Las empremas lavurs da sanaziun externas vid la baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Caltgadira sur Trun ein fatgas. Igl onn vegnent suonda la part principala, numnadamein la finiziun dalla sanaziun dallas fatschadas e lu la renovaziun dil tetg. Dils cuosts totals da 720 000 francs mauncan il mument aunc 70 000 francs. La vischnaunca da Trun ei reha da historia e cultura. In dils simbols e baghetgs appreziai il pli fetg ei la baselgia da Nossadunna dalla Glisch. Pli baul era ella fetg bein enconuschenta pils pelegrinadis, oz vegn ella visitada dils biars enten far ina spassegiada si Caltgadira. Buca da far curvien ch’ina biala cumparsa dalla baselgia ei d’impurtonza, era per la Pleiv catolica romana s. Martin. La davosa gronda sanaziun e restauraziun – ton endadens sco ordadora – dalla baselgia ei succedida da 1989 entochen 1991. Ella ha custau rodund 1,5 milliuns francs. Ils davos 30 onns han surtut parts externas pitiu. Aschia han ils mirs, mo era parts dil tetg da basegns d’ina renovaziun per impedir che quei object sut protecziun cantunala e naziunala piteschi aunc pli fetg. La sanaziun ch’ei vegnida instradada questa stad ei calculada cun cuosts da 720 000 francs. Leutier vegn la sanaziun dil plaz per rodund 300 000 francs che vegn exequida dalla vischnaunca da Trun, damai che la gronda part dil plaz ei en possess da lezza. Suenter ina grond’acziun da rimnar daners maunca alla pleiv uss aunc ina part dils mieds finanzials per saver cuvierer ils cuosts. Sco quei ch’il president dalla pleiv, Pieder Decurtins di, setracta ei da 70 000 francs. Retard cullas lavurs Il project preveda la sanaziun dils mirs sco era era la renovaziun dil tetg. «En sesez era ei previu d’exequir las lavurs quest onn. Damai che las capacitads dallas interpresas ein stadas restrenschidas uonn e nus havein anflau neginas soluziuns per l’entira sanaziun, havein nus stuiu refierer la part principala dallas lavurs», di igl architect Patrick Rothmund da Trun. Per quei motiv ei vegniu sanau quest onn la part sut dils mirs dalla baselgia entochen giu sils fundaments. Aschia han ils mirs saviu schigiar ora bein avon che la ligiadira ei vegnida fatga. L’auter onn vegn la ligiadira finala da caltschina aunc tratga si. La cumposiziun da quella ei succedida tenor in recept special coordinaus culla Tgira da monuments ed il restauratur Ivano Rampa d’Almens en Tumliasca. Dalla restauraziun dils onns 90 havevien ins bunas indicaziuns dalla mischeida dil material per la ligiadira: «Quella ga havein nus aunc mischedau ella cun glera, per aschia mantener la consistenza empau pli groppa dalla fatschada.» Tetg da slondas resta L’auter onn vegn la baselgia enzugliada d’in palancau, allura vegnan las fatschadas sanadas cumpleinamein: «Nus quintein che quellas lavurs seigien finidas entochen l’entschatta fenadur. Secapescha che l’aura gioga en quei connex ina impurtonta rolla.» Ei suonda lu la renovaziun dil tetg. Tenor Patrick Rothmund ei la construcziun fundamentala da quel buna: «Il tetg suten ha aunc adina ina cuvrida da slondas. Quella resta e sin quella vegn fatg la construcziun pil tetg niev. Quei ei ina pretensiun dalla Tgira da monuments ed allontanar quei tetg cun slondas havess era caschunau cuosts.» Il tetg niev survegn allura ina cuvrida da tievlas da metal, semegliontamein a quellas dallas duas tuors dalla baselgia. Risguard dils «habitonts» Ch’ins sanescha igl emprem las fatschadas e va pér lu vid las lavurs dil tetg ha in motiv special. El trertetg viva numnadamein ina colonia da rinolofs, ina specia da miezmiur e miezutschi. Tenor igl architect Patrick Rothmund san quels bandunar il baghetg da duas varts. Ils niev naschi la primavera sgolan lu ora pér encunter la fin da fenadur. Cun risguard dad els vegn il tetg renovaus pér naven da lu, mo duess tonaton vegnir finius encunter igl atun. Suenter las lavurs vid la baselgia sco tala duei il plaz avon quella allura aunc vegnir sanaus. «Tenor informaziuns che nus havein dalla vischnaunca duess quei succeder igl onn 2024», di Pieder Decurtins. Il palancau necessaris per la sanaziun dalla baselgia sto dil reminent vegnir transportaus a Caltgadira baul la primavera, damai che la vischnaunca sanescha la via da Campliun entochen leusi egl uclaun. Visualisaziun dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch ed il plaz avon quella che duei medemamein vegnir sanaus.

Il margis sera, ils 29 da november 2022 ha giu liug a Turitg in inscunter organisau dall’Uniun da las Rumatschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB). Varga vegn persunas han persequitau cun interess las explicaziuns da divisiunari Lucas Caduff. Cun slontsch e verva ha el ruschanau da sias sfidas sco cumandant dalla divisiun territoriala 3. Il territori cumpeglia ils cantuns Grischun, Tessin, Uri, Sviz e Zug cun pressapauc trenta pertschien dalla surfatscha dalla Svizra, diesch pertschien da sia populaziun e sco element particular, treis dils quater lungatgs naziunals. Las quater divisiuns territorialas dall'Armada svizra valan sco ligiom tier las autoritads civilas e segireschan cheutras l'enragischaziun regiunala da l’armada. Ellas ein primordialmein specialisadas sin engaschis en lur secturs, sco per exempel sustegn per la conferenza annuala dil WEF a Tavau sco era per occurrenzas sportivas naziunalas e mundialas. Secapescha che talas formaziuns vegnan era engaschadas en cass da catastrofas per exempel sco malauras cun auas grondas. Lucas Caduff ha era dau in sguard sill’uiara ell’Ucraina e quei cun informaziuns directas ord il commando da noss'armada. Ei ves’ora aschia, ch’ina fin dil conflict ei deplorablamein aunc buc previsibla. En quei context ha ei lu era dau differentas damondas criticas dil publicum, tgei posiziun la Svizra e sias instanzas duessen prender en ina tala situaziun da conflict oz, ed era surtut damaun. Quei vul gir ch’ina discussiun fundamentala da nossa neutralitad e da nossas valurs ei indispensabla, per che la Svizra sappi anflar e giugar sia rolla futura el ravugl mundial. A la fin digl inscunter havein nus dau perdetga da nies plascher da l’elecziun da Martin Candinas, in Romontsch, sco president dil Cussegl naziunal per la perioda 2022/23 (mira fotografia). Nus essan fetg loschs, ch’il pli ault Svizzer ei in Romontsch. Martin ei era gia staus tier nus sco giast d'in inscunter. Bugen sustenin nus el en sias stentas, da procurar ch’il romontsch seigi pli presents era en Casa federala e giavischein ad el leutier tut bien, perseveronza e satisfacziun. Roman Pfister, president URB L'URB gratulescha cordialmein a Martin Candinas per sia elecziun sco president dil Cussegl naziunal 2022/23.

Margis ei ina delegaziun sursilvana dalla Gilda svizra dils cuschiniers etabli viagiada a Cuera. Leu ein las gastronomas ed ils gastronoms s’entupai cun representantas dall’Uniun da dunnas catolicas dil Grischun. La presidenta da quella ei Irmgard Cavigelli da Siat. Ella e sia consuprastonta Rita Gfeller-Vincenz, ensemen culla gruppa dalla «scaffa da brevs da Nadal» han astgau retscheiver in schec ella valeta da 3700 francs. Igl ei la mesadad dalla summa che la gruppa sursilvana dalla Ghilda ha recaltgau cull’acziun da risot a caschun dalla fiera d’october a Glion. Tschella mesadad ei destinada per la Societad da multiple sclerose dil Grischun. La surdada dil schec allas dunnas per lur acziun caritativa da Nadal cugl aunghel ei stada ella via dalla Posta a Cuera. Leu ha l’Uniun da dunnas catolicas dil Grischun plazzau la gronda figura da lenn cun ina scaffa da brevs. En quella astgan basignus deponer lur brevs cun quitaus e giavischs materials. Tochen ils 20 da december resta gl’aunghel culla scaffa da brevs a Cuera, silsuenter viagescha el ellas valladas. Cun lur acziun da Nadal sa l’Uniun da dunnas catolicas dil Grischun sustener mintg’onn ina roscha persunas basignusas.

L’anteriura casa d’albiert ed ustria dil Ringel a Trin ei sesviluppada ils davos onns sco casa da cultura. Cuntinuadamein organisescha in’uniun-purtadra concerts, scuntradas e seras da tut gener. Il Chor mischedau da Trin exercitescha ella sala e s’engascha era per la purschida cuntinuada. Vendergis proxim ei leu in concert special cul tetel «Il Natale die Semplici». In ensemble da tschun musicists dil Piemont, giudem il Lago Maggiore presentan in program cun musica festiva da Nadal. Vincenzo Zitello alla harpa, Giovanni Galfetti all’orgla, Carlo Bava culla schalmia, Claudio Rossi culla gegia e Christina Pasquali culs texts porschan ina sera piemontesa unica. Il concert ei vendergis, ils 2-12-2022, allas 20:15. Naven dallas 18:00 san ins guder ell’ustria dil Ringel ina tscheina piemontesa. Dapli informaziuns ed annunzia mira www.ringel-trin.ch(fmr/abc) La casa Ringel a Trin ei renovada.

Silla stagiun d’unviern 1972/73 ha Beat Livers da Breil fundau ina fatschenta da sport. Daferton ein 50 onns vargai. Parallelamein cul svilup turistic ei il menaschi sesviluppadaus, gl’emprem a Breil, e naven da 1976 era a Flem. La pissiun pil sport d’unviern ha era intimau Beat Livers da rimnar skis e d’endrizzar in museum. Dacuort ha Beat Livers aviert quel per la FMR. El ha giu ina buna purziun curascha cu el ha decidiu dad arver 1972 ella casa paterna a Breil ina pintga stizun da sport. El turissem d’unviern regeva ina atmosfera da partenza. La finamira da Beat Livers ei stada da porscher ad indigens e hosps ses survetschs pil sport da skis. «Jeu hai adina mess dalla vart ina ni l’autra pèra interessants», gi Beat Livers. Ella Val Stenna a Flem, ellas localitads dall’anteriura lennaria, ha el endrizzau tec a tec ina discreta attracziun. Alla fin dils onns sissonta, cu la Svizra ei sesviluppada sco naziun da skis, ei gl’urdein daventaus indispensabels. En Surselva haveva la construcziun da pendicularas dau in pulit stausch alla fascinaziun digl ir cun skis. L'euforia dils onns siatonta Quest atun, l’entschatta november a Breil e miez november a Flem, han varga melli persunas visitau las occurrenzas giubilaras 50 onns Sport Beat. Il museum privat ei denton buca staus aviarts quels gis per mintgin. Pertgei leu conserva Beat Livers scazis ch’el tgira cun quitau special: Skis da tuttas epocas, marcas e models. Il museum ei ina da sias ovras dalla veta, cheu fruntan ils visitaders sin mellis historias. Seregurdeis aunc? In dils idols dall’Olimpiada 1968 a Grenoble era il Franzos Jean-Claude Killy. Ils Talians Gustav Thöni e Fausto Radici eran nuotameins heroxs dallas cuorsas da skis, e naturalmein il Grischun Dumeng Giovanoli. A Val Gardena 1971 ei lu in giuven sportist da 23 onns dad Andermatt seprofilaus. In onn pli tard a Sapporo ha quel dau fiug all’euforia pil sport d’unviern. Quei medem onn che Bernhard Russi e Marie-Theres Nadig ein returnai dall’Olimpiada sco campiuns, ha Beat Livers aviert a Breil ina pintga fatschenta da sport. Quater onns pli tard eis el s’etablius era a Flem. «Cheu vesas ils skis da Gustav Thöni. El ha purtau a mi quels persunalmein. Dasperas ein las lattas da cuorsa rapida dad Ariane Ehrat e Doris De Agostini», raquenta el. Regurdientschas da Crans Montana 1987, igl ei in ski dalla marca Kästle. Dasperas ils skis da Bode Miller, las lattas dalla marca Head ein in bienton pli cuortas, cun quellas mava il skiunz american las disciplinas tecnicas. Beat Livers conferma ch’ei detti tier mintga ski ina historia. Siu museum cuntegn pia buca mo rodund 1500 skis, mobein era tontas historias, da persunalitads, idols da sport, marcas, equipas, svilup tecnic. Ina historia ei quella dil ski romontsch. Ils onns otgonta ha Beat Livers sviluppau quel culla marca Streule, il model «Steilalva» cun grafica scretta per romontsch ei daventaus in pulit success. Quei ski ei secapescha era exponius, el ei part dil svilup dall’industria da skis. Buca lunsch naven dalla «Steilalva» ein models da luxus dalla marca Bentley conservai, lu gl’emprem Zai, ed in model dalla marca «Anavon» da Simon Jacomet. Da festa collera tiel C4 Beat Livers beneventa adina puspei gruppas en siu museum. Tschei gi hagi ina partida politica organisau leu ina sentupada pils commembers, gi el. Il patrun-casa ha introduciu la sera cun dar ina survesta dil svilup dil ski. «Gl’interess pils emprems skis da lenn, construi avon 120 onns d’in scrinari en ina buda pintga, ei buca schi gronds», constatescha il passiunau rimnader da skis. Models da Rossignol, Spalding ni Atomic ein pli datier alla glieud. Era il C4 da Fischer, in classicher dils onns siatonta. Il ski persul vala secapescha nuot senza ligiadira. Era cheu muossa il museum il svilup dil sport da skis. Vid ils emprems skis da lenn fermavan ins fiars, vid quels cordas da curom. Ils calzers cun ferradira eran movibels ed ei duvrava inschign e condiziun dad ir cun skis dallas plauncas giu. Ina retscha da Blizzards, denter quels il ski dalla Tudestga Petra Kronberger. Tier las lattas, ligiadira e calzers s’auda era la festa da skis. Era cheu muossa il museum il svilup, dil fest da coller tiel fest lev da metal cun manetschas. Material sintetic ha influenzau naven dils onns sissonta essenzialmein l’evoluziun dalla tecnica. En connex culla festa da skis ein Beat Livers e siu quinau Silvio Riedi stai participai ad ina tecnica nova. Els han sviluppau ina manetscha cun manti che schurmegia ils mauns dallas fridas ch’ils curriders da slalom survegnan cun stuschar las stangas. Beat Livers ha buca schau patentar l’invenziun, quella ei denton seprofilada ed oz standard tier las cuorsas. Era Wendy Holdener ha dil reminent gratulau a Beat Livers. Il november, naven dalla staziun da partenza dalla cuorsa dalla cuppa mundiala a Levi en Finlandia, ha ella tarmess in video persunal. Ella gratuleschi pil giubileum da 50 onns ed engrazi pi sustegn. Il museum da skis a Flem vegn Wendy Holdener segir a visitar, alla fin dalla stagiun da cuorsas.

Dumengia proxima concertescha a Glion, ella baselgia claustrala dallas soras dominicanas, gl’ensemble Novocanto. Gl’ensemble vocal professiunal da Berna conta sut la direcziun da Willi Derungs tiel motto «Venite Videte». «Nus cantein cun orgla in program cun musica baroca da Claudio Monteverdi ed Alessandro Scarlatti», scriva il dirigent oriund da Vignogn en ina communicaziun. Igl ei musica festiva pil temps d’advent. Willi Derungs ha fundau Novocanto il 2016. La formaziun da chor ni cant solistic ei sespecialisada en differents stils, denter auter musica medievala e dalla Renaissance. Dapi sia fundaziun concertescha Novocanto en divers marcaus e regiuns en Svizra e Principadi da Liechtenstein. La formaziun secumpona dallas duas sopranistas Natalia Pastrana ed Yvonne Theiler, la mezzosoprana Ambra Biaggi, il tenor Oscar Rey ed il bariton Ruben Monteiro. All’orgla ei Christoph Zbinden. Il concert a Glion ei dumengia, ils 4 da december 2022, allas 15:00, ella baselgia claustrala a Glion.(fmr/abc)

La secunda dumengia d’advent ei stada bletscha e grischa. Aura ideala per la dumengia da praulas a Glion. Massa famiglias cun affons han visitau il «marcauet da praulas». Il Casperet ha tratg bia affons ella casa-cumin. Salas e stanzas pleinas dapertut. Ils affons han saviu tedlar, zambergiar, surstar, crear, semplamein sedivertir. Il «marcauet da praulas» ei daventau ina biala tradiziun digl advent a Glion. Massaria affons e famiglias han ins entupau ier a quell’occurrenza. Ils pigns han seschau envidar ed han gudiu ina retscha d’attracziuns en diversas casas dil marcau. Las organisaturas Carmen Camathias-Peter e Seraina Meier-Montalta ein stadas motivadas d’organisar puspei – suenter la pausa da pandemia – il divertiment. Avon quater onns han ellas surpriu la responsabladad per la dumengia da praulas. In comite cun Rita Epp alla testa haveva iniziau quell’occurrenza avon rodund 15 onns. En 12 loghens han ils affons astgau entrar e zambergiar, decorar, malegiar. Avon la drogaria ha ei dau cuntinuadamein colonnas, biars han vuliu far ina bubronda magica. Exact cons tschiens affons ch’ein separticipai al «marcauet da praulas» han las organisaturas aunc buca saviu. Ellas eran occupadas memia fetg. Tuts han perinagada gudiu il divertiment en «stivas» cauldas. Els divers loghens han ils affons astgau entrar, trer ora calzers e giaccas, seser cumadeivel e tedlar praulas dil casperet, historias dalla famiglia Babulin, zambergiar e schizun cantar. Las treis producziuns en Casa Pfister dalla Ligia Romontscha han 80 affons da treis tochen sis onns gudiu. Ella Casa Carniec han India Maria Caduff ed Elisa Bergamin raquentau la praula dil «Lumpi sin viadi en Surselva» e Guido Tomaschett sia historia dil «Tom Stieglitz». Dapertut ha ei dau cantuns magics e creativs per pintgas artistas ed artists.(fmr/abc) India Maria Caduff ed Elisa Bergamin han raquentau la praula dil "Lumpi sin viadi en Surselva"

Alternond s’entaupan 37 musicantas e musicants giuvens mintgamai la sonda a Morissen ed a Sagogn per l’emprova. Quest atun han las duas musicas giuvenilas Foppa e Lumnezia entschiet ad exercitar in program communabel. Ils 29 d’october han ellas decidiu en radunonzas separadas da fusiunar. En cuort sepresenta la nova Musica giuvenila Surselva per l’emprema gada. «Per nus giuvens ei il pass che nus havein fatg quest atun la dretga sligiaziun», declara Serafin Cadruvi. El ha dirigiu ils davos onns la Musica giuvenila Foppa. Tochen la primavera vargada dumbrava quella aunc 19 musicantas e musicants activs. La formaziun era resortida ord la Musica giuvenila Aspermont Sagogn. Il num e las structuras regiunalas novas constevan, pertgei musicantas e musicants vegnevan dils vitgs dalla Foppa. Era la Musica giuvenila Lumnezia ha constatau ils davos onns il medem svilup: Il dirigent Remo Derungs exercitava cun 22 giuvenils ed ei vegneva pli e pli grev da far quei sco formaziun da brass. «Nus essan sedecidi da semetter ensemen e da reorganisar omisduas uniuns», gi Remo Derungs che ha surpriu la bitgetta dalla Musica giuvenila Surselva. El ei gl’emprem dirigent, emprem president ei Serafin Cadruvi. Serafin Cadruvi e Remo Derungs, dus dils "cavals" dalla nova Musica da giuvenils Surselva. Demografia ei semidada En Lumnezia han Robert Casanova, Norbert Capeder, Simon Derungs, Clemens Riedi e Pieder Alig fundau 1990 la Musica giuvenila Lumnezia. A Sagogn ein quater onns pli tard Silvio Lechmann ed Ignaz Lombris suandai gl’exempel. Els han fundau la Musica giuvenila Aspermont Sagogn. Omisduas uniunsch’ein naschidas ils onns novonta han giu la medema finamira: promover giuvenils ch’emprendan in instrument da stuors. Motivar els d’exercitar en ina formaziun adattada a lur stan, avischinar els alla musica da brass, preparar els per sunar ellas «musicas grondas». Quei ei lu era tut schabegiau ils davos rodund 30 onns. En Lumnezia ed a Sagogn ha in’epoca da bien svilup entschiet. Allas musicas da brass eis ei gartegiau da migliurar la qualitad, il resultat ei semussaus a caschun da fiastas districtualas, cantunalas e federalas. Ils giuvenils che han entschiet a sunar in instrument da stuors han rinforzau lur plascher da far musica. Per biars eis ei daventau il hobi preferiu ch’els partan cun auters. Ils megliers onns dumbrava la Musica giuvenila Lumnezia 70 commembers e la Musica giuvenila Aspermont Sagogn entuorn 40. Quels temps ein vargai, la demografia semidada, la fascinaziun per la musica da brass denton restada. Musicantas e musicants dalla Lumnezia e dalla Foppa ein sedecidi da s’unir, crescher e sesviluppar da cuminonza. «Activs essan nus ussa 37, quei ei fetg empermettont e motivescha nus tuts», gi Serafin Cadruvi. El ha surpriu il presidi dalla Musica giuvenila Surselva. Igl ei la nova formaziun che cuntinuescha gl’intent d’entochen ussa dallas duas musicas da giuvenils. Cul president ensemen fuorman gl’actuar Adrian Degonda ed il cassier Gian Carlo Albin la suprastonza dall’uniun regiunala. Emprem concert en vesta Il num constat, pertgei glieud dall’entira Surselva ei representada ella Musica giuvenila Surselva. «Nossa glieud vegn da Mustér tochen Falera e Sagogn, Vrin, Vignogn, Camuns e Cumbel, propi da dapertut vegnan musicantas e musicants», gi Serafin Cadruvi el discuors culla FMR. Per tals ch’ein dependents dil traffic public fuss Glion pli central sco liug d’exercezi. «Igl ei buca sempel d’anflar leu in local, quei ei per nus ina dallas sfidas dil proxim futur», tradescha el. La suprastonza fetg activa e motivada sesprova d’anflar ina pusseivladad da sligiar era quei problem. Musica giuvenila Surselva, a caschun d'in exercezi igl onn 2021. Dapi l’entschatta settember s’entaupan ils 37 giuvenils daferton regularmein mintga sonda a Sagogn e Morissen. Finamira ei gl’emprem concert. Il program da quel ei titulaus «Concert da fusiun» ed includa endisch tocs. La Gruppa da tamburs Lumnezia cun Gian Peider Casanova e las musicantas giuvnas dalla Scola da musica Surselva coopereschan. Gl’emprem concert dalla Musica giuvenila Surselva ei ils 11 da december 2022, allas 17:00 ella halla plurivalenta a Sagogn, il secund ei ils 17 da december 2022, allas 20:00, ella Sentupada a Vignogn.

Sonda ha la gruppa Arena Alva SA envidau ad ina informaziun per l’avertura dalla stagiun d’unviern 2022/23. 600 persunas han seschau transportar culla pendiculara sil Crap Sogn Gion. Ulteriuras 700 ein secolligiadas virtualmein ed han tedlau ils differents referats al visur a casa. Markus Wolf, il CEO dalla gruppa Arena Alva, ha beneventau ina sala pleina. Gl’anteriur hangar dallas maschinas da far pista porscha plaz a rodund 600 persunas. Finadina sutga ei stada occupada. Igl ei in’occurrenza pils possessurs da habitaziuns secundaras. Duas gadas ad onn communicheschan ils partenaris turistics da Flem Laax Falera, en collaboraziun cullas vischnauncas, novitads per l’entschatta dalla stagiun. Aposta per l’occurrenza astgan interessents inoltrar ordavon lur damondas. Sper il svilup dils prezis dils bigliets e da purschidas novas s’interesseschan ils participonts per projects currents e plans, tendenzas e svilups. 11'300 francs il meter quadrat André Gisler, il directur turistic da FLF, ha menziunau egl emprem referat il svilup dallas pernotaziuns. Ils davos sis onns ein quellas ella hotellaria carschidas da 323'383 sin 600'960, pia bunamein sedublegiadas. Il motiv ei l’avertura da divers resorts, oravontut la surbaghegiada «The Rocks» alla staziun a val dallas pendicularas a Murschetg. El ha intimau ils possessurs da habitaziuns secundaras da duvrar lur objects ton sco pusseivel, quels sappien era esser objects lucrativs per affittar a persunas ch’enqueran alloschi ella destinaziun. En connex culla parahotellaria ha il president communal da Flem mussau cefras dil svilup dallas valurs commercialas dallas immobiglias. «Las habitaziuns secundaras ella destinaziun Flem Laax Falera ein tschercadas e schi caras sco aunc mai», ha el getg. El ha presentau resultats d’ina studia dil biro Hanser Consulting. Igl onn 2010 haveva gl’effectiv d’immobiglias ina valeta da 5'629'127'972 francs. Igl onn 2019 era quella carschida sin 8'836'749'500 francs. Ils treis onns vargai eis ella s’augmentada supplementarmein e contonscha prest 10 milliardas francs. In meter quadrat spazi da habitar a Flem custava il 2019 ina summa da 11'300 francs, a Laax e Falera eri mintgamai 10'200 francs. Parcella per indigens La situaziun da partenza da sia vischnaunca ha il president communal da Flem Hug circumscret suandontamein: «Falera dat gas, Laax dat era gas. A Flem tonscha ei buca da dar gas. Nus stuein dar gas cumplein», ha Martin Hug getg. Sco el ha informau, sesprova la vischnaunca da sligiar il problem dalla munconza da spazi da habitar per indigens. En mira han ins la parcella 4002. Quella ei ella zona conforma a Gutveina Sut, ha ina surfatscha da 2112 m2 ed ei en possess dalla vischnaunca politica. Vinavon ha Hug informau che la construcziun dalla nova pendiculara Flem Xpress avanzeschi tenor plan, proximamein sappien ins metter si tetg alla staziun Stargels. Ils 28 d’october ha il helicopter sgulau el liug las petgas dalla pendiculara Flem-Foppa-Stargels. Pertuccont la stagiun d’unviern 2022/23 ha Markus Wolf informau che las reservaziuns seigien empermettontas. «La prevendita ei stada fetg buna, e grazia alla neiv artificiala havein nus saviu arver las empremas pistas», ha el getg. Las pendicularas han optimau la stad vargada ils conducts d’ennevar denter Murschetg e Crap Sogn Gion cheutras sappien ils bischaders producir neiv il medem mument en divers loghens, ha Martin Hug explicau. «Star eri fuss fatal» El center da sias informaziuns ha il vicepresident communal da Laax, Ralf Seelig, mess il project da fusiun Laax-Sagogn-Schluein. El ha informau dils motivs, dallas consequenzas e dils termins ch’ein planisai. Ils 27 da schaner 2023 voteschan las treis vischnauncas da quei project. Negin dils possessurs da habitaziuns secundaras ha giu marveglia da saver daco che Falera vul buca fusiunar cun Laax e cheutras optimar las structuras turisticas. L'emprema neiv ei curdada, per la stagiun tonscha quella aunc buc. Il president communal da Falera ha presentau il project «La Mutta SA». Il schaner 2023 fundeschan treis partenarias la societad-purtadra, ha Wendelin Casutt declarau. Vischnaunca da Falera, gruppa Arena Alva e la societad Blauhut da Turitg portan mintgamai 33 resp. 34% dil capital d’aczias. Ils 18 da november ha la radunonza communala da Falera approbau il credit per la participaziun. La damonda sch’ins sappi gia veser plans dalla surbaghegidada, ha Wendelin Casutt rispundiu ch’ei detti aunc negins plans, quels vegnien ins a presentar el decuors dil 2023. «Cun quei project havei nus l’unica schanza da midar Falera», ha el getg.

Co ei la medischina sesvilupada ils davos 170 onns ella regiun muntagnarda? Quei tema tracta il niev cudisch dil miedi Martin Tomaschett cugl exempel da treis praticas da miedi a Trun. Il venderdis vargau ha igl autur presentau si’ovra alla publicitad a Trun el Museum Cuort Ligia Grischa. Igl ei stau nunusitau, ch’il vegl museum ha stuiu installar aultplidaders per ch’il publicum present en stanzas e corridor vischinont alla sala da dertgira audi ils plaids presentai. Igl interess ei staus gronds sil clom da Martin Tomaschett da separticipar alla vernissascha da siu cudisch niev. Ils presents ein vegni per te­dlar ils plaids dil miedi dalla regiun e per demussar attaschonza ad el per ses nundumbreivels survetschs medicinals ch’el porta alla populaziun. La patruna dalla casa, Justina Simeon, ha beneventau il vast publicum ella casa historica per schar lantschar il cudisch cun cuntegn da historia regiunala. La sbrenzla iniziala per la publicaziun Agl origin dall’ovra litterara stat in cudisch cullas historias da pazients ord la plema persunala dil miedi Cristian Luregn Decurtins (1803–1874). Il miedi promoviu ha nudau miniziusamein simtoms, diagnosas e tractaments da ses pazients. In ulteriur fundus da historias da pazients ei stau il relasch da miedi Pius Tomaschett, il bab da Martin. Adolf Collenberg, il renomau historicher e publicist, ha priu investa dils documents historics e siu verdict ei staus clars: «Il material avon maun dat buca mo ina pin­tga caussa»! Igl onn 2016, a caschun dil di commemorativ dalla mort da Pius Tomaschett, han gl’um dalla medischina ed il historicher decidiu da scriver il cudisch cul tetel «Von der Säftelehre zur modernen Medizin 1850–2020». Ils 22 da november ei la carga da cudischs vegnida furnida ella via da Schlans a Trun. Culla vernissascha dil venderdis vargau ha la vendita e repartiziun dil tom cun cuntegn historic priu l’entschatta. Tragedia e humor en pratica da miedi «La pratica da miu bab era per nus affons stiva da termagliar, silmeins il zulèr e la sala da spe­tga. Cheu savevan nus ir en ed ora sco en habitaziun. Las gidontras da miedi da miu bab sesevan allas tschaveras cun nus», aschia raquenta Martin Tomaschett las reminiscenzas ord si’affonza. Sco buob da scola han el e sias soras gidau il bab da pachetar medicaments e, sch’ei fageva basegns, da metter el gep ina comba rutta d’in pazient. Denton buca sulet las atgnas regurdientschas, mobein tuttas historias da pazients da Pius Tomaschett ein avon maun e surveschan da redeger la historia d’ina pratica da miedi naven dils onns 1953 tochen igl onn 1992. Gliez onn ha Pius surdau la pratica a siu fegl Martin Tomaschett, il qual meina aunc oz quella a Trun. La vesta silla medischina sur in temps da 70 onns muossa il progress en tal sectur. Ils indrezs ed utensils rudimentars dall’en­tschatta, en cumparegl culla pratica actuala, demuossa las grondas midadas. Quei ch’ei restau ei il respect dil pazient sco carstgaun, la seriusadad da tractar il malsaun tenor la scienzia dalla medischina humana e gl’engaschament da promover il viver dils avdonts dalla regiun. Il cudisch dil miedi Cristian Luregn Decurtins Returnaus igl onn 1846 ord Russia a Trun purtava il pelegrin Cristian Luregn Decurtins in sacados plein cun savida medicinala. El haveva studegiau e luvrau sco miedi el lontan, leu ella Russia dil zar. Aschia ei el staus igl emprem miedi scolaus e promovius che ha praticau ella regiun dalla Cadi. Sia metoda da tractaments sebasava silla teoria dils sucs corporals. Il cumportament dallas cellas dil tgierp era buca enconuschents. Malsognas infectusas saveva la medischina dils sucs buca definir. Ord las diagnosas discrettas a maun dil miedi Cristian Luregn Decurtins ha Martin Tomaschett saviu enconuscher cun sia savida dalla medischina moderna da tgei ch’il pazient d’antruras piteva. Era il tractament ei screts el cudisch e dat in maletg dalla medischina historica. Per ordinari luvrava Cristian Luregn Decurtins en sia pratica da miedi a Trun. Ils viadis tier clients a casa fageva el cun siu cavagl ni culla carrotscha dalla posta. Ses survetschs eran dumandai naven da Breil tochen en Val Tujetsch. La midada dalla medischina antica dils sucs tier la medischina moderna ei descretta en ina part dil cudisch niev e fa la punt denter il 19avel e 20avel tschentaner. Il cudisch ei bein legibels ed adattaus ton per laics sco per persunas cun savida profunda da medischina. La hi­storia dat era in sguard sil svilup general dalla regiun sur 170 onns. Cumprar san ins il cudisch «Von der Säftelehre zur modernen Medizin 1850–2020» en librarias ni directamein tier Martin Tomaschett (buchbestellung@martintomaschett.ch). Cun plascher presenta il miedi Martin Tomaschett siu cudisch sur dalla historia medicinala ella regiun dalla Cadi.

Auters dorman ora la dumengia da quell‘aura, per las damas dils Desertina Bulls ha ei giu num: metter svegliarin ed esser semtgadas allas 6.45 per partir naven da Mustér. Gie,schizun il Sontgaclau ha spitgau sillas giuvnas ella gardaroba (engraziel trenaders). Cugl emprem giug mava ei gest per l‘emprema finamira dall‘equipa, numnadamein in gol enviers il capotabella, Fortitudo Gossau. Las damas adversarias havevan numnadamein aunc buca retschiert in cuntergol dapi l‘entschatta dalla sesiun. In giug ch‘era predestinaus d’esser corporalmein fetg intensivs. Mo era per la mentalitad: ina caussa dil vuler. Cun entgins plaids motivonts dils trenaders Silvan Giger e Noah Giger ein las dunnas lu semessas sil plaz. L‘emprema mesadad dil giug ei signada d’in‘atmosfera plein tensiun denton cun ina buna defensiun ed in ferm goli - Marina Bearth ellas retschas dils Desertina Bulls. Las giuvnas demuossan ina buna formaziun enteifer las atgnas retschas, aschia ch‘il resultat resta in mument tier la nulla, grazia era alla buna lavur defensiva dils defensurs. Quei ei denton semidau suenter in mument da gronda truscha avon il gol dils Bulls e la balla ei setschentada suenter ina rebattida entras in pei dallas giuvnas dalla Surselva ella reit. Cul resultat da 0:1 ha ei giu num da rimnar ell pausa aunc inaga tut l‘energia e sepreparar per la secunda mesadad buca meins strentga. En quella han las damas demussau resistenza ed aunc inaga alzau il squetsch sillas adversarias, senza success. Era sche la finamira ei buca reussida astgan ellas denton esser cuntentas da lur prestaziun sco equipa. Victoria encunter Egg Suenter dus giugs pausa spitgavan las damas dad Egg sils Bulls. Ina gruppa ch’era aunc buc aschi enconuschenta allas giuvnas da Mustér. L‘entschatta dil giug han ils Bulls entschiet malconcentrau e cun malsegirtad. Suenter otg minutas lu il levgiament per ils Bulls. Gada Cathomas peglia giu in pass dallas adversarias, fa in solo sur miez il plaz e plazzescha cun in bi siet egl anghel seniester igl emprem gol per las Sursilvanas. Mo entginas minutas pli tard constat la defensiva buca ed Egg vegn da plazzar la balla ella reit dils Bulls. Il giug pren in‘autra viulta e tuttenina para la partida dad esser pli zaia che tertgau. Cuort suenter pausa sietta Milena Derungs sil gol dallas adversarias, suenter ina rebattida dil goli reagescha Jana Caduff il pli spert e stauscha la balla sur la lingia pils Desertina Bulls. Ei resta ina giug zai. Adina puspei vegn igl adversari dad Egg tier bunas caschuns d’egalisar. Mila Demont ha denton teniu si’equippa cun bunas paradas el giug. Siat minutas avon la fin peglia Alexandra Flepp giu in pass dallas adversarias, fa ina sperta cunterattaca e sietta cun in bi siet ord la rotaziun il 3:1 pils Bulls. Cun ils fans el dies aulzan las adversarias ellas davosas minutas aunc inaga il tempo e squetsch cun prender ora il goli e midar sin in powerplay. La strategia reussescha, ei croda aunc ina balla ella reit dils Bulls. Cuort suenter resuna il signal acustic ed aschia muossa la tabla il resultat da 3:2 per ils Desertina Bulls. Marina Bearth, Desertina Bulls UHC Desertina Bulls cun Aline Cajacob, Noemi Zanin, Selina Giger, Mila Demont, Marina Bearth, Jana Caduff, Tamara Derungs, Ana Quinter, Tamara Derungs, Alexandra Flepp, Gada Cathomas, Anica Seiler e Janna Venzin. Ina victoria ed ina terrada per las damas dils Desertina Bulls el campiunadi d’unihoc la fin dall’jamna vargada.

Sonda, ils 10 da december 2022 allas 20.15 concertescha igl «Ensemble Ö» ella baselgia a Vuorz. D’udir ein Riccarda Caflisch (flauta), David Sontòn Caflisch (violina) e Daniel Sailer (cuntrabass). Ils treis musicists interpreteschan ovras denter auter da Bach, Pärt, Yun, Saint-Saëns e Sontòn. Igl arranschament vegn organisaus da Cultura Vuorz/Waltensburg el rom da sia retscha «Classica al cuolm». Entrada libra, collecta. (cdm/fmr) Riccarda Caflisch digl «Ensemble Ö».

Alois Carigiet ei buca mo enconuschents pervia da ses maletgs en cudischs d’affons e ses placats, mobein era pervia da sias picturas muralas. Da quellas dat ei ella Bassa, mo era en Surselva. Quellas en Surselva ha il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa nezegiau per realisar ina broschura. Ils davos treis onns ei igl artist Alois Carigiet staus cumpleinamein el center dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Treis exposiziuns specialas ein sededicadas agl art e la veta digl indigen ch’ei morts igl onn 1985 ella vegliadetgna da 83 onns. La davosa part – quella d’uonn – ha tematisau las ovras muralas ed ils placats formai d’Alois Carigiet. «Enten realisar quella part havein nus constatau ch’ei dat bia dapli picturas muralas dad el che quei ch’ins manegia», di la presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon. Per quei motiv seigi il museum allura sedecidius da tschaffar quellas en Surselva en ina broschura. 500 tocs ein vegnida stampai. La descripziun da 16 picturas muralas da Mustér entochen Flem ei bilingua romontsch/tudestg. Ella ei illustrada ton culs baghetgs nua che quellas sesanflan sco cun fotos dallas picturas. La broschura sa vegnir empustada per mail tiel museum: museum@trun.ch ni lu retratga l’auter onn directamein el museum, cu quel ei puspei aviarts. Pictura murala enconuschenta Sia empremas ovras vid fatschadas da baghetgs ha Alois Carigiet malegiau ella Bassa. Siu emprem grond success en quei connex ei la concurrenza dil marcau da Turitg pil maletg da preit el Muraltengut staus. Quella ha el gudignau 1949 ed ils onns suandonts ein ulteriuras lavurs vid baghetgs exponi alla publicitad suandadas, denter auter vid la fatschada dalla casa «Schwarzer Adler» a Stein am Rhein (1956) ni lu era la reuniun dallas Treis Ligias ella sala dil Cussegl grond a Cuera igl onn 1961. La broschura ch’il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa ha ediu seconcentrescha sillas lavurs da fatschadas ed en baghetgs en Surselva. «Quellas dattan perdetga dalla diversitad da si’ovra e contribueschan ultra da quei all’identificaziun culla regiun», scrivan las responsablas pil museum ell’introducziun. Avon che sefatschentar dallas empremas picturas muralas luvrava Alois Carigiet sco graficher a Turitg. Il confundatur dil Cabaret Cornichon igl onn 1933 ha creau lezs onns placats ch’ein aunc oz bein enconuschents sco per exempel quel per l’Exposiziun naziunala svizra igl onn 1939. Returnaus en Surselva lezs onns ei cumpariu 1945 siu emprema cudisch d’affons Uorsin, suandaus da Flurina cun text da Selina Chönz. Ulteriurs sco «Zocla, Zila e Zepla» ein suandai. En capluttas e vid casas 16 ovras en baghetgs ni vid fatschadas vegnan portretadas ella broschura «Alois Carigiet – picturas muralas en Surselva». Il viadi tier quellas entscheiva a Mustér e va a fin a Flem. Tschun ovras sesanflan en siu vitg nativ Trun, numnadamein ella sala da magliar dalla Casa Depuoz, vid la Casa Franz Decurtins, la casa da scola, la Cascharia La Flurina e la Casa Cathomen. Bein in dils pli enconuschents e veseivels ei il maletg dil logo dil tschut dall’anteriura fabrica da ponn Truns vid la Casa Franz Decurtins. Quater ovras ha Alois Carigiet realisau a Sursaissa, leu nua ch’el ha viviu biars onns a Platenga. In zun bial’ovra ei quella digl eremit Clau da Flia ella caplutta Lorischboda denter Chummenbühl e Cuort, in’autra ovra ei stada la restauraziun dils maletgs da Johann Jakob Rieg ella caplutta dils Treis Sogns Retgs a Platenga. Ils maletgs datavan dil 18avel tschentaner ed ei vegn detg che Alois Carigiet hagi creau il medem mument il tscheil blau stelliu vid il planschiu su dalla caplutta. La publicaziun ei cumpletada cun QR-codes che meinan ils interessents els loghens dils baghetgs. Pictura murala d'Alois Carigiet vid la Casa Condrau a Mustér. In exempel d’ina da sias ovras portretadas ella broschura. Alois Carigiet e sias picturas muralas Il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ha ediu ina broschura cun picturas muralas d’Alois Carigiet en Surselva. Tier quellas 16 lavurs setracta da sujets naven digl enconuschent tschut dall’anteriura fabrica da ponn Truns entochen igl eremit Clau da Flia. Ina dallas ovras – quella dil pelegrin Sigisbert ensemen cun Retus e Columbin – ei da veser silla Casa Condrau a Mustér. Scrottas da neiv dil di dalla fotografia dattan ina tempra speciala al maletg da fatschada. (fmr/hh)

La radunonza communala da Trun ha approbau unanimamein il gliendisdis sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2023. Il quen da gudogn e sperdita preveda in surpli d’entradas da 2,75 milliuns francs. Il gudogn avon amortisaziuns ei budgetaus cun 3,23 milliuns francs. La vischnaunca preveda da far investiziuns da netto 2,9 milliuns francs. Malgrad il grond volumen d’investiziuns resta alla vischnaunca in surpli da finanziaziun da bunamein 300 000 francs. Las investiziuns principalas pertuccan la fiasta da 600 onns Ligia Grischa (150 000 francs), la contribuziun alla restauraziun dalla fatschada dalla Cuort Ligia Grischa (120 000 francs), la sanaziun dalla Via Campliun – Caltgadira (1,27 milliuns francs), la Via Pustget (415 000 francs), ina nova maschina communala (240 000 francs) sco era la Via Nadels – Rost (in milliun francs). Dapi igl onn 2012 ha la vischnaunca da Trun in pei da taglia da 105%. Sco il president communal Dumeni Tomaschett ha informau la radunonza communala, ein la suprastonza communala, la cumissiun da gestiun ed il cussegl da vischnaunca dil meini da sbassar il pei da taglia pigl onn 2023 sin 95% dalla taglia cantunala sempla. La fiera d’energia seigi actualmein fetg favoreivla per la vischnaunca da Trun che posseda 2,625% dallas aczias dallas Ovras electricas Reinanteriur (ORA). Ferton che la vischnaunca profiteschi da varga treis milliuns francs dapli entradas, paghien ils privats rodund 30% dapli per l’energia. Culla reducziun dil pei da taglia veglien las instanzas dar anavos enzatgei al pievel cun sbassar il pei da taglia per 10%. Unanimamein ein vischinas e vischins suandai la proposta. (cdm/fmr/hh) Il pei da taglia per 2023 vegn sbassau da 105% sin 95% a Trun.

Primavera proxima duei il palancau cul tetg provisori vid la Casa Carigiet a Trun vegnir demontaus. Allura duei in tetg plat curclar il baghetg sur la tiarza alzada. Sco ils responsabels da Trun Cultura han orientau il gliendisdis sera la radunonza communala da Trun, sto igl entir project cun plirs baghetgs vegnir etappaus per motivs finanzials. Critica ha ei dau surtut pil palancau vid la Casa Carigiet. Ils 19 da fevrer 2019 ei la Casa Carigiet a Trun daventada l’unfrenda d’in incendi. Il baghetg ha pitiu d’aua ed ils unviarns suandonts era da scheltira. Per impedir aunc pli gronds donns ei igl edifeci vegnius circumdaus d’in palancau cun in tetg. «La ruina daventa adina pli malsegira, per quei motiv lein nus rumir igl intern primavera proxima», di Remo Derungs, igl architect incaricau persuenter da Trun Cultura. Alla radunonza communala han el ed il president Armin Niederberger orientau vischinas e vischins davart ils proxims pass previ. La finamira da Trun Cultura ei da saver garantir in menaschi cumplein per art, cultura e litteratura dalla Casa Carigiet, Casa Desax e Spazi Spescha ell’anteriura fabrica da ponn Truns entochen igl onn 2026. Con gronda che la segirtad finanziala per quei project «Trun Cultura 2.0» ei, ei buca vegniu communicau. Enviers la FMR han Armin Niederberger e Remo Derungs detg: «Nus havein garanzias da differentas varts, denter auter fundaziuns che vulan buca che las summas vegnien enconuschentas. Ei dat surtut era daners pil menaschi futur.» Vischins malcuntents Dapi quater onns ston la vischnaunca e surtut ils vischins dalla Casa Carigiet viver cun ina situaziun pauc emperneivla e legreivla. Buca da far curvien ch’ei ha dau critica il gliendisdis sera. Il baghetg ed il palancau seigien buca mo in criteri da segirtad, mobein era pauc bials pigl egl. Leutier vegni il curtgin che creschi en, per part cun neofitas. Entgins vischins han tschentau en damonda la visiun da Trun Cultura. Quella critica po vegnir attribuida era all’informaziun che ha muncau, mo lu era allas explicaziuns fatgas il gliendisdis sera: «Probablamein» vegni il palancau demontaus primavera proxima. Armin Niederberger e Remo Derungs han empruau da declarar la situaziun, surtut era ch’ei seigi buca sempel da recaltgar ils mieds finanzials persuenter. Suenter igl incendi ei la Casa Carigiet vegnida aquistada da Luca Padulli. Lez ha mess a disposiziun ella a Trun Cultura en in dretg da baghegiar per 99 onns. Sis entochen otg milliuns Igl entir project da Trun Cultura cun Casa Carigiet, Casa Desax e Spazi Spescha ell’anteriura fabrica da ponn a Trun ei calculaus cun otg milliuns francs. Ils responsabels quentan denton ch’ei duessi era esser pusseivel da far il necessari cun 6,5 milliuns francs: 4 milliuns per la Casa Carigiet 2 milliuns per la Casa Desax miez milliun francs pil Spazi Spescha ella fabrica da ponn. Primavera duei vegnir dau l’entschatta dil project. Il palancau vid la Casa Desax duei svanir, in niev tetg plat sur la tiarza alzada duei segirar pli che la mesadad dil baghetg. Ils mirs dil trertetg duein restar: «Nus examinein, schebein quels porschan la segirtad necessaria. La finamira fuss secapescha da reconstruir la casa sco ella era.» Ellas alzadas protegidas dil tetg plat duei ei allura dar in menaschi cun cultura, litteratura ed art naven dalla stad vegnenta, denton senza infrastructura e provediment da basa. Medemamein duei ei esser pusseivel d’organisar arranschaments sil tetg plat. Entochen la stad 2023 duei era la localitad ella fabrica da ponn cull’exposiziun dil relasch da Matias Spescha star a disposiziun. Il zercladur duei il local cull’exposiziun sut il tetel «Matias Spescha – retuorn a Trun – retuorn a casa» vegnir aviarts. Il relasch artistic da Matias Spescha han ils vegnentsuenter fatg si alla Fundaziun Ogna. Ei setracta da pli che 1000 ovras. «La Casa Desax ha il mument negin basegns urgent», constateschan ils dus referents. Tonaton ha Trun Cultura era endrizzau leu localitads che san gia vegnir nezegiadas en ina moda ni l’autra. La finanziaziun ei ina via carpusa Entochen l’autra stad duei ina part dalla Casa Carigiet esser accessibla. In niev tetg plat sur la tiarza alzada duei proteger quella part. Damai che la finanziaziun digl entir project «Trun Cultura 2.0» ei aunc buca garantida, sto il previu vegnir etappau. Hans Huonder/FMR Il gliendisdis han Armin Niederberger e Remo Derungs da Trun Cultura orientau ils vischins da Trun davart il project, respectivamein ils proxims pass da quel. Primavera eis ei previu da construir in tetg plat sur la tiarza alzada dalla Casa Carigiet ed allontanar il palancau cul tetg provisori. Egl intern duei tut vegnir rumiau ora entochen sils mirs. Lu duein localitads – denton senza infrastructura e provediment da basa – star a disposiziun ad interessents da cultura ed art. Il medem vala pil tetg plat, leu savessen ils iniziants s’imaginar d’organisar events. «La finamira fuss secapescha da reconstruir la Casa Carigiet sco ella era», di Armin Niederberger. Medemamein duei ina sala ell’anteriura fabrica da ponn vegnir endrizzada per in’exposiziun cun ovras da Matias Spescha. Tut igl auter – la reconstrucziun cumpleina dalla Casa Carigiet e la sanaziun dalla Casa Desax – sto spitgar damai ch’ils daners mauncan. Tenor Niederberger e Derungs ei igl entir project calculaus cun cuosts dad otg milliuns francs. Cun 6,5 milliuns duessi ei denton esser pusseivel da realisar il principal. Pagina x «La finamira fuss secapescha da reconstruir la Casa Carigiet sco ella era.» Armin Niederberger, president da Trun Cultura Commentari Ils calzers tenor ils daners Hans Huonder/FMR «Trun Cultura 2.0». Aschia senumna il project da Trun Cultura ch’ensiara la reconstrucziun dalla Casa Carigiet, la sanaziun dalla Casa Desax e la sala pil Spazi Spescha ell’anteriura fabrica da ponn. Ils baghetgs duessen survir silsuenter ad art, cultura e litteratura. Igl ei ina visiun fetg ambiziusa. Ils iniziants ein perschuadi dil potenzial da historia, art e cultura a Trun. La numera da calzers ch’els han eligiu per lur project ei denton gronda. Ins savess dir: rimnar sis entochen otg milliuns persuenter ei ina fetg gronda chista. Tgi che fa e s’engascha per la cultura ei in idealist e savens in voluntari. Mo paucs san viver bein da quei engaschament. Els prestan in survetsch public che vegn appreziaus moralmein, mo che ha tonaton buc adina il sustegn ch’el meritass, surtut buca finanzial. Biars savessen cantar ina canzun dil scriver damondas per contribuziuns finanzialas, meinsvart batlegiar per mintga «bunamana». Quei ei buca auter a Trun – in dils loghens principals dalla cultura e la historia en Surselva. Bia iniziativa s’auda leu tiel mintgadi. Biars s’engaschan voluntariamein per la Cuort Ligia Grischa, la senda d’art, la Sculptura Ogna ni en uniuns. Buca d’emblidar las stentas en vesta al giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Trun Cultura vul accentuar Trun sco liug da historia, art e cultura. Mo era sco tgina da Zarli ed Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed. Ils da Trun han in’affinitad per art, cultura e historia. Lur patrimoni ei ina part dil mintgadi e dalla tenuta persunala, mo els san era gudicar bein tgei ch’ei pusseivel. Per quei motiv fa ei buca smarvigliar ch’ei ha dau vuschs criticas. Quellas savessen daventar aunc pli recentas sch’ei reussescha buca a Trun Cultura dar far ils pass previ primavera. Pass cun calzers buca memia gronds. Il president da Trun Cultura, Armin Niederberger (sen.) ed igl architect Remo Derungs. Visualisaziun dil baghetg cul tetg plat. La Casa Carigiet – la casa nativa dils frars Alois e Zarli – sco ella sepresenta uss. Aschia duess il baghetg veser ora naven dalla stad vegnenta.

Buc in mument digl onn reflectescha il meglier l’idea da «Quei che maunca e quei ch’ei da memia» ch’il temps d’advent e dallas fiastas da Nadal. Igl advent ei pertscharts de basegns essenzials dalla historia e dils singuls, d’in gap els decuors dils temps che duess vegnir emplenius e dalla nunsufficienza existenziala humana. Perquei il clom: «Neu, e buca targlina!» «Jeu vegn prest» – quei ei il davos plaid cuntenius en quella fantastica collecziun de scartiras ch’ei in mosaic, in’ovra d’art sco buc in’autra, rasada o sur quasi treis millennis e che senumna la Bibla, document de tuttas speronzas, de tuts advents, de tuttas disgidas e de tuts perduns e de tuttas grazias ch’ils tschentaners han enconuschiu per adina puspei prender la via dad ir vinavon ella speronza. «Gie, jeu vegn prest» e «Neu, Segner Jesus», plaids alla fin dell’Apocalipsa de sogn ¬Gion 22,20, e della bibla insumma. Plaids quasi daventai jasters. Forsa perquei ch’els vegnan ligiai cul tema dalla fin dil mund e vegnan duvrai da quels che vulan far tema cul nunenconuschent, magari è cun agid dalla religiun. Mo igl evangeli de Mattiu (cap. 24) dat indicaziuns co spetgar la vegnida dil Segner. El di dad esser veglionts ed attents. Vegliar che «negin engoni vus» (v. 4) cun empermischuns religiusas illuso¬rias che dian «cheu ei il Cristus, ni leu eis el» (cap. 24,23). Vegliar vul pia era dir saver distinguer, esser critics, e quei san ins mo, sch’ins ei è aviarts, ha in cor ed egl aviert per quei ch’ha pér da vegnir, ch’ei aunc buca cheu. E che nus enconuschin aunc buc. La vegnida dil Segner che vegn invocada egl advent va vi ella memoria della naschientscha historica de Jesus da Nazareth, regurdada da Nadal. Forsa per che nus vegnien meglier pertscharts de quei ch’ei aunc buca cheu. Ils regals ch’ins scomia denter fami¬gliars ed amitgs, lu aunc pachetai en pupi misterius cun steilas, simboliseschan quei che maunca a nus e che nus astgein desiderar. Ils affons ein dublamein aviarts (e dependents) da quei che vegn dau; per els ei tut pli misterius. Il sentiment per igl aspect affonil viers quei ch’ha da vegnir, ha igl evangelist Lucas capiu il meglier cun «translatar» il misteri dall’entschatta cun la visiun dalla notg zanua giud via, ella campagna della Palestina, cun il cant dad aunghels che «arvan il tschiel» per emplenir nossa tiara cun quei ch’ha adina puspei ed adina aunc da vegnir: la preschientscha de Diu, sia entschatta cun nus sco affon per crescher e viver en nies miez. Regals, simbol de «quei ch’ei buca cheu», spetgein e retschevin nus sin divers scalems dalla veta, entschevend cun nossa naschientscha e quels ch’han quitau da nus, cun ils carstgauns, culs quals nus vivin, ni che nus entupein. Denton: bia de quei ch’ei cheu, ei da memia e stat enta peis, pren la vesta e vesida per quei ch’ha da vegnir. Ei vegn discurriu savens dil consumissem en connex cun las fiastas, dils mantuns da rauba che stattan enta peis. Il discuors ei legitims, sch’el seleischna buca vi el moralisém. Cheu lessel indicar zatgei auter ch’ei «da memia» e che stat enta peis al viver, e perquei al Nadal ch’indichescha l’entschatta della veta: ils quitaus, memia bia quitaus che stattan sipersi cu nus lessen sperar e savessen selegrar e viver. Ni las temas che nies sistem da viver caschuna e catscha nus da segiradas en segiradas senza dar pasch, ni – il cuntrari – clauder nus per la pasch annunziada da Nadal-notg. Clauder l’aviartadad ch’ei dada cun la cardientscha, clauder la speronza. E per finir: quei ch’ei da memia e mazza la speronza: la resignaziun che eregia mirs encunter tut quei che savess esser auter e bi, il desinteress per tut, il muntatuttina ch’ei enzatgei sco la mort dell’olma. La tiarza dumengia d’advent cun siu «Gaudete in Domino semper: Selegrei adina el Se¬gner, selegrei, pertgei il ¬Segner ei damaneivel», gida a trer nus humans ord il sentiment che tut emporti atgnamein nuot e d’activar l’antenna dell’attenziun, è laica, per quei che la vegnida historica de Jesus da Nazareth ha muntau e munta. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Gl’onn 1651 ha Benedikt von Marchion maridau Barbara von Casut. Il spus ha schau far per sia spusa sco regal da nozzas ina meisa cun intarisas, ils uoppens d’allianza ed il motto dalla famiglia. Entuorn quella meisa Gliendisgis sera, 371 onns pli tard, ha Martin Pfisterer, in dils descendents dalla famiglia Marchion, envidau ad ina presentaziun historica entuorn quella meisa. La meisa da 371 onns, cullas intarsias ed il motto dalla famiglia (sen.). Ella historia medievala grischuna han ils signurs da Valendau giu ina certa muntada. Giachen Hasper Muoth menziuna quei ella ballada dalla dertgira nauscha da Valendau digl onn 1450. Lezza gada han ils da Valendau giu cumpassiun cun Heinrich de Razén che era truaus alla mort: «El vivi ditg, el vivi bein» han els griu. Il barun ha surviviu. La dinastia dils signurs da Valendau cun lur losch casti osum sil grep ei tuttina sestizzada. Persuenter ei ina nova vegnida siado: La famiglia dils niebels von Marchion ha influenzau la veta dils da Valendau. Naven digl onn 1651, cu ses antenats han maridau, posseda Martin Pfisterer ina geneologia precisa da generaziun tier generaziun. Il bandierel Benedikt von Marchion e Barbara von Casut han giu descendenza, e quella ei aunc oz da casa ella sedia dalla famiglia. Prominents dalla Ligia Grischa Ils descendents dalla famiglia von Marchion-von Casut vivan dapi onns giu la Bassa, ein denton colligiai aunc fetg cun Valendau. Martin Pfisterer ei staus in dils iniziants dall’uniun Valendas Impuls. Ensemen cun Regula Ragettli-Zinsli e Walter Marchion han els procurau ch’il vitg ei daventaus enconuschents sco exempel d’in svilup persistent. Tuts treis ein descendents da diversas lingias Marchion. Ella historia dallas Ligia Grischa e dalla Foppa ha quella schlatteina giu gronda influenza ella Ligia Grischa. Els ein stai deputai en Vuclina, scarvons e mistrals sco era gerai e derschaders dalla Foppa. Ils treis descendents hodierns ha giu marveglias da sligiar la damonda sche la famiglia Marchion seigi veramein d’origin surilvan, sch’ella derivi dall’Italia ni veramein da Hugenots fugi dalla Frontscha. Jan-Andrea Bernhard ha sligiau il legn, e sias retschercas ha el presentau ad in pign publicum ell’emprema sedia dalla famiglia da Valendau. Il teolog e historicher ha studegiau las fontaunas, vul gir ils documents dils archivs e la heraldica, el ha inclus arguments linguistics e la geopolitica. «Jeu sai attestar ch’ils Marchions ein segir buca da derivonza franzosa, ed era buca sursilvana», ha el declarau als presents. Pliras lavurs historicas dils onns otgonta, dad Anni Schäfer-von Marchion, da Hans Eichenberger ed Augustin Maissen, ha el examinau ed ei vegnius alla medema conclusiun. Quella scriva el sin pagina 37 dil cudischet: «Ins sa buca pli dubitar che la famiglia deriva dalla Lombardia, respectiv dalla part sura dall’Italia. Ei seigi stau commerciants en survetsch dils conts da Sax-Mesauc e pli tard dils conts de Trivulzio. Derivonza ei sclarida Il num «Marchion» ha adina intimau ils geneologs da specular e da sviluppar teorias. Las modas da scriver il num ha lu era intimau leutier. Da Murtgun, tier Marchioni, da Marquion tier Marchio, Margiun. Senza dubi derivi il num dil latin «marchio», quei che munti ch’ei seigi ina famiglia cun ina certa facultad. Commembers da quella famiglia da funcziunaris e commerciants en survetsch dil transit ein vegni sur il San Bernardino ed ei s’etabli ella Val Schons ed ella Muntogna dado. Il bab da Benedikt von Marchion-von Casut, medemamein in Benedikt von Marchion, ei s’etablius la finala a Valendau. Sco signur ha el menau leu in menaschi da sauma, ei semaridaus e daventaus burgheis dalla Foppa. La broschura dils Marchions Ei seigi ina biala tradiziun da famiglia, ha Martin Pfisterer manegiau en siu beinvegni el zulèr dalla «Unteres Marchionhaus». «A quella casa a Valendau essan nus fetg attatschai», ha il patrun-casa manegiau. Dacuort ha gl’um dall’annada 1949 surdau la casa historica alla proxima generaziun. Biars onns ha il giurist fatg part a Berna dalla direcziun dil concern d’electricitad BKW. Cu el ei vegnius pensiunaus avon diesch onns ha el saviu sededicar dapli alla stimada sedia dalla famiglia von Marchion. Siu basat Constanz von Jecklin da Cuera haveva maridau Ursula Agathe von Marchion, possessura dalla «Unteres Marchionhaus». Sia tatta Julia von Jecklin ei lu ida a Berna nua ch’ella ha absolviu sco ina dallas empremas la scolaziun da tgirunza diplomada dalla Crusch cotschna svizra. Walter Marchion, Regula Ragettli-Zinsli, Martin Pfisterer (editurs), e Jan-Andrea Bernhard (autur), da sen. «Cun surdar la proprietad als affons hai jeu manegiau ch’ei fussi il mument da sclarir la derivonza da nos antenats», ha Martin Pfisterer getg. La davosa gada haveva siu bab reglau l’ierta da Valendau cun el e ses treis fargliuns giuvens. Pfisterer ei sedecidius da sclarir la damonda en collaboraziun cun dus ulteriurs descendents d’autras lingias von Marchion. El ed ils dus convischins da Valendau, Regula Ragettli-Zinsli e Walter Marchion, han surdau la retscherca scientifica ad ina persuna dil fatg dalla regiun. Il teolog e plevon Jan-Andrea Bernhard, sesents a Glion-Strada, professer titular per historia da baselgia all’Universitad da Turitg, ha presentau gliendisgis ils resultats en fuorma d’in cudischet cul tetel «Italiener, Franzosen oder doch Bündner? – Zur Herkunft des Geschlechtes v. Marchion (Valendas)». Il cudischet ei illustraus rehamein ed includa in fegl culla geneologia da 1620 tochen 1820. Il cudischet ligiau sco broschura da 54 paginas san ins retrer ellas librarias ed ella stizun da Valendau.

