In nov reschent t-shirt da sport cun tut las pussaivlas funcziuns: termoactiv, tschitschond il suaditsch, ord material da stretching e per mintga temperatura. E lura la gronda surpraisa, tgi n’enconuscha quai betg: intginas unitads da sport ed il t-shirt spizza sgarschaivel. Nunpussaivel da far diever duas giadas senza gir da lavar. La raschun: las fibras artifizialas da quests t-shirts (savens ord poliester) han surtratgas antimicrobicas. Quai duess evitar, che bacterias – ch’èn dal reminent responsablas per la spizza – restan sin la vestgadira. Però, pli savens ch’ins lava in t-shirt e pli e pli fitg che questa surtratga svanescha. Perquai mes tip per oz: in t-shirt da merino. Jau admir questa fibra da launa: neutrala areguard la savur, transportescha umiditad, cun buna funcziun d’isolaziun cunter fradaglia e chalira e sa lascha purtar zunt empernaivel. Merino ha perfin in factur da protecziun cunter il sulegl e sa lascha en cumparegliaziun cun materials sintentics betg chargiar electrostaticamain. Merino sa lascha uschia era purtar varsaquants dis – senza lavar e senza spizza. Simplamain in material miraculus! En cumparegliaziun cun fibras artifizialas datti sa chapescha era ina vart negativa: Mulesing è ina procedura che tortura nursas da merino per evitar ch’ellas tschiffan larvas da mustgas. La buna novitad: I va er senza questa procedura. Differents produciders da merino inditgeschan lur producziun persistenta e favuraivla als animals senza mulesing, confurm a quai è il pretsch pli aut. Plinavant è launa per regla pli sensibla che fibras artifizialas, attenziun cun lavar è damai dumandada. Tuttina, era sche il pretsch è pli aut, vestgadira da merino e ses avantatgs predomineschan: il t-shirt po vegnir purtà entiras emnas (hai jau udì), l’in u l’auter gir da lavar po damai vegnir evità. Merino – per mai in material persistent, cumadaivel ed in vair «killer» cunter spizza da suaditsch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Pel 50avel giubileum da REDOG, l’uniun svizra per chauns detecturs e da salvament, dat la gruppa regiunala Grischun invista en la lavur cun quests chauns. A l’exercizi public da gievgia, ils 9 da zercladur, mussan las manadras e manaders da chauns da salvament da las 10.00 a las 13.00 co ch’els tschertgan e chattan persunas sparidas. Il scenario: in grond terratrembel en la regiun da Cuira, tar il qual bleras chasas èn idas en muschna. L’exercizi vegn realisà en il Meiersboden sper Cuira ensemen cun la Protecziun civila dal Grischun. Quella vegn a mussar co ch’ella salva las persunas or da las ruinas. Causa mancanza da plazzas da parcar èn ils giasts giavischads dar diever dal traffic public e prender a la staziun da Cuira il bus, lingia 9 «Meiersboden». (cdm/fmr) Placi Monn, ch’è in dals patruns chauns da salvament, cun ses chaun. Foto mad

En occasiun da sia radunanza generala la fin da matg ha la Crusch Cotschna (CC) Svizra dal Grischun dà in sguard retrospectiv sin l’on 2021. Tenor ina communicaziun a las medias han durant quel onn, ch’era er influenzà fermamain da la pandemia dal coronavirus blers umans, survegni sustegn: 1751 famiglias purschidas da levgiament, 923 persunas cussegliaziuns spezialisadas u 3006 pazientas e pazients uras d’ergoterapia. 969 persunas han frequentà curs da scolaziun per la tgira ed assistenza. «Quant ferm ch’in fundament ed ina rait è badan ins pir durant temps difficils», declera la CC grischuna en ina communicaziun a las medias, «ils ultims dus onns han mussà che la CC dal Grischun posseda quista basa e rait.» Ina ferma pitga da lur lavur saja il sustegn da var 550 persunas che prestan lavur voluntaria. «Grazia ad ellas che han prestà durant dapli da 15 onns lavur voluntara cun passa 25 000 uras da lavur avain nus pudì ademplir noss incumbensas umanitaras», ha ditg il president Hans Geissereler. La CC grischuna è in’uniun independenta entaifer la gruppa da la Crusch Cotschna svizra. (cdm/fmr)

L’aua sutterrana en il Grischun è netta. L’Uffizi chantunal per segirtad da victualias ha intercurì 21 implants da pumpadi en il Grischun e Glaruna che vegnan duvrads per aua da baiver. La concentraziun da las 76 substanzas intercuridas saja stada tar tut ils tests entaifer la limita legala. Il pli savens hajan ins chattà la substanza atrazin, in pesticid che vegn duvrà tar la cultivaziun da tirc. Quel è gia scumandà dapi il 2012 pervi da sia persistenza, dentant anc adina da chattar en l’aua sutterrana. (rtr/fmr)

La Regenza ha nominà Andreas Kohne sco nov architect chantunal e pia sco nov manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta. El vegn a surpigliar questa funcziun a Bumaun 2023. L’um da 50 onns daventa successur da Markus Dünner che va en pensiun suenter avair manà l’Uffizi chantunal da construcziun auta durant blers onns. Andreas Kohne ha in diplom da master en architectura da la SPF Turitg ed in Certificate of Advanced Studies (CAS) en Leadership e Governance da l’Universitad da Turitg. Sco post spezialisà dal sectur da construcziun dal chantun Grischun tgira l’Uffizi da construcziun auta ils interess dal Chantun sco proprietari d’immobiglias ubain sco patrun da construcziun. L’uffizi è responsabel per tut las prestaziuns da management d’immobiglias. Tut en tut ha l’Uffizi chantunal da construcziun auta la responsabladad per var 500 immobiglias. Andreas Kohne daventa il nov architect chantunal dal Grischun.

Hans Huonder/FMR Sin intschess da la vischnanca da Mustér datti dapli che in tozzel sanctuaris. Ils pli gronds ed enconuschents èn bain la baselgia parochiala da s. Gions e lu natiralmain la baselgia da s. Martin da la claustra. En la claustra sezza sa chattan ulteriurs sanctuaris sco per exempel quel da Nossadunna. Ina baselgia tut speziala è quella da s. Gada. Ella è situada sper la via veglia dal Pass dal Lucmagn en il vest dal vitg da Mustér. Datums exacts davart la construcziun dal sanctuari mancan. Sin fundament dal stil da construcziun cun las fanestras stretgas e cun in artg suppona Erwin Poeschel ch’ella saja vegnida bajegiada enturn 1100. Ella fiss pia prest 1000 onns veglia. 1420 è la baselgia vegnida renovada sut l’egida d’avat Pieder da la claustra da Mustér. Tranter auter è il palantschieu sura vegnì construì da nov ed il clutger è vegnì auzà. Enturn 1700 èn vegnidas construidas duas fanestras da la vart dal nord da la baselgia. Tar la renovaziun l’onn 1979/80 èn quellas puspè vegnidas emplenidas cun mir. Avant radund 30 onns è vegnì renovà l’intern da la baselgia la davosa giada, l’onn passà ha il tetg survegnì ina nova cuvrida da schlondas. Fitg interessantas èn las picturas en l’intern da la baselgia. Pliras èn radund 600 onns veglias. Plirs maletgs, tranter auter quel da la Nossadunna cun il mantè protectur, èn dals pictur-artists Cristoforo e Nicolao da Seregno da la Lumbardia. La baselgia da s. Gada è cuntanschibla cun ina spassegiada davent dal vitg da Mustér ni davent dad Acla da Fontauna. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Baselgia da s. Gada a Mustér.

La stad 2022 en il Grischun è emplenida fin a l’ur cun occurrenzas da cultura. Suenter dus onns da restricziuns e scumonds sa mussa la cultura grischuna en plaina flur. Ma blers organisaturs san ch’i po dar conflicts da termins. Da vart dal management da cultura professiunal èn ins da l’opiniun che collavuraziuns sin il sectur da la spierta d’occurenzas purtass gronds avantatgs. La pandemia lubescha finalmain puspè d’organisar festas ed eveniments da cultura ed en spezial da musica. Blers organisaturs d’occurrenzas culturalas e da sport vulan nizzegiar la situaziun epidemiologica favuraivla durant la stad per – suenter ina pausa da dus onns – puspè realisar lur occurrenza. La gronda concentraziun da las occurrenzas da stad èn tenor la pagina d’internet da Svizra Turissem las emnas tranter ils 15 da fanadur ed ils 15 d’avust. En il Grischun datti perfin duas operas durant las medemas emnas, ma da differentas datas. A Sursaissa ha lieu ils 29 da fanadur la premiera da l’opera «Semiramide» da Gioachino Rossini. L’opera vegn preschentada nov giadas enfin ils 13 d’avust 2022. Durant il medem temp è Haldenstein en il chastè, dals 3 fin ils 27 d’avust 2022, l’opera «Il Trovatore» da Giuseppe Verdi. Las producziuns han lieu da differents dis. Uschia èsi pussaivel da visitar omaduas occurrenzas. Visitadras e visitaders che vulan dentant visitar be in’opera ston sa decider ubain per Sursaissa u per Haldenstein. Tant ils organisaturs da l’Opera Viva a Sursaissa sco era la Filarmonia da chombra dal Grischun che organisescha l’opera en il chastè da Haldenstein han ditg envers la FMR che la collisiun dals dus eveniments na saja propi betg ideala. Avant la pandemia aveva l’Opera Viva sias producziuns ils onns pèrs, e Haldenstein ils onns spèrs. Ma entras la pandemia saja tut sa spustà, han ditg ils responsabels. Far il me­glier or da la situaziun saja stà la devisa – ed ils organisaturs da las duas occurrenzas grondas èn quests dis perquai londervi da planisar in bigliet communabel cun ina reducziun da pretsch per persunas che vulan visitar omaduas operas. Las duas operas a Sursaissa ed a Haldenstein èn duas occurrenzas culturalas da stad professiunalas. Orchesters sco era solistas e solists èn musicists da professiun. Omaduas occurrenzas èn dentant mo ina pitschna part d’in program da cultura da stad surchargià (guarda boxa). Per Onna Rageth ch’è collavuratura scientifica en l’Institut per Turissem e temp liber a la Scol’auta spezialisada dal Grischun è il grond dumber d’events suenter la pandemia en em­prima lingia in fitg bun signal. Il mund da la cultura vegnia puspè alert ed ins resentia che la glieud haja il basegns da consumar produc­ziuns culturalas, manegia Onna Rageth. «Quai che pertutga la surofferta d’occurrenzas sun jau da l’opiniun ch’ils events ch’èn organisads a moda e maniera professiunala vegnan a surviver. La lavur professiunala è adina dapli indispensabla, sch’ins vul surviver en l’organisa­ziun da cultura.» Professiunalitad veglia tranter auter er dir da respunder a la dumonda dal public en mira co s’avischinar a quel, manegia Onna Rageth. «La visitadra ed il visitader vulan far ina bella experientscha e sa regurdar cun plaschair d’in event e da sias protagonistas e ses protagonists», di Onna Rageth, «plinavant è la maschaida dal public da tschep e dal public nov in factur impurtant.» La noziun professiunalitad per surviver na muntia absolutamain betg ch’il pli char saja il pli bun. Er in simpla occurrenza da teater cun ina buna strategia ed in bun management operativ possia esser d’excellenta qualitad. Areguard la gronda purschida d’occurrenzas en il Grischun di la scienziada da cultura Onna Rageth: «Forsa ch’i duvrass dapli collavuraziuns en il management d’events per exempel da las destinaziuns turisticas. I dess ina meglra concentraziun dals events e tuts profitassan da quai.» La stad è chargiada En l’entir chantun Grischun datti la stad proxima pli blers events che las stads avant la pandemia. Ina selecziun: Blers films da kino vegnan preschentads or il liber ed a Claustra han lieu differentas occurrenzas en connex cun il giubileum dad 800 onns dal lieu. Dals 30 da fanadur fin ils 12 d’avust datti diesch concerts exclusivs en il rom da l’Engiadin Festival ed a Zuoz ha lieu l’emprima fin d’emna da fanadur il Festival da la chanzun rumantscha. A Tavau datti in Festival da musica dad artistas ed artists giuvens che cuzza dals 6 fin ils 20 d’avust. Finalmain puspè pon era las citads da Cuira e da Glion organisar lur «Festas da las citads»: a Glion è quai ils 5 ed ils 6 d’avust ed a Cuira ils 12 ed ils 13 d’avust. Questa stad pon ins finalmain puspè giudair la musica or il liber. Ils emprims open airs da la stagiun che han lieu en il Grischun èn quel a Nufenen en Valragn (08-10 da fanadur 2022) e quel da Soazza (09-07-2022). Ina fin d’emna pli tard è l’open air da Stussavgia (15-17 da fanadur 2022). Il pli grond ed enconuschent open air dal Grischun è per franc l’Open Air Val Lumnezia (21-23 da fanadur 2022). L’emprima fin d’emna da l’avust han lieu ils dus open airs da Bivio (4-6 d’avust 2022) e da Chapella (5-7 d’avust 2022). Al program d’occurrenzas culturalas da la stad 2022 en il Grischun appartegnan er ils dus Festivals da jazz da San Murezzan (7-31 da fanadur 2022) e d’Arosa (11-14 d’avust 2022). Gronda purschida culturala da stad La spierta d’occurrenzas culturalas en il Grischun durant la proxima stad è bella, ma fitg chargiada. Sper duas operas datti differents festivals, festas da stad, in giubileum e buca main che set openairs. Tenor ils organisaturs è quai per part betg «ideal». Nagin che s’empo, ma la realitad da las occurrenzas da cultura en surabundanza è che la visitadra ed il visitader han pli grev da decider en tge lieu ch’ella u el vul ir. Cunquai ch’ins po finalmain puspè organisar e prender part d’occurrenzas grondas èsi pussaivel che las frequenzas èn pli autas. «En emprima lingia chat jau quai fitg positiv, ch’ins po puspè frequentar e porscher events», di la scienziada e managera da cultura Onna Rageth, che lavura sco assistenta scientifica tar l’Institut per turissem e temp liber da la Scol’auta spezialisada dal Grischun. «Quai che pertutga la surofferta d’occurrenzas sun jau da l’opiniun ch’ils events ch’èn organisads a moda e maniera professiunala vegnan a surviver.» La lavur professiunala saja pli e pli indispensabla, sch’ins veglia surviver en l’organisaziun d’events culturals. Pagina 2 « En emprima lingia chat jau fitg positiv, ch’ins po puspè visitar e porscher events» Onna Rageth, collavuratura scientifica Scol’auta spezialisada GR e scienziada da cultura

Di per di cliccain nus pliras giadas sin quel buttun, saja sin il computer, sin il tablet ubain sin il telefonin. I sa tracta dal buttun «per entrar en la rait», per bun rumantsch il «browser». Ed i dat insaquants portals d’entrada per surfar: Internet Explorer, Safari, Google Chrome, Firefox, Microsoft Edge, Opera, Ecosia etc. Per regla ha l’informaticher simplamain installà in browser sin il computer, il qual nus duvrain lura senza bler ponderar. E quel browser dicta lura er en tge lingua che nus surfain. Per tudestg u per englais. Ma i dat ina varianta rumantscha: il sulet e cumplet browser rumantsch, il Firefox rumantsch! Firefox è gea in browser liber (open-source) da Mozilla, tgirà dad ina fundaziun da quel num. El tutga tar ils quatter pli frequents browsers dal mund. La versiun rumantscha (rg) da quest browser exista gia dapi 13 onns e funcziuna bain. P.ex. ha la redacziun da la FMR installà il Firefox rumantsch sin ses computers e lavura per gronda part cun quel browser senza ch’i dettia la minima difficultad. Anzi, grazia a questa versiun è perfin integrada ina controlla ortografica rumantscha. Cler, a l’entschatta èsi stà da s’endisar che il «Verlauf» ha num «Cronologia» e che in «Download» è ina «Telechargiada». Però suenter in mez di è quai il pli normal dal mund, ins na senta gnanc pli ch’ins lavura cun ina surfatscha rumantscha. Il Firefox rumantsch è dal rest vegnì realisà ils davos onns oravant tut dals dus frars Martin e Gion-Andri Cantieni da Sagogn/Turitg. Els han tgirà il project en collavuraziun cun Mozilla, cun la Lia Rumantscha e la Giuventetgna Rumantscha. Ensemen cun gidanters e gidantras han els translatà millis e millis da lingias e cumonds. La versiun rumantscha da Firefox è telechargiabla sur las plattafurmas da Mozilla – nua ch’i dat dal rest era versiuns dal browser en catalan, breton ed en esperanto! Di per di dat in/a redactur/a da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Logo dal browser da Firefox

La stad è il temp ch’ins fa qua e la in viadi curt d’in di. Quest onn fissi da visitar ina giada la Bregaglia. Questa vallada dal sid grischuna è conuschenta pervi da ses artists, Alberto, Giovanni ed Augusto Giacometti. Er pervi da sias muntognas, il pizzo Cengalo ed il pizzo Badile. Igl è ina vallada da transit e da cunfin, tranter la Val Chiavenna e l’Engiadina. La Bregaglia è plinavant conuschenta pervi da sias chastognas, ils maruns, e pervi da Soglio ed il palazzo Salis. Per abitants da l’Engiadin’auta ès in curt sagl sur il pass dal Maloja, e gia èn els tar ils Bregagliots. Questa stad datti in motiv special da visitar la Bregaglia. En la vallada cumenza ils 11 da zercladur/gün per la segunda giada a la Biennale Bregaglia 2022. Igl è ina exposiziun d’art che las duas istoricheras d’art Bigna Guyer ed Anna Vetsch organiseschan e curateschan. L’emprima Biennale il 2020 era sa mussada sco grond success. L’associaziun-purtadra ha alura pudì segirar e garantir ils meds finanzials per duas ulteriuras ediziuns ils onns 2022 e 2024. Alternand ha l’exposiziun lieu en in dals vitgs. Quest onn è Vicosoprano center da l’exposiziun. Per sa participar a la Biennale 2022 han pli che 70 artistas ed artists candidà. 12 pon mussar lur ovras en differents lieus a Vicosoprano, sin plazzas, a lur da las vias,en funtaunas ed en l’intern d’edifizis. La Biennale Bregaglia dura enfin ils 24 da settember, ella vegn accumpagnada d’in vast program cun visitas guidadas, maisas rodundas, concerts e scuntradas. Dapli da la Biennale Bregaglia guarda www.biennale-bregaglia.ch Vicosoprano

Per l’entschatta da zercladur ha la Lia Rumantscha (LR) restructurà sia partiziun da communicaziun, sco che l’organisa­ziun tetgala rumantscha ha communitgà questa mesemna. Da nov vegn la parti­ziun da l’interpresa manada sco post da stab ch’è attribuì directamain al secretari general Diego Deplazes. Responsabla per tut las mesiras da communicaziun da la LR è ussa Madlaina Niggli. Cun in ulteriur pensum collavura ella tar differents auters projects da l’organisaziun. Madlaina Niggli da Segl-Maria/Tumegl ha studegià scienzas dals meds da massa ed italianistica a l’Universitad da Basilea. Experientschas professiunalas ha ella rimnà tranter auter tar la Posta Ladina, tar RTR e tar las administraziuns federalas e chantunalas. Sco la LR scriva plinavant en sia communicaziun resta Andreas Gabriel, il substitut dal secretari general, sco enfin ussa pledader da medias e persuna da contact en dumondas da las rela­ziuns publicas. Nadina Derungs, ch’ha manà enfin la fin da matg la communicaziun d’interpresa, aveva demissiunà per surpigliar ina nova sfida professiunala ordaifer la LR. Ella resta dentant vinavant responsabla en in pensum parzial per las ediziuns da la LR. Madlaina Niggli è da nov responsabla per la communicaziun d’interpresa da la Lia Rumantscha.

