En las apotecas ed en ils ospitals da la Svizra – ed uschia er dal Grischun – mancan differents medicaments. Cura ch’in medicament manca en in lieu, cumenza la tschertga tar autras organisaziuns da farmaceutica. Igl è in cumbat tranter plirs acturs sin la fiera. Ed a la fin tiran la pazienta ed il pazient la curta. Ch’i dettia tscherts medicaments che manchian en las apotecas na saja atgnamain nagut da nov en Svizra, ha Enea Martinelli, il schef da l’apoteca da la gruppa d’ospitals FMI da Berna ditg dacurt en ina intervista cun il Radio SRF. Gist uss manchian dentant var 600 medicaments sin la fiera svizra. Quai saja fitg bler. Ils motivs sajan da declerar cun las stretgas da substanzas parzialas da medicaments en las interpresas farmaceuticas (oravant tut en l’Asia), la pressiun dal maun public sin ils pretschs ed ils pitschens quantums che possian vegnir furnids en Svizra. Monika Fehr, la presidenta da las apotecras e dils apotechers grischuns, la quala ha sezza in’apoteca a Cuira, sco era Danica Sciacovelli, la CEO da las apotecas Pill, han omaduas confermà envers la FMR, che la mancanza da medicaments saja actualmain in problem. Ellas han declerà ch’i manchian cunzunt medicaments sin il sectur dals meds cunter las dolurs, per il cor u er per la pressiun dal sang. Oma­duas apotecras han ditg: «En nossas apotecas stuain nus l’ultim temp savens tschertgar schliaziuns individualas, da cas tar cas, ensemen cun la clienta u il client. Nus empruvain d’empustar in medicament che manca en in auter lieu, ubain che nus empruvain da far ina cumbinaziun sur in’autra via da medicaments per vegnir a la medema finamira.» Bleras substanzas derivan da la China e da l’India Sco quai che Monika Fehr ha ditg, vegnia la gronda gronda part da las substanzas activas dals medicaments che manchian producidas en la China ed en l’India. Monika Fehr: «Per ch’il medicament generic possia vegnir vendì per in pretsch pli bass, ston las substanzas vegnir producidas favuraivlamain En l’Europa n’è quai betg pussaivel.» Causa la strategia da Covid da la China hajan dentant bleras fabricas chinaisas da farmaceutica stuì serrar. Ubain ch’ellas dovrian las substanzas per l’agen diever. «Anc n’èsi betg uschè lunsch che nossa clientella sto avair tema d’insumma betg survegnir ses medicaments.» En l’Ospital chantunal mancan 70 medicaments Ils responsabels per il provediment da medicaments da l’Ospital chantunal a Cuira han reagì a moda reservada a las dumondas da la FMR en connex cun la mancanza da medicaments. Il pledader da medias Dajan Roman ha respundì en scrit sco suonda: «Er nus da l’Ospital chantunal avain difficultads da furniziun tar circa 70 medicaments da tut gener. Nua che quai è pussaivel, empruvain nus da guntgir sin products da reserva. Quai è dentant ina fitg gronda inve­stiziun – tant finanziala sco era persunala.» Uffizi federal smatga sils pretschs Per ils producents da medicaments generics è il martgà svizzer memia pauc interessant. Las svieutas èn memia pitschnas ed i vegn gudagnà memia pauc. La CEO da la chadaina d’apotecas Pill, Danica Sciacovelli, ha ditg a la FMR: «In motiv per quest dilemma tranter industria ed apotecas è segiramain che l’Uffizi federal da sanadad publica (UFSP) prescriva ils pretschs dals medicaments e smatga sin ils pretschs. Quai adina cun l’argument che las apotecas en l’exteriur sajan pli favuraivlas.» Tenor Enea Martinelli, il schef da l’apoteca da la gruppa d’ospitals FMI da Berna, ha l’UFSP attestà ad interim ch’i dettia tar insaquants medicaments in problem cun la segirezza da provediment. L’uffizi è vidlonder ad elavurar mesiras per quels medicaments. Quellas ston tenor Enea Martinelli vegnir approvadas dal Cussegl federal. Victimas èn pazientas e pazients L’apotecra Monika Fehr da Cuira è persvasa ch’ins avess gia avant la pandemia stuì dar cuntrapaisa a la stgarsezza da medicaments. Da quell’opiniun è er la directura da las apotecas Pill, Danica Sciacovelli. Omaduas farmaceutas discurran d’in conflict d’interess tranter indu­stria, politica e commerzi. L’industria da farmaceutica reclama la mancanza da gudogn sin la fiera svizra, la Confederaziun smatga sin ils pretschs e las apotecas ston reducir lur sortiments e gudognan damain. Cun mauns vids – e quai tut tenor cun ristgs per la sanadad – restan las pazientas ed ils pazients. Sche medicaments svaneschan Stretgas da furniziun u simplamain davent dal martgà: Medicaments impurtants sco per exempel meds cunter la dolur èn stgars en Svizra. En las apotecas mancan cunzunt medicaments cunter la dolur, opiads e meds cunter la pressiun dal sang memia auta. Quai vala era per il Grischun. En l’Ospital chantunal a Cuira mancan per il mument 70 medicaments che ve­gnissan duvrads. Las investiziuns e las stentas per tschertgar alternativas èn perquai grondas. Però betg mo stretgas da furniziun engrevgeschan la lavur da las apotecas e dals dals ospitals. Tscherts meds vegnan prendids dal martgà svizzer. Dapi ­l’avrigl èn uschia svanids set medicaments. Las consequenzas portan a la fin ils pazients e las pazientas che na survegnan betg pli lur medicament necessari. (fmr/mg) Pagina 2

Il chantun Grischun n’è betg cuntent cun la collavuraziun tranter l’Uffizi federal d’ambient (UFAM) ed il Chantun en chaussa da la regulaziun dal luf. Quai ha la regenza grischuna era ditg mardi a Cuira envers la FMR. En occasiun da l’inscunter mensil tranter Regenza e medias hai dà quest mardi duas dumondas areguard las collavuraziun tranter las instanzas federalas ed il Chantun. Per l’ina vai per ina resposta ad ina incumbensa or dal ravugl dal Cussegl grond. Ed ina segunda dumonda è vegnida fatga en connex cun la communicaziun dal termin per sajettar il luf-bab dal Beverin, il luf M92. Omaduas dumondas pertutgan en sasez la collavuraziun tranter la Confederaziun ed il Chantun en la dumonda dal luf. Quella collavuraziun saja daventada in pau pli constructiva ad interim, ha il cusseglier guvernativ responsabel, Mario Cavigelli, ditg envers la FMR. Ma la situaziun en connex cun las cumpetenzas da decider saja anc adina pesanta. FMR: Las communicaziuns da Berna cun l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun en connex cun la regulaziun dal luf è sa meglierada en il decurs da quest onn. L’UFAM ha er simplifitgà ils process administrativs. Basta quai? Mario Cavigelli: Na, quai na basta betg. I dovra exnum ina revisiun parziala dalla lescha da chatscha federala. Quella sto dar dapli dretg da cogestiun al Chantun, sch’i va per dumondas da la regulaziun dal luf. Quai è uss previs grazia ad ina decisiun correspundenta dal Parlament federal. Jau constatesch dentant era che l’UFAM ha fatg in progress cun lomiar in pau l’ordinaziun federala da chatscha e daventar pli flexibel en situaziuns urgentas. Jau sun dentant persvas ch’i fiss stà bler meglier da dar dapliras cumpetenzas al Chantun. Apropos dapli cumpetenzas per il Chantun: La Regenza ha gist respundì ad ina dumonda dal deputà Martino Righetti ch’ella saja pronta da desister da dapli cumpetenzas da la Confederaziun. Quai va en la direcziun cuntraria da quai che Vus avais gist ditg. Co è quai da chapir? Quest plaids en direcziun da desister dil transferiment da las cumpetenzas tar il chantun ha da far cun l’emprim sboz da la lescha federala da chatscha.Cun lez sboz era previs da surdar tuttas cumpetenzas als chantuns. Cun la revisiun da l’ordinaziun da chatscha survegn il Chantun dapli cumpetenzas. Quellas ston dentant vegnir sancziunadas da la Confederaziun. Martino Righetti ha inoltrà ina incumbensa a la Regenza e pretenda dapli autonomia dal Chantun er en la nova ordinaziun da chatscha federala. L’ultima frasa da nossa resposta po manar sin via pulaina, sch’ins legia mo quella. Quella frasa è d’attribuir a la situaziun avant la decisiun davart la lescha federala l’onn 2020. Ina segunda dumonda averta è la nova da la regulaziun dals trais lufs dal Beverin e Wannaspitz. L’UFAM ha apparentamain communitgà gia la stad 2022 che quels trais lufs, inclus il bab M92, possian vegnir sajettads. Quai è dentant vegnì enconuschent pir quest’emna ? Quai pertutga ussa la lavur operativa da l’Uffizi federal d’ambient e da l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga. Ma en mintga cas po il bab-luf M92 vegnir sajettà pir davent dals 1. da november 2022. In dals dus lufs giuvens è gia vegnì sajettà questa stad, il segund anc betg.

Martin Gabriel/FMR En il Radio Rumantsch è ve­gnida emessa avant blers onns in’emissiun cun il titel «Chantar fa bain». Jau ma regord gugent da quella emissiun che aveva animà mai anc pli fitg che avant da ma fatschentar cun il chantar e cun mia vusch. En il tip dad oz vuless jau animar vus charas lecturas e chars lecturs da chantar ubain d’ir a chantar en in chor ni en ina furmaziun da chant che plascha a vus. Chantar fa bain. Gist uss che las sairas vegnan puspè pli lungas ed ils chors cumenzan cun lur exercizis fiss quai ina chaschun da cumenzar a chantar en in chor. Chantar è er bun per la sanadad. Wolfgang Bossinger è in enconuschent terapeut da musica che fa er emissiuns da musica en il radio da la Baviera: El di che chantar optimeschia il cumportament dal corp e saja bun per la circulaziun dal sang. Chantar fa er ch’ins è cuntent ed ha il sentiment da «star bain». Il renumà musicist e dirigent Yehudi Menuhin animava sias chantaduras e ses chantadurs cun ils suandants pleds: «Il chant è il cumenzament il saut intern dal flad e da l’olma, il chant po dentant er far che noss corp daventa movibel e che nus chattain il ritmus da la vita.» Chantar fa adina bain ed ils chors sa legran da novas chantaduras e chantadurs. Betg per cuntentar ils chors, mabain per mai e per mes bainstar vom jau a chantar. E per cas che vulais s’infurmar davart las pussaivladads ch’i dat per ir a chantar pudais vus ir sin la pagina da l’Un­iun da chors dal Grischun: www.buendner-choere.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Co che la vita en il Grischun vesa ora en tschient onns? Per entrar en quest tema less jau raquintar in’istorgia a Vus. Ella ha cumenzà l’onn 1976, sin il 2066 Crist Drive a Los Altos en California, be 10 minutas davent da mes lieu da domicil actual en il Silicon Valley. Anc adina vesa questa adressa ora uschè innocenta sco quai ch’ella tuna: ina chasa d’ina famiglia cun fatschad’alva e cun barcuns da fanestras blau-clers sco il tschiel, davant chasa sa chatta in pastget sco petgnà. Ma en la garascha che tutga tiers, en il fratemp legendara, è creschì insatge ch’è daventada pli tard l’interpresa la pli preziusa dal mund e che caracterisescha fermamain ils excess da noss mintgadi. Dus umens giuvens – Steve Wozniak e Steve Jobs han mazzacrà in computer e collià quel cun in monitur ch’era atgnamain pensà per cameras da surveglianza. «Apple I», l’emprim microcomputer pli u main pajabel e socialmain acceptabel era naschì. L’apparat era da lezzas uras ina pitschna sensaziun: «La software pussibilitescha da mussar segns sin il monitur, e perquai che Vus vegnis a vesair bustabs e cifras empè da mo LED’s, stat la porta averta per tut ils programs da computer alfanumerics pussaivels», hai gì num en ina communicaziun da reclama per l’Apple I. Gnanc tschuncanta onns pli tard telefonesch jau ad in assistent da lingua cun il num Siri, sche jau vi far glisch en mia stiva. Grazia a Facetime poss jau regularmain vesair mias amias engiadinaisas, schebain che jau abitesch 10 000 km davent dad ellas. En il supermartgà paj jau cun mia Apple Watch che ma po er mussar da tut temp quant auta che la concentraziun d’oxigen è en mes sang. Tge che jau vi dir cun quai: cun svilups tecnics poi ir extremamain svelt. Las ideas da singuls innovaturs ed innovaturas sco Steve Jobs pon transfurmar – natiralmain – cun agid da teams gigantics e talentads noss mintgadi entaifer decennis ed er main. Quai na vul dentant betg dir ch’er noss mund da sentiments saja talmain volatil. Ils muments ils pli accumplids en la California passent jau cun viandar a la riva, ina cuntrada cun ina diversitad da las spezias e dad ina bellezza che gia ils indigens originars avevan apprezià da lur temp. Mia spaisa locala preferida è quella da spia da tirc ch’ins mangiava qua gia avant tschintgmilli onns. Ed ils megliers discurs èn quels che jau main cun mes amis e mias amias vi d’ina maisa – e betg quels cun in smartphone davant il nas. Perquai che en sasez è l’uman in esser lamaschic. Era sche singuls da nus pon cun lur intellect, cun diligenza ed in pau fortuna ‘pushar’ il progress tecnologic en sferas nunprevisas, èn noss basegns fundamentals restads per gronda part ils medems. Ed els vegnan ad esser sumegliants er anc en tschient onns – nossa natira dat en il tact. Perquai na vi jau qua betg far ina prognosa davart la vita en il Grischun da l’onn 2122, betg far in maletg d’in tren cun vacum che fila tras il Veraina e che permetta a ses passagiers da purtar lenas da contact ‘smartas’. Ma gugent numn jau in giavisch: Jau ma giavisch ch’i reusseschia a las Grischunas ed als Grischuns da mantegnair lur patria e da la sviluppar vinavant ch’ella possia accumplir lur basegns fundamentals – e ch’ella satisfetschia ultra da quai a lur mund da sentiments. Ch’il Grischun vegnia ad esser vinavant in da quels lieus che sveglian grondas emoziuns. Jau pens en quest connex al mantegniment da nossa natira e cultura singulara, a chavazzins sco democrazia, cuminanza e giustia sociala. In giavisch ch’è en l’epoca da la crisa dal clima e da la spartiziun sociala plain sfidas. Che nus possian lavurar cun il medem schlantsch sco mes vischins en il Silicon Valley vi dal progress tecnologic. Ursina Haller è oriunda da Zernez e viva e lavura sco schurnalista libra a Cupertino (USA). Avant era ella snowboardista da professiun. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co ch’il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns? Il Grischun en 100 ons Mein Wunsch an die Zukunft Graubündens Ursina Haller Wie das Leben in Graubünden in hundert Jahren aussehen mag? Dazu möchte ich Ihnen eine Geschichte erzählen. Sie nahm im Jahr 1976 ihren Anfang, am 2066 Crist Drive in Los Altos in Kalifornien, nur zehn Minuten von meinem derzeitigen Wohnort im Silicon Valley entfernt. Noch immer sieht diese Adresse so unschuldig aus, wie sie klingt: Ein Einfamilienhaus mit weisser Fassade und himmelblauen Fensterläden, vor dem ein gekämmter Rasen liegt. Aber in der dazugehörigen, mittlerweile legendären Garage ist etwas entstanden, das später zum wertvollsten Unternehmen der Welt werden sollte und dessen Auswüchse unseren Alltag zutiefst prägt. Zwei junge Männer – Steve Wozniak und Steve Jobs – löteten einen Computer zusammen und schlossen ihn an einen Monitor an, der eigentlich für Überwachungskameras gedacht war. «Apple I», der erste einigermassen erschwingliche und gesellschaftsfähige Mikrocomputer, war geboren. Das Gerät war damals eine kleine Sensation: «Die Software ermöglicht es, Zeichen auf dem Bildschirm anzuzeigen, und weil Sie auf Buchstaben und Zahlen blicken werden statt nur auf LED’s, steht die Tür offen für alle möglichen alphanumerischen Computerprogramme», hiess es in einer Werbeanzeige für den Apple I. Nicht einmal fünfzig Jahre später rufe ich einem Sprachassistenten namens Siri zu, wenn ich das Licht in meinem Wohnzimmer einschalten will. Dank Facetime bekomme ich meine Engadiner Freundinnen regelmässig zu sehen, obwohl wir 10 000 km entfernt wohnen. Im Supermarkt bezahle ich mit meiner Apple Watch, die mir auch jederzeit anzeigen kann, wie hoch der Sauerstoffgehalt in meinem Blut ist. Was ich damit sagen will: Mit technischen Entwicklungen kann es extrem schnell gehen. Die Ideen einzelner Innovator:innen wie Steve Jobs können – natürlich mit der Hilfe von riesigen und talentierten Teams – unseren Alltag binnen Jahrzehnten und weniger transformieren. Das bedeutet jedoch nicht, dass auch unsere Gefühlswelt derart volatil ist. Die erfüllendsten Momente in Kalifornien erlebe ich beim Wandern an der Küste – eine Gegend, deren Artenvielfalt und Schönheit bereits die amerikanischen Uhreinwohner schätzten. Meine lokale Lieblingsspeise sind die süssen Maiskolben, die man hier bereits vor fünftausend Jahren ass. Und die besten Gespräche sind jene, die ich mit meinen Freund:innen vor Ort an einem Tisch führe, nicht jene mit einem Smartphone vor der Nase. Denn im Grunde ist der Mensch ein träges Wesen. Auch wenn einzelne von uns mit ihrem Intellekt, Fleiss und etwas Glück den technologischen Fortschritt in unvorhergesehene Sphären pushen können, sind unsere Grundbedürfnisse im Grossen und Ganzen dieselben geblieben. Und sie werden auch in hundert Jahren noch ähnlich sein – unsere Natur gibt den Takt vor. Deshalb will ich hier keine Prognose über das Leben in Graubünden im Jahr 2122 abgeben, kein Bild von einem Vakuum-Zug zeichnen, der durch den Vereina düst und dessen Insassen smarte Kontaktlinsen tragen. Aber gerne nenne ich einen Wunsch: Ich wünsche mir, dass es den Bündnerinnen und Bündnern gelingt, ihre Heimat so zu erhalten und weiterzuentwickeln, dass sie ihre Grundbedürfnisse zu erfüllen vermag – und darüber hinaus ihre Gefühlswelt befriedigt. Dass Graubünden weiterhin einer jener Orte sein wird, die grosse Emotionen wecken. Ich denke dabei an den Erhalt unserer einzigartigen Natur und Kultur, an Stichworte wie Demokratie, Gemeinschaft und soziale Gerechtigkeit. Ein Wunsch, der im Zeitalter von Klimakrise und sozialer Spaltung voller Herausforderungen ist. Auf dass wir mit demselben Eifer daran arbeiten wie meine Nachbarn im Silicon Valley am technologischen Fortschritt.

«Il november pudais prender tantas vacanzas sco che vus vulais», ha ditg mes schef tschel di durant la pausa da café. Pertge? In tgit sin la survista da las vacanzas da tut l’onn 2022 tradescha cler e bain: Il november è il mais il pli nunpopular per far vacanzas (probablamain betg mo tar la FMR). Las raschuns èn bain cleras: En Svizra èsi gia memia fraid, ils territoris da skis n’han però betg anc avert ed era il rest da l’Europa n’envida betg propi a far vacanzas. Pia, tgi che na vuless betg gist sgular a Tailanda u sin las Maledivas na vegn strusch a prender vacanzas. E perquai mes tip dad oz: via giar per il mund enturn da chasa anora. Co che quai saja pussaivel? Fitg simpel sut www.mapcrunch.com. Mintga clic porta l’utilisadra u l’utilisader en in auter lieu sin il mund. Ed uschia sun jau entaifer in pêr secundas viagiada ad ina riva en l’Antarctica, lura en in desert en ils Emirats Arabs Unids enfin en in bellezza guaud d’atun a Markučių parkas a Lituania. Mapcrunch porscha era la funcziun da via giar be per ina tera enturn u be sin in continent. Sch’ins ha lura ina giada chattà in lieu che plascha san ins perfin viagiar viurtalmain per lung da la via (sumegliant sco tar streetview). Ed uschia san ins era viagiar in zic pil mund enturn sch’ins n’ha naginas vacanzas, vegn a vesair bellezza lieus e quai a moda ecologica e gratuita (sa chapescha ordaifer il temp da lavur). Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. desert en ils Emirats Arabs Unids

L’Uniun purila grischuna ha lantschà da nov il project «Scola sin il bain puril». 60 persunas da la scola, da l’agricultura, dal turissem, dals parcs da la natira e da la Viafier retica han mussà interess da sa participar al nov project. La finamira da quel è d’avischinar ils uffants da scola a l’agricultura. «Scola sin il bain puril» n’è betg in’invenziun grischuna. Mesemna a Landquart eran er ils represchentants dal project naziunal «SchuB» preschents. Da la preschentaziun dal project naziunal han ins intervegnì che passa 50 000 scolaras e scolars da plirs chantuns da la Svizra han frequentà l’onn 2021 lecziuns da scola sin 390 bains purils. «Scola sin il bain puril vegn apprezià fitg da las scolaras e dals scolars e da la magistraglia», ha Andreas Reichmuth dal project naziunal ditg en ses referat. «Avischinar ils uffants a l’agricultura è dapli che reclama u tgira da la reputaziun da l’agricultura. En emprima lingia duain las scolaras ed ils scolars da tut ils stgalims da scola vesair cun agens egls danunder che las victualias ch’els consumeschan derivan. Scolaras e scolars duain savair quanta lavur ch’i dat e quant temp ch’i dovra per producir ils products agrars.» Reichmunth ha er ditg, che l’instruc­ziun sin il bain puril duessia pli tard gidar da prender decisiuns en il cumportament da consum. Il project dal Grischun Il project grischun da «Scola sin il bain puril» vegn tgirà da l’Uniun purila grischuna. Manadra dal project è Sina Rellstab, ch’è responsabla per la lavur publica tar l’Uniun purila grischuna. En discurs cun la FMR, ha Sina Rellstab ditg ch’il public na saja betg pli infurmà bain davart la lavur che vegnia fatga sin ils bains purils. Quai pertutgia specialmain la generaziun giuvna, ils uffants. «Scolaras e scolars duain scuvrir l’agricultura cun il chau, cun il cor e cun ils mauns.» L’impurtanza da la rait da contacts La dieta da mesemna a Landquart è stada divida en trais parts. Suenter la preschentaziun dal project han las participantas ed ils participants gì l’occasiun da nuar contacts. En il foyer èdi er vegnì discutà intensivamain. Ultra da quai ha la Viafier retica preschentà ina charta dal di favuraivla per otg francs per scolaras e scolars che frequentan lecziuns sin il bain puril. Ed ils parcs da la natira e Grischun Turissem vulan render enconuschent il project grischun sin lur chanals da communicaziun. Ils manaders dal project èn stads surprais a moda positiva dal sustegn da las visitadras e dals visitaders da l’occurrenza. Sina Rellstab: «Quai è per mai in cler segn, che nus stuain realisar quest concept. Nus essan colliads cun la Viafier Retica, cun ils parcs natirals dal Grischun e cun Grischun Turissem. La basa per la partenza è pia dada cun il di dad oz.» Tge vegn mussà sil bain puril? Il spectrum da temas en il mund da l’agricultura è fitg vast. Sin il bain puril che retschaiva scolas vegnan ils uffants en contact cun la producziun da victualias, la tratga d’animals ubain er cun ils temas persistenza e valurisaziun regiunala. «La producziun d’in ov e dapli che mo cumprar e consumar quel», ha ditg Martin Renner, il manader da communicaziun da l’Uniun purila grischuna. «Tar la savida generala da scolaras e scolars tutga per exempel er da savair ch’il latg na vegn betg be or da la buttiglias da PET», ha Renner ditg durant la discussiun al podium. Il plan d’instrucziun 21 porschia bleras pussaivladads per realisar projects or da la pratica sil bain puril. Er per la manadra da project Sina Rellstab datti bleras pussaivladads da preparar lecziuns da scola sin il bain puril: «D’ina vart èsi impurtant che las persunas d’instrucziun chattian tut las purschidas a moda simpla e survesaivla en l’internet. In’atgna pagina d’internet satisfa a quest basegn. Il medem mument duai er vegnir mantegnì il contact individual e persunal cun ils menaschis d’agricultura. Project che porta sasez è la finamira La purschida da «Scola sin il bain puril» n’è betg nova en il Grischun. En ina furma sume­glianta ha il Plantahof gia realisà quest servetsch pli baud, ma lura surdà la responsabladad a l’Uniun purila grischuna. Quella ha uss surpi­glià il concept dal project naziunal. La gronda sfida al cumenzament dal project «Scola sin il bain puril» dal Grischun vegn ad esser la lavur d’animar magistras e magisters per la chaussa e da gudagnar puras e purs ch’èn pronts da porscher la scola sin lur bain puril. Sin basa da l’anteriur project han 253 scolaras e scolars dal Grischun frequentà l’onn da scola passà lecziuns da scola sin bains d’agricultura.La manadra da project Sina Rellstab è optimistica che questa cifra vegn a s’augmentar a basa da l’interess er demussà a chaschun da l’infurmaziun e da las novas pussaivladads cun l’offerta da scola sin il bain puril. Bains purils porschan lecziuns da scola Mesemna passada è il project «Scola sin il bain puril» vegnì lantschà da nov cun in di d’infurmaziun e da discussiun al Plantahof a Landquart. Scola sin il bain puril sa drizza a scolaras e scolars da la scola populara. Las lecziuns da scola sin il bain puril dattan ina invista directa da la producziun da victualias a las classas da scola dal stgalim da scolina fin al stgalim superiur. Cun pensums captivants pon ils uffants scuvrir cun il chau, il cor ed ils mauns la vita sin il bain puril. Il nov project «Scola sin il bain puril» dal Grischun è vegni lantschà da l’Uniun purila grischuna. (fmr/mg) La manadra da project Sina Rellstab Sina Rellstab en discurs cun la pura e magistra sursilvana Myriam Pelican Persunas da pliras spartas professiunalas han prendì part da l’occurrenza d’infurmaziun «Scola sin il bain puril.»

