Stauncla laschel jeu curdar memezza ella sutga dil tren. Leda da finalmein esser sin viadi a casa e da haver pudiu tier in plaz da seser sper il zuler. Il tren ei fullanaus, plein carstgauns, l’atmosfera ei fetg hectica ed igl ei dad ault. Jeu mirel orda finiastra, tochen ch’in passagier vegn spert atras il zuler e sdrema miu bratsch su. Woooooom, miu tgau fa dolurs, immediat survegnel jeu ina visiun. Jeu vesel in um durment en in cumpartiment dil tren. Jeu vesel la numera 13 ed ina tabla cull’inscripziun Othmar W. (siu num). Era vesel jeu co ina persunalitad stgira cun pullover da capuza ed ina capetscha cotschna engola il sacados dad exact quei um che dierma. Jeu scarpel si ils egls e less far attents quei um, mo sco enqualgadas ei igl um schon ius vinavon ed jeu erel focussada sin mia visiun. Jeu emprovel da seregurdar, tgei era gia puspei la cefra ch’jeu hai viu? Exact, igl era la 13!!!! Denton savess quei esser il sectur 13 ni ei quei la numera d’in plaz da seser en x-in vagun dil tren? Era sai jeu buca co igl um vesa ora che ha activau la visiun. Mo jeu stoi empruar ed ir ad encurir quei um, per ch’jeu sappi midar igl avegnir el bien (positiv). Quei fetsch jeu adina cura ch’jeu hai ina visiun. Plaunsiu stun jeu si. L’atmosfera ei ussa bia pli ruasseivla ed il tren va schon. Jeu mon atras ils vaguns. Ussa sun jeu el vagun 13, mo negin fastitg dalla persunalitad stgira ni digl um cul sacados. Jeu mon vinavon e vinavon. In tgaun uorla, ina tatta fa caltschiel in pullover ed ils giuvenils teidlan musica. Il tren ei bein pleins ed jeu stoi mirar en mintga sectur. Negliu anflel jeu igl um. Jeu dun schon bunamein si, denton resta in sectur aunc. En cheu sto el esser. Jeu schlendrognel atras il zuler. Leu silla vart dretga dierma in um pusond vida la finiastra, sper el schai in sacados ed igl ei?? Il plaz 13! Il sacados ha si ina tabla cun si Othmar W. Quei eis el. Jeu hai anflau el. Svelt sesel jeu giu visavi dad el. Ussa stoi jeu mo pli spitgar tochen che la persunalitad stgira vegn. Jeu siarel ils egls. Semper cura che la situaziun semida, vegn in vent freid cura ch’ei entscheiva. Jeu tschaghegnel e vesel ina capetscha cotschna che s’avischina a nus ... spert siarel jeu puspei ils egls. Ffffffffffn cheu ei il vent schon, ei vegn frestg…… Jeu spetgel, gezzel mias ureglias ed audel pass. Ussa!!! Dad ault sturnidel jeu, scarpel si ils egls e passel fermamein e sturnidond giun plaun. Jeu vesel aunc co dus mauns tilan plein tema anavos ina capetscha cotschna che scappa el zuler. Silsuenter sededesta igl um che sesa visavi a mi. El sfugata automaticamein vi tier siu sacados, quel ch’ei daus giun plaun. El mira sin mei fetg suspectus. Riend manegia el lu: «Nana giuvna, viva! Cun vossa sturnidada savesses Vus schizun far scappar laders!» Sch’el savess con raschun ch’el ha. Jeu rispundel cun in surrir: «Gie, mintgaton sa ei esser fetg terribel en miu contuorn. Jeu siarel ils egls e sedurmentel plaunsiu. Endadens hai jeu plascher che mia visiun ha puspei inaga gidau il concarstgaun.» Amélie Lynn Birri da Sagogn ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Surselva» da la 5 e 6avla classa. Quella categoria aveva sco tema «superforzas». Durant la stad publitgescha la FMR ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Amélie Lynn Birri