Mesjamna, ils 28 da december 2022 allas 20.00 ha liug ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér il concert festiv per la fin digl onn, danovamein dirigius da Simon Camartin. D’udir ei quella sera il «L’viv National Philharmonic Orchestra of Ukraine» sco era la solista Andrea Wiesli (clavazin), Andriy Tkachuk (fagot) e Yourii Hryhorash (bariton). Dirigent, orchester e solists presentan ovras da Beethoven, Bellini, Verdi, Poleva, Strauss e Sibelius sco era da Mendelssohn, Rossini e Gimenez. Il concert ei sut l’enzenna dalla pasch e la libertad, surtut cull’egliada ell’Ucraina. Per quei motiv han pliras ovras eligidas per quei concert in connex historic e tematic culs schabetgs actuals ell’Ucraina. Il medem concert vegn dil reminent purschius gievgia, ils 29 da december 2022 a Falera e cun ina pintga modificaziun dil program venderdis, ils 30 da december 2022 a Vaz-sut. Prevendita per il concert a Mustér: Papetaria Andrea a Mustér. (cdm/fmr) Il dirigent Simon Camartin.

La neiv ei curdada il dretg mument, en diesch dis entscheiva la sesiun d’unviern numnadamein tier la gronda part dallas pendicularas en Surselva. Entochen lu datti aunc dabia lavur cun ennevar e preparar las pistas. «Igl ei in bellezia regal, la neiv ei vegnida il dretg mument. Quei tonscha buca per l’entira sesiun da skis, mo ei gida fetg e las previsiuns ch’ei neivi aunc empau ein bunas,» declara Silvio Schmid, il meinafatschenta dalla regiun ost dalla Skiarena Andermatt-Sedrun. Suenter esser enga­schaus sur decennis ella branscha vegni el denton buca pli nervus da spitgar sin neiv e sappi ch’ei hagi aunc adina fatg enzacu unviern. Al Gemsstock seigien las pendicularas gia stadas aviartas las davosas ­duas fins d’jamna. Sigl Alpsu possien ils hosps entscheiver ad ir cun skis la proxima fin d’jamna. Sonda, ils 17 da december mondi la sesiun lu propi liber en gl’entir territori e las pendicularas restien aviartas l’entira jamna. «Sch’ei vegn nuot denteren», aschunta Schmid. Buna prevendita d’abonnaments Era tier las Pendicularas Breil Vuorz Andiast (BWA) ei l’entschatta ufficiala dalla sesiun previda ils 17 da december. Tenor il directur Beat Zenklusen han las Pendicularas Breil Vuorz Andiast denton gia mess a disposiziun la davosa fin d’jamna pliras pistas da cuorsa als giuvens talents dalla regiun Svizra Orientala. Era la proxima fin d’jamna s’audan las pistas da cuorsa exclusivamein als giuvens talents, e Zenklusen di: «Las pistas ein vegnidas appreziadas e ludadas fetg dils giuvens atlets che han nezegiau ellas stediamein.» Sco il directur tradescha ei la prevendita dils abonnaments pil 2022/2023 stada in cumplein success cun in niev record. Ei hagien vendiu 6 % dapli ch’igl onn vargau. La Skiarena Andermatt-Sedrun ha vendiu abonnaments el rom digl onn vargau. Sco Silvio Schmid di, ein ils abonnaments perfin vegni pli favureivels: «Il transport da Mustér en­tochen Andermatt culla Viafier Matterhorn Gotthard ei puspei cumprius el prezi digl abonnament ch’ei restaus sco igl onn vargau.» Lu eri il tren denton buca cumprius e quei hagi caschunau dabia critica. Era tier las Pendicularas Sursaissa Mundaun sespleiga la vendita dils abonnaments analog als davos onns. Leu ei l’entschatta dalla sesiun d’unviern previda il venderdis, ils 16 da december. Ennevar e preparar Tenor Anja Beivi, ch’ei commembra dalla direcziun dallas Pendicularas Sursaissa Mundaun, ha la neiv naturala segiramein gidau fetg bein per puder preparar bunas pistas: «En cumbinaziun cun l’enneva­ziun tecnica essan nus plein fidonza, da puder arver pistas ella qualitad usitada per l’entschatta dalla sesiun.» Ils 20 da november hagien ei pudiu entscheiver ad ennevar. A Breil vegn ennevau gia dapi la fin october. Pervia dallas temperaturas e vent ha la producziun da neiv denton adina puspei stuiu vegnir interrutta. Suen­ter tschun onns han las Pendicularas Breil Vuorz Andiast pudiu terminar quest atun la realisaziun dil project d’ennevar. Naven dil punct il pli bass a Vuorz entochen sil Fil vegn ussa gl’entir territori ennevaus tecnicamein. Tier la Skiarena Andermatt-Sedrun vegn produciu neiv sin circa la mesadad dallas pistas. Tenor Silvio Schmid pon las pendicularas buca desister da producir neiv il november e december. «Quella neiv ei impurtonta per segirar la sesiun d’unviern, senza ennevar massen nus en ina resca memia gronda.» Sco el di, vegni ei aunc prestau lavur intensiva entochen tier l’avertura. Ei seigi impurtont da construir bunas pistas per ch’ellas tegnien ditg. Spargnar ei adina in tema Tier las pendicularas ei il spargnar energia adina in tema actual. Sco Anja Beivi declara, han las Pendicularas Sursaissa Mundaun per exempel installau apparats da camond efficients pils scaldaments electrics ellas staziuns ed era il management da pistas vegni evaluaus, ussa che las pistunzas seigien vegnidas equipadas cun mieds d’agid electronics moderns. Per la sesiun 2022/23 quenta Silvio Schmid cun in surpli da cuosts d’electricitad dad 800 000 entochen 1 milliun francs per la Skiarena Andermatt-Sedrun. Spargnar energia ei era tenor el in tema ch’ei adina actuals e buca pér ussa ch’ei pudess dar ina munconza d’energia. L’associaziun Pendicularas Svizra ha ediu in catalog cun mesiras da spargnar energia. Tenor Silvio Schmid tonschan las pusseivladads da spargnar che vegnan descrettas leu naven dil midar ora pérs da cazzola, stizzar cazzolas entochen tier schar ir pli plaun ils indrezs. Tier las Pendicularas Breil Vuorz Andiast sespleiga las preparativas il mument sco adina. «Nus essan denton semtgai per eventuals scenaris cun reducziun dalla spertadad dils indrezs ni/e l’adattaziun dil temps da menaschi», declara Beat Zenklusen. En diesch dis entscheiva la sesiun da skis. La neiv naturala ei vegnida el dretg mument ed ei vegn ennevau vinavon. La foto muossa il territori dallas Pendicularas Breil Vuorz An­diast avon entgins onns– visavis quel dallas Pendicularas Sursaissa/Mundaun.

Bein, mintgin astga dar siu senf vitier! Il luf auda finalmein a tuts. Sco la nati. E la Migros. Na, Donald Trump buc. Lez ei zuar è mintga di ellas gasettas, aber udir auda’l mo als Americans. Per cletg. E cumparegliau cun quel leu ei nies luf lu per cass in schnüghel. Gnoc ed innocent sco in tschut. Bien, el scarpa schon mintgaton ina, duas nuorsas, quei bein, e fa in tec tema alla glieud. Aber silmeins sa’l buca TSCHINTSCHAR, mann! Metta avon, sch’il luf vess è aunc ina bucca bletscha, sper ses dents gits, e twitterass senza fin e misericordia: I’ll make Grisons great again ed autras tgutgarias. Per l’amur da Diu, na! Gian e Giachen ein schon hipoteca detg avunda. Na sincer, tut quei luf-bashing medial ei toch complet surfatg e dasperas. Per posta d’in pèr tiers manedels! Tuttina. Ed uss vegnani è aunc cun Capetschettas cotschnas ed uorden. Per astgar silsuenter, cun buna cunscienzia e senza cor, far flucs cul pauper isegrim. Ei quei la cultura da beinvegni ch’el ha meritau? Suenter tons onns absenza. Ed abstinenza. Plaunsiu sedamondel, sche tut quei ei buca forsa inscenau. Precis, dils turistichers. Matei culla finamira d’organisar zacu safaris en nies trianghel da Bermuda: Beverin – Calanda – Wannaspitz. Cun buis e tut, claro, sco ell’Africa. Tenor il princip: «As hät solang’s hät.» E sas tgei? La psico-propaganda dils turistichers va per cass tochen viaden el lungatg: il plaid tudestg «Rissort» tuna bein sco Resort (turistic)! Vesas? Coga rufinau, neve? Jeu hai nuot encunter pinchis supplementars, aber fuss quei fair visavi ils varga 5000 catschadurs grischuns? Ei pagan schon ton per lur licenza da mazz… perstgisa, …da regular, ed uss vegnessen in pèr turis, el mender cass chines u russ, e massen senza ni hau ni mau cun lur pli bialas trofeas. Dils buns barsaus gnanc da tschintschar buc. Ferm tubac, neve? Basta. En da quels muments patratgel anavos cun encarschadetgna vid ils bials temps vegls, cur ch’ils sulets lufs ch’ei deva tier nus eran Lupo e Goofy. Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Caviezel

L’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP) organisescha sonda proxima, ils 10 da december 2022 ina sera d’advent. Diesch stizuns el vitg han aviert la sera entochen las 20.00. Sper la purschida da quellas vegn offeriu alla clientella vin cauld ella Vinoteca Lozza, in concert cun Dario Hess allas 18.30 avon la stizun Uras Giger ed ina concurrenza da zambergiar e malegiar per affons el Studio UH. Sco l’uniun scriva en ina circulara, spetgan ulteriuras attracziuns e purschidas ellas stizuns. L’UCP organisescha reagularmein purschidas specialas per promover il commerci indigen, mo era quel dallas fatschentas commembras dallas vischnauncas vischinontas. Aschia ei quei stau ils davos onns las stentas d’embellir il vitg duront Nadal ni lu era il magazin ch’ei vegnius edius quater ga. Quest onn ei quel era s’aviarts per las vischnauncas da Tujetsch, Medel, Sumvitg e Trun. Mo lu era la revista da professiuns che levgiescha als giuvenils da tschercar la clamada adattada ed ils bons da regal. Cun quels san ils retscheviders far lur cumpras ellas biebein 100 fatschentas ch’ein commembras dall’UCP. L’uniun s’engascha denton era politicamein e defenda ils interess da professiun e commerci. (fmr/hh) L’Uniun da commerci e professiun Mustér envida ad ina sera da cumpra e divertiment.

Nadal ei avon porta. Quei duei daventar veseivel dumengia encunter sera a Mustér. Diesch affons dall’emprema entochen la sisavla classa serendan atras il vitg e presentan tschun scenas da Nadal en tschun differents loghens. Per biebein in’ura daventa il vitg da Mustér dumengia, ils 11 da december 2022 ina pintga tribuna. Sco ils onns vargai – cun excepziun da quel dall’entschatta dalla pandemia – organisescha la Pleiv evangelica Cadi era uonn in arranschament il temps d’Advent. «Igl ei aschidadir ina tradiziun che nus purschin enzatgei special avon Nadal», di ser Christoph Zingg, il plevon dalla pleiv evangelica. Igl onn vargau ei quei stau la historica dil calger Martin, ina legenda russa. Negina dimora Per uonn ei la pleiv sedecidida per in giug d’Advent cun pliras staziuns. La via meina crusch e traviers atras il vitg da Mustér. La presentaziun vegn fatga da diesch scolaras e scolars dall’emprema entochen la sisavla classa dall’instrucziun da religiun da ser Christoph Zingg. In e scadin che vul guder quell’atmosfera da Nadal astga suandar las acturas ed ils acturs d’in liug a l’auter, en tut tschun. L’entschatta vegn fatga allas 17.00 el Center Aua Viva a Raveras cun Gabriel e Maria. Avon Casa communala suonda allura la scena nua che la dumbraziun dil pievel vegn proclamada. Maria e Giusep semettan sin via stunclentusa a Betlehem. Amiez il vitg – el hotel Alpsu – damondan els per dimora. Damai ch’ils ustiers ein vid baghegiar entuorn lur menaschi survegnan els canaster, mo persuenter vegn offeriu ad els ina dimora en ina stalla. Els semettan danovamein sin via. Pasturs ed aunghels Sin plaz scola a Cons suonda allura la scena culs pasturs che sescauldan vid in fiug. Ils aunghels arrivan e portan la nova dalla naschientscha dil Salvader. Ils pasturs sedecidan dad ir a mirar. Ella stalla dil bein puril a Salaplauna entaupan els allura la famiglia sontga circumdada d’animals e carstgauns che selegran dalla naschientscha da Jesus. Els surdattan ad ella regals. «Leu cantein nus lu era la canzun da Clara Notg, tuts accumpignaders ed affons», di Christoph Zingg. Quei vegn lu era ad esser il punct culminont da quella presentaziun. Da Salaplauna meina la via anavos el Center Aua Viva. «Quella via da Nadal ha in cuntegn teologic. Jesus sa numnadamein esser dapertut, era en ina stalla», di Christoph Zingg che ha fatg sez il concept per quei toc e che meina era la reschia: «Quei arranschament duei esser in’aventura per pign e grond, tut quels ch’ein dalla partida dumengia ein beinvegni.» Vid las preparativas e la realisaziun vegn el sustenius da rodund diesch persunas carschidas. Tuts vegnan cun zatgei Igl arranschament culs affons vegn cumbinaus cun ina caschun da star da cumpignia el Center Aua Viva. «Mintgina e mintgin astga separticipar a quella e porta semplamein quei ch’el magliass da tscheina cun sia famiglia. Cun tut quei fagein nus lu in buffet e vid quel duei mintgin saver sesurvir. Las bubrondas vegnan messas a disposiziun dalla pleiv», di Christoph Zingg. Beinvegni seigien denton era quels che portien nuot, era per els detti ei avunda. Els dus selegran d’esser dumengia ils pasturs.

Gl’onn 2023 vegn ad esser in special per la Societad da musica Greina Vrin. Ella festivescha 150 onns. Il comite d’organisaziun ha informau dils detagls dalla fiasta ch’ei fixada sils 13 e 14 da matg 2023 entadem la Lumnezia. Tschlin ell’Engiadina bassa e Vrin en Surselva han gl’onn proxim ina cumineivladad: Omisduas societads da musica festiveschan 150 onns. Gl’onn da fundaziun 1873 ei fixaus ella cronica dall’Uniun cantunala da musica. Entadem la Lumnezia ei in comite dapi in temps vidlunder da preparar ina fiasta. «Il concert da giubileum ei fixaus sils 13 da matg 2023, la dumengia ei lu il grond til», resumescha Ronnie Caminada ils accents. El presidiescha la Societad da musica Greina Vrin. Ensemen cun sia consuprastonta Marina Caminada ha el dau envesta alla FMR da quei ch’ei previu ils 13 e 14 da matg 2023. 26 musicantas e musicants «Fetg bia ei mess sin via. Sis musicas han dau suatientscha a nies invit», declara Marina Caminada. La musicanta dall’annada 1993 suna dapi 2005 ella musica da Vrin. Ronnie Caminada, dall’annada 1978, ei dapi 1992 commember activ. «Cun ina cuorta interrupziun», puntueschan omisdus. Duront la scolaziun, ch’ins ei savens ordeifer, eis ei buca sempel dad esser activs el vitg. Tuttina san ils dus musicants constatar in svilup che fa surstar: «Ils davos onns essan nus carschi, mintg’onn ei daplirs vegni vitier». Actualmein dumbra la Societad da musica Greina Vrin 26 musicantas e musicants. Igl ei il diember optimal per ina formaziun da brass. Gl’onn 2005 era el sereducius sin 14, ei carschius dapi lu cuntinuadamein sin oz 26 musicantas e musicants. La Societad da musica Greina Vrin, il 2019, a caschun dalla presentaziun dalla nova uniforma. In cert garant per quei svilup ei Corsin Alig. Marina Caminada e Ronnie Caminada conferman ch’il dirigent hagi il dun d’eleger la litteratura che plaigi e ch’el meini fetg bunas emprovas. Corsin Alig ei dapi 1997 commember dalla musica da siu vitg nativ, dapi 2005 diregia el quella. Ils exercezis ein mintgamai la sonda encunter sera. Als giuvens ch’ein absents duront l’jamna dadora la vallada ei quei d’engrau. Ils tocs ed il stil che la societad suna ein adattai al livel, als giavischs ed al gust. Musica d'Olivone vegn era Sco Ronnie Caminada declara, ei il program dil concert giubilar aunc buca fixaus definitivamein. Sia collega da suprastonza aschunta ch’ils exercezis entscheivien pér il schaner. Las proximas jamnas vegnan suprastonza e comite a fixar ils detagls digl entir program dalla fin d’jamna dils 13 e 14 da matg 2023. Alexandra Alig, Franco Caminada e Mario Alig fan era part dil comite preparativ. Suenter il concert dalla sonda ella tenda da fiasta sin plaz-scola ei la dumengia il til el center. A quel separticipeschan las musicas da Lumbrein, Vignogn, Suraua, Val S. Pieder, Glion ed Olivone. Ronnie Caminada ha in tschaffen special che la musica da tschella vart dalla Greina ha dau suatientscha agl invit. Biars onns hagien els giu buns contacts culla Val Blegn, quels seigien denton sedurmentai ils davos onns. Il giubileum da 150 onns intimescha la Societad da musica Greina/Vrin da tgirar e frestgentar l’amicezia sur cunfins. Ronnie Caminada e Marina Caminada sil plaz, nua che la musica da Vrin suna e sepresenta dapi 150 onns. Colonel Rest Antoni Solèr, il fundatur Il 2013, pil giubileum da 140 onns, ha Gieri Antoni Caviezel (*1957) scret ina cronica. El sereferescha silla cronica che siu numalin Gieri Antoni Caviezel (1931-1997) haveva redigiu pil giubileum da 100 onns 1973. Per l’instrumentaziun ed uniformaziun nova igl onn 1990 haveva G. A. Caviezel (57) era scret ina cronica. Quellas scartiras giubilaras ein fontaunas genuinas dalla historia dalla Societad da musica Greina/Vrin. Rest Antoni Solèr (1856-1932), il posteriur colonel e scolast, ei staus il fundatur. A Vrin ed en Lumnezia enconuscheva mintgin el sco «il colonel». Sill’emprema pagina interna dalla broschura da 140 onns vesan ins el ell’uniforma militara. La fotografia dil frontispezi muossa la musica che marscha ordavon alla cumpignia da mats, a caschun dalla perdanonza da 1920 cul dirigent Gion Bistgaun Alig da Surin. La societad da musica dumbrava lu diesch musicants. Gl’alpinist e fotograf tudestg Wolfram Derichsweiler era da quei temps a Vrin ed ha registrau fotograficamein la parada che vegneva naven dalla baselgia encunter il plaz. Il colonel ha fundau ed entschiet a direger la musica. Suenter paucs onns ha el surdau la bitgetta a Gion Battesta Caviezel, quel ha dirigiu ver 35 onns e dau vinavon ella a Gion Bistgaun Alig da Surin. 1923 ha Gion Rest Gartmann, medemamein da Vrin, dirigiu tochen 1928. Lu ei puspei ina liunga perioda cun dirigent Gion Casanova suandada. Gion scolast ha menau la barca, cun cuortas interrupziuns, tochen 1962. Gl’onn 1933 ha la Societad da musica Greina/Vrin festivau 60 onns ed ei entrada finalmein ell’Uniun cantunala da musica. Ils da Vrin han adina valiu sco excellents musicants, els han era tarmess cuntinuadamein recruts ella musica militara.

Atgnamein massen mes patratgs meglier a prau el temps da primavera, en connex cun la fiasta da Pastgas. Denton, la stagiun da skis e la novitad ch’il niev dress dall’equipa naziunala porti il num «levada» ei uss actuals. E leutier – probabel vegn la levada dil sulegl mai spitgada cun tonta brama sco el meins dil december cun sias notgs liungas. En mintga cass hai jeu tschaffen che Wendy Holdener ha finalmein gudignau siu emprem slalom dalla cuppa mundiala en in vestgiu cun in num romontsch. Jeu sai bein ch’il num «levada» ei sulet in instrument da reclama dil niev sponsur principal che porta era il num «levada dil sulegl» («Sunrise», remarca redacziunala), mo en in auter lungatg. Plascher hai jeu perquei tuttina dil num romontsch ed jeu sperel ch’il dress porti cletg ed animeschi las atletas ed ils atlets svizzers dad adina puspei levar si. Curdadas e terradas s’audan numnadamein tier lur mintgadi. Sco teologa hai jeu denton aunc fatg in’autra associaziun en connex cun quei plaid. Levada ei per mei era in plaid religius. In che muossa vi sin la levada da Cristus e dils defuncts. La levada – buca per schar davos nus la notg ed entscheiver in niev di, mobein la levada per schar davos nus la mort ed entscheiver ina nova veta – ina veta tier e cun Diu. El senn da cardientscha train numnadamein tut ils cristians en a caschun dil batten in niev dress cul num «levada». Quei patratg va anavos sin sogn Paul e siu citat en la brev als fideivels da Galazia, nua ch’el scriva: «Vus tuts ch’essas battegiai en Cristus, veis tratg en Cristus» (Gal 3,27). Igl ei in impressiunont maletg, quel dil «trer en Cristus». Cun trer en Cristus essan nus ina cumpart dad el participein aschia era a sia levada. Nus s’udin tier sia squadra e purtein il dress da speronza e carezia. Interessant ei era che s. Paul scriva en in’autra brev: «Batta il bien cumbat dalla cardientscha… e gudogna il premi dalla veta perpetna» (Tim 6,12). Ins sa pia sedumandar, schebein il niev sponsur, che s’auda tier la branscha da communicaziun, ha forsa era in Paulus en siu cussegl d’administraziun? Jeu giavischel ina biala dumengia! Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa e collaboratura pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Oz, ils 8 da december 2022 ei la glina pleina en Svizra allas 05.08. La glina pleina el december vegn era numnada «glina freida». La FMR ha vuliu saver d’enzacontas persunas sch’ei sentan la glina pleina ni buc e sche quella influenzescha lur veta. La glina accumpogna nus carstgauns e specialmein duront notgs da glina pleina vegnan ­biars attratgs da quella rucla tarlischonta el firmament. Ei dat denton era bia glieud che senta negina influenza ed auters planiseschan perfin certas lavurs ni acziuns ed activitads tenor il ciclus dalla glina. Enzacontas persunas han raquintau a nus co ellas sentan – ni eba sentan buc – la glina pleina. A spass da glina pleina «Abstrahau dil fatg che la glina sclarescha quei temps la notg tras la finiastra en combra, ed il contuorn, sentel jeu persunalmein buca cu igl ei glina pleina», di Eugen Monn da Sumvitg. Il possessur dalla Edecom SA a Trun fa denton tuttina stém dalla glina pleina, numnadamein lu cu el planisescha da far ina «tura da notg»: «Ina spassegiada da glina pleina senza druvar cazzola ei in deletg e malgrad la pli fleivla glisch percorschan ins bia dapli la notg che sil di, igl ei semplamein auter.» En fatschenta risguardi el buc il ciclus dalla glina e sappi perquei era buca dir, sche quella hagi in’influenza. Negina influenza Entginas persunas che la FMR ha dumandau han manegiau ch’ei mondien buc culla glina e sentien era nuot. Tuttina ha enqualin giu il sentiment ch’ei detti «autra» glieud che seigi pli pertuccada. Il hortulan da Sagogn, Gion Rudolf Caduff ha manegiau ch’el miri insumma buc silla glina e ch’el risguardi era buc il ciclus da quella per prender decisiuns en fatschenta. «Ils pli biars che lavuran ordaviert – sco bostgers, purs ni hortulans – han il dun da tuccar instinctivamein la dretga decisiun», declara el ed aschunta ch’el quenti era schiglioc da buca seschar influenzar sapientivamein dalla glina. Era Sepp Caduff da Mustér declara ch’el hagi mai fatg stém pli bia dalla glina. Il sulet ch’el fetschi da glina pleina seigi schar giu las storas en sia fatschenta da calzers. Quei per evitar ch’ils calzers sbliheschien. «La glina ei bunamein pli agressiva ch’il sulegl», di Sepp Caduff. Enqualga para la glina era d’haver ina influenza sil secuntener el traffic. Sche quei ei propi aschia ni buc ha Markus Walser, il pledader da medias dalla Polizia cantunala dil Grischun buca saviu confirmar. Il ciclus dalla glina vegni buca risguardaus tier schabetgs e perquei sappien els ei era buc evaluar quei. Ina sien pli leva Roger Tuor, il meinascola dalla Scola populara Mustér, senta persunalmein mo pauc l’influenza dalla glina pleina. Pil solit succedi quei dus, treis dis ni plitost notgs avon ch’ei seigi effectivamein glina pleina. Lu dormi el buc aschi profund. «Sch’jeu sun sil di pli ‘cargaus’ e sche quei ha da far culla glina pleina sai jeu buc», declara Roger Tuor. E ha la glina in’effect sin scolaras e scolars? «Gie, per part segiramein ch’ils affons ein duront l’instrucziun pli staunchels, perquei ch’ei han pli probabel era buca tuttas e tuts durmiu tuttina bein sco cu igl ei buca glina pleina. Sch’ei fan ussa pli fetg canera ni pli pauc ei grev da dir.» Ils affons sentien per exempel era meinsvart sche l’aura midi, per exempel schei vegni che neivi. Lu seigien ei enqualga pli agitai e fetschien dapli canera. Ciclus dalla glina e dallas dunnas Tenor Katrin Mirocha vegn la glina e siu ci­clus integrada ella medischina naturala. «La glina ha ina gronda influenza, oravontut sin nus dunnas», declara la naturopata da Sedrun. En sia pratica a Trun ha ella constatau che persunas da tuttas vegliadetgnas reageschan ex­trem silla glina pleina ed era silla glina vita. Savens gia enzacons dis ordavon ni era suenter. Sco ella di, menstrueschan era biaras dunnas cul ciclus dalla glina, u da glina pleina ni vita. Biaras partureschien era «culla glina» ed ella enconuschi spindreras che fetschien ils plans da lavur tenor quei fenomen. Katrin Mirocha manegia era che la glina influenzeschi biars umens, oravontut lur stadi d’anim. Tenor la naturopata dorman affons magari fetg mal entuorn il temps da glina pleina ed ei detti era bia glieud carschida che piteschi lu da mal il tgau e disturbis da durmir. Ella ei denton digl avis ch’ins possi era nezegiar a moda positiva l’influenza dalla glina. Artistas ed artists seigien per exempel savens fetg creativs la notg e sch’ei sappien buca durmir bein da glina pleina possien ei nezegiar il temps per lur creativitad. Oz ei glina pleina. Influenzescha ella vus?

Grazia allas bunas cundiziuns dall’aura e la lavur speditiva dallas interpresas da baghegiar ha l’entira casa da parcar spel Catrina Resort a Mustér saviu vegnir finida quest atun. La casa sligia il problem da parcar alla staziun da val dallas pendicularas. Ulteriurs gronds projects dallas Pendicularas Mustér SA ein en realisaziun ni sin rucca, aschia era il restaurant sil Cuolm da Vi. Dapi che Marcus Weber ei acziunari principal dallas Pendicularas Mustér SA vegn investau mordio el territori da skis ed alla staziun da val. Il novissim exempel ei la casa da parcar. Suenter ch’il project ei vegnius retardaus pervia da formalitads, han las lavurs finalmein saviu entscheiver baul questa primavera. Damai che la surbaghegiada dil Catrina Resort ha cuvretg ina gronda part dils parcadis d’avon, ei quella casa da grond’impurtonza. Cuosts da rodund otg milliuns «En sesez era ei previu da construir uonn ina part dalla casa da parcar. Las cundiziuns dall’aura ein denton stadas aschi bunas quest atun, che nus havein saviu terminar il project», di il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold. Dapi il mardis disponan las pendicularas dalla lubientscha da menaschi dall’Assicuranza da baghetgs dil Grischun persuenter. Pli u meins tuttas lavurs ein vegnidas exequidas d’interpresas dalla regiun: «Ellas han prestau lavur speditiva.» Che la construcziun ei s’avanzada meglier che previu, attribuescha Stefan Arnold denton aunc ad in auter criteri: «Il material era empustaus avon che la crisa da furniziun ei vegnida. Medemamein ei il project vegnius adattaus levamein. Il tetg dalla rampa ei vegnius construius cun lenn.» Cheutras hagien ins spargnau rodund in meins. Probablamein vegn la construcziun dalla casa cun 450 parcadis sin treis alzadas a custar strusch ils otg milliuns francs budgetai persuenter. Sil tetg vegn parcau autos igl unviern, la stad duei ina part da quel survir ad in pump-track. «Nus essan denton era lundervi d’examinar las pusseivladads d’in indrez solar, in sistem che sa vegnir faldaus», di Stefan Arnold. Cun slontsch egl unviern Las habitaziuns ellas casas dil Catrina Resort che sesanflan gest sper la nova casa da parcar, ein tenor Stefan Arnold occupadas bein denter Nadal e Daniev e lu danovamein las vacanzas da sport il fevrer: «Duront igl ulteriur temps ha ei aunc plaz. Per occupar aunc meglier las habitaziuns fagein nus entginas acziuns da promoziun. Aschia jamnas specialas per singles ni era seniors.» Ina novaziun ei il piogn sur il Rein d’Acletta gest sur la staziun da val dallas pendicularas. Il provisori ei finius, l’auter onn vegnan las lavurs terminadas definitivamein. Primavera vegnan las sis habitaziuns secundaras ell’anteriura dependance dil hotel Baur finidas. Leu investeschan las pendicularas il mument 3,5 milliuns francs, las habitaziuns eran vendidas gia avon che las lavurs entscheivien. Entochen la stad san ellas vegnir retragas. «Leu havein nus il mument in problem cul material che ha retard», di Stefan Arnold e constatescha: «La lavur va buc ora il proxim temps.» Sper sia responsabladad pils projects novs ei igl Uranes era menader operativ dallas pendicularas e dil Catrina Resort. Restaurant sil Cuolm da Vi Las Pendicularas Mustér SA han obteniu la lubientscha da baghegiar pil niev restaurant sil Cuolm da Vi sper la staziun dalla pendiculara che meina si da Sedrun. «Il mument essan nus vid il plan d’execuziun. Igl ei previu da realisar quei baghetg igl onn 2024, eventualmein entscheivan las empremas lavurs gia l’auter onn», declara Stefan Arnold. Il baghetg duess porscher plaz a 150 persunas endadens ni sin terrassa. Ils cuosts persuenter ein calculai cun rodund sis milliuns francs. Aunc avon Nadal vulan las pendicularas inoltrar la damonda da baghegiar per la scursalera a Caischavedra: «La vischnaunca ha gia prexaminau il project, uss essan nus aunc vid far las davosas purificaziuns.» Ils cuosts persuenter ein calculai cun 1,5 milliuns francs, las lavurs da construcziun ein previdas l’auter onn. Gia finida a Caischavedra ei in’emprema part dall’engrondaziun dalla terrassa, la secunda part duei succeder l’auter onn. Medemamein igl onn vegnent eis ei previu d’engrondir il restaurant a Caischavedra. El duei daventar per rodund ina tiarza pli gronds. En planisaziun ei la renovaziun dil runal a Dadens e dalla sutgera dils Parlets. L’auter onn ni sil pli tard 2024 realiseschan las Pendicularas Mustér SA era igl indrez d’ennevar per la pista a val da Caischavedra entochen el Catrina Resort. En quei connex vegn era fatg ponderaziuns da turbinar l’aua ed aschia da nezegiar la forza hidraulica per producir energia electrica. Gia realisau sin quest unviern han las pendicularas novas tualettas a Gendusas. Quellas han saviu vegnir colligiadas culla canalisaziun ch’ei vegnida erigida en connex cullas lingias d’aua per ennevar. Novs indrezs da tualetta dat ei uss era a Lai Alv. Nova casa da parcar per 450 autos La casa da parcar sur il Catrina Resort alla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA a Mustér ei finida. Quei ei pli baul che previu. Sco il directur dallas pendicularas e menader dil resort, Stefan Arnold ha detg sin damonda alla FMR, ein las cundiziuns per finir il baghetg quest atun stadas favoreilvas: «L’aura ei stada fetg buna ed il material ei staus a disposiziun. Leutier havein nus fatg ina pintga modificaziun dil project che ha aunc ina ga spargnau rodund in meins.» La casa cun treis surfatschas da parcar ha custau rodund otg milliuns francs. Ella sligia ils problems da parcadis che las pendicularas han giu ils davos onns, damai che la surfatscha da parcadis da pli baul survescha alla surbaghegiada dil Catrina Resort. Las Pendicularas Mustér SA ein vid in tschuppel projects pli gronds il mument. In ei il niev restaurant sil Cuolm da Vi, l’auter la scursalera che vegn baghegiada l’auter onn a Caischavedra. Sin rucca ei era la construcziun dils indrezs d’ennevar da Caischavedra a S. Catrina. (fmr/hh) La nova casa da parcar cun plaz per 450 autos stat a disposiziun per la nova stagiun d’unviern. Stefan Arnold, directur dallas Pendicularas Mustér SA e dil Catrina Resort.

La radunonza communala da Sagogn ha giu da prender posiziun tier differentas damondas da credit che pertuccan investiziuns digl onn proxim. La summa pli gronda pertucca la proxima etappa da sanar las vias communalas. Per la sanaziun dallas vias Casut, Fraissen, Starviz e Streia ha il suveran concediu unanimamein in credit brut da 1,5 milliuns francs. Il project cuntinuescha suenter che las vias Cresta, Catschegn, Teit, Sum las Cuorts, Runs e Suloms ei finida. Plinavon ha il suveran da Sagogn approbau unanimamein la proposta dalla suprastonza da remplazzar il vehichel communal cun in niev. Per quei intent ha la radunonza concediu 240'000 francs. Vinavon ha la suprastonza communala presentau il project d’ina ovra d’electricitad pintga. Quella vulan ins installar el punct bass dil conduct d’aua a Sut Curtgins. L’ovra pintga duei funcziunar cul surscul dall’aua da beiber che cuora vinavon, entochen oz senza néz public – el lag da Musalet. La vischnaunca sa producir cun quell’installaziun nova denter 80'000 e 90'000 uras KW ad onn. Per installar la centrala d’electricitad ha la radunonza communala approbau in credit brut da 140'000 francs. Plinavon han ils da Sagogn approbau il preventiv 2023. Quel quenta cun in gudogn da 9430 francs, quei tier entradas ed expensas da rodund 4,36 milliuns francs. Il quen dallas investiziuns muossa expensas da 2'168'000 ed entradas da 1'152'500 francs. Cun quei preventiv ha la suprastonza communala proponiu da sbassar il 2023 il pei da taglia. Unanimamein ha la radunonza approbau ina reducziun dad oz 105 sin niev 80%. La taglia sin schischom resta il 2023 sco tochen dacheu sin 1,5%o.(fmr/abc)

Ils 9 da december 2022 sa Lucas Deplazes festivar a Berna ses 90avel anniversari. Lecturas e lecturs da La Quotidiana enconuschan quest num. Naven da 1998 ha el rapportà regularmein, durant pli che 20 onns, davent da la chasa federala a Berna. Sco schurnalist è el stà accredità en la chasa da medias ed ha scrit da fatgs e projects politics. El ha scrit da tractandas federalas ed è s’inscuntrà cun chaus da tuttas partidas ed uffizis. Suenter sia pensiun era el sa scolà a l’universitad da Fribourg en il schurnalissem. En la collavuraziun cun l’ANR, l’antecessura da la FMR, ha el chattà ina occupaziun tant captivanta sco fascinanta. Durant l’entir onn, a moda cumpetenta e concentrada, ha el rapportà mintgamai durant las sessiuns dal parlament e da las chombras federalas. Lucas Deplazes ha scrit contribuziuns da cumissiuns, interpellaziuns, petiziuns, iniziativas e moziuns. El ha fatg intervistas cun cussegliers federals, cun parlamentaris grischuns e persunas interessantas ch’el ha entupà. Ils numerus contacts en e dador chasa federala, ma era la lavur cun ils meds da communicaziun novs, l’han tegnì da frestg e motivà. Il december 2019, cun 87 onns, ha el terminà sia lavur schurnalistica cun ina intervista cun l’um da medias rumantsch Claudio Spescha. Ses 90avel anniversari po Lucas Deplazes festivar da fitg buna sanadad corporala e spirtala. Avant diesch onns ha el stuì prender cumià da sia consorta. Malgrà quai è el sa restabilì e giauda oz cumplainamain il temp da pensiun. Lucas Deplazes ha passentà sia uffanza e giuventetgna a Surrein. Cun quest vaschinadi da la vischnanca da Sumvitg ha el mantegnì ina stretga attaschonza. Suenter las scolas obligatoricas era el entrà en servetsch da la Posta a Cuira. Suenter ils emprims onns sco emploià d’administraziun a Turitg è el ì l’onn 1964 a Berna nua ch’el ha lavurà pli che 30 onns en la direcziun generala da la PTT. Dasper sia professiun sco chau-secziun e substitut dil schef da la partiziun principala dal persunal da la Posta è il giubilar s’engaschà ferm en diversas uniuns. Tranter autras era per la diaspora rumantscha. Pli che 20 onns ha el er presidià la gronda Uniun grischuna da Berna. Per ses blers merits ha quella nominà Lucas Deplazes sco president d’onur. Cordiala gratulaziun al giubilar da 90 ed ils pli sincers giavischs ed auguris a Berna.(fmr/abc)

Uonn eis ei 50 onns dapi che 34 vischnauncas dils cumins Foppa, Lumnezia, Rueun e Stussavgia han decidiu d’unir gl’uffeci che registrescha ils schischoms. Igl onn 1972 han ellas fundau il Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia. «Nus reglein rodund 3000 fatschentas ad onn ed igl ei in impurtont uffeci public», declara David Huonder. El fuorma, ensemen cun Roman Soliva e Martino De Giorgi, la direcziun dil Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia. Quell’instituziun dil dretg public s’auda tiels gronds uffecis funsils dil Grischun. Igl onn 1972, pia avon 50 onns, han 34 vischnauncas decidiu da secolligiar e da fundar in uffeci regiunal che survescha alla populaziun. Balz Calörtscher e Gieri Caviezel ein stai ils emprems administraturs. Els han entschiet a sviluppar il menaschi, han scolau ils emprems emprendists sin quei sectur e promoviu survetschs e fuorma dallas registraziuns. Cudischs mo pli objects pigl archiv «All’entschatta importavan els aunc els gross cudischs da protocols da cumpras e brats, da leu deriva il num «cudisch funsil»», sa il menader David Huonder. Siu uffeci ei suttamess ad in gremi strategic, la conferenza dils presidents. Actualmein presidiescha Franz Gschwend, il president communal da Laax, quel. En tut ein nov vischnauncas commembras dil Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia. Suenter las fusiuns includa il perimeter Ilanz/Glion, Laax, Falera, Sagogn, Schluein, Lumnezia e Val Stussavgia. Igl onn 2020 ei Breil s’associada ed in onn pli tard Sursaissa Mundaun. «Nus essan oz in center da cumpetenza per la populaziun da quellas vischnauncas», circumscriva il menader. A Mustér e Val S. Pieder dat ei ulteriurs uffecis funsils culla medema incumbensa. Il menaschi Glion-Lumnezia ha sia sedia principala ella casa Raiffeisen a Glion. Las incumenbensas digl administratur dil register funsil ein sesviluppadas e semidadas pulitamein el decuors dils decennis vargai. Ils vegls cudischs da protocol ein mo pli objects pigl archiv. Ei ha cuzzau plirs onns da transcriver el computer il cuntegn da quels cudischs da protocol ed il sistem cul fegls screts cun maschina. «Cun quella lavur haveva Balz Calörtscher entschiet avon varga 30 onns», sa Roman Soliva. Savida giuridica ei essenziala Quels 50 onns vargai ha il Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia scolau biabein 20 emprendists. Il menaschi ei suandaus il svilup economic. «En plirs reguards havein nus prestau lavur da piunier», declara David Huonder. El menziuna l'introducziun dalla informatica, la scolaziun da giurists e persunal specialisau, l’introducziun dil sistem da «Terravis» per advocats ed administraziuns publicas, bancas ed auters biros autorisai. In fatg che David Huonder menziuna ein las valetas dallas immobiglias ch’ein semidadas enorm ils decennis vargai. Buca mo gliez aspect vesa el: «Era las pretensiuns ord vesta dil dretg e dalla giurisdicziun», aschunta David Huonder. Biaras midadas da maun ch’el e ses tschun collegas patentai tractan, pretendan ina savida giuridica. Oz occupescha gl’uffeci funsil perquei era duas persunas cun studi giuridic. Ina gronda tematica ein las surbaghegiadas cun situaziun da proprietad cumplexa. Vitier vegnan transfers da beins immobiliars, vul gir casas, habitaziuns, suloms, dretgs da baghegiar, resorts da vacanzas, condominis e cunproprietads immobigliara. Igl ei buca tut. Varga 50'000 schischoms Gl’administratur dil register funsil e sia squadra includa era in notariat. «Nossa cumpetenza ei limitada sil notariat funsil, enteifer nies perimeter dallas nov vischnauncas commembras», explichescha David Huonder. El conferma ch’igl uffeci gaudi ina buna confidonza ella populaziun, ei seigi in post da clav regiunal che includi varga 50'000 schischoms. Mintga singul ei individuals e colligiaus cun emoziuns. David Huonder menziuna l’independenza e la neutralitad ch’ei essenziala per ademplir quell’incumbensa publica. Il svilup cumplex da valurs, objects e material, indicheschan oz las diversas fuormas da contracts. Lavur da notariat Il registratur funsil ei era in notariat che stat a disposiziun per tuttas damondas e cussegls che pertuccan il dretg funsil, aschia brevs da marcau, surdadas d’immobilias enteifer la famiglia, erecziuns da dretgs funsils e hipotecas, surdadas da menaschis purils e da mistergners alla proxima generaziun. Talas fatschentas san haver gronds effects fiscals ni consequenzas en connex cun prestaziuns socialas, per exempel rentas supplementaras. La purschida cumpletta simplifichescha ad in e scadin process ch’ein ton delicats sco cumplexs. Ina stretga reit digl uffeci funsil cun administraziun publica ed auters garantescha gl’ault livel da qualitad, «quei che vegn era appreziau», puntuescha David Huonder. «Grazia alla fideivladad dalla populaziun savein nus prosperar era ils proxims 50 onns», concluda el.

Cu Rita Cavegn da Rueras fa figuras da Nadal eis ella en siu mund – ed en quel eis ella savens. Buca meins che 150 figuras ha la dunna numnadamein gia creau. 90 da quellas cun rodund 60 animals vitier, sesanflan ussa ella stiva privata dalla famiglia Cavegn. La mesadad dalla stiva dils Cavegns a Rueras ei occupada culla stalla da Nadal e las figuras cavegliadas sin meisas liungas cu­vretgas cun pignola, dascha e mescal. Quei serepeta mintg’onn all’entschatta digl advent e cuozza entochen la fin schaner. Igl ei figuras enconuschentas tenor il stil special da sora Anita (permierta). Marlies Lutz da Mustér ei ina scolara da sora Anita e dat sezza cuors. Quei fa ella dapi biars onns a Mustér. Dapi 2008 frequenta Rita Cavegn ils cuors tier Marlies Lutz. «Jeu hai schau ora sulet dus onns, quei ei sco ina dependenza – jeu sai strusch calar pli. Far talas figuras fascinescha e quietescha mei», declara la dunna ch’ei da professiun cuschiniera e lavura era cun siu um sil menaschi puril. Duront in cuors da dudisch entochen 14 seras vegnien ei da far quater figuras. Ils sogns e la parentella «Nus astgein giavischar tgei figuras che nus lein far. Jeu vesel mintgamai gia ordavon co las mias duein esser alla fin. Ils tgaus fuorma Marlies mintgamai e nus participontas entschevin a fuormar il tgierp. Emprem cun fildirom e quel vegn enzugliaus cun ina teila da tricot alva. Sin quella vegnan aunc duas teilas, entochen che la figura ha la fuorma giavischada», descriva Rita Cavegn resumond ina massa lavur cun paucs plaids. Allura vegn la lavur che para aunc pli difficila e drova ina motorica fina immensa. Cuser resti, far calzers, stulpas, soccas, ina frisura e tut ils accessoris ei franc ina caussa che drova perseveronza e pazienzia. Cun excepziun dallas cusadiras in stel pli grondas vegn tut cusiu a maun, flettrau, fatg caltschiel ni cun crutsch. Ils pasturs da Rita Cavegn ein per exempel vestgi sco vers pasturs – mo bia pli pign. Els portan camischas cun mini-nuvs e culiars, librocs da launa e teila, canas ed en bratsch portan ei magari in tschut. All’entschatta ha la pura da Rueras realisau la sontga famiglia, Giusep e Maria cul bambin. Pli tard ils Sogns retgs e pasturs. La dunna da 59 onns ha ina fantasia senza fin e quei ei buca da surveser en sia exposiziun privata ch’ella muossa era bugen a persunas interessadas. Leu datti in lennari, persunas cun impediments, ina dunna cun dirndl, ina raquintadra ed affons che teidlan tier, ina meisa canorta cun hosps, ils geniturs da Rita e quels da siu um Aluis. Sil baun culla tatta sesa la feglia giuvna Giuanna (21) ed era ils affons Sabrina (31) e Riccardo (32) ein d’anflar sper massa autras figuras. Perfin igl affon-steila – che maunca aunc oz alla mumma – ha ella integrau sco aunghelet sil tetg dalla stalla da Nadal. Contempladers vegnan strusch a fin da scuvierer mintga detagl e mintgin da quels ei realisaus cun gronda carezia. Cheu in toc e leu in toc Atgnamein occupan sias figuras ella gl’entir onn ora. Adina puspei vesa Rita Cavegn per exempel ina buccada teila adattada e cumpra quella. Enzacons accessoris ha ella survegniu dalla vischina Barla Monego. Per exempel ina tgetla che Sep Monego, siu um permiert haveva zambergiau. Cun quella porta in pastur ussa magnuccas caschiel. La gronda part dils accessoris ha Aluis Cavegn – igl um da Rita – realisau. Era el ei tut fascinaus dil hobi da sia dunna e gida nua ch’el sa e po. Aschia ei era il cavegliar tut el liug e decorar las meisas il departement digl allevatur da nuorsas. En tut ha Rita Cavegn gia creau 150 figuras, ina buna part ha ella regalau ed aschia han era ses ­affons ina stalla da Nadal speciala en lur dacasas el cantun Lucerna. Sper las persunas datti era animals; las nuorsas ha ella formau els cuors, cauras, camels, asens, tgaun e giat ed auters ein cumprai. Bugen exponess Rita Cavegn ina ga sias figuras enzanua en ina gronda vitrina. Figuras moviblas Il pli difficil da formar ein tenor Rita Cavegn ils pugns dallas persunas. La finfinala ein las figuras moviblas e pon ve­gnir sturschidas vi e neu tenor giavisch. Perquei vesa l’exposiziun mintg’onn ora empau auter. Sco la dunna raquenta, fagevi Giuanna da pintga aunc savens termagls cun quellas. Mintga di postavi ella empauet auter quellas e sefagevi immediat en sch’enzatgi auter eri stau vidlunder. Vender sias figuras vegn buc en damonda per la pura che ha creau mintgina cun gronda carezia e dun pil detagl. Silla damonda tgeinina che seigi la preferida ha ella stuiu studegiar ditg e lu mussau sil «pastur schmarschun». Pli bia ha in’autra damonda dau da patertgar, numnadamein tgeinina ch’ella salvassi sch’ella astgassi salvar sulet ina. Suenter liunga ponderaziun eis ella la finfinala sedecidida per la figura da sia mumma: «Jeu salvass mia mumma. Mo na, quei va buc, jeu savess buca dar neu tut las autras. Lu stuess jeu immediat calar da luvrar ed entscheiver a crear novas figuras da Nadal.» Aluis Cavegn culla figura che muossa sia dunna e Rita Cavegn culla figura che muossa siu um. La stalla da Nadal ei mo ina pintga part dall’exposiziun ella casa dalla famiglia Cavegn a Rueras.

En sia seduta dil venderdis sera ha il cussegl da vischnaunca da Mustér approbau la nova lescha pil manteniment dallas ovras da meglieraziun. El ha eligiu Helga Probst-Linder sco presidenta ed Ignaz Venzin sco vicepresident dil cussegl pigl onn 2023. En vesta alla meglieraziun funsila che la vischnaunca da Mustér ha instradau igl onn 2012 ed entschiet culla realisaziun igl onn 2018 entras la construcziun dallas empremas vias, eis ei stau necessari d’elaborar ina nova lescha. Quella lescha remplazza il reglament da traffic digl onn 2011 e regla il diever dallas vias d’uaul, dallas vias da funs e quellas dallas alps. Da niev ein las vias sigl intschess dalla vischnaunca da Mustér partidas en secturs. Il futur vegnan las lubientschas per carrar sillas vias concedidas a moda sempla e moderna entras in’applicaziun digitala. La nova lescha vegn suttamessa al referendum facultativ e duei entrar en vigur cugl emprem da fevrer 2023. Il cussegl da vischnaunca ha decidiu da desister d’ina cumissiun pil provediment medicinal ed il survetsch d’urgenza. Persuenter ha el incaricau la suprastonza communala da s’occupar dallas activitads en connex cul provediment da sanadad en vischnaunca ed ella regiun. Munconza da habitaziuns Cusseglier Roland Cajacob ha inoltrau in’interpellaziun che pretenda sclariments pertuccont la munconza da habitaziuns per persunas indigenas, respectiv empremas habitaziuns. Per saver impedir il futur problems pli gronds en connex culla munconza da spazi da habitar pagabel – cunzun cul svilup planisau ella regiun sisum la Surselva – e muort la munconza da terren adattau per surbaghegiadas pli grondas enteifer las zonas da baghegiar existentas, duei la suprastonza communala far il pusseivel per possibilitar la construcziun da habitaziuns novas. (cdm/fmr) Il president partent dil cussegl da vischnaunca Adrian Deflorin, la presidenta per 2023 Helga Probst-Linder ed il niev vicepresident Ignaz Venzin (da sen.).

Il preventiv dalla vischnaunca da Sursaissa Mundaun pigl onn 2023 quenta cun ina sviulta da bunamein 12,8 milliuns francs cun in deficit da strusch 200 000 francs. Cun disciplina dalla vart dallas expensas astga la vischnaunca tonaton quintar cun in quen positiv. Leutier savess era in augment dallas entradas attribuir, scriva la vischnaunca en ina communicaziun als mieds da massa. La vischnaunca preveda da far igl onn vegnent investiziuns da 7,35 milliuns francs. Sper grondas investiziuns ell’infrastructura da basa dallas vias, intenda ella era d’investir ellas empremas lavurs per la renovaziun dalla casa da scola a Cuort. Il preventiv ei vegnius approbaus il venderdis sera dalla radunonza da vischnaunca. Vischinas e vischins han sbursau 352 000 francs per la sanaziun dil reservuar d’aua Hanschahüs. Daners per Opera Viva Suenter che l’Opera Viva ha stuiu refierer duas ga sias presentaziuns, ha ella saviu arranschar uonn l’opera Semiramide. Igl ei stau la novavla opera. Cun quest onn ei il sustegn dalla vischnaunca el rom dalla cunvegnientscha da prestaziun ius a fin. Per garantir il menaschi era igl avegnir duei il sustegn dalla vischnaunca vegnir cuntinuaus. Per quei motiv ha la radunonza communala decidiu da sbursar mintgamai 100 000 francs per las treis presentaziuns vegnentas. Alla suprastonza communala ei vegniu dau la cumpetenza da far la cunvegnientscha da prestaziun corrispundenta. Informaziun davart Infra Mundaun SA Suenter las decisiuns dallas radunonzas communalas da Lumnezia e Sursaissa Mundaun ei l’Infra Mundaun SA vegnida fundada il fenadur 2019 dallas duas vischnauncas e las Pendicularas Sursaissa Mundaun. La finamira dalla societad ei da planisar, realisar e finanziar l’infrastructura fundamentala sco pistas da skis, indrezs d’ennevar sco era la stad ina purschida d’eveniments el territori da Sursaissa, Mundaun e Lumnezia. Dapi la fundaziun ei il cussegl d’administraziun sefatschentaus dil project cun sustegn extern. Medemamein ei vegniu fatg lavurs preparativas. Alla radunonza communala ha il president dil cussegl d’administraziun, Daniel Solèr ch’ei era president communal da Lumnezia, orientau davert il stan actual dallas lavurs. (cdm/fmr) Sursaissa Mundaun quenta igl onn vegnent cun in quen communal pli u meins ulivau.

La radunonza communala da Val S. Pieder ha approbau il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2023 il venderdis sera. Il quen da menaschi preveda ina sviulta da 11,5 milliuns francs, il gudogn ei calculaus cun rodund dus milliuns francs. La vischnaunca preveda da far amortisaziuns per 760 000 francs. Las autoritads communalas quentan cun in’atgna finanziaziun da 2,5 milliuns francs. Vischinas e vischins han decidiu da laschar il pei da taglia sin 100 % dalla taglia cantunala sempla. La radunonza communala ha dau il dretg da burgheis ad ina dunna dalla Tiaratudestga e decidiu d’endrizzar ina zona da ruaus per la selvaschina duront igl unviern el territori Schwarzflua. (cdm/fmr) La vischnaunca da Val S. Pieder ha scaffiu ina nova zona da ruaus per la selvaschina.

«Per mei ei la notg dils chors adina in punct culminont, damai ch’jeu sai ch’igl ei, suenter la canzun «steilas crodan», propi Nadal». Quei di Flavio Bundi e presenta els concerts avon porta canzuns ch’accumpognan igl auditori viers la fiasta da Nadal. «Ses chors» Kontra.cant e Chor mischedau Suraua dattan cun el sco dirigent e pianist treis concerts a Trun, Cuera e Glion. Sco hosp sepresenta Mattiu Defuns als dus concerts da Cuera e Glion. Il cant ensiara il Nadal dil mund. Igl ei il viadi dalla canzun tradiziunala tochen la nova. Per las ovras romontschas vul quei dir da Benedetg Dolf tochen Flavio Bundi ed els concerts cun Mattiu aunc novas canzuns solisticas. Ina mischeida dat ei era tier las formaziuns, canzuns cantadas communabel ni da mintga chor separau. Ils concerts ein sonda, il 17 da december 2022 allas 20.00 a Trun en baselgia parochiala; dumengia, ils 18 da december 2022 allas 18.30 a Cuera en baselgia dalla s. Crusch; venderdis, ils 23 da december 2022 allas 20.00 a Glion en baselgia dalla claustra. Bigliets d’entrada alla cassa da sera. (fmr/ff)

L’exposiziun internaziunala d’art «Elephant Parade» ei da veser per l’emprema ga ellas Alps: Duront la stagiun d’unviern vegnenta ein rodund 60 figuras d’elefants colurai en diesch muntaneras da veser el territori da skis da Laax. Las figuras han la grondezia d’elfants pops e fan attentas silla necessitad da proteger ils elefants asiats. Sco quei che la Gruppa Arena Alva scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei l’exposiziun stada da veser entochen ussa a Las Vegas, Dubai e Rio de Janeiro. Ussa vegn ella ellas muntognas grischunas. L’exposiziun vegn arranschada dall’interpresa sociala che porta il medem num: «Elephant Parade». Ella s’engascha en favur dalla protecziun dils elefants asiats. Metropolas sigl entir mund porschan ina plattaforma per quell’exposiziun che duei sensibilisar ils carstgauns per la problematica dils elefants. Scadina dallas 60 figuras ch’ei da veser a Laax ei colurada ed en quei senn in’unica ovra. Ils elefants ein presents el territori da skis da Laax duront igl entir unviern en plirs loghens. La historia da Mosha Ils elefants che sepresentan ellas pli differentas colurs representan en sesez ina tresta historia: Duront las vacanzas en Tailanda ha il fundatur dalla «Elephant Parade», Marc Spits, entupau igl elefant pop cul num Mosha. Ina mina el terren haveva scarpau naven ad el ina part d’ina comba. Quei ha inspirau Marc Spits da fundar si’interpresa, pertgei Mosha ed auters elefants dalla medema specia ein periclitai. Ils davos 100 onns ei la populaziun d’elefants asiats sereducida per 90 % e siu spazi da viver schizun per 95 %. Elefants els cuolms En collaboraziun cull’agentura «Events in Motion» da Claudia Knie ha la «Elephant Parade» anflau uss l’emprema ga la via els cuolms. Per Laax ein elefants al cuolm negina premiera: Gia la stad 1992 ha in elefant viviu duront quater dis sil Crap Masegn el rom dall’acziun da cultura «Crap Art». En honur dad el ei il restaurant da muntogna sin 2475 m s. m. lu era vegnius numnaus «Das Elephant». Per quei motiv ei ina dallas muntaneras dalla «Elephant Parade» naturalmein era da veser sil Crap Masegn. (cdm/fmr/hh) Ina muntanera d’elefants el territori da skis da Laax. Ils elefants vegnan plazzai per l’exposiziun da quest unviern. Elefants asiats colurai duein attrer igl interess dalla glieud e far attents ch’els ein periclitai. 60 elefants fan parada a Laax Quest unviern ei l’exposiziun internaziunala d’art «Elephant Parade» da veser el territori da skis dall’Arena Alva. 60 figuras coluradas fan parada ella neiv e duein far attents silla necessitad da proteger ils elefants asiats. L’exposiziun vegn arranschada dall’interpresa sociala che porta il medem num: «Elephant Parade». Iniziant da quella ei Marc Spits staus suenter ch’el ha fatg ina tresta enconuschientscha cun in elefant giuven en Tailanda. (fmr/hh)

Il quart tom dalla bibla romontscha ecumena – per sursilvan – ei cumparius. El cuntegn ils tschun cudischs da Moses. Pressapauc otg onns han ils quater auturs ser Martin Fontana, sur Giusep Venzin, plevonessa Anja Felix-Candrian ed il teolog Andri Casanova luvrau vid quell’ovra translatada dil hebraic. Igl onn 2014 ei il tierz tom dalla bibla romontscha ecumena cumparius e ladinamein suenter ei la cumissiun da translaziun semessa alla lavur pil quart tom. La historia, respectivamein la lavur vid la bibla en sursilvan ha entschiet igl onn 1968 a Vrin. «Cuort suenter ein otg persunas semessas alla lavur, leutier sco scribent Toni Halter», di ser Jan-Andrea Bernhard, il parsura dalla Fundaziun Anton Cadonau che segna sco editura dil quart tom communablamein cul Decanat Sursilvan. Ina ga per jamna s’entupava la cumissiun da translaziun, ualti exact 20 onns pli tard ha igl emprem tom saviu vegnir presentaus alla publicitad. 16 onns pli tard ei il secund tom allura cumparius ed avon otg onns il tierz. Uss ei il quart tom sin meisa e la lavur vid in ulteriur entscheiva. «Era la lavur vid quel vegn a cuzzar rodund diesch onns», di sur Giusep Venzin che habitescha a Pardé en Val Medel. Danovamein ina sfida Il quart tom che cuntegn ils tschun cudischs da Moses ei vegnius presentaus la gievgia sera ella casa parvenda catolica a Glion. Ei ha duvrau sutgas supplementaras per che tuts interessents sappien prender plaz, quei che muossa, che la lavur dils auturs vegn appreziada. Mo era che la bibla romontscha ecumena ei per in’ulteriura part pli reha. «Biras gnanc san, che la bibla ei buca cumpleta per sursilvan», di l’assistenta pastorala Flurina Cavegn-Tomaschett che ha fatg il beinvegni la gievgia en num dalla pleiv catolica. Jan-Andrea Bernhard cumpletescha: «Igl ei in’ulteriura part dalla lavur pil pievel cumin dalla Surselva.» En quei connex numna el ser Martin Fontana ch’ei il sulet ch’appartegn alla cumissiun da translaziun dapi l’entschatta, lezza ga 1968 a Vrin culla partenza dil project ei vegnida fatga. Las empremas translaziuns da biblas per romontsch dateschan dil reminent dil 16avel tschentaner. Ei setracta da scartiras en puter e vallader – pia romontsch engiadines. «Pér il 17avel tschentaner ei ina part dalla bibla vegnida translatada en sursilvan, igl emprem digl Engiadines Stefan Gabriel, plevon a Glion», constatescha Jan-Andrea Bernhard. Texts d’avon 3000 onns La lavur da translaziun ei stada ina gronda sfida ed el decuors dils davos otgs onns ei la cumissiun da translaziun s’entupada mintg’onn rodund 40 mesjamnas suentermiezdi, pia en tut varga 300 ga. En quellas sentupadas vegneva discutau davart las translaziuns fatgas. Lezza lavur sco era las preparativas per las sentupadas succedevan a casa. «Uras, dis e jamnas ein ils translaturs stai occupai cun quella lavur. Biars vesan buca la lavur che stat davostier, mo tonpli astgein nus selegrar fetg da quell’ovra», di Jan-Andrea Bernhard. «En quella lavur eis ei impurtont da saver tgeinina ch’ei la finamira dalla translaziun. Hebraic ha auters segns, in auter patertgar. Ils texts ein per part varga 3000 onns vegls», di il teolog Andri Casanova. Malgrad lur vegliadetgna hagien ils texts aunc oz relevonza, il cuntegn seigi aunc adina actuals per la societad. Vers per vers, plaid per plaid ein vegni translatai, discutai ed adattai. «Magari havein nus stuiu filar per anflar la dretga formulaziun. D’ina vart ei quei stau l’interpretaziun dallas formulaziuns hebraicas, da l’autra vart cattar ils dretgs plaids per sursilvan. Ei dat numnadamein differenzas denter il lungatg ella Cadi, la Foppa e la Lumnezia, mo lu era l’interpretaziun ord vesta catolica ni evangelica. Ei ha denton era dau buc in sulet suentermiezdi che nus havein buca ris», constatescha Andri Casanova. Manteniu l’impurtonza «La bibla ei il cudisch ch’ei vegnius translataus il pli stedi sin quest mund. Igl ei fascinont con actuals ch’ils texts screts oriundamein ein aunc adina», di la plevonessa Anja Felix-Candrian. Ils texts da differents auturs hagien manteniu lur impurtonza: «Era oz tscherchein nus rispostas e curascha. Nus havein empruau d’eleger in lungatg romontsch sempel e capeivel, mo tonaton da tuccar il coc dil cuntegn.» Ils scazis da quels texts seigien vegni alla glisch enten scuvierer els. Annotaziuns tier tut ils texts el tom niev gidan il lectur a s’orientar. Als auturs ein commentaris e texts translatai pli baul stai d’engrau en lur lavur. «La digitalisaziun ei oz in bien agid per anflar per exempel commentaris», di sur Giusep Venzin che lavura dapi rodund 20 onns vid la translaziun dalla bibla romontscha ecumena. El ha era prelegiu la gievgia sera ord il quart tom cul cuntegn dils tschun cudischs da Moses. Ils quater translaturs dil quart tom dalla bibla romontscha ecumena. Da sen. Andri Casanova, Anja Felix-Candrian, Martin Fontana e Giusep Venzin. Frontispezi dil quart tom dalla bibla romontscha ecumena.

Las Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA san festivar uonn il giubileum da 50 onns. Communablamein cun Pradas Resort fuorman ellas il motor economic dalla destinaziun. Per che quei resti aschia ha ei num investir cuntinuadamein. Il president dil cussegl d’administraziun, Hansueli Baier, vesa la necessitad da gondlas da Breil direct sill’Alp Dado. El ha denton era la visiun d’ina colligiaziun da Breil cun Sursaissa. 1972 ein las pendicularas da Breil-Vuorz-Andiast vegnidas en funcziun. Cull’avertura dil territori da skis entuorn il Péz d’Artgas ein grondas speronzas economicas vegnidas cumbinadas. Quellas ein severificadas ils onns suandonts e la destinaziun ei sesviluppada successivamein. Denteren ha la societad da pendicularas era giu da sbatter finanzialmein. La FMR ha confruntau il president dil cussegl d’administraziun actual, Hansueli Baier da Cuera, cullas sfidas e las finamiras dall’interpresa. Hansueli Baier ei dapi diesch onns commember dil cussegl d’administraziun, dapi dus onns presidiescha el quel. Ella regiun eis el engaschaus denter auter era sco president dil cussegl d’administraziun dalla Campadi Trun SA. FMR: Uonn sa il territori da skis da Breil, Vuorz ed Andiast festivar il giubileum da 50 onns. Dat ei quel aunc en 50 onns? Hansueli Baier: La pendiculara en mintga cass, forsa buca mintga indrez da transport. Pusseivel ch’ei dat lu unviarns che lubeschan buca pli in menaschi dil sport sin neiv. Denton en 20 onns aunc en mintga cass. Vus essas engaschai en pliras interpresas e branschas. Tgei differenziescha las autras dallas pendicularas? Jeu vegnel dalla hotellaria. 20 onns sun jeu staus engaschaus en quella, denter auter ella Therme a Val S. Pieder. Cumparegliau cun lezza branscha ei quella cheu bia pli dependenta dall’aura e dil clima. Cheu semuossa effectivamein la dependenza dalla natira. Senza neiv e bun’aura maunca il success. Tier la hotellaria ei quei per dabia buca aschia, era perquei ch’in menaschi da pendicularas basegna biars indrezs tecnics per funcziunar. Dacuort ha la vischnaunca da Breil sbursau in milliun francs vid il capital d’aczias dallas pendicularas. San menaschis da pendiculara buca pli subsister senza il sustegn dil maun public? Quei san ins buca generalisar. Ei dependa dalla grondezia. Ei dat territoris gronds ch’ein buca dependents dil maun public. Las pendicularas da Breil, Vuorz ed Andiast han ina grondezia problematica. Nus essan – sco exempel – ina tiarza dallas pendicularas da l’autra vart, a Sursaissa e Lumnezia. Da l’autra vart havein nus autras cundiziuns climaticas cull’exposiziun encunter sid. 2400 m s.m. ei il pli ault punct, il pli bass ei sin rodund 1100 meters. Quei caschuna secapescha grevezias. La secund’jamna dil mars ei la stagiun marschada tier nus. Nus stuein pia far fatschenta en paucs meins. Avon rodund siat onns haveis vus stuiu sanar finanzialmein las pendicularas, era las bancas han stuiu morder el meil asch. L’auter onn vegn realisau in project da 4,5 milliuns francs sill’Alp Dado, era cun sustegn bancar: ei la confidonza dallas bancas returnada? Dapi 14 onns havein nus buca pli survegniu credits da bancas. Quels onns havein nus surmuntau. Ussa survegnin nus puspei daners dad ellas. Quei ei denton cumbinau culla «simetria da concessiuns». Quei vul dir ch’era ils acziunaris ston s’engaschar finanzialmein il medem mument e sco en nies cass, ei quei era la vischnaunca. Pér lu ein las bancas promtas da s’engaschar finanzialmein. Avon siat onns ha ina gruppa d’investurs spindrau las pendicularas. Igl ei stau glieud cun senn da responsabladad per la regiun, mo era secunds indigens. Quei muossa che las pendicularas ein d’impurtonza, era pils hosps da vacanzas. La finanziaziun dil project sill’Alp Dado succeda cun in milliun francs che nus havein recaltgau, in milliun francs dalla gruppa d’investurs ed in milliun francs dalla vischnaunca en fuorma da capital d’aczias, sco era in emprest da 1,6 milliuns francs dalla banca. Cheutras semida la structura digl acziunariat, la vischnaunca tegn igl avegnir rodund 20 % da quel, il club dils investurs 70 % ed ils acziunaris pigns 10 %. Las investiziuns che succedan sill’Alp Dado ein buca las sulettas ch’ein necessarias ils proxims onns. Co vulan las pendicularas finanziar ellas futuramein, per exempel il remplazzament dils indrezs da transport? Medemamein setschenta la damonda dil turissem da stad, tgei ideas ha la societad en quei connex il futur? Igl avegnir ei l’Alp Dado il liug central dil territori. En rodund sis onns stuein nus remplazzar igl access si da Breil. Lu lessen nus colligiar Breil e l’Alp Dado cun ina lingia directa cun gondlas. Cheutras survegn l’Alp Dado ina bia pli grond’impurtonza. El senn dalla midada dil clima daventa il turissem digl entir onn adina pli actuals. Sill’Alp Dado duess ei dar ulteriura purschida igl avegnir, il mument ei denton aunc nuot definiu. En connex culla colligiaziun nova da Breil sill’Alp Dado stuein nus era reponderar la funcziun dils auters indrezs da transport. Tuts ein lu buca pli necessaris. In auter exempel ei la sutgera dil Fil che nus stuein metter ina ga ni l’autra ord funcziun pervia dil vent. Naven dall’Alp Dado ensiviars savess ei dar ina nova colligiaziun cun in runal entochen si Miret. Gondlas da Breil sill’Alp Dado custassen rodund 15 milliuns francs. Il plan da fatschenta dalla societad muossa co nus savein contonscher quella finamira dalla finanziaziun. En quei connex patertgein nus vid in sustegn da Cantun, Confederaziun e vischnaunca el rom dalla Nova politica regiunala, pia via Program San Gottardo. In’autra colligiaziun che ha caschunau repetidamein discussiuns ils davos onns ei il project dalla via nova denter Vuorz e Breil. Ei vegn pretendiu che quella surveschi en emprema lingia al turissem e seigi aschia da grond avantatg per las pendicularas. Con fetg ein las pendicularas dependentas da quella? A mi eis ei buca clar, daco che las pendicularas duessen profitar il pli fetg da quella. Oz ston ils affons d’Andiast e Vuorz far in liung viadi per arrivar a scola. Jeu patratgel denton era vid ils pumpiers en seracass. Forsa ha la glieud tema che nus desistien in mument dalla colligiaziun da Vuorz cul territori da skis. Quei fagein nus segiramein buca aschi ditg ch’ella funcziuna tecnicamein. Ella ei da muntada per nies territori da skis, era sco access a Canischauna. Tgeininas ein las grondas sfidas dallas Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA ils proxims onns? Quei ei segiramein buns onns da fatschenta. Nus lein cuntinuar culla via dils davos onns cun nos menaders Beat Zenklusen ed Eugen Friberg. Lu contonschin nus las finamiras e las ideas pigl avegnir. Lu essan nus era in bien partenari pigl entir turissem. En quei connex less jeu puntuar l’impurtonza dil Pradas Resort. Quel ei era per nus impurtonts. Uss vegn el engrondius, vitier vegnan 30 habitaziuns novas. Il grond success da quel semuossa per exempel ella reservaziun da habitaziuns per las vacanzas dil fevrer 2024: il mument che la pusseivladad da reservar ei vegnida dada, ei il ressort staus occupaus enteifer cuort temps per 80 %. Era la stad eis el occupaus fetg bein, lu ei sia plivalur secapescha buca aschi gronda per la regiun. Apropos Pradas Resort: las pendicularas meinan quel. Ei quei model secumprovaus e co vesess ei ora sch’il possessur – il Mountain Resort Real Estate Fund – surdess il menaschi ad in’autra societad? Lu savessen nus secapescha buca nezegiar las sinergias e quellas ein enormas. Jeu patratgel vid ils cuosts da direcziun che nus savein parter, mo lu secapescha era la structura cun tickets da pendicularas integrai. Lu savess quei dar problems gest tenor ils hosps che vegnessen el ressort. L’entschatta – cu quel ei vegnius aviarts – fagevan biaras famiglias cun affons pigns ni pops vacanzas leu. Quella glieud mava per part buca cun skis. Ussa ein las entradas per las pendicularas integradas el prezi. Il client paga dapli, mo el ha era ina pli gronda purschida. Quei mass probabel buca, sch’enzatgi auter menass il ressort. Entras il Pradas Resort ei nies cash flow carschius per 600 000 francs. Ins astga dir: il ressort ha spindrau las pendicularas. Cul Mountain Resort Real Estate Fund havein nus ina buna relaziun. Nus ed els havein denton stuiu capir co l’autra vart funcziuna. In fond ei tut in auter mund. En in workshop havein nus sclariu vicendeivlamein la situaziun. Anavos tier l’emprema damonda. Co vesa il territori da skis da Breil ora igl onn 2072? Sch’ei dat neiv, lu pli u meins tuttina. In’engrondaziun ei buca pusseivla ord vesta dalla planisaziun dil spazi. Senn fagess ina colligiaziun cun Sursaissa. Jeu patratgel vid ina pendiculara da Breil entochen alla staziun dalla viafier da Vuorz e da leu da l’autra vart si a Sursaissa. Entochen 2072 savessen nus forsa finanziar quella colligiaziun. Tut pusseivel ch’ei dat mo pli traffic public igl avegnir sco la Viafier retica el senn d’ina viafier sperta, lu fagess ina tala pendiculara senn. Quei ei denton aunc lunsch naven. «Avon siat onns haina gruppa d’investursspindrau las pendicularas.» Hansueli Baier, president dil cussegld’administraziun dallas PendicularasBreil-Vuorz-Andiast SA L’Alp Dado duei daventar il center Exact 50 onns ein passai dapi ch’il territori da skis da Breil-Vuorz-Andiast ei vegnius mess en funcziun igl emprem unviern. Ils tschun decennis ein stai signai d’in bien svilup turistic, mo era da quitaus, surtut finanzials. «Avon siat onns ha ina gruppa d’investurs spindrau las pendicularas», di Hansueli Baier. Dapi dus onns eis el president dil cussegl d’administraziun dalla societad. Igl avegnir ein grondas investiziuns previdas el territori da skis. In’emprema succeda l’auter onn sill’Alp Dado. 4,5 milliuns francs vegnan investi leu el restaurant ed en garaschas per las maschinas. L’Alp Dado duei lu era daventar il center futur dil territori: «L’idea ei da colligiar Breil e l’Alp Dado en lingia directa cun gondlas, era en favur dil turissem da stad», di Hansueli Baier. Quei duei denton buca succeder avon 2028. Sia visiun a liunga vesta ei era ina colligiaziun cun Sursaissa: «Ina pendiculara da Breil alla staziun dalla Viafier retica da Vuorz e da leu da l’autra vart si a Sursaissa.» (fmr/hh) Hansueli Baier presidiescha dapi dus onns il cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA.

Il Spital regiunal Surselva a Glion ha organisau duront igl atun cuors da romontsch per emploiadas ed emploiai e quei sin giavisch dalla tgira. Igl interess per quels cuors d’emprender da capir e tschintschar romontsch ei staus gronds. Buca meins che 40 emploiadas ed emploiai da tuttas partiziuns ein separticipadas. Gabi Derungs ha tematisau il verb luvrar la jamna vargada al cuors da romontsch el Spital regiunal Surselva a Glion. E la lavur el spital regiunal ei il motiv principal per las tgirunzas Dana Lichtenwalder, Andrea Cabalzar e Xenia Puntschart da separticipar al cuors da romontsch organisaus dil spital. Ellas ein part da 40 emploiadas ed emploiai dil spital regiunal ch’ein s’annunziadas per il cuors da romontsch daus da Gabi Derungs ed Evelyne Ziegler. Entochen miez december ein las participontas ed ils participonts seradunai en treis diversas gruppas diesch gadas per mintgamai in’ura per sededicar alla communicaziun romontscha. «Nus essan stai surpri digl interess per ils cuors da romontsch», gi l’assistenta dalla direcziun sil spital regiunal, Simona Cajacob. Ella dat d’entellir ch’il giavisch per instrucziun romontscha seigi vegnida dalla tgira. «Nus havein vuliu dar suatientscha a quei giavisch ed essan stai surstai dil resun.» Varga 300 persunas lavuran el Spital regiunal Surselva e 40 d’ellas ein s’interessadas per il cuors da romontsch. Persunas da tuttas partiziuns, dalla medischina e dalla tgira, dil survetsch da casa e dall’administraziun. Capir e tschintschar Communicar cun pazientas e pazients ei il motiv che han era intimau las treis tgirunazs da separticipar al cuors da romontsch. Dallas varga 2600 pazientas e pazients che han duvrau tgira staziunara el spital regiunal egl onn vargau, ei ina buna part da lieunga romontscha. E dabia pazientas e pazients ein gia pli vegls e schazegian da saver communicar per romontsch, era sch’igl ei mo in pèr plaids. Capir meglier romontsch vul Dana Lichtenwalder. Oriundamein dalla Tschechia ei il lungatg romontsch buc exnum fetg datier a siu lungatg mumma. «Jeu haiel atgnamein vuliu empremder romontsch cun mes affons duront il temps da scoletta.» Mo la scoletta ei spert stada vargada e Dana Lichtenwalder manegia ch’ei seigi uras da sefatschentar empau cul romontsch suenter esser dapi 18 onns dacasa en Svizra. Andrea Cabalzar gi dad esser pli u meins regularmein en contact cun il romontsch che vegn plidaus en ina part da sia parantella. «Jeu sun detg aviarta viers pazientas e pazients e damondel co ins getgi quei ni tschei per romontsch.» Xenia Puntschart da sia vart dat d’entellir ch’il romontsch maunchi en siu mintgagi el dacasa a Panaduz cumplet. «Ella tgira cheu el spital a Glion sun jeu pertscharta ch’igl ei impurtont da capir e saver tschintschar in pèr plaids.» Xenia Puntschart ha plidentau in pazient che piteva dad Alzheimer e che seschava strusch quietar. «Sulet enaquella che nus havein saviu plidentar el cun in pèr plaids romontschs ha el anflau il fil ella veta reala ed ei sequietaus.» Cuntinuaziun pusseivla «Nus luvrein duront la notg.» Gabi Derungs ha elavurau aposta per il cuors da communicaziun in plan d’instrucziun. «Secapescha che quei cuors sefatschenta buca cun finessas grammaticalas, tschintschar e capir ei la finamira principala» gi il scolast pensiunau da Danis. Luvrar el spital porta magari ina ni l’autra surpresa e buc adina secumporta il plan da lavur cun las uras dil cuors, aschia ch’ina ni l’autra participonta e participont ha muncau ina ga ni l’autra. Ed avon che la sesiun da skis ed ils firaus portan ad emploiadas ed emploiai dil spital lavur supplementara ha ei giu num da terminar il cuors da romontsch. Simona Cajacob sa senz’auter s’imaginar da cuntinuar la primavera proxima culs cuors da romontsch al spital regiunal. «Sch’igl interess ei vinavon avon maun.» Foto. Andreas Cadonau

Tuttas bunas caussas ein treis: Duas ga ha il viadi dall’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP) a Berna en Casa federala stuiu vegnir spustaus. La tiarza ga eis ei reussiu. Forsa ha quei duiu esser aschia, pertgei ussa ei Martin Candinas president dil Cussegl naziunal ed el ha saviu beneventar la gievgia vargada commembras, commembers, partenarias e partenaris dall’uniun ella capitala svizra. Il convischin da Rabius e pli ault Svizzer ha dau ad els in’investa el menaschi en Casa federala. Martin Candinas ei cusseglier naziunal dapi 11 onns e cheutras enconuscha el fetg bein la casa che dat suttetg ton al Cussegl naziunal sco era al Cussegl dils stans. L’UCP ei denton aunc vegnida ella cuida d’ina autra purschida speciala. Giuanna Caviezel – ina Lumneziana – ha purschiu si’emprema guida atras la Casa federala. Secapescha che quei ei succediu per romontsch. Ella ha explicau la Casa federala ord vesta historica ed architectonica. Giuanna Caviezel lavura sco translatura per la Canzlia federala a Berna. Ussa surpren ella era guidas romontschas atras la Casa federala. (rtr/fmr/hh). La gruppa dall’Uniun da commerci e professiun Mustér en Casa federala a Berna.

Culla fin digl onn 2022 surdattan ils dus substituts digl administratur digl Uffeci da register funsil Cadi, Eveline Soliva-Flepp e Marcel Soliva, sesents a Tujetsch, lur mandat alla niev elegida substituta Onna Rensch, sesenta a Rabius. Ils mandataris partents ein stai engaschai tiegl Uffeci da register funsil naven da sia fundaziun igl onn 2008, Marcel Soliva entochen tier sia pensiun avon biebein treis onns sco cau-uffeci. Avon han ils collaboraturs partents tgamunau biebein treis decennis igl uffeci funsil dalla vischnanca da Tujetsch. Dacuort ha la radunonza da delegai dil consorzi undrau ils dus substituts partents per lur engaschi e relaschau els ella beinmeritada pensiun. Cull’entschatta digl onn 2023 surpren Onna Rensch che lavura dapi tschun onns tiegl uffeci sco substituziun digl administratur dil register funsil, Martin Monn. Ella fa quei suenter ch’ella ha acquistau cun grond success la patenta cantunala sco administratura da register funsil. (cdm/fmr) Il baghetg culs biros digl Uffeci da register funsil Cadi a Mustér.

Rodund in onn ei il restaurant e hotel Pazzola a Mustér staus serraus. Uss vegn el aviarts per in temps limitau entochen Pastgas. Sonia Deflorin e Sven Heller ein responsabels pil menaschi. «Nus selegrein da puppergnar vus culinaricamein naven dils 17 da december 2022 en­tochen Pastgas 2023. Il cau-cuschinier Sven procura vossas tratgas a moda natural-culinarica e Sonia survescha vus cun siu stil indigen-natural.» Quei san ins leger silla homepage dil restaurant e hotel Pazzola a Mustér. Cun tgierp ed olma Sonia Deflorin da Mustér ha rimau experien­tschas ella gastronomia ils davos treis onns e Sven Heller ch’ei oriunds da Winterthur, ei da professiun cuschinier. Suenter igl emprendissadi da cuschinier avon 14 onns ha el luvrau en differents menaschis, il davos en in hotel sisum la Surselva. Omisdus ein gastronoms cun tgierp ed olma e quei vulan els era mussar a lur clientella. Els meinan il Pazzola en emprema lingia sco restaurant, sin damonda da hosps da vacanzas stattan era entginas combras el hotel a disposiziun. Il restaurant porscha plaz a 36 persunas, leutier vegn la terrassa sulegliva encunter sid. En lur cuschina prepara il cuschinier tratgas inspiradas internaziunalmein, mo tonaton cun products frestgs dalla regiun ni – quels ch’ei dat buca cheu – d’autras regiuns dalla Svizra. «Tier nus dat ei buca maluns e capuns, mo persuenter autras bunas tratgas», di Sven Heller. La carta ch’els porschan ei tenor il concept 8: Adina han ils hosps la pusseivladad d’eleger denter otg propostas. Il menaschi ei publics, il temps ch’il restaurant ei aviarts ei indicaus silla homepage. Opziun da cuntinuar Sonia Deflorin e Sven Heller han l’opziun da cuntinuar cul menaschi era l’auter onn suenter Pastgas. El decuors da l’auter onn daventa il contuorn denton in plazzal. Lu vegn numnadamein erigiu leu la surbaghegiada Residenza Pazzola cun in tozzel habitaziuns da differenta grondezia. Sonda, ils 17 da december 2022 dallas 16.00 entochen las 17.30 ei igl apero d’avertura dil «pop up restaurant 8». Sonia Deflorin e Sven Heller ein promts per retscheiver lur hosps.

La fin dall’jamna passada han las concurrenzas da cuorsa liunga dil Swiss Cup giu liug ad Ulrichen el Goms. Las concurrentas ed ils concurrents ein semesirai en in sprint ed ina cuorsa a distanza. El sprint la sonda ha Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch contonschiu il quart-final ella categoria dils umens sut 20 onns. In plaz da podest ei reussius a siu frar Cla-Ursin ella categoria dils umens. El ha stuiu suttacumber sulettamein a Janik Riebli da Schwendi-Langis e Cédric Steiner da Tavau. Ella cuorsa da 10 km dalla dumengia ha Jon-Fadri schau nudar il tierz meglier temps ella categoria dils umens sut 20 onns. Sulet ils dus Engiadines Niclas Steiger e Fabrizio Albasini ein stai pli sperts ch’il Tuatschin. Medemamein tierz ei Cla-Ursin daventaus ella concurrenza dall’elita. En quella cuorsa sur 15 km ei Cyril Fähndrich da Horw staus il pli spert. Als dus curriders tuatschins ei la partenza ella stagiun nova da cuorsa liunga pia reussida fetg bein. (fmr/hh)

Nadal, Weihnachten, Christmas, tut nums per il medem firau cun derivonza dil cristianissem. Ils cristians selegran che Diu ha tarmess siu fegl sin tiara, las figuras dils treis retgs vegnan mintga di pli datier dalla stalla, il Jesus Bambin vegn culs schenghetgs, ins festivescha la pasch e la speronza. Buc aschia tier ils Vikingers dil nord, nua che jeu hai passantau mi’affonza. Els maglian. E beiban. Bia. En Scandinavia ei il plaid per Nadal aunc adina il plaid vegl nordic e precristian che vul dir zatgei sco fiasta – gronda fiasta. Cun festivar «Jul» miez igl unviern, cu igl ei pli stgir, vulevan ils Vikingers mussar fidonza els dieus. E co meglier mussar fidonza che entras magliar si ina gronda part dalla atgna reserva, svidar la tgaminada e las buots cun met? Frej, il diu dalla fritgeivladad, mira schon ch’ei vegni puspei primavera! Ils Vikingers dad oz ein buca pli aschi gagliards sco antruras, la disa da magliar senza cunfins hani denton manteniu. Ils emprems «julefrokoster» han liug gia l’entschatta november per haver avunda peda. Ins va numnadamein a tscheina buca mo cun la fatschenta, mobein cun mintga uniun ed associaziun, culs collegas da ballapei, quels da ballamaun, quels da basket e ballet e quels dil club da far bogn igl unviern, naturalmein sper quels dalla scola primara, secundara, scola media etc. In «julefrokost» consista da pliras tratgas culinaricas: la meisa freida, lu la caulda, suenter caschiel, dultsch ed alla fin aunc pli dultsch. Las tratgas ein buca mintgamai mo in taglier zatgei, mobein ina successiun da tocs da paun cun si crabs, platessa, rentga, anguilla – mintga toc ina cumposiziun tenor reglas specificas. E gie buc emblidar: il pèsch sto adina saver senudar… «Skål cun glasa pintga» (vinars) e «skål cun glasa gronda» (pier). Il vinars vegn pil pli mess en schelentera cuort avon, per far el in tec pli migeivels. Il pier special da Nadal senumna «julebryg» e cuntegn in pèr promils dapli ch’il pier normal. In «julefrokost» va uras. Quasi mintga fin d’jamna entochen Nadal. Las dumengias datti – per serevegnir – «glögg & æbleskiver» (vin cauld e coccas da meila) tier tatta, en scola ni sil marcau d’advent. Els battan, quels Vikingers… Tgi che ha ussa gia avunda ni manegia ch’ei fussi uras da tuchegiar in mument, sto – sco jeu – ir en exil en tiaras gastronomicamein pli civilisadas. Pertgei naven dils 23 da december va ei liber per propi e las preparaziuns per il «julemiddag» entscheivan. Detg cuort dat ei piertg en circa diesch modas, vitier auca ni anda e ris à la mande sco dessert. Buca d’emblidar il zucmies sco truffels caramelisai – e che aucas ston era saver senudar. Sco epilog – per buc setschentar memia abrupt ella dieta dil schaner – suondan naven dils 25 da december ils «julefrokoster» culla parentella – e mia tatta veva 13 fargliuns… Anne-Louise Joël viva en Lumnezia e maina la Casa d’Angel a Lumbrein. Ella è naschida e creschida si en Danemarc, e fa mintg’onn «æbleskiver» cun la chazzetta speziala da la tatta. Anne-Louise Joël

La radunonza communala da Sumvitg ha da decider damaun, gievgia, davart dus credits pil provediment d’aua. 910 000 francs damonda la suprastonza communala pil project da sanaziun dil provediment d’aua a Surrein. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil suveran, ha igl Uffeci cantunal per la segirtad da victualias e sanadad dils animals dil Grischun constatau differentas munconzas tier la stiva d’aua e tiel reservuar a Surrein. Quei ei stau avon rodund dus onns. Las duas fontaunas tschaffadas culla stiva d’aua ed il reservuar dil provediment d’aua da Surrein sesanflan a Scatlès sur Reits. Quels indrezs ein vegni baghegiai igl onn 1979. In credit da 190 000 francs damonda l’executiva pil project dalla sanaziun parziala dil provediment d’aua a Rabius. Era leu ha igl uffeci constatau differentas munconzas. En tractaziun vegn era il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2023. Il quen current preveda entradas da biebein diesch milliuns francs cun in gudogn da 1,3 milliuns francs. In augment considerabel dil recav quentan las autoritads tier las entradas ord la vendita d’energia. Grazia a buns prezis hagi la vischnaunca saviu far contracts da vendita d’energia per fetg bunas cundiziuns. Il quen dallas investiziuns preveda expensas netto da rodund in milliun francs. La suprastonza communala propona da schar il pei da taglia sin entradas e facultad per 2023 sco entochen dacheu sin 105% dalla taglia cantunala sempla e da schar il pei per la taglia sin schischom per 2023 sco tochen dacheu sin 1,3‰. (fmr/hh) Il pei da taglia da Sumvitg duei restar a 105% sco entochen dacheu.

Sis mattatschas dall’Uniun da gimnastica Cadi ein separticipadas la fin dall’jamna vargada ad ina concurrenza dalla gimnastica d’acrobatica a Wiesendangen. Igl ei stau l’emprema ga ch’ina gruppa dil Grischun ei semesirada en quella disciplina ad in arranschament dall’Uniun da sport Svizra. Dacuort ein l’organisaziun dils Movis e l’Uniun da gimnastica Mustér s’unidas sut in tetg: l’Uniun da gimnastica Cadi. Ussa sa quella gia festivar in emprem bi success, numnadamein la participaziun alla concurrenza dalla gimnastica d’acrobatica dall’Uniun da sport Svizra la fin dall’jamna vargada a Wiesendangen. A quella concurrenza ch’ei vegnida organisada parallelmein cul campiunadi cantunal da Turitg ein 205 atletas ed atlets dall’entira Svizra separticipai. L’Uniun da gimnastica Cadi cun dus teams da mattatschas ei stada l’emprema uniun da gimnastica dil Grischun ch’ei insumma separticipada ina ga ad in tal campiunadi. Da quei eis ei vegniu fatg specialmein menziun a Wiesendangen: «Igl ei bi da veser co la scena dalla gimnastica d’acrobatica en Svizra crescha.» L’Uniun da sport Svizra ei in’associaziun dil sport popular. Ella dumbra 35 000 commembras e commembers da rodund 200 uniuns polisportivas cul focus sin gimnastica e sport. Ella s’auda denter las 20 pli grondas uniuns da sport dalla Svizra. Dapi 80 onns eis ella sut il tetg da «Swiss Olympic». 2019 ha ella saviu festivar il giubileum da 100 onns. Entschatta reussida Al campiunadi dall’Uniun da sport Svizra ein atletas ed atlets dils cantuns Turitg, Tessin, S. Gagl, Genevra, Neuchâtel e Grischun separticipai. In eveniment special eis el staus per la gruppa dallas sis mattatschas dalla Cadi ch’ein separticipadas sco team alla gimnastica d’acrobatica. «Igl ei stau in grond eveniment per nos affons da saver concurrenzar el medem liug sco ils profis», di la trenadra Anja Klittich Berther ch’ei da professiun pedagoga da sport diplomada. Tutt’entschatta seigi stada greva, mo el decuors dil di da concurrenza seigi ei reussiu allas mattatschas da s’acclimatisar: «Per la fin dil di han ellas saviu presentar lur exercezis alla gronda giuria cun diesch persunas ed al publicum. Ellas han fatg quei suveran, han empriu bia quei di e gudiu la concurrenza ensemen cun lur trenaders.» Loschs sil team «Nus essan fetg loschs silla prestaziun da nies team. Jeu selegrel fetg che nus havein gia contonschiu in emprem success cun nossa nov’uniun», di Anja Klittich Berther. Las duas gruppas han contonschiu igl emprem e secund plaz en lur categoria: «Ellas ein stadas senza concurrenza en quella categoria, mo per la motivaziun dils affons eis ei stau il meglier ch’els han astgau ascender il podest era aschia.» Ella seigi sesentida empau sco lezza ga igl onn 1988 cura che l’equipa da bob da Jamaica seigi separticipada els Giugs olimpics da Calgary. Special plascher ha la trenadra dil retscheviment a Wiesendangen: «Igl ei vegniu puntuau pliras ga che nus seigien igl emprem team dil Grischun ad ina concurrenza d’acrobatica.» Las mattatschas hagien saviu rimnar experientschas ad in’emprema concurrenza e viu tgei ch’ei munta far gimnastica d’acrobatica, mo era da trenar fetg persuenter. La presidenta dall’Uniun da gimnastica Cadi, Helga Probst e las famiglias dils affons ein medemamein serendi a Wiesendangen per sustener leu las mattatschas. Tgei ei gimnastica d’acrobatica? Gimnastica als urdeins e sport d’acrobatica han differentas parallelas, surtut pertuccont tensiun dil tgierp, coordinaziun dils moviments, il sentiment dalla ballontscha ni era la movibladad. Ils atlets dil sport d’acrobatica nezegian persuenter negins urdeins. Per contonscher lur finamiras – per exempel da siglir ad ault – senezegian els dall’atgna forza e da quella dils partenaris. Tier la gimnastica dall’acrobatica s’audan per exempel saltos, cupitgolas, segls cumplicai ni era figuras staticas sco piramidas da carstgauns. All’acrobatica san ins attribuir mintga prestaziun e sport ch’involva igl entir tgierp, surtut enten far moviments cuorts e controllai. Buobas dalla Cadi sin parchet naziunal Per l’emprema ga ei in’uniun dil Grischun separticipada ad ina concurrenza naziunala dalla gimnastica d’acrobatica. Dall’Uniun da gimnastica Cadi ein numnadamein sis mattatschas sepresentadas a Wiesendangen alla giuria ed al publicum. Leu ha giu liug ina concurrenza naziunala dall’Uniun da sport Svizra. Schegie che las duas gruppas dalla Cadi ein stadas senza concurrenza directa, han ellas tonaton saviu guder l’atmosfera da campiunadi e rimnar novas experientschas. (fmr/hh) Las duas gruppas sisum il podest. Schegie che la concurrenza directa ha muncau ei il plascher buca da surveser. Las sis mattatschas dall'Uniun da gimnastica Cadi cun trenadras e trenaders.

La fin dall’jamna vargada ei il Center da sport Praul la Selva staus cumpleinamein ell’enzenna dil sport da patinar. Leu ha numnadamein giu liug la 33avla «Flimser Trophy». Sco quei ch’ils organisaturs dil Club da patinar Flem-Surselva scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ei quei ina dallas grondas concurrenzas naziunalas da patinar el rom dil Swiss Cup. Rodund 300 patinunzas e patinunzs dall’entira Svizra ein semesirai en differentas categorias. Ferton ch’ils pli pigns ella vegliadetgna da tschun e sis onns ein semesirai en in parcours d’elements, han ils arrivai presentau lur coreografias, segls e piruettas. Dil club da patinar indigen ein 18 participontas semesiradas. Ellas han contonschiu tschun plazs da podest. Ils geniturs e la suprastonza dil club han dau tutta breigia da porscher in bien e fair arranschament. Senza ils biars voluntaris fuss ina concurrenza da quella dimensiun buca pusseivla. Il club selegra silla proxima ediziun dalla «Flimser Trophy», mo era sigl arranschament public da patinar per la fin dalla stagiun ils 25 da mars 2023. (cdm/fmr) Ina patinunza en cumpleina acziun.

Dapi decennis battan ils vitgs pigns dalla Surselva encunter la depopulaziun. Cunzun ella part giudem dalla vallada sedecidan pli e pli biaras senioras e seniors da brattar la dimora en vischnaunca cun ina habitaziun a Glion. La Regiun Surselva appellescha ­allas vischnauncas da far pli attractivs ils vitgs per la generaziun pli veglia. Colligiaziuns raras cun il traffic public a ­Glion, negina stizun e negins contacts socials. Per biaras persunas attempadas munta quei l’isolaziun totala. Quella situaziun daventa pli e pli fetg ina realitad en plirs vitgs dalla Foppa e dalla Lumnezia, mo era ell’ulteriura Surselva. Numerusas persunas han fatg il fagot ils davos onns ed ein secasadas a Glion, a Laax ni en in auter vitg pli grond e pli central. En quels loghens san ins cultivar contacts socials, far cumissiuns, ir tier il miedi ed a beiber il café senza stuer duvrar igl auto ni viagiar cun igl auto da posta. Pensum dallas vischnauncas La Regiun Surselva cun sias 15 vischnauncas ha elaborau igl onn 2021 ina strategia da svilup regiunala ed ha dedicau in capetel al tema habitar e viver. Sper las habitaziuns pagablas e las stentas da privar la glieud giuvna da stuer ir ella Bassa a star, ei era la situaziun dallas attempadas e dils attempai els vitgs in tema dalla strategia. La Regiun Surselva vuless per exempel, ch’il provediment da basa daventi contonschibels per tuttas e per tuts enteifer in quart ura. La mesira per quella sfida savess esser in sistem da taxi dil center en ils vitgs. Sco ulteriura sfida preveda la strategia regiunala da garantir habitaziuns e survetschs da mobilitad per seniors. Tenor Ernst Sax, il president da la Regiun Surselva, seigien las sfidas stipuladas en la strategia regiunala, in pensum da mintga singula vischnaunca. «Las vischnauncas ston daventar pli activas. Ei dovra ina miedia ni in miedi da casa en la vischinonza, ei drova uniuns ed ei drova pussaivladads da far cumissiuns els vitgs.» La vischnaunca da Sursaissa-Mundaun hagi per exempel concediu in credit d’in milliun francs per construir habitaziuns per attempadas ed attempai, ha Ernst Sax detg. Els centers sco Glion e Mu­stér seigi la situaziun pli difficila. En quels loghens seigi ei la midada da domicil dils seniors dils vitgs pigns en ils centers inevitabla. Pro Senectute ha ina clara incumbensa Cura ch’ina attempada ni in attempau drova ina cussegliaziun, s’annunzia ella ni el tier il survetsch da la Pro Senectute Surselva. Il gestiunari dil post sursilvan ei Curdin Casaulta. L’isolaziun da las senioras e dils seniors ellas vischnauncas seigi buca aschi in grond tema per la Pro Senectute, ha Curdin Casaulta detg a la FMR. Els vitgs detti ei voluntarias e voluntaris dalla Pro Senectute ed uniuns localas che prestien fetg bia per las senioras ed pils seniors. «La Residenza Sogn Giusep a Glion (la nova surbeghegiada sper il spital) ei ina excepziun. Cheu havein nus survegniu differents telefons da confamgliars che vivan ella Bassa che han giavischau, che la Pro Senectute havess visitau lur confamigliars che vivan ella Residenza sper il spital.» En en connex cun far visetas hagi la Pro Senectute denton ina clara incumbensa, ha Curdin Casaulta detg: «Nus havein in survetsch administrativ. El rom da quei survetsch mein nus inagada il meins tier las persunas attempadas per rugalar ils pagaments.» Tut las autras incumbensas da contact vegnan exequidas da las voluntarias e dils voluntaris ellas vischnauncas. Quellas persunas visetan e tgiran il contact cullas persunas attempadas. Tgi che decida da star drova sustegn La damonda d’affitar ina habitaziun per exempel a Glion setschenta tier las biaras senioras e seniors en quei mument ch’els calan d’ir cun auto ni ch’els ston ir pliras gadas ad jamna en terapias. Silvio Albin da Trun, anteriur luvrer social en Surselva ei president dil Cussegl grischun da senioras e seniors. El ha detg en discuors cun la FMR, che instituziuns sco la Pro Senectute stoppien oz quasi ademplir l’incumbensa ch’ils confamigliars che stevien en casa culs attempai ademplevien pli baul. «Nus dil Cussegl grischun da senioras e seniors havein en emprema lingia ina incumbensa politica. In da nos instruments da lavur ei per exempel il niev profil directiv cantunal per senioras e seniors. Cheu sestentein nus actualmein per remeduras dallas cundiziuns da viver per las senioras ed ils seniors. E las cundiziuns da quellas e quels che sedecidan da restar els vitgs pli periferics ein per nus silmeins aschi impurtonts sco quellas e quels che vivan els centers.» «In svilup che fa quitaus» La depopulaziun dils vitgs ed igl augment da habitaziuns els centers ei in tema che vegn discutaus era en quels loghens sco Glion che ha construiu habitaziuns tut a dubel ils davos onns. Ch’il center hagi num Glion, Laax ni Mustér, il tema dalla depopulaziun dils vitgs pigns fa quitaus alla glieud. La FMR ha entupau treis persunas el center da Glion. Annamaria Cavigelli, Trun: Mei fa quei surstar che tonta glieud banduna nos vitgs en direcziun centers. Jeu stun mal gest pils seniors che segidan fetg da tener sidretg la veta sociala en las vischnauncas. Ch’ils vitgs sesvidan aschia ei in schliet svilup che fa quitaus a mi persunalmein. Peter Janki, Luven/Glion: Jeu haiel capientscha che senioras e seniors han dapli pusseivladads da tgirar contacts cheu a Glion. En ils vitgs pigns davent’ins fetg persuls e solitaris. Quei stuess denton era esser pusseivel cun habitar en ils vitgs. Per che quei seigi denton pusseivel, stuessi dar dapli pusseivladads d’ir cul traffic public era en ils vitgs pigns. Mathias Bundi, Zignau: Jeu sun buca d’accord cun quei svilup. Ins stuess eruir precis ils motivs che tuts van encunter Glion a habitar. Ha la glieud ina megliera qualitad da viver a Glion? Sche quei semuossa, lu eisi da ponderar co ins sa dar ina cunterpeisa a quei. Insumma stuess ins procurar per ina situaziun equilibrada da l’entira vallada. Nus savein surviver mo da cuminonza, sco Surselva entira. Seniors bandunan ils vitgs Ils vitgs pigns han piars biara glieud giuvna duront decennis che ha stuiu bandunar la regiun pervia da la lavur. Dapi entgins onns bandunan era biaras senioras e seniors ils vitgs pigns per prender dimora els centers. Martin Gabriel/FMR La damonda da midar en ina habitaziun a tscheins per exempel a Glion setschenta tier las biaras senioras e seniors en quei mument ch’els calan d’ir cun auto ni ch’els ston ir pliras gadas ad jamna en terapias medicinalas. In auter fenomen che gida da far il fagot e midar l’avdonza en il vitg cun ina habitaziun en in liug central ei l’isolaziun e la munconza da contacts socials. Numerus vitgs en Surselva han negina ustria e negina stizun pli. Las uniuns han pli e pli biaras difficultads cunzun dapi la pandemia. Ei dat vitgs en Surselva cun dapli che 300 habitonts ch’ein habitai la sera e la fin d’jamna. Duront il di entaup’ins quasi negin car­stgaun. Quei tema ei era vegnius discutaus el rom da la strategia da svilup regiunala dalla Regiun Surselva. Egl avegnir stoppi mintga singula vischnaunca sestentar pli fetg da realisar las sfidas stipuladas ella strategia da svilup regiunala, ha il president da la Regiun Surselva, Ernst Sax getg alla FMR. «Ei dovra ina miedia ni in miedi da casa ella vischinonza, ei drova uniuns ed ei drova pussaivladads da far cumissiuns els vitgs.» La Residenza Sogn Giusep (davostier) a Glion ei vegnida concepida oriundamein sco surbaghegiada cun habitaziuns per senioras e seniors.

La radunonza communala da Medel ha approbau il mardis sera la nova lescha da parcar dalla vischnaunca. La lescha regla il parcar vehichels a motor enteifer la zona da baghegiar sco era el contuorn dils vitgs. Ella includa medemamein las taxas da parcar sco era il diever da quellas. Tenor la lescha da parcar ston las entradas vegnir impundidas pil manteniment dils parcadis, per indemnisar las expensas per las controllas e per extender la purschida da parcadis en novs loghens. La lescha va en vigur igl em­prem da zercladur 2023. Vischinas e vischins han approbau il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2023. Il budget dil quen da gudogn e sperdita preveda ina sviulta da rodund 3,9 milliuns francs cun in gudogn da 160 000 francs. La vischnaunca intenda da far igl onn vegnent investiziuns da netto 550 000 francs. La radunonza communala ha decidiu da laschar il pei da taglia sin 70% dalla taglia cantunala sempla. Per la taglia sin schischom vala vinavon in pei da taglia da 1,5 ‰. Medemamein ei vegniu approbau il preventiv dall’Ovra electrica Medel. Tier ina sviulta da bunamein treis milliuns francs quenta quella cun in surpli d’expensas da 63 000 francs. Per investiziuns risguarda il preventiv 168 000 francs. Sco quei che la suprastonza communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha il suveran era ha approbau las novas cundiziuns generalas dall’Ovra electrica Medel per la colligiaziun vid la reit electrica, il fegl da prezis d’energia e pil provediment substitutiv. (cdm/fmr/hh) Il quen dalla vischnaunca da Medel pigl onn ve­gnent preveda in gudogn. Nossa foto muossa il vitg da Curaglia.

Las skiunzas ed ils skiunzs dalla Surselva van cun optimissem e novs cau-trenaders ella stagiun alpina. Cugl American Canaan Pollock eis ei reussiu als responsabels d’engaschar in trenader cun gronda experientscha sin plaun internaziunal. Il cau alpin Remo Veraguth ei cuntents culla situaziun actuala el Team dil sport sin neiv Surselva (SST). Igl unviern passau ei il menaschi da trenaments e cuorsas da skis returnaus alla normalitad. Dus unviarns ha corona fatg in gries streh atras il quen als clubs, allas organisaziuns regiunalas e cantunalas sco era sin plaun naziunal ed internaziunal. Il cau alpin el SST, Remo Veraguth da Vuorz, fa in’interessanta constataziun en quei connex: «En quei temps senza cuorsas han ils affons giu temps e peda da trer flad senza squetsch. Mentalmein vegn numnadamein buca mintgin a frida cul squetsch ed aschia han els saviu trenar libramein senza la pressiun da stuer mussar ina prestaziun la fin d’jamna. Jeu hai l’impressiun ch’in ni l’auter hagi schizun profitau da quella situaziun.» Diember da skiunzs stabil Il cader dall’OG dil SST dumbra actualmein diesch atletas ed atlets. Leutier vegn il cader cun quater junioras e juniors sco era skiunzas e skiunzs ch’ein en caders pli aults sco il Center da prestaziun ni quels da Swiss Ski. Per contonscher in da quels caders – era quel dall’OG – surveschan selecziuns als responsabels cun Remo Veraguth alla testa. En connex cullas selecziuns lavura il SST ensemen culs clubs, secapescha che las concurrenzas giogan era ina rolla en quei connex. «Naturalmein che nus savein buca risguardar tuts che lessen vegnir tier nus. Mintga atleta ed atlet ei ligiaus vid cundiziuns: Els ston esser presents a treis trenaments duront l’jamna. Leutier vegnan trenaments ni cuorsas la fin d’jamna.» Remo Veraguth constatescha, ch’ils caders consistan pli e pli d’affons da geniturs cun secundas habitaziuns ni atlets d’ordeifer la regiun. Per saver profitar dallas structuras ein els commembers d’in club da skis en Surselva. Mo era per quels valien las cundiziuns sco pils indigens. Il cau alpin constatescha: «En general ei il diember da skiunzs plitost sereducius ils davos onns, mo il nivel ei restaus buns. Ils ambiziunai s’engaschan fetg.» La demografia negativa sefetschi veseivla era tiel sport da skis. Leutier vegni in ulteriur aspect: «Il sport da skis alpin ei era ina caussa finanziala. Buca tuttas famiglias san selubir ei.» Trenaders cun cumpetenza Alla testa dil stab da trenaders tiel SST ein tier l’OG igl American Canaan Pollock e tier las junioras ed ils juniors la Rumena Raluca Ciocanel. «Culla situaziun da trenaders sun jeu fetg cuntents il mument», di Remo Veraguth. Canaan Pollock ei staus engaschaus plirs onns sco trenader el team dall’elita americana, ha luvrau leu culs megliers skiunzs el Cup mundial. El ei denton era staus engaschaus treis onns ell’Engiadina bassa e tenor Remo Veraguth dispona el da fetg bia savida. Tema che Canaan Pollock pudessi nezegiar igl engaschament tiel SST mo sco sparun en in’autra organisaziun ha el buc: «El ha contonschiu siu zenit sco trenader e habitescha ussa cun sia famiglia a Glion.» Sco Pollock ei era Raluca Ciocanel en plazza cumpleina tiel SST. Ella ei stada tschun onns trenadra ell’Austria e dispona medemamein da bia experientscha. Igl engaschament da trenaders professiunals ei per il SST secapescha era ina sfida finanziala: «Nus tschintschein d’in budget da 250 000 francs, da quei rodund 180 000 francs sulet pil sectur alpin. Recaltgar quels daners ei ina gronda sfida.» Sustegn finanzial vegn da Swiss Ski e l’Uniun da skis grischuna, mo quel seigi per dabia buca sufficients per cuvierer ils cuosts. Optimists pigl unviern vegnent Remo Veraguth mira cun optimissem silla stagiun da skis vegnenta: «Nus havein entgins fetg buns skiunzs, jeu sperel ch’els sappien era mussar las prestaziuns leusuenter.» Las preparativas ein buca stadas semplas uonn. Pervia da pauca neiv e temperaturas aultas eis ei buca adina stau pusseivel da trenar sils glatschers ni che quels ch’ein stai a disposiziun ein vegni nezegiai da caders naziunals. En Germania e Hollanda ei vegniu trenau en hallas: «Quei ei stau il cass treis ga duront mintgmai in’jamna duront la stad.» Igl uost e settember eis ei stau pusseivel da serender sin glatschers ell’Austria. Entochen la fin da november ein las commembras ed ils commembers dil cader dall’OG stai 35 dis sin skis. Quest unviern ein previdas otg cuorsas regiunalas dil SST, l’emprema ei ils 14 da schaner 2023, ils finals ein ils 5, respectivamein ils 12 da mars 2023. Sils affons e giuvenils dalla Surselva spetgan dus bials eveniments per la fin da questa stagiun. Ils 18 e 19 da mars 2023 ha liug a Sursaissa il campiunadi grischun dall’OG e dils 24 entochen ils 26 da mars 2023 suonda il campiunadi svizzer dall’OG a Breil. Team dil sport sin neiv Surselva Cader OG Lara Bianchi, CS Sursaissa; Claire Schmid, Flimserstein Race Team; Pia Veraguth, CS Sursaissa; Smilla Rüfenacht, RLS Laax; Kay Schaltegger, CS Sursaissa; Leandro Schmid, CS Val S. Pieder; Jan Noel Schoch, CS Sursaissa; Nico Inauen, Flimserstein Race Team; Finn Kretz, CS Sursaissa; Josselin Moubayed, RLS Laax. Cader da juniors SST Hervé Audergon, CS Sursaissa; Andrin Menzi, CS Sursaissa; Jan Kretz, CS Sursaissa; Devin Casutt, RLS Laax. Cader da juniors BSV Laurin Cadosch, Flimserstein Race Team; Ben Kretz, CS Sursaissa. Center da prestaziun naziunal Elena Sanna Stucki, CS Mundaun; Gianna Candinas, CS Sursaissa; Mauro De Almeida, Flimserstein Race Team; Joel Bebi, RLS Laax. Caders da Swiss Ski Cader B: Fadri Janutin, CS Sursaissa. Cader C: Gino Stucki, CS Mundaun. La stagiun da skis ei avon porta Ferton che las empremas cuorsas alpinas dil Cup mundial han gia giu liug, ei la partenza ella stagiun nova aunc buca succedida pils affons e giuvenils. Tonaton ein las preparativas ton sco terminadas, era tiel Team dil sport sin neiv Surselva (SST). Quel parta cun novs cau-trenaders ella stagiun: Cau-trenader dall’OG ei igl American Canaan Pollock e tier las junioras ed ils juniors la Rumena Raluca Ciocanel. Il cau alpin tiel SST, Remo Veraguth da Vuorz, ei optimists per la stagiun vegnenta. Dallas skiunzas e dils skiunzs spetga el bunas prestaziuns suenter preparativas engaschadas ils davos meins. (fmr/hh) Questa stad ein las cundiziuns da trenament stadas difficilas pervia dallas aultas temperaturas e la pauca neiv sils glatschers.

