La vischnaunca da Sumvitg va vias novas per promover il spazi da habitar. Sco quei che la suprastonza communala ha orientau la gievgia sera la populaziun, eis ei previu da scaffir ina zona nova per habitaziuns da persunal ella vischinonza dalla staziun dalla Viafier retica a Rabius. Medemamein duei ei dar habitaziuns administradas per hosps da vacanzas a Sumvitg. La reducziun dallas zonas da baghegiar dattan da slignar allas autoritads communalas, era a quellas da Sumvitg. Per eruir il diever dallas parcellas buca surbaghegiadas ha la suprastonza communala arranschau igl onn vargau ina retscherca tiels possessurs da quellas. Quels resultats e rodund 70 discuors persunals han allura surviu sco basa per elaborar la proposta pil spazi habitau el rom dalla revisiun dalla planisaziun locala. En quei connex ei era vegniu priu risguard dils basegns dils vischinadis ed uclauns. «La proposta che nus inoltrein al cantun preveda aunc 59 parcellas da baghegiar sigl entir intschess dalla vischnaunca. 80 proponin nus d’exzonar», di il president communal Patrick Schaniel sin damonda dalla FMR. Tenor ils criteris dil cantun havess la vischnaunca dabien 11 parcellas en zona da baghegiar, vul dir ina per 100 habitonts. Rabius ha grond potenzial «Dallas examinaziuns ei resultau ch’il vitg da Rabius posseda parcellas attractivas buca surbaghegiadas che secattan per part ella vischinonza dalla staziun dalla Viafier retica. En vesta alla munconza da habitaziuns per luvrers ha la suprastonza communala definiu leu ina zona nova per habitaziuns da persunal», scriva la suprastonza communala en ina communicaziun als mieds da massa. En questa zona duei vegnir scaffiu spazi da habitar per persunal stagiunal e persunal ch’ei sur onn engaschau els secturs commerci, turissem e sanadad. «Sumvitg ei l'emprema vischnaunca ch’introducescha ina tala zona nova», constatescha il president communal e di: «Ils criteris che han da vegnir adempli en quella ein fixai ella lescha da baghegiar.» Per sviluppar il sectur da turissem ei plinavon vegniu definiu a Sumvitg/Plaun da Crusch ina zona per habitaziuns administradas turisticamein: «Ei setracta d’in liug ruasseivel che porscha potenzial sco alternativa tiels resorts ella regiun che sesanflan gest spels territoris da skis.» En connex culla revisiun dalla planisaziun locala vegn era la lescha da baghegiar revedida. Tenor Patrick Schaniel ei la vischnaunca en discuors cun eventuals investurs per las habitaziuns a Rabius sco las turisticas a Sumvitg. Proposta va al cantun La proposta elavurada ils davos meins vegn inoltrada agl Uffeci cantunal pil svilup dil territori per la preexaminaziun. «Cun inoltrar la proposta terminescha la vischnaunca in’impurtonta emprema fasa dalla procedura da revisiun», communichescha la suprastonza communala. Il president communal Patrick Schaniel constatescha che la revisiun dalla planisaziun ei ina gronda sfida: «Duront ils davos meins ha la suprastonza communala saviu menar numerus interessants discuors cun convischinas e convischins davart la planisaziun locala. Entras ils discuors ha la suprastonza communala saviu intervegnir ils basegns e bunas ideas. In bien exempel ei l’idea da crear a Rabius spazi da habitar per luvrers ed aschia da tematisar concretamein sco vischnaunca la problematica dalla munconza da habitaziuns.» Ella vischinonza dalla staziun dalla Viafier retica a Rabius duei vegnir erigiu habitaziuns per persunas el process da lavur.

La secunda mesadad dil 19avel ed all’entschatta dil 20avel tschentaner han biars Sursilvans bandunau lur patria ed ein emigrai ell’America. Fatg quei viadi per anflar in niev dacasa han era persunas da Tujetsch e dalla Lumnezia e sils fastitgs da quels ein Tarcisi Hendry e Simon Derungs stai igl atun vargau. Avon rodund 150 onns regeva bia pupira economica en regiuns da muntogna, era en Surselva. Quella situaziun, mo lu era la tscherca d’in’aventura, ha intimau biars muntagnards da bandunar lur patria. Sulet dalla Val Tujetsch han rodund 300 persunas priu il viadi suttapeis ed ein serendi cun bastiment ell’America. Il historicher ed archivar communal da Tujetsch, Tarcisi Hendry ch’ei sefatschentaus dallas brevs da quellas persunas en in cudisch voluminus, ha ei caztgau d’ir sils fastitgs dils emigrants: «Persuls hai jeu buca vuliu far quei viadi ed aschia hai jeu dumandau Simon Derungs dad Uors sch’el accumpogni mei.» Era Simon Derungs d’Uors en Lumnezia ei historicher local ed archivar. Igl atun vargau ein els dus allura serendi els Stadis Uni dall’America. Lur viadi ei vegnius documentaus da Manuela Morgenthaler. Mardis, ils 4 d’avrel 2023 allas 19.00 vegn il film mussaus en sala da scola a Sedrun en fuorma d’ina premiera. Dumengia, ils 9 d’avrel 2023 allas 17.25 eis el da veser els Cuntrasts sin SRF 1 e sonda, ils 15 d’avrel 2023 vegn el repetius allas 17.10 medemamein sin SRF 1. Hendrys, Derungs e Schmidts Avon rodund sis onns ein plirs descendents da persunas tuatschinas emigradas a sias uras stadas sin viseta en Val Tujetsch. Cun quellas ha Tarcisi Hendry saviu far enconuschientscha ed igl atun ei suandau in seveser da l’autra vart dalla mar. «En quels endisch dis havein nus visitau quater famiglias da Hendry, Derungs, Muggli e Schmidt a Saint Paul a Minneapolis en Minnesota. Ina viseta havein nus era fatg al lag cul num Badus e propi impressiunont eis ei stau sin santeri. Biaras fossas portan leu nums romontschs», di Tarcisi Hendry. Cons descendents da schlatteinas romontschas ch’ei ha els Stadis Uni dall’America san ins buca: «Quei ein vegnentsuenter da quater entochen tschun generaziuns, probabel eis ei mellis.» Romontsch sappien era negins pli: «Nus essan s’informai, schebein ei detti ina ni l’autra expressiun romontscha, mo quei ei buca il cass.» Cun biaras notizias e fotografias ein ils dus historichers ed archivars sursilvans returnai ed in’ulteriura perdetga e regurdientscha ei il film che documentescha il viadi, las sentupadas ed aventuras els Stadis Uni dall’America. Tarcisi Hendry (sen.) e Simon Derungs sin lur viadi els Stadis Uni dall’America. Ina fossa dils Derungs sil santeri da s. Onna al Lake Badus.

L’Energia alpina ha installau in indrez da test da fotovoltaica el territori Cuolm Val – Scharinas, buca lunsch naven dil territori da skis da Sedrun. Cun quel vul ella far experientschas davart l’aura, il menaschi e la construcziun. Ils resultats duein allura survir al project per in grond implont da fotovoltaica sin ina surfatscha da 18 hectaras. Igl atun vargau ein dus gronds projects per implonts da fotovoltaica en Val Tujetsch vegni enconuschents: Quel da NalpSolar dall’Axpo en Val Nalps e quel dall’Energia alpina – in’interpresa cumpleinamein els mauns dalla vischnaunca – da SedrunSolar el territori da Cuolm Val – Scharinas sur Tschamut/Selva. Indrez da test Per saver eruir l’efficienza dalla producziun d’energia electrica, mo era per far experientschas cull’aura e culs indrezs ei vegniu installau a Cuolm Val – Scharinas in indrez fotovoltaic da test. Quel ei vegnius mess en funcziun l’jamna vargada. Quei indrez ei ina part dil project SedrunSolar dall’Energia alpina che proveda la vischnaunca da Tujetsch cun energia regenerabla. Las experientschas che vegnan rimnadas ils proxims meins cun quei indrez duein survir agl implont fotovoltaic previus en quei territori sin ina surfatscha da rodund 18 hectaras. Ils iniziants dall’Energia alpina ein perschuadi da quel: «Igl ei in project fetg empermettent el rom dalla strategia d’energia 2050 dalla Confederaziun.» Igl indrez da test cumpeglia plirs moduls da fotovoltaica. Il sistem da construcziun ei sper l’irradiaziun dil sulegl ina dallas cumponentas che vegnan examinadas en quei connex. Medemamein duei vegnir intercuretg tgei effect che l’installaziun ha silla biodiversitad locala. «Las experientschas che nus fagein flessegian el dessegn definitiv digl implont», scriva l’interpresa en ina communicaziun als mieds da massa. La construcziun digl indrez da test cun treis retschas da moduls ina davos l’autra seigi l’emprema da quella sort en Svizra e corrispundi als plans pigl implont futur. Grond project Il project da fotovoltaica SedrunSolar ei previus el territori denter las lavineras existentas a Scharinas e la sutgera Val Val – Cuolm Val. Il liug ha ina bun’exposiziun enviers il sulegl. El ei denton era contonschibels sin ina via e dispona ella vischinonza d’ina lingia da tensiun media dalla reit d’electricitad. La surfatscha previda persuenter ha ina grondezia da rodund 18 hectaras. Cun ina prestaziun da rodund 17 mw/p ed ina producziun annuala da rodund 23 gw/uras savess igl implont cuvierer il basegns d’energia electrica dalla vischnaunca da Tujetsch, respectiv da rodund 5000 casadas. Sco quei ch’ils iniziants scrivan, ha l’Energia alpina sviluppau il project SedrunSolar communablamein ensemen cun pliras interpresas incaricadas persuenter. El seigi empermettents. «Nus essan perschuadi ch’il project SedrunSolar ha il potenzial d’ademplir in’impurtonta contribuziun – era cumpatibla cull’ecologia – en favur dil provediment svizzer cun electricitad igl unviern», constatescha l’Energia alpina. Ils inziants ein perschuadi da saver sviluppar in project cun influenza minimala silla cuntrada e silla biodiversitad. L’Energia alpina ha realisau ils davos onns plirs implonts da producziun d’energia electrica tenor ils principis dalla persistenza. Aschia era gia differents indrezs da fotovoltaica. Ell’ordinaziun tier la lescha d’energia ch’ei gest vegnida messa en vigur dalla Confederaziun, vegnan differents detagls dalla realisaziun d’indrezs fotovoltaics gronds stipulai. (Mira era intervista.) Las treis retschas cun moduls da fotovoltaica. Vesta da surengiu sigl implont da test el territori sur Tschamut/Selva. Cuosts da 40 tochen 60 milliuns francs Igl implont da fotovoltaic SedrunSolar sur Selva-Tschamut vegn a custar denter 40 e 60 milliuns francs, aschilunsch ch’el sa vegnir realisaus. Quei sorta d’ina emprema calculaziun groppa che l’Energia Alpina ha fatg. Lezza preveda d’ereger quei implont sin ina surfatscha da 18 hectaras. Quel duess lu furnir electricitad per rodund 5000 casadas. Entochen la fin da settember vul l’interpresa inoltrar la damonda da baghegiar. Dacuort ei in indrez da test vegnius mess en funcziun. (fmr/hh)

L’Energia alpina lavura cun tutta forza vid siu project SolarSedrun el territori da Cuolm Val e Scharinas. Igl indrez da test duei gidar a contonscher la soluziun la pli optimala pil grond implont da fotovoltaica. Avon ch’igl implont SedrunSolar sappi vegnir realisaus ei bia da sclarir. Las damondas da baghegiar pretendan in tschuppel detagls dil project. Mo buca mo quei: L’idea d’in project da tala dimensiun en ina cuntrada alpina procura era per l’attenziun dallas organisaziuns digl ambient e dalla cuntrada. La FMR ha discurriu cul president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina Claudio Deplazes, il meinafatschenta da quella Ciril Deplazes ed il president communal da Tujetsch Martin Cavegn. FMR: Quels dis haveis Vus mess en funcziun igl indrez da test da fotovoltaica el territori da Cuolm Val – Scharinas. Ei in tal indrez da test in’obligaziun per projects da fotovoltaica gronds? Claudio Deplazes: Na, quei ei negin’obligaziun. Cun quel savein nus denton recaltgar impurtontas datas ed informaziuns davart l’aura ni era l’irradiaziun dil sulegl. Quei ei calculaziuns ch’ins sa buca semplamein far dil biro anora. La finamira ei da survegnir resultats che nus savein nezegiar silsuenter per planisar ed ereger igl implont cun 4000 meisas da fotovoltaica a mintgamai rodund 20 meters quadrat. Nus lein era saver co il material reaghescha sin in’altezia da 2100 m s.m. Cun ereger treis retschas ina davos l’autra savein nus era constatar sch’ei dat umbriva sin ina ni l’autra meisa. Ciril Deplazes: Igl ei previu da colligar igl indrez cullas meisas da fotovoltaica vid ancras furadas ella tiara, semegliont al sistem da montar lavineras. Quei ei in sistem era en favur digl ambient, la finamira ei da desister da betun. Quei sistem ei era pli sempels d’allontanar in di. Per fermar 4000 meisas cun fotovoltaica pretenda ei da far tut en tut 32 000 ruosnas el terren. Con lunsch ei la planisaziun digl implont s’avanzada e co vesa igl urari ora? Claudio Deplazes: In emprem sboz dalla lubientscha da baghegiar ei gia vegnius presentaus al cantun. Nus havein era giu in’emprema conferenza cun organisaziuns digl ambient e dalla cuntrada. Ei suondan ussa era contacts culs purs. La finamira ei da saver inoltrar la damonda da baghegiar la fin da settember 2023 e da saver baghegiar in’emprema part digl implont las stads 2024 e 2025. Parallelmein sefatschentein nus il mument era dil process dil transport dall’energia producida leu. In grond avantatg en quei connex ei che colligiaziuns ein gia ella vischinonza grazia al territori da skis. Nus collaborein il mument cun pliras fatschentas. Naturalmein che la populaziun dalla vischnaunca ha lu era in plaid el capetel. Ciril Deplazes: Sche nus lein profitar dil sustegn finanzial dalla Confederaziun sto 10 % dall’energia digl entir implont star a disposiziun la fin da 2025. L’ulteriura part digl implont sto lu vegnir erigida entochen la fin 2030. Martin Cavegn: Il terren pertuccau dil project s’auda alla vischnaunca. Quei facilitescha la situaziun e la procedura. Nus havein tut interess da realisar in implont ch’ei era cumpurteivels cugl ambient. Per quei motiv vegn igl entir process era accumpignaus d’in specialist sin quei sectur. Ina preanalisa en quei connex ei gia fatga. Dil reminent: Ils interess pertuccont fauna vegnan repesentai dil guardiaselvaschna Ueli Jörimann, cau dil district da catscha I. Il project vegn realisaus dall’Energia alpina, tgei spetga finanzialmein sin ella? Ciril Deplazes: Ei dat calculaziuns da cuosts per exempel pil project da fotovoltaica a Gondo. Sin fundament da lezzas calculaziuns savein nus che nus stuein quintar cun in’investiziuns denter 40 e 60 milliuns francs. Igl implont da test che nus havein installau vegn a mussar con lunsch in ord l’auter ch’ils panels ston esser per haver igl effec giavischau. Sequent quella distanza sa ei dar ina midada tiel diember da meisas da fotovoltaica previdas. La Confederaziun surpren maximum 60 % dils cuosts buca curclai. Quella calculaziun vegn fatga treis onns suenter ch’igl indrez ei en funcziun. Martin Cavegn: Nus fagein in management da project prudent ed effectiv. Quei ei impurtont surtut era pervia dils cuosts. Ord vesta dalla vischnaunca ei il project fetg interessants, era en connex cul diember da plazzas da lavur che nus savein scaffir cheutras. Semeglionts projects dat ei il mument plirs en Svizra. Tgei avantatgs ha il Vies tenor Vies manegiar en cumparegliaziun cun auters? Martin Cavegn: Il liug ei gia engreviaus cun lavineras e cun ina zona da turissem. Leutier sesanfla el buca en ina zona da protecziun. Probabel ein era negins animals selvadis periclitai leu en lur spazi da viver. Il cuntrari savess esser il cass: Suenter ch’igl implont ei realisaus han differentas specias d’animals dapli protecziun ch’ussa, damai ch’il terren sut ils panels vegn surschaus alla natira. Claudio Deplazes: In dils gronds avantatgs che nus havein ei il sustegn dalla vischnaunca e ch’il terren s’auda a lezza. Secundo l’infrastructura avon maun cun via e colligiaziuns d’electricitad ella vischinonza. Per tut quei stuein nus buca investir milliuns. Sco interpresa che s’auda alla vischnaunca savein nus luvrar speditiv, pertgei il temps ei scarts ed aschia drova ei spertas decisiuns. Eis ei da quintar cun opposiziun d’organisaziuns dalla cuntrada e digl ambient? Martin Cavegn: Cun quellas menein nus in dialog transparent. Sche nus collaborein, dat ei buca opposiziun. Lur meinis vegnan integrai el project. Ei dependa secapescha era dil pareri digl accumpignader ecologic. Eventualmein vegn ei ad esser necessari da procurar per mesiras ecologias da recumpensaziun. Claudio Deplazes: Suenter las vacanzas da stad vegnin nus ad haver in proxim termin cullas organisaziuns digl ambient e dalla cuntrada, lu havein nus era emprems resultats digl indrez da test. Ella fasa che nus essan ussa havein nus gia risguardau entgins giavischs da lur vart. Entochen ussa ei il tenor staus positivs. Ciril Deplazes, Claudio Deplazes e Martin Cavegn (da sen.) ein optimists pil project da fotovoltaica el territori da Cuolm Val – Scharinas sur Tschamut/Selva.

«Rumantsch è …». Aschia senumna l’exposiziun ambulonta davart il romontsch ed ils Romontschs ch’ei da veser il mument ella casa da cultura ed art Cularta a Laax. Ella ha gia fatg turnea en plirs marcaus svizzers e ha la finamira da sensibilisar la glieud pil quart lungatg naziunal. Igl onn 2020 ei Christian Rathgeb – lu aunc cusseglier guvernativ e president dalla regenza grischuna – daventaus president dalla Conferenza dallas regenzas cantunalas. El ei staus igl emprem representant dil cantun Grischun en quella funcziun e consequentamein era in representant dalla Svizra romontscha. «Per mei ei quei stau ina caschun da far il romontsch pli enconuschents en auters cantuns», ha Christian Rathgeb detg la sonda suenter miezdi all’avertura ufficiala dall’exposiziun «Rumantsch è …» a Laax. Detg e fatg: En collaboraziun culla Lia Rumantscha ei in’exposiziun davart ils Romontschs ed il romontsch vegnida planisada e la fin finala realisada. Ella Casa dils cantuns a Berna eis ella vegnida mussada l’emprema ga. «En quella casa han pli che 1000 sedutas liug mintg’onn. 20 000 persunas van leu en ed ora mintg’onn onn», di Christian Rathgeb. L’exposiziun ambulonta ei silsuenter stada da veser en plirs marcaus e vitgs svizzers ed uss eis ella per l’emprema ga en Surselva. Yvonne Gienal, menadra dalla casa da cultura ed art Cularta a Laax ha saviu beneventar la sonda biars hosps ed interessents a quell’exposiziun creada dad Anna-Rita Stoffel. «Semna era Ti lungatg» Il motto dall’exposiziun «Semna era Ti lungatg» ha il secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha, Andreas Gabriel, nezegiau la sonda per far entgins patratgs fundamentals davart il romontsch. In dils exempels ch’el ha explicau: «Laax crescha e ha success economic. Romontsch ei il lungatg ufficial e da scola. Laax ha denton era adina dapli persunas che capeschan buca romontsch e pretendan risguard per lur lungatg.» Ed el vegn spert sil punct: «Forsa haveis Vus legiu: Igl Uffeci federal da statistica pretenda che las vischnauncas Muntogna da Schons e Surses appartegnien al territori tudestg. Tenor il medem uffeci s’auda Laax daditg tiel territori tudestg. Mo quei sa buca esser.» Tut in’autra pretensiun fetschi l’ovra digl artist Donat Caduff – ch’ei medemamein da veser en quell’exposiziun: «Per las ver 2200 vischnauncas svizras ha el creau nums romontschs. Ultra dils frequents sco Cuera, Turitg, Genevra e Berna ei quei uss per exempel era Ducabuxa per Herzogenbuchsee. Il pertschien populaziun romontscha en Svizra ed ils 100 % nums romontschs, ina tensiun fantastica.» La tabla geografica da Donat Caduff culs nums romontschs da tuttas vischnauncas svizras ei ina lavur zun speciala. Pli che 500 uras hagi el impundiu en quell’ovra. Dils Rets, Romans e Romontschs L’exposiziun «Rumantsch è … » vul orientar e sensibilisar pil romontsch. Quei fa Anna-Rita Stoffel cun tgaus e nums, citats, elements visuals ed auditivs. Purtrets da persunas e texts els quater lungatgs naziunals, intervistas ni era musica romontscha. Ella relata dils Rets, Romans e Romontschs, da Mustér entochen Müstair. «Anna-Rita Stoffel declara denton era pertgei ch’igl ei aschi in «teater» cun quei lungatg naziunal, in da quater, che ha tuttina aschi savens buc in plaz da podest denter ils emprems treis», di Andreas Gabriel e puntuescha: «Semna er Ti lungatg … e raccolta diversitad.» In dils elements dall’exposiziun ei la «Sutga Rumantscha», ina staziun interactiva cun aultplidader e tablet. Ella informescha e divertescha cul romontsch. Anna-Rita Stoffel lai sentir tenor tgei filosofia che l’exposiziun ei vegnida creada: «Il lungatg ei sco ina senda. Pli savens ch’ins ei sin quella senda e pli lada ch’ella daventa.» Tgi che semni detti cuntinuaziun. Ell’incarica ch’ella hagi survegniu stevi ei scret: «Nus lein ch’ei tschontschien dil romontsch a Berna.» Sil pli tard cu ei ha dau in alarm da bumba a Berna – cull’invitaziun all’exposiziun ensemen cun in satget sems – ei quella finamira stada contonschida. Dall’exposiziun dat ei era in cudisch. L’exposiziun «Rumantsch è …» accumpogna la Cularta dil reminent ils proxim temps cun in interessant program da rama, denter auter cun cuors da romontsch. «Rumantsch è …» La FMR ha vuliu saver d’entgins exponents e visitaders dall’exposiziun «Rumantsch è …» a Laax, tgei ch’il romontsch ei per els. «La vischnaunca da Laax e surtut la meisa rodunda dil Seehof.» Patrizia Buchli, Laax «Il lungatg dil bab, dalla famiglia. Mo jeu sun carschius si tudestg a Glion, hai empriu lu pli tard romontsch el convict a Cuera.» Christian Candreja, Glion «Il lungatg dil cor ch’jeu teidlel e tschontschel il pli bugen.» Vitus Dermont, Laax «Miu lungatg dil mintgadi, il lungatg mumma, dall’olma e dil cant.» Daniela Demarmels, Danis «Per mei ei Romontsch ina ‘Hassliebe’. In gi sco oz sun jeu fetg loscha d’esser Romontscha ni era sch‘jeu sesel en in aviun dalla Swiss. Mo pli baul – sco giuvna, sch’ins vegnevan ris ora sco ‘Oberländer’ – fageva quei mal. Ni lu era la discussiun displascheivla sur dils idioms enstagl da setener ensemen. Era quei fa mal.» Anna.R.Stoffel, Laax/Turitg «Romontsch ei per mei Svizra, in bein cultural prezius. Igl ei per mei in’incumbensa da far zatgei pil romontsch.» Christian Rathgeb, Cuera «Igl ei miu instrument da scriver e communicar.» Donat Caduff, Sagogn/Turitg «Las ragischs, l’identificaziun.» Claudio Coray, Laax «Miu lungatg, miu igniv, miu tun dall’affonza, da cefras e da far quen. Emoziuns e cultura, sururas e cumbat.» Yvonne Gienal, Glion «Mitus, passiun, amur, encarschadetgna e visiun.» Andreas Gabriel, Cuera «Miu paun da mintgadi. Jeu vivel romontsch trasatras.» Alice Bertogg, Sevgein «Jeu sun buca in Romontschun, mobein in Romontsch. Il romontsch ei ina part da mi’identificaziun.» Luis Coray, Laax Il secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha, Andreas Gabriel (sen.) en discuors cun Christian Rathgeb e sia consorta Monika. Donat Caduff ed Anna.R.Stoffel han signau l’exposiziun. In extract dall’exposiziun ch’ei da veser il mument ella Cularta a Laax. Tgei ch’il romontsch munta, san ins leger sin numerus cedels da notizia. «Semna era Ti lungatg» La casa da cultura ed art Cularta a Laax muossa il mument l’exposiziun ambulonta «Rumantsch è ...» La sonda eis ella vegnida aviarta. Ella cuntegn elements visuals ed auditivs, intervistas e resuns da Romontschas e Romontschs. All’avertura ei era igl iniziant dall’exposiziun, igl anteriur cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, staus presents. Romontsch ei per el: «Svizra, in bein cultural prezius.» Il secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha, Andreas Gabriel, ha fatg entgins patratgs davart la situaziun dil romontsch e ha appellau: «Semna era Ti lungatg.» L’exposiziun ei vegnida realisada ein incarica dalla Lia Rumantscha, responsabla persuenter ei Anna Rita Stoffel stada. Da veser en quella ei era la carta geografica dalla Svizra da Donat Caduff. Tuttas vischnauncas portan in num romontsch. (fmr/hh)

Questa fin d’jamna ei stau «Movis-time» a Mustér. Sin quei spitachel han biaras e biars spitgau vess. Las treis producziuns han carmalau ina sala pleina aspectaturas ed aspectaturs. Saltunzas e saltunzs han muentau buca mo sesezs mobein tuts presents en halla. El temps present vegn la veta motorisada ed automatisada nua ch’igl ei pusseivel. Perquei ei la promoziun dalla motorica corporala da grond’impurtonza. Il tgierp astga buca far ruina e per evitar tal process drova ei disciplina, voluntad e plascher dil moviment. Las queidas da semover dueien nescher tiel carstgaun giuven e buca vegnir cuschentadas tochen ella vegliadetgna. L’activitad dalla gruppaziun dils Movis ei pia in semnar plascher. «Mens sana in corpore sano» - tala finamira contonschan las giuvnas, ils giuvens ed ils affons el team da cuminonza. Grond interess per sault e gimnastica ritmica El cordial beinvegni dad Esther Hendry, la menadra dils Movis, ha il publicum enderschiu che silmeins 110 saltunzas e saltunzs separticipeschien allas produc­ziuns. Las nov gruppas ein sepreparadas sut il tetg dall’organisaziun Uniun da gimnastica CADI. Sper ils saults dallas otg gruppas d’affons, giuvnas e giuvens ein era ils acrobats s’integrai en quell’organisaziun. Sin l’iniziativa dad Anja ­Klittich Berther, Mikhail Semenov e sia dunna Iryna ein dapi la stad vargada sur 30 affons s’affiliai alla gruppa acrobatica/gimnastica CADI. Prestaziun da smarvegl Las producziuns ein sesplegadas en moviment cuntinuont. Buca minuta hai dau pausa al publicum ch’ei semuentaus cun sblatschar e ballontschar. Las coordina­ziuns el sound e beat da musica han animau da star en moviment. Tier il sault han era ils effects specials s’udiu cun glisch e maletgs sin la gronda tenda el funs dalla tribuna. Denter ils saults ein ils acrobats sepresentai. Els performan lur part da smarvegl, e quei suenter gnanc in onn da trenament. La famiglia Semenova ord l’Ucraina ha dau buns impuls als affons. El team han era ils buobs anflau plascher da separticipar. La bialas produc­ziuns dils Movis ein vegnidas formadas dallas menadras Esther Hendry, ­Nicole Scheuber, Helen Riedweg, Aurelia Albin, Ana Ferreira, Margarida Matos Figueiras ed Anja Klittich Berther. Igl applaus ed igl interess dil publicum dattan era ad ellas la cumprova dad esser sin buna via. «Mes plans van en direcziun da studegiar musica e sault» La giuvna cantadura Anna Tuor da Mustér ha cantau live a caschun dallas presentaziuns dils Movis a Mustér. Sia canzun ha ella cumponiu sezza, quei sco lavur da matura el gimnasi claustral. Las giuvnas da MovisPRO han saltau suenter ina coreografia dad Anja ­Klittich Berther. La FMR ha fatg enzacontas damondas alla cantadura e cumponista. (fmr/pd) FMR: Anna Tuor, gratulaziun per la biala canzun che Vus aveis cumponiu e cantau oz sin tribuna. Avon paucs onns saltavas Vus culs Movis, oz han las giuvnas dils Movis saltau suenter Vossa melodia. Co ei quei stau per Vus? Anna Tuor: Quei ei stau fetg special e surtut cool! Jeu hai giu ton plascher ch’ellas han gartegiau ton bein la ­coreografia tenor il cuntegn da mia canzun. Sche Vus patertgeis vid il temps tier ils Movis, ha quell’activitad influenzau Vus en Vossa veta? Gie segir, cheu hai jeu anflau il plascher cun la musica e cunzun il sault e moviment. Co haveis Vus planisau Vies avegnir, gioga la musica ina rolla en Vossa veta futura? O gie, mes plans van en direcziun da studegiar musica e sault. Cunzun la sparta moderna intimescha mei da ­seprofundar ella materia musicala e da sault. Quei vuless jeu far a Turitg el conservatori MKZ. In sguard el futur: turneis Vus suenter ils studis anavos a Mustér e surprendeis in’incarica tier ils Movis? Ella sparta musica dat ei tontas pusseivladads da s’engaschar e tgisà sche mia via futura meina mei puspei a Mustér. Movis cumplet salidan el final. Moviment e coordinaziun cun musica fa plascher. Anna Tuor conta la canzun cumponida dad ella. Sault en gruppa munta lavur el team. La piramida dils acrobats.

Da gliendisdis Pastgas, ils 10 d’avrel 2023 presenta Quirina Lechmann siu teater musical «Hasi Farinelli» ella Postremise a Cuera. La presentaziun entscheiva allas 16.30. Sco quei che la musicista ch’ei oriunda da Mustér scriva en ina communicaziun als mieds da massa, sebasa la historia sin ina fabla d’Aesop, in poet grec. Ils dus protagonists dil toc, Hasi e Farinelli, creian omisdus ch’els seigien ils megliers. Sco ella fabla enconuschenta «Il pivun ed il curnagl» s’entaupan dus fetg differents protagonists. Hasi e Farinelli manegian mintgin da haver la pli biala vusch. La debatta entscheiva. Els muossan tgei ch‘els san en ina concurrenza tut speciala, mo per anflar ora ch’els ein aunc megliers ensemen. Entginas arias e duets ein bein enconuschentas melodias dil baroc entochen la romantica, autras ein cumposiziuns novas da Quirina Lechmann. Ella ed il contratenor Viktor Priebe vegnan accumpignai dil pianist tschec Ahmad J. Hedar. Per l’inscenaziun ei Gianin Conrad responsabels. Il toc cuoza rodund in’ura. (cdm/fmr) In scena ord il toc «Hasi Farinelli».

Bia dapli spitachel havessen las aspectaturas ed ils aspectaturs strusch saviu giavischar pil derbi sursilvan da 3. ligia denter Trun/Rabius e Schluein Glion la dumengia suentermiezdi. Il giug ei ius a fin cun in remis suenter cartas melnas e cotschnas, penaltis e dus giugadurs cun grevas blessuras. Tgi che ha spitgau ch’il capogruppa Schluein Glion domineschi siu adversari a Pustget ei secuglienaus. Trun/Rabius ha teniu petg naven dall’entschatta. Caschuns propi bunas da marcar ha ei dau paucas l’emprema mesadad. Persuenter ei la secunda stada signada d’in ver spitachel. Duas minutas suenter ch’ils giugadurs han gudiu il tee ha Livio Janka marcau igl 1:0 per Trun/Rabius. Quei penalti realisau precis ha lu procurau per ina reacziun da Schluein Glion. Mellen, tgietschen e blessuras In’attacca suenter l’autra ei rullada en direcziun dil gol dils indigens, mo ell’emprema fasa medemamein senza claras caschuns da marcar. Naven dalla 67avla minuta ha Trun/Rabius stuiu sedefender en diesch suenter ina cartga mellen/cotschna da Daniel Pfister. In penalti ella 75avel minuta – marcaus suveranamein da Lars Caduff – ha lu alzau la partida sin in scalem emoziunal aunc pli ault. Schluein Glion attacca culla speronza da marcar silmeins aunc in gol ed aschia da salvar la testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Buns reflexs dil goli dils indigens Mauro Alig impedeschan denton quei gol, mo pliras ga maunca era la davosa consequenza dils giugadurs dalla Foppa da stuschar la balla el gol. Ella fasa finala seblesseschan dus giugadurs da Trun/Rabius fetg. Per la fin dil giug suonda lu aunc la carta cotschna pil goli da Schluein Glion, Flurin Capaul, suenter ch’el ha teniu la balla culs mauns ordeifer la zona da puniziun. Igl ei stau in derbi sursilvan sco quei ch’in derbi ha dad esser avon ina grondiusa culissa da rodund 400 aspectaturs. Cun quei remis piarda Schluein Glion la testa dalla tabella. Valposchiavo e Ruggel han gudignau lur partidas ed ein uss sin rang 1 e 2, l’equipa dalla Foppa sil tierz. Remis per Lumnezia Treis dallas quater partidas dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ein vegnidas refretgas la fin dall’jamna vargada. Lumnezia ha giu da serender el Puschlav e semesirar leu cul secund davos dalla tabella. Il giug encunter Valposchiavo ei ius a fin cun in pari senza gols. Il campiunadi dalla 5. ligia ei vegnius lantschaus cun novas gruppas. Ella gruppa 1 dalla promoziun ha Union Trin stuiu suttacumber ordeifer a Landquart cun 1:4. En l’autra gruppa cun participaziun sursilvana – la gruppa cun equipas che havevan contonschiu igl atun in rang ella secunda mesadad dallas tabellas – ha Trun/Rabius spiars a casa encunter Bregaglia cun 0:1. 3. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Landquart 1:0 Ruggell – Buchs 3:2 Domat – Schaan 1:5 Eschen/Mauren – Triesen 1:1 Trun/Rabius – Schluein Glion 1:1 1. Valposchiavo 13/32; 2. Ruggell 13/30; 3. Schluein Glion 13/30; 4. Triesenberg 12/26; 5. Schaan 13/23; 6. Triesen 13/20; 7. Eschen/Mauren 13/14; 8. Tusaun/Cazas 12/12; 9. Trun/Rabius 13/12; 10. Landquart 13/11; 11. Domat 13/6; 12. Buchs 12/3. 4. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Lumnezia 0:0 1. Vaz-sut 9/24; 2. Cuera 97 9/24; 3. Panaduz 9/17; 4. Tavau 9/14; 5. Surses 9/13; 6. Schluein Glion 9/12; 7. Lumnezia 10/12; 8. Danis-Tavanasa 9/9; 9. Valposchiavo 10/4; 10. Schlarigna 9/3. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Domat - Triesenberg 8:2 Landquart – Union Trin 4:1 5. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Panaduz 0:3 Cuera 97- Vaz-sut 2:3 Trun/Rabius – Bregaglia 0:1 Juniors A1, gruppa 1 Au-Berneck – Steinach 3:1 Mels – Montlingen 0:3 Appenzell – Altstätten 3:3 Juniors A2, gruppa 1 Glaruna – Landquart 3:1 Sargans – Tavau 8:1 Weesen – Vaduz 2:1 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Steinach – Arbon 2:2 Cuera 97 – Grischun Central 6:3 Wittenbach – Montlingen 4:3 Landquart – Rorschach-Goldach 2:2 Juniors B1, gruppa 1 Domat – Tavau 7:2 Mels – Schlarigna 4:0 Walenstadt – Bogn Ragaz 3:4 Juniors B2, gruppa 1 Orion Cuera – Surselva 5:4 Valposchiavo – Lusitanos de Samedan 1:1 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Rheintal – Rorschach-Goldach 2:8 Arbon – Cuera 97 3:0 Herisau – Steinach 9:1 Sargans – Romanshorn 3:0 Brühl – Surselva 1:4 Juniors D2, gruppa 1 Domat – Surselva c 2:5 Damas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Uzwil 2:2 Au-Berneck – Triesen 0:4 Widnau – Toggenburg 4:1 Domat – Rapperswil-Jona 1:1 Damas 4. ligia, gruppa 1 Vaz-sut-Cuera – Triesen 7:0 Junioras FF-15, gruppa 1 Mels – Widnau 4:2 Frauenfeld – Linth 04 1:1 Rorschach-Goldach – Surselva 2:0 Las equipas dalla 5. ligia, dallas junioras e dils juniors han dau l’emprema runda d’in campiunadi niev, aschia che nus desistin dallas tabellas. Cumbat denter Orlando Monn (sen.) e Gian Sgier. Gianin Derungs (sen.) suandaus da Rafael Deplazes. Cumbat per la balla suenter in corner ella zona puniziun da Trun/Rabius. Il goli da Schluein Glion, Flurin Capaul, vegn da bloccar la balla avon Daniel Pfister. Seniester Livio Derungs.

La davosa fin d’jamna ha il Chor viril Lumnezia presentau siu concert ella baselgia da Pleif. Gl’auditori ha gudiu il program dil «chor da vallada» ed d’in ensemble vocal niev CantAcuore. In quartet instrumental ha cumplettau l’ura per «cor ed olma». «Vi fugir jeu dils quitaus, leu lu mon a spass. Cur ch’jeu leu hai fatg miu paus, frestgs ein cor e pass», ha il chor cantau. Igl ei stau ina dalla canzuns ch’igl ensemble instrumental ha accumpignau. Igl ei ina cantata dedicada agl uaul. La poesia dad Aluis Arpagaus (1920-1969) ha in commember dil chor elaborau aposta per quei concert. Norbert Capeder ha fatg in arranschament per chor viril e ensemble instrumental. Surprendentamein cun ina cumposiziun ch’igl Engles John Carr haveva fatg per formaziun da brass. La premaudiziun ella baselgia da Pleif era buca annunziada. Il quartet instrumental cun Maria Candinas e Judith Pelican (tgiern en es), Lenia Collenberg ed Ursin Derungs (eufoni) ha sunau, ils cantadurs posiziunai el chor dalla baselgia, han interpretau la romantica e descret l’atmosfera. Els ein suandai lur dirigent Retus Giger. Premaudiziuns en romontsch Igl ei stau ina dallas «historias» da quei concert. Ils cumponists dalla Romantica, Felix Mendelssohn Bartholdy, Franz Schubert e Josef Rheinberger, han accentuau la sentupada cul Chor viril Lumnezia ella baselgia da Pleif a Vella. Buca mo, denton las biaras che chor e musicists han intonau, ein ovras romanticas . «Igl ei stau variont, ed ei ha semegliau cuort», han plirs visitaders commentau. Ins ha udiu ovras da cumponists novs e giuvens, per exempel David Lang («La prüm’amur», text Artur Caflisch) e Gregoire May («Lento», poesia dad Arnold Spescha). Menziunar ston ins exnum duas cantatas famusas ch’il chor ha cantau. Aposta pil concert annual ha Norbert Capeder mess «Der Jäger Abschied» en plaids romontschs. Il chor cun ses 60 umens ha cantau quella cul quartet instrumental. Ins ha saviu s’immaginar ils corn da catscha. Il medem tier «Nachtgesang im Walde», Opus 139 da Franz Schubert. Il chor viril ha cantau la versiun titulada «Cant nocturn egl uaul». Il refrain «Uss stai bein, ti car uaul», ed ei ha pariu ch’ins senti en baselgia a sebrattar l’energia denter chor ed auditori. Tedlau historias Il chor, en acziun ella baselgia da Pleif. Il medem tier la part digl ensemble «cantAcuore». Legreivel ch’ei dat puspei en Surselva ina nova formaziun vocala da giuvnas e giuvens. Quella exercitescha cul dirigent dil Chor viril Lumnezia, Retus Giger. Era in fatg legreivel che quel ei sedecidius da restar fideivels al chor. Era sch’el ei serendius giu la Bassa, ei l’attaschonza a cant e musica romontscha ina forza che po far bein a cantadurs e dirigent. Il concert dil «chor da vallada» ei buca mo staus in consumar. Ins ei buca mo sesius els bauns ed ha giu lungurus. Cant e musica han muentau. Ins ei ius ord baselgia cun in cert cunfort. Ins ha tedlau historias ed ha seschau menar d’impressiuns, en loghens e tras stagiuns. Enqual messadi han ins capiu, pertgei il chor ha cantau cun ina buna dicziun. Autenticitad polifona Surstar, e buca seschar catschar da fatgs economics e malruaus, ei stau in dils messadis. Il Chor viril Lumnezia ha cantau in program romontsch, cantAcuore era per engles, franzos e latin. Mintgina e mintgin digl auditori ha bandunau la baselgia cun ina certa «consolaziun». Las siat giuvnas ed ils sis giuvens han dil reminent era interpretau ina canzun cun quei tetel, numnadamein quella da Gion Balzer Casanova tenor in text liturgic. Cull’jamna sontga ei igl «Abendlied» da Josef Rheinberger s’accordaus. Las giuvnas vuschs da CantAcuore ha interpretau ella cun pura autenticidad polifona. CantAcuore ha cantau era en lungatg galic-irlandes, numnadamein la tradiziunala «Mo Ghile Mear» cul tenor Nicolas Blumenthal sco solist. Era il Chor viril Lumnezia ha en sias retschas in solist. Il tenor Silvio Collenberg ha figurau sco premcantadur tiel «The Wellerman», la canzun populara dalla Neuseelandia. Igl ei stau in supplement dil concert. Il secund ei buca staus in romantic, mobein in marsch. Norbert Capeder ha arranschau «Laud al Segner» da Joseph Bovet (1879-1951) tenor ina poesia da sur Giusep Durschei. Cu quei marsch da primavera dil cumponist friburghes ha il chor accumpignau suenter tschun quarts uras gl’auditori el mintgagi.

La vischnaunca da Laax crescha ad in crescher. Da quei fatg informescha il rapport annual 2022 che la suprastonza communala reparta avon Pastgas ellas casadas. Ils 31 da december 2022 vivevan 2223 persunas a Laax, da quei 19 nieschnaschi. Ella cassa communala semuossa in gudogn da record. Igl onn precedent ha il quen dalla vischnaunca serrau ils 31 da december 2021 cun in surpli d’entradas da 5'108'145 francs. In onn pli tard, ils 31 da december 2022, eis ei in surpli da bunamein 5,7 milliuns francs. Tier entradas da 25'347'555 francs ed expensas da 18'293'474 francs siara il quen 2022 cun in cashflow da 7'054'080 francs. Suenter amortisaziuns e cun sligiar la prefinanziaziun dalla meglieraziun generala da funs ella valeta da treis milliuns francs siara il quen communal da Laax cun in gudogn da record da 5'694'015 francs. Laax vitg, culla baselgia el center Temps d'uffeci ei limitaus La suprastonza communala da Laax vegn a presentar quei resultat a caschun dalla radunonza communala da rendaquen. A quella envida ella sonda suentermiezgi dils 15 d’avrel ell’aula Grava. Il quen communal vegn ad esser el center da quella radunonza. Suenter offerescha la vischnaunca in aperitiv ed ina tscheina. Quei «past da fiasta» sa ella prestar en vesta al resultat dil quen. Ina secunda tractanda dalla radunonza ein las elecziuns communalas. La geraua Marita Buchli banduna la fin zercladur il post en suprastonza, il temps d’uffeci da quei gremi ei limitaus tenor constituziun sin 12 onns. Silla gliesta da tractandas dalla radunonza da calonda mars ei plinavon ina damonda da credit da 90'000 francs dalla Pro Laax. Quella summa vul la fundaziun impunder per renovar il pistrin da Fuornatsch. Il quen dalla fundaziun lubescha da far l’investiziun. Cun entradas da 575'650 francs ed expensas da 471'458 francs siara il quen dil 2022 cun in gudogn da 104'192 francs. La contribuziun dalla vischnaunca ei stada igl onn vargau 510'933 francs. Enviers gl’onn precedent 2021 eis ei ina sminuiziun, lu haveva la Pro Laax retschiert aunc 783'202 francs. Circa 400 habitaziuns novas El rapport annual per mauns dalla radunonza da calonda mars menziuna il president communal Franz Gschwend il carschen cuntinuau da habitonts. Ils 31 da december 2022 vivevan 2223 persunas permanentamein a Laax, da quei 19 nievnaschi. Igl onn precedent 2021 eri aunc 2100 habitonts. Era ils proxims onns seigi da quintar cun in carschen, aschia il president communal. Il motiv seigi l’obligaziun da surbaghegiar suloms libers e buca utilisai. Quei fatg dalla planisaziun locala vegni a menar ils proxims otg tochen diesch onns ad in augment massiv da habitaziuns novas per indigens. Alla radunonza communala dil settember 2022, a caschun dalla discussiun en caussa dalla planisaziun locala, haveva la suprastonza declarau ch’ei setracti da rodund 400 habitaziuns novas.

Il project 5-72 dil Chor d’affons Sumvitg ha reuniu geniturs cun fegl ni feglia, padrins e madretschas cun figliols e figliolas, en tut ein 112 cantaduras e cantadurs separticipai alla manifestaziun cantica dalla fin d’jamna vargada. La halla dil center communal a Trun ha strusch giu plaz per tuts aspectaturs. Al clom da Flavia Walder e Marina Bearth, las menadras e dirigentas dil renomau chor d’affons Sumvitg, han sur 40 dunnas ed umens dau suatientscha. Igl ei gia il secund project da generaziuns. Ordavon segi detg, la caussa ei gartegiada quei che la gronda participaziun ha demussau. Per qualitad dil divertiment han las duas ­responsablas e lur team procurau cun intermediar plascher vid cant e musica. 112 cantaduras e cantadurs èn separticipai al project 5-72. Cun quei project da generaziuns ha il Chor d’affons Sumvitg reuniu geniturs, madretschas, padrins, cun feglias, fegls, figliols e figliolas. Far la coffra ed ir ora el mund Il chor ha gest priu il publicum sin viadi. Il sulegl ha intimau cun siu viadi da mintgadi da far cantar la coffra. Allura ei Cuba stau l’emprema destinaziun. Il «Ritmo cubano» (F. Niklasha) ha carmelau da balluccar el tact. In auter cantadur vuless ir sco «Robinson» (M. Frey) sin l’insla, mo leu duess esser ina biala giuvna. «Jeu mettel en mia tastga» (A. Bond), quella da vacanzas, mo bab e mumma vulan aunc cudischs da scola ed autras caussas nizzeivlas ord lur vesta. Ils affons dian clar e bein «quei bein e quei buc». Plein smarvegl vulan els gnanc igl i-pad. «I singe vo der Sunne» (L. ­Bardill) e perquei astg’il spieghel da sulegl buca muncar. Suenter sulegl vegn plievgia ni «Ei ha neviu» (Alexi e Marcus) e sin quei ei da cantar la «Canzun dall’aura» (E. Zihlmann). Far l’aura ei buca sempel, tgi vul sulegl e tgi pliegia. Cheu gida la canzun dil Dschungelbuch «Emprova da star lucs/Probier’s mal mit Gemütlichkeit». Tgi che va egl jester sto saver engles. Leu cont’ins canzuns sco «Safe and sound», «I believe I can fly» ed igl oldie «Dancing queen» dad ABBA. Anavos a casa dat ei da ruschunar e quei vegn fatg paleis cun «Las paterlieras» (G.B. Casanova) e cun bialas melodias finalas «Oh mattettas» (popular) e «Für immer uf di» (Patent Ochsner). Realisar las ideas Eleger canzuns per in concert ei ina caussa, tochen la realisaziun dallas produc­ziuns drova ei aunc massa lavur. Il team dil Chor d’affons Sumvitg ha fatg lavur cumpleina. Las dirigentas han saviu seconcentrar sin cant e musica. Tier quei eis ei buca stau. Mintga canzun vegn aunc accumpignada cun coreografia. Muentar ils affons va tgunsch, mo co eis ei stau culs carschi. Flavia Walder e ­Marina Bearth han era dumignau quella sfida. Il plascher da cantar ei staus ­veseivels e ha tschaffau igl auditori. La musica accumpignonta da Martin Heisch e Casper Montalta ha fatg igl effect giavischau. Rita Wolf, la presidenta dil chor, ha giu tutta raschun dad ­engraziar a participontas e participonts. Sin ella e siu team spetga uss gia il concert digl onn proxim. Il plascher anticipaus persuenter ha retschiert la sbrenzla el concert ­actual. Buca sulet ils affons selegran, era igl ­auditori ei plein spannetg sin quei che suonda. Flavia Walder, dirigenta 100 vuschs da cantar. 200 bratschs da coreografar. Marina Bearth, dirigenta

Suenter sia pensiun leva igl anteriur redactur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Linus Livers, dar anavos enzatgei alla societad. Perquei s’engascha el dapi biebein miez onn sco voluntari ella Casa s. Martin a Trun. Mintga venderdis va Linus Livers da Camuns a Trun nua ch’el s’engascha cun tgierp ed olma sco voluntari ella Casa s. Martin. Savens po el gia sin viadi far ina ni l’autra cumissiun pils attempai ni per la casa. Enqual cussadenta ed enqual cussadent dalla casa d’attempai a Trun spetga gia vess sin ch’il voluntari vegn. Ei ­selegran da sia cumpignia per dar ina paterlada ni far ina spassegiada. Enqualga accum­pogna el era enzatgi giu el vitg per far cumis­siuns ni ch’ei van ell’ustria a guder la cuminonza. Autras ga eis el il manischunz ch’accum­pogna enzatgi tiel miedi ni ch’el fa in’excur­siun cun in cussadent el vitg nua che quel habitavan avon. «Jeu hai luvrau biars onns tier la posta e suenter tier RTR e hai saviu viver bein aschia. Ussa sai jeu dar anavos enzatgei alla societad», di Linus Livers. Motivatur, animatur ed amitg «La sera tuornel jeu mintgamai a casa ch’jeu sun staunchels – corporalmein e mentalmein eis ei dètg pretensius. Sch’jeu mon cun pliras persunas a spass ed empau da scala si e giu en casa vegnel sin plirs dieschmellis pass. Per gl’auter sun jeu motivatur e sesprovel da far el dretg mument la dretga sgnocca. Cheu vegnan mias habilitads sco cabaretist e redactur d’en­grau. Jeu retscherchel enqualga tgei ch’in cussadent ha fatg en sia veta ed anflel aschia spert il fil per dar ina paterlada», descriva igl um da 63 onns siu engaschi. Ils attempai discuorien secapescha adina bugen da temps vargai e cheu vegni ei d’engrau ch’el seigi carschius si a Trun ed enconuschi era entras siu mistregn massa glieud dalla regiun. «Esser voluntari ei empau sco da far ina viseta ad enzatgi enconuschent. Sco voluntari sai jeu denton era emprender ina massa. Per exempel co anflar igl access tier persunas dementas», declara el. En casa d’attempai ei era la mort adina puspei in tema. Quei sa esser els discuors ni ch’enzatgi maunca tuttenina: «Jeu hai negina tema dalla mort. Gia da buob hai jeu gidau miu aug da metter en bara e dapi lu s’auda quei per mei tier la veta sco tut igl auter era.» «Sco in magnet en casa» A tgi che Linus Livers fa mintgamai ina viseta ni in survetsch decida la menadra dalla tgira. Ina che spetga mintgamai vess sillas visetas da Linus Livers ei Georgina Candinas da Trun. La dunna ch’ei stada 35 onns ustiera a Surrein e Trun gauda aunc oz la cumpignia. «Ella ei sco in magnet en casa, nua che la Georgina sesa vegnan ils auters era bugen entuorn meisa», di Linus Livers ferton ch’ei sesan avon l’entrada dalla casa sin terrassa. Georgina ri e manegia ch’ella gaudi aunc oz d’emprender d’enconuscher glieud ella casa da vegls. Ei detti denton biars che sesien mo leu e ditgien pauc ni nuot. «Perquei cussegliel jeu da vegnir en casa da vegls cu ins ha aunc in spért aviert ed ei activs avunda per empustir contacts», explica la dunna e raquenta ch’ella seigi vegnida avon dus onns ella Casa s. Martin. Suenter haver giu rut la schuiala ed esser stada en spital seigi ella ve­gnida ella casa da vegls e gest restada. Quei seigi stau ina buna decisiun: «Nus havein bi cheu. Igl ei bien sch’ins realisescha aunc sez cu igl ei aschi lunsch da far quei pass. Aschia ston auters buca prender quella decisiun.» Cun in surrir en direcziun dil voluntari cuntinua ella: «Jeu hai bugen ch’el vegn. Ei pudess vertir daplirs da quels sco el.» In dar ed in prender Sco voluntari dat Linus Livers bia mo el profitescha era sez e di: «Quei dat anavos bia a mi ed jeu vesel che aschia in mistregn social fuss era aunc stau enzatgei per mei. Luvrar cun affons ni attempai – quei fuss stau ina via professiunala per mei.» El ha denton empriu da ­pasterner conditer, ha luvrau tier la posta ed ils davos 16 onns sco redactur da RTR. Lavurs che hagien fatg plascher e dau cuntentien­tscha ad el, tuttina vesi el ussa ch’el havessi era anflau sia ventira en tut in’autra direcziun professiunala. Sco voluntari astgi el sulet segidar, denton buca far bia auter. Per saver far empauet dapli ed era per haver ina certa segirtad, frequenta Linus Livers l’auter onn in ­cuors dalla crusch cotschna. «Il temps maunca adina» Avon bien sis onns ei Donat Nay daventaus meinacasa dalla Casa s. Martin e sco el seregorda, encurevien ei lu activamein voluntaris. «Da quei temps havein nus anflau negin. Pli tard ei la pandemia vegnida ed ussa ei igl engaschi da voluntarias e voluntaris danovamein ina tematica che fatschenta», aschia ­Donat Nay. Sco empau dapertut ha era la casa d’attempai a Trun adina puspei d’encurir persunal qualificau. Per survetschs specials sco far excursiuns ni liungas paterladas hagien las tgirunzas semplamein buca temps: «Il temps maunca adina», conceda Donat Nay. Ei pudessi vertir dapli ­voluntaris sco Linus Livers. Persunas che lessien s’engaschar sco voluntaris stoppien denton esser adattadas e posseder qualitads sco ina gronda cumpetenza sociala, esser flexiblas e haver la habilitad da saver reagir situativ. Biars cussadents selegrien da mintga viseta, auters lessien semplamein lur ritmus e ruaus e quei seigi ei d’acceptar e risguardar. El futur possi il model digl agid da voluntaris senz’auter esser in’opziun, era per discargar empauet il persunal da tgira. Georgina Candinas selegra mintga ga cu Linus Livers - il voluntari dalla Casa s. Martin - vegn cun ella a spass. Il voluntari astga far mo semplas caussas, sco per exempel sustener da sevestgir. Ils attempai dalla Casa s. Martin gaudan las paterladas cun Linus Livers ella cafetaria.

Pertgei astga ella buca ­silmeins festivar siu 10avel natalezi? L’imposanta tuor sil pass dil Gelgia ei daventada in monument marcant el reginavel alpin. Ella ei vegnida erigida 2017 en­tras la Fundaziun Origen, iniziada da Giovanni Netzer, ina idea geniala ch’ha fatg furore lunsch sur las scheinas grischunas ora. Tenor lescha setracta ei d’in provisori ordeifer la zona da baghegiar che stuess svanir la fin d’uost 2023. Aschia eis stau sentelgiu dall’entschatta enneu ed aschia havess ei da succeder. Egl interval dils tschun davos onns eisi denton capitau ina pintga «miracla». La tuor bein integrada ella cuntrada ei daventada in tempel per presentaziuns artisticas d’aulta qualitad en in ambiente magic. Quei grazia alla creativitad e spirtusadad digl artist Giovanni Netzer e sia equipa. Novissimamein ha schizun ina persunalitad da num e pum, Peter Zumthor, declarau che la tuor duei restar. El ei buc il sulet ch’ei da quei meini. Pertgei duei ina imposanta ovra architectonica d’ina irradia­ziun singulara gia svanir? Ella disturba negin ed ei aunc en in bien stan. Perquei duess ins schar viver ella aunc entgins onns; ­silmeins festivar il 10avel natalezi? Secapescha che quei dependa dalla inspiraziun da siu mentor Giovonni Netzer, da procurar vinavon per producziuns da vaglia. Quei che muenta mei ei il prinicipi dalla persi­stenza e dil nèz optimal dils mieds finanzials. Ins sa tgei stentas ch’ei drova per crear e realisar ovras culturalas. D’ina vart l’inspiraziun e dall’autra vart la finanzia­ziun. Ins sa s’imaginar conta substanza spirtala e con inschign mistergnaun ch’ei ha duvrau per ereger quei stabiliment unic. In auter aspect ein las finanzas, Cun bia breigia eis ei gartegiu da recaltgar ils daners per ­ereger quei monument. Aschia eis ei ina obligaziun da nezegiar quella considerabla investitiziun culturala a moda optimala. Perquei duei la tuor restar, silmeins pil mument, pertgei ella fa donn a negin. Anzi, ella ei ina canorta ordvart attractiva e solitaria per presenta­ziuns culturalas da vaglia. La disfatga anetga da quei tempel ei sfarlatau daners. Mo era gl’interess dall’en­tira regiun plaida en favur d’ina prolungaziun. Jeu audel las vuschs ­opponentas. Ei seigi dall’entschatta enneu stau previu sco baghetg provisoric. Ina midada posteriura seigi exclausa, era per evitar in pregiudezis. Factum ei ch’il success maisudiu ei buca staus previsibels. Sch’igl ei semussau che quei stabiliment ei predestinaus per arranschaments culturals dall’emprema ligia ed adattaus per dar nova tempra alla cultura, eis ei indicau da reponderar ina decisiun ­anteriura e tschercar solu­ziuns, tonpli che la tuor dat in ferm accent al passadi ell’Engiadina. En mintga situaziun dat ei excepziuns. Quei prevedan las reglas. Ultra da quei eisi da schar reger la sauna raschun. Perquei sto ei – malgrad las prescripziuns rigurusas e proceduras cumplicadas – esser pusseivel d’anflar ina untgida per prolunghir la veta d’in edifezi da muntada singulara. Quei ei era ina buna caschun per experimentar, schebein igl ei en nies temps plein dinamica pusseivel da prender ina decisiun alla sperta e nunbirocratica, sche la sauna raschun pretenda. Dumeni Columberg da Mustér è stà president communal, cusseglier naziunal e cussegliader economic e politic. Dumeni Columberg

L’Uniun da teater Medel ei anavos sin tribuna. Suenter ils onns da corona presenta ella il toc «In termin tier s. Pieder» ch’era vegnius exercitaus avon la pandemia. Cun brama han la reschissura Evelina Giger, las acturas ed ils acturs spitgau sin quei mument. «In termin tier s. Pieder». Aschia senumna il toc da Bernd Kietzke en versiun romontscha dalla reschissura Evelina Giger che l’Uniun da teater Medel haveva exercitau igl atun ed unviern 2019/2020 per presentar alla tribuna. «Nus havein dau treis ga il toc e lu havein nus stuiu interrumper las presentaziuns pervia dallas directivas pertuccont corona», di Evelina Giger che meina reschia en Val Medel dapi rodund 15 onns. Quater presentaziuns eran aunc sil program. Tuttas siat eran pli u meins vendidas ora: «Quella sonda endamaun che nus havein survegniu quella novitad essan nus sesi en casa da scola. Nus havein telefonau a mintgina e mintgin che haveva reservau plazs per stuer dir ch’ei detti neginas presentaziuns il mument.» La morala dall’uniun eri giu sin in minimum: «Negin saveva con ditg che quella situaziun cuozi e sche nus sappien insumma aunc far teater ina ga.» Quella situaziun seigi stada tonpli deprimenta, damai ch’ins havevi exercitau fetg ed il success culla prevendita eri fetg gronds. Ina secunda emprova Dus onns pli tard, igl onn da teater 2021/22, ein ils biebein diesch commembers e commembras activs dall’uniun sescuntrai per discuorer davart igl avegnir. «Igl ei lu buc iu ditg entochen che la malsegirtad cun restricziuns ei returnada igl atun 2021. Aschia havein nus stuiu refierer nos plans per in onn», raquenta Evelina Giger ch’ei oriunda da Surrein, mo che viva dapi biars onns en Val Medel. Igl atun vargau ei in’ulteriura emprova da cuntinuar vegnida fatga e sco sedi ei: Tuttas bunas caussas ein treis. «Las acturas ed ils acturs ein stai immediatamein dall’opiniun da presentar il toc ‘In termin tier s. Pieder’ che nus havevan exercitau avon treis onns. In actur ha stuiu vegnir remplazzaus, tut ils auters ein restai ils medems e cullas rollas emprendidas lu», di Evelina Giger. (Mira era box.) Buc emblidau tut «Vid il text han tuttas e tuts stuiu mular aunc ina ga pulit ditg, mo las posiziuns sin tribuna ein stadas spert presentas. All’entschatta eis ei stau grev da giudicar cons exercezis ch’ei drovi insumma. La fin finala eis danovamein stau biars», di la reschissura che ha fatg sezza pli baul teater culla musica ni la giuventetgna a Surrein e lu era a Curaglia. Diesch acturas ed acturs ein semtgai ussa per l’emprema presentaziun venderdis, ils 14 d’avrel 2023. Tut en tut dat l’uniun tschun presentaziuns. «Nus essan optimists e sperein secapescha sin salas pleinas. Tschella ga havevan surtut confamiliars e parents dallas acturas e dils acturs munchentau il toc pervia dalla pandemia», di Evelina Giger ch’ei scolasta primara a Danis. Ed ella relata era: «Il fiug per far teater ei gronds, aschia ch’jeu quentel cun ina cuntinuaziun era ils onns vegnents.» «In termin tier s. Pieder» Dat ei ina veta suenter la mort? En quei toc ei quei negina damonda. Denton, che tut ei sin tschiel immens birocratic ston buca mo ils conjugals Hefti percorscher cu els vegnan tut a sescagnond tras la porta dil parvis. Dapi dacuort less il schef haver modernisau e raziunalisau tut si leu. Persuenter han ins empustau in specialist da «giusut». Che quei plai buc als emploiai dil parvis ei ina, mo ch‘ina giaveletta gioga era aunc ina rolla perfida ei l‘autra caussa che procura per disvaris. Ils dus arzaunghels che fussen responsabels pil transport dils niev arrivai e che vessen da haver quitau per la scolaziun dils giuvens, prendan era buc aschi serius lur mistregn. Tut quei che schabegia el secretariat da s. Pieder ei lu per dabia buc aschi divin, sco quei ch‘ins s‘imaginescha. (fmr/hh) Presentaziuns en casa da scola a Curaglia venderdis, ils 14 d’avrel 2023 allas 20.00; venderdis, ils 21 d’avrel 2023 allas 20.00; sonda, ils 22 d’avrel 2023 allas 20.00; dumengia, ils 23 d’avrel 2023 allas 14.00 e sonda, ils 29 d’avrel 2023 allas 20.00, mintgamai cun stiva da caffè. Prevendita www.edecom.ch ni per 079 474 98 76 mintgamai dallas 17.00 – 20.00. L’Uniun da teater Medel ei puspei da veser sin tribuna a Curaglia. Il divertiment ei garantius. Per ch’ils dus arzaunghels adempleschien lur incumbensa correctamein drova ei magari directivas. S. Pieder ha buca sempel cun sia «clientella». Dapi rodund 15 onns meina Evelina Giger reschia a Curaglia. «In termin tier s. Pieder» a Curaglia L’Uniun da teater Medel ei anavos sin tribuna. Las proximas jamnas presenta ella la cumedia «In termin tier s. Pieder». Quei toc humoristic haveva ella exercitau igl unviern 2019/20. Lu ei la pandemia vegnida e suenter treis presentaziuns eis ei stau finiu gliez onn cun far teater. Igl atun vargau han las acturas ed ils acturs cun lur reschissura Evelina Giger allura decidiu da presentar tschun ga quei toc questa primavera. Empau exercezi ha ei lu tuttina aunc duvrau. (fmr/hh)

Il gliendisdis suentermiezdi ei ina mattatscha curdada el territori da skis ordeifer la pista a Laax. Ella ei collidada cun in grep ed ei vegnida blessada mortalmein. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, era la mattatscha brita en accumpigament da siu bab. Entuorn las 15.30 sesanflavan els cun skis ordeifer la pista dil territori da skis da Laax. Tenor empremas enconuschientschas ei la mattatscha curdada en ina spunda taissa e collidada cun in grep. Entras quella collisiun eis ella vegnida blessada talmein ch’ella ei morta aunc el liug digl accident, malgrad igl agid immediat dil Survetsch da salvament SOS dallas pendicularas sco era d’ina equipa dalla Rega. Per l’assistenza dils parents oriunds dalla Gronda Britannia ei vegniu engaschau il Care-Team dil Grischun. Ensemen culla procura publica sclarescha la Polizia cantunala dil Grischun las circumstanzias che han menau al mortori. (cdm/fmr) Il liug digl accident ordeifer la pista a Laax.

Da l’idea sur la scenaria tochen tier la reschia – Rafael Caduff ha produciu tut sez. A caschun da ses 85avel natalezi ha el presentau siu siemi dalla veta: «La diala dil vent» – in film da 45 minutas. La davosa fin d’jamna ha Rafael Caduff, in Sursilvan oriunds da Tavanasa e sesents actualmein el Center da seniors Cadonau a Cuera, festivau siu 85avel natalezi e presentau leu la premiera da siu film da 45 minutas «La diala dil vent». Ina sala fullanada cun in publicum internaziunal, denter auter era dalla Svezia e dalla Scandinavia, ha giu la cuida da guder la presentaziun ed ei stada incantada da quella. Gia sco buob fascinaus dil film Cun grond plascher, humor ed en­tusiassem ha Rafael Caduff teniu il plaid introductiv. El selegri da festivar la premiera ell’«atgna» casa. Cun tschaffen e plein fascinaziun ha el raquintau da siu siemi da giuvenil cun producir in film ch’ei finalmein daventaus realitad cun 85 onns. Rafael Caduff ha luvrau biars onns sco inschignier da maschinas ed el temps liber eis el adina puspei sededicaus cun tgierp ed olma a sia pissiun: il film. Siu siemi dalla veta ei staus da realisar in film cun far sez tut las culissas per quei project. Era l’idea, la scenaria, la reschia, tut ha Rafael Caduff produciu sez. Quei seigi stau ina immensa lavur. Igl observatori che Rafael Caduff ha schau stampar sin siu invit e sin sia reussida scartira accumpignonta per la ­premiera, derivi ni dallas Inslas Canarias ni dall’America dil sid, sco enzatgi hagi manegiau ina gada, mobein dad el sez e tala sesanfli sin sia meisetta da durmir. Luvrau e rimnau in’entira veta El seigi buc in cineast, mobein sulettamein quel che hagi realisau in film. In’en­tira veta hagi el rimnau e filmau. Tschun gadas ha igl autur midau ils davos decennis casa ed ha adina priu siu material filmau cun el. Pér ils davos dus onns ha el finalmein giu temps e peda da tagliar e terminar quei project cun agid professiunal d’Andy Reich da Cuera. Plinavon ha il Sursilvan giu ulteriurs gidonters, denter auter era Helene ­Muntwyler-Hochstrasser, in’artista da collaschas en metal cun in dun special per colurs. Ella hagi fatg tut las figuras dano duas: igl astronom e la diala dil vent. Tier quellas duas hagi el buca lubiu ad autras persunas da far ellas. El levi en mintga cass che talas vesien ora sco quei el seigi s’imaginaus en sia fantasia. Film cun aspects filosofics Il film tracta d’in giuvenil da circa 16 onns che vul discuvierer suenter la scola il mund e fadigiar entgins raps. El anfla sin ina collina el possessur d’in casti in patrun. Il possessur ha in grond quitau: Sia feglia ei svanida duront siu anniversari ed ins ha buc anflau ella tochen il di dad oz. Ella seigi vegnida transformada dils radis dil sulegl en ina diala dil vent. Radin e ses amitgs survegnan in sustegn finanzial avon ch’els entscheivan cun la tscherca. Il possessur remunerescha pia gia lur buna voluntad avon ch’els han entschiet cun lur lavur, in dils aspects filosofics dil film. Ina scena empau academica ei la sentupada cugl astronom che raquenta dils principis dalla fisica e che las steilas al firmament seigien sias dialas. Cuntegn filosofic che dat da ponderar Siu film dueigi dar da ponderar agl aspectatur, manegia Rafael Caduff. Denter auter cuntegni il film pliras passaschas filosoficas, sco per exempel che biars vivien d’in di a l’auter. Ni il gregl Harlekin realisescha che la veta sin quest mund seigi limitada e cuozi buc a semper. Il Sursilvan engrazia cunzun ad in vischin che viva giu Turitg ch’el hagi mai dau si siu siemi dalla veta. Quel eri actur e plidader alla scola d’artists. Quel hagi detg, havend legiu il text: «Quei che Vus haveis priu avon cheu da far, ei enzatgei da narr. Fini quei en mintga cass!» Quei hagi fatg ad el grond battacor, mo el hagi tuttina rispundiu tut agradora cun in gie. Entupond adina puspei quei vischin sin via, hagi quel dumandau cuntinuadamein, co ei stetti cun sia ovra. E Rafael Caduff hagi rispundiu: «Ei va vinavon.» Crer els agens siemis Rafael Caduff ei in bien exempel d’adina crer en ses agens siemis e mai dar si quels, era sch’il destin e la casualitad vulan savens impedir la realisaziun da tals. Sch’ils siemis dueigien daventar realitad, anflien ins adina ina via ed era gidonters che ­sustegnien ins da realisar quels. Il giubilar Rafael Caduff cuort avon la premiera da siu film. Il giubilar Rafael Caduff duront la premiera da siu film.

Gl’onn proxim 2024 eis ei diesch onns dapi che la vischnaunca fusiunada Ilanz/Glion exista. Per promover il spert da cuminonza propona la suprastonza communala ina fiasta gronda. Buca mo a Glion, mobein en tuttas 13 fracziuns. Ils 12 d’avrel discutescha il parlament d’in credit da 345'000 francs per quei intent. Finamira seigi d’integrar l’entira populaziun, da mirar anavos, da festivar il contonschiu, da promover il cumineivel, rinforzar il spért da cuminonza e mirar anavon. Buca il davos dueigi la fiasta era generar l’attenziun interna ed externa per Glion: Quels puncts han ils dus representants dalla gruppa da lavur, Ivo Frei ed Annette Cola, declarau igl 1 da fevrer 2023 ella sesida dil parlament, cu els han presentau il concept respectiv dalla commemoraziun «10 onns vischnaunca fusiunada». Quella fiasta duei entscheiver igl 1 da schaner 2024 ed accumpignar la populaziun gl’entir onn. «Vitg e marcau dueien s’avischinar, el medem mument duei l’identitad locala vegnir el center, scriva la suprastonza en siu messadi tier ina tractanda dil parlament communal. Ina investiziun per tuts Glion el funs dalla val, cun Luven (sen.) e Ruschein e Ladir davos. A sia sesida dils 12 d’avrel vegn il parlament da Ilanz/Glion a discutar d’in credit da 345'000 francs per la fiasta populara dalla vischnaunca. «Sch’ins ponderescha che las festivitads vegnan a rinforzar la coesiun ils proxims diesch onns, ei la summa investada da 7 francs per mintga habitont ed onn detg modesta», manegia il president communal Marcus Beer, en discuors culla FMR. El fa allusiun al messadi per mauns dil parlament. Igl ei tuttina ina summa respectabla per ina vischnaunca che sto haver specialmein quitau da sias finanzas. Ils diesch onns vargai ein buca stai sempels en gliez reguard. «La suprastonza communala ei dil meini ch’ei vala la peina d’impunder quella summa per promover il spért da cuminonza», repeta il president communal. El lai valer ch’igl ei ina gronda summa, ch’ei seigi denton daners investai buca mo pil marcau, mobein per mintga singula fracziun. «Premissa ei naturalmein che la populaziun ellas 13 fracziuns ei era promta da s’engaschar. Mintgina survegn la schanza da mussar lur fermezias, habilitads e l’identitad locala. Perquei eis ei impurtont che comites locals sefuorman». Ils comites locals che organiseschan il «gi dalla fracziun aviarta» vegnan a saver dumandar contribuziuns pigl intent. La «petta» da 345'000 francs vegn pia repartida sin tuts. Eis ei investiziun persistenta? «Gliez san ins mai. Per investiziuns el marketing dat ei maina ina garanzia», declara Marcus Beer e remarca che la suprastonza hagi fatg sia proposta e surlaschi ussa al parlament communal da discussiunar surlunder. Pitasch, primavera 2021 «13 1 10» - il motto La fiasta «10 onns Ilanz/Glion» duei entscheiver igl 1 da schaner 2024 cun ina inscenaziun festiva cul tetel «fiug e flomma». A caschun digl apéro da Daniev s’envida il «fiug da Glion». Analog alla floma olimpica vegn il tizun purtaus en fuorma d’ina staffetta d’ina fracziun all’autra. Il motto dalla fiasta ein las cefras 13, 1 e 10. Quellas muntan 13 fracziuns, 1 vischnaunca, 10 onns. Ils 13 da schaner tuorna il tizun culla flomma anavos a Glion per la gronda fiasta populara sigl areal dalla scola. Ei vegn a dar in program dalla damaun cun in podi politic, in act festiv ufficial, ins presenta il «himni da Ilanz/Glion», la fiasta per tuts duei cuzzar exact 13 uras ed ei dat tons loghens da s’entupar el marcau. Suenter quei punct culminont digl onn giubilar suondan 13 gadas duront gl’entir onn in «gi dalla fracziun aviarta», mintgamai a Duin, Pitasch, Luven, Riein, Sevgein, Castrisch, Glion, Schnaus, Ladir, Ruschein, Siat, Rueun e Pigniu. Ei s’auda tiel concept ch’ins s’entaupa en quellas. Leu dueien las habitontas ed ils habitonts presentar l’identitad locala, mussar tradiziuns, activitads e specialitads, insumma quei che schabegia. Mintga fracziun ei libra da concepir ed esser creativa cun organisar quei gi. Ils 31 da december 2024 finescha la fiasta «13 1 10» ei lu in act communabel.

La tiarza dumengia digl avrel festivescha la populaziun da Turitg sia pli gronda tradiziun. Il grond til ed il punct culminont, la sera allas 18.00, cun barschar il Böög, trai mintg’onn massa sin via ed alla televisiun. Mario Camartin da Breil ha fatg part activamein 25 onns dil «Sächslilüüte», sco tambur per la «Zunft zu den Drei Königen». Bein, uonn mondi el probabel puspei giu, conferma Mario Camartin alla FMR. Denton buca pli sco tambur, mobein sco aspectatur ensemen cun sia dunna, el hagi en vesta dus bigliets per plazs da seser al «Sächsilüüten». Tals plazs silla tribuna ein tschercai. Gliendisgis, ils 17 d’avrel eis ei puspei schi lunsch: ils habitonts dil marcau da Turitg s’entaupan per lur gronda fiasta da primavera. Da principi eis ei buca ina fiasta populara, mobein quella dallas 26 corporaziuns da mistergners. Cul num «Zunft» enconusch’ins quellas corporaziuns historicas dils marcaus. Talas dat ei per exempel era a Cuera. A Turitg han talas giu gronda influenza politica. Bandierel substitut Dall’anteriura splendur dat la fiasta dil Sächsilüüten aunc perdetga: Mintg’onn il tierz gliendisgis digl avrel separticipeschan 3500 commembers dallas Zunfts al til, cun costums ed uniformas, pli che 350 cavalcaders, 50 carrotschas e 50 societads da musica. Il til emetta gl’emittur da televisiun SRF1 mintg’onn, tschiensmellis aspectaturs miran il spitachel folcloristic a Turitg. Il punct culminont ei mintgamai la sera allas 18.00. Cu la baselgia da s. Pieder ha dau las sis, dattan ils cavalcaders fiug agl unviern, il Böög, ed ins dumbra las minutas tochen ch’il tgau digl um da neiv explodescha. Mario Camartin, il tambur dil Sächsilüüten Da quella gronda tradiziun turitgesa ha in Sursilvan fatg part duront 25 onns. Ins enconuscha el da principi cul num «Taxi Mario». Oz transportescha el denton buca pli glieud da tuttas uras ed en tut ils loghens pusseivels. Gl’onn 1999 ei Mario Camartin era daventaus enconuschents sco cantadur dil «Sep Antoni bi», in semperverd che auditurs da RTR giavischavan adina puspei el radio. Musicantas e musicants enconuschan gl’um dall’annada 1950 plinavon sco bandierel dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun. «Jeu sun mo pli substitut dil bandierel ufficial», puntuescha el. Gl’onn 2002 ha Breil hospitau la fiasta cantunala da musica ed ins han confidau ad el per sis onns la bandiera cantunala. Suenter ha el dau giu la bandiera als proxims organisaturs dalla «cantunala». Gl'emprem ella Zunft zum Kämbel Per la funcziun da substitut cloma l’uniun cantunala aunc oz stedi il bandierel da Breil.Atgnamein eis el buca bandierel, mobein tambur. Da quei da 40 onns eis el staus commember activ dalla Societad da musica da Breil. Tras quell’occupaziun ha el era fatg part 25 onns activamein dil Sächsilüüten a Turitg. Mario Camartin raquenta: «La primavera 1973 erel jeu ius giu Turitg en ina plazza sco scrinari tier la bieraria Hürlimann a Turitg Enge. In collega ha dumandau mei da gidar ora ella musica da Dietikon. E quella musica engaschava la Zunft zum Kämbel mintg’onn pil Sächsilüüten.» Diesch onns ha el dau sil schumber per quella Zunft. Era cu el era turnaus 1984 anavos a Breil cun sia famiglia ha el manteniu il contact cun Turitg. Lu ein ils ligioms ruts giu plaunsiu. Nunspitgadamein eis el vegnius en acziun puspei sco participont activ al Sächsilüüten. In hosp da vacanzas a Breil deva sil schumber per la «Zunft zu den Drei Königen» ed encureva in successur. «Quei fuss zatgei per tei», hagi el dumandau. Mario Camartin ha buca getg direct na, mo era buca gie. Cun marveglias eis el tuttina viagiaus a Turitg. El hagi stuiu sepresentar ufficialmein avon il «Zunftmeister» e far in cert examen da habilitad. Il tambur sursilvan ha stuiu mussar ch’el sappi veramein schumbrar. Introduciu enqual Sursilvan Sin quei han ins lu elegiu el sco niev schumbrader ufficial dalla «Zunft zu den Drei Königen». Igl era ina incumbensa pli stentusa che en tschella Zunft. «Jeu stuevel dar sil schumber persuls e senza susteniment d’ina musica», raquenta el. El haveva priu cun el in ulteriur tambur da Breil, Balzer Spescha. E pli tard ha el recrutau Stefan Lutz da Mustér sco tambur dalla Zunft. Enqual auter tambur dalla Surselva ha el era introduciu egl usit dils da Turitg. Aunc oz schumbran Sursilvans per la Zunft zu den Drei Königen. Mario Camartin (sen.), siu fegl Rafael, e Stefan Lutz, al Sächsilüüten. Suenter 15 onns ha Mario Camartin calau. La davosa gada eis el staus en acziun ils 6 da schaner 2019. Igl gi da Buania ha «sia» Zunft organisau ina festivitad ed el ei marschaus ordavon cun 200 persunas dalla baselgia dad Enge tochen alla staziun da Turitg, e da leu vinavon tochen tiel hotel The Hyde pil banchet da Buania. «Igl ei stau in bi temps», seregorda il tambur, oravontut dil til tras massas da glieud a Turitg ha el bunas e bialas regurdientschas.