La suprastonza communala da Tujetsch ha fatg diever da sia cumpetenza ed eligiu Silvio Schmid e Reto Schmid sco commembers dalla cumissiun da gestiun. Sco quei ch’ella communichescha egl organ ufficial da vischnaunca, La Tuatschina, ei quella tscharna succedida tenor igl artechel 29 dalla lescha davart ils dretgs politics dalla vischnaunca. L’elecziun tgeua ei pusseivla el secund scrutini aschilunsch ch’ei ha buca dapli candidatas e candidats che posts vacants. Suenter quell’elecziun ei in sez ella cumissiun da gestiun aunc d’occupar. Pigl emprem scrutini ils 7 da matg 2023 era negin semess a disposiziun ufficalmein per l’elecziun ella cumissiun da gestiun. Las treis persunas che havevan obteniu lu las pli biaras vuschs ein buca stadas a disposiziun pils uffecis. Entochen ils 17 da fenadur 2023 sa vegnir fatg propostas pil post vacant. (fmr/hh)

Avon in onn ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch concediu in miez milliun francs pil project dil baghetg niev digl archiv cultural a Sedrun. Quei haveva el fatg en sia cumpetenza. Damai che la summa ei s’augmentada sin 675 000 francs ha la radunonza communala giu da sefatschentar dil credit. Il venderdis sera ha il suveran tuatschin susteniu unanimamein il project da construir in niev baghetg pigl archiv cultural per Tujetsch. El ha concediu persuenter ina contribuziun da 675 000 francs. Tenor il president dil Forum cultural Tujetsch, André Schmid, ei la gronda part dalla finanziaziun segirada grazia a quella summa. Ussa duei la dumonda da baghegiar vegnir inoltrada. Il baghetg ei vegnius planisaus digl architect Gion Antoni Caminada. Igl archiv vegn construius spel Museum la Truaisch a Sedrun. La vischnaunca da Tujetsch conceda la summa sulettamein culla cundiziun ch’il baghetg vegni era construius. Il mument ch’igl archiv cultural ei baghegiaus daventa la vischnaunca possessura dall’immobilia e paga rodund 14 000 francs vid il menaschi annual. Il Forum cultural Tujetsch surpren 10 000 francs dils cuosts da menaschi. Plinavon ha la radunonza da vischnaunca approbau unanimamein la revisiun totala dalla lescha da pumpiers e la revisiun parziala dils statuts da pumpiers. Il suveran ha da dar il consentiment pils implonts solars L’Energia Alpina e l’Axpo han presentau il venderdis sera ella Sala Cristalla a Sedrun il stan actual dils projects per implonts fotovoltaics a Scharinas e Nalps. Il project dall’Energia Alpina a Scharinas ei s’avanzaus aschia che l’intepresa preveda d’inoltrar la damonda da baghegiar igl atun da quest onn. Damai che l’interpresa ed il terren previus pigl implont a Scharinas appartegnan alla vischnaunca, ein las damondas giuridicas pli semplas che tiel project dall’Axpo. Il project da lezza ei aunc ella fasa da preproject e l’interpresa ei vid contrahar cullas vischnauncas da concessiun, damai ch’igl implont duei vegnir construius sin ina parcella da l’Ovra electrica Rein anteriur. L’Ovra electrica Reinanteriur ei ina feglia dall’Axpo. La damonda da baghegiar pudess vegnir inoltrada entochen la fin da quest onn. Omisdus projects – quel dall’Energia Alpina sco quel dall’Axpo – pretendan il consentiment dil suveran da Tujetsch. Lez decida ils 18 d’uost 2023. (rtr/fmr/hh)