Silvia Gartmann Il stgir dalla notg vegn sclarius dalla glisch da melli candeilas. Il ruaus dalla notg vegn embellius da nundumbreivlas vuschs sonoras. Il freid dalla notg vegn spuentaus da carstgauns ch’ein seradunai per festivar ensemen. Lein dar in‘egliada co differentas religiuns festiveschan la victoria dalla glisch sur la stgiradetgna. La damaun baul – in di dall’jamna egl advent entuorn las sis – serendan cristians e cristianas en baselgia per festivar «rorate». La baselgia ei illuminada mo cun candeilas. Ellas simboliseschan la glisch che Jesus vegn a purtar als cartents. Da Chanukka serendan giedius e giediuas en lur sinagoga ni sin in plaz cun in candelaber da chanukka. Ei seregordan dil temps cu ei han danovamein saviu consacrar lur tempel a Jerusalem a Dieus suenter ch’ils Grecs vevan adorau Zeus en tal. Ei seregordan dil temps ch’ei astgavan puspei viver lur religiun libramein. Duront diwali decoreschan ils hindus lur casas cun amplas dad ieli ni cadeinas da glisch. Quellas simboliseschan che il dieu Rama ha surventschiu il demuni Ravana, ch‘il dieu Krishna ha deliberau pliras melli dunnas captivadas e che la dieua Kali ha surmuntau la mort. Tut ils cartents e las cartentas festiveschan che la glisch sclarescha adina puspei ella stgiradetgna dalla notg e ch’il stgir untgescha alla levada dil sulegl. Mo, co vesa quei ora en nossa atgna veta? Sclarescha la glisch era vossa veta? Saveis era vus viver vossa religiusadad libramein? Dat ei era en vossa veta schliatadads ch‘ei vala da surmuntar? Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La banca ei buca pli banca. E Peter Bichsel ei ina coga. Perquei che la lounge ei uss en voga ed ei sco ina droga. Che perfin la banca dat la boga. Pintgas ni pigns sc’ina ploga eran nus, cu nus vein legiu en scola la historia d’affons «Ein Tisch ist ein Tisch». E varga tschuncont’onns suenter la publicaziun da Peter Bichsel ei tut ord cadeina. Il mund fa ballabeina. Mo basta che nus sesin cun buna luna sin la pultruna. De plesch e pesanca. Quella biala dalla banca. L’emprema ga che jeu hai fetg stem dalla perfidia da quellas pèr paginas da Bichsel ei stau avon in pèr onns al spurtegl dalla posta. Cumprar mo in pèr marcas? «Heschgmaint!» Gia dus meters avon il spurtegl, ella halla grischa e mischa, dat en egl a miu regl la cruna dalla buna luna, plein splendur e cun uorsets da gumma en tutta colur. E cu ti eis lu al spurtegl tut cuntents dall’explosiun da zucher en bucca e cun dents tut che taccan, attacca il persunal culla camischa melna tei pér da dretg: lottaria, papetaria, bligliettaria, vignetta, barschun da tualetta, in abunament pil telefon da tatta Annetta. Ei maunca mo aunc la petta. Petta plat dallas pusseivladads eis persuenter ti. E cu ei fan amogna aunc ina segirada, desses bugen petta pagada. La posta ei er in kiosc. Ina papetaria. In consum empleniu tochen sum. In’assicuranza. Tut en ina stanza. Plein firlefanza. Mo quei ei aunc nuot. Dapi in pèr onns sas ti far cumissiuns en mazlarias cun «intérieurs» che vesan or sco creai dils pli gronds stars denter ils architects. In spazi spartanic, cun in design da wellness. Ti vesas buc in soli tac da saung sin in tschoss alv. «Gopfer(ha)teckel!» Ed enstagl da cumprar in andutgel ni in fegher langegher ch’ei pachetaus en sco la bischutaria carischia che survegn in «like» dil schaic si S. Murezi che ha buc il snuezi dil vezi da luxus da sia entourage, hai jeu la blamage. Perquei che jeu creiel tuttenina dad esser en Val S. Pieder e damondel en la mazlaria, schebein jeu astgi haver in schigientamauns alv per la sauna en la tauna da wellness dalla terma da Zumthor. En la mazlaria. Propi cotgs eis ti denton, cu ti entras en la nova halla per la clientella ella sedia principala dalla Banca cantunala a Cuera. Lezza ei uss er in bistrot, ina biblioteca, ina gallaria d’art ed ina «lounge» cun canapès sco en la halla d’entrada dad in hotel. Sto esser ch’ils banchiers han era giu da leger Bichsel en scola ed han teniu en memoria ch’igl ei lungurus, sche las caussas ein sco ellas ein. Sco tier igl um vegl da Bichsel ch’entscheiva a midar e transformar ils plaids pils objects ed aschia er lur muntada. Il letg daventa in maletg e la meisa in teppi, tochen ch’ei tuna aschia: «Am Morgen blieb der alte Mann lange im Bild liegen, um neun läutete das Fotoalbum, der Mann stand auf und stellte sich auf den Schrank, damit er nicht an den Füßen fror, dann nahm er seine Kleider aus der Zeitung, zog sich an, schaute in den Stuhl an der Wand, setzte sich dann auf den Wecker an den Teppich, und blätterte den Spiegel durch, bis er den Tisch seiner Mutter fand.» Pli baul devi ella halla per la clientella dalla Banca cantunala mo spurtegls entuorn ed entuorn e dad omisduas varts dalla vitrina umens cun monduras grischas. E zanua en in cantun zuppau quater apparats da telefon, nua ch’ils pigns savevan tedlar historias da mikimaus. Da quella pulenta datti buca pli dapi ch’il designer Rolf Sachs cun egliers aschi mellens sc’in velo da posta ha fatg flucs cun la banca ella banca. Pertgei era en cheu vulan tuts haver l’illusiun da saver far in paus. Denton buca cun mikimaus. Sche RTR organisescha ed emetta dapi dacuort concerts en sia LLL (Late Lounge Live), lu fa la Banca cantunala ussa sias fatschentas en ina LLLLL, live en la luxuslounge encunter la lunguriala (ni lounge-uriala), nua che ti sesentas sco da casa en in’oasa. Che ti vul gnanc pli turnar a casa. Nus essan magari confus, sche la banca vesa buc or pli sc’ina banca. Mo enzaco essan nus tuttina cuntents, schein ir empau aria caulda ch’ei tuna en la pultruna e cantein da buna luna la canzun da laud e melanconia dalla veta «Egl jester», en la versiun 2.0 dad ozildi: «Sin lounge cheu en vi jeu uss star, e sai buc sche jeu less turnar, tiels me-hes, tiels me-hes a ca-ha-a-sa, tiels me-hes, tie-hels me-hes, a ca-ha-a-sa.» Claudio Spescha lavura a Cuira ed a Turitg sco redactur tar SRF ed el moderescha l’emissiun Tagesschau.

Il matg 1873 publichescha Fausta Capaul in inserat per sia nova pensiun a Breil. Cun mo 26 onns lantschescha ella cheutras il turissem. Ella fa quei en in vitg muntagnard e puril ed en in temps nua che sulettamein ils umens camondan. 150 onns pli tard vegn la piuniera Fausta honorada. El decuors digl onn 2023 dat ei in omagi cun pliras occurrenzas sut il tetel «Fausta piuniera - 150 onns turissem a Breil/Brigels – eine Hommage». Il punct culminont ei ina inscenaziun teatral-musicala avon la Casa Fausta Capaul a Breil. La tgina dil turissem Dunnas sco Fausta Capaul, che han scret historia ein raras en Surselva. Ellas ein era strusch zacu vegnidas undradas. Entras igl onn giubilar cul focus «150 onns turissem a Breil» duei quei semidar. Fausta Capaul ei stada ina dunna emancipada, ina persuna independenta cun atgna fatschenta. Si’ustria Casa Fausta Capaul ei aunc oz bein enconuschenta ed astga valer sco tgina dil turissem ella destinaziun Breil Vuorz Andiast. Quei omagi biling repartius sigl entir onn 2023 duei possibilitar in’avischinaziun alla persuna Fausta Capaul, a siu temps, all’entschatta dil turissem e riscar in sguard egl avegnir. Hosps illusters «La pernottaziun cun pensiun cumpleina cuosta mudests 5 francs.» Aschia carmala Fausta Capaul en siu emprem inserat digl onn 1873 hosps da vacanzas. Ella envida els en il «Luft- und Molken-Curort Brigels». Amiez il vitg, gest sper baselgia, tgamuna la giuvna dunna sia nova pensiun. Sco quei ch’il cudisch da hosps muossa, ha Fausta Capaul giu success sco hoteliera ed ustiera. Numerus hosps renomai digl entir mund naven da Paris sur New York tochen Sankt Petersburg han pernottau tier ella. Denter auter ei il commerciant Jelmoli da Turitg d’anflar el cudisch. El ch’ei daventaus beinenconuschents entras siu magazin da moda. Probabel la pli prominenta viseta dat ei la stad 1893 cun la regina da Hollandia Wilhelmina Helena Pauline Maria von Oranien-Nassau e sia enturascha. 150 onns turissem a Breil La historia da success da Fausta Capaul e l’entschatta dil turissem a Breil ein colligiai stretgamein. Quell’entschatta avon 150 onns fuss buca stada pusseivla senza l’avertura dalla via da Vuorz entochen Breil igl onn 1870. Aunc oz regorda il curtgin Crest La Crusch cun sia marvegliusa vesta a quell’emprema via da colligiaziun. En quei curtgin vegn igl onn giubilar 2023 lantschaus Gliendisdis-Tschuncheismas. Ei suonda in’exposiziun da maletgs da Charles Flach, il «pictur da Breil» e fideivel hosp dalla Casa Fausta Capaul. Igl uost ha liug l’inscenaziun teatral-musicala dil duo artistic Annadora Friberg e David Flepp - sis ga sut tschiel aviert amiez il vitg. Miez settember terminescha in’occurenza cun in sguard sil futur dil turissem entras scolaras e giuventetgna il program. Il giubileum da 150 onns turissem a Breil organisescha in comite cun Otmar Seiler alla testa. Participai ein il Forum cultural Breil, Surselva Turissem e l’Uniun dramatica Breil. (cdm/fmr) Gliendisdis-Tschuncheismas, 29-05-2023: avertura. 4/5/6 e 11/12/13-08-2023: inscenaziun teatral-musicala avon la Casa Fausta Capaul. Fenadur/uost 2023: exposiziun da maletgs dil «pictur da Breil» Charles Flach en la Casa Fausta Capaul. Sonda, 16-09-2023: occurrenza finala. Tuttas occurrenzas ein bilingas (romontsch/tudestg).

En connex cun siu act festiv pil giubileum da 25 onns presenta il Forum cultural Tujetsch damaun sonda, il cudisch «Vischala da Bugnei». Igl ei la historia dalla hafnaria Deragisch da 1835 entochen 1920. Il program da giubileum cun vernissascha dil cudisch entscheiva allas 16.00 ell’aula dalla casa da scola a Sedrun. La vischala dils hafners Deragisch da Bugnei ei stada enconuschenta il 19avel ed all’entschatta dil 20avel tschentaner. Aunc oz dattan pliras collecziuns perdetga dall’aulta qualitad, mo era dall’efficienza da quella vischala. In tschuppel tocs ein da veser era el Museum La Truaisch a Sedrun. Bab e fegl Deragisch han menau il luvratori da 1834 entochen entuorn igl onn 1920. Cul cudisch «Vischala da Bugnei» cumpara ina nova publicaziun che tegn quen da quell’interessanta historia e professiun ton sco emblidada. Cul sustegn da Livia Deragisch, ina descendenta dils hafners che ha perscrutau surtut la historia dalla famiglia el rom da sia lavur da matura, mo era biars auters documents, han Tarcisi Hendry ed Andreas Heege semtgau ina publicaziun da muntada historica. D’impurtonza culturhistorica La basa dil cudisch fuorma l’inventarisaziun da tut la cheramica, pegnas e hahlas da Bugnei en collecziuns publicas e privatas dalla Svizra. Quella ei succedida entras Andrea Heege ils davos quater onns el rom dil project Ceramica CH dalla Fundaziun Basilea Ceramica. Oz existan aunc ver 200 vischals e hahlas da pegnas ord la producziun dils hafners da Bugnei. Quels vegnan presentai a moda entelgeivla e descrets ord vesta culturhistorica. In’impurtonta rolla ha era l’activitad dil rimnader e publicist pader Notker Curti (1880–1948) dalla claustra da Mustér giugau. «Senza sia lavur havess quei cudisch buca saviu vegnir publicaus», scrivan ils dus auturs en lur prefaziun. Serrau per motivs economics En ina remarca alla fin dil cudisch scriva Andreas Heege: «La producziun en ina regiun lontanada sco Bugnei reflectescha originalitad veseivla, oravontut elements tipologics e modas da decorar dil 19avel tschentaner dalla Svizra tudestga, respectivamein dil sid dalla Tiaratudestga.» Il luvratori, menaus da bab e fegl Sep Antoni Deragisch, ha saviu producir da 1835 entochen il temps dall’emprema uiara mundiala: «Quei ha franc da far culs prezis bass dalla vischala e las pretensiuns minimalas dad ina populaziun fetg mudesta cun pauca libertad finanziala che giavischava vischala funcziunala. Il 20avel tschentaner dueva, en cumbinaziun culla construcziun dalla viafier e l’entschatta dil hanletg per catalog, midar la situaziun da fundament e cunquei prender la fiera dalla hafnaria.» Per quei motiv fetschi ei buca smarvigliar ch’ils fegls da Sep Antoni hagien buca cuntinuau culla producziun.

Ina societad acziunara cul num «Amitgs dil Benefeci SA» ha surpriu il beneficiat dalla claustra da Mustér a Rumein. La finamira dad ella ei da mantener el sco liug da recreaziun e da tgirar il caracter historic digl edifeci. Sco quei che la claustra da Mustér e la societad «Amitgs dil Benefeci SA» scrivan en ina communicaziun communabla als mieds da massa, surpren la societad il baghetg en dretg da baghegiar. Era igl avegnir duei el star a disposiziun sco sempla casa per hosps. Il brat social e cultural a Rumein duei vegnir promovius vinavon. «Quei liug magic duei mantener si’identitad ed esser vinavon da nez per Rumein, la claustra e la publicitad», di Gallus Hess, il meinafatschenta dalla societad acziunara. Il standard dalla casa duei restar sempels, las entradas ord l’affittaziun duein flessegiar direct el menaschi, il manteniment e la renovaziun. Per mantener la relaziun cull’immobilia ed ademplir sias obligaziuns pastoralas separticipescha la claustra da Mustér vid la societad acziunara. Aschia duei la claustra saver nezegiar la casa per exempel per seminaris ni activitads en connex cun las capluttas ella vischinonza. Mantener il caracter «Nossa finamira eis ei da mantener il caracter dil beneficiat a Rumein ed il medem mument da dar in avegnir al bein puril Solanum. Nus essan perschuadi da quella soluziun da win-win», di avat Vigeli Monn dalla claustra da Mustér. Parallelmein eis ei era reussiu d’anflar ina soluziun prudenta e persistenta pil manteniment dil menaschi puril. Dalla vart sut dil beneficiat haveva la claustra erigiu in niev baghetg d’economia. La famiglia Hauenstein ha lu endrizzau in menaschi per la cultivaziun da legums. Sin basa da quella soluziun che pretenda pauc terren eis ei reussiu da segirar l’existenza per la famiglia. El decuors dil temps ei succedida leu ina midada da generaziun. Per il migiur eis ei stau necessari d’anflar ina dimora adattada. Aschia ha la claustra saviu cumprar a Rumein in casa nezegiada per vacanzas. Quella sesanfla sin distanza da vesta dalla parcella agrara. Aschia sa il migiur habitar naven da 2023 buca lunsch naven da siu menaschi. Sin fundament dil contract d’affittaziun e grazia al spazi da habitar segirau ha il menaschi per la cultivaziun da verduras sil terren dalla claustra in bien avegnir. In regal d’avon biars onns Il beneficiat da Rumein a Degen en Lumnezia ei dapi varga 300 onns en possess dalla claustra da Mustér. El ei staus a sias uras in regal da dus umens senza affons alla claustra. Suenter ch’ils vischins da Rumein havevan erigiu ils onns 1669 e 1670 la caplutta baroca dedicada a s. Antoni, han els giu il giavisch ch’ei vegni celebrau leu regularmein survetschs divins. Quei regal ha possibilitau quei. El cumpeglia ina casa da habitar ed in menaschi puril cun entginas hectaras terren cultivau. Dapi la fundaziun dil beneficiat igl onn 1712 – igl onn che la baselgia claustrala baroca da Mustér ei vegnida benedida – han paders dalla claustra viviu e luvrau a Rumein. Dapi la mort da pader Benedikt Gubelmann igl onn 2005 vegn la pastoraziun ella caplutta da s. Antoni procurada da Mustér anora. Quei duei era esser igl avegnir aschia. Societad surpren beneficiat a Rumein La societad «Amitgs dil Benefeci SA» ha surpriu en dretg da baghegiar il beneficiat dalla claustra da Mustér a Rumein. Quei communicheschan ton la claustra sco la societad. La finamira ei da mantener l’immobilia sco sempla casa per hosps. Medemamein duei il brat social e cultural a Rumein vegnir promovius vinavon. Il standard dalla casa duei restar sempels, las entradas ord l’affittaziun duein flessegiar direct el menaschi, il manteniment e la renovaziun. Per mantener la relaziun cull’immobilia ed ademplir sias obligaziuns pastoralas separticipescha la claustra da Mustér vid la societad acziunara. Aschia duei la claustra saver nezegiar la casa per exempel per seminaris ni activitads en connex cullas capluttas ella vischinonza. Il beneficiat da Rumein a Degen en Lumnezia ei dapi varga 300 onns en possess dalla claustra da Mustér. El ei staus a sias uras in regal da dus umens senza affons alla claustra. Dapi lu han paders dalla claustra viviu e luvrau leu. Dapi la mort da pader Benedikt Gubelmann igl onn 2005 vegn la pastoraziun ella caplutta da s. Antoni procurada da Mustér anora. Quei duei era esser igl avegnir aschia. (fmr/hh) La casa dil Benefeci Rumein e la caplutta da s. Antoni.

Pli baul dev’ei quasi en mintga vitget ina stizun da victualias. Ils davos decennis ha la muria da stizuns denton midau quei maletg. Alla tscherca da models per frenar quella muria para la digitalisaziun dallas stizuns d’esser ina buna soluziun, aschia per exempel era per ils dus Volgs dall’Associaziun da consum Andiast. Duront la pandemia ei il cumprar local staus ina buna alternativa tier la cumpra els centers gronds els marcaus. Ussa ei la normalitad turnada e las stizuns pintgas els vitgs fan buca pli tonta sviulta. Aschia ha la stizun Prima a Curaglia per exempel serrau dacuort sias portas ed ei dat per quest unviern negina stizun ella Val Medel. Quei duei semidar silla stad proxima. Per quei intent s’engascha la Pro Stizun, ina gruppa d’iniziantas ed iniziants intensivamein. Sco Gabriel Venzin, in dils responsabels declara, han ei la finamira d’arver silla stad ina sempla e pintga stizun dil vitg cun in cafè integrau. «La stizun duei esser accoglienta, il stan da higiena aults ed ins duei sesentir bein en stizun. Nus sperein da survegnir il sustegn necessari dalla vischnaunca, d’institu­ziuns e dalla populaziun. Miez fevrer fundein nus l’Associaziun ed a partir da l’autra jamna tscherchein nus activamein commembras e commembers. Jeu sun optimists ch’ei gartegia», di Gabriel Venzin. Allura seigi ei d’evaluar en ina emprema fasa conta sviulta ch’ei ve­gnien da far culla nova stizun. Ina digitalisa­ziun da tala vegni en damonda pér en ina secunda fasa. Era ella vischnaunca da Tujetsch a Rueras ei previu d’installar in container da stizun accessibel di e notg il fevrer 2023. Quei dess ina stizunetta da Spar. Sin damonda dalla FMR ha Fredy Caminada, il meinafatschenta dil Spar a Mustér denton buca saviu far indicaziuns pli detagliadas, ei detti aunc enqual caussa che stoppi vegnir sclerida. Il futur era per Vuorz ed Andiast La mesjamna sera ei la stizun da Curaglia era stada in tema dall’emissiun Schweiz aktuell da SRF che ha rapportau dalla digitalisaziun da stizuns. Sco Ivo Torelli – ch’ei commember dalla direcziun digl Agid svizzer per la muntogna (ASM) – ha declarau leu, seigi la digitalisaziun dallas stizuns segir in model dil futur. El vitget Cerniat el cantun Friburg sesanfla l’emprema stizun digitalisada en Svizra. Quella ei vegnida realisada, suenter che la stizun dil vitg ha stuiu serrar sias portas. Duront la fasa da project da dus onns ei l’Associaziun responsabla vegnida da cuvierer ils cuosts. Sco igl iniziant Guy Maradan ha declarau enviers SRF, vali ei ussa da sesvilupar vinavon per far gudogn. En ina semeglionta situaziun ei l’Associaziun da consum Andiast cun ina stizun ad Andiast ed ina a Vuorz. «Duront la pandemia ein las fatschentas marschadas bein, ussa tonscha ei buca pli per scriver cefras neras. Ei dat mo duas opziuns, serrar ni digitalisar», declara Andreas Cadonau, il president dall’Associaziun da consum Andiast sin damonda dalla FMR. Aviert 365/24 La finamira seigi da digitalisar igl access allas stizuns ed equipar quellas cun in sistem modern aschia che la clientella possi survir sesezza ed era pagar sezza. «Ei dat plirs sistems da dar access, per exempel via telefonin e QR-code ni cun clavs electronicas. Il mument evaluein nus la varianta la pli adattada per nossas stizuns», aschia Andreas Cadonau. Ils avonmiezdis duein las stizuns vinavon restar aviartas e las vendidras esser presentas. «Enzacu ston ei gie far la lavur, emplenir crunas, far uorden e tut quei ch’ei drova.» Per la clientella vesa el avantatgs e spera era ch’ei reusseschi da far dapli sviulta el futur: «Las stizuns fussen da raschun aviartas 365 dis ad onn e quei di e notg. Luvrers pudessan aschia era far lur cumpras la sera e hosps da vacanzas che vegnan il venderdis sera stuessan buca runar si dalla Bassa tut.» Per la digitalisaziun ed ulteriuras adattaziuns prevesa l’Associaziun da consum Andiast cuosts da varga 120 000 francs. Ei hagien dumandau la vischnaunca da Breil, igl ASM ed autras instituziuns per agid finanzial. La meinafatschenta e siat vendidras (en occupaziuns parzialas) ein engaschadas a Vuorz ed Andiast. Ei seigi ina finamira da spargnar cuosts da persunal entras la digitalisaziun e dasperas tuttina augmentar la paga per la lavur prestada. «Nus duvrein vinavon glieud che fa la lavur e survescha la clientella», sincerescha Andreas Cadonau. Capeder Food ha fatg fetg bunas experientschas La famiglia purila Capeder dalla Lumnezia posseda duas stizuns dil bein puril, ina el marcau vegl a Cuera e l’autra a Valgronda en Lumnezia. Tenor il possessur Curdin Capeder eis ei adina stau ina sfida da fixar uras d’avertura. La clientella hagi aschi differents uraris da lavur e basegns e far endretg a tuts eri strusch pusseivel. Dapi la stad vargada ein las stizuns da Capeder Food digitalisadas ed aviartas 24/7, pia adina. Tier omisduas dat ei denton era temps d’avertura nua che la clientella vegn aunc survida persunalmein. «Nus havein fatg fetg bunas experientschas cun quei sistem. La clientella che schazegia il contact e da dar ina paterlada vegn sche pusseivel cu nus havein aviert. Ei dat buca pli pauca lavur entras la digitalisaziun, nus essan denton pli flexibels», ei Curdin Capeder satisfatgs. La midada hagi custau denter 30 000 e 40 000 francs e la digitalisaziun hagi caschunau fetg bia lavur. Las stizuns ein videosurvigiladas e quei funcziuni bein. Tgi che seregistrescha direct survegn in QR-code d’access per ina ga. Clientella che seregistrescha via la pagina d’internet da Capeder Food survegn in QR-code persunalisau e po cun quel di e notg entrar ellas stizuns. «Il sistem da cassa ei colligiaus cul lagher, aschia havein nus adina la survesta. Ei sa senz’auter capitar che nus stuein ir la dumengia endamaun a Cuera per emplenir sin cruna quei che maunca», declara Curdin Capeder. La stizun da Capeder Food a Cuera funcziuna senza vendiders. Ussa vulan ils da Vuorz era transformar lur stizun dil vitg en in model semegliont.

Avon paucs dis ha la SanaSurselva, (la corporaziun da vischnancas dil sectur da sanadad en Surselva) envidau las instituiziuns da sanadad ed ils responsabels dallas 15 vischnauncas sursilvanas ad in Forum da sanadad a Glion. Cun quella caschun ha la SanaSurselva presentau ils resultats d’in project per reorganisar la collaboraziun enteifer il sectur da sanadad en Surselva. Ils responsabels dalla SanaSurselva, ch’ei vegnida fundada igl onn 2015, han – avon biabein in onn e miez – dau in niev impuls per optimar la collaboraziun dallas instituziuns da sanadad sursilvanas. Quei pertucca il Spital regiunal Surselva, las organisaziuns da Spitex e las instituziuns d’attempai e da tgira dalla regiun. Ins ha installau ina gruppa da lavur da lavur tematica cun persunas da differents camps ed interess che lavuran en las instituziuns da sanadad dalla Surselva. Sut l’egida d’ina interpresa da cussegliaziun specialisada han las gruppas elaborau propostas davart ils suandonts camps d’acziun: Munconza da forzas da lavur qualificadas, structuras dad ICT (tecnologias da communicaziun ed informaziun), servetschs da support, collaboraziun ed organisaziun e management da cass. El Forum da sanadad da l’jamna vargada ha la SanaSurselva presentau ils resultats da las gruppas da lavur Priu part da l’occurrenza ha era il minister da sanadad cantunal Peter Peyer. Organisaziuns da sanadad sut in tetg «La gruppa da lavur ha tractau la damonda, tgei fuorma d’organisaziun che la nova societad tetgala per tut las organisaziuns da sanadad en Surselva duei survegnir», ha Martina Beeli declarau. «Alla finfinala havein nus proponiu als var 70 presents en il forum dalla davos’jamna da far ina societad da menaschi.» Suenter ch’els han giu enconuschientscha dils resultats han las participontas da tuttas instituziuns da sanadad dalla Surselva (Spital regiunal, Spitex, Casas d‘attempai e da tgira) e dallas 15 vischnauncas decidiu da tarmetter las propostas a las vischnauncas sursilvanas. A basa da quella consultaziun che cuozza entochen la fin da schaner 2023, vegn la fuorma d’organisaziun da las instituziuns da sanadad dalla Surselva realisada. Sinergias ein preziusas La presidenta da la SanaSurselva ha menziunau las differentas sinergias che stuessien vegnir tratgas a nez denter il Spital regiunal, las organisaziuns da Spitex e las otg instituziuns d’attempai e da tgira dalla Surselva. Ins savessi collaborar per exempel sil sectur da l’informatica e tecnica. «La digitalisaziun fa per part quitaus a las instituziuns. Cun collaborar savess ins occupar in specialist dad IT che luvrass per tuttas instituziuns», di Martina Beeli. In ulteriur punct da collaboraziun fussi in pool da persunal. Quel possibilitassi in monitoring da persunal, vegli dir, era da veser nua ch’ins hagi persunal avunda e nua ch’ei maunchi persunal. «Cunquei vuless jeu buca dir, ch’ina persuna che lavura a Mustér ha dad ir a luvrar a Vella. Il pool da persunal purschess denton era la pusseivladad dad ir a luvrar per in temps en ina dallas autras instituziuns. Quei dess ina investa co tut funcziunescha ed ins savess profitar d’ experientschas vicendeivlas.» Pass per pass Cun la presentaziun dils resultats da las gruppas da lavur el forum da sanadad ei in emprem pass realisaus. Tenor la presidenta da la reit da sanadad SanaSurselva, Martina Beeli, vul ins sco proxim pass rinforzar ils contacts denter las singulas institu­ziuns da sanadad (spital, spitex, casas d’attempai e da tgira). «La finamira finala dalla nova organisaziun ei d’augmentar il provediment da sanadad per la popula­ziun sursilvana a liunga vesta cun concentrar meglier las forzas. Quei corrispunda era a las finamiras dil cantun che sustegn era finanzialmein las lavurs da quei project.» Tgi ei la SanaSurselva? La SanaSurselva ei la coroporaziun da dretg public da las 15 vischnauncas sursilvanas che representa ils fatgs da sanadad en Surselva. La SanaSurselva datti dapi igl onn 2015. Ella ei cumpetenta per garantir in provediment da la sanadad da la Surselva, aschia che quel corrispunda al basegns dalla populaziun ed a l’economia. La corporaziun da vischnauncas promova la colligia­ziun e la collaboraziun da tut ils secturs dil provediment da sanadad. Organisaziuns da sanadad sut in tetg Dapi plirs onns emprova la SanaSurselva d’unificar sut in tetg las purschidas da sanadad en Surselva. Ina gruppa da lavur interdisciplinara cun persunas da tut las instituziuns pertuccadas (Spital regiunal, organisaziuns da Spitex e casas da tgira e ­d’attempai) ha elaborau ideas per l’organisaziun futura dalla Regiun da sanadad Surselva. Las instituziuns e las vischnauncas ein s’exprimidas quels dis ed han decidiu da trametter las propostas en consultaziun, quai di la presidenta dalla Sana Surselva, Martina Beeli. (fmr/mg) Pagina 7

Ei dat fetg differentas modas da decorar il pigniel. Per mei astgan las cullas da Nadal en tutta cass buca muncar. Tier nus ein enzacontas enzugliadas d’ina puorla sbrinzlonta, autras han ina surfatscha neidia sco in spieghel. Forsa eis ei dau en egl ad ina ni l’auter, tgei che schabegia sch’ins va vitier vitier ad ina da quellas cullas neidias. Gest per ils affons ei quei magari legher. Ins vesa gie sesez ella culla, denton cun in nas suflau si, vestas scuflentadas ed in frunt stendiu. Ils cavels perencunter svaneschan bunamein ed era las ureglias ein mo pintgas e satellas. La culla cun siu venter strai e strubegia pia vid nossa fatscha a moda divertenta, tonpli sche nus semuentein vidaneu avon la culla. Quei ch’ei enamiez daventa surdimensiunal e quei ch’ei agl ur svanescha quasi el nuot. Aschia astga ei era esser da Nadal. Quei che vegn mess el center, duei survegnir spazi, igl auter savein nus ruasseivlamein metter d’ina vart. Mo tgei duei star el center? La famiglia, igl affon Jesus, la cuminonza, la pasch… Per cass ch’enzatgi dat uss sez in’egliada en ina culla da Nadal e vesa sesez lien, sche eis ei buc da pigliar tema ch’ins semetti sesez el center. Quei ei part dil misteri da Nadal, pertgei Jesus ei daventaus carstgaun per rinforzar en nus nies agen «esser divin». El ch’ei Dieus, ei daventaus carstgaun. E nus carstgauns savein esser spieghel per il divin. Nus stuein pia buc sezuppar agl ur, mobein star neu e dar perdetga. E per cass ch’enzatgi ha tuttina in tec retenientschas da star taluisa el center, sche astga el buc emblidar: Vid il pigniel pendan pliras cullas e sigl entir mund dat ei ina massa pigneuls, avunda cullas per tuts. Gie, mintga carstgaun ei clamaus da resplender Diu en sia veta. Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per lingua e religiun. El viva en il chantun da Son Gagl. «Aschia astga ei era esser da Nadal. Quei che vegn mess el center, duei survegnir spazi, igl auter savein nus ruasseivlamein metter d’ina vart.»

Il Forum cultural Tujetsch ha festivau la sonda vargada siu giubileum d’in quart tschentaner. A caschun d’ina fiasta en l’aula dalla casa da scola a Sedrun ha la vernissascha dil cudisch «Vischala da Bugnei/Keramik aus Bugnei» giu liug. En l’aula dalla casa da scola a Sedrun han numerus hosps mussau interess la sonda suentermiezdi per la cultura tuatschina e las stentas ch’ein vegnidas fatgas a favur da quella. A moda exemplarica ei il Forum cultural Tujetsch sestentaus ils davos 25 onns per la cultura tuatschina – motiv avunda da festivar il giubileum d’in quart tschentaner. Suenter in intermezzo musical dil chor Vuschs dil Rein – che conta sut la bitgetta da Claudio Simonet – ha André Schmid, il president dil Forum cultural Tujetsch (FcT) fatg in cordial beinvegni. Treis petgas Ils 16 da matg 1997 ha la radunonza da fundaziun dil Forum cultural Tujetsch giu liug. En suprastonza eran vegni elegi Tarcisi Hendry, André Schmid e Bruno Berther. Suenter biars onns ei Bruno Berther sortius da quella, Hendry ei aunc adina actuar e Schmid presidiescha aunc oz la fundaziun cun biebein 100 fauturas e fauturs che s’engaschan per gronda part era regularmein. Sco André Schmid ha declarau, ein las treis petgas fermas dalla cultura tua­tschina igl Archiv cultural e communal, il Forum cultural Tujetsch ed il Museum la Traisch. Sco el ha puntuau, ha la collaboraziun da quellas adina funcziunau exemplaricamein. «Vischala da Bugnei» Sco regal a sesez ha il Forum cultural Tujetsch ediu il cudisch «Vischala da Bugnei». Quel ei cumparius en connex cul giubileum da 25 onns dil forum e raquenta en tudestg e romontsch la historia dalla hafnaria Deragisch (1835–1920) da Bugnei. Sco auturs segnan Andreas Heege e Tarcisi Hendry che han realisau quell’ovra da muntada historica cun attaschonza e savida. Quei cul sustegn da biars documents e da Livia Deragisch, ina descendenta dils hafners. Per sia lavur da matura ha ella surtut perscrutau la historia dalla famiglia. (LQ ha presentau il cudisch ils 16 da december 2022.) A caschun dalla vernissascha han ils auturs dau investa ella historia tuatschina ed ella veta e lavur dils hafners da Bugnei. Ina pulita collec­ziun dalla vischala dalla hafnaria Durschei ei exponida en ina stanza dil Museum la Truaisch. Enzacons exemplars ein era stai da veser la sonda a caschun dalla fiasta da giubileum. Collecziuns aunc pli grondas da cheramica da Bugnei dat ei da veser el Museum Retic a Cuera ni ella claustra a Mustér. A Cuera sesanfla per exempel il ruog da café ch’ei da veser sil frontispezi dil cudisch. Sco ei para gudeva il hafner quella bubronda e ha scret sco decoraziun en in cor: «Jau Baibel Bugien Cafe 1842». Cor e motor «Tarcisi ei il motor dalla cultura en Tujetsch», ha André Schmid declarau ed aschuntau che quel s’occupi dalla cultura cun tgierp ed olma. Ei seigi magari nuota da capir cu Tarcis Hendry anfli il temps da prestar tonta lavur per la cultura. Ch’el ei buca mo il motor, mobein era il cor dalla cultura tuatschina ha Tarcisi Hendry mussau el rom da siu referat. A moda zun viva e divertenta ha el capiu da schar entrar il publicum en temps daditg vargai. El ha raquintau digl onn 1816 – ch’ei staus in onn senza sulegl e dil temps da pupira ch’ei suandaus. Hendry ha era perscrutau l’emigraziun ell’America e ha saviu dir, ch’igl emprem Tuatschin seigi emigraus il 1851 ell’America, quei fuvi in habitont da Cavorgia. Ils da Cavorgia stuevien esser curaschus, leu ei numnadamein era l’em­prema scola en Tujetsch vegnida construida. Tarcisi Hendry ha procurau per beinenqual smarvegliada e risada e franc havessen biars dils presents aunc pudiu tedlar ditg. Ils auturs dil cudisch «Vischala da Bugnei» Andreas Heege e Tarcisi Hendry (da sen.) han presentau a moda captivonta l’ovra che raquenta la historia dalla hafnaria Deragisch. A caschun dil giubileum da 25 onns Forum cultural Tujetsch (FcT) ha la FMR tschentau sis damondas ad André Schmid. El presidiescha dapi l’entschatta il FcT. FMR: Cun tgei finamiras principalas ei il FcT vegnius fundaus avon 25 onns? André Schmid: Nies intent principal ei da promover tuttas spartas e stentas culturalas en vischnaunca. Nus havein la finamira da sensibiliar la populaziun pils fatgs da cultura. Sche Vus mireis anavos sin il quart tschentaner vargau, haveis contonschiu las finamiras principalas sco giavischau? Nus havein contonschiu nossas finamiras cumpleinamein – oz contactescha la populaziun regularmein nus tier damondas, pertuccont metter a disposiziun acts, fotografias, films ed aschia vinavon. Plinavon savein nus sustener regularmein novs projects da tut gener. Vegn la lavur dil Forum cultural Tujetsch appreziada dalla populaziun? Il grond sustegn finanzialmein ed era moral ei il meglier attest che nossas stentas vegnan appreziadas. Dat ei in punct culminont, dil qual Vus seregurdeis il pli bugen? Ei dat bia puncts culminonts – mintga scazi cultural che vegn surdaus a nus ei in punct culminont e procura per ina gronda satisfacziun. Tgeininas ein las finamiras las pli impurtontas pils proxims 25 onns? Segiramein la realisaziun d’in archiv cultural e lu procurar per ina successiun da nossas stentas. Po igl archiv cultural vegnir baghegiaus il 2024 sco planisau? Nus essan da buna speronza – il mument mauncan denton aunc 250 000 tochen 350 000 francs. Il project ei calculaus cun strusch 1,7 milliuns francs. Livia Deragisch ha grond plascher che la historia da ses descendents vegn raquintada vinavon el cudisch «Vischala da Bugnei». El Museum la Truaisch sesanfla ina biala collecziun da vischala dalla hafnaria Deragisch.

L’exposiziun «Bergeis – Strahlen der Steinzeit» ei da veser a partir dils 26 da december 2022 entochen miez october 2023 el Museum dalla vallada uranesa ad Andermatt. Leu survegnan ils visitaders in’investa da quei ch’il fuorn dalla Fuorcla da Strem ha dau liber ella vischinonza dil glatscher dil Brunni sils cunfins dils cantuns Uri e Grischun. Igl archeolog Marcel Cornelissen ei satisfatgs da puder dar alla populaziun inve­sta ellas scuvretgas che han pudiu vegnir fatgas el rom dil project «Bergeis – Strahlen und Bergkistall in der Steinzeit». L’exposiziun «Bergeis – Strahlen der Steinzeit» el museum ad Andermatt ei vegnida concepida en stretga collbora­ziun cul project da perscrutaziun e ve­gnida curatada da Marcel Cornelissen e Jacqueline Häusler. Il venderdis han ils responsabels envidau alla vernissascha ed a partir dils 26 da december ei l’exposiziun aviarta al publicum. Conservau dil glatscher Il 2013 ha il cavacristallas Heinz Infanger fatg ina tura tier la Furocla da Strem sut e scuvretg leu ina part d’in fuorn ch’il glatscher dil Brunni haveva gest dau liber. Culs glatschers che liuan, vegn il passau alla surfatscha. Dapi mellis onns era negin carstgaun pli staus en quei liug. Sper las cristallas – entginas ha el empristau per l’exposiziun – ha el anflau in toc tgiern dad ina tscharva, in toc tgiern d’in cavriel, dus lennets e scalgias da cristallas. En ina contribuziun auditiva raquenta Heinz Infanger als visitaders dall’exposiziun da sia scoperta e co el ha reagiu. «Ferton ch’il tgiern cavriel ei daus dapart cu el ei sgargliaus, ha il glatscher pudiu conservar rodund 8000 onns ils lennets da schiember ed il toc tgiern da tscharva», declara igl archeolog Marcel Cornelissen. La scoperta dil cavacristallas seigi vegnida analisada ed attribuida al temps mesolitic (circa 9500 entochen 5500 onns avon Cristus). Quei grazia all’attenziun dil cavacristallas Heinz Infanger che seigi ladinamein sedumandaus co las cornas, scalgias ed ils lennets seigien vegni en quei liug e perquei ha el contactau in’archeologa. Pli tard ha igl institut «Kulturen der Alpen» lantschau in project da perscrutaziun ed intermedia­ziun davart il glatsch silla pézza. Tenor il menader dil project Marcel Cornelissen ei la scoperta in cass da fortuna. Ei seigi bien ch’ei detti aunc adina cavacristallas, l’archeologia seigi dependenta da lur agid, damai ch’ei sappien buca incuntin controllar tgei ch’ils glatschers dettien liber: «Igl ei immens impurtont ch’ei annunzien lur scopertas, ils glatschers che liuan dattan ­liber perdetgas dil temps da crap entochen tiel 20avel tschentaner.» El appellescha d’annunziar mintga cat, per exempel via www.alparch.ch. Uaffens ord cristallas Marcel Cornelissen – che habitescha a Berna – e siu team han constatau ch’il fuorn dalla Fuorcla da Strem sin 2817 m s.m. ei vegnius visitaus silmeins duas ga el decuors da plirs mellis onns. Cun siu team d’archeologs ha el numnadamein rimnau leu duront enzacons dis rodund 1000 kg material ch’ei vegnius sgulaus a val. Duront quei temps d’expectoraziuns ein els stai hosps ella camona da Cavardiras ed il cavacristallas ha menau els el liug. Il material ch’ei han anflau en ed entuorn il fuorn ei vegnius sortius, schubergiaus, giudicaus, cataloghisaus e fotografaus. En chistas sesanflan plirs kilos da quei material el museum e sve­glian las marveglias dils visitaders. Ils egls da Cornelissen tarlischan cu el muossa ils pézs da cristallas davos veider. Quels pon ils visitaders contemplar – era tras ina marella – per veser con exact ch’il pievel da quei temps pitgava la crappa per posseder pézs da paliats, uaffens per sgarrar si pials, furar, cuser ed auter. «Quei era catschadurs e rimnaders sin viadi, lur ­pial era pli stgira ed ils egls clars, u blaus ni verds», sa igl archeolog. Tals uaffens aschi vegls seigien aunc mai avon vegni scuvretgs en quella part dallas Alps. Cumbinond cun scuvretgas ch’ein vegnidas fa­tgas en auters loghens, ha el pudiu s’imaginar co ei pudess esser stau da quei temps. Zun captivonts ei il grond maletg da reconstrucziun dalla glieud d’avon 8000 onns. El muossa ina situaziun sco ella havess pudiu esser da quei temps silla Fuorcla da Strem sut. Il maletg penda el museum ad Andermatt sper ina «reconstrucziun» dalla cuntrada entuorn Andermatt ch’era avon mellis onns aunc bia pli surcarschida cun uaul che oz. Uras d’avertura dil Museum dalla vallada uranesa ad Andermatt: Dils 26 da december 2022 en­tochen ils 8 da schaner 2023 – mintga di dallas 16.00–18.00 (priu ora da Daniev). Dils 11 da schaner 2023 en­tochen ils 9 d’avrel 2023 e suenter ina pausa pus­pei entochen miez october. Quei mintgamai mesjamna entochen dumengia dallas 16.00–18.00 (cun excepziun da firaus e gievgia grassa). Grond interess per l’exposiziun «Bergeis – Strahlen der Steinzeit» a caschun dalla vernissascha che ha giu liug il venderdis vargau el Museum dalla vallada uranesa ad Andermatt. Igl archeolog Marcel Cornelissen en ina stanza dil museum ad Andermatt. Ils gronds maletgs da reconstrucziun muossan co ei havess pudiu veser ora ad Andermatt e silla Fuorcla da Strem sut avon 8000 onns.

Il temps avon Nadal ei fascinonts e marveglius, oravontut pils affons pigns che pon strusch pli spetgar sil Bambin. La FMR ei stada il venderdis vargau a Trun per visitar la scoletta dil Consorzi da scola Sumvitg-Trun. Ils affonets han tradiu tgei che fatschenta els il mument. Duront igl Advent entscheiva la mussadra Rita Tiri il di da scoletta cun rimnar ses 16 pignets el rudi e raquintar ad els la historia dils nanins che fan discus. Sco il calender d’Advent ei il cudisch partius en 24 scenettas e mintga di spetgan las buobettas ed ils buobets vess da scuvierer tgei ch’ils nanins fan. Il venderdis ha la mussadra raquintau gest duas parts, damai ch’ils pignets han liber la fin d’jamna. Zip, Zap e Zipelin fan empau diltut el discus e preparan massa bialas e bunas caussas per Nadal. Ei fan creflis, figuras da Nadal, taglian ora steilas e bia auter. Il venderdis ha Rita Tiri raquintau ch’ils nanins eran stauchels da tonta lavur ed ein secavegliai sut ils ponns per durmir. «Jeu hai semiau...» «Ils nanins han durmiu, runcau e semiau dil Bambin. Haveis vus era gia semiau dil Bambin?», ha Rita Tiri dumandau ed in suenter l’auter ha vuliu raquintar da ses siemis. «Jeu hai semiau ch’il Bambin ei naschius», ha ina buobetta tradiu e sia vischina ha aschuntau: «Il Bambin era en mia combra e ha fatg termagls.» El siemi d’in scolaret ha il Bambin perfin chuchegiau en combra e purtau in skateboard. «Jeu hai semiau ch’jeu survegni sin Nadal in quad cun benzin, in per affons», ha in mattet tradiu. Silla damonda co il Bambin vesi ora ha ina pintgetta declarau: «Ins astga buca veser el, schiglioc vegn el mai pli.» Nadal ei… Ils scolarets han explicau, tgei che Nadal ei propi e lur rispostas lain surrir e fan surstar: «Atgnamein ein ils pacs buc il pli special, mobein ch’il Bambin ei naschius quei di, el ha natalezia da Nadal….Nadal dat curascha…Nadal ei cheu per far pasch…Nadal ei il temps da festivar culla famiglia, magliar enzatgei bien…ir a tscheina tiel tat e la tatta.» Mo dessan ils affonets dalla scoletta Trun albiert ad ina famiglia che spetgass la naschientscha d’in affon e havess negin suttetg? «Gie», ei il tenor staus ed enqual pignet fuss perfin promts da dar igl agen letg e durmir cul bab e la mumma. Auters schessen durmir ils hosps en stiva, ella casa da vacanzas ni era en ina stalla sper casa. Grond plascher da Nadal Il temps avon Nadal ei intensivs pils affons pigns. Igl ei da decorar, preparar, selegrar e far ina massa. «Nus essan stai si Prada plauna per pigniel e leu ei nies auto staus stecca», raquenta ina buobetta che habitescha a Schlans. La mussadra vul saver sch’il Bambin vegni era si Schlans ed in’autra buoba declara: «Gie, segir vegn el era si Schlans.» Mo pertgei fan ins atgnamein si pigniel? «Per ch’il Bambin sappi metter suten ils pacs», ha enzatgi rispundiu e declarau ch’ei stoppien mintgamai bandunar la sera avon Nadal per in mument la stiva. Il bab arvi lu la finiastra ed il Bambin sgoli viaden culs pacs. Ils pigns giavischan la pasch Il grond messadi da Nadal – la fiasta dalla pasch – han ils pignets capiu fetg e bein. Cu la mussadra ha vuliu saver tgei giavischs ch’ei hagien, per enzatgei che vegni da cor e ch’ins sappi buca pachetar en in pac han ei giu massa rispostas. Ei giavischan per exempel ch’ei vegni calau da sescagnar, che tuts hagien quitau in da l’auter e digl uorden, che la famiglia vegni buca malsauna, che tut las malsognas – era corona – svaneschien giu dil mund, ch’ei vegni a never, in frar pign, ch’igl aunghel pertgirader seigi en l’Ucraina, ch’ei sappien festivar Nadal cun tut la famiglia, che tuts hagien bien in cun l’auter…. ch’ei detti buca pli uiara – mai – mai pli. Ils affons dalla scoletta a Trun selegran sin Nadal.

Ils tuns dall’orgla han dau la sbrenzla iniziala pil concert «Notg dils chors» e silsuenter han ils chors rasau il teppi melodius per entrar el temps dalla gronda fiasta da Nadal. En baselgia parochiala a Trun han ils chors Kontra.cant e Chor mischedau Suraua tessiu las melodias la sonda vargada. Dirigent Flavio Bundi capescha da crear atmosfera melodiusa aposta per temps festivs. En ses dus chors Kontra.cant e Chor mischedau Suraua reunescha el biebein 50 cantaduras e cantadurs. Aschia selai crear gronda variaziun duront in concert. Per far effect nezegia el igl entir spazi dil sanctuari baroc cun postar las vuschs sin l’empora, ella nav ed el cor dalla baselgia. Sin viadi en tiara sontga «Lein pia semetter sin via enviers Betlehem.» Aschia animescha Guido Derungs, president dil Chor mischedau Suraua, igl auditori da separticipar al cant dils chors. Quei clom vegn confirmaus ella canzun Transeamus usque Betlehem. Il publicum conta communablamein culs chors Adeste Fideles, il renomau «Tedlei o fideivels», la canzun tradiziunala ch’annunzia il misteri dalla naschientscha da Jesus. Aschia ein tuts presents en baselgia el moviment en direcziun Nadal. Inspiraziun per cant e historia En successiun varionta contan ils chors ovras en tschun lungatgs. Igl ei in omagi a quei eveniment che spetga. Las melodias popularas documenteschan la muntada dalla fiasta da Nadal sur tuts continents. Ord la litteratura romontscha ein plirs poets e cumponists sedai giu cul tema da Nadal. El concert dalla sonda han ovras da Michel Maissen, Riget Bertogg, Carli Scherrer, Chasper Schleier e Victor Durschei animau da cumponir leutier melodias. Ils cumponists ed arranschaders Benedetg Dolf, J. F. Reichard, Armin Caduff e Flavio Bundi han creau las canzuns cantadas. La finezia dallas vuschs dils dus chors ha purtau plaschers. Leutier ei la litteratura eligida zun adattada. Ei ha denton era astgau esser pli pompus sco il cant d’entrada «Transeamus» ha demussau. Tontas variantas dalla dinamica expressiva ein il dus chors habels da demussar. Flavio Bundi sa direger cun pintgas gestas pianos e fortes tenor siu gust. Ils giuvenils dil Kontra.cant ein fixai sin el, cantaduras e cantadurs da Suraua suondan el. Il giavisch pigl effect sil carstgaun «Cu la canzun –Steilas crodan– resuna eis ei per mei Nadal.» Quei relata il dirigent Flavio Bundi en sia prevista dils concerts. El ha gest cumponiu la melodia tier las strofas da Victor Durschei. La steila di: «Igl ei Nadal. Jeu oz lessel tut il mal – cun miu brausel tarlischar – gl’entir mund fin sulerar.» Il grond giavisch dil carstgaun cristian ei che quella glisch possi contonscher ils cors dils carstgauns, purtar pasch el mund e confiert a tuts che ston pitir dad uiaras caschunadas ord ravgia ed odis catschai da demonstraziuns da pussonza.

