trun/Rabius – Triesenberg du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Lumnezia so. 17.00 Danis-Tavanasa – Tusaun/Cazas so. 19.00 Schlarigna – Panaduz du. 16.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Rueun – Sevelen ve. 20.00 Valposchiavo – Val Tamina so. 17.00 Lumnezia – Bregaglia so. 17.00 Cuera 97 – Walenstadt so. 17.00 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Schlarigna – Trun/Rabius so. 16.00 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa so. 17.00 Vaz-sut – Landquart du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Mels – Grischun Central du. 12.30 Bogn Ragaz – Linth 04 du. 13.00 Glaruna – Cuera 97 du. 13.00 Schwanden – Domat du. 14.00 Panaduz – Walenstadt du. 14.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Heiden so. 13.00 Buchs – Montlingen so. 13.30 Mels – Grischun Central so. 14.00 Rheintal – Staad so. 15.00 Montlingen – Surselva mes. 20.00 Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva so. 14.00 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz so. 15.00 Landquart – Schlarigna du. 11.00 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Cuera 97 ve. 19.30 Surselva – Grischun Central Trun so. 14.00 Triesen – Tavau du. 17.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Montlingen – Mels so. 13.30 Cuera 97 – Glarnerland so. 15.30 Sargans – Brühl du. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Domat – Sevelen ve. 20.00 Cuera 97 – Grischun Central so. 13.00 Schlarigna – Tavau so. 14.00 Landquart – Sargans so. 15.30 Domat – Buchs du. 12.00 Sevelen – Valposchiavo du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Landquart – Cuera 97 so. 13.30 Tavau – Bogn Ragaz so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Balzers so. 10.00 Schlarigna – Landquart so. 12.00 Surselva – Valposchiavo so. 13.00 Vaz-sut – Domat du. 10.00 Balzers – Grischun Central du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat so. 10.00 Surselva c – Surselva b Laax so. 11.00 Lanquart – Vaz-sut so. 13.30 Grischun Central – Cuera 97 so. 15.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Cuera 97 - Frauenfeld so. 19.15 Romanshorn – Toggenburg so. 19.15 Tusaun/Cazas – Uzwil du. 11.00 Bühler – Rapperswil-Jona du. 14.00 Domat – Au-Berneck du. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Schlarigna so. 17.15 Werdenberg – Ruggell du. 11.00 Vaz-sut-Cuera – Triesen du. 13.30 Junioras FF15 1, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva so. 10.00 Ruggell – Uznach so. 10.00 Werdenberg – Ruggell gl. 19.30

Jeu sai buca conta glieud che ha gia udiu in ansiel cavriel a grend. Mo jeu sai dir: quei va tras pial ed ossa. Ils guardiaselvaschina che marcheschan ussa anseuls cavriel che vegnan salvai ord ils praus pervia dalla lavur da segar, san il meglier co quei ei. Quei griu git e murtirau ei d’udir sil pli tard quei mument ch’igl ansiel vegn marcaus ell’ureglia cun agid d’ina zaunga. Igl ei in griu per la libertad, pertgei quels anseuls che survegnan la marca ein mitschai dallas nezzas dallas maschinas da segar. Igl ei in griu dil mal, mo era in dil pign ch’ei exponius en absenza dalla mumma al carstgaun. Il temps da fenar ei arrivaus. Quei ei pil plascher dils purs che san metter igl emprem pavel en clavau. Mo igl ei era il temps che animals selvadis van alla malura entras las maschinas. Ils davos onns ei l’agricultura daventada pli sensibilisada per quella problematica. La collaboraziun culs catschadurs che porschan il survetsch da localisar anseuls cavriel els praus avon che segar, semigliura dad onn tier onn. Deplorablamein dat ei denton aunc adina purs che sefutran d’in telefon la sera avon allas persunas che porschan il survetsch da tscherca. In telefon! Leu nua che dronas vegnan en funcziun per localisar ils animals ston ils praus senza cavreuls gnanc vegnir passai. Pia negin donn vid il fein. Per quei telefon la sera avon dat negin crap ord la cruna al pur. Quei griu per la libertad digl ansiel va tras pial ed ossa. El ei buca il davos era in mussament per la funcziun intacta dalla natira. Cun quel explichescha igl ansiel buca mo il mal, mobein fa attents la caura ch’ei quei mument bein zuppada buca lunsch naven, sin el. Prest vegn ella a menar igl ansiel en in niev refugi. Culla marca ei quei negin problem. Senza combas, segadas giu d’ina maschina d’in pur che ha buca fatg siu duer en favur dalla protecziun dils animals selvadis, ei quei buca pusseivel. Gnanc da s’imaginar co gliez griu tuna.

Dacuort ha la suprastonza dalla pleiv da Breil clamau parochianas e parochians alla radunonza generala. Quella ha elegiu Michel Brunner sco niev president e successur da Sep Cathomas. Igl ei stau ina impurtonta radunonza cun ina gliesta da tractandas pulpida. El center ei l’elecziun dil presidi e dils commembers da suprastonza. Gia avon in temps haveva Sep Cathomas annunziau sia demissiun. Ch’ei seigi buca stau sempel da reglar la successur conferma siu successur. Michel Brunner ei staus a disposiziun sco candidat e la radunonza ha lu era elegiu el unanimamein. Il niev president ha 49 onns e habitescha cun sia famiglia a Tavanasa-Mutteins. El ei cumissari da taglia cantunal el biro regiunal a Glion. Dapi gl’onn 2020 fa el part dalla suprastonza dalla pleiv da Breil e responsabel pil ressort dallas finanzas. In niev cassier ha la radunonza buca giu d’eleger demai che Michel Brunner vegn a tener quella responsabladad. La secretaria da pleiv Petronella Meier-Spescha sustegn el cun elaborar la contabilitad. Michel Brunner, president nievelegiu dalla pleiv da Breil. Sanaziun baselgia Andiast Sut il presidi da Sep Cathomas ha la pleiv renovau cumplessivamein la baselgia parochiala da Breil. Suenter gliez grond project ha ella sanau onn vargau la caplutta da s. Sievi. Igl ei dus dils rodund 20 edifecis sacrals en possess dalla pleiv e sias fundaziuns ecclesiasticas. La pleiv da Breil includa oz biebein 1200 parochianas e parochians a Breil Vitg, Dardin, Danis-Tavanasa ed Andiast. Sut il presidi dil nievelegiu Michel Brunner realisescha la pleiv la sanaziun dalla baselgia s. Gialetta e s. Quiricus d’Andiast. La radunonza generala ha approbau la calculaziun dils cuosts e priu il conclus corrispundent. Era ha ella elegiu ina cumissiun da baghegiar per quei project. Plinavon ha la suprastonza da pleiv informau ils presents dalla votaziun dil pievel dils 22 da settember 2024. Quei gi ein votaziuns federalas e cantunalas. Catolicas e catolics dil Grischun han vitier da prender posiziun pertuccont la revisiun totala dalla constituziun dalla Baselgia cantunala catolica. Il Corpus Catolicum ha approbau quel gl’atun vargau. Ina dallas consequenzas ei che tuttas pleivs ston adattar lur constituziun. Era quei vegn ad esser in pensum dil president niev e da sia squadra. Cun Michel Brunner fan part da quella Andreas Pfister, Patricia Derungs ed Anita Tuor. Per la pastoraziun ei sur Sajan Vattakkat Yohannan responsabels dapi 2019. Il plevon derivont dall’India organisescha e coordinescha liturgia, diaconia, cuminonza ed annunziaziun cun sustegn dil cussegl da pastoraziun sut il presidi dad Andrea Cathomas.

Ellas vischnaunca Flem, Glion, Mustér e Medel sto il suveran prender posiziun dumengia proxima tier projects communals. A Medel ein las elecziuns communalas ina formalitad all’urna. Ils da Medel/Lucmagn elegian dumengia da niev lur autoritads. Pil presidi recandidescha Claudio Simonet puspei, medemamein ils gerai Corsin Flepp e Werner Venzin. Sper l’executiva ha la cuminonza all’urna d’eleger ils ulteriurs posts, in suppleant per la suprastonza communala, la cumissiun da quen e gestiun e la cumissiun da baghegiar. Controvers a Flem Flem ei ina dallas treis vischnaunca nua ch’il pievel ha da prender posiziun all’urna da projects communals. Inagada eis ei in credit brut dad 8,8 milliuns francs per remplazzar la pendiculara da latg Fidaz-Crap da Flem e da baghegiar leu ina nova fermada per bus ed autos da posta. Lu han votantas e votants da decider pertuccont conceder in dretg da baghegiar alla Cassa da pensiun dil Grischun per la parcella 4002. La vischnaunca ha definiu quei territori sco zona da habitar per indigens. Per realisar silla parcella communala ina surbaghegiada per indigens drova la cassa da pensiun il dretg da baghegiar. Lu ha il suveran da prender il conclus definitiv pertuccont la revisiun dalla planisaziun locala e la lescha da baghegiar. Quei project ha influenza sillas parcellas e zonas da baghegiar. Denter auter camonda la planisaziun da mobilisar parcellas libras, emplunar e reservar terren da baghegiar vegn pia buca ad esser pusseivel. Da quella revisiun han ils da Flem discutau il davos temps a moda controversa. Formalitads a Glion e Mustér Ina caussa formala ei perencunter il project da votaziun a Glion. Leu sto il suveran prender posiziun tier la damonda dallas Ovras hidraulicas Zervreila da prolungir la concessiun. Il consorzi da vischnauncas KOKWZ propona da buca renovar la concessiun e da refusar la damonda dils 8 d’avrel 2021. Analog alla recumondaziun propona la suprastonza communala dad Ilanz/Glion era da refusar la damonda. A Mustér ha la cuminonza all’urna da decider da duas fatschentas: Inagada ei quei la concessiun pil dretg dallas auas allas Pendicularas Mustér SA. Per saver producir neiv artificiala sto l’interpresa saver retrer aua dils uals da Magriel e Val Acletta, ella damonda persuenter la concessiun. La suprastonza communala propona da dar quella. La secunda fatschenta pertucca ina reviun parziala dalla planisaziun locala per la Val S. Plazi e la Val da Cuoz. Era quella fatschenta recamonda la suprastonza communala d’approbar. Igl ei ina formalitad necessaria per che la vischnaunca sappi realisar ils projects da via ch’il pievel ha gia approbau.

La scrinaria-lennaria Coray Holzbau AG a Glion ei ina fatschenta che s’auda tier igl emprem marcau spel Rein sco il caschiel sils macruns. Marcus Coray ha dirigiu l’interpresa cun biabein 30 emploiai naven digl onn 1983. Dacuort ha el surdau la fatschenta ch’ei dat dapi 55 onns a ses fegls Corsin e Silvan Coray. La FMR ha discurriu cul patrun partent e culs dus novs schefs dalla scrinaria-lennaria Coray Holzbau AG a Glion. «Jeu sun leds che mes fegls han surpriu la fatschenta e ch’jeu sai plaunet seretrer dalla responsabladad», di il schef senior Marcus Coray. «En tut ils tschun decennis ch’jeu sun staus alla testa havein nus giu buns e meins buns temps sco fatschenta.» La scrinaria-lennaria Coray Holzbau AG ei oz ina interpresa respectada da Cuera entochen si Tujetsch nua che Marcus Coray ha supriu igl onn 2008 la scrinaria Giossi SA. Varga 75 emprendistas ed emprendists han frequentau dapi igl onn 1969 igl emprendissadi da scrinari ni lennari tier Marcus Coray ni tier siu bab. Entschiet en in temps da crisa Il possessur partent Marcus Coray seregorda bein dil temps ch’el ha surpriu la scrinaria e lennaria da siu bab. «Anno 1983 hai jeu stuiu reducir il diember da luvrers da 12 sin tschun perquei che nus eran en ina crisa ed igl era fetg grev da survegnir lavur.» Ei hagi era dau duas fasas els onns 1990 nua che la lavur seigi stada fetg scarsa. «Ils davos 25 onns ein denton stai il bia buns onns da fatschenta.» Mo era els buns onns da fatschenta hagi el giu notgs ch’el hagi strusch durmiu, di Marcus Coray. «Sco patrun han ins permanentamein ina gronda responsabladad cunzun pil persunal. En temps che buca tut va sco quei ch’ei duess, ei quei in grond buordi.» Sias pli bialas regurdientschas seigien quellas vid ils scrinaris e lennaris ch’el hagi saviu tarmetter en pensiun suenter biars onns da lavur tier el, di Marcus Coray. «Per mei ei quei in grond regal sch’in luvrer va en pensiun suenter plirs decennis tier nus ed ei aunc adina cuntents cun siu plaz da lavur.» Decider en dus ei auter Ufficialmein han Corsin e Silvan Coray surpriu la fatschenta l’entschatta digl onn 2024. Corsin meina la scrinaria e Silvan la lennaria. «Nus essan carschi si en quei menaschi da famiglia ed enconuschein la fatschenta da pign ensi sco nies sac dalla caultschas», di Silvan Coray. Quei seigi auter che sch’ins surprendi la lavur da CEO en in menaschi jester. «Grazia a nies bab datti oz la scrinaria-lennaria Coray SA en quei bien stan. Nies bab ha dau tut per la fatschenta. Nus essan loschs da quei ed engrazieivels ad el.» Per Silvan Coray ha la cogestiun dalla fatschenta era avantatgs. «Il bab era persuls e stueva decider sez. Nus essen en dus, savein discuorer ensemen ed aschia cattar la sligaziun optimala.» Persunal qualificau maunca La pli gronda sfida oz seigi la munconza da persunal qualificau, dian Silvan e Corsin Coray. «Quei problem pertucca buca mo nus, mobein biars menaschis dil sectur da construcziun. Il schef partent Marcus Coray di che d’esser culla fatschenta a Glion munti in avantatg dil liug. E Corsin Coray aschunta che la scrinaria-lennaria Coray Holzbau AG hagi adina dau gronda peisa d’haver plirs emprendists ed aschia era procurau ch’ei detti novs lennaris e scrinaris. «Oz havein nus siat emprendists. Nossa experientscha ei che biars restan tier nus sco luvrers suenter igl emprendissadi.» Projects per la motivaziun «Da temps en temps vegnan projects particulars sin meisa tier nus», constateschan Marcus, Corsin e Silvan Coray. «Nus havein per exempel saviu luvrar vid la Senda dil Dragun a Laax. Quei ensemen cun in’autra interpresa da Laax. In auter project ei stau la lavur da lennari vid l’arena da ballapei Crap Gries a Schluein. Quei ein lavurs interessantas ed innovativas che promovan fetg la motivaziun tier nies persunal.» Quei seigien semplamein «cools projects.» E cun tals veglien els dar la pusseivladad als luvrers da saver far denteren zatgei auter che la lavur quotidiana, di Silvan Coray. Restar verdeivels ed innovativs Ils dus novs gestiunaris e cunpossessurs dalla firma Coray Holzbau AG a Glion vulan cuntinuar cun las medemas pretensiuns da qualitad sco il bab Marcus Coray. E lez di che gia siu bab devi biara peisa alla qualitad. Ils novs possessurs han denton era visiuns pil futur. Ina ei quella d’engrondir il menaschi cun ina nova halla. In’autra ei la digitalisaziun dils process el menaschi. Marcus Coray ha surdau la Coray Holzbau AG a ses fegls «Nus selegrein da communicar a nossa preziada clientella, che nus – Corsin e Silvan Coray – havein surpriu la gestiun dalla construcziun da lenna Coray SA cun l’entschatta da 2024.» Cun quels plaids han ils novs meinafatschenta annunziau l’entschatta digl onn 2024 la surdada dil menaschi da famiglia da Marcus Coray a ses dus fegls Corsin e Silvan. Els ein la tiarza generaziun alla testa dalla scrinaria-lennaria ch’ei domiciliada agl ur dil marcau da Glion da vart dretga enviers Castrisch. La FMR ha fatg ina viseta al schef partent ed als dus gestiunaris novizs. (fmr/mg) Il senior ed ils juniors dalla scrinaria-lennaria Coray Holzbau AG (da sen.): Corsin Coray, Marcus Coray e Silvan Coray.

Ils Latour da Breil ein stai ina dallas impurtontas famiglias d’officiers, giurists e politichers duront silmeins 400 onns. Dapi igl onn 1997 datti igl archiv e museum dalla famiglia Latour a Breil. Malgrad ch'il museum, ch’ei aviarts sin empustaziun, ei buc fitg enconuschents, vegn el visitaus mintg'onn da biars hosps. La FMR ha visitau igl museum dils Latour ensemen cul curatur Michael Friberg. «Ils descendents dils Latour han vuliu ch’ils interessai sappien visitar gratuitamein il museum», di il curatur Michael Friberg enten beneventar il schurnalist dalla FMR. «La suletta premissa ei ch’ins s’inscrivi el cudisch da hosps.» El museum pendan 21 portrets e tschun fotografias dils numerus officiers, politichers e giurists dalla famiglia Latour. Maletgs che dateschan digl onn 1663 entochen suenter igl onn 1860. Sper ils portrets prezius presenta il museum era actas, cudischs, uaffens, brevs ed auters objects dalla famiglia. Ils Latour da Breil ein stai en survetsch dall’armada franzosa entochen tier la Revoluziun franzosa. Entgins dad els ein denton era stai giurists e politichers communals, cantunals ed activs era sin plaun federal. Lur dacasa oriund era il casti Marmarola sin in crest el vitg da Breil. Quella tuor ei daventada l’unfrenda d’in incendi alla fin dil 15avel tschentaner. Tenor Michael Friberg supponan ins ch’il num Latour derivi dalla tuor ch’era la sedia oriunda dalla famiglia. Museum da famiglia Ils portrets e las fotografias dils Latour ein documentai el museum cun ina biografia cuorta. Michael Friberg di ch’ei detti entginas biografias fetg interessantas, gie bunamein extraordinarias. «La pli interessanta ei tenor mei quella dil Peter Anton de Latour. Quei ei stau in Lautour che ha fatg negina carriera militara e che ha passentau la gronda part da sia veta a Breil. Suenter il studi ei Peter Anton, che vegneva era numnaus l’uolp dalla Surselva pervia da siu talent lesti da contrahar, turnaus a casa. Leu eis el immediat vegnius elegius en mandats politics communals e regiunals. Ed el ha teniu quels uffecis entochen 80 onns.» In dils davos representants dils Latour el museum ei il substitut guvernativ ed officier Casper de Latour-Scarpatetti, di Michael Friberg. El hagi viviu dils 1862 entochen ils 1949 ed hagi disponiu davart il relasch dalla famiglia, di Michael Friberg. «Casper de Latour ha ordinau en siu testament ch’il relasch culs beins culturals duein vegnir conservai en in archiv e museum da famiglia sco ierta buca di­stribuida. Quei han ses successurs da famiglia fatg entochen il di dad oz.» Il museum seigi vegnius endrizzaus ed aviarts 1997 oravontut sin iniziativa da Valentin e Rita Theus-Bieler, ina beadia da Casper de Latour. Varga 3000 documents Michael Friberg ha – sper las biografias – era presentau alla FMR la biblioteca dalla famiglia Latour ch’ei vegnida inventarisada cun biara lavur da detagl enteifer pliras jamnas. «El museum havein nus 1529 cudischs e broschuras ord ils onns 1558 entochen 1955.» Il museum dalla famiglia Latour presenta plinavon ina collecziun da buis e sabels ch’ils officiers Latour en survetsch franzos possedevan. Ed en ina vitrina ves’ins in um ed ina dunna vestgi en resti dalla societad nobla dalla Frontscha. Michael Friberg fa allusiun alla muntada dalla famiglia Latour e lur relaziun cul vitg da Breil dil temps ch’ils Latour erien sigl ault da lur reputaziun, pia denter ils onns 1700 en­tochen 1900. «In aspect interessant ei ch’ils Latour ein stai pigl entir mund entuorn, mo ch’els ein adina puspei turnai a Breil. Il center dalla famiglia ei adina staus il vitg da Breil.» Malgrad ch’ils Latour erien bia absents, havevien els grondas purarias a Breil. Insumma havevi la famiglia Latour ina buna relaziun cun la vischnaunca. Aschia secattavien adina ina retscha dad umens da Breil ellas cumpignias dils officiers Latour en Frontscha. Quei seigi documentau en gliestas che seigien avon maun egl archiv, raquenta Michael Friberg. La cuppa da suppa Quei ch’ei restau a Breil ei il relasch dils representants dallas famiglias Latour. E las anecdotas sco quella dall’ustiera Fausta Capaul che haveva survegniu viseta nunspitgada dalla regina dalla Hollanda. Michael Friberg explica: «Ei stuev’esser che la Fausta haveva negina cuppa da suppa adequata per metter sin meisa per la regina. Ed aschia eis ella ida vi tier ils Latour e dumandau per ina cuppa da suppa. Sut il streh less jeu dir ch’ils da Breil eran cheu per segidar culs Latour ed els eran era cheu cura ch’ils da Breil duvravan els.» Michael Friberg, il curatur responsabel pigl archiv e museum Latour a Breil declara ch’ils Latour conversavien savens en lungatg franzos in cun l’auter. «Ei dat brevs che documenteschan ch’ins scriveva en lungatg franzos. Ina brev ch’jeu enconuschel entscheiva culs plaids ‹Chère maman› e cuntinuescha en net e stget franzos.» Mo secapescha ch’il tudestg ed il romontsch s’udevian era tier il repertori da lungatgs dils officiers Latour e lur famiglias. Tgi che vul far ina viseta agl archiv ed al museum dalla famiglia Latour a Breil sto s’annunziar tier l’organisaziun Surselva Tourismus a Breil: 081 941 13 31. Igl archiv dalla famiglia Latour vegn aviarts mo sin empustaziun. In bischu amiez il vitg da Breil A Breil datti in museum ch’ei dedicaus als representants da pliras generaziuns dalla famiglia Latour. La famiglia Latour da Breil ha giu duront quater decennis biars officiers en survetsch franzos, politichers e giurists che han fatg carriera. Casper de Latour-Scarpatetti (1862-1949), in dils davos representants prominents dils Latour, ha disponiu en siu testament ch’il relasch culs beins culturals dueigi vegnir conservaus en in archiv e museum da famiglia sco ierta. Quei han ses successurs da famiglia fatg entochen il di dad oz.» Il museum historic cun biaras historias ei vegnius endrizzaus ed aviarts igl atun 1997. La FMR ha visitau il museum Latour cul curatur Michael Friberg. (fmr/mg) La casa Latour alla Via principala a Breil baghegiada da Casper de Latour (1862–1949). Michael Friberg guidescha visitadras e visitaders atras igl archiv dalla famiglia Latour a Breil. Vesta en in dils dus locals digl archiv Latour. Quel vegn aviarts mo sin empustaziun. Peter Anton de Latour (1778-1864) ei staus politicher e giurist en differents uffecis communals, regiunals e cantunals. Denter auter eis el staus 60 onns president dalla vischnaunca da Breil. vesta en la stanza dadens dil museum Latour

Mesjamna vargada ei Vitus Huonder, uestg emeritaus da Cuera, morts suenter greva malsogna. Mariano Tschuor dat in sguard anavos sin ina veta dedicada cumpleinamein al survetsch a Diu. Legend, udend e vesend sias activitads dils davos onns, san in supponer ch’il temps sco emeritus seigi staus il pli cuntenteivel e ventireivel per monsignur uestg Vitus Huonder. El era finalmein arrivaus leu nua ch’el sesenteva da casa religiusamein e teologicamein: el mund preconciliar, tradiziunal e tridentin. 1988 entscheiva il drama 2019 ha Papa Francestg acceptau la demissiun da Vitus Huonder sco cau diocesan digl uestgiu da Cuera, dus onns suenter siu 75avel anniversari, il mument che tut ils uestgs ston inoltrar tenor dretg canonic lur demissiun al dicasteri corrispundent dalla curia romana. 2017 ha lezza teniu per bien da prolunghir igl uffeci da Vitus Huonder per dus onns, beinsavend ch’ei detti en quei mument negina soluziun persunala alla testa digl uestgiu da Cuera che pudessi mitigar las tensiuns, stadas iniziadas 1988 cun la nomina romana dil cancelier episcopal Wolfgang Haas sco uestg da Cuera. El ravugl d’ina gruppa da schismatichers Lu, 2019, ha Vitus Huonder saviu prender dimora en in institut dalla Confraternitad sacerdotala da Pius X. a Wangs, ina gruppaziun fundada digl arzuestg Marcel Lefebvre (1905 – 1991) sco cunterreacziun sin las decisiuns dil secund concil dil Vatican 1962 – 1965. Cheu en quei ambient ed en quella atmosfera ha el saviu celebrar liturgia el ritus vegl e perdegar ductrina tenor ils principis dalla verdad ed obedientscha absoluta. Uestg Huonder ha giu mess siu episcopat sut il motto «Instaurare omnia in Christo», vul dir «restaurar tut en Cristus», sereferend sin la brev da sogn Paul a quels dad Efesus, mo particularmein sin Giuseppe Sarto (1835 – 1914) che haveva sco Papa Pius X. (1903 – 1914) mess siu pontificat sut la medema enzenna. Papa Pius X. fuva buca mo il papa digl antimodernissem, mobein ei patrun dalla Confraternitad sacerdotala da Marcel Lefebvre. Siu mund catolic dil 19avel tschentaner Il percuors da Vitus Huonder muossa – ins savess dir naven da sia tgina a Trun tochen sia mort a Wangs – sia profunda religiusadad el mund catolic formaus sco consequenza dil concil da Trient 1545 – 1563 (cunterreformaziun) el 19avel tschentaner, pli precisamein dil temps digl emprem concil dil Vatican 1869/70 (infalibilitad dil papa en fatgs da cardientscha e morala) e quel dil secund concil dil Vatican (nova liturgia, acceptanza digl ecumenissem e renconuschientscha d’autras religiuns). Fuss Vitus Huonder staus docent, monast ni spiritual per fatgs extraordinaris, havess sia posiziun teologica buca giu quell‘attenziun publica ed influenza ch‘ella ha giu effecivamein. Mo Huonder ei staus 29 onns en posiziuns empalontas dalla diocesa da Cuera: sco vicari general (clamaus da Wolfgang Haas e confirmaus dad Amédée Grab) ed a moda marcanta sco uestg. En quels uffecis ha el dirigiu e formau igl uestgiu da Cuera che cumpeglia territorialmein ils cantuns Grischun, Glaruna, Sviz, Uri, Sur- e Sutsilvania e Turitg. En varga 300 pleivs vivan ver 650 000 persunas ch’attestan dad esser da cardientscha roman-catolica. Po ei vertir al tgamun da quella cuminonza che viva en regiuns ton fermamein ruralas sco era urbanas in cau cun ina posiziun teologica e pastorala talmein exprimida cun tratgs preconciliars ed antimodernists? Bloccadas ella Conferenza episcopala svizra Il radius d’acziun e l’influenza dil vicari general e digl uestg da Cuera va sur sia diocesa ora. El ei commember da divers gremis ecclesiastics naziunals ed universals. Igl ei negin misteri che la Conferenza dils uestg svizzers ei stada bloccada sur onns, senza puder arrivar ad ina decisiun unanima en temas virulents dalla veta catolica en Svizra, patertgein per exempel vid soluziuns pastoralas per pleivs senza plevons ni posiziuns en connex cun la morala sco il moviment da gender. Sias brevs pastoralas da Cureisma ein indezi abundont da siu patertgar en damondas da cardientscha e morala. La liturgia – rempar e consolaziun Vitus Huonder, quei um bufatg, gie bunamein temeletg, scolaus e formaus fetg bein, fuva buca daus per la fuola cumina ordeifer ils mirs dalla baselgia. Siu mund fuva il ritus liturgic, adina celebraus en gronda dignitad e – sco uestg – en ornat cumplein. Aschia saveva el sedistinguer dil pievel cartent sco celebrant dils sogns misteris: buca il pievel da Diu «fa messa» en cuminonza, mobein il spiritual fa l’unfrenda da Cristus purtond quella avon il Bab. Il pievel cartent «assista» al survetsch divin, el «separticipescha» buc, essend buca clamaus. Taluisa era la liturgia dapli che mo fuorma, era sche Vitus Huonder haveva nuot pli bugen che paramenta surdorada ed insignas pontificalas plein glischur, ella fuva expressiun da cardientscha; la part iniziala, il survetsch dil plaid cun las lecturas biblicas e la homilia, er’il mument per la ductrina «ex cathedra», vul dir ductrina dada ord vesta dall’autoritad, plenipotenziada da surengiu e reservada a quel che ha retschiert il sacrament dall’ordinaziun diaconala, sacerdotala ed episcopala. Tier Vitus Huonder era quei veseivel exteriuramein en sia paramenta: fageva el messa pontificala lu adina els treis vestgius in sur l’auter: quel dil diacon, dil sacerdot e digl uestg. Per capir era mo rudimentarmein Vitus Huonder, siu mund religius e catolic, siu operar sco vicari general ed uestg, duess ins dar in’egliada sin sia celebraziun dalla liturgia. Buca tuts ein dai pigl uffeci d’in uestg Senza vuler far entiert a Vitus Huonder ston ins conceder ch’el era ina figura tragica. El era buca daus per in mund postmodern, multifar, divers, medialisaus e secularisaus. Aunc cun tutta bunaveglia vegneva el buca da plidentar ina gronda part da sia pleiv. Sias decisiuns persunalas e sia enturascha egl ordinariat a Cuera muossan sia malsegirtad da guvernar e direger. Las disposiziuns pridas per la scolaziun teologica e pastorala en siu uestgiu ein in spieghel da sia perschuasiun. Vitus Huonder leva vegnir pader da Mustér ed haveva survegniu il num monast Laurentius. Sco muntg – ni sco professer en ina facultad teologica – havess Vitus Huonder saviu viver sia perschuasiun a moda privata senza stuer ir la via ch’el ha acceptau voluntariamein, per entgins ina via che ha purtau salit, per auters ina da suffrientschas e trumpadas. Siu davos ruaus anfla el buc el liug destinaus pils uestgs da Cuera avon la catedrala, mobein ad Ecône el Valleis, il center dil moviment dils «tradiziunalists». Quei ei siu giavisch expressiv, in che di tut e plaida per sesez. Mariano Tschuor ei staus directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e commember da direcziun dalla SRG SSR. Oz meina el il project «Aufbruch ins Weite» dalla claustra Mariastein. Cuors dalla veta da Vitus Huonder Naschius ils 21 d’avrel 1942 a Trun, carschius si a Thalwil. Scola media en claustra da Mustér e 1963 noviziat ella claustra benedictina da Mustér. Studis da teologia e filosofia a Nossadunnaun ed all’universitad benedictina da S. Anselmo a Roma, pli tard all’universitad da Fribourg. 1971 ordinaziun sacerdotala. 1973 doctorat, 1989 habilitaziun en scienzias dalla liturgia, assistent all’universitad da Fribourg, docent alla Scol’aulta teologica da Cuera. Da 1976–1988 spiritual en survetsch pastoral a Kilchberg, Sachseln ed Egg. 1999 clamaus dad uestg Wolfgang Haas vicari general per il Grischun, Glaruna e Principadi da Liechtenstein. Ils 6 da fenadur 2007 elegius dil capetel catedral uestg da Cuera ord ina gliesta da treis candidaturas, la terna, construida dalla congregaziun romana per fatgs dils uestgs. Dus da quels treis candidats fuvan mess si sco alibi. Ils 8 da settember 2007 eis el vegnius ordinaus uestg ella baselgia claustrala da Nossadunnaun. Ils 20 da matg 2019 finescha igl uffeci episcopal da Vitus Huonder. Sco emeritus pren el dimora en in institut dalla Confraternitad sacerdotala Pius X. a Wangs, nua ch’el miera suenter cuorta, mo greva malsogna ils 3 d’avrel 2024. Sin giavisch expressiv dad el sez vegn el satraus ad Ecône el Valleis en vischinonza digl arzuestg Marcel Lefebvre, excommunicaus dil Papa muort sia malobedientscha enviers Roma.

L’jamna vargada ein stai dus termins impurtonts per scolaras e scolars d’Andiast, Breil, Dardin, Danis-Tavanasa e Vuorz. Els han presentau il musical Heidi. Duas gadas ei la halla en casa da scola stada pleina e gl’auditori ha astgau mirar e tedlar l’inscenaziun romontscha dil musical dad Andrew Bond. «Ina fetg biala e speciala sera ei quei stau», ha ina aspectatura manegiau. Ella haveva survegniu gl’invit da sia biadia. «Ei fa surstar cun tgei segirtad ch’ils affons ein sepresentai», ha in’autra tatta commentau. Ed il padrin d’in buob ha admirau co il grond chor da scolars ha cantau. «Cheu duei zatgi aunc gir ch’ils affons contien buca bugen. Quei cant sonor ha fatg schi bein», ha el manegiau. Ed in habitont da Breil ei staus surstaus dalla buna pronunzia, e con bein ch’ins hagi udiu acturas ed acturs senza microfons. L’onda Dete ha purtau la Heidi Ina dallas scenas cullas cauras, Heidi e Peter. 91 scolaras e scolars dalla scoletta tochen e culla quarta classa dalla vischnaunca da Breil han purschiu margis e gievgia sera in divertiment special. Duront in’ura han ils affons raquintau cun cant e scenas la renomada historia dall’autura Johanna Spyri. Buca mo confamigliars, mobein l’entira populaziun, ha la scola schau prender part al musical Heidi. Egl emprem act han ins viu co l’onda Dete ha purtau la mattatscha tier gl’Alpöhi si d’alp. Aunc avon han ins viu las paterlieras che targevan tras il tschariesch il tat. A quei curios sturnecal astgi la Dete tonaton buca confidar la Heidi. La sala dalla casa da scola havevan ils affons decorau cun placats fatgs aposta. Il maletg da tribuna cul Muot da Rubi ed il Péz d’Artgas ha surviu sco funs dalla culissa. Lavur da team Da scena tier scena ha il chor d’affons accumpignau tras la historia. Quel era posiziunaus silla tribuna dalla vart. Acturas ed acturs han discurriu cun buna dicziun. Il maletg culla tegia d’alp, il tat cun sia barbuna, costums e requisits, il triep cauras giugaus da scolaras e scolars, gl’act culla scena da Frankfurt, il survient Sebastian ed il cunfar dalla fräulein Rottenmeyer e sia premura per manieras: tut quei ha schau emblidar da mirar sill’ura. Aposta pil project ha Veronica Cathomen translatau ina versiun scursanida dil musical «Heidi» da Andrew Bond. Ils exercezis per l’inscenaziun han entschiet suenter las vacanzas da primavera. Avon Sontgilcrest han affons e persunas d’instrucziun fatg exercezis intensivs e preparau ils detagls. Bia ha l’entira squadra giu da far: organisar culissas, rimnar requisits, coreografia, cant, placats, lu era preparar la stiva da caffè suenter las producziuns. Per reparter las rollas hagi ei schizun dau in casting, han entgins affons tradiu alla FMR. La gronda gruppa da scolaras e scolars dalla scoletta tochen e cun quarta classa dalla scola da Breil. Angelina Giossi, Flavia Cahenzli Sara Lea Hosang, Veronica Cathomen e Toni Schuoler han tgamunau las diversas parts. El discuors culla FMR han ellas accentuau: «Igl ei stau ina lavur creativa da team. Tut en tut hagien 15 persunas d’instrucziun tratg vid il medem sughet, «ed ils affons han giu in tschaffenun da realisar il project», han ellas puntuau. «Nus havessen schon aunc mirau e tedlau pli gitg», ha l’onda d’in affon manegiau duront gl’applaus final.

Suenter l’ustria Obertor e la Städtlibeiz ha la populaziun ina nova pusseivlad da s’entupar el marcau vegl da Glion: Vendergis ha Claudio Cadruvi aviert la bar Strocla. Ell’anteriura casa Cerletti, gest sper la Porta Sura, ha il possessur dall’immobiglia scaffiu in liug cumadeivel per guder in sitg da serasontga. El ha transformau l’anteriura stizun e luvratori dall’Argo en in local gastronomic. Quel porscha buca pasts pulpi. L’elecziun ei limitada sin buccadas regiunalas, in bien vin, digestiv ni aperitiv. «Nus vulein scaffir in liug da s’entupar e per la cumpignia», ha Claudio Cadruvi sincerau. Il local ei aviarts mintgamai da mesjamna tochen e cun dumengia, dallas 16.00 tochen las 23.00, la dumengia tochen las 24.00.(fmr/abc) Claudio Cadruvi en sia nova "Strocla Bar" a Glion.

Sonda e dumengia ei stau a Trun la manifestaziun «Detgas e fatg(a)s d’ina pertgetga métta».Varga 150 persunas han presentau ina producziun cun orchester, chors e film. La Kammerphilharmonie dil Grischun ha sunau, igl entir program ha schau semegliar cuort. Il finale ei staus monumentals. E dètg emoziunals. Cun in toc niev da Pascal Gamboni «Il siemi» ei la manifestaziun el center communal a Trun ida a fin. Avon 100 onns havevan ins udiu en quei liug musica da Duri Sialm, denton ora el liber. En sequenzas da film ha Gieri Venzin raquintau e dau ina impressiun da lezza gronda manifestaziun patriotica ch’era stada per commemorar ils 500 onns Ligia Grischa. Circa dieschmelli persunas erien vegnidas lu a Trun per mirar il giug el liber ed il til, han ins udiu. 700 persunas en costums historics havevan cooperau. Silla tenda sur il chor han ins viu in tagl tras lezza fiasta da 1924. La scenaria el center communal a Trun, a caschun dalla producziun "Detgas e fatg(a)s d'ina perdetga métta. Giuseppe Motta ed ils Hippies 100 onns pli tard ha il chor dalla Scola da cant Surselva exprimiu in messadi culla musica da Pascal Gamboni. La Kammerphilharmonie dil Grischun ha accumpignau. El davos film han ins viu co scolaras e scolars da Trun han pendiu ils mars 2024 fegls cun giavischs vid la plonta el curtin d’honur. «Ch’ei vegni aunc discurriu ditg romontsch cheu sut quei ischi», ha ina mattatscha detg avon ch’ella ei revida dalla scala si. In dils maletgs silla tenda gronda, duront che Gieri Venzin raquenta: igl ischi brac e moribund. «Détgas e fatg(a)s d’ina perdetga métta» ha fatg in artg. Gl’auditori ei s’entupaus cun pader Placi a Spescha e pader Flurin Maissen, uestg Georgius Schmid de Grüneck, ils cumponists Duri Sialm e Tumasch Dolf, cun cusseglier federal Giuseppe Motta e la regenza grischuna dils onns otgonta. Era ils «Hippies» dils onns siatonta ein cumpari, ed ins ha udiu musica dad Alexi Nay & Marcus Hobi e Corin Curschellas. Cun ins hagi surdau 1824 a pader Placi l’incumbensa d’organisar la fiasta centenara 400 onns Ligia Grischa havevi quel 72 onns, ha Gieri Venzin raquintau. Scolaras e scolars dil gimnasi claustral e singulas acturas ed acturs han giugau scenas cun el ch’ins ha viu en sequenzas da film. Livel europeic Il program musical ha inclus 23 tocs. Il chor grond ei staus posiziunaus davos gl’orchester. Chor cecilian Trun, sut direcziun da Gion Gieri Tuor, e chor Cantus Firmus han formau ina unitad vocala. Davon gl’orchester ei la Scola da cant seposiziunada adina puspei. Ella ha cantau cun sia menadra Rilana Cadruvi. Chor viril, chor da dunnas, chor d’affons, orchester e solistas e solists han presentau in’ovra varionta. Lorenz Dangel, musicist, arranschader e cumponist. Gieri Venzin ha menau la reschia da tut quei ch’ins ha saviu suandar. Cun ina ouvertura ha la Kammerphilharmonie dil Grischun aviert la sera. Ils giavischs dalla giuventetgna alla fin ein secolligiai cun quels dall’entschatta ch’ins ha udiu ella sequenza da film giugada: «Nus lein esser e decider sez da nossa patria». La producziun ella sala dil center communal ei buca stau in patos patriotic. Plitost ina lecziun animonta da historia. Il cumponist tudestg Lorenz Dangel ha arranschau la biaras parts per chor ed orchester. Sco quei ch’el ha detg alla FMR, ha el smarvegliau dall’entira producziun. La regenza grischuna dueigi esser loscha sin in tal orchester representativ. Qualitads vocalas La Kammerphilharmonie hagi tuttavia livel europeic, ha Lorenz Dangel detg, ella seigi veramein ina ambassadura excellenta dalla megliera qualitad. El ha era ludau fetg las qualitads vocalas. Sch’ins s’immagineschi che tut quella glieud che conti sin tribuna seigien laics, stoppi el far enclin. Era stoppien ins ir lunsch ad encurir ditg in chor da scolars schi engaschau e ferm. Gieri Venzin ha raquintau – adina davos las culissas – la historia cun maletgs, fotografias, films e scenas giugadas. Clau Scherrer ei staus coniniziant dil project 2024 e responsabels pil program musical. Las ovaziuns ch’igl auditori ha dau alla fin pon esser per el e tuttas responsablas e responsabels la paga pli impurtonta per la prestaziun collectiva. Ina dallas scenas culla Scola da cant Surselva e la dirigenta Rilana Cadruvi.