Il diember da habitontas e habitonts dalla Val Medel sereducescha constantamein dapi onns. El rapport annual dalla vischnaunca tematisescha la suprastonza communala quella problematica. «In niev tagl ella historia medelina ha entschiet ils 2012 cull’approbaziun dall’iniziativa da secundas habitaziuns. Nossas casas veglias e nos mises van dapi lu en mauns jasters e la populaziun indigena sesminuescha ad in sesminuir. Il pievel medelin vegn scatschaus ord la val dils rehs dalla Bassa che cumpran giu vitg e val avon nies nas.» Quei scriva la suprastonza communala el rapport da vischnaunca 2022. Promover la convivenza Per dar il damogn a quella situaziun seigi ina buna convivenza d’indigens e jasters indispensabla: «Ei drova cumpromiss da mintga vart. Ils jasters astgan buca pretender che nies lungatg romontsch ch’ei il lungatg da vischnaunca ufficial vegni tralaschaus. Ils indigens ein dumandai da porscher maun per integrar tuts el senn d’ina buna convivenza. En quei senn essan nus sco aunc mai ils fravis digl agen cletg.» Per la fin digl onn 2022 dumbrava Medel 332 habitontas e habitonts. Quei ei diesch dameins che la fin digl onn avon. Igl onn 1900 haveva Medel 536 habitonts e 1960 schizun 835, lu denton cun biars luvrers ch’eran engaschai vid la construcziun dil mir da fermada. Detagls dil menaschi quotidian Igl onn 2022 ei l’instanza da baghegiar dalla vischnaunca da Medel sefatschentada dad 11 damondas da baghegiar, leutier 39 annunzias da baghegiar. Sco quei ch’ella scriva en siu rapport annual crescha la lavur malgrad ina relativamein pintga activitad da baghegiar. La lavur daventi adina pli cumplicada e cumplexa. Igl onn da scola 2022/23 tarmetta Medel 11 affons a scola a Mustér. Quater frequentan il scalem superiur, sis la primara ed in la scoletta. Igl onn vargau ha la vischnaunca lantschau il project da sanaziun dallas vias da quatier. Quei project cuoza plirs onns. 2022 ei vegniu fatg l’entschatta ella part su dil vitg da Curaglia. Sper ina nova lescha da parcar ha la vischnaunca era dau nums allas vias ed enumerau ils baghetgs. Quens positivs Il Provediment d’aua Medel/Lucmagn ha fatg igl onn vargau ina sviulta da rodund 122 000 francs cun in gudogn da 11 500 francs. Il quen dalla vischnaunca siara cun ina sviulta da 4,3 milliuns francs ed in surpli d’entradas da 730 000 francs. La vischnaunca ha fatg investiziuns da netto 1,1 milliuns francs. Tenor la bilanza ha la vischnaunca saviu augmentar il capital agen igl onn vargau sin 7,1 milliuns francs. In interessant detagl san ins leger el rapport annual davart l’aura igl onn 2022 ella Val Medel. Il 2022 seigi staus il pli cauld e sulegliv onn dapi l’entschatta dallas mesiraziuns igl onn 1880. La calira dalla stad ha caschunau ina gronda schitgira. Las vias els vitgs dalla Val Medel han survegniu nums igl onn vargau.

Al gimnasi dalla claustra da Mustér va igl onn da scola a fin e cun el era il temps da gimnasi dalla sisavla classa. Scolaras e scolars da quella classa termineschan culla matura ils sis onns dalla scola media. Sco quei ch’il gimnasi scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han Anja Schmuki, Fabio Deragisch e Julian Zurfluh fatg la matura culs megliers resultats finals. (cdm/fmr/hh) Las maturandas ed ils maturands dil gimnasi da Mustér igl onn 2023. Retscha davon da seniester Kai Strimer, Ruschein; Elia Montalta, Morissen ed Elia Malin, Sevgein. Retscha amiez da seniester Fadrina Berther, Sedrun; Tina Fry, Cumpadials; Julian Zurfluh, Castrisch; Federica Cerutti, Mendrisio; Anja Schmuki, Mustér; Marco Degiorgi, Leontica; Magdalena Marty, Wildhaus; Elina Boutellier, Glion; Nina Alig, Trun; Carlo Frey, Gelterkinden e Noa Ruh-Arpagaus, Glion. Retscha davos da seniester Lucas Maissen, Trun; Danja Cavigelli, Siat; Noemi Cauzza, Cugnasco; Geo Cauzza, Cugnasco; Fabio Deragisch, Sedrun; David Russi, Andermatt; Elias Rieder, Val S. Pieder; Anna Cavelti, Sagogn e Julia Maissen, Sedrun.