Mes tip dad oz deriva pli probabel ord da la branscha da managers e duess gidar da spar­gnar energia «mentala» e, sco igl è usit tar managers, auzar la productivitad. Il «problem» da basa è: Jau hai dischurden en mes chau u en mia chasa, perquai che jau stausch pensums adina sin in auter mument. Ina buna metoda da far frunt a quest problem è OHIO. OHIO munta per englais ­«Only handle it once» – Tutga be en ina giada la chaussa e rugalescha quella direct. In bun exempel per OHIO è per exempel la damaun, cura che jau baiv mes café. La scadiola tschuffa lasch jau lura adina sper il lavandin, e là resta quella scadiola lura enfin che jau hai x-insacur ina giada gust da lavar giu ella. Tenor la metoda OHIO, il principi da be tutgar ina giada ina chaussa, na giess quai insumma betg. L’energia ch’i dovra da lavar giu pli tard la scadiola è in zichel pli gronda che da far quai gist directamain. Il medem vala per exempel era per respunder e-mails. Pli ditg che jau stausch enturn da dar ina resposta, e pli bler energia dovra quai per patratgar vidlonder. Perquai pens jau a quest pled magic OHIO. Jau pens er vi da OHIO cura che jau fatsch mias cumpras e turn a chasa. Lura met jau il latg directamain en frestgera, ed il palpiri da tualetta directamain là nua ch’el tutga – e be simplamain sin ina maisa Ma hey, quai è be la teoria, enfin che questa metoda è rutina vai pli probabel in mumentin. Empruvai ina giada – ussa! e be per pli tard! Di per di dat in redactur u ina redactura in tip – senza la garanzia che quel plaschia lura era a tuttas ed a tuts.

Ils magliacudeschs e truschabustabs han puspè visità questa fin d’emna Domat. Là vegnan preschentadas durant ils Dis da litteratura mintg’onn publicaziuns rumantschas. La FMR ha piclà ora quatter ivettas da l’ediziun da quest onn. Per stgatschar il blues da november èn passa 300 persunas vegnidas questa fin d’emna a Domat en la Sala Tircal. Discussiuns animadas e preschentaziuns interessantas – tut en tut radund 20 puncts da program han procurà per buna atmosfera e blera inspiraziun litterara. Durant ils trais dis èn sa preschentads sin il palc radund 50 auturas ed auturs, moderaturas, fotografs, musicistas, linguists, edituras, redacturs e criticras da litteratura. L’emprima ivetta: In cumenzament da furora L’emprim punct culminant dals Dis da Litteratura è stà l’autur bernais Michael Fehr. Sias figuras litteraras èn per part scurrilas, per part tragicas e mussan conflicts umans che dattan da pensar. Cun sia vusch rauca e marcanta ha el prelegì ritmicamain sias istorgias or dal cudesch «Hotel der Zuversicht». Cun sia vusch ferma ha Chiara Jacomet, ensemen cun Momo Kawazoe a la battaria, procurà per in vair terratrembel a Domat. Suenter ina duas chanzuns è il public stà si da las sutgas ed ha cumenzà a sautar ed a sa mover tar ils suns e tuns da «ladunna». La secunda ivetta: L’emprim è in Zürigais Ch’ils texts e las preschentaziuns da Gion Mathias Cavelty èn in pau «schregs» – quai è bain enconuschent. Durant ina «séance da mesanotg» la sonda saira ha el l’emprim preschentà al public ses agens trics e tracs «mentals» avant che surlaschar la tribuna a Stephan Borer, il mentalist per propi e da renum mundial. Quel ha cun sias forzas mentalas (u eri trics e tracs?) pudì engiavinar passaschas casualas da cudeschs u segns zodiacs dad aspectaturas ed aspectaturs. Gion Mathias Cavelty aveva era empermess da materialisar l’emprim uman rumantsch da l’istorgia. E cura che quel spiert alv è lura propi cumparì da tschella vart da la sala, baterlava quel per surpraisa da tuttas e da tuts in net e schuber «Züri-Tütsch» e betg rumantsch. Sechsilüüte empè da Chalandamarz pia! La terza ivetta: Ediziuns scientificas ma tuttina popularas Tranter crimi, poesias, romans e raquints curts meritan cunzunt era trais ediziuns scientificas ina menziun – gist perquai ch’ellas èn era levamain accessiblas per in public pli vast. Per l’ina fiss quai l’ediziun da texts da Clementina Gilly (1852-1942), procurada dal professer da rumantsch a Turitg Rico Valär. Clementina Gilly è l’emprima dunna rumantscha che ha publitgà l’onn 1926 ina collecziun da poesias. Per l’auter èsi in bel fatg ch’i dat ussa finalmain in’antologia da texts surmirans (dapli sin pagina 8). Spectaculara è era l’expediziun dal Lumerin Gion Casper Collenberg (1733–1792), il qual era viagià a ses temp sin l’insla Mauritius. L’ediziun da questa descripziun da viadi da Michele Luigi Badilatti ha impressiunà las preschentas ed ils preschents. La quarta ivetta: Organisaturs cuntents Tenor la communicaziun a las medias han varga 300 persunas visità l’ediziun da quest onn. Quai è bler, era en cumparegliaziun cun ils ultims dus onns che èn stads «unfrendas» da las undas d’infecziun da corona. Il comité d’organisaziun è damai fitg cuntent cun la 31avla. «La notg è populada da demunis, striuns e lufs, malspierts e nanins» ha ditg la moderatura Anna Serarda Campell. – Ma la notg novembrila da Domat è puspè era stada populada da Ladins e Sutsilvanas, Surmirans e Sursilvanas, persunas da lingua tudestga u taliana ch’èn vegnidas a Domat per commentar, discutar, crititgar, sunar e chantar. Dapli dals Dis da litteratura datti sin www.rtr.ch La moderatura Anna Serarda Campell ha manà tras ils trais dis dal festival. Il comité d’organisaziun da la 31avla ediziun dals Dis da Litteratura a Domat cun Sara F. Hermann, Toni Vinzens, Carin Caduff e Laura Pfister, Michele Badilatti (amez) preschenta ensemen cun Claudio Spescha ed Erwin Caduff sia publicaziun dal Lumnezian Gion Casper Collenberg che è viagià a Mauritius. La band Ladunna ha rockà la buda Tircal a Domat Foto FMR Gion Mathias Cavelty a san. observa criticamain las abilitads dal mentalist Stephan Borer che mussa qua in da sias furbarias vi da Maria Victoria Haas.

In punct culminant dals Dis da litteratura a Domat è per regla la concurrenza litterara Premi Term Bel. En il final era quest onn ina squadra giuvna da quatter auturas ed in autur. Ma pertge insumma inoltrar in text ed al suttametter al parairi d’ina giuria publica, in parairi che pudess tut tenor era esser «dir»? – Il Premi Term Bel 2022 da sonda passada ha dà intginas respostas. Igl è sonda suentermezdi, paucas minutas avant las 14.00. Tranter tut la glieud en il foyer da la Sala Tircal a Domat sa chattan era las quatter protagonistas ed il protagonist che vegnan a star en il center tar il proxim punct da program als 31avels Dis da litteratura – il Premi Term Bel. Els vegnan numnadamain a preleger en pauc mument lur texts en sala – ed els vegnan a pudair (u stuair!) udir la valitaziun dad ina giuria litterara. Da gudagnar datti il premi principal ed in premi dal public. Las persunas che prelegian quest onn èn Flurina Badel da Guarda, Janic Maskos da Scuol, Natalia Salzgeber da Gondiswil (BE), Sidonia Pazeller da Tarasp e Viola Cadruvi da Turitg. Il «place to be» L’autura Viola Cadruvi è vegnida nominada quest onn gia per la terza giada per il final, ed ella ha era gia gudagnà il Premi Term Bel. «Mintga quatter onns inoltresch jau in text – ma quai è spira casualitad», di ella riend. L’onn 2014 aveva ella gudagnà il premi da la giuria, il 2018 il premi dal public. Ed ella sa regorda: «Per mai sco autura giuvna era il Premi Term Bel la gronda chaussa, per uschedir il ‹place to be›. Gist per persunas ch’entschaivan da scriver èsi ina enorm bun’occasiun per pudair insumma preleger ina giada publicamain in agen text e da survegnir in resun direct.» Ed ella sa regorda era dad in onn, ch’ils texts eran vegnids prelegids en moda anonima: «Jau seseva lura en sala e nagin na saveva da tgi che quel text era. Da pudair udir ina giada fitg direct las reacziuns amez il public, quai m’è restà ferm en memoria, forsa perfin dapli che la valitaziun da la giuria.» Da la partida per la segunda giada al Premi Term Bel è Sidonia Pazeller, ella era vegnida nominada gia avant dus onns per il final. Quest onn prelegia l’Engiadinaisa in text en rumantsch grischun e di perquai sinceramain: «Mes text è atgnamain mo stà in exercizi en connex cun in curs da rg a l’universitad. Jau l’hai lura inoltrà pli per marveglias, ed ussa sun jau qua!» – Cun tge finamira? – Sidonia Pazeller: «Tut simpel, per survegnir in resun che po sustegnair mes scriver.» Scriver «for fun» Las ulteriuras duas auturas e l’autur prelegian per l’emprima giada en il final a Domat. Ma propi ferm gnervus/as na paran ellas/els betg dad esser perquai en il foyer. Il pli giuven finalist, Janic Maskos che ha gist fatg matura, di: «Na, jau na sun betg gnervus ed jau n’hai er naginas aspectativas spezialas. Jau vuless simplamain avair bler plaschair durant questa concurrenza.» Unicamain Flurina Badel, in’autura rumantscha ch’ha gia gudagnà in Premi svizzer da litteratura, conceda: «Cler ch’jau sun gnervusa, ma quai è gea era in bel sentiment.» Ed ella agiunta cun in surrir: «Però jau avess schon plaschair da gudagnar il premi. A la fin èsi in gieu – ed ils gieus vuless jau atgnamain adina gudagnar.» Tenor in sumegliant princip sportiv para er Natalia Salzgeber da participar l’emprima giada al Premi Term Bel: «Jau scriv per uschedir ‹for fun›. I fa simplamain plaschair da lavurar e glimar vi dad in text enfin ch’ins ha il sentiment ch’i saja bun. Ed ussa vala per mai il principi ‹chi non risica, non rosica›, sco ch’ina amia m’ha encuraschà ina giada.» Janic Maskos furnescha, dasper il «fun», anc in’autra motivaziun pertge ch’el scriva insumma gugent e savens: «Scriver è per mai sco ina pausa durant il mintgadi. Igl è ina metoda per ordinar in pau il dischurden.» Il Premi Term Bel è in term fix Gia blers texts èn vegnids «ordinads» en il decurs dals davos trais decennis per ils Dis da litteratura. La concurrenza dal Premi Term Bel datti en ina u l’autra furma gia dapi l’entschatta dal happening litterar rumantsch, dapi il principi dals onns ‘90. Il modus da la concurrenza litterara è restà quasi il medem: tschintg texts inoltrads vegnan nominads per Domat, là vegnan els discutads e valitads publicamain dad ina giuria, la quala va silsuenter en clausura per dar enconuschent a la fin dals Dis da litteratura ils texts victurs (guarda boxa). Onn per onn datti atgnamain adina avunda (buns) texts rumantschs che pon lura vegnir prelegids, valitads e premiads a Domat. Ina nova experientscha Entant èsi vegnì las 14.00 a Domat. Igl è ruassaivel en la Sala Tircal, schegea che la sala è plaina. Var 150 persunas han marveglias, legian ils texts, taidlan las prelecziuns e scutinan cun ils vischins. Ina finalista suenter l’auter sto ir sin il palc vi da la maisetta a preleger. Silsuenter discutescha la giuria mintga text. Quest onn fan quai Giuanna Caviezel, Rico Valär, Fabiola Carigiet e la moderatura Maria Victoria Haas. La giuria descriva, declera, dumonda, dat tips, picla ora ivettas e valitescha. Entant sesan las auturas e l’autur sco sin spinas en sala e na pon betg pli intervegnir – igl è memia tard, lur text è ussa partì per dal bun. Suenter duas uras è la «tortura» finida per ils finalists. La giuria va en clausura per decider. Uschia ch’igl è da spetgar. Ed igl è il mument per trair bilantscha. Co èsi stà per finalist e finalistas? – Natalia Salzgeber: «Igl è enorm interessant d’udir ina giada direct co che autras persunas legian mes texts. Quai è propi stà ina nova experientscha.» – Sidonia Pazeller: «Da pudair udir ils differents resuns sin mes text, ma er sin ils auters, è stà fitg prezius. Forsa che la proxima giada èsi pli prudent d’inoltrar in text scrit aposta per la concurrenza e betg in exercizi dad in curs da lingua a l’universitad!» – Viola Cadruvi: «La giuria ha propi tutgà bain ils puncts centrals da mes texts. Forsa che jau sun en quatter onns puspè da la partida, tgi sa?» – Janic Maskos: «Quest è ussa stà in’experientscha unica ed extrema! Ma igl ha fatg plaschair. Il resun motivescha, cun quel poss jau lavurar.» – E Flurina Badel? Quella ha gudagnà il gieu ch’ella vuleva gudagnar, malgrà la gnervusadad: «Jau sun uschè engraziaivla che mes text ha funcziunà, tar la giuria e tar il public. I vala la paina da scriver – igl è uschè impurtant ch’i ve­gnia scrit, gist per rumantsch.» RTR ha registrà las prelec­ziuns e las discussiuns da tut ils tschintg texts finalists dal Premi Term Bel: https://www.rtr.ch/cultura/cultura/dis-da-litteratura-2022-sonda-ils-5-da-november Premi Term Bel: duas giadas Flurina Badel L’autura ed artista engiadinaisa Flurina Badel gudogna quest onn tant il premi da la giuria (3000 frs.) sco era il premi dal public (1500 frs.) da la concurrenza litterara Premi Term Bel. Tenor il comité d’organisaziun ha il text «BE CALM» da Flurina Badel pudì persvader «cun sia lingua poetica e sias associaziuns expressivas». Il text da l’autura ladina è in monolog intern che la giuria ha era descrit en la discussiun sco «cascada associativa lung il fil cotschen da l’aua». La donatura dal Premi Term Bel è dapi divers onns la vischnanca burgaisa da Domat. (cdm/fmr) Janic Maskos (dretg) prelegia a la concurrenza Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. Janic Maskos prelegia a la concurrenza Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. Natalia Salzgeber prelegia a la concurrenza litterara Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. La giuria al Premi Term Bel 2022 (da san.): Giuanna Caviezel, Rico Valär, Fabiola Carigiet e Maria Victoria Haas (moderaziun). La giuria al Premi Term Bel 2022 (da san.): Giuanna Caviezel, Rico Valär, Fabiola Carigiet e Maria Victoria Haas (moderaziun). Flurina Badel prelegia a la concurrenza litterara Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. Flurina Badel prelegia a la concurrenza litterara Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. Sidonia Pazeller prelegia a la concurrenza litterara Premi Term Bel als Dis da litteratura 2022 a Domat. La giuria al Premi Term Bel 2022 (da san.): Giuanna Caviezel, Rico Valär, Fabiola Carigiet e Maria Victoria Haas (moderaziun). Duas giadas Badel dal 2022 Suenter dus onns «redimensiunads» causa la pandemia, ha Domat puspè dà liber en la Sala Tircal il palc per ina dimensiun usitada dal program dals Dis da litteratura. Sur tut ils trais dis èn var 350 persunas interessadas vegnidas a Domat per leger, tadlar e ­discutar davart la litteratura rumantscha. A la fin dad in program varià – che steva sut il motto da la «notg» – ha Flurina Badel pudì prender en consegna il Premi Term Bel da la concurrenza litterara. L’autura engiadinaisa ha gudagnà cun ses text «BE CALM» tant il premi dal public sco era quel da la giuria. (fmr/dat)

Anc mai n’èn tantas persunas en Svizra sortidas da la baselgia catolica sco l’onn 2021. Era tar la baselgia refurmada crescha il dumber da sortidas ad in crescher. Las baselgias grischunas vesan ch’i sto dar midadas. Recepts concrets na datti dentant nagins. Il carschen da las sortidas da la baselgia è dapi blers onns ina realitad. Ussa ha il dumber da sortidas dentant cuntanschì in record. Tenor l’Uffizi federal per statistica èn passa 34 000 persunas sortidas l’onn passà da la baselgia catolic-romana. Uschè bleras sco durant nagin auter onn avant. Ed era la baselgia refurmada perda vinavant commembers. L’onn passà è quai stà dapli che 28 000 persunas. Divers motivs Ei dat plirs motivs che la glieud sorta da la baselgia. Tenor ina evaluaziun che l’Institut svizzer per sociologia pastorala ha fatg, a basa da las cifras da l’Uffizi federal per statistica, è la mancanza da la cardientscha in dals motivs per las extradas. In auter motiv è la tenuta da las baselgias envers tschertas tematicas. In exempel pussaivel è la posiziun da la dunna en la baselgia, in auter è la tenuta da la baselgia envers persunas omosexualas. Il terz motiv che vegn inditgà dals responsabels da las baselgias grischunas èn las taglias da baselgia. En quest connex vegn constatà che bleras Svizras e blers Svizzers bandunan la baselgia pervia da l’instituziun baselgia e betg pervi da la taglia sco tala. Ina gronda sfida L’uvestg da Cuira, Joseph Maria Bonnemain, ha scrit sin dumonda da la FMR che l’augment da las sortidas saja pelvair in grond problem ed ina sfida. Sco manader da l’uvestgieu da Cuira prendia el fitg serius questa sfida. «La baselgia è oravant tut la cuminanza da cartentas e cartents. Sco ch’i para è la baselgia per bleras e blers simplamain mo ina instituziun e finì. Tut quellas e quels emblidan ch’ellas ed els sezs èn gea la baselgia. Quai che la baselgia è ed avess dad esser dependa la fin finala da mintga singula e mintga singul.» L’actuar dal cussegl baselgia evangelic dal Grischun e manader operativ da la baselgia refurmada grischuna, Peter Wydler, dat pressapauc en la medema crenna: «La baselgia surviva mo cun il sustegniment da sias commembras e commembers». E vinavant: «Fitg bleras sortidas actualas han da far cun ils raps da taglia ch’ellas ed els pajan per la baselgia, la quala è in’instituziun ch’els na dovran betg.» Blers dovrian lura simplamain in auter argument. «Ins n’è per exempel betg cuntent cun la plevonessa u cun il plevon, ubain che las reglas da corona en baselgia han exclus dals servetschs divins ina part da las commembras e commembers.» Il liom cun la baselgia è svanì «Nus constatain ch’ils contacts cun la baselgia sa restrenschan sin il temp davent da las nozzas ecclesiasticas enfin tar l’instrucziun da religiun dals uffants», di Peter Wydler. Suenter svaneschia il contact cun la baselgia e l’interess per quella na saja betg pli avant maun. L’uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain remartga che la baselgia stuess sa fatschentar bler pli fitg cun ils desideris en il profund da mintga cor uman. Uschia per exempel cun il senn da la vita, cun la funtauna da la segirezza, cun la ventira, la pasch, il mantegniment da la creaziun, l’avegnir, la vita suenter la mort, la dolur ed uschia vinavant. La pledadra da l’uvestgieu da Cuira Nicole Büchel ha confermà ils pleds da l’uvestg e manegià che la baselgia stoppia daventar bler pli proactiva. «Nus stuain ir tar la glieud e render attent a quai che nossa baselgia porscha.» Il glatsch è satigl La baselgia catolic-romana en Svizra ha circa trais milliuns commembras e commembers, var duas milliuns ha la baselgia refurmada. Las retschertgas da l’Institut svizzer per sociologia pastorala concluda che bleras e blers restian anc en la baselgia pervi da ses engaschament social. Ma il glatsch è satigl. Il radio svizzer SRF ha rapportà dacurt d’in studi davart ils trends religius en Svizra. Da quest studi resorta che mintga terza commembra e commember da la baselgia catolic-romana (38%) sco er da la baselgia evangelic-refurmada (37%) pondereschia da sortir. Naginas temas d’existenza Temas d’existenza na paran omaduas baselgias dal Grischun dentant betg d’avair. Recepts concrets na datti er nagins. Peter Wydler da la baselgia refurmada grischuna è da l’opiniun ch’ins stuess cuntanscher meglier quellas persunas che sajan cartentas, che na prendian dentant betg part activamain da la vita ecclesiastica. «Nus stuain ans stentar da cuntanscher tut la glieud.» L’uvestg da Cuira Joseph Maria Bonnemain appellescha a las ragischs da la baselgia: «Sche mintga cristiana e mintga cristian sa stenta seriusamain da viver tenor l’evangeli da Jesus Cristus, survegn quel puspè la forza che ha motivà a l’entschatta dal cristianissem da suandar Cristus.» Pietigot baselgia Cun 34 000 extradas ha la baselgia roman-catolica da la Svizra registrà l’onn passà in record da sortidas da la baselgia. Er la baselgia refurmada perda mintg’onn enturn 28 000 commembras e commembers. Martin Gabriel/FMR La mancanza da cardientscha, la posiziun da la baselgia tar temas da la politica sociala e la ­taglia da baselgia tutgan tar ils motivs ils pli impurtants per sortir da la baselgia. Uschia ha l’institut pastoral sociologic svizzer resumà dacurt cur ch’el ha evaluà pli detagliadamain las datas da las extradas da baselgia da l’Uffizi federal da statistica. In grond problem L’uvestg da Cuira, Joseph Maria Bonnemain, ha ditg a la FMR che l’augment da las sortidas saja in grond problem ed ina sfida per la baselgia. «Sco i para è la baselgia per bleras e blers simplamain mo ina instituziun e finì. Quai che la baselgia è ed avess dad esser dependa dentant da mintga singula e singul», di l’uvestg. L’actuar dal cussegl baselgia evangelic dal Grischun e manader operativ da la baselgia refurmada grischuna, Peter Wydler, ha confermà ils pleds da l’uvestg: «La baselgia surviva mo cun il sustegniment da tut sias commembras e commembers.» La pledadra da l’uvestgieu da Cuira Nicole Büchel è persvasa che la baselgia sto daventar bler pli proactiva. «Nus stuain ir tar la glieud e far attent a quai che nossa baselgia porscha.»

34'000 catolicas e catolics e 28'000 refurmadas e refurmads èn sortids da la baselgia l’onn passà. Quai tenor l’Uffizi federal da statistica. Tar la baselgia roman-catolica svizra n’hai anc mai dà tantas sortidas. Ils motivs per las sortidas èn differents. Quels na ston la fin finala er betg vegnir inditgads sin il formular da sortida. E tge din las baselgias da questas cifras? Ellas han prendì notizia. Dapi decennis scappan las cartentas ed ils cartents da las baselgias. Il record da sortidas para dentant d’interessar in quex ils responsabels da las baselgias. Els fan vinavant sco fin qua e deploreschan in pau, e quai malgrà che la media da vegliadetgna per exempel en ils servetschs divins crescha ad in crescher ed il dumber d’activas ed activs en las plaivs sa reducescha cun gronds pass. Sa chapescha che la baselgia na po betg strair natiers la glieud per ils chavels. E cler che la participaziun a la vita ecclesiastica è chaussa libra da mintgina e mintgin. Ma igl è propi da deplorar che tants train la fautsch en chanvà. Perquai che las baselgias fan sper la lavur en baselgia era fitg blera e buna lavur sociala da diaconia. Nicole Büchel, la nova pledadra da l’uvestgieu da Cuira ha ditg per l’emprima giada en mias ureglias clip e cler tge che la baselgia stuess far: «La baselgia sto ir tranter la glieud e tadlar tge che occupescha la glieud.» Qua èn las baselgias libras gia in pass pli lunsch. Tgisà, forsa che quai è er in motiv che tantas e tants volvan il dies a las baselgias uffizialas e tschertgan il contact cun las baselgias libras. Las respostas negligentas dals responsabels da las baselgias èn stentusas. I ha dà las 12. Ils gremis surordinads da las baselgias han manchentà blers trens. I fiss propi temp da sa fatschentar da las grondas tematicas da la baselgia. Uschiglio pon ins propi dir: Pietigot baselgia.

Cura ch’il parcadi ha plaz ed è lartg avunda è parcar fitg simpel. Pajar per il parcadi è per mai magari pli difficil. Jau n’hai betg adina munaida ed il bler na poss jau dir ordavant quant temp che jau passent en in lieu. Pia chat jau adina puspè in cedel da multa sin mes auto – u meglier ditg chattava jau in chasti. Avant insaquants onns na saveva jau betg co pajar il parcadi en Norvegia. Quai funcziunava sulet cun EasyPak – «ma tge dianter è quai?» – m’hai jau dumandà. La finala era jau vegnida da telechargiar l’applicaziun, inditgar la carta da credit e tut ha funcziunà easy. En Svizra ­n’aveva jau anc mai vesì quai, ma cun ils onns è il sistem da EasyPark sa mess tras era qua tar nus. Cun quella app poss jau chattar ils parcadis en la vischinanza. Arrivada en il lieu poss jau eleger il parcadi cun in QR-­code u in numer e cun l’ura poss jau inditgar quant temp che jau vi ­parcar. Jau inditgesch adina ­dapli, ma ins pudess er prolungar tranteren. Arrivada tar l’auto suenter l’excursiun poss jau interrumper il process da parcar e ma legrar ch’i na dat betg ina multa. Mes tip è pia quel da telechargiar l’applicaziun, betg il davos era perquai ch’in­tginas vischnancas dovran gia quella per dar lubientschas da charrar sin vias d’alp. Er là funcziuna quai tut easy, en ina minuta has la lubientscha e quai tut senza ir sin vischnanca per ina charta u en il restaurant. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. L'applicaziun EasyPark è pratica e gida da parcar uschè che quai na dat multas.

Hans Huonder/FMR A la tschertga en l’internet dad in bun tip hai jau chattà ina glista cun 101 cussegls. Apparentamain è quai ina glista che in docent ha preschentà a ses scolars. Damai ch’il plaz per questa entira glista n’ha betg plaz qua, stoss jau far ina selecziun da quests tips. Qua intgins per ina meglra vita: Leva la damaun 15 minutas pli baud. Prepara tes program per il proxim di la saira avant. Impedescha vestgadira stretga e la dependenza da meds chemics. Regla ad uras impurtants termins. Na ta fida betg da tia memoria, scriva si tut. Prevegna a tut. Procura ina segunda clav per mintga esch impurtant. Di pli savens «na». Tschenta prioritads en tia vita. Guntgescha umans cun ina tenuta negativa. Nizzegia tes temp en ina moda sabia. Simplifitgescha tias spaisas. Fai copias da tuttas impurtantas scrittiras. Planisescha ad uras tes basegns. Reparescha tut quai che na funcziuna betg optimal. Dumonda sustegn per pensums che ti na fas betg gugent. Fai or da gronds pensums purziuns pitschnas. Resguarda impediments sco schanzas. Ta stenta da dar in’egliada positiva sin situaziuns problematicas. Ri pli savens. Sajas adina semtgà per muments cun plievgia. Charsina in chaun u in giat simpatic. Sajas adina pertschert che ti n’has betg adina ina resposta per tut. Emprov da vesair il bun en tut las chaussas. Di insatge charin ad insatgi. Mussa ad in uffant co ch’ins lai sgular in drag. Planisescha il di uschia che ti has er peda da far in gieu. Fai in bogn da stgima. Prenda tias decisiuns en ina furma conscienta. Crai en tatez – na crititgescha betg adina tatez. S’imaginescha che ti sajas in tip che gudogna adina. Lavura vi da tes senn per umor. Na sposta betg adina tut sin damaun. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’emna passada han ins cumenzà a Cuira a bajegiar il nov parc Schelmer. I sa tracta d’in project a la Felsenaustrasse 25A. Sin ina parcella dasper la Plessur, en posses da la cassa da pensiun da la Planzer Transport SA, datti sin ina surfatscha da 4000 m2 in bajetg da trais plauns. I sa tracta dal domicil vegl da la firma da construcziun Implenia. Suenter che quella ha bandunà Cuira ha la possessura, la Nocasa Partner SA, vendì l’areal cun l’intent da construir là in nov parc commercial. Dacurt èn ils partenaris s’inscuntrads per dar l’emprima badigliada dal «Schelmerpark». Finamira èsi da gudagnar firmas dal commerci e mastergn da Cuira per quest nov lieu da lavur. «La purschida da spazi duai cumplettar la surfatscha existenta per commerci e mastergn», ha ditg Flurin Candinas, il respunsabel dal management da construcziun dal project «Schelmerpark». L’edifizi nov porscha ina surfatscha da 10'250 m2 adattada per mastergners ed in magazin da 3490 m2. Il volumen total da la surbajegiada è 109'000 m3.(fmr/abc) Ils respunsabels dal project Schelmer a Cuira, a chaschun da l'emprima badigliada.

Dunnas èn raras en professiuns ed en branschas tecnicas. Mo 18 % da quellas e quels che termineschan ina furmaziun tecnica en la Scol'auta spezialisada dal Grischun èn dunnas. Dunnas en professiuns tecnicas ed en posiziuns da cader duain vegnir promovidas. In arranschament a Cuira ha era mussà ils numerus avantatgs da teams da lavur differenziads. L’Uffizi chantunal per economia e turissem, il Post da stab chantunal per l’egualitad da las schanzas ed intginas dunnas da «Leadership» en l’economia sco per exempel Gianina ­Viglino-Caviezel da l’interpresa Hamilton, Luisa Delgado-Deplazes, interprendidra internaziunala u er Martina Müller-Kamp, commembra da la gestiun da la Banca Chantunala Grischuna èn stadas las protagonistas da l’occurrenza «Diversity in Leadership & Tech» (guarda box). Al cumenzament hai dà dus referats d’impuls e silsuenter ina discussiun al podium, nua ch’ins ha tranter auter er empruvà da skizzar vias per soluziuns da «diversity» en il Grischun. Igl è sa mussà ch’il Grischun ha in grond basegn sin quest champ. Igl è dentant era sa mussà ch’il Grischun ha in grond potenzial per integrar la diversitad. Il Grischun ha potenzial Luisa Delgado-Deplazes, l’interprendidra ed anteriura CEO da l’interpresa multinaziunala Safilo ed oz cussegliadra d’interpresas da renum sco IKEA, ella ha dà impuls en favur da la diversitad ed ha animà da far diever da la diversitad. Las premissas en il Grischun èn idealas e porschan in grond potenzial per viver la diversitad, ha Luisa Delgado-­Deplazes ch’è creschida si en Surselva e che viva oz en l’Engiadina, ditg. «Sco muntagnardas e muntagnards avain nus emprendì da viver la diversitad e quai ha er gia purtà success a nus.» Quai che saja impurtant saja da lavurar cuntinuadamain vid il process da diversitad. Damai era da crear las premissas per promover las dunnas en posiziuns da «Leadership» ed en professiuns tecnicas. Blers obstachels La manadra dal post da stab chantunal per l’egualitad da las schanzas, Barbara Wülser sa fatschenta era professiunalmain cun il tema «Diversity in Leadership &Tech». Ella ha ditg che la mentalitad en las professiuns tecnicas ­saja in impediment per las dunnas d’ir la via d’ina professiun tecnica. En quellas professiuns saja usità ch’ins lavuria en pensums da 100 %. «En il Grischun è il stereotip da las rollas cler: La dunna surpiglia la lavur da famiglia e l’um lavura en sia professiun ed è activ en la publicitad. Quai è la realitad il mument.» La vesaivladad da dapli dunnas en professiuns tecnicas gidass las dunnas da tscherner talas professiuns e da vegnir en posiziuns da cader, ha Barbara Wülser ditg. In visitader dal podium ha manegià durant la pausa, che sias figlias hajan – malgrà ch’ellas avevan fitg bunas qualificaziuns en il rom matematica – tschernì autras direcziuns professiunalas, perquai che la situaziun da la dunna en ina professiun tecnica saja difficila. Surmuntar barrieras Durant il podium suenter ils dus referats d’impuls è vegnì discussiunà co ch'il potenzial da persunas spezialisadas pudessia vegnir duvrà meglier. Per Barbara Wülser che ha manà la discussiun, èsi impurtant en la retrospectiva, ch’ins ha cun questa occurrenza pudì sensibilisar il public per il tema dunnas en professiuns tecnicas. « Da la meglra integraziun da las dunnas en la vita professiunala profiteschan tuts, betg mo las dunnas.» Cun las medemas premissas famigliaras e professiunalas per umens e dunnas pudessia er l’economia profitar fitg. La cumpatibilitad è l’A e l' O Sper ils aspects dal trair a niz il potenzial da l’egualitad, damai cun umens e dunnas en las professiuns tecnicas e da cader, èsi er vegni discutà quant impurtant ch’i saja, che la lavur saja cumpatibla cun la famiglia, la necessitad da structuras cumplementaras a la famiglia, dentant er cun ils differents models da vita. La noziun «diversity» signifitgia er quels differents models da vita. En l’introducziun tar ils referats d’impuls han Barbara Haller e David Schmid declarà en lur moderaziun che la noziun englaisa cumpiglia er ina tenuta, ina tendenza sociala, in process cun la finamira da renconuscher e d' appreziar tut las persunas, quai independentamain da lur origin, da lur schlattaina, da lur orientaziun sexuala u da lur ideologia. Ils votums da tuttas referentas da l’occurrenza “Diversity in Leadership & Tech” sa drizzads a tuttas interpresas grischunas da sa laschar inspirar dal process da l’avertadad envers l’egualitad tranter umens e dunnas en professiuns tecnicas, dentant era envers persunas cun auters models da vita. Occurrenza cun in vast sustegn L’occurrenza «Diversity in Leadership & Tech» a la Scola spezialisada superiura da la Svizra sidorientala (ibW) a Cuira vegn organisada communablamain dal Center d’innovaziun CSEM, dal Post da stab per l’egualitad da las schanzas, da l’Academia Raetica, da «Women in Tech Switzerland», da la Scola auta spezialisada dal Grischun (SASGR), da la Somedia e da l’agentura Markenkern. ­Sustegn porschan tranter auter l’Uffizi per economia e turissem grischun, la Banca Chantunala Grischuna, las ewz, la CMP, la SASGR, la ­Cedes SA, l’Integra Biosciences sco er il Center da las IPM dal Grischun. (fmr/mg) I dat anc bler da far Co statti en il Grischun cun l’uschenumnada diversity? Co ve­gnan integrads umans, independentamain da la schlattaina, da l’orientaziun sexuala e da la derivanza en la societad ed en il mund da lavur? Da quellas dumondas è l’occurrenza «Diversity in Leadership and Tech» sa fatschentada l’ultim mardi a Cuira en la Scola spezialisada superiura da la Svizra sidorientala (ibW). Spezialmain dunnas en professiuns tecnicas èn stadas en il center da dus referats d’impuls e d’ina discussiun al podium. Da vart dal post da stab chantunal per l’egualitad da las schanzas è tranter auter vegnì constatà che gest en las professiuns tecnicas domineschia en il Grischun anc adina il model tradiziunal. (fmr/mg) La cussegliadra d’economia Luisa Delgado ha accentuà las forzas dal Grischun per la diversitad. L’occurrenza «Diversity in Leadership and Tech» ha tratg l’attenziun da bleras participantas ed er participants L’occurrenza «Diversity in Leadership and Tech» ha tratg l’attenziun da bleras participantas ed er participants

Suenter che nursas èn repetidamain vegnidas stgarpadas tar attatgas da luf sin muntaneras protegidas en la Val Stussavgia, ha la surveglianza chantunala da chatscha pudì sajettar in luf mastgel creschì dal triep dal Beverin al lieu da l’ultima stgarpada. Sco quai che l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun communitgescha, vegn l’animal sajettà identifitgà cun agid d'ina analisa da DNA. La notg dals 8 sin ils 9 da november 2022 ha la surveglianza chantunala da chatscha sajettà in luf mastgel da plirs onns dal triep dal Beverin, quai suenter ch’igl aveva dà pliras stgarpadas da nursas ch’eran protegidas en moda cumpetenta. L’Uffizi federal d’ambient aveva approvà ils 28 d’october 2022 la regulaziun. Sch’i sa tracta tar il luf sajettà dal M92, pia dal luf-bab dal triep dal Beverin che dastga vegnir sajettà, sto vegnir examinà geneticamain. L’animal vegn analisà patologicamain a l’Institut per medischina da peschs e selvaschina da l’Universitad da Berna ed identifitgà geneticamain en il laboratori da biologia da conservaziun da l’Universitad da Losanna. Il resultat da l’identificaziun po vegnir communitgà previsiblamain mez december. (cdm/fmr)

Avair il curaschi da cumenzar da nov, far insatge tut auter. Da quai siemian segiramain bleras e blers. En mes tip oz na survegniss vus dentant betg il recept co ch’ins fa quai il meglier, in nov cumenzament. Jau as cussegl da leger in cudesch dad in che fa quel pass. Il protagonist dal roman da Peter Stamm «Das Archiv der Gefühle» (2021) è in caracter scurril. Pli baud era el archivar, perda però la plazza cur ch’ins na memorisescha pli tut en furma da palpiri. El abita sulet en la chasa ch’el ha ertà da sia mamma. Qua lavura el mintga di bleras uras en l’archiv ch’el ha surpiglià da ses anteriur patrun da lavur. Il caos dal mund al fa tema. Perquai ha el dà a sasez la lezia da far urden cun quest caos e betg da stgaffir insatge nov, agen. Uschia ha’l conservà durant 40 onns en ses esser era l’amur da sia vita, senza ch’igl avess dà ina relaziun. I sa tracta da sia conscolara Franziska, la quala ha fatg cun il num Fabienne carriera sco chantadura. Cun 55 onns vegni conscient al protagonist senza num che la vita reala ha da porscher dapli che mo quest spetgar passiv ch’el pratitgescha. El sa metta en contact cun Franziska. Suenter pliras emprovas al gartegi da sa scuntrar cun ella. Ed el vegn a savair ch’igl avess dà duas situaziuns: Sch’el avess prendì l’iniziativa avess lur vita sa splegada autramain. El decida da sa separar da ses archiv e da ristgar in nov cumenzament. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal cudesch da Peter Stamm

La vischnanca da Trin è londervi da surpigliar da la Axpo l’ovra da Pintrun. La crudada a tschep da questa ovra è per la vischnanca pretensiusa e per il chantun involvì medemamain in novum. Da las experientschas da Trin pon en l’avegnir era autras vischnancas concessiunaras profitar. La vischnanca da Trin exequescha actualmain ina procedura che fatschenta anc bleras vischnancas grischunas ed il chantun en ils proxims decennis. La plipart da las concessiuns per ovras electricas grischunas crodan e ston vegnir contrahadas e surdadas da nov. Vischnancas e chantun ha la pussaivladad da far valair il dretg da scadenza (return a tschep) e surpigliar l’ovra. In chaussa che la vischnanca da Trin è gist londervi da far essend che l’ovra electrica concessiunara, la Axpo, n’ha betg interess da prolungar la concessiun per l’ovra Pintrun. Ina fatschenta ordvart cumplexa per ina vischnanca – sco quai ch’il president communal Maurus Caflisch tradescha. «Nus n’avain nagina experientscha cun ina tala fatschenta e lavurain per gronda part sin in terren nov.» Ina ovra modesta Sustegn chatta la vischnanca dad ina gruppa da lavur da 16 persunas che sa fatschenta cun ils divers aspects da la crudada a tschep da l’ovra Pintrun. «Las experientschas che nus faschain cun la crudada a tschep pon autras vischnancas ubain il chantun nizzegiar pli tard.» Maurus Caflisch regorda vinavant che l’ovra Pintrun n’è betg fitg gronda e che Trin è la suletta vischnanca cumpigliada. «En il chantun existan bleras ovras pli grondas cun pliras vischnancas da concessiun nua che la crudada a tschep è in bun tant pli cumplexa.» Cumpiglià en la crudada da tschep è medemamain il chantun Grischun che sustegna la vischnanca e che ha il dretg da surpigliar ina part da l’ovra. Il president communal da Trin ha dentant constatà ch’il chantun n’ha betg dapli experientscha cun la crudada a tschep che la vischnanca: «Per il mument mancan al chantun era las resursas umanas per sustegnair la vischnanca.» Dapli cumpetenza In fatg ch’il chantun vul midar, sco quai che la regenza scriva sin ina dumonda dal deputà Giovanni Jochum (PLD Puschlav). La regenza grischuna scriva dad esser persvadida ch’i saja necessari dad acquistar dapli experientscha e savida en connex cun las crudadas a tschep. «Collavurar stretg tranter vischnancas da concessiun e chantun è indispensabel per che la strategia chantunala da la forza idraulica definida dal Cussegl grond per ils onns 2022 enfin 2050 reusseschia.» En in emprim pass ha la regenza grischuna annunzià da stgaffir ina nova plazza tar l’Uffizi per energia e traffic. I sa tracta dad ina manadra u in manader da project per crudada a tschep. «La regenza grischuna è conscienta ch’i dovra ulteriuras plazzas da lavur cun persunas cumpetentas per realisar la strategia da la forza idraulica.» Vul dir accumpagnar las crudadas a tschep da las ovras e sustegnair las vischnancas. Dapli experientscha ha l’inschigner Walter Deplazes che ha gia accumpagnà avant in pèr onns la crudada tschep anticipada da l’ovra da Russein. L’inschigner da Surrein fa part a la gruppa da lavur furmada da la vischnanca da Trin per la crudada a tschep da l’ovra Pintrun. Deplazes è responsabel da valitar l’inventari da l’ovra. «Las parts bletschas, pia la part da l’ovra en contact cun l’aua sto il possessur surdar gratuit, per las ulteriuras parts esi da fixar in pretsch,» di Walter Deplazes. Artitgel da gumma Bain exista ina passus ella lescha che sforza l’ovra da surdar ils indrizs tar ina crudada a tschep en in «stadi abel da funcziunar.» Per Walter Deplazes ina formulaziun da gumma. «Co vul ins far valair vers l’ovra ch’ils indrizs n’èn betg en in stadi abel da funcziunar e ch’ella haja tralaschà da far las investiziuns necessarias?» Cunzunt sche l’ovra electrica sa ch’ella perda la concessiun insacura en l’avegnir. La crudada a tschep da l’ovra Pintrun è er ord vista da l’inschigner da Surrein in’impurtanta procedura d’emprender per tut las persunas ed instanzas cumpigliadas. Ed il president communal Maurus Caflisch ha cleras imaginaziuns nua che la via da la crudada a tschep maina. El ha skizzà las visiuns vers la radunanza communala da la fin d’avust. «La vischnanca fundescha ina societad che surpiglia l’ovra sche pussaivel en possess cumplain.» Quai vegn dentant strusch ad esser pussaivel sin la fin da l’onn 2024 cua che la concessiun veglia cun la Axpo croda. «I vegn a dar ina lubientscha intermediara dal chantun per il temp enfin ch’il proceder da la crudada a tschep è terminà.» Era la nova societad che maina l’ovra Pintrun sto investir ed ella sto, ubain po, vender energia. Mumentan almain ina interessanta perspectiva che po dentant era puspè sa midar.

45 persunas èn sa participadas la mesemna suentermezdi a Stein en l’Appenzell a l’occurrenza da «kick-off» da l’Uniun Cultura Rumantscha Son Gagl Appenzell. La suprastanza da l’uniun ha preschentà las activitads. Suenter Lucerna è Appenzell/Son Gagl la segunda da las tschintg uniuns rumantschas regiunalas en la diaspora che la Lia Rumantscha ha inizià da ses project per las Rumantschas ed ils Rumantschs en la diaspora. L’Uniun Cultura Rumantscha Son Gagl/Appenzell è ussa damai activa. Ella ha ina suprastanza cun blera ­iniziativa ed ella porscha activitads per uffants, famiglias e creschids. En ses salid ha la presidenta Domenica Tischhauser-Gisep raquintà dal scopo da l’uniun. Per las iniziantas saja – sper la spierta da program – er impurtant da nuar e stabilisar buns contacts socials tranter las Rumantschas ed ils Rumantschs dals dus chantuns Appenzell e Son Gagl. Ina gruppa da gieus, in atelier e cultura «Nus avain tenor il scopo da l’iniziativa da la Lia Rumantscha dà prioritad ad in program per uffants, giuvenils e famiglias» ha la Domenica Tischhauser-Gisep ditg a la FMR. «Per ils pitschens enfin trais onns offrin nus ina fin ­duas giadas il mais ina gruppa da gieus da ­duas uras. Plinavant datti ina spierta d’activitads per uffants da quatter fin dudesch onns. E la terza activitad a partir dal schaner 2023 è in atelier da lingua per uffants. Per las famiglias purschin nus ina fin duas giadas l’onn in suentermezdi da cultura e per ils creschids datti davent dal matg 2023 ina giada il mais in Cafè rumantsch.» Sco quei che Domenica Tischhauser ha er ditg, hajan ella e sias collegas supra­stantas Silvia Camathias-Bodenmann, Joelle Hanimann-Desax e Martina Berther cumenzà il settember cun las lavurs per la nova uniun. «Ils resuns che nus avain survegnì èn stads ­surprendents. Nus n’avessan mai spetgà in uschè grond interess davart da las Ruman­tschas e dals Rumantschs en ils chantuns Appenzell e Son Gagl.» In’iniziativa da la Lia Rumantscha Perquai ch’in terz da quellas e da quels che ­discurran rumantsch vivan ordaifer il territori rumantsch ha la Lia Rumantscha d’iniziar ­uniuns regiunalas en pliras regiuns da la Svizra. Cumenzà cun las activitads han enfin uss l’Uniun Cultura Rumantscha a Lucerna ed dapi ier er quella da Son Gagl/Appenzell. Anc il november 2022 suondan las occurrenzas da partenza da las uniuns da Berna e da Winterthur. Per il secretari general da la Lia Ruman­tscha, Diego Deplazes èsi stà impurtant d’engraziar a las iniziantas da Son Gagl/Appenzell per lur lavur excellenta. «La lavur per il rumantsch en la diaspora vegn fatga en las singulas regiuns. La Lia Rumantscha ha sustegnì la fundaziun ed ils emprims pass da la Uniun Rumantscha Appenzell/Son Gagl cun ina summa da tranter 10 000 e 15 000 francs. En il proxim temp vegnin nus ad accumpagnar l’uniun cun cussegliaziuns e prestaziuns da servetsch.» La finamira da la Lia Rumantscha cun il project da la diaspora fiss tenor Diego Deplazes d’intensivar ils contacts tranter tuttas cuminanzas da la diaspora. Differenzas idiomaticas pretendan avertezza La realitad linguistica da las Rumantschas e dals Rumantschs en la diaspora è la lingua da la maioritad. Er tar las Rumantschas ed ils Rumantschs da l’Appenzell e Son GagI dominescha natiralmain il tudestg il mintgadi. Vitiers vegn ch’ins sto emprender da chapir en ­l’uniun ils differents idioms rumantschs. Quai è ina sfida per exempel en la lavur cun ils uffants. Sco quai che Domenica Tischhauser-Gisep ha ditg, hajan er ella e sias collegas da suprastanza duvrà in temp per s’endisar vid la situaziun interidiomatica. «A la toleranza per auters idioms hai jau er appellà en mes pled da «kick-off. Qua èsi dad esser averts, ma cler, nus Rumantschs dumagnain quai. En nossa suprastanza avain nus per exempel er ina collega che ha emprendì rumantsch. Er quai è pussaivel.» Las activitads en la diaspora creschan Mesemna suentermezdi ha la nova Uniun Cultura Rumantscha Son Gagl Appenzell envidà a sia occurrenza da partenza en il center Auenland a Stein en l’Appenzell Dadora. Circa 45 persunas en furma da 22 famiglias ed intgins osps envidads han prendì part da la festa da «kick-off» ch’è vegnida embellida cun in concert dals musicists Ursina Giger e Martin Bezzola. Entant che Domenica Tischhauser-Gisep, la presidenta da la nova uniun, ha raquintà dal scopo e da la fundaziun da l’uniun ed ha preschentà las activitads dal proxim temp, ha il secretari general da la Lia Rumantscha explitgà l’impurtanza da las activitads per uffants e giuvenils. (fmr/mg) Il secretari general da la Lia Rumantscha Diego Deplazes sedrezza a las Rumantschas ed als Rumantschs da Son Gagl ed Appenzell La presidenta Domenica Tischhauser-Gisep preschenta las activitads da l’Uniun Cultura Rumantscha Son Gagl/Appenzell. Ils protagonists da l’Uniun Cultura Rumantscha Son Gagl/Appenzell: (Da san.) Domenica Tischhauser-Gisep, Diego Deplazes (LR), Joelle Hanimann-­Desax, Martina Berther, Annalisa Schaniel (LR) e Silvia Camathias-Bodenmann.Fotos Elke Hegeman

Jau era sut la duscha, giudeva l’aua chauda e l’odur dal savun lom, ch’i m’è ì tras il chau: Co ­respundess jau la dumonda «tge è vita»? La saira avant er’jau stada a Glion al teater «Gott» da Ferdinand von Schirach. En il center da quest «Gott» stat la dumonda: Duai ina persuna che n’è betg malsauna astgar survegnir in accumpagnament professiunal e segir, sch’ella vul far suicid, pia sch’ella vul sa prender la vita? Mes patratg sut la ­duscha n’era tuttavia betg quel da sa prender la vita, mabain da chattar ina definiziun tge che quai è insumma – «vita». Nus tuts avain massa adjectivs per dir co che la vita è – ni sa esser. La vita è bella, la vita è lungurusa, la vita è in regal, la vita è stentusa, la vita è legra, la vita è crudaivla, la vita è misteriusa, pretensiusa, sabia, interessanta. Quai è tut bel ed endretg, ma tge che la vita è na decleran tut quests pleds betg. Forsa vai cun dir tge che la vita è in pau sco cun dir tge ch’il temp è. ­Augustinus duai avair scrit en connex cun il temp: «Sche nagin na ma dumonda, lura sai jau. Sche jau vi declerar quai ad insatgi, lura na sai jau betg.» Oz, 1600 onns suenter Augustinus, avain nus da tuttas sorts uras che mesiran il temp. Nus avain er criteris da qualitad per buns e nauschs temps. Ma definir cun pleds clers e concrets tge che temp è – n’è anc adina betg simpel. Tgi che viva sa ch’il temp passa. Tgi che viva percepescha la vita en sias manifestaziuns multifaras: la vita umana, la vita dad animals, la vita da plantas, insumma la vita da tut quai che crescha e prosperescha sin noss planet. Vita è in process cuntinuant, in andament che progredescha adina vinavant. Wikipedia menziunescha sut il chavazzin «vita» che ni filosofas ni scienziads n’èn perina schebain l’origin, la dimensiun e la cuntinuaziun da vita ­vegnia mantegnì ed organisà «en e da sasez», ubain sche vita vegnia creada ed organisada d’ina forza divina. Jau guard or da fanestra. En ina da nossas eras autas datti in bel exempel en connex cun vita. Suenter la segunda semnada da ravanels (ch’è stada main productiva che l’emprima) hai jau laschà en la terra dus ravanels che n’eran betg fitg bels. Quels èn creschids ora tuttenina en in tempo rasant, han ussa costs bler pli gross che mia detta, han furmà bellas flurinas alvas e fan ina hazra parita, sco sch’els fissan in roser u in chagliom da rabarber. Fin ussa n’hai jau betg gì gust da strair ora questa creschientscha nunspetgada, talmain m’ha impressiunà questa manifestaziun da vita. Il mais da november èsi inditgà da vegl ennà da far patratgs sur da la mort – era sur da l’atgna – e da sa regurdar dals morts. Da surstar dal svilup e da las dimen­siuns da tut quai ch’è vita èsi tenor mai adina inditgà, mintga di danovamain, ­suenter in concert u in teater e perfin sut la duscha – era sch’ins na chatta betg ils dretgs pleds per definir tge che vita è vairamain. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi ...

Andy Kollegger è il nov president da la Cuminanza d’interess da las vischnancas concessiunarias grischunas. Il giurist ed inschigner è vegnì elegì dacurt sco successur da Not Carl che ha demissiunà suenter diesch onns en uffizi. En la Cuminanza d'interess da las vischnancas concessiunarias èn tut las circa 50 vischnancas grischunas ch’incassan tschains d'aua. Ensemen represchentan quellas vischnancas lur interess politics e publics. L’anteriur politicher e president communal da Scuol, Not Carl è stà il grond promotur da la cuminanza d’interess. Uss ha Carl surdà il presidi al giurist ed electroinschigner Andy Kollegger ch’è er stà durant plirs onns deputà en il Cussegl grond. En connex cun sia motivaziun da surpigliar il presidi da la cuminanza ha Andy Kollegger ditg a la FMR: «Sin il sectur dal provediment d’energia è bler en moviment il mument. Quai ha motivà mai da surpigliar il presidi da la Cuminanza da las vischnancas concessiunarias grischunas.» Differentas sfidas «Ils pretschs d’energia explodeschan e cuntanschan dimensiuns orrentas» di Kollegger. «Da l’autra vart èn las cundiziuns per bajegiar novs implants idraulics creschidas ed èn pli cumpli­tgadas che avant onns.» Andy Kollegger discurra da pliras grondas sfidas ch’èn da tractar ils proxims onns puncto energia idraulica. «Il consum d’energia crescha ad in crescher, malgrà ils appels e las mesiras da spargn.» In exempel nua ch’i na saja betg pli pussaivel d’impedir il diever da forz’electrica saja il svilup d’automobils d’electro. In’auter exempel saja, ch’i vegnia construì pli e pli bleras pumpas da stgaudar per reducir energias fossilas. Tenor Andy Kollegger chaschunia il diever creschent d’energia er dumondas, a las qualas ins stoppia respunder il proxim temp. «La meglra energia è senza dubi quella ch’ins na dovra betg.» Malgrà ch’i vegnia a dar respargns d’energia il proxim temp, saja fitg grev da cuvrir il basegns d’energia dals proxims onns. Politica gioga ina rolla centrala Per il nov president da la Cuminanza d’interess las vischnancas concessiunarias grischunas gioga la politica ina rolla centrala tranter ils producents d’energia idraulica, il chantun Grischun e las vischnancas concessiunarias. «La stabilitad dals tschains d’aua è stada in dals motivs principals che la Cuminanza d’interess è insumma vegnida fundada» di Kollegger. «Entant che las interpresas da concessiun vulevan flexibilisar ils tschains d’aua, han las vischnancas – cun l’agid da la politica chantunala – cuntanschì ch’ils tschains èn vegnids stabilisads.» Cun la nova strategia chantunala da forza idraulica saja previs che chantun e vischnancas concessiunarias fetschian diever dal return al proprietari. Qua tras saja la politica anc pli dumandada. «Nus da la Cuminanza d’interess sustegnain la proposta, che la creaziun da la valur dals implants idraulics, turnia en il Grischun. La gronda sfida n’è dentant betg d’exequir il return al proprietari, mabain da guardar tgi che investescha en la sanaziun da las infra­structuras veglias ch’ins ha surpiglià.» Posiziun n’è anc betg definida En connex cun la strategia idraulica han las vischnancas da la Cuminanza d’interess da las vischnancas concessiunarias anc da definir lur posiziun. Il nov president Andy Kollegger: «Las posiziuns da las vischnancas n’èn tenor quai che jau hai udì betg uschè differentas da quella dal chantun. Ma las posiziuns na vegnan betg ad esser dapertut identicas.» Kollegger ha ditg ch’el vegni en mintga cas ad empruvar d’exequir ses uffizi cun il medem engaschament sco ses antecessur. Tge fa la CI? La Cuminanza d’interess da las vischnancas concessiunarias grischunas è vegnida fundada ils 12 da mars 2012 cun l’iniziativa da l’anteriur president communal da Scuol e president dal Cussegl grond, Not Carl. A la cuminanza appartegnan tschintg corporaziuns da vischnancas. Quai è la corporaziun da vischnancas da Valragn, la corporaziun da las vischnancas concedantas da l’EWZ, la corporaziun d’Engiadina (CEE), da la Surselva e dal Mesauc. Ultra da quai ha la Cuminanza d’interess da las vischnancas concessiunarias nov vischnancas politicas dal Surses e dal Mesauc ch’èn commembras. Andy Kollegger ha surpiglià da Not Carl Dacurt han las represchentantas ed ils represchentants da las tschintg corporaziuns da vischnancas e vischnancas concessiunarias singulas elegì il giurist ed electroinschigner Andy Kollegger sco nov president da la Cuminanza d’interess da las vischnancas concessiunarias grischunas. Kollegger è successur da Not Carl ch’è stà l’iniziant ed emprim president da la cuminanza d’interess durant 10 onns. Andy Kollegger ha ditg a la FMR ch’ils gronds moviments actuals sin il sectur d’energia hajan motivà el d’acceptar la dumonda per surprender quest presidi. (fmr/mg)

Tut che discurra da las pussaivladads e da las limitas da l’intelligenza artifiziala. Ed era tar la lingua rumantscha vegnan sviluppads e promovids il mument divers instruments digitals, p.ex. la translaziun automatica. La FMR ha fatg in pitschen experiment – e publitgescha oz probablamain l’emprim text rumantsch scrit dad A–Z dad ina «maschina». Nunpussaivel, ina maschina na vegn mai a cuntanscher ed a remplazzar l’intelletg e la creativitad dad in autur u dad in’autura! – Durant ils davos onns è quai adina stà in credo per atgnamain prender la tema da l’intelligenza artifiziala (IA). Era il «Tages-Anzeiger» è sa fa­tschentà quest glindesdi en plirs artitgels cun la dumonda quant bain che la «maschina», vul dir l’intelligenza artifiziala sa gia scriver p.ex. artitgels u sgnoccas. E la redacziun vegn a conclusiuns per part suprendentas. Era en il mund rumantsch è l’IA qua u là in tema, p.ex. cun la translaziun automatica sviluppada ils davos mais. Però gist en il mund rumantsch avevi savens num: Quai po forsa funcziunar en ina lingua gronda sco l’englais, ma segir e franc mai en lingua rumantscha! Però las maschinas emprendan ed emprendan – ed ellas emprendan cun in tempo nar. Gia oz stattan a disposiziun tools e programs da scriver che fan surstar, damai era en lingua rumantscha. In’intervista cun l’intelligenza artifiziala La FMR ha vulì far l’emprova. Perquai ha la redacziun fatg il suandant experiment, in test en plirs pass: Nus ans avain annunziads sin la plattafurma cun il num «beta.openai.com/playground». Quai è ina pagina libra, nua ch’in program d’IA scriva sin dumonda entirs texts, sin basa d’algoritmus e colliaziuns/raits betg enconuschentas. Ma il program furnescha texts legibels e reflectads. Damai fissi in instrument ideal p.ex. per scolaras e scolars che ston scriver ina lavur u in cumponiment! Las respostas e propo­stas da text cumparan lura sin quel «playground» sco or da la pistola. Per ina resposta dovra la plattafurma forsa 2-3 secundas. Per entschaiver ha la FMR endatà sin quella pagina – per tudestg – ina dumonda pli spinusa che concerna il rumantsch: «Cura vegn l’ultim Rumantsch a murir?» – Or dad in emprim ping-pong è lura sa sviluppà in curt discurs tranter il redactur e la «maschina» (guarda boxa). Translaziun automatica Però l’entir discurs è vegnì fatg per tudestg, cunquai che la plattafurma sa gea bler, però anc betg enorm bain rumantsch. Perquai ha il redactur lura copià l’entir discurs sin la plattafurma «try.rumants.ch». Quai è gea la pagina cun la translaziun automatica rumantscha ch’è vegnida sviluppada e dada liber quest onn dad RTR. Il resultat da tut quels pass tecnics ed automatics è l’intervista qua daspera. Bain chapì: tut è creà e translatà da l’IA, mintga bustab, mintga punct e comma, tut la scripziun gronda e pitschna. Be las dumondas èn scrittas dal redactur da la FMR. L’entir text ha dà lavur a la redacziun ed a la maschina forsa durant 1–2 minutas. E l’interessant: tar mintga proxim test ha l’intelligenza artifiziala spidà ora respostas differentas. Damai, bun divertiment cun la lectura – ed en cas era cun far sez in test! L’intervista scritta e translatada da l’intelligenza artifiziala FMR: Cura vegn l’ultim Rumantsch a murir? Intelligenza artifiziala (IA): L’ultim rumantsch vegn probablamain a murir il 21avel tschientaner. Ils motivs èn multifars: per l’ina vegn il dumber da Rumantschs adina pli pitschen, perquai ch’adina damain persunas discurran rumantsch sco lingua materna. Per l’autra è la lingua sa midada fermamain ils ultims onns ed ha adina dapli influenza dal talian e dal tudestg. Blers Rumantschs enclegian bain anc la lingua, ma discurran els adina pli darar. Tge pudess ins far cunter? Per gidar ils Rumantschs pudessan vegnir prendidas differentas mesiras. Per l’ina pudessan dapli Rumantschs emprender da discurrer talian u tudestg. Per l’autra pudessan vegnir purschids plirs curs da lingua rumantscha, en ils quals persunas interessadas pon emprender la lingua. Fan Confederaziun, Chantun e Lia Rumantscha avunda per promover il rumantsch? Na, confederaziun, chantun e Lia Ruman­tscha na fan betg avunda per promover il rumantsch. La promoziun dal rumantsch è impurtanta per che la lingua na vegnia betg a murir ora. Fissi però insumma donn, sche la lingua rumantscha muriss? Gea, i fiss donn, sche la lingua rumantscha mora. Il linguatg è numnadamain ina part impurtanta da la cultura da las Ruman­tschas e dals Rumantschs e reflectescha lur identitad. Cura che la lingua mora, va era ina part da la cultura a perder. Commentari Dar or da maun la clav da l’agen success David Truttmann/FMR Pertge scriver sez in commentari – sche la maschina savess gea far quella lavur per mai? Laschain pia scriver l’intelligenza artifiziala (IA) silmain ina part da mes commentari! Sa chapescha adina tenor il sistem sco tar l’intervista qua sura – ed en quest cas cun fitg pitschnas intervenziuns redacziunalas e cun pauca cosmetica linguistica. Mes input è il suandant – cun quai che jau sun memia pultrun da scriver sez in commentari: «L’intelligenza artifiziala fa tema – in commentari.» Sinaquai scriva l’IA, sa chapescha per tudestg e lura laschà ir tras la translaziun automatica rumantscha: «L’intelligenza artifiziala è in svilup che fa tema. Ella pudess remplazzar nossas plazzas da lavur, midar nossas relaziuns e metter nossa societad sin il chau. Nus la stuain observar e regular prudentamain, per garantir ch’ella na dumognia nus betg in bel di.» Pelvair, igl è fascinant. Il text generà da la IA pudess senza dubi esser or da la plima dad in/a schurnalist/a cun pel ed ossa. Ed in lectur u ina lectura na remartga gnanc la differenza. L’intelligenza artifiziala vegn damai d’ademplir mia incumbensa en moda prudenta, analitica e concisa. E tgi che ha gia scrit ina giada in commentari schurnalistic, quel vesa ch’il text creà qua survart sa tegna era vi da la furma classica argumentativa e constructiva dad in commentari. La IA fa ina proposta concreta co ch’i fiss da proseguir – cun «observar» e «regular» il svilup. E surtut: la maschina reflectescha sasezza! Igl è fascinant – ed i fa tema. Gist era sch’ins sa che gnanc ils informatichers na chapeschan betg propi a fund las reglas e las raits, tenor las qualas la IA funcziuna. L’umanitad para damai da dar or da maun la clav da l’agen success: numnadamain in tscharvè che vegn da sa sviluppar sez. Premiera mundiala: l’emprim text rumantsch creà dad ina «maschina» Tgi scriva gist quest text? – «Jau scriv quest text.» – Mo che quella resposta (cursiva) n’ha betg scrit l’autur da quest pitschen text, mabain in program d’intelligenza artifiziala. Però tge è intelligenza artifiziala (IA) atgnamain? – «Il concept da l’intelligenza artifiziala è vegnì proponì per l’emprima giada en connex cun la lavur d’Alan Turing durant la Segunda Guerra mundiala. Turing era in matematicher britannic e scienzà da computers che lavurava vi d’in program militar. Sia lavur ha gì success, uschia ch’ella ha gidà a gudagnar la guerra. Suenter la guerra ha Turing tschentà la dumonda, sch’i saja pussaivel da mussar ad in computer co ch’ins pensa. Quai è la basa da l’intelligenza artifiziala. L’intelligenza artifiziala è la scienza d’elavurar infurmaziuns e da reagir sin novas situaziuns sco quai ch’in tscharvè uman faschess.» – Geabain, era quest text ha scrit l’IA, il redactur ha mo fatg pitschnas intervenziuns redacziunalas. Funcziuna damai l’intelligenza artifiziala era cun crear texts rumantschs? La FMR ha fatg in test – cun resultat surprendent! (fmr/dat)

Tar mias retschertgas en la rait sun jau ma tschentà tschel di per casualitad sin la pagina d’internet dal Grande Dixence, in grond, gea fitg grond lai da fermada en il Vallais. Savevas vus per exempel ch’il mir da fermada dal Grande Dixence è il pli grond da l’Europa? Cun agid da gallarias sa tschenta là l’aua da 35 glatschers per la producziun da radund 2 milliardas uras kilowatt, quai che correspunda circa al consum annual da 500 000 chasadas. Wow! Bain impressiunant, u na? Construì quest coloss dad in mir han ins ils onns 1950–1964 sin 2365 meters sur mar. Ed in dals lavurers vi dal mir era tenor il Lexicon istoric svizzer (HLS) Jean-Luc Godard. Gea, exact quel Jean-Luc Godard (1930–2022) ch’è pli tard daventà in dals pli enconuschents reschissurs da film dal mund. Jean-Luc Godard ha sper sias lavurs era documentà il bajetg gigantesc en in pitschen film da 16 minutas. Il filmin en nair-alv ch’el ha fatg è in bel document dal temp, cun maletgs impressiunants da las lavurs da betun cuntrastà da fina musica da Bach e Händel. Ed igl è dal rest l’emprim film da Godard insumma. Sche vus vulais era guardar, endatai "grande dixence" sin la pagina d'internet www.hls.ch. Il film è gratuitamain disponibel sin la pagina d’internet dal Lexicon istoric svizzer. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