La Casa s. Martin a Trun ei vegnida il schaner vargau ellas publicitad. Gl’Uffeci cantunal da sanadad ha retschiert reclamaziuns. Denton buca ina da quellas ha giu connex cun falliments e mancos en tgira ed assistenza a cussadentas e cussadents. Venderdis ha Patrick Schaniel, gl’incumbensau per la communicaziun enteifer la cumissiun-casa, informau las medias dallas mesiras ch’ein instradadas per tuornar tiel ruaus ed il mintgadi. Gievgia ein las delegadas ed ils delegai dalla vischnauncas e purtadras dalla Casa s. Martin a Trun s’entupai per discutar ed approbar il quen e rapport annual 2023. La casa da vegls e da tgira portan gest dus gremis strategics. Inagada ei quei la Fundaziun Casa s. Martin cun in cussegl da fundaziun. Lu eis ei la Corporaziun da vischnauncas cullas treis purtadras Sumvitg, Trun e Breil. «Nus vulein adattar nossas structuras, seigi quei sil sectur strategic sco era operativ en vesta alla Reit da sanadad Surselva», ha Patrick Schaniel declarau a caschun venderdis a caschun d’ina orientaziun da medias. El ha giu l’incumbensa d’informar quellas davart ils conclus ed las mesiras ch’ein previdas per mitigar la situaziun. Ina situaziun da schoc La Casa s. Martin a Trun ei vegnida il schaner el center da rapportaziuns negativas. Che quei ei stau nuscheivel pil menaschi ha Patrick Schaniel confirmau venderdis. Il donn da reputaziun, caschunaus entras rapports ellas medias, hagi engreviau supplementarmein il squetsch sin collaboraturas e collaboraturs. Per analisar la situaziun difficila haveva la cumissiun-casa engaschau gl’atun vargau l’interpresa Vitalba. Andrea Brauch, collaboratura specialisada da quella, ha giu il mandat d’analisar il sectur da tgira ed assistenza. Ei hagi dau munconzas ella communicaziun, haveva Patrick Schaniel concediu gia miez matg en in discuors cun RTR. Venderdis, suenter che fundaziun e corporaziun han approbau il quen e rapport 2023, ha la cumissiun-casa vuliu informar la publicitad. Il problem ch’ei sesviluppaus gl’onn vargau en Casa s. Martin ha connex culla munconza acuta da persunal. «Ils rapports ellas medias e las grondas midadas han caschunau ina situaziun da schoc ed ina crisa en nossa casa», ha Patrick Schaniel detg venderdis alla conferenza da medias. «Nossas collaboraturas e nos collaboraturs funcziunavan semplamein, e quei cun in immens squetsch. Denter auter eis ei semussau ch’ils process da lavur, en special la communicaziun, era disturbada», ha el detg. Ei drova temps L’interpresa Vitalba ha examinau ils process, la part strategica e l’operativa suondan ussa sias recamondaziuns. Per che las persunas responsablas sappien accumpignar a fin ils process instradai, han ins prolungiu il mandat cun Andrea Brauch tochen la fin digl onn. Gl’essenzial en connex cullas mesiras en Casa s. Martin ha Patrick Schaniel menziunau suandontamein: «In process da transformaziun basegna il duiu sentiment e consequentamein era il temps». Ins vegni ad adattar las structuras ton sil sectur strategic sco era operativ, quei en vesta alla Reit da Sanadad Surselva che vegn a surprender igl 1 da schaner 2027 la responsabladad. Tochen lu vegn la menadra da tgira ed il meinacasa assisti, per exempel ella planisaziun e tier la recrutaziun da persunal. En connex culla restructuraziun ha la FMR vuliu saver certs detagls da Patrick Schaniel. La Casa s. Martin ei stada ellas medias stediamein dapi l’entschatta digl onn, ei ha dau reclamaziuns e discussiuns ella publicitad. Ei il «cass» ussa serraus giu e finius? Patrick Schaniel, il delegau dalla corporaziun e dil cussegl da fundaziun dalla Casa s. Martin a Trun. Quei che pertucca las rapportaziuns ellas medias bein. Cun questa orientaziun dad oz havein nus vuliu manifestar quei. Nus essan buca pér dapi l’entschatta digl onn, mobein dapi miez digl onn vargau, en stretg contact cugl uffeci cantunal da sanadad. Quei independentamein da tuttas rapportaziuns ellas medias. Per la cumissiun da casa po ei esser stau ina detga trumpada ch’il miedi da casa ei ius ell’offensiva ed ha inclus quellas? Da principi vi jeu buca entrar en quei ch’ei schabegiau il vargau. Quei porta nuot. Nus stuein e vulein mirar anavon. Cul miedi da casa sto il menaschi denton luvrar ensemen vinavon. Co va quei? Il miedi da casa ha cheu a Trun sia pratica e proveda circa 80 % da nossas habitontas e habitonts culs survetschs medicinals. El vegn cheu en casa tier sias pazientas e ses pazients. El vegn e va en nies menaschi e quei ha negin connex cul plaun strategic. Co vus haveis orientau, ha il post extern examinau la lavur operativa dalla casa e buca la strategica. Saveis Vus precisar quei? Ei constat, il post extern ha evaluau ed analisau ils process da lavur en casa, vul dir quei co il menaschi funcziuna di per di en spezial concernent il sectur dalla tgira. La finamira dalla casa s’accorda cun quella dils gremis strategics: Nus vulein pussibilitar e stuein era garantir che l’assistenza e tgira da nossas cussadentas e cussadents han la qualitad ch’ins spetga e quella ch’ei necessaria. Davart igl organ strategic purschein nus las cundiziuns da rama per che l’operativa sappi metter entuorn la tgira ella qualitad necessaria. E quella lavur ei inconstestabla. Quei dependa tut sche la dretga glieud lavura el dretg liug, la planisaziun dil persunal ch’ei entuorn nossas habitontas e nos habitonts sto esser efficienta ed effectiva. Nus dalla strategia stuein buca saver tgei ch’igl ei da far per tractar ina plaga ch’ei aviarta e mirar che la persuna hagi la tgira ch’ella drova. Nus stuein garantir che habitontas e habitonts sesentan da casa cheu. E gliez constat. Tgei ei la pli impurtonta novaziun dalla restructuraziun? Igl ei gartegiau da cumprovar la confidonza, quella ha la casa da tuttas varts. Igl ei ina confidonza vicendeivla denter persunas da cader responsablas. Mintga damaun dat ei in cuort rapport, igl ei in instrument che duei garantir ch’ils process funcziunan. Da nossas habitontas e da nos habitonts havein nus la confidonza, leu negin che ha pitiu il davos temps. Quei ei il pli essenzial. Las analisas ein fatgas, tuts involvai han saviu s’exprimer. Tuorna puspei il ruaus ch’ei drova per ademplir l’incarica? La munconza da persunal resta. Gliez savein nus buca influenzar direct. El futur vulein nus denton promover nossas communicaziuns activamein, buca mo tier las medias, era tier nossas delegadas e nos delegai. Co Vus haveis detg haveis Vus engaschau ina persuna dil fatg nova che vegn ad esser responsabla per ina dallas partiziuns. Saveis Vus precisar era cheu? Jeu vi precisar ch’igl ei propi legreivel ch’igl ei gartegiau da recrutar ina persuna dil fatg cullas qualitads e habilitads che nus duvrein per in post da cader ella tgira. Igl ei ina persuna che tschontscha romontsch. En temps cun scartezia da persunal secapescha quei buca da sesez. La Casa s. Martin a Trun cun siu curtgin.

Vendergis ha la suprastonza dil club da golf Buna Vista Sagogn orientau la radunonza generala ch’ella hagi tscharniu Sandra Maria Mazzetti sco nova managera. La Vallesana remplazza Mirjam Fassold che ha stuiu demissiunar per motivs da sanadad. «Ei fa plascher da communicar che Sandra Maria Mazzetti surpren naven d’immediat il post da managera da nies club», ha Christian Capaul annunziau vendergis sera alla radunonza generala. Cun bia engaschi ed experientscha sur biars onns vegni la Vallesana oriunda da Visp a purtar energia positiva en sia funcziun sco menadra dalla squadra operativa dil club Buna Vista Sagogn. Quella energia ei necessaria suenter in meins cun dabia malsegirtads. L’emprema gada dapi che la plazza da golf Sagogn-Schluein exista, vul gir dapi 2008, han golfistas e golfists stuiu spitgar tochen l’entschatta zercladur sill’avertura cumpletta digl implont. Christian Capaul ha saviu communicar che tuttas 18 ruosnas seigien finalmein aviartas. Sandra Maria Mazzetti, la nova managera dil club da golf Buna Vista Sagogn. Evaluar las pusseivladads Il motiv dil retard ei la consistenza dil terren dalla vart da Sagogn. Quel sedistingua da quel dalla vart da Schluein. Il sediment dil lag prehistoric da Glion ei arschella. Quella retegn l'aua aschia ch’igl ei nunpusseivel da tgirar il pastget cun maschinas. La cumissiun dalla plazza ei dapi il mars stada nuninterruttamein en acziun per evaluar la situaziun. Il tschespet eri saziaus cun aua e mintga access havessi donnegiau la plazza per pli liung temps. Liungas periodas bletschas han menau alla situaziun. Sco quei che Sandra Omlin Chistell, la representanta dalla cumissiun da plazza, ha declarau alla radunonza, eis ei in’experientscha nova. El futur emprovien ins da tgirar la plazza schi baul sco pusseivel cun mesiras che stoppien gl'emprem secumprovar. Ina pusseivladad seigien maschinas novas pli levas, in’autra da migliurar la structura dil tratsch.

La Scola da talents Surselva festivescha siu 15avel anniversari. La partiziun dil scalem superiur dalla scola dalla vischnaunca Ilanz/Glion ei s’etablida. Vendergis ha la squadra envidau ad ina sentupada giubilara. La sala ei s’emplenida cun scolaras e scolars actuals ed anteriurs, geniturs, persunas d’instrucziun e representants d’autoritads. La Scola da talents Surselva ha envidau vendergis sera ad ina fiasta pil giubilem da 15 onns. Fundada cun bia entusiassem e sensori da piunier, eis ella s’etablida. Mintg’onn recepescha la partiziun en duas classa in diember da 32 tochen 34 giuvenils. Mintgina e mintgin vul frequentar quella scola da talents s’auda tiels ambizius. Historias persunalas «Di per di dein nus tut e s’engaschein cun bia passiun per ch’els contonschien lur finamira», ha Rita Bearth sincerau en siu plaid da beinvegni. Ils giuvenils enqueran dapli, els vulan daventar ballapedists, skiunzs, avanzar ella musica ni ir cun velo. «Entochen oz han varga 180 scolars talentai frequentau nossa scola», aschia Rita Bearth. Denter quels Mattiu Defuns, Fadri Janutin ed Andri Ragettli. Els treis s’audan tiels profilai. Marius Cadalbert (sen.) en discuors cun treis protagonists ed exempels: Andri Ragettli, Fadri Janutin e Mattiu Defuns. Il scolast e coordinatur dalla Scola da talents, Marius Cadalbert, ha menau in discuors cun quels treis anteriurs scolars. Mintgin ha tradiu empau da sia historia persunala. Fadri Janutin ha raquintau co el ha murdiu sils dents ed ha mussau zaiadad duront gl’emprendissadi, adina cull’ambiziun da vuler s’uder tiels megliers skiunzs. Era Andri Ragettli. Siu siemi era ei da gudignar il ils giugs X-Games ella sparta freestyle dad ir cun skis. «Igl ei schon aunc cool» Els dus han rispundiu la damonda tgei ch’els savessien recamonder ni cussegliar a scolaras ed a scolars cun ambiziuns semegliontas. Mattiu, il musicist, ha era rispundiu quella damonda: «Tener la finamira en egl. Luvrar dir, mo era tener il plascher vid quei ch’ins fa bugen». Tuts treis han dau rispostas inspirontas als giuvenils che havevan priu plaz ell’aula dalla casa da scola. Andri Ragettli ha concediu ch'ei seigi tuttavia curios sch’el mondi a far cumpras en ina stizun gronda ed ins plidenti el e damondi in autogram. «Igl ei schon aunc cool», ha el schau valer. «Va tia via, era sche auters rian da quei che ti fas», ha el manegiau davart sia motivaziun dad esser ambizius e da vuler suandar in siemi.

Survesta dallas votaziun communalas en Surselva: Mustér, Glion e Flem han priu decisiuns communalas. A Medel resta Claudio Simonet president communal. Flem Il suveran da Flem fida buca diltut alla suprastonza: Quella haveva recumandau da detschiert d’approbar la planisaziun territoriala dil habitadi e dalla lescha da baghegiar. Cun 471 GIE e 640 NA ha il suveran denton renviau la proposta. Il motiv dalla refusada ei ch’ina maioritad ei buca d’accord ch’il maun public duei semischedar el possess privat e che las autoritads san decretar dezonaziuns e mobilisar terren da baghegiar privat. Ils dus auters projects communals ein buca stai dispiteivels. Cun 910 GIE encunter 213 NA dat il suveran alla Cassa da pensiun dil cantun Grischun la concessiun pil dretg da baghegiar per la parcella 4002 ella zona per indigens Il Stuz. Il credit brut dad 8,8 milliuns francs per la pendiculara da latg Fidaz-Crap da Flem han ils da Flem dau cun 837 GIE encunter 309 NA. La participaziun alla votaziun ei stada 63,5 %. Flem Mustér Il suveran da Mustér ei suandaus las propostas dalla suprastonza communala. La revisiun parziala dalla planisaziun locala han votantas e votants approbau cun 498 GIE encunter 171 NA. La revisiun pertucca la zona da fontaunas sco era quellas da prighel dallas vals Sogn Placi e Cuoz. Medemamein approbau ha il suveran la concessiun allas Pendicularas Mustér per trer a néz las auas, quei cun 483 GIE encunter 186 NA. 47,1 % dallas votantas e votants da Mustér ein separticipai alla votaziun communala. Glion La votaziun all’urna a Glion pertuccont la concessiun allas Ovras electricas Zervreila SA (OEZ) ei stada clara. 932 han votau GIE e 269 NA. Conform allas autras vischnauncas ei ina maioritad suandada la proposta da buca renovar la concessiun alla OEZ e da tener en egl ina atgna societad cun Cantun e Corporaziun da vischnauncas KOKWZ. 36,05 % dallas votantas e dils votants ein separticipai alla votaziun. Medel Per las elecziuns communalas a Medel ha ei buca dau surpresas. Votantas e votants han reelegiu cun gronda maioritad Claudio Simonet per ina proxima perioda d'uffeci da treis onns. Medemamein ils gerai Corsin Flepp e Werner Venzin. Dalla cumissiun da quen e gestiun fa daniev Patric Gienal part sco niev commember. Il suveran ha elegiu el ensemen culs commembers d'entochen ussa Tamara Venzin e Victor Venzin. L’instanza da baghegiar resta ils proxims treis onns tuttina cun Rico Bearth, Franco Pally ed Alfons Venzin.

Avon dus onns e miez ha il luvratori Glion dalla Fundaziun Argo per persunas cun impediments transferiu ina part da siu menaschi ella zona d’industria Isla a Schluein. Vendergis han ella e l’interpresa MM Aufbereitung + Recycling presentau il luvratori niev, sias pusseivladads ed il persunal. Ellas localitads alla Via Isla 11 a Schluein ha Manuel Montalta, ensemen cun Franco Hübner, Reto Parpan e Corsin Bargätzi dalla Argo, beneventau vendergis ils representants dallas vischnauncas e dallas medias. Els han vuliu presentar in project da recicladi che fa senn. «Nus giavischassen che tuttas vischnauncas sursilvanas fagessen diever da quei survetsch, pertgei cun quel savein nus tener la creaziun da valur en nossa regiun», ha Manuel Montalta declarau. Localitads claras e spaziusas A Glion – e dapi dus onns en in luvratori extern a Schluein – lavuran 42 persunas en diversas partiziuns. Quella partiziun externa hagi saviu descargar la munconza da plaz el menaschi principal a Glion. Als clients che habiteschan ella casa Argo gest dasperas detti quei la schanza dad esser empau dapli independents. Els stoppien ir giuadora e far in viadi quotidian per ir alla lavur, quei ch’ils biars gaudien. Ina meisa da lavur, duront ch'in collaboratur pren dapart in furnel. Il luvratori d’Argo Glion surpren las pli diversas lavurs en diversas spartas. Sper quellas d’etichettar, pachetar, confecziunar, montar, elaborar lenn e material sintetic dat ei dapi dus onns ina nova. Quella ei domiciliada ella zona d’industria a Schluein. Leu ha l’interpresa MM Aufbereitung + Recycling mess a disposiziun localitads claras e spaziusas per in néz a liunga vesta. Sper autras persunas cun impediments dat ei era quater tochen tschun persunas ella partiziun da reciclar apparats gronds dil tenercasa. «Enstagl che nus rimnein quels ella regiun per tarmetter els giu la Val dil Rein, vulein nus gest trer a néz las sinergias», ha Manuel Montalta manegiau. Sia interpresa ha instradau il 2021 ina stretga collaboraziun culla fundaziun Argo. Alla tscherca d’occupaziuns che fan senn e ch’ein era sfidas interessantas pils clients, han omisdus partenaris sviluppau il concept logistic niev. Demontar apparats gronds Avon dus meins ei era la Regiun Surselva s’associada al project. Enstagl da rimnar ils apparats gronds e tarmetter quels culla viafier a Cuera e pli lunsch, vegnan quels da niev a Schluein ella Via Isla. Furnels, maschinas da lavar, maschinas da lavar giu, tumblers, frestgeras e schelenteras han numerusas parts ch’ins sa reutilisar. «En tut eis ei 23 fracziuns», ha Manuel Montalta declarau. Denter auter ei quei stuors, irom, alumini, itschal, plastic, fier, launa d’isolar ed auter. Maschinas da lavar veglias ed apparats gronds san ins demontar da niev ella regiun. Numnadamein a Schluein. Ils collaboraturs digl Argo demonteschan quels apparats gronds ella partiziun speciala. Duront la girada en quella ei era Martin Candinas arrivaus. El ei commember dil cussegl dalla Fundaziun Argo Grischun. «Quella partiziun ha potenzial. Nus beneventassen sche tuttas vischnauncas sursilvanas separticipassen e profitassen da quei canal da recicladi niev», ha el declarau. Franco Hübner, il meinagestiun, ei satisfatgs co il project sesviluppescha. Era el ha envidau las vischnauncas da nezegiar la schanza da tener la creaziun da valur ella regiun. In container da zavrar, davostier gl'interprendider Manuel Montalta (sen.) e Corsin Bargätzi (dretg), il meinagestiun e Martin Candinas, commember dil cussegl da fundaziun Argo Grischun. Ensemen cun treis emploiai. 380 plazzas multifaras Ils luvratori dalla Fundaziun Argo ein multifars e porschan 380 plazs da lavur a persunas cun impediments. Cun agid da persunas d’assistenza dil fatg elaboreschan quellas ina roscha products, survetschs e prestaziuns. Ils luvratoris ein a Cuera, Tavau, Casti e Glion e genereschan ensemen ina sviulta da 30 milliuns francs ad onn. Franco Hübner da Glion ei il meinagestiun dad Argo Grischun. El ei era staus presents vendergis suentermiezgi el luvratori niev a Schluein. «Nus essan perschuadi da quei project, ed era il Cantun ei incantaus», ha el getg a caschun dalla presentaziun. En collaboraziun cull’interpresa MM Aufbereitung + Recycling ei la Argo s’installada avon dus onns ella zona d’industria Isla a Schluein.

Suenter l’aulta terrada da 1:8 encunter il capogruppa da Schaan, frunta Trun/Rabius ella 21avla runda dil campiunada da 3. ligia sin Triesenberg. Cunquei che l’Associaziun da ballapei dalla Svizra Orientala sa aunc far midadas pertuccont las equipas che vegnan relegadas, ei quei in giug da gronda impurtonza per Trun/Rabius. Il giug entscheiva fetg uliv, denton muossa Triesenberg ch’els ein vegni a Pustget per gudignar il giug. Duront las empremas minutas fa Trun/Rabius grev la veta a sesez cun malexactadads e cun schar memia bia libertads als adversaris. Ella 14avla minuta vegn Triesenberg da marcar il 0:1 suenter ina attacca sull’ala. Quei gol para da haver destadau il caucasa che vegn entras Gianin Derungs ed Andri Carigiet tier si’emprema caschun da marcar. Suenter 28 minutas sa Trun/Rabius egalisar la partida. Andri Carigiet po surmuntar plirs giugadurs da Triesenberg e tarmetta cun in fetg bi pass ella profunditad Orlando Monn che marca cun saung freid igl 1:1. Buc ina minuta suenter va Triesenberg denton puspei en avantatg, quei suenter in bal liung ed in’absenza collectiva da Trun/Rabius. Ils indigens emprovan danovamein d’egalisar. Suenter haver acquistau la balla vegn Gianin Derungs da survir ella ella zona da puniziun a Robin Monn che marca il 2:2. Cuort avon pausa va Trun/Rabius per l’emprema ga en avantatg suenter in corner da Denis Monn ed in culp cul tgau da Damian Schmed ch’il goli sa aunc parar. Gianin Derungs reaghescha il pli spert e marca a moda suverana il 3:2 al resultat da pausa. La secunda mesadad entscheiva meglier per Triesenberg. Il hosp dil principadi ha dapli dil giug e vegn tier bunas caschuns da marcar, denton tegn il giuven goli Livio Lozza differentas gadas fetg bein. Trun/Rabius sto denton spitgar ditg entochen ch’els vegnan da decider il giug. Pér ella 89avla minuta vegn il caucasa da sittar il 4:2. Suenter ina sperta cunterattacca tarmetta Gianin Derungs igl attaccader Daniel Pfister ella profunditad e lez marca il 4:2. Il 5:2 croda ella 91avla minuta. Suenter ina midada da tempo da Mathias Flepp tauscha el la balla a Patrizio Decurtins che lai buca supplicar duas gadas e marca il 5:2 al resultat final. Trun/Rabius ha nezegiau las caschuns cun saung freid ed aschia meritau da gudignar il davos giug da casa da questa stagiun. Pil CBT/R vala ei ussa aunc inagada da sefocussar sil davos giug da campiunadi che ha liug proxima sonda ordlunder encunter Cuera 97. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius - Triesenberg 5:2 (3:2) Gols: 14. Cedric Chevalley 0:1, 27. Orlando Monn 1:1, 28. Samuel Sokoli 1:2, 39. Robin Monn 2:2, 41. Gianin Derungs 3:2, 89. Daniel Pfister 4:2, 90.+1 Patrizio Decurtins 5:2. Trun Rabius: Livio Lozza, Rovin Schmed, Damian Schmed, Livio Janka, Mirco Pfister, Denis Monn, Mathias Flepp, Andri Carigiet, Orlando Monn, Robin Monn e Gianin Derungs. Reservas Lucas Seiler, Tizian Duff, Patrizio Decurtins, Silvan Muoth, Clau Berther e Daniel Pfister. Triesenberg: Nikola Pupovac, Marius Beck, Hamza Sljivar, Lukas Büchel, Ricardo Maia de Sousa, Sebastian Beck, Zivan Mitrovic, Robin Gassner, Cédric Chevalley, Pascal Foser, Samuel Sokoli, Fernando Vogt, Lucas Viegas Soares Soares, Pius Sprenger, Borislav Pavicic, Reto Tscherfinger, Jovika Ilic e Diogo Afonso Cordeiro. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Beat Cadruvi e Remo Alig (tuts blessai) sco era Geo Cauzza e Lucas Maissen (absents).

Dapi il venderdis vargau ei l’artista Ursula Stalder guardiana dalla tuor da signal dalla Tgina dil Rein sil Pass Alpsu. Ella succeda a Martin Candinas. En rama d’in act festiv ei la surdada dalla clav dalla tuor da signal dalla Tgina dil Rein sil Pass Alpsu succedida il venderdis vargau. La surdada ei vegnida intunada da Balthasar Streiff cun suns ord corns da glimaias dalla mar. Suenter la laudatio da Hanno Wyss dil cussegl da fundaziun dalla tuor da signal dalla Tgina dil Rein per Ursula Stalder, ei la clav vegnida surdada. La nova guardiana dalla tuor Ursula Stalder ha retschiert quella ord ils mauns da cusseglier naziunal Martin Candinas. Duas exposiziuns Sco quei ch’il cussegl dalla fundaziun tuor da signal Tgina dil Rein scriva en ina communicazin als mieds da massa, ha Ursula Stalder preparau gest duas exposiziuns d’ovras pil proxim temps sill’Alpsu. Quellas ein medemamein vegnidas aviartas il venderdis vargau. Ina ha ella realisau gest egl intern dalla tuor da signal. Igl ei in’installaziun cun objects anflai. El restaurant Alpsu che sesanfla gest dasperas muossa ella lavurs da preit realisadas cun differenta tecnica. (cdm/fmr) Hanno Wyss, Ursula Stalder e Martin Candinas (da sen.) alla surdada dalla clav dalla tuor da signal sil Pass Alpsu il venderdis vargau.

Ella secunda davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 han Schluein Glion e Trun/Rabius gudignau lur partidas da 3. ligia. Per omisduas squadras ein quellas victorias impurtontas: Per Schluein Glion per salvar las schanzas da contonscher il secund rang final ella tabella, e per Trun/Rabius per recaltgar impurtonts puncts el cumbat encunter ina eventuala relegaziun. Schluein Glion ha battiu la sonda la squadra da Sargans cun 6:0. Grazia a quella victoria sa l’equipa dalla Foppa far vinavon speronzas da contonscher il secund rang final ella tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. La decisiun croda gievgia sera el giug da casa encunter Bogn Ragaz. Igl ei il davos giug da questa stagiun per omisduas equipas. Bogn Ragaz ha dus puncts dapli sin siu conto che Schluein Glion. La scuntrada directa sto pia purtar la decisiun definitiva pertuccont il secund plaz. El giug dalla sonda vargada encunter Sargans ha Lars Caduff marcau dus gols per Schluein Glion. Gianluca Casutt, Ruben Rechenbach, Laurin Zala e Leandro Rodrigues ein stai ils ulterius settagols per Schluein Glion che ha dominau la partida. Impurtonts puncts per Trun/Rabius La dumengia ha Trun/Rabius gudignau cun 5:2 la partida a casa encunter Triesenberg. Quella victoria ei stada fetg impurtonta. Sut circumstanzias crodan era aunc tiarzs davos dallas quater gruppas dalla 3. ligia dalla Svizra Orientala giu ella 4. ligia. Las decisiuns definitivas crodan pér suenter la davosa runda dil campiunadi. Quellas decisiuns ein dependentas dil diember da squadras dalla Svizra Orientala che vegnan relegadas dalla 2. ligia interregiunala ella 2. ligia regiunala. Aschia savess la relegaziun buca mo tuccar mintgamai ils dus davos dallas gruppas dalla 3. ligia, mobein era in ni plirs dieschavels dalla tabella. Grazia alla victoria la dumengia encunter Triesenberg ha Trun/Rabius ussa 22 puncts sin siu conto ed ei aschia il meglier dieschavel dallas quater gruppas dalla 3. ligia. (Mira rapport.) Puncts per Lumnezia e Danis-Tavanasa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ein duas equipas sursilvanas stadas en acziun la davosa fin d’jamna. Lumnezia ha gudignau cun 3:0 il giug ordeifer encunter Lai Valbella e Danis-Tavanasa ha recaltgau in punct a casa encunter Tusaun/Cazas. Omisduas equipas han aunc da dar in giug quest campiunadi. Clar eis ei denton gia che Lumnezia terminescha il campiunadi sil secund plaz e Danis-Tavanasa sil novavel. Aunc buca decidius ei il campiunadi dalla gruppa da promoziun 1 dalla 5. ligia. Treis equipas san aunc contonscher in dils dus emprems plazs dalla tabella che legitimeschan da dar igl onn vegnent il campiunadi dalla 4. ligia: Cuera 97, Bregaglia e Valposchiavo. Bregaglia e Valposchiavo fruntan sonda in sin l’auter. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Schluein Glion 0:6 Triesen – Cuera 97 1:3 Mels – Domat 2:1 Landquart – Flums 5:2 Trun/Rabius – Triesenberg 5:2 1. Schaan 21/55; 2. Bogn Ragaz 21/45; 3. Schluein Glion 21/43; 4. Cuera 97 21/37; 5. Sargans 21/32; 6. Landquart 21/32; 7. Triesenberg 21/29; 8. Mels 21/29; 9. Triesen 21/26; 10. Trun/Rabius 21/22; 11. Domat 21/12; 12. Flums 21/7. 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Lumnezia 0:3 Danis-Tavanasa – Tusaun/Cazas 2:2 Schlarigna – Panaduz 2:3 1. Panaduz 18/42; 2. Lumnezia 17/32; 3. Tusaun/Cazas 18/26; 4. Surses 17/24; 5. Schlarigna 17/20; 6. Schluein Glion 17/15; 7. Domat 17/15; 8. Lai Valbella 18/12; 9. Danis-Tavanasa 17/8. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia promoziun, gruppa 1 Rueun – Sevelen 2:2 Valposchiavo – Val Tamina 4:2 Lumnezia – Bregaglia 2:3 Cuera 97 – Walenstadt 2:1 Lusitanos de Samedan – Union Trin 3:0 f 1. Cuera 97 8/19; 2. Bregaglia 8/19; 3. Valposchiavo 8/19; 4. Val Tamina 8/11; 5. Walenstadt 8/11; 6. Union Trin 8/10; 7. Lusitanos de Samedan 8/10; 8. Sevelen 8/8; 9. Rueun 8/5; 10. Lumnezia 8/0. 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Schlarigna – Trun/Rabius 5:2 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa 7:1 Vaz-sut – Landquart 4:0 1. Landquart 6/15; 2. Laax 6/15; 3. Panaduz 6/11; 4. Vaz-sut 7/11; 5. Schlarigna 7/8; 6. Sedrun/Mustér 7/7; 7. Trun/Rabius 6/4; 8. Danis-Tavanasa 7/3. Juniors A2, gruppa 1 Mels – Grischun Central 1:1 Bogn Ragaz – Linth 04 3:0 Glaruna – Cuera 97 1:2 Schwanden – Domat 1:10 Panaduz – Walenstadt 2:1 1. Linth 04 8/21; 2. Domat 9/18; 3. Mels 8/17; 4. Bogn Ragaz 8/17; 5. Glaruna 9/12; 6. Grischun Central 8/9; 7. Panaduz 8/9; 8. Cuera 97 8/9; 9. Walenstadt 8/4; 10. Schwanden 8/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Heiden 0:3 Buchs – Montlingen 1:5 Mels – Grischun Central 4:3 Rheintal – Staad 0:2 1. Heiden 8/19; 2. Surselva 7/15; 3. Mels 8/15; 4. Staad 8/13; 5. Rheintal 8/13; 6. Montlingen 7/12; 7. Cuera 97 8/11; 8. Grischun Central 9/10; 9. Sargans 8/6; 10. Buchs 9/2. Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva 3:3 Orion Cuera – Domat 4:2 Vaz-sut – Bogn Ragaz 6:0 Landquart – Schlarigna 8:1 1. Vaz-sut 6/18; 2. Landquart 7/18; 3. Orion Cuera 6/9; 4. Valposchiavo 7/; 5. Schlarigna 5/6; 6. Domat 6/6; 7. Surselva 6/4; 8. Bogn Ragaz 5/3. Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Cuera 97 1:3 Surselva – Grischun Central 5:2 Triesen – Tavau 3:1 1. Cuera 97 7/15; 2. Triesen 7/15; 3. Tavau 6/13; 4. Balzers 6/12; 5. Lusitanos de Samedan 6/10; 6. Panaduz 7/6; 7. Grischun Central 6/3; 8. Surselva 7/3. Juniors C promoziun, gruppa 1 Montlingen – Mels 3:7 Cuera 97 – Glarnerland 11:1 Sargans – Brühl 0:4 1. Cuera 97 b 8/17; 2. Mels 8/16; 3. Cuera 97 a 8/16; 4. Sargans 8/14; 5. Montlingen 8/12; 6. Rorschacherberg 8/11; 7. Balzers 8/8; 8. Surselva 8/7; 9. Brühl 8/6; 10. Glarnerland 8/6. Juniors C1, gruppa 1 Domat – Sevelen 4:0 Cuera 97 – Grischun Central 0:4 Schlarigna – Tavau 3:3 Landquart – Sargans 3:0 Domat – Buchs 1:4 Sevelen – Valposchiavo 7:6 1. Grischun Central 8/20; 2. Cuera 97 8/19; 3. Tavau 8/15; 4. Buchs 7/13; 5. Domat 8/13; 6. Schlarigna 8/11; 7. Landquart 8/6; 8. Sargans 7/5; 9. Sevelen 8/4; 10. Valposchiavo 8/3. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 12:0 Tavau – Bogn Ragaz 2:6 1. Domat 6/13; 2. Landquart 7/13; 3. Grischun Central 7/12; 4. Bogn Ragaz 7/11; 5. Vaz-sut 6/10; 6. Panaduz 7/7; 7. Cuera 97 7/6; 8. Tavau 7/4. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Balzers 3:2 Schlarigna – Landquart 7:2 Surselva – Valposchiavo 4:14 Vaz-sut – Domat 1:2 Balzers – Grischun Central 0:4 1. Grischun Central 7/18; 2. Cuera 97 7/16; 3. Vaz-sut 7/13; 4. Schlarigna 7/13; 5. Domat 7/12; 6. Balzers 7/11; 7. Valposchiavo 6/7; 8. Surselva 7/0; 9. Landquart 7/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat 8:3 Surselva c – Surselva b 2:8 Landquart – Vaz-sut 5:1 Grischun Central – Cuera 97 2:7 1. Landquart 7/21; 2. Surselva b 7/18; 3. Vaz-sut 7/15; 4. Cuera 97 7/12; 5. Panaduz 7/9; 6. Domat 7/4; 7. Surselva c 7/4; 8. Grischun Central 7/0. Juniors D2, gruppa 2 Grischun Central b – Bogn Ragaz 1:1 Orion Cuera – Grischun Central c 13:0 Domat – Tavau 3:1 1. Landquart 8/21; 2. Domat 7/18; 3. Cuera 97 7/12; 4. Bogn Ragaz 6/10; 5. Orion Cuera 6/9; 6. Grischun Central b 8/7; 7. Tavau 7/6; 8. Panaduz 7/6; 9. Grischun Central c 8/6. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Frauenfeld 2:2 Romanshorn – Toggenburg 0:2 Tusaun/Cazas – Uzwil 0:0 Bühler – Rapperswil-Jona 8:2 Domat – Au-Berneck 3:0 1. Toggenburg 19/50; 2. Romanshorn 20/41; 3. Bühler 19/40; 4. Tusaun/Cazas 19/32; 5. Frauenfeld 19/29; 6. Uzwil 19/25; 7. Triesen 19/22; 8. Domat 19/19; 9. Cuera 97 19/15; 10. Rapperswil-Jona 19/12; 11. Au-Berneck 19/6. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Schlarigna 3:2 Werdenberg – Ruggell 2:0 Vaz-sut-Cuera – Triesen 8:0 1. Vaz-sut-Cuera 14/39; 2. Surselva 14/34; 3. Werdenberg 14/32; 4. Mels 14/19; 5. Tusaun/Cazas 14/16; 6. Triesen 14/12; 7. Ruggell 14/7; 8. Schlarigna 14/6. Junioras FF15 1, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva 1:3 Ruggell – Uznach 4:2 1. Surselva 7/16; 2. Werdenberg 7/14; 3. Ruggell 6/11; 4. Uznach 7/7; 5. Cuera 97 7/0. Lars Caduff ha sittau dus ulteriurs gols per Schluein Glion. Cun in total da 18 gols questa stagiun eis el dapresent il 7avel meglier settagols dalla 3. ligia dalla Svizra orientala. Victorias per las equipas sursilvanas Schluein Glion e Trun/Rabius han gudignau lur giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia la fin d’jamna. Per omisduas equipas ein quels mintgamai treis puncts d’impurtonza. Grazia alla victoria encunter Sargans ha Schluein Glion vinavon la schanza da daventar secund ella tabella. Per Trun/Rabius ein ils treis puncts encunter Triesenberg impurtonts pervia dalla relegaziun. Sco l’Associaziun da ballapei dalla Svizra orientala ha communicau dacuort, sa ei era tuccar equipas ch’ein il mument sur il streh dalla relegaziun, denter auter era Trun/Rabius. Il mument ein las schanzas che l’equipa dalla Cadi resti ella 3. ligia denton bunas. Dils dieschavels dallas quater gruppas ei Trun/Rabius actualmein quel culs pli biars puncts. (fmr/hh)

L’entschatta zercladur 2016 ha l’Uniun da harmonicas Cadi giu organisau la 17avla Fiasta federala d’accordeon a Mustér. In'ulteriura festivitad da quei gener che ha carmalau da gliez temps buca meins che 1500 accordeonist/as en nossa regiun romontscha. Gia igl onn 2006 ha noss’uniun astgau organisar la Fiasta d’accordeon dalla Svizra Orientala cheu en nies vitg claustral. Sper tuts highlights eis ei stau ina gronda honur che l’Associaziun d’accordeon svizra ha gest decidiu da crear ina nova bandiera federala. Quella ei vegnida battegiada duront las festivitads cun in dign survetsch divin en claustra. Quel ei vegnius enramaus dils tamburs, dil Chor baselgia Segnas e dallas delegaziuns d’uniuns cun lur bandieras. Avat Vigeli Monn ha – suenter che padrin e madretscha dalla bandiera han presentau quella – battegiau la nova bandiera d’Accordeon Svizra. Dil reminent sepresenta quella da niev en tut ils quater lungatgs naziunals. In mument historic, emoziunal ed unic. Sco niev bandierel dalla bandiera dall’associaziun han commembras e commembers dall’Uniun da harmonica Cadi eligiu lur fideivel commember Erwin Fatzer. Cun cumpleina tarlischur e luschezia ha Erwin giu quitau da quella bandiera otg onns. Cun dignitad ha el accumpignau la bandiera era en muments da tristezia e dil prender cumiau d’in u l’auter commember d’accordeon dall’associaziun. Da Mustér a Sursee La fin d’jamna digl emprem da zercladur 2024 ha ei giu num da prender cumiau da «nossa» bandiera cun flair romontsch. La bandiera ei vegnida accumpignada alla 18avla Fiasta federala d’accordeon a Sursee dil bandierel Erwin, dil president Flavio, dil dirigent Martin e dallas commembras Yvonne ed Ursina. Nossa delegaziun ei vegnida beneventada cordialmein cun bials resuns e cumpliments davart la fiasta beingartegiada digl onn 2016. Muments ed emoziuns nua che las pli bialas regurdientschas da treis nunemblideivels dis d’accordeon a Mustér vegnan adina puspei leventai. Igl ei bi da saver che nossa regiun e nossa festivitad ei vegnida stimada d’ina gronda raspada. Giavischs da turnar en nies vitg claustral ein gia vegni deponi tiel president. Tgisà tgei ch’il temps porta? Negin’activitad il mument Quo vadis Uniun da harmonicas Cadi? Gliez stat scret ellas steilas. Actualmein ha l’uniun negin’activitad. A musicantas e musicants stat ei ferm a cor d’engraziar a tut nos fideivels amitgs d’accordeon che han susteniu nus duront tut ils 43 onns d’existenza, seigi a moda finanziala, cun porscher maun ni visitar nos concerts. Nus astgein mirar anavos sin in bellezia e nunemblideivel temps harmonic da buna cumpignia e grond’amicabladad. Differents projects musicals e da tut gener havein nus astgau presentar sut las bitgettas da nies dirigent da honur e fundatur Gion Giachen Capaul, dirigenta Yvonne Monn, dirigent David Giger ed ils 14 davos onns sut la bitgetta da nies premurau Martin Monn. Cordial Dieus paghi – cars amitgs digl accordeon e stei bein. Naven dils 6 entochen ils 10 da settember 2024 ha liug a Castelfidardo – la capitala dil moviment d'accordeon ell'Italia – il 77avel Coupe Mondiale dalla musica d'accordeon. Sco president da quei eveniment segna Kimmo Mattila ord la Finlanda responsabels il qual ei sez staus igl onn 2016 en nossas retschas a Mustér sco commember dalla giuria. Las schanzas da saver carmalar baul ni tard in tal eveniment en nies vitg claustral ein intactas ed ina pintga delegaziun ord nossas retschas vegn a sclarir las pretensiuns el liug. Salids musicals e harmonics, Uniun da harmonicas Cadi: Erwin, Flavio, Martin, Marlies, Rita, Yvonne, Andi, Flurin, Patricia ed Ursina La bandiera dall’Associaziun d’accordeon svizra ha fatg il viadi da Mustér a Sursee, nua ch’ella ei vegnida surdada als organisaturs dalla fiasta federala dall’entschatta zercladur 2024.

En connex cun la proxima fiasta da cant districtuala a Trun ha igl Archiv Cultural Foppa envidau l’jamna vargada all’avertura d’ina pintga exposiziun da cudischs da cant dalla Surselva. «Ils cudischs da cant da pli baul dattan perdetga dalla gronda cultura da cantar en Surselva», declara Jan-Andrea Bernhard che ha preparau l’exposiziun. Ellas duas vitrinas d’exposiziun el zulèr dalla Casa Gronda catt’ins in bi diember da cudischs cun canzuns romontschas. Per exempel la publicaziun «Resvegl dalla canzun populara romontscha» d’Alfons Maissen ni era il carnet culla partitura dil giug musical «La stiva da filar» da Tumasch Dolf. Il historicher ed archivar Jan-Andrea Bernhard ch’ei president digl Archiv Cultural Foppa (ACF) di, che l’exposiziun a Glion seigi ina contribuziun mudesta alla proxima fiasta da cant districtuala a Trun. «La Surselva ha adina giu ed ha aunc adina ina cultura da cant fetg activa. Nus digl archiv havein vuliu contribuir enzatgei a quei tema ed alla proxima fiasta da cant districtuala dalla proxima fin d’jamna a Trun.» Differenzas nundetgas «Sch’jeu cumparegliel il moviment da cant da chors dalla Surselva cun quel dad autras regiuns dil Grischun tudestg, per exempel dalla Portenza, datti differenzas da qualitad nundetgas», di il president digl ACF en discuors cun la FMR. «La Surselva ha adina giu fetg buns chors ed in cant d’aulta qualitad.» Ina retrospectiva els temps vargai dalla canzun populara e religiusa dalla Surselva muossi denter auter la grond’impurtonza ch’il cant hagi giu ils tschentaners vargai en Surselva, di Jan-Andrea Bernhard. «Jeu hai anflau neginas rispostas daco che la Surselva ha ina cultura da cant aschi reha ed aulta. Jeu encorschel denton ch’il cant en quater vuschs ei documentaus gia fetg baul en Surselva, vul dir, pli baul ch’en auters territoris dil Grischun.» Jan-Andrea Bernhard di era, ch’el seigi surstaus dil grond diember da cudischs cun canzuns fetg veglias che contonschien igl ACF cun sedia Rueun. In exempel seigi in document d’ina fiasta centenara dils Libers da Laax. Quei document cuntegni era canzuns veglias. Quel ed aunc auters librets documenteschien en moda e maniera classica la veglia tradiziun dil cant en Surselva. Tgei ha promoviu la qualitad? «Ina tgina dil cant e dalla qualitad dil cant en Surselva ei senza dubi il cant da baselgia ton ella baselgia catolica sco ella baselgia reformada», di il historicher ed archivar: «La fin da quellas duas societads parallelas succeda proximamein cun l’ediziun dil niev cudisch da cant ecumen.» El hagi il sentiment che las duas societads hagien intimau ina l’autra da promover il cant. Il cant ecclesiastic seigi tenor Jan-Andrea Bernhard staus la basa pil cant profan: «Momentan ei quei ina tesa da mei ch’il cant separau en las baselgias ha promoviu la qualitad dil cant tier omisduas societads eccelsiasticas. Ed ussa stein nus alla fin da quei viadi separau cun in product communabel. Exposiziun e referat L’exposiziun da cudischs da canzuns popularas en Casa Gronda a Glion ei ina schelta da biabein 100 cudischs dil 17avel entochen il 20avel tschentaner. Selecziunau ha Jan-Andrea Bernhard tenor l’impurtonza historica cun risguard sin las tematicas. E quei cun risguardar differents auturs e differents editurs. «Ella quintessenza reflecteschan ils exponats ils differents aspects dalla scena da cant en Surselva.» L’exposiziun a Glion en Casa Gronda ei aviarta entochen ils 21 da zercladur 2024. La finiziun ei lezza sera dils 21 cun in referat davart il svilup dalla cultura da cant en Surselva. La basa fuorman ils cudischs da cant exponi, mo era ulteriuras ediziuns. Il referat salvaus da Jan-Andrea Bernhard ha liug allas 19.00 ella Sala festiva dalla Casa Gronda a Glion. Jan-Andrea Bernhard duront siu beinvegni all’avertura dall’exposiziun dils cudischs da cant sursilvans dil 17–20 avel tschentaner. Perdetgas d’ina gronda cultura da cantar Actualmein ha liug a Glion ella Casa Gronda in’exposiziun da vegls cudischs da cant dalla Surselva. Sco expositur segna igl Archiv Cultural Foppa (ACF) che rimna dapi igl onn 2016 documentaziuns veglias dallas vischnauncas dil territori dalla Foppa. Sco quei ch’il president digl ACF, Jan-Andrea Bernhard, ha declarau a caschun dall’avertura dall’exposiziun a Glion, seigi il cantar dapi tschentaners in grond hobi da biaras Sursilvanas e Sursilvans. Quei muossi denter auter era il grond diember da cudischs da cant ch’igl ACF hagi survegniu. La suprastonza digl ACF hagi denton era vuliu far ina mudesta contribuziun alla fiasta da cant sursilvana dalla proxima fin d’jamna a Trun. (fmr/mg)

El cumpartiment da quater, sesel persula. Tgei cletg, tratgel jeu, flot il sacados aunc da vart dretga, aschia che gie negin savess seser sper mei. Jeu hai durmiu miserabel e less mo miu ruaus. Vonzeivi eisi finiu cun la pasch: ina dunna vegn en cun in «Kinderlastenzug», sco ei numnan giu cheu quels carrs annexs per ils velos. Sco sch’ils affons fussen ina «last» … Basta: Sun setschentada el cumpartiment da famiglias, sco ei vesa ora. Quellas persunas cun quels kinderlastenzugs, sco asch’in tron per in affon, per ch’ei sesentien gie sco retgs e reginas schon da pign. Prendan naven plaz sin via, plaz el tren, ed insumma. Visavi mei pren ina mumma plaz cun ina mattatscha da circa tschun onns. Ella ei aunc al telefon, la mumma manegel, ozildi san ins gie mai. Pia, la dunna tschontscha pli bia el handy che si per la mattatscha: «… Ussa datti lu gentar, x zatgei hai jeu priu cun mei», mira cuort sin la mattatscha, «… gie, jeu sai, il protocol lasch aunc vegnir.» Ella scrola il tgau: «Jeu stoi ussa calar», e penda si. Jeu legel in artechel en in magazin: Geniturs han ina gronda probabilitad da survegnir depressiuns. Surdumandai cun la sfida dad esser geniturs moderns e da stuer prestar 100 % el job. Surtut per dunnas ei il squetsch gronds. La mattatscha mira sin mei, jeu sin ella, ditgel bufatg: «Hallo.» La mumma di: «Cala da tschintschar cun glieud che ti enconuschas buc.» Immediat mira la mattatscha giun plaun ed jeu da finiastra ora. Sco sche nus schessen omisduas: «Ok, sorry.» Jeu prendel miu gentar ord il sacados. La mumma di, mirond da finiastra ora: «Mira, quei ei ina sort da ravas, ord quellas ravas vegn fatg ieli.» La mattatscha mira sin mei, lu sin la mumma, e di: «Jeu less dar in giug.» La mumma seriscuda: «Cun tgei vegni aunc fatg ieli?» Il natel scalina danovamein. La dunna rispunda: «Gie hallo, la lieur, ahhh la lieur, na miarda, quella havein veramein emblidau.» La mattatscha mira sin la mumma, metta ensemen ils plaids gest udi en siu tgau, mira sin mei, jeu emprovel da menar miu tschadun pli plaun encunter mia bucca – sco sche jeu savess midar zatgei vid quella situaziun – ella studegia zatgei pli profund, e voilà: ella ragia. Jeu mettel giu il tschadun e legel vinavon: Nies sistem ei deplorablamein buc adattaus per famiglias, aschia che las pli biaras famiglias ein zunghiadas dad ir anavos en rollas tradiziunalas. La dunna pren puspei il telefon vid la vesta: «Nus vegnin pli tard, has fatg uorden? Tgi va cul tgaun? Vas ti damaun cun ella ad uras d’engles? – Na, jeu lavurel damaun.» Ina egliada sin la mattatscha: «Ussa eis ei bien, cala da bargir, nus dein gie immediat in giug, mumma sto mo far aunc zatgei.» Ella pren ina scatla ord siu sacados e dat alla mattatscha. Quella mira sin mei: «Tgei maglias ti?» Jeu trai flad per rispunder. La mumma interrumpa: «Cala da tschintschar cun jasters, e lai en ruaus quella dunna, quella vul era siu ruaus!» La mattatscha mira puspei giun plaun, e vonzei grescha ella: «Jeu hai era fom!» La mumma arva in tupperware, smacca ensemen ils egls, ed il natel smacca ella denter vesta e schuiala. «Ussa maglia pia!» – «Nua, l’Europallee, saveis reservar quella lieur, la grischa? Gie, igl ei impurtont ch’ella seigi grischa … en duas uras leu.» Ella penda si. Il diember da malsognas da spért crescha tier affons en la pubertad. Ei vegn speculau ch’ei hagi da far cun il squetsch da prestaziun. – Tgisà, sch’il kinderlastenzug gida encunter quei? Jeu mirel sin la mumma che ha puspei pendiu si il telefon e damondel: «Levas dar in memory?» Barla Coluccello da Lumbrein/Winterthur lavura en il sectur social cun giuvenils – ed ella s’engascha gugent era culturalmain. Barla Coluccello

Sonda, ils 22 da zercladur 2024 ha liug a Rueras la siatavla fiasta dil vitg. Il comite d’organisaziun ha semtgau in vast program per pign e grond. Avon in onn ei la fiasta dil vitg a Rueras daventada l’unfrenda dalla schliat’aura. Ussa fan las organisaturas ed ils organisaturs da quella ina nova emprova e speran uonn sil sustegn da s. Pieder. La fiasta ei fixada sin sonda, ils 22 da zercladur 2024 cun datum da refiersa in’jamna pli tard. Il comite d’organisaziun cun Marlis Decurtins, Rita Cavegn, Gemma Berther, Gelgia Deplaz, Bruno Berther, Linus Vincenz e Mudest Venzin ha previu in program d’activitads dallas 11.00 entochen las 17.00. Pervia dalla fiasta vegnan tuttas quater entradas da vias dil vitg serradas per scadin traffic. A visitadras e visitaders d’ordeifer vegn cussegliau da far diever dil parcadi public. Alla fiasta separticipeschan rodund 60 purschidras e purschiders cun fiera da plugls, giugs, roda da fortuna, demonstraziuns, cultura e pusseivladads da consum cun specialitads tuatschinas e tailandesas. Sco quei ch’il comite d’organisaziun scriva en ina circulara a vischinas e vischins, offerescha il vischinadi in apero allas 17.30 amiez il vitg. En cass da schliat’aura vegn la fiasta refretga per in’jamna. Sclariment dat 081 949 17 67. (fmr/hh) Rueras seprepara per la fiasta dil vitg.

