David Truttmann/FMR La rona è la tomata da l’enviern! Ella dat colur als pasts durant ils mais fraids. Schegea ch’i dat ozendi en stizun verdura frestga da tuttas colurs tranter San Niclà e Chalandamarz – tomatas, cucumeras ed oberschinas frestgas da tut las parts dal mund. Ma la rona è pli regiunala, sincera e consequenta: ella po vegnir mangiada l’entir onn senza nauscha conscienza. Era durant il schaner. Il pli simpel past cun ina rona: coier, spaletschar, tagliar fin e springir cun ieli, aschieu, sal e paiver. Grondius. Ina varianta «ronistica» che jau hai cuschinà dacurt per l’emprima giada è il risot da ronas. Quel èsi da cuschinar sco in normal risot. Tar mintga risot èsi gea da preparar circa ina scadiola ris (Vialone u Arborio) per duas persunas. Ussa èsi simplamain da pinar dasperas per mintga scadiola anc ina pitschna (!) rona criva. Quella èsi da spaletschar e tagliar en pitschens quadrels – ubain grattar grop. Il rest è sco adina: brassar en paintg ina tschagula, las ronas ed il ris (forsa cun ina frischla d’agl). Lura derscher lien in magiel vin cotschen e silsuenter purziun per purziun var 1 liter buglion. Forsa anc agiuntar in zic sal e paiver – na sto dentant betg esser. Laschar buglir e maschadar regularmain il risot durant 20 min. Per finir anc metter en il risot var dus gronds tschaduns mascarpone. E gia è el fatg – il risot cotschen. Tgi che vul, po anc garnir la «muntogna cotschna» cun in zichel chaschiel grattà. Bun appetit cun il risot da colur sincera! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel gustia a tuttas e tuts.

Oz è lur firà. Il di dals Trais Sontgs Retgs. Lur istorgia è gea bain enconuschenta: Trais sabis u retgs da l’Orient èn seguids ad ina staila ed èn pelegrinads dal lontan fin a Betlehem per visitar l’uffantin Gesu novnaschì en sia misra stalla. Sco regals han Chasper, Meltger e Baltasar purtà al bambin trais regals: aur, intschains e mirra. – Dapi tschientaners vegn raquintada questa legenda. Ils texts biblics da l’istorgia da Nadal han dentant intginas luccas e sveglian dumondas: Tgi eran quels retgs? Eran quai insumma retgs? Eran els propi in trio? E danunder vegnan lur nums detg interessants? – Prest il sulet che para dad esser tschert, silmain tenor l’Evangeli da Matteus: Els han purtà trais regals al bambin, apunta aur, intschains e mirra. Laschain però star il «fact-checking» cun l’istorgia dals Trais Sontgs Retgs. La legenda è gea bella e plain simbolica. Prendain però l’idea dals trais regals e la duvrain per la naschientscha dad in simpel e bel poppin rumantsch, u forsa dad ina bella poppina rumantscha! Cler, igl è in patratg sturn: trais retgs ed in poppin rumantsch ... Ma ponderain ina giada tge che trais sabis da l’Orient pudessan regalar oz ad in uman novnaschì en l’intschess rumantsch! Sa chapescha n’èn aur, intschains e mirra betg pli en vogue. Tge diavel è insumma mirra? E pertge pomai intschains? In bel nugget dad aur fiss anc tut okay. Però da quels datti en mintga segund aualet grischun. I ston damai esser trais regals da vaglia. A la fin dals quints è quest uffantin rumantsch en il parsepen forsa perfin quella persuna che vegn a salvar il reginavel rumantsch or da ses cumplex da minoritad? Cler, er al «bambin rumantsch» giavischassan ils sabis per sia vita futura sanadad, cuntentientscha, fortuna, amur, privadientscha, curaschi, satisfacziun e tut ils auters giavischs abstracts ch’han tuttavia lur impurtanza. Ma nus vulain dar trais regals concrets. Insatge cun mauns e pes. – Fantisain damai ina giada! Il retg Chasper porta al poppin rumantsch ina balla. Quella dovra el per bittar e tschiffar, per siglir enturn e surtut per chattar buna cumpagnia en sia vita. Per lura giugar ensemen. La balla po gidar al poppin rumantsch da chattar e tgirar sia cuminanza cun geniturs, fragliuns, tattas, amias, collegas, concurrentas, inimis, idols, admiraturas ed amants. Pir en quella cumpagnia survegn sia lingua insumma in niz ed in senn, pir en il carnaval da la cuminanza po la lingua sa sviluppar e sa transfurmar – e gudagnar virtid. Senza ina balla, senza cumpagnia e senza cuminanza resta la lingua mitta. La lingua (rumantscha) n’è gea nagut auter ch’in simpel barat. Jau dun a tai in pled e ti ma das enavos in auter u il medem. Sco in gieu cun la balla. Natiralmain vai era senza balla. Ma il retg Chasper ha pensà ch’ina flotta balla fa dapli spass. Ed el na vuleva gea betg esser qua sco in tabalori cun mauns vids. Il retg Meltger regala al poppin rumantsch ina lampa da maun cun battarias che tegnan passa 90 onns. Cun quella po il poppin sclerir durant tut sia vita las sendas rumantschas pli stgiras, solitarias e sombras. Grazia a la taschalampa èsi pussaivel a l’uffant rumantsch da passar tut las vias ch’uffants d’autras linguas fan era. Tut è pussaivel, malgrà sia tschantscha minoritara. Tut è normal. Cun sia lampa rumantscha vegn el tras la scolina, la scola, l’emprendissadi, il studi, la professiun ed ils hobis dal temp liber. Igl è il pli normal dal mund che tut quella vita è pussaivla per rumantsch, mintga senda è signalisada er en sia lingua, sin mintga porta stat scrit si «Bainvegni!». Cun sia lampa magica po il «bambin rumantsch» sa chapescha er illuminar autras sendas, da quellas tudestgas, franzosas, talianas, englaisas e perfin da quellas arabas e finlandaisas. Intginas vias e sendas prenda e passa el durant sia vita. Autras survesa el. Però a sia senda rumantscha resta el atgnamain fidaivel. – Suenter avair regalà la lampa a l’uffantin rumantsch, stat Meltger in pau mal da betg pli pudair duvrar sez quella. Ma guardond vers il tschiel al vegn endament: «Nus avain gea nossa staila.» Il retg Baltasar regala al «bambin rumantsch» in spievel. Ils dus auters retgs guardan tut stupefatg sin lur collega. Ma il poppin prenda immediat enta maun il spievel da Baltasar, perquai che Rumantschs novnaschids san gea tschappar las chaussas gia paucs dis suenter la naschientscha! El tschappa damai il spievel, guarda en quel ed entschaiva da tegnair ora la lieunga, da buffar si sias missellas e da strair si sias survantscheglias. – Tge fa’l insumma, sa dumondan Chasper e Meltger. Baltasar sa quai bel e precis: il poppin rumantsch fa grimassas e ri, er sche normals uffantins fan quai pir suenter plirs mais! El ri a tut pudair, sur da sias atgnas grimassas e sur da tut questa situaziun strana qua, en quest parsepen, cun trais retgs costumads davant el e cun anghels che sgolan per quai enturn e chantan hosanna. Il poppin ri da sasez, da sia situaziun ed el para da betg propi prender serius si’impurtanza. Enstagl da simplamain prender il spievel e sa contemplar, transfurma il poppin cun gust creativ ses regal rumantsch e fa ordlonder insatge legher. – Baltasar è satisfatg. El vesa ussa cun agens egls ch’il poppin vegn durant sia vita er a rir mintgatant sur da sasez e sur da ses agen mund. Trais regals. Ina balla, ina lampa ed in spievel han ils sabis damai purtà (en nossa fantasia) al «bambin rumantsch». Trais regals detg concrets. I na vegnan probabel betg a salvar il mund. Gnanc quel rumantsch. Ma forsa pon els purtar silmain in zichel cumpagnia, pussaivladads e gaudi al «bambin rumantsch». – Bun di, bun onn! David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun ­Medias Rumantschas (FMR), in’organisaziun ch’exista dapi tschintg onns. «La lingua n’è gea ­nagut auter ch’in ­simpel barat. Jau dun a tai in pled e ti ma das enavos in auter u il medem. Sco in gieu cun la balla.»

Igl è in dals urdains dal sport d’enviern pli vegls ch’i dat. Almain en las regiuns alpinas. Ditg avant ch’ins ha cumenzà ad ir cun skis giavan ins a scarsolar. Oriundamain eri in mez da transport, l’enviern remplazzavan schlieusas e schlusigls las rodas. Per transportar laina u fain d’in lieu a l’auter dovrava il pur la schlieusa, damai ina scarsola gronda. La scarsola pintga persunala tutgeva tar il possess custaivel da mintga uffant. En ils vitgs devi scarsoladas ed ins udeva dapertut il crì «hottabiot» giu da quel urdain. Ir a scarsolar era ina distracziun divertenta. Las pistas da skis han alura stgatschà in zic quellas da scarsolar. Entant datti tuttina anc blers che giaudan quest passatemp. Ir a scarsolar è in sport alternativ aventurus. Tier il scarsolar tutgan risadas, tempo e giudiment. Il tip confidenzial n’è betg la pista da scarsolar da Preda a Bravuogn – mabain quella da Cuolm Sura a Glion. Cun ses 8,9 kilometers ed 880 meters differenza d’altezza èsi ina da las pli lungas da la Svizra. Actualmain è la scarsolera Cuolm Sura-Glion preparada super ed en ina situaziun perfetga. La pista sa cumpona da trais etappas: Cuolm Sura-Surcuolm, Surcuolm-Flond e Flond-Glion. L’access a la partenza a Cuolm Sura è Sursaissa-Valata. L’auto da posta sa ferma davant la sutgera Valata-Cuolm Sura. Tgi che na posseda betg ina atgna scarsola u in bob po era emprestar l’urdain. Sche alura – laschai resunar il «hottabiot» da la scarsolera e giudai la chavaltgada. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La pista da scursalar Cuolm Sura-Flond-Glion

Las grondas vischnancas dal chantun Grischun han ina pratica fitg sumeglianta pertutgant la dismessa dals pignols da Nadal. I dat dentant adina pli paucs pignols che vegnan deponids sper via e lura reciclads. Ils pignols vegnan rimnads, deponids e reciclads da las vischnancas grischunas. Il cas è quai per exempel er a Tavau, Savognin, Cuira e Mustér. La gronda part dals pignols vegn manizzada e las zinslas vegnan duvradas da la vischnanca ubain vendidas a terzs per stgaudar. Quai dat blers meters cubics zinslas considerond ch’i vegn tenor la plattafurma Wald Schweiz vendids mintg’onn bundant 1,7 milliuns pignols da Nadal en Svizra. Rolf Brunner, il schef da la gestiun dals ruments da la citad da Tavau di, che dals pignols manizzads a Tavau resultian mintg’onn tranter 35 e 40 meters cubics zinslas. Enfin 10 meters cubics zinslas dat quai er mintg’onn il schaner a Savognin, ed a Mustér rimna la vischnanca mintg’onn tranter 400 e 500 pignols da Nadal en ina deponia speziala. Reciclar è chaussa clera Cuira e Tavau èn ils gronds lieus da dismessa da pignols da Nadal. A Cuira datti almain dus lieus da deposit centrals per pignols ubain ch’ils servetschs industrials fetschian ina tura da rimnada da pignols ils 9 da schaner. La dismessa da pignols vegn explitgada sin la pagina d’internet da la citad da Cuira. Rolf Brunner dalla gestiun da rument a Tavau di envers la FMR, ch’i dettia a Tavau en la tendenza ozendi pli paucs pignols che vegnan deponids che anc avant 15 onns. «Cura che jau hai cumenzà tar la vischnanca l’onn 2007 avevan nus bler dapli pignols deponids per reciclar che ussa.» En frestgera cun el Martegn Netzer, il manader dal servetsch tecnic da la vischnanca Surses di ch’el na possia betg constatar ch’i vegnia cumprà damain pignols da Nadal en sia vischnanca. «Nus cussegliain a la glieud che ha cumprà in pignol da metter quel en frestgera enfin l’auter onn.» El manegia quai sa chapescha sco spass, di Martegn Netzer. Sco tuttas vischnancas che la FMR ha dumandau è la dismessa dals pignols er en il Surses ina prestaziun da servetsch gratuita da la vischnanca. Per Martegn Netzer è quai er en urden uschia. «Sche nus cumenzassan ad incassar per dismetter ils pignols, sa tschentass baininqual en curtin davos chasa ni insanua sper via.» I dat ideas «Jau hai era gia ponderà, sche nus a Mustér na pudessan betg porscher in pignol da Nadal in pau pli char e duvrar il retgav supplementar per exempel per plantar in nov pignol en il guaud», di Simon Cathomen, selvicultur da revier e schef dal manaschi tecnic da la vischnanca da Mustér. «Durant l’advent è la glieud accessibla per far regals. Pertge betg regalar la vita ad in nov pignol da Nadal», sa dumonda Simon Cathomen. A Mustér na vegnan ils pignols vegls betg rimnads da la vischnanca e reciclads sco a Tavau, Cuira u Savognin. Deponer pon ins ils pignols en in lieu en il quartier da Raveras. «Dapi onns elavurescha in vischin da Mustér ils pignols e fa laina dad arder ord la roma», di il selvicultur Simon Cathomen. «La lenna chargia l’um lura sin ina charretta e prenda cun sai a chasa. Uschia vegnan ils pignols er reciclads.» Il pignol ed il clima Ina gronda part da las chasadas svizras cumpran u retschaivan mintg’onn in pignol da Nadal per lur stiva. Sco quai ch’il Tagesanzeiger ha rapportà gia avant in onn vegni dentant er cumprà adina daplirs ils pignols da plastic per prender resguard al clima. Cità en l’artitgel dal Tagesanzeiger vegn Mathias Plüss, il schurnalist ed autur dal cudesch «Weniger ist weniger». El cusseglia da cumprar in pignol ch’ins po duvrar pliras giadas, damai in pignol da plastic. «L’alternativa ecologica tar il pignol da plastic è da betg cumprar in pignol, ubain betg mintg’onn», di Mathias Plüss. La revista online «Tierschutz.ch» va anc pli lunsch. Ella recumonda da cumprar il pignol, ma da desister da mangiar charn da Nadal en favur dal clima. La bilantscha ecologica cun pignol e senza charn muntia ch’ins pudess cumprar quatter pignols da Nadal per persuna che desistia da mangiar charn. 1,7 milliuns pignols da Nadal Bundant la mesadad dals 1,7 milliuns pignols da Nadal che vegnan dismess ils proxims dis en Svizra derivan tenor la pagina d’internet Wald Schweiz da la Germania, dal Danemarc e da la Ollanda. In pignol da Nadal dovra set onns per daventar in pignol imposant che fa buna parita. Entaifer quels onns fa il pignol buns servetschs al sistem ecologic. En Svizra datti 500 purs cun plantaschas da pignols da Nadal. Dal guaud deriva be ina pitschna part dals pignols da Nadal svizzers. (fmr/mg) Ils pignols fan pluna Ils pignols da Nadal dal 2024 han fatg lur servetsch. Suenter il di dals Trais Retgs vegnan ils pignols deponids sper via en lieus definids da las vischnancas sco per exempel il lieu sut la punt en la vischinanza da la staziun da la Viafier retica a Scuol. Ina gronda part dals pignols vegnan manizzads e las vischnancas dovran ubain vendan las zinslas per stgaudar. (fmr/mg) Pigneuls da Nadal ord survetsch a Glion avon il Migros sur la casa da vegls Pumera ed agl ur dil marcau vegl

Ina Grischuna timuna dapi otg onns la pli ferma organisaziun da branscha da las cassas da malsauns. La FMR ha discurrì cun la directura da Santésuisse Verena Nold davart sia pussanza sco lobista e davart ospitals – il tema ch’occupa la publicitad. Igl è ina midada radicala che Santésuisse pretenda. L’organisaziun per cassas da malsauns vul ch’i dettia en l’avegnir ina planisaziun naziunala – betg pli be chantunala – d’ospitals. Questa pretensiun tschenta ella en il rom d’in studi alarmant (guarda box sutvart la pagina) che ha analisà il dumber dad operaziuns en ils ospitals. Passa la mesadad dals ospitals na cuntanschan en 50 % da las operaziuns betg il dumber da cas recumandà. Quai munta: I manca la rutina e l’experientscha necessaria. La FMR ha discurrì cun Verena Nold. La Grischuna stat sco directura da Santésuisse dapi otg onns a la testa da l’organisaziun per las cassas da malsauns. FMR: Vus essas la pli pussanta lobista en fatgs da sanadad en Svizra. Tge schais Vus da questa tesa? Verena Nold: Igl è la vaira onur, sch’ins di da quai. Ma i na correspunda betg a la realitad. Pertge betg? Vus essas la directura da Santésuisse che represchenta la gronda part da las cassas da malsauns. I dat gruppas d’interess bler pli fermas che tuttas cassas da malsauns ensemen. La branscha farmaceutica ha per exempel blers represchentants en il parlament, lura ils medis u ils ospitals. Puncto lobists essan nus plitost in nanin. I fiss bel, sche nus fissan pli ferms, lura creschissan las premias betg uschè fitg. Tge fa ina Grischuna auter a la testa da Santésuisse che sch’i fiss forsa ina directura da Genevra u da Basilea? En la Scola chantunala a Cuira hai jau gì conscolars dal Puschlav, da la Surselva u da l’Engiadina Bassa. En il Grischun èsi normal ch’ins viva cun differentas linguas e culturas, ch’ins vegn perina e chatta cumpromiss. Gliez gida, sch’ins lavura sin champ federal. Mumentanamain procuran ospitals cun cifras cotschnas per rumpatesta. Santésuisse pretenda ina planisaziun naziunala dad ospitals (guarda box). Quants ospitals duai la Svizra avair? Ins na po betg numnar ina cifra. Nus vulessan ina planisaziun cumplessiva da sanadad. Ins sto l’emprim savair quants tractaments staziunars ch’i dovra en l’avegnir e quants ambulants. E nua dovri quests tractaments? Tscherts tractaments ch’ins ha fatg fin uss a moda staziunara, fan ins en l’avegnir ambulant. Tut quai è impurtant er en vista a la mancanza da persunal. «Extrem spess» sajan repartids ils ospitals en Svizra cumpareglià cun l’exteriur, scriva Santésuisse. Gliez è bain da chapir uschia, ch’i duai dar damain ospitals? Igl è grev dir sch’i dovra 50 u 100 u sco uss 300 ospitals. En emprima lingia ston ins tegnair quint da la qualitad. I dovra in minimum dad operaziuns en in ospital per ch’il pazient na saja betg periclità. Tge ch’ins fa savens, fan ins bain. Tar operaziuns èsi impurtantischem ch’in medi, u in team, haja rutina. Lura èsi meglier per il pazient. Gliez sto esser la mesira. Co è quai da chapir? Igl è da definir il dumber minimal da cas per mintga sort dad operaziun u tractament. Lura èsi da decider tgenins ospitals che sa concentreschan sin tge operaziuns. Vus sfugis da dar ina resposta concreta. En Voss rapport crititgais Vus ch’i dat memia blers ospitals. Ma Vus As nuspis da numnar ina cifra u da dir ch’in terz dals ospitals bastass era? Gliez fiss nunprofessiunal. Santésuisse di ch’i dovria directivas naziunalas. Mumentan datti be recumandaziuns pertutgant il dumber minimal da cas. Sch’ins sa tegness propi a las recumandaziuns, fissi gia bler meglier per ils pazients. Il Grischun ha indesch ospitals sin sia glista. Era qua la dumonda: Quants ospitals dovri en il pli grond chantun da la Svizra? Era qua sa tschenta la dumonda: Tge operaziuns fan ins nua? Nus essan da l’avis ch’i dovria per cas d’urgenza sco per exempel dal begl tschorv in provediment en l’entir chantun. Ma sch’igl è dad operar e remplazzar ina giugadira dal chalun u dal schanugl – pia nagins tractaments per vita e mort – essan nus da l’avis, ch’i dovra centers. Lezs pon ins lura far là, nua ch’igl ha blera glieud. Quai munta che tschertas partiziuns en ospitals regiunals ston serrar. Ma cura ch’igl ha gì num che l’ospital da Tusaun serria la partiziun da parturir, hai dà ina ferma resistenza. Jau chapesch che l’ospital da Tusaun na vul betg pli porscher ina partiziun da parturir. Tusaun na vegn strusch sin 300 naschientschas l’onn – gnanc ina naschientscha per di. Tuttina dovri in grond team che fa di e notg pichet, uschiglio na pon ins betg avair ina partiziun da parturir. Tge è la soluziun? Era qua vala: Rutina gida era tar naschientschas, ins na sa mai, sch’i dat cumplicaziuns. Igl è da pasantar: avair ina partiziun da parturir en la vischinanza u avair ina partiziun centrala cun gronda experientscha e rutina? Tar tschertas naschientschas san ins gia durant la gravidanza ch’i pudess dar cumplicaziuns, lura van ins en l’Ospital chantunal a parturir. Per gravidanzas nuncumplitgadas bastass in ospital regiunal? Era tar gravidanzas nuncumplitgadas na pon ins mai dir cun tschertezza, sch’i na dat betg forsa tuttina ina naschientscha cumplitgada che basegna in team versà. Pli savens ch’in team è confruntà cun cumplicaziuns, pli segira ch’ina pagliola è per la mamma e per l’uffant. Duessan lura tuttas partiziuns da parturir vegnir serradas en ils ospitals regiunals? E stuess lura ina dunna en l’Engiadina, sche las deglias cumenzan surura, vegnir sgulada a Cuira cun helicopter? Na, ins sto segir guardar en tge regiuns ch’i dovra partiziuns da parturir. Da Tusaun èn ins però en 20 minutas cun auto en la chapitala. Là èsi pussaivel dad ir a Curia en l’Ospital chantunal cun dapli naschientschas ed in team che po reagir svelt sin cas spezials. I dat era ina neonatologia. Quai èn aspects impurtants tar cumplicaziuns. Ils ospitals regiunals existan gia dapi ­decennis. Pli baud n’avevan els betg questas miserias finanzialas. Pertge oz? Pli baud restavan ins pli ditg en l’ospital. Oz cun las modernas metodas dad operar sa reduceschan las pernottaziuns en l’ospital. La medischina è sa sviluppada uschia ch’adina dapli tractaments vegnan fatgs a moda ambulanta. Quai munta ch’i na dovra betg pli tantas purschidas staziunaras. Perquai sa dumondan ins oz: Duvrain nus propi tants ospitals? Damaun mardi cumpara la segunda part da l’intervista cun la directura da Santésuisse Verena Nold. La Grischuna a la testa da Santésuisse Verena Nold (62) è creschida si a Cuira. Ella ha studegià pedagogia d’economia a l’universitad a Son Gagl. Suenter ha ella lavurà trais onns per C&A a Paris, Genevra e Turitg – tranter auter sco acquisitura. Ella è viagiada per l’entir mund enturn per cumprar vestgadira e moda per sia firma. Il 1990 ha ella midà tar l’assicuranza da malsauns Helvetia, pli tard Helsana, nua ch’ella ha gidà a bajegiar si la partiziun da marketing. Intgins onns ha ella lavurà per la Banca chantunala da Son Gagl e per la Scola auta spezialisada dal nordvest da la Svizra. Il 2004 ha Verena Nold cumenzà tar Santésuisse. Dapi il 2016 è ella directura da questa organisaziun da branscha che ha represchentà ils ultims onns la gronda part da las cassas da malsauns. Studi alarmant davart ospitals «Il resultat è alarmant», scriva Santésuisse. Be en ina da 21 gruppas dad operaziuns u tractaments cuntanschian tut ils ospitals il dumber recumandà da cas. 56 % dals ospitals na cuntanschian tar la mesadad da las gruppas dad operaziuns betg il dumber da cas necessaris. Gliez ha Santésuisse constatà en in studi davart il dumber da cas il 2022 en ospitals svizzers. Il studi è cumparì quest onn. Santésuisse pretenda sin fundament dals resultats: «La planisaziun da las purschidas en ils ospitals sto succeder sin livel surregiunal u naziunal ed ils ospitals duain sa spezialisar sin lur pli impurtants champs spezials.» Las recumandaziuns per il dumber da cas ch’in ospital duai ademplir ad onn derivan da la Conferenza dals directurs chantunals da sanadad. Blers ospitals cun pauca experientscha Verena Nold è ina da las enconuschentas lobistas en la branscha da sanadad. Ella stat dapi otg onns a la testa da Santésuisse che represchenta la gronda part da las cassas da malsauns. La FMR ha visità la Grischuna a Soloturn a la sedia da l’organisaziun da branscha e l’ha intervistada. Oz cumpara l’emprima part da l’intervista cun Verena Nold, nua ch’i va per ils ospitals. Santésuisse ha constatà quest onn en in studi che 56 % dals ospitals svizzers na cuntanschan tar la mesadad da las operaziuns u dals tractaments betg il dumber da cas recumandads. Gliez vul dir che quests ospitals na possedan betg l’experientscha necessaria per quests tractaments. Santésuisse pretenda perquai ina planisaziun naziunala u almain surregiunala d’ospitals. Fin uss è questa planisaziun chaussa da mintga chantun. (fmr/vi)

Porscher premias pli favuraivlas – gliez na saja betg realistic, di Verena Nold, directura da Santésuisse. Ma ins possia impunder a moda pli prudenta ils daners da sanadad. Oz cumpara la segunda part da l’intervista cun Verena Nold. La Grischuna timuna dapi set onns la Santésuisse. Adina dapli persunas na san strusch pli co pajar las premias da cassas da malsauns. Ma era sch’ins stritgia singulas prestaziuns or dal catalog da l’assicuranza da basa, daventian questas premias betg pli favuraivlas, di Verena Nold. Oz cumpara la segunda part da l’intervista cun la directura da Santésuisse. Ella discurra davart tractaments inutils e davart in avegnir cun dapli glieud veglia che dovra tgira. FMR: Tgeninas prestaziuns essas Vus da l’avis ch’ins pudess stritgar dal catalog da l’assicuranza da basa? Verena Nold: Cunzunt las prestaziuns che fan dapli donn che auter al pazient. L’Uffizi federal da sanadad publica ha fatg in studi ed ha constatà che 20 % dals tractaments èn inutils. Co giuditgesch’ins tge ch’igl è da stritgar? Il proceder sa numna «Health Technology Assessment». Ins giuditgescha a moda scientifica e tenor ils criteris da la medischina moderna tge tractaments che portan propi insatge als pazients. Sch’ins vesa ch’in tractament na porta nagut e custa mo, al pon ins atgnamain stritgar. Pudais Vus far in exempel? En il catalog da prestaziun figureschan tests da vitamin D. Bunamain in e scadin ha fatg in tal test e pensà ch’i saja necessari. En il fratemp han ins vis ch’i va era senza. Quests tests custan sa chapescha. E sch’i na fa donn a nagin, sch’ins na fa betg quests tests, lura als pon ins stritgar. In auter exempel? Ins ha constatà ch’ina operaziun dal liom cruschà porta circa il medem resultat sco cun fisioterapia. Ina tala è era cumbinada cun damain ristgs ch’ina operaziun. Il medem vala per problems cun la spina dorsala, pli baud faschevan ins svelt operaziuns dal dies. La perscrutaziun ha mussà che operaziuns dal dies n’èn betg en mintga cas inditgadas. Uschia èsi dad examinar tut ils tractaments e da sa dumandar, tge porta insatge al pazient e tge porta pauc u nagut. I dat economs da sanadad che din, sch’ins vul mantegnair la qualitad en il provediment da sanadad, lura èn las premias uschè autas sco uss. Tge schais Vus da gliez? Jau na di betg ch’ins possia porscher premias da cassa da malsauns pli favuraivlas che oz, gliez fiss ditg manzegnas. Ma tge ch’ins po segir far è d’impunder a moda pli prudenta ils daners che nus avain. Prest 40 milliardas francs l’onn èn quai sulettamain en l’assicuranza da basa obligatorica per la tgira da malsauns. Co fissi lura dad impunder questas 40 milliardas? Pli sistematicamain. Tar gliez tutga in provediment pli coordinà: Tge dovra il pazient insumma? Tge pon ins tractar ambulant? Dovri in tractament staziunar e sche bain, nua? Igl è da meglierar l’entira structura da provediment. Gliez ston ins era far pervi da la mancanza da persunal, ma era per avair anc en l’avegnir ina sanadad publica pajabla. Ma creschan las premias vinavant? Jau pens bain, schon mo perquai che nus avain adina dapli glieud veglia. Lezza dovra dapli tgira da lunga durada. Ma era il progress medicinal procura per dapli custs cun adina puspè novas metodas pli charas. Nus vulain gea profitar da novas terapias. Sche nus vulain ans prestar novas terapias – senza glistas da spetga sco en auters pajais – stuain nus ans organisar meglier e stritgar tractaments senza effect. Quai è in pensum permanent ch’ins vegn era en l’avegnir adina puspè a stuair far. Santésuisse mussa savens cun il det sin la branscha farmaceutica cun ils auts custs da medicaments. Igl è enconuschent ch’i dess là potenzial da spargn. Ma tge pudessan las cassas da malsauns contribuir per sbassar custs? Las cassas da malsauns pon influenzar ils custs en l’assicuranza obligatoria – pia questas 40 milliardas – en l’administraziun. Grazia a la concurrenza èn las cassas sfurzadas da tegnair a bass ils custs administrativs. Uschiglio creschan las premias d’ina cassa e la clientella va tar la concurrenza. Ils custs administrativs muntan da preschent a 5 %. Vul dir, da 100 francs da la premia van 5 francs a l’administraziun. Gliez è fitg pauc cumpareglià cun autras assicuranzas. Ma tuttina, i dat 39 cassas da malsauns en Svizra. Sch’i dess be la mesadad, spargnass quai custs. Cassas grondas cun ina administraziun independenta datti forsa anc diesch. Las autras cassas han in back-office communabel. Gist en il Grischun existan anc cassas fitg pitschnas sco la Sanavals u la Vita Surselva. Igl è bun, sche la glieud ha cun talas cassas ina cussegliaziun en la regiun. Ma tut ils quints, ils servetschs davos las culissas, vegnan fatgas en ina centrala communabla a Lucerna. A partir dal 2025 n’essas Vus betg pli uschè pussanta. I dat ina nova associaziun che surpiglia la lavur politica ed il lobing per las cassas da malsauns. Daventi lura lungurus per Vus? Na, insumma betg. En il fratemp è Santésuisse in’interpresa cun 250 collavuraturs e collavuraturas. 16 persunas midan en la nova associaziun. Tge incumbensas ha Santésuisse lura anc? Nus purschin scolaziun per tuttas cassas da malsauns. Nus faschain las statisticas per l’entira branscha. Nus producin per exempel era las cartas dals assicurads per tuttas cassas. Be la part politica, lezza croda davent. Na vegn quai betg a mancar a Vus? Ils ultims onns essas Vus savens stada en il center da la discussiun, sch’i sa tractava da sanadad, e trasora preschenta en la publicitad. Gliez ha adina era ina vart sumbrivauna. Ins sto esser cuntanschibla di e notg. Sch’ins represchenta las cassas da malsauns na gudognan ins betg mo arbajas. Magari ston ins era far palais messadis malempernaivels. Perquai poss jau viver fitg bain senza l’interess medial. Sch’il sectur da sanadad fiss in carstgaun, tge propiest duess el far per il 2025? Sa muventar dapli e mangiar saun. Ier glindesdi è cumparida l’emprima part da l’intervista cun Verena Nold davart il tema «ospitals». La Grischuna a la testa da Santésuisse Verena Nold (62) è creschida si a Cuira. Ella ha studegià pedagogia d’economia a l’universitad a Son Gagl. Suenter ha ella lavurà trais onns per C&A a Paris, Genevra e Turitg – tranter auter sco acquisitura. Ella è viagiada per l’entir mund enturn per cumprar vestgadira e moda per sia firma. Il 1990 ha ella midà tar l’assicuranza da malsauns Helvetia, pli tard Helsana, nua ch’ella ha gidà a bajegiar si la partiziun da marketing. Intgins onns ha ella lavurà per la Banca chantunala da Son Gagl e per la Scola auta spezialisada dal nordvest da la Svizra. Il 2004 ha Verena Nold cumenzà tar Santésuisse. Dapi il 2016 è ella directura da questa organisaziun da branscha che ha represchentà ils ultims onns la gronda part da las cassas da malsauns. fmr/vi) Prestaziuns inutilas da sanadad «Jau na di betg ch’ins possia porscher premias da cassa da malsauns pli favuraivlas che oz, gliez fiss ditg manzegnas», di Verena Nold, directura da Santésuisse. «Ma tge ch’ins po segir far è d’impunder a moda pli prudenta ils daners che nus avain.» I dovria en l’avegnir in provediment da sanadad pli sistematic e coordinà – betg mo per spargnar daners, mabain era pervi da la mancanza da persunal. Ier è cumparida l’emprima part da l’intervista cun Verena Nold. Ella ha discurrì davart ils ospitals. En la segunda part dad oz explitgescha ella tranter auter co ch’ins pudess stritgar tractaments inutils or dal catalog da prestaziuns. (fmr/vi)