Cun otg curridras e curriders parta la gruppa da cuorsa liunga dil Team dil sport sin neiv Surselva (SST) ella nova stagiun d’unviern. La responsabla pil sectur nordic dil SST, Esther Nufer ed il cautrenader Simi Piali, spetgan bein enqual buna prestaziun ellas cuorsas sin plaun cantunal sco naziunal. Cun Cla-Ursin Nufer ha la Surselva in currider ch’appartegn ad in cader da Swiss Ski. Il Tuatschin ei commember dil cader C. In atlet ord las atgas retschas en in cader lunsch ensi ei era d’impurtonza per motivar ils affons e giuvenils, en quei cass per la cuorsa liunga. Sil sparun en in cader pli ault ei era siu frar Jon-Fadri. Quei ei dil reminent era semussau a sias uras a Trun cura che Toni Livers ei s’avanzaus denter ils megliers curriders svizzers e ha schizun triumfau el Cup mundial. Bunas preparativas «Nus havein trenau intensiv era la stad. Per l’emprema ga essan nus stai en camps da trenament era duront la stad, mintgamai treis entochen tschun dis», di Simi Piali, il cautrenader dil team nordic dil SST. En Surselva, a Livigno ni era ella halla cun neiv ad Oberhof ei vegniu fillau vid la tecnica e la cundiziun. Vegniu trenau ei denton era sin skis da rodas. Las davosas jamnas ein quellas preparativas vegnidas cumpletadas cun trenaments sin neiv a Lantsch e Tavau, il november era quater dis ell’Engiadina. Duront la stad ein las curridras ed ils curriders giuvens s’engaschai polisportivamein: «Sper trenaments da cundiziun ei quei era stau turas cun bike ni excursiuns ellas muntognas. Ina ni l’auter ei era separticipaus a cuorsas da muntogna», ei Esther Nufer. «Jeu sun fetg cuntents cugl engaschament dil cader», di Simi Piali, ed era la responsabla pil sectur nordic dil SST, Esther Nufer, dat ella medema crena: «Quest unviern astgein nus spitgar d’in ni l’auter buns resultats el Raiffeisen Cup el Grischun ni era sin plaun naziunal ella Helvetia Nordic Trophy.» La Helvetia Nordic Trophy ei il pli impurtont cup pils affons e giuvenils en Svizra ed aschidadir la plattafuorma dils curriders d’elita futurs. Ils curriders ein semtgai Il cader da cuorsa liunga dil SST dils affons e giuvenils consista dad otg curriders. In – Jon-Fadri Nufer – trenescha sur sesez. Dils ulteriurs siat ein treis novs. Cun Clau Daplazes dil Club da skis Trun ha in fetg ferm currider calau. Simi Piali ch’ei ussa il tierz unviern reponsabels pil cader nordic dils affons e giuvenils dalla Surselva, ei fetg cuntents cul decuors dils trenaments e cugl engaschament dallas curridras e dils curriders: «Tuts ein fetg buns sportists cun premissas empermettentas. Las preparativas ein stadas fetg bunas, tuts ein s’engaschai cun gronda disciplina. Quei han era ils resultats all’emprema cuorsa regiunala la fin dall’jamna vargada a Puntraschigna mussau.» Aunc tschercar empauet l’orientaziun stoppien ils giuvens che seigien ussa da niev el cader. Ei hagi surtut num rimnar experientschas da concuorer. Mo era concernent quella sfida ei Simi Piali fetg optimists. Sper il cader dil SST tgiran e treneschan era plirs clubs en Surselva affons e giuvenils. Els separticipeschan surtut allas cuorsas regiunalas dil Cup Energia Alpina. Quellas han liug quest unviern ils 31 da december a Trin, ils 21 da schaner a Sagogn, ils 28 da schaner a Sedrun, ils 25 da fevrer a Trun e la finiziun vegn fatga ils 5 da mars 2023 a Castrisch. Cader nordic dalla Surselva Sut 14 onns: Otavia Vonplon, CS Castrisch; Elia Bisquolm, CS Trun; Nevin Schöpf, Selvaclub Sagogn; Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn. Sut 16 onns: Tylan Michel, CS Trin; Heikki Piali, CS Trin; Luca Deplazes, CS Trun. Sut 20 onns: Jon-Fadri Nufer, CS Sedrun-Tujetsch. Bunas prestaziuns dils frars Nufer ell’Austria Allas cuorsas dil Cup Continental da cuorsa liunga a St. Ulrich am Pillersee ell’Austria la fin dall’jamna vargada han ils dus frars Jon-Fadri e Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch contonschiu bunas rangaziuns, surtut ellas concurrenzas individualas. Jon-Fadri ei daventaus 48avel el sprint e fetg bien 19avel sur 10 km ella categoria dils umens sut 20 onns. Cla-Ursin ha contonschiu il quart-final el sprint ed ei la fin finala daventaus 24avel en quel. Ella cuorsa individuala sur 10 km eis el serangaus sco fetg bien 11avel. El ei staus il secund meglier Svizzer davos Jason Rüesch da Tavau che ha schau nudar il quart meglier temps dil di tier l’elita. (fmr/hh) Il cader nordic dil SST ad in trenament sin neiv quest atun. Da sen. Otavia Vonplon, Tylan Michel, Heikki Piali, Maurin Schmed, Nevin Schöpf, Elia Bisquolm e Luca Deplazes. Foto Simi Piali

La Via sursilvana denter la Punt Russein e la Val Lumpegna a Mustér astga vegnir sanada. La regenza ha approvau il project d’exposiziun leutier. Sin quei tschancun seigi la structura dalla via en in schliet stan e correspundi buca pli cumpleinamein allas pretensiuns d’ozildi dalla segirtad dil traffic. La via duei vegnir slargada sin 6,40 m, punts e punts da spunda vegnan demontadas e remplazzadas da novas. Quei scriva la regenza. Ils cuosts totals dil project muntan rodund 16 milliuns francs. La Via sursilvana ei igl access da basa per la Surselva e survescha denter auter sco via da transit pigl access als territoris da skis e da viandar dalla Surselva. (rtr/fmr)

L’Uniun grischuna dallas miedias e dils miedis da casa vul reorganisar il survetsch da pichet. Ella sedrezza ad in sistem secumprovaus el cantun Glaruna nua ch’ils miedis da casa porschan il survetsch da pichet la fin dalla jamna dil spital cantunal anora. In semegliont projet da pilot previus per la Surselva egl onn proxim ha aunc da surmuntar entgin obstachel. L’Uniun grischuna da miedias e miedis vul reorganisar il survetsch d’urgenza, sco quei ch’il president dall’uniun, Marc Tomaschett, ha getg en in artechel dalla FMR publicaus en La Quotidiana ils tschun da december 2022. Leu ha il president dalla uniun numnau la Surselva sco regiun da pilot per introducir quei niev model da pichet dils miedis da casa duront las fins dalla jamna e duront ils firaus. Che quella reorganisaziun ei necessaria ei il miedi Patric Maissen pli che perschuadius. El practichescha sco miedi da casa a Breil e presidiescha la secziun sursilvana dalla Uniun grischuna dallas miedias e dils miedis. «Reorganisair quei survetsch d’urgenza stuein nus principalmein per augmentar l’attractivitad dalla clamada dil miedi da casa.» Plidentar miedias e miedis giuvens Patric Maissen dat d’entellir ch’il temps ch’il miedi da casa seigi disponibels duront 24 uras e siat gis per jamna seigi gia dagitg vargaus. Bein ei il survetsch da pichet duront las fins dallas jamnas repartgius gia oz sin pliras schuialas. Denton adina sin pli paucas schuialas: «Era en Surselva havein nus pli paucs miedis e la media da vegliadetgna ei avanzada.» Patric Maissen ei perschuadius ch’il survetsch da pichet ch’ils miedis ein obligai da prestar sto vegnir adattaus. «Nus stuein haver structuras che plidentan miedias e miedis giuvens che vulan ni san buc exnum luvrar 100%.» Co l’uniun dallas miedias e miedis grischuns semagina il futur dil survetsch da pichet ha gia Marc Tomaschett formulau egl artechel dall’entschatta december. Ina strategia che Patrik Maissen sustegn. L’idea ei ch’il miedi da casa presta siu survetsch da pichet duront la fin dalla jamna central dil Spital regiunal Surselva anora. «Duront quei survetsch ei il miedi da casa pagaus ed il spital scuntra quen cun ils cass ch’il miedi tracta.» Per il survetsch da pichet ch’il miedi da casa presta actualmein da sia practica anora vegn el buc indemnisaus. «Sulet per il singul tractament dil pazient.» Introduziun en Glaruna Patric Maissen gi ch’il cantun Glaruna hagi centralisau il survetsch da pichet dils miedis da casa el spital cantunal e che quei funcziuneschi leu per cuntentientscha da miedis e pazients. Quei conferma Orsoyla Bolla che meina la partiziun da sanadad ell’administraziun dil cantun Glaruna: «Secapescha ch’ei dat all’entschatta cun in niev sistem tscheu e leu persunas che train empau il nas.» Che singuls miedis da casa train empau il nas en Surselva ha era Patric Maissen constatau. «Buca tuts ein promts da prestar lur survetsch da pichet dil spital regiunal anora.» Il president dalla secziun sursilvana dallas miedias e dils miedis da casa puntuescha che la lescha pretendi dad in miedi da casa che fa pichet sulet ch’el seigi contonschibels per telefon. Aschia che l’uniun da miedias e miedis sto aunc smaccar ina ni l’autra nusch avon ch’entscheiver cun il project da pilot en Surselva. «La damonda tgi che paga il survetsch da pichet dils miedis da casa el spital ei era aunc da sclarir.» La generaziun giuvna tscherca il spital Tenor Orsoyla Bolla ei quella damonda sclarida el cantun Glaruna ed ils miedis da casa retscheivan ina indemnisaziun per ura per lur survetsch da pichet. E la menadra dalla partiziun da sanadad vesa aunc auters avantatgs el sistem Glaruna. «La generaziun pli giuvna sedrezza schiadaschia al survetsch d’urgenza dil spital sch’ei drovan agid.» Aschia che la partiziun d’urgenza dil spital ed il survetsch da pichet dils miedis da casa pon secumplettar. Quella collaboraziun conferma era il president dalla Uniun da miedias e miedis dil cantun Glaruna Peter Züst: «Ils miedis da casa che prestan survetsch da pichet el spital san tenor basegn descargar la staziun d’urgenza dil spital e viceversa.» Tenor sia explicaziuns han tut las miedias ed ils miedis da casa dil cantun Glaruna viu la necessitad da centralisar il survetsch da pichet. «Senza quella solidaritad denter ils miedis da casa e la voluntad dalla politica havessan nus buca saviu centralisar il pichet.» Dapi treis onns ei il niev sistem en funcziun duront las fins dalla jamna e duront ils firaus el spital cantunal da Glaruna. «Il sistem ei s’etablius ed acceptaus tier la populaziun e tiels miedis da casa.» E Peter Züst conferma quei che siu collega en Surselva, Patric Maissen ha era gia getg: «Nus stuein scaffir structuras attractivas per carmalar miedias e miedis giuvens en nossas valladas.»

La retscha da concerts «flimsfestival» ha envidau dumengia a Fidaz ad in’occurrenza romontscha. Gl’ensemble Cantus Firmus, menaus da Clau Scherrer, ha schau resunar canzuns da Tumasch e Benedetg Dolf. El center ei la lirica da Gian Fontana stada. Quei detti segir in concert fetg special, haveva gl’intendant Mathias Kleiböhmer annunziau cugl invit. Il program da «flimsfestival» ei staus concentraus la stad e gl’atun vargau sin rodund 30 sentupadas musicalas da tut gener. Igl ei daventau ina tradiziun dalla quarta dumengia d’advent d’envidar a concert ella baselgia da Fidaz. El ha vuliu far quei en memoria dil poet da Fidaz. Ils 13 da november, el medem liug, haveva la Cuminonza romontscha da Flem organisau ina commemoraziun. Strusch in meins pli tard ei stau leu quasi la successiun. In dils davos concerts dil 2023 ha «flimsfestival» dedicau al liricher romontsch Gian Fontana. Mathias Kleiböhmer habitescha cun sia famiglia gest davos la baselgia. La fontauna culla caura e l’ansola, il monument dedicaus al poet, s’auda tier gl’ambient ella vischinonza da lur dacasa. Lirica, tras la melodia Gia la primavera haveva gl’intendant engaschau Clau Scherrer cun siu chor Cantus Firmus pil termin dalla quarta dumengia d’advent. Dumengia, allas 11.00, ei la sentupada «fetg speciala» lu stada. Glieud da lungatg romontsch han saviu tgei che spetgi ella baselgia da Fidaz. Hosps da vacanzas, in triep indigens, commembers dall’uniun «flimsfestival» ed amaturs dil cant vocal han buca vuliu muncar quella caschun. Ils 16 da november 1897 ei Gian Fontana naschius a Fidaz ed ils 23 da november 1935 eis el morts, ella vegliadetgna da mo 38 onns. Numerusas poesias dad el fan part oz dall’ierta romontscha. «Lirica ei il lungatg da nies sentir. Nus udin la melodia dils plaids tras la musica», ha siu fegl, Martin Fontana, declarau en siu plaid. Martin Fontana, fegl dil poet, duront siu plaid ella baselgia da Fidaz. Circumdaus da Cantus Firmus. Ell’emprema part dil concert ha gl’ensemble pign da Cantus Firmus schau resunar «Miu tschupi», «La notg ei vargada», «Mia val», «Nadal», «Alla notg» ed autras. Igl ei canzuns da Tumasch Dolf (1889-1963). Laura Decurtins, Rosvita Barenius e Judit Scherrer el sopran, Salome Cavegn, Iris Cadalbert e Trudi Bott egl alt, Beni Berther, Fabrizio Sossai e Beat Candinas el tenor e Giusep Quinter, Giusep Bundi e Daniel Pally el bass han formau ina unitad vocala. Els han dau envesta, a moda impressiunonta, en ina part dil scazi ch’il duo Dolf/Fontana ha regalau alla cultura romontscha. Suenter l’Emprema uiara mundiala era quella en ina situaziun desolada. Las autoritads cantunalas havevan marginalisau e suprimiu duront decennis la cultura artada. Inspirau in l'auter Gian Fontana e Tumasch Dolf ein naschi viaden en in temps ch’il pievel ha entschiet a sedustar per l’atgna schienscha. Ell’emprema part dil concert ha il chor interpretau denter auter las canzuns ord il giug musical «Stiva da filar». Las giuvnas ein seradunadas per ina sera da filar, suenter arrivan ils giuvens. Els raquentan dallas muronzas, da scenas hilaricas ed aventuras. «Questa sera vom jeu buc a durmir», «Jeu confessel cara biala» ed autras. Sut la direcziun da Clau Scherrer ha gl’ensemble dau perdetga, a moda autentica e commuentonta, d’in genuin scazi romontsch. Trudi Bott, biadia da Tumasch Dolf, ha puntuau en siu plaid ch’ils dus amitgs renanians luvravien maun en maun, ei seigi stau ina dallas ventireivlas casualitads ch’els hagien inspirau in l’auter. In haveva il dun dalla lirica, l’auter quel da metter ils plaids en musica. Gl'ensemble Cantus Firmus conta, gl'auditori teidla. Enamiez ei la fontauna culla caura e l'ansola, il monument dedicaus al poet. Ella secunda part dil concert ha Cantus Firmus interpretau canzuns da Benedetg Dolf (1918-1985). Il fegl da Tumasch ha giu il medem dun sco il bab. Era el ha fatg numerusas canzuns cun text da Gian Fontana. Il stil sedifferenziescha, el ha denton era capiu da metter en musica – autruisa – a sentiments, tempras e situaziuns da veta e da natira. Alla fin dil program ei il chor ius ord baselgia, da scala giu e sur via vi. Agl ur dalla via da Fidaz ein cantaduras e cantadurs sepostai ella neiv avon la fontauna dalla caura cull’ansola. Leu ha gl’auditori astgau guder duas ulteriuras canzuns. Cun quella contribuziun da «flimsfestival» ha il poet da Flem retschiert in’undrientscha tut apartia per siu anniversari da 125 onns.

A Surcasti ha Reto Casanova e sia famiglia aviert sonda sera il trutg da latiarnas. Naven dalla quarta dumengia d’advent tochen e cun Daniev ardan la sera naven dallas 17.00 tochen las 22.00 varga 100 cazzolas sil trutg dils berniers. «Tgei bellezia. Ussa maunca mo aunc la glina», ha ina dallas visitadras manegiau sonda sera. Suenter las 17.00 eis ei vegniu stgir ed ella cuntrada dadens il vitg da Surcasti han ins viu la corda da cazzolas. «Persuenter vesan ins co las steilas vegnan neunavon ina suenter l’autra», ha siu consort manegiau. Bettina, Alyssa, Nahla e Reto Casanova han gest entschiet ad envidar il trutg da latiarnas. Mintga sera envidar e stizzar Igl ei buca quellas cordas ch’el manegiava, mobein quellas sil tschiel nocturn. Per liung dil trutg dils berniers haveva Reto Casanova, cun agid dallas feglias, envidau ina corda da 100 candeilas, tscheu ina, leu ina, d’omisduas varts dalla senda. «Quei fagein nus ussa mintga sera, tochen Daniev. Entuorn las endisch mon jeu lu a stizzar tut», gi il pur da Surcasti. Onn vargau seigi la glina pleina cumparida, gest il mument ch’els erien sil plaz giun Vaus, raquentan duas visitadras che arrivan sil plaz. Sonda ein els vegni sil plaz per inaugurar il trutg da latiarnas. Sper ina muschna, datier dil clavau dall’acla Vaus, han Bettina Casanova e sia sira Rita semtgau ina bubronda caulda, punsch, must cauld, e vitier petta e tarschola cun carn piertg. In begl-fontauna ha Reto Casanova transformau en ina vitrina, aposta pil trutg da latiarnas. Entadem Surcasti ha la famiglia Casanova, Reto e Bettina, cullas mattatschas Alyssa e Nahla, entschiet avon dus onns in project per la populaziun dil vitg e dil vischinadi. Ei pudess esser il punct culminont dalla finiastras d’advent ch’ein s’aviartas las davosas jamnas a Suraua. Dunna Bettina haveva giu l’idea d’illuminar in toc dil trutg dils berniers. Quei enstagl da far ina finiastra d’advent. Siu um e las feglias han survegniu tschaffen, finamira eis ei stau d’illuminar quei trutg buca cun cazzolas electricas, mobein cun candeilas. Sulettamein duas cazzolas electricas, installadas en mintgamai in grond canister transparent, rendan attent ils da Suraua alla pintga attracziun. Ina ei montada sil tetg dalla stalla da Reto Casanova, l’autra sper via entadem il vitg. Per illuminar il toc sisum il trutg dils berniers ha la famiglia rimnau massa latiarnas pintgas e mesaunas. Vitier quellas ha Reto Casanova plazzau en differents loghens tegias e vitrinas cun scenas dalla stalla da Nadal e sujets da praulas. L’entira scenaria illuminada ei discretamein denter las caglias da coller ed ils mirs dalla via historica medievala, il trutg che menava da Pleif giu Uors e Surcasti e vinavon en direcziun Val S. Pieder. Ina dallas "tegias" sil trutg da latiarnas a Surcasti.

Il cusseglier da vischnaunca Roland Cajacob pretenda dalla suprastonza communala da Mustér sclariment pertuccont la munconza da habitaziuns. En in’interpellaziun inoltrada dacuort vul el saver tgei soluziuns che l’executiva hagi per sligiar il problem dalla munconza da spazi da viver per indigens e glieud che vegn a luvrar sisum la Surselva. Tenor il president communal René Epp basegna ei igl avegnir a Mustér denter 50 ed 80 habitaziuns supplementaras. En si’intervenziun constatescha Roland Cajacob ch’il sectur da habitaziuns ei buca sesviluppaus bein ils davos onns: «Aschibein la cumpra sco era l’affittaziun da spazi da habitar pagabel ein daventai beins fetg scarts.» La situaziun savess daventar aunc pli critica ils proxims onns, duessen gronds projects sco il niev hotel Acla da Fontauna ni il resort a Dieni vegnir realisai. «Jeu patratgel en quei connex surtut vid la glieud che duess occupar igl avegnir las plazzas da lavur da quels menaschis. Quella glieud drova era spazi da habitar», di Roland Cajacob. Il cusseglier da vischnaunca patratga denton buca mo vid ils menaschis vegnents, mobein era vid existents: «Gia uss dat ei interpresas sco la Distec SA ch’anflan buca habitaziuns per lur collaboraturas e collaboraturs.» Medemamein maunca spazi da habitar favoreivel per emprendists. In auter problem seigi la munconza da terren da baghegiar per indigens. Alla tscherca da soluziuns «Per impedir problems pli gronds pertuccont la munconza da spazi da habitar pagabel e la munconza da terren adattau per surbaghegiadas pli grondas enteifer la zona da baghegiar, duess la vischnaunca far il pusseivel da proponer soluziuns», puntuescha Roland Cajacob. En si’interpellaziun pretenda el dalla suprastonza communala da sclarir las pusseivladads per enzonaziuns ed informaziuns davart terren gia disponibel. Quei terren duei allura possibilitar da realisar projets cun habitaziuns. Roland Cajacob patratga en quei connex denter auter vid ina gronda parcella a Carcarola. Quella sesanfla denter il trassé da viafier e la via che meina en direcziun Cavardiras. Igl exempel da Schlarigna Sclarir duei la suprastonza communala era las pusseivladads dalla finanziaziun e dil purtader da surbaghegiadas novas. Exempels persuenter detti ei en autras vischnauncas: «Jeu patratgel vid la soluziun che la vischnaunca da Schlarigna ha cattau cun ina lescha per promover empremas habitaziuns.» Leu sa la vischnaunca construir sezza casas cun habitaziuns per indigens, separticipar a purtaders e conceder terren en dretg da baghegiar. Ella sa denton era agir activamein el rom dalla planisaziun locala ni era acquistar sezza terren da baghegiar. Tenor Roland Cajacob sto ei reussir da metter a disposiziun spazi da habitar ad indigens ni glieud che vegn a luvrar a Mustér per prezis pagabels. Planisaziun locala decisiva In dils gronds problems actuals che pertucca la zona da baghegiar ein las directivas restrictivas da Cantun e Confederaziun concernent quella. Sin fundament da quellas ston las vischnauncas reducir lur zonas da baghegiar. Per Roland Cajacob che sesa l’emprema perioda d’uffeci el parlament communal da Mustér, ei quei nuncapeivel: «D’ina vart duessen las regiuns sesviluppar cun novs projects e generar plazs da lavur. Da l’autra vart vegn il terren da baghegiar redimensiunaus.» Quei agir procura buca mo per difficultads d’anflar habitaziuns e casas da habitar pils pertuccai, mobein catscha era ad ault ils prezis per terren da baghegiar. «En quei connex tschintschein nus buca da terren per secundas habitaziuns, mobein per glieud che vul luvrar e viver cheu», di igl interpellant. El constatescha ch’ei maunca buca mo habitaziuns grondas per famiglias, mobein era pintgas per singulas persunas. La gronda parcella denter la viafier e la via a Carcarola purschess dabia spazi per novas habitaziuns. Roland Cajacob ha inoltrau el cussegl communal da Mustér in’interpellaziun che pretenda da sclarir las pusseivladads da scaffir habitaziuns per indigens e persunas che vegnan a luvrar a Mustér. «Nus duvrein denter 50 ed 80 habitaziuns» La problematica dalla munconza da habitaziuns per indigens e persunas che vegnan a luvrar ella regiun ei enconuschenta alla suprastonza communala da Mustér. «Sch’il hotel Acla da Fontauna vegn baghegiaus – e quei quintein nus fermamamein – vegn il menaschi a generar persuls denter 80 e 100 plazs da lavur. En ina semeglionta dimensiun savess quei era esser il cass tiel resort a Dieni en Val Tujetsch», di il president communal René Epp sin damonda dalla FMR. El lauda igl agir dallas Pendicularas Mustér SA en connex culla construcziun dil Catrina Resort: «Las pendicularas han erigiu era habitaziuns per lur collaboraturs, quei ch’ei secapescha stau da beneventar fetg.» In’opziun ei Carcarola Culs responsabels pil hotel Acla da Fontauna seigi la suprastonza communala stada en contact en quei connex: «Els enconuschan il problem ed ein promts da porscher maun per anflar bunas soluziuns.» Nua che quellas habitaziuns – René Epp schazegia ch’ei drova denter 50 ed 80 ils proxims onns – duessen vegnir construidas ei il mument insumma buca previsibel: «La vischnaunca sezza ha neginas parcellas e davart il Cantun vegn pretendiu d’exzonar terren. Nus stuein mirar co nus savein eventualmein nezegiar ni optimar parcellas existentas.» In’opziun seigi la gronda parcella a Carcarola en possess dalla claustra da Mustér che Roland Cajacob menziunescha en si’interpellaziun. Enzonar quella vul denton era dir exzonar en in auter liug. La revisiun dalla planisaziun locala da Mustér ei dil reminent per preexaminaziun tiel cantun. «El decuors dalla stad 2023 quintein nus cun ina risposta, lu stuein nus mirar con che nus stuein eventualmein aunc exzonar dil terren da baghegiar existent. En mintga cass ei il Cantun orientaus davart il svilup economic positiv en vischnaunca, respectivamein sisum la Surselva», di René Epp. Il spazi da habitar ei scarts La suprastonza communala da Mustér ha da rispunder ad in’interpellaziun che pretenda soluziuns per novas habitaziuns. Tenor igl interpellant Roland Cajacob ei la situaziun difficila. Il president communal René Epp ei pertscharts dil problem. Hans Huonder/FMR Sco quei ch’il cusseglier da vischnaunca Roland Cajacob constatescha en si’interpellaziun inoltrada dacuort, maunca il terren da baghegiar per indigens, mo lu era habitaziuns per glieud che lavura ni intenda da vegnir a luvrar a Mustér. Habitaziuns drovi ei surtut per persunas singulas. Sin damonda dalla FMR ha el concretisau si’interpellaziun: «Jeu patratgel vid ina soluziun sco quei che la vischnaunca da Schlarigna ha cattau cun ina lescha per promover empremas habitaziuns.» La vischnaunca da Mustér stoppi far ponderaziuns co ella sappi porscher maun per anflar soluziuns, seigi culla cumpra da parcellas ni la promoziun d’associaziuns da baghegiar. René Epp ei pertscharts dalla problematica: «Sch’il hotel Acla da Fontauna vegn baghegiaus, vegn quei menaschi a porscher persuls igl avegnir denter 80 e 100 plazs da lavur. Per quella glieud duvrein nus habitaziuns.» Culs responsabels pil project Acla da Fontauna seigien ins en contact concernent quella damonda. Ina rolla en connex cun terren da baghegiar gioga il mument la revisiun dalla planisaziun locala. Pagina 3 « Sch’igl Acla da Fontauna vegn baghegiaus, vegn el a porscher igl avegnir denter 80 e 100 plazs da lavur.» René Epp, president communal

Quest’jamna ha l’interpresa Repower saviu prender en funcziun danovamein sia lingia da tensiun aulta da 60 kV denter Tavanasa e Glion. Quella ei stada interrutta rodund in meins. Per motivs da segirtad ha la Repower stuiu schar pinar 926 plontas per liung la Via dils Polacs. «Nus havein stuiu metter la cundiziun che la lingia seigi puspei aviarta sill’jamna avon Nadal», declara il meinaproject Tarcisi Cavigelli. Il schefmontader da reit ei responsabels per ina mesira che sia interpresa, la Repower, ha stuiu prender las jamnas vargadas en Surselva. «Igl ei stau urgent da proteger la lingia da 60 kV d’eveniments da malauras», puntuescha gl’um dil fatg. Igl ei quella da tensiun aulta che la Repower ha cumprau avon dus onns dalla Axpo. Ils fils transportan il current dalla centrala Frisal a Tavanasa tochen Glion, da leu a Castrisch, sur il Rein a Laax e Flem viers Tumein e vinavon. Suenter liungas contractivas eran Axpo e Repower secunvegnidas secunvegnidas da zavrar lur reit. Axpo seconcentrescha plitost silla producziun, Repower ha surpriu dapli responsabladad per la distribuziun. Giu cletgun pliras gadas Mantener quella lingia da tensiun aulta da 60 kV ei essenzial ed ha absoluta prioritad. Meinsvart creschan plontas encunter ils fils. Aschia ei era gl’uaul d’omisduas varts dalla via dils Polacs, denter Glion e Tavanasa, carschius ils davos decennis. Las equipas dall’Axpo Hydro Surselva han bein allontanau tochen 2018 regularmein singuls pégns che carschevan en direcziun dalla lingia. Ina runcada pli gronda fuss denton stada necessaria per schurmegiar la lingia. «Gia in pèr gadas havein nus giu cletgun pervia da plontas seccas ch’ein curdadas anetgamein encunter la lingia, gi Tarcisi Cavigelli ed aschunta: «sche quei schabegia, caschuna quei in barschament». Il selvicultur da Glion, Marco Casanova, explicheschan alla FMR: «Plontas aultas e dominontas, che paran exteriuramein saunas, san esser endadens marschas e caviertgas». Ils 14 da november ha l’interpresa forestala Solèr entschiet culla mesira da schurmetg per liung la via dils Polacs. La Repower ha surdau a quella l’incarica da runcar ina surfatscha ch’il selvicultur haveva dau liber per liung la lingia. «La taxaziun ei 1700 m3, cun 926 plontas», conferma Marco Casanova. Biaras talas plontas cun ruosnas han ins lu era viu silla pluna semtgada per menar naven. La mesira seigi stada veramein urgenta, conferma ton el sco Tarcisi Cavigelli. Cun agid dalla suga La runcada generusa han tuts involvai planisau detagliadamein. La vischnaunca Ilanz/Glion e la Repower han communicau treis gadas ufficialmein che la via vegni serrada per tut traffic ed il passadi seigi interruts pliras jamnas. La runcada ei stada necessaria sin ina distanza da rodund 1200 meters, d’omisduas varts dalla punt veglia da Rueun. Malgrad barrieras e seivs da segirtad han singulas persunas empruau dad ir da Glion encunter Rueun. Ils bostgers han stuiu clamar anavos talas. «Pigl auter havein nus saviu luvrar speditiv e bein», conferma gl’impressari forestal Gieri Solèr alla FMR. Otg da ses bostgers ein stai en acziun duront quater jamnas sin quei plazzal. Aposta per transportar la blocca han els montau la suga, mintgamai ella direcziun previda pil tagl. «Igl ei buca ina mesira d’uaul, mobein da segirtad», attesta Marco Casanova. In grond avantatg seigi stau ch’il funs eri schelaus, aschia che las maschinas hagien buca fatg gronds donns vid vias e cultira. Vendergis vargau ha l’interpresa finiu l’incumbensa alla via dils Polacs. Buca paucs spetgan vess d’astgar duvrar quei tschancun frequentau da tuttas stagiuns. La cuntrada ei s’aviarta pulitamein. Ei para ina mesira brachiala e radicala. «Ina tala runcada dat aria, ella porscha era schanzas alla diversitad», declara il selvicultur. Ed il schefmontader concluda: «Quell’impurtonta lingia da transport ei ussa revaletada pils proxims 30 onns». La Repower ha stuiu investar ina gronda summa da daners per far quei. La lingia da tensiun aulta ei puspei libra.

Il niev program cultural da la fermata a Falera ei sco adina fetg varionts. Dil concert d'orchester classic sur in musical d'affons divertent tochen alla show magica reunescha la fermata igl unviern 2022/23 danovamein art, cultura e divertiment. In’exposiziun d’art accumpogna tuttas occurrenzas. La cumissiun dalla Fermata ha organisau quella ensemen culla fundaziun Tarcisi. Ils 27 da december ei la vernissascha cun ovras dils artists Linard Nicolay, Karin Brenn, Annatina Dermont, Chris van Weidmann e Gisela Kaschner Gurtner. Ultra da quell‘exposiziun d'art permanenta dat ei il schaner e fevrer 2023 treis prelecziuns cun Paula Casutt-Vincenz, Laura Schütz ed Arno Camenisch. Il concert dil Lviv National Philharmonic Orchestra of Ukraine cumplettescha il program festiv ils 29 da december 2022. Lu vegnan sin tribuna a Falera Bänz Friedli, Bliss, Starbugs Comedy, Rafael Scholten e Riklin & Schaub. Per muments magics per pign e grond procuran il Mälitheater Zürich cun la praula «De Froschkönig» e Coop cun in musical d'affons.(cdm/fmr)

«Nodas-casa ein enconuschentas sigl entir mund dapi la prehistoria. Perquei ein ellas senza dubi la pli veglia fuorma per verificar la proprietad.» – Quei scriva il historicher Adolf Collenberg el Lexicon historic retic. Biars documents d’antruras dattan aunc oz perdetga da quella carta d’identitad persunala che surveva per marcar uaffens, baghetgs ni il funs. Gion Battesta Manetsch da Mompé Medel seregorda dil temps dallas nodas-casa – e la sia vegn aunc adina nezegiada. Iseglia, baghetgs ed animals da casa eran pli baul il possess d’ina e scadina famiglia ni da persunas singulas. Bia auter deva ei buca, mo da quei vegneva ei dau quitau e paupra sch’ina zappa muncava igl atun. Ferton che las nodas d’ureglia tiels animals da casa eran il simbol per eruir il possessur da quels, era la noda-casa quella che vegneva barschada ni tagliada en in uaffen ni in baghetg. La pli gronda collecziun da nodas-casa da famiglias e persunas dil Grischun sesanfla egl archiv cantunal. Ellas ein catalogisadas en fuorma alfabetica tenor la schlatteina da famiglia e tenor loghens e vischnauncas. En tut setracta ei da rodund 10 000 cartas. Pil pli setractava ei tier las nodas-casa da segns linears. Las nodas-casa consistevan da lingias gradas e rodundas, magari cumpletadas cun in punct. Sin stgellas e pegnas scalegl «Entuorn ils onns 1980 han las pli biaras nodas-casa piars lur funcziun e muntada», di Gion Battesta Manetsch (67) da Mompé Medel. El ha giu artau sia noda-casa dil bab Luis e nezegia ella aunc oz per exempel per marcar stgellas. Ils pli biars fetschien diever oz dallas inizialas da prenum e schlatteina. «La noda-casa survegneva il fegl che surprendeva dil menaschi agricol dalla famiglia. Fundavan ils auters fargliuns agens menaschis, devan els a sesez ina nova noda-casa. Savens era quei la medema, denton cun in ni dus strehs dapli», seregorda Gion Battesta Manetsch che sefatschenta dapi onns dalla historia e las isonzas dall’ucliva da Mompé Medel ch’ei vegnida populada pli baul dils Gualsers. Ellas alps han numeras vid ils animals ni chips remplazzau pli e pli las nodas-casa. Gion Battesta Manetsch ei en possess da scartiras veglias che muossan co la noda-casa vegneva nezegiada sco suttascripziun: «Bia pli baul saveva bia glieud buca da scriver. Lu vegnevan per exempel contracts ni cunvegnientschas signadas culla noda-casa.» En bein enqual casa – buca mo a Mompé Medel – portan era pegnas scalegl la noda-casa: «Quei custava dabia da schar far, per quei motiv saveva probabel mo glieud empau pli beinstonta selubir quei.» Sin altars e curters A Mumpé Medel dat ei in’interessanta perdetga da nodas-casa da glieud ch’era sin viadi. «Cheu sper la caplutta da s. Valentin menava pli baul la via imperiala. Ils viagionts serendevan lu en caplutta per urar e sco mussament ch’els eran stai en leu purtavan els lur noda-casa el maletg digl altar», relata Gion Battesta Manetsch. Il maletg digl altar datescha da 1515. Quei seigi secapescha biaras nodas-casa ch’ins sappi buca da tgi ch’ellas seigien. Sco pastur ad alp, mo era sco pur ha Gion Battesta Manetsch viu savens tgei funcziun ed impurtonza che la noda-casa haveva antruras: «Sch’il signun duvrava si d’alp per exempel curters, vegnevan quels mess a disposiziun dil pur. Sin fundament dalla noda-casa saveva in e scadin a tgi che mintga singul s’udeva.» Las nodas-casa eran dil reminent purtadas tuttas en in cudisch da vischnaunca. Quel sesanflava tiel gerau d’agricultura e vegneva adattaus tenor basegns. Per far la noda surveva in fier culla-noda casa, construius dil fravi. Il fier vegneva mess en fiug e silsuenter vegneva la noda-casa barschada egl utensil giavischau. Ina ga ni l’autra e tenor situaziun vegneva quel era entagliaus. Schebein la noda-casa era part digl uoppen da famiglia – sco ei vegn magari pretendiu – ei buca dil tut clar. Ei dat denton uoppens da famiglia che han integrau la noda-casa en ina fuorma ni l’autra. «Mira tgei i è scret se co» In’interessanta descripziun, respectivamein menziun dil diever dallas nodas-casa en Val Tujetsch cattan ins el cudisch dalla vischnaunca da Tujetsch cumparius 1987. Ni lu era el cudisch «Rueras» dil historicher local Francestg Berther. El scriva: «Igl intent era da saver nudar, signar ni marcar tutta differenta rauba ch’ins haveva, seigi quei uorden da casa sco resti, vischala ed uaffens, mo era el diever dil puresser stueva tut vegnir nudau. En caussas da lenn vegnev’ei intagliau ni barschau en. En resti vegneva la noda cusida en. Aschia savevan ins mussar a tgi la rauba s’udeva. Pertgei bein savens vegneva tala brattada ni empristada ora. Ad alp deva mintga pursanavel zatgei dil siu ed igl atun stuevan tuttas caussas anflar la via tier lur patrun. Tier il turnar dev’ei lu beinenqual ch’emblidava da turnar. A quels empristav’ins lu pli tard schend: Mira tgei i è scret se co!» In’autra specia eri la noda ureglia per ils tiers: «Cura ch’ins fundava in tener casa stuev’ins sedecider per ina noda. Quella vegneva puplicada ufficialmein per evitar collisiuns cun auters vischins d’autras regiuns e vischnauncas. Aschi ditg ch’ina famiglia habitava ensemen vevan tuts commembers da duvrar la medema noda casa. Sesligiava la famiglia haveva il davos commember ni schizun il pli giuven il dretg da quella. Quei dretg dil pli giuven era daventaus ina vera isonza. Glieud che saveva buca scriver stueva signar cun la noda casa contracts e brevs.» (fmr/hh) In document d’antruras culla noda casa dil sutsignau Gion Valentin Manetsch da Mompé Medel. Il maletg digl altar ella caplutta da s. Valentin ei pleins da nodas-casa. Gion Battesta Manetsch cun ina stgella che porta aunc adina la marca cun sia noda-casa. Noda-casa – segn pil bein Quei ch’ei oz la carta d’identitad ni in chip, era pli baul la noda-casa. Ella surveva per marcar uaffens e baghetgs, vischala e vestgadira. «Las nodas-casa eran registradas en in cudisch dalla vischnaunca. Quel era tiel gerau d’agricultura», seregorda Gion Battesta Manetsch da Mompé Medel. El nezegia aunc oz la noda-casa. Quei segn pil pli cun elements linears surveva era per signar contracts: «Bia pli baul saveva bia glieud buca scriver. Lu era la noda-casa la suttascripziun.» Ella caplutta da s. Valentin a Mompé Medel porta era il maletg digl altar in tschuppel nodas-casa. Ellas ein da viagionts ch’uravan leu. (fmr/hh)

Avon sis onns han Elisabeth e Rico Duff rumiu lur habitaziun a Glattbrugg e secasai a Sumvitg. Per adina sco quei ch’els han tradiu a la FMR duront ina viseta en la casa ch’els han cumprau da Duri Bearth, igl anteriur pasterner da Sumvitg. L’Elisabeth Duff (66) ha viu a vegnent mei sut il mir – santeri neu ed ha beneventau mei fetg cordialmein avon casa. « Essas vegni a pei si dalla staziun,» ha ella dumandau. «Devas tuttina in telefon e miu um fuss vegnius per vus». La patruna-casa ha lu mussau a mi ina part dalla casa. Stanzas grondas e claras .Dapi igl onn 2016 ei quei il dacasa da l’Elisabeth e dil Rico Duff. «Cheu essan nus e cheu stein nus dus cun nos dus tgauns e nies gat» ha l’Elisabeth detg. En zuler spitgava siu um Rico Duff (64) . Era el ha beneventau mei fetg curteseivlamei ed ha supplicau d’ir vinavon en cuschina. «Il marcau da Turitg ei staus duront 45 onns miu patrun, ha Rico Duff tradiu enten seser. «Sco manischunz da bus e da trolleybus tier la VBZ a Turitg hai jeu viu la veta dil marcau grond detgavunda. Jeu turnass maina pli a Turitg ed era buca en nies vegl domicil a Glattbrugg. Mintga gada cura che jeu mon sin viseta tier nos affons a Turitg, semenassel jeu il pli bugen gia avon il marcau e turnass ensi.» Adina manteniu ils contacts Da casa seigi per els dus ils cuolms, la natira ed il ruaus, han ils conjugals Duff detg. Rico Duff: «Jeu hai gia adina detg a mes collegas manischunzs: Aschi gleiti ch’ jeu sun pensiunaus svaneschel jeu ensi.» L’Elisabeth Duff ha raquintau ch’els possedevian gia pli baul in mises sur Sumvitg. «Si mises eran nus fetg savens la fin d’jamna, duront la catscha e duront las vacanzas cun nos treis affons. Nus tuts eran adina fetg ventireivels cheusi.» Entras il mises hagien els era adina manteniu ils contacts cun ils indigens. E tuttina: Cura ch’els seigien turnai per propi a Sumvitg seigi ei stau da s’endisar igl emprem temps vid il ritmus da viver en Surselva.. Rico Duff: « Per mia dunna ch’ei dalla Svizra tudestga eisi bunamein stau pli sempel che per mei all’entschatta. Jeu haiel giu il cletg d’enconuscher cheu quels da mia vegliadetgna. Aschia hai jeu giu pli sempel d’entrar en l’Uniun da tir, ni da far part dils catschadurs e dils pescadurs.» Bia seigi semidau a Sumvitg dapi ch’el seigi ius naven cun 18 onns. Mo Sumvitg hagi fatg in bien progress. Quel che vegn neutier sto far igl emprem pass «Cu ch’ins pren dimora en in vitg eisi impurtont da s’avischinar als indigens” ha l’Elisabeth Duff constatau.«Ina dallas meglieras occupaziuns ch’ins sa haver per vegnir en contact cun persunas, ei d’ir a spass cul tgaun. Cun discuorer sur dils tgauns, haiel jeu empriu d’enconuscher fetg biaras indigenas ed indigens da Sumvitg. Omisdus conjugals Duff han l’impressiun d’esser integrai en vischnaunca Catscha, pesca e raquintar praulas L’Elisabeth Duff ha en sesez empriu da cuaffösa.Ella ha denton era luvrau tier la Posta ed ella davosa part da sia activitad professiunala en ina instituziun da tgira. Leu ha l’Elisabeth Duff accumpignau persunas cun demenza. En quei temps ha ella empriu da raquintar praulas per carschi «Jeu haiel survegniu tons resuns positivs ch’jeu sun sedecidida da far ina scolaziun sco raquintadra. Oz ei quei miu hobi. Cheu en nossa casa envidel jeu la glieud per raquintar praulas ch’jeu haiel scret mezza en miu lungatg – mumma.» «Jeu haiel gia pliras damondas da sepresentar cun mias praulas.» Ferton che la Lisabeth Duff ei occupada cun las praulas, s’empatscha il Rico Duff dil far lenna per la pegna – scalegl e da ses hobis. Alla fin da nies discuors ha l’Elisabeth Duff accumpignau mei tochen avon casa. “Propi, la veta dil Rico e da mei ha survegniu ina nova qualitad, dapi che nus essan cheu en nies da casa a Sumvitg.” Elisabeth e Rico Duff ein secasai avon sis onns a Sumvitg en l’anteriura pasternaria

Walat Rut era scolast en in vitg da purs ella Siria dil nord. Dapi quater onns viva el a Glion e frequenta actualmein ina scolaziun a Sogn Gagl. Contribuir ed esser part dalla veta sociala ei per el impurtont per sesentir da casa. Biabein avon dus onns sto ei esser stau, a caschun dad ina nozza. Walat Rut ha cantau ina canzun da nozzas che deriva da sia patria. «Jeu sun carschius si en in vitg da purs ella Siria dil nord.» Walut Rut ei Curd ed ils Curds ein adina puspei pertuccai da violenza. Seigi quei ella Terchia, ella Siria, egl Iran ni era egl Irac, ellas tiaras nua che la minoritad curda ei dacasa. Avon siat onns ha il scolast da 28 onns stuiu bandunar siu vitg, leu nua ch’el ei carschiu si. E dapi quater onns viva Walat Rut a Glion. «Miu dacasa ei in maletg da tut ils loghens nua che jeu hai viviu entochen ussa.» Glion ei part dil dacasa E tier siu maletg persunal dil dacasa appartegn era Glion. A Glion ei Walat Rut setschentaus plitost per casualitad, perquei ch’ei ha dau leu lavur. «Ins sesenta leu da casa nua ch’ins sa contribuir alla veta sociala.» E leu nua ch’ins sesenta acceptaus. E quella acceptanza senta el a Glion, aschia ch’igl emprem marcau sper il Rein ei daventaus per Walat Rut in dacasa. Era grazia al Cinema Sil Plaz, nua che Walat Rut lavura magari davos la bar. «In impurtont liug per la veta sociala e per mei.» Ch’el ei dacasa ella Foppa senta Walat Rut era vid enzatgei auter. «Jeu resentel plascher ni sun trests da quei che schabegia en Surselva, quei ei in mussament che jeu sun e fetsch part dalla veta cheu.» Siu anteriur dacasa, la patria oriunda da Walat Rut ei colligiada cun dabia impressiuns. «Il fried dalla emprema plievgia d’atun ei tier mei fetg presents.» In fried ch’el enconuscha buc en Surselva. «Leu nua che jeu sun carschius si plova ei l’entschatta settember per l’emprema ga suenter quater, tschun meins senza plievgia.» Il dacasa el nord dalla Siria ei ad el presents neu dallas fiastas, dallas colurs da primavera e dallas persunas ch’el enconuscha. «Gie, secapescha ei mia mumma ina impurtonta part da quei dacasa.» Parallelas cun siu vitg nativ anfla Walat Rut tuttina ella Foppa. «Sche jeu mon a spass sper il Glogn regorda mei quei ad ina spassegiada ella vischinonza da miu vitg ella Siria dil nord.» Encurir ils plaids Natiralmein ch’il patratg da momentanamein buca saver turnar ella patria ei buca sempels d’acceptar. Il scolast oriund dil Curdistan ei pertscharts dad esser semidaus dapi ch’el ei partius dalla Siria. «Sch’igl ei in gi pusseivel da turnar, sundel jeu buca pli il medem che tuorna.» Actualmein frequenta Walat Rut ina scolaziun sociala a Sogn Gagl. Ina scolaziun che plai ad el ordvart. «Grazia a quella scolaziun saiel jeu puspei luvrar cun carstgauns.» Quei ha Walat Rut gia fatg sco scolast en siu vitg patern, en siu dacasa ella Siria dil nord. El tschontscha current tudestg e tuttina sto el aunc encurir ils plaids per s’exprimer. «Natiralmein che jeu saiel conversar in bienton meglier en miu lungatg mumma.» Romontsch capescha el sulet in pèr plaids e tuttina fa el stem dalla tschontscha romontscha, sch’el auda in pèr plaids romontschs ordvart sco a Sogn Gagl. «Lu vai jeu plascher e tratgel che quei ei il lungatg da miu dacasa.» La canzun che Walat Rut ha cantau alla nozza grischuna conta en siu dacasa ella Siria dil nord la sora dil spus. «Igl ei ina canzun che lauda il spus.» Walat Rut gi ch’ei seigi stau fetg impurtont per el da saver cantar quella canzun alla nozza. Il refrain han ils hosps da nozzas cantau cun, senza capir in plaid.

Mintg’onn vegn la glisch dalla pasch envidada duront il temps d’Advent el liug dalla naschientscha da Jesus a Bethlehem. Da leu vegn ella purtada egl entir mund. Dapi varga 30 onns ei la glisch dalla pasch in usit che vegn appreziaus sur ils cunfins dallas religiuns e las societads ora. Adina dapli glieud selegra dad ella e porta la glisch a casa per aschia dar in segn alla pasch sin quest mund. Sco quei che la Pleiv evangelica dalla Cadi scriva en ina communicaziun als mieds da massa, arda la glisch dalla pasch era el Center Aua Viva a Mustér/Raveras. In e scadin sa nezegiar la caschun da guder leu la rausseivladad en in mument persunal ed era da prender la glisch silsuenter a casa. Per ina donaziun stattan candeilas da differenta grondezia a disposi­ziun leu persuenter. (cdm/fmr) La glisch dalla pasch arda era el Center Aua Viva a Mustér/Raveras.

Ella veta midan biars adina puspei casa, ell’affonza, cu ei maridan, laian sparter e pli tard. Miu emprem dacasa ei stau a Domat. Da quel hai jeu mo paucas regurdientschas pli. Jeu sai denton aunc dil pèr empau sils onns che affitava la habitaziun a nus. Quels «vegliets» eran empau sco tat e tatta e vesevan en mei enzatgei sco ina biadia ch’ei puppergnavan e struclavan. Cu il bab ha midau lavur e nus essan secasai a Trun ha quei buca disturbau mei. Jeu erel da casa leu nua che mes geniturs eran. A Trun essan nus secasai en in dils dus blocs dalla Fabrica da ponn e vestgadira. Quels havevan ei construiu per porscher als emploiai habitaziuns favo­reivlas. En mintga bloc dev’ei otg habitaziuns ed ellas biaras vivevan famiglias giuvnas cun affons. Nus eran adina da quei da 20 entochen 30 affons – e cun tuttas caschuns s’entupavan nus els curtins dils blocs, construevan tegias, fagevan d’Indians, da sezuppar ni pegliar, termagliavan cun poppas ni cun autos, mavan cun skis ni a scursalar e bia auter. Enqualga vilentavan nus ils vischins, scalinavan viadora tuts e fagevan empau barlot. Far lumparias ei pli divertent da cumpignia. Nus sedivertevan e visitavan era in l’auter en casa ni fagevan uras ed uras termagls els zulèrs sin scala. Amiez ils blocs dev’ei in grond plaz catramau che nus nezegiavan sco plazza da giugs e da ballapei. Las portas garascha stuevan tener neu sco goals. Quei plaz numnavan nus «il tér» ed el era nies center da sentupada. Ils blocs eran buca bials, mo era buca dispet macorts. Sulet las preits havessen astgau esser empau pli ladas ed isoladas. Denter quellas preits pudeva quasi nuot star secret. En mia combra udevel jeu ils discuors dils vischins gest dasperas e la televisiun da quels su e sut. Lungurus vegnevi propi mai. Els blocs havein nus empriu da prender risguard. Leu habitava glieud da pliras naziuns – ei era multiculti e quei ha tuttavia buca dau donn. Quels dils blocs havevan forsa buc in aschi bi e luxurius dacasa sco quels che possedevan casa, persuenter era la cumpignia deluxe, per affons in paradis sin tiara. Enzatgi haveva adina peda da «far giu». Liunguriala ed esser persula enconuschevel jeu buc. Pli tard han nos geniturs cumprau casa el vitg da Trun e renovau quella dil talitèr. Jeu hai giu plascher da quei dacasa accoglient e grond, hai denton schau encrescher pulitamein pils blocs e ses habitonts. Per mei ei esser da casa in sentiment. Esser da casa fetschel jeu buca dependent d’in liug, da quater preits ed in tetg, mobein oravontut da persunas e cu­steivels muments. Leu nua ch’jeu sesentel bein, sun jeu spert da casa e quei sa era esser ella tegia da mises, enzanua en vacanzas ni duront far ina viseta a persunas che stattan a cor. «Ils blocs eran buca bials, mo era buca dispet macorts.»

Ella gronda Casa Portas, a Sumvitg sper la via principala, vivan il mument mo Ursula e Placi Candinas. Quella casa ha il pèr baghegiau avon prest 40 onns, suenter ch’ei havevan piars lur anteriur dacasa a caschun dil grond barschament dils 23 da matg 1986 a Sumvitg. Il november 1973 ein Ursula e Placi Candinas maridai. «Ei fuva ina bial’aura e nus essan perfin i otg dis sin viadi da nozzas», raquenta Ursula Candinas ch’ei oriunda da Surcasti en Lumnezia e manegia ch’ei sappien prest festivar il giubileum da 50 onns. Ina ga maridai, ein ils giuvens conjugals secasai a Sumvitg ella casa paterna da Placi. Suenter haver schau em­pauet encrescher pils ses e la Lumnezia era Ursula beinspert sesentida da casa ed igl ei daventau igl igniv dalla famiglia. Ils treis affons Carin, Sigisbert e Claudia han enrihiu lur lètg e purtau bia veta en casa. Oz ein els carschi e sgulai ora. Carin habitescha cun sia famiglia a Falera, Sigisbert viva a Zillis e Claudia habitescha a Glion. Il tat e la tatta ein loschs sin lur biadis e selegran da mintga viseta. In schoc Il di dil barschament a Sumvitg eran Ursula ed ils affons en casa. Ella habitaziun sisu eran ils geniturs da Placi ed en in’autra habitaziun steva in aug. Placi Candinas era a Trun alla lavur. «Jeu luvravel tier la Fabrica da ponn e vestgadira e sai aunc exact ch’jeu erel el magazin odem il vitg. In collega ei vegnius e ha informau mei, ch’ei stoppi barschar a Sumvitg, ins vesi il fém entochen Trun e quel ve­gni davos la baselgia siado.» Cun schliet sentiment seigi el immediat semess sin via a casa. A Rabius deviavien ils pumpiers il traffic sur Surrein. «Mei han ei schau ir direct a Sumvitg, lu hai jeu capiu sofort, che nossa casa stoppi barschar», seregorda Placi Candinas aunc sco sch’ei fuss capitau ier. Entschiet a barschar haveva ei el clavau pervenda sut via. Il fiug ei ruts ora entuorn las 16.00 ed ei sederasaus spert, treis clavaus e duas casas ein barschadas, autras haveva ei era tuccau, denton buca donnegiau aschi fetg. Persunas ein per fortuna buca daventadas unfrendas dil fiug dil matg 1986. Lur dacasa han denton gest pliras famiglias piars. «Quei ei stau in schoc, dad in mument sin l’auter havein nus piars nies dacasa e tut quei che nus possedevan. Nus havein saviu prender nuot cun nus, sulet la vestgadira che nus purtavan», seregordan Ursula e Placi Candinas aschuntond ch’ei hagien survegniu bien sustegn da parents, amitgs ed autra glieud. Ei hagien regalau resti, termagls e massa autra rauba. Era fotografias da lur affons – memorias impurtontas – han ei survegniu da parantella. Piars il dacasa Cu Placi Candinas era arrivaus a Sumvitg quei di, fuva sia casa gia en flomma. La dunna culs affons eran en salv ed era ses geniturs han pudiu vegnir salvai ad uras ord casa. Suenter quei culp dil destin erien ei empau sepiars e hagien pitiu. Duront circa in onn han ei viviu en in’autra casa a Sumvitg. Ladinamein ha la famiglia Candinas schau construir ina casa nova, leu nua ch’ei stevan avon il barschament e dau num a quella Casa Portas. Placi Candinas ei numnadamein oriundamein «in da Portas» en Val Sumvitg. Ella casa nova eri tut niev e bi, ei hagien giu plascherun da secasar leu e tuttina schevien ei aunc magari encrescher pil vegl dacasa. Leu sesentan Placi ed Ursula aunc oz fetg bein e da casa. Igl um ei perschuadius: «Tgi che ha in dacasa ei pli ventireivels e cuntents, posseder sez in tetg vala bia, quei dat in sentiment da segirtad. Nua ch’ins nescha e crescha si ein ins da casa.» Avon prest 40 onns han Ursula e Placi Candinas piars lur dacasa pervia d’in incendi. Els han baghegiau casa nova ed ein uss leu da casa. Igl incendi dils 23 da matg 1986 ha caschunau gronds donns a Sumvitg. Placi Candinas muossa ina fotografia dalla casa ch’ei barschada.

Il Center Aua Viva dalla Pleiv evangelica Cadi a Mustér envida ad in arranschament tut special. Gliendisdis, ils 26 da december 2022 organisescha el numnadamein ina disco da Nadal cul tetel «Rockin‘ round the - Christmas tree». La disco vegn buca mo arranschada denter pigniel da Nadal, stalla da Nadal e glisch dalla pasch, ella porscha era hits da Nadal dils onns 1960 entochen 1990. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, duei la sentupada porscher in mument da plascher senza squetsch cun sault – ina vera «Midlife-Party». Ei vegn purschiu ina bar, l’avertura ei allas 19.30. (cdm/fmr)

«TujetschVivaCultura» ha publicau siu program pigl onn 2023. L’organisaziun sut il tetg dil Museum La Truaisch, la Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch ed il Forum cultural Tujetsch, porscha igl onn vegnent in tschuppel arranschaments d’informaziun e recreaziun. L’entschatta vegn fatga gia ils 4 da schaner 2023 cun in referat da Martin Cavegn che porta il tetel «Fauna multifara». Il guardiaselvaschina ed ornitolog campester relata da sia lavur. Repartiu sur igl entir onn suondan allura concerts e referats, mo era seras da film e guidadas. In dils eveniments specials el rom da quei program ei segiramein la secunda sentupada da cultura dallas vischnauncas da Medel, Mustér e Tujetsch. Quella ha liug da Sontgilcrest, ils 8 da zercladur a Stagias. «TujetschVivaCultura» mira lu er anavos il fenadur sin in onn dapi l’avertura dalla Senda Neat ed il settember ei previu la fiasta d’avertura ed inauguraziun dalla Truaisch a Rueras. Igl onn cultural da Tujetsch vegn allura terminaus ils 16 da december 2023 cun ina revista sin treis onns «TujetschVivaCultura». El rom da quella sentupada dalla populaziun vegn buca mo fatg ina retrospectiva, mobein era mirau egl avegnir. (fmr/hh) Il program da cultura da Tujetsch pigl onn 2023 ei promts.

La Cumpignia da teater Domovoi dil Tessin presenta il toc Bardak per la fin digl onn a Mustér. Igor Mamlenkov, in actur cun ragischs ton russas sco spagnolas, sepresenta en in toc d’in clown bandunau. «Grazia a mia sira che ha in chalet a Mompé Tujetsch hai jeu passentau ils davos onns bia temps ella regiun sisum la Surselva, surtut duront il temps dalla pandemia. Cheutras sun jeu era vegnius en contact cul lungatg e la cultura romontscha», di Igor Mamlenkov (34), naschius a Žukovka en Russia. Sco engraziament per quei temps lessi el porscher enzatgei als indigens. El Danemarc ed en Spagna eis el vegnius en contact culla scena dil circus, teater e film internaziunala avon che sescolar all’Academia Teatro Dimitri el Tessin. Ensemen cun sia cosorta Luna Scolari ha el fundau avon rodund dus onns l’Uniun da cultura «Blu Selyodka». Cun differentas producziuns eis el sin viadi naven dil Tessin entochen en centers europès. El lavura era en workshops cun affons e carschi. In mument da semiar Cun lur uniun da cultura han igl artist Igor Mamlenkov e Luna Scolari scaffiu ina cumedia tragica curiosa. «Quei ei succediu cul funs d’ina pandemia che ha era in effect silla solidaritad. En in temps aschia eis ei impurtont da sedistanziar dils eveniments actuals e da laschar inspirar d’ina historia universala: Ina fabla che lai emblidar quei che succeda e lai semiar.» Il toc cul tetel Bardak – in teater absurd d’in clown – ei ina cumbinaziun dil teater fisic, sault e clownaria – adattaus per l’entira famiglia. Domvoi – il num dil teater – ei in’expressiun per in bien spért, ina figura dalla mitologia ch’ins enconuscha en differentas tradiziuns digl ost dall’Europa, mo era en autras tiaras. Sco guardian dalla casa procura el pil beinstar dils habitonts. Ella figura originala Bardak – caos e disuorden – vegn Domvoi bandunaus dalla carstgaunadad. El ei solitaris, sa denton buca bandunar la casa damai ch’el ei il spért da quella. El sa buca svanir ni murir damai ch’el ei immortals. El viandescha sils fastitgs dalla carstgaunadad culla speronza da puspei anflar la veta. Da Ligiaun a Mustér La premiera dil toc ha giu liug miez settember a Ligiaun. Silsuenter eis el vegnius presentaus era a Biel e Locarno. La Cumpignia da teater Domovoi ch’ei responsabla per la presentaziun, ei dil reminent vegnida fundada 2017 d’Igor Mamlenkov duront siu studi all’Academia Teatro Dimitri. Si’emprema creaziun da teater ha lu era purtau il num Domovoi. La presentaziun en halla Cons a Mustér ha liug venderdis, ils 30 da december 2022 allas 17.00. Igor Mamlenkov el toc Bardak ch’el presenta a Mustér.