A Prau, buca lunsch naven dil plazzal dil hotel Acla da Fontauna a Mustér, vegn erigiu in niev implont per la producziun da calira a distanza. Colligiai vid quel vegnan denter auter l’entira surbaghegiada digl Utoring a Mustér ni era il hotel Acla da Fontauna. Sper la producziun d’aua da scaldar e da diever, producescha igl implont era energia electrica. Igl onn 2010 ha l’interpresa Recal SA erigiu a Mustér in implont da producziun d’energia cun ina reit a distanza. Cun agid da stialas vegn produciu aua per scaldar e per diever. Sper baghetgs dil maun public, da privats ein era menaschis da producziun vegni colligiai. La capacitad da producziun ei aschia arrivada als cunfins. Sin fundament da damondas per energia da pliras varts els quatiers d’Acletta, Cuoz, Peisel ed Acla da Fontauna ei l’interpresa sedecidida d’ereger in ulteriur implont. Dacuort han las lavurs da baghegiar per quel entschiet. El sesanfla a Prau, buca lunsch naven dil plazzal dil hotel Acla da Fontauna. Tenor nova tecnologia La centrala nova secumpona aschidadir da dus scalems. La pegna principala, spisgentada cun stialas, ha ina prestaziun da 12 – 15 milliuns uras/kilowatt. Quella pegna producescha aua caulda per scaldaments e da diever. «Cun ina reit ch’ei medemamein aunc da construir vegn quell’energia menada en casas ad Acletta, Cuoz, Peisel ed Acla da Fontauna», di il meinfatschenta dalla Recal SA, Damian Sac. El medem baghetg vegn denton era installau in indrez che producescha energia electrica. «En quei sistem vegn la lenna schigentada ed arsa. Cul gas che sedat cheutras producescha in agregat energia electrica», declara Damian Sac. Quei indrez ha ina prestaziun da 1.2 milliuns uras/kilowatt. Il medem mument vegn recaltgau cun quei indrez era energia termica che vegn medemamein spisgentada ella reit da calira a distanza. «Ils indrezs che vegnan installai ein tenor la pli nova tecnologia», puntuescha il meinafatschenta. Per esser semtgaus per eventuals incaps vegn era integrau en quei implont niev, sco gia tiegl emprem, ina reserva en fuorma d’ina pegna d’ieli e secapescha in tanc d’ieli leutier. L’investiziun inclusiv la reit per la calira a distanza importa rodund otg milliuns francs. Enzugliaus cun fotovoltaica Il baghetg sco tal pil scaldament a distanza vegn construius cun betun e lenn e travestgius per gronda part cun fotovoltaica. «L’energia che nus recaltgein cheutras duvrein nus en emprema lingia pil menaschi. Cun agid da fotovoltaica quintein nus aunc ina ga cun rodund 100 000 uras/kilowatt», di Damian Sac e puntuescha: «Quei ei tut energia regenerabla dalla regiun. La lenna per la pegna retergin nus surtut dallas vischnauncas.» La furniziun dalla lenna, respectivamein las stialas, succeda entras in’interpresa forestala. Che la Recal SA ei sedecidida da realisar in ulteriur grond implont cun calira a distanza a Mustér ha in sulet motiv: «La tecnologia da producir energia ei sesviluppada e la damonda per energia producida cheu ei aschi gronda sco aunc mai. Nies emprem implont ei ina historia da success e quella duei haver ina cuntinuaziun.» Atun 2025 en funcziun Suenter che las lavurs da constuir il baghetg a Prau han entschiet, suonda ils proxims meins la procedura pils dretgs per las lingias da calira a distanza, sco era la planisaziun en detagl da quellas. Cun empremas lavurs vid quellas lingias vegn entschiet la primavera 2025, aschia ch’ina emprema part dils baghetgs sa gia retrer energia igl atun 2025. Ulteriura energia regenerabla La Recal SA construescha a Mustér in ulteriur implont per la producziun d’energia en ina reit a distanza. L’ovra vegn baghegiada a Prau buca lunsch naven dil plazzal dil hotel Acla da Fontauna. Il hotel mo era l’entira surbaghegiada digl Utoring ad Acletta ed ulteriurs baghetgs vegnan spisgentai igl avegnir cun aua da scaldar ed aua caulda da diever dall’ovra nova. Sco quei ch’il meinafatschenta dalla Recal SA, Damian Sac ha detg enviers la FMR, cuosta igl implont culla reit da distribuziun rodund otg milliuns francs. Ell’ovra nova vegn produciu calira cun ina pegna spisgentada cun stialas. Parallelmein vegn installau in indrez che producescha energia electrica. La producziun da quell’energia sedat entras il gas che sefuorma enten arsentar lenna. La finamira dalla Recal SA che dispona gia d’in semegliont implont a Mustér, ei da producir energia cull’ovra nova naven digl atun 2025. Lu duein emprems baghetgs esser colligiai. (fmr/hh) Visualisaziun dil baghetg dalla Recal SA che vegn construius il mument a Prau a Mustér. Il meinafatschenta dalla Recal SA, Damian Sac. L’interpresa eregia in secund implont per la producziun d’energia a distanza a Mustér.

Pil mument luvrein nus en nossa fatschenta da psicologia da sport fermamein vid igl acronim MENSCH. Nus lein rinforzar surtut trenadras e babs che s’engaschan (per il beinesser da nossa societad). Bugen presentel jeu en mia columna nossas ideas tiels differents bustabs. «Moment/mument»: Stat per nus per la habilitad da saver viver ussa – egl «cheu ed ussa». Gest el sport fagein nus l’experientscha che quei ei pli e pli decisiv e che nossa societad lai ir a piarder quella valur perquei che nus havein denter auter bia memia bia pusseivladads e munchentein da seconcentrar sin quei ch’ei gest impurtont ussa – il mument. Observa p.ex. tiu flad cunscientamein. – Pren duas-treis minutas! «Emotionen/emoziuns»: Simbolisescha per nus igl elixier da veta. Pertgei vivin nus insumma? Tgei dat a nossa veta muntada? Eis ei buca quels muments emoziunals ch’ins seregorda aunc onns ni decennis pli tard? – Il 18avel di da naschientscha, las nozzas, la naschientscha digl emprem affon, igl emprem di da catscha, igl emprem turnier da ballapei? Tgei ein tias regurdientschas profundas? – Pren duas-treis minutas! «Neugier/marveglia»: Nos affons ein ils megliers exempels per quella habilitad. La marveglia crescha bugen ord in mument da liunguriala. – Cu has ti giu la davosa ga liunguriala? Mira ord finiastra ni pren peda da contemplar enzatgei ni enzatgi in tec pli profund. – Pren duas-treis minutas! «Sinn/senn»: Per nossa lavur da mitgadi, denton per nossa vet’entira ei quella tscherca dil senn essenziala. Ils affons damondan aschi savens quellas grondas damondas ch’entscheivan cun daco? Daco ei il mund rodunds? Daco ein las steilas melnas? Ein ellas en verdad propi melnas? Daco dat ei nus? Daco stuein nus ir a scola? – Tgei damondas grondas has ti? Tgei ei il senn en tia veta? Pren duas-treis minutas! «Comfortzone/zona da confort»: Nus differenziein en nossa lavur savens in model cun quater dimensiuns: 1. zona da confort – leu nua che nus sesentin segirs; 2. zona da tema – leu nua ch’ei dat mo ina via – atras la tema; 3. zona d’emprender – leu nua che nus rimnein ulteriuras cumpetenzas; e 4. zona da carschament – leu nua che nus sesviluppein sco persuna. – Cu eis ti ius la davos ga ord tia zona da confort? – Pren duas-treis minutas! «Haltung/tenuta»: Tenuta ei in grond plaid. Tgei capeschas ti propi sut il plaid tenuta? Per mei ei mia tenuta enviers mei ed enviers miu concarstgaun il coc. Sche mintgin mass entuorn cun sesez sco cul meglier amitg e patertgass per siu visavi e vesess leu adina il bien – fuss nies mund buca ton pli bials? – Pren duas-treis minutas! Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna.

Sumvitg Turissem sa mirar anavos sin in onn da fatschenta 2023 cun dabia activitad. Plirs projects sco la nova preit da reiver ad Igniu han saviu vegnir realisai ed entgins ein sin rucca uonn. Denter auter realisescha l’organisaziun da turissem ensemen cun Trun Turissem ina tura virtuala d’unviern. Sumvitg s’auda buca denter las destinaziuns da turissem pli grondas en Surselva e tuttina sviluppescha Sumvitg Turissem onn per onn in’activitad cun differenta purschida nova. Igl onn vargau ei quei stau per exempel la nova preit da reiver ad Igniu. Sco il president da Sumvitg Turissem, Andy Monn, ha saviu orientar alla radunonza generala da Sumvitg Turissem che ha giu liug dacuort, vegn quella purschida nova nezegiada stediamein. La preit sesanfla gest sper la plazza da termagliar ed il trail da bike e fuorma aschia in’activitad per differents interess e vegliadetgnas. Preit da reiver, bus e bauns D’impurtonza pil turissem da Sumvitg ei il Bus alpin. Igl onn 2023 ha quel transportau 359 persunas silla rutta dalla Val Sumvitg. Quei ei rodund 70 dapli ch’igl onn avon. La senda da scursalar da Puzzastg-Surrein ha saviu vegnir aviarta gia l’entschatta december 2023. Muort la pauca neiv digl unviern e bia plievgia eis ella lu denton buca stada carrabla igl entir unviern. Cun quella purschida vul Sumvitg Turissem cuntinuar. Igl onn 2023 ha Sumvitg Turissem cuntinuau cun sias stentas da reclama e da mantener l’infrastructura avon maun. Aschia ei vegniu plazzau novs bauns en plirs loghens. 21 persunas ein separticipadas all’observaziun dalla selvaschina l’entschatta october cul giardiaselvaschina Andriu Degonda ed il catschadur Andreas Baselgia. Era quella caschun da contemplar la natira duei danovamein vegnir purschida uonn. Ina tura virtuala Communablamein cun Trun Turissem ha Sumvitg Turissem gia realisau ina tura virtuala da stad sur igl intschess dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg. Sco Andy Monn di, ei ina tura virtuala d’unviern ussa medemamein en producziun. La finamira ei da porscher quella igl unviern vegnent. En connex cul giubileum da 200 onns dalla premascensiun dil Péz Russein/Tödi, organisescha Sumvitg Turissem dumengia, ils 27 d’october 2024 ina presentaziun dil toc da teater «Speck auf dem Tödi» da Gian Rupf ella casa da scola a Surrein. La medema sera vegn il film da RTR dall’autura Bertilla Giossi davart il Péz Russein presentaus. Alla radunonza generala da Sumvitg Turissem ha gerau Meinrad Degonda orientau davart ils projects da sendas a Sumvitg, denter auter davart la senda nova da Clavaus che meina dalla Val Sumvitg silla Greina. Igl onn 2023 ha Sumvitg Turissem nudau 7331 pernottaziuns en hotels, habitaziuns da vacanzas e camps. Quei ei rodund 430 pernottaziuns dameins ch’igl onn avon, mo tonaton aunc adina sur la media dils davos sis onns. Turisticamein ei la Val Sumvitg cun sias pusseivladads da viandar, per exempel silla Greina, ina dallas purschidas attractivas pil turissem a Sumvitg.

La Crusch Cotschna Svizra dil Grischun ha lantschau in project d’accumpignament per persunas immigradas. El senumna Connect e persuenter tscherca ella voluntaris. Sco Salka Bucher di, ei quei il cass en in’emprema fasa per las persunas che han dimora el center da requirents d’asil a Mustér. «Igl engaschament dils voluntaris ei ina petga fundamentala dalla lavur dalla Crusch Cotschna. Mo grazia agl engaschament da rodund 500 voluntaris sa la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun ademplir siu pensum humanitar.» Quei scriva la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun sin sia homepage. L’organisaziun s’engascha en in tschuppel survetschs che vegnan dabien al carstgaun, surtut ils pli fleivels dalla societad. Cul project Connect va ella ussa in’ulteriura via, numnadamein quella pigl engaschament en favur dallas persunas immigradas. Sco Salka Bucher dil post da cussegliaziun da migraziun dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun di, ei quei project vegnius lantschaus l’enschatta da quest onn. La partenza da quei survetsch ei succedida a Mustér. Als requirents d’asil el center a Mustér, igl anteriur hotel Bellavista, porscha la Crusch Cotschna in survetsch d’activitad. «Nus lein far cheu empremas experientschas e silsuenter extender il project sils centers egl entir cantun Grischun. Igl ei aschidadir in project rullont. Nuot ei fix, pertgei mintga center per requirents d’asil ei auters e mintga habitonta e habitont leu medemamein», di Salka Bucher ch’ei da professiun luvrera sociala. Basegns dils immigrai «Nus lein ir tier la glieud els centers. Nus lein saver tgei basegns ch’ils immigrai han ed aschia empruar da scaffir ina relaziun», di Salka Bucher. Siat dis eis ella stada uonn el center per requirents d’asil a Mustér per sefatschentar leu dallas persunas che derivan da pliras naziuns: «Ellas raquentan da lur basegns e nus empruein da segidar sco nus savein.» Ensemen cun ina collega animeschi ella ils immigrai ad activitads, per exempel dar ballapei. Per quellas activitads tscherca la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun ussa voluntaris. Els duein porscher als immigrai activitads, interacziun e cussegliaziun en fatgs dil mintgadi. «Cun quella purschida dils voluntaris lein nus ch’ils immigrai sappien passentar temps ordeifer ils centers. Biars ein sur meins ni schizun entochen dus onns en Svizra e han aunc negina decisiun pertuccont lur damonda d’asil», constatescha Salka Bucher. Cun sediscuorer cun els, integrar els ella societad e declarar il mintgadi, duein els survegnir segirtad, era da semover el spazi public. «Pusseivladads concretas che voluntaris han ei per exempel da far sport ni era zatgei creativ cun quellas persunas, dar cussegls ella veta da mintga di cheu tier nus ni mussar tudestg. Ni lu era accumpignar e cussegliar ils immigrai che han interess da s’engaschar en ina fuorma ni l’autra ni per exempel frequentar in cuors», di Salka Bucher. Independent dalla vegliadetgna Per quei engaschament en favur dils immigrai che han dimora el center per requirents d’asil a Mustér, tscherca la Crusch Cotschna Svizra dil Grischun voluntaris: umens e dunnas. «La vegliadetgna dils voluntaris ei buca impurtonta. Impurtonta ei la voluntad da sefatschentar dils immigrai», di Salka Bucher. Persuenter drovi ei era neginas premissas linguisticas: «Ils biars san empau tudestg ni engles. Schiglioc san ins era seconversar cun mauns e segns.» Ils voluntaris astgien era vegnir cun atgnas ideas, co ils immigrai savessen vegnir occupai. El center per requirents d’asil a Mustér vivan il mument rodund 60 persunas da differentas naziuns. La gronda part ei umens, mo lu era dunnas. Tenor Salka Bucher eis ei pusseivel da porscher in’activitad ad ina gruppa da persunas ni era mo ad ina singula. Ei detti era el center a Mustér persunas cul basegns d’in discuors per exempel sut quater egls. Persunas che vulan s’engaschar a moda voluntaria en favur dils immigrai el center per requirents d’asil a Mustér san s’annunziar per mail connect@srk-gr.ch ni per telefon 081 258 45 77. Purschida d’activitads per immigrai La Crusch Cotschna Svizra dil Grischun tscherca persunas voluntarias ch’ein promtas da sefatschentar d’immigrai. In’emprova co quei savess esser vegn fatga il proxim temps el center per requirents d’asil a Mustér el rom dil project Connect. «Nus tscherchein voluntaris ch’ein promts da far sport, activitads creativas ni semplamein dar ina discurrida cun els», di Salka Bucher dil post da migraziun dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun. Biars immigrai han strusch contacts socials. Cheutras san els era buca far per exempel novas experientschas linguisticas ed er buca s’integrar tec a tec ella societad. (fmr/h) Salka Bucher lavura el post da migraziun dalla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun. Il mument eis ella engaschada vid il project Connect ch’intenda da promover activitads en favur da persunas immigradas.

La Scola media mercantila e la Scola propedeutica dislocheschan ils proxims onns dalla claustra dominicana a Glion els novs stabiliments dalla staziun a Glion. Las duas scolas dalla Regiun Surselva drovan denton aunc ina halla per l’instrucziun da gimnastica a Glion. La suprastonza da Ilanz/Glion propona ussa al parlament communal da dar alla Regiun Surselva ina parcella el dretg da construcziun sigl areal da scola. La Scola media mercantila e la Scola propedeutica Surselva ein integradas el Center da furmaziun Surselva. Ed il Center da formaziun Surselva ei ina instituziun dalla Regiun Surselva. Las duas scolas sura menziunadas han decidiu igl onn 2019 da bandunar la claustra dominicana e da dislocar els novs stabiliments dalla staziun da Glion. La suprastonza communala da Ilanz/Glion beneventa la decisiun dalla Regiun Surselva da dislocar en ils novs edifecis dils stabiliments dalla staziun da Glion. In problem che la Regiun Surselva ha aunc da sligiar ei l’instrucziun da gimnastica. La vischnaunca Ilanz/Glion sustegn la Regiun Surselva alla tscherca d’ina sligiaziun. Quels dis ha il parlament communal da Ilanz/Glion survegniu il messadi per ceder alla Regiun Surselva ina parcella communala el dretg da construcziun. La vischnaunca segida Il parlament communal ha da decider ils 19 da zercladur 2024 davart la cessiun d’in dretg da baghegiar alla Regiun Surselva. E quei per in perimeter che sesanfla sigl areal dalla scola da Glion. «Igl ei semussau che la construcziun d’ina halla da gimnastica entras la Regiun Surselva fuss la pli favoreivla sligiaziun», di il president communal Marcus Beer alla damonda dalla FMR. El messadi al parlament communal scriva la suprastonza da Ilanz/Glion ch’ins hagi evaluau pliras variantas da trer a nez sinergias cun localitads existentas. Tuttas pusseivladads vegnien denton ord in motiv ni l’auter buca en damonda. Il president communal Marcus Beer: «La vischnaunca ei promta da segidar culla Regiun Surselva da cattar ina buna sligiaziun per l’instrucziun da sport.» Evaluau pliras variantas Tenor il messadi che recamonda in Gie al dretg da construcziun per la parcella sigl areal da scola a Glion, ha la suprastonza communala examinau silmeins duas opziuns alternativas per l’instrucziun da gimnastica dallas duas scolas dil Center da furmaziun Surselva. Il diever dallas hallas existentas en casa da scola seigi buca pusseivels. Las treis hallas da gimnastica da Glion seigien gia ussa occupadas fetg, statti scret el messadi. E da restar cun la gimnastica ella claustra dominicana seigi era negina sligiaziun a liunga vesta perquei che la claustra vegli tener aviert tut las opziuns pil diever futur da lur localitads da scola. Vitier vegn tenor il president communal Marcus Beer l’organisaziun dil transport dils scolars. Ed ultra da quei stoppi la halla da gimnastica dalla claustra era vegnir sanada ils proxims onns. Quei caschunassi novs problems alla Regiun Surselva. Il cantun insista El messadi davart in dretg da construcziun alla Regiun Surselva statti scret che la Regiun Surselva seigi actualmein vi da contrahar culla Viafier retica e cul cantun Grischun pertuccont il contract da locaziun en las novas localitads alla staziun da Glion. Il cantun ei apparentamein mo promts d’approbar il contract da locaziun, sche la Regiun Surselva sa garantir ch’ei dat in’infrastructura da far gimnastica che corrispunda allas pretensiuns cantunalas. Halla transitoria ni definitiva Tenor il messadi ei la damonda tgei halla da gimnastica che la Regiun Surselva duei obtener aunc buca sclarida. Il mars 2024 ha la Regiun Surselva schau far in’offerta per la construcziun d’ina halla da gimnastica transitoria ch’ins savessi duvrar denter 15 e 20 onns. Quella halla custassi circa 2.3 milliuns francs. La construcziun d’ina halla da gimnastica nova e definitiva custass denton denter tschun e sis milliuns francs. La halla da gimnastica nova stess a disposiziun cunzun pil diever dallas scolas dalla Regiun Surselva. La halla nova savess denton era vegnir duvrada parzialmein da classas da scola ed uniuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Halla nova havess era avantatgs Marcus Beer vesa che las hallas da gimnastica dil marcau ston vegnir sanadas ils proxims onns. La finamira fussi da posiziunar la nova halla da gimnastica dalla Regiun Surselva aschia, che quella savess vegnir integrada en in concept per las novas hallas da gimnastica dallas scolas da Glion. La nova halla da gimnastica vegnessi construida sigl areal dallas hallas existentas e finanziada principalmein dalla Regiun Surselva. In’ulteriura halla da gimnastica a Glion La Regiun Surselva sto survegnir ina localitad per l’instrucziun da gimnastica dil mument che la scola mercantila e la scola propedeutica midan domicil dalla claustra dominicana els novs stabiliments dalla staziun a Glion. Martin Gabriel/FMR La Regiun Surselva ei actualmein vidlunder da reglar cul cantun Grischun e cun la Viafier retica il contract d’affittaziun en ils novs stabiliments alla staziun da Glion, ch’ei il niev liug da scola dalla scola mercantila e dalla scola propedeutica dalla Surselva naven da 2028. Il cantun approbescha il contract d’affittaziun mo cun la cundiziun, ch’ei detti era ina localitad per far gimnastica. Ils davos onns han la Regiun Surselva e la vischnaunca Ilanz/Glion evaluau pliras variantas per integrar la gimnastica dil Center da formaziun Surselva. Ina da quellas variantas ei la construcziun d’ina halla supplementara sigl areal dalla scola da Glion. «Igl ei semussau che la construcziun d’ina halla da gimnastica entras la Regiun Surselva fuss la pli favoreivla sligiaziun», rispunda il president communal Marcus Beer alla damonda dalla FMR. Il parlament communal da Glion ha da decider proxima mesjamna davart il dretg da construcziun d’ina parcella alla Regiun Surselva. Sin quei perimeter sper la scola da Glion duess la halla da gimnastica dalla Regiun Surselva vegnir construida.

Tut ils endisch clubs da golf dil Grischun vulan contribuir alla biodiversitad sillas plazzas da golf. Certs projects da biodiversitad ein gia realisai, auters suondan cun agid digl Uffeci cantunal per la natira ed igl ambient e dallas organisaziuns Grischun Vacanzas e Terraviva. In club da golf che ha lantschau dacuort in project da biodiversitad ei il club da golf Buna Vista Sagogn. Ier mesjamna han las organisaziuns envidau las medias ad ina informaziun. Ils exponents dil Club da golf Buna Vista Sagogn vulan promover la biodiversitad sin la plazza da golf da 18 ruosnas che schai sil territori dallas vischnauncas da Sagogn e Schluein. Sin certas surfatschas dil plaz da golf han ins plantau igl onn vargau ver 25 enfiarlas e 200 caglioms. La surfatscha da biodiversitad duei survir alla pli gronda colonia da miezmiur e miezutschi che viva ella tuor dalla baselgia reformada da Sagogn per lur catscha sin insects. Kurt Deflorin, il «Head Greenkeeper» dalla plazza da golf Buna Vista Sagogn declara: «Cheu en nossa regiun viva la pli gronda colonia svizra da rinolofs gronds, ina razza fetg rara da miezmiur e miezutschi. Cun nossa surfatscha da biodiversitad sustenin nus quels animals, mo era la varietad d’insects che sa nescher e crescher e viver en quei liug.» Il project a Sagogn vegn accumpignaus dalla organisaziun Terraviva, ina uniun grischuna che sustegn igl Uffeci cantunal dalla natira e digl ambient cun realisar projects da biodiversitad. Tgi spiarda e tgi gudogna Antonella Klee che tgira il tema golf tier l’organisaziun Grischun Vacanzas di che tuts endisch clubs da golf dil Grischun separticipeschien cun in project da biodiversitad sin lur plazzas da golf. «Ils singuls clubs contribueschan sin lur moda e maniera cun in agen project. E sco igl ei el sport da golf: Ins sa ir da scala si e da scala giu. Igl Uffeci cantunal per la natira ed igl ambient dat alla plazza da golf 5000 francs ad onn. Per mintga giugadura ni giugadur da golf che piarda enten siu handicap da giugar van tschun francs da quella summa en in project da biodiversitad. Quei vul dir che spiarder el sport ei d’avantatg per la biodiversitad.» Sagogn ei in bien project «Iniziau il project dils miezmiur e miezutschi a Sagogn ha la Pro Natura dil Grischun», di Luis Lietha ch’ei menader da projects sil sectur dalla protecziun dallas specias e dils biotops tier igl Uffeci cantunal dalla natira e digl ambient. Luis Lietha manegia che tals projects da biodiversitad sin plazzas da golf sustegnien a moda fetg effizienta igl augment dalla biodiversitad. E gest sin la plazza a Sagogn vegni quei project ad effectuar fetg bia per la biodiversitad. Lietha ha denton era menziunau las plazzas da golf d’Alvagni e quella da Domat che hagien grond success cun lur projects da biodiversitad. «Ord il monitoring da quellas duas plazzas savein nus trer conclusiuns en favur dils projects sin las autras plazzas da golf dil Grischun. Ussa havein nus in fetg bien project cheu a Sagogn e las experientschas cun quel gidan era vinavon nus.» Golf e biodiversitad sin 500 hectaras Il spazi dallas plazzas da golf el Grischun munta tenor l’informaziun da Grischun Vacanzas a bunamein 500 hectaras. Quei seigi ina pli gronda surfatscha che quella cun vegnas el Grischun, di Antonella Klee da Grischun Vacanzas. «Sco organisaziun da vacanzas vulein nus porscher relaziuns innovativas e cun avegnir a nos hosps da vacanzas e perquei havein nus susteniu da bial’entschatta ils projects da biodiversitad sin las plazzas da golf.» Sco quei ch’il president dalla Associaziun da golf dil Grischun, Pius A. Achermann di, ha era Swiss Golf sentiu che nos projects da biodiversitad han in grond potenzial. Swiss Golf hagi numnadamein era lantschau ussa in agen project da biodiversitad. Treis damondas a Kurt Deflorin FMR: Aunc avon 20 onns havess ins strusch saviu s’imaginar ch’in club da golf realisescha in project communabel cun organisaziuns dalla natira e da biodiversitad. En quei cass ei quei semidau oz? Kurt Deflorin: Tgei vul quei dir ch’ins havessi strusch saviu s’imaginar quei pli baul? Ils responsabels che han realisau nossa plazza da golf han gia adina giu da setener vida prescripziuns e cundiziuns dil cantun. Sin tut ils spazis dalla plazza ch’ein praus eisi per exempel scumandau da ladar. Ei vegn era prescret co igl ei da segar sils differents spazis. La biodiversitad ei dapertut in grond tema ad interim. Las plazzas da golf ein vers biotops che han in grond potenzial da porscher refugis per animals. Tenor mei san las plazzas da golf porscher maun e collaborar excellentamein cun las organisaziuns da biodiversitad. Il club da golf Buna Vista Sagogn s’engascha pia activamein per la biodiversitad. E naturalmein ch’in tal project ei era empau promoziun digl image en in temps che tut tschontscha dalla biodiversitad? Tenor mei fagein nus negina tgira digl image cun nies project da biodiversitad. Nus havein giu pliras sesidas era cun auters clubs da golf. Tuts ein dil meini ch’ei seigi da contribuir alla biodiversitad. Ei va per trer a nez il potenzial che las plazzas da golf han. Priu ch’il project cun ils miezmiur e miezutschi porta in success, datti aunc auters projects silla plazza da golf da Sagogn? Secapescha ch’ins sto adina discutar e decider da niev. Jeu creigel denton che la gestiun dil club da golf fussi aviarta era per ulteriurs projects da biodiversitad. Quels ein adina era a favur da nossa commembranza che dat golf sin quei plaz. Giugaduras e giugadurs han era bugen la diversitad dalla natira e buca mo il pastget verd. Salvar insects cul bastun da golf Il Club da golf Buna Vista Sagogn ha realisau in project da biodiversitad sin la plazza da golf che schai sigl intschess dallas duas vischnaunca Sagogn e Schluein. Ensemen cun las organisaziuns Grischun Vacanzas, Terraviva ed igl Uffeci cantunal dalla natira e digl ambient han ils representants dalla plazza da golf e dall’Associaziun grischuna da golf presentau ier mesjamna il project allas medias. Finamira dil project da biodiversitad ei da porscher in territori da catscha alla colonia da miezmiur e miezutschi ch’ei dacasa ella tuor dalla baselgia reformada da Sagogn. La secunda finamira ei da scaffir in refugi per insects ed animals pigns. Per realisar il perimeter da biodiversitad han ins plantau igl onn vargau 25 enfiarlas e 200 caglioms sin differents tschancuns dalla plazza da golf. (fmr/mg) Sguard per liung d’ina part dil perimeter da biodiversitad silla plazza da golf a Sagogn Ils exponents dil project da biodiversitad silla plazza da golf a Sagogn. Da san: Pius A. Achermann, Antonella Klee, Kurt Deflorin, Luis Lietha

Jeu sun preschuadida che mintgin da vus ha udiu ni viu ils davos dis ils plaids: «Trun conta …» – Quella nova ei segir arrivada tochen el pli davos cantun dil Grischun. Duront il davos temps ein 950 cantaduras e cantadurs sepreparai per la fiasta da cant districtuala. Ed ussa vegn cantau da camifo. Sco ils organisaturs han fatg paleis, ei ina fiasta da cant dapli che mo cantar. Nus chors tgirein la cultura da cant ton profana sco ecclesiastica. Quella fiasta da cant ei era in’occasiun per sentupar e tgirar la cumpignia. E quei che jeu hai gia daditg fatg persenn: cantar fa cuntents. E nus cantein cun nies chor a Trun denter auter la canzun «Bufatg»: «El streha mes cavels il vent, e tschontscha mo sut vusch, il vent. Metta tes patratgs bufatg en mia bratscha. Jeu portel els per tei tiels tes pli cars.» Aschia vi jeu oz purtar a vus, buca cul vent, mobein cun plaids screts en la gasetta, enqual patratg sur dil cantar a casa. Enten preparar miu «Pled sin via» hai sfegliau empau en gasettas ed artechels e sun vegnida alla conclusiun che schizun la medischina ha fatg persenn che cantar fa bein a tgierp ed olma. In fatg ei che cun ina melodia sin las levzas va tut pli tgunsch ed ins damogna meglier il mintgadi. Atgnamein clar. Jeu schubregel era pli bugen cun cantar ni tedlar musica. Mo cantar gida nus era a purtar dapli prestaziun. Nus vein dapli forza, curascha e perseveronza e savein supportar meglier ils craps da scarpetsch sin la via dalla veta. Cantar ei era in bien recept per esser ni daventar ventireivels, in mied da sequietar, il cant sminuescha il squetsch da prestaziun ed il stress. Cantar gida encunter depressiuns e temas, cantar ei terapia pil lom. Gie, cantar ei propi ina buna medischina – e nus essan gnanc cunscients da quei. Mo sper tut quels remiedis ein nossas contribuziuns alla fiasta era la pagaglia per in onn da cant. El ver senn dil plaid nossas arbagias, ton pils dirigents e las dirigentas sco pils cantadurs e las cantaduras. Jeu sun loscha d’esser dalla partida. Igl ei bi da veser che tons sestentan per la cultura da cant. Jeu selegrel da seveser, sentupar e guder il cant dils chors. E sche zatgi ei forsa vegnius pertscharts che cantar ei saun – ellas retschas dils chors hai segir aunc plaz per in ni l’auter. E sch’ins ha buca tonta curascha, san ins inaga entscheiver cun exercitar sut la duscha, duront ir cun auto ni eba cun schubergiar. Andrea Cathomas-Friberg viva a Dardin. Sper la lavur sco scolasta da scolina e catecheta s’engascha ella per la gruppa liturgica ed il cussegl pastoral da las plaivs da Breil. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Quest’jamna han entginas equipas terminau il campiunadi da ballapei regiunal 2023/24. Las pli biaras dattan denton lur davos giugs questa fin d’jamna. Ella davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia da questa stagiun dat Trun/Rabius ordeifer encunter Cuera 97. L’equipa dalla capitala grischuna terminescha il campiunadi sil quart plaz, independent dil resultat da quella scuntrada sonda sera. Trun/Rabius perencunter savess sut circumstanzias aunc duvrar bein in ni l’auter punct, pertgei sco in dils tiarzs davos dallas quater gruppas dalla 3. ligia dalla Svizra Orientala smanatscha la relegaziun aunc. Schluein Glion ha dau siu davos giug dalla stagiun la gievgia sera suenter la fin da redacziun. A fin va il campiunadi era per la gruppa 1 dalla 4. ligia. Danis-Tavanasa ha dau siu davos giug la gievgia. Schluein Glion ei hosp da Surses e Lumnezia retscheiva Schlarigna. Schluein Glion vegn a terminar il campiunadi ella secunda mesadad dalla tabella, ferton che Lumnezia ha gia segirau il secund rang final. El campiunadi dalla 5. ligia crodan questa fin d’jamna las decisiuns pertuccont la promoziun. Schanzas sils dus plazs da promoziun han aunc Cuera 97, Valposchiavo e Bregaglia. A fin va il campiunadi era per las equipas da junioras e juniors. In bi success sa la squadra dallas junioras FF15 dalla Surselva festivar. Ella terminescha il campiunadi sigl emprem rang da quella pli aulta ligia da junioras dalla Svizra Orientala. El giug da sonda da miezdi encunter Ruggell sa ella schizun aunc augmentar igl avantatg da puncts. 3. ligia, gruppa 1 Domat – Sargans 0:4 Schaan – Landquart so. 18.00 Flums – Triesen so. 18.00 Cuera 97 – Trun/Rabius so. 18.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Schluein Glion ve. 20.15 Lumnezia – Schlarigna du. 15.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Union Trin – Cuera 97 ve. 19.30 Bregaglia – Valposchiavo so. 17.00 Walenstadt – Lumnezia so. 18.00 Val Tamina – Rueun so. 18.00 Sevelen – Lusitanos de Samedan du. 16.30 5. ligia, gruppa da primavera 1 Trun/Rabius – Landquart 2:4 Panaduz – Laax ve. 20.30 Juniors A2, gruppa 1 Walenstadt – Bogn Ragaz 3:3 Linth 04 – Mels du. 13.00 Grischun Central – Schwanden du. 14.00 Cuera 97 – Panaduz du. 14.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Montlingen – Surselva 2:1 Heiden – Sargans so. 13.00 Staad – Mels so. 13.40 Montlingen – Cuera 97 so. 16.00 Surselva – Rheintal Vella so. 17.00 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna 2:3 Schlarigna – Vaz-sut so. 13.00 Bogn Ragaz – Domat du. 12.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Tavau Lai so. 12.00 Lusitanos de Samedan – Balzers so. 15.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Brühl – Surselva so. 09.30 Mels – Sargans so. 12.00 Balzers – Rorschacherberg so. 12.00 Glarnerland – Montlingen so. 12.30 Cuera 97 a – Cuera 97 b so. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Sargans 3:4 Buchs – Sevelen so. 12.00 Tavau – Domat so. 12.00 Sargans – Cuera 97 so. 14.00 Valposchiavo – Landquart so. 16.00 Grischun Central – Schlarigna Cazas du. 16.00 Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna 8:3 Balzers – Vaz-sut so. 10.00 Valposchiavo – Cuera 97 so. 11.00 Valposchiavo – Domat du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Orion Cuera 3:7 Panaduz – Orion Cuera so. 10.00 Bogn Ragaz – Cuera 97 so. 12.00 Bogn Ragaz – Domat du. 10.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Au-Berneck – Triesen du. 14.00 Rapperswil-Jona – Cuera 97 du. 14.00 Uzwil – Bühler du. 14.00 Toggenburg – Tusaun/Cazas du. 14.00 Frauenfeld – Domat du. 14.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Uznach – Cuera 97 so. 09.00 Surselva – Ruggell Schluein so. 11.00

La radunonza communala da Sumvitg che ha giu liug a Cumpadials la mesjamna sera, ha approbau il quen communal 2023. Quel siara cun in gudogn da 216 000 francs tier expensas totalas da 10,5 milliuns francs. Sco la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, importan las amortisaziuns la summa totala da pressapauc 293 000 francs. Igl onn 2023 ha la vischnaunca fatg investiziuns da netto 1,57 milliuns francs. Il cash flow munta 3,2 milliuns francs ed il grad d’atgna finanziaziun importa 203 %. La radunonza communala ha elegiu Primus Cajochen sco commember e Josi Messmer sco suppleant dalla cumissiun da schazetg dalla meglieraziun funsila da Sumvitg. Ultra da quei ha la radunonza communala approbau la revisiun parziala dil reglament forestal e la lescha davart la promoziun d’energia regenerabla. (cdm/fmr) Per lur radunonza communala ein vischinas e vischins seradunai la mesjamna sera a Cumpadials.