Fabrizio Cavegn ha midau dil Club da ballapei Sogn Gagl tiel Club da ballapei Vaduz – dalla Promotion League ella Challenge League. La finamira dil giuven Lumnezian ei in plaz stabel ell’equipa dil Liechtenstein e da sittar aschi biars gols sco pusseivel. A liunga vesta ei la Super League sia gronda finamira. Ils davos dus onns ei Fabrizio Cavegn (20) da Vella staus engaschaus tier la squadra sut 21 onns dil Club da ballapei Sogn Gagl. Igl atun vargau eis el denton era staus tschun ga el cader dall’emprema equipa che dat il campiunadi dalla Super League, quater ga ha el giu la caschun da mussar sias qualitads sco attaccader. Per la U21 da Sogn Gagl ha el sittau ella stagiun 2022/23 dalla Promotion League 22 gols en 27 giugs. Cun quella raccolta da gols eis el staus il secund meglier settagols dalla Promotion League. In sulet giugadur ha sittau dus dapli. «Far in ulteriur pass» «Jeu hai giu in bien temps quels dus onns tier Sogn Gagl. Jeu hai empriu massa, sun sesviluppaus sco giugadur seigi mental- sco tecnicamein. Jeu sun daventaus pli segirs culla balla. Mirau sur tut ora ha jeu fatg in grond svilup quels dus onns», di Fabrizio Cavegn che habitescha il mument tier la famiglia a Vella avon che prender dimora a Cuera. Silla damonda, sch’el hagi buca fatg vess da bandunar il CB Sogn Gagl di Fabrizio Cavegn: «Jeu hai fatg mias ponderaziuns, er ensemen culla famiglia. La fin finala sun jeu vegnius alla conclusiun ch’ina midada ei indicada. Jeu savevel buca schebein jeu sappi dar ella Super League la proxima stagiun, mo tier Vaduz ei la schanza gronda da dar ella Challenge League. Jeu hai vuliu ir la via segira.» La Challenge League ei suenter la Super League la secund’aulta ligia dil campiunadi da ballapei en Svizra. Per el seigi quella midada in ulteriur pass sco giugadur. Fabrizio Cavegn ha midau avon dus onns da Cuera 97 tier S. Gagl, pia dalla 2. ligia interregiunala tiel club dalla Super League cun in’equipa U21 ella Promotion League, la tiarz’aulta ligia en Svizra. Avon che vegnir tier Cuera 97 era il Lumnezian staus engaschaus sco giugadur tier l’equipa sut 18 onns dalla Svizra orientala, respectivamein tier Schluein Glion ella 2. ligia regiunala. Buna partenza Il CB Vaduz ei en sesez buc in terren resch niev per Fabrizio Cavegn: «Parallelmein spel trenament d’emprova tier Sogn Gagl avon dus onns sun jeu era staus a fuffergnar tiel CB Vaduz. Gia lu havevan els interess da mei.» Ils davos meins ei igl interess lu daventaus pli e pli concrets e suenter la suttascripziun dil contract ei Fabrizio Cavegn serendius miez zercladur per l’emprema ga el trenament a Vaduz. Gia alla fin dall’emprema jamna da trenament ei lu suandau igl emprem giug amicabel. Encunter ils Grasshoppers – in’equipa dalla Super League – ha Vaduz bein spiars cun 4:3, mo Fabrizio Cavegn ha gia sittau igl emprem gol per sia nov’equipa. Suenter ulteriurs giugs da preparaziun suonda ils 13 da fenadur 2023 in emprem high-light pil giuven Lumnezian. Lu semesira Vaduz el Rheinpark – aschidadir il niev dacasa da Fabrizio Cavegn – culla squadra da Neman dalla Belorussia per la qualificaziun dalla Conference League. Aschia ha el la caschun da seprofilar era sin plaun internaziunal. Retscharts amicablamein Per Fabrizio Cavegn ein aunc auters clubs s’interessai ils davos meins. Nums concrets vul el buca numnar. L’elecziun ch’el ha fatg cun Vaduz para denton d’esser ina fetg buna: «Il nivel ei cheu pli aults che tier las equipas U21 e fetg datier dallas squadras dalla Super