Gl’onn 2023 vegn ad esser in special per sora Berta Maissen. Gl’onn 1963 ha ella brattau siu dacasa a Siltginas sur Sumvitg culla claustra dallas soras dominicanas da Glion. Enteifer la cuminonza religiusa eis eis ella aunc adina activa, ella vala sco «allroundera» dil survetsch da casa. Leugiu ella claustra veglia da sogn Giusep eri tut auter, pli stretg, pli vegl, «nus novizas eran en ina sala cun 22 letgs, separai sulettamein d’umbrivals», seregorda sora Berta Maissen. Gl’onn 1970 lu ina emperneivla midada. El dacasa niev, ella claustra moderna si Quinclas, ha mintga sora survegniu in’atgna combra. Sora Berta ei entrada 1961 ella cuminonza dallas soras dominicanas da Glion, dus onns pli tard ha ella fatg il profess perpeten. Ella raquenta quell’episoda duront il discuors culla FMR, ella stanza da sesidas davos la caffetaria dalla claustra. Sper ella sesa sia sora. «Nus eran cheu quater soras, ussa essan nus aunc en treis», di sora Ermelinda Maissen. La tiarza, sora Armina Maissen, maunca, ella ei actualmein maldisposta pervia d’ina grippa. Lur sora pli veglia, sora Theolinda, ei morta gia 1995. La casa paterna ei barschada 1967 Igl ei ina constellaziun speciala che quater dallas 12 feglias da Placi Aluis e Mathilda Maissen-Riedi han partiu plirs decennis il da casa ella claustra da Glion. Sora Berta di ch’ellas seigien carschidas si a Siltginas sur Sumvitg. «En tut eran nus 16, treis frars ein morts sco barets ed ina sora da buoba». La claustra da Glion seigi daditg lur dacasa, remarca sora Ermelinda. «Nossa casa paterna ei gie barschada giu, cun clavau e tut», di ella. Ferton ch’ella era lu a Tavau ei quei eveniment dil schaner 1967 aunc fetg presents a sora Berta. «Jeu luvravel lu egl Albertushof cheu a Glion. Nus havein viu ch’ei sclareva e fimava zanua ella Cadi», seregorda ella aunc. Cuort suenter ei la novitad vegnida ch’igl eri la casa paterna a Siltginas. Ellas ein soras en famiglia ed en claustra, da sen. sora Ermelinda e sora Berta Maissen (da sen.) Sora Berta vala ella claustra da Glion sco dunna dalla pratica. Ella ha adina luvrau bugen culs mauns. Ed ei aunc adina ina persuna fetg tschercada el menaschi claustral. Ella segidi bugen cul survetsch tecnic da casa, conceda ella. Trasora dat ei ch’ina batteria maunca en ina combra, ch’ins sto remplazzar il pér d’ina cazzola ni ch’ins astga sligiar in auter problemet. Dapi in temps eis ella responsabla pil post da reciclar dalla claustra. Ella rimna e zavra cartun, plastic, veider, ligia faschs da pupi vegl, pren encunter alumini, rauba da dimensiun. Oz eis ei in impurtont post en casa e menaschi. Gidar, contribuir per la cuminonza, esser cheu per auters, quei ei sia vocaziun. Buca astgau eleger il num «Nus essan ina gronda famiglia», manegia sora Berta. La stad vargada ha ella cumpleniu 80 onns. Biars sedamondien sch’ellas fetschien propi gl’entir di nuot auter che oraziun. «Jeu stoi dir che l’oraziun ei veramein miu tancadi pil mintgadi. Mo mintgaton stuein nus bunamein engular quei temps», conceda sora Berta ed aschunta che la lavur seigi la finala era oraziun. Berta ei dil reminent buca siu num da batten. Cun entrar ella cuminonza religiusa s’empermettan las soras a Cristus, sco segn da quei survegnan ellas, cul profess perpeten, in niev num. «Pli baul astgavan nus buca eleger sezzas quel», declara la sora. «Jeu sun fetg leda che las superiuras han elegiu lezza gada in num che ha adina plaschiu a mi». Siu num da batten tradescha ella discretamein: «Balugna». Sora Berta Maissen, culla claustra da Glion davostier. Ferton che sora Ermelinda ei responsabla per la cusunzaria dalla claustra, ei sora Berta quella che tschappa bugen en nua ch’ei fa gest da basegns. Quei ei aschia dapi ch’ella ei s’empermessa 1963 alla clamada claustrala. La vegetariana ha ina historia professiunala pli speciala. Sora Berta ei buca stada scolasta, era buca tgirunza. La «sora dalla pratica» ha luvrau ils emprems onns egl iert claustral, lu duront 12 onns sil menaschi puril Albertushof. Igl era duront decennis la centrala da vivonda dalla claustra e dil spital. Sora Berta ha luvrau ella mazlaria, respectiv ella producziun da carn. «Jeu hai sturniu e mezchegiau bia pulam, biestga e pors», di ella e conceda ch’ella hagi fatg quei nuidis, mo per survir e far obedientscha. Il senn da sia vocaziun claustrala era ei buca. Perquei eis ella stada leda che sias superiuras han acceptau il giavisch da midar en in auter sectur. «Jeu sun ida en Tiaratudestga nua ch’jeu hai jeu empriu, cun 34 onns, da senudar. Suenter sundel jeu seperfecziunada ed hai era fatg il brevet.» La scolasta da senudar Cu gl’institut niev cun internat ei s’aviarts 1975 si Quinclas, vuleva negin surprender il post da caubogn dil bogn cuvretg. Senza ch’ella havessi planisau quella carriera, ei il brevet da senudar e la scolaziun da samaritana stada d’engrau a sora Berta. Duront 30 onns eis ella stada responsabla pil menaschi da bogn, ella ha dau cuors da senudar e mirau digl implont. Igl ei stau ina lavur che ha dau bia satisfacziun alla sora dominicana. Ils temps semidan denton. Daferton ei il bogn cuvretg serraus dapi diesch onns, gl’Albertushof ei en vendita ed era il menaschi dalla scola mercantila vegn a bardigliar en zacons onns alla staziun nova da Glion. «Nus capitulein segir buca», puntuescha sora Berta denton. Il diember da habitontas sereducescha dad onn tier onn. Sia sora – e consora – Ermelinda dat il tgau. Lur dacasa semida cuntinuadamein, las mungias ston s’adattar ed acceptar, e ponderar tgei che duei schabegiar cun lur casa. Ruaus e cunfiert anflan ellas, malgrad la malsegirtad ed empau hectica duront las fiastas, ella gronda famiglia dallas 77 soras.

La revista svizra Hochparterre ha organisau uonn puspei ina concurrenza per architects giuvens. Ell’ediziun actuala dil december 2022 presenta ella ils victurs. Denter quels ei era Baseli Candrian. Gl’architect oriund da Sagogn ha in agen biro a Turitg, el ha gudignau cun siu project d’ina casa da pliras famiglias ad Urdorf. Dapi quater onns organisescha Hochparterre, la revista svizra d’architectura, planisaziun e design, ina gronda concurrenza cul num «Die Besten». Quella premiescha prestaziuns ellas diversas disciplinas, igl ei ina concurrenza da cumparegliar cun quellas che Gault Millau e Michelin organiseschan per la gastronomia. En connex cun «Die Besten» dall’architectura ha ina giuria da tschun expertas ed experts examinau tochen 70 lavurs inoltradas per mintga categoria. Enteifer la concurrenza annuala da Hochparterre dat ei in premi cul num «Das Kaninchen». Igl ei la categoria dils architects giuvens. Maximum sin paucs meters L’interpresa Senn da Sogn Gagl ha fundau il premi dil cunegl per undrar prestaziuns d’architects giuvens. Finamira eis ei da promover lur projects a maun d’ina lavur finida il 2021. Mintga expert ha astgau selecziunar tschun projects favorits, la finala ein tschun vegni el final. Ella categoria dils architects giuvens gudogna Baseli Candrian gl’emprem premi, la trofea dil cunegl 2022 ed ina premia da 10'000 francs. Gl’architect dall’annada 1984 ei carschius si a Sagogn ed ha luvrau biars onns tier Ritter Schumacher a Turitg. Avon ch’el ei ius ella pratica ha el finiu siu studi alla ZHAW ed alla Scola politecnica federala. Il 2019 ha el aviert in agen biro d’architectura a Turitg. La casa nova che Baseli Candrian ha baghegiau ad Urdolf. Il premi da Hochparterre survegn Baseli Candrian per in project ch’el ha realisau il 2021 ad Urdorf. Per ina famiglia giuvna ha el planisau in ensemble d’ina casa nova, tschentada el curtgin dalla vischinonta che era en possess dils geniturs. La giuria commentescha e motivescha suandontamein il project victur: La casa da pliras famiglias ad Urdorf perschuadi per l’ina pervia dall’architectura locala. Ensemen cul baghetg vegl dasperas scaffeschi ella in ensemble cun in plascheivel curtgin communabel. «Per l’autra seprofilescha gl’object niev cun sia geometria horizontala, cun material beinponderau e mintgaton era surprendent. La realisaziun suverana ha perschuadiu la giuria il meglier. «Las duas habitaziuns sin paucs meters quadrats porschan in maximum da qualitad da habitar e secolligian a moda fascinonta cul verd exteriur», san ins leger ell’ediziun 12/22 da Hochparterre. Niev ensemble architectonic La casa ad Urdorf ei l’emprema ovra che Baseli Candrian ha fatg sco architect independent. Gl’atun 2021 han ils habitonts saviu bardigliar en quella. La casa nova ei buca zanua ella periferia, mobein el center, alla via dalla Staziun, da quella vischnaunca datier da Turitg. Cun 10’342 habitonts, 7615 Svizzers e 2727 jasters, eis ei ina tipic liug el vest dalla metropola svizra. Sco dapertut influenzescha era cheu la lescha davart la planisaziun dil territori la sparta dallas immobiglias. Concentrar egl intern, e buca expander encunter anora, ei obligaziun buca mo a Vella, Laax ni Glion, mobein era giu la Bassa. Baseli Candrian ha risguardau quei aspect, el ha concentrau a moda migeivla la situaziun. La casa nova per ina famiglia giuvna ha el tschentau egl iert liber sper la casa paterna. La nova e la veglia fuorman ussa in’unitad, sedistinguan denton ina da l’autra. Omisduas fuorman da niev in ensemble architectonic. Amiez quei spazi ei in curtgin «niev», leu ha ei liunga meisa che survescha ad omisduas generaziuns.

La radunonza communala da Falera ha giu da tractar margis sera las fatschentas obligatoricas dalla fin digl onn e treis damondas da credit. Il suveran han approbau il preventiv 2023. Quel quenta cun in surpli d’entradas da 206'800 francs, quei tier expensas da 7'265'650 ed entradas da 7'472'450 francs. Il quen dallas investiziun muossa ina summa netta da rodund quater milliuns francs. Per l’administraziun da baghegiar lubescha il preventiv 2023 da scaffir ina plazza nova. Plinavon han ils da Falera giu da decider lur pei da taglia pigl onn proxim. Quel resta sco tochen dacheu sin 75% dalla taglia cantunala. Il pei dalla taglia sin schischom resta medemamein sin 1.25%0 dalla valeta fiscala. Plinavon ha la radunonza approbau in credit brut da 2,5 milliuns francs. Quella summa vegn duvrada per las empremas duas etappas da sanar las vias communalas. In credit da 425'000 francs han ils presents lubiu per installar dumbraders d’aua e 115'000 francs per sanar il mir santeri.(fmr/abc) Falera, fevrer 2022

Nadal e Daniev ein colligiadas cun numerusas tradiziuns, usits ed isonzas. Il far mams ei in da quels. Tgei fussen las fiastas senza quels. Mai duront gl’entir onn ei il furnel schi savens en funcziun sco avon Nadal. En numerusas famiglias eis ei ina biala tradiziun da far mams. Quels s’audan semplamein tier las fiastas. Ch’igl ei zatgei special tradeschan gia ils nums per quels objects: biscotgs e biscuits, tustgets, creflis, guatlis, pastinas, grassins, momas, papas e turtinas. Quels ed aunc aunters plaids nomineschan quei pign toc dultsch ch’ei dat en mellis variaziuns. Per far els drovan ins pilpli frina, zucher, pischada, ovs ed ina prisa sal. Ils differents «mams» e.a.v. sedividan lu en tschiens sorts: milanes, crocants, furbazins, steilas da canella, cors da tschugalata, sables, brunslis, glinas da citrona, cornets da vaniglia, macaruns da mandlas, da cocos…. Biscuits, mams, tustgets, creflis e crocants En mintga casa e mintga famiglia dat silmeins in recept da biscuits ch’ins dat vinavon d’ina generaziun all’autra. Tgi ha seschau inspirar inagada da Lisabet Bossi, tgi pren neunavon mintg’onn ils recepts dalla mumma e dalla tatta, tgi scrola els ord la mongia. Ils emprems recepts da biscuits en tiara romontscha anfl’ins el cudisch da recepts dalla dunnas grischunas («Koch-Rezepte bündnerischer Frauen»). Quel ha la secziun grischuna dalla Societad svizra da dunnas communizeivlas ediu l’emprema gada 1905. En numerusas cuschinas eis ei daventaus in prezius accumpignader. Suenter l’emprema ediziun da quei cudisch da varga 200 paginas ein pliras reediziuns suandadas. La collecziun ei daventada pli tard la basa per divers cudischs da recepts en lungatg romontsch.

Las scolas dalla vischnaunca Breil ein sepresentadas ils 22 da december per l’emprema ga communablamein sut tschiel aviert per in concert da Nadal. Ella cuort dil Resort Pradas a Breil han 170 scolaras e scolars da tuttas partiziuns delectau in publicum vast. Cun canzuns da Nadal en plirs lungatgs, tradiziunalas e modernas, ein las scolaras ed il scolars dalla vischnaunca da Breil (mira fotografia silla front) sepresentai la gievgia vargada ad in concert sut tschiel aviert. Per l’emprema ga ein tuttas partiziuns, naven dalla scoletta entochen tiel scalem superiur, sepresentadas communablamein al publicum. Buca meins che 170 scolaras e scolars frequentan a Danis ed a Breil la scoletta entochen il scalem supe­riur. Gest per quei motiv ei la scola sedecidida da dar il concert sut tschiel aviert ella cuort dil Resort Pradas a Breil. «Nus havessen buca giu a disposiziun ina localitad per porscher suttetg a tut ils visitaders.» Il meinascola, Francestg Friberg, ha menziunau ils geniturs, tattas e tats, parents ed enconuschents che lain spert crescher il diember digl auditori. In auditori che ha buca mo gudiu las canzuns cantadas en diversas formaziuns, mo ch’ei era staus envidaus dad era cantar ina dallas canzuns. Svilup legreivel dil diember da scolarets Dil fatg che la scola dalla vischnaunca da Breil fa momentan in svilup legreivel, han tut ils visitaders dil concert da Nadal pudiu seperschuader. Sil pli tard enaquella ch’ils scolarets dalla scoletta ein entrai el rudi da cant. Buca meins che 37 scolarets frequentan actualmein las treis partiziuns dalla scoletta a Danis ed a Breil. Scolarets che han demussau grond entusiassem pil cant da cuminonza cun ils scolars da tschellas partiziuns. Il cant ha buca mo neu dil plan d’instrucziun siu plaz el mintgagi dalla scola dalla vischnaunca da Breil. «En noss’equipa d’instrucziun havein nus scolastas e scolasts cun biaras habilitads musicalas e canticas.» Il meinascola Francestg Friberg ei perschuadius che quei ei ina premissa impurtonta per promover il cant en scola. Secapescha ch’ei ha duvrau empau coordinaziun per metter en pei il program per il cant da Nadal. «Scolaras e scolars ein stai fetg motivai ed els ein selegrai da sepesentar communablamein al concert da Nadal.» Quei ch’il meinascola attribuescha a scolaras e scolars vala denton era per las persunas d’instrucziun, sco el ha aschuntau. Per plascher digl auditori che ha schau inspirar dil cant dils affons. «Ei quei buc Nadal, semiau vai jeu aschia …»

Ils aults prezis d’electricitad han buca mo disavantatgs. Silmeins buca per las vischnauncas dalla Cadi che vendan communablamein lur energia da participaziun dalla Ovras electricas Rein anteriur SA. In’egliada els preventivs communals da quellas vischnauncas tradescha che las entradas dalla vendita dall’energia da participaziun e concessiun creschan considerabel. La vischnaunca da Trun ein ina dallas vischnauncas sursilvanas che profitescha dallas vendita dalla energia da participaziun dallas Ovras electricas Rein anteriur SA. Tenor las indica­ziuns dil preventiv communal per igl onn 2023 creschan quellas entradas per treis milliuns francs. «Normalmein incassavan nus neu dalla vendita ina summa denter 400 000 e 500 000 francs», gi il president communal Dumeni ­Tomaschett. La vischnaunca da Trun ha perquei era decidiu da sbassar il pei da taglia. «Per descargar empau las expensas che la populaziun ha pervia dils prezis dil current che creschan.» Cuntents cun la soluziun actuala Igl ei buca da far curvien che Dumeni Tomaschett ei fetg cuntents cun la lavur digl inschignier Walter Deplazes e da Ciril Deplazes, il meinafatschenta dalla Energia Alpina. Els dus ein incaricai dallas vischnauncas dalla Cadi da vender lur energia da participaziun e da concessiun silla fiera libra. «Ils prezis d’energia pigl onn proxim ein carschi marcant e las perspectivas per vender energia igl onn 2024 ein empermettentas» gi Walter Deplazes. Las vischnauncas dalla Cadi han avon biars decennis, cura che las interpresas d’energia ein s’etablidas en Surselva, survegniu la pussei­vladad da separticipar allas ovras. Ellas han fatg quei a moda fetg differenta, pli probabel tenor las pusseivladads finanzialas d’antruras. Tenor il grad dalla participaziun communala allas ovras han las vischnauncas il dretg da retrer energia da participaziun e da vender quella. Per regla han las vischnauncas giu fatg contracts ligionts cun la Grischelectra ni cun la Repower. Contracts che han purtau mudestas, denton regularas entradas. Visau ils contracts avon varga 10 onns «Sco president communal da Sumvitg sun jeu sefatschentaus empau pli intensiv cun quels contracts» gi Walter Deplazes. El ed igl ante­riur president communal da Breil, Richard Caduff, han buca mo encurschiu ch’igl ei pusseivel da sligiar ils contracts. «Nus e las ulteriuras vischnauncas dalla Cadi essan sedecidi da sli­giar ils contracts e da vender sezs l’energia da participaziun e da concessiun.» Neu dallas Ovras electricas Rein anteriur SA ein quei 66 milliuns uras kilowatt energia da participaziun e 9 milliuns uras kilowatt energia da concessiun. Neu dalla Ovra Frisal vegnan aunc ina ga 5,5 milliuns uras kilowatt energia da participaziun e circa 600 000 uras kilowatt energia da concessiun. «Per igl onn 2023 havein nus vendiu quella energia per ina summa in bienton sur 10 milliuns francs» di Walter Deplazes. All’entschatta vendevan las vischnauncas dalla Cadi, respectiv igl inschignier incaricau, l’energia sur plirs onns. «Ussa havein nus midau strategia e vendin sulet dad in onn a l’auter.» Reagar spert Gia l’emprema vendita libra dall’energia da participaziun igl onn 2009 ha purtau in pulit augment d’entradas allas cassas communalas. Denteren ha ei era dau temps pli mudests cun prezis da current pli bass. «Nus havein denton adina pudiu tener las entradas sur il nivel dils contracts d’antruras.» Walter Deplazes conceda ch’ei drova bunas enconuschientschas dalla fiera d’energia e ch’ins sto sefatschentar da rudien cun la materia per vender energia sin fiera. «Perquei essan nus en dus.» Bia peda da ponderar ha Walter Deplazes per regla buc sch’el fa venal ina transcha d’energia. «Las bunas offertas valan in quart d’ura.» Lu ha ei num vender ni spitgar, damaun, puschmaun ni l’autra jamna ein ils prezis forsa aunc pli aults, ni pli bass. Il recav dall’energia da participaziun ni concessiun ha da far nuotzun cun ils tscheins d’aua. Ilsezs ein ina idemnisaziun dallas ovras allas vischnauncas per duvrar l’aua. Mudests tscheins d’aua E tscheins d’aua incassescha la vischnaunca da Trun buca la massa. La vischnaunca ei denton sedecidida avon decennis da separticipar alla Ovras electricas Rein anteriur SA. «Per part ha la vischnaunca finanziau la cumpra dallas ac­zias cun daners emprestai dalla banca, gi il president communal, Dumeni Tomaschett. Antruras ina curaschusa decisiun, ina che sepaga actualmein. La vendita dalla energia da participaziun dallas vischnaucas dalla Cadi ei unica el Grischun, sco quei che Walter Deplazes menziuna. «Autras vischnauncas e regiuns ein gia s’intressadas tier nus per quella fatschenta, lur mauns ein denton ligiai a liunga vesta en­tras contracts cun la Grischelectra.»

Pér cuort suenter la rundella dadens Glion ei quei cedel dil naucli curdaus en egl. In cedel cavigliaus sut il schubregiaveiders dalla finiastra digl auto. In cedel ch’ins sa exact tgei ch’el munta senza dar in’egliada sissu. Parcar senza pagar cuosta a Glion segir 40 francs e secapescha che la polizia communala lai buca impedir dalla tempra da Nadal da far sia obligaziun. Secapescha buc, nus vivin gie en ina tiara da renum, ina naziun enconuschenta per sias autoritads disadas d’exequir lur obliga­ziuns correct e senza macla. Atgnamein in admirabla tenuta, vai a mi tras il tgau, era sch’ins ha bandunau il parcadi empau cull’idea, ch’ils 24 da december vegni la polizia communala da Glion plitost a sefatschentar cun cumprar ils davos regals enstagl da controllar parcadis. Bien, 40 francs ei buca ina summa exorbitanta. El preventiv persunal da Nadal era in obulus alla vischnaunca d’Ilanz/Glion denton ni previus ni nudaus, daco era. Malgrad che mia relaziun cull’administraziun e cun il tgamun politic communal astga ve­gnir valetada sco buna. Il cedel sut il schubregiaveiders dat tuttina pulit silla gnarva. «Duei el toch sgular enzanua ellas caglias, quels s’annunzian lu schon puspei.» Ils 24 da december sto ei per regla ir spert. Ei dat semplamein caussas che ston aunc esser liquidadas avon ils firaus da Nadal ed avon che las stizuns siaran. In paun maunca, in’idea per in regal emblidau va tras il tgau, il gat sgnufla miserabel ed ei fuss bien d’organisar medicaments e lu fuss aunc l’empustaziun tiel Zinsli che spetga. Ils 24 da december entaupan ins tscheu e leu bugen econuschents che giavischan bialas fiastas ed in bi Nadal. Ins pren secapescha peda era sch’ins ei en prescha cul patratg davostier ch’igl auto stat la finala illegal sil parcadi. E tuttenina sesan ins vonzei aunc a meisa per beiber in caffè e dat ina paterlada. Nadal stat von porta e daco far prescha, il temps marscha gie spertezia ed en in fiat eis ei gia Pastgas. Encunter mia veglia hai jeu la sera lu tuttina priu naven il cedel che pendeva vid la finiastra digl auto. Tgei surpresa enten leger las sequentas lingias: «Nus havein constatau che Vus haveis commess in surpassament. Cunquei ch’igl ei gleiti Nadal desistin nus oz sin ulteriuras mesiras e restein tier in avis.» Il cedel ei signaus dalla polizia communala dad Ilanz/Glion. Sche quei ei buc ina nobla tenuta. Perquei, preziada vischnaunca dad Ilanz/Glion: «Grazia fetg da mia vart per vies regalin da Nadal.»

Dapi onn vargau san ins admirar ella baselgia parochiala da s. Martin a Lumbrein ina nova stalla. Quella ha Marcel Solèr construiu el stil d’ina scena orientala. Element architectonic central ei la tauna, mo era la tuor dil retg David. «Gl’emprem tschentaner suenter Cristus veneravan ils cristifideivels quella grotta sco liug dalla naschientscha», declara Marcel Solèr avon la scena ella baselgia parochiala da Lumbrein. Il temps da Nadal ha el bia da far sco organist. Dapi onns suna el l’orgla, pli baul a Laax, ussa aunc en Lumnezia, oravontut a Lumbrein e Vrin. Suenter la pensiun ha gl’anteriur dessignader da construcziun entschiet in hobi ch’ei cumbinaus cun architectura en miniatura: El tschalèr da sia casa ha el construiu la scenaria dalla naschientscha el stil realistic-oriental. Sin in mir ed ina platta da betun ha el baghegiau ina cuntrada co ins sa s’immaginar a Betlehem. Descendent da retg David Cu Giusep e Maria han stuiu encurir stentusamein in albiert, ha gl’ustier tarmess els ella tauna ella vischinonza. «Talas duvrava la populaziun sco nuegl ni suttetg per las muntaneras», sa Marcel Solèr. En in nuegl da lenn ei il bambin buca naschius, da gliez eis el perschuadius. Suenter ch’el haveva finiu la gronda stalla en sia casa ha sur Dirk Jasinski supplicau el da far ina semeglionta scena per la baselgia parochiala. «Onn vargau haiel jeu mess ora ella l’emprema gada, ella era denton aunc buca finida diltut», raquenta il construider. Sigl al’altar lateral dretg vesan ins ina cuntrada cun treis elements architectonics: seniester la casa d’albiert el stil oriental cul tetg rodund. Sura dominescha ina tuor. «Tenor la legenda existeva dil temps dalla naschientscha da Jesus aunc la ruina ord il temps dils Retgs», gi Marcel Sol èr. Tenor gl’evangeli da s. Lucas haveva Giusep stuiu ir cun sia spusa da Nazaret en Galilea a Betlehem ella Giudea, perquei ch’el derivava dalla schlatteina dils retgs. Igl ei ils retgs Saul e David dil Veder testament che han viviu e regiu entuorn 1100 avon Cristus. La stalla da sur Heinrich Sgier Vesta ella grotta, culla s. famiglia, ed ils pasturs. En quei marcau da David ei Jesus naschius. Denter la ruina dalla tuor dils retgs e la casa d’albiert ha Marcel Sol èr construiu il cuvel. Sin in skelet da lenn ha el baghegiau quel cun ragischs da fau. Naven dall’entrada dil cuvel, respectiv la grotta, meinan duas scalas. Quella dretg ei pitgada el grep, ella meina encunter la tuor. Quella dall’autra vart s’auda tier la casa d’albiert. Il construider para da haver ina aveina artistica, cuntrada e baghetgs ein fatgs cun quitau pil detagl. Era las plontas paran dalla cuntrada locala dalla Giudea. «Jeu hai priu roma da salischs e taccau vidlunder brutg», tradescha Marcel Sol èr. El ei satisfatgs da sia ovra e raquenta che la grotta dueigi regurdar agl origin dalla cristianadad. La baselgia dalla naschientscha che mellis e mellis visetan mintg‘onn a Betlehem ha absolutamein negina ligiom pli cun quella tauna el grep. «Imperatur Hadrian haveva schau devastar la tauna e construir sur quella in tempel pagaun», raquenta Marcel Sol èr. Sontga Helena, la mumma digl emprem imperatur cristian Constantin, hagi lu schau scarpar giu il tempel entuorn 300 s. Cr. e schau construir la baselgia dalla naschientscha. Il construider tradescha alla FMR sia passiun per las stallas da Nadal. El seregorda da quella che sur Heinrich Sgier (1907-2001) haveva priu cun el d‘Andiast. Quella haveva fatg speciala impressiun al buob da Lumbrein. «Bugen savess jeu nua che quella ei oz», gi el. La cuntrada da Betlehem, aschia sco Marcel Solèr ha construiu ella en sia casa a Lumbrein.

La Lumnezia ha in niev lag. Il sbuau dalla gievgia vargada ella vischinonza dad Uors ha reteniu il Glogn sin ina lunghezia da circa 300 meters. Il niev lag ella Lumnezia sut ei denton buca per la perpetnadad. Tuttina vegn ei a cuzzar in amen entochen ch’il Glogn ha puspei fullau sia via ordinaria tras la glera e crappa curdada en siu letg. Guido Derungs ei dacasa buca lunsch naven dil liug ad Uors nua ch’ina part dalla riva spundiva dil Glogn ei sedistaccada la gievgia vargada e curdada ell’aua. «Mia dunna ha sentiu ina stremblida.» Guido Derungs sez era sin via da Glion en direcziun dad Uors ch’el ha fatg stem ch’il Glogn menava strusch aua. «Per mei ei stau clar ch’in sbuau sto haver reteniu l’aua enzanua.» Ina surpresa ei quei atgnamein buc suenter la continuada plievgia dil gis vargai. Guido Derungs enconuscha la spunda dalla vart seniastra dil Glogn ch’ei adina en moviment. Che crappa e glera ei denton sedistaccada dalla vart dretga ei lu tuttina stau empau ina surpresa. «Jeu sai buca seregurdar ch’enzatgei semegliont ei schabegiau cheu ella vischinonza.» Guido Derungs gi ch’in crap pli grond seigi sedistaccaus en quei liug avon treis onns e curdaus giuaden el Glogn. «Forsa ha quei crap pudiu destabilisar la plaunca.» La vart dretga dil Glogn ei buca mo aulta, ella tonscha egl intschess dil sbuau tut agradgiu ella val. In sbuau che Guido Derungs schazegia sin biabein 1000 cubics, sco quei ch’el ha getg ad RTR. E quei sbuau ha reteniu l’aua bunamein entochen el liug nua ch’il Rein da Val sbucca el Glogn. Tec e tec fulla l’aua dil Glogn puspei sia via tras il sbuau ed il lag ei gia tschessaus empau, sco quei che Guido Derungs gi. Aschia ch’il niev lag dalla Lumnezia sut ei negin construct per la perpetnadad. Schar sclarir la situaziun Il president communal Daniel Solèr ha getg che la vischnaunca vegni a schar sclarir la situaziun dad in geolog. El manegia denton ch’ei drovi buc ulteriuras mesiras dalla vart dalla vischnaunca essend che l’aua dil Glogn vegni tec a tec a menar il sbuau dalla val ora. Las plontas ch’ein sederschidas cul sbuau ella val ein gia allontanadas. Empau dapli attenziun drova ei bein egl avegnir dalla vart dil pur che cultivescha il prau ella vischinonza dil sbuau. Memia datier agl ur dalla val vegn el strusch ad astgar manischar ina maschina agricola. E sesenta Guido Derungs, che viva ella vischionza, inquitaus pervia dil sbuau? «Na na, nus vivin cheu sin ferma comba.» E pigl auter eis el pertscharts che bovas e sbuaus saudan empau tier la veta ella muntogna. «Enzaco ein nossas vals gie seformadas.»

La fin digl onn 2022 va ina era da varga 100 onns a fin a Rueun. Martin ed Ignaz Schnoz calan da resgiar lenna alla staziun da Rueun. Il stabiliment cun resgia e lagher han ils frars vendiu. L’interpresa «Resgia e commerci da lenna Schnoz» dat ei buca pli. Carla Schnoz ha documentau avon paucs gis in dils davos acts dalla interpresa Resgia e commerci da lenna Schnoz a Rueun. Ils frars Martin ed Ignaz Schnoz stauschan suenter 45 onns il davos bliec en resgia. «Jeu sun gia pensiunaus e miu frar Ignaz vegn pensiunaus en paucs onns», gi Martin Schnoz che ha surpriu la resgia da siu bab igl onn 1982. «Nus havein nezegiau ina buna occasiun da vender il stabiliment.» Resgiau vegn ei buca pli alla staziun da Rueun naven digl onn niev. Ina interpresa da horticultura surpren il baghetg che cuntegn sper la resgia el plaunterren aunc in lagher cun 77 letgs. «Il baghetg ei construius igl onn 1960 ed ussa ein diversas investiziuns necessarias.» Entschiet avon 101 onns La historia dils resgiaders Schnoz da Rueun entscheiva dalla vart seniastra dalla via cantunala. Alois Schnoz ha baghegiau leu ina resgia cun scrinaria igl onn 1921. La forza per far ir las maschinas vegneva dall’aua dalla Val Valdun. Entochen sis luvrers luvravan sin resgia ed ella scrinaria dad Alois Schnoz, sco ins po intervegnir dalla cronica dalla interpresa. 1939 surdat Alois Schnoz la resgia a siu fegl Gion Schnoz che baghegia igl onn 1960 ina resgia nova. La veglia ha stuiu untgir alla via Alpsu ch’ei vegnida slargada. Nova tecnica e l’electricitad han dau anim alla resgia e la lavur ei carschida considerablamein. 1982 surpren Martin Schnoz la resgia en tiarza generaziun. Siu frar Ignaz luvrava gia lu parzialmein sco resgiader per il bab. La situaziun silla fiera da lenna ei denton semidada da rudien. Ils camiuns cun lenna favoreivla dall’Austria ein carrai adina pli stedi dalla Surselva siado. Martin Schnoz ha demussau dabia inschign da carmalar lavur en resgia. «Jeu hai fatg stem dad in camiun d’ina interpresa che handlegia cun material da construcziun che fageva reclama da vender lenna svizra.» Martin Schnoz ha plidentau igl interprendider ch’ei daventaus in da ses megliers clients. Sper ina pendiculara e biaras interpresas pli pintgas. Il spért digl interprendider liber ha Martin Schnoz adina defendiu. Principalmein lu cu la resgia gronda da Domat ha procurau per lingias grassas ei Martin Schnoz s’exprimius fervent encunter las subvenziuns statalas per la resgia da Domat. Igl onn 2010 sefatschenta il Cussegl grond ina ulteriura ga cun in credit da milliuns per la resgia gronda en pitgiras. En ina brev da lecturs digl emprem da december 2010 scriva Martin Schnoz denter auter. «Mo ils tups scarpetschan duas ga sur il medem crap.» Il Cussegl grond conceda buc il credit e finescha cheutras la historia dalla resgia gronda da Domat. Gia ponderau da calar avon 20 onns Da calar ha Martin Schnoz gia ponderau avon 20 onns sco el tradescha. «Il november 2002 ha la bova era donnegiau la resgia, parts digl indrez ed il deposit da lenna.» Martin ed Ignaz Schnoz han denton sentiu dabia solidaritad dalla populaziun da lunsch e da maneivel ed ein sedecidi da cuntinuar. La fin da matg 2003 annunzia la Resgia e commerci da lenna Rueun en in inserat el Fegl ufficial: «Suenter las malauras dils 16 da november 2002 essan nus puspei cheu per Vus.» Ed els han cuntinuau per buca meins che 20 onns. Quella ga eis ei denton finiu defintiv. La davosa aissa ei giud resgia e las davosas lattas cargadas sigl auto da vitgira. E cuort avon Nadal ha Martin Schnoz aunc getg ch’il silo da resgem seigi svidaus. E cun quei ei la historia dalla Resgia e commerci da lenna Rueun suenter 101 onns terminada. «In sentiment special da calar suenter tons onns, igl ei denton bien aschia.»

«Suenter la plievgia vegn il sulegl» - quei ha Paula Nay empriu da sia tatta Johanna Petschen-Cathomas e quei ei era il tetel dil film da Cuntrasts che l’autura ha realisau sco omagi a sia tatta. Gievgia, ils 29 da december 2022, allas 19.00 ha la premiera publica da quel liug a Trun ella sala da cultura. Paula Nay ei autura e filmadra da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e sco tala ha ella accumpignau dapi il fenadur vargau sia tatta Johanna Petschen-Cathomas culla camera. Il resultat ei in film da 25 minutas che dat in maletg profund ed intim dalla dunna da 102 onns e sia veta. Alla biadia eis ei reussiu da tener a ferm culla camera muments aschi persunals ed emoziunals sco ei fuss probablamein mai reussiu ad ina filmadra cun ina certa distanza tier la protagonista. Tatta e biadia san discuorer da tut, dalla veta e dalla mort e suenter mintga viseta di Johanna: «Neu lu gleiti puspei.» Aviarta pil mund Duront las visetas dalla biadia raquenta Johanna Petschen-Cathomas da pli baul ed era da quei che fatschenta ella oz. «Nossa tatta ei adina interessada e vul saver tgei che nus fagein, tgei che fatschenta nus e co ei va cun nus. Quei ha adina fatg star ella aviarta per quei che schabegia sil mund. La tatta vesa ch’il mund ei auters che pli baul, tenor ella ei la veta dad oz denton buc exnum pli sempla» di Paula Nay. Ella viseta regularmein sia tatta che viva dapi sis onns ella Casa s. Martin a Trun. Il film ei ina sort da biografia d’ina dunna da 102 onns che ha realisau quei ch’ella ha vuliu e di: «Jeu hai buca giu mo rosas en mia veta, sun denton adina stada perschuadida che suenter min­tga plievgia vegn il sulegl.» Emoziunal ed autentic Paula Nay ha priu bia temps per realisar il film pil qual ella haveva fatg in concept. Bia caussas ni scenas ein denton sedadas ord la situaziun: «Cun ina dunna da 102 onns san ins buca metter ella pratica tut sco planisau, enqualga havein nus era mo paterlau ed autras ga hai jeu filmau mo cuortas sequenzas.» Insumma duevi la camera buca esser memia dominanta, perquei hagi ella pil solit filmau sezza, drizzond la camera sin in stativ. Il resultat ein scenas emoziunalas ed autenticas che dattan investa els discuors da Johanna Petschen-Cathomas cun sia biadia. Enzacu di la mumma da tschun affons, tatta da 13 biadias e biadis e basatta da 13 sutbiadias e sutbiadis el film: «Jeu hai negin sil mund aschi bugen sco mes affons.» Atgnamein leva l’autura finir il film cun la scena dalla fiasta famigliara a caschun dil 102 avel natalezi da Johanna. Cun in’excursiun ha Paula Nay denton fatg in plascherun a sia tatta. Ella vegni mai ad emblidar quei, aschi ditg sco ella possi trer flad. Quella scena ha dau ina ferma fin pil film e perquei fuss ei donn da tradir cheu dapli dalla surpresa dalla biadia. Dunna moderna Johanna Petschen-Cathomas ha piars siu bab ch’ella haveva mo 26 onns. Quel havevi gest entschiet a baghegiar casa e quei project ha la feglia cuntinuau. Aschia ha ella gia baul empriu da semetter atras e quei era da quels onns buc propi usitau per dunnas. Era sch’ils plaids piuniera e feminista crodan buc el film dils Cuntrasts, muossa quel tuttina parallelas ed ina dunna moderna, dètg independenta, ferma, zun optimista e plein fidonza. Atgnamein leva la dunna da 102 onns nuota maridar, mo lu ei la carezia per Gion Benedetg Petschen tuttina stada pli ferma ch’il principi. Ils emprems onns ch’els eran maridai, menava Johanna – che haveva empriu da scolasta da scola da lavur – la stizun dil vitg a Schlans. Pli tard, cu la famiglia ei secasada a Trun, ha ella dau scola da lavur. Il destin ha vuliu che Johanna daventi gia baul vieua. Ina greva sort ch’ella ha dumignau cun sia ferma cardientscha. «Jeu hai gia da buoba realisau che la tatta era forsa empau autra che la gronda part dallas dunnas en sia vegliadetgna», declara Paula Nay. Silla damonda co sia tatta fussi pomai sch’ella fussi oz aschi veglia sco ella, ri l’autura da cor e di: «Da saver quei havess jeu las pli grondas marveglias.» La premiera dil film ha liug gievgia, ils 29 da december 2022, allas 19.00 ella sala da cultura a Trun. Il film vegn emess da SRF1 igl 1. da schaner 2023, allas 17.25. Il davos miez onn ha Paula Nay visitau sia tatta Johanna Petschen-Cathomas aunc pli savens che usitau. Ella ha numnadamein realisau il film «Suenter la plievgia vegn il sulegl» ch’ei per ella in omagi a sia tatta.

La vischnaunca da Flem investescha rodund in miez milliun per migliurar l’infrastructura d’in da ses impurtonts plazs publics. La primavera entscheivan las lavurs sil prau da balluns. In scamond dad arder fiugs artificials da sogn Silvester vala aunc buca. Adina dapli carstgauns destistien, per amur d’animals da casa e selvaschina, sco era per la natira e gl’ambient, dad arder fiugs artificials da Silvester. «Daco buca era Vus?», damondan la suprastonza communala ed il comando dils pumpiers da Flem. Ella davosa ediziun dalla Ruinaulta, gl’organ dallas communicaziuns ufficialas dalla vischnaunca, informeschan las autoritads da quella tematica. Ils pumpiers numnan las distanzas ch’ils envidaders da fiugs artificials ston risguardar. En vischnaunca valan, cun excepziun da surfatschas libras en tuttas direcziuns, 40 respectiv 200 meters distanza. Fiugs artificials buca scumandai «La polizia communala ed ils pumpiers han survegniu l’incarica da controllar che la populaziun setegni vid las prescripziuns vertentas», scriva la suprastonza communala. Ferton che la vischnaunca da Laax ha scumandau gia sin s. Silvester 2022 d’arder fiugs artificials, ei la vischnaunca da Flem aunc buca sedecidida da suandar il pass d’in scamond general. La radunonza communala da Flem ha persuenter acceptau in credit da 450'000 francs pil prau da balluns. Per l’jamna da balluns tradiziunala dil davos da settember, ed era per la fiasta da lutgaders Glaruna-Grischun gl’uost 2023, porscha quei grond plaz ina infrastructura professiunala ed optimala. Quei garantescha il project ch’il gerau da turissem Guido Casty ha presentau alla radunonza. Ord las discussiuns digl onn vargau, a caschun dallas meisas rodundas cun e per la populaziun, era ei resortiu che quella gronda surfatscha a Casa d’Uaul Sut drovi ina remedura. Il prau da balluns a Casa d'Uaul Sut a Flem. Avantatg per jamna da balluns Las mesiras da revaletar il prau da balluns serepartan en in sectur tecnic ed in sectur da recreaziun e d’activitads. Il sectur tecnic includa lavurs da construcziun bassa cun demontar l’illuminaziun decorativa d’unviern, cun planar la plazza da ballapei, installar lingias per l’infrastructura cun tualettas, aua, canalisaziun e current electric. Il sectur da recreaziun vulan ins revaletar cun montar bauns e meisas, endrizzar in plaz per beachvolley, ballapei, slackline e boccia. L’entira infrastructura, cun excepziun dallas tualettas e lingias sutterranas, ei denton mobila, quei che munta ch’ins sa allontar cundrezs ed installaziuns el cass d’occurrenzas grondas. L’jamna da balluns ed autras occurrenzas han naven dil 2023 a disposiziun in plaz revaletau.

Era sche la damonda sereduceschi levamein resti el futur ina gronda disproporziun. Ils tscheins che s’augmentien, las perspectivas actualas dall’economia sco era las tendenzas d’ina inflaziun hagien giu entochen ussa mo pintga influenza silla constellaziun dalla fiera. A quella conclusiun vegn ina analisa che l’interpresa Ginesta ha publicau en connex cullas immobiglias dalla regiun Flem, Laax e Falera. Cuort avon Nadal ha ella distribuiu ina informaziun pertuccont ils prezis e la situaziun dalla fiera. Sil frontispezi resumescha il rapport ch’ils prezis per casas d’ina famiglia seigien sil punct pli ault, el sectur dallas habitaziuns da proprietad constateschien ins in grond boom, quei tier ina purschida minimala en tut ils segments. Ton a Flem, a Laax sco a Falera, dat ei quasi neginas casas d’ina famiglia ch’ein venalas, era neginas habitaziuns da proprietad sco era buca habitaziuns d’affittar. «La quota ei per gronda part sut 1%», scriva Ginesta. Quei svilup favurisescha ils prezis dallas transacziuns. Dapi il 2018 ein quels s’augmentai cuntinuadamein, il davos quartal 2022 pli marcantamein. Dapi gl’onn 2000 ein ils prezis da habitaziuns s’augmentai a Flem per 160%, a Laax per 150% ed a Falera e Sagogn per 125%. Il svilup tier las casas d’ina famiglia ei semeglionts. A Laax han ins registrau in augment da 180%, a Flem 160%, a Falera 110% ed a Sagogn 80%. La statistica dils objects registrescha per Flem in diember da 5214, cun ina cumpart da 70,3% habitaziuns secundaras. A Laax eis ei 4098, cun ina cumpart da 74,3% habitaziuns secundaras. A Falera dat ei 1357 objects immobigliars, da quei 79,7% habitaziuns secundaras. A Flem ed a Falera cuosta il meter quadrat d’ina habitaziun da proprietad 19’000 francs, a Laax eis ei 15’000 ed a Sagogn 13’000 francs.

Avon sis onns ei Bibi Vaplan s’etablida a Lumbrein. En siu atelier en la casa da scola sviluppescha la musicista ed artista engiadinesa ses projects. Actualmein lavura ella intensiv vid la Popcorn-Opera. Ils dus bovs Roccobello e Leon ei part da quella. “La visiun per la Popcorn-Opera era da crear zatgei unic, zatgei cun bia forza, zatgei che inspirescha”, circumscriva Bibi Vaplan el discuors culla FMR. Ina impurtonta Rolla en quei project artistic giogan ils dus tauretgels Roccobello e Leon. Oriundamein eran els destinai per la producziun da carn. La populaziun da Lumbrein enconuscha quels dus cumpogns, dapi gl’october ein els da casa el nuegl amiez il vitg, gest sper la via cantunala. Igl ei in liug ideal per trer l’attenziun. Tgi che va tras Lumbrein entaupa els, e forsa era l’artista Bibi Vaplan ch’ei occupada cun perver e trer ord nuegl. Avon dus onns ha ella vuliu salvar la veta als dus vadials. Ella ei secunvegnida cul possessur, il pur Flurin Capaul e cul bab da lez. «Bistgaun ha mussau a mi da perver. Daferton gidan era duas artistas, Clarissa Hurst e Frau Friedli, a perver Roccobello e Leon. “Sche nus duvrein buns cussagls ei Bistgaun adina pronts da segidar», gi Bibi Vaplan, lur possessura. Ils guardians Bistgaun Capaul instruescha l'artista Bibi Vaplan. Ils dus tauretgels han ussa bunamein treis onns. Bibi Vaplan, ha adoptau e prolungiu la veta ad els. In impurtont motto dalla Popcorn-Opera ei: “Far pusseivel il nunpusseivel”, explichescha l’artista. Roccobello e Leon han aschia anflau la via el project. «Els ein ussa ils guardians d’in niev mund, digl Univers da Popcorn», precisescha ella ed aschunta: “Els fan la colligiaziun dil mund fictiv artistic en il mund real. Ins sa visitar els, ins sa ferdar els, els ein buc mo ina figura o digl libretto, els vivan. » La glieud damondi fetg savens sch’els accumpognien veramein ella era sin tribuna? «Na, na, gliez va buca, quei fuss encunter la lescha da tener animals», declara ella e metta el clar: «Roccobello e Leon fan part dils events dalla Popcorn-Opera mo a fuorma digitala». Duront gl’unviern seigien els en nuegl a Lumbrein e pertgirien, sper igl Univers da Popcorn, era la pintga stizun da clavau nua ch’ins sappi cumprar creaziuns dallas artista e dils artists dil project. “Quei ein las popcornautas ed ils popcornauts”, declara Bibi Vaplan. Roccobello e Leon, ils dus taurs e lur possessura Bibi Vaplan. Anflau il refugi Ella vegni a tener els schi gitg che quei mondi, gi la premurada possessura da Roccobello e Leon. Naven dalla primavera ein ils dus armauls sin pastira e la stad si d’alp. Naven digl october 2015 ei Bibi Vaplan vegnida regularmein a Lumbrein. Il 2019 eis ella sedecidida da seretrar diltut ella Val Lumnezia. “Per crear ina nova visiun per mia veta sco musicista”, declara ella. Il streaming, la nova moda da consumar musica, hagi midau fetg il cumportament da consumar quella. “La valur dalla musica ei ida piarder fetg ils davos onns”, reflectescha la musicista. U ch’ella vegni manischunza da bus, ni ch’ella anfli el congedi a Lumbrein ina nouva visiun da far e viver la musica, hagi ella getg a sesezza. “Aschia ei la visiun dalla Popcorn-Opera naschida”, descriva la musicista. In'aventura «En nossa societad vivin nus aschi fetg structurau ed planisau ch’ei dat strusch pusseivladads da sviluppar in’aventura», manegia Bibi Vaplan. Memia savens hagien ils carstgauns tema da disgir, tut seigi reglau, la segirtad domineschi, tut organisau. Lumbrein ei daventau sia basa. «Jeu sun fetg bugen cheu, la Val Lumnezia ei pleina cun magia», gi ella. La lavur da pervesidra ed il quitau per Roccobello e Leon ein in equiliber per sia lavur professiunala. Ella lavuri fetg bia, quei che biars vesien buca, tradescha Bibi Vaplan. Sper duas plazzas da lavur fixas scriva ella librets e scripts, cumpona musica, dat concerts, organisescha la scenografia e la preschientscha digitala, e fixescha termins cun partenaris dall’entira producziun. Culla Popcorn-Opera va Bibi Vaplan novas vias artisticas, quei che pretenda curascha ed ei per tut ils participai ina aventura: «In’s sa buca co ella finescha – denton aschia crescha la magia puspei”. La stizun pintga sur il nuegl da Roccobello e Leon ei aviarta. Roccobello e Leon ein part da quella aventura unica dalla Popcorn-Opera, e Lumbrein la capitala dil niev “univers”. Igl Univers da Popcorn ei fetg vasts. Sper la musica ed ils eveniments ha il team creau per exempel in giug da video, ina collecziun da vestgadira, videos, documentaris ed in ‘logbuch’. «Deplorablamein consumescha l’organisaziun da tut quei bia temps, aschia che la creativitad vegn empau alla cuorta», conceda Bibi Vaplan. Ella vul denton seser sezza al guvernagl da sia aventura magica. Quella catscha e trai l’artista e sia squadra. La Popcorn-Opera Il project multidisziplinar duei derasar in plascher da veta explosiva. La Popcorn-Opera ei in spitachel. La historia setracta dalla naschientscha e la scuvierta digl «Univers da Popcorn». Bibi Vaplan e biaras artistas ed artists, numnai popcornautas e popcornauts, raquentan quella historia era sco spitachel da tribuna. Quei fan els cun suns e tuns, la scenografia cuntegn colurs, surpresas e bia auter. La premiera dall’opera ei fixada ils 2 da november 2023 el Casino-Theater a Zug. Suenter suonda la premiera grischuna, quella ei ella Postremise a Cuera. Bibi Vaplan e sia squadra interpretescha l’opera sco specia multifara. La Popcorn-Opera siglienta la fuorma usitada d’ina opera, ton ord vesta dil temps, dil liug e dalla musica, senza desister da pumpa e poesia. Ulteriuras informaziuns mira www.popcornopera.ch

Denter Nadal e Daniev regia tempra da fiera en Surselva. Sco ier, mesjamna a Glion a caschun dalla fiera da vinars. Stans che vendan vinars ha ei buca la massa a quella fiera, buida vegn l’aua barschada tuttina. Ellas ein appreziadas da hosps ed indigens, cunzun sche la neiv per ir cun skis ei buca avon maun en abundonza. Las fieras dalla fin digl onn che carmalan indigens e hosps en roschas sco ier a Glion. «Fiera da vinars» senumna quella fiera tradziunala egl emprem marcau sper il Rein ed il caffè cun vinars sauda quei gi ensemen cun il vin cauld tier las bubrondas preferidas. Con vinars che vegn la finfinala buiu alla fiera da vinars ein secapescha buca d’eruir. Dabia uniuns e fatschentas che han la purschida ordinaria da fiera offereschan la bubronda el marcau vegl da Glion dalla via la Plazza Cumin entochen ella Via dil Glogn. Cumprar vinars Per beiber in vinars ston ins buca semover ual fetg tras la fiera, ed era buca per far printgas cun amitgs ed enconuschents. Tgi che vul cumprar vinars alla fiera da vinars sto lu tuttina ir empau alla tscherca, ed el anfla. Secapescha tier la destillaria Daguot da Robert Cathomas e Beni Simeon. Ils brischavinars che han scuvretg il dun da barschar pér suenter la pensiun ein secapescha perschuadi che mintgin da lur products seigi il meglier, sco quei che Robert Cathomas ha dau d’entellir. Il credo da fa­tschenta senumna era: «Barschar ei nossa pissiun, mintga daguot ei ina crea­ziun.» E creaziuns ha la destillaria Daguot purschiu in tschuat alla fiera da vinars. La purschida liquida dil stan dalla Ciaoitalia GmbH perencunter sededichescha plitost al vinars dultsch en diversas variantas. Dalla limonada alla nitschola, mandarina via farbuns ed aunc bia auter. Ina purschida che cumpletescha plitost ils ulteriurs products sco quei ch’il vendider ha dau d’entellir. Ses products principals ein ils classichers talians da mintga fiera, caschiel e salami. E lu fuss aunc Quirinus Pflugfelder seposiziunaus cun siu stan el marcau vegl. Il vinars che sia manufactura da sirups ed aua tonica venda, lai el barschar. E sia specialitad dallas auas barschadas ei in vinars da cudugn ed in marc. Marc vegn barschaus ord il trester dallas iuas, semegliont al grappa. Suenter quella cuorta excursiun tras la purschida da vinars alla fiera da vinars cun la ferventa speronza d’haver survesiu negin eis ei stau uras da far viva. In emprem sitg sigl onn vargau ed in secund sigl onn che vegn. E sche quei havess buca da tonscher, las proximas fieras stattan aunc avon porta avon ch’igl onn 2022 va defintiv da rendiu.

In studi dall’universitad da Basilea scriva dad in conflict futur denter pendicularas ed ovras electricas pervia dall’aua. Gia ussa han las pendicularas Andermatt-Sedrun buc astgau retrer tont’aua sco giavischau dil lag artificial sil Pass Alpsu. Las ovras electricas Ursera han duvrau l’aua per producir electricitad. Haver aua en abundonza ei fetg impurtont per far neiv, da quei ei Silvio Schmid, menader da projects dalla Arena da skis Andermatt-Sedrun, fetg pertscharts. Tonpli ch’igl unviern vargau ha buca purtau bia neiv e la stad vargada ei stada ordvart schetga. In studi dall’universitad da Basilea ei sefatschentaus cugl avegnir da far neiv els territoris da skis dad Andermatt-Sedrun e Mustér. Ils auturs dil studi ein vegni alla conclusiun ch’ei drovi dapli aua per segirar il menaschi da skis futur. Denter auter scriva il studi d’in conflict denter las interpresas che drovan aua per producir electricitad d’ina vart e las interpresas che drovan aua per far neiv da l’autra. Quei conflict ha Silvio Schmid gia sentiu uonn. Dameins aua per las pendicularas Denter auter retrain las pendicularas dad Andermatt-Sedrun aua per far neiv digl lag artificial sil Pass Alpsu. In’ovra en possess dallas Ovras electricas Ursera. «Nus havein in contract cun las ovras pertuccont retrer aua per far neiv.» In contract che cuntegn in passus che la producziun d’electricitad gaudi prioritad. En vesta alla situaziun silla fiera d’energia han las ovras d’Ursera valetau la producziun da current per prioritara, aschia che dameins aua ei stada a disposiziun per las pendicularas per far neiv. «Nus havein saviu retrer denter 30 e 40 % dameins aua dil lag d’accumulaziun dil Pass Alpsu.» Tenor las explicaziuns da Silvio Schmid retrain las pendicularas Andermatt-Sedrun ina buna part da l’aua d’ennevar dad autras fontaunas. Denter auter dalla Energia Alpina SA e dall’Axpo. «Dall’Axpo havein nus schizun saviu retrer empau dapli aua.» Entochen 80 % dalla aua che las pendicularas Andermatt-Sedrun drovan per far neiv vegnan dad ina ni l’autra interpresa che producescha energia, aua che sto era vegnir indemnisada. Ina collaboraziun ideala Indemnisar l’aua per far neiv ston era las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast. Il coc da lur sistem d’ennevar ei il lag d’accumulaziun Gneida sin biabein 1400 meters sur mar. In lag artificial en possess dalla Repower che vegn primarmein duvraus per producir electricitad. Duront igl unviern, principalmein all’entschatta dalla sesiun, retrain las pendicularas aua da quei lag per far neiv. Per il menader tecnic dallas pendicularas, Eugen Friberg ina situaziun ideala. Las pendicularas han buca stuiu baghegiar avon onns in agen lag per accumular aua duront la stad. Ed il lag dalla Gneida vegn spisgentaus cun aua era duront igl unviern. «Nus savein telefonar 24 uras avon ch’entscheiver ad ennevar alla Repower a Poschiavo e lu miran ei che l’aua stetti a disposiziun.» Il contract denter las pendicularas e la Repower vala, tenor las indicaziuns dad Eugen Friberg, aschi ditg ch’ina ni l’autra vart visescha il contract. Signals da vart dalla Repower da midar enzatgei vid quei contract ha ei tochen ussa buca dau. Eventualmein perquei che producir energia ei momentan forsa pli interessant che vender aua allas pendicularas per far neiv. Eugen Friberg tschontscha dad ina situaziun che domisduas varts profiteschan. «Las pendicularas retrain il current per pumpar l’aua sil cuolm ed ennevar dalla Repower.» E dil tut ei quell’aua era buca piarsa, manegia il cau tecnic dallas pendicularas. «Enzacu liua la neiv e l’aua flessegia silmeins per part puspei anavos en in ni l’auter flum.» Insumma manegia Eugen Friberg ch’il quantum aua che vegni duvraus per far neiv vegni surschazegiaus. «Quei ei pauc visavi al quantum che flessegia gl’entir onn sur las turbinas dall’ovra electrica.» Ponderaziuns, co e nua retrer aua per far neiv, fan era las pendicularas Andermatt-Sedrun, sco quei che Silvio Schmid gi. «Impurtont en quei grau ei secapescha la damonda dallas auas restontas.» Quei vul gir conta aua che las ovras ston schar flessegiar dil flum giuadora per mantener fauna e flora. E Silvio Schmid fa attent als gronds lags d’accumulaziun ella vischinonza dallas pendicularas. «Sche nus savein retrer egl avegnir aua da quels lags gronds ei nies problem sligiaus.»