Damaun sonda ha liug a Trun la 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. Quella vegn organisada dil Chor cecilian da Trun egl onn giubilar «Sut igl ischi 2024 – 600 onns Ligia Grischa.» 30 chors vegnan a sepresentar avon ils experts. Dapi 2022 ei il comité d’organisaziun presidiaus da Giusep Giuanin Decurtins vidlunder da preparar la fiasta ch’ei vegnida surdada dil District da cant Surselva. Malgrad ch’il diember da chors seigi smesaus el decuors dils davos 15 onns munti la preschientscha da 30 chors a Trun ina participaziun grondiusa, di il president dil District da cant Surselva, René Buchli da Laax en discuors cun la FMR. Sut igl ischi 2024 a Trun. Ils davos meins varga strusch in’jamna, ch'ei vegn buc scret ellas medias romontschas enzatgei da Trun. El rom dil centenari dalla Ligia Grischa cun concerts, teaters, referats ed exposiziuns ha uonn era aunc liug in spitachel cantic ella «capitala dalla cultura sursilvana», numnadamein la Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. Quella ha liug per la sisavla gada a Trun. 17 chors mischedai, otg chors virils, treis chors d’affons e dus chors da giuvenils han pinau lur bandieras per viagiar a Trun e sepresentar leu en baselgia parochiala avon ils experts. René Buchli ch’ei dapi tschun onns il president dil District da cant Surselva ei satisfatgs che 30 dils en tut 33 chors dalla vallada seigien s’annunziai per la fiasta da cant a Trun. La fiasta districtuala seigi da grond’impurtonza pils chors, era per endriescher lur fuorma musicala. La FMR ha discurriu cun René Buchli davart il moviment da chors en Surselva e davart l’absenza dils giuvens els chors. FMR: Dapi onns e dapi la pandemia aud’ins ch’ils chors en Surselva hagien miserias da surviver. Malgrad quei vegnan tuttina aunc 30 chors alla Fiasta da cant sursilvana a Trun. Co ei quei da declarar? René Buchli: En Surselva havein nus actualmein 33 chors cun biabein 1000 commembras e commembers. Ed ussa ein 30 da quels chors sepreparai per la fiasta da cant e prendan part a Trun. Quei ei grondius. Avon 15 onns havevan nus bunamein 60 chors en Surselva. Quei che dat da ponderar ei la media da vegliadetgna. Nus dil district da cant havein il grond giavisch che la giuventetgna e las dunnas ed umens denter 30 e 60 onns separticipassen pli stedi da nos chors dil vitg. Mintga chor che sto calar da cantar muort munconza da cantadurs ei ina disfavur per tala vischnaunca. Il diember da chors ei pia smesaus enteifer 15 onns. Co vesa quei tgisà ora en 15 onns? Quei fa schon quitaus a nus. Ei dat entgins chors en Surselva che han difficultads. Per dir tut agradora: Senza novas cantaduras e cantadurs vegn ei grev da cuntiuar cun tut ils chors ch’ei dat oz. Tgei pusseivladads datti ord il pugn da vesta dil district da cant per dar cunterpeisa a quella munconza da giuventetgna? En emprema lingia vuless jeu gir che tut ils chors dil district fan tut lur pusseivel per gudignar cantadurs e cantaduras giuvnas. Ozilgi ei la purschida dil temps liber denton aschi gronda ch’ei dat alternativas tier il cantar en in chor. En scadin cass vulan mo paucs seligiar cun in chor mischedau ni cun in chor viril che oblighescha mintg’jamna ina sera a cantar. Procurar per umens e dunnas che contan ston ils chors. Nus dil district e dall’Uniun cantunala da cant savein far lavur d’animaziun e nus purschin era cuors per cantadurs e dirigents. Co fuss ei sch’il District da cant Surselva animass pli fetg era chors da project da daventar part dallas activitads dil district? La giuventetgna vul gie sco udiu buca seligiar pli en uniuns. Per projects e forsa era per ina fiasta da cant perschuadess ins plitost era quels che fan projects? Gie, naturalmein. Ils chors da project ein adina beinvegni. Ils chors da project han denton empau in’autra structura da lavur e seconcentreschan cun prioritad sin lur projects actuals. Ils chors da vischnaunca han aunc autras incumbensas sco da cantar en baselgia, cantar per giubileums e per fiastas da vischnaunca. Dil reminent promova in chor da vischnaunca era pli fetg cantaduras e cantadurs che contan buca aschi bein. Quei ei ina incumbensa sociala che vegn fatga dils chors da vischnaunca. A quei aspect vul il district da cant era dar ina cert’impurtonza. A caschun dil Festival svizzer da chors a Cuera il fevrer vargau han ins viu fetg biara giuventetgna che conta. Biaras formaziuns da giuventetgna fan era cumbinaziuns da cant e moviment. Stuessen nos chors buca era ughegiar empau dapli en quella direcziun e sedistaccar empau dil cantar cun las notas avon ils egls? Igl ei schon aschia che nos chors stuessan esser ozilgi pli flexibels ed ughegiar dad ir novas vias. Ei dat chors che setegnan enormamein vida fuormas veglias. Egl avegnir stuein nus – che nus veglien ni buca – daventar pli flexibels per esser attractivs era per giuvens. Quei forsa cun cantar canzuns pli modernas ni midar las seras d'emprova sin in auter di? Forsa anfla in chor mo pli in dirigent da lieunga tudestga? Lu sto quei chor s’adattar nunvoluntariamein. Nus stuein buca desister dil romontsch, mo tuttina semussar tolerants ed integrativs. Damaun sonda ei Trun la capitala dil cant. La fiasta da cant districtuala ei adina in grond di da fiasta per cantaduras e cantadurs, dirigents ed era pil publicum ella zona da silenzi. Tgei muntada ha la fiasta da cant pil district da cant? En emprema lingia eisi naturalmein in di da fiasta e da sentupada. Mo secapescha ch’ins vul era purtar ina buna prestaziun cun las producziuns da pag quei di. Igl ei ina sfida per mintga chor da dar il meglier avon ils experts. E suenter las producziuns gaud’ins la cumpignia ed engrazia al comité d’organisaziun cun restar empau el liug e guder la restauraziun ed il program da rom. Quei ha il comité d’organisaziun a Trun cun varga 300 voluntaris preparau a moda e maniera excellenta. Da quei ch’jeu haiel udiu saiel jeu dir, ch’ei vegn a dar ina fetg biala fiasta da cant ed ei vala la peina da vegnir a Trun era sch’ins ei buca cantadura ni cantadur. Il program dalla fiasta La fiasta entscheiva damaun sonda allas 08.00 cun l’arrivada dils chors e cun il til festiv dalla staziun da viafier el «vitget da cant». La Musica da Trun embellescha quei act da beinvegni. Las producziuns da pag han liug en baselgia parochiala (09:00–18:30). Igl areal dil center communal e dalla scola vegn midaus en in «vitget da cant» cun tendas, salas e stans. Las producziuns libras vegnan dadas denter las 13:30 e las 19:00 el Center communal. Igl act festiv cun plaids, la producziun dallas canzuns generalas e cun la publicaziun dils certificats ha liug allas 19:30 sil plaz verd e vegn enramaus dalla Musica da Trun. Allas 21:00 ei envidau a «Cantar cun Flurin Caviezel» e divertiment. In accent impurtont da quella fiasta ei il star da cumpignia, cantond e fagend fiasta da cuminonza. Il plan dil di sco era il plan tgi che conta cu en baselgia da s. Martin ein publicai sin la pagina d’internet www.trunconta.ch. (fmr/mg) Trun ei per in di la capitala dil cant Che la cultura da cant da chors ha ina gronda e ferma tradiziun en Surselva ei enconuschent. Quei fatg ha motivau il Chor cecilian da Trun d’organisar egl onn giubilar «Sut igl ischi 2024 - 600 onns Ligia Grischa» la 46avla Fiasta da cant districtuala. Damaun sonda, ils 15 da zercladur 2024 vegn il vitg a star cumpleinamein ell’enzenna dil cant. 30 chors cun da quei da 950 cantaduras e cantadurs separticipeschan. La surdada dalla fiasta da cant ad in chor succeda mintgamai entras il district da cant Surselva. President da quel ei actualmein René Buchli da Laax. La FMR ha discurriu cun el davart la situaziun actuala dils chors en Surselva. (fmr/mg) Las davosas lavurs da preparativas pil beinstar dallas cantaduras e cantadurs ellas tendas avon la casa da scola René Buchli da Laax ei il president dil District da cant Surselva

Gleiti entscheiva il proxim grond turnier da ballapei e quei puspei cun participaziun dalla Svizra. Giugadurs dil Grischun enqueran ins denton adumbatten al campiunadi europeic. Igl ei aunc adina ina raritad ch’in giugadur fa il segl dil Grischun silla tribuna da ballapei internaziunala. Ch’igl ei pusseivel, ha denton Senad Lulić gia mussau. La FMR ha tschintschau cun el ch’ei vegnius sco fugitiv en Surselva e suenter daventaus il meglier ballapedist dil Grischun. 1998 eis el aunc lunsch dalla tribuna da ballapei mundiala. Quella s’auda a stars franzos sco Barthez, Deschamps e Zidane che gudognan allura igl emprem campiunadi da ballapei mundial per la Frontscha ell’atgna tiara. El percunter, in buob da dudisch onns, vegn il medem onn sco fugitiv dalla Bosnia-Herzegovina en Surselva, en ina regiun ch’ei magari enconuschenta per ses Caduffs, Capauls e Caveltis, mo franc buca per ballapedists da renum internaziunal. Mo il Grischun ei da gliez temps sco aunc oz buc exnum ina tgina da ballapedists excepziunals. Sia historia, la historia da Senad Lulić (38), muossa denton ch’igl ei pusseivel da far il segl dalla Surselva silla tribuna da ballapei internaziunala – quei ha el fatg pass per pass e highlight per highlight, sco el di. Scola e ballapei – sco mintga affon Ei seigi stau normal sco tier mintg’auter affon era, manegia Senad Lulić laconicamein: «Jeu sun ius a scola e vai dau ballapei.» Aschia resumescha el pli u meins ses emprems onns en Svizra. Dapli dat ei para buca da dir davart igl onn e miez ch’el ha passentau el center da transit per asilants el Löwenberg a Schluein. Seregurdar seregordi el denton bein, sco el sincerescha. In auter tema ei denton pli impurtonts – ballapei: «Dar ballapei ha semplamein fatg plascher e ballapei ei aunc oz il pli impurtont sper la famiglia.» La finamira da daventar ballapedist professiunal hagi el denton aunc buca giu, sco Senad Lulić raquenta: «Jeu vai pér survegniu queidas sin dapli cun 17 onns. Lu vai jeu contonschiu mia emprema finamira, numnadamein da dar tier Cuera 97 ella 1. ligia.» E suenter seigi ei iu spert. Cun slontsch da Cuera a Roma Igl onn 2006 mida Senad Lulić da Cuera 97 tier Bellinzona e fa aschia il pass ella Challenge League, pia ella secund aulta ligia svizra, e quei cun 20 onns. Igl ei denton mo igl emprem pass dalla carriera da Senad Lulić. Ils proxims suondan cun aulta cadenza. Suenter dus onns el Tessin suondan dus onns tier GC Turitg ed in onn tier YB Berna. Lu banduna Senad Lulić puspei la Svizra suenter tredisch onns e va a Roma tier la Lazio, in’equipa da renum internaziunal. Per in giuven dil Grischun ei quei ina historia excepziunala, aschia Senad Lulić: «Jeu sun nundetg loschs da mia carriera e ch’jeu vai fatg il segl da Cuera silla tribuna internaziunala.» La midada a Roma ei denton per dabia buc il davos highlight per el. Da quels sa Senad Lulić numnadamein numnar biars: «2014 sun jeu separticipaus culla Bosnia-Herzegovina al campiunadi da ballapei mundial en Brasilia e vai dau encunter l’Argentinia, culla Lazio Roma vai jeu gudignau duas ga la Coppa Italia, ina ga schizun sco capitani, jeu vai dau ella Champions League e girau sco ballapedist professiunal il mund e savess aunc numnar dapli.» In talent excepziunal Che Senad Lulić sa menziunar tons puncts culminonts fa ferton buca surstar. El dat numnadamein diesch onns tier la Lazio Roma e cunquei ella pli aulta ligia taliana. Cheu frunta el regularmein sin autras equipas da renum sco per exempel l’AS Roma, Juventus Turin, Inter Mailand e l’AC Milano. Sia carriera ei pia era excepziunala areguard la constanza, cunzun per in ballapedist dalla Svizra. E quei accentuescha Senad Lulić bugen: «Jeu vai mussau ch’ei dat buca mo sport d’unviern el Grischun e jeu sperel ch’auters suondan miu exempel.» La via al success da Senad Lulić, quella consista da pass pigns, denton constants, sco el di. Perquei seigi ei impurtont da nezzegiar las schanzas e da surprender la responsabladad: «Jeu vai segir era d’engraziar per il sustegn d’in ni l’auter trenader, sco per exempel a Vladimir Petković ch’era miu trenader a Bellinzona, Berna e Roma. Mo la fin finala ei il giugadur sil plaz e sto mussar tgei ch’el sa.» Perquei sappi in trenader esser in agid, denton buca dapli. E plinavon seigi el, Senad Lulić, staus a Roma avon Vladimir Petković ch’era suenter plirs onns trenader dalla naziunala svizra. Anavos el Grischun Cura che Senad Lulić terminescha sia carriera professiunala igl onn 2021, ha el gia bunamein viu tut, silmeins quei che pertucca il ballapei. Sper il plaz hagi el denton buca fatg bia, sco el di: «Il focus ei secapescha staus sil ballapei. Uss passentel jeu dapli temps culla famiglia e fetsch era auters sports. Per da quei ha il temps semplamein muncau avon.» La pissiun per il ballapei ei denton restaus. Senad Lulić ei turnaus el Grischun e dat per il seniors da Cuera 97. Mo il ballapei caschuna aunc adina surpresas, sco el di: «Avon cuort vai jeu dau dus giugs en gol, perquei che nus vein giu negin auter goli. Quei ei stau ina premiera e gnanc iu aschi mal.» Plinavon stat el ussa era pli savens sper la lingia, numnadamein sco trenader e bab, cu in da ses treis affons stat sil plaz. Ch’el ei insumma turnaus en Svizra ed el Grischun ha lu era da far cun quels, sco Senad Lulić explichescha: «Sch’jeu fuss persuls, lu fuss jeu probablamein zanua auter, tgisà. Cun famiglia ed affons eis ei denton ideal da star en Svizra. Las scolas ein bunas, igl ei organisau bein e schuber. Quei appreziein nus fetg.» Cun ina buna prognosa pils Svizzers Ils Svizzers ein denton era en auters aspects empau ambizius, sco Senad Lulić di: «Tgei che pertucca l’equipa naziunala essan nus en Svizra disai che quella participescha als gronds turniers. Mo quei secapescha insumma buca da sez per ina pintga tiara.» En vesta dil campiunadi europeic ch’entscheiva venderdis, ils 14 da zercladur 2024, manegia era Senad Lulić che tut ei pusseivel per la Svizra sch’ella contonscha ils otgavelfinals. El ha dil reminent sez mo inaga giugau encunter la Svizra, numnadamein ils 29 da mars 2016 e ha gudignau culla Bosnia-Herzogovina cun 2:0. Cun mo 17 onns ha Senad Lulic contonschiu sia emprema finamiara, numnadamein da dar cun Cuera 97 ella 1. ligia. Suenter ha el fatg pass per pass la via silla tribuna da ballapei internaziunala. Suenter diesch onns a Roma ei Senad Lulic turnaus a Cuera, nua ch’el ha anflau in bien dacasa per sia famiglia. Il ballapei ei denton aunc adina sia gronda pissiun. Il Grischun ch’ha conquistau Roma El ha mussau, tgei ch’ei pusseivel sco ballapedist dil Grischun – Senad Lulić ei daventaus giugadur naziunal dalla Bosnia-Herzegovina, ei separticipaus al campiunadi mundial 2014 en Brasilia e ha gudignau sco capitani da Lazio Roma la Coppa Italia 2019 (mira foto). Avon treis onns ha el denton calau ed ei turnaus el Grischun, nua che sia carriera ha entschiet. Davart sia via silla tribuna da ballapei internaziunala ha il meglier ballapedist dil Grischun tschintschau culla FMR.

La fin da matg ha il WWF organisà a Grida/Passugg in lavuratori da construir cuvels per mustailas. Quels animalets chattan numnadamain adina damain refugis ed abitadis. La FMR ha participà a quest lavuratori per persunas che construeschan lura sezzas tals cuvels cun classas da scola. Mustailas èn tuttas in pau temelitgas, saja quai las pitschnas (mustela nivalis) u las grondas (mustela erminea). Perquai na sa fan ellas strusch vesair, era betg a Grida, nua ch’ins auda bunamain a tusser las mieurs. Quai pudess dentant sa midar. Fin matg ha il WWF numnadamain organisà en quest aclaun da Passugg, ubain plitost en la vischinanza da quest aclaun, in lavuratori da construir cuvels per mustailas. Sco ch’il manader dal lavuratori Beat Müller ha ditg, eviteschan mustailas numnadamain il travasch da vitgs e sendas uschè bain sco pussibel: «Mustailas sa spaventan fitg svelt. I tanscha gia ch’in mountainbiker u ina viandanta fa in pau canera per scurrentar quels animalets.» Damai ha Beat Müller tschernì in lieu in pau giud via per ses lavuratori ch’è drizzà a voluntarias e voluntaris ch’accumpognan lura sezs classas da scola per construir cuvels da mustailas. La fin finala han trais persunas participà e construì si sur Grida in cuvel che dat forsa prest albiert ad ina famiglia da mustailas. Mustailas dovran refugis Ma en sasez na tanscha in cuvel betg, sco che Beat Müller ha explitgà: «Mustailas eviteschan terrens libers e dovran circa mintga 20m in refugi per sa zuppar dad utschels da preda e da vulps. Ozendi mancan dentant savens talas structuras sco per exempel chaglias, mirs sitgs u muschnas da crappa.» Cunzunt en cuntradas agraras saja quai in problem. Perquai vul il WWF crear dapli spazis da viver per mustailas. Sco che Beat Müller ha ditg plinavant, possia quella lavur en favur da las mustailas entant er avair in effect positiv per l’agricultura: «Ina famiglia da mustailas maglia tochen 100 mieurs l’emna e po pia impedir donns che mieurs chaschunan sin prads e curtins.» Grazia a lur grondezza, ubain plitost pitschnezza, èn mustailas numnadamain bler pli effizientas che giats. Ellas èn uschè pitschnas e satiglias ch’ellas pon entrar e far chatscha en taunas da mieurs. La mustaila pitschna (mustela nivalis) è schizunt il pli pitschen animal da preda dal mund. Cuveluns per animalets Ma malgrà che mustailas èn pitschnas e satiglias, èn lur cuvels da dimensiuns relativamain grondas, numnadamain 1 m auts, 2 m lads e 3 m lungs. Quai saja necessari per porscher avunda protecziun encunter plievgia, vent e temperaturas bassas, uschia Beat Müller. Damai èsi necessari da rimnar avunda material, saja il cuvel lura da lain u da crap. Il meglier è sa chapescha da gist duvrar material che sa chatta avant lieu. Perquai ha la gruppa da Beat Müller construì a Grida in cuvel cun laina dal guaud. Areguard la structura dal cuvel na fa il material plinavant nagina differenza, sco che Beat Müller ha explitgà: «Mintga cuvel sto avair ina chombra interna, nua che las mustailas pon far in gnieu. Il fundament da quella chombra cuvrin nus perquai cun material fin sco feglia u sablun che protegia encunter umiditad.» La chombra interna è damai l’element central da mintga cuvel. Ella sto esser robusta, avair ina dimensiun da circa 30cm sin 30cm cun pliras entradas e proteger encunter plievgia. Ina giada che la chombra è construida, vegn quella cuvrida cun laina fina e groppa, tochen ch’il cuvel cuntanscha las dimensiuns necessarias. La fin finala na stoppia il cuvel dentant betg be esser grond e lad, uschia Beat Müller: «Il mantun da laina sto esser accessibel a las mustailas ed a medem temp proteger encunter inimis sco vulps. Plinavant ston ils cuvels esser resistents a malauras, ferms vents e simplamain esser robusts.» L’emna passada ha Beat Müller gist era fatg l’emprova ed è raivì sin il nov cuvel ch’è sa cumprovà senza donns. Damai spetga quel be pli ina famiglia da mustailas che tschertga in nov dachasa a Grida. Mustailas sco questa mustaila gronda qua fan cunzunt chatscha sin mieurs. Ina famiglia da mustailas po magliar tochen 100 mieurs l’emna. Beat Müller è raivì sin il nov cuvel da Mustailas a Grida per far l’emprova da qualitad. Il mantun è sa cumprovà senza donns. Las participantas ed ils participants dal lavuratori construeschan la chombra interna dal cuvel da mustailas cun laina. Lavur en favur da mustailas Dapi curt pon mustailas chattar in nov dachasa a Grida/Passug. Là ha il WWF numnadamain organisà in lavuratori da construir cuvels per mustailas. Sco ch’il manader dal curs Beat Müller ha explitgà, chattian quests animalets spuritgs adina damain spazi da viver e da sa zuppar da vulps ed utschels da preda. I saja damai necessari da d’agir. A Grida n’ha Beat Müller dentant betg be construì in cuvel, mabain era scolà voluntarias e voluntaris. Las participantas ed ils participants duain numnadamain sezs accumpagnar e construir cuvels per mustailas cun classas da scola.

Quest’jamna passentan las scolaras ed ils scolars dalla 5. e 6. classa primara da Trin sill’Alp Mora per in’jamna da project. Duront tschun dis sefatschentan els cun lavurs, prighels, flora e fauna ch’ins anfla ellas Alps. La FMR ha accumpignau mardis avonmiezdi las scolaras ed ils scolars duront lavurs forestalas. Igl ei stau ina dètga tschaghera mardis endamaun, cura che las classas dalla 5. e 6. primara da Trin ein s’entupadas cun bostgers si Val Falessa sur Trin. Mo ferton che quels ein vegni si dalla val, ein ils affons descendi dall’Alp Mora, nua ch’els passentan tochen sonda in’jamna da project che tracta lavurs, prighels, flora e fauna dallas Alps. Suenter l’emprema e probablamein cuorta notg si d’alp ein las scolaras ed ils scolars pia sefatschentai cullas lavurs forestalas en in uaul da muntogna. Els han denton buca mo empriu las funcziuns digl uaul e cun tgei uaffens e resti da protecziun ch’ils bostgers lavuran. Las 27 scolaras e scolars han era sezs astgau prender enta maun resgias e semetter vid la lavur. Quei ei denton mo stau l’entschatta d’ina jamna fetg activa. Da derscher pégns ed observar selvaschina Sco punct culminont dil mardis avonmiezdi ha in bostger mussau co ins derscha in pégn e prepara quel per il transport. Lura han era las scolaras ed ils scolars astgau prender enta maun resgias. Inaga ch’il pégn era dersch han els numnadamein astgau resgiar naven singuls roms. Activs ein las scolaras ed ils scolars denton l’entira jamna da project che cumbinescha mintgamai teoria e pratica. Mardis suentermiezdi ein las scolaras ed ils scolars s’ocuppai da barschaments d’uaul, mesjamna dallas reglas da sedepurtar e reiver ella muntogna sco era dalla flora e baus pégn e gievgia han els accumpignau catschadurs per observar selvaschina. Mo la jamna da project terminescha buca cun quei. Il finale ei numnadamein pér sonda, il di da viseta. Per quei di preparan las scolaras ed ils scolars en gruppas referats davart ils temas ch’els han tractau duront l’jamna. Ina liunga tradiziun Sco il meinascola Christian Erni ha detg, ei quella jamna gia daditg in punct fix dalla scola primara da Trin: «Mintga dus onns organisein nus quella jamna da project. Uonn eis ei gia la 30avla ga.» Igl ei pia gia pliras generaziuns che han fatg il viadi sill’Alp Mora per quella jamna da project. Problems veigi ei denton mo dau darar, manegia Christian Erni vinavon: «Mo inaga vein nus interrut la dimora si d’alp pervia da neiv. Quest’jamna vess quei denton buca d’esser in problem, schegie ch’igl ei plitost bletsch e freid.» Plinavon seigi ei bein aschia ch’in ni l’auter lai encrescher, aschia Christian Erni. Per enqualin seigi aschia in’jamna numnadamein zatgei niev: «Ozildi ein ils affons buca pli aschi disai dad ir ella muntogna e da star sur notg sin in’alp. Quei ei segir semidau empau. Mo quei fa era bein als affons.» E la fin finala seigi quella jamna sill’Alp Mora zatgei che resta a tuts en buna memoria. Selina Herwig (13) Tochen uss ei il pli cool stau dad ir a mirar animals selvadis la damaun baul. Nus essan levai oz las tschun la damaun per encurir tals. La fin finala vein nus viu cots selvadis gronds ed udiu lur gurglar. Quei vai jeu saviu prender si cun la camera. E schiglioc eis ei stau interessant d’emprender d’enconuscher las flurs si d’alp. Nico Auer (13) Igl ei fetg cool dad esser ella natira e si d’alp. Jeu stoi denton durmir en tenda, perquei ch’jeu sai buca durmir el fein. La damaun eisi stau empau freid. Mo ei ha fatg grond plascher da mirar co in bostger derscha ina plonta. Quei ei stau cool. E jeu selegrel d’accumpignar catschadurs per observar selvaschina. Iva Cabalzar (13) La notg ei stada plitost cuorta, aber buna. Jeu vai buca durmiu aschi bia, perquei ch’igl era empau freid. E lu sun era jeu levada las tschun la damaun per mirar animals. Quei ei propi stau zatgei special e cool. Nico Auer Selina Herwig Iva Cabalzar Las notgs passentan las scolaras ed ils scolars sill’Alp Mora en moda e maniera nunusitada. Els dorman numnadamein el fein e probablamein nuota aschia bia. Scolaras e scolars dalla scola primara Trin ein era sezs semess alla lavur duront lur jamna da project sill’Alp Mora. Cheu han els gest empriu d’enconuscher las lavurs forestalas. Scolaras e scolars dalla scola primara Trin ein era sezs semess alla lavur duront lur jamna da project sill’Alp Mora. Cheu han els gest empriu d’enconuscher las lavurs forestalas. Sco part dil lavuratori davart las lavurs forestalas han las scolaras ed ils scolars empriu d’enconuscher ils uaffens ed il resti da protecziun da bostgers.

Finalmein – il sulegl va buca pli da rendiu. Ventgaquater uras per gi clar dil gi. In’experientscha tut speciala: l’absenza dalla notg e l’omnipresenza dil gi. Per saver durmir scosauda stos jeu tapezar tut las finiastras en mia habitaziun cun teppis e cozzas. Mintga sera la medema rutina, las storas en mia habitaziun stgirentan numnadamein buc avunda la stanza da durmir. Mintgaton ligiel jeu schizun leggins entuorn il tgau per cuvierer mes egls. Gie, jeu sai, jeu savess era cumprar ina da quellas mascras che vegnan producidas aposta per quei intent. Precis da quella rauba procrastineschel jeu denton. Jeu vai meglier da far che dad ir a cumprar mascras pils egls. Il motiv per tut quei hardumbel ei il fatg che jeu hai daferton bardigliau a Tromsø, in marcau che sesanfla el nord dalla Norvegia. Vi da l’aura stoi jeu aunc s’endisar. Tscheigi, suenter haver demontau tut ils teppis e tut las cozzas, sun jeu vegnida salidada d’ina cuntrada cuviarta cun ina brava stresa neiv. Quei seigi normal cheu, ha ei giu num. Dacuort sun jeu selamentada empau en biro, perquei che jeu havevel dapi duas jamnas viu buc in soli sulet radi dil sulegl. Mias collegas da lavur han manegiau che miu concept da bial’aura vegni a semidar el decuors dil temps. Per la glieud si cheu seigi in gi senza plievgia in gi da bial’aura, schebein ch’ei fetschi grisch e schebein ch’il tschiel seigi surtratgs cun spessaglia nibels. Bien pia, lu dat ei nuot auter che da s’endisar. Propi fascinonta ei la cultura da caffè cheu. Bien caffè survegn ins dapertut ella Norvegia e caffè beiban ils Norvegies e las Norvegiesas sco aua. Propi. D’in tal consum da caffè sun jeu aunc mai stada perdetga. La metoda da preparaziun la pli populara ei caffè da filter, e beiber caffè ei ina part integrala da mintga occurrenza sociala. Buiu caffè vegn ei buca mo pigl effect. Anzi, ei setracta d’ina bubronda ch’ei bia dapli che mo ina substanza che cuntegn coffein. Beiber caffè tugi ei quasi ina moda da viver. Ils 17 da matg han Norvegies e Norvegiesas festivau lur di naziunal – il grunnlovsdag. Celebrau vegn la deliberaziun dalla constituziun dalla Norvegia – «Kongeriket Norges Grunnlov». Ei setracta d’ina fiasta ch’ei dedicada als affons. Ils 17 da matg vegn perquei era savens numnaus il gi dils affons – «Barnas dag». Tuts e tuttas (buca mo ils affons, mobein era las persunas carschidas) ein vestgidas en bellezia costums tradiziunals ed en monduras festivas. A caschun dil til vegn ei clamau «hipp hipp hurra»! En mintga fatscha engartan ins in surrir, dapertut spira buna luna. Pils affons ei quei gi buca mo da gronda impurtonza perquei ch’els stattan el center, mobein era perquei ch’els astgan magliar aschi bia glatsch sco quei ch’els vulan. Ils geniturs ston sesuttametter a quella regla. E cura ch’ins s’inscuntra, gratuleschan ins in a l’autra sco sch’ins havess natalezi: «Gratulerer med dagen». Propi ina biala fiasta! Giuanna Caviezel da Berna/Vrin è responsabla dal post per translaziuns rumantschas tar la Chanzlia federala. Actualmain passenta ella in segiurn en Norvegia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Giuanna Caviezel

Ferton che la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal ei questa fin d’jamna, sepreparan ils clubs gia per il proxim. Suenter la sesiun ei numnadamein avon la sesiun, aschia pli u meins il proverbi. Uonn vala quei denton buca per tuts. Union Trin e Sedrun/Mustér ston retrer lur equipas da 5. ligia. Ei mauncan ils giugadurs. Igl ei la 113avla minuta, cura ch’il «joker» dils Tudestgs, Mario Götze, decida il final dil campiunadi da ballapei mundial 2014. Quasi 90 minutas ha el mo observau dalla vart la stretga partida encunter l’Argentinia. Lu sieta el il gol decisiv, il stadion explodescha e la Tiaratudestga gudogna 1:0. Quei muossa con impurtonts ch’in bien baun da reserva ei. Haver in bien baun da reserva, quei munta denton buca mo haver qualitad, mobein era quantitad. Tgei che capeta sch’il baun ei vits, vesan ins uss numnadamein tier duas equipas sursilvanas. En sesez han quels, Union Trin e Sedrun/Mustér, il medem problem sco tut tschels era en Surselva. Els han numnadamein adina pli paucs giugadurs activs. Agl ur dalla Surselva ei la situaziun denton aunc pli precara. Perquei retiran Sedrun/Mustér ed Union Trin lur equipas dil campiunadi da ballapei da 5. ligia. Sedrun/Mustér ha schizun gia dau e gudignau sia davosa partida cun 7:1 encunter Danis-Tavanasa la fin d’jamna vargada. Ferton gioga Union Trin questa sera per la davosa gada a casa encunter la tiarza equipa da Cuera. Silsuenter sto la Surselva quintar cun duas equipas activas pli pauc. Mo malgrad che Sedrun/Mustér e Trin ston omisdus retrer lur equipas da 5. ligia, sesanflan els en situaziuns differentas e han perquei era plans differents pigl avegnir, sco la FMR ha enderschiu dils presidents. Senza juniors eis ei grev Biebein gissiat onns ei Union Trin separticipaus al campiunadi da ballapei dils activs ed ei inaga vegnius promovius en 4. ligia, sco ins sa leger silla pagina d’internet. Mo en tut quels onns eis ei mai reussiu d’organisar ina partiziun per juniors. E quei ei in dils problems, sco il president Jürg Adam di: «Senza juniors eis ei semplamein grev da ver avunda giugadurs. El medem mument ein nos activs adina vegni pli vegls e han perquei pli pauc interess da participar al campiunadi. Zacu va il quen semplamein buca pli si.» Ils giugadurs che veglien tuttina dar vinavon mondien lura probablamein a dar culs seniors da Panaduz e Razén el Team Imboden, aschia Jürg Adam. A Trin detti ei probablamein era a liunga vesta negin’equipa pli, schegie ch’il club viva vinavon: «Nus bandunein igl OFV e s’orientein da niev. Malgrad ch’igl interess per dar ballapei activ maunca, vein nus numnadamein in’uniun viva ed ina buna cumpignia. Quei lein nus mantener ed era esser pli aviarts per autras activitads.» Proximamein vegnien els perquei ad adattar las statutas. Insumma, il club viva vinavon e magari era il ballapei a Trin. In CB Union Trin enqueran ins denton gleiti adumbatten ella tabella da 5. ligia. Mo pli cun juniors En ina situaziun empau differenta sesanfla ferton Sedrun/Mustér. Era sisum la Surselva mauncan semplamein ils giugadurs per cuntinuar cun in’equipa activa, sco il president Franco Curschellas di: «Actualmein savessen nus quintar cun endisch giugadurs. Quei tonscha semplamein buc.» Mo en cuntrast cun Trin ha Sedrun/Mustér era entgins giuvens ell’equipa e juniors, aschia Franco Curschellas vinavon: «Nus cuntinuein segir cun il menaschi da juniors e vein finalmein era anflau in arbiter per saver far quei. Cunquei che nus vein plitost biars juniors, schiziun il secund bia suenter Schluein Glion, vesa ei nuota ora mal.» Tgei che pertucca ils activs che vulan dar vinavon ballapei, lavuran ins plinavon gia vid ina sligiaziun, sco il president explichescha: «Nus vein entgins giuvens che san aunc dar A-juniors e tschels tschun sis vegnan a dar u tier Trun/Rabius ni Danis-Tavanasa. Quei vegnin nus aunc a sclarir.» Ch’ei vegni proximamein puspei a dar in’equipa d'activs tier Sedrun/Mustér, seigi tuttina strusch probabel. A liunga vesta seigi ei plitost da spitgar ch’ils clubs dalla Cadi fusiuneschien. Pil mument ei quei denton negin tema, sco il president da Trun/Rabius Patrick Rothmund confirma: «La gruppaziun da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa funcziuna gest aschia sco quella dils juniors en Surselva. Perquei ei ina fusiun negin tema.» Mo la fin finala eis ei empau sco adina. Cura che las equipas en Surselva ein confruntadas culla munconza da giugadurs, sederasa la fama da fusiuns. Il plaz da ballapei a Sedrun ei vits e resta proximamein pli savens aschia. Sedrun/Mustér ha numnadamein stuiu retrer sia equipa d’activs da 5. ligia. Il paz s’auda uss exclusivamein als juniors. La fin per Sedrun/Mustér e Trin Questa sera entscheiva l’EURO en Tiaratudestga. Ferton dattan las equipas sursilvanas la davosa runda dil campiunadi. Leu entscheivan ei pia e cheu calan ei – per part denton per «adina». Duas equipas sursilvanas san numnadamein buca dar vinavon. Il giug ei a fin cu igl arbiter schula, sco mintga trenader da ballapei di silmeins ina ga en sia veta. Magari ei quei 93 minutas, magari era dapli ni dameins. Zacu lai denton mintga arbiter dar il schul final – e lu suonda pil pli la proxima partida. Per las equipas da 5. ligia d’Union Trin e Sedrun/Mustér vala quei denton buca. Quellas equipas vegnan numnadamein sligiadas si muort la munconza da giugadurs, sco la FMR ha enderschiu dils presidents da quels dus clubs. Ferton ch’Union Trin seretira diltut dil menaschi da ballapei, cuntinuescha Sedrun/Mustér denton cullas equipas da juniors. Tier quellas vesa ei numnadamein nuota or aschi mal. Mo tier ils activs ei il baun da reserva vits, sco il president dil CB Sedrun/Mustér di: «Actualmein savessen nus quintar cun endisch giugadurs. Quei tonscha semplamein buc.». Sisum la Surselva vegn ei pia a dar vinavon in club da ballapei, semplamein senza equipa d’activs. Giudem la Surselva vegn Union Trin denton era buc a sesligiar dil tut. Sco il president Jürg Adam di, vulan ins mantener la participaziun viva e la buna cumpignia el club, denton en ina fuorma meins competitiva. Mo tgi ch’enquera proxima sesiun equipas da Trin e Sedrun/Mustér ella 5. ligia, vegn a far quei adumbatten.

Sonda proxima ha liug a Trun la 46avla Fiasta da cant sursilvana. Dalla partida ein 30 chors, da quei 17 mischedai, otg virils, treis d’affons e dus da giuvenils. A sepresentar vegnan rodund 950 cantaduras e cantadurs, da quei buca meins che 140 giuvenils. Ils chors participonts interpreteschan tut en tut 95 ovras, denter quellas in tschuppel premaudiziuns. Quei cumin da cant ei ina vitrina varionta e glischonta dalla cultura cantica che vegn tgirada tier nus cun ampla premura ed admirabel success. Nos chors e nossas musicas che han per gronda part lur origin ella secunda mesadad dil 19avel tschentaner ein surgi dil moviment patriotic, dalla tgira dallas tradiziuns popularas e dalla renaschientscha romontscha. El decuors dil 20avel tschentaner ch’ei staus in secul dad aur per las uniuns, han valents poets e cumponists indigens sco era dirigentas e dirigents capavels dau alas al cant romontsch. Carschius ei buca mo il diember da chors e cantadurs/as, anzi era scolaziun e qualitad musicala. Alla sava dil tierz millenni ha ei dau ina viulta ed in cal anetg. Els chors domineschan ils tgaus grischs, plirs chors han cattau la scompa en ina fusiun, auters han resignau e calau. En vesta allas purschidas multifaras da recreaziun e divertiment, alla tenuta da consum ed alla cumadeivladad ed individualisaziun carschenta, eis ei buca sempel da mobilisar e recrutar novas forzas. Ins preferescha oz plitost ensembles pigns e chors da project che lubeschan flexibladad enstagl in ligiom permanent ed obligont. Igl ei perquei ina gronda sfida da tschercar novas vias per animar e sensibilisar la giuventetgna. Cultura creescha cuminonza. Activitads culturalas promovan la convivenza denter generaziuns e status socials, scaffeschan identitad e dattan chit a nossa societad. Uniuns sveglian capientscha per autras mentalitads, promovend acceptanza, toleranza e convivenza. Il brat cultural gida a far punts buca mo denter humans, anzi era denter etnias e naziuns. Il basegns per pasch ei oz pli virulents ed urgents che mai. Cantar fa bein al tgierp. Cantar mobilisescha differents organs dil tgierp human: il lom, il pelletsch, ils cantins, las missialas e buc il davos il tschurvi. Cantar influenzescha buca mo la frequenza dallas battidas dil cor, l’intensitad dil trer flad, la contracziun e detensiun dallas musclas, anzi apparentamein era il tenercasa hormonal. Retschercas scientificas documenteschan che far musica reducescha il hormon da cortisol che effectuescha stress. El medem mument vegn la producziun dad endorfin, serotonin e dopamin augmentada. Quei process chemic gidi a reducir sentiments da hectica, tema e stress, migliuri la pressiun dil saun, porti calma e detensiun, manegian ils sabis dalla scienzia. Ed jeu sai confirmar quei ord l’experientscha d’in sempel cantadur. Cantar fa bein all’olma. Cant e musica accumpognan nus dalla tgina alla fossa, ton en gis da legria e letezia sco en muments da passadetgna e cordoli. Cantar e sunar sveglian emoziuns, animeschan a reflecziun e meditaziun, promovan la confidonza en sesez, sustegnan l’integraziun ella cuminonza, untgend aschia isolaziun, impedend abandun ed intermediond confiert e curascha. Buca per nuot emprovan ils centers da cumpra da migliurar la luna da cumpra da lur clientella cun musica adattada. Cantar ei pia terapia e divertiment enina. Ton corporalmein sco mentalmein. Cantar e sunar genereschan energia, sveglian emoziuns, creeschan cuminonza ed augmentan aschia era nies beinstar corporal e nies beinesser psichic. Pia motiv avunda per restar ni entrar en in chor. – Vus vegnis cumpatg buca a s’enriclar! Martin Cabalzar da Cumbel è stà chauredactur da La Quotidiana e chanta passa 40 onns en il Chor viril Lumnezia. Martin Cabalzar da Cumbel è stà chauredactur da La Quotidiana.

Il vitg da Trun ha dau albiert alla 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva. La sonda vargada ei resunau cant egl entir vitg. Gnanc la plievgia ha tribulau il plascherda cantar e da tedlar ils chors sursilvans. Quels han presentau lur raccolta da biaras uras d’emprova e demussau la valeta dil cant ch’imprima l’identitad culturala dalla societad sursilvana. «Il cant ei maletg per las ureglias.» Quella metafra ha Giusep Giuanin Decurtins, il president dil comite d’organisaziun, purtau all’entschatta dallas producziuns dil cant da pag en baselgia da s.Martin. Il publicum ha saviu contemplar ina paletta da pictura artistica cantica dallas epocas gregorianas tochen tier il temps actual. El cant ei aunc la viarva cuntenida ed era quella ha cumpigliau epocas centenaras ord la liturgia veglia sur il poet Giachen Hasper Muoth (1844 –1906) tochen tier las giuvnas cantaduras Amélie Rothmund e Felissia Candinas, las qualas han scret las poesias dallas canzuns da pag dil Chor mischedau da Surrein. Cant da qualitad e plascher Ella zona da silenzi cun las usitadas midadas da chor tier chor ha il publicum gudiu cant dad aulta qualitad. La giuria cun siu cau expert René Aebi ha confirmau e sutlingiau las grondas breigias dallas cantaduras e dils cantadurs, dirigentas e dirigents per contonscher igl ault nivel cantic. Els di scuors cun mintga chor han els priu da part las presentaziuns a moda positiva. Il pareri duei dar il tschaffen da continuar ed ei il spieghel dil cant presentau. Els han giudicau las producziuns e dau la nota dil predicat. Als 27 chors ch’ein stai en concurrenza han els repartiu las suandontas notas: 17 excellent, 9 fetg bien ed in bien. En siu plaid final ha René Aebi remarcau che l’aulta qualitad cantica en Surselva hagi in stretg connex cul lungatg romontsch. Dallas 95 canzuns da pag ein 75 en romontsch. Ina organisaziun perfetga L’organisaziun dalla fiasta a Trun ei stada perfetga. Muort la plievgia ei il publicum buca vegnius en fuolas. Ils presents e las presentas ein stai survi cun attenziun e l’infrastructura ha procurau per las variantas giavischadas. La baselgia da s. Martin ei in liug adattau per concert, il center communal ha surviu per producziuns libras dils chors e per star da cumpignia. Leu ed ellas tendas ei vegniu surviu bubrondas e maglias tenor giavisch dil publicum. Suenter las parts ufficialas ha Flurin Caviezel aunc fatg in’emprova da cant popular en sala communala. Ils fortissimos dils presents han zuppentau igl accumpignament dalla harmonica da Flurin. Sias sgnoccas ein denton gartegiadas e la sera ei ida encunter la fin cun bien humor ed atmosfera hilarica. Tut satisfatgs ha René Buchli, president dil District da cant Surselva, engraziau a tuts participonts ed als organisaturs. El mira a moda positiva egl avegnir. Ils chors d’affons e giuvenils empermettan ina cuntinuaziun giavischada per il cant da cuminonza. La proxima s’entupada vegn ad esser la fiasta da cant cantunala. Grond e pign en baselgia da s. Martin: sonda vargada alla fiasta da cant districtuala dalla Surselva a Trun han buca mo ils gronds cantau, mobein era plirs chors d’affons e giuvenils. Quels empermettan ina buna cuntinuaziun per il cant dils chors surilvans. Grond e pign en baselgia da s. Martin: sonda vargada alla fiasta da cant districtuala dalla Surselva a Trun han buca mo ils gronds cantau, mobein era plirs chors d’affons e giuvenils. Quels empermettan ina buna cuntinuaziun per il cant dils chors surilvans. Festa da cant districtuala a Trun 2024.