En il Grischun hai dà l’entschatta da l’emna plirs accidents da traffic sin las vias cuvertas cun naiv. A Pian San Giacomo è sa glischnà glindesdi saira in auto equipà cun pneus da stad ed è cupitgà da la vart. Quai ha la Polizia chantunala communitgà quest mardi. In um talian da 46 onns era charrà glindesdi vers las 20.30 sin l’autostrada A13 da San Bernardino engiu en direcziun Mesocco. Tar la curva «Ghiffa» è l’auto glischnà sur il vial oppost, collidà cun in rempar da terra ed è cupitgà sin la vart sanestra. Totalmain donnegià ha l’auto stuì vegnir chargià e transportà davent. Las vias cuvridas cun naiv en regiuns pli autas èn stadas ina sfida per las participantas ed ils participants dal traffic en il Grischun. Tar la centrala d’acziun da la Polizia chantunala dal Grischun èn arrivads tut en tut fin mardi en damaun passa diesch annunzias d’accidents da traffic. A Mesocco ha in automobilist schizunt gì in accident senza avair il permiss d’ir cun auto. (cdm/fmr)

L’entschatta da l’onn ha la nova Dretgira superiura dal chantun Grischun prendì si la giurisdicziun e quai cun success, sco ch’ella declera en ina communicaziun. Sco che la Dretgira superiura scriva en sia communicaziun da glindesdi, saja l’entschatta da l’onn 2025 in mument decisiv per la giustia en il chantun Grischun. Suenter var dus onns da lavur da project èn quest onn numnadamain vegnidas fusiunadas la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa a la nova Dretgira superiura. Questa fusiun è il resultat da la refurma da la giustia 3 ch’è vegnida approvada la fin november 2022 da las votantas ed ils votants dal Grischun. Start reussì Tenor la communicaziun a las medias è il start da la Dretgira superiura cun radund 50 collavuraturas e collavuraturs reussì. Ella è da nov l’instanza giudiziala suprema dal Chantun en chaussas civilas e penalas sco er per dispitas administrativas, constituziunalas e pertutgant l’assicuranza sociala. Manada vegn la Dretgira superiura dals anteriurs presidents da la Dretgira chantunala, respectivamain da la Dretgira administrativa: Remo Cavegn è president e Thomas Audétat vicepresident da la Dretgira superiura dal chantun Grischun. Sco che la Dretgira superiura scriva, cuntinuescha il manaschi entant en dus lieus a Cuira e quai malgrà la fusiun. La midada da la Obere Plessurstrasse 1, respectivamain da la Poststrasse 14 en il nov sez da la dretgira en la Grabenstrasse succedia pir envers la fin da l’onn. En il fratemp vegnia numnadamain l’edifizi statal, construì ils onns 1877/1878, actualmain renovà tenor ils criteris da la tgira da monuments sco er extendì cun in bajetg supplementar. Nov post da stab per las dretgiras regiunalas Midadas n’hai dentant betg be dà tar la giurisdicziun superiura dal Chantun, mabain er tar las endisch dretgiras regiunalas. Tenor la communicaziun a las medias da la Dretgira superiura han las dretgiras regiunalas relaschà lur agens urdens da gestiun ed en l’avegnir vegnan ellas sustegnidas e cussegliadas d’in post da stab ch’è vegnì creà da nov. Sco responsabel è vegnì elegì il giurist Jim Rogantini che vegnia a sustegnair las dretgiras regiunalas. (cdm/fmr) Il nov sez da la Dretgira superiura en la Grabenstrasse a Cuira vegn actualmain anc renovà.

Passà 80 finamiras per l’onn 2025 ha la regenza grischuna preschentà ier mardi en occasiun da ses emprim inscunter mensil da l’onn cun las medias. Tranter las finamiras sa chattan pliras tematicas ch’èn vegnidas numnadas puncts principals. «Il program da la Regenza ed il plan da finanzas èn ils instruments centrals da la gestiun strategica e politica da noss chantun», ha il president da la regenza Marcus Caduff ditg en ses pled introductiv. Il program per 2025 sa focusseschia sin ils puncts centrals «transfurmaziun digitala», «viver e lavurar», «clima ed ambient» sco era «Grischun attractiv». Quels temas sajan il fundament dal Program da la Regenza da la perioda 2025–2028, uschia il nov president da la Regenza. Las 83 finamiras stipuladas per 2025 èn vegnidas tractadas en il Cussegl grond en la sessiun da december 2024. Iniziativas per il persunal Il Chantun vul meglierar l’attractivitad sco patrun. Uschia duai vegnir instradada ina nova strategia da recrutaziun da persunal. Plinavant vul la Regenza laschar elavurar in concept per il svilup dal persunal e per il management da talents sco er per il svilup d’ina cultura d’interpresa cuminaivla. Martin Bühler, il manader dal departament da finanzas e vischnancas ha er preschentà il project per la revisiun da la lescha da taglia chantunala. Quella lescha che prevesia da distgargiar famiglias e persunas cun activitads da gudogn, vegnia tractada en il Cussegl grond l’avust 2025. L’entrada en vigur saja planisada per l’onn 2026. Tact da 30 minutas en Surselva Tenor la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen, sco manadra dal departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad, datti dus puncts principals da ses departament. In è l’introducziun planisada dal tact da mes’ura en Surselva a partir dal december 2025 ed il tact da mes’ura sin il traject tranter Cuira e Son Gagl. Omaduas mesiras duain purtar in cler meglierament da la purschida sin il sectur dal traffic public. Ultra da quai saja la Regenza vidlonder da deliberar la Strategia per il traffic betg motorisà 2037. Carmelia Maissen: «Questa strategia dat respostas a la dumonda, co ch’il traffic betg motorisà duai sa sviluppar a media fin a lunga vista en noss chantun.» Promover la construcziun d’abitaziuns En connex cun la nova lescha davart la promoziun d’abitaziuns vuless la Regenza tegnair quint dals svilups e da las discussiuns areguard la stgarsezza e l’augment dals pretschs d’abitaziuns. Questa nova lescha saja medemamain in project central da las finamiras da la Regenza, ha ditg il president da quella e manader dal departament da l’economia publica, Marcus Caduff. «Il punct impurtant da quella nova lescha furma il nov instrument da promoziun che sustegna purtaders d’abitaziuns d’utilitad publica da construir abitaziuns da locaziun favuraivlas.» «Il gremi colleghial sto funcziunar bain» Per la segunda giada suenter l’onn 2022 è cusseglier guvernativ Marcus Caduff quest onn president da la regenza grischuna. Ensemen cun ses collegas ha el dà invista als puncts centrals entaifer il program da lavur da la Regenza durant ses onn presidial. La FMR ha fatg trais dumondas a Marcus Caduff. FMR: Il program annual dalla Regenza per il 2025 cuntegna 83 finamiras. Co vul la Regenza realisar tut quellas finamiras ils proxims 12 mais? Marcus Caduff: Las finamiras èn repartidas sin passa 40 uffizis chantunals. Mintga uffizi ha communitgà tge mesiras ch’el vul realisar l’onn 2025. I dat differents puncts centrals entaifer las 83 finamiras. In da quels puncts centrals è la Strategia dal persunal chantunal. Quella è fitg impurtanta per ch’ils departaments possian ademplir lur pensums en il futur. In auter punct central è la nova lescha chantunala davart il spazi d’abitar che vegn tractada quest onn en il Cussegl grond. Vus menziunais gist la nova lescha chantunala per la promoziun dal spazi d’abitar. Co statti cun ils obstachels che quella lescha sto surmuntar enfin ch’ella po ir en vigur? In punct che vegn segir a dar in pau discussiun en il Cussegl grond èn las contribuziuns «à fonds perdu» per societads che construeschan abitaziuns per dar en locaziun. Ils ­ulteriurs puncts – ils sustegns per acquists da chasas u abitaziuns ed ils emprests da daners èn tenor mai main dispitaivel entaifer il parlament chantunal Vus presidiais per la segunda giada la Regenza suenter il 2022. Tge bilantscha vulessas Vus pudair trair a la fin da Voss onn presidial 2025? En mes departament è il sustegn da las canortas d’uffants in tema impurtant, surtut l’implementaziun dal sistem digital per reglar la finanziaziun. I dat sa chapescha anc auters projects che jau vuless deliberar, sche pussaivel. Il pli impurtant per avair success en ina regenza è ch’il gremi colleghial funcziuna bain. Nus stuain funcziunar sco bun team. Envers anora as bada che la confidenza en las instituziuns n’è betg pli uschè gronda sco er gia. En Svizra è quai bain anc meglier ch’en auters pajais. Ma la sceptica envers instituziuns e creschida er tar nus. Mia finamira è en scadin cas da cultivar er cun nossa populaziun dal Grischun ina discussiun averta e transparenta per uschia mantegnair la confidenza. In program cun 83 finamiras Ier mardi ha la regenza grischuna preschentà a las medias ses program da lavur cun 83 finamiras per l’onn 2025. Martin Gabriel/FMR Marcus Caduff, il nov president da la Regenza ha accentuà en discurs cun la FMR che tuttas finamiras sajan stipuladas per las cuntanscher era. «I dat finamiras che han prioritad e ch’èn puncts principals. Uschia per exempel la strategia da persunal u la lescha davart la promoziun dal spazi dad abitar.» Ulteriurs accents principals èn la revisiun da la lescha chantunala da taglia sco era l’introducziun dal tact da mes’ura sin ils trajects da viafier en Surselva e tranter Cuira e Son Gagl. Sin il sectur da la furmaziun e da la perscrutaziun duai la Strategia chantunala da scola auta e da perscrutaziun vegnir adattada a las novas cundiziuns generalas. Cun las 83 finamiras en il program annual vul la Regenza tranter auter augmentar l’attractivitad da viver en il chantun Grischun. Il program da lavur da la Regenza sa basa sin il program guvernamental da la perioda 2025–2028. In gremi che sto funcziunar Gia per la segunda giada suenter 2022 presidiescha cusseglier guvernativ Marcus Caduff la regenza grischuna. Gia en ses emprim onn presidial aveva el menziunà en discurs cun la FMR l’impurtanza d’in gremi colleghial che funcziuna bain. La finamira d’avair ina regenza che collavuria bain haja el era per ses segund onn presidial, ha ditg Marcus Caduff. «Mia finamira è en scadin cas da cultivar er cun nossa populaziun dal Grischun ina discussiun averta e transparenta per uschia mantegnair la confidenza.» La regenza grischuna ier mardi en occasiun dalla preschentaziun da ses program da lavur per il 2025. Da san: Peter Peyer, Martin Bühler, Marcus Caduff, Carmelia Maissen, Jon Domenic Parolini.Foto Martin Gabriel Marcus Caduff ei per la segunda giada suenter 2022 president da la Regenza.

«Tge vegn l’onn nov ans purtar?», chantain nus a Bravuogn da Silvester cun il Chant da Goita. La resposta n’avain nus betg – per fortuna. Nus pudain sperar sin surpraisas, era da quellas allegraivlas, avain dentant era dumondas davart l’avegnir che fan quitads. A mai occupa il svilup da la IA, l’intelligenza artifiziala, quella revoluziun digitala che sa derasa cun tempo nunenconuschì en quasi tut las domenas da nossa vita. E cunfins n’èn betg dad eruir. A scola avevan nus legì il «Zauberlehrling» da Goethe, quel emprendist che aveva pers la controlla sur dal spiert gidanter ed ha planschì a ses patrun: «Herr die Not ist gross! Die ich rief, die Geister werd’ich nun nicht los.“ Vegnin nus da tegnair sut controlla la IA? – En ses cudesch Nexus (2024) descriva Yuval Noah Hararis il svilup da la circulaziun da las infurmaziuns davent dal temp da crap sur l’invenziun da la stampa da cudeschs fin a la derasaziun da las medias da massa ed il nov populissem. Gronds pass da svilup hai adina dat, la IA ha dentant duas novas dimensiuns: 1. Il tempo rasant dal svilup. Il temp manca per ans adattar. Quai che era dal 2016 anc visiun, è oz realitad. 2. La IA è l’emprima tecnologia en l’istorgia umana che n’è betg in instrument per ans gidar, ma che è in actur che decida e sviluppa sez ideas. Ed ella dovra enormas quantitads dad energia, furnida da pliras ovras atomaras. Sche nus pudain laschar far traducziuns, scriver romans u cumponer operas tras la IA, dad ina qualitad che gnanc experts n’enconuschan la derivanza, po quai esser pratic e forsa schizunt divertent. Che la IA è creativa, demussa il gieu da schah, nua che il campiun mundial n’ha nagina schanza cunter il computer. Ed il roboter sa era dir manzegnas. E sche jau discur cun mes partenari online, na sai jau betg, sche quel exista propi. Sco p.ex. J. S. Chail da deschnov onns, che ha pruvà il di da Nadal 2021 da far in attentat sin la Queen Elisabeth, per far impressiun a sia amitga online che l’ha intimà. Che l’amitga Sarai n’era betg ina dunna umana, ma in chatbot, ha pir chattà ora la polizia. I dat senz’auter domenas, nua che la IA è cleramain superiura al tscharvè uman. Sche la Banca naziunala sbassa il tschains directiv per 0,25 %, erueschan ils mega-computers en secundas las consequenzas per il curs da las aczias. E sch’i vegnan pavlads cun tut las leschas, chattan ils computers pli svelt che mintga giurist mancanzas en las leschas (Gesetzeslücken). Era per diagnosas medicinalas sa la IA esser in grond agid. Nov è dentant che la IA sa decider. Sche jau sun degn da credit tar la banca, decidan gia oz programs da IA. Era sche jau vegn selecziunà per ma preschentar per ina plazza. En il Schurnal regiunal dal Grischun dals 16 da december 2024 ha ditg la procura publica – surchargiada cun lavur – che ina mesira pussaivla pudess esser da surdar cas pli simpels a la IA. Quai n’è anc betg alarmant, ma igl è pir il cumenzament. Per persunas pli veglias va il svilup tecnologic gia oz memia svelt. La IA accelerescha quel en moda mai vesida. Suenter l’elecziun da Donald Trump ha la banca UBS discutà las consequenzas per nossa plazza da finanzas. Per il schef-econom da la UBS n’èn ils dazis smanatschads da Trump betg in grond problem. Auters facturs sajan pli impurtants per l’economia globala. El vesa bler potenzial en la IA che vegnia a pussibilitar ina creschientscha da productivitad per 30 giadas. I dovra blera fiduzia per crair che in tal augment dal tempo saja d’avantatg per l’umanitad. Quella dumonda è forsa da sumeglianta impurtanza sco la tema che la IA vegnia independenta da l’uman. La IA viva da l’enorma quantitad da datas, era sur da nus, e gudogna cun quellas milliardas. Ils concerns Amazon, TikTok e co. san fitg bler sur da nus, ma nus na savain quasi nagut sur dad els. Quai che nus vesain dentant il davos temp è lur pussanza economica e politica. Elon Musk demonstrescha quella pli che cleramain. Avant las elecziuns en ils Stadis Unids devi anc speranza sin ina regulaziun globala, era sche quella è difficila. La tecnologia sa mida bler pli svelt che las pussaivladads da controlla. Il dischequiliber tranter il savair dals informatichers e quel dals regulaturs, vul dir politichers, è enorm. Schizunt Geoffrey Hinton che ha survegnì il premi Nobel per sias perscrutaziuns cun la IA avertescha da la perdita da controlla. IA numnav’ins pli baud la lingua dals asens – jau na vi dentant betg far entiert als asens. Jost Falett, Bever, è stà scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina a Samedan. Dasperas è el stà tranter auter president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

«Privel da mort» – glindesdi passà han las Pendicularas Savognin avisà che las pistas da lur territori sajan mintgamai serradas a partir da las 16.30. Questa communicaziun en las medias socialas ha dentant evocà reacziuns ambivalentas. E quai malgrà ch’igl è be ina mesira da segirezza, sco che la FMR ha intervegnì da las pendicularas. Ina gronda tavla melna che fa attent al privel ed el fund la maschina da far pistas, uschia han las Pendicularas Savognin illustrà in avis en las medias socialas da glindesdi passà. Ellas stoppian far attent che las pistas da lur territori sajan mintgamai serradas a partir da las 16.30, uschia la communicaziun. Il motiv per l’avis sajan ils surpassaments adina pli frequents ed il privel collià cun quels: «Las pistas vegnan preparadas cun maschinas cun turn da suga. Privel da mort!» Ma las Pendicularas Savognin n’infurmeschan betg be, ellas annunzian er mesiras, numnadamain controllas durant las proximas emnas ed en cas da surpassaments la retratga dal ticket dad ir cun skis. Reacziuns ambivalentas Cunzunt sin Facebook èn las reacziuns stadas ambivalentas. Tranter blera chapientscha hai er dà resuns negativs, malgrà ch’i saja be ina mesira da segirezza, sco ch’il manader da las Pendicularas Savognin Christoph Passecker ha declerà curtamain a la FMR: «Igl è ina mesira preventiva. Nus vulain evitar in cas sco a Lenk.» Là, a Lenk en il chantun da Berna, è numnadamain morta ina giuvna da 17 onns suenter ina collisiun cun in turn da suga d’ina maschina da preparar pistas. Tenor la communicaziun da la Polizia chantunala da Berna dals 5 da schaner 2025 è la skiunza disgraziada ils 29 da december 2024 curt avant las 17.30 sin ina pista vers la val. L’avis en las medias socialas è perquai er in’emprova da sensibilisar, sco che Christoph Passecker ha explitgà: «Noss manischunzs dal servetsch da pistas na sa sentivan betg pli bain durant la lavur. Ils surpassaments èn daventads adina pli frequents. Tscherts skiunz eran fin varga las 20.00 anc sin pista ed han ignorà las barrieras.» Nagina midada per las ustarias Che las pistas èn serradas a partir da las 16.30, quai muntia dentant che las ustarias dal territori da skis fetschian damain fatschenta e stoppian forsa schizunt serrar lur portas – almain tenor l’in ni l’auter resun en las medias socialas. Sco che Sibylle Braune da la James Beach Bar ha explitgà a la FMR n’è la communicaziun da las Pendicularas Savognin dentant nagina novitad per els: «Nus survegnin tut las infurmaziuns davart il temps d’avertura da las pendicularas, pendain or quellas ed avisain er sezs noss osps.» Perquai na sa midia per els en sasez nagut: «Er nus vulain che tuts vegnian bain a chasa. Quai è in giavisch da tut las ustarias.» La fin finala sajan dentant ils osps sezs responsabels, uschia Sibylle Braune. L’avis da las Pendicularas Savognin en las medias socialas frunta pia sin chapientscha e quai er tar autras ustarias, sco ch’il manadar dal Roggi’s Baizli Ronny Hengartner ha confermà a la FMR. Ils quitads per las ustarias n’èn pia betg giustifitgads. Cun questa fotografia han las Pendicularas Savognin fatg attent al temp d’avertura ed al privel da las maschinas per preparar pistas. L’avis n’è dentant betg fruntà dapertut sin chapientscha. In avis cun reacziuns ambivalentas Cun in avertiment en las medias socialas han las Pendicularas Savognin chaschunà dispitas. Ellas stoppian far attent che lur pistas sajan mintgamai serradas a partir da las 16.30, uschia la communicaziun. Il motiv per l’avis sajan ils surpassaments adina pli frequents ed il privel collià cun quels: «Privel da mort!» La communicaziun ha evocà reacziuns ambivalentas e quai malgrà ch’i saja be ina mesira preventiva, sco ch’il manader da las Pendicularas Savognin Christoph Passecker ha declerà a la FMR. Ins na veglia ristgar nagins accidents en connex cun il servetsch da far pistas.

Indesch lufs giuvens da trieps nunproblematics na vegnan betg sajettads dal chantun Grischun. I na saja betg pli pussibel d’als eliminar en moda fidabla. Foto Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun Ils indesch lufs giuvens dals trieps da Stagias, Calderas, Älpelti, Jatzhorn e Calanda na vegnan betg sajettads, sco che l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ha communitgà mesemna. I na saja betg pli pussibel da’ls regular en moda fidabla tenor las directivas da la lescha federala davart la chatscha. L’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ha declerà mesemna en ina communicaziun sin sia pagina d’internet ch’el na sajettia nagins lufs giuvens pli da trieps betg problematics. Tut en tut pertutgia quella decisiun indesch lufs giuvens dals trieps da Stagias, Calderas, Älpelti, Jatzhorn e Calanda. Tenor la communicaziun n’èsi betg pli pussibel da’ls sajettar en moda fidabla confurm a las directivas da la lescha federala davart la chatscha, quai vul dir en situaziuns socialas e cun proteger ils animals d’in onn e pli vegls. Sco ch’il responsabel da la secziun animals da rapina gronds da l’Uffizi da chatscha e pestga Arno Puorger ha explitgà a Keystone-SDA, na sajan ils lufs giuvens strusch pli distinguibels dals creschids: «En insaquants trieps han il pais e la dimensiun dals exemplars giuvens cuntanschì il nivel dals animals creschids.» Plinavant engrevgeschian era lur excursiuns adina pli frequentas la regulaziun, uschia Arno Puorger. Trieps problematics en il focus Fin la fin da schaner 2025, cura che la perioda da la regulaziun d’animals da rapina gronds finescha, sa sposta perquai il focus exclusivamain sin ils trieps problematics. En total duain trais trieps vegnir eliminads cumplettamain en il Grischun, numnadamain quel dal Vorab, dal Corn da Lantsch e dal Fuorn. Sco che Arno Puorger ha declerà, na saja anc nagin da quels trieps vegnì eliminà cumplettamain, era betg quel che viva parzialmain en il Parc Naziunal Svizzer en l’Engiadina Bassa. Qua èn 14 exemplars da pli u main 15 – 17 èn vegnids sajettads fin la fin da december 2024: «Per pudair dir, sch’in triep è vegnì eliminà, stuain nus spetgar las provas DNA.» Finamiras adattadas Cun la suspensiun da la regulaziun dals lufs giuvens è la finamira da regulaziun vegnida sminuida. Fin la fin da schaner duain vegnir eliminads totalmain 55 exemplars. Tenor il monitoring da la regulaziun da lufs, medemamain publitgada mesemna da l’Uffizi da chatscha e pestga, èn entant vegnids sajettads 47 lufs fin ils 31 da december 2024. Sco che Arno Puorger ha declerà, sajan els sin buna via cun la regulaziun: «Igl è dapli ch’il dubel da l’onn passà. Nus manegiain dentant ch’i saja anc pussibel da cuntanscher la finamira fixada.»