«Il pievel steva e mirava.» – Jesus vegn sentenziaus alla mort, mess vid la crusch e miera. E la glieud stat leu e mira. Aschia descriva Lucas en siu evangeli la rolla dil pievel. Entgins fan beffas e greschan nauschs plaids, auters ein semplamein leu e miran, damaneivel ni dalunsch. Jeu stun era cheu e mirel. Mirel novitads, teidlel podcasts, scrolel mintgaton il tgau ni sevilel, sai buca capir, tgei che schabegia sil mund ni tier nus en Svizra. Daco mirel jeu insumma? Jeu sesentel silsuenter buca meglier. Quei mirar tier e tuttina saver far nuot para zaco falliu. E mi’atgna carga daventa era buca pli leva. Da Venderdis sogn ein biars serimnai e miran. Quei che schabegia cun Jesus ei terribel ed el medem mument era fascinont. Negin sa volver naven l’egliada. Suenter la mort da Jesus dat ei denton ina midada. Quels che vevan observau quels eveniments semettan sin via a casa e petgan adina puspei sin lur pèz. Cun pitgar sil cor muossan els ch’els stattan mal e sesentan culpeivels. Els han viu zatgei ch’ei iu a cor. Han els sentiu che Dieus ei staus leu denter els? Atgnamein mirassen nus pli bugen naven. Mo era nus essan pertuccai. Ei dat adina puspei malgiustia e crisas. Mintgaton curclein nus nos deficits cun far beffas. Ni ch’ils plaids mauncan. Tgei di Jesus? – Els evangelis savein nus leger siat plaids che Jesus hagi detg alla fin vid la crusch. Tenor Lucas fa Jesus in’oraziun. El ura: «Bab, perduna ad els, pertgei els san buca tgei ch’els fan.» Pli tard miera Jesus culs plaids: «Bab, en tes mauns surdun jeu miu spért.» El ha anflau pasch e libertad. Cun perdunar, schar liber la gretta e sefidar. Ed jeu stun cheu e vesel che jeu sun aunc lunsch naven da quella via. Mo ei dat aunc bia plaids che muossan ina buna direcziun. Plaids da persunas che consoleschan. Da persunas che protesteschan. Ei dat tons che miran buca naven, che tegnan la dira e crein el bien. Lur vuschs van a cor e dattan curascha. «El ha anflau pasch e libertad. Cun perdunar, schar liber la gretta e sefidar.» Anja Felix-Candrian Anja Felix-Candrian ei plevonessa refurmada e viva cun sia famiglia a Sagogn. Anja Felix-Candrian è plevonessa a Trin. Ella viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il mardis sera ei l’equipa da 5. ligia da Rueun semesirada cun Mladost ella gruppa da promoziun. Ils Sursilvans han spiars la partida ordeifer cun 1:3. Ils proxims dis vegnan dadas entginas paucas partidas. (fmr/hh) 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Surses giev. 20.15 5. ligia promoziun, gruppa 1 Mladost – Rueun 3:1 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Flums giev. 20.00 Juniors B2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central giev. 19.00

Uonn muossa il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ovras ord il relasch da Gieri Schmed. Ellas dattan ina profunda investa el vast spectrum da tecnicas da lavur digl artist che havess festivau quest onn igl anniversari da 80 onns. Il relasch muossa siu svilup e surtut siu dun da luvrar culs pli differents materials. Igl onn 1975 ha Gieri Schmed exponiu l’emprema ga. Quei ei stau il cass el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun en connex cull’avertura dalla Stiva d’art. Bunamein 60 exposiziuns ein suandadas silsuenter ell’entira Svizra ed uss ein sias ovras danovamein da veser el museum a Trun. Igl ei in’exposiziun particulara en tuts graus, era perquei che siu fegl Marcus ha concepiu ella communablamein cun sia consorta Ursina. «Quei ei veramein stau enzatgei special. Leutier eis ei stau ina sfida, pertgei far ina schelta da sias lavurs ei tut auter che sempel», di Marcus Schmed. L’exposiziun che vegn aviarta cun ina vernissascha sonda, ils 8 d’avrel 2023 allas 16.00 cuoza entochen la fin d’october. Da veser en differentas localitads dalla Cuort Ligia Grischa ein pli che 100 ovras, rodund la mesadad dil relasch en possess dalla famiglia. El museum sesanflan dil reminent era rodund 20 ovras che Gieri Schmed ha giu regalau al museum. Ellas vegnan mussadas en in’exposiziun permanenta sco igl ei il cass era tier ovras d’Alois Carigiet e Matias Spescha. Dil figurativ agl abstract L’exposiziun actuala ella Cuort Ligia Grischa muossa la gronda varietad da lavur da Gieri Schmed. D’ina vart il svilup da siu stil da maletgs figurativs entochen a cumpleinamein abstracts. E tuttina sebasan ils pli blers silla cristalla. «Il bab era cavacristallas e la fascinaziun per las cristallas sentan ins entochen en sias davosas ovras», di Marcus Schmed. Ses emprems maletgs da giuven muossan cristallas sco ellas ein veramein, els maletgs suandonts eis el sedistaccaus pli e pli dil figurativ en direcziun dil geometric, mo tonaton adina integrau atgnadads dallas cristallas, per exempel lur colurs. «Sper fuormas geometricas dil cristal vegnan era fuormas dil rudi ni fragments dil rudi integradas el maletg sco fuormas lomas. Quei dat tensiun», di la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa e menadra dil museum, Justina Simeon. D’acril entochen graficas Aschi vasts e fascinonts sco siu stil ein era las tecnicas per sias ovras. Da veser ein ell’exposiziun ovras cun acril, rispli, tusch, pastel ed aquarel, mo era litografias, graficas squitschadas cun irom ni lenn e reliefs. Tut quei ha el fatg tenor ina devisa. «Schar naven ei pli grev che metter vitier», di Marcus Schmed. Da veser en quell’exposiziun ordvart speciala ei per exempel er ina lavur da metal. E lu han biaras da sias ovras aunc in’atgnadad e quella declara Justina Simeon suandontamein: «A sias pli biaras ovras ha Gieri Schmed dau negin num. El dat agl observader la libertad d’interpretar sez ils maletgs tenor il motto: Il maletg fa amogna enzatgei agl aspectatur. La colur, la fuorma ed il material ein la basa da ses maletgs abstracts. El ha giu il dun d’anflar igl essenzial enten reducir.» Program accumpignont Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa accumpogna l’exposiziun speciala d’ovras da Gieri Schmed cun differents arranschaments. Pliras ga duront quest onn meinan ils curaturs Ursina e Marcus Schmed ils visitaders atras l’exposiziun. Leutier dat ei per exempel era in suentermiezdi cun Alessio Schmed che tetovescha a Laura Schmed cun rock romontsch. Els ein biadis digl artist. Ina novaziun ei il Cafè ella Cuort cun differents temas. Igl entir program ei da cattar sin www.museum-trun.ch. Questa stad vegn la Cuort Ligia Grischa tschinclada d’in palancau. Quel vegn installaus suenter Pastgas e survescha entochen encunter la fin d’uost alla renovaziun dalla fatschada dalla casa. Quest onn havess Gieri Schmed festivau igl anniversari dad 80 onns. Marcus Schmed e Justina Simeon cun ina dallas rodund 100 ovras exponidas el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. La cuschina veglia ella Cuort Ligia Grischa sco culissa d’in maletg da Gieri Schmed. Enzaco ein colurs ni fuormas da cristallas adina puspei da veser ellas ovras da Gieri Schmed. Varga 100 ovras da Gieri Schmed Quest onn havess Gieri Schmed ch’ei morts igl onn 2019 saviu festivar igl anniversari da 80 onns. Motiv avunda per la famiglia da dedicar ad el in’exposiziun speciala. Entochen la fin d’october da quest onn ei quella da veser el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Il fegl Marcus e sia consorta Ursina han creau quell’exposiziun cun rodund 100 ovras. Igl ei ovras da Gieri Schmed ch’eran per part gnanc stadas enramadas e ch’ein aunc mai stadas da veser entochen oz. Ellas muossan la gronda varietad da tecnicas da luvrar ch’igl artist da Trun haveva, mo era il svilup da siu stil digl art figurativ entochen agl abstract. La fuorma geometrica e la colur dallas cristallas sestendan sco in fil tgietschen atras sias ovras. (fmr/hh)

La pleiv catolica da Laax ha in niev president. Il post da Carli Camathias surpren Christoph Kälin. Gl’um e bab da famiglia da 56 onns habitescha dapi 20 onns a Laax. El vul sespruar da tener alerts gl’interess da parochianas e parochians pils fatgs ecclesiastics. Carli Camathias haveva annunziau sia demissiun suenter l’emprema perioda d’uffeci. Avon treis onns haveva la radunonza generala elegiu il cassier e suprastont sco niev president. Il bab da treis affons pigns e conpossessur d’ina fatschenta ha vuliu sedescargar dil post per saver sedecidar dapli alla famiglia ed alla professiun. Vendergis ha la radunonza elegiu Christoph Kälin sco siu successur. Gl’um da 56 onns ei carschius si el cantun Argovia e viva cun sia famiglia dapi 20 onns a Laax. Oriundamein scrinari lavura el oz ella partiziun logistica ed immobiglias dalla cassa da malsauns ÖKK. Sco quei che Christoph Kälin ha declarau el discuors culla FMR, vul el administrar la pleiv sil plaun strategic ensemen cun ses consuprastonts. «Ina finamira fuss ei da muentar e da tener alerta ed activa la cuminonza», ha Christoph Kälin getg. Laax, ils 2 d'avrel 2023, culla baselgia amiez il vitg. Era gl’ugau-pervenda Gieri Cathomen haveva demissiunau suenter esser staus diesch onns en uffeci. Per el ha la radunonza elegiu Markus Stoffel. L’actuara Regula Caduff haveva medemamein demissiunau. Per ella eis ei aunc buca gartegiau d’anflar ina successura ni in successur. Aschia ha ella seschau reeleger per in onn. Cul cassier Alex Steiner e sur Bronislaw Krawiec ei la suprastonza perinagada cumpletta. Sper las elecziuns ha la radunonza generala approbau ina damonda per in dretg da baghegiar. La pleiv conceda quella ad ina famiglia che vul baghegiar casa a Cons.

Il program annual 2023 dil «flimsfestival», la retscha da concerts a Flem e contuorn, entscheiva tradiziunalmein da Pastgas cugl orchester baroc indigen le phénix. Uonn sepresenta quel cul cellist Peter Hörr. Il firau da Pastgas han ins caschun d’udir ella baselgia s. Martin a Flem ovras dil Russ Pjotr Iljitsch Tschaikowsky (1840-1893), dil Belg Adrien-Francois Servais (1807-1866) e digl American Samuel Barber (1910-1981). Il concert ha il tetel «Souvenirs de Flims». Duront quel interpretescha il cellist denter auter il toc «Souvenir de Spa». Ei setracta dil liug da cura ella Belgia. Da Tschaikowski suna gl’orchester l’ovra «Souvenir de Florence». Il solist Peter Hörr ei staus antruras cun 23 onns il pli giuven professer da cello. Hörr ha entschiet sia carriera da pedagog da musica, dirigent e cellist da renum mundial al Conservatori da Berna. Il concert ella baselgia reformada da Flem entscheiva allas 17.00.(fmr/abc) Peter Hörr, cellist e dirigent

Gia ditg avon Pastgas vegnan las crunas ellas stizuns emplenidas cun lieurs da tschugalata da tuttas sorts. Ina pulita part da quellas che vegnan vendidas en Svizra vegn producida a Sedrun tier La Conditoria. Dapi igl october han Reto Schmid e siu team tarmess 300 000 lieurs sin viadi. Per amaturs da tschugalata ei ina viseta ella stizun da La Conditoria a Sedrun sco d’entrar ella tiara dalla cucagna. Pralinas da tuttas uisas paradeschan sper lieurs pintgas e grondas ed autras dultscharias. Passa 400 fuormas da lieurs posseda la partizun da tschugalata dall’interpresa a Sedrun. Tiels chocolatiers Per passar dil biro ella partiziun dils chocolatiers eis ei da trer en scussal, metter sin tgau ina huba ed ir tras la sclusa da desinfectar. Allura arva Reto Schmid igl ésch dalla partiziun da tschugalata ed immediat vegn in fried intensiv da cacao e tschugalata encunter. Sin ina meisa paradeschan lieurs grondas en blau. Quellas ein per in’empustaziun d’ina fatschenta che ha in logo en quella colur. Alina Curschellas – la menadra dalla partiziun – e siu team miran che la maschina da truschar tschugalata rara e caulda seigi adina emplenida avunda. Quella tschugalata rara culan las chocolatieras ellas fuormas da plastica. Sco emprem malegian ei denton cun tschugalata ils detagls sco egls, nas e dents che ein d’ina autra colur. Allura vegnan las fuormas sillas apparaturas che volvan quellas adina puspei entuorn sesezzas entochen che la lieur ha sia fuorma. Las grondas ein 65 cm aultas e peisan treis kilos. Empau sco ina noda-casa ein las lieurs en differentas colurs; ei dat blauas, verdas, melnas e perfin talas en rosa. In tempet ston ellas schigiar per la finfinala vegnir deliberadas ord la fuorma e survegnir la decoraziun finala. Duas lieurs exclusivas Sper las lieurs da standard ch’era autras fatschentas pon far, ha il meisterpasterner e confisier Reto Schmid creau duas atgnas fuormas da lieurs. Quellas astga sulet La Conditoria cular. La masculina culla riebla ed in’ureglia viulta giu ha num Gian sco il fegl da Schmid. La secunda ei feminina e tegn in cor tgietschen. Quella ha il meisterpasterner battegiau Anna – sco sia partenaria. Alina Curschellas ei la feglia d’Anna ed ella ha fatg igl emprendissadi da pastiziera-confisiera ella Bassa. «Gia lu hai jeu scuvretg mia pissiun per la tschugalata e detg a casa ch’jeu lessi far nuot auter che luvrar cun tschugalata», tradescha ella. Per Reto Schmid ei quei stau igl impuls da realisar ina partiziun da tschugalata. Strusch ch’el ha viu ch’Alina dumignava quei metier ha el surdau ad ella la bitgetta per quella partiziun. Enteifer in di vegnan ei da producir 8000 lieurs pintgas. Da smincar a maun damognan ei denter 800 e 900 per di. Fairtrade Dapi l’entschatta digl onn vargau elavura La Conditoria sulet tschugalata da «Fairtrade». Vul dir products da cacao ord ina fiera controllada e nua ch’ils producents retscheivan in prezi minimal per lur products. Prezis che vegnan fixai d’ina organisaziun da «Fairtrade». «Products da qualitads e produci sut cundiziuns fairas schaian a cor a nus», puntuescha Reto Schmid ch’ei drova rodund 50 tonnas per onn. 30 da quellas vegnan nezegiadas per la producziun da lieurs. Sco gag da marketing ha Reto Schmid creau ina lieur exclusiva cun parts suleradas. Las folias da ver aur da 24 carats ein finezia ed el astga strusch pegliar en quellas ch’ellas rumpan. «Cunquei che las folias d’aur ein sulet 0.000125 mm finas astga quei vegnir magliau senza problems», explica Reto Schmid ferton ch’el sularescha sia lieur cun tutta carezia e quitau. Quella metta el en vitrina per 9995 francs. Conceda denton ch’ella cuosti secapescha buca ton, denton tuttina enzacons tschiens francs. «L’emprema lieur sulerada cun aur ei stada naven immediat – jeu sai denton buca sch’il client ha magliau ella ni buc», di Reto Schmid riend. Reto Schmid muossa a sia emprendista Zoë Altwegg co las lieurs specialas duein vegnir decoradas. Reto Schmid applichescha igl aur. Alina Curschellas prepara la fuorma cun tschugalata blaua. Gian ed Anna – las lieurs exclusivas da Sedrun.

Aschi segir sco igl ei Pastgas questa fin d’jamna vegn ei era a dar colonnas d’autos. Tenor il Touring Club Svizra (TCS) ein las colonnas da spitgar silla ruta dil Sogn Bernardin dalla A13 ed avon il tunnel dil Gottard. Era igl Uffeci federal da vias (UVIAS) spetga in traffic extraordinari. Quei ei enconuschent. Tuttina semudregian mellis automobilists mintg’onn puspei per pas­sentar enzacons dis el sulegl dil sid, sper in lag ni sper la mar. Beinsavend che la buna luna varga spert, sch’ei ston star en colonna – e quei ei ton sco programau. Il TCS quenta oz, gievgia cun in traffic intensiv e gia la damaun cullas empremas colonnas avon il portal el nord dil tunnel dil ­Gottard. Propi il mender temps da fuolla pudess esser denter miezdi e mesanotg. Il TCS quenta che la colonna avon il portal dil nord sesligi il venderdis sera encunter las 20.00. Bien da saver, percass ch’jeu ve­gness tuttina aunc sin l’idea da scappar el sid sai jeu ussa cu partir. Mo quellas previsiuns han segir aunc mellis auters legiu e vegnan forsa sin la medem’idea. Prender sin viadi avunda proviant ed oravontut aua ei en mintgacass da cussegliar. Las lieurs da Pastgas ein prest naven ed enzacu stuess ins puder ord igl auto per barschar naven las calorias. Co quei ei pusseivel era egl auto pudeis vus leger plinengiu. Guder pon ins era excursiuns els cantuns vischinonts, forsa buca gest el Tessin. Semplamein cun esser attents ed untgir las autostradas che pudessan esser bloccadas. Jeu restel il pli bugen a casa, sco quasi mintg’onn da ­Pas­tgas. Sch’ei va bein vegni empau pli cauld e primavaun ed en ­Surselva san ins guder la veta era quels dis, senza star uras en ed uras ora en colonna. Ei dat pli bi che star en colonna. Per exempel guder la primavera alla riva dil Lag la Cauma a Flem ni dil Lag la Cresta a Trin. Ils lags alpins ein segir aunc buca frequentai da biars. Da macort’aura ei ina viseta el Bogn ­Sedrun in’alternativa. Suenter ils 8 da matg 2023 siara quel numnadamein per circa in onn e miez pervia dallas lavurs da renovaziun e construcziun. Ils sportivs san era viandar ni ir cun skis e guder ils davos dis sin pista. Las relaziuns els aults ein numnadamein aunc bunas e las terrassas carmalan da far in paus. In’autra opziun ei da far ina tura da skis els aults. Pils curaschus datti a Milez/Sedrun la concurrenza da «Waterslide». Gie, daco buca dar in segl ell’aua freida amiez las pistas enstagl da ­sestuschar cun mellis auters ­turists enzanua el sid? Mo forsa pudess ins era guder il sentiment da far vacanzas ella patria cun passentar enzacons dis en in hotel ella vischinonza. Lunsch naven dil turissem da massa. Per exempel a Vuorz nua ch’il hotel Ucliva porscha in segiurn da vacanzas cun yoga. Atgnamein fussi era bi da far ina ga pauc ni nuot e semplamein seruassar cun barsar enzatgei bien sil gril avon la tegia da mises. Exact, quei fuss in bien plan, sche l’aura fa buc in streh tras il quen. Schiglioc resta aunc adina l’occupaziun da consumar tut il bien che la «lieur» ha zuppau, priu il cass ch’ins hagi anflau. Mo eba, la tschugalata tacca direct vid las queissas e quei ei subobtimal. Barschar tontas calorias san ins cun bia moviment e perfin cun sevilentar ella colonna. Zappignar (zappeln) brischa buca tontas calorias sco da cuorer, denton almeins enzacontas. Era bargir brischa calorias, rir denton aunc ­dapliras. Perquei prendi ei cun humor, sche vus essas en colonna. ­Fagei ina risada che cuozza uras ed uras ed uras entochen che la colonna sesligia. Aschia pudeis cuntinuar vies viadi in tec pli levgiai. Bialas Pastgas! La Val Russein cul lag da fermada ei ina bun’alternativa tiel turissem da massa el Tessin.

Suenter bunamein 40 onns ei il transport dad autos dalla Viafier Matterhorn Gotthard sur il Pass Alpsu duront igl unviern historia. Il davos tren ei partius gliendisdis Pastgas dad Andermatt a Sedrun. Entochen che la via sur il pass vegn aviarta porscha la viafier aunc in transport dad autos reduciu. Il gliendisgis vargau ei il davos transport d’autos dalla Viafier Matterhorn Gotthard sur igl Alpsu partius alla 18.28 ad Andermatt ed ei arrivaus biabein ina ura pli tard a Sedrun. Cun quei davos transport d’autos terminescha la Viafier Matterhorn Gotthard siu survetsch da transportar autos sur igl Alpsu igl unviern, duront che la via sur il pass ei serrada. Lantschau quei transport d’autos sur igl Alpsu ha la viafier igl unviern 1982/83, sco quei che la Viafier Matterhorn Gotthard scriva sin sia pagina dad internet. Il transport sur igl Alpsu vala per sora pintga dil transport d’autos tras il tunnel dil Furka. Ils 26 da settember 1982 ha la viafier entschiet a transportar autos da Realp ad Oberwald tras il tunnel dil Furka per entscheiver in pèr jamnas pli tard a transportar autos sur igl Alpsu. Mintga gi ha la Viafier Matterhorn Gotthard purschiu treis transports dad autos e omisduas direcziuns. Entuorn la midada dil millenni ha la viafier transportau entochen 4500 autos sur il Pass Alpsu. Sco quei che la Matterhorn Gotthard scriva ha l’avertura dil Pass dil Lucmagn igl unviern 2010/11 schau sminuir las frequenzas dil transport d’autos sur igl Pass Alpsu per la mesadad. Pintga rentabilitad e grondas investiziuns Igl Uffeci federal da traffic ha decidiu gia la fin digl onn 2020 da calar da transportar autos sur il Pass ­Alpsu. Igl uffeci ha fatg valer la pintga rentabilitad dil transport. Entras la reducziun dallas frequenzas ha il maun public stuiu sustener mintga singul auto ch’ei vegnius transportaus sur il pass cun 200 francs. E la Viafier Matterhorn Gotthard ei era buca stada promta dad investir en novs mieds da transportar autos per remplazzar ils indrezs ch’ein vegni pli vegls. Las investiziuns havessan caschunau ulteriurs cuosts alla publicitad, scriva la Viafier Matterhorn Gotthard. «Aschia ha ei strusch dau alternativas che calar da transportar autos sur il Pass digl Alspu.» Per cumpensar las sperdita han la confederaziun ed il cantun me­glierau la purschida dil traffic regiunal. Entochen che la via dil Pass Alpsu ei rumida porscha la Viafier Matterhorn Gotthard aunc in transport d’autos reduciu denter Sedrun ed Andermatt. Duas ga a gi vegn in carr da transportar autos pendius vid in dils trens che carrescha regular sur il pass. Tenor las indicaziuns da RTR quenta igl Uffeci da construcziun bassa dad arver la via dil Pass Alpsu ils 28 d’avrel 2023. Naven da lu ei il transport dad autos dalla viafier sur il pass definitivamein historia.

Sanjay Vyas deriva dad in marcau dalla India che sesanfla al pei dil Himalaja. Da quei liug ha el priu cun la veglia tradiziun da yoga ch’el intermediescha dapi il december vargau a Glion. El ha dau plaid e fatg dad ina tradiziun da promover il beinstar corporal e mental che ha dabia adherents. Anflar igl equiliber mental e corporal cun moviment, meditaziun e trer flad sapientivamein: Aschia selai circumscriver ualti sempel yoga. E quei yoga posseda veglias ragischs ella India ed ha anflau ella secunda mesadad dil tschentaner vargau sia via els Stadis Uni ed ell’Europa. Cheu ha Yoga fatg in grond svilup e la purschida da studios e cuors da yoga ei gronda, era en Surselva. Cun il diember da studios e cuors ein era ils differents stils da yoga sesviluppai e sedifferenzieschan oz detg fetg. Dalla India ella «Städelistrasse» da Glion ei Sanja Vyas vegnius cun dunna ed affons. Dapi il december vargau porscha era el yoga a Glion, yoga che deriva dallas ragischs dil moviment meditativ. Sanja Vyas vegn neu da Rishikesh, in pign marcau el nord dalla India al pei dil Himalaja. In marcau che viva dil turissem e che vala per in dils centers dil yoga. Renomaus ei quei marcau vegnius pervia dils Beatles. Els onns 60 ein els stai al pei dil Himalaia a Rishikesh per meditar. Ed ils fastitgs dils Beatles ein biars suandai. Da generaziun tier generaziun Sanjay Vyas sesa el sez en crusch en siu studio a Glion e fa la pareta che quei seigi la pli normala posiziun da seser. «Tier nus en famiglia ei il yoga vegnius daus vinavon dad ina generaziun a l’autra.» Gia siu tat seigi staus in enconuschent meister dil yoga, gi Sanjay Vyas. Ed el gi dad esser sescolaus buca sulet quei che pertucca yoga, mobein era ayurveda, in’autra sparta dalla medischina tradiziunala dalla India. E sco il yoga ei Sanjay Vyas semess sin via ell’Europa. El ha luvrau en divers hotels da renum cun centers da sanadad e recreaziun en Tiara tudestga. «Per tgirar blessuras da sport ei yoga fetg adattau», gi Sanjay Vyas. El renda attent ch’il tgierp vegli serevegnir ed ei vali la peina da sustener el sin sia via alla reconvaleszenza. Il directur dil Hotel dil Parc a Flem ha clamau il meister dil yoga dalla Tiaratudestga a Flem per porscher yoga als hosps. Mo quei gi che Sanjay Vyas ei arrivaus cun sia famiglia el Hotel dil Parc a Flem ha il directur stuiu ir. Ei ha dau ina midada da possessurs dil hotel e Sanjay Yyas ei staus tuttenina avon in avegnir incert. «Quei ei buca stau ina sempla situaziun.» Buca senza discuors persunal El e sia famiglia han dumignau la situaziun meins emperneivla e Sanjay Vyas lavura oz per in auter hotel a Flem nua ch’el porscha sias habilitads ch’el ha ella medischina dad aryuveda. El e sia famiglia ein buca sulet secasai a Glion, cheu porscha el era cuors da yoga. «Tier mei san ins buca semplamein vegnir dad esch en e far part ad ena gruppa.» Sanjay Vyas giavischa sco emprem in discuors persunal per endriescher dapli dalla persuna e ses basegns. «Magari dat ei era bia damondas davart il yoga ed ils senn dils exercecis.» Ei ha era gia dau discuors pli liungs per exempel cun in um pensiunau ch’ei vegnius per far in plascher a sia dunna. «Oz vegn el regulau ed el gi da profitar.» Sanjay Vyas tschontscha bia dalla balontscha e dalla energia che stoppi flessegiar per ch’il carstgaus sesenti bein. «Ella societad da prestaziun dil vest portan biars in grond buordi si dies.» E quei buordi procura per in ni l’auter malesser. «In carstgaun che sesenta bein ei era ventireivels e po rir.» E rir ei para in dils mieds ils pli efficients per dumignar il mintgagi. Quei ei denton ina enconuschientscha buca sulet derasada neu dalla tradiziun dalla India. Ulteriuras purschidas da yoga datti en Surselva a Laax, Schluein, Cumbel, Sursaissa/Surcuolm, Trun, Glion e Sedrun. Divers hotels porschan era jamnas da yoga per part cumbinadas cun viandar. Yoga per in e scadin.

Ils 24 da matg 1873 publichescha la Fausta Capaul el «Freier Rätier» in inserat che fa attent al «Luft und Molkenkurort Brigels» ed alla atgna casa d’albiert ed ustria «Fausta Capaul.» La giuvna dunna ha cun quei inserat dau il segn da partenza al svilup turistic da Breil. Suenter 150 onns vul Breil dar in’egliada pli profunda silla ­naschientscha dil turissem. Sut l’anzena «Fausta piuniera» regorda Breil duront la proxima stad all’entschatta dil turissem en vischnaunca avon 150 onns. Igl omagi a quei svilup sedrezza primarmein alla dunna giuvna Fausta Capaul che ha dau il segn da partenza al turissem cun surprender dil bab permiert l’ustria ed il menaschi puril. Siu albiert cun ustria ch’ella ha lantschau ella vegliadetgna da 26 onns igl onn 1873 exista aunc oz. Duront varga 50 onns ha la Fausta Capaul menau cun success sia ustria a Breil entochen ella vegliadetgna dad 80 onns. L’ustiera e sia casa d’albiert han gudiu in ferm renum lunsch sur il cunfin svizzer. Culissa ideala Il baghetg dalla ustria Fausta Capaul porscha la culissa ideala cun ils fastitgs biografics dalla dunna piuniera per regurdar al considerabel svilup turistic da Breil. Dapi entgin temps ein in comité d’organisaziun tgamunaus dad Otmar Seiler lundervi da metter en pei in program pulpiu che sefatschenta cun diversas facettas dall’entschatta dil turissem. El center stat ina inscenaziun musical-teatrala che vegn elavurada dad in tgamun artistic cun Annadora Friberg, David Flepp, Susan Rupp e Fiona Cavegn. Dalla partida ein giugaduras e giugadurs dalla Uniun dramatica da Breil ed els han gia entschiet cun las provas sut la reschia da David Flepp. Las presentaziuns ein previdas ils 4/5/6 ed ils 11/12 e 13 d’uost 2023. Sustegn retscheivan ils iniziants dalla «Fausta piuniera» era dalla Uniun da dunnas da Breil. Renovar il Curtgin Crest la Crusch Il segn da partenza digl omagi alla piuniera dil turissem da Breil dat denton ina occurrenza el Curtgin Crest la Crusch il gliendisgis Tschuncheismas, ils 29 da matg 2023. Tenor las explicaziuns dils iniziants dalla Fausta piuniera stat il Cur­tgin Crest la Crusch en stretg connex cun l’entschatta dil turissem da stad a Breil. Il curtgin regorda als iniziants dalla via che ha colligiau il vitg da Breil cun Vuorz en direcziun da Rueun e Glion igl onn 1870. Aposta per las festivitads retscheiva il curtgin ina remedura iniziada dil Forum cultural Breil ed exequida dalla vischnaunca. Ella ustria Fausta Capaul ei previda duront la stad ina exposiziun dil pictur artist Charles Flach. El sez ei biaras gadas staus hosp ella Fausta els onns 1881 entochen 1928 ed ha scaffiu biaras ovras che tematiseschan il vitg da Breil e siu contuorn. Ed ils iniziants dalla Fau­sta piuniera vulan era dar in’egliada el futur dil turissem en vischnaunca ed envidan ils 16 da settember 2023 ad ina scuntrada che tematisescha las sfidas ed ils piuniers dil turissem da damaun. Actualmein ein la «Fausta piuniera» vidlunder da recaltgar daners per las occurrenzas era via crowdfunding.

Breil instradescha questa stad in omagi als 150 onns spari dapi ch’il turissem ha fitgau pei en vischnaunca. Lu cu ina dunna giuvna ha surpriu ina ustria e casa d’albiert che porta aunc oz siu num. La Fausta Capaul vegn tematisada en ina inscenaziun teatral-musicala. Il president dil comité d’organisaziun dalla «Fausta piuniera» Otmar Seiler ed il tgamun artistic Annadora Friberg e David Flepp porschan investa ellas lavurs preparativas e la motivaziun dad inscenar la Fausta Capaul. FMR: Vus insceneis la stad proxima la historia turistica da Breil. Daco gest quella historia, quei ei gie buc exnum ina historia dramatica? Otmar Seiler: La historia turistica ei forsa buc aschi dramatica, la persuna che stat all’entschatta da quella historia turistica, la Fausta Capaul tonpli. Ed il svilup dils davos 150 onns quetel jeu ch’el seigi fetg interessants. Annadora Friberg: Forsa era perquei ch’il turissem actual polarisescha in tec. Il toc ha duas varts ed ei oz en ina ­situaziun nua ch’ins fa certs patratgs ­davart novas vias e novas strategias. Cun la persuna dalla Fausta Capaul haveis Vus ordvart cletg. Ina dunna piuniera corrispunda al giavisch d’ozilgi da dar ina vusch allas dunnas historicas? David Flepp: Gie, quei ei aschia. La Fausta Capaul ei ina piuniera che ha mess sin via in svilup ch’ei oz economicamein il sectur principal da nossa vischnaunca, il turissem. Ed aschia ­setschenta era empau la damonda per ils piuniers da damaun. E quella damonda tschentein nus en nossa occurrenza finala planisada il settember. Ella biografia dalla Fausta Capaul dat ei dus puncts enconuschents ed intressants. Inaga ha ella sco dunna giuvna surpriu il menaschi d’ustria ed il menaschi puril dil bab. Ed ella ha manteniu igl agen num per sia ustria era suenter la maridaglia. Tonscha quei per inscenar in teater? Annadora Friberg: Fascinonts ein gie ils cudischs da hosps d’antruras e ch’igl ei reussiu alla Fausta Capaul da carmalar quella glieud a Breil. Quels hosps per part prominents da Turitg entochen Sogn Petersburg, sco per exempel la ­regina dalla Hollanda, ein vegni a Breil ualvess mo aschia. La Fausta Capaul sto haver giu in cert num e derasau ina aura tut speciala. David Flepp: Quei che nus savein ei naturalmein fetg satel sco punct da partenza per ina inscenaziun musical-teatrala, sco nus numnein ella e per diversas occurrenzas che vulan render honur alla Fausta Capaul. Nus savein denton nezegiar diversas fontaunas lateralas, sper il cudisch da hosps per exempel era las indicaziuns da Georg Finsler che descriva ton la casa sco l’ustiera. Vus, Annadora Friberg e David Flepp, essas ils menaders artistics, David Flepp fa reschia, Fiona Cavegn ei responsabla per la musica e tgi scriva il toc, ei quel curdaus giu da tschiel? Annadora Friberg: Cun Susan Rupp ch’ei schurnalista ed autura havein nus gia collaborau a caschun dil giug el ­liber «Oh Tavanasa.» Ella ei gia segidada ella fasa da retscherca ed ella ha era mess sin pupi certas caussas. Nus essan lu adina puspei s’entupai ed en treis luvrau e sviluppau il toc. In tec ina lavur da pinpong. E tgei manegia il president dil comite d’organisaziun, fida el alla caussa? Otmar Seiler: Jeu sun staus presents l’emprema sera cura ch’il David ha presentau il toc allas giugaduras ed als giugadurs. Jeu vai lu fatg persenn dad en­tgins egls gronds dad acturas ed acturs pervia dalla moda e maniera da luvrar. Lu era il toc en fuorma fisica aunc buc avon maun. Ei ha secapescha dau damondas davart la moda da luvrar. Per rispunder a tia damonda, gie, jeu fidel cumpleinamein al tgamun artistic. Annadora Friberg: Sch’ins lavura aschia dat ei adina certs dubis. Ins sa buc exact nua ch’ins vul ir e nua ch’ei meina la finala. Ins senta denton en tgei direcziun ch’ei va ed ussa ei la caussa gia pulit concreta. Nus havein creau diversas figuras che vegnan avon el toc e ­diveras scenas. David Flepp: Nus havein entschiet cun in toc d’emprova e quel sesviluppescha entochen la fin zercladur. Ella fasa intensiva da prova dil fenadur essan nus aschilunsch che mintgin sa en tgei direcziun ch’il carr semova. En quei process d’emprovas havein nus aunc la pusseivladad da stergliar il text e quei ei necessari. E lu vegn aunc la musica vitier che nus havein surdau a Fiona Cavegn ed aschia fagein nus pass per pass entochen che l’entira inscenaziun ei baghegiada. Annadora Friberg: Jeu less puntuar che nus essan seteni en nossa lavur da crear il toc vid ils fatgs historics, igl ei buc aschia che nus havessan forsa inventau. Ils menaders artistics possedan ­dabia libertads creativas, il president dil comite d’organisaziun ha da sefatschentar cun fatgs forsa ­empau pli dirs. Rimnar ina summa da 150 000 francs per in tal project ei ina pulita sfida? Otmar Seiler: Gie, quei ei aschia, igl emprem pass ei staus quel tier la vischnaunca e tier l’organisaziun turistica. Quei ein las duas petgas che sustegnan nus ferm. La vischnaunca cun ina contribuziun finanziala e Surselva turissem cun dabia lavur. Quei ei per nus in support substanzial. Sin quei fundament san ins cuntinuar. Aschia ch’ins sto ir a spluntar ed ugliar tier sponsurs e donaturs e sco davos havein nus uss aunc lantschau ina acziun da crowdfunding. Secapescha che quei va buca da sesez. Nus essan da buna speronza da recaltgar ils daners. Cass cuntrari ha ei num da strihar tscheu e leu.

Valposchiavo e Schluein Glion absolvan d’Anceinza, gievgia, ils 18 da matg 2023, il final dil Cup grischun 2023. Valposchiavo ha gudignau sia partida la fin d’jamna da Pastgas cun 3:1 ordeifer encunter Trun/Rabius. Alla squadra dalla Cadi ei igl emprem gol reussius, silsuenter han ils Poschiavins viult il giug en lur favur. Ina scuntrada dramatica ei il giug denter Schluein Glion e Surses staus. Ils Sursilvans han viu duas cartas cotschnas, mo han tonaton aunc gudignau la partida cun 4:3. Aschia dat ei in final cun duas fermas equipas da 3. ligia. L’equipa dil Puschlav ei il defensur dil tetel. (fmr/hh) Cup grischun, miez-final Trun/Rabius – Valposchiavo 1:3 Surses – Schluein Glion 3:4

L’autra jamna decida il cussegl da vischnaunca da Mustér d’in credit da 119 000 francs per sclarir detagls d’in eventual implont fotovoltaic sill’Alp Run. Sche tut va tenor plan duess la damonda da baghegiar persuenter vegnir fatga igl atun vegnent. Il project ei calculaus cun cuosts da 100 milliuns francs. «Solar Alpin Disentis». Aschia senumna il project per in implont fotovoltaic sill’Alp Run sur Mustér. Il territori pertuccau ei en possess dalla Societad Alp Run Mustér. Sco quei ch’ins sa leger el messadi per mauns dalla seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér da mardis, ils 18 d’avrel 2023, cumpeglia la surfatscha dalla societad 7,8 milliuns meters quadrats. Quei ei 780 hectaras ni rodund 900 plazzas da ballapei. La surfatscha dalla societad munta a rodund 9 % digl entir intschess dalla vischnaunca da Mustér. Sclarir detagls Suenter empremas examinaziuns dil territori concernent las pusseivladads d’in implont fotovoltaic duei suandar uss ina secunda fasa da studi. En quella duei il liug sco tal pigl implont vegnir giudicaus. Persuenter duei il cussegl da vischnaunca conceder in credit da 119 000 francs. In tschuppel detagls davart il project ein gia sclari ed il mument ei l’interpresa Fanzun da Cuera lundervi da far ulteriuras examinaziuns. Gerau Clemens Berther, delegaus dalla suprastonza communala ella gruppa da lavur dil project, argumentescha suandontamein il credit ch’il cussegl da vischnaunca duess conceder: «Ei va uss per bein enqual impurtont detagl. In ei in pareri per exempel d’in eventual prighel da lavinas pigl implont, la geologia ni era l’analisa dil terren. Da sclarir ein denton era detagls davart la lingia dil transport dall’energia giu ella val.» 27 000 francs ha la suprastonza communala gia giu concediu per las empremas examinaziuns. Cundiziuns optimalas Tenor Clemens Berther eis ei buca previu d’installar in implont fotovoltaic da test sill’Alp Run sco igl ei per exempel vegniu fatg en Val Tujetsch: «Exclauder quei less jeu buca, mo nus havein gia fetg biaras informaziuns dil liug. Il territori schai optimalmein encunter sid. Medemamein dat ei neginas restricziuns pertuccont zonas. Tuttina vegnin nus a semetter en contact cullas organisaziuns digl ambient e dalla cuntrada.» La finamira ei da saver inoltrar la damonda da baghegiar el decuors digl atun vegnent. La lubientscha dalla vischnaunca per ereger igl implont vegn ad esser caussa dil cussegl da vischnaunca cun suttametter la decisiun al referendum. «Quella damonda havein nus era sclariu e tenor il pareri che nus havein obteniu, schai quella decisiun els mauns dall’instanza che decida davart leschas. Tier nus ei quei il cussegl da vischnaunca», di Clemens Berther. Sedia sto esser en vischnaunca Tgi ch’eregia la fin finala quei implont ch’ei calculaus cun cuosts da 100 milliuns francs ei aunc aviert. «Las preparativas dalla societad dall’alp e dalla vischnaunca succedan communablamein culla Cuminonza d’interess Solalpine. Quella cuminonza lavura ensemen cun 13 interpresas dalla producziun d’energia e quei mument ch’il project ei madirs, vegnan quellas interpresas a saver offerir lur cundiziuns», di Clemens Berther. Per la societad Solar Alpin Disentis – aschia duei era igl implont haver num pli tard – fa la vischnaunca differentas cundiziuns. «La sedia da quella societad duess esser a Mustér. La societad d’alp, la vischnaunca e vischins interessai duein haver da pusseivladad da separticipar alla societad acziunara», puntuescha Clemens Berther. La decisiun da principi, schebein l’ovra duei vegnir baghegiar ni buc, stat els mauns dalla Societad Alp Run Mustér ch’ei possessura dil terren. Per 10 000 casadas Duess igl implont solar vegnir realisaus ella fuorma previda, savess el producir energia electrica per rodund 10 000 casadas. El vegn construius sin ina surfatscha da 35 hectaras. Tenor il messadi duess quella surfatscha era star a disposiziun per l’alpegiaziun suenter la construcziun. L’irradiaziun dil sulegl en quei territori ei fetg intensiva. Risguardond la topografia e la meteorologia san ins quintar tenor las datas da statistica annualmein cun circa 1871 uras sulegl, da quellas 791 uras duront il miez onn d’unviern. Ils panels digl implont vegnessen construi sin rodund treis meters. En siu messadi al cussegl da vischnaunca fa la suprastonza communala menziun dils avantatgs d’in tal implont, respectivamein ch’ina societad havess per exempel sillas entradas da taglia communalas. Mo lu era da lavur che savess vegnir fatga d’interpresas indigenas. Turisticamein savessi Solar Alpin Disentis vegnir promovius cun realisar ina senda da fotovoltaica, cumbinada cun tablas d’informaziun davart l’interessanta historia dall’Alp Run e dil grond fuorn da cristallas ella preit dil Péz Cavardiras. In project catscha l’auter Ils proxims meins vegnan ils davos detagls pertuccont il project pigl implont fotovoltaic sill’Alp Run a Mustér sclari. D’atun duei la damonda da baghegiar vegnir inoltrada. Hans Huonder/FMR Tgi che vul profitar da subenziuns dalla Confederaziun per implonts fotovoltaics sto festginar. Per quei motiv catscha in project l’auter il mument. Uss va era quel dall’Alp Run sur Mustér en in’impurtonta fasa. Mardis proxima decida il cussegl da vischnaunca davart in credit da 119 000 francs per sclarir in tschuppel detagls. Las examinaziuns ein necessarias per haver la documentaziun cumpleta per inoltrar la damonda da baghegiar igl atun. Medemamein vegnan ils detagls ad esser d’impurtonza per tschercar investurs. Il project cuosta 100 milliuns francs. Sedia a Mustér Culla Societad Alp Run Mustér e la Cuminonza d’interess Solalpine ha la vischnaunca in contract. Sin fundament da quel metta ella a disposiziun mieds finanzials per sclarir detagls. Solalpine cusseglia en damondas che pertuccan igl implont che vegn numnaus Solar Alpin Disentis. «La sedia da quella societad duei esser a Mustér», ei – sco quei che gerau Clemens Berther di – ina dallas pretensiuns. Visualisaziun dil territori dall’Alp Run sur Mustér culla surfatscha da fotovoltaic previda.

Siat onns han ils amaturs dil teater popular stuiu spitgar per saver ir a teater a Siat. En in’jamna, ils 19 d’avrel, envida la gruppa alla premiera dil toc «Ina bubronda magica». Sut la reschia da Berthold Derungs ha ella preparau ina cumedia cun acturas ed acturs da caracter. Il pur Ambrosi (Ignaz Spescha) selamenta pli e pli da ses mals. Tuts ein dil meini ch’el simuleschi. El stravaghescha lu era cun tugnar, zuppegiar e s’enfaschar. Dapi ch’el posseda in cudisch da medischina eis el perschuadius d’esser malsauns. La Culastia da jarvas (Claudine Dermond) ei la suletta che ha cumpassiun cul pauper schani. Ella ei promta da curar il pazient, e quei cun in elexier special. Sche quel po medegar semuossa denton pér alla fin dil tierz act. Entochen lu dat ei enquala harra ed avira sin tribuna a Siat. La Gruppa da teater Siat, cul reschissur Berthold Derungs (sesend, davon) e Sofia Spescha (sen.), la suffletta. Dus autocrats Ils aspectaturs san propi rir. Ambrosi, il pur grond dil vischinadi vul esser grev malsauns. El ha mal dapertut, negin vula prender serius siu malesser. Gnanc sia dunna Filomena ha malpuccau. Mo la Culastia da jarvas. Ella offerescha da curar el cun ina bubronda magica. Dapli vulein nus buca tradir. Ignaz Spescha dat la rolla digl Ambrosi da Malamusa e Tarcisi Cavigelli quella da siu adversari, il pur da Flurin. Els ein inimitgs e savessen dar tissi in a l’auter. Ils autocrats ein disai che tuts saultan suenter lur canzun. «Il miedi ha piars nuot en mia casa, quel vul gie mo splimar mei», gi gl’Ambrosi e tugna vinavon. Ni sia dunna Filomena (Anina Veraguth) nungir la fumitgasa Veronica (Romilda Carigiet) pon pli tedlar il selamentem. Ils tocs che la Gruppa da teater da Siat presentan ein beinenconuschents. Ins sa ir en sala, seser ellas retschas ed emblidar per zacontas uras quitaus ni malessers. Buca il davos perquei muossan ils da Siat buca dramas pesonts. Il reschissur Berthold Derungs puntuescha denton: «Nus fagein buca sdavaladas sin tribuna». Mintga cumedia ha atgnamein in coc verdad ed era in senn. «Ina finiziun cun surpresa», tradescha el tiel toc actual. Quel ha la gruppa dil reminent presentau avon prest 30 onns cun grond success. «Perquei eis ei stau clar da prender quel aunc ina gada», motivescha Berthold Derungs. Igl ei il siatavel ch’el inscenescha cun ina truppa cumprovada, tschels quater ha sia sora Romilda mussau. «Nus selegrein immens da puspei saver beneventar il publicum cheu Siat», gi lezza. Ella presidiescha era l’uniun. Ei caztga mintgaton Alla gruppa gartegiava ei dapi 1993 mintga dus onns da tuccar la noda cun in toc humoristic, «senza sdavaladas», repeta Berthold Derungs. Suenter «Igl apiestel da legums» 2016 eri previu da mussar il 2018 ina cumedia nova. Ella fasa finala ein las preparativas daventadas l’unfrenda da Corona. Mesjamna, ils 19 d’avrel 2023, eis ei ussa definitivamein premiera: Lu vegn la Gruppa da teater Siat a menar il publicum sil bein dil pur da Malamusa. La cumedia originala ei digl autur austriac Vulmar Lovisoni, Hubert Venzin ha fatg la versiun romontscha. La Gruppa da teater da Siat ei actualmein la suletta ella vischnaunca Ilanz/Glion che s’engascha pil teater popular. Igl ei ina truppa constanta dapi onns, ad acturas ed acturs da caracter gartegia ei denteren d’improvisar. Tier quels s’auda Berthold Derungs. Treis auters ein Ignaz Spescha, Claudine Dermond e Tarcisi Cavigelli. Sofia Spescha, schiglioc era sin tribuna, ha surpriu uonn il pensum da suffletta. «Ei caztga mintgaton da siglir sin tribuna e separticipar», lai ella valer. Adina puspei integrescha la gruppa era giugaduras e giugadurs giuvens ellas producziuns. Tgi che fa bugen teater, ei beinvegniu. «Ei vegn pli e pli grev d’anflar novas acturas e novs acturs giuvens», conceda denton il reschissur. Arno Spescha ei uonn l’emprema gada en ina rolla, el gioga il fumegl digl Ambrosi. Las feglias da Sofia Spescha, Anina Veraguth ed Angela Fleischli, han gia experientscha sin tribuna da teater. Ellas, sco l’entira gruppa da Siat, selegran fetg silla premiera. «Ina bubronda magica» presenta la Gruppa da teater Siat: mesjamna, 19-4-2023, lu sonda, 22-4, dumengia, 23-4 (allas 14.15), mesjamna, 26-4, vendergis, 28-4 e sonda, 29-4, mintgamai allas 20.00 ella Sentupada (casa da scola veglia). Reservaziuns: 081 925 20 54 (19.00-20.30), online: www.prosiat.ch La Gruppa da teater Siat, 2014, cul toc "Per l'amur da Diu sur plevon"

L’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn envida sonda proxima ad ina sentupada speciala. 36 fatschentas separticipeschan per la secunda gada all’acziun «primavera». Tuttas selegran da biaras visetas. «Mintga stizun, mintga fatschenta, ina banca, ils pli differents detaglists e las ustrias han semtgau ina attracziun speciala per quell’acziun», declara Franca Strasser. Ella ei copresidenta dall’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn. Gia il zercladur digl onn vargau ha in comite entschiet ad organisar la «primavera 2023». Da principi eis ei in’exposiziun regiunala d’in gi da e cun commerci e mistregn. Dallas varga 160 commembras dall’uniun separticipeschan 36 al gi d’acziun, finamira eis ei da render attent alla varietad da fatschentas ch’ei dat a Glion e contuorn. Acziun nunconvenziunala La «primavera» entscheiva sonda proxima, ils 15 d’avrel 2023, allas 10.00. Da principi savess quei succeder cun in act festiv ni ina canunada da partenza punct las 10.00. Fan ins denton buc. «Noss’acziun entscheiva semplamein, passantas e passants, consumentas e consuments, san entrar. Tuts ch’ein semtgai e motivai da mussar la purschida multifara d’in center regiunal», declara Franca Strasser. Denter auter envidan sis garaschas e sis ustrias, lu diesch stizuns da detagl, il coiffeur, il veternari, schizun ina cassa da malsauns arva sias portas. La sentupada ei cumbinada cun ina attracziun speciala, tscheu ina concurrenza, leu in cantun da zambergiar, in schenghetg, ina demonstraziun d’ina maschina, in bien sitg en buna cumpignia. Glion porscha, sco center commercial regiunal, ina roscha pusseivladads e survetschs. La primavera 2019 ha l’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn organisau l’emprema gada ina «primavera». Ils resuns han dau curascha. Silsuenter ha la pandemia denton impediu ina cuntinuaziun. «Nus havein veramein plascher d’astgar cuntinuar», conferma Franca Strasser. Ei seigi in’acziun nunconvenziunala, ils resuns dall’emprema «primavera» seigien stai talmein buns ch’els hagien decidiu da cuntinuar. Oriundamein deriva gl’idea dils garaschists che han organisau duront decennis cun success igl «Autofestival Surselva». A lezz’acziun sereferescha la «primavera» 2023.