Gievgia han il Departament chantunal d’infrastructura, energia e traffic e l’Uffizi d’energia e traffic dal Grischun preschentà a las medias lur ideas en connex cun la revisiun totala da la Lescha davart il traffic public. Questa lescha vegn tractada en la sessiun d’avust dal Cussegl grond, damai dal parlament en sia nova cumposiziun. I saja propi uras da far ina revisiun da la lescha dal traffic public, ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli constatà en sia introducziun a la conferenza da gievgia a Cuira. «La davosa lescha datescha dal 1993 – e dapi lura è sa midà fitg bler en il sectur dal traffic public.» Il medem valia per ils conturns che sajan pertutgads dal progress tecnologic, v.d tut l’infrastructura ch’è colliada cun il traffic public. Plinavant veglian ins era resguardar en la nova lescha las cundiziuns giuridicas e politicas da la Confederaziun e dal Chantun. Cun la nova lescha duain tut quellas e quels che dovran il traffic public en il Grischun pudair profitar. Il traffic public duai tenor Thomas Schmid, il schef da l’Uffizi chantunal d’energia e traffic, survegnir in fundament nov. Quel stoppia pussibilitar da far diever da novas tecnologias che correspundian als novs basegns dal traffic public. A la clientella dal traffic public na bastia betg pli da viagiar da A fin B e lura guardar vinavant co vegnir en il proxim lieu da viadi, ha Thomas Schmid ditg a la FMR. «Oz vegn giavischada ina mobilitad cumbinada. Quai vul dir, ins prenda per exempel il bus fin a la staziun, fa lura in tschancun cun il tren e va davent d’ina proxima staziun da viafier cun in auto da locaziun fin tar la proxima staziun d’autos da posta ed uschia vinavant.» La pas­sagiera ed il passagier stoppian pudair eruir la cumbinaziun ideala d’in viadi entir avant che insumma cumenzar il viadi. Il messadi davart la nova lescha chantunala dal traffic public è in cudeschet che cuntegna sper il text dal messadi circa 40 artitgels da lescha sin 11 paginas. Questa lescha ch’il Cussegl grond tracta en la sessiun d’avust 2022 è il fundament per insumma pudair realisar novas furmas da la mobilitad publica. Tenor il schef da l’uffizi da traffic, Thomas Schmid, na po la lescha ussa betg enumerar tecnologias concretas, dentant: «Quai po esser ina app, in taxi sin dumonda, quai po dentant er esser in nov sistem da tracziun. Nus vulessan avair la pussaivladad da far diever da tecnologias novas en la lescha. E cunquai er esser pronts per ils basegns novs dal futur.» La nova lescha lubeschia al Chantun d’esser pli flexibel en connex cun novas furmas da mobilitad e tecnologias. Sa chapescha ch’ils pendularis ed ils indigens èn dad ina vart in public en mira. Cun la nova lescha dal traffic veglia la Regenza dentant da l’autra vart era meglierar las purschidas per ils giasts e turists, ha Mario Cavigelli ditg durant l’orientaziun da las medias. Ed in’ulteriura finamira da la revisiun totala da la lescha saja d’integrar pli fitg las regiuns e la populaziun dal Grischun en il process da svilup dal traffic public. Ultra da quai vegnia la nova lescha a sa referir al plan d’acziun chantunal Green Deal. Entras ina meglra purschida veglia la Regenza cuntanscher che la populaziun dovria dapli il traffic public e gidia uschia da sbassar las emissiuns da CO2. La nova lescha chantunala dal traffic chaschuna però dapli custs. Cun porscher dapli, vegnia tut natiralmain pli char, ha il manader da l’uffizi d’energia e traffic, Thomas Schmid, ditg. «Sche nus introducin per exempel il tact dad mes’ura en ils uraris dal traffic public, lura custa quai dapli. Nus coordinain sa chapescha er la purschida cun la dumonda. Nus vulain cunquai cuntanscher che la purschida saja attractiva or dal punct da vista da l’economia da manaschi.» Grischun Il fundament per in traffic public modern La regenza grischuna vul reveder totalmain la Lescha chantunala davart il traffic public – e suttametta perquai in messadi correspundent al Cussegl grond. Ch’i saja evident ch’ina lescha davart il traffic public ch’è vegnida messa en vigur avant 30 onns na possia betg pli satisfar als basegns dal temp dad oz. Cun las propostas en il messadi èsi oravant tut previs da me­glierar las colliaziuns, resguardar novas tecnologias e da satisfar als basegns dal plan d’acziun chantunal Green Deal. Cun agid d’ina meglra purschida veglia la Regenza cuntanscher che la populaziun dovria dapli il traffic public e gidia uschia a sbassar las emissiuns da CO2, hai num en il messadi. (fmr/mg) Pagina 3

La vischnanca da Domat survegn ina nova staziun da viafier. Quai ch’è quels dis in grond stgav da construcziun daventa enfin il december 2023 ina staziun moderna che resguarda ils basegns da persunas cun impediments e che a ha silsuenter ina nov sutpassadi. L’entir project custa 28,8 milliuns francs. Tgi che passa actualmain sper la staziun da Domat vi cun il tren vesa mo in grond stgav da construcziun. Qua e là èn da vesair anc restanzas dals vegls mirs dal tschaler dal vegl edifizi da la staziun da Domat. Martin Arpagaus è il mainaproject da la nova staziun. El è creschì si a Domat e lavura sco inschigner da construcziun tar la Viafier retica. Tar l’inscunter cun la FMR di el: «La nova staziun è pli moderna e pli clera. La plazza, l’edifizi, il sutpassadi ed ils perruns novs correspundan als basegns dad oz.» Era la vischnanca da Domat è participada vi da la construcziun da la nova staziun. Ella inve­stescha tranter auter en il nov conturn ed en il nov edifizi da la staziun. En quest bajetg vegni a dar er abitaziuns e localitads da fatschenta. En il vest da la nova chasa da la staziun vegn la pasternaria Attenhofer da Tusaun ad avrir ina nova filiala cun in café. La chasa da betun natiral vegn construida en furma cubica ed ha ina lunghezza da 50 meters. En il plaunterren da la staziun sa chatta lura il sectur da servetsch, di Martin Arpagaus. «Sper ils spurtegls da la Viafier retica datti in kiosc da circa 100 m². Quellas localitads fan la punt tranter il quartier da la staziun ed ils perruns.» Sin l’areal da la nova staziun datti plinavant er insaquants parcadis e plirs lieus per velos. La staziun da Domat è ina da las impurtantas staziuns da la Viafier retica. Sco quai ch’il president communal Erich Kohler scriva en la broschura da construcziun, saja la staziun in lieu, cun il qual ils da Domat s’identifitgeschian fitg. La populaziun da Domat viageschia fitg savens cun il tren, saja quai per ir a la lavur, a scola u per ir sin viadi. Per Domat saja ina buna colliaziun cun il traffic public da gronda impurtanza. Cun circa 1300 passagiers che vegnan e partan mintga di, saja la staziun da Domat ina staziun da viafier cun in bun potenzial per crescher vinavant, scriva il directur la Viafier Retica, Renato Fasciati en la documentaziun da project. «La nova staziun cun in sutpassadi pli lad, cun perruns per part pli lungs e cun dapli plazza, porscha pussaivladads optimalas da viagiar – era per persunas cun impediments», declera il mainaproject Martin Arpagaus. «Il sutpassadi che vegn construì actualmain è p.ex. accessibel en trais variantas: sur ina stgala, sur rampas ubain er cun in ascensur.» In ulteriur aspect è quel da la segirezza per il public e per las collavuraturas ed ils collavuraturs. Per augmentar la segirezza da las pendunas e dals peduns datti vias d’ir a pe spezialas sur ils passadis da viafier en direcziun da la Gassa surò, Gassa sutò e Sur Rieven. L’avertura da la nova staziun da Domat è fixada sin il december 2023. Grischun En in onn e mez ina nova staziun a Domat Il vitg da Domat survegn ina staziun moderna, clera ed adattada er per persunas cun impediments. La vischnanca da Domat e la Viafier retica han cumenzà avant paucs mais cun la renova­ziun da la staziun che cumpliglia ils binaris ed ils perruns, il sutpassadi, l’edifizi da la staziun sco era l’areal enturn la staziun. 28,8 milliuns francs custa la renovaziun che vegn ad esser terminada il december 2023. A Domat entran e descendan bunamain 1300 passagiers mintga di il tren per ir a lavurar, a scola u per termins privats e viadis. Il lieu da Domat è creschì e vegn er a crescher vinavant. Oz ha Domat 8160 abitantas ed abitants. Cura che la veglia staziun è vegnida construida eran quai anc circa 2000 abi­tantas ed abitants pli pauc. (fmr/mg) Pagina 2 Melanconia e plaschair Sin ina spassegiada tras Domat ha la FMR dumandà umens e dunnas tge ch’els manegian da la staziun nova e da l’investiziun da prest 29 milliuns francs. Bleras e blers deploreschan che la veglia staziun ed il conturn da la staziun veglia èn «tempi passati». Ma il medem mument beneventan quasi las persunas intervistadas ch’i dat in meglier access tar ils trens. Trais exempels: Domat dovra ina sta­ziun da trens pli moderna e pli gronda. Il traffic da trens tras noss vitg è creschì adina dapli e la staziun veglia era memia pi­tschna. Pertutgant l’investiziun pon ins sa chapescha esser da different’opiniun. Jau hai 87 onns e speresch che las generaziuns pli giuvnas survegnian la staziun ch’è buna per els. Jau deploresch ch’ins ha spazzà la veglia staziun. Quest edifizi tutgava tar il maletg da Domat. Da l’autra vart èsi impurtant da vesair che Domat dovra ina nova staziun per pudair satisfar als basegns dals blers passagiers che entran e sortan mintga di dals trens. Pertutgant ils custs sun jau da l’opiniun che quai è realistic per la sanaziun d’ina staziun da quella grondezza. Sa chapescha che 28,8 milliuns francs è ina gronda investiziun. Ma sche Domat vul sa sviluppar, lura dovri ina nova e pli gronda sta­ziun da viafier. Donn èsi ch’i n’è betg reussì da construir il sutpassadi per il traffic motorisà. Bun fissi, sche daplirs trens vers la Surselva e da l’Engiadina fermassan a Domat cun la nova staziun. Jau m’al­legrel dentant en mintga cas sin la nova staziun.

Sche mo sis u set chaus s’auzan siador, lura èsi super. Era cun 15 èsi anc adina empernaivel. Ma sch’ins dumbra varga 50 che nodan il medem mument en il bogn avert da 50 meters, lura dovri in stausch per ir en. Ina buna alternativa è lura da spetgar e guardar quant different che carstgauns sa movan en l’aua. «Reichtum von Leben ist, dass Menschen so verschieden sind» m’aveva ina dunna ditg avant blers blers onns en il microfon. Jau aveva fatg in purtret dad ella per l’emissiun «Plaza – leben und reden mit anderen». Ella tutgava tar ils auters perquai ch’ella aveva sco quai ch’ins schess oz in «Migrationshintergrund». Ses geniturs eran in da l’America dal Sid e l’auter da la Russia. Da sia fatscha na ma regord jau betg pli. Ma ses pleds da la ritgezza da la vita, pronunziads cun in accent russ, na vegn jau mai ad emblidar. Cura che jau ves carstgauns che sa deportan «auter», lura vegnan quests pleds endament ed jau ma di: Quai è apunta la ritgezza da la vita. Questa ritgezza sa manifestescha dapertut – pia era en il bogn cuvert. Quel da Glion è in dals pli bels en il nord da las Alps ed il persunal è zunt amicabel e professiunal. Da quai èn blers persvas e van di per di a nudar. Jau na tutg betg tar ils quotidians. Ma jau nod gugent – cunzunt sch’jau hai enturn mai mia zona da segirtad. Quai ha da far cun mia malsegirtad. En l’aua sun jau ina temelitga. Nagin na ma dastga stuschar, gea gnanca bintgunar. Sch’jau ves nudaders u nudadras da cumbat, sche guard jau da gea betg nudar vinavant en la medema lingia sco quels. Blers da quels na guardan numnadamain betg dretg e betg sanester, betg enavant e betg enavos, malgrà ch’els han savens egliers da nudar. Els han in tempo enorm. Fan sco schi stuessan fugir dal diavel. Jau admir lur tecnica. Lur tactica para dad esser: far sco sch’ins fiss sulet. Lura datti persunas che nodan en in bellezza stil ruassaivel e tuttina speditiv, senza bittar grondas undas, cun ina fatscha seraina e cuntenta. Plinavant datti persunas che avran lur bucca mintga giada ch’il chau s’auza ord l’aua e fan ina tschera che ma regorda ad ina litgiva en in aquari. I dat las tschintas bellas, quellas che fan aqua-jogging, tranteren tut patgific, e raquintan ina a l’autra da plans da vacanzas, da biadis u da recepts per sirup da flurs suvi. E lura datti ils turbos. Tar in da quels sun jau ma dumandada, schebain el haja fermà sbatta­gromas vi da ses pes. Quel fascheva d’in cuntin squittadas e sprizzadas en ina cadenza fitg svelta. Cura ch’el ha ralentà ses moviments, per forsa ina mesa secunda, per sa manar, hau jau vis che ses pes eran bluts, resch bluts - nagut da sbattagromas, nagut da nudaglias. Uauuuu! Tge prestaziun! Sch’igl ha paucs chaus en l’aua èsi magnific dad ir en a nudar. Sch’igl ha blers èsi divertaivel da star in mument a l’ur, observar e simplamain surstar – da la ri­tgezza da la vita, era en l’aua. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

Suenter ch’il davos Colloqui Retoromanistic en Svizra era stà il 2011 a Lavin, èn expertas ed experts da las linguas retoruman­tschas sa scuntrads l’emna passada a Curaglia. In dals accents dals referats en Val Medel èn stadas la posiziun e l’interacziun da las lin­guas retorumantschas cun autras linguas ed en cumparegliaziun cun quellas. Quai è tranter auter era vegnì tematisà en ils referats da Rut Bernardi, Renata Coray e Claudia Cathomas. «Retorumantsch n’è betg mo il rumantsch dal Grischun, mabain era il ladin dolomitan e furlan», ha Matthias Grünert da l’Universitad da Friburg tratg en memoria al principi dal Colloqui Retoromanistic da quest onn a Curaglia. Suenter che l’inscunter aveva stuì vegnir spu­stà duas giadas pervi da corona, han scienzadas e scienzads da lingua finalmain puspè gì la pussaivladad da barattar lur savair cun perits da l’Austria, Italia, Svizra e Germania. Durant trais dis han els preschentà e discutà lur projects da perscrutaziun da linguistica u litteratura en connex cun las linguas retorumantschas. Quest otgavel colloqui è vegnì organisà da las professuras da rumantsch da las universitads da Turitg e Friburg, vul dir dals dus professers rumantschs Matthias Grünert e Rico Valär. L’atgna lingua e las autras «Scriver per rumantsch è adina in act politic», ha manegià tranter auter Michele Badilatti, in dals referents al colloqui. Quai vala tant per la scienza sco per la litteratura, ha l’autura e docenta ladina Rut Bernardi preschentà en ses referat cun il titel «In pledoyer per la litteratura ladina contemporana». Tranter auter ha ella ditg: «Ins nascha simplamain en ina lingua. Nagin na dumonda, sch’ins la vuless adina stuair defender – quai è in’obligaziun ch’ins survegn simplamain.» Durant sia preschentaziun ha ella tegnì in pledoyer per la contemplaziun da litteratura ladina independentamain da ses status da lingua pitschna: «I dat litteratura ladina ch’è art per esser art – e betg per vegnir reducida sin ina lingua da caracter minoritar.» Rut Bernardi ha era explitgà in dilemma da la litteratura ladina che sa lascha savens be schliar, sche auturas ed auturs translateschan sezs lur ovras, perquai ch’en ladin manchian servetschs da translaziun e lectorat. «Cun publitgar be en in’autra lingua as desertescha da l’atgna societad», ha declerà l’autura che ha publitgà cudeschs per ladin ed als ha translatà sezza per tudestg. Quai vesa Rut Bernardi sco ina da las paucas pussaivladads per auturs ed auturas che vulessan cuntanscher in public pli vast, senza stuair perder uschia l’acceptanza da la populaziun da l’atgna lingua. Rut Bernardi: «Uschiglio exista il privel che giuvnas auturas ladinas e giuvens auturs ladins publitgeschan be anc direct per tudestg u perfin per englais.» Corona ed il rumantsch Era Renata Coray, collavuratura scientifica dal Center da cumpetenza plurilingua da l’Universitad da Fribourg, ha tematisà problematicas da translaziun da linguas minoritaras. En il rom da ses referat cun il tema «Rumantsch en la communicaziun dals uffizis durant la crisa da corona» ha ella mussà a maun d’exempels da paginas d’internet da l’Uffizi federal da sanadad publica co ch’il rumantsch è savens vegnì negligì durant la pandemia. «Indignaziun è dentant deplazzada qua, però il dretg da linguas sto vegnir discutà», ha manegià la sociolinguista. Ed ella ha agiunt che en ina situaziun da crisa na giaja betg per promoziun da lingua – ma per bleras persunas en il territori da tschep saja il rumantsch simplamain la lingua la pli impurtanta per las cuntanscher. Sco Rut Bernardi ha era ella manegià: «I dat bleras persunas che na fan betg mo diever dal rumantsch pervi da lur professiun u perquai ch’els vulessan mantegnair la lingua, mabain perquai ch’igl è simplamain lur lingua principala.» Renata Coray ha rendì attent che da translatar saja adina er ina intermediaziun. Ed ella ha agiuntà: «Translaziuns rumantschas na vegnan betg fatgas per vegnir messas en vaidrinas.» Il tudestg en il rumantsch Sper la litteratura e la politica linguistica è era la linguistica sezza stada in aspect impurtant a la dieta a Curaglia. Claudia Cathomas da l’Institut da Perscrutaziun da la Cultura Grischuna (IKG) ha preschentà sfidas, difficultads e pussaivlas soluziuns per l’analisa da datas linguisticas. Claudia Cathomas ha tranter auter analisà il diever da la lingua da mintgadi en famiglias cun uffants pitschens, e quai tenor aspects da l’integraziun da pleds tudestgs en il rumantsch. Ed ella ha manegià: «L’integraziun da pleds è in process gradual – mintgatant èsi grev da dir tge ch’è anc tudestg ubain già rumantsch.» Tenor Claudia Cathomas dependia l’integraziun da pleds esters dals pledaders e las pledadras e da la situaziun. Per pudair analisar er en avegnir profundamain il svilup da la lingua fetschia però basegn dad ulteriurs meds e corpus da perscrutaziun. Uschia che era a la proxima ediziun dal Colloqui Retoromanistic – che vegn organisà l’onn 2025 a Gurize en il nord da l’Italia – datti segir puspè da preschentar e discutar bler en connex cun la retoromanistica. U sco ch’il professer ladin Paul Videsott ha resumà: «Il rumantsch n’è anc ditg betg perscrutà a fin.» La «Retorumantschia» unida a Curaglia Mintga trais onns sa radunan scienzadas e scienzads che perscruteschan las linguas rumantschas ad in «Colloqui Retoromanistic». Quest onn – da gievgia enfin sonda passada – èn var 40 expertas ed experts da la scienza retoromanistica sa radunads a Curaglia en Val Medel. Là han quels preschentà ed discutà var 30 differentas lavurs da retschertga actualas che concernan las trais linguas minoritaras dal ladin dolomitan, dal furlan ed dal rumantsch dal Grischun. Quest onn è la dieta vegnida organisada da las duas professuras da rumantsch a las universitads da Friburg e Turitg. E perfin per la scienza da linguas po il virus da corona furnir material da perscrutaziun. Uschia ha p.ex. la sociolinguista Renata Coray perscrutà ils davos mais co che las autoritads federalas han fatg adiever da la lingua rumantscha durant la pandemia. (fmr/dat) Il Colloqui Retoromanistic ha gì lieu dals 9 enfin ils 11 da zercladur en la Medelina a Curaglia. Da la partida è stada ina quarantina da scienziadas e scienzads. L’entira «retoromanistica» sin in’excursiun tras Curaglia, cun il guid Peter Egloff (amez) – sanester dad el ils dus professers-organisaturs: Rico Valär e Matthias Grünert. Durant trais dis èn scienzadas e scienzads sa scuntrads en la Val Medel ed han preschentà lur retschertgas actualas. Claudia Cathomas ha preschentà sias lavurs cun datas linguisticas, tranter auter co che pleds tudestgs vegnan integrads en il rumantsch. La sociolinguista Renata Coray ha perscrutà nua che las autoritads federalas han fatg adiever da la lingua rumantscha durant la pandemia da corona.

Dapi ier ha il Grischun tschintg novs tiradurs che han tratg tar il tir champester il resultat maximal. La participaziun è stada buna – en tut han 2997 umens e dunnas sajettà a la concurrenza naziunala en il chantun Grischun. Quai èn be 11 tiradurs damain che anc avant in onn, tar la medema occurrenza. Sin la distanza da 300 meters han gist quatter participants sajettà la cifra magica da 72 puncts. Quai èn Carl Frischknecht (Tumegl), Tarcisi Cadruvi (Laax), Luca Hohenegger (Müstair) e Corrado Sala (Poschiavo). A set tiradurs èsi reussì da sajettar 71 puncts ed uschè be in punct pli pauc ch’il resultat maximal. Exact 15 tiradurs han mancà da far il maximum be per dus puncts ed han tratg cun 70 puncts in resultat excellent. Sin la distanza da la pistola èsi gartegià a Bruno Battaglia (Cuira) da far sco gia il 2020 il resultat maximal da 180 puncts. In participant ha fatg 178 puncts e sis han sajettà 177 puncts da 180 puncts pussaivels. (fmr/gns) Luca Hohenegger ha tratg a Müstair sin la distanza da 300 meters il resultat maximal.