Ils proxims dis datti temperaturas da primavera. Ils meteorologs predian il pli migeivel di da Sogn Silvester dapi igl onn 1961. Mo grazia alla neiv artificiala vegnan las pendicularas dalla Surselva da tener sidretg lur menaschis. Ina alternativa ei da viandar. «Nus havein l’obligaziun da far il me­glier orda mintga situaziun», di il directur dallas pendicularas da Breil, Beat Zenklusen. «Grazia alla neiv artificiala che nus havein saviu producir ad uras uonn, savein nus ussa porscher bunas pistas da skis en nies territori. Quei cun excepziun d’entgins tschancuns che nus havein stuiu serrar per motivs da segirtad.» Era Anja Beivi, la menadra da marketing ed administraziun dallas pendicularas Sursaissa/Mundaun ei optimi­stica pils dis da Sogn Silvester e Daniev. «Ils stabiliments e la gronda part dallas pistas da Sursaissa-Vella ein en func­ziun. Ton en il territori da Sursaissa/Mundaun sco era a Breil/Vuorz/Andiast ein ils hotels e las habitaziuns da vacanzas occupadas dil tuttafatg. Ils hosps vegnan tuttina Il traffic da persunas els restaurants ed ellas stizuns dalla Surselva muossa che la gronda part dils hosps da vacanzas dils davos onns ein er uonn ella regiun. Quei vala per las regiuns dalla Foppa, dalla Lumnezia sco era per Mustér e Tujetsch. Il directur dallas pendicularas da Mustér, Stefan Arnold, ha detg a la FMR che sia interpresa registreschi tochen 1500 entradas per di. «Ils hosps ein cuntents e vesan che nus fagein nies pusseivel.» Ils responsabels dil territori da skis da Laax teman perfin che autras destina­ziuns ston serrar proximamain e che quels hosps vegnien lu a Laax u a Flem per ir cun skis: «En quei cass limitein nus eventualmain la vendita da cartas dil di», ha il post da medias dalla Arena Alva rispundiu alla FMR. Tut che spera sin il fevrer Tier las destinaziuns da skis dalla Surselva ein ins da l’opiniun ch’igl ei pli impurtont d’haver neiv entochen las vacanzas da fevrer. Beat Zenklusen, il directur da las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast ha manegiau, ch’ei seigi meglier d’haver bial’aura e pauca neiv ch’il cuntrari. «Ei fuss bia mender sche nus havessen neiv, mo macort’aura e tschaghera.» Las pendicularas Sursaissa-Mundaun porschan pusseivladads per pedunzas e pedunzs cun las sutgeras denter Valata – Cuolm Sura – Piz Mundaun. Ir a pei san ins era per liung dalla sutgera Wali – Stein. Era a Breil/Vuorz/Andiast, Mustér, Tujetsch ed a Laax datti vias da viandar terreinas e cuvretgas cun neiv sco alternativa agl ir cun skis. Dil tuttafatg verd eisi per liung dil runal Péra a Trun ed il runal da Tenna en Val Stussavgia. Quels dus indrezs ein serrai pil mument. La neiv untgescha il Grischun La buna novitad: Tenor ils meteorologs da SRF Meteo passan oz venderdis zacontas frontas la Svizra. Quellas savessen purtar empau neiv nova. La schliata novitad: La gronda part da quellas frontas untgeschan il Grischun. Sch’ei detti insumma neiv el Grischun, lura mo «in per scrottas», rapporta SRF Meteo. Tochen Sogn Silvester vegni ei adina pli cauld. Ins quenta cun teperaturas da 9 grads sin 2000 meters sur mar. E vitier vegn il favugn che tucca era parts dalla Surselva. Temperaturas da primavera sur Daniev Las previsiuns da l’aura muossan temperaturas da primavera el Grischun sur ils dis da Silvester e Daniev. Ins suppona ch’ei savessi dar il pli cauld di da Sogn Silvester dapi igl onn 1961. Gliez di havev’ins mesirau 12.8 grads a Cuera. Suenter ils dis da Nadal ch’ein gia stai fetg migeivels, ei la prognosa per la midada digl onn in’ulteriura sfida per las pendicularas. Ils responsabels dils territoris da skis ein tonaton optimistics. Il traffic da persunas en restaurants e stizuns dalla Surselva cumprova che la gronda part dils hosps da vacanzas ch’ein stai ils davos onns, ein puspei ella regiun. Las organisaziuns turisticas e las pendicularas sesprovan da porscher alternativas. A Sursaissa/Mun­daun datti pusseivladads per pedunzas e pedunzs cun las sutgeras denter Valata – Cuolm Sura - Piz Mundaun. Viandar san ins era per liung dalla sutgera Wali – Stein. Era a Mustér, Breil/Vuorz/Andiast ed a Laax datti vias da viandar terreinas e cuvretgas cun neiv. (fmr/mg) Relaziuns primavaunas da Silvester sin las cuorsas giu en la val

Ier ei stau a Morissen il marcau Daniev. La vischnaunca e Surselva Lumnezia Turissem han organisau il marcau per la 26avla gada. La bun’aura e la munconza da neiv ein stai d’engrau per la sentupada tradiziunala. «Il 26avel marcau Daniev lumnezian, quel dil 2020, ei a Morissen», havevan ils organisaturs annunziau a Lumbrein. Leu era la Lumnezia s’entupada ils 28 da december 2019 al 25avel. Suenter ha la pandemia mess sil tgau tut. Ier ha la tradiziun cuntinuau, sco sch’ei fuss stau ier. Suenter Lumbrein ei Morissen stau en roda da beneventar Lumnezianas e Lumnezians, famiglias, pèrs, gruppas d’enconuschents ed amitgs, hosps da vacanzas e glieud dall’entira Surselva. Dallas 2000 habitontas e habitonts dils otg vischinadis dalla vischnaunca Lumnezia ha strusch ina persuna muncau. Aschia ha ei perinagada pariu. Fuolas sin vias e plazs Il marcau Daniev ha entschiet allas 10.00. La squadra dils luvrers communals, cun Gabriel Sgier e Clau Bundi alla testa, havevan semtgau 48 stans per marcadonts, uniuns ed organisaziuns che eran s’annunziadas. La finala ein 45 da quels stai occupai. Entuorn il Vitg Su e gl’anteriur center communal dil vitg han ins saviu spassegiar pacific all’entschatta. Fuolas glieud el Vitg Su da Morissen. Las responsablas dalla canorta Cumbiniala en acziun, sen. la presidenta Corinne Weishaupt ed Elisabeth Lorez. Atmosfera amiez il Vitg Su da Morissen. Ina apicultura lumneziana ella rama. Martin Cabalzar e Marius Hublard (da dretg), autur e graficher dil cudisch dils toponims lumnezians. Ins ha saviu mirar, discuorer, salidar ed empruar. Per exempel caschiel da Ramosa, mèl da Surcasti, ligiongias da Vrin, admirar caussas d’artisanadi, e naturalmein era cumprar, quei e bia bia auter. Gl’artisanadi e products indigens han dominau. Grond’accoglientscha ha il stan dalla Fundaziun da cultura Lumnezia giu. Il president da quella, Martin Cabalzar, ha astgau presentar la novissima publicaziun, in cudisch ch’el segna sco autur. Il cudisch dils toponims ei actualmein il «bestseller» dallas publicaziuns novas. Igl ei in veritabel product lumnezian da 360 paginas, cun 110 fotografias dalla cultira e cuntrada, e 2000 nums locals. Ils pumpiers han giu bia lavur gl’entir gi cun re¬glar il traffic e direger ils autos sils paucs parcadis che eran a disposiziun. La vischnaunca haveva endrizzau in survetsch da transport naven da Cuschnaus e communicau quei bien e baul en tuts mieds. Tuttina ei bia glieud vegnida, silmeins tochen miezgi, cugl auto privat si el vitg. Enteifer in’ura e mesa eran vias e plazs fullanai. La bun’aura d’unviern – schetg, negin glatsch, buca memia freid – ha envidau da star en pei e sediscuorer. Bia glieud ha era profitau dad ir ella sala dil center communal nua ch’ins ha saviu guder ina ligiongia ni autras bunas caussas. L’anteriura Uniun da traffic Val Lumnezia ha fundau 1993 il marcau Daniev exact pil suandont intent: seveser e salidar in l’auter alla sava digl onn niev. Il marcau Daniev ei alternond els otg vischinadis. La davosa gada che la Lumnezia ei s’entupada a Morissen ei stau la fin da december 2012. Igl ei stau paucs gis avon che la fusiun mondi en vigur.

Suenter la pandemia han orchesters, chors e formaziuns envidau puspei a muments festivs pil temps d’advent e Nadal. In da quels ei staus gievgia sera ella baselgia da Vuorz. Sut il tetel «pasch» ei l’Uniun da cant sepresentada cun sia dirigenta Ursula Kobler ed il giuven organist da Stussavgia, Hans-Andrea Buchli. L’entrada ha gl’organist fatg cugl enconuschent «Schanfigger Hochzeitsmarsch», la cumposiziun da Hannes Meyer. Hans-Andrea Buchli, annada 1995, ei um da cultura polivalent. El suna l’orgla en diversas baselgias, fa musica da brass en ina formaziun cantunala, cumpona, meina reschia da teater ed accumpogna projects. Dasperas lavura el mintga gi sco mistergner ella sparta da metal. All’orgla dalla baselgia da Vuorz ha el sunau, denter auter, in arranschament ch’el ha fatg tiel toc festiv «Joy to the World» da G. F. Händel. Gl’auditori ha tedlau parts festivas, expressivas e cun dinamica. Gl’organist ha tratg, el vér senn dil plaid, tut ils registers. Nuotameins la dirigenta. Ursula Kobler diregia dapi biars onns l’Uniun da cant da Vuorz. Igl ei buca gl’emprem concert ch’ella porscha denter Nadal e Daniev cun siu chor. Avon sis onns haveva el cantau dil cunfiert, quella gada ei la pasch stada el center. Il chor da Vuorz duront il concert. Intimau da reflectar Ils bauns ella baselgia cun ses maletgs dil temps medieval tardiv ein stai pleins. Hosps ed indigens han vuliu guder in’ura meditativa. Quei ha il concert purschiu cun canzuns, orgla e flauta. Ella canzun «Siemis da Nadal» dad Alexi Nay e Marcus Hobi han ins udiu il text dalla secunda strofa: «Mintgin ha da magliar, negin ei en perschun. Ei dat buc pli uiara, pasch regi’uss il mund». Pasch ei pilver in siemi. La canzun ha intimau da reflectar. Memia savens emblidein nus d’engraziar, che nus astgein viver en ina tiara segira e beinstonta. Malgrad ch’ei dat glieud che sefetga e ch’ei fixada sin ina opiniun nunballucconta, savein nus tschintschar in cun l’auter. Pilpli stuein nus sligiar problems da luxus. Chor e dirigenta han buca fatg experiments cun interpretar il program. Il chor ha cantau il canon «Da pacem Domine» e schau resunar «Zenns da Vuorz», ina cuorta canzun dad Andrea de Groot-Veraguth. «Zenns da Nadal» ha tunau solemn ella versiun romontscha da Gion Dietrich. «Possi quella pasch divina reger uss e per adina, sur la mar e sur la tiara», han ins udiu. Regents dil mund che han contonschiu ina certa pussonza sefixeschan sin in’idea, in vul unir pievels, l’auter salvar il siu dil «nausch nuncartent». Igl ei nuot auter che malgiustia, odi e queidas da pussonza, quei che finescha savens culla canzun da buis e canuns. L'Uniun da cant Vuorz, alla fin dil concert. Tedlond ils tocs dall’Uniun da cant da Vuorz ha in ni l’auter fatg talas ponderaziuns. Per la pasch ei mintga singul carstgaun responsabels, ins sto buca dar la cuolpa mo a dictaturs. Pasch entscheiva teil pign, en famiglia, en vitg e quatier. En vesta alla scumiada digl onn ha il concert forsa saviu contribuir d’esser empau pli humiliteivels. La dirigenta Ursula Kobler ha envidau ils presents da separticipar al cant. La baselgia pleina ha cantau vigurusamein il canon «Dona nobis pacem». Ei hagi tunau veramein excellent, ha ella commentau alla fin. Gl’auditori ha gudiu la lecziun da pasch. Accentuau ha il chor quei cun intonar gl’offertori da Nadal «A quels da buna voluntad», ina cumposiziun da Gion Balzer Casanova e text da Mariano Tschuor. Ils aunghels han annunziau la nova dil Nievnaschiu, «pasch, legria e beinvuglientscha al mund el stgir», ha il chor cantau festivamein.

Denter Nadal e Daniev s’entaupa la populaziun sursilvana mintg’onn en divers loghens ad ina specia da cumin. Giuven e vegl, famiglias, uniuns e gruppaziuns gaudan las fieras. La FMR ha visitau il marcau Silvester a Breil. A Breil ha l’Uniun da commerci e professiun envidau vendergis, ils 30 da december a fiera. Sil «Tabor» dalla Surselva han entuorn 40 marcadonts, gruppas ed uniuns aviert suenter las 14.00 lur stans. Finamira eis ei da s’entupar, esser ensemen, guder ed era consumar. Model da quella fiera pudess quella da vinars da Glion esser. A Breil eis ei mintgamai stretg naven dalla casa-pervenda tochen ed entuorn il Cadruvi. Quei ei denton strusch in disavantatg. Ins sevesa, salida, resta pendius, bratta zacons plaids e gauda semplamein l’atmosfera. Ins ha gie peda. Empriu d'enconuscher Fausta piuniera La fiera d’uonn a Breil ei stada l’emprema suenter ina interrupziun da dus onns. Relaziuns idealas eis ei stau. Demai che la neiv muncava han biars hosps da vacanzas anflau l’alternativa. L’aura bletscha ha strusch pudiu lavagar il menaschi il gi avon s. Silvester. Tut ha constau, cunzun pils stans da vivonda e bubronda. Terscholas, pettas cun pera, tuargias, ligiongias e carn secca, naturalmein destilats cun dapli ni dameins procents, mo era biars auters products regiunals, han envidau da gustar. Ina gruppa sin via, denter hotel Alpina e casa pervenda. In vin-cauld, in punsch ni ina suppa da giutta han ins duvrau, pertgei enten far brin ha ei entschiet a plover pli ferm. Nuotameins quellas cundiziuns ei glieud sco mustgas circulada denter casa pervenda e hotel Alpina. Ins ha entupau pign e grond, jester e dumiesti. In dils stans ha tratg specialmein l’attenziun. In comite d’organisaziun ei vidlunder d’organisar l’occurrenza «Fausta piuniera – 150 onns turissem a Breil». Il Forum cultural Breil, Surselva Turissem e l’Uniun dramatia da Breil preparan il program giubilar, il comite d’organisaziun presidiescha Otmar Seiler. El center ei Fausta Capaul (1847-1927). Igl onn 1873, cun mo 26 onns, ha quella dunna progressiva aviert ina pensiun ella casa ch’ella haveva artau da ses geniturs. Ella ha instradau il turissem da stad a Breil. Al marcau Silvester ein ils commembers dil comite, Annadora Friberg, David Flepp e Werner Vincenz, stai al stan. Els han dau sclariment a numerus interessents. Ils representants dil comite "Fausta piuniera", culla fotografia da Fausta Capaul (1857-1927). Il 18avel marcau Silvester Amiez il stan ha ina fotografia da Fausta Capaul rendiu attent agl onn commemorativ. La dunna, fatschentada cun leger la Gasetta Romontscha, mira buca ella camera, mobein engiu. «La Fausta piuniera era ina dunna diligenta, emanzipada e remarcabla. Ella haveva maridau, e manteniu – da lezzas uras enzatgei extraordinari – siu num da famiglia,» ha Annadora Friberg raquintau. La commemoraziun «Faustra piuniera» en tschun parts entscheiva da gliendisdis-Tschuncheismas, ils 29 da matg 2023. In’exposiziun da maletgs ed ina inscenaziun teatral-musicala vegnan ad esser el center. Ina suppa da giutta ha scaldau els dus, sin Cadruvi a Breil. Il marcau Silvester a Breil ei staus uonn per la 18avla gada. L’Uniun da commerci e professiun (UCP) ha organisau quel cun niev slontsch e motivaziun. E la populaziun ha visitau el sco avon la pandemia. Il local, il genuin, gl’original dalla vischnaunca da Breil, dominescha mintgamai. Il marcau cuoza dil suentermiezgi tochen la sera allas otg. Il scharm special semuossa cu ei vegn stgir. Era alla fiera da Breil eis ei vegniu brattau novitads, fatg viva sin quei che varga e sin quei che spetga.

Da Silvester sin Daniev ha valiu en diversas vischnauncas in scamond dad arder fiugs artificials e schar ir rachetas. Aschia a Breil, Glion, Falera e Laax. Malgrad ch’el era communicaus ed annunziaus ad uras e sin divers canals, ha biars ignorau il scamond. «Igl ei strusch stau pusseivel da dar castitgs. El vitg eis ei stau pli ruasseivel che schiglioc, persuenter han ils pumpiers e la firma da segirtad e controlla constatau a Murschetg enorm bia rachetas», declara il schef digl uffeci da baghegiar da Laax, Augustin Calivers. El ei pertscharts ch’il persunal che la vischnaunca haveva incaricau, ha buca giu in sempel pensum la notg da s. Silvester. «Els han empruau da tschintschar culla glieud, ell’entira euforia ei quei stau nunpusseivel», rapporta el. Las autoritads da Laax havevan annunziau ad uras il scamond general dad arder fiugs artificials, ils turists han denton ignorau quel. Il placat dil scamond a Laax. Vischnaunca ha fatg tut il pusseivel Ins supplicheschi da respectar il scamond, «bien engraziament per risguardar quellas stipulaziuns tenor lescha da polizia», ha era la vischnaunca da Glion communicau ad uras. Il scamond da fiugs artificials vali pigl entir territori da vischnaunca, ils pumpiers vegnien a far controllas, ha era la suprastonza communala da Falera avisau els divers canals d’informaziun. A Laax haveva la suprastonza communala tarmess gl’october a finadina possessura e possessur da habitaziuns secundaras ina brev pertuccont il scamond. Ella ha communicar il decret dil pievel allas possessuras e possessurs da habitaziuns da vacanzas. Sco ei semuossa, han quellas buca dau vinavon andantamein la communicaziun als locaturs dallas habitaziuns. Miez settember ha la radunonza communala da Laax acceptau l’iniziativa dil pievel d’in scamond general da fiugs artificials. «La vischnaunca ha quess fatg tut il pusseivel. Forsa ha ei dau in tec pli pauc rachetas e caneras, mo atgnamein ha ei buca funcziunau», constatescha Arthur Cantieni. Il habitont da Staderas, in quatier ella vischinonza da Murschetg, manegia ch’ei drovi forsa aunc in onn, entochen ch’il scamond seigi clars a tuts. El haveva inoltrau l’iniziativa dil pievel ed ha era defendiu quella cun success alla radunonza communala. La suprastonza communala haveva fatg ina cunterproposta enviers l’iniziativa, e vuliu mantener, sco excepziun, il grond fiug artificial da s. Silvester sper il Lag Grond. Il pievel ha giavischau in scamond total. E lez ha, sco quei ch’ils organs da controlla han constatau, negin saviu catschar tras. Castigiau dus surpassaments Las restonzas da rachetas, bumbardem e ramplunem da s. Silvester. Culla medema situaziun sco a Laax ein ils organs da controlla stai confruntai a Glion. Leu ha il scamond da fiugs artificials valiu il tierz onn. Il menader dalla canzlia communala, Michael Spescha, raquenta da situaziuns sils plazs e dallas controllas la notg da s. Silvester. «Suenter che nus havevan ils davos onns admoniu la glieud che surpassaments vegnien el futur castigiai, ei quei stau uonn realitad», gi el. En dus cass da surpassaments, amiez il marcau da Glion, hagien ils organs dau il castitg da 100 francs. Il castitg ei staus negin impediment. «Ferton ch’ils controlladers eran vidlunder da scriver il formular da multa, mavan las rachetas ell’aria entuorn els», raquenta Michael Spescha. Ch’ei seigi scumandau da schar ir rachetas ed arder fiugs artificials savevan ils biars, mo quei han tuts ignorau. Il castitg da 100 francs ha fatg absolutamein negina impressiun, quella mesira ha era buca fatg mal als amaturs da rachetas e fiugs artificials.» Il castitg ha valiu quasi sco taxa da participaziun. Il castitg da 100 francs fa tenor ils organs da controlla buca mal a glieud che sto pagar el. Ell’entira Foppa han ins viu ed udiu, malgrad scamonds generals, bia canera, fiugs e glieud ord cadeina. «Ellas fracziuns eis ei uonn stau in bienton pli ruasseivel», remarca Michael Spescha. Persuenter buca a Glion, tut ei seconcentrau, semegliont sco a Laax-Murschetg, sil center cun bia glieud e rambazamba. «Ils organs da controlla han rapportau da situaziuns extremas e nunpusseivlas», gi Michael Spescha. La polizia cantunala ha buca susteniu ils organs da controlla civils. Mo per registrar ufficialmein las persunalias dallas persunas castigiadas vegnien ellas buca sil plaz, ha ella schau drizzar ora. Il pli paradox ei che las stizuns ella regiun han astgau vender rachetas e rauba da fiugs artificials. «Per far via e reglar claramein quei scamond da s. Silvester, druvass ei ina coordinaziun sur l’entira regiun, gie ei duvrass ina clara reglaziun cantunala», resumescha Michael Spescha.

La BVZ Holding SA culla Viafier Gornergrat e la Viafier Matterhorn Gottard sa mirar anavos sin in fetg bien secund miez onn 2022. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la prevista optimistica pil secund miez onn 2022 severificada. Il diember da passagiers naven da Zermatt ei staus cun rodund 665 000 ni per 58,9 % pli aults che duront la medema perioda da temps digl onn avon. La Viafier Matterhorn Gottard ha registrau il november 2022 schizun dapli passagiers ch’igl onn da record 2019. Ils emprems endisch meins dil 2022 ha la Viafier Matterhorn Gottard registrau 7,29 milliuns passagiers el traffic da persunas regiunal. Quei ei 31,4 % dapli ch’il medem temps digl onn avon. Ei seigi schizun dapli ch’igl onn da record 2019. La gronda cumpart da 80 entochen 90 % dils passagiers resplendi il basegns da quels da far in’excursiun ella natira ed els cuolms. In svilup fetg positiv vegn era constataus tiel Glacier Express. Vid quei tren d’aventura ein la Viafier retica e la Viafier Matterhorn Gottard participai mintgamai cun 50 %. L’occupaziun dil tren la secunda mesadad digl onn vargau ha gia bunamein contonschiu il stan d’avon la pandemia. Per saver dar il damogn alla gronda damonda seigi ei schizun stau necessari da schar circular trens supplementars dil Glacier Express denter Nadal e Daniev. Fetg tschercada seigi vinavon la «Excellence Class» introducida 2019. (cdm/fmr) Il Glacier Express ha success.

El rom dalla retscha d’arranschaments da «TujetschVivaCultura» ha liug mesjamna, ils 4 da schaner 2023 in referat cun Martin Cavegn. Il guardiaselvaschina ed ornitolog campester rapporta da sia lavur ella val e sias sentupadas cugl animal selvadi. A quella sera da referat e discussiun ein indigens e hosps da vacanzas envidai. Ella entscheiva allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Sedrun/Dulezi. (fmr/hh) Martin Cavegn referescha ella Sala Cristalla a Sedrun.

Cuort avon Nadal ha la direcziun dil gimnasi dalla claustra a Mustér relaschau la prefecta Barbara Kipfer. La visada da plazza ei vegnida publica entras ina contribuziun da RTR. En quella ha la pertuccada era priu posiziun. Sin damonda dalla FMR ha il rectur Tom Etter buca relatau detagls dils motivs dalla visada da plazza, mo tonaton detg: «La basa da confidonza muncava.» «Ella visada stat scret, che la direcziun hagi negina confidonza en mia prestaziun da lavur. Cun quei sai jeu entscheiver en nuot. A mi eis ei vegniu detg ch’jeu seigi buca la mumma dils affons e che quei (il gimnasti ed internat, la red.) seigi negina casa d’affons e giuvenils.» Quei ha Barbara Kipfer detg a Radio e Televisiun Rumantscha (RTR). Sco quei che RTR rapporta, hagi la visada da plazza procurau per irritaziun, ils geniturs seigien preoccupai. «Ils 22 da december 2022 ha Barbara Kipfer obteniu in telefon dil rectur dil gimnasi, Tom Etter. Ella stoppi cumparer per in discuos persunal en biro. En quei discuors seigi vegniu communicau alla dunna che fageva entochen lu la survigilonza dils affons e giuvenils egl internat, in’aschinumnada prefecta, che sia plazza vegni visada. La collaboraziun seigi terminada ed ella hagi in scamond d’access agl internet ed allas localitads dalla scola. Vitier vegni in scamond da discuorer culs affons digl internat e culs geniturs da quels», rapporta RTR. In mument extraordinari Che la visada da plazza ei succedida gest avon Nadal ha ses motivs, di il rectur dil gimnasi dalla claustra da Mustér, Tom Etter, sin damonda dalla FMR: «La basa da confidonza per ina cuntinuaziun dalla collaboraziun las proximas jamnas era semplamein buca pli dada. Nus havein buca saviu spitgar cun quella decisiun.» Ils motivs che han la fin finala menau a quella visada numna el buca: «Quei ei buca caussa dalla publicitad. Per motivs da dretg s’exprimin nus buca davart ils detagls da quella visada da plazza.» La direcziun dil gimnasi e digl internat hagi fatg tuttas examinaziuns giuridicas avon che prender la decisiun: «Naturalmein ch’il dretg da lavur e digl engaschament vegn respectaus.» Ina tala visada da plazza fetschien ins buca semplamein mo aschia, gliez fussi buca fetg professiunal. Ei seigi ina visada ordinaria. Tenor Tom Etter meini la direcziun dil gimnasi ed internat discussiuns culs geniturs ed affons pertuccai, aschilunsch che quels giavischien quei. Tenor Tom Etter ei la lavur el gimnasi ed internat garantida era suenter quella visada da plazza. Las incumbensas vegnien repartidas sillas collaboraturas ed ils collaboraturs, l’entschatta fevrer retuorni ina prefecta el team da lavur suenter in congedi per in viadi. Reglas vegnan applicadas Enviers RTR ha Barbara Kipfer puntuau ch’ei hagi dau difficultads denter la menadara digl internat ed entginas persunas dil team dalla survigilonza il davos temps. «Las propostas da far diever d’ina supervisiun, pia da procurar per sustegn d’ordeifer, hagien ton la menadra digl internat sco il rectur dil gimnasi renviau. En general pertuccan las differenzas la moda e maniera co tractar ils affons e giuvenils che vivan duront l’jamna egl internat. Entochen uss hagien ins giu ina tenuta da promover ina relaziun cus affons e giuvenils e da dar a quels sustegn e capientscha per lur problems. Uss emprovi la menadra d’introducir in sistem repressiv e da controlla», aschia Barbara Kipfer enviers RTR. La menadra digl internat ei Jenny Fry, la consorta dil rectur Tom Etter. Ella ademplescha quella funcziun dapi rodund in miez onn. «Las reglas digl internat ein buca vegnidas midadas ni novas, ellas vegnan ussa semplamein applicadas», puntuescha Tom Etter. Il gimnasi ed internat dalla claustra a Mustér. Leu frequentan il mument rodund 170 scolaras e scolars la scola media. Relaschada caschuna discussiuns La direcziun dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér ha relaschau la prefecta Barbara Kipfer. Ella ei s’exprimida en RTR pertuccont la visada succedida cuort avon Nadal. La FMR ha confruntau il rectur Tom Etter cun las constataziuns dad ella. Hans Huonder/FMR «La basa da confidonza per ina cuntinuaziun dalla collaboraziun las proximas jamnas era semplamein buca pli dada», di Tom Etter. Pli detagliadamein ha el buca vuliu s’exprimer: «Ils detagls dalla relaschada lein nus buca ofniar alla publicitad.» Sco quei che RTR ha rapportau denter Nadal e Daniev, ei la collaboraziun vegnida terminada e Barbara Kipfer hagi survegniu in scamond d’access agl internet ed allas localitads dalla scola. Vitier vegni in scamond da discuorer culs affons digl internat e culs geniturs. Barbara Kipfer da sia vart ha detg enviers RTR: «Ella visada stat scret, che la direcziun hagi negina confidonza en mia prestaziun da lavur. Cun quei sai jeu entscheiver en nuot.» En in scriver als affons e geniturs puntuescha Tom Etter: «Jeu deploreschel quei pass e sun pertscharts che las scolaras ed ils scolars cun ina stretga relaziun da confidonza tier dunna Kiepfer han grev da capir ed acceptar quella decisiun.» La decisiun seigi curdada suenter madira ponderaziun ed en cussegliaziun intensiva enteifer la direcziun dalla scola. «La basa da confidonza era semplamein buca pli dada.» Tom Etter, rectur dil gimnasi dalla claustra da Mustér

Denter Nadal e Daniev han enzacontas dunnas da Rueras fatg paun e terscholas el fuorn amiez il vitget e vendiu las buontads enteifer cuort temps.A caschun d’ina fiastetta han ellas purschiu suppa da giutta ed envidau da far in viva cun vin cauld. La gievgia vargada encunter sera er’ei vanzau gnanc ina miula pli. Las meisas da vendita ella «hetta» a Rueras eran ­vitas. «Nus sezzas havein aunc mai saviu prender a casa ina terschola. Oz havein nus vendiu 170 pauns e 60 terscholas e havessen saviu vender aunc dapli», ha Rita Cavegn detg. Semegliontas acziuns ha il vischinadi da Rueras gia organisau pliras ga. Sco l’actuara dil vischinadi di denton aunc mai denter Nadal e Daniev. Ensemen cun Marlis Decurtins (cassiera) e Bruno Berther (cauvitg), fuorma ella la suprastonza dil vischinadi da Rueras. Vischinadi activ Il vischinadi ei in’organisaziun activa ed organisescha adina puspei occurrenzas per rinforzar la cuminonza dallas habitontas e dils habitonts da Rueras mo era il contact culs hosps da vacanzas, possessurs da secundas habitaziuns e vischins d’auters vitgs. Mintga tschun onns envida il vischinadi da Rueras alla fiasta dil vitg cun program da divertiment ed ustria. Uonn eis ei puspei aschi lunsch e la siatavla fiasta dil vitg ha liug ils 26 d’uost 2023. Ulteriuras acziuns semegliontas ni era ina ga ir a magliar pulenta cun groma, dar troccas ed auter vegn organisau tenor pusseivladads. Buna cumpignia La davosa gievgia digl onn 2022 ein enzacontas dunnas da Rueras serimnadas la damaun allas 8.00 ella «hetta» amiez il vitg. Tenor Rita Cavegn ei far paun e terscholas da cuminonza divertent e flot. Las pastas havevan las dunnas gia preparau la mesjamna sera a casa. La damaun baul ha Bruno Berther scaldau en il fuorn, quei cuozza mintgamai circa duas uras entochen ch’il fuorn ha la temperatura giavischada. Aschia era il fuorn semtgaus sin ch’il paun era «levaus si» flot e bein. «Duront ch’il paun ei en fuorn gudin nus la cumpignia, ins astga denton buca secumblidar pertgei en aschia in fuorn brischa il paun spert», ha Rita Cavegn manegiau riend. Denteren seigi ei da mirar en fuorn e tenor basegns muentar il paun, pia per exempel prender da davos anavon e mirar che tuts vegnien cotgs e bials. La «hetta» Pli baul surveva la hetta al vischinadi per sbuglientar ils pors ils dis da mezca. Mo certs vischins possedevan il dretg da far diever da quella: «Quella casetta ei era stada biars onns il «pistregn» e las dunnas serimnavan leu enzacontas gadas ad onn per far lischiva», aschia Rita Cavegn. Avon strusch 30 onns han ils possessurs dils dretgs surdau la «hetta» al vischinadi. La casetta fuva pia gia antruras in liug che uneva e quella tradiziun han ils da Rueras schau reviver avon ina pulita roscha onns ed ei funcziuna aunc adina. La «hetta» po era vegnir affittada per far paun ni era per organisar fiastas da famiglia ed auter. A caschun dalla sentupada denter Nadal e Daniev ei la glieud vegnida da tuttas varts e ha gudiu da dar ina paterlada e star empau da cumpignia. Glieud da tuttas generaziuns ha schau gustar ina suppa da giutta e ha fatg in viva cun vin cauld. Il paun e las terscholas han ei saviu guder a casa, schau tener ditg han quellas buontads franc buc. Per schar vegnir secs ei il paun frestg ord fuorn numnadamein bia memia buns. Mhhhhm...in fuorn plein terscholas. Biars hosps ed indigens han gudiu la sentupada amiez Rueras. Il paun e las terscholas dallas dunnas dil vischinadi da Rueras han anflau spert cumpraders.

Sch’ins va sin viseta, ei quei cumbinau cun persunas ch’ins entaupa ni empren d’enconuscher. Sch’ins viseta ina caussa sa quei esser cumbinau cun concerts, exposiziuns ni sesidas. Ina viseta agl Archiv da stadi dil Grischun, per veser la purgameina da fundaziun dalla Ligia Grischa, ei enzatgei tut aparti. «Nus essan fetg leds ch’ei dat ils archivs culturals ellas regiuns, igl ei instituziuns impurtontas», declara Sandro Decurtins duront il discuors. El sesa en siu biro, ella tiarza alzada dil Karlihof a Cuera. Quei baghetg ha il cantun Grischun schau baghegiar gl’onn 1903 el stil dil temps, aposta sco sedia dalla biblioteca cantunala e digl archiv da stadi. Igl era pia buca la residenza d’ina famiglia aristocrata ch’ins ha midau en in edifeci administrativ. Da pliras talas dinastias conserva gl’archiv da stadi denton biaras actas e relaschs. Tscharner, de Mont, Castelberg, Capaul, Capol e Marchion ein mo entgins dils nums. Il pli grond relasch privat ei quel dalla famiglia de Salis. «Igl ei in exempel da parada. Ins di ch’ei seigi in dils pli bials archivs privats dalla Svizra», declara Sandro Decurtins. El ei vicearchivar e substitut digl archivari cantunal. Reto Weiss meina dapi gl’avrel 2012 quella partiziun digl Uffeci da cultura. Sandro Decurtins, ella cruna nr. 1 dil grond cumplex sutterran. Il plaz ei limitaus Dapi ch’el exista ha gl’Archiv da stadi rimnau numerus relaschs privats. El ha cunquei salvau ina enorma savida, enconuschientschas ed informaziuns che pertuccan nies cantun, sia cultura e sia populaziun. Duront decennis deva ei negins archivs culturals ellas regiuns, e las vischnauncas rimnavan buca activamein relaschs da famiglias. Tut era dependent dad archivaris da vischnaunca premurai e cun sensori per la historia. Ei dat singuls, sco per exempel Tarcisi Hendry a Tujetsch. Gl’archiv da stadi ei stau sur decennis l’adressa per deponer collecziuns d’actas e fotografias. Oz ein ils responsabels leds che archivs culturals ellas regiuns sustegnan quels sforzs. «Sch’ei dat in relasch, vegn quel tenius ensemen e buca zavraus», declara Sandro Decurtins. In dils plans dalla correcziun dil Rein, fatgs da Richard Lanicca. Aunc adina retscheiva gl’archiv da stadi damondas da deponder actas. Quei ch’ei d’impurtonza surregiunala accepta el bugen, era sch’il plaz ei daventaus scarts. Sco quei ch’il vicearchivari conferma, ein ins arrivaus als cunfins. «Nus essan vidlunder da planisar in engrondiment», declara el. Dil fotograf Ildefons Decurtins Las archivalias el tschalèr schurmegiau dil Karlihof ein cunzun actas ufficialas dil cantun, igl ein treis quarts da tut quei ch’ei deponiu. Ina quarta ein relaschs privats, igl ei ina partiziun vasta e zun reha. La collecziun includa actas, brevs, purgameinas, plans, fotografias, ed auter. «Nossa rimnada da fotografias ha entschiet bia pli baul che quella dalla ‘Fotostiftung Graubünden’», declara Sandro Decurtins. Ina dallas collecziuns ei quella dil fotograf Ildefons Decurtins da Mustér. Auters gronds relaschs derivan dils fotografs Salzborn, Meisser e Feuerstein. Buca fotografias, mobein actas e documents, anfl’ins era da diversas persunalitads sursilvanas. Per exempel dil miedi Aluis Teofil Tuor (1873-1939), da mistral Giusep Demont da Sevgein (1884-1975), ni dil promotur dil romontsch Gian Caduff (1899-1994), oriund da Flond. Sch’igl archiv da stadi fuss buca staus aviarts per quels e numerus auters, fussen gronds scazis i a piarder. Biars rimnaders privats rimnavan buca per posseder, mobein per salvar historia e savida. Aschia ha gl’urer Gieri Casura (1877-1939) da Glion preservau gl’archiv dalla famiglia Castelli à San Nazzaro. Il 17 e 18avel tschentaner fuva ella ina dinastia d’influenza e pussonza ella Foppa. Quei archiv ha anflau – per cletg – la via el archiv da stadi a Cuera, grazia al donatur Gieri Casura. Testament da Tello maunca Duront la girada el vast tschalèr cun sias 7000 crunas ha Sandro Decurtins mussau era in document stabilius avon 600 onns. Tut impressiunaus stattan ins avon il contract dalla Ligia Grischa. Il vicearchivari ha aviert la scatla e priu ora cun vons alvs percautamein la purgameina. Ed ussa s’immaginesch’ins la sentupada dils 16 da mars 1424. Gl’igl avat da Mustér Pieder da Pultengia, ils signurs da Razén Hans, Heinrich ed Ulrich, il cont Hans de Sax-Mesauc ed il cont Hugo da Werdenberg-Heiligenberg, ensemen culs representants dallas dertgiras, mistrals e vischinadis dalla Surselva, da Valrein e Schons. Els han fixau quei gi solemnamein il contract d’allianza. La purgameina dils 16 da mars 1424, culs sigils da Pieder da Pultengia ed ils auters participonts. Il testament digl uestg Tello digl onn 765 ein buca egl archiv da stadi. «Igl ei ina archivalia digl uestgiu, e buca dil stadi», motivescha Sandro Decurtins. Gl’original existi dil reminent gnanc pli, ei detti mo pli copias da quei renomau document, declara el. Persuenter ei in auter testament conservaus a Cuera. Igl ei il pli vegl digl entir inventari da tschiensmellis documents. «Quella purgameina digl onn 1209 han ins anflau els mirs d’ina casa a Chapella ell’Engiadin’aulta», declara il vicearchivari. Igl ei ina purgameina screta en latin en ina bellezia scartira. «Nossa rimnada cumpeglia denton era documents novs», renda el attent e pren ord in’autra cruna la scatla d’ina documentaziun fatga 783 onns pli tard cul computer. Igl ei las actas digl emprem «Bündner Solo- und Quartettwettbewerb für Blechblasinstrumente», la concurrenza ch’ei stada ils 24 d’october 1992 a Sagogn. Il pli vegl document, in testament digl onn 1209, da Chapella sper S-chanf. Co gl’Archiv da stadi ei organisaus Gl’Archiv da stadi al Karlihof a Cuera ei gl’archiv dil cantun Grischun. Cheu ein las actas dallas Treis Ligias conservadas tochen tier il davos protocol dil 2022 dalla regenza. Gl’archiv da stadi dil Grischun sebasa silla lescha cantunala davart la gestiun da documents e l’archivaziun ed ei ina partiziun digl Uffeci da cultura. Quel fa part dil Departament d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient da cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Gl’archiv da stadi lavura buca el zuppau e davos portas serradas. Igl ei in survetsch accessibel ad in e scadin. Ils documents ein per part cataloghisai a moda fetg detagliada, per part era mo en fuorma da survestas. Ils registers ein publicai sco pdf silla pagina d’internet digl archiv. In mied d’encurir impurtont ei la banca da datas ch’ei medemamein accessibla egl internet. Dapli informaziuns mira www.sag.gr.ch

Dapresent battan las meglieras curridras ed ils megliers curriders al Tour de ski da cuorsa liunga. Allas duas empremas concurrenzas da quellas cuorsas dil Cup mundial ha era Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch saviu separticipar. Per el ei il temps culs megliers Svizzers staus zun prezius. Il Tour de ski ei partius en Val Müstair. Leu ha Swiss Ski giu in contingent special da curridras e curriders. Quei ei normal ella tiara nua che las cuorsas han liug. Cla-­Ursin Nufer (21) ha profitau da quella clausula. El ha saviu separticipar allas duas empremas concurrenzas: il sprint per l’entschatta dil tour e silsuenter la cuorsa da 10 km. El prolog dil sprint eis el daventaus 68avel, ella ­cuorsa da 10 km schizun 63avel da rodund 100 participonts. Sia bilanza ei fetg positiva: «Jeu sun fetg cuntents cun quellas ­rangaziuns.» Laud ha el era survegniu persuenter dils trenaders e da siu team da servis. Ella cuorsa da 10 km eis el staus il quart meglier Svizzer. Buns discuors «Normalmein ein ils megliers atlets svizzers per sesezs en in hotel, ils ulteriurs en in auter. En Val Müstair ei quei stau auter, nus havein giu dimora el medem hotel», di Cla-Ursin Nufer che ha giu sia premiera el Cup mundial il december 2021 a Tavau. Aschia seigi sepurschiu uonn la caschun da discuorer culs megliers: «Jeu hai nezegiau stediamein quels discuors e vuliu saver dad els co els sepreparan per las cuorsas e tgei tactica ch’els han en quellas. Per mei sco giuven currider ein quels discuors stai fetg impurtonts ed enrihonts.» Ils cussegls tactics obteni ha Cla-Ursin Nufer saviu nezegiar per la cuorsa da 10 km ed il quen ei ius si bein: «Jeu havevel respect da quella cuorsa. Hai empruau da tener petg las duas empremas rundas e la fin finala attaccau tenor meglier saver e puder ella davosa runda.» Aschia ha el saviu distanziar plirs collegas svizzers, denter auter Beda Klee e Roman Furger, omisdus commembers dil cader A da Swiss Ski. Cla-Ursin Nufer ha spiars 2 minutas e 35 secundas sil victur Johannes Hoesflot Klaebo, il meglier currider dil mund. Quella buna rangaziun hagi dau ad el segirtad, di il commember dil cader C da Swiss Ski: «Igl ei segiramein ina buna basa pil futur.» Aunc potenzial da migliur Cla-Ursin Nufer che ha munchentau igl unviern passau pli u meins tuttas concurrenzas pervia d’ina grippa, ei perschuadius da haver fatg uss in pass anavon. Tonaton vesa el aunc potenzial da migliur: «La cundiziun san ins adina migliurar. Jeu vesel denton aunc pusseivladads ella tactica, pia co parter en las forzas duront la cuorsa, cu spargnar energia e cu attaccar.» La fin da quest’jamna suondan las proximas impurtontas cuorsas pil Tuatschin. Ad Oberstdorf en Germania han liug concurrenzas dil Cup Continental e quellas ein decisivas per la qualificaziun pil campiunadi mundial dallas curridras e dils curriders sut 23 onns la fin da schaner ed entschatta fevrer 2023 a Whistler en Canada. Cla-Ursin Nufer ha gia contonschiu in resultat che segirescha ad el la qualificaziun: «Uss drov’jeu aunc in ulteriur bien resultat e lu duess jeu vegnir selecziunaus definitivamein.» Igl onn vargau ha Cla-Ursin Nufer munchentau ils campiunadis mundials dils juniors pervia da maldispostadad, avon dus onns eis el separticipaus a quels dils curriders sut 20 onns. Ad Oberstdorf spetgan in sprint ed ina cuorsa da distanza el stil classic sils curriders. Suenter ils campiunadis mundials U23 spera Cla-Ursin Nufer da saver separticipar questa stagiun aunc ina ga ad ina ni l’autra cuorsa dil Cup mundial. Ils campiunadis mundials dils juniors hagien ussa denton absoluta prioritad: «Jeu sun empau staunchels suenter las cuorsas en Val ­Müstair, mo schiglioc fits ed optimists, damai che la cundiziun constat.» Il Tuatschin Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski.

Ils 27 da schaner 2023 decidan treis vischnauncas dalla Foppa sch’ellas vulan maridar. Las preparativas leutier han entschiet avon dus onns. Ier han las casadas da Laax, Sagogn e Schluein retschiert il messadi per la votaziun da fusiun. «Ina fusiun da vischnauncas mitighescha la situaziun en general difficila d’occupar ils posts els gremis communals che ston ultra da quei ademplir pretensiuns adina pli aultas», scrivan ils presidents communals da Laax, Sagogn e Schluein. Franz Gschwend, Thomas Candrian e Ralf Schlaepfer han suttascret la prefaziun dil messadi che votantas e votants han retschiert ier en casa. «Nus essan perschuadi ch’ina fusiun creescha ina ferma vischnaunca pil futur», fineschan els il text introductiv. Ina fusiun rinforzi la posiziun, las vischnauncas sappien far valer meglier ils interess communals enviers il cantun e las corporaziuns regiunalas. Meglieras cundiziuns da basa Il carnet cul messadi dalla votaziun ei distribuius a Laax, Sagogn e Schluein. Sin 16 paginas, mintgamai en lungatg romontsch e tudestg, presenta la broschura il project. La fusiun augmenti las sinergias e porschi numerusas novas schanzas per las vischnauncas e bia avantatgs per las habitontas ed ils habitonts. La populaziun sappi profitar dalla purschida multifara da tuttas vischnauncas, da novs projects e da meglieras cundiziuns da basa per mistregn, agricultura, turissem, infrastructura, sco era da survetschs professiunals dall’administraziun communala. L’idea d’ina fusiun deriva oriundamein dils presidents communals da Laax e Sagogn. Sin fundament da reacziuns dallas vischnauncas vischinas han ins involvau era Falera e Schluein e sviluppau vinavon in preproject. Ils 18 da zercladur 2020 ha la radunonza communala da Falera refusau ina participaziun, las autras treis suprastonzas han decidiu da cuntinuar. Ina gruppa da project ed ina da lavur cun varga 30 persunas han elaborau ideas, finamiras e cundiziuns da basa per ina fusiun. Ils 25 da zercladur 2022 han ellas presentau ils resultats alla populaziun. Dil rapport final culs detagls han las suprastonzas ed il meinaproject Adrian Wolf informau gl’october vargau. Opposiziun ei seformada El messadi che votantas e votants han retschiert ier motiveschan las autoritads las finamiras concretas. Ei valien el futur per exempel tariffas d’indigens per bus local, sport da skis e da stad. Buca il davos profiteschien las uniuns d’in ferm sustegn dalla Fundaziun Pro Laax. Las treis vischnauncas profiteschien plinavon ina da l’autra ton els secturs mistregn, agricultura e turissem, sco era en damondas dalla planisaziun dil terren e dallas colligiaziuns dil traffic. «Projects d’infrastructura san vegnir realisai ensemen el liug ch’ei adattaus il meglier», san ins eleger tiels sis puncts dallas finamiras. Il messadi dat ina survesta cuorta, denter auter dalla cunvegna da fusiun, dall’organisaziun politica nova cugl uoppen e la definiziun dil romontsch sco lungatg ufficial e da scola. La preit da placats a Laax dat risposta sil messadi d'ina fusiun. En general resumescha il messadi per la votaziun dils 27 da schaner 2023 tuttas informaziuns che las autoritads han presentau gl’october alla populaziun. Suenter quellas ha l’opposiziun entschiet a sereghegliar. Actualmein constatesch’ins undas detg furibundas en connex cul project. Brevs da lecturs indicheschan che parts dalla populaziun, oravontut da Laax, ha resalvas. Leu ei in comite seformaus, ins damonda sch’ei seigi prudent ch’in construct communal creschi e daventi adina pli nunsurveseivel. «Adina pli grond ed anomim», san ins leger sin in placat che penda. Era las medias socialas distribueschan diversas informaziuns encunter la fusiun. El messadi hagi el buca anflau motivs perschuadents che savessien purtar avantatgs alla vischnaunca da Laax, scriva gl’autur d’ina brev da lecturs, ina vischnaunca che tonschi dil Rein tochen sil Vorab seigi negin argument plausibel per fusiunar, manegia el. Entochen ils 27 da schaner vegnan las auas a tschallatar pulitamein a Laax, Sagogn e Schluein pervia da quell’impurtonta decisiun.

Avon prest sis onns ha ina famiglia da Turitg cumprau ina mesa casa cun clavau a Vignogn. Duront la renovaziun ha ei dau bialas surpresas. Els seigien fetg cuntents co ei seigi gartegiau da renovar la casa, ed els sesentien era fetg bein en lur igniv a Vignogn, han ils proprietaris declarau sin esch-casa cun salidar la viseta. Isabelle Frey-Wagner e Carsten Wagner han passentau cun lur treis affons la scumiada digl onn a Vignogn. La famiglia ha gudiu l’emprema gada endretg lur domicil da vacanzas ch’ei ussa renovaus. Gl'orsal datescha 1830 Igl ei per els in refugi amiez la Lumnezia. Carsten Wagner lavura a Turitg sco professer da fisiologia all’universitad. «Dapi l’affonza enconuschel jeu la regiun, nus passentavan cun nos geniturs gi lu las vacanzas cheu», gi il patrun-casa. Pli tard ha el fatg a Glion in praticum el spital regiunal ed ils ligioms ein vegni aunc pli ferms. Per sia atgna famiglia ha el finalmein anflau in agen domicil a Vignogn. Gl’emprem hagien els priu la casa a tscheins, lu, avon prest sis onns, han els giu la caschun da cumprar quella. Igl ei buca ina casa luxeriusa, mobein ina mesa-casa cun clavau e nuegl. Gl’orsal sut il tetgal datescha 1830 sco onn da construcziun. Isabelle Frey Wagner e siu consort ein spir laud pertuccont la collaboraziun culs mistergners indigens. «Quei ein mund en cumparegliaziun culla Bassa», han omisdus remarcau. Naven dil scrinari, il pictur, il tschentapegnas e gl’installatur sanitar hagien tuts tratg vid il medem sughet, adina hagien els giu contact cullas medemas persunas, ins hagi era saviu discutar da quei e tschei giavisch. Il bab da Carsten Wagner, in architect dalla Tiaratudestga, ha planisau e menau precautamein la renovaziun. Sco antruras usitau, eran las localitads d’ina casa dubla buca separadas claramein naven dil tetgal tochen tiel tschaler. Ina combra, parts dalla stiva e dil surcombras tunschevan ella mesa-casa dils vischins, il cuntrari medemamein. La stiva a Vignogn cullas intarsias che eran zuppadas davos la colur. Intarsias el tablegiau Per saver renovar han las duas partidas stuiu secunvegnir e separar claramein il schischom. Il settember vargau ha la famiglia Wagner organisau ina fiasta da ventschida per vischins, anteriurs proprietaris e mistergners participai. Ils possessurs han vuliu mussar co la renovaziun ei gartegiada. Tgi che renovescha ina casa veglia ella construcziun da stric sto quintar cun surpresas. Talas han buca muncau tier quei project. Oravontut positivas, ha la famiglia constatau. «En stiva havein nus schau allontanar la colur dallas preits e dil plantschiu. Leu ha ei dau la surpresa pli legreivla», raquenta Isabella Frey Wagner. Il pictur hagi telefonau e communicau che intarsias seigien vegnidas neunavon. Ils anteriurs possessurs ch’ein carschi si en quella casa han smarvegliau. Mai havessen els sminau talas decoraziuns el lenn dalla stiva. La casa purila Sut Baselgia a Vignogn, culla part dretga ch'ei renovada. Ina casa nova mettevan possessurs e construiders pli baul adina sut la protecziun divina. Vid las biaras casas-lenn construidas il 16avel tochen 19avel tschentaner vesan ins ils medems simbols. Jesus, Maria e Joseph entagliavan ins denton per ordinari vid las travs exteriuras, e buca en stiva. Las intarsias tschentadas el lenn decoreschan ussa la stiva clara. La gronda meisa sut las finiastras, il puffen vid la preit seniester dall’entrada e la pegna-scalegl davos gl’esch ein mobiglias che cumpleteschan puspei l’anteriura stiva da purs. Igl ei las mobiglias tipicas dallas stivas da purs. Il puffen e la meisa han ils possessurs anflau en ina brocca d’antiquitads giu la Bassa. «Ins ha getg a nus che quei derivi dalla Surselva», raquenta Isabelle Frey Wagner. «Ussa ein quellas mobiglias returnadas», commentescha siu um.