«Da priedi» ni «da messa» – aschia distinguev’ins protestants da catolics. «Quels da priedi», quei eran tschels. Tier «quels da messa» era il priedi evidentamein buca schi impurtonts. Igl ir a messa la dumengia era pils catolics obligatoric. Denton, per che la frequentaziun dalla messa seigi valeivla, tunscheva ei da sepresentar tiel schinumnau «offertori», cu il calisch vegneva scuvretgs. Tut quei che mava ordavon, lecziun ed evangeli cul priedi, era par’ei secundar. Quei ha midau cun il Concil Vatican II (1962–1965) ch’ha recuperau il deficit catolic partenent lectura della Bibla (è en baselgia), deficit en consequenza della tema dad esser protestants. Il Concil ha mess il «Survetsch divin dil Plaid» a pèr cun «La Consecraziun e Communiun»: mo en quella unitad dat ei Eucaristia. Il priedi survegn pia ina posiziun impurtonta, buca secundara, ella celebraziun eucaristica. Denton, co stat ei culs priedis? Tegnan els adequatamein lur posiziun? Sco fenomen retoric, vul dir digl art della eloquenza anfla il priedi ina vasta attenziun ella historia. Ins sa leger el grond «Historisches Wörterbuch der Rhetorik» (HWRh, 11 volums, 1992–2014) plirs cavazzins: «Predigt», «Ars praedicandi», «Bibelrhetorik», «Funeralrhetorik», «Jesuitenrhetorik», «Kapuzinade», «Leichenpredigt» etc. Il problem, ni in dils problems, ei denton che la retorica sezza ei en crisa. Nua vegn ella praticada da num? Forsa aunc tscheu e leu els parlaments. Mo la crisa dalla retorica va pli anavos, alla crisa culturala ch’entscheiva culs onns 1900 e va vinavon e sloppa o cun las uiaras e revoluziuns e lur maldiever dil plaid. Leutier vegn la decadenza dil lungatg, ozildi ch’il plaid ei a disposziun publica da mintgin, mutiplicaus egl infinit entras ils mieds enconuschents – cun pauc grammatica e meins stil. En quella situaziun flessionta e vaga ha la «retorica da scantschalla» buca lev tegn, neu dalla pretensiun al «retor», vul dir il predicatur. E neu dalla pretensiun dils auditurs. La glieud – schi lunsch ch’ella va insumma en baselgia – ha ni temps ni queida da tedlar pli che diesch minutas. Leutier vegn aunc ch’ei setractass d’explicar texts biblics, vegls da 2000 e varga onns, pretensiun che para quasi nunpusseivla d’ademplir per in predicatur ch’ha aunc tontas autras incumbensas. Tuttina fuss ei sbagliau da sbassar cheu la latta. Detg agrado: il priedi ei ina dellas empremas obligaziuns d’in plevon. In priedi sto eba vegnir studegiaus. Per cletg dat ei oz in tschuppel d’agids leutier, d’anflar era googlond egl internet. In priedi ei denton zatgei dapli ch’in act retoric fundaus da buna savida e buns sentiments. El ei buca meins ch’in «act sacramental» e «spiritual». Per quei vegn il Sogn Spért invocaus. El priedi (sco el past eucaristic) vegn la realitad salvifica dil vargau empunida cul present, daventond sezza presenta. Quei e nuot auter ei il senn da dir che la bibla seigi «Plaid de Diu» e buca mo in document dil vargau – quei ch’ella ei secapescha è. Secapescha: quei Plaid de Diu, annunziaus e commentaus el priedi, serealisescha cumpleinamein el vegnir tedlaus. El communicar, tedlar e viver seconstituescha quella reit che pren il plaz dalla veglia teila sociala (cristiana) isada e scarpada. Autramein resca il priedi da daventar ina «massascha dell’olma» che resta passiva, ed il crer in act passiv. Perquei astga (ni duess) il priedi buca suondar mo ina strategia da perschuader; el astga buc esser ina intimaziun maliziusa da dir «gie». Il priedi vess è dad esser anti-retorics. Schiglioc semetess il predicatur denter ils auditurs e Diu. Anti-retorics el senn ch’il predicatur expona il Plaid de Diu per «seretrer», laschond igl auditur persuls, en libertad avon igl ughetg da sez crer. Suandond ils fastitgs dil filosof e teolog danès Sören Kierkegaard (1813–1855) ha quella fuorma retorica survegniu il num «Antipersuasive Rhetorik» (HWRh, tom 10). El spazi denter retorica perschuadenta ed anti-retorica provoconta semova il priedi, ed han il Plaid de Diu e la libera confruntaziun cun quel lur plaz. La libertad egl act da crer vegn cheutras buca substituida dalla perschuasiun d’in auter. Ella vegn spogliada niua e sa ual aschia selegrar avon la realitad adina nova digl enconuschent nunenconuschiu. Ursicin G.G. Derungs è autur ¬rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

La fin da mars ei la dumbraziun da tscharvas duront la notg succedida en Surselva. Ils resultats documenteschan ina reducziun dil diember da tscharvas. Tenor il guardiaselvaschina Arnold Caminada ein las cundiziuns da dumbrar uonn buca stadas bunas el funs dalla val, damai che biaras tscharvas ein restadas igl unviern en loghens pli ad ault. Tonaton eis ei da supponer ch’il luf hagi era siu effect sil pli pign diember da tscharvas. En Sursassiala (part su dalla Cadi) ei vegniu dumbrau 236 tscharvas. Igl onn avon era ei stau 316. En Sutsassiala (part sut dalla Cadi) ein 380 vegnidas registradas. Igl onn avon 474. Aschia sedat in total da 616 el district da catscha I. Quei ei 174 pli pauc che 2022. Semegliontamein sepresentan las cefras el district da catscha II. En Lumnezia ei vegniu dumbra 177 (onn avon 184) ed ella Foppa 505 (onn avon 667). Aschia sedat el district II in total da 682. Quei ei 169 dameins en cumparegliaziun cugl onn avon. Ell’entira regiun dalla Surselva ei quei 1298 en cumparegliaziun cun 1641 igl onn vargau. In sguard ella statistica da 1987 entochen 2023 muossa, ch’igl ei 18 onns dapi ch’igl ei vegniu dumbrau aschi paucas tscharvas el district da catscha I. Cun 1230 ei vegniu dumbrau avon tschun onns ualti bein il dubel d’uonn. Plirs motivs meinan ad ina reducziun «Las cundiziuns da dumbrar tscharvas ein buca stadas bunas uonn. Per part eran las tscharvas buca da retuorn da lur loghens da viver igl unviern. Ellas eran restadas leu naven digl atun», di Arnold Caminada da Vrin, il cau dil district da catscha II. Pervia digl unviern migeivel e la pauca neiv seigien las tscharvas restadas en regiuns pli aultas ni leu, nua ch’ellas passentien schiglioc buc igl unviern: «El territori da Vanescha entadem la Lumnezia havein nus dumbrau uonn tscharvas. Quei ei extraordinari», constatescha Arnold Caminada. Tonaton realtivescha el era empauet las cundiziuns digl unviern: «Ils davos onns havein nus giu plans da catscha da tscharvas fetg aults. Quels han era procurau per ina reducziun. Ils davos 15 entochen 20 onns era la populaziun carschida da narr. La finamira ei da reducir quella a moda persistenta.» Pertuccont il diember registrau uonn di Arnold Caminada: «Quellas cefras vegnan aunc cumpletadas cun ina cefra nera. Normalmein ei il diember da tscharvas in bien ton pli aults che quei che nus supponin e quei ei era il cass uonn.» Tgei effect ha il luf? Parallelmein cul diember da tscharvas ei era quel dils lufs s’augmentaus en biaras regiuns dil Grischun, surtut er en Surselva. Tgei effect han quels animals da rapina gronds silla populaziun dils animals d’ungla: «Il luf ha segiramein in effect sillas tscharvas. D’ina vart quellas ch’el po tier, da l’autra vart il sedepurtar dad ellas. Ellas ein repartidas bia pli fetg e leutier daventadas onz pli sensiblas. Magari vegnan ellas mo per cuort temps ora els praus, per lu puspei returnar egl uaul nua ch’ellas sesentan pli segiras. Quei ei segir igl effect dil luf.» Dalla dumbraziun da tscharvas en Surselva ei era il luf buca mitschaus uonn. En Lumnezia e Foppa ei mintgamai in vegnius observaus, leutier era in luf-tscherver. «Quei ei segir enzatgei special. Pusseivel ei quei era pervia dallas cameras termicas che stattan a disposiziun a nus per la dumbraziun. Cun quellas vesin nus era pli lunsch che cullas cazzolas convenziunalas ed aschia ei il disturbi dils animals era pli pigns», di Arnold Caminada. Pertuccont la constituziun e cundiziun dils animals dumbrai constatescha el: «Tscharvas, camutschs sco cavreuls vesan ora questa primavera aschi bein sco darar da quei temps grazia agl unviern migeivel.» Tontas lieurs sco aunc mai Alla dumbraziun da tscharvas vegn documentau tuts animals selvadis che vegnan observai. Pertuccont ils cavreuls di Arnold Caminada: «En cumparegliaziun cullas cundiziuns da dumbrar tscharvas ein quellas pils cavreuls stadas fetg bunas lezza notg. Cuort avon haveva ei dau in tec neiv ed aschia eran els els praus cugl emprem pastg.» Ell’entira Surselva ei vegniu dumbrau 377 cavreuls, quei ei circa 10% dapli ch’igl onn vargau. Tonaton di il guardiaselvaschina: «Tedenzialmein constatein nus ina reducziun dil diember da cavreuls. Quei muossan territoris da dumbraziun da cavreuls defini.» Fetg buna para il mument la populaziun da lieurs dad esser. El district I ei vegniu dumbrau 111, el district II 159. «En quels 30 onns ch’jeu sundel engaschaus ella dumbraziun sai jeu buca seregurdar d’in tal bi diember da lieurs», constatescha Arnold Caminada. Persuenter seigien differents facturs responsabels: «Ils davos onns ein las cundiziuns – era digl unviern e la primavera – stadas bunas per las lieurs. Probabel ha il pli pign diember d’uolps medemamein in effect positiv silla populaziun da lieurs. La lieur ei era buc exnum ina preda preferida dil luf.» Uolps sco tais eis ei vegniu dumbrau dameins uonn. Dameins tscharvas – dapli lieurs La dumbraziun da notg fatga dacuort en Surselva muossa ina reducziun dil diember da tscharvas. Con gronda che quella sminuaziun ei, ei denton grev da giudicar. Tenor il guardiaselvaschina Arnold Caminada da Vrin ein las cundiziuns da dumbraziun buca stadas idealas uonn. Pervia dalla pauca neiv e las cundiziuns d’unviern migeivlas seigien biaras tscharvas restadas sugl unviern en loghens pli ad ault. Persuenter ei il diember da lieurs dumbraus legreivels en tuttas parts dalla Surselva. (fmr/hh) Pil guardiaselvaschina Arnold Caminada ha la reducziun dil diember da tscharvas plirs motivs. Pervia dalla preschientscha dil luf ein las tscharvas daventadas aunc pli sensiblas.

Paucs dis suenter la mort prematura da sia feglia Rosvita Barenius-Scherrer ei il magister, cumponist, dirigent, translatur e promotur da lungatg e cultura Carli Scherrer morts ella vegliadetgna dad 84 onns a Trun en Casa Sogn Martin. Cantaduras e cantadurs en la Romontschia enconuschan Carli Scherrer sco cumponist da biaras, bialas canzuns. Cons chors han chantà da quellas seigi pil diever pli stretg intern, per concerts ni sin fiastas da cant. Carli Scherrer ha cumponiu varga 120 canzuns per la scola, per chor viril e mischedau. Da sia plema ei era musica denter auter per divers teaters e messas naschida. Ed el ha scret la musica dallas ovras pli voluminusas: «La carezia ei naschida» e «Pas­siun e levada da Jesus Cristus». Scolast, musicist e promotur Suenter il seminari da scolasts a Cuera ha Carli Scherrer dau 24 onns scola primara a Trun. El ei staus fideivels a siu vitg. Cheu eis el s’engaschaus per lungatg e cultura, ius a catscha bassa e dau ballapei. Cun anim e maun franc ha el dirigiu la Societad da musica da Trun, ils chors cecilians da Trun e Zignau ed il Chor mischedau da Schlans. Duront decennis ha el era sunau las orglas a Trun e si Schlans. Gia sco seminarist ha el giu dirigiu il Chor romontsch dalla Scola cantunala a Cuera. Cun la patenta da magi­ster en sac havess il giuven da Trun bugen studegiau musica. Mo il temps ha buca lubiu da far quei pass. Quei ch’ei buca stau realisabel pil bab han treis da ses tschun affons saviu far. 1984 ha Carli Scherrer terminau la veta da scolast e sepladius tier la Lia Rumantscha. El ei daventaus gl’emprem collavuratur regiunal en Surselva e quei pigl intschess dall’anteriura Romania. Tochen tier sia pensiun igl onn 2000 ha el promoviu ed animau da tgirar il lungatg e la cultura romontscha. Relasch al cant da chors Sias ovras musicalas, sias canzuns per pign e grond, per diever sacral e profan, sias canzuns d’origin jester translatadas en in sursilvan bein cantabels – tut quei resta. Quellas canzuns vegnan a vegnir interpretadas da nos chors indigens e d’autro era igl ave­gnir. Avon 14 onns, a caschun da siu 70avel anniversari, han il Chor cecilian da Trun ed il Radio Rumantsch (RTR) ediu in disc cumpact cun 24 da sias ovras scaralas e profanas. Denter sias canzuns daventadas detg popularas s’audan: «Ave Maria» (text liturgic), «Ei vegn in temps» (poesia da Gion Deplazes), «La primavera vegn» (Alfons Vinzens), «Gl’unviern ei cheu» (Gion Cadieli), «Zuola roda, zuola» (Alfons Vinzens) e «Monas en iral» (Alfons Vinzens). In impurtont mument en la veta dil cumponist e dirigent Carli Scherrer ei stau 1999 la presentaziun da si’ovra «Passiun e levada da Jesus Cristus» (viarva sur Gion Martin Pelican). El sez ha giu dirigiu lezza ga il Chor mischedau da Schlans, in quartet instrumental e siu fegl Clau all’orgla. Dirigentas e dirigents sco era cantaduras e cantadurs vegnan a seregurdar en engrazieivladad da Carli Scherrer enten cantar sias canzuns. A sia consorta Sabina ed als affons cun famiglias seigi condolau da cor. Il cumponist e dirigent Carli Scherrer ei morts ella vegliadetgna dad 84 onns.

Sonda envida l’Uniun da musica da Sagogn a siu concert annual. Igl ei in special, pertgei a caschun da quel presenta ella sia mondura nova. Igl ei la tschunavla gada che las musicantas ed ils musicants s’adatteschan alla moda. Al concert suna la musica in program detg pretensius. El cantun Grischun eis ella buca la veglia dallas societads da musica. L’Uniun da musica Sagogn(UMS) ei seconstituida il december 1961 d’ina formaziun communabla cun musicants da Valendau. Ina musica autonoma dil vitg dat ei pia dapi 62 onns. Dapi lu embellescha quella fiastas profanas ed ecclesiasticas ed envida a concerts. L'Uniun da musica Sagogn, 1965, a caschun dalla fiasta districtuala da musica a Rabius. Concert cun pintga surpresa Da gliendisgis Pastgas ha ella sunau sco mintg’onn per la fiasta dall’emprema s. Communiun dils affons da Schluein e Sagogn. Era alla Confirmaziun dils giuvenils reformai dat ella tradiziunalmein la tempra festiva. Uonn ha ella buca saviu sunar per quella fiasta ecclesiastica. L’emprema fin d’jamna d’avrel ha l’uniun passentau in camp d’exercezi ordeifer il vitg. Ad Unterterzen al Lag Rivaun ein musicantas e musicants sepreparai pil concert annual. Cul dirigent Stefan Roth ed il co-dirigent Michael Cadruvi ha la formaziun glimau il program ch’ella presenta sonda e dumengia agl auditori. Il toc da pag da Val S. Pieder «Igl ei in concert annual normal sco mintg’onn», manegia il president Fredi Cavelti. El lai valer ch’igl ei tuttina empau in special. Sil flyer che l’UMS ha distribuiu san ins lu era leger: «concert cun presentaziun dalla nova uniforma, cun ustria ed ina pintga surpresa». Gia allas 19.30 entscheiva il concert. La formaziun da brass cun 35 musicantas e musicants porscha diesch tocs varionts. «Uonn eis ei in program ualti pretensius», tradescha Fredi Cavelti. Sil flyer san ins leger tocs arranschaments e cumposiziuns da Goff Richards, Andrew Duncan, Steve Sykes, Alan Fernie ed auters. Gl’auditori astga selegrar sin ina entrada pompusa «Liberty Fanfare», in toc «Ready – Staedy – Brass!» ed il marsch enconuschent «Marignan» da Jean Daetwyler. In toc senumna «I’ll Walk With God». La canzun dil film «The Student Prince» da Nicholas Brodszky ha Goff Richards arranschau per brass. Lu il punct culminont dil concert: «The Son Of Light» ei il toc da concurrenza per la fiasta districtuala a Val S. Pieder. La cumposiziun da Bertrand Moren cuoza rodund 13 minutas ed ei fetg pretensiusa da sunar per ina musica da laics. L'Uniun da musica Sagogn, 1970, a caschun dil beinvegni per l'uniforma da Vilters. Ils concerts dall’Uniun da musica Sagogn ein sonda, ils 15 d’avrel 2023, allas 19.30 (cun presentaziun dall’uniforma), e dumengia, ils 16 d’avrel 2023, allas 17.00. Cun tschitta e tschenta Specials – sper la litteratura musicala – vegn il concert ad esser perquei che l’UMS presenta sia uniforma nova. Dapi treis onns fatschenta quei project las musicantas ed ils musicants. Igl ei la tschunavla gada che la musica adattescha siu vestgiu al temps. Entschiet a sunar 1962 ha la musica da Sagogn cun in’uniforma ch’ella haveva retschiert dalla musica da Schongau el cantun Lucerna. 1970 ei stau ina fiasta dil vitg per l’uniforma nova ch’ei vegnida si da Vilters el Sarganserland. La capiala cun pala era il requisit obligatoric d’ina musica. Quater onns pli tard han parts dall’uniforma dalla musica da Meilen cumplettau il vestgiu. 1981 ha l’UMS seprestau per l’emprema gada ina uniforma cumplettamein nova e representativa. La «grischa» cun capiala ha surviu tochen 1999 per fiastas e concerts. Lu ha l’eleganta «mondura nera» purtau il stil niev da sevestgir d’ina musica. Suenter varga 20 onns ston ils da Sagogn puspei s’adattar alla moda. Buca mo a lezza. «La nera era isada ed igl ei stau uras da remplazzar ella», raquenta Fredi Cavelti. Ina uniformaziun nova ei ina pulita carga finanziala per ina musica dil vitg, tonpli ch’ins sa ch’ella sto era mirar dils instruments. «Nus essan leds ch’il project da finanziar la mondura nova ei gartegiaus», finescha il president dalla musica. Ton seigi tradiu: La tschunavla uniforma dall’Uniun da musica da Sagogn consista da caultschas, camischa, tschiep, tschitta e tschenta.

Dapi mardis Pastgas vegni puspei baghegiau per liung dallas vias grischunas. Era en Surselva datti differents gronds plazzals da vias ils proxims meins. 158 plazzals da vias annunzia igl Uffeci cantunal da construcziun bassa per liung dallas vias cantunalas dil Grischun. Circa la mesadad dils plazzals pertuccan vias principalas. La FMR dat ina surve­sta da quater projects ch’ein tenor igl Uffeci cantunal da construcziun bassa impurtonts per l’entira regiun Surselva ord il pugn da vesta dalla circulaziun dil traffic. Project 1: via Punt Russein – Val Lumpegna Sil tschancun dalla via Punt Russein – Val Lumpe­gna ei la construcziun dalla part sura dil trassé en in schliet stan. Igl Uffeci cantunal da construcziun bassa scriva che quei tschancun dalla via adempleschi buca pli a las pretensiuns actualas dalla segirtad dil menaschi. Ils tagls traversals neccessaris seigien buca pli avon maun. Era la drenascha dalla via corrispundi buca pli allas pretensiuns tecnicas actualas. Roger Stäubli, il schef dalla construcziun da vias tier igl Uffeci cantunal da construcziun bassa di, che la via Punt Russein – Val Lumpegna vegni slargada sin l’entira liunghezia. «Uonn suenter las vacanzas da stad entschevein nus. Quest’atun fagein nus denton mo lavurs da preparaziun. Pil traffic motorisau datti consequentamein aunc negins impediments e negins temps da spetga.» Las lavurs da construcziun vid la via sco tala entscheivien igl onn proxim, declara Roger Stäubli. 2024 vegni ins a stuer luvrar cun ina ampla da traffic. La sanaziun dalla via Punt Russein – Val Lumpegna cuozza plirs onns e cuosta 20 milliuns francs. Project 2: Tumein – Val Maliens La sanaziun da la via principala da Tumein en direcziun da Trin ha entschiet avon quater onns. Quels dis ei la partenza dalla davosa etappa dalla via denter Tumein e la Val Maliens. Sin la davosa part da quei tschancun vegn la via slargada ed ei dat correcturas. Sin il tschancun naven da l’extrada da Tumein entochen Val Maliens datti ultra da quei in vial da velos per augmentar la segirtad dil traffic da velos. Sco gia ils davos onns vegn era la davosa etappa d’uonn a caschunar impediments parzials dil traffic. Tenor Roger Stäubli digl Uffeci cantunal da construcziun bassa vegn il traffic a circular parzialmein mo d’ina vart dalla via cun ina ampla da traffic. «La damaun, sur miezdi e la sera, pia duront las uras cun grondas frequenzas da traffic vegnin nus a direger il traffic a maun», di Roger Stäubli. La davosa etappa da quei project da Tumein a Val Maliens cuosta 2,5 milliuns francs. Project 3: Vuorz – Tavanasa En dus differents loghens vegni baghegiau questa stad sin il tschancun da la via principala denter Vuorz e Tavanasa. Roger Stäubli, digl Uffeci cantunal da construcziun bassa, manegia ch’ei sappi dar muments da spetga denter Tavanasa e Vuorz. «Nus ve­gnin a far tut il pusseivel per impedir retards. Mo nus essan sfurzai da luvrar cun amplas e da menar il traffic sin in vial.» Cunquei ch’il territori denter ­Vuorz e Tavanasa ei in quartier d’amfibis da muntada naziunala, stoppi era la via principala vegnir currigida en favur dils amfibis, di Roger Stäubli. «Sut la via construin nus passadis, schinumnai tunnels per amfibis.» Igl entir project dalla via principala denter Vuorz e Tavanasa cuosta 24 milliuns francs. Las duas etappas d’uonn cuostan en tut 4 milliuns francs. Project 4: Dieni – Sontga Brida Dapi 2021 ei il cantun vidlunder da sanar e slargar la via denter Dieni e Sontga Brida en Val Tujetsch. Roger Stäubli declara ch’ins hagi duvrau ils emprems dus onns per allontanar greppa e crappa. «2023 e 2024 vegnin nus da slargar la via, aschia che quei dat ina plivalur silsuenter. Igl onn 2025 vegn la Viafier Matterhorn Gotthard a cuntinuar cun lavurs da slargada e d’augment dalla segirtad dalla vart dil trassè da viafier.» Igl entir project da sanaziun dalla via denter Dieni e Sontga Brida vegn custar 11 milliuns francs. L’etappa dad uonn cuosta var 2,8 milliuns. Sanaziun vias da colligiaziun en Surselva Sper ils gronds plazzals da vias principalas che vegnan sanadas que­sta stad en Surselva datti era entgins tschancuns da vias da colligia­ziun che vegnan sanai. Aschia per exempel parts da las vias denter Glion e Cumbel, Vella e Vattiz, Lumbrein e Vrin e Sevgein e Riein. En Val Medel vegn la Via viers il Pass dil Lucmagn reparada en dus differents loghens. (fmr/mg) Ils traxs cavan puspei denter Tumein e Tujetsch Cun mardis Pastgas ha la stagiun dils plazzals da construcziun da vias puspei entschiet egl entir Grischun. Era sin la via sursilvana denter Tumein e Tujetsch datti plirs plazzals. Ferton che la Via da Tumein viers Trin vegn finida uonn cun l’etappa denter Tumein e la Val Maliens, vegn il plazzal denter la punt da Russein viers la Val Lumpegna sin territori dalla vischnaunca da Mustér aviarts. Sin la via cantunala denter Vuorz e Tavanasa vegn cuntinuau cun ina ulteriura etappa da sanaziun en dus loghens. Sco quei ch’igl Uffezi cantunal da construcziun bassa communichescha, seigi ei da quintar en entgins loghens cun temps da spetga perquei, ch’il traffic motorisau sappi carrar mo sin in vial dalla via.(fmr/mg) Suenter las vacanzas da stad entscheivan las lavurs vid la via Russein-Val Lumpegna.

«E lu, cu maridas? Has schon dumandau tia cara? Uss vai lu liber, ti eis schon 30! Jeu vegn lu alla nozza. Cu eisi schi lunsch?» Gie, il maridar… in pass, in process, ina ceremonia che ha liug sin gl’entir mund. Dapi tschentaners vegni maridau. En Kenia vegni saltau ordaviert cun schumbers e saults, ell’India vegni maridau cun colurs e massa fluras, ell’Albania vegni cantau l’entira notg cun saltar tallava ed era en Svizra vegni maridau, tier nus vegn il di da nozzas denton aunc partius en duas gruppas. Ils quals che vegnan mo il suentermiezdi agl apero – quei ein quels ch’ins sto bunamein envidar en sco conluvrers, amitgas dil club da yoga ni vischins. La sera astgins lu selegrar dils hosps ch’ins ha aunc bia pli bugen – pia ils super-hosps, che astgan festivar l’entira notg per in bi daner. Mo, tgi envid’ins atgnamein alla nozza, il grond di dall’amur eterna? La gliesta fuss gronda: Ondas da lunsch e da maneivel, cusrins che han era envidau en ins sez, la madretscha ch’ins ha dapi 20 onns buca pli viu, la conluvrera da pli baul, tier quella ch’ins ha atgnamein gnanc pli grond contact, il colleg digl emprendissadi ch’ins vesa mintga sapadieus cu ni igl aug che beiba adina schi bia ch’el anfla gnanc sez pli la via a casa? Ach gie, tgi duessins envidar en? Eisi forsa meglier, sch’ins fa vegnir ensumma negin auter ch’ils geniturs ed ils fargliuns? La finfinala vai per l’amur eterna e buca per in natalezi rodund. Probabel eisi gie era ina damonda dils daners. Han ins veramein gust da dar o ils 40 000 melli francs ch’ins ha spargnau els davos onns, per la finfinala rumiar ensemen sez la meisas la damaun baul dallas 6, cura che tut ils hosps ein finalmein sescarpitschai ord la halla ch’ins ha priu a tscheins? Ins savess gie era mo far zatgei pign pignet avon casa el curtin. Aber tgei pudess lu mia megliera amitga tertgar? Las nozzas da lez eran numnadamein giganticas, malgrad ch’els han gia puspei schau spartar suenter dus onns. Vitier vegni gie aunc, ch’ins gnanc spargna cun maridar. Na, il cuntrari ei il cass, ins paga aunc dapli taglia. La damonda principala ei denton la suandonta: Duessins atgnamein insumma maridar el 2023? Ei quei aunc necessari? Tuts dian adina, maridar seigi zatgei schi bi. Tgei ei denton il bi vid quei? Daco duess jeu maridar? Per cuntentar mei ni forsa mo per far cuntents mia partenaria? Ins savess gie era simplamein aschia ver bugen in l’auter, senza contracts, ceremonias ed empermischuns. Mo, quei era halt adina schon aschia. Clar, pli baul stuevas maridar, avon che ver affons, schoc devi in scandal. Quei eran auters temps. Tgi sa, forsa ei quei aunc ina utopia d’affonza, cura ch’ins vuleva exnum esser princessa e prenci e maridar en in casti. Tgi sa. Apropos affons. Ston ins veramein esser maridai per educar endretg ils affons? Ed ensumma, tgi surpren tgei num da tgi sch’ins marida? Duessin dar naven il bi num da buoba, Camathias, Bigliel, Monn, per surprender il num dil spus, Cahenzli, Demarmels ni Flury? Ei quei in act da demonstraziun? Duess la dunna surprender il num digl um, ni duess igl um modern suprender quel dalla dunna? E tgei schabegia, sch’ins va dapart el futur e sto schar sparter? Ay caramba, lu entscheiva il brimbori. Cons e contas han gia piars lur casas, praus, affons e l’entira existenza muort la lètg ch’ei ida dall’aua giu? Avunda. La quota da 50 % spartidas carmala era buc exnum da seligiar per veta perpetna. E co duessan ins atgnamein maridar sco catolic? Astg’jeu metter en damonda la lètg? Eisi acceptau, sch’jeu resentel quei process sco in act antiquitau? Astgins ver sex avon la lètg? Eisi ok sch’jeu maridel ina dunna d’in autra religiun? Disturba ei Diu, sch’jeu maridel sper la mar cun in caipirinha enta maun enstagl da maridar ella baselgia amiez il vitg? Damondas e damondas, mo neginas rispostas. El cass ch’in ni l’auter vess da survegnir el futur in’invitaziun da nozzas da mei – seigi quei ussa per la varianta light, mo apero, ni per la varianta all inclusive, tochen la notg viaden, allura saveis esser segirs ch’jeu hai anflau las rispostas. Speronza. Ivo Orlik (29) frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Ils davos dus onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant tschintg onns ha il Sursilvan lavurà tar RTR sco moderatur da radio e da l’emissiun Minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto». En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

A mintgin il siu, ni «suum cuique» sco ils perderts dian, ei buca da scumbigliar cun «sursum corda» sco ils celebrants dian alzond ils mauns. Jeu tertgavel sco ministrant che quei vegli dir da far susurar las cordas, denton fuva ei manegiau ils cors, aber daco lu igl alzar ils mauns dil prer? Il mund ei buca logics ed ins sto viver cun quei e schar far e tertgar: «A mintgin il siu». Tschel veva aschuntau «... ed a mi in tec dapli» – secapescha en in auter connex. Stender proverbis vul adina dir interpretar els. Era midar giu els ei interpretau. Sch’jeu ditgel: «A mintgin siu cac», sch’ei quei ualti capeivel ed ualti romontsch. Ni ina autra varianta: «Mintgin ha las sias» ei era pli concret ch’il schetg: «A mintgin il siu» che ha schizun in téf iuridic, ni lein dir iuristic, pia ina certa lasticitad. Cu jeu audel «a mintgin il siu», vegnan pil pli ils tics dils humans endamen a mi, denton era quels dils sogns. Giebein, era ils sogns han tics. Saveis per exempel la differenza denter Sontgaclau e Sontgantoni? – Sontgaclau dat e Sontgantoni pren. Quei hai jeu udiu inagada dad in Sontgaclau. E sche nus essan schon tiels sogns, sche eis ei era da far inagada menziun dils pucconts per mantener igl equiliber: La differenza denter sogns e pucconts ei tenor Oscar Wilde, in autur anglo-irlandès, fetg sempla, numnadamein sulet quella che mintga sogn hagi siu vargau e mintga puccont siu avegnir. Era cheu pia: «A mintgin il siu». Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein) Leo Tuor

Questa fin d’jamna vegn dau l’emprema runda cumpleina dil campiunadi da ballapei regiunal da questa primavera. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia ei il cumbat pigl emprem plaz ella tabella aschi aviarts sco darar ils davos onns. Schluein Glion ei amiez las equipas ch’aviseschan igl emprem plaz. Las equipas sils emprems quater rangs dalla gruppa 1 dalla 3. ligia vegnan en damonda pigl emprem plaz. Denter quellas sesanfla era Triesenberg che retscheiva sonda sera il capogruppa Valposchiavo. Cun ina terrada ei la squadra dil Liechtenstein lu gia otg puncts davos Valposchiavo. Cun in victoria savess Triesenberg salvar las schanzas silla promoziun ed il campiunadi restass vinavon interessants. Schluein Glion ch’ei secund ella tabella retscheiva a casa Tusaun/Cazas, l’equipa che schai ella secund mesadad dalla tabella. Cul remis encunter Triesenberg ha la squadra dil Grischun Central dau in accent ella davosa runda. Schluein Glion ha stuiu secuntentar cun in remis encunter Trun/Rabius. Sche Schluein Glion vul mantener sia posiziun alla testa dalla tabella drova ei ina victoria en quei giug. Tut auter ei quei per Trun/Rabius. Suenter la buna partenza cun dus remis el campiunadi da primavera serenda l’equipa da Roland Decurtins e Clau Berther a Triesen. Da spiarder ha l’equipa dalla Cadi nuot: Anavon ella tabella eis ei pusseivel da semigliurar spert per entgins plazs ed encunter davos ei la situaziun buca malsegira. Domat e Buchs schaian cun relativ gronda differenza da puncts sils dus davos plazs. Lumnezia retscheiva Panaduz L’equipa da 4. ligia da Lumnezia ei aunc buca vegnida endretg sin turas questa stagiun. Ord diesch giugs ei resultau sulet 12 puncts, quei che munta il siatavel plaz ella gruppa cun diesch equipas. Sonda suentermiezdi ei Panaduz sin viseta en Lumnezia. Panaduz schai sil tierz plaz e ha schanzas sin dapli, numnadamein la promoziun ella 3. ligia. Schluein Glion ei hosp dil capo-gruppa Vaz-sut e Danis-Tavanasa serenda pil giug encunter Surses. Las duas equipas sursilvanas ein buca las favoritas en quels giugs, l’autras duas han meglieras posiziuns ella tabella il mument. La fin finala entscheiva era il campiunadi per pliras equipas dalla 5. ligia. Ella gruppa 1 dalla promoziun ei vegniu dau pér treis scuntradas questa primavera, schia ch’igl ei grev da giudicar la fermezia dallas equipas. Cun Laax, Rueun ed Union Trin ein era treis squadras sursilvanas el cumbat pils emprems plazs. Semegliontamein sepresenta la situaziun ella gruppa 1 cun equipas ch’eran la fin digl atun ella secunda mesadad da lur tabellas. En quella battan Danis-Tavanasa, Sedrun/Mustér, Lumnezia e Trun/Rabius. 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Valposchiavo so. 17.00 Schluein Glion – Tusaun/Cazas so. 18.00 Buchs – Eschen/Mauren so. 18.15 Schaan – Ruggell du. 15.00 Triesen – Trun/Rabius du. 15.00 Landquart – Domat du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Panaduz so. 16.00 Vaz-sut – Schluein Glion so. 17.00 Surses – Danis-Tavanasa so. 17.00 Cuera 97 – Tavau so. 17.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 17.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Lai Valbella – Laax so. 16.00 Val Tamina – Mladost so. 18.00 Rueun – Triesenberg so. 19.00 Union Trin – Lusitanos de Samedan du. 15.30 Domat – Landquart du. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 so. 18.00 Vaz-sut – Trun/Rabius so. 19.00 Danis-Tavanasa – Bogn Ragaz so. 19.00 Juniors A1, gruppa 1 Au-Berneck – Appenzell du. 13.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Appenzell Lai so. 12.00 Landquart – Arbon so. 14.00 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Tavau so. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Lusitanos de Samedan Tavanasa so. 14.00 Panaduz – Orion Cuera so. 14.00 Grischun Central – Valposchiavo Cazas so. 15.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Vella so. 11.00 Schlarigna – Domat so. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva so. 11.00 Landquart – Grischun Central so. 13.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Romanshorn du. 11.00 Toggenburg – Au-Berneck du. 11.00 Weinfelden-Berg – Widnau du. 11.00 Uzwil – Frauenfeld du. 13.00 Triesen – Domat du. 17.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Eschenbach – Buchs ve. 20.15 Triesen – Schwanden-Linth du. 14.30 Surselva – Vaz-sut-Cuera Trun du. 15.00 Mels – Tusaun/Cazas du. 16.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Oberthurgau – Werdenberg du. 10.00 El davos giug en 3. ligia avon strusch duas jamnas ha Trun/Rabius contonschiu in remis encunter Schluein Glion. Reussescha l’equipa dalla Cadi era dumengia suenter miezdi encunter Triesen? Nossa foto muossa Livio Janka cun in siet da distanza sil gol da Schluein Glion.

La finanziaziun dil project dalla punt pendenta a Mustér cun cuosts da 1,9 milliuns francs ei aunc buca reglada. Ussa damondan ils iniziants la vischnaunca per in credit da maximum 390 000 francs suenter che la suprastonza communala ha gia sbursau 90 000 francs per la projectaziun. «Culs cuosts da construcziun dalla punt pendenta lessen nus buca engreviar la vischnaunca. Per quei motiv essan nus dalla gruppa d’interess alla tscherca dils mieds finanzials necessaris seigi tier instituziuns, organisaziuns ed interessents privats ni era cantun e Confederaziun.» Quei han ils iniziants detg il fenadur 2020 alla FMR cura ch’il project dalla punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel a Mustér ei vegnius iniziaus concretamein. Ussa ei la damonda dall’Uniun punt pendenta per in credit tier la vischnaunca tonaton sin meisa. Ei setracta d’ina summa da maximalmein 390 000 francs. La suprastonza communala propona al cussegl da vischnaunca da sbursar 140 000 francs sco aconto quei mument che la damonda da baghegiar ei avon maun. Lu duein las empremas investiziuns succeder, la finamira ei da realisar la punt igl onn 2024. Il cussegl salva sia seduta mardis proxim. 260 000 francs mauncan aunc «Ils contracts cun sponsurs e donaturs van en vigur il mument che la lubientscha da baghegiar ei avon maun e la finanziaziun ei segirada. Tenor l’uniun ei la finanziaziun garantida cura che 90 % dils cuosts d'investiziun ein cuvretgs cun contracts e donaziuns. Cun las contribuziuns dil cantun e dalla vischnaunca sesanfla la finanziaziun actualmein tier 85 %. Quei ei bein fetg datier, denton sa l’uniun aunc buc activar ils contracts cun sponsurs e donaturs per aschia saver finanziar la planisaziun duront igl onn 2023», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. La lubientscha da baghegiar ei dil reminent aunc pendenta. Per la finanziaziun cumpleina dil project mauncan facticamein pia aunc rodund 260 000 francs e quei malgrad ch’ins quenta culla contribuziun cumpleina dil cantun ed il credit ch’il cussegl da vischnaunca ha da conceder. «Igl ei buca previu che la vischnaunca concedi silsuenter in ulteriur credit per la punt pendenta. Sche la finanziaziun ei buca reglada entochen che las lavurs entscheivan, ha l’uniun da prefinanziar la summa restonta. Nus essan denton perschuadi ch’ils iniziants contonschien las aultas finamiras finanzialas», di il president communal René Epp sin damonda dalla FMR. Manteniment entras la vischnaunca Sco quei ch’ins sa era leger el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca, duei la vischnaunca surprender la punt pendenta suenter si’inauguraziun. En quella calculaziun quenta la suprastonza communala cun cuosts denter 2500 e 10 000 francs per onn, surtut pil survetsch d’unviern. 2500 francs quentan las autoritads per lavurs ordinarias ed inspecziun annuala. Mintga tschun entochen diesch onns ei in’inspecziun necessaria ch’ei calculada cun mintgamai cuosts da 10 000 francs. Sin fundament dallas indicaziuns fatgas el messadi duess il material e la construcziun dalla punt survir a siu intent minimum 80 onns. En cass ch’il cussegl da vischnaunca conceda il credit, vegn la decisiun suttamessa al referendum facultativ dil pievel. Iniziants spluntan tier la vischnaunca Mardis proxim ha il cussegl da vischnaunca da Mustér da decider davart ina contribuziun finanziala dalla vischnaunca all’Uniun punt pendenta. Ei setracta d’ina summa da 390 000 francs. 90 000 francs ha la suprastonza communala gia sbursau per las lavurs da projectaziun. Sco quei ch’ins sa leger el messadi dalla suprastonza communala per mauns dalla seduta dil parlament, ei la finanziaziun dils 1,9 milliuns francs s’avanzada, mo aunc buca reglada cumpleinamein. La damonda da baghegiar per la punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel ei aunc pendenta. Aschispert che quella ei avon maun less l’uniun entscheiver ad investir. Per saver lantschar las lavurs da construcziun en in onn, sto il material vegnir empustaus uonn e persuenter drova ei daners. (fmr/hh) Visualisaziun dalla punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel a Mustér.