Avon treis onns ei il fotograf dalla natira ed autur Peter A. Dettling returnaus dil Canada en sia patria en Val Tujetsch. Gia avon ha la lavur vid siu cudisch «Wolfsdynastien» entschiet. En quella publicaziun gest cumparida raquenta el la historia dallas sis famiglias da lufs denter il Calanda e la Tgina dil Rein. Igl ei ina lavur da retscherca fetg detagliada e surtut extraordinaria. Igl onn 2020 ha Peter A. Dettling (51) publicau il cudisch «Wolfsodyssee». En quel ha el relatau da sias experientschas cun lufs el Canada. Leu ha el viviu 20 onns, ha fotografau e filmau lufs ed uors. «En sesez level jeu buca scriver in ulteriur cudisch davart ils lufs. Jeu havevel detg quei che fuva da dir ord mia vesta», di il fotograf dalla natira ed autur che ha empriu oriundamein da dessignader da construcziun aulta. Igl ei vegniu auter: «La polemica pertuccont il luf cheu el Grischun ha buca schau ruaus a mi ed jeu hai lu tuttina giu il desideri da documentar la historia dils lufs cheu el Grischun. Jeu hai vuliu dar ina vusch al luf. La vusch per las nuorsas e quella dils purs ei numnadamein omnipesenta ellas medias.» Propi dau il stausch per quei cudisch hagi in eveniment dil november 2020: «Buca lunsch naven da mia casa en Val Tujetsch hai jeu viu ina damaun ils fastitgs da sis lufs ella neiv. Duas jamnas pli tard vivevan dus da quels lufs buca pli. In era vegnius sut in auto en, l’auter tschaffaus dil tren.» Accidents cul traffic hagien in’enorma influenza silla populaziun da lufs. Rimnau datas e menau discuors Il cudisch niev da Peter A. Dettling porta il tetel «Wolfsdynastien – Ina vera historia ord il cor dallas Alps ». En ina moda a maniera immens ambiziusa ha el rimnau datas, ha menau tozzels da discuors ed ei serendius els loghens dils trops da lufs denter il Calanda e la Tgina dil Rein. Il resultat ei in cudisch culla historia dallas sis famiglias da lufs dil Calanda, Péz Bargias/Ringelspitz, Valgronda, Beverin, Stagias e Wannaspitz. Peter A. Dettling raquenta la historia digl emprem luf dil Calanda entochen la derasaziun dils lufs e lur famiglias per liung dil Rein Anteriur e Rein Posteriur. Da mintga famiglia ha el scaffiu ina genealogia. Sis famiglias – 129 lufs Da quellas sis genealogias eruidas cun datas publicas e recaltgadas sin pliras vias sorta che las sis famiglias da lufs retschercadas han consistiu da 129 lufs da 2012 entochen 2023. Mintgin da quels lufs ha giu in num scientific: F07 ni M30. En sia historia davart quellas famiglias ha Peter A. Dettling dau nums a quels lufs, per exempel la Biala, il Pelegrin, il Halbmond ni il Papillon: «Quels nums caracteriseschan per gronda part quels lufs. Per exempel il Pelegrin, il luf che ha fatg il viadi da Stagias entochen ell’Ungaria nua ch’el ei vegnius sittaus.» (Mira box.) Ed il cudisch cuntegn buca fotografias da lufs da quellas famiglias, mobein maletgs. «Jeu less mussar cun quels maletgs muments specials dils lufs. Tenor miu manegiar fussen fotografias buca stadas autenticas avunda. Jeu havess denton era buca giu fotos dils lufs ch’jeu descrivel», di Peter A. Dettling. Dapi 20 onns hagi el buca pli malegiau e puntuescha: «Suenter ch’jeu hai giu fatg ils maletgs hai jeu surluvrau els digitalmein.» Da punct tier punct Las historias dalla sis famiglias da lufs denter il Calanda e la Tgina dil Rein ha Peter A. Dettling reconstruiu cun agid da numerusas informaziuns: «D’ina vart ei quei las informaziuns publicas davart la preschientscha dils lufs. Mo lu era informaziuns ch’jeu hai survegniu d’organisaziuns ed instituziuns, pasturs ni catschadurs che han observau lufs.» Sin fundament da quellas informaziuns e datas ha el reconstruiu la historia dallas famiglias: «Quei ei succediu aschidadir da punct tier punct.» Denter ils differents puncts concrets e cumprovai hagi el schau flessegiar informaziuns da sias experientschas el Canada ellas historias: «Jeu hai constatau el Canada tgei ch’ei vul dir per ina famiglia da lufs sch’ella piarda in da ses commembers. Quei ei negina fantasia, mobein autentic e realistic.» In puzzle Quei puzzle da datas registradas, observaziuns ed experientschas ei aschia seformaus allas historias partidas en in tschuppel capetels. En quei connex tila Peter A. Dettling per exempel la parallela d’in scuntrada d’in luf ed in uors ch’el ha saviu persequitar el Canada: «Il matg 2016 ei in uors viagiaus atras la Surselva. Quei ei documentau. En quei temps era il luf M56, il bab dil triep dil Péz Bargias, medemamein el territori denter Breil e Trun. Era quei ei documentau. Aschia eis ei bein pusseivel ch’ei ha dau ina scuntrada da quels dus animals – ina semeglionta sco jeu hai saviu contemplar el Canada.» Il cudisch cun rodund 180 paginas cuntegn era duas cartas che muossan il territori dils sis trops da lufs. Ellas cuntegnan era indicaziuns davart las famiglias descretas. La muntada dil luf Cul cudisch «Wolfsdynastien» ha Peter A. Dettling ina clara finamira: «Jeu less empruar d’intermediar alla lectura ed al lectur tgei che schabegia sch’in luf – forsa schizun il bab ni la mumma – d’in triep vegn sittaus. Ni insumma, tgei effect ch’igl agir encunter il luf ha.» Eliminar in luf ord in triep sappi haver in effect negativ silla populaziun da lufs sco tala ni era sil sedepurtar da quella. En in discuors culla FMR explichescha el in exempel: «Sch’il bab d’in triep vegn sittaus, vegn in auter animal masculin a vegnir tier quei triep. Igl ei lu pusseivel ch’el cuviera ton la mumma sco la feglia da quei triep. Sche omisduas femellas han allura pigns, sa quei dar conflicts denter quellas duas famiglias. Ina clara structura enteifer in triep da lufs ei per quei motiv da grond’impurtonza.» El Canada hagi el saviu persequitar in tal exempel: «Vonzeivi havevan treis femellas dil medem triep cagneuls.» Igl ei vegniu fraudau Il fotograf ed autur puntuescha: «Mintgin sa haver siu meini davart ils lufs, mo igl ei era impurtont da saver tgei consequenzas ch’ei sa haver sch’in ni plirs lufs vegnan sittai ni daventan las unfrendas d’accidents.» En siu cudisch tematisescha Peter A. Dettling era la problematica dil fraudar. «En lufs curdai ils davos onns el Grischun ei vegniu anflau restonzas da muniziun. Quei ei in clar indezi ch’igl ei vegniu sittau sin lufs el Grischun. Medemamein hai jeu survegniu ni maletg d’ina trapla el territori dil triep da Valgronda, plazzada per pigliar lufs.» Il cudisch ei cumparius ella Casa editura Weber. ISBN 978-3-03818-537-6. Pil cudisch ha Peter A. Dettling era scaffiu ina homepage www.Lufs.ch. Il Pelegrin – da Medel ell’Ungaria En siu cudisch niev «Wolfsdynastien» descriva Peter A. Dettling era il viadi ch’il luf M237 dil triep da Stagias sisum la Surselva ha fatg. Il zercladur 2022 ha quel bandunau sia famiglia ed ei viandaus atras il Grischun, l’Austria ed arrivaus ell’Ungaria. El era marcaus cun in emettur. Aschia ha siu viadi saviu vegnir persequitaus. La fin da mars 2023 eis el vegnius observaus ell’Ungaria. L’entschatta avrel ei siu cularin allura vegnius anflaus en in flum als cunfins slovacs. Peter A. Dettling ha retschercau quella historia: «Jeu sun staus ell’Ungaria. Persunas dil fatg ein vegnidas cun mei el liug nua ch’il cularin ei vegnius anflaus, mo era nua ch’il luf ei staus tut. Sin fundament dallas retschercas che las instanzas ungaresas han fatg, han duas persunas che havevan sittau il luf saviu vegnir eruidas. Ellas ein vegnidas sentenziadas.» Sco quei che Peter A. Dettling di, hagi el survegniu las datas da quei viadi denter auter dalla Kora, ina fundaziun svizra che sefatschenta dall’ecologia dils animals da rapina en Svizra. Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun hagi buca vuliu metter a disposiziun datas ad el. Igl uffeci haveva equipau il luf cugl emettur sisum la Surselva. (fmr/hh) Las sis dinastias cun 129 lufs Da 2012 entochen 2023 han sis famiglias da lufs viviu el territori dil Rein Anteriur e Rein Posteriur. Il fotograf ed autur Peter A. Dettling ha reconstruiu la veta da quellas famiglias en fuorma d’ina cronologia en siu cudisch «Wolfsdynastien». Hans Huonder/FMR Ils 31 d’uost 2006 ha Peter A. Dettling fotografau sur Pigniu il «luf dalla Surselva». Igl ei stau ina dallas empremas fotografias d’in luf en libertad sin intschess svizzer. Lu haveva il fotograf ed autur gia sia dimora principala en Canada. 2020 eis el returnaus en sia patria en Val Tujetsch ed ha lantschau in interessant project ch’ei ussa finalisaus sin meisa en fuorma d’in cudisch: «Wolfsdynastien». En quella publicaziun presenta el la historia dallas sis famiglias da lufs dil Calanda, Péz Bargias/Ringelspitz, Valgronda, Beverin, Stagias e Wannaspitz dils onns 2012 entochen 2023. 129 lufs han viviu en quels trops gliez temps. El relata dil viadi dil «Pelegrin» ell’Ungaria e tematisescha il fraud. Cul cudisch «Wolfsdynastien» ha Peter A. Dettling ina clara finamira: «Jeu less empruar da declarar alla lectura ed al lectur tgei che schabegia sch’in luf d’in triep vegn sittaus. Mintgin sa haver siu meini davart ils lufs, mo igl ei era impurtont da saver tgei consequenzas che quei sa haver.» «Jeu less declarar al lectur tgei che schabegia sch’in luf d’in triep vegn sittaus.» Peter A. Dettling, fotograf dalla natira ed autur Peter A. Dettling cun siu cudisch niev «Wolfsdynastien» ch’ei gest cumparius. Il frontispezi dil cudisch niev da Peter A. Dettling davart sis famiglias da lufs el Grischun. 20 onns ha Peter A. Dettling viviu en Canada. Dapi treis onns habitescha el puspei en sia patria ella Val Tujetsch.

Sonda vargada, ils 15 da zercladur 2024, ei stada la 46avla fiasta da cant districtuala Surselva a Trun. 30 chors e biebein 950 cantaduras e cantadurs han cantau avon las retschas fullanadas dalla baselgia s. Martin ed experts. La FMR ha accumpignau il vegl da quels, il chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér che ha cantau tocs da Mozart, Whitacre e Jenkins. El ei il vegl, gie aschi vegls ch’ins gnanc sa exact, con vegls ch’el ei insumma. E tuttina ha il chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér pér uonn dau sia premiera ad ina fiasta da cant districtuala Surselva. Questa fin d’jamna a Trun ei el numnadamein staus in dils 30 chors ch’ein separticipai alla 46avla ediziun da quella fiasta. Il chor dalla scola claustrala ei denton buca mo staus il vegl – tenor il guid da fiasta ei el vegnius fundaus il 16avel tschentaner – mobein era in dils giuvens. Las 40 cantaduras e cantadurs che la FMR ha accumpignau sonda vargada ein tuts scolaras e scolars dil gimnasi dalla claustra da Mustér, cun excepziun da dus treis scolasts e scolars anteriurs. Quei chor da Rilana Cadruvi ei denton buca mo pervia da quei saltaus empau ord las retschas. El ha era musicalmein fatg sia atgna via. Il debut cun in chor sminuiu Entschiet ha il program dil chor gimnasial da Mustér sonda allas 9.55 el hotel La Cruna a Trun cull’emprova. Allura han entgins dils biebein 950 cantadurs e cantaduras gia fatg lur lavur e cantau las empremas canzuns avon ils experts en baselgia s. Martin. Las scolaras ed ils scolars da Rilana Cadruvi ein ferton buca tuts arrivai punctualmein, denton pil pli cun tschaffen e plascher – e quei secapescha buca da sez, sco la dirigenta ha explicau: «Avon in onn havessen nus aunc giu entuorn 80 cantaduras e cantadurs, perquei che biars han stuiu cantar el chor dil gimnasi. Quei obligatori dat ei ussa mo pli per l’emprema classa. Aschia ei il chor in bien ton pli pigns. Mo ei fa dapli plascher, perquei che nus vein quels ch’ein motivai da cantar.» Dapi quella midada seigi plinavon la qualitad dil chor carschida. A Trun seigi ei ferton era stau la finamira da dar vinavon il plascher pil cant, aschia Rilana Cadruvi: «Cun nossa participaziun alla fiasta da cant vai jeu vuliu mussar, tgei valur che nos chors han e con fetg che quels vegnan appreziai en Surselva. Forsa dat quei aunc dapli motivaziun ad in ni l’auter.» Mozart dat fiug Duront l’emprova han las scolaras ed ils scolars ferton aunc buca saviu, tgei fuola che spetga en baselgia s. Martin. Quella percunter, la fuola en baselgia, ha gia saviu, tgei canzuns che spetgan alla producziun dil chor allas 10.40 – silmeins quels dalla fuola che han cumprau il guid da fiasta: «Alma Dei creatoris» da Mozart, «The Seal Lullaby» da Whitacre e «Benedictus» da Jenkins, denton neginas canzuns romontschas. Tier la schelta dallas canzuns ei il chor dil gimnasi da Mustér pia ius si’atgna via. Pil pli han ils chors numnadamein cantau ina ni l’autra canzun cun texts da Flurin Darms, Gion Deplazes ed auters poets romontschs (mira artechel sut). La producziun da pag dallas scolaras e scolars dil gimnasi ei perquei bein stada zatgei special, mo medemamein era tipica per quei chor, aschia Rilana Cadruvi: «Per l’ina vai jeu elegiu canzuns che nus cantein da messa sin claustra ni che nus vein cantau da concerts. Per l’autra fa ei plascher da cantar canzuns sco igl ‹Alma Dei creatoris› da Mozart, schegie ni forsa plitost perquei che quellas ein pretensiusas. Las canzuns da Mozart fascineschan e dattan aunc adina fiug.» Slontsch pigl avegnir Da quei meini ein lura era ils experts stai che han tedlau las canzuns sin lautga dalla baselgia s. Martin. Il chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér ha denton stuiu haver pazienzia, perquei ch’il discuors cugl expert David Lang ei pér staus suenter gentar allas 13.15. Mo il resun ha mussau che las scolaras ed ils scolars sut la bitgetta da Rilana Cadruvi fan buna lavur. Els han numnadamein saviu perschuader e captivar ils experts cun tuttas treis canzuns. David Lang ha perquei mo saviu criticar piculezzas, sco per exempel la presenza sin tribuna ch’era pulit variabla. La fin finala ha il chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér pia meritau il predicat excellent per sia producziun. E quei dat slontsch a Rilana Cadruvi che ha gia plans pigl avegnir: «Jeu vi puspei organisar in camp a Feldkirch per quei chor. Quei ha fatg fetg bein a nies spért da cuminonza. Plinavon planisein nus pigl onn 2025 da puspei far ina turnea cul chor e da participar sin basa voluntara al festival europeic da chors giuvenils.» E tgisà, forsa vegn in ni l’auter scolar e scolara a cantar zacu en in chor da baselgia ni da vischnaunca. Enea Decurtins, Trun, 5. classa Annatina Cadalbert, Rueun, 4. classa Simon Strupler, Mustér, 1. classa Sut la bitgetta da Rilana Cadruvi ei il chor dil gimnasi dalla claustra da Mustér staus per l’emprema ga cun prest 40 scolaras e scolars ad ina fiasta da cant districtuala. Enea Decurtins, Trun, 5. classa A mi ha ei plaschiu da cantar il «Benedictus» da Jenkins. Schiglioc sun jeu denton el chor pervia dalla cumpignia e per ir sin viadi. Il camp a Feldkirch ha per exempel plaschiu fetg bein a mi. Ch’jeu contel inaga en in auter chor ei tuttina strusch probabel. Quei fagess jeu mo, sch’igl ei ina buna cumpignia e sch’il chor fa buns viadis. Annatina Cadalbert, Rueun, 4. classa Cu ins sa ei, ei atgnamein quei da Mozart il pli cool. Quei ei pretensiuns, mo plai a mi. Jeu contel denton en general bugen e vai plascher da cantar cun Rilana ed en cumpignia da collegas. Perquei savess jeu s’imaginar d’inaga cantar en in auter chor. Tochen la matura vegn quei denton buc en damonda. Simon Strupler, Mustér, 1. classa Cantar ei atgnamein buc aschi il miu. Mo ella 1. classa eis ei obligatori. Jeu fetsch pli bugen teater ni dun ballapei el temps liber, perquei vegn jeu buc a cantar ditg. Sch’jeu stuess denton eleger ina dallas treis canzuns, lu ei quei «The Seal Lullaby».

La vischnaunca da Schluein astga sbassar il rempar ch’il castur ha construiu alla sbuccada dad in laghet agl ur dalla cava da glera. Quei per impedir che la punt da viandar vegn donnegiada ed infrastructura dalla cava e serenera vegni inundada duront fermas precipitaziuns. La mesira lubida dil cantun anfla il consentiment dalla Pro Natura. Las diversas sesidas caschunadas dil cumpogn discret tematisadas en in artechel dalla LQ dils 8 d’avrel 2024 han para purtau fretg. La vischnaunca da Schluein ha retschiert l’jamna vargada la lubientscha dad «intervegnir tecnicamein» vid il rempar dil castur ella vischinonza dalla cava da glera a Schluein. Il rempar ch’il castur ha construiu agl ur alla sbuccada dil laghet el Rein, astga numnadamein vegnir sbassaus. Aschilunsch che l’entrada dalla tauna dil castur schai aunc adina sut l’aua. La lubientscha segnada dil Departament d’infrastructura, energia e mobilitad ei stada publicada el Fegl Ufficial cantunal l’jamna vargada. Il suprastont communal da Schluein, Simon Casanova, confirma ch’il rempar hagi, da malaura e ferma plievgia, reteniu l’aua aschi fetg ch’ella hagi lavau suto la punt. «Cun sbassar il rempar savein nus impedir quei.» E vinavon impedir che l’aua po seretener egl Ual da Farschlein che spisgenta il laghet. L’aua digl Ual da Farschlein po numnadamein inundar infrastructura dalla cava ni dalla serenera che sesanfla ella vischinonza priu il cass ch’ella vegn retenida. Egl Ual da Farschlein ei il castur medemamein staus activs. Quels rempars auxiliars astga la vischnaunca allontanar, sco quei ch’ins po leger ella secunda lubientscha publicada el Fegl Ufficial cantunal. Simon Casanova gi che quels rempars seigien buca ton impurtonts per il beinstar dil castur. Il suprastont da Schluein ha fatg part all’uatga cun il responsabels dils uffecis cantunals e dallas organisaziuns per la protecziun dalla natira. Il laghet agl ur dalla cava da glera a Schluein vegneva duvraus pli baul dalla cava. In novum per il cantun Sco quei che Marcel Michel, il vicemenader digl Uffeci da catscha e pesca ha getg viers il schurnal regiunal da SRF, eis ei l’emprema ga ch’il cantun lubescha da far midadas vid in rempar dad in castur. Il castur ei numnadamein in animal protegiu. Per Marcel Michel eis ei impurtont dad examinar co il castur reagescha sin l’intervenzin. «Nus essan dil meini ch’el selai buca disturbar aschilunsch che l’entrada a sia tauna schai aunc adina sut l’aua.» Sch’il castur el laghet ei insumma aunc avon maun. Tenor las informaziuns dil schurnal regiunal eis el buca semussaus pli dapi igl avrel vargau. Tuorna il castur el laghet ella vischinonza dalla cava da Schluein ed aulza el danovamein sia retenida astga la vischnaunca da Schluein puspei sbassar il rempar. La lubientscha digl Uffeci da catscha e pesca ei numnadamein concedida per tschun onns. Sempel ed efficient In recuors encunter las duas lubientschas dad intervegnir en caussa castur sto la vischnaunca da Schluein buca temer. En scadin cass buca dalla Pro Natura, sco quei che Josia Orlik, menader da projet tier l’organisaziun per la protecziun dalla natira, conceda. «Nus essan stai dalla partia alla uatga e sustenin las mesiras.» Josia Orlik fa attent che sbassar il rempar dil laghet possi buca lavagar la buna luna al castur. «Il principal ei che l’entrada alla tauna resti sut l’aua.» Demai ch’il castur sederasa el cantun Grischun e buca meins che 21 dels han anflau in dacasa en Surselva, ei era Josia Orlik cunscients ch’ei vegn ad esser tscheu e leu ina sfida d’adattar ils basegns humans a quels dil castur. Ord la cuschina digl Uffeci federal per igl ambient vegn la proposta da lubir als cantuns egl avegnir da sittar casturs sch’els caschunan donns. Da quella proposta tegn Josia Orlik insumma nuot. «Sittar promova buca la convivenza cul castur, ei dat soluziuns pli semplas e pli efficientas, sco per exempel quella da Schluein.»

Per las biaras equipas da ballapei d’amateurs ei la sesiun ida a fin la fin d’jamna vargada. Schluein Glion e Trun/Rabius gudognan lur partidas. E las junioras dalla categoria FF-15 astgan selegrar dad in «double». Venderdis vargau ha ina novitad procurau per lingias grassas en La Quotidiana: Las equipas dalla tschunavla liga Trin e da Sedrun/Mustér seretraian sin la proxima sesiun 2024/2025 perquei ch’els han memia paucs giugadurs. Per Union Trin havevi perquei num a fin d’jamna vargada: Giug da cumiau. En quel ha l'equipa sursilvana denton stuiu suttacumber als da Cuera cun 1:2 a casa. Per las duas meglieras equipas dalla Surselva finescha la sesiun pli legreivlamein. Ton Schluein Glion sco era Trun/Rabius han recaltgau treis puncts e san ussa ir meritadamein ella pausa da stad. L’equipa dalla Foppa ha gudignau encunter Bogn Ragaz e setschenta cunquei sin il secund rang dalla tabella. L’equipa da Trun/Rabius ha mussau la fin d’jamna ina buna prestaziun encunter Cuera ed aschia fatg ulteriurs treis puncts impurtonts per il cumbat encunter la relegaziun. Tenor il reglement digl OFV astga l’equipa dalla ­Cadi era restar la proxima sesiun 2024/2025 en la tiarza ligia. Ina conferma definitiva da vart dall’associaziun maunca denton aunc, ha il trenader Claudio Bundi detg igl gliendisdis enviers la FMR. «Double» per las junioras dalla Surselva D’in success cumplein astga l’equipa da las junioras categoria FF-15 dalla Surselva selegrar. Bien in meins suenter la victoria dalla cuppa grischuna han ellas era gudignau il campiunadi dalla pli aulta liga da junioras dalla Svizra Orientala. 3. ligia, gruppa 1 Domat – Sargans 0:4 Schaan – Landquart 10:0 Flums – Triesen 2:7 Cuera 97 – Trun/Rabius 3:7 1. Schaan 22/58; 2. Schluein Glion 22:46; 3. Bogn Ragaz 22:45; 4. Cuera 97 22:37; 5. Sargans 22:35; 6. Landquart 22:32; 7. Mels 2 22:32; 8. Triesen 22:29; 9. Triesenberg 22:29; 10. Trun/Rabius 22:25. 11. Domat 22:12; 12. Flums 22:7 4. ligia, gruppa 1 Surses – Schluein Glion 7:1 Lumnezia – Schlarigna 3:1 1. Panaduz 18:42; 2. Lumnezia 18:35; 3. Surses 18:27; 4. Tusaun/Cazas 18/26: 5. Schlarigna 18/20; 6. Schluein Glion 18/15; 7. Domat 18/15; 8. Lai-Valbella 18/12; 9. Danis-Tavanasa 18/11; 10. Mladost (seretratgs) 5. ligia promoziun, gruppa 1 Union Trin – Cuera 97 1:2 Bregaglia – Valposchiavo 1:1 Walenstadt – Lumnezia 5:0 Val Tamina – Rueun 2:4 Sevelen – Lusitanos de Samedan 2:3 1. Cuera 97 3 9/22; 2. Valposchiavo 9/20; 3. Bregaglia 9/20; 4. Walenstadt 9/14; 5. Lusitanos de Samedan 9/13; 6. Taminatal 9/11; 7. Union Trin 9/10; 8. Rueun 9/8; 9. Sevelen 9/8; 10. Lumnezia 2 9/0 5. ligia, gruppa da primavera 1 Trun/Rabius – Landquart 2:4 Panaduz – Laax 2:0 1. Landquart 7/18; 2. Laax 7/15; 3. Panaduz7/14; 4.Vaz-Sut 7/11; 5. Schlarigna 7/8; 6. Sedrun-Mustér 7/7; 7. Trun/Rabius 7/4; 8. Danis-Tavanasa 7/3. Juniors A2, gruppa 1 Walenstadt – Bogn Ragaz 3:3 Linth 04 – Mels 3:2 Grischun Central – Schwanden (buca dau) Cuera 97 – Panaduz 4:2 1. Linth 9:24; 2. Bogn Ragaz 9/18; 3. Domat 9/18; 4. Mels 9:17; 5. Glarus 9/12; 6. Cuera 97 9/12; 7. Grischun central 8/9; 8. Panaduz 9/9; 9. Walenstadt 9/5; 10. Schwanden 8:0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Montlingen – Surselva 2:1 Heiden – Sargans 4:4 Staad – Mels 4:1 Montlingen – Cuera 97 2:1 Surselva – Rheintal 1:1 1. Heiden 9/20; 2. Montlingen 9/18; 3. Staad 9/16; 4. Surselva 9/16; 5. Mels 9/15; 6. Rheintal 9/14; 7. Cuera 97 9/11; 8. Grischun central 9/10; 9. Sargans 9/7; 10. Buchs 9/2. Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna 2:3 Schlarigna – Vaz-sut (buca dau) Bogn Ragaz – Domat 4:1 1. Vaz-sut 7/21; 2. Landquart 7/18; 3. Schlarigna 6/9; 4. Orion Cuera 7/9; 5. Valposchiavo 7/7: 6. Bogn Ragaz 7/6; 7. Domat 7/6; 8. Surselva 6/4. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Tavau 5:7 Lusitanos de Samedan – Balzers 4:2 1. Tavau 7/16; 2. Cuera 97 7/15; 3. Triesen 7/15; 4. Lusitanos de Samedan 7/13; 5. Balzers 7/12; 6. Panaduz 7/6; 7. Grischun central 7/3; 8. Surselva b 7/3 Juniors C promoziun, gruppa 1 Brühl – Surselva 3:2 Mels – Sargans 1:2 Balzers – Rorschacherberg 2:6 Glarnerland – Montlingen 2:3 Cuera 97 a – Cuera 97 b 0:3 1. Cuera 97 b 9/20; 2. Sargans 9/17; 3. Mels 9/17; 4. Cuera 97 9/16; 5. Montlingen 9/15; 6. Rorschacherberg9/14; 7. Brühl SG 9/9; 8. Balzers 9/8; 9. Surselva 9/7; 10. Glarnerland 9/6. Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Sargans 3:4 Buchs – Sevelen 10:4 Tavau – Domat 10:0 Sargans – Cuera 97 (buca dau) Valposchiavo – Landquart 1:3 Grischun Central – Schlarigna 1:0 1. Grischun central 9/23; 2. Cuera 97 8/19; 3. Tavau 9/18; 4. Buchs 9/16; 5. Domat 9/13; 6. Schlarigna 9/11; 7. Landquart 9/9; 8. Sargans 8/8; 9. Sevelen 9/4; 10. Valposchiavo 9/3 Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna 8:3 Balzers – Vaz-sut 4:5 Valposchiavo – Cuera 97 3:3 Valposchiavo – Domat 6:3 1. Grischun central 8/21; 2. Cuera 97 8/17; 3. Vaz-sut 8/16; 4. Schlarigna 8/13; 5. Domat 8/12; 6. Valposchiavo 8/11; 7. Balzers 8/11; 8. Surselva 8/3; 9. Landquart 8/0. Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Orion Cuera 3:7 Panaduz – Orion Cuera 2:5 Bogn Ragaz – Cuera 97 6:1 Bogn Ragaz – Domat 3:6 1. Landquart c 8/21; 2. Domat c 8/21; 3. Orion Cuera 8/15; 4. Bogn Ragaz 8/13; 5. Cuera 97 c 8/12; 6. Grischun central 8/7; 7. Tavau 8/6; 8. Panaduz 8/6; 9. Grischun central c 9/6 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Au-Berneck – Triesen 0:5 Rapperswil-Jona – Cuera 97 0:0 Uzwil – Bühler 1:1 Toggenburg – Tusaun/Cazas 0:0 Frauenfeld – Domat 1:1 1. Toggenburg 20:51; 2. Bühler 20/41; 3. Romanshorn 20:41; 4. Tusaun/Cazzas 20:33; 5. Frauenfeld 20:30; 6. Uzwil 20/26; 7. Triesen 20/25; 8. Domat 20/20; 9. Cuera 97 20/16; 10. Rapperswil-Jona 20/13; 11. Au-Berneck 20/6 Junioras FF15 1, gruppa 1 Uznach – Cuera 97 12:1 Surselva – Ruggell Schluein 0:0 1. Surselva 8/17; 2. Werdenberg 8/15; 3. Ruggell 8/13; 4. Uznach 8/10; 5. Cuera 97 8/0

Grazia fetg, vus essas gia ella secunda runda. Haveis forsa igl emprem mirau silla fotografia e malgrad quei tuttina decidiu, da leger silmeins il tetel da quella columna. Ed enten leger il tetel e la construcziun suandonta sedeis incontestablamein d’econuscher sco persuna che legia. Uss dependa ei mo aunc, sch’ei gartegia a mi, da mantener voss’attenziun. Savend che la distracziun laghegia dapertut ed incuntin ei quei pilver in’immensa sfida. La pli gronda attenziun generass jeu segir cun confess picants ni scandals da tut gener. Damai che jeu ni fetschel part dalla prominenza da servela, ni attachel a Berna polizists armai, stoi anflar zatgei auter per puder tschaffar voss’attenziun. Zatgei ord miu mintgadi? Ei forsa bua ual sexi, denton franc autentic. Lein pia revegnir alla damonda da partenza. Legis aunc ni mo mireis? Ch’il tschurvi human tuchegia in maletg bia pli spert che plaids ei nuot niev, e che maletgs dian dapli che plaids spira verdad. 25 % dils scolars seigien secund PISA buca pli el cass da capir in sempel text. Pia rumpel di per di il tgau co visualisar per mes emprendists temas cumplexs sco per exempel la cassa da pensiun, il principi da solidaritad ni la lescha da taglia. Maletgs simbolics pon gidar – els lain denton bia spazi per diversas interpretaziuns e san tut tenor menar en err. Miu input verbal, che savess eventualmein dar empau sclariment, astga silpli cuzzar duas minutas. Dapli ei damemia ed el mender cass cuntraproductiv. Gl’interess vul esser svegliaus, schiglioc marscha nuot. Enqualga gida in video da youtube, quel san ins era mirar senza text. Ina ga ad onn fetschel leger empau litteratura. La consternaziun ei mintgamai gronda. Era sch’ei setracta pil solit d’in cudischet da, grazia alla versiun da «leichte Sprache», silpli 80 paginas. Percletg dat ei savens in film leutier. Quei denton garantescha aunc nuot, damai ch’in film cuozza bugen ni nuidis 90 minutas ni dapli. Bia memia ditg, senza consultar pliras gadas il handy. La finala vala el per instrument da lavur. Dil reminent: haveis vus era enqualga marveglias, tgei che vos concarstgauns traffican igl entir stendiu e benediu di (e notg) vid lur handys? Buca? – Jeu schon. Perquei laghegel el bus ni el tren ed en auters loghens publics bugen zuppadamein sil display da persunas che sesan avon ni sper mei. Cunzun el teater sundel nundetg marvigliusa. Ils biars scuan vidaneu fotografias e maletgs, miran videos ni fan giugs. Mirass zatgi sin miu display, vesess el nuot auter che bustabs. E tgi vul schon leger bustabs? Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra.

Gievgia proxima sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér dalla midada dil sistem dall’administraziun communala. La suprastonza communala vuless midar quei sistem cun remplazzar la direcziun communala e d’attribuir las responsabladads als departaments communals. Plinavon vegn la funcziun dil canzlist remplazzada cun in meinafatschenta. La populaziun ei vegnida informada da quella restructuraziun gia ils 24 da matg 2024. Co ei va vinavon decida denton il cussegl da vischnaunca. «Nus havein surdau ad ina interpresa externa d’analisar nossas structuras d’administraziun communalas», di il vicepresident da vischnaunca Clemens Berther sin damonda dalla FMR. «Dil rapport final da quella analisa concluda la suprastonza communala ch’ei seigi da daventar pli efficients, pli sperts, pli sempels e pli flexibles.» La sligiaziun sei-gi in sistem departamental. Quei vegli dir, che las gerauas ed ils geraus da vischnaunca surprendien las incumbensas dalla direcziun communala cun las cumpetenzas finanzialas. Clemens Berther accentuescha ch’ei seigi in mument favoreivel per far quella midada. «En vesta als pensiunaments igl onn 2025 ed allas sfidas futuras dalla vischnaunca da Mustér, essan nus dalla suprastonza communala ensemen cul biro extern s'occupai intensivamein cun la damonda, co organisar el futur nossa vischnaunca. En quei interval ha era il canzlist communal Andri Hendry inoltrau sia demissiun.» Dameins birocrazia Il niev sistem d’organisaziun communala, che la vischnaunca da Mustér vegli introducir, corrispundi forsa buca alla pratica actuala d’autras vischnauncas che fetschien il cuntrari cun introducir la direcziun communala, di Clemens Berther. «Nus enconuschein quei sistem. Quel corrispunda denton buca a nossa vischnaunca e perquei essan nus sedecidi per in auter sistem. Jeu sundel fetg perschuadius ch’il sistem cun las gerauas ed ils geraus che meinan lur departaments dat buca dapli lavur alla suprastonza. Mo per la suprastonza vegn la lavur pli attractiva», di il vicepresident da vischnaunca. «Sco mintga vischnaunca fa era Mustér mintg’atun la debatta dil preventiv pigl onn proxim. Tier nus vegn mintga singula fatschenta discussiunada e decidida ella direcziun. Sch’ei setracta d’in pli grond u impurtont post d’investiziuns vegn la fatschenta discutada aunc ina gada en suprastonza communala. Da niev surdassen nus bugen dapli cumpetenzas da decisiun allas singulas gerauas e geraus. Las fatschentas pli grondas vegnessen decididas directamein dalla suprastonza.» Cunquei vegnien las vias da decisiun pli cuortas ed ei seigi pusseivel da reducir las biaras sururas dil persunal da cader, aschia Clemens Berther. Partiziun da finanzas Dapi 2013 ha la vischnaunca da Mustér il sistem dalla direcziun communala. El messadi al cussegl da vischnaunca statti scret ch’ins hagi ils davos onns repetidamein mess en damonda l’efficienza dil model da direcziun. Tenor Clemens Berther, ch’ei gerau communal pil forestal­esser e per l’agricultura, datti aunc ina novaziun impurtonta ell’administraziun: La partiziun da finanzas seigi buca pli colligiada cun la lavur dil meinafatschenta. «Sil scalem administrativ ein las finanzas organisadas daniev en in post autonom cun in’atgna menadra. Entras quei ei il niev meinafatschenta pli libers d’accumpignar ils geraus sco menaders dils departaments.» Il cussegl communal decida La suprastonza communala ha orientau las vischinas ed ils vischins gia ils 24 da matg 2024 a caschun d’ina sera d’informaziun publica davart la nova organisaziun communala. Cunquei ha la suprastonza communala sursigliu la discussiun el cussegl da vischnaunca. Clemens Berther conceda ch’ei savessi dar damondas ni reacziuns criticas en quei connex dil cussegl. Mo ch’ei detti gest in tiaratriembel politic pervia da quei, crei Clemens Berther buca. «Il davos decida lu tuttina il cussegl da vischnaunca co ei va vinavon en caussa, e quei cun ni senza informaziun publica ordavon.» La suprastonza communala speri ch’ei reusseschi ensemen cun il cussegliader extern da declarar bein al cussegl da vischnaunca la necessitad ed era da presentar ils avantatgs che la nova organisaziun communala hagi. Gievgia proxima decida il cussegl da vischnaunca da Mustér davart la nova organisaziun dall’administraziun communala.

La Cadi ha dapi biebein dus meins mo pli in center da distribuziun dalla posta. Ils dus vegls a Trun e Mustér ein vegni remplazzai entras in niev ella veglia fabrica da ponn a Trun. La FMR ha dau in’egliada davos las culissas e ha tschintschau cul responsabel Niklaus Zippert e la pota Fabienne Saner. Dapi biebein dus meins seradunan potas e pots mintga damaun a Trun ella veglia fabrica da ponn. Leu sesanfla numnadamein dapi ils 15 d’avrel 2024 il niev center da distribuziun dalla posta che furnescha brevs, pachets e gasettas allas biebein 3600 casadas dalla Cadi. Quei niev center ha pia remplazzau ils dus vegls a Trun e Mustér. La lavur ei ferton restada la medema. Las potas ed ils pots preparan di per di lur tura e distribueschan la posta. Sco in’egliada davos las culissas melnas muossa, ha ei denton tuttina dau enqual midada. Pli grond e pli pratic In ni l’auter habitont dalla Cadi ha probablamein gia realisau che la posta arriva empau pli baul ni pli tard. Culla reuniun dils dus anteriurs centers da distribuziun han numnadamein entginas dallas diesch differentas turas che tonschan da Tschamut tochen Breil stuiu vegnir adattadas. Schiglioc hagi quella fusiun denton giu neginas consequenzas per las casadas sisum la Surselva, aschia Niklaus Zippert, il responsabel per la distribuziun ella regiun Cuera, dalla quala la Cadi fa era part. Pli bia midadas ha ei ferton dau per potas e pots che han da niev per part in viadi da lavur pli liung. Schiglioc seigi il center a Trun denton d’avantatg per la lavur, sco Niklaus Zippert di: «Ella veglia fabrica havein nus bia dapli plaz e savein far tuttas lavurs sut tetg. Quei ei avon buca stau pusseivel a Trun. Plinavon dat ei ella nova localitad era gest in biro ed ina cuschina. Tut en tut simplifichescha quei il mintgadi da tuts.» Da quei meini ei ferton era la pota ­Fabienne Saner che lavura dapi dudisch onns per la posta a Trun: «Il niev team lavura fetg bein ensemen a Trun. Ins senta buca pli ch’igl era inaga separau.» La veglia fabrica a Trun seigi plinavon era ideala pigl avegnir, aschia ­Niklaus Zippert vinavon. Tochen 2030 vegli la posta numnadamein electrificar tut ils autos e quei seigi gia vegniu planisau a Trun. Davos las culissas Las potas ed ils pots dalla Cadi entscheivan lur lavur mintgamai allas 5.45 culla preparaziun dallas turas. Lu regia mintgaton empau tensiun – las brevs ed ils pachets ston numnadamein igl emprem aunc vegnir furni a Trun. Quels arrivan mintgamai entuorn las 6.00 la damaun da Turitg-Mülligen e da Vaz Sut, nua che brevs respectivamein pachets vegnan sorti ordavon. Inaga ch’ils camiuns culla posta ein arrivai a Trun, ei persuenter il travasch ton pli gronds. Mintga pot, mintga pota carga siu VW Caddy mellen gest tenor la ruta dil di, aschia ch’el piarda buca temps cun encurir la dretga rauba. Quei process cuoza entuorn in’ura e mesa, tut tenor di e stagiun, sco ­Fabienne Saner di: «La lavur e la quantitad variescha fetg. Pil solit dat ei dapli pachets il mardis, perquei che la glieud emposta rauba sur fin d’jamna. Plinavon ei secapescha era il temps da Nadal fetg intensivs.» Lura stoppi ins magari era far duas turas en in di. La stad seigi ei ferton pli ruasseivel, era pervia dall’aura, aschia Fabienne Saner vinavon: «Sco pot ston ins segir esser empau endirius. Ins sto luvrar da tutt’aura. Mo la finfinala eis ei era clar, che nus ris-chein buca la veta per distribuir la posta.» Duront ils dudisch onns che Fabienne Saner lavura tier la posta a Trun, hagi ei denton dau mo paucs dis ch’ella ha buca saviu furnir tut: «Suenter grondas nevadas sur notg sa ei esser che nus savein buca distribuir la posta en certs loghens. Magari ein per exempel vias serradas pervia da prighel da lavinas. Mo quei capescha la glieud.» Adina dapli pachets da reparter Sche tut va sco usitau, sa Fabienne Saner denton furnir l’emprema brev ni igl emprem pachet denter las 7.30 e las 8.00. Silsuenter va ella da casada tier casada, gest aschia sco ella fa ei dapi biabein dudisch onns. Enqual midada ha ei denton dau ils ultims onns, sco ella explichescha: «Culla digitalisaziun dat ei per l’ina pli paucas brevs, perquei che bia vegn tarmess per mail. Per l’autra datti adina dapli pachets. Ozildi vegn empustau rauba da tutta sort online ed adina dapli e pli bienmarcau da la China.» Perquei eis ei buc ina raritad da veser in VW Caddy bein plein pachets ella Cadi. Tenor las cifras da Niklaus Zippert distribueschan las potas ed ils pots dil niev center da distribuziun numnadamein ella media rodund 400 pachets ed 8000 brevs e gasettas a di e quei pil pli tochen las 13.00. Lura tuornan Fabienne Saner e ses collegas anavos el center da distribuziun e preparan las turas dil proxim di, aschilunsch sco pusseivel. In sguard davos las culissas a Trun: La damaun entuorn las 6.00 cargan potas e pots lur VW Caddy cun pachets, brevs e gasettas per saver far lur turas ella Cadi. Fabienne Saner lavura dapi dudisch onns sco pota per la posta a Trun e s'auda ussa tier il team dil niev center da distribuziun a Trun che furnescha 3600 casadas ella Cadi. Fabienne Saner lavura dapi dudisch onns sco pota per la posta a Trun e s'auda ussa tier il team dil niev center da distribuziun a Trun che furnescha 3600 casadas ella Cadi. Fabienne Saner lavura dapi dudisch onns sco pota per la posta a Trun e s'auda ussa tier il team dil niev center da distribuziun a Trun che furnescha 3600 casadas ella Cadi. Trun – pacs enstagl ponn Dapi biebein dus meins seradunan las potas ed ils pots dalla Cadi mintga damaun a Trun ella veglia fabrica da ponn. Leu sesanfla numnadamein il niev center da distribuziun dalla posta che remplazza ils dus anteriurs da Trun e Mustér. Consequentamein ha ei dau enqual midada per habitonts e per pots. Entginas dallas diesch turas ein vegnidas adattadas e la posta vegn pia cheu pli baul e leu pli tard, ni viceversa. La lavur sezza resta denton la medema sco adina e quei vul dir distribuir rodund 400 pachets ed 8000 brevs e gasettas a di da Tschamut tochen Breil. La FMR ha tschintschau cul responsabel per la distribuziun ella regiun Cuera Niklaus Zippert e cun la pota Fabienne Saner davos las culissas – pia sper plunas pachets e VW Caddys mellens cargai tochen sum. (fmr/vit)

La casa da vacanzas Sentupada a Vignogn vegn sanada. Il davos venderdis sera ha la radunonza communala decidiu senza discussiun in credit da 630 000 francs per la sanaziun dalla suletta casa per camps da vacanzas en Lumnezia. La sanaziun succeda en duas etappas naven digl atun 2024. «Jeu vulessel en emprema lingia accentuar che la Sentupada a Vignogn ei ina casa da gronda muntada per la vischnaunca Lumnezia», di il president communal Daniel Solèr. «Suenter 19 onns sco casa da vacanzas per gruppas eisi ussa semplamein neccessari da far certas lavurs da renovaziun.» La vischnaunca hagi fatg in inventari dils basegns cun ina persuna dil fatg che hagi era calculau ils cuosts. Ed il davos venderdis sera hagi la radunonza communala decidiu il credit da 630 000 francs senza discussiuns. Cuschina, preits ed indrezs sanitars Simona Meyer ei dapi 14 onns menadra dalla Sentupada. Ensemen cun quater gidontras e gidonters procura ella mintgamai che las 9 combras cun en tut 71 letgs seigien puspei pinadas per la proxima gruppa, cura ch’ina societad banduna la Sentupada. Igl october 2024 vegli ins entscheiver cun l’emprema etappa da renovaziun e lu vegni ella a serrar la Sentupada per in cuort temps. «En emprema lingia stuein nus renovar la cuschina e las apparaturas da cuschina ston vegnir remplazzadas», di Simona Meyer. Plinavon detti ei ina nova illuminaziun, la circulaziun dall’aria ellas duschas stoppi vegnir sanada ed er en halla da gimnastica detti ei differentas lavurs che stoppien vegnir fatgas. Alla fin finala seigi ei era previu da colurar da niev las preits endadens dalla Sentupada. Varga 5000 pernottaziuns «Igl onn 2023 havein nus registrau 5480 pernottaziuns ella Sentupada», di la mendra dalla Sentupada sin damonda dalla FMR. Var 1370 persunas hagien pernottau en media duront quater dis el camp da vacanzas. «Cura che jeu haiel entschiet, era la Sentupada occupada pli fetg duront igl unviern da gruppas che mavan cun skis. Oz ei la casa occupada fetg bein duront igl entir onn, era per exempel per jamnas da scolaziun ni per camps da musica.» Ina plivalur Igl onn 2005 – suenter che Vignogn ha serrau la scola dil vitg – ha igl architect lumnezian da renum internaziunal Gion A. Caminada augmentau l’infrastructura existenta dalla Sentupada ed adattau quella al niev intent. La fassada da la Sentupada ei vegnida vestgida ella colur grischa dil platter d’arschella lumnezian. Endadens hai dau locals funcziunals cun biars elements da lenn. Pil president communal Daniel Solèr porta la Sentupada ina plivalur per la Val Lumnezia. «La Sentupada ha in effect positiv per nossa vischnaunca e quel vulein nus tgirar.» La Sentupada a Vignogn vegn sanada en duas etappas naven digl october 2024.

Per la quarta ga organisescha il Forum per la pasch, da casa ella claustra da Glion, l’aschinumnada Stad da Glion. Denter ils 7 ed ils 10 d’uost 2024 sentaupan persunalitads da lunsch e da maneivel per sefatschentar e puntuar la libertad dalla opiniun ed il dialog. Constat quella pretensiun, ni eis ella in product dalla fantasia ni schizun ina manzegna derasada sapientivamein? Cun talas damondas sefatschentan buca sulet schurnalistas e schurnalists en vesta dallas novitads che sederasan via las plattafuormas digitalas. Ei dat denton tips ed utensils per valetar e verificar novitads. Co ins fa quei, pon ins endriescher gievgia ils 8 d’uost 2024 ella claustra da Glion. El rom dalla quarta occurrenza dalla Stad da Glion che cuoza dils 7 entochen ils 10 d’uost 2024 a Glion tradeschan schurnalistas e schurnalists dalla redacziun Correctiv ils utensils da lur lavur schurnalistica investigativa e da valetar novitads. Correctiv ei ina casa editura tudestga che viva per gronda part da donaziuns e che vesa sia lavur sco contribuziun alla democrazia ed igl interess public. L’occurrenza ella casa da sentupada dalla claustra da Glion ei sulet ina da numerusas occurrenzas organisadas a caschun dalla Stad da Glion 2024. Indigen ni setratg neutier Flurina Badel e Silvana Menzli discuteschan sonda ils 10 d’uost 2024 davart l’immigraziun e quei ella Residenza Sogn Giusep a Glion. Flurina Badel tematisescha stedi l’immigraziun ell’Engiadina Bassa e tgei che quei munta per la populaziun indigena. Silvana Menzli sefatschenta gia dapi onns cun migraziun e ha gia luvrau per l’organisaziun da fugitivs dalla ONU ed ei ussa engaschada tier l’Associaziun dallas vischnauncas svizras nua ch’ella ei medemamein responsabla per l’immigraziun. Flurina Badel e Silvana Menzli discuteschan denter auter, tgei che las persunas che setrain neutier ni chi prendan ina dimora secundara han per consequenzas per la populaziun indigena e per la cultura romontscha. E quella cultura romontscha vegn aunc ina ulteriua ga a plaid en in sera da discussiun cun il scribent russ Michail Shishkin ed il collaboratur dalla Lia Rumantscha Uolf Candrian. Els sefatschentan denter auter cun la damonda dalla promoziun da lungatgs minoritars e tgei muntad che quels han per la libertad dalla opiniun. Quei dialog pon ins persequitar il vendergis, ils 9 d’uost 2024 el biro dalla Lia Rumantscha a Glion. Discuors denter mund e regiun «Il dialog denter exponents indigens ed internaziunals ei ina dallas finamiras dalla Stad da Glion», gi Rea Furrer ch’ei denter auter responsabla per la communicaziun. Ella fa attent al motto dalla scuntrada actuala che tematisescha la libertad dalla opiniun e la varietad dils meinis. Organisada vegn la Stad da Glion dil Forum per la pasch che ha sia sedia ella claustra da Glion. «Nossa gruppa da program sesprova da plidentar in publicum da lunsch e da maneivel.» Per persunas cun sedia en Surselva porscha la Stad da Glion access a tuttas occurrenzas duront treis dis per in prezi reduciu da 250 francs ch’ei in bienton pli favoreivels visavi al prezi cumplein da 450 francs. Rea Furrer cusseglia da s’annunziar ad uras per las diversas occurrenzas, perquei ch’ils plazs ein per part limitai. Ella plidenta en special era igl arranschament dils 10 d’uost 2024 ella casa cumin a Glion, nua che representants dalla cultura, politica e medias tematiseschan la libertad dalla opiniun e dattan plaid e fatg al publicum. Dalla partida ein per exempel Mariano Tschuor e Hansi Voigt, enconuschents denter auter sco lantschader dalla gasetta online Watson. La Stad da Glion ei organisada el 2024 per la quarta ga. Co ei va vinavon cun quella stad sa Rea Furrer buca dir. Ella fa attent als organisaturs dil Forum per la pasch dalla claustra da Glion che decidan la finala, en tgei fuorma e co la Stad da Glion anfla la via el futur. Informaziuns detagliadas davart il program porscha www.ilanzersommer.ch.

default Reto Durisch ei gest occupaus cun construir in niev agen dacasa el vitg da Flem ella vischinonza dalla baselgia. Ed il clavau che sesanfla davos la casa paterna vul igl architect e patrun da construcziun mantener ed integrar el baghetg niev. Per quei motiv ha el schau disloccar il clavau cun ina crana el curtgin dasperas per ina dimora intermediara. «Empau schemeu ha el enaquella che la crana ha alzau el naven dil nuegl», gi Reto Durisch, igl architect da Flem che baghegia gest in agen dacasa ella vischinonza dalla baselgia da Flem. In clavau ei vegnius svegliaus e separaus dil nuegl suenter in ruaus da biars decennis per far plaz al plazzal da construcziun. La casa paterna da Reto Durisch sesanfla gest dasperas e vitier a quella casa sesanflava in nuegl cun clavau. Biars da quels edifecis cumbinai cun casa e clavau sesanflan aunc el vitg vegl da Flem, aschilunsch ch’els ein buca daventai unfrendas digl incendi digl onn 2006. A Reto Durisch schain ton la casa paterna sco il clavau a cor e disfar ils edifecis ei buca vegniu en damonda. «Neu dallas perscripziuns da baghegiar havess jeu saviu spazzar tut e baghegiar da niev.» Memia biaras regurdientschas da sia affonza ein colligiadas cun casa e clavau sco quei ch’igl architect da Flem tradescha. La casa paterna vegn renovada en ina proxima fasa ed il clavau daventa part dad in baghetg niev. Quei vul gir ch’il clavau vegn puspei plazzaus en siu liug d’antruras, semplamein buca pli sil nuegl, mobein sin in niev baghetg ed el survegn in niev diever sco spazi da habitar. Treis opziuns per mantener il clavau «Jeu vai giu treis opziuns a disposiziun per mantener il clavau», declara igl architect e patrun da construcziun. Ina da stabilisar il clavau e liug e baghegiar aschidengi sut il clavau en. «Ina varianta bia memia cara e cumplicada.» Reto Durisch havess denton saviu far quei che biars patruns da construcziun han fatg cun divers clavaus da Flem. Demontar toc per toc per puspei cavigliar lenn per lenn pli tard en in auter liug. Ina varianta che Reto Durisch ha medemamein sbittau, sco el declara. «Cun reconstruir il clavau van biars detagls dalla construcziun veglia a piarder.» E gest quels detagls vul Reto Durisch mantener. «Aschia ei sulet la tiarza varianta restada, da disloccar il clavau entir ed entratg en in auter liug.» Getg e fatg, ils 12 d’avrel 2024 ha ina crana alzau il clavau naven dil nuegl e plazzau igl entir edifezi el curtgin dasperas. Ei ha secapescha duvrau entginas lavurs preparatoricas per stabilisar la construcziun e francar ella cun tschentas. «Nus havein quintau ch’il clavau peisi circa 37 tonnas.» La finala ha la crana indicau ina peisa da 31 tonnas per la construcziun da lenn inclus il tetg da stuors ch’ella ha alzau e plazzau en curtgin. Ils plans, co il clavau sepresenta silsuenter sco part dil habitadi, presenta Reto Durisch via il telefonin. El vul aschilunsch sco pusseivel che la construcziun dil clavau resti vesibla era egl intern. E sia pissiun per ils detagls tradescha sia veglia da plazzar il begl original che sesanflava pli baul avon nuegl puspei el medem liug. Secapescha che la crana tuorna enzacu il proxims meins puspei sil plazzal da construcziun a Flem. Il clavau da Sogn Martin, sco Reto Durisch numna el, sto numnadamein puspei seplazzar en siu liug d’antruras. Sias veglias giugadiras vegnan segiramein e schemer ina ulteriura ga. Ellas ein, tenor indicaziuns da siu possessur, gia 198 onns veglias.

Mardis sera, ils 18 da zercladur 2024, ha la vischnaunca Sumvitg informau rodund 90 interessentas ed interessents davart il stan actual dil project Lag Salischinas. Il president communal Patrick Schaniel ed ils responsabels pil project han orientau davart ils plans actuals, las lingias d’aulta tensiun e la via cantunala. Suenter varga in’ura e biebein 55 folias ha la sera d’informaziun davart il project Lag Salischinas priu ina fin. Il project sez, quel va ferton ella proxima fasa, sco il president dalla vischnaunca Sumvitg Patrick Schaniel ed ils responsabels pil project Andreas Bärtsch dalla Quant AG, ­Jakob Grünenfelder dall’Ecowert AG e Kurt ­Vieli da Cavigelli Ingenieure AG han declarau mardis sera ella halla da gimnastica a Sumvitg. Las rodund 90 participontas e participonts ston denton aunc haver pazienzia, avon ch’els san metter lur peis ell’aua freida dils treis lags planisai. Pendentas ein denter auter aunc la pre­examinaziun dils plans tras ils uffecis cantunals, la finanziaziun e l’approbaziun tras la vischnaunca. Oramai planiseschan ils responsabels perquei che las lavurs sappien entscheiver pér 2027 e cuozien pli u meins dus onns e miez. In niev plan d’utilisaziun Dapi la presentaziun dil project victur dil biro d’architectura Capaul e Blumenthal avon varga in onn ei la damonda davart las lingias d’aulta tensiun stada in dils tema centrals dalla planisaziun. Sco Jakob Grünenfelder ha informau uss, han ils responsabels la finfinala decidiu da buca dislocar quellas sco discutau inagada, perquei che la resca planisatorica seigi memia gronda. Persuenter ha il biro d’architectura Capaul e Blumenthal elavurau in niev plan pigl areal che pren risguard dalla posiziun actuala dallas lingias d’aulta tensiun sco era da pretensiuns ecologicas e dil concept da spazi regiunal. Il niev plan munta denton ch’ils lags ston vegnir realisai en in auter liug e quei ha per consequenza che la via cantunala sto vegnir dislocada e ch’il plaz da ballapei sfundra ell’aua. Sco Patrick Schaniel ha declarau, hagien els gia contactau il club da ballapei per encurir ina sligiaziun cuntenteivla per tuts. Ferton seigi la proxima finamira da tarmetter il niev plan d’utilisaziun tochen la fin dil meins al cantun per la preexaminaziun. Cuosts da 30 milliuns francs Alla sera d’informaziun han ils responsabels plinavon era informau davart ils cuosts. Sin basa dil niev plan quentan els ussa cun cuost pli aults, numnadamein cun pli u meins 30 milliuns francs per ils lags, ils edifecis ed il camping, ils cundrezs da schuar e d’enneiver e la nova via cantunala. Avon in onn quintavan ins aunc cun cuosts da 20 – 25 milliuns francs. Sper la pre­examinaziun ei perquei la finanziaziun in dils proxims pass, aschia Patrick Schaniel. Ins fetschi damondas tier la Confederaziun ed il cantun sco era tier fundaziuns, sponsurs e donaturs. In project da tschentaners Sche tut va sco planisau, cuoza la realisaziun dil project pia aunc tschun onns. Lura vegni il Lag Salischinas finalmein a mussar siu potenzial, aschia Patrick Schaniel: «Il Lag Salischinas vegn buca mo a mussar la bellezia naturala dalla Surselva, mobein vegn era a scaffir novas pusseivladads per recreaziun e turissem persistent.» Sco Andreas Bärtsch ha explicau, fuss il Lag Salischinas numnadamein ina purschida exclusiva ella regiun ed in motor per il turissem da stad. Ils responsabels dil project quentan denton buca mo cun niev slontsch pil turissem, mobein era ch’il Lag Salischinas creeschi plazzas da lavur ed augmenti la valur d’immobilias e l’attractivitad dalla regiun. Perquei cumpareglia Patrick Schaniel il Lag Salischinas cun auters gronds projects dil vargau: «Il Lag Salischinas ei in project da tschentaners gest sco inaga las ovras hidraulicas e la viafier en Surselva. Igl ei in project per pliras generaziuns.» Pil mument drova ei denton aunc pazienzia e perseveronza: daguot e daguot fa puoz – e magari era lags a Sumvitg. Tenor il niev plan sesanflan ils treis lags pli el nord. Perquei sto la via cantunala vegnir disclocada ed il plaz da ballapei stuess far plaz al Lag Salischinas. La sera d’informaziun davart il Lag Salischinas ha caschunau per grond interess. Il Lag Salischinas fa in pass anavon Mardis sera ha ei puspei dau novas dil project Lag Salischinas. Il president communal Patrick Schaniel ed ils responsabels pil project han orientau rodund 90 interessentas ed interessents davart il stan actual duront ina sera d’informaziun a Sumvitg. Rodund 90 interessentas ed interessents ein separticipai mardis vargau alla sera d’informaziun publica davart il Lag Salischinas a Sumvitg. Quei project frunta pia aunc adina sin grond interess, malgrad ch’el pretenda pazienzia e perseveronza. Ei dat numnadamein era uonn enqual midada, sco il president communal Patrick Schaniel ed ils responsabels pil project Andreas Bärtsch dalla Quant AG, Jakob Grünenfelder dall’Ecowert AG e Kurt Vieli dalla Cavigelli Ingenieure AG han explicau alla sera d’informaziun. Tenor Patrick Schaniel vala ei denton la peina da cuntinuar culla lavur: «Il Lag Salischinas vegn buca mo a mussar la bellezia naturala dalla Surselva, mobein vegn era a scaffir novas pusseivladads per recreaziun e turissem persistent.» Tenor ils novs plans vul quei ferton dir che la via cantunala sto vegnir dislocada e ch’il plaz da ballapei sto ceder. E sche tut proceda sco planisau, sappien las lavurs da construcziun entscheiver 2027.

Il clutger dalla baselgia da Castrisch Las pleivs da Castrisch, Vuorz e Glion ein sedecididas da far in emprem pass e discussiunar igl avegnir sut in tetg. Las ulteriuras pleivs evangelicas ella Foppa paran aunc buca promtas per quei pass. Silmeins aschigitg ch’ellas han inasuprastonza ed ina predicanta ni in predicant. Ei dat ina nova emprova d’avischinar pli da retschiert las pleivs evangelicas ella Foppa. Silmeins treis dad ellas ein sedecididas dad evaluar la basa per fusiunar. La radunonza dalla pleiv da Castrisch ei sedecidida il margis vargau da separticipar alla discussiun da fusiun. Unanimamein, sco quei ch’il curatur dalla pleiv, Martin Gabriel, conferma. «Ei ha bein dau discussiuns, la decisiun ei denton buca stada dispiteivla», gi il curatur ch’administrescha gia dapi igl onn 2020 la pleiv da Castrisch/Riein/Sevgein per munconza dad ina suprastonza. Las pleivs da Vuorz e Glion han gia pli baul dau independentamein suatientscha alla damonda da sefatschentar cun ina fusiun. Quei confirmescha la co-presidenta dalla pleiv da Vuorz, Andrea Veraguth de Groot. Fadia dad engaschar plevon ni plevonessa Andreas Veraguth de Groot vesa ch’igl ei la finala necessari da porscher a plevonessas e plevons ina attractiva plazza da lavur. «Nus havein gitg encurriu in plevon ni ina plevonessa, denton adumbatten.» Cun la plevonessa actuala Elisabeth Anderfuhren ha la pleiv da Vuorz anflau ina sligiaziun, probabel denton buc a liunga vesta. La plevonessa haveva gia schau pensiunar avon che surprender l’incarica a Vuorz. La cuminonza da pastoraziun dallas pleivs da Vuorz, Glion e Schnaus ei vegnida sligiada avon dus onns. A Schnaus ei la plazza da plevon vacanta, sco quei che la pagina dalla pleiv tradescha. La pleiv da Glion ha perencunter in auter problem, sco quei che la commembra da suprastonza, Marianne Fischbacher conceda. «Il president dalla pleiv Tobias Schneider ha buca pli schau eleger a caschun dalla radunonza dalla primavera vargada.» Aschia che la pleiv vegn actualmein tgamunada dalla vicepresidenta Bettina Grolimund, Ursula Herrmann e da Marianne Fischbacher. Impurtont da far in pass «Igl ei impurtont che las pleivs fan in pass el futur», gi Marianne Fischbacher. Inaga per installar ina administraziun communabla ed aschia descargar las suprastonzas dallas pleiv, sco ella sincerescha viers la FMR. «Forsa selai aschia motivar pli tgunsch in ni l’auter dils parochians da surprender ina incarica al tgamun dalla pleiv.» Mo la commembra dalla suprastonza dalla pleiv da Glion vesa aunc auters fatgs che plaidan per ina via communabla dallas pleivs evangelicas ella Foppa. «La baselgia sto plidentar la giuventetgna e frenar la digren da commembers.» E Marianne Fischbacher ei perschuadida ch’ei drova per quei intent era novas e pli modernas structuras. Davart las structuras discuteschan proximamein era las pleivs dalla cuminonza da pastoraziun da Luven, Flond, Pitasch e Duin. La pleiv da Pitasch ha negina suprastonza pli dapi la primavera 2023 e vegn tgamunada dil curatur Eugen Caduff. El vul far il pass tenor la comba e vesa il futur da Pitasch en ina pleiv communabla cun Luven, Flond e Duin. «Jeu creigel ch’ei seigi impurtont da secunvegnir inaga enteifer quella cuminonza.» Per la cuminonza da pastoraziun lavura il plevon Albrecht Merkel che ha dasperas aunc ina incumbensa sco secund vicedecan dalla sinoda. Tematisau igl avegnir dalla pastoraziun ha era la pleiv da Flond a caschun dad ina radunonza ils 16 da zercladur 2024. Tenor las explicaziuns dalla presidenta dalla pleiv da Flond, Meia Inauen, ha la discussiun mussau ch’ils commembers dalla pleiv ein buca fetg incantai da fusiunar. «Nus vulein mantener nossa independenza», gi la presidenta dalla pleiv, conceda denton da buca haver votau en caussa, mobein sulet discussiunau. Per Marianne Fischbacher dalla pleiv da Glion eis ei impurtont che las treis pleivs fetschien igl emprem pass. «Ei sa secapescha esser ch’ina ni l’autra pleiv sedecida pli tard da separticipar a nossas contractivas.» Probabel sil pli tard, sche la suprastonza ni ina predicanta ni in predicant mauncan alla pleiv.

Ei dat paucas persunas ch’ein ditg alla testa d’ina organisaziun da pumpiers e che han profundas enconuschientschas dalla lavur dils pumpiers entras lur scolaziun ed activitad. Ina da quellas persunas ei Gion Tenner da Segnas ch’ei scolast primar a Mustér. Dapi 23 onns eis el cumandant dils pumpiers da Sursassiala. Gion Tenner ei era staus biars onns inspectur districtual e dapi sis onns eis el era auditur dalla Coordinaziun svizra da pumpiers (CSP). La FMR ha discurriu cun Gion Tenner. Gion Tenner ha 56 onns. El instruescha dapresent la tschunavla e sisavla classa primara a Mustér. La pli gronda part da siu temps liber eis el occupaus tiels pumpiers, dapi 2018 era sco auditur (Auditor) dalla Coordinaziun svizra da pumpiers (CSP). La CSP ei ina instanza egl organigram dalla Conferenza svizra dallas regenzas cantunalas (CRS). Sco auditur ha Gion Tenner l’incumbensa da migliurar la qualitad dalla scolaziun dils pumpiers en Svizra. Per sia lavur sco in da nov auditurs e sco substitut dil «lead auditor» eis el fetg savens sin viadi ed ha ina gronda envesta dalla lavur dils pumpiers en differents cantuns dalla Svizra. La FMR ha discurriu cun Gion Tenner el local dils pumpiers Sursassiala a Mustér. Tgeinina ei Vossa lavur sco auditur? Gion Tenner: Jeu emprovel da declarar quei cun in exempel: L’jamna proxima hai jeu dad auditar in cuors da pumpiers a Balsthal ell’Argovia. En quei cuors da plirs dis sun jeu la persuna che observa, teidla e che tschenta damondas. Impurtont ei che jeu hagi saviu sedocumentar ordavon cun l’entira preparaziun pil cuors. Sper il studi dils acts dat ei era in prediscuors cun ils responsabels dil cuors. Jeu stoi enconuscher il sistem da scolaziun dil liug e cantun, en nies cass ussa l’autra jamna il sistem dil center da scolaziun IFA (International Fireacademy) e las finamiras dil cuors. Ina audiziun ha adina la finamira da survegnir in maletg dalla situaziun e d’optimar ni da migliurar la qualitad. Audiziuns sil sectur dils pumpiers datti sin tut ils livels ed en tuttas spartas, naven dil stizzar fiug entochen al salvament sin via ed als accidents cun chemia. Vus stueis pia enconuscher il sistem dils pumpiers da tut ils 26 cantuns dalla Svizra? Jeu tgirel buca tut ils cantuns sco auditur. La Svizra Orientala s’auda per exempel buca tier miu intschess, perquei ch’jeu haiel giu autras funcziuns en quella regiun. In auditur sto esser neutrals. Sco auditur sun jeu engaschaus els cantun Tessin,Berna, Argovia, Valleis ed en Svizra Centrala. Ils sistems da quels cantuns enconuschel jeu bein. Sch’ei dat in’incumbensa en in’autra regiun per mei stoiel jeu sedocumentar. Datti d’in audit era situaziuns che Vus stueis metter il det silla plaga? Secapescha ch’ei dat era situaziuns che corrispundan buca allas pretensiuns. El cuors ch’jeu visetel l’jamna proxima sun jeu denter auter auter vegnius dumandaus da mirar sin ina part ch’ils organisaturs dian ch’els seigien buca cuntents e duvrassien ina observaziun critica. Biars caders e biaras organisaziuns da pumpiers vulan ch’ins fetschi propostas per midar caussas ch’els ein malsegirs ni che caschunan differenzas. FMR: Tgei ei impurtont per Vus sco auditur dils pumpiers svizzers? Gion Tenner: Igl onn 2023 havein nus sco auditurs da pumpiers svizzers giu il tema dall’atmosfera ella lavur da pumpiers sco tema da scolaziun. Sche jeu mon per exempel el Tessin per far in audiziun tier in cuors da pumpiers, lu eisi impurtont da saver tgei atmosfera che regia en quella squadra. Co trai il vent e co stoiel jeu contextualisar la lavur da quels pumpiers cun lur ambient da lavur? Mia experientscha muossa che mintga liug che jeu haiel visitau ha in auter clima e contuorn da lavur. In exempel: Sch’ina regiun da pumpiers organisescha per exempel in cuors da meinagruppas ei la damonda dall’admonsfera segiramein, daco ch’els fan quei cuors? Jeu stoiel realisar, co che l’entira squadra «ticca» cun enconuscher lur contuorn e lur clima da lavur. Gioga l'integraziun dallas dunnas ina rolla impurtonta tier ils pumpiers? Secapescha. Las dunnas giogan in fetg impurtonta rolla ed jeu giavischass era dunnas tiels Pumpiers Sursassiala. Ei dat era el Grischun ed en Svizra dunnas en posiziuns da cader. Ell’Engiadina Aulta ei ina dunna inspectura regiunala dils pumpiers. Il cantun Sogn Gagl ha ina dunna ch’ei inspectura cantunala da pumpiers. Igl ei donn che quei tef da lavur ruha, da runar uorden e purtar grev ei aunc adina presents els tgaus. Oz ei la lavur dils pumpiers buca pli aschia ch’ina dunna ha buca la forza da far quella. Bia ei motorisau, era en cass d’in incendi. E sche Ti has da purtar enzatgei datti reglas pertuccont la peisa. La lavur ei buca pli aschi strentga ch’ina dunna savess buca far ella. Corps da pumpiers ch’ein mischedai cun umens e dunnas han en general ina megliera atmosfera ed il cumportament in cun l’auter ei auters. Haveis Vus maina giu il giavisch da daventar pumpier professiunal? Quels uffecis ch’jeu haiel fatg e fetschel ussa ein tuts vegni tier mei per casualitad. Novas sfidas ein novs pass ed jeu sun adina bugen sefatschentaus da novas sfidas. Mia professiun ei e resta denton scolast. E quei sun jeu era cun tgierp ed olma. Tgi profitescha dapli? Las scolaras ed ils scolars digl auditur Gion Tenner ni ils pumpiers dil scolast Gion Tenner? Jeu creigiel che la professiun da scolast ei ina buna per far evaluaziuns da process. En quei senn vegn jeu era engaschaus sco auditur dalla CSP sch’ei setracta da cuors metodics ni didactics. Da l’autra vart hai jeu saviu profitar da mia savida tier ils pumpiers per la scola, cunzun da cattar sligiaziuns pragmaticas e novas vias da scolaziun. Ei l’imcumbensa sco auditur tier la Coordinaziun svizra dils pumpiers Vossa davosa ni datti aunc novs sfidas che fussen interessantas el mund dils pumpiers? 2017 sun jeu vegnius dumandaus da Hansueli Roth, igl inspectur cantunal da pumpiers da lezzas uras da frequentar la scolaziun sco auditur. Jeu fetschel oz bugen quella incumbensa. Ed aschia eisi era el futur. Jeu tscherchel buca novas incumbensas. Quellas ch’jeu haiel ussa tonschan. En survetsch per la qualitad dalla scolaziun dils pumpiers Gion Tenner (56) da Mustér ei cumandant dils pumpiers da Sursassiala, inspectur districtual da pumpiers e dapi sis onns eis el auditur (Auditor) dalla Cordinaziun svizra da pumpiers (CSP). En quella funcziun ei Gion Tenner pliras jamnas ad onn sin viadi tier ils pumpiers dils cantuns Tessin, Berna, Argovia, Valleis ed ella Svizra Centrala. «Duront ina audiziun sun jeu la persuna che observescha, teidla e che tschenta damondas.» Ina audiziun hagi adina la finamira da survegnir in maletg dalla situaziun e d’optimar ni da migliurar la qualitad dalla scolaziun dils pumpiers, di Gion Tenner ch’ei da professiun scolast primar a Mustér. La FMR ha visitau Gion Tenner el local da pumpiers da Mustér e discurriu cun el davart sia incumbensa sco auditur. (fmr/mg) Gion Tenner ei dapi 23 onns cumandant dils pumpiers da Sursassiala e dapi 2018 eis el engaschaus en plirs cantuns svizzers sco auditur. Gion Tenner (enamiez) a caschun dalladiscussiun finala digl exercezi il matg 2024 sil Pass Alspu ensemen cun polizia, sanitad e pumpiers da Andermatt e Sursassiala. Gion Tenner ei sper sia professiun da scolast e cumandant da pumpiers era auditur dalla Coordinaziun svizra da pumpiers.

Ils responsabels dalla Casa Depuoz a Trun taxeschan igl onn vargau sco in da success. Quei resorta dil rapport annual 2023. El center dil rapport annual dalla Casa Depuoz stat la planisaziun finala dalla staziun externa dalla casa a Sedrun. Ils 5 d’avrel 2024 ha l’emprema badelada giu liug. Il niev edifeci cuosta 7,3 milliuns francs. La gronda part surpren il cantun, il rest la Casa Depuoz. Il niev stabiliment daventa il dacasa per 12 persunas cun impediments. Vida miez da l’auter onn vegn il niev baghetg retratgs. Quel remplazza la Casa Soldanella a Rueras che corrispundeva buca pli allas cundiziuns e pretensiuns per in tal edifeci en nos dis. Analisas e retschercas per optimar la purschida Vitier ei aunc vegniu – sco quei che la presidenta dall’Uniun Casa Depuoz, Gabriela Tomaschett-Berther aschunta – ch’ins ha schau analisar externamein las structuras dalla Casa Depuoz per viver, scolar, perfecziunar luvrar e sesviluppar. Aschia ei vegniu eruiu, tgei che duei vegnir optimau. Era evaluar vulan ins, con bein e cuntents ch’ils clients ed il persunal dalla casa sesentien. Quellas retschercas han fatg resortir gronda cuntentientscha davart da collaboraturs e collaboraturas. Il diember dil persunal munta a 162 persunas ch’occupeschan en tut 93 plazzas cumpleinas. La Casa Depuoz ei pia era in impurtont factur economic ella regiun. Tenor il directur dall’instituziun, Matthias Gutmann, pretenda il temps actual numerusas midadas tier l’offerta dalla Casa. Crescher semuossa sco ina vera e gronda sfida e dil persunal vegn consequentamein pretendiu bia. Visualisaziun dalla nova staziun externa dalla Casa Depuoz a ­Sedrun. Prestaziuns ed acziuns che han fatg plascher Ton satisfacziun sco era grond plascher – ins plaida schizun da «historias da success» – han diversas acziuns e prestaziuns purtau als cussadents ed allas cussadentas dalla Casa Depuoz. Aschia hai dau cun els ina emissiun directa dil Radio Romontsch da Trun anora. Era in bazar ei vegnius realisaus a Trun. Vitier ei era vegniu in di da giugs cun sustegn dil «Club Lions Origin dil Rein» e dil «Club Kiwanis» sco era l’excursiun cun töfs tenor la devisa «Cor el motor» e la sera in concert. Sco fetg positivs vegn il trenament social taxaus. Quel ei vegnius lantschaus cun in input per allura sustener e schar vegnir a plaid scolars e scolaras. Ei va cheu per gidar d’enconuscher, reflectar e presentar meinis en grevas situaziuns. Ina casa cun bia cumpetenzas La Casa Depuoz ei dapi gleiti 50 onns in’instituziun per carstgauns cun basegns specials. En tut fan dapresent 129 clients diever da las pusseivladads e purschidas da scola, lavur ed abitar. L’Uniun-purtadra Casa Depuoz ha 65 commembers singuls, 56 collectivs ed era biars donaturs.

La vischnaunca da Mustér ha presentau il vendergis vargau sias propostas co dar damogn allas pretensiuns dalla lescha federala davart la planisaziun dil territori. Ussa ei la populaziun en roda da far valer ses interess. Sapientivamein ha la vischnaunca augmentau il temps per prender posiziun da 30 sin 60 gis. La planisadra dalla vischnaunca da Mustér, Esther Casanova, ha claras finamiras: «Jeu vi che la revisiun totala dalla planisaziun anfli ina maioritad en vischnaunca e ch’ella sappi vegnir lubida dil cantu. E jeu vi impedir ch’ei detti recuors.» Quei ha Esther Casanova getg il vendergis vargau alla orientaziun publica ella halla Cons a Mustér. La planisadra ha desistiu da numnar termins ed en tgei temps ch’ella vul realisar sias finamiras. Memia biaras vischnauncas grischunas ein pil mument lundervi a reveder la planisaziun, aschia ch’il cantun drova gia dabia temps per ina preexaminaziun da tuttas propostas communalas, nundir per conceder la lubientscha. Igl obstachel dalla preexaminaziun dil cantun ha la planisaziun totala dalla vischnaunca da Mustér gia surmuntau. «Uss essas Vus en roda», ha Esther Casanova explicau viers ils numerus presents ella halla Cons. «Vus saveis far valer Vies interess via audienzas ni via la pagina mitwirken-disentis.ch.» Per possibilitar alla populaziun da far valer ses interess ha la vischnaunca augmentau il temps da participar da 30 sin 60 gis. Reducir la zona Cuort ha Esther Casanova explicau vendergis a Mustér daco che las vischnauncas svizras ston sefatschentar cun ina planisaziun dil territori e gest aunc adattar la lescha da baghegiar. All’entschatta stat la decisiun dil suveran svizzer che ha approbau igl onn 2013 ina revisiun dalla lescha da planisaziun che ha era anflau da lezzas uras il cunsentiment dil suveran da Mustér cun 54 % dallas vuschs. Diever spargnus dil terren da baghgiar ei la devisa dalla revisiun e tgei che quei munta uss per Mustér ha Esther Casanova mussau. La vischnaunca da Mustér sto reducir sias 12 hectaras terren da baghegiar sin 8 hectaras. «Quellas 8 hectaras porschan teoriticamein plaz da habitar a 250 persunas.» Tenor las explicaziuns dad Esther Casanova muossa il svilup demografic da Mustér e dalla plipart dallas vischnauncas grischunas en tschella direcziun. «Las prognosas demograficas muossan che la populaziun tschessa e vegn pli veglia.» E quellas prognosas ein la finala il muossavia, tenor la lescha da planisaziun federala, con terren da baghegiar che mintga vischnaunca sa reservar ils proxims 15 onns. Situaziun specifica «Ina reserva dad 8 hectaras terren da baghegiar ei aunc adina fetg bia», ha Esther Casanova getg. Ch’il cantun ha acceptau quei diember en sia preexaminaziun ha da far cun la situaziun specifica dalla vischnaunca da Mustér, sco quei che Esther Casanova ha puntuau. «Bia terren da baghegiar el vitg da Mustér ed en ses uclauns sesanfla denter las casadas.» Prender ord zona quellas parcellas e metter ellas ella zona d’agricultura fa pauc senn e gida negin. La planisadra da Mustér ei tuttina sfurzada dad ademplir las pretensiuns dalla lescha e reducir la zona da baghegiar. «Ei dat per exempel la pusseivladad da metter singulas parcellas ella zona per edifecis pigns.» Sin parcellas che sesanflan en quella zona sa bein buca vegnir construiu ina casa. Fa la vischnaunca da Mustér denton in svilup positiv e las circumstanzas per enzonar ein puspei dadas, san quellas parcellas puspei turnar ella zona da baghegiar. Quei ei denton sulet in aspect digl entir procedere, ed Esther Casanova ha intimau ils presents da separticipar alla discussiun e far valer ils giavischs via audienza e pagina d’internet. Malgrad che la planisadra ha buca numnau termins concrets per suttametter la revisiun totala dalla planisaziun alla votaziun all’urna, vul ella tuttina far vinavon. «Momentan regia ina certa malsegirtad generala dil dretg.» Esther Casanova ha menziunau recuors en diversas vischnauncas grischunas encunter projects da baghegiar che las dertgiras han acceptau. «Ils recurrents han fatg valer che la parcella astgi buca vegnir surbaghegiada senza ina revisiun totala che corrispunda alla lescha da planisaziun federala.» Ei pudess gie esser che la parcella sesanfla suenter la revisiun buca pli en zona da baghegiar.

La Casa d’Angel tematisescha ord vesta artistica las diversas fuormas da fusiuns. L’exposiziun «fusiugnomias» ei ina contribuziun allas festivitads 600 onns Ligia Grischa. La sonda vargada han il gestiunari dalla Casa d’Angel, Marco Coray ed il curatur Damian Christinger envidau alla vernissascha a Lumbrein. Per il meinafatschenta dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Marco Coray eis ei sia emprema exposiziun ch’el presenta sco niev responsabel per la Casa d’Angel, la casa da cultura dalla Lumnezia. Ina exposiziun che porta il tetel «fusiugnomias». Igl ei ina cumbinaziun dils dus plaids fusiuns e fisionomia, sco quei che Marco Coray tradescha. La fisionomia sefatschenta principalmein culs tratgs dallas fatschas humanas. «Nus tematisein ils tratgs, las diversas fatschas da diversas fusiuns.» Marco Coray explichescha che la Casa d’Angel hagi aviert fetg igl artg viers divers aspects da fusiuns, schegie che l’exposiziun seigi ina contribuziun allas festivitads da 600 onns Ligia Grischa che semanifesteschan per gronda part quei onn a Trun. Diltuttafatg sia atgna exposiziun ei fusiugnomias buc, sco quei ch’il meinafatschenta dalla Fundaziun da cultura Lumnezia tradescha. Ils emprems fils en guila per la nova exposiziun ha sia antecessura Anne-Louise Joël tratg. Il curatur Damian Christinger ha tradiu il vendergis vargau a caschun dad ina emprema investa ella exposi­ziun: «Marco Coray ha aschidadir artau mei da sia antecessura.» Enconuscha la Surselva Damian Christinger, oriunds da Turitg, ei cun sia lavur da metter en pei exposiziuns empau dapertut da casa sil mund. El enconuscha denton fetg bein il Grischun ed en special era la Surselva essend ch’el ha curatau l’exposiziun actuala dalla Casa melna a Flem ed ha gia luvrau per la Cularta a Laax. Sias enconuschientschas localas tradeschan las explicaziuns che Damian Christinger fa davart svilups historics en Surselva, sco era davart la fusiun communala lumneziana d’avon paucs onns. Il curatur ei cunscients dils cunfins confessiunals che giugavan antruras ina gronda rolla sco dils dus lungatgs che vivan in sper l’auter. «L’incumbensa che jeu hai retschiert cheu, ei da tematisar cun art contemporan ton fusiuns historicas sco quellas contemporanas.» E cun sia schelta dad artistas ed artists ha Damian Christinger aviert il spazi cun exponentas ed exponents indigens e da derivonza internaziunala. Sco per exempel cun ovras dalla artista chinesa Jiaxi Han che dat ad ina moda da teisser tradiziunala che va a piarder en sia patria ina nova valur era per mantener quei vegl mistregn. Flurina Badel ei medemamein dalla partida cun in text en vallader. «Jeu sun secapescha pertscharts ch’il vallader ei cheu en Lumnezia aschidadir il falliu romontsch.» Quei tradescha il curatur cun in surrir sin buca. Ed el metta a meisa ella casa d’Angel era ils architects Gion A. Caminada, Ramun Capaul e Gordian Blumenthal. «Ins sa e sto sedumendar daco ch’ei dat el Grischun tonta buna architectura.» E secapescha che Damian Christinger enconuscha las discussiuns co integrar ils clavaus vits ch’ein avon maun els vitgs sursilvans en spazi da habitar. Quella tematica ha el schau elavurar a moda speciala empau ordvart dalla Casa d’Angel. L’exposiziun «fusiugnomias» ei aviarta entochen il schaner 2025. E duront quei temps han Marco Coray e Damian Christinger planisau diversas occurrenzas accumpignontas alla exposiziun. Ils termins da quellas occurrenzas e discussiuns vegnan publicadas silla pagina dalla Casa d’Angel.Las fatschas dallas fusiunsLa Casa d’Angel tematisescha ord vesta artistica las diversas fuormas da fusiuns. L’exposiziun «fusiugnomias» ei ina contribuziun allas festivitads 600 onns Ligia Grischa. La sonda vargada han il gestiunari dalla Casa d’Angel, Marco Coray ed il curatur Damian Christinger envidau alla vernissascha a Lumbrein.Andreas Cadonau/FMRPer il meinafatschenta dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Marco Coray eis ei sia emprema exposiziun ch’el presenta sco niev responsabel per la Casa d’Angel, la casa da cultura dalla Lumnezia. Ina exposiziun che porta il tetel «fusiugnomias». Igl ei ina cumbinaziun dils dus plaids fusiuns e fisionomia, sco quei che Marco Coray tradescha. La fisionomia sefatschenta principalmein culs tratgs dallas fatschas humanas. «Nus tematisein ils tratgs, las diversas fatschas da diversas fusiuns.» Marco Coray explichescha che la Casa d’Angel hagi aviert fetg igl artg viers divers aspects da fusiuns, schegie che l’exposiziun seigi ina contribuziun allas festivitads da 600 onns Ligia Grischa che semanifesteschan per gronda part quei onn a Trun. Diltuttafatg sia atgna exposiziun ei fusiugnomias buc, sco quei ch’il meinafatschenta dalla Fundaziun da cultura Lumnezia tradescha. Ils emprems fils en guila per la nova exposiziun ha sia antecessura Anne-Louise Joël tratg. Il curatur Damian Christinger ha tradiu il vendergis vargau a caschun dad ina emprema investa ella exposi­ziun: «Marco Coray ha aschidadir artau mei da sia antecessura.» Enconuscha la Surselva Damian Christinger, oriunds da Turitg, ei cun sia lavur da metter en pei exposiziuns empau dapertut da casa sil mund. El enconuscha denton fetg bein il Grischun ed en special era la Surselva essend ch’el ha curatau l’exposiziun actuala dalla Casa melna a Flem ed ha gia luvrau per la Cularta a Laax. Sias enconuschientschas localas tradeschan las explicaziuns che Damian Christinger fa davart svilups historics en Surselva, sco era davart la fusiun communala lumneziana d’avon paucs onns. Il curatur ei cunscients dils cunfins confessiunals che giugavan antruras ina gronda rolla sco dils dus lungatgs che vivan in sper l’auter. «L’incumbensa che jeu hai retschiert cheu, ei da tematisar cun art contemporan ton fusiuns historicas sco quellas contemporanas.» E cun sia schelta dad artistas ed artists ha Damian Christinger aviert il spazi cun exponentas ed exponents indigens e da derivonza internaziunala. Sco per exempel cun ovras dalla artista chinesa Jiaxi Han che dat ad ina moda da teisser tradiziunala che va a piarder en sia patria ina nova valur era per mantener quei vegl mistregn. Flurina Badel ei medemamein dalla partida cun in text en vallader. «Jeu sun secapescha pertscharts ch’il vallader ei cheu en Lumnezia aschidadir il falliu romontsch.» Quei tradescha il curatur cun in surrir sin buca. Ed el metta a meisa ella casa d’Angel era ils architects Gion A. Caminada, Ramun Capaul e Gordian Blumenthal. «Ins sa e sto sedumendar daco ch’ei dat el Grischun tonta buna architectura.» E secapescha che Damian Christinger enconuscha las discussiuns co integrar ils clavaus vits ch’ein avon maun els vitgs sursilvans en spazi da habitar. Quella tematica ha el schau elavurar a moda speciala empau ordvart dalla Casa d’Angel. L’exposiziun «fusiugnomias» ei aviarta entochen il schaner 2025. E duront quei temps han Marco Coray e Damian Christinger planisau diversas occurrenzas accumpignontas alla exposiziun. Ils termins da quellas occurrenzas e discussiuns vegnan publicadas silla pagina dalla Casa d’Angel.