Da Bavania èsi finì – definitivamain. Las festas, il temp liber extendì, sport d’enviern ed ir a spass senza termins. E natiralmain èsi er finì cun ils deletgs culinarics en famiglia e cun visitas. Il mintgadi dominescha puspe. Per betg crudar en ina crisa mentala u far frunt a la rusna duvrassi anc in zic reservas. Avais conservà insatge en la frestgera u en il tschalèr? U na pudais betg pli guardar sin la padella dal fondue chinoise? Mes tip confidenzial è da tegnair en reserva – per la rusna da schaner – almain duas chaussas deliziusas. N’avais propi nagut pli, è vairamain tut davent e mangià? Gnanc in praline pli? Cler ch’ils biscuits gustan il miglier frestgs, gist tuttina sco l’ananas. Tar nus a chasa èn restadas duas chaussas: in mez panettone ed ina mesa buttiglia rosoli. Entant è il panettone vegnì in zic dir e sitg. Uschia na datti nagut auter che da crear cun questa restanza insatge nov. Jau hai empruvà il suandant: Bugnar in toc panettone cun dus trais tschaduns rosoli. Il rosoli ch’ina dunna da Vrin ha producì è excellent e cuntegn 17 % alcohol. Quai n’è betg damemia, dentant per uffants sa chapescha betg adattà. Il panettone che era vegnì en chasa per las festas deriva directamain da la Riviera taliana. Bugnà cun il rosoli da Vrin sa mussa el vairamain sco ina scuverta per cor ed olma. Tgi che n’ha betg gugent ils fretgs candids duai metter en reserva in pandoro, quel na cuntegn nagins. En scadin cas as pos jau garantir: La creaziun dultscha, cun panettone/pandoro bugnà cun rosoli, po vairamain mitigar la neurosa dal schaner. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La fin d’emna dals 11 e 12 da schaner 2025 festivescha il Planoiras, la cursa tradiziunala da passlung a Lai, ses giubileum da 40 onns. La pauca naiv procura dentant per quitads, sco ch’il president dal club da skis Bual da Lantsch Leo Baselgia ha explitgà envers RTR. Per il giubileum da 40 onns dal Planoiras da proxima fin d’emna saja tut pront uschè lunsch, ma tuttina fa il president dal club da skis Bual da Lantsch Leo Baselgia in pau quitads per questa cursa da passlung: «Nus sperain ch’i na vegnia betg memia chaud, uschia che nus pudain realisar la cursa sin la loipa originala.» Quella maina da Lantsch a Parpan ed enavos a Lai. Sco che Leo Baselgia ha ditg envers RTR, fetschian cunzunt las temperaturas autas in pau quitads: «Il mender è il favugn per la loipa. Sch’igl ha avunda naiv, poi vertir bler. Ma sch’igl è sco uss, èsi plitost stretg, cunzunt tar la plazza da golf.» Las davosas lavurs Las cundiziuns actualas n’èn pia betg idealas per il Planoiras e pretendan er ils davos dis avant la cursa anc gronds sforzs, uschia Leo Baselgia: «Punctualmain bittain nus anc naiv sin la loipa. Per l’entir percurs n’avain nus dentant betg avunda naiv.» En cas ch’ils ultims sforzs na tanschessan betg, vegniss la cursa realisada en l’arena da biatlon. Quai fiss sco gia il 2023 l’alternativa, uschia il president dal club da skis: «En l’arena da biatlon, nua ch’il campiunadi mundial da biatlon ha lieu il favrer, avain nus gia fatg avunda naiv.» Il Planoiras 2025 ha pia ina buna schliaziun en cas da basegn. Era grazia a quella alternativa èsi uschia ch’il Planoiras ha pudì vegnir realisà senza interrupziun, sco che Leo Baselgia ha explitgà: «Nus avain gia blers onns quest problem cun la naiv. I funcziuna dentant cun l’alternativa, sche nus pudain far naiv artifiziala. Enfin uss avain nus adina pudì far la cursa, quai vul dir 40 giadas.» Plirs tschients participants Per il Planoiras 2025 èn s’annunziads radund 150 curridras e curriders fin mesemna passada. Fin la fin d’emna spetgan ils organisaturs dentant anc l’ina u l’autra annunzia. La finamira fiss numnadamain d’avair enturn 300 annunzias. Tranter las participantas ed ils participants sa chattan entant era nums enconuschents, sco per exempel il mountainbiker Nino Schurter, l’anteriura biatleta Selina Gasparin u l’anteriur profi da passlung Toni Livers. Quests prominents menziuna Leo Baselgia cun plaschair anticipà. Anc betg tradir na vul el dentant tge ch’è planisà a chaschun dal giubileum: «I dat ina surpraisa durant la rangaziun en la scola da Lai.» Per savair dapli stoppian ins dentant participar a la rangaziun. Plirs tschients passlunghistas e passlunghists participeschan er quest onn al Planoiras che ha lieu a Lai ils 11 e 12 da schaner 2025. Fin la fin d’emna speran ils organisaturs dentant anc sin l’ina ni l’autra annunzia. Foto MAD

Quest onn festivescha la societad cooperativa runal ­Alvagni ses giubileum da 50 onns. Malgrà ch’igl ha dà be pauca naiv, n’ha quai betg ruinà la festa, sco ch’il president da la societad cooperativa Risch Tscharner ha explitgà envers RTR. Questa stagiun d’enviern hai enfin uss dà pauca naiv en il Grischun. E quai vala era per Alvagni, nua ch’il runal festivescha quest onn ses giubileum da 50 onns. La mancanza da naiv n’ha dentant betg ruinà la festa, sco ch’il president da la societad cooperativa runal Alvagni Risch Tscharner ha explitgà envers RTR: «Nus avain cumenzà fitg tard, pir ils 26 da december, ma avain adina gì blera glieud fin la fin.» Perquai pon ils responsabels dal runal trair ina bilantscha positiva. Quantas persunas ch’èn vegnidas, n’hajan els betg dumbrà. Ma il parcadi dal runal saja savens stà plain durant tut ils dis da festa, uschia Risch Tscharner. I dovra pauca naiv Ch’il pitschen runal ad Alvagni ha pudì avrir era quest onn, dal reminent sco mintg’onn il davos decenni, haja da far cun las cundiziuns al lieu, sco che Risch Tscharner ha explitgà: «Nus avain ina fitg buna exposiziun. Sch’igl ha ina giada dà in pau naiv, sche lura tegna quella.» Els dovrian era be pauca naiv, cunquai ch’il runal sa chattia sin in prà: «I n’ha nagina crappa. Cun in pèr centimeters naiv savain nus gia laschar ir il runal.» E tuttina, mintgatant ston er els improvisar per far la pista: «Sch’igl avess avunda naiv, faschessan nus la pista cun il ratrac. L’onn passà ed era quest onn n’avain nus dentant mai pudì duvrar quel.» Perquai haja Remo Simeon preparà la pista cun ses quad. Pervia da la mancanza da naiv ha la suprastanza da la societad perfin ponderà da cumprar in indriz da far naiv avant trais onns. L’idea è dentant vegnida refusada, malgrà che sponsurs fissan stads avant maun, uschia il president da la societad: «Igl avess dà dapli lavur, nus avessan duvrà dapli glieud e l’aua na fiss probablamain era betg pli gratuita. Ma nus n’avain mai fatg ils quints, sch’i rendess da far quai.» Buna speranza per l’avegnir Malgrà ch’els èn damai dependents da naiv natirala ad Alvagni, quinta Risch Tscharner ch’il runal possia exister ils proxims 20 onns, era finanzialmain. Ins vegnia numnadamain adina or cun ina nulla naira. Reservas na vegnian els dentant betg da far. La svieuta, quai vul dir per l’onn passà circa 10 000 francs, dovrian els per pajar ils custs, per exempel ils emploiads. Tenor Risch Tscharner n’èn actualmain dentant era naginas investiziuns pli grondas prevesidas. Il motor dal runal saja sin il pli nov stadi e l’indriz da cumond gia vegnì modernisà. Fin uss hajan els plinavant adina pudì quintar cun il sustegn da la vischnanca. Sch’igl è tuttina ina giada da far insatge, stoppian els lura mirar da cas tar cas, tge che va. E fin uss ha il runal ad Alvagni gì success cun quella strategia. Il president da la societad cooperativa runal Alvagni Risch Tscharner è fin ussa cuntent cun la stagiun, malgrà la pauca naiv. Il runal ad Alvagni po festivar ses giubileum da 50 onns.

Il svilup da la Butia Tarasp è per uschedir in evergreen en blers vitgs pli pitschens. La stizun ha da cumbatter per si’existenza ed emprova da chattar ina nischa u in model da fatschenta per surviver. Ussa vul la cooperativa responsabla schlargiar il chantun cun maisas per baiver in café . Custs per refar la butia: var 80 000 francs. – Ina bun’idea? Ed insumma, nua vas ti atgnamain a cumprar tes maccaruns? Mintgatant vai spert Midadas tar stizuns datti er a Scuol – e quai gist en in dal megliers lieus dal vitg. Là nua ch’il Coop aveva avant onns sia gronda stizun, vegni a dar in nov stabiliment cun restorant, butias ed abitaziuns. Investur è l’hotelier Kurt Baumgartner ch’ha dà vita ils davos 20 onns a blers edifizis turistics a Scuol. Ses pli nov «coup» da la famiglia d’hotels Belvedere vegn al custar 30 milliuns francs. E questa giada èsi perfin ì glisch cun la permissiun da fabrica – nagins recurs ed la lubientscha era sin maisa suenter otg emnas. Il start per il fabricat è stà venderdi passà. Il nouv stabilimaint dess surgnir la culur cotschna, sco la Chasa Nova da tschella vart da la via. «Igl è stà ils 4 d’october 1951.» In’istorgia en connex cun tut in’auter fabricat gigantic raquintan ils schumellins Ursulina Müller-Dora e Marcel Dora (81) – oriunds da Marmorera. Ensemen cun nossa collega Sandra Balzer han els recapitulà anc ina giada quai ch’era capità avant set decennis cun lur patria, cun il vitg inundà e cun lur famiglia. Ursulina Müller-Dora sa regorda anc exact dal di, cura ch’els han bandunà Marmorera: «Igl è stà ils 4 d’october 1951.» – Lur regurdientscha s fan impressiun. Igls dus schumblers Ursulina Müller (nasch. Dora) e Marcel Dora cun circa dus onns (1944/45) a Marmorera. Federico tgi? E lura: enconuschas ti Federico Sturzenegger? – In num da bellezza: Federico Sturzenegger! Insumma, quai è in minister detg impurtant al mument en Argentina, ina persuna cun ragischs svizras. Pertge che Sturzenegger è impurtant per ses pajais, quai tradescha oz il columnist e giurist Christian Fey .

Dapi mez december 2024 creschan ils cas da la grippa stagiunala. Tschessads èn percunter ils cas da Covid. La media chantunala Marina Jamnicki di ch’i sa tractia d’ina unda da grippa e da virus d’enviern usitada che sumeglia puspè al temp avant la pandemia da Covid. La differenza da questa stagiun saja che damain persunas hajan sa laschà vaccinar. «Questa giada han damain persunas sa laschà vaccinar encunter la grippa. Ma tenor mai n’èsi betg uschia che la glieud è sceptica envers las vaccinaziuns e n’ha pervia da quai betg laschà dar il vaccin cun la grippa», di la media chantunala Marina Jamnicki. «Jau na crai era betg che las discussiuns d’avant intgins onns areguard las vaccinaziuns da Covid hajan in’influenza sin las vaccinaziuns cunter la grippa stagiunala dad ussa.» Marina Jamnicki di ch’i dettia dus motivs daco che la vaccinaziun cunter la grippa haja in grev stadi tar nus. «Igl emprim motiv è ch’ins sto far mintg’onn puspè la vaccinaziun cunter la grippa. E secundo è la vaccinaziun vegnida producida in mez onn avant da l’autra vart dal mund en l’emisfera dal sid ed applitgada uss en l’emisfera dal nord, damai tar nus. Quai ha gia adina gì in effect sin l’efficacitad dal vaccin.» La medaglia ha duas varts Tenor Marina Jamnicki n’ha la prontezza da vaccinar cunter la grippa betg da far uschè bler cun esser adversaria u adversari dal vaccinar: «Per mai hai plitost da far cun la tenuta da betg laschar dictar il stadi tge ch’ins ha da far. Quai enconuschain nus da las campagnas naziunalas da vaccinar durant la pandemia da Covid.» La media chantunala avisescha dentant er a l’autra vart da la medaglia. «Blera glieud lascha vaccinar, perquai ch’ella è leda ch’i dat posts spezialisads per vaccinaziun cun persunas cumpetentas che san tge ch’i dovra per cumbatter infects.» Martina Jamnicki di ch’i saja uschè u uschia impurtant da sa laschar cussegliar en l’apoteca u dal medi da chasa. «Igl è adina bun da tadlar ils cussegls da las spezialistas e dals spezialists e d’agir lura tenor l’agen parairi.» Grippa u Covid L’unda da la grippa stagiunala ha cumenzà enturn mez december 2024 en Svizra. «Vers la fin da schaner 2025 vegnin nus a cuntanscher il punct culminant, l’uschenumnà peak», di ­Marina Jamnicki. «Natiralmain ch’igl ha dà dapli infecziuns ils dis sur Nadal e Bumaun. Lura era la glieud pli stedi ensemen. Perquai è la curva dals cas da grippa ida uschè andetgamain amunt ils emprims dis da l’onn.» Sco quai che radio SRF ha fatg da savair l’emna passada pertutgan ils blers cas da grippa actuals tut las categorias da vegliadetgna. SRF ha era rapportà ch’ils cas da Covid sajan tschessads en il medem interval che la grippa stagiunala (influenza A) saja sa derasada pli fitg en Svizra. La normalitad è turnada Marina Jamnicki di ch’i saja evident e bun ch’il mund saja turnà tar la normalitad suenter il temp da Covid. «Per amur da la sanadad da tuts fissi tenor mai dentant era bun da prender cun sai intginas reglas da precauziun. Per exempel da desister d’ir tranter la glieud, sch’ins ha sintoms da sfradurs u da grippa. Ubain era da lavar e dischinfectar ils mauns, tegnair distanza, restar a chasa cura ch’ins è malsaun u purtar ina mascrina, sch’ins na po betg restar a chasa. Tgi tussa, tgi starnida, tgi giascha en letg La grippa stagiunala ha cuntanschì il pajais. Actualmain ston pli e pli bleras persunas star a chasa ed avair pazienza fin ch’ils sintoms da tuss, fevra e malesser svaneschan. Il tema principal dal discurs da la FMR cun la media chantunala Marina Jamnicki è la dumonda dal vaccinar cunter la grippa stagiunala (influenza A). «Forsa ha la dumonda da vaccinar u betg da far in pau cun la tenuta da betg laschar dictar il stadi tge ch’è da far.» La media chantunala mussa dentant era l’autra vart da la medaglia. «Bleras e blers attesteschan la cumpetenza als posts spezialisads per vaccinaziuns ed èn da l’idea che la glieud cumpetenta sa tge ch’i dovra per cumbatter ils virus e lascha perquai vaccinar.» (fmr/mg)

Na, jau na tutg betg tar quellas persunas che celebreschan il ritual da far ina giada l’emna a chasa in paun frestg. Perquai ma gusta il paun che vegn furnì da las furnarias bler memia bain. Però dacurt hai jau tuttina fatg il test. Per che mia premiera na giaja betg cumplettamain en las chautschas, hai jau decis per ina varianta simpla: paun or da la padella. Per esser exact: in paun cotg en ina brassera da fier culà, in «Gusseisentopf». Geabain, quai è quella chazzetta greva ch’ins dovra uschiglio per coier in gulasch u in brassà. Co far pia quest paun or da la padella? – Maschadar en ina cuppa farina mez alva (500 g), sal e zutger (mintgamai 2 tschaduns pitschens) e levon sitg (¼ tschadun pitschen). Lura agiuntar aua (stgars 4 dl) ed ieli da flurs sulegl u d’ulivas (4 tschaduns gronds). Truschar questa massa mo cun ina palutta – e betg empastar. Lura èsi da curclar la pasta e laschar levar quella sur notg. Il proxim di èsi da prestgaudar il furnel e metter lien la brassera sin 240 grads (stgalim giudim, cun si il viertgel da la brassera). Prender ora la padella ed enfarinar bain il fund. Laschar crudar la pasta da la cuppa en la brassera e springir cun in pau farina. Lura si cun il viertgel ed enavos en il furnel! – Il paun èsi da coier var 25 minutas cun si il viertgel da la padella e suenter anc circa 15 minutas senza viertgel. Lura èsi mo pli da prender ora, laschar sfradentar il paun l’emprim en la brassera e suenter anc sin in giatter. Per esser sincer: Tar mai n’è il paun anc betg gartegià perfetgamain. Ma per ina premiera ha el gustà detg bain! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts.

Tgi en la Rumantschia na conuscha betg Iso Camartin. Bleras e blers sa regordan da ses referats durant las Scuntradas rumantschas dals onns 1980/90. Cura che «Iso-Star» referiva, s’emplenivan las salas las pli grondas. Nagin na vuleva manchentar l’eloquenza dal giuven intellectual sursilvan ch’aveva studegià or en il mund e saveva sa servir d’ina savida sco nagin auter. Bellezza sco ch’el s’exprimiva per sursilvan davart ils temas ils pli cumplexs en ina moda che tut chapiva. Il rumantsch n’era betg pli in linguatg dal mund puril, mabain abel per tut. Finalmain «in dals noss» cun vasta vista. Decennis èn passads. Entant è Iso Camartin viagià anc pli lunsch or en il mund ed ha accumulà anc dapli savida. Ma adina puspè è el returnà en sia patria rumantscha. En intgins da ses passa ventg cudeschs davart cultura, musica, litteratura, linguatg, art, filosofia chatt’ins allusiuns a sia derivanza. Adina puspè lascha el sentir, danunder ch’el vegn e tgi e tge ch’ha furmà el e dà impuls. Er ina pitschna cuminanza sa stimular al grond. Co che Iso Camartin s’entaupa cun ses temas, mussa sia davosa publicaziun cun il titel «Verdorbene Buchstaben, heilige Schriften und letze Worte», edida per ses 80avel. En quest cudesch da 320 paginas cun illustraziuns emprendain nus d’enconuscher objects culturals e sacrals che Iso Camartin – il rimnader, betg mo da cudeschs, musica e maletgs – ha chattà durant sia vita en divers pajais ed en diversas culturas. Nus emprendain d’enconuscher tge ch’ha motivà el da cumprar quels e co che quels inspireschan el da raquintar. Nus vegnin a savair tge muntada che la dieua indica Sarasvati ha en la religiun indica. Ina figura da lain egipziana da var 1100 a.Cr., che Iso Camartin na sa betg identifitgar, motivescha el da preschentar ina passascha or dal Papirus dad Anhai. Nus intervegnin tge muntada che la rolla da l’Esther giudaica ha e co che quella stat en connex cun l’Esther da nossa Bibla. Ed in drag sin il sigil da jade chinais dat la chaschun da declerar la differenza tranter il drag chinais e quel che vegn mazzà da Son Gieri. Era persunalitads litteraras, gronds muments e pleds spiertus na vegnan betg a la curta en sia publicaziun. Tant la Beatrice da Dante sco la Fiammetta da Boccacio ed il rir da Kafka fascineschan. Iso Camartin prenda nus sin ina spassegiada tras sia vita da scienzià e lascha participar nus a sias mirveglias ed a sia immensa savida. Mintga istorgia en questa publicaziun è sco in schatg. Franc savess el scriver da mintgina in entir cudesch. Letras han fascinà el da pitschen ensi. Ses bab era da quel temp tipograf tar la stamparia a Mustér. Sper scriptur ed oratur è Iso Camartin surtut lectur cun in grond gust da savair dapli, reflectar e chapir. Qua e là sa referescha el a la claustra da Mustér, nua ch’el ha frequentà il gimnasi, ha chantà en il chor dals students, lavurà en la biblioteca, ha vivì e sentì in ambient da gronda cultura ed è sa laschà inspirar dals texts e chants liturgics. Sia giuventetgna en Surselva ha mess il fundament per laschar crescher el lunsch viador en il mund da la scienza. E quai ch’el dat enavos è in vair enritgiment. Rita Cathomas-Bearth è creschida si en Surselva, abitescha a Cuira e scriva mintgatant in text. Rita Cathomas-Bearth

Svizra Questa dumengia, ils 19 schaner ha lieu a Berna la segund’ediziun dal creaton.Damai c’il dumber da glieud rumantscha che viva ordaifer il territori da tschep vegn adina pli grond, fai basegn da discutar co che la lingua rumantscha po vegnir mantegnida, sustegnida e promovida era en la diaspora. Avant in onn eran sa radunadas bundant quaranta persunas a Turitg per sa participar a l’emprim creaton. Il creaton, quai è in di da e per glieud rumantscha che ha bunas ideas che pudessan sa concretisar ad in project. Ed or da tut ils projects che vegnan preschentads, discutads e concretisads al creaton vegnan ils trais megliers premiads. «Per nus è l’emprim creaton stà in success», di Barbla Etter, co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha envers RTR. L’emprim creaton era vegnì organisà da la Pro Svizra Rumantscha. Per la segunda ediziun sa participescha era la Lia Rumantscha a l’organisaziun. Projects concrets Per las organisaturas èsi impurtant ch’il creaton possia metter en pe projects concrets. Uschia datti questa stad per exempel in festival da cultura rumantscha a Turitg, «il festivalet». Il project sco tal era vegnì concretisà al creaton da l’onn passà. Il creaton vul esser la plattafurma per sviluppar ideas ed era dar sustegn per cuntinuar cun quellas. «La finamira è ch’ils projects vegnan inoltrads a l’Uffizi federal da cultura», declera Barbla Etter. La Confederaziun metta numnadamain a disposiziun 400 000 francs per la diaspora rumantscha. Perquai vegnan ils trais megliers projects dal creaton premiads cun 4000 francs e cun sustegn en furma da plirs colloquis, declera Barbla Etter. Ils inputs da las expertas ed ils experts duessan lura sustegnair ils maina-projects durant la concretisaziun per che las ideas persvadian la fin finala l’Uffizi federal da cultura da sustegnair finanzialmain. Creaton numer dus a Berna L’onn passà è l’occurrenza stada a Turitg. «Quest onn avain nus decidì dad ir a Berna cun la speranza ch’era Rumantschas e Rumantschs che vivan en la Svizra franzosa sa participeschian», di Barbla Etter. In’idea saja da realisar il creaton mintg’onn en in auter lieu per cuntanscher tut las regiuns en Svizra, nua che Rumantschas e Rumantschs èn da chasa. Barbla Etter suttastritga che mintgina e mintgin saja bainvegnì. Era, sch’ins n’haja betg in’idea concreta possian ins vegnir a far in brainstorming per ideas dad auters ubain gidar a discutar e concretisar las ideas. Ideas ed inputs pon vegnir inoltrads ordavant sin la pagina d’internet da la Pro Svizra Rumantscha. (fmr/rtr) Il creaton rumantsch 2025 ha lieu ils 19 schaner da las 09:30 fin las 17:00 en il PROGR tar il Waisenhausplatz 30 a Berna.

Rudolf Mirer (1937-2025) è stà senza dubi in dals pli populars artists grischuns dals davos decennis. Quasi en mintga segunda abitaziun ed en mintga tipica ustaria grischuna penda insanua in «Mirer», in maletg dal graficher-artist ch’ha vivì var 30 onns en Engiadina e dapi ils onns ‘90 a Sursaissa. Dumengia passada è el mort nunspetgadamain en consequenza dad in’attatga dal cor, en la vegliadetgna dad 87 onns. Noss collega Augustin Beeli ha dà in sguard sin vita ed ovra da Rudolf Mirer . Rudolf Mirer, ils 28 da november 2024, a caschun dalla presentaziun dil placat per l'Opera Viva 2025. Tge èsi atgnamain cun NalpSolar? Aschia duess ina part digl implont da fotovoltaica NalpSolar dall’Axpo en Val Nalps en Val Tujetsch veser ora suenter la construcziun. Sas ti anc tge ch’era il pled da l’onn 2023? – Bravo, il Solarexpress!Bleras ovras d’energia e vischnancas grischunas han empruvà ils davos dus onns da siglir sin quel tren solar. Per il mument èn anc en la cursa intgins singuls projects tranter Tujetsch e Scuol per pudair recaltgar las subvenziuns federalas. In da quels projects è NalpSolar, sper il lai da fermada a Nalps sisum la Surselva. Ma la purtadra da quel project – l’intepresa Axpo – sto festinar ussa. La FMR ha dumandà suenter il stand dal project . Enconuschas ti «Iso-Star»? La columnista dad oz preschenta la pli nova publicaziun dad «Iso-Star». Tge, ti na sas betg tgi che quai è? Lura be dai, legia il text da Rita Cathomas-Bearth davart ina persunalitad rumantscha ch’ha adina gì «il gust da savair e dar enavant» .

La fin d’emna passada ha il Planoiras, la cursa da passlung tradiziunala da Lai, dastgà festivar ses 40avel anniversari. Pliras tschient curridras e curriders han participà. Be quatter dad els èn dentant stads dumengia la damaun per la 40avla giada a la partenza. Suenter la cursa ha la FMR discurrì cun in da quels quatter «heroes», numnadamain cun il matador local Urs Baselgia. El ha stuì morder, ma gia a l’arrivada ha Urs Baselgia puspè pudì far spass: «Coga stentus, e mintg’onn èsi in pau mender.» E tuttina, Urs Baselgia da Lantsch participescha onn per onn al Planoiras, la cursa da passlung tradiziunala da Lai (mira era boxa), e quai dapi 40 onns senza interrupziun. Igl onn 1985, cun prest 22 onns, ha el participà a l’emprima ediziun. La fin d’emna passada è el lura stà in dals quatter curriders che han fatg part da tut las 40 cursas e che han dastgà purtar in numer da partenza spezial, numnadamain in cun in cranz da victoria d’aur. Ils ulteriurs «heroes» dal Planoiras sper Urs Baselgia (1963) èn Stefan Durisch (1966) dad Andeer, Franz Bitzi (1949) da Zizers e Ruedi Zuber (1948) da Cuira. Fitg bunas cundiziuns Urs Baselgia è stà cuntent cun las cundiziuns da la cursa. L’aura a Lai era buna, cunzunt vers mezdi, ed igl aveva avunda naiv, malgrà ils quitads anc durant l’emna passada: «Vers Lantsch hai anc gì naiv nova, perquai èsi stà difficil da dar si la dretga tschaira. Ma en general èn las cundiziuns stadas fitg bunas, er grazia a las lavurs da preparaziun.» La naiv nova n’ha entant betg be gì in’influenza sin la loipa, mabain er dasperas. Grazia a quella è numnadamain er la cuntrada sa mussada en in bel vestgì alv. Quai ha plaschì ad Urs Baselgia che ha dentant er menziunà in ulteriur factur: «I sto esser fraid.» E fraid, quai èsi stà sonda avantmezdi, cura che Urs Baselgia ha cuntanschì l’arrivada suenter 1:21:37,2 sco 66avel. Dal classic tar il classicher Cun ses 40 onns è il Planoiras franc gia dapi ditg in classicher tranter las cursas da passlung. Quai vul dentant er dir ch’ina ni l’autra chaussa è sa midada, sco che Urs Baselgia ha explitgà: «A l’entschatta devi simplamain duas pistas dad ir classic. Uschia eri pli simpel da preparar la loipa.» En questa maniera dovri numnadamain be pli u main 3 m ladezza. Ozendi dovran las loipas prest il dubel e consequentamain er dapli naiv, e quai vul oramai er dir naiv arti­fiziala. Entant che las loipas èn pia daventadas pli ladas e pli artifizialas en il decurs dal temp, è il dumber da participantas e participants percunter sa sminuì, almain en cumparegliaziun cun ils onns da boom, sco Urs Baselgia ha declerà: «Ils onns 90 avain nus gì passa 500 participants grazia al boom da passlung, quai vul dir suenter las prestaziuns dad Andy Grünenfelder als gieus olimpics 1989.» Per cuntanscher quella cifra mancan quest onn radund 150 participantas e participants. Er sch’il boom da passlung ha tschessà in pau, almain cun dus fidaivels po il Planoiras quintar er en l’avegnir, sco che Urs Baselgia ha explitgà cun in tschegn d’egl: «Stefan Durisch ha ditg ch’el fetschia anc fin il 50avel Planoiras, ed jau anc fin il 51avel, sche jau stun saun.» E per quai dovri ina buna regeneraziun suenter las cursas, ubain tenor Urs Baselgia in magiel vin e buna sien. Inqual giada dastga il Planoiras pia anc quintar cun la participaziun da «ses» Urs Baselgia, premess ch’igl haja naiv e saja fraid. Rangaziun Planoiras 25 km, dunnas 1. Giuliana Werro, Zernez, 1:11:18,4 2. Sigrid Mutscheller, Isny, 1:15:05,3 (+3:46,9) 3. Selina Gasparin, Lantsch, 1:17:09,7 (+5:51,3) Planoiras 25 km, umens 1. Jonas Baumann, Tavau Vitg, 1:04:14,3 2. Ricky Steinauer, Einsiedeln, 1:08:16,0 (+4:01,7) 3. Kevin Marc Camathias, Domat, 1:08:16,5 (+4:02,2) Planoirino 13,5 km, dunnas 1. Otavia Vonplon (2010), Castrisch, 53:09,0 2. Sabrina Imhof (1986), Hünenberg See, 53:29,5 (+0:20,5) 3. Romina Carozzi (1999), Le Prese, 54:26,3 (+1:17,3) Planoirino 13,5 km, umens 1. Gianin Juon (2009), Razén, 43:47,1 2. Burtel Defila (2011), Chapella, 45:36,4 (+1:49,3) 3. Laurin Inhelder (2009), Sennwald, 46:36,6 (+2:49,5) 40 onns la cursa Planoiras La fin d’emna passada, ils 12 da schaner 2025, ha gì lieu il 40avel Planoiras, la cursa da passlung populara da Lai. Quella maina da l’arena da ­biatlon da Lantsch a Parpan e puspè enavos a Lai a l’arrivada. Quest onn han 330 curridras e curriders participà a la cursa. Radund 50 han absolvì il Planoirino cun ina di­stanza da 13,5 km, entant che la plipart ha fatg la runda gronda cun 25 km. Ultra da quai ha gia sonda, ils 11 da schaner 2025, gì lieu la 28avla cursa per uffants e giuvenils cun 150 participantas e participants en las categorias dad U8 fin U20. Quest onn han 330 curridras e curriders participà a la cursa. Radund 50 han absolvì il Planoirino cun ina di­stanza da 13,5 km, entant che la plipart ha fatg la runda gronda cun 25 km. Ultra da quai ha gia sonda, ils 11 da schaner 2025, gì lieu la 28avla cursa per uffants e giuvenils cun 150 participantas e participants en las categorias dad U8 fin U20. Cun participaziun da prominents Ina particularitad dal Planoiras è mintgamai la participaziun da sportists prominents. Quest onn han per exempel participà il mountainbiker Nino Schurter, l’anteriura biatleta Selina Gasparin u il giuven ciclist Andrin ­Züger e quai mintgamai cun bunas prestaziuns e resultats en ils top ten. Sisum il podest èn dentant stads auters e quai per il pli cun ina bella reserva. Tar las dunnas ha Giuliana ­Werro defendì la curuna e gudagnà per la segunda giada en successiun. Tar ils umens è Jonas Baumann ì cun la plima. L’onn passà ha el anc stuì sa cuntentar cun il segund plaz. Sin la di­stanza pli curta han dus giuvens gudagnà, numnadamain Otavia Vonplon (2010) e Gianin Juon (2009). In giubileum cun blera musica Per il giubileum da 40 onns ha il comité d’organisaziun procurà per in program accumpagnant spezial, numnadamain ina foto-box per far fotografias nostalgicas e differents acts musicals durant l’entir di. Il punct culminant avant la rangaziun ha la musica da tschaiver fatg e procurà cun lur show che mintgin en chasa da scola saja alert e pront per dar l’applaus merità a las victuras ed als victurs.La rangaziun cun tut ils resultats chattais Vus sin la pagina d’internet da l’organisaziun da turissem da Lai. Planoiras senza ﬁn Il giubileum è reussì. La fin d’emna passada ha il Planoiras, la cursa da passlung populara da Lai, gì lieu per la 40avla giada. Er quest onn han pliras tschient curridras e curriders absolvì il percurs da Lantsch a Parpan ed enavos a Lai. Be quatter han dentant participà a tut ils 40 Planoiras. La FMR ha discurrì cun in da quels quatter «heroes» suenter la cursa, numnadamain cun Urs Baselgia da Lantsch. E sco ch’el di, n’èsi probablamain betg stà l’ultima giada. Il 40avel Planoiras na saja betg ses davos: Stefan Durisch, in dals quatter «heroes» sa rinforza per ils ultims ­kilometers dal Planoiras – almain per quest onn. Urs Baselgia ha stuì morder a ses 40avel Planoiras. Ma gia a l’arrivada ha el puspè pudì far spass e commentar la cursa cun «coga stentus». Urs Baselgia ha stuì morder sin ils ultims meters da ses 40avel Planoiras: "Coga stentus." Las victuras dal Planoiras 2025: 1. Giuliana Werro (amez), 2. Sigrid Mutscheller (sanester), 3. Selina Gasparin (dretg). Ils victurs dal Planoiras 2025: 1. Jonas Baumann (amez), ­2. Ricky Steinauer (sanester), 3. Kevin Marc Camathias (dretg). Impressiuns dal Planoiras 2025: Las curridras ed ils curriders partan da l’arena da biatlon a Lantsch.