Dapi ils 15 da matg èsi cler ch’i dat grondas midadas en il Cussegl grond davent da l’avust 2022. Detg exact in mais pli tard cumenza oz glindesdi per 55 deputadas e deputads lur davosa sessiun. Cun varga 40 tematicas è il program parlamentar dentant grass e gross. Numerusas intervenziuns e dumondas da deputadas e deputads emplainan la glista da tractandas da la sessiun da zercladur dal Cussegl grond che cumenza quest suentermezdi. Dasperas datti intginas fatschentas ch’il parlament duai liquidar a la fin da la legislatura 2018-2022. La sessiun cuzza quatter dis, in di dapli che usità. Il rapport da gestiun ed il quint annual 2021 è l’emprima tractanda en la sessiun da zercladur. Il schef dal departament da finanzas e vischnancas, Christian Rathgeb, vegn a preschentar al parlament in quint annual 2021 cun in gudogn da da prest 140 milliuns francs. Quai èn 75 milliuns dapli che l’onn passà. En il budget 2021 aveva il Chantun anc quintà cun in deficit da var 300 milliuns. Mardi en damaun vegn il Cussegl grond ad eleger il president ed il vicepresident da la Regenza per l’onn 2023. Questas elecziuns èn ina formalitad. Cusseglier guvernativ Peter Peyer (PS) daventa probablamain per l’emprima giada president da la Regenza. Cun Martin Jäger han ils socialdemocrats gì l’onn 2015 la davosa giada il presidi da l’executiva grischuna. Sco vicepresident per l’onn 2023 vegn probablamain elegì cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. El è stà l’onn 2019 l’emprima giada president da la regenza grischuna. Il mardi suentermezdi sa fatschenta il Cussegl grond lura tenor il program da la sessiun cun la refurma da la giustia. Il punct il pli impurtant da questa refurma è la proposta da la Regenza da fusiunar la Dretgira chantunala cun la Dretgira administrativa ad ina Dretgira superiura dal chantun Grischun. La refurma cuntegna plinavant la proposta d’optimar la surveglianza da la giustia e da precisar la rela­ziun d’engaschament da las commembras e dals commembers da las autoritads da las dretgiras. Il project cumpiglia er ina revisiun parziala da la Constituziun dal chantun Grischun. Quella vegn suttamessa a la votaziun dal pievel, previsiblamain ils 27 da november 2022. En il medem mument sco cun la refurma da la giustia tracta il Cussegl grond la missiva da construcziun «Fusiun da las localitads da las duas dretgiras chantunalas superiuras ad ina nova Dretgira superiura – renovaziun ed en­grondiment da l’edifizi chantunal, Grabenstrasse 30 a Cuira». En quel edifizi istoric, nua ch’il parlament grischun salvava a ses temp ­sias sessiuns, vuless la Regenza realisar il nov sez per quella dretgira superiura. Ils Special Olympics World Winter Games Switzerland 2029 duain vegnir organisads en il Grischun. Las concurrenzas per persunas cun impediments spiertals duain avair lieu a Cuira, ad Arosa ed a Lai. Per quest intent propona la Regenza al Cussegl grond d’approvar ina contribuziun chantunala da 9,5 milliuns francs. Durant questa sessiun vegn damai il Cussegl grond a decider en questa chaussa. Ils Special Olympics World Winter Games Switzer­land 2029 han lura lieu dals 10 als 17 da mars 2029. La dumengia d’elecziun avant in mais vegn a restar a bleras deputadas e deputads veders e novs en buna memoria. Saja quai en il senn positiv ubain negativ. L’avust proxim entran lura 55 dunnas ed umens sco novas deputadas e deputads en il Cussegl grond. Il parlament ha er vinavant 120 sezs e perquai ston u vulan 55 commembras e commembers dal Cussegl grond ussa chalar questa gievgia, cun la fin da questa sessiun. 27 deputadas u deputads n’han betg dumagnà l’obstachel da la reelecziun e 28 deputadas u deputads han demissiunà. L’anteriur edifizi statal a Cuira – construì la fin dal 19avel tschientaner – e stà durant blers onns sez da l’Uffizi da construcziun bassa. Ussa duai el daventar il sez dad ina nova Dretgira superiura dal Grischun. Foto David Truttmann

Sin l’areal en il vest da las Ovras da Domat è vegnida inaugurà venderdi la tavla da commemoraziun cun il num «Craps Gross». Ils «Craps Gross» regordan a las battaglia sanguinusa dals 3 da matg dal 1799 tranter ils Sursilvans ed ils purs da la regiun ed ils Franzos. La tavla da commemoraziun è vegnida instradada da la Vischnanca burgaisa da Domat en collavuraziun cun las Ovras da Domat. Enramada da las producziuns d’ina delegaziun dals Tamburs da Domat cun unifurmas istoricas han l’iniziant ed ante­riur president da la vischnanca burgaisa, Theo Haas, il president actual dals burgais, Ursin Fetz, sco era il president communal Erich Kohler e la possessura da las Ovras da Domat, Magdalena Martullo-Blocher, undrà ils merits dals Grischuns cunter ils Franzos dals 1799. Quai – sco ch’igl è vegnì ditg – malgrà ch’ils Sursilvans e quels dal Plaun avevan pers 600 guerriers durant quel cumbat. Ils guerriers sursilvans e dal Plaun, ar­mads cun guaffens da purs, eran sin buna via da stgatschar la schuldada franzosa avant Cuira. Ils indigens èn dentant – entras il sustegniment nunspetgà da chavallarists husars – vegnids rebattids fin a La Punt/Rehanau. In document ch’è protocollà en l’archiv communal da Domat raquinta d’in schabetg en il vitg da Domat durant ch’ils Franzos stgatschavan enavos ils Sursilvans. La giuvna Onna Maria Bühler da Domat saja currida ora sin via sper la Funtauna Sut ed haja fatg uschè gronda canera che la schuldada franzosa saja scappada. Onna Maria Bühler saja ve­gnida da tschiffar las mastrinas dals chavals che tiravan in chanun dals Franzos. L’effect da la canera da la dunna è apparentamain stà uschè grond ch’ils Franzos han laschà enavos il chanun ed ils Sursilvans han pudì conquistar quel. Tant per il president actual Ursin Fetz sco era per Theo Haas che ha presidià la vischnanca burgaisa da Domat durant blers onns è l’inauguraziun da la tavla commemorativa «Craps Gross» stà in act impurtant per mussar a passantas e pas­sants il lieu istoric cun ils craps or dal temp da la battaglia. L’interprendidra e cussegliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher ha mess a disposiziun ina part da ses sulom per la tavla ed ils «Craps Gross». Theo Haas ha engrazià ad ella per quest gest e menziunà che l’inauguraziun odierna saja l’ultim project ch’el haja anc realisà sco parsura da la vischnanca bur­gaisa da Domat, avant ch’el haja surdà dacurt la batgetta ad Ursin Fetz. Domat Scuverta da la tavla «Craps Gross» Venderdi passà han la Vischnanca burgaisa da Domat e las Ovras da Domat inaugurà communablamain ed en preschientscha da differents giasts envidads la tavla commemorativa «Craps Gross» en il vest da l’areal da las ovras. Questa tavla duai regurdar als guerriers da la Surselva e dal Plaun che han lutgà ils 3 da matg da l’onn 1799 tranter La Punt/Rehanau e Cuira cunter las truppas d’occupaziun franzosas. En spezial è er vegnì sa regurdà da la dunna Onna Maria Bühler da Domat ch’è vegnida da spaventar la schuldada franzosa a Domat e da rubar dals Franzos in chanun.

Da curt ha in video fatg la currella tar mia parentella, in video da mes partenari R. cun nossa figlia L. El di pleds (rumantschs) ed ella als repeta ed omadus èn immens loschs da lur prestaziun. Natiralmain èsi meeega herzig, e cun quai che R. n’è betg in Rumantsch ha quai dà tant dapli applaus tar mia stirpa: «Tge super ch’el fa.» – «Uschè bel, qua siglian gist las larmas!» – «R. è simplamain in bunischem bab.» – «Oh quels dus, tge dreamteam charin.» – «El è simplamain in educatur grondius» – «E sas quest ruaus! Quai n’has ti simplamain betg, sas! El sa simplamain ir enturn cun ella.» Sch’jau avess chargià il video sin Youtube, avess el probabel entaifer paucs dis dominà ils trends da la plattafurma – mo schon pervi dals clics da mia famiglia… In pèr dis pli tard hai jau lura raquintà quai ad in’amia. Jau na sai betg exact pertge, forsa era mes tun in pau memia giz u forsa er’jau in pau memia ironica cun imitar mia mamma, ma tuttenina hai jau remartgà che mia amia ma guardava cun ina egliada in pau curiusa. Ella m’ha mess in maun sin il bratsch e ditg: «Viola, navair, ti sas che ti fas super quai cun L.? Ti es ina buna mamma!» Per in mument er’jau tut perplexa. E lura èn las larmas si¬glidas – questa giada tar mai. Tge chaussas, hai jau pensà. Jau na sun bain uschiglio betg uschè emoziunala. Ma insaco aveva mia amia tutgà la noda, ina noda che ma pareva dal tuttafatg nunenconuschenta. Cura ch’jau er lezza saira enta letg na ma laschava questa chaussa nagin ruaus. Pertge m’han ils pleds da mia amia muventà talmain? E lura hai fatg clic ed jau hai realisà che quai era l’emprima giada en bunamain dus onns maternitad che insatgi m’ha ditg ch’jau saja ina buna mamma. Betg ch’jau n’avess udì nagins cumpliments en quest connex. Ma quai eran adina chaussas che sa referivan a mes talent d’organisaziun, a mia diligenza u a mia perseveranza: «Verrucct co che ti fas il managen tut quai!» – «Ti scrivas ina dissertaziun ed has in uffant pitschen? Tge prestaziun!» – «Ma tge grondius! Ti has publitgà dus cudeschs dapi che tia figlia è sin mund?» Uss ch’jau notesch quests cumpliments ma dat era en egl che questas frasas implitgeschan insaco adina era ina tschert deficit en mia rolla sco mamma. Cler che nagin na vuleva accusar mai d’avair negligì mia figlia, però che tals cumpliments èn per il solit pachetads en dumondas e smirvegls, quai di atgnamain gia tut. Dal reminent n’èsi betg uschia che quests cumpliments na ma plaschan betg, ma fertant che mes partenari survegn reconuschientscha per sia lavur e per mintga fuira ch’el fa cun L. vegnan mias prestaziuns geniturialas prendidas sco natiralas. Ma bun. Jau era pia enta letg ed empruvava da metter en lingia mes patratgs e mias emoziuns, tge che n’è natiralmain betg restà zuppentà ad R. ch’era sper mai enta letg. «Tge has?», m’ha el dumandà. Anc adina tut stutta da mia scuverta hai jau respundì: «Jau hai oz tegn’jau per l’emprima giada udì ch’jau saja ina buna mamma.» In mument eri quiet. Lura: «Quai hai jau bain era schon ditg a tai?» – «Na», hai jau respundì da quai bragialent. Puspè in mument da quietezza. E lura ha el m’embratschà e ditg: «Viola, ti ès la meglra mamma.» Senza smirvegl e senza dumonda. Ed jau hai stuì constatar ch’el fa halt schon simplamain super quai. Viola Cadruvi ha studegià germanistica, istorgia e rumantsch a l’Universitad da Turitg. Mintgatant lavura ella vi da sia dissertaziun e mintgatant sco scolasta, ma bunamain adina scriva ella. Viola Cadruvi

Pled d'avertura d'Aita Zanetti en il Cussegl grond Ier suentermezdi ha la presidenta dal Cussegl grond Aita Zanetti avert l’ultima sessiun dal parlament da la legislatura 2018-2022. Sut il titel «È il midament il sulet ch’è stabel?» ha ella laschà passar revista ils ultims quatter onns e dà in sguard en il futur. La dumonda che la presidenta dal Cussegl grond ha mess sco princip directiv per ses pled deriva d’ina inscripziun sin ina veglia chasa engiadinaisa a Sent. Midadas fetschian part da la vita e vegnian dictadas da la natira, ha Aita Zanetti constatà al cumenzament da ses pled d’avertura. L’uman haja da vegl ennà emprendì da viver cun midadas. Stuì viver cun midadas hajan er las commembras ed ils commembers dal Cussegl grond en la davosa legislatura, ha la presidenta ditg. «Nus avain stuì bandunar sfurzadamain la sala dal Cussegl grond e salvar nossas sesidas en la Halla da la citad da Cuira ed en il Center da con­gress a Tavau. Debattar cun mascrinas e sin distanza – tgi avess pudì s’imaginar quai l’avust 2018?» Bainprest cumenza la nova legislatura. Aita Zanetti ha ditg en ses pled che las deputadas ed ils deputads che sajan vegnids elegids per l’emprima giada tenor il sistem dal proporz, vegnian l’avust proxim a prender plaz qua en sala. «Ellas ed els han la medema responsabladad sco lur antecessuras ed antecessurs, numnadamain da cumbatter per soluziuns a favur dal Grischun. Ellas ed els vegnan er ad esser responsabels per la cultura da discussiun e da debatta che vegn tgirada en il plenum dal Cussegl grond.» A la dumonda da l’entschatta, schebain il midament saja il sulet che saja stabel, possian ins respunder cun GEA. Midadas sajan d’acceptar, sch’i sa tractia da preparar in bun terren per il futur. La presidenta dal Cussegl grond ha ditg, che la chasa grischuna saja construida sin in terren stabil. En questa chasa possia mintgin sa sviluppar e daventar innovativ cun far midadas. «L’innovaziun da sia vart mida la chasa.» Tenor Aita Zanetti stoppian midadas innovativas vi da la chasa grischuna dentant contri­buir al bainstar da tuttas e da tuts. Cura che l’entira societad sa sentia bain cun las midadas, discurran ins gugent d’inclusiun. «Inclusiun vul dir equivalenza, gist perquai ch’i dat differenzas», uschia la presidenta partenta dal parlament grischun. «L’inclusiun vivida vul er dir che nus avain la voluntad da chapir in l’auter e che nus na spetgain betg che noss visavi s’adattia a nus, mabain viceversa.» L’inclusiun vivida muntia da dar spazi ad uschenumnadas gruppas marginalas «e che nus dettian la pussaivladad a quellas gruppas dad esser ina part da nossa cuminanza».

Las butias pitschnas e la vendita directa dals manaschis purils grischuns han profità durant ils dus onns passads da la pandemia. Corona ha carmalà blers giast da vacanzas en il Grischun. Ils giast ed ils abitants secundars èn impurtants clients da las butias da purs. Cornelia Berther ha endrizzà gia dapi onns sper il manaschi puril a Dieni en la Val Tujetsch ina pitschna butia nua ch’ella venda agens products e tals ch’ella cumpra dad autras producentas e producents da la regiun. E Cornelia Berther ha sentì durant las restricziuns da corona dals dus onns passads che l’interess per sia purschida è creschì, per part marcantamein. «Per gronda part nà dals giasts da vacanzas ch’èn mes clients principals.» Durant la pandemia han pli bleras persunas fatg vacanzas en la Val Tujetsch e blers dad els èn passads sper la butia da Cornelia Berther vi. Ina butia che sa chatta en la vischinanza dals parcadis da las pendicularas da l’Arena da skis dad Andermatt-Sedrun. Cornelia Berther ha dentant era sentì las emnas passadas che la butia è stada main frequentada. «I nun ha pli tants giasts en la val sco durant corona.» Dus buns onns Ina experienza che Fidelia Cabalzar po confermar. La pura dad Andiast ha endrizzà ina pitschna butia sper il dachasa ad Andiast. «Ils dus onns passads èn stads buns.» Durant la stagiun d’enviern porscha Fidelia Cabalzar ses products en in char da vendita a skiunzas e skiunzs a l’ur dal parcadi da las pendicularas e quai mintgamai il venderdi enfin la dumengia. Sper chaschiel èn quai products sco pettas da nuschs che l’anteriura confisiera e pastiziera producescha sezza. «La vendita al parcadi è stada pli u main medema sco auters envierns.» Mia Kaenders da la Engadin River Ranch a Madulain tgira tranter auter era la vendita directa dal manaschi puril che posseda anc ina sparta agroturistica da chavaltgar. «Tar la vendita directa n’avain nus betg sentì in grond effect da corona.» Mia Kaenders dì ch’il manaschi a Madulain na vegnia strusch frequentà da clientella occasiunala. «Nus avain per gronda part clientella da tschep.» La Engadin River Ranch venda principalmain charn che deriva da l’agen muvel. E la plipart da la charn trametta Mia Kaenders als clients da chasa en la Bassa. «Quella clientella avain nus gia dapi onns ed ella resta a nus fidaivla.» Gronda dumonda per ir a chaval In boom da corona ha il manaschi da Madulain tuttina sentì ils dus onns passads e quai per la purschida agroturistica. «Nus essan vegnids inundads da dumondas per ir a chaval.» Mia Kaenders tradescha ch’il manaschi da chavaltgar n’haja per bler betg pudì cuvrir la dumonda. Enfin 15 chavals stattan a disposiziun durant la stad per ir a chaval. «Nus pudessan metter a disposiziun 50 chavals inclus trais accumpagnadras dapli.» Survegnir dapli chavals è para pli grev ch’engaschar trais accumpagnadras supplementaras per il giasts en sella. Mia Kaenders quinta ch’il fervent giavisch dad ir a chaval restia era suenter corona. Romana e Paul Nicca da Donat valan per piuniers da vender direct online. «Nus faschain quai dapi l’onn 1997.» Paul Nicca fa sez la pagina dad internet è discurra dad in hype da l’entschatta che saja sa sminuì cun ils onns. «Per crescher marcant durant corona.» Enfin 50% da l’entira vendita directa han Romana e Paul Nicca vendì online. «Ussa tschessa la dumonda via internet puspè.» Tuttina vegnan els anc adina da vender il medem quantum. «Nus stuain esser pli activs, telefonar dapli cun clientas e clients e tschertgar novs.» Augmentar sia purschida vul Cornelia Berther a Dieni en la Val Tujetsch. Pervia dad ina maldispostadad da ses um han els stuì chalar da far il pur e Cornelia Berther activescha sia anteriura professiun sco florista. Ella quinta da pudair stgaffir sper sia butia pitschna in pli grond local da vendita e porscher decoraziuns principalmain cun fluras. Decorar festas ed occurrenzas da tuttas manieras è tschertgà. «Quai gida da recaltgar ina entrada supplementara.»

Il president da la Cuminanza grischuna per sendas (CGS/BAW), Roman Cathomas, ha pudi beneventar dacurt a Cuira – suenter ina lunga pausa sfurzada da corona – var 120 commembras e commembers a la radunanza generala. Quella ha elegì Monica Glisenti (Puntraschigna) e Felix Keller (Samedan) da nov en suprastanza. Werner Forrer (Igis) banduna suenter 11 onns en uffizi il gremi. Quai rapporta la CGS en ina communicaziun a las medias. Il mainagestiun da la CGS, Stefan Kaufmann, ha preschentà sinaquai, en il rom da la rapportaziun annuala, ina nova cooperaziun cun la Cuminanza turitgaisa per sendas. Ensemen realiseschan las duas organisaziuns que­sta stad il project da la «www.wandertrophy.ch», la quala porscha ina collecziun da 25 viandadas en ils dus chantuns. Ultra da quai ha la CGS pudì preschentar a ses commembers in quint cun in surpli d’entradas da 5528 frs. L’uniun CGS è in’organisaziun spezialisada che s’occupa da la promoziun, da la tecnica e da la scolaziun en il sectur da viandar. Actualmain ha l’uniun 1400 commembras e commembers. (cdm/fmr) Il president Roman Cathomas ha pudì manar la radunanza generala da la CGS a Cuira cun ina partecipaziun da record da 120 commembras e commembers.

L’econom Peder Plaz duai daventar nov parsura dal cussegl d’administraziun da las societads ÖKK, l’assicuranza da malsauns cun sedia a Landquart. Il cussegl da fundaziun ed il cussegl d’administraziun da l’ÖKK han nominà el unanimamain en ina sesida da l’emna passada. L’elecziun definitiva dal presidi duai succeder a la radunanza generala ordinaria en in onn, scriva la ÖKK en ina communicaziun a las medias. Peder Plaz daventass uschia dal 2023 successur da Marcel Friberg. Quel sa lascha citar en la communicaziun cun ils pleds: «Peder Plaz ha grazia a sia scola­ziun e carriera professiunala las cumpetenzas per posiziunar la ÖKK a lunga vista areguard strategia, process da midada, digitalisaziun, finanzas e governance.» Peder Plaz è dapi otg onns commember dal cussegl da fundaziun e dal cussegl d’administraziun da las societads ÖKK. Dasper quest mandat è el – ch’è oriund da Savognin – cussegliader da strategia tar l’interpresa Hanser Consulting AG a Turitg, mainagestiun dal Forum economic dal Grischun e suprastant dal l’uniun Parc Ela. (cdm/fmr)

Sco nov president dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna è l’anteriur cusseglier dals chantuns da Berna, Werner Luginbühl, vegnì eligì cun grond applaus. El è successur da l’anteriur cusseglier federal Hans-Rudolf Merz. Ad el è vegnì engrazià per sia gronda lavur prestada. Sco quai ch’il nov parsura scriva en la circulara gist cumparida, è il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna, fundà avant passa 80 onns, restà fidaivel a ses princip. Quel consista enten reducir las differenzas tranter regiuns bainstantas e talas economicamain dischavantagiadas. Quai succeda cun promover finanzialmain surtut projects infrastructurals en favur da vischnancas flaivlas da finanzas, societads e corporaziuns per che regiuns muntagnardas restian abitablas, vegnian nizzegiadas e cultivadas. Era, sch’igl haja dà bleras midadas dapi ils onns quaranta existan anc adina grondas differenzas tranter las muntognas e la Bassa. Savens na tanschian las atgnas finanzas da las vischnancas muntagnardas e dad autras corporaziuns betg per realisar projects impurtants per surviver existenzialmain. Il nov parsura, Werner Luginbühl, constatescha cun grond respect cun tge engaschi ed activamain ch’ils responsabels en las muntognas sa dettian fadia da schliar ils problems multifars. Il padrinadi dat al nov president blera satisfacziun da vesair, co quel sa gida savens cun success grazia ad imports considerabels da levgiar la situaziun finanziala en las muntognas. Quai restia be pussaivel sch’il padrinadi possia era quintar en l’avegnir cun il sustegn solidaric da fauturs e fauturas. Sulettamain uschia vegnia l’istorgia da success dal Padrinadi svizzer per las vischnancas da muntogna scritta vinavant. Mintga ediziun da la circulara «Patenschaft-Post» – uschia era la gist cumparida nr. 2 da quest onn – relata da projects sustegnids dal padrinadi. Tranteren sa chattan era adina tals en il Grischun che vegnan promovids finanzialmain tras il padrinadi. Ins astga perquai dir ch’il Grischun profiteschia fitg da l’agid finanzial tras il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna. (cdm/fmr/gc)

Dapi ier en damaun discuta il Cussegl grond la refurma da la giustia. Il punct central da quella refurma è la proposta da la Regenza da metter ensemen la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa dal Chantun. En l’emprima part da la debatta hai dà ina cuntraversa pervia d’ina emna supplementara da vacanzas per derschadras e derschaders chantunals. Il messadi da la Regenza per la refurma da la giu­stia cumpiglia var 650 paginas. Las duas dretgiras chantunalas duain vegnir fusiunadas a la Dretgira superiura dal Grischun. Questa dretgira daventa pli gronda che la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa dad oz. Perquai duai vegnir stgaffì in secretariat general che procura l’entira lavur administrativa. In segund punct impurtant ch’il Cussegl grond vegn a tractar è la surveglianza da las dretgiras, la quala duai vegnir optimada. Il terz punct impurtant da la refurma èn las relaziuns d’enga­schament da las derschadras e dals derschaders. Ina cumissiun predeliberanta è sa fatschentada cun tut ils puncts da la refurma. A basa da las propostas da questa vegnan ils artitgels da la lescha chantunala davart l’organisaziun giudiziala repassads dal Cussegl grond. Independentamain da la refurma vegn il Cussegl grond er a decider davart il messadi per in credit da 29,2 milliuns francs per la renova­ziun da l’edifizi statal a la Grabenstrasse 30 a Cuira. Quel duai daventar la nova sedia da la Dre­tgira superiura davent da l’onn 2025. Dal lung e dal lad ha il Cussegl grond debattà ier mardi davart la dumonda, sch’i saja gist da conceder a las derschadras ed als derschaders principals in’emna dapli vacanzas per onn. A l’entschatta d’ina discussiun cuntraversa ha la fracziun da la Partida populara proponì da stritgar quest artitgel da vacanzas che na saja per plirs motivs betg necessari. Il schef dal Departament da giustia, polizia e fatgs da sanadad, Peter Peyer e l’entira cumissiun da giustia è s’engaschada per salvar l’artitgel da vacanzas en la lescha. La discussiun n’è betg vegnida pli simpla cura che Peter Peyer ha fatg a savair ch’i na dettia en sasez – sco tar la Regenza – betg ina regulaziun da vacanzas per ils derschaders chantunals. Quai che ha manà al deputà da la PLD Lorenz Alig a la simpla dumonda: Quantas emnas vacanzas ch’ils derschaders principals avessan lura insumma cun ina emna dapli? A la fin ha il Cussegl grond decidì cun 69 cunter 38 vuschs da stritgar l’artitgel da las vacanzas supplementaras ord la lescha. Discussiun ha dà er il temp d’uffizi da la presidenta u dal president da la nova Dertgira supe­riura chantunala. Il Cussegl grond è sa decidì a la fin per la perioda d’uffizi da quatter onns. Quai munta damai ch’il presidi rotescha e ch’ina nova presidenta u president vegn elegì/ida suenter quatter onns. Davart il temp d’uffizi da la presidenta u dal president hai anc dà ina proposta d’ina minoritad da la cumissiun predeliberanta per ina perioda d’uffizi da dus onns. Ed il deputà Ilario Bondolfi (AdC) vuleva in temp d’uffizi dad otg onns. La discussiun davart la refurma da la giustia ha mussà che la cumissiun da giustia sco cumissiun predeliberanta ensemen cun il Departament da giustia, polizia e fatgs da sanadad han gì il curaschì da proponer al Cussegl grond ina discussiun averta davart artitgels u parts d’artitgels ch’èn vegnids stritgads. Uschia per exempel la regulaziun dal dumber da derschadras e derschaders cura ch’ina ni in derschader è nunspetgadamain absent. In auter punct ch’è vegnì stritgà è la regulaziun da l’indemnisaziun a derschadras e derschaders che n’èn betg vegnids reelegids. La refurma da la giustia è suenter sis uras ve­gnida approvada dal Cussegl grond unanimamain. Mardi cunter saira ha il Cussegl grond cumenza cun la discussiun davart il messadi cun il credit da 29,2 milliuns francs per la renovaziun da l’edifizi statal a la Grabenstrasse 30 a Cuira. Refurma da giustia e credit da renovaziun vegnan suttamess a la votaziun dal pievel ils 27 da november 2022. Il pli vegl edifizi statal L’edifizi statal a la Grabenstrasse 30 a Cuira è vegni construì l’onn 1877/1878. I sa tracta da l’emprim edifizi statal dal chantun Grischun. Ord vista da la politica statala è quest bajetg da fitg gronda impurtanza. Quai signifitga ch’il Chantun na po betg vender quest object. Oriundamain è l’edifizi visavi dal monument da Benedetg Fontana vegni construì sco sedia dal Cussegl grond. Pli tard han la Banca Chantunala e la Dretgira chantunala gì suttetg en quest bajetg. Ed ils davos decennis è l’edifizi istoric a la Grabenstrasse 30 stada la sedia da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa. Grischun Cussegl grond tracta la refurma da la giustia Il segund dals quatter dis da la sessiun da stad ha il Cussegl grond discutà la refurma da la giustia che vegn proponida da la Regenza. Differents puncts da questa refurma han procurà per discussiuns animadas. Ils temas impurtants da l’emprim di da discussiun en stads il temps d’uffizi da la presidenta u dal president da la nova Dretgira superiura ed ina proposta da conceder a las derschadras ed als derschaders principals in’emna da vacanzas supplementara. (fmr/mg) Pagina 2

Tschel di èsi capità. Sco in chametg m’èsi ì tras il chau: in patratg, in giavisch, in desideri, sur dal qual jau na ristg bunamain betg da scriver. Ma ussa stoi vegnir scrit: Per in milliavel secunda hai jau giavischà enavos il lockdown! So, ussa èsi ora ... Quant avevan nus bramà enavos la normalitad, la cuminanza, la vita normala, il mintgadi, il trot, ils inscunters suenter la pandemia. Cler, quella pandemia n’è bain betg finida per dal bun. Il virus vegn puspè pli viv ed activ. Però nus essan libers da tut las restricziuns, da mascrinas e tests e distanzas socialas. Ed ussa? Ussa sun jau surdumandà e stuffientà. Igl è simplamain memia bler: memia blera glieud, memia bleras exposiziuns, memia blers concerts, memia blers referats, memia bleras conferenzas da medias (per schurnalists/as), memia bleras dietas, colloquis, radunanzas communalas, radunanzas generalas, festivals, openairs, brunchs, grilladas, turniers, cursas, happenings e häpplis, aperos e tut il dianzer. Cler, il mais da zercladur è per regla chargià cun occurrenzas, però quai che schabegia per il mument è ina veritabla «explosiun». Quel pled mar­zial da la «explosiun» n’è en cas betg da mai, mabain quel citesch jau dad ina persuna activa en il sectur da cultura en Engiadina. Ella s’engascha cun fieu e flomma per sia instituziun, però ella vesa che sia glieud, ses public, na sa per il mument betg sa decider nua ir e nua star. Ed ella ha tema che er sia bella occurrenza da questa fin d’emna pudess vegnir a la curta. Ditg simpel e setg: igl è simplamain memia bler. Ed er jau pens «Should I Stay or Should I Go» tenor il hit da The Clash. La pandemia aveva respundì per in tempet quella dumonda, aveva surpiglià la responsabladad per quella decisiun. Quai era atgnamain detg cumadaivel. Cler, suenter il chametg ch’è ì tras mia testa – da giavischar enavos il lockdown – hai jau gì in pau in curius sentiment, nauscha conscienza. Vai anc da giavischar enavos il lockdown! Ed insumma, è mes desideri in problem extern u intern? Vul dir, sun jau vegnì in curius durant il temp da la distanza sociala u è il mund exteriur vegnì ord clocca cun tut sia truscha? – Per amur da mia psicoigiena sun jau sa chapescha vegnì a la conclusiun ch’i saja il segund: il mund ordaifer è vegnì in «mund sutsu». E perquai hai jau decis l’auter di tut frestg e franc: Jau stun oz a chasa. Atgnamain m’era adina ­gia pli simpatica – er en autras occasiuns – l’emprima part da la dumonda da The Clash. David Truttmann da Müstair/Cuira è schefredactur da la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. David Truttmann

Era sche jau sun ina da las refurmas – il pli gugent mettess jau sin il chau tut il sistem da scola – fatsch jau da temp en temp gugent in pau instrucziun classica. Uschè eri almain planisà l’auter di. Jau vuleva en sasez mo leger in pèr texts dal temp medieval cun mia 4. classa e far in pèr conguals cun il temp dad oz. Per exempel il congual da la pesta cun corona. In uffant legia e jau decler pleds or dal text, sco per exempel il pled «mument-staila». Jau improvisesch natiralmain. E lura dumonda in mattatsch sco or dal nagut: «Co era quai en il temp medieval, cura che las mattas avevan la perioda?» – Uau, pens jau, tgi sa, sche questa dumonda è gia vegnida perscrutada. Jau di: «Ma tge buna dumonda, Marco!» – «Tge, tge è quai?» cloma Jenny. – Amir, che sa gia quasi tut grazia l’internet, sclerescha: «Sas, i vegn uschè sang sutor e lura dovran las mattas tampons e bindas.» – «Ma pertge han ins quai?», dumonda insatgi. Il tema para dad esser gist bler pli interessant ch’il temp medieval. Jau decler cun ina skizza vi da la tavla: «La dunna ha in uschenumnà ‹Eisprung›. Quai vul dir ch’in ov siglia ed è pront per vegnir fructifitgà.» – «Häh, jau na chapesch pli nagut!», cloma Jenny. – «Jau sun gea vi da declerar… sche quest ov vegn fructifitgà, lura s’uneschan las cellas da l’um e da la dunna ed i crescha in poppin. Sche l’ov na vegn betg fructifitgà, lura na dovra il corp betg il gnieu ch’el ha fabritgà si e quai vegn lura ora sco sang.» Els lessan natiralmain savair tut pli precis e cunzunt co che quellas cellas da l’um vegnan en la dunna. En sasez è quai in tema per la 5avla classa e qua ston ins far in cumpliment a la scolas bernaisas: l’educaziun sexuala vegn fatga da persunas externas, ed en ina saira da geniturs che tutga tar il program vegni declerà als geniturs tge che vegn tematisà cun ils uffants. «Per intgins da vus èsi forsa in pau baud… ma sche vus essas propi pronts…» – «Gea!» cloman els e lura decler jau halt e muss cun la detta co ch’ils organs genitals da l’um e da la dunna interageschan per ch’il ov possia vegnir fructifitgà. «Tgeeee? – Bäääh! – Naaaa!» Il hallihallo è grond e grondius. Il glatsch è rut e jau decler cun tutta calma e cun dissegns fitg simpels co che las cellas s’uneschan ed il uffant crescha. I vegn ina dumonda suenter l'autra: «Co datti schumellins?» – «Pertge fan ils umans insumma l'amur?» – «Pertge datti uffants impedids?» – «San era omosexuals far uffants?» Ils scolars e las scolaras n’enconuschan nagins tabus, perquai ch’els na san anc betg che tscherts aspects vegnan tabuisads. Intgins èn però anc adina cotschens sco tomatas. Jenny dat tranteren: «Pertge discurrin nus uss da quai?» – «Pervi da Marco!» – «Ou man, Marco, pertge has ti cumenzà cun quai?» – «Ma, sche ti vuls lura ina giada far l’amur e na sas betg co, lura è quai gea era tup!» Jau n’era gea betg preparada da tractar il tema, ma igl è gist la schanza dad agiuntar: «Sche vus as inamurais in bel di, cun 18 u 19 onns, e faschais lura forsa per l’emprima giada l’amur, lura èsi impurtant da savair ch’ins sto sa preservar cun condoms u cun la pilla u auter per ch’ins na survegnia betg in pop.» – «Tge, pertge pir cun 18?» Sch’i va per ses tema preferì, lura taidla Amir bain: «Auters vegnan gea gia cun 14 u uschè bap u mamma!» – «Gea, apunta...» La lecziun è a fin e l’euforia gronda, il pli gugent restassan els anc. «Quai è stà uschè gail!» Mo Jenny è anc adina totalmain schoccada. «Ti Jenny, è quai l’emprima giada che ti audas da quest tema?», la dumond jau suenter ch’ils auters han bandunà la stanza da scola. «Na, nus avain in cudesch a chasa e mia mamma leva guardar el cun mai, ma quai na m’ha betg interessà.» Aha, lura hai jau uss segir fatg in plaschair a la mamma ed in pau era a mai. Tge mument-staila cun mia classa. Chatrina Josty-Kreuzer viva e dat scola en il chantun Berna. Chatrina Josty

Tujetsch è ina vischnanca cun ina grond’affinitad per la cultura e la tradiziun. Quai sa mussa per exempel en il dialect dil rumantsch tuatschin che vegn tgirà da bleras e blers Tuatschins. In auter exempel è l’archiv cultural da la val che conserva cudeschs, brevs ni er fotos e maletgs da pli baud. In ulteriur exempel è il Museum La Truaisch a Sedrun. El dat in’invista en la vita dal mintgadi d’antruras en la Val Tujetsch. Ina stiva, ina chombra da durmir e cuschina mussan co che la glieud viveva pli baud. Il museum presenta dentant er la vita professiunala d’antruras, per exempel quella dal chalger ni scrinari. Naturalmain che l’agricultura da pli baud na vegn er betg a la curta. Quella era la basa existenziala da pli u main mintga famiglia. Interessant è dentant er l’exposiziun speziala davart la cultura dal glin. In fitg bella partiziun è quella da las cristallas ed dals minerals. En quella san las visitadras ed ils vistaders dal museum sa persvader dals stgazis natirals da la Val Tujetsch e quai n’èn betg paucs. Da vesair èn là era cristals chattads en connex cun la construcziun dal tunnel da basa dal Got­tard. Dal reminent: La partiziun da cristals e minerals vegn midada da temp en temp. La gronda part da quella è en possess privat. Il Museum La Truaisch a Sedrun è avert il mardi, il venderdi e l’emprima dumengia dal mais mintgamai suentermezdi e quai da l’emprim da fanadur enfin ils 31 d’october. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il Museum La Truaisch a Sedrun.

Oz glindesdi è il Di internaziunal dals fugitivs. Quest di ha lieu dapi l’onn 2001 mintg’onn ils 20 da zercladur. El è vegnì proclamà da l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils fugitivs (UNHCR). Il Di internaziunal dals fugitivs duai far endament a la publicitad che milliuns d’umans èn sfurzads da bandunar lur patria. Tenor l’UNHCR èn actualmain varga 100 milliuns umans sin la fugia. Davos questa cifra orrenta stattan milliuns destins tragics e crudaivels. Dapi che l’armada russa ha cumenzà la guerra cunter l’Ucraina rapportan las medias da destins tragics da persunas ch’èn sin la fugia. Blers fugitivs da l’Ucraina èn dunnas ed uffants. En ses messadi per il Di internaziunal dals fugitivs scriva l’UNHCR tranter auter ch’i na saja per las persunas betg pertutgadas da la guerra betg pussaivel da calmar ils conflicts en ils pajais da guerra. Dentant possian las persunas betg pertutgadas da la guerra gidar ils fugitivs da supportar las consequenzas da la guerra. Quai cun daventar activs per ils fugitivs, cun guardar ed als sustegnair. Metter in accent communabel La Crusch Cotschna Svizra e la Crusch Cotschna dal Grischun s’engaschan cun projects d’integraziun, curs da lingua ed assistenza per tschertgar lavur per ils fugitivs da l’Ucraina e dad autras naziuns. La Crusch Cotschna scriva en ses messadi per il Di dals fugitivs, ch’ella cun tut sias secziuns chantunalas contribueschia essenzialmain a l’integraziun professiunala e sociala da las migrantas e dals migrants en Svizra. Ils fugitivs da l’Ucraina possian profitar a moda svelta e nunbirocratica da las cumpetenzas da la Crusch Cotschna. 50 000 mortoris sin via vers l’Europa L’organisaziun«beimnamennennen.ch» ha publitgà quests dis in messadi per il Di dals fugitivs sin sia pagina d’internet. Tenor quella èn pressapauc 50 000 fugitivs morts durant lur fugia vers l’Europa. Uschia per exempel fitg blers fugitivs da l’Afganistan, da la Siria e da l’Eritrea. Ils blers dad els sajan najads en la mar, auters sajan vegnids schluppettads sin ils cunfins, scriva l’organisaziun. Sin ils cunfins dador l’Europa vivian tschientsmillis fugitivs che veglian vegnir en l’Europa. Beimnamennennen.ch, ch’è in project da var 120 baselgias ed instituziuns socialas da la Svizra e da la Germania, ha organisà er quest onn la davosa sonda e dumengia en 17 citads da la Germania e da la Svizra occurrenzas, nua ch’ils nums dals fugitivs morts en vegnids prelegids. Per la segunda giada ha l’acziun da commemoraziun naziunala er gì lieu a Cuira en la baselgia da San Martin. Là è er vegnì celebrà in servetsch divin per las victimas la dumengia a las 10:00, sco finiziun da l’acziun. Pro l'acziun "Beim Namen nennen" per il Di dals fugitivs a Cuira han Monica Capelli, Rita Gianelli e Constanze Broelemann (da san.) tachà si nums da persunas fugidas. Bild Theo Gstöhl Tar l'acziun "Beim Namen nennen" ha prelegì Daniela Troxler en la baselga San Martin a Cuira dals destins da persunas fugidas. Bild Theo Gstöhl «Nus avain l’incumbensa d’esser solidarics cun ils fugitivs» Per il vicepresident da la regenza grischuna e schef dal Departament chantunal da giustia, polizia e sanadad, Peter Peyer è la situaziun dals fugitivs sin l’entir mund ina gronda tragedia. En in curt discurs cun la FMR ha Peyer mess a cor a las Grischunas ed als Grischuns da s’engaschar per ils fugitivs. Martin Gabriel/FMR Set milliuns fugitivs be dad ina terra, quai saja ina cifra starmentusa, ha Peter Peyer ditg envers la FMR. Be l’unda da fugitivs da l’Ucraina mussia tge donns ch’ina guerra possia chaschunar ad in entir pievel. FMR: Co tuna Voss messadi a la popula¬ziun dal Grischun per il Di dals fugitivs? Peter Peyer: I dat duas chaussas da dir: L’Ucraina è fitg damanaivel da nus. Ils fugitivs da l’Ucraina avran pervi da questa vischinanza forsa anc pli fitg ils egls a nus. Nus na dastgain dentant tuttina betg emblidar ch’i dat anc massa auters pajais da crisa sin quest mund e da là vegnan er fugitivs tar nus. Nus discutain blers problems en nossa politica chantunala. Gist l’emna passada en il Cussegl grond è quai puspè stà il cas. Cumpareglià cun ils problems dals fugitivs essan nus dentant en ina situaziun luxuriusa. Quai munta tenor mai che nus avain l’incumbensa d’esser solidarics cun ils fugitivs. Co statti cun la solidaritad da las Grischunas e dals Grischuns? La solidaritad cun ils fugitivs da l’Ucraina è fitg gronda en il Grischun. Quai è fitg plaschaivel. Jau vuless dentant repeter che nus avain d’esser solidarics er cun ils fugitivs da l’Afganistan, dal Jemen u da la Siria. Ils fugitivs da l’Ucraina èn pli autonoms che quels dals ulteriurs pajais. Entras quai chattan quels da l’Ucraina svelt suttetg tar privats. Quai munta ina sfida per nus sco Chantun d’avair ina survista da tut ils fugitivs da l’Ucraina e nua che quellas e quels han lur alloschi. Igl è dentant ina sfida ch’è da dumagnar. A quants fugitivs po il Grischun insumma dar suttetg? Nus avain da dar alloschi ed albiert a quels fugitivs che vegnan attribuids da la Confederaziun al Grischun. Quai succeda tenor ina clav da repartiziun. Quai funcziunescha fitg bain. Avais Vus pudì discurrer cun fugitivs u forsa cun ils politichers da l’Ucraina ch’èn stads al WEF a Tavau? Na, jau n’hai gì nagins contacts directs fin qua. Ma jau na crai er betg ch’i saja necessari da dis¬currer cun questas persunas. Ils contacts cun la politica da l’Ucraina e dad autras naziuns che han conflicts, è chaussa da la Confederaziun. A mai stat pli fitg a cor da procurar ch’ils fugitivs sezs chattian buns alloschis, ina buna instrucziun da scola per ils uffants ed ina buna integraziun en general. Commemorà 48 647 morts cun preleger lur nums Dapi l’onn 1993 èn passa 48 000 fugitivs morts sin la fugia en direcziun da l’Europa. Ils pli blers èn najads en la Mar Mediterrana. Il project «beimnamennennen.ch» tira endament a las victimas a chaschun dal Di internaziunal dals fugitivs ch’ha lieu oz, ils 20 da zercladur. Per la segunda giada ha l’acziun da commemoraziun cun la participaziun da varga 120 organisaziuns era gì lieu la fin d’emna passa a Cuira. En la baselgia da s. Martin èn vegnids legids ils nums da quels umens, da quellas dunnas e da quels ¬uffants, ch’han pers lur vita sin la fugia da las guerras, pervi da la violenza e la miseria en lur patria. La prelecziun dals nums ha cuzzà 24 uras, da sonda, ils 18 da zercladur a las 11.00 enfin dumengia, ils 19 da zercladur a las 11.00. (fmr/mg)

La «Residenza Ensemen» a Domat po vegnir bajegiada. En ina votaziun a l’urna ha il suveran concedì cun 876 cunter 93 vuschs in credit d’object. Ils custs d'investiziun èn calculads cun prest 10,7 milliuns francs. Domat quinta cun 4 milliuns agen chapital. I sa tracta d’abitaziuns per persunas attempadas. Tenor il messadi è il lieu en la Via Baselgia predestinà per quest intent, perquai ch’ins possia tant far cumissiuns en la vischinanza sco er far diever d’auters servetschs. Latiers sajan las fermadas dal traffic public betg lunsch davent. Gea ha ditg il suveran da Domat cun 653 : 286 vuschs er a la revisiun parziala da la planisaziun locala, il plan d’access general Tuma Lunga. E cun 743 : 166 vuschs han ils da Domat acceptà er la revisiun parziala da la lescha da construcziun 2022, numnadamain la nova regulaziun da l’organisaziun da las autoritads. (rtr/fmr)