League. Congiugadurs e funcziunaris ein fetg amicabels. Els han retschiert mei amicablamein e seporschan da segidar.» L’equipa consista da plirs giugadurs dalla squadra naziunala dil Principadi dil Liechtenstein, plinavon d’Austriacs, Africans ed era Svizzers. Entgins giugadurs han experientscha dalla Super League. Ina finamira per la stagiun vegnenta ei aunc buca fixada tier Vaduz. «Ils giugs da preparaziun vegnan a mussar en tgei direcziun ch’ei savess ir. Mia finamira persunala ei da dar aschi bia minutas sco pusseivel e secapescha era da sittar gols», di Fabrizio Cavegn. Sche quei reussescha fa el in ulteriur impurtont pass en sia aunc giuvna carriera sco giugadur da ballapei e probabel medemamein sin sia via en direcziun Super League. Leu nua ch’el ha gia astgau fuffergnar entginas ga igl atun vargau. Ina cundiziun e premissa ei secapescha era ch’el resti fits e senza blessuras sco el ei il mument. Fabrizio Cavegn el tricot dil Club da ballapei Vaduz. Per l’emprema equipa dil club dil Liechtenstein vul el sittar biars gols la stagiun vegnenta ella Challenge League.

Il venderdis sera ha il cussegl d’administraziun dalla societad acziunara dil Spital regiunal Surselva orientau las vischnauncas davart la situaziun finanziala malguessa digl avegnir. Plirs facturs engrevieschan il mument il menaschi ordinari dil spital. Sper il punct da taxa dils cass ambulants ein quei era la partiziun da ginecologia ed igl agid da parturir sco era il survetsch da salvament. Igl onn 2021 ha il Spital regiunal Surselva a Glion fatg in gudogn da rodund 1,7 milliuns francs. «Quei bien resultat sebasava sillas entradas ch’il spital ha recaltgau en connex cun Covid-19. Il sustegn finanzial persuenter ei vegnius dil cantun. Quei resultat tschorventa secapescha empau», di il president dil cussegl d’administraziun dalla societad acziunara dil Spital regiunal Surselva, Thomas Buchli. In onn suenter – il 2022 – ha il spital nudau ina sperdita da 1,4 milliuns francs. Sco ins sa leger el rapport annual 2022 haveva el quintau cun ina tala da rodund 600 000 francs. «Il mument vesa ei buc ora aschia sco sche la situaziun finanziala semigliurass ils proxims onns. Sin fundament dil plan da finanzas savess la situaziun daventar aunc pli engrevionta, aschilunsch ch’ei dat buca midadas che reduceschan ils cuosts, respectivamein procuran per pli aultas entradas», constatescha Thomas Buchli. Per quei motiv ha il cussegl d’administraziun envidau las vischnauncas ch’ein ils acziunaris dalla societad ad in’orientaziun il venderdis sera. «La finamira da quella sentupada ei stada da dilucidar la situaziun finanziala e da tschercar soluziuns», di Thomas Buchli. Cass ambulonts engrevieschan In sectur che cuntenta insumma buc il mument ei quel dil punct da taxa pils cass ambulonts. «Tractaments ambulonts vegnan promovi per spargnar cuosts e tener en rama ils cass staziunars», di Thomas Buchli ch’ei dapi treis onns president dil Spital regiunal Surselva. Consequentamein crescha il diember da cass ambulonts: «Il punct da taxa pils cuosts dils cass ambulonts cuviera denton per dabia buc ils cuosts effectivs che nus havein.» Il mument seigi ina soluziun buc en vesta. Mo tuttina spera Thomas Buchli sin ina migliur: «Nus sperein che la regenza procuri per ina migliur ton pli spert e che las assicuranzas da malsauns sappien s’accordar cun quella.» Spitals pigns cun disavantatgs Sut las rodas fiananzialas vegn il Spital regiunal Surselva er ella partiziun dalla ginecologia, igl agid da parturir