Igl Festival Cultural Origen annunztga cun l’antschatta digl 2024 igl «grond onn digls Mulegns». Igl zarcladour vegnent duessan darveir igl Hotel Liun e la Tor alva agls Mulegns an Surses. Igl Premi Wakker dalla protecziun dalla patria igl onn 2018 per la Nova Fundaziun Origen vegia do forza per render ­attent alla situaziun smanatschonta agls Mulegns an Surses. Managea è l’ierta culturala, la Villa alva ed igl Hotel Liun, tgi era an prievel dad eir an decadenza. Origen ò cumpro igls edifezis e procuro per maseiras per sierar, pinavant è la Villa alva alva pudia neir spustada e mantigneida. Cun l’antschatta digl onn 2024 annunztga igl intendant digl Festival Cultural Origen, Giovanni Netzer, igl «grond onn digls Mulegns» resp. la «Renaissance digls Mulegns» chegl cun l’avertura digl Hotel Liun e dalla Tor alva. Sanaziun gronda digl Hotel Liun Siva d’aveir sano tetg, fatschedas, stanzas ed aveir installo ena nova cuschigna ed en scoldamaint pigl antier cumplex derva igl Hotel Liun igls 10 da zarcladour 2024 sias portas. Tenor communicaziun allas medias da Bumang anveida igl hotel da visitar durant treis emdas l’anterioura residenza da presidents da stadis, princessas, veivas digl zar e titulars digl Premi Nobel. «Cun l’avertura digl Hotel Liun survign Mulegns, la vischnanca an prievel da svaneir, en motor vigurous tgi stgaffescha plazzas da lavour e tgi metta novas basas esteticas tge tgi pertotga la construcziun da hotels», ègl nom ainten la communicaziun. La sanaziun digl hotel seia l’ovra da Martin Leuthold, igl directour creativ dalla manufactura textila a Son Giagl «Jakob Schläpfer». Cun la sanaziun seian igls salvs digl Liun nias interpretos da nov, chegl cun las calours dalla «Belle époque». Tapetas, dessigneidas spezialmaintg per mintga salv, orneschan las stanzas novas. Igls bogns spetgan cun pareis tapezadas e mobiglias elegantas. La cuschigna seia igl cor digl hotel tgi splendurescha an calours legrevlas. Avertura dalla Tor alva Siva da var quatter onns lavoura Origen Festival Cultural an cooperaziun cun la Scola politecnica federala ETH a Turitg dantant er per en sagond project agls Mulegns – la Tor Alvra tgi duess sarveir scu edifezi per concerts, teaters ed art e tgi duess regurdar agls anteriours pastiziers grischuns tg’èn viagias per igl antier mond anturn per mussar lour abilitads. Scu tgi Origen screiva, ins chinta da pudeir terminar la finanziaziun igls meis vegnents. Igls 25 da zarcladour 2024 ed uscheia radond dus emdas siva dall’avertura digl Liun, vign igl cunsiglier federal Guy Parmelin ad inaugurar igl edifezi. «Cun la construcziun dalla Tor alva vign creada ainten la vischnanca digls pastiziers ena plazza culturala singulara ed ena icona d’architectura construeida roboticamaintg. Ella vign a sa mussar sen plang internaziunal», ègl nom ainten la communicaziun. Tar sia avertura vign la Tor alva ad esser igl edifezi igl pi ot tg’è nia construia a moda digitala – numnadamaintg cun stampaders da betun 3D. Igl cumegn da Surses vegia approvo la midada da zona necessaria scu er la lubien­tscha da construcziun definitiva. Er per la Tor alva annunztga Origen Festival Cultural en project tgi duess revitalisar igls Mulegns e stgaffeir novas plazzas. «L’industreia da construcziun indigena vign a survagneir differentas incumbensa e promuveida cun «knowhow» fundamental. Igl turissem local profitescha d’ena construcziun unica tg’è independenta dall’ora e tgi risguarda tot las vigliadetnas», chegl tenor communicaziun. Cun l’avertura dalla Tor alva duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura dalla Tor alva duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta. Cun l’avertura digl Hotel Liun duessan igls Mulegns survagneir nova veta.

Mez schaner 2024 ò li a Lai per la 39avla geda la cursa da passlung populara «Planoiras». La situaziun da neiv lascha sperar igls organisatours da pudeir turnar segl traject original. La cursa tgi chinta tar la Swiss Loppet Serie è chest onn per l’amprema geda er part digl Swiss Cup e damai la davosa cursa per junioras e juniors digl Swiss Ski cader C avant igls campiunadis mundials. Igl «Planoiras» è egna dallas 11 pi grondas cursas da passlung popularas an Svizra. Chella ò li dumengia, igls 14 da schaner 2024 per la 39avla geda. La cursa vign organisada an rom dalla Swiss Loppet Serie ed è la terza cursa dalla seria. Pinavant chinta igl «Planoiras» chest onn per l’amprema geda tigl Swiss Cup e damai scu cursa da FIS. Anavos segl traject original La cursa originala da 25 km magna dalla Roland Arena a Lantsch ed uscheia sur en traject dalla Tour de Ski resp. traject da biatlon anavant a Lai e Parpan e puspe anavos aint igl final sen la «Luziuswiese» a Lai. «Da sperar è, tg’ins possa siva digl onn passo puspe far diever digl traject original», ègl nom ainten ena communicaziun. La cursa tg’ò li tradiziunalmaintg igl schaner era neida spustada igl onn passo segl mars, causa mancanza da neiv. Pero er varsaquantas emdas pi tard ò la cursa gia li sen en tratg alternativ da 5 km ainten la Roland Arena a Lantsch – ena schliaziun provisorica. «L’ideia da basa è da porscher ena cursa populara tgi includa l’antiera regiun», veva detg igl president digl comite d’organisaziun Carlo Wasescha siva dalla cursa alternativa anvers la FMR. Ossa turna la cursa populara damai segl traject original. Pinavant dattigl er chest onn puspe en traject pi curt da 13 km – igl «Planoirino» tgi turna gio a Canols/Valbella puspe anavos a Lai. Spitgia 400 participantas e participants Tenor communicaziun ins spetga radond 400 participantas e participants, tranter els er varsaquants atlets digl cader C da Swiss Ski ed atletas da bike. Swiss Cycling tarmetta las campiunessas mundialas Linda Indergand, Tonja Blöchlinger e Monique Halter. Ultra da chegl tarmetta Swiss Cycling er Annina Hutter da Trimmis tg’è er tar Swiss Ski e sa qualifitgeida per igls campiunadis mundials da junioras a Planica tg’on li siva digl «Planoiras». La cursa a Lai è damai la cursa finala avant igls campiunadis. En de avant igl Planoiras ò li sen la «Luziuswiese» a Lai la 27avla cursa da giuvenils, chegl ainten las categorias sot 8 anfignen sot 20 onns. Ed an rom dalla cursa da giuvenils vignan purscheidas an collaboraziun cun Special Olympics cursas da passlung e gianellas per persungas cun impedimaints spirtals. (cdm/fmr) Ulteriouras infurmaziuns dattigl sot lenzerheide.swiss/planoiras. Impressiun digl «Planoiras» 2022, er chest onn duess la cursa populara puspe aveir li segl traject original. Impressiun digl «Planoiras» 2022, er chest onn duess la cursa populara puspe aveir li segl traject original.

Igl scumond da vidar fis artifizials an Surses tgi vala siva digl onn passo n’è betg nia risguardo da Silvester. Sur medias socialas vign ranfatschea agl cumegn da betg aveir infurmo avonda. Lez conceda tgi igl scumond seia nia tignia aint bagn igl 1. d’avost vegia surmano da sotvaletar la situaziun da Son Silvester. An futur ins viglia infurmar cun placats e flyers. «Val Surses ò fatg naufragi», screiva ena abitanta da Surses sen la plazza digitala Crossiety en de siva da Son Silvester. Ella renda attent agl scumond digls fis artifizials tgi vala siva digl mars 2023 segl antier territori digl cumegn da Surses. En scumond, tg’è tenor sias indicaziuns betg nia risguardo. «Igl è grev da saveir tgi dat en scumond da fis artifizials perchegl tgi stat scretg prest nagliour, mianc sen flyers. Betg tots vardan sen la pagina d’internet digl cumegn u sen Crossiety.» Cun sia critica n’è ella scu tgi para betg l’unica. Betg manc tgi diesch ulteriouras persungas commenteschan e sustignan sia contribuziun sen Crossiety. «Sto sursto sen cumegn» Tg’igl scumond da vidar fis artifizials n’è betg nia risguardo avonda an Surses, conceda er igl cumegn. Igls 3 da schaner 2024 publitgescha chel sen sia pagina d’internet, resp. igls 4 da schaner sur sia newsletter: «Deplorablamaintg è igl tschiel ainten la notg da Son Silvester betg angal nia sclaria da las belas steilas, mabagn er dad ena sunada fi artifizial. Tgi igl scumond è nia tignia aint bagn igl 1. d’avost ans ò surmano da sotvaletar la situaziun da Son Silvester.» Quant nosch tg’igl è propi sto, na so igl canzlist Beat Jenal betg deir. «Ia sung sto sen las aclas d’Alvagni. Tenor infurmaziuns da persungas internas, l’egna u l’otra annunztga sen cumegn e naturalmaintg er sen medias socialas ègl – scu tgi para – pitost sto nosch ed ins ò an differents lis laschea eir rachetas. Igl 1. d’avost era igl scumond nia risguardo pulit bagn e perchegl vainsa cartia tgi la gliout seia infurmada e vegia accepto chel.» Ins pudess dantant bagn deir, tgi igls 31 da december èn daple giasts ainten la val tgi igl 1. d’avost, uscheia tgi fiss sto previsibel da stueir infurmar pi rigurousamaintg? Beat Jenal: «Nous ischan sez surstos tg’igl è nia vido tantas rachetas. Igl è en mantgamaint da nossa vart da betg veir infurmo daple, nous na vagn betg pondero avonda.» An futur infurmar cun placats e flyers Tenor indicaziuns da Beat Jenal vegia l’organisaziun turistica infurmo davart igl scumond sen Crossiety (plazza digitala), sen las medias socialas scu er sen la pagina d’internet. Chegl conferma la directoura dalla Turissem Savognin Beiva Alvra SA, Tanja Amacher: «Pinavant èn igls giasts nias infurmos sur l’accumpagnedra digitala da vacanzas. Mintga giast survign siva da sia reservaziun en link per e-mail, noua tg’el pò carger giu l’accumpagnedra digitala da vacanzas e survign tot las infurmaziuns, chegl tgi corra e passa durant igl taimp tg’el fò vacanzas an Surses – events, purscheidas, cumprar bigliets etc.» «An futur niron nous a cumplettar nossa campagna d'infurmaziun cun placats e flyers, per infurmar er igls giasts e betg angal igls indigens. Nous ans perstgisagn per la insuffiziainta repartiziun dallas infurmaziuns ed ans dagn fadeia dad implementar pi bagn igl scumond an futur», uscheia igl cumegn an sia reacziun digls 3 da schaner 2024. Beat Jenal precisescha: «Ossa vainsa amprandia, an futur nironsa a publitgier e signalisar ad ouras, cunzont agls puncts neuralgics.» Ma tanscha chegl, ni fiss da dar daple casteis? «Cler, nous vagn ena lescha tgi prevei multas. Pero, ins stò er gist tschiffer igl culpant. Da l’oter mang ègl en spagat, ins vot propi dar en castei ad en giast tgi vign e tgi n’ò betg savia tgi vala igl scumond?» Placats on er en aspect negativ Ella na saptga betg giuditgier, tgi tgi vegia vido las rachetas. «Ia na dess betg angal agls giasts la colpa», dei Tanja Amacher. An mintga cass seia ella pero er stada surstada siva digl 1. d’avost tg’igl scumond na seia ossa betg ple nia risguardo. «Nous stagn conceder, tgi stuagn infurmar oter, oramai n’ègl chest’eda betg tanschia.» E scu? Tanja Amacher conferma las infurmaziuns digl cumegn: «Sur igls canals socials vainsa ampruo tot. Ossa stuagnsa oramai discutar cugl cumegn scu proceder an futur. Ia m’imaginesch placats agls puncts neuralgics, per exaimpel alla staziun a val dallas pendicularas.» E tuttegna vegia er chegl en aspect negativ. «Sch’ia reiv scu giast ed igl amprem tg’ia vei è en grond scumond n’è chegl betg propi simpatic.» Tschiel surset cun steilas e rachetas Igl scumond da vidar fis artifizials sen territori communal da Surses n’è betg nia risguardo da Son Silvester. Crititgia vign igl cumegn da betg aveir infurmo avonda. Lez conceda dad aveir sotvaleto la situaziun. Sandra Balzer/FMR Igl mars passo ò igl suveran da Surses decidia en scumond da fis artifizials sen territori communal. E cun l’amprema occasiun dalla festa naziunala è tenor igl cumegn sa musso: igl scumond è nia risguardo per gronda part. Tot oter dumengia passada: «Deplorablamaintg è igl tschiel ainten la notg da Son Silvester betg angal nia sclaria da las belas steilas, mabagn er dad ena sunada fi artifizial. Tgi igl scumond è nia tignia aint bagn igl 1. d’avost ans ò surmano da sotvaletar la situaziun da Son Silvester», screiva igl cumegn treis deis pi tard sen sia pagina d’internet e sa perstgisa da betg aveir infurmo suffiziaintamaintg davart igl scumond. Chegl vign er crititgia da vart dalla populaziun. Differenta critica dattigl sen la plazza digitala Crossiety, noua tgi vign ranfatschea agl cumegn da betg aveir repartia flyers u placats. Chegl vuless igl cumegn midar an futur. «Ossa vainsa amprandia, an futur nironsa a publitgier e signalisar ad ouras», dei igl canzlist Beat Jenal. Schi chegl tanscha, è en’otra dumonda, fiss da dar daple casteis? «Cler, nous vagn ena lescha tgi prevei multas. Pero, ins stò er gist tschiffer igl culpant. Da l’oter mang ègl en spagat, ins vot propi dar en castei ad en giast tgi vign e tgi n’ò betg savia tgi vala igl scumond?» Malgro scumond da fis artifizials èn neidas vidadas an Surses varsaquantas rachetas la notg da Son Silvester. Cun chel flyer ò igl cumegn da Vaz e randia attent agl scumond da vidar fis artifizials.

Scu duess la regiun Alvra, tgi cumpeglia Surses, la Val Alvra e Lai, sa sviluppar an futur? Cun chella dumonda è sa fatschentada la fegn november 2023 ena gruppa da lavour a Savognin. Igl resultat: ena illustraziun cugl nom «visiun Alvra 2050+». Ena sort pendiculara tgi colliescha la regiun da Lai cun Surses, ena veia da velos tgi magna per lung digl Pass digl Alvra, centers da furmaziun e turissem a Casti e la forza hidraulica scu pi impurtanta producenta d’energeia. En tgit sen la «visiun Alvra 2050+» – ena illustraziun dalla regiun Alvra an 30-40 onns (varda illustraziun) – mossa, an tge direcziun tgi la regiun pudess sa sviluppar. I sa tracta digl resultat d’en luvratori cun var 20 persungas da differentas gruppas d’interess e dalla populaziun dalla regiun. Giaveischs, pero betg fantascheia totala Igl intent pigl luvratori on do igls «cumegns cun energeia Ela» resp. la «Ela Energiewelt», en’uniun tgi promova l’effizienza d’energeia aint igl Parc Ela. An collaboraziun cugl Institut federal per la perscrutaziun da gôt, neiv e cuntrada (WSL) tg’ò concepia igl luvratori ins è sa dumando: «Scu duess la regiun Alvra sa sviluppar igls decennis vegnents? Scu son collaborar igls sectours economics ainten la regiun (agricultura, turissem e producziun d’energeia) e far adiever communablamaintg dallas resursas? Scu ins pò integrar la midada sen igl sectour dall’energeia?» Agl luvratori la fegn november 2023 aint igl Hotel Jufa a Savognin on las 20 persungas an quatter gruppas sviluppo lour visiuns. Matthias Buchecker, manader digl project tigl WSL daclera: «La visiun sa basa sen giaveischs, n’è pero betg fantascheia totala, e damai schi concreta tg’ella fiss realisabla. Nous vagn laschea totta libertad agls participants tgi dereivan digls pi impurtants sectours economics e dalla populaziun. Els on alloura luvro a moda activa sen ena carta A2.» Geodesign ins nomna chella metoda. Igl illustratour preschaint, Balz Schlegel, ò mess an palpieri durant igl luvratori la visiun communabla. «Sch’ins lavoura angal cun cartignas restigl abstract, nous vagn lia tgi la visiun davainta concreta.» La tor segl gelgia scu monumaint La visiun è ossa damai segl palpieri. Tge monta ella pero concret? Matthias Buchecker daclera tgi sa tracta dad ideias tgi na ston dantant betg neir realisadas egn tar egn exact uscheia: «Per exaimpel chella pendiculara da Lai an Surses exprima igl giaveisch da colliier las regiuns turisticas, scu exact è alloura en’otra dumonda.» La visualisaziun dat damai invista ainten la discussiun durant igl luvratori: dar peisa agl parc natural ed alla veiadafier. Pero per exaimpel er Casti scu center cun en institut da furmaziun. Matthias Buchecker: «Per Barvogn ins vei per exaimpel pitost en svilup turistic pi chiet, cun ena veia da velos segl Alvra. La tor dad Origen segl Gelgia è er neida discutada ed ins è sto digl aveis tg’ella pudess esser en monumaint ed ena tor d’invitaziun. Ulteriours ‹portals› èn visibels sen la visualisaziun. Ins è sto digl aveis tg’ins stuess dar daple valour alla regiun e las sias attracziuns uscheia tgi visitadras e visitaders stuessan paer ensatge per pudeir visitar ella. En fonds pudess alloura sustigneir la qualitad da veiver ainten la regiun.» Demontar igls panels solars En tema central digl luvratori è sto la dumonda dalla producziun d’energeia. La visualisaziun dat sclarimaint: forza hidraulica è venavant centrala, panels da fotovoltaic vignan siva digl onn 2050 gio puspe demontos e rodas da vent na dattigl betg. Per regurdar: igl plan directiv d’energeia digl cantun - preschento la stad passada - cuntigna territoris adattos per rodas da vent er an Surses. Matthias Buchecker: «Chegl tgi pertotga las rodas da vent ins è sto digl aveis da restar tar ava e solar. Discuto pi intensiv ins ò davart parcs solars. Ins è pero nia alla conclusiun tgi igl onn 2050 na dovrigl nigns panels ple perchegl tg’ins accelerescha tgesas da minergeia. Ins è sto digl aveis da far adiever anc daple dalla forza hidraulica, chegl per exaimpel cun dulzar igl rampar da Marmorera, en project tg’è actualmaintg an discussiun.» Scu anavant è anc avert El seia stupia, tgi las visiuns da tottas quatter gruppas geian an ena direcziun sumigliainta, dei Matthias Buchecker. «Igl è gartagea da sviluppar ideias creativas. Igl è impurtant tgi ena regiun vegia ena visiun e tg’ella decida activamaintg an tge direcziun tg’ella less eir. I sa tracta pero d’en horizont a lunga vista ed ena basa per planisar.» Scu vogl ossa damai anavant cun «Alvra 2050+»? Igl manader digl project tigl WSL dei: «La gruppa directiva dalla regiun cun represchentants da tot igls cumegns dalla regiun, uniuns da turissem e commerzi, è sa decideida da planisar igls proxims pass cura tgi la visiun è sen meisa. Ena ideia pussebla è da purtar la visiun ainten las scolas e dumandar siva lò davart visiuns e forsa er far en’exposiziun.» La dumonda, sch’ins lavoura ve dad ideias concretas ni sch’ins discutescha la visiun anc an oters cres, seia averta. La visiun Alvra è dantant er en project internaziunal. «Nous digl WSL organisagn ulteriours luvratoris ainten la regiun Knonauer Amt aint igl cantun Turitg e dus regiuns an Slovenia. Sen basa dallas experientschas ainten las quatter regiuns lagn nous sviluppar en manual per la practica. Chel duess mussar, scu tgi regiuns pon cattar – grazia alla visiun da lour svilup futur – schliaziuns per la midada regiunala sen igl sectour dall’energeia.» Daple infurmaziuns dattigl sot www.vision2050albula.ch 20 persungas da differentas gruppas d’interess e dalla populaziun dalla regiun on elaboro communablamaintg la «visiun Alvra 2050+». 20 persungas da differentas gruppas d’interess e dalla populaziun dalla regiun on elaboro communablamaintg la «visiun Alvra 2050+». 20 persungas da differentas gruppas d’interess e dalla populaziun dalla regiun on elaboro communablamaintg la «visiun Alvra 2050+». Igl resultat digl luvratori: l’illustraziun «visiun Alvra 2050+» mossa, scu tgi la regiun Alvra pudess sa sviluppar an futur.