En duas jamnas ei a Glion ina dallas grondas manifestaziuns d’uonn el Grischun. Ier ha il comite d’organisaziun presentau il concept ed ils detagls dall’exposiziun Agrischa 2023. Suenter siat onns ei quella puspei en Surselva. «Agrischa Glion – vitrina dall’agricultura grischuna» ei il motto dalla manifestaziun. In comite d’organisaziun ei dapi in onn e miez vidlunder da preparar l’occurrenza gronda. La sonda e dumengia, ils 29 e 30 d’avrel 2023 quenta il president da quel, Curdin Capeder, cun 15'000 visitaders. «A Glion han fieras ed exposiziuns purilas ina liunga liunga tradiziun», ha el declarau ier a Sevgein. Sil bein da Damian Cadalbert ha el presentau en num digl entir comite l’Agrischa 2023. Singuls commembers ein era stai presents. Andreas Cadonau ei responsabels per las attracziuns, oravontut pil grond til dalla dumengia. «32 gruppas, formaziuns e musicas, cun e senza animals, presentan las pli diversas varts dall’agricultura», ha el getg ed aschuntau ch’ei vegni ad esser ina dils magnets dall’Agrischa. Buca pli mo vaccas brinas Glion ha experientscha cun talas manifestaziuns grondas. Gia ils onns 2011 e 2016 ha il center regiunal hospitau l’Agrischa. Mintga gada han ins dumbrau pli che 15'000 visitaders. La grondezia dall’occurrenza semanifestescha buca mo el vast comite cun 20 persunas, mobein era el diember da voluntaris. En tut ein 700 persunas involvadas els pli divers secturs davon e davos las culissas. Finamira dall’Agrischa seigi da presentar il puresser grischun e sia multifariadad. Christian Parli cul placat dalla Agrischa 2023 a Glion. L’Agrischa ei sesviluppada dall’anteriura exposiziun grischuna da biestga a Cuera. Tgi che astgava pli baul separticipar a quella, s’udeva tiels priviligi. Oz alternescha l’Uniun purila sursilvana cun Cuera, Grischun central, Purtenza ed Engiadina sco organisatura dalla manifestaziun purila, mintga tschun onns eis ella en roda. El center da quella ein ils animals da casa. Auter che pli baul consista la muaglia buca mo pli da biestga brina e vaccas cun corns. «La tratga ha el Grischun bia pli gronda impurtonza che la cultivaziun dils ers», ha Christian Parli explicau. Leutier s’audan denton era ils animals manedels, cauras e nuorsas, gie schizun cavals. Parli ei responsabels pils animals e las concurrenzas dalla tratga. En tut san purs e buca-purs admirar varga 400 tgaus el rudi, el til ed en divers secturs dalla plazza-fiera. La presentaziun dallas meglieras vaccas da latg el rudi finescha culla tscharna dalla Miss Agrischa 2023. Ch’ils animals ein el center cumprovan ulteriuras presentaziuns e shows. Uri cantun hospitont Sil prau ella vischinonza dalla Porta Sura san ils visitaders schizun mirar ina muntanera nuorsas cun tgauns da schurmetg. «Quei ei era ina part dall’agricultura contemporana», ha Christian Parli puntuau. Il placat dall’Agrischa accentuescha lu era ils animals. Igl ei in’ovra d’Anita Collenberg da Mels. Il sujet abstract dalla vacca cun corns e stgella dat en egl actualmein dapertut. Il sir dall’artista ei Norbert Collenberg da Morissen. «Quei sujet ei schi bials che glieud pren naven el dallas preits da placats», ha Curdin Capeder saviu. In mussament che l’attenziun per l’Agrischa ei garantida. All’exposiziun vegnan ins a saver admirar la vasta paletta d’animals da casa e razs che vivan actualmein en stallas e nuegls dalla Surselva. L’emprema gada beneventa l’Agrischa 2023 in cantun hospitont. Dus purs giuvens digl Uri ein stai presents ier a Sevgein alla conferenza da medias. Sergio Poletti dad Erstfeld e Max Müller da Spirigen vegnan a viagiar en duas jamnas sur il pass digl Alpsu. Els e lur collegas e confamigliars vegnan a mussar l’agricultura uranesa cun diversas attracziuns, purschidas e specialitads. Il stan dil cantun hospitont ei installaus el curtgin dalla baselgia catolica. El til dalla dumengia san ins admirar ina speciala attracziun digl Uri, numnadamein la carrotscha da posta legendara dil Gottard, tratga da tschun cavals. Ina specialitad culinarica digl Uri ei silla carta da menu dall’Agrischa. Ils visitaders san gustar e guder «Ryys & Boor». La spisa caracteristica digl Uri ei nuot auter che ris cun por. Dapi informaziuns e detagls, uraris e programs mira www.agrischa-erlebnis.ch Curdin Capeder (sen.) culla creadra dil sujet dil placat, Anita Collenberg, ed ils dus purs digl Uri, Sergio Poletti e Max Müller.

Igl onn vargau ha il Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia festivau siu giubileum da 50 onns. Ina persuna ei colligiada specialmein cun quell’instituziun. Ueli Caduff ha entschiet igl 1. da fenadur 1979 sco emprendist tier igl uffeci funsil a Vella. 44 onns onns pli tard banduna el siu post. La conferenza dils presidents dil Cirquit ha decidiu d’integrar il biro a Vella el menaschi dil register funsil a Glion. «Dad ir cun 60 onns en pensiun ei stau mia decisiun persunala e beinponderada», puntuescha Ueli Caduff. El Fegl ufficial Surselva ha il menader digl uffeci funsil da Vella publicau l’informaziun corrispundenta. «Midadas accumpognan nus l’entira veta e nus vivin cun ellas», finescha il registratur funsil la communicaziun ufficiala. Ueli Caduff, naschius 1963, carschius si e sesents a Morissen, ha giu ina via professiunala constanta, senza grondas midadas. Quei para ei silmeins sill’emprema egliada. Il fegl da purs ha entschiet gl’emprendissadi mercantil 1979 tier gl’uffeci funsil a Vella. El seigi staus gl’emprem emprendist ch’il menader Gieri Caviezel permiert hagi giu. Sentir il puls dall'economia Ils 30 da zercladur 2023 finescha Ueli Caduff sia lavur el liug d’emprendissadi, suenter esser staus 44 onns collaboratur e pli tard menader dil register funsil dalla Lumnezia. En quels onns, dapi 1979, ha ei pilver dau midadas, e buca paucas. Igl ei stau ils decennis dil svilup economic. Entuorn 1980 han ins entschiet a baghegiar casas e habitaziuns da vacanzas en Lumnezia. Ueli Caduff muossa ina tabella cun cefras ch’indicheschan il svilup dils davos 20 onns. Igl onn 2003 ha il register funsil Lumnezia cudischau midadas da maun d’ina valeta totala da 13,1 milliuns francs. Gl’onn 2021, pia bunamein 20 onns pli tard, eis ei stau bunamein il quaterdubel, numnadamein 49 milliuns francs. «En nossa branscha sent’ins directamein il puls dall’economia», declara Ueli Caduff e conferma ch’ils dus onns da Corona ein stai specialmein intensivs. Sch’ei va mender culla buorsa da daners investescha la glieud en valurs segiras, e gliez ein las immobiglias. Observau la tendenza ha Ueli Caduff era ils onns 2011 e 2012 ch’il pievel svizzer ha discutau e la finala acceptau l’iniziativa da habitaziuns secundaras. Era quels onns ha il funcziunari giu da preparar massa contracts. Gl’onn ch’el ha entschiet gl’emprendissadi pagava in proprietari rodund 7 % tscheins per ina hipoteca. Tochen gl’onn 2021 ei quel sereducius sut 1 %. Cumprar immobiglias e baghegiar ei cheutras daventau attractiv. Per deponer daners sil conto bancari stuev’ins pagar tscheins negativs e taxas, immobiglias ein perencunter pli persistentas. Pil pur sco pil milliunari Cons mellis contracts ch’el ha scret, documentau e registrau en quels onns ha Ueli Caduff buca dumbrau. El ha maina viu sia lavur sco enzatgei repetitiv, monoton ni plitost schetg. «Davos mintga midada da maun ein carstgauns», dat el d’entellir. Pil sempel pur sco pil milliunari hagi el adempliu siu uffeci, cul respect duiu e cun esser pertscharts che davos mintga bein immobigliar stattan persunas, gi el. «Jeu hai adina evitau dad esser in materialist», aschunta el e precisescha ch’il survetsch e la cussegliaziun alla clientella seigien stai per el tuttina impurtonts sco en in’autra branscha che ha da far cun glieud. Sco post da notariat ufficial ha Ueli Caduff saviu porscher in survetsch supplementar ella periferia. Gest tenor basegns e situaziun ha fatg documentaziuns publicas ella casa d’attempai «da casa val lumnezia». Il presidi communal Ils 44 onns ch’el ei staus fideivels al cudisch funsil ei tuttavia stau fetg bia en moviment. Cun 24 onns ha Ueli Caduff fatg la patenta cantunala sco registratur funsil. 1989 ha el midau biro e liug da lavur. «Da 1989 tochen 1994 hai jeu luvrau a Glion», raquenta el. Ins haveva elegiu el sco substitut da Balz Calörtscher, il menader dil register funsil da Glion. Naven digl 1. da fenadur 1994 tochen oz eis el menader dil register funsil per la Lumnezia a Vella. Ina midada da patrun da lavur haveva ei dau gia pli baul. Da 1985 entochen 1989 ha el luvrau – el medem biro a Vella – pigl Inspectorat digl register funsil cantunal. Pensum principal eis ei stau d’introducir il register funsil federal per las vischnauncas lumnezianas. Da 2005 tochen la fusiun 2013 ei Ueli Caduff staus president communal da Morissen. «Quei post executiv ei staus per mei in pensum ch’jeu hai fatg fetg bugen», tradescha el. Ensemen cun siat collegas dallas autras vischnauncas ha el preparau la fusiun dalla Lumnezia sura e sut. Per exequir l’incarica da president haveva el reduciu siu pensum da registratur funsil. Il davos da zercladur vegn Ueli Caduff a bandunar definitivamein il biro el Casti de Mont a Vella. Gl’emprendissadi hagi el aunc fatg visavi, ella casa dalla Posta, aschunta el. «Quella lavur plascheva a mi fetg bein, ed ella plai aunc oz a mi. Perquei sundel sedecidius da restar ella branscha», rispunda il funcziunari. El havess giu bia caschuns da midar, tier biros fiduziaris, bancas, administraziuns cantunalas. Sia veta professiunala ei tuttina buca stada ina lingia grada, e «midadas» han caracterisau siu mintgagi. El futur gauda el vinavon sia famiglia, il cant e la cultura. «Mintgaton vegn jeu era a semetter a disposiziun per cussegliaziuns. Jeu astgel denton decider sez cu e con che jeu vi far, e quei ei il bi», finescha el il discuors. Il registratur funsil dalla Lumnezia, Ueli Caduff, va en pensiun suenter 44 onns. Il registratur e la meglieraziun da funs Ueli Caduff ei gl’expert dil funs dalla Lumnezia. Duront siu emprendissadi ha el aunc stuiu scriver en cudischs gross ils protocols da cumpras e brats culs contracts dallas midadas da maun. Il funs d’in pur grond secumponeva da gliez temps magari da tochen 100 parcellas pintgas. Gl’entir contract vegneva screts a maun els protocols. Entochen 1972 menava mintga vischnaunca sezza il register. Dils cudischuns ei lu suandada la midada silla cartoteca cullas singulas cartas da parcella. Il svilup ha cuntinuau. En Lumnezia haveva la meglieraziun funsila scaffiu parcellas pli grondas ed aschia reduciu marcantamein il diember. «Igl ei stau in immens svilup per las structuras purilas e pil turissem», gi Ueli Caduff. En tuttas 12 vischnauncas oriundas han ins decidiu la meglieraziun funsila. In’agricultura senza vias, cun parcellas che vegnevan pli e pli pintgas, impedeva ina cultivaziun cun maschinas. Las aspectativas economicas per l’agricultura els vitgs havevan sfurzau d’arrundar il funs e baghegiar vias. Cantun e confederaziun han purtau la gronda part dils cuosts da quella mesira. Il registratur funsil ei ina dallas persunas ch’ei stada participada, quasi sco instanza finala, a quella midada epocala. Il Cirquit dil register funsil Glion-Lumnezia ei dil reminent staus in dils emprems el Grischun che ha introduciu 1997 la registraziun electronica e cunquei la digitalisaziun da quei impurtont sectur. En quels cudischuns vegnevan ils protocols screts a maun. Perquei il num "cudisch funsil".

Avon in onn ha l’Uniun per la tgira dalla cuntrada e pumera da Trin lantschau l’idea d’ina torraria publica. Il project ei daferton avanzaus. La torraria vegn denton buca installada sco annunziau ell’anteriura cascharia da Trin. «Gie, ei constat. Nus essan intensivamein vidlunder da semtgar il local per quei intent», conferma Ivo Thaler. Gl’architect da Trin Mulin presidiescha L’Uniun per la tgira dalla cuntrada e pumera da Trin. El conferma ch’il fuorn e cundrezs necessaris per la torraria seigien empustai, actualmein seigi ina gruppa da voluntaris dall’uniun vidlunder da procurar gl’inventari. «Jeu sun optimistics che nus savein arver quest atun il menaschi», gi Ivo Thaler. Cun racoltar la puma eis ei buca fatg L’uniun da Trin ha instradau l’idea d’ina torraria avon dus onns. Suenter che las activitads eran sereducidas, ha ella festivau siu giubileum da 25 onns cun niev slontsch, ideas e motivaziun. L’iniziativa d’ina torraria ei naschida ord il ravugl dils commembers pli giuvens. Tier quels s’auda Ivo Thaler. El ei staus promts da surprender responsabladad. Ensemen cun Vanessa Jörg-Coray, Sibylle Grieder, Vincenzo Galati ed Elisabeth Kuehn ha el concepiu da niev in program d’activitads. Ina dallas lavurs che l’uniun ha surpriu ei quella da mantener ils dutgs da schuar da Trin. Quels han surviu tochen ils onns tschunconta per menar l’aua tier la pumera denter Digg ed il territori schetg sut la baselgia da Trin. Actualmein dumbra l’uniun restabilida 110 commembers. Finamira seigi vinavon da gudignar glieud giuvna e d’activar tala per las finamiras. Trin cun sia cuntrada da pumera, e la fracziun da Digg. La pomicultura ha da vegl enneu a Trin ina pulita muntada. Quei muossa l’uniun per la tgira dalla cuntrada e pumera dapi onns cun siu stan alla fiera da Trin. Must dultsch ed auters products da meila, pera, zuescas e nuschs ei mintg’atun ina attracziun alla fiera locala dalla davosa sonda d’october. El futur duei la torraria cumplettar la purschida. «Racoltar la puma ei buca exnum il problem. Duvrar quella, elaborar e conservar ils fretgs per la cuschina, s’auda tier. Sper producir must dultsch e destillats dat ei numerusas autras modas da duvrar la puma dils curtgins. Pli baul torreva mintga famiglia sezza la puma che s’udeva tiel proviant d’unviern. Ordlunder ei ina specialitad da Trin sesviluppada. Per far ils raviuls da Trin drovan ins péra tosta. E quella vul l’Uniun per la tgira da cuntrada e pumera producir el futur ella torraria. Il liug niev ei megliers Il schaner 2021 ha l’uniun lantschau l’idea d’in tal implont e fatg ina retscherca ella regiun. Finamira eis ei stau d’eruir gl’interess da possessurs da pumera per in tal menaschi. In resun ha mess en fatalitads gl’entir project. «Gl’uffeci cantunal per la segirtad da victualias e la sanadad d’animals ha rendiu attent nus che la sennaria veglia a Visura ei buca adattada per ina torraria. Il local vegl seigi contaminaus memia fetg cun ieli da maschinas», raquenta Ivo Thaler. L’idea d’ina torraria fuss ida en truchet sch’il possessur dalla casa da cultura Ringel fuss buca s’annunziaus. Albert Reich, engaschau habitont da Trin e promotur d’activitads multifaras el vitg, ha proponiu da nezegiar la cuschina veglia dall’anteriura casa d’albiert per ina torraria. Igl ei stau in cletg per l’uniun. La radunonza generala dall’uniun ha approbau il project che la suprastonza ha presentau cun ina torraria el Ringel. Cun nova motivaziun ha quella adattau il plan da finanzas e da menaschi. Cullas premissas d’in liug optimal ha ella encuretg il sustegn da sponsurs e fauturs. Denter auter han la Greenstyle Foundation dalla gruppa Arena Alva, la Banca cantunala grischuna e gl’Agid svizzer per la populaziun da muntogna dau risposta e garantiu ina contribuziun per las investiziuns. «En cuort entschevein nus ad encurir ina persuna che meina la torraria. Nus selegrein sin quest’atun», gi Ivo Thaler. La torraria vegn a garantir ina plivalur alla puma da Trin.

L’Uniun da pescadurs Rein amiez ha organisau la sonda vargada a Curaglia in cuors per persunas che vulan ir a pesca. Ils pescadurs ston esser en possess dad in attest che confimescha da haver enconuschientschas dalla materia per survegnir la patenta da pesca, e quei buca mo el cantun Grischun. Gia da bial’entschatta ein ils participonts dil cuors stai confruntai cun ina dallas caussas impurtontas dalla pesca. Il survigilader da pesca, Roland Tomaschett, ha demonstrau vid igl animal viv co ins mazza la preda a moda efficienta senza schar pitir igl animal. Per ils futurs pescadurs eis ei essenzial d’econuscher las manipulaziuns necessarias per mazzar il pèsch. «Ei sto ir spert», ha Housi Schwab getg allas 25 participontas e participonts dil cuors da pesca la sonda vargada a Curaglia, ed aschuntau: «Ils pescadurs ein suttamess allas prescripziuns dalla lescha per la protecziun digl animal.» Housi Schwab ei instructer da pesca e sias explicaziuns han las futuras pescaduras e pescadurs tedlau cun attenziun. Il cuors cun il test final ch’ins sto dumignar ei necessaris per survegnir igl attest davart las enconuschientschas dalla materia (SaNa). Senza quei attest dat ei negina patenta da pescar, buca mo el Grischun, mobein ell’entira Svizra e per part era egl exteriur, sco quei che Housi Schwab ha dau d’entellir. In cuors ella regiun Organisau il cuors per futurs pescadurs ha la Uniun da pesca Rein Miez presidiada da Placi Flepp. «Nus havein inaga vuliu porscher in cuors cheu ella regiun.» Placi Flepp ha getg che giuvnas e giuvens che han contonschiu il 13avel onn da naschientscha astgan ir a pesca. Priu il cass ch’els han igl attest per survegnir la patenta. «E quellas giuvnas e giuvens ein leds sch’els ston buc ir a Cuera e ch’els san far il cuors cheu tier nus.» Da munconza d’interess per il cuors ha Placi Flepp buca stuiu selamentar. Ils participonts dil cuors derivan per gronda part dalla regiun, singuls d’ordvart. Ed igl ei buca mo giuventetgna che vul ir a pesca. Era annadas pil avanzadas ein stadas presentas al cuors da pescadurs a Curaglia. Che la pesca e la savida da pèschs, aua e fauna ein ordvart interessantas han ins pudiu percorscher dallas explicaziuns da Housi Schwab. Igl instructer ha presentau las diversas specias da pèschs che vivan e che vivevan en dutgs e flums grischuns. E quei ei in bienton dapli che la litgiva blaua che vala per il pèsch il pli derasau el Grischun. Mo buca tut quei che senoda en lags e flums indigens ei oriundamein stau dacasa ella regiun. Il carstgaun ha giu en la detta ed ha importau specias da pèschs dad auters flums e dad autras tiaras. Impediments per la veta dil pesch La pesca engrevgiescha propabel il pli pauc la veta da biars pèschs indigens. Roland Tomaschett ha presentau als participonts buca sulet ils divers flums e lags nua ch’ils pèschs ein dacasa. «Ils impediments ch’ils carstgauns han construiu en vals e flums per producir energia mo era per il schurmetg encunter auas grondas han schau svanir diversas specias da pèschs ed engrevgeschan la veta a quels ch’ein cheu da casa.» Il scarun senudava antruras dil Rein siado entochen en Surselva per fregar.» Dapi gl'onn 2000 ei quei viadi puspei pusseivels, demai che la scala da pèschs a Domat ei vegnida construida. Las midadas anetgas dil nivel dad aua sut ils mirs da fermada pervia dalla producziun da current simplificheschan buca als pèschs da fregar. Sin ina damonda dad in dils participonts ha Roland Tomaschett concediu ch’il diember da pèschs seigi sereducius el decuors dils onns vargai. «Daco propi che quei ei aschia savein nus buc.» El ha getg che differentas perscrutaziuns per eruir ils motivs seigien iniziadas. Ils participonts dil cuors da pescar han empriu dabia la sonda vargada e han aunc saviu schar examinar la savida. Els vulan secapescha igl attest per retrer la patenta per ir a pesca igl emprem a matg.

Il cavacristallas da Tujetsch Conrad Berther ha publicau la historia dad in hobi ch’el ha exequiu duront quater decennis cun bia pissiun. «Hobi e pissiun» senumna il cudisch ch’ei buca mo ina ovra autobiografica. Ella tracta ina impurtonta part dalla cultura tuatschina. Igl autur e l’uniun Tujetsch viva cultura han presentau la sonda vargada la nova publicaziun a Sedrun. «L’emprema ga che sundel ius per cristallas ei stau il di ch’ei han satrau il vegl cavacrappa Ambrosi Cavegn, morts il 21 da fenadur 1977.» Quei emprem gi che Conrad Berther ei ius a cavar crappa ein suandai aunc biars. En sia ovra gest cumparida e titulada cun «Hobi e pissiun» lai Conrad Berther repassar ils 40 onns ch’el ei ius ad encurir cristallas. «Ei ha dau biars e bials muments e beinenqual gibel da legria.» Mo Conrad Berther scriva era dad «enqual scarpetsch nunpreviu e da snuezi». Mo il principal suenter 40 onns cavar crappa ei: «Che jeu haiel astgau turnar a casa pli u meins sauns e salvs.» Detagls dad ina ni l’autra aventura E sauns e taffers ei Conrad Berther sepresentaus la sonda vargada a Sedrun per presentar sia ovra autobiografica alla publicitad. Ina ovra che porscha investas interessantas e detagliadas ellas aventuras da Conrad Berther sez e dils ulteriurs cavacristallas dalla Val Tujetsch. Sil frontispezi presenta il cavacrappa da Rueras il mineral il pli precius ch’el ha insumma anflau en sia veta e ch’ei ussa da veser el Museum La Truaisch a Sedrun. Il Milarit che Conrad Berther ha scuviert ella Val Giuf ils 5 da fenadur 2000. Tenor ina revista da mineralias: «Buc il pli grond, denton il pli bi da siu gener sigl entir mund.» Daco che Conrad Berther ei sedecidius da publicar sias experienzas da cavar crappa duront 40 onns ha el gest tradiu alla presentaziun da sia ovra. «Suenter mia pensiun hai jeu entschiet a luvrar sco guid pil museum.» E leu ha il cavacristallas enderschiu ch’ils visitaders dil museum s’interesseschan buca mo per las bialas mineralias. «Gest ton s’interesseschan els per las historias che schain davos quella crappa.» E per cuntentar quei interess per las historias ha Conrad Berther ediu sia ovra per romontsch e tudestg. Detagls dalla veta giuvenila E quellas historias tradeschan buca mo ils detagls tier las cristallas ed il cavar crappa ella Val Tujetsch. Conrad Berther lai era repassar la veta da sia giuventetgna sin in bein puril a Rueras. Ina giuventetgna emplenida cun dabia lavur sil funs, en nuegl e las stads ad alp. Duront quei temps ad alp ha Conrad Berther buca mo empriu d’enconuscher il territori alpin da sia patria pli stretga. El ei era vegnius en contact cun ils cavacrappa da Tujetsch e lur aventuras. Con veglia che la tradiziun da cavar crappa ella Val Tujetsch ei ha Tarcisi Hendry explicau a caschun dalla presentaziun dalla ovra «Hobi e pissiun»: «Gia avon 8000 onns han ina encuriu mineralias ella Val Tujetsch sil cunfin cun il cantun Uri.» La cristalla dalla Val Tujetsch ei adina puspei stada tematisada el decuors dils tschentaners. Pader Placi a Spescha ha scret 1806 ch’ei detti negina polizia sils cuolms e che la cristalla saudi a quel ch’anfli ella. Tarcisi Hendry ha tratg il fil dallas diversas publicaziuns davart ils cavacristallas entochen tier l’ovra gest cumparida. En quella ovra presenta Conrad Berther ils cavacristallas che han accumpignau el ils davos 40 onns. Bialas illustraziuns, in glossari e las indicaziuns biograficas digl autur arrundeschan in’ovra beingartegiada. Ina che tradescha era entgins detagls dallas malsognas dils cavacristallas sco quei che Conrad Berther scriva. El citescha in proverbi che di: «Bien Diu, pertgira mei da mes amitgs, dils inimitgs seriscudel jeu mez.»

La secziun sursilvana dil TCS ei per bia la pli gronda uniun sursilvana. La radunonza annuala dil vendergis vargau a Glion ei denton buca gest vegnida inundada da comemmbras e commembers. Beingleiti festivescha l’uniun il giubileum da 65 onns. Gion Petschen presidiescha la pli gronda uniun sursilvana cun 2973 commembras e commembers. Ei setracta dalla secziun sursilvana dil TCS Grischun. «Nus essan era enteifer il cantun Grischun ina dallas grondas secziuns dil Touring Club.» Ed il commembradi ei schizun carschius igl onn vargau per 69 persunas. «Nus eran gia varga 3000 commembers, lu ei il commembradi sereducius ed ussa crescha el puspei», gi il president dalla secziun sursilvana. Daco che quei ei aschia sa Gion Petschen buca propi. «Forsa giogan ils survetschs ch’il TCS porscha a ses commembers ina certa rolla.» Agid en cass dad ina panna cun auto ni cun töf inclus protecziun da dretg porschan era auters clubs dad automobilists ni assicuranzas. A caschun dalla radunonza generala dil TCS Surselva ha Gion Petschen astgau undrar buca meins che 15 aschinumnai superveterans, tals ch’ein gia dapi 50 onns commembers dalla uniun. Pia bunamein dapi l’entschatta, la secziun sursilvana ha gia surpassau il 60avel onn da sia existenza. «La fiasta ei curdada ell’aua pervia da corona, aschia che nus seconcentrein sil giubileum da 65 onns igl onn 2025», ha Gion Petschen tradiu alla radunonza. Priu enconuschientscha dil program annual Malgrad il grond diember da commembras e commembers – ina sala pli gronda ha la suprastonza dalla secziun sursilvana dil TCS buca stuiu reservar per sia radunonza annuala a Glion. Exact 25 persunas inclus la suprastonza ein stadas presentas il vendergis. En quei cass decida mo ina pintga part dil commembradi las fatschentas dalla secziun. Il president ha concediu che per regla vegnien entochen 40 persunas allas radunonzas generalas che sebrattan a Glion, Trun e Mustér. Las activitads annualas cumpeglian ina excursiun e la purschida da schar controllar igl auto che vegn organisada da niev dad ina garascha. Per il cuors da manischar maunca igl interess, quei cuors croda. Perencunter san giuvnas e giuvens far part al cuors da manischar organisaus dil TCS Grischun. Il suprastont Cuno Berther che lavura per la Polizia cantunala ha suenter la radunonza buca sulet presentau l’organisaziun dalla Polizia cantunala. El ha schau repassar diversas atgnadads dils signals da traffic. Sco per exempel quel all’entrada dil tunnel da Trin en direcziun da Cuera che croda en egl. Aschia han ins finalmein enderschiu tgei che quella ominusa tabla da tschunconta sin funs blau munta insumma. «Tras il tunnel astgan ins buca sutpassar la spertadad da 50 km/h.» Aschia vulan ins impedir che maschinas agricolas e töflis carreschan tras il tunnel, ha Cuno Berther declarau. Suenter sias explicaziuns ei la radunonza sededicada alla part divertenta dalla sera e schau gustar il barsau.

Ils dus emprems dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia – Valposchiavo e Schluein Glion – han gudignau lur giugs la fin d’jamna. Sonda proxima fruntan las duas equipas ina sin l’autra – quei savess esser il giug decisiv pertuccont promoziun en quei campiunadi. Trun/Rabius ha spiars ordeifer encunter Triesen ed aschia bandunau il plaz questa primavera per l’emprema ga sco sperdider. Il campiunadi regiunal da ballapei va plaun a plaun ella fasa decisiva pertuccont promoziun, respectiv relegaziun. Alla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ein Valposchiavo e Schluein Glion el cumbat pigl emprem plaz. Omisduas equipas han gudignau la fin dall’jamna vargada: Valposchiavo ordeifer encunter Triesenberg e Schluein Glion a casa encunter Tusaun/Cazas. Il tierz dalla tabella Ruggell ha spiars siu giug ordeifer encunter Schaan. Sonda sescuntran Valposchiavo e Schluein Glion. Reussescha ei al capogruppa da gudignar quella partida, lu ha Schluein Glion gia tschun puncts retard. Sch’ils Sursilvans gudognan, acquistan els la testa dalla tabella cun in punct avantatg sils Poschiavins. Lu resta il campiunadi aviarts. Igl atun ha Schluein Glion spiars il giug encunter Valposchiavo cun 1:6. Trun/Rabius ha stuiu suttacumber la dumengia suentermiezdi a Triesen cun 1:3. La finamira da tuttina aunc contonscher in rang el miez dalla tabella ei aschia pauc realistica pli. 11 puncts sparta l’equipa dalla Cadi il mument da quella finamira. Dus giugs senza gols Ina runda cun paucs gols ha ei dau ella gruppa 1 dalla 4. ligia la fin dall’jamna. Lumnezia ha contonschiu in remis (0:0) encunter Panaduz e Schluein Glion ha medemamein recaltgau in punct (0:0) ordeifer encunter il capogruppa Vaz-sut. Danis-Tavanasa ha incassau la siatavla terrada stagiunala ordeifer encunter Surses che ha aunc dau la primavera ella 3. ligia. Grazia a sia clara victoria encunter Tavau ei Cuera 97 ussa capogruppa. Ella gruppa da promoziun dalla 5. ligia ha Laax stuiu suttacumber a Lai Valbella ferton che Rueun ha battiu claramein Triesenberg ed Union Trin l’equipa da Lusitanos de Samedan. Ella gruppa regulara ha Danis-Tavanasa battiu Bogn Ragaz, Trun/Rabius ha spiars ordeifer tier Vaz-sut gest cun 1:8. La squadra da damas dalla 4. ligia dalla Surselva. Davos da seniester: Danja Cavigelli, Vera Krämer, Jasmin Bearth, Lorena Spescha, Melina Decurtins, Anna-Lea Spescha, Flavia Sac, Anna Cavelti, Sara Andresenn, Selina Tomaschett, Sarah Deplazes, Linda Capeder, Lya Berni e Bea Caduff (trenadra). 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Valposchiavo 1:3 Schluein Glion – Tusaun/Cazas 6:2 Buchs – Eschen/Mauren 2:2 Schaan – Ruggell 2:1 Triesen – Trun/Rabius 3:1 1. Valposchiavo 14/35; 2. Schluein Glion 14/33; 3. Ruggell 14/30; 4. Triesenberg 14/27; 5. Schaan 14/26; 6. Triesen 14/23; 7. Eschen/Mauren 14/15; 8. Tusaun/Cazas 14/13; 9. Trun/Rabius 14/12; 10. Landquart 13/11; 11. Domat 13/6; 12. Buchs 14/4. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Panaduz 0:0 Vaz-sut – Schluein Glion 0:0 Surses – Danis-Tavanasa 3:0 Cuera 97 – Tavau 5:0 Valposchiavo – Schlarigna 0:1 1. Cuera 97 10/27; 2. Vaz-sut 10/25; 3. Panaduz 11/21; 4. Surses 11/16; 5. Tavau 10/14; 6. Schluein Glion 10/13; 7. Lumnezia 11/13; 8. Danis-Tavanasa 10/9; 9. Schlarigna 10/6; 10. Valposchiavo 11/4. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Lai Valbella – Laax 3:0 Rueun – Triesenberg 6:1 Union Trin – Lusitanos de Samedan 2:1 Domat – Landquart 2:1 1. Domat 2/6; 2. Lai Valbella 1/3; 3. Mladost 1/3; 4. Rueun 2/3; 5. Union Trin 2/3; 6. Landquart 2/3; 7. Val Tamina 0/0; 8. Lusitanos de Samedan 1/0; 9. Laax 1/0; 10. Triesenberg 2/0. 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 2:1 Vaz-sut – Trun/Rabius 8:1 Danis-Tavanasa – Bogn Ragaz 3:1 1. Vaz-sut 2/6; 2. Panaduz 2/6; 3. Danis-Tavanasa 1/3; 4. Bregaglia 1/3; 5. Lumnezia 0/0; 5. Sedrun/Mustér 0/0; 7. Cuera 97 2/0; 8. Trun/Rabius 2/0; 9. Bogn Ragaz 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Au-Berneck – Appenzell 1:4 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Appenzell 4:2 Landquart – Arbon 5:0 1. Landquart 2/4; 2. Cuera 97 1/3; 3. Wittenbach 1/3; 4. Grischun Central 2/3; 5. Steinach 1/1; 5. Rorschach-Goldach 1/1; 7. Arbon 2/1; 8. Surselva 0/0; 9. Appenzell 1/0; 10. Montlingen 1/0. Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Tavau 3:1 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Lusitanos de Samedan 4:1 Panaduz – Orion Cuera 4:3 Grischun Central – Valposchiavo 1:4 1. Panaduz 2/6; 2. Valposchiavo 2/4; 3. Orion Cuera 2/3; 4. Surselva 2/3; 5. Lusitanos de Samedan 2/1; 6. Grischun Central 2/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 1:6 1. Herisau 1/3; 2. Arbon 1/3; 2. Sargans 1/3; 4. Rorschach-Goldach 1/3; 5. Cuera 97 2/3; 6. Surselva 2/3; 7. Brühl 1/0; 8. Romanshorn 1/0; 9. Rheintal 1/0; 10. Steinach 1/0. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 3:2 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva 3:5 Landquart – Grischun Central 2:3 Damas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Romanshorn 1:1 Toggenburg – Au-Berneck 1:3 Weinfelden-Berg – Widnau 2:3 Uzwil – Frauenfeld 0:0 Triesen – Domat 4:1 1. Widnau 13/30; 2. Toggenburg 12/27; 3. Rapperswil-Jona 13/20; 4. Uzwil 13/19; 5. Triesen 13/18; 6. Romanshorn 13/17; 7. Frauenfeld 12/16; 8. Ebnat-Kappel 11/15; 9. Au-Berneck 13/13; 10. Domat 13/12; 11. Weinfelden-Berg 11/6. Damas 4. ligia, gruppa 1 Eschenbach – Buchs 1:1 Triesen – Schwanden-Linth 4:2 Surselva – Vaz-sut-Cuera 0:1 Mels – Tusaun/Cazas 2:1 1. Vaz-sut-Cuera 10/27; 2. Mels 9/24; 3. Eschenbach 9/20; 4. Buchs 9/17; 5. Surselva 9/12; 6. Schlarigna 8/7; 7. Schwanden-Linth 9/5; 8. Tusaun/Cazas 9/4; 9. Triesen 10/3.

Igl unviern vegnent ei il currider tuatschin Cla-Ursin Nufer (21) commember dil cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski. Quei sorta dalla communicaziun da medias, respectiv dallas selecziuns che Swiss Ski ha fatg dacuort. Suenter haver munchentau praticamein l’entira stagiun da cuorsa liunga igl unviern 2021/22 pervia da malsogna, ha Cla-Ursin Nufer (21) mussau bunas prestaziuns igl unviern gest vargau. Al campiunadi mundial dils juniors (sut 23 onns) la fin da schaner e l’entschatta fevrer a Whistler en Canada, eis el seplazzaus sil novavel rang ella concurrenza da 10 km dil stil liber cun partenza singula sco era sil 10avel plaz ella concurrenza sur 20 km. Al campiunadi svizzer ad Ulrichen el Valleis miez schaner ei Cla-Ursin Nufer daventaus campiun svizzer ella cuorsa da persecuziun da 15 km el stil classic. Quei ei stau igl emprem tetel da campiun svizzer dil Tuatschin ella categoria dall’elita. Ina medaglia da bronz ha ei dau per el a quels campiunadis ella cuorsa singula medemamein sur 15 km. Medemamein ha Cla-Ursin Nufer saviu rimnar bunas experientschas en pliras concurrenzas dil Cup Continental, sco era a cuorsas dil Cup mundial dil Tour de Ski l’entschatta digl onn. Ils davos dus onns ha il commember dil Club da skis Sedrun-Tujetsch apparteniu al cader C da Swiss Ski. (fmr/hh) Swiss Ski ha selecziunau Cla-Ursin Nufer en in cader pli ault.

Suenter in’emprema mesadad che ha buca pudiu scaldar fetg aspectaturas ed aspectaturs la sonda sera el vent criu a Crap Gries, ha Schluein Glion alzau suenter la pausa la cadenza e la finala gudignau claramein cun quater gols differenza. Tusaun/Cazas ha profitau da dus regals dall’equipa indigena per sittar ses dus gols, ha silsuenter denton giu grondas breigias da vegnir a frida cun las spertas attaccas da Schluein Glion. La finala ha l’equipa dalla Tumliasca astgau esser cuntenza da buca incassar aunc dapli gols. Occasiuns per marcar ulteriurs havessen ils attaccaders indigens giu avunda. Cura ch’igl arbiter ha schulau per annunziar la fin dall’emprema mesadad ein ils biars presents stai leds d’astgar serender per in mument si en l’ustria per sescaldar empau. Ei era numnadamein buca emperneivel a Crap Gries ed il presentau sil plaz ha era buca gest pudiu scaldar fetg. In gol per mintga vart – Lars Caduff ha realisau in penalti suenter ch’el era vegnius mess a tiara ed in siet da Tizian Rupf ch’ei vegnius deviaus da Livio Derungs da gol en – quei ei pli u meins stau tut. Il trenader da Schluein Glion, Corsin Cavegn, ha reagau cun midar ora gest treis giugadurs da pausa e quei ha purtau fretg. Gia ella 47avla minuta ha Sattar Afzali, in da quels giugadurs ch’ei vegnius da niev sil plaz e ha purtau ina massa slontsch, marcau il 2:1. El tact da pli u meins ina minuta ha l’equipa indigena ussa creau occasiuns da marcar e mess la defensiun dils hosps pli e pli fetg en pitgiras. Avon che vegnir sut las rodas ha Tusaun/Cazas denton aunc saviu egalisar ina ga. Jairo Caluori Wachter ha astgau surprender in pass malgartegiau d’in defensur indigen e marcar persuls avon il gol il 2:2. Quei ei lu denton stau il davos regal che Schluein Glion ha fatg. Silsuenter han Carlo Bearth, Lars Caduff cun siu secund gol, Laurin Zala e la finala Tiziano Vinzens alzau il resultat sin 6:2 e decidiu meritadamein il giug. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Tusaun/Cazas 6:2 (1:1) Crap Gries. 210 aspectatur(a)s. Arbiter: Mihaljevic. Gols: 9. Caduff 1:0 (p.); 20. Rupf 1:1, 47. Afzali 2:1; 51. Caluori Wachter 2:2; 58. Bearth 3:2; 66. Caduff 4:2; 78. Zala 5:2; 90. + 1. Vinzens 6:2. Schluein Glion: Capaul, Zala, Livio Derungs, Sgier (22. Coray), Büchler, Michel (46. Cavegn), Bearth (82. Michel), Cabalzar (46. Vinzens), Deplazes (73. Gianluca Casutt), Bundi (47. Afzali), Caduff (84. Cabalzar). Tusaun/Cazas: Akca, Raho, Aron Patt, Yanik Brot, Matti Battaglia, Leandro Rüedi (85. Canonica), Luca Michael, Pascal Patt (69. Dario Rüedi), Thomas Kienast, Caluori Wachter (60. Schweigel), Rupf. Remarcas: Cartas melnas: 63. Kienast (foul) e 72. Aron Patt (foul). Schluein Glion senza D‘Atria, Matthias Derungs (reconvalescents), Alessandro Casutt, Dermont (serrai), Kohler (absents). 22. Sgier croda ora muort blessura. Corners: 7:3.

