Peter Roth da Sta. Maria es stat ün spazzachamin paschiunà ed ingaschà. Sias episodas ed aventüras sco Peder Nair e portafurtüna illas muntognas preschainta’l in ün cudesch. A Silvester giaiva’l a spass cun sia büschmainta da lavur ed ün purschlin suot bratsch e la signuria i’ls gronds hotels da San Murezzan paraivan nars da dar il man e far fotografias cul Peder Nair. Cha quai porta furtüna es üna vegl’istorgia. E Peter Roth, il spazzachamin paschiunà, giodaiva quists mumaints. E natüralmaing surgniva’l eir la bunaman correspundenta. Quistas ed otras istorgias scriva Peter Roth in seis cudesch «45 ons portafurtüna illas muntognas» – la vita variabla d’ün spazzachamin. Sco giuvnot da 19 ons d’eira’l rivà in Engiadin’Ota ed el viagiaiva cul velo da chamin a chamin da Cinuos-chel fin Silvaplana. Minchatant til manaiva il patrun cun l’auto a lavur, inavo stuvaiva’l guidar svess causa cha’l patrun vaiva guardà massa chafuol i’l magöl. Pür duos ons plü tard ha’l fat svess la patenta da l’auto per viagiar pro la cliantella. Adüna nu inclegiaiva quella a l’hom nair cun cilinder ed ün fazöl cotschen intuorn culöz. Quai nu vaiva da chefar culla püppa in bocca, ma impustüt cun seis dialect tudais-ch da Schaffhausen. Cha perquai haja’l insacura cumanzà a discuorrer tudais-ch da scrittüra culs Engiadinais, scriva’l in seis cudesch. Cun s-chala e barschun süls vadrets In Engiadin’Ota ha Peter Roth passantà sco spazzachamin da tuottas sorts episodas specialas. Il plü gugent visitaiva’l las chamonnas SAC e plü d’ün faiva gronds ögls cur chi vezzaivan a gnir al spazzachamin cun s-chala e barschuns – e natüralmaing culla püppa in bocca – sü dals vadrets. Insacura vaiva’l dudi, chi gnivan fat svouls da trenamaint cun pitschens aviuns süls glatschers. Uschè as laschaiva’l in avegnir svolar per exaimpel sur il glatscher e la morena in direcziun da la chamonna Tschierva. La s-chala dal spazzachamin però nu vaiva plazza, quella gniva francada suot l’aviun sper ils schlusigls. Uschè pudaiva Peter Roth accumplir e seguir plüssas paschiuns, nempe seis manster da spazzachamin, sco eir la natüra e las muntognas. Elet da la Mastralia Dal 1964 es el gnü elet da la Mastralia jaura sco spazzachamin in Val Müstair. El vaiva guadagnà la cuorsa electorala cunter ils duos cuntracandidats. Sco cha Peter Roth scriva in seis cudesch, haja’l gnü gronda baja d’avair surgni la plazza sco «Unterländer», chi vaiva dal rest imprais rumantsch. Ils Jauers til han bivgnantà bain, in mincha chasa surgniva’l cafè e tuorta, e sch’el vess vuglü, dafatta ün sanin. La Val Müstair d’eira il plü pitschen district da spazzachamin in Grischun ed el vaiva lavur be per set mais l’on. Uschè vaiva’l daplü temp pella natüra, pella flora e fauna. Insacura ha’l cumanzà a far gitas guidadas i’l Parc Naziunal Svizzer, però sainza infuormar als respunsabels. Quels sun stats stupefats d’inscuntar üna jada dal 1973 a Peter Roth cun üna gruppa da giasts immez il Parc Naziunal. Pacs mais plü tard es el gnü elet sco guardian dal parc. A partir da quel mumaint d’eira’l da stà in viadi in missiun ufficiala pel Parc Naziunal Svizzer. «Eu faiva las guidas in tschinch differentas linguas», quinta’l. Cun paschiun ed ingaschamaint Tuot quai cha Peter Roth ha fat, ha’l fat cun gronda paschiun ed ingaschamaint. Quai tant illa lavur sco eir in seis temp liber. El s’ha ingaschà passa vainch ons pels tregants pistolers jauers e pels pumpiers da la Val Müstair. El es eir stat controllör d’apiculturs regiunal ed ha manà blers ons la chamonna ad Ova Spin. Dürant seis temp sco spazzachamin in Val Müstair ha’l eir pudü instruir a set giarsuns. Ch’eir la lavur da spazzachamin s’haja sviluppada in tuot quists ons. E listess ha Peder Nair, sco ch’el gniva eir clomà in Val Müstair, adüna provà da tgnair e dar inavant tschertas tradiziuns dal manster. «Ün spazzachmin nu sezza mai in ustaria, be dürant la posa», quinta’l. Cha’l giarsun stopcha eir adüna chaminar a schnestra dal patrun e cha’l spazzachamin stopcha adüna avair mans nets. Ün da seis agens giarsuns es finalmaing eir dvantà seis successur. Dedichà a seis ses uffants In seis cudesch «45 ons portafurtüna illas muntognas» quinta Peter Roth bleras istorginas ed istorgettas da sia vita sco spazzachamin. Bleras da quellas tematiseschan seis trais ons in Engiadin’Ota e plü pacas istorgias sias aventüras in Val Müstair. D’eira sia vita in Val Müstair plü lungurusa co il temp pro la signuria a San Murezzan? «Insomma brich», respuonda’l, «forsa nu laiva simplamaing na sparmalar ad ingün.» Cha perquai s’haja’l forsa plütost concentrà sül prüm temp sco spazzachamin. Ch’el nu saja insomma na bun da far litta cun inchün, ch’el ama l’armonia, quinta’l. Peter Roth ha scrit seis cudesch per cha sias aventüras sco spazzachamin, ma eir sia paschiun pella natüra, in special per dschembers ed utschels, nu giaja a perder. Fingià dal 2008 vaiva’l scrit ün cudesch sur da seis temp sco guardian dal Parc Naziunal Svizzer. Seis cudesch sur da la vita dal spazzachamin dedichescha’l a sia professiun ed a seis ses uffants. Il cudesch da Peter Roth «45 ons portafurtüna illas muntognas» as poja retrar illas librarias o directamaing pro Peter Roth a Sta. Maria, peter.w.roth@bluewin.ch Tradiziunalmaing culla püppa in bocca refletta Peter Roth in seis üert davant chasa a Sta. Maria sur da seis temp sco spazzachmin e portafurtüna. In seis cudesch quinta Peter Roth da sias aventüras sco spazzachamin, per exaimpel in servezzan pella signuria da San Murezzan. In seis cudesch quinta Peter Roth da sias aventüras sco spazzachamin, per exaimpel in servezzan pella signuria da San Murezzan.

Clifford Errol Bruckmann ha surtut pels 1. da gün 2023 las ma­strinas pro la Chasa d’art da la Fundaziun Nairs. Clifford Errol Bruckmann ha 35 onns, ha stübgia art a Turich ed a Londra e maina actualmaing amo üna aigna pratcha d’art a Turich. I’ls ultims ons ha el impustüt organisà exposiziuns na-commercialas in Svizra per artistas ed artists main cuntschaints. Nairs – ün lö da renom internaziunal «Nairs sco lö da lavur, sco lö per pensar e sviluppar es extraordinari – e quai sün tuot il muond. Eu sun però forsa ün pa our d’üna otra generaziun cha ils manaders fin uossa», disch il nouv manader artistic Bruckmann. El succeda a Christof Rösch, chi va in pensiun. Clifford Errol Bruckmann prevezza eir da gnir a star in Engiadina Bassa. Per el esi nempe fundamentalmaing important d’avair üna relaziun cul lö. Ma eir per pudair fabrichar sü las colliaziuns necessarias culla populaziun indigena, voul el chattar ün nouv dachasa in Engiadina. (rtr/fmr) Cun Clifford Errol Bruckmann ha surtut üna nouva generaziun las mastrinas pro la Chasa d’art da la Fundaziun Nairs.

Davo bundant set mais restructuraziun, driva quista sonda il Center dal Parc Naziunal Svizzer darcheu sias portas. Là vain eir inaugurada la nouva exposiziun permanenta chi’s dedichescha a la natüra sulvadia. La FMR ha gnü l’occasiun da visitar l’exposiziun cuort avant l’avertüra ed ha survgni üna guida exclusiva. L’on passà in november es gnü svödà cumplettamaing l’edifizi dal Center dal Parc Nazinal Svizzer (PNS) a Zernez. E quai per far plazza ad üna nouva exposiziun permanenta. Davo set mais lavuors es uossa tuot pront – ed in gövgia passada pro la visita da la FMR d’eiran ils lavuraints be amo vi d’optimar ultims detaglins. Da rimplazzar l’exposiziun davo var 15 ons d’eira fingià decis pro l’avertüra dal Center dal PNS l’on 2008. E quella exposiziun vaivan vis fin dal 2022 lura eir fingià passa 350 000 visitaduras e visitaduors. «Id es simplamaing fascinant che pussibilitads chi s’ha implü in congual cun avant 15 ons. Impustüt la tecnica da video ha fat ün grond svilup in quist fratemp», disch Hans Lozza, il manader dal proget e respunsabel per la comunicaziun pro il PNS. Per pudair spordscher darcheu üna nouva experienza als giasts, ha il PNS investi var 2,5 milliuns francs illa nouva exposiziun permanenta. Ün audioguide interactiv Arrivond i’l Center dal PNS, dà güsta in ögl cha eir il local d’entrada es gnü refat cumplettamaing. Pro la nouva teca – chi’s rechatta uossa visavi da l’entrada e na plü a schnestra – as survain ils bigliets sco eir la guida audio. Quista guida interactiva es ün dals elemaints centrals da la nouv’exposiziun. «Il giast ha dürant seis gir tras il center adüna darcheu l’occasiun da tour part activamaing e da respuonder a dumondas fond adöver da la nouva guida audio interactiva. Ma el survain eir bleras infuormaziuns implü», declera Hans Lozza. La guida nouva consista d’ün smartphone – aposta modifichà pel PNS – in cumbinaziun cun uragliers. Davo registrar l’apparat e tscherner la lingua, cumainza l’aventüra in direcziun natüra sulvadia. Per la guida ha la collavuratura dal PNS, Anna Mathis – insembel cul cabarettist Flurin Caviezel – registrà il cuntgnü rumantsch. Uschigliö as poja eir far la guida per tudais-ch, talian, frances, ed inglais. Vista panoramica Sco üsità cumainza l’exposiziun permanenta i’l prüm plan dal center a Zernez. E là as rechatta eir il prüm higlight da l’exposiziun. Cun vezzer quel, s’inclegia eir che cha Hans Lozza ha manajà cul svilup tecnic: Üna taila da 16 m largezza sün 2,5 m otezza muossa diversas impreschiuns our da las quatter stagiuns da l’on i’l PNS. Perquai projecteschan quatter beamers ils purtrets sün duos paraids dad 8 m largezza. E quai cun üna enorma resoluziun – in 8k ed in vista panoramica. «Uschè svanischan ils pixels. Ils visitaduors dessan ‹sfuondrar› quia illa natüra sulvadia. Ed els dessan invlidar ün pa tuot quai che chi’d es dadourvart», disch Hans Lozza. El agiundscha cha grazcha a quist’installaziun possa eir glieud plü veglia o cun ün handicap survgnir ün’impreschiun da la vaira natüra chi’s rechatta dadoura: «Quai es eir stat ün dals böts da quist proget d’exposiziun.» Güzzar las uraglias L’exposiziun maina davo inavant i’l seguond plan, speravi a las prümas staziuns davart l’istorgia dal Parc Naziunal Svizzer. Quella vain nempe raquintada in totalmaing desch episodas. Quellas as sparpaglian tras tuot l’exposiziun i’ls piertans. Chaminond sü da s-chala as savura fingià da dalöntsch üna fin’odur da dschember. «Per quist local d’exposiziun vaina laschà far ün’installaziun cun laina da dschember our da la Val S-charl. Bes-chas intagliadas in dschember survegnan vita grazcha ad ün’animaziun da video», uschè Hans Lozza. Eir quia as vain darcheu perdütta dal ciclus d’ün on illa natüra sulvadia dal PNS, ma quista vouta our da la perspectiva da las bes-chas e da divers process natürals. E per as pudair focussar daplü süls divers clings da la natüra, es gnü registrà sco prüm il tun: «Quai es insè insolit. Normalmaing as faja sco prüm la sparta visuala e davo il tun – nus vain fat quai viceversa. Quia as dessa propi güzzar eir las uraglias.» Tuot ils sens I’l terz local da l’exposiziun vegnan lura amo svegliats amo tuot ils ulteriurs sens. In maniera d’ün labor as vain a savair daplü davart la lavur da perscrutaziun dal PNS. Installaziuns da video ed ogets per tocker aint invidan als giasts da scuvrir activamaing la lavur scientifica da passa 100 ons. La fin da l’exposiziun as vaja darcheu inavo sül prüm plan. Là vegnan lura tematisadas las perspectivas e’l futur dal PNS sco eir da la natüra sulvadia. Ma daplü nu dess amo gnir tradi. Uffants tanter tschinch e 12 ons pon eir ir tras la nouva exposiziun permanenta fond adöver d’üna guida audio aposta per els. Tadlond ün gö auditiv, güdan els a la figüra «Furbina» a tscherchar a seis frar «Ratsch», chi’d es spari. E dafatta eir pels uffants amo plü giuvens sun gnüts miss ad ir posts da giovar cun aspets educativs. Uschè ch’ingün nu vain a la cuorta illa nouva exposiziun permanenta i’l Center dal PNS a Zernez. Il labor: Aint i’l terz local d’exposiziun as vain a savair tanter oter daplü davart la lavur da perscrutaziun aint il PNS. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. La nouva exposiziun es dedichada a la natüra sulvadia. E quella as poja sentir pigliond part activamaing. Eir il local d’entrada es gnü refat cumplettamaing in occasiun da la restructuraziun. Vista panoramica: Üna taila da 16 m sün 2,5 m muossa scenas our da las quatter stagiuns da l’on i’l PNS – e quai in üna resoluziun dad 8k.

Illa Dmura Puntota a Scuol ha gnü lö il prüm Congress regiunal per l’età avanzada cun referats e preschantaziuns. E co fast tü quai?: Las preschaintas e’ls preschaints han profità da l’occasiun eir per discuorrer cun lur collegas attempats. «Eir qua? Hai, hai, tü est eir fingià plü vegl.» – «Co vaja culla sandà?» - «Lain verer che chi quintan.» La sala polivalenta d’eira in gövgia davomezdi bain occupada cun glieud attempada da tuot la regiun. Els d’eiran gnüts a tour part al Congress per l’età attempada Engiadina Bassa cun plüs stands d’infuormaziun da differentas organisaziuns ed instituziuns sco la Pro Senectute, Spitex e la Lia grischuna da cancar. «Ün intent da quist prüm congress es da dar a Vus l’occasiun da güdar ad optimar la sporta pella vita ill’età avanzada in nossa regiun», ha dit Rebekka Hansmann-Zehnder, la directura da la partiziun Chüra dal Center da sandà Engiadina Bassa. Mincha preschainta e preschaint vaiva survgni ün fögl per indichar ideas e propostas. «E lura laina muossar cun cuorts referats quant important chi’d es da restar plü lönch pussibel san ed activ.» «Cun tadlar a l’agen corp» Il meidi a l’ospidal da Scuol Marek Nemec chi fa svessa bler sport ha referi davart il tema Trenamaint ill’età attempada. Böts importants ill’età avanzada sun tenor el da restar fit i’l cheu, mantegner l’aigna mobilità e’s proveder svessa: «Per quai douvra musclas», ha dit il meidi eir da la Chasa Puntota, «a partir da l’età da 50 ons as cumainza a diminuir la forza musculara ed i crescha il privel da dar giò.» Perquai ha’l cusglià da far trenamaint da forza eir in età avanzada, «cun ir suvent a spass, exercitar l’equiliber, far gimnastica, nodar, ir cul velo ed eir ballar minchatant.» Chi nu’s saja mai massa vegl per trenar las musclas, ha Marek Nemec intunà ed agiunt: «Trenar las chommas es ill’età avanzada plü important co la bratscha.» Gnir vegl restond san Hannes Graf, co-schefmeidi da la medicina integrativa e cumplementara a l’ospidal da Scuol, ha manzunà las premissas per gnir vegl restond frisch e san: Per gronda part nudritüra vegetala, bler movimaint, suvent our il liber, pac stress, ingaschamaint social ed uniun in famiglia. «L’ambiaint e’l möd da viver sun plü importants co’ls gens chi s’ha survgni.» Las clavs per üna vita sana sun, sco cha’l meidi ha declerà, «musclas fittas, ün bun metabolissem, nudrimaint san, recreaziun, cuntantezza e furtüna.» Üna fosa nudritüra, massa bler zücher e grass e massa paca verdüra e frütta, es tenor Hannes Graf «il factur da ris-ch nr. 1 per üna mort prematura». Eir el ha cusglià da’s muantar suvent, «p.ex. ir sü da s-chala e na cul lift e star in pè cun lavurar», e da durmir avuonda. Dumondas a peritas e rapreschantants cumünals Cun l’accumpagnamaint dal musicist Pasquale Bonfitto han las preschaintas e preschaints chantà ed eir ballà. Lura hana gnü l’occasiun da discuorrer cullas incumbenzadas ed incumbenzats pella promoziun da la sandà e la prevenziun dals quatter cumüns da la regiun, Daniela Heis per Samignun, Ursina Caviezel per Valsot, Fadri Häfner per Scuol ed Armando Roner per Zernez. «In Samignun es nossa dmura d’attempats sun seis ses lets pel mumaint occupada plainamaing», ha dit Daniela Heis, «perquai abitan uossa ses ulteriuras senioras e seniors da Samignun qua a Scuol.» Chi’s tils dess jent la pussibiltà da tuornar in Samignun, ma ch’a la svelta nu saja quai pussibel, eir schi dess in cumün abitaziuns per persunas attempadas: «Noss seniors stan uschè lönch sco pussibel pro els a chasa, e lura vöglna ir in üna dmura d’attempats e na simplamaing in ün’abitaziun.» Ils preschaints han eir discurrü culs experts vi dals stands e’s laschats infuormar da las differentas sportas sco la cussagliaziun dal CSEB, l’organisaziun «alzheimer» o «avegnir». Quist’organisaziun accumpogna persunas amaladas da cancar ed eir a lur confamiliars. Sco cha Rebekka Hansmann ha conclüs as prevezza da cuntinuar a spordscher da quists congress per l’età avanzada in ün o plüs ons. Il meidi Hannes Graf in acziun pro seis referat ch'el ha tgnü a chaschun dal Congress regiunal per l'età avanzada. Rebekka Hansmann-Zehnder chi maina la «Chüra» dal CSEB in discussiun cul meidi Marek Nemec. Las ed ils incumbenzats dals quatter cumüns in chosa età, (da schn.) Fadri Häfner, Armando Roner, Ursina Caviezel e Daniela Heis. Rebekka Hansmann-Zehnder ha salüdà las preschaintas e preschaints al prüm congress tematic in Chasa Puntota a Scuol. Scuol: Prüm congress per l’età avanzada Illa Dmura Puntota a Scuol ha gnü lö in gövgia passada il prüm congress regiunal per l’età avanzada. As partecipadas a quist arrandschamaint han persunas attempadas da tuot l’Engiadina Bassa. Il congress vaiva organisà la partiziun Chüra dal Center da sandà regiunal. Sco cha la directura da la Chüra, Rebekka Hansmann-Zehnder, ha dit vaivan ils cumüns Samignun, Valsot, Scuol e Zernez incumbenzà al CSEB dad organisar da quists inscunters. «Il böt es da procurar per infuormaziun davart il tema età, da dar l’occasiun da far dumondas ed eir da giodair la cumpagnia da persunas da la medem’età», ha ella dit a la FMR. A quist congress han referi ils meidis Hannes Graf e Marek Nemec da l’ospidal a Scuol. (fmr/fa)

Daspö bundant ün on s’occupa la cumischiun «Chasa da scoula Tschlin» per incumbenza dal cumün cul futur da la chasa da scoula e la sala polivalenta a Tschlin. La chasa da scoula dess dvantar hotel per giasts interessats a musica e natüra ed illa saletta dessa dar ün’ustaria. Che far cun l’anteriura chasa da scoula da Tschlin e culla sala polivalenta per mantgnair sia valur e generar eir nouvas entradas? In occasiun d’ün lavuratori s’han l’on passà persunas da Tschlin e d’otras fracziuns da Valsot s’occupadas da quista dumonda. L’expert Stefan Forster da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas ZHAW ha manà quist lavuratori. «Ils preschaints d’eiran da l’avis cha la musica tocca pro’l cumün da Tschlin ed uschea es nat il proget ‘Tschlin musica in cumün’», recapitulescha il suprastant dal cumün da Valsot Fadri Riatsch chi presidiescha la cumischiun Chasa da scoula Tschlin. Davo ün on ha Stefan Forster preschantà in venderdi saira a Tschlin ils resultats da lur lavur. A quella sairada han tut part bleras persunas giuvnas. Cun ustaria Bun Tschlin «Nossa visiun es cha Tschlin as sviluppa cun differentas activitats in sala polivalenta, chasa da scoula ed otras localitats ad ün cumün cun l’accent musica», ha dit il perit ed agiunt cha’l proget gnarà realisà in etappas. «Illa prüma etappa 2023/24 fundaina la società ‘Tschlin musica in cumün’ e posiziunain Tschlin in quel möd. Nos public in mera sun dad üna vart gruppas, societats, scoulas, scoulas otas da musica, fuormaziuns da musica e cors, e da tschella giasts individuals chi han interess per cultura e natüra.» Id es previs da fabrichar illa saletta sül prüm plan ün’ustaria cun chadafö e prodots da Bun Tschlin e sülla plazza davant l’entrada ün pêr maisas our il liber. L’ustaria sarà averta 4 – 7 dis l’eivna. Cur cha quell’ustaria rivarà las portas gnarà serrà il Cafè Spontan, causa chi nu’s vöglia concurrenzar ün a l’otra. La chasa da scoula vain nüzziada daspö utuon 2022 sco hotel nomnà Chasa Tschlin. «L’eivna passada vaina gnü qua üna gruppa dal Schulheim Cuoira», ha dit Martina Hänzi da l’agentura Engadin Booking, «prosmamaing vain üna gruppa dal Proget God da muntogna e lura üna da l’ETH Turich. E d’instà vaina lura eir giasts individuals.» La sala polivalenta sta inavant a disposiziun a las societats per lur prouvas, in tuot esa var 90 prouvas l’on. Da la società ad üna fundaziun Proprietari da l’infrastructura resta il cumün da Valsot. «In ün prossem pass constituirana üna fundaziun cul medem nom ‘Tschlin musica in cumün’», ha orientà Stefan Forster, chi saja in quella fuorma plü simpel da survgnir sustegn finanzial da regiun, chantun e dad otras fundaziuns. «La fundaziun surpigliess lura l’infrastructura.» La società as finanziess cun entradas dals commembers, contribuziuns da fundaziuns e dal chantun, entradas da la Chasa Tschlin e fit per la sala. Al cumün pajarà ella per ütilisar l’instructura quist on chi vain ün fit da 10 000 francs. «L’idea es cha’l cumün investischa in l’infrastructura necessaria per l’ustaria Bun Tschlin», ha dit Fadri Riatsch, «no spettain uossa quella decisiun dal cumün.» Illa discussiun chi ha dat davo esa gnü dumandà eir davart ils ris-chs da quist proget. «Natüralmaing es quist proget collià cun ün ris-ch, no eschan però persvas cha las schanzas e’ls avantags pel cumün e la regiun sajan plü gronds ed eschan da buna spranza cha’l proget as sviluppa in möd prosperaivel.» La suprastanza cumünala d’eira gnüda orientada fingià avant da vart da la gruppa da lavur presidiada da Fadri Riatsch: «Lur reacziun es statta positiva», disch el ed agiundscha, «inschinà nu vessna gnanca pudü infuormar eir amo a la populaziun.» La gruppa da lavur cun Stefan Forster in sala polivalenta a Tschlin dürant la preschantaziun dals resultats davo il prüm on lavur. Stefan Forster (schn.) e Fadri Riatsch in discussiun. Quista plazza servirà sco terrassa da l’ustaria planisada. Tschlin as prepara per Musica in cumün Tschlin dess dvantar amo daplü ün cumün caracterisà da la musica. Avant ün on vaivan persunas da Tschlin e da las otras fracziuns dal cumün da Valsot decis quai a chaschun d’ün lavuratori: L’anteriura chasa da scoula cun sala polivalenta dess dvantar center per musica ed hotel. Üna gruppa da lavur presidiada da Fadri Riatsch s’ha occupada insembel cul perit Stefan Forster dürant quist ultim on da las premissas per realisar quist intent. D’incuort hana preschantà a la suprastanza cumünala ed in venderdi passà a la populaziun interessada ils resultats da lur lavur. Il proget «Tschlin Musica in cumün» gnarà realisà dürant ils prossems ons in etappas. (fmr/fa)

La mità da mai d’ingon ha gnü lö i’l Forum Landquart la radunanza generala dal Fanclub Dario Cologna. Sco cha’l president Sascha Fliri e’l vicepresident Josef Tschenett scrivan in üna comunicaziun han tut part a quella 19 persunas. La radunanza ha decis, «davo discussiun animada», da schoglier il club a la fin dal mais gün 2023. La radunanza metta a disposiziun ils raps chi sun amo in chascha a la società promotura da la Regiun Parc Naziunal, culla cundiziun cha quistas finanzas vegnan dovradas pella promoziun da la generaziun giuvna chi fa passlung. «Uschea restan ils raps ramassats dal Fanclub illa regiun Engiadina/Val Müstair», constatan il president e seis vice. Siond chi sun amo ün pêr artichels illa butia dal club (verer pagina fanclub-cologna.ch) pon commembras e commembers tils postar fin als 25 da gün pro «vorstand@fanclub-cologna.ch». Ils artichels vegnan miss a disposiziun gratuitamaing. Commembers chi lessan restar in contact pon s’annuzchar eir fin als 25 da gün pro quell’adressa o per telefon pro’l president (079 598 46 43). E commembers chi lessan sustgnair a Dario Cologna pro sias activitats culla giuventüm pon eir s’annunzchar pro la suprastanza dal club chi vain scholt a la fin dal mais. (cdm/fmr)

Las conscolaras e conscolars d’üna jada e lur magistra Nesa Rigurusa e seis collega Clotin Confus survegnan tuots ün invid ad ün inscunter da classa. In gövgia giouva la la 6avla classa da Scuol quist toc teater scrit dad Elvira Pünchera. Insè vessna previs da passantar la fin d’eivna in ün hotel da tschinch stailas. Ma causa üna panna da lur bus han las partecipantas e partecipants da l’inscunter da classa stuvü esser cuntaints chi han tschüf suottet in ün hotel giò d’via. Illa recepziun sombra esa üna pruna corvs impagliats, ün hobby da Lucifer Baltasar, il proprietari da l’hotel. Las conscolaras e conscolars e lur magisters Clotin Confus e Nesa Rigurusa plondschan ün pa da quista posa inaspettada. Ma lura decidna dad acceptar lur destin e’s scumpartan in lur stanzas. Tuornats illa sala da cumpagnia tils para da badair ün’atmosfera tuot particulara. I nu düra lönch fin chi capita alch misterius... Las scolaras e scolars da la sesavla classa rapreschaintan quist toc prosmamaing: La prouva generala da «L’invid» es in marcurdi, ils 7 da gün, a las 10.15 e la premiera in gövgia, ils 8 da gün, a las 19.30 in sala cumünala da Scuol. Il magister Armon Caviezel quinta co chi’d es gnü adaquella cha la sesavla giouva quist toc teater scrit dad Elvira Pünchera. Chattà ün toc in rumantsch «Ill’instrucziun esa adüna darcheu cha las scolaras e’ls scolars han da giovar alch scenina o ün gö da rollas davantvart», disch il magister, «ed in quellas occasiuns n’haja badà chi sun in quista classa propcha bunas teatristas e teatrists.» In schner ha’l perquai gnü l’idea da giovar cun quista classa pella fin da l’on da scoula ün toc teater. Ch’a la fin da la sesavla nu saja la motivaziun in general plü uschè gronda, constata Armon Caviezel cun ün surrier, «cun ün toc teater invezza grataja dret bain da tils motivar amo üna jada.» El s’ha dimena miss a la tschercha d’ün toc adattà e chattà quel i’l mez d’instrucziun Mediomatix. Illa part litterara da quel as chatta eir «L’invid». L’istorgia in stil da crimi ha, sco ch’el disch, plaschü a las scolaras ed als scolars da prüm’innan. «Cunquai chi sun aint eir passaschas da rier nun ha ingün dit ch’ella o el vess plü gugent üna cumedgia.» Il magister ha telefonà a l’autura Elvira Pünchera. «Ella m’ha miss a disposiziun il toc ed eu til n’ha adattà in vallader.» Cul sustegn dad actura e gruppa da teater Daspö marz s’occupa la classa illas uras da rumantsch da quist toc teater. Al principi d’avrigl hana lura scumparti las rollas. «Trais dals scolars han dit chi nu lessan ir sül palc e giovar davant public, perquai fa ün d’els da tecnicist e’m güda culla glüm e cun far ir la musica al dret mumaint», disch Armon Caviezel, «e’ls oters duos fan da raquintaders.» La classa giouva il toc sül palc in sala cumünala. In quai chi reguarda las culissas e büschmainta ha la gruppa da teater da Scuol tils miss a disposiziun tuot quai chi laivan. E’ls corvs impagliats illa recepziun han las scolaras e scolars zambrià svessa. «E lura vaina eir gnü il sustegn dad Annina Sedlacek chi’d es actura professiunala», manzuna il magister, «ella es gnüda plüs dis in scoula ed ha muossà davantvart co chi pudessan giovar e tuots improuvan uossa da far il meglder.» La premiera da «L’invid» es in gövgia, ils 8 da gün, a las 19.30 in sala cumünala da Scuol. La sesavla classa in sala cumünala da Scuol cun lur magister Armon Caviezel. Las scolaras e scolars han gnü il sustegn da l’actura Annina Sedlacek.

Quist’eivna vegnan a Sur En da Sent s-chaffidas da tuotta sorts sculpturas, in lain, marmel ed üna in betun. Al 29avel simposi internaziunal da sculptuors piglian part ingon 15 artistas ed artists dad ot pajais. Il tema dal simposi 2023 es «lux». Mardi a bunura i’l camping da Sur En: In l’ustaria dal campegi piglian plazza ün davo tschel ils ot artists e las set artistas chi fan part al 29avel simposi internaziunal da sculptuors. A las nouv as metta minchüna e minchün d’els a la lavur in seis lö da lavur our il liber. Fin in sonda s-chaffischna sculpturas in lain ed in marmel da Laas, üna sculptura sarà in betun cumbinà cun gess. Organisà vain il simposi eir quist on da la società Art Engiadina. Il president es Daniel Bosshardt, vicepresident es Wolfgang Bosshardt. L’interess nun ha chalà «Quist simposi es stat da prüma davent ün success», disch il vicepresident chi maina eir la gestiun dal camping, Wolfgang Bosshardt, «no vaivan scrit oura il simposi la prüma jada avant s-chars trent’ons per s-chaffir üna nouv’attracziun culturala in nossa regiun.» L’idea d’eira tenor el da dar a persunas interessadas la pussibiltà da gnir ad observar co cha sculpturas impustüt in lain e marmel vegnan creadas. Chi sajan minch’on darcheu gnüts blers indigens e giasts a Sur En a verer co cha las artistas ed artists lavuran. «E siond cha no vain adüna darcheu eir survgni bleras dumondas d’artistas ed artists chi laivan tour part al simposi vaina pudü cuntinuar cun quist arrandschamaint», cuntinuescha Wolfgang Bosshardt, «cha quist interess düress uschè lönch nu vessna propcha mai cret al cumanzamaint.» Intant han las ed ils collegas sculptuors fini lur püschain. Bun’occasiun pella FMR per discuorrer cun quatter d’els. La glüm da la glüna e quella dal god «Eu sun daspö vainch ons sculptura independenta», disch Tanja Röder chi deriva da Pfaffenhoffen in Bavaria. Avant ün decenni es ella statta l’ultima jada da la partida al simposi a Sur En. «Ma avant n’haja tut part diversas jadas, quist es la sesavla sculptura ch’eu fetsch.» A l’artista plascha l’atmosfera qua, la glieud chi collavura, la situaziun familiara «ed il bel panorama chi s’ha qua». Ingon fa ella üna sculptura da l’Artemis, la deessa da la glüna. Pac davent da sia plazza da lavur es quella da Yuchuan Zhang. El deriva da la China, dad AnHui, HeFei City. «A l’università da HeFei City instruischa arts finas e cur ch’eu n’ha let i’l internet da quist simposi in Svizra m’haja annunzchà.» Co til plascha qua a Sur En, sper l’En? «Id es grondius, l’ajer frais-ch, il god e las nüvlas chi sun dastrusch a no.» Sia sculptura sarà, sco ch’el disch, «üna figüra illa glüm dal god». Eir partecipantas e partecipants da plü dastrusch Il sculptur Giar Lunghi es da Roveredo: «Plü bod am partecipaiva a simposis in Italia, lura n’haja chattà quel a Sur En e sun uossa qua per la tschinch- o sesavla jada.» Ad el plascha il barat culs oters artists ed artistas, «i s’imprenda a cugnuoscher otras tecnicas e lura esa ün pa oter da lavurar qua i’l camping co uschigliö.» El fa ün espresso sün gas e spordscha ün eir al redactur. «Per mai nu saraja l’ultima jada qua a Sur En, magara am dischna però chi basta uossa», disch el cun ün surrier, «inschinà tuorna jent darcheu in quist lö sper flüm e god.» Ün toc plü vers il cumünin da Sur En lavura Nora Engels chi deriva da Samedan. La Rumantscha ha imprais il prüm falegnama. «Eu n’ha svelt badà cha la lavur cun lain am dà uschè bler ch’eu n’ha decis da vulair viver da quai.» Perquai ha ella fat la scolaziun da sculptura a Brienz i’l Bernais. «Daspö duos ons e mez possa viver da la sculptura», disch Nora Engels, «eu nu vegn richa, ma eu sun richa in meis cour, sch’eu poss far sculpturas.» Las 15 artistas ed artists lavuran amo fin in sonda. Quel di, ils 10 da gün, a las 15.00 es lura la vernissascha. «Al principi da gün da quist on chi vain varà lura lö il 30avel simposi, sco dit, chi vess cret cha’l success düra uschè lönch», s’allegra Wolfgang Bosshardt. Wolfgang Bosshardt maina la gestiun dal simposi chi ha lö ingon pella 29avla jada a Sur En. Nora Engels da Samedan, chi cugnuoscha il camping da Sur En fingià daspö ch’ella d’eira matta, s-chaffischa üna duonna in lain. Giar Lunghi da Roveredo cul model e sper sia sculptura ch’el crea a quist’eivna. Yuchuan Zhang da la China sper sia sculptura, ad el plascha a Sur En cha las nüvlas sajan dastrusch als umans. Tanja Röder da la Bavaria stübgia ils prossems pass per s-chaffir sia sculptura «Artemis». Nouvas sculpturas a Sur En Quist’eivna ha lö i’l camping a Sur En da Sent il 29avel simposi da sculptuors e sculpturas. Ot artists e set artistas da pajais da l’Europa e dad oters continents piglian part a quist simposi. Il plü lung viadi per gnir a Sur En varà gnü il sculptur chinais Yuchuan Zhang. Ed il plü svelt a Sur En sarà statta l’artista rumantscha Nora Engels. Ella ha gnü da gnir be giò da Samedan. Il simposi vain organisà da la società Art Engiadina. Il manader da gestiun, quel chi guarda cha’ls partecipants hajan tuot quai chi douvran es Wolfgang Bosshardt. Las artistas ed artists lavuran cun lain da larsch indigen e cun marmel da Laas e da Göflan i’l Tirol dal Süd. Dürant quists dis pon las persunas interessadas observar a Sur En co cha las sculpturas vegnan creadas. (fmr/fa)

Las auas da la part suot da l’Engiadina pon crescher svelt ed uschea gnir privlusas pro temporals, ma eir pervi dad ardschantadas dad inchaschamaints d’aua da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Quistas ardschantadas vegnan chaschunadas automaticamaing e nu sun perquai previsiblas. Ellas succedan inaspettadamaing e da tuottas uras, eir pro bell’ora. Pertocs da quistas ardschantadas da vart da las OEE sun l’En da S-chanf aval sco eir seis flüms laterals suot ils inchaschamaints d’aua correspundents. Pro’l Spöl davent dad Ova Spin fin pro sia sboccadüra aint il En a Zernez vegnan fattas eir auazuns artificialas. Ardschantadas succedan dürant tuot l’on, impustüt però da prümavaira fin d’utuon. In blers lös lung las auas manzunadas stan tablas d’alarm chi rendan attent a quist privel. Persunas chi’s trategnan aint o direct sper l’aua fan quai, sco cha las OEE infuorman, «sün agen ris-ch». (cdm/fmr)

Sülla via dal Pass dal Fuorn sün territori dal Cumün da Val Müstair ha ün automobilist chaschunà in lündeschdi la daman ün accidaint. Ün hom es gnü feri lapro. L’automobilist da 45 ons d’eira in viadi intuorn las 17.30 da Zernez vers il Pass dal Fuorn. Pro Buffalora es el rivà in üna storta lunga a dretta sül vial a schnestra e sur l’ur schnester da la via oura. Il veicul es svolà var 18 meters tras l’ajer e plachà i’l let da la Val Nüglia. L’hom – el ha gnü furtüna ch’el es gnü feri be leivamaing – ha alarmà svessa la pulizia. Ün elicopter da la Rega til ha svolà a l’ospidal da Samedan. La Pulizia chantunala intercurischa la radschun da l’accidaint. (pucha/fmr) L’auto es plachà i’l let da la Val Nüglia

Il Cumün da Val Müstair vaiva decis d’augmentar ils predsch per tour a fit chamonnas cumünalas per fin il dubel. Votantas e votants chi d’eiran cunter quist intent han reagi ed inoltrà ün’iniziativa cun 190 suottascripziuns. Pro ün inscunter da cumün ed iniziants s’haja uossa chattà üna soluziun. Il Cumün da Val Müstair ha quatter chamonnas cumünalas ch’el dà a fit a persunas chi abitan in val: La chamonna Serrà/Costainas, l’Alp Sielva, la chamonna Il Sömi/Jufplaun e la chamonna Taunter Portas. «La fittanza düra 15 ons, lura vain la chamonna darcheu scritt’oura», declera la presidenta cumünala Gabriela Binkert Becchetti. Ingon es, sco ch’ella cuntinuescha, mort il fittadin d’üna chamonna, ün fittadin ha desdit e pro tschellas duos chamonnas d’eira scrodà il temp da fittanza. «La suprastanza cumünala ha decis dad augmentar ils predschs dal fit per trais da quellas chamonnas e tillas scrittas oura i’l penultim Mas-chalch per tour a fit», disch la presidenta cumünala, «be culla chamonna sün Costainas nu vaivna fat quai.» Cunter l’incharimaint dal fit pellas chamonnas haja però dat opposiziun. Congual cun cumüns in Engiadina Il fit annual pella chamonna Alp Sielva vaiva il cumün augmentà da 3000 sün 6000 francs e quel pella chamonna sün Juf Plaun da 2200 sün 4000 francs. Pella chamonna Taunter Portas nu vaiva il fittadin da pajar ingün fit, el prestaiva per la paja lavuors a favur da la chamonna. Il cumün ha introdüt ün fit annual da 4000 francs. «Cun verer quists predschs vain no in suprastanza da la società da chatschaders Turettas dat ün sigl e decis chi saja da gnir activ», disch Arno Lamprecht, il president da quista società, «per congual, il cumün da Zernez pretenda 300 fin 800 francs fit annual per sias chamonnas e’l cumün da Scuol 300 fin 350 francs.» Ils opponents han lura lantschà ün’iniziativa, «ma na sco società da chatschaders, dimpersè sco iniziativa da votants dal cumün». Quell’iniziativa laiva cha’l cumün annullescha la decisiun d’augmantar ils fits, ch’el redüa eventualmaing dafatta quels. 190 persunas han suottascrit l’iniziativa. Intant d’eira gnü activ eir il cumün. Laschà examinar da perits «No vain laschà sclerir a giurists da l’Uffizi chantunal da cumüns scha quell’iniziativa saja insomma valabla ed els sun gnüts a la conclusiun cha quai nu saja il cas», declera Gabriela Binkert Becchetti, «illa constituziun cumünala, art. 20 esa nempe fixà cha la suprastanza cumünala haja la cumpetenza da decider davart augmaints da fit per sias chamonnas.» Implü ha il cumün eir laschà verer ad ün giurist cha l’uffizi chantunal vaiva cusglià, scha las cundiziuns pella fittada da sias chamonnas cha’l cumün fa sajan in uorden. Eir qua es il giurist gnü a la conclusiun chi saja tuot in uorden. «No vain lura organisà ün inscunter cun Arno Lamprecht e duos ulteriurs iniziants e vain preschantà ad els la situaziun, sco ch’ella as preschainta, davo ils sclerimaints da l’uffizi chantunal», infuorma la presidenta cumünala. «Giuridicamaing saraja schon sco cha l’uffizi disch, mo moralicamaing na», as regorda Arno Lamprecht ch’el haja dit: «I nu giaiva be pels chatschaders, eir quellas famiglias chi nun han uschè grondas entradas dessan pudair as prestar da tour a fit üna chamonna in Val Müstair.» «L’iniziativa ha istess gnü ün tschert effet» L’esit da l’inscunter da cumün ed iniziants es stat chi s’haja chattà üna soluziun chi cuntainta a tuottas duos partidas, dischan la presidenta cumünala e l’iniziant. I’l Mas-chalch actual es aint l’inserat per tour a fit chamonnas culs nouvs fits annuals: La chamonna Serrà/Costainas as poja tour a fit per 1200 francs l’on, quella sün Alp Sielva per 3500 francs, la chamonna Il Sömi/Jufplaun per 2500 francs e la chamonna Traunter Portas per ün fit annual da 1500 francs. «Uschè cha nossa inziativa cha no vain retrat ha istess gnü ün tschert effet», commentescha Arno Lamprecht ils predschs plü favuraivels. Eir la chamonna cumünala Serrà/Costainas cul nom inufficial Soldanella dà il Cumün da Val Müstair a fit a persunas interessadas. La chamonna Taunter Portas es eir üna da las chamonnas cumünalas per tour a fit in Val Müstair. Foto Daniel Clavadetscher Soluziun a reguard chamonnas in Val Müstair Il Cumün da Val Müstair vaiva decis d’augmentar considerablamaing ils predschs per tour a fit da sias chamonnas cumünalas. Votantas e votants han critichà cha’l cumün fetscha quai sainza avair fat lavuors da meglioraziun vi da las chamonnas. Per part pretendaiva il cumün in ün sfrach il dubel fit annual da fin uossa. 190 persunas han suottascrit ün’iniziativa cunter l’intent da la suprastanza cumünala. Davo avair laschà examinar giuridicamaing quist’iniziativa – il giurist incumbenzà d’eira gnü a la conclusiun cha quella nu saja valabla – s’ha la suprastanza cumünala chattada culs iniziants. Las duos partidas han chattà cumünaivelmaing üna soluziun. (fmr/fa)

Dals 8 da gün fin als 31 d’avuost muossa la Galerie Goldbach Center a Küsnacht ZH üna schelta dad ouvras da l’artist engiadinais Jacques Guidon barmör. La vernissascha es in gövgia, ils 8 da gün a las 17.00. «No vain plaschair cha no pudain preschantar in nossa gallaria trenta purtrets our dal relasch da Jacques Guidon», scrivan Roland e Silvia Stulz-Zindel in l’invid a la vernissascha in gövgia a las tschinch ed a l’exposiziun chi vain muossada fin la fin d’avuost i’l Galerie Goldbach Center illa Seestrasse 39 a Küsnacht i’l chantun Turich. «Jacques Guidon (1931-2021) es stat ün dals artists engiadinais ils plü marcants chi s’ha eir ingaschà instancablamaing per la cultura rumantscha. Sco magister, pittur artist ed autur es el adüna stat activ, dürant tuot sia vita.» Il pled d’introducziun a chaschun da la vernissascha tegna Rico Valär chi’d es professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Università da Turich. Preschaints sun eir Doris Deflorin e René Bärtsch. Per l’accumpagnamaint musical procura la musicista engiadinaisa Bigna Guler. Ulteriuras infuormaziuns as survegna per telefon 079 757 11 76. (cdm/fmr)

Avant 40 ons es la clostra da Müstair dvantada Patrimoni mundial da l’Unesco. Patrick Cassitti da la fundaziun Pro Clostra Son Jon e Jürg Goll chi ha manà 35 ons las perscrutaziuns archeologicas in clostra dan ün sguard inavo as dedichond a las consequenzas dal label «Patrimoni mundial». Da l’on 1983 ha l’Unesco integrà la clostra da Müstair in seis inventar da Patrimonis mundials e tilla protetta. Als 11 da gün 2023 vain festagià in clostra ed in cumün quist giubileum da quatter decennis. Ma che consequenzas ha gnü il label per la clostra svessa? – Quella dumonda ha fat la FMR a Patrick Cassitti chi’d es pro la Fundaziun Pro Clostra Son Jon manader scientific sco eir a Jürg Goll chi ha manà fin avant cuort, dürant 35 ons, las perscrutaziuns archeologicas in clostra. Tuots duos manzunan l’avantag dals ulteriurs mezs chi stan a disposiziun grazcha al sigil dal "patrimoni mundial". Suot controlla permanenta «Sch’ün object dvainta patrimoni mundial es il mantegnimaint lezcha dal stadi, in Svizra insembel culs chantuns», declera Patrick Cassitti, «uschea s’haja a disposiziun pel mantegnimaint daplüs mezs finanzials da vart dal stadi ed eir da vart da la Protecziun da monumaints.» Chi saja però eir important d’avair blers visitaders e visitadras chi genereschan ulteriuras entradas, cuntinuescha’l, «ün monumaint chi nun es i’ls cheus dals umans nu vala uschè bler.» Cha quai as possa però ragiundscher cun üna buna comunicaziun chi svaglia l’attenziun e procura per l’interess dals mezs da massa. El manzuna ch’üna premissa per tegner il label saja cha’l patrimoni mundial, in quist cas la clostra Son Jon, gnia perscrutà ed ütilisà sco fin uossa: «L’Unesco controlla bain chi nu detta müdamaints d’adöver pro’ls monumaints cul label», infuorma Patrick Cassitti. Quai es il chavazzin per Jürg Goll. Pissers per l’avegnir dal convent «In quist cas concret voul quai dir cha la clostra da Müstair sto mantgnair sia funcziun, i s’ha però pissers cha’l numer da muongias as diminuescha vieplü», disch l’archeolog ed istoriker d’art Jürg Goll, «scha la clostra stess gnir serrada causa mancanza da muongias, füssa da tscherchar muongias d’ün oter lö o i’l cas il plü mal chattar ün’otra funcziun.» La clostra be sco lö turistic füss tenor el üna gronda perdita «chi müdess il carisma dal lö.» El nomna che chi d’eira gnü fat i’ls prüms ons, davo cha la clostra Son Jon vaiva survgni il label: «I s’ha impundi las finanzas necessarias pel mantegnimaint e la restauraziun dal monumaint, il stadi da la clostra d’eira pac bun», disch Jürg Goll, «perquai s’haja il prüm renovà las cellas da las muongias, ils bogns e las cuschinas etc. per chi sajan adattas al temp d’hozindi.» A partir dals ons 1990 es creschü l’interess turistic pella clostra da Müstair: «In quels ons s’haja drivi la butia da la clostra ed installà da l’on 2002 illa Tuor Planta ün museum plü attractiv co il pitschen museum i’l tract svessa», declera Jürg Goll, «ed eir las lavuors da restauraziun han pudü cuntinuar cun plaina forza.» Sco ch’el conclüda es tuot quai stat pussibel in prüma lingia grazcha al label da l’Unesco. In dumengia, ils 11 gün 2023, vegnan festagiats a Müstair in clostra e cumün ils 40 ons cha la clostra es patrimoni mundial. Il program e las ulteriuras infuormaziuns as chatta sün www.muestair.ch/aktuelles/news/detail/welterbetag-1. La clostra Son Jon a Müstair fotografada d’utuon. Il label da l’Unesco ha ils ons Avant 40 ons ha survgni la clostra Son Jon a Müstair da l’Unesco il label «Patrimoni mundial». In sonda, ils 11 da gün, as drivan a chaschun da quist giubileum las portas da la clostra pel public. Quel di vegnan sportas guidas specialas, i dà activitats per as partecipar, i vain infuormà da quist e da tschai in connex cul giubileum ed a la fin daja amo ün concert cun cello e clarinetta. Il program as chatta sün www.muestair.ch/aktuelles/news/detail/welterbetag-1. Ma che ha manà quist label da l’Unesco a la clostra Son Jon? La FMR ha fat quista dumonda a Patrick Cassitti da la fundaziun Pro Clostra Son Jon ed a l’archeolog Jürg Goll, il qual ha manà dürant 35 ons la perscrutaziun archeologica da la clostra da Müstair. (fmr/fa)

Il svilup regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair ed il Parc da natüra Biosfera Val Müstair han invidà in mardi al terz inscunter da rait i’l sectur cultura da la regiun. A Müstair ha üna vainchina da preschaints dudi – davo duos gitas tras la clostra Son Jon – referats davart la clostra e davart la lavur cultura vidvart il cunfin svizzer, i’l Vnuost. Per la terza jada ha il svilup regiunal da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair invidà la «cultura» da la regiun ad ün inscunter. Quel es drizzà adüna a realisaturas e realisatuors dad instituziuns o organisa­ziuns culturalas illa regiun – saja museums, musicas o palcs da la scena pitschna. L’intenziun da quels inscunters es da chürar il contact e barat tanter ils «players» culturals in Engiadina Bassa e la Val Müstair. In mardi passà ha Martina Schlapbach, la sviluppadra regiunala, pudü bivgnantar a Müstair a bundant 20 partecipantas e partecipants. Davo seis salüd ha surtut Franziska Peter dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair il timun ed ha orientà davart il program dal di. Ils partecipants e las participantas han pudü tscherner tanter üna gita da la chapella da la Soncha Crusch ed üna guida tras l’archiv da la clostra carolingica, fabrichada i’ls ons tanter 774 fin 778. Referat davart la clostra Davo las guidas han duos referats dat dad üna vart ün’invista illa lavur ed illa vita in clostra e da l’otra vart eir illa lavur culturala pac toc davent, nempe i’l Vnuost. Ün dals duos referents es stat Uli Veith da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon, l’insitituziun chi porta la gestiun ed il mantegnimaint da tuot il cumplex. El ha orientà ils preschaints davart qualche detagl da la clostra: «Eu sun daspö ot ons manader da la fundaziun e das-ch salüdar a vo eir in nom da las sours illa stüva da la clostra chi d’eira plü bod il sez da l’ovais-ch, sch’el d’eira in visita a Müstair. Pro la clostra da Müstair as tratta d’üna d’ün convent chi’d es stat abità da principi davent, il prüm da muongs e daspö il 12avel tschientiner da muongias. Hoz vivan qua amo ot muongias – e daspö il 19avel tschientiner es la clostra ün priorat ed independent da l’ovais-ch da Cuoira.» Hozindi nun esa tenor Uli Veith plü pussibel da pudair finanziar la clostra cun l’agricultura e cul possess da god, e perquai s’haja realisà l’on 1969 la fundaziun. Il stabilimaint d’eira in ün nosch stadi e tras la fundaziun s’haja pudü metter ad ir la clostra. Daspö 50 ons sun ils respunsabels vi da restaurar e mantgnair. La clostra es d’importanza pervia dal cunfin cun l’Italia be daspera e da l’otra vart vers il Pass dal Fuorn. Uli Veith: «Grazia a glieud chi cugnuoscha l’importanza da la clostra e grazia al Chantun e Confederaziun chi’s partecipeschan cun minchün var 20 % vi dals cuosts, esa pussibel da realisar tuot las lavuors necessarias. Quai es eir pussibel causa cha la clostra es daspö 1983 ün patrimoni cultural da l’UNESCO», ha conclüs Uli Veith (guarda artichel sura). Referat cun sguard sur cunfin Sco seguonda referenta a l’inscunter da rait a Mü­stair ha la schunalista da Damal, Katharina Hohenstein orientà davart la sporta culturala sur cunfin. «Per blers vain cultura valütada in differentas manieras e tschertüns han l’impreschiun chi nu detta blera cultura i’l Vnuost. No savain però cha’l Vnuost dombra raduond 5000 societats chi s’occupan dad üsanzas veglias, art e cultura – e las fundaziuns da societats sun eir dependentas da munaida chi vain missa a disposizun dal man public obain da sponsuors.» I’l Vnuost daja s-chars 30 societats da musica chi promouvan eir musicants giuvens, festivals da musica d’orgel, teater, divers museums, uschè p.ex. il museum Paul Flora a Gluorn ed il «Brennermuseum» a Schlanders e bler oter plü. Sper las societats nomnadas daja eir concurrenzas da litteratura, per schurnalists, per students ed oters. Alch chi nu dà plü e d’eira pel contact tanter il Vnuost, Tirol e la Svizra important es il festival d’instà XONG chi colliaiva las trais regiuns musicalmaing. Ils referats han dürà minchün var vainch minutas ed han dat bunas infuormaziuns. Davo ils referats han sport las muongias ün aperitiv cun agens prodots. Ils duos referents Katharina Hohenstein ed Uli Veith. Uli Veith ha referi davart la Fundaziun Pro Clostra Müstair. La chapella Soncha Crusch - davant la baselgia Son Jon da la clostra a Müstair. La clostra Son Jon a Müstair - cun sunteri e clucher.

Per l’ündeschavla jada ha invidà la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair a l’inscunter musical «Ün cumün resuna». Id es on per on üna bun’occasiun ed il punct culminant per scolaras e scolars da preschantar ad ün vast public lur savair cun chant, clarinettas e guitarras. La Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair dombra actualmaing var 500 scolaras e scolars cun 27 magistras e magisters. Ella vain manada per incumbenza dals cumüns da Roberto Donchi dal Vnuost – e suottastà a la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. La Scoula da musica, fundada dal 1976, vain sustgnüda finanzialmaing da la regiun, dals genituors, dals scolars, da sponsurs e da la Società da promoziun chi güda a finanziar evenimaints specials chi nu füssan pussibels sainza tuot quels sustegns. Sper las lecziuns cun divers instrumaints, ils cuors fundamentals, las instrucziuns singulas ed in gruppas ed il cor d’uffants e giuvenils, vegnan adüna darcheu organisadas eir concurrenzas o concerts. Ma la culminaziun da l’on fuorma sgür e tschert l’arrandschamaint «Ün cumün resuna». In sonda passada es quel gnü organisà in Samignun, per tour precis illa fracziun da Compatsch. Musica e chant cun bler colorit L’evenimaint «Ün cumün resuna» ha cumanzà a las 12.00 e fini a las 17.00 intuorn la chasa da scoula. Las producziuns han gnü lö davant ed aint illa chasa da scoula, in baselgia, pro la chasa Rechsteiner e davant l’Hotel Edi. Ils numerus visitaduors han giodü concertins cun instrumaints da tola, orgels da man, percussiuns, saxofons, clarinettas, flötas a travers, gïas e cellos e guittaras. Els ed ellas han dudi chant cun clavazin obain il chant dal cor d’uffants. Fat resunar Compatsch han eir gruppas da rock e pop. Il magister Klaus Telfser chi instruischa tanter oters talas gruppas da rock e da pop ha dit: «Nus trenain ils tocs cha nus preschantain – per part cun notas ma eir sainza – ma nus laschain eir ün pa plazza per improvisaziuns.» Var 250 uffants e giuvenils sun stats da la partida cun lur magisters e magistras ed han manà clings musicals illa cuntrada muntagnarda. Partecipantas e visitadurs sun gnüts quatras a cugnuoscher Compatsch cun üna spassegiada tras il cumün ed han sperapro pudü s’atschertar cha la Scoula da musica ha üna grond’influenza sül bainstar dals uffants e ch’ella po eir esser üna «scoula da vita» dasper ils roms scolastics. Ils giuvens musicants e las giuvnas musicantas saran per part in futur ils protagonists in societats da musica e forsa han els ed ellas dafatta la pussibiltà da viver in avegnir da la musica sco magisters o sco musicistas da professiun. Organisaziun tras la scoula da musica La festa a Compatsch ha pisserà per bleras fatschas riantadas e per uffants chi han pudü muossar lur savair davant ün grond public. Per dostar la fom e la said es gnü pisserà da vart da la Società da musica da Samignun. Sco cha Roberto Donchi ha dit, vain l’organisaziun procurada da la scoula da musica: «No trattain lura culs possessurs dals lös ingio chi vain concertà, trattain cun societats chi sustegnan e nus eschan respunsabels pels transports dad instrumaints, pels amplifichadurs per las gruppas da rock e pop e nus collavurain cul cumün ospitant. Eu nu sa amo ingio cha’l arrandschamaint dad ‹Ün cumün resuna› dal prossem on chi sarà, ma nus vain fingià divers cumüns illa regiun chi han muossà interess.» L’evenimaint "Ün cumün resuna" es eir quist on stat bain visità in Samignun. Minch'on ün punct culimant per la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair - l'arrandschamaint "Ün cumün resuna". Ün toc da clavazin per ses mans. Üna gruppa cun instrumaints da tola pro l’Hotel Edi. La Band «One Inch Shorter» cun lur magister Klaus Telfser in acziun. Il cor dals minis illa baselgia a Compatsch.

Per la 29avla jada ha Art Engiadina organisà il simposi da sculpturas a Sur En da Sent. Quist on han partecipà 18 artistas ed artists dad ot pajais. Sonda passada han quels festagià la finischiun da l’evenimaint insembel cun amis/as e cuntschaints/as – ed insembel cullas vendschadras Marcia Bieri e Nora Engels. Dal 1994 ha gnü lö pro’l camping a Sur En da Sent la prüma ediziun dal simposi da sculpturas. Quel vain organisà da la società Art Engiadina. Dürant ün’eivna s’inscuntran adüna in gün ils artists e las artistas e lavuran sül areal dal camping cun divers materials vi da lur sculpturas. Quellas sun fich differentas e vegnan lura plü tard forsa plazzadas sülla via da sculpturas chi passa in ün gir da var 5 km i’l contuorn dal camping da Sur En. Hozindi es il simposi ün’instituziun illa scena d’art da la regiun ed üna sporta turistica chi nu das-cha mancar i’l chalender d’arrandschamaints. Il public ha valütà Las sculpturas vegnan adüna valütadas dal publicum chi piglia part a la vernissascha a la fin dal simposi. Tuot las 18 ouvras da quist on d’eiran preschantadas in sonda davomezdi sülla plazza dal camping ed a dretta da la via chi maina a Sur En. E tuot las artistas ed ils artists sun stats preschaints quist on a la vernissascha. Ils visitaduors han gnü uschè eir la pussibiltà da discuorrer cun els davart lur lavur artistica. Las 18 sculpturas da quist on – our da lain, crap e marmel – han però dat grond rumpatesta pro la valütaziun. A las 17.00 sun lura gnüts surdats ils premis d’ingon. Quels sun its a las duos artistas Marcia Bieri cun atelier a Landquart ed a Nora Engels da Samedan. Las duos artistas sun stattas stuttas d’avair guadagnà ed han muossà quai cun fermas emoziuns. Lur sculptura victura nun es inguott’oter co ün pêr chotschas cuortas our da lain. Ingün event d’inviern Art Engiadina es üna società chi vain presidiada da Daniel Bosshardt. La società organisescha il simposi da sculpturas e mantegna la via da sculpturas a Sur En. Ma ella ha eir fingià organisà events d’inviern dürant l’inviern, cun palazis e sculpturas da glatsch e cun iglüminaziuns e projecziuns spezialas. Art Engiadina ha salvà sia radunanza generala güsta in sonda passada, avant la vernissascha dal simposi. E sco cha’l president da la società, Daniel Bosshardt, ha dit invers la FMR, saja quella radunanza ida «sainza cumplicaziuns». Però el ha eir manzunà: «Nus vain decis da nu far ingüns events quist inviern chi vain e vain gust da la bella festa dal di dad hoz.» Las chotschas cuortas chi han fat la cuorsa a Sur En - al 29avel simposi da sculpturas. Las vendschadras cun lur sculptura – chotschas cuortas our da lain. Marcia Bieri e Nora Engels s’allegran da lur victoria. La vernissascha es statta bain visitada in sonda passada.

Ils presidents e las presidentas cumünalas da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair han approvà in gövgia passada üna cunvegna da prestaziun cun l’Institut Otalpin Ftan pella classa da sport. Ella ha però refüsà üna seguonda cunvegna chi laiva dozar la contribuziun per mincha singul/a scolar/a. In gövgia passada ha la conferenza da presidentas e presidents cumünals da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (Regiun EB/VM) trattà in sia sezzüda diversas dumondas chi stan in cumpetenza regiunala. Impustüt esa i per dumondas da sustegn per l’Institut Otalpin Ftan (IOF). D’üna vart ha la conferenza trattà üna cunvegna chi prevezza üna contribuziun da basa pella classa da sport al IOF da 100 000 francs l‘on plus ün import dad 8000 francs l’on per mincha atleta ed atlet. In tuot dess quai ün import da bun 350 000 francs l‘on, ha Rico Kienz, il mainagestiun da la Regiun EB/VM, declerà ad RTR. La cunvegna da prestaziun vala per duos ons, per ils ons 2023 e 2024. Refüsà üna seguonda cunvegna La Regiun EB/VM ha però refüsà üna seguonda cunvegna in connex cul IOF. In quella füssa i per dozar l’import annual per mincha scolar e scolara da la regiun chi frequainta il gimnasi. La regiun ha decis da fixar illa cunvegna da prestaziun ün tet da cuosts e da pajar per mincha scolara e scolar maximalmaing 9600 francs l’on. In tuot nu dess l’import surpassar 250 000 francs l’on. Quist import nu basta però a l’IOF per cuvrir seis deficit. L’institut vaiva perquai dumandà d’augmantar l’import sün 11 000 francs l‘on per scolar e scolara, totalmaing füssa quai var 275 000 francs. Quista proposta han las tschinch presidentas ed ils presidents cumünals da la regiun però refüsà cul resultat da quatter cunter üna vusch, sco cha la Regiun EB/VM ha scrit in venderdi in üna comunicaziun a las medias. Surpiglia Scuol ils cuosts restants? Per nu periclitar la cunvegna da prestaziun ha la suprastanza cumünala da Scuol intant signalisà – in üna sezzüda dals 1. da mai 2023 – ch’ella füss pronta da surtour l’import restant, voul dir bun 1500 francs per scolar/a l’on. La balla va uossa dimena inavo pro la scoula e pro’l Cumün da Scuol. Sch’üna cunvegna da prestaziun tanter l’IOF ed il Cumün da Scuol vain a funcziunar, lura po – tenor Rico Kienz – eir gnir suottascritta la cunvegna culla Regiun EB/VM chi prevezza üna limita d’import da 250 000 francs. Ultra da quai ha la conferenza da presidents eir decis in gövgia tanter oter da sustgnair inavant ed illa listessa dimensiun la revista «Allegra», nempe cun 40 % dals cuosts restants. L’organisaziun turistica TESSVM SA surpiglia 60 %. Daplü sustegn per l’Institut Otalpin Ftan o listess bler sco fin qua? – La conferenza da presidents da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ha gnü da trattar in gövgia passada davart duos cunvegnas chi reglan ils sustegns pella scoula.

Per la quarta vouta es sto l’inscunter da tractors oldtimers in Engiadina. Var 100 tractors haun fat quista fin d’eivna fermativa e canera a Madulain, inclusiv divers girs i’l contuorn. Almain 25 ans stöglian ils tractors avair per ch'els suos-chan as numner «oldtimers». Ils Hürlimanns, Bührers e Fendts chi haun fat in sanda passeda ün gir cumünaivel partind da Madulain, accumpleschan tuots quist criteri d’eted. La societed organisatura Almatrak vaiva fat quint cun var 75 tractors, a la fin sun gnieus 95 tractors – taunts scu auncha mê. Que ho Nuot Padrun, organisatur da l’inscunter, dit invers RTR. «Bgers faun fotografias» Ils pü vegls tractors varon intuorn 70 ans. E rivos in Engiadina suni da tuottas varts – da l’Engiadina e la Val Müstair, però eir dal rest dal Grischun e perfin sü da l’Argovia, Turgovia u dal Principedi da Liechtenstein. Och tractors sajan perfin partieus già in mardi davent da Berna e sajan lura rivos in venderdi in Engiadina. Per Nuot Padrun es quist inscunter ün plaschair, sco ch’el ho dit in ün’intervista cun RTR: «Dad ir in gruppa es üna bellezza. Eir scha nus fains gnir nar ad ün u l’oter automobilist, perque cha nus essans plauns. Ma bgers ferman eir e faun fotografias.» L'inscunter da tractors oldtimers vain organiso da la societed Almatrak Engiadina. Almatrak sto per «Alte Maschinen und Traktoren». Mincha dus ans es l’inscunter da tractors vegls a La Plaiv, ils ans traunterạint es l’inscunter a Filisur. Nuot Padrun, organisatur dal quart inscunter da tractors oldtimers a Madulain - dasper seis agen tractor da la marca Hürlimann. Ün da 95 tractors oldtimers chi sun stos da la partida a l'inscunter a Madulain. Ün da 95 tractors oldtimers chi sun stos da la partida a l'inscunter a Madulain. Ün da 95 tractors oldtimers chi sun stos da la partida a l'inscunter a Madulain.

La «Pro Guarda» voul s-chaffir prümas abitaziuns our d’üna chasa engiadinaisa acquistada avant 20 ons – la Chasa Torel. Per realisar quel ulteriur spazi d’abitar sto la fundaziun ramassar uossa var duos milliuns francs. La fundaziun «Pro Guarda» ha l’intenziun da s-chaffir illa Chasa Torel ulteriur spazi d’abitar, quai ha l’organisaziun dat cuntschaint quist lündeschdi. La Chasa Torel vaiva la «Pro Guarda» cumprà avant var 20 ons e tilla miss a disposziun a famiglias sco lö d’abitar e da lavur, e quai – tenor la «Pro Guarda» – per ün fit radschunaivel. Fabrichar oura il tablà Perquai cha la chasa istorica immez cumün stuvess gnir sanada, less la fundaziun güsta tour l’occasiun per tilla cumplettar cun üna o duos ulteriuras abitaziuns primaras. Quai ha la «Pro Guarda» annunzchà quist lündeschdi in üna comunicaziun a las medias. Il nouv spazi d’abitar dess gnir realisà illa part dal tablà da la Chasa Torel. A listess mumaint voul la fundaziun eir refar energeticamaing il s-chodamaint e las fanestras da l’inter chasamaint e modernisar ils indrizs sanitars. «Nus lain eir dar inavo la substanza architectonica a la chasa da valur istorica e nus lain dar pais ed importanza lapro a la chüra da monumaints», as lascha citar illa comunicaziun l’architect Urs Padrun, chi’d es a listess mumaint eir commember dal cussagl da la fundaziun da la «Pro Guarda». In tschercha da duos milliuns Il proget da la Chasa Torel saja gnü preschantà l'eivna passada a la populaziun da Guarda dürant ün'occurrenza bain visitada, scriva la «Pro Guarda». Cha’ls cuosts pella renovaziun e l’ingrondimaint vegnan calculats sün duos milliuns francs. Daspö ün mais va la fundaziun perquai in tschercha da sustegn finanzial pel proget. Fin cha las lavurs da fabrica cumainzan, dess la Chasa Torel gnir abitada be a temp limità. La fundaziun «Pro Guarda» s’ingascha daspö 40 ons per ün cumün chi viva, tanter oter cun spordscher a predsch favuraivel abitaziuns o chasas d’abitar per persunas o famiglias chi vegnan a star a Guarda. (cdm/fmr) La Chasa Torel es üna chasa culurida e marcanta immez Guarda. Ella dess gnir sanada ed spordscher in avegnir i’l tablà üna o duos ulteriuras abitaziuns primaras. La Chasa Torel immez Guarda, culla part abitada davantvart (schnestra). Ella dess gnir sanada e spordscher in avegnir i’l tablà üna o duos ulteriuras abitaziuns primaras. La Chasa Torel (sün üna fotografia istorica) es üna chasa culurida e marcanta immez Guarda. Ella dess gnir sanada ed spordscher in avegnir i’l tablà üna o duos ulteriuras abitaziuns primaras.

L’Uniun dals Grischs (UdG) invida al seguond «Poetry Slam Engiadinais». Sco cha l’uniun scriva in ün avis vain organisà quel als 16 da gün illa Posta Veglia a Lavin. Dürant la sairada preschaintan Selina Poo, Andri Gritti, Sandra Koller e Sidonia Marugg lur texts. La moderaziun fa Gianna Duschletta. Poetry Slams sun occurrenzas pro las qualas persunas prelegian lur texts davant ün public. Ils texts pon esser poesias, istorgias, i po dafatta ir in direcziun da «rap». Mincha persuna ha be ses minuts temp per sia performance. Il public decida chi chi guadogna e quella persuna survain lura tradiziunalmaing üna butiglia whiskey. Illa versiun da l’UdG esa però üna butiglia licör dad iva. Il prüm «Poetry Slam Engiadinais» vaiva l’UdG organisà in avrigl da quist on a Sent, üna «battosta poetica» chi vaiva gnü bun resun pro’l public. Cun quistas occurrenzas less l’UdG promouver la cumpagnia e la lingua rumantscha, e forsa perfin eir la naschentscha d’üna «scena da poetry slam rumantscha», sco cha l’organisaziun scriva in seis avis. (cdm/fmr) Il «Poetry Slam Engiaidinais» cumainza illa Posta Veglia a Lavin a las 20.00. La bar es averta a partir da las 19.30. Il prüm «Poetry Slam Engiaidinais», organisà quista prümavaira a Sent. In acziun la slammadra Selina Müller. Ils poets e las poetessas da la prüma poetry slam cha l’UdG ha organisà quista prümavaira a Sent.

La prosma fin d’eivna as chattan a Müstair passa 20 cors cun bundant 400 chantaduras e chantaduors pella Festa da chant districtuala cul motto «Il Rom chanta». Da la partida sun eir cors da regiuns vaschinas in Italia. La Festa da chant districtuala a Müstair cumainza in venderdi davomezdi a las trais e düra fin dumengia. Davo il cortegi da tuot ils cors partecipats daja per finir ün cult divin ecumenic imbelli cun chant. Organisada vain la festa da chant dal Cor viril Alpina Val Müstair. Il president da quist cor suot la bachetta da Gervas Rodigari es Bruno Oswald. Cumanzà fingià dal 2019 «Cumanzà ad organisar la festa vaivna vairamaing fingià l’on avant corona, la festa d’eira previssa pel 2021», as regorda’l, «mo apunta, pervi da la pandemia faina pür quist on la festa.» L’on passà es gnü elet il comitè d’organisaziun. Da quel fan part eir ils conjugals Katrin e Guido Mittner. «Els han experienza cun organisar gronds arrandschamaints», disch Bruno Oswald, «cul cor viril e duonnas eschna in var 40, ed amo insembel culs voluntaris eschna ün team d’organisaziun da var 120 persunas.» El infuorma co cha la situaziun dals cors indigens as preschainta actualmaing illa Val Müstair svessa. In general d'età avanzada «La cultura da chant s’ha ün pa indeblida qua pro no, sco pro las otras societats eir», constata il president dal Cor viril Alpina, «daspö circa ün decenni nu daja plü ingün cor da baselgia ed actualmaing neir na ün cor masdà. Be grazcha a l’iniziativa dal pader Matthias Rey vaina darcheu ün pitschen cor da baselgia.» E sco ch’el cuntinuescha sajan quellas e quels chi chantan in general d’età avanzada. Pella paja daja in val otras fuormaziuns sco ils Grischs suot la bachetta da Plazin Tschenett, la band Ils Diabolics ed otras bands. «Sco dit, la generaziun giuvna manca, tant plü satisfats eschna da pudair cumanzar nossa festa in venderdi cun ün ‘Kidsday’.» Cun 600 uffants da tuot il Grischun dal Süd «In venderdi piglian part var 600 uffants da la Val Müstair, Engiadina, Puschlav e Bergiaglia a nos Kidsday», declera Bruno Oswald, «dürant il di frequaintna differents workshops ed a las trais la davomezdi as poja dudir dad els in o davant la tenda da festa las chanzuns chi han preparà cumünaivelmaing.» El spera ch’üna gronda part da quists uffants restan fidels al chant e dvaintan plü tard commembras e commembers dals cors in lur cumüns. La tenda da festa manzunada es rivada in lündeschdi a Müstair per pudair gnir missa in pè in mardi sülla plazza da parcar suot la Clostra Son Jon e suot la via chantunala. Fingià avant vaivan ils voluntaris fabrichà là duos plattafuormas, üna per l’ustaria e gril ed üna pella bar. Da dudir sun eir plüs cors invidats In sonda da las desch fin a las trais la davomezdi chanta la vainchina da cors illas baselgias Ospiz e quella da la clostra davant la giuria lur chanzuns chi han imprais ed exercità. Ils cors derivan da l’Engiadina, Bergiaglia e Puschlav. A partir da las trais chantan lura ils cors invidats, il Coro Monte Neve Livigno, la Ladies Gang da la Vuclina, Li Osch da Valfurva e’l Gospelchor Dübendorf. L’act ufficial es a las 17.30. La saira fin aint pella not daja lura musica da trategnimaint cun Pfundskerle e Zunder. In dumengia a las 9.30 as radunan tuot ils cors pro la posta da Müstair pel cortegi cumünaivel. A las 11.00 daja ün cult divin ecumenic imbelli dal Gospelchor da Dübendorf e lura sun tuots invidats da star e chantar da cumpagnia. Ulteriuras infuormaziuns: www.festa-da-chant.ch Cun l’agüd dals voluntaris han ils organisatuors miss in pè üna plattafuorma per l’ustaria e’l gril ed üna pella bar. Ils organisatuors da la festa da la prosma fin d’eivna, il Cor Viril Alpina Val Müstair, l’on passà a Gossau. Uvertüra cun vuschs d’uffants Vairamaing vess la festa da chant districtuala gnü lö a Müstair fingià d’instà 2021. Ma lura d’eira gnüda la pandemia, uschè cha la festa es gnüda suspaisa. Ingon po ella uossa gnir realisada. Ils organisatuors sun ils commembers dal Cor viril Alpina Val Müstair cul sustegn da bleras e blers voluntaris. Il president dal cor es Bruno Oswald. Sco ch’el constata han ils cors in Grischun e plücofacil eir in otras regiuns da cumbatter culla mancanza da giuvnas e giuvens chantaduors chi dvaintan commembers dals cors. Ch’els sajan perquai tant plü cuntaints chi possan drivir la festa da chant in venderdi, ils 16 da gün, a Müstair cun chanzuns chi vegnan chantadas dad ün cor da var 600 uffants da tuot il Grischun dal Süd. (fmr/fa)

D’incuort es gnüda publichada üna collecziun da prosa cuorta dad Oscar Peer (1928 – 2013) – cul titel «Vi da che ch’eu pens minchatant». La lectüra ha svaglià algordanzas dad inscunters cul autur cha la romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart ha miss in pleds in fuorma d’ün essai. Uorschla Natalia Caprez Brülhart Vi da chi ch’eu pens minchatant? – Ad Oscar Peer, e magari suvent. Be ultimamaing cun leger la prosa cuorta ch’eu cugnuschaiva da la Chasa Paterna «Intermezzos», ma chi resplenda uossa in’ün’otr’intensità illa reediziun, chürada da Mevina Puorger e Jachen Andry, cun üna postfacziun da l’editura. Id es ün bel cudesch d’ün format ün pa plü pitschen. Sülla cuverta esa ün purtret da Leta Peer cul titel «The immediate vicinity», l’ambiaint chi’ns circundescha di per di. Üna fanestra ed ün toc d’üna lobgia. Chi s’ha l’impreschiun d’avair vis tantas e quantas jadas. Üna rapreschantaziun realistica sainza blers sgnörcals. Sco chi’d es. E sco ch’Oscar Peer quinta in «La rumur dal flüm». Forsa m’ha la lectüra da seis impuls e texts cuorts eir talmaing tschüffa causa cha la publicaziun es quista jada postuma. O pervi cha mincha jada chi’s legia darcheu ün cudesch s’esa in ün’otra situaziun da vita, in ün oter stadi d’anim chi percepischa in ün oter möd la lectüra. Ün revair Ün revair cun Oscar Peer esa stat, eir a tadlar sia vusch quieta chi’s po tadlar cul QR-code illa publicaziun, üna vusch chi’m para d’avair ün tun melancolic, d’inchün chi patischa dal muond, vezza bler massa bler e’s lasch’increscher: «Quant fragil chi’d es nos muond, quant imnatschada nossa vita.» Cur ch’eu vegn in cità a Cuoira e pass giò pella Berggasse chi nun ha nom per nüglia uschè, til vezza in sia chasetta co ch’el suna seis piano. «Chara lingua da la mamma…» vaiva’l sunà cun nos clavazin. O ch’el es quaint ch’el taidla ün’interpretaziun d’ün toc da Bach dal pianist Edwin Fischer. Circundà dals purtrets da sia figlia. Muntognas e tschêl. Aint il corridor ün dad Otto Braschler e quel da Monica Peer. «Nossa figlia Leta vaiv’il dun da ma duonna», vaiva’l dit. La fotografia da Simon da mat. Sün üna curuna in sia stanza suotvart. Daspera cartas da tarot. Il bap «vezza a seis figl sco in ün god spess, tras la bos-chaglia. (…) Ün bel di aintra’l finalmaing in quel god (…) riva pro ün flümet (…) guardond aint ill’aua (…) Ma davo ün mumaint, impè da verer la propria imagna, schi bada’l uossa cha quai es la fatscha da seis figl chi til surria our da las uondas.» («Il figl») Retgnair il temp Neir sia guaivda nu sta plü in lur chalet chi ha sü profils daspö ün pêr eivnas. – Schi’s pudess be retgnair il temp. – Eu till’inscuntraiva bler o a pè o aint il bus. Ella varà faquint gnü badà ch’eu stess il plü jent uras cullas uras a tadlar a quintar ad ella da seis consort chi lavuraiva lavurdis e dumengias. «Oscar d’eir’in cas ün bel hom giuven. Meis magister.» Var desch ons plü vegl co ella, figlia d’ün meidi a Flem. Eir Monica Peer scrivaiva. E vess fat jent amo stüdis. Ma lura sun bainbod stats qua ils uffants. E davo üna posa ed ün suspür: Cha per ella saja sco scha seis uffants füssan amo là, in lur chasa. Seis hom discurriva bler culs trapassats, be da per el, impustüt cun sia mamma. «Schi’s pudess almain baderlar minchatant cun inchün; ma ils dialogs dvaintan adüna plü rars, meis partenaris dal dialog adüna plü fictivs. Tuot be imaginaziun. Minchatant baderl eu cun da quels chi sun fingià morts (…)» («Sen da la vita») Inscunters Sainza bler m’impersögnar vaiv’eir eu favlà cul scriptur barmör quella jada cha no tscherchaivan da cumprar üna chasa a Cuoira: «Char Oscar, che bê cha quai füss a pudair star là sü ingio cha tü staivast, a l’ur dal god. Che lö!» – E uossa staina be pac toc plü insü. Che coincidenza. Ün per cas? Sco quella jada ch’el am vaiva invidada ed eu d’eira statta a far la visita cun nossa figlia in seis studio ingio ch’el as retraiva per scriver. Be güst dasper las aschinas dal tren e culla rumur da la Plessur davovart. Eu vaiva tut a Ladina pel manin. Ella d’eira üna tracagnotla da duos ons e passa. No’ns vaivan missas a chaminar per ir pro el, tras las vias da Cuoira. M’impissond a la tiplada ch’el vaiva fat da bruozzelet cun sia mamma per ir a salüdar ils seis giò Sent. E cur ch’el d’eira rivà a la destinaziun, as vaiva’l indurmanzà da la stanglantüm e’l strapatsch avant co’s laschar gustar il bun giantar da tanta Hermina. Povra Ladina! Eu vaiv’adöss üna tschert’agitaziun quel di, siond consciainta da meis interlocutur ed observader fin. Temma da dovrar ils fos pleds, da dir da quai chi nu fa dabsögn. Chantar e s’expuoner «Bainvgnüdas. Allegramaing. Gnit aint!», ans ha’l salüdadas. L’autur sün porta. I’ns es gnü incunter üna sfladada choda. Seis mantel e’l baret quaint pichats sü vi da la gardaroba. Aint il stüvin cudeschs e lexicons. Plattas da grammofon. Davo brattà trais pleds, m’ha’l invidada da’m tschantar vidvart el a maisa. Probabelmaing ün pa imbarazzada, perplexa da tuot las impreschiuns e dad esser be cun el, m’haja drizzada a Ladina, gnüda sün meis bratsch: «Nu lessast chantar ‹I scruoschan lavinas› per Oscar Peer, chara?» I sarà stat aint pel marz. Ma nossa pitschna ha fat segn cul cheuin da na. E cun quai esa stat decis. Impussibel. Neir cun meis agüd. Tant ch’el ed eu vain chantà e ramassà ils vers in duos: «I vain prümavaira e no’ns allegrain. La vit’our’il liber ans fa sgüra bain. Currind…». – «Tü nu crajast», m’ha’l lura dit cun seis rierin süt, sco d’ün mat sfarfat, tant chi’s vezzaiva ün zichin la sfessa tanter las palas: «Mia mamma laiv’adüna ch’eu chantess per oters. Precis quista chanzun. Ed eu vaiva retgnentschas. T’impaissa che cha quai voul dir in quell’età da s’expuoner. Ma ella insistiva.» E lura vaina discurrü da casualitats e cumbinaziuns. Da spür gratai o predestinaziuns? – «Minchatant capita …». «Chi est tü?» I’l film impreschiunant dad Arnold Rauch, «Scriver cunter la suldüm», disch Oscar Peer dad esser plüchöntsch existenzialist co religius. In seis text «Chi est tü?» as tschercha’l e prouva da spiegar chi ch’el es: «Ün craja in Dieu, tschel es dvantà skeptic e nu va plü in baselgia.» La dumonda da las dumondas resta ün etern misteri eir per el. Ün pêr da seis impissamaints: Daja mumaints predestinats ed ün destin persunal chi’ns accumpogna sco üna sumbriva? Daja üna vita davo la mort? Ün char Segner? O dependa da tai svess, est tü l’indschegner da tia vita? Cun Oscar Peer as pudaiva discuorrer da tuot. El comunichaiva e scrivaiva cun ün’avertezza e sincerità sco ch’eu cugnuosch be dals pacs. Ed istess pudaina leger in seis text «Journal intime»: «I dà impissamaints, sentimaints, giavüschs, spranzas ch’eu tegn zoppà davo la rain, robas ch’eu nu confess bod gnanca a mai svess.» Eu vaiva l’impreschiun da nu pudair zoppantar nüglia davant el. Sco ün vegl cuntschaint chi’s cugnuoscha fingià daspö ons ed annorums am paraiva’l. E restà giuven cun seis möd da pensar. Eu’m regord ch’el d’eira rivà üna jada sün porta culla reediziun da la «Chasa veglia» ed üna charta cun sü üna fotografia in alb e nair d’ün mattet cun ün beret, aviond ün cudesch aint in man. Oscar Peer, l'uffant talentà d'ünsacura chi'm regala seis cudesch? Tempo e stops Cur ch’el ans ha manadas a chasa cun seis auto quel di ed es i sül gas, m’haja tgnüda ferm pel sez davoaint cun Ladina. Che tempo e tanteraint quels stops dindets. Lura tagliava’l las stortas. I m’es gnüda adimmaint cha meis bazegner chi nu d’eira blerun plü vegl co Oscar Peer vaiva gnü dad ir ün pêr jadas vi Ftan Grond e nan per far la patenta da la maschina. Ün vaira schofför. Sun statta cuntaint’e beada cur cha nos autur venerà chi giaiva «terribel jent cun seis auto» ans ha relaschadas. La publicaziun «Vi da che ch’eu pens minchatant» es cumparüda ultimamaing illa chasa editura «editionmevinapuorger». Il cudesch as poja retrar in librarias obain direct pro l’editura. Oscar Peer (1928-2013) es creschü sü in Engiadina. Ils 23 d’avrigl 2023 vess el cumpli 95 onns. El es stat maridà cun Monica Fopp. Cun ella ha’l gnü duos uffants, a Leta (1964–2012) e Simon (1961–2004). Fin a sia pensiun ha el instrui a Cuoira. Ed el ha scrit romans, raquints, prosa cuorta ed ün pêr poesias. Per sias ouvras litteraras es el gnü undrà tanter oter cul Premi Schiller (1977) e cul Premi da cultura dal chantun Grischun (2003). Oscar Peer es mort als 22 da december 2013. Uorschla Natalia Caprez Brülhart da Ftan/Cuoira es romanista e magistra. Oscar Peer, Lavin 1982, fotografà da sia duonna Monica. Il frontispizi da la reediziun d’üna part da la prosa cuorta dad Oscar Peer.

La libraria poesia Clozza a Scuol vain undrada sco «libraria da l'on 2023». Il premi es dotà cun 5000 francs. «La libraria immez Scuol chi ha üna surfatscha da be 50 meters quadrats es üna scuverta per tuot las amaturas ed ils amatuors da cudeschs», scriva l'Associaziun svizra da las librarias e chasas edituras. Chasa editura da l'on es dvantada la Dörlemann da Turich. Var 8000 persunas s’han ingon partecipadas a quista concurrenza e dat lur vusch a la libraria e la chasa editura preferida. (SDA/RTR/FMR)

Als 30 gün survain Reto Mayer a Cuoira dal chantun Grischun il Premi d’arcugnuschentscha 2023 per seis merits a favur da la musica regiunala e chantunala. Quista nouva es statta üna gronda, ma bella surpraisa pel musicant e dirigent da Scuol. La FMR s’ha chattada cun el. Che es musica per Reto Mayer? Che sorts da musica taidla’l e s’algorda’l amo dals prüms tuns ch’el ha sunà d’uffant? Cun quistas dumondas cumainza il discuors cul musicant oriund da Sent, annada 1953, chi gioda daspö pacs ons la pensiun. No’ns rechattain a Scuol in quel cafè ch’el frequentaiva cur ch’el lavuraiva amo sco redactur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Sias e seis anteriurs collegas sun güsta darcheu passats our dal local per cuntinuar culla lavur. «Eu vegn adüna darcheu qua a baiver ün cafè cun ellas ed els, uschea nu’s perda il contact», disch Reto Mayer avant co’s dedichar a las dumondas da la FMR Sainza as laschar disturbar da cunfins stilistics «Musica es per mai alch chi va ferm aint il cour, alch ch’eu fetsch üna vit’intera, sainza musica am vess mancà bler», respuonda’l pigliond ün süerv cafè, «i nun es be la satisfacziun cun far svessa musica, dimpersè eir la blera glieud chi s’ha pudü imprender a cugnuoscher fond musica.» In mumaints chi nu til va uschè bain va Reto Mayer in sia stanza da musica e cumainza a sunar. «Lura am vaja darcheu meglder – la musica es dimena eir alch per l’orma.» In princip taidla el da tuottas sorts musica, da rock’n’roll, Queen, musica classica fin pro da quella dal Oberkrain, «be il schlager popular nu taidla uschè suvent». Da seis prüms tuns ch’el ha sunà svessa as regorda’l amo bain. Dal clavazin a chà in stüva al saxofon ed orgel da man In stüva da la famiglia Mayer a Sent d’eira ün clavazin. «Eu provaiva da sunar fin chi vaiva üna melodia», disch Reto Mayer. Seis duos frars e sia sour til dschaivan lura ch’el nu sapcha sunar. El ha però cuntinuà, sainza avair ün magister da clavazin. «Da quel temp nu daiva amo la scoula da musica regiunala.» A scoula ha’l sunà cun seis magister Rico Fallet ün pa la clarinetta. Lura til ha Anton Erni procurà ün saxofon e dat üna scoula da sunar. «Id es dad esser diligiaint ed exercitar suvent.» Uschea es el dvantà commember da la musica da Sent. Cun collegas da la musica ha’l lura fundà plü tard l’Alpina Quintett, pro’l qual el sunaiva saxofon ed accordeon. I’ls ons 1989 fin 1994 es la fuormaziun statta tschinch jadas i’l final svizzer dal Grandprix da la musica populara, duos jadas perfin i’l final europeic. «Quellas jadas vaina pudü chantar tocs ch’eu vaiva scrit in rumantsch davant ün public enorm, var 10 milliuns persunas.» Procurà pella generaziun giuvna A Reto Mayer es la promoziun da giuvens musicants, forsa pensond a si’aigna istorgia, adüna statta a cour. Dal 1985 ha’l güdà a fundar la Musica Giuventüna Engiadina Bassa ed ha diret quella dürant 35 ons. «L’effet da quista musica badan las musicas cumünalas amo hoz», es el persvas, cha fich blers dals giuvenils e giuvenilas sajan entradas plü tard illas musicas cumünalas. Dal 1990 ha’l surtut fin a avant desch ons eir la bachetta da la musica da Scuol. Lur uffants Bianca (alias «Bibi Vaplan») e Patrice han eir fat plaschair al bap Reto e la mamma Yvonne: «Tuots duos fan musica, Bianca viva dafatta da quella, eir scha quai nun es adüna simpel.» Per tuot quists merits a favur da la musica regiunala e chantunala survain ingon Reto Mayer dal chantun Grischun il Premi d’arcugnuschentscha dotà cun 20 000 francs. «Id es stat üna gronda, ma fich bella surpraisa da leger ch’eu survegna quist premi», disch l’onurà, «id es ün flot sentimaint da savair cha mia lavur vain predschada.» El piglia cumgià, «uossa vegna in vacanzas in Toscana e tuorn pür darcheu pella premaziun oura Cuoira.» La surdatta dals premis chantunals es als 30 da gün a las 17.30 a Cuoira illa sala dal Hotel Marsöl. Il dirigent Reto Mayer in acziun da l’on 2007. Reto Mayer (d’immez) cul Quintett Alpina dal 2009 a Lugano. Ün pêr ons ha Reto Mayer presidià la cumischiun chantunala da musica. Reto Mayer pront per quintar da sai e da sias lavuors.

Ils partenaris, il Parc Naziunal Svizzer, ils cumüns Scuol e’l Cumün da Val Müstair laivan reveder il contrat da cooperaziun da lur Cussagl dal reservat da biosfera. La radunanza cumünala dal CdVM ha però refüsà quel. Che consequenzas ha quai uossa? La FMR s’ha indreschida. Il contrat da cooperaziun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), il Cumün da Scuol e’l Cumün da Val Müstair (CdVM) es in vigur daspö Büman 2016. El düra desch ons. Ils partenaris sun rapreschantats pariteticamaing i’l Cussagl dal reservat da biosfera. «Causa cha quel contrat nu paraiva plü dal tuot adattà al temp dad hoz as vaiva l’intenziun da til reveder ün pa», declera Ruedi Haller, il directur dal PNS. Per incumbenza da quist cussagl ha Philipp Gunzinger reelavurà il contrat e preschantà la proposta als partenaris. «No vain adüna duos represchantants dal CdVM, da Scuol e dal PNS, e per pudair decider tenor majorità s’haja l’intenziun d’introdüer ün presidi da la cumischiun.» Ils trais partenaris, la suprastanza cumünala dal CdVM, il cumün da Scuol e’l PNS, han approvà quist contrat da cooperaziun revais. La radunanza cumünala dal CdVM ha corret Als 24 mai, dimena davo l’approvaziun dal contrat revais, s’ha la radunanza cumünala jaura occupada tanter oter eir da quel contrat. Sco chi’s po leger i’l protocol da radunanza sülla pagina d’internet dal CdVM ha la presidenta Gabriela Binkert Becchetti preschantà a la radunanza il nouv contrat revais. (Causa ch’ella es pel mumaint absainta nu d’eir’la ragiundschibla pella FMR. Quai d’eira il cas eir pro la presidenta cumünala da Scuol Aita Zanetti: La grondcusgliera es pel mumaint occupada culla sessiun dal parlamaint extra muros a Clostra.) Sco notà i’l protocol ha Gabriela Binkert Becchetti manzunà cha’l principi d’unanimità, tuots ston esser perinclets cun üna decisiun, haja dat andit a discussiuns. Tenor il protocol ha ella trat adimmaint ils gronds avantags dal label da l’Unesco pella Val Müstair e proponü dad acceptar perquai istess il contrat da cooperaziun revais. La radunanza cumünala ha però decis otramaing. Per temma da nun avair plü pled in chapitel? Ün votant vaiva averti cha quista revisiun culla müdada dal principi d’unanimità sül principi da majorità significhess cha la vusch da la Val Müstair perdess forza: «Nossa regiun nu vess in quel sen plü seis dret dal ‘veto’.» Da quel avis d’eira la majorità da las votantas e votants preschaints: Cun 52:31 vuschs hana decis da refüsar quel contrat. Che significha quista decisiun negativa pella cooperaziun futura dals trais partenaris PNS, Scuol e CdVM? Darcheu il directur dal PNS, Ruedi Haller: «Il contrat da coperaziun actual es amo fin als 31 december 2025 valabel. Siond cha tuots trais partenaris varan interess cha la collavuraziun vicendaivla funcziuna inavant, eir in avegnir, sezzarana bainbod insembel e tschercharan üna soluziun acceptabla per tuots.» El conclüda chi nu’s tratta qua dad enorm gronds progets: «Il Cussagl dal reservat da biosfera as chatta duos jadas l’on e’l volüm annual importa var 150 000 francs.» La Val Müstair, qua davent da Sta. Maria vers il Pass dal Fuorn, es ün tals trais partenaris chi fuorman il Cussagl dal reservat da biosfera. I gnarà cooperà eir in futur Per pudair chattar cumünaivelmaing bunas soluziuns a favur dal reservat biosferic han il Parc Naziunal Svizzer, il Cumün da Val Müstair e’l cumün Scuol stipulà ün contrat da cooperaziun. Quel es in vigur daspö Büman 2016 e düra desch ons. Per adattar pacs puncts dal contrat al temp dad hoz han ils trais partenaris laschà reelavurar quist contrat. Ils trais partenaris, il PNS e las suprastanzas cumünalas da la Val Müstair e da Scuol han approvà il contrat optimà. La radunanza cumünala da la Val Müstair però ha refüsà quist contrat. Ruedi Haller, il directur dal PNS, es però istess persvas cha’ls partenaris chattan bainbod üna soluziun acceptabla per tuots. (fmr/fa)

Ils rapreschantants da las trais regiuns da cunfin chi collavuran ill’organisaziun Terra Raetica han suottascrit la cunvegna da collavuraziun 2021 fin 2027. A partir dal mais lügl as poja inoltrar ideas per progets sur cunfin i’l rom dal program Interreg. Avant 15 ons es gnüda fundada la Terra Raetica cul böt da promouver la collavuraziun sur cunfin. Cun agüd da l’Uniun euopeana (UE) ed ils instrumaints finanzials d’Interreg sun gnüts realisats dürant quists 15 ons differents progets cumünaivels. In lündeschdi davomezdi s’ha inscuntrà il cussagl da la Terra Raetica cun rapreschantants da tuot las trais regiuns da cunfin a Burgeis/Mals per dar ün sguard inavo e per sgürar l’avegnir. Preschaints d’eiran eir ils presidents da las regenzas dal Tirol Anton Mattle e dal Tirol dal Süd Arno Kompatscher. La regenza grischuna invezza s’ha s-schüsada causa la sessiun dal Grond cussagl extra muros a Clostra. Preschaints d’eiran però Victor Peer, capo cumünal da Valsot e president da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EB/VM), e Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da la Val Müstair e presidenta dal Forum d’economia EB/VM. Collavuraziun persistenta Il president dal cussagl da la Terra Raetica Andreas Tappeiner e la manadra da proget da la Terra Raetica Gabriele Juen han preschantà üna broschüra culla lavur cumünaivla dals ultims 15 ons. Dürant quist temp sun gnüts realisats differents progets. Da manzunar es sgüra la collavuraziun sur cunfin i’l sectur da sandà, per exaimpel il proget «Sonnenstrahl» chi ha il böt da reticular las persunas professiunalas e na-professiunalas da chüra, da las senioras e dals seniors fin pro las persunas chi chüran a confamiliars. Sco cha’ls respunsabels han infuormà, ha funcziunà eir la collavuraziun tanter ils differents parcs da natüra illas trais regiuns da cunfin. Oters progets ingio cha la Svizra es eir statta partecipada d’eira per exaimpel il proget da far vacanzas sainza barrieras o lura la concepziun da differents Trails. In lur salüds e pleds han ils rapreschantants e regenzas fat valair la grond’importanza da quista collavuraziun sur cunfin impustüt eir per generar munaida our dals instrumaints da promoziun, per exaimpel Interreg. In quist reguard es la Svizra però ün pitschen «player» illa collavuraziun sur cunfin. Ils gronds imports vegnan da l’EU sur Interreg. Daplü munaida dal Chantun «Füss flot scha nus surgnissan in avegnir eir daplü munaida dal Chantun per realiar progets da collavuraziun sur cunfin», ha dit il president da la Regiun EB/VM Victor Peer in occasiun da l’arrandschamaint a Burgeis cun ün tschegn vers Cuoira. Cha scha’l Chantun mettess a disposiziun daplü munaida per progets d’Interreg, as surgnissa eir daplü sustegn finanzial da l’UE. «Il potenzial per realisar progets es amo grond», manaja Victor Peer, «per exaimpel eir i’l sectur turistic e da trafic public.» Fingià in november ha deliberà il cussagl da la Terra Raetica il program per la terza perioda d’Interreg 2021 fin 2027. Sco cha Victor Peer ha dit sün dumonda, es in avegnir il focus amo plü ferm sül tema dürabilità e generar creaziun da valur. In lündeschdi lura, in preschentscha dals rapreschantants da las medias, es gnüda suottascritta üna cunvegna da collavuraziun pels prossems ons. Quist act ufficial es finalmaing eir stat il punct da partenza pella terza perioda d’Interreg da la Terra Raetica. Quista cunvegna es gnüda suottascritta tanter oter da Gabriella Binkert Becchetti sco presidenta dal Forum d’economia EB/VM. Ella vezzess gugent, da surgnir ün import pauschal dal Chantun per pudair lavurar e reagir i’l rom dals progets d’Interreg. «La Regenza grischuna sclerischa quista dumonda amo», ha ella respus sün dumonda. Ella manzuna finalmaing eir cha l’Engiadina Bassa e la Val Müstair sajan l’unica regiun in Grischun chi cunfina cun duos pajais ed eir quella regiun chi’d es culla collavuraziun sur cunfin il plü inavant da tuottas. A partir dal mais lügl das-chan lura gnir inoltradas ideas e progets concrets sur il svilup regiunal pella prosma perioda d’Interreg. Sco cha’ls respunsabels da la Terra Raetica han infuormà, dessa gnir decis sur dals prüms progets dürant il mais october. Gabriella Binkert Becchetti (immez) e Victor Peer (d’immez in pè) rapreschaintan la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair i’l cussagl da la Terra Raetica. Commentar: Il tschegn vers la chapitala Nicolo Bass/PL Programs da promoziun d’economia e programs d’Interreg cun munaida da l’Uniun europeana (UE) daja daspö blers ons. Adüna darcheu ha profità eir l’Engiadina Bassa/Val Müstair da quist sistem da promoziun e finanziaziun. Ma culla fundaziun da l’organisaziun Terra Raetica sun quists progets illas Trais regiuns da cunfin eir gnüts coordinats plü bain. Scha avant d’eira il böt impustüt da surgnir la munaida correspundenta our da las chaschas da l’EU, es la collavuraziun culla Terra Raetica creschüda eir süls livels na be finanzials. Ils progets ston eir tgnair aint tscherts criteris, ston per exaimpel esser persistents e generar daplü creaziun da valur. Eir i’l nouv program d’Interreg vegnan quists criteris scrits grond. Quels dessan dafatta surgnir amo daplü pais co fin uossa. Il potenzial per üna collavuraziun sur cunfin es grond. Impustüt eir ils secturs da turissem, trafic public o cultura dessa amo bler da far e d’investir. Però la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair o il chantun Grischun sun adüna be pitschens partenaris in quista collavuraziun sur cunfin. Tanta munaida sco chi vain miss a disposiziun, tuorna finalmaing eir sur las chaschas europeanas. Quai voul dir concret, cha daplü cha la Regiun ed il Chantun investischan e daplü sustegn chi tuorna inavo sur ils progets. La Regiun EB/VM profita in mincha cas. Perquai es eir inclegiantaivel cha’ls respunsabels da la Regiun EB/VM cloman per daplü sustegn per realisar ils progets d’Interreg. Sperain simplamaing cha’l Chantun cun l’uffizi correspundent dodan quists cloms e reagischan sül tschegn chi’d es gnü dat in lündeschdi davomezdi sü da Burgeis. Regiun dals trais pajais 15 ons Terra Raetica La collavuraziun sur cunfin illa Terra Raetica cuntinuescha. La cunvegna correspundenta es gnüda suottascritta in lündeschdi. Nicolo Bass/PL Avant 15 ons es gnüda fundada la Terra Raetica per promouver la collavuraziun sur cunfin illa Regiun dals trais pajais. Daspö quella jada sun gnüts realisats differents progets, finanziats in prüma lingia cun mezs da promoziun Interreg da l’UE. Cunvegna valabla fin l’on 2027 Da manzunar sun qua la collavuraziun i’l sectur da sandà e da chüra sco p.ex. il proget «Sonnenstrahl» per colliar persunas da chüra professiunalas e na professiunalas. O lura la collavuraziun sur cunfin dals parcs da natüra in differents reguards. In lündeschdi s’haja decis da cuntinuar a cooperar. Ils rapreschantants da las trais regiuns han suottascrit üna cunvegna correspundenta. Da vart da l’Engiadina d’eira preschaint eir il capo da Valsot, Victor Peer. El es eir president da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. E la Val Müstair d’eira rapreschantada da la presidenta cumünala Gabriela Binkert Becchetti. Ella es eir president dal Forum d’economia EBVM. La cunvegna vala per la perioda d’Interreg 2021 fin 2027. «Füss flot scha nus surgnissan in avegnir eir daplü munaida dal chantun per realiar progets da collavuraziun sur cunfin», ha dit il president da la Regiun EB/VM Victor Peer in occasiun da l’arrandschamaint a Burgeis cun ün tschegn vers Cuoira.

Als 11 gün 2023 intuorn las trais la davomezdi es ruot giò il piz dal Piz Fenga (tud. Fluchthorn) illa regiun da cunfin Silvretta. Id ha dat üna bouda cun tenor üna prüma stima var 100 000 meters cubics. La FMR ha discurrü cul geolog Matthias Merz. Per quant plü bass cha’l Piz Fenga resp. Fluchthorn es gnü in dumengia passada nun es amo cuntschaint (fin quel di vaiva’l ün’otezza da 3397 m s.m.). Ma cun verer ils films fats cun cameras dal telefonin as suppuona chi saran divers meters. Victimas nun haja per furtüna dat ingünas. Ma che significha quai pella regiun austriaca-svizra Silvretta? Saraja in ave­gnir da far quint cha tuot las muntognas qua, sco il Piz Buin, il Piz Linard etc., dvaintan privlusas? La FMR ha dumandà al geolog Matthias Merz da Scuol. «I resta istess privlus sco fin uossa» Sco cha’l perit disch esa adüna ün tschert ­ris-ch ad ir a spass in muntogna, «i po esser chi gnia ün crap o eir daplü da casü giò.» Chi detta però temps cha’l privel saja plü grond, sco p.ex. da prümavaira: «I nun es amo lönch na stà. L’alguada es ingon retardada, adonta chi d’eira ün inviern cun paca naiv haja dat istess amo ün ter zich da prümavaira.» Cur chi algua la naiv aintra quell’aua, sco ch’el cuntinuescha, illas sfessas dal grip, «i po nascher ün squitsch ­idrostatic e tocs grip chi d’eiran fingià daspö lönch falombers pon crodar giò.» Privlus sun eir temps cun oras extremas, cun blera plövgia: «Aua es adüna ün motor per erosiun. E l’ero­siun capita impustüt da prümavaira ed utuon, cun dschelar e sdrelar. Quai sun factuors a ­cuorta vista», declera il geolog. Cul temp vain mincha muntogna plü bassa Ün factur a lunga vista es, sco cha Matthias Merz cuntinuescha, la dscheta permanenta: «Glatsch ha adüna tgnü insembel las mun­tognas, fingià i’ls ultims temps da glatsch. Adüna vers la fin da quels, cur chi gniva plü chod, es il glatsch sdret ed ha destabilisà las muntognas.» Ch’aint il cas da la bouda al Piz Fenga nu saja però insomma na cler scha la bouda vaiva da chefar cun quista dscheta: ­«Ingon da prümavaira nu d’eira nempe amo relaziuns chi vessan pertoc ferm il glatsch permanent.» El suppuona cha quista bouda giò dal Piz Fenga sarà la summa d’ün svilup dad erosiun chi düra fingià daspö milliuns d’ons: «Da quel mumaint davent chi s’han fuormadas las muntognas haja dat eir erosiun, e la vetta la plü ferm exposta, il plü ferm ourasom, sglischa giò sco prüm. Uschea vain mincha muntogna cul temp plü bassa.» Per intant amo sgür illa Heidelberger Hütte La Jamtalhütte es gnüda schaniada da la bouda. «E la Heidelberger Hütte es cumplettamaing our da quist perimeter, i sun però oters pizs in vicinanza da quella sco p.ex. il Piz Larein, chi pudessan dvantar culs ons eir falombers.» Oters pizs illa regiun Silvretta chi sun fingià falombers sun, sco cha’l perit manzuna, il Piz Linard Pitschen, il Piz Cotschen ed uossa il Piz Buin Pitschen. «Perquai as poja be dir, chi chi va in muntogna as dess infuormar ouravant davart il privel potenzial e dürant las gitas star adüna attent e savair, il grip pro dvantar instabil.» Il Piz Fenga, per tudais-ch Fluchthorn, es gnü ün pa plü bass, la crusch nun es neir na plü casü.

Ils 18 da gün vain il suveran svizzer darcheu clomà a l’urna. El ha da decider davart trais progets da votaziun a ­livel naziunal. Ma eir in Engiadina e Val Müstair stan in tabla votaziuns sün livel cumünal. Üna survista. Votaziuns ed elecziuns cumünalas daja quista dumengia in quatter cumüns in Engiadina e Val Müstair. I va per chamonnas, constituziuns cumünalas ed ün cudesch fundiari. Las chamonnas da Zernez A Zernez vain vuschà in dumengia davart la revisiun da la ledscha cumünala da chamonnas. Quella ha tschüf il mais passà l’acconsentimaint da la radunanza cumünala e spetta uossa amo l’approvaziun a l’urna. Pro la revisiun vaja impustüt pella dumonda chi chi ha il dret da s’annunzchar per pudair tour a fit chamonnas cumünalas. Tenor la suprastanza nun es la ledscha uschè clera. Culla revisiun voul ella evitar malgüstias tanter las differentas fracziuns dal cumün fusiunà dal 2015. La constituziun da S-chanf Las votantas ed ils votants da S-chanf van a l’urna per decider davart la revisiun parziala da la constituziun cumünala. Là vaja per introdüer üna cumischiun da gestiun e d’abolir l’uffizi dal commember substitut da la suprastanza cumünala. La seguonda fatschenda es l’introducziun dal principi da transparenza a livel cumünal. Schlarigna, La Punt Chamues-ch, Puntraschigna, San Murezzan, Samedan e Silvaplauna han fingià introdüt quel. Il cudesch fundiari da Samignun A Samignun vain elet ün nouv president cumünal pel rest da la perioda d’uffizi fin la fin dal 2024. La radschun: il president in uffizi, Karl Jenal, es mort inaspettadamaing in marz dal 2023. L’unic candidat ufficial pel presidi cumünal es Daniel Schindler da Samignun-Compatsch. Il suveran ha eir da decider, scha’l cudesch fundiari da Sami­gnun vegn integrà in avegnir i’l cudesch fundiari da l’Engiadina Bassa/Val Müstair. L’administradur dal cudesch fundiari da Samignun va in pensiun dal 2024 – ed in ista a la mancanza da persunal qualifichà propuona la suprastanza d’integrar il cudesch fundiari dal cumün in quel da la regiun. Plünavant dess gnir adattada la ledscha da la taxaziun dal commerzi. Culla müdada da l’imposta sülla plüvalur, per pus­sibilitar la finanziaziun da l’AHV/AVS, sto eir gnir adattada l’imposta speciala pel commerzi. Da nouv sun eir ils prodots ed artichels per s-chodar tabac, sainza arder quel, integrats i’l contingent da cigarettas da la zona da dazi liber in Samignun. Illa ledscha da tabac nu daja fin uossa ingüna tariffa d’imposta per quists prodots. Perquai sto la ledscha cumünala gnir adattada. Duos artichels vegnan adattats per chi correspuondan al dret chantunal. La cumischiun sindicala Val Müstair Las votantas ed ils votants da la Val Müstair elegian als 18 da gün 2023 ün rapreschantant o üna rapreschantanta pella cumi­schiun sindicatoria. Per quel post as metta a disposiziun ün unic candidat – Mirek Odehnal.

La Val Müstair ha invidà la fin d’eivna ils cors da la regiun a la festa da chant districtuala. Precis 20 cors da la regiun sun seguits al clom per s’unir, chantar e festivar a Müstair i’l contuorn da la Clostra Son Jon. Da la partida es eir stat il Cor mixt da Champfér. A la fin haja dat per quel la nota 5½. Ün motto bod litterar han ils orga­nisaturs, il Cor Viril Alpina Val Müstair, tschernü pella festa da chant districtuala da venderdi fin dumengia: «Il Rom chanta». Probabel es quist motto stat impra­stà dad ün dals imnis jauers chi dechanta las bellezzas dal Rom: «T’inchüra ­giuvnetta da l’aua dal Rom». Adonta da quist’admoniziun scharmanta suna gnüdas in schurmas a Müstair, las chantaduras da la regiun – insembel culs chantadurs. Il tric culla bavroula Fat il viadi in sonda sur il Pass dal Fuorn ha eir il Cor mixt Champfèr, üna cumpagnia da passa 40 chantaduras e chantadurs suot la bachetta da Ladina ­Simonelli-Zisler. Lur program dal di es stat – analog a quel dals oters cors – ün concert da gara, ün pitschen concertin sün üna plazza e lura amo il concert da cumünanza in tenda da festa, insembel cun tuot tschels cors. Per gnir ad ün bun tapin cun quel ­program esa da chantar aint in uorden. E qua ha la dirigenta dal Cor mixt Cham­pfèr dat a sia glieud ün tric, nempe il «Lax vox»: soflar-chantar tras üna bavroula aint in üna butiglia da PET implida cun aua. Cha quai stimulescha la vusch, ­declera ün chantadur – ed el garantischa chi funcziuna. Concentrats e tendüts Vers las 10.30 vain chantà aint sco chi tocca, sainza bavroula. Illa stanza da scoula as bada la nervusità, ils chantadurs sun tendüts. Ladina Simonelli-Zisler muossa ils exercizis da ritmica, respira­ziun e quels cun «hosiannas» e «jubilates». Tuot las quatter chanzuns dal ­program da gara vegnan nizzadas per chi sajan ill’uraglia. – Ma lura vaja liber! Il president dal Cor mixt, Silvio Hunger, fa amo üna jada curaschi: «Dai, uossa dain nus tuot!» E fingià as metta la cumpagnia in viadi vers la Baselgia Son Jon. Profità da corona Temp per dar ün sguard sül svilup da quist cor da Champfèr. Il Cor mixt ha forsa perfin pudü profitar ün zich da corona. Quai disch Silvio Hunger chi ­cugnuoscha sia squadra e la scena da chant illa regiun: «Intant cha oters cors han pers chantaduras e chantadurs, o chi sun perfin gnüts scholts, ha il Cor mixt da Champfèr pudü guadagnar singuls commembers, eir da quels plü giuvens. Id es propi bel!» Il Cor mixt Champfèr exista daspö passa 90 ons ed ha chantadurs/as da ­tuot l’Engiadin’Ota. Daspö ses ons til dirigia Ladina Simonelli-Zisler. Las prouvas sun tanter utuon e la mità avrigl, il punct ­final fuorma il concert da prümavaira. Be quist on es la stagiun da chant oramai gnüda prolungada pervi da la festa da chant. Quatter chanzuns – ed ün tun Intant esa las 11.15 e l’inter cor s’ha posiziunà davant l’apsida gronda da la Baselgia Son Jon. Chantà vain in direcziun dals auditurs e vers ils duos giurors, Retus Giger e Martin Zimmermann, chi sezzan giosom la baselgia. Per lur gara ha la dirigenta Ladina Simonelli-Zisler tschernü ün program varià. O cun seis agens pleds: «Eu n’ha provà da metter insembel quatter chanzuns totalmaing differentas, minchüna ha ün oter caracter ed ün’otra lingua.» Uschè chanta il cor da Cham­pfèr in talian, rumantsch, inglais ed üna chanzun da la Dalmazia. Tuot va insè bain illa gara – cun excepziun d’ün unic tun illa chanzun ruman­tscha! Precis quel tun dà da discutar ­davo la gara. El secca. Eir scha cul rest dal ­concert sun chantaduras, chantadurs, president e dirigenta fich cuntaints. Il predicat dals giurors, o meglder dit la ­nota, spetta il davomezdi. Uschè cha’l cor ha tanteraint temp per giantar, tadlar ad oters cors e dar amo ün concertin sül Plaz Grond. Damain cors 440 chantadurs e chantaduras da las vals dal süd in Grischun sun gnüts la fin d’eivna in Val Müstair. Quella cifra s’ha diminuida daspö l’ultima festa da chant dal 2016 giò’l Puschlav. Quai conferma eir Barbara Camichel, chantadura dal Cor mixt Champfèr e presidenta dal district da chant: «A l’ultima festa districtuala d’eiran da la partida 27 cors, quista jada esa be 20 fuormaziuns. Eir chantaduras e chantadurs d’eira daplü i’l Puschlav, nempe passa 700.» Ella manzuna bain cha corona pudess avair contribui a quist svilup. Ma Barbara Camichel manzuna a listess mumaint eir ideas innovativas, sco p.ex. quella da l’anteriur «Coro virile» da la Bregaglia chi s’ha miss insembel cun il «Coro misto» da la val. La presidenta manzuna eir seis grond plaschair dal «Kidsday» da quista festa da chant (guarda boxa). Ella ingrazcha al comité d’organisaziun, cun Guido e Katrin Mittner a la testa, per quist’iniziativa ed insomma pella bun’organisaziun da la festa. Üna nota ed ün applaus Vers las 16.00 vegna però plü serius pel Cor mixt Champfèr. Tuot la cumpagnia es reunida in üna stanza da scoula. Il giuror Martin Zimmermann dà cuntschaint la nota – id es ün bel 5½! Tuot la cumpagnia ha gust ed applaudischa. I segua üna valütaziun in detagl da tuot las quatter chanzuns. Il giuror cussaglia da lavurar vi dals pianos, da dar attenziun dals tuns ots e da surtour bain il prüm tun da la dirigenta. El ha bain eir dudi quel ominus tun chi ha seccà al cor, til manzuna però be sperapro. I finischa cun ün lod: «Vus eschat ün cor frais-ch, vossa preschantaziun es statta fich variada, id ha fat grond plaschair a tadlar!» A la dirigenta crouda ün crap giò da cour: «Eu sun fich cuntainta, adonta da quel tun cha nus nu vain chalà pro la chanzun rumantscha. Ma na, na – eu sun fich satisfatta cun nossa prestaziun. La valütaziun motivescha.» Cuntaint e satisfat chamina la cumpagnia dal Cor mixt Champfèr davo il giudicat vers la gronda tenda da festa – pel act ufficial e pel concert cumünaivel cun tuot ils cors. Ils cors masdats chantan la cuntschainta «Perla zoppada» chi loda las bellezzas da la Val Müstair. Be il Rom nu cumpara in quella chanzun. Quel varà be tadlà pro cun ün milli gust. 600 uffants han chantà a Müstair Il prüm di da la Festa da chant, il ­venderdi passà, es stat plainamaing ­suot l’insaina dad uffants e giuvenils. Var 600 scolaras e scolars da la regiun sun gnüts in venderdi a Müstair. Perfin ils organisturs dal Cor Viril Alpina Val Müstair sun stats surprais da ­quista partecipaziun. L’intenziun dal uschenomnà «Kidsday» es statta clera, sco cha Gervas ­Rodigari, il dirigent dal cor-organisatur ha declerà: «Nus ans vain dits: I nu güda a plondscher chi nun es avuonda chantadurs giuvens aint ils cors – id es da far alch! E cun quai cha nus vain fingià fabrichà sü tuot l’infrastructura quia a Müstair, vaina pensà da güsta spordscher il palc eir als uffants.» Da jodel als sot popular Ils uffants han chantà, sotà e ritmisà in venderdi cun ün milli gust in desch differents lavuratoris musics. In üna garascha dal Forum cumünal a Müstair es gnü jodlà, illa Sala Florentini da la baselgia Ospiz han ils uffants sotà in gruppa pro musica populara e pro’l dirigent Christian Klucker han ils uffants lavurà cun ritmica. Eir Gervas Rodigari ha gnü l’occasiun da dar ün cuc in differents lavuratoris dal venderdi: «Üna bellezza esa stat a verer co cha’ls uffants sun stats ingaschats.» «Far gnir sül gust» Davo las 15.00 s’han lura tuot ils 600 uffants amo reunits illa tenda da festa sper la Clostra Son Jon per chantar sco finischun e da cumünanza il «Müstair-Song», ün’adattaziun dal hit «Flowers» da Miley Cyrus. Forsa ch’ün o tschella scolara ha tut a cour ils pleds cha Gervas Rodigari ha dit invers la FMR: «Il böt concret füss uossa chi dess p.ex. in Val Müstair darcheu ün cor d’uffants, quai provaina uossa! Forsa cha cun quist ‹kidsday› es ün o tschel scolar gnü sül gust.» (fmr/dat) Dar culur a la clostra Il costüm engiadinais ha per üna jada bod miss illa sumbriva il clucher da la Clostra Son Jon a Müstair. Passa 400 chantaduras e chantadurs da l’Engiadina, da las vals dal süd e da la Val Müstair s’han chattats quista fin d’eivna passada per far festa – per s’inscuntrar a la festa da chant districtuala. Uschè ha eir il Cor mixt da Champfèr fat il viadi sur il Pass dal Fuorn per gnir a chantar seis concert da gara illa baselgia clostrala da Müstair. A la fin dals quints vaja eir per tschüffer a talas festas da chant ün parair d’üna giuria. Eir scha’ls cors da la regiun han fat clingir ed eir schi han fat buna parada a Müstair, muossan las cifras bluottas chi dà adüna damain chantadurs, chantaduras e cors. Intant cha a l’ultima festa da chant a Poschiavo, dal 2016, d’eiran da la partida amo 27 cors, d’eira quista jada «be» plü üna vainchina. Il svilup dà bain da pensar, ma nun ha gnü ün’influenza sül plaschair dals passa 400 chantadurs e chantaduras a la festa. E fingià al prüm di da festa sun gnüts var 600 uffants e giuvenils a Müstair per as dedichar al chant. (fmr/dat)

Quista dumengia esa gnü vuschà in plüs cumüns da l’Engiadina e da la Val Müstair. – Üna survista concisa. Zernez: Revais la ledscha da chamonnas A Zernez ha il suveran approvà quista dumengia cun 312 vuschs SCHI ed 83 NA la revi­siun da la ledscha cumünala da chamonnas. I giaiva impustüt pella dumonda chi chi ha il dret da s’annunzchar per tour a fit chamonnas cumünalas. (rtr/fmr) S-chanf: Revais la constituziun cumünala Il suveran da S-chanf es gnü clomà a l’urna per vuschar davart la revisiun parziala da la constituziun cumünala. Quella es gnüda approvada cun 77 vuschs SCHI e 21 vuschs NA. Illa revisiun vaja per introdüer üna cumischiun da ­gestiun ed abolir l’uffizi dal commember sub­stitut da la suprastanza cumünala. Il seguond affar, dad introdüer il principi da transparenza a livel cumünal, es gnü acceptà cun 88 vuschs SCHI ed 11 vuschs NA. (rtr/fmr) Samignun: Seguond scrutin pel presidi Pro las elecziuns pel presidi cumünal pel rest da la perioda d’uffizi fin la fin dal 2024 nun ha ingün candidat ragiunt in Samignun la majorità absoluta da 107 vuschs. Las plü bleras vuschs han fat Daniel Schindler cun 74 e Daniel ­Högger cun 71 vuschs. Uschè daraja ün seguond scrutin per eleger ün nouv president cumünal. L’elecziun dal presidi es statta necessaria perquai cha’l president in uffizi, Karl Jenal, es mort in marz 2023. Implü ha il suveran da Samignun approvà trais ulteriurs affars a l’urna: Il cudesch fundiari da Samignun vain integrà in avegnir in quel da l’Engiadina Bassa/Val Müstair. Quai ha il suveran da Samignun decis cun 72 % da las vuschs. Plünavant vegnan ils prodots da s-chodar tabac (sainza arder quel) da nouv integrats i’l contingent da cigarettas da la zona da dazi liber in Samignun. 75 % da las ­votantas e dals votants han approvà quist proget. La ledscha da la taxaziun da commerzi vain eir adattada, causa la müdada da l’imposta sün plüvalur pella finanziaziun da l’AVS/AHV. Las votantas ed ils votants da Samignun han approvà quista müdada cun 73 %. (rtr/fmr) Val Müstair: Commember pella cumischiun sindicatoria Il suveran da la Val Müstair ha elet a Mirek Odehnal cun 145 vuschs sco nouv commember da la cumischiun sindicatoria. Totalmaing sun entrats 251 scrutins. (cdm/fmr)

Il cumün da Scuol ha incumbenzà il cussagl administrativ da la Engiadina Scuol Turissem SA culs affars turistics e cul svilup da la sporta. In gövgia ha gnü lö la radunanza generala da l’organisaziun ESTAG. Il cussagl administrativ da la Engiadina Scuol Turissem SA (ESTAG) s’ha occupada l’on passà impustüt dal proget «Avegnir Infrastructura Scuol». Il cussagl es nempe gnü incumbenzà dal cumün da Scuol cun üna cunvegna da presta­ziun da’s cunfuonder cun l’avegnir da l’infra­structura da Scuol e d’elavurar il proget per optimar e sviluppar ils areals da Trü, da Gurlaina ed impustüt eir dal Bogn Engiadina Scuol. A la gruppa da lavur operativa han lura tut part ils commembers dal cussagl administrativ ­Martina Hänzi, Claudio Duschletta, Andrea Matossi e Niculin Meyer sco manader da gestiun da la ­ESTAG. Ils respunsabels han preschantà lur lavur in differentas dietas, lavuratoris e radunanzas cumünalas. Als 12 december han lura approvà las votantas ed ils votants da Scuol in üna radunanza cumünala ün credit dad 1,2 milliuns francs per cuntinuar cul proget e per elavurar ün preproget. Implü ston ils respunsabels uossa eir elavurar ün plan da finanziaziun cun propostas e soluziuns per finanziar las grondas investiziuns ill’infrastructura da Scuol. Cuntinuar cul proget In gövgia saira ha gnü lö la radunanza generala da la ESTAG. In quist’occasiun han il president dal cussagl administrativ Andrea Matossi, ed il manader da gestiun Niculin Meyer, preschantà il rapport da gestiun culs detagls a reguard il proget «Avegnir Infrastructura ­Scuol.» Cha l’ESTAG saja gnüda incumbenzada da manar il proget eir illa seguonda fasa chi ha cumanzà ils 1. schner da quist on. Implü dess üna cumischiun da finanzas sclerir, scha tuot ils «giavüschs» definits i’l proget sun finalmaing eir finanziabels respectivamaing la cumischiun da finanzas sto tscherchar soluziuns per finanziar quellas. Sco cha Andrea Matossi e Niculin Meyer han orientà in occasiun da la radunanza generala cuntinuescha la lavur intensiva a favur da l’avegnir turistic in Engiadina Bassa. Ün prodot attractiv e buna reclama Per ün svilup turistic positiv vöglia, tenor ­Niculin Meyer, duos robas: ün prodot attractiv e buna reclama. La reclama correspundenta es in cumpetenza da la destinaziun turistica Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). Pella sporta turistica invezza es per üna part remarchabla eir ­respunsabel il cumün da Scuol. E perquai ha incumbenzà il cumün a la ESTAG cun üna cunvegna da surtour las incumbenzas pella sporta ed il svilup turistic. «Perquai es il cussagl adminstrativ da la ESTAG vairamaing eir üna cumischiun da turissem dal cumün da Scuol», ha infuormà Niculin Meyer. El svess es svilupader da turissem e d’economia dal cumün da Scuol ed in quista funcziun eir manader da gestiun da l’ESTAG. Inscenaziun da las valuors Sper il proget «Avegnir Infrastructura Scuol» s’ha il cussagl administrativ da l’ESTAG ed impustüt eir il manader da gestiun s’occupà l’on passa eir da la sporta dal trafic public, da ­l’inscenaziun da las valuors sco l’aua minerala e d’ün concept da manisaziun dals giasts in ­tuot las fracziuns. Las acziunarias ed ils acziunaris da l’ESTAG preschaints in radunanza, han accepetà unanimaing il rapport da gestiun ed il rendaquint 2022 ed han dat dis-charg al cussagl admini­strativ. Implü sun gnüts elets i’l cussagl administrativ Reto Rauch da Sent, e Jon Armon ­Strimer dad Ardez. El rapreschainta la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa e rimplazza a Richard à Porta i’l cussagl admini­strativ da l’ESTAG. Il cumün da Scuol es ­rapreschantà daspö ils 1. schner 2023 da Curdin Thomas, sco commember da la suprastanza cumünala e respunsabel pel ressort turissem.

Sonda passada ha gnü lö illa Büvetta Sfondraz a Scuol la seguonda ediziun da l’inscunter musical «Viva la musica». L’organisatura Cinzia Regensburger ha invidà musicantas e musicants da la regiun ad ün inscunter musical, inclusiv «jamsession» finala. «Viva la musica» es üna fuormaziun da musica stimada dal Zaire, hoz Kongo, chi’d es gnüda fuormada da Papa Wemba dal 1977. Quel möd da s’inscuntrar e far insembel musica s’ha sviluppà cun ir dals ons sün tuot il muond ed ha eir chattà la via in Engiadina Bassa. La musicista Cinzia Regensburger da Scuol ha invidà per la seguonda jada musicistas e musicists ad ün inscunter amicabel e famigliar illa Büvetta Sfondraz chi’s rechatta a Nairs/Scuol güst dasper l’En e vain manada sco restorant. Ils preschaints han dudi musica da tuot gener, da chanzuns rumantschas sur musica populara fin a gruppas da rock e da pop e perfin ün zichin musica classica. L’entrada d’eira libra e l’arrandschamaint ha eir sport üna restoraziun cun mangiar e baiver. Voul dir chi nun ha dat be concerts da musica, ma eir mumaints per star da cumpagnia e da s’inscuntrar. Cinzia Regensburger ha declerà: «No eschan üna gruppa libra chi ha sco böt da promouver la muisca. Eu n’ha fundà la gruppa in favrer 2023 e no nu vain l’intenziun da dvantar üna società. La prüma rapreschantaziun da ‹Viva la musica› ha gnü lö illa Bar Alerta a Scuol. Il böt es da s’inscuntrar mincha trais mais e da far musica live. La prosma jada organisaina la fin d’avuost ün festival pro la ruina Tschanüff a Ramosch». Musicantas e musicants da la regiun Cinzia Regensburger ha salüdà ils preschaints culs pleds: «No ans chattain in Engiadina adüna in ün oter lö, in bars e restorants chi spordschan musica live, ingio cha minchün po tour seis instrumaint ed as partecipar a l’event». Mincha gruppa o musicista-musicist s’ha pudü preschantar dürant üna mezz’ura. Cumanzà ha il concert cun Jsabella Kania vi dal clavazin cun musica lomma e per part dafatta cun musica classica, ün cumainzamaint calm e melodius. Davo han ils preschaints tadlà chanzuns rumantschas da Braida Janett – aignas, da quellas da Linard Bardill ed otras chantadas ed accumpagnadas sül clavazin. Tutti frutti Tuot oters clings musicals s’haja lura dudi dal Trio Jünaiver cun Peder Rauch cun musica populara. Eir chanzuns rumantschas in lur agen möd, forsa ün pa insolit, s’haja lura dudi da la gruppa A, C & G. Tuottafat oter lura «Ils set nanins» cun grond spectacul ed inscenaziun, in lur unifuormas e cun chapütschas da nanins in diversas culuors. Els han portà vita i’l ravuogl fin qua plücalm. Il livel cun tun plü dadot han lura manà plü tard las duos gruppas «Free Bottle» e «Reat» cun musica plü düra, seguidas da Cinzia Regensburger cun band ed a la fin da la saira üna «jamesession» cun tuots insembel. Per cha tuot ils tuns, accumpagnats da la chanzun da l’En be daspera, sun rivats illas uraglias dals preschaints ha pisserà Gian Reto Strimer cun sia tecnica. Musicistas e musicists chi han vöglia da’s partecipar in otra occasiun a «Viva la musica» s’annunzchan a temp sün music@cinzia.info. Musica populara cul Trio Jünaiver e Peder Rauch (dretta). Braida Janett ha chantà aignas ed otras chanzuns rumantschas. Jsabella Kania ha fat il cumainzamaint cun musica instrumentala. Ils preschaints han giodü musica per tuots a la riva da l’En. La musicista Cinzia Regensburger ha organisà l’inscunter. La fuormaziun «Ils set nanins» han pisserà per spectacul e variaziun.

Per seis ingaschamaint per la giuventüna survain Petra Schlatter da Scuol il prüm premi d’arcugnuoschentscha da la Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi. La Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi sustegna daspö il 1985 progets culturals e socials in Engiadina Bassa ed implü eir la giuventüna regiunala. I’l sen da duonna Giovannina ha la fundaziun fin hoz dat sustegns da passa duos milliuns francs. Per la prüma vouta ha il cussagl da fundaziun publichà ün premi d’arcugnuoschentscha per persunas chi s’han ingaschadas dürant ün temp plü lung per ün san temp liber da la giuventüna d’Engiadina Bassa. La tscherna es croudada pro quista prüma distincziun sün Petra Schlatter (57) da Scuol. Ingaschamaint da passa 20 ons Sco cha la Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi scriva in üna comunicaziun, s’haja Petra Schlatter ingaschada passa 20 ons per la giuventüna i’l ravuogl dal Club da hockey Engiadina, saja sco actuara, chaschiera e sco commembra da la suprastanza. Il Club da hockey Engiadina spordscha a passa 100 uffants da la regiun pussibiltats da trenamaint, quai chi nu füss stat pussibel sainza l’ingaschamaint da Petra Schlatter dürant ils ultims passa 20 ons. Il premi es dotà cun 3000 francs ed es gnü surdat in occasiun da la radunanza generala dal Cdh Engiadina. Cul premi spera il cussagl da fundaziun da la Fundaziun Giovannina Bazzi-Mengiardi d’animar eir ad otras persunas da s’ingaschar per ün san temp liber da la giuventüna illa regiun. (cdm/fmr) Da dretta a schnestra: Not Carl, president da fundaziun, la premiada Petra Schlatter, Ruedi Haller, president dal Cdh Engiadina.

Agnes Leu dvainta nouva directura da la Clinica Curativa dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB), ingio ch’ella lavura daspö ün on. Avant d’eira Agnes Leu statta pro-rectura a la Scoul’ota per sandà Careum a Turich. Ella surpiglia principi da lügl 2023 la direcziun da Joachim Koppenberg. Quel es il directur da l’inter CSEB e da l’ospital da Scuol. La Clinica Curativa es la partiziun da reabilitaziun al CSEB ed exista daspö l’on 2016. Ella spordscha divers programs da reabilitaziun, tanter oter ill’oncologia. Agnes Leu es giurista ed ha abilità i’l chomp da l’etica medicinala a l’Università da Basilea. (cdm/rtr/fmr) Agnes Leu, la nova directura da la Clinica Curativa

«Zina, zina, zana, sco chi vegnan vana» (ils marenghins): In sia nouva publicaziun s’ha l’autur Dumenic Andry confruntà cun proverbis. La vernissascha es als 30 da gün 2023 in chasa cumünala Arfusch ad Ardez. «Dumenic Andry s’ha adüna fingià concentrà sülla lavur creativa cul pled; quai tras sia lavur professiunala sco romanist sco eir cun scriver texts belletristics e litterars», infuorma la Chasa Editura Rumantscha (CER), in sia comunicaziun davart la nouva publicaziun da l’autur chi abita a Zuoz. Quella es cumparüda illa culana Ord chadaina da la CER e cuntegna disegns da l’illustratura Pia Valär. In quists texts preschainta l’autur engiadinais sias ponderaziuns e reflexiuns davart aforissems e proverbis. Chi sajan texts per dalettar e chi fetschan reflettar, scriva la chasa editura. Ella nomna ün exaimpel, üna part dal text cul titel Gnir ed ir: «Quai chi vain in üna maniera, va in ün’otra. Uschè vaja eir culs marenghins miss a mantun, per exaimpel: Zina, zina, zana, sco chi vegnan vana. Els vegnan e van sco chi sun gnüts, perquai chi sun raduonds e roudlan, forsa eir per amur da la rima.» La prüma jada prelegia Dumenic Andry our da seis nouv cudesch in venderdi, ils 30 da gün 2023, a las 19.00 in Chasa cumünala Arfusch ad Ardez. L’illustratura Pia Valär darà invistas i’l process da la creaziun visuala dal cudesch. Sidonia Caviezel accumpogna musicalmaing quista sairada. A l’autur as poja dudir eir als 22 da lügl illa Chesa Planta a Samedan, i’ls 27 da lügl a Scuol dürant ils cuors da rumantsch ed als 28 d’avuost illa Biblioteca chantunala a Cuoira. (cdm/fmr) Il frontispizi da la nouva publicaziun da Dumenic Andry.

Daspö passa ün’eivna e mez vain darcheu miss ad ir l’areal pel festival da musica electronica Burning Mountain a Zernez. E per quel vegnan aspettats da gövgia fin dumengia tanter 5000 e 6000 visitaduors. Quai voul però eir dir cha’l cumün e’ls affars al pè dal Pass dal Fuorn han da funcziunar ün pa oter co üsità. Chi chi passa quist dis sper Zernez via vezza a la sortida dal cumün in direcziun Susch chi capita qualchosa insolit. Sco minch’on la fin da gün vain nempe fabrichà sü l’areal dal Burning Mountain – ün festival da musica electronica sün ün prà dadour il cumün. Ed ingon es quel fingià per l’ündeschavla vouta. Las sotunzas e’ls sotunzs – o meglder dit ils «ravers» – rivan da tuot il muond: «Nus fain eir ingon darcheu quint cun tanter 5000 e 6000 persunas chi visitan il festival e quai da passa 70 naziuns. Uschè internaziunal sco il public sun però eir ils artists chi’s rapreschaintan», disch Dominique Lauber, president dal Burning Mountain Festival. El es insembel cun üna buna tschientina dad agüdonts ed agüdontas daspö ün’eivna e mez in Engiadina a preparar l’areal da festa. Nouv palc ed ulteriura sporta Pro la visita da la FMR in mardi d’eira la gronda part da l’infrastructura fingià fabrichada sü. Plazzas cun diversas tendas per durmir, ils palcs e l’infrastructura sanitaria d’eiran pronts. Ils lavuraints d’eiran però amo a montar e fabrichar sü tuot las decoraziuns. Ed artists ed artistas d’eiran chi pittüraivan grondas tailas per spordscher la drett’atmosfera al festival. «Ingon vaina però eir ingrondi ün pa l’areal. Impü vaina eir introdüt üna nouv palc cun musica da tecno – uschè sco chi’s tilla cugnuoscha dals clubs zürigais», declera il president dal festival. El agiundscha chi detta però eir da nouv ün areal pel «chill out» ingrondi – dimena ün lö per as recrear ün pa da la musica, dal ballar. Là daja da nouv ingon divers concerts, workshops e discussiuns davart diversas tematicas. Üna surpraisa Per discussiuns vaiva il Burning Mountain Festival pisserà pro sia prüma ediziun. E quai siond ch’ingün nu d’eira propi preparà pellas grondas schurmas dals «ravers». Impustüt las butias han gnü problems quel prüm on. Uschè d’eira il Coop quasi gnü svödà cumplettamaing. «Quai es schon stat üna surpraisa per nus tuots. Davo il festival vaina gnü bod ün’eivna per darcheu pudair implir sü tuot sco üsità», disch Herbert Thialer, mainagestiun dal Coop Zernez. El agiundscha ch’intant as sapchan els però preparar fich bain pel festival. E cha quai sajan ils meglders dis a reguard il schmertsch pel Coop da Zernez. Pel dis dal festival ha impiegà il mainagestiun duos persunas implü ed els cumainzan fingià la bunura a las quatter a couscher panins, stortins e snacks. Da quist panins venda il Coop desch voutas uschè bler sco normalmaing e quai da mincha sort, ha tradi il mainagestiun. «Ma impustüt aua, biera, cafels fraids, grils da büttar e prodots da tabac vendaina in massas. Uossa nun esa plü alch special davo tants ons. Nus eschan pronts ed i pon gnir», disch Herbert Thialer cun ün rier. Fin d’eivna importanta Eir per ulteriurs affars e per l’hotelleria es la plü gronda occurrenza da l’on a Zernez ün termin important: «Insè profiteschan bleras dittas da quist festival. Uschè es eir la gronda part da la populaziun da Zernez pel festival», disch Stefan Bühler, coordinatur da turissem pro il cumün da Zernez. El agiundscha cha’ls visitaduors dal Burning Mountain Festival hajan tuots buna glüna, ch’els guardan da far bain uorden e da reciclar tuot il s-chart. Uschè nu daja tenor el neir na grond vandalissem o oters problems causa la gronda occurrenza. Per pudair garantir ün bun andamaint, ha il cumün da Zernez però eir pretais divers obligs. Impustüt in connex cul trafic. Perquai daja eir üna stretta collavuraziun cun la pulizia e la Securitas. Per evitar accidaints cun automobilists, daja üna senda da l’areal in direcziun cumün pels peduns. Quels han lura da traversar be üna jada la via principala. Là daja eir üna persuna da la Securitas chi regla il trafic da di sco eir da not. Implü metta il cumün ad ir amo ulteriuras sadellas d’immundizchas a Zernez, las qualas vegnan svödadas dal persunal cumünal. «Ma in general sun las spaisas pel cumün da Zernez magari pitschnas», uschè Stefan Bühler. Impustüt avuonda biera sto il Coop da Zernez postar pels dis dal festival. Ingon es a l’ündeschavla ediziun dal Burning Mountain Festival a Zernez, chi’d es da gövgia fin dumengia sün ün prà dadour il cumün. Artists ed artistas d’eiran in mardi amo chi imbellivan l’areal dal Burning Mountain Festival. Impustüt avuonda biera sto il Coop da Zernez postar pels dis dal festival. Lavuraints a fabrichar sü tuot las decoraziuns per la güsta atmosfera. In mardi pro la visita da la FMR sun amo gnüdas finidas tuot las lavuors da decoraziun. Il festival spordscha ova da baiver gratuita per tuots ils "ravers" chi sotaran di e not. Da gövgia fin dumengia es l'ündeschavla ediziun dal Burning Mountain Festival da Zernez.

La firma Giston ad Ardez e Samedan festagia quist on il 125avel giubileum. L’istorgia cumainza cun plattas da fö e cuntinuescha in quarta generaziun cun s-chodamaints, ventilaziuns ed indrizs sanitaris. La firma giubilara es ün exaimpel per ils svilups e las sfidas da l’ultim tschientiner per ün affar engiadinais, tanter emigraziun, famiglia, conjunctur’ota e svilup illa branscha. L’entrada e la recepziun da la firma Giston ad Ardez sumaglia ad ün museum istoric. I’l piertan vegnan preschantadas differentas plattas veglias chi portan il nom Giston, vi da la paraid pendan fotografias e documaints chi quintan l’istorgia impreschiunanta da la ditta. Per exaimpel documaints chi sun perdüttas da la patentaziun da differentas innovaziuns per amegldrar la funcziunalità dals s-chodamaints e da las plattas avant bundant 100 ons. In ün rom as vezza la conferma da la medaglia d’or per üna platta fabrichada aposta per l’exposiziun dal 1913 a Cuoira. Quist’onurificaziun ha eir dat l’impuls da cuntinuar la via cun success. Respunsabel per quist success d’eira Jachen Giston dad Ardez. Imprais l’artischanadi in Italia Jachen Giston d’eira emigrà sco blers oters Engiadinais dal 1879 in Italia. Pro la firma Lehmann a Milano, üna fabrica da plattas ed installaziuns da s-chodamaints a vapur, ha’l imprais la lavur artischana ed el es dvantà bainsvelt il capo-montör. Adonta ch’el es restà 20 ons fidel a la firma taliana, nun ha l’increschantüm per seis cumün patria til laschà in pos. Cun üna buscha bain implida cun experienzas ed ideas è’l tuornà in Engiadina – e quia ha’l il prüm stuvü guadagnar la fiduzcha da la cliantella indigena cun lavuors plü pitschnas e cun differentas reparaturas. Sperapro fabrichaiva’l plattas da fö, grazcha a l’experienza e las cugnuschentschas ramassadas a l’ester. Bainbod pudaiva’l vender sias plattas nouvas a privats ed a hotels in tuot l’Engiadina. E grazcha a la medaglia d’or da l’exposiziun a Cuoira dal 1913 d’eiran las plattas da Giston cuntschaintas dapertuot. Ma la guerra dal 1914 ed in seguit la crisa economica han fat ün strich tras il quint da l’affarist innovativ. Invezza da mantunar la munaida, ramassaiva’l plütost ils attests da perdita. Crisa mundiala cun consequenzas Planet han lura surtut ils figls Gudench, Adolf e Dumeng las mastrinas da l’affar e culla surdatta es tuornà eir il success. In buns temps economics ha la ditta Giston dad Ardez furni plattas da cuschinar in tuot ils centers turistics in Grischun. Ma il destin ha pisserà cha la bos-cha nun es creschüda fin in tschêl: La crisa mundiala e müdamaints da structura, differenzas e malatias, han provochà üna posa da gestiun respectivamaing dad interrumper ils affars. Davo la Seguonda Guerra mundiala ha lura cumanzà Dumeng Giston insembel cun seis frar Adolf – profitand da la conjunctura – a lavurar sül manster e cuntinuar uschè darcheu culla tradiziun da famiglia. Cun paca munaida, ma cun bler buna vöglia e grond sustegn da sia duonna Anna Dora, ha’l restructurà la firma ed es tuornà cun installaziuns sanitarias e s-chodamaints sülla via da success. Bainbod han Dumeng e seis frar Adolf Giston stuvü augmantar il nomer da collavuratuors per accumplir ils giavüschs vieplü pretensius da la cliantella. Fingià quella jada ha la firma Giston cumanzà a stender la bratscha eir in direcziun Engiadin’Ota. Affars a Samedan ed Ardez Eir il figl Jachen ha vis a crescher l’affar. El passantaiva fingià d’uffant bler temp in ufficina e guardaiva a seis bap sur las spadlas. El ha eir fat il giarsunadi i’l affar da famiglia ed es in seguit it a l’ester per as perfecziunar al tecnicum. Tuornà e’l cun numerusas cugnuschentschas da la tecnica moderna – la quala ha fat i’l sectur da s-chodamaints ün grond svilup in direcziun da nouvs sistems d’energia – ed el es stat pront per manar la ditta tradiziunala in üna nouv’era. Grond sustegn ed agüd ha el gnü eir dal partenari e collavuratur fidel Leo Heeb. Adonta da tuot il svilup tecnic, es il princip da la firma, tenor Jachen Giston, dürant tuot il temp restà il medem: nempe da prestar adüna buna lavur. El ha surtut la respunsabiltà da la firma insembel cun seis bap dal 1970. Dal 1984 ha la famiglia Giston fat müdada ed ha inaugurà la filiala a Samedan sün l’areal da l’anteriur deposit da Rivella a Cho d’Punt. Dal 1991 es gnü fabrichà il nouv stabilimaint cun büros, ufficina e magazin ad Ardez. Quia ha lavurà eir Mengia Giston, la duonna da Jachen Giston, ill’administraziun ed ella es adüna statta la bun’orma da l’affar. Quist on festagia la firma Giston il 125avel giubileum cun üna tschinquantina da collavuraturas e collavuraturs. Cumpetenza in quarta generaziun Las plattas veglias da la firma Giston sun hozindi per gronda part be plü decoraziun e nostalgia. La firma s’ha specialisada sün installaziuns sanitarias e s-chodamaints, da la planisaziun fin pro la realisaziun. Pella cumpetenza d’indschegner per s-chodamaints, ventilaziuns, climatisaziuns e sanitari, pissera intant la quarta generaziun, nempe Dumeng Giston. Eir el ha passantà da mattet bler temp in ufficina ed ha guardà a seis bap ed a tuot ils lavuraints sur la spadla. Perquai esa eir bod stat evidaint, ch’el imprenda il manster e fetscha il giarsunadi da tschinch ons da sanitari e s-chodamaints illa ditta da famiglia. In seguit ha’l fat la matura tecnica ed il stüdi d’indschegner a Lucerna. Tuornà davo il stüdi i’l affar da famiglia, maina Dumeng Giston insembel cun seis collavuratuors tuot las lavuors e la partiziun tecnica. Cun grond agüd e sustegn da Sascha Huber mettan els pais süllas tradiziuns veglias: «Fiduzcha e buna qualità sun criteris fich importants per avair success», disch Dumeng Giston. E quai adonta cha hozindi gira il muond bler plü svelt. «Ingün nun ha plü peida, tuot sto ir svelt», declera’l. Ma quist on voul el tour peida – peida per festagiar insembel cun seis collavuratuors fidels l’anniversari da 125 ons. Intant decorescha eir la medaglia d’anniversari l’exposiziun i’l piertan dal stabilimaint ad Ardez – e Jachen e Dumeng Giston sun superbis da pudair contribuir üna part importanta in quista lunga tradiziun da famiglia. 125 ons per plattas e s-chodamaints Quist on festagia la firma Giston ad Ardez e Samedan il giubileum da 125 ons. Quella jada d’eira tuornà Jachen Giston sco capo-montör davo 15 ons in Italia ed ha cumanzà a lavurar in patria. Cun üna buscha plaina d’experienza e bunas ideas – chi sun gnüdas dal rest patentadas – ha’l cumanzà a fabrichar s-chodamaints e las plattas da chadafö cuntschaintas da Giston. Üna da quellas ha dafatta surgni da l’on 1913 üna medaglia d’or a l’exposiziun da mansteranza a Cuoira. La via da success füss statta parderta, schi nu füssan gnüdas tanteraint duos guerras mundialas. Hoz maina Jachen Giston la firma in terza generaziun. La quarta generaziun, cun seis figl Dumeng Giston, es pront per surtour las mastrinas. La firma giubilara es ün exaimpel per ils svilups e las sfidas da l’ultim tschientiner per ün affar engiadinais, tanter emigraziun, famiglia, conjunctur’ota e svilup illa branscha. (pl/nba) Jachen (a schnestra) e Dumeng Giston preschaintan il logo da 125 ons firma Giston ad Ardez e Samedan. Jachen (a schnestra) e Dumeng Giston davant il stabilimaint da lur firma ad Ardez. Dal 1913 ha surgni Jachen Giston la medaglia d’or a l’exposiziun a Cuoira e las plattas da Giston sun dvantadas cuntschaintas dapertuot.

«Giovanni Luzzi – teolog e visiunari ecumenic» as nomna l’exposiziun speciala 2023 dal Museum d’Engiadina Bassa a Scuol. L’avertüra da l’exposiziun davart quista persunalità oriunda da Strada es in dumengia. Giovanni Luzzi, nat als 25 da schner 1856 a Strada in Engiadina Bassa es emigrà cun seis genituors in Italia. Là ha el stübgià teologia e musica e demuossà fingià bod ün talent extraordinari per linguas. Sco teolog s’ha’l dedichà a la traducziun da la Bibla per pussibiltar als crettaivels ün meglder access a la Soncha Scrittüra. Giovanni Luzzi vaiva survgni il titel da docter honoris causa ad Edinburgh ed a New York ha’l fat la cugnuschentscha dal president american William Taft e da seis successur Woodrow Wilson. Per pudair realisar sia intenziun da la nouva traducziun in talian da la Bibla es el segui ad ün invid da la corporaziun evangelica da Poschiavo. Qua ha el lavurà eir vi dad üna nouva traducziun da la Bibla in vallader. Giovanni Luzzi s’ha ingaschà ferm pel movimaint ecumenic da la baselgia, per üna cumünanza cristiana sainza confessiuns separantas. Cun documaints our da l’archiv da la corporaziun evangelica da Poschiavo e dal Museum d’Engiadina Bassa ha la Galleria PGI fat ün’exposiziun speciala sur da la vita e l’ouvra da quista persunalità extraordinaria. Il museum da Scuol tilla renda uossa accessibla a la populaziun in Engiadina Bassa. (cdm/fmr) L’avertüra da l’exposiziun i’l Museum a Scuol es in dumengia, ils 25 da gün 2023 a las 15.00.

In sonda passada ha gnü lö a Tarasp/Fontana sper la plazza da giovar la luotta dals mats «Buabaschwinga». Da la partida d’eiran var 120 mats da tuot il Grischun e da la Bassa chi s’han masürats in quatter categorias. In sonda es gnüda organisada üna luotta dals mats «Buabaschwinga» sülla plazza dasper il Lai da Tarasp/Fontana. Organisatura es statta la Società da luotta Engiadina cun Michi Beer da Ftan sco president dal comitè d’organisaziun: «Eu fetsch part a la suprastanza da la società e n’ha surtut la lezcha d’organisar quista festa insembel cun Jon Fadri Carpanetti da Sent e cun Ursina Regli da Tarasp. Ch’üna tala festa detta blera lavur impustüt per ramassar ils premis: «Mincha mat survain ün premi, e no vain survgni fich grond sustegn da las dittas da l’Engiadina Bassa e pudain profitar da blerischems sponsuors.» Ch’eir ils cumüns sajan stats spendabels ed hajan güdà cul resgüm, cun maisas e bancs e cun lavuraints da cumün, ha’l agiunt. 120 mats da la partida A la lotta han tut part var 120 puobs in quatter categorias dad adüna duos annadas. Ils plü giuvens da l’annada 2015 ed ils plü vegls dal 2008. Ils puobs chi han fat la lotta derivaivan da tuot il chantun Grischun e perfin dad utrò, annunzchats dals differents clubs o societats. «No nu vain in Engiadina amo mai gnü üna participaziun sco hoz qua a Tarasp.» Ils resultats da la luotta dad hoz as chatta sülla pagina d’internet suot schlussgang.ch e lura as riva sün Buabaschwinga Tarasp e là as chatta ils resultats. Daspö divers ons vain organisada in Engiadina la festa e la società exista daspö var 15 ons. «Per intant fan part amo bod be mats da l’Engiadina Bassa e da la Val Müstair a nos club», ha infuormà Michi Beer, «e no vain ecis d’organisar la festa a Tarasp cun üna bella culissa al pè dal Chastè da Tarasp.» Ed el ha agiunt chi saja statta in acziun üna deschina d’arbiters. Da la partida d’eiran eir blers voluntaris chi han organisà la restoraziun e güdà pro las luottas. La festa ha cumanzà pro bell’ora e bunas cundiziuns a las 9.30 ed ha dürà fin a las 17.00. Ils mats han cumbattü sco ils gronds. La plazza da festa d’eira al pè da la collina cul Chastè da Tarasp. La festa ha gnü lö illa planüra suot il Chastè da Tarasp.

Bundant 6000 persunas han da gövgia fin dumengia festagià per la 11evla vouta il Burning Mountain Festival a Zernez. La FMR d’eira da venderdi fin dumengia a far üna visita a l’occurrenza. E quai cun ün sach da durmir, la camera, üna chotscha culurida ed a pè nüd. Il Burning Mountain Festival a Zernez ha gnü seis punct da partenza in gövgia saira – displaschiavelmaing però cun ün temporal, tant intensiv sco giò’l Tessin. Quai d’eira insolit per l’Engiadina. Ma i’l decuors dal venderdi – cur cha’ls plü blers visitaduors da passa 70 naziuns sun rivats a Zernez – paraiva sco scha minchün e minchüna vess portà üna purziun sulai in val. E’l sulai es lura restà fin in dumengia saira, cun temperaturas da bundant 25 grads. Insolit per l’Engiadina es eir l’occurrenza sco tala. Zernez, chi’d es uschigliö cuntschaint sco «il portal i’l Parc Naziunal», d’eira dürant la fin d’eivna passada ün «portal in ün oter muond». E quai grazcha a tuot las decora­ziuns, l’art, las projecziuns, la musica – ma impustüt grazcha a la bella atmosfera tanter ils visitaduors. 26 voluntaris «cunter» 6000 visitaduors «Bainvgnü, hast cun tai butiglias u alch oter da vaider? Quellas vessast in quel cas uossa da dar giò», am dumanda ün securitas entrond sün l’areal da festa in venderdi saira. E pac plü tard a la cassa ston tuots cumprar ün sach d’immundizchas per ün depot da desch francs. Ün tschendrin portabel gratuit survegnan tuots cul bindè d’entrada. Fingià i’ls prüms mumaints sün l’areal as bada cha’l reciclagi e’l respect invers la natüra sta ferm a cour als organisatuors. E perquai collavuran els fingià daspö il 2013 cun la ditta ­Psyclean. «Nus eschan in 26 lavuraints cunter 6000 visitaduors. Ma quai funcziuna bain – eir grazcha als visitaduors chi’s partecipeschan fich bain al far uorden», disch Viktor Balogh, mainagestiun da la ditta Psyclean. Cun l’agüd da voluntaris es Psyclean in gir tres tuot l’Europa in servezzan a festivals. Fin uossa sajan els stats a 57 differentas occurrenzas, ha tradi il mainagestiun. Als festivals pisseran els per l’uorden e pel reciclagi da tuot las materias. Sün tuot ­l’areal d’eiran perquai sparpagliats mincha 200 meters posts d’immmunidzchas cun reci­piaints per pet, tola e per l‘ulteriur s-chart. Quels sun gnüts svödats di e not e’ls lavuraints da Psyclean han da gövgia fin dumengia fat uorden sün tuot l’areal. Simular ün oter muond Ma siond cha la majorità dals visitaduors ha tgnü fich bain uorden, d’eira la squadra da Psyclean surtuot in gir pro’ls hotspots intuorn ils trais palcs da musica. Là gniva sotà di e not, tuots in vestits exotics e da tuottas sorts cu­luors. E sün quels palcs esa impustüt gnü sunà il gener da musica «psytrance». I’s tratta d’üna musica cun bler bass e percussiun – minchatant cun daplü melodia e chant, minchatant eir be ritems. Quista musica fingià bod ipnotica ha in cumbinaziun cun tuot las decoraziuns s-chaffi ün oter muond. Impustüt i’l s-chür sun gnüts inscenadas diversas ouvras artisticas cun glüm. E projecziuns da laser s’han sparpagliadas sur la cuntrada e’ls gods. Id es eir tuottüna ün’intenziun da talas festas da simular cun la musica e’ls aspects visuals ün muond surreal. Ün ulteriur aspet d’ün festival da psytrance es l’ir a peis nüd. Perquai n’haja davo duos uras eir laschà la s-charpas pro mia tenda, per ch’eu possa avair l’experienza cumpletta. Sclerir ed infuormar In cumbinaziun culla cuntrada engiadinaisa – impustüt la saira cun las siluettas da las muntognas debelmaing visiblas i’l tschêl – haja dat ün’atmosfera fich speciala. Quels chi nun han listess na savü renunzchar a substanzas illegalas – adonta da tuot las simulaziuns e decoraziuns – s’han pudü infuormar pro la Societè voluntaria eve-rave. Eir els sun da la partida daspö la prüma ediziun dal Burning Mountain Festival. «Nus eschan intant üna part integrala dal ­festival. Nus ans occupain da la glieud chi nu sta uschè bain e nus eschan eir quia per sclerir davart l’effet da las drogas», disch Sevan ­Roggensinger, president da la Società eve-rave. Els sun da chattar i’l marchà dal festival, ingio cha marchadants da tuot il muond vendan ­vestits, art e clinöz. Eve-rave orientescha e publichescha ­tuot las admoniziuns da quellas drogas, chi sun gnüdas testadas cul resultat «privlus». E quai in set grondas citads svizras. Implü sun Sevan ­Roggensinger e sia squadra da desch persunas in gir cun aua gratuita e frütta gratuita. «Nus eschan quia per tuots e tuottas e laina eir guardar cha ­tuots stettan bain al festival», disch el. Ed a la fin staivan eir tuots bain. I nun ha dat ingünas agressiuns ed ingünas baruffas. Impustüt la convivenza da quistas 6000 persunas ha fat impreschiun. Tuots han tut resguard ün a l’oter, s’han salüdats ed i d’eira ün’atmosfera fich averta. Eir quai ün pa surreal, ma bel da verer. Cun dar giò meis sach d’immundizchas n’haja in dumengia bunura lura darcheu sur­gni inavo meis depot da desch francs. E cun trar aint la s-charpas davo ün di e mez a pè nüd, suna darcheu tuorna illa realtà engiadinaisa. In mincha cas d’eira ün’experienza fich intensiva, ma positiva. Üna festa sco our d’üna otra realtà Da s-chaffir ün muond surreal es part d’ün festival dal gener da musica «psytrance». E quai es eir reuschi als organisatuors da la 11avla ediziun dal Burning Mountain Festival a Zernez, chi’d es stat dürant la fin d’eivna passada. Bundant 6000 visitaduors da passa 70 naziuns han sotà, festagià e passantà ün bel temp in cumpagnia. Ed immez aint d’eira eir la FMR, cun camera, sach da durmir e cun üna chotscha da culur. Impreschiun nun ha be fat la musica intensiva, dimpersè eir il respet da la natüra e’l respet vicendaivel dals millis da sotunzs e sotunzas. (fmr/cam)

In sonda passada ha gnü lö aint il Museum Stamparia Strada la vernissascha da l’exposiziun «Fat es fat» da Not Vital. Las graficas stampadas da l’artist da Sent sun amo expostas fin la fin d’october adüna la sonda davomezdi. «Fat es fat» es ün’expressiun rumantscha tradiziunala. La vernissascha in preschentscha da l’artist Not Vital ha gnü lö in sonda passada illa Stamparia a Strada. El ha expost diversas graficas stampadas dad in tuot 95 tocs ch’el ha realisà i’ls ons 1986 fin 2002. Quellas as disferenzcheschan da graficas tecnicas normalas e muossan il gust da l’artist vi d’ün lavurar in möd experimental. Uschea as collian tecnica nouva cun tecnica veglia, temp modern cun tradiziun e fantasia cun structura. L’exposiziun as basa sül cudesch cun l’istess nom «Fat es fat» chi muossa ouvras fotograficas documentadas da Not Vital. A la vernissascha da sonda passada s’haja pudü müravgliar l’exposiziun ed eir cumprar il cudesch nomnà. Salüd dal president Jon Candrian Il president da la stamparia, Jon Candrian ha salüdà als preschaints: Ch’el sco president dal museum Stamparia Strada haja grond plaschair da das-chair salüdar ad uschè blera glieud a la vernissascha da l’exposiziun ‘Fat es fat’ «da nos artist Not Vital», ha’l dit. El ha ingrazchà a las commembras e commembers da la fundaziun, ma eir ad agüdontas ed agüdonts. «Sainza quellas e quels nu füssa pussibel da pudair mantgnair uschè ün flot museum.» Jon Candrian ha ingrazchà eir a l’artist Not Vital: «No eschan sten grats da pudair imbellir nos museum cun ouvras stampadas dad El.» Il president ha manzunà il sustegn sponsurà da plüssas varts chi haja pussibiltà da realisar quist’exposiziun. «Implü lessa eir ingrazchar a Maria Vital, grazcha ad ella ha l’exposiziun pudü gnir realisada in quista fuorma.» Not Vital davart sias ouvras L’artist Not Vital ha declerà co ch’el es gnü a quista fuorma d’art: «Eu sun gnü a cugnuoscher ad üna persuna pro ün’exposiziun a New York chi m’ha dumandà sch’eu nu less far graficas stampadas, eu nu vaiva ingün’idea che cha quai es. Perquai es quel hom gnü cun üna platta e m’ha dit da crear alch sun quella.» Not Vital nu s’ha laschà far quella proposta duos jadas. «Il di davo es el lura gnü inavo cul resultat.» E quel ha plaschü a l’artist uschè bain ch’el ha cuntinuà a lavurar tecnica. A Strada ha Not Vital declerà amo divers squitschs da l’exposiziun. Expostas sun eir duos buatschas in bruonz da Vital ed ün dals numerus exponats stampats muossa las buatschas in diversas culuors. Sias externaziuns umoristicas han dat a la vernissascha üna taimpra fich persunala. «Eu d’eira eir in Afrika sül marchà da chameils e làn’haja dudi l’expressiun ‘fat es fat’ in lur lingua», s’ha regordà Not Vital, «scrit es scrit e quai chi’d es stampà es stampà, uschea esa gnü al nom da l’exposiziun.» Not Vital Not Vital es nat dal 1948 a Sent in Engiadina Bassa. Sia via artistica ha el inchaminà tanter oter davo l’inscunter cun l’istoriker d’art Max Huggler chi til ha introdüt illa vita d’art. Vital ha stübgià dal 1968 e 1969 al «Centre universitaire expérimental de Vincennes» a Paris. Plü tard es el rivà a New York, a Lucca (Italia), Agadez (Niger) e davo amo in blers oters lös sül muond. Adüna darcheu es l’artist tuornà a Sent. I’ls ons 1980 sun nadas las prümas lavuors da trais dimensiuns. Sias ouvras in differentas tecnicas vegnan expostas in museums e gallarias sün tuot il muond, i’l Parkin da Not dal mot a Sent e sül Chastè da Tarasp. El ha guadagnà divers premis pro concurrenzas e survgni eir il Premi da cultura dal chantun Grischun. (bcs/fmr) Eir Not Vital (a schn.) d’eira preschaint a la vernissascha a Strada. Jon Candrian, il president da la stamparia ha salüdà ils preschaints. Expostas d’eiran eir duos buatschas creadas da l’artist da Sent. Las buatschas sco exponat in culur a l’exposiziun a Strada. Exposiziun da Not Vital a Strada D’incuort ha gnü lö i’l Museum Stamparia Strada la vernissascha d’üna exposiziun da l’artist indigen Not Vital cul titel «Fat es fat». Las graficas stampadas da l’artist da Sent sun amo expostas fin la fin d’october, adüna la sonda da las trais fin las tschinch. Quellas as disferenzcheschan da graficas cun tecnicas üsitadas e muossan il gust da l’artist vi dal lavurar da Vital in möd experimental. Diversas da sias ouvras sun expostas sün tuot il muond, ma eir illa regiun, aint il Parkin da Not dal mot a Sent e sül Chastè da Tarasp. (fmr/bcs)

La Società da musica da Tschlin ha festagià in sonda passada a Sclamischot insembel cun las societats da musica da la regiun e cun giasts lur 150avel cumplion. Il pled festiv han tgnü il president da la musica da Tschlin, Peder Andri Arquint ed il capo da Valsot, Victor Peer. Ils prüms pass malsgürs ha la Società da musica Tschlin fat dal 1873 suot la bachetta da Cla Grond. Las prouvas vaivan lö in diversas stüvas d’ün o da l’oter musicant cun glüm da petroli. Davo trais ons s’ha Cla Grond as retrat da la musica e seis successur es stat il «Kapellmeister» Mayer. Quel ha muossà a leger notas e giodaiva per seis ingaschamaint pensiun libra per el e per sia duonna. Dal 1893 ha lura surtut Gian Gianett Cloetta il timun ed ha clomà insembel quels pêr musicants chi d’eiran amo activs e musicants plü giuvens chi han pudü dar vita nouva a la società. Cloetta ha bandunà dal 1904 la regiun e dal 1908 ha surtut il magister Men Janett la bachetta ed ha manà e diret la musica da Tschlin fin pro sia mort dal 1963. Cun gronda perseveranza e cumpetenza ha el manà la società ed seis successurs sun lura stats seis figl Cla Janett e plü tard Duri Janett. Passa tschient dals 150 ons han commembers da la famiglia Janett diret la musica da Tschlin. Divers oters dirigents han surpuntà il temp fin cha Curdin Caviezel ha surtut e maina actualmaing la musica da Tschlin. Las societats da musica da la regiun han collavurà Sco cha’l president da la Società da musica Tschlin, Peder Andri Arquint ha dit s’haja adüna gnü intenziun da far üna bella festa pel cumplion. «Eu crai cha davo 150 ons fetscha sen da festagiar l’evenimaint. 150 ons musica da Tschlin es üna gronda part da l’istorgia dal cumün. Perquai vaina invidà a differentas societats da musica da l’Engiadina Bassa vaschinas ed üna musica dal Tirol e la saira esa previs dad proseguir cun musica da trategnimaint cullas gruppas ‘Southbrass’ e ‘Die Fetzig’n aus dem Zillertal’ fin davo mezzanot.» Victor Peer, il capo da Valsot ha dit in seis bivgnaint: «Eu n’ha plaschair da salüdar hoz a tuot la brajada in nom da la suprastanza cumünala da Valsot. Eu crai cha 150 ons musica da Tschlin saja bod plü important co 10 ons cumün da Valsot», ha’l dit cun ün surrier, «las societats staina provar da mantgnair, quellas han ün aspet cultural e social. Che füssan ils cumüns sainza las societats da musica?» Onurificaziun dals veterans Davo ils pleds festivs da sonda passada ha il president da l’Uniun chantunala da musica dal Grischun, Andy Kollegger onurà als veterans. «I m’es ün’onur da das-chair ingrazchar a vo per quai cha vo vaivat prestà dürant blers ons per tuot il public. Sincer e da cour ün schlass grazia fichun per vossa gronda prestaziun.» Ils veterans sun gnüts onurats per nom per lur ingaschamaint a favur da la musica. A partir da las 11.00 han las musicas invidadas sport minchüna ün pitschen concert d’üna mezz’ura e la saira han tuots giodü la musica da trategnimaint. Sco cha Peder Andri Arquint ha dit a la FMR ha dat la festa blera lavur: «Il comitè d’organisaziun lavura fingià daspö november cun sezzüdas ed organisaziun e no eschan stats l’ultim temp ferm ingaschats. Grazcha al sustegn da tuots esa reuschi d’organisar üna festa da cumplion chi restarà a blers amo lönch in memoria.» La Società da musica Tschlin pro lur producziun Il president da la società Peder Andri Arquint pro seis pled festiv. Il capo da Valsot, Victor Peer ha ingrazchà. Andy Kollegger ha onurà als veterans. Ils veterans han gnü plaschair da l’onurificaziun. Tschlin ha giubilà In sonda passada ha la Società da musica da Tschlin festagià seis 150avel cumplion a Sclamischot. Invidadas d’eiran las musicas da l’Engiadina Bassa e dal Tirol vaschin chi han dat a partir da las 11.00 minchüna concerts. Vers saira han lura gnü lö las onurificaziuns dals veterans ed ils pleds festivs. Davo la part uffiziala esa gnü festagià inavant cun musica da trategnimaint fin davo mezzanot. Grazcha a la gronda lavur da bleras agüdontas ed agüdonts e da contribuziuns da sponsuors s’haja pudü festagiar il cumplion in möd propi festiv. (fmr/bcs)

La Chasa Jaura a Valchava po festagiar quist on seis giubileum da 50 ons. Cun Esther Schena «tuorna» ün’artista indigena cun sias ouvras da squitschs in Val Müstair. Daspera daja i’l on da giubileum eir ouvras musicalas sunadas sün ün clavazin «Steinway» ed üna «Senda da las linguas» chi maina cun üna spassegiada auditiva intuorn la Chasa Jaura. Daspö il 1973 exista la Chasa Jaura. Ella s’ha etablida sco ün’instituziun culturala importanta in Val Müstair. Ella es museum local-istoric, lö d’exposiziun per art contemporana e center cultural cun numerus concerts, prelecziuns e teater. Il giubileum da 50 ons voul la società portadra, la Società Chasa Jaura, festagiar in plüs reguards e mumaints, sco ch’ella scriva in üna comunicaziun a las medias. Render visibel spazis invisibels L’exposiziun d’art contemporana muossa quist on illas localitats istoricas ouvras dad ün’artista indigena. Esther Schena, oriunda da Müstair e chi viva e lavura uossa a Turich, «tuorna» per la prüma jada in Val Müstair cun ün’exposiziun individuala. Suot il titel «visibel-invisibel» va ella – tanter oter cun tecnicas da squitschs serials – in tschercha da spazis. Quai pon esser spazis reals ed eir da quels temporals. A l’artista vaja per dumondas da passagerità, algordanzas e per vanzets d’ogets concrets o suotconsciaints. Esther Schena s’inserva lapro eir da las localitats chi sun avant man illa Chasa Jaura. P.ex. stampa ella directamaing süllas fanestras da la sala in Chasa Jaura. La vernissascha da l’exposiziun es quista sonda. Üna senda intuorn la Chasa Jaura La vernissascha da l’exposiziun «visibel-invisibel» es l’uvertüra dad ün’intera paletta d’occurrenzas giubilaras in Chasa Jaura. Uschè vain p.ex. inagurada ün’eivna plü tard (8 da lügl 2023) la «Senda da las linguas». Quella parta davent da la Chasa Jaura in ün gir dad 8 km e spordscha pro differentas staziuns pitschens gös auditivs bilings (rumantsch e tudais-ch) chi giouvan cun noms locals lung la senda. Ün clavazin sco regal Tras l’intera stagiun giubilara – fin in october – daja d’udir differents concerts cun clavazin. La radschun per dar tant’attenziun a quist instrumaint es ün regal. La Chasa Jaura ha nempe survgni da regal ün dals famus clavazins a cua da la marca «Steinway». Vi da quel clavazin clingiaran ils prossems mais ouvras da la classica, dal jazz fin al musical tras la chasa istorica a Valchava. La «Jaurada» Vers la fin da l’on da giubileum segua lura amo a Valchava ün inscunter plü festiv. Per ils 27 d’october 2023 piglia la Società Chasa Jaura in vista d’organisar üna «Jaurada». I’s tratta d’üna sairada cun art e cultura jaura in plüssas purziuns e cun üna piano-bar illa sala d’exposiziun a Valchava. (cdm/fmr) Vernissascha da l’exposiziun «visibel-invisibel» es in sonda, ils 1. da lügl 2023 a las 18.00, in Chasa Jaura. Detagls davart uras d’avertüra ed il program cultural dürant ils prossems tschinch mais sün www.chasajaura.ch. «Stizis no 35», üna monotipia dad Esther Schena. «Spazi(s) no 05» - üna monotipia dad Esther Schena L’artista Esther Schena ha elavurà e preparà las fanestras da la Chasa Jaura per l’exposiziun «visibel-invisibel».

In venderdi passà han set maturandas e maturands e tschinch absolvents da l’International Baccalaureate da l’Institut otalpin pudü festagiar ün mumaint decisiv in lur vita: Davo’ls sforzs pels examens in scrit ed a bocca han els retschavü lur diploms da maturità e da l’IB. Blers buns giavüschs per l’avegnir s’haja dudi i’ls discuors. Chaminond s’chatta la via... Davo’l pled dal president dal cussagl d’administraziun, Jon Peer e’l pled da la manadra dal campus, Caroline Tylor chi ha salüdà ad ün’aula stachida per rumantsch e per inglais, s’ha drizzà l’oratur festiv, il directur dal Parc naziunal, Ruedi Haller, a maturandas e maturands e’ls absolvents da l’IB e lur famiglias, in ün discuors triling. Central per realisar il concept da la dürabilità chi cumpiglia l’ambiaint, l’economia e la società e funcziuna be scha las resursas chi vegnan retrattas da l’ambiaint vegnan darcheu rimplazzadas, es l’uman. Quel dess gnir trattà e dess trattar a seis conumans cun respet ed in ün möd radschunaivel e persistent our d’vista sociala. Pleds sün via chi drivan ils ögls e demuossan l’importanza e la respunsabiltà da minchün e minchüna per l’inter. Tanteraint ha il cellist Matthieu Gutbub chi’d es magister da musica a l’Institut otalpin, surprais al public cun clings d’üna virtuosità sainza cunfins, tant chi s’ha bod invlidà da trar il flà per üna pezza. Schi nu’s vess vis ch’el suna be sulet, s’vessa gnü l’impreschiun cha la musica deriva da plüs instrumaints da corda, eir da quels amo mâ dudits. E bod bod ch’eir las figüras da stuc chi sunan la gïa, la trumbetta ed ün orgel da man, ellas chi orneschan e vivaintan daspö passa tschient ons il tschêl sura, s’vessan missas a sunar e las giuvintschellas a sotar. Commoventas sun stattas eir las contribuziuns da las scolaras e dals scolars svess. Las tschinch giuvnas e’ls duos giuvens chi han fat la matura han muossà fotografias e quintà dad inscunters, in rumantsch, inglais e tudais-ch. Da mumaints dals mumaints tanter pêr, sco’l viadi da matura illa cità da «l’amour», burlas e stincals d’ün o tschella chi oramai han fat istorgia e s’han giavüschats cun üna larma aint ils ögls tuot il bun. Uossa cha lur vias as spartan illa cità chi muossa in plüssas direcziuns: Università, Scoula politecnica, Scoul’ota pedagogica, lavur. Lur’hana ingrazchà a la magistraglia cun premura, in pleds poetics e purtrets, cun fuormlas matematicas e chemicas chi han ingravà in planas da lain. E dat üna clossa branclada in impissamaints a lur genituors. Il discuors da l’absolvent da l’IB, Elias Patterson, ha provochà risadas da seis conscolars, tschantats tuots in üna lingia davovart e dals genituors chi’s squagliaivan bod. Ma eir larmas cun frasas sco «Despite the limited number of people around, we formed deep connections that felt like family.». L’IB han pudü tour in consegna ils tschinch giuvnots Christopher Darwin Arangote, Benjamin Lin, Elias Patterson, Julius Wizemann e James Zou. Il diplom da matura es gnü surdat a Ladina Gwen Ammann, Nina Camastral, Arina Carpanetti, Ivan Chumakow, Imre Kruit, Selina Martina Müller chi ha retschavü il marenghin pella megldra matura dal Club da Rotary da Scuol, e Nicole Pinto Ribeiro. Cun ün bun vin alb ed ün aperitiv exquisit tuot chi ha gratulà e festagià a la cumpagnia bella e dat amo ün pa dal taloc, avant co tour cumgià. Per adüna? Chi partirà per dal bun e cun tschertüns e tschertünas discuorrarà bain la poesia «Partenza» da Peider Lansel: Culs Randulins d’ünsacura chi‘s decidan forsa da tuornar ün di e far prüir il üert ladin in tuot sa richezza e bellezza? «Daman eu part! Daman cur cha’l sulai darcheu sco uoss’at sclerirà, o val, sun eu fingià sur munts. Cumpogn fatal (…) »

Da venderdi, ils 30 da gün fin dumengia, ils 2 da lügl 2023 ha lö il «Engadin Radmarathon» cun start e böt a Zernez. Pervi da quista cuorsa esa da far quint cun impedimaints dal trafic e temps da spettar. In venderdi, ils 30 da gün esa tanter las 18.30 e las 21.00 da far quint cun disturbis dal trafic ed in sonda sco eir in dumengia adüna tanter las 06.30 e las 17.00. In venderdi saira es pertocca la via tanter Zernez – Pass dal Fuorn fin Ova Spin ed in sonda ils tragets Zernez – Pass dal Fuorn fin La Drossa – Forcola di Livigno – Pass dal Bernina – Puntraschigna – La Punt – Zernez. In dumengia sun pertocs ils tragetds Zernez – Susch – Pass dal Flüela – Tavo – Schmitten – Alvagni – Bravuogn – Alvra Ospiz – La Punt – sviamaint da Madulain – Zernez. Tanter las 07.00 e las 09.00 esa da far quint sül Pass dal Flüela tanter Susch e Tavo cun temps da spettar plü lungs. La Pulizia chantunala grischuna giavüscha a tuot ils partecipants al trafic da seguir las instrucziuns dals manaders dal trafic e dals funciunaris. (cdm/fmr)

L’Uffizi da sandà dal Grischun sustegna als cumüns chi vöglian tour seriusa la protecziun da la giuventüna, e quai fa’l cun uschedittas «cumpras da prouva». Giuvnas e giuvens chi nun han amo l’età per pudair cumprar alcohol van in butias e prouvan da survgnir istess da quellas bavrondas. Ils ultims da quists tests cha’l cumün da Scuol ha fat in collavuraziun cuilla Crusch blaua han gnü lö ils 1. d’avrigl 2023. I’s vaiva lura decis da far la prosma prouva a temp ütil, per sensibilisar a las gestiuns per quista tematica. Ils tests da cumpra sun perquai gnüts fats in venderdi, ils 9 da gün 2023. Da 10 gestiuns han 5 gestiuns vendü alcohol als giuvenils. Quista vouta han ils tests gnü lö anonimamaing. Las gestiuns testadas survegnan tuottas üna charta dal cumün, ingio chi vegnan comunichats ils resultats generals sco eir quels da lur gestiun. (cdm/fmr)

Sülla via in direcziun Lai da Rims haja adüna darcheu dat conflicts tanter bikers e viandants. Cun ün reglamaint da priorità ed ulteriuras masüras da comunicaziun dessan ils giasts sco eir ils indigens gnir sensibilisats per ün adöver cumünaivel dal traget. I’ls ultims ons haja dat numerusas reclama­ziuns da giasts ed indigens a reguard la situaziun sül traget in direcziun Lai da Rims illa Val Müstair. E quai causa conflicts tanter viandants e bikers. Quist traget saja nempe fich predschà e perquai haja là üna frequenza plü gronda co sün otras sendas illa Val Müstair, uschè Tobias Cueni, manader da la infuormaziun da giasts pro la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM). El disch: «Perquai laina in futur evitar conflicts potenzials cun nos nouv concept da comunicaziun e priorità.» Quist nouv concept da priorità e comunicaziun es gnü elavurà da la TESSVM, il Parc da Natüra Biosfera Val Müstair e’l cumün da Val Müstair. E co cha quel guard’oura es gnü preschantà in mardi passà in occasiun dal kick-off da stà da la TESSVM a Müstair in l’Hotel Helvetia. In media 65 persunas sül traget al di Dürant l’on 2021 es gnüda observada la via in direcziun Lai da Rims registrond quants viandants e quants bikers cha tilla frequaintan. La retschercha ha muossà cha dürant la stà 2021 frequaintan in media 65 persuna al di la senda, da quellas sun in media 51 viandants e 14 bikers. Dürant dis extraordinaris pon quai però eir esser fin a 150 bikers. Davo quistas evaluaziuns sun ils partits invouts sezzü insembel ed han cumanzà ad elavurar üna soluziun. Ma chi nu’s vulaiva far ün scumond per bikers sül traget pertoc e chi’s vulaiva chattar üna soluziun integrond tuots, uschè Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta dal Cumün da Val Müstair dürant la preschantaziun. I dependa da l’Auto da Posta Implü han las evaluaziuns da la frequenza eir muossà cha la majorità dals viandants es in gir quels dis, cur cha’l Auto da Posta per gitas es eir in gir. Quel passa da Fuldera in direcziun Val Vau. Quai es adüna il cas in marcurdi, gövgia e sonda. Perquai esa gnü decis cul nouv concept cha’ls viandants hajan priorità in quist trais dis sülla senda da gita tanter il Pass da l’Umbrail e la Val Vau. Dimena per quel traget chi maina eir lung il Lai da Rims. Ils bikers percunter dessan dovrar il traget ils ulteriurs dis. Implü sun eir gnüdas montadas tablas i’ls territoris pertocs, sco eir las reglas da «Fair Trail» – üna campagna dal chantun Grischun per daplü toleranza tanter viandants e bikers. Ün nouv concept da priorità e comunicaziun dess evitar conflicts tanter viandants e bikers in direcziun Lai da Rims.

Selina Dacy Cadonau chi viva i’l chantun Berna ha scrit l’on passà ün cudesch d’uffants cun nom «Nuala – La diala da las nüvlas». In dumengia chi vain preschaint’la seis cudesch la prüma jada eir a chasa. Ella es nempe creschüda sü a Scuol. In dumengia, ils 2 lügl, preschainta Selina Dacy Cadonau la prüma jada seis cudesch d’uffants «Nuala – La diala da las nüvlas» a Scuol. L’arrandschamaint ha lö a las 11.00 illa Libraria Poesia Clozza a Scuol. Selina Dacy Cadonau es creschüda sü in quist cumün. Ella es nada in l’India ed es gnüda adoptada cun tschinch mais. Davo l’infanzia a Scuol ha ella absolt la Scoul’ota da pedagogia e fini l’on 2011 cul «Bachelor of Arts in Pre-Primary and Primary Education». Davo avair absolt eir ün stüdi da medicina alternativa e lavurà dürant desch ons sco muossadra, es ella hoz activa sco coach da transfuormaziun. In seis temp liber pittura ella e scriva contribuziuns i’l blog «adoptiertundhappy.blogspot.com». Selina Dacy Cadonau ha duos figlias e viva a Köniz i’l chantun Berna. Illustraziuns da Mattea Gianotti Dal 2021 ha Selina Dacy Cadonau illustrà l’istorgia da Nadal illa «Engadiner Post/Posta Ladina» chi’d es gnüda scritta da sia sour Gianna Olinda Cadonau. Per seis agen cudesch «Nuala – La diala da las nüvlas» nun ha Selina Dacy Cadonau fat svess las illustraziuns, quist’incumbenza ha surtut Mattea Gianotti. Ella lavura daspö 20 ons sco graficra ed illustratura libra. Cun seis cudeschs ch’ella ha illustrà visita Mattea Gianotti classas da scoula e bibliotecas per intermediar als uffants e giuvenils sia professiun e temas chi stan a cour ad ella sco amicizcha, derivanza ed indentità. Nuala es otra co sias cumpognas Eir l’istorgia da Nuala, scritta da Selina Dacy Cadonau, tematisescha la diversità, l’amicizcha ed il curaschi. Nuala es nempe trista, perquai ch’ella es otra co sias cumpognas. Ella as metta in viadi cun seis meglder ami Mirin ed els ris-chan dad ir giò sün terra, malgrà cha quai es privlusischem... Las dialas nu das-chan nempe gnir in contact cul sulai. Ma natüralmaing nu va quai brich sainza incaps giò sün terra. Cun curaschi e brich sainza ris-ch grataja a Nuala da gnir a savair perche ch’ella es otra e chenünas chi sun sias incumbenzas. Il pinguin illa Sahara Per l’autura Selina Cadonau es statta l’idea da basa per l’istorgia da Nuala il purtret dal pinguin illa Sahara: «Ün pinguin nu po dovrar seis talents aint illa Sahara. Minchatant esa da far ün viadi per chattar oura che chi’d es teis lö sün quist muond», vain l’autura citada illa comunicaziun da pressa da la Chasa Editura Rumantscha sco editura dal cudesch. Dad ün simil viadi quinta eir il cudesch e la figüra da Nuala: Co chattar üna via per viver sco unicat e pudair far quai chi’s sa far il plü bain, invezza da provar da s’adattar a circumstanzas chi fan mal? L’istorgia da Nuala, scritta da Selina Dacy Cadonau, ha ün cuntgnü per pitschen e grond. Las illustraziuns da Mattea Gianotti han ün stil grafic chi nüzzia l’alb dal palperi sco culur supplementara chi fa parair cha’l cuntegn da l’istorgia giouva per gronda part illas nüvlas. (cdm/pl/nba) La prelecziun da Selina Dacy Cadonau es in dumengia, ils 2 lügl, a las 11.00 illa Libraria Poesia Clozza a Scuol. Selina Dacy Cadonau es nada in India e gnüda adoptada cun tschinch mais. Ella es creschüda sü a Scuol.

Ün «Batterdögl» sur da l’on da scoula Las scolaras ed ils scolars da la tschinch- e sesavla classa da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol han tematisà dürant l’instrucziun l’adöver da medias e gazettas. Sco proget da classa han ils uffants realisà ün’aigna gazetta da scoula. L’ultim’eivna da scoula van las scolaras ed ils scolars da la tschinch- e sesavla classa da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol sün via a scumpartir lur gazetta «Batterdögls». Quista gazetta han ils uffants realisà svess dürant las ultimas eivnas sco proget da scoula. «Nus vain tematisà in scoula l’adöver da medias e gazettas e vain a la fin da quist proget concepi e realisà svess üna gazetta», quinta la magistra Kathrin Gisep. Ch’els hajan eir gnü visita in scoula dal vice-schefredacter da la «Engadiner Post/Posta Ladina» ed hajan uschè surgni invista illa producziun d’üna gazetta regiunala professiunala. «Nus vain imprais a cugnuoscher differentas gazettas e revistas e cun tuot il nouv savair vaina provà da realisar noss’aigna gazetta da scoula», decler’la. Ün riassunt da l’on da scoula La gazetta da scoula «Batterdöls» es eir ün riassunt da l’on da scoula da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol. Las tschinch scolaras e scolars da la tschinch- fin sesavla classa han retscherchà, scrit, fotografà e dafatta disegnà sur da plüs temas ed arrandschamaints dürant quista prümavaira. Uschè survain eir la gronda festa da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol, chi’d ha gnü lö la mità d’avrigl, üna plazza correspundenta in gazetta. La scoula chi exista daspö 23 ons ha nempe festagià il mumaint d’avair pudü surtour e cumprar cun grond sustegn il stabilimaint cullas localitats da scoula pro la via da Sotchà a Scuol. Il prossem böt es uossa da pudair renovar quist stabilimaint. Da leger daja eir artichels a reguard l’eivna da turas ed ils dis da skis e natüralmaing vain preschantà eir il proget da teater «Romeo e Julia» chi’d ha gnü premiera l’eivna passada. «Nus vain gnü ün temp fich intensiv, però las scolaras ed ils scolars han gnü grond plaschair e s’han ingaschats fich ferm», quinta la magistra. Cha’ls uffants hajan dafatta ramassà svess inserats, uschè sco chi tocca pro üna gazetta. Per finir ha lura la magistra Kathrin Gisep güdà a far il layout e metter in pagina la gazetta da scoula fin pro’l bun per stampa e lura finalmaing es i in stampa. Ragiunt ils böts principals Kathrin Gisep es fich cuntainta culla prüma gazetta «Batterdögl» da las scolaras ed ils scolars da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol. Cha’l böt primar saja ragiunt. «Uossa provarana da realisar minch’on quista gazetta da scoula», quint’la. Cha quella haja finalmaing eir ün ulteriur böt: «Nempe eir da preschantar nossa scoula e da muossar che cha nus fain dürant tuot on». Sco ch’ella quinta, ha la Scoula Rudolf Steiner a Scuol 20 scolaras e scolars in trais differentas gruppas d’instrucziun da prüma fin quarta classa, da tschinch- e sesavla classa e dal s-chalin ot. In tuot instruischan trais persunas in plazza plaina. «Chi chi s’interessa per nossa scoula, das-cha adüna gnir e verer che cha nus fain», decler’la. Ch’eir quist invid saja publichà illa nouva gazetta da scoula «Batterdögl» chi vain scumpartida dals uffants sül Stradun a Scuol. Las tschinch scolaras e scolars da la tschinch- e sesavla classa da la Scoula Rudolf Steiner han tematisà las medias ed han per finir realisà ün’aigna gazetta cun nom «Batterdögl» La gazetta «Batterdögl» dals uffants da la Scoula Rudolf Steiner tematisescha differents arrandschamaints dürant l’on da scoula.

L’artista e serigrafa Esther Schena, oriundamaing da Müstair, prepara daspö principi da quist on sia prüma aigna exposiziun illa patria. In sonda, ils 1. da lügl 2023 es la vernissascha da l’exposiziun «visibel-invisibel» illa Chasa Jaura a Valchava. A la FMR ha Esther Schena fingià ün pêr dis avant bivgnantà a Valchava per üna guida tras sia exposiziun. In ün rösa debel splendura il sulai tras las grondas fanestras da la sala da la Chasa Jaura a Valchava. Tuot quista fatschada da vaider es nempe decorada cun varsaquantas stampas rösa i’l format 26 cm sün 36 cm. Be qua u là es ün da quists quaders culuri blau. Che chi capita dadour la sala nun es plü tant visibel, ma grazcha al sulai chi aintra da las fanestras, as vezza fuormas o muosters sül vaider. Esther Schena sta davant quista ouvra e bivgniainta la FMR in mardi passà per üna guida tras sia exposiziun «visibel-invisibel». Ella disch: «Cun quist’ouvra ser eu ün pa la visibilità, ma i dà sco üna nouva lingua o ün nouv purtret. E da not daja amo ün’ulteriur aspet, cur cha la glüm chi splendura da la sala vers inoura.» Las fanestras da la sala illa Chasa Jaura a Valchava, chi sun gnüdas decoradas cun serigrafias. Sün trais plans ed i’ls locals istorics muossa la Chasa Jaura fin in october ouvras dad Esther Schena. La majorità da quellas es eir gnüda creada i’l museum d’abitar. E quel d’eira al listess mumaint eir funtana d’inspiraziun per l’artista e sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair «visibel-invisibel». Bandunà la val cun 16 ons Bandunond la sala am maina Esther Schena illa prüma stüva da la chasa istorica, ingio chi penda üna seria da set purtrets blaus. Sco contrast a la sala rösa sun nempe ils ulteriurs purtrets da l’exposiziun per gronda part blaus. Esther Schena declera: «Eu di adüna ch’eu saja artista e serigrafa. Quai es important ch’eu n’ha tuottas duos definiziuns, siond ch’eu sun activa in tuots duos chomps.» Creschüda sü è’la a Müstair ed ha cun 16 ons bandunà la Val Müstair per far ün giarsunadi da serigrafa in Engiadin’Ota. Davo ha ella eir amo stübgià art ed abita daspö 20 ons a Turich. Intant es Esther Schena eir docenta da serigrafia a diversa scoulas d’art in Svizra. Üna taila gelgua e fina «Plü bod pittüraiva bler – eir fich figürativ – e plü tard n’haja cumanzà a tour aint la tecnica da la serigrafia. Uossa as maisda quai ed eu lavur eir integrond ils materials da meis manster», declera Esther Schena. Ün exaimpel per quista cumbinaziun es l’ouvra manzunada süllas fanestras da la sala. L’artista ha nempe eir amo filmà la lavur da la serigrafa – dimena co ch’ella crea svess tuot l’ouvra in üna tratta. In üna stüva vain quel film lura dürant l’exposiziun projectà sün üna taila da polyester. E quista taila fina e gelgua, chi glüscha illa glüm, es eir precis quel material ch’ella douvra per far sias serigrafias. Quista taila gelgua tend’la normalmaing sün ün rom da fier. Cun üna rolla e culur stampa Esther Schena lura ogets e surfatschas tras la taila da polyester sün divers materials. Da la fatschada fin a la büschla Las ouvras cha Esther Schena ha realisà per l’exposiziun «visibel-invisibel» sun per gronda part monotipias – dimena stampas singulas – i’l format ​26 cm sün 36 cm. Cha quai saja seis format preferi, tradescha la serigrafa ed artista. Quellas ha ella realisà cun üna pitschna splatütscha da culur (tud. Walze) cul palperi direct süls ogets. «Tuot ha cumanzà cur ch’eu n’ha fat üna monotipia dal sgrafit da la fatschada da la Chasa Jaura», disch Esther Schena entrond in üna stüva da dschember ed agiundscha, «davo esa i inavant cun la scua davant la Chasa Jaura. ​E quia vezzast eir ün ulteriur aspet ch’eu n’ha vuglü muossar.» Il purtret cha Esther Schena muossa es üna monotipia d’üna büschla – dimena d’ün aspet plü nouv da la Chasa Jaura chi muossa cha l’istorgia va inavant. La majorità dals purtrets sun però inspirats d’ogets istorics, surfatschas e fuonds. Ch’impustüt il palantschin e’l schler sajan stats üna gronda inspiraziun per quist proget, manzuna Schena. Per ella d’eira eir important da far alch chi sta in connex cun quista chasa. «Sch’eu pigl sü qualchosa lura sun eu adüna ün pa üna traductura. E cun tour sü aspets da la Chasa Jaura, pigl eu eir sü l’istorgia da la Val Müstair.» Esther Schena ha però eir tut cun sai serigrafias da seis atelier da Turich. Quels sun in ün oter format e sun adüna darcheu d’inscuntrar ill’exposiziun . Da muossar quels d’eira eir important a la serigrafa ed artista, siond ch’ella abita fingià daspö 20 ons a Turich: «Eu laiva eir cumbinar l’istorgia da la Chasa Jaura cun mia aigna. Üna cumbinaziun da duos muonds chi vegnan insembel. Ma schi’s guarda ils purtrets as bada cha a la fin es tuot ün pa simil.» Vernissascha da l’exposiziun «visibel-invisibel» es in sonda, ils 1. da lügl 2023 a las 18.00, in Chasa Jaura. Esther Schena ha cun «visibel-invisibel» sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair. Esther Schena ha cun «visibel-invisibel» sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair. L'artista e serigrafa es creschüda sü a Müstair, ma abita daspö 20 ons a Turich. Esther Schena ha cun «visibel-invisibel» sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair. Esther Schena ha cun «visibel-invisibel» sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair. Sün trais plans dedichescha la Chasa Jaura fin in october ün’exposiziun a l’artista e serigrafa Esther Schena. Sün trais plans dedichescha la Chasa Jaura fin in october ün’exposiziun a l’artista e serigrafa Esther Schena. Esther Schena ha cun «visibel-invisibel» sia prüma aigna exposiziun illa Val Müstair. Las fanestras da la sala illa Chasa Jaura a Valchava, chi sun gnüdas decoradas cun serigrafias. Sün trais plans dedichescha la Chasa Jaura fin in october ün’exposiziun a l’artista e serigrafa Esther Schena. La monotipia da la scua, da chattar i’l schler da la chasa istorica. Sün trais plans dedichescha la Chasa Jaura fin in october ün’exposiziun a l’artista e serigrafa Esther Schena. La monotipia da la scua, da chattar i’l schler da la chasa istorica.