Cun en voting tschertga la «Südostschweiz» siva digl 2016 la persunalitad digl onn. Anc mai èn persungas da Surmeir stadas nominadas per chel premi d’onour. Per la tscherna dalla persunalitad grischuna digl 2023 èn ossa pero gist treis Surmirans ed ena Surmirana tranter igls set candidats e candidatas. Igl 2016 on lectours e lectouras dalla «Südostschweiz» tscharnia per l’amprema geda la persunalitad grischuna digl onn. Neida eligeida lez onn scu Grischuna digl onn è Leonie Barandun-Alig da Sursaissa. Cun s’angascher per l’Uniun grischuna digls Gualser e sen camp caritativ ò ella gia retschet 40 % dallas vouschs. Ossa stat la tscherna dalla persunalitad grischuna digl onn per la otgavla geda an tavla e chegl pigl onn 2023. Las persungas dalla «Südostschweiz» tgi nomineschan las persungas per chel tetel da prestige on betg nomino igls davos otg onns ena persunga da Surmeir. Actualmaintg è chegl tot oter. Nominos per chella tscherna èn Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra e Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. Vetiers vign er anc igl pêr Andreas e Claudia Züllig, igls hoteliers digl hotel «Schweizerhof» a Lai. Va fatg igl mies pussebel «Tg’ia sung nomino sper las otras persunalitads per chel tetel d’onour am fò grond plascheir», dei Daniel Albertin. «La nominaziun conferma damai d’aveir fatg igl mies pussebel an connex cun la bova da Brinzauls, las maseiras persiva e l’evacuaziun dalla populaziun. Da neir schi gliunsch ed esser nomino per la persunalitad grischuna digl onn 2023 peglia gugent ancunter», dei Daniel Albertin. Pertutgont la nominaziun seia d’esser objectiv e respectar er las otras persungas nominadas e la sia lavour. La persunga favorita per davantar la persunalitad grischuna digl onn 2023 seia per el cunsiglier naziunal Martin Candinas, punctuescha Daniel Albertin. Premis èn per el navot da nov Sa fatg igls davos 20 onns en nom internaziunal sen camp cultural ò Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. Igl 2023 ò el caschuno cunzont cun treis projects da tors per blera attenziun. Cun la demontascha dalla Tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia, cun la nova Tor «Ospizio» e cun la Tor alva tgi vign stampada da preschaint an moda digitala a Turitg. «La nominaziun è bagn ena rancunaschientscha per la lavour culturala prestada igl davos onn», dei Giovanni Netzer. Cun satisfacziun vegia el piglia cunaschientscha dalla nominaziun. Menziunar ins dastga tg’el ò retschet igls davos dus decennis gist an seria premis pigl sies angaschamaint cultural. Da star an concurrenza cun gist dus cunsigliers naziunals seia bagn er en’onour. Tgi tantas persungas da Surmeir seian nominadas per chel tetel demossa tg’ins seia fitg activ aint igl Grischun Central, dei Giovanni Netzer. Ischans fitg surstos «Dalla nominaziun per chel tetel d’onour ischans stos fitg surstos», deian Andreas e Claudia Züllig tgi magnan siva digl 1991 cun grond success igl hotel «Schweizerhof» a Lai. A Lai vegian els dastgea realisar lour ideias, trer se lour unfants, s’angascher politicamaintg, per cultura e per la generaziun nova e per la giuventetna, dei igl pêr. La nominaziun per la persunalitad grischuna digl onn 2023 seia per els ena stema anvers lour lavour e lour angaschamaint, deian Andreas e Claudia Züllig. La nominaziun digls hospitants e hoteliers da Lai stat bagn er an connex cun esser nia eligia igl hotel «Schweizerhof» digl magasign d’economia «Bilanz» scu interpresa digl onn 2023. A parteir digls 13 da schaner 2024 è pussebel da votar sur la pagina d’internet dalla «Südostschweiz» cun en voting per las persungas nominadas pigl tetel persunalitad grischuna digl onn 2023. Igl om dallas tors. Giovanni Netzer (san.) sensom igl Pass digl Gelgia cugl anteriour cunsiglier federal Alain Berset. Perveia dalla bova da Brinzauls è Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, sto fatschanto ferm la stad passada cun las medias. Hoteliers e hospitants cun corp ed olma: Andreas e Claudia Züllig. ««La nominaziun conferma damai d’aveir fatg igl mies pussebel an connex cun la bova da Brinzauls.» Daniel Albertin, mastral Albula/Alvra «La nominaziun è bagn ena rancunaschientscha per la lavour culturala prestada igl davos onn.» Giovanni Netzer, intendant Origen «Dalla nominaziun per chel tetel d’onour ischans stos fitg surstos.» Andreas e Claudia Züllig, manaders hotel «Schweizerhof» a Lai

108 paginas, vers 100 fotografias, 30 sottetels e ples skizzas. Chegl cumpeglia igl nov codesch da Beiva. Pigl cuntign segna Diego Giovanoli tg’è sto blers onns adjunct tar la tgira da monumaints digl Grischun. Gist frestg or dalla stampareia è l’ediziun digl codesch da ples famiglias da Beiva cun retschertgas fatgas da Diego Giovanoli. Chegl èn cunzont las famiglias Fasciati, Giovanoli, Lanz e Salis. Igl autour ò betg retschartgea angal a Beiva, mabagn er a Marmorera ed a Soglio. Diego Giovanoli è naschia igl 1938 a Soglio e siva da ples decennis è el sesent a Malans. Igl istoricher ed autour è viagia ainten tot las vals grischunas per perscrutar e retschartger. Bietgs istorics, castis, curtgigns, aclas e biografias da famiglias èn gio decennis la sia passiun. Las experientschas fatgas cun perscrutar e retschartger ò Diego Giovanoli savens mess an palpieri, seia chegl scu documentaziun, broschura u er scu codesch, uscheia er la sia pi nova ediziun «Bivio Baiva Bevi». 25 onns è igl Bergagliot sto en ampluia fido dalla tgira da monumaints digl Grischun. Scu persunga da cunsegl è Diego Giovanoli sto da gronda valour pigl uffezi d’agricultura cantunal, pigl svilup territorial e pigl uffezi da construcziun bassa digl cantun graztga alla sia saveida immensa. Sa fatg en nom scu autour ò igl istoricher cunzont igl 2003 cun l’ediziun digl codesch «Alpschermen und Maiensässe in Graubünden» e cugl codesch dalla biografia locala da Jenins cumparia igl 2021. Ossa stat la sia pi nova ediziun sen meisa, ena ediziun deditgeida agl li igl pi sensom Surses, a Beiva. Editour è igl cumegn da vaschigns Beiva L’iniziativa per la retschertga fatga da Diego Giovanoli è neida dalla hoteliera Martina Lanz digl hotel Post a Beiva. Ella ò incumbenso igl istoricher da far ena documentaziun digl hotel e dalla famiglia Lanz, la famiglia tg’è siva digl 1746 an possess digl hotel cun ena lunga istorgia. Londeror è alloura sa dada l’istorgia digl hotel ed ena istorgia documentara dalla vischnanca e da ples famiglias da Beiva. Editour digl codesch «Bivio Baiva Bevi» è igl cumegn da vaschigns Beiva. Sapientivamaintg ò igl autour Diego Giovanoli tscharnia scu tetel digl codesch igl nom Beiva e chegl an tudestg, rumantsch da Beiva e bergagliot. Igl autour ò gia cunzont grond sustign da Luzi Giovanoli tg’è sto blers onns canzlist a Beiva, ma er da Nino Fasciati, ena persunga tgi canoscha bagn Bivians e Bivianas e lour vischnanca. Ples discurs ò igl scribent digl codesch er fatg cun Anita Giovanoli, Paolo Giovanoli, Othmar Jäger, Martina Lanz, Bruno Salis e Giancarlo Torriani. Stampos èn nias 300 exemplars digl codesch «Bivio Baiva Bevi». Sustignia finanzialmaintg l’ediziun on tranter oter igl cumegn da Surses, igl cantun, la Banca cantunala, l’Ovra electrica Beiva, la Pro Bivio, ples fundaziuns ed er ples persungas privatas. Bler spazi per las dus baselgias Descretg e documento cun bleras fotografias ò Diego Giovanoli cunzont l’istorgia dallas dus baselgias a Beiva, la baselgia catolica e la baselgia evangelica. Retschertgas ò igl autour er fatg chegl tgi pertotga las «carplinas» pertutgont la confessiun a Beiva. Ena gronda part digl codesch è deditgeida alla populaziun da Beiva tg’è neida influenzada ferm dalla Bergiaglia, cunzont da vaschigns da Soglio. Naturalmaintg tgi er igl turissem mantga betg aint igl codesch «Bivio Baiva Bevi» e sa tgapescha er l’agricultura tgi totga er tigl li agl pe digl Pass digl Gelgia. Interessantas èn las biografias dallas famiglias Fasciati, Giovanoli, Lanz e Salis e betg forsa von Salis. Chels èn stos igls aristocrats, dantant tgi igls Salis èn stos pi simpels, scu tg’è da liger aint igl codesch. Particularas èn alloura las istorgias digls hotels Post, Solaria e Grischuna, inclus las fotografias pi viglias. Detgas ed istorgias da Beiva Er igls Pass da Set e digl Gelgia tematisescha Diego Giovanoli aint igl sies codesch cun retschertgas fatgas sur da Beiva. Er la veia da Gelgia ed igls projects per en sviamaint da Beiva èn en tema. Detgas da Beiva scu per exaimpel digls morders da Sett ed er otras ins catta alla fegn digl codesch da 108 paginas. La relaziun da chels da Beiva cun Marmorera mantga alloura er betg cun sviglier ainten la pi nova ediziun digl autour Diego Giovanoli. Illustro ò el igl codesch cun bleras fotografias viglias, cunzont da Rudolf Zinggeler tg’è sto avant 110 onns fitg activ scu fotograf, betg angal a Beiva mabagn aint igl antier Surses. Mess a disposiziun lour fotografias viglias ed er actualas on er ples persungas privatas, instituziuns, archivs e fundaziuns. Descretg è igl codesch «Bivio Baiva Bevi» an tudestg ed an pleds bagn tgapibels. I vala an mintga cass da dar en tgit aint igl codesch per saveir daple sur da Beiva, da Bivians e Bivianas. Da retrer è igl codesch aint igls hotels da Beiva, tigl Volg a Beiva ed er ainten ples librareias e chegl per en prietsch da 38 francs per toc. Cumparia chels deis: igl codesch «Bivio Baiva Bevi» Egna dallas bleras fotografias tg’ins catta aint igl codesch: igl schember tgi totga tigl bagn Mott davains Beiva. Igl anteriour hotel Grischuna dalla famiglia Grisch è nia construia igl 1036. Igl hotel Solaria biagia avant 90 onns dalla famiglia Torriani. En hotel da tradiziun: igl hotel Post, eneda Albergo Bivio. Egna da var 100 fotografias tg’igl nov codesch da Beiva – «Bivio Baiva Bevi» – cumpeglia.

Igl Club da hockey Lai/Valbella perda a tgesa cunter Dielsdorf/Niederhasli cun 4:3. Cun chel success è reuscheida la revantscha agls Turitges. Igl onn 2023 ò igl Club da hockey Lai/Valbella termino cun treis taradas an seria. Scumanzo igl onn nov ò l’equipa surmirana sonda passada betg bler migler cun perder aint igl Center da sport Dieschen a Lai cunter Dielsdorf/Niederhasli. Tiers la bunga prestaziun è betg reuschia a Lai/Valbella da far aglmanc en punct cunter igl magnatabella digl cantun Turitg. Cun gudagner igls giasts igl gi è er reuscheida ad els la revantscha cunter igls Grischuns. Alla fegn da november ò Lai/Valbella gia gudagnea orsoura cun 5:2 cunter Dielsdorf/Niederhasli e procuro per ena pulita surpresa. Ainten chel gi ò igl team d’Ivo Simeon gia musso la miglra prestaziun dalla prerunda digl campiunadi 2023/24. Er sonda passada ò Lai/Valbella giuia bagn e chegl tiers perder igl gi. Casso dus gols an 30 secundas Durant 60 minutas è la parteida stada ple u manc angulivada. Alla fegn ò gudagnea la squadra tg’ò gia daple cletg. Siva quatter minutas on igls Turitges marco igl 1:0 e chel schizont an sotdomber. Diesch minutas sessour è reuschia agls Grischuns da signier an surdomber igl pari e chegl graztga agl gol da Yasin Agha. Curt avant la fegn digl amprem terz èn igls giasts ias danovamaintg an avantatg cun 2:1. Siva dalla pôssa èn igls dus golis e lour defeisas stos aint igl center, cun crudar aint igl terz da mez angal en sulet gol. Marco chel ò Orlando Scherz, en gol tg’è sto a madem mument igl 2:2. Aint igl davos terz è reuschia agls Turitges siva 51 minutas da far an 30 secundas dus gols ed eir cun 4:2 an avantatg. Passa dus minutas avant la sirena finala ò Sergio Collet, igl goli da Lai/Valbella, banduno igl glatsch per far plaz ad en attatgeder. A Lai/Valbella è bagn anc reuschia da far en gol, dantant betg da signier igl pari. Uscheia on igls Grischuns pers igl gi cun 4:3 e chegl tiers tgi vessan mirito aglmanc en punct. Center da sport Dieschen, 130 aspectatours Lai/Valbella-Dielsdorf/Niederhasli 3:4 (1:2, 1:0, 1:2) Lai/Valbella: Sergio Collet, Lorenz Erni, Yasin Agha, Raoul Seiler, Yves Koch, Fabio Just, Dario Noah Oswald, Jan Monstein, Livio Roner, Romano Riedi, Dario Gredig, Luca Infanger, Marc Cola, Orlando Scherz, Jan Ferrari, Niclas Herter. Per eneda marco nigns gols per Lai/Valbella: igl capoattatgeder Livio Roner.

Oz gievgia, avant en meis è sa saro per adegna igl cres dalla lunga veta dad Ita Giovanoli. Cun bandunar la donna da 102 onns e seis meis per adegna Surses ò la pi viglia persunga dalla val fatg igl sies davos viadi terrester. «Zia Ita» Avant pacs deis èn nevs e nezas, Bivians e Bivianas e bleras persungas tgi stavan manevel ad Ita Giovanoli sa radunos per piglier per adegna cumgea dalla «zia Ita», scu tgi l’onda nubila niva numnada digls sies confamigliars. La barmeira è stada ena donna cun en grond cor, ena persunga simpla ed er cun passa 100 onns anc adegna signeida digl carisma e scharm tipic bergagliot. Gist chella apparientscha ò fatg anc pi simpatica la donna, uscheia simpatica tg’ins veva d’aveir gugent la «zia Ita». Beiva e Surses vegian pers cun la mort dad Ita Giovanoli an veir senn ena rachintadra ed ena persunalitad, ò detg Tobias Ulbrich, igl anteriour preditgant da Beiva, aint igl sies pled da bara impressiunont. Gea er ia va gia adegna puspe la caschung da tadlar igls rachints dalla pi viglia Sursettra, rachints tg’am on fascino e tg’on testifitgia tge memorgia e saveida tgi la seniora veva e chegl er anc cun passa 100 onns. La saveida e la cunaschientscha tgi Ita Giovanoli veva betg angal digl passo, mabagn er digl preschaint, èn stadas exemplaricas. Chegl per ena donna tg’ò, an sia lunga veta, mai banduno igl sies Beiva carezzo. Ella era er anc ainten l’ota vigliadetna adegna segl current tge tgi corra e passa sen chest mond. Liger è adegna sto ena gronda passiun dalla donna biviana e chegl anfignen tar chel mument tgi la sia vaseida è sa debleida adegna pi fitg cun la vigliadetna. «La Böggia» – igl sies paradis Er schi la «zia Ita» ò catto cun bandunar chest mond igl paradis perpeten è igl sies paradis sto anfignen igl davos de digl sies cres da veta, «la Böggia», igl li idillic agl our da Beiva. Cò ò ella fatg anc daple experientscha cugl veiver modest e cun vaseir la nateira per bler daple tgi angal en scazi, ena miracla ed ena pedra dalla stgaffiziun. La donna cun en’attaschedadad admirabla tar fauna e flora ò er vasia la stad alla «Böggia» las vipras scu createiras stgaffeidas da Dia e betg scu animals nunduvrabels. «Sveglierign vaia mai duvro cun passantar la stad alla Böggia», ò Ita Giovanoli menziuno savens. «Sast, igl mies sveglierign èn adegna stadas la muntanelas». Scu las zerps ed otras pitschnas createiras èn ellas stadas alla «Böggia» las pi fidevlas partenarias dall’anterioura scolasta da cuser. Chel li è sto per Ita Giovanoli igl plaz noua tg’ella galdiva la quietezza ed igl post noua tg’ella ò er amprandia a canoscher adegna puspe la nateira cun tot las sias lunas e cun la sia gronda varietad. La varietad dalla nateira tg’è stada per ella ena custevladad nunpaebla. Igl sies iert alla «Böggia» è sto per Ita Giovanoli schizont bler daple tg’en paradis sen tera. Cun plascheir, entusiassem e cun îgls tgi targlischivan scu igl pi bel giuvel rachintava ella tge tgi crescha tot aint igl pi bel curtgign digl mond cun en’otezza da passa 1 800 meters sur mar. «Cun mies tat vaia planto igl schember aint igl iert», scheva la donna cun ena luschezza e cun en plascheir. Cun chel schember seia ella carscheida se ed ella vegia er savens discurria cun el, pero mai retschet ena rasposta. Igl schember da passa 100 onns è anc e niro a restar anc ples decennis, dantant tgi la persunga tg’ò adegna discurria cun el è betg ple. Persunga modesta e simpla Giond Ita Giovanoli cun 92 onns da Beiva a Savognin ainten la tgesa d’attempos èn betg stos trests angal igls nevs e las nezzas e tot la populaziun dalla vischnanca sensom la val, mabagn er igl schember tg’è siva digls 11 da december 2023 anc pi solitari cun mai ple turnar la «zia Ita» alla «Böggia» e far en discurs cun el. Per la sia creativitad nunstanclantevla sa lascheva Ita Giovanoli savens s’inspirar dalla nateira ed er segls onns tutgiva igl zamberger tar egna dallas occupaziuns prefereidas dalla donna da Beiva, cun esser ella fitg anschignevla. Cun passa 100 onns fascheva ella anc adegna gugent caltschoul. «Caltschouls fatscha pigls mies nevs e per la mias nezas». Er chegl en mussamaint tgi la «zia Ita» è stada ena persunga modesta e simpla cun esser igl pled luxus mai sto preschaint ainten la sia lunga veta purila. Savens ins antupava Ita Giovanoli tg’ella fascheva uraziun, en segn tgi la tgera onda è stada penetrada d’ena cardientscha ferma. Gist chella ò caschuno ainten la lunga veta dalla barmeira per muments suglialeivs, sper igls blers muments da sumbreiva, igls quals ella ò er adegna puspe gia d’acceptar cun perder gio scu matta giovna ples fardagliuns. Tschintg fardagliuns on betg gia la graztga da neir 102 onns scu la sora ed igl frar Aldo Giovanoli, tgi giolda cun 99 onns e sia donna Clara Giovanoli, la seira dalla veta a Savognin. Avant en meis on igls tschintg fardagliuns dastgea ambratscher lour sora Ita aint igl reginavel da Dia. Els èn ossa chels tgi dastgan tadlar igls rachints dalla «zia Ita». Rachints digl pi bel paradis digl mond, «la Böggia» cun las vipras, las muntanelas ed igl schember an plagn tristezza. Ita Giovanoli a caschung digl sies 100avel anniversari.