Il territori da skis per affons ed entscheviders a Valtgeva en Val Tujetsch survegn ina nova infrastructura cun restaurant. Medemamein duein ils indrezs d’ennevar vegnir engrondi e modernisai. Persuenter investescha l’Andermatt-Sedrun Sport SA rodund quater milliuns francs entochen igl unviern 2023/24. L’emprema badelada per l’infrastructura nova a Valtgeva sur Sedrun ei succedida il venderdis vargau en preschientscha dils patruns, dil team d’architects e da representants dall’interpresa da baghegiar. Sco quei che l’Andermatt-Sedrun Sport SA (ASS) scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei l’avertura dall’infrastructura nova previda en vesta alla stagiun d’unviern 2023/24. Il territori da skis da Valtgeva ei situaus sur la staziun da viafier. El ha ina buna surfatscha e pendenza ideala per pign e grond che vul emprender spert d’ir cun skis e snowboard. Il menaschi da transport vegn garantius entras dus runals, in teppi rullont sco era in mund d’aventuras per affons dalla Scola dil sport da neiv Sedrun. Basegns d’investir Il menaschi da gastronomia niev pil territori da skis da Sedrun-Valtgeva remplazza il restaurant d’iglu. Quel ha surviu als basegns dils hosps ils davos 16 onns, mo adempleva uss buca pli las pretensiuns d’in bien survetsch da gastronomia. Il restaurant niev cun ina purschida da survir sesez porscha plaz a 90 persunas endadens sco era a 86 persunas ordadora el sutterran sco era 60 entochen 80 plazs da seser silla terrassa sil plaun sura. Las tualettas el plaunterren vegnan renovadas, leutier vegn installau scaffas per deponer igl equipament d’ir cun skis. Sco quei che l’ASS communichescha, ein las investiziuns calculadas cun 2,5 milliuns francs. Il restaurant ei accessibels senza barrieras. Per la producziun d’energia electrica eis ei previu d’installar panels da solar vid il baghetg. Pil scaldament ei previu ina pumpa d’aria-aua. Era quella corrispunda als criteris dalla protecziun digl ambient. Modernisar ed automatisar «Igl unviern gest passau ha mussau con impurtonts ch’indrezs d’ennevar moderns ed efficients ein per in territori da skis. Per quei motiv vegnan quels indrezs pil territori da skis da Valtgeva medemamein optimai, engrondi ed automatisai», scriva l’ASS en sia communicaziun. Grazia a quellas investiziuns duei il menaschi dil territori da skis da Valtgeva esser garantius igl avegnir era d’unviarns cun pauca da neiv sil pli tard naven da Nadal entochen Pastgas. Igl ei previu d’entscheiver cun quellas lavurs la fin dalla stad ni igl atun 2023. Ellas ein calculadas cun cuosts da rodund 1,5 milliuns francs. «Cul restaurant niev ed ils indrezs d’ennevar engrondi obtegn quei territori da skis per famiglias in’infrastructura moderna», scriva l’ASS e constatescha plinavon: «Cun quell’investiziun attribuescha l’ASS in’impurtonta contribuziun al svilup economic dalla vischnaunca da Tujetsch e dalla regiun Andermatt-Sedrun-Mustér.» Grazia a quell’investiziun ei il menaschi dil territori da skis da Valtgeva garantius a liunga vesta. Gest en vesta ad in pli grond diember da frequenzas entras il Resort Dieni seigien las investiziuns da grond’impurtonza. L’emprema badelada pil restaurant niev il venderdis vargau. Da seniester a dretg Maren Müller (ASS, menadra dalla gastronomia), André Maissen (Maissen Architects), Silvio Schmid (ASS, menader da project), Milena Budka e Bastian Fuchs (Architectura Maurus Frei), Guido Friberg (Loretz SA) e Mike Goar (egl excavatur, ASS, CEO e president dil cussegl d’administraziun).

Il suveran svizzer ha articulau avon tschun onns sia veglia da promover energias regenerablas. Ussa ein il plans grischuns co e nua contonscher las finamiras dalla lescha d’energia federala visiblas el plan directiv d’energia e suttamess al pareri public. Era las vischnauncas ein ussa dumandadas e ston reponderar atgnas decisiuns. La strategia d’energia federala ei definitiv arrivada el Grischun cun il plan directiv d’energia ch’il cantun ha dacuort suttamess alla consultaziun. Bunamein tschun onns suenter ch’il suveran svizzer ha approbau la lescha d’energia revedida e cun ella la veglia da promover energias regenerablas. Cun la soluziun politica speciala ch’il parlament federal ha scaffiu per lubir implonts solars gronds ei quella sparta en avantatg ella discussiun publica visavi alla forza dall’aua e dil vent. Quei sto denton buca restar aschia. Actualmein tematisescha il cantun il plan directiv d’energia a diversas occurrenzas publicas. Vischnauncas ein dumandadas Prender posiziun viers il plan directiv d’energia sa in e scadin, dumandadas ein diversas organisaziuns ton per la protecziun digl ambient sco la branscha d’energia, la politica ed era las vischnauncas. Tema ei quei plan directiv staus alla radunonza communala dalla vischnaunca Lumnezia il vendergis vargau. La vischnaunca ei involvada ton en in project dalla forza hidraulica cun ils plans da menar l’aua entadem la Lumnezia vi el Lag da Zervreila. Il project che ha gia fatg ina emprema runda tras las instanzas e ch’ei momentan pendents. Tenor las explicaziuns dil president communal, Daniel Solèr vuless la vischnaunca bugen che la colligiaziun vegness realisada. «Ord nossa optica ei quei il projet il pli ecologic.» In parc da vent en Lumnezia ha la populaziun lumneziana refusau avon treis onns en ina votaziun consultativa. Ch’il parc da vent, respectiv igl intschess tuorna puspei el plan directiv dil cantun fa buca gronds panzieris al president communal. «Davart eventuals novs projects decida en scadin cass la populaziun lumneziana.» E lu exista aunc in project per in implont solar en Lumnezia. Daniel Solèr valetescha quels plans per buca fetg concrets. Il president communal lumnezian beneventa la discussiun davart la producziun d’energia. «Quella discussiun stuein nus menar.» Il president communal lumnezian, fa attent che la vischnaunca Lumnezia promovi gia oz a moda activa la producziun d’energia regenerabla. «Nus sustenin sanaziuns da baghetgs e promovin sezs indrezs solars pigns.» Prender posiziun Arrivaus ei il plan directiv dil cantun era ella vischnaunca Stussavgia, sco quei ch’il president communal, Lukas Züst sincerescha. «Sefatschentai da rudien cun quei plan essa nus aunc buc.» Mo constatau ch’il sumfil dalla Val Stussavgia fa da niev part el plan directiv d’energia sco intschess adattau per in parc da vent ha Lukas Züst. «La vischnaunca vegn en ina moda ni l’autra a prender posiziun.» El conceda ch’ei seigi buc aschi sempel per ina vischnaunca da prender posiziun viers in plan directiv. «Igl ei segir pli sempel da far in meini viers in project concret.» Sch’in tal project vegn inaga sin meisa ei per il mument insumma buca prevesibel. Lukas Züst ei denton dil meini che la populaziun vegness a discutar a moda aviarta in tal project, priu il cass ch’enzatgi vegn insumma sill’idea dad inoltrar in tal. Arver il cudisch Arver il cudisch danovamein vul era il president communal da Domat, Erich Kohler che presidiescha la conferenza dalla presidenta e dils presidents dalla Regiun dil Plaun. A quella organisaziun regiunala appartegnan las vischnauncas da Flem, Trin, Tumein, Panaduz, Razen, Domat e Favugn. Ina part dalla Regiun dil Plaun ei medemamein vegnida valetada dil cantun dad esser adattada per plazzar rodas da vent. «Quei vegn segir a procurar per discussiun ellas vischnauncas.» E cun ils tgamuns communals vul Erich Kohler discutar il plan directiv avon che mintga vischnaunca stipulescha sia vesta viers las propostas dil cantun e la producziun d’energia regenerabla. Il plan directiv regiunal dil Plaun ha actualmein definiu ina aschinumnada zona d’exclusiun per petgas da vent. Ellas ein tenor plan directiv regiunal scumandadas egl intschess dalla Val dil Rein sin territori dallas vischnauncas dalla regiun dil Plaun. Con lunsch che las vischnauncas ein promtas dad arver il cudisch en quei grau san ins sil pli tard ils 30 da zercladur 2023. Lu va la fasa da consultaziun a fin ed il cantun vegn ad evaluar las propostas avon ch’inoltrar il plan alla Confederaziun.

Atgnamein hai jeu nuot encunter jasters, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter, sche dunnas fan carriera, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter ils Turitgès, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter activists dil clima, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter turists, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter, sch’autra glieud ha success, aber... Atgnamein hai jeu nuot encunter sportists extrems, aber... Atgnamein fuss ei nuota schi grev da finir quellas construcziuns, neve. Atgnamein haves jeu aunc biars exempels, aber jeu pos buc enumerar tuts. Atgnamein manegian construcziuns ch’entscheivan cun «atgnamein» e continueschan vimiez cun «aber» savens exact il cuntari da quei ch’ins leva atgnamein dar da crer. Atgnamein veis Vus schon capiu tgei ch’jeu manegiel, aber jeu scrivel vinavon. Atgnamein stuess ina columna numnadamein haver entuorn 3000 segns per valer sco columna, aber mintgaton ei quei sfarlatau bustabs. Atgnamein astgass ina columna haver mo entuorn 3000 segns, aber mintgaton tonscha quei semplamein buc. Atgnamein savess ins er entscheiver las construcziuns cun in auter plaid che «atgnamein», aber a mi vegn grad endament nuot. Aber jeu quetel era che «atgnamein» seigi atgnamein detg adattau sco floscla. Atgnamein tschontscha nuot encunter dad adina puspei duvrar il plaid «atgnamein». Aber atgnamein astga mintgin far quei sco el vul. Atgnamein vev’jeu previu da scriver en quella columna x-enzatgei perdiert ch’havess purtau ina plivalur alla carstgaunadad, aber lu haiel stuiu percorscher mias limitas. Atgnamein eis ei aunc flot ch’ins sa er scriver sur da caussas banalas. Veis vus atgnamein pudiu leger quella columna tochen alla fin? Atgnamein havesses gie schon saviu calar vimiez. Atgnamain savais vus gia ina u l’autra chaussa davart l’autur, ma nus vulain tuttina tradir il suandant: Erwin Caduff da Morissen lavura atgnamain sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, ma el scriva dasperas atgnamain detg savens e gugent columnas. Erwin Caduff

Muort la pandemia dil coronavirus ha il Whistler Cup a Canada buca saviu vegnir arranschaus ils davos onns. Dacuort eis el puspei vegnius organisaus e Swiss Ski ha nezegiau la caschun da separticipar a quel cun ina delegaziun. Al cup san skiunzas e skiunzs dallas categorias sut 16 onns separticipar. Dalla Svizra ein las treis meglieras ed ils treis megliers dil classament total dil Cup da giuventetgna da Sunrise vegni selecziunau per las cuorsas. Denter las participontas ed ils participonts ei era Lara ­Bianchi da Sursaissa stada che haveva contonschiu il tierz rang final el cup. El slalom gigant dil Whistler Cup ha ella contonschiu igl excellent secund rang davos la Canadesa Roxy Coatesworth ed avon la Norvegesa Eva Johansen. 66 skiunzas da 14 naziuns ein stadas alla partenza. Il Whistler Cup ei ina concurrenza da skis alpina internaziunala el territori da skis da Whistler-Blackcomb en Canada. El ei cumparegliabels culla Trofea Topolino ell’Italia. Ensemen cun lezza eis ella la pli impurtonta concurrenza da skis internaziunala per affons e giuvenils denter 11 e 16 onns. (cdm/fmr)

Plirs clubs da ballapei en Surselva han da sbatter cul problem dalla munconza d’arbiters. Quei ei il cass tier equipas activas sco dils juniors. L’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala ch’ei ­responsabla pil menaschi da giugs dil campiunadi regiunal, tolerescha ina munconza d’arbiters per in temps limitau. Anfla in club en quei temps buc il diember d’arbiters pretendiu, sa la squadra ni las squadras da quel buca separticipar al campiunadi. Tgi che ha sfegliau il venderdis vargau ella Quotidiana ni il Fegl ufficial dalla Surselva ha saviu leger leu in inserat dalla Cuminonza d’interess dallas equipas da juniors dalla Surselva alla tscherca d’arbitradras ed arbiters. Tschercadas vegnan persunas ch’ein promtas da sescolar, ils cuosts che sedattan ordlunder ve­gnan sbursai dils clubs. Persunas che san intermediar enzatgi concret ch’ei silsuenter promts da s’engaschar sco arbiter obtegnan 500 francs. «Igl inserat ei ina da nossas mesiras alla tscherca da persunas che lessen ademplir igl avegnir la funcziun d’arbitadras ed arbiters da ballapei. Nus havein er instradau in’informaziun sur canals dallas medias socialas», di ­Daniel ­Carigiet. El ei president dalla Cuminonza dallas equipas dils junioras dils clubs da ballapei dalla Surselva. Essend ch’ei maunca buca mo arbiters tier las equipas activas, mobein era tiels juniors, ha el priu las hottas enta maun per ir alla tscherca da persunas interessadas: «Nus lessen informar ils cerchels da ballapei, mo era la publicitad, che la munconza d’arbiters sa haver consequenzas negativas pils clubs, respectivamein per las equipas.» Da Sedrun entochen Laax «A plirs clubs da sum entochen dem la Surselva mauncan il mument arbiters. Aschia als clubs da Sedrun/Mustér ni era Trun/Rabius. Rueun e Laax han schizun survegniu igl ultim dall’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala. Il davos mument eis ei reussiu a quels dus clubs d’anflar persunas ch’ein promtas da far il cuors d’arbiter», di Daniel Carigiet. Fuss quei buca reussiu, havessen quels dus clubs stuiu desister cun lur equipas dil campiunadi da ballapei. La munconza d’arbitadras ed arbiters tiels clubs ha secapescha era in’influenza sil menaschi da giugs dils juniors (mira box). Ils clubs da ballapei dalla Surselva ein organisai en squadras da junioras e juniors communablas. Era per lezs giugs drova ei arbiters. «Il mument san tuttas equipas dar il campiunadi, damai che nus havein saviu secumprar en. Quei vul dir nus havein stuiu far ina damonda all’uniun tetgala da ballapei per in arbiter. Ina tala soluziun cuosta rodund 4000 francs per stagiun», declara Daniel Carigiet. Quei seigi denton pusseivel mo a cuorta vesta, vul dir ina entochen maximum duas stagiuns. Eis ei buca reussiu entochen lu d’engaschar in arbiter, san las equipas buca separticipar al campiunadi. Per duas equipas drova ei silmeins in arbiter. Clubs surprendan ils cuosts Daniel Carigiet suppona ch’in ni l’auter interessent per ina funcziun d’arbiter laschi stermentar dils liungs viadis als giugs. Biars ein era engaschai activamein sil plaz da ballapei sco giugadurs. «Quei di ch’ina persuna ei engaschada sco arbiter astga ella buc era dar activamein ballapei», di Daniel Carigiet. Ei dat denton aunc in auter motiv per la munconza d’arbiters: «Las emoziuns e las renfatschas agl arbiter muort sias decisiuns fan buca pli sempla la situaziun.» Ils arbiters han in’indemnisaziun, tenor Daniel Carigiet ei quella en Surselva sur la media. Igl arbiter survegn ina pauschala da siu club sch’el ademplescha il contingent da 15 giugs da campiunadi per stagiun. Medemamein surprendan ils clubs ils cuosts pils cuors e mettan a disposiziun la vestgadira. «Quels cuors ein la sera ni la fin d’jamna ed il candidat empren leu era da star avon a glieud, quei ch’ei era ina scola per la veta», di Daniel Carigiet. Persunas che s’annunzian pils cuors ston haver cumpleniu 15 onns e saver tudestg a bucca ed a scret. El cuors ston differentas premissas vegnir ademplidas, denter auter era pertuccont la cundiziun: «Per in candidat ch’ei mo in tec sportivs ei quei negin problem.» Leutier vegn in bloc da cuors da venderdis sera tochen dumengia cun teoria e pratica. Pli tard vegn in instructer ad observar igl arbiter duront in giug. Ei suonda lu aunc ina sera da brat d’experientschas. Cullas acziuns instradadas spera Daniel Carigiet d’anflar ina ni l’autra persuna ch’ei promt d’absolver ils cuors d’arbitadra ni arbiter ed aschia era da contribuir enzatgei al ballapei en Surselva. Per tgei equipas drovan ils clubs arbiters? Las equipas dallas categorias da junioras e ­juniors G entochen E – ils pli pigns – dattan turniers da ballapei. Leu san giugadurs activs dils clubs surprender la funcziun d’arbiter. Tier la categoria dallas junioras e dils ­juniors D drova ei in arbiter cun in cuors da miezdi per saver surprender quella func­ziun. Suenter duas stagiuns suonda in ­cuors da repetiziun. Per las equipas da junioras e juniors dallas categorias C, B ed A valan pertuccont ­engaschament d’arbitadras ed arbiters ils medems criteris sco tiels activs. Ei drova in arbiter per duas equipas. (cdm/fmr) Il ballapei ei dependents d’arbiters Giugadurs activs ein ina part dil ballapei. L’autra ein ils arbiters. Senza quels dat ei negins giugs. Scadin club ha l’obligaziun da metter a disposiziun arbiters, per duas equipas activas ni da juniors C entochen A drov’ei silmeins in arbiter. Sa in club buc ademplir quell’obligaziun, astgan las equipas buca separticipar al campiunadi. En Surselva han plirs clubs da sbatter il mument culla munconza d’arbiters. Per quei motiv va la Cuminonza dallas equipas da juniors dalla Surselva vias empau nunconvenziunalas. Cun inserats e publicaziuns sin canals dallas medias socialas emprova ella da sligiar il problem. (fmr/hh) Igl arbiter ha in’interessanta funcziun en favur dil ballapei.

A sia radunonza generala che ha giu liug dacuort ha la PLD Ils Liberals Surselva eligiu sia suprastonza. Hanspeter Bundi ei vegnius reeligius sco president e Gierina Gabriel sco actuara. Da niev en suprastonza entran Ivo Frei sco vicepresident, Gian Marco Bianchi sco cassier e Flavio Elvedi sco assessur. Seretratgs dalla suprastonza ein Lorenz Alig e Gieri Darms. (cdm/fmr) Da seniester a dretg: Gian Marco Bianchi, Ivo Frei, Gierina Gabriel, Hanspeter Bundi e Flavio Elvedi.

Il pli bi di da primavera d’entochen uss han Golda e Jola dil menaschi puril da Nicole e Pascal Scheuber da Mustér presentau lur famiglias alla publicitad. En in menaschi cun tratga biologica secapescha ei buca da sesez ch’ina vacca ha entochen siat feglias ni fegls ch’ein naschi in suenter l’auter e che vivan aunc tuts. 45 vaccas e rodund 70 schetgs, leutier treis taurs. Quei ei il muvel dalla famiglia da Nicole e Pascal Scheuber dil bein puril claustral a Mustér/Salaplauna. Ils animals ein dil Raz brin svizzer. 13 da quels animals appartegnan a duas famiglias: Quella dalla Golda cun sis vegnentsuenter e quella dalla Jola cun siat vegnentsuenter. Tut quellas generaziuns suandontas dallas duas mummas ein stadas da veser il mardis da miezdi a Salaplauna. Nicole e Pascal Scheuber han procurau per ina digna presentaziun dils animals ed ornau il liug d’exposiziun denter auter cun flurs. Sur mintga animal steva siu num e siu di da naschientscha. Ina revista veramein impressiunonta. Quei secapescha buca da sesez Cun luschezia giustificada ha la famiglia Scheuber astgau persequitar il giudicament digl expert Josef Portmann da Schüpfheim el cantun Lucerna ch’ei era commember dalla direcziun dall’Associaziun dil Raz brin svizzer. Sis experts ein engaschai questa primavera per giudicar las famiglias da tratga dallas vaccas da lur raz. Tut en tut ei quei rodund 220 famiglias da vaccas ell’entira Svizra. Per la famiglia Scheuber ei quell’exposiziun buca stada l’emprema, mo tonaton danovamein speciala. «Ei secapescha buca da sesez che nus astgein presentar ina famiglia cun siat ed ina cun otg dels. Cheu astga veramein succeder nuot negativ, cass cuntrari ei quei buca pusseivel», di Pascal Scheuber. El puntuescha: «Special ei quei surtut era perquei che nossas vaccas vegnan fructificadas a moda naturala, pia biologica.» Fiasta per vaccas e possessurs Per ch’ina famiglia vegnida giudicada el rom d’ina tala revista speciala ston differents criteris esser adempli. Ina da quellas cundiziuns ein silmeins quater derivonts. Duas feglias dalla mumma ston haver fatg vadi. Plinavon gioga era la prestaziun da latg ina rolla en quei connex. Ils totalmein 13 animals presentai han buca mo fatg in’excellenta pareta en lur constituziun corporala, mobein ein era sepresentai aschidadir en vestgiu da dumengias. Bein scultridas han ellas fatg honur a sesezzas ed al menschi dalla famiglia Schueber. Il giudicament entras igl expert ha lu era purtau il resultat pli u meins spitgau da Pascal e Nicole Scheuber: Jola ha contonschiu 81 da 100 puncts pusseivels, Golda 78 da 100 puncts. Loschas famiglias dil Raz brin svizzer La famiglia da Pascal e Nicole Scheuber da Mustér ha envidau la populaziun il mardis ad in’exposiziun tut speciala. Sil menaschi puril claustral a Salaplauna ha ella presentau duas famiglias da vaccas da tratga dil Raz brin svizzer. Igl ei quellas dallas mummas vacca Jola e Golda. Omisduas ein stadas da veser ensemen cun lur vegnentsuenter. Tier Jola ei quei siat, tier Golda sis. Las duas famiglias ein vegnidas giudicadas d’in expert ed il resultat ch’ellas contonschan corrispunda a quei che la famiglia Scheuber haveva spitgau. Omisduas han contonschiu rodund 80 da 100 puncts. Las vaccas ein vegnidas presentadas en in contuorn festiv, preparaus sappientivamein per quei intent e cun bia carezia pil detagl. Sco quei che Pascal Scheuber di, drova ei era empau cletg da haver famiglias cun tontas e tons descendents sco tier Jola e Golda. Il cass seigi quei surtut era per siu menaschi cun ina tratga tenor criteris biologics. (fmr/hh) Pascal Scheuber presenta la Golda. Dad ella ein siat derviont(a)s stai da veser sil bein puril a Mustér/Salaplauna. Gest davostier l’emprema feglia da Golda. Las duas famiglias fan parada el sulegl dalla primavera e sepresentan agl expert Josef Portmann. La famiglia dalla Golda (dretg), naschida avon prest diesch onns.

390 000 francs per la punt pendenta e 119 000 francs per projectar igl implont da fotovoltaic sill’Alp Run. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ei suandaus il mardis sera las propostas dalla suprastonza communala. Omisdus credits han denton caschunau discussiun. Il credit pil project dalla punt pendenta da S. Gada a Mumpé Medel ha il parlament communal da Mustér approbau cun 12:2 vuschs. En relaziun culs cuosts totals dil project da 1,9 milliuns francs importa la contribuziun concedida dalla vischnaunca rodund 25 %. 75 % dils cuosts d'investiziun, pia rodund 1,4 milliuns francs, vegnan finanziai cun sustegn da privats, fauturs ed interpresas, mo surtut era cun ina contribuziun dil cantun. Da quel spetgan ils iniziants tut en tut 570 000 francs. Inclusiv ils 90 000 francs per las lavurs da projectaziun vegn la vischnaunca cun totalmein 480 000 francs medemamein sin ina contribuziun fetg substanziala. Il conclus dil cussegl da vischnaunca ei suttamess al referendum facultativ. Sbursada vegn la contribuziun dalla vischnaunca culla cundiziun che la lubientscha da baghegiar vegni concedida. «Dau da discussiunar el cussegl ha en quei connex surtut la damonda dall’altezia dil credit. La contribuziun totala vegn numnadamein fetg datier al cunfin dalla cumpetenza dil cussegl. Ina summa da 500 000 francs havess stuiu vegnir suttamessa per approbaziun al pievel», di il president communal René Epp. Fotovoltaic caschuna discussiun Dau da discussiunar intensivamein ha era il credit da 119 000 francs per la secunda fasa da giudicar la realisabladad dil project digl implont fotovoltaic Solar Alpin Disentis sill’Alp Run sur il vitg da Mustér. En quei connex ei la suprastonza communala vegnida incumbensada da contrahar culs possessurs da terren davart ina participaziun dalla vischnaunca alla plivalur che sedat entras l’ovra. Ina proposta corrispundenta ord il miez dil cussegl da vischnaunca ei vegnida acceptada unanimamein. L’ovra fotovoltaica quenta cun ina producziun da 45 entochen 50 gw/uras, quei che corrispunda ad in basegns d’electricitad da rodund 10 000 casadas mesaunas. L’ovra duei vegnir realisada igl onn 2025. Il credit ei vegnius approbaus. Approbau la lescha da pumpiers Plinavon ha il cussegl da vischnaunca acceptau il mardis sera la revisiun totala dalla lescha da pumpiers e la revisiun parziala dils statuts dils Pumpiers Sursassiala. Da niev succeda la repartiziun dils cuosts tenor il diember da pumpiers che vegn definius dall’Assicuranza d’edifecis dil Grischun. Questa nova clav da repartiziun ei la basa per ina repartiziun gesta e persistenta dils cuosts pil futur. Cheutras sa vegnir garantiu in’organisaziun professiunala dils pumpiers ellas vischnauncas da Mustér, Medel e Tujetsch. La lescha da pumpiers ed ils statuts dils Pumpiers Sursassiala vegnan suttamess al referendum facultativ. Els duein ir en vigur igl 1. da schaner 2024. Visualisaziun dalla punt pendenta sur il Rein anteriur denter Sontga Gada e Mompé Medel a Mustér.

Ils dus candidats per il presidi communal da Falera ein sepresentai il mardis vargau alla radunonza communala. Grondas differenzas ein buca semussadas denter Alexander Jörger e Norbert Good. Auter ch’els prefereschan differents models da direcziun per tgamunar Falera. Pusseivel ei quei grazia ad ina midada dalla constituziun. Ils 16 da zercladur 2023 elegia ils suveran dalla vischnaunca da Falera in successur per il president communal partent Wendelin Casutt. E sco ei vesa ora actualmein resta ei tier in successur, ina successura ei pil mument buc en vesta. Il mardis vargau ein ils dus candidats, Alexander Jörger e Norbert Good che la cumissiun da tscherca ha eruiu sepresentai alla radunonza communala seradunada ella Fermata a Falera. Els ein s’annunziai sin ina brev drizzada a tuttas convischinas e convischins da Falera dalla cumissiun da tscherca. «En tut ein tschun persunas s’annunziadas e duas la finala restadas», ha il president dalla cumissiun da tscherca, Maurus Candreja getg. Negina experienza politica Gia opticamein ein buca semussadas grondas differenzas tiels dus candidats Alexander Jörger e Norbert Good ch’ein sepresentai omadus en camischa blaua e caultscha stgira. Alexander Jörger ei gia dapi igl onn 1999 sesents a Falera e Norbert Good ha avon paucs onns tscherniu in dacasa suenter biars onns dimora professiunala egl exteriur. Experienza politica han els neginas, possedan denton experienza ella economia privata. Norbert Good el sectur turistic ed Alexander Jörger ella branscha da finanzas. Ed els vesan igl avegnir da Falera ordvart positiv, principalmein el turissem. ll project per realisar in resort da vacanzas all’entrada dil vitg valeteschan els per ordvart impurtont ed interessant. Els vesan ch’ils habitadis per glieud giuvna mauncan el vitg muntagnard. Differenzas ein atgnamien semussadas sulet en in liug: Enaquella che l’interrogatura Selina Chistell da RTR ha vuliu saver dils dus candidats tgei model da tgamunar la vischnauca ch’els apprezieschien. La radunonza communala ha gest aunc acceptau senza cuntervusch ina revisiun dalla constituziun communala che lubescha alla suprastonza dad introducir in model da direcziun per tgamunar la vischnaunca. Divers models en discussiun En discussiun ein stai dus models da direcziun. In cun ina direcziun ch’includa il president communal, il canzlist ed in ulteriur emploiau communal. Norbert Good appreziescha quella varianta. «Jeu vi esser part dil gremi ch’ei involvaus ella fatschenta da mintgagi.» Alexander Jörger sa senz’auter semaginar da surschar la direcziun cumplettamein als commembers dall’administraziun e seconcentrar pli fetg sin damondas che pertuccan la via communala egl avengir. «Jeu sun dil meini ch’ins duei introducir ell’administraziun models da tgamunar ch’ein secumprovai ella economia privata.» Cun quella moda da luvrar tonscha in pensum da 20 % per il presidi communal. Perencunter sto il president che fa part alla direcziun quintar cun in engaschi da 40 %. Il niev tgamun communal retscheiva era dapli cumpetenzas finanziala. Entochen ussa ha la suprastonza da Falera astgau decider en atgna cumpetenza expensas unicas da 40 000 francs. Tenor la midada constituziunala sesanfla quella limita ussa sin 100 000 francs. Che Alexander Jörger cun ragischs a Val sogn Pieder sa buca cuschinar e che Norbert Good oriunds da Bogn Ragaz traffica bugen cun oldtimers ei probabel buc in grond agid per il suveran da Falera da decider a tgi dar la vusch. Lur prioritads politicas ein forsa plitost in muossavia. Commembers da partidas ein els buc. «Sch’insumma sedrizzass jeu viers la PPS», gi Norbert Joos ferton che Alexander Jörger valetescha sesez «per liberal ed independent». Presents alla radunonza communala ein stadas 120 persunas e da quellas 112 cun dretg da vuschar.

«Jetz tüamer zum Tütsch wechsla damit üseri candidata au öpis verstönd.» Quei ha il president communal da Falera getg enaquella ch’igl ei stau da presentar il margis vargau ils dus candidats che vulan entrar en ses stadals. E gia ussa ei clar ch’il lungatg romontsch banduna la sala da radunonza da Falera enaquella che Wendelin Casutt banduna siu post l’entschatta fendadur 2023. Gia en autras vischnauncas ha l’elecziun dil presidi communal midau il lungatg da radunonza, seigi quei a Laax ni a Schluein ni en autras vischnauncas grischunas. Natiralmein ch’ins po argumentar cun la munconza da candidatas e candidats da lieunga romontscha e che la promtadad da persunas indigenas da surprender il post maunca. Ils dus candidats che stattan a disposiziun per il presidi da Falera han tenor atgnas indicaziuns neginas enconuschientschas romontschas, era buca passivas. «Sin ina scala da diesch valeteschel jeu mias habilitads romontschas sin 0,5.» Quei ha in dils candidats sez tradiu a convischinas e convischins da Falera il mardis vargau. La cumpetenza linguistica romontscha dils candidats ei strusch stada in tema, sco ei para era buca ella cumissiun ch’ei ida alla tscherca da candidatas e candidats. Quei fa surstar en ina vischnauca che definescha seseza via la constituziun per vischnaunca romontscha. Aunc avon paucs meins, a caschun dalla radunonza communala che ha giu da decider sche Falera fetschi part al project da fusiun cun las vischnauncas da Laax, Sagogn e Schluein, ei quei aunc stau auter. In dils votums encunter il project da fusiun ha accentuau che Falera vegli mantener sia cultura ed independenza romontscha. Il mardis sera eisi stau ualti quiet ella Fermata a Falera. Silmeins enconuschinetschas passivas dad in lungatg ufficial dad ina vischnaunca astgass ins pretender dad in futur tgamun. Schiglioc pon ins era pender la constituziun communala sin clavella. «Tüamar toch halt Tütsch reda, damit dr Kmainspresi au öppis verstod.»

Dus puncts retard ha Schluein Glion ella tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia sil capogruppa Valposchiavo. Cun ina terrada encunter ils Poschiavins la sonda sera carschess quei disavantatg sin tschun puncts. Cun ina victoria savessen ils Sursilvans acquistar la testa dalla tabella e vegnessen aschia pli datier da lur finamira, la promoziun ella 2. ligia regiunala. Igl atun vargau ha Schluein Glion spiars a casa cun 1:6 il giug encunter Valposchiavo. Quei ei stau la suletta terrada els 14 giugs d’entochen uss el campiunadi dalla 3. ligia. Valposchiavo ha spiars igl atun vargau gnanc ina solia partida, pér quella d’uonn encunter Schaan ell’emprema runda da primavera ei idas ellas caultschas (4:7). Tuttina ein ils Poschiavins alla testa dalla tabella, damai ch’els han fatg els 14 giugs d’entochen uss sulet dus remis, Schluein Glion perencunter treis. La finamira da Schluein Glion per questa stagiun ei clara. Ina victoria ei in’obligaziun «Nus lein contonscher la promoziun ella 2. ligia regiunala», di il trenader Corsin Cavegn. La primavera 2022 ei l’equipa vegnida relegada da leu ella 3. ligia. Per contonscher quella finamira ei ina victoria sonda sera a Poschiavo praticamein in’obligaziun. Cun in remis resta Schluein Glion dus puncts davos Valposchiavo, cun ina terrada s’augmenta il disavantatg sin tschun puncts. En gliez cass savess Schluein Glion buca pli contonscher la promoziun ord atgna forza, lu duvrass ei igl agid dils concurrents en quella gruppa. Trun/Rabius absolva siu giug dalla fin d’jamna ordeifer encunter Tusaun/Cazas. Las duas equipas ein vischinas ella secunda mesadad dalla tabella, Tusaun/Cazas ha in punct dapli sin siu conto. Igl atun vargau ha Trun/Rabius gudignau quella partida cun 3:2. Ils aspectaturs dil giug sonda sera a Cazas astgan spitgar ina scuntrada fetg uliva cun dabia cumbat, pertgei omisduas squadras vulan migliurar lur conto da puncts. Danis-Tavanasa retscheiva Lumnezia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva Danis-Tavanasa la squadra da Lumnezia. Ils Lumnezians sesanflan sil siatavel plaz cun 12 puncts, Danis-Tavanasa ei otgavel cun treis puncts dameins. La statistica per quei giug plaida per Lumnezia che ha spiars quater dils diesch giugs d’entochen uss, Danis-Tavanasa perencunter siat. Schluein Glion ha spiars la mesjamna sera il giug a casa encunter il capogruppa Cuera 97. Dumengia suentermiezdi ei l’equipa dalla Foppa hosp a Tavau che ha in punct dapli sin siu conto. El campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia ein duas equipas sursilvanas en acziun. Union Trin retscheiva Lai Valbella e Laax ei hosp da Mladost. Laax ha dau in giug entochen uss questa primavera e quel ei vegnius spiars. Union Trin ha gudignau in dils dus giugs da questa primavera. 3. ligia, gruppa 1 Domat – Triesenberg so. 15.00 Eschen/Mauren – Schaan so. 16.00 Ruggell – Landquart so. 16.00 Tusaun/Cazas – Trun/Rabius so. 17.00 Valposchiavo – Schluein Glion so. 17.00 Buchs – Triesen so. 18.15 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Cuera 97 0:3 Valposchiavo – Cuera 97 so. 14.00 Panaduz – Schlarigna so. 16.00 Danis-Tavanasa – Lumnezia so. 19.00 Surses – Vaz-sut du. 15.00 Tavau – Schluein Glion du. 16.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Union Trin – Lai Valbella ve. 19.30 Triesenberg – Val Tamina ve. 20.00 Mladost – Laax so. 18.00 Lusitanos de Samedan – Domat du. 15.00 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Danis-Tavanasa so. 17.00 Trun/Rabius – Panaduz so. 17.00 Sedrun/Mustér – Vaz-sut so. 17.00 Bogn Ragaz – Lumnezia so. 17.30 Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Buchs du. 10.30 Au-Berneck – Surselva du. 13.00 Appenzell – Montlingen du. 13.30 Mels – Steinach du. 14.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Surselva – Appenzell Glion ve. 20.00 Surselva – Steinach Schluein so. 14.00 Wittenbach – Appenzell so. 14.00 Cuera 97 – Rorschach-Goldach so. 14.00 Montlingen – Grischun Central so. 15.30 Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Schlarigna so. 13.00 Tavau – Mels so. 16.00 Walenstadt – Sargans du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva so. 11.00 Lusitanos de Samedan – Valposchiavo du. 12.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Heriau so. 10.00 Arbon – Steinach so. 13.00 Sargans – Surselva so. 13.30 Romanshorn – Rorschach-Goldach du. 12.00 Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna Cazas so. 13.00 Valposchiavo – Surselva du. 13.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva c so. 10.00 Vaz-sut – Grischun Central so. 11.00 Domat – Cuera 97 du. 13.00 Vaz-sut – Grischun Central b mar. 19.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Weinfelden-Berg 6:0 Romanshorn – Triesen so. 19.15 Frauenfeld – Rapperswil-Jona so. 19.15 Au-Berneck – Weinfelden-Berg du. 11.00 Widnau – Ebnat-Kappel du. 11.30 Domat – Toggenburg du. 17.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Triesen ve. 20.00 Schwanden-Linth – Surselva du. 11.00 Schlarigna – Mels du. 14.00 Vaz-sut-Cuera – Tusaun/Cazas du. 16.00 Junioras FF15 Widnau - Surselva so. 11.00 La squadra da 3. ligia da Schluein Gion. Retscha davos da seniester Simon Gallmann, Gian Luca Coray, Nico d’Atria, Rafael Deplazes, Gianluca Casutt, Nando Cabalzar, Damian Arpagaus (trenader da golis) e Thomas Müller (president). Retscha amiez da seniester Corsin Cavegn (cautrenader), Gian Sgier, Marino Cavegn, Murat Leblebici, Aron Büchler, Livio Derungs, Yves Wellinger e Patric Casutt (co-trenader). Retscha davon da seniester Beat Fryberg (fisioterapeut), Andri Sgier, Luca Stabile, Luzi Dermont, David Hornacek, Flurin Capaul, Andri Michel, Rui Gomes Machado, Urs Casutt (responsabel sport) e Beat Dermont (responsabel sport). Silla foto mauncan Alessandro Casutt, Lars Caduff, Matthias Derungs, Tiziano Vinzens, Serafin Bundi, Carlo Bearth, Martjin Egger e Laurin Zala.

L’Uniun Rheinquelle Events organisescha negin festival da semperverds pli a Sedrun-Mustér. A quella decisiun dil comite d’organisaziun han plirs motivs menau. Sco quei che l’uniun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha igl arranschament fatg igl onn vargau in deficit. Leutier ei il diember da visitadras e visitaders sereducius. Medemamein han ils organisaturs giu difficultads da recrutar gidontras e gidonters. «D’ina purschida che negin vul san ins desister», scriva il president dil comite d’organisaziun, Silvio Schmid, ella communicaziun. Sut quellas cundiziuns seigi ei semussau ch’in arranschament da tala grondezia seigi buca finanziabels. Quei malgrad ch’il comite d’organisaziun seigi vegnius sustenius generusamein da sponsurs dalla regiun. Suenter ina buna partenza dalla «febra da semperverds» a Sedrun igl onn 2019 cun ina sala pleina cun 600 visitadras e visitaders, ha il comite d’organisaziun stuiu acceptar ina reducziun sin 200 frequenzas igl onn 2022. Dus onns ha igl arranschament buca saviu vegnir organisaus pervia dalla pandemia. Quellas cundiziuns ha menau ad ina sperdita finanziala. «Igl event ha in preventiv da rodund 100 000 francs e la resca finanziala schai sulettamein tier ils tschun commembers dil comite d’organisaziun», scriva l’uniun. (cdm/fmr)

Gliendisdis, ils 28 d’uost 2023 entscheivan las lavurs da spazzar il hotel Acla da Fontauna a Mustér. Silsuenter duei la construcziun dil hotel niev e habitaziuns da cumproprietad entscheiver. Avon exact in onn han ils investurs dil niev hotel Acla da Fontauna a Mustér – l’Immo Invest Partner SA – presentau lur plans alla publicitad. Lu han els era communicau in termin grop per l’entschatta dallas lavurs. Sco quei ch’il president communal René Epp ha informau il mardis vargau il cussegl da vischnaunca da Mustér, ei quei termin per l’entschatta dallas lavurs da spazzar il hotel vegl fixaus: «Gliendisdis, ils 28 d’uost 2023 entscheivan las lavurs. La sonda avon, ils 26 d’uost 2023 survegn la populaziun la pusseivladad da prender investa per la davosa ga dil hotel.» Suenter las lavurs da spazzar il baghetg vegl duei la construcziun dil hotel niev entscheiver. Quei ha Fredy Ganz, menader dil management da construcziun tier l’Immo Invest Partner SA, confirmau sin damonda dalla FMR. In biro specialisau ei vegnius incumbensaus culla vendita dallas habitaziuns en cumproprietad che vegnan construidas gest spel hotel. Igl entir project ei calculaus cun cuosts da rodund 100 milliuns francs. «Mövenpick Living Disentis» «Igl entir project corrispunda a quei che nus havein presentau avon in onn», di Fredy Ganz. Il hotel duei cuntener 197 combras, leutier 61 habitaziuns da vacanzas administradas. Plinavon eregia e venda l’Immo Invest Partner SA 30 habitaziuns secundaras. Las habitaziuns secundaras ein pusseivlas grazia al plan d’areal d’Acla da Fontauna ch’era vegnius formaus ed approbaus avon la votaziun davart las secundas habitaziuns. L’Immo Invest Partner SA ch’ei possessura digl areal cul hotel Acla da Fontauna eregia l’infrastructura nova cun hotel e habitaziuns. Silsuenter surlai ella il menaschi dalla hotellaria a Mövenpick, ina da biaras cadeinas da hotel dalla gruppa Accor. «Nus selegrein fetg da vegnir a Mustér ed en ina destinaziun ch’ei sesviluppada fetg bein ils davos onns», ha Alusch Amoghli dall’Accor detg avon in onn all’orientaziun publica el Center Fontauna a Mustér. La gruppa Accor meina 5200 hotels sigl entir mund e porscha en tut 760 000 combras. Ella ei la tiarza gronda cadeina da hotels globala. Mövenpick ch’ei ina dallas marcas dall’Accor, meina en Svizra 77 hotels cun rodund 9000 letgs. Il menaschi a Mustér duei purtar il num «Mövenpick Living Disentis». Naven digl atun vegn spazzau e baghegiau ad Acla da Fontauna a Mustér Ils davos dis dil hotel Acla da Fontauna a Mustér ei dumbrai. La fin d’uost vegn il baghetg numnadamein spazzaus e silsuenter vegn entschiet culla construcziun dil hotel niev. Sper combras e habitaziuns administradas cumpeglia il project era habitaziuns secundaras. Il project vegn realisaus dall’Immo Invest Partner SA. Il hotel niev vegn allura affittaus alla Mövenpick. Igl entir project ei calculaus cun cuosts da rodund 100 milliuns francs. (fmr/hh) Visualisaziun dil project ad Acla da Fontauna cul hotel davontier e las casas cun habitaziuns davostier. Il baghetg existent dil hotel Acla da Fontauna, erigius l'entschatta da 1970.

La suprastonza communala da Mustér sa presentar in favoreivel quen 2022 al cussegl da vischnaunca. En sia seduta da gievgia, ils 4 da matg 2023 sefatschenta il parlament da quel. Sco ins sa leger el messadi dalla suprastonza communala al cussegl da vischnaunca siara il quen da gudogn e sperdita 2022 cun ina sviulta da 17,2 milliuns francs. Il surpli da recavs importa 145 000 francs. Las entradas da taglia ein sur las summas budgetadas. En consequenza digl augment dall’activitad silla fiera d’immobilias sco era dils prezis da vendita dallas immobilias ein surtut las taglias sin gudogn da schischom e sin scumiada da maun s’augmentadas considerablamein en cumparegliaziun cul quen 2021 ed era il preventiv 2022. «Quei legreivel svilup ha gidau da cumpensar la marcanta reducziun dils tscheins d’aua dallas Ovras electricas Rein Anteriur SA sin fundament dalla stad cun paucas precipitaziuns», constatescha la suprastonza communala. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da 5,24 milliuns francs ed entradas da 1,33 milliuns francs. Las investiziuns nettas muntan consequentamein a 3,9 milliuns francs. La pli aulta expensa el quen d’investiziuns pertucca igl augment digl emprest al Center Fontauna pil project cumplessiv ell’altezia da 3,15 milliuns francs. (fmr/hh) La vischnaunca da Mustér ha fatg igl onn vargau ina sviulta da pressapauc 17 milliuns francs.

La populaziun da camutschs ei sereducida veseivlamein ils davos onns en pliras regiuns dil cantun Grischun. Da constatar ei quei era el District da catscha Reinanteriur, igl intschess dall’anteriura Cadi. In’emprova da far frunt a quella tendenza ha denton fatg naufragi uss. La fin digl onn vargau ha la suprastonza dil District da catscha Reinanteriur preparau ina proposta per limitar ils dis da catscha silla caura camutsch. «Quella proposta ei en sesez stada ina reacziun sin ina proposta dalla Secziun da catschadurs Greina la primavera vargada. Tenor quella fuss ei stau lubiu da sittar en nies district mo pli in camutsch per catschadur e per onn. In onn la caura e lu in onn pli tard il buc», di Tomas Schmed da Mustér ch’ei president dil district ed en quella funcziun era commember dalla suprastonza gronda dall’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun. Tenor el fuss quella proposta stada fetg greva da realisar ella pratica: «In exempel: Sch’enzatgi sietta la caura camutsch el district I, astga el teoreticamein sittar il buc camutsch il medem onn era en in auter district. Aschia vegn el era da sittar ses dus camutschs per onn. Co lein nus lu reglar quei?» Reducir ils dis da catscha Pervia dalla reducziun marcanta da camutschs en Surselva ha il cantun lubiu igl onn vargau sco ils onns avon la catscha dalla caura camutsch sulettamein duront 13 dis il settember. Quella soluziun ha bein mussau in effect, mo ina soluziun persistenta en favur dalla populaziun da camutschs para ella buca dad esser. «Per quei motiv ha la suprastonza dil District da catscha Reinanteriur elavurau igl atun vargau ina nova soluziun. Ella preveda la catscha silla caura camutsch per regla sulettamein nov ni diesch dis duront l’emprema fasa dalla catsch’aulta», di Tomas Schmed. Ella secunda fasa dalla catsch’aulta duein camutschs feminins esser protegi sur la limita d’altezia da 1600 meters sur mar. La suprastonza dil district ch’ei buca stada unanimamein per quella proposta, argumentescha quella suandontamein: «La populaziun da camutschs ei oz sin in nivel fetg bass che dat da ponderar. Ils motivs persuenter ein ils disturbis duront igl entir onn entras il turissem, influenza dils animals da rapina, malsognas sco la tschoccadad da camutschs, influenza dalla midada dil clima e dalla catscha. Quella proposta fuss stada in signal anoviars dils catschadurs, ch’els seigien era promts d’attribuir enzatgei vid quella problematica.» Ch’ins sto mantener la catscha sin animals feminins sut la limita d’altezia da 1600 meters sur mar attribuescha Tomas Schmed en emprema lingia cul squetsch dil forestalesser, respectivamein la protecziun digl uaul. Secziuns refuseschan la proposta La statistica dallas cauras camutsch sittadas da 2020 entochen 2022 el District da catscha Reinanteriur muossa che la gronda part dallas cauras camutsch vegnan sittadas ell’emprema fasa dalla catscha. Aschia ei vegniu sittau igl onn vargau 64 cauras l’emprema fasa avon la pausa da catscha e 16 ella secunda fasa. Secapescha che quei resultat ei era d’attribuir al pli grond diember da dis da catscha lubi per la caura camutsch ell’emprema fasa dalla catscha. La proposta che la suprastonza dil district ha suttamess allas sis secziuns ei vegnida refusada da quater, duas han acceptau ella. Dallas secziuns che han refusau ella ei denter auter vegniu argumentau, ch’il squetsch silla caura camutsch fussi lu fetg gronds ell’emprema fasa dalla catscha. Gievgia sera seradunan ils representants dil District da catscha Reinanteriur a lur radunonza da primavera a Mustér. «Lu vegn quella proposta segiramein aunc a dar da discutar. Jeu deplorass sche nus savessen buca prender ulteriuras mesiras en favur dalla populaziun da camutschs», di Tomas Schmed. La proposta fuss dil reminent vegnida drizzada directamein alla cumissiun da catscha cantunala. Quei argumentescha Tomas Schmed suandontamein: «Ina proposta che pertucca sulettamein nies district savein nus buca suttametter alla radunonza da delegai dall’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun. Quei interessescha buc ils delegai d’autras secziuns. Quei ha la suprastonza centrala signalisau claramein.» Populaziun da camtuschs fa quitaus La populaziun dils camutschs sereducescha dapi onns pli u meins egl entir territori dallas Alps. Il cass ei quei era el Grischun. El District da catscha Reinanteriur – igl intschess digl anteriur cumin dalla Cadi – ei la situaziun medemamein fetg problematica. Per quei motiv ha la suprastonza dil district elavurau ina proposta per reducir il diember da dis dalla catsch’aulta sillas cauras camutsch. Quei ei succediu ensemen culla survigilonza da catscha. Quella proposta ha denton buca cattau accoglientscha tier tuttas secziuns. Quater da sis han refusau ella. Il president dil district, Tomas Schmed, deplorescha la decisiun: «Quella proposta fuss stada in signal anoviars dils catschadurs, ch’els seigien era promts d’attribuir enzatgei vid quella problematica.» Gievgia sera seradunan ils representants alla radunonza dil district. Tenor Tomas Schmed duei quella proposta esser danovamein in tema da discussiun. (fmr/hh) La populaziun da camutschs ei sereducida ils davos onns.

La horticultura Flurs Sampaguita a Mustér ei en novs mauns. L’entschatta mars ei la fatschenta ida da Regula e Pius Giger els mauns da Steffi Schöppe. Tschun onns ein Regula e Pius Giger da Mustér stai possessurs e menaders da Flurs Sampaguita a Mustér. Quest unviern han els vendiu il menaschi cun ina surfatscha da rodund 2500 meters quadrats e pliras siaras che sesanfla a Rieven. Nova possessura da Flurs Sampaguita ei Steffi Schöppe. Ella ei oriunda dalla Tiaratudestga, mo viva dapi biars onns en Svizra. Ensemen cun Regula Dahinden che vegn medemamein ad esser engaschada parzialmein el menaschi, posseda ella dapi siat onns ina casa da vacanzas a Surrein. Menaschi sco tochen dacheu «Noss’intenziun ei da cuntinuar cul menaschi sco entochen dacheu. La purschida resta la medema. Gest tenor potenzial che nus engartein ni era tenor giavischs dalla clientella vegnin nus a far adattaziuns», di Steffi Schöppe. Sper la purschida a Mustér/Rieven vulan ella e Regula Dahinden era porscher vinavon la tgira da fossas e tenor giavisch era da curtgins ed orts: «Nus havein tschercau in’occupaziun natirala. Culla horticultura severifichescha quei giavisch. Igl ei nies giavisch da saver luvrar culs mauns e cun products dalla natira.» Gest tenor svilup dil menaschi seigien ellas alla tscherca d’ulteriur persunal per la stad da l’auter onn. En in’emprema fasa hagi ei ussa denton num surprender il menaschi ed emprender d’enconuscher la clientella. Vess bugen cuntinuau Regula Giger che ha menau Flurs Sampaguita ils davos tschun onns cun siu consort Pius, havess bugen cuntinuau aunc entgins onns cul menaschi: «Luvrar cun flurs, en curtgin ni era far decoraziuns ei adina stau mia pissiun.» Motivs da sanadad temporars han la fin finala fatg in streh atras quei quen. Tuttina vegn Regula Giger a segidar el menaschi entochen la fin dalla primavera, per aschia garantir ina buna scumiada: «Quei less jeu far era pervia da mia clientella che ha susteniu fetg nus duront quels ons. Gest per lezza vegn jeu a schar encrescher.» Flurs Sampaguita ei in menaschi cun in vast sortiment naven da flurs da balcun e curtgin, flurs per endadens entochen a sems e plontins pigl iert. Regula Dahinden (sen.) e Steffi Schöppe (dretg) ensemen cun Regula Giger ella horticultura Flurs Sampaguita a Mustér.

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun ha acceptau il venderdis sera il credit per la renovaziun pigl implont da scola a Cuort/Meierhof sco era il credit supplementar per la sanaziun dallas vias da funs da Sursaissa. Vegnida approbada ei era la revisiun parziala dalla lescha davart il cavar cristallas e minerals sco era il lavar aur. La renovaziun dils stabiliments da scola a Meierhof ei in dils projects che la suprastonza communala ha priu en mira el rom dalla strategia davart las immobilias dalla vischnaunca. Avon rodund treis onns ein las ponderaziuns e las finamiras dil plan da master per immobilias a Cuort vegnidas presentadas alla radunonza communala. Lezza ha priu enconuschientscha el senn positiv dil plan da master. Il medem mument ha ella autorisau ed incumbensau la suprastonza communala da luvrar vinavon vid las finamiras principalas per projects concrets. Alla renovaziun dil stabiliment da scola a Cuort ei allura vegniu dau emprema prioritad. Alla votaziun all’urna il schaner 2021 han vischinas e vischins approbau claramein persuenter in credit da planisaziun da 300 000 francs. Plirs objects parzials Il project da construcziun cumpeglia plirs objects parzials: - Sanaziun totala dalla casa da scola veglia. - Construcziun nova d’ina gallaria da colligiaziun cun cuvrida dalla plazza da pausa. - Midadas d’utilisaziun e midadas da construcziun ella casa da scola nova. - Sanaziun parziala dils mirs externs digl edifeci dalla casa da scola nova. Rodund sis milliuns francs La casa da scola veglia datescha digl onn 1917 ed ella ei vegnida renovada la davosa ga igl onn 1972. Ils basegns da sanaziun ein cumprovai gia dapi biars onns. Sco quei che la suprastonza communala puntuescha, duei quei project esser in’investiziun progressiva ella formaziun dalla vischnaunca da Sursaissa Mundaun. Ils dus credits concedi il venderdis sera ella halla plurivalenta a Cuort ein suttamess al referendum facultativ. Quel per la casa da scola importa 5,98 milliuns francs, quel per las vias da funs 2,5 milliuns francs. (cdm/fmr/hh) La casa da scola veglia a Cuort ei vegnida renovada la davosa ga avon pressapauc 50 onns.

Il venderdis suentermiezdi ei il hotel Posta a Curaglia vegnius ingantaus entras igl Uffeci da stumadira Surselva. Igl ingant ha giu liug en Casa cumin a Glion. Cumprader digl object amiez il vitg da Curaglia ei ina persuna dalla bassa. Sco quei ch’il menader digl uffeci, Roger Berther ha confirmau sin damonda dalla FMR, ei igl object vegnius ingantaus per la summa da 205 000 francs. Quei ei pauc sut il schazetg. Enteifer in meins ha la persuna cumpradra da pagar la summa, lu ha igl ingant valur legala. Il baghetg ingantau secumpona da differentas parts. Dapi biars onns eis el vits. Tenor indicaziuns ch’ins sa leger el cudisch «Val Medel» ch’ei cumparius igl onn 1996, ei il hotel Posta vegnius erigius igl onn 1894 da Giusep Maria Lutz. El ha viviu da 1855 entochen 1922. Entuorn 1920 ha siu fegl, il scolast Giusep Lutz-Pfister, surpriu il menaschi e menau quel sco pensiun. Il hotel ei allura restaus en possess dils vegnentsuenter. Il davos che ha menau el sco hotel ei Daniel Lutz-Frei staus. (fmr/hh) Il hotel Posta a Curaglia va en mauns d’ina persuna dalla bassa.

Per l’emprema ga ha la vischnaunca d’Ilanz Glion purschiu ina sessiun a giuvenils denter 13 e 25 onns. Da quella caschun per s’exprimer ei vegniu fatg stediamein diever la sonda vargada. Ils temas mobilitad, liug da sentupada e veta nocturna, sco era temps liber ed infrastructura ein stai el center dalla discussiun e dad els ein era sortidas pliras incumbensas alla suprastonza communala. La sessiun ch’ei vegnida presidiada communablamein dalla presidenta dil cussegl da vischnaunca Gierina Gabriel e dalla presidenta dalla cumissiun da giuventetgna Sarina Casanova, ei vegnida aviarta dalla cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. Sco presidenta communala d’Ilanz Glion ha ella giu ina funcziun decisiva en favur dall’introducziun da quella sessiun: «Per la vischnaunca e per mei persunalmein ei quella sessiun in mument historic.» Ensemen culla presidenta dalla cumissiun da giuventetgna Sarina Casanova (mira era intervista) ha ella iniziau quella sessiun. Esser promts per cumpromiss En siu plaid d’avertura la sonda avonmiezdi ella halla plurivalenta a Glion ha Carmelia Maissen dau treis messadis sin via als giuvenils: «La politica ei in’ovra communabla, ella politica drova ei pazienzia e la politica porta amicezias.» Ella politica hagi ei num far cumpromiss. Tgi che sappi far quei hagi gia ina buna qualitad. Gierina Gabriel ha animau ils rodund 30 giuvenils presents alla sessiun da s’engaschar ella discussiun e la debatta: «Buca schei stermentar, seigies critics e surprendi cheutras responsabladad. Far enzatgei per la cuminonza dat cuntentientscha.» Formulau claras pretensiuns Per l’entschatta dalla sessiun ha la moderatura dil di, Alice Bertogg, intervestau pliras persunas davart ils temas principals: mobilitad, liug da sentupada e veta nocturna, sco era temps liber ed infrastructura. Silsuenter ein ils giuvenils sereparti en gruppas da lavur. Sco gerau Martin Capeder, responsabels per la mobilitad en vischnaunca, ha detg ell’introducziun, ein las fracziuns lontanas dalla vischnaunca accessiblas mo malamein cul traffic public. Quella constataziun ha impressiunau ils giuvenils. Cun gronda maioritad ha il plenum allura decidiu che tut las fracziuns duein esser survidas silmeins treis ga per di cul traffic public. In bus pils giuvenils Sustegn dil parlament dils giuvenils survegn era l’incumbensa d’in «bus local da giuventetgna». El duei carrar ils giuvenils a casa ellas fracziuns mintgamai las seras dil venderdis e dalla sonda suenter lur sortida el local da giuventetgna a Glion. Il local da giuventetgna dalla vischnaunca sesanfla il mument ordeifer il marcau. Leu vegn planisau il niev luvratori communal. Ils giuvenils ein dil meini ch’ei drovi buc in local pli grond, mo aschi spert sco pusseivel in auter per las scolaras ed ils scolars. In local da notg senza fem El decuors dils davos 30 onns ein ils locals da notg a Glion svani. Il gastronom da Silvaplana, Roberto Giovanoli, ha declarau als giuvens las sfidas da saver porscher in tal. Il parlament dils giuvenils ha tonaton incumbensau unanimamein la suprastonza communala da procurar per stanzas adattadas per in local da notg en in liug central. La cundiziun seigi denton ch’ei astgi buca vegnir fimau en quei local. Sco il president communal Marcus Beer ha declarau la sonda, eis ei d’anflar igl emprem ina soluziun culs menaders dils locals da notg existents. La proposta da scaffir in’uniun da giuventetgna tetgala cun tuttas fracziuns dalla vischnaunca ei vegnida refusada cun 12:16 vuschs. Negin’uniun tetgala Sin buna via para perencunter il project d’in pumptrack dad esser. Dapi tschun onns ei Marco Bracher lundervi da sestentar en favur d’in tal. Tenor Marcus Beer duei quel vegnir realisaus uonn ni sil pli tard l’auter onn. Ils giuvenils beneventan ina tala purschida. Prasad Raja, sviluppader da pigns vehichels motorisai, ha buca mo presentau als giuvenils si’idea, mobein era schau seser els al guvernagl da ses Tuktuks. Quella caschun han ils giuvenils nezegiau stediamein. Las propostas dils giuvenils: Treis ga per di traffic public per las fracziuns. Bus local da notg il venderdis sera e la sonda sera pils giuvenils. Tschercar in niev local da s’entupada per scolaras e scolars. In local da notg en in liug central. Concretisar il project d’in pumptrack. Sustegn da politichers activs En lur lavurs da gruppa ein ils giuvenils vegni susteni da commembras e commembers dil parlament communal. Era ils commembers dalla suprastonza communala ha demussau grond interess vid la sentupada. «Aschia san ils giuvenils esser segirs che lur giavischs ein vegni udi dallas autoritads communalas», scriva la cumissiun da giuventetgna dalla vischnaunca d’Ilanz Glion en ina communicaziun als mieds da massa. Ils giuvenils han giu il plaid Ilanz/Glion ha organisau per l’emprema ga ina sessiun da giuventetgna. 28 giuvenils ein separticipai a quella la sonda. Ils giuvenils han formulau pliras pretensiuns. Els giavischan per exempel colligiaziuns dil traffic public ellas fracziuns ed in bus local da notg pils giuvenils la fin d’jamna. La vischnaunca duei tschercar in niev local da s’entupada per scolaras e scolars e porscher in local da notg en in liug central. Medemamein duei il project d’in pumptrack finalmein vegnir realisaus. (fmr/hh) Sessiun da giuventetgna d'Ilanz Glion. Ils giuvenils han exprimiu claramein lur basegns e giavischs. Giuvenils denter 13 e 25 onns han saviu separticipar alla sessiun. Cun attenziun ed interess persequiteschan ils giuvenils la presentaziun dils temas principals.

28 giuvenils ella vegliadetgna denter 13 e 25 onns ein separticipai la sonda vargada all’emprema sessiun da giuventetgna dalla vischnaunca d’Ilanz Glion. Sarina Casanova ei stada inizianta dalla cumissiun da giuventetgna e la fin finala era da quella sessiun. Sarina Casanova (20) da Strada ha tgamunau quella sessiun communablamein culla presidenta dil parlament communal Gierina Gabriel. La finamira dalla sessiun ei stada d’intervegnir dils giuvenils ideas e giavischs concrets per far la vischnaunca pli attractiva per la giuventetgna. La FMR ha discurriu cun Sarina Casanova. FMR: Tgei maunca a Vus sco persuna giuvna surtut ella vischnaunca d’Ilanz Glion? Sarina Casanova: A mi maunca en emprema lingia in liug da sentupada pils giuvens. Leu savess ins emprender d’enconuscher auters, mo entupass leu era quellas e quels ch’ins ei ius ensemen a scola. Cun quels che van a Mustér ni a Cuera a scola dat ei negin contact senza in liug pils giuvenils. Co quei liug e quella purschida fuss lu concretamein ei en sesez aviert. Vus essas inizianta da quella sessiun da giuvenils. Tgei ha animau Vus da metter en pei quella? La vischnaunca d’Ilanz Glion porscha pauc als giuvenils. Jeu sun lu stada ina sera tier la presidenta communala da lu, Carmelia Maissen. Nus havein discurriu quell’idea. En discussiun cull’anteriura geraua Alice Bertogg ed entgins auters havein nus lu installau la cumissiun da giuventetgna ed lu decidiu d’organisar quella sessiun. 28 giuvnas e giuvens ein stai presents alla sessiun, co essas Vus cuntenta culla participaziun? Per l’emprema sessiun sun jeu cuntenta. Separticipai ein era giuvenils da pliras fracziuns, tuttas ein denton buca stadas representadas. Ella sessiun ein treis temas principals vegni discussiunau: Mobilitad, liug da sentupada e veta nocturna sco era temps liber ed infrastructura. Probabel mauncan aunc auters basegns dils giuvenils? Quei constat. Alla fiera da vinars havein nus giu in stan e leu havein nus rimnau temas tiels giuvens. Aschia essan nus vegni sin quels treis temas principals. Auters temas ein lu forsa el center dalla discussiun d’ina secunda sessiun da giuvenils. La finamira ei da cuntinuar cun quella sessiun ina secunda, tiarza ni forsa aunc pli biaras ga. Tenor reglament dalla cumissiun da giuventetgna d’Ilanz/Glion duei ei dar regularmein mintga dus onns ina sessiun da giuventetgna en vischnaunca. Vus haveis discussiunau in tschuppel ideas e giavischs e formulau pretensiuns. Tgei succeda uss cun quels conclus? Las gruppas da lavur han formulau incumbensas ch’ein vegnidas surdadas al presient communal Marcus Beer. Enteifer treis meins pretendin nus ina risposta dalla suprastonza communala. Nus sperein ch’ei vegni anavos enzatgei. Il co-presidi dalla sessiun da giuventetgna cun Gierina Gabriel (sen.) e Sarina Casanova.

2630 persunas han visità sonda la 35avla radunanza da scrits da participaziun da la Banca Chantunala Grischuna a Cuira en la Stadthalle. Gia il favrer aveva la BCG annunzià in gudogn da record da prest 208 milliuns francs. Quai ha gì in effect positiv sin la dividenda. Per mintga scrit da participaziun è vegnì assegnà 42.50 francs. Dal resultat positiv ha er il chantun Grischun profità. Lez ha retschavì 92,8 milliuns francs. Model da fatschenta cumprovà La banca haja diversifitgà consequentamain ses retgavs ils ultims onns. Ordaifer il chantun persequitescha ella vinavant quest model da fatschenta cumprovà, tranter auter cun sias participaziuns. En la sedia principala en il Grischun sa focusseschia la banca er en il futur sin duas pitgas da retgav principalas, surtut sin la fatschenta da tschains classica e sin la fatschenta d’investiziuns e da provediment. Er il curs dal scrit da participaziun da la banca saja sa sviluppà a moda positiva durant ils ultims trais onns. El saja restà ordvart stabil ed haja surpassà cun ina performance da 22,7 % cleramain il SPI ed er il SPI Bancas, l’index da las bancas svizras. Nov commember da direcziun Ultra da quai ha la BCG beneventà il nov commember da la direcziun: Pascal Pernet è dapi il 1. d’avrigl 2023 responsabel per l’unitad da fatschenta Martgads cun var 500 cussegliadras e cussegliaders a Cuira ed en las regiuns. El è il successur da Thomas Roth che va en pensiun la fin da matg. Pernet è naschì il 1973 a Samedan e creschì si a Sent en l’Engiadina. 2630 persunas èn sa participadas a la radunanza da la Banca Chantunala Grischuna.

En in giug fetg emoziunal han Valposchiavo Calcio e Schluein Glion – il capogruppa e siu emprem persequitader ella 3. ligia – partiu meritadamein la sonda vargada ils puncts sin il cuort e stretg plaz da ballapei artificial Cortini a Poschiavo. Ils indigens ein i entras in penalti en avantatg, Schluein Glion ha viult il giug ella secunda mesadad, ha denton deplorablamein incassau mo ina minuta suenter il gol d’avantatg l’egualisaziun. Ella fasa finala dil giug han omisduas equipas aunc giu occasiuns da marcar il gol dalla victoria. Quel ei denton buca curdaus, aschia che Valposchiavo Calcio resta alla testa dalla tabella cun dus puncts avantatg sin Schluein Glion. Plaz stretg e cuort L’equipa da Valposchiavo ha giugau naven dall’entschatta aschia sco ella dat gia dapi onns ballapei sil plaz Cortini: Pass liungs direct dil goli ni dils defensurs sin ils gronds e rutinai attaccaders ch’emprovan lu da deviar la balla cul tgau, cul pèz ni schiglioc enzaco sin lur congiugadurs ni da provocar in foul ed aschia crear pusseivladads da marcar. Quei ha denton buca funcziunau tenor giavisch, cunquei che Schluein Glion era sepreparaus sin quella tactica da giug. L’equipa da Corsin Cavegn ha sespruau da baghegiar si il giug ord la defenisun e vegnir cun cumbinaziuns al success. Quei ch’ei denton era buca sempel, cunquei ch’il plaz ei stretgs e cuorts ed ils giugadurs indigens ualti agressivs. Tuttina ha Schluein Glion giu l’emprema gronda caschun da marcar. Raffael Deplazes ei vegnius lantschaus suenter nov minutas ideal cun in pass ella profunditad ed ha saviu cuorer persuls encunter il gol. Siu siet ha il goli indigen denton menau cul pei spel gol ora. Ella 25avla minuta ei in ulteriur pass liung da Valposchiavo per ina gada buca vegnius attaccaus detschartamein dalla defensiun sursilvana, aschia che Mattia Merlo ei mitschaus dall’ala giu. Avon che saver dar la flanca eis el vegnius frenaus incorrectamein, aschia ch’igl arbiter ha schulau e mussau sil punct da penalti. Mattia Cathieni, in dils dus caposettagols da Valposchiavo, ha surpriu la resonsabladad e purtau en avantatg si’equipa cun in ferm e plazzau siet el cantun bass. Entochen alla pausa ei il giug ius vinavon ella medema moda e maniera, ils giugadurs han cumbattiu per mintga balla e mintga meter pastg (artificial), propi bunas caschuns da marcar ein stadas plitost raras sin omisduas varts. La megliera per Schluein Glion ha Marino Cavegn giu. Siu culp cul tgau sin ina biala flanca da dretg ei denton sgulaus mo per pauc sur il gol ora. La megliera per Valposchiavo ha Mattia Cathieni giu, siu siet suenter in culp liber ha Flurin Capaul denton pescau cun ina grondiusa parada ord il cantun ault. Piars igl avantatg Suenter pausa ha Schluein Glion alzau la cadenza. Cunzun sur l’ala seniastra ha l’equipa fatg pli e pli gronda pressiun e caschunau aschia pli e pli grondas difficultads alla defensiun indigena. Ella 61avla minuta ha ina sperta attacca sur la vart seniastra lu era purtau il gol dall’egualisaziun. Plirs giugadurs ein stai involai ell’attacca e la finala ha Aron Büchler surviu la balla perfetg a Marino Cavegn, il qual ha sittau ella ord cuorta distanza el tschiel dalla reit. Schluein Glion ha ussa aunc vuliu dapli e cuntinuau ad attaccar, Valposchiavo ha vinavon sperau sin in bien mument d’in da ses attaccaders per decider il giug. Bunamein ina copia dil gol dall’egualisaziun ha purtau en avantatg Schluein Glion ella 77avla minuta. Puspei ein plirs giugadurs stai involvi, puspei eis ei iu spert e precis sur la vart seniastra, quella gada ha Raffael Deplazes dau il pass final e Lars Caduff ha sittau la balla da gol en. La legria sur da quei gol ei stada gronda ton tiels numerus amitgs dall’equipa sursilvana che han accumpignau ella giu el sid dil cantun sco era tiels giugadurs, aschia ch’els ein stai per in mument nunprecauts. Quei ha il meglier giugadur da Valposchiavo, Mattia Cathieni, nezegiau consequent. Mo ina minuta pli tard ha el surpriu la balla dalla vart dretga, ha menau ella encunter miez e sittau cun siu ferm pei seniester il 2:2. Tier quei resultat eis ei restau entochen la fin. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Valposchiavo - Schluein Glion 2:2 (1:0) Cortini, Poschiavo. 140 aspectatur(a)s. Arbiter: Breu. Gols: 26. Cathieni 1:0 (p.), 61. Cavegn 1:1, 77. Caduff 1:2, 78. Cathieni 2:2. Valposchiavo: Viviani, Rossi (66. Gion Cortesi), Alessandro Fiorina, Massimiliano Fiorina, Cristiano, Del Campo (59. Menghini), Plozza (72. Oscar Cortesi), Merlo, Cathieni, Zugnoni (88. Rampa), Pola. Schluein Glion: Capaul, Zala, Coray, Sgier, Büchler, Kohler (66. Michel), Bearth, Vinzens (46. Afzali), Cavegn, Deplazes, Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 20. Massimiliano Fiorina (foul), 29. Bearth (reclamar), 38. Del Campo (foul), 72. Cavegn (reclamar), 74. Büchler (foul), 85. Michel (foul), 86. Menghini (foul) e 87. Cathieni (malsportadad). Schluein Glion senza D‘Atria, Matthias Derungs (reconvalescents), Alessandro e Gianluca Casutt e Dermont (absents). Debut da Gion-Andrea Kohler tier Schluein Glion. Corners: 4:6.

Dapi biebein in onn vivan pliras persunas dall’Ucraina a Mustér. Ellas han stuiu bandunar lur patria pervia dall’uiara. Probabel ha beinenqual vischina ni vischin gia giu ina caschun ni l’autra da sescuntrar cun in’Ucraina ni in Ucrain. Per profundar quella relaziun ed emprender d’enconuscher la tradiziun culinara dad els porscha La Culturella – l’uniun d’events e cultura da Mustér – sonda proxima, ils 29 d’avrel 2023 ina sentupada el Center Aua Viva a Mustér/Raveras. El center da quei di stattan spisas ucrainas. Naven dallas 10.30 entochen las 12.00 seporscha la caschun da cuschinar quellas communablamein cun persunas dall’Ucraina. Naven dallas 12.00 san quellas spisas allura vegnir gustadas. In e scadin ei beinvegnius, l’entrada ei libra, ei vegn rimnau ina collecta per cuvierer ils cuosts. (cdm/fmr) La Culturella envida da gustar spisas ucrainas el Center Aua Viva a Mustér.

El hit dalla gruppa 1 dalla 3. ligia la sonda sera han Valposchiavo e Schluein partiu ils puncts. Aschia semantegn la tensiun alla testa dalla tabella. Medemamein in remis ha Trun/Rabius contonschiu ordeifer encunter Tusaun/Cazas. La situaziun alla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei buca semidada la fin dall’jamna vargada. Suenter il remis denter ils dus emprems Valposchiavo e Schluein Glion mantegnan ils Poschiavins igl emprem plaz cun dus puncts avantatg sils Sursilvans. Ruggell e Triesenberg che han omisdus gudignau la fin dall’jamna, vegnan denton pli datier als dus emprems. Suenter il remis ordeifer encunter Tusaun/Cazas resta Trun/Rabius sil novavel plaz, sa denton augmentar igl avantatg sin Landquart ch’ei dieschavel per in punct. Suenter la victoria da Buchs encunter Triesen sto la secund’equipa da Domat surprender la latiarna cotschna. Dumengia proxima ei il capogruppa Valposchiavo hosp da Trun/Rabius. Schluein Glion retscheiva Domat la sonda sera. Remis per equipas sursilvanas El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han Danis-Tavanasa e Lumnezia partiu ils puncts la sonda sera a Mutteins. Suenter ch’ils Lumnezians ein i spert en avantatg en quei giug entras Matias Alig, ha Danis-Tavanasa saviu egalisar tschun minutas suenter pausa entras Toni Cathomas. In ulteriur remis ha Schluein Glion contonschiu ordeifer encunter Tavau. Il giug ei ius a fin senza gols d’ina ni l’autra vart. Las treis equipas sursilvanas sesanflan aschia vinavon ella secunda mesadad dalla tabella sils rangs sis entochen otg. Negina fortuna han las equipas sursilvanas ella gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia giu. Union Trin ha stuiu suttacumber a Lai Valbella che ha aschia era gudignau siu secund giug. Laax ha spiars cun 0:4 ordeifer tier Mladost. Nuot meglier eis ei iu cullas equipas sursilvanas ella gruppa 1 regulara dalla 5. ligia. Danis-Tavanasa, Trun/Rabius, Sedrun/Mustér e Lumnezia han spiars lur partidas. Megliera equipa sursilvana ella tabella ei il mument Danis-Tavanasa sil bien quart rang cun in victoria ord dus giugs. Ulteriur punct per las dunnas In remis 3:3 ha l’equipa da dunnas dalla 4. ligia dalla Surselva contonschiu ordeifer encunter Schwanden-Linth. Flurina Carigiet e Danja Cavigelli han marcau dus gols per las Sursilvanas, igl emprem ei staus in autogol dallas Glarunesas. L’equipa sursilvana resta sil bien tschunavel plaz cun 13 puncts ord diesch partidas. Dumengia proxima retscheiva il team dalla Surselva l’equipa da Buchs a Trun. Buchs schai sil quart rang cun siat puncts dapli sil conto che las Sursilvanas. Lars Caduff ha sittau siu 22avel gol questa stagiun per Schluein Glion encunter Valposchiavo. Cun quei diember da gols eis el claramein alla testa dalla rangaziun dils settagols dalla gruppa 1 dalla 3. ligia dalla Svizra Orientala. Foto mad 3. ligia, gruppa 1 Domat – Triesenberg 2:3 Eschen/Mauren – Schaan 1:5 Ruggell – Landquart 7:0 Tusaun/Cazas – Trun/Rabius 2:2 Valposchiavo – Schluein Glion 2:2 Buchs – Triesen 5:1 1. Valposchiavo 15/36; 2. Schluein Glion 15/34; 3. Ruggell 15/33, 4. Triesenberg 15/30; 5. Schaan 15/29; 6. Triesen 15/23; 7. Eschen/Mauren 15/15; 8. Tusaun/Cazas 15/14; 9. Trun/Rabius 15/13; 10. Landquart 14/11, 11. Buchs 15/7; 12. Domat 14/6. 4. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Cuera 97 1:2 Panaduz – Schlarigna 3:2 Danis-Tavanasa – Lumnezia 1:1 Surses – Vaz-sut 4:0 Tavau – Schluein Glion 0:0 1. Cuera 97 12/33; 2. Vaz-sut 11/25; 3. Panaduz 11/23; 4. Surses 12/19; 5. Tavau 11/15; 6. Schluein Glion 12/14; 7. Lumnezia 11/13; 8. Danis-Tavanasa 11/10; 9. Schlarigna 11/6; 10. Valposchiavo 12/4. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Union Trin – Lai Valbella 1:2 Triesenberg – Val Tamina 1:0 Mladost – Laax 4:0 Lusitanos de Samedan – Domat 1:1 1. Domat 3/7; 2. Lai Valbella 2/6; 3. Mladost 2/6; 4. Rueun 2/3; 5. Landquart 2/3; 6. Triesenberg 3/3; 7. Union Trin 3/3; 8. Lusitanos de Samedan 2/1; 9. Val Tamina 1/0; 10. Laax 2/0. 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Danis-Tavanasa 5:1 Trun/Rabius – Panaduz 1:4 Sedrun/Mustér – Vaz-sut 0:3 Bogn Ragaz – Lumnezia 2:1 1. Vaz-sut 3/9; 2. Panaduz 3/9; 3. Bregaglia 1/3; 4. Danis-Tavanasa 2/3; 5. Bogn Ragaz 3/3; 6. Cuera 97 3/3; 7. Lumnezia 1/0; 8. Sedrun/Mustér 1/0; 9. Trun/Rabius 3/0. Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Buchs 5:2 Au-Berneck – Surselva 0:4 Appenzell – Montlingen 3:1 Mels – Steinach 3:4 1. Appenzell 4/7; 2. Altstätten 3/4; 3. Surselva 2/3; 4. Buchs 3/3; 5. Montlingen 3/3; 6. Steinach 3/3; 7. Au-Berneck 4/3; 8. Bogn Ragaz 2/0; 9. Mels 3/0. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Surselva – Steinach 0:6 Wittenbach – Appenzell 2:3 Cuera 97 – Rorschach-Goldach 2:1 Montlingen – Grischun Central 2:2 1. Cuera 97 2/6; 2. Steinach 2/4; 3. Landquart 2/4; 4. Grischun Central 3/4; 5. Appenzell 2/3; 6. Wittenbach 2/3; 7. Rorschach-Goldach 2/1; 8. Arbon 2/1; 9. Montlingen 2/1; 10. Surselva 1/0. Juniors B1, gruppa 1 Vaz-sut – Schlarigna 4:0 Tavau – Mels 0:1 Walenstadt – Sargans 2:5 1. Vaz-sut 3/7; 2. Mels 2/6; 3. Domat 2/6; 4. Sargans 1/3; 5. Bogn Ragaz 1/3; 6. Flums 1/1; 7. Walenstadt 2/0; 8. Tavau 3/0; 9. Schlarigna 3/0. Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Surselva 5:3 Lusitanos de Samedan – Valposchiavo 2:3 1. Valposchiavo 4/10; 2. Panaduz 2/6; 3. Orion Cuera 2/3; 4. Surselva 3/3; 5. Lusitanos de Samedan 3/1; 6. Grischun Central 2/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Heriau 1:7 Arbon – Steinach 3:0 Sargans – Surselva 4:5 Romanshorn – Rorschach-Goldach 5:2 1. Herisau 2/6; 2. Arbon 2/6; 3. Surselva 3/6; 4. Sargans 2/3; 5. Cuera 97 2/3; 6. Romanshorn 2/3; 7. Rorschach-Goldach 2/3; 8. Rheintal 1/0; 9. Brühl 2/0; 10. Steinach 2/0. Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna Cazas 13:2 Valposchiavo – Surselva 4:3 1. Grischun Central 1/3; 2. Valposchiavo 1/3; 3. Surselva 2/3; 4. Orion Cuera 0/0; 4. Panaduz 0/0; 4. Domat 0/0; 7. Cuera 97 1/0; 8. Schlarigna 1/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Surselva c 5:3 Vaz-sut – Grischun Central 4:0 Domat – Cuera 97 5:7 Vaz-sut – Grischun Central b mar. 19.00 1. Vaz-sut 1/3; 2. Surselva b 1/3; 3. Grischun Central b 1/3; 4. Grischun Central c 2/3; 5. Surselva c 2/3; 6. Panaduz 2/3; 7. Cuera 97 2/3; 8. Landquart 1/0; 9. Domat 2/0. Damas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Triesen 0:1 Frauenfeld – Rapperswil-Jona 2:1 Au-Berneck – Weinfelden-Berg 1:1 Widnau – Ebnat-Kappel 6:1 Domat – Toggenburg 0:2 1. Widnau 14/33; 2. Toggenburg 14/30; 3. Triesen 14/21; 4. Rapperswil-Jona 14/20; 5. Frauenfeld 13/19; 6. Uzwil 13/19; 7. Ebnat-Kappel 13/18; 8. Romanshorn 14/17; 9. Au-Berneck 14/14; 10. Domat 14/12; 11. Weinfelden-Berg 13/7. Damas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Triesen 5:0 Schwanden-Linth – Surselva 3:3 Schlarigna – Mels 0:10 Vaz-sut-Cuera – Tusaun/Cazas forfait 3:0 1. Vaz-sut-Cuera 11/30; 2. Mels 10/27; 3. Eschenbach 10/23; 4. Buchs 10/20; 5. Surselva 10/13; 6. Schlarigna 9/7; 7. Schwanden-Linth 11/6; 8. Tusaun/Cazas 10/4; 9. Triesen 11/3. Junioras FF15, gruppa 1 Uzwil – Frauenfeld 3:7 Rorschach-Goldach – Oberthurgau 0:1 Werdenberg – Widnau 0:2 1. Oberthurgau 2/6; 2. Frauenfeld 3/5; 3. Mels 2/4; 4. Rorschach-Goldach 2/3; 5. Widnau 2/3; 6. Linth 04 1/1; 7. Surselva 1/0; 7. Werdenberg 1/0; 9. Uzwil 2/0. 3. ligia: Negin victur – negina decisiun Alla testa dalla gruppa 1 dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia resta la tensiun aulta. Valposchiavo e Schluein Glion han partiu ils puncts la sonda sera. Aschia restan ils Poschiavins dus puncts avon ils Sursilvans. Da dar ein aunc siat rundas. Ruggell e Triesenberg han saviu serrar empauet la largia denter els ed ils dus emprems. Omisduas equipas dil Liechtenstein han numnadamein gudignau lur giugs la fin d’jamna. Mo era Schaan ha aunc schanzas da contonscher igl emprem plaz en quella gruppa. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han las equipas sursilvanas contonschiu tuttas in punct. Ellas restan ella secunda mesadad dalla tabella. (fmr/hh) Lars Caduff ha sittau siu 22avel gol questa stagiun per Schluein Glion encunter Valposchiavo. Cun quei diember da gols eis el claramein alla testa dalla rangaziun dils settagols dalla gruppa 1 dalla 3. ligia dalla Svizra orientala.