En paucs dis vegn elegì Martin Candinas (AdC) per in onn sco president dal Cussegl naziunal. Damai surpiglia el in dals pli auts uffizis politics insumma en Svizra. Ina damaun da november ha la FMR scuntrà il parlamentari a la staziun a Cuira. In discurs davart «animals dad alfa», il da sis en il lotto ed il model da success svizzer. Ils 28 da november 2022 è in di da festa per il Grischun. Quel di vegn elegì Martin Candinas sco president dal Cussegl naziunal. Quest uffizi han mo paucs parlamentaris grischuns e rumantschs pudì exequir enfin ussa (guarda boxa). Paucs dis suenter si’atgna elecziun stat però en tavla per il cusseglier naziunal Martin Candinas gia il proxim punct culminant – el po manar tras l’elecziun da dus novs cussegliers federals. FMR: Nus ristgain la dumonda: Tgi elegis Vus sco successurs dad Ueli Maurer e Simonetta Sommaruga en il Cussegl federal? Martin Candinas: (ri) I na fiss betg prudent, sche jau dess ussa ina resposta a quella dumonda. Jau vegn a preleger quel di ils resultats da candidatas e candidats, ils resultats che stattan sin il cedel. Ed jau ma legrel nunditg per quel di d’elecziun. Però sco president hai jau d’avair ina posiziun neutrala, e stoss sa chapescha avair plaschair da mintgina e mintgin che vegn elegì. Ma tgi ch’enconuscha mai, quel sa che jau hai tar omadus partidas mes favurits. Vus avais damai gia en testa las persunas che vegnan sin Voss agen cedel. Jau hai en testa tge num che jau vegn a scriver sin mes agen cedel ed uschia a tgi che jau avess il pli gugent. Ed jau hai era en testa tgi che pudess far la cursa. En il cas ideal èsi ils medems nums... Vus vegnis a manar ils 7 da december 2022 tras l’elecziun en l’Assamblea federala. As preparais spezialmain per quel di? Nus avain duas sesidas supplementaras cun il servetsch parlamentar, nua che nus giain tras pass per pass tut las eventualitads. Igl è per mai in absolut highlight da pudair manar tras in’elecziun dal Cussegl federal. Jau n’aveva betg quintà cun quai, cura che la presidenta aveva terminà la davosa sessiun il settember. Duas uras pli tard eri tut auter, cun la demissiun dad Ueli Maurer. E dapi duas emnas èsi ussa in da sis en il lotto da pudair manar perfin tras l’elecziun per dus novs commembers dal Cussegl federal. «Gewählt ist mit 123 Stimmen… Est élu/e avec 123 voix...» – Quels pleds dal president èn d’udir si e giu en ils radios e las televisiuns al di d’ina tala elecziun. Palesescha Martin Candinas quest onn ils resultats per rumantsch? Gea, jau preves da dir quai per rumantsch. Ma quai hai jau anc da discutar en detagl cun il servetsch parlamentar pervi da tut las translaziuns. Però igl è mia finamira da dar enconuschent ils resultats per rumantsch – ed jau pens che quella frasa decisiva chapeschia mintgin. Vus essas in Rumantsch engaschà, essas tranter auter era president da la Gruppa parlamentara lingua e cultura ruman­tscha. Survegn il rumantsch damai atten­ziun speziala durant quest onn presidial? Il rumantsch sto survegnir ina ferma preschientscha. Jau vegn a discurrer mintgadi durant las sessiuns insaquants pleds per rumantsch. Uschia vegn jau era adina a dar il pled per rumantsch, quai che jau hai er adina fatg sco vicepresident. Gia l’emprim’emna vegn repartì a Berna sin mes giavisch in cudeschet cun translaziuns en rumantsch grischun e sursilvan. In project concret è – en coordinaziun cun la Lia Rumantscha – in barat da classas. Tge è Vossa contribuziun en quel connex? Gea, i sa tracta dad in’emna rumantscha a Mustér cun quatter classas svizras, da mintga regiun linguistica. Quels uffants vegn jau era a beneventar en Chasa federala. Nus vulessan era organisar a Berna in inscunter cun tut las emploiadas ed ils emploiads rumantschs tar la Confederaziun. E lura datti differents inscunters che jau preves da far en il territori rumantsch. Mia finamira è da mussar che nossa lingua na viva betg mo en las vischnancas rumantschas, mabain dapertut en noss pajais. Quai vuless jau far, senza ir sin la gnerva a mess collegas en il parlament. Avais tema che quai pudess capitar? Na, igl è simplamain ina dumonda da l’equiliber. Sch’ins exagerescha, lura pudessi era avair in effect negativ. Jau vi far diever a moda simpatica dal rumantsch, betg esser in fundamentalist rumantsch, mabain simplamain esser in Rumantsch cun corp ed olma che mussa che nossa cultura viva. Sper il rumantsch datti segir anc autras tematicas che Vus vulessas accentuar? Gea, la diversitad da la Svizra. I na va betg mo per il rumantsch, mabain per tuts quatter linguatgs naziunals, ils quals jau emprov era da discurrer durant mes onn da presidi. A la fin dals quints na sun jau betg mo il «president dal Grischun», mabain represchent l’entira Svizra. Il 2023 festivain nus er il giubileum da 175 onns da la Svizra moderna, da la Constituziun federala cun tut ses sistem politic. I vegn a dar diversas occurrenzas, perquai che nus pudain propi esser loschs da quella constituziun ch’è dal rest vegnida revedida dapi 1848 mo duas giadas. Ella era ve­gnida elavurada en 31 sesidas en 51 dis. Noss fundament democratic e federalistic merita dapli valita e persvasiun, gist sch’ins observa ils svilups a l’ester. Noss sistem svizzer n’è betg perfect, però i na dat nagin meglier! Ils davos dus onns eras Vus vicepresident dal Cussegl naziunal. Vus avais era numnà quai ina giada in «emprendissadi» per il presidi. Essas Vus ussa madir? Sco tar l’emprendissadi vesan ins quai pir cura ch’ins fa la lavur senza il patrun che cusse­glia e controllescha. Jau hai il sentiment dad esser preparà ed jau ma legrel fitg. Quest uffizi vegn ad avair absoluta prioritad durant il proxim onn. Jau vegn a prender fitg serius l’incumbensa, senza dentant prender mamez memia impurtant. Vus avais era ditg d’avair respect da l’uffizi, schegea che Vus enconuschais dapi indesch onns il manaschi a Berna. Tge procura per battacor? Quels 200 collegas en il Cussegl naziunal èn per uschè dir tuts «animals dad alfa». E da manar ina tala gruppa n’è segir betg uschè simpel. A la fin èsi simplamain impurtant dad esser acceptà en la chombra. Sch’ins ha il regal da survegnir in tal uffizi, lura èsi era dad ir vidlonder cun respect envers ils carstgauns ed envers l’instituziun. Vus essas enconuschent sco persuna che debattescha gugent e ferventamain. Ma il president dal Cussegl naziunal sto savair taschair – era sch’i tenta da dir l’opiniun. Quest uffizi è damai cumplettamain cunter la natira da Martin Candinas! (ri) Jau vegn a stuair morder savens sin ils dents! Intginas persunas m’han ditg che jau vegnia a patir sco in chaun… Jau na crai betg che jau vegnia a patir uschè ferm, però senza dubi stoss jau morder sin ils dents. Jau hai simplamain gugent la debatta politica e sun era fermamain persvas ch’ins po mussar chantuns, era sch’ins argumentescha or dal center dal spectrum politic. L’uffizi da president cuzza in onn – e silsuenter candidesch jau anc ina giada il 2023 per quatter onns en il Cussegl naziunal. Sche jau vegn elegì, lura poss jau silsuenter puspè m’engaschar plainamain cun mes votums e mias posiziuns. Ma durant quest onn na pudais betg «laschar ora il portg» en dumondas politicas. Il pli ferm vegn jau a patir cura che nus tractain en la sessiun d’enviern la lescha da chatscha e la dumonda dal luf. L’auter onn vegn er anc la revisiun da la lescha da las segundas abitaziuns. Senza dubi, i vegn ad esser ina da mias grondas sfidas da quest onn da betg «far politica» uschia sco che jau fatsch normalmain. Però quai vegn jau schon a surviver. Vus avais il presidi gist en in onn d’elecziun naziunala. In dischavantatg? I po esser in avantatg ed in dischavantatg. La preschientscha sco president dal Cussegl naziunal – a livel naziunal – è natiralmain gronda. Percunter vegn jau ad esser main preschent en il Grischun. Che jau na poss betg mussar cun il medem engaschament mias posiziuns, quai è segir in dischavantatg. Ma suenter 11 onns en il parlament crai jau che la glieud enconuschia mias posiziuns. Midain cumplettamain tema, cun ina dumonda cardinala: È la Svizra en ina crisa? Na, jau na crai betg che la Svizra saja en ina pli gronda crisa che ils pajais vischins. Tut ils stadis enturn nus han sfidas. E sche jau guard p.ex. las difficultads da la coaliziun en Germania ubain la midada da la regenza en Italia, lura vesain nus che noss sistem politic svizzer è ideal. Surtut na dat el a nagin memia blera pussanza, igl è in model da success che dat stabilitad. Però cler, era nus en Svizra essan confruntads cun grondas sfidas, ma da ­discurrer da «crisa» è sbaglià. Pandemia, guerra en l’Ucraina, midada dal clima, stgarsezza d’energia, manco da persunal qualifitgà, depopulaziun en las muntognas… – Tge fa atgnamain il pli ferm quitads a Martin Candinas? A livel internaziunal èsi segir la guerra en l’Ucraina. Nus na savain betg co ch’i va vinavant. Nus na savain betg tge fin che quai prenda cun la Russia. En colliaziun cun quella guerra stat la previsibla stgarsezza d’energia. Ella mussa che nus na pudain betg avair tut – dad ina vart vulair energias regenerablas ed a medem mument vulair metter enorma paisa sin la protecziun da la natira. Qua stuain nus chattar ina nova chapientscha tranter producziun e protecziun. A l’intern dal pajais vai tenor mai era per las regiuns da muntogna, quellas èsi da tegnair activas, vivas ed interessantas. Gist en la politica d’energia ves jau ina gronda schanza per nossas regiuns, las qualas ston pudair profitar ferm dad ina producziun d’energia indigena sin lur territori. Quest proxim onn essas Vus president dal Cussegl naziunal. – E lura, co cuntinuescha la carriera politica da Martin Candinas? Apunta, en il cas ideal vegn jau reelegì il proxim onn sco cusseglier naziunal. I faschess enorm plaschair da politisar ulteriurs quatter onns a Berna, per m’engaschar per mias tematicas: la digitalisaziun, il traffic public, las regiuns da muntogna, il rumantsch, en general per ina buna convivenza en nossa patria. Quai vuless jau far cun cor ed engaschament. Ma la dumonda era atgnamain in’autra. Vus essas anc giuven – 42 onns – e gia indesch onns en il Cussegl naziunal. Datti ponderaziuns en tge direcziun che Voss viadi politic pudess ir? Jau n’hai mai planisà grondamain en mia vita. Per mai èsi simplamain prioritar da pudair cuntinuar cun l’engaschament politic a favur da las tematicas che ma stattan a cor. Gugent fatsch jau quai ils proxims onns en il ravugl dal Cussegl naziunal. Tge che vegn suenter, sche jau cuntinuesch u sche jau vuless ir en l’economia privata, quai lasch jau avert. Per il mument ma legrel jau per mes onn presidial. Sch’i vegn liber in post en la regenza grischuna, lura croda savens era il num da Martin Candinas. È in post en l’executiva insumma in tema per l’um che ha uschè ­gugent la debatta? Actualmain datti per mai mo in tema: il ­presidi dal Cussegl naziunal! E silsuenter vegn la reelecziun en il Cussegl naziunal. Jau na fatsch damai insumma nagins plans. Ussa entschaiva in onn intensiv cun blers viadis per represchentar il parlament e la Svizra. Vus essas um e bab da famiglia, avais trais uffants en la vegliadetgna da scola. Tge è il deal cun Vossa famiglia? Nus n’avain atgnamain nagin deal! Ma igl è fatg giu ch’els possian giavischar en vista al surproxim onn, il 2024, nua che nus giain en vacanzas, forsa perfin in zichel pli lunsch e pli ditg che uschiglio. I va puspè ina giada en direcziun da la mar. Ed jau hai en mintga cas empermess da ma stentar il 2024 da porscher dapli temp ad els ed a lur giavischs. En paucs onns mussa forsa in da Voss ­uffants plaschair per la politica e vul s’engaschar. Tge cussegl al dais sin via? Resta tar tias persvasiuns e dà gas! – Il buob grond va ussa en la sisavla classa e stat davant la dumonda: gimnasi u scola secundara? Or da mi’atgna experientscha al di jau: Fa quai che ti has gust, però dà tut! La persvasiun e l’engaschament è quai che quinta – e quai emprov jau da’ls dar sin via. Ma partenent politica: il mument din mes uffants plitost che quai che jau fatsch na fetschian els segir betg! Po dar che quai sa mida. Jau vegn a sustegnair els uschia ni uschia sin lur via. Per finir – nua tegna il president dal ­Cussegl naziunal ses pled dals 1. avuost? A Poschiavo. A mai eri impurtant dad ir en ina regiun cun in’autra situaziun da lingua minoritara. En Surselva hai jau gia tegnì il pled dals 1. avust pli u main en mintga vischnanca. La festa naziunala sin la plazza communala a Poschiavo, quai è segir era in dals highlights da quest proxim onn. President «naziunal» cun 42 onns Martin Candinas è cun ses 42 onns il cusseglier naziunal grischun ch’è il pli ditg en uffizi. Il commember da l’Allianza dal Center (AdC) è numnadamain vegnì elegì avant indesch onns (2011) en questa chombra federala, a ses temp però anc sco commember da la Partida cristiandemocratica (PCD). Sias tematicas politicas èn surtut il traffic public, il svilup da las regiuns da muntogna, la politica sociala e dumondas da medias. A livel naziunal è el s’exponì sco adversari da las iniziativas da «NoBillag» (2018) e da la limitaziun da las segundas abitaziuns (2012). Che la Svizra enconuscha oz in congedi da paternitad da duas emnas è d’engraziar ad in’iniziativa parlamentara da Martin Candinas. Martin Candinas è naschì il 1980 a Rabius, è lura s’enga­schà gia en giuvens onns en dumondas politicas, da quel temp anc en il ravugl da la Giuvna PCD. Da 2006 enfin 2011 è el stà deputà per la Cadi en il Cussegl grond. El viva oz cun sia dunna e ses trais uffants a Cuira. La festa per sia elecziun – organisada dal chantun Grischun – vegn a sa splegar tranter Mustér e Cuira, vegnend dal Vallais, viagiond lura cun la Viafier retica giu da la Surselva. (fmr/dat) Ils presidents grischuns Il/la president/a da mintga chombra federala (Cussegl naziunal e Cussegl dals chantuns) vegn elegì mintgamai per in onn. Els han l’incumbensa d’organisar las sessiuns ensemen cun il biro parlamentar, han da manar tras las debattas parlamentaras ed els represchentan ils cussegls vers anora, era vers l’exteriur. En l’istorgia da la Svizra moderna han pir tschintg Grischuns presidià mintgamai durant in onn il Cussegl naziunal: Andreas Rudolf von Planta: 1865/66 Andrea Bezzola: 1885/86 Alfred von Planta: 1913/14 Giusep Condrau: 1956/57 Martin Bundi: 1985/86 Martin Candinas è damai suenter bunamain 40 onns il proxim parlamentari grischun. Atgnamain eri previs che Heinz Brand daventia president dal Cussegl naziunal l’onn 2020/21. Dentant n’è el betg vegnì reelegì en il parlament l’onn 2019. Presidents grischuns dal Cussegl dals chantuns hai gia dà otg: Florian Gengel: 1878/79 Luzius Raschein: 1897/98 Felix Calonder: 1911/12 Friedrich Brügger: 1918/19 Andreas Laely: 1932/33 Arno Theus: 1970/71 Luregn Mathias Cavelty: 1989/90 Christoffel Brändli: 2007/08 Ina dunna grischuna n’ha anc mai presidià ina da las duas chombras a Berna. Cusseglier naziunal Martin Candinas en discurs cun la FMR en in’ustaria a Cuira. Dapi indesch onns politisescha Martin Candinas gia en il Cussegl naziunal. Durant il proxim onn 2022/23 vegn el a presidiar quella chombra. Martin Candinas a la staziun da Cuira, en viadi vers Berna, nua ch’el daventa ils 28 da november 2022 il sisavel parlamentari grischun che astga presidiar il Cussegl naziunal. Martin Candinas a la staziun da Cuira, en viadi vers Berna, nua ch’el daventa ils 28 da november 2022 il sisavel parlamentari grischun che astga presidiar il Cussegl naziunal. Cun gronds pass vers Berna Il cusseglier naziunal Martin Candinas va cun svung e schlantsch vers la proxima sessiun. La fin da november vegn el numnadamain elegì per la durada d’in onn en in dals pli auts uffizis en Svizra – el daventa president dal Cussegl naziunal. Durant dus onns ha el ussa gì la chaschun da sa preparar cun in «emprendissadi» sco vicepresident. Ma bainprest vegni serius. La FMR è sa scuntrada cun il parlamentari tar la staziun da Cuira ed ha discurrì cun el davart il rumantsch, la crisa en Europa ed ils cussegls ch’el dat a ses uffants. (fmr/dat)

La savida d’ina presidenta u in president communal, d’ina chanzlista, d’in manader da finanzas u er d’in manader d’in uffizi da construcziun è in dals pli impurtants stgazis d’ina administraziun communala. Cun in pachet da mesiras vul la regenza promover la cuntinuitad da las autoritads communalas. Nagina cuntinuitad munta che la savida en ina administraziun communala va a perder. Bleras midadas persunalas sco per exempel en l’ultim onn tar la vischnanca Lumnezia pon chaschunar largias sin il sectur da la savida d’ina administraziun communala. Il meglier program d’archiv na nizzegia nagut, sch’il persunal u ils commembers da la suprastanza communala na san betg nua ch’els survegnan las infurmaziuns. La regenza grischuna scriva en ina communicaziun ch’ella haja constatà, che las incumbensas per manar ina vischnanca sajan sa midadas fundamentalmain ils ultims onns. Las incumbensas sajan er daventadas pli pretensiusas. Sch’ins na dettia betg cuntrapaisa, saja il federalissem periclità. Las pretensiuns èn creschidas «As imaginai ina giada, sch’i n’avess betg dà las fusiuns da vischnancas en il Grischun ils ultims 15 onns. Cun la mancanza da forzas la lavur qualifitgadas, na vegniss ins strusch pli d’occupar tut ils uffizis communals.» Quai ha Simon Theus, manader da projects tar l’Uffizi chantunal da vischnancas ditg en discurs cun la FMR. Tut las fusiuns hajan levgià la situaziun da persunal. E vinavant: «En las vischnancas dal Grischun n’è la situaziun da mancanza da forzas qualifitgadas betg in problem il mument. Igl è dentant in tema tar il chantun e pudess era daventar in tema tar las vischnancas.» Ils process d’ina vischnanca sajan sa midads enorm ils davos decennis. Era las incumbensas da las vischnancas sajan creschidas. Il portfolio d’incumbensas bler pli grond haja dentant surtut er da far cun las pretensiuns da qualitad che sajan creschidas. Simon Theus: «Nus vesain che quest svilup vegn a cuntinuar en l’avegnir.» Dapli infurmaziun En la communicaziun da la regenza stat scrit d’in pachet da mesiras senza numnar mesiras concretas. Tenor Simon Theus stoppia ins te­gnair dapart l’incumbensa da la suprastanza communala e quella da l’administraziun. «Per las suprastanzas vulessan nus promover l’infurmaziun cun dapli broschuras e manuals pertu­tgant las tematicas politicas actualas. Plinavant vulessan nus promover il plaschair da surpi­gliar in uffizi politic en vischnanca. Quai san ins per exempel far cun videos explicativs che mussan cun ina lingua fitg chapaivla e simpla ils process politics ed administrativs.» Cumenzar tar ils uffants Simon Theus da l’Uffizi chantunal da vischnancas ha confermà ch’i dettia er ina proposta per visitar las scolas. «La presidenta u il president da vischnanca pudess visitar regularmain las scolas e rapportar da la lavur da sia suprastanza. «I dat singuls exempels che quai ha propi purtà insatge, ed è en quest senn stà in success. Quai ch’i dovra è simplamain in concept che mussa er co che quai po vegnir fatg cun success.» La regenza haja surdà a l’Uffizi chantunal da vischnancas l’incumbensa da crear la basa, damai ils manuals per quests pass da promoziun. Plattafurma da savida en lavur La regenza vul augmentar la collavuraziun tranter las vischnancas. Ina da las mesiras che vegnan evaluadas il mument tar l’Uffizi da vischnancas è tenor Simon Theus ina nova plattafurma da savida digitala. «Sch’ina chan­zlista u in chanzlist ha per exempel ina dumonda davart in tema e tschertga ina resposta, po el far la dumonda via questa plattafurma. Sche questa dumonda è gia vegnida fatga ina giada d’insatgi e respundida lura è l’infurmaziun arcunada en il sistem. Sche la dumonda n’è betg arcunada, lu vegn ella deviada directamain tar duas u trais persunas dal fatg che pon lura dar la resposta giavischada.» En auters chantuns sajan quels sistems per part gia realisads, ha Theus ditg. Per il Grischun è l’Uffizi chantunal da vischnancas vidlonder da sviluppar ins si­stem ch’ins vegn probablamain a testar en in project da pilot. Manar ina vischnanca è vegnì pli grev Las incumbensas da manar ina vischnanca èn sa midadas fundamentalmain ils ultims onns. Ed ellas èn daventadas pli pretensiusas. Senza avunda forzas giuvnas adattadas en la politica communala ed en l'administraziun èsi difficil da mantegnair in federalissem d'auta qualitad. Il federalissem che divida las incumbensas sin level da chantun e vischnancas è perquai periclità. Cun differentas mesiras vul la regenza far frunt a questa tendenza. Per quest intent preschenta ella in pachet da mesiras. L'Uffizi chantunal da vischnancas è vidlonder da realisar quellas. (fmr/mg)

La «Marke graubünden» s’occupa en il futur dal tema persistenza. Questa tematica è er vegnida discutada gievgia al terz Di da marca a Cuira. Il segund accent che l’organisaziun da marca dal Grischun metta en ils proxims onns è la trilinguitad grischuna. Dapi l’onn 2017 vegn la «Marke graubünden» gestiunada da l’interpresa Quant da Flem. L’entschatta da november ha la regenza grischuna prolungà l’incumbensa da prestaziun cun l’interpresa da communicaziun privata fin l’onn 2025 per la. La «Marke graubünden» e ses bundant 70 partenaris vulan uss sviluppar vinavant il concept da la marca. La finamira saja da mussar ch’il Grischun sco chantun da vacanzas, recreaziun, furmaziun e lavur cun tut sias bellezzas e sias fermezzas, dettia paisa a la persistenza, ha Gieri Spescha, il mainagestiun da la «Marke graubünden» ditg envers la FMR. Persistenza credibla Il focus tematic futur da la «Marke graubünden» è damai la persistenza. «La noziun persistenza stat per ina chaussa ch’è tenor nus existenziala er per l’avegnir da la marca» ha Gieri Spescha declerà. Senza persistenza tschessan tuttas valurs qualitativas da noss chantun.» La marca stoppia cun il tema persistenza tuttina restar credibla ed autentica. «La «Marke graubünden» sto sa posiziunar a moda e maniera fitg clera e datiers da la realitad, sch’ella vul avair success vinavant.» Ils davos mais han Gieri Spescha e ses team lavurà vi dal concept dal focus persistenza ed involvì exponents da tut ils secturs professiunals dal Grischun. Uschia èn l’agricultura, il commerzi, organisaziuns da prestaziuns da servetsch ma er ils parcs da la natira e las organisaziuns da lingua stadas integradas en la dumonda tematica dal futur da la «Marke graubünden». Gieri Spescha: «En ina gruppa da lavur avain nus discutà il tema persistenza ed evaluà tge puncts che la l’organisaziun da marca duai implementar en ses concept futur.» Quest process la l’organisaziun da marca dal Grischun è er vegnì preschentà durant il di da marca che ha gì lieu a Cuira. La trilinguitad La trilinguitad grischuna è il segund tema en las activitads futuras da la «Marke graubünden.» La marca correspunda uschia ad in postulat da las organisaziuns da lingua en favur da la trilinguitad grischuna. «La trilinguitad tutga tar la DNA dal Grischun e perquai ponderain nus co e nua che nus pudessan integrar la trilinguitad en nossas activitads» uschia Gieri Spescha. Tant tar la persistenza sco er tar la trilinguitad grischuna vul la «Marke graubünden» offrir ina plivalur a ses partenaris. Vers anora duai vegnir mussà la ritgezza dal Grischun sco lieu da viver e da lavurar. Qualitad avant quantitad Gieri Spescha ha ditg che La «Marke graubünden» restia er cun il focus da la persistenza in instrument per schendrar identificaziun ed identitad. «En il center stat adina la qualitad e betg la quantitad.» Tenor Spescha na vul la «Marke graubünden» betg per tut pretsch dublegiar il dumber da partenaris. Percunter duai vegnir dà pais a la qualitad. L’element il pli impurtant da la marca grischuna saja la communicaziun: «Per declerar co che la «Marke graubünden» funcziunescha èsi da dir, ch’i dat ina vista interiura vers ils partenaris da la marca ed ina vista vers anora per cuntanscher il public. Ils partenaris numnads èn quels che sa preschentan cun la «Marke graubünden» en lur identitad visuala. Quai èn ospitals, bogns ubain er regiuns turisticas. Tar ils partenaris tutgan dentant per exempel er manaschis e butias d’agricultura.» Tar la part vers anora ha Gieri Spescha accentuà il bun image da la «Marke graubünden». «Nus avain ina fitg buna reputaziun en Svizra cun nossa organisaziun da marca. Il Grischun vegn percepì, quai avain nus er vesì dacurt a l’OLMA.» Per declerar la funcziunalitad da la «Marke graubünden» cun in exempel actual ha Gieri Spescha numnà il Di da marca. Qua mettia l’organisaziun da marca a disposiziun ina plattafurma, nua ch’ils partenaris possian sa barattar e stgaffir novs contacts. L’organisaziun da marca ha envidà ier gievgia per la terza giada ad in tal Di da marca. «Marke graubünden» cun focus persistenza La «Marke graubünden» s’occupescha da la persistenza. Las ideas èn vegnidas preschentadas al Di da marca.

Tenor l’Uffizi chantunal da sanadad han circa 10 % da Grischunas e Grischuns laschà far il segund booster fin ussa. La gronda part da quellas e quels che han laschà far il segund booster èn seniors. La populaziun sut 65 onns è pli reservada envers la quarta vaccinaziun. La FMR ha fatg trais dumondas en chaussa a la media chantunala Marina Jamnicki. Per la media chantunala, Marina Jamnicki, datti dus motivs daco che pli paucas e pli paucs sa laschan vaccinar quest atun. In motiv saja che las instanzas da sanadad n’hajan betg fatg tanta reclama per il booster sco avant in onn. Ed il segund motiv saja che la glieud saja stancla da s’occupar dal coronavirus ed uschia er dal booster. Marina Jamnicki: «Blers constateschan ch’il booster na gida betg cunter l’infecziun, mabain be cunter decurs pli grevs. Quellas e quels che van, spetgan pli ditg cun far la vaccinaziun, perquai ch’i ha dà relativamain paucs decurs grevs. Marina Jamnicki ha gì sezza en ses conturn in cas cun in decurs grev, perquai haja ella decidì da laschar far il booster per impedir in decurs pli grev. FMR: Blera glieud na fa betg stim pli da distanzas e reglas d’igiena sco avant dus onns. Ha la populaziun pers il respect dal coronavirus? Marina Jamnicki: Il virus è arrivà – e la populaziun ha emprendì da viver cun el. Avant il coronavirus devi autras malsognas da respiraziun ed uss è Covid ina da quellas. Gea, la tema dal virus è tschessada e quai ha ses buns motivs: I dat damain decurs grevs dal virus. Da l’autra vart hai jau l’impressiun che la glieud è pli precauta. I vegn purtà mascrinas, sch’ins n’è betg en gamba ed ins stat a chasa per betg infectar il conturn, ins na va betg en l’uniun la saira sch’ins n’è betg en gamba etc. La relaziun cun il coronavirus è sa midada. Blera glieud e fitg sceptica en connex cun la vaccinaziun pervia dals effects laterals. Ins sa referescha a studis che rendian attent ad effects laterals pervia da la la vaccinaziun. Co duai il laic s’orientar? Abstrahà dals studis poss jau respunder en general suandantamain: Il ristg d’avair sintoms e disturbis corporals suenter ch’ins ha gì ina infecziun da Covid è considerablamain pli grond ch’il ristg da disturbis suenter la vaccinaziun. Quai vul dir, sch’ins ha tema d’in grev decurs dal virus, lura èsi meglier da far il booster. Quel protegia d’in grev decurs e da consequenzas da «Long Covid». Datti blers cas cun grevas consequenzas suenter ina vaccinaziun? Areguard ils grevs effects posteriurs d’ina vaccinaziun han ins fatg perscrutaziuns approfundadas. Quai ch’ins sa oz è ch’i ha dà singulas inflammaziuns dal muscul dal cor. Ins discurra qua da paucs cas. Ed ins sa ch’il ristg d’ina inflammaziun dal muscul dal cor suenter ina infecziun da Covid è pli probabla che suenter ina vaccinaziun. Oz è 70 % da la populaziun svizra vaccinada cunter Covid. Las consequenzas grevas n’èn betg fitg derasadas, uschiglio avess la mesadad da quellas e quels ch’èn vaccinads da batter cunter las consequenzas grevas da la vaccinaziun. Quai n’è definitivamain betg il cas. Fitg derasads èn percunter ils sintoms miaivels sco mal il bratsch e febra durant in u dus dis. Vus argumentais pli differenzià che avant in onn pertutgant la vaccinaziun. Daco? Jau sun persvasa da la vaccinaziun cunter il coronavirus. I n’ha anc mai dà in vaccin ch’è vegnì intercurì uschè minuziusamain sco ils vaccins cunter Covid. La segirezza dals vaccins è incontestabla e na po betg vegnir messa en dumonda or dal punct da vista da la scienza. Avais vus autras resalvas? Tge che jau ma dumond è, sche tuts dovran propi la vaccinaziun. Ils uffants da 5 fin 16 onns han per exempel in decurs fitg miaivel dal virus. Qua porta ina vaccinaziun pauc. Quai vegn er constatà fitg cler en la recumandaziun nova per far la vaccinaziun. Tar ils attempads sur 65 onns vesa quai or tut auter e tar la gruppa da giuvens e pli vegls fin 65 èsi ina decisiun persunala a basa da la situaziun persunala e da sanadad. La glieud viva cun il virus Var 30 % da Grischunas e Grischuns sur 65 onns han laschà far il segund booster cunter Covid fin quà. Tar las ulteriuras categorias da vegliadetgna è la quota da quellas e quels che han laschà far la vaccinaziun da booster circa tuttina auta sco il dumber che ha laschar far la vaccinaziun cunter la grippa normala. Per la media chantunala Marina Jamnicki datti dus motivs daco che pli paucas e pli paucs laschan far il booster. In motiv saja ch’ins n’haja betg fatg tanta reclama per il booster ed in auter che la glieud saja stancla da s’occupar dal coronavirus e cunquai er dal boo­ster. Marina Jamnicki: «Blers constateschan ch’il booster na gida betg cunter l’infecziun, mabain be cunter decurs pli grevs. Quellas e quels na van betg uschè svelt per far la vaccinaziun.» Auters che hajan forsa gì in cas cun in decurs grev en famiglia, sa laschian vaccinar pli svelt per impedir in decurs pli grev. (fmr/mg)

Jau sai, jau ristg dad ir or sin la glatscha cun quest tema, genderissem, feminissem, #MeToo, GEA u NA, LGBT, sexualitad en general. E cumenz gist cun ina sgnocca (sexistica?) en chaussa. Dus pèrins (binars) plitost attempads sesan ensemen suen­ter ina tschaina communabla e discutan apunta las circumstanzas e consequenzas da las variantas GEA u NA. Di in dals dus umens tuttenina: «Sche jau avess piglià serius il NA a ses temp, na fissan jau e Carolina oz betg ensemen.» – «Precis», respunda l’auter um, «jau e Marianna er betg!» E las duas dunnas rin era. Il maletg tradiziunal attribuescha en general a l’um la rolla activa, dominanta en la relaziun sexua­la. Ed or da lezza vista, ma er sa basond sin la statistica, sa chatta er la rolla violenta (da principi inacceptabla) da la vart masculina. L’um è per regla er il mulestader, l’element «toxic». Perquai sa drizza il moviment #MeToo surtut partind da la dunna envers l’um, medemamain la discussiun enturn la devisa «mo in GEA è in GEA». Sa chapescha che la via cuntraria è er pussaivla – guarda Johnny Depp ed Amber Heard – ma quasi negligibla. (L’atgisa cunter Kevin Spacey, oramai acquittà, demussa dal reminent che violenza sexuala sa reger er entaifer persunas da medem gender.) Il feminissem modern manegia che quella rolla masculina tradiziunala «machistica» u schizunt «toxica» saja be in product dad in svilup puramain social; per consequenza prenda el en mira in’egualisaziun da las rollas (il feminissem extrem postulescha schizunt ina cupitgada radicala!). Autras vuschs pretendan che l’inegualitad saja en la natira da l’uman – genitalias differentas e damai er sexualitad differenta – e sa refereschan per exempel a la prostitu­ziun sempiterna che servia en emprima lingia a l’um. Ina terza gruppa, uschenumnada non-binara, emprova da schlavar ils cunfins tranter ils genders e cun quels er las rollas respectivas: Bellet e rassas er per umens. Ina confusiun da rollas pia? Ma anc regian per gronda part quellas tradiziunalas. I tanscha d’observar quantas giuvnas dunnas che pateschan sut il dictat da la bellezza e da l’attractivitad, pir da dretg en il temp da l’autoinscenaziun digitala. Er quels basegns èn extensiuns da rollas cementadas: En in tschert grà sa tracti qua er gia d’in med da seducziun. Ma en il disput feministic actual vegn il pled «seducziun» bunamain tabuisà. Guai, sch’ins declera reacziuns masculinas dispitaivlas cun stimuls ero­tics feminins surfatgs. En medem mument datti exponentas feministicas che van sin las barricadas per il dretg da la dunna da sa prostituir u sa ‹pornografar›: «Be lur lavur!» In grond bordel pia sin il champ dal sex! La pirla cuntraceptiva e la revoluziun sexuala dals onns ’60 sajan la culpa dal svilup actual, din magari vuschs conservativas. Ma l’irritaziun vegn er dad auters svilups tecnics-medicinals: La fecundaziun artifiziala e la maternitad empre­stada rendan obsolet l’act sexual. Ins na sto praticamain betg pli far l’amur per avair uffants. Qua na survegn betg mo la morala catolica in problem… En sasez ha l’act sexual – saja tranter um e dunna, tranter persunas da medem sex u tranter persunas non-binaras – subì in’enorma emancipaziun. Ma el resta in act cumplex ed en­tretschà – malgrà sia banalitad natirala. El è accumpa­gnà da blers divers sentiments, sentiments da vargugna, turpetg, garegiament, dominanza, submissiun, brama, culpa, inamuranza, pussanza, temas da potenza, temas da sperdita, temas da fecundaziun, educaziun, religiun, seducziun, obsessiun, obscenitad, stgandel. Surtut è el per re­gla chatschà dad ina enorma forza erotica-sensuala, dad ina mania nunditga, ina gronda gailezza, per duvrar il pled vulgar – Sigmund Freud ha scrit cudeschs surlonder – aifer la quala i na resta betg bler temp e flad per contracts e cunvegnientschas. Ord quella vista ha il disput pervia dal GEA u NA in aspect in zic absurd. En quest senn, qua ina varianta in pau surreala da la sgnocca d’entrada: Di in um, commentond la recenta tractativa federala … «per sort hani decidì la varianta ‹mo in GEA è in GEA› – uschia hai jau en cas d’in emprim NA da partenza anc adina la schanza dad empruvar mi’art seductiva e volver il NA en in GEA!» «Lob der Verführung» ha Iso Camartin titulà avant onns in da ses cudeschs. De facto vegn l’art da la seducziun, tras tschientaners e tschientaners in object central da litteratura, mitologia, teater e.u.v. in pau a la curta en tut quella discussiun, gea, sco gia scrit, bunamain tabuisà. Anzi, sch’i va vinavant uschia, vegn la seduc­ziun – surtut quella masculina! – anc in bel di «cancelada», taxada sco mulesta sexuala generala. U èsi magari gia oz uschè lunsch? Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber. Benedetto Vigne ...

L’autura e reschissura Selma Mahlknecht da Zernez ha survegnì sonda passada l’emprim «Premi Travers Zuoz». Il premi è vegnì surdà quest onn per l’emprima giada – en il rom dad in’occurrenza iniziala en vista al nov festival da teater rumantsch ch’ha lieu il proxim onn a Zuoz. Anc avant in bun mais avevan ils organisaturs dal nov «Festival Travers Zuoz» in pau tema da betg survegnir avunda inoltraziuns. Els avevan numnadamain scrit ora ina concurrenza per projects da teater professiunals en lingua rumantscha. E quel premi – per elavurar lura il toc final – è dotà cun la bella summa da 15 000 francs. L’import vegn mess a disposiziun da la Lia Rumantscha e da la vischnanca da Zuoz. «Jau sun fitg motivada» Però la tema n’è betg stada giustifitgada. Que­sta sonda ha il festival gì sia occurrenza iniziala ed ha pudì surdar il premi a l’autura e reschissura Selma Mahlknecht che viva dapi var diesch onns a Zernez. Cun la summa dal premi po Selma Mahlknecht ussa lavurar ora ils detagls da ses project da teater cun il num «Üna sbrinzla da spranza per S-chus-ch». Tenor l'autura, oriun­da dal Vnuost, è quest premi ina gronda lezia. Selma Mahlknecht ha ditg envers RTR – en lingua rumantscha: «Il toc n’è anc betg finì. El è in concept ed jau stoss ussa al finir e scriver tut las scenas. Ma jau sun fitg motivada da far quella lavur.» La finamira e l’incumbensa è da realisar e preschentar il toc da teater lura il proxim onn tar l’emprima ediziun dal «Festival Travers Zuoz». Emprim toc da teater rumantsch Selma Mahlknecht ha scrit gia divers tocs da teater. Quest toc è però l'emprim en lingua rumantscha. Ella saja vi d’emprender rumantsch, e da scriver in toc per rumantsch saja perquai ina sfida che motiveschia. Agid per la translaziun survegn l'autura e reschissura tranter auter dad Ulrica Guidon da Zernez. Quella ha ditg envers RTR: «Nus n’ans enconuschevan betg avant – ma lura èsi stà fitg bel d’emprender d’enconuscher, da pudair lavurar ensemen cun Selma e da la gidar a discurrer rumantsch.» Il toc da teater da Selma Mahlknecht vegn damai realisà l'onn proxim durant l'emprima ediziun dal «Festival Travers Zuoz». En tut ha la giuria survegnì inoltrà 10 concepts ed extracts da text per cumedias autalpinas, thrillers, paraulas e melodramas famigliars en sursilvan, vallader, puter e rumantsch grischun. Participà a la giuria han Anna Serarda Campell (scienzada da teater), Sara Francesca Hermann (ac­tura), Manfred Ferrari (reschissur e producent), Rico Valär (romanist) e Roman Weishaupt (directur Teater Cuira). Il start dal festival Sonda passada è stada en il teater Zuoz Globe al Lyceum Alpinum l’occurrenza iniziala dal nov «Festival Travers Zuoz», en in rom da la surdada dal premi. En quell’occasiun hai era dà performanzas teatralas e litteraras da e cun Annina Sedlacek, Jonathan Ferrari, Asa Hendry e Leander Albin. La saira ha URSINA (Ursina Giger) concertà en il Zuoz Globe. A partir da l’atun 2023 duai il festival ve­gnir realisà mintga dus onns a Zuoz. El vuless porscher ina tribuna a la litteratura dramatica e lirica en lingua rumantscha cun numerusas represchentaziuns, prelecziuns scenicas, concerts e teaters. Mintg’auter onn vegn publitgà e surdà il «Premi Travers Zuoz». Il festival ed er il premi vegnan organisads e coordinads da la nova «Uniun Travers». Il num dal festival, dal premi e da l’uniun organisatura sa referescha a Gian Travers (1483–1563). Quest prominent Zuozingher era stà autur, dramaturg e surtut er in impurtant politicher grischun durant il 16avel tschientaner. Ulrica Guidon (san.) e Selma Mahlknecht collavuran vi dal toc undrà cun l’emprim «Premi Travers Zuoz». La surdada da l’emprim «Premi Travers Zuoz» cun (da san.) Lucian Schucan (vischnanca da Zuoz), Selma Mahlknecht (autura), Gianna Olinda Cadonau (organisatura) e Rico Valär (giuria). Annina Sedlacek (dretg) e Jonathan Ferrari a chaschun da l’occurrenza iniziala per il «Festival Travers Zuoz». La surdada da l’emprim «Premi Travers Zuoz» cun (da san.) Ivo Bärtsch (Zuoz Globe), Rico Valär (giuria), Selma Mahlknecht (autura e reschissura), Gianna Olinda Cadonau (organisatura). La surdada da l’emprim «Premi Travers Zuoz» cun (da san.) Lucian Schucan (vischnanca da Zuoz), Selma Mahlknecht (autura), Gianna Olinda Cadonau (organisatura) e Rico Valär (giuria). URSINA (Ursina Giger) a chaschun da l’occurrenza iniziala per il «Festival Travers Zuoz». Leander Albin a chaschun da l’occurrenza iniziala per il «Festival Travers Zuoz». La premiada sto ussa ir a la lavur Selma Mahlknecht, l’autura e reschissura che viva dapi var diesch onns a Zernez, è vegnida undrada questa sonda a Zuoz cun l’emprim «Premi Travers Zuoz». Atgnamain n’è quest premi però betg in premi en il senn classic, mabain plitost ina incumbensa da lavur. Selma Mahlknecht survegn ussa il «spazi» finanzial da 15 000 francs per elavurar ses toc teater victur en vista a l’emprim «Festival Travers Zuoz» ch’ha lieu dal 2023. (fmr/dat)

Mintgatant vegn jau dumandà tge ch’i dat atgnamain da vesair «da bel» a Cuira. E lura emprov jau d’enumerar quest e tschai: la catedrala, il Museum d’art, la citad veglia, l’edifizi administrativ da la Viafier retica, la pendiculara si Brambrüesch, il tetg da vaider da la staziun etc. Dapi in tempet vegn sin quella glista adina anc in «tip secret» or da la sparta architectonica. Igl è ina simpla stgala! Schebain che «simpla» n’è ella betg propi, la colliaziun per peduns da la Plessur sin la Halde. La stgala inclusiv ascensur diagonal exista dapi var diesch onns e collia ils dus cumplexs da la Scola chantunala che sa chattan sur e sut la catedrala a Cuira. Igl è ina stgala pelvair monumentala tranter la «Badi Sand» e la baselgia da Son Gliezi. Ed er il pretsch da con­strucziun da passa 6 milliuns francs era stà «monumental»! Per la paja ha la buda d’architects «Esch.Sintzel» da Turitg ch’aveva pudì realisar a ses temp questa colliaziun guda­gnà premis cun questa stgala. Ma insumma, tge è il spezial da questa stgala? – Per mai èsi la cumbinaziun da divers facturs. La stgala è a medem mument ascensur, tunnel, stgala, sutpassagi, labirint e punct da vi­sta sur ina part da la chapitala grischuna. La stgala è dad ina vart fitg massiva ed a medem mument è ella integrada en moda filigrana en la cuntrada. Tgi che passa l’emprima giada si u giu da quest passagi sto senza dubi fermar sisum u giudim anc ina giada. Ins vul guardar e chapir co che la stgala sa storscha e volva propi sut la via d’Arosa – i va suten, tras in tunnel, lura si ed enturn ed ora si. Quintessenza: Igl è bain ina «simpla» stgala, ma ella daventa spert in pitschen eveniment. Apunta, la «Scala» da Cuira. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip, senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il passagi Plessur-Halde en il Sand, construì tenor ils plans dals architects Esch.Sintzel da Turitg.

Ils guverns dal Grischun e dal Tirol dal Sid han discutà venderdi davart il Stelvio, Interreg e las colliaziuns da tren sur cunfin. Las regenzas dal Grischun e dal Tirol dal Sid èn s’inscuntradas venderdi passà en globo a Bozen/Bulsaun. Il president da la regenza dal ­Tirol dal Sid, Arno Kompatscher, sco era il president da la regenza grischuna, Marcus Caduff, han intunà che la duas regiuns hajan ina colliaziun istorica, culturala e politica tras lur cunfin cuminaivel. Sin l’agenda da l’inscunter sajan stads discurs davart differentas tematicas da cooperaziun e collavuraziun transcunfinala, sco p.ex. la re-valurisaziun dal Pass dal Stelvio, il stand actual dal studi davart la colliaziun da tren en la regiun «Terra Raetica» che pudess colliar il Tirol dal nord e sid, il Grischun a la Lumbardia. Quai scriva l’Uffizi da Pressa dal Tirol dal Sid en ina communicaziun. Il nov program «Interreg» da l’Italia e Svizra saja er vegnì discutà. Quest program, finanzià da l’UE, da l’Italia e da la Svizra, cuntegna la promoziun da projects regiunals sur cunfin. Cunzunt la nova finamira dal project da rinforzar cultura ed il turissem persistent, considereschan omaduas regenzas sco schanza per las regiuns. Collavuraziun tar la cultura rumantscha En il sectur da cultura e da la furmaziun collia las duas regiuns lur ierta communabla cun la gruppa linguistica rumantscha. Per extender la collavuraziun en quest sectur è planisà tranter auter il matg 2023 in «Festival da la poesia alpina contemporana» cun la participaziun da 15 poetessas e poets dals trais territoris da linguas minoritaras. Las duas regenzas dal Grischun e dal Tirol dal Sid sa barattan gia dapi blers onns davart ils interess cuminaivels. L’inscunter da venderdi passà è stà l’emprim suenter ina lunga pausa chaschunada tras la pandemia da corona. (cdm/rtr/fmr) Ils presidents da las regenzas cunfinantas - dal Grischun, Marcus Caduff (san.) e dal Tirol dal Sid, Arno Kompatscher.

L’ultima radunanza da la Lia Rumantscha, la fin d’october, d’eira marcada tanter oter da quist pled – la «digitalisaziun». Cun radschun. Il muond es landervia da’s digitalisar e la Lia Rumantscha ed il rumantsch nu pon star da la vart e s-chaffir uschè ün parc naziunal per sai svess e la lingua rumantscha. S’algordar dals temps vegls e dals bancs da plaz davant porta fa bain, ma da plondscher cha’l muond nu saja plü quai ch’el d’eira, nu güda inavant. Ma dit quai, saraja eir permiss da far sper il segn d’exclamaziun davo quist pled eir ün segn da dumonda. Eu dod dapertuot, brich be i'ls circuls rumantschs, il clom da la digitalisaziun. «Digi days» i'l teater, digitalisaziun aint ill’economia, i'l service public, imprender a’s cugnuoscher sün la via digitala etc. I para cha sainza quai saja impussibel da sgürar ün avegnir per l’umanità, aint illa vita privata sco eir in quella publica. Üna lingua sto gnir discurrüda, na be scritta in fuorma cuorta e letta a la svelta. La lingua perda üna buna part da sia valur sainza l’expressiun orala. Voul dir, lavurar per il mantegnimaint d’üna lingua sto eir esser lavurar per occasiuns e lös, ingio e cura chi’s discuorra, chi’s chanta, chi’s plondscha, chi’s lamainta – e quai ad ota vusch ed in cumpagnia. Impreschiunant es stat aint il monolog da Bruno Cathomas, preschantà d’incuort aint il teater da Cuoira, co ch’el aintra – immez ün monolog – adüna darcheu in ün dialog cun sai svess, cun quai ch’el ha dit üna jada – duos, trais Brunos, sco cha’l redactur Carsten Michels ha scrit bain in sia recensiun. Ils cafès rumantschs d’eiran e sun talas occasiuns per la lingua rumantscha. Scha quista fuorma nu chatta plü rebomb, lura as stoja tscherchar otras. Ma i voul in mincha cas formats da cumpagnia, dal s-chambi d’ideas, da raquints ed algordanzas e quai dasper il muond digital, nöglia cunter quel. Da negligir quista part füss don. E cun tuot ils dating-apps vain üna jada il mumaint cur chi s’imprenda propi a cugnuoscher ün a tschel – e pür quel mumaint decida, scha our dal date digital detta alch plü stabel. Johannes Flury viva en il Partenz. El è stà reverenda, rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed enfin avant in onn president da la Lia Rumantscha. Actualmain presidiescha el la fundaziun dal Teater Cuira

L’ultima fin d’emna è stada la terza da las tschintg occurrenzas da kick-off da las cuminanzas rumantschas en la diaspora. Suenter Lucerna ed Appenzell/Son Gagl ha in comité d’iniziativa a Berna fundà il project «Inscunters per famiglias rumantschas a Berna.» Igl è previs da s’entupar mintga dus mais ad in program d’activitads per famiglias. L’organisaziun dal project «Inscunter per famiglias rumantschas a Berna» consista da Robert Buchli, Claudia Cathomas, Marco Enderlin, Luisa Mathieu-Levin, Cla Mathieu e d’Alina Muoth. Lur idea è da cultivar il rumantsch tranter ils uffants ed ils creschids da Berna e conturn. Ils organisaturs han creà perquai ina structura per dar vinavant il rumantsch a la proxima generaziun che crescha si en la regiun da Berna. Per il psicolog da sport Robert Buchli, ch’è oriund da Pitasch, èsi stà impurtant d’integrar in program d’uffants en il kick-off. «Nus n’avain betg vulì far mo in’occurrenza cun referats, mabain er gist mussar tge che nus vulain far durant noss inscunters. Igl è vegnì raquintà paraulas, chantà e nus avain dà gieus.» Fitg motivads «Tar mintga inscunter cun Rumantschas e Rumantschs resent jau quant bain ch’i fa a mai da discurrer rumantsch», ha Robert Buchli ditg en discurs cun la FMR. «Quai ma dat savens il sentiment d’esser da chasa en quella cuminanza ch’è mia cuminanza d’origin. Quai pon esser bellas emoziuns che sa dattan cura che nus ans inscuntrain tranter famiglias rumantschas qua a Berna.» Durant decennis n’hajan las Rumantschas ed ils Rumantschs en la diaspora betg dà vinavant la lingua a lur descendenza. Tenor Robert Buchli sajan las Rumantschas ed ils Rumantschs da sia generaziun en la diaspora – e surtut quels che sajan anc pli giuvens – dentant fitg motivads da far quai. Per cumenzar: sis dumengias avantmezdi L’onn proxim han ils organisaturs dals inscunters da famiglia a Berna previs da far sis inscunters da la dumengia. L’idea è da far in ensolver cuminaivel e da far silsuenter dus u trais puncts da program. Robert Buchli: «Impurtant è ch’i dettia insatge che ha da far cun la lingua. Nus vulain er chantar da cuminanza e dar gieus. E per ils creschids avain nus endrizzà ina pitschna cafetaria.» Dasperas vulessan els prender en mira d’installar in chantun cun cudeschs rumantschs en la Kornhausbi­bliothek a Berna. Tenor Robert Buchli datti anc intgins auters projects, quels stoppian dentant anc madirar: «Tranter auter vulessan nus stgaffir ina chadaina per la tgira d’uffants rumantschs.» Part dal project diaspora da la Lia Rumantscha Il project da las sentupadas per famiglias da Berna è in dals divers projects da la diaspora che la Lia Rumantscha e l’Uffizi federal da cultura han instradà e finanzià. Il davos temp è vegnì fundà l’Uniun Cultura Rumantscha Lucerna ed avant duas emnas in’uniun cun il medem num a Son Gagl/Appenzell. E que­sta mesemna ha lieu il kick-off da l’Uniun Cultura Rumantscha da Winterthur. Chantar, giugar e raquintar L’uniun Cultura Rumantscha da Berna ha preschentà venderdi passà ses project «Inscunters da famiglias rumantschas da Berna». Cun chant, gieus ed istorgias per uffants e creschids vul quella promover la conversaziun per rumantsch. La gruppa da project ha preschentà in program cun sis inscunters matutins durant l’onn 2023. L’occurrenza da «kick-off» è vegnida embellida cun il salid dal secretari general da la Lia Rumantscha, Diego Deplazes, e cun producziuns dal chantadur Pascal Gamboni. (fmr/mg) Pascal Gamboni ha procurà per la part musicala dal kick - off

Sandro Buchli/FMR «Jau hai memia pauc temp!» – Blers vegnan ad enconuscher questa frasa ch’e daventada in vair mantra. Ma essas vus ina giada sa dumandads, daco che vus avais atgnamain memia pauc temp? L’autura tudestga Teresa Bücker pretenda en ses nov cudesch, che quai n’haja betg da far cun vus persunalmain e voss schlet management dal temp, mabain che noss sistem da lavur saja la culpa. Essas vus per exempel era schon sa dumandads pertge ch’in di da lavur ha circa 8 uras plus? Quest’idea sa basa sin in simpel quint, di Teresa Bücker: Il di ha 24 uras, e quella cifra è vegnida partida tras trais, uschia ch’i resulta: 8 uras durmir, 8 uras lavurar, 8 uras temp liber. Quai tuna l’emprim mument fair e prudent, gea schizunt grondius (cunzunt durmir 8 uras!). Ma sch’ins guarda lura pli exact sin las 8 uras quantifitgadas sco temp liber, lura datti en egl, che bleras «lavurs» e duairs che tutgan atgnamain là èn necessarias per sa preparar per la lavur: viadi da lavur, sa vestgir represchentativ, purtar ils uffants en la canorta, cuschinar per gentar... L’engaschi en uniuns, en la politica e tgirar contact socials – Tut quai è mo pussaivel, sch’ins ha temp! Ma quai na saja cun il model actual model da lavur gnanca pussaivel, di Teresa Bücker. E las cifras dattan raschun ad ella - i manca l' engaschi politic e l’engaschi en uniuns. Persunas sco per exempel geniturs ubain lavurers da squadra èn politicamain sutrepreschentads. – cun effect sin nossa democrazia. Persunas che san «cumprar» temp liber han in avantatg, la politica daventa uschia «elitara». Il cudesch «Alle Zeit. Eine Frage von Macht und Freiheit» è tenor mai ina buna analisa sociologica ed jau poss cussegliar quel. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Peter A. Dettling – enconuschents per sias fotografias e ses films da la natira – ha lantschà in manifest a favur dal luf. Quel è ina part dal project «Lufs». Sco quai ch’il Sursilvan constatescha en ina communicaziun als meds da massa, vegni sajettà adina dapli lufs en Svizra ed en l’avegnir veglia il Cussegl federal extender la reducziun da lufs a moda preventiva. En quest connex vegnia la protecziun da las muntaneras e la coexistenza pascheivla cun il luf chatschada a chantun. Tenor Peter A. Dettling ademplescha il luf in’impurtanta funcziun a favur da la regiuvinaziun dal guaud e gida a normalisar a moda natirala ils effectivs da la selvaschina. Uschia contribueschia el a la biodiversitad. La sanadad dals animals da niz sa migliuria paradoxamain, damai che la preschientscha dal luf pretendia ina megliera surveglianza e tgira dals animals da chasa. Sa basar sin ils fatgs Peter A. Dettling pretenda da resguardar las enconuschientschas scientificas en la debatta davart il luf: «Quai vala per exempel per la regulaziun natirala da la populaziun dals lufs, las consequenzas en connex cun sajettar lufs e tar giuditgar il cumportament problematic. Medemamain ston ils animals da chasa stgarpads dal luf vegnir mess en relaziun tar il dumber d’animals che mora entras malsognas, negligientscha, malaura ni auters facturs.» Tenor Peter A. Dettling sto la debatta areguard il luf esser conforma al fatg e pli critica en las medias. Cun nunverdads vegnia la discussiun incitada. Tenor il fotograf sursilvan hajan las organisaziuns da l’ambient – la pli gronda speranza per ils lufs en Svizra – dà suatientscha per gronda part a las decisiuns da sajettar lufs. Per quest motiv ha Peter A. Dettling lantschà ina petiziun online a favur da la protecziun dals lufs en Svizra. Medemamain patratga el vid in refedendum inclusiv la pretensiun d’in moratori da sajettar lufs. Cun ina petiziun online s’engascha Peter A. Dettling a favur da la populaziun dil luf en Svizra.

Sch’i vegn puspè pli fraid e pli stgir sco ch’igl è ussa il cas, lura taidl jau dapli musica rumantscha che durant la stad u la primavaira. Daco che quai è uschia, n’hai jau anc betg chattà ora propi... – Forsa ch’i ha da far cun il blues da november e cun la ruassaivladad che la naiv stgaffescha. In da mes albums favurits rumantschs è damai l’album «Automatic» da «Cha da fö» alias Roland Vögtli da Scuol e sia cumpagnia. Quel album ha bain prest 10 onns sin la goba, ma è per mai definitivamain in semperverd. Il sound da «Cha da fö» è stgir, melanconic e cun ina prisa blues e rock enina. Spezialmain bain ma plascha la chanzun «Ventagls d’argent», ch’è dal rest ina transposiziun dad ina poesia dal poet ladin Andri Peer (1921–1985). «Taidla il respir da la not – s’alvaintan ventagls d’argent – charezza il lai», quai è per mai ina da las pli bellas frasas ruman­tschas insumma. Ma er autras chanzuns da quest album ma plaschan fitg bain, sco la chanzun «Cunfins» u «Prà da faira». Sche era vus vulais tadlar quest album, surtut durant in tipic di da november u december, lura giai sin mx3.ch u era sin youtube. Bun divertiment durant quest’enviern 2022/23 cun musica rumantscha! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Frontispizi album "Automatic" da Cha da fö (Roland Vögtli)

Il parlament federal ha dà il settember il culp da partenza per l’energia solara. Ed aifer paucas emnas ha la branscha d’energia mess sin maisa ideas per novs projects fotovoltaics. E tge din las organisaziuns per la protecziun da l’ambient e da la cuntrada? Quellas giavischassan in proceder pli coordinà. La situaziun da partenza per ils projects da fotovoltaica actuals ha il parlament federal creà cun la nova lescha d’energia en la davosa ses­siun d’atun. Mo paucas giadas ha il parlament fatg ina lescha entaifer uschè in curt temp. En vista a l’urgenza energetica stoppia vegnir agì a moda e maniera svelta e nunbirocratica, hai gì num la fin da settember 2022 da vart da la politica federala. Augmentar il provediment cun in nov sectur da commerzi Ils dus projects da fotovoltaica grischuns ch’èn vegnids preschentads e discutads las ultimas emnas èn l’implant en il territori da Sur-­Bos-cha sur Scuol e l’implant sper il mir da fermada dal Lai da Nalps en Surselva. I dat dentant anc auters projects en Svizra, per exempel en il chantun Vallais. Per las interpresas da forz’electrica è la pussaivladad da bajegiar gronds implants solars en regiuns ch’il sulegl ha forza er durant igl enviern ina nova pussaivladad per augmentar il provediment d’energia. Ma i sa tracta sa chapescha er d’ina nova pussaivladad per gudagnar raps cun vender energia. «Panels solars tutgan sin infrastructuras» Las organisaziuns da l’ambient n’han betg prendì posiziun grondamain enfin ussa tar las ideas per ils dus projects en il Grischun. Anita Mazzetta, la gestiunaria dal WWF Grischun ha ditg a la FMR, che sia organisaziun saja cleramain da l’opiniun che indrizs solars tutgian sin infra­structuras, sco sin chasas, per lung d’autostradas ubain era per cuvrir parcadis etc. Anita Mazzetta: «Concernent ils implants solars gronds che fan uss la currella, vuless jau dir, ch’i saja per nus relevant, ch’i dettia ina coordinaziun da tut quels projects che vegnan proponids. Betg ils emprims projects, mabain quels ch’èn ils pli effizients e che han las pli pitschnas consequenzas per la natira èn da realisar, tenor il WWF.» Nus vulain esser involvids Tar la Fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada han ins chapientscha ch’il parlament federal ha stuì metter en vigur svelt il settember ina lescha. Il mainagestiun da la fundaziun Raimund Rodewald ha declerà envers la FMR che sia organisaziun saja – malgrà la sceptica oriunda envers gronds projects da fotovoltaica – pront da trair vi dal medem sughet sco la politica pertutgant implants solars gronds en la muntogna. «Nus vulain dentant esser involvids en las proceduras. Da pensar dat a nus l’euforia ’da chavar aur’ che regia actualmain tar ils producents d’energia en connex cun bajegiar implants solars.» Il mainagestiun da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada spetgass in agir pli precaut e pli coordinà en favur dal provediment cun forz’electrica e betg en favur dal gudagnar raps. Rimnar las ideas – e lura bajegiar La tema che las autoritads lubeschian schlets projects da fotovoltaica occupescha al mument las organisaziuns per la protecziun da l’ambient. Armando Lenz da la Pro Natura dal Grischun na chapescha per exempel betg, daco ch’ils concerns d’energia na pon betg spetgar enfin che l’ordinaziun tar la nova lescha federala d’energia è sin maisa. «Quai na chapescha jau simplamain betg. I sa tractass d’in mez onn – e lura fissan las cundiziuns da rom enconuschentas», uschia Armando Lenz. «Tenor nus stuessan tut ils projects vegnir rimnads e lura priorisads.» Il represchentant da la Pro Natura ha er rendì attent che da tuttas infrastructuras pussaivlas per bajegiar implants solars sajan be circa trais pertschient tratgs a niz fin qua. Per la Pro Natura haja l’infrastructura existenta (bajetgs, mirs ect.) emprima prioritad per bajegiar implants solars. Dus projects fitg differents Tant il WWF Grischun e la Pro Natura dal Grischun constateschan ch’il project per in implant solar a Sur-Bos-cha a Scuol e quel da Nalps sisum la Surselva sajan dus projects che sa differenzieschan fitg areguard lur cumpatibilitad cun la cuntrada. Da dus differents projects or dal punct da vista da la protecziun da la cuntrada discurra er Raimund Rodewald da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada: «A Nalps vegn l’implant da fotovoltaica bajegià dasper in mir da fermada existent. Quel project ha areguard la cuntrada ina situaziun da partenza pli favuraivla.» L’ovra solara da Scuol na vegniss er betg bajegiada en ina cuntrada protegida. «Ma tuttina vuless jau savair dapli da quest project avant che dar mes parairi.» Las organisaziuns per la protecziun d’ambient e da la cuntrada n’han apparentamain betg survegnì infurmaziuns detagliadas enfin qua. Anita Mazzetta dal WWF Grischun di che tenor si’opiniun haja il parlament a Berna agì nunponderadamain. «Las cundiziuns che l’ordinaziun tschenta als projectaders mancan. Il ristg è ch’ils investurs dattan ussa ora raps e ston pli tard far ulteriuras investiziuns pervia da las cundiziuns en l’ordinaziun.» Ina lescha fatga e’l sprint La situaziun da partenza per ils projects da fotovoltaica actuals ha il Parlament federal creà cun la nova lescha d’energia en la davosa sessiun d’atun, entaifer trais emnas. Mo paucas giadas ha il parlament fatg ina lescha entaifer uschè in curt temp. En ­vista a l’urgenza stoppia vegnir agì a moda e maniera svelta e nunbirocratica, hai gì num la fin da settember 2022 da vart da la politica federala. Crititgà quest agir dal parlament ha il professer da dretg spezialisà per dumondas da l’ambient, Alain Griffel da l’universitad da Turitg. En ina emissiun dal Radio Svizzer SRF ha Griffel ditg, ch’il parlament violeschia gist pliras disposi­ziuns constituziunalas cun questa lescha. Il Parlament federal ha approvà la nova lescha d’energia ils 30 da settember 2022. La lescha è ida en vigur igl 1. d’ october 2022. El mument vegn scritta l’ordinaziun tar la nova lescha d’energia. (fmr/mg) Las vuschs criticas en la fevra solara Las davosas emnas han interpresas d’energia inizià gronds implants da fotovoltaica en las regiuns da muntogna. Las organisaziuns per la protecziun da l’ambient e da la cuntrada crititgeschan il proceder. Martin Gabriel/FMR Tant Anita Mazzetta dal WWF Grischun sco er Armando Lenz da la Pro Natura dal Grischun han ditg envers la FMR che panels solars tu­tgian da princip sin infrastructuras, sco sin chasas, mirs da fermada, per lung d’autostradas ubain era per cuvrir parcadis etc. Qua na sajan las pussaivladads anc ditg betg tratgas a niz. WWF, Pro Natura ed er la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada crititgeschan dentant surtut che la politica federala haja relaschà ina lescha aifer paucas emnas e che dapi lura planiseschian las interpresas d’energia sco sch’ellas avessan «da chavar aur». Raimund Rodewald, il mainagestiun da la Fundaziun per la protecziun da la cuntrada ha ditg ch’el spetgia ina coordinaziun dals projects che vegnan proponids. Ed Anita Mazzetta dal WWF ha aschuntà: «Betg ils emprims projects, mabain quels ch’èn ils pli effizients e che han las pli pitschnas consequenzas per la natira èn da realisar.» Armando Lenz da la Pro Natura dal Grischun giavischass ch’ils concerns d’energia spetgassan enfin che l’ordinaziun tar la nova lescha federala d’energia è sin maisa. Ed el di: «Lura pudess ins priorisar ils projects en ina moda constructiva.» Implants solars amez la pastgira, sco p.ex. a Nalps – tals projects dattan actualmain da discutar.

Martin Gabriel/FMR Dapi l’emprim d’october datti la pussaivladad da promover e con­struir implants d’energia solara en las muntognas. Quai grazia a la nova lescha federala d’energia fatga ed approvada dal Parlament federal en in tempo da speed, sch’ins patratga ch’ina lescha federala dovra uschiglio onns, enfin ch’ella va en vigur. Pertge tanta prescha tuttenina? En la situaziun actuala na po gea nagin propi sa lubir da metter en dumonda avertamain implants d’energia solara. Gnanc las organisaziuns per la protec­ziun da l’ambient e da la cuntrada na fan quai. En la situaziun actuala avessan ellas dentant giavischà da spetgar enfin che l’ordinaziun cun tut las cundiziuns e premissas per ils projects èn sin maisa – per ch’i dettia lura silsuenter ina coordinaziun tranter tut ils projects. Igl è bain cler, che ni las interpresas d’energia ni il Chantun ni las vischnancas na ston sa laschar dictar nua e tge projects da fotovoltaica che vegnan realisads. Igl è dentant er cler che tant las interpresas d’energia sco er las organisa­ziuns da l’ambient vegnan ad insister sin lur posiziuns. Sch’ins avess almain spetgà intgins mais enfin che l’ordinaziun tar la nova lescha d’energia è sin maisa, lura avess ins gì en maun in mussavia che avess servì a tut las acturas ed als acturs – en favur da la chaussa. Donn. Ina ­prescha che fa atgnamain donn a la chaussa. Perquai che la via enchaminada procura – malgrà las bunas premissas – per conflicts d’interess, recurs e proceduras giudizialas. Exact il cuntrari da quai ch’il Parlament federal aveva intenziunà.

Sper las tractandas usitadas è la stgarsezza d’energia stà il tema impurtant da las Pendicularas dal Grischun. La societad ha salvà l’ultim venderdi sia radunanza generala a Vuorz. Suenter la crisa da la pandemia stattan las Pendicularas dal Grischun ussa avant la sfida da dumagnar la stgarsezza d’energia. «Nus sesain en la medema bartga ed avain emprendì d’agir a moda e maniera pragmatica en la crisa dal coronavirus». Cun quests pleds ha Martin Hug, il president da las Pendicularas grischunas beneventà ils 52 commembers da las pendicularas grischunas. Hug ha appellà da vesair la stgarsezza d’energia sco sfida. Per la producziun da naiv artifiziala dovrian las pendicularas exnum forz’electrica. Cun quella forz’electrica vegnian dentant er il turissem d’enviern ed ils plazs da lavur en il turissem segirads. «Bler pli gugent avair naiv avunda che bogns cuverts cun aua temprada e saunas avertas», quai haja in hotelier ditg dacurt ad el, uschia Martin Hug. Preparads per l’enviern Per dumagnar la crisa d’energia ha la societad Pendicularas da la Svizra fundà ina Task-Force d’energia. Quella ha elavurà in catalog cun 90 mesiras che mussan co ch’ins po spargnar energia sin tut ils secturs da las pendicularas. Cun questas mesiras han las societads da pendicularas pudì sa preparar sin las recumandaziuns statalas da spargnar, reducir e contingentar l’energia durant l’enviern proxim. En occasiun da la radunanza generala a Vuorz han blers interprendiders da pendicularas ditg, ch’els sajan ussa preparads bain per cumenzar la stagiun. En sasez sajan els da buna speranza da vegnir bain a frida durant l’enviern 2022/2023. La gronda part da las interpresas da pendicularas grischunas retiran lur forz’electrica dal provediment da basa. Bundant ina terza da las pendicularas retiran dentant lur current da la fiera libra. Intginas da quellas societads da pendicularas han lur contracts d’energia che scrodan parzialmain u dal tut sin la fin da quest onn. Ellas èn actualmain vidlonder da contrahar novas cunvegnas d’energia. Ins n’ha betg intervegnì co ch’i stat cun ils pretschs actuals sin la fiera da forz’electrica. Mancanza da forzas qualifitgadas Sper la stgarsezza da forz’electrica ha la giunta da las Pendicularas dal Grischun er rapportà a Vuorz da las consequenzas da la guerra en l’Ucraina. L’augment andetg dals pretschs da tscherts products saja ina realitad, ha il mainafatschenta da las Pendicularas dal Grischun, Markus Gschwend ditg en sia bilantscha. Ils custs creschents e la dumonda da dar vinavant quels a la clientella, muntian in’ulteriura sfida per las societads da pendicularas. Ultra da quai sa fetschia la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas valair tar las pendicularas dal Grischun. Quai cunzunt en la gastronomia ed en ils hotels ch’appartegnan a las pendicularas. Gschwend ha rapportà da 17 000 plazzas da lavur che na possian or dal pugn da vista dad oz betg vegnir occupadas tar las pendicularas l’onn 2023. In onn pli tard sajan quai gia 23 000 plazzas da lavur che na possian betg vegnir occupadas. Bleras plazzas sin il sectur da las pendicularas èn plazzas da stagiun. Quellas n’èn betg uschè tschertgadas sco las plazzas sur l’entir onn. Da capo davent da mez december La radunanza da las Pendicularas dal Grischun stat adina al cumenzament da la nova stagiun da skis. Gia avertas en il Grischun èn las pistas dal Diavolezza, Tavau-Parsenn ed Andermatt/Sedrun. La davosa fin d’emna han er Arosa/Lai, Tavau-Jakobshorn, Laax, il Corvatsch e Corviglia avert lur territoris da skis. Tut ils territoris da skis duain esser averts davent dals 17 da december 2022. Naginas dunnas a la testa da las pendicularas grischunas Las pendicularas dal Grischun vegnan gestiunadas be dad umens. Suenter plirs discurs cun directurs da pendicularas avain nus dumandà il gestiunari da las Pendicularas dal Grischun, Markus Gschwend, sch’i dettia era dunnas a la testa da pendicularas dal Grischun. NA, è stà sia resposta. Sin il level operativ datti damai be umens che mainan las societads da pendicularas en noss chantun. Perquai discurrin nus er en noss artitgel be da commembers e betg da commembras e commembers sco quai che nus avessan fatg gugent er en quest lieu. (fmr/mg) Pendicularas fan il meglier or da la situaziun Il president da las Pendicularas dal Grischun, Martin Hug, è persvas che cun producir naiv artifiziala pon ins controllar las ristgas per il turissem quest onn. A la radunanza generala dal venderdi passà a Vuorz ha Hug preschentà als 52 commembers la vista da las pendicularas grischunas sin la proxima stagiun. «Las pendicularas grischunas vesan las crisas sco ina schanza e fan il meglier or da la situaziun.» Tras la crisa da Covid hajan las pendicularas emprendì da sa concentrar sin soluziuns pragmaticas. (fmr/mg) Il president Martin Hug (davant) ha encuraschà ils commembers da vesair la crisa d’energia sco schanza.

Passa 83 % da las votantas e dals votants dal Grischun han ditg GEA a la refurma da la giustia grischuna. E cun bundant 70 % vuschs GEA va il suveran grischun er d’accord cun il credit d’impegn da 29.2 milliuns per il nov bajetg statal a Cuira. Cun stgars 24 % è la participaziun a las votaziuns chantunalas stada fitg bassa. Tuttas vischnancas han votà per la refurma da la giustia. Trais vischnancas han perfin ditg GEA cun passa 95 %. La decisiun per il credit per il nov bajetg da la Dretgira superiura è stada in zic pli dispitaivla che quella per la refurma da la giustia sco tala. Tuttina han bunamain tuttas vischnancas ditg GEA al credit. Fusiun da las dretgiras sto sa cumprovar Il cusseglier guvernativ Peter Peyer, manader dal Departament chantunal da giustia, segirezza e sanadad, è satisfatg che la refurma è vegnida approvada cun in resultat uschè cler. «Quai è segiramain in mussament da confidenza envers la giustia grischuna sco instituziun.» Per l’emprima nova dretgira superiura vegnia ad esser ina sfida da cumprovar che la fusiun da las duas dretgiras dad oz a la nova dretgira superiura en localitads communablas funcziuneschia bain, ha Peter Peyer ditg a la FMR. «Fin l’emprim d’avrigl 2023 vegn ina part da la nova organisaziun da dretgira realisada, uschia ch’igl è pussaivel fin lura d’eleger la nova secretaria u il nov secretari general da la nova dretgira superiura. Il segund pass da metter omaduas dretgiras dad oz sut in tetg è previs sin l’emprim da schaner 2025.» Or da duas datti ina En il chantun Grischun datti oz duas dretgiras ch’èn las pli autas instanzas da dretgira chantunalas. Ina è la Dretgira chantunala che decida davart dispitas civilas e penalas. La segunda è la Dertgira administrativa che decida davart dispitas dal dretg administrativ e constituziunal. Davent da l’onn 2025 vegnan las duas dretgiras chantunalas fusiunadas ad ina Dertgira superiura che lavura en il medem edifizi. Il nov bajetg è ina investiziun che fa senn Bunamain tuttas vischnancas han ditg GEA al credit per il nov edifizi statal a la Grabenstrasse a Cuira. Per Mario Cavigelli, manader dal Departament chantunal d’infrastructura, èsi stà il davos project da votaziun en ses temp d’uffizi sco cusseglier guvernativ. El ha ditg a la FMR ch’el saja fitg cuntent cun il resultat d’omaduas votaziuns. «Il suveran ha renconuschì ch’i dovra ina refurma da la giustia ed ha il medem mument era vesì ch’i dovra in bajetg per endrizzar in manaschi da dretgira confurm al temp.» Per el muntia quest resultat dentant er in GEA a la strategia d’immobiglias dal chantun en la citad da Cuira. «Cun quella strategia vulain nus unir ils servetschs chantunals en uschè paucas chasas sco pussaivel. E quai faschain nus uss er cun plazzar las dretgiras sut in tetg.» Circa 16 dals 29.2 milliuns francs ch’il suveran ha concedì per il nov bajetg statal vegnan impundids per restauraziuns da l’edifizi veder. Tenor las explicaziuns en il messadi dal Cussegl grond avess il chantun il proxim temp uschè u uschia stuvì far questa sanaziun. Ils ulteriurs 13 milliuns vegnan impundids per l’engrondiment da l’edifizi.

Las stizuns a Cuira eran plain stagnadas quest venderdi – «Black Friday». E las «gassas» da Glion eran populadas questa sonda – fiera d’advent. Il pli tard ussa, suenter mais e mais da pandemia, pon ins constatar: ils pretschs crodan, las fatschentas marschan, la glieud è en gir. Per la paja eri questa dumengia da votaziun fitg ruassaivel. Participaziun a la votaziun: 23,5 %. Vul dir, era la procentuala è crudada. I valess perquai la paina da ponderar da cumbinar ina giada il «Black Friday» cun ir a votar! Ora cun las urnas da votar davant las stizuns! Cler, quai tuna dad in’idea sturna. Però i dat bunas raschuns per far talas ponderaziuns. Il suveran ha approvà questa dumengia en il chantun Grischun ina da las grondas refurmas giudizialas insumma en si’istorgia. Ma apunta, ­atgnamain han 76,5 % da votantas e votants ignorà il project. Tge èn las raschuns per betg ir a votar? Ina vota­ziun memia sitga? Memia pauc cuntravers ed emoziunal? Nagina votaziun federala al medem mument? – Po dar, quai èn tut decleraziuns plausiblas. I dat però in auter studi detg actual che fa in pau quitads en vista a la participaziun politica en avegnir – numnadamain il studi dal «FÖG» (Forschungszentrum Öffentlichkeit und Gesellschaft). Quel institut da l’Universitad da Turitg analisescha onn per onn la qualitad da las medias. E surtut perscrutescha il «FÖG» co, tge e nua che la glieud consumescha medias, vul dir p.ex. via gasettas, telefonin e televisiun. La conclusiun fitg summarica dal studi: 38,5 % da la populaziun na consumescha betg «news», vul dir els ignoreschan tuttas furmas dad infurmaziuns davart politica, economia, cultura e societad. Bainchapì, quella quantitad da persunas na s’infurma era betg sur Facebook, Twitter, Instagram u TikTok davart quels champs tematics. Els mo piffan sin lur telefonins e tablets per sa divertir, conversar u far shopping. E quels bunamain 40 % da la populaziun vegnan numnads da la scienza «persunas deprivadas da news» (News-Deprivierte). Ussa pudess ins dir: mabain, quai è in simpel dischinteress da s’infurmar, senza grond’implicaziun per la participaziun a l’urna. Però era qua fa il studi actual dal FÖG ina constata­ziun clera sco’l sulegl, a maun da ­retschertgas en connex cun ina vota­ziun federala da quest onn (13 da favrer 2022). La constataziun: Las persunas che na s’infurmeschan betg, van significantamain damain a votar. Cun auters pleds: tgi che na s’infurmescha betg, na s’interessescha betg per la politica, na participescha betg a la vita politica ed ha – tenor il FÖG ed en cumparegliaziun cun persunas interessadas per news – pli pauca fidanza en las autoritads. Per repeter ina terza giada: La procentuala da «persunas deprivadas da news» en la populaziun svizra è creschida quest davos onn sin bunamain 40 %, cun clera tendenza vers ensi! Qua pon ins reorganisar dretgiras, refurmar mecanissems democratics u optimar las executivas quant ch’ins vul – la glieud na vul betg. Tge far? – Avant che desperar na datti atgnamain nagut auter che da lavurar encunter questa tendenza, sch’ins è persvas ch’il construct democratic che nus enconuschain duai funcziunar er en avegnir. Dentant co far quai? – I resta pauc auter che dad ir cun l’infurmaziun e cun ils instruments politics là, nua che la glieud è en gir, apunta p.ex. sin la Plazza Cumin, ­davant il Manor u sin ils telefonins. Prendain patgific puspè in exempel dal proceder da vuschar d’avant intgins onns en Svizra: la raspada gieva la dumengia damaun al cult divin, ed avant u suenter gievan ils umens (e pli tard er las dunnas) gist anc a votar. L’act da vuschar era in event social. L’urna steva adina en parada exact là nua che la glieud era gist en gir, sin plazza da scola, davant baselgia, dador chanzlia. Ed oz? – Las urnas èn savens bain zuppadas e la glieud na va betg pli en baselgia. Ils «cults divins» dad oz èn numnadamain ils «Black Fridays». Las stizuns èn ils novs tempels. Però davant quels stattan mo ils placats cun rabats.

Ch’il dianzer! – Voss auto ha pers ieli en garascha. Co lavar si il meglier quella tolca? Ed anc ina giada diavelen! – Tar la pausa da café avais vus fatg portgaria ed ussa han vossas chautschas preferidas in «bel» flatg da café. Tge far, senza gist duvrar la pli ferma chemia? Dapi detg exact dus onns scriva la redacziun da la FMR mintgadi en quest lieu in tip. Ils redacturs e las redacturas suspiran mintgatant e studegian ora la chavazza tge cussegls ch’els pudessan dar. Da scriver il tip n’è atgnamain betg gronda chaussa, però dad avair ina bun’idea! Schegea che atgnamain dessi in cudeschet rumantsch ch’exista gia dapi 35 onns e che rimna pagina per pagina tips per il mintgadi – en rumantsch puter hai num «Tips vegls e trüchs pruvos». Quel cudesch respunda exact da quellas dumondas formuladas sura – apunta cun l’ieli en garascha u il café sin las chautschas. Il cudeschet ha num «Buns tips per l’economia» ed i dat quel en dus toms da mintgamai vers 200 paginas. Ils onns 80 aveva l’Uniun dals Grischs numnadamain edì ils dus toms en ina translaziun putera. L’original è tudestg e sa numna «Hausmittelchen», da l’autura Marianne Vontobel. En ils cudeschets datti «tips e trüchs» per tut il pussaivel en la chasada ed enturn chasa. P.ex. co puspè render mangiabla ina schuppa ensalada memia ferm. Ubain fitg interessant en vista a la stgarsezza d’energia: Tge tric datti per ch’ina chandaila ardia pli ditg e guttia damain? – Cler, ils «Hausmittelchen» èn tips e trics or da la trucca da tattas e tats. Ils «trüchs» èn in pau antiquitads – ma gist perquai èn els divertents, nizzaivels e savens fitg ecologics. Di per di dat la redacziun da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Emprim tom da la publicaziun "Buns tips per l'economia" - edì da l'Uniun dals Grischs.

L’entschatta november ha la FMR publitgà en quest lieu ina partida tips per ina megliera vita. Uss suonda – sin fundament da blers resuns – in’ulteriura seria cun pitschens cussegls per il mintgadi. La glista cun quests tips è d’in docent. El ha dà ils simpels cussegls a ses scolars. Mira d’avair finamiras persunalas. Fa in sault da legria. Salida ina persuna estra sin via. Supplitgescha in(a) enconuschent(a) d’embratschar tai. Mira la saira sin las stailas. Emprenda da respirar plaunsieu. Emprova da tschivlar ina melodia. Legia ina poesia. Fa ina spassegiada en il guaud. Sesa en stiva e legia in cudesch. Fa insatge resch nov. Cumpra ina flur per tai ni per insatgi. Tschertga sustegn tar insatgi. Emprova d’esser ventiraivel ed optimistic. Fa tut cun mesira. Dà paisa a tia cumparsa. Emprova d’esser bun, ma betg perfetg. Extenda mintga di in zichel tes cunfins. Emplanta ina planta. Pavla ils utschels. Emprova da restar ruassaivel er sut squitsch. Fa intgins exercizis da gimnastica. Hajas adina in plan B. Emprova da dissegnar insatge. Giavischa ad insatgi in bun di per latin. Emprenda il text dad ina chanzun ordadora. Va pli baud a lavur. Organisescha in picknick. Mira in film e mangia popcorn latiers. Scriva ina brev ni ina carta postala ad ina persuna enconuschenta che viva lunsch davent. Maina in diari. Ta regorda che ti has adina ina tscherna. Dorma avunda. Tschantscha pli pauc – taidla meglier. Lauda insatgi. Procura per ina buna rait d’amis, lieus e chaussas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Uaul.

In grond tema tar las pendicularas grischunas è actualmain la crisa d’energia e las dumondas dal producir naiv artifiziala per surviver ils proxims mais. A chaschun da la dieta da la societad tetgala Pendicularas dal Grischun ha la FMR discurrì cun differents gestiunaris davart lur preparaziuns per la stagiun d’enviern. La stgarsezza d’energia, las soluziuns pussaivlas e la preparaziun cun naiv artifiziala è il tema actual da quasi tuttas pendicularas grischunas. Las mesiras che vegnan stipuladas per il cas d’urgenza chaschunan er dumondas e malsegirezzas. In mainagestiun d’ina pendiculara ha ditg clip e cler envers la FMR: «Naiv artifiziala è Conditio sine qua non per surviver.» La FMR ha s’infurmada tar tschintg ­gestiunaris da pendicularas grischunas da differentas regiuns co ch’els sajan preparads per la stagiun suenter la pandemia ed ussa cun la stgarsezza da forz’electrica. Georg Vellacher, mainagestiun pendicularas da Beiva Nus avain in pau mancanza da naiv. Ma enfin ils 17 da december 2022 po quai anc sa midar. La pandemia n’ha per cletg betg tutgà fitg noss pitschen territori da skis. E pertutgant la stgarsezza d’energia èsi cler che nus pudain far in pign ­respargn da 5 %. Sch’i dess restricziuns pli grondas, lura avess quai probablamain consequenzas pli grondas per noss manaschi da skis. Markus Meili, CEO Engiadina San Murezzan Mountains SA L’atun 2022 è stà fitg, gea memia miaivel areguard las temperaturas. Quai è er stada ina sfida per nus sco territori da skis en l’Engiadin’Ota. Tar nus haja uss dà naiv ed uschia pudain nus cumenzar la stagiun cun tuttas infrastructuras. Igl è grev da cumparegliar in onn cun l’auter. Las premissas èn adina puspè autras. Nus essan disads cun grondas sfidas ils onns passads. Silvio Schmid, directur Arena da skis Andermatt /Sedrun Quai che ma fa grond plaschair è che nus avain survegnì tut il persunal qualifitgà che nus avain tschertgà senza problems. Quai ch’è anc intschert è il pretsch che nus ve­gnin a pajar per l’energia. Quai che fa schon quitads a mai è la dumonda da las capacitads d’energia che stattan insumma a disposiziun a nus. Actualmain avain nus avert nos territori e quin­tain cun l’agid da la Dunna Holla. Hacher Bernet, gestiunari da las pendicularas da Spleia La naiv che nus avain è la naiv che nus avain producì enfin uss. Ma quai po sa midar. Noss team è cumplet e pront per porscher bels dis da skis. Nus na sentin betg pli la crisa dal coronavirus, da quai eran nus tuts stufs, ma sco ditg, igl èn uss dentant «tempi passati.» Sche nus avain 2022/2023 in onn da fatschenta uschè bun sco l’onn passà sun jau fitg cuntent. Beat Zenklusen, CEO da las Pendicularas Breil/Vuorz/Andiast Nus essan en la fasa finala da las preparativas per la stagiun da skis. Nus vulessan avrir il territori da skis ils 10 da december 2022. Quai ch’è segir è che nus cumenzain definitivamain ils 17 da december 2022. Tut gl’auter è ina dumonda da l’energia che stat a disposiziun a nus. Nus essan en mintga cas disads d’esser flexibels e nus avain emprendì cun la pandemia. Beat Zenklusen, directur da las pendicularas Breil, Vuorz, Andiast Markus Meili, CEO Engiadina San Murezzan Mountains SA Hacher Bernet, gestiunari da las pendicularas da Spleia Silvio Schmid, directur Arena da skis Andermatt /Sedrun Gregor Vellacher, mainagestiun pendicularas da Beiva

Las lingias grassas e finas dal november 2022 I mancan ils pleds – il pled rumantsch da l’onn 2022 è «mancanza». Senza dubi – ina tscherna da vaglia. Ma gist quest mais da november avessi dà anc auters bels pleds rumantschs. Intgins exempels. In bun pled fiss stà «la piuniera»: Clementina Gilly da Zuoz (1858–1942) era apparentamain ina piuniera per il moviment da las dunnas, ella è stada l’emprima dunna rumantscha che ha publitgà in cudesch. Quest mais è vegnida preschentada a Zuoz ina reediziun da ses texts. La dumonda è mo, sche l’engaschament feministic da Clementina Gilly ha propi purtà fritg en l’atgna vischnanca. Ils Zuozinghers han anc adina in murcs incredibel cun integrar las mattas en il Chalandamarz. Anc oz giogan ellas mo ina rolla marginala tar l’usit. Ussa datti però moviment, la suprastanza communala ha incumbensà la «sontga» cumissiun da Chalandamarz da procurar per ina «integraziun maximala da las mattas». Insumma, en autras vischnancas han suprastanzas e cumissiuns pli pauc pled en chapitel che a Zuoz en dumondas da Chalandamarz. L’usit vegn organisà surtut dals uffants – e perquai èn las mattas gia ditg integradas «maximalmain». Forsa pudess Zuoz prender in exempel? In auter pled dal november è «la rait». La rait mobila n’è apparentamain betg uschè ideala en Surselva. Quai pudess esser la conclusiun, sch’ins legia la resposta da la regenza grischuna sin la dumonda dal neo-deputà Fabian Collenberg. Quel ha numnadamain vulì savair da la Regenza tge mesiras ch’ella vuless prender per meglierar la colliaziun mobila sin il traject da la viafier tras la Ruinaulta. Sinaquai ha il Chantun respundì – sa referind ad in’analisa da la Viafier retica – che sin l’entir traject tras la Surselva dettia 50–60 lieus cun pauca u nagina colliaziun. As imaginai quella cifra: 50–60 rusnas! Perquai ponderai la proxima giada che vus viagiais cun il tren si e giu da la Surselva da gist laschar a chasa il handy. Bain cler, in pled che tutga en la hitparada dal mais november è «solar». Ils projects per implants fotovoltaics creschan or da la terra sco bulieus. En discussiun èn visiuns u ideas concretas a Scuol, en Val Müstair, Tujetsch, St.Antönien, Trun e tgi sa nua anc. I dat però in problemin tar singulas da quellas surfatschas planisadas: ils implants solars vegnissan per part construids sin pastgiras, nua che la muaglia ed ils turists passentan la stad. Quest «problemin» vegn però bagatellisà. P.ex. ha la Axpo, ina da las iniziantas, fatg ina fotomontascha che mussa co che las vatgas pudessan pascular sut ils panels. Ed er tar in auter project si Tujetsch hai gì num ch’ils «panels solars vegnessen montai schi ad ault ch’era viandonts san passar il territori senza problems». Atgnamain dessi ina soluziun anc pli pratica: montar ils panels solars gist sin las vatgas e sin ils turists. Quels stattan adina a sulegl. Il pled – u meglier ditg in num – fitg preschent quests dis è «Candinas». Martin Candinas è vegnì elegì ils 28 da november 2022 sco president dal Cussegl naziunal, damai sco pli aut Svizzer, schegea ch’el è schon in detg grond. Insumma, il cusseglier naziunal grischun Martin Candinas ha umor e perfin ina prisa maliziusadad. Quai cumprova el cun il program da sia festa presidiala. Planisà è da charrar ils 30 da november cun tut la prominenza politica sin il traject Berna–Brig–Andermatt–Sedrun–Mustér–Cuira. Pertge diavel fa Candinas il lung viadi tras Vallais e sur l’Alpsu enstagl da vegnir pli speditiv si da Turitg e Maiavilla? – Buccas nauschas pretendan: Igl è la vendetga da Martin Candinas! Sco giuvenot era el in grond promotur da la Porta Alpina. Ses «Tour de Suisse» è ussa ses chasti per la politica federala che quella giada n’ha betg sustegnì avunda la Porta Alpina. En la stretga tscherna da pleds vegn era il «gol»: Quel è actualmain frequent pervi dal campiunadi mundial da ballape en il Catar. Ma i dat era «autogols», per ils quals ins sto sa turpegiar. In tal autogol ha fatg il president da la FIFA, Gianni Infantino durant ses pled d’avertura dal campiunadi. Tgi che di cun tutta segirtad frasas bizarras sco «Today I have strong feelings. (...) I feel gay, I feel disabled, I feel a migrant worker», quel stuess forsa chalar cun il ballape – e prender in exempel dal capo-tiragols da la US Schluein Glion, Lars Caduff. Quel ha numnadamain declerà curt e setg quest mais sin la dumonda, pertge ch’el na dettia betg en ina liga pli auta: «Questa stagiun sun jeu cheu e cheu sun jeu cuntents. Cheu sai jeu dar ballapei e sittar gols.» Uschè simpel èsi. E forsa fissi stà prudent, sche Lars Caduff avess scrit il pled d’avertura per Gianni Infantino. In fitg bel pled da quest mais è stà «fistei». Tge diavel è quai? – Quai è il pled sutsilvan per «fusti», «fastü» u «fustitg». E pertge duai gist quel pled figurar tranter ils favurits? En Val Schons è vegnì preschentà in cudesch da raquints e poesias sutsilvanas. Schon mo quai è ina raritad – in cudesch en l’idiom sutsilvan. I sa tracta da texts da Mengia Mani (1922–2019) ch’èn cumparids ussa sco agiunta al «Calender per mintga gi». A la preschentaziun è Johannes Mani sa regurdà da l’autura Mengia Mani: «Jou saragord, cur ca nus cargeavan fagn, cureva ella anturn la tgargia a raschlava mintga fistei, a gest ascheia fageva ella las sias poeseias. Ella steva landervei antoca ca mintga bustab consteva.» – Datti ina pli bella descripziun per il caracter e la moda da lavurar dad in’autura rumantscha? Ed er «il diamant» pudess esser in pled. Perquai che la redacziun da la FMR ha discutà in di ferventamain, sch’ins astga laschar il titel proponì dad in redactur u sch’ins stuess midar. Il redactur aveva tratg bilantscha cun il responsabel (in Sutsilvan) per l’exposiziun grischuna a l’Olma da quest onn. E sia proposta da titel era: «Musso igls diamànts grischuns gio San Giagl.» Tgi che sa ch’ils ballapedists survegnan mintgatant la balla amez la famiglia – precis en ils diamants – quel chapescha il dilemma redacziunal… Malgrà tuttas dolurs, la FMR ha laschà star il titel. En vista a la stgarsezza d’energia han bleras vischnancas grischunas discutà davart in pled: «illuminaziun da Nadal». Ed a la fin han las autoritads communalas laschà savair quant, cura e sche insumma ch’ellas vulan embellir ed illuminar vias e pignols da Nadal. En quel connex ha dà en egl la decisiun da Mustér. La vischnanca ha decretà che l’illuminaziun da Nadal vegnia ad arder mo entochen dumengia, ils 8 da schaner 2023. Atgnamain èsi schon anc interessant che quai vala gia sco mesira da spargn, sch’ins prenda davent la decoraziun duas emnas suenter la festa. Però Mustér n’è segir betg in’excepziun dad ina curiusitad mundiala: Nadal cuzza da la fin october enfin l’entschatta favrer. Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais, lascha repassar schabetgs e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il ­Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». Schurnal grafic per il "Mais da pais" en connex cun la votaziun da la halla da chavaltgar a San Murezzan (27 da november 2022)

La terza dumengia d’advent, ils 11 da december 2022, a las 18.00, envida il Chor viril Domat al concert d’advent en la baselgia parochiala a Domat. Ensemen cun la «meglra furmaziun instrumentala da la Svizra» procura el per tempra d’advent. Purtar in pau legria e levezza en quest temp burascus, quai è la finamira dal concert d’advent dal Chor viril Domat. Igl è tradiziun a Domat ch’il chor viril embellescha l’advent cun in concert communabel cun in’autra furmaziun musicala. La «Blechrundi» che ha num per propi «Die Fidelen Humpa Spatzen» ha gia embellì l’onn passà il concert d’advent a Domat ed era quest onn divertescha la gruppa da musica da Son Gagl cun polcas, marschs ed auters ritmus captivants. In bi cuntrast Ch’il Chor viril Domat tgira il chant rumantsch n’è nagut da nov. Al Festival svizzer da chant quest onn a Gossau han ils umens da Domat chantà sut la batgetta dad Andrés Heredia litteratura da chant rumantscha e quest fil cotschen furma era l’emprima part dal chor durant il concert d’advent. Tranter auter è d’udir la chanzun meditativa «O notg glischonta». Toni Halter ha gì scrit il text sut la melodia dal renumà cumponist romand Joseph Bovet (1878-1951). La «Blechrundi», la quala ha gudagnà quest onn a l’inscunter da las furmaziuns da las musicas instrumentalas da la Svizra il premi dal public, fa gia la segunda gia part dal concert d’advent a Domat. «Sin giavisch multifar avain nus engaschà fitg gugent anc ina giada Die Fidelen Humpa Spatzen», tradescha il president dil Chor viril Domat, Ludwig Coray. Cun lur musica boem-morava dattan els in bun cuntrast tar il chant viril. En pliras culturas Suenter la part instrumentala suonda la segunda part dal Chor viril Domat che maina la raspada tras diversas culturas e linguas. Tranter auter chantan ils umens da Domat la chanzun taliana ch’è enconuschenta lunsch enturn, «Tu scendi dalle stelle». Questa chanzun è vegnida cumponida amez il 18avel tschientaner dal teolog napolitan Alfonso Maria de Luguori. Pli tard è Liguori schizunt daventà uvestg. Grazia al caracter popular da questa chanzun è ella er stada d’udir inqual giada tar concerts da chantaduras e chantadurs da renum, uschia tranter auter era tar concerts da Nadal da Luciano Pavarotti. Part finala communabla Suenter ina segunda producziun da la «Blechrundi» datti l’act final communabel. Il chor e la furmaziun instrumentala presentan ensemen l’enconuschenta chanzun dal schumbrader e l’imni da Nadal «Oh du fröhliche» avant ch’era il public è envidà da chantar ensemen cun ils protagonists la «Clara notg». (cdm/fmr) Il concert d’advent dal Chor viril Domat ed ils «Fidelen Humpa Spatzen» è dumengia, ils 11 da december 2022, a las 18.00. L’entrada è gratuita, i vegn rimnà ina collecta. Il Chor viril Domat. La formaziun «Fidelen Humpen-Spatzen».