Igls 27 da december 2023, igl de digl apostel ed evangelist s. Gion, è mort a Soloturna ser canoni ed anteriour vicari general, Anton Cadotsch ainten l’ota vigliadetna da 100 onns. El è naschia igls 7 da fanadour 1923 a Grenchen (Soloturna). Burghes era el da Savognin. Igls sies antenats derivavan da lò e da Mustér. La «Pagina da Surmeir» ò rapporto la stad passada davart igl sies 100avel natalezi. Ser Anton Cadotsch, ordino spiritual 1950, ò doctoro an teologia e fatg gronda carriera. Antschet ò el scu vicari a Berna e davanto siva scolast da dutregna alla Scola cantunala a Soloturna. Ser Anton Cadotsch ò presidiia la Sinoda 72, è sto vicari general dalla diocesa da Basilea, secretari dalla Conferenza episcopala svizra ed onns or canoni residenzial digl cantun Soloturna e prevost catedral. La seirasontga ò el passanto ainten la residenza Tertianum a Soloturna. Anton Cadotsch

La magia digl nov inspirescha da far propiests e d’ampruar novas tgossas. I dat en’energeia tot speziala, aglmanc tar me. Uscheia vaia fitg gugent la midada digl onn e titulesch igls meis december e schaner, scu igls mies meis preferias. Tot para pussebel e las marveglias èn grondas tge tg’igl nov onn porta. Propiests classics fatscha betg ple, ma fegnameiras am metta. Ia focussesch igls temas tgi dessan esser impurtants chest onn. Chest’antschatta digl onn am inspirescha egn digls mies codeschs d’unfants preferias: «Curaschus, curaschus» da Lorenz Pauli e Kathrin Schärer. Tenor me ègl en codesch tgi mintg’unfant dess liger e chegl ples gedas. L’istorgia ò li sper en pitschen poz. Igls caracters principals èn igls animals, tgi abiteschan agl poz. Els s’antopan e mintg’animal mossa alloura curasch cun en’acziun. Tots èn fitg ambizious e las acziuns survignan en caracter da concurrenza. Alla fegn è igl pitschen pasler vedlonder. Ma tge fò’l? El dei, tg’el fetscha betg part alla concurrenza! El resista agl sforz da gruppa. El metta en cler cunfegn per sasez e dei na. – Tge curasch! Ia schess da mamezza betg tg’ia seia en carstgang curaschous. E tuttegna ò igl pitschen pasler e la magia digl nov inspiro da m’annunztgier ad en de da scolaziun tg’am interessescha gio treis onns. Pertge dovra chel curasch az dumandez? La scolaziun era a Hannover. Otg ouras suletta cugl auto e chegl an maximal dus e mez deis. La responsabladad per dus tgangs e mamezza. Sfeidas, scu esser la notg suletta an en restorant d’autostrada, per tancar. Otg ouras star alla roda da palar. Curasch è per mintgign ensatge oter. Ma i vo betg angal pigl curasch. Siva d’aveir musso curasch suonda quasi igl dessert: la luschezza. Durant igl mies viadi è la luschezza carscheida tar mintga kilometer fatg. Er parteir pansiers agl radio ed an gasetta dovra curasch. Ma speranza, tgi er chest onn on bleras persungas igl curasch da parteir lour pansiers ed istorgias cun nous. Simona Demarmels ha passentà sia uffanza a Salouf e stat uss a Cuira. Ella è scolasta per cumportament da chauns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La magia digl nov inspirescha da far propiests e d’ampruar novas tgossas. I dat en’energeia tot speziala, aglmanc tar me. Uscheia vaia fitg gugent la midada digl onn e titulesch igls meis december e schaner, scu igls mies meis preferias. Tot para pussebel e las marveglias èn grondas tge tg’igl nov onn porta. Propiests classics fatscha betg ple, ma fegnameiras am metta. Ia focussesch igls temas tgi dessan esser impurtants chest onn. Chest’antschatta digl onn am inspirescha egn digls mies codeschs d’unfants preferias: «Curaschus, curaschus» da Lorenz Pauli e Kathrin Schärer. Tenor me ègl en codesch tgi mintg’unfant dess liger e chegl ples gedas. L’istorgia ò li sper en pitschen poz. Igls caracters principals èn igls animals, tgi abiteschan agl poz. Els s’antopan e mintg’animal mossa alloura curasch cun en’acziun. Tots èn fitg ambizious e las acziuns survignan en caracter da concurrenza. Alla fegn è igl pitschen pasler vedlonder. Ma tge fò’l? El dei, tg’el fetscha betg part alla concurrenza! El resista agl sforz da gruppa. El metta en cler cunfegn per sasez e dei na. – Tge curasch! Ia schess da mamezza betg tg’ia seia en carstgang curaschous. E tuttegna ò igl pitschen pasler e la magia digl nov inspiro da m’annunztgier ad en de da scolaziun tg’am interessescha gio treis onns. Pertge dovra chel curasch az dumandez? La scolaziun era a Hannover. Otg ouras suletta cugl auto e chegl an maximal dus e mez deis. La responsabladad per dus tgangs e mamezza. Sfeidas, scu esser la notg suletta an en restorant d’autostrada, per tancar. Otg ouras star alla roda da palar. Curasch è per mintgign ensatge oter. Ma i vo betg angal pigl curasch. Siva d’aveir musso curasch suonda quasi igl dessert: la luschezza. Durant igl mies viadi è la luschezza carscheida tar mintga kilometer fatg. Er parteir pansiers agl radio ed an gasetta dovra curasch. Ma speranza, tgi er chest onn on bleras persungas igl curasch da parteir lour pansiers ed istorgias cun nous. Simona Demarmels ha passentà sia uffanza a Salouf e stat uss a Cuira. Ella è scolasta per cumportament da chauns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Avant tgi la radunanza communala da Surses decida davart igl implant «Nandro-Solar», anveida igl cumegn ad ena sagonda seira d’infurmaziun e discussiun agl podi. Oz, glindesde anveida igl cumegn da Surses ad en’occurrenza d’infurmaziun ansemen cun l’Ovra electrica digl martgea da Turitg (EWZ) pertutgont igl project «Nandro-Solar». Siva dall’infurmaziun ò li ena discussiun agl podi. Igl EWZ planisescha numnadamaintg en implant fotovoltaic otalpin ainten la Val Nandro sur Radons. Chel è gio nia preschento la fegn otgover alla populaziun. «Siva da chegl è igl project nia concretiso e las contractivas concernent l’indemnisa­ziun ed igl dretg da biagier èn neidas finalisadas», screiva igl cumegn ainten sia invitaziun. A pled vign sper igl nov mastral da Surses, Daniel Wasescha, igls responsabels digl EWZ e Jürg Rohrer, manader dalla gruppa da perscrutaziun concernent energeias ­regenerablas tar la Scola ota turitgesa per scienzas applitgeidas ZHAW. Discussiun agl podi cun quatter persungas La discussiun agl podi vign organisada dalla Parteida liberaldemocratica (PLD) Surses. Chella moderescha Katharina Balzer da Radio Südostschweiz. Alla discussiun sa participeschan Adrian Ballat, ­suprastant da Surses, Martin Bosshardt, president digl cunsegl administrativ digl Berghuus Radons Gastro SA, Luzi Thomann, president digl cunsegl administrativ digl Turissem Savognin Beiva Alvra SA, ed Enrico Uffer, manader dalla Uffer SA. Davart la dumonda davart la concessiun digl dretg da biagier an favour digl EWZ per realisar igl project decida la radunanza communal digls 29 da schaner 2024. en ena surfatscha da var 100 plazzas da ballape aintadem la Val Nandro less igl EWZ installar 11 625 tavlas solaras.

La fegn da schaner 2024 decida igl suveran da Surses, sch’el less lascher biagier igl EWZ segl sies territori la pi gronda ovra fotovoltaica planisada aint igl Grischun. Ena infurmaziun publica e discussiun da glindesde seira ò musso tgi pudess dar ena decisiun piz a cup. Igls argumaints per u cunter èn sen meisa – e surtot dattigl anc enqual dumonda. «Chegl è fitg grev da deir!» – Cun chell’intschertezza ò raspundia en votant alla FMR siva la discussiun da podium da glindesde seira a Savognin. La dumonda è stada, tge resultat tg’el spetga tar la votaziun digls 29 da schaner 2024. La fegn da schaner vign la Sala Grava a Savognin sainza dubi a s’amplaneir puspe stagn e bagn, cura tgi la radunanza communala ò da decider davart igl dretg da construcziun per en’ovra fotovoltaica dallas Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) aintadem la Val Nandro (Val Schmorras), sen 66,5 hectaras davains las aclas da Radons sur Savognin. Santeir igl puls Gio glindesde passo è la Sala Grava stada bagn amplaneida tar en’infurmaziun ­publica digl cumegn da Surses, cumbinada cun ena discussiun agl podi, organisada dalla Parteida liberaldemocrata (PLD) locala. Aint igl «hotspot» politic da Surses, ainten la Sala Grava a Savognin, èn neidas var 200 persungas per udeir daple detagls davart igl project «Nandro-Solar» tg’è an lavour. Bleras votantas e votants on lia santeir igl puls tar chel pi grond project fotovoltaic aint igl Grischun, en project tg’ò procuro las davosas emdas er a livel naziunal per ondas medialas. Sainza dubi è blera gliout sorteida dalla sala cun ena tscherta intschertezza an vista alla votaziun digls 29 da schaner: Vignigl a dar en GEA u en NA? – Ma forsa è chell’intschertezza er d’attribueir alla durada dalla seira? Durant 3 ouras e 15 minutas è nia infurmo e discuto davart l’energeia solara an general e davart «Nandro-Solar». Indemnisaziuns ed infurmaziuns Las pi novas novitads an connex cun igl project aintadem la Val Nandro, an vischinanza da Radons, ò tradia glindesde seira igl nov mastral Daniel Wasescha. Gist durant igls sies amprems deis an uffezi stò chel sa fatschentar cun en project da generaziun. Daniel Wasescha ò preschento igl resultat dallas tractativas digl cumegn cugl EWZ pertutgont las indemnisaziuns. La dumonda è gio stada, quant tschains tgi igl cumegn da Surses survigna per metter a disposiziun ena surfatscha da 665 000 m² per realisar igl implant fotovoltaic alpin. Var 660 000 francs per onn è la cefra tg’è sa resultada dallas tractativas (varda boxa: «Daple tgi a Scuol»). Chel amprem act «uffizial» ò Daniel Wasescha fatg an moda factica e nunspectaculara. La sia preschentaziun è neida cumplettada anc cun treis ulteriours referats (varda boxa: «En preludi da referats») cun bleras explicaziuns tar «Nandro-Solar». Dus cunter e dus per D’interess pi grond è alloura stada glindesde passo la discussiun agl podium. A chella discussiun, moderada da Katharina Balzer da Radio Südostschweiz, èn sa participos Adrian Ballat, Enrico Uffer, Luzi Thomann e Martin Bosshardt. Igls dus amprems on pledo a favour digl project fotovoltaic, igls dus oters ancunter. Aint igl decurs dalla discussiun n’ègl betg do gronds svilups, perchegl tgi tot las varts on atgnamaintg discurria an roda e repetia savens l’atgna posiziun. Igls adversaris on exprimia lour temas economicas an connex cun «Nandro-Solar». Surtot Martin Bosshardt ò fatg valeir tg’igl «panorama» segl implant e surtot la construcziun da chel durant treis staschungs da stad pudessan metter an malour igl sies restorant-albiert Berg­huus Radons, noua tg’el è president digl cunsegl d’administraziun. Luzi Thomann, igl president dalla societad Turissem Savognin Beiva Alvra SA n’ò laschea mianc en bung peil ve digl project. El ò crititgia tgi l’indemnisaziun seia mengia bassa, tgi igl antier project na seia betg madeir, tgi chel metta an prievel purscheidas turisticas a Radons e tgi la Val Nandro na seia ansomma betg en li ideal, perchegl tgi sa tracta dad ena zona da recreaziun. Surtot ò Luzi Thomann repetia ples gedas tgi igl slogan turistic «manevel ad en oter mond» na seia betg ple verdevel cun en grond implant solar davant igl nas. Metter an malour tge? Dalla vart «pro» ò igl suprastant e vicemastral Adrian Ballat appello tgi igl cumegn da Surses possa – cun ena vista quasi globala – far la sia contribuziun solidarica alla midada energetica ed alla decarbonisaziun. El ò intuno: «Nandro-Solar è ena veia per proteger la nateira – e betg en project per metter an malour la nateira!» Adrian Ballat vei perchegl igl project actual scu gronda schanza per Surses. Da chell’ideia è er igl impressari da lenna Enrico Uffer. Sainza esser sez involvo aint igl project vei el daple schanzas tgi prievels per la regiun – e da chegl ò el er ampruo da persvader igls dus adversaris. Las temas economicas tgi chels fetschan valeir na possa el ansomma betg parteir. Perancunter ò el appello agl curasch da votantas e votants da piglier per mangs las grondas sfeidas digl avigneir e da sviluppar da cuminanza strategias futuras. Gist an chel connex ò el deploro tgi igl cumegn e l’organisaziun turistica na ­seian betg stadas ablas da cattar ena posiziun communabla, mabagn tgi detta ossa tensiuns an vista alla votaziun. Grond applaus ègl do an Sala Grava per Enrico Uffer per chest votum. I fiss atgnamaintg stada ena bunga finiziun dalla seira. Ma alloura èn suandadas anc diversas posiziuns e preten­siuns or digl publicum an connex cun «Nandro-Solar», schi la pasculaziun seia pussebla sot igls panels, sch’igls indrezs sussuran aint igl vent e quanta surfatscha digl implant tg’ins veia ansomma davent dalla terrassa digl Berghuus Radons. Tals votums mossan tgi dat bagn anc enqual dumonda relevanta e pi pac relevanta an connex cun «Nandro-Solar». Ma i stò ossa eir spert, siva 3 ouras e 15 minutas: igl «Solarexpress» spetga! Per pudeir sagleir sen chel trenign dalla subvenziun federala stuess igl cumegn inoltrar, ansemen cugl EWZ, anc aint igl decurs dalla premaveira ena lubientscha per «Nandro-Solar». Pero sch’igl project vign ansomma approvo chest meis dalla radunanza communala, «chegl è grev da deir». Daple tgi Scuol Ena gruppa da quatter persungas ò tracto cun las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) an connex cun las indemnisaziuns per igl cumegn da Surses. Dalla parteida èn stos igls dus mastrals, igl mastral anteriour Leo Thomann ed igl mastral actual Daniel Wasescha. Sustign extern on els dus survagnia da Mario Cavigelli, anteriour cunsiglier guvernativ digl Grischun, e da Peder Plaz, co-manader digl Forum d’economia digl Grischun. Durant ples sedutas siva digl aton 2023 on els tracto las disposiziuns digl contract da dretg da biagier per «Nandro-Solar», surtot er igl tschains tgi igl EWZ vess da paer anfignen igl 2059 (dirada da contract) per duvrar igl taragn. Igl rap solar Igl contract cugl EWZ, tgi vo an votaziun igls 29 da schaner 2024, prevei tgi igl cumegn da Surses survagniss onn per onn en’indemnisaziun da var 660 000 francs. Chel import resulta sen basa dad en’indemnisaziun dad 1.00 rp/oura kilowatt. Igl EWZ chinta cun ena producziun annuala da 66 GWh. Schi la producziun vess da sa sminueir, p.ex. schi igl implant niss redimensiuno, alloura survagniss igl cumegn aglmanc 400 000 francs. Ultra da chegl vign igl cumegn er a profitar dad infrastructura cun veias d’access e lengias electricas tgi vignan amplifitgeidas u realisadas an direcziun Radons. Gio igl otgover ò igl anteriour mastral Leo Thomann detg anvers la FMR tg’el spera sen en’indemnisaziun da var 600 000 francs. Tar en implant sumigliaint a Scuol – aint igl frataimp en po pi pitschen (48 GWh) tgi chel an Surses – è l’indemnisaziun pi bassa. Igl cumegn duess survagneir da ScuolSolar «angal» 0.75 rp/oura kilowatt. (fmr/dat) En preludi da referats Las vers 200 persungas preschaintas all’occurrenza publica a Savognin èn neidas muneidas glindesde seira cun bleras infurmaziuns, betg angal davart igl tschains fixo aint igl contract cugl EWZ. Gist treis referents – sper igl mastral Daniel Wasescha – on do pled e fatg davart dumondas d’energeia an general, davart «Nandro-Solar» e davart las tractativas correspondentas. Igl è sto en preludi da referats da bunamaintg dus ouras avant la discussiun agl podium. I dovra implants alpins Jürg Rohrer dalla Scola ota turitgesa per scienzas applitgeidas (ZHAW) ò referia tge tgi la Svizra stuess ansomma far per contanscher las sias fegnameiras per ena midada energetica. El ò propi insistia tgi dovra an mintga cass implants alpins scu chels planisos ainten la Val Nandro per garanteir an avigneir la siertad energetica aint igl paeis. Tenor las sias calculaziuns n’ègl betg pussebel da realisar la midada energetica «angal» cun implants segls tetgs u sen otra infrastructura. Philippe Heinzer, igl manader energeia tigl EWZ ò preschento an moda entusiastica las intenziuns dalla si’interpresa cun igl project «Nandro-Solar». El ò fatg reclama per chel ed intuno ples gedas: «La Val Nandro è en li ideal per en implant da chella grondezza.» Tgi igl EWZ seia fitg persvadia digl project. «Nous ischan siva da decennis en partenari fido ainten la regiun e nous preschentagn cò en project madeir e bagn pondero cun en’indemnisaziun faira per igl cumegn», ò el detg glindesde seira. 11 000 meisas solaras Tot igls detagls tecnics davart «Nandro-Solar» ò alloura preschento igl inschignier Gian Jegher tg’è uriund da Tinizong e canoscha bagn las circumstanzas ainten la regiun. El ò declaro ed illustro tot las dimensiuns e funcziuns digl implant. An furma concisa: sen en’otezza da 2200 – 2700 m s.m. vignigl a dar sen ena surfatscha da 665 000 m² en implant fotovoltaic cun var 90 000 moduls solars sen 11 000 meisas solaras. Chellas meisas «bifazialas» (panels tgi pon absorbar suglegl e reflexiun da dus varts) vignan ad aveir en’otezza totala da var 6 meters. Tenor Gian Jegher vign dantant er sclaria, ansemen cugl Plantahof a Landquart, schi e scu tg’ena pasculaziun alpestra sot igls indrezs solars vign ad esser pussebla. Tenor Gian Jegher funcziunescha igl implant da test tgi sa catta ossa aint igl territori previa, fitg bagn e mossa bungas valours energeticas. La construcziun digl antier implant sen ena surfatscha da passa 90 plazzas da ballape vign a cuzzar treis onns, resp. treis stads ed atons tranter igls onns 2025-2027. (fmr/dat) Igl messadi da votaziun, inclusiv contract da dretg da biagier ed ulteriouras infurmaziuns davart igl project «Nandro-Solar» èn da cattar sen: www.surses.ch u bagn www.ewz.ch. Igl implant da test per «Nandro-Solar» Ena Sala Grava plagna chest glindesde seira a Savognin. Bleras votantas e votants on lia santeir igl puls an vista alla votaziun digls 29 da schaner 2024 per u cunter «Nandro-­Solar».Foto David Truttmann Ina viva discussiun al podium en Sala Grava - cun ils adversaris dal project "Nandro-Solar" - da sanester Luzi Thomann e Martin Bosshardt. Ina viva discussiun al podium en Sala Grava - cun (da san.) la moderatura Katharina Balzer, Enrico Uffer, Adrian Ballat, Luzi Thomann e Martin Bosshardt. Igl nov mastral digl cumegn Surses - Daniel Wasescha. Igl implant da test per «Nandro-Solar»

A Lantsch pon neir construeidas novas abitaziuns per indigenas ed indigens aint igl territori da Surveglias. La regenza grischuna ò approvo la revisiun parziala dalla planisaziun locala da Surveglias, tg’era neida concludeida digl cumegn da Lantsch igls 25 da settember 2023. Uscheia ò ella stgaffia las premissas planisatoricas per promover ampremas abitaziuns paiablas. Chegl screiva la regenza ainten ena communicaziun da chesta gievgia. 20 anfignen 25 abitaziuns Per promover ampremas abitaziuns paiablas duessan las parcellas tg’èn an proprietad digl cumegn e tg’èn situadas aint igl territori Surveglias, neir messas a disposiziun aint igl dretg da construcziun alla Societad cooperativa per la construcziun d’abitaziuns Lantsch. Sen chel areal ègl previa da construeir dus tgesas da ples famiglias cun tot an tot 20 anfignen 25 abitaziuns. (cdm/rtr/fmr) Aint igl territori Surveglias a Lantsch less la societad cooperativa indigena construeir 20 anfignen 25 abitaziuns paiablas per indigens.