Reclamar e digitalisar – cun quels chavazzins sa laschan resumar las activitads dals ultims mais da la Pro Svizra Rumantscha. Venderdi passà ha l’uniun salvà a Cuira sia radunanza, en in ravugl fitg famigliar. La Pro Svizra Rumantscha datti dapi exact 30 onns, sia lavur e sias finamiras han midà ferm. «Nus essan oz paucs – però buns!» – Cun quels pleds ha beneventà la co-presidenta Barbla Etter venderdi saira ils commembers e las commembras da la Pro Svizra Rumantscha (PSR) en l’ustaria dals Trais Rais a Cuira. La radunanza generala è stada en in rom fitg famigliar, cun ina dunsaina da Rumantschas e Rumantschs enturn ina maisa. PSR exista dapi 30 onns La PSR ch’ha salvà venderdi sia radunanza è probabel l’instituziun rumantscha ch’ha stuì sa reinventar cun la pli auta cadenza durant ils ultims onns. E quai ha da far cun ses punct da partenza, cun sia naschientscha. La PSR era vegnida fundada avant exact 30 onns cun in intent tut profan da «mantegnair e promover la lingua e cultura rumantscha», sco bleras autras uniuns rumantschas era. Però il focus principal e pli ambizius dals fundaturs e da las fundaturas era dad «edir ina gasetta quotidiana rumantscha en ils idioms existents ed en rumantsch grischun». Da la gasetta al «tinctanc» Ma l’istorgia ed ils svaris da la pressa ruman­tscha dapi l’onn 1992 èn enconuschents: La gasetta quotidiana è vegnida realisada il 1997 dad in editur privat, ella exista dapi 25 onns, però atgnamain n’ha quella gasetta nagins connexs cun la PSR. E perquai ha l’uniun adina puspè stuì s’orientar da nov e chattar sia plazza en il mantegniment e la promoziun rumantscha. Quai na vul però betg dir che l’uniun haja mess ils ultims onns ils mauns en crusch. Oz sa chapescha e sa descriva la PSR sco «tinctanc» rumantsch che s’intermetta en dumondas da la politica da linguas, che fa lavur da lobi a favur dal rumantsch (iniziativa No-Billag), che co-realisescha meds d’instrucziun u barats da classas da scola. En sasez èsi ussa in’uniun purtadra per pitschnas e grondas ini­ziativas, acziuns e projects rumantschs. Che la «gasetta quotidiana» penda anc oz sin l’emprima plazza en ils statuts da la PSR, schebain che auters projects stattan en il center, quai pudess ins era interpretar sco pitschna reminiscenza a fundaturas e fundaturs d’avant 30 onns. Reclamaziuns e la digitalisaziun Durant l’onn passà 2021 – ed atgnamain tras tut ils mais da la pandemia – ha la PSR sa fa­tschentada cun duas tematicas che fineschan cun «-ziun»: reclamaziun e digitalisaziun. Per l’ina ha l’uniun mess a strada in’acziun cun il num «reclamaziun.ch». I sa tracta da la pussaivladad per «denunziar» online singuls uffizis chantunals, vischnancas, instituziuns publicas che na fan betg diever dal rumantsch sco ch’i stuessan atgnamain. La «reclamaziun» vala surtut per instituziuns ch’avessan tenor lescha da lingua u tenor la simpla sauna raschun il duair d’applitgar il rumantsch. Sa chapescha na vai a la PSR tar quest’acziun betg per «denunziar», mabain per «animar» quellas instituziuns da simplamain «utilisar la lingua ruman­tscha per la communicaziun uffiziala». L’uvestgieu e la «Vogelwarte» Sco che Alina Müller, la responsabla dal project «reclamaziun.ch» tar la PSR ha infurmà venderdi saira, sajan vegnidas inoltradas annun­zias fitg diversas. P.ex. saja vegnì fatg attent als mancos rumantschs tar l’uvestgieu da Cuira, tar la «Schweizerische Vogelwarte» u ch’il Museum Ballenberg na fetschia betg diever dal rumantsch. Alina Müller: «La PSR ha scrit a quellas instituziuns e nus essan per part anc adina en correspundenza cun quellas. Las reclama­ziuns che pertutgan uffizis chantunals avain nus lura era surdà ad Alberto Palaia, il nov delegà dal post chantunal per la plurilinguitad.» Alberto Palaia è en uffizi dapi trais mais. Tratg a riva in grond pesch Il grond baccun dals davos mais da la PSR è dentant stà deditgà ad in’autra «-ziun», a la digitalisaziun. L’uniun ha numnadamain pudì trair a riva in grond pesch, finanzià da la Confederaziun. En il rom da sustegniments per projects rumantschs en la diaspora ruman­tscha, ha l’Uffizi federal da cultura concedì diversas contribuziuns substanzialas. Ed il grond baccun è apunta ì a la PSR ch’aveva inoltrà il project per elavurar in «spell-checker» rumantsch. Ditg simpel sa tracti dad in program da correctura en tut ils idioms e rumantsch grischun e che duai esser avert per in e mintgin, independent dal sistem operativ sin l’agen computer. Il project custa totalmain 240 000 francs, vegn purtà da la PSR e realisà d’ina pitsch­na interpresa d’informatica en coordinaziun cun la Lia Rumantscha (LR). La «pitschna interpresa d’informatica» è quella da Martin Cantieni e da ses frar Gion Andri Cantieni, ils quals èn gia vi dad elavurar il spell-checker. En occasiun da la radunanza ha declerà Martin Cantieni: «Nus essan ussa plainamain vi da la lavur tecnica e linguistica e sperain da pudair metter a disposiziun ils programs da correctura sin la fin dal 2023.» Preschentar l’atun ils accents da la LR Suenter la radunanza han ils dus co-presidents, Barbla Etter e Dominic Blumenthal, pudì beneventar la co-presidenta dad in’autra organisaziun: Urezza Famos da la LR è vegnida per dar pled e fatg davart sias emprimas experientschas tar l’organisaziun tetgala rumantscha. Tranter auter ha ella tradì ch’ella e sia collega co-presidenta, Gianna Luzio, ve­glian preschentar l’atun lur accents da lavur per il proxim temp. L’october è numnadamain a Donat en Val Schons la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha. Però na vegn ad esser preschent quel di nagin delegà da la PSR, perquai che quella n’è betg in’uniun affiliada da la LR. Quai è restà uschia durant tut ils ultims 30 onns. Dus novs suprastants La radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha elegì venderdi passà dus novs suprastants. Da nov vegnan ad esser Giuanna Beeli ed Andrin Büchler en suprastanza. Tuts dus èn oriundamain da Sagogn – ma vivan e lavuran actualmain a Berna. Els dus vegnan a remplazzar Annetta Janka-Zini che sorta da la suprastanza, suenter esser stada divers onns en il gremi, il qual ella ha era co-presidià. Il quint – tgirà da la secretaria Aita Josty – serra tar expensas da 16 116 francs cun ina perdita da 6180 francs. Quella è d’attri­buir surtut als custs en connex cun lavurs conceptualas per il project da digitalisaziun (guarda artitgel dasperas). (fmr/dat) La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha (da san): Annetta Janka-Zini, Alina Müller, Barbla Etter, Dominic Blumenthal, Martin Cantieni e Flurin Bundi.

Oz glindesdi è il Di internaziunal dals fugitivs. Quest di ha lieu dapi l’onn 2001 mintg’onn ils 20 da zercladur. El è vegnì proclamà da l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils fugitivs (UNHCR). Il Di internaziunal dals fugitivs duai far endament a la publicitad che milliuns d’umans èn sfurzads da bandunar lur patria. Tenor l’UNHCR èn actualmain varga 100 milliuns umans sin la fugia. Davos questa cifra orrenta stattan milliuns destins tragics e crudaivels. Dapi che l’armada russa ha cumenzà la guerra cunter l’Ucraina rapportan las medias da destins tragics da persunas ch’èn sin la fugia. Blers fugitivs da l’Ucraina èn dunnas ed uffants. En ses messadi per il Di internaziunal dals fugitivs scriva l’UNHCR tranter auter ch’i na saja per las persunas betg pertutgadas da la guerra betg pussaivel da calmar ils conflicts en ils pajais da guerra. Dentant possian las persunas betg pertutgadas da la guerra gidar ils fugitivs da supportar las consequenzas da la guerra. Quai cun daventar activs per ils fugitivs, cun guardar ed als sustegnair. La Crusch Cotschna Svizra e la Crusch Cotsch­na dal Grischun s’engaschan cun projects d’integraziun, curs da lingua ed assistenza per tschertgar lavur per ils fugitivs da l’Ucraina e dad autras naziuns. La Crusch Cotschna scriva en ses messadi per il Di dals fugitivs, ch’ella cun tut sias secziuns chantunalas contribueschia essenzialmain a l’integraziun professiunala e sociala da las migrantas e dals migrants en Svizra. Ils fugitivs da l’Ucraina possian profitar a moda svelta e nunbirocratica da las cumpetenzas da la Crusch Cotschna. L’organisaziun «beimnamennennen.ch» ha publitgà quests dis in messadi per il Di dals fugitivs sin sia pagina d’internet. Tenor quella èn pressapauc 50 000 fugitivs morts durant lur fugia vers l’Europa. Uschia per exempel fitg blers fugitivs da l’Afganistan, da la Siria e da l’Eritrea. Ils blers dad els sajan najads en la mar, auters sajan vegnids schluppettads sin ils cunfins, scriva l’organisaziun. Sin ils cunfins dador l’Europa vivian tschientsmillis fugitivs che veglian vegnir en l’Europa. Beimnamennennen.ch, ch’è in project da var 120 basel­gias ed instituziuns socialas da la Svizra e da la Germania, ha organisà er quest onn la davosa sonda e dumengia en 17 citads da la Germania e da la Svizra occurrenzas, nua ch’ils nums dals fugitivs morts en vegnids prelegids. Per la segunda giada ha l’acziun da commemoraziun naziunala er gì lieu a Cuira en la baselgia da San Martin. Là è er vegnì celebrà in servetsch divin per las victimas la dumengia a las 10:00, sco finiziun da l’acziun. «Nus avain l’incumbensa d’esser solidarics cun ils fugitivs» Per il vicepresident da la regenza grischuna e schef dal Departament chantunal da giustia, polizia e sanadad, Peter Peyer è la situaziun dals fugitivs sin l’entir mund ina gronda tragedia. En in curt discurs cun la FMR ha Peyer mess a cor a las Grischunas ed als Grischuns da s’engaschar per ils fugitivs. Martin Gabriel/FMR FMR: Co tuna Voss messadi a la popula­ziun dal Grischun per il Di dals fugitivs? Peter Peyer: I dat duas chaussas da dir: L’Ucraina è fitg damanaivel da nus. Ils fugitivs da l’Ucraina avran pervi da questa vischinanza forsa anc pli fitg ils egls a nus. Nus na dastgain dentant tuttina betg emblidar ch’i dat anc massa auters pajais da crisa sin quest mund e da là vegnan er fugitivs tar nus. Nus discutain blers problems en nossa politica chantunala. Gist l’emna passada en il Cussegl grond è quai puspè stà il cas. Cumpareglià cun ils problems dals fugitivs essan nus dentant en ina situaziun luxuriusa. Quai munta tenor mai che nus avain l’incumbensa d’esser solidarics cun ils fugitivs. Co statti cun la solidaritad da las Grischunas e dals Grischuns? La solidaritad cun ils fugitivs da l’Ucraina è fitg gronda en il Grischun. Quai è fitg plaschaivel. Jau vuless dentant repeter che nus avain d’esser solidarics er cun ils fugitivs da l’Afganistan, dal Jemen u da la Siria. Ils fugitivs da l’Ucraina èn pli autonoms che quels dals ulteriurs pajais. Entras quai chattan quels da l’Ucraina svelt suttetg tar privats. Quai munta ina sfida per nus sco Chantun d’avair ina survista da tut ils fugitivs da l’Ucraina e nua che quellas e quels han lur alloschi. Igl è dentant ina sfida ch’è da dumagnar. A quants fugitivs po il Grischun insumma dar suttetg? Nus avain da dar alloschi ed albiert a quels fugitivs che vegnan attribuids da la Confederaziun al Grischun. Quai succeda tenor ina clav da repartiziun. Quai funcziunescha fitg bain. Avais Vus pudì discurrer cun fugitivs u forsa cun ils politichers da l’Ucraina ch’èn stads al WEF a Tavau? Na, jau n’hai gì nagins contacts directs fin qua. Ma jau na crai er betg ch’i saja necessari da dis­currer cun questas persunas. Ils contacts cun la politica da l’Ucraina e dad autras naziuns che han conflicts, è chaussa da la Confederaziun. A mai stat pli fitg a cor da procurar ch’ils fugitivs sezs chattian buns alloschis, ina buna instrucziun da scola per ils uffants ed ina buna integraziun en general. Grischun Commemorà 48 647 morts cun preleger lur nums Dapi l’onn 1993 èn passa 48 000 fugitivs morts sin la fugia en direcziun da l’Europa. Ils pli blers èn najads en la Mar Mediterrana. Il project «beimnamennennen.ch» tira endament a las victimas a chaschun dal Di internaziunal dals fugitivs ch’ha lieu oz, ils 20 da zercladur. Per la segunda giada ha l’acziun da commemoraziun cun la participaziun da varga 120 organisaziuns era gì lieu la fin d’emna passa a Cuira. En la baselgia da s. Martin èn vegnids legids ils nums da quels umens, da quellas dunnas e da quels ­uffants, ch’han pers lur vita sin la fugia da las guerras, pervi da la violenza e la miseria en lur patria. La prelecziun dals nums ha cuzzà 24 uras, da sonda, ils 18 da zercladur a las 11.00 enfin dumengia, ils 19 da zercladur a las 11.00. (fmr/mg) Pagina 3

Flurin Andry/FMR «Agora vo matar a Laurica, ussa vegn jau a mazzar a Laurica»: En ses cudesch «Die gerettete Zunge/Geschichte einer Jugend» quinta Elias Canetti (1905-1994) dad ina scena dramatica ch’el ha passentà cun gnanc tschintg onns. Sia cusrina Laurica aveva cumenzà la scola. Il pitschen Elias era pli che fascinà da guardar ils quaderns da sia cusrina ed empruvar d’encleger quai ch’ella aveva scrit. Ma Laurica na vuleva betg pli mussar ses quaderns. Qua ha prendì il mat ina manera ed è currì suenter a sia cusrina… Quai è ina da las regurdanzas da l’autur bulgarais-inglais Elias Canetti che ha survegnì l’onn 1981 il Premi Nobel da litteratura. El era il pli vegl figl dad ina famiglia sefarda-gidieua – per ils Sefardims duvrava el l’expressiun ils «Spaniols». Quai eran Gidieus che vivevan en Spagna, fin ch’els èn vegnids stgatschads l’onn 1492 vers l’ost da l’Europa. En il cudesch «Die gerettete Zunge», cumparì 1979, quinta el da sia uffanza e giuventetgna en Bulgaria (Ruschtschuk), Engalterra, Austria ed en Germania e Svizra. Mes tip è da leger quest’istorgia da sia giuventetgna. A mai hai plaschì fitg bain da leger da la vita dal giuven Elias Canetti en las differentas citads europeanas, tranter las grondas guerras mundialas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. En ses cudesch Die gerettete Zunge quinta Elias Canetti dals emprims onns da sia vita e da sia giuventetgna.

Avant passa ventg onns avev’jau scrit ina chanzun davart in um in pau trumpà en chaussas d’amur (senza connotaziun persunala!), e quella chanzun cun il titel «posta b» ­finescha cun las lingias: «la sort che jau hai tratg è la sort da tschuncanta lavamauns / la sort che jau hai tratg è la sort da tuschanders e dungiauns.» Quests dis qua hai jau per mauns da translatar la chanzun en divers linguatgs, e vus pudais as imaginar, che jau hai in pau bregias cun quels trais pleds. Geabain, il tuschander exista en divers idioms, in nomen in zichin sprezzant u ironic per marus/muronz, che deriva forsa dal franzos toucher, ed en quest cas pudess ins bunamain translatar el cun il pled dialectal tudestg be­töpler, ed alura avess el propi ina connotaziun correspondenta al spiert correctiv «metooian» da quests dis. Quasi in macker. Pli cumplex daventi cun il dungiaun. En mes conturns sursetters ins duvrava il pled dungiang per denominar in trottel u in schani. U magari in balbegiader: Te ist igl detg dungiang! Sche mia memoria na ma tradescha betg, haja ina giada piclà si che Dungiaun saja la versiun rumantscha dal num Damian. Meglier ma plascha dentant la decleraziun mia ch’il pled savess esser ina rumantscha­ziun lavagada dal dongiovanni u il donjuan, pia in auter pled per in litgafemnas, in schürzenjäger u frauenheld. Ed en quest senn chapesch jau er l’applicaziun en mia chanzun. Ed uss il lavamauns! En mia ureglia in pled detg commun e famigliar, en mia uffanza e giuventetgna hai jau savens udì quel pled, il num per ina persuna che vul sa disculpar da sadieu tge maladestradad u sfarfa­tgadad. «Te ist igl detg lavamangs!» Bel tenor la bibla, nus savain, il Pontius Pilatus che lava ses mauns en tutta innocenza. Ma nagin segn da communadad: en tuts mes pledaris e dicziunaris rumantschs u romontschs nagin indizi da lavamauns, betg en il Peer, betg en il Sonder-Grisch, betg en il Decurtins. Ed er betg en il Grond. Qua ma vegn però in idea, il Dicziunari Rumantsch Grischun online! E pront legel jau là: «Schmeichler, Heuchler, falscher Mensch». A Mon ha il DRG chattà questa frasa: «ad en carstgang, digl cal ins so betg sa fidar, ans deigl, chegl è en lavamangs». Ed a Riom: «en ­lavamangs, egn tgi lava igls mangs an innocenza». Heuchler ma para qua ina translaziun strusch suffizienta. Ed auters pleds adequats tudestgs n’haja betg chattà. Dal reminent, il dun­giaun/dungiang na cumpara betg en il DRG. ­E fin tar il tuschander n’è questa ovra milleniala betg anc arrivada… Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber. Benedett o Vigne da Turitg è autur, chantautur e schurnalist liber.

Per lung da la via naziunala A13 tranter Giuvaulta e Tusaun datti problems cun las colonnas dad autos. Il motiv èn plirs plazzals en il conturn dal tunnel Isla Bella. Sur ils dis d’Ascensiun e da Tschuncaisma ha er la vischnanca da Domat sentì in grond augment dal traffic tras vischnanca. Glindesdi passà ha la situaziun da traffic evocà ina discussiun en il parlament communal da Domat. Il traffic stradal tras vischnanca occupescha fitg ils da Domat. Il schef dal departament da con­strucziun, Daniel Meyer ha ditg a la FMR che las autoritads da Domat sajan il mument en ina situaziun difficila. La via chantunala tras vischnanca na stettia betg en la cumpetenza da la vischnanca. «Il meglier fiss sche Domat vegniss integrà en il project da pilot da Panaduz e Razèn.» Il president communal da Domat Erich Kohler fa gronds quitads per l’access dals pumpiers e dad autras organisaziuns d’urgenza. «Nus na pudain betg pli garantir la segirezza da nossa populaziun.» Las lavurs da sanaziun cuzzian enfin l’onn 2029. Tranter Domat e Rehanau saja ultra da quai previs da sanar ina punt. Tenor Kohler munta quai che l’entir traffic da la via naziunala sto vegnir guntgì sur la via da la staziun da Rehanau/La Punt. Quai avess ulteriuras consequenzas per il traffic tras Domat, ha il president communal ditg a la FMR. L’Uffizi federal da vias ha gì envidà la fin da mars las vischnancas pertutgadas ed ils represchentas dal chantun ad ina maisa radunda per discutar co proceder en il futur cun il traffic che guntgescha la via naziunala e charrescha sin las vias chantunalas u communalas tras las vischnancas. Vid maisa radunda han ins decidì in project da pilot per las vischnancas da Razén e Panaduz sur ils firads da Pasca. En las duas vischnancas hai da signalisaziuns che han impedì ina stagnaziun dal traffic. Il project da pilot è vegnì repetì il di da l’Ascensiun e da Tschuncaisma. Per las duas vischnancas è il project da pilot stà in success. Domat n’è betg sta integrà en il project. Per midar quai avessan ils da Domat spetgà sin ina proxima maisa radunda ubain sin in signal da l’Uffizi federal da vias ubain dal chantun. Via chantun ha la FMR intervegnì che l’Uffizi federal da vias quinta cun novitads davart il proceder futur da la maisa radunda en las proximas emnas. L’Uffizi chantunal per construcziun bassa ha respundì tenor meglier savair e pudair a las dumondas da la FMR. Ins saja londervi d’evaluar il project da pilot en detagl e vegnia suen­ter ina discussiun en la gruppa da lavur a decider tschertas mesiras. Uss saja anc memia baud da communitgar resultats. Tenor l’incumbensà d’infurmaziun da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa, Christian Kaufmann, vegnian mesiras a curta vista per augmentar la segirtad da la populaziun da Domat evaluadas d’ina gruppa da lavur sut l’egida da la Polizia chantunala. Ina ulteriura gruppa da lavur sa fatschentia cun mesiras a pli lunga vista. «Questa gruppa ha laschà far in studi preliminar en connex cun il concept davart il management da traffic.» Tenor Kaufmann pudess quest concept esser ina mesira per meglierar la situaziun dal traffic cumplessiva per lung da la A13. Il concept davart il management da traffic duai tenor il chantun vegnir realisà l’onn 2025. Per las vischnancas per lung da la via A13 èn questas novas in modest confiert. Ed il parlamentari da Domat che ha tematisà il traffic da colonna tras vischnanca retschaiva er nagina resposta concreta da Confederaziun e Chantun.

Vus avais legì endretg: Julius von Bismarck, in descendent en quarta generaziun dal renumnà chancelier da l’imperi german Otto von Bismarck (1815–1898), ha transplantà in pign siadora sur il cunfin dal guaud da la Stussavgia. Il lieu da la nova em­plantaziun è sin il Pass da Tumegl, a l’ur da la via tranter l’Alp Falä­tscha ed il pass. Ma lain cumenzar da davant: L’Uniun Art Safiental organisescha quest onn davent dals 2 da fanadur fin ils 23 d’october la Biennala d’art cun il titel: «Learning from the Earth». Ina da las numerusas attracziuns da questa biennala d’art è l’ovra da Julius von Bismarck von Schönhausen. El è creschì si en la Saudiarabia e lavura oz sco artist en Germania. «Plantas senza cunfins» sa numna il project che Bismarck ha realisà l’emna vargada en Stussavgia. L’artist ha transplantà in pign singul dal fund da la Stussavgia sin il Pass da Tumegl, lunsch sur il cunfin dal guaud siador sin 2450 meters sur mar. Bismarck vul savair sch’ina planta po crescher sin questa autezza. El vegn ad observar ed a documentar quai en in studi a lung temp. Cun la midada dal clima sa spostia il cunfin dal guaud pli ad aut, ha Bismarck ditg. Sch’il pign sin il Tumegl progredeschia bain, lu saja quai ina clera cumprova ch’ins possia plantar guaud er en regiuns pli autas. Tgi che passa il pass dal Tumegl po admirar l’ovra dal prominent artist da la Germania.

Saveria Masa, istoricra da Tirano, ha deditgà in cudesch al pass dal Müret (talian Muretto) ed a sia istorgia da blers tschientaners. En ses cudesch rapporta ella da sias perscrutaziuns davart questa anteriura ruta da transit tranter la Val Malenco e l’Engiadin’Ota («Il passo del Muretto – Storia di una via dimenticata, 2020»). A tge mir po il num da questa senda da sauma dal temp medieval, che vegniva qua e là er numnada «Monte dell’Oro», bain sa referir? La senda serviva sco ruta da transport per ils imports da vin e dal scalegl prezius, era dentant er la colliaziun a pe la pli curta tranter Sondrio e Malögia. Uschia ha er l’archiprer Nicolò Rusca traversà l’onn 1618 il Müret, avant ch’el è vegnì torturà e mazzà a la dretgira penala da Tusaun. Il scienzià da cultura Chasper Pult discurra cun l’autura Saveria Masa e cun Marco Giacometti, il president da la Fundaziun Centro Giacometti. La Fundaziun Centro Giacometti ha pussibilità questa publicaziun. L’occurrenza ha lieu per tudestg. Las explicaziuns da l’autura vegnan translatadas. La Biblioteca chantunala dal Grischun ha realisà ina pitschna exposiziun tematica cun material da ses archiv e da l’Archiv dal stadi – betg il davos era per render attent a l’entschatta da la stagiun da viandar a questa bella excursiun sur il pass. (cdm/fmr) Glindesdi, ils 27 da zercladur 2022, a las 18.00 Biblioteca chantunala dal Grischun a Cuira. L’entrada è gratuita. I vegn giavischà da s’annunziar: info@kbg.gr.ch – telefon 081 257 28 28.

Venderdi, l’emprim da fanadur 2022 a las 20.00 envida l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB) ensemen cun la Cumpagnia Super Giù Teatro ad ina preschentaziun dal teater biling «Ina Emilie Kempin-Spyri. Tuttas Emilie». L’occurrenza ha lieu el Theater Keller62, Rämistrasse 62 a Turitg. Singulara ed individuala: Quai è la vita d’Emilie Kempin-Spyri, l’emprima giurista da la Svizra. A la fin dal 19avel tschientaner ha ella stuì emigrar en ils Stadis Unids da l’America, damai ch’ella na dastgava ni praticar ni instruir en sia patria. La preschentaziun lubescha da scuvrir l’istorgia da la dumonda da las schlattainas sco er quella da l’istorgia da la giurisprudenza e quella da la via per obtegnair il dretg da vuschar da las dunnas en Svizra. Quai succeda en il dialog captivant tranter duas perscrutadras contemporanas dal dretg e las duas olmas d’Emilie; dad ina vart quella da la siemiadra e piuniera en la domena da la giurisprudenza svizra ed europeica e da l’autra vart quella da la tradida da la vita. Il teater vegn giugà da quatter dunnas; duas tschantschan rumantsch e duas tudestg. Er quai ina situaziun da tempra particulara e plaina da tensiun. (cdm/fmr) Las plazzas en il teater èn limitadas; ina reservaziun è necessaria e po vegnir fatga sin la pagina d’internet. L’entrada è libra – i dat ina collecta. www.keller62.ch. Ulteriuras infurmaziuns davart l’occurrenza: www.uniun-urb.ch ni www.supergiuteatro.com.

L’Ovra d’agid catolica internaziunala, «Kirche in Not», ha rimnà l’onn da corona 2021 donaziuns en l'import da 133 milliuns euros per sa gidar cun cristians persequitads e paupers. Be en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein èn 8,5 milliuns vegnids ensemen per quest intent. Grond merit per tal success n’ha betg sulet il mainagestiun da «Kirche in Not» en Svizra, Jan Probst, mabain era Lucia Wicki-Rensch, oriunda da Trun, che s’engascha cun grond success pli che 20 onns sin il camp d’infurmaziun per quella ovra d’agid. L’onn passà – il segund onn da corona – han donaturs e donaturas pussibilità en 24 stadis da porscher agid tras «Kirche in Not» en la summa da pli che 105 milliuns euros. Dals 105 milliuns euros èn 92,8 milliuns vegnids impundids per sustegnair 5298 projects en 132 pajais, nua che la Baselgia vegn persequitada e patescha era fitg da la paupradad. 13 milliuns èn vegnids utilisads per che la Baselgia possia ademplir sia missiun. Las donaziuns èn tuttas vegnidas da persunas privatas, siond che «Kirche in Not» n’accepta nagina donaziun publica. La pandemia ha pretendì blers meds en favur da pajais en svilup en l’Asia, Africa ed en il Proxim Orient. Gidà han ins era spirituals e conventuals en scolaziun, tar la construcziun e renovaziun da baselgias e claustras e centers pastorals. En tut èn pli che 52 000 spirituals vegnids sustegnids en l’Africa, Asia, Europa da l’Ost, America Latina cun stipendis per messas. Profità han era pli che 13 000 seminarists e dapi 2004 èsi schizunt passà 237 000 tals. L’onn passà ha «Kirche in Not» sustegnì projects en passa 1100 diocesas. Quai è ina terza da tuts uvestgieus sin il mund. Era è «Kirche in Not» fitg leda che l’Ucraina ha retschavì ils davos mais da cristians en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein grond sustegn finanzial, siond la misergia là fitg gronda pervia da la guerra. (cdm/gc)

Quest’emna ha RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha annunzià e rendì public ina translaziun automatica. Quella è disponibla publicamain ussa en ina versiun da test, enfin la fin dal mais da zercladur. La pagina da test è: www.try.rumants.ch. La maschina sa translatar da quatter linguas en rumantsch grischun e viceversa. La FMR ha fatg in «examen» cun notas cun il giuven apparat da translaziun, cun quatter texts da different gener: ina novitad, in recept, in text dad ina gita e per finir ina passascha biblica. Test 1: «Die afghanisch-pakistanische Grenzregion ist am Dienstagabend von einem heftigen Erdbeben erschüttert worden. Behörden der regierenden Taliban sprachen von mindestens 920 Toten und mindestens 600 Verletzten.» (Novitad SRF dals 22-06-2022) Translaziun 1: «La regiun da cunfin afgana-pacistana è vegnida scurlattada mardi saira d’in terratrembel vehement. Las autoritads dals Taliban regents han discurrì d’almain 920 morts ed almain 600 blessads.» (Translaziun automatica) Valitaziun: Cumpliment! – Atgnamain has ti scrit qua senza gronds sbagls, l’ortografia è quasi perfecta, mo in sbaglin: «pacistana» enstagl da «pakistana». Cumpliment surtut per la midada da l’imperfect (tudestg: «sprachen») en perfect (rumantsch: «han discurrì»). Bun, tar il pled «scurlattar» pudess ins sa dumandar, sche quai na tuna betg in pau memia bellin, resguardond ch’igl ha dà var 1000 morts. E davart la posiziun da l’adjectiv (vehement) pudess ins discutar anc pli ditg. Ma quai è en rumantsch in’istorgia senza fin. Perquai bravo, ils texts schurnalistics èn tia disciplina da parada! – Nota: 5,75 Test 2: «Rhabarber mit Zucker, ­Vanillezucker und Wasser zusammen aufkochen, ca. 15 Minuten köcheln. Zitronensaft mit Maisstärke mischen, beigeben, unter Rühren nochmals kurz aufkochen. Auskühlen lassen.» (Recept crema da rabarber da Swissmilk) Translaziun 2: «Rabarber cun zutger, zutger da vaniglia ed aua buglir ensemen, buglir ca. 15 minutas. Mixar l’ascensur da citron cun la fermezza da la maistra, ceder, sut las turs anc ina giada curt. Laschar sfradentar. (Translaziun automatica) Valitaziun: Bun, il start per la crema da rabarber n’è gnanc stà uschè mal. Ma silsuenter vegni plitost ina salata da rabarber che ina crema dultscha. Singulas da tias translaziuns èn truvaglias: or da «Maisstärke» datti la «fermezza da maistra», or da «Zitronensaft» datti in «ascensur da citron» ed or da «beigeben» datti «ceder». Però co che ti vegns dad «unter Rühren» sin «sut las turs», quai vegn a restar tes misteri. En mintga cas: lascha la detta da chazzettas e padellas! Ti has auter talents! – Nota: 3,25 Test 3: «Vom Greinapass/Kantonsgrenze, 2355 m folgt man dem grossen Greinaweg ein kurzes Stück Richtung Westen. Nach 400 m kommt man zur Abzweigung. Hier verlässt man den Hauptweg, wendet sich Richtung Norden und steigt zum Fluss hinunter.» (Descripziun gita Greina-Fuorcla Lavaz, www.gipfelbuch.ch) Translaziun 3: «Dal pass dal Greina/il cunfin chantunal, 2355 meters suondan ins in curt toc vers vest a la gronda via da la Greina. Suenter radund 400 meters as vegna a la spartavias. Quia as banduna la via prinzipala, s’ha drizzia vers il nord e crescha vers il flum giu.» (Translaziun automatica) Valitaziun: Descripziuns da gitas èn adina impurtantas, sch’ins na vul betg ir a perder en la grippa. A suondar a tia ruta (translatada) da la Greina enfin sin la Fuorcla da Lavaz vai detg bain a l’en­tschatta, enfin tar il spartavias (masculin!). Che ti fas in masculin or da la Greina, quai va bunamain schon sut la categoria #metoo! Silsuenter na sas betg pli ta decider, sche ti lessas scriver vallader u rumantsch grischun. E ti has tuttenina fadia cun l’ortografia (principal cun «c»). Tge èsi cun tai, has problems cun l’autezza sin la Greina? Vers la fin es ti perstgisada, perquai che la translaziun tudestga è pretensiusa: «steigt zum Fluss hinunter». Qua avessan blers Rumantschs da morder cun tranlsatar! – Nota: 4,25 Test 4: «Die Erschaffung der Welt. 1 Im Anfang erschuf Gott Himmel und Erde. 2 Die ­Erde war wüst und wirr und Finsternis lag über der ­Urflut und Gottes Geist schwebte über dem Wasser.» (Einheitsübersetzung der Heiligen Schrift) Translaziun 4: «La creaziun dal mund. 1 A l’entschatta è Dieu glischnada e terra. 2 La terra era gritta e nus e Finsternis era sa durmentada sur la scufla e sur il spiert da Dieu.» (Translaziun automatica) Valitaziun: Da translatar la bibla è in’art. Che ti fas or da Dieu ina «persuna» feminina («è glischnada») è però fitg curaschus, prest avantgardistic. Ed er che Dieu «è glischnada» a l’entschatta da tut la creaziun dal mund, quai declera in u l’auter sbaglin durant la stgaffiziun. Però silsuenter exagereschas ti cun la creativitad! Che la «Finsternis sa durmenta sur la scufla da Dieu» è bunamain blasfemia. Memia liber e memia gia­gliard. Però apunta, vi da transla­ziuns biblicas han gia autras corifeas ruman­tschas mors ora lur dents. I saja perquai perdunà cun ina nota sufficienta. – Nota: 4,0 Facit da l’emprim examen Chara translaziun automatica, sajas da bun anim e betg ta laschar scuraschar! – Ils texts simpels schurnalistics chapeschas ti gia fitg bain. Ma lura vegni halt pli delicat, surtut cun biblas e recepts da rabarber. Però tge vuls far, mintg’entschatta è greva. Betg ta laschar metter memia ferm sut squitsch da las aspectativas che vegnan exprimidas envers tai. Cun ta testar, pudain nus tuts ta gidar (guarda intervista cun Nicolas Pernet dasperas). Quests dis è vegnì ditg e scrit che ti sajas «ein Meilenstein für die rätoromanische Sprache». Po dar, ma betg prender memia serius quellas frasas. Va vinavant tia via, pass per pass, classa per classa. Be dai! Telefonin ed uregliers - per render attent a la purschida dad RTR. Natalia Weber, moderatura e redactura da radio, ensemen cun Elias Tsoutsaios, moderatur e redactur dad RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha en il nov studio da radio a Cuira, fotografà ils 17 da matg 2021.

Dapi passa dus onns marschan divers projects d’intelligenza artifiziala tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. In da quels è la translaziun automatica che RTR ha preschentà quest’emna en ina versiun da test. Era il directur Nicolas Pernet ha sa chapescha testà il tool e dat gist sez ina nota. FMR: Tge nota dais Vus a la nova translaziun automatica rumantscha? Nicolas Pernet: Jau dess ina nota da 5. Cler, i dat anc potenzial amunt, la maschina sto anc emprender. Intelligenza artifiziala vul gea dir ch’il tool emprendia cun al duvrar. E surtut: i dovra anc adina l’uman che surlavura ils texts. Ma nus sperain che la translaziun automatica possia cuntanscher en avegnir circa 90% dad ina buna translaziun. La maschina sto damai anc emprender. E tuttina publitgescha RTR gia ussa ina versiun da test. Nus avain pavlà uss ina giada en ina emprima fasa il tool cun bleras datas, cun blers texts. Per marcar la fin da quest’emprima fasa, vulevan nus ina giada metter public la translaziun. Quai ha anc in’ulteriura intenziun: Nus vulain meglierar la maschina, laschar lavurar la glieud cun quella – per ch’ella possia far anc meglras translaziuns. Damai, nus vulevan mussar quest tool e gist al sviluppar vinavant cun Rumantschas e Rumantschs. Vus avais annunzià da vulair render public insumma en l’avegnir la translaziun per mintgin/a e betg mo en ina versiun da test. Tge impedescha da far quel pass gia ussa? Tut simpel – ils custs. Uschia in tool sto vegnir mantegnì, optimà ed actualisà. E surtut stoi dar in «hosting» professiunal. E perquai dovri ina gronda summa che RTR na po betg purtar sezza. L’emprima fasa è vegnida finanziada da RTR e la SRG SSR. Quai cunzunt ord raschuns pragmaticas e per augmentar l’effizienza en ils process da translaziun. L’instrument duai dar sustegn en il mintgadi redacziunal e gidar a render accessibel noss programs ad in public pli vast. Concret per exempel cun metter a disposiziun dapli cuntegn da video rumantsch suttitulà p.ex. sin la plattafurma naziunala «Play Suisse» ubain far visibel noss cuntegn era tar il public da las valladas talianas u tudestgas dal Grischun. Pir en in segund pass vai per render accessibel ussa il tool a tut la populaziun. E qua essan nus vi dad evaluar tge pussaivladads ch’i dat, nus vulain avair en quel connex il discurs era cun Chantun, Confederaziun e la Lia Rumantscha. La translaziun actuala è vegnida elavurada cun in’interpresa privata, però cun datas en sasez publicas. Co vai ussa vinavant: cumpra RTR giu l’entir apparat u prenda e paja en licenza? Quai vegn ad esser en furma da licenza, perquai ch’i dovra – sco ditg – insatgi che tgira vinavant l’instrument. Ma exact qua stuain nus ussa guardar co che nus pudessan fixar quai exact. L’interpresa ch’ha sviluppà cun nus la translaziun ha mussà gronda avertezza. Ella sa natiralmain ch’il martgà rumantsch è fitg survisibel, uschia ch’i na dat betg da gudagnar blers raps. Quest project è in project dal futur dad RTR – quants raps impunda l’interpresa atgnamain per il tool u insumma per projects d’intelligenza artifiziala? Jau na vuless betg dir cifras concretas. Però i sa tracta dad investiziuns survesaivlas. A cumprar ina nova software da programs da tagl u da modernisar ils studios da radio u televisiun custa bler dapli. Quai che custass dapli fiss il mantegniment regular, ils custs repetitivs onn per onn. L’emprima fasa ha pajà cumplettamain RTR, cun in sustegn considerabel da la SRG SSR or dad in fond per projects digitals. Per ils proxims pass vulain nus ussa coordinar il project cun autras instituziuns. Il pled-clav è qua propi la «coordinaziun» cun auters partenaris – forsa era la dumonda tgi e co ch’ins vuless adattar la maschina per auters idioms. Nicolas Pernet, directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), en il nov studio da radio, ils 17 da matg 2021. Nicolas Pernet, directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), en il nov studio da radio, ils 17 da matg 2021.

Quest onn avant ils dis da Pasca, Ascensiun e Tschuncaisma è il vitg da Domat vegnì inundà dal traffic motorisà ch’è guntgi da la A13 pervia da las colonnas d’autos. (La FMR ha rapportà ier). Uss va la suprastanza communala da Domat sin las barricadas e pretenda «Via Libra». Quai vul dir ina reducziun dal traffic d’autos da la A13 tras Domat. Chantun e Confederaziun n’han betg vulì prender posiziun. Suenter la sesida dal parlament communal da Domat dal davos glindesdi ha la suprastanza communala reflectà la situaziun. Gievgia ha il president communal Erich Kohler communitgà a la FMR, ch’ins vegnia bainspert a pretender mesiras per evitar lungas colonnas d’autos sin la via principala tras Domat. La FMR ha intervegnì, che la suprastanza communala da Domat pretendia ladinamain ina coordinaziun dal traffic motorisà durant ils dis cun autas frequenzas. Cun il concept «Via Libra» duess il traffic vers sid vegnir coordinà. Il president communal, Erich Kohler ha ditg ch’in dals gronds problems che fetschia gronds quitads ad el, saja il passadi liber perlas organisaziuns d’urgenza sco pumpiers ed emprim agid cura che las colonnas d’autos stagneschian sin la via principala tras vischnanca: «Nus na pudain betg pli surpigliar la responsabladad. Perquai vegnin nus uss activs.» «Via Libra» muntia da selecziunar ils autos durant ils dis cun bler traffic sin la A13. «Tenor nus duessan mo automobilists cun numers grischuns pudair passar tras Domat quests dis. Automobilists da la Bassa e da l’exteriur duain spetgar sin la A13 en colonna.» La suprastanza communala scriva ch’ella veglia surpigliar responsabladad e proponia perquai da realisar il concept «Via Libra» per dumagnar uschia il burdi dal traffic en direcziun sid. Tenor Erich Kohler stoppia il traffic d’autos vegnir dirigì durant ils dis cun bler traffic. «Las sortidas subordinadas da l’autostrada vers Zezras, Maiavilla, Trimmis e Cuira Nord ston vegnir serradas. E tar las sortidas d’autostrada che restan avertas (Landquart, Cuira Sid e La Punt) èsi da selecziunar il traffic.» Cun la communicaziun a las medias vuless la suprastanza communala documentar il grond basegn d’agir a Domat durant tscherts dis da l’onn, ha il president communal da Domat ditg. «Nus essan dentant fitg conscients che questa chaussa pertutga er ils vitgs da Panaduz e Razén, sco era Cuira ed insumma las vischnancas tranter Maiavilla e Cuira. Perquai prendain nus uss las hottas enta maun e vulain decider da cuminanza cun las autras instanzas co vinavant.» Il vair motiv daco che la «Via Libra» vegnia lantschada èn tenor Erich Kohler ils projects da construcziun ed ils plazzals tranter ils dus access d’autostrada Vial e Giuvaulta: «Questas lavurs ed anc ulteriuras enturn La Punt/Rehanau (Sanada da la Punt da Lehen) vegnan a procurar per colonnas d’autos anc almain fin l’onn 2029. Jau sun dentant persvas, ch’ina buna collavuraziun tranter vischnancas, Uffizi da construcziun bassa e Polizia chantunala portia ina meglieraziun svelta dal traffic da guntgida tras nossas vischnancas.» Il desiderat da Domat è arrivà via FMR tar il Chantun. L’Uffizi chantunal da construcziun bassa ha sclerì ina posiziun politica eventuala. Quai dentant senza success. Sco gia communitgà gievgia sajan ins londervi d’analisar la maisa radunda dal mars 2022. Il sulet nov: Ina proxima maisa radunda è apparentamain previsa per mez settember 2022. L’Uffizi federal per vias ha ditg a la FMR, che la responsabladad per la rait da vias chantunalas saja tar il Chantun. Il medem valia er per las controllas. En il cas da Domat haja il Chantun la cumpetenza da decider.

La Val Müstair ha appellà l’emna passada a la popula­ziun dad esser spargnusa cun aua. L’Italia dal Nord ha da cumbatter gia l’entschatta da questa stad cun in grond manco d’aua. Igl è evident, la midada dal clima procura pli savens per stgarsezza d’aua. Cun gronda probabilitad vegnin era nus en il Grischun a sentir quai questa stad, sch’i na dat betg plievgiadas sco l’onn passà. Però co spargnar aua? Tge poss jau far en mes conturn ed en mia chasada? – Atgnamain èn ils recepts gia enconuschents. Bleras instituziuns, organisaziuns e vischnancas fan palais las mesiras cun flyers u sin paginas d’internet. P.ex dat la vischnanca dad Ilanz/Glion intgins tips sin sia homepage (per rumantsch). Er l’Associaziun svizra dals proprietaris da chasas fa attent sin ina plattafurma (hausinfo.ch) co ch’ins po spargnar aua. Il medem fa era l’interpresa d’energia EWZ sin ina pagina d’internet. Damai, quai n’èn betg mo parolas da giuvenils che s’engaschan per il clima. Per dar emprims tips, cumpilain nus qua tschintg simplas recumandaziuns ch’èn da chattar atgnamain dapertut: Tschentar giu l’aua durant lavar ils dents ed ils mauns u durant ensavunar sut la duscha. Enstagl da far il bogn, far la duscha. In bogn dovra var 150 liters dapli aua. Lavar la salata e la verdura en ina cuppa e betg sut l’aua currenta – e silsuenter duvrar l’aua per bagnar las fluras. Rimnar en l’iert l’aua da plievgia, perquai che l’aua da baiver e memia custaivla per bagnar tomatas. Utilisar ina maschina da lavar giu enstagl da lavar a maun la vaschella – quai dovra damain aua, surtut sch’ins emplenescha bain la maschina e metta en funcziun quella cun in program da spargn. Di per di dat ina redactura u in redactur in tip per lecturas e lecturs, senza garanzia che quel plaschia a tuts. Ina spina da iert - fotografada a Müstair, ils 25-06-2022.

Quest onn festivescha il Premi Wakker, che vegn surdà mintg’onn da la Lia svizra per la protecziun da la patria, ses 50avel anniversari. A Meyrin en il chantun Genevra, ha gì lieu la sonda vargada la surdada da giubileum dal premi Wakker. La Lia svizra per la protecziun da la patria festivescha il giubileum da «l’Oscar da la cultura da bajegiar svizra» cun ina retrospectiva e cun in sguard en il futur. Per l’emprima giada è il Premi Wakker vegnì pussibilità l’onn 1972 tras in legat da l’um da fatschenta genevrin Henri-Louis Wakker. Dapi lura ha la Lia svizra per la protecziun da la patria survegnì ulteriurs legats. Grazia a quels po ella surdar il premi enfin oz. Cun ussa totalmain 51 purtaders dal titel è il circul da las vischnancas u instituziuns premiadas in circul cun ina noda-chasa speziala. Il Premi Wakker vegn surdà mintg’onn ad ina vischnanca politica u en cas excepziunals ad ina organisaziun u ad in’uniun. La summa dal premi da 20 000 francs è da caracter plitost simbolic. La valur da la distincziun è dentant ina renconuschientscha publica en connex cun ina prestaziun exemplarica sin il sectur da la con­strucziun u da la planisaziun. Il premi è ultra da quai in argument per survegnir daners da promoziun sin plaun chantunal e federal. Il Premi Wakker distingua vischnancas cun prestaziuns spezialas concernent il svilup dal maletg dal lieu e da l’abitadi. Latiers tutgan oravant tut la promoziun da la qualitad concepziunala tar edifizis novs, in bun tractament da la substanza architectonica istorica, sco er ina planisaziun locala exemplarica che tegna quint dals interess da l’ambient. Oz n’è il Premi Wakker insumma nagina concurrenza da bellezza pli. Dapi l’onn 2019 è Stefan Kunz manader da fatschenta da la Lia svizra per la protecziun da la patria. El ha ditg ch’ins na premieschia oz betg pli simplamain quai che fetschia ina cumparsa sco en il cudesch da maletgs. Premià vegnia il vegl ed il nov che s’accordeschan in cun l’auter. Ils criteris per la premiaziun sajan restads ils medems sur ils decennis, ha Stefan Kunz accentuà. Sa midadas sajan percunter las sfidas. Cun l’augment da la populaziun en Svizra sajan ils conturns ed ils accents socials sa midads. Enfin oz han tschintg lieus ed in project dal Grischun obtegnì il Premi Wakker (guarda boxa). Il vitg da Guarda en l’Engiadina Bassa è vegnì distinguì l’onn 1975 cun il Premi Wakker. Da la retschertga da persunas involvidas da quest temp a Guarda resorta che la surdada dal premi sto esser stada ina gronda festa dal vitg cun blers oraturs prominents da la regenza grischuna fin a la Lia svizra per la protecziun da la patria. La surdada dal premi a la vischnanca da Guarda saja d’attribuir fermamain a l’engaschi da l’anteriur architect e politicher Jachen Ulrich Könz da Guarda. ­Sias stentas per la planisaziun locala dal vitg ed il mantegniment dal maletg dal lieu da Guar­da sajan daventads in mussavia er per autras vischnancas. W. von Hoven era president communal da Guarda l’onn 1975. Ina fotografia en la revista da la Lia svizra per la protecziun da la patria da l’onn 1975 mussa la surdada dal Premi Wakker a Guarda. Entant che Guarda ha anc survegnì il Premi Wakker per il mantegniment da la fatscha dal vitg ha la surdada a Vrin – 23 onns pli tard – gì lieu tenor auters criteris. Guarda è vegnì undrà l’onn 1975 cun il Premi Wakker per il mantegniment dal maletg dal vitg engiadinais. Ils premis «grischuns» 1975 Guarda 1995 Spleia 1998 Vrin 2010 Fläsch 2015 Bregaglia 2018 Nova Fundaziun Origen «Ils vitgs èn en ina fasa delicata» La surdada dal Premi Wakker sa repeta mintg’onn en in auter lieu. Tge ha purtà e tge porta la surdada d’in tal premi. La FMR ha discurrì cun l’architect e professer Gion A. Caminada da Vrin. Sia ovra la pli enconuschenta en vischnanca è la stiva da morts ch’è vegnida creada e construida da l’architect Gion A. Caminada tranter 1996 e 2002 sper la baselgia. La vischnanca da Vrin era vegnida undrada l’onn 1998 cun il Premi Wakker – era causa sias lavurs. FMR: Tge porta il Premi Wakker? Gion A.Caminada: Il Premi Wakker vegn surdà per ina prestaziun e sensibilisescha per la furmaziun da vitgs e citads. Il premi fa senn pli che insacura. Na stuess ina tal premi betg esser pli giagliard u avantgardistic en il temp dad oz? Vrin aveva survegnì il Premi Wakker per il svilup da novs objects e betg per mantegnair in maletg. Vrin è oravant tut vegnì distinguì per l’integraziun d’objects agriculs en il vitg ed en las fracziuns. Architectura è bler dapli che be maletgs. Da quai èn ins pli e pli conscient. Il svilup producescha ils maletgs da damaun. L’organisaziun che surdat il premi sto da cas tar cas decider tge ch’è impurtant. Tranter salvar l’idilla ed in project avantgardistic datti in grond spazi. Vrin ha survegnì il Premi Wakker avant 24 onns. Tge è restà? Tar la surdada era vegnì confermà ch’il svilup da Vrin sa movia en ina direcziun interessanta. Dapi lura è dentant bler sa midà. Autras furmas da viver e da lavurar èn s’etablidas. La tenuta è dentant restada. L’omogenitad dal vitg e dals aclauns è anc qua. Igl è pussaivel ch’il premi haja gì in effect. I dovra damai in premi per chattar l’identitad? Ils vitgs èn en general en ina fasa delicata. I manca savens la segirtad co agir. I dat tenutas che s’orienteschan mo envers il passà. Lura datti talas che s’orienteschan mo envers l’avegnir. La segirtad chatt’ins dentant mo en il preschent. Il focus dal svilup e da la furmaziun sto esser drizzà sin quai che dat la forza al lieu. Las chaussas novas duain esser autras, quai dentant betg a donn e cust da quai che dat al lieu sia atgnadad ed a la fin finala sia identitad. Identitad vul dir: quai tutga tar mai. Quai è in basegn uman, oz pli che insacura. En questa direcziun ha Vrin lavurà intensivamain avant e suenter la surdada dal premi Wakker. Jau hai in bun sentiment.

L’onn passà è cumparida ina cumpilaziun da texts da l’autur e cabarettist svizzer Franz Hohler. I sa tracta tar «Fümader passiv/Passivraucher» dad ina collecziun da texts ch’èn connectads cun il rumantsch: texts cabarettistics, poesias translatadas dal rumantsch en «bärndütsch» ubain raquints da Franz Hohler translatads per rumantsch. Walter Rosselli è sez translatur ed autur ed ha legì la publicaziun «rumantscha» da Franz Hohler. El numna sasez in fimader passiv: «Ich bin, was das Rätoromanische betrifft, ein Passivraucher. Ich versteh es ganz gut, vor allem das Ladin.» Fimader activ Franz Hohler è però er in fimader fitg activ da rumantsch, sco ch’el mussa cun ses nov cudesch biling ch’el ha publitgà a la fin dal 2021, «Fümader passiv/Passivraucher». Igl è la settavla ovra da la retscha «Ord chadaina» da la Chasa Editura Rumantscha (CER). Quell’ovra ha el ha preschentà als Dis da Litteratura da Domat da l’onn passà, cun ses talent enconuschent da cabarettist. «Das war immer ein wichtiger Teil, die literarische Arbeit vorzutragen. Schon als Kind, ein Gedicht war für mich erst fertig, wenn ich es vorgelesen hatte.» Per la sanadad dals pulmuns n’èsi damai franc betg privlus dad esser in fimader passiv sco Franz Hohler. Per la sanadad dal spiert e dal cor è la lectura da ses cudesch segir da recumandar. Privlus fiss insumma da betg leger quai ch’el scriva. E sco che Anita Capaul e Bettina Vital commenteschan en lur pream: «Igl è nairas uras dad avair in cudesch dad el ed uschia era d’avair nair sin alv la conferma che Franz Hohler, «il» Franz Hohler, sa rumantsch e gioga er cun il rumantsch. – «Dieses Buch hat sich von seiner Freude am Spiel mit der Sprache und mit der Klanglichkeit des Rätoromanischen anstecken lassen.» Translatà en «bärndütsch» Dapi ditg s’interessa Franz Hohler dal rumantsch e da sia litteratura, cunzunt da la poesia ch’el ha translatà a moda superba, e quai betg en x-ina lingua, mabain en bärndütsch. I dovra forsa propi ina lingua discurrida e colurada per render visibla tut la forza e l’expres­sivitad da la poesia rumantscha: «Ich habe das Rätoromanische immer als Regionalsprache gesehen. Als eine Sprache mit kleinräumiger Verbreitung. Und es lag für mich nahe, von einer Regionalsprache in eine andere Regionalsprache zu übersetzen.» «Il malur da la fuorcla» L’ovra actuala da la CER cumenza però cun ses grond classicher «Ds Totemügerli», che daventa per rumantsch «Il malur da la fuorcla»: Duraint üna not, schlorza da plondscher charbuns, duos tschaggelaris givettan aint illa stüvnaunca. Avaivan gradamaint pardats la fuorcla da Romadur, bestemmiand e malgridand sco il tüfel, cu splavettan ad ün plötz ün mortunzel (…) Ins ha bunamain l’impressiun che mintgin savess encleger, er sche la persuna che legia u taidla na sa betg rumantsch: «(…) das ist ja auch der Witz daran. Man versteht’s oder man kann sich auf jeden Fall sofort etwas vorstellen.» Sco en l’original, nua ch’ins chatta in grond catalog da pleds creads da l’autur en pseudo-urbärndütsch, creescha Franz Hohler en la versiun rumantscha in mantun pleds («s-chorazzlas», «lumplöz»), che tunan enconuschents, ma ch’ins na vegniss betg d’encleger senza suandar l’entira istorgia, el defurma auters pleds («blais-chs», «giovanolis») e furma atgnas conjugaziuns verbalas («foschet», «suotpurzlaiva»), u lura adattescha el auters aspects da la grammatica rumantscha, sco cun il divertaivel pseudo-plural collectiv: «il Piz Ot, il Piz Nair, (…) – e tuota la pizzeria». Ins bada be subit che l’autur demussa ina gronda enconuschientscha dal rumantsch e ch’el na gioga betg mo per cas cun quels pleds. A moda ch’i tuna dal tuttafatg natiral e spontan, maschaida el er vallader e bärndütsch («sco il tüfel», «ad ün plötz», «Ghest dadour?»). Damai n’avain nus qua betg mo ina translaziun, mabain ina vaira nova versiun dal «Totemügerli» ch’i vala propi la paina da leger! En las paginas che suondan quest emprim raquint vegn lura preschentada la genesa dals dus texts, il «Totemügerli» en bärndütsch ed «Il malur da la fuorcla» en vallader, en in’intervista detagliada fatga cun Franz Hohler dad Annetta Ganzoni ed Ulrich Weber. Dad Andry enfin Zuan Suenter quest appetisant gia vaira ritg vegnan translaziuns da poesias contemporanas dad auturas ed auturs rumantschs, en bärndütsch e cun l’original en rumantsch visavi, e quai betg mo da poesias valladras, mabain er puteras e surmiranas, cun ina resonanza remartgabla en il bärndütsch da Hohler. Nus legiain qua otg fitg bels omagis a la poetica da Dumenic Andry («Patria»), Luisa Famos («Lügl a Ramosch» ed «I chatscha di»), Jon Guidon («A l’ester»), Pader Alexander Lozza («Murmarera scumpara» e «Maletgs d’anviern») e Jessica Zuan («Da fne­stra in fnestra» ed «Il bagn»). Heimat isch dört wo sie dir di Name glaube uf’s erste Mol und wo du niemer muesch überzüüge Buechstabe für Buechstabe dass es ne git und dass es di git. (Dumenic Andry, 2017, translatà da Franz Hohler, 2021) L’autur-translatur dad ovras rumantschas vegn lura sez translatà per rumantsch. En la lunga secziun che suonda sa chatta apunta ina gronda rimnada da translaziuns da raquints subtils da Franz Hohler, fatgas da Flurin Spescha, Rita Cathomas-Bearth, Rita Uffer, Bettina Vital, Arnold Rauch, Josef Thomas Stecher. Las pliras istorgias èn vegnidas translatadas per rumantsch grischun, ma inqualas per sursilvan u vallader. Ina furmicla stira da lunsch natiers in fegl fin tar ses furmicler. Quant absurd, pensas ti, gist sper il furmicler è il terratsch plain da tals fegls. Quai che ti na sas betg: Quest fegl è ina brev d’amur che la furmicla porta ad in’autra, e sch’ella prendess simplamain si in dals fegls sper il mantun, na fiss quai betg ina brev d’amur, perquai che la vair’amur vegn nà dal lontan. (Franz Hohler, 1993, translatà da Rita Uffer, 2009) Tranteren cumparan lura insaquantas reflexiuns da Franz Hohler davart il scriver, il translatar, il represchentar ed il dar vinavant insatge cun ses scriver e giugar cun il linguatg: «Kindern durch Sprachspiele den kreativen Umgang mit der Sprache schmackhaft zu machen, das ist Teil meiner Arbeit.» Pia betg mo in fin talent da scriptur e cabarettist, mabain er da pedagog, tout en douceur. Fin da l’emissiun. Walter Rosselli da Montreux è autur e translatur. El ha gia translatà diversas ovras litteraras rumantschas en franzos e talian, tranter auter er talas da Dumenic Andry, Flurina Badel, Cla Biert, Claudia Cadruvi, Hubert Giger, Göri Klainguti, Oscar Peer, Rut Plouda, Tresa Rüthers-Seeli, Leo Tuor, Benedetto Vigne e Jessica Zuan. Franz Hohler ha prelegì or da ses cudesch «Fümader passiv/Passivraucher», a chaschun dals Dis da Litteratura a Domat l’onn passà. Franz Hohler, Fümader passiv/Passivraucher, Chasa Editura Rumantscha, «Ord chadaina 7», 2021. Franz Hohler, Fümader passiv/Passivraucher, Chasa Editura Rumantscha, «Ord chadaina 7», 2021.

Gnanca las giaglinas levan uschè baud! A las 4.15 ha mes svegliarin sdrappà mai or da la fasa REM. Sch’ins sa renda – voluntariamain – gia da questas uras da la val ora, stoi esser insatge impurtant. L’Europeada cloma! Noss viadi cun Christoffel è stà fitg instructiv (nus enconuschain ussa ils nums da divers chastels, lais e lieus tranter il Grischun e la Carinzia) e divertent. Qua e là hai schizunt dà in u l’auter discurs filosofic, intginas runcadas e pliras risadas. Jau per mia part hai baterlà durant diesch uras, pia fatg ir la mola senza interrupziun. Per sa stgaudar. Deplorablamain avain nus stuì bandunar il Grischun cun ina squadra da dunnas anc pli decimada che quai ch’ella era gia avant che partir. Uschia essan nus arrivads a la festa d’avertura cun ina missiun – la missiun da chattar ina schliaziun per noss «problem». E questa missiun avain nus natiralmain ademplì, grazia a noss suprastant Flurin Bundi che ha discurrì cun numerusas persunas suenter la ceremonia d’avertura, nua che tut las squadras èn marschadas sin tribuna, chantond lur l’imni. Ultra da quai ha Flurin preschentà nossa situaziun a chaschun da la sesida da las manadras e dals manaders da las delegaziuns, e quai ha persvadì il comité d’organisaziun da gidar. Nossas squadras survegnan mintgamai sustegn da giugadras e da giugaders d’autras equipas u da clubs regiunals. Quai mussa che l’Europeada n’è betg mo in’occurrenza sportiva cumpetitiva, mabain er in spazi, nua che la solidaritad, il spiert da cuminanza e l’agid vicendaivel è da gronda impurtanza. Gia l’emprim di, gist suenter esser arrivads, avain nus cumenzà cun las preparativas per nossa producziun al di da cultura. Sut la batgetta da Leander Albin, che vegn rinforzà bainbaud da Raffael Summerauer, avain nus gia fatg fracass e chantadas selvadias davant l’hotel. Che nus n’essan betg uschè numerus sco tut las autras squadras n’ans disturba betg. Nus ans legrain da pas­sentar ina bella ed oravant tut chauda (32 grads!) emna da cuminanza en l’Austria. Hop Rumantschia! La giugadra Giuanna Caviezel scriva quest’emna di per di da la Europeada. Pers ils emprims gieus Sonda passada è stà a Eberndorf/Dobrla l’avertura da la quarta Europeada. Era las duas squadras rumantschas han giugà dumengia lur emprims gieus – dentant betg cun grond success. Las Rumantschas han giugà encunter il Team Koroška/Kärnten e pers cun 17:0. Ed ils umens han giugà dumengia suentermezdi encunter ils Croats da la Serbia. Il resultat 4:0 per ils Croats da la Serbia. Lur proxims gieus èn oz glindesdi. Detagls sin www.europeada.eu. (fmr/dat) Las duas squadras rumantschas davant l’hotel – en plaina posa, dentant anc senza fracass.

Dumengia è il svegliarin s’annunzià ad uras pli umanas. Suenter ensolver e suenter avair fatg canera e chantadas avant l’hotel – ina chaussa fundamentala avant che cumenzar il di – essan nus ans rendids cun il car a la plazza da ballape da Sele/Zell, nua che las dunnas han giugà lur emprim gieu cunter l’equipa da la minoritad ospitanta ed il favurit per quest turnier, las Slovenas da la Carinzia. Sustegn avain nus survegnì da tschintg giugadras d’ina squadra locala. Malgrà quest rinforzament avain nus subì ina terrada pulit massiva. Nus n’avain però betg laschà pender il chau ed avain mussà grond engaschi fin la fin dal gieu. Tuttas per ina, ina per tuttas – quai è dal reminent er noss clom che jau hai stuì inventar en moda fitg spontana, perquai che nus n’avevan gnanca fixà in tal. Era l’equipa dals umens ans ha sustegnidas a l’ur da la plazza cun stgellas, vuvuzelas e cloms. Ils pleds encuraschants da noss dus trenaders – che n’eran atgnamain betg previs sco trenaders – han er fatg bain a la morala. Deplorablamain è nossa defensura centrala Davia Casanova sa blessada grevamain al cumenzament da la segunda mesadad. Avant ch’ella è vegnida charrada en l’ospital, han ils organisaturs smatgà ad ella in magiel e duas buttiglias da sport emplenidas cun gervosa en ils mauns. Els han numnà quai medischina. Medischina d’emprim agid. Nossa giugadra Carmen Wetzel l’ha accumpagnada e da cuminanza han ellas chantà duas giadas l’imni rumantsch en il car da malsauns. – Quai è vair patriotissem. Ina da las buttiglias ha dal reminent gì ina rusna. Il rest pon ins s’imaginar. Il suentermezdi han ils umens giugà cunter ils Croats da la Serbia. Suenter intginas difficultads al cumenzament dal gieu, han els pudì tegnair pitg fin la fin. Gia durant l’emprima mesadad è il chapitani Andri Bundi, ch’era fitg motivà, sa blessà ed ha stuì bandunar la plazza. Malgrà questa disfortuna han ils umens dà cun gronda motiva­ziun e mussà ina fitg buna prestaziun. Er il trenader da l’equipa, Eros Bonolini, è stà zunt cuntent cun l’engaschi da ses giugaders. La giugadra Giuanna Caviezel (sin la fotografia davos sanester) scriva quest’emna regularmain da l’Europeada, il campiunadi da ballape da las minoritads linguisticas en Europa. Dapli detagls davart il turnier: www.europeada.eu. Cun bandiera en l’emprim gieu – la squadra da «Las Rumantschas».