Jeu s’imaginel: Avrel 1178. Sil Pass dil Lucmagn eis ei freid. Ferdalaunc. In luft frestg e satel che va tras pial ed ossa. Si els aults ha ei dau ina brescla. In’aura da fugir, e gliez, igl ei avrel. Mo per nuot dian ils indigens buca che gl’avrel staupi nuegl.Sisum il pass, avon che semetter sin via engiuviars ella Val Medel, fa la suita digl imperatur Friedrich Barbarossa (1122 – 1190) in paus. Era el descenda dil cavagl per semuentar in tec. Il tgil fa mal, las combas ein sterias. Barbarossa, imperatur digl imperi roman-tudestg, pren giu la cruna che ruchegia adina puspei, fruscha la barba e suffla els mauns. Igl ei stau stentus d’arrivar tochen cheu sil pass. Naven da Luorscha/Olivone eis ei iu teiss ensi. Tgei vul far? La finala ei quei la via la pli directa denter la Tiaratudestga e l’Italia. Barbarossa ha bugen quella tiara el sid cun las temperaturas migeivlas, ils bials marcaus, il vin e las ulivas. Mo il conflict sempitern cul papa e culs signurs dils marcaus ella Lumbardia dat sil stumi. El ei unfis da battaglias, da morts e blessai, unfis tochen la crappa. Ei entscheiva a bischar. Il vent criu sufla las scrottas en fatscha che candeilas da glatsch creschan vid la barba da Barbarossa. El dat la cruna a siu secretari Rahewin e metta si ina capetscha da launa nuorsa, ina che sia dunna – Beatrix dalla Burgogna - ha fatg per el.Igl imperatur vul aunc visitar igl avat dalla claustra da Mustér e silsuenter igl uestg da Cuera. El spetga vess sil vin cauld ch’ils paders han gia offeriu pli baul. In vin che scauda la beglia. E Barbarossa vul proponer agl avat da baghegiar in albiert per viandonts, marcadonts e pelegrins cheu sil pass dil Lucmagn, e forsa dasperas aunc ina caplutta. Sin via viers Mustér, udend ch’ils indigens salidan els per romontsch, raquenta Rahewin ina historia interessanta en connex cugl imperatur Otto il Grond (912 – 973). Inaga, cu el seigi ius sul Lucmagn ed hagi udiu il lungatg dils indigens, hagi el manegiau ch’el vegli era emprender quei bi lungatg. Jeu sai buca dir per franc, sch’igl Otto ha veramein empriu romontsch. Mo quei che nus savein ei, che era autras persunas prominentas ein vegnidas sul Pass dil Lucmagn, denter auter il cardinal ed arzuestg da Milaun Carli Borromeo (1538 – 1584) ch’era vegnius a Mustér. E perfin guerriers e schuldada jastra han nezegiau quella via, p. ex. ils Saracens, Franzos e Russ. Ozildi ei il pass frequentaus bein, schegie ch’el ha piars sia calamita suenter ch’il Gotthard ei vegnius aviarts. Biars van el Tessin ni ell’Italia, e Tessinesas e Talians serendan ella Cadi, surtut per ir cun skis. Tgi che fa in paus al hospezi da Sontga Maria senta savens il luft freid, mo la stad porscha l’ustria suttetg e cauld. Igl unviern ei l’ustria serrada, e l’aura criua sforza meinsvart da serrar il Pass dil Lucmagn, cu la spunda dil Scopi smantascha cun lavinas e l’aura sut dat neuagiu dil Péz Rondadura e streha sur la cozza da glatsch dil lag da fermada. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, tranter auter ha el scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Martin Cavegn candidescha per in’ulteriura perioda d’uffeci sco president communal da Tujetsch. Per la cumissiun da gestiun mauncan tuts treis candidats per las tscharnas da dumengia, ils 7 da matg 2023. Las elecziuns communalas da quest onn a Tujetsch ein extraordinarias. Suenter ch’il pievel ha acceptau la nova constituziun communala ha la vischnaunca buca pli d’eleger il cussegl da vischnaunca. Ina reducziun dil diember da commembras e commembers dat ei tiel cussegl da scola. La constituziun communala revidida va en vigur igl emprem da fenadur 2023. Lu entscheiva era la nova perioda d’uffeci dallas instanzas politicas. In gerau ha demisisunau Dalla suprastonza communala ei Renato Decurtins seretratgs silla fin da zercladur. Sco successura dad el candidescha Désirée Willimann. Il president communal Martin Cavegn ed ils geraus Nicole Giossi, Guido Monn e Daniel Schmid recandideschan per in’ulteriura perioda d’uffeci. Per l’elecziun dalla suprastonza communala ei il pli absolut necessaris, per la cumissiun da gestiun ed il cussegl da scola vala il pli relativ. Treis candidat(a)s mauncan Dalla cumissiun da gestiun ein Primus Deragisch, Baseli Huonder e Severino Solèr seretratgs. Sco ins sa leger en La Tuatschina – igl organ da publicaziun ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch – eis ei reussiu d’anflar neginas candidatas e negins candidats per quei organ sil termin d’annunziau. Tuttina ein persunas che figureschan buca silla gliesta ufficiala eligiblas ils 7 da matg 2023. Sin fundament dalla constituziun nova ei il cussegl da scola vegnius reducius sin treis persunas. Ina da quellas ei il representant dalla suprastonza communala che diregia il departament da scola. Aschia ein d’occupar aunc dus posts. Per quels stattan Tania Loretz e Ronny Levy a disposiziun. Omisdus appartegnan gia al cussegl da scola. Survesta sur la Val Tujetsch. Dumengi’ad otg elegia la vischnaunca ses gremis politics.

Prest termineschan las maturandas ed ils maturands il gimnasi dalla claustra da Mustér. Ina part da lur incumbensa ei la lavur da matura cun in tema special eligiu da mintgin/a sez. La schelta da temas da quest onn da matura ei danovamein gronda ed interessanta: Dalla teoria dalla relativitad entochen ad ina veta senza embelladi da plastic ed il lungatg da segns sco mied da communicaziun quotidian per persunas suordas ni cun difficultads d’udida. La lavur da matura porscha allas maturandas ed al maturands la caschun da seprofundar en in tema. Pil pli vegn la lavur scretta il temps denter la tschunavla e la sisavla classa e sto lu vegnir surdada als magisters el decuors digl atun. El cass dallas lavurs presentadas cheu ei quei stau igl atun 2022. En entelgientscha cul gimnasi ha la FMR eligiu quater lavurs che vegnan presentadas cheu. Ina dallas interessantas e cumplexas ha Fabio Deragisch surdau als magisters. El ei sefatschentaus dalla teoria dalla realativitad. Ell’introducziun a sia lavur scriva el: «La finamira da quella lavur ei da presentar ina confirma experimentala dalla teoria speciala da la relativitad. Quei duei vegnir cumprovau cun mussar la radiaziun cosmica silla surfatscha dalla tiara.» Experimentau culs miuns La teoria dalla relativitad sefatschenta dalla structura dil spazi ed il temps sco era cugl esser dalla gravitaziun. Persuenter ha Fabio Deragisch construiu dus detecturs da miun (particla elementara) tenor il plan da construcziun dil project da «CosmicWatch». Igl emprem vegn documentau las qualitads dils miuns. Igl aspect central en quei connex ei l’evaluaziun digl experiment, cun il qual ei vegn quintau ora la durada media dalla vita dil miun. Silsuenter suonda in experiment autonom culs dus detecturs da miun che mesiran la radiaziun cosmica e cumprovan quella cun success. Plinavon vegn examinau la dependenza dalla rata dils miuns sin differentas circumstanzias sco per exempel l’influenza da cuvridas da betun. Declaraus vegn il cuoz da temps da veta dils miuns silla surfatscha dalla tiara entras la teoria da relativitad speciala. Vivonda senza embelladi da plastic La maturanda Fadrina Berther ei sefatschentada d’ina veta senza embelladi da plastic. Concretamein ha ella tschentau la damonda, schebein igl ei pusseivel da realiar in model per senutrir spirontamein da vivonda buca pachetada en plastic. Medemamein eis ella sedumandada, tgei ch’ina tala midada porta ad ina famiglia che habitescha ella Cadi. Igl experiment ha ella fatg cun ina famiglia. Ella vegn alla conclusiun ch’ina famiglia ella Cadi sa da principi desister da vivonda buca pachetada en plastic. Persuenter seigi ei denton necessari da desister da differents mieds da vivonda. Tgi che vegli ni sappi buca desister da vivonda pachetada en plastic, duessi silmeins rimnar e dismetter quel conform als criteris dalla protecziun digl ambient. Mir da fermada sut la marella Julian Zurfluh ha priu sut la marella il mir da fermada da Zervreila en Val S. Pieder. El ha cumparegliau process per calcular la ruptura dil mir da fermada en cass d’ina undada. Quella lavur ha el fatg el rom dalla geografia. En quei connex ha el era declarau models da process da calcular tals eveniments digl Uffeci federal d’energia sco era in program da computer dalla Scola politecnica federala Turitg. La fin finala ha el constatau che la calculaziun tenor «CTGREF» ei la megliera per eruir ils prighels pil territori da Val S. Pieder. Ils resultats seigien praticamein identics cul plan da fuigia dil cantun Grischun. Il lungatg cun segns Dil lungatg da segns sco mied da communicaziun quotidian per persunas suordas ni cun difficultads d’udida ei Anna Cavelti sefatschentada en sia lavur da matura. En quella tematisescha ella la munconza d’udida en general e tgei che quella munta per la societad. Ella sedamonda cun tgei problems che persunas cun restricziuns d’udida vegnan confruntadas en lur veta dil mintgadi sin fundament dallas barrieras dalla communicaziun. En quei connex sedamonda ella co ils pertuccai applicheschan il lungatg cun segns e schebein quel ei ina soluziun pils problems quotidians. Da l’autra vart emprova la maturanda da far il lungatg da segns pli enconuschents als lecturs dalla lavur. El center dalla lavur ei il diever dil lungatg da segns. Tenor Anna Cavelti ei quei in tema che vegn strusch discussiunaus. Cun agid d’intervistas emprova ella da capir las persunas cun difficultads d’udida e d’intervegnir da quellas persunas co ellas sesentan. Experiments per lavurs da matura La sisavla classa dil gimnasi da Mustér sesanfla ella fasa finala dalla matura. La lavur da matura fuorma ina part dalla nota finala. Per quella san las maturandas ed ils maturands eleger in tema. Las lavurs da quest onn da matura sefatschentan da plirs interessants temas, per part cumbinai cun experiments. Aschia ei Fabio Deragisch sefatschentaus dalla teoria dalla relativitad e Fadrina Berther ha tschercau la cumprova, schebein igl ei pusseivel da senutrir da vivonda ch’ei buca stada pachetada en plastic. Julian Zurfluh ha priu sut la marella il mir da fermada da Zervreila ed Anna Cavelti ei sefatschentada dil lungatg da segns da persunas cun impediments d’udida. (fmr/hh)

Bettina Riedrich e Claudia Klaiss da Trun ein gia dapi biars onns consumentas da products da bio. Cumprar regiunal e stagiunal ei lur devisa. Per munconza da pusseivladads han ellas dacuort lantschau sezzas ina distribuziun da products biologics cul num «surselva naturalmein». Ton Bettina Riedrich sco Claudia Klaiss eran clientas regularas dalla fatschenta «Bein en pei» a Trun che purscheva igl onn vargau aunc ina pulita paletta products biologics. Suenter cuort temps ha quella denton puspei stuiu serrar las portas e Bettina Riedrich ei sedumandada co ella vegni ussa il meglier tier ses products desiderai. «La damonda per products da bio en e dalla Surselva ei avon maun. Per menar sur onn ina stizun basta la sviulta denton buc e perquei hai jeu tschercau ina alternativa», di la dunna da 47 onns. «Tgi ch’enquera anfla» pretenda in proverbi ed aschia eis ella vegnida sin l’idea da prender encunter empustaziuns ina ga al meins, empustar tiels producents e tiel commerzi dil fatg da bio mo quei che vegn effectivamein giavischau, schar furnir a casa e la finfinala reparter en differents loghens da distribuziun. Surselva naturalmein Cun Claudia Klaiss ha Bettina Riedrich anflau ina partenaria da fatschenta cullas medemas ideas ed ensemen han ellas fundau la pintga interpresa «surselva naturalmein». Las dunnas han astgau surprender la clientella da tschèp dalla stizun «Bein en pei» ed era ils contacts d’ina gronda part dils producents, culs quals ellas collavuran vinavon. «Empustar mo pigns quantums per nus sezzas cunvegness buc, culla nova soluziun savein nus era vender ils products e la clientella sa vinavon cumprar ella regiun», declaran las dunnas. Vast sortiment Sin lur pagina d’internet www.surselva-naturalmein.ch, fan ellas amogna in’entira paletta da products da bio. Quei ch’ei frestg e stagiunal vegn dalla regiun ed auters products san era vegnir da pli lunsch. Aschia tonscha il sortiment che cumpeglia ver 300 artechels naven da puorla da lavar entochen tier truffels e pasta. «Nus purschin quei survetsch per sezzas vegnir tier ils products desiderai, denton era per sensibilisar auters per l’entira problematica da consum. ‘Surselva naturalmein’ stat per viver e consumar en harmonia culla natira, pil beinesser da nus tuts e per ina megliera ecologia», puntuescha Claudia Klaiss ed aschunta ch’ellas sperien ch’adina dapli persunas seigien promtas da dar ora empauet dapli daners per products da bio e produci a moda faira. Nutriment integral Claudia Klaiss ei vegetaria e s’occupa gia dapi varga 30 onns cul nutriment integral. La dunna da 61 onns viva a Caltgadira sur Trun ed ei scolasta da cuschinar. Sco scolasta da yoga dat ella cuors ell’entira Surselva. Bettina Riedrich ei vegana e viva a Trun e Turitg. Ella ha studegiau historia d’art. Riedrich ei intermediadra d’art e curatura d’exposiziuns independenta e sa aschia era luvrar savens da casa anora. Dapi 2019 viva ella perquei per gronda part a Trun, empren husliamein romontsch e legia era La Quotidiana. La distribuziun da products da bio organiseschan ellas sper lur lavur da mintgadi e dian: «Igl ei in project da perschuasiun.» Ei mondi denton tuttavia buca per surplidar enzatgi mobein per la natira, per la sanadad e pil sesentir bein ed ei seigi impurtont che mintgina e mintgin anfli sez sia via. Claudia Klaiss e Bettina Riedrich (da sen.) fan commerzi cun products da bio. Ina pintga schelta dils rodund 300 products da «surselva naturalmein».

Lola – quei ei l’attractiva vacca en stil da pop-art che mira giu dil placat da reclama dall’Agrischa 2023. La Lola dall’artista Anita Collenberg ha cornas, sias colurs laian denton buca propi attribuir ella ad in raz. Quei ed igl effect cuntent dalla vacca cun egliada segira ha perschuadiu ils organisaturs dall’Agrischa. Ils placats da reclama colurai dall’Agrischa, che ha liug sonda e dumengia, ils 29 e 30 d’avrel 2023 a Glion, pendan empau dapertut ed attiran l’attenziun. Alla tscherca d’in sujet adattau ha Curdin Capeder, il president dil comite d’organisaziun dall’Agrischa 2023, anflau plitost casualmein il maletg dalla vacca Lola sin Facebook. Lola «Igl ei aunc grev da numnar motivs, mo nus havein immediat saviu che quella vacca dueigi vegnir sils placats», di Curdin Capeder. El ha contactau l’artista Anita Collenberg, mo il maletg era gia vendius. «Perquei hai jeu tarmess ad el enzacontas fotos d’auters maletgs da vaccas per elecziun», seregorda Anita Collenberg che selai inspirar d’animals ch’ella vesa ella natira ni era da fotografias. «Per nus er’ei denton clar ch’ei stoppi esser la Lola ni che nus stoppien tschercar in auter sujet», aschia Capeder. Perquei ha l’artista contactau la possessura dil maletg e quella hagi giu plascher da siu success e mess a disposiziun gratuitamein il maletg per l’Agrischa. «Nus essan stai leds ed engrazieivels», puntuescha Curdin Capeder ed aschunta che la vacca colurada ed aschia empau abstracta gidi d’evitar discussiuns arisguard il sujet elegiu. Plinavon detti il funs tgietschen veta e fetschi parer la vacca Lola happy. Ch’ils placats plidentan e plaian ei evident, per part ein els numnadamein perfin vegni allontanai ed ei ha stuiu vegnir placatau da niev. «Quei ei aunc mai avon schabegiau culs placats dall’Agrischa», aschia Curdin Capeder. Pissiun per da tuttas colurs Anita Collenberg zambregia e malegia gia quei ch’ella seregorda. Entras in cuors da malegiar ch’ella ha frequentau avon 15 onns ei la dunna ch’ei carschida si a Sargans vegnida tier la pictura abstracta ed ei sefatschentada cun maletgs da tuttas colurs en stil da pop-art. Igl emprem ein fatschas e marcaus stai ses sujets preferi. «Enzacu hai jeu giu l’idea da malegiar animals e hai entschiet cun ina vacca verda», seregorda la dunna da 55 onns. A Mels, nua ch’ella habitescha cun siu um Norbert Collenberg, ha ella endrizzau en duas stanzas in atelier da male­giar. Allas vaccas verdas ein cauras cotschnas suandadas ed adina puspei ein ulteriurs animals da casa e selvaschinas vegni vitier. «Malegiar animals en da tuttas colurs ei mia pissiun», declara Anita Collenberg ed aschunta riend che ses animals fetschien magari era empau ina paretta in tec freha. L’egliada decida Sco la dunna – che lavura parzialmein tier in’instituziun sociala a Sargans – declara, ei la pictura in bien equiliber tier la lavur. «Jeu drovel ruaus per malegiar e pil solit malegel jeu quei che plidenta mei. Perquei han mias vaccas adina corns. Sulet sin empustaziun malegel jeu era vaccas senza corna», conceda Anita Collenberg che ha entschiet ad exponer siu art avon diesch onns. L’emprema exposiziun ei stada il 2014 a Mels e dapi lu expona ella pliras ga ad onn en ustrias, gallarias, museums ed auters loghens en Svizra. «Dapi ch’jeu exponel ei la damonda per mes maletgs carschida ad in crescher», aschia l’artista. Cun la pandemia hagi ella tertgau ch’ei ve­gni pli ruasseivel, mo il cuntrari seigi stau il cass. «Sto esser che la glieud ha giu peda d’endrizzar da niev e decorar lur dacasa», manegia ella riend. E tgeinina ei la sfida gronda da malegiar animals? Senza targlinar rispunda Anita Collenberg: «L’egliada sto constar, entras ­l’egliada survegn igl animal veta.» Ils animals dall’artista Anita Collenberg ein savens colurai en da tuttas colurs. Era capricorns s’audan tier ses animals preferi. Fotos mad L’artista Anita Collenberg malegia bugen animals e vaccas ein in da ses sujets preferi. La «Lola» ei era da veser sil placat dall’Agrischa. Foto mad

Enconuschis vus la vacca «Lola»? – Dapi in pèr jamnas vesel jeu ella bunamein di per di. Mintga ga che jeu mon atras Glion a spass, vesel jeu Lola. Inaga en quei cantun, l'autra en tschei cantun dil marcau. Mo era en auters vitgs hai jeu schon viu ella e schizun ellas gasettas quotidianas. Probabel saveis Vus gia da tgei vacca che jeu tschontschel: igl ei la vacca sils placats dall’Agrischa 2023. Ella fa reclama per quei eveniment che ha liug questa fin d’jamna a Glion. – Cura che jeu hai viu quei placat per l’emprem gada, hai jeu sco habitont da Glion tertgau: «Super caussa, cheu vas a mirar! Cheu dat ei segir interessantas caussas da veser!» - Mo cura che jeu hai viu il datum, hai jeu saviu ch’ei dat nuot cun l’Agrischa... jeu sun en vacanzas! Ed ussa, duront che jeu scrivel quellas lingias per il «Pled sin via», sun jeu miez ellas vacanzas, sesel davos il computer e quei cun ina bellezia survesta sur il marcau d’Assisi! Vacanzas ein era muments da guder! Jeu gaudel la cuschina taliana, jeu gaudel la natira che flurescha en tuttas colurs, sco era il cantinem dils utschals che desta mei mintga damaun. Ina gronda attenziun per la natira e per tut quei che viva e flurescha entuorn nus, veva era sogn Francestg d’Assisi. - Sogn Francestg ei per biars enconuschent sco amitg dils animals e dalla natira. E quei ha bia da far cun sia spiritualitad: nus tuts, carstgauns ed animals, plontas e flurs, vent ed aua, essan scaffiziun. Ni sco sogn Francestg schess: nus essan frars e soras, nus essan affons dil Bab celestial che ha scaffiu tut. Perquei duein nus carezar il scaffiu, segidar in l’auter ed esser attents culla scaffiziun. Surtut ozildi, nua che tuts tschontschan da crisa da clima e che nus stuein proteger ed esser attents da nossa natira, ei la spiritualitad da sogn Francestg puspei vegnida pli datier a mi. Ual en quels dis che jeu sun cheu ad Assisi, dattan ses plaids e co el ha viviu, novs impuls per mia veta da mintgadi ed surtut ina egliada pli aviarta per la scaffiziun. Ins sto buca exnum vegnir ad Assisi per survegnir ina egliada pli aviarta. Vus saveis gie far quei, leu nua che vus steis: fagei inaga il propiest dad ir inaga cun attenziun tras il mintgadi! Jeu sun segirs che Vus vegnis lu a veser ed udir bellezia caussas da nossa natira. E tgi sa, forsa veis Vus gie schizun il cletg da veser ina «Lola» e quei buca mo sin in placat. Marcel Köhle ha studegiau teologia e pedagogia e habitescha a Glion. El lavura sco scolast primar alla scola Obersaxen Mundaun.

Il Forum cultural Tujetsch ha schau elavurar in project per in baghetg niev pigl archiv cultural. Quel ei vegnius scaffius digl architect Gion A. Caminada da Vrin. Sco quei ch’il forum scriva en ina contribuziuns en La Tuatschina, ei il project promts per la realisaziun. Ils cuosts ein calculai cun 1,63 milliuns francs. Il baghetg duess vegnir realisaus gest spel Museum La Truaisch a Sedrun. Sper la donaziun da 520 000 francs dil convischin Norbert Berther permiert, ha la vischnaunca da Tujetsch decidiu da sustener il project cun in miez milliun francs. Dapi in onn rimna il forum daners per cuvierer la part restonta. 325 000 francs da persunas, instituziuns e fundaziuns han saviu vegnir recaltgai el rom da quella campagna. Aschia ein 82,5 % dils cuosts ch’il project caschuna cuvretgs. Il mument maunca aunc ina summa da 275 000 francs. Sco quei ch’il Forum cultural Tujetsch communichescha, vegnan las stentas da recaltgar quels mieds restonts – 17,5 % dall’entira summa – intensivadas las proximas jamnas. La finamira ei da saver lantschar las lavurs da construcziun quest atun. (fmr/hh)

Igl onn 2022 ha la Banca Raiffeisen Cadi fatg in gudogn d’ualti exact in miez milliun francs. Quel ei per tschun pertschien me­gliers ch’igl onn avon. Sco quei ch’il cussegl d’administraziun scriva el rapport annual, ei la situaziun da capital dalla Banca Raif­feisen Cadi fetg stabila e plascheivla. La summa da bilanza importa pressapauc 651 milliuns francs. Avon in onn han las associadas ed ils associai dalla Banca Raiffeisen Cadi approbau ils statuts novs. Cheutras ha l’associaziun ussa la basa legala per schar votar las commembras ed ils commembers per correspondenza davart las fatschentas statutarias. Igl ei quei il quen annual, il tscheins dalla quota da fatschenta e la scarica als organs dalla banca. Quels dis han ellas ed els obteniu ils documents, lur decisiuns san els prender entochen la fin da matg 2023. La Banca Raiffeisen Cadi sa festivar uonn il giubileum da 100 onns. Per commemorar quei tierm festiv porscha ed organisescha ella differentas acziuns. La fiasta da giubileum vegn arranschada sonda, ils 28 d’october 2023 el Center Fontauna a Mustér. Il diember da commembras e commembers dalla Banca Raiffeisen Cadi ei sereducius igl onn vargau levamein per 0,3 % sin 4695. Cefras indicativas 2022 Summa da bilanza: 651,20 +2,3 % Emprests a clients: 530,10 +3,7 % Deposits da clients: 504,50+3,6 % Recav da fatschenta: 7,85 −1,4 % Cuosts da fatschenta: 4,13 +9,3 % Gudogn annual: 0,50+5,0 % (en milliuns francs) In bien resultat La Banca Raiffeisen Cadi ha terminau igl onn da fatschenta 2022 cun in bien resultat. Sco quei ch’ella communichescha allas associadas ed ils associai, ei la fatschenta sesviluppada positivamein. «Grazia alla confidonza dalla clientella havein nus saviu rinforzar vinavon nossa posiziun silla fiera», scrivan cussegl d’administraziun e direcziun el rapport annual. Il recav da fatschenta ei sereducius levamein sin 7,85 milliuns francs, persuenter ei il gudogn annual s’augmentaus per tschun pertschien sin rodund in miez milliun francs. Ils cuosts da fa­tschenta ein carschi igl onn da fatschenta 2022. Tiels cuosts da persunal ha ei dau in augment da rodund 150 000 francs, quei che munta in plus da 7,1 % pervia d’ina contribuziun unica allas reservas da contribuziun dil patrun tier la fundaziun da finanziaziun per la prevenziun da Raiffeisen Svizra. Buna basa pil futur La situaziun da capital dalla Banca Raiffeisen Cadi ei fetg stabila e plascheivla. Cun in gudogn da rodund 500 000 francs (onn precedent 480 000 francs) pigl onn da fatschenta 2022 vegn la basa da capital rinforzada vinavon. «La Banca Raiffeisen Cadi ei posiziunada bein per las sfidas dil futur. Pervia dalla situaziun geopolitica malguessa, l’inflaziun e pri­ghels da recessiun resta igl ambient economic ina sfida», constateschan ils organs directivs dalla banca. Dil gudogn annual vegnan rodund 55 500 francs conderschi sco tscheins pil capital d’associaziun. Pressapauc 420 000 francs vegnan transferi ella reserva legala. Tenor la bilanza dispona la banca d’ina reserva legala da rodund 16,5 milliuns francs per la fin digl onn 2022. Il total digl agen capital munta 17,9 milliuns francs. Pigl onn da fatschenta 2023 quenta la Banca Raiffeisen Cadi cun in andament da fatschenta solid. La Banca Raiffeisen Cadi occupa il mument biebein 20 persunas en funcziun professiunala ni emprendissadi. Presidiaus vegn il cussegl d’administraziun da Vigeli Jacomet, parsura dalla direcziun ei Alfons Quinter. La banca dispona da localitads da survetsch alla clientella a Mustér, Trun e Sedrun. In bun onn per la Banca Raiffeisen Cadi L’onn 2022 ha la Banca Raiffeisen Cadi pudì augmentar il gudogn annual per tschintg pertschient. Il baghetg dalla Banca Raiffeisen Cadi a Mustér sepresenta en vestgiu da fiasta pil giubileum da 100 onns dalla banca.

Via inserat ha il cantun tschercau il november vargau ina persuna che representa ils interess cantunals ellas societads acziunaras dallas ovras da Rehanau, Glion e Rein Anteriur. La persuna ch’il cantun ha proponiu e che las radunonzas dils acziunaris han elegiu il mars 2023 ha il register da hanletg tradiu, ei setracta digl anteriur president communal da Tujetsch e deputau Placi Berther. «Jeu hai tschaffen da surprender quella incarica», gi Placi Berther che representa da niev ils interess dil cantun els cussegls administrativs dallas Ovras da Rehanau, dallas Ovras da Glion e dallas Ovras Rein Anteriur. In’egliada el register da commerci tradescha las midadas en quels treis cussegls administrativs ch’ein vegnidas publicadas ils 18 d’avrel 2023. Midadas decididas el decuors dil meins mars 2023 mintgamai dallas radunonzas dils acziunaris dallas treis ovras. Encurriu ha il cantun sia representanza en quels treis cussegl via inserat, sco quei che la LQ dils 29 da december 2022 scriva. Per motivs dalla transparenza che sebasa sin l’ordinaziun che regla co guvernar instituziuns cun participaziun publica ha il cantun tschercau via inserat. Il menader dil secretariat dil Departement d’infrastructura e mobilitad, Christian Tannò ha zavrau las annunzias per il post els cussegls d’administraziun dallas treis ovras. «Nus havein la finala fatg la tscharna per nossa proposta tenor ils criteris defini egl inserat.» Dumandadas eran experienzas strategicas, capientscha dils camps d’energia ed economia e habilitads da representar ils interess dil cantun. Decidiu tgi proponer alla radunonza dils acziunaris dallas ovras sco representant cantunal ha la regenza grischuna. Sefatschentaus cun la politica d’energia Placi Berther fa attent a siu engaschi d’antruras sco president communal dalla vischnaunca da Tujetsch. «Gia en quella incarica sun jeu sefatschentaus cun la politica d’energia e cun las ovras sursilvanas.» Il giurist ha pli tard fatg part als cussegls administrativs dalla Aurax e silsuenter eis el staus commember dil cussegl d’administraziun dalla Repower e quei entochen igl onn 2016. Duront quels onns ha ei dau dabia midadas silla fiera d’energia. Midadas che han era tuccau la Repower che ha stuiu nudar resultads da fatschenta meins agreabels avon beingleiti diesch onns. Che las tematicas da discussiun vegnan buc a muncar els cussegls administrativs dallas ei Placi Berther cunscients. «La strategia dil cantun pertuccond la curdada a tschep vegn a dominar las discussiuns futuras.» Clar ei che Placi Berther ei elegius per representar ils interess dil cantun. «Impurtonts ein denton era ils contacts persunals cun ils commembers da quels gremis.» Interessantas informaziuns dat ei magari er agl ur dallas sesidas. Pertscharts ei il giurist, anteriur president communal e deputau che las fiastas grondas els cussegls d’administraziun vegnan decididas a Baden ella centrala dalla Axpo Holding. Ella ei en possess dalla maioritad dallas aczias dallas ovras da Rehanau, Glion e Rein Anteriur. Mo era la Axpo ha gia balluccau in stel igl atun vargau e ha stuiu pretender che la confederaziun arvi il parisol finanzial per in eventual spindrament. Buca persuls Diltuttafatg persuls sto Placi Berther buca defender ils interess publics els gremis administrativs dallas ovras, silmeins buc en quels dallas ovras da Glion e Rein Anteriur. Elegius el cussegl administrativ dallas Ovras da Glion ei era il president communal da Breil, Clau Schlosser. Las vischnauncas da Breil e Glion sesan alternond en quei gremi e sebrattan en in ritmus da treis onns. Las vischnauncas dalla Cadi representa momentanamein il president communal da Mustér René Epp tier las Ovras Rein Anteriur. Era leu vegn mintga vischnaunca participada en roda al cussegl d’administraziun. Cun la publicaziun digl inserat ei la transparenza cantunala en caussa denton stada terminada. Il cantun ha buca publicau ils candidats ch’el ha tscherniu e proponiu all’eleziun radunonza dils acziunaris. E da communicar l’elecziun dils commembers dil cussegl d’administraziun ei caussa dallas societads acziunarias, sch’ellas vulan insumma. Schiglioc eisi mintgaton da dar in’egliada el register da hanletg. Leu ein era nudai ils representants cantunals han stuiu far plaz a Placi Berther. Il deputau e president communal Ernst Sax ha bandunau il cussegl dalla ORA ed il deputau Gian Derungs quel dalla ovra da Glion. Gian Derungs ha giu annunziau siu interess da surprender la representanza cantunala tier las treis ovras, sco el ha tradiu viers la FMR.

La sonda vargada han Valposchiavo e Schluein Glion partiu ils puncts. Aschia ei la situaziun buca semidada alla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Questa fin d’jamna savess Trun/Rabius segidar cun Schluein Glion, pertgei dumengia suentermiezdi ei il capogruppa Valposchiavo hosp a Trun. Schluein Glion retscheiva Domat che ha gudignau la mesjamna sera encunter Landquart. Alla cua dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha ei dau la mesjamna sera ina midada. La latiarna cotschna Domat ha gudignau ordeifer encunter Landquart. Domat ei uss secund davos, Buchs sil davos plaz. Aschia daventa il cumbat encunter la relegaziun aunc ina ga interessants, da dar ein aunc siat rundas. Trun/Rabius retscheiva dumengia Valposchiavo. Encunter quei adversari ha l’equipa dalla Cadi spiars igl atun 0:2. Trun/Rabius sto dar quitau ussa da buca tuttina aunc vegnir involvius el cumbat encunter la relegaziun. Per quei motiv ein ulteriurs puncts necessaris e sch’ei reussess da recaltgar in ni l’auter encunter Valposchiavo, fuss quei era d’engrau per Schluein Glion. L’equipa dalla Foppa retscheiva la sonda la squadra da Domat. Igl ei il giug dil secund encunter il secund davos. Tenor il pupi havess quei d’esser ina clara caussa per Schluein Glion. Cuera 97 senza concurrenza Ella gruppa 1 dalla 4. ligia va la secund’equipa da Cuera 97 en direcziun promoziun. Suenter che Danis-Tavanasa ha battiu la mesjamna sera Vaz-sut, il concurrent direct da Cuera 97, ha Cuera 97 uss in avantatg dad otg puncts sil secund Vaz-sut. Danis-Tavanasa ei hosp da Schlarigna la dumengia. Encunter il secund davos dalla tabella duess ei esser pusseivel da recaltgar ulteriurs puncts. Lumnezia e Surses battan in encunter l’auter el giug dallas duas equipas che han dau la stagiun passada en 3. ligia. Surses ha il mument sis puncts dapli sin siu conto che Lumnezia. Schluein Glion retscheiva dumengia l’equipa da Valposchiavo, il davos dalla tabella. El campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia paran las equipas sursilvanas da giugar negina rolla questa primavera pils rangs davontier. Domat, Mladost e Lai Valbella domineschan pil mument la concurrenza. Semegliontamein vesa ei ora ord vesta sursilvana ella gruppa regulara dalla 5. ligia. Leu vegn il campiunadi dominaus da Panaduz e Vaz-sut. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Domat 1:2 Schaan – Buchs so. 16.00 Triesen – Tusaun/Cazas so. 16.00 Triesenberg – Ruggell so. 17.00 Schluein Glion – Domat so. 17.00 Landquart – Eschen/Mauren du 14.00 Trun/Rabius – Valposchiavo du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Vaz-sut 3:1 Lumnezia – Surses so. 16.45 Cuera 97 – Panaduz so. 17.00 Vaz-sut – Tavau so. 17.00 Schlarigna – Danis-Tavanasa du. 16.00 Schluein Glion – Valposchiavo du. 16.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Laax – Triesenberg ve. 20.00 Rueun – Lusitanos de Samedan so. 18.00 Lai Valbella – Mladost du. 14.00 Val Tamina – Landquart du. 15.00 Domat – Union Trin du. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Sedrun/Mustér so. 18.00 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius so. 19.00 Vaz-sut – Bregaglia du. 14.00 Lumnezia – Cuera 97 du. 15.00 Juniors A1, gruppa 1 Steinach – Altstätten du. 12.30 Surselva – Bogn Ragaz Schluein du. 13.00 Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Domat du. 12.00 Weesen – Schlarigna du. 13.00 Balzers – Landquart du. 13.00 Vaduz – Glaruna du. 17.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Surselva Lai so. 14.00 Arbon – Wittenbach so. 15.00 Appenzell – Cuera 97 so. 15.30 Steinach – Landquart so. 16.00 Rorschach-Goldach – Montlingen du. 11.00 Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Domat so. 14.00 Schlarigna – Walenstadt so. 15.00 Flums – Bogn Ragaz so. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Surselva Lai so. 11.00 Panaduz – Valposchiavo so. 14.00 Orion Cuera – Lusitanos de Samedan so. 15.00 Panaduz – Lusitanos de Samedan du. 14.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Herisau – Arbon so. 13.00 Rorschach-Goldach – Brühl so. 13.00 Steinach – Sargans so. 13.45 Surselva – Rheintal Trun so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Valposchiavo so. 11.00 Schlarigna – Cuera 97 so. 12.00 Domat – Grischun Central so. 12.30 Schlarigna – Domat du. 13.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Vaz-sut so. 10.00 Surselva c – Landquart Laax so. 11.00 Grischun Central b – Surselva b Cazas so. 15.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Au-Berneck so. 19.15 Weinfelden-Berg – Domat du. 11.00 Toggenburg – Romanshorn du. 11.00 Rapperswil-Jona – Uzwil du. 11.30 Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Tusaun/Cazas du. 11.00 Surselva – Buchs Trun du. 13.00 Mels – Vaz-sut-Cuera du. 13.30 Triesen – Eschenbach du. 17.00 Junioras FF15, gruppa 1 Widnau – Surselva so. 11.00 Linth 04 – Rorschach-Goldach so. 12.00

Il Club da tennis Mustér sa festivar uonn il giubileum da 50 onns. Quei fa el cun in tschuppel arranschaments ed ina fiasta l’entschatta november. La historia dil club ei impressiunonta e grazia ad el ei Mustér stau biars onns il mekka dil tennis el Grischun cun radiaziun naziunala ed internaziunala. Stars sco Monica Seles ni era Jakob Hlasek ein stai da veser sisum la ­Surselva a turniers e Davis Cup. Igl onn 1945 ein ils emprems clubs da tennis vegni fundai el Grischun: Arosa, Cuera, Tavau, Claustra e Glion. Ils me­gliers onns deva ei 41 club da tennis el Grischun cun pressapauc 9000 commembras e commembers. Il mument dat ei aunc rodund 30 clubs, il diember da commembers ei sereducius sin strusch lla mesadad. Plazzas da tennis e turniers Ils 25 d’avrel 1973 ei il Club da tennis Mustér vegnius fundaus da 28 persunas attaschadas a quei sport ni culla finamira da vivificar Mustér cun in’ulteriura purschida da sport e divertiment. Igl emprem ha il club dau tennis sillas plazzas dil Disentiserhof, mo gia in onn suenter la fundaziun ein duas plazzas da tennis ed Acla da Fontauna vegnidas construidas. Dus onns pli tard ein duas ulteriuras plazzas suandadas leu ed aschia ha era il center da sport entschiet a prender conturas. «1974 ei il club era separticipaus l’emprema ga al campiunadi d’interclub, dus onns pli tard ha el aviert sia scola da tennis. Quei ei stau l’entschatta d’in grond svilup», di Ronny Zanin che presidiescha il club dapi dus onns. Ei suonda la participaziun d’equipas da junioras e juniors agl interclub e 1979 organisescha il Club da tennis Mustér per l’emprema ga il campiunadi grischun da tennis. In impurtont tierm ella historia dil club ei segiramein era l’avertura dalla halla da tennis stada igl onn 1980. Il menaschi da tennis vegn lu pér da dretg en moviment. Plazzs da tennis el hotel Baur – denter auter l’emprema da pastg en Svizra – ein suandadas. L’infrastructura cun in tozzel plazzas da tennis ha procurau per in ver boom da tennis sisum la Surselva. Ils stars vegnan a Mustér Il Club da tennis Mustér seposiziunescha lu pli e pli era sin plaun naziunal ed internaziunal. Sper l’organisaziun dil Cup Cristal cun entochen 150 participontas e participonts, reussescha ei era als exponents dil club da perschuader ils organs da tennis svizzers dallas premissas e l’infrastructura per concurrenzas internaziunalas. 1984 sa il club organisar la partida dil Davis Cup dalla Svizra encunter Senegal. Giugadurs prominents ed internaziunalmein profilai sco Jakob Hlasek, Roland Stadler ni Heinz e Markus Günthardt ein dalla partida. Sco ei semuossa pli tard, ei igl onn 1985 lu probablamein il pli interessant e fascinont ella historia dil club: Lu separticipescha la buobetta Monica Seles cull’equipa dalla Jusgoslavia alla Copa del Sol dallas junioras a Mustér. Pil president Ronny Zanin ei quei turnier staus in eveniment tut special: «Saver organisar ina concurrenza dil Davis Cup ni in turnier cun ina giugadura sco Monica Seles ei secapescha stau singular.» Monica Seles ei arrivada alla testa dalla rangaziun mundiala dallas dunnas, ha gudignau en seria ils pli gronds turniers dil mund. 178 jamnas eis ella stada la numera 1 dallas dunnas dil mund. La Copa del Sol era in turnier internaziunal, gliez onn cun equipas dalla Germania, Hollanda, Jugoslavia e Svizra. Pliras ga ei quei turnier vegnius arranschaus a Mustér ils onns suandonts cun equipas dall’entira Europa. 1988 ha il club era organisau il campiunadi mundial da tennis dils schurnalists a Mustér. Success egl interclub Mo era il success cullas equipas d’interclub ei buca staus da surveser en quels 50 onns. Fatg furore han surtut ils umens cun lur appartenenza alla 1. ligia. 1997 ei l’equipa dils seniors giuvens schizun sepromovida ella ligia naziunala C. Entuorn igl onn 2010 ha l’activitad dil club entschiet a tschessar. D’ina vart ei la demografia negativa cun annadas d’affons bia pli pintgas sefatgas veseivlas, da l’autra vart ei la concurrenza d’auters sports daventada pli gronda. Ils megliers onns dumbrava il Club da tennis Mustér tschun equipas activas e duas squadras da juniors d’interclub. Uonn ei il club dalla partida cun in’equipa da seniors giuvens ella 2. ligia, ina da senioras giuvnas ella 3. ligia ed in’equipa da junioras. «Il mument dumbrein nus 53 commembers activs ed otg juniors», di Ronny Zanin e constatescha: «Igl onn vargau havein nus saviu beneventar in tozzel commembras e commembers novs. Carschius ei era puspei il diember da junioras e junioras che frequentan nos cuors.» In tschuppel activitads Ch’il Club da tennis Mustér sesanfla il mument puspei en ina buna fasa da svilup muossa era il grond diember d’arranschaments organisaus dad el. Aschia porscha el era uonn in cuors da tennis per carschi ed affons, in turnier da divertiment, las seras dil club e la stad in camp da tennis per affons en collaboraziun culs clubs da tennis da Trun e Glion. Per la 36avla ga vegn il Cup Nocturn organisaus e miez uost suonda il campiunadi intern ensemen cul Club da tennis Sedrun. Il settember ha il turnier dubel mischedau dalla Surselva liug a Mustér ed ils 4 da november 2023 suonda lu – per la finiziun da quest onn – la fiasta pil giubileum da 50 onns dil club. Ina cronica cumbinada culla purschida da quest onn dil club ei vegnida repartida dacuort allas casadas da Mustér. «Nus sperein ch’in ni l’auter anfli la via el club, nus selegrein da mintga commembra e commember niev», di Ronny Zanin. Prominents sco Monica Seles (secunda da seniester), Heinz Günthardt ni era Jakob Hlasek ein stai da veser sillas plazzas da tennis a Mustér. Dil temps da fluriziun dil sport da tennis a Mustér: La nova ed emprema plazza da tennis da pastg en Svizra. Ronny Zanin presidiescha dapi dus onns il Club da tennis Mustér. Mustér ed il sport da tennis Ualti exact avon 50 onns – ils 25 d’avrel 1973 – ei il Club da tennis Mustér vegnius fundaus. Probabel ha negin sminau lu, tgei svilup che quei sport fetschi a Mustér. Prominents sco Monica Seles (secunda da seniester), Heinz Günthardt ni era Jakob Hlasek ein stai da veser sillas plazzas da tennis a Mustér. Il club ha denton buca mo organisau turniers, el ha era giu success el campiunadi d’interclub. Ils davos onns eis ei stau pli ruasseivel en ed entuorn il club. (fmr/hh)