Siva d’en pêr emdas croda el se immediat davant igl restorant Crest’Ota a Lai: en container da bartga an cotschen neon. I sa tracta digl studio da tung mobil digl artist Dodo. Igl container – er numno «Ministry of Good Vibes» passainta igl anviern a Lai e serva tenor communicaziun da la Regiun da vacanzas Lai scu li d’occurrenza. Da Basilea an Africa anfignen Lai Cun igl sies container resp. Studio da tung mobil è Dodo – igl musicist svizzer, viagia da Basilea sur igl Ragn anfignen Africa. Sies viadi igl ò mano tras varsaquantas teras scu Germania, Hollanda, Africa digl Sid anfignen alla Costa d’Ivour. Chegl cugl intent da rivar anfignen Yopougon, noua tg’igl musicist è carschia se ed ò passanto igls sies amprems tschintg onns avant tgi la famiglia è turnada an Svizra, perchegl tg’igl bab era sen mureir. Durant igl sies viadi cugl container ò Dodo produtgia e regi­stro canzungs cun musicistas e musicists locals uscheia tg’è resulto per l’egna en album, per l’otra igl film «Yopougon – way back home». A Lai duess igl container procurar tenor communicaziun per bungs «vibes», seia chegl per festas, steiva da fondue, galareia u buteia da pop-up dad uniuns, teams, fatschentas u privats. Per la finiziun dalla dimora a lai procura Dodo gis sez, chegl alloura igl avregl cun en concert an rom digl festival «Live is Life». (cdm/fmr) Igl container da bartga sa catta pigl mument sur la vischnanca da Lai.

Per la terza geda ò li la fegn schaner igl Val Surses Nordic Cup. La cursa da passlung per indigens, sagond-indigens e giasts vala scu cursa populara da plausch. Scu tgi Turissem Savognin Beiva ­Alvra SA screiva ainten ena communicaziun da chesta mesemda, scumainza la cursa sonda seira cugl Nordic Cross a La Nars, Savo­gnin. Igls miglers participants e participantas gudognan puncts supplementars tgi pon far diever igl proxim de a Rona. Dumengia ò alloura li la cursa scu sagonda etappa. I dat differentas ­distanzas, dad 1,5 km anfignen 3 km per unfants e 12 km per carschias. Per la rangaziun digl cup chinta igl resultat digl Nordic Cross e dalla cursa scu tala. Igl è er pussebel da sa participar uscheia tgi las dus cursas vignan valetadas singulas. (cdm/fmr) Igl Val Surses Nordic Cup consista da dus cursas – igl Nordic Cross e la cursa a distanza.

Chesta dumengia decida igl suveran da Surses, sch’ins less prolungar per igl EWZ la concessiun hidraulica ainten la regiun. Igl cumegn ò decidia an en amprem pass da betg prolungar la cunvigna – e previsiblamaintg vign chegl sancziuno all’urna chesta dumengia. E tuttegna planisescha l’interpresa EWZ da dulzar igl rampar da Marmorera, en elemaint central dad exact chell’ovra hidraulica. Ma tge ò ena tgossa da far cun l’otra? La FMR dat raspostas. Tge capitess, sch’ins dulzess igl rampar da Marmorera per 10, 14 u perfign 24 meters? Fitg simpel: Ins pudess augmentar igl volumen digl lai da farmada tgi cuntigna oz maximalmaintg 62 miu. m³ ava – e produtgier uscheia daple energeia igl anviern. Chegl è egn da 15 projects tg’è nias decidias igls 21 da zarcladour 2021 ad ena meisa radonda sen plang naziunal. I sa tracta d’ena cunvigna tranter Confederaziun, cantuns, uniuns digl ambiaint e represchentants dalla branscha tgi la Confederaziun ò publitgia igl december 2021. Igl intent: cattar en «cumpromiss» per produtgier an futur energeia hidraulica sainza periclitar la biodiversitad e tigneir an îgl la ­fegnameira digl clima netto nolla. Aint igl frataimp èn passos dus onns siva da chegl tgi la cunvigna è neida publitgeida igl december 2021. A Marmorera è tot rasto chiet – igl rampar da Marmorera schea scu usito cun sies 91 meters otezza tranter Marmorera e Scalotta. Tge è oramai igl stand digl project, tg’è digl reminent en project dallas Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ)? E tge consequenzas vess en NA digl suveran da Surses dumengia proxima concernent la prolungaziun dalla conces­siun cugl EWZ (varda box)? Lez less numnadamaintg prolungar las concessiuns digl dretg ­dallas avas existentas per las ovras electricas Tinizong e Nandro tgi scrodan igl onn 2035. E gist chella da Tinizong fò adiever dall’ava digl lai da Marmorera. Tge è igl stand actual digl project? Siva digl favrer 2022 examinescha igl EWZ internamaintg differentas variantas d’amplifi­tgier igl lai da Marmorera, concret vogl per dulzar igl rampar scu er agiuntar ulteriouras turbinas. Scu tg’igl EWZ ò detg anvers la FMR ins vegia decidia igl aton passo, tgi da dulzar igl rampar per 14 meters seia la varianta la pi adattada; chegl arisguard rentabilitad, influenza pigl clima e constituziun digl rampar. Dantant seian ulteriouras turbinas betg rendablas. Per quant ins pudess augmentar la capacitad? Cun dulzar igl rampar per 14 meter ins pudess arcunar daple ava la stad, chella ins pudess al­loura turbinar igl anviern, chegl tgi muntess en augmaint da radond 50 ouras gigawatt. An cumparegliaziun: actualmaintg produtgescha igl EWZ aint igl Grischun Central passa 700 ouras gigawatt electricitad ainten las centralas da Tinizong, Nandro, Adont, Casti Ost, Casti vest, Solas, Segl e Rothenbrunnen. Quant costa igl project? Ena cefra concreta ins na saptga pigl mument betg far, dei Marie Oswald, pledadra tigl EWZ. Per dulzar igl rampar e cun spustar la veia naziunala – chegl tgi fiss necessari –, chinta igl EWZ cun investiziuns totalas resp. en import bass da milliuns da treis cefras. Tge consequenza vess igl project per la veia naziunala? «La veia naziunala existenta ins stuess planisar e construeir da nov sen en tratg da 1 500 meters», dei Marie Oswald. Tenor stand da planisaziun actual maness la veia venavant sur tera dalla vart dalla vischnanca da Marmorera. Cun la veia nova ins allontaness ena strètga sotvart igl rampar. Cugl ASTRA – igl Uffezi federal da veias – ins sa barata intensivamaintg. Tge capeta, sch’igl suveran da Surses ­refusescha igls 21 da schaner 2024 da prolungar la concessiun digl dretg dallas avas existentas per las ovras electricas­ ­Tinizong e Nandro tgi scrodan igl onn 2035? Igl EWZ vegia integro la cumischung digl «return agl proprietari» (Heimfall) digl cantun e cumegn ed infurmo davart la varianta da dulzar igl rampar per 14 meters ed igls costs, dei Marie ­Oswald. En NA dumengia proxima vess per consequenza tg’ins cuntinuess e terminess tuttegna la fasa da projectaziun tgi cozza previsiblamaintg anfignen igl mars 2024. Damai tgi sa tracta d’en project dalla meisa radonda naziunala spetgan igls participants da chella chel project. Cun la cumischung digl return agl proprietari stuess igl EWZ dantant discutar igls ulteriours pass, dei Marie Oswald ed agiunta: «Ultra da chegl ston neir sclareidas differentas dumondas cun igl cantun ed igl cumegn da Surses, scu per exaimpel las indemnisaziuns dalla valour restanta. Chellas dumondas gioian ena rolla centrala ed influenzeschan essenzialmaintg la realisaziun resp. igl urari digl project.» Leo Thomann, anteriour mastral da Surses ò gia declaro anc durant igl sies taimp an uffezi: «Nous vagn dus cumischungs, ena cumischung strategica ed ena cumischung operativa. La cumischung operativa lavoura or igls detagls scu cuntinuar.» Er schi chellas dus cumischungs na ve­gian betg en’influenza directa segl project numno, stuaron ellas s’occupar cun la dumonda digl rampar da Marmorera, ord muteiv tgi detta naturalmaintg ena colliaziun directa, uscheia Leo Thomann. E tge capeta, sch’igl suveran da Surses decida dumengia da prolungar la concessiun? Alloura cuntinuescha igl EWZ direct siva d’aveir termino igl preproject cun la planisaziun da dulzar igl rampar e la nova veia. «Igl giaveisch dalla meisa radonda dall’energeia hidraulica pudess oramai neir adamplia pi svelt, cunchegl tgi la decisiun d’investiziun digl EWZ pò neir pigleida sveltamaintg. La fegnameira fiss d’aveir termino igl dulzamaint digl rampar e la veia nova anfignen tigl scumanzamaint dalla nova concessiun igl onn 2035», uscheia Marie Oswald. Igl EWZ e Surses Igl cumegn da Surses contrahescha pigl mument gist an differents gros cun las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ). Dulzar igl rampar da Marmorera e produ­tgier uscheia daple energeia d’anviern è egn digls projects tg’igl EWZ prevei an Surses (varda artetgel). Scu tgi la FMR ò rapporto ainten La Quotidiana da chesta mesemda prevei igl EWZ scu ulteriour project an Surses da montar aintadem la Val Nandro en implant solar – «Nandro-Solar». A caschung dalla radunanza communala digls 29 da schaner 2024 decida igl cumegn da Surses davart igl contract cugl EWZ. En’ulterioura decisiun peglia igl cumegn da Surses chesta dumengia. Chella pertotga la dumonda digl EWZ da renovar las concessiuns digl dretg dallas avas existentas per las ovras electricas Tinizong e Nandro. Chellas scrodan numnadamaintg igl onn 2035. (fmr/sab) Igl rampar digl lai da Marmorera è nia biagia igls onns 1950-1954. Igls abitants e las abitantas on stuia bandunar lour tgesas paternas. Igl lai da fermada Marmorera vign actualmaintg dad arcunar var 62 miu. m³ ava. Tar ena dulzada digl rampar ins stuess spustar en tratg dad 1,5 km dalla veia naziunala agl our digl lai. Igl rampar digl lai da Marmorera è nia biagia igls onns 1950-1954. Igls abitants e las abitantas on stuia bandunar lour tgesas paternas.

«L’ora è stada top, la lavour cugls voluntaris stupenta, 430 passlunghistas e passlunghists on piglia part sen las loipas bagn preparadas ed ia va pudia piglier ancunter blers cumplimaints da participantas ed uffizials (Swiss Ski, arbiters)», uscheia resumescha Carlo Wasescha la 39avla cursa da passlung Planoiras a Lai. Siva digl onn passo è el president digl comite d’organisaziun. Chegl screiva Lai Marketing e Support SA ainten ena communicaziun. Victorgia engiadinesa Gudagnea la cursa da 25 km, tgi chinta tigl Swiss-Lopet e Swiss Cup, ò Isai Näff, igl passlunghist da 18 onns da Sent, siva d’en finish plagn tensiun. El ò pudia surpassar Jonas Baumann da Tavo segls davos 300 meters avant igl final. Terz è davanto igl romand Antonin Savary. Per Näff, scu er igl tschintgavel Silvan ­Hauser ed igl otgavel Niclas Steiger è chegl stada la cursa finala avant igls campiunadis mundials digls juniors tg’on li igl favrer an Slovenia. Tar las donnas ò Giuliana Werro, la donna da 24 onns da Zernez, piglia part per l’amprema geda agl Planoiras ed er gist gudagnea. An cumparegliaziun cun la sagonda Carla Nina Wohle da Spiez ò ella contanschia igl final cun en avantatg da quatter minutas. Terza è davantada la tudestga Sigrid Muntscheller. Totalmaintg èn sa participos a Lai 730 curriedras e currieders, damai tgi igl Planoiras cumpeglia la cursa da giuvenils, da Special Olympics, digl Swiss Cup, digl Planoirino e sa tgapescha digl Planoiras scu tal. (cdm/fmr) Impressiuns digl 39avel Planoiras tg’ò mano da Lantsch a Parpan anavos a Lai.

«Buna architectura» – chegl è igl mond e la passiun dad Anita Simeon Lutz. La donna uriunda da Lantsch segna oz anc scu schefredactoura d’ena revista per architectura e design a Turitg. Aint igl discurs cun la FMR ò ella tradia, pertge tg’ella na biegia betg tgesas «idealas», pertge tg’ella na so betg tge tgi fò or ena bun’atmosfera e pertge tg’ella ò viso la sia plazza siva 11 onns. «Mobiglia dei or fitg bler sur dalla persunga, pero er igls codeschs tgi stattan aint igl regal», dei Anita Simeon Lutz. «Ia na sa betg, schi ensatgi cun en regal d’IKEA è en schlet carstgang, pero la mobiglia dei or quant impurtantas tgi las tias quatter pareis èn per tè.» L’architecta uriunda da Lantsch è siva digl onn 2012 schefredactoura dalla revista per architectura e design «Das ideale Heim» cun sedia a Turitg. Ni cugls sies pleds: Anita Simeon Lutz è «ena architecta tgi screiva sur dad architectura.» Tge è «ideal»? Cun aveir termino en studi d’architectura alla ETH fissigl sto evident, schi Anita Simeon Lutz (51) vess simplamaintg biagia tgesas. «Ia sung davantada redactoura perchegl tg’am stat a cor da communitgier buna architectura. Igls architects pon discutar dei tranter els da buna architectura, schi dei tgi nign vot chella architectura è tot pigl giat. Ia va adegna gia l’impressiun tg’ia stoptga far public bungs exaimpels, ia sung damai ena sort translatoura.» Igls deis da lavour passainta ella u cun far intervistas u reportaschas, magari er aint igl exteriour tar «clients», scu tg’ella igls nomna. «Ed en normal de catastrofal a Turitg antscheva cun mails e cuntinuescha cun sedutas.» Anita Simeon Lutz screiva texts, conceptualisescha la «sia» revista. Inspiraziun vegia ella ple tgi avonda, seia chegl sur messas dalla branscha, Instagram u la concurrenza. «Temas dattigl tants, la selecziun è la sfeida. Las revistas d’anviern èn forsa pitost en po chalet-chic, en po bling bling – ischans pero nigna Rolex», dei ella riond. Ma, tge è alloura «Das ideale Heim»? La revista tgi cumpara diesch gedas ad onn? «Nous creagn en mond digl qual nous cattagn tg’el seia da bunga qualitad, ins dei damai agls var 27 000 lectouras e lectours ‹chegl è igl noss ideal›.» Detg magari aint igl fallo tung E pertge biegia Anita Simeon betg tgesas «idealas»? Chegl seia sa tgapescha er interessant, pero igls projects cozzan pi dei anfignen tg’ins vei en resultat. «Chegl cò è pi effiziaint», dei ella mussond sen la pi nova revista da «Das ideale Heim». «Pero er betg schi dirabel», remartga la redactoura. «Ed er betg schi problematic, schi te fast en sbagl», agiunta Anita Simeon Lutz cun en reir. L’architecta è directa, rachinta aint igl discurs cun la FMR avertamaintg davart igl sies mond professiunal, igls inserents tgi na fetschan ozande betg ple reclama «sainza tg’els survignan ensatge redacziunal», pero er davart divergenzas aint igl team, schi oters seian forsa gio agl limit ed ella betg anc. «Ia na sa betg tigneir igl mies meini per mamezza. Betg tg’ia deploress pi tard chegl tg’ia va detg, pero magari vaia forsa detg ensatge aint igl fallo tung.» Viso la plazza De facto seia ella amplueida cun en pensum da 100 %, er sch’ella turna savens pir vers las 20.00 a tgesa. Sch’igl mintgade seia alloura magari stressont stoptga ella er bandunar eneda ena seduta, «ma piglier or ed eir en de sen la Rigi, en oter ambiaint relativescha bler.» Anita Simeon Lutz rachinta avertamaintg er davart igls treis onns difficils ainten la sia veta, igl om malsang cun cancer, dus unfants pitschens e tgesa ed amplueida cun 80 %. «Sch’ia sung neida da far chegl, vigna da far mecta bler», dei ella cun persvasiun. Pero taimp pigls sies dus mattatschs (15 e 10 onns) resta strousch, uscheia tg’ella ò viso la sia plazza scu schefredactoura per aint igl decurs digl onn 2024. Dessignia a mang la lavour da diplom Cler è, Anita Simeon Lutz less restar fidevla all’architectura. Ena passiun tgi l’accumpogna gio siva dalla sia unfanza. «Chegl dereiva da mies bab tgi veva en affar da construcziun da lenna e tgi fiss ansasez davanto gugent architect. Gio scu unfant vaia savia m’imaginar bagn en ambiente, ia va adegna gia igls mies monds.» Siva dalla matura a Coira è la tscherna digl studi stada simpla. «Chel studi vast è perfetg per tots. Architectura pertotga nous tots, sch’interessescha u betg. Cler, ins dovra en tschert sentimaint per qualitad, material ed ena visiun 3D.» E cun la madema fladada remartga Anita Simeon Lutz tg’ella na saptga anc oz betg dessignier. «La mia lavour da diplom all’ETH vaia dessignia a mang.» Uscheia tg’ella ò, durant igls tschintg onns digl onn 2007 – 2012, cura tg’ella ò perfign luvro en taimp scu «architecta classica», adegna gia igls sies dessignieders. Cun aveir luvro gio igls onns avant eneda per la tgesa editoura ins vegia alloura offeria ad ella igl onn 2012 la schefredacziun da «Das ideale Heim». Ella vegia adegna er gia ena passiun per screiver, ella è stada aint igl comite d’organisaziun digls Deis da litteratura a Domat, ò scretg per las «Punts», l’anterioura gasetta rumantscha per giuvenils. Ed er aint igl taimp liber – schi resta eneda anc en mument per hobis – sa deditgescha ella alla litteratura, ligia crimis – «litteratura simpla», dei ella. E cura resta taimp per igls dus unfants? – «Chegl è precis igl problem, els èn angal anc pacs onns a tgesa, chegl è egna dallas raschungs per visar la plazza e per deir ‹family first›.» «Lantsch è igl mies datgesa» Tar la sia famiglia totgan per Anita Simeon Lutz er sias soras, cun las qualas ella ò tenor atgnas indicaziuns ena relaziun strètga. Egna veiva perfign tar ella, per sustigneir Anita Simeon Lutz e sies unfants aint igl mintgade. Tschellas soras, tgi stattan a Lantsch e Tavo, viseta ella magari. «Lantsch è igl mies datgesa, ia sung eida gugent davent, turn gugent, ma stess mai chise!» Siva da 16 onns stat Anita Simeon Lutz a Neerach (Turitg). Pi tard savess ella s’imaginar da turnar aint igl martgea da Turitg. «La diaspora e chel ‹Riegelhausbau› a Neerach stò betg esser. Igl è damai betg tg’ia stess ainten ena tgesa sa betg tge, ia stung siva d’en onn e mez a fit ainten en’abitaziun digls onns 2000, tot alva, l’acustica è anc adegna betg cuntantevla.» Ella vegia sa tgapescha dus treis mobiglias da design, scu las soptgas, ma betg daple. E schi ameias u ancunaschaints dumondan per tips tigl agen mobigliar stoptga ella deir: «Sorry, nign’ideia. Ia na sa er betg propi tge tgi fò or ena bun’atmosfera, pero ia sa deir sch’ella è bunga u betg. Las miglras istorgias dattigl lò noua tg’è autentic, noua tgi vign vivia, e betg noua tg’ins ò detg agl architect davains ‹fò’m ensatge›.» Ed ella agiunta: «Ins pò damai anc adegna anvidar me.» Gugent puspe part dalla petta rumantscha Scu tgi vo ossa anavant per Anita Simeon Lutz, aglmanc ord vista professiunala, è avert. «Nign plan. Pero ins stò esser liber per tgi sa detta ensatge nov. Forsa puspe daple architectura classica, ma er l’architectura scientifica è interessanta.» E gugent sa regorda ella agls onns aint igl comite d’organisaziun digls Deis da litteratura, scu «part dalla petta rumantscha»: «Ia pigless gugent puspe se igl feil, an tge furma er adegna.» Communicatoura d’architectura Anita Simeon Lutz (51) è carscheida se a Lantsch. Siva dalla Scola cantunala a Coira è ella sa decideida per en studi d’architectura alla Scola politecnica federala (ETH), tg’ella ò termino igl onn 2000. Igls onns 2000 anfignen 2012 è ella stada redactoura responsabla per la revista «Umbauen und renovieren» tar la tgesa editoura Archithema SA, ò luvro scu architecta e per otras revistas. Igl onn 2012 è ella turnada tar Archithema SA ed è davantada schefredactoura da «Das ideale Heim». Chella incumbensa vign ella dantant a terminar aint igl decurs digl onn 2024. Anita Simeon Lutz abitescha a Neerach ed ò dus mattatschs (10 e 15 onns). (fmr/sab) Anita Simeon Lutz – communitgier buna architectura la stat a cor.

68 skiunzas dalla Svizra, Tera Tudestga, Austria, Principadi da Liechtenstein e Belgia èn sa participadas l’emda passada durant dus deis allas cursas da FIS a Savognin. Glindesde e marde ò mintgamai gia li en slalom gigant da Somtgant anfignen Fugna. Scu tgi Diego Casparin, president digl Club da skis Savognin e directour dalla cursa dei, seian las cundiziuns da neiv stadas perfetgas per organisar ena cursa sen nivel da FIS, uscheia tgi mintga participanta vegia pudia far diever dallas mademas cundiziuns da pista. Fatg experientscha ainten la cuppa mundiala Igl slalom gigant digls 15 da schaner 2024 ò gudagnea Lara Baumann digl Club da skis Appenzell, chegl cun en avantatg da 0,29 secundas sen la sagonda Aline Hoepli digl Club da skis Gossau, terza è davantada Jasmin Mathis digl Club da skis Buochs. Tgi Lara Baumann ed Aline Hoepli, tgi appartignan digl reminent er agl cader C da Swiss-Ski, totgan tar las miglras sen chel nivel conferma igl resultat digls 16 da schaner 2024: lò ò Aline Hoepli gudagnea avant Lara Baumann, chegl cun en avantatg da 0.44 secundas, terza è davantada Sarah Zoller digl Club da skis Gossau. Aline Hoepli, la donna da 22 onns è digl reminent er gio sa participada alla coppa mundiala a Kilington (USA) ed an Courchevel (FRA). Lara Baumann spetga anc segl sies debut ainten la cuppa mundiala. (fmr/sab) Las tschintg miglras digl slalom gigant da glindesde: 1. Lara Baumann, 2. Aline Hoepli, 3. Jasmin Mathis, 4. Elin Romer, 5. Marie Therese Haller. Cundiziuns perfetgas en la pista a Fugna aint igl territori da skis da Savognin. Las tschintg miglras digl slalom gigant da marde: 1. Aline Hoepli, 2. Lara Baumann, 3. Sarah Zoller, 4. Sue Piller, 5. Elin Romer.

La squadra redacziunala digl «Noss Sulom» è sa fatschentada ainten la nova ediziun cun la «tradiziun». La revista porscha vistas fres-tgas e persunalas sen la tematica multifara – tranter oter vign igl lectour a cattar or igl connex tranter spaghettis e calonda mars a Salouf. Las tradiziuns von a perder, nign tgi s’angascha ple, nign tgi s’interessescha per igl passo – Chegl è ena remartga pessimista tgi croda savens an discussiuns davart igl tema «tradi­ziuns». Scu tgi Pia Plaz screiva aint igl sies editorial dalla nova ediziun dalla «Revista digl noss Sulom», zoppa davos chel pled dantant er bler positiv scu «grond plascheir, regurdien­tscha, saveida e siertad.» Las redactouras Pia Plaz, Bettina Cadotsch e Cornelia Candreia on rimno e scretg per l’ediziun tg’è cumpareida igl december 2023 differentas contribuziuns tgi reflecteschan usits, ­affars da tradiziun u identitad(s) istorica(s) dalla regiun. Ellas èn sa dumandadas, tge tgi la tradiziun monta atgnamaintg anc ozande. La FMR ò piglia sot la marella treis contribuziuns dalla revista actuala. Spaghettis a Salouf e pizochels a Riom Ainten ena contribuziun davart la tradiziun da calonda mars an Surses vign alla gleisch la relaziun tranter en’usit digl passo e la sia muntada per las generaziuns giovnas dad oz. An furma documentara/cronica detagleda descreivan scolars dallas differentas vischnancas scu tg’els scatschan chel de igl anviern. Igl è divertent da liger scu tg’igls unfants da Salouf survignan da mezde da calonda mars ena purziun «spaghettis, petta da meirs e merengs», dantant tgi igls unfants da Riom sa legran da «pizochels rasanos». I na dat oramai betg «igl» calonda mars per se, ma bleras furmas tgi varieschan levet da vischnanca tar vischnanca. En’ulteriour accent dalla revista èn chest’eda igls affars da famiglia. Ainten blers sectours totgan chels affars tar las pitgas economicas dad ena regiun, scu per exaimpel aint igl pouresser u tar mastirants. Betg adegna ègl simpel, da surdar la fatschenta da generaziun tar generaziun e da furmar uscheia ena «tradiziun». La redactoura Bettina Cadotsch ò purtreto an moda fitg persunala igls treis affars da Martina Cantieni (varda foto), Nicolin Sonder e Mitgel ­Arpagaus. La poura, igl mecanist da maschinas agricolas ed igl scrinari relatan da lour experientschas da lavour e scu tgi la surdada da generaziun tar generaziun è gartageda. En bel citat or digl purtret da Nicolin Sonder an chel connex è: «All’antschatta ins vignigl cumparaglea cun la generaziun viglia. Chegl vot deir, sch’ins less adampleir las preteisas ed igls giaveischs dalla clientella, ins stò dar gas.» La reportascha da Pia Plaz tracta igl far pang alla moda viglia (varda foto). La tradiziun cugl pastregl an vischnanca vign numnadamaintg anc viveida ainten las dus vischnancas Salouf e Lantsch. La grond’art da far en bung pang aint igl pastregl è damai tenor las persungas tgi on en po experientscha, Thomas Eigensatz ed Ida Fravi, pitost da cattar la dretga temperatura digl furn – e pi pac igl recept. Chel sa sumeglia fitg egn a l’oter ainten las dus vischnancas. Bleras fotografias da far pang, en’intervista cun Baba Simeon (1927-2011) e recepts da pang arrundeschan igl artetgel captivont. Tradiziuns tgi veivan Las treis redactouras ed igls numerous autours «libers» reflecteschan cun bels exaimpels damanevel dalla gliout, las differentas perspectivas sen la tematica dalla tradiziun e demonstreschan uscheia tgi la relaziun tranter tradiziun e moderna è cumplexa, bela e pi pac pessimistica tgi chegl tg‘ins sainta forsa savens. Igl prievel da restar tar la tematica dalla tradiziun tar igl ductus «pi bod era tot migler» e dad amblidar igl liom tar ozande è tenor me nia untgia bagn. Igl cover dalla revista illustrescha bagn la tematica cun la fotografia istorica neir-alva e dasperas la fotografia actuala da calonda mars an calour. La revista da radond 40 paginas (sainza igl calender) mossa a moda autentica ed one­sta, tgi tradiziuns èn daple tgi angal «pang vigl» – ellas on er ena muntada ed ena relevanza per igl preschaint. Per abunar la «Revista digl noss Sulom» cun anc bleras otras contribuziuns tanschigl da screiver en mail a administraziun@sulom.ch. Costs: 25.50 inclusiv porto.

Ègl pussebel da pascular sot igls panels? Tschivlan igls indrezs aint igl vent? E per quanta canera procuran camiuns e helis durant la fasa da construcziun? – Proxim glindesde decida igl suveran da Surses, sch’el less lascher biagier igl EWZ sen territori communal la pi gronda ovra fotovoltaica planisada aint igl Grischun. La FMR rasponda en pêr dumondas tg’èn anc avertas. 3 ouras e 15 minutas: igl è stada ena lunga seira ainten la Sala Grava a Savognin igls 16 da schaner 2024. Igl è nia discuto ed infurmo davart l’energeia solara an general e davart «Nandro-Solar». Glindesde proxim decida ossa la radunanza communala da Surses davart igl dretg da biagier per en’ovra fotovoltaica – la pi gronda ovra planisada aint igl Grischun – dallas Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) aintadem la Val Nandro. Nias a pled ainten la Sala Grava n’èn betg angal experts ed igls represchentants da cumegn, adherents ed adversaris, mabagn èn suandadas or digl public diversas pretensiuns e dumondas an connex cun «Nandro-­Solar» – er dumondas, tg’ins n’ò betg pudia rasponder concret. Ed er las treis brevs da lectours dad oz, gievgia ainten La Pagina da Surmeir mossan: I dat anc enqualtgi dumonda averta tigl votant e la votanta. Pasculaziun da movel anc averta Igls indrezs planisos ainten la Val Nandro cumpeglian ena surfatscha da 665 000 m², ena surfatscha tgi vign pasculada digl movel dalla Corporaziun d’Alp Val Nandro. Ègl anc pussebel da pascular sot las var 11 000 meisas solaras resp. igls 93 000 moduls solars tgi sa cattan sen en’otezza da radond 3 meters sur la pastgeira? Tenor Daniel Bürgler, manader da projects digls indrezs fotovoltaics tigl EWZ, n’ègl betg pussebel da rasponder, schi ena pasculaziun da movel seia pussebla u betg. «La raschung è tgi na dat simplamaintg anc nigns implants otalpins. Nous ischan premuros da pussibilitar ena utilisaziun dobla da chella surfatscha tgi corresponda digl reminent a var 1,8 % dall’antiera surfatscha dalla Corporaziun d’Alp Val Nandro. Perchegl vainsa adatto la construcziun dallas pitgas per minimar igl risc per las vatgas da scarpitschier e sa blessar.» Ins seia er an contact cugl Plantahof e premess tgi igl suveran scheia EA glindesde proxim ins vigna ad installar en indrez da test agl Plantahof per observar igl cumportamaint digl movel. «Schi ena pasculaziun na fiss betg pussebla, alloura ans ischans cunvignias cun la Corporaziun d’Alp Val Nandro tgi niss fatg seiv anturn igl implant, uscheia tgi pasculaziun ed implant nissan separos egn da l’oter.» Implant duess betg ple tschivlar Gio l’emda passada alla seira d’infurmaziun è nia dumando, sch’igl implant tschivla ni sussura aint igl vent? En fatg tg’ins vegia pudia constatar tigl indrez da test tg’è installo actualmaintg. Chella dumonda vign er fatga ainten egna dallas brevs da lectours menziunadas soura: «Ègl siva gl’antier implant tgi tschivla antras igl vent, scu igl indrez da prova monto?» – Ena dumonda tgi Gian Jegher – igl inschignier tg’ò preschento igls detagls tecnics alla seira d’infurmaziun a Grava – ò bagn er s’accurschia, pero betg savia «declarar». Aint igl frataimp ins ò examino davart digl EWZ igl «tschivlem» digl indrez. Daniel Bürgler: «Chella canera vign caschunada da ferm vent, la raschung è ena tola libra tg’è montada ve digls canals pigls cabels. Nous niron a midar igl design dalla tola uscheia, tg’igl problem pò neir elimino cumplettamaintg. Tigl implant definitiv na vignigl betg a dar en tschivlem.» 60 sgols per de Premess glindesde proxim en EA, è preveida ena fasa da construcziun da «Nandro-Solar» igls onns 2025 – 2028, mintgamai da matg anfignen otgover. Tge monta chegl pigl turissem da stad ainta Radons, resp. quanta canera procura la construcziun, p.ex. antras sgols da helicopters? Daniel Bürgler: «Igls transports cun camiuns von sur la veia da gôt da Tinizong e betg sur Tigignas-Radons, uscheia tgi na dat betg canera ulterioura per igls abitadis. Davent dalla plazza da transcarger a Curtegns aintem Nandro vign igl material transporto cun ena pendiculara – tgi vign construeida angal per la fasa da construcziun – aint igl perimeter. E pir da lò anor vignan las meisas solaras sguladas cugl helicopter tar lour posiziuns correspondentas.» Concret sa tractigl tenor igl EWZ da radond 60 sgols per de sulettamaintg sur igl territori da construcziun, durant la staschung ota igl fanadour ed avost ins minimescha chels sgols dantant cun far diever d’en ulteriour sistem d’ena crana mobila. Cun tests da canera digl helicopter tigl Berghuus in Radons ins vegia misiro 55 decibels da las ramours da motor, tge tgi corresponda circa alla canera d’ena frestgera u plievgia, uscheia Daniel Bürgler. Philippe Heinzer, manader energeia tigl EWZ agiunta: «Davent dall’antschatta vainsa piglia serious, risguardo igls giaveischs e las resalvas da tot igls pertutgias e fatg differents cumpromiss. Seia chegl tg’ins na veia strousch ple igl implant davent da Radons, nous prevasagn en corridor per la biestga tras igl implant e nous minimagn tot las caneras e frequenzas da transport.» Ramplazzar moduls defects sainza heli E tge influenza on lavours da mantignamaint futuras? Ainten ena brev da lectours ègl da liger davart «lavours da mantignamaint tgi ston neir fatgas annualmaintg e per gronda part cun helicopters». Daniel Bürgler refusescha chella pretensiun: «Implants solars tg’èn gio an funcziun per exaimpel agl meir dall’Albigna mossan, tgi dovra pac mantignamaint. Sa tgapescha ins stò ramplazzar eneda en modul defect. Igls moduls ramplazzonts sa cattan gio agl li e pon uscheia neir ramplazzos spertamaintg e sainza far diever digl helicopter.» Sgols cun helis e damai canera pogl dantant, tenor Daniel Bürgler, tuttegna dar igls proxims decennis. Numnadamaintg sch’igls moduls vignan ramplazzos antras moduls da miglra prestaziun. «Chels ins pudess dantant etappar ed evitar la staschung ota e sgular la premaveira u igl aton.» En minimum da 400 000 francs Scu possessour digl taragn vign igl cumegn da Surses indemniso tenor las tractativas digl aton 2023, igl contract prevei tg’igl cumegn da Surses survagniss onn per onn en’indemnisaziun da var 660 000 francs. Chel import resulta sen basa dad en’indemnisaziun dad 1.00 rp/oura kilowatt ed igl EWZ chinta cun ena producziun annuala da 66 GWh. Chella indemnisaziun valess anfignen aglmanc igl 2059 – numnadamaintg la dirada digl contract per duvrar igl taragn. Dantant dependa igl import dall’energeia tgi vign alloura produtgeida effectivamaintg. Tge monta chegl? E tge capeta cun chellas indemnisaziuns, sch’igls moduls vignan ramplazzos (varda soura) e schi vign produtgia pi paca energeia? «Igl cumegn ò dabung 12 000 francs ad onn per prestaziuns installadas (MWp) resp. en minimum da 400 000 francs. E nous planisagn cun 38 MWp, e chegl dat en minimum da 456 000 francs», uscheia Bürgler. Chegl monta, schi vign propi installo en implant cun ena prestaziun da 38 MWp vess igl cumegn an mintga cass dabung chels 456 000 francs ad onn. Piglia igl cass tg’igl implant niss redimensiuno – p.ex. causa da recurs – pò igl cumegn chintar an mintga cass cun en’indemnisaziun minimala da 400 000 francs ad onn. Igl indrez da test tgi sa catta actualmaintg ainten la Val Nandro n’è betg digl tottafatg chiet: ferm vent caschunga en sussurar. Igl problem – ena tola libra – è aint igl frataimp identifitgia e pudess neir elimino an vista agl implant definitiv. Igl indrez da test tgi sa catta actualmaintg ainten la Val Nandro n’è betg digl tottafatg chiet: ferm vent caschunga en sussurar. Igl problem – ena tola libra – è aint igl frataimp identifitgia e pudess neir elimino an vista agl implant definitiv. Igl indrez da test tgi sa catta actualmaintg ainten la Val Nandro n’è betg digl tottafatg chiet: ferm vent caschunga en sussurar. Igl problem – ena tola libra – è aint igl frataimp identifitgia e pudess neir elimino an vista agl implant definitiv.

En canaster da palpieri, manetschs cotschens, la voba grischuna: l’exposiziun speziala «Schrottkunst» aint igl Museum dalla veiadafier a Barvogn expona singulas parts d’anteriouras locomotivas dalla Veiadafier retica. I sa tracta dad exponats salvos sen la plazza da fieramainta a Coira e tgi pon er gist neir cumpros per ainten steiva. Quant paessas vous per igl nom dalla vossa vischnanca an furma d’en plech original d’ena locomotiva dalla Veiadafier retica (VR)? Aglmanc chels da Son Murezza on pigl mument la caschung da cumprar ena tala per 800 francs. La tola è numnadamaintg egn digls exponats dall’exposiziun speziala «Schrottkunst» aint igl Museum dalla veiadafier a Barvogn. 42 unicats Tge capeta atgnamaintg cun ena locomotiva, schi ella na vign betg ple duvrada? – Ella vign manada sen la plazza da fieramainta. E chegl capeta actualmaintg cun varsaquantas locomotivas dalla VR tg’on fatg lour sarvetsch durant var 40 onns e tgi vignan ramplazzadas antras 56 trens ad autotracziun «Capricorn», scu tgi Roman Sommer, president digl cunsegl d’administraziun digl museum, tradescha. Las «cotschnas» vignan oramai demoleidas e recicladas. «Ena part vign culo scu metal u arom, tschella part serva scu tocca pitschna.» Igl spezial ve dall’exposiziun a Barvogn è tgi igl curatour ed artist Raphael Schreiner è sto sez sen la plazza da fieramainta da Vögele a Coira. Cun tschartger e rimnar enqualtgi part dallas anteriouras locomotivas – chegl cun lubientscha speziala dalla VR – ò Raphael Schreiner fatg 42 collaschas e maletgs tg’èn ossa exponias e tgi vignan vandias per en prietsch fix a Barvogn. Exposiziun sveglia emoziuns Passa en meis è l’exposiziun speziala averta e radond en tschintgavel digls exponats èn gio vandias. Igls exponats igls pi populars: las nomras dallas locomotivas per 800 francs, tg’èn vandeidas gio tottas. Roman Sommer, tg’è er manader digl project, fò bilantscha positiva: «Nous ischan surstos positivamaintg tgi l’exposiziun e l’aucziun cattan tant resung.» E tuttegna, cunzont tigls fans dalla veiadafier sveglia ella emoziuns. «L’exposiziun scu tala igls fò plascheir, pero da vaseir scu tgi lour locomotivas tg’èn stadas decennis segl binari vignan demoleidas ainfer en de sveglia bagn en tant melanconia.» Oters visitaders e visitadras seian fascinos scu tgi en tgavatera seia bung da strer dapart ena locomotiva. L’exposiziun dat numnadamaintg er invista agl mond da reciclar dall’antiera Svizra e mossa, scu tgi las locomotivas – dallas qualas dereivan igls exponats – vignan demoleidas. E gist chegl è numnadamaintg sto igl intent dall’exposiziun, scu tgi Roman Sommer daclera: «Er schi la VR mantigna da mintga locomotiva en model scu vehichel istoric, la gronda part fetta la sia veia sen la plazza da fieramainta. Cò ins pò damai cumprar ena pitschna part per a tgesa ainten steiva.» Oramai, en’exposiziun ed aucziun per fans? «Na», dei Roman Sommer ed agiunta, «las nomras dallas locomotivas, en anteriour canaster da palpieri u sfruschavèders èn daveiras pitost ensatge pigls fans. Pero las collaschas tgi consistan da restanzas da lac e calour èn ovras d’art ed ensatge unic, vot deir er per fans d’art.» An general consista l’exposiziun dad exponats unics tg’ins na saptga betg cumprar utro. Roman Sommer renda attent, tgi Raphael Schreiner vegia gia ena lubientscha speziala per rimnar sia tocca e tgi chella acziun seia stada accumpagneda. «Igl è fitg privlous e betg lubia per persungas privatas.» En meis an pe d’en mez onn Raphael Schreiner, igl artist tgi dereiva da Tera Tudestga, è sez attaschea alla veiadafier, è commember digl Club 1889, en club tgi s’angascha pigl mantignamaint digls vehichels istorics dalla VR. Digl reminent von las antradas dall’aucziun cumplettamaintg a favour da chel club. Raphael Schreiner vegia alloura gia l’ideia tg’ins «stuess far» ensatge cun las locomotivas segl fier vigl. «E nous scu museum ischan adegna averts per ideias narras», dei Roman Sommer. Detg e fatg, dantant cun enqualtgi sfeida. «Nous vagn realiso l’exposiziun ainfra en meis, normalmaintg ins dovra ples meis. Pero igl ò fatg plascheir ed igl resultat cuntantescha, er schi vagn limito l’exposiziun cun maletgs e pac text.» Graztga a blers voluntaris ins vegia pudia realisar l’exposiziun cun en preventiv da radond 67 000 francs. Chel vign finanztgia per gronda part da donatours privats, igl cantun e la VR. Anfignen la fegn dall’exposiziun igls 26 da matg 2024 restan tot igls exponats – er chels tg’èn gio vandias – aint igl Museum dalla veiadafier. «Schiglio vainsa ensacuras en museum veid.» Ed exponats betg vandias? «Chels restan ainten l’aucziun online siva dall’exposiziun. E schi tot igls exponats nissan vandias pi bod fiss igl artist er pront da produtgier anc novs.» Barvogn turna a Barvogn Er igl cor da Roman Sommer fò en zichel mal cun contemplar igls maletgs dalla plazza da fieramainta: «Pero ins na so betg conservar tot.» E pigl museum dattigl bunas novitads: la locomotiva «Bergün/Bravuogn» tg’è anc an sarvetsch ins ò ampurmess da surdar agl museum tg’exista siva da 12 onns. La proxima exposiziun speziala deditgescha igl museum alloura alla construcziun da tunnels, chegl an vista a l’avertura digl tunnel digl Alvra igls 9 da zarcladour 2024. En exponat consista dad anteriours manetschs cotschens. L’exposiziun dat er invista scu tgi las locomotivas vignan demoleidas e recicladas. Las nomras dallas locomotivas èn zont popularas e gio vandeidas. «Schrottkunst» sa nomna l’exposiziun speziala tgi consista da collaschas ed anteriouras parts da locomotivas. «Schrottkunst» sa nomna l’exposiziun speziala tgi consista da collaschas ed anteriouras parts da locomotivas. En canaster da palpieri ed en sfruschavèders dad anteriouras locomotivas dalla Veiadafier retica. Roman Sommer, president digl cunsegl d’administraziun digl Museum dalla veiadafier e manader digl project ò plascheir digls singuls exponats. Roman Sommer, president digl cunsegl d’administraziun digl Museum dalla veiadafier e manader digl project ò plascheir digls singuls exponats. Las nomras dallas locomotivas èn zont popularas e gio vandeidas.

Marie-Christine e Jacques Schindler da Turitg amprendan siva digl 2020 surmiran. La raschung è tg’igl pêr tgi posseda en’abitaziun a Lantsch less uscheia esser pi manevel agls indigens ed amprender a canoscher la cultura da Surmeir. Aint igl discurs cun la FMR on els declaro – per rumantsch – scu tg’els amprendan surmiran e tge rolla essenziala tgi La Pagina da Surmeir gioia ainten chel process. «Frequaintan» – Marie-Christine Schindler marca igl pled mellen segl sies tablet. «Ia igl tgapesch betg.» Scu cun tot igls pleds ­nunancunaschaints igl tschertga ella aint igl pledari grond. «Ah, besuchen.» Ella tschainta sper igl sies om Jacques alla meisa ainten sia tgesa a Lantsch. Sen meisa: igl tablet tgi ­mossa igl PDF resp. l’amprema pagina dalla nova ­ediziun da La Pagina da Surmeir. La ­gasetta jamnila è pigl pêr daple tgi angal ­lectura ed infurmaziun tge tgi corra e passa. Igl è lour «med d’instrucziun» per amprender surmiran. La gasetta scu funtanga per pleds Igl onn 2020 on Marie-Christine (60) e Jacques Schindler (63) tgi abiteschan a Turitg decidia da visitar en curs da stad surmiran. «Chegl è sto ena bung’antschatta, pero en’emda curs da stad è mengia pac», dei Jacques Schindler. Uscheia è igl pêr e seis ulteriouras persungas dalla gruppa sa decidias da cuntinuar cun en curs a distanza online – tgi ò li anc oz ple u manc mintga sagond’emda. Igl «essenzial per amprender surmiran» è per Jacques Schindler La Pagina da Surmeir. «Igl è l’unica funtanga per pleds digl mintgade», dei el. Sia donna precisescha: «Ia lavour tenor la metoda cun marcar igls pleds nunancunaschaints ed igls arcunesch ainten ena datoteca persunala tg’è structurada tenor categorias scu politica, economia u famiglia. Ma ia lavour betg mintga de cugl vocabulari, ia preferesch da trenar an frasas directamaintg aint igls artetgels. Te fast ensatge daple», dei el vers sies om. Ena collecziun da 2000 pleds Jacques Schindler metta numnadamaintg tot igls pleds tg’el na tgapescha betg aint igls arte­tgels sen Quizlet. Igl è ena plattafurma online noua tg’ins pò crear cartotecas, scu la collec­ziun da Jacques Schindler tg’el ò numno «Pleds Pagina da Surmeir». «Ena collecziun da 2000 pleds», dei el cun en po luschezza ed agiunta tg’el amprenda diesch minutas de per de. «Ainten mia vigliadetna ins stò repeter savens anfi­gnen tg’igl è arcuno.» Ossa, treis onns e mez pi tard siva digl amprem curs sa mossa, igl ò valia la pagna, igls curs da stad, online, la lectura jamnila e las repetiziuns. Igl pêr è abel da manar igl discurs cun la redactoura per rumantsch – schi er magari cun en po ageid digl vocabulari u en pled tudestg. Lantsch è igl sagond datgesa Tg’igl pêr Schindler ò catto ena sagonda dimora a Lantsch daclera Marie-Christine uscheia: «Igl è ple u manc en Zuafall – gartetg», currigia Jacques Schindler. Els vegian tschartgea en’abitaziun per las vacanzas da sport cugls dus unfants tg’èn aint igl frataimp carschias. Ed avant 20 onns vegia la possessoura alloura offeria da vender la part dalla tgesa. «Lantsch è ossa igl noss sagond datgesa, nous vagn er contact cun varsaquants indigens.» Ed uscheia canta Marie-Christine tg’è er cantadoura ainten en chor da donnas a Turitg siva d’en pêr onns mintg’onn alla festa naziunala a Lantsch igl himni naziunal communablamaintg cun treis donnas indigenas per rumantsch. E sper igl liger La Pagina da Surmeir discorra igl pêr Schindler magari er rumantsch cugls indigens. «Cugl pour tgi furnescha la lenna ni igl 1. d’avost vaia discurria ena mes’oura cun ena famiglia indigena. Chegl vo magari migler cun en magiol vegn», dei Marie-Christine cun en reir. «Avec, ah cun igl chor viril ruschanainsa er rumantsch. Ma ansasez vainsa pacas occasiuns da discorrer rumantsch. Nous stuessan discorrer pi savens ansemen», dei el vers sia donna. Magari sa schluita l’egn u l’oter pled franzos aint igl discurs cun la redactoura. «Per cletg sumeglia igl rumantsch agl franzos, chegl geida per furmar la construcziun», dei igl pêr tgi discorra er anc spagnol ed engles. Scu manader d’ena interpresa da pachetadi cun collaboratours sen tot igl mond fò el savens diever dad oters lungatgs. «Ia sung cunsigliera da communicaziun independenta», agiunta Marie-Christine Schindler uscheia tgi els possan savens er luvrar aint igl «mountain-office» – pia, da Lantsch anor noua tg’els passaintan tenor atgnas indicaziuns ple tgi 100 deis per onn. Politica e societad, pero betg sport Cun amprender rumantsch vot igl pêr Schindler esser pi manevel agls indigens ed amprender la cultura dalla regiun. All’antschatta igl 2020 seigl bagn sto en sforz da liger igls arte­tgels surmirans. Aint igl frataimp gartegia chegl scu tar ena gasetta tudestga, manegia Jacques Schindler. «Ple u manc», agiunta sia donna. «Cura tg’ia sung turnada igl amprem de digl curs on igls indigens salido per rumantsch ed ia er. Els on alloura detg tgi cò ins scheia oter. Igls agens dialects dallas vischnancas èn ena sfeida», dei Marie-Christine. Radond dus terzs digls artetgels dalla «Pagina» ligian els emda per emda. «Cunzont davart projects regiunals scu la scola a Savognin, la Nars u er igl Rutsch. Pero betg tot igls artetgels davart igl louf», dei Jacques e sia donna agiunta: «Politica e societad, pero betg sport. Forsa en po Niklas Hartweg.» Ed aint igl frataimp ligian els er veapi savens artetgels an rumantsch grischun. «Ma igl surmiran è pi simpatic», dei ella e sies om agiunta: «Ossa saia er tadlar las novitads dad RTR. Ma tigl Telesguard preferesch ia anc adegna Donatella Bonifazi, la moderatoura surmirana.» I detta alloura bagn er cunfegns – per exaimpel tar texts litterars u poesias u schi sa tracta dad artetgels cun expressiuns spezialisadas, scu per exaimpel terms specifics davart l’energeia solara. «Pero, aint igl frataimp poss ia perfign liger texts taliangs», dei Jacques Schindler. «E te ast mai amprandia taliang, chegl gartegia angal graztga agl rumantsch», agiunta Marie-Christine Schindler. Marie-Christine Schindler ligia la gasetta segl tablet. Igls pleds tg’ella na tgapescha betg marca ella e consultescha igl pledari grond. Marie-Christine e Jacques Schindler ainten lour abitaziun a Lantsch. Emda per emda ligia igl pêr igl PDF da La Pagina da Surmeir ed amprenda uscheia pleds digl mintgade. Collecziuno 2000 pleds surmirans Marie-Christine e Jacques Schindler abiteschan aint igl martgea da Turitg e possedan ena abitaziun a Lantsch, els èn sagond-­dimorants. Chegl n’è per se navot extraordinari. Dantant – siva digl onn 2020 amprenda igl pêr tgi vo igls proxims onns an pensiun rumantsch, pi concret: els amprendan surmiran. La raschung è tg’els vottan esser uscheia pi manevel agls indigens ed amprender a canoscher la cultura da Surmeir. Sper en curs online tg’ò li dus gedas agl meis ligian els mintg’emda La Pagina da Surmeir. La gasetta jamnila regiunala è per els daple tgi angal simpla lectura ed infurmaziun davart la regiun: la gasetta è lour funtanga per pleds digl mintgade tg’els registreschan an ­atgnas cartotecas. «Ena collecziun da 2000 pleds», ò Jacques Schindler gio registro. La collecziun nomna el «Pleds Pagina da Surmeir»

La direcziun dalla Lai Marketing e Support (LMS) SA s’organisescha da nov. Scu tgi chella screiva ainten ena communicaziun da glindesde passo magnan a parteir digls 1. da favrer 2024 Marc Schlüssel e Philipp Vassalli la LMS SA scu co-manaders. Bruno Fläcklin bandunga l’organisaziun siva 11 onns per la fegn schaner. Anc vign la LMS manada d’en team da treis; Philipp Vassalli scu magnafatschenta, Marc Schlüssel scu manader marketing e Bruno Fläcklin an pensum parzial igl resort svilup dalla destinaziun. Scu tg’igl è nom ainten la communicaziun vegia igl cunsegl administrativ dalla LMS SA decidia, da betg manar anavant la partiziun svilup dalla destinaziun e da s’organisar cun ena direcziun da dus persungas. Bruno Fläcklin vegia influenzo sur divers onns igl svilup turistic dalla regiun da vacanzas Lai e procuro tgi la destinaziun seia oz multifara ed attractiva, ègl nom pinavant ainten la communicaziun. (cdm/fmr) La direcziun dalla LMS SA s’organisescha da nov: (da san.) Philipp Vassalli, nov magnafatschenta, Daniel Stiefel, president digl cunsegl administrativ, Marc Schlüssel, nov manader marketing.

Igls 10 ed 11 da favrer 2024 ò li per la terza geda igl Nordic Testival Lai ainten la Roland Arena a Lai. Durant dus deis porscha igl areal la pussebladad da testar skis da passlung, calzers e fists da differentas marcas. Scu tgi la regiun da vacanzas Lai screiva ainten ena communicaziun da chest marde, pò material gist neir testo sen igls tratgs da loipa spezials per testar. Igl Nordic Testival Lai n’è dantant betg angal en’occurrenza da test. Uscheia on visitadras e visitaders er la pussebladad da sagettar agl stand da teir da biatlon e neir introduias aint igl sport da biatlon. Pinavant dattigl curs d’introducziun da passlung gratuits, chegl tant an stil classic scu er skating e pigls unfants porscha igl Dario Cologna Fun Parcours la pussebladad da testar igl sport da passlung. Igl bigliet pigl testival ins pò cumprar online e chel cumpeglia alloura er igl access gratuit alla loipa. Pinavant dattigl differentas speisas agl li. (cdm/fmr) Per la terza geda ò li a Lantsch igl Nordic Testival Lai, noua tg’ins ò la pussebladad da testar igl sport da passlung e biatlon.

Las maseiras dalla Veiadafier retica da ramplazzar differents trens cun bus procura per critica. Per igl tschancung tranter Filisour e Tavo è nia lantschea ena petiziun. Gievgia passada ò la Veiadafier retica (VR) communitgia tgi vigna a dar midadas tar varsaquants tschancungs, chegl perveia da mancanza da persunal, resp. locomotivistas e locomotivists. Concretamaintg adattescha la VR la sia purscheida e ramplazza tranter oter differents trens cun bus da taimps agl our digl urari. Er pertutgia da chella maseira tgi vala a parteir digls 11 da mars 2024 anfignen tar la midada d’urari digl 2025: igl tschancung tranter Tavo e Filisour. Betg pertutgia dalla maseira: igl tren nostalgic tgi cursescha mintgamai la staschung da stad segl tschancung. CI pretenda ulteriouras colliaziuns per pendularis E gist chel tschancung procura per critica resp. ena nova cuminanza d’interess (CI): «Stopp öV-Kahlschlag für Einheimische - Gegen die 9-monatige Einstellung der RhB-Linie Davos-Filisur». An ena communicaziun da marde passo screiva chella tg’ins vegia lantschea ena petiziun cugl madem nom e (stand 29-01-2024) 125 sottascripziuns all’adressa digl directour dalla VR, Renato Fasciati. La CI crititgescha tgi la maseira pigl tschancung tranter Tavo e Filisour seia «surproporziunala», en tschancung tgi na seia betg adatto, causa digl pi lung viadi pigls bus ramplazzonts. Pinavant crititgescha la CI tg’ins ramplazza igl tren per pendularis durant nov meis, dantant tg’igl tren nostalgic scu purscheida turistica cursescha venavant. La CI pretenda perchegl da porscher mintgamai dus colliaziuns per pendularis la dumang e la seira, an tottas dus direcziuns. Redutgier ouras da lavour Tenor communicaziun dalla VR duessan, durant la staschung morta (11.03-10.05 e 28.10-14.12), neir ramplazzadas cun bus tot las colliaziuns tranter Filisour e Tavo. Durant la staschung da stad curseschan tranter de seis anfignen diesch trens ed agl our digl urari puspe bus. Las maseiras seian necessarias per evitar tgi trens crodan or a curta vista, uscheia la VR ainten la sia communicaziun da gievgia passada. Uscheia ins possa redutgier las ouras da lavour per locomotivistas, chegl an cunvignientscha cun cantun e Confederaziun. (fmr/sab) Divers tschancungs dalla Veiadafier retica èn pertutgias da maseiras, pigl displascheir digls pertutgias.

La fegn zarcladour vign la tor alva agls Mulegns daverta. A Turitg ainten ena halla dalla Scola politecnica federala ETH ins ò scumanzo venderde passo a stampar igls singuls elemaints cun betun spezial e cun ena nova tecnologia. La tor – inizieida digl Origen Festival Cultural – vign ad esser cun 30 meters otezza igl bietg stampo igl pi ot digl mond. Ella duess screiver anavant l’istorgia da Mulegns ed interpretar chella da nov, ò detg Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural, tar la preschentaziun dalla tor alva venderde passo a Turitg. La tor alva – chegl è en bietg da 30 meters otezza tgi dereiva or d’en stampader 3D. Igl project tgi vign realiso an collaboraziun strètga cun la Scola politecnica federala da Turitg (ETH) vo ossa ainten la fasa finala. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las pitgas dalla tor, ellas servan scu structura purtadra digl edifezi. La fegn zarcladour 2024 duess la tor alloura esser pronta agls Mulegns per la sia avertura. «En mument emoziunal» Giovanni Netzer ò discurria d’en fitg grond livgiamaint, ossa tg’el vei a crescher la tor tgi duess regurdar all’istorgia digls pastiziers. Chegl tgi pertotga las finanzas digl project da 4,1 milliuns francs ins seia sen bunga veia e da bunga speranza – i mantgan anc las davosas raspostas. Scu tgi Origen communitgescha vign la tor finanztgeida cun daners digl mang public, fundaziuns e promotours privats. Gio igl onn 2019, cura tgi l’ideia d’ena tor agls Mulegns è sa sviluppada, èn igls responsabels dalla ETH stos incantos da chella. Benjamin Dillenburger ò accumpagnea cugl sies team la part scientifica. «Durant chel taimp èn neidas fatgas bleras migliuraziuns, surtot staticas ed ossa pudainsa stampar. Chegl è en bel mument, er emoziunal», uscheia Giovanni Netzer anvers RTR. Integro igl partratg dalla «fegn» Siva da chegl tg’igls elemaints èn stampos a Turitg, vignan els mess ansemen a Savognin. La badigleida agls Mulegns è planisada igl avregl 2024. Scu tgi Origen screiva, vign Zindel United an collaboraziun cun la Uffer SA a construeir la tor. Per la statica segna igl biro d’inschigniers Conzett, Bronzini e partenaris. La tor sa basa sen elemaints, uscheia tgi ella pò neir demontada e montada an en oter li. Igl partratg dalla «fegn dalla tor alva» agls Mulegns è tenor Giovanni Netzer er nia integro aint igl concept: «Siva tschintg onns ins so piglier dapart la tor e sch’ins ò gost metter se ella an en oter li. Chegl è part digl concept, er per saveir rachintar eventualmaintg l’istorgia digls pastiziers an oters lis tgi on chellas tradiziuns.» Occurrenzas adattadas alla grondezza digls Mulegns La tor alva duess neir averta igls 25 da zarcladour 2024, chegl an preschientscha digl cunsiglier federal Guy Parmelin. La tor alva duess promover igl turissem cultural e pussibilitar igl spiert da pionier ainten las valladas alpinas digl Grischun. Sensom la tor dattigl tenor Giovanni Netzer ena sala filigrana cun pitgas tg’èn strousch visiblas. Igl salv cun spazi per 40 – 50 persungas sarviro per far occurrenzas. «Adattadas alla grondezza digls Mulegns. I daro muments installativs, vot deir ena performance spezialisada per chel li, ins pò far prelecziuns, pitschens concerts, vurdond sur igls tetgs digls Mulegns.» Pero: sa chinta chegl ansomma, cun en spazi per gist «angal» var 50 aspectatouras? Giovanni Netzer: «La cultura sa chinta betg or dalla massa digls aspectatours. Nous vagn adegna er pondero chella dumonda. Agls Mulegns parevigl alla fegn impurtant da saveir far occurrenzas per gliout tgi passa, vot deir far ples occurrenzas pi pitschnas pero betg tgi detta cumulaziuns, er betg da traffic e mengia bleras persungas. La vischnanca è pitschna. Chegl vot deir ins ò alla fegn ampruo da s’adattar.» Las sfeidas digl prototip spetgan Da prancepi fiss la tor alva stada planisada pigl onn 2023, ossa ò ella en onn retard. «Ea, gl’è do notgs tg’ia na va betg durmia schi bagn e chellas nirogl er a dar anavant. Nous pudagn biagier en bietg ansemen cun l’ETH e tot las firmas tg’èn vedlonder, tg’è pero an chella furma anc mai nia biagia. Vot deir, tot las sfeidas digl prototip ans spetgan.» Tar da chels projects ins vegia er adegna tema tgi fetschan naufragi, chegl seia part digl gi, uscheia Giovanni Netzer. «Chegl èn projects tgi èn singulars e noua tgi dat adegna bleras dumondas avertas, seian chegl tecnicas, esteticas, finanzialas, lubientschas da biagier, ed ossa ischans creia sen buna veia.» Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Stampar en edifezi cun betun è ena nova tecnologica: La collaboraziun tranter Origen e l’ETH, resp. igl intendant dad Origen Giovanni Netzer (san.) ed igl professer dall’ETH Benjamin Dillenburger, è lavour da pionier. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns. Venderde passo ins ò scumanzo a stampar las ampremas pitgas dalla tor alva all’ETH a Turitg. Igl zarcladour 2024 duess la tor da 30 meters otezza alloura sa preschentar agls Mulegns.

Dus truaschs tgi vessan stuia svaneir a caschung d’ena sanaziun dalla canalisaziun a Stugl on procuro la stad passada per ena petiziun. Aint igl frataimp dattigl propostas per schliaziuns ed ena cunvigna tranter cumegn e petiziunaris. «Spindrar las truaschs da Stugl», chegl è stada la stad passada ena petiziun cun passa 400 sottascripziuns. Igl intent digls petiziunaris tgi consista d’indigens e sagond-dimorants: spindrar dus truaschs (la FMR ò rapporto) e render attent all’impurtanza sociala dallas truaschs ainten vischnanca scu lis da scuntrada. La raschung è stada, tg’igl cumegn da Barvogn Filisour ò stuia sanar la canalisaziun da Stugl e tenor l’amprema evaluaziun vessan las dus truaschs stuia svaneir. La proposta digl cumegn: anvidar igls petiziunaris ed abitantas ad en dialog per cattar schliaziuns. Fundo ena gruppa da lavour Siva da chegl ègl davanto chiet a Stugl. Pero, davos las culissas è marscho ensatge, scu tg’igl mastral Luzi C. Schutz ò detg anvers la Südostschweiz. Ins seia s’inscuntro igl avost cugls sagond-dimorants ed abitants e scu consequenza ins vegia fundo ena gruppa da lavour cun represchentants da tottas dus varts. E chella vegia sviluppo «an atmosfera constructiva» schliaziuns pusseblas. Chels plans vignan pigl mument surluvros tar en inschignier. «Pero i sa mossa finalmaintg ena schliaziun, cun la quala tot igls pertutgias son veiver», uscheia Luzi C. Schutz anvers la Südostschweiz. La proposta è la suandonta: la truasch alla cruschada sper la baselgia da Stugl vign spustada levamaintg an pe da neir eliminada. Uscheia n’impedescha ella betg ple, scu oz, igl traffic. Ella duess pero – causa digl sies stand – neir ramplazzada antras ena nova truasch, an stil tgi vo a pro cugl li. En project persistent per aglmanc 50 onns La sagonda truasch less la gruppa da lavour lascher scu tg’ella è. «I vign alloura a sa mussar, sch’ella vign propi er duvrada an avigneir», uscheia Luzi C. Schutz. Anfignen ossa na seia chegl betg sto igl cass. Ma forsa vegia ensatgi scuvert aint igl decurs dallas discussiuns chella truasch zuppada per sasez e la deliberescha ossa durant la stad da streglia ed igl anviern da neiv. An mintga cass na vigna igl cumegn betg a far chegl, i possan bagn neir cuntantos tot igls basigns publics cun las otras treis truaschs da Stugl. Luzi C. Schutz accentuescha anvers la Südostschweiz, tgi anc na seia chegl betg definitiv. Ni la cunvigna definitiva cugls petiziunaris, ni igl dretg da construeir pi damanevel dalla truasch. Da vart digl cumegn seian igls giaveischs impurtants adamplias. Pigl cumegn seia impurtant d’aveir en project persistent per aglmanc 50 onns. (fmr/sab) La truasch damanevel dalla baselgia da Stugl. Oz impedescha ella igl traffic. An pe da neir sbuada duess ella neir spustada.

An ena radunanza communala cun participaziun da record ò igl cumegn da Surses stido la gleisch agl project dad en parc solar ainten la Val Nandro. Tant la suprastanza communala e l’interpresa d’energeia EWZ n’on betg pudia persvader glindesde seira igl suveran da Surses cun lour argumaints. Igl territori ainten la Val Nandro resta uscheia reservo per alpegiaziun e turissem. Igl è ena cefra incredibla: 555 votantas e votants. Tantas persungas scu anc mai èn neidas ad ena radunanza communala digl gioven cumegn da Surses. Mintga soptga è stada occupada ainten la Sala Grava a Savognin. Blera gliout ò gia da star an peis, er la galareia è stada bagn amplaneida. Uscheia tg’igl mastral Daniel Wasescha ò pudia salidar cun humor laconic alla sia amprema radunanza communala cugls pleds: «Chegl antscheva bagn!» Ma or dalla perspectiva digl nov mastral è la seira eida a fittar pi pac bagn, vot deir cun ena amprema tarada: cun 177 GEA e 378 NA ò la radunanza communala da Surses refuso cleramaintg, e cunter la proposta dalla suprastanza, igl project per en implant fotovoltaic otalpin «Nandro-Solar» aint igl territori Bleis/Padasch e Cartas ainten la Val Nandro. Cun liveticker or dalla sala Betg angal votantas e votants èn nias an rotschas an Sala Grava per discutar e votar davart igl project da «Nandro-Solar» dallas Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ). Dalla parteida è er stada en’an­tiera delegaziun da chell’interpresa. Sa tgapescha è Luzi Thomann, igl president dall’uniun turistica Turissem Savognin Beiva Alvra SA (TSBA) e portavousch dall’opposiziun, sto preschaint davantvart an sala, scu er Mario Cavigelli, egn digls cunsiglieders digl cumegn tar las tractativas cugl EWZ. E surtot ò la decisiun a Savognin er sviglia igl interess da bleras medias naziunalas: an sala eran reportras e reporters digl Tages-Anzeiger, dad RSI, dad SRF e digl Blick. Chel medium ò perfign rapporto cun liveticker direct or dalla sala. Er chegl è sto en novum a Savognin. Sen basa da tot chella preschientscha «quantitativa» e «qualitativa» ins pò discorrer sainza dubi dad ena radunanza ­istorica an Sala Grava. Per pudeir absolver las differentas votaziuns dalla seira èn perfign nias eligias diesch (!) dombravouschs. 80 folias Ed ena votaziun da peisa scu chella davart «Nandro-Solar» dovra folias! Gio da bel’antschatta ò igl mastral Daniel Wasescha annunztgia tgi vigna a dar avant la votaziun anc en’infurmaziun extendeida cun passa 80 folias da powerpoint. Chellas on infurmo, tranter oter cun sustign digl manader da projects fotovoltaics digl EWZ, Daniel Bürgler, anc eneda davart las dimensiuns, indemnisaziuns e con­strucziuns da chel grond parc fotovoltaic planiso aintadem la Val Nandro. Per recapitular: i fiss sto igl pi grond implant solar aint igl Grischun, sen ena surfatscha da var 90 plazzas da ballape, cun ena prestaziun da 66,5 GWh (circa en terz dalla forza turbinada a Tinizong or digl Lai da Marmorera), en implant cun 11 000 meisas solaras tgi vessan produ­tgia surtot d’anviern, energeia fitg beneventada. Er Daniel Wasescha ò recapitulo glindesde seira anc eneda – cun folias – davart igls avantatgs e disavantatgs digl implant e las conclusiuns dalla suprastanza. Chel gremi ò valeto la surdada dalla surfatscha an dretg da biagier scu indemnisada bagn cun en tschains annual da var 400 000 anfignen 660 000 francs. Ena perstgisa digl EWZ Ma tot chellas infurmaziuns n’on prubabel betg ple pudia influenzar grondamaintg la tenuta an sala. Igls meinis eran fatgs. Chegl è sto d’udeir bagn ainten la discussiun averta, noua tg’igls votums cunter «Nandro-Solar» on domino. Angal en singul votant ò pledo an favour digl project. Tot igls oters votums on crititgia igl squitsch da taimp digl Solar­express, on mess an dumonda la renta­bilitad dall’ovra, on avertia quant donn tgi igl implant fetscha agl turissem ed alla pasculaziun, on condemno an general l’angurdientscha umana ed admunia tgi «Nandro-Solar» destruescha Radons ed ansomma l’atgna patria. Ainten chella atmosfera emoziunala ò er Philippe Heinzer, igl manader energeia tigl EWZ, anc piglia igl pled. Sa tgapescha ò el lia persvader anc eneda dalla necessitad da projects scu «Nandro-Solar» per igl provedimaint electric an Svizra ed er propagar chel implant concret. Ma aint igl sies pled «final» ò el er sa perstgiso: «Igl n’è mai sto l’intenziun digl EWZ da polarisar an tala maniera cun chel project. Perchegl ans lessans perstgisar! E nous speragn tgi vous tottas e tots possas discorrer dumang u puschmang puspe dad otras tematicas – dall’ora, davart eir cun skis u davart igl louf.» Siva dus ouras è atgnamaintg sto detg tot chegl tg’era da deir, uscheia tg’igls diesch dombravouschs on pudia piglier sot bratsch vers las 22.00 lour scatlas da cartung ed igls cedels da votar ed eir alla lavour. Siva la rimnada digls cedels ò ena sala plagna cun 555 votantas e votants gia da spitgier ena mes’oura segls re­sultats finals. Applaus e givels Gio siva tgi Daniel Wasescha ò do ancunaschaint punct las 22.30 igl amprem da dus resultats an tgossa ègl do en applaus e givels an sala. Tar la decisiun da prancepi per dar igl consentimaint per realisar igl implant ègl numnadamaintg do en cler NA cun 378 cunter 177 vouschs. Ed er la sagonda dumonda – l’approvaziun concreta digl contract an dretg da biagier, quasi la «concessiun» – è neida refusada cleramaintg cun 370 cunter 184 vouschs. Cugl applaus èn er igls responsabels digl EWZ nias splidias digl mastral or dalla Sala Grava, per tgi chels possan anc pi­glier posiziun anvers las medias tar la tarada a Savognin. Per Philippe Heinzer digl EWZ n’è la decisiun da glindesde seira la fegn digls chints betg stada ena surpresa, schibagn tg’el ò er detg aint igls microfons dallas medias: «Nous ischan naturalmaintg trumpos, perchegl tgi nous vessan biagia gugent chell‘ovra e contribuia en crap da mosaic per sierar igl provedimaint electric svizzer cun energeia regenerabla.» Ma la fegn digls chints na vegia la populaziun da Surses simplamaintg betg lia ainten chel territori en’intervenziun ainten la nateira. Philippe Heinzer: «L’intenziun da proteger è stada chesta seira pi impurtanta tgi l’intenziun d’utilisar chel territori. Chegl ègl d’acceptar.» Dus veias ed ena vendita Sper la tractanda principala da «Nandro-Solar» ò la radunanza communala digl cumegn da Surses decidia davart treis ulteriouras fatschentas tgi n’on dantant betg procuro per discussiuns. Tenor communicaziun digl cumegn ègl do treis decisiuns. Igl suveran ò decidia cun 391 cunter 8 vouschs d’approvar igl credit dad 1,02 milliuns francs per renovar la Veia Gravas a Tinizong. La radunanza communala ò er approvo cun 389 cunter 18 vouschs igl credit da 440 000 francs per renovar la Veia Barnagn a Savognin. E cun angal ena cuntervousch ò la radunanza decidia da vender alla firma Cadotsch Malergeschäft GmbH per igl prietsch da 98 925 francs ena surfatscha da taragn da 1 319 m² ainten la zona d’industreia «Punt» a Cunter. (cdm/fmr) Nign suglegl per Turitg Cun ena clera maioritad da 68,1 % dallas vouschs ò la radunanza communala da Surses detg NA agl project fotovoltaic «Nandro-Solar». Per igl EWZ è chegl la sagonda tarada an Surses an terma dad angal pacs deis. David Truttmann/FMR An terma d’angal dus emdas on las Ovras electricas digl martgea da Turitg (EWZ) stuia sottacomber gist dus gedas an Surses. Dumengia, igls 21 da schaner 2024, n’ò igl cumegn betg approvo all’urna ena prolungaziun directa dalla concessiun dallas ovras hidraulicas existentas. L’interpresa turitgesa vign damai a stueir contractar venavant cugl cumegn. Ed ossa ò igl EWZ pers ena sagonda votaziun. La radunanza communala da Surses ò numnadamaintg refuso cleramaintg chest glindesde seira da realisar igl project «Nandro-Solar», en grond implant fotovoltaic ainten ena val laterala sur Savognin. I fiss perfign sto igl pi grond project fotovoltaic ansomma aint igl Grischun, cun panels solars sen ena surfatscha da var 90 plazzas da ballape. «Nandro-­Solar» fiss sto en project da generaziun. Perchegl èn votants e votantas da Surses er nias an rotschas alla radunanza communala da glindesde. La Sala Grava è stada fulanada cun 555 votantas e votants. An dus differentas vota­ziuns on els ed ellas refuso cleramaintg, cun 378 vouschs e 370 vouschs, igl project fotovoltaic digl EWZ ainten la Val Nandro. Anc mai n’èn tantas votantas e votants nias ad ena radunanza communala an la Sala Grava a Savognin: 555 cedels da votar èn nias repartias glindesde seira, chegl tgi corresponda ad ena participaziun da 31 % digl suveran da Surses. Anc mai n’èn tantas votantas e votants nias ad ena radunanza communala an la Sala Grava a Savognin: 555 cedels da votar èn nias repartias glindesde seira, chegl tgi corresponda ad ena participaziun da 31 % digl suveran da Surses. Diesch dumbravuschs èn stads en acziun tar la radunanza communala commemorabla en connex cun il project solar "Nandro-Solar". El ha gist stuì manar ina radunanza cun participaziun da record, suenter paucs dis en uffizi: il nov mastral da Surses, Daniel Waescha. 555 votantas e votants han vuschà davart il project fotovoltaic "Nandro-Solar" - ina participaziun da record en la vischnanca Surses.

Igl nov mastral da Surses, Daniel Wasescha, ò pudia manar glindesde la sia amprema radunanza communala davant ena «culissa» da record – cun passa 550 votantas e votants an Sala Grava. La sia suprastanza ò gia proponia d’approvar da prancepi igl project da generaziun «Nandro-Solar», la radunanza ò dantant refuso chegl. FMR: Tge schez Vous digl resultat da votaziun? Daniel Wasescha: Igl resultat è cler – fitg cler! Las votantas ed igls votants da Surses na lessan betg chel project da generaziun per en implant solar ainten la Val Nandro. Tge èn igls proxims pass per Vous?­­­ La decisiun è en NA. Igl project è mort e liquido. Nous vagn da vurdar anavant. Ed ainta Radons na vignigl igls proxims onns franc betg a dar en implant solar. En oter li na vign betg an dumonda ed en oter li n’è er betg an discussiun? Na, tenor igl stand dad oz betg, aglmanc betg an Surses. Surses ed EWZ, chegl è actualmaintg gist ena relaziun en po particulara. Avant en’emda ègl do en NA da Surses per prolungar la concessiun generala per las ovras hidraulicas ainten la val. Ed ossa ègl do igl NA per Nandro-Solar. Igls dus NA’s ègl da disfranztger. Igl amprem NA è sto cler, perchegl tgi nous scu cumegn vagn gia da refusar chella dumonda dad ena prolungaziun anticipada ed exclusiva cugl EWZ. Pero chegl n’è betg sto en NA explicit anvers l’interpresa EWZ. Igl resultat negativ dad oz è sto ensatge oter. Igl NA è sto ancunter chel indrez solar specific. Er cò n’ègl betg ia propi ancunter igl EWZ, igl è er do nigns votums an sala ancunter chell’interpresa partenaria ainten la regiun. Igl è simplamaintg do oters muteivs cunter «Nandro-Solar». Per Vous ègl sto en’experientscha singulara: pacs deis an uffezi scu mastral e gio en amprem mega-project sen meisa. Vous vez fatg tractativas cugl EWZ e vez proponia d’approvar da prancepi igl parc solar … e vez fatg naufragi! (rei) Chegl è damai politica! Eneda ins gudogna, en’otr’eda ins perda. Chegl totga tar la politica. La decisiun democratica ègl d’acceptar. El ha gist stuì manar ina radunanza cun participaziun da record, suenter paucs dis en uffizi: il nov mastral da Surses, Daniel Waescha.

Egn digls portavouschs cunter la realisaziun dad en grond parc solar ainten la Val Nandro è sto Luzi Thomann, igl president dall’organisaziun turistica dalla regiun, la Turissem Savognin Beiva Alvra SA. La FMR ò discurria cun el siva dalla decisiun digl suveran da Surses ancunter «Nandro-Solar». FMR: Vous ischas sa tgapescha satisfatg cugl resultat? Luzi Thomann: Gea, ia sung fitg cuntaint cugl resultat. Igl è ena decisiun clera e democratica. E nous pudagn restar uscheia tar la nossa strategia turistica tgi sa cloma: «Schi manevel ad en oter mond». Implants solars an Surses èn damai mess ad acta? Na, chegl ins pò betg deir uscheia. I dat anc adegna pussebladads da nizigier igls tetgs e diversas fatschedas ainten la regiun. Nous n’ischan mai stos cunter l’energeia solara scu tala, mabagn ischans stos cunter chel project perchegl tg’el era simplamaintg aint igl fallo li. Tge è sto tenor Vous igl argumaint principal tg’ò persvadia igl suveran da deir NA a chel project? Ia crei tg’igl è stada chella dimensiun enorma ainten en li tg’è schi bel scu Radons – en paradis da recreaziun per indigens e gliout dalla Bassa. Vous vez fatg valeir an vista a chella votaziun dad ena vart muteivs economics, vot deir digl turissem. Ma dall’otra vart vez Vous er argumento cun la protecziun dalla nateira. Tge argumaint è sto tenor Vous pi decisiv? Ia crei tgi seia sto en mix da tots dus argumaints. Ma alloura n’è l’indemnisaziun da chels minimum 400 000 francs er betg stada an relaziun cun chegl tgi igl noss cumegn vess risco da perder. Davantor è nia deploro tgi l’organisaziun turistica ed igl cumegn na vegian betg communitgia ansemen e betg catto ena posiziun communabla. Faschez Vous ossa en pass anvers igl cumegn, gist er per sviluppar venavant igl territori ainta Radons? Nous vagn antschet gio dadei cun la strategia da sviluppar chella val laterala. Ma chegl na vo betg schi spert. Tgi nous luvragn ansemen cugl cumegn, chegl è cler. Ma mintgatant dovrigl dus opiniuns divergentas per far anavant igl proxim pass. Ainten en’interpresa èn igls bungs luvrants chels tgi crititgeschan er mintgatant igl patrung. Igl mastral ò detg all’antschatta dalla radunanza tgi «antscheva bagn» cun tanta gliout ainten sala. Per Vous è la seira an mintga cass eida a «fittar bagn». Gea, an mintga cass. E tuttegna – chel project solar è dad ena vart er sto bung per ena tgossa: Ossa so numnadamaintg l’antiera Svizra, noua tgi la Val Surses è – ed er la Val Nandro! Luzi Thomann è sto egn digls portavouschs cunter "Nandro-Solar".

Sonda proxima è l’avertura uffiziala digl tschever an Surses. Igl sivamezde digls 3 da favrer è allas 13.30 igl til d’unfants ansemen cun la musica da tschever Fetters Sursetters. Tradiziunalmaintg preschainta chel de ena gruppa dall’Uniun da donnas e digl Chor viril Riom Parsonz Cunter en toc humoristic. «…e tottanegna cumpara Dolly», uscheia sa nomna igl tetel digl gi humoristic da chest onn a Riom. La prova generala tgi è publica è igl venderde e sonda è alloura la preschentaziun daveiras agl rom dalla seirada da tschever ainten la sala polivalenta. L’Uniun da donnas ed igl Chor viril dallas treis vischnancas vaschignas Riom, Parsonz e Cunter collaboreschan gio da decennis an differentas furmas. Tar chellas totga er la seirada da tschever. Chegl ò divers avantatgs: per festas ed occurrenzas localas ins ò, schibagn forzas femininas scu er masculinas. E per igl teater da tschever ins vign dad occupar las rollas per gronda part cun l’atgna gliout. Cò è sa furmada ena gruppa quasi stabla sur onns. Magari tgi ensatgi cala ed alloura vign ensatgi oter, er cun tschaffen ve digl teater. Magler sot la seiv or… Tschever è en taimp manc serious. Aglmanc sen tribuna. Ins vot mitschier per en pêr ouras dalla seriousadad digl mintgade. Uscheia èn igls tocs preschentos cun chell’occasiun a Riom tottaveia dalla speztga humoristica. E per stgaffeir situaziuns comicas ins vo ferm ainten las relaziuns umanas. Zont ainten chellas dad om e donna. E cò concentreschan igls autours da tals gis humoristics bleras situaziuns comicas tgi fissan atgnamaintg fitg peniblas. Cò èn ellas pero pac realisticas ed on nign’oter messadi tgi da diverteir igl public ed appellar alla buna luna digls sfrignottels. Tar «…e tottanegna cumpara Dolly» ègl uscheia tgi la donna-tgesa reiva ainten ena legra cumpagneia. I sa dat ena relaziun amurousa cun en om tgi è casualmaintg psichiater. Igl om-tgesa davainta perdetga dalla relaziun e vot dar ena veira lecziun a sia donna. Er el sa metta ainten ena relaziun cun en’otra donna, pero ena imaginara. Ea, Dolly è igl sies nom. Chel antier «teater» caschunga battibogls e malancligientschas sainza fegn, tras l’antiera famiglia e suror. Ed alla fegn paran tots dad esser balurds. Translaziun interna Da survagneir tocs da teater per saveir giuier è atgnamaintg betg schi grev. I dat agenturas tgi mettan a disposiziun els. Pero betg an rumantsch. Lò dovrigl la translaziun. Igls davos decennis ò la Lia Rumantscha procuro per la translaziun da blers tocs da teater. Ella incumbensescha mintgamai persungas dalla regiun per transponer igl teater aint igl idiom regiunal. Tar la gruppa da teater a Riom ins ò la translatoura gist ainten las atgnas retschas: ossa gio treis onns ò Salome Demarmels procuro per la translaziun digl text digl teater an surmiran. Ella fò er gio dad onns part alla gruppa da teater. «Igl solit ischans betg mengia bod cun la tscherna digl teater ed uscheia fògl magari prescha cun la translaziun. Ia fatsch chegl anc dètg gugent.» Uscheia imponda ella mintgamai chellas 10 – 15 ouras tgi dovra per la translaziun dad en tal toc tgi cozza bung en’oura. Sen la dumonda tge tgi seia propi la sfeida cun translatar en gi humoristic scu chel da chest onn digl dialect tudestg svizzer an rumantsch, manegia Salome Demarmels: «Ansasez èn chegl chellas locuziuns popularas tgi vignan avant savens ainten chels tocs. Chellas sa laschan metter per part an rumantsch. Savens pero er betg ed alloura ègl da far ena adattaziun e circumscreiver ensacu chella detga.» Pigl public tgi canoscha betg igl text original seia chegl mianc da s’accorscher. La prova generala publica da «…e tottanegna cumpara Dolly!» è igl venderde sivamezde igls 2 da favrer 2024 allas 14.00. Sonda seira, igls 3 da favrer allas 20.15, è alloura la preschentaziun daveiras agl rom dalla seirada da tschever ainten la sala polivalenta a Riom. Dasper la cumegia è sonda proxima er la premiaziun dallas biodas part dalla seirada da tschever e da mesa notg ins benevainta la musica da tschever Fetters Sursetters. Las giuiedras ed igls giuieders da «…e tottanegna cumpara Dolly»: (davos da san.) Letizia Collet, Nicole Plaz e Rafael Demarmels. (davant da san.) Mitgel Collet, Salome Demarmels e Mirco Uffer.

Egna dallas pi ancunaschaintas furmaziuns dalla musica populara grischuna è sa preschentada a cussadents e cussadentas dalla tgesa d’attempos a Savognin. La furmaziun «Davoser Ländlerfründa» è betg angal aint igl Grischun ena marca, e chegl gio passa 20 onns. Igls passa 40 cussadents e cussadentas tgi passaintan lour seira dalla veta ainten la tgesa d’attempos digl Center da Sanadad a Savognin on retschet sonda passada sivamezde en regal nunusito. La capella «Davoser Ländlerfründa» è sa preschentada a seniors e senioras ed a blers confamigliars tg’eran er preschaints aint igl foyer e Bistro digl Center da Sanadad a Savognin. Cun musica plagn fi, da tgatsch, temperamaint e tg’ò fatg queida da saltar ò la furmaziun da musica populara da Tavo caschuno per en deletg musical. L’atmosfera è alloura er stada fitg bunga cun tutgier la musica populara grischuna tar chella musica tgi plai fitg bagn a cussadents e cussadentas. Nias gugent da Tavo a Savognin Ma schi tge è la raschung tgi la furmaziun dalla musica populara è sa preschentada agl public da seniors e senioras aint igl Center da Sanadad a Savognin? Igl aton passo ò Reto Caspar, uriund da Farrera, sesent a Tavo e schef dalla capella «Davoser Ländlerfründa», visito sies cusregn Ludwig Caspar, tgi veiva ainten la tgesa d’attempos a Savognin. Igl senior dad 89 onns ò suno la sia veta l’armonica ed è sto en bung musicant. Ultra da chegl è el igl pi grond fan dalla furmaziun da musica «Davoser Ländlerfründa». Cun canoscher Karin Luzio-Kopp, la responsabla per l’activaziun, igl capomusicist Reto Caspar ò ella dumando sch’el niss eventual cun la sia furmaziun a Savognin. Gugent vigna el an Surses per far en plascheir a sies cusregn Ludwig Caspar, ma er a tot igls oters cussadents e cussadentas. Chegl on igls «Davoser Ländlerfründa» alloura er fatg e chegl cun nign honorari, angal cun pretender ena somma simbolica per las speisas digl viadi da Tavo a Savognin. Ancunaschainta sur igls cunfegns grischuns La capella «Davoser Ländlerfründa» dattigl gio siva digl 2000 ed ella è neida fundada da Reto Caspar ed Andrea Ambühl, tg’èn anc oz las fermas pitgas dalla furmaziun. An chels passa dus decennis è la gruppa eida da success a success. Anc pi ancunaschainta è neida la capella cun esser anvidada adegna puspe tar emissiuns cun musica populara, seia chegl tar SRF u er tigls emettours da radios. La furmaziun «Davoser Ländlerfründa» sunga en tipic stil da musica grischun. La passiun per la musica, la buna luna ed igl genuin particular laschan davantar mintga concert tar en deletg musical. Er a Savognin è igl sivamezde davanto tar en’occurrenza da musica frestga, allegrevla e tradiziunala cun schottischs, polcas, valsers e marschs. Ludwig Caspar (dretg) è sto ple tgi angal incanto dalla musica da sies cusregn Reto Caspar. La capella «Davoser Ländlerfründa» ò suno per cussadents e cussadentas digl Center da Sanadad a Savognin. (da san.) Andrea Ambühl, Reto Caspar, Christine Caspar, Röbi Battaglia, Manuel Mark.

Relaziuns optimalas, en de da belezza, atmosfera ampernevla, organisaziun perfetga e tensiun cunzont tar la cursa principala digls omens. Chegl ena resumaziun curta dalla 4. ediziun dalla cursa da passlung Val Surses Nordic Cup a Savognin e Rona. Miglras vessan las relaziuns betg savia esser la davosa fegn d’emda a Savognin ed a Rona tar la cursa da passlung Val Surses Nordic Cup. Loipas preparadas optimalas uscheia tg’è sto pussebel da preschentar agls passa 70 participants e participantas relaziuns regularas, er cun esser las temperaturas ple tgi angal ampernevlas per da chel taimp. L’organisaziun è, scu gio tar las davosas treis ediziuns dall’occurrenza da passlung, stada perfetga. Eneda daple on igls organisatours e numerous voluntaris cun Peter Niederberger, scu president digl comite d’organisaziun e Gian-Marco Thomann, scu iniziant principal digl Val Surses Nordic Cup, retschet da ples varts bler lod per la realisaziun dalla 4. ediziun digl cup da passlung. «La nossa bilantscha è fitg positiva er chegl tgi pertotga igl domber da participants e participantas», punctuescha Gian-Marco Thomann. Siva d’en sgol da 14 ouras Livio Corsini da Lai, igl victour digl 2023 dalla cursa principala da 12 kilometers è betg sto alla partenza, el ò fatg igl maraton dalla Surselva. Uscheia tutgiva Dino Bellini da Savognin tar egn digls favorits per gudagner la cursa. Igl polisportist da 31 onns sa catta betg angal bagn sen la loipa, mabagn er segl velo e segls skis da turas. Ferma concurrenza ò el alloura gia da Pablo Baselgia, igl biatlet da 17 onns da Lantsch. El è turno la notg avant la cursa a Rona, dalla Corea digl Sid, noua tg’el è sto dalla parteida tigls gis olimpics da giuvenils. Chegl monta tgi siva d’en sgol da 14 ouras ed ena notg pi curta è Pablo Baselgia sa participo cun success alla cursa da 12 kilometers alla planeira tranter Rona ed igls Mulegns. Igl è alloura nia tar en veir «finish» tranter Dino Bellini e Pablo Baselgia. Decidia la cursa a sia favour ò alloura igl biatlet da Lantsch e chegl cun en avantatg d’angal quatter tschentavels segl sies pi ferm concurrent, Dino Bellini. Avant en onn è lez nia terz e dumengia passada è el damai, cun plaz dus, sto danovamaintg segl podest tar la cursa principala digl Val Surses Nordic Cup. Cun Patrick Cantieni ò en ulteriour passlunghist da Surmeir, tgi stat pero a Bogn Ragaz, cumpletto igl podest. Pac da far cunter Carola Janutin-Dosch Ena classa per sasez tar la cursa principala dallas donnas, è stada Carola Janutin-Dosch da Tinizong, sesenta cun sia famiglia a Favogn. La donna cun annada 1987 ò declasso la concurrenza e gudagnea la cursa cun en avantatg da prest dus minutas. La victoura totga gio ples onns tar egna dallas pi fermas passlunghistas da Surmeir. Savens è ella plazzada davant ainten la rangaziun tar cursas da passlung popularas. Sagonda è neida, scu gio tar la cursa digl 2023, Eliane Müggler da Thal, l’anterioura commembra digl cader naziunal da bike tg’è siva da 27 onns savens a Savognin. Melanie Wieland, la matta da Nufenen ò cumpletto igl podest. Ella ò ena relaziun pi ferma cun Surses cun aveir fatg igl sies amprendissadi a Savognin alla Drogaria Surses. Ella gudogna er igl classamaint general digl Val Surses Nordic Cup (cursa da divertimaint e cursa principala). Tigls omens sa nomna igl victour digl classamaint general, Dino Bellini. Rangaziun Omens (12 kilometers) 1. Pablo Baselgia, Lantsch, 33:09.3, 2. Dino Bellini, Savognin, 33.09.7, 3. Patrick Cantieni, Bogn Ragaz, 33:12.2, 4. Renato Cantieni, Lai, 34:36.5, 5. Silvio Wieland, Nufenen, 34:38.3, 6. Sascha Janutin, Favogn, 34:53,8, 7. Peter Niederberger, Stierva, 34:56.8, 8. Mèn Candreia, Stierva, 37:41.8. Donnas (12 kilometers) 1. Carola Janutin-Dosch, Favogn, 39:38.6, 2. Eliane Müggler, Thal, 41:31.6, 3. Melanie Wieland, Nufenen, 45.51.3, 4. Jasmin Weber, Son Giagl, 45:55.2, 5. Nicole Dosch, Savognin, 45:59.7. Mattatschas U16 (3.5 kilometers) 1. Sofia Sonder, Salouf, 17:42.3 Mattatschs U14 (3.5 kilometers) 1. Niclà Pittet, Cunter, 13:27.3 Mattatschas U14 (3.5 kilometers) 1. Amelie Baselgia, Lantsch, 13:08.8, 2. Silvana Züger, Savognin, 16:53.8, 3. Jaël Hefti, Savognin, 19:16.6. Mattatschs U12 (2.5 kilometers) 1. Ciril Hefti, Savognin, 11.52.9, Nando Thomann, Wallenwil, 13:07.4 Mattatschas U12 (2.5 kilometers) 1. Lana Kolb, Savognin, 12:39.8, 2. Annina Durisch, Lantsch, 13:50.8. 3. Elina Thöni, Stierva, 15.20.4. Mattatschs U10 (2 kilometers) 1. Pirmin Kolb, Tinizong, 10:05.4, 2. Gian Schlub, Savognin, 10.18.8, 3. Oscar Gruber, Savognin, 10.35.5. Mattatschas U10 (2 kilometers) 1. Ira Kolb, Savognin, 9:38.9, 2. Emilia Thomann, Wallenwil, 12:54.6, 3. Jara Schmid, Riom, 13.24.6. Mattatschs U8 (1 kilometer) 1. Enio Schlub, Savognin, 8:28.2. Mattatschas U8 (1 kilometer) 1. Lavinia Thomann, Wallenwil, 7:26.1, 2. Lia Schmid, Riom, 7:36.7, 3. Elena Dosch, Savognin. 8:54.8. Podest tar las mattatschas U10: (da san.) Emilia Thomann, Ira Kolb e Jara Schmid. Igls «Colognas vegnents»: (da san.) Gian Schlub, Pirmin Kolb ed Oscar Gruber. Gian-Marco Thomann, (terz da san.), iniziant principal digl Val Surses Nordic Cup cun quatter giasts da Beiva tg’on fatg la cursa er sainza aveir experientscha cun skis da passlung. Sa legran da lour success, las mattatschas dalla categoria U8: (da san.) Lia Schmid, Lavinia Thomann, Elena Dosch. Stadas tar las donnas segl podest: (da san.) Eliane Müggler, Carola Janutin-Dosch, Melanie Wieland. Dino Bellini (san.) e Pablo Baselgia igls dus pi sperts tar la cursa principala. Relaziuns optimalas tar la cursa da dumengia a Rona. Fatg la cursa on er blers unfants digl Club Nordic Surses. Cò cun las persungas tgi segnan pigls trenamaints.