Dapi in onn è Diego Deplazes da Rabius secretari general da la Lia Rumantscha. Durant quest emprim onn ha el emprais d’enconuscher l’organisaziun tetgala da Rumantschas e Rumantschs – ed el è era stà in pau surprais. In discurs davart sia sconfitta persunala tar las elecziuns chantunalas, davart instruments digitals rumantschs e davart il sunar ghitarra. L’entschatta zercladur 2021 è Diego Deplazes entrà en uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha (LR). Insumma hai dà er a livel instituziunal ina midada tar l’organisaziun da lingua e cultura rumantscha: dapi l’entschatta da quest onn 2022 furman Urezza Famos e Gianna Luzio in co-presidi. Uschia ch’ins pon dir che la Rumantschia haja midà ora cumplettamain ses timun – vi da la roda operativa è Diego Deplazes dapi exact in onn. FMR: Avais Vus anc temp da sunar ghitarra? Diego Deplazes: Durant quest onn n’hai jau betg sunà uschè savens ghitarra. Però jau hai schon sunà, perfin en baselgia, per accumpa­gnar noss chor ad hoc. Cun ils cussadents e las cussadentas da la chasa da tgira Puntreis avais Vus chantà e sunà mintgatant intginas chanzuns. Cun la squadra da la Lia Rumantscha betg? (ri) Na, jau crai che las aspectativas fissan qua forsa in pau pli autas. Avant passa in mais avais Vus stuì acceptar ina sconfitta politica. Vus n’essas betg vegnì reelegì sco deputà da la Cadi en il Cussegl grond. Dat quai anc da morder? Ils emprims dis hai jau schon gì da morder. Igl è stà grev d’acceptar ch’il resultat era ­atgnamain fitg bun – e tuttina n’ha quel betg tanschì. Ma nus savevan gea ch’i pudess dar pervi dal nov sistem d’elecziun ina u l’autra surpraisa. Ina da quellas surpraisas sun jau stà, sco quart dad ina ferma glista da la AdC. A la fin han mancà 38 vuschs. Co declerais Vus quest resultat? Quai è grev da dir. Ma forsa ch’in motiv pudess esser che tut mes collegas da partida lavuran en la regiun, quai che jau fascheva gea era enfin l’onn passà. Ussa sun jau sa chapescha pli savens a Cuira, betg pli en contact direct e forsa er betg pli uschè «visibel» per votantas e votants da la regiun. Per la LR va a perder uschia il fil direct en il parlament grischun. Co vegnis da mantegnair quel contact en avegnir? Ussa vegnin nus simplamain a tgirar il contact cun il parlament sur la gruppa rumantscha dal Cussegl grond, per la quala la LR fa era il secretariat. Però jau poss en mintga cas profitar d’esser stà deputà, jau enconusch gea ina buna part dals parlamentaris e da las parlamentarias. Quai renda in pau pli simpel il contact. Co è atgnamain ida la midada professiunala – dal manader dad ina chasa da tgira tar l’organisaziun tetgala rumantscha? En mia carriera professiunala hai jau fatg diversas midadas pli grondas. Jau sun stà scolast, jau hai lavurà tar la curatella professiunala, lura hai jau manà il Center da sanadad Puntreis a Mustér ed ussa sun jau secretari general da la Lia Rumantscha. Quellas midadas èn adina stadas ina sfida, dentant era fitg interessantas. La chasa da tgira era in’instituziun locala, cumpacta e cun in’incumbensa fitg clera. Tar in’organisaziun da lingua e cultura sco la Lia Rumantscha è quai auter: il spectrum tematic è fitg vast, i dat bleras tematicas ch’èn da tractar – da curs da rumantsch digitals enfin tar lectorats e translaziuns, igl è da tgirar il contact cun instituziuns, organisar occurrenzas, realisar programs da famiglia etc. Il program da lavur è propi fitg multifar. Tge ha dà da pensar – dasper vesair quant ritga e variada che la lavur è? Quai che dat da pensar è co che la LR vegn d’ademplir bain tut quellas differentas spartas, vi da las qualas ella lavura – cun quellas resursas persunalas che stattan a disposiziun. Quai è ina gronda sfida. E qua sa tschentan lura baud u tard dumondas da priorisaziun. Nua metter in focus e concentrar las forzas, senza negligir autras chaussas impurtantas? Ed essas Vus vegnì ad ina conclusiun? In pled-clav per il mantegniment da la lingua è segir la digitalisaziun. Quella tematica è simplamain immens impurtanta en divers secturs per il diever dal rumantsch en il min­tgadi. En autras linguas èsi normal dad avair a disposiziun instruments da translaziun, da consultaziun linguistica u da correctura ortografica. E là stuain nus Rumantschas e Rumantschs far attenziun da betg perder il fil u da vegnir a la curta. Qua stuain nus propi vegnir in pass vinavant. Tge fa la LR en quel sectur? Actualmain essan nus vidlonder cun la Pro Svizra Rumantscha da realisar in lexicon cumplessiv che pussibilitescha da realisar programs da correctura. Dasperas dain nus era sustegn a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) en connex cun il program da transla­ziun ch’els han publitgà dacurt en ina versiun da test. La dumonda en l’avegnir vegn ad esser nua metter il focus, co evitar parallelitads e co che nus pudain stgaffir instruments tecnics, uschia ch’els pon vegnir mess a disposiziun a tuttas e tuts. I va damai per avair ina clera strategia en la dumonda da la digitalisaziun. A la fin ston uschè blers sco pussaivel pudair profitar da quels instruments – ina ­redacziun sco la FMR, las chanzlias, las fa­tschentas ed er il singul applitgader. E dasper la digitalisaziun? In auter punct è il svilup demografic. Il trend va en duas direcziuns: la giuventetgna da las valladas tradiziunalmain rumantschas prenda dimora en la Bassa. Co dain nus a quellas persunas en l’avegnir la pussaivladad da tuttina tgirar il contact cun la lingua e la cultura rumantscha? Co vegnin nus insumma en contact cun quellas persunas? – Là avain nus actualmain divers projects che marschan. Il segund trend è quel cuntrari: persunas d’autras linguas vegnan ad abitar en ils territoris tradiziunalmain rumantschs. E qua sa tschenta la dumonda, co nus vegnin da sensibilisar quellas persunas per lingua e cultura rumantscha e las integrar en nossa cuminanza? Qua turnain nus puspè enavos tar l’emprima tematica – tar la digitalisaziun. Nus stuain porscher ils instruments per gidar a s’avischinar a nossa cultura e lingua. Perquai crai jau schon che da metter a disposiziun ils instruments digitals saja in focus principal dal proxim temp. I n’è gea nagin misteri – la LR è in’organisaziun ferm structurada per betg dir surstructurada – cun uniuns affiliadas, cun delegads/as, in cussegl sco ina sort parlament, ina suprastanza, ina direcziun, diversas partiziuns operativas etc. Divers da Voss antecessurs han empruvà da reorganisar l’apparat. Senza success. Laschais Vus damai la detta da l’organigram? Na, betg per forza. Però igl è da dir ch’igl ha dà ussa ina midada instituziunala cun in nov presidi ed in nov suprastant. Ed er tar las un­iuns affiliadas territorialas (Surselva Romon­tscha, Uniun dals Grischs, Uniun Ruman­tscha Grischun Central, rem. red) hai dà midadas persunalas. Uschia ch’igl è segir il mument per tematisar co la LR duai metter en avegnir ses focus. Ed en quel connex pon ins era sa dumandar, sche l’organisaziun haja anc las structuras adequatas. Ma quai n’è betg ina tematica ch’il secretari general ha da decider, mabain ina part instituziunal-strategica en cumpetenza da las uniuns che portan la LR. En sasez èsi anc curius – Vus sco secretari general e las duas novas co-presidentas avais survegnì servì sin maisa la fin da l’onn passà ina nova strategia da la Lia Rumantscha, sancziunada da delegadas e delegads. Tge faschais Vus ussa cun quel palpiri? Quai è ina strategia ch’è vegnida elavurada durant plirs onns en moda e maniera democratica, suenter avair consultà tut ils partenaris. Cun quella strategia stuessi damai esser pussaivel da lavurar ils proxims onns. Ed ella è vegnida elavurada uschia ch’ella dat avunda spazi per forsa anc metter accents pli explicits. Però la strategia è gea adina era in spievel da las cunvegnas da prestaziun che la LR si­gna mintga quatter onns cun il Chantun ed indirect cun la Confederaziun. La nova perioda entschaiva il 2025. Uschia che lura èsi er il mument per guardar, sche la strategia è anc confurma a las incumbensas da la LR. Exact, nus essan amez ina perioda (2021-2024) da la «missiva da cultura» da la Confederaziun. Quella regla a livel federal las incumbensas e tgi che survegn quant raps en il sectur da la cultura. Sur quella missiva vegn er reglada la cunvegna da prestaziun da la LR cun la Confederaziun. Dumonda tut simpla: tanschan ils circa 2,7 milliuns che la LR survegn onn per onn? Natiralmain che mintg’organisaziun giavischa dapli raps per pudair effectuar dapli. Però sche tut las mesiras necessarias sin il champ da la digitalisaziun e tut las activitads en la diaspora duain purtar fritg, lura vegnin nus schon a stuair dumandar dapli sustegn. Proximamain ans inscuntrain nus gist ad ina maisa radunda cun divers acturs e diversas acturas per discutar mesiras en il champ da la digitalisaziun. La dumonda è tgi che duai esser purtader u purtadra da blers da quels projects. Sche la LR surpiglia qua ina rolla activa, lura fiss quai mo pussaivel cun dapli sustegn dal maun public. Per finir – co sa giavischa il secretari general da la LR atgnamain il mund rumantsch? Jau hai plaschair, sche Rumantschas e Rumantschs dovran cun tschaffen ed uschè savens sco pussaivel lur lingua. E sch’els muossan cun persvasiun dad esser da lingua rumantscha, era sch’i vivan giu la Bassa. En las regiuns tradiziunalmain rumantschas vuless jau che la cuminanza haja buns meds e buns instruments en sia lingua, per lura er vesair la plivalur dal rumantsch. En ils auters lieus – en la diaspora – speresch jau ch’ins vegnia da dar vinavant era per las proximas generaziuns la lingua e cultura rumantscha. A livel institu­ziunal, tar organisaziuns ed uniuns ruman­tschas, ma giavisch jau ch’ins tegnia ensemen e lavuria da cuminanza per la medema chaussa. «Ils emprims dis suenter las elecziuns hai jau schon gì da morder. Igl è stà grev d’acceptar ch’il resultat era atgnamain fitg bun – e tuttina n’ha quel betg tanschì.» Diego Deplazes, secretari general da la Lia Rumantscha «Jau hai plaschair, sche Rumantschas e Rumantschs dovran cun tschaffen ed uschè savens sco pussaivel lur lingua.» Diego Deplazes, secretari general da la Lia Rumantscha «La chasa da tgira è in’instituziun locala, cumpacta e cun in’incumbensa fitg clera. Tar in’organisaziun da lingua e cultura sco la Lia Rumantscha è quai auter.» Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi in onn è il Sursilvan secretari general da la Lia Rumantscha. Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi in onn è il Sursilvan secretari general da la Lia Rumantscha. Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi in onn è il Sursilvan secretari general da la Lia Rumantscha. Da la chasa da tgira tar la Lia Rumantscha Diego Deplazes (49) è entrà en uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha il zercladur 2021 – sco successur da Martin Gabriel. El viva a Rabius, è maridà e bab da quatter uffants. Oriundamain è el stà scolast, ha silsuenter midà en la curatella professiunala da la Regiun Surselva. Dal 2015–2021 è Diego Deplazes stà maina­gestiun da la chasa da tgira e d’attempads Puntreis a Mustér. (fmr/dat) Diego Deplazes – in onn secretari general da la Lia Rumantscha Dapi exact in onn, dapi il zercladur 2021, è Diego Deplazes da Rabius secretari general da la Lia Rumantscha (LR). E durant quest emprim onn ha el gì la chaschun d’emprender d’enconuscher l’instituziun – ses persunal, sias lavurs e sias sfidas. En l’intervista cun la FMR tradescha Diego Deplazes ch’el saja per part era stà surstà dals pensums multifars che l’organisa­ziun tetgala rumantscha haja d’ademplir. Per il proxim ave­gnir vesa il secretari general surtut en la digitalisaziun in dals champs da lavur principals da la LR a favur dal mantegniment e da la promoziun da lingua e cultura rumantscha. Diego Deplazes di: «En l’elavuraziun d’instruments digitals stuain nus Rumantschas e Rumantschs propi vegnir in pass vinavant.» (fmr/dat)

Chantar n’è betg mia fermezza. Ed i n’è insumma betg mia occupaziun preferida. Jau hai pensà che jau sappia forsa mitschar insaco. Però: impussibel. Tge chantadas nunditgas che questas Rumantschas e quests Rumantschs pon far. Da tuttas uras, dapertut ed adina cun premura – cun ina premura excepziunala. Remartgabel è il fatg che nus essan er capabels da captivar autras persunas cun noss chantims. Schizunt il manischunz da l’autobus ha cumenzà a berglar en il microfon la saira suenter tschaina. Bun, ussa tar ils gieus. Las dunnas han passentà in bellezza avantmezdi cun las Tirolaisas dal Sid. Lezzas han sustegnì nus cun intginas da lur atgnas giugadras – mintgamai quatter per mintga mesadad. Il gieu è damai stà fitg amicabel ed equilibrà. Igl è davaira stà in grond gaudi ed in’atmosfera tut speziala. Oz avain nus schizunt gì in vair goli. Patrizia Peer è arrivada in di pli tard ed ha salvà nossa squadra da plirs culps sin il gol da nossas adversarias. Ils umens han giugà il suentermezdi durant ina chalira ch’era apaina da supportar (er mo cun sunar la tiba a l’ur da la plazza). Els han giugà fitg bain ed han survegnì l’emprim gol pir suenter circa ina mes’ura. Ils Slovens da la Carinzia han nizzegià bain inqual schanza, ma noss Rumantschs han cumbattì fin la fin. Er il gieu dals umens è stà caracterisà d’ina pre­staziun extraordinaria dal goli Flurin Capaul. Ina chaussa dat gia ussa en egl. Tut las autras equipas han gronda simpatia per nus. Perquai datti differents motivs. D’ina vart faschain nus dapli craval a l’ur da la plazza che tut ils auters fans quintads ensemen – betg mo per nus, mabain er per autras equipas. Las stgellas èn franc er in factur per racoltar in u l’auter punct da simpatia. Las vuvuzelas forsa damain. Ma il factur central n’è ni la solidaritad ni la ruaida, mabain il fatg che nus essan simplamain «gailira». La giugadra Giuanna Caviezel scriva quest’emna regularmain da l’Europeada, il campiunadi da ballape da las minoritads linguisticas en Europa. Dal rest – ils resultats finals dals dus gieus «rumantschs» da glindesdi èn stads suandantamain: Ils Slovens da la Carinzia – Ils Rumantschs: 0-6 Las Rumantschas – Tirolaisas dal Sid: 0-3 Dapli detagls davart il turnier da l’Europeada, era infurmaziuns davart tut las diversas minoritads linguisticas che participeschan al campiunadi èn da chattar sut quest QR-code. La squadra dals umens dal CBR – cultura ballape rumantsch, avant ina partida a l’Europeada da quest onn.

Il zercladur 2022 è stà in mais da pauc – e tuttina er in mais da bler. Damai in tipic mais tranter bler e pauc. Blera glieud vegn ad esser da la partida en paucs dis a Degen a l’Openair Lumnezia. En in’intervista cun la FMR ha il president dal comité d’organisaziun, Norbert Cavegn, raquintà dacurt co ch’els sa preparan per il festival da quest onn, suenter dus onns da pausa pandemica. En connex cun mesiras da protecziun ha el ditg: «Nus savein aunc metter si melli desinfectonts ed era 5000 tonnas pupi da hisli ch’ei midass nuot vid il secuntener dils visitaders.» Norbert Cavegn ha raschun – meds da dischinfectar na fai betg senn da metter a disposiziun. Alcohol tanscha per dischinfectar. Els eran mo fitg paucs avant var 2000 onns, igl era mo ina pitschna cuminanza da Gals che cumbattevan ils legiunaris romans da Cesar. Ils comics dad Asterix ed Obelix èn gea famus. Ma quest mais hai dà in’interessanta cumparegliaziun grischuna en quel connex. Peder Plaz è co-autur dad in cudesch davart l’hotel istoric Piz Mitgel a Savognin en il Surses. Ed il Surses descriva Peder Plaz suandantamain: «Detg fitg simpel ins pò cumparagler cun Asterix ed Obelix: sch’ia pains ve da Surses ischans la pitschna vischnanca cun agen lungatg tgi vign discurria da bung 2000 persunas tg’ò pero survivia passa 3000 onns.» – Tar questa analogia sa tschentan intginas dumondas: Sche ils Sursetters èn ils Gals, tgi èn lura ils legiunaris? E tgi èn Asterix ed Obelix? Insumma, i battan, quels Sursetters… perstgisai, ils Romans. Igl ha ussa simplamain blers lufs en Surselva. Probabel na metta nagin pli propi en dumonda quella constataziun, gnanc ils pli fervents amaturs dal luf – surtut betg suenter che lufs han fatg ir a la malura quest mais passa 40 nursas en la Val Cristallina (Medel). La dumonda spinusa è co ch’ins pudess schliar il «problem». Il chau d’alp en la Val Cristallina è Christian Unterholzner, in oriund Tirolais. Ed el ha en sasez mussà sia simpla soluziun, durant in’intervista cun il Telesguard dad RTR. Sin il chau aveva el numnadamain in chapè tirolais, cun fitgà lien ina bella plima d’utschè. Ma dasper la plima aveva el … ina patrona. In statement pauc discret che conferma forsa in u l’auter cliché ch’ins ha giu la Bassa dals muntagnards. I gira bler a Zuoz. En il vitg puter ha il mund rumantsch fatg festa l’onn 2019 per il 100avel anniversari da la Lia Rumantscha. Ed a Zuoz è questa fin d’emna il Festival da la chanzun rumantscha. Ma a Zuoz vegn er organisà quest atun – sco ch’in comité ha annunzià dacurt – il nov «festival travers zuoz», in festival da teater e litteratura rumantscha. Uschia ch’igl è finalmain sclerì: Zuoz è l’umbli dal mund rumantsch! La dumonda è però: tgenina vischnanca è lura da l’autra vart da l’umbli? Ma laschain star l’anatomia rumantscha. Fitg pauc temp ha duvrà la nova regenza grischuna per reparter ils departaments. Carmelia Maissen daventa scheffa dal Departament d’infrastructura, energia e traffic, Martin Bühler vegn parsura dal Departament da finanzas e vischnancas. Ils trais regents che restan en uffizi tegnan lur departaments. Sco che la regenza ha fatg a savair quest mais, haja la repartiziun dals departaments cuzzà mo tschintg minutas. Co èsi d’interpretar questa decisiun en modus da turbo? – Ils ins din: È quella decisiun propi stada bainponderada? Ils auters din: Bravo, quels san ussa decider speditiv! – Mintgin/a duai decider sez co valitar las tschintg minutas. I dat adina pli paucs Sutsilvans. Probabel èsi la cuminanza idiomatica la pli «periclitada». Quest mais ha ina da las sulettas redacturas sutsilvanas tar RTR, Giana Maria Cantieni, referì en Val Schons davart sia lavur. Ed ella ha cumpareglià sia posiziun amez il zoo redacziunal dad RTR cun quella dals pandas, in animal fitg periclità. En mintga cas savain nus ussa ch’ils Sutsilvans èn vegetarians, sco ils pandas. Fitg bleras brevs da lecturs ha survegnì La Quotidiana durant il mais precedent dal matg en connex cun las elecziuns chantunalas. Ma era durant il zercladur hai dà numerusas «brevs» per ludar la grondiusa acziun da la «Culinarica Surselva», in’aziun iniziada dal Giuven Center Surselva per promover che la glieud giaja a mangiar en ustarias da la regiun. Igl è da sperar per las ustieras ed ils ustiers sursilvans ch’ils auturs, surtut commembers da l’Allianza dal Center (AdC), hajan insumma gì temp per ir a mangiar en in restorant – sper scriver tut quellas brevs. Blera crappa datti en Surselva. Quai han cumprovà durant quest mais las numerusas exposiziuns, inscenaziuns e publicaziuns a Glion e conturn en connex cun la crappa. Sin la Plazza cumin èn vegnids postads singuls megalits per render attent a la ritgezza geologica sursilvana. Durant duas sairas han vandals però cupitgà intgins dals craps. In donn da plirs milli francs. – Probabel vegni grev per ils delinquents da chattar ina decleraziun per lur malfatg. Ma ina stgisa pudess esser ch’i hajan empruvà da reconstruir la gronda bova da Flem. Bleras stortas ha il Pass dal Stelvio en Italia, en vischinanza dal cunfin svizzer. Igl èn exact 48 «vieutas» che mainan enfin sisum quest pass sin 2758 m s.m. Insumma, quest mais ha la redacziun da la FMR gì l’idea da scriver in purtret da l’anteriur cusseglier naziunal ed impressari Duri Bezzola, en vista a ses 80avel anniversari als 23 da zercladur. Il redactur l’ha perquai telefonà sin il handy per far giu in termin d’intervista. Duri Bezzolà ha prendì giu il telefon sisum il Pass dal Stelvio, suenter avair fatg las 48 stortas si da Prad (I) cun il velo – in velo senza battaria. Sto esser che la politica e la branscha da construcziun mantegnan giuven. L’ospital en Val Müstair ha memia paucas pazientas e pazients. E perquai è il Center da sandà cuntent ch’el po tractar dapi questa primavaira cas urgents per la populaziun da Tuer che sa chatta be gist dador il cunfin svizzer-talian. Gea, uschia sa midan ils temps: pli baud vegniva fatg cuntrabanda cun cigarettas da la Svizra anora, vers l’Italia. Ed ussa vegnan anen ils pazients. Bler resun ha gì quest mais la nova translaziun automatica. Quella è vegnida sviluppada dad RTR ch’ha preschentà il tool en ina versiun da test durant il zercladur. Ina fitg buna chaussa, però co translatass la maschina atgnamain il titel da questa rubrica mensila – «In mais da pais»? La translaziun: «Einen Monat Gewicht». Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà En il «Mais da pais» lascha la redacziun da la FMR repassar intgins schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». L'illustraziun da Jon Bischoff per il "Mais da pais" dal zercladur 2022.

Suenter la renovaziun dal Center da Capricorns e da la Tgea Loringett a Vargistagn bandunan Hansjörg Hassler e Barbara Castelberg-Fleischhauer il cussegl da la Fundaziun Capricorn. Ils commembers novs èn Remo Dolf e Daniel Camenisch. Daniel Hürbi è il president nov. Hansjörg Hassler era parsura da la Fundaziun dals 2007 ennà. Sut ses presidi èsi gartegià da segirar la finanziaziun e promover il svilup dal Center da Capricorns e da stgaffir plazzas da lavur sin la Muntogna da Schons. Dentant ha pudì vegnir sanada ultra dal hotel Capricorns er la chasa paterna dal scrivent e poet Steafan Loringett (1891–1970), la quala porscha 20 posts da lavur. (fmr/bt)

Questa mesemna ha la Viafier retica (VR) communitgà ulte­riurs detagls davart si’emprova da quest atun da realisar in record mundial. La VR vul transir ils 29 d’october cun ina cumposiziun da 25 trens d’autotracziun dal tip Capricorn sur la lingia da l’Alvra – quai che fiss mundialmain il pli lung tren da persunas. L’entir tren, cun 100 vaguns, avess lura ina lunghezza da 1910 meters. La tentativa da record vegn sustegnida – sco che la VR scriva en ina communicaziun – da numerusas interpresas privatas da la Svizra e da la Germania. Tut en tut sajan 15 partenaris da la partida tar il record che custa vers 1 milliun francs. Tranter auter sustegna l’interpresa svizra Stadler la tentativa sin l’Alvra. Ella è gea era l’interpresa che ha construì e vendì ils trens dal tip Capricorn per la VR. Ulteriurs partenaris principals èn las interpresas ABB, Sersa ed era Märklin, ina firma enconuschenta per ses models da trens. Dasperas sustegnan era interpresas pli regiunalas la tentativa da la VR, tranter auter la Banca Chantunala Grischuna, la chascha da malsauns ÖKK e la Somedia, l’editura er da La Quotidiana. Al di dal record vegni a dar in areal da festa per 3000 persunas a Bravuogn, sco che la VR ha communitgà mesemna. Lung il traject vegni a dar divers «viewpoints» per observar la tentativa da record. (cdm/fmr) Mesemna ha la Viafier retica preschentà era la locomotiva 644 en nov vestgì, la quala vegn a far reclama tras il Grischun las proximas emnas per la tentativa da record dals 29 d’october 2022.