Cun material our da La Quotidiana Il stincal es dvantà concret Per mincha cackin ün sachin. Ella chapeschia pulit bain la lingua. L’ultima fladada da la Credit Suisse. Ma medem blers morts. Cun ün gudogn schuber. Nus vulein presentar il filet. Pled e «pled». Che es ün pled? Sco da l’on dal cuc. Las partidas fan farina ensemen. 33 novs pendicularists. Il pled dal di pudess esser: milliarda – milli arda! Aua da baiver es schmerdada. Teater da maschinas agricolas. El tgira la crana da grascha. Il mund vegn pli e pli stuorns. L’agricultura romontscha fa fein romontsch. Cuschinar il min. Tschertgà: actura per «L’Ultim Rumantsch». Ina nouva seria ficziunala. La parada digls noms dallas vatgas. Che fa il pover asen chi less insè be üna simpla risposta? Finiziun dal «Barat quadriling» Il rumantsch sin la passarella a Milaun. Er il cumegn sustigna petiziun. Ina squetra pil spital. Pleds scumandos. Üna slammada. Ina chaussa fascinananta. Quai d’eira scu survgnir üna schleppa. La fumeglia ei ida culla brocca in corpore. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip. Nua schai il problem? Igl ei grev dad esser auters ch’ils auters Nous publitgessan gugent daple per rumantsch, schi nous vessan persunal danvanz. Il patg da 1524. Malgrà nov schlantsch – meglier na vegni betg. Lingua inventa il mund. La halla d’exposiziun ei beingleiti promta. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Ün utschè vantüraivel. Perquai adatg da tut ils skerzs ! Naginas directivas chantunalas. Spina da vin. Corporaziun d’aua. Peglia il bov per la corna Nus dain colur. Il giuven matg sussura. Uschè ho mincha vischnauncha ün oter focus rumauntsch. Là as poja eir s’annunzchar per consultaziuns. Onn burascus cun gudogn constant. La tecnica possibilitescha quei – igl ei in gaudi. Ei vegnan a secalmar. Sontga tschugalata. Nu far fö. Ina coola idea. Bella, igl nom igl pi popular Il format duai cuntinuar ils proxims onns. Las vischnauncas sursilvanas ston vinavon quintar da sbursar dapli daners. Igl è da translatar fitg bler. Uossa vainsa 80 000 followers. Biaras e biars ein surdumandai. Measeamda e betg mesemda. Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024. La dumonda la pli spinusa. E quai ha el fatg magari a moda divertenta. Promtadad da surprender responsabladad e da seperfecziunar. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. E surtut legia el minuziusamain La Quotidiana. Gerold Ehrsam

Avon quater onns ha la vischnaunca da Laax inaugurau la senda da tschemas. Gl’emprem onn han rodund 70'000 persunas visitau l’attracziun cul num «Senda dil dragun». In onn pli tard eis ei stau 100'000. Dapi lu stagneschan las cefras. Il responsabel dalla gestiunaria, la gruppa Arena Alva, conferma ch’igl implont pretenda cuntinuadamein novas attracziuns. «Sche ti vulas che famiglias vegnien, lu stos far enzatgei», conceda Hanspeter Casutt el discuors culla FMR. La stad ei il menader dalla scola da skis dalla gruppa Arena Alva SA responsabels per diversas attracziuns ed animaziuns. Denter auter pil program culla figura d’affons Ami Sabi. Quella plidenta e fascinescha affons pigns cun raquintar historias, acziuns e luvratoris ella natira. Sco successur dad Andy Triet ha Luigi Vitetti surpriu da giugar la rolla digl um prehistoric cun habilitads magicas. Ami Sabi duei animar ils affons per la natira. Linard Bardill ha inventau Ami Sabi exclusivamein per la gruppa Arena Alva. Era la Senda dil dragun s’auda tiel spazi d’acziun dalla figura da cult. Leu san affons s’avischinar a nanins, discuorer cugl um selvadi e cullas furmiclas, els san observar stgirats, scuvrir tscharvas, mirar datier ils pégns ed emprender d’enconuscher il culeischen. La senda dil dragun a Laax Ina sfida per tuts involvai La liunga ruschnera da 70 meters ei pli dinamica. Ella ha tratg all’entschatta pign e grond. Varga 13'000 persunas han duvrau quella gl’emprem onn da menaschi. «Quei tonscha buc, ei drova attracziuns novas», manegia Hanspeter Casutt, ei seigi decisiv d’optimar gl’implont, cun porscher concepts ed elements novs. Suenter in’entschatta empermettonta ils onns 2021 e 2022, cun 70'000 e 100'000 frequenzas, stagneschan las cefras. Quellas fan buca quitaus ad el, il menaschi ei denton sesviluppaus sco sfida per tuts involvai. «Cuntinuadamein havein nus cumplettau tablas ed installau elements novs», declara Hanspeter Casutt. El collavura stretgamein cun Linard Bardill, il creader dalla figura digl Ami Sabi. Silla stad 2021 haveva gl’autur e cantautur creau historias per la «Senda dil dragun». Actualmein san ils visitaders retrer all’entrada ina rucla e separticipar ad ina historia silla passarella. Ei seigi ina larma dil drag, a moda animonta accumpogni quella pign e grond duront la spassegiada, declara il meinagestiun. Ina sigliera ed ina suga liunga Daferton han ins cumplettau la senda da tschemas cun 40 tablas d’informaziun. Quellas declaran fauna e flora e rendan attent al spazi da viver d’animals e cuntrada ch’il carstgaun ha formau. Cun quellas tablas sappien ils turists buca il davos emprender d’enconuscher il lungatg romontsch, aschia Hanspeter Casutt. Las informaziuns ein consequentamein en romontsch, tudestg ed engles. Las casas d’utschals ed ils loghens da perver stgirats valan prest dapli ch’ils tablets digitals. Tals cundrezs electronics astgavan ils visitaders empristar all’entrada e seschar guidar silla senda da tschemas. La purschida digitala ei denton buca secumprovada sco giavischau. Affons ch’ein disai en lur mintgagi da manipular cun apps e duvrar visurs e tablets electronics vulan autras sfidas ora ella natira. «Naven digl uost savein nus porscher duas novas», tradescha Hanspeter Casutt. Sper la ruschnera e las attracziuns «migeivlas» dat ei el futur ina Zip-Line, ina suga liunga culla quala ils affons san «sgular». Ed in schinumnau «Vertical Drop», in specia da sigliera naven dalla tuor dalla senda da tschemas. Contract da 25 onns La passarella sin petgas meina 1560 meters tras gl’uaul denter Murschetg e Laax Vitg. La radunonza communala dils 4 da december 2018 pertuccont quell’investiziun era stada animada. Bunamein 300 presents han discutau lezza sera d’in project innovativ da 7,5 milliuns francs. L’idea d’investar tons daners per baghegiar ina passarella tras gl’uaul denter Murschetg e Laax Vitg haveva muentau las emoziuns. La radunonza haveva cuzzau quater uras. Cun 173 GIE encunter 107 NA ha ella la finala dau glisch verda pil project. Forsa perquei che la suprastonza communala haveva negoziau culla gruppa Arena Alva e saviu presentar a votantas e votants in contract da menaschi da 25 onns. El messadi haveva la suprastonza sincerau che l’investiziun seigi pagabla e responsabla. Per la vischnaunca, per la destinaziun Flem Laax Falera, la regiun Surselva e pigl entir grischun vegni la senda da tschemas ad esser in muossavia. Per la gruppa Arena Alva eis ei aunc adina ina purschida d’augmentar las frequenzas da stad. Vid divers pegns pendan casets d'utschals, era per stgirats.

La davosa gievgia sera ei Jürg Caprez da Flem vegnius elegius a Glion sco niev president dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta. Il geograf suonda a Martin Hug che ha presidiau la cuminonza ils davos quater onns e che banduna il Grischun per motivs professiunals. Ina dallas finamiras dalla CIR entochen 2025 ei da procurar ch’il plan directiv dil monument dalla natira Ruinaulta vegni approbaus dalla regenza grischuna. «Vus saveis che jeu bandunel il Grischun e che nus stuein perquei eleger in neiv president.» Cun quels plaids ha Martin Hug, il president partent dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta (CIR) aviert la tractanda d’elecziuns a caschun dalla radunonza generala dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta (CIR) a Glion la davosa gievgia sera. «Per dumignar bein las sfidas futuras da promover il turissem e tuttina proteger la natira ella Ruinaulta duvrein nus ina persuna cumpetenta che meina nossa cuminonza» ha Martin Hug detg. Dalla pusseivladad d’inoltrar candidaturas enteifer il termin publicau hagi sulettamein la vischnaunca da Flem fatg diever. E Flem proponi il geograf e geomorfolog Jürg Caprez sco niev president dalla CIR. Jürg Caprez ei sper sia professiun sco scolast gimnasial alla Scola cantunala a Cuera era commember dalla suprastonza communala da Flem. El ei vegnius elegius gievgia unanimamein dallas delegadas e dils delegai sco niev president dalla CIR. Ina caussa dil cor Suenter sia elecziun ha Jürg Caprez detg enviers la FMR ch’el seigi gia sco affon e pli tard sco student da geografia sefatschentaus intensivamein cun la Ruinaulta. «La bova da crappa ella Ruinaulta ed il svilup historic ei per mei enzatgei dil pli interessant ch’ei dat. Perquei sun jeu era sefatschentaus en mia lavur da master all’universitad da Turitg dallas scopertas ed enconuschientschas geomorfologicas ella Ruinaulta.» Ina da sias finamiras sco president dalla CIR vegni ad esser da procurar ch’ei vegni intermediau dapli savida davart la Ruinaulta. Quella savida hagi stretgs ligioms culs auters monuments dalla natira ella regiun sco per exempel la bova da crappa da Flem ni era l’Arena tectonica dalla Sardona. «Proteger la cuntrada ed intermediar savida dalla Ruinaulta, quei ei ina fetg biala incumbensa che porta era regurdientschas restontas allas visitadras ed als visitaders dalla Ruinaulta.» Ei drova in bien monitoring «Igl ei clar ch’ei dat camps da tensiun denter proteger ed utilisar la Ruinaulta», ha il niev president dalla CIR manegiau. «Cura ch’ins entscheiva denton a luvrar per in monument sco la Ruinaulta, ston ins era prender la caschun da tgamunar e da direger ella.» Jürg Caprez ha ina clara devisa en quei connex: «La Ruinaulta sto restar accessibla, quei denton en in rom protegiu cun claras directivas.» Quei seigi gie aunc en plirs loghens aschia, di Jürg Caprez en discuors cun la FMR:«Sche la Ruinaulta vegn sut pressiun ed ils disturbis daventan memia gronds, stuein nus serrar la struba. Quei ei noss’obligaziun.» Jürg Caprez ha denton era detg, ch’el seigi cunscients ch’ei detti tons players e representants d’interess en in territori sco la Ruinaulta, ch’ins stoppi alla fin finala tschercar cumpromiss. «Per mei ei il pli grond avantatg dalla Ruinaulta il néz pedagogic che nus havein.» Sco secund avantatg vesa il niev president dalla CIR igl engaschi dallas nov vischnauncas territorialas dalla CIR da tgirar communablamein la cuntrada dalla Ruinaulta. In piunier dat adia Alla radunonza generala dalla CIR a Glion han las delegadas ed ils delegai priu cumiau da Hans Telli da Trin sco commember dalla suprastonza dalla CIR. Il president Martin Hug ha detg che Hans Telli seigi staus la persuna decisiva pil reussir dalla CIR. Hans Telli hagi iniziau la cuminonza a sias uras e tratg il carr en buns e schliats temps. Ussa che la CIR hagi in bien fundament, hagi Hans Telli abdicau sco suprastont. Per el ha la radunonza generala elegiu Francesca von Tscharner da Rehanau/Tumein en suprastonza. Plan directiv per 15 onns «Ins protegia mo quei ch’ins careza. Ed ins careza mo quei ch’ins enconuscha.» Cun quei citat dil zoolog austriac Konrad Lorenz, ha Jean-Marc Rietmann, il gestiunari dalla CIR entschiet sia informaziun davart ils projects actuals en la Ruinaulta. «Nus sperein che la regenza grischuna vegni ad approbar il niev plan directiv dalla Ruinaulta entochen miez digl onn 2025. La gruppa da lavur ei formada ed a quella appartegn secapescha era il niev president dalla CIR. Quella gruppa da lavur vegn a contactar proximamein las vischnauncas commembras per definir las finamiras communablas el plan directiv.» Il december 2025 vegni ins ad esser aschi lunsch che la procedura d’approbaziun dil niev plan directiv Ruinaulta pils proxims 15 onns sappi vegnir iniziada, aschia Jean-Marc Rietmann. In biro d’informaziun a Glion La CIR ei actualmein vidlunder da realisar en collaboraziun cun la Scol’aulta turitgesa per scienzias applicadas in plan da management per la Ruinaulta. Quel duei vegnir surdaus il settember 2024 alla regenza. Il plan da management preveda denter auter sis rangeras e rangers che lavuran duront la stagiun aulta da stad ella Ruinaulta. In ulteriur project dalla cuminonza ei da realisar els edifecis novs dalla staziun da Glion in biro d’informaziun dalla CIR. Il biro a Glion fuss situaus el liug d’entrada alla Ruinaulta. La «Ruinaulta» ha in niev president La davosa gievgia sera ha la radunonza generala dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta (CIR) elegiu Jürg Caprez da Flem sco niev president. Jürg Caprez (45) ei carschius si a Flem ed ha fatg sia lavur da master all’universitad da Turitg en geografia e geomorfologia davart novas enconuschientschas ella Ruinaulta. Da saver intermediar las enconuschientschas davart la Ruinaulta seigi ina da sias finamiras, ha il niev president dalla CIR detg denter auter en discuors cun la FMR. La secunda midada ella suprastonza dalla CIR ei la sortida dalla suprastonza da Hans Telli da Trin. Telli ha apparteniu alla suprastonza dalla CIR dapi la fundaziun igl onn 2009. Per el ha la radunonza generala elegiu Francesca von Tscharner da Rehanau/Tumein. (fmr/mg) Surdada dil presidi da Martin Hug (san). a Jürg Caprez (dretg). Vesta dalla Ruinaulta siado viers la Surselva. Naven dil Spitg silla spunda da Ransun. Enamiez la gallaria nova en construcziun.

Dapi il davos venderdis sera ei la via A13 sur il San Bernardino viers il Mesauc interrutta. En consequenza ei il traffic tras la Surselva viers il Pass dil Lucmagn carschius. Ei ei dat colonnas en plirs loghens. In grond problem ein ils numerus plazzals da construcziun denter Tumein ed il Pass dil Lucmagn. Las vischnauncas ch’ein pertuccadas digl augment dil traffic muossan denton capientscha per la situaziun. Markus Walser dil survetsch da medias dalla Polizia cantunala grischuna ha detg enviers la FMR ch’ei seigi normal che las automobilistas ed ils automobilists tscherchien immediat vias alternativas alla ruta sur il San Bernardino, sche quella seigi serrada. L’alternativa directa viers sid el Grischun ei da carrar sur il Pass dil Lucmagn. E da quella ruta han era biars fatg diever sur la fin dall’jamna. Per liung dalla Via Sursilvana denter Tumein ed il Pass dil Lucmagn datti denton var diesch plazzals da construcziun. Entgins da quels plazzals ein daventai in problem pervia dalla plievgia e pervia d’in defect tecnic. Vischnauncas indulgentas Denter Laax ed il Pass dil Lucmagn datti quater vischnauncas, nua che la via cantunala meina tras vischnaunca: Schluein,Trun, Mustér e Medel/Lucmagn. Il president communal da Trun Dumeni Tomaschett ha affirmau ch’il traffic tras Trun seigi carschius pulitamein dapi la sonda vargada. «Jeu sun denton perschuadius che nus dumignein senza problems quei surpli da traffic. Ei cuoza gie buc a semper.» Valentin Pally, il scarvon communal da Medel/Lucmagn ha detg ch’il surpli da traffic ella Val Medel seigi staus massivs e quei cunzun la dumengia. Ina aschi gronda lavina dad autos hagi ins aunc maina giu tras vischnaunca. «Sch’jeu mirel orda finiastra da miu biro siado viers il pass dil Lucmagn, vesel jeu era oz, gliendisdis, in bienton dapli traffic ch’in luverdi normal. Mo il grond problem dil proxim temps vegn plitost ad esser il traffic da vacanzas dalla fin d’jamna.» Remo Wellinger, il vicepresident dalla vischnaunca da Schluein ha detg sin damonda dalla FMR, che tenor el stoppi ins acceptar la situaziun cun dapli traffic, era sch’ei seigi ina mulesta. «Forsa che in u l’auter automobilist seferma en Surselva e va sin in da nos campadis e lai leu in per raps. Ni ch’in restaurant, hotel, stiziun ni ina garascha sa gudignar in pèr raps dapli.» Via tras Mustér pli pertuccada La vischnaunca da Mustér ei la visch­naunca la pli pertuccada dil surpli da traffic. Amiez Mustér ei il spartavias dils Pass Lucmagn ed Alpsu. Quei vul dir che Mustér ha aunc dapli traffic tras vischnaunca. Il president communal René Epp ha detg enviers la FMR che specialmein pertuccada seigi la Via Lucmagn che meini atras il quartier da Raveras. «Igl augment massiv dil traffic dils davos dis atras Mustér augmenta la resca da segirtad e la grevezia pil traffic local», di René Epp. La suprastonza communala seigi s’occupada dil surpli da traffic tras vischnaunca ier gliendisdis. Surtut seigi ins cunscients che las vacanzas da stad hagien gest entschiet e quei munti aunc dapli traffic. «Nus spitgein ch’il departament d’infrastructura, energia e mobilitad dil Grischun vegni a reagir spert cun survigilar e direger il traffic cun persunal da segirtad sin las cruschadas corrispundentas e sils plazzals da baghegiar tras la Surselva.» Reparatura dalla A13 ha entschiet Il schef digl Uffeci districtual da construcziun bassa dalla Surselva, Eugen Duff, ha detg enviers la FMR ch’igl augment dil traffic e l’aura da plievgia havevien donnegiau dumengia entgins plazzals per liung dalla Via Sursilvana. Quei hagi caschunau retards supplementars pil traffic. «Ei dat situaziuns fetg specialas. Amiez in plazzal cun in’ampla da traffic ha in auto per exempel giu ina panna. Da quellas situaziuns retegnan igl entir traffic.» Tenor l’agentura da novitads Key­stone SDA han reparaturas dalla l’autostrada A13 ella Val Mesauc en mintga cass entschiet. Igl Uffeci federal da vias ASTRA quenta da saver arver la via gia en in meins sin in vial. Quei ha igl uffeci federal era communicau enviers Keystone SDA. Ei dependi fetg dall’aura, pia era con fetg ch’ei plovi il proxim temps. Aschi ditg che l'A13 seigi serrada vegni ei denton a dar dapli traffic en autras regiuns. Autos ed autos tras la Surselva Dapi il davos venderdis sera che l’autostrada A13 sur il San Bernardino ei serrada carrescha il traffic da vacanzas viers il Tessin e l’Italia denter auter dalla Surselva siado en direcziun Pass dil Lucmagn. Sco quei che Valentin Pally, il scarvon communal dalla vischnaunca Medel/Lucmagn, ha detg en discuors cun la FMR, ha sia vischnaunca aunc maina viu aschi ina liunga colonna d’autos sco la dumengia vargada. In ulteriur handicap seigen ils plazzals da bagegiar per liug dalla via cantunala ussa duront la stad. Las vischnauncas sursilvanas da Schluein, Trun, Mustér e Medel/Lucmagn san far nuot auter che acceptar il traffic supplementar cun la speronza che la A13 vegni puspei aviarta duront la stad (fmr/mg) Colonna d’autos da tuttas derivonzas gliendisdis avonmiezdi a Laax.

L’jamna vargada han las treis scolaras ed ils dus scolars dalla secunda classa primara da Rabius realisau in eveniment special per la fin da lur onn da scola. La scolasta Esther Hendry-Decurtins e Tarcisi Hendry ch’ei president dalla cumissiun Museum La Truaisch a Sedrun han organisau pils scolars ina notg el museum. Suenter quella notg el Museum La Truaisch a Sedrun ein las scolaras ed ils scolars turnai en scola cun impressiuns, fotografias e maletgs ch’els han era mussau al schurnalist dalla FMR. «Ord mia vesta eisi stau ina occurrenza grondiusa e propi gartegiada», di Tarcisi Hendry, il president dalla cumissiun dil Museum La Truaisch a Sedrun. El trai ina bilanza positiva dalla notg el museum. «Quella purschida per scolaras e scolars hai jeu fatg per l’emprema gada. Ed igl ei reussiu aschi bein, ch’jeu vulessel era egl avegnir retscheiver classas da scola per ina notg en nies museum», manegia Tarcisi Hendry. «Mia finamira ei stau da sentupar cul vargau e cullas ragischs da nos antenats. Quei porscha ina buna pusseivladad als scolars da capir l’historia e la cultura da nos tats e nossas tattas.» El mund da pli baul Igl emprem punct dil program dalla notg el museum ei stau pils scolars e pils carschi da sevestgir cun resti d’antruras. «Quei ei schon stau igl emprem in tec curios, cun quei resti da pli baul», remarca ina dallas scolaras. «Mo tuttenina eran nus disadas.» Suenter la tscheina ella part veglia dil Hotel Cruna han las scolaras ed ils scolars mirau in film davart il cavar cristallas. Pli tard han els fatg ina guida ella partiziun da mineralias dil Museum La Truaisch cul cavacrappa Ciril Monn da Sedrun. Silsuenter han ils scolars mirau in film dils 1930 a Tujetsch. Ensemen cun Tarcisi Hendry han scolaras e scolars giu la caschun da perscrutar ina scatla cun requisits. El ha adina puspei declarau l’historia dils requisits e contextualisau els cul temps da pli baul. Avon ch’ir a durmir sin las madrazzas d’aria eisi vegniu stgir el museum e la classa cun la scolasta Esther Hendry-Decurtins ei ida alla tscherca da requisits, e quei cun agid da cazzolas da maun egl entir museum. Aviarts per la tematica «Entschiet ha tut cun in teater cul tetel ‹Si surcombras› che nus sco classa havein scret e presentau silsuenter als geniturs», declara la scolasta Esther Hendry-Decurtins. Quei teater tracta era ils temps da pli baul. «Cunquei che nus eran gest viaden ella tematica havein nus tschercau pusseivladads d’endriescher aunc dapli davart il tema co ins viveva pli baul. Nus essan vegni en contact cun Tarcisi Hendry che ha d’ina vart sco um dalla cultura e da l’autra vart sco anteriur scolast era la savida tgei ch’ei drova per realisar ina notg el museum. Jeu sun nundetg leda che tut ha fucziunau e che nus astgein prender cun nus ellas vacanzas ina biala regurdientscha dalla notg el museum La Truaisch.» Program e divertiment el museum L’idea da far ina sera da scola e divertiment el Museum La Truaisch a Sedrun ei naschida d’ina producziun da teater dallas tschun scolaras e scolars dalla secunda classa primara da Rabius. Il tema dil teater ei staus il surcombras che raquenta da dis e temps vargai. Ina preparaziun ideala per ina viseta el museum. Suenter il retuorn dalla classa cun lur magistra Esther Hendry Decurtins ha la FMR dumandau quater scolaras e scolars tgei experientscha che la notg el museum seigi stada per ellas ed els. (fmr/mg) Sina Arpagaus A mi hai plaschiu da veser tut las caussas veglias el museum. Fetg bi ei era stau da mirar las cristallas grondas e pintgas. Mintga cristalla era autra. In pèr cristallas vegnevan dalla Val Sumvitg, entginas dalla Val Medel ed in pèr dalla Val Tujetsch. Anean Caderas Nus essan grad vidlunder da malegiar in placat d’engraziament pil Tarcisi. El ha mirau che nus sappien ir el museum si Sedrun. Entochen ussa ha aunc mai enzatgi astgau durmir el museum. Il Tarcisi ha mirau che nus astgien durmir leu e nus essan stai ils emprems. Perquei vulein nus dir grazia ad el. Fadri Maissen Il pli cool ei era per mei stau da mirar las cristallas. E bi ei era stau da sevestgir sco pli baul. Jeu havevel zuar las caultschas che murdevan mintgaton. Il resti da pli baul era schon empau curios. Flavia Pelican A mi hai plaschiu il pli sissum dil museum. Leu savev’ins mirar co ei luvravan pli baul, las dunnas ed ils mistergners. Per exempel haiel jeu viu calzers da guotas e cun quels luvravan ils purs pli baul. Ei deva bia pli bia purs e quels havevan bia pli stregn che ozildi. Jeu haiel era giu en ina rassa che murdeva empau. Aber tut en tut eisi stau fetg cool. Las scolaras ed ils scolars dalla secunda classa da Rabius cun las scolastas Esther Hendry-Decurtins (sen.) e Nadia Monn (dretg). Anean Caderas Fadri Maissen Flavia Pelican In dils excercezis dalla sera ei stau la tscherca da requisits da stgir cun la cazzola da maun. Sina Arpagaus

In scumbegl cun quels giubileums sa ei pilver dar uonn. Ina gada eis ei 500 onns Treis Ligias, lu 600 onns Ligia Grischa. Las festivitads dil davos temps han fatg attents e forsa era sclariu empau. Glion ha survegniu attenziun. Plaunsiu savess la populaziun sesentir loscha da sia historia. Mo tgi ei atgnamein il pievel da Glion? El marcauet spel Rein han ins fatg 1395 gl’emprem patg per la ligia ch’ils babuns han renovau 1424 a Trun. A Glion han ins 100 onns pli tard puspei scret historia: Leu han ins mess il fundament dil cantun Grischun. Ni a Cuera, ni a Tavau, na, a Glion, ei il cantun Grischun naschius. Il pievel da Glion ha pia motiv avunda dad esser loschs. Mo tgi ei quei pievel propi? Quel festivescha uonn in agen anniversari. Buca il pievel dil marcauet, mobein quel dad Ilanz/Glion, la vischnaunca fusiunada dapi igl 1 da schaner 2014. A quei pievel dedichescha il Museum Regiunal Surselva (MRS) in’exposiziun speciala. Quella envida d’emprender d’enconuscher ils carstgauns che vivan ella vischnaunca cul num biling. Bugen havessen entgins politichers locals organisau ina fiasta gronda pil giubileum da diesch onns. «Nus stuein crescher ensemen – ed ina fiasta sa mo promover quei», han ins udiu dils politichers. Ina pluralitad ei stada encunter ina fiasta gronda. Diesch onns ston ins buca celebrar sco sch’ei fussen 500 ni 600 onns. Vesta en ina dallas stanzas d'exposiziun. L’exposiziun cul tetel «Ilanz13Glion – cumin e cuminonza» vul dar in accent ed in impuls. Ins duei prender peda silmeins in’ura da visitar ella. Ins vegn tschaffaus dil pievel da Glion. Quel s’exprima e mira en fatscha als visitaders. Las fotografias artisticas da Lucia Degonda e Jaromir Kreiliger domineschan. Il curatur hospitont Bruno Meier ed il scenograf Remo Arpagaus han plazzau quellas aschia ch’ils visitaders san buca untgir ils numerus purtrets. Ins mira en fatscha a persunas, umens, dunnas, affons, gruppas, tuttas en lur ambient e mintgagi. Igl ei il pievel da Glion, respectiv Ilanz/Glion. Igl ei glieud che habitescha buca mo el marcau da Glion, mobein era els vitgs. Pli baul tschintschavan ils habitonts dil marcau savens dils «dia vu da Dörfer». Els, ils loschs da Glion, han tuttina fusiunau cun quels dils vitgs. La politica sesprova d’unir quella mischeida interessanta. Suenter diesch onns duessen vitg e marcau finalmein crescher ensemen. L’exposiziun speciala el MRS ei concepida fetg bein ed ins sa mo giavischar che biars visetien ella. Ell’emprema alzada dil museum san ins s’approfundir en historia civica, rispunder damondas davart l’autonomia communala, entupar ils purtrets da habitontas e habitonts dallas 13 fracziuns, tedlar discuors ed intervestas. Tgi ei dil meini ch’ei drovi dapli che diesch onns per crescher ensemen, tgi che quella cuminonza sesviluppeschi schon aunc. «Igl ei in pensum fetg grev», manegia ina persuna. In’autra lauda quei ch’ins ha fatg entochen ussa per promover la convivenza. «Els han fatg fetg buna lavur. Mo che biars ein aunc focusai sigl agen vitg». L’exposiziun el MRS ei in spieghel da quella vischnaunca ch’ei dat pér dapi in decenni. Ell’epoca dalla communicaziun e dalla mobilitad fa ei senn da ponderar e reponderar la via. Ei fuss ina illusiun da manegiar ch’ei gartegi all’exposiziun da promover la convivenza, d’augmentar il gust per la politica e la promtadad da s’engaschar. Ei fuss da giavischar che quell’exposiziun giubilara detti silmeins impuls positivs al pievel da Glion e ses 12 vitgs. L’exposiziun speciala «Ilanz13Glion – cumin e cuminonza» cuozza tochen ils 31-5-2025. Dapli informaziuns mira www.museumregiunal.ch.

Sonda proxima arva ella Cularta a Laax ina nova exposiziun speciala. Gl’antropolog da cultura Michael Hiltbrunner ha curatau ina ovra nova da Jules Spinatsch. Amiez il plaz central da Murschetg ha gl’artist grischun installau ina camera dirigida dil computer. Gl’apparat procura duront pliras uras per in panorama da 360°. Cun la medema procedura ha Jules Spinatsch luvrau sin ina cruschada a Lianzhou, in marcau pign el sid dalla China. Dus loghens - in cuntrast Gl’artist da 60 onns ei naschius e carschius si a Tavau. El vala sco in dils pli famus e da renum internaziunal da sia generaziun. Dapi varga 30 onns muossa el sigl entir mund sias lavurs, denter auter el Museum of Modern Art a New York, el Tate Modern a Londra, a San Francisco el Museum of Modern Art, el Kunsthaus a Turitg ed el Fotomuseum Winterthur. L’exposiziun ella Cularta a Laax senumna «Lian.Laax – Double 360 Solo Free Grab». Quei tetel sereferescha sin observaziuns che Jules Spinatsch documentescha cun sia camera. E quei da dus loghens cuntrastonts: Inagada ha el registrau 992 muments silla plazza principala da Lianzhou ella China. Il resultat ei in maletg panoramic da 360 grads. Cul medem sistem ha el documentau muments sil plaz-cadruvi a Murschetg. Peisa dat l’exposiziun agl aspect cuntrastont dalla realitad els dus munds: la libertad vertenta. En China ei la controlla statala omnipresenta, ed en in stadi sco la Svizra bunamein tut pusseivel. Ellas duas salas dalla Cularta astgan ils visitaders seconfruntar culla tematica dalla libertad. Ins vesa panoramas da Lianzhou e Murschetg. Ins astga observar, constatar e commentar. Ils «Libers da Laax» han in’autra rolla ch’ils «Libers da Lianzhou». Michael Hiltbrunner includa ell’exposiziun la libertad digl art, cun surpresas ed experientschas ch’igl artist ha fatg e cun ina maschina da fotografar. Jules Spinatsch ha sviluppau quella, igl ei in instrument ch’el drova per concepir sias creaziuns artisticas. «L’exposiziun cuoza tochen ch’ei dat neiv e viaden egl onn niev», scriva il curatur en siu invit alla vernissascha dall’exposiziun. L’exposiziun da Jules Spinatsch ella Cularta entscheiva sonda, ils 29 da zercladru 2024, allas 14.00. L’introducziun ed il discuors ein allas 17.00. Jules Spinatsch muossa ina ovra fotografica speciala ella Cularta a Laax.

Quest’jamna finescha la scola en biaras vischnauncas e regiuns. Aschia era a Glion. Ursin Derungs, il manischunz dils bus da scola, fa ils davos viadis digl onn da scola 2023/24. La FMR ha accumpignau el mesjamna endamaun silla tura da transportar scolars. Ei para ch’el hagi in bien maun da communicar ed ir entuorn cun affons e giuvenils. El bus astgan mintgamai dus seser sil séz davon tiel manischunz. Glion-Duin-Glion scola- Glion staziun-Ruschein-Rueun-Via da Ruschein… Buca mo quels loghens s’audan tiel pensum dad Ursin Derungs. El sto esser punctuals sco in’ura. Sco smaccau sil nuv dil computer sto el esser semtgaus ed el liug. Il survetsch da transport funcziuna denton buca senza reglas. «En cheu san els exact tgei ch’ei lubiu e tgei buc», gi Ursin Derungs. Gl’atun vargau ha el surpriu il post da manischunz dalla scola communala Ilanz/Glion. Igl ei in survetsch elementar che sto funcziunar. Pertgei l’instrucziun en scola spetga buca ed ei planisada minuziusamein. Gl’urari ei fixaus, mintga 50 minutas midan las lecziuns. Punctualitad e disciplina ein las reglas da basa d’ina scola. Ursin Derungs ei responsabels pil transport da scolars dalla scola communala Ilanz/Glion. Loghens da scola ein fixs Ils 511 scolaras e scolars dalla vischnaunca Ilanz/Glion han buca plaz en ina suletta casa da scola. Sper Glion dat ei menaschis a Castrisch, Sevgein, Rueun, Duin e Ruschein. Ils giuvenils dil scalem superiur ston ir a Glion, affons da scoletta e scolars primars ellas diversas partiziuns els vitgs. 32 van a Rueun, 25 a Ruschein, 69 a Castrisch e Sevgein. Vitier dat ei roschadas vi e neu, Ruschein a Rueun, Riein e Luven a Castrisch, Siat a Rueun. Singuls affons vegnan d’ina fracziuns, singuls d’in’autra. Organisar ils viadis a scola ei cumplex per tuts involvai, bunamein sco in Sudoku, il giug da cefras. Mo ei sto funcziunar, pertgei ils loghens da scola ein defini e stabili. Ils 390 affons e giuvenils che habiteschan a Glion drovan negin survetsch da transport, els van a scola a pei ni cun velo. Sco en biaras autras regiuns decentralas s’endisan ils affons dallas 12 fracziuns gia baul vid il bus che meina els avon ina dallas casas da scola ed anavos. Ella vischnaunca Ilanz/Glion ei Ursin Derungs lur persuna da referenza. El ei flexibels e fidaus. Igl ei la «regla» essenziala d’in manischunz che transporta scolars. Quel vegn lu era controllaus minuziusamein: Il registratur electronic documentescha mintga kilometer, mintga secunda e la spertadad dil bus. Gl’uffeci federal da vias vul saver tut, il tachograf ch’ei installaus vid l’armatura dil bus registrescha tut. Neginas hierarchias el bus Il tachograf dil bus da scola registrescha mintga minuta, mintga kilometer, mintga spertadad. Denton buca mo il manischunz sto esser fidaus e cunscienzius. Ils viadis da scola ed anavos cuozan buca uras. Transportar giuvenils da 14 tochen 16 onns e scolarets da tschun e sis onns pretenda ina lingia clara e consequenta. Ei sa esser che affons sesentan libers schi prest ch’els han bandunau la casa da scola. «El bus ston els observar in pèr semplas reglas», declara Ursin Derungs e conceda ch’ils geniturs enconuschien sia lingia. El numna in exempel: «En quei bus essan nus tuts tuttina» ha el dau d’entellir als affons. Ursin Derungs manegia ch’ei detti buca hierarchias denter ils gronds ed ils pigns. El numna aunc in auter exempel: «Il bus da scola ei buca in container da rumien». Naven dall’entschatta metta el a cor als affons da tener uorden. Ins astgi magliar el bus, quei denton cun respect e quitau. Ursin Derungs lai entrar ils affons da Ruschein che ston ir a Rueun. Cun ses passagiers seigi el generalmein fetg cuntents, puntuescha il manischunz. E sco ei para resentan ils affons il medem. Ina dallas mattatschas dils 12 scolars da Ruschein ch’ein quella mesjamna endamaun el bus excloma: «El ei in cool». Las cameratas ed ils camerats dattan il tgau. Els selegrien ussa fetg sillas vacanzas. Tgi va cheu, tgi leu, ell’Italia, en Tiaratudestga, sper la mar. 20 tochen 25 viadis ad jamna Il pli bi seigi ch’ins stoppi buca levar schi baul, conferma in buob. Igl ei las 07.45 e Nils sesa davon sper il manischunz. Oz astga el eleger la musica che va duront il viadi. Igl ei in toc cun ritmus. El arva in carnet da lavur, el stoppi aunc emprender in dils davos tests digl onn da scola. Duront quel ha Ursin Derungs transportau mintg’jamna 20 tochen 25 gadas vi e neu ils scolars. Ils affons san ch’ei dat ina rotaziun e ch’els astgan regularmein esser copilots. Mintgina e mintgin astga lu esser discjockey, «pensum» eis ei lu scargar da Spotify la musica preferida. Era sch’il viadi ei cuorts, han els bugen quella purschida dil manischunz. «Tgau, fagei bien e tochen pli tard», cloma el. Maura, Tobias, Clà, Emma e tschels affons sefidan che lur autist persunal spetgi avon scola per menar a casa els. Igl ei la davos’jamna avon las vacanzas liungas.

La cumissiun da gestiun dalla vischnaunca da Mustér duei puspei daventar ina cumissiun parlamentara. Quei pretenda ina moziun inoltrada alla suprastonza communala ella davosa seduta dil cussegl da vischnaunca. In dils arguments dil moziunari Edgar Durschei: «La cumissiun da gestiun duei era esser cumissiun predeliberonta pil cussegl da vischnaunca.» Ils 22 da zercladur 2008 ha il suveran da Mustér acceptau la davosa revisiun totala dalla constituziun communala. Quella ei ida en vigur l’entschatta 2009. El rom da quella ha el decidiu da dar la cumpetenza d’eleger la cumissiun da gestiun al cussegl da vischnaunca. Il medem mument ha quel era giu la pusseivladad da tscharner agens commembers en quella. Quei sistem ei denton staus da cuort cuoz. Ils 30 d’avrel 2012 ha in comite d’iniziativa allura pretendiu la midada sil sistem vegl, vul dir l’elecziun dalla cumissiun da gestiun all’urna. La decisiun ei curdada cul clar resultat da 653 GIE encunter 351 NA alla votaziun dils 4 da mars 2013. In dils arguments dil comite d’iniziativa: «La cumissiun da gestiun ei in organ autonom. Sco representanta dil suveran cumpeta alla cumissiun da gestiun la controlla da tuttas spartas dall'administraziun, digl entir menaschi finanzial e da tuts uffecis communals. La cumissiun da gestiun ei en quella funcziun il bratsch prolunghiu dalla cuminonza dils votants, la quala ei per quei motiv sco suletta legitimada per l'elecziun dalla cumissiun da gestiun.» Puspei cumissiun parlamentara? Alla davosa seduta dil cussegl da vischnaunca, ils 20 da zercladur 2024, han 12 cusseglieras e cussegliers inoltrau alla suprastonza communala ina moziun che pretenda il retuorn dil status dalla cumissiun da gestiun ad ina cumissiun parlamentara. En quei connex pretendan ils moziunaris cun Edgar Durschei alla testa dalla suprastonza communala ina revisiun parziala dalla constituziun communala. «Pil cussegl da vischnaunca fuss ei d’engrau sche la cumissiun da gestiun fuss ina cumissiun parlamentara. El ravugl dil parlament sedattan adina puspei damondas che savessen vegnir rispundidas dad ella.» Edgar Durschei constatescha che la cumissiun da gestiun ha rapportau al cussegl da vischnaunca ils davos onns sulettamein pertuccont il quen ed il preventiv. El constatescha ch’il sistem da cumissiun da gestiun sco cumissiun parlamentara ei la regla sin plaun federal, cantunal e tier biaras vischnauncas cun parlament. Rinforzar la posiziun «Ils davos onns eis ei semussau repetidamein che la cumissiun da gestiun sa buca exequir si’incarica per cumpleina cuntentientscha, damai che sias cumpetenzas ein restrenschidas», scrivan ils moziunaris en lur intervenziun per mauns dalla suprastonza communala. Edgar Durschei numna exempels concrets: «La cumissiun da gestiun ha la cumpetenza da controllar era ils conclus dil cussegl da vischnaunca e per lez fuss ei bien da saver, sche quels ein vegni exequi. Damai che la cumissiun da gestiun sa dar rapport sulettamein alla suprastonza communala, ei quei buca pusseivel.» In auter exempel: «En connex culla discussiun davart la refuorma dall’administraziun communala havess il cussegl da vischnaunca bugen vuliu saver dalla cumissiun da gestiun co ella vesti quei. Per exempel en connex cul sistem da controlla intern ch’ella ha pretendiu.» Damai che la cumissiun da gestiun seigi denton buca cumissiun parlamentara, hagi ella buca saviu s’exprimer ella seduta dil cussegl da vischnaunca. Tenor il regulativ da fatschentas ha la moziun da vegnir tractada el cussegl da vischnaunca enteifer in miez onn dapi ch’ella ei vegnida inoltrada. Negina posiziun dalla cumissiun Sco quei che Sonja Lutz-Schmidt dalla cumissiun da gestiun ha detg sin damonda dalla FMR, prendi la cumissiun da gestiun buca posiziun en quella damonda. Dapi che la moziun seigi vegnida inoltrada hagi la cumissiun era buca pli giu seduta. Dil reminent: En vesta allas elecziuns communalas dil settember vegnent a Mustér ei l’entira cumissiun da gestiun seretratga. La suprastonza communala ei sefatschentada dalla moziun gia il gliendisdis vargau. «Nus vegnin a rispunder a quella probabel gia ella proxima seduta dil cussegl da vischnaunca il settember. L’intenziun dalla suprastonza communala ei d’installar ina cumissiun per sefatschentar d’ina revisiun parziala dalla constituziun communala. En quella duein era auters puncts vegnir tematisai, pia buca mo quella damonda pertuccont la cumissiun da gestiun. Quei pretenda denton ponderaziuns da rudien», di il president communal René Epp. La cumissiun duei secumponer da commembras e commembers dil cussegl da vischnaunca, mo era d’ordeifer quel. A Mustér ei la cumissiun da gestiun buca ina cumissiun parlamentara. Quei duei semidar.

Naven dall’entschatta fenadur ei il Museum La Truaisch a Sedrun puspei aviarts. El center stattan uonn la cheramica e la pegna da tiaracotga dil «Hafner Deragisch» da Bugnei. La vischala ei novissimamein plazzada en treis vitrinas. La pegna da tiaracotga ei vegnida plazzada el decuors digl unviern ella medema stanza. In televisur muossa films en connex culla vischala ed ina gronda schelta dalla vischala da Bugnei che sesanfla els museums dil cantun Grischun ed en collecziuns privatas. Suenter treis onns han ils cavacrappa puspei plazzau lur scazis ellas vitrinas el sutterran dil museum. 18 expositurs ed ina expositura muossan lur scazis en fuorma da custeivlas mineralias e cristallas. Ina nova illuminaziun lai resplender l’exposiziun a moda emperneivla cun ina glisch naturala. (cdm/fmr) Il Museum La Truaisch a Sedrun ei aviarts dils 2 da fenadur entochen ils 31 d’october 2024. Ils 7 da fenadur 2024 ei il di dalla cheramica e pegna da tiaracotga dalla manufactura Deragisch. Ils 6 d’october 2024 ei il di dil museum cullas purschidas tradiziunalas. Temps d’avertura mintgamai il mardis ni il venderdis dallas 15.00 entochen las 18.00, sco era mintgamai l’emprema dumengia dil meins il medem temps. Il Museum La Truaisch a Sedrun ei puspei aviarts naven dils 2 da fenadur 2024.

Ier mesjamna ha la conferenza dils presidents communals dalla Regiun Surselva approbau il credit da 4,6 milliuns francs per finanziar las novas localitads da scola dil Center da formaziun Surselva ella nova staziun da Glion. La regenza grischuna vegn a decider ils proxims meins davart sia participaziun als cuosts totals da ferm 15 milliuns francs pil niev Center da formaziun Surselva. Mesjamna endamaun ein ils presidents communals dalla Surselva seradunai denter auter per decider davart la cumpart dils cuosts che la Regiun Surselva duei surprender pil niev Center da formaziun che vegn ad esser da casa naven da 2028 ella nova staziun da Glion. Cunzun la nova halla da gimnastica che sto vegnir baghegiada sigl areal dalla scola da Glion ha dau da discutar ils davos meins en connex culs cuosts e cun las variantas pusseivlas. Ier da miezdi ha la Regiun Surselva envidau las medias ad ina orientaziun. Ernst Sax, il president dalla Regiun Surselva, ed il meinagestiun Roger Tuor han fatg da saver che la conferenza dils presidents hagi detg GIE ad in credit global da ferm 4,6 milliuns francs pigl edifeci niev dil Center da formaziun ella staziun dalla Retica e per la sligiaziun dall’instrucziun da gimnastica dallas scolas. Ernst Sax ha detg: «Ils presidents communals han priu ina fetg clara decisiun en favur dalla formaziun futura en Surselva. La finanziaziun succeda ord las reservas dil sectur dalla formaziun dalla Regiun Surselva (1,1 milliuns francs) e dallas reservas dalla gestiun dils rumians (3,5 milliuns francs). Contracts e cuosts totals La conferenza dils presidents dalla Regiun Surselva ha er approbau il contract da dretg da construcziun per la nova halla da gimnastica. Quei ei in contract denter la Regiun Surselva e la vischnaunca Ilanz/Glion. La davosa mesjamna haveva il parlament communal da Glion decidiu da ceder alla Regiun Surselva il dretg da baghegiar per ina parcella sigl areal sper la casa scola el Paradiesgärtli da Glion. Ultra da quei ha la conferenza da presidents era approbau il contract d’affittaziun per la scola culla Viafier retica per la nova scola egl edifeci dalla staziun. Quei culla premissa ch’il cantun approbeschi il credit e concedi sia participaziun als cuosts. Cumpart dils cuosts totals da ver 15 milliuns francs per l’entira midada dil Center da formaziun Surselva ein era las lavurs da construcziun da basa per las localitads da scola, e plinavon differentas lavurs da construcziun specialas sco per exempel ina cuschina e la mensa e plinavon era stanzas ed indrezs da chemia e musica. Ultra da quei vegn la Regiun Surselva a pagar alla Retica ina summa unica directa da 5 milliuns francs. Quella summa ei in pagament a quen dil tscheins d’affittaziun che sesbassa cheutras da 29 000 sin circa 12 000 francs il meins. Summa dil cantun aunc aviarta La regenza grischuna ha aunc d’approbar sia cumpart dils cuosts dalla midada dil Center da formaziun Surselva. Il gestiunari dalla Regiun Surselva, Roger Tuor ha detg mesjamna, ch’el seigi optimistics ch’il cantun vegni a surprender ina part dils 15 milliuns francs. «Nus savein buca dir oz definitivamein con ch’il cantun vegn a contribuir. Mo sche la summa ch’ins ha mess en vesta a nus vegness approbada dalla regenza, fuss quei in ferm ‹commitment› en favur dalla Regiun da formaziun Surselva.» Halla temporara «La sligiaziun per l’instrucziun da sport ei era stada pils presidents da vischnaunca ina decisiun centrala digl entir project» ha il president dalla Regiun Surselva Ernst Sax detg alla conferenza da medias. «Quei tonpli ch’il cantun ha claras directivas ch’ei sto dar ina pusseivladad d’absolver las uras da gimnastica en in liug adattau.» La Regiun vegli ussa procurar per ina sligiaziun ensemen cun la vischnaunca Ilanz/Glion. «Il dretg da baghegiar ha il parlament communal da Glion gia concediu a nus. Quei ei stau ina premissa indispensabla per vegnir vinavon», di Ernst Sax. Tenor il stan dad oz vegni la Regiun Surselva a baghegiar ina halla da gimnastica provisoria che duei far siu survetsch aschi biars onns sco pusseivel. Ils cuosts per quella halla muntian a circa 2,3 milliuns francs. La construcziun d’ina halla da gimnastica definitiva custass denton denter tschun e sis milliuns francs. Ina bardigliada che ha siu prezi La conferenza da presidents dalla Regiun Surselva ha approbau ier mesjamna in credit da 4,6 milliuns francs per realisar la midada dil Center da formaziun Surselva naven dalla claustra dominicana ella nova staziun da Glion. Martin Gabriel «La decisiun da credit che nus havein priu oz ei da grond’impurtonza pigl avegnir dall’entira formaziun en Surselva,» di Ernst Sax, il president dalla Regiun Surselva suenter la sesida dalla conferenza dils presidents communals. 4,6 milliuns francs per las novas localitads ella nova surbaghegiada dalla staziun e per ina nova halla da gimnastica seigi negina cagna per la Regiun Surselva, manegia Ernst Sax. «Nus quintein denton cun in ferm sustegn dil cantun vid ils cuosts totals da biabein 15 milliuns francs. En mintga cass ei in sustegn finanzial davart dalla regenza grischuna vegnius mess en vesta a nus.» Ina halla temporara Suenter ch’il parlament communal da Ilanz/Glion ha concediu alla Regiun Surselva il dretg da baghegiar per ina parcella sigl areal dalla casa da scola da Glion, ha la conferenza da presidents era approbau ier il contract pil dretg da construcziun culla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Sigl areal vegn construiu ina halla temporara che duei far siu survetsch aschi biars onns sco pusseivel. Ils cuosts per quella halla muntan a 2,3 milliuns francs. La Regiun Surselva (sen. Ernst Sax, president e dretg Roger Tuor, gestiunari) ha mess in tierm impurtont pigl avegnir dalla formaziun en Surselva.

Arenal, in’agglomeraziun da Palma, dalla capitala da Mallorca. Igl ei la sera dallas otg, ina sera cun temperaturas emperneivlas, sco fatg per seser ordaviert e guder il sulegl che va da rendiu. Il tschallatar dalla mar semischeida culla musica dallas ustrias. Igl ei aunc adina cauld, per buca dir, calira. Ils indigens dian: Il sulegl maglia tei. Mintgaton vesas ti lu persunas che van entuorn cul dies tut tgietschen. Mega Park – il grond baghetg besch-brin ad Arenal – ei in’attracziun turistica. El porscha plaz a melli persunas, nua che prominents dalla scena da musica tudestga contan mintga sera. Avon esch stattan giuvnas e giuvens en colonna. Senegales emprovan da vender capetschas, cadeinas, slingias, egliers ni tschentas. Alla riva va in um cun in pèr cups a grend: «Sangria, sangria». Dunnas asiatas cloman: «Massagi, massagi.» Duas giuvnas discuoran cun in polizist, sco ei para ha zatgi engulau lur telefonins. In pèr vias plinanen entscheiva il quartier tudestg per propi: La «Schinkenstrasse». Ins vegn strusch atras la fuola avon las ustrias: Bierkönig, Biermeister, Wurstmeister. Ei vegn buiu pier, e quei buca mo pauc. Probabel empau sco duront la fiasta d’october. Musica scadeina ord las boxas. Ina caneruna che ti vegns bunamein balurds, in ritmus sco sche zatgi catschass en guotas cul marti grond. Sin via avon il Bierkönig bergla ina gruppa da giuvenils, tenend butteglias da pier ad ault: «Urlaub braucht jeder, nur nicht meine Leber.» Quei ch’ei per turistas e turists tudestgs il Ballermann ad Arenal, ei pils Engles il quartier da Magaluf. Leu vegn ei buedrau ch’ei siglienta barcagls, fatg sex sin via, sedau e pitgau etc. Il motto dils Engles: «The fools week!» L’jamna dalla narradira. Quell’jamna astgan ins far tgei che para e plai. Ina stad ein perfin ils Bobbies, ils polizists engles, stai a Magaluf per far uorden. Uorden ston mintgamai era ils luvrers da vischnaunca far la damaun marvegl. Cun lur maschinas ston els scuar ensemen la miarda, butteglias, scatlas, plastic, cartun etc. Udiu ellas novitads dalla televisiun mallorquina IB3: Puspei ei in giuven curdaus giud in balcon e morts. Quei ch’el ha fatg, numnan ei balconing, per romontsch savess ins dir: balcunar. Quei vul dir: Ils giuvenotters reivan d’in balcun a l’auter. Els ein stuorns ni han priu drogas e sutschazegian il prighel. Adina puspei dat ei reclamaziuns, perquei che quels giuvens penetreschan era en habitaziuns privatas. Mo ils hoteliers dian ch’ei sappien far nuot. Era certas reglas e mesiras – p.ex. ch’ins astga buca beiber pli alcohol ella publicitad ni che la riva vegn illuminada la sera per evitar che pèrs fetschien – pon buca frenar il regl da far fiasta tochen agl excess. Ed en quei turmegl sa ei schabegiar che giuvnas vegnan violadas. Lein denton buc emblidar ch’ei dat buca mo il ballermann ad Arenal ni l’jamna dalla narradira a Magaluf. L’autra vart da Mallorca ei la bellezia dalla natira, surtut ella Serra de Tramuntana, las rivas romanticas ed ils loghens solitaris egl intern dall’insla. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, e viva tranter la Val Medel e Mallorca. Hubert Giger guada la beinmeritada pensiun.

El decuors da questa stad eis ei previu da plazzar ina tuor cun elements da lenn a Caschlatsch sut Mumpé Medel. Leu sesanflava pli baul in casti ministerial dalla claustra da Mustér. Avon ch’entscheiver cullas lavurs vid quella tuor da lenn temporara – ella duei restar leu per circa tschun onns – ha il Survetsch archeologic dil cantun Grischun fatg mesiraziuns da GPS. Quellas ein succedidas questa gievgia entras Alex Obendorfer. La finamira da quella lavur dil survetsch archeologic ei da registrar differents puncts dil liug. Excavaziuns en quei senn ein buca previdas. Dil casti d’antruras ei sulettamein aunc ina pintga part dils mirs da fundament da veser. La tuor da lenn che vegn plazzada leu duei haver in’altezia da rodund otg meters ed esser accessibla. Ella vegn construida il mument d’architects digl entir mund che fan in studi alla Scola politecnica federala Turitg. (fmr/hh) A Caschlatsch duei vegnir plazzau ina tuor cun elements da lenn questa stad. Il Survetsch archeologic dil cantun Grischun ha registrau per GPS ils puncts centrals dil liug digl anteriur casti.

L’entschatta 2023 ha la societad Amitgs dil Benefeci SA surpriu en dretg da baghegiar il benefeci dalla claustra da Mustér a Rumein. Egl emprem onn da menaschi sut si’egida ha ella contonschiu 1800 pernottaziuns. Sper la funcziun sco casa da vacanzas vegn ella era promovida sco liug da cultura, sentupada e dialog. Suenter haver nezegiau il benefeci a Rumein duront rodund 300 onns ha la claustra da Mustér dau el cull’entschatta 2023 els mauns dalla societad acziunara dils Amitgs dil Benefeci. La societad secumpona da treis persunas cun dretgs eguals. «Igl ei aschidadir in project dil cor. Nus havein plascher da quell’immobilia e lein mantener ella», di il meinafatschenta Gallus Hess sin damonda dalla FMR. Ussa tilan quels in’emprema bilanza dil menaschi che sesanfla amiez la Lumnezia. 1800 pernottaziuns «Nus essan cuntents cugl emprem onn da menaschi. L’immobilia ei en in stan historic, mo solid ed adattada per far vacanzas, per cuors ed auters arranschaments», constatescha Gallus Hess. Igl onn 2023 ha il menaschi generau 1800 pernottaziuns: «Quei ei legreivel.» Sco quei ch’il meinafatschenta ha detg sin damonda dalla FMR, ei quei levamein dapli ch’ils onns avon: «Nus havein neginas cefras dils onns passai, mo la tendenza dil diember da pernottaziuns muossa ensiviars. La reit da persunas che fan vacanzas a Rumein crescha.» Fetg bein seigi la casa occupada igl unviern. Per quest onn detti ei aunc spazi da far vacanzas duront entginas jamnas, surtut igl atun. «Nus essan optimists era pigl avegnir», di Gallus Hess. Persunas che fan vacanzas ella casa dil benefeci a Rumein s’organiseschan sezzas, ei dat negina purschida persunala. Sper la dimora da hosps da vacanzas dalla Svizra e d’autras tiaras dall’Europa seporscha il benefeci era per actvitads regiunalas. «Negin auter liug pli adattau ch’il benefeci havess la Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen saviu eleger a sias uras per la fundaziun da sia instituziun e pils cuors da romontsch. Leu seprepara bein enqualin pils cuors annuals a Glion», constatescha la societad. In liug da sentupada Il benefeci a Rumein duei denton buca mo esser in liug da vacanzas, mobein era dalla tgira dallas atgnadads, la cultura e la religiun. Aschia vegn purschiu mintg’onn ina sentupada el curtgin il firau da s. Antoni da Padua. La caplutta gest spel benefeci ei dedicada a quel. Quei ei danovamein stau il cass miez zercladur en preschientscha digl avat dalla claustra da Mustér, Vigeli Monn. Medemamein survescha la casa alla musica. Il cantautur sursilvan Mattiu Defuns nezegia il sutterran dalla casa duront duas jamnas sco studio da musica. «La casa duei denton era esser in liug da discussiun davart la val ed il mund. Aschia havein nus saviu empustir differents contacts», constatescha Gallus Hess. Sin damonda dalla Fundaziun cultura Lumnezia ha il benefeci per exempel saviu contribuir ad ina dieta dalla reit «Menschen und Berge» el Museum alpin dalla Svizra. «Igl avegnir lein nus seporscher aunc pli fetg en favur da sentupadas, per exempel culturalas. Per quei motiv essan nus vinavon en contact culla Fundaziun da cultura Lumnezia. Lezza organisescha cheu tier nus primavera duront pliras jamnas il project Artist in Residence. Per quel vegn tschercau artistas ed artists che sefatschentan en lur lavurs dalla regiun», di Gallus Hess. Concernent il manteniment dil baghetg fetschien ins pass per pass. Casa cun caracter historic «Il caracter historic dall’immobilia lein nus tgirar, mo il medem mument era promover siu nez», di Gallus Hess. Leutier s’auda era in’infrastructura adattada, sco per exempel in scaldament. La primavera 2024 ei il scaldament d’ieli vegnius remplazzaus d’in scaldament cun pellets, pia ina soluziun a favur dalla problematica dil CO2. «Quei ei succediu cumpleinamein el senn da pader Flurin Maissen permiert. Sco gastader el benefeci eis el s’engaschaus cun vehemenza en favur d’energia regenerabla», di Gallus Hess. Il benefeci a Rumein seporscha per gruppas entochen 19 persunas. Persuenter porscha el combras singulas e dublas. La casa vegn affittada ad autoprovediturs e seporscha era per cuors e liug da seretrer. In regal d’avon biars onns Il benefeci da Rumein a Degen en Lumnezia ei dapi varga 300 onns en possess dalla claustra da Mustér. El ei staus a sias uras in regal da dus umens senza affons alla claustra. Suenter ch’ils vischins da Rumein havevan erigiu ils onns 1669 e 1670 la caplutta baroca dedicada a s. Antoni, han els giu il giavisch ch’ei vegni celebrau leu regularmein survetschs divins. Quei regal ha possibilitau quei. Il benefeci cumpeglia ina casa da habitar ed in menaschi puril cun entginas hectaras terren cultivau. Dapi la fundaziun dil beneficiat igl onn 1712 – igl onn che la baselgia claustrala baroca da Mustér ei vegnida benedida – han paders dalla claustra viviu e luvrau a Rumein. Dapi la mort da pader Benedikt Gubelmann igl onn 2005 vegn la pastoraziun ella caplutta da s. Antoni procurada da Mustér anora. Ina buna partenza el benefeci 2023 ei staus igl emprem onn ch’il benefeci dalla claustra da Mustér a Rumein ei vegnius menaus dalla societad acziunara Amitgs dil Benefeci. La bilanza ch’ella sa trer suenter in onn da menaschi ei positiva. Ella ha registrau 1800 pernottaziuns ed il meinafatschenta Gallus Hess quenta che quei diember s’augmenti: «Nus havein ina buna reit da hosps ed il plascher da far vacanzas a Rumein setschontscha entuorn.» Sper haver mess a disposiziun la casa per vacanzas, ei la societad era s’engaschada pil brat cultural. Quei vul ella era far igl avegnir. «Nossa casa duei esser in liug da vacanzas, cultura ed arranschaments», di Gallus Hess. Il beneficiat da Rumein a Degen en Lumnezia ei dapi varga 300 onns en possess dalla claustra da Mustér. (fmr/hh) Suenter il survetsch divin da s. Antoni ils 16 da zercladur 2024 ei vegniu purschiu in apero el curtgin dil benefeci da Rumein. La casa datescha da 1712. Il benefeci porscha plaz a 19 persunas.

Finalmein arriva la stad. E cun ella las vacanzas da stad ed ils dis pli liungs ch’ins sa passentar ordaviert entochen la sera tard. La FMR ha discurriu cun Sursilvanas e Sursilvans da lur vacanzas e dumandau tgei che las vacanzas da stad muntian per ellas e per els. Entginas dallas persunas plidentadas han detg ch’ellas seigien unfisas da spitgar aschi ditg silla stad uonn. Entochen ussa hag’ins buca fatg gronds patratgs tgei far duront las vacanzas da stad. E tuttina havein nus era entupau dunnas ed umens che han detg da selegrar da far las proximas jamnas ina pausa e da schar «penderlar empau l’olma», sco la canzun populara svizra deconti. Il temps da vacanzas principal en Surselva entscheiva (il pli tard e per gronda part) il proxim gliendisdis cun las vacanzas da scola. Albert Christoffel, Riein/Flem «Jeu haiel ina tegia da cuolm si Riein. Mia dunna ed jeu havein treis jamnas vacanzas da stad e sperein da saver guder bials gis da ruaus. Per nus datti nuot pli bi per serevegnir che dad ir si cuolm. Il sulet che nus fagein quels dis ei da gidar empau da far fein mia sora. Quei dat in bien equiliber tier il temps da ruaus.» Dana Casutt, Falera «La stad ei per mei il temps dils concerts e dallas fiastas. Aschia selegrel jeu fetg sigl Open Air Val Lumnezia. Jeu fetschel era vacanzas el decuors da fenadur ed uost, fetschel vacanzas cun mia famiglia e nus decidin il bia a moda spontana tgei far. Probablamein mein nus el Tessin.» Adrian Maissen, Schluein «Jeu sun gia turnaus dalla vacanzas da stad. Nus essan stai ella Terchia ed havein giu temperaturas da denter 27 e 30 grads mintga gi. Ussa ch’jeu lavurel puspei, duvrass jeu buca pli quellas caliras. La gronda part da miu temps liber la stad sun jeu silla plazza da golf. Jeu sperel tuttina ch’ei vegni las proximas jamnas aschi bun’aura ch’ins sa era seser la sera en curtgin e beiber in bien migiel vin.» Mattia Iseppi, Cuera «Quei temps dad ussa ei quel che annunzia il temps dallas vacanzas da stad. Per mei fetg bi ei il temps ch’ins sa selegrar sillas vacanzas. Uonn fetschel jeu mo in’jamna vacanzas da stad. Quell’jamna pren jeu denton igl aviun e mon en tiaras cauldas. Il sulet ch’jeu encuerel ei d’haver ruaus, saver serevegnir sper la mar. E da guder la cumpignia sauda secapescha era tier.» Lea Sgier, Schluein «Jeu selegrel fetg sillas proximas jamnas. Temps da stad ei per mei naven dad ussa che las scolas han vacanzas. Jeu sperel fetg ch’ei vegni plaunsiu empau pli cauld e pli bi. Jeu haiel aunc negins plans concrets per las vacanzas. Jeu laschel vegnir pli datier las vacanzas e decidel lu spontan tgei far. Sch’jeu savess giavischar, vulessel jeu ir en tiaras pli cauldas, jeu favoriseschel in liug pascheivel sper la mar.» Rita Derungs, Laax «Jeu haiel plascher dalla stad, perquei ch’ins sa star ordaviert. Mo jeu haiel era fetg bugen igl unviern ch’ins sa ir cun skis. La stad ei per mei la stagiun dallas grilladas. Jeu haiel tschaffen da grillar en cumpignia cun amitgas ed amitgs. Quei ei era vacanzas per mei. Propi vacanzas da stad fetschel jeu uonn pér igl atun. Nus mein ella Calabria, perquei che nus preferin en general l’Italia cun tut sia purschida.»

Leger la gasetta dat actualmein bia da ponderar. Transfurmadas en habitaziuns per indigens, en casas da vacanzas, locals per uniuns e perfin ustrias; la seria da nossas scolas vitas en La Quotidiana. Per part accessiblas al maun public, per part privatisadas, denton strusch vitas. Ina semeglionta seria savess ins far cun biaras caussas el Grischun. Per exempel cun casas da paupers. Casas che han piars lur intent, per il qual ins haveva inagada erigiu ellas. Aschia scheva Zarli Carigiet (1907–1981), sch’ei gartegi buca cul cabaret giu Turitg, hagi el gie adina aunc la casa da paupers si Trun. In plan B, in dacasa el cass che tut ils mirs rumpan, in liug per turnar. Fuss bein bi, sch’ei dess aunc adina quella pusseivladad da turnar per mintgin. Ei dess segir biaras historias da raquintar sco tier las casas da scola. A Sagogn ei la casa sulegl sisum las cuorts buca per nuot daventada casa da paupers. Ella ei situada agl ur dil vitg, antruras senz’aua currenta, cunquei che la pressiun era memia bassa, mo paucs meters sut las funtaunas da Runs e Fontanivas e tuttina bein mantenida per dar in dacasa a pliras partidas. Baschli Padrun (1811–1889), in hotelier da renum a Venezia, ha schanghegiau quella casa alla vischnaunca, suandont la damonda dil president communal da lezzas uras. Padrun vegn menziunaus 1855 ella gasetta «Der Bund», ins astga leger leu la suandonta introducziun d’in rapport da viadi ell’India. Quel meina emprem atras il Grischun, il Gotthard ei aunc buca dominaus. Ins legia: «Von meiner Reise durch Europa nur wenig. Nichts von den höflichen Douaniers auf dem Splügen, der zuvorkommenden Bedienung im Hotel Reichmann in Mailand und St. Marc (Hr. Padrun, ein Bündner) in Venedig, nichts von den Pass-Visas durch die k. k. lomb. venetianischen Staaten. (...)». Era cun raquintar nuot, vegn getg bia. Era el cass ch’ils emigrai han giu success, stevan els attaschai a lur vitgs nativs, sco quei che quels dus exempels per Trun e Sagogn muossan. Auters han schau construir funtaunas per lur vitg nativ. Oz ei quella cuminonza ida empau a piarder. Tgi che ha success baghegia in mir entuorn sia parcella. Bien, quei fagevan beinstonts pli baul era entuorn curtgins da pumera. Mo il baghegiar ei caussa dil maun privat e las vischnauncas han da setener anavos, cheu vegn gnanc criticau, sch’il mir ei macorts tras a tras. Ton pli bi sche proprietaris sedecidan encunter scarpar giu baghetgs sco clavaus cun historias e fastitgs da varga 198 onns diever. Projects sco las habitaziuns ell’anteriura casa da scola da Sumvitg muossan che tuts han plaunet realisau l’impurtonza d’il basegn elementar da habitar. Mo biars vivan persuls, empau isolai. Enqualina vischnaunca sa aunc dar giu terren cun dretg da baghegiar, mo ei setschenta la damonda, con bein ch’il maun public sa propi agir. Las numerusas scolas surdimensiunadas cun lur hallas plurivalentas che han piars lur funcziun en in batterdegl dattan da ponderar. Ferton che projects per cooperativas vegnan iniziai plitost da privats. Ins astga dumandar, tgei che resta da nies temps. Tgei patratgan ei sur da nos curtgins da crap betonai e sigillai tras a tras, nos parcours da pumptrack, betonai e bandunai en diesch onns? Tgei sur da nossas decisiuns da destruir casas da scola e staziuns, e lubientschas da schar transfurmar ustrias en habitaziuns e cheutras far fin cullas numerusas historias che quella miraglia savess raquintar? Jeu sun spannegiaus silla seria da pumptracks bandunai, success e declin dad in fenomen actual? Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha en il biro a Glion. Uolf Candrian

La dracca dalla sonda silla dumengia ha giu consequenzas per la via dil Pass Lucmagn. Dadens Platta ha material e crappa cuvretg per part la via. Per quei motiv ha la via denter Curaglia e Campra stuiu vegnir serrada la dumengia notg allas 03.00. Cuort avon las 11.00 ha la via puspei saviu vegnir surdada al traffic. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun ha declarau sin damonda da RTR, ein las lavurs da rumida s’avanzadas bein. Auter che pigns donns vid la cuvrida dalla via hagi ei buca dau. (rtr/fmr)

Quater da tschun commembers dalla cumissiun da scola da Sursaissa Mundaun ein seretratgs cun per immediat. La suprastonza communala garantescha il menaschi da scola ed instradescha immediat la tscherca dalla successiun. «Il mardis han quater commembers dalla cumissiun da scola da Sursaissa Mundaun communicau alla suprastonza communala, ch’els seretilien per immediat da lur uffecis.» Quei scriva la vischnaunca da Sursaissa Mundaun en ina communicaziun als mieds da massa. Ella cumissiun resta aschia sulettamein il president, il commember dalla suprastonza communala Hansjörg Sax. Consequentamein sa la cumissiun buca pli decider. «Garantir il menaschi da scola pigl onn da scola vegnent ha emprema prioritad per la suprastonza communala», scriva la vischnaunca. La suprastonza communala examineschi il mument las consequenzas dallas vacanzas e prendi immediat las mesiras necessarias. Medemamein vegn fatg ton pli spert las preparativas per l’elecziun da novas commembras e commembers per la cumissiun. La cumissiun da scola vegn eligida dalla suprastonza communala. La vischnaunca appellescha allas vischinas ed als vischins cul dretg d’eleger da star a disposiziun per la cumissiun da scola. «La suprastonza communala deplorescha la demissiun dils commembers dalla cumissiun da scola d’entochen dacheu. Nus havein giu l’impressiun ch’ella hagi prestau buna lavur ils davos meins. La suprastonza communala engrazia ad els per lur engaschament e gronda lavur», scriva la vischnaunca. Davart ils termins en connex cull’elecziun dalla cumissiun da scola infomescha la vischnaunca el fegl ufficial e sin sia homepage. (cdm/fmr)

Patrick Schaniel ei vegnius eligius la gievgia sera a Breil sco niev president dalla SanaSurselva. El remplazza Martina Beeli ch’ei seretratga. Niev commember dalla suprastonza daventa Ralf Schläpfer da Schluein. La gievgia sera ha la SanaSurselva salvau sia radunonza da delegai a Breil. El center da quella ein las elecziuns stadas. Pil presidi che vegn vacants sin fundament dalla demissiun da Martina Beeli da Sagogn ein dus candidats stai a disposiziun. D’ina vart il president communal da Sumvitg Patrick Schaniel e da l’autra vart il president communal da Laax Franz Gschwend. La fin finala ein las delegadas ed ils delegai secedidi per Patrick Schaniel. El ha contonschiu 21 vuschs, Gschwend otg. In cumbat ha ei era dau per in sez ella suprastonza dalla SanaSurselva. La vischnaunca da Val S. Pieder ha proponiu Brigitte Berni-Frei e sco cuntercandidat ei Ralf Schläpfer, il president communal da Schluein, sepresentaus. Tier in absolut pli da 15 vuschs ha Schläpfer survegniu 15 vuschs e Berni-Frei 14. Il temps d’uffeci dalla suprastonza entscheiva igl 1. da fenadur 2024. Il niev president Patrick Schaniel ei buca staus presents alla radunonza da delegai. Analisa dils spitals Remarcablas ein las candidaturas da Franz Gschwend e Ralf Schläpfer. Lur vischnauncas – Laax e Schluein – quentan numnadamein bandunar la SanaSurselva la fin digl onn 2025. Il motiv ei ina disharmonia pertuccont damondas davart la finanziaziun dil Spital regiunal Surselva. Plinavon han ellas fatg plogn encunter la SanaSurselva tier la Dertgira administrativa dil cantun Grischun. Sco la suprastonza dalla SanaSurselva ha orientau la gievgia sera las delegadas ed ils delegai, preveda il cantun Grischun in’analisa dall’economia da menaschi da tuts spitals el Grischun. A basa da quellas enconuschientschas duei la purschida dils spitals vegnir formulada. Per quei motiv fetschi in’analisa dalla Spital regiunal Surselva SA il mument negin senn. Quen cun deficit Il quen annual 2023 dalla SanaSurselva ha serrau cun in deficit da rodund 84 000 francs tier expensas totalas da 376 000 francs. Il surpli d’expensas attribuescha l’organisaziun surtut als cuosts pil project dalla Reit da sanadad Surselva. Quella ei vegnida fundada la fin da fevrer 2024 dad 11 da 15 vischnauncas dalla Surselva sco era otg instituziuns da sanadad. En funcziun operativa vegn ella igl 1. da schaner 2027. Lu vegn la SanaSurselva integrada ella Regiun Surselva. Patrick Schaniel ei niev president dalla SanaSurselva. L’entschatta fenadur 2024 surpren el igl uffeci.

Igl 1. da december 2024 surpren Joachim Clemens la funcziun da niev caumiedi dalla medischina e commember dalla direcziun dil Spital regiunal Surselva. El vegn a menar la clinica per medischina interna. Naven dall’entschatta december 2024 vegn Joachim Clemens (57) a menar la clinica per medischina interna el Spital regiunal a Glion ed esser integraus cumpleinamein el provediment dallas pazientas e dils pazients dil sectur internistic, gastroenterologic e pneumologic. Joachim Clemens ei in generalist internistic cun vastas experientschas en plirs secturs medicinals specialisai. «Sper sia formaziun da miedi dalla medischina interna cun specialisaziun pneumologia dispona el d’ina gronda savida ella gastroenterologia inclusiv proceduras ed intervenziuns endoscopicas. D’accentuar ein era sias enconuschientschas cumplessivas dalla diabetologia clinica», scriva il Spital regiunal Surselva en ina communicaziun als mieds da massa. Il spital ei perschuadius che Joachim Clemens vegni a contribuir considerablamein al success dil Spital regiunal Surselva grazia a sias cumpetenzas medicinalas ed organisatorias cumplessivas. Joachim Clemens vegn dil spital St. Marien a Ratingen en Tiaratudestga el spital a Glion. Thomas Koch ch’ei staus tochen uss caumiedi dalla medischina, vegn a s’engaschar en in pensum reduciu era suenter sia pensiun naven digl 1. da schaner 2025 ella gastroenterologia sco tutor per sonografia ed el survetsch da pichet. (cdm/fmr) Joachim Clemens ei niev caumiedi dalla medischina interna el Spital regiunal Surselva a Glion.

El rom dall’exposiziun «Design am Rhein» che cuoza entochen ils 14 da fenadur 2024 ein da veser ella Casa Desax a Trun lavurs da siat designers. Ina da quellas pertucca il ponn da Trun che ha sia renaschientscha a S. Murezi, l’autra la lavur creativa cun nilon e sablun da Fabio Hendry da Sedrun. «Design am Rhein» porscha ad artistas ed artists la pusseivladad da mussar lur lavurs. Ellas ein da veser entochen ils 14 da fenadur 2024 en differents loghens per liung dil Rein Anteriur e Rein Posteriur. Il cass ei quei era a Trun. Persuenter stat la Casa Desax a disposiziun. Daco gest quella. «Trun Cultura ha offeriu ella a nus per nies project. Igl ei ina grondiusa casa per las lavurs da siat designras e designers che nus mussein», di la curatura da «Design am Rhein», Fabienne Barras. Ei seigi exact aschia ina casa sco quei ch’ins hagi tschercau: «Nus lein presentar las lavurs da nossas participontas e nos participonts en casas singularas. A Trun Cultura seporscha aschia la caschun d’arver la Casa Desax per la publicitad.» Cumpleinamein aprau mondi quella casa lu era cul motto dall’exposiziun «Herkunft Zukunft», pia la simbiosa denter vegl e modern. Simbiosa da vegl e modern D’in success dall’exposiziun ella Casa Desax vul Fabienne Barras, ch’ei carschida si ad Urmein ella Muntogna, plidar pér quei mument che la casa e l’exposiziun en siat stanzas ei lu era vegnida visitada bein: «Nus sperein che bia glieud vegni per mirar, tgei che nus havein da mussar.» La Casa Desax, sco ella vegn numnada oz, ei vegnida baghegiada 1782 da Ludwig Herkules Caprez (1736 – 1799). Ella ei vegnida construida gest sper la Casa Tödi, sia casa paterna. La casa ha midau maun pliras ga. 1995 ha la cuminonza d’artavels vendiu ella alla Tarcisi Maissen SA ed avon paucs onns ha ella midau maun danovamein. La Casa Desax ei egl Inventari federal per objects che duein vegnir protegi ord vesta d’impurtonza naziunala (ISOS). Medemamein ei la casa descretta el Guid d’art dil Grischun, edius dalla Societad svizra per historia d’art. Ina viseta allas exposiziuns dils designers a Trun sepaga pia gia pervia dalla Casa Desax. Il ponn ei anavos a Trun Denter las siat exposiziuns singulas che vegnan mussadas en differentas stanzas dalla Casa Desax ei era da veser ina davart il ponn da Trun. Da veser ei teila e vestgadira cul medem material sco quei che la Fabrica da ponn Trun produceva pli baul. Per la renaschientscha dil ponn da Trun ei Heidi Kopp da S. Murezi responsabla: «Per pura casualitad hai jeu survegniu avon entgins onns il recept original dil ponn da Trun. Igl ei in recept scret a maun. Il ponn e la fabrica da Trun ei historia e cultura. Nus lein cuntinuar cun quella.» Entochen che la teila ei tenor il recept, ein plirs pass da producziun necessaris. Elavurada vegni la launa era aschia ch’ella «sgara» buc e ch’ella ei pli loma per la vestgadira. «Nus havein lantschau ina linigia cun vestgadira mo era per exempel per sofas duront il temps da corona», di Heidi Kopp davart si’interpresa «Bündnertuch». En special setracta ei da vestgadira pil temps liber e la catscha: «Cun nos products lein nus raquintar vinavon la historia dil ponn da Trun e la Fabrica da ponn Trun», accentuescha Heidi Klopp e di medemamein: «Deplorablamein exista negina pusseivladad pli da producir en Svizra, aschia che nus essan dependents da producents en Germania ed ell’Austria.» Fildirom, nilon e sablun In’autra interessant’exposiziun ella Casa Desax ei quella dil Tuatschin Fabio Hendry. El lavura cun treis materials: fildirom, nilon e sablun. «Cul fildirom dun jeu la fuorma agl object ch’jeu vi crear. Quel vegn silsuenter en ina scatla per exempel da lenn ed emplenida cun puorla da nilon e sablun. Enten schar cuorer electricitad atras il fildirom liua il nilon e sefuorma aschia cul salbun. Cheutras sedat ina massa fetg ferma entuorn il fildirom ed aschia igl object ch’jeu hai formau cun quel», declara Fabio Hendry ch’ei carschius si a Sedrun. Quei tuna cumplicau, ei denton fetg sempel: «Nilon ei ina materia che liua da calira, sablun perencunter transportescha bein la calira.» Il nilon retila el sco «rumien» d’interpresas che lavuran cun stampaders da 3D. Cun quella tecnica scaffescha el objects funcziunals sco cazzolas ni sutgas che vegnan commercialisai sigl entir mund, surtut els Stadis Uni dall’America. Siu operar declara Fabio Hendry suandontamein: «D’ina vart ei quei unicats ed objects d’art, da l’autra varta products scaffi en seria. Mo lu era lavurs fatgas sin incarica. Il mument fetsch jeu sis candelabers per la baselgia parochiala a Trun.» La reit da commercialisar sias lavurs ein sedadas entras relaziuns persunalas ni era via medias socialas. Informaziuns era davart ils ulteriurs loghens d’exposiziun da «Design am Rhein» ein da cattar sin www.designamrhein.ch. Avertura dalla Casa Desax duront il temps d’exposiziun che cuoza entochen ils 14 da fenadur 2024: mintgamai il venderdis dallas 15.00–18.00 sco era sonda e dumengia mintgamai dallas 11.00–17.00. Lavurs da design modernas en casa veglia Entochen ils 14 da fenadur 2024 ein da veser in tschuppel lavurs da design en baghetgs per liung dil Rein Anteriur ed il Rein Posteriur. In da quels baghetgs che vegn risguardaus en quella retscha cul num «Design am Rhein» ei la Casa Desax a Trun. Siat designers muossan leu lur lavurs creativas. Aschia retuorna il ponn da Trun anavos a Trun. A S. Murezi ha quei ponn sia renaschientscha tier l’interpresa «Bündnertuch» da Heidi Kopp. Sin fundament dil recept original dil ponn da Trun vegn puspei produciu teila per vestgadira, mo era per exempel per sofas. Da veser ein ella Casa Desax era lavurs da Fabio Hendry da Sedrun. Cun fildirom, nilon e sablun creescha el objects funcziunals, d’art e decoraziun. (fmr/hh) Il ponn da Trun ei anavos a Trun sco «Bündnertuch». Ella Casa Desax vegn mussau entgins products fatgs ord la teila tenor il recept original dalla Fabrica da ponn Trun. Fabio Hendry da Sedrun muossa siu art cun fildirom, nilon e sablun ella Casa Desax. Siat designers muossan lur lavurs ella Casa Desax a Trun, denter auter ei da veser in’exposiziun cun interessantas cazzolas. Ils barcuns dalla Casa Desax a Trun ch’ei vegnida baghegiada 1782 da Ludwig Herkules Caprez (1736–1799) ein aviarts per l’exposiziun dils designers.

La gievgia ei vegniu fatg a Caschlatsch sut Mumpé Medel pintgas lavurs da scavament pils fundaments per la tuor da lenna che la Scola politecnica federala Turitg construescha. Las lavurs ein succedidas en preschientscha dil Survetsch archeologic Grischun. Dil baghetg d’antruras – il casti da Caschlatsch – ei buca pli da veser la massa el liug. Sulet entgins mirs dattan aunc perdetga dil ministeri dalla claustra da Mustér. Excavaziuns ein buca previdas. A Caschlatsch sut Mumpé Medel eis ei previu da plazzar ina tuor da lenn cun in’altezia da rodund otg meters. Quella vegn construida il mument alla Scola politecnica federala Turitg (ETH) e silsuenter installada leu nua ch’il casti da Caschlatsch sesanflava pli baul. Igl ei in biet sur la punt dalla via cantunala dil Lucmagn denter Fontanivas e Mumpé Medel. La survesta da leu anora ei magnifica e quella ei vegnida nezegiada pli baul per la controlla dil traffic dalla via dil Pass Lucmagn. Tenor documents historics ei quei casti ministerial dalla claustra da Mustér vegnius baghegiaus il temps denter il 12avel ed il 14avel tschentaner. Idea spontana L’idea per plazzar a Caschlatsch ina tuor da lenn ei naschida en in discuors da Stefan Seydel che viva dapi biars onns a Mustér e Fabio Gramazio dall’ETH. «En connex cul project dalla punt pendenta sun jeu vegnius attents sil liug da Caschlatsch. Fabio Gramazio da sia vart era alla tscherca d’interessants projects per la scola politecnica ed aschia ei sedada l’idea da quella tuor che vegn fabricada ussa d’in sistem da roboters», di Stefan Seydel. Igl ei ina lavur d’architects digl entir mund che studegian alla scola a Turitg. «La lavur dalla scola, il lenn persuenter e tuttas lavurs che ston vegnir fatgas a Caschlatsch per che la tuor sappi vegnir construida, ei gratuita», di Stefan Seydel. El hagi sustegn d’interpresas, inschigniers e secapescha dall’ETH. Ils 14 da settember 2024 allas 16.00 eis ei previu d’inaugurar la tuor ch’ei lu era accessibla. La tuor cun in’altezia da rodund otg meters vegn construida cun pli che 2000 tocs lenn. Registraziuns da GPS La lubientscha da baghegiar per quella tuor da lenn ei avon maun. La gievgia ein succedidas las empremas lavurs da scavament per saver plazzar ella. Il medem mument ei il Survetsch archeologic dil cantun Grischun staus sil biet da Caschlatsch per documentar il liug. El center dalla lavur dil survetsch archeologic, fatga d’Alex Obendorfer, ein stadas mesiraziuns da GPS. El ha registrau differents puncts dil fundament digl anteriur casti avon ch’ils fundaments per la tuor da lenna vegnan construi. «Excavaziuns en quei senn ein buca previdas en quei connex. Nus lein schar la structura dil fundament sco ella ei. Caschlatsch ei il mument buc in project da perscrutaziun, mo tonaton d’interess archeologic», di Alex Obendorfer. In sulet mir da cantun ei aunc veseivels, ils ulteriurs ein sut tiara ni ein vegni destrui dalla vart encunter sid. Leu ei la via cantunala denter Mustér e Curaglia vegnida construida pli baul: «Sut tiara ein las restonzas dil baghetg protegidas ed aschia vegn la structura fundamentala mantenida», declara Alex Obendorfer. Las davosas perdetgas dil casti restan aschia cuvretgas per gronda part. Dils mirs veseivels ha Alex Obendorfer medemamein fatg registraziuns treidimensiunalas. Pertuccont in eventual nez dil plaz suenter il temps dalla tuor da lenn – el quenta cun in temps temporar da rodund tschun onns – di Stefan Seydel: «Il mument dat ei neginas ideas per auters projects en quei liug.» La parcella s’auda dil reminent alla vischnaunca da Mustér. Pauc ei vanzau A Caschlatsch existeva pli baul in casti. Tenor retschercas fatgas avon pli che 100 onns da conventuals dalla claustra da Mustér era el probabel in dils impurtonts dil contuorn. Sin fundament dallas paucas restonzas dil fundament ei vegniu fatg pli baul ina skizza dil plan horizontal. Tenor quel consisteva il casti da pliras localitads. Sper la tuor da controlla purscheva il casti plaz alla famiglia che haveva dimora leu, mo lu era ina sala per hosps e cavaliers. Leutier vegnevan tschalers, locals per proviant ed ina parschun. Buca dil tut clar eis ei, tgei funcziun ch’il casti ha giu. Damai che la via sul Pass Lucmagn era frequentada fetg pli baul, eis ei pusseivel ch’il baghetg hagi surviu per la controlla dil traffic. Pusseivel eis ei denton era ch’el vegneva nezegiaus sco dimora per commerciants ch’eran sin via. Il num Caschlatsch vegn da Casti – ins savess era dir Casti empau pli grond. El contuorn digl anteriur casti, denter auter dalla vart spundiva, ei vegniu anflau pli baul crappa tagliada cun ornaments. Aunc onns suenter ch’il baghetg existeva buca pli, ei crappa da quel vegnida nezegiada per auters intents, forsa era per la colligiaziun d’antruras da Fontanivas/Cuflons a Mumpé Medel. Quella via ei vegnida remplazzada pli tard entras il tunnel dalla via cantunala siadora. Caschlatsch reviva Per liung dallas vias principalas deva ei pli baul in tschuppel baghetgs che survevan per la controlla dil traffic ni sco dimora pils viagionts. In da quels baghetgs – in casti ministerial dalla claustra da Mustér – sesanflava a Caschlatsch. Sin quei biet sur la sbuccada dil Rein da Medel el Rein da Tujetsch vegn plazzau questa stad ina tuor da lenn. Quella vegn fabricada il mument d’ina gruppa d’architects che seperfecziuneschan alla Scola politecnica federala Turitg (ETH). La gievgia vargada ei vegniu cavau ils fundaments per quella tuor a Caschlatsch e quella lavur ei vegnida accumpignada dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun. Alex Obendorfer ha fatg mesiraziuns da GPS dil terren e registrau il mir da cantun digl anteriur casti ch’ei aunc veseivels. Excavaziuns duei ei buca dar en quei liug, damai che Caschlatsch ei il mument buc in project archeologic dil cantun. La tuor da lenn che duei restar leu per rodund tschun onns, vegn inaugurada sonda, ils 14 da settember 2024. Ella consista da presspauc 2000 tocs da lenn e duei esser accessibla (fmr/hh) Alex Obendorfer dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun duront sias mesiraziuns cun GPS. Stefan Seydel (amiez) ensemen culs dus collaboraturs dalla Strabag SA, Ruben Vrana (sen.) ed Ursin Decurtins. Els han fatg pigns scavaments che duein surviri pli tard pils fundaments per la tuor da tenn. Visualisaziun dalla tuor da lenn che duei vegnir plazzada questa stad a Caschlatsch. Il sulet mir da cantun digl anteriur casti ch’ei aunc veseivels a Caschlatsch.

Barla Coluccello, columnista FMR

Senad Lulic che gudogna sco capitani da la Lazio Roma la Coppa Italia 2019.

Ina mustaila gronda cun ina mieur chatschada.

Scolaras e scolars da la scola primara Trin durant l'emna da project sin l'Alp Mora sur Trin.

Il plaz da ballape a Sedrun, nua che las equipas dal CB Sedrun/Mustér dattan.

Castrisch

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.

Il chor dal gimnasi dalla claustra da Mustér conta a la festa da chant districtuala a Trun en baselgia s. Martin.

In VW Caddy da la posta plain pacs en il nov center da distribuziun da la posta a Trun.

Surdada dil presidi da Martin Hug (san). a Jürg Caprez (dretg).

Surdada dil presidi da Martin Hug (san). a Jürg Caprez (dretg).

La via dil San Bernardino ei serrada. Ed ussa va dapli traffic el sid sur il Lucmagn. pertuccada ei la Surselva

Uolf Candrian