Avant in onn era la situaziun critica: la Viafier retica era magari en las stretgas cun lur persunal da manischar locomotivas. Tar la BLS era la situaziun tut autra: quels avevan scolà memia bler persunal. Uschia ha ina gruppa da locomotivists bernais midà lieu da lavur. Lukas Blatter è in da quels. A la FMR ha el raquintà co ch’i va diesch mais suenter quel midament. Lukas Blatter, il locomotivist da la BLS che lavura dapli bundant 10 mais per la Viafier retica. «L’entschatta hai jau gì in mument da ma disar enturn. Cunzunt ils emprims tschintg mais e mez, durant la scolaziun, era bler nov e là hai jau duvrà in zic energia dad arrivar», descriva Lukas Blatter l’emprim temps tar la Viafier retica (VR). Ma uss haja el emprais ad enconuscher ina massa flotta glieud e s’haja era disà bain vi da tut ils differents servetschs e trajects da la VR. Lukas Blatter, il giuven um da Niedermuhlern en il chantun Berna è ina da las 50 persunas, che han absolvì l’onn passà la scolaziun da locomotivist da la VR e maina ussa trens da persunas e martganzia tras il chantun Grischun. Spezial vi dal Bernais è ch’el lavurava avant gia sco locomotivist tar la BLS (Viafier Bern-Lötschberg-Simplon). Perquai ha el duvrà be tschintg mais e mez per sa scolar per las locomotivas da la VR. Cul temp sa relativescha bler Avant diesch mais, gist cur ch’el aveva fatg midada a Landquart, aveva Lukas Blatter gia discurrì cun la FMR e declerà ch’el s’allegra per tut ils novs trajects, per ils blers tunnels e da pudair passar sur il viaduct da la Landwasser. È quai uss era propi stà tut uschia spezial sco spetgà? «L’entschatta m’hai jau allegrà per tut il nov, ma cun il temp sa relativescha bler», conceda il locomotivist Bernais cun in surrir. «Cler che l’emprima giada sur il viaduct è stà spezial, ma simplamain perquai che quella passascha è uschia renumada. Ma uss dentant n’è quai nagut spezial pli per mai.» El s’haja disà vi da tut las particularitads da la VR. «Uss èsi viceversa: sche jau guard a Landquart vers la Bassa, pens jau: ‹Ma quant lartgs che quests binaris da la Viafier federala èn›.» La Ruinaulta è in highlight Davent da Landquart po Lukas Blatter ir cun trens da persunas e trens da martganzia. «Sche jau vuless, pudess jau er anc far ina scolaziun per locomotivas da fabrica e da manevrar. Ma per il mument sun jau cuntent sco ch’igl è.» Cun excepziun da la lingia sur il Bernina è il Bernais uss gia stà sin tut ils trajects grischuns. Era sch’ils plans da lavur da la VR sajan magari pli severs che quels da la BLS, è el cuntents cun la variabilitad da sia lavur, raquinta il locomotivist bernais. Tar la BLS haja el lavurà sis dis e lura gì trais dis liber, tar la Retica magari indesch dis en roda, per la paja suenter dapli dis liber. «Jau hai grond tschaffen, sche jau poss midar adina puspè locomotiva. Sche jau hai dad ir tutta di cun la medema maschina, daventa quai lungurus.» Avant la midada da l’urari il december passà saja la lavur propi stada fitg variada. Uss èsi tenor el plitost uschia chi’ls locomotivists hajan tutta di il medem tren. Propi la part preferida da Lukas Blatter è da pudair manischar in tren da martganzia tras la Surselva e cun quai tras la Ruinaulta. «Manischar in tren da martganzia è per mai propi dretga lavur. Ins na sto betg guardar sin passagiers, na sto betg fermar en mintga staziun e tranteren èsi tuttina era da vegnir or da la locomotiva per controllar ils chars e la maschina.» Dentant s’hai mussà ch’il manischar il tren dad autos tras il Vereina è tuttina magari lungurus, conceda Lukas Blatter cuntrari a quai ch’el aveva spetgà avant in onn. La pli gronda sfida è il franar Dal franar aveva il locomotivist bernais in zic respect gia avant sco cumenzar, aveva’l tradì a la FMR. Spezialmain cun ils trens da martganzia che han in sistem da franar da vacum, declera il Bernais, ston ins bain savair tge ch’ins fa en il dretg mument: «Ils frains da vacum èn pli delicats. Ma dentant hai jau emprais dad ir enturn endretg era cun quels.» Tut en tut saja questa midada stada ina fitg buna experientscha, di Lukas Blatter tut cuntent. Ma tuttina laschia el encrescher. Quai haja el badà in di ch’in tren spezial cun fans dal Club da hockey da Berna era arrivà a Landquart e quel tren era ina cumposiziun da la BLS. Quai haja gist fatg in zic mal en il cor. E perquai èsi cler per Lukas Blatter ch’el turnia puspè tar la BLS suenter quests dus onns tar la VR. Però agiunscha el: «Jau na vuless betg turnar 100 %. Flot fissi, sche jau pudess lavurar in pèr pertschients per la BLS e medemamain era intgins pertschients per la VR. Alura avess jau la variabilitad che jau hai gugent ed avess temp per mes collegas da Berna, ma era per mes novs collegas grischuns.» Era sche la scolaziun per pudair ir cun las differentas locomotivas saja stada severa, giauda Lukas Blatter, l’anteriur locomotivist da la BLS, uss la variabilitad ch’el ha tar la Viafier retica. Fotos mad La VR ha actualmain avunda persunal Suenter la stretga che la Viafier retica (VR) aveva l’onn passà tar il persunal en la cabina da manischunz han pudì vegnir scoladas 50 novas persunas sco locomotivistas, declera la VR sin dumonda. Actualmain han tut questas persunas finì lur scolaziun e mainan locomotivas e trens tras il chantun Grischun. E cun quai s’haja la situaziun puspè normalisada, declera la VR plinavant. Era il process da recrutaziun funcziunia puspè la via normala. (fmr/opm) Lukas Blatter, il locomotivist da la BLS che lavura dapli bundant 10 mais per la Viafier retica. Il Bernais en montura da la Viafier retica davant ina locomotiva grischuna pront per manar ils passagiers a lur destinaziuns. Il Bernais en montura da la Viafier retica davant ina locomotiva grischuna pront per manar ils passagiers a lur destinaziuns.

Ier mesemna han il chantun Grischun, las interpresas da provediment d’energia ed ils gronds manaschis industrials da la Val dal Rain Grischuna preschentà in studi che mussa co ch’igl è pussaivel da decarbonisar en moda economica la regiun tranter Razén e Fläsch. Las investiziuns ch’èn ina part impurtanta dal plan d’acziun Green Deal sa pajan grazia a differentas mesiras. «Las mesiras idealas per far frunt al stgaudament dal clima èn quellas che impedeschan ch’il CO₂ cuntanschia l’atmosfera», ha ditg Jon Domenic Parolini, cusseglier guvernativ e schef dal departament chantunal per la protecziun da l’ambient en ses votum introductiv. «La finamira ch’il plan d’acziun chantunal Green Deal ha cun netto nulla emissiuns da CO₂ fin l’onn 2050 è da realisar bleras mesiras che reduceschan il CO₂.» Talas mesiras han il chantun Grischun, las interpresas da provediment d’energia ed ils manaschis gronds d’industria da la Val dal Rain Grischuna tranter Razén e Fläsch preschentà ier mesemna ensemen cun l’Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (EMPA). Virtid ord la necessitad Per sa fatschentar cun la dumonda co cuntanscher fin l’onn 2050 la finamira da netto nulla 2050 en la Val dal Rain Grischuna, han otg interpresas privatas e dal maun public fundà ina maisa radunda cul titel «Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna 2050». Las interpresas ed instituziuns da questa maisa radunda (guarda box) han incumbensà l’EMPA d’analisar scientificamain il sistem d’energia actual en la Val dal Rain Grischuna. Quai per pudair prender decisiuns sin fundament dals resultats da l’analisa. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ch’è responsabel sin il stgalim chantunal per la protecziun da l’ambient ha ditg pliras giadas durant l’inscunter cun las medias ch’il project netto nulla emissiuns en la Val dal Rain Grischuna saja ina part impurtanta, gea quasi in dals filets dal plan d’acziun chantunal «Green Deal 2050». Tant Fabio Wider, il manader da l’ovra da cement Holcim a Vaz Sut sco era Stefan Illien, il CEO dals manaschis industrials da la citad da Cuira (IBC Cuira) han discurrì d’ina grondiusa experientscha cun la maisa radunda. Omadus referents han ditg ch’els sajan surstads da la gronda veglia da tuts da cuntanscher il maximum a basa dals resultats dal studi. Differentas mesiras L’EMPA ha confermà entras ses studi che la decarbonisaziun da la Val dal Rain Grischuna fin l’onn 2050 possia vegnir cuntanschida. Era confermà ha l’EMPA ch’ils custs annuals per installar e manar il sistem d’energia possian sa reducir en il meglier cas per 30 pertschient. Ord vista da l’economia publica sa tractia d’ina investiziun raschunaivla. E per cuntanscher la finamira netto nulla fin l’onn 2050 dovria mesiras, scriva l’EMPA. Per exempel pumpas da stgaudar, l’electrificaziun da la mobilitad sco era la prelevaziun e l’accumulaziun da las emissiuns industrialas da CO₂. Plinavant scriva l’EMPA ch’ina extensiun da la chalur a distanza augmentass l’effizienza e la resilienza dal sistem d’energia e la rait electrica vegniss distgargiada. Novs purtaders d’energia sco idrogen, metan sintetic, biogas e geotermia pudessan gidar da diversifitgar il provediment d’energia. Sanaziuns d’edifizis gidassan ultra da quai da reducir il basegn total d’energia per fin 25 pertschient. Auts custs che sa pajan En occasiun da l’infurmaziun da medias ha Jon Domenic Parolini discurrì da blers daners che ston vegnir investids per il project Green Deal en general en l’entir chantun. Ils custs per il project parzial en la Val dal Rain Grischuna na sajan actualmain anc betg definitivs, ha ditg Parolini. «I dependa dals partenaris ed i dependa tge projects parzials che vegnan realisads. Quai concerna las quatter interpresas grondas involvidas, ma natiralmain er ils custs da privats.» Per l’entir plan d’acziun Green Deal saja da quintar cun circa ina milliarda francs entaifer ils proxims 25 onns, quai muntia circa 40 milliuns francs per onn. Las mesiras da netto nulla CO₂ en la Val dal Rain Grischuna sajan ina part da quella petta da custs per l’entir chantun, ha declara Jon Domenic Parolini. Las investiziuns en la Val dal Rain vegnan purtadas da tut ils acturs privats e dals manaschis dal maun public. Tuts ston investir primarmain en mesiras da lur agens manaschis. da netto nulla fin il 2050.»Ils exponents da l’infurmaziun da medias pertutgant «Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna 2050» (da san.): Stefan Illien (IBC Cuira), Fabio Wider (Holcim), Matthias Sulzer (EMPA), Robin Mutschler (EMPA) e cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Effizienza dals custs e decarbonisaziun En la conferenza da medias èsi vegnì discurrì pliras giadas da la decarbonisaziun e da l’autra vart da l’effizienza dals custs. Sco quai che Jon Domenic Parolini ha declerà envers la FMR tutgan questas duas tematicas ensemen en connex cun las mesiras per reducir las emissiuns da CO₂. «La decarbonisaziun è ina tematica fixada sin livel mundial. La finamira da netto nulla fin 2050 è er ina clera finamira dal Cussegl federal.» Il Chantun saja damai dumandà ils proxims onns e decennis da contribuir sia part. Da l’autra vart ha il cusseglier guvernativ fatg allusiun a l’aspect economic. «Qua èsi da guardar da realisar las mesiras las pli effizientas per cuntanscher las finamiras da netto nulla fin il 2050.» Ils acturs da netto nulla CO2 en la Val dal Rain A la maisa radunda netto nulla fin l’onn 2050 en la Val dal Rain Grischuna sa participeschan l’Axpo Tegra SA, la EMS Chemie SA, la GEVAG, la Holcim (Svizra) SA, la IBC Energie Wasser Cuira, la Rhiienergie SA, la Repower SA sco era l’Uffizi chantunal d’energia e traffic e l’Uffizi chantunal per la natira e l’ambient. Questas instituziuns han incumbensà l’EMPA d’analisar scientificamain il «sistem d’energia Val dal Rain». La maisa radunda «Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna» cuntinuescha sia lavur era suenter il studi da l’EMPA preschentà ier mesemna. (fmr/mg) Netto nulla tranter Razén e Fläsch Il chantun Grischun e las grondas interpresas privatas e dal maun public tranter Razén e Fläsch han preschentà ier mesemna in studi per cuntanscher la finamira da netto nulla CO₂ l’onn 2050 cun mesiras effizientas. Martin Gabriel/FMR «Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna 2050» sa numna la maisa radunda da pliras interpresas privatas e dal maun public che s’engascha per reducir las emissiuns da CO₂ cun mesiras effizientas enfin l’onn 2050. Per sclerir tge che sto vegnir fatg han ellas incumbensà l’Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (EMPA) da far in studi e da proponer mesiras pussaivlas. Quai è succedì ed ier mesemna han ils acturs ensemen cun il departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun preschentà il studi a las medias. Igl è pussaivel L’EMPA ha confermà che la decarbonisaziun da la Val dal Rain Grischuna fin l’onn 2050 po vegnir cuntanschida. Era confermà ha l’EMPA ch’ils custs annuals per installar e manar il sistem d’energia pon sa reducir en il meglier cas per 30 pertschient. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha accentuà l’impurtanza dal project ­«Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna 2050» sco part impurtanta dal plan d’acziun chantunal Green Deal. «La finamira è da cuntanscher netto nulla il 2050 cun realisar bleras mesiras che reduceschan il CO₂.» En la Val dal Rain Grischun èn quai tenor l’EMPA per exempel pumpas da stgaudar, l’electrificaziun da la mobilitad sco era la prelevaziun e l’accumulaziun da las emissiuns industrialas da CO₂. da netto nulla fin il 2050.»Ils exponents da l’infurmaziun da medias pertutgant «Sistem d’energia Val dal Rain Grischuna 2050» (da san.): Stefan Illien (IBC Cuira), Fabio Wider (Holcim), Matthias Sulzer (EMPA), Robin Mutschler (EMPA) e cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini.

Per la segunda giada durant ses temp sco cusseglier guvernativ presidiescha Marcus Caduff (AdC) la regenza grischuna. L’onn 2025 è in onn senza festas ed elecziuns. La FMR ha tuttina discurrì cun Marcus Caduff davart far viva, far pops e far wellness. Era in president da la regenza passenta il bler da ses temp da lavur al computer – Marcus Caduff en ses biro a Cuira. L’onn 2025 ha entschet bain per il cusseglier guvernativ Marcus Caduff che responsescha era la politica turistica en il Grischun: naiv, tschiel blau e blerischma glieud sin pista. Uschia che per il mument na turmentan il president da la regenza grischuna betg pli gronds quitads, cura ch’el beneventa la FMR – in di da schaner – per ina «intervista presidiala». FMR: Avais Vus atgnamain tema ch’i pudess vegnir lungurus quest onn? Marcus Caduff: (ri) Na, quella tema n’hai jau insumma betg, il cuntrari! Ord l’experientscha da l’emprim presidi poss jau dir ch’i na vegn segir betg lungurus. Il 2022 aveva jau bunamain sutvalità in zichel las lavurs dal presidi. Perquai na, lungurus na vegni betg. Però Voss antecessur sco president, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, ha fatg festa l’entir onn per giubilar ils 500 onns Stadi da las Trais Lias. Tar Vus vegni segir pli calm? Jau pudess era formular in pau pli malign: L’onn passà avain nus fatg festa e quest onn lavurain nus! (ri) – Na, nus avain sfidas, projects, finamiras e lavur avunda. E per mai èsi impurtant da pudair esser era durant l’onn presidial bler tar la glieud, dad esser datiers a Grischunas e Grischuns, a lur giavischs e quitads. Datti in focus specific per quest onn? Quai èn segir las tematicas che m’occupeschan insumma en mes departament: l’economia, l’agricultura, il socialesser, il contact cun las vischnancas. Per mai persunalmain fissi impurtant da pudair realisar la nova lescha per la finanziaziun da las canortas, vul dir per la tgira prescolara dals uffants. Là avain nus gist anc ina sfida tecnica – per betg dir in «murcs» – cun il sistem electronic per administrar las indemnisaziuns per geniturs. Igl è in nov sistem che facilitescha lura massivamain la lavur administrativa da las canortas. E nus vulain ch’il sistem saja operativ quest avust. Voss emprim onn presidial, il 2022, era stà detg turbulent: la fin da la pandemia da corona ed anc adina bleras restricziuns ed indemnisaziuns per l’economia. I po damai be vegnir meglier quest onn. Jau speresch sa chapescha schon che nus n’hajan betg crisas da la dimensiun da corona. Lain sperar ch’i na dettia era betg crisas sco questa stad passada cun las malauras e las bovas. Uschia che nus ans pudessan concentrar plainamain sin il svilup da chantun. Ma il pled «tamazi» duvrais Vus tuttina mintgatant – sco durant corona en ina reacziun spontana tar RTR envers il Cussegl federal? (ri) Quai è in pled che tutga tar il vocabulari lumnezian! L’entschatta da quest onn ha la Regenza preschentà en globo ils passa 80 accents guvernamentals dal 2025. Sch’ins guarda quels accents, lura pari dad ir fitg bain al Grischun. Gea, cun il Grischun vai bain. E jau crai che nus pudain er esser engraziaivels da pudair viver en noss chantun ed en noss pajais. Tar ils accents da la Regenza vai tranter auter per sbassar las taglias, per la segirtad en las regiuns da cunfin e per schlargiar la purschida dal traffic public. Quai paran d’esser plitost «projects da luxus». Quai èn tut projects che emprovan da render pli attractiv il Grischun sco lieu d’abitar e da lavurar. Perquai che nus vesain en tge direcziun che la demografia sa sviluppa. Nus vegnin numnadamain ad avair fadia en l’avegnir d’occupar tschertas plazzas da lavur, p.ex. en il sectur da sanadad e da tgira. E gist qua avain nus ussa la buna situaziun – ed era l’incumbensa – dad investir nossas forzas. Ina da las pli spinusas sfidas è la mancanza dal spazi d’abitar. Quai è gist in dals accents en Voss agen departament. Concretamain, co vuless il Chantun prender per mauns quel problem? Il Chantun na vegn betg a construir sez chasas ed abitaziuns. Là ston las vischnancas ed ils privats vegnir activs. Nus ans vulain focussar sin sustegns finanzials per quels e quellas che vulan bajegiar. Per l’ina èn quai contribuziuns à fonds perdu per persunas privatas che vulan investir en in’immobiglia – persunas che vivan en relaziuns finanzialas modestas. Quel instrument da sustegn exista gia, nus vulain dentant auzar ils imports.Il segund instrument fiss pli nov per il Grischun, numnadamain emprests e sustegns à fonds perdu per societads e cooperativas che realiseschan abitaziuns per affittar. Quels emprests vulain nus dar per in tschains pli bass. Ma sa chapescha ston tuts dus instruments anc vegnir tractads dal parlament. En in’intervista avant dus onns avevas Vus ditg ch’i saja chaussa da las vischnancas da sustegnair cooperativas u societads da construcziun – e betg l’incumbensa dal Chantun da far quai. Ussa vulais Vus tuttina elavurar ina lescha che pussibilitescha al Chantun d’impunder raps per quel intent. Avais Vus midà idea? Quel segund instrument per promover spazi d’abitar sa basa sin in’incumbensa ch’il Cussegl grond ha surdà a la Regenza. Sch’igl è giavischà da dar contribuziuns sur quellas societads, lura èsi tenor mai giustifitgà dad ir la via cun singuls emprests chantunals. Quels emprests ston lura gea vegnir pajads enavos, uschia ch’il ristg finanzial per il Chantun è pitschen. Ma per respunder a Vossa dumonda: Jau n’hai betg midà idea en questa chaussa. Midain en l’economia en general. La mancanza da persunal qualifitgà era avant var dus onns in problem acut. Entant para la situaziun dad esser pli calma? Gea, nus avain era da quels signals. Era nus sezs, sco patrun da lavur, vesain ch’i dat dapli annunzias sin plazzas vacantas tar il Chantun. La quota da dischoccupaziun è cun 1,4 % anc adina bassa, ma ella è stada pli auta per la fin da december en cumparegliaziun cun ils onns 2022 e 2023. Quai n’è betg exnum legraivel. Ma l’economia na prosperescha pia betg pli uschè ferm sco durant ils ultims dus onns, e perquai dovra ella er in zic damain persunal. Surtut firmas che exportan a l’exteriur sentan la malsegirtad sin las fieras internaziunalas. Quai ha per consequenza che la mancanza da persunal n’è forsa betg pli tant acuta. Ma nus ans stuain esser conscients che quai è be ina situaziun mumentana. Ils proxims 20 onns van var 59 000 persunas en pensiun. E la generaziun giuvna che vegn suenter, quels da 0 fin 20 onns, dumbra mo var 35 000 persunas. Uschia che nus avain ina rusna da var 24 000 persunas sin il martgà da lavur. E co stuppar quella rusna, cun far pops? Gea, cun far pops (ri). Ed uschiglio na datti nagin’autra soluziun che da restar attractiv, uschia che glieud dad auters chantuns vegn tar nus. U che nus lavurain vinavant ferm cun ils pendularis ed acceptain er in tschert quantum d’immigraziun. En bleras professiuns vegni a dar ils proxims onns ina revoluziun tecnologica. L’intelligenza artifiziala vegn ad influenzar bleras professiuns. Vesais Vus quai sco privel u sco schanza? Tuts dus – schanza e privel. L’entira automatisaziun po esser ina schanza gist per superar las sfidas cun la demografia. Vul dir, sche nus na vegnin betg d’occupar tschertas plazzas, lura chattain nus forsa soluziuns cun l’intelligenza artifiziala che po surpigliar singulas incumbensas. Ma da l’autra vart sa tschenta schon la dumonda da la controlla. Vegn l’uman anc da controllar tut quai che l’intelligenza artifiziala decida e fa? Ha l’uman anc il davos pled? Quai ma fa in pau mal il venter. Però quai na schliain nus betg en il chantun Grischun, aifer la regenza grischuna, ed era betg a livel federal! Avais Vus atgnamain fatg quest onn tranter Nadal e Bumaun dapli viva che auters onns? Na, tuttina sco ils auters onns. – Daco? Curt avant Nadal è vegnida la naiv, suenter eri dis da bellezza. Il chantun Grischun ha gì in start turistic grondius, in dals megliers dals davos 20 onns. Gea, quai è vair. La naiv è vegnida exact il dretg mument, era sch’igl avess pudì esser in zic dapli – sch’ins vuless chattar in pail en la schuppa! Ma perquai n’hai jau ussa betg fatg viva spezialmain, ma simplamain giudì quels dis da bellezza ora en la natira. Sch’il start fiss ì en las chautschas, lura avessan nus oz qua in’autra discussiun. Sch’il turissem è en la crisa, lura è l’entir Grischun en la crisa. È l’economia grischuna memia dependenta dal turissem? Nossa strategia è gea da diversifitgar l’economia, per betg esser dependents mo dad in sectur. Nus avain oz ina tscherta dependenza dal turissem – 25 % da la creaziun da valur capita en quel sectur ed in terz da las plazzas è collià cun il turissem. Quai n’è betg mal, ma nus stuain tuttina ans stentar dad esser ferms sin pliras pitgas economicas. A l’apero da Bumaun da Grischun Vacanzas avais Vus accentuà ch’il turissem grischun haja da metter ses accent sin qualitad ed innovaziun. N’avais Vus betg tema ch’il Grischun daventia in’insla da vacanzas per quatter stailas ensi? Nus stuain simplamain vesair che nus na pudain betg concurrer cun las destinaziuns turisticas bunmartgadas, cun il turissem da massa. Nossa structura da custs è autra. Uschia che nus stuain accentuar nossa qualitad. Ma quella qualitad n’ha betg da far cun quatter u tschintg stailas, mabain cun ina purschida autentica, cun qualitad, cun engaschament e passiun ed in’ospitalitad excellenta. En il svilup economic e demografic datti grondas differenzas en il Grischun. La regiun enturn Cuira crescha e prosperescha, entant che las regiuns pateschan. I dat damai in chantun da «duas classas». – D’accord cun quella observaziun? Sche nus analisain, nua che l’economia crescha en il Grischun, lura capita quai surtut per lung da l’autostrada A13. Igl è propi fitg impressiunant, per lung da quella avaina da traffic creschan la populaziun e l’economia. Per il mument han regiuns pli perifericas da cumbatter. Perquai gea, areguard il svilup economic è il Grischun in pau dividì en duas parts. Sco Lumnezian enconuschais Vus ils quitads en las regiuns. Ils vitgs pli pitschens perdan l’infrastructura da basa ed instituziuns impurtantas per la cuminanza: ustarias, butias, postas, chanzlias, scolas, societads etc. Per exempel en Surselva èn blers vitgs detg tranquils durant l’emna. Na fa quai betg quitads? Quai che ma fa quitads en quel connex è ch’i pertutga savens vitgs rumantschs. Nossa lingua patescha. Quai vesain nus er en Surselva. Sch’ins guarda sur l’entira regiun, lura crescha la populaziun – però quai vala surtut per ils vitgs giudim la val. E gist là è la lingua rumantscha adina pli ferm sut squitsch. Perquai na datti nagut auter che d’animar la glieud en ils vitgs da s’engaschar per la cuminanza e la vischnanca – e da sviluppar ideas. Il Chantun po sustegnair bunas iniziativas, ma quellas ston vegnir or da las valladas. E per finir: Giais Vus savens a far wellness? (ri) Jau sai a tge che la dumonda fa allusiun, a nossa fotografia da la Regenza da quest onn, fatga en la Terma da Vals. Na, na, mes wellness preferì è dad ir cun bike u cun skis ora en la natira! Pertge lura tuttina la fotografia en la terma? I dat differentas raschuns – e quellas han da far cun mes departament. Per l’ina il crap, questa resursa natirala ch’è vegnida elavurada en quest cas cun bun inschign. Ma lura èsi era la simbolica da l’aua, saja sco basa per la vita, sco resursa d’energia ed attracziun turistica. Ed il terz punct: la Terma Vals è er in exempel per ina purschida specifica dal turissem dal Grischun, cun sia tradiziun dal turissem da sanadad e da cura. Per la segunda giada president Il Lumnezian Marcus Caduff (51) da Morissen è dapi l’entschatta dal 2019 cusseglier guvernativ. E durant tut ses temp en la regenza grischuna è el stà parsura dal Departament d’economia publica e fatgs socials dal Grischun. En quella funcziun responsescha el tranter auter la politica sociala, d’economia, dal turissem e da l’agricultura en il chantun. Durant quest onn 2025 presidiescha Marcus Caduff per la segunda giada la Regenza – in uffizi ch’el ha gia ademplì l’onn 2022, in onn ch’è anc stà bullà da la pandemia da corona. Oriundamain ha Marcus Caduff studegià agronomia. Silsuenter è el stà engaschà tar diversas instituziuns en il svilup d’interpresa (p.ex. Spital chantunal ed eroport Turitg) e lura er anc sco CEO dal Spital regiunal Surselva. Il politicher da la PCD/AdC è stà 12 onns deputà per la Lumnezia en il Cussegl grond. El è maridà e bab da duas figlias. (fmr/dat) Il president da quest onn, Marcus Caduff, ha manà la regenza en la Terma da Vals per realisar là la «fotografia guvernamentala 2025» (da san): Peter Peyer, Martin Bühler, Marcus Caduff, Carmelia Maissen e Jon Domenic Parolini. Era in president da la regenza passenta il bler da ses temp da lavur al computer – Marcus Caduff en ses biro a Cuira. Era in president da la regenza passenta il bler da ses temp da lavur al computer – Marcus Caduff en ses biro a Cuira. Era in president da la regenza passenta il bler da ses temp da lavur al computer – Marcus Caduff en ses biro a Cuira.

Bun di a tia lectura dal di! – Oz discutescha tut davart la demissiun da la cussegliera federala Viola Amherd e davart pussaivlas successuras e successurs. (La dumonda da las dumondas grischunas: Ha Candinas mustgas u betg?) Nus laschain star quel carrussel – e giain pli gugent en ustaria, tar la muaglia e tar l’oculist. Probabel nagin crimi da virola Ta regordas anc da las scenas ch’igl aveva dà avant 15 onns en il Grischun en connex cun la vaccinaziun encunter la malsogna da la lieunga blaua? Surtut il pur engiadinais Tumasch Planta aveva fatg frunt a l’obligatori da l’anteriur veterinari chantunal Rolf Hanimann. Igl era in duel cun demos e process. Ussa, intgins onns pli tard, sa fa la malsogna da la muaglia anc adina valair. Ed ils purs grischuns ston puspè s’occupar da la virola. Questa giada dentant senza sforzs ed obligatoris . Has ti gugent «Fleischvögel»? La crew dalla sera dall'ustria Piazza alla staziun a val a Laax Murschetg. Secunda da dretg Jasmin Arpagaus. Quests dis è il famus Laax Open – la concurenza da freestyle e snowboard che attira superstars da la scena en Surselva. In’ustaria che cuschina per tut ils cracks è il «Piazza» a Laax Murschetg. L’ustiera Jasmin Arpagaus ha laschà guardar al redactur Augustin Beeli en las padellas. Ed ella sa regorda ch’ils snowboardists èn stads bravamain schoccads l’emprima giada cura ch’els hajan legì en la carta da menu ch’i dettia «beefbird», apunta ils «Fleischvögel» . Vegns ti insumma da leger quest text? Has ti era mintgatant fadia da leger singuls texts, sco p.ex. quest textin? Stos ti era stender adina pli ferm la bratscha, per insumma pudair decifrar singuls bustabs. Sche gea, lura na stos ti betg ta far memia gronds quitads, lura sa mussa tar tai simplamain plaunet la «Alterssichtigkeit». Cun auters pleds: I dovra egliers u ina correctura per leger. Nossa columnista Fadrina Hofmann ha era stuì ir tar l’oculist . Fadrina Hofmann

Bun di a la lectura dal di! – Sco adina dain nus da leger er oz blers bustabs. Ma i va questa giada era per cifras: Las trais cifras da l’express Ta regordas anc da las trais cifras decisivas dal Solarexpress – quai era stà quel conclus dal 2023 che vuleva ir en l’offensiva cun novs implants fotovoltaics en Svizra. Las trais cifras eran: 60%, 10% e 2025. Per bustabar quai pli exact: Tenor l’ordinaziun federala pon projects fotovoltaics quintar cun subvenziuns da fin 60 % dals custs d’investiziun. Per survegnir quels raps, sto il singul implant dentant producir silmain 10 % da sia producziun planisada fin dal 2025. Damai tut cler? – Gea, però divers projects han gia stuì capitular. Il Solarexpress era memia spert. E co statti pia cun l’implant previs sin il Vorab a Laax? – I vegn stretg er si là! Gl'implont solar aultalpin sut il glatscher dil Vorab. Ina visualisaziun culs 22000 panels solars. La Val Müstair resta tar nulla L’Engiadina ha circa diesch. Er en ed enturn la Surselva datti var diesch. Perfin en Val Bregaglia ha trais. Ma la Val Müstair ha nulla! – Sas ti, da tge che nus discurrin? – Geabain, i va per chamonas dal Club alpin svizzer (CAS). Per era finalmain avair in allogi dal CAS è il Cumün da Val Müstair sa stentà ussa dapi plirs onns per pudair eriger ina tala chamona en la Val Mora – e quai or da la veglia Alp Sprella. Ma il project ha stuì far la runda fin al Tribunal federal a Losanna. E quel ha ussa decis a favur dals recurrents, la Pro Natura e dal WWF. La chamona na dastga pia betg vegnir bajegiada. La Val Müstair resta tar nulla . Ils edifizis da l’Alp Sprella – ün pass plü dastrusch per dvantar üna chamonna dal Club Alpin Svizzer? Far pops! 24 000 persunas. Quai è ina cifra che Marcus Caduff, il president da la regenza grischuna ha tradì en l’intervista cun la FMR. Precis uschè bleras persunas mancan en 20 onns en il Grischun al martgà da lavur. U cun auters pleds: i van bler dapli persunas en pensiun che per il mument a scola. Tge proponas ti da far cunter questa tendenza? – Nus proponin: far pops! E Marcus Caduff è atgnamain da medem’idea ! Arevair e bun divertiment cun la Lectura rumantscha! ​ ​

Bun di a la lectura rumantscha dal glindesdi: Oz vai per chant, per mulscher ed adatg: per ina ruttadira da la chomma. Trun, Zuoz – ed ussa Vella L’Eurovision Song Contest rumantsch ha lieu be mintga 3 onns. Il “star” da quel eveniment èn damai betg Nemo u DJ Bobo, mabain Clau Scherrer. Dapi 2019 organisescha el ensemen cun auters idealists l’occurrenza che duai promover la chanzun da chors. Suenter Trun e Zuoz turna la concurrenza puspè en Surselva, en la bella Val Lumnezia . Quella ga duessi vegnir pli “epic”: In sulet mega-chor da 40-45 cantadurs e cantaduras duai chantar la chanzun finalista. Per mulscher turists (e vatgas) Onn per onn sa tschentan milliuns e milliuns en las cassas communalas da Laax. Cun quellas pon ins alura finanziar diversas chaussas: lais da fermada, parcs da solar, scola, scaldaments, ustarias ed uschia vinavant. Il pli nov “gadget”: Sin l’alp Nagens vegn construiu ina “ mulschera ”, vul dir in stan da mulscher. Il redactur Augustin Beeli descriva quest indrez pratic cun ils suandants pleds: “Naven dalla stad 2025 vegn il persunal dall’Alp Nagens a rimnar la damaun e la sera las vaccas ch’ein da mulscher e catschar ellas el stan da mulscher.” Speras vegn era anc l’ustaria turistica che sa chatta gist sper la mulschera engrondida. Mia proposta da descriver quest’investiziun: “Naven dalla stad 20245 vegn il persunal dall’ustria a rimnar la damaun ils turists e las turistas e mulscher quellas e quels cun horrents prezis per salsizs e plattas caschiel. Epi vegn Epp Sch’ins stuess attribuir ina malsogna al sectur da sanadad Surselva, lura fiss quai probablamain ina ruttadira da la chomma dretga. Sche il nov president, René Epp , vegn da cuntschar ensemen questa plaja, n’è anc betg dal tut cler. En mintga cas ha el annunzià che la collavuraziun saja per el insatge dal pli impurtant. Entant ha Ralph Schläpfer, il president communal da Schluein che ha schon insinuà ils ultims mais la suprastanza da l’organisaziun, procurà per in nov eclat: El ha bandunà la radunanza. La FMR po be giavischar: Buna operaziun!

Bun di a tuttas e tuts – ils trais temas dad oz: «Il fieu manca» «Jau na vi betg» – Quest citat sa referescha a la disditga da la candidatura da Martin Candinas sco cusseglier federal (e betg forsa a la frasa avant l’altar). Il fieu per in tal uffizi manchia, declera el en l’intervista cun RTR. Donn, il carussel tgi che daventa successur u successura da Viola Amherd rotescha damai vinavant senza participaziun grischuna. U candidescha Stefan Engler tuttina? In camiun naiv – 600 francs Naiv made in Schnaus – Montalta na venda betg be biera e coca cola, na, sia firma producescha era naiv. Quai è ina fatschenta segira – grazia a la midada dal clima. E cun producir naiv vegn il clima anc pli chaud, uschia ch’i dovra anc dapli chanuns. In circul vizius, che funcziuna dentant or da l’optica economica detg bain. En mintga cas custa ina chargia naiv dal camiun var 600 francs. Sch’insatgi avess gust dad ina giada in Nadal alv... Il canun mellen da Schnaus bischa e bischa sin reserva e per empustaziuns. Sprella vi e nà Passa 15 onns cuzza la charplina pertutgant la construcziun dad ina chamona dal Club alpin svizzer en la bella Val Mora. Gievgia passada lura il «levgiament» (almain tenor ils cumbattants cunter il project). Il Tribunal federal scumonda definitivamain la chamona planisada. Ils redacturs David Truttmann e Reto Stifel debatteschan entant vinavant, sche quella decisiun è ussa buna u miserabla? Ils edifizis da l’Alp Sprella Buna lectura!

Dumengia ha gì lieu a Berna il segund creaton rumantsch. Radund 25 persunas èn sa participadas ed han contribuì ideas per promover la lingua rumantscha. Or da las ideas hai dà concepts e projects ch’èn vegnids preschentads ad ina giuria. E quella ha premià trais projects cun mintgamai 4000 francs. Barbla Etter, la co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha ha moderà souveran tras il segund creaton, che ha gì lieu dumengia passada a Berna en il PROGR. «Igl è mega cool da s’engaschar per il rumantsch. E cura che jau hai udì ch’i dettia in creaton rumantsch a Berna, sun jau subit ma decidida da vegnir a tadlar tge ideas ch’ils auters han e natiralmain hai jau era vulì contribuir mias atgnas ideas», declera Daniela ­J­eitziner, ch’è da nov en la suprastanza da l’uniun per famiglias rumantschas a Berna. Radund 25 persunas rumantschas èn vegnidas en il PROGR a Berna per inoltrar lur ideas, discutar ed elavurar projects per la diaspora. Moderà tras il segund creaton rumantsch ha principalmain Barbla Etter, la co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha (PSR). Organisà l’eveniment ha la PSR cun sustegn da la Lia Rumantscha (LR) e divers commembers da l’uniun per inscunters da famiglia a Berna. Il resultat da pliras uras discussiun Cumenzà ha il di cun in sguard enavos. Trais victurs da l’onn passà han declerà tge ch’ha funcziunà bain e nua ch’i ha dà craps da stgarpitsch. Vinavant èsi ì cun rimnar tut las ideas ed in’introducziun en la metodica da lavurar. Or dad otg ideas inoltradas ha la cuminanza decidì da persequitar en il decurs dal di tschintg projects. Quai eran tranter auter: metter ad ir ina scola sin rodas per uffants da la diaspora che vulessan emprender rumantsch; fundar ina sort institut u academia rumantscha che s’occupa da lavur scientifica e cun lavurs che gidan da promover la diaspora; Plinavant quels trais projects che han alura era persvadì la giuria (per ils detagls guarda box): Il pubquiz rumantsch – ina seria dad occurrenzas che pudessan vegnir fatgas en plirs lieus; ils tunins – istorgias electronicas rumantschas per uffants; il forum rumantschum – ina sort portal d’entrada online per discussiuns publicas, occurrenzas, texts ed ina tavla naira per glieud rumantscha. Projects ch’èn simpels da realisar La giuria consistiva d’Annalisa Schaniel da la Lia Rumantscha, da David Vitali da l’Uffizi federal per cultura e da Dominic Blumenthal da la PSR. Ch’els n’hajan betg gì ditg da discutar, di Annalisa Schaniel: «Nus avain pudì tscherner or da buns projects ed ans essan decidids per quels trais, ch’èn tgunsch realisabels era entaifer curt temp. Per nus eri impurtant ch’i saja projects simpels.» In punct decisiv saja era stà ch’il project haja da far insatge cun las famiglias da la Bassa u sch’el gida da furmar ina cuminanza. «Ma en mintga cas en tut ils projects fitg empermettents – ins bada che la diaspora viva.» Suenter gudagnar è avant la lavur Per las trais gruppas premiadas entschaiva la lavur pir uss. La gruppa dal pubquiz ha gia survegnì da la giuria la lezia da cumenzar directamain cun in pilot. Nua che quel vegn ad avair lieu sto la gruppa anc studegiar. Tuttas trais gruppas survegnan 4000 francs per cuntinuar cun lur concepts e sustegn dals organisaturs en furma da plirs colloquis. La finamira è ch’ils projects possian vegnir formulads en ina dumonda da sustegn, che vegn inoltrada a l’Uffizi federal per cultura. Trais dumondas als organisaturs «Forsa ﬁssi meglier da be far mintga dus onns in creaton» FMR: Essas Vus cuntents cul segund creaton rumantsch? Barbla Etter: Gea, igl ha dà fitg bunas discussiuns e quels tschintg projects ch’èn vegnids preschentads èn fitg divers. Quai represchenta ils basegns da la diaspora. Nus n’avain betg be famiglias mabain era glieud giuvna u insumma glieud senza uffants che vulessan tuttina esser part dad ina rait rumantscha en la Bassa. Quest onn a Berna hai gì damain participants che l’onn passà a Turitg. È quai in problem da la coordinaziun? Silvio Dietrich: La Lia Rumantscha emprova en mintga cas da far ina buna coordinaziun era en la diaspora. Ma i dependa era da las singulas regiuns, co ch’ins vegn dad activar la glieud e co che la communicaziun funcziunescha. E senza ils multiplicaturs en la regiun na po la LR era betg activar tuts. Ma en mintga cas stuain nus chapir che tut quai che nus faschain per la diaspora vegn era da bun al chantun Grischun. Per exempel quest project dals tunins ch’è vegnì premià, quai na sa restrenscha betg be sin uffants da la diaspora. Quai pon era uffants en il Grischun duvrar. Co vai vinavant cun il creaton? Barbla Etter: L’emprim stuain nus analisar quest’occurrenza gist passada. Ma forsa fissi meglier da far be mintga dus onns in creaton. Uschia avess ins era temp da realisar ils projects, e suenter temp dad elavurar novas ideas. Per part èn numnadamain las medemas ideas vegnidas discutadas a Berna sco a Turitg. Projects premiads 1) Pubquiz rumantsch: L’idea da questa gruppa è dad elavurar in pachet cun tut quai ch’i dovra per organisar in pubquiz. Dimena dal flyer sur las dumondas enfin tar in concept da communicaziun ed ina glista da check co organisar ina localitad. Quest pachet pudess alura vegnir dà vinavant en differents lieus, sco ina sort sistem da franschisa. La gruppa en mira è plitost glieud rumantscha giuvna che vulessan tuttina era s’inscuntrar tranteren cun auters Rumantschs en la diaspora. 2) Tunins: Quai è in’idea che sa drizza cumplainamain als pli giuvens Rumantschs da la diaspora, als uffants. Sumegliant a quels apparatins electronics ch’i dat gia, la Toniebox ed il Tiptoi, vuless questa gruppa ubain organisar ils dretgs ubain sezza producir cuntegns per metter sin in apparatin electronic sco istorgias rumantschas, per ch’ils uffants rumantschs possian era tadlar ed interagir independentamain en lur lingua materna. 3) Forum Rumantschum: Cun ina sort portal (pagina da web) vuless questa gruppa crear ina unica punt d’entrada online per tut las persunas rumantschas per s’infurmar, discutar, s’exprimer e chattar contacts ed occurrenzas online. Perfin texts schurnalistics e discussiuns academicas duessan far part da quest portal. Legendas: La co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha Barbla Etter ha moderà tras il segund creaton rumantsch, che ha gì lieu dumengia passada en il PROGR a Berna. fotos Martin Cantieni Igl è vegnì studegià e discutà fin che las testas fimavan bunamain. Qua la gruppa dals tunins cun l’idea da producir istorgias e chanzuns sin apparatins electronics per uffants rumantschs.

Per il mument è il FC Lugano a la testa da la Super League svizra – il «pitschen» Lugano. Schegea ch’ils budgets effectivs da las squadras da ballape n’èn betg adina tant transparents. Il club tessinais aveva fatg bancrut avant 20 onns, tutga entant però ad in investur american. Dapi diesch onns gioga il FC Lugano puspè en la pli auta liga svizra, cun success. Sche la squadra enturn il giugader naziunal Renato Steffen fa quest onn vinavant furora, lura fissi schizunt pussaivel ch’ella daventia campiun svizzer, per la terza giada en l’istorgia dal club (suenter 1938, 1941 e 1949). – I fiss ina sensaziun! Ch’il FC Lugano ha success per il mument, quai ha el d’engraziar senza dubi er al trenader Mattia Croci-Torti. Igl è vairamain remartgabel tge ch’il Tessinais ha fatg or da questa squadra. Ma tgi è quest Mattia Croci-Torti atgnamain, quest trenader detg emoziunal che porta adina in chapè cun ala? Tgi che vuless savair dapli dad el, po leger l’ediziun actuala dal «Zwölf»! Quai è ina revista per fans da ballape (ils fans èn gea il dudeschavel «um» en la squadra, perquai il num «Zwölf»). L’illustrada accumpogna dapi 18 onns cun bler viz, nostalgia, istorgias a l’ur ed era cun inschign investigativ il ballape svizzer e mundial. Dal 2007 èn perfin dus Grischuns, Sandro Danilo Spadini e Gian-Andri ­Casutt, stads ils dus capo-iniziants da la revista che cumpara sis giadas l’onn. La 106avla ediziun cuntegn apunta il purtret da Mattia Croci-Torti. Il trenader tradescha tranter auter che … Ma legiai sezs quest purtret ubain anc autras istorgias «ballapedistas» en la nova ediziun da «Zwölf». Quella pon ins empustar (print u digital) sur il webshop da la revista, nua ch’ins pudess era gist daventar in/a da var 5000 abunentas ed abunents. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En sasez fai prescha, ma la regenza ha anc adina be ina strategia sin il palpiri per l’avegnir da la forza idraulica. La fracziun dal Center ha inoltrà il december ina incumbensa en il Cussegl grond per savair quant lunsch ch’il chantun è cun las preparativas Gudagnar dapli daners cun la forza idraulica è la finamira dal Chantun e da las vischnancas concessiunarias. Per gliez aveva la Regenza aposta relaschà ina strategia (guarda box). Avant trais onns ha il Cussegl grond prendì enconuschientscha da questa strategia. Suenter n’èsi stà d’udir pauc u nagut pli. En sasez prevesa la strategia da profitar dal fatg che bleras concessiuns per ovras idraulicas scadan ils proxims onns. Il temp fiss perquai ideal per negoziar meglras concessiuns cun ils concerns d’energia da la Bassa u da gist procurar che las ovras turnian en possess da las vischnancas. Uschia profitass il Grischun dapli da l’energia che deriva da l’aua che curra tras turbinas sin territori chantunal. Il december ha la fracziun dal Center inoltrà in’incumbensa per savair co ch’i stettia uss atgnamain cun la realisaziun da la strategia relaschada avant trais onns. Cun ina resposta da la Regenza èsi da quintar il mars. Ernst Sax ha sutsegnà l’incumbensa sco emprim da trenta deputads e deputadas. FMR: Essas Vus trumpà che la Regenza na fa betg vinavant cun la realisaziun da la strategia concernent la forza idraulica? Ernst Sax: Ins n’ha formulà nagins termins liants en il messadi davart la strategia. Uschia ha era mancà in ’reporting’ regular da la Regenza. Cun nossa incumbensa giavischain nus uss ina survista generala co ch’i stettia cun las preparativas. Ina tala ha mancà fin uss. Differentas vischnancas negozieschan gea gia novas concessiuns en connex cun il return (Heimfall) da las ovras. Tge sustegn survegnan las vischnancas? Impurtant è che las vischnancas survegnian il know-how necessari. I vegn installadas gruppas da project. Là metta il Chantun a disposiziun a las vischnancas la savida necessaria per decider. Las vischnancas decidan l’emprim autonomamain davart novas concessiuns u il return da las ovras. Ed il Chantun? Suenter èsi impurtant ch’il Chantun e las vischnancas concessiunarias negozieschan cun ina vusch cun ils concerns d’energia da la Bassa. Uschiglio na cuntanschan ins betg la finamira da la strategia e tant il Chantun sco era las vischnancas perdan. Pertge è la cussegliaziun da las vischnancas uschè impurtanta? Igl è impurtant che las vischnancas stettian a pe a las interpresas d’energia, sch’ellas negozieschan. Questas interpresas sa fatschentan la finala di per di be cun talas tematicas. Per tegnair pitg dovri savida speziala. En quel reguard n’essan nus segir anc betg uschè lunsch sco che nus duessan esser. Impurtant è ch’ins po prender bunas decisiuns che valan per ils proxims sessanta u otganta onns d’ina concessiun. Il Chantun stuess tranter auter installar ina societad che venda en l’avegnir l’energia idraulica, gliez fa part dal palpiri da strategia. Quant impurtanta è ina tala societad? La vendita dal current electric è il tema central. Ils concerns d’energia, che han savens lur sedia ordaifer, vendan fin uss l’electricitad. Qua dovri il fundament per che dapli dals gudogns restian en il chantun. Ins sto dentant esser conscient che quai porta era ristgs. En buns temps è la vendita d’energia interessanta. Ma il pretsch d’energia en l’Europa è suttamess a svaris. Tant pli dovri en il chantun ina societad cun la cumpetenza necessaria per generar dapli gudogn da l’electricitad ch’il Grischun furnescha. La dumonda da fracziun dal Center pertutga era ina societad da manaschi previsa tenor la strategia. Pertge dovri ina tala? Da preschent procuran ils concerns d’energia il manaschi da las ovras. La dumonda è: Tgi maina en l’avegnir las ovras, sche quellas turnan en possess da las vischnancas? Jau poss m’imaginar ch’era firmas privatas en il Grischun possian surpigliar la responsabladad e sviluppar las cumpetenzas necessarias cun la savida d’inschigner u da mantegniment. Jau ves qua in grond potenzial per novas spartas economicas en noss chantun. Il december avais Vus menziunà en la sessiun dal Cussegl grond ch’il Vallais saja gia pli lunsch cun il return da las ovras idraulicas. Tge pudess il Grischun emprender dal Vallais? Mintga chantun ha in pau in’autra situaziun. Dal Vallais vesan ins ch’il Chantun e las vischnancas han gia stgaffì societads communablas che sviluppan know-how en questa tematica. È il Chantun s’entardà memia fitg cun ­realisar sia strategia? Jau sun spanegià tge resposta che la Regenza dat sin las dumondas en nossa incumbensa. Lura pudain nus giuditgar, sch’ins sto accelerar las lavurs. Formulais Vus quai uschè precaut, perquai che la strategia è vegnida fatga da l’anteriur cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ed il dossier sa chatta uss tar cussegliera ­guvernativa Carmelia Maissen – omadus politichers da Vossa partida? Na, per il mument na savain nus betg, sch’ins duai ludar u crititgar. Pertge nus na savain betg, quant lunsch ch’il Chantun è. Perquai èsi impurtant da savair l’emprim sin tge stadi che las preparativas sa chattan cun la strategia concernent l’energia idraulica. Sche la fracziun avess vulì evitar il tema, n’avessan nus betg inoltrà l’incumbensa. Avant trais onns ha regì ina tscherta euforia en il Cussegl grond che las ovras turnan en possess da las vischnancas e dal chantun. È questa euforia uss stulida? Sch’i ha propi regì in’euforia, na sai jau betg. Ma ins ha vis il potenzial dal return da las ovras. Quest potenzial ves jau anc adina. Nus essan il chantun che furnescha la gronda part da l’energia idraulica en Svizra e sche nus na nizzegiain betg quest potenzial a moda optimala, faschain nus in sbagl. I dat dentant era vischnancas sco la Bregaglia che vulan puspè dar la concessiun al EWZ da Turitg. Disturba quai la strategia chantunala? Na, la strategia ha previs ina collavuraziun cun ils ’partenaris preferids’. Là nua ch’in ­partenadi funcziuna bain, è la probabilitad auta ch’ina vischnanca cuntinua cun il ­concern preferì. La dumonda è be, sch’ins profita dal potenzial da far novs contracts da concessiun per cuntanscher in meglier ­resultat per il Grischun e las vischnancas pertutgadas. Ch’ins refusa dal tuttafatg ils partenaris d’enfin qua, vegn ad esser be ­darar il cas. Impurtant è che nossa resursa d’energia, portia en l’avegnir dapli gudogn a nus. Deputà, advocat e president communal Ernst Sax (50 onns) è advocat e president communal da Sursaissa Mundaun. Il politicher dal Center è dapi 25 onns deputà dal Cussegl grond e sesa en la cumissiun d’energia. Intgins onns ha el fatg part dal cussegl d’administraziun da l’Ovra electrica Rain Anteriur. Da preschent è el cusseglier d’administraziun da l’ovra Tschar che sa chatta sin il territori da Sursaissa. La pitschna ovra è dapi il return a tschep (Heimfall) avant diesch onns ina ovra da partenadi da l’Axpo, da las vischnancas da Sursaissa Mundaun e Breil e dal chantun. Strategia cun trais societads Profitar dal mument – gliez intenda la strategia concernent la forza idraulica. Las concessiuns per ovras idraulicas scrodan. Singulas èn gia vegnidas renovadas. Per autras dovri ils proxims onns novs contracts. La strategia che la Regenza ha preschentà avant trais onns al Cussegl grond prevesa ch’il chantun e las vischnancas profiteschian en l’avegnir dapli dals gudogns cun la forza idraulica Las vischnancas duain pudair negoziar megliers contracts cun concerns da la Bassa u surpigliar sezzas las ovras en collavuraziun cun il Chantun. Perquai prevesa la strategia da stgaffir trais societads: l’emprima per tegnair las participaziuns vi da las ovras, la segunda per vender l’energia e la terza per lavurs dad inschigner e da mantegniment. Il favrer 2022 ha il Cussegl grond prendì enconuschientscha da la strategia concernent la forza idraulica. Prest trais onns n'ha la regenza anc betg realisà la strategia. Sa fatschenta cun dumondas d'energia idraulica - il deputà dal Center ed advocat Ernst Sax.

Malgrà ch’il project «Juliertrail» - che maina sur il Güglia - ha gia survegnì glisch verda, frunta el ussa sin resistenza: a Surses è il referendum cunter il credit d’impegn reussì. Il referendum cunter il credit d’impegn per il «Juliertrail», la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia, è reussì a Surses. Sco che la vischnanca ha communitgà ils 23 da schaner 2025 sto la fatschenta damai vegnir suttamessa a la votaziun a l’urna. Malgrà plirs GEAs pudess il project pia tuttina anc vegnir franà. La fin da l’onn 2024 pareva il «Juliertrail» anc dad esser sin buna via. Ussa sto la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia dentant tremblar – u almain far in detur. A Surses è numnadamain reussì il referendum cunter il credit d’impegn brut dad 1450000 francs che la radunanza communala aveva approvà ils 9 da december 2024. Sco che la vischnanca da Surses ha communitgà ils 23 da schaner 2025 sin sia pagina d’internet, sajan tut las 134 suttascripziuns dal referendum valaivlas – 80 fissan stadas necessarias – e damai stoppia la fatschenta vegnir suttamessa a la votaziun a l’urna. Quai malgrà ch’igl ha era gia dà in GEA da Silvaplauna (mira box). Ils custs èn in tema «L’investiziun per il Juliertrail para forsa dad esser in luxus en vista da la situaziun precara finanziala dal Center da Sanadad a Savognin», ha Stefan Steiner ditg envers la FMR. Il responsabel per il svilup dal lieu da la vischnanca da Surses ha dentant accentuà ch’ins stoppia quintar cun bler pli pauc che 1450000 francs custs: «La vischnanca sto approvar il credit brut, pia la summa totala. Ma la fin finala surpigliass il Chantun 60% dals custs imputabels. Quai stuain nus anc ina giada explitgar bain a la populaziun.» Tenor la stimaziun dals custs stuess la vischnanca pia quintar cun be radund 580000 francs. Ord vista da Stefan Steiner fissan quels daners investids bain: «Nus vivain dal turissem ed il Juliertrail appartegna ad in plan pli vast da promover quel.» En connex cun l’uschenumnà «Masterplan Bike» ha la vischnanca da Surses numnadamain sviluppà in mussavia per promover la purschida da mountainbike cun in pumptrack e plirs trails (mira box). Ina situaziun intscherta Sch’il «Juliertrail» vegn realisà sco ina part dal «Masterplan Bike», è pia anc avert. Quant grondas che las schanzas sin in NA èn e co ch’i giess lura vinavant, quai na saja entant betg cler, sco ch’il president da la vischnanca da Surses Daniel Wasescha ha explitgà: «Igl è grev da giuditgar la situaziun. Igl è l’emprim referendum dapi la fusiun da la vischnanca. Era stuain nus anc sclerir, tge ch’in NA muntass propi per il Juliertrail.» Sch’il project faschess naufragi pervia dal referendum, lura na fiss quai dentant betg be ina trumpada per ils responsabels a Surses, mabain er a Silvaplauna. Sco ch’il president da vischnanca Daniel Bosshard ha explitgà, fiss numnadamain tut pront en l’Engiadin’Ota: «La suprastanza ed era la populaziun da Silvaplauna èn persvasas ch’il Juliertrail è ina fitg buna chaussa per la regiun. Nus avain decidì e fissan pronts per cumenzar.» Tenor Daniel Bosshard fiss il giavisch da Silvaplauna perquai in GEA da Surses, uschiglio fiss il project «Juliertrail» probablamain giud maisa: «I dovra omaduas vischnancas. Persula na pudain nus far nagut. « Juliertrail» e «Masterplan» Sut la direcziun dad Allegra Tourismus ScRL è vegnì elavurà l’onn 2019 l’uschenumnà «Masterplan Bike» per la vischnanca da Surses. Quest plan serva a la vischnanca sco mussavia per sviluppar sia purschida da mountainbike e promover uschia il turissem en la regiun, sco ch’ins po leger sin la pagina d’internet da Surses. Gia realisads èn entant il pumptrack a Savognin sper il Lai Barnagn ed il trail dal rempar da Marmorera. La primavaira 2025 vegn lura inaugurà il trail da Parnoz ed en planisaziun è ultra dal trail dal Güglia il trail da Somtgant. Il referendum cunter il credit d’impegn dad 1450000 francs per il «Juliertrail» pudess pia almain franar in element dal «Masterplan Bike» e quai malgrà che las vischnancas involvidas han omaduas gia ina giada ditg GEA al trail sur il Güglia. La vischnanca da Silvaplauna ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala per il «Juliertrail» cleramain cun 79 cunter 2 vuschs, sco ch’igl è vegnì documentà areguard la radunanza communala dals 28 da november 2024. Duas emnas pli tard ha lura era la radunanza communala da la vischnanca da Surses ditg GEA. Tenor il protocol dals 9 da december 2024 è la revisiun parziala da la planisaziun d’utilisaziun per il «Juliertrail» vegnida approvada cun 78 cunter 35 vuschs ed il credit d’impegn brut cun 66 cunter 39 vuschs da la radunanza communala. In trail da muntada svizra Cunquai ch’il recurs è reussì, sto la vischnanca da Surses pia decider la primavaira a l’urna davart il «Juliertrail». La senda da radund 16,5km che manass da Beiva a Silvaplauna fiss dentant da muntada naziunala, sco ch’il president da la vischnanca da Surses Daniel Wasescha ha explitgà: «Il Juliertrail è d’interess svizzer cun esser ina ruta da bike naziunala. Perquai pudain nus quintar cun il sustegn dal Chantun che munta a 60% dals custs.» Actualmain è quai dentant be teoria e dependa da la decisiun da la vischnanca da Surses a l’urna e da sias consequenzas. Tenor ils plans duain las lavurs dentant cumenzar la stad 2025 ed il trail avrir il 2027. Pertge in referndum Tona Netzer da Savognin ha participà a la radunanza communala da Surses ils 9 da december 2024, cura ch’il «Juliertrail» ha survegnì glisch verda. En vista dal resultat stretg, 66 cunter 39 vuschs, haja el dentant tratg en consideraziun il referendum, sco ch’el ha explitgà a la FMR: «Igl è stada ina decisiun stretga a favur dal «Juliertrail» cun relativ bleras cuntravuschs e paucs participants. Suenter discussiuns cun auters sun jau perquai m’engaschà per il referendum.» Il resultat stretg da la radunanza communala na saja dentant betg stà il sulet motiv. I na saja simplamain betg necessari da far anc dapli vias, uschia Tona Netzer: «I dat gia uschè bleras vias per ir cun velo. E dapli giasts na purtass il Juliertrail probablamain betg.» Persuenter stoppia l’agricultura quintar cun dapli lavur: «I duvrass anc dapli saivs, numnadamain sper quellas cunter il luf anc quellas per ils velos.» Tona Netzer pensa dentant er a las finanzas: «Pajar sto la vischnanca. Probablamain era per il mantegniment da las vias ed ins na sa betg quant che quel custa mintg’onn.» En vista da la situaziun dal Center da Sanadad stoppia la vischnanca forsa plitost spargnar. Il «Juliertrail» frunta sin resistenza Tut las 134 suttascripziuns inoltradas sajan valaivlas, 80 fissan stadas necessarias – questa emna, ils 23 da schaner 2025, ha la vischnanca da Surses communitgà sin sia pagina d’internet davart il referendum reussì cunter il credit d’impegn per il «Juliertrail». Malgrà che la radunanza communala ha ditg GEA al credit da radund 1 450 000 francs anc il december 2024, sto la fatschenta damai vegnir suttamessa a la votaziun a l’urna, sco che la vischnanca ha scrit. Ils plans da Surses e Silvaplauna da construir in trail da viandar e mountainbike da Bivio sur il Güglia a Silvaplauna pudessan pia far naufragi.

Posseder ina chamona da chatscha è ina chaussa emoziunala. Lez è vegnì constatà ier gievgia davant la Dretgira regiunala Purtenz/Tavau. La dretgira sto ussa decider, sche la chamona da Tramblai/S-chalambert tutga vinavant a la famiglia che l’ha construida. In frar ed ina sora battan davant dretgira per dastgar duvrar vinavant la chamona che lur bab ha construì. Il frar è l’enconuschent whistleblower Adam Quadroni, la sora è Jacqueline Mischol-Quadroni. Omadus vivan a Ramosch. Ier gievgia èn els cumparids davant la Dretgira regiunala Purtenz/Tavau. Preschent era medemamain l’anteriur president da la vischnanca da Valsot Victor Peer. Sut sia egida è scadì il december 2020 il contract da construcziun per la parcella nua che la famiglia Quadroni ha sia chamona. 29 auters contracts da construcziun – medemamain cun chamonas – ha la suprastanza communala però prolungà (guarda box). Las perditgas e persunas principalas fissan pia stadas preschentas. La dretgira na las ha però betg interrogadas. Las actas inoltradas cuntegnian avunda mussaments per decider, ha ditg Stefan Hediger, president da la dretgira. A pled èn vegnids be l’advocat dals Quadronis e l’advocata da Valsot. Dapi 60 onns en famiglia Dapi passa sessanta onns saja la chamona d’in cuntin en possess da la famiglia, ha ditg Angelo Schwizer, l’advocat dals fragliuns. Ina tala chamona haja in’enorma valur emoziunala. La famiglia haja investì blers daners. Ma la suprastanza da Valsot refusia da prolungar il contract da construcziun per la parcella cun la chamona – malgrà che la radunanza communala haja decidì ina prolungaziun. Ils ertavels da Linard Quadroni – Adam e Jacqueline – hajan sin pliras modas fatg valair ch’els veglian prolungar il contract. Las autoritads n’hajan però betg reagì ed hajan laschà scader il contract vegl. La pretensiun da la vischnanca, ch’ins haja tramess in sboz da contract ad Adam Quadroni e lez n’haja betg respundì, saja in pretext, ina uschenumnada «Schutzbehauptung», ha ditg Schwizer. Suenter ch’il contract saja stà scadì haja la suprastanza da Valsot argumentà che la radunanza communala haja la finala decidì ina prolungaziun – e betg da far in nov contract, ha explitgà l’advocat. Dad argumentar uschia saja formalissem exagerà e muntia in abus da dretg. Ils fragliuns Quadroni pretendan ch’els pon salvar la chamona. En cas che la dretgira vegnia a la conclusiun cuntraria, stoppia la tegia vegnir indemnisada da la vischnanca cun la valur da martgà da 295 000 francs, uschia Schwizer. Betg savì tgi ch’è ertavel «Giuridicamain n’è quai che nus faschain qua betg fitg cumplitgà», ha ditg Eva Druey, l’advocata da Valsot. Il dretg da construcziun saja scadì e la chamona giaja uschia en possess da la vischnanca. In’indemnisaziun na saja atgnamain betg da pajar als Quadronis, pertge la chamona valia tant sco avant trenta onns cura ch’il contract vegl saja vegnì concludì. Maximalmain pudess vegnir pretendida ina summa da 45 000 francs. Talas chamonas sajan tschertgadas, ha argumentà l’advocata. La vischnanca stoppia pretender enavos la chamona per puspè dar vinavant ella tenor las reglas vertentas. Tut ils burgais stoppian avair il medem dretg da survegnir ina tala chamona. Il contract da construcziun saja annullà en il cudesch funsil, pia na saja ina prolungaziun gnanca pli pussaivla. Il vegl contract saja vegnì fatg cun Clà e ­Linard Quadroni. Clà n’haja betg pli gì interess, Linard Quadroni saja gia stà mort il 2020. «La vischnanca na saveva propi betg tgi ch’ils ertavels da Linard Quadroni èn», ha ditg l’advocata davant dretgira. En pli na vegnia la chamona gea gnanca duvrada dals ertavels, mabain dad ina terza persuna che giaja là a chatscha. «Sun dischillusa» «Jau sun dischillusa», di Jacqueline Mischol-Quadroni suenter las tractativas a la FMR. I na saja insumma betg vair ch’els na nizzegian mai la chamona. Ella giaja regularmain en la chamona. Questa «terza persuna» menziunada da l’advocata nizzegia la chamona mintgamai be in’emna durant chatscha. Insumma avess ins pudì reg­lar auter l’entira chaussa – «cun discurrer ensemen», di Jacqueline Mischol. Lez avess spargnà tant als Quadronis sco er a la vischnanca da Valsot questa entira procedura giudiziala. Cronologia dals fatgs Qua la cronologia dals fatgs che han manà al cumbat giudizial per ina chamona da chatscha sin il territori da Valsot: - Ils 14 da december 2020 decida la radunanza communala bunamain unanimamain da prolungar 30 contracts da construcziun da parcellas cun chamonas. In da quests contracts è quel da la famiglia Quadroni. - La suprastanza da Valsot lascha però scader intgins dis pli tard il contract cun la famiglia Quadroni. Ils 29 auters contracts vegnan prolungads per trenta onns. Il schaner 2021 vegn annullada en il cudesch funsil la menziun dal contract cun ils Quadronis. La vischnanca pretenda dals Quadronis da rumir la chamona e da dar giu las clavs. Uschiglio vul la vischnanca laschar rumir la chamona da la polizia. - Il matg 2022 sa fatschenta la Dretgira regiunala Purtenz/Tavau l’emprima giada cun la chaussa, damai che la vischnanca pretenda ina decisiun accelerada en «in cas cler». La dretgira vegn però a la conclusiun che la chaussa n’è betg uschè clera e n’entra betg en materia. - L’onn 2023 disdescha en pli ina procedura da mediaziun. - Ier gievgia ha gì lieu la procedura davant la Dretgira regiunala Purtez/Tavau. Ina chombra da tschintg derschaders e derschadras decida il cas. La decisiun vegnia communitgada l’emna proxima en scrit a las partidas, ha ditg Stefan Hediger, il president da la dretgira. La Dretgira reigunala Partenz/Tavau sto decider sche la famiglia Quadroni dastga salvar la chamona. La Dretgira regiunala Partenz/Tavau sto decider sch'ils fragliuns Quadroni pon salvar la chamona. Gia pliras giadas ha la Dretgira regiunala Partenz/Tavau decidì proceduras che pertutgan Adam Quadroni.

Davina Andrea Deplazes è la pli giuvna artista che ha survegnì il premi «Solo». L’artista da Surrein po exponer fin ils 16 da favrer en il Museum d’art a Lucerna. La FMR ha visità l’exposiziun che mussa ina nitschola giganta – ed ha discurrì cun la curatura. La stanza ha insatge divin. Forsa èsi la colur grisch stgira da las paraids, forsa ils dus relievs da marmel, forsa la sculptura misteriusa che penda giu dal palantschieu sura. lls trais objects gronds ed ina seria da pitschnas plattas-crap stgaffeschan ina tempra ruassaivla. Davina Andrea Deplazes (25) ha pudì crear las ovras aposta per l’exposiziun en il Museum d’art a Lucerna. Ella ha numnadamain gudagnà il premi «Solo» che vegn surdà mintg’onn ad in artist u in’artista che viva en la Svizra Centrala u deriva da là. Marmel fraid u taila loma Ils dus relievs da marmel mussan structuras vesaivlas gia da lunsch. Èsi structuras figurativas? Cun s’avischinar al reliev è da vesair ina sur­fatscha elavurada – fins musters repetitivs. Els stgaffeschan l’impressiun ch’il reliev na consistia gnanc da crap, mabain da palpiri, da tocca da taila, d’insatge lev. I fa quaida da palpar per sentir, sch’il reliev è propi da crap ubain da taila. Ma en in museum èsi scumandà da tutgar ils objects. Las mirveglias èn svegliadas. Ha l’artista stgaffì da gugent quest effect? Scleriment dat in sguard en ina communicaziun che descriva in’ulteriura exposiziun da l’artista a Lucerna. «Finezia e direzia» è il titel sursilvan da lezza exposiziun ch’è stada averta il november e december en il «sic! Elephanthaus». «Il fin, lom e tener è in tric, in rampign, in inschign artistic», explitgescha la communicaziun. Davina Andrea Deplazes regordia al fatg che l’esser sa cumponia d’ina maschaida dal «Tener e dal dir. In sper l’auter. In en l’auter». Sculptura plain forza Enavos en la stanza dal Museum d’art a Lucerna: L’object principal evochescha anc dapli dumondas ch’ils dus relievs. Ina sculptura dad aluminium penda dal palantschieu sura. Or da l’aluminium sa stroclan furmaziuns da vaider turbel. La sculptura exprima ina forza che dominescha la stanza. Èsi ina sculptura abstracta u figurativa? Ella saja inspirada d’ina frastga cun trais nitscholas, stat scrit en l’entruidament dal museum. Ils fritgs na sajan però betg nuschs, mabain vaider stgaffì tenor la furma da vestgadira u tailas. «Scorsas» è il titel da l’ovra. Nitschola e Tschenderletga Susanne Gerber ha tegnì la laudatio a chaschun da l’avertura da l’exposiziun. La curatura dal museum d’art a Lucerna ha dà intgins indizis co che l’ovra saja da chapir. Da l’archeologia sappian ins ch’ils umans hajan gia mangià en temps preistorics nitscholas, ha explitgà Susanne Gerber en sia laudatio. Nitscholas sajan da vegl ennà in fritg plain simbolicas – per ils vegls druids celtics in simbol per sabientscha. En la paraula da la Tschenderletga fetschian las trais nitscholas pussaivel che la protagonista possia mitschar vestgida sco um. La nitschola da Davina Andrea Deplazes regordia a tut quests elements e reflecteschia a moda critica la funcziun da la scorsa, da paletschas per sa travestgir e sa zuppar, ha ditg Susanne Gerber: «Or da las diras crosas culadas dad aluminium creschan fritgs da vaider sco identitads fluidas che tschertgan ina via or da la scorsa steria.» «Artista fitg curaschusa» La curatura ha accumpagnà la lavur da Davina Andrea Deplazes per questa exposiziun ed è tut inchantada: «Ella è ina artista fitg curaschusa. Ella ha il curaschi da sa deditgar a tecnicas u da tscherner material, nua ch’il process d’emprender è enorm grond.» Uschiglio sa fatschentian giuvens artists savens cun tecnicas tradiziunalas e sa nuspeschian da lavurar cun grond e grev material. Davina Andrea Deplazes emprendia da cular aluminium, da suflar vaider e n’haja nagin starment da sculpturar marmel. «Ella ha il basegn dad empruvar ora tut», di Susanne Gerber. Cun il premi «Solo» porschia il Museum d’art a Lucerna mintg’onn ad in artist u in’artista in’exposiziun singula cun cussegliaziun ed accumpagnament durant l’entir process da stgaffir las ovras. La finamira saja che artists u artistas emprendian co ch’ins sa preparia sin in’exposiziun, fetschia reclama, procuria per sponsurs ed exponia ils objects, di Susanne Gerber. La curatura ha accumpagnà Davina Andrea Deplazes tras quest process ed è impressiunada: «Ella è la pli giuvna premiada che ha survegnì fin ussa quest premi. E ditg sincer, jau l’avess era simplamain pudì laschar lavurar persula ed i fiss gartegià.» L’exposiziun «Solo» dura anc fin ils 16 da favrer en il Museum d’art a Lucerna che sa chatta gist sper la staziun principala. Las ovras èn venalas. Artista da Surrein fa strada Ella ha 25 onns ed ha fatg gia set exposiziuns singulas. Per l’exposiziun actuala cun in’atgna stanza en il Museum d’art a Lucerna ha ella stgaffì trais objects gronds ed ina seria da pitschnas plattas-crap. Davina Andrea Deplazes è creschida si a Surrein. Ella ha fatg la matura bilingua a Cuira. L’onn 2023 ha ella terminà ses studis dad art a Turitg e Lucerna cun il Bachelor of Arts en design da products. Durant il studi ha ella anc absolvì praticums en la «Kunstgiesserei» a Son Gagl u tar «Glassworks Studio» a Berlina. L’artista viva e lavura a Lucerna. «Scorsas» sa numna l’ovra. L'artista da Surrein Davina Andrea Deplazes dat gugent titels sursilvans a sias ovras. L'exposiziun "Solo" en il Museum d'art a Lucerna mussa trais objects gronds ed ina seria da plattas-crap da Davina Andrea Deplazes.

Bun di chara lectura, char lectur. Oz datti ina bella salata maschadada da leger cun las ingredienzas giuvna artista grischuna en il Museum d’art a Lucerna, in biolog che cumbatta per in Grischun verd ed ina nova plazza da scola senza autos, ma cun massa uffants. Nitscholas en il museum d’art La giuvna artista Davina Andrea Deplazes , oriunda da Surrein, ha gudagnà il premi «Solo» dal Museum d’art a Lucerna. Ella ha uschia survegnì la pussaivladad d’exponer en ina entira stanza dal museum sias ovras. Trais objects gronds ed ina seria da pitschnas plattas-crap ha ella stgaffì aposta per quella stanza. La pli marcanta ovra cun il titel «Scorsas» èn trais nitscholas en aluminium e vaider che pendan giu dal palantschieu. La curatura dal museum, Susanne Gerber, è intgantada da l’artista sursilvana. Davina Andrea Deplazes haja gust dad empruvar ora da cular aluminium, elavurar vaider u stgalprar marmel. «Ella è in’artista fitg curaschusa.» L'exposiziun "Solo" en il Museum d'art a Lucerna mussa trais objects gronds ed ina seria da plattas-crap da Davina Andrea Deplazes. La natira duai esser schanza e betg problem Armando Lenz maina dapi tschintg onns l’organisaziun per la protecziun da l’ambient Pro Natura Grischun. Sco biolog e commember da La Verda metta el tut sia energia en la protecziun da la natira e l’ambient. Per el èsi cler: l’energia solara ha in potenzial enorm, ma sin ils tetgs da chasas enstagl en las regiuns alpinas. Sch’i fiss pussaivel, giavischass Armando Lenz in sguard nov sin la natira: «Jau giavisch che tuts vesan la natira sco schanza e betg sco problem.» Blers uffants e nagins autos sin la plazza da scola In giuven collectiv d’architectas ed architects da Turitg ha gudagnà la concurrenza per il nov areal da scola a Quadras a Scuol . Il project cun il bel num «Flurina e Mauro» è vegnì preschentà il venderdi passà a la populaziun. Quel prevesa ina plazza da scola senza autos. Nairas uras ch’ils uffants survegnan apunto dapli plaz ordadora, dentant era endadens. Ed ils autos vegnan bandischads en la garascha sutterrana ch’è era planisada en quel project – sper novs edifizis per las scolinas e per il stgalim aut. Sguard i’l local d’inscunter da la nouva scoulina. A revair e bun appetit tar la lectura dad oz.

Dapi tschintg onns maina Armando Lenz la Pro Natura Grischun. Cun la FMR ha il biolog oriund da Muldain discurrì davart problems, soluziuns e frustraziuns. Dapi tschintg onns maina Armando Lenz da la Tumleastga la Pro Natura Grischun. Il biolog e commember da La Verda s’engascha en quella funcziun per la natira e l’ambient. Cun la FMR ha el discurrì davart problems, soluziuns e frustraziuns en connex cun sia lavur e passiun. La natira e l’ambient èn la gronda passiun dad Armando Lenz (39). El è biolog, commember da La Verda e dapi tschintg onns manader da la Pro Natura Grischun (mira boxa). La natira al fatschenta damai pli u main adina. Il bab da dus mattets oriund da Muldain ed oramai da­chasa a Tumleastga vesa numnadamain la natira sco ina schanza e necessitad. Mintgatant èn las discussiuns dentant era frustrantas, sco ch’el ha explitgà a la FMR en ses biro a Cuira. FMR: Commember da La Verda, biolog e manader da la Pro Natura Grischun – essas Vus pia in verd atras atras? Armando Lenz: (ri) Jau emprov simplamain da viver uschia che jau poss avair ina buna conscienza envers mamez e las generaziuns che vegnan. Sco biolog hai jau emprendì, tge problems ch’i dat cun la midada dal clima e la biodiversitad che nus perdain. Quests temas èn adina in pau en mes chau ed influenzeschan, sco che jau viv. Ma er en general ma fascinescha la natira schon adina cun sia cumplexitad. Damai sun jau probablamain schon in verd atras atras. E quai malgrà ch’il pled verd ha ina connotaziun negativa en tscherts ­contexts? Mintgatant ha il pled verd ina connotaziun negativa, ma quai na chapesch jau betg. Jau na vi numnadamain betg prescriver als auters, co ch’els han da viver. Ed er jau mangel mintgatant charn e vom cun auto. Jau na sun nagin extremist. Jau vi dentant far attent la politica ch’ella sto agir. Ils politichers na surpiglian nagina responsabladad e na ­vesan betg ils problems che nus avain. I dovra dentant soluziuns politicas, betg individualas. Soluziuns indivi­dualas ­gidan, ma la fin finala dovri ­soluziuns politicas. Per tge problems dovri lura soluziuns politicas? Il pli grond problem è la perdita da la biodiversitad. Cun noss stil da viver mazzain nus actualmain la natira ed en la politica na vesan betg tuts quest problem. Ins ignorescha la scienza ed ils fatgs, gist sco ch’igl è cun la midada dal clima. Uschia perdain nus temp e la fin finala vegnan las soluziuns pli charas. Las spezias che nus perdain, perdain nus per adina. Igl è in process irreversibel e la fin finala na pudain nus betg ­viver senza la natira. Quanta influenza ha la Pro Natura lura insumma sin la politica? En il Grischun avain nus l’avantatg d’avair anc dapli natira ch’en auters lieus. E plinavant è ina natira intacta impurtanta per il turissem e l’economia dal chantun. Ma era qua cumondan ils raps ed en vista da gronds projects na dumonda nagin, tge ch’igl è cun la natira. Perquai n’èsi per part betg uschè simpel per nus d’avair in’influenza. Quai funcziuna plitost en las vischnancas e lur process politics, sco per exempel tar la dumonda da construir gronds implants fotovoltaics en las Alps sco a Glion u en la Val Nandro. Qua ha la populaziun vesì l’impurtanza da la natira e ditg NA. Ma n’avais Vus qua betg ina posiziun ambivalenta? Energia solara fiss gea en sasez ecologicamain buna? I n’è atgnamain betg ambivalent. L’energia solara savess ins bajegiar or sin tut ils tetgs cun in enorm potenzial. Nus na stuain betg ir en las Alps e destruir la natira unica per projects d’energia solara. Sin tetgs e fatschadas pudessan nus producir en Svizra dapli forza electrica che quai che nus duvrain. Pertge na funcziuni dentant betg cun l’energia solara sin tetgs e fatschadas? Jau crai ch’igl è in problem politic. L’idea da la politica è da construir gronds implants fotovoltaics en las Alps cun custs enorms. Quels raps pudess ins investir en elements fotovoltaics sin tetgs. Uschia profitassan tuts e betg be las grondas firmas che fan milliardas e survegnan anc subvenziuns per lur implants, e quai senza savair, sch’igl è profitabel u betg cun tut ils custs. La soluziun cun gronds implants na funcziuna betg e po forsa anc far ina schletta glisch sin l’energia solara, malgrà ch’ella fiss sper l’energia eolica ina da las meglras. Qua dovri simplamain ina buna examinaziun dals interess. Ina buna examinaziun dals interess dovri entant er tar in auter tema ch’è adina puspè en las medias, numnadamain il luf. Essas Vus cuntent cun la situaziun actuala? Jau sun in pau frustrà pervia da tut quellas discussiuns sur dal luf. Il Chantun sajetta uss er ils lufs dal Parc Naziunal ed en sasez po el sajettar tut ils lufs dal chantun. E tuttina cuntinuescha la discussiun en la politica enstagl da schliar auters problems. Nus avain gronds problems cun la mancanza da spazi d’abitar pajabel u las creschentas premias da la cassa da malsauns. Quai èn problems che la politica stuess schliar enstagl da discutar trasora sur dal luf. E tuttina, ils stgarps ed il luf commovan anc adina la glieud, pertge lura? Las pli bleras nursas moran, perquai ch’ellas èn malsaunas u crodan giu insanua e be ina pitschna part vegn stgarpada dal luf. Perquai stuessan era las leschas davart il tegnair animals esser pli restrictivas. Qua stuess la politica agir. Ma il luf vegn savens simplamain malduvrà per motivs populists e betg per chattar soluziuns. Igl è in tema fitg fitg emoziunal e damai ideal per la politica populista. Era qua fissi perquai necessari da tractar il tema pli objectiv e tenor la scienza. Il dumber da stgarps è per exempel sa diminuì, malgrà che nus avain dapli lufs en il Grischun. Ed ultra dal luf ed implants solars, cun tge sa fatschenta la Pro Natura anc? Il luf e l’energia solara èn natiralmain temas politics. Nus faschain dentant bler dapli. Tar quai tutga sco emprim l’educaziun ambientala. Avant in onn avain nus per exempel avert ina nova exposiziun en la Torre Belvedere sur Malögia davart la biodiversitad en las Alps. Plinavant tgirain nus era zonas protegidas. En il chantun Grischun ha la Pro Natura passa 100 da quellas ­zonas ed en Svizra essan nus cun tut nossas zonas in dals pli gronds possessurs da funs. E lura realisain nus projects en favur da la natira e la biodiversitad. En quest sectur lavuran ils pli blers da noss emploiads. Jau sco manader hai entant la survista da tut, guard ch’i funcziuna tant sco pussibel e ma ­occup da las finanzas. E sche Vus sco manader da la Pro Natura Grischun avessas in giavisch en favur da la natira, tge giavischassas Vus? Mes giavisch fiss che tuts vesan la natira sco schanza e betg sco problem. La Pro Natura e ses engaschi La Pro Natura Grischun è vegnida fundada il 1965 sco secziun da la Lia svizra per la protecziun da la natira. Oriundamain sa numnava ella «Bündner Naturschutzbund». Ella s’engascha sin quatter champs: cun projects en favur da la natira, l’educaziun ambientala, la politica ambientala e la tgira da zonas protegidas. Finanziada quasi be cun donaziuns En las medias frunta cunzunt la politica ambientala sin attenziun. Part da quella fa numnadamain er il cumbat cunter projects che stattan en conflict cun l’engaschi da la Pro Natura «Per dapli natira – dapertut», sco ch’ins po leger sin sia pagina d’internet rumantscha. L’ultim exempel per quai è il recurs cunter la reconstrucziun da l’Alp Sprella en ina chamona CAS. Sco che la Pro Natura scriva sin sia pagina d’internet sa finanziescha ella per 90 % cun daners da donaziuns e contribuziuns da commembradi. La Pro Natura Grischun ha radund 4000 commembras e commembers. Cifras e fatgs: Lufs ed energia solara En l’intervista cun la FMR menziuna Armando Lenz il dumber da stgarps e lufs en il Grischun. Il dumber da stgarps saja sa diminuì, malgrà ch’i dettia dapli lufs. Las cifras da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun conferman entant questa pretensiun areguard ils ultims dus onns. Tenor il rapport per il terz e quart quartal da l’onn 2022 hai dà 517 donns d’animals da niz quel onn. Dus onns pli tard èn anc 213 vegnids rapportads, uschia il monitoring dal management dal luf per il december 2024. Entant è er il dumber da trieps creschì en il Grischun, sco che Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga ha explitgà a la FMR: «En congual cun ils dus onns passads èsi uschia ch’ils stgarps èn ids enavos e che nus avain dapli trieps. Il dumber da lufs n’enconuschain nus dentant betg precis.» Sin sia pagina d’internet publitgescha l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun a liber access infurmaziuns, rapports e cifras davart il luf. Actualmain datti per exempel 13 trieps e tenor stimaziun da l’uffizi vivan radund 91 lufs en il Grischun. Energia solara Ultra dal luf discurra Armando Lenz en l’intervista era dal potenzial da l’energia solara sin tetgs e fatschadas. I saja numnadamain pussibel da producir en Svizra dapli forza electrica cun indrizs solars sin tetgs e fatschadas che quai che fiss necessari. Las cifras areguard il potenzial varieschan tut tenor studi. Ma sco che l’Uffizi federal d’energia ha calculà il 2019, munta il potenzial explotabel d’energia solara sin tetgs e fatschadas a radund 67 TWh/onn. En cumparaziun cun quai ha la Svizra per exempel duvrà l’onn 2023 60,3 TWh, uschia ina communicaziun dal Cussegl federal davart il consum da forza electrica dals 18 d’avrigl 2024.

David Truttmann/FMR Ses num è enconuschent en Svizra: Henri Guisan. Il Vaudois era stà durant la Segunda Guerra mundiala il general svizzer, damai il cumandant suprem da l’armada. Ma tgi era stà il general du-rant l’Emprima Guerra mundiala? – Geabain, Ulrich Wille da Meilen (ZH). Ma gia adina è quai stada ina persunalitad dispitaivla, perquai ch’el simpatisava cun la Germania e perquai ch’el era pauc attaschà a la Svizra romanda. Sia elecziun sco general, ils 3 d’avust 1914, valitescha l’istoriografia oz perfin sco intriga. Sco general svizzer fiss numnadamain stà previs in militarist grischun fitg renconuschì: Theophil Sprecher (von Bernegg) da Maiavilla. Las fracziuns grondas dal Parlament federal a Berna avevan gia decis a favur dal Grischun. Ma lura èsi vegnì auter ... Tge ch’è effectivamain capità quel di d’elecziun e tgi ch’ha tratg ils fils davos las culissas, quai raquinta l’emissiun actuala da la «Zeitblende» dad SRF. Tant saja tradì: In cusseglier federal (Arthur Hoffmann, PLD) ha vulì sfurzar tras l’elecziun dad Ulrich Wille (maletg). Ed Ulrich Wille sez ha visità anc la saira da l’elecziun ses concurrent Theophil Sprecher e l’ha «mess a cor» da retrair sia candidatura. E propi, il Grischun ha declerà in’ura pli tard a las fracziuns parlamentaras da betg pli star a disposiziun per l’uffizi. Uschia che Ulrich Wille ha gì via libra ed è daventà general. La «Zeitblende» (accessibla on-line) recapitulescha l’entira in-triga dals 3 d’avust 1914 ed empro-va era da declerar, pertge ch’il Gri-schun Theophil Sprecher è la fin dals quints atgnamain sa retratg. Igl è in pitschen crimi ch’è prest in zichel divertent en vista a la gronda mazzacra mundiala ch’è lura succedida ils proxims 4 onns. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia a tuttas e tuts. Il general Ulrich Wille, purtretà da l'artist Ferdinand Hodler (Kunstmuseum Bern).

Barbla Graf, oriundamain da Sent, stat ussa gia dapli 40 onns a Turitg e lavura dapi lura per il Padrinadi svizzer per las vischnancas da muntogna. Dapi 40 onns tar il medem patrun. Dapi 40 onns pudair lavurar per sia clamada – quai ha l’Engiadinaisa Barbla Graf fatg. La dunna da 62 onns ha cumenza sco secretaria tar il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna ed è uss anc adina là, dapi l’onn 1998 sco maina-gestiun. Cun la FMR ha ella discurrì sur da sia passiun per las regiuns muntagnardas. «Quai na poss jau betg dir», è ina resposta che Barbla Graf dat in pèr giadas cun in surrir sin dumondas da la schurnalista memia indiscreta. Ma betg per forza pertutgond chaussas privatas, mabain be, tuttafatg seriusa e professiunala, en connex cun projects e donaturs dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna (guarda box) che vulan restar anonims. Eloquenta, averta e precisa, ma era en il dretg mument discreta – quai èn be quatter chavazzins che descrivan Barbla Graf en sia rolla sco maina-gestiun dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna. L’Engiadinaisa ch’èra partida vers Turitg cun 21 onns n’e betg propi gronda, ma tuttina fa ella impressiun, vestgida bain cun stoffas lomas, sco ch’ella haja gugent quai. La chavallera naira sut controlla quinta ella co che quai è da dumandar per raps, valitar projects e refusar dumondas, sch’i na correspundan betg a las reglas. Maschina da scriver cun cassettinas Barbla Graf ha fatg carriera tar il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna. Cumenzà ha ella l’onn 1984 sco secretaria. «Jau aveva legì en la gasetta in inserat, nua ch’i avevan scrit: ‹Lieben Sie die Berge und möchten Sie in Zürich arbeiten?› Quai m’ha persvadì ed jau ma sun annunziada ed hai bain survegnì la plazza», sa regorda Barbla Graf. «Jau hai fatg midada a Turitg senza enconuscher insatgi. L’entschatta era quai schon grev, cunzunt l’atun cura che jau telefonava ensi ed els ma schevan tge bell’aura ch’i hajan ed a Turitg eri tschajerus.» Là haja ella fatg bleras emprimas experientschas, raquinta l’Engiadinaisa vinavant. «L’emprima giada che jau sun ida cul tram, sun jau ida bler memia baud tar la staziun – jau na saveva betg ch’ils trams vegnian mintga diesch minutas – ma era da far il bigliet era ina sfida», quinta Barbla Graf. Per cletg haja ina dunna badà ch’ella dovria agid. E lura l’emprim di el biro dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna: «I n’aveva nagin biro per mai. Jau hai l’emprim stuì far urden per drizzar en ina plazza da lavur. Ma in dals higlights era che nus essan ids a cumprar ina maschina da scriver per mai resch-nova», raquinta Barbla Graf ed agiunscha: «Quai era alura ina da quellas cun cassettinas, propi modern per quel temp.» Fatg carriera senza scolaziun La scola primara e secundara ha Barbla Graf visità a Sent, suenter ha ella absolvì la scola da commerzi a Ftan ed è ida a lavurar a Cuira per differentas assicuranzas avant che partir per Turitg. Cun quai ch’ella s’haja schon adina s’engaschada per las regiuns muntagnardas e gidia gugent nua ch’i fetschia basegn, saja quella lavur tar il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna adina stada satisfaschanta. Pass per pass haja ella fatg ed emprais tut da giusum si. «Jau hai era adina gì buns patruns e cun quai buns magisters. E quai che jau na saveva betg, hai jau emprais», declera la maina-gestiun. Ed uschia ha ella fatg carriera tut senza scolaziuns externas ed è uss dapi 27 onns scheffa dal biro dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna a Turitg. En quella posiziun è ella responsabla per scumparter radund 20 milliuns francs e decider sur da passa 350 dumondas, las qualas vegnan inoltradas onn per onn. Cun dapli raps pudain nus gidar dapli A la dumonda co ella fetschia quai, da ramassar mintg’onn plirs milliuns, na vul Barbla Graf l’emprim betg propi vegnir ora cun la poma. Ma suenter admetta ella, ch’i dependia da plirs facturs: «Jau enconusch ina massa glieud e sai entant tgi che jau poss dumandar per tgenins projects.» Vinavant dat ella però era tiers che la summa rimnada è quai che metta ad ella sut squitsch: «Nus cumenzain mintg’onn puspè tar nulla e mia finamira è dad esser adina meglra che l’onn passà.» Perquai che cun dapli raps, possian els era sustegnair dapli projects, quai saja bain cler. Cur che Barbla Graf ha cumenzà sco maina-gestiun era la summa dals raps rimnads diesch giadas pli pitschna, numnadamain var dus milliuns. Dentant ch’il numer da dumondas inoltradas saja restà pli u main tuttina – radund 350 dumondas survegn il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna mintg’onn. Dumondas per sustegnair infrastructura en vischnancas muntagnardas, ma era per agid per scolas e scolinas, e, sco che Barbla Graf declera, durant ils ultims onns adina dapli era agid per puspè bajegiar si chaussas suenter catastrofas da la natira. Ma malgrà las catastrofas da la natira, sajan questas regiuns muntagnardas, quai che dettia forza a Barbla Graf da far vinavant. «Grazia a mia lavur hai jau emprais ad enconuscher uschè bleras bellas vals e vischnancas», declera la maina-gestiun tut entusiasmada. Ch’il temp na bastia mai dad ir a visitar tut ils projects, ma tut quai ch’ella haja vis durant ils ultims onns, saja adina puspè bel. Era il contact cun la glieud appreziescha ella fitg. «Grazia a mia lavur hai jau emprais ed enconuscher il chantun Grischun, ma en sasez tut la Svizra da tut in autra vart.» Las reglas valan per tuts «Pli baud devi schon mintgatant da quels che telefonavan e dumandavan per agid, perquai ch’els enconuschevan forsa in commember da la suprastanza. Ma jau sun adina restada stricta», declera Barbla Graf. Ina dumonda per sustegn sto accumplir precis tut las reglas, declera ella vinavant. «E cun dumondas da l’Engiadina sun jau stada anc pli stricta e severa, per che nagin na possia dir, che jau haja sustegnì tenor simpatias.» Cunquai ch’i na sajan betg lur agens daners, stoppia il Padrinadi esser sever e possia be sustegnair quels projects che accumpleschian las premissas ed sajan documentads sco ch’i tutga (guarda box). Era sche bleras dumondas vegnian ozendi per mail, hajan els en biro anc massas da dossiers en furma da palpiri dad elavurar, ma era dad archivar e digitalisar, declera Barbla Graf las lavurs dal mintgadi che tutgan era anc tar ses biro. «La qualitad da las dumondas è daventada pli professiunala, quai era perquai che la glieud che lavura en ils biros da las vischnancas è meglier scolada ed era pli qualifitgada che avant onns.» Ma per la paja, conceda Barbla Graf, «èsi era vegnì tut pli cumplitgà». Pervia da tuttas sorts leschas e reglas da fabritgar na saja era betg pli uschè simpel da sustegnair ils differents projects. Sco exempel declera Barbla Graf tut salop: «Quel chaschiel ch’i faschevan avant onns sin ina alp era fitg buns, era senza tegnair en tut las reglas e leschas da l’UE, sco quai ch’i sto esser ozendi.» Solidaritad tranter muntogna e val L’idea da solidaritad tranter las muntognas e las vals ha manà l’onn 1940 a la fundaziun dal Padrinadi svizzer per las vischnancas da muntogna. La finamira da quel è anc adina da diminuir il dischequiliber economic tranter las regiuns bainstantas e las regiuns dischavantagiadas da la Svizra. Cun in agid che sa referescha al project sustegna il padrinadi vischnancas deblas da finanzas per mantegnair las regiuns muntagnardas abitadas e tgiradas. Grazia a la solidaritad da la populaziun svizra pon vegnir promovids numerus projects en las vischnancas muntagnardas, tranter auter las infrastructuras, la protecziun cunter privels da la natira, la reconstrucziun suenter catastrofas da la natira, la furmaziun e las plazzas da lavur per la generaziun giuvna. Spezialmain impurtantas èn purschidas da furmaziun e schanzas da lavur per impedir l’emigraziun dals umans giuvens e per als pussibilitar in futur activ. Il Padrinadi svizzer intermediescha er tranter vischnancas fermas da finanzas e fauturs da la Bassa a regiuns da muntogna en basegn e porscha agids directs en connex cun il project. Mintg’onn vegnan elavuradas radund 350 dumondas per examinar la situaziun finanziala e la productivitad da promoziun dals projects. Persunas dal fatg evalueschan ils projects al lieu avant ch’i vegnia decidì davart in sustegn. (fmr/opm) La vista da l’Alp Muntatsch sur Samedan. Regiuns muntagnardas stan a Barbla Graf a cor. Tras sia lavur tar il Padrinadi svizzer per las vischnancas da muntogna haja ella emprais ad enconuscher ina massa bels lieus.

A Dafer Schiehan èsi gartegià. Malgrà la resposta negativa a la dumonda d’asil ha el emprais tudestg, chattà ina lavur e survegnì ina permissiun da dimora. El ha chattà ina pitschna abitaziun a l’ur da Weinfelden e lavura sco lavaplats a Kreuzlingen. Ma vairamain è el academicher. En sasez è el in fugitiv politic, mitschà dals sbirs da Saddam pervi d’in toc teater ch’el aveva scrit e ch’era a l’avis dals pussents memia critic... En ses terz roman, en «Der Vogel zweifelt nicht am Ort, zu dem er fliegt» descriva l’autur Usama Al Shahmani il sgular davent e l’arriv dal protagonist Dafer Schiehan. En retrospectivas quinta quel da sia uffanza en ina pitschna citad, da sia famiglia, da ses parents e da sia tanta Aschuak, la quala era restada nubila ed ha in di bandunà il pajais per adina. Quai n’aveva Dafer betg encletg quella giada… Il roman quinta dad insatgi ch’è arrivà. Quai vala era per l’autur sez: Usama Al Shahmani, naschì dal 1971 a Bagdad, ha studegià lingua araba e litteratura moderna araba. El ha publitgà trais cudeschs davart litteratura araba, avant ch’el ha stuì mitschar dal 2002 pervi dad in toc teater. El translatescha en arab ed è dapi l’onn 2021 criticher litterar tar il «Literaturclub» dad SRF. El ha ina fitg bella lingua. Era, sche la tematica è savens trista na manca l’umor betg en il roman da l’utschè che na sa lascha betg irritar da dubis. Perquai As dun jau oz il tip da leger quest cudesch impressiunant. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. cudesch dad Usama Al Shahmani "Der Vogel zweifelt nicht am Ort, zu dem er fliegt"

«N’avessas betg gust d’emprender ina giada da fund ensi, co ch’ins stgaffescha texts cun l’intelligenza artifiziala?» La dumonda d’ina enconuschenta m’ha surprendì bravamain, essend ch’ella è ina persuna detg critica envers tecnologias che vulan remplazzar ils umans sin differents secturs spiertals da nossa vita. Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südost­schweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà. Mes NA sin questa dumonda surprendenta è probablamain vegnì in zichel memia svelt per esser stà bain ponderà. Da princip sun jau ina persuna anc detg mirvegliusa. Ma ultra da quai sun jau er ina persuna cun ina pulita purziun sauna sceptica envers quels «derniers cris» che empermettan che tut daventia pli simpel en nossa vita. Jau guard gugent in zichel co che las chaussas sa sviluppeschan e decid lura tge far. Quai hai jau era fatg uschia ils davos decennis en connex cun l’intelligenza artifiziala. Ils davos decennis? – Gea, questa intelligenza aut ludada n’è absolutamain betg uschè nova, sco che blers e bleras crain. La noziun «intelligenza artifiziala» è numnadamain vegnida duvrada l’emprima giada gia anno 1955 da l’informaticher american John McCarthy. En il fratemp è l’intelligenza artifiziala sa derasada en blers secturs da noss mintgadi. Be in exempel: Il sistem da navigaziun en noss autos è er in resultat da l’intelligenza artifiziala. E senza quel stoda GPS n’essan nus oz strusch pli pipa dad ir dad A a B, sche nus essan en ina regiun ubain en ina citat estra. Ma er il GPS n’è betg tutsaviaivel. Quai ha badà noss tecnicist da stgaudament, cura ch’el ha vulì vegnir tar nus per far il service annual da noss sistem da stgaudar. Nus avevan fatg giu in termin fix. Ma gia ina mes’ura avant quest termin m’ha el telefonà e ditg ch’el spetgia davant nossa chasa. Però là n’era nagin. Jau sun perfin ì duas giadas enturn nossa chasa, dentant il tecnicist n’era betg da vesair. Finalmain hai jau anc ina giada telefonà cun el e declerà che nossa chasa saja sper la baselgia e bajegiada directamain vi dal mir santeri. El na possia pia betg la manchentar. Sia resposta m’ha fatg perplex: El vesia la baselgia, ma quella saja en in auter quartier dal vitg che nossa chasa. Pir lura m’è vegnì endament ch’il tecnicist na saja forsa gnanc a Castrisch. Cun ma laschar declerar al telefon il conturn da sia posiziun hai jau chattà ora ch’el era ì a la Via Casut 1 a Sagogn enstagl a la Via Casut 1 a Castrisch. A la fin dals quints ha lura tuttina tut chattà ina buna fin: il stgaudament ha survegnì ses service annual ed il tecnicist ha pudì ir senza grond retard tar il proxim client. Avant che partir ha el vulì ma mussar, co ch’el aveva endatà nossa adressa en il sistem da navigaziun sin Google Maps. Ed el aveva fatg tut correctamain. Il problem latiers: Sch’ins endatescha sin Google Maps «Via Casut 1, 7126 Castrisch», maina quel sistem d’intelligenza artifiziala a la Via Casut 1 a Sagogn. Pia 7,6 kilometers davent da la destinaziun giavischada. E tge emprendain nus londeror? – L’intelligenza artifiziala n’è betg adina uschè intelligenta sco che nus supponin. Ed ultra da quai na para Google Maps betg d’esser interessà d’eliminar sbagls en il sistem. Sin nossa intervenziun avant passa in mez onn n’ha il servetsch da cartas online enfin oz betg reagì. U cun auters pleds: Sche l’intelligenza artifiziala na vul betg emprender dad in modest tscharvè uman, lura sa mussa ella – almain en il cas relatà – plitost sco stupiditad artifiziala. Pieder Caminada da Castrisch è stà lungs onns schurnalist tar la «Südostschweiz». El scriva sias columnas anc adina senza sustegn da l’intelligenza artifiziala.

Allegra chara lectura e char lectur. Ils temas dad oz giran per buns chaschiels, ina substanza ch’i fiss d’evitar cumplainamain, er en il chaschiel, e per ina malsogna che po gist infectar quels animals che pussibiliteschan ils buns chaschiels. Café en il chaschiel Ti mangias forsa mintgatant d’ensolver in toc chaschiel tar ina scadiola café. Ma mangiar chaschiel cun en café? Quai che tuna fitg experimental e da s’endisar, è lura era stà in flop da la chascharia Val Müstair. Persuenter han autras cumbinaziuns gì grond success, per exempel in chaschiel cun en vin. Il chaschiel «Tea Fondada» ha schizunt fatg il segund plaz tar ina concurrenza mundiala cun bundant 5000 chaschiels da 47 pajas, e quai senza en café. Janic Fasser, il mainagestiun da la Chascharia Val Müstair. Scumond da fluor – u tuttina betg En in truclet en tes tschaler u en tia garascha sa chatta forsa er anc in tochet da quella tschaira magica, cun la quala ils skis da passlung glischnan er anc da temperaturas autas sco patins sur il glatsch. Ma quella tschaira cuntegn il nuschaivel fluor, perquai ha Swiss Ski scumandà en sias cursas quella tschaira. La dumengia passada al Surselva Maraton a Sedrun – ina cursa da Swiss Ski – èn quatter curriders vegnì disqualifitgads pervia da fluor sin ils skis. Ils disqualifitgads manegian ch’i na saja betg stà cler tenor la pagina d’internet dal maraton che tschaira cun fluor saja scumandada. Tenor Swiss Ski èsi cler. Ma tge ussa, avess’ins dastga u betg? Swiss Ski ha controllau ils skis d’in tschuppel curridras e curriders la dumengia al Surselva Maraton. Entgins eran unschi cun mieds da fluor, quei ch’ei buca pli lubiu dapi questa stagiun tier cuorsas da Swiss Ski. Vatgas cun lieungas che tatgan La istorgia da Giusep Gherardi fa ina snavur. Las emoziuns dal Lumnezian commuventan. L’onn 1957 è el da giuven pastur sin l’alp Cassons sur Flem. El survegn gugent ils animals ch’èn si d‘alp cun el. Ma lura vegnan pliras vatgas malsaunas. La pel da la lieunga tatga. Il verdict: la zoppina. Varga 80 vatgas vegnan transportadas davent per lura las mazzar. E Giusep Gherardi resta enavos en quarantina e cun maletgs da sgarschur. E na vegn mai pli ad ir ad alp. Cass da zoppina sin in bein puril grischun, fotografau en l'emprema mesadad dil 20avel tschentaner. A revair e buna lectura.

Adina sche jau entr en ina stanza d’hotel, guard jau l’emprim sin il plimatsch. Betg pervi da la tschigulattina da bainvegni ch’è mintgatant plazzada là. Na, mai interessescha la furma dal plimatsch. En 99 % dals cas èsi in plimatsch stagn. Tals plimatschs vesan ora grondius sin fotografias da reclama d’in hotel. Ma avais Vus era gia empruvà da durmir sin in tal ­plimatsch? Jau n’hai nagins gens da giraffa. Mes culiez ha ina lunghezza mediocra. Perquai èsi grev da plazzar mes chau andantamain sin in tal plimatsch. Las plimas dal plimatsch paran da consister da plum e betg da derivar dad in’auca u anda. Suenter ina notg sin in tal plimatsch dovr jau in termin tar in fisioterapeut. Suenter duas notgs stos jau ir tar la chiropraticra. Per evitar la tortura hai jau era gia empruvà da desister dal plimatsch e da durmir sin in sientamauns faudà dal bogn da l’hotel u insumma gist senza plimatsch. Ma era lez è tut auter che cumadaivel. Vus manegiais forsa che jau dormia en hotels memia favuraivels. Na, il pretsch d’ina chombra d’hotel correlescha be en quel senn cun la consistenza dal plimatsch ch’i vala la regla: pli chara che la chombra è, pli stagn ch’il plimatsch è e pli dolurusa che la pernottaziun daventa per mes culiez e mia tatona. Perquai hai jau ussa per disa da prender cun mai mes agen plimatsch. El sa lascha cumprimer uschè bain ch’el ha plazza en mintga valisch. La saira en l’hotel sa tschenta il fitg stagn plimatsch d’hotel lura en in chantun da la chombra e mes chau sfundra bufatg en mes agen plimatsch cun plimas lomas e tenras. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Mesemna, ils 5 da favrer ha lieu a las 19.15 a Turitg in inscunter interrumantsch, organisà da l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB). Ils giasts da la sairada en la sala polivalenta da l’Interpresa Schaub Maler AG en la Hofackerstrasse 33 èn Bernard Cathomas e Chasper Pult. «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt / Plädoyer für Rumantsch Grischun» è il titel dal cudesch che Bernard Cathomas ha publitgà da l’onn 2023. «L’autur vegn a preleger quella saira intginas passaschas ed ensemen cun Chasper Pult (president da la Lia Rumantscha 1992-96) discutan els ils ups and downs da questa experientscha, durant pli che quatter decennis», scriva l’URB en l’infurmaziun davart l’inscunter interrumantsch, «els vegnan era a preschentar la situaziun actuala ed a far ponderaziuns davart las perspectivas dal rumantsch grischun.» Suenter porschan las organisaturas ed organisaturs in puschegn: «Tar in bun sitg datti er temp e peda per buns discurs.» (cdm/fmr)

In luf è arrivà mesemna la damaun en il Mesauc sin l’A13 ed ha procurà per agitaziuns. Causa las saivs da protecziun cunter selvaschina n’ha l’animal da rapina grond betg pudì bandunar la via immediatamain. Polizia e surveglianza da chatscha èn vegnids a gidar. Ch’il luf sin la via saja vegnì annunzià mesemna la damaun enturn las 8.00, ha infurmà la Polizia chantunala sin dumonda da l’agentura da novitads Keystone-SDA. Policists e persunas da la surveglianza da chatscha han alura avert en plirs lieus la saiv da protecziun cunter selvaschina. Ma igl ha durà fin suenter las 10.00 fin ch’il luf era mitschà da la via e da la glieud. Igl è mo la segunda giada ch’in luf è arrivà sin l’A13 che maina tras tut il Grischun. Dal 2022 era in luf vegnì sut las rodas dad in vehichel sin l’A13 en vischinanza da Landquart. (sda/fmr)

Ella sto ir. El dastga vegnir. I sa tracta da duas persunalitads impurtantas per l’economia grischuna, numnadamain da Monika Krüsi e da Heinz Huber. Ella presidiescha anc fin il matg la Repower. El tira a partir dal zercladur ils fils strategics tar la Banca Chantunala Grischuna. Omadus vegnan proponids u elegids da la Regenza. Omadus survegnan annualmain enturn 200 000 francs per lur presidis. Per in da quests mandats vegn però pretendì ina «relaziun persunala cun il Grischun». L’auter mandat vegn occupà senza ch’ina tala fiss dada. La FMR ha vulì savair pertge? I sa tracta gea da dus impurtants mandats per l’economia grischuna: il presidi da Repower ed il presidi da la Banca Chantunala Grischuna. Tge che vala per Monika Krüsi ... Monika Krüsi presidiescha dapi set onns il cussegl d’administraziun da Repower. Avant duas emnas vegn la surpraisa: La Regenza dat enconuschent ch’ella na nomineschia betg pli Krüsi. La tempra grischuna a la testa da la pli gronda ed unica interpresa d’energia grischuna duaja vegnir rinforzada, scriva la Regenza. Pervi da questa nova orientaziun na saja quai betg pussaivel da nominar la presidenta actuala per ina ulteriura perioda d’uffizi. Uss è scrit ora il post sin il portal da plazzas dal Chantun. Tgi che ha interess e qualificaziuns, po s’annunziar. Circa trenta dis ad onn èsi d’impunder per il mandat. Il salari na vegn betg numnà, ma el resorta dal rapport annual da Repower. Il 2023 èsi stà 196 000 francs. Tenor inserat vegn pretendida «ina relaziun persunala cun il Grischun ed enconuschientschas da las relaziuns en il chantun». Talas n’ha Monika Krüsi tenor la Regenza pia betg. … na vala betg per Heinz Huber Tge che vala per Monika Krüsi, na vala betg exnum per il futur president da la Banca Chantunala Grischuna. Il december, gnanc in mais avant ch’igl è vegnì communitgà che Krüsi sto ir, vegn enconuschent: «La Regenza grischuna ha elegì Heinz Huber sco nov president da la Banca Chantunala Grischuna.» Heinz Huber ni abitescha ni è creschì si en il Grischun. El ha be ina abitaziun da vacanzas en il chantun. Na proceda la Regenza forsa betg a moda eguala tar ils dus mandats? «La relaziun cun il Grischun è era stada in impurtant criteri tar l’occupaziun dal presidi da la Banca Chantunala Grischuna», respunda cusseglier guvernativ Martin Bühler en scrit a la FMR. En l’inserat da l’atun passà saja gliez stà formulà uschia: «Bunas enconuschientschas da las relaziuns chantunalas, politicas ed economicas, en il cas ideal ina relaziun persunala cun il chantun Grischun ed esser bun da sa colliar a moda engaschada sin plaun regiunal.» FINMA tschenta era pretensiuns Ils dus presidis – banca e Repower – sajan da differenziar, sutlingescha Martin Bühler. Tar il presidi da banca sajan da resguardar las prescripziuns da la FINMA, la surveglianza federala dals martgads da finanzas. Lezza stoppia confermar l’elecziun. Era sch’ina relaziun cun il chantun saja in criteri impurtant, decisiv saja la fin finala ina vista generala. «La Regenza ha tschertgà la persuna la pli bain qualifitgada», scriva il cusseglier guvernativ. Cun Heinz Huber hajan ins chattà quella. Heinz Huber ha lavurà dudesch onns tar la Banca chantunala turgoviana, tranter auter sco schef da banca. Suenter è el stà sis onns schef da la banca Raiffeisen, la segund gronda banca da la Svizra. La stad mida el pia en il presidi da la Banca Chantunala Grischuna. Sia indemnisaziun annuala vegn ad esser pli u main sco quella da Peter Fanconi. Il president actual ha survegnì il 2023 indemnisaziuns da 248 000 francs. Giavisch dals gronds acziunaris Il presidi da Repower vegn elegì dals acziunaris che sa radunan mintgamai il matg. La Regenza na po pia betg eleger – ma proponer la persuna per il presidi. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen scriva sin dumonda da la FMR che «la Regenza suttametta a la radunanza generala ina proposta per occupar da nov il presidi dal cussegl d’administraziun». La proposta succedia suenter ina publicaziun da la plazza e suenter ina procedura d’examinaziun. Sco gia menziunà è in dals criteris «ina relaziun persunala cun il Grischun». N’è ina tala betg stada pretendida il 2018 cura che la presidenta actuala è vegnida elegida per l’emprima giada? «Na, tar l’elecziun da dunna Krüsi era questa procedura anc ida sur la Repower», respunda Carmelia Maissen. Vul dir: La proposta è vegnida fatga dal concern d’energia. Sto la futura presidenta u il futur president da Repower abitar en il Grischun? «Na», respunda la ministra d’energia, «ma il nov cussegl d’administraziun sto avair ina relaziun persunala cun il Grischun ed enconuschientschas da las relaziuns chantunalas.» I saja il giavisch dals acziunaris da tschep da rinforzar la caracteristica grischuna a la testa dal concern d’energia. Tar ils acziunaris da tschep tutgan sper il chantun Grischun era las Ovras electricas dal chantun Turitg e dus fonds da la UBS. Heinz Huber ha fatg ina classica carriera da banca - e surpiglia la stad il presidi da la Banca Chantunala Grischuna. La presidenta da Repower Monika Krüsi ha anc auters mandats en cussegls d'administraziun.

Trais dumondas a Susanna Fanzun FMR: Cura avais Vus realisà che Vus vulais far quest film? Susanna Fanzun: Jau hai adina gia savì che jau vuless mussar l’istorgia dal chastè. Però betg en furma dad in toc da scola, mabain cun mia vista ed invista persunala. Avant 22 onns hai jau cumenzà a filmar cun l’idea da pudair observar e documentar in process istoric, ina transmidada. L’onn 2016, cura che Not Vital ha cumprà il Chastè da Tarasp, èsi daventà interessant cunquai ch’igl ha dà bleras midadas visiblas. Ed jau hai pudì esser live da la partida. Hai dà discussiuns en famiglia u avais Vus gì da persvader ina ni l’autra persuna da participar? Cler che nus avain discutà quai en famiglia, cun mes fragliuns e mes bab. Jau na faschess mai ­insatge cun ina persuna cunter sia voluntad – quai na fa nagin senn. Jau na saveva dentant durant il process betg, tge che vegn a capitar, perquai hai jau filmà bler. Cul temp èn sa cristallisadas las lingias centralas. Suenter in emprim tagl avant in onn ed a la fin dal tagl hai jau mussà mia lavur a mes fragliuns, per guardar, sch’els èn d’accord. Jau hai mussà il film era a Not ­Vital. Vus avais filmà passa 60 giadas chaussas e ­schabetgs en connex cun il chastè durant ils ­ultims 22 onns. Co avais Vus lavurà per zavrar il fil cotschen da Voss film? Cur che jau hai cumenzà, na saveva jau propi betg tge ch’i dess londeror. Ma jau sun fitg leda d’avair filmà bleras uras d’intervista cun mes bab, betg mo per pudair mussar quai, mabain per avair las infurmaziuns ed ils cuntegns da ses raquints. Mes bab era in um da respect, era ­perquai ch’el aveva in grond interess istoric era da la cultura catolica. El saveva in massa chaussas sur dal chastè e si’istorgia. Perquai che jau sun ina cineasta independenta, hai jau era lavurà bler per motivs persunals – e betg propi per motivs raziunals. Jau hai adina gì il sentiment ch’i fiss simplamain istoricamain relevant. Pir cura che Not Vital ha cumprà il chastè ed ha ­cumenzà a midar differentas chaussas, sco per exempel quel lieu cun il pavigliun da té, èsi ­daventà cler per mai nua ch’il fil cotschen va tras. Ma jau hai visiunà bler material durant lungas uras. (fmr/opm)

A la 60avla ediziun dals Dis da film da Soloturn ha Susanna Fanzun mussà per la 10avla giada in da ses films. Sia nova documentaziun «Nos chastè» è detg persunala: durant 22 onns ha la ­cineasta rimnà e filmà schabetgs e svilups en ed enturn il Chastè da Tarasp ed ella ha laschà raquintar ses geniturs e fragliuns, senza squitsch da stuair far in’istorgia. Il resultat è in’invista fitg persunala e surtut in cumià. Stailas al firmament ed ina vuschina fina dad ina mattina che chanta ina chanzun da prinzis e princessas e dad in chastè. E lura en nair ed alv l’onn 1963: il Prinzi Charles da l’Engalterra che emprenda ad ir cun skis sin ina spunda gist sper il Chastè da Tarasp. Uschia cumenza il film documentar da 61 minutas che cuntegna era blers elements autobiografics da la reschissura Susanna Fanzun. Sin differents nivels narrativs mussa e raquinta la cineasta engiadinaisa l’istorgia dal Chastè da Tarasp. Dad ina vart è ella stada interessada a quest’istorgia sco cineasta documentara, cun interess per midadas e muments istorics. Da l’autra vart ha la famiglia da Susanna Fanzun dentant era gì durant radund 100 onns ina stretga colliaziun cun il chastè sco famiglia administratura dal chastè. Da Ligner e noblezzas – e da Fanzuns En moda accurata, sa basond sin documents davart fatgs istorics e tranteren cun agid da las animaziuns dad Oliver Conrad, mussa il film l’istorgia dal Chastè da Tarasp. Da l’emprima tur ch’era vegnida fabritgada l’onn 1040, co ch’il chastè è vegni cumplettà ed co ch’el è stà en il possess dals Habsburgais enfin ch’il nov stgaffì chantun Grischun ha surpiglià il chastè l’onn 1803. Questa scena vegn mussada en in’animaziun briglianta e divertenta da l’animatur Oliver Conrad. El mussa in capricorn che riva sin il chastè e stumpla l’evla da dus chaus dals Habsburgais sur il mir giu. E lura cumenza quella part istorica, pli u main bain enconuschenta a mintgin: da l’onn 1900 cumpra l’industrial ed inventader da l’aua da dents Odol, Karl August Lingner, il Chastè da ­Tarasp. El al lascha refabritgar e metta puspè tut en urden. El va schizunt anc in pass enavant, sco che Susanna Fanzun documentescha en ses film. Karl August Lingner na lascha betg mo installar in orgel da lain cun 3000 tschivlots che strasuna tras l’entir chastè, el lascha era equipar ils mirs vegls cun tut las pussaivlas empernaivladads da quel temp, sco per exempel aua currenta ed in stgaudament central. Cunquai che Lingner sez n’aveva nagins ertavels directs, e cunquai che pliras famiglias ch’el aveva resguardà en ses testament n’han betg vulì surprender il Chastè da Tarasp, è l’edifizi la fin finala ì a la famiglia da la chasa roiala dals Sachsen. Quels èn stads ils possessurs enfin suenter la Segunda Guerra mundiala. Ed a partir da quels novs patruns dal chastè mida il film dad ina documentaziun istorica via sin ina vista pli persunala. Là cumenza numnadamain l’istorgia da la reschissura Susanna Fanzun e da sia famiglia da sa colliar cun quella dal chastè. E quell’istorgia survegn era dapli pais en il film. In puschel clavs e blera responsabladad In object ch’ins vesa adina puspè en il film è in detg puschel clavs: Susanna Fanzun taglia ensemen fragments da film, nua ch’ins vesa ses tat ad ir cun quel puschelun clavs cun visitaders tras il chastè, exact sco pli tard era ses bab e ses frar. Far guidas cun persunas interessadas, ma era guardar che tut saja en urden e spulvrar las curnischs – quai ed anc bleras autras lavurs han differents confamigliars dals Fanzuns fatg durant tut quels onns en il chastè. Tranteren vegnan adina puspè integradas parts filmicas fitg famigliaras, ins pudess bunamain dir ch’i dettia mintgatant in sguard intim tras la fora clav dal portal dal chastè sin muments persunals da la famiglia Fanzun: festas da famiglia tar il pavigliun da té, uffants che giogan en la naiv e siglian giu dals mirs, nozzas ed adina puspè Susanna Fanzun che accumpogna ses bab e sia mamma tras differentas stanzas dal chastè e lascha raquintar da pli baud. Evidentamain survegn uschia Johann Peder Fanzun, il bab da la cineasta, e sia rolla d’administratur dal chastè bler spazi en il film. Grazia a ses raquints resortan bleras infurmaziuns, anecdotas ed istorginas sur dal chastè, dals conturns e da la noblezza, che vegniva adina puspè en vacanzas. Susanna Fanzun ha documentà quellas passaschas cun amur per il detagl e respect envers ses bab. Forsa plitost irritond po percunter esser – silmain per glieud che n’enconuscha betg la cultura catolica – ina scena, en la quala Susanna Fanzun mussa sia famiglia co ch’ella stat enturn il vaschè da ses bab. In cumià intim, forsa memia intim en connex cun il chastè? Cesura e nov possessur Ma i po esser che la mort dal bab, da Johann Peder Fanzun, saja stada per la famiglia e per la cineasta tant ina cesura cun il temp passà, sco era l’onn 2016 cur ch’il artist Not Vital ha cumprà il Chastè ed ha mess bler sin il chau, sco che Susanna Fanzun fa valair en ses film. Ella mussa per exempel ses frar Jon Fanzun, l’ultim administratur dal chastè da la famiglia, che di, suenter che Not Vital ha gia dà intginas incumbensas da transfurmar il chastè: «Qua mida mintga di insatge, era per mai.» Malgrà tut las midadas che Not Vital ha purtà al Chastè, para Susanna Fanzun era da vulair chattar ina vista positiva sin quai. En ina scena ves’ins co ch’ella visitescha cun sia sora quel lieu, nua ch’il pavigliun da té steva. Il nov possessur ha laschà sbuvar il pavigliun e derscher la bostga, ed el ha per la paja laschà fabritgar là ina tur per observar il tramunt dal sulegl. Ins senta che las duas soras èn dad ina vart tristas da quai ch’è capità, ma che tuttas dus emprovan era da sa far curaschi, ch’i vegnia ussa oramai insatge nov. Acceptar las midadas suenter in cumià E quella vista positiva suenter in cumià para era dad esser il messadi general da Susanna Fanzun en ses film «Nos chastè». Ella ha perquai er intunà dumengia passada, suenter la premiera a Soloturn: «Il protagonist principal da mes film è il chastè ed i na va betg be per nus, mabain per la dumonda universala da prender cumià e da pudair acceptar midadas en la vita.» Uschia haja ella er empruvà da relativar quai cun ils bostgs. Avant 100 onns na devi naginas plantas sin la spunda dal chastè, da quel temp vulevan ils chastellans pudair observar, sch’in inimi s’avischinava. E perquai na saja en sasez betg nov ch’il chastè stettia puspè sin sia collina senza bostga. «Per mai èsi interessant che Not Vital pussibilitescha questa vista, era sche jau na sun betg peren­cletga cun tut.» Il film «Nos Chastè» da Susanna Fanzun vegn mussà anc ina giada en sia cumplaina lunghezza da 61 minutas durant ils Dis da film a Soloturn, mesemna ils 29 schaner, las 11.30 en il canva club. Plinavant mussa RTR «Nos chastè» en duas episodas à 26 minutas. Ed ina versiun da 53 minutas vegn emessa en la «Sternstunde» dal SRF. Plinavant vegni er a dar ina pitschna turnea en differents kinos d’arthouse. Trais dumondas a Susanna Fanzun L’entira squadra che ha lavurà ensemen cun Susanna Fanzun vi dal film «Nos chastè» (da san.): Jürgen Kupka, Oliver Conrad, Susanna Fanzun, Stéphanie Eberle-Senn, Markus Graber, Henry Grillot e Manfred Zazzi.

Silvana Derungs da Cuira è redactura dal DRG e mamma. Quest onn na paj jau betg la taglia. Pervi da «l’argumentaziun chinaisa». Ma da quai in zic pli tard. Tenor in studi da l’Universitad da Lucerna vegnan pajadas en Svizra mintg’onn 52,1 milliardas francs taglia sin entradas. La classa mesauna paja en media 9154 francs impostas. Cun quels daners pudess jau era m’imaginar da far insatge auter, ma nagin che ma fa curaschi: «Ti has raschun, lascha star la taglia! Cun quel rap n’engraschas ti tuttina betg la cassa svizra.» Na, pajar taglia è in duair per mantegnair l’infrastructura da noss pajais, per garantir che traffic, ospitals e scolas funcziunian vinavant. Quai è consens … U tuttina betg? L’onn passà hai jau numnadamain badà ch’i na para betg evident che mintgina e mintgin contribueschia tenor sias pussaivladads al mantegniment da nossas cundiziuns da viver. Perquai refus jau quest onn da pajar taglia. Per legitimar quai envers Cuira, Chantun e Confederaziun, hai jau pront apunta «l’argumentaziun chinaisa». Quella vegn duvrada cura ch’i va per ina dumonda existenziala, ma sco ch’i para (anc) betg ultravirulenta per nus en Svizra. L’argumentaziun chinaisa, sco che jau la numn, vegn duvrada en la discussiun ecologica, cura ch’i va per giustifitgar da sgular duas giadas l’onn en vacanzas a Dubai u era be per in trip enturn la chantunada en Germania, per giustifitgar dad ir cun l’auto en il fitness a l’ur da la citad ubain per giustifitgar da remplazzar la maschina da lavar veglia cun ina nova da la classa d’energia bassa. Nus faschain quai, malgrà che nus savain: Nus stuain reducir urgentamain nossas emissiuns da CO₂. Ma la stgisa tuna lura savens circa uschia: «Uschè ditg ch’ils Chinais sgolan per il mund enturn, poss jau anc sgular tschient giadas en il Portugal.» Ubain: «Nus pudain anc ditg spargnar energia! Quai che nus duvrain en in onn, sbuffan ils Chinais soviso ora be en in singul di!» Senza vulair defender la China, ma quai è in grond pajais cun ina gronda populaziun, suenter l’India il segund grond pajais dal mund. Sche nus guardain pia, quant che mintga singula persuna chinaisa emetta ad onn, n’èn ils Chinais insumma betg davanttiers en la rangaziun mundiala dals tschufragnaders. Pli gronds emettents cun 15 fin 26 tonnas CO₂ per chau èn p.ex. il Qatar, l’Arabia Saudita, l’USA u il Canada. E la Svizra? – Cumpareglià cun la China cun circa otg tonnas per chau èn Svizras e Svizzers cun be la mesadad pulitamain nets. (Quai è dentant be la summa da las emissiuns entaifer ils cunfins dal pajais. Las emissiuns chaschunadas per producir mes telefonin e mias bananas importadas, n’èn anc betg calculadas en quels quints. Però quai è be in pitschen detagl per la Svizra quasi autarca.) Guardain pia sin las emissiuns mundialas da CO₂ tenor ils pajais! Pelvair, la China è en quella rangaziun ina detga tubaccadra: Sco pajais entir è la China numnadamain responsabla per cnap in terz da tut las emissiuns da CO₂ sin il mund, entant che la Svizra contribuescha be cun 0,1 % a l’accumulaziun mundiala. Quasi negligibel. Questa cifra legitimescha savens l’argument chinais tar ina proxima discussiun e votaziun ecologica: «Duain bain ils Chinais far l’emprim pass! Nus en Svizra pudain anc ditg ans limitar – ma da sbassar noss maghers 0,1 % sin 0 % na salva era betg il mund!» Ed exact tenor quella logica èsi cler per mai: Jau na paj era betg mia taglia (u be ina part). Mes daners na salvan gea era betg l’AVS. Savais quant che «mes» 9154 francs da taglia fan ora sin 52,1 milliardas francs? Arrundà si èn quai exact 0,00002 %. Quasi negligibel. Silvana Derungs è redactura dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) – e viva e paja taglia a Cuira.

Ussa tuttina: il Tribunal administrativ federal ha decis che Radio Alpin Grischa n’ademplescha betg las premissas da concessiun. ­Perquai survegn la Südostschweiz Radio SA la concessiun da radio enfin il 2034 enstagl dal duo Roger Schawinski e Stefan Bühler. L’entschatta dal 2024 aveva l’Uffizi federal da communicaziun (UFCOM/BAKOM) surdà novas concessiuns da radio per ils onns 2025 enfin 2034. En la regiun Svizra Sidorientala ha il project Radio Alpin survegnì surprendentamain la concessiun e betg la Südostschweiz Radio SA, da lezzas uras anc cun ses Radio Südostschweiz/RSO, ussa Radio Grischa. Cunter questa decisiun aveva la Süd­ostschweiz Radio SA, che fa part da la Somedia, fatg recurs il favrer 2024 al Tribunal administrativ federal. Lez è ussa vegnì a la conclusiun che Radio Alpin Grischa n’ademplescha betg las premissas per survegnir la concessiun ed ils 2,8 milliuns francs per onn. Quai sa resulta da la communicaziun a las medias da la dretgira dals 30 da schaner 2025. Ina premissa betg ademplida La concessiun dal duo Roger Schawinski e Stefan Bühler che stat davos Radio Alpin Grischa n’adempleschia betg in’impurtanta premissa, ha il Tribunal administrativ federal constatà. Numnadamain constettia la cumpart da persunal scolà en relaziun cun persunal en scolaziun betg. Sche la cumpart da persunal qualifitgà e scolà saja memia bassa, haja quai in’influenza sin il schurnalissem da qualitad. Ord quest motiv n’avess Radio Alpin Grischa gnanc dastgà far part da la procedura da surdada da concessiun, di la dretgira en sia communicaziun davart la sentenzia. Quest criteri na possia era betg vegnir cumpensà. Cunquai cuntradi il Tribunal administrativ federal al BAKOM che aveva acceptà la candidatura da Radio Alpin Grischa. A medem temp conferma el la vista dal manader da la Somedia Silvio Lebrument, numnadamain ch’il BAKOM avess stuì excluder tenor il reglament la candidatura dals concurrents da l’entschatta (guarda box). Nagina midada Consequentamain na datti e na vegni a dar nagina midada. La Südostschweiz Radio SA ha gia gì enfin ussa la concessiun da radio per la Svizra Sidorientala e Glaruna. Plinavant è la sentenzia definitiva e na po betg vegnir contestada al Tribunal federal. La finamira dals iniziants Stefan Bühler e Roger Schawinski era da rumper il monopol che la Somedia ha tenor els en la Svizra Sidorientala. La chasa da medias Somedia distribuescha gasettas, ha emetturs da radio e televisiun, sco er ina pagina d’internet. Perquai haja cunzunt il chantun Grischun pers cun quella sentenzia, sco che Stefan Bühler è s’exprimì envers la FMR (guarda box). Da la sentenzia dal Tribunal administrativ federal ha era il BAKOM prendì enconuschientscha. La decisiun saja d’acceptar, sco ch’il directur Bernard Maissen ha ditg envers la FMR: «Nus vegnin ussa damai a surdar la concessiun per in radio privat en quella regiun a la Somedia, respectiv a la Südostschweiz Radio SA.» Tenor el haja Son Gagl simplamain «interpretà auter» il criteri da la relaziun tranter persunal scolà e persunal en scolaziun. Bernard Maissen ha declera: «En nossa valitaziun aveva Radio Alpin Grischa survegnì 0 puncts tar quel criteri. Il tribunal vesa il manco perfin sco raschun per excluder Schawinski/Bühler da la concurrenza. Quai è in’autra interpretaziun ch’ins sto acceptar.» «Ina sentenzia irreala» Trais dumondas davart la sentenzia dal Tribunal administrativ federal a Stefan Bühler che ha inizià ensemen cun Roger Schawinski la Radio Alpin Grischa SA. FMR: Co avais Vus reagì sin la decisiun cunter la Radio Alpin Grischa SA? Stefan Bühler : Igl è stà in schoc total, ina surpraisa, ina sentenzia irreala. Per nus è quai nunchapaivel. Tut ils puncts en favur da Radio Alpin Grischa èn vegnids ignorads. E be in ha il tribunal considerà. Ins ha simplamain vulì chattar insatge per impedir noss radio. Pertge è quest punct lura uschè ­dispitaivel ord Vossa vista? Il punct decisiv, la relaziun tranter persunal scolà e persunal en scolaziun, è marginal. I n’è betg ina dumonda per exempel da las finanzas. Nus avain gea ademplì tut las premissas ed era gì ina meglra candidatura. Plinavant èsi usità en ina procedura da submissiun sco en quest cas ch’ins po optimar e quai avain nus fatg e proponì al tribunal. Ma nossa proposta ed era la decleraziun dal BAKOM ch’el ans vegnia a controllar areguard il persunal n’èn betg vegnidas consideradas. La sentenzia na pudais Vus dentant betg contestar. È quai pia la fin per Radio Alpin Grischa? Gea, igl è stà ina sentenzia d’emprima e davosa instanza. Nus na pudain perquai far nagut pli e damai na vai uss era betg pli vinavant. Ma pers ha cunzunt il chantun Grischun. Il tribunal ha cementà cun sia decisiun il monopol e quai per adina. (fmr/vit) «Ina surpraisa fitg positiva» Trais dumondas davart la sentenzia dal Tribunal administrativ federal a Silvio Lebrument, il manader da la chasa da medias Somedia. FMR: Co avais Vus reagì sin la decisiun dal Tribunal ­administrativ federal? Èsi stà ina surpraisa? Silvio Lebrument : La damaun hai dà ils emprims indizis, ma tuttina èsi stà ina surpraisa fitg positiva. Perquai avain nus fatg spontan ina pitschna festa cun quai che nus avain chattà en frestgera. Ma nus essan schon era stads persvadids d’avair buns arguments. E co valitais Vus la sentenzia che cuntradi a quella da l’UFCOM/BAKOM, l’Uffizi federal da communicaziun? Nus avain remartgà plirs puncts en noss recurs cunter la decisiun dal BAKOM ed avessan pia anc gì inqual argument. Ma la fin finala ha in tanschì, numnadamain che las premissas n’eran betg ademplidas. E tenor las reglas dal BAKOM èsi simplamain uschia che candidaturas vegnan exclusas, sch’ellas n’adempleschan betg las premissas. Pertge ch’il BAKOM ha giuditgà quai auter, na sai jau betg. Ed ussa vai vinavant sco usità? Nus cuntinuain a far radio sco quai che nus al faschain dapi 37 onns. E quai plascha para a la glieud. Il davos temp avain nus numnadamain sentì enorm sustegn. Igl ha per exempel dà ina petiziun per nus che 13 000 persunas han suttascrit ed en general hai num: Faschai vinavant uschia! Ma far radio fa sa chapescha era be senn, sche la glieud al taidla. (fmr/vit) Il gust e frust radiofonic Il radio da Roger Schawinski e Stefan Bühler na va betg en unda. Il Tribunal administrativ federal ha acceptà definitivamain in recurs cunter la surdada da concessiun d’avant in onn. La chasa da medias Somedia po uschia emetter vinavant ses agen radio. Questa gievgia è stà in di da festa en la chasa da medias grischuna Somedia. Il Tribunal administrativ federal a Son Gagl ha numnadamain communitgà ina sentenza definitiva a sia favur. La Somedia (vul dir l’interpresa affiliada Süd­ostschweiz Radio SA) survegn era per ils proxims diesch onns la concessiun per ses «Radio Grischa» ch’ella ha battegià enturn pir dacurt. Cun quella decisiun ha il tribunal tratg in stritg final en la dispita da concessiun per in radio local privat en la regiun Grischun-­Glaruna, ina dispita ch’ha durà in onn. Ils trais derschaders han retratg la concessiun a la Radio Alpin Grischa SA da Roger Schawinski e Stefan ­Bühler. Il duo d’interprendiders aveva gudagnà avant in onn la concurrenza per quella concessiun da radio, cunter il radio or da la cuschina da la Somedia. La raschun che Schawinski/Bühler perdan ussa la concessiun è che lur radio preveseva – tenor valitaziun dal tribunal – memia pauc persunal scolà. In’argumentaziun ch’il co-iniziant Stefan Bühler n’è betg bun da chapir: «Igl è in schoc total, ina surpraisa, ina sentenzia irreala.» Per la paja ha Silvio Lebrument da la Südostschweiz Radio SA grond plaschair da las novas si da Son Gagl: «Nus avain fatg spontan ina pitschna festa cun quai che nus avain chattà en frestgera.» (fmr/dat/vit) Stefan Bühler, il co-iniziant cun Roger Schawinski da Radio Alpin Grischa, na po betg chapir la sentenzia dal Tribunal administrativ federal. Per Silvio Lebrument, il manader da la chasa da medias Somedia, è la sentenzia a favur da la Südostschweiz Radio SA stada ina surpraisa fitg positiva.

Tge cabaret che quai è stà durant in onn! Ina dispita cumediantica tranter rivals medials – dad ina vart il RSO/Radio Grischa e da l’autra vart il Radio Alpin/Radio Grischa. Reschissur dal cabaret è stà l’Uffizi federal da communicaziun (UFCOM/BAKOM) cun sia surdada da concessiun per in radio privat local en il Grischun e Glaruna. L’uffizi aveva surdà la concessiun al duo Bühler/Schawinski enstagl dal concern medial dals Lebruments. Ma tge resta uss a la fin, suenter la decisiun definitiva dal Tribunal administrativ federal? – I restan mo perdents. Ed i resta, sco suenter mintga cabaret, in lev barbagiat en ils musculs da rir e cridar. Ma tgi ha tut pers? Pers sur tut la lingia ha il pionier da radio Roger Schawinski. Ses gronds pleds per in radio independent grischun che porscha ina vasta infurmaziun en pliras linguas, quels tunan bain. Però las empermischuns restan maculatura, bustabs sin palpiri. Roger Schawinski e ses cumpagnun Stefan Bühler na survegnan betg la schanza da cumprovar, sch’els fissan propi stads pipa per realisar in tal radio. Sche la sentenza dal tribunal è ussa formalistic-pedantica u betg, quai è atgnamain irrelevant. Process giuridics èn adina formalistics ed er il radio da Schawinski e Bühler era gea atgnamain mo palpiri, mo furma. Pers ha però era la chasa da medias Somedia, schegea ch’i han ussa reconquistà lur concessiun. Ma gia mo il fatg ch’els han – suenter tants onns d’experientscha da radio – pers l’onn passà quella concessiun, quai è stada ina brava blamascha che dola anc adina. Ils Lebruments èn uss en duair da porscher, cun quels 2,8 milliuns francs ad onn – e cun il nov-vegl num «Radio Grischa» – in emettur che correspunda tant a las pretensiuns da Berna sco er a las aspectativas da l’auditori. En spezial las dispitas e midadas pervi dal num «Radio Grischa» n’han betg gista mussà gronda suveranitad en il manaschi. I spetga damai magari blera lavur tar la Somedia, per reparar la reputaziun. Pers ha en mintga cas er il BAKOM. Enfin ussa survegniva l’uffizi per regla raschun davant il Tribunal administrativ federal en dumondas da concessiun. Questa giada betg. Cun raschun. Perquai che la surdada a Schawinski/Bühler aveva propi fatg surstar avant in onn, betg mo perquai ch’ils dus interprendiders-iniziants van vers ils 80. Ma sch’ins legia la valitaziun dal BAKOM, la quala ha manà a la surdada a Schawinski/Bühler, lura ves’ins, che la surdada era detg casuala. Il sistem da puncts e criteris dal BAKOM è talmain arbitrar, ch’il resultat final avess era pudì ir en direcziun da la Somedia. Mo in exempel che concerna il rumantsch: En lur proposta per ina rapportaziun rumantscha al radio avevan Schawinski/Bühler survegnì dapli puncts che la Somedia. Els avevan numnadamain menziunà che la rapportaziun rumantscha vegnia fatga en collavuraziun cun la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). Ma quella redacziun na fa gea betg radio! E surtut n’ha il duo Schawinski/Bühler mai contactà avant la FMR. E tuttina èn era quels puncts stads a la fin decisivs per lur victoria. Ma sch’i dat tants perdents, lura datti segir insanua insatgi che ha gudagnà – in terz u quart che profita? Forsa èn quai ils auditurs e las audituras? Forsa ha la dispita gea dà novs impuls? En mintga cas ha il cabaret dal davos onn mussà co ch’ins pudess far in radio detg divertent. In radio che fa in lev barbagiat enturn la bucca. David Truttmann è schefredactur da la FMR. Quella redacziun ­collavura dal rest cun la Somedia (La Quotidiana) ed ella è era ­stada en tractativas da collavuraziun cun il radio da Roger ­Schawinski e Stefan Bühler. Il "Radio Grischa" (avant paucas emnas anc Radio Südostschweiz/RSO) survegn definitivamain la concessiun da l'Uffizi federal da communicaziun - fin da l'onn 2034.

La suprastanza communala da Valsot succumba a la Dretgira regiunala Purtenz/Tavau. Ils Quadronis na ston betg rumir lur chamona e betg dar las clavs a la vischnanca. Ma er ils giavischs dals Quadronis refusa la dretgira. Curt è sec s’exprima la dretgira: «Il plant da la vischnanca Valsot dals 13 da fanadur 2023 vegn refusà.» La gievgia ha la Dretgira regiunala Partenz/Tavau dà enconuschent questa decisiun davart la chamona dals fragliuns Adam Quadroni e Jacqueline Mischol-Quadroni. L’emna passada ha gì lieu il process (guarda La Quotidiana dals 24 da schaner). Ils Quadronis na ston pia betg rumir la chamona a Tramblai/S-chalambert e betg dar ora las clavs. E la vischnanca na dastga era betg trametter la polizia per rumir la chamona. Pertge ha la Dretgira regiunala Partenz/Tavau decidì uschia? Quai n’è betg cler. In’argumentaziun manca, ina tala datti be, sch’ina partida la pretenda. La decisiun n’ha anc betg vigur legala. Las partidas pon anc appellar a la Dretgira superiura dal Grischun. Fan ellas quai? Valsot spetga sin l’argumentaziun Schebain Valsut tira il cas a la proxima instanza u betg n’è anc betg decidì. Sin dumonda da la FMR hai num tar l’administraziun communala da Valsot ch’ins n’haja anc betg decis co cuntinuar. «L’emprim duvrain nus l’argumentaziun en scrit da la dretgira», di il chanzlist Christian Poo. Avant na possia la suprastanza communala trair naginas conclusiuns e prender naginas decisiuns. Dapli na less il chanzlist per il mument betg dir. Valsot ha pia gia pretendì l’argumentaziun en scrit da la dretgira. Ma daco èsi insumma vegnì a questa procedura giudiziala? Il december 2020 ha la radunanza communala decidì da prolungar per trenta onns il dretg da construcziun da trenta famiglias che possedan chamonas sin parcellas da la vischnanca. La suprastanza communala ha lura prolungà ils contracts cun 29 famiglias, ma laschà scader il contract cun la famiglia Quadroni. Era l’inscripziun en il cudesch funsil è vegnida annullada e la vischnanca da Valsot ha pretendì dals Quadronis da rumir la chamona. Quai n’han els betg fatg. In’interpretaziun da l’advocat E co reageschan ils Quadronis ussa sin la decisiun da dretgira? Tiran els vinavant la chaussa? «Na, nus spetgain tge che la cuntrapartida fa», di l’advocat Angelo Schwizer. Ils Quadronis na stoppian gea betg bandunar la chamona. «E sche la vischnanca appellescha, pudain nus anc adina reagir cun in’appellaziun adesiva (tud. Anschlussberufung).» La decisiun da la dretgira saja ina dumonda dad interpretaziun, di Angelo Schwizer: «Jau chapesch quai uschia che la dretgira parta da quella che la chamona na duai betg turnar en possess da la vischnanca, mabain duai restar tenor decisiun da la radunanza communala tar ils Quadronis. Uschiglio avess la dretgira gea stuì approvar il plant da Valsot ch’ils Quadronis ston bandunar la chamona.» Ma lura avess la vischnanca era stuì indemnisar la famiglia per la chamona. «Sconfitta brutala che custa bler» Plinavant na sa sentia la dretgira regiunala para betg legitimada d’inscriver en il cudesch funsil in nov dretg da construcziun per ils Quadronis, cuntinua Angelo Schwizer sia interpretaziun. Quai saja chaussa da la vischnanca. Ina tala inscripziun en il cudesch funsil han ils Quadronis pretendì en lur cuntraplant. La dretgira l’ha refusada. Ma tgi ha uss atgnamain pers la procedura? «Per la suprastanza communala è l’entira chaussa ina sconfitta brutala che custa bler», di Angelo Schwizer. La suprastanza communala saja en il fratemp ida duas giadas adumbatten davant dretgira. «Noss cuntraplant en la segunda procedura è be stà ina reacziun sin il plant.» Valsot perda plant pervi da chamona Dus fragliuns na ston betg rumir lur chamona a Tramblai/­S-chalambert. La vischnanca da Valsot na dastga era betg trametter la polizia per rumir la chamona. La Dretgira regiunala Partenz/Tavau ha refusà il plant da la vischnanca, quai ha ella fatg public la gievgia. Sin il plant da Valsot avevan ils fragliuns reagì cun in cuntraplant e pretendì che la vischnanca dettia ad els il dretg da construcziun per la parcella cun la chamona. La famiglia aveva gì quest dretg da construcziun fin il december 2020. Lura ha la suprastanza da Valsot laschà scader il dretg. Tar ils dus fragliuns sa tracti dal whistleblower Adam Quadroni e da sia sora Jacqueline Mischol-Quadroni. La chamona a Tramblai/S-chalambert aveva construì il bap dals fragliuns Quadroni. Pliras famiglias e partidas en la vischnanca da Valsot han chamonas sin parcellas en dretg da construcziun. La chamona a Tramblai/S-chalambert aveva construì il bap dals fragliuns Quadroni. Pliras famiglias e partidas en la vischnanca da Valsot han chamonas sin parcellas en dretg da construcziun.

La vischnanca da Valsot ha pers davant dretgira. Ma er als giavischs dals Quadronis n’ha la dretgira dà nagina suatientscha. La situaziun resta pia sco ils ultims quatter onns. La chamona tutga als Quadronis. Il terren tutga a la vischnanca. Igl è ina situaziun da pat. Ma forsa è quest pat gist ina schanza. Empè da trair vinavant il cas a la proxima instanza, fiss il temp madir per ina soluziun pragmatica. Il vegl president communal, sut il qual il plant è vegnì davant dretgira, n’è betg pli en uffizi. Valsot ha in nov president communal. Quel ha ertà questa pendenza che custa Valsot cun mintga instanza da dretgira plirs dieschmilli francs. Ina chaussa è numnadamain clera: L’advocata da Valsot survegn adina ses salari – importa nagut, sche la vischnanca perda u gudogna il plant. Il pajataglia da Valsot sbursa ils quints da l’advocata e da la dretgira. Ma gnanc exnum ils custs duessan esser il motiv per seguir uss ina via da la sauna raschun. Anzi, la suprastanza da Valsot che decida davart cuntinuar la via giuridica u betg duess sa regurdar a la radunanza communala dal december 2020. Lezza ha decidì cun clerischma maioritad da prolungar trenta contracts da construcziun. 29 contracts ha la suprastanza suenter prolungà, sulettamain quel cun la famiglia Quadroni betg. Suenter avair pers davant dretgira fissi uss in bun mument da tegnair quint a la voluntad da la radunanza communala d’avant quatter onns e finalmain conceder als Quadronis quest dretg da construcziun sco a las autras 29 famiglias era. La Dretgira regiunala Partenz/Tavau sto decider sch'ils fragliuns Quadroni pon salvar la chamona.

Jost Falett

Trais sculpturas dal 15avel tschientaner dals Sontgs Retgs en la collecziun dal Museum Germanic Naziunal a Nürnberg.

Accident sin la A13, schabegià ils 6 da schaner 2025 enturn las 20.30: in auto è glischnà e cupitgà.

En quest edifizi en la Grabenstrasse vegn la Dretgira superiura ad esser domiciliada, cura ch'il bajetg è renovà.

Entschatta schaner han las Pendicularas Savognin illustrà cun questa foto ina communicaziun en las medias socialas. Ellas han fatg attent al temp d'avertura ed al privel da las maschinas per preparar pistas.

occurrenza davart in project en la Val dal Rain dal Grischun

Foto mess a disposiziun da Gion Nutegn Sgier

Armando Lenz è dapi tschintg onns manader da la Pro Natura Grischun. El è biolog e commember da la Verda, oriund da Muldain e viva a Tumleastga.