Biars giuvens e giuvnas, sco era vegls e veglias han il sentiment, che quei regal dalla sanadad resti per adina. Las fins d’jamna festivar tochen la damaun, durmir 2–3 uras, la damaun avon luvrar in energy drink e Marlboro cotschnas. La giuventetgna ha il sentiment d’esser nunrumpeivla e ch’il mund giri mo entuorn ella. Club enstagl baselgia, smarties enstagl la hostia e viver young wild and free enstagl da viver prudent. La glieud drova schon daditg buc pli igl agid da surengiu. Ei dat gie Instagram che benedescha l’olma, ei dat Tiktok che nutrescha nos patratgs ed ei dat Youtube che muossa la dretga via. «Tgi drova schon dad x zatgi auter agid», tertgein nus, «jeu sun gie aunc giuvens e cun mei schabegia nuot.» Gie, quei vai era schon fatg atras. Probabel sundel buc il sulet. Quei enconuscha forsa in ni l’auter. Onns en ed onns ora funcziuna tut semplamein da sez: scola, job, collegas, carriera, party, relaziuns, amur, temps liber. E tuttenina. Gie tuttenina vegn ins malsauns. Ina greva grippa, ina ruttadira, forsa survegns in’attacca dil tschurvi, forsa long covid, forsa diabetes ni schiglioc x zatgei. Ei dat aschi biaras pusseivladas da daventar dad ina persuna sauna ad ina malsauna. E quei ei buc mo tier ils vegls, mobein era tier la giuventetgna. Ed ord il nuot. Tuttenina. Gie tuttenina daventan caussas sco Tiktok, sortida, fashion, la veta selvadia e nunreligiusa secunda prioritad. Tut il bi e bien vegn mess dalla vart. Ei va mo pli per vegnir sauns. Cun scher lu sil canapè, far giu nas cun grippa, ni duront ch’ins schai en letg cun ina malsogna, ni el spital cun zatgei gravond … en quei mument patratgan biars vida Diu. Tuttenina eis el en nos patratgs, ni magari perfin en nos plaids, e lu schein nus: «O Dieus pertgiri, car Diu, fai mei puspei sauns. Jeu fagess tut persuenter. Fai schi bien, Diu, lai daventar mei sauns.» Nus rugein tier ina pussonza pli gronda per spert puspei saver turnar el mintgadi. E duront ch’ins enquera igl agid tier Diu, sedamond’ins el medem mument, sche quei ei atgnamein ok, da rugar per vegnir sauns. Ins sedamonda, schebein Diu gidi tuttina, schebein el sappi, ch’ins roga normalmein buc. Ins spera ch’el smacchi giu in egl, e fetschi ins sauns. Pliras gadas schein nus lu: «Sch’jeu vegnel puspei sauns, lu vegn jeu era vinavon ad engraziar e rugar tier Diu. Jeu semigliurel.» Il temps passa la finfinala, ed ins vegn el meglier cass puspei fits, frestgs e sauns. Ord la construcziun: «Sch’jeu vegn lu puspei fits, fetschel vinavon mias oraziuns», eisi vegniu nuot. Ins viva puspei ella veta electrisada e considerescha tut quei che vegn sco normal. Far oraziun tuschein nus sin damaun. Mirar netflix, gliez fagein nus oz. Ed aschia vivin nus vinavon, entochen che la proxima grippa ni la proxima malsogna vegn. E lu vegn zacu la surproxima e la sursurproxima malsogna. E nus schein lu adina puspei il medem: «Oh, vess jeu mo schon rugau avon. Lu vess Diu segir pertgirau mei da quei mal. Vess jeu mo buc calau da far oraziuns tschella gada cura ch’jeu erel malsauns. Diu, fai mei sauns. Fai schi bien.» Ivo Orlik (29) frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Ils davos dus onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant tschintg onns ha il Sursilvan lavurà tar RTR sco moderatur da radio e da l’emissiun Minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto». En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La fin dall’jamna vargada ha giu liug a Maloja ina concurrenza da cuorsa liunga el rom dil Cup nordic Raiffeisen dil Grischun. En concurrenza ein era entgin(a)s Sursilvanas e Sursilvans stai. Las meglieras prestaziuns ein reussidas a Laurin Elvedi dil Club da skis Castrisch (4. rang ella categoria buobs sut 8 onns), Andrina Bisquolm dil Club da skis Trun (4. rang ella categoria buobas sut 10 onns), Elia Bisquolm dil Club da skis Trun (7. rang ella categoria buobs sut 14 onns) ed Otavia Vonplon dil Club da skis Castrisch (7. rang ella categoria buobas sut 14 onns). Ella categoria dils mattatschs sut 16 onns ei Tylan Michel dil Club da skis Trin daventaus excellent tierz. Luca Deplazes dil Club da skis Trun ei daventaus siatavel en quella categoria e Heikki Piali dil Club da skis Trin dieschavel. Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ei daventaus bien sisavel ella categoria dils juniors sut 20 onns. Las proximas concurrenzas dil Cup nordic Raiffeisen han liug miez schaner a Lai. Leu vegnan ils dis da «Giuventetgna e Sport» arranschai cun ina cuorsa singula ed ina concurrenza da staffetta sco era il Planoirino. Sil program ei leu era la cuorsa dil Planoiras aschilunsch che las cundiziuns da neiv lubeschan ei. (fmr/hh)

Il project dalla punt pendenta a Mustér ei calculaus cun cuosts da construcziun da 1,8 milliuns francs. Rodund ina quarta dalla summa ei rimnada definitivamein. Suenter ch’il cantun ha approbau la revisiun dalla planisaziun locala che pertucca quei project, suonda ussa la damonda da baghegiar. Ella vegn inoltrada mardis proxim. Il davos temps eis ei stau rausseivel entuorn il project dalla punt pendenta a Mustér, silmeins ella publicitad. Davos las culissas eis ei denton vegniu luvrau mordio e cun tutta speronza da saver realisar la punt da Sontga Gada sur il Rein anteriur entochen sut Mompé Medel. Engaschi han ils iniziants e gidonters mussau ils davos meins surtut enten rimnar daners. «Entochen uss havein nus garanzias per 400 000 francs. Quei ei tut daners da privats ni fatschentas dalla regiun», di Christian Loretz che presidiescha l’Uniun la pendenta che dumbra il mument 189 commembras e commembers. Ils daners ein aunc buca sin in conto dall’uniun, mobein garanti sin fundament da cunvegnientschas: «Quei mument che nus havein garantiu la finanziaziun savein nus retrer els.» Aunc 1,4 milliuns francs La finamira dall’uniun era d’animar 100 singuls ni fatschentas da finanziar in meter per 1000 francs vid la punt nova entochen la fin 2022. «Cun 101 havein nus contonschiu quella finamira ed ussa essan nus tier 106. La finamira ei pia contonschida, mo quella summa tonscha deplorablamein aunc buca», di Christian Loretz plein optimissem che la finanziaziun reusseschi. La finamira finala ei da vender 270 meters à mintgamai 1000 francs. Ina gronda part dalla finanziaziun vul e sto l’uniun denton cuvierer cun contribuziuns d’autras varts: «Nus patertgein en emprema lingia vid il maun public. Cul cantun essan nus gia en discussiun. Mo lu sperein nus era sin sustegn dalla vischnaunca da Mustér, las vischnauncas vischinontas e fundaziuns. Pliras fundaziuns vulan veser igl emprem ina lubientscha da baghegiar.» Il giavisch dall’uniun fuss ei era da saver recaltgar in sponsur grond: «Nus patertgein vid in da 100 000 francs. Mo quei ei fetg grev.» En dretg da baghegiar Suenter che la vischnaunca ha scaffiu la basa legala per la construcziun dalla punt el rom dalla revisiun dalla planisaziun locala, ei quella era vegnida approbada dil cantun. Las davosas jamnas ei il dretg da baghegiar e da passadi vegnius reglaus culs proprietaris da terren. Sco quei che Christian Loretz di, ein quels dretgs tuts sut tetg. Suenter ch’il project sco tal dalla punt ei vegnius preexaminaus da cantun e vischnaunca, ei la damonda da baghegiar vegnida preparada. «Mardis proxim vegnin nus ad inoltrar ella alla vischnaunca da Mustér», di Christian Loretz. Grazia allas preexaminaziuns quenta el buca cun resistenza pli gronda. Realisaziun igl onn 2024 La finamira dall’Uniun la pendenta ei da construir la punt igl onn 2024. Per che quei seigi pusseivel, sto la finanziaziun esser garantida entochen la fin dalla stad. «Tut sto ir relativamein spert. Sche nus lein baghegiar l’auter onn stuein nus empustar las sugas d’itschal per la punt il settember da quest onn. Cass cuntrari eis ei buca garantiu ch’il material stetti a disposiziun ad uras», constatescha Christian Loretz. Il consorzi che construescha il tgierp dalla punt ei definius. Ei setracta dalla cuminonza da lavur Jakob – Pfeifer – Von Rotz & Wiedemar AG ch’ei vegnida eligida persuenter igl atun entras l’uniun. Sco quei che Christian Loretz di, ha mintga singula da quellas treis interpresas dalla cuminonza ina cumpetenza speciala enten realisar punts pendentas. En tut eran quater projects vegni inoltrai all’uniun. Las lavurs da fundament dalla punt ein aunc buca stadas publicadas. Ellas ein planisadas e duein – sche zaco pusseivel – vegnir surdadas ad interpresas localas. Igl ei previu da schar offerir quellas lavurs igl atun ni unviern vegnent, quei mument che la realisaziun dil project ei garantida. 100 meters sur il Rein anteriur Cun ina lunghezia da rodund 300 m ed in’altezia maximala da 100 m duei la punt pendenta da Sontga Gada entochen Mompé Medel daventar ina dallas pli spectacularas en Svizra. La construcziun succeda cun sugas d’itschal. Il plantschiu dalla punt ei ord garter. Dalla vart segireschan garters e sugas ils viandonts. Ferton ch’il liug pigl access silla punt ei restaus sco previu antruras sper la baselgia da s. Gada, ha ei dau ina midada dalla vart da Mompé Medel. «Leu essan nus uss en in punct pli a bass che previu, damai che la pendenza dalla punt fuss schiglioc stada memia gronda. Ussa vegnin nus direct el liug culla senda da viandar», di Christian Loretz che lauda il grond engaschament dalla suprastonza dall’uniun che dumbra 12 commembers. Visualisaziun dalla punt pendenta sur il Rein anteriur denter Sontga Gada e Mompé Medel a Mustér. Project punt pendenta s’avonza L’autra jamna vegn la damonda da baghegiar per la punt pendenta da Sontga Gada a Mompé Medel a Mustér inoltrada alla vischnaunca. La finanziaziun dil project cun cuosts da 1,8 milliuns francs ei denton aunc buca garantida. Hans Huonder/FMR Sco quei ch’il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei reussiu da rimnar entochen ussa ­400 000 francs. 1,4 milliuns mauncan pia aunc e quels vul l’uniun recaltgar d’ulteriuras persunas e fatschentas, mo surtut era dil cantun, vischnauncas e fundaziuns. Christian Loretz spera che la lubientscha da baghegiar vegni concedida entochen la stad: «La finamira ei da haver reglau la finanziaziun entochen la fin dalla stad. Per che nus sappien entscheiver cullas lavurs da construcziun l’auter onn, stuein nus empustar las sugas d’itschal il settember.» Cun ina lunghezia da rodund 300 m ed in’altezia maximala da 100 m sur il Rein anteriur duei la punt pendenta a Mustér esser ina dallas spectacularas en Svizra. La construcziun succeda cun sugas d’itschal. Il plantschiu dalla punt duei consister da garter, aschi bein sco las varts che vegnan sustenidas da sugas. La punt duei far la colligiaziun da Sontga Gada cugl uclaun da Mompé Medel e la senda da viandar. «La finamira ei da haver reglau la finanziaziun entochen la fin dalla stad.» Christian Loretz, president dall’Uniun la pendenta

Igl unviern migeivel periclitescha ils aviuls e las raccoltas. Las temperaturas fan cambrolas, ein memia aultas per da quei temps e midan spert, quei fa gronds fastedis als aviuls che drovan uss il dubel dil nutriment usitau. «Jeu sun staus il gliendisdis tier mes aviuls, ei sgolan ora ed ein activs e quei ei bia ­memia baul. Ei portan gia en pollas, enzatgei aschia hai jeu aunc mai viu el de­cuors dils 22 onns ch’jeu sun apicultur», di Raymond Schnoz. Igl apicultur da Mustér ei controllader digl Uffeci per la segirtad da victualias e per la sanadad d’animals dil cantun Grischun. El sensibilisescha en sia funcziun er ils auters apiculturs dad esser attents e controllar ils pievels. Ils apiculturs dalla regiun s’entaupien ina ga il meins per discutar e brattar meinis. Las controllas dueigien denton buca vegnir fatgas da temperaturas memia bassas. Lu duessi ins buca disturbar ils aviuls, autruisa vegnien ei ord la trocla. Insects sensibels Raymond Schnoz ha controllau ses pievels quei gliendisdis e constatau ch’ei dat aviuls che sgolan gia ora. Quei fetschien ei tier temperaturas d’entuorn 9 – 10 grads. «In ulteriur problem ei che las temperaturas varieschan magari dad ura tier ura e sch’ei vegn tuttenina freid drovan ils aviuls ina massa energia, ei pon buca pli anavos tier gl’ualer e crappan.» Tenor ­Raymond Schnoz ein aviuls insects fetg sensibels che reageschan sin da tuttas influenzas. Las temperaturas ch’ein aultas per da quei temps cudezzan da sgular ora ed entras quell’activitad dil pievel vegn era la regina activa ed entscheiva a metter ovs. Perquei ston ils aviuls che fuorman la trocla entuorn ella tener temperaturas da rodund 30 grads e quei drova dapli energia. Stat la temperatura allura enzacons dis sut nulla, vegnan ils aviuls buca da tener cauld avunda: «Quei sa effectuar malsognas sco per exempel il cuvi asch. Ils apiculturs ston perquei controllar ils pievels e mirar ch’ei hagien avunda da magliar. Nus sensibilisein els e rendin attents a quella problematica», declara Raymond Schnoz. Sch’in apicultur ha in pievel infectau, sto quel vegnir fatgs giu. Sch’igl ei 51 % ni dapli infectai sto el far naven tut ses pievels per che la malsogna vegni buca derasada. Ils aviuls reageschien denton era sin tissis che ­vegnien sprizzai e sin frequenzas d’antennas ed aschia vinavon. «Sch’jeu sun tiels aviuls e miu telefonin scalina, lu seglian ei tut agraden, quei fa vegnir els gnervus», explica igl apicultur e declara che certas frequenzas possien era disturbar ils aviuls taluisa ch’ei piardan l’orientaziun ed anflan buca pli anavos egl ualer. Da memia activitads «Jeu hai mess in kilo pasta sils uviarchels digl ualer. Aschia han ei avunda da ma­gliar el liug e quei impedescha speronza ch’ei sgolien ora», di Raymond Schnoz. Igl unviern migeivel seigi aunc buc exnum in problem pils aviuls. Quei denton mo sch’ils apiculturs gidien da surmontar quei temps e fetschien buca sbagls. «Ils apiculturs duein controllar senza ­disturbar memia e gie buca vegnir sin l’idea da spargnar cul pavel», puntuescha el. In ulteriur problem hagi el constatau ier, mesjamna contemplond las plontas e caglias. Tier entginas vesi ins gia brumbels e quei seigi bia memia baul. «Sch’ei flurescha memia fetg da quei temps e vegn allura ferdaglia, schelan las flurs avon ch’ils aviuls vegnan da fructificar. Quei dat lura per exempel puma nauscha questa stad», declara il controllader. ­Ussa seigi ei aunc memia baul da sgular ora pils aviuls. Ideal fussi enzacu la fin schaner ni fever per ch’ei sappien sesvidar. Ier, mesjamna ha Raymond Schnoz controllau ses pievels d’aviuls e sco el di veseva tut ora normal. Raymond Schnoz ha semtgau la pasta per pavlar ses aviuls. Quei ei l’emprema ga en 22 onns ch’el pavlescha quels aschi baul.

Dabia muns talpas ein actualmein da veser sin praus e pradas. Per il biolog Jürg Paul Müller, igl anteriur directur dil Museum grischun dalla natira,ei il secuntener dil mamifer pign empau in misteri. Per declarar las activitads actualas dalla talpa sto el secuntentar cun supposiziuns. Ei fa la pareta che las talpas seigien momentan fetg activas. Biars praus ein bunamein surtratgs da muns talpa. In sper l’auter, per part mununs che tradeschan dabia activitad sut il terren. La damonda, sch’ei hagi propi dapli muns talpa ch’auters onns, sedrezza al biolog Jürg Paul Müller. Igl anteriur directur dil Museum grischun dalla natira ei in renconuschiu expert dils mamifers pigns. «Gie, igl ei propi aschia ch’ei ha uonn dapli muns talpa.» Silmeins egl intschess da Panaduz nua ch’il biolog viva e nua ch’el persequitescha las activitads dallas talpas gia dapi biars onns. Negin sien d’unviern Mo era il renconuschiu expert da talpas sto secuntentar cun supposiziuns sch’el vul declarar las activitads actualas dallas talpas. «Clar ei sulet che nus vesin ils fretgs dalla lavur dalla talpa perquei che praus e pradas ein buca curclai cun neiv. Las talpas ein activas igl entir unviern era sch’il terren ei schelaus ni curclaus cun neiv.» Jürg Paul Müller ha aunc in’autra teoria per las activitads actualas dallas talpas. «Pervia dallas temperaturas migeivlas ei la preda dallas talpas pli activa e la talpa sto era buca reducir la temperatura dil tgierp e restrenscher sias activitads per surviver igl unviern.» Il biolog puntuescha che quei seigi denton sulet ina teoria che pudessi haver in connex cun la midada climatica. La talpa cava ses vaus 10 entochen 40 centimeters sut il terren. Duront igl unviern era empau pli profund. Ils vaus drova la talpa per far catscha silla vivonda principala, ils viarms. La talpa maglia era coss. «Biars muns talpas vesan ins perquei sin praus cun terren pli profund nua ch’ils viarms ein era dacasa.» Denton conceda il biolog che biars muns talpa indicheschien buc exnum in grond diember da talpas. «Las talpas semultiplicheschan en regla ina ga per onn aschia che la populaziun ei plitost stabila.» Entochen 30 muns talpa san senz’auter esser cavigliai da sulet ina talpa, gi Jürg Paul Müller ed accentuescha che la talpa vivi persula e seigi ordvart agressiva viers concurrents. «Sulet duront la reproducziun vivan la talpa masculina e la feminina ensemen.» Buc adattau per prognosas Porscha la lavur momentana dalla talpa indecis per l’aura dallas proximas jamnas? «Na, la talpa san ins insumma buca duvrar per prognosas dall’aura.» Gi Martin Horat, in dils enconuschents profets dall’aura dil Muotatal. «Jeu enconuschel in talper ch’ei ius 70 onns a pigliar talpas e che ha confirmau mia tesa.» Numnadamein ch’il secuntener da miurs e talpas hagi insumma negin connex cull’aura, di il profet dall’aura. El persequitescha il secuntener dallas furmiclas per far sias prognosas meteorologicas. Per la televisiun svizra ei Martin Horat inaga sesius en in furmicler e ha perquei retschiert dabia reclamaziuns dad organisaziuns dalla protecziun dalla natira. Tradir ils misteris dallas furmiclas vul Horat lu tuttina buc. «Lu vai jeu negina lavur pli.» Il profet dall’aura tradescha denton da survegnir in ni l’auter telefon da turistichers che giavischien siu pareri pertoccond l’aura dallas proximas jamnas. «Els san sequietar, ei dat aunc avunda neiv.» Informaziuns detagliadas porschan ils profets dall’aura dalla Svizra Centrala via lur pagina dad internet. E per tgi che s’interessescha per la veta dalla talpa san ins cussegliar la revista da «Wildtier Schweiz» dil zercladur 2023. Leu vegn Jürg Paul Müller a publicar in artechel pli detagliau davart la veta dalla talpa.

Il biatlet sursilvan Serafin Wiestner (32) ei buca mo returnaus ellas cuorsas dil Cup mundial, el ha era gest contonschiu puncts leu. Il venderdis e la sonda vargada eis el daventaus a Pokljuka en Slovenia 23avel el sprint e 29avel ella cuorsa da persecuziun. Quei ein ils megliers resultats da Serafin Wiestner dapi quater onns el Cup mundial. El appartegn al cader B da Swiss Ski ed ei squalificaus uonn pil Cup mundial grazia a bunas prestaziuns ellas concurrenzas dalla Cuppa IBU. Johannes Thingnes Bö dalla Norvegia ha dominau omisduas cuorsas. Dil team svizzer ha Niklas Hartweg perschuadiu cul 17avel rang el sprint ed il 10avel rang ella cuorsa da persecuziun. Igl ei la tiarza ga che Nikls Hartweg contonscha in rang denter ils megliers diesch en ina cuorsa dil Cup mundial quest unviern. (fmr/hh)

La sonda endamaun ha ei dau in accident cun in auto da persunas a Glion. Negin ei vegniu blessau en quei connex. Entuorn las 08.50 ei in autist ella vegliadetgna da 18 onns carraus silla Via Alpsu, vegnend da Strada, en direcziun Glion. Suenter haver vargau in ciclist eis el carraus memia a dretg e collidiaus culla seiv. Denter il vehichel ed il ciclist ha ei dau negina collisiun. Il vehichel donnegiau ha stuiu vegnir transportaus naven dil survetsch da pichet d’ina garascha. Ils detagls digl accident ve­gnan sclari dalla Polizia cantunala dil Grischun. (cdm/fmr) Entras la collisiun culla seiv ei igl auto vegnius donnegiaus.

Alla radunonza generala dil Giuven Center Surselva che ha giu liug la gievgia vargada a Sedrun – en preschien­tscha dil pli ault Svizzer Martin Candinas sco era dil co-president dall’Allianza dil Center Grischun Kevin Brunold – ha il Giuven Center Surselva elegiu Chiara Weishaupt sco successura dalla presidenta Sarina Caduff. La suprastonza vegn cumplettada da Flavia Schaniel. La partida giuvna activa sa mirar anavos sin in onn intensiv cun biaras experientschas, sco il rapport annual lai constatar. Tiels projects il pli gronds s’audan Culinarica Surselva sco era la petiziun davart l’introducziun dad ina cumissiun da giuventetgna Surselva. Culinarica Surselva ei stau ina campagna da sensibilisaziun che la partida giuvna ha arranschau cun success. L’intenziun era da promover la branscha da gastronomia ch’ei stada pertuccada fetg dallas mesiras en connex culla pandemia, entras motivar la populaziun da visitar dapli las ustrias ella regiun duront la denterstagiun. Gronda activitad La petiziun concernent la cumissiun da giuventetgna regiunala ei vegnida approbada dalla Regiun Surselva. Las lavurs preparativas s’avonzan momentan entras ina gruppa da lavur consistenta da differentas persunalitads giuvnas dalla regiun. La finamira eis ei da lantschar la cumissiun da giuventetgna tochen la fin digl onn 2023. Sper quels dus projects pli gronds ei il center s’engaschaus fermamein per la reintroducziun dil bus da notg en Surselva. Quei ei sepagau definitivamein, la «Steila Surselva» carrescha uonn puspei. La Steila Surselva ei dil reminent vegnida iniziada dils antecessurs, respectivamein dalla PCD Giuvna Surselva, avon entgins onns. Plinavon ha il center era astgau selegrar dallas elecziuns dil Cussegl grond. Il consuprastont Fabian Collenberg ei vegnius elegius el parlament cantunal. Nova presidenta e suprastonta Il Giuven Center Surselva sa mirar cun plascher egl avegnir. Muort l’elecziun da Sarina Caduff el co-presidi dalla partida giuvna cantunala eis ella sedecidida da surdar il presidi dalla partida giuvna regiunala a novas forzas giuvnas e da s’engaschar vinavon en suprastonza. Sarina Caduff era dapi igl october 2020 presidenta. Sut sia egida ha Il Giuven Center Surselva saviu gudignar entgins commembers novs engaschai sco era realisar numerus projects. Alla radunonza generala ei sia successura vegnida elegida: Chiara Weishaupt da Degen vegn a presidiar la partida il futur. La giuvna da 18 onns viseta la scola media specialisada cul focus sin sanadad a Glion e terminescha quella scolaziun quest onn. En siu temps liber eis ella savens d’entupar tier siu hobi, il sittar da sport. Plein motivaziun Chiara Weishaupt ei motivada d’avanzar il svilup dalla Surselva ensemen culla suprastonza engaschada: «Jeu vi formar activamein igl avegnir dalla regiun e motivar auters giuvens carschi da s’engaschar. Far nuot porta buc vinavon nus, ensemen savein nus denton contonscher ina massa e sviluppar vinavon la Surselva». Supplementarmein tier ils suprastonts en uffeci sa la partida giuvna selegrar d’ina nova commembra: Cun Flavia Schaniel da Sumvitg survegn la suprastonza in rinforzament ed ei aschia bein preparada per las sfidas dil futur. Sco revisur da quen ei Dominic Giger da Trun vegnius elegius. In brat sin pista Suenter la radunonza generala ha Il Giuven Center Surselva envidau la giuventetgna sursilvana ad in brat davart fatgs regiunals en in’atmosfera lucca el territori da skis da Sedrun. Biebein 25 persunas interessadas dall’entira Surselva ein suandadas l’invitaziun. Quei ha legrau la suprastonza e ha naturalmein promoviu in brat intensiv e fetg interessant. (cdm/fmr) Il pli ault Svizzer, il president dil Cussegl naziunal Martin Candinas culla presidenta nova Chiara Weishaupt e la presidenta partenta Sarina Caduff (da sen.).

La Banca Raiffeisen Cadi ei ina da 220 bancas dallas Raiffeisen en Svizra. Entras fusiuns ei il diember sereducius ils davos decennis. Uonn sa la Raiffeisen Cadi festivar il giubileum da 100 onns ed ella sa far quei cun in bien fundament finanzial. Pil president dil cussegl d’administraziun, Vigeli Jacomet da Sedrun, dat l’associaziun identitad a rodund 4700 commembras e commembers e promova aschia il sesentir da casa. La Banca Raiffeisen Cadi ei naschida entras la fusiun da pliras bancas pintgas dil cumin il pli sisum la Surselva. Sper las pusseivladads digitalas ch’ella porscha, eis ella presenta oz aunc cun posts da fatschenta a Trun, Mustér e Sedrun. Sper ses survetschs alla clientella eis ella era in’interpresa cun 22 plazs da lavur che pretendan ina buna qualificaziun. La FMR ha discurriu cul president dil cussegl d’administraziun, Vigeli Jacomet. FMR : Avon 100 onns mav’ins per daners sin banca. Oz domineschan Twint e cartas da credit. Haveis Vus aunc muneida e bancnotas ella buorsa? Vigeli Jacomet: Dapi entgins onns ha mia buorsa la grondezia d’ina carta da credit ed jeu nezegiel era praticamein adina las pusseivladads da pagar en fuorma digitala. En cass d’urgenza hai jeu aunc ina bancnota en mia buorsa. Savens resta quella denton leu per plirs meins entochen che jeu stoss snizzar ella. 100 onns Banca Raiffeisen Cadi: tgei di quei a Vus? 100 onns ei in liung temps che cumpeglia circa treis entochen quater generaziuns da carstgauns. Sche nossa banca astga festivar uonn il giubileum da 100 onns, vul quei dir ch’ella ei ina historia da success. Per dar il damogn allas difficultads che sedevan avon 100 onns da survegnir credits pagabels per ils habitonts da nos vitgs, ein las bancas Raiffeisen vegnidas fundadas sco pintgas societads cooperativas. Ei sto esser che quellas bancas han adempliu ils giavischs e basegns dalla clientella aschi bein che praticamein tuts ein restai fideivels ad ellas e han possibilitau in svilup cuzzont e persistent tochen tier la Banca Raiffeisen Cadi dad oz. La Banca Raiffeisen Cadi ei oz la reuniun da pliras bancas Raiffeisen pintgas. Co ei il construct, sco el sepresenta oz, secumprovaus? El decuors dils davos decennis han biaras bancas pintgas da Raiffeisen fusiunau tier constructs pli gronds. Oz dumbra l’entira gruppa Raiffeisen aunc 220 bancas en Svizra. Nossa banca ei la suletta banca Raiffeisen cugl entir cussegl d’administraziun e tut il persunal da lieunga romontscha. Cun nossas 22 collaboraturas e collaboraturs vegnin nus da satisfar bein als basegns ed allas pretensiuns da cussegliaziun e sclariment da nossa clientella. Nus vegnin era d’ademplir las pretensiuns carschentas dalla survigilonza dil marcau da finanzas (Finma) e da Raiffeisen Svizra. Nossas collaboraturas e nos collaboraturs habiteschan cheu ed ein fermamein enragischai ellas vischnauncas dalla Cadi. Els enconuschan entras lur grond engaschi en differents camps da lur veta ils basegns e la mentalitad da nossa glieud. Quei gida era a prestar ils survetschs da banca en concordanza culs basegns da nossa clientella. Savens vegnan las Raiffeisen era numnadas las bancas dil pievel, damai ch’ellas ein associaziuns cun mellis da commembers. Tgei fa la Raiffeisen per salvar quella reputaziun? Entras il construct dallas societads cooperativas ei mintga commember da nossa banca il medem mument possessur d’ina pintga part da quella. Quei dat identitad e promova il sesentir da casa. La banca Raffeisen Cadi vul star vinavon independenta per esser vinavon in bien partenari per las fatschentas e las persunas privatas en nossa regiun. En quei connex less jeu era menziunar l’impurtonza che nossa banca ha sco patrun da lavur attractiv ed entras il vast sustegn ch’ella presta per las pli differentas instituziuns ed uniuns ella Cadi. Co la reputaziun sa pitir vesin nus egl exempel dalla CS Group che ha da sbatter cun si’existenza. Ei in tal scenari era pusseivels tier ina banca pintga sco la Raiffeisen Cadi? La banca Raiffeisen restrenscha sias fatschentas per la pli gronda part sin engaschaments en Svizra. Cheutras enconuscha ella fetg bein sia fiera sco era la basa legala ed ils regulatoris vertents. Ultra da quei ein fetg biaras fatschentas suttamessas cun segirtads en fuorma da brevs hipotecaras e cheutras a moda indirecta cun beins materials. Els statuts da Raiffeisen ei fixau che bunamein igl entir gudogn annual vegn mess en salv sco reserva per temps pli grevs. Entras quella pratica dispona nossa banca da rodund 57 milliuns francs ch’ein s’accumulai el decuors dils davos 100 onns. Sche Raiffeisen fuss ina societad d’aczias, fuss ina part da quels daners segiramein vegnida distribuida en fuorma da dividendas als acziunaris. Era grondas organisaziuns vegnan tgamunadas da carstgauns. Mintga carstgaun ha sias atgnas valurs e siu agen caracter e sto la sera saver mirar el spieghel e star buns per quei ch’el ha fatg ni tralaschau. Il tgamun dalla Banca Raiffeisen Cadi tegn bein en egl sias activitads e procura che quellas corrispundien allas valurs postuladas els statuts da Raiffeisen. Co vesa la Banca Raiffeisen Cadi digl onn 2123 ora – pia en 100 onns? Eis ella ina part d’ina banca pli gronda ni aunc adina quella dalla part su dalla Surselva? 100 onns ei in fetg liung temps. Sch’ins mira, tgei midadas nunspitgadas che mo igl onn 2022 ha purtau entras l’uiara ell’Ucraina ni entras la munconza d’energia, eis ei evident ch’ins sa buca far ina prognosa sin aschi liunga vesta. Sco menziunau ein biaras bancas fetg pintgas s’unidas ad instituts pli gronds ils davos onns. La strategia da structura da Raiffeisen vegn ussa denton consolidada. Decisiv ei da saver ademplir ils basegns da nossa clientella e las pretensiuns regulatorias. Ina sfida che sepresenta pli e pli ei d’anflar avunda persunal qualificau. Tut tenor svilup savess ei esser necessari a mesa-liunga vesta da considerar in pass ad ina pli gronda unitad, forsa era perquei ch’igl ei indicau da saver nezegiar sinergias ed optimar ils cuosts da menaschi. En quei senn sperel jeu e lavurel persuenter che nossa banca ei era en 100 onns la banca dallas habitontas e dils habitonts dallas vischnauncas dalla Cadi. L’intervista ei vegnida fatga a scret. «Entras il construct dallas societads cooperativas ei mintga commember da nossa banca il medem mument possessur d’ina pintga part da quella.» Vigeli Jacomet, president dil cussegl d’administraziun Il president dil cussegl d’administraziun dalla Banca Raiffeisen Cadi, Vigeli Jacomet.

La Banca Raiffeisen Cadi sa festivar uonn il giubileum da 100 onns. Quei tierm nezegia ella per porscher surtut a sia clientella entginas acziuns e purschidas specialas. Il punct culminont duei la fiasta da giubileum la fin d’october esser. «2022 duvrein nus per la davosa ga mo duas cefras per indicar nossa vegliadetgna. Igl onn proxim – 2023 – eis ei numnadamein aschi lunsch, la Banca Raiffeisen Cadi astga festivar il giubileum da 100 onns. Nus selegrein da far in viva sil davos tschentaner e silla cuntinuaziun da nossa via communabla cun nossas commembras e nos commembers, clientas e clients, persunal ed interpresas.» Quei ha la Banca Raiffeisen Cadi annunziau la fin digl onn en in flyer repartius a sia clientella. Il medem mument ha ella era publicau emprems detagls da siu program pigl onn da giubileum. La Banca Raiffeisen Cadi ei vegnida fundada ils 21 d’october 1923. Oz dumbra ella rodund 4700 commembras e commembers ed occupa 22 persunas a Mustér, Trun e Sedrun. Mintga meins in’acziun Ensemen cun sustegn extern han Donat Albin, Natalia Manetsch ed Adrian Deflorin elavurau il program pil giubileum dalla banca che secloma «Da cuminonza anavon». «L’idea da quei program ei da risguardar pign e grond cun nossas acziuns. Per quei motiv havein nus decidiu sapientivamein da desister d’ina suletta fiasta pli gronda», di il directur dalla banca Alfons Quinter. Las acziuns ein repartidas sur igl entir onn ora, il punct culminont dil giubileum da 100 onns dalla Banca Raiffeisen Cadi ei allura ils 28 d’october 2023 culla fiasta ufficiala el Center Fontauna. «Lu eis ei era previu da presentar la cronica dalla banca da quei tschentaner», relata Alfons Quinter. Mintga meins digl onn da giubileum porscha la banca in’acziun speciala. Ils detagls da quellas ein d’anflar silla homepage dalla Banca Raiffeisen Cadi. L’emprema ei il schaner: commembras e commembers san retrer capetschas da launa. Duront il schaner san persunas che vulan daventar commembras e commembers dalla banca far quei per cundiziuns specialas. Enstagl da 200 francs per 100 francs. Entochen la fin da mars marscha era ina concurrenza culla pusseivladad da gudignar tschun ga 1000 francs per il plan da spargnar cun fonds. Specialmein menziun fan Alfons Quinter e Donat Albin era dalla fiasta da famiglia previda il fenadur a Cumpadials ni era ils 100 bigliets offeri pigl Indoor Festival a Mustér il matg. Arranschaments era cul persunal Duront igl entir onn ora sustegn la Banca Raiffeisen Cadi denton era projects d’uniuns annunziai silla plattafuorma lokalhelden.ch. «Persuenter stattan en tut 10 000 francs a disposiziun», di Donat Albin. Il maximum da sustegn per in singul project importa 2000 francs. Duront igl onn ora ein era previ entgins arranschaments pil persunal. Aschia vegn fatg liber in venderdis il matg per serender en Val Medel e prestar leu lavur cumina egl uaul. Igl uost ei previu ina sentupada dil persunal. «Ei sa esser che nus purschin aunc spontanamein in arranschament ni l’auter duront quei onn ora. Cun tut quellas acziuns lessen nus era rimnar empau experientschas per occasiuns ils onns vegnents», di Alfons Quinter. Era uonn dat ei negina radunonza generala dils associai per tractar las fatschentas statutarias. Grazia alla midada dils statuts igl onn vargau succeda quei igl avegnir a scret, sco igl stau il cass il temps dalla pandemia cun scamonds da sentupada. La banca dil pievel festivescha 100 onns La Banca Raiffeisen Cadi sa festivar il giubileum da 100 onns quest onn. Quei fa ella cun in tschuppel acziuns per las commembras, ils commembers e la clientella. Sco quei ch’il directur Alfons Quinter di, vul la banca rimnar aschia era experientschas per cuntinuar cun in ni l’auter da quels arranschaments ils onns vegnents. Sco il president dil cussegl d’administraziun dalla Raiffeisen Cadi, Vigeli Jacomet constatescha en in’intervista culla FMR, dispona la banca oz d’ina reserva da 57 milliuns francs, recaltgada el decuors da quei tschentaner. Quella reserva seigi pusseivla grazia alla structura dalla banca. (fmr/hh) Il persunal dalla Banca Raiffeisen Cadi selegra sin quest onn, igl onn dil giubileum da 100 onns.

Ils dis entuorn Buania han ils Treis Retgs visitau las casas e purtau simbolicamein la nova dalla naschientscha da Jesus. Quei usit religius ei fetg vegls. Pli baul vegneva el tgiraus da gruppas da carschi, oz per gronda part da scolaras e scolars. A Mustér ein treis gruppas da scolaras e scolars dalla 5avla e 6avla classa primara stadas uonn sin via per ir a cantar ellas stivas ni – dallas temperaturas migeivlas sco uonn – era ellas streglias. Semtgai bein per lur cant entras Olinda Hosang e Gion Tenner ein las buobas ed ils buobs ella vegliadetgna dad 11 e 12 onns vegni menai ils dis da lur presentaziuns per la vischnaunca entuorn dalla scolasta Ladina Venzin e dil scolast Kai Hinrichsen. Las gruppas han visitau ils quatiers ed uclauns. Biebein la mesadad dils Treis Retgs da Mustér era uonn Reginas. Ina gronda part dil recav vegn mess a disposiziun uonn alla Fundaziun «Tür auf – mo vinavon» per si’acziun «Tischlein deck Dich». Cun quella vegn garantiu che glieud en pitgiras finanzialas sa retrer vivonda. In usit fetg vegl La tradiziun dil cantar dils Treis Retgs ei fetg veglia. Co ella ei sesviluppada en tiara romontscha ei denton buca dil tut clar. «Sco ei vegn raschunau dils vegls, existeva entuorn 1890 ina gruppa da carschi che fageva ils Retgs e quei buca mo per in vitg, mobein per l’entira Foppa e Cadi. Els mavan da vitg tier vitg, da casa tier casa. Per lur stentas e lur cantar obtenevan els paun, carn secca e nuschs. Els duvravan igl entir schaner per visitar tuttas casadas. Carschi che fan da retgs, fuss enzenna da gronda vegliadetgna digl usit. Igl emprem han ils carschi e pér pli tard mattasch(a)s e scolar(a)s dallas davosas classas primaras surpriu quella rolla», constatescha Alfons Maissen en ina contribuziun el Radioscola nr. 13 digl onn 1962. Frestgamein culla steila Il historicher Alfons Maissen ei sefatschentaus da rudien digl usit dils Treis Retgs. Dapi cu che quel exista ei buca dil tut clar. «Sche nus contemplein las cartas dils Treis Retgs digl Atlas svizzer folcloristic havein nus caschun da persequitar ch’il Grischun, sper il Giura bernes ed il Tessin, va frestgamein culla steila. Autras cuntradas ein vitas, la Svizra franzosa ed auters tschancuns ein surtratgs cun tut differents svilups dil medem patratg dils Retgs digl Orient. Sche nus mein empau pli lunsch observein nus nies usit dapi forsa 600 onns enneu en Tiaratudestga, ell’Ungaria, en Croazia e Slovenia ed en tuttas tiaras da schierm e da cultura cristiana cun preferenza las tiaras da tradiziun catolica», scriva il redactur dil Radioscola. Da casa tier casa Ellas pli biaras vischnauncas en Surselva vegn igl usit dil cantar dils Treis Retgs organisaus oz entras la scola populara ni las pleivs. Affons – mattatschs e pli e pli era mattatschas – serendan da casa tier casa per purtar la nova dalla naschientscha da Jesus. En vischnauncas pli grondas ein gest pliras gruppas sin viadi ils dis entuorn Buania per aschia contonscher era ils vischinadis ed uclauns allontanai. Cun pliras canzuns delecteschan els ils habitonts, en plirs loghens contan ils Treis Retgs era duront survetschs divins. Quei ei medemamein daventau ina tradiziun. Las gruppas sedifferenzieschan en lur grondezia, quei ch’era il cass era gia pli baul. En differents loghens eis ei aunc adina ils Treis Retgs, en auters ils Treis Retgs cun steiler ni era ulteriurs accumpignaders sco officiers, capitanis ni schuldada. Els rimnan daners per ina buna caussa. Cantond en streglias e stivas Ils dis da ed entuorn Buania ein ils Treis Retgs stai sin tura en vitgs ed uclauns. Els han purtau simbolicamein la nova dalla naschientscha da Jesus, sco per exempel a Mompé Tujetsch. Ferton che quei usit vegneva tgiraus pli baul da carschi, eis el dapi entgins decennis ina tradiziun religiusa mantenida fetg bein surtut d’affons dalla scola primara. La historia da quei usit ha il historicher Alfons Maissen descret igl onn 1962 el Radioscola. (fmr/hh) Ils Treis Retgs da Buania a Mompé Tujetsch. Ils Treis Retgs da Rueras cun sur Cristian Berther, oriunds da Segnas, caplon leu da 1935–1944.

Igl anteriur ministerpresident da Baviera, Franz Josef Strauss ch’ei morts 1988, ha formulau ina ga empau zinic suandontamein il process politic suenter ina catastrofa ni disgrazia. El ha numnau quater pass. 1. Consternaziun totala davart il succediu. 2. (entgins dis pli tard) Igl ei da prender immediat mesiras. 3. (entginas jamnas pli tard) Nus stuein agir precaut e cun prudientscha, gie buca surfar la caussa. 4. (entgins meins pli tard) Il schabetg ei emblidaus per gronda part ed ei giud meisa senza far sforzs per prevegnir a semeglionts eveniments nungiavischai igl avegnir. Quella constataziun va era bein aprau culla situaziun actuala da neiv, respectiv las capriolas che l’aura fa. La neiv naturala ha dau canaster als territoris da skis, en loghens cun loipas ein ils praus verds. Ed uss seregordel jeu da Franz Josef Strauss e fetsch la sequenta constataziun. 1. Consternaziun totala ch’ei ha buca neiv. 2. Igl ei da prender immediat mesiras, cass cuntrari ein biars territoris periclitai en lur existenza. 3. (primavera) Nus astgein buca surfar la caussa e stuein agir cun risguard dalla situaziun dil clima. 4. (november/december vegnent) Ei dat bia neiv ed igl unviern vargau cun pauca neiv ei gia emblidaus. La truscha va vinavon tochen che la munconza da neiv fa puspei quitaus allas pendicularas e las organisaziuns turisticas che pretendan daners per exempel per lavur cuorta. In’entschatta digl unviern cun pauca ni insumma negina neiv ei negina raritad. Ins po denton constatar ch’unviarns cun pauca neiv ein daventai pli numerus. Che quei ei la consequenza dalla midada dil clima negin che dubeta. Schebein il carstgaun porta l’entira empudientscha persuenter ei in’autra damonda. Clar ei denton ch’ei drova in niev patertgar era pertuccont il turissem d’unviern. Entgins territoris han fatg ils pensums da casa ils davos onns ed investau en infastructura ch’ei era adattada per la stad. La damonda dalla producziun da neiv artificiala daventa probablamein ils proxims decennis buca mo ina damonda dils cuosts, mobein era dallas temperaturas e dil diever d’aua. L’alternativa ei en sesez clara: far sport d’unviern cu ei ha neiv, seigi quei l’entschatta december, il schaner ni il mars. Bia glieud vul oz denton saver ir il november sin pista e naven da miez fevrer cun bike. Cu ei ha buca neiv vulan ins pistas, cu ei ha neiv vulan ins sendas da trail-running e bike. Igl ei denton era il commerci che sforza quella tendenza. Aschiditg ch’ils daners stattan a disposiziun san quels giavischs vegnir adempli per part. Cu las finanzas mauncan, buca pli. Sil pli tard lu sto il patertgar semidar en favur da quei ch’ei prudent e pusseivel cun risguard dalla natira. Senza lezza va ei buc. Lu vegn ei a dar ils sequents quater pass. 1. Tgei drama, nus havein insumma negina neiv pli. 2. Ei drova immediat novs sistems ed ina nova strategia per la fatschenta turistica d’unviern. 3. Lein buca dramatisar la situaziun, zacu semida il clima puspei en favur d’unviarns cun neiv. 4. Cuort avon il proxim unviern: zacu ha ei adina puspei dau neiv, tut tenor la devisa «la speronza miera il davos». Schebein la speronza ei il dretg recept dubet’jeu. Franz Josef Strauss fuss probabel dil medem meini.

Jeu sun per la fusiun da Laax, Schluein e Sagogn, perquei che nus profitein da tariffas d’indigens sin biaras purschidas dil temps liber il bus regiunal va naven da Fidaz entochen Glion ins sa tener a bass a liunga vesta il pei da taglia ins sa migliurar las cundiziuns generalas per mistregn ed agricultura ins sa rinforzar e promover aunc pli fetg il lungatg romontsch ins sa rinforzar las ragischs communalas nus essan oz buca mo vischins, mobein savein tgirar numerus aspects communabels ei dat dapli mieds per sustener las uniuns ei nescha ina grondiusa vischnaunca che tonscha naven dil Rein tochen sil Vorab. Vegni cun nus el futur e votei ils 27 da schaner 2023 in clar GIE per la fusiun da vischnauncas. Roland Camathias, Laax

Il Program San Gottardo surdat premis per ideas innovativas ella branscha dil turissem. Diesch projects vegnan en damonda persuenter, treis obtegnan in premi dotaus mintgamai cun 5000 francs. La surdada ei gievgia proxima a Sedrun. Il territori dil San Gottardo culla Surselva, Goms, Blinzuna/Valli ed il cantun Uri dispona d’ina purschida da turissem varionta ed il potenzial per novaziuns ei gronds. Cul project «incubatur da turissem San Gottardo» vul il Program San Gottardo promover ideas innovativas che sviluppeschan vinavon la purschida turistica. Tenor il concept «vegnir cun ideas – sviluppar, examinar e realisar ellas a moda nuncumplicada» ha el iniziau la primavera vargada in program special. La partenza sco tala digl «incubatur da turissem San Gottardo» ei allura succedida il settember 2022 cun in’introducziun per anflar ideas. Ils meins suandonts han las interessentas ed ils interessents da plirs projects allura giu in coaching persunal gratuit per lur lavur. Las gruppas da projects ein vegnidas accumpignadas e cussegliadas da specialistas e specialists dallas interpresas Seecon e Planval. Diesch projects Gievgia proxima, ils 12 da schaner 2023 vegnan ils diesch projects ch’ein il mument en elavuraziun presentai ella Sala Cristalla dalla halla plurivalenta a Sedrun. Igl arranschament entscheiva allas 16.30 cul beinvegni e la presentaziun da mintga singul project. Allas 18.15 ei la surdada dils premis. Sco quei che Sabine Neuwirth dil Program San Gottardo ha detg sin damonda dalla FMR, vegnan treis ideas, respectivamein projects, premiai cun ina contribuziun da mintgamai 5000 francs. Ella constatescha: «Igl incubatur da turissem porta uss ils emprems fretgs.» Ils projects en elavuraziun ein dalla Surselva, Ursera, Goms e dallas valladas dil nord dil Tessin. «Els candideschan pils treis premis, per aschia saver schar examinar silsuenter schebein lur products seigien era conforms alla fiera», di Sabine Neuwirth. Igl arranschament ei publics. Ils diesch projects: Sauna Lag da Claus, Sedrun: Sauna en fuorma d’ina buot da lenn spel lag natural. Exposiziun en ina stalla e historias, Stussavgia: Svilup da viandadas, aventuras da divertiment e cultura el contuorn dallas stallas da Stussavgia. Sendas da divertiment San Gottardo, plirs loghens, Goms sco regiun da pilot: Realisar pliras sendas culinaras regiunalas e surregiunalas sco purschida da gruppas. Menaschi da bio Tschamut: Aventura e purschida varionta sin in bein puril. Aventura lags da fermada, plirs lags da fermada dil contuorn dil San Gottardo: Nez turistic dils lags da fermada. Casatonda Faido: Renovaziun e commercialisaziun dalla Casa Piumogna (Belle Epoque) sco hotel. «Go!»tthard point, differents loghens en tuttas quater regiuns dil Gottard: Pernottaziun singulara pils amitgs dil ciclissem. BICI.ch Andermatt: Purschida cumpleta da bike el territori dil Gottard. Center da cumpetenza da bike, differents loghens dallas quater regiuns dil Gottard: Decentral e communabel per in’aventura da bike integrada. Stoneman Road, tschancun colli­giau atras il territori dil Gottard: Il recept da success da niev era surregiunal sin via. Project intercantunal Il Program San Gottardo ei in project communabel dils cantuns Uri, Tessin, Valleis e Grischun. Dapi 2008 survescha el sco instrument dil svilup regiunal dil territori dil Gottard. Il mument marscha il program dils onns 2020–2023, approbaus dil Secretariat statal per economia (Seco). Sustenius vegn il program dalla Confederaziun cun considerabels mieds finanzials. Cun quei program en favur dil svilup dil spazi da viver e d’economia suttastrehan ils quater cantuns lur stentas en favur d’ina strategia communabla dallas regiuns Ursera, Blinzuna e Valli, Surselva e Goms. Sco quei ch’ins sa leger silla homepage dil Program San Gottardo, ei quell’intenziun in exempel per la Nova politica regiunala dalla Confederaziun (NRP). Culla nova NRP ch’ei ida en vigur igl emprem da schaner 2008, sustegnan Confederaziun e cantuns las regiuns da muntogna, il spazi rural e las regiuns da cunfin en lur stentas dil svilup regiunal-economic. Premis per ideas innovativas Il Program San Gottardo honorescha ideas innovativas. El fa quei cun premis per projects ch’ein vegni lantschai igl onn vargau el rom dall’acziun da promoziun digl «incubatur da turissem San Gottardo». Hans Huonder/FMR Il Program San Gottardo promova ideas innovativas che sviluppeschan vinavon la purschida turistica dalla regiun. Persuenter han ils responsabels scaffiu il concept «vegnir cun ideas – sviluppar, examinar e realisar ellas a moda nuncumplicada». La primavera vargada ei quel vegnius presentaus ed igl atun ei la partenza succedida cun luvratoris. Diesch ideas ein vegnidas messas sin via. Gievgia proxima, ils 12 da schaner 2023 vegnan ellas presentadas a Sedrun. Per conclusiun da quei arranschament vegnan treis premiadas. «Quels projects obtegnan ina contribuziun e leutier in support da specialists ils proxims meins», di Sabine Neuwirth dil Program San Gottardo. Igl incubatur da turissem porta pia ils emprems fretgs. Il Program San Gottardo ei in project communabel dils cantuns Uri, Tessin, Valleis e Grischun. El vegn sustenius dalla Confederaziun el rom dalla Nova politica regiunala. Pagina x «Quels projects obtegnan ina contribuziun e leutier in support da specialists ils proxims meins.» Sabine Neuwirth, Program San Gottardo Plirs projects che vegnan presentai gievgia a Sedrun sefatschentan d’ina purschida da bike.

Il cumbat electoral per la fusiun da Laax, Sagogn e Schluein ei intensivs e cuntravers. Ei vegn produciu brevs da lecturs, flyers e placats. Ils votums pro e contra ein fetg emoziunals. La FMR presenta oz ils arguments dils adherents dalla fusiun. Damaun suondan ils arguments dils adversaris. Igl onn 2020 ein las suprastonzas da Laax, Falera, Sagogn e Schluein secunvegnidas d’examinar ina fusiun. Igl ei vegniu fundau ina gruppa da project cun representants dallas vischnauncas e digl Uffezi da vischnauncas. Quella gruppa da project ha elaborau in dossier cun l’idea, las finamiras per ina fusiun. Quei dossier ei vegnius suttamess al suveran dallas quater vischnauncas igl onn 2021. Da lezzas uras han Laax, Sagogn e Schluein consentiu al project, mo Falera ha renviau el ed ha bandunau la gruppa da lavur. Schluein, Laax e Sa­gogn han sinaquei decidiu da cuntinuar cun il project da fusiun senza Falera. Ussa ei la lavur terminada ed il project da da fusiun cun il messadi da votaziun ei sin meisa. La votaziun dil pievel ha liug ils 27 da schaner 2023. «Meglier en treis che persuls» Il menader dil project da fusiun, Adrian Wolf ei perschuadius che Laax, Sagogn e Schluein profitassen d’ina fusiun. Quei gia ord il pugn da vesta dallas biaras sfidas futuras. «Ton ei cert», di Adrian Wolf, «Laax, Sagogn e Schluein ein treis vischnauncas che stattan bein. Mo era quellas treis vischnauncas vegnan confruntadas egl avegnir cun cundiziuns pli difficilas.» Quellas sfidas dumignassi ins meglier en treis che persuls. «Ina sfida gronda ei per exempel quella dil provediment d’energia. In’autra pertucca il provediment d’aua dallas treis vischnauncas», di Adrian Wolf. Las treis suprastonzas han publicau l’jamna vargada il messadi da votaziun. E cheu stat ei scret denter auter che la fusiun augmenti considerablamein las sinergias e porschi numerusas novas schanzas per las vischnauncas. La populaziun sappi profitar dalla purschida da tuttas vischnauncas, da novs projects e da meglieras cundiziuns da basa per mistregn, agricultura, turissem, infrastructura, sco era da buns survetschs professiunals dall’administra­ziun. Per Adrian Wolf ei la dumonda dallas sinergias en las administraziuns e tier ils uffecis politics in dils pli impurtonts arguments. Adrian Wolf: «Las pretensiuns enviers las administraziuns creschan ad in crescher. Cheu drova ei dapli ressursas communablas che lubeschan era da scaffir plazzas per persunas cun qualificaziuns specialas.» «Trer vid il medem sughet» Il messadi da votaziun presenta las finamiras dalla fusiun ed concluda cun in facit dallas suprastonzas. «El center da tut las acziuns stattan ils interess dalla populaziun da Laax, Sagogn e Schluein che hagi ragischs communablas ed in lungatg communabel», aschia Adrian Wolf. Ils votants decidien era suenter la fusiun, tgei che dueigi vegnir realisau. Cun la fusiun survegni la nova vischnaunca era dapli peisa enviers il cantun, las corporaziuns regiunalas ed autras gruppas d’interess. Adrian Wolf: «Sut il streh eisi in pass logic da fusiunar denter vischins. Igl ei gie buca ina fusiun cun ina vischnaunca da Sogn Gagl ni da Turitg Ei vegn semplamein decidiu denter vischins da trer vid il medem sughet.» Bunas contractivas Adrian Wolf seregorda da bunas ed interessantas discussiuns che la gruppa da project hagi giu ils davos dus onns. «Nus havein adina discutau criticamein, aviartamein e sin il medem level.» En quei senn stuessi la discussiun ussa cuntinuar. «Jeu saiel mo dir che la tema da piarder enzatgei ei normala ed adina avon maun en tals projects da fusiun. Quei ha era da far cun la tema da midadas.» Sagogn, Laax e Schluein seigien treis vischnauncas che stoppien buca fusiunar per motivs existenzials. Tonpli sappi ins discussiunar senza pressiun. Igl ei da tschercar il discuors Sch’il suveran dallas treis vischnauncas schess NA alla fusiun ils 27 da schaner 2023, muntass quei buca che las treis vischnauncas interrupessan lur collaboraziuns d’entochen dacheu. Per Adrian Wolf sco menader dil project da fusiun eisi denton en mintga cass impurtont da tschercar il discuors denter adherents ed adversaris. Quei tier in GIE e tier in NA alla fusiun. «Sin fundament da nossas contractivas, sun jeu persunalmein surstaus cun contas emoziuns che la fusiun vegn discutada ussa. Ils cunfins dalla discussiun politica ein tenor mei surpassai. Ei vegn smanatschau.» Quei clomi ad ina discussiun sperta suenter la votaziun per puspei cattar la via communabla. Ell’emprema part da questa seria davart la fu­siun dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein ha la FMR presentau ils arguments che plaidan per la fusiun. Damaun suonda la part cun ils arguments encunter la fusiun. Ina fusiun che dat da discutar Ils 27 da schaner 2023 eisi aschi lunsch.Quei di han las votantas ed ils votants dallas vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein da decider davart in’eventuala fusiun da lur vischnauncas. E precis quella fusiun procura ellas vischnauncas per dabia discussiuns emoziunalas e novissimamein era per smanatschas. Las davosas jamnas eisi vegniu scret biaras brevs da lecturs, igl ei vegniu distribuiu flyers e taccau placats vi da las preits. La FMR mira oz tgei ch’ils adherents dalla fusiun manegian. E damaun mesjamna schein nus vegnir a plaid ils adversaris (fmr/mg) La fusiun da Laax, Sagogn e Schluein procura actualmein per discussiuns emoziunalas.

Dacuort ha la cumissiun da menaschi dalla fermata a Falera aviert la nova exposiziun d’art. Varga 100 persunas ein separticipadas alla vernissascha. Sculpturas e maletgs da sis artistas ed artists grischuns envidan da contemplar, admirar, surstar e discutar, dall’expressiun, dil dun ed inschign. Il carstgaun ei sefixaus sil concret. El enquera e vul saver definir exact ina caussa, el vul enconuscher, classar e valetar. In tetel – e gia duess tut esser clar. «Gie, exact aschia eis ei, e buca auter», ei pilpli l’opiniun. Gl’abstract e malsegir ha el nuidis, gliez irritescha e pretenda ina confruntaziun. Sefatschentar cun art ei in spagat, e gliez ei buca mintgin promts da far. Cun tals patratgs restan ins avon ils maletg da Tarcisi Cadalbert. Dapi ils 27 da december pendan siat da ses maletgs el foyer dalla Fermata a Falera. Gl’artist, naschius 1943 a Sevgein, cumpleness uonn siu 80avel. Gl’onn 2003 eis el morts a Turitg nua ch’el ha viviu e luvrau sco pictur artist liber. Perpetnisada en bronz Tarcisi documentava sias emoziuns els maletgs. Il contemplader vegn tratgs viaden en scenarias stgiras, raquintadas cun colurs, nér/alv ed abstract. Il maletg sper la finiastra gronda dalla Fermata ei in tal. Culla sculptura da lenna dasperas da Karin Brenn eis ei ina gruppa divertenta. Ella representa il cuntrast da quell’exposiziun. Ora el liber beneventa in object da bronz il visitader. Da principi eis ei dus objects. El carnet accumpignont dall’exposiziun ei la gruppa da Karin Brenn titulada «Kuh mit Bäuerin». Divers onns salidava sigl èr sut il vitg da Trin la dunna culla vacca ils automobilists. Da tutt‘aura, cun neiv e glatsch, eran las duas figuras leu, nunballucontas. La sculptura da lenn ei ussa perpetnisada. Il catalog dall’exposiziun indichescha in prezi adeguat per quell’ovra ch’ins sa admirar avon la Fermata, numnadamein 150’000 francs. Gl’onn 2006 ei La Fermata sepresentada l’emprema gada sco «casa d’art». L’exposiziun «Sguard silla Surselva» ha dau l’entschatta ad ina certa tradiziun. Verena e Paul Casutt han sviluppau ed organisau leu numerusas exposiziuns. En siu beinvegni per la vernissascha dall’exposiziun d’unviern 2022/23 ha il gerau da cultura dalla vischnaunca da Falera, Luca Casutt, engraziau ad els per lur gronda premura, engaschi e cumpetenza. Da niev organisescha la cumissiun da cultura las exposiziuns d’art ensemen cun Armin Spescha. Lezzas ein integradas mintgamai egl entir program da cultura dalla Fermata. Ins sto mirar bein Gl’um dalla grafica e dalla communicaziun ha in sensori per art e cultura. El ha moderau la sera e presentau las quater artistas ed ils dus artists. Il sculptur Linard Nicolay, oriunds da Bravuogn e sesents a Rueun, ha gia exponiu ina gada ella Fermata. El muossa treis figuras da fier, cumposiziuns abstractas ch’el ha bugliu en siu atelier a Rabius. Dad Annatina Dermont, da Laax a Cuera, san ins veser fotografias da surfatschas ella natira. Igl ei cuntradas da glatsch ni al cunfin cun lez. La docenta per formaziun d’art alla Scol’aulta da pedagogia presenta sia expressiun artistica. «Cun irritaziuns e ruttadiras vul ella plidentar,», ha Armin Spescha explicau en siu plaid. Ins sto mirar bein e resta pendius – ed entscheiva a discutar digl art. Las duas autras artistas exponan medemamein maletgs. Inagada ei quei Gisela Kaschner Gurtner da Flem. Avon zacons onns ha ella scuviert ina tecnica abstracta. «Hardedge-Painting» munta ch’ins s’exprima cun surfatschas, fuormas geometricas e colurs. Certs maletgs paran tridimensiunals, igl ei il cuntrast tier l’ovra da Tarcisi Cadalbert. Las ovras da Chris van Weidmann sedifferenzieschan puspei dils auters. El zulèr sura dalla Fermata pendan 17 maletgs dad ella. L’artista ei carschida si a Lörrach el sid dil Schwarzwald, datier dil cunfin svizzer, dapi otg onns viva ella a Cuera. Ella ha in dun special. Christ van Weidmann ei calligrafa. Cun tusch e plema «scriva» ella maletgs. Sia fuorma da s'exprimer savess’ins veser sco grafica ni sco artisanadi. Igl ei lavurs che pretendan in maun ed inschign tut aparti. Dapli davart l’exposiziun a Falera mira www.lafermata.ch, ed informaziuns, tel. 081 936 65 00. Ina plastica da fier, digl artist Linard Nicolay, exponida ella Fermata a Falera. Maletgs dad Annatina Dermont, Laax/Cuera. La calligrafista ed artista da Cuera, Chris van Weidmann, "scriva" ses maletgs. La saltunza, malegiada cun calligrafia La sculptura dalla tatta ed il maletg da Tarcisi Cadalbert, exponi ella Fermata Gisela Kaschner Gurtner ha scuvretg avon zacons onns la tecnica da malegiar Hardedge.