e la pediatria. «Las tariffas per quei survetsch ein drizzadas tenor spitals cun bia naschientschas», di Thomas Buchli. Schegie che la Surselva ha giu ils davos onns in diember stabil da naschientschas, caschuna quei sectur fastedis finanzials, era pervia dalla problematica d’anflar persunal qualificau e las prescripziuns che ston vegnir ademplidas. Finanzialmein problematics ei la fin finala era il survetsch da salvament. Il Spital regiunal Surselva cuviera ina gronda surfatscha da survetsch. Per garantir quel basegna ei era persunal qualificau e cundiziuns certificadas. «La lescha da lavur ei fetg severa e quei survetsch ei cumbinaus cun bia lavur da pichet. Tut quei sto esser pagau», constatescha Thomas Buchli. Ina part dil survetsch da salvament vegn sustenius finanzialmein dil cantun, il rest dils cuosts porta il spital. «Tschentein buc en damonda il spital» Malgrad ils fastedis finanzials puntuescha Thomas Buchli: «Nus tschentein absolutamein buc en damonda l’existenza dil spital. La Surselva drova quei survetsch. Era igl avegnir duei ei per exempel esser pusseivel da parturir el spital a Glion. Nus stuein denton sedumandar co nus savein far nies menaschi pli efficients per saver finanziar el era igl avegnir.» Entochen ina proxima radunonza da delagai duei vegnir examinau tgei pusseivladads ch’ei dat e co las vischnauncas sco purtadras dalla societad san segidar finanzialmein. Ei hagi num uss en emprema lingia d’anflar soluziuns pil menaschi ordinari dil spital, il basegns d’investiziuns pils proxims onns seigi in auter capetel. Ina pintga consolaziun dat ei pil Spital regiunal Surselva. Sco quei che Thomas Buchli di, han ils auters spitals regiunals el cantun Grischun da sbatter culs medems problems. Plirs survetschs deficitars Il Spital regiunal Surselva ha stuiu nudar igl onn vargau in deficit da 1,4 milliuns francs. Damai che las perspectivas finanzialas pils proxims onns ein buca bunas, ha il cussegl d’administraziun envidau las vischnauncas ad in’informaziun il venderdis sera. Hans Huonder/FMR Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun dalla societad acziunara dil Spital regiunal Surselva, Thomas Buchli ha detg sin damonda dalla FMR, caschunan surtut treis secturs fastedis finanzials: «Spel punct da taxa dils cass ambulants ei quei era la partiziun da ginecologia ed igl agid da parturir sco era il survetsch da salvament.» Cull’orientaziun il venderdis sera ha il cussegl d’administraziun vuliu sensibilisar las vischnauncas ch’ein ils acziunaris dalla societad, pils fastedis finanzials. «Nus tschentein absolutamein buc en damonda l’existenza dil spital. Mo nus stuein anflar soluziuns finanzialas», di Thomas Buchli. Medemamein spetga il Spital regiunal Surselva era decisiuns per augments dallas tariffas davart la politica. Tenor Thomas Buchli ha buca mo il spital a Glion da sbatter finanzialmein, era ils auters spitals regiunals el cantun Grischun ein pertuccai. Entochen ina proxima radunonza da delagai duei vegnir examinau tgei pusseivladads ch’ei dat e co las vischnauncas sco purtadras dalla societad san segidar finanzialmein cul Spital regiunal Surselva. «Nus tschenteinabsolutamein buc endamonda l’existenzadil spital.» Thomas Buchli, president dil cussegl d’administraziun dalla Spital regiunal Surselva SA

Cun rabats, acziuns e plaids ei la reavertura dalla stizun dil vitg da Curaglia vegnida festivada la sonda d’indigens e hosps da vacanzas. Il tenor ei staus clars: «Ussa dependa ei da nus sche la stizun cun caffé ