Magari entaup’ins carstgauns. Also ­atgnamein entaup’ins gie adina carstgauns. Priu o il cass ch’ins sedecidi per ina veta d’eremit/a en in tiptop tipi agl ur digl uaul, ella pampa perpetna dalla solitariadad ni zanua el juhé dils juhus, per che negin mondi silla gnarva ad ins. Abstrahau da quei san ins denton gir: ins en­taupa carstgauns. Ina gronda part vegn e va, senza che bia schabegi, senza che zatgi haregi – senza che sappa­dieustgei resti danvonz. Silpli il tun d’in solid salid, l’impressiun d’egls stizzai ni l’odur da parfum, vestgadira lavada ni da tuffien tuffentus. Mo mintgaton en­taup’ins era car­stgauns che lain anavos in tec dapli… Ei era la damaun marvegl ed jeu erel da viadi alla lavur. Sco adina, silla fähra da Horgen direc­ziun Meilen. Il sulegl reveva grad sur il horizont e freva ses radis dad aur sco lontschas el Lag da Turitg. Ils radis formavan ina senda dad aur silla surfatscha dil lag, ed jeu hai stuiu patertgar vid il dent dad aur da David Ericsson. Buc idea daco grad en quei mument e daco grad il dent dad aur – mo jeu hai stuiu rir tut persula! David Ericsson ei in um ch’jeu hai entupau avon circa 10 onns cun in’amitga en ina pensiun a Cornwall el sid dall’Engheltiara. El era pensiunaus, fageva vacanzas e parteva la combra cun siu nevs BillyBoy. BillyBoy mava il gi o a far il surfen e David spassegiava cun sias crutschas giu sper la mar e persequitava il sault sillas undas ord il lontan. Mintga gi mav’el giu sper la riva e clamava: «Go, BillyBoy, go, go, go!» Jeu cretg ch’ei era ualti stregn per el dad ir a pei tras il sablun cullas crutschas – mo el mava tuttina. Ses cavels liungs suflavan el vent ed el rieva che sia pala dad aur tarlischava el sulegl. Insumma era el coolira tip! El fageva bugen ditg e ­liung la duscha e cantava vitier cun ina fervur sco jeu hai aunc udiu tier paucs auters. Magari in classicher da Madonna, mintgaton «O Sole Mio» da Pavarotti, mo è canzuns dils Beatles. Cun sias cantadas procurava el per la buna luna ella pensiun – probabel senza ch’el saveva. La sera dev’ei sin giavisch da David cuors da romontsch e da sviiizertüütsch. Bia gadas vein nus udiu el suenter tras las preits satellas dalla pensiun a repetend: «Jeu sun in um sc’in cuolm!» E sco adina ella veta eri zacu da dar adia. Pia vein nus priu cumiau da Cornwall, da BillyBoy, dallas undas, dil tschiel infinit e da nies grond e migeivel uors. E cu il bus ei ius sper la pensiun o steva David sper via. Mo cun ina cru­tscha – cun tschei bratsch fagev’el tgau a nus, aschi fetg ch’jeu temevel bunamein ch’el pendi aunc ora sia schuiala. David mo rieva, e sia pala dad aur tarlischava el sulegl. Ed jeu cretg eba ch’el purtava sia olma el dent … Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg, saja per abitar u lavurar. Dacurt ha ella publitgà sia emprima publicaziun cun raquints curts cun il titel «Furt e naven!» Carin Caduff...

Da Sontgilcrest, ils 16 da zercladur 2022 porschan las vischnauncas da Tujetsch, Mustér e Medel in scomi cultural ed ina paterlada denter la populaziun dallas treis vischnauncas. Il program digl arranschament che ha liug ell’Academia Vivian a Stagias e ch’entscheiva allas 16.00, cumpeglia cultura da mintga vischnaunca, accumpignada da specialitads culinaras. Suenter in apero offerius dallas treis vischnauncas ein d’udir las Vuschs dil Rein e silsuenter detgas dalla Val Tujetsch. Florentin Lutz fa ina cumparegliaziun dils dialects romontschs dallas treis vischnauncas. Ei vegn purschiu la pusseivladad da tschenar, la cuschina vegn organisada da Puntreis. La sentupada ha liug mo da bialaura, en cass da dubi dat la numera da telefon 1600 sclariment. Ei vegn organisau transports. S’annunziar per quels san ins entochen venderdis, ils 13 da zercladur 2022 per Tujetsch tier Tarcisi Hendry (078 612 08 40) ed André Schmid (079 304 53 53) ni per email info@thendry.ch; per Mustér tier l’administraziun communala (081 920 36 44) ni cwetzel@disentis.ch e per Medel tier l’administraziun communala (081 920 33 66) ni info@medel.ch. (cdm/fmr/hh) L’Academia Vivian a Stagias ei in liug ideal per sentupadas da stad.

La scola veglia da Rueun ei sesvidada ils davos onns. Suenter ch’il scalem superiur ei vegnius centralisaus a Glion ha la scola primara bardigliau ella casa da scola nova. La casa da scola che cumplenescha uonn 100 onns ei denton buca vita. Ella ei ussa ina casa da cultura e quella arva da gliendisgis Tschuncheismas, ils 6 da zercladur, las portas per sepresentar alla populaziun. Tuttas instituziuns ch’ein secasadas leu, selegran da mussar lur activitads. Denter las 13.00 e las 16.00 envidan ellas da entrar, da s’informar e guder la purschida. Quater instituziuns ein involvadas ella casa da scola veglia: il Café la Sala, la cantautura Corin Curschellas, l’Uniun sportiva Rueun e gl’Archiv cultural Foppa e contuorn. Allas 15.00 ed allas 16.00 dat ei mintgamai in concert cun Corin Curschellas e La Triada. Ils organisaturs porschan spisa e bubronda sil plaz-scola. Ins ha caschun da visitar libramein la casa e da star pacific e guder la cumpignia.(fmr/abc) Scola veglia da Rueun.

La baselgia parochiala ei, sper il Lag Grond, gl’impurtont element dil prospect da Laax. Quei edifeci sacral dat dapresent specialmein en egl. Clutger e nav ein en palancau. Pleiv e vischnaunca ein vidlunder da renovar baselgia e santeri. Sin perdanonza, vul gir la tiarza dumengia d’october, seigien las punts puspei naven, conferma il president dalla pleiv, Carli Camathias sin damonda dalla FMR. «Tut vegn ad esser finiu tochen la fin digl onn», precisescha el. Suenter Pastgas han las lavurs da renovaziun dalla baselgia parochiala da Laax entschiet. Sogn Gagl e s. Otmar ein en palancau, e quei dat en egl. Ferton ch’ils indigens ein orientai dallas lavurs, san ils passants buca exact tgei dimensiun ch’il project ha. Ureglias-miur sgolan tuttina La baselgia parochiala da Laax vegn rinfrestgada. «Onn vargau havein nus realisau las lavurs internas, ussa vegnan las fatschadas cun clutger e tetg vidlunder», explichescha il president dalla pleiv. En tut investeschan pleiv e vischnaunca rodund 1,5 milliuns francs pigl entir project, vul gir renovaziun interna ed externa. Tenor il plan da baghegiar ei la baselgia enzugliada tochen ils 7 d’october cul palancau. Onn vargau han ins colligiau la baselgia cul scaldament a distanza dalla vischnaunca e cumplettau l’illuminaziun cullas colurs liturgicas. Oradem la nav han ins plinavon scaffiu in cantun d’affons, quei dueigi promover che famiglias sappien visitar communablamein ils survetschs divins, declara Carli Camathias. La part centrala dallas lavurs actualas ein il tetg niev d’eternit dalla nav, fatschadas survegnan colur nova, inclus clutger, ura baselgia e crusch. «La Tgira da monuments dil Grischun accumpogna gl’entir project», conferma il president dalla pleiv. Buca mo lezza instituziun. «Pervia dils miez miur e miez utschals ch’ein el surcombras accumpogna la specialista cantunala nus», gi Carli Camathias. Miriam Lutz Mühlethaler ha quitau dalla colonia da ureglia-miurs ch’ein da casa el surcombras. Perquei ha la sanaziun dil plantschiu stuiu vegnir fatga avon ch’ils animals ein returnai el dormitori da stad. Ina lavur pretensiusa ei la restauraziun dils treis maletgs culs sogns patruns vid la fatschada sid sur la porta-baselgia. Il palancau ei buca in impediment pils miez-miur e miez-utschals, la ruosna da sgular el dormitori resta trasora libra. La tiarza etappa dalla renovaziun vegn realisada quest atun. Las vias dil santeri ed entuorn baselgia vegnan curcladas cun plattas da Val, per quella part dil project ei la vischnaunca responsabla.

Culla fin da matg ha Marionna Tschuor-Coray terminau sia lavur sco menadra dalla biblioteca da Laax. Dapi l’avertura il matg 1997 eis ella stada collaboratura, e dapi il 2003 meina ella l’instituziun. Sia successura ei Martina Bearth che habitescha cun sia famiglia a Schluein. La FMR ha entupau las duas dunnas da cudischs. Ellas han preferientschas semegliontas. Omisduas legian bia, igl ei atgnamein lur hobi preferiu. Martina Bearth pren peda sur miezgi per sededicar a quel, e meinsvart fa ella clar a ses affons ch’ella vegli s’approfundir per in’uriala el cudisch. Marionna Tschuor fa quei magari entiras dumengias. Cudischs da 400 tochen 1000 paginas ein nuot extraordinari per omisduas bibliotecaras. Leger cudischs ei per Martina Bearth e per Marionna Tschuor buca consum, mobein kino pil tschurvi. L’jamna vargada ha ina surdau il tgamun dalla biblioteca da Laax alla successura. Bunamein sil gi avon 25 onns, ils 24 da matg 1997, ha Marionna Tschuor entschiet sia lavur per quell’instituziun. La fundaziun Pro Laax ha inaugurau quei gi la Casa de Mont e surdau la biblioteca nova alla populaziun. Stanzas individualas «Giusum, en tschalèr, sesanfla il pli grond scazi dalla Casa de Mont. Ei po esser la pli biala biblioteca en Surselva», san ins leger ella LQ dils 26 da matg 1997 en connex cul rapport dalla fiasta d’inauguraziun. Laax ha biaras casas e habitaziuns da vacanzas che han influenzau il maletg dil vitg. A Demvitg ei gl’anteriur quatier dils signurs cun pliras casas marcantas semantenius. Casa Leunga dalla famiglia Montalta, Casa Toggenburg, la Posta Veglia e la Casa de Mont ein quater da quellas. La Casa de Mont ha la vischnaunca buca vuliu unfrir alla parahotellaria. All’entschatta dils onns novonta ha ella cumprau quella, schau renovar ed endrizzau el tschalèr la biblioteca. In grond local da beinvegni e cantun pils affons, davostier sis stanzas individualas ed originalas cun arviuls, encarnas e cantuns. Senza disturbi ni da traffic ni da canera san ins vegnir, fuffergnar ed empristar cudischs. La menadra partenta Marionna Tschuor e la nova menadra dalla biblioteca Laax, Martina Bearth. «Buca mo cudischs», puntuescha Marionna Tschuor. Cu ella hagi entschiet devi aunc ils videos gross, lu seigien ils discs cumpacts vegni, pli tard dvds. Tras ils mauns dalla bibliotecara partenta e sias collegas ein biaras medias idas. Cons circa? La menadra partenta sa exact il diember, perquei che mintga collaboratura ha in agen access codau al sistem d’emprest. «Tochen ils 25 da matg 2022 eis 216'452 medias», declara Marionna Tschuor. Partiu sils 25 onns che la biblioteca exista eis ei 8660 ad onn. Bunamein 500 lecturas e lecturs activs Quei corrispunda bunamein agl inventari actual dalla biblioteca da Laax. Quei ein en tut 9054 medias, la gronda part cudischs inclusiv comics, lu cds, dvds, «e buca d’emblidar ils Tonies», aschunta Martina Bearth. La dunna e mumma da treis affons da scola e scoletta declara ch’ei seigi ina specia da medias sonoras, per tedlar cun agid d’ina figura. Marionna Tschuor replica che buca mo affons vegnien bugen en biblioteca. «Fetg biars carschi, cunzun indigens, e buca mo da Laax, era da Falera, da Sagogn, da Schluein e schizun si da Trin», gi ella. En tut ein bunamein 500 lecturas activas ed activs registrai tier la biblioteca da Laax. Ils dus onns vargai ha la pandemia influenzau la sviulta da medias. Gl’onn 2020 haveva la statistica mussau in diember da 10'695 emprests, gl’onn 2021 eis ei stau 8797. Cumparegliau cugl inventari eis ei tuttina ina cefra respectabla. Martina Bearth ha empriu da librarista. Ella ei carschida si a Waldstatt el cantun Appenzell dado. Pervia dalla famiglia ha ella interrut il 2018 sia lavur professiunala. Ussa sa ella cuntinuar quella en temps parzial sco menadra d’ina biblioteca. Ella conceda ch’ei seigi empau auter, denton ina occupaziun nuotameins fascinonta cun tuttas medias e contacts. Per cumprar novs cudischs e medias ha il menaschi mintg’onn a disposiziun in budget dad 8000 francs. «Ei drova il sensori per quei ch’ei gest actual e tschercau», conferma la biblioteca partenta Marionna Tschuor. Sco Martina Bearth legia ella plirs cudischs ennina. Vegnir en discuors culs amaturs da cudischs e visitaders dalla biblioteca vegn a muncar ad ella. Cun 65 onns cala ella buca da leger, anzi, ella vegn a cuntinuar da guder il kino pil tschurvi. Preferientschas dalla bibliotecara partenta 25 onns eis ella stada responsabla pli menaschi da biblioteca. La bibliotecara partenta Marionna Tschuor tradescha sias preferientschas en caussa cudisch: Cons cudischs legia ella ad onn: 20-25 Il meglier temps dil gi per leger: Entiras dumengias Sort da litteratura preferida: belletristica, thrillers Tgei cudisch legia ella actualmein? Die Verlorenen, da Simon Beckett; Das Mädchen mit dem Drachen, da Laetitia Colombani. Sin meisa da notg ein aunc cudischs da Susanna Tamaro (Geschichte einer grossen Liebe), Elif Shafak (Das Flüstern der Feigenbäume) e Lucinda Riley (Die verschwundene Schwester). Auturs preferi: Simon Beckett, Peter Stamm, Charles Lewinsky Roman preferiu: «Das Parfüm» da Patrick Süsskind Quei cudisch ei restaus en memoria: «Schlafes Bruder, da Robert Schneider

Avon exactamein 50 onns ha Raymund Venzin da Trun bandunau la patria. Sco biars auters da gliez temps ha el encuretg il cletg ell’Australia. Glieud qualificada era tschercada leu. El ha fatg il viadi sur la mar sco dessignader da maschinas, mo biebein 20 onns pli tard eis el ius la via professiunala ch’el leva adina ir: La gastronomia. «Glieud dalla hotellaria lavura cura ch’ei fuss dad ir en baselgia. Quei vegn gnanc en damonda», haveva il bab detg a Raymund Venzin (72) da giuven cura ch’el era ell’elecziun dalla professiun. «Quei ch’il bab scheva era da respectar», di el oz, bunamein 60 onns pli tard. Mo el seregorda era fetg bein digl onn 1995: «Treis meins suenter che miu bab era morts, sundel jeu staus sco deliberaus da quei camond. Jeu hai dau si la clamada sco dessignader da maschinas e hai fatg nuot dus onns. Jeu sun viagiaus atras l’Asia ed empriu da cuschinar ella Tailanda. Returnaus ell’Australia sun jeu sededicaus a quei ch’jeu level gia far da giuven: La hospitalitad.» La cuschina ch’el ha empriu d’enconuscher en Tailanda ha el purschiu ell’Australia e spert ha el fatg persenn, che la glieud gauda e lai plascher la cuschina asiata. El ha fundau la «Thai Cooking School» a Melbourne, ei lu secasaus a Brisbane e mava sin partis per puppergnar la glieud. Prest ha el cumprau l’emprema ustria ed ulteriuras ein suandadas. E Raymund Venzin ei buca s’enriclaus da haver fatg la midada professiunala, il cuntrari: «Jeu sun sesentius sco en in auter mund naven digl emprem di.» Dil reminent: Il viadi e las formalitads dalla Svizra ell’Australia 1972 hagien custau ad el 90 francs: «Leuen tschercavan ei glieud qualificada ed igl emprem temps hai jeu viviu en in hostel pagaus dil stadi. Leutier survegnevel jeu in daner da sac per aschia saver viver e haver temps e peda d’encurir lavur.» La marca Darvella Raymund Venzin ch’ei carschius si cun sis fargliuns a Darvella seregorda dil temps da si’emprema ustria ch’el haveva saviu cumprar a Brisbane el nordost dall’Australia: «Jeu savevel cuschinar, mo havevel buca idea da menar in’ustria. Igl ei stau in temps cun bia lavur e stress. Mo jeu hai buca resignau e vonzeivi eis ei iu. L’ustria marschava e quei aschi bein ch’jeu hai cumprau ulteriuras ils onns suandonts, mo lu era puspei vendiu ina ni l’autra.» El ha giu en­tochen siat fatschentas il medem mument cun ina sviulta da 10 milliuns dollars e pli che 100 collaboraturs. Ell’Australia senuspeschien biars da cuschinar, gaudien lu tonpli las tratgas ellas ­ustrias. Mo era shops da caffé cun solver ein tschercai. Culs onns ha la feglia Georgina mussau interess per la gastronomia. Ella ei sescolada sil sectur dalla hospitalitad, ha pia il fundament professiunal persuenter. Ella e siu frar Daniel meinan oz las fatschentas. Mo buca mo quei: «Georgina ei sedecidida avon rodund in onn d’arver ina patissaria. Quella porta il num Darvella, quei ch’ei per mei secapescha ina gronda honur», di Raymund Venzin ed aschunta riend: «Il num Darvella ei bia pli enconuschents ell’Australia che cheu tier nus.» La Darvella Patisserie hagi grond success, sonda e dumengia stetti la glieud colonna per saver cumprar il giavischau. Il num Darvella ei era d’anflar sin scadiolas e t-shirts. La gastronomia – il siemi En sesez era la via professiunala da Raymund Venzin ella gastronomia dada gia baul: «Sco buob hai jeu luvrau la stad en hotels a Genevra e Flem. Mo lu eis ei vegniu tut auter.» Suenter igl emprendissadi ad Uzwil eis el arrivaus sco dessignader da maschinas 1972 ell’Australia e ha silsuenter giu la caschun da viagiar bia per l’Asia dil sidost entuorn sco vendider da maschinas. Parallelmein eis el staus menader d’ina fatschenta da maschinas en Tailanda. L’Australia appreziescha el per plirs motivs: «Leu ei tut bia pli sempel, tolerant e buca aschi controllau sco cheu. Il clima ei fetg emperneivels, igl unviern eis ei leu aschi cauld sco la stad en Svizra.» Cun biebein 70 onns ha el decidiu da surdar tuttas fatschentas: «Miu frar Reto ha cussegliau a mi da far quei pass. Entochen tier quel pass vai jeu adina luvrau, mai ruassau. Ussa sun jeu libers, sai far tgei ch’jeu vi.» Ils davos meins eis el staus en Svizra, ei ius cun skis ed a viandar ed ils proxims meins gauda el l’Europa: «Jeu less saver dapli dalla cultura europèa. L’Australia ha negina cultura, quei ch’ei da veser leu ei limitau. Probabel vegn jeu a restar silsuenter ell’Europa, secapescha cun far mintgaton ina viseta ell’Australia.» Silla damonda, schebein el elegessi aunc ina ga quella via di Raymund Venzin: «Jeu fagess aunc ina ga il pass ella gastronomia, forsa pli baul. Jeu hai fatg sbagls, spiars daners, mo la fin finala era fatg bia endretg. Ord tut quei hai jeu empriu.» Calau da dessignar, entschiet a cuschinar Igl onn 1972 ha Raymund Venzin bandunau sia patria, siu liug nativ Trun/Darvella. El ei emigraus ell’Australia ed ei aschia suandaus igl exempel da biars auters che han fatg quei da gliez temps. Sco dessignader da maschinas ha el anflau spert lavur en quella tiara el lontan, mo propi ventireivels eis el vegnius pér 23 onns pli tard. Lu ha el realisau siu siemi: La gastronomia. Raymund Venzin ha cumprau pliras ustrias e ha occupau entochen biebein 100 persunas. Quest unviern eis el returnaus ell’Europa, probablamein per restar cheu. Sias fatschentas ha el surdau ad ina feglia ed in fegl. «Uss sun jeu libers, sai far tgei ch’jeu vi», di el e selegra sil temps vegnent. (fmr/hh) Raymund Venzin e sia feglia Georgina che meina la Darvella Patisserie.

La Regenza ha approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala che la vischnaunca da Breil haveva concludiu ils 27 da settember 2020. Entras quella revisiun scaffescha la vischnaunca las premissas dalla planisaziun dil territori per ina nova via communala che colligia las fracziuns da Breil Vitg cun Andiast e Vuorz. La via ei segira era duront igl unviern. La via nova duei possibilitar d’utilisar la purschida culturala, politica ed economica e garantir ina stretga convivenza enteifer la nova vischnaunca. Grazia alla via nova duein ultra da quei era las scolaras ed ils scolars puder vegnir transportai en moda segira duront igl unviern. (cdm/fmr) La lingia dalla via nova che duei colligiar Andiast e Vuorz cun Breil.

Sonda suenter miezdi semesiran Schluein Glion e Montlingen ella secunda davosa runda dil campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala. Schluein Glion sto gudignar quella partida, cass cuntrari ei la relegaziun buca pli d’impedir. Ellas autras ligias activas ein neginas equipas sursilvanas involvidas pli en decisiuns finalas pertuccont promoziun ni relegaziun. La situaziun alla cua dalla tabella dalla 2. ligia regiunala ei delicata. Schluein Glion ei sil davos plaz cun tschun puncts retard sin Montlingen. Gest sur il streh suondan duas equipas cun sis puncts dapli che Schluein Glion. Cun duas victorias els davos dus giugs sa Schluein Glion sespindrar, sulettamein sche las autras equipas involvidas el cumbat encunter la relegaziun spiardan. Per quei motiv ei l’emprema finamira ina victoria sonda encunter Montlingen. Il medem mument sto la squadra sursilvana sperar che Au-Berneck spiardi encunter Domat e St. Margrethen encunter Winkeln. El campiunadi dalla 3. ligia ei Trun/Rabius hosp da Landquart e Lumnezia dat il secund davos giug dil campiunadi ordeifer encunter Bogn Ragaz. Omisduas squadras ein classadas meglier che las sursilvanas, aschia che las partidas ein sfidas ton per Trun/Rabius sco per Lumnezia. Cun Bogn Ragaz ha Lumnezia in adversari che batta aunc per la promoziun. La fin d’jamna absolvan las squadras dalla gruppa 1 dalla 4. ligia la davosa runda dil campiunadi current. En quella frunta Laax sin Danis-Tavanasa e Schluein Glion sto serender a Schlarigna. Ils puncts che vegnan recaltgai en quellas scuntradas ein sulettamein cosmetica ella tabella. Il capogruppa Domat ei hosp da Vaz-sut e cun ina victoria vegness la squadra da Domat promovida ella 3. ligia. Sco en 4. ligia dattan era las pli biaras equipas dalla gruppa 1 dalla 5. ligia la fin d’jamna ils davos giugs da campiunadi da questa primavera. Leu ei la decisiun pertuccont promoziun gia curdada, Tusaun/Cazas dat igl onn vegnent en 4. ligia. 2. ligia regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Winkeln so. 17.00 Schluein Glion – Montlingen so. 17.00 Domat – Au-Berneck so. 17.00 Abtwil-Engelburg – Dardania S. Gagl so. 17.00 3. ligia, gruppa 1 Glaruna – Uznach 1:4 Eschenbach – Sargans gl. 16.00 Valposchiavo – Weesen gl. 16.00 Tusaun/Cazas – Glaruna gl. 16.00 Uznach – Surses gl. 16.00 Landquart – Trun/Rabius gl. 16.00 Bogn Ragaz – Lumnezia gl. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 17.00 Bogn Ragaz – Cuera 97 so. 17.30 Laax – Danis-Tavanasa so. 18.00 Valposchiavo – Panaduz gl. 13.00 Schlarigna – Schluein Glion gl. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Sedrun/Mustér – Rueun so. 17.00 Tusaun/Cazas – Trun/Rabius so. 17.00 Maldost – Lumnezia so. 18.00 Danis-Tavanasa – Union Trin so. 19.00 Juniors A1, gruppa 1 Appenzell – Altstätten 6:0 Altstätten – Uznach so. 15.00 Surselva – Widnau Schluein gl. 13.00 Au-Berneck – Appenzell gl. 13.00 Bogn Ragaz – Tavau gl. 14.00 Juniors A2, gruppa 1 Buchs – Vaduz 11:1 Schlarigna – Mels so. 14.00 Balzers – Triesen gl. 14.30 Juniors Youth League B, gruppa 1 Cuera 97 – Gossau so. 15.00 Surselva – Tobel Glion so. 15.00 Abtwil-Engelburg – Rheintal so. 15.00 Brühl – Teufen so. 15.00 Eschen/Mauren – Uzwil-Henau so. 15.00 Rorschach-Goldach – Zuzwil so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Landquart – Grischun central so. 12.00 Sargans – Tavau so. 14.00 Mels – Glarnerland so. 14.00 Linth 04 – Walenstadt so. 15.00 Sevelen – Eschenbach-Wagen gl. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Schlarigna so. 15.00 Domat – Lusitanos Samedan so. 15.00 Lusitanos Samedan – Valposchiavo gl. 15.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Domat – Bogn Ragaz so. 12.00 Glarnerland – Toggenburg so. 13.00 Montlingen – Walenstadt so. 15.00 Cuera 97 – Wagen-Eschenbach so. 15.00 Appenzell – Rapperswil-Jona gl. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Domat Tavanasa so. 11.00 Grischun central – Tavau Lai so. 13.00 Sargans – Mels so. 14.00 Flums – Buchs so. 14.00 Triesenberg – Ruggell so. 14.30 Grischun central – Triesenberg Cazas mes. 18.30 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Valposchiavo so. 13.00 Cuera 97 – Surselva b so. 13.00 Bogn Ragaz – Vaz-sut so. 13.30 Juniors D elita, gruppa 1 Panaduz – Surselva so. 10.00 Glarnerland – Rapperswil-Jona so. 13.00 Uznach – Toggenburg so. 15.30 Uznach – Panaduz mes. 19.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Buchs so. 10.00 Domat – Grischun central so. 10.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Grischun central c – Surselva b Tinizong so. 12.00 Orion Cuera – Surselva c so. 14.00 Tavau – Grischun central b mes. 16.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Balzers so. 10.00 Mels – Cuera 97 so. 10.00 Vaz-sut – Trübbach so. 11.00 Vaduz – Tavau gl. 11.00 Domat – Bogn Ragaz gl. 14.00 Val Tamina – Vaz-sut mes. 18.30 Damas 2. ligia, gruppa 1 Widnau – Triesen gl. 11.00 Uzwil – Ebnat-Kappel gl. 11.00 Linth-Schwanden – Tusaun/Cazas gl. 11.00 Au-Berneck – Rapperswil-Jona gl. 11.00 Bütschwil – Romanshorn gl. 11.00 Seniors 30+ regiunal, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Flums-Walenstadt ve. 20.30

La Regiun Surselva sto encurir ina nova persuna pil post da svilup regiunal. Rudolf Büchi banduna culla fin da november 2022 la casa Surselva a Glion per suprender ina nova incumbensa ella regiun. Era la plazza dil meinagestiun Duri Blumenthal vegn libra. Il sviluppader regiunal sustegn firmas, vischnauncas, privats e regiun cun ideas ed instradescha projects: quei ei la descripziun groppa dalla lavur da Rudolf Büchi. Pilpli davos las culissas s’engascha el per innovaziuns. El sesprova da dar impuls all’economia regiunala, da trer fatschentas e promover la Surselva sco regiun da lavur e da habitar. Rudolf Büchi ei dapi treis onns e miez sviluppader regiunal dalla Surselva. «El ei il pli gitg en uffeci da tuts endisch posts ch’ei dat el Grischun», constatescha Duri Blumenthal. Il meinagestiun dalla Regiun Surselva conferma ch’ina midada en quei post impurtont ei en vesta. El sereferescha sigl inserat ch’ei publicaus oz ellas gasettas. En consequenza d’ina occupaziun nova enquerien els ina ni in menader pil svilup regiunal. Igl ei in dad endisch tals posts ch’ei dat en tuttas regiuns grischunas. Lantschar agens projects La Casa Surselva a Glion, alla via dil Glogn 22a Sin damonda dalla FMR ha Rudolf Büchi buca vuliu prender posiziun tier sia decisiun da midar plazza. Dapi ch’el ei en uffeci ha el saviu muentar e promover enqual caussa. D’ina vart ha il promotur dall’economia da sustener ideas cun menar ils interessents a fontaunas finanzialas. Sia reit da contacts ei stada d’engrau al sviluppader regiunal dalla Surselva. El ei involvaus en numerus projects currents da giudem tochen sisum la vallada. Dapertut eis el informaus, el intermediescha e cusseglia. Resort Dieni Rueras, Lag Salischinas Surrein, funiculara Glion-Péz Mundaun, casti Löwenberg Schluein, albiert da giuventetgna Laax ein mo tschun da biars projects ch’el ei cumpigliaus e che s’audan tier ses dossiers. Da tschella vart sviluppescha ed organisescha el sez projects da pilot. «En quei post drova ei ina persuna iniziativa che sa luvrar independentamein, e ch’ei era habla da metter en moviment zatgei», gi Duri Blumenthal. Onn vargau ha il post da svilup lantschau la discussiun «Avegnir Surselva». Alla gronda retscherca online ein 1200 persunas separticipadas. Persunas selecziunadas casualmein ord la populaziun han plinavon accumpignau in process participativ. Ellas discussiun cun quella gruppa eis ei semussau ch’il meini da quellas persunas ei representativs pil resultat dalla vasta retscherca sur lingia digitala. Finamira eis ei stau d’eruir ils basegns, da formar in muossavia, ina directiva per la regiun e sias vischnauncas. Pils basegns dalla regiun Intermediar daners ei ina incumbensa dil post da svilup, cussegliar e far curascha l’autra part. Il sviluppader regiunal ei en scadin cass ina persuna da clav per l’economia e la societad. «Nus sperein che nus anflien ina persuna qualificada per Ruedi Büchi», puntuescha il meinagestiun dalla Regiun Surselva. In avantatg po esser ch’il sviluppader regiunal ei buca pli in funcziunari cantunal. «Dapi in onn e miez ei la Regiun il patrun da lavur, e buca pli gl’Uffeci cantunal d’economia e turissem», declara Duri Blumenthal. La persuna che surpren il post, sa pia luvrar cumpleinamein per la regiun, e sto buca suandar normas, plans e concepts cantunals. La libertad d’agir tenor basegns dalla regiun ei puspei garantida. Igl ei franc in avantatg che motivescha da s’engaschar ella regiun per la regiun. Tenor cunvegna paga il Cantun ina contribuziun pauschala annuala vid ils cuosts dil post da svilup. Quei niev sistem po haver influenzau positivamein gl’effect dalla lavur da Rudolf Büchi. Buca mo en quella partiziun dalla Regiun Surselva dat ei mutaziuns. La Cumissiun regiunala ha fatg gl’onn vargau elecziuns tier dus auters posts. Niev menader digl Uffeci da stadi civil Surselva ei Silvio Caviezel, el ei successur da Peter Gallmann ch’ei ius la fin d’october 2021 en pensiun. Niev funcziunari da stadi civil ei Rafael Demont. Egl Uffeci da stumadira e concuors Surselva ei Albert Chistell ius la fin da fevrer 2022 en pensiun. Igl 1. da mars ha Roger Berther surpriu quei post sco niev menader da quei uffeci. L'entrada dalla Casa Surselva a Glion, via dil Glogn 22a Era Duri Blumenthal va En casa Surselva a Glion ei in’autra midada en vesta. Il meinagestiun Duri Blumenthal ha confirmau sin damonda dalla FMR che siu post vegni screts ora questa stad. Gl’um dall’annada 1958 vegn pensiunaus gl’onn proxim. Duri Blumenthal, filolog promoviu, ei dapi il 2000 menader operativ dalla Regiun Surselva. Tochen 2015 senumnava quella Corporaziun da vischnauncas Surselva. Igl ei stau la regiun da model per la reorganisaziun territoriala ch’il cantun Grischun ha realisau da 2013 tochen 2015. Duri Blumenthal meina ina squadra da rodund 40 persunas, el ei era menader administrativ dil Center da formaziun Surselva e digl Implont Plaun Grond per la dismessa da rumien. COMMENTARI Encurir glieud cun influenza Actualmein ei la societad svizra arrivada ella perioda da biars pensiunaments e midadas da persunal. Ils «babyboomers» astgan ni ston ir, ed ils giuvens astgan ni ston remplazzar els. Sper quels pensiunaments programai e planisai dat ei las midadas usitadas da plazzas. Pilpli fa negin stem dallas mutaziuns. Glieud vegn e glieud va – tgi spetga vess d’astgar calar, e tgi ha tema da schar dar. Ei dat differents posts da clav en Surselva. Pilpli eis ei las plazzas da cader dils uffecis cantunals, communals e regiunals. Ils presidents dallas vischnauncas grondas ein talas persunas cun influenza. Els – ni ellas – ein buca pli voluntaris, mobein han in salari en plazza cumpleina ni parziala. Ella Conferenza dils presidents han quellas persunas da decider projects che pertuccan tuts. La maioritad dalla populaziun ei buca cunscienta tgei gronda influenza che quella Conferenza ha. Ils biars gnanc enconuschan l’instituziun. La maioritad sa era buca tgei ch’il sviluppader regiunal fa e tgei influenza ch’il meinagestiun dalla Regiun Surselva ha. Quei ein posts da cader da gronda responsabladad. Igl ei da sperar che glieud giuvna ch’enconuscha bein la Surselva s’interesseschien per quellas plazzas. Ei dat avunda giuvens e giuvnas che han studegiau, che fussen qualificai e che savessen contribuir al svilup futur. Ina eventuala cumissiun d’elecziun duei seconcentrar sin tala glieud che ha sensori buca mo per management e finanzas, mobein era per la cultura, la reit sociala e la mentalitad dalla regiun. Lu savess la Surselva restar piuniera sin plaun cantunal.

«Las mesiras da corona protegian il singul, mo ein la mort dallas uniuns.» Quei san ins leger el rapport annual dalla vischnaunca da Medel. Quel tradescha denton buca mo fatgs davart las uniuns, mobein era detagls dil menaschi quotidian dalla pintga vischnaunca agl ur dalla regiun. Per la fin digl onn 2021 dumbrava la vischnaunca da Medel 342 habitontas e habitonts. Quei ei mo pauc pli pauc ch’igl onn avon, mo tuttina muossa la curva cuntinuadamein engiu. Cun 213 habitonts ei Curaglia cun distanza il pli grond habitadi dalla val, suandaus dils uclauns da Fuorns, Pardé e Mutschnengia che han tuts rodund dus tozzels habitonts. Igl onn vargau ha la vischnaunca nudau ina naschientscha e tschun mortoris. Sco quei che la suprastonza communala constatescha el rapport annual gest cumpariu, ein las mesiras da corona bein stadas en favur dalla sanadad dil singul vischin, mo la veta publica e quella ellas uniuns ha buca exnum profitau da quellas restricziuns. Sentupadas hagien stuiu vegnir sistidas ed in ni l’auter seigi s’endisaus vid quella situaziun e hagi decidiu da bandunar si’uniun. Tonaton seigi ei vegniu organisau ina ni l’autra sentupada en ina fuorma empau autra. Cumprau, affittau, sanau «Ils edifecis communals ein per regla la carta da viseta d’ina vischnaunca. Igl ei reussiu alla vischnaunca da far ord ina miseria ina vertid. Aschia ei la casa da scola a Curaglia vegnida baghegiada entuorn e sepresenta ussa sco «Sentupada la scola» cun sis habitaziuns», scriva la suprastonza communala el rapport annual. A Fuorns ha la vischnaunca cumprau il baghetg dil militar, situaus sur la via cantunala sil plaz dalla fermada dalla Posta. Las localitads vegnan affittadas a liunga vesta alla Pro Lucmagn. L’instanza da baghegiar ha tractau igl onn vargau 28 damondas da baghegiar, da quei 12 damondas en zona da baghegiar. Leutier 47 annunzias da baghegiar. In project tut special ei staus la renaturalisaziun dil contuorn dil stan da schibas, respectiv il tschaffaballas a Guls sut Curaglia. 215 meters cubic material da scavament contaminau ha stuiu vegnir transportau a Kloten per barschar leu. Plinavon eis ei stau necessari da dismetter 166 tonnas betun, duas tonnas itschal ed entgins kilos plastic. La fin finala ei il plazzal vegnius cuvretgs cun 175 meters cubics humus. Cultura e rihezias naturalas Danovamein ei la Cuntrada cultivada Val Medel s’engaschada en favur dil manteniment da tetgs cun slondas. Novissimamein ei era in mir schetg vegnius sustenius dad ella. Ina midada persunala ha ei dau al tgamun dalla Gallaria Cristalla en casa communala. Werner Venzin ha surdau la survigilonza da quella a Gabriel Venzin-Marty. All’agricultura ha l’aura caschunau igl onn vargau empau fastedis, ei seigi buca stau sempel da metter sut tetg la raccolta. Mo era il luf pretenda dils purs e pasturs d’alp adina dapli engaschament enten proteger la muntanera. Senza tgauns fussi la lavur da proteger e catschar ensemen la sera la muntanera buca pusseivla. Catschar ensemen las nuorsas mintga sera hagi in effect sil quantum da latg che las nuorsas dettien. Damai ch’ellas dettien pli pauc latg pervia da quels viadis permanents prendien ils tschuts tier mo plaun. Las finanzas ein saunas La vischnaunca da Medel ha fatg igl onn vargau ina sviulta da 4,9 milliuns francs. Il surpli d’entradas importa bunamein 600 000 francs, inclusiv amortisaziuns da 155 000 francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da pressapauc 2,7 milliuns francs ed entradas da rodund 690 000 francs. Vegniu investau ei igl onn vargau surtut ella midada d’intent dalla casa da scola a Curaglia en habitaziuns, la sanaziun dalla via da Soliva e la sanaziun dalla via Platta nera. La via da Soliva cun ina lunghezia da 1,7 km ha custau 1,95 milliuns francs. Persuenter ha la vischnaunca obteniu subvenziuns dil Cantun ella dimensiun da 70 pertschien. La gronda part dils habitonts dalla Val Medel viva a Curaglia.

Dieus ei mai a Broadway. El era ell' olma d’Elia (Umberto Eco) Igl evangelist Lucas ha mess la vegnida dil s. Spért sils 50 dis suenter Pastgas. Da cheu il plaid «Tschuncheismas». Il sogn Spért arva tenor Lucas il temps, in temps qualificaus sco historia dil salit tochen la fin. Il quart evangelist, Gion, vesa il s. Spért neu d’in’autra optica sco dun da Pastgas. La medema sera da Pastgas cumpara Jesus e di a ses giuvnals «Pasch a vus! Retschevei il Spért sogn» (cap. 20, 19.22). A quels che spetgavan envan il retuorn immediat de Jesus suenter sia levada/anceinza di Gion els discuors de cumiau (cap. 14-17): il sogn Spért ei sez il retuorn de Jesus e siu restar cun nus. El ei il «consolader», igl «advocat» dils cartents els debats dil mund. El discuors da notg cun Nicodemus plaida Jesus dil «spért»/vent che sufli nua ch’el vul (cap. 3,8). Ins savess ual è citar sogn Paul e sias cuminonzas, nua ch’il sogn Spért semanife­stescha da tala maniera che veglias rullas socialas ve­gnan bessas culs peis ensi, nua che las dunnas profetiseschan e plaidan en novs lungatgs – alla pari dils umens (1 Cor, cap. 12-14!). En quella varietad da maletgs semuossa è la difficultad da guvernar il sogn Spért. Cu cuminonzas creschan e daventan gia ina preschientscha impurtonta ella gronda societad sco quei ei schabegiau cun las cuminonzas cristianas, daventan certas structuras necessarias, cun instituziuns ed uffecis. Cheu semuossa la tendenza da «canalisar il sogn Spért» e reservar certs duns dil sogn Spért per l’instituziun, cun dar a ses uffecis qualitads spiritualas exclusivas. En quei grau ei la dunna daventada ella baselgia cul passar dil temps l’emprema unfrenda – tenor il model dellas institu­ziuns civilas e politicas contemporanas alla naschientscha della Baselgia. Il raquent da Tschuncheismas sez ha cul temps stuiu suttacumber a quella tendenza cun restricziuns ch’ein insumma buca presentas el raquent sez. Els maletgs daventai tradiziunals ves’ins Nossadunna enamiez ils 12 apostels – mo els. Mo il raquent plaida da ca 120 persunas presentas (Fatgs 1,15), è dellas dunnas, de Maria la mumma de Jesus e ses frars (1, 14). Sur tuts ei il Spért de Tschuncheismas vegnius. Il s. Spért ei perquei buca in «extra», reservau pil di da Tschuncheismas, per paucs ni per singuls muments ella veta. El ei buc il «dessert da Pastgas», mobein, sco detg, la veta sezza de Pastgas. La baselgia ha in senn, mo sch’ella cuntegn il s. Spért e dat quel vinavon. Autramein daventass ella ina biala crosa vita, da paragrafs e camonds. Quei che Jesus vul, ha el detg sco bien pastur: «Jeu sun vegnius per dar la veta, e quella en abundonza» (Gn 10, 10). Quella veta che Jesus dat en abundonza ei il dun de Tschuncheismas. Denton, la cuminonza dils 120 ch’eran presents – la baselgia – ei buc il cunfin de quei dun. «Il Spért dil Segner empleina igl univers», in plaid dil cudisch della Sabientscha de Salomon, prius sco cant d’introducziun alla messa solemna, mess en musica gregoriana e da J. S. Bach. Il vent enconuscha buca cunfins, sto buca pagar duana per ir dad ina tiara a l’autra. Avon ch’il sogn Spért vegni da Tschuncheismas sur ils cartents rimnai a Jerusalem (e pli tard), ha quei medem Spért de Diu dau veta, grazia e sabientscha el zuppau dils pievels e vegn encunter als cartents ellas culturas ch’ein autras. L’aria ei nunveseivla, aber presenta. Cu il profet Elia, staunchels e decuraschaus, era sin viadi viers il cuolm de Diu, il Horeb, vegn Dieus encunter ad el – buc el stemprau, buc el tiaratriembel, buc el fiug, mobein en in sussurrar migeivel, strusch d’udir. Aschia ha el dau cunfiert ad Elia (cfr. 1 Retgs 19). Umberto Eco ha fatg referiment a quella episoda en siu discuors – dil rest fetg articulau – all’universitad hebraica de Jerusalem ils 2 da zercladur 2002: «Ins sa buc anflar Diu ella canera. Dieus paleisa sesez mo el silenzi. Dieus ei mai els mieds da massa; El ei mai sill’em­prema pagina dellas gasettas; Dieus ei mai ella tv. Dieus ei mai a Broadway.» La translaziun della veta de Tschuncheismas el quotidian ei la spiritualitad, la veta interiura, ch’ei verdad en quei che nus fagein. La damonda da Tschuncheismas fuss lu: Tgei spiritualitad hai jeu? Ursicin G.G. Derungs è autur ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Avon Tschuncheismas han ils ver 60 scolaras e scolars dil scalem superiur dalla Scolaviva Laax giu l’jamna da project. Ina dallas treis gruppas ei s’installada ella casa Sentupada a Siat. Ils giuvenils han inscenau il teater «Tgauns ch’ein morts giappan buc» da Manfred Veraguth. Ina gruppa ha astgau s’annunziar per in camp aventurus da tendas spel Rein. Ina secunda ha elegiu il camp da sport a Lenk el cantun Berna. E la tiarza dil scalem superiur dalla Scolaviva Laax ei stada a Siat ell’anteriura casa da scola, ussa casa da colonias Sentupada. Buca lunsch naven ei quella gruppa ida, mo lunsch avunda per s’approfundir el project. Igl ei la gruppa da giuvenils che ha bugen musica e cant, sault e teater. Quei han els lu era fatg. Avon che ir el camp han ils ver 20 buobs e mattatschas stuiu emprender ordadora il text dil teater. Era las canzuns havevan scolaras e scolars trenau da grop duront las lecziuns en scola. Vitier tut haveva mintga classa preparau ina coreografia per in sault. La gruppa ch'ei stada in'jamna el camp a Siat. Ina inscenaziun cumpletta Quels ch’ein s’annunziai pil camp a Siat ha giu da far pulitas preparativas. Gl’auditori ch’els han envidau han giu marveglias tgei ch’ils giuvenils hagien fatg a Siat e tgi che quella misteriusa protagonista dil teater, la Xena Ruinatscha, seigi. Ch’igl ei ina detectiva ha l’emprema scena tradiu. «Tgauns ch’ein morts giappan buc» ei il suttetel dil toc da Manfred Veraguth. La scolasta Patricia Cadruvi ha adattau quel aposta pil camp. Ella ha organisau e menau quel ensemen cun Simon Bearth. Ella sala dalla Sentupada ha il publicum astgau accumpignar Xena duront ch’ella ha giu da sclarir siu emprem cass. L’acziun entscheiva culla scena ch’ins empren d’enconuscher la protagonista. Dunna Zanetti ha engaschau la detectiva, quella duei anflar la persuna che ha tussegau siu tgaun Bello. Suenter l’introducziun intoneschan acturas ed acturs la canzun populara d’affons «Mai neu miu car Bello». Tochen il davos gartegia ei alla squadra sin tribuna da tener la tensiun. Ils aspectaturs ein stai surstai co quella gruppa da giuvenils ei stada habla da producir aschi bravurusamein ina inscenaziun cumpletta, cun culissas, musica, cant e sault. E quei mo enteifer treis gis, inclus requisits, effects, glisch, tecnica e costums. Culla cazzola dil telefonin Suenter che la gruppa era arrivada gliendisgis endamaun a Siat ha ella envidau gia la gievgia avonmiezgi all’emprema producziun. La scola primara dalla Scolaviva da Laax ha astgau ir a Siat. La secunda producziun ei stada il suentermiezgi per las scolas primaras dalla regiun e per publicum dil vitg e d’ordeifer. La sera allas siat ei stada libra per tuts. Suenter las empremas duas producziuns haveva l’entira squadra gudignau segirtad. Gl’auditori en sala ha gudiu e schau semegliar cuort. Il teater ha entschiet cun in sault cun cularins da tgauns. Ina da pliras bunas ideas da coreografia ed inscenazun. Duront las scenas han ins astgau mirar e tedlar saults e cant en differents stils e lungatgs, ina canzun da party culla cazzola dil telefonin ha plaschiu specialmein, lu ina populara. Cu la detectiva vegn tiel malacolog, gl’amatur da glimaias, seformescha la gruppa e conta la canzun dil schnec da Medel. Ils scolars ein levgiai e loschs suenter la producziun. Menziunar specialmein ston ins ils intermezzos musicals. Denter las scenas ei buca musica ord ina boxa resunada. La scolara Annatina Ernst ha giu la rolla dalla pianista. La scolara da 15 onns ha divertiu al clavazin virtuosamein. La prestaziun collectiva da quei entir program ha fatg smarvegliar. Suenter la tiarza producziun era gl’entir team cuntents e satisfatgs. Ils giuvenils han terminau lur «aventura» a Siat cun ina party meritada, els han cantau e saltau tochen mesanotg. Per buca emblidar: Xena Ruinatscha ha saviu sligiar cun success siu emprem cass. La delinquenta sezza, dunna Zanetti, ha pagau discretamein il honorari alla detectiva. Ella ed il vischin malacolog han tussegau il pauper tgaun, per spira frustraziun che quel fageva buca obedientscha.

La vischnaunca da Ilanz/Glion ha envidau vendergis la populaziun all’inauguraziun dalla plazza da giugs Paradisgärtli. Suenter ina sanaziun cumpletta conform allas normas da segirtad ei il plaz a Glion puspei aviarts. Da plievgia intensiva ein pign e grond separticpai agl act festiv. La benedicziun da surengiu ha gl’implont retschert generusamein. La vischnaunca Ilanz/Glion haveva envidau all’inauguraziun dalla plazza da giugs Paradisgärtli. Igl ei l’impurtonta dallas 12 plazzas che la vischnaunca posseda. Sco igl ei, parta in bastiment da pirats da tutt’aura, ed aschia eis ei cun quel dils pirats dil Rein. Schurmegiai dil tetg dalla rampa dil baghetg sper la plazza da giugs ha ina gruppa d’affons dalla scola primara da Glion cantau vendergis suentermiezgi duas canzuns. Sut ils parisols han numerus auters affons e carschi tedlau. La presidenta communala Carmelia Maissen ha fatg in cuort plaid e drizzau ils engraziaments obligai als sponsurs, allas firmas participadas ed als funcziunaris involvai. In dils sponsurs ei il Padrinadi svizzer per vischnauncas da muntogna. La commembra da suprastonza da quell’instituziun, Ruth Frei, ei vegnida aposta da Horgen a Glion per l’inauguraziun. Da plievgia intensiva eis ella darar separticipada ad in act festiv per in project che l’instituziun ha susteniu. L’inauguraziun cun plievgia fa tuttavia senn, pertgei l’aua s’auda tier ina plazza da giugs. Strusch finida la fiastetta el Paradisgärtli ha ei lu era calau da plover. Ruth Frei (dretg) e Carmelia Maissen, assistidas dils affons, han aviert la plazza da giugs renovada dil Paradisgärtli a Glion. La vischnaunca ha investau totalmein 200'000 francs per quei project. Igl ei denton mo ina da 12 plazzas che surveschan als pli pigns habitonts dalla vischnaunca. La plazza da termagliar dil Paradisgärtli ei equipada cun totalmein 12 attracziuns, naven dalla ruschnera tochen tier la fontauna cun sablunera. La nova e gronda barca da pirats ei il center digl implont, vitier dat ei cundrezs per ballontschar, reiver e semover, pender e siglir. Ina zona nua che affons semovan e termaglian sto corrispunder allas normas da segirtad. Sco quei che Andreas Pfister, il menader dall’infrastructura dalla vischnaunca Ilanz/Glion, ha confirmau, ei la segirtad garantida ussa en tuts reguards. Ina tiarza dalla summa totala dall’investiziun han ils cundrezs custau, ina tiarza las adattaziuns pervia dallas normas da segirtad ed ina tiarza la lavur sco tala. El center digl implont ei il bastiment da pirats.

A Glion arva vendergis proxim ina exposiziun unica. El center ei la tectonica, la geologia, insumma la crappa sursilvana. L’exposiziun «Schichtwechsel- La Surselva» irradiescha sur la regiun, ella cuozza lu era buca mo ina stagiun. Igl ei buca ina exposiziun speciala usitada, ch’entscheiva zacu e finescha suenter zacontas jamnas. Ella entscheiva ils 11 da zercladur 2022 cuozza tochen gl’atun 2025. «Per contonscher gl’effect eis ella buca dalla moda sempla», ha Rino Caduff declarau vendergis a caschun d’ina informaziun da medias. Quei ha la populaziun da Glion gia s’encurschiu. L’inscenaziun dalla crappa tschentada si dapertut provochescha, fa marveglias. Ils habitonts e passants, cun lur disas da consumar, vegnan interruts en lur cunfar. Crap ei buca semplamein crap Rino Caduff presidiescha l'uniun Schichtwechsel-La Surselva. Gl’anteriur e davos president dil marcau da Glion presidiescha l’uniun Schichtwechsel-La Surselva. Quella ei responsabla per la manifestaziun d’art ch’entscheiva vendergis proxim. «Vus gideis dad arver ina gronda trucca che cuntegn ina massa surpresas», ha Rino Caduff getg viers ils representants da medias ch’ein stai vendergis vargau a Glion. La fiasta d’avertura ufficiala sonda proxima seigi il punct culminont da preparativas da quater onns. «Schichtwechsel-La Surselva» duei far surstar e pussibilitar a pign e grond, indigens e hosps, ina survesta generala tochen detagliada d’ina resursa che para statica e nunmovibla. «Crap ei buca semplamein crap, igl ei buca semplamein materia morta», ha il menader artistic ed iniziant dall’exposiziun, Christian Aubry, getg en siu plaid. Sco sculptur enconuscha el la materia, ei denton digl avis che la crappa dalla Surselva mereta dapli attenziun. Duront in meins, digl avrel viaden el matg, ei quei stau l’emprema gada il cass. Lucrezia Zanetti, responsabla pil plaz da deposit, ha raquentau co l’uniun Schichtwechsel-La Surselva ei vegnida tier quels crapuns. En tut ha ina squadra speciala selecziunau e menau ella Grava dil Schumèra Rueun bunamein 200 blocs gronds da pliras tonnas tochen plirs tschien kilos. Tuttas vischnauncas han susteniu il project. Schichtwechsel intimescha, provochescha Rimnar ils gronds blocs ord las differentas vals lateralas dalla Surselva ei stau ina part dil project. Ina lavur da husars seigi stau da rimnar ils daners per finanziar gl’entir project . Dapi che la crappa ei plazzada els loghens previ, principalmein silla plazza cumin, el curtgin dalla baselgia catolica, alla staziun e silla plazza s. Margreta el marcau vegl, vegn ils responsabels plidentai trasora. L’exposiziun «Schichtwechsel-La Surselva», intimescha, provochescha, envida, da reflectar e contemplar la crappa ch’ei denter 40 e 400 milliuns onns veglia. Crappa cumin senumna la retscha d'inscenaziuns davart detgas dalla Surselva. Cheu la detga "Il pastur da Ranasca". Ursina Jecklin, la menadra dil Museum regiunal Surselva, ha presentau il vast program accumpignont. L’exposiziun «Adatg, in crap! Steinreiche Surselva» presenta la historia culturala dil crap. Igl ei ina tematica vasta ed quasi senza funs. René Schnotz fa part dalla gronda occurrenza sco reschissur dil teater «Crappa Cumin». Cun David Flepp e tschun acturas ed acturs dalla regiun ha el inscenau detgas dalla Surselva che han connex cun crappa. Dallas nundumbreivlas ch’ei dat ha el elegiu siat. Quellas siat vegnan presentadas diesch gadas dil zercladur tochen gl’october en differents loghens da Glion. Gl’entir program ed ulteriurs detagls anfl’ins ella reit www.schchtwechsel-la-surselva.com

Caras concarstgaunas e cars concarstgauns, preziadas genituras e preziai geniturs, stimadas persunas e stimai persuns che havesses bugen giu affonas ed ­affons, mo che haveis per motivs biologics buca saviu survegnir talas e tals, zun appreziadas dunnas ed umens e divers che havesses saviu haver affonas ed affons, mo che haveis preferiu da duvrar activ ni passiv condomas e condoms sco era spiralas e spirals, pérlas e pérls ed auters mieds e miedias (buca manegiau persunas femininas che han studegiau medischina) da protecziun per impedir ch’ei detti suenter 9 meins ve­gnentssuenter e vegnidassuenter, zun stimau publicum e zun stimada publicuma, cara glieud e cars glieuds, preziadas damas e preziai dams, preziadas signuras e peziai signurs, preziadas pitaunas e preziai pitauns cun clientas e clients, aultstimadas participontas ed aultstimai participonts dalla populaziun ed dil populacinissem – jeu less tuttavia buc esser hipercorrects ni hipercorrecta (per era plidentar la vart feminina en mei), aber in tec s’adattar allas novas pretensiuns linguisticas less jeu tuttina. Mo uss dat ei in pro­blem: Jeu sai buca pli, tgei ch’jeu vulevel gir. Per­stgisei. Engraziel. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff, columnist da la FMR

Igl ei daventau ina tradiziun enta Medel che la suprastonza communala organisescha ina gada ad onn il Di medelin. Igl ei in’occurrenza per s’entupar, sebrattar e s’informar. Il president communal ha communicau diversas novitads. Il 4. Di medelin ha anflau pulita accoglientscha. Uonn ei l’occurrenza buca stada ina sonda, mobein in venderdis. Quei seigi stau necessari per saver organisar la viseta ella serenera Fadretsch culs responsabels. Quels han explicau el liug la tecnologia nova cul niev sistem da pilotadi cun telecamond. Ina pintga gruppa ha priu part alla presentaziun. Midadas en Tgasa Lucmagn Pervia dalla macort’aura annunziada per venderdis suentermiezdi haveva la suprastonza organisau ch’il Di medelin seigi buca sco previu ora el liber entuorn ils puozs dallas Islas, mobein ella sala dalla Sentupada dall’anteriura casa da scola. Allas 17.00 ha il president communal Claudio Simonet saviu beneventar leu ina pulita raspada. L’Uniun da dunnas ed il mazler Beno Pally han purschiu l’ustria. En in emprem bloc ha il president communal informau da pintgas midadas en connex cugl areal d’industria e la dismessa da rumians e curdems. En in secund ha el communicau ch’il project dalla casa da scola veglia seigi ius a fin la stad vargada, tuttas sis habitaziuns seigien occupadas. Era en Tgesa Lucmagn, la casa communala baghegiada avon rodund 30 onns, dat ei midadas. La vischnaunca ha saviu cumprar las anteriuras localitads dalla banca. Dapi cuort ei l’entira Tgesa Lucmagn cumpleinamein en possess dalla vischnaunca. Per las localitads sesprovien ins d’anflar in niev diever, ei mauncan dapresent habitaziuns per indigens ed ins vegli elaborar in concept co trer a néz il spazi, ha Claudio Simonet declarau. Plaz niev per auto-rulottas La Tgasa Lucmagn a Curaglia. Plinavon ha el informau ch’igl ei gartegiau da cumprar giu dall’Armada svizra il baghetg militar a Fuorns. Quel surveva oriundamein all’armada en connex culla Val Cristallina, dapi onns nezegia denton la Pro Lucmagn el pil survetsch d’unviern. Quei vegn ad esser vinavon il cass. Per buca schar ir l’immobiglia en mauns privats d’ordeifer, ha la vischnaunca vuliu segirar quei baghetg d’infrastructura. El vegni affittaus vinavon e nezegiaus dalla Pro Lucmagn, ha il president communal confirmau. Il baghetg dil militer a Fuorns/Val Medel Novitads turisticas per la stagiun da stad ha Daniela Kienzler presentau. Ella ei la persuna da contact e coordinatura turistica dalla Val Medel. Ella ha informau ch’ei detti da niev all’entrada dalla Val Cristallina in niev plaz da pernottar ufficial per auto-rulottas. La purschida sedrezza a turists sin viadi ch’enqueran spontanamein in liug nua ch’els astgan parcar e restar sur notg. Igl ei ina purschida cull’applicaziun digitala «parknsleep». Ils utilisaders san s’informar ordavon cul telefonin sch’ei ha aunc plaz, sche quei ei il cass pagan els 25 francs pil survetsch. Il plaz ei adattaus per auto-rulottas pintgas tochen sis meters. Dil zercladur tochen gl’october tschenta la vischnaunca en quei liug ina tualetta mobila. Sper Schluein e Breil eis ei il tierz liug ufficial per pernottar cun auto-rulotta. Punt pendenta, da muntada per la Val Al 4. Di medelin ei plinavon l’uniun La Pendenta sepresentada. Igl ei in project da Mustér, ha denton era muntada ed influenza pil turissem dalla Val Medel. La pli liunga punt pendenta dil Grischun colligiass il traffic plaun optimalmein cullas punts e cullas sendas da viandar en direcziun Lucmagn. La muntada regiunala ha il sviluppader regiunal Ruedi Büchi puntuau, la construcziun planisada savessi far part dalla nova Via Romana historica. Sco Christian Loretz, il president dall’uniun La Pendenta ha explicau, vegn la colligiaziun a custar 1,8 milliuns francs. Sche tut va sco previu savess l’uniun-purtadra survegnir tochen la fin digl onn 2022 la lubientscha necessaria dil Cantun per baghetgs ordeifer la zona.

Sonda ei la halla plurivalenta a Sagogn s’emplenida sco darar. Tut ch’ei vegniu per mirar e cunzun tedlar il program dalla scola da cant Surselva. 44 protagonistas han presentau canzuns e musica culla tematica «Carneval dils animals». La scola da cant Surselva sereparta en duas gruppas culs affons pli gronds ed ils pli pigns. Quella dils pli pigns senumna «paslers e masets», igl ein buobs e mattatschas da scoletta tochen e cull’emprema classa. Quella gruppa cun 27 affons, ensemen culs scolars da flauta, ha presentau a Sagogn il concert final. Ins ha sentiu che far musica sez – e buca mo consumar quella – ei enzatgei bi che fa cuntents e dat satisfacziun. Pil concert final havevan las menadras Judit Scherrer e Rilana Cadruvi exercitau culs affons in program pulpiu. Duront in’ura ha gl’auditori astgau tedlar 20 canzuns e tocs per flauta en connex culs animals. Ins ha udiu da tschittas alvas, d’utschals, dils animals da casa e d’exots sco gl’orang utan ni il «gorilla mit dr sunnabrilla». Quel presentaus secapescha cun egliers da sulegl. La gruppa da flautas ei sedividida els affons che han absolviu gl’emprem cuors e quels che sunan gia il secund onn flauta. Gl’auditori ha giu tschaffen dallas producziuns culs instruments ed era dallas canzuns. Schizun in rap han ins udiu. Cun sblatschar e far moviments han ils paslers e masets raquentau dils animals dil bein puril. Denter las producziuns ei dada ell’ureglia il «sault dallas lieurs», in valzer interpretaus grondius cullas flautas. 27 pigns cantaduras e cantadurs han divertiu il publicum e purschiu in’uretta emperneivla e divertenta.(fmr/abc) Ils paslers e masets sin tribuna, la gruppa da flautas giusut, en acziun al concert a Sagogn.

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun ei d’accord da conceder alla firma Allod AG ina contribuziun dad 1,5 milliuns francs à fonds perdu, vendergis ha ella dau suatientscha alla proposta corrispundenta dalla suprastonza communala. L’interpresa d’immobiglias Allod vul construir sin sia parcella a Misanengia in resort da vacanzas cun nov casas ed en tut 324 letgs en 66 habitaziuns. Ei setracta dalla parcella Cresta Allmei cun ina surfatscha da 5620 m2. Miez schaner d’uonn haveva la suprastonza communala gia informau la populaziun en caussa. Culla decisiun da vendergis sera sa la proprietaria dalla parcella e sviluppadra dil project, la Allod AG, ir alla tscherca d’in investur. Il Resort Cresta cullas nov casas, garascha sutterrana, wellness e kids-club pretenda investiziuns da totalmein 34 milliuns francs. Cun approbar la damonda da contribuziun dad 1,5 milliuns francs sa la Allod AG quintar cun ulteriuras contribuziuns da promoziun, igl ei pil project il signal decisiv. Vinavon ha la radunonza priu notizia dil quen communal 2021. Il cashflow ei cun 1'844'512 francs puspei fetg positiva. Tier entradas da 13'251'741 ed expensas da 13'093'495 francs seresulta in gudogn schuber da 158'245 francs. Il capital agen per la fin dil 2021 ei 25'135'137 francs, quei ei in avanzament da 1'057'721 francs. La facultad netta per habiont ei uss 9559 francs. Quei prau a Misanengia vegn duvraus pil niev resort Cresta a Misanengia. El rapport annual informescha la suprastonza communala denter auter co il project d’in center da vischnaunca ed informaziun turistica, cun plazza cadruvi e garascha sutterrana, a Cuort/Meierhof sesvilupescha. Per segirar la finanziaziun futura han ins mess ellas reservas ina secunda prefinanziaziun da 500'000 francs, aschia che la prefinanziaziun ei actualmein carschida sin 1,5 milliuns francs. Era il project da sanar la casa da scola veglia a Cuort avanzescha. Per garantir la finanziaziun han ins ellas reservas ulteriurs 800'000 francs, aschia che totalmein treis milliuns francs ein gia reservai per realisar quell’investiziun. Gl’onn proxim eis ei planisau d’entscheiver il project. Il quen dallas investiziun 2021 siara cun expensas da 4'730'644 ed entradas da 1'575'963 francs cun ina summa netta da 3'154'681 francs. Las summas grondas han las sanaziuns da vias da funs e d’uaul custau.

Vendergis vargau eis ei vegniu enconuschent ch’il sviluppader regiunal Rudolf Büchi banduni siu post silla fin da november 2022. Ell’intervesta culla FMR ha el confirmau ch’igl ei in post da clav cun funcziun traversala. La persuna che surpren quei post sto esser communicativa ed aviarta, ella duei denton buca taccar vid sia sutga. Culla fin digl onn dat ei ina midada el post dil sviluppader regiunal. Rudolf Büchi ha surpriu quel igl 1 da zercladur 2019 sco successur dad Urs Giezendanner. Gl’inschignier ETH e econom MBA ha da s’occupar dalla strategia dalla Regiun Surselva sco liug economic sco era dalla nova politica regiunala dalla confederaziun. La finamira surordinada eis ei da mantener e sviluppar la Surselva sco liug attractiv cun perspectivas pil futur sco liug da viver e habitar e sco regiun economica. La FMR ha discurriu cun Rudolf Büchi. Vendergis eis ei vegniu enconuschent che Vus bandunies Vies post sco sviluppader regiunal. Vus haveis dau slontsch a quei uffeci enteifer la Regiun Surselva e Vossa lavur ei era renconuschida. Co ei Vossa decisiun da capir? Jeu hai viu la schanza ed hai decidiu da tschappar quella. Sco inschignier che vegn dalla tecnica mondel jeu anavos allas ragischs. Adina hai jeu giu da far cun damondas dalla tecnica ed era da menaschi. Ei quei buca pusseivel sco sviluppader regiunal? La creativitad e las libertads da promover innovaziuns vegn bein a muncar a mi. Il sviluppader regiunal ei claramein in post strategic e da stab. Ins mira sur tut ora ed ha envesta en mintga branscha e sectur economic. Ins sviluppescha process e projects. Quei ei buca da cumparegliar cun in menaschi nua ch’ins porta responsabladad operativa. Jeu vegnel era a saver communicar e collaborar vinavon cun vischnauncas, instituziuns ed organisaziuns. Vus essas dapi treis onns sviluppader regiunal dalla Surselva. Tgei bilanza generala targeis Vus entochen oz da Vossa lavur? Il sviluppader regiunal Surselva en siu biro, davostier la carta da siu perimeter d'acziun. Ina fetg positiva. Jeu sun leds ch’jeu hai adina giu contact cullas vischnauncas e lur funcziunaris, cun purs, politichers e menaders da fatschentas pintgas e mesaunas. Jeu hai adina giu la rolla d’observader ed hai saviu mirar sur cunfins. Iniziar projects ed ideas motivescha ed ins vesa in resultat. La vesta pli lada ei impurtonta per in sviluppader regiunal. Buca tuttas ideas ch’ins ha giu ein vegnidas ellas medias. Ins lavura bia davos las culissas. In exempel actual ei il Bike Trail Igniu-Sumvitg. Mia rolla eis ei stau d’empunir contacts, il dretg mument culla dretga glieud. Impurtonts projects ch’il svilup regiunal ha accumpignau davon las culissas ein forsa il Center Fontauna a Mustér ed il Lag Salischinas a Sumvitg. Haveis Vus era survegniu impuls d’ordeifer per lantschar innovaziuns per la Surselva? Gie, per exempel la stizun per products locals ch’ei aviarta 24 uras a gi. L’entrada ei pusseivla cun ina app. Quella purschida dat ei gia el Toggenburg ed ei fuss l’idea d’introducir ella en Surselva. Igl ei in exempel co mia lavur e mia rolla da sviluppader funcziuna el mintgagi. Ha ei era dau trumpadas e caussas ch’ein buca gartegiadas per in motiv ni l’auter? Gie, secapescha ch’ei dat ideas che van ora en nuot. Ins enquera purtaders per in’idea. Gl’emprem ein tuts fiug e flomma, lu sesferdenta gl’interess. Ei fa mo senn da cuntinuar cun in project sche la glieud resta alerta ed interessada. Sch’enzatgei sedurmenta, fa quei era nuot. Per mei ei quei mai ina trumpada. Mia rolla eis ei d’encurir persunas e metter sin meisa l’idea. E sche negin less morder en, ei quei era en uorden. Ellas endisch regiuns dil Grischun lavuran endisch sviluppaders regiunals. Da tut quels essas Vus il pli ditg en uffeci. Quella fluctuaziun fa surstar. Saveis Vus ils motivs? Ina gada eis ei pervia dil sistem dils sviluppaders regiunals. Dapi igl 1 da schaner 2021 ei semidau bia. Ussa sa ina regiun surdat il mandat dil sviluppader regiunal ad ina firma externa. La midada dil sistem ei d’ina vart la cuolpa dalla fluctuaziun. Dall’autra ston ins veser ch’il sviluppader regiunal ha ina funcziun traversala. El ha envesta en tuttas branschas. Igl ei buca ina plazza nua ch’ins entscheiva ad avanzar, va dalla scala e fa carriera. Ils sviluppaders regiunals restan treis tochen tschun onns el post. Ins tacca buca semplamein en sia pultruna, mobein ei movibels. Ils biars entscheivan cun massa impuls ed ideas. Cul temps semida la rolla. En quei senn ei la funcziun traversala d’in sviluppader regiunal ina sigliera, in avantatg pil svilup professiunal. Per la Surselva haveis Vus gudignau la Scol’aulta specialisada dil Grischun (HFGR) sco partenaria. Co eis ei cullas perspectivas a liunga vesta da quei post niev a Glion? Quei ei in project da treis onns ch’jeu hai iniziau. Jeu constateschel ussa che la menadra dil biro ha entschiet cun bien success. Ella vegn cun ideas che anflan accoglientscha. Jeu sun perschuadius ch’igl ei ina caussa persistenta e ch’ins vegn a cuntinuar cun quei survetsch en treis onns, cu la fasa da pilot finescha. Quei post extern dalla FHGR ei denton dependents vinavon d’ina buna coordinaziun cul sviluppader regiunal, ni buc? Gie, absolut. La FHGR ha cheu a Glion ina persuna, la coordinaziun drova ei en scadin cass vinavon. Ina damonda pertuccont Vossa plazza che vegn libra: Savess ina persuna giuvna che vegn dalla scol’aulta ni dall’universitad surprender quei post? La persuna sto en scadin cass esser ferma ella communicaziun, ed ella sto haver senn per innovaziuns. Ed ella astga buca temer ils carstgauns. Tenor mei drova ei in sacados lad ed empau pratica. Naven dalla scola direct en quei job funcziuna strusch. Sco menader designau dalla Axpo Hydro Surselva cun ses 50 collaboraturs spitgeis Vus forsa era impuls ed acziuns dil sviluppader regiunal dalla Surselva. Tgeinins? Quei dependa dalla persuna che surpren miu post. Sche quella ha sensori per l’economia d’energia spetgel jeu impuls, sch’ella vegn dil turissem plitost buc. La Regiun Surselva dat el futur peisa silla persistenza e sin energias regenerablas e libras da CO2. Tgei impuls che vegnan en quei reguard, vegnin nus a veser.

La casa da vegls e da tgira Glion ha in niev num: Quei informescha il rapport annual 2021 che l’instituziun ha distribuiu dacuort. Il frontispezi tradescha che «La Pumera» ei buca ina surbaghegiada en condomini, mobein il dacasa da rodund 90 persunas attempadas. La gronda part dils habitonts, numnadamein 72, deriva dalla vischnaunca Ilanz/Glion. 18'009 gis da pensiun, da totalmein 32'243, han quels gudiu gl’onn vargau ella casa da vegls e da tgira Glion. Il secund-grond diember, 21, deriva dalla vischnaunca da Breil. Igl ei persunas dils vitgs da Vuorz ed Andiast, denton era da Breil sez. Quella vischnaunca ei cun dretgs ed obligaziuns, ensemen cun Ilanz/Glion e Val Stussavgia, purtadra dall’instituziun. Sco tierz-gronda vischnaunca da derivonza ei la vischnaunca Val Stussavgia registrada. Da quella derivan 10 persunas, da Schluein otg, da Val S. Pieder siat. Schau finanziar d’auters lur obligaziun Il president dil cussegl da fundaziun, Gerold Hafner, menziuna en siu rapport annual 2021 in fatg remarcabel pertuccont las vischnauncas e lur obligaziuns. El plaida d’ina situaziun illegala en connex cul secuntener dallas vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein. «Quellas quater ein las sulettas egl entir cantun Grischun ch’ein buca purtadras d’ina casa da vegls e da tgira.» Quei malgrad che la lescha obligheschi ellas dapi 2010 da separticipar vid ina instituziun. Gerold Hafner scriva vinavon: «Cheutras ein quellas apparentamein buca participadas finanzialmein ni vid l’infrastructura ni vid il manteniment d’ina casa da vegls e da tgira. Sco ei para han ellas schau finanziar d’auters lur obligaziun da garantir als agens habitonts il provediment sanitar da basa. Igl ei ina situaziun ch’ei enconuschenta a paucs, che sto denton finalmein semidar», puntuescha il president dil cussegl da fundaziun dalla casa «La Pumera». Entochen onn vargau enconuschevan ins quell’instituziun cul num administrativ «Casa da vegls e da tgira Glion e contuorn». Quel dat ei ussa buca pli. Silla fatschada ei il niev logo «La Pumera – zuhause im Alter» culla grafica dil pumer stilisau. La midada da num ha connex cun ina gronda restructuraziun. Quella ha entschiet il settember 2020 cun in’emprema occurrenza d’informaziun. Il mars 2021 ei stada ina secunda ed avon in onn, ils 23 da zercladur 2021 ei stada la davosa radunonza cun 19 delegai elegi. Finamira dalla reorganisaziun eis ei stau da reveder il document da fundaziun digl onn 1919, cun reducir il diember da 19 delegai e sligiar l’Uniun per la casa da vegls e da tgira Glion. Tras la restructuraziun ei era la cumissiun da menaschi stada danvonz. Pumera, in ferm simbol Approbau da tuttas vischnauncas-purtadras e dalla survigilonza cantunala dallas fundaziuns han ins formau il niev cussegl da fundaziun per la perioda 2021-2025. Da quel fan part Renata Basig-Jehli, Val Stussavgia; René Cavegn, Breil; Karin Derungs Valenti e Gerold Hafner, omisdus Ilanz/Glion. Ils 20 da settember 2021 han ins elegiu posteriuramein Reto Derungs da Breil sco tschunavel commember dil niev cussegl da fundaziun. Casa da vegls e da tgira La Pumera Glion Enten restructurar l’entira instituziun «Casa da vegls e da tgira Glion» han ins tratg en consideraziun da midar il num e la preschientscha visuala. Il zercladur 2021, cun approbar il niev document da fundaziun, han ins instradau la procedura d’anflar in num significativ. In pumer fuva gia dapi biars onns segn d’identificaziun dall’instituziun. Aschia eis ei buca stau in grond pass da restar tier ina part dalla historia. Claudia Tomaschett, la menadra dalla casa, motivescha l’elecziun dili num «La Pumera»: «Pumera ei in simbol per bia ella veta: esser el verd, guder la natira, pumera ha ragischs ed in ferm best, pumera mida colur, pumera ei multifara sco nossa veta, la pumera ha era feglia che croda, e quei simbolisescha la vanitad». Ils 18 da zercladur 2022, sco finiziun dil process da restructuraziun, envida la casa La Pumera ad in gi dallas portas aviartas. En quei connex survegn la via d’entochen ussa «Asylweg 7» il num niev «Via La Pumera 7».

Da Tschuncheismas ha la pleiv reformada da Sagogn-Laax-Falera buca mo festivau Tschuncheismas. El center ei era l’orgla baroca, construida gl’onn 1772, stada. Pil 250avel anniversari eis ella returnada en siu liug oriund. Tut nunspitgadamein hagien els retschiert gl’october 2020 in e-mail. Dus specialists d’orglas, il pèr Ricarda Müller e Markus Meier, han fatg attent la pleiv che l’orgla oriunda da Sagogn seigi venala. Ei fussi la caschun da menar gl’instrument en siu liug oriund. Per quella baselgia en Surselva haveva Pankratius Johann Baptist Kayser (1697-1775) construiu l’orgla. El ha era fatg in’orgla per la baselgia da sogn Rumetg a Falera, Cu el ei morts han ses successurs construiu l’orgla a Vignogn (1782) ed a Versomi (1789). Era quella da Cumbel duei Kayser haver fatg, lu quella da Degen e quella dalla caplutta da Nossadunna dalla neiv a Zarcuns/Sedrun. Musica veglia festiva per l'orgla da 1772. Buca fatg empaglia l'orgla veglia Da Tschuncheismas ha la pleiv reformada giu motiv da far fiasta. L’orgla ei returnada, exact sigl 250avel onn dapi la construcziun. «Nus havein il grond cletg che l’emprema orgla, baghegiada explicitamein per la baselgia reformada da Sagogn, ei buca vegnida destruida», scriva la suprastonza dalla pleiv en siu invit pil survetsch divin festiv. Igl ei usit che orglas veglias ch’ins remplazzescha cun ina nova, vegnan demontadas en melli tocs, quei ch’ei duvrabel vegn duvrau, il rest spazzau e dismess. L’orgla dil meister Kayser han ins schanegiau gl’onn 1957. Lu haveva la cumissiun da baghegiar dalla renovaziun baselgia viu negina autra sligiaziun che da remplazzar l’orgla. Il construider turitges Hans Ulrich Metzler haveva astgau furnir l’orgla nova. El ha viu la valeta historica digl instrument da 1772 ed ha priu quel per sesez, ha restaurau ed adattau el sco orgla da casa. Las duas orglas, la veglia da 1772, e la nova da 1957 (dretg) han resunau ensemen da Tschuncheismas. Suenter che Metzler ei morts avon treis onns han ils fegls vendiu la casa e gl’instrument era danvonz. Markus Meier e Ricarda Müller, che habiteschan gest sper baselgia, han sin quei fatg attents sigl inserat ch’ei cumparius ella gasetta dil fatg. La radunonza da pleiv dils 19 da matg 2021 ha seschau informar objectivamein da cumprar anavos gl’instrument historic e priu in conclus clar: Cun gronda maioritad han ella approbau la cumpra e la repatriaziun. Organists ed experts discuoran d’ina gronda plivalur culturala per Sagogn e la regiun. Ella baselgia reformada san ins organisar concerts sin dus instruments ennina. Da Tschuncheismas, aposta per festivar il 250avel anniversari, han omisdus instruments resunau. Il survetsch divin cun sontga tscheina han Rica Maria Cathomen e Markus Meier, gl’iniziant dalla repatriaziun, cooperau. Sco entrada han ils dus musicists sunau ina pavane roiala dil 16avel tschetaner. Markus Meier ha sunau la schalmia, Rica Maria Cathomen l’orgla baroca. Vinavon han els interpretau cull’orgla nova da 1957 e la veglia da 1772 musica da Vivaldi. Alla fin han els sunau il sault «Gathering Peascods» puspei cun schalmia ed orgla veglia.

La radunonza communala ha approbau la damonda dall’uniun-purtadra dil casti da Löwenberg. Quella renovescha il baghetg ed investescha varga tschun milliuns francs per quei intent. Remo Wellinger ei niev gerau e successur da Gabi ter Braak. Il casti da Löwenberg a Schluein ei in monument marcant che dat en egl sur il vitg da Schluein. Gl’edifeci historic ha surviu da 1989 tochen 2019, duront 30 onns, sco alloschi per requirents d’asil. Gl’onn 2020 ha la fundaziun ecclesiastica s. Giusep Löwenberg surdau l’immobiglia el dretg da baghegiar alla nova uniun Löwenberg Surselva Impact Lab (SIL). A quella conceda la vischnaunca da Schluein ussa ina summa da 100'000 francs sco sustegn direct. La radunonza communala da margis ha concludiu quei cun 38 GIE encunter 15 NA e 6 abstenziuns. Avon in onn haveva la radunonza refusau la damonda demai che la suprastonza haveva buca informau bein avunda dils detagls. Cundiziun dil Cantun Casti Löwenberg Schluein, cun vesta giuaden ella Foppa. Il president communal sez Ralf C. Schlaepfer ei gl’iniziant dil project SIL el casti da Löwenberg. El presidiescha era l’uniun-purtadra. La sanaziun digl entir casti ei urgenta e necessaria, buca il davos per motivs dalla polizia da fiug. Il project caschuna cuosts da varga tschun milliuns francs. La mesadad da quella summa ha l’uniun saviu segirar cun fundaziuns e donaturs privats. La contribuziun da 100'000 francs seigi in impurtont segn ed ina cundiziun per ulteriuras contribuziuns dil Cantun e dalla Confederaziun sco era d’ulteriuras fundaziuns. Vinavon ha la radunonza communala da Schluein approbau ina restructuraziun dall’organisaziun communala. La cumissiun accumpignonta che ha evaluau la situaziun e proponiu mesiras ha presentau il project. Quel includa ina revisiun parziala dalla constituziun communala e l’aboliziun dil reglament da salarisaziun. Finamira eis ei d’introducir il model d’ina direcziun communala. Il casti da Löwenberg dat alloschi da niev al Surselva Impact Lab. Remo Wellinger niev gerau En ina ulteriura tractanda ein ils da Schluein s’occupai dallas elecziuns dallas autoritads. Ils funcziunaris vegnan mintgamai elegi per ina perioda da treis onns. Tenor la constituziun vegn elegiu in onn il president communal ed in commember da suprastonza ed gl’onn suandont treis commembers da suprastonza. Per las elecziuns d’uonn ha il president communal Ralf C. Schlaepfer candidau per ina secunda perioda d’uffeci, medemamein gerau Corsin Bearth. La geraua Gabi ter Braak-Schmid haveva demissiunau, per ella ha il suppleant Remo Wellinger candidau sco niev gerau. En in emprem scrutini ha la radunonza communala reelegiu il president communal cun 33 vuschs, tier 50 vuschs valeivlas ed in pli absolut da 26 vuschs. En in secund scrutini ein ils dus gerai vegni elegi. Corsin Bearth ha retschiert 44 vuschs, tier 58 cedels valeivels ed in pli absolut da 30 vuschs, Remo Wellinger ha retschiert 53 vuschs.

Las elecziuns dils 15 da matg 2022 han purtau ina midada epocala dil sistem electoral per il Cussegl grond. Ins quintava cun modificaziuns considerablas ella cumposiziun politica. Quei ei severificau. Suenter enqual sgarsada ei la situaziun secalmada. Tuttina eisi indicau da far entgins reflecziuns da tempra fundamentala. Ina macla ei la schliata participaziun alla votaziun; ella media mo 38,4 procents. Da diesch ein gnanc quater persunas serendidas all’urna, schegie ch’igl ei vegniu proclamau duront meins ch’ei setracti d’ina caussa fetg impurtonta. Apparentamein eis ei buca reussiu da perschuader la populaziun da far diever da lur dretg democratic. Daco quei desinteress per la politica? Quei semuossa buca mo tier elecziuns. Ei setracta d’in malesser general. In exempel ei la participaziun als arranschaments dallas partidas politicas. Schizun cun prominents referents reussescha ei buca da carmalar pli ch’entgins tozzels persunas. Pils candidats (ch’impundan ton temps) sto ei esser depriment da constatar che la pusseivladad da sediscussiunar anfla pintga resonanza. Meinsvart vegnan partidas politicas consideradas sco enzatgei dubius, schegie ch’ellas ein indispensablas per ina democrazia. Il contrast denter sentupadas politicas ed arranschaments sportivs, culturals ni professiunals ei frappants. D’ina vart in chischlet d’adherents e dall’autra vart salas fullanadas e plazzas bein occupadas. Ils atlets vegnan celebrai sco gronds heroxs. Pertgei quei cumportament aschi different? Ei valess la peina d’intercurir da rudien quei fenomen. In legn ch’ei grevs da sligiar, perquei che la politica tuccca en principi in e scadin. Ella ei responsabla per il beinstar general. Lur activitad s’extenda dalla scolaziun entochen alla reit sociala, dalla naschientscha entochen alla bara. Quella realitad stuess motivar da s’occupar pli fetg cun ils fatgs publics. Ina consequenza ei ch’adina pli paucas persunas qualificadas e capablas ein promtas da surprender uffecis. Quella renunzia ha consequenzas negativas per nies avegnir. Las davosas elecziuns ein stadas fetg pretensiusas. El medem mument ei igl electorat vegnius confrontaus cun dus sistems d’elecziun totalmein different, per la Regenza il majorz, per il Parlament il proporz nunenconuschent. Il pievel ha giu breigias da capir il niev modus, era sche la canzlia cantunala ha preparau in bien muossavia. Dil reminent ha in stab special sut l’egida da Walter Frizzoni prestau ina excellenta lavur (controlla dallas indicaziuns persunalas dils varga 470 candidats e redacziun da 39 broschuras per mintga cumin en treis lungatgs!). In muossavia tonscha denton buc per informar l’entira populaziun. Ei havess duvrau bia dapli. L’informaziun fuss stada la missiun dallas partidas politicas. Ellas havessan giu ina letga unica per seprofilar cun arranschar sentupadas d’informaziun per giuven e vegl e quei sin ina moda attractiva e capeivla per in e scadin. Ins sa era sedumandar, schebein igl ei prudent da sebasar sin ils 39 anteriurs cumins daditg dismess. Fuss ei buca pli cunvegnent da sereferir sin las regiuns, introducidas avon in miez tschentaner e che vegnan applicadas per biaras activitads cantunalas, sco las dertgiras regiunalas. Quei simplificass l’organisaziun, promovess la debatta politica e favorisass ina cumparegliaziun da habilitads e cumpetenzas. Tut en tut semuossa ei che la politica ha piars bia da sia acceptanza e relevanza. Ei cunvegn d’examinar quella realitad e mirar sin tgei moda e cun tgei instruments ins sa promover igl interess politic. Quei pertucca specialmein las partidas politicas, pertgei lezzas ein primarmein responsablas per votaziuns e elecziuns, denton era las instanzas politicas e las gruppaziuns socialas. Ei sedamonda, sch’ei fuss buca necessari da dar dapli peisa alla instrucziun civica en scola. En quei grau exista senza dubi aunc bia potenzial. En scadin cass mereta la tematica menziunada ina discussiun fundada cun la finamira d’anflar vias e metodas per augmentar la participaziun democratica. Dumeni Columberg da Mustér è stà redactur, president communal, deputà e cusseglier naziunal. Dumeni Columberg

Certas emissiuns dalla televisiun SRF han quasi status da cult. Ina da quellas ei il «Club». L’emissiun da discussiun davart temas actuals dat ei dapi biars onns, pli baul eri il «Zischtigs Club», oz mo pli «Der Club». Actualmein moderescha Barbara Lüthi quel. Siu collega, il redactur e producent Fabrizio Bonolini, han ils participonts dil Café rumantsch virtual entupau mesjamna sera. «Tut quei che muenta ils carstgauns vegn discutau cheu. Ils moderaturs ed ils hosps cun lur historias autenticas e lur savida specialisada influenzeschan l’emissiun»: Cun quellas duas construcziuns circumscriva il «Club» sesez. Fabrizio Bonolini da Castrisch s’auda tier la squadra che producescha quell’emissiun. El e sia lavur tier la televisiun svizra SRF ha ina gruppa da diesch persunas astgau emprender d’enconuscher. Ils participonts dil Café rumantsch virtual sursilvan eran s’annunziai pil Café rumantsch virtual sursilvan da mesjamna sera. David Flepp, il promotur regiunal dalla Lia Rumantsch, haveva envidau sco hosp Fabrizio Bonolini, redactur e producent davos las culissas dil Club. Fabrizio Bonolini en siu plaz da lavur dil Club. Accumpignar Barbara Lüthi Corona, Long Covid, Beijing 2022, Russia/Ucraina, Putin e sia uiara, dretg penal sexual, cybergrooming, fugitivs e hospitar quels… tematicas per la discussiun dil margis sera dat ei detgavunda. «Per discutar drova ei differents meinis. Ei fuss gie buca interessant sche tuts patertgassen, vulessan e schessen il medem», ha Fabrizio Bonolini rispundiu tier ina damonda ord il ravugl dils presents. Diesch persunas han giu interess da quei hosp dil Café rumantsch virtual. Glieud da tscheu e da leu, spatitschada pil mund entuorn, dalla Svizra orientala, da Genevra. Julia dall’Engheltiara era semessa avon il visur en sia habitaziun ad Oxford per tedlar e discutar. Duront l’ura en cumpignia da Romontschas e Romontschs ha il redactur e producent dil Club da SRF giu da rispunder in triep damondas. «Igl ei stau in’ura fetg engaschada», ha Fabrizio Bonolini manegiau alla fin. El ha declarau co el accumpogna e diregia la moderatura duront l’emissiun. Sur il microfon auda Barbara Lüthi mintgaton ina intervenziun dil producent. La schefa dil Club lavura cun ina pintga squadra da treis persunas che preparan ed organiseschan l’emissiun. Daco che quella vegni schi tard, cu biars seigien staunchels? ha ina participonta vuliu saver. «Jeu vess era nuot encunter sch’ei fuss pli baul», ha Fabrizio Bonolini manegiau. Far endretg a tuts ei gnanc schi sempel. Fuss il Club gia allas 20.00 ed il «Kassensturz» pér allas 22.25, reclamassen auters. L’emissiun vegn en scadin cass registrada mintgamai allas 17.00 ed emessa tschunas e mesa pli tard. Tschien e dapli reacziuns Il schurnalist sursilvan appreziescha ils contacts cun glieud interessanta da tuttas classas socialas. Ina dallas davosas impressiuns ei la sentupada al Forum economic mundial cul president da Kiew Wladimir Klitschko staus. Reacziuns detti ei adina suenter las emissiuns, tier tematicas virulentas dapli. Tschien e dapli reacziuns e commentaris dils aspectaturs vegnan sillas medias socialas twitter, facebook e instagram. Ella lavur da redacziun e da producziun sebratta il team davos las culissas. Alternond lavura Fabrizio Bonolini sco redactur e sco producent. Davon las culissas ei Barbara Lüthi, ella survegn lu era las reacziuns negativas sche zatgei ha pariu nunobjectiv. Alla meisa da redacziun dil Club, davon Fabrizio Bonolini, davos Barbara Lüthi. Il Romontsch en survetsch da SRF ha grond tschaffen da sia lavur. «Impressiun fa a mi glieud che ha la curascha da sesarver e da tschintschar sur d’in ‘problem’ duront l’emissiun», gi el e descriva ses contacts – adina davos las culissas – cun biara glieud. La moderatura arva mintgamai il Club, quel cuozza 80 minutas. Il producent ha preparau per ses hosps massa damondas. Per saver discutar ston tuts esser informai detagliadamein e s’approfundi ella tematica. Duront l’emissiun vesan ins graficas, fotografias ed extracts da films. Quei tut prepara la redactura ni il redactur. Vuless el sez buca era esser inagada davon las culissas e moderar l’emissiun? «Na, jeu sun buca quei tip», conceda el e puntuescha ch’el vegli nuota esser davon la camera, mobein plitost schurnalist da rescherscha ni reporter davos las culissas. Definiu il tema dil Club da margis Il Café rumantsch virtual ei ius a fin buca suenter 80 minutas, mobein sco planisau suenter 60 minutas. El decuors da quell’ura interessanta ha Fabrizio Bonolini giu da rispunder damondas en connex culla lavur dil schurnalist, culs mieds da communicaziun novs, sche la glieud giuvna s’informeschi aunc sur ils canals tradiziunals, con segiras che las informaziuns seigien ch’il Club detti. Alla fin ha il Sursilvan aunc tradiu tgei tema ch’il team dil Club ha elegiu per margis proxim, ils 14 da zercladur? «Nus vegnin a tschintschar sur da disas da magliar, persistenza, tratga da massa tiels animals, sut il tetel Tgei vegn sil gril?». Fabrizio Bonolini fa quei intensivamein davos las culissas. Sco politolog tier SRF Fabrizio Bonolini ei naschius 1991. Ils emprems onns ha el passentau a Sagogn, lu ha la famiglia dislocau a Castrisch nua ch’el ei carschius si el quatier Casut. Il commember dil club da skis Castrisch ei sesviluppaus sco sportist ambizius ed ha fatg part digl SST Surselva e cader grischun ella disciplina cuorsa liunga. El ha frequentau il gimnasi da sport a Tavau e fatg leu la matura. Suenter ha el studegiau politica e historia all’Universitad da Turitg. El ha terminau il studi cul master en scienzias politicas. Lu ha el luvrau in temps tier l’ovra caritativa VSJF. Il politolog ha survegniu silsuenter la schanza da luvrar tier l’emissiun politica Arena, gl’emprem sco praticant, lu sco redactur e schurnalist. Da leu ha el midau intern sco producent e redactur dil Club. Fabrizio Bonolini vegn quels gis per la secunda gada bab, el habitescha cun sia famiglia a Turitg.

La famiglia Truffer ha inaugurau vendergis siu niev domicil a Val S. Pieder. Igl ei ina casa che dat en egl, e tuttina s’integrescha ella el vitg. Il president dalla regenza grischuna renconuscha il senn d’innovaziun dall’interpresa. Igl ei gl’architect che ha construiu il stadiun dils Giugs olimpics 2020 a Tokio. Kengo Kuma baghegia era bia en China, el ha in biro a Paris, objects dad el ein d’admirar era en Tiaratudestga ed en Terchia. En Svizra eis el buca schi enconuschents. Quei pudess denton semidar, pertgei a Val S. Pieder dat ei ussa ina casa da Kengo Kuma. E quei object trai gia ussa ils turists d’architectura. Quei han Pia Truffer e siu consort Pius confirmau duront la girada tras la casa. Vendergis han els envidau alla fiasta dalla greppa, il «Felsen Fest». Igl ei stau la fiasta da finiziun per in project che ha cuzzau endisch onns. Envidau gl'architect a Val Dacuort havevan Pia e Pius Truffer, lur nevs Claudio e lur dus affons carschi Sokrates ed Artemis, envidau la populaziun da Val da mirar la casa. Quella ei situada entadem il vitg el quatier cul num Balma. «Baghegiar ina casa nova: quei havess jeu mai vuliu. .Cu mia dunna ed il fegl ein denton returnai il 2011 dalla China han els raquentau tut incantai dall’architectura ch’els han viu.» Sin quei hagiel els contactau empau pli tard gl’architect giapunes Kengo Kuma ed envidau quel a Val S. Pieder. «Nus havevan negins giavischs. Semplamein ina casa cul quarzit da Val», ha Pius Truffer descret l’entschatta dall’aventura. Il fevrer 2012 ha Kengo Kuma presentau ils emprems plans. Daferton ei in decenni vargaus e la casa ei finida. Enteifer quels diesch onns ei era la vischnaunca stada involvada. Apparentamein ha ei duvrau ina lubientscha da baghegiar. Il president communal Stefan Schmid ha buca saviu esser presents alla fiasta, aschia ch’il vicepresident Daniel Berni ei vegnius sil punct en siu cuort plaid: «Nus essan loschs dalla firma Truffer. Quella tegn l’entira creaziun da valur ella val e porscha 60 plazzas da lavur. En connex culla casa Balma ha ella denton mess sill’emprova gl’uffeci da baghegiar», ha el puntuau. El sappi buca ch’ins hagi giu da tractar inagada en in’autra vischnaunca in project cun quater grundas vid ina suletta fatschada?» Mintgina tagliada sin mesira La nova casa da fatschenta e da habitar dalla firma Truffer ei construida cun betun, plattas da Val e lenn. Las preits purtontas ein da betun, ils plantschius da lenn. En tut han ins fendiu e montau 1050 plattas. Las exteriuras ein fixadas horizontalmein cun sugas d’itschal vid las quater fatschadas dil baghetg. Gl’aspect visual fa effect. Egl intern ein las plattas – mintgina tagliada sin mesira e buca glimada – pendidas verticalmein sco tablegiau da quarzit da Val. Marcus Caduff, il president dalla regenza e minister dall’economia grischuna, ei era staus presents all’inauguraziun dil baghetg a Val S. Pieder. El ha rendiu attent al grond senn d’innovaziun dalla Truffer SA. Quella seigi avanzada ad in dils impurtonts menaschis en Svizra che exploteschan ed elaboreschan crappa natirala. Era sil plaun internaziunal hagi quel fitgau pei e realisau projects innovativs sigl entir mund cun crappa da Val e cun architects renomai. «Innovaziun dat ei en emprema lingia cheutras che carstgauns cun ideas ein era promts da realisar quellas. Per quei drova ei senn da responsabladad, in spert d’interprendider ambizius, ensemen culla curascha d’entscheiver enzatgei niev, sco era la promtadad dad investir e da riscar enzatgei», ha il president dalla Regenza getg en siu plaid. Haus Balma, nova casa da fatschenta e da habitar firma Truffer SA

Da vendergis tochen e cun ier dumengia ein plirs dieschmelli tiraduras e tiradurs separticipai ell’entira Svizra al Tir campester 2022. El Grischun han pli che 3000 absolviu en 39 stans il program. Tiradurs culla buis d’ordonanza e tiradurs cun pistola ha giu da sittar il medem 18 siets silla schiba B senza siets d’emprova. Il maximum tier la buis d’odonanza ein 72, tier la pistola 180 puncts. Ad in tiradur sursilvan eis ei gartegiau da sittar il maximum da 72 puncts. Tarcisi Cadruvi, commember dalla Societad da tir Vorab Ruschein, ei staus vendergis sera el stan dalla Pardiala. El ei separticipaus la 42avla gada al Tir campester. «Dapi 1981 hai jeu muncau buca in», gi el. Tarcisi Cadruvi ei in sportist constant. Gl’onn 1996 ha el sittau 71 puncts cul carabiner, gl’onn 2016 71 puncts culla buis d’ordonanza. Sia media dils davos diesch onns a quella pli gronda fiasta da tir dil mund ein 69,4 puncts. El decuors dils onns ha el empriu da haver pazienzia cun sittar il program silla schiba B. Uonn ein tuttas cundiziuns stadas per siu avantatg: L’emprema part dil program ein sis siets singuls en sis minutas. Lu suondan duas gadas treis siets en mintgamai 60 secundas, mussai separai, e la tiarza part sis siets en 60 secundas, mussai alla fin. Al tiradur da Ruschein eis ei gartegiau da tener la tensiun e la ruassivladad. Mintga siet ei staus ella noda maximala da 4, quei ha dau il resultat da 72 puncts. «Jeu han saviu ch’ei gartegi ina gada da far il maximum», analisescha el sia prestaziun persunala. Tarcisi Cadruvi ha gudignau il final svizzer dil «Feldstich-Final» a Möhlin.(fmr/abc) Tarcisi Cadruvi ha sittau 72 puncts

La Compagnia Rossini ha delectau il venderdis vargau la scena da golf sin la plazza a Sagogn. El sulegl dalla sera ein numerus aspectaturs ed aspectaturas serimnai. Sper il belcanto ha ei aunc dau alla serenada ina surpresa cun «cauras». Dar golf ei passatemps per giuven e vegl ed ei daventaus era ella Surselva in sport popular. Sils plazzals da giug sentaupan pliras generaziuns e giogan ina encunter l’autra en turniers. Enconuschent tiels golfists ei era lur passiun tier la culinarica e la cultura. Ils participonts dil giug han retschiert il venderdis vargau a Sagogn tuttas treis passiuns – golf, musica ed ina buna tscheina. Romantica pura Il tschiel aviert ei la culissa ed il sulegl dalla sera ha scaldau – ed aschia ei il sentiment dad «open air» staus ideals. Las cantaduras ed ils cantadurs han immediat animau la tensiun cun bialas melodias dalla romantica classica. Armin Caduff haveva preparau pigl auditori in matg musical animont. Ses arranschaments ord igl archiv musical dils gronds cumponists ein perlas glischontas. Arias originalas sco «Per questa bella mano» da Mozart ein sebrattadas cun transformaziuns da tocs musicals da Donizetti, Mascagni, Verdi e la canzun populara sco «La musica proibita», la quala Armin Caduff ha arranschau per schar cantar siu fegl Flurin cun ardiment. Tut tgi ch’era staus a mirar il musical Frisal-Frisal ha spitgau sin las reminiscenzas per schar reviver ils bials muments da quei musical. Cornelia Deplazes ha cantau l’aria dalla Valeria «Saulta, saulta quei ei miu destin» ed Anica Defuns la canzun da Norma «Engraziel per la grond’honur». Propi la surpresa ei vegnida suenter: sis buobas van sin tribuna e contan la canzun dallas cauras cun Maria Catrina Caduff sco cavrera: «Anavon, anavos e si e giu e vi e neu» – e la coreografia constat. In engraziament agl absent Sper il clavazin sunaus dad Erich Christen ha Christian Barenius accumpignau il cant cun la violina. Quei tun dat agl accumpignament in effect pli cumpleins ed edificonts. La violina accentuescha e sustegn las vuschs femininas da Lisabet Caduff e Cornelia Deplazes egl alt e dallas sopranistas Maria Catrina Caduff ed Anica Defuns. La part tenorica ei vegnida cantada da Claudio Simonet cun perschuasiun e sentiment musical. Flurin Caduff ha, sper il cantar, moderau la sera e sia vusch da bass ei la marca presenta egl ensemble sco era ellas parts solisticas. Muncau ha denton Armin Caduff sin tribuna. El serevegn da strapazs e tuts presents giavischan ad el ina buna migliur per revegnir ellas retschas da sia Compagnia Rossini. Han ins buca viu el sin tribuna, ei sia presenza stada palpabla ella musica, el cant presentaus. Ses arranschaments, sias cumposiziuns ein resunadas cun sia famiglia e cun cumpognas e cumpogns da La Compagnia Rossini. Il ferm applaus ha documentau il plascher dils presents. Quella honur rendida als protagonists ensiara igl engraziament ad Armin Caduff per sia essenziala part vid il gartetg dalla serenada. L’atmosfera dad «open air» cun sulegl e vent ei stada in sentiment supplementar il qual ei vegnius animaus da cant e musica da La Compagnia Rossini.

Dapi la sonda ei l’exposiziun d’art cun crappa sursilvana «Schichtwechsel – La Surselva» aviarta ufficialmein. Da bial’aura da stad han dabia persunas nezegiau la caschun d’intervegnir dapli da quella e dils 190 craps erratics ch’ein da veser el marcau da Glion. Empau sco ina gruppa da glieud stattan ils craps silla plazza cumin ed enzaco paran ei d’esser el dialog in cun l’auter. Ins anfla denton las stelas ed ils craps anflai ellas vals sursilvanas en plirs loghens a Glion. La crappa en differentas fuormas e colurs stat sidretg ni schai giun plaun. Quei che para casual ha in uorden zuppau. El cor dil marcau vegl, sil plaz ed entuorn la baselgia reformada da S. Margareta ei la crappa posiziunada sco perdetgas méttas dil temps. Ei setracta da massa truvaglias geologicas dalla Val da Siat nua ch’ei dat sin pign spazi ina varietad nunusitada. Lur paletta da colurs tonscha da violet entochen violet-grisch sur verd ni blau-verd e tuns cotschens e mellens. Lur fuormas rodundas tradeschan, ch’els ein tuts vegni formai e tractai dall’aua digl Ual da Mulin. Fascinonts ein era ils craps cun numolits ch’ein da veser leu. Resoluziun dalla crappa Avon la porta dil vegl santeri schai in crap mulaus tut fin che attira sco in magnet e quasi tuttas e tuts han «stuiu» tuccar en el avon ch’en­trar. Sco il sculptur da crappa ed artist Christian Aubry ha detg a caschun dalla inaugura­ziun, seigi la crappa serimnada a ­Glion per far ina resoluziun entochen il 2025. Co quella resoluziun vegni a veser ora sappi denton aunc negin. La crappa ei – sco el di – in material che la glieud ha adina du­vrau e tuttina: «L’impurtonza dalla crappa vegn ri­sguardada memia pauc.» Gest perquei lessi l’exposiziun era mussar co nus humans contemplien nies spazi da viver – magari a moda superficiala. Mirar – tedlar – capir Ella lessi animar da s’occupar culla crappa, da tedlar tgei ch’ella hagi da raquintar e da capir. La crappa ha tenor Aubry bia da creatiras realas ed aschia ha el era schau better las dialas – ch’el ha empriu d’enconuscher alla tscherca dalla crappa – lur puorla striunada sur las stelas. Ils essers da crap stattan a Glion cun in’evidenza aschia ch’ei provocheschan, irriteschan e fascineschan el medem mument. Christian Aubry ha appellau la raspada sin plazza cumin: «Lein tedlar viaden cun respect tgei che la crappa ha da dir per capir ed ir el futur cun ina moda da veser da crap.» Ils patratgs seigien libers e forsa midi era enqual scepticher aunc siu meini arisguard l’exposiziun e la crappa. Pusseivladads da capir meglier la materia vegnan adina purschidas duront il temps dall’exposiziun. Siu plaid inauguraiv ha gl’artist e sculptur da crappa Christian Aubry terminau cun in citat da Gandhi: «Nus havein buc artau nies mund da nos perdavons, mobein empristau da nos affons.» Ulteriuras informaziuns ed il program che vegn adina puspei acutalisaus ein d’anflar silla pagina www.schichtwechsel-la-surselva.com Entochen il 2025 vegn adina puspei purschiu guidas tras l’exposiziun ed ella regiun.

L’idea da realisar in’exposiziun da crappa vegn dil sculptur da crappa Christian Aubry da Glion. Cun sia fascinaziun per la crappa eis el vegnius d’infectar Rino Caduff. E suenter empremas ponderaziuns ei l’uniun «Schichtwechsel – La Surselva» vegnida fundada. La davosa fin d’jamna ei la crappa dalla Surselva stada el center dallas activitads el marcau da Glion. L’exposiziun d’art «Schichtwechsel – La Surselva» ei vegnida realisada e vegn curada vinavon ils proxims treis onns dall’uniun purtadra «Schichtwechsel – La Surselva». Quella dumbra biebein 50 commembras e commembers e vegn sustenida da rodund diesch interpresas. L’uniun vegn presidiada da Rino Caduff ch’ei in dils iniziants. Alla FMR ha el tradiu co sia vesta silla crappa ei semidada gia duront il temps da preparaziun e realisaziun dall’exposiziun d’art che ha cuzzau rodund treis onns. In’exposiziun che cuozza almein treis onns e cun in program accumpignont variont che vegn dafertontier adattaus ed amplificau ei in project dètg ambiziuns. Era quei previu dalla bial’entschatta? Rino Caduff: Na, nus havein entschiet ed essan stai aviarts per tut. Aschia ei il project naschius e carschius ad in crescher. La crappa ha ton da raquintar e mussar ch’ils temas e las ideas paran strusch da prender fin. L’exposi­ziun cuozza almeins treis onns, mo forsa datti era ina cuntinuaziun. Ha la crappa gia adina fascinau Vus? Avon che Christian Aubry plidenti mei cun siu giavisch da realisar in’exposiziun da crappa, ha quella materia mai interessau mei pli fetg. Per mei era la crappa plitost enta peis (ri). Enten sedar giu culla materia ei quei semidau. Jeu hai scuvretg ed empriu caussas ch’jeu havevel avon buc idea. Cul temps ha la crappa entschiet a fascinar mei ed ussa hai jeu tschaffenun che nus havein saviu inaugurar ed arver l’exposiziun. Tgei fa lu la crappa tuttenina aschi fascinonta ed attractiva per Vus? Ei dat aschi bia differenta crappa en nossas valladas dalla Surselva e quella rihezia fascinescha mei. Nus havein denter auter exponiu crappa da lava ord in vulcan ni in bellezia marmel ch’ins ha anflau spel Glogn. Fascinont ei era tut tgei ch’ins sa far cun crappa, naven dil baghegiar entochen tier art e bialas colurs ni medischina e bischutaria. Interessanta ei era la veta dalla crappa, co ella ei naschida e vegn in di a murir ed ir en buglia. La crappa ei cheu ditg avon che nus carstgauns e vegn aunc ad esser cheu ditg suenter nus. Cu jeu mondel ussa a spass, mirel jeu era savens engiuviars e vesel dapertut bellezia crappa, avon mavel jeu semplamein sperasvi. Nossa finamira ei ch’ei vegni puspei sefatschentau e luvrau dapli cun crappa. Nus lein dar vinavon quella fascinaziun per la crappa a mintga visitadra e visitader. Duei l’exposiziun semplamein esser ina purschida culturala ni haveis Vus aunc ­autras finamiras ? En emprema lingia duei ella carmalar tonta glieud sco pusseivel el marcau vegl da Glion cun sias suladas e casas da crap ed ussa cun l’exposiziun d’art. Il program accumpignont duei esser rehs e varionts e nus lein porscher enzatgei per mintga gust. Naven da presentaziuns da teater ed inscenaziuns el liber en­tochen luvratoris per las scolas e cuors per interessai ni guidas tras il marcau, ellas vals ed el territori dall’Arena tectonica Sardona. Miu patertgar ei economics ed ei duei era purtar avantatgs al turissem. In’impurtonta finamira ei da seposiziunar a liunga vesta – mia visiun ei in center da cumpetenza per crappa. Haveis «unfisau la crappa» ch’ei ha dau acts da vandalissem gia avon l’avertura? Sper ils acts dils vandals ha ei era dau lauds, critica e brevs da lecturs ni commentaris en medias socialas. Donn ch’enzatgi «sto» far donn cun far cattavegnas, quellas persunas ein da raschun mai sefatschentadas culla materia crap, mo nus essan da buna speronza ch’ei fetschien aunc quei. Ei ha dau nuot auter che metter en uorden tut. Las stelas eran fixadas cun ancras, aschia ch’ei era pusseivel d’alzar ora ellas per dislocar. Ussa ein ellas fermadas pli ferm cun ina cola e nus sperein che la glieud sefatschenti cun l’exposiziun e la materia crappa e vegni sensibilisada e ch’era ils sceptichers survegnien empau capientscha. Rino Caduff ha scuvretg sia fascinaziun per la crappa.

Igl avrel han las empremas habitontas e habitonts da differentas generaziuns dalla Residenza s. Giusep a Glion retratg las habitaziuns novas. La gronda part dallas 74 habitaziuns el baghetg niev ed el baghetg renovau dall’anteriura claustra dallas soras dominicanas ein affittadas. Dallas vitas han massa persunas interessadas priu investa la sonda vargada a caschun dalla fiasta d’avertura. L’idea d’ina reit da vischinadi para gia ussa da funcziunar. Paucs meins suenter che las habitaziuns han pudiu vegnir affittadas ei la convivenza ella Residenza s. Giusep multiculturala e tonscha da pèrs pli giuvens entochen senioras e seniors tier famiglias cun affons ni singles. Ensemen culla vischnaunca Ilanz/Glion, il sviluppader dil project Nocasa e la Spitex Foppa ha la Fundaziun collectiva Vita sco investura creau spazi da habitar e viver orientaus al futur. Pil project a Glion ha la fundaziun investau 43 milliuns francs. In dacasa per vegnir vegls Senza quitaus duein habitontas e habitonts puder vegnir vegls en quella cuminonza da habitar cun in concept innovativ. Sco ils responsabels declaran, crescha la damonda per habitaziuns che pussibiliteschan da restar aschi ditg sco pusseivel a casa e quei ha era il grond interess dalla sonda cumprovau. Il habitadi per generaziuns ei adattaus per glieud da tuttas ve­gliadetgnas che vulan era empustir contacts culs vischins. Las habitaziuns ein claras e spaziusas, ils plantschius da lenn derasan ina bun’atmosfera. Tuttas habitaziuns ein con­struidas tenor ils basegns da persunas cun impediments. El baghetg vegl dalla claustra – ch’ei vegnius renovaus – sesanflan dudisch habita­ziuns, biros e localitads per fatschentas. Tscheu e leu ei il spért da pli baul aunc da sentir. Convivenza da generaziuns El trertetg ei ina zun speciala loft aunc libra – ed ina maisonette spetga sin veta. Mo probablamein han ellas gia anflau novs locaturs la sonda. Per promover las sentupadas ed il spért da convivenza ella casa, dat ei ina stanza da quatier ch’ei era publica e leu vegn organisau mintga mardis in’occurrenza. Sin ina terrassa sulegliva cun magnifica vesta sin Glion e la Foppa sesanfla il curtgin ni la plazza da giugs communabla. Habitar assistiu La Residenza s. Giusep ein in’instituziun per habitar assistiu renconuschida digl Uffeci da sanadad dil Grischun. Sper habitadis senza barrieras s’auda era ina purschida da «habitar assistiu – habitar cun service» tiel concept innovativ. La Spitex Foppa che ha sia sedia ella casa dalla claustra renovada presta tuts survetschs da susteniment e tgira ella residenza. En tuttas habitaziuns dil baghetg niev ei ve­gniu installau in sistem d’urgenza che procura per segirtad. Ulteriuras informaziuns: www.residenza-ilanz.ch Flurin Candinas da Nocasa, Corina Schnoz dalla Spitex Foppa e Doris Neuhäusler dalla Fundaziun Vita (da sen.) silla terrassa communabla. Davos il baghetg niev e l’anteriura claustra renovada.

Otavia Vonplon da Castrisch ha gudignau la fin dall’jamna vargada la 36avla Cuorsa da dunnas Berna ella categoria da mattatschas sut 14 onns. Silla distanza da 10 km ha ella distanziau sias concurrentas per tschun minutas e dapli. Ella ha duvrau in temps da 56 minutas e 42 secundas pil tschancun. Otavia Vonplon ch’ei dall’annada 2010 ei partida alla cuorsa sco commembra dil Team dil sport da neiv Surselva (SST). Ella ei stada naven dall’entschatta entochen la fin alla testa da sia categoria. A quella ein quater curridras separticipadas. Tut en tut ein rodund 7000 dunnas e mattatschas separticipadas alla cuorsa. (fmr/hh) Otavia Voplon astga selegrar da sia prestaziun.

El giug digl atun haveva Lumnezia spiars cun 7:0 encunter Landquart. Quei ei stau motivaziun avunda per l’equipa da casa da terminar il campiunadi cun ina victoria. Gia ella 4. minuta va Lumnezia en avantatg entras Andriu Alig suenter ch’il goli ei vegnius da parar ils siets da Gion Ursin Alig e Dino Blumenthal. Cuort avon pausa dat Manuel Casanova anavos il bal al goli, lez spetga memia gitg aschia ch’el vegn buca da dar il bal spel attachader ora e Janik Niggli ha neginas miserias da stuschar la culla en gol. Ina minuta pli tard seglia in attacader da Landquart ensemen cun Fabio Casanova, omisdus sefan mal e san buca pli dar la secunda mesadad. Damai che Lumnezia ha buc in secund goli va il defensur Tizian Casanova en gol. Ella 65. minuta vegn Filipe Bastos tier ina buna caschun, siu siet va denton mo ella petga. Ina minuta pli tard vegn Toni Vinzens da prender giu il bal agl adversari e da dar in pass avon gol nua che Matias Alig vegn da sittar il 2:1. Ella 77. minuta vegn in attacader dils hosps da dar il bal spel goli lumnezian ora, la culla rocla encunter gol, Rafael Cabalzar vegn da spindrar cuort avon la lingia. Tschun minutas pli tard aulza Landquart il bal sur la defensiun ora e Janik Niggli sa egalisar al 2:2. Ella 87. minuta sa Matias Alig ir persuls encunter il gol suenter in pass da Gion Ursin Alig. El cuora spel goli ora e stuess mo pli stuschar il bal da gol en, in defensur metta el a tiara ed igl arbiter muossa sil punct. Filipe Bastos surpren la responsabladad, il goli vegn aunc vid il bal, il siet ei denton memia ferms per evitar il 3:2. Duas minutas pli tard vegn Gion Ursin Alig mess a tiara ella zona da puniziun. Quella gada cuora Tizian Casanova ord gol e sieta suveran il penalti. Ella prolungaziun sieta Gion Ursin Alig il 5:2 suenter ina biala cumbinaziun. La revantscha ei reussida e Lumnezia banduna la 3. ligia cun ina victoria. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Landquart 5:2 (1:1) Vella, Plazza da ballapei Bual. – 60 aspectaturs. Gols: 5. Andriu Alig 1:0, 45. Janik Niggli 1:1, 67. Matias Alig 2:1, 81. Janik Niggli 2:2, 87. Filipe Bastos (penalti) 3:2, Tizian Casanova (penalti) 4:2, 90. + 1 Gion Ursin Alig 5:2. Lumnezia: Fabio Casanova (45. Mauro Cadonau), Danilo Blumenthal (75. Dario Capaul), Pascal Derungs, Manuel Casanova, Tizian Casanova, Andriu Alig (87. Dino Blumenthal), Toni Vinzens, Gion Ursin Alig, Dino Blumenthal (55. Rafael Cabalzar), Dario Capaul (50. Filipe Bastos), Matias Alig. Landquart: Ruben Miranda Lima, Nicola Möhr, Renato Oswald, Pascal Martin, Miro Niederer, Marius Willimann, Noé Niederer, Silvan Roffler, Flavio Hertner, Betim Salihi, Janik Niggli. Remarcas: Lumnezia senza Paul Alig, Attila Truffer, Remigi Collenberg, Noé Capaul e Nando Blumenthal.

Ord vesta tabellarica mava ei buca pli per dabia denter Uznach e Trun/Rabius. Omisduas equipas sesanflavan avon il giug amiez la tabella e vevan ni da far zatgei pli culla promoziun ni culla relegaziun. E tuttina era la finamira pil CBT/R clara: El davos giug dils trenaders partents Donat Albin, Philippe Vincenz e Sandro Tomaschett aunc inaga mussar ina buna prestaziun e terminar la sesiun cun ina victoria a Pustget. L’equipa da casa entscheiva fetg concentrau e curaschus la partida e promt vegnan ils giugadurs offensivs tier bunas schanzas da marcar. Sco emprem munchenta Clau Berther suenter ina bial’acziun singula mo per pauc la finamira. Silsuenter freina la petga in siet ord anghel git da Gianin Derungs. Pli efficienta semuossa la squadra d’Uznach. Cull’emprema buna schanza da gol, in’acziun singula dall’ala dretga siadora, marca Jan Kuster il 0:1 cun in siet plazzau el cantun liung. Il caucasa cuntinuescha denton cun slontsch la partida e vegn avon pausa aunc tier ulteriuras occasiuns d’egalisar. La megliera schanza ha Mathias Flepp: Ferton ch’il goli sa mo pli mirar suenter al siet ferm a bass, vegn in defensur d’Uznach aunc da bloccar il bal avon ch’el passa la lingia dil gol. Da pausa sa il goli dil CBT/R, Mauricio Cathomas, buca cuntinuar culla partida e sto vegnir remplazzaus. Damian Schmed, ch’ei dil reminent defensur central, ademplescha quei pensum denton a moda suverana e sa cun sias paradas schizun incantar duas, treis gadas ils aspectaturs a Pustget. Quei ei tonaton era necessari per restar el giug, essend ch’igl adversari ei vegnius meglier ord la pausa. Cunzun via corners vegn Uznach tier acziuns prigulusas. L’equipa da casa fa las empremas vegn minutas suenter pausa perencunter grevas a sesezza. L’interacziun denter miez ed offensiva funcziuna buca pli sco giavischau ed ils attaccaders ein tier divers pass ella gassa egl offside. In’occasiun da standard vegn en quei mument gest endretg: Denis Monn sietta ella 64avla minuta in culp liber directamein sin Ramon Orlik che ha buca grondas miserias d’egalisar il giug cun in ferm e plazzau cul culp tgau. Il giug ei puspei aviarts e la fin finala sa il CBT/R schizun marcar il «luckypunch» ellas davosas minutas. Suenter ina spert’acziun sill’ala seniastra sur ils giugadurs lingiers Mirco Pfister e Robin Monn, vegn il bal tier Daniel Pfister che marca cun saung freid il 2:1, medemamein il gol decisiv. Sur gl’entir giug ora ha Trun/Rabius fadegiau la victoria ed aschia procurau pil regal da cumiau pil trio da trenaders partent. La sesiun terminescha l’equipa dalla Cadi amiez la tabella dalla tiarza ligia sil 7avel plaz. Pietro Jacomet 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Uznach 2:1 (0:1) Pustget, Trun, 140 aspectaturs. Gols: 25. Jan Kuster 0:1, 64. Ramon Orlik 1:1, 85. Daniel Pfister 2:1. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas (46. Damian Schmed); Mirco Pfister, Lucas Maissen, Livio Janka (46. Ramon Orlik), Sandro Orlik (46. Denis Monn); Clau Berther (60. Remo Alig), Mathias Flepp, Silvan Muoth (77. Beat Cadruvi), Daniel Pfister (63. Robin Monn); Gianin Derungs (82. Daniel Pfister), Salvatore Staglianó (67. Patrizio Decurtins).

Pli u meins tuttas squadras da ballapei activas e da juniors han terminau la fin dall’jamna vargada il campiunadi regiunal 2021/22. Deplorablamein s’audan las equipas sursilvanas buca denter las fortunadas da quella stagiun. Hans Huonder/FMR Schluein Glion ha spiars il davos giug ordeifer encunter Au-Berneck. Omisduas equipas ein stadas involvidas ella relegaziun entochen la secunda davosa runda. Avon il davos giug era ei clar che Schluein Glion retuorni ella 3. ligia, Au-Berneck haveva – sin fundament dil diember da puncts da puniziun – ton sco segirau l’appartenenza alla 2. ligia regiunala. Schluein Glion ha giu ina fetg buna stagiun da primavera, mo il pign diember da puncts digl atun ei staus ina memia gronda hipoteca. Dalla 3. ella 4. ligia retuorna Lumnezia. Ils Lumnezians han mussau ina grondiusa morala questa primavera e recaltgau bein enqual punct. Sco tier Schluein Glion ei era igl atun staus memia fleivels, aschia ch’igl ei buca stau pusseivel d’evitar la relegaziun. Il davos giug encunter Landquart ei vegnius gudignaus. Sin ina buna stagiun da 3. ligia sa Trun/Rabius mirar anavos. Suenter ina pintga crisa questa primavera ei la squadra serevegnida e terminescha la fin finala il campiunadi sil bien siatavel plaz. La dumengia ha Trun/Rabius battiu Uznach en in giug fetg engaschau. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Au-Berneck – Schluein Glion 5:0 Dardania S.Gagl – St.Margrethen 4:2 Mels – Domat 1:1 Abtwil-Engelburg – Herisau 4:1 Montlingen – Winkeln 4:0 1. Dardania S. Gagl 22/46; 2. Mels 22/44, 3. Vaduz 22/42; 4. Abtwil-Engelburg 22/41; 5. Herisau 22/32; 6. Au-Berneck 22/25; 7. Domat 22/24; 8. Winkeln 22/24; 9. St. Margrethen 22/24; 10. Montlingen 22/23; 11. Ruggell 22/22; 12. Schluein Glion 22/18. 3. ligia, gruppa 1 Glaruna – Valposchiavo 4:3 Bogn Ragaz – Eschenbach 1:2 Trun/Rabius – Uznach 2:1 Weesen – Sargans 1:2 Lumnezia – Landquart 5:2 Surses – Tusaun/Cazas 2:2 1. Eschenbach 22/57; 2. Bogn Ragaz 22/52; 3. Sargans 22/35; 4. Valposchiavo 22/34; 5. Uznach 22/34; 6. Glaruna 22/33; 7. Trun/Rabius 22/30; 8. Landquart 22/29; 9. Tusaun/Cazas 22/23; 10. Weesen 22/20; 11. Surses 22/14; 12. Lumnezia 22/9. 5. ligia, gruppa 1 Trin – Tusaun/Cazas mardis 20.00 Juniors A1, gruppa 1 Eschenbach – Rebstein 3:1 1. Au- Berneck 9/24; 2. Surselva 9/21; 3. Appenzell 9/18; 4. Eschenbach-Wagen 9/16; 5. Altstätten 9/14; 6. Uznach 9/12; 7. Widnau 9/10; 8. Bogn Ragaz 9/9; 9. Rebstein 9/6; 10. Tavau 9/3. Juniors A2, gruppa 1 Schlarigna – Landquart 5:0 1. Buchs 8/19; 2. Triesen 8/17; 3. Schlarigna 8/15; 4. Mels 8/12; 5. Landquart 8/10; 6. Vaz-sut 8/4; 7. Balzers 8/3; 8. Vaduz 8/1. Panaduz ha retratg si’equipa. Juniors B1, gruppa 1 Grischun central – Sargans 1:1 1. Mels 9/21; 2. Eschenbach-Wagen 9/21; 3. Glarnerland 9/19; 4. Landquart 9/17; 5. Linth 04 9/13; 6. Tavau 9/11; 7. Sargans 9/11; 8. Walenstadt 9/6; 9. Sevelen 9/6; 10. Grischun central 9/5. Juniors B2, gruppa 1 Schlarigna – Domat 2:2 Lusitanos Samedan – Cuera 97 4:5 1. Domat 7/13; 2. Schlarigna 7/10; 3. Vaz-sut 7/6; 4. Cuera 97 7/6; 5. Valposchiavo 7/6; 6. Lusitanos de Samedan 7/3. Las equipas Grischun central e Surselva ein vegnidas retratgas. Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Triesenberg 2:2 1. Surselva 9/20; 2. Flums 9/18; 3. Grischun central 9/15; 4. Tavau 9/15; 5. Buchs 9/15; 6. Mels 9/14; 7. Ruggell 9/14; 8. Sargans 9/12; 9. Triesenberg 9/6; 10. Domat 9/0. Juniors C2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Valposchiavo 4:4 Landquart – Surselva a 11:0 1. Bogn Ragaz 8/19; 2. Panaduz 8/16; 3. Vaz-sut 8/16; 4. Landquart 8/14; 5. Sevelen 8/12; 6. Surselva b 8/12; 7. Valposchiavo 8/7; 8. Cuera 97 8/7; 9. Surselva a 8/1. Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Glarnerland 2:7 Surselva – Uznach 4:6 1. Rapperswil-Jona 10/28; 2. Glarnerland 10/15; 3. Uznach 10/14; 4. Toggenburg 10/12; 5. Surselva 10/8; 6. Panaduz 10/8. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Schlarigna 2:3 1. Buchs 8/20; 2. Mels 8/19; 3. Schlarigna 8/16; 4. Cuera 97 8/13; 5. Domat 8/13; 6. Grischun central 8/9; 7. Sargans 8/9; 8. Valposchiavo 8/6; 9. Landquart 8/0. Juniors D2, gruppa 1 Grischun central – Orion Cuera 1:5 Tavau – Panaduz 20:0 1. Orion Cuera 8/21; 2. Tavau 8/19; 3. Cuera 97 8/16; 4. Domat 8/13; 5. Surselva b 8/11; 6. Panaduz 8/9; 7. Grischun central b 8/9; 8. Grischun central c 8/4; 9. Surselva c 8/3. Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Bogn Ragaz 1:1 1. Vaduz 9/24; 2. Balzers 9/24; 3. Vaz-sut 9/19; 4. Bogn Ragaz 9/14; 5. Mels 9/13; 6. Trübbach 9/13; 7. Val Tamina 9/10; 8. Tavau 9/8; 9. Cuera 97 9/4; 10. Domat 9/1. Damas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Au/Berneck 2:0 Rapperswil/Jona – Bütschwil 1:6 Triesen – Uzwil 5:1 Romanshorn – Domat 5:0 Ebnat-Kappel – Linth-Schwanden 2:0 1. Tusaun/Cazas 20/45; 2. Widnau 20/43; 3. Bütschwil 20/38; 4. Romanshorn 20/34; 5. Triesen 20/33; 6. Uzwil 20/32; 7. Au-Berneck 20/28; 8. Rapperswil-Jona 20/21; 9. Domat 20/20; 10. Ebnat-Kappel 20/15; 11. Linth-Schwanden 20/4.

Alla concurrenza da tir internaziunala dalla fin d’jamna a Pforzheim en Germania ha Annina Tomaschett da Trun contonschiu in niev record svizzer. Sur la distanza da 10 meters culla buis d’aria ha ella migliurau per 0,8 puncts il record che la campiunessa olimpica Nina Christen haveva contonschiu avon dus onns. Hans Huonder/FMR 632,9 puncts – quei ei il niev record svizzer sur la distanza da 10 meters che Annina Tomaschett (21) ha realisau. Quei record ha ella contonschiu cun buca meins che 57 muschas, vul dir siets cun 10,2 puncts e dapli. Aunc mai ha ina tiradura ni in tiradur svizzer sittau in aschi ault resultat en quella disciplina cun 60 siets sin peis. Sin damonda dalla FMR ha la tiradura sursilvana commentau suandontamein sia prestaziun: «Nus savein con bein che Nina Christen sietta, mo tuttina eis ei stau mia finamira da contonscher enzacu aunc in meglier resultat ch’ella. Che quei reusseschi denton gia ussa ei era per mei ina surpresa.» Duront il tir a Pforzheim ha Annina Tomaschett sentiu ch’ella era sin via ad in fetg bien resultat: «Realisau ch’ei seigi in record svizzer hai jeu denton pér cura che miu trenader ha gratulau a mi.» Quei record havess schizun aunc saviu esser pli aults: «Jeu hai treis siets da 9,9. Els mudregian in tec.» Il record svizzer ei reussius ad Annina Tomaschett ella qualificaziun pil final. En quella ha ella battiu l’entira concurrenza internaziunala. El final cun otg tiraduras e tiradurs eis ella la fin finala daventada fetg buna tschunavla. La davosa fin d’jamna ha Annina Tomaschett era contonschiu a Pforzheim sco suletta Svizra il final cul caliber pign. En quel eis ella medemamein daventada tschunavla. Svilup cuntinuau Dapi che Annina Tomaschett ha absolviu igl emprendissadi sco pictura e la scola da recruta, sededichescha ella professiunalmein al tir. Ella viva a Biel e ha leu cundiziuns da trenament optimalas. En ina moda e maniera fetg positiva ei la midada da trenader avon rodund miez onn semanifestada tier ella. Da niev ei Torben Grimmel siu trenader responsabel: «Ils davos meins hai jeu empriu bia niev. Jeu hai saviu far in svilup el tgau ed era ellas differentas posiziuns. Jeu sentevel ch’jeu hagi aunc potenzial da svilup ed ussa eis ei reussiu da far in pass decisiv anavon.» Ch’Annina Tomaschett ei il mument en ina excellenta fuorma muossa denton era sia ambiziun: «Jeu sentel ch’igl ei aunc dapli pusseivel.» Quest’jamna separticipescha ella alla concurrenza da tir internaziunala a Thun e silsuenter suondan ils «Shooting Masters», pia concurrenzas naziunalas. Quellas decidan lu era per part davart la selecziun pil campiunadi d’Europa ed il campiunadi mundial dall’elita digl atun vegnent. Omisdus campiunadis fussen per ella ils emprems tier l’elita. La concurrenza enteifer l’equipa naziunala seigi fetg gronda, ei drovi forsa era cletg per saver sequalificar. Annina Tomaschett che sietta il secund onn tier l’elita ha denton aunc temps da contonscher quella finamira. E silla damonda, co ei seigi insumma tiels tiradurs d’elita pertuccont il schubergiar la buis di ella: «Quei ei adina ina buna fin dil trenament. Aschia sai jeu era tschentar giu e sai che tut ei fatg endretg.» Record svizzer per Annina Tomaschett La fin dall’jamna vargada ha Annina Tomaschett (21) da Trun contonschiu in niev record svizzer a Pforzheim. Ella categoria culla buis silla distanza da 10 meters ha ella sittau 632,9 puncts. Quei ei 0,8 puncts dapli ch’il record d’entochen ussa contonschius avon rodund dus onns dalla campiunessa olimpica Nina Christen. «Naturalmein ch’jeu havevel la finamira da sittar enzacu in aschi ault resultat, mo che quei reusseschi gia ussa, spitgavel jeu buc», di la Sursilvana. Dapi rodund miez onn ha ella in niev trenader. En quei temps hagi ella fatg in fetg bien svilup. «Jeu hai il sentiment ch’jeu hagi aunc potenzial per dapli», di Annina Tomaschett enviers la FMR. Ils proxims meins emprova ella da sequalificar pils campiunadis d’Europa e dil mund dall’elita che han liug igl atun vegnent. (fmr/hh) Annina Tomaschett banduna il stan da sittar suenter haver contonschiu il record svizzer.

Dumengia ei l’emprema gruppa suandada a Glion il raquintader David Flepp. Quel ha menau ella en otg loghens entuorn la crappa. La girada da teater ei in dils puncts culminonts dil program accumpignont dall’exposiziun d’art «Schichtwechsel-La Surselva». «Donn ch’igl ei gia a fin. Ins havess aunc gitg saviu suandar quei cumpogn», ha ina persuna dalla gruppa manegiau ella cuort dalla Casa Carniec. El Museum Regiunal Surselva la gruppa saviu mirar e tedlar la davosa scena dalla girada. A moda illustrativa ei David Flepp sefultischius ella rolla digl um da Salischina. La detga da Vrin, daventada enconuschenta generalmein en tiara romontscha tras la canzun d’Alexi e Marcus, audan ins en ina versiun adattada. Il reschissur René Schnoz ha inscenau ella pil teater «Crappa Cumin». Ei dat caschuns da rir «Crappa Cumin» ei buca in teater static cun tribuna. Ils aspectaturs van d’in liug a l’auter. Ins s’entaupa avon l’entrada dil museum el marcau vegl a Glion. Allas uras fixadas arriva il guid, el ei costumaus cun caultschas neras, tschiep brin e cilinder. Entuorn culiez ha el la rama d’in maletg. El entscheiva a tschintschar e renda attent ch’ins dueigi suandar el. Ina gruppa da rodund 50 persunas ei semtgada. Pign e grond ei plein tensiun. Cuort avon che semetter sin via declara il guid aunc gl’intent dalla rama entuorn culiez. «Saveis, nus essan part dil ‘Rahmenprogramm’». In’emprema risada e la gruppa semetta en moviment. Sin Plazza cumin, sper la crappa, dat ei las proximas caschuns da rir. Il guid declara che la crappa seigi vegnida a Glion per far ina reuniun. «Quel cheu vegn dalla Val Medel. El ha giu empau pli ditg tochen Glion. Quels da Medel ein eba buca ils pli sperts». Il crap ch’ei vegnius dalla Lumnezia seigi pli bials che Renzo, e tier quel da Val S. Pieder gustien ins l’aua da Val. Il crap dil giavel avon casa cumin a Glioh. La detga dad Elli ed Oswald sa Sturfis. Barlot el curtgin dalla pleiv catolica: Las strias spetgan silla caschun ch'il prer emblida sia stola. La gruppa che ha presentau dumengia il teater, da sen. David Flepp, Romana Brunold, Veronica Cathomen, Ronja Muoth e Samuel Zinsli. Ed in auter crap che stetti sidretg sco ina petga seigi in mistral petrificau. Il raquintader e guid discuora tudestg e romontsch, adina puspei vegnan plaids originals, nums e discuors el lungatg dalla regiun. Avon la casa cumin lai el prender part dalla detga dil crap dil giavel da Surcasti. Il giavel fa impressiun cu el cumpara davos il carpun. Naven dil con dalla Ritta sur Tersnaus haveva el mess en moviment in tal per destruir la caplutta da s. Catrina. Senza success, muossa il raquintader. El gesticulescha, muossa, cun egliadas gitas, cun expressiun da beffa, fa egliuns cu el tschontscha. Ella detga dil Grep da pegnas fan la pura ed il muliner egls gross. Omisdus ein enguords ed han mai avunda. Dapli lein buca tradir. Teniu la tensiun Alla fin dalla quarta scena silla plazza s. Margreta ha il teater aunc adina l’attenziun cumpleina digl auditori. Ils acturs Romana Brunold, Veronica Cathomen e Ronja Muoth van trasora en novas rollas. Era il giuven Samuel Zinsli. El ei giavel, prer e pader. «Daco stos jeu trasora murir ni esser il nausch», recloma el tuttenina, denter la sisavla e la siatavla scena. Ella rolla digl Oswald haveva el stuiu mirir. Alteraus e vilaus banduna gl’actur il plaz. Il raquintader sto mitigar. Il teater ha clamau anavos gl’auditori el present. La tensiun era buca tschessada tochen lu. Sil pastget davos la baselgia, culla detga dil nuorser da Ranasca, meina il raquintader puspei el vargau la gruppa. Fascinaus teidlan ins, suonda, pren part allas emoziuns dils protagonists. Suenter in’ura ed in quart ei il striegn a fin. Il ferm e liung applaus ella cuort dalla Casa Carniec ei meritaus. Ei dat dil reminent aunc tozzels detgas che René Schnoz e sia truppa savessen inscenar pil «program da rama» dall’exposiziun dalla crappa. Quella cuoza aunc treis onns, material d’inspiraziun ha ei aunc detgavunda.

L’jamna vargada ei l’Uniun catolica da dunnas dil Grischun s’entupada a Val S. Pieder. Alla dieta annuala han las participontas tratg bilanza digl onn vargau e mirau anavon. L’uniun tetgala naziunala ha cumpleniu dacuort exact 110 onns, ella ei vegnida fundada ils 21 da matg 1912. Oz dumbra ella 120'000 commembras, organisadas en 17 uniuns tetgalas cantunalas e 600 uniuns localas. Ina da quellas ei l’Uniun catolica da dunnas dil Grischun. Igl ei ina reit da 3200 dunnas che s’engaschan cun lavur voluntaria per tuttas gruppas socialas. Suenter la pandemia ei la radunonza generala puspei stada en fuorma fisica, vul gir che las dunnas han astgau s’entupar e sebrattar senza limitaziuns. La presidenta denton, quella ha muncau uonn. Irmgard Cavigelli-Schmid da Siat ed oriunda da Val S. Pieder, haveva selegrau da beneventar «sias» dunnas en siu vitg nativ. Ina grippa da primavera ha sfurzau ella da delegar sia part alla consuprastonta Rita Gfeller-Vincenz. Quella ha menau la radunonza en preschientscha da Danielle Cotten, representanta dall’uniun tetgala svizra. Ensemen cun Karin Ottiger meina quella il biro naziunal a Lucerna. Gl'aunghel da Nadal Rita Gfeller ha prelegiu il rapport annual dalla presidenta. Quella ha menziunau gl’aunghel da Nadal ch’ei mintg’onn tschentaus si ella via dalla Posta a Cuera. Sco in dils accents digl onn ha ella era menziunau la sentupada dils 30 da settember cugl uestg Joseph Maria Bonnemain. La sentupada el casti episcopal seigi stada en ina atmosfera cordiala ed emperneivla. Dapi il november 2021 tgamuna Domenica Christoffel-Spescha il secretariat dall’uniun cantunala. Domenica Christoffel-Spescha da Sevgein ha presentau quen e bilanza inclus il fondo social ed il resultat dall’acziun cugl aunghel da Nadal. Quel ha deplorablamein buca anflau suttetg gl’onn vargau en ina dallas 35 uniuns commembras, ins speri che quei seigi il cass il 2022. La squadra che organisescha la scaffa da brevs cugl aunghel da Nadal ha elaborau bunamein 100 damondas da sustegn. Privats, uniuns, firmas e vischnauncas contribueschan mintg’onn a quell’acziun sociala dall’uniun cantunala. Donatura principala ei la Baselgia cantunala, ella contribuescha mintg’onn cun ina donaziun da basa. Mutaziun en suprastonza Ella suprastonza dat ei ina mutaziun pervia dalla demissiun da Xenia Dietrich da Breil. Siu ressort, quel dallas medias e communicaziun, resta daferton vacants, igl ei buca reussiu d’occupar da niev quel. Aschia secumpona la suprastonza cantunala vinavon dalla presidenta Irmgard Cavigelli, Siat; Rita Gfeller, Sagogn; Elvira Boner, Seewis-Pardisla ed Edith Capaul, Cuera. L’Uniun da dunnas da Val S. Pieder haveva semtgau plein attenziun la halla Glüs e decorau las meisas cun flurs da prada e floristica. Suenter la radunonza han las delegadas fatg ina spassegiada sur la punt dil Rein da Val. Ella baselgia parochiala han ellas assistiu ad ina devoziun cullas dunnas da Val. Suenter ein l’entira radunonza returnada ella halla nua che l’uniun hospitonta ha offeriu petta e caffe. La suprastonza dall'uniun cantunala, da sen. Xenia Dietrich (ha demissiunau), Rita Gfeller, Domenica Christoffel ed Edith Capaul. Silla foto mauncan Irmgard Cavigelli (presidenta) ed Elvira Boner.

L’Uniun da fauturs e fauturas dil Museum Regiunal Surselva ei vegnida fundada 1987. Cun ses ca. 450 commembers ha ella dau dapi lu grond sustegn finanzial al Museum Regiunal Surselva a Glion. Ils davos onns ha era l’Uniun dils fauturs sentiu las consequenzas da corona. Quei ha effectuau ch’il schinumnau «Städtlifest» – che porta l’entrada principala en cassa – ha duas gadas buca saviu ver liug. Perencunter ha la Fiera d’Advent saviu vegnir realisada il november vargau tras metter si in stan. Ed ins ha dumignau ora in gudogn da 650 francs. La pli gronda part dallas entradas dall’Uniun dils fauturs deriva dallas contribuziuns annualas dils commembers. Per 2021 ha l’Uniun saviu surdar 26 000 frs. al Museum Regiunal Surselva che ha saviu bien grau persuenter. Ils 5 e 6 d’uost 2022 ha liug il proxim «Städtlifest» a Glion. (fmr/gc)

En sia seduta dil gliendisdis sera ha il cussegl da vischnaunca da Trun acceptau il dretg da baghegiar per in cuoz da 99 onns per la camona da Punteglias. La camona s’auda al Club alpin svizzer Winterthur che ha fatg la damonda da concessiun pil dretg da baghegiar. La vischnaunca da Trun ha lubiu igl onn 1906 alla secziun d’ereger la camona sin ina parcella da vischnaunca a Punteglias sin 2311 meters sur mar. Sco quei che la suprastonza communala constatescha, laian ils documents anflai egl archiv communal supponer che la camona da Punteglias seigi vegnida ba­ghegiada igl onn 1908. Tochen oz dat ei negin contract denter il CAS e la vischnaunca. Per quei motiv ha la secziun fatg la damonda pil dretg. Unanimamein autorisescha il cussegl da vischnaunca la suprastonza communala da conceder quei dretg da baghegiar entochen igl onn 2121. Cun 9:5 vuschs ha il cussegl da vischnaunca approbau la lescha da polizia. La tractaziun da quella haveva el interrut avon rodund dus meins. Il davos plaid el capetel pertuccont quella lescha han vischinas e vischins all’urna. Medemamein ha il parlament dau suatientscha alla damonda da privats da cumprar ina parcella a Schlans per saver ereger leu sper lur casa d’ina fami­glia garaschas e luvratori. (fmr/hh)

Suenter haver terminau la transacziun dall’Andermatt Swiss Alps SA (ASA) duei Mike Goar (64) daventar meinafatschenta dall’Andermatt-Sedrun Sport SA (ASS). Sco quei che l’ASA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei Mike Goar staus il davos cau operativ dil Park City Mountain en Utah, il pli grond territori da skis colligiau dils Stadis Uni dall’America. Dapi varga 40 onns eis el engaschaus ella branscha ed ei staus engaschaus en quei temps en plirs enconuschents territoris da skis. La fin da mars 2022 ha Vail Resorts cun sedia en Colorado annunziau siu engaschament ell’ASS. El surpren 55 pertschien dil capital d’aczias dalla societad. Da decider quei han aunc ils acziunaris – quei ch’astgess esser ina decisiun sulettamein formala – en ina radunonza generala extraordinaria. Leutier vegnan denton era aunc decisiuns da tiarzs sin fundament da contracts. (fmr/hh)

Ina veglia truasch el vitg da Rueras ha in niev plaz. Ella ha stuiu untgir al project per ina garascha nova ed ei vegnida alzada sur via vi sin in’autra parcella. Igl anteriur possessur dil baghetg ed il Forum cultural Tujetsch ein leds e cuntents dall’acziun reussida. En sesez havess la truasch ella part veglia dil vitg da Rueras giu da vegnir spazzada. Il Forum cultural Tujetsch ei vegnius attents sin quell’intenziun sin fundament dalla damonda da baghegiar. «Nus havein lu contactau immediatamein la vischnaunca ed il possessur, la famiglia da Florian Berther, che ha lu regalau la truasch al forum», di Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. Pli che 200 onns veglia Aschia eis ei reussiu da spindrar il baghetg cun ina vegliadetgna da probablamein pli che 200 onns. Parallelmein ha il forum saviu acquistar ina parcella ella vischinonza per aschia saver dar alla truasch in niev plaz. El rom da quell’entira acziun en favur dil spindrament dalla truasch ei il forum era vegnius sustenius dil vischinadi da Rueras. Il gliendisdis sera ei il baghetg vegnius francaus ed alzaus sur via vi rodund diesch meters sils sochels novs. «Igl ei stau in’acziun perfetga senza cumplicaziuns. Nus havevan schazegiau ina peisa da rodund tschun tonnas e savevan igl emprem secapescha buca schebein la maschina possi era alzar la truasch. La fin finala ei tut iu tenor plan», di Tarcisi Hendry. Diever futur ei aunc buca clars La truasch che vegneva nezegiada pli baul sco deposit da garnezi ha duas alzadas. Ina tiarza alzada construida pli tard, ei vegnida spazzada. Ussa duei il baghetg survegnir in niev tetg da slondas. Per tgei intent ch’ella vegn duvrada igl avegnir sa il forum aunc buca definitivamein. «Nus havein formau ina gruppa da lavur persuenter e vegnin a far nossas ponderaziuns. Igl ei pusseivel ch’ella savess survir igl avegnir sco stizunetta ni sco liug per exposiziuns», di Tarcisi Hendry. Medemamein eis ei aunc buca decidiu schebein la truasch duei star en possess dil forum ni vegnir surdada al vischinadi da Rueras. La parcella duei ir en possess dalla vischnaunca. «La truasch el liug niev revaletescha il maletg dil vitg da Rueras e mantegn aschia la tempra veglia da quel», puntuescha Tarcisi Hendry. Ina truasch sin viadi a Rueras Probabel pli che 200 onns veglia ei la truasch ch’ei vegnida spustada il gliendisdis sera el vitg a Rueras. En siu plaz niev ch’ei buca lunsch naven dil vegl duei ella vegnir mantenida per las proximas generaziuns. Ils possessurs da quei baghetg vegl han regalau el al Forum cultural Tujetsch ch’ei s’interessaus persuenter, suenter ch’igl ei vegniu enconuschent ch’el stoppi untgir ad ina nova garascha. Uss duei la truasch survegnir in niev tetg ed in niev intent. Tgeinin ei aunc buca clar dil tut. (fmr/hh) La truasch ei vegnida spustada per rodund diesch meters. Aschia resta ella ella part veglia dil vitg da Rueras. La truasch ei vegnida spustada per rodund diesch meters. Aschia resta ella ella part veglia dil vitg da Rueras. La truasch ei vegnida spustada per rodund diesch meters. Aschia resta ella ella part veglia dil vitg da Rueras. La truasch ei vegnida spustada per rodund diesch meters. Aschia resta ella ella part veglia dil vitg da Rueras.

Per l’emprema ga ei la Gilda dils cuschiniers etabli dalla Svizra s’entupada en Surselva. Cuschinieras e cuschiniers dall’entira Svizra ha gudiu la radunonza ed il vast program da rama a Mustér. Toni Darms da Glion ei staus alla testa dall’organisaziun ed el relata dils plaschers e fastedis dalla gronda famiglia dallas cuschinieras e dils cuschiniers. Denter auter ei quei la sfida da survegnir persunal. FMR: Sche catschadurs s’entaupan, tschontschan els dalla catscha. Co ei quei tiels cuschiniers: tschontschan els mo da cuschinar? Toni Darms: Tier las cuschinieras ed ils cuschiniers vegn ei tschintschau sur da novas maschinas. Pia empau sco tiels catschadurs che tschontschan da buis. In grond tema dils gastronoms ei il mument era la problematica d’anflar persunal. Quei ei denton era in problem da pliras autras branschas. La gilda ei in’organisaziun cun 244 activs e 111 passivs sco era 50 partenaris ell’entira Svizra. Co caracterissasses Vus il cuschinier dalla gilda – eis el auter ch’ils auters? Era in futur cuschinier vegn naschius sco in carstgaun. El sescolescha e sedifferenziescha lu dils auters entras sia savida en cuschina. Ei dat denton era biars auters – sco per exempel dunnas da casa – che cuschinan fanastic. Per saver scolar emprendists drova ei denton la perfecziun fundada. Cuschiniers ein per ordinari denton era persunas ch’apprezieschan il contact cun autra glieud ed era cun collegas da lavur. Ils cuschiniers dalla gilda lavuran buca in encunter l’auter. In bien exempel pils buns ligioms ein ils menaschis en Surselva. Esser ella gilda ei ina honur, ils criteris da vegnir recepius ein stregns. Tgei dretgs ed obligaziuns han ils commembers, era pertuccont qualitad en lur menaschis? Appartener ad ina cuminonza ei adina enzatgei bi e da quei ch’ins ei loschs. Quei ei buca auter ella gilda. In pertschien dils menaschis da gastronomia dalla Svizra (rodund 270 000) ein uni ella gilda. L’obligaziun dallas commembras e dils commembers ei da mantener il menaschi dalla gilda. Medemamein ei quei buca gratuit. Las contribuziuns annualas vegnan impundidas per lavur administrativa e marketing. Nus fagein in marketing professiunal ed essan presents era ellas medias socialas. In’impurtonta incumbensa ei secapescha era il guid dalla gilda che cumpeglia 85 000 exemplars. Drova ei ina tal’organisaziun sco la gilda per tener il standard qualitativ dalla ga­stronomia en Svizra? Naturalmein che quei ei era in impurtont scop da noss’organisaziun. Nus promovin la qualitad dalla cuschina e savens succeda quei cun conjugals ch’ein engaschai omisdus el menaschi. Quei ei in grond avantatg. La tgira dil mistregn da cuschinier ei ina gronda sfida, pertgei la professiun semida. Adina puspei vegnan novs products sin fiera ed aschia sesviluppescha la professiun e cun ella nossa gronda famiglia da cuschinieras e cuschiniers. Ils menaschis da gastronomia han pitiu ils davos onns dalla situaziun cun corona, mo survegnir bien e sufficient persunal era gia avon in problem. Tgei interpren la gilda per migliurar quella situaziun? La finamira dalla gilda ei d’animar giuvnas e giuvens d’absolver igl emprendissadi da cuschinier e da seperfecziunar silsuenter. Il mument ei quei daveras buca sempel, luvrar culs mauns ei buca el trend. Leutier han ­biars il sentiment che luvrar las fins d’jamna seigi in disavantatg. Quei ei buca aschia. Tgi che fa quei ha liber dus dis duront l’jamna e sa guder lu las pistas da skis. La gronda sfida ei da mussar alla glieud las bialas varts da nossa professiun, mo quei ei in problem era d’autras branschas. Forsa ch’il problem sesligia in mument da sesez. La situaziun actuala pretenda dalla societad da s’adattar sin tuts secturs. Sper la purschida da perfecziun pils commembers s’engascha la gilda era per ina buna caussa, numnadamein per la perscrutaziun dalla malsogna MS. Daco in tal engaschament e daco gest il cumbat da MS? Nossa finamira ei era da s’engaschar pils fatgs socials. El cass da MS succeda quei cun in’acziun da risot che nus organisein dapi 20 onns. En quels dus decennis havein nus rimnau varga 2,5 milliuns francs per la perscrutaziun dalla malsogna MS. Nus organisein denton era sentupadas cun scolas e giuvenils per mussar tgei ch’ins sa tut far en cuschina. L’acziun da risot per MS derasa dil reminent era nies num. Toni Darms, ils davos nov onns essas Vus stai igl ambassadur dalla Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers pil cantun Grischun. Ussa surdeis Vus quei post, tgei resta en memoria? Giebein, da niev ei Jacqueline Rudolph dil Rebleuten Cuera l’ambassadura pil Grischun. A mi vegn surtut la radunonza da quels dis a Mustér a restar en fetg buna memoria. Dapi la fundaziun dalla Gilda dils cuschiniers etabli dalla Svizra igl onn 1954 ei quei l’emprema ga che quella radunonza ha giu liug en Surselva. Jeu hai astgau presidiar il comite d’organisaziun, quei ch’ei stau ina fetg biala incarica, era grazia all’excellenta collaboraziun dils ulteriurs commembers dil comite. La gilda dils cuschiniers a Mustér Rodund 400 activs, passivs e partenaris dumbra la Gilda dils cuschiniers etabli dalla Svizra. La gronda part dad els ein stai gliendisdis e mardis a Mustér alla radunonza generala ed il program da rama. Al tgamun dall’organisaziun ei Toni Darms da Glion staus. El ei staus ils davos nov onns igl ambassadur dalla gilda pil cantun Grischun. El ei loschs ch’igl arranschament annual ha saviu vegnir purschius en Surselva: «Ella historia da prest 70 onns dalla gilda eis ei l’emprema ga ch’ella ei vegnida en Surselva.» En in’intervista culla FMR s’exprima Toni Darms davart la gilda sco gronda famiglia da cuschinieras e cuschiniers, mo era davart ils fastedis ch’ella ha. In dils gronds ei la problematica d’anflar persunal: «Igl ei ina gronda sfida d’animar giuvenils da far igl emprendissadi da cuschinier, schegie che quel ei fascinonts e ha fetg bialas varts positivas.» Luvrar culs mauns seigi denton buca el trend. (fmr/hh) Toni Darms ei staus nov onns ambassadur dalla Gilda svizra dils cuschiniers pil cantun Grischun. Ussa ha el surdau la bitgetta. Ils davos onns da professiun ha el luvrau sco caucuschinier ella claustra a Cazas, avon eis el staus biars onns ustier dalla Stiva Veglia a Schnaus. Il Center Fontauna – il liug da sentupada.

Dapresent realisescha la Resurses SA a Tinizong ina nova resgia ch’ei per dimensiuns grischunas detg gronda. Igl interprendider surmiran Enrico Uffer vul construir sumeglionts indrezs da resgiar en Purtenza ed en Surselva. Anflar in liug adattau per plazzar ina resgia en Surselva ei buc aschi sempel. Igl ei la visiun digl interprendider surmiran, Enrico Uffer. Ed igl emprem pass da quella visiun vegn gest realisaus. A Tinizong baghegia l’interpresa Resurses SA ina resgia nova. Per 24 milliuns francs in indrez pli grond che duei resgiar igl emprem bliec il sis da december 2022, sco quei che Enrico Uffer ha tradiu viers la FMR l’entschatta zercladur. Entochen 50 000 cubics lenna vul Enrico Uffer, il tgamun dalla Gruppa Uffer SA, resgiar mintg’onn ella resgia da Tinizong. Ed igl interprendider surmiran ha confirmau viers la FMR quei ch’el ha gia communicau pli baul: «Alla Resurses duei ina ‹Resurselva› suandar e medemamein in semegliont menaschi en Purtenza e pli tard enzanua aunc in menaschi ch’elavura la lenna resgiada.» Interess ei avon maun «Igl interess da realisar ina resgia pli gronda en Surselva ei bein avon maun», gi il sviluppader regiunal Rudolf Büchi. Pil mument eis el en collaboraziun cun las vischnauncas intressadas lundervi d’anflar in liug nua ch’ins sa insumma plazzar ina resgia pli gronda. Enrico Uffer discuorra dad ina surfatscha da 15 000 en­tochen 20 000 meters quadrats ch’ein necessaris per realisar ina tala resgia. Ina surfatscha ch’exista buc ellas zonas d’industria existentas en Surselva. «Ei va buca senza engrondir enzanua ina zona d’industria», gi Rudolf Büchi. Ord sia vesta eis ei impurtont da sclarir sco emprem las damondas dalla planisaziun dil territori avon che prender a mauns in niev project da resgiar en Surselva. Pertscharts dalla problematica dad anflar in liug per ina resgia nova en Surselva ei era Enrico Uffer. El vesa quella resgia egl intschess denter Glion e Domat per saver resgiar lenna dils uauls dil Plaun sco ord la Surselva. Ils 25 milliuns francs investai dapresent a Tinizong vegnan cumpleinamein da vart privata. Anflar investurs ei tenor Enrico Uffer buca talmein grev, sch’igl ei pusseivel da far valer ina rendita. Per pli grev resenta igl interprendider surmiran da perschuader il forestalesser e la politica per sia strategia. «Ina certa capientscha vai jeu per quellas resalvas, principalmein pervia dallas experienzas negativas cun la resgia gronda da Domat che ha fatg naufragi.» Buca da paregliar cun Domat Paregliar selai il concept dad Enrico Uffer strusch cun la filosofia dalla resgia gronda da Domat. Quei gi il president dalla Selva, l’uniun dils possessurs grischuns d’uaul, Leo Thomann. «La resgia da Domat era concepida per resgiar entochen 800 000 cubics lenna per onn.» E la tecnica dalla resgia da Domat lubeva sulettamein da resgiar blocca cun in diameter da 25 entochen 35 centimeters. «Il sistem dalla resgia da Tinizong resgia tut ils diameters.» Leo Thomann puntuescha che la Selva sustegni la strategia dad Enrico Uffer. Ch’ei dat certas resalvas neu dil forestalesser viers ina resgia nova en Surselva ei il president dalla Selva cunscients. La resgia stuess retscheiver garanzias dallas vischnauncas e lur reviers forestals da furnir la lenna silmeins per diesch onns. «Consequentamein ­stuessan las vischnauncas ceder ils contracts existents cun lur cumpraders da lenna, e da quei han ei in cert sterment.» Aschilunsch ein ins denton aunc buc en Surselva. Rudolf Büchi manegia da saver definir in liug adattau per ina resgia nova enteifer ils proxims meins. Pass per pass Ed era igl interprendider Enrico Uffer tschon­tscha da s’avanzar pass per pass. Enzacu spera el tuttina da puder perschuader la politica da sia visiun. Sil pli tard lu, sch’el sa mussar a Tinizong che siu concept funcziuna. Ed aunc in auter argument ha Enrico Uffer plidentau. «Nus discurrin dad ina plivalur da 40 milliuns francs che restan el Grischun, sche nus vegnin da resgiar sezs nossa lenna.» Paregliar sia strategia cun las finamiras dalla resgia gronda vul il interprendider surmiran buc. «Il temps e las circumstanzas ein semidadas da rudien.» El vul resgiar ed elavurar lenna per la fiera svizra. La resgia gronda da Domat haveva la fiera dils Stadis Uni en mira. Enaquella che la crisa d’immobilias ha frenau la branscha da construc­ziun alla costa digl ost dils Stadis Uni ei la resgia gronda da Domat ida sut.

Il quen dalla vischnaunca Ilanz/Glion siara cun in resultat meglier che spitgau. Enstagl d’in surpli da 64'800 francs sa la suprastonza communala presentar in gudogn da 703'114 francs. Augustin Beeli/FMR La grafica sin pagina 8 dil quen communal 2021 illustrescha la situaziun: Las cefras dils recavs da 2015 tochen 2021 ein constantas. Tiels cuosts illustrescha la tabella cullas differentas colurs che la direcziun communala ha ina buna disciplina. Cheu ein las cefras aunc pli constantas. Il 2021 ha la vischnaunca recaltgau in gudogn operativ da 703'114 francs. Igl ei ina summa da 145,20 francs per persuna, quintau sils 4842 habitonts che vivan ellas 13 fracziuns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Quellas persunas possedevan ils 31 da december 2021 – quintau sil livel dalla vischnaunca – ina facultad da 3'397 francs. 37 milliuns ils proxims onns Las autoritads strategicas ed operativas ein sfurzadas da tener vinavon bein en egl las finanzas. Il grad dall’atgna finanziaziun per las investiziuns ei actualmein sin 79,89 %, quei ei ina valur al cunfin dil bien tochen representativ. Ils onns 2015, 2016 e 2017 era el mo silla quota 41,6 tochen 50,27 %, quei che era claramein nunsufficient. Per augmentar quella quota haveva la suprastonza communala proponiu d’augmentar il pei da taglia. Il parlament haveva denton refusau quell’idea. Sco quei ch’ei semuossa han mesiras da spargn ed ina disciplina consequenta pudiu tonscher d’augmentar il grad dall’atgna finanziaziun. Ei va bein culla vischnaunca Ilanz/Glion, mo gronds segls sa ella tuttavia buca far. Malgrad quei eis ella sfurzada d’investir. El rapport annual renda la suprastonza communala attent alla planisaziun dallas finanzas pils onns 2024 tochen 2028. Nov projects han prioritad e pretendan ils proxims tschun onns investiziuns da 37 milliuns francs. Da quei stoppi la vischnaunca finanziar sezza 25 milliuns francs, scriva la suprastonza communala. In dils projects, la renovaziun dalla plazza nova dils autos da posta, ei gia decidius e spetga silla realisaziun. In project prioritar dil proxim futur ei plinavon il luvratori cumbinau per survetsch stradal e pumpiers. Ulteriura prioritad han la sanaziun dalla casa da scola da Castrisch, la renovaziun dallas vias ed ovras dalla meglieraziun da Riein, il provediment d’aua dalla fracziun Siat, la sanaziun dalla baselgia s. Martin a Glion sco era il project da sanar la punt dil Rein a Glion. Glion, vesta viers sid, cun Sevgein (sen.) e Luvenen (dretg). Forestalesser ha fatg gudogn Las entradas da taxas, taglias, tscheins e concessiuns drova la vischnaunca per finanziar mintg’onn ils differents menaschis e l’infrastructura. Il quen 2021 muossa entradas da taglia da 17'390'032 francs. Ina parta da quella summa drovan ins per finanziar il sectur dalla scola e formaziun. Quel ha custau la summa da 7'516'992 francs. Gronds posts da cuosts ein plinavon l’administraziun (3'182'606 francs), sanitaresser (2'134'134 francs) e traffic (2'094'672 francs). Da differents secturs spetgan ins ch’els portien sesez, aschia per exempel il forestalesser, las canalisaziuns e la dismessa da rumians. Il forestalesser ha recaltgau il 2021 in gudogn da 190'343 francs per la cassa communala. Il turissem – malgrad taxas turisticas – ha fatg perencunter in deficit da 269'696 francs.

La fin dil 2007, pia avon 15 onns, ha la controlla da habitonts da Sagogn registrau 645 persunas. La fin dil 2021, 14 onns pli tard, era ei exact 100 dapli: Igl ei in fatg ch’ins pren dil rapport e quen communal 2021. Quel cuntegn all’entschatta ina statistica dalla demografia. La cefra da habitonts dils 31 da december 2021 ei cun 745 habitonts la pli aulta ella historia dalla vischnaunca. Da quei diember ein 668 Svizzers e 77 jasters cun lubientscha B e C. Enteifer in onn ei la populaziun carschida per 1,78 pertschien. Cun in surpli d’entradas da 281'518 francs sappi la vischnaunca puspei presentar in quen solid, scriva la suprastonza communala en siu rapport da gestiun dil 2021. Las entradas da taglia seigien legreivlamein carschidas levamein, e quei malgrad, ni pervia dil pei da taglia pli bass. La fin da december 2020 haveva la radunonza communala decidiu da reducir la quota da 112 sin 105 pertschien dalla taglia cantunala sempla. Sagogn, stad 2021 Ils 20 da zercladur 2022 vegn la suprastonza communala a presentar il quen 2021 alla radunonza. La fin dil 2021 possedeva la vischnaunca da Sagogn in agen capical da 8'147'911 francs. Il recav dallas taglias sin entrada ein stadas 1'353'207 francs, quei ch’ein rodund 14'000 francs dapli ch’igl onn precedent. Las taglias sin midada da maun ein carschidas per rodund 34'000 francs sin 294'133 francs.

Bein bein, quei va schon. Dian biars. Ni gnanc studegian. Jeu proponel in test. Emprem condament: Ti dueias haver negins auters dieus sper mei. Per in neutral negin problem. In diu tonscha. E tgei che tschels fan, interessescha bu el/la. In neutral mira per sesez. (Cristians ein en quei punct meins neutrals. Per els dat ei mo lur diu.) Secundo: Ti dueias bu far in maletg da Diu. È quei secumportass da principi bein culla neutralitad. Mo è cheu dat ei in pintga collisiun culla munconza da neutralitad dils cristians, oravontut cun lur maletg da diu sco bab en tschiel cun barba. Neutral mass plitost en direcziun da Conchita Wurst. Mo è gliez fuss in maletg. Pia per esser neutrals ed aunc cristians, stuessen ils cristians zacu far la discussiun da (non)binaritad. Terzo: Ti dueias bu malduvrar il num da Diu. Eba. Lu il quart ed il tschunavel: quels caschunan negins problems per inA neutralA, silmeins en Svizra. Siu di da ruaus ei bu periclitaus e bab e mumma viseta ella pli u meins regularmein. Sisavel condament: Ti dueigies bu mazzar. Da principi bu in problem. Tut tenor tgei vischins che ti has. Sche ti has tuppamein in grobian en vischinonza che pren in bi di sia kalaschnikov e vegn vi ed en casa e mazzacra per exempel la famiglia che habitescha giu el plaunterren, in bab, ina mumma, dus affons, clar, è leu sas ti sco neutral dir, hei sorry, quei va tier a mi nuot, cheu semischeidel bu en, quel ha segir giu ses motivs. Forsa has il reflex da clamar da scala giu, hei, enconuschas il sisavel. Aber lu rescas halt che ti vegnas è aunc vidlunder. Also cheu ei la neutralitad segir d’avantatg. È per restar cristians. Ti sas telefonar alla polizia, ni pender o in placat da protest, malgrad che gliez fuss è bu neutral. Pia, tut tenor in telefon alla polizia. Da l’autra vart. Quei sa è zatgi auter far. Sco neutral stos propi mirar da bu semischedar en. E sche ti has tuttenina sez/za tema da quei grobian, sche s’ei segir bien dad haver ina habitaziun buc memia giubass, mobein ina survart e sche pusseivel haver vischins valerus entuorn ins che schessen lu vodura, en cass. Epi ston ins halt mirar da vegnir o culla glieud. E magari far in survetsch. E gliez meina directamein tier punct otg. Ti dueias bu engular. Ed è gliez ei negin problem. Impurtont ei la definiziun. Sch’in vischin per exempel splunta e damonda, sch’el astgi metter sia meila (manegiau ei naturalmein monetas;) en miu tschaler, quel hagi in super clima ed jeu survegni in pèr kilos persuenter, sche saiel jeu sco neutral e cristian rispunder cun buna cunscienzia, clar, bugen, daco bu. Era sch’in auter vischin pretenda che quel cheu hagi engulau la meila. Exact per da quellas situaziuns eisi bien dad esser neutrals e cristians. Tgi di che quei constetti? Ei dat schi bia scuidonza e faulsadad. Per in neutral e cristian quentan mussaments. E lezs ein rars e cars. Impurtont ei bu engular ed è bu dir manzegnas. Quei che fuss il novavel e leu dat ei forsa ina pintga fricziun culla neutralitad. Per in neutral dat ei ni manzegna ni verdad. El semova adina zanuas denteren, zanuas enamiez, ni suroravi, sco deliberaus da quellas categorias. Resta il dieschavel: Ti dueias bu garegiar las caussas da tiu proxim. Per in neutral negin problem. Cunzun en Svizra. Cun nus vai gie tiptop. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR.

Sonda, ils 18 da zercladur 2022 passa il Tour de Suisse la Surselva. La partenza da quell’etappa succeda ad Ambri. Da leu arriva el sur il Pass Lucmagn e traversa la Surselva e Valrein da Cuera per arrivar a Malbun el Principadi dil Liechtenstein. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, eis ei da quintar cun impediments dil traffic mintgamai da 30 entochen 60 minutas sils differents tschancuns. Aschia vegn la via serrada da Mustér en direcziun Pass Lucmagn naven dallas 13.10, da Glion en direcziun Mustér naven dallas 14.00. Da Cuera entochen Glion (sur Flem) vegn la via serrada naven dallas 14.45. La polizia supplichescha las autistas ed ils autists per capientscha ed appellescha da risguardar las directivas polizialas e dils organs d’agid. (cdm/fmr)

La radunonza communala da Sumvitg che ha giu liug a Surrein il mardis sera, ha approbau il quen communal 2021. Tier expensas totalas da rodund 7,9 milliuns francs siara quel cun in gudogn da pressapauc 1,6 milliuns francs. La vischnaunca ha saviu far amortisaziuns ell’altezia da biebein 624 000 francs. Las investiziuns nettas pigl onn 2021 contonschan la summa dad in milliun francs ed il cash flow importa 2,27 milliuns francs. Aschia contonscha la vischnaunca in grad d’atgna finanziaziun da 211%. Plinavon ha la radunonza communala approbau la lescha davart l’indemnisaziun dallas prestaziuns dalla vischnaunca en connex cul provediment d’electricitad. Sco niev president dalla cumissiun da meglieraziun han vischinas e vischins elegiu Luzi Pfister da Vuorz. (cdm/fmr)

Las disas da viver e habitar ein semidadas. Quei semuossa dapertut e specialmein ella periferia. Glieud pensiunada ch’ei aunc mobila e sauna banduna ils vitgs, els centers anfl’ins cumpignia e survetschs. Ils jasters sescarpan perencunter per immobiglias en tals loghens «lungurus». «Ch’ils pensiunai van per part naven ha da far bia culla situaziun dallas casas e habitaziuns ch’ein tuttenina buca pli adattadas sco habitadi ella vegliadetgna», analisescha Claudio Simonet. Il president communal da Medel ei sez era pensiunaus, ei denton ella situaziun comfortabla ch’ina part da ses affons ein returnai. El ei pia plitost gl’exempel cuntrari dalla tendenza actuala. Claudio Simonet constatescha quella en sia vischnaunca. El di vinavon: «Quintar che la glieud veglia resti en vischnaunca spendra buca la cefra da habitonts. Ei duvrass dapli famiglias giuvnas». «Nus savein mo promover» Las disas da viver e habitar ein semidadas cumplettamein. L’agricultura che dominava ei quasi industrialisada. Pli gronds ch’il menaschi ei, e meglier per la rentabilitad. E la generaziun giuvna ch’ei carschida si els vitgs vul buca habitar en casas veglias. Quei conferma il president communal da Medel: «Quei che nossa vischnaunca duvrass, fuss la pusseivladad da metter a disposiziun terren en in quartier niev per baghegiar casas per famiglias el stil sco ils basegns d’ozildi pretendan ei. Ei sto esser baghetgs fetg funcziunals cun spazi entuorn casa, ed alla fin per in prezi pagabel», descriva Claudio Simonet il giavisch dallas autoritads. Tenor Rudolf Büchi, il sviluppader regiunal dalla Surselva, han las vischnauncas enta maun las pusseivladads e che havessen era il potenzial finanzial. «L’autonomia da vischnaunca ei pli ferma. Nus dalla Regiun Surselva savein buca cumandar. Nus promovin il svilup, agir ston denton las vischnauncas», gi el. Las finanzas lubeschien allas biaras da tschentar quella prioritad. El pren in exempel: «Daco buca suandar gl’exempel dil Valleis cun introducir premias per famiglias giuvnas che vegnan a habitar els vitgs?» Ils pensiunai bandunan quels, ed ils giuvens retuornan, ei quei la sligiaziun? «Jeu sun pertscharts ch’igl ei ina situaziun ambivalenta. Nossa strategia ei quella da mantener ils vitgs sco spazi da habitar e da viver.» Ei seigi bein clar ch’ins sappi buca scumandar als pensiunai dad ir a habitar en in center. Ils centers carmalan, cun bia spazi da habitar per seniors. «Nossa generaziun ei pli mobila» In che ha fatg quei dacuort ei gl’anteriur president communal dalla Lumnezia. Duri Blumenthal e sia consorta han bandunau la vallada, els han bardigliau da Degen a Glion. «Avon bunamein 30 onns essan nus returnai da Cuera en Lumnezia ed ussa, en vesta alla pensiun, essan secasai a Glion. Pia aunc adina ella regiun». «Quella midada ei ina decisiun raziunala», motivescha Duri Blumenthal. Glion ei buca mo dapi varga 20 onns siu plaz da lavur, mobein in center che porscha tut quei ch’ins drova e giavischa. «Tgei far inagada ch’ins ei buca pli mobils e sa buca ir cun auto? Perquei eis ei impurtont da prender ad uras decisiuns che pertuccan la vegliadetgna. Esser nunmobils en in liug cun schliatas colligiaziuns dil traffic public meina ell’isolaziun. Nossa generaziun ei semplamein pli mobila che quella da nos geniturs. Zacu vegnan ins sil punct ch’ins sto conceder ch’ils bauns avon casa restan vits e ch’ins entaupa strusch enzatgi sin via». Il successur da Duri Blumenthal el presidi communal dalla Lumnezia relativescha la situaziun d’in exodus dils vitgs els centers. Daniel Solèr sez habitescha el vitg da Morissen, el renda attent: «La tendenza ch’ils vitgs vegnan vits semuossa pil mument buca considerablamein. Ei dat adina puspei temps che persunas bandunan la vallada, e che persunas tuornan puspei anavos ella patria», declara el. Enteifer la regiun detti ei buca mo Glion, mobein era ulteriurs centers. In tal ei la capitala dalla Lumnezia. «Nossas habitaziuns per il habitar ella vegliadetgna a Vella ein pilpli occupadas. Ils seniors enqueran pusseivladads da saver habitar en talas avdonzas e da far diever dil habitar accumpignau». El manegia la casa ch’ei situada gest sper il Da casa, la casa da vegls e da tgira. Lumnezia vul vegnir activa Tuttina sco Claudio Simont a Medel ei era Daniel Solèr dil meini che la revisiun dalla planisaziun ha ligiau allas vischnauncas ils mauns. «La situaziun che las vischnauncas ston reducir las zonas da baghegiar promova buca da habitar ella periferia», remarca el e cuntinuescha, «malgrad che quella porscha qualitad da viver culs novs mieds da communicaziun e plazs da lavur flexibels». Las leschas surordinadas sforzien la finfinala effectivamein da prender dimora en in liug da center, ni en ina vischnaunca nua ch’ei ha aunc avunda terren da baghegiar. «Nus vulein vegnir activs e dar cunterpeisa al svilup per aschia possibilitar habitadi pagabel per nossa giuventetgna e famiglias». Actualmein vegn igl «exodus» dils vitgs en scadin cass d’engrau als jasters, glieud dalla Bassa remplazza las largias. Ils indigens vulan buca habitar en casas veglias, ed era buca pli en vitgs senza veta. La glieud dalla Bassa sescarpa per immobiglias en quels vitgs «solitaris». Schizun menaschis purils che vegnan libers van pli e pli en mauns da famiglias da purs dalla Bassa. Quellas preferschan gest quellas qualitads ch’ils indigens apprezieschan buca pli. Camuns, in vitget pertuccau.

Eremits dat ei fetg paucs. Sogn Sigisbert era in tal, e s. Clau da Flia. Quei era avon tschentaners. Ils carstgauns han bugen cumpignia, quella inspirescha e fa bein. Schizun ils emerits han sentiu quei, autruisa fussen lur loghens restai desiarts. Il viver ensemen ei essenzial pil carstgaun. Perquei ein culegnas e vitgs seformai. Ins parta ensemen bien e schliet, el mender cass san ins seretrer – sco ina glimaia – ella carlogna. Malgrad quei vegnan ins zacu puspei neuadora. La convivenza ei numdadiu inspironta, meinsvart provoconta. Ella sa esser ina sfida. Pli baul era quei influenzau dil viver ensemen en pliras generaziuns. Pign e grond, giuven e vegl, umens e dunnas, tuts havevan lur posiziun, lur plaz ella societad, en famiglia, baselgia, scola ed uniuns. La controlla sociala appreziavan buca tuts. Ussa ein las disas da viver e habitar semidadas e schizun la controlla sociala sespiarsa. Senza ch’ins deplorass. Quei ch’ins deplorescha ei che giuven e vegl piardan pli e pli il contact in cun l’auter. Seniors vivan en «ghettos» reservai per lur basegns, geniturs cun affons pigns giavischan casa nova cun curtgin e pastget, en in bi liug agl ur dil vitg. La lescha dalla planisaziun dil territori ei buca fatga per tals giavischs individuals da famiglias giuvnas. Era la generaziun dils «babyboomers» ha giavischs individuals. Negin vul habitar pli en in liug solitari, circumdaus da casas cumpradas da glieud dalla Bassa. Il marcau da Glion seporscha sco center per tgirar la cumpigna. Ei dat ustrias e stizuns. sin via san ins tschintschar romontsch sco aunc mai avon. Igl ei auter che egl agen vitg ch’ei germanisaus entuorn entuorn ch’ins sesenta pli e pli sco exot. Perquei san ins capir quels babyboomers che prefereschan da vegnir vegls en buna cumpignia. En quei reguard seporscha Glion sco buc in auter. La finala ston ils babyboomers mo aunc dar adatg che la controlla sociala retuorni buca. El mender cass san ins seretrer ella carlogna, lezza garanzia ei dada.

En sia seduta dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla dalla halla plurivalenta a Sedrun ei Sabrina Flepp vegnida eligida sco nova presidenta dil cussegl da vischnaunca da Tujetsch. La vicepresidenta digl onn 2021/22 remplazza Arno Berther. Niev vicepresident daventa Toni Cathomen. Sco dumbravuschs e salters communals ein Simon Beer e Reto Schmid vegni tscharni. (cdm/fmr)

La scola Ruschein/Ladir ed il Chor mischedau da Ruschein han envidau mesjamna e gievgia a teater. Ella halla Crestas han affons e carschi mussau «Il misteri da Ruschein». Igl ei in toc che la giuvna Alina de Groot ha fatg aposta per quella producziun. Andrea Veraguth ha fatg las versiuns romontschas da diversas canzuns. «Na, Harri Potter pos jeu propi buca pli tedlar», ha Maurin manegiau silla proposta dad Aurelia. «Spitgei, jeu havess aunc enzatgei ch’jeu hai aunc segir buca legiu avon a vus», replica quella. Ella pren in cudisch ord la cruna. «Ussa hai jeu grondas marveglias, raquenta!», tauscha Jeanne Sophie. Ed Aurelia entscheiva a raquintar: «Quella historia ha giu liug cheu tier nus, a Ruschein, sil Frunsberg, e quei gnanc avon schi biars onns». Pauper Gioder scungirau Suenter quell’emprema scena sin tribuna, culs affons en rudi entuorn la raquintadra, vegn il chor silla tribuna annexa. Chor mischedau ed affons contan ensemen la canzun da beinvegni «Misteri da Ruschein». Giuadora tuni e rampluni, in urezi s’avischina a Ruschein. Gest la dretga atmosfera per tedlar e suandar l’aventura. En nov scenas meina quella ils dus protagonists Dario e Gianna d’in temps en l’auter. Ils affons, enten termagliar cun lur camerats, han anflau Gioder a tiara e blessaus. Ina siarp ha miers el. «Il giavel sundel jeu, bandischaus el tgierp d’ina siarp, miu sulet spindrament ei da destruir quei mund» legian Dario e Gianna ella pergameina ch’els han priu ord sac dil pauper Gioder. Duront la canzun da Vangelis cun affons e chor. Quella tiarza scena ei exact duront ch’igl urezi sederscha sur Ruschein. Sil tetg dalla halla Crestas tuni e ramuri, quei augmenta la tensiun ellas retschas dils aspectaturs. Dario e Gianna semettan sils calcogns dil giavel, els ston salvar lur camerat scungirau. Ins auda il gong, borlas vegnan da surengiu, musica da striegn, ed ei vegn stgir. Ina scenaria perfetga per in viadi tras ils temps. «A Frunsberg, gie leu vai regiu, tuttas parts dalla maschina da temps produciu! Uss Gioder ei il curaschus, e rimna en tut il temps craps prezius». Ils dus protagonists ston suandar il Gioder striunau. Pensum dils dus heroxs eis ei da tschentar ils craps prezius ella dretga roda. Apropos roda: Ell’aventura dil misteri da Ruschein ha la roda d’urar dils Tibetans ina muntada speciala. «Tegn mei bein giudem, e fai girar miu pletg», eis ei scret sin quella. Ils dus affons reciteschan, siaran ils egls…e setschentan mintgamai en in auter temps. Il gong e las borlas L’aventura meina el temps da crap. En quella scena sepresenta il chor culla canzun «Il clan dils catschadurs» tenor gl’original «The Lions Sleeps Tonight» ni era «Wimoweh». Andrea Veraguth ha fatg ina versiun romontscha. Tiels carstgauns prehistorics gida la mumma sabia, ella dat ils craps necessaris descrets ella purgameina. Mintga gada ch’ils affons han da midar en in auter temps serepeta il gong, las borlas da savun e musica misteriusa. Gest il dretg mument arrivan els sil plaz nua che Gessler camonda da salidar sia capiala. Gessler ei il nausch giavel, quei san Gianna e Dario per alla fin dalla scena. L’inscenaziun, cun costums e massa requisits, tschaffa ils aspectaturs. Ils pigns dalla scoletta tochen ils scolars dalla sisavla classa ein ferventamein ella historia. En ina scena scumbeglian ils dus protagonists il verset. Ed els setschentan el temps da Mozart. Igl ei denton la fallida epoca. Avon che midar ella dretga conta il chor «Più non si trovano». Ina secunda emprova, cun borlas, gong e stgir, gartegia. In roboter declara ch’els seigien egl onn 3300. Mintga scena cuntegn dialogs divertents. Ils aspectaturs han bia da rir, san mirar e tedlar. Dils roboters tiels Egipzians La scena dils Egipzians, cu Julius Cesar arriva e peglia il nausch. El temps dils Egipzians conta il chor la canzun «Conquest of Paradise» da Vangelis. En quella crescha la tensiun. Il giavel en Gioder sepatrunescha dalla crappa che Dario e Gianna han rimnau. Els drovan mintga singul per metter en roda ed aschia liquidar il nausch. En quella scena vegn ei dramatic, schizun las mumias vegnan activas e dattan cussegls. Maletgs, projectai silla preit dalla tribuna, midan da scena tier scena. Inagada il casti da Frunsberg, lu l’epoca prehistorica, e dils roboters tiels Egipzians. Ils aspectaturs surstattan da tons detagls. Alla fin ein tuts sepresentai silla tribuna, dretg ina davosa salvia cun borlas da savun. Il teater musical che la scola da Ruschein ha presentau ha impressiunau. La variaziun, las colurs, vuschs, costums, glisch ed effects dattan tensiun al toc «Il misteri da Ruschein». Cu la raquintadra Aurelia siara il cudisch van tuts tiel casti da Frunsberg. Igl ei la sera da tschiel stelliu e las scaluttas tradeschan forsa sche Gioder ei propi turnaus dils Egipzians. Cun tuts participonts sin tribuna finescha il teater. Ensemen contan els la canzun finala. Igl ei stau ina «smaladet» biala sera da teater cun carschi ed affons ella halla Crestas a Ruschein. Al team d’instrucziun e tuts involvai dil chor in sincer e grond cumpliment per quella prestaziun communabla admirabla.

Dacuort ha l’Associaziun da consum Falera-Laax tarmess als commembers il quen annual 2021. Quel muossa in record da sviulta e gudogn. Sco quei ch’il president Victor Blumenthal scriva en siu rapport, ei la sviulta carschida per 299'211 francs sin 9'214'587 francs, il gudogn schizun per 131'400 sin 342'222 francs. Quei ein sis gadas dapli che avon siat onns, il 2014 haveva l’associaziun registrau in gudogn da 58'749 francs. Quels onns vargai tochen oz ei la sviulta dallas treis stizuns a Falera, Laax e filiala a Sagogn carschida per rodund 32 %. En siu rapport attribuescha il president quei carschen cunzun al persunal. Ultra dils auters facturs che hagien contribuiu al secuntener favureivel dalla clientella, seigien collaboraturas e collaboraturs s’engaschai extraordinariamein. Sper las cundiziuns da lavur pli grevas pervia dalla pandemia hagi il persunal adempli e dumignau cun bravura la sfida. Sco engraziament hagi la suprastonza dall’associaziun decidiu da schar participar els tuts cun in bonus annual vid il gudogn. All'entrada dalla filiala Sagogn dall'Associaziun da consum Falera-Laax Avon sis onns steva l’associaziun da consum Falera-Laax avon entginas enzennas da damonda. Ella regiun dretg e seniester han detaglists aviert stizuns grondas. La davosa ei quella dil Coop el center Stenna a Flem. Sco quei ch’ei semuossa apprezieschan la clientella tuttina la purschida dalla stizun dil vitg. In factur che lubescha all’associaziun dad esser competitivs culs gronds detaglists ei che la stizun a Laax ei era aviarta la dumengia. Era las investiziuns cuntinuadas ell’infrastructura cun renovaziuns ed adattaziuns, sco era cun disponer il dretg persunal il dretg mument el dretg liug han fatg effect e contribuiu al success.

Ier gievgia han ins festivau ellas pleivs catolicas la solemnitad da Sontgilcrest. A Domat eis ei la «fiasta naziunala» culla processiun renomada. Il firau 50 gis suenter Pastgas sereferescha al sacrament dalla preschientscha da Cristus ell’eucaristia. Papa Urban IV ha introduciu ufficialmein el gl’onn 1264. La processiun culla hostia ella monstranza duei simbolisar il pievel, sin via tras vitg e cultira, che dat perdetga per sia cardientscha. La processiun mava tier differents altars fatgs aposta per Sontgilcrest els differents quatiers dil vitg. Aunc oz stiarnan ils premcomunicants flurs silla via, e la monstranza culla hostia porta il spiritual sut il baldachin. Tradiziunalmein rendevan la cumpignia da mats e la musica dil vitg honur al «tgierp da Cristus». En biars loghens, era en tiaras tradiziunalmein catolicas sco l’Italia, ei la celebraziun cun processiun stuschada silla dumengia suandonta. (fmr/abc) Sontgilcrest a Sagogn, la benedicziun cul ss. sacrament ella monstranza.

Igl Offroaddragrace Flond attira dabia glieud dalla «scena» ed auters interessai. Aschia era la davosa fin d’jamna cu ils organisaturs han puspei envidau alla cuorsa en pliras categorias. Ver 90 motociclists ein parti en differentas categorias, enqualin era en pliras aschia ch’ei ha dau rodund 130 partenzas. Il toc da cuorsa sin in prau sur Flond mesira 70 meters. La cuor­sa ha liug sin in èr che vegn «araus» atras bravamein dils participonts aschia ch’ei fa puorlanza. Tgi ch’ei el «dretg» liug vegn enzu­gliaus dallas niblas da tratsch e vesa pauc ni nuot per in mumenet. Tscheu e leu seglia era enqual crap empau pli lunsch naven, ei fa canera e freda da benzin e gumma. Gest quei che plai als motociclists ch’ein dalla partida agl Offroad Drag-Racing. Igl emprem ha liug ina qualificaziun a caschun d’ina cuorsa sin temps. Suenter partan ils motociclists mintgamai en dus tier in’ampla che s’envida «casualmein» e van in encunter l’auter tenor il principi da K.O. Sco Valentin Alig dil comite d’organisaziun ha declarau, tonscha sulet empau cletg buca per far in bien rang. Biars facturs decidien – naven dalla reacziun en­tochen tier la moto ed igl inschign. Secapescha fa mintgin bugen in bien rang, mo la finfinala va ei era per guder la cumpi­gnia da persunas culs medems interess. Perquei ha giu liug la sera ina fiasta en tenda cun musica live ed ustria.(fmr/sr) Rangaziuns (proximamein) ed uleriuras informaziuns via il code da QR. Rangaziun: Juniors: 1. Timo Allet, 2. Kinkelin Jason, 3. Emil De Chiara. Harley: 1. Sven Traber, 2. Guido Schmid, 3. Rico Traber. Cross Enduro: 1. Kevin Aeby, 2. Guido Schmid, 3. Willi Güntensberger. Modified: 1. Martin Embracher, 2. Nino Keiser, 3. Gino Schefer. Open: 1. Rico Traber, 2. Moritz Janka, 3. Gino Schefer. Mo ils buns vegnan el final digl Offroad Drag-Racing a Flond. Cuorsa a Flond.

La siatavla e secunda davosa etappa dil Tour de Suisse da quest onn la sonda vargada ha menau d’Ambri el cantun Tessin a Malbun el Principadi dil Liechtenstein. Ils ciclists han giu da surmuntar il Lucmagn avon che serender dalla Surselva giuadora e sur Flem en direcziun Val dil Rein. Ils 194,6 km ein vegni absolvi d’aultas temperaturas, per part varga 30 grads. Nossa foto muossa la gruppa dils emprems passond Mustér suenter miezdi. (fmr/hh)

Unanimamein ha la radunonza da vischnaunca da Tujetsch acceptau il venderdis sera il credit d’impegn da 9,81 milliuns francs per la sanaziun ed engrondaziun dil Bogn Sedrun. La summa concedida astga svariar per +/- 15%. Aschia sa il bogn vegnir sanaus e cumpletaus suenter haver reponderau il project da rudien ils davos onns. Cun clar pli – numnadamein 83:2 vuschs – han vischinas e vischins era dau suatientscha alla damonda dalla suprastonza communala per in credit d’impegn per la sanaziun dalla staziun da Sedrun. Quel importa 900 000 francs +/- 15% dils cuosts da sanaziun. Medemamein ha la radunonza communala approbau unanimamein ils satuts dil Circuit da register funsil Cadi. (cdm/fmr) Visualisaziun dil project dil Bogn Sedrun.

Igl onn da scola 2021/22 dil gimnasi dalla claustra a Mustér va plaun a plaun a fin e cun el era il temps gimnasial dalla davosa, la sisavla classa. Terminau la matura el rang han Silvana Wieland da Cumpadials, Ramon Carabelli da Dardin, Luca Zanetti da Mustér e Manuel Dorian Tuor da Val Sumvitg/Surrein. (cdm/fmr) Da sen. a dretg, emprema retscha: Vincent Paul Felder, Kilchberg/Turitg; Pio Frey, Gelterkinden; Marthien Venter, Windhoek/Namibia e Constantin Hans Fopp, Tavau. Secunda retscha: Alexandra Valeria Schmid, Danis; Vica Jacomet, Surrein; Elli Garöes, Windhoek/Namibia; Marius Jakob Kleboth, Triesen/FL; Michelle Hug, Dussnang; Andri Segmüller, Zollikon; Mia Bandli, Stussavgia Plaz; Bianca Russi, Sedrun; Silvana Wieland, Cumpadials; Kim Deragisch, Dieni; Anna Tuor, Mustér; Luca Zanetti, Mustér; Sarai Verdu Cruz, Vuorz e Philip Lipp, Turitg. Tiarza retscha: Kelvin Shako, Windhoek/Namibia; Lorenzo Martinoli; Dongio; Manuel Dorian Tuor, Val Sumvitg/Surrein; Selina Deplazes, Rabius e Niculina Catregna Nufer, Rueras. Quarta retscha: Marco Broger, Igis; Ricardo Jorge Da Silva, Uors/Lumnezia; Ruben Dietrich, Schluein; Julian Kreiliger, Mustér; Andrea Martinoli, Dongio; Noé Capaul, Vattiz/Lumnezia; Janos Janka, Trun; Sarah Deplazes, Surrein e Ramon Carabelli, Dardin. Maturandas e maturands dil gimnasi da Mustér 2022.

La Surselva Romontscha ha in niev president: per Alberto Palaia ch’ei seretratgs vegn Toni Vinzens. Per garantir la cuntinuaziun dil Calender Romontsch ha ella formau ina gruppa redacziunala. Suenter quella dil 2023 duei vegnir decidiu, schebein la Surselva Romontscha cuntinuescha cun quei engaschi sur pli liung temps ni remetta puspei l’incumbensa. La radunonza generala dalla Surselva Romontscha (SR) il venderdis sera en casa da scola a Rueun ei stada la davosa pil president Alberto Palaia. Suenter esser staus nov onns commember dalla suprastonza – da quei treis onns sco president – eis el seretratgs per motivs professiunals. Alberto Palaia ei numnadamein vegnius eligius dil cantun sco responsabel pil post per plurilinguitad. Per impedir conflicts d’interess denter la funcziun da president dalla SR e quei post ha el decidiu da remetter il presidi. «En quels nov onns havein nus luvrau en suprastonza a moda nuncumplicada, denton adina cunscienziusamein ed oravontut productivamein. Sco vicepresident e president dalla Surselva Romontscha hai jeu giu numerus contacts en ed ordeifer la Romontschia e hai astgau emprender d’enconuscher biaras persunas da tuttas regiuns romontschas ed ella diaspora. Quei ei in scazi prezius.» 25 persunas – inclusiv la suprastonza – ein stadas presentas alla radunonza generala. «La preschientscha ei in segn da stema per la lavur che la suprastonza presta. Jeu hai plascher da quels ch’ein cheu», ha Alberto Palaia puntuau all’entschatta dalla radunonza senza commentar pli fetg la preschientscha plitost magra. Toni Vinzens surpren il tgamun Ultra d’Alberto Palaia ha era l’assessura Andrea Sandova demissiunau. Els dus vegnan remplazzai da Toni Vinzens sco parsura e Linus Livers, anteriur redactur da RTR, sco assessur. La vicepresidenta Rita Bearth ha honorau la lavur dil president partent: «Siu engaschi per la Surselva Romontscha e pil romontsch en general ei staus fetg gronds. La suprastonza ha appreziau fetg la collaboraziun cun el. Senza dubi eis el la dretga persuna el post per plurilinguitad dil cantun.» Il niev president Toni Vinzens (30) ei oriunds da Sagogn, habitescha a Rueun ed ei magister al gimnasi dalla claustra a Mustér. Leu, nua ch’el ha fatg matura igl onn 2011, instruescha el latin e talian. Toni Vinzens ha studiau latin, talian e grec vegl a Turitg sco era a Pisa e terminau il studi cul master. Dapresent eis el vid acquistar il diplom sco scolast a Friburg. El ei engaschaus els Dis da litteratura a Domat ed appartegn al gremi d’ediziun dalla Casa editura rumantscha. Sper si’elecziun sco president daventa Toni Vinzens era suppleant dalla suprastonza dalla Lia Rumantscha. Surpriu il Calender Romontsch Suenter la demissiun dalla redactura Lisa Schmidt-Candinas ei la Somedia ida – sco editura dil Calender Romontsch – alla tscherca d’ina successura ni in successur per ella. Adumbatten. Aschia ei la suprastonza dalla Surselva Romontscha vegnida attenta sin quella problematica e per garantir la cuntinuitad ha ella decidiu da surprender la lavur da redacziun dil CR 2023. Quei succeda en collaboraziun dil president Toni Vinzens culla redactura partenta Lisa Schmidt-Candinas e Martin Cabalzar. Sco quei ch’Alberto Palaia ha puntuau alla radunonza generala, restan ils dretgs dil calender e la lavur tecnica tier Somedia. Suenter l’ediziun dil 2023 cul tema «libertad» vul la suprastonza decider, schebein la Surselva Romontscha supren la redacziun per in temps pli liung ni remetta la funcziun els mauns dalla Somedia. Reediziun da «Miu gidonter» Igl onn da gestiun passau ha la Surselva Romontscha susteniu plirs projects. Aschia la nova app dil Dicziunari rumantsch ni era in portatun da Pascal Gamboni. Igl october ei il Tschespet 78 «L’odur dalla tiara» vegnius presentaus. Medemamein ha la SR susteniu la reediziun da «Miu gidonter». Sco quei che la cassiera Flurina Cantieni di, era quel exausts. Il project dil cudischet che gida ad emprender e seprofundar el romontsch sursilvan ei staus els mauns da Laura-Alessia Arpagaus, scolara dalla scola mercantila a Glion. Ella ei vegnida sustenida dil scolast Aluis Tambornino sco era dalla suprastonza dalla SR. Il cudisch sepresenta en ina nova grafica, ei midaus dil cuntegn anora e cuntegn codes da QR, per exempel per audios dils plaids. Il fenadur duess el esser sin fiera. L’URB ei sepresentada Roman Pfister, oriunds da Vuorz, ha presentau alla Surselva Romontscha la historia, igl intent e las finamiras dall’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa. Ella ei vegnida fundada 1991, oz dumbra ella rodund 700 commembras e commembers. «Il vent politic pil romontsch ei buns il mument, mo tonaton stein nus avon grondas sfidas ch’ein denton era schanzas», constatescha Roman Pfister che presidiescha l’uniun. Ina da quellas ei la digitalisaziun e las medias socialas. Sco tuttas autras uniuns hagi era l’URB difficultads da contonscher la glieud, las forzas giuvnas maunchien: «Nus sedumandein sche l’uniun ei la dretga fuorma pigl avegnir. Per projects singuls eis ei probabel pli sempel d’animar la glieud da separticipar.» Il duo Jenja cun Jasmin Bearth e Svenja Tomaschett ha embelliu musicalmein la radunonza generala. Alberto Palaia (sen.) ha surdau la bitgetta dalla Surselva Romontscha a siu anteriur collega da lavur al gimnasi da Mustér, Toni Vinzens. Il president dall’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa, Roman Pfister, ha presentau si’uniun alla radunonza generala dalla Surselva Romontscha a Rueun. Il duo Jenja cun Jasmin Bearth (davon) e Svenja Tomaschett ha delectau la Surselva Romontscha.

Il cussegl da vischnaunca da Breil ha deliberau la mesjamna sera il quen ed il rapport annual 2021. Il quen annual 2021 dalla vischnaunca da Breil siara suenter expensas ell’altezia da 13,3 milliuns francs ed entradas da 17,2 miliuns francs cun in gudogn da biebein 3,8 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg amortisaziuns per rodund 783 000 francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da 4,85 milliuns francs ed entradas da 1,55 milliuns francs. Aschia sedattan investiziuns nettas d’ualti exact 3,3 milliuns francs. Il cussegl da vischnaunca ha eligiu la cumissiun da scola per la proxima perioda d’uffeci. A quella appartegnan la geraua Maria Luisa Middea (Andiast) sco presidenta, Patric Maissen (Breil), Selina Fontana (Breil), Sarah Huber (Dardin) ed Adrian Hunger (Vuorz). Plinavon ha il parlament communal approbau unanimamein in credit da 230 000 francs la sanaziun dallas tschaffadas d’aua a Fernata a Vuorz. (cdm/fmr)

Cuort suenter che l’uiara ha entschiet ell’Ucraina han 55 mummas, affons e giuvenils survegniu dimora a Mustér sin iniziativa privata. Entras in buob da quella gruppa che ha fatg la tschenta melna tier Budo Mustér, ei sedau in ligiom che ha la fin finala menau ad in’acziun tut speciala: ils davos dus meins han plirs affons e giuvenils ucrains saviu s’occupar sportivamein el dojo a Raveras. Tgi ch’ei buca pertuccaus d’uiara sa probablamein strusch s’imaginar tgei ch’ei vul dir da bandunar la patria, cattar in niev da casa e vegnir a frida leu. Gnanc da tschintschar dalla psica ch’ei pertuccada d’in tal eveniment sgarscheivel. Buca auter ei quei per biars Ucrains che han stuiu fugir e tschercar asil en in’autra tiara. Scadina occupaziun che po levgiar empauet il mintgadi ad els ei per quei motiv d’engrau. Aschia per exempel era la purschida che Budo Mustér ha offeriu ad affons e giuvenils ucrains che han priu dimora a Mustér miez mars. «Nus lein contribuir zatgei» Ils davos dus meins ha Budo Mustér purschiu als affons e giuvenils ucrains duas ga per jamna la pusseivladad da far sport sut survigilonza el dojo a Raveras. Entschiet ha quella historia cun in buob che ha fatg leu la tschenta melna. «El vegneva a trenar cun nus ed entras el havein nus lu offeriu alla gruppa la pusseivladad da vegnir regularmein tier nus per far sport», di Rino Deflorin da Budo Mustér. La gievgia vargada ei quei stau il cass la davosa ga avon las vacanzas da stad. Denter 12 e 15 affons e giuvenils ella vegliadetgna denter sis e 14 onns han mintgamai nezegiau quella caschun da haver moviment, far giugs ed era d’emprender tecnicas da sedefender e curdar e la fin finala era da lutgar. «Aschia ein quels affons e giuvenils vegni sin auters patratgs duront quei temps el dojo e nus havein saviu contribuir enzatgei en favur dad els», constatescha Rino Deflorin ch’ei vegnius sustenius en quels trenaments d’Aluis Flepp. En contact era cun indigens Mintgamai la gievgia per la fin dils trenaments ein els era vegni en contact cun affons e giuvenils indigens che treneschan tier Budo Mustér. Quei ha secapescha enrihiu la purschida ed ei era stau ina nova experientscha pils indigens. «Tuts ein adina vegni cun plascher als trenaments ed era las mummas eran satisfatgas da quell’occupaziun», di Rino Deflorin che sa trer ina bilanza fetg positiva da quei engaschament ed interess davart ils Ucrains. Schebein ils trenaments vegnan cutinuai igl atun dependa dalla situaziun ell’Ucraina, respectiv cons ch’ein lu aunc a Mustér: «Sin giavisch purschin nus enzatgei semegliont era igl atun. Lu vegnan quels ch’ein aunc cheu ad ir a scola, aschia ch’els han lu gimnastica era leu.» Cun in’app da translaziun, cun empau engles e cun mussar culs mauns ei la communicaziun succedia en ina moda pragmatica. Cun differents exercezis ein ils affons e giuvenils ucrains vegni occupai duas ga per jamna el dojo a Mustér/Raveras.

Per l’emprema ga han las vischnauncas da Tujetsch, Mustér e Medel purschiu ina sentupada da cultura communabla. Cant, detgas, scenas da teater ed ils dialects dallas treis vischnauncas ein stai el center da quella a Stagias. L’Academia Vivian a Stagias sil crest denter Mutschnengia e Mumpé Medel ei il liug central dallas vischnauncas da Tujetsch, Medel e Mustér. Cheu han pliras vischnauncas dalla part su dalla Surselva erigiu avon biebein diesch onns in baghetg per sentupadas e scolaziun en regurdientscha digl orcan Vivian digl onn 1990. L’Academia Vivian ei in liug ideal era per arranschaments culturals ed in tal ei vegnius purschius da Sontgilcrest. Sin iniziativa dil Forum cultural Tujetsch ein las vischnauncas da Tujetsch, Medel e Mustér sedecididas da porscher ina sentupada cun ina purschida culturala. Quell’emprema sentupada ei vegnida arranschada dils Tuatschins. Sco quei che André Schmid dil Forum cultural Tujetsch di, duei ella haver liug silmeins aunc duas ga, lezzas ga sut l’egida da Medel, respectiv da Mustér. Tgunsch pusseivel che quella scuntrada da cultura vegn lu cuntinuada, pertgei igl interess persuenter ei staus gronds. Rodund 100 persunas han gudiu la gievgia in program dètg variont e divertent. Differents e tuttina uni Sursassiala ei la part dalla Surselva il pli sisum e cumpeglia las vischnauncas da Mustér, Medel e Tujetsch. Territorialmein fuorman quellas treis vischnauncas ensemen bunamein ina tiarza dall’entira Surselva. Il territori ei denton buca mo gronds, mobein era rehs da cultura ed atgnadads. Ina da quellas ei il romontsch. Il lungatg plidau sedifferenziescha da vischnaunca tier vischnaunca, la grammatica ei denton la sursilvana. Il linguist Florentin Lutz ch’ei oriunds da Curaglia e che habitescha dapi biars onns a Berna, ei sefatschentaus da rudien dils treis dialects, lur atgnadads e differenzas. El ha fatg in interessant excuors ella historia ed il svilup dil romontsch sisum la Surselva e ha constatau ch’ils dialects ellas treis vischnauncas han manteiu lur atgnadads pli u meins entochen sil di dad oz. Quei ha el documentau denter auter cun ina gliesta cun in tschuppel exempels. «Il lungatg sesviluppescha ed aschia ein era ils treis dialects semidai cul temps. Oz dat ei strusch pli plaids ch’ins capescha buca en in’autra vischnaunca», constatescha Florentin Lutz che ha studiau romanistica a Friburg e lungatgs jasters a Minca. Ei hagi dau in temps che surtut ils da Medel empruavien da s’adattar linguisticamein quei mument ch’els mavien o Mustér. Oz seigi quei auter. Enteifer la Val Medel sco la Val Tujetsch vegnan ils dialects tgirai, buc auter ei quei tiel dialect da Mustér. Florentin Lutz ei in specialist enten differenziar dialects. El ei staus occupaus professiunalmein rodund 25 onns tiel Secretariat statal federal per migraziun. Sin fundament d’analisas linguisticas erueva el danunder ch’ils requirents d’asil vegnevan e schebein els havevan sin fundament da lur provegnientscha il dretg per asil en Svizra. Divertent ed interessant Sper las atgnadads dils treis dialects sursilvans en Sursassiala han ils organisaturs cugl iniziant digl arranschament Tarcisi Hendry alla testa, purschiu in bi program da divertiment. Iniziau quel han las Vuschs dil Rein cun lur dirigient Claudio Simonet. La Gruppa da teater Rueras cun Hubert Venzin, Mudest Venzin, Imelda Monn e Jovita Loretz ha delectau ils presents cun detgas e la Gruppa da teater Medel cun Mario Pally, Corina Venzin e Victor Venzin ha purschiu entginas scenas da teater originalas e divertentas. Severin Brugger ha delectau ils presents cun musica. Puntreis ha la fin finala purschiu ina tscheina. Grazia a plirs facturs ei la sentupada reussida cumpleinamein: Il liug, la bunaura, il program variont e l’organisaziun. Il president communal da Tujetsch Martin Cavegn ha lu – per la finiziun dil program – cattau la dretga quintessenza: «Nus festivein ils dialects e sescuntrein. Suenter dus onns cun corona fa ei bein da s’entupar, aschia ni aschia, en in liug aschi bi.» Buca mo sco president communal mobein era sco guardiaselvaschina eis el adina puspei era confruntaus cun cunfins: «Magari fuss ei interessant da saver tenor tgei criteris che quels ein vegni tratgas oriundamein. Jeu patratgel vid ils cunfins da Tujetsch e Mustér el territori dil Cuolm da Vi ni vid quels denter Tujetsch e Medel ella Val Gierm.» Malgrad cunfins e dialects seigi ei tuttina era mintgaton lubiu e divertent da far ina sgnocca davart ils vischins. Rodund 100 persunas han gudiu il program da cultura da Sursassiala a Stagias da Sontgilcrest. Florentin Lutz ha fatg in interessant excuors el svilup e las atgnadads dils treis dialects romontschs sisum la Surselva. Cun plirs sketchs ha la Gruppa da teater Medel delectau il publicum. Detgas ein fascinontas, cunzun sch’ellas vegnan raquintadas cun sentiment sco per exempel da Hubert Venzin da Rueras.

«La Pumera – da casa ella vegliadetgna». Aschia senumna la casa da vegls e da tgira da Glion dapi in onn. Mo buca mo il num ei semidaus: La fundaziun ha dau a sesezza ina nova structura strategica. Da niev dat ei negina cumissiun da menaschi pli, il cussegl da fundaziun ei vegnius reducius sin tschun dels. Il di dallas portas aviartas da «La Pumera» a Glion la sonda vargada ei en sesez era staus in di da fiasta. Ils responsabels han envidau l’entira populaziun da prender investa dil menaschi e da guder in gentar da cuminonza. Quella caschun han ils responsabels per la fundaziun nezegiau per informar davart las structuras novas. La via che meina alla casa e che senumnava Via Asyl ha survegniu il medem num sco la casa: «Via la Pumera». La presidenta dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion, Carmelia Maissen, ha inaugurau la tabla communablamein cul president dil cussegl da fundaziun dalla casa, Gerold Hafner e la meinacasa Claudia Tomaschett. «Cura ch’jeu hai viu l’emprema ga la proposta per quei num ei nies curtgin a Castrisch vegnius endamen a mi spontanamein», ha Carmelia Maissen detg tier la scuvretga dalla tabla. E damai ch’igl entir areal dalla casa da tgira era gia pli baul in curtgin da pumera ein treis ulteriuras plontas vegnidas plantadas sco simbol pil num dalla casa e las structuras novas. Ina – in maler – ei vegnius plantaus da treis commembers dil cussegl da fundaziun presents el rom d’in act festiv. Structura pli satella Sco quei ch’il president dil cussegl da fundaziun Gerold Hafner e la meinacasa Claudia Tomaschett han puntuau al di dallas portas aviartas, ei ina restructuraziun dall’organisaziun stada necessaria. «Nus havein vuliu adattar ella al temps hodiern. Il cussegl da fundaziun ei vegnius reducius da 19 sin tschun e la cumissiun da menaschi ei vegnida sligiada si cumpleinamein», di Gerold Hafner. Cullas treis vischnauncas purtadras – Ilanz/Glion, Breil e Sursaissa – ei vegniu fatg ina cunvegnientschas da prestaziun. Al cussegl da fundaziun appartegnan il president Gerold Hafner d’Ilanz/Glion, il vicepresident René Cavegn da Breil, Renata Basig-Jehli da Valendau, Karin Derungs Valenti da Luven e Reto Derungs da Danis. «Enten surluvrar las structuras strategicas essa nus era vegni fatgs attents da pliras varts schebein nus lessien buca era midar il num dalla casa», di Gerold Hafner. Da quei giavisch ei vegniu dau triev, las collaboraturas ed ils collaboraturs han saviu inoltrar propostas. La fin finala ei il num «La Pumera – da casa ella vegliadetgna» ius claramein culla plema, era sin fundament d’in pareri giuridic extern. El liug nua che la casa sesanfla ha ei adina dau pumera, leutier duei ella simbolisar sias fermas ragischs e la feglia che porscha schurmetg. Igl atun mida ella colur e gest aschi varionta sco ella ei, ei era la veta. Cussadentas sco models Novs nums han era las alzadas e partiziuns dalla casa retschiert, per exempel La Prada ni La Vegna. In niev num porta era la casa veglia, ella senumna La Fontauna. Leu vegn affittau habitaziuns. «Las structuras operativas enteifer la casa ein restadas», di Claudia Tomaschett. Al di dallas portas aviartas ha ella era menziunau specialmein otg cussadentas. Josefa Alig, Bigna Caspescha, Margretta Jemmi, Maria Dickenmann, Christina Caspescha, Magdalena Tschuor, Benedicta Coray ed Imelda Capaul ein numnadamein semessas a disposiziun sco models per fotografias per la nova homepage. Fotografias ch’enriheschan la cumparsa sin internet e che documenteschan la cuntentientscha dallas cussadentas e dils cussadents culla purschida da «La Pumera». Claudia Tomaschett, Carmelia Maissen e Gerold Hafner (da sen.) selegran dil niev num dalla via che meina tier «La Pumera – viver ella vegliadetgna». In niev maler sco simbol per «La Pumera». (da sen.) Renata Basig-Jehli, Karin Derungs Valenti e Gerold Hafner.

Ils 13 da zercladur 2022 eis ei puspei stau aschi lunsch: ils samaritans da Mustér, Medel e Tujetsch ein s’entupai ad in exercezi communabel, quei ch’els fan tradiziunalmein inaga per onn. Uonn ei l’uniun da Mustér stada responsabla per l’organisaziun. In’attacca dil cor, setagliar cun ina maschina, survegnir miarda en in egl ni in accident sin via – las situaziuns pusseivlas d’accident ein numerusas en in menaschi sco la Casatec SA a Mustér. Era per samaritans versai ein las incumbensas sils differents posts buca stadas semplas da sligiar. Ils conluvrers dalla Casatec ein era separticipai agl exercezi e han segiramein era saviu co agir en in cass d’in accident. Nus engraziein als responsabels dalla Casatec SA che han possibilitau quei exercezi e che han procurau per ina biala surpresa suenter exercezi. Lu ha l’interpresa numnadamein offeriu in puschegn a tuts. Star da cumpignia, dar ina paterlada e tgirar ils contacts ei exact aschi impurtont sco la lavur samaritana. Havein nus svegliau tiu interess? Ti astgas bugen vegnir inaga a fuffergnar nunligiontamein tier ina dallas treis uniuns. (cdm/fmr) En localitads dalla Casatec SA a Mustér han ils samaritans exercitau il seracass. Star da cumpignia e dar ina paterlada ei era impurtont.

Sebasond silla lescha da cultura dil cantun Grischun ch’ei vegnida revedida cumpleinamein 2018 ha la vischnaunca d’Ilanz/­Glion realisau in concept per la promoziun dalla cultura e leutier in sboz per ina lescha. Il concept ch’ei vegnius scaffius en in process participativ cun vischinas e vischins tegn quen da tut ils criteris, las finamiras, ils dretgs e las obligaziuns da quellas e quels che fan cultura. Concept e lescha ein ussa ella procedura da consultaziun. Il sboz che la meinaproject Marianne Fischbacher e che la commembra dalla suprastonza communala d’Ilanz/Glion, Caroline Gasser Curschellas, han presentau la sonda avonmiezdi ell’aula dalla casa da scola ei buca mo deta­gliaus, mobein era vasts. 20 persunas han dau suatientscha agl invit per quell’orientaziun publica, rodund la mesadad dad ellas ein stadas involvidas ella lavur ella cumissiun accumpi­gnonta. La lavur vid il concept ed il sboz dalla lescha ha cuzzau rodund in onn. En quei temps ei vegniu fatg retschercas, organisau ina meisa rodund, luvratoris, hearings, evaluau ils impuls e rapportau alla suprastonza communala. Il cantun dat la rama «2018 ha il cantun Grischun publicau siu concept da cultura ed el ei aschidadir la rama per las vischnauncas e las regiuns. Cultura ei ina plivalur che fa la vischnaunca pli attractiva», puntuescha Caroline Gasser Curschellas. «La finamira da nossa lavur ei stada da concepir ina structura efficienta e solida el process dall’administraziun. Medemamein lein nus ina transparenza ellas prestaziuns e clars criteris da promoziun», di Marianne Fischbacher. Buc emblidau el concept han ils involvi la giuven­tetgna, mo lu era quellas e quels che prestan lavur da cultura el zuppau sco era l’ierta dalla cultura da construcziun. Medemamein vegn teniu quen dall’infrastructura per la cultura, respectiv da tgei che fuss necessari per promover ella. «La cultura ei il motor, buca la vischnaunca. Per quei motiv ein las incumbensas spartidas claramein», di Marianne Fischbacher. Tenor quei principi ei il concept realisaus. In post da coordinaziun Il concept da cultura per la vischnaunca d’Ilanz/Glion cuntegn diesch mesiras. In’emprema numnada el concept e bein ina dallas principalas pertuccont il camp administrativ, numnadamein la proposta da scaffir in post da coordinaziun per cultura enteifer l’administraziun communala. A quel duein tuttas e tuts che fan cultura saver sedrizzar pertuccont damondas da sustegn ni era svilup da projects. Medemamein duess il post esser il secretariat per la cumissiun da cultura. Sco quei che Marianne Fischbacher di, duess quella cuntener tschun commembras ni commembers. Claramein reglai ein era ils criteris pertuccont las contribuziuns che la vischnaunca duei sbursar igl avegnir per la cultura. Aschia duei ei dar ina contribuziun fundamentala ed ina da bonus per prestaziuns specialas sco per exempel projects. Cun institu­ziuns sco per exempel la ludoteca, duei ei dar cunvegnientschas da prestaziun. La vischnaunca duei era conceder pli stedi igl avegnir incumbensas cun cuntegn artistic. Accentuau alla prestaziun dil concept ha Marianne Fischbacher la promoziun dils giuvens. Ina dallas diesch mesiras pertucca quella: «Nus stuein mirar co nus savein animar ils giuvenils per la cultura ed igl art.» In’ulteriura mesira ei l’infra­structura ed il spazi per cultura. El rom dalla lavur da concept ei il giavisch per ina sala da concert e cultura, sco era localitads per exercezis e sentupada vegnius exprimius. Ina soluziun pusseivla savessi la casa da scola a Castrisch esser. La «Fueina da cultura» duei esser in arranschament da sentupada annual per glieud da cultura ed art. En egl tegn il concept era la tgira dalla cultura da baghegiar, sco era la collaboraziun pertuccont la cultura enteifer la regiun. Dapli daners per la cultura Da 2016 entochen 2021 ha la vischnaunca d’Ilanz/Glion impundiu ella media annualmein 163 800 francs per la cultura. Pils onns 2023 entochen 2027 cuntegn il preventiv ina summa da mintgamai 125 000 francs. Tenor il concept da cultura presentaus la sonda tonscha quei denton buca pil previu. Marianne Fischbacher e Corine Gasser Curschellas partan d’ina summa annuala da 215 000 francs. Per la finanziaziun fan ellas duas propostas: Ina per in fond, l’autra per in conto. «In ei clar: la vischnaunca far era igl avegnir buca cultura. Ella sustegn denton quella. Cultura ei caussa dallas uniuns e da singuls», puntuescha Marianne Fischbacher. Il concept da cultura e la lescha ein ussa ella procedura da consultaziun. Entochen ils 18 da fenadur 2022 sa in e scadin prender posiziun leutier. Ils documents ein d’anflar silla homepage dalla vischnaunca. Sin fundament dils resuns e per concretisar la basa legala duei la lescha ve­gnir cumpletada cun in’ordinaziun. Agl ur Fatg guotas cun tgau en favur dalla cultura Hans Huonder/FMR La valeta ed impurtonza sociala, mo era la plivalur che la cultura portan vegnan sutschazegiadas savens. Tgei muntada ch’ella ha per la societad ei semussau il temps da pandemia. Dus onns ha ei dau praticamein neginas caschuns pli grondas da sentupada, chors e musicas han stuiu sistir lur exercezis e spustar lur concerts. Quella pandemia ei buca mo stada in grond prighel per la sanadad, mobein era tissi per la veta culturala. Formaziuns ed iniziativas che havevan gia avon grondas difficultads da cattar glieud han pitiu e piteschan uss pér da dretg. Mo era la plivalur dalla cultura astga buca vegnir sutschazegiada. Leu nua ch’ei vegn fatg cultura s’entaupa la glieud, promova il spért da cuminonza e contribuescha aschia al bein sesentir dil singul. Leu vegn denton era consumau. Bia idealissem ed engaschament voluntari d’uniuns, gruppas e singuls ei in avantatg per in’entira cuminonza. Il concept da cultura che la vischnaunca d’Ilanz/Glion ha presentau suenter in process da lavur e svilup da passa in onn ei ina lavur cun tgau e peis. Scadin detagl ei reglaus; alla basa da sustegn dalla vischnaunca pils purtaders da cultura duei ei buca muncar igl avegnir. Il sustegn communal per la cultura ei d’impurtonza surtut en ina vischnaunca cun tons vischinadi sco Ilanz/Glion, vul ins che quels ­piardien buca lur davosas caschuns per exempel da far musica ni teater. La cultura e cun lezza secapescha il lungatg promovan ina cuminonza. Cun quei concept scaffescha la vischnaunca la basa fundamentala pil sustegn per cultura ed art. Mo era igl avegnir eis ei buca la caussa dalla vischnaunca da far cultura. Gliez ei l’incumbensa dallas uniuns e dils singuls. Cun quella basa legala vegnan els denton intimai da far quei. Tgi che fa cultura sa che mintga sustegn finanzial ei d’impurtonza, era sch’il daner ei buca quel che stat all’entschatta da mintga project. Tgi che fa cultura sa denton era tgei ch’ei ha num disponer, respectivamein buca disponer d’infrastructura andanta. Vegnan concept e lescha ­approbai – quei ch’ei strusch da dubitar – ha la cultura locala in bien partenari culla vischnaunca, sco quei ch’ella ei adina era stada per exempel pil sport, pil scolaresser, pils fatgs socials, la natira ed ils attempai e las persunas cun basegns da tgira. In clar accent en favur dalla cultura La vischnaunca d’Ilanz/Glion ha publicau il concept per la promoziun dalla cultura e la lescha leutier. La finamira ei da dar dapli sustegn alla cultura ed igl art igl avegnir. Buca mo cun daners, mobein era cun infrastructura ed in post da coordinaziun. Hans Huonder/FMR La sonda avonmiezdi han la meinaproject Marianne Fischbacher e la commembra dalla suprastonza communala Caroline Gasser Curschellas orientau publicamein davart il concept da cultura e la lescha dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Entochen miez fenadur ein quels dus instrumentaris ussa ella procedura da consultaziun. Il scop dalla lavur fatga enteifer in onn ei da scaffir la basa per la promoziun dalla cultura ed igl art. Il concept cuntegn clars criteris e principis persuenter. «La finamira da nossa lavur ei stada da concepir ina structura efficienta e solida el process dall’administraziun. Medemamein lein nus ina transparenza ellas prestaziuns e clars criteris da promoziun», di Marianne Fischbacher. Aschia propona il concept ch’ei vegnius scaffius ensemen cun ina gruppa da lavur cun 17 dels – pia en ina moda participativa – da scaffir in post da coordinaziun per cultura ell’administraziun communala. Quel duei administrar e cussegliar en fatgs dalla cultura. «La cultura ei il motor, buca la vischnaunca. Per quei motiv ein las incumbensas spartidas claramein. Era igl avegnir eis ei buca caussa dalla vischnaunca da far cultura. Gliez duei star els mauns dallas uniuns e da singuls», puntuescha Marianne Fischbacher. «La cultura ei il motor, buca la vischnaunca.» Marianne Fischbacher, La commembra dalla suprastonza communala d’Ilanz Glion Corinne Gasser Curschellas e la menadra dil project Marianne Fischbacher han presentau la sonda avon miezdi il concept e la lescha da cultura per la vischnaunca.

Las secziuns da catschadurs Tumpiv e Bostg disponan d’ina nova infrastructura da tir a Pardiala. La sonda vargada ei il stan cun schibas electronicas sin 100 e 150 meters vegnius inauguraus, era pil plascher dils quater catschadurs giuvens Ronny Flepp, Marco Tschuor, Paul Cahenzli e Janic Schlosser. La sonda vargada ei stada in di da fiasta per las catschaduras ed ils catschadurs dallas secziuns Bostg e Tumpiv. Suenter entgins onns senza agens stans da sittar per la distanza da 100 meters han els astgau selegrar dall’inauguraziun da lur nov’infrastructura. Quella ei vegnida realisada el center da sittar a Pardiala, leu ch’ei deva gia las pusseivladads da sittar sin 300 meters sco era sin distanzas cuortas. Ussa ei il center cumpletaus cun quater schibas silla distanza da 100 m e duas sin quella da 150 m. Cundiziuns idealas per las catschaduras ed ils catschadurs da semesirar, mo surtut per sepreparar bein per la catscha. Las schibas dil tip Polytronic e l’entira infrastructura da construcziun persuenter han custau rodund 190 000 francs. Avon ch’il tir d’inauguraziun a Pardiala sappi vegnir purschius ei bia lavur stada necessaria. Rodund sis onns ein ils responsabels dallas secziuns stai lundervi d’examinar loghens pusseivels per lur infrastructura, mo era per concepir ils stans da schibas, contrahar e rimnar daners per quell’investiziun. Tonpli ein las secziuns oz satisfatgas dalla soluziun cattada. Il motiv che las duas secziuns han stuiu cattar novas soluziuns per lur tir ein ils tschaffaballas stai. Quels eran buca pli conforms allas prescripziuns ed aschia eis ei stau necessari da tschercar alternativas. Plascher dil contonschiu «Quei ei ina fetg buna caussa, ussa havein nus finalmein in’atgna infrastructura da tir», di Marco Tschuor, in da plirs catschadurs empau pli giuvens che sa guder igl avegnir il stan da sittar niev. El ei era staus alla testa dil comite d’organisaziun dil tir d’inauguraziun. Saver sittar en in stan aschia e cun quellas pusseivladads animeschi secapescha. Ils davos dus onns hagi ei adina puspei giu num mirar nua saver sittar en la buis. Tgi mavi a Mustér ni Trun, tgi anoragiu a Castrisch ni a Versomi. «In grond avantatg ei secapescha era che l’infrastructura ei gest da duas secziuns. Aschia eis ei pusseivel da reparter las incumbensas sin pli biars, per exempel duront il menaschi da tir», di Marco Tschuor. «Jeu manegiel ch’in ni l’auter mondi igl avegnir era pli stedi a sittar grazia a quellas pusseivladads che nus havein ussa», manegia Paul Cahenzli che presidiescha dil reminent dapi questa primavera ils Tiradurs da sport Surselva che siettan medemamein a Pardiala. Pliras distanzas Gia dapi entgins onns fan ils catschadurs diever en lur exercezis era da calibers pli pigns. «Bein enqualin dispona d’ina conna da buis che sa vegnir midada. La muniziun da catscha ei fetg cara e per quei fa ei senn da far exercezi cun in auter caliber», di Ronny Flepp. Podà ch’in ni l’auter lai lu forsa era inspirar dallas pusseivladads da sittar sin autras distanzas a Pardiala. «In grond avantatg ei secapescha era che nus savein sittar ussa sin 100 e 150 m naven dil medem stan. Aschia vesan ins era la differenza dil siet sin quellas distanzas, respectiv igl effect dalla ballistica», di Janic Schlosser. Mintga mardis sera sa vegnir sittau sin quellas duas distanzas a Pardiala. Quei san era tiradurs d’ordeifer far. Indicaziuns davart il tir ein da cattar sillas paginas d’internet dallas duas secziuns. Tir d’inauguraziun Sté Bostg, piertg selvadi 100 m 1. Bruno Solèr, Uors, 298; 2. David Solèr, Flem, 296, 3. Johann Nüssler, Panaduz, 295; 4. Guido Sgier, Andiast, 295; 5. Alfred Derungs, Glion, 294; 6. Tomas Schmed, Mustér, 294; 7. Urban Derungs, Sevgein, 293; 8. Florian Capaul, Val S. Pieder 293; 9. Ursin Cajochen, Ruschein, 293; 10. Clemens Cavigelli, Siat, 292. Sté Pardiala, 100 e 150 m 1. Alfred Derungs, Glion, 80; 2. Bruno Cadosch, Schluein, 79; 3. David Solèr, Flem, 79; 4. Conradin Tuor, Andiast, 78; 5. Bruno Solèr, Uors, 78; 6. Curdin Veraguth, Vuorz, 77; 7. Johann Nüssler, Panaduz, 66; 8. Janic Schlosser, Vuorz, 77; 9. Nino Cajochen, Ruschein, 77; 10. Gieri Solèr, Pitasch, 76. Sté Tumpiv, 100 m 1. Alfred Derungs, Glion, 50/5; 2. Johann Nüssler, Panaduz, 50/5; 3. Bruno Solèr, Uors, 50/5; 4. Arno Tuor, Rueun, 50/5; 5. Arno Spescha, Siat, 50/5; 6. Urban Spescha, Domat, 50/4; 7. Ursin Cajochen, Ruschein, 50/4; 8. Urban Derungs, Sevgein, 50/4 9. Florian Capaul, Val S. Pieder, 50/4; 10. Vic Desax, Dardin, 50/3. Ils catschadurs giuvens Janic Schlosser, Ronny Flepp, Paul Cahenzli e Marco Tschuor (da sen.) selegran dalla nov’infrastructura da sittar a Pardiala. Ei drova negins muossaschiba pli. L’electronica fa il survetsch, cuort suenter ch’il siet ei daus, muossa il monitur nua che quel ei ella schiba.

La dumengia vargada han il parochians da Mustér honorau il patrun dalla pleiv. La liunga processiun ha menau ils fideivels entuorn il quatier da Dulezi. Sur Ernst Fuchs ha celebrau la sontga messa. La pleiv catolica da Mustér senumna Pleiv sogn Gions. Ils Gions ein pia numnai en plural. La fiasta vegn festivada pil di da sogn Gion Battesta, quel ch’ei ius ordavon a Jesus e ha annunziau il messias als avdonts dalla Giudea. El ha battegiau Cristus ell’aua dil Jordan. Gion Battesta vala sco davos profet digl advent e ha viviu il medem temps sco Jesus Cristus. Savens vegn el mussaus en maletgs e statuas sulet cun siu tgau. Sia mort tragica ei tenor la legenda la scavazzada sin giavisch dalla dunna da Herodes per in sault ch’il despot ha giavischau dad ella. Quei stat scret els evangelis da Marcus e Mattiu. Sogn Clau da Flia en semeglia cun sogn Gion Battesta Il celebrant festiv, sur Ernst Fuchs, ha puntuau en siu priedi ils merets da sogn Gion Battesta. Sias annunzias e profezias han mussau la via tier Jesus e menau biars carstgauns tiel messias. Cun tals mussaments e preavis dil sogn ha sur Fuchs menau siu priedi sin in auter um sogn, numnadamein Clau da Flia (1417-1487). Sur Ernst Fuchs ei caplon dalla caplutta da sogn Clau da Flia el Ranft a Sachseln. Las semeglias denter ils dus umens sogns ein essenzialas. Clau da Flia, igl eremit dil Ranft, ha cussegliau ils menaders politichers e ha grond meret che la Svizra ei oz ina tiara independenta. Numerus mussaments en scartiras dattan perdetga dall’influenza da sogn Clau da Flia en quels graus. Il spért cristian ha purtau pasch e convivenza als Confederai. Aschia ei sia veneraziun fundada. El ei vegnius numnaus sogns igl onn 1947 ed il Ranft ei oz in liug da pelegrinadi, da forza ed inspiraziun. Ils umens da Mustér cun num Battesta han purtau la statua dil sogn ella processiun. La societad da musica e l’uniun da giuventetgna han embelliu la fiasta. Ordavon als celebrants sur Ernst Fuchs, sur Mathew Kurean e sur Alexi Manetsch ei ina gronda retscha da premcommunicants ida ella processiun. Las festivitads ein idas a fin culla benedicziun, in concert dalla societad da muscia ed in aperitiv sin il plaz avon la casa Puntreis Mustér. La processiun dalla fiasta da sogn Gion Battesta a Mustér ha menau entuorn il quatier da Dulezi per ir a fin sil plaz avon la casa Puntreis.

Seser en siala e cavalcar ei in passatemps ch’anfla adina dapli adherents. El Grischun e principalmein en Surselva ei la tratga da cavals denton buca fetg derasada. Malgrad ch’ils giuvens «Freibergers» ein ordvart tschercai ed ils prezis interessants. Dacuort han Anna-Theres e Rudolf Buchli da Safien-Plaz absolviu cun lur pulein Enzo l’aschinumnada prova da camp a Grüsch. Il test ch’il cavagl giuven absolvescha per regla ella vegliadetgna da treis onns cuntegn in program da cavalcar e dad ir cun carrotscha. Gest cun la carrotscha ha igl Enzo mussau sias bunas habilitads e retschiert dils experts la fetg buna nota 8. Cun la prova da camp ha igl Enzo retschiert la cumprova dad esser digns da luvrar e s’adattar als basegns humans. E cun quella prova ha el era ina certa valur sin la fiera da cavals. Senza ina prova da camp strusch enzatgi che cumpra in cavagl, nun ch’el seigi aunc fetg giuvens e ch’il cumprader vul sez trenar il pulein per la prova da camp. Buna schanzas sin fiera Organisada vegn la prova da camp dalla Societad grischuna dalla tratga da cavals, presidiada da Valentin Luzi. Ils elevaturs grischuns ein separticipai al test da habilitad cun tschun cavals giuvens dalla razza dils Freibergers. La plipart dils elevaturs grischuns trai cavals da quei raz, il sulet raz da derivonza svizra ch’ei aunc dentuorn, ton adattaus per cavalcar sco per trer in carr. Tenor l’Associaziun svizra dalla tratga da Freibergers: «Il cavagl da famiglia ideal.» E quels cavals giuvens han actualmein bunas schanzas d’anflar in cumprader. «Ils cavals ein momentan fetg tschercai.» Valentin Luzi ha fatg stem che la damonda per cavals e cavalcar ei aunc inaga carschida duront corona. «E da l’autra vart ei la tratga da cavals plitost stagnada sche buca tschessada.» Denter 8000 e 12 000 francs sto in cumprader dad in giuven «Freiberger» quintar da stuer metter sin meisa, gi Valentin Luzi. El tschontscha dad in intressant sectur per l’agricultura grischuna. Ina summa da 10 000 francs numna l’elevatura Anna-Theres Buchli per vender igl Enzo. «Gie quei para sin l’emprema egliada dad esser dabia daners.» La pura da Stussavgia regorda alla lavur ch’il pulein pretenda entochen ch’el ei promts suenter treis onns per la prova da camp. Tratga per hobi Quei ei il motiv per la pura da Stussavgia da sededicar alla tratga da cavals plitost per hobi. «Jeu vai grond plascher vid ils cavals e sche tut gartegia traigel jeu in pulein per onn.» Cun quella tenuta ei Anna-Theres Buchli buca persula el cantun Grischun. La plipart dils elevaturs da cavals grischuns deriva dalla Purtenza ed en Surselva sededicheschan sulet singuls alla tratga da cavals. Ils 10 000 francs ch’ils elevaturs pon ussa recaltgar per in cavagl giuven ei per l’Associaziun svizra dalla tratga da Freibergers necessaris per ina tratga ren­tabla. Valentin Luzi numna aunc auters aspects che plaidan a favur dalla tratga. «Sch’il menaschi sa impunder ils cavals en in survetsch da cavalcar ni dad ir cun carrotscha, ei la tratga in ulteriur interessant aspect.» Il president dalla Societad grischuna dalla tratga da cavals renda attent al bien nez dils cavals sin las pastiras da casa e dad alp. «Leu maglian ils cavals quei che la biestga lai anavos e schu­bregian aschia las pastiras.» Plazs da pensiun ein cars Ei dat denton in ulteriur aspect neu dall’agricultura che plaida a favur dil cavagl. Per bia buca mintga possessura dad in cavagl po porscher suttetg e tgira a siu animal preferiu. «Ils plazs da pensiun per cavals ein fetg tschercai.» Valentin Ludi regorda ch’ina possessura ni in possessur stoppi quintar da pagar denter 450 e 600 francs per meins per in plaz da pensiun per siu cavagl. «Ina interessanta purschida per quel che porscha il plaz da pensiun.» En loghens top turistics sco ell’Engiadin’Aulta cuosta il plaz da pensiun era gia 1200 francs per cavagl e meins.

En quei mument tuna ei buca bein da tschintschar d’in credit della Russia ella historia europea. Nos egls ein drizzai viers l’Ucraina attaccada e destruida dalla Russia. Dalla Russia de Putin. Cheu sepresentan vegls pro­blems della historiografia che Jean Rudolf von Salis tucca duas gadas en sias «Notizen eines Müssiggängers» (1983/85), ils 9 d’october 1981, suenter igl assassinat dil president egipzian Sadat, ed ina secunda gada ils 30 d’uost 1982 dis­currend della biografia de Caesar da Christian Meier (1982, dal 1986 dtv). J.R. v. Salis seconfruntescha cun la damonda (tschentada cheu en moda fetg reducida), tgei che determineschi pli fetg il decuors della historia, la persunalitad dominonta ni la structura economic-sociala dell’epoca, e citescha Èmile Durkheim (1858–1917) che scheva (ella versiun da v. Salis): «Selbst wenn es den Revolutionsgeneral Napoleon Bonaparte nicht gegeben hätte, würde ein anderer General mit den gleichen Eigenschaften die gleiche Politik gemacht haben, da sie von der soziologischen Lage vorgezeichnet war» (p.118). En nies context setschentass la damonda con fetg che Putin fussi expressiun, ni schizun «product» della historia della Russia avon e suenter il collaps della UDSSR, ni tgei che mondi sulettamein sil quen dell’individualitad de quei president. Extendida alla historia della Secunda Uiara Mundiala savess ins sedumandar con fetg che Adolf Hitler seigi expressiun dil pievel german, e tgei che mondi sulettamein sil quen persunal de quei individi. Tschentada aschia ein quellas damondas secapescha semplificontas. Quei che la historiografia structurala vul metter en evidenza ei ch’il svilup historic ton ella Germania sco ell’Italia era arrivaus ad in punct ch’el vess produciu il faschissem era senza in Hitler ni in Mussolini. Quei ch’ins sa forsa dir, ei che la dotaziun persunala-historica ton d’in Hitler sco d’in Putin ha mo tonta peisa che ton la historia della Germania sco quella della Russia («cumplicada» aunc tras la persuna e historia da Stalin) possedan in vast «capital autonom» ch’impedescha scadina emprova d’identificaziun denter Russia e Putin (Stalin) sco denter Germania e Hitler. Tenor J. R. v. Salis ha Meier anflau in equiliber historiografic difficil, mo necessari ella biografia da Julius Caesar «gegen den Primat der Strukturanalyse und gegen den Zweifel an historischer Grösse» (p.361). Putin ei en ina certa mesira sez product dil sistem sovietic; mo el ei buca product della Russia dil zar Pieder il Grond (1672–1725), al qual el sereferescha – faulsamein – cun mirar da segirar igl access direct alla Mar Nera encunter l’Ucraina. Cun la politica dil zar Pieder e della zarina Catarina II (1729–1796) sesarva la Russia all’Europa occidentala e daventa ina pussonza europea ensemen cun quellas da lur temps, sco quei ei semussau pli tard cul zar Alexander I (1777–1825) ella ligia dellas pussonzas europeas encunter Napoleon. Quei che Pieder il Grond vuleva ulteriuramein, fuva era ina transformaziun culturala della Russia tenor il model occidental, viagiond sez, parzialmein en incognito ell’Ollanda ed Engheltiara per emprender mistregns ed isonzas. Mo ch’el veva buca capiu che la structura sociala e culturala digl occident mava mo mal a prau cugl absolutissem autocratic dil zar. Resta denton l’orientaziun della Russia viers l’Europa occidentala (ual il cuntrari da quei che Putin, e novissimamein era Medvedev, vulan) e la fructificaziun videndeivla sin ils gronds camps della cultura: la musica, la litteratura, ils lungatgs che l’elita russa dumignava senz’auter. Dostojevski scriva siu «Igl Idiot» a Florenza. «Uiara e pasch» da Tolstoj buglia da discuors franzos – il lungatg normal alla cuort dil zar, senza che la part «slavofila» russa vess pitiu donn. Quei ed auter fan part dil solid credit russ ella historia europea. Denton è quei ch’ei buca «europè» ella realitad della(s) Russia(s), ed igl ei fatg bia (mira p.ex. da Andreas Kappeler, Russland als Vielvölkerreich, 1992), sa e duess esser acceptau en siu «esser auter», mo vegn paradoxalmein snegau ual da Putin e consorteria dils rechuns che prendan refugi ual egl occident, «tier nus», sin donn e cuost della Russia sezza. Quei ch’ei auter, ed ei è buca russ ella Russia, ei buc inimitg. Probablamein drova era igl occident capitalistic (ch’ha siu sistem democratic che «sgregna» buca mal ellas fugas) nova orientaziun e discussiun è ella confruntaziun cul mund asiatic «anoviars», encunter orient. Il tema ei vasts. Quei ch’ei nundetg ei extremamein pli bia ch’il pauc ch’ei detg. Mo ina caussa pratica el respect dil credit cultural della Russia astg’ins aunc aschunscher: ei ha negin senn da turzegiar artists russ, ni singuls atlets, ni, per exempel, da scumandar la lectura da Tolstoj ellas scolas perquei che Putin ha aggrediu l’Ucraina. Igl occident duess buca gidar Putin a destruir il vast «capital autonom» della Russia e sia cultura. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun.

Il Cussegl grond ha da­cuort approbau la translaziun simultana el parlament. Buca mal, neve, suen­ter varga 150 onns Grischun triling e bein enquala hurscha linguistica. Na, ina relaziun cun Tschuncheismas datti definitiv buc, essend il fenomen miraculus gia succedius in bien ton avon la fiasta dil sogn Spért. Schegie, tgi less schon sclauder a priori in’eventuala influenza da forzas surnatiralas tier in fatg politic aschi fundamental e nunspitgau? Aber basta, fatg ei fatg. Vuler secapir vicendei­vlamein ei senz’auter ina finamira undreivla. Aber, seigies sincers, tgei porta tut quei alla Romon­tschia? Lidinuot. Il Dumeni ha raschun, quei mo cuosta ina massa e profitar profiteschan soviso adina mo tschels. Nus Romontschs vessen dil reminent luc tratg vinavon aunc ina ga 150 onns senza quei translatem, sch’ei fuss iu mo per nus. Na propi, il tudestg ed il talian ein per nus auters gie pipilevs, quei dumignein nus avon ensolver. È el Cussegl grond, claro. Probabel ei quella cumpetenza tier nus genetica, cunzun partenent la pronunzia. E, mo per dir, nos deputai laian lu buca sfurzar si da salvar lur votums naven dad uss adina per romontsch. Mo pil juhé, e per amortisar ils mulissiers carischia! E buca emblidar: la gronda carga purtass è cheu puspei nossa glieud che sto encurir ensemen, per lur votums, tut quels plaids novs che negin drova. Pilver, tgi drova tier nus schon plaids sco Härtefallmassnahmen ni Drohnenflugbewilligung? Eba. Persuenter san quels da lungatg talian e tudestg mo profitar. Els ein gie las classicas unfrendas, sch’ei va per lungatgs. Perquei eisi è buca da smarvigliar che l’ini­ziativa per la translaziun simultana ei vegnida d’in autentic Grischun tudestg. In da Vaz sut. Zuar in tgie­tschen, aber schiglioc in tip en gamba. Sper la politica fa’l è aunc president dil club da ballapei da Vaz. Il resultat dalla votaziun plaida en mintga cass per el: 88 gie, 14 na, 1 abstenziun. Gie, saver finalmein tschintschar sco il bec ei carschius po schon esser bien ed endretg, aber quels idealists fantasts vegnan lu aunc sil mund cui ston metter si ils auriculars per min­tga fuera e tedlar las intervenziuns sublimas da lur collegas. Cunzun quellas dils adversaris politics. Enstagl da leger patgific la gasetta ni sörfar sil compi senza che zatgi sefa en. Hani gie schon stuiu laguoter il livestream, nua che ti stos adina quintar cun zatgi che ha mustgas da controllar tgei che siu representant fa cun ses raps leugiu ella capitala. Sper bunamein mo profitaders da quella biala pintga miracla parlamen­tara, lein nus tuttina buca cuschentar ch’ei dat er unfrendas. Quei ein en special tals sco signur Furter dalla Südostschweiz, che deplorescha che la debatta politica vegni a piarder sia qualitad genuina da cuors da lungatg gratuit per tuts presents. Aber quei prezi stuein nus matei pagar en favur dil segl da qualitad dalla lavur parlamentara, grazia alla translaziun simultana, er sche la giuventetgna grischuna sa, sco signur Furter tema, egl avegnir strusch pli pustar in gelato a Poschiavo. Nies facit: La grondezia da paunets ch’il Cussegl grond fa ei summa summarum o.k. Roman Caviezel da Cuira è stà scolast gimnasial. Roman Caviezel

Sonda han la casa da cultura Cularta ed il Museum da Laax inaugurau da cuminonza treis novas attracziuns da questa stad. Tuttas treis han connex cul 100avel anniversari dil caricaturist Hans Moser. L’aua sco element custeivel vegn medemamein el center. Laax ha enconuschentamein en siu uoppen il glischun, il grond pèsch dil Lag Grond. Las auas s’audan en quella vischnaunca ina gronda muntada. Quei saveva era Hans Moser (1922-2012). Avon diesch onns ei il caricaturist morts, varga la mesadad da sia veta ha el passentau a Laax. Per el era il territori cun ses lags e sias auas in parvis. En sia lavur ha el admoniu cuntinuadamein da haver quitau da quel. 19 tablas ella paliu Al quell’aua custeivla dedichescha il Museum da Laax in’exposiziun speciala. Quella ei s’aviarta sonda encunter sera en preschientscha d’ina gronda gruppa da visitaders. Quella era seformada allas 16.00 avon la Cularta. Sper il Lag Grond, ell’umbriva dalla casa da cultura, ha la menadra Yvonne Gienal fatg il beinvegni. Ella ha annunziau ils treis cavazzins d’ina girada per inaugurar treis attracziuns culturalas dalla stad 2022 a Laax. Suenter ch’el era sefatschentaus cul poet Flurin Camathias, ei gl’artist ed inscenader Remo Arpagaus s’approfundius el relasch dil caricaturist Hans Moser. Quel ha viviu da 1962 tochen sia mort il 2012 a Laax. El ha buca mo viviu, mobein era priu art e part dalla veta sociala, culturala e turistica da Laax. Il batten cun whisky, gervosa ed aua da Laax. Cun plema critica e creativa ha el tematicau savens il svilup da Laax. Da quei ha Remo Arpagaus raquintau duront la girada d’in liug a l’auter. Emprema staziun ei stada il labirint cul tetel «Nein – diesmal machen wir es ohne Menschen». Igl ei ina punt per pedunzs atras la paliu. Ins sa entrar el labirint e contemplar 19 tablas tier la tematica. Gia avon 60 onns haveva Hans Moser entschiet a render attent cun ses dessegns ch’il carstgaun duessi haver dapli quitau digl ambient, ei detti mo in mund. «In plan B havein nus buc», ha el scret 1971 en ina columna tier ina caricatura. Il labirint tracta da quei, la stad 2022 ei l’admoniziun pli actuala che zacu. Ina dallas tablas dil caricaturist Hans Moser. Senza plaids. Batten cun in zanin whisky Hans Moser ha schenghegiau siu relasch artistic alla fundaziun Pro Laax. Quel cuntegn numerusas illustraziuns che han connex cun Laax. Ils onns che quei vitg sursilvan era el svilup turistic ha el mussau quei cuntinuadamein ella pressa svizra. Buca nausch, mobein satiric. «El descriveva sesez sco legher pessimist», ha Remo Arpagaus getg sonda entuorn las 16.30, cu la gruppa da visitaders ei sefermada avon in’autra tabla ella Senda Hans Moser. A caschun da siu 75avel gi da naschientscha haveva la vischnaunca da Laax dedicau ad el ina senda. Il caricaturist e columnist ha nuota calau da render attents als disavantatgs dil progress. El ha fatg quei denter auter cun duas figuras legendaras. El scheva discuorer il «Herr Schüüch» ed era il «Closchi» cun siu tgaun vegneva a plaid. Il tgaun da Closchi senumnava «Sir Henry» e quel ei ussa perpetnisaus. Pil caricaturist ch’ei morts ils 4 d’october 2012 fuss ei stau in gudiment d’astgar scuvierer la sculptura dedicada a siu tgaun. Entasum la Senda Hans Moser, gest sper in baun, ha gl’artist Florian Fuchs montau la figura da bronz ch’el ha culau per incumbensa dalla Pro Laax. Sir Henry para in tgaun cun carn e saun dil raz engles. El ei denton tschentaus franc e ferm sin in sochel da betun ch’ei sfundraus ella tiara. La sculptura da Sir Henry han treis persunas battegiau, secapescha cun aua frestga da Laax. Mo era cun in zanin whisky, la bubronda preferida da Hans Moser ed empau gervosa. Yvonne Gienal, Remo Arpagaus e Florian Fuchs han fatg la ceremonia. Il batten cun whisky, gervosa ed aua da Laax. Custeivla aua frestga Apropos aua frestga da Laax: Suenter il batten festiv ella Senda Hans Moser ei l’entira cumpignia spassegiada anavos el vitg tochen el museum. Leu ha Romana Brunold beneventau ils presents. Il Museum da Laax dedichescha in’exposiziun a Hans Moser ed all’aua da beiber. Pigl giubileum da 125 onns fontaunas da Laax eri previu d’organisar quella gia il 2020. «Nossas fontaunas cumpleneschan oramai 127 onns», ha la menadra dil museum declarau. Andrin Schütz ha curatau in’exposiziun tematica e cumbinau quella cul quitau che Hans Moser haveva pigl ambient. Per in provediment d’aua drova ei reservuars, aquaducts e hidrants, insumma, bia tecnica. Il quitau per l’aua sco custeivel bein dil carstgaun ei garantius tras il cau-fontauna ed ils implonts dall’infrastructura. Quella premura muossa Hans Moser sin sia moda. Ins sa admirar el museum sia vesta humoristica sin carstgauns e lur secuntener - cun ni senza aua. Dapi informaziuns tier tematicas Hans Moser, aua e museum Laax mira www.prolaax.ch

Perquei ch’il terren sbuava, ei in tschancun dalla Senda Sursilvana denter Madernal e Cumpadials staus serraus igl onn vargau. Ussa meina ina senda da palissadas nova sul sbuau vi e viandontas e viandonts pon puspei guder la senda da Crappa Grossa. La spassegiada naven da Plaun Petschen sut Cumpadials suenter e sur il Rein viaden entochen Madernal ed anavos via Falens ei ina runda ch’ils indigens e hosps fan bugen. La senda da Crappa Grossa ha buca per nuot num aschia, ils viandonts passan numnadamein sur e sper in tschuat crapuna ora, tras gl’uaul e vesan adina puspei giu sil Rein. Dapi la stad/atun 2020 ei quei tschancun – che s’auda tier la Senda Sursilvana denton staus serraus. La senda era ruschnada dalla plaunca giu. Ina problematica che ha sfurzau ils davos onns gia pliras ga la vischnaunca da Sumvitg da renovar la senda. Palissadas Adina puspei ei il trutg vegnius fatgs da niev ed avon entgins onns ha ei dau in surpassadi cun punts da palissadas. Era quellas han buca pudiu tener encunter allas pintgas bovas. Ussa envida la nova senda da palissadas ch’ei vegnida realisada biebein 50 meters plinensi da far ina turetta. Quella ei vegnida realisada dall’interpresa Muntognas da Mustér e ha custau biebein 100 000 francs. Tenor Otti Flepp, il meinafatschenta da Muntognas, setracti d’in tschancun da 300 – 350 meters. El e siu team han duvrau lenn castogner per la construcziun. «Quei lenn ei ideals per tals projects, el smarschescha numnadamein pér en 30 – 40 onns», aschia Otti Flepp. Bova da Ruinas La filistucca fa mintgamai la bova dallas Ruinas dalla vart dretga dil Rein. Quella vegn giu onn per onn e stauscha l’aua sin l’autra vart dalla riva aschia ch’ei maglia sutora tiara ed il terren suren sbova giuadora cun senda e tut. Tenor igl inschi­gnier da Surrein, Walter Deplazes, ei quella problematica enconuschenta dapi decennis. Gia avon onns havevien ei giu endamen da realisar ina punt pendenta en quei liug. In project ch’ei hagien annullau cu el presidiavi la vischnaunca da Sumvitg, perquei ch’ils fundaments fus­sien stai sin terren periclitau dalla bova. Avon enzacons onns hagi la «nova suprastonza» lu tuttina decidiu da ralisar la punt pendenta. La realisaziun dalla punt pendenta ei denton vegina stuschada viadora empau ed el fratemps ei il tschancun dalla vart da Madernal – nua ch’ils fundaments eran planisai – ius culla bova. «La punt pendenta fuss sbullanada giu el Rein, per cletg eis ella buc vegnida realisada», puntuescha Walter Deplazes. «La senda da palissadas nova che meina sur la bova ora ei pil mument la megliera sligiaziun pusseivla», di el. Aunc me­glier fussi la construcziun d’in uor alla riva dil Rein. «Nus havein empruau da survegnir il sustegn dalla Viafier retica per construir in uor ed aschia era segirar il trassé dalla viafier. Ils responsabels ein denton stai avon onns digl avis che la lingia seigi buca periclitada. Avon realisar la palissada havein nus aunc ina ga fatg la damonda – cul medem resultat», declara igl inschignier. Da schar tagliar en la plaunca per realisar in niev trutg hagi la Viafier retica denton tuttina vuliu saver nuot damai ch’ei pudessi destabilisar il terren sut la lingia. Ina biala palissada nova meina sul trutg da Crappa Grossa da Cumpadials a Madernal. In bien utensil per pitgar en las petgas. Lenn castogner silla Senda Sursilvana.

Gia per quarta ga ein ils Sunatibas Postabiala Sumvitg separticipai ad ina fiasta da sgugialaders. Quella gada ein els stai dalla partida ad Ursera alla 64avla Fiasta da sgugialaders dalla Svizra Centrala. Ils diesch sunatibas han astgau presentar lur toc da pag «J der Sunnamatt» da Hans Gehriger la sonda suentermiezi als experts ed ad in grond publicum ella cuort dil hotel The Chedi ad Andermatt. La cuort era vegnida preparada sco culissa da fiasta per las producziuns dils sunatibas. La producziun da Postabiala ha plaschiu als experts. Persuenter ein els vegni honorai cul 2. rang. Quella rangaziun lubescha aschia als musicants da separticipar in auter onn alla 31avla Fiasta federala da sgugialaders a Zug. La dumengia han ils Sunatibas Postabiala Sumvitg assistiu al til festiv atras il vitg d’Andermatt. Sco hosps grischuns ei denter auter era l’Uniun da sunatibas Tujetsch separticipada al til. Ils sunatibas da Sumvitg han festivau igl onn 2021 lur giubileum da 20 onns. Els ein d’udir beinsavens en Surselva. La formaziun secumpona d’ina dunna e nov umens. Lur pli vegl commember ha 86 onns, il pli giuven 20 onns. Ils sunatibas ein turnai la dumengia sera staunchels, denton satisfatgs da lur arbagias e cuntents da dus bials e nunemblideivels dis da fiasta ad Andermatt sur il Pass Alpsu anavos ella patria. (cdm/fmr) Ils Sunatibas Postabiala Sumvitg ein sepresentai la fin dall’jamna vargada ad Andermatt. Nossa foto muossa els igl onn dil giubileum da 20 onns.

Cun si’emprema ovra «Oma backt Zutterbopf» ha l’autura Tabea Ammann che habitescha a Sevgein e ch’ei oriunda digl Emmental, gudignau il premi da promoziun per litteratura «Baarer Rabe». Ussa ei si’ovra vegnida nominada pigl enconuschent Prix Chronos da Pro Senectute. Per quei premi ein quater ovras nominadas, Tabea Ammann ei la suletta autura svizra en quella retscha. Il Prix Chronos vegn surdaus dapi 25 onns. Cun lectura promova el il contact denter las generaziuns. Las ovras nominadas digl Institut svizzer per medias d’affons e giuvenils tractan en ina moda humoristica mo era critica il tema dallas relaziuns denter las generaziuns. Cheutras attribueschan ellas alla convivenza. Ensemen cun senioras e seniors fuorman pli che 4000 affons e giuvenils dil temps da scola primar la pli gronda giuria dalla Svizra. Sper l’ovra da Tabea Ammann ein ils cudischs da Noora Kunnas (Finlanda), Lisa Krusche (Germania) e Michael Roher (Austria) nominai pil premi. «Astgar separticipar ei gia ina honur», di Tabea Ammann che selegra dalla nominaziun. Per ella ei quella ina surpresa. Che siu cudisch davart la pintga Jona e sia tatta che pitescha da demenza croda sin fetg grond interess, sa ella denton: «Demenza ella vegliadetgna ei enzatgei che fatschenta bunamein nus tut enzacu en ina fuorma ni l’autra. Jeu s’avischinel a quei temps ord vesta d’in affon – nunschenadamein, direct e surtut positiv. Jeu crei che quei muenti ils lecturs», declara Tabea Ammann il success da sia historia cuorta ch’ei cumparida ella Casa editura SJW e che sa beingleiti era vegnir reratga en scartira per tschocs e sco cudisch auditiv. (cdm/fmr/hh) Tabea Ammann duront ina prelecziun.

Alla davosa seduta dil cussegl da vischnaunca da Domat avon las vacanzas da stad ha il president Ronny Krättli (pps) saviu beneventar las burgheisas ed ils burgheis giuvens dall’annada 2004. Il parlament ha tractau differentas intervenziuns, denter auter era pertuccont la fotovoltaica. La suprastonza communala ha fatg la proposta d’acceptar ina moziun da Philipp Ruckstuhl (Center) davart la promoziun dalla fotovoltaica sin intschess dalla vischnaunca e da scaffir persuenter la basa legala. Sco quei ch’il president communal Erich Kohler puntuescha, duei da niev buca mo la sanaziun da baghetgs, mobein era la producziun da forza electrica solara vegnir sustenida dalla vischnaunca. L’executiva vegni ad elavurar in artechel da promoziun per la producziun fotovoltaica e suttametter quel al parlament. Quel duei buca mo risguardar il sustegn per indrezs gronds, mobein era da privats. Ruckstuhl ha engraziau pil sustegn – l’intervenziun ei vegnida acceptada unanimamein dil cussegl da vischnaunca. Il postulat da Luna Weggler (PS) pretenda dalla vischnaunca da scaffir ina plazza e d’engaschar in specialist per fatgs digl ambient. Cun quei engaschi duei vegnir teniu quen dallas sfidas dalla crisa dil clima sin plaun communal. La suprastonza communala ha fatg la proposta d’acceptar quell’intervenziun mo per part. Ella seigi promta d’involver puntualmein e tenor projects persunal dil fatg extern per damondas digl ambient. Ella seigi denton encunter d’engaschar enzatgi ed aschia d’augmentar il plan da plazzas. Il cussegl da vischnaunca ei suandaus quella proposta cun 12:2. Il traffic sin via fa quitaus Ell’ura da damondas ei il tema davart il traffic stradal ch’untgescha l’A13 vegnius tractaus. Il cau dil departament Daniel Meyer (PPS) fa allusiun che la via cantunala seigi buca en cumpetenza dalla vischnaunca. Vegnessi il project da pilot per Panaduz e Razén extendius, savessi la vischnaunca da Domat vegnir involvida en quel. Il president communal Erich Kohler puntuescha ch’el fetschi quitaus pervia dalla segirtad en quei mument ch’il traffic cun cazzola blaua seigi buca pli garantius. Ei drovi mesiras, la vischnaunca vegni ad intervegnir. Per la finiziun dalla seduta dil cussegl da vischnaunca ein ils burgheis giuvens stai el center d’ina fiastetta, aschia sco igl ei usit a Domat. Legreivlamein ein 20 burgheisas e burgheis giuvens stai presents. Ad els ei vegniu surdau il document ufficial, leutier in pign regal. La fiasta ei vegnida embellida dalla band da Carlo Stecher e scolaras dalla Scola da musica Plaun/Imboden. Silsuenter ha la vischnaunca envidau ad in apero. Claudio Willi, Domat Il parlamentari Philipp Ruckstuhl en discuors cun burgheisas e burgheis giuvens.

En sis jamnas ei premiera dall’opera Semiramide da Gioachino Rossini (1792-1868) ella tenda dall’Opera viva Sursaissa. Il dirigent e directur musical Gion Gieri Tuor ha dau plaid e fatg alla FMR davart las preparativas e palesau pertgei ch’el ha eligiu quell’ovra. Uonn vegn la novavla opera presentada a Cuort/Sursaissa e per la novavla ga stat Gion Gieri Tuor al pult dil dirigent. Silla premiera dils 29 da fenadur 2022 suondan otg ulteriuras producziuns e supplementarmein presenta la Filharmonia Opera Viva igl emprem d’uost in concert sinfonic e la dumengia, ils 7 d’uost 2022 ina matinada musicala. Il cumponist – in fenomen Igl ei gia la tiarza ovra dil cumponist talian Gioachino Rossini che vegn dada a Sursaissa. Suenter las renomadas operas «Mose» e «Guglielmo Tell» suonda cun «Semiramide» in’ovra meins enconuschenta, la quala ha giu sia prem’audiziun ils 3 da fevrer 1823 a Venezia. Rossini ha cumponiu l’opera per sia dunna, la sopranista Isabella Colbran. En cuntrast cun l’«Opera buffa» ei Semiramide ina dalla sort seriusa. «Rossini ei influenzaus leu dalla classica e cunzun aunc dalla musica dil baroc». Tuor menziunescha las parts solisticas cantadas en coloratura ed ils recitals ch’ein denton cumponi ora. Il chor ha ina funcziun centrala. «Quei ei stau in motiv per mei d’eleger quell’ovra», di el. La historia ei scretta dil librettist Gaetano Rossi ed ei ina sfida d’inscenar. Cunzun en ina tenda sco a Sursaissa ein ils dfiferents maletgs da palasts, tempels e mausoleum da formar. «La culissa, creada da Rudolf Mirer, ei fascinonta e reussida.» Tuor lauda la lavur filigrana digl artist indigen. Passiun e sfida Per Gion Gieri Tuor che s’engascha gia dapi l’entschatta dall’Opera Viva sco directur da musica, ei sia funcziun passiun e sfida. El enconuscha siu ensemble el qual plirs protagonists s’engaschan dapi l’emprema producziun. Pil chor da laics ei la presentaziun d’ina tal’ovra in eveniment. Igl orchester cun sunaduras e sunadurs dall’Ungaria ei vegnius fundaus dad el e porta il num Filharmonia Opera Viva. Cheu s’engaschan artistas ed artists dils renomai orchesters da Budapest. «Era uonn sai jeu sefidar da mes amitgs ungares e per rollas da cantaduras, cantadurs ed instrumantalists solists ei leu in grond fundus.» Varga 300 interessents Per las rollas solisticas dall’opera Semiramide ein sur 300 interessents s’annunziai. Ord quellas e quels ein 40 vegni tscharni per sepresentar e cantar. Quell’audiziun ei stada ella Casa dall’Opera da Turitg ed aschia ein ils solists e las solistas vegni defini ed engaschai. La sopranista Anna Voshege ei oriunda dalla Germania ed Australia e habitescha a Vienna. Ella conta la part da Semiramida, la regina da Babilon. Cataline Gemes (mezzosopran) ha gia cantau en concerts cugl ensemble Opera Viva. Ella conta la rolla d’Arsace, il general militar. Marcel Bakony, in bass ungares, conta la part d’Assur, igl amant dalla regina. «Ei setracta da pussonza e maldiever da pussonza ed il cuntegn ha in connex culla situaziun actuala sin quest mund». In temps intensiv En lavur filigrana ha dirigent Gion Gieri Tuor scultriu la versiun originala dall’opera da Rossini. Dad in cuoz da sur quater uras ha el scursaniu la musica e cant sin duas uras e mesa. Il temps tochen tier las producziuns vegn ad esser intensivs per tuts participonts. Il chor fa uss ina cuorta pausa duront il temps che Tuor ei a Budapest per far exercezis cugl orchester. Naven dils 12 da fenadur 2022 suondan las emprovas communablas. Allura surpren il reschissur Nicolaus Büchel ina gronda part dallas emprovas. Denton ei la porta aviarta per las reservaziuns da plazs. La pagina d’internet www.operaviva.ch dat informaziuns e meina igl interessent sil portal giavischau. Tuor menziunescha: «Tut ei mess sin buna via. L’entira equipa dall’uniun lavura conscienziusamein per contonscher il success e delectar in grond publicum.» Gion Gieri Tuor ei da buna speronza per il gartetg dalla opera Semiramide a Sursaissa. La premiera ei ils 29 da fenadur 2022.

Il menaschi dalla Casa Soldanella a Rueras duei vegnir translocaus a Sedrun. Sigl areal dalla Tgèsa s. Vigeli eis ei previu d’ereger in niev baghetg per 12 persunas. Quei ei vegniu communicau alla radunonza generala dall’Uniun Casa Depuoz. Sco quei che la presidenta dalla Casa Depuoz – Gabriela Tomaschett-Berther, Trun – accentuescha el rapport per 2021, ei la suprastonza stada occupada intensivamein l’emprema mesadad digl onn vargau d’unir la Casa Soldanella a Rueras cun la Casa Depuoz a Trun. Il contract da transferir la facultad dalla fundaziun Soldanella sin l’Uniun Casa Depuoz a Trun ei vegnius approbaus retroactivamein dalla survigilonza cantunala da fundaziuns sin l’entschatta digl onn 2021. Soldanella da Rueras a Sedrun La Casa Soldanella vegn menada ussa sco staziun externa dalla Casa Depuoz. Cunquei ch’il baghetg a Rueras corrispunda buca pli allas pretensiuns dil temps, vegn planisau in niev edifeci sco habitadi da persunas cun basegns specials. La finamira ei d’ereger ina casa d’habitar per 12 persunas cun basegns specials sigl areal dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun. Il project dalla staziun externa a Sedrun ei vegnius presentaus a caschun dalla radunonza da commembers dall’Uniun Casa Depuoz tschella sera a Trun. Novas sfidas Era 2021 ha la pandemia da corona confruntau la Casa Depuoz cun pretensiuns extraordinarias e restricziuns. Talas han collaboraturs e collaboraturas dumignau cun bravura. Tema principal ei staus igl onn vargau da lantschar la cunvenziun dallas Naziuns Unidas en favur dils dretgs d’impedi, sco il menader digl institut, Matthias Gutmann, puntuescha. Diversas contribuziuns dil rapport annual stattan sut quei aspect ed ensiaran era ina introducziun ella tematica. Aschia han ins saviu endrizzar pigl onn da scola 2021/2022 en Casa Depuoz a Trun ina scoletta per quater affons e cheutras pudiu corrispunder ad in giavisch ch’ins veva daditg. Il cantun ha lubiu l’intoducziun. Era il diember da giuvenils ei carschius levet. Tuts process da susteniment ein vegni integrai ella sedia principala a Trun. Cun metter ensemen il quen dall’uniun cul quen central ed integrond il quen dalla Casa Soldanella han ins saviu realisar in quen annual consolidau. Il quen ei positivs sin tuts secturs. Ch’ins ha pudiu tener en las cefras budgetadas demuossa che las finanzas ein saunas. Avantatgs ed innovaziuns Era affons e giuvenils che san buc absolver las classas regularas pon frequentar en Casa Depuoz ina classas separativa. Quels absolvents dueien – e gest tenor la cunvenziun dils dretgs d’impedi dallas Naziuns Unidas – esser el cass da prender part mintgadi dalla veta publica ed aschia haver access alla communicaziun per tuts. La finamira ei ch’els possien s’integrar pli tard tenor il meglier pusseivel. Igl onn vargau ha la Casa Depuoz introduciu duas novaziuns: dis da visetas cun accumpignament e l’organisaziun per plazzar famiglias. Igl ei offertas ch’enriheschan la purschida dalla Casa Depuoz. Engrazieivla ei quella era per las biaras donaziuns ch’ella survegn el decuors digl onn. Da quellas profiteschan clients e clientas e pon aschia guder eveniments unics. In impurtont factur economic regiunal Il recav ei survargaus 2021 ils 11 milliuns, las expensas 10,9 milliuns. La Casa Depuoz sco center per scolaziun, perfecziun ed integraziun ha 148 collaboraturs e collaboraturas cun in total dad 89 da plazzas cumpleinas ed ei pia era in impurtont factur economic per la regiun. (cdm/gc) Igl areal dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun.

Il plazzal sper il lag da Breil per slargar il Resort Pradas ei bandunaus. Las lavurs per construir tschun ulteriuras casas ein pil mument sistidas. Pervia digl augment da prezis el sectur da construcziun ein las lavurs per cuntinuar aunc buca surdadas. Ils prezis pli aults ein era per auters projets in buordi. Che la Mountain Real Estate sco possessura dil Resort Pradas a Breil cuntinueschi buca cun la construcziun dallas ulteriurs tschun casas dil resort crei atgnamein negin. Era buc il meinafatschenta dalla interpresa da construcziun Beer SA, Sigis Schmed. Igl atun vargau ha la Beer SA excavau il plazzal sper il lag da Breil. «Las schanzas da cuntinuar ein intactas.» Sigis Schmed tschontscha da diversas contractivas cun ils planisaders e possessurs dil resort. Ils cuosts el sectur da baghegiar ein carschi considerabel e la construcziun dallas tschun casas vegn in bienton pli cara che planisau. Probablamein ha l’interpresa possessura spitgau memia ditg per realisar ses plans d’engrondir il resort da vacanzas. Tenor contract cun la vischnaunca da Breil ei l’interpresa numnadamein sfurzada da slargar il resort (LQ dils 15 da december 2020). La Mountain Real Estate ha spitgau entochen il pli davos termin per entscheiver cun las lavurs da construcziun. Quei ch’ei gia ussa clar, l’avertura dalla purschida supplementara stada planisada igl atun 2022 s’entarda. S’endisai vid las nova circumstanzas Igl impressari Martin Casutt dalla Casutt SA da Falera ei commember dalla suprastonza dalla Uniun dils impessaris grischuns. El confirma ch’ils prezis per il material da construcziun ein s’augmentai principalmein pervia dils prezis d’energia che creschan ad in crescher. «En media ston ins actualmein quintar ch’ina casa dad ina famiglia vegn per 10% pli cara ch’avon dus onns.» Martin Casutt puntuescha denton ch’el sappi sulet giudicar la situaziun da sia branscha e buca leu nua ch’ei vegni construiu cun lenna. Denton buca mo ils prezis per fier, betun e ziaghels ein carschi. «Il material vegn era furnius malregular ed ei buc adina disponibels.» Martin Casutt gi che la furniziun seigi bein semeglierada las jamnas vargadas. «Empau essan nus era sendisai vid las circumstanzas e pustein la rauba pli baul.» Sendisai vid la situaziun ein era ils patruns che baghegian. Martin Casutt di ch’ei detti actualmein pli paucas discussiuns cun ils patruns pervia dalla carschen da cuosts. «Ussa ein tuts pertscharts dalla situaziun el sectur da baghegiar.» Avon in onn eri quei aunc in tec auter, di igl impressari da Falera. «Impurtont eis ei da far claras cunvegnas cun ils patruns che sedrezzan ad in sistem secumprovau ch’indixescha ils cuosts da baghegiar.» Certas malsegirtads restan denton tuttina. «Ils prezis per il material varieschan magari fetg ed a cuorta vesta.» Martin Casutt enconuscha in ni l’auter project da baghegiar ch’ei vegnius stuschaus per in onn pervia dalla situaziun malguessa che pertuccan ils cuosts da baghegiar. Denton buca mo pervia dils cuosts. «Tscheu e leu ein projects era vegni spustai perquei che glieud dil fatg en differentas branschas da baghegiar mauncan.» Communicar clar Jan Berni, architect cun agen biro a Glion, ei sco planisader disaus vid la nova situaziun cun diversas malsegirtads quei che pertucca ils prezis e problems da furnir. «Discussiuns ha ei dau leu nua ch’ils project ein vegni planisai e calculai aunc avon ch’ils prezis ein s’augmentai.» Igl architect quenta ch’ils cuosts da baghegiar ein carschi ils dus davos onns denter 10 e 20%. «Per projects pli gronds setracta ei da summas considerablas.» Era Jan Berni menziunescha la munconza da mistergners en diversas clamadas ch’impedescha da realisar in ni l’auter project e sforza da spustar. Tenor siu meini eis ei ordvart impurtont ch’ils impressaris communicheschan clar en ina tala situaziun. «Igl ei bia meglier da gir che la lavur sappi buca vegnir exequida avon quei termin, enstagl da surprender la lavur e lu buca vegnir perpeis.»

La greppa ella cavorgia da Gulatsch ei ina part dalla historia da Rueun ed era dalla Surselva. Duront tschentaners ei l’explotaziun da metal stada da gronda muntada. A Rueun han ins explotau da 1805 tochen 1837 ellas minas da Gulatsch. Sonda proxima inaugurescha l’uniun Rueun viva ina nova pintga attracziun turistica. Las Minas da Gulatsch vegnan a survegnir visetas el futur. «Igl ei buca in project turistic stravagau, e tuttina eis ei ina biala pintga attracziun», manegia Ursula Brändli Capaul. La presidenta dall’uniun Rueun viva ha mussau gliendisgis vargau alla FMR la senda tier las minas. «Minas da Gulatsch» senumna la nova purschida che la vischnaunca Ilanz/Glion e Surselva Turissem san porscher naven da sonda proxima a hosps ed indigens. Cun mieds finanzials minimals e bia lavur a maun han ins sanau il trutg che meina tochen ellas duas gallerias nua ch’ins cavava metal. Rueun viva ei la purtadra da quei project. Sco quei che Ursula Brändli Capaul conferma, ha l’uniun saviu gudignar ina persuna responsabla pil manteniment digl object. Reto Capaul, il fegl da Gion Paul Capaul (1924-2018), vegn a tener liber il trutg. Igl ei el senn da siu bab che haveva luvrau e barhau per tener en memoria las minas da Gulatsch. Il fegl Reto vegn era mirar che las tablas, il plaz da pausar e las duas minas restien en uorden. Il scolast enconuscheva il trutg Gulatsch, la cavorgia denter il Munt Sogn Gieri, il Schmuèr ed Ual da Ladral, ei in territori spuretg e selvadi. Tgi che viseta quel, sto trer en buns calzers. «Igl ei buca in strapaz, mo tuttina drova ei empau flad e buna constituziun corporala», gi Ursula Brändli Capaul. Ella ha iniziau il project «Minas da Gulatsch». Rest Plasch Dermont (1916-1978), scolast a Rueun, visitava mintg’onn quella cuntrada solitaria dadens e sut las aclas da Spescha e Candinas cun ses scolars. Gl’access tochen ellas minas era buca sempels. Il scolast enconuscheva il trutg, ins stueva ir tras gl’uaul, per part teiss siado, lu dar adatg da buca passar falliu per liung ina spunda selvadia. Entasisum stevan ils scolars tut fascinai avon in cuvel, lu, paucs meters naven da quel, in secund. Il scolast declarava ch’ins hagi cavau metal ord las duas minas. Strusch da crer ch’ins explotava cheu fier, argient e plum. Las minas ein stadas en funcziun da 1805 tochen 1837, quei ha Rest Plasch Dermont eruiu cun sias retschercas egl archiv communal da Rueun. Ils davos decennis eran ils fastitgs bunamein svani ord la memoria collectiva. «Mei han quellas minas era fascinau», declara Ursula Capaul Brändli. En sia expertisa d’avon siat onns ha Marianne Fischbacher, l’anteriura menadra dil Museum Regiunal Surselva, cussegliau da realisar in pign project e dar al territori da Gulatsch valur turistica. Ins dueigi buca exagerar, ei drovi intervenziuns minimalas. Ella ha rendiu attent allas schanzas da scaffir ina aventura per famiglias e che las minas da Gulatsch hagien potenzial per avischinar a natira, cultura e historia. Rina Rinolof Ussa ei la senda aventurusa finida e gl’access allas minas propi pusseivels. Las intervenziuns ch’ins ha fatg ein modestas: il plaz da beinvegni all’entschatta dalla senda, ed il plaz da pausar datier dallas minas. Silla senda dat ei bia da mirar ed observar. Teis e spundiv eis ei aunc adina. Rina Rinolof senumna la habitonta che accumpogna visitaders pigns e gronds. Ils dessegns divertents muossan la miez miur e miez utschi ch’ins duei buca disturbar. Il pausadi ei il liug nua ch’ils miniers runavan avon 200 onns crappa. Inagada ord la mina, entscheveva cheu il transport stentus tochen giu la Schmelza a Sontga Clau. Buca ina cistiarna d'aua, mobein ina manviala d'alzar crappa ord la ruosna. Ursula Brändli Capaul muossa la grafica culla senda. Ina trucca amiez gl'uaul. In misteri. In memory muossa la natira e la historia da Gulatsch.

Gliendisgis ha la suprastonza communala envidau alla radunonza da calonda mars. Igl ei quella che las autoritads presentan il quen annual e damondan la descharscha. 26 dils 562 habitontas e habitonts cun dretg da votar ein stai presents. Els han approbau il quen e rapport annual 2021. Quel siara cun in gudogn da 281'518 francs, quei tier entradas da 5'020'933 ed expensas da 4'739'415 francs. Il president communal Thomas Candrian ha presentau ils detagls. La facultad per habitonta e habitont ei 5224 francs. Igl capital agen dalla vischnaunca ei carschius sin 8'147'911 francs, il surpli da bilanza ei 3'879'924 francs. La radunonza communala ha era approbau unanim igl uorden da scola dil Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Ella ei la davosa dallas quater vischnauncas che ha priu posiziun tier quei uorden. Cull’entschatta digl onn da scola 2022/23 entscheivan quellas ina collaboraziun pli stretga el sectur dalla scola populara cun scoletta, scola primara e scalem superiur. En quei connex ha la radunonza communala era approbau senza cuntervusch il reglament d’indemnisaziun per la cumissiun da scola dil Consorzi niev.(fmr/abc) Sagogn el sulegl dalla sera...

La primavera 2003 ha Andreas Saurer organisau l’emprema gada ina lavur cumina en Surselva. Quest’jamna ein el e sia glieud per la 20avla gada en acziun. Sillas alps da Sevgein e Riein presta la gruppa digl Emmental custeivels survetschs pils purs. «Nus havein piars lidinuot da nies plascher. Mintg’onn selegrein nus d’astgar vegnir ed ademplir lavurs interessantas», gi Andreas Saurer. Gl’um che habitescha a Sumiswald ha empriu d’enconuscher da rudien ils davos 20 onns quater alps en Surselva. Senza siu engaschi havess’ins bunamein stuiu serrar ina da quellas. Ell’Alp Cavel eran las fontaunas e tschaffadas en in stan miserabel, la lingia d’aua per la caschada era fleivla e la qualitad nunsufficienta. Andreas Saurer e sia glieud ein vegni enta Cavel l’emprema gada la stad 2013, exact il dretg mument per entscheiver il dretg project. «Quella lavur ha occupau nus mintgamai in’jamna, tochen e culla stad 2018» raquenta il menader. Gl’emprem onn han els cavau ina lingia d’aua da 1,4 kilometers e dislocau la combra d’aua dalla fontauna Aua Freida e mess ina lingia nova. Gl’onn suenter ha la gruppa cavau tumbins, reparau il trutg da vaccas e reconstruiu in mir schetg. Instituziun enconuschenta Quest’jamna ei Andreas Saurer buca pli ell’Alp Cavel, mobein sill’Alp da Riein. Leu ha il coordinatur dalla vischnaunca Ilanz/Glion, Norbert Carigiet, organisau per el e sia squadra ina nova lavur cumina interessanta. Andreas Saurer ei manager social independent. En siu temps liber s’engascha el per l’instituziun «Evangelisches Gemeinschaftswerk (EGW). Igl ei in moviment religius independent enteifer la Baselgia cantunala bernesa. Dalla EGW fan 36 cuminonzas libras part, il moviment ha 3500 commembers e s’engascha per la cardientscha cristiana. El cantun Berna eis ei ina instituziun enconuschenta ed appreziada. Quella via da vaccas ei deformada totalmein. Avon 20 onns era Andreas Saurer emploiau da quella ed organisava camps da giuventetgna. In da quels era a Rueun ella casa da colonias Sontga Clau. Suenter che la bova haveva devastau quella zona ha el immediat offeriu da segidar cun far uorden. Els dueigien vegnir la primavera 2003, lu detti ei aunc avunda da far, hagien ils responsabels dalla vischnaunca rispundiu. Aschia ha l’jamna d’acziun en Surselva entschiet. «Suenter treis gis havevan nus finiu da far uorden, aschia han ins encuretg ina nova incarica per nus», raquenta Andreas Saurer. Sin quei han mintg’onn circa 15 persunas empriu d’enconuscher l’Alp Sura da Rueun. Grava, pastira cun bien arvadi Diesch stads ei la squadra turnada sill’Alp Sura da Rueun. «Per quell’jamna s’annunzian mintgamai mistergners inschignus», declara Andreas Saurer. In d’els ei sespecialisaus ella sanaziun da tschaffadas e conducts d’aua. Mauns e bratscha inschignusa tonscha buc. In auter dils fideivels voluntaris ei pur e manischunz d’excavatur, in auter sa co ins fa ina drenascha, in auter ei hortulan da cuntrada. Igl ei en tuttacass ina squadra che secumplettescha in l’auter. Mintg’onn prepara Norbert Carigiet culs luvrers communals dad Ilanz/Glion il program dall’jamna cun material ed era maschinas ch’ils voluntaris drovan. Quest’jamna ei la gruppa digl Emmental la 20avla gada en acziun. Suenter ch’els havevan luvrau sis stads ell’Alp Cavel, han els buca vuliu calar. «Gl’emprem han els cavau sill’Alp da Sevgein da niev in conduct, han migliurau gl’access pil stavel dils pors e tschentau in plantschiu da plattas avon tegia. Buca lunsch naven ei l’Alp da Riein. Leu ein ils purs da Riein engrazieivels dil sustegn. Denter auter repara in um cugl excavatur ina via da vaccas ch’ei deformada cumplettamein. Ina gruppa ei en acziun giu la Grava. Igl ei ina pastira en ina vallatscha direct sut il Péz Riein, ina cun bien arvadi per l’entschatta e la fin dalla pasculaziun. Cheu ha il team dad Andreas Saurer sanau la tschaffada e remplazzau il begl. «Nos gidonters voluntaris digl Emmental han prestau grondiusa lavur en quels 20 onns, en tut ella valeta da varga in miez milliun francs», resumescha il coordinatur local Norbert Carigiet. L’jamna dil 2023 hagien els gia reservau, aschunta Andreas Saurer. In excavatur reparescha e migliura la via da vaccas. Cun tschentar il begl ei la lavur buca finida.

Las suprastonzas communalas da Laax, Sagogn e Schluein envidan la populaziun ad in’occurrenza d’informaziun pertuccont il project epocal dallas treis vischnauncas: Sonda suentermiezgi, ils 25 da zercladur 2022, ei quell’occurrenza, denton buca en ina dallas hallas plurivalentas ni aulas en in liug central d’ina dallas vischnauncas. Las autoritads vulan informar sin territori neutral dils resulats d’ina eventuala fusiun ch’ins ha en mira. Duront bunamein in onn han gruppas la lavur evaluau, eruiu e rimnau datas pertuccont quei project. Sonda proxima presentan il meinaproject Adrian Wolf ed ils presidents communals ils resultats. La populaziun ei envidada sill’Alp Plaun, denter il Crap Sogn Gion e Nagens. Aposta pil transport han ins organisau bus naven da Schluein, Sagogn e Laax vitg tochen a Murschetg. Automobilists cun autos privats astgan parcar gratuitamein ella halla dils Rocksresort. Da Murschetg san ins prender naven dallas 12.30 la pendiculara sil Crap S. Gion, da leu descender culla sutgera giu l’Alp Plaun. Ils bus naven da Schluein e Sagogn partan allas 12.30 e 13.15. Allas 14.00 parta in bus naven dils vitgs direct sill’Alp Plaun. Leu entscheiva l’occurrenza d’informaziun allas 14.45 cul beinvegni ufficial. L’Alp Plaun ei in liug central per tuttas treis vischnauncas. Leu s’entaupan las alps S. Martin Sagogn, Mughels Schluein e Nagens Laax.(fmr/abc) L'Alp Plaun cul Péz Grisch/Laaxerstöckli

Oz less jeu far ina decleraziun d’amur ad el, mo atgnamein ei nies status da relaziun cumplicaus. El di numnadamein nuot ed jeu sai buc, sch’ils sentiments ein vicendeivels. Forsa schon e forsa buc. El fa tgei ch’el sa e tuttina pauc ni nuot per tgirar nossa relaziun. En mintga cass stat el a disposiziun, di e notg e quei ei flot. El ei veglianders, nudaus dil temps ed igl ei bien ch’el sa dir nuot. Savess el raquintar tut quei ch’el ha viu e sentiu, pegliass quei numnadamein buc fin. El sa esser calira ni era ferda­glia. El sa tarlischar sco in sulegl ni splendurar en da tuttas colurs, mo era esser grischs e lungurus, gie perfin prigulus. El ha da tuttas fuormas, ei gronds ni pigns, rodunds ni en péz – entirs ni fess. Jeu sai far cun el empau tgei ch’jeu vi, el po vertir quasi tut. Ideal – ni buc ? Perquei less jeu far oz a ti ina decleraziun d’amur: car crap – jeu hai bugen tei ed jeu drovel tei. Car crap, ei dat massa variantas da tei e perquei hai jeu plirs amitgs da tia sort. Cun tut la rihezia da crappa fuss ei memia grev da secuntentar mo cun in. In ei fins e tschel tut grobs, sin in sai jeu seser tiptop e sin tschel fai mal il davos. Jeu less uss tuttavia buc unfisar la crappa cun mia decleraziun d’amur. Il davos temps hai jeu denton giu da rapportar aschi bia da crappa, dall’exposiziuns da crappa a Glion ni era dalla senda da Crappa Grossa. Aschia hai jeu propi realisau tgei impurtonza che la crappa ha en mia veta e ch’jeu savess buca star senz’ella. Da buoba fagevel jeu termagls cun crappa, construevel uors egl ual, fagevel ums-crap silla val, tschercavel cristallas sut il Tumpiv e revevel culs cusrins ella tuor dils castellans da Schlans. Nus mavan si Crap Gries cun skis. Pli tard erel jeu tut loscha sin miu mir da crappa naturala ch’jeu hai construiu mezza avon casa. Lu han mes fegls en­tschiet a rimnar crappa – nus havein purtau a casa kilos e kilos. Ei han mulau, pitgau, baghegiau e ligiau lur crappa cun maulta. Els han adina puspei regalau a mi crappa ni objects da crap e quels salvel jeu en honur e cun plascher. Cun viandar entaupel jeu da tuttas sorts crappa, en uals e lags, sur greppa e sendas e plinensi la pezza – las reginas dalla crappa ch’embratschan la cuntrada e dattan fuorma maiestusa. Savens pos jeu strusch calar da mirar e fotografar. Mintgaton hai jeu era avunda dalla crappa, dallas vals stretgas circumdadas dalla pezza e bandunel la patria per ir ella Bassa. Leu s’inamureschel dallas planiras, gaudel ils lags e ch’igl ei tut grad e plat. Mo lu suenter enzacons dis stoss jeu conceder: Car crap, ti mauncas cu jeu sun naven. Ed ussa capeschel jeu era la poesia dil pur suveran da Gion Antoni Huonder ch’entscheiva culs plaids: «Quei ei miu grep, quei ei miu crap…». Susi Rothmund è redactura da la FMR.

Sco bia autras occurrenzas e festivals hai era buc dau igl Open Air Lumnezia il 2020 ed il 2021. Uonn vesa ei ora bein pil festival che ha liug dils 21 tochen ils 23 da fenadur ed ils rodund 18 500 hosps pon selegrar. En in meins ha la Lumnezia 18 500 habitontas e habitonts dapli – silmeins per treis dis. Dils 21 entochen ils 23 da fenadur ha igl Open Air Lumnezia finalmein puspei liug ed ils visitaders pon guder la bun’atmosfera, la musica e la cumpignia. Il comite d’organisaziun ei vid las davosas preparativas. La FMR ha discurriu cun Norbert Cavegn che presidiescha il comite, per intervegnir co ei va culs organisaturs in meins avon ch’ei mondi liber. FMR: Igl Open Air Lumnezia stat avon porta, co vai cun Vus, ughegeis insumma da selegrar? Norbert Cavegn: Gie, nus dil comite d’organisaziun selegrein ed essan voll motivai. Igl ei bien ch’igl ei puspei aschi lunsch. Fageis buc quitaus che la pandemia pudess la fin finala tuttina aunc ina ga lavagar tut? Da tals scenaris discurrin nus buc. Lockdown e restricziuns ein negin tema, quei datti buc il mument. E mesiras da segirtad ni schurmetg en ­connex cul coronavirus? In festival che ha liug ordaviert funcziuna buc cun talas restricziuns, quei ston ins veser realistic. Nies Open Air ha liug el format normal. La glieud ei sensibilisada e mintgin ei responsabels per sesez. Nus savein aunc metter si melli desinfectonts e detg placativ era 5000 tonnas pupi da hisli ch’ei midass nuot vid il secuntener dils visitaders. Igl ei buc pusseivel da far seivs per far tener distanza e metter en leu la glieud sco nuorsas. Quei ei buc la realitad e funcziunass era buc. Duas ga haveis gia stuiu annullar igl Open Air, co ei quei da finalmein saver menar atras el? Il 2020 ei quei stau fetg curios. Il fevrer e mars cu la pandemia ei sederasada ed ei ha dau il lockdown savevan nus nuota propi tgei tertgar e quintavan ch’ei varghi silla stad e nus possien menar atras il festival. Mo lu ei tut vegniu auter – mintgin sa tgei ch’ei capitau ils davos dus onns. Pli ditg ch’ei mava e pli fetg ch’jeu hai viu ch’ei mass era senza igl Open Air Lumnezia, oravontut sch’ins fa aunc autras caussas dasperas. Duront quei temps essan nus stai el modus da «standby». Nus essan adina stai en contact culla scena da festivals, havein observau la situaziun e persequitau il svilup dalla pandemia. Il december vargau ei tut vegniu pli concret, mo ei ha druvau empau per vegnir sin turas e per realisar ch’ei pudess gartegiar. Ussa essan denton gia vid planisar ed organisar ils detagls. Sin tgei selegreis Vus il pli fetg? Sigl entir Open Air sco tal, che la glieud vegn puspei en Lumnezia e sa guder in festival da treis dis pil qual ei han gia dapi dus onns ils tickets. Ei astgan selegrar sin in bien program musical, sils concerts ch’eran previ gia il 2020. Ils davos dus onns havein nus adina puspei giu da contrahar cullas bands, mo la fin finala eis ei reussiu da mantener il program previu. Apropos program. Vus haveis segir viu conta critica ch’il festival Moon and Stars a Locarno ha survegniu perquei che neginas dunnas vegnan a star leu uonn sin tribuna. En Lumnezia ha ei singulas dunnas el program, ellas ein denton era leu propi ­ella minoritad. Quei ei in tema fetg delicat, la realitad ei denton bia ga autra che quei che biars havessen bugen. En realitad fa la pluralitad dallas bands musica cun dapli umens che dunnas. In Open Air cun in nivel sco il nies sto mirar da survegnir bands cun ina certa qualitad e cheu san ins buc aunc mirar sch’igl ei umens ni dunnas. Nus stuein cudischar las gruppas ch’ein disponiblas, pagablas e che fan senn per nies program musical. Nus havessen segir era buc in problem da cudischar 19 bands mo da dunnas, quei ei denton buc la realitad. Igl ei buc in concert sin giavisch. Dat ei novaziuns ni midadas agl Open Air Lumnezia? La gronda midada era gia previda pil 2020, numnadamein ch’ei dat buca pli ina tribuna pintga e che tuts concerts – era quels dalla gievgia – han liug silla tribuna gronda. ­Autras novaziuns havein nus fatg arisguard il conservar e sviluppar igl existent. Per exempel cun metter novas lingias sutterranas per aua ed electricitad. Quei levgescha il baghegiar si e giu l’infrastructura. Ei setracta da novaziuns ch’il consument vesa buc mo ein impurtontas pils organisaturs e la segirtad. Malgrad urezis eis ei bravamein schetg il mument en Svizra, stueis Vus prender mesiras arisguard prighel da fiug? Nus spitgein giu (ri). Ins sa gie ch’igl ei il bia ualti bletsch cu igl Open Air Lumnezia ha liug. Jeu fuss leds sch’ei fagess quella ga aura normala. In tec bial’aura fuss flot. Pil mument fagein buc memia bia patratgs davart l’aura. Sch’ei drova mesiras specialas vegnan il cantun e la vischnaunca a communicar quei. Sin nies areal dil festival e da campar eis ei aschia ni aschia scumandau da far fiugs aviarts. Ils bigliets eran gia vendi ora avon dus onns. Co pudeis Vus consolar quels che han buc pudiu tier in? Nus duvrein 500 voluntarias e voluntaris, enzacons paucs mauncan aunc. Pia san ei s’annunziar sco voluntaris e han – sper lur engaschi – access duront treis dis. Ei dat adina persunas che san buc visitar il festival e vendan lur bigliets. Nus admonin denton d’esser fetg precauts, ei dat dabia cugliuns. Cumprei gie buc sin «viagogo.ch»! La plattafuorma che nus savein perencunter cusse­gliar ei «fansale.ch», quei ei pli serius ed ils prezis era pli mudests. Norbert Cavegn selegra sigl Open Air Lumnezia. Concurrenza per in pass La FMR astga regalar oz ad enzatgi in pass da treis dis pigl Open Air Lumnezia 2022. Tgi che vul empruar siu cletg sa telefonar oz suentermiezdi dallas 13.10 tochen las 13.15 a 079 432 82 26. L’emprema ni igl emprem che po atras gudogna. «Ils davos dus onns havein nus adina puspei giu da contrahar cullas bands, mo la fin finala eis ei reussiu da mantener il program previu.» Norbert Cavegn

Ella stagiun da ballapei vegnenta dalla 3. ligia fruntan las squadras da Schluein Glion e Trun/Rabius sin Buchs, Domat II, Eschen/Mauren II, Landquart, Ruggell, Schaan, Triesen, Triesenberg, Tusaun/Cazas e Valposchiavo. Bogn Ragaz che ha contonschiu il secund plaz la stagiun passada sco era Sargans, Uznach, Glaruna e Weesen ein ella gruppa 2. (fmr/hh)

Pauca neiv e la munconza da plievgia han schau tschessar l’aua ellas tschaffadas communalas. Aschilunsch sco ella Val Müstair d’appellar alla populaziun da spargnar aua eins ins para buc en Surselva. Per meins critics valan il fenadur ed uost, era per il provediment d’aua sin las alps. Igl appel dalla vischnaunca da Müstair alla populaziun dalla fracziun da Müstair da spargnar aua ha fatg surstar. Buca ch’in tal appel fuss in novum ni ella Val Müstair ni en in’autra vischnaunca grischuna. Ils onns 2015 e 2018 han diversas vischnauncas stuiu appellar alla populaziun da spargnar aua pervia dalla munconza da plievgia. Quei ei denton succediu la fin fenadur ed el decuors digl uost. Ch’in appel succeda gia il meins zercladur ei extraordinari. Pauca neiv duront igl unviern vargau ed ina primavera schetga han buc spisgentau las fontaunas cun aua sco usitau. Pli pauc, denton avunda Bein senta era igl ugau d’aua dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion, Toni Cadalbert, ch’ei ha buca giu dabia neiv els aults e ch’ils meins avrel e matg ein stai schetgs. «Gest la plievgia dils meins avrel e matg ei impurtonta per las fontaunas dil provediment d’aua.» Tuttina valetescha igl ugau d’aua il provediment per sufficients ed appels da spargnar ein buca necessaris viers la populaziun dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. «Decisiva ei secapescha l’aura dallas jamnas proximas», gi Toni Cadalbert. Per che l’aua flessegia era duront il meins uost en abundonza. «Bugen havessan nus empau dapli plievgia che sulet in pèr uradis.» Sco quei ch’igl ugau d’aua dalla vischnauca da Glion explichescha absorbescha il terren schetg ina gronda part dalla plievgia dils uradis e bia dalla humiditad vapurisescha. «Sulet denter 20 e 30% da quellas precipitaziuns contonschan la finfinala las fontaunas dil provediment public.» Ina tiarza dameins Il ugau d’aua dalla vischnaunca da Breil, Reto Dietrich, ha dacuort miserau las fontaunas sin passa 2000 meter sur mar che spissgentan igl aquaduct dil vischinadi d’Andiast. «Las fontaunas portan actualmein ina tiarza pli pauc aua visavi ad auters onns.» Per Reto Dietrich eis ei medemamein clar che la munconza da neiv e dalla plievgia da primavera han schau tschessar las fontaunas. El relativescha denton e fa attent che las fontaunas sur 2000 meter sur mar reageschien spert sin plievgia. «In pèr uradis lain crescher aulti spert l’aua ellas tschaffadas.» La vischnaunca da Breil ha sco autras vischnauncas e corporaziuns d’aua investau considerabel ils onns vargai el provediment. «Nus havein era colligiau ils provediments dils vischinadis d’Andiast e da Vuorz.» E la vischnaunca da Breil vuless era vinavon colligiar il provediment dils singuls vischinadis. «Enteifer la via da colligiaziun ei era previu ina lingia d’aua.» Toni Cadalbert sa relatar ch’ils conducts dad otg vischinadis dalla vischnaunca da Glion ein colligiai. «Quei lubescha da schoglar empau.» Buca sulet sche l’aua havess da vegnir scarta, mo era sch’ina ni l’autra tschaffada e fontauna sto vegnir sanada, sco Reto Dietrich dat d’entellir. Ch’il provediment ei impurtonts ston ins gnanc dumandar ils dus ugaus d’aua. E quei buca mo per dustar la seit a carstgaun ed animal. Sch’ei brischa enzanua ston ils reservuars esser pleins. Dutgs schetgs Il cautegia dalla Alp da Morissen, Silvan Caduff, ha medemamein fatg stem dils fastitgs dalla pauca neiv e dils meins avrel e matg cun pauca plievgia. «Bia dutgs els aults meinan gia ussa negina aua pli.» La tschaffada d’aua dall’alp da vaccas da Morissen ei part digl aquaduct communal lumnezian. Sche l’alp drova buca l’aua stat ella a disposiziun alla vischnaunca. «Igl ugau d’aua dalla vischnaunca ha miserau dacuort in quantum aua en nossa tschaffada che flessegia normalmein igl uost.» Silvan Caduff havess nuot encunter duas jamnas da plievgia, principalmein per che l’aua ella tschaffada resti sil nivel actual. Per il pastg alpester ston el e biars caustegia e pasturs grischuns buca far quitaus. El ei carschius en abundonza entochen siado sur 2000 meters sur mar.

Dacuort ha il president communal da Laax priu ord truchet in project ch’el haveva deponiu leu avon 20 onns. Quei ha el confirmau alla FMR. Ils 28 da matg 2001 ed in onn pli tard, ils 28 da zercladur 2002, haveva LQ rapportau d’in project per ina cascharia regiunala a Laax. Franz Gschwend era da gliez temps commember dalla suprastonza communala da Laax e gerau d’agricultura e turissem. En quella funcziun havevan el ed il president communal da lu, Vitus Dermont, lantschau il project d’ina centrala da latg a Laax Cons. Per quater milliuns francs eri planisau da realisar ina grond implont regiunal. Quella dueva rimnar ed elaborar il latg dils producents da Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. A caschun d’ina gronda occurrenza d’informaziun haveva la suprastonza communala declarau ch’ins vegli cheutras rinforzar la convivenza denter il turissem e l’agricultura. La regenza grischuna ed ils uffecis cantunals han denton refusau da sustener il project. Lur argument principal era staus che la cascharia regiunala a Laax havessi priu naven memia bia quantitads dalla cascharia gronda da Landquart, quella hagi numnadamein aunc capacitads libras. Facticamein ei quei stau la fin d’in menaschi agroturistic a Laax. Ussa, 20 onns pli tard, ha Franz Gschwend, confirmau sin damonda dalla FMR ch’el hagi reactivau il project. Motiv principal ei da spargnar transports da latg ed augmentar la creaziun da valur. Ins hagi entschiet ils discuors culs purs e producents e seigi era s’entupaus per occurrenzas d’informaziun, ha Franz Gschwend confirmau. Dapli ha el buca vuliu gir en connex cul project «cascharia Laax». Enteifer la populaziun da Laax audan ins daferton resalvas encunter novs plans, ins seigi unfis e staunchels suenter ina perioda cun numerus projects gronds. Quella parcella communala a Laax Pardanal vulan ins nezegiar per la cascharia.

Dacuort ha el dau enconuschent sia decisiun els canals socials. Gl’ustier e cuschinier dalla Posta Veglia a Schluein, Riccardo Wolf, ha informau ch’el hagi visau il contract culla vischnaunca da Schluein. Ier ha il president communal da Schluein, Ralf C. Schlaepfer, confirmau quei sin damonda dalla FMR. Il giuven cuschinier oriund da Trun ha surpriu l’ustria Posta Veglia avon quater onns. Sia cuschina creativa ha anflau detg spert in num excellent en cerchels dils gourmets.Gl’october 2019 ha il guid svizzer Gault Millau recepiu il giuven cuschinier els cerchels dalla culinarica elevada. Motivs famigliars hagien intimau el da calar a Schluein, scriva Riccardo Wolf. La vischnaunca da Schluein vegn a scriver ora da niev l’affittaziun dalla Posta Veglia.(fmr/abc) La Posta Veglia a Schluein.

La mesjamna sera ha giu liug a Trun la 15avla seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér dalla perioda d’uffeci 2021/2024. El center dalla seduta ei staus il plan da finanzas 2022-2031 e la sanaziun dalla Via Raveras. Il cussegl da vischnaunca ha priu enconuschientscha dalla planisaziun da finanzas pils proxims diesch onns. Plinavon ei vegniu concediu in credit net da 195 000 francs per la sanaziun dalla Via Raveras. La seduta dil cussegl da vischnaunca ha quella gada buca giu liug a Mustér ella halla Cons, mobein el bi baghetg historic dil Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha aschia era vuliu exprimer siu ligiom culla regiun. Suenter prender investa dil museum ha il cussegl da vischnaunca – sut l’egida d’Adrian Deflorin – priu enconuschientscha dil plan da finanzas pils proxims diesch onns. La nova planisaziun da finanzas sebasa sils resultats effectivs dils quens annuals dils davos tschun onns. Las investiziuns pils proxims diesch onns importan varga 23 milliuns francs, denter auter il grond project Center Fontauna. Malgrad igl emprest d’ulteriur capital ein ils deivets per habitont era supportabels il futur. Sper la finamira d’ina planisaziun da finanzas sauna vegn la suprastonza communala a far las investiziuns necessarias per saver garantir in svilup progressiv dalla vischnaunca. Plinavon ha il cussegl da vischnaunca concediu in credit net ell’altezia da frs. 195 000 per la sanaziun dalla Via Raveras. Culla decisiun dil cussegl da vischnaunca da menar atras la procedura da contribuziun per la sanaziun dalla via, vegn entschiet sil pli baul igl onn 2023 cun las lavurs da construcziun. (cdm/fmr) La vicepresidenta Helga Probst-Linder (sen.) ed il president dil cussegl da vischnaunca Adrian Deflorin.

L’Uniun Casa Depuoz prevesa la construcziun d’ina casa nova a Sedrun. Quella staziun externa vegn a remplazzar la Casa Soldanella a Rueras e dar suttetg a 12 persunas carschidas cun impediments. Sche tut va sco previu duei la casa nova esser promta sin l’entschatta dil 2025. Actualmein habiteschan 12 persunas ella Casa Soldanella a Rueras. Quella vegn menada dapi il 2019 dalla Casa Depuoz a Trun. Igl onn vargau ei la Casa Soldanella a Rueras ve­gnida unida culla Casa Depuoz a Trun. Il contract da transferir la facultad dalla fundaziun Soldanella sin l’Uniun Casa Depuoz a Trun ei vegnius approbaus retroactivamein dalla survigilonza cantunala da fundaziuns sin l’en­tschatta digl onn 2021. Vendiu Casa Soldanella La Casa Soldanella corrispunda denton buc allas pretensiuns actualas e duvrass dapi onns remeduras. Perquei era l’Uniun Casa Depuoz alla tscherca da soluziuns adattadas als basegns. Avon entgin temps han ils possessurs privats vendiu la Casa Soldanella. Sco Gabriela Tomaschett-Berther – che presidiescha l’Uniun Casa Depuoz – ha declarau, duein ils novs possessurs puder nezegiar la casa en rodund treis onns. Igl ei numnadamein planisau da construir ina nova casa a Sedrun sigl areal dalla Casa s. Vigeli (LQ ha rapportau ils 22-06-2022). La part veglia dall’anteriura casa d’attempai duei vegnir spazzada per quei intent. Buca centralisar La suprastonza dall’Uniun Casa Depuoz ha evaluau ils avantatgs e disavantatgs da construir la casa nova a Rueras, Sedrun, Trun ni en in liug niev. «La finfinala essan nus vegni alla conclusiun ch’igl ei d’avantatg da schar quella staziun externa ella vischnaunca da Tujetsch. Centralisar tuttas purschidas e metter tut las persunas cun impediments en in ‹bloc› ei buca pli conform allas pretensiuns dil temps. Ussa duein tuts carstgauns saver viver aschi independentamein sco lur situaziun lubescha e prender part dalla veta sociala ton sco pusseivel», declara Gabriela Tomaschett-Berther. Pil persunal fuss la centralisaziun forsa stada pli sempla ed era igl anflar persunal a Trun mondi empau pli tgunsch che sissum la Surselva. A Rueras lavuran actualmein circa 24 persunas ed ellas partan in pensum da 13 plazzas cumpleinas. Tuttina, la staziun externa a Rueras seigi secumprovada ed ils cussadents vivien bugen ella Val Tujetsch. Ella staziun externa nova a Sedrun vegnan cussadents cun impediments che drovan mo pauca tgira a habitar. Ei vegnan a survegnir regularmein sustegn pratic e dil fatg (365 dis/24 uras). La Convenziun dallas Naziuns Unidas en favur dils dretgs d’impedi prevesa ch’ils cussadents e las cussadentas sappien habitar aschi independentamein sco pusseivel e luvrar ed organisar lur di aschi autonom sco pusseivel. 6,5 milliuns francs pil niev dacasa Il terren amiez il vitg da Sedrun s’auda alla vischnaunca Tujetsch. Tenor Gabriela Tomaschett-Berther vegni quella a surprender ils cuosts per spazzar la part veglia dalla Casa s. Vigeli per metter a disposiziun il terren en dretg da baghegiar. Cons onns che quel duei cuzzar stoppi aunc vegnir sclariu definitivamein. Pil project ei vegniu fatg ina concurrenza d’architectura e pliras dallas quater variantas inoltradas havessen plaschiu alla suprastonza dall’Uniun Casa Depuoz. La finfinala hagi il project dils architects Albertin da Haldenstein perschuadiu il meglier en tuts puncts, aschia che quei biro ha survegniu l’incumbensa. Il project dils architects Albertin ei calculaus cun 6,5 mil­liuns francs ed ei vegnius inoltraus al cantun Grischun per consultaziun e la damonda per ina contribuziun da construcziun. «Nus sperein ch’il cantun surprendi il maximum pusseivel e quei fussen 80 % dils cuosts», declara Gabriela Tomaschett-Berther. Il rest stoppi l’uniun finanziar sezza entras donaziuns ed entradas d’acziuns specialas. Igl atun quentien ei da saver inoltrar las damondas da baghegiar. L’auter onn duein las lavurs da spazzar vegnir exequidas e sche pusseivel duei vegnir entschiet cullas empremas lavurs da construcziun. La sta­ziun externa dalla casa Depuoz a Sedrun – che duei avon l’avertura aunc survegnir in num adattau – duein cussadentas e cussadents puder retrer l’entschatta dil 2025. Sil territori dalla part veglia dalla Casa s. Vigeli (dretg) duei la nova staziun externa dalla Casa Depuoz vegnir construida. Cun l’entschatta dil 2025 duein las habitontas ed ils habitonts dalla Casa Soldanella a Rueras puder midar ella casa nova a Sedrun.

L’Associaziun grischuna per il svilup dil territori ha tuc la noda cun sia dieta publica dalla gievgia vargada a Glion. Carmelia Maissen, Nora Saratz Cazin, Rudolf Büchi ed Orlando Menghini han discutau co dar damogn als excess actuals dalla fiera d’immobilias. Tematisau ha l’Associaziun grischuna per il svilup dil territori la vitalitad dils centers dil vitg e lantschau aschia ina discussiun co frenar ils excess actuals dalla fiera d’immobilias. Senza dubi ha la novitad da Schlarigna, nua che 22 famiglias ston far plaz a habitaziuns da luxus, dau triev alla discussiun davart il habitar els vitgs ed ellas valladas grischunas. Ch’il habitar fatschenta era la populaziun sursilvana ha il sviluppader regiunal Rudolf Büchi explicau en siu referat d’entrada alla dieta dalla gievgia vargada el Cinema sil Plaz a Glion. «Habitar ei il tema che fatschenta la populaziun e quei buca sulet els centers regiunals, mobein en mintga vitg ed uclaun.» Il sviluppader regiunal ei sereferius als resultats dalla retscherca che la Regiun Surselva ha lantschau igl onn vargau. «Scaffir spazi da habitar per la populaziun indigena ei buc enzatgei ch’ins sa surschar alla fiera.» Duas sligiaziuns Ina explicaziun ch’il planisader Orlando Menghini po senz’auter sustener. «In’attractiva purschida da habitaziuns pagablas per la populaziun stabla ei essenziala per l’economia indigena.» El ha menziunau la lescha dallas secundas habitaziuns che hagi vuliu sligiar in problem ella fiera d’immobilias e caschunau novs. Il planisader ha regurdau ils presents alla dieta che la lescha dallas habitaziuns secundaras lubeschi senz’auter allas vischauncas d’intervegnir per segirar habitaziuns primaras a disposiziun alla populaziun indigena. «Las vischnauncas han denton munchentau da far quei.» Orlando Menghini ha presentau duas strategias pusseivlas per las vischnauncas da segirar empremas habitaziuns. «Las vischnauncas ston pretender via la lescha communala ina cumpart dad empremas habitaziuns leu nua ch’edifecis tenor dretg vegl vegnan reconstrui, slargai ni sanai pli da rudien.» Sia secunda proposta drizzada allas vischnauncas da baghegiar sezzas sin agen terren ni mobilisar terren da baghegiar privat ei realisabla sulet a liunga vesta. Orlando Menghini ei pertscharts che sia proposta da midar la lescha communala ei politicamein detg pretensiusa. «La basa legala ei denton avon maun ed igl interess public medemamein.» Negina maioritad per adattar la lescha communala Nora Saratz Cazin, presidenta communala da Puntraschigna e nievelegida deputada enconuscha la proposta dad Orlando Menghini. Sco tgamun communal ell’Engiadin’Aulta sesa ella amiez il stemprau dalla fiera d’immobilias. Ella ha discussiunau a Glion cun la presidenta communala e nievelegida cussegliera guvernativa, Carmelia Maissen e cun Rudolf Büchi ed Orlando Menghini. Nora Saratz Cazin ei dil meini che la proposta dad Orlando Menghini da midar la lescha communala anfli buc ina maioritad tiel suveran da Puntraschigna. «Ella radunonza communala sesan 80% possessurs da casas.» Ella ha presentau la sligiaziun che la suprastonza da Puntraschigna favorisescha l’idea d’intervegnir direct ella fiera d’immobilias via ina fundaziun. Rudolf Büchi avertescha las vischnauncas sursilvanas dil patratg ch’il problem da munconza da suttetg per indigens pertucchi sulet l’Engiadin’Aulta. Carmelia Maissen resenta medemamein ch’il spazi da habitar ei tschercaus ella vischnaunca da Glion era sch’ils prezis ein buca da paregliar cun l’Engiadin’Aulta. Ella discussiun ha ella menziunau da vuler sustener las vischnaucas sco cussegliera guvernativa. «La finala ston denton las vischnauncas anflar la via adattada che corrispunda a lur basegns.» Interessant che negin dils presents alla discussiun han vuliu sustener la moziun da Martin Candinas inoltrada el Cussegl naziunal per adattar la lescha dallas secundas habitaziuns. Orlando Menghini ei schizun dil meini che la moziun seigi «sper ils calzers», senza argumentar quella valetaziun pli en detagl. Intervegnir direct ella fiera d’immobilias La presidenta communala Nora Saratz Cazin ha explicau la gievgia vargada a Glion la strategia dalla vischnauca da Puntraschigna da segirar habitaziuns pagablas per la populaziun stabla. Cun las entradas dalla taglia da midada da maun che flessegian momentan en abundonza a Puntraschigna, vul la vischnaunca alimentar ina fundaziun. «Quella fundaziun ha l’incumbensa d’intervegnir ella fiera d’immobilias e segirar habitadis pagabels en vischnaunca.» La presidenta communala ei dil meini che la fundaziun sappi reagar pli spert e seigi pli movibla per intervegnir che la vischnaunca sezza. «Nus essan denton pertscharts da stuer prender enta mauns dabia daners per segirar quellas immobilias a favur dalla populaziun che viva e lavura sur onn a Puntraschigna.» (fmr/ac)

Entochen la primavera 2024 ha la Freestyle Academy domicil en ina tenda dil Circus Knie a Prau la Selva. La sonda vargada ha l’academia stuschau dalla vart igl umbrival per presentar sia purschida alla publicitad. Sport dil stil liber e tenda da circus secumportan. Il meinafatschenta dalla Freestyle Academy streha cun siu maun sur in ur da plattas da betun dad ina dallas mesapipas gest endrizzadas ella tenda veglia dil Circus Knie. Daco che quella pintga part digl ur ei formaus cun plattas da betun san mo quels ch’enconuschan la historia dil skateboard. Sco per exempel Ivan Capaul, in dils iniziants e dapi 12 onns meinafatschenta dalla Freestyle Academy. Lezza ei part dalla purschida dalla Gruppa Arena Alva SA. «Freestyle» ei per Ivan Capaul «lifestyle» e dapi biars onns appartegn quella filosofia empau alla genetica dalla interpresa Arena Alva SA. Bardigliau da Murschetg a Prau la Selva Duront las jamnas vargadas han Ivan Capaul e ses collaboraturs stuiu bardigliar l’academia dil «stil liber» da Laax/Murschetg a Flem/Prau la Selva. L’anteriura halla da tennis nua che l’academia ei stada da casa ils 12 onns vargai ha stuiu untgir ad ina ulteriura casa dil Rock Ressort. «Nus essan i alla tscherca dad in provisorium, per exempel ina tenda da circus.» Sur quater cantuns e plitost casual ha la Freestyle Academy anflau il Circus Knie che ha gest giu cumprau ina nova tenda. El ei sedecleraus promta da metter a disposiziun sia tenda veglia alla academia. L’equipa dil circus ha en cuort temps mess en pei la tenda a Prau la Selva. «Il rest havein nus stuiu planisar e suenter baghegiar.» Ivan Capaul ha grond plascher che sia academia po ussa profitar dil spert da circus. El ha menau la sonda vargada a caschun da l’avertura tras la tenda. Gest all’entrada penda in pign model dalla surfatscha dalla tenda da circus. «Via quei model havein nus cavegliau nossa purschida da divers trampolins, rampas da skate en pliras grondezias e variaziuns ed in encarden da sedivertir per ils pli pigns ell’arena dil circus.» La surfatscha dalla tenda ein empau pli gronda che la surfatscha che steva a disposiziun a Murschetg. «Quei ha levgiau empau nossa lavur.» Bia famiglias cun affons Giuvna ei la clientella dalla academia dil «stil liber». Biars affons cun geniturs ch’ein probablamein sezs gia sediverti ella halla a Murschetg. «Nus havein clientella internaziunala e dasperas era in ferm coc dad indigens.» L’academia porscha dabia cuors ton per entscheviders sco avanzai e sustegn sportistas e sportists che tschercan la via el sport da prestaziun. «Biars da nos instructers che lavuran tier nus duront la stad ein engaschai igl unviern sco scolasts da snowboard.»La via tiel skateboard ha Ivan Capaul medemamein anflau neu dil snowboard. El ei staus cunfundatur dalla scola da snowboard a Laax e per elavurar il concept dalla Freestyle Academy han el e ses amitgs fatg in viadi vi sur mar avon varga 12 onns. «Nus havein lu tuttina buca surpriu il concept dils Amis. Il feeling dil skateboard denton tuttina», quei tradeschan las plattas da betun agl ur dalla mesapipa. «Ils onns 70 ein entgins surfers dalla California stai unfis dallas undas dalla mar ed han montau lur aissas sin rodas da rullettas.» En ina fasa da schitgira ein ils pools dalla vellas stai vits e duront la notg han ils skaters malduvrau ils pools. «Ils pools dalla California ein buca quadratics, mobein han la fuorma da mesapipa», gi Ivan Capaul e streha cun siu maun sur las plattas da betun da sia mesapipa. Empau filosofia da viver dil «Pool Riding» dalla California sto tuttina esser.La sonda vargada ha la Freestyle Academy envidau al gi dallas portas aviarta cun in vast program da divertiment. Il menaschi en tenda cuoza entochen la primavera 2024. Lu tuorna l’academia dil stil liber puspei a Murschetg en in niev stabiliment.

Las treis vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein han informau la populaziun la sonda vargada sill’Alp Plaun davart il project da fusiun. Ellas vulan schar decider la damonda da fusiunar il november ni december da quei onn per che la nova vischnaunca da Laax sappi entrar en vigur l’entschatta 2024. In november ni sil pli tard il december 2022 decidan ils suverans dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein, sch’els vulan esser ina vischnaunca. Quei han ils presidents communals, Franz Gschwend (Laax), Ralph Schläpfer (Schluein), Thomas Candrian (Sagogn) ed il meinaproject Adrian Wolf communicau la sonda vargada a caschun dad ina orientaziun dalla populaziun sill’Alp Plaun. Approbeschan tuttas treis vischnauncas il project da fusiun va la nova vischnaunca da Laax en vigur l’en­tschatta 2024. Gi mo ina dallas treis vischnauncas NA, ston las duas restontas reponderar igl entir project. Quei ha il president communal da Laax, Franz Gschwend, explicau. Sclarir sto il president communal da Laax, sche la votaziun succeda en sia vischnaunca all’urna ni a caschun dad ina radunonza communala, sco quei ch’el ha getg sin ina damonda dad in dils presents. La constituziun dalla vischnaunca da Laax dat il dretg alla suprastonza communala da far diever dalla votaziun all’urna. Bunas perspectivas finanzialas Alla beinvisitada orientaziun sill’Alp Plaun ha il meinaproject Adrian Wolf presentau las perspectivas finanzialas dalla nova vischnaunca. «Quellas perspectivas ein fetg bunas, malgrad che nus havein calculau cun quitau.» Aschia quenta Adrian Wolf che la nova vischnaunca possi generar mintg’onn in cash-flow da quater milliuns. «Quei lubescha da fixar il pei da taglia sin 40% e la taglia sin schischom sin in promil. Salvar vul la nova vischnaunca era la Pro Laax che mantegn sia finamira da promover e sustener instituziuns, occurrenzas e persunas che s’engaschan sin palancau cultural. Sviar 0,5% dalla taglia sin la midada da maun ella cassa dalla Pro Laax preveda la vischnaunca nova. Presentau ha Adrian Wolf era il niev uoppen. «Jeu sun staus surstaus conta discussiun che l’elecziun digl uoppen ha caschunau.» La cumissiun da fusiun desista denton da presentar variantas. «Nus havein era decidiu auters puncts dil contract da fusiun e havein era fatg quei tiegl uoppen.» Il sulegl dominescha quei uoppen che simbolisescha la nova vischnaunca che tonscha dil Vorab entochen tiel Rein. Las taxas turisticas da Laax ston ils habitonts da Schluein e Sagogn surprender, sch’els fan part alla nova vischnaunca. Persuenter vul la nova vischnaunca unificar las tariffas per indigens. Negin parlament Adrian Wolf ha suttastrihau la veglia dalla nova vischnaunca da seposiziunar datier dalla populaziun e perquei desister dad in parlament e mantener la radunonza communala. «Quella radunonza sto buca esser a Laax, ella sa alternond seradunar en tuttas treis fracziuns dalla vischnaunca», tenor las explicaziuns da Franz Gschwend. La suprastonza dalla nova vischnaunca inclus il president communal elegia il suveran all’urna. Quei vala medemamein per la cumissiun da gestiun e per decider davart midadas dalla constituziun. Ulteriuras midadas organisatoricas drova la nova vischnaunca buc, sco quei che Adrian Wolf ha getg. «L’organisaziun dalla scola stat e quei vala medemein per ils pumpiers.»Las duas vischnauncas burgheisas san decider autonom co ellas vulan formar lur avegnir. «Ellas san sesligiar ni formar ina nova vischnaunca burgheisa.» Sulet Laax e Sagogn han aunc ina organisaziun burgheisa. Sagogn e Schluein vul la vischnaunca nova integrar el survetsch dil bus local. «E quei bus local vulein nus colligiar cun la Viafier retica.» Tenor las explicaziuns da Franz Gschwend san las finanzas buc esser il sulet motiv da fusiunar. El ei perschuadius che las treis vischnaucas s’accordeschan bein ton cun lur atgnadads culturalas sco cun la purschida turistica differenta per seplazzar sut in tetg communabel.

La Svizra ha buc ina politica familiara che dess la pusseivladad allas famiglias da viver a moda eguala. Era sch’igl um vuless star a casa. Mo gliez astga el gie buc, ni? Buca cool avunda? Igl ei aunc buc aschi ditg che nus savevan aunc gnanc votar, nus dunnas. Igl ei aunc gnanc aschi ditg che nus astgavan gnanc cumprar ina casa senza la suttascripziun digl um. Ed ussa duessen esser cuntenzas – «igl ei gie schon schabegiau bia», audel en miu contuorn. Tgei paradox, jeu sun carschida si cun ina mumma che ha tratg si tschun affons, ina dunna che ha luvrau l’entira veta, ha fatg il percasa, mirau dils affons e mirau che tut nies mund funcziuneschi! Aschia vai aunc cun bia autras dunnas. Sch’in um educhescha persuls, tuts che fan applaus, tgei super tip, ina medaglia. Daco vegn quei engaschi, quella lavur ch’ei immens impurtonta, aunc adina buca honorada? Na, jeu sun buc ina da demonstraziuns, aber ils 14 sun jeu stada sin via. Perquei ch’jeu stoi aunc adina tedlar, sche jeu vi ina paga sco in um per la medema lavur: «Ti has mai avunda!» Sche jeu survegn lu empau dapli, audel: «Has fatg bials egls als schef?» Ils 14 sun stada a demonstrar. Ualti tgunsch midi nuot! Sco ils umens che din: «Gie, quei ei ina buna caussa», aber a casa schubregian ei buca la tualetta. Nus duvrein buca plaids, nus duvrein fatgs! Ins auda vuschs sco: «Vus vuleis memia bia, ussa ei lu schon bien.» Na, eisi buc! Igl ei schon bien, sche jeu survegn la medema paga sco in um per la medema lavur! Igl ei schon bien, sche minimum la mesadad dallas plazzas da schefs ein dunnas. Igl ei schon bien, sche las lavurs che vegnan fatgas per il pli da dunnas vegnan pagadas endretg! Igl ei schon bien, sche dunnas da casa, puras, dunnas che tgiran ils cars vegnan honoradas endretg e la pensiun segirada sissu. Biaras dunnas lavuran aunc adina parzialmein ed aschia mauncan ad ellas ils daners ella pensiun. Igl ei schon bien, sche ina dunna sa trer en tgei ch’ella vul, senza ch’ella seigi la cuol­pa da mulestas. Igl ei schon bien, sche in um sa star a casa e mirar dils affons e dil percasa senza ch’ei seigi extraordinari. E saveis tgei ch’ei era ok? Sche ina dunna vul buc ir a luvrar e vul star a casa. Pretender, pretender, pretender – ei vegn pretendiu aschi bia dallas dunnas. Jeu duess adina esser biala, aber buca memia biala, buca memia grossa, buca memia magra. Mumma perfetga, ina buna dunna da casa ed haver success ella lavur, aber buca da memia, per ch’ils umens peglien buca tema. Esser adina sauna e saver tut e saver far tut. Insumma, jeu stoi esser honzelia, cara e legra, aber buca memia legra, insumma eis ei lässig, sche jeu hai in meini, aber buca sche jeu ditg el. Lu hai schliata luna. Sco dunna sun ida sin via ils 14, perquei che quella discussiun va sin la gnarva. Gie, e para ston ins aunc adina far quella discussiun, tochen ch’il davos lappi ha era capiu. Ussa eis ei finiu, ussa pretendin nus! Barla Coluccello da Lumbrein/Winterthur lavura en il sectur social cun giuvenils – ed ella s’engascha gugent era culturalmain. Barla Coluccello, columnista FMR

Il Club da golf Sedrun ha organisau in campiunadi dils clubs da golf dalla Surselva ed eruiu ils campiuns ord il miez dallas commembras e dils commembers. La sonda vargada han ils golfists dalla Surselva gudiu in di da bialaura cun dar golf e tgirar la cumpignia denter las commembras ed ils commembers dils treis clubs da golf da Sedrun, Breil e Sagogn. La plievgia ed il sulegl cauld dil davos temps han procurau ch’ils irals dallas plazzas da golf ein verds sco aunc mai. Las pintgas ruosnas, ellas quallas las ballas ston setschentar, ein denton dapertut tuttina e la finamira da giugaduras e giugadurs ei da duvrar aschi paucas fridas sco pusseivel per ruclar la balla en ruosna. Sport da generaziuns A Sedrun ei il giuven giugadur da 14 onns semesiraus cul golfist da 80 onns Els han giugau sil medem nivel, quei entras il sistem da handicap che dat a mintgin la schanza per in bien resultat da giug. Tier las damas ei il nivel da vegliadetgna staus pli ulivaus. Il giug pretenda ina buna fisica ed igl inschign da gartegiar exact la balla cul fest. Inagada sto la balla sgular aschi lunsch sco pusseivel. L’autra gada sto ella setschentar aschi maneivel sper la bandiera dalla ruosna e per finir sto ella ruclar exact ella ruosna cun in radius da 15 cm. La teoria tuna fetg sempla, mo il giug sa esser maligns e muentar emoziuns. Sper la buna fisica ei pia era la fermezia mentala necessaria per giugar golf. Per tuttas e tuts valan reglas da giug e da fairness, las qualas ein definidas tenor determinaziuns dil pli vegl club da golf da sant Adrews en Scozia. La fasa suenter in giug ei quella da guder. A Sedrun han ils sportists gudiu in apero cun musica da country da Dario Hess e Martin Gugger. Ina buna tscheina ha concludiu il di e tut satisfatga ei la societad sportiva sesligiada sil viadi a casa. Rangaziun: Umens brutto: Götz Patrick, Sedrun, 28; Quinter Alfons, Sedrun, 25; Sestito Pino, Breil, 25. Damas brutto: Cathomen Isabella, Breil, 19; Beer Romy, Sedrun , 15; Verner Cathomas Anne, Sedrun, 14. Umens netto: Quinter Alfons, Sedrun, 45; Tuor Aldo, Sedrun, 36; Sestito Pino, Breil, 34, Damas netto: Cathomen Isabella, Breil, 35; Kälbling Rosmarie, Breil, 32; Caduff Lisabet, Sagogn, 31. Victuras e victurs dalla Surselva Golftrophy a Sedrun survegnan bials premis ed ein satisfatgs.

In tschuppel museums el Grischun tematiseschan il temps medieval. Al project sut il tetg dall’Associaziun dils museums grischuns separticipescha era il musuem dil «Meister da Vuorz». Cun in parcours vegn scuvretg a Vuorz particularitads, denter auter la ruina dil Casti Grotta. Vuorz dipona da pliras attractivas historicas. D’ina vart ei quei il Munt sogn Gieri, il pli imposant e vegl casti manteniu denter la tgira dil Rein e la Ruinaulta. La surfatscha ha ina grondezia da rodund 7000 meters quadrat e la surbaghegiada consista da plirs elements, el coc da quella sesanfla in plaz che survescha adina puspei ad arranschaments. In ulteriur scazi da fetg gronda muntada ein las picturas ella baselgia amiez il vitg: Las lavurs preziusas dil «Meister da Vuorz». Ni il num ni la derivonza da quei pictur-artist ein enconuschents. El ha malegiau en plirs loghens dil Grischun, ins suppona denter 1330 e 1350. Ina da sias pli impurtontas ovras sesanfla ella baselgia evangelica a Vuorz: Il ciclus dalla passiun. Spels maletgs ella baselgia a Vuorz ein dil reminent era da cattar picturas dad el en auters baghetgs en Surselva, numnadamein a Schlans, Pitasch e Glion. Pervia da sias lavurs preziusas a Vuorz vegn igl artist nunenconuschnent numnaus «Meister da Vuorz». Il Casti Grotta Sper il Munt sogn Gieri ed igl art dil «Meister da Vuorz» – a quel ei era dedicau in museum a Vuorz – dispona il vitg sur il Rein anteriur era d’in ulteriur scazi historic: Il Casti Grotta. Gest quel stat uss el center d’in project communabel cull’Associaziun dils museums grischuns. Il temps medieval ei ina part da quei project intitulaus «Museums e turissem da cultura». Quei project dall’uniun tetgala dils museums che dumbra rodund 100 museums ed archivs culturals el cantun Grischun, ei naschius en cooperaziun cul sectur da perscrutaziun davart il turissem ed il svilup persistent dalla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg. A quei project separticipeschan rodund 30 museums, denter auter era quel dil «Museum dil Meister» da Vuorz. Aventura per pign e grond «Nossa purschida ei in parcours per affons, famiglias e giuvenils. Igl ei in giug davart il temps medieval», di Guido Dietrich che s’engascha dapi biars onns fetg per la cultura da Vuorz. Dapi Tschuncheismas envida Vuorz la glieud d’anflar il casti zuppau, il Casti Grotta. La partenza e l’arrivada ein visavi il hotel Ucliva. «Quell’aventura cuoza rodund 90 minutas ed animescha da persequitar la natira ed il contuorn, sco era da prender investa empau pli detagliada dil Casti Grotta», declara Guido Dietrich. El hotel Ucliva e tiel biro d’informaziun da Surselva Turissem san ils documents necessaris persuenter vegnir retratgs ed era returnai. La fin finala dat ei in regal per las participontas ed ils participonts. La participaziun ei gratuita e pretenda neginas enconuschientschas preliminaras. «Igl ei l’emprema ga che nus purschin aschia ina giug. Da Tschuncheismas havein nus giu pliras persunas ch’ein separticipadas e nus essan perschuadi ch’igl interess persuenter vegn ad esser gronds questa stad», di Guido Dietrich. Ulteriuras informaziuns ein da cattar sin www.waltensburger.ch. Leu dat ei era in tschuppel informaziuns davart biars auters arranschaments che Vuorz porscha ils proxims meins. Temps medieval Il temps miedieval colligia en ina moda da giug ils museums grischuns che han in connex cul temps miedieval. Mintga museum porscha in giug sco per exempel in legn, in fastitg da leger ni in luvratori a famiglias che gaudan l’aventura e scuvieran bugen enzatgei. Alla «Tiara dil temps medieval» – aschia vegn il project numnaus – separticipeschan il mument diesch museums, rodund 30 han annunziau lur interess persuenter. Il project ei ina part dalla purschida «Museums e turissem da cultura» dall’Associaziun dils museums grischuns. La finamira dils museums ei da formar activamein lur avegnir communablamein cun las destinziuns da turissem. Els sestentan da crear nova purschida attractiva per turists ed indigens. Il project vegn sustenius digl Uffeci per economia e turissem dil Grischun, dalla Fundaziun Boner per art e cultura e dalla Banca Cantunala Grischuna. Anavos el temps dils castials L’Associaziun dils museums dil Grischun ha lantschau il project «Museums e turissem da cultura». La finamira da quel ei d’enrihir la purschida dallas destinaziuns da vacanzas pils turists, mo era pils indigens. Il project che vegn sustenius da pliras varts ei vegnius scaffius en cooperaziun cul sectur da perscrutaziun davart il turissem ed il svilup peristent dalla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg. Ad el separticipescha era il museum dil «Meister da Vuorz». Il focus da sia purschida, respectiv d’in giug, ei il Casti Grotta. El ei vegnius baghegiaus all’entschatta dil 14avel tschentaner e paradescha sur il Rein anteriur. Damai ch’ei dat a Vuorz era il casti dil Munt sogn Gieri, ei quel cheu strusch aschi enconuschents. (fmr/hh) Il casti zuppau sur il Rein anteriur. Co havess quella punt viu ora il temps medieval?

La sonda vargada ei ina muntanera da nuorsas en panica curdada sur greppa ella Val Cristallina. Buca meins che 35 nuorsas ein crapadas direct e pliras han stuiu vegnir mazzadas. Ils indezis, ch’in ni plirs lufs ein dai a dies alla muntanera duront il gi, ein ferms. Bials maletgs eis ei buca per quels che han anflau la dumengia vargada la via ella reit. Nuorsas crapadas messas a mantun agl ur dalla via ella Val Cristallina. A Palius, nua che 1600 nuorsas ein ad alp cun sis tgauns da protecziun. L’informaziun digl Uffeci da catscha e pesca ei vegnida per sms la dumengia encunter sera. Ina nuorsa scarpada dad in luf ed ina entira roscha da nuorsas en panica curdadas sur greppa e crappa en connex cun l’attacca dad in luf. La bilanza dalla panica ein 35 nuorsas crapadas e pliras blessadas. La plipart dallas nuorsas curdadas saudan a Christian Unterholzer da Curaglia. El ha detg che pliras dallas nuorsas blessadas hagien stuiu vegnir mazzadas aschia che varga 40 nuorsas ein daventadas unfrenda dalla attacca dil, ni dils lufs la sonda vargada ella Val Cristallina. Ina mazzacrada Christian Unterholzer ei cautegia e tarmetta sia muntanera per l’emprema ga ella Val Cristallina. «Demai ch’in dils dus pasturs ha bandunau l’alp sundel jeu mez mintga gi ell’alp e gidel da rimnar las nuorsas la sera per serrar ellas el claus.» Sonda en damaun baul ha il pastur aviert il claus e schau ir las nuorsas sin pastira. El ha midau pastira cun la muntanera ed ei encunter miezgi turnaus per dislocar il claus dalla notg. «Sin via anavos ha el anflau in tschut scarpau.» Christian Unterholzer ei serendius ella Val Cristallina ed enten controllar la muntanera han el ed il pastur anflau dabia nuorsas curdadas en in intschess carpus e greppus surcarschius cun dabia cagliom. «L’attacca ei succedida da bi clar gi e ha caschunau ina panica ed ina mazzacrada.» Viu las nuorsas en panica ha negin, mo Christian Unterholzer ha sincerau che tuttas nuorsas han passentau la notg dil vendergis silla sonda el claus. Che la panica dallas nuorsas ei d’attribuir cun gronda probabladad al luf, respectivs als lufs, gi era il responsabel per ils animals scarponts tiegl Uffeci cantunal da catscha e pesca, Arno Puorger. Tonpli perquei che la survigilonza da catscha ha viu lufs la notg dalla sonda sin la dumengia ch’ein turnai el liug dalla disgrazia. Christian Unterholzer tschontscha da treis lufs turnai duront la notg. Arno Puorger gi ch’igl uffeci vegni a schar analisar il tschut scarpau per esser segirs ch’el seigi era scarpaus dad in luf e buca dad in tgaun. «Ils indezis el liug tschontschan ferm per ina miersa dad in luf.» Puorger fa attent ch’ina muntanera sappi era vegnir en panica per auters motivs. Per il collaboratur digl Uffeci da catscha e pesca eis ei impurtont da sclarir ils schabetgs era per survegnir la lubientscha da sittar in ni l’auter dils lufs. Demai che la Val Cristallina cunfinescha cun il Tessin eis ei senz’auter pusseivel ch’ils lufs ein vegni neu digl intschess vischinont da tschella vart dil cuolm. Protecziun sufficienta Cun sis tgauns da protecziun e metter las nuorsas en claus duront la notg ademp­lescha l’alp da nuorsas ella Val Cristallina las pretensiuns dalla protecziun da muntaneras. Ch’ils lufs attaccan la muntanera da bi clar gi ei in novum ella aunc cuorta historia dalla renaschientscha dil luf el cantun Grischun. Ed ils numerus tgauns da protecziun han nuota stermentau ils animals da rapina. Era quels fatgs vul igl Uffeci da catscha e pesca reconstruir e sclarir. Christian Unterholzer manegia che la muntanera seigi sespartgida ed ils lufs hagien nezegiau la schanza per attaccar. Tonpli perquei ch’igl intschess dalla disgrazia ei surcarschius e malsurveseivels. E gest en quels territoris ein ils tgauns da protecziun al cunfin. Quei conceda in rapport dalla Kora, la fundaziun che sefatschenta cun ils animals da rapina en Svizra per gronda part en incumbensa dils cantuns. La Kora vegn alla conclusiun ch’ils tgauns da protecziun seigien meins effectivs en pastiras pli grondas e sfendagliusas cun dabia cagliom ed uaul. Ina valetaziun che corrispunda silmeins per part allas relaziuns ella Val Cristallina. Dapli ei buca pusseivel Mario Heller carga biabein 800 nuorsas per l’emprema ga ella Val Cristallina. Avon ha el cargau sia muntanera dabia onns sin in’alp da Bravuogn. «Nus havein gia avon circa 20 onns entschiet a luvrar cun tgauns da protecziun.» Da schliatt’aura eis el ina ga ni l’autra staus pertuccaus d’attaccas da lufs sin sia muntanera duront il gi. «Da bi clar gi denton aunc mai.» Mario Heller ei dil meini d’haver fatg tut per proteger la muntanera ell’Alp Cristallina. «Dapli ei buca pli pusseivel.»

Sin plaun naziunal ein els enconuschents cun lur song «147 Täg». Varga 1000 fans teidlan mintga gi quel silla app da Spotify. Igl ei denton buca tut quei che la band NoFuture porscha. Il project actual cuoza in entir onn e punct culminont ei gl’avrel 2023. Lur song dalla Henrietta ei cumparius il 2011. Igl ei la canzun romontscha da No Future, ella s’auda tier gl’album «il mument». Henrietta ei in longseller che biars enconuschan. Aunc pli enconuschents ei il tetel «147 Täg». Quasi mintgin che fa militer en Svizra enconuscha il «himni» dils recruts ch’ein sfurzai da far militer. 147 ei l’ovra da No Future, e quei ein il fundatur, cantadur e ghitarist Samy Schmid ed Armin Candrian il responsabel dalla «cuschina», la batteria dalla band. Fabian Sgier da Sevgein, il posaunist e keyboarder, ed Andri Arpagaus da Ladir che suna il bass cumpletteschan il quartet. Exercitar sin distanza La band exista dapi 2001, lu ha ella retschiert il num «No Future». Quei ch’il num sugerescha ei buca schabegiau: Il zercladur 2022 eis ella aunc adina cheu. No Future datti vinavon, la band ha effectivamein in futur. Con gitg laian els aviert. «Schi gitg che nus havein plascher da far musica ensemen», manegia Armin Candrian. El e ses treis cumpogns ein motivai, els s’entaupan duas gadas ad jamna per exercitar en lur local ella zona d’industria a Glion. Andri Arpagaus e Fabian Sgier san buca esser dalla partida mintga gada, omisdus ein secasai giu la Bassa, Andri a Schaffusa, Fabian a Thun. Ils tschun cumpogns da No Future, da sen. Fabian Sgier, Samy Schmid, Armin Candrian, Remo Derungs ed Andri Arpagaus. All’entschatta sunava No Future – sco biaras autras – in stil diraglia, ina mischeida da ska-punk, reggae e crossover. El decuors dils onns ein els vegni – sco in bien caschiel ni in bien vin – pli madirs. Ils songs paran propi buca mo tocanagls explosivs. Ch’ils quater cumpogns san far musica ensemen, malgrad la distanza, ei dil reminent negin problem. La digitalisaziun lubescha quei. Pigl album niev ha la band gudignau Remo Derungs sco tschunavel commember. El contribuescha culla trumpetta e dat cheutras sia atgna nota alla musica d’in stil semegliont al funk. Pils texts en engles e tudestg grischun ei Samy Schmid responsabels. Il cantadur e ghitarist ei creativs. Quei han ins udiu e s’encurschiu sonda a caschun dil concert el center da sport Prau la Selva. Actualmein ei la band occupada cun in project innovativ. No Future ha registrau siu quart album cul tetel «XII». Ils 12 tetels presenta la band denton mo cun 12 buccadas. La cefra romana XII ha in motiv. «Mintga meins presentein nus ina canzun nova, gl’avrel 2023 vegnin nus lu a battegiar gl’entir album», declara il batterist Armin Candrian. Ins capescha mintga plaid Gl’emprem tetel digl album niev han els publicau ils 20 da matg 2022. Il song senumna «Nüm Allai» ed ha connex cull’energia positiva che la band vul derasar. «Nossa societad ei confruntada cun bia negativ e dramas. Perquei vulein nus rumper e dar empau glisch en quei temps», declara Samy Schmid. Ils 17 da zercladur ei il secund song «Numanumanand» cumparius. Quel sereferescha al survetsch militer ed al song da success «147». Melodia e text domineschan, buca exnum il ritmus. Ins capescha mintga plaid. Ins savess cumparegliar il stil cun quel da 77 Bombay Street. Culla differenza ch’ils texts ein tuts en dialect tudestg grischun. Dat ei era in tetel romontsch? «Samy Schmid ei gl’autur dils texts, e siu lungatg mumma ei il tudestg», ei la risposta. Gl’album sedistingua cun ina specialitad: «Mintgin dils 12 songs cuntegn stuors», explichescha Armin Candrian. Fabian Sgier suna la posauna, e Remo Derungs, il commember hospitont, la trumpetta. Remo Derungs ha era sunau silla tribuna el Prau la Selva a Flem. El ha fatg endament il virtuos trumpettist american Louis Amstrong. Tgei surpresa astg’ins spitgar ils 16 ni 17 da fenadur cul tierz song? Ils tschun cumpogns sursilvans tradeschan nuot. Gl’album ha No Future dil reminent produciu egl enconuschent studio da musica Powerplay a Turitg.

La Fundaziun da cultura Lumnezia envida questa stad per l’otgavla gada ad ina exposiziun gronda. Quella sededichescha ad art ed artisanadi indigen da Lumnezia e Val S. Pieder. Ellas localitads dalla Casa d’Angel a Lumbrein astg’ins admirar exponats da varga 40 persunas creativas. La Casa d’Angel a Lumbrein ei sesviluppada dapi gl’onn 2015 sco center lumnezian d’art e cultura. Las differentas exposiziuns dapi la stad 2015 han giu gronds resuns e dattan perdetga d’ina vitalitad en quei sectur. L’exposiziun dil luf ha tratg l’attenziun naziunala, aunc avon l’exposiziun dalla crappa, l’emprema gada quella culs maletgs ord la collecziun dalla fundaziun Capauliana. Per tuttas exposiziuns ha la menadra dalla Casa d’Angel, Anne-Louise Joël, astgau collaborar cun curaturs e curaturas hospitontas da renum. Nicole Seeberger dil Museum d’art dil Grischun, Beat Gugger ha concepiu l’exposiziun «Passadis», Hans Ruedi Fricker quella dalla crappa e Chantal Störmer, quella cul num «midadas/Wandel». La davosa curatura hospitonta, Renate Lutz, ha dau vinavon la bitgetta a Susanne Kudorfer. Quella ha astgau curatar l’exposiziun ch’entscheiva dumengia proxima. Il tetel ei «OVRAS – Werke aus Vals und Lumnezia». Sco quei che la Fundaziun da cultura Lumnezia e la Casa d’Angel scrivan en lur communicaziun, setracta ei d’ina vasta schelta dad ovras creativas e portrets da persunas che han ina relaziun culla Val S. Pieder e la Lumnezia. Quellas han construiu, surcusiu, entagliau, malegiau, dessignau, cantau, fatg caltschiel, fletrau, filmau ni fotografau. Lavurs tradiziunalas ed ovras dad amaturas ed amaturs semischeidan cun ovras d’artistas ed artists professiunals. Ellas stanzas dalla Casa d’Angel ha la curatura saviu concepir in art representativ. Susanne Kudorfer ha integrau ell’exposizun «OVRAS» lavurs dallas suandontas persunas: Cornelia Arpagaus, Roman Blumenthal, Bettina Brunold, Donat Caduff, Guido Caminada, Gion Giusep Capaul, Sandra Capaul, Onn’Urschla Capaul-Caminada, Carmelia Casanova, Robert Cavegn, Sarah Clavadetscher, Barla Coluccello, Daniela Demarmels-Caduff, Erwin Derungs, Mathias Derungs, Serafin Derungs, Dominic Flepp, Corsin Fontana, Sonia Fontana, Egmont Heisch, Yvonne Mayer-Capaul, Margreta Riedi, Rita Riedi, Noemie Saland, Mieke van Santen, Claudia Schmid, Gion Antoni Sgier, Martin Solèr & Roswitha Lüthi, Mengia-Barla Solèr, Verner Solèr, Ingrid Soller, Sandro Livio Straube, Bibi Vaplan, Imelda Vieli-Candinas, Lukrezia Walker, Pius Walker, Monika Wasescha, Markus Weggenmann, Beate Westdickenberg, Pia Wirth-Caminada, Olivia Wolf. L’avertura dall’exposiziun ei dumengia, ils 3 da fenadur 2022, allas 10.00 – 17.00. La casa d’Angel ei aviarta mintgamai mardis, gievgia e sonda, dallas 14.30-17.30. Ulteriuras informaziuns mira www.casadangel.ch

Donat Albin e Philippe Vincenz restan fideivels al Club da ballapei Trun/Rabius sco trenaders dall’equipa da 3. ligia. Quei han els decidiu ils davos dis suenter ch’igl ei buca reussiu als responsabels dil club da cattar ina successiun per els dus. Il duo Albin/Vincenz haveva giu decidiu da calar sco trenaders per la fin dalla stagiun passada. «Nus essan vegni animai da pliras varts da cuntinuar, era da vart da plirs giugadurs», di Donat Albin sin damonda dalla FMR. Ils dus trenaders han decidiu da surprender l’equipa per la stagiun d’atun vegnenta: «Cun quei lein nus dar temps al club d’anflar ina buna soluziun.» Donat Albin e Philippe Vincenz han surpriu l’emprema squadra da Trun/Rabius avon treis onns e miez. La stagiun passada ha ella terminau en in rang el miez dalla tabella dalla 3. ligia. «La stagiun vegnenta secumpona la gruppa 1 dalla 3. ligia per part d’autras equipas dil Principadi dil Liechtenstein e dil Sogn Gagl. Quei dat interessants ed attractivs giugs. Leutier vegn secapescha il derbi encunter Schluein/Glion», di Donat Albin. Cun pintgas excepziuns vegni l’equipa ad esser la medema sco la stagiun vargada. Apparentamein han ils responsabels dil Club da ballapei Trun/Rabius consultau rodund 40 persunas cullas habilitads da surprender l’emprema equipa. Adumbatten. «En sesez eis ei tragic ch’ei reussescha buca d’anflar en Surselva in trenader per in’equipa da 3. ligia», constatescha Donat Albin. (fmr/hh) Philippe Vincenz (sen.) e Donat Albin treneschan era igl atun vegnent l’emprema equipa da Trun/Rabius.

Egl uffiern er’il giavel libers. Lucifer era court avon in burnout. In dils motivs era la sferdentada dil clima. Ins veva midau il sistem energetic. Mo pli energias regenerablas. La temperatura media sur plirs onns era sesbassada per 2 grads. Catastrofa. Ina part da ses fervents adherents e sias fideivlas adherentas planisavan davos siu dies ina revolta. Buca mo pervia dalla sferdentada dil clima. Oravontut eran ei malcuntents cul niev stil da manar da Lucifer. Memia bienatsch. Memia lamaschi. Memia buntadeivel. Memia migeivel. Tgei giavel era pomai schabiau cun el? Sesidas fagev’el magari da mesanotg sper ina fueina el liber, quei romanticher. Ilse, che speculava cun in post lucrativ, fageva denton nuot davos siu dies. La «Stria da Buchenwald» – sco ella vegneva numnada carin – haveva tgisau sias cumbattantas e ses simpatisants e getg grad en fatscha a Lucifer ch’in tec dapli inhumanitad fagess puspei bein agl uffiern. Sche Lucifer vuleva buca riscar ina revoluziun, stuev’el pia agir. Mo tgei far? El zuppau savev’el schon dagitg che Donald, Xi, Recep e pli tard era Kim vegnian beinprest a render zanur ad el e restar per adina en sia vischinonza. Cun saver profitar da lur know-how duess pia tut puspei vegnir en uorden. Ei era mo ina damonda dil temps. Mo ad el restava buca pli bia temps. La mesadad dalla perpetnadad era schon prest passada ed el vuleva per tut prezi era reger la secunda mesadad. Cheu ha el schau vegnir endamen – Wladimir. Da lez vev’el schon udiu ch’el seigi fauls, freids, schizofrens, malizius, perfids, stuorns e crudeivels. Savess’ins s’imaginar in mender cumpogn? Strusch. Pia, neu cun el! Lucifer ha surschau a siu substitut Adolf las fatschentas guvernamentalas ed ei ius sin tiara. Schon igl emprem gi ha el anflau Wladimir en sia fortezia. El ha buca stuiu surplidar el gitg da vegnir cun el. Sche Wladimir ferdava numnadamein enzanua ina schanza dad ir da scala giu, sch’era el immediat dalla partida. E ch’el savess grad entscheiver sco secund substitut da Lucifer vess el strusch riscau da semiar en ses pli nauschs derschalets. Wladimir ha pia schau tut agradgiu, ha aunc priu in sitg Nowitschok ed ei suandaus siu idol egl uffiern. Ensemen cun Adolf formavan els treis uss la «Nunsontga Trinitad Nunbeada». Els harmonevan grondius. Wladimir veseva immediat tgei che muncava. Grazia a ses cu­steivels tips er’igl uffiern puspei daventaus pli inhumans. Ils rebels eran sequietai. E quei ch’ei schabiau suen­ter vala oz en general sco la «Miracla dil Purgatieri». A Purgatorium, quei liug neutral, empau bandunaus, era la Nunson­tga Trinitad Nunbeada sentupada cun aults representants dalla tiara. Ei havevan concludiu in brat da temperatura. Cun ina pumpa da calira ed ina liunga pipeline (Earth Stream One) era vegniu transferiu calira da l’atmosfera per puspei scaldar igl uffiern sin normala temperatura da menaschi. Sin tiara era aschia il scaldament dil clima vegnius frenaus. Ellas Alps devi puspei neiv. Il glatsch als pols carscheva puspei. Capriolas dall’aura ed innundaziuns strusch devi pli. Mo er sil camp dalla humanitad marschav’enqual caussa. Ella pli gronda tiara dil mund eran tut ils perschuniers politics vegni libers. In da quels – Alexei – era vegnius elegius sco niev president. Igl em­prem ch’el veva fatg era stau da calar cullas attaccas silla tiara vischina. Sin tiara era tut vegniu empau pli human. Wladimir egl uffiern – ina situaziun win-win. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff, columnist da la FMR

Questa stad muossa il Museum La Truaisch a Sedrun fotografias dils onns 1950. En quei temps ha igl indigen Thomas Schmidt fotografau bia glieud. Siu fegl Robert ha surdau il relasch da fotografias agl Archiv cultural Tujetsch e lez metta a disposiziun circa 80 fotos per quell’exposiziun speciala. Sco mintg’onn presenta il Museum La Truaisch a Sedrun era questa stad in’exposiziun cun material unic. Per in’ulteriura ga eis ei fotografias. Quella ga pudess bein enqual seniora e senior denton aunc seregurdar d’ina u l’autra persuna sin quels documents. Igl indigen Thomas Schmidt (1923–1993), in dils 14 affons dalla famiglia da Barla e Giachen-Antoni Schmidt-Monn – calger, cavacristallas e puret – ha numnadamein fatg bia fotos ils onns 1950. «Denter 300 e 400 ha siu fegl surdau agl archiv. Sper las fotos eis ei era ils negativs», di Tarcisi Hendry, il curatur dil museum e responsabel pigl archiv dalla vischnaunca da Tujetsch. Disponer dils negativs da fotos veglias ei secapescha in grond cletg. Aschia han ils documents d’in temps fetg interessant en Val Tujetsch saviu vegnir reproduci bein: «Tuttas fotos – secapescha aunc en ner-alv – ein era vegnidas digitalisadas.» En­tginas da quellas fotos ha Tarcisi Hendry era savi nezegiar pil cudisch dils Tua­tschins ch’ein emigrai gliez temps ni avon ell’America. Glieud e vestgadira da gliez temps Sco en autras regiuns e vischnauncas en muntogna ha il svilup turistic era en­tschiet en Val Tujetsch ils dus entochen treis decennis suenter la secund’uiara mundiala. Quei documenteschan era las fotografias da Thomas Schmidt fa­tgas ils onns 1950. Aschia ein da veser sin quellas era skiunzas e skiunzs. Mo en emprema lingia ha el drizzau si’egliada sils indigens. Sillas fotografias ein da veser persunas ch’ein sepostadas per quei intent tenor il giavisch dil fotograf. Mo paucas fotos dattan era in’impressiun dalla travaglia. Aschia ei da veser persunas singulas, sentupadas da classa, da fias­tas ecclesiasticas sco processiuns, militar, il puresser si mises e si d’alp, societad en cumpignia ni avon ustrias, gruppas da teater ed affons, mo surtut era famiglias. «Biaras vegnevan tier Thomas Schmidt per schar far ina fotografia da famiglia, per exempel en connex cun ina fiasta d’emprema s. Communiun», di Tarcisi Hendry. Savens ha il fotograf tua­tschin era protretau affons ni ils agens confamiliars, per exempel sin in – da gliez temps – modern töf. Biaras ga ha el denton era schau fotografar sesez. Aschia ein da veser fotografias ch’el posescha sco cowboy. Daco mo ils onns 1950? Tarcisi Hendry sa mo supponer, daco che Thomas Schmidt ha fotografau sulettamein ils onns 1950: «Probablamein ei quei stau in motiv finanzial. Fotografar era relativamein car da gliez temps ed el luvrava tscheu e leu, las entradas lubevan probablamein buca da far gronds sparuns entochen ch’el ei allura vegnius pladius pli tard dall’interpresa Murer.» Thomas Schmidt ei staus maridaus cull’indigena Helena Decrusch. Il fegl Robert che ha surdau il relasch da fotografias agl Archiv cultural Tujetsch viva ella Bassa. Las fotografias ch’il Museum La Truaisch muossa ein repartidas sillas differentas alzadas. En tut ein da veser otg tablas cun mintgamai rodund diesch fotos. Che l’exposiziun ei buca da veser quella ga ella sala dil museum ha plirs motivs. «La sala duvrein nus adina era per auters intents. Cun reparter las fotos sigl entir museum animein nus era la glieud a visitar las differentas partiziuns», di Tarcisi Hendry. Las fotos van dil reminent a prau cullas pli biaras exposiziuns, muossan quellas gie era bia da quei che s’udeva ils onns 1950 tiel mintgadi en casa, sil funs ed el mistregn. Ella sala animeschan quater fotografias grondas da serender ell’exposiziun. Quella vegn cumpletada cun ina revista da biaras fotografias da Thomas Schmidt sin in finistrel, digitalisadas da Tarcisi Hendry. La vernissascha dall’exposiziun ha liug sonda, ils 2 da fenadur 2022 allas 19.00 el Museum La Truaisch a Sedrun. L’exposiziun speciala ei da veser entochen ils 31 d’october 2022. Ils onns 1950 ella Val Tujetsch Thomas Schmidt che ha viviu da 1923 entochen 1993, ha fatg bia fotos ils onns 1950 ella Val Tujetsch. El ha portretau surtut persunas duront la processiun, da cumpignia e sils aults, mo era gruppas d’affons e famiglias. Siu fegl Robert ha surdau il relasch cun 300 entochen 400 fotografias agl Archiv cultural Tujetsch. Lez ha mess a disposiziun rodund 80 fotos per in’exposiziun speciala ch’ei da veser el Museum La Truaisch a Sedrun entochen la fin d’october 2022. (fmr/hh) La mumma da Thomas Schmidt, Barla, el töf – probabel d’in da ses frars ni d’enconuschents. Il fotograf Thomas Schmidt ha schau fotografar sesez pliras ga, era sco cowboy. Ina gruppa d’affons, probabel viva in ni l’auter aunc. Ina fotografia cun in’atgna historia. Militar ed indigens en discuors. Ina gruppa da cumpigna els aults.

Gl’onn 1978 ha ella entschiet. Paucs scolars vulevan lu emprender da sunar clavazin. La fin da quest’jamna terminescha ella sia lavur professiunala sco scolasta da musica e d’instrucziun speciala. Al sunar l’orgla vul Anna Maria Schlosser dedicar egl avegnir dapli temps. Naschida eis ella a Cuera. Siu bab Gion Clau Schlosser era polizist cantunal. Sco tal era el sfurzaus da midar domicil trasora. Sur siat loghens ei la famiglia vegnida a Glion ed il bab ha la finala anflau in niev patrun da lavur. Aschia viva Anna Maria Schlosser dapi 1962 ella «metropola» sursilvana. Glion ei sia patria e cheu eis ella era s’engaschada ina gronda part da sia veta per fatgs publics. Buca el sectur politic mobein ella cultura. A Glion enconusch’ins generalmein la scolasta da clavazin, l’organista e l’anteriura dirigenta dil chor viril Cantitulanda. Dapi 46 onns organista Ella conceda ch’ella seigi organista cun tgierp ed olma. Anna Maria Schlosser conceda medemamein ch’ella hagi surviu ils davos rodund 20 onns a treis patruns. Ella ha instruiu tudestg per affons digl exteriur alla scola primara da Glion. Alla Scola da musica Surselva ha ella instruiu clavazin ed orgla. Vitier eis ella dapi 46 onns en survetsch dalla pleiv catolica da Glion. En sia veta professiunala eis ella sedrizzada adina suenter termins ed uraris, gl’avonmiezgi scola primara, suentermiezgi scola da musica. E las dumengias, da fiastas, firai e sepulturas en baselgia. Culla fin digl onn da scola 2021/22 pren ella cumiau da dus patruns. «Gl’emprem eis ei da vegniu giu empau», gi ella manegiond ch’ella stoppi buca pli sedrizzar suenter termins. Anna Maria Schlosser ha fatg il seminari da scolasts ed entschiet 1978 a dar scola primara. Gl’emprem in onn a Rueun, lu dus onns alla scola auxiliara a Glion. «Suenter hai jeu vuliu ir al conservatori per studegiar musica», raquenta la scolasta che cala quest’jamna definitivamein sia carriera professiunala. Ella havessi bugen studegiau cant, hagi la finala denton encuretg alternativas per ina segirtad economica. La musica ei restada sia lavur, l’orgla ed il cant sia passiun. 1976 ha ella surpriu il post d’organista. Dapi ch’ins ha installau ella baselgia catolica da Glion 1895 in’orgla eis ella la sisavla en quei uffeci. Ses antecessurs ein stai Moritz Maggi (1895-1918), Franz Theus (1918-1935), Irene Voegeli-Pajarola (1935-1947), Ines Theus (1947-1963) ed Ursula Dosch-Riedi (1963-1976). «Jeu havevel gest finiu il seminari e la scolaziun tier Gion Antoni Derungs», raquenta la giuvna seniora da si’entschatta. Musica en concurrenza cul sport Anna Maria Schlosser selegra da saver sededicar el futur pli fetg a «siu» instrument. Ella ei buca unfisa d’accumpignar ina messa latina cul chor cecilian. Musica sacrala fascinescha ella. El futur seigi ella denton pli libra da sunar tier quella ni l’autra caschun, «sin quei selegrel jeu era», gi ella. In punct culminont sco organista ei gl’onn 2001 staus, lu ha la pleiv inaugurau l’orgla nova. Ella hagi bugen schau ir la veglia, gl’instrument cun tractura electric-pneumatica havevi mai plaschiu ad ella. L’orgla nova suna ella cun grond tschaffen. Ils 7 da zercladur ein ils concerts finals stai cun ses 25 scolars da clavazin. El decuors dils onns ha Anna Maria Schlosser instruiu affons talentai ed ambizius, mo era tals che han duvrau in lev stausch e bia pazienzia. Cun geniturs che camondan e sforzan da sunar in instrument ha ella buca giu da far ils davos 44 onns. «Na, il cuntrari plitost. Musica ei adina en concurrenza cul sport», ei sia experientscha. Ella dat generalmein in bien attestat a tut ses scolars ed ha capientscha per lur situaziun. Els hagien oz lur agens mieds, «la scola ei vegnida in bienton pli strentga e pretensiusa», manegia la pedagoga. Ils davos onns ha ella adina saviu instruir a Glion. Biars onns eis ella ida els vitgs, ella ha dau uras da clavazin a Sagogn, aVella e Vuorz, ed era biars onns el gimnasi a Mustér. Calau sigl ault Cant-itu-Landa ei in ulteriur tierm marcant da sia veta. 25 onns, naven da 1978, ha ella dirigiu la pintga formaziun da Glion che era sesviluppada ord il «FC Chörli». Il chor ei daventaus ina instituziun – tochen ch’ils 12 umens e la dirigenta ha decidiu communablamein da sesligiar. «Igl ei meglier da calar cu ins sigl ault, e buca cu ins vegn sfurzaus», puntuescha ella. Cun Cant-itu-Landa ha ella festivau numerus success. Era sin quella fasa da sia veta mira ella anavos cun satisfacziun. E sin tgei selegra ella ussa, ch’ella ei libra d’incumbensas? «Leger tut quels cudischs ch’jeu hai cumprau ed aunc buca legiu, sunar dapli, viagiar e semuentar», enumerescha ella. Anna Maria Schlosser vid siu instrument

Culla finamira da mantener sendas e vias da bike ei vegniu organisau la sonda vargada in ulteriur di da lavur ella regiun dil San Gottardo. Era sin intschess dallas vischnauncas da Tujetsch e Mustér ei vegniu prestau lavur quei di. Igl aschinumnau «Trail Clean up» ei vegnius arranschaus per la tschunavla ga. «Sco gia ils onns avon havein nus giu era uonn la finamira da far enzatgei dil bien en favur dalla coexistenza dils bikers e viandonts», di la responsabla persuenter, Joanne Muoser ch’ei engaschada sco managera da product da bike tiel Program San Gottardo. 2021 ei quei engaschament vegnius organisaus l’emprema ga. Igl atun suonda in ulteriur di da lavur a Blinzuna e la regiun dil Valli. 14 voluntarias e voluntaris ein stai a disposiziun la sonda vargada per lavurs sin intschess dallas duas vischnauncas sisum la Surselva. Ensemen cul team da Sedrun Mustér Turissem, la vischnaunca da Mustér e St. Gottardo Bike ei vegniu prestau lavur da manteniment vid sendas e vias da bike a Sedrun e Mustér. Reparti sin duas gruppas ein las gidontras ed ils gidonters parti en differentas direcziuns cun lur trimmers, zappuns e palas. Sils trails ei vegniu construiu canals per schar flessegiar naven l’aua, migliurau il trassé e segau. Entochen baul suenter miezdi ei vegniu luvrau avon che s’entupar ad in gentar ed ina caschun da star da cumpignia. Ils «trails» ein ussa semtgai per la stagiun da stad dalla regiun Mustér Sedrun. Il proxim di da lavur cumina da quei gener ei previus en in onn. (cdm/fmr/hh) lavur cumina da quei gener ei previus en in onn. (cdm/fmr/hh) Engaschament voluntari en favur d’ina buna infrastructura per viandonts e bikers a Sedrun e Mustér.

Enten far il scavament pil niev uor encunter aua gronda ella Val Luven a Rabius ein duas molas vegnidas alla glisch. A Curtins ein ellas vegnidas salvadas ord il terren, ellas ein las restonzas d’in mulin ch’ei probablamein vegnius disfatgs dall’aua gronda igl onn 1920. Leu nua ch’ei ha aua, ha ei veta e leu era pli baul era ina part dalla lavur dil mintgadi. Agl ur dils flums laterals ella vischinonza dils vitgs sesanflavan ils mulins che vegnevan mess en funcziun cun agid dalla forza hidraulica. Seigi per resgiar lenna, mular il graun, pitgar il glin cul falun ni pils indrezs da colurar launa. Per liung da flums era pli baul aschidadir la zona d’industria dils vitgs. En quels loghens deva ei denton buca mo lavur, mobein era prighels. L’aua gronda cumbinada cun bovas smanatschava ed en bein enqual liug han quels eveniments dalla natira destruiu bia infrastructura. Aschia ei quei era stau il cass ella Val Luven a Rabius. Leu ha l’aua gronda dil fenadur 1920 disfatg terren cultivau, ina casa e plirs baghetgs da mistregn. Suenter quella catastrofa ha la val menau pliras ga aua gronda, denter auter era igl onn 1987. Aschia ein perdetgas dil temps d’avon 1920 vegnidas disfatgas e cuvretgas successivamein d’aunc dapli material. Duas molas bein mantenidas Per proteger territori habitau, vias e viafier da donns d’aua gronda sco per exempel igl onn 1987, ei vegniu erigiu ella Val Luven a Rabius novas ustonzas. En connex cullas lavurs da scavament persuenter ein duas molas veglias vegnidas scuvretgas casualmein a Curtins giusut il vitg. «Cura ch’il manischunz ha cattau ad agur quels dus craps ha el clamau nus sil plaz. Secapescha che nus havein salvau las duas molas e deponiu ellas a Rabius sper la via cantunala. Leu sper il rempar niev dalla Val Luven sesanfla ina parcella dalla vischnaunca e leu ein las duas molas ussa da veser», di igl inschignier Walter Deplazes da Surrein. Bein spert ei denton era la damonda setschentada, a tgei baghetg e possessur che quellas s’udevan. «Quei ei fetg grev da dir. Damai ch’ellas eran ina sper l’autra, eran ellas buca vegnidas menadas fetg lunsch dall’aua ni dalla bova. Dus craps cun differenta peisa e grossezia fussen probabel buca in sper l’auter sch’els fussen vegni dalunsch dalla val giuadora», constatescha Walter Deplazes ei di vinavon: «Igl ei era buca detg ch’ellas seigien vegnidas cuvretgas dil material da 1920. Quei sa era esser stau en connex cun in auter eveniment.» Las duas molas ein fetg bein mantenidas: «Ei secunvegness segiramein d’anflar in bi plaz per quellas. Dil reminent: Duas molas d’in mulin ella Val Sumvitg sesanflan era sil Plaz Cadruvi a Surrein.» Roda mulin egl uoppen «Ch’ils mulins havevan ina gronda muntada a Rabius muossa surtut era igl uoppen dil vitg. Quel porta numnadamein rodas mulin», di Walter Daplazes. La damonda, da tgei mulin che las duas molas anfladas s’udevan, vegn probablamein mai rispundida. Ella Val Luven sesanflavan plirs indrezs da mulin avon igl onn 1920. Els eran reparti da sum tochen dem il vitg. Tuts sesurvevan dalla forza dall’aua dil flum senza concurrenzar in l’auter. Ina perdetga da quei temps dils mulins ei era ina mola el curtgin d’Adrian Maissen a Rabius: «Quella mola sesanflava sin nossa parcella spel flum dalla Val Luven. Cun gronda probabilitad s’udeva ella al tat ni al basat che havevan leu in mulin. Era quel ei vegnius disfatgs dall’aua gronda dil fenadur 1920.» Siu basat Giachen-Mihèl Maissen ha viviu da 1863 entochen 1952, il tat Aluis da 1893 entochen 1978. Sco quei ch’il necrogol d’Aluis Maissen-Bearth dils 31 da schaner 1978 ella Gasetta Romontscha tradescha, era el naschius a Rabius/Luven, pia el liug pertuccau dall’aua gronda da 1920. Dil reminent: Era per liung dalla Val Rabius deva ei mulins pli baul. Rabius haveva pia gest duas «zonas d’industria». Nua plazzar las molas? Las duas molas sesanflan ussa sur la via cantunala a Luven. Sco quei che Diego Deplazes, il president da Rabius Anavon ha detg sin damonda dalla FMR, fetschien ins ponderaziuns nua plazzar quellas: «Il mument ein ellas en in liug segir. In’idea sco liug futur fuss il plaz sper la baselgia amiez il vitg. Nus fagein ponderaziuns co far quei plaz pli attractivs, denter auter vegn era fatg studis il mument en quei connex.» La finamira dall’uniun Rabius Anavon eis ei denter auter da tgirar e promover la cuminonza ed il svilup dil vitg, la veta sociala e culturala da quel e da tgirar il maletg e la cuntrada en ed entuorn il vitg. Molas veglias ein vegnidas alla glisch Ella Val Luven a Rabius dev’ei pli baul plirs mulins ed indrezs che vegnevan mess en funcziun cun agid dalla forza hidraulica. Da quei dattan perdetga denter auter fotografias veglias e documents. En connex cull’aua gronda dalla stad 1920 ein plirs da quels edifecis vegni disfatgs. Duas molas d’in da quels mulins ein vegnidas casualmein alla glisch en connex cullas lavurs pil rempar niev. Ellas ein deponidas ussa sper la via cantunala a Rabius sin ina parcella dalla vischnaunca da Sumvitg. L’uniun Rabius Anavon fa ponderaziuns nua plazzar ellas. In liug pusseivel savess il plaz sper la baselgia a Rabius esser. (fmr/hh) In baghetg cun mulin pli baul ella Val Luven a Rabius. Igl uoppen da Rabius: Las duas rodas mulin e las undas dall’aua sco forza da metter quellas en funcziun. Las duas molas deponidas pil mument sper la via cantunala a Rabius/Luven.

Ils meins vargai ei enquala persuna en vitgs ed uclauns stada occupada cun far reservas. Igl ei enzatgei essenzial – silmeins per glieud che habitescha en ina casa cun scaldament central da lenna. Ils biars fan autruisa reservas: Tgi sfeglia buca regularmein ellas reclamas che vegnan en casa? Ins ha melli caschuns da cumprar reservas. Macaruns, puré da tomatas, carn secca… mintg’jamna survegnin nus offertas da cumprar tut bienmarcau, 40 tochen 60 % pli favureivel che normal. «Vus stueis profitar, igl ei mai pli aschi bienmarcau», suggereschan ils detaglists. Pia essan nus sfurzai da far reservas, pertgei consumar ton en in’jamna va buca. Ei dat aunc autras reservas. Tier lezzas dat ei ni rabat ni procents. Ins sto gudignar ellas cun suadetsch. Normalmein fan quei ils fans da sport. Ins va cun velo, va a fitness, cuora ni fa turas. Culla finamira d’eliminar las reservas che serimnan cun consumar las reservas ch’ins cumpra. Il body sto esser perfetgs. Leutier dat ei in’alternativa: Quels che van dil matg tochen gl’uost ella lenna enconuschan ella. Els «unfreschan» lur temps liber cun in’occupaziun cumandada. Els ein sfurzai da far quei sport – sco antruras ils perdavons. Perquei ch’els vivan en ina casa cun scaldament da lenna. Tgi che scaulda cun lenna – e buca forsa cun pelets da lenna – sto gudignar il cauld digl unviern. Quei entscheiva cull’empustaziun. Lu ston ins aunc buca suar, nun ch’ins seigi memia tard cun ir sin canzlia. Pertgei las sorts ch’il selvicultur ha dau liber ein tschercadas. Inagada ch’ins stat avon il material da brisch aquistau entscheiva il sport. Resgiar buoras, alzar e transportar quellas a casa, fender ellas. E lu il mender: emplunar ella. Ins sto prender enta maun pliras gadas quei che va «mo» da pegna en! «Ina lavur totalmein blöda», manegian passants ed aspectaturs tut discus, mirond co ina sedrova e siua. Emplunar lenna fa suar. Bia glieud sedat gronda breigia da far plunas exactas. U cun tocca da 30 centimeters, da 40 ni schizun da 70 centimeters. Ins mira sill’estetica. Tgi che sega pastget sil millimeter sa declarar la valeta ed il senn d’ina biala, propi biala, pluna lenna avon casa. Cugl agen tgierp – gl’agen sforz – ston ins gudignar pliras gadas il cauld, avon che quel fetschi siu effect ella pegna scalegl. Tut dependa digl agen suadetsch. Num ch’ins hagi in fumegl, in bien tat ni in bien vischin pensiunau. Ins sto resgiar, transportar, fender ed emplunar – prender enta maun mintga singul stgein. Cun elaborar lenna san ins semetter ella rolla digl animal, la muntaniala, gl’uors ni il miezmiur e miezutschi. Per sia biestga sto era il pur far reservas. Oz ei quei bia pli cumadeivel, cullas maschinas e las ballas giganticas ston ins buca pli suar sco antruras. Pil consument da calira, quel che scaulda cun lenna, dat ei aunc negina maschina d’emplunar. Persuenter gaudan ins naven digl october sapientivamein mintga toc dalla reserva ch’ins metta da bucca pegna en. Augustin Beeli da Sagogn è redactur da la FMR. El ha fatg sez «reserva» ed ha er vis ina tala emplunada fitg exactamain si Duin (fotografia). Ina pluna lenna per reserva

Bunamein treis decennis han Helga ed Urs Probst menau communablamein cun lur team la pratica da veterinari per animals da casa e da nez per la regiun Cadi a Sumvitg. L’entschatta fenadur 2022 surdattan els las clavs dil menaschi en auters mauns. Igl avegnir vegn la pratica menada sut il num «Veterinaris Cadi GmbH» culs conpossessurs Joana Jacomet, Ladina Giger, Madleina Bertschi e Curdin Giger. Joana Jacomet e Ladina Giger ein engaschadas dapi 26, resp. in onn sco veterinarias ella pratica a Sumvitg. Marina Deplazes-Bass ch’ei medemamein occupada leu dapi diesch onns, procura communablamein cun Madleina Bertschi per l’assistenza. Pils fatgs administrativs vegn Curdin Giger ad esser responsabels igl avegnir. La pratica resta ellas localitads d’entochen ussa alla Via Sursilvana 101. (cdm/fmr) Ina dunna Lisa Heller ha telefonau e leva

L’Allianza dil center dalla Foppa ei s’entupada margis sera per ina tractanda da nominaziun. Per la successiun da Carmelia Maissen el presidi dalla vischnaunca Ilanz/Glion ha la partida nominau Claudio Quinter. Il commerciant ed interprendider ei sedeclaraus promts da candidar per l’elecziun dils 21 d’uost 2022. El ei gl’emprem che ha annunziau siu interess pil post che vegn libers igl 1 da schaner 2023 en casa cumin. Claudio Quinter ha 53 onns ed ei naschius e carschius si a Glion. Ils onns da corona 2020 e 2021 ha el presidiau il parlament communal. Suenter ina scolaziun mercantila eis el seperfecziunaus cuntinuadamein ella sparta dallas immobiglias. Il commember dalla AdC ha aquistau in master en Real Estate Management. El presidiescha dapi sis onns la secziun Surselva dall’Associaziun dils proprietaris da casas ed ei ella suprastonza cantunala da quell’organisaziun. «Ei fagess plascher a mi da far il pass dalla legislativa ell’executiva», motivescha el sia candidatura sin damonda dalla FMR. El havessi interess e gust da realisar ils projects ch’il parlament hagi decidiu per la legislatura currenta. Ina qualitad ch’el vulessi bugen prender cun el en casa cumin seigi quella digl interprendider, declara Claudio Quinter. El seigi disaus da prender decisiuns e da discutar, ils davos onns seigi el denton stau plitost gl’interprendider senza team, declara Claudio Quinter. El hagi ina vasta reit da contacts, sesenti cumpetents da menar glieud e da contrahar. Dapi l’entschatta digl onn presidiescha Claudio Quinter la cumissiun da quen e gestiun dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Ch’el hagi envesta en tuttas spartas dalla vischnaunca vesa el sco avantatg per la candidatura. El vesessi sesez sco in president communal che meini ina buna squadra da collaboraturas e collaboraturs ed enqueri sligiaziuns culla moda e maniera d’interprendider. En gliez reguard puntuescha il nominau denton: «Ins duei veser mei buca mo sco interprendider che dat peisa allas spartas principalas dall’administraziun. Jeu s’engaschass ferm era per sport e cultura».

Sco la flur-sulegl ei era ella ina tipica flura dils orts da purs e dalla stad. La malva (Alcea rosea) ha entschiet a flurir e carmala cun siu losch aspect. Igl ei buca ina flur ch’ins taglia per metter ella vasa e prender en casa. Ella fa il meglier effect en ina rabatta en in liug fetg sulegliv. Sco ina spada crescha ella sidretg dus meters e pli ault. La colur dallas fluras variescha denter tgietschen, rosa, mellen ed alv, tochen stgirtgietschen e ner. Il fenadur entscheivan las malvas a far parada e carmalan aviuls, baus ed auters insects. Ellas drovan savens in fest che sustegn ella, pertgei vents burasclus po ella strusch vertir. Aschia sco ella sestenda sidretg, ha ella era sut tiara ina liunga ragisch sco ina spada. Il bi aspect dalla flura dils orts da casa disturba savens la ruina da malvas, ina malsogna che tucca la feglia.(fmr/abc) La colur dallas malvas varieschan savens.

Ils meins vargai ei enquala persuna en vitgs ed uclauns stada occupada cun far reservas. Igl ei enzatgei essenzial – silmeins per glieud che habitescha en ina casa cun scaldament central da lenna. Ils biars fan autruisa reservas:Tgi sfeglia buca regularmein ellas reclamas che vegnan en casa? Ins ha melli caschuns da cumprar reservas. Macaruns, puré da tomatas, carn secca… mintg’jamna survegnin nus offertas da cumprar tut bienmarcau, 40 tochen 60 % pli favureivel che normal. «Vus stueis profitar, igl ei mai pli aschi bienmarcau», sugereschan ils detaglists. Pia essan nus sfurzai da far reservas, pertgei consumar ton en in’jamna va buca. Ei dat aunc autras reservas. Tier lezzas dat ei ni rabat ni procents. Ins sto gudignar ellas cun suadetsch. Normalmein fan quei ils fans da sport. Ins va cun velo, va a fitness, cuora ni fa turas. Culla finamira d’eliminar las reservas che serimnan cun consumar las reservas ch’ins cumpra. Il body sto esser perfetgs. Leutier dat ei in’alternativa: Quels che van dil matg tochen gl’uost ella lenna enconuschan ella. Els «unfreschan» lur temps liber cun in’occupaziun cumandada. Els ein sfurzai da far quei sport – sco antruras ils perdavons. Perquei ch’els vivan en ina casa cun scaldament da lenna. Tgi che scaulda cun lenna – e buca forsa cun pelets da lenna – sto gudignar il cauld digl unviern. Quei entscheiva cull’empustaziun. Lu ston ins aunc buca suar, nun ch’ins seigi memia tard cun ir sin canzlia. Pertgei las sorts ch’il selvicultur ha dau liber ein tschercadas. Inagada ch’ins stat avon il material da brisch aquistau entscheiva il sport. Resgiar buoras, alzar e transportar quellas a casa, fender ellas. E lu il mender: emplunar ella. Ins sto prender enta maun pliras gadas quei che va «mo» da pegna en! «Ina lavur totalmein blöda», manegian passants ed aspectaturs tut discus, mirond co ina sedrova e siua. Emplunar lenna fa suar. Bia glieud sedat gronda breigia da far plunas exactas. U cun tocca da 30 centimeters, da 40 ni schizun da 70 centimeters. Ins mira sill’estetica. Tgi che sega pastget sil millimeter sa declarar la valeta ed il senn d’ina biala, propi biala, pluna lenna avon casa. Cugl agen tgierp – gl’agen sforz – ston ins gudignar pliras gada il cauld, avon che quel fetschi siu effect ella pegna scalegl. Tut dependa digl agen suadetsch. Num ch’ins hagi in fumegl, in bien tat ni in bien vischin pensiunau. Ins sto resgiar, transportar, fender ed emplunar – prender enta maun mintga singul stgein. Cun elaborar lenna san ins semetter ella rolla digl animal, la muntaniala, gl’uors ni il miez miur e miez utschi. Per sia biestga sto era il pur far reservas. Oz ei quei bia pli cumadeivel, cullas maschinas e las ballas giganticas ston ins buca pli suar sco antruras. Pil consument da calira, quel che scaulda cun lenna, dat ei aunc negina maschina d’emplunar. Persuenter gaudan ins naven digl october sapientivamein mintga toc dalla reserva ch’ins metta da bucca pegna en. Ei dat differentas tecnicas d'emplunar lenna.

Ier ha la gruppa Arena Alva SA envidau all’emprema badelada dil Flem Xpress. Igl ei la pendiculara nova che colligia Flem cull’Arena tectonica Sardona. Suenter otg onns planisaziun san ins cunquei entscheiver a realisar il project. «Jeu hai in immens plascher», ha il president communal da Flem, Martin Hug, getg ier avonmiezgi alla staziun a val dallas pendicularas. Ei seigi in mument fetg emoziunal per el, suenter tontas stentas sappien ins finalmein baghegiar. Silla fin da zercladur haveva gl’Uffeci federal da traffic annunziau che la gruppa Arena Alva astgi spitgar risposta. Quella ei lu era vegnida il termin fixau. E la risposta ei stada positiva. «La lubientscha secumpona d’in document da 131 paginas», ha il meinaproject Claudio Deplazes declarau. Ensemen cul president communal da Flem e cugl impressari Gabriel Derungs dalla firma da construcziun Erni SA ha Claudio Deplazes resumau la liunga naschientscha dil Flem Xpress. Per quella nova colligiaziun haveva il suveran da Flem dau glisch verda ils 19 da matg 2019, la cuminonza all’urna haveva approbau lu in credit da 20 milliuns francs. Anflau entelgientscha Igl era stau il pass decisiv per entscheiver ils discuors cun cantun e confederaziun sco era da s’entupar cullas organisaziuns digl ambient. Suenter ch’il cantun ha giu approbau las midadas dil plan da zonas ha l’Arena Alva saviu preparar definitivamein ils plans per la lingia Foppa-Startgels-Segnes-Nagens-Ils Cugns. Suenter Pastgas ha in recuors privat frenau il slontsch, igl ei denton gartegiau d’anflar ina entelgientscha. Mo pli la lubientscha da Berna ha muncau ed era empermessa pils 28 da zercladur 2022. Markus Wolf, il CEO dallas pendicularas dalla gruppa Arena Alva, ei satisfatgs. «A Stargels havein nus gia entschiet a baghegiar, ei setracta d’implonts reversibels ch’ins havess saviu allontanar el mender cass», ha el declarau. Aschi lunsch eis ei buca vegniu. Emprema badelada - senza badels Senza badel e senza pindel tgietschen han ils responsabels annunziau l’entschatta dalla construcziun dil FlemXpress. Els ein sepostai entuorn la gondla da model ch’ei exponida avon la staziun a val dalla sutgera Flem-Foppa. La gronda staziun digl entir implont niev vegn ad esser sper ni sut la camona da Segnes. La staziun vegn plazzada sut tiara, leu dat ei era in center da beinvegni pils visitaders dall’Arena tectonica Sardona. La crappa excavada vegn dil reminent rutta, elaborada el liug e duvrada pil betun. Reto Gurtner, il president dil cussegl d’administraziun, fuss era bugen staus sil plaz per presentar sia visiun che va en vigur. Pervia da Corona ha el stuiu schar perstgisar. Il meinaproject Claudio Deplazes ha informau dils termins e dalla planisaziun. Tochen la fin dalla stagiun 2022 vegn la construcziun groppa dalla staziun da Stargels ad esser semtgada. Il december 2023 vegnan las secziuns Flem-Foppa-Stargels avertas ed in onn pli tard eis ei previu d’inauguar l’entira pendiculara tochen Ils Cugns. Ils responsabels dil FlemXpress ein leds e cuntents dalla risposta da Berna. Cabina hightec dalla generaziun nova Markus Wolf ei involvaus il pli ferm el svilup dalla tecnologia dalla pendiculara nova. Mintga detagl vegn evaluaus e construius specialmein. Che la relaziun denter las pendicularas Arena Alva e la firma Bartholet ei speciala ha il CEO confirmau ier el discuors culla FMR. Ins seigi partenaris da svilup, e buca mo cumprader-client. La gondla nova ei concepida individualmein. Sper la tecnica da sugas e petgas construescha l’interpresa da Flums ina gondla ch’ei dat aunc negliu sil mund. Ella funcziuna ella horizontala tenor il sistem d’in ascensur ella verticala. Mintga gondla ha gl’unviern diesch plaz da seser. Enamiez il plantschiu ha ei 10 fessas specialas per deponer ils skis ni l’aissa. Ina televisiun per informaziuns ed ina staziun da cargar il telefonin s’audan tiel standard da mintga gondla. La stad vegn gl’intern midaus pil transport da tschun persunas e tschun velos. La Arena Alva ha empustau 120 tals vehichels. Mintgin vegn en acziun mo sin clom cun smaccar il nuv. Allas staziuns Foppa, Startgels, Segnes, Nagens Sura ed Ils Cugns vegnan ils passagiers canalisai, semegliont sco al terminal d’ina plazza aviatica. Ins sedecida per ina destinaziun e semetta ella colonna. La cabina da 10 arriva e seferma. Ins entra e selai transportar alla destinaziun giavischada. 1000 persunas l’ura transporta la pendiculara. Markus Wolf silla porta d'ina cabina dil FlemXpress.

L’Energia alpina a Tujetsch ha in niev president. Claudio Deplazes ch’ei carschius si a Domat e che habitescha ad Altdorf ei ve­gnius eligius sco successur da Giusep Decurtins. Deplazes ha studegiau economia da menaschi all’universitad da S. Gagl e doctorau cul tema loialitad da banca el temps d’internet. Duront 20 onns ei el staus engaschaus tier bancas regiunalas, per finir sco substitut CEO dalla Banca cantunala Uri e ha rimnau experientscha da gestiun en differents secturs. Dapresent ei Claudio Deplazes meinafatschenta da si’atgna fatschenta Provisio AG ch’accumpogna e cusseglia individualmein e cun clara finamira fa­tschentas pintgas e mesaunas, instituziuns ed organisaziuns. Medemamein da niev entra Guido Friberg el cussegl d’administraziun. El ei carschius si a Danis e habitescha dapi onns ella Val Tujetsch. Friberg ei econom da menaschi. El ha luvrau en in biro fiduziari a Glion, duront quei temps ei el sescolaus vinavon e ha terminau ses studis sco expert fiduziar cun diplom federal. Dapi 20 onns ei Guido Friberg engaschaus tier l’interpresa Loretz SA a Sedrun, ils davos diesch onns sco parsura dalla direcziun. Vinavon al cussegl d’administraziun appartegnan il president communal Martin Cavegn sco representant dalla vischnaunca e Lucien Stern ch’ei vicepresident dil cussegl d’administraziun. (cdm/fmr/hh) Il niev president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina, Claudio Deplazes.

18 destinaziuns da vacanzas en siat cantuns – denter quels il Grischun – porschan communablamein ina nov’attracziun d’e-bike. Ella senumna «RheinWelten» ed ei in viadi culinari dalla tgina dil Rein entochen Basilea. Sco quei che la responsabla pil product – la Cuminonza d’interess RheinGenussRoute – scriva en ina communicaziun als mieds da massa, cumpeglia la purschida nova 45 rutas localas en 15 munds d’aventura en Svizra ed il Principadi dil Liechtenstein. La purschida sa vegnir nezegiada naven da questa stad. Las turas porschan visetas da menaschis da producziun sco stizuns da beins purils e da viticultura, museums ni era gastronomia cun pusseivladads da star sur not. L’aventura ei pusseivla en fuorma d’excursiuns dil di ni viadis cun velo da plirs dis. «La finamira da quella purschida ei da motivar ils hosps da vacanzas da star entgins dis ellas destinaziuns da vacanzas», scriva la cuminonza d’interess. La purschida vegn accumpignada d’informaziuns sin ina plattafuorma digitala scaffida specialmein per quei intent. Sin quella cattan ils bikers tips, informaziuns davart las destinaziuns e secapescha in plan dallas rutas e las attracziuns. Naven dalla stad 2023 eis ei previu da cumpletar la purschida cun packages, per exempel cul transport dalla bagascha. Dalla partida en quei product ein era las destinaziuns da vacanzas dalla Surselva Sedrun Mustér Turissem, Surselva Turissem, Flem/Laax/Falera e Stussavgia Turissem sco era Viamala Turissem dil Grischun Central. www.rheinwelten.com. (cdm/fmr/hh)

L’Energia alpina ha fatg ina sviulta da pressapauc 9,5 milliuns francs igl onn 2021. Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun Giusep Decurtins ed il meinafatschenta Ciril Deplazes scrivan el rapport annual, contonscha il cash flow la summa da 2,66 milliuns francs. Il gudogn schuber suenter amortisaziuns, retenziuns e reservas munta 1,56 milliuns francs. Dil gudogn conderscha l’Energia alpina strusch 1,1 milliuns francs alla vischnaunca da Tujetsch. Leutier vegn ina concessiun da biebein 273 000 francs. Igl onn da fatschenta passau ei vegnius influenzaus cunzun da differents projects da sanaziun dalla reit, gronds projects d’installaziun el tunnel dil Gottard dalla Viafier federala e da Swissgrid, sco era da biaras sanaziuns da habitaziuns. Sco quei che la direcziun dall’interpresa constatescha, ei la cumpra d’energia pigl onn 2022 daventada pretensiusa entras ils cuosts d’energia fetg aults, retrospectivamein seigi il prezi da cumpra denton acceptabels. La producziun d’energia dallas atgnas ovras hidraulicas ei stada sut la media igl onn vargau e quei malgrad in unviern cun bia neiv ed ina stad plitost bletscha. La direcziun strategica dall’Energia alpina ei vegnida definida da niev il december 2021 e survescha sco muossavia pils proxims treis onns. Sco quei che l’interpresa scriva vinavon el rapport annual, ha ella susteniu menaschis turistics pertuccai dalla pandemia cun ina summa unica da rodund 78 600. L’Energia alpina ei in’instituziun independenta dil dretg public dalla vischnaunca da Tujetsch. (fmr/hh)

Ils Pumpiers Sursassiala ein stai engaschai igl onn vargau biebein 630 uras en lavur d’intervenziun. Il survetsch ha saviu vegnir garantius malgrad corona. Quitaus han ils pumpiers sisum la Surselva pervia dils survetschs da salvament e polizia. «In ulteriur onn cul virus Covid-19 ei vargaus. Pils pumpiers ei quei ina sfida da procurar che la forza d'intervenziun seigi garantida da tut temps. Sche entiras gruppas da pumpiers vegnan isoladas ei quei numnadamein buc il cass. Ensemen cun la l’Assicuranza d’edifecis dil cantun Grischun eis ei denton reussiu da procurar per in bien survetsch da tut temps», constatescha il cumandant dils Pumpiers Sursassiala, Gion Tenner, el rapport annual 2021. Il corp cumpeglia 85 persunas. Plirs ein danovamein sescolai e seperfecziunai per aschia garantir igl ault standard dalla savida. Tut en tut ha il corp organisau igl onn vargau 92 (onn 2020: 119) exercezis culs pumpiers ni las gruppas specialas. Muort corona han buca tuts cuors saviu vegnir arranschai tenor plan. Sin fundament dalla collaboraziun cul Spital regiunal Glion eis ei era vegniu organisau plirs exercezis communabels cun lez. Ina sentupada ha ei era dau culs pumpiers vischins d’Andermatt. Cass era pli grevs Igl onn 2021 han ils Pumpiers Sursassiala stuiu intervegnir 54 ga. Quei ei 21 ga pli pauc ch’igl onn avon. «L’aura bletscha dalla stad ha caschunau meins incendis da cultira. Tuttina croda l’aulta cefra d’incendis en egl, era sche quels ein stai pil pli mo pigns», constatescha il cumandant. Cletg e buna reacziun dils pertuccai hagien impediu gronds incendis, aschia miez uost a Mustér/Salaplauna e la fin da november el vitg da Mustér. «Da menziunar ei era in accident dalla fin da matg a Rabius, nua ch’ina persuna ha deplorablamein piars sia veta suenter che nus tuts havein fatg tut il pusseivel per spindrar ella e tuts pertuccai. Tals muments ein grevs da supportar. Dasperas dat ei per fortuna era ils auters cass nua che persunas salvadas engrazian da cor pigl agid», constatescha Gion Tenner. La gronda part dallas 631 uras d’intervenziun han stuiu vegnir impundidas per incendis, allura pil shuttle da sanadad, survetschs generals, aua en baghetgs e donns elementars. Igl onn avon havevan ils pumpiers prestau biebein 900 uras da lavur en seracass. Pil manteniment da vehichels e material ha ina gruppa d’otg pumpiers procurau. En tut han els prestau – sper la lavur generala da manteniment – 965 uras da lavur. In svilup che fa quitaus Igl onn 2021 ei vegniu cuntinuau cull’elavuraziun dil concept da segirtad pil Tunnel Scopi sil Pass Lucmagn. «En ina davos’uatga il november havein nus saviu prender investa dil contonschiu. La realisaziun suonda dafertontier e vegn terminada culla fin da construcziun 2024», scriva Gion Tenner. Ensemen culla Viafier Matterhorn Gottard han ils Pumpiers Sursassiala instradau in concept general da salvament. La cuntinuaziun da quel succeda el decuors d’uonn. «Gronds quitaus fagein nus dapi dus onns davart il futur dil survetsch da salvament 144 e dalla polizia per nossa regiun. Las stentas politicas da centralisar tut a Glion ein grondas e nies clom d’agid tier instanzas pertuccadas resta ton sco surudius. Nus sperein fetg che nos responsabels dalla politica fetschien tut il pusseivel da mantener in survetsch da segirtad e sanadad, buca mo cu ils turists ein cheu, mobein era cu ils indigens drovan agid», constatescha Gion Tenner. Igl agid en fuorma dil shuttle 144 vesien ils pumpiers sco survetsch ad interim. Ils habitonts da Sursassiala hagien denton il dretg d’in survetsch professiunal duront 365 dis à 24 uras. In grev accident sin via a Rabius ha pretendiu dils Pumpiers Sursassiala grond engaschament.

La vischnaunca da Laax ha investau ils dus onns vargai 7,5 milliuns francs per la nova casa da commerci e mistregn Pardanal. Cun excepziun dall’alzada sisum ei il spazi actualmein occupaus. Quell’alzada sveglia la discussiun a Laax, gest perquei ch’ella ei aunc vita. Il terren per commerci e mistregn seigi vegnius scarts. Perquei seigi la casa da commerci e mistregn a Pardanal ina investiziun che fetschi senn, ha la suprastonza motivau gl’uost 2019 en siu messadi per mauns dalla radunonza communala. Il settember ha quella lu era approbau cun gronda maioritad il credit da baghegiar da 7,5 milliuns francs per ina nova casa da commerci e mistregn. Aunc il medem atun han las autoritads dau l’emprema badelada e la populaziun ha viu co la parcella sper il luvratori communal a Pardanal ei setransformada ed il grond baghetg ei carschius. Ussa, treis onns pli tard, ein ils menaschis e fittaders etabli leu. Ils autos da posta e bus locals han lur garaschas, ed era il survetsch da distribuziun dalla Posta per Laax e Flem funcziuna naven da Pardanal. La centrala culla pegna dil menaschi da calira a distanza ei medemamein el plaunsut dalla casa. Corona ha frenau gl'interess La gronda part dallas finamiras ch’ins haveva avisau cull’investiziun a Pardanal ei ademplida. Ferton ch’ils bus ed autos da posta ein suttetg, han ils menaschis turistics gronda breigia d’anflar alloschis per lur persunal. Entochen oz ha la vischnaunca saviu dar a tscheins quater dallas alzadas cun rodund 2600 m2 dall’entira surfatscha. Buca per habitar, mobein per luvrar. Avon dus onns, ella davosa fasa da construcziun, haveva ella publicau il spazi liber per biros, survetschs e mistregns. Gl’interess silla publicaziun ei staus fetg empermettonts. Quei conferma il president communal sin damonda dalla FMR. «Gie, quei constat. Nus havein s’encurschiu ch’il basegns ei fetg gronds, biars interessents ein s’annunziai», declara Franz Gschwend. L'alzada sur la garascha dils bus ei aunc vita. Forsa daventa ei in alloschi da persunal. La surfatscha dallas alzadas sur la garascha dils bus havevan ins schau liber, vul gir ins ha buca construiu a fin ellas. Finamira eis ei stau da risguardar ils giavischs dils fittaders da biros, ateliers ni praticas e da fixar individualmein ils contracts. Ina surfatscha da rodund 1500 m2 ha la vischnaunca mess a disposiziun per quei intent. Suenter il lockdown, ils 16 da mars 2020, ei tut vegniu empau auter che previu e planisau. Treis interessents cun potenzial, che havessen vuliu bardigliar a Pardanal, ein seretratgs. Ulteriurs han reponderau lur decisiun ed era renunzien d’investar en in niev domicil da fatschenta. «Donn da schar vit la surfatscha» Ei seigi propi stau nunprevisibel, raquenta il president communal. Aschia che la surfatscha per biros, ateliers e praticas ella casa da commerci e mistregn ei restada vita e disponibla vinavon. Il secund onn da corona ei la situaziun semidada – buca che gl’interess per las localitads fuss carschius. Persuenter eis ei semussau che la pli gronda patruna da lavur dalla vischnaunca e dalla regiun, la gruppa Arena Alva, ha grondas breigias d’anflar alloschis pil persunal. Ella ha communicau allas vischnauncas dalla destinaziun e dil contuorn ch’ella enqueri fetg urgent spazi da habitar. Sin quei ha la suprastonza fatg ponderaziuns. Il president communal da Laax conceda: «Igl ei bein donn da schar vit quella surfatscha a Pardanal», gi el ed explichescha che la suprastonza hagi contactau en quei senn la gruppa Arena Alva. Quella savessi, tenor il concept dalla casa da commerci e mistregn, scaffir leu studios pil persunal. Il territori da Pardanal e Marcau a Laax ei definius ella planisaziun locala sco zona mischedada per habitar, survetschs, producziun e gastronomia, exclus il turissem. Cun quella premissa legala ha la suprastonza communala giu la garanzia ch’ella astgi far la midada strategica. Gl’artechel 24 dalla lescha da baghegiar renda attent ch’ils habitonts da quella zona ston tolerar las consequenzas d’ina utilisaziun conforma. Persunal che viva en studios duront ina stagiun ha autras pretensiuns alla qualitad da habitar che indigens, famiglias ni hosps da vacanzas. La gruppa Arena Alva cun ses menaschis, pendicularas, scola da skis, gastronomia ed ils divers auters, enquera urgentamein spazi da habitar sigl unviern proxim. La vischnaunca posseda spazi liber ch’ins savess transformar e baghegiar ora pigl intent. Gliez ei caussa dalla fittadra e buca dalla vischnaunca. Il president communal da Laax conferma ch’ins seigi en contractivas cull’interpresa turistica pertuccont quella caussa. Dapli vul el buca gir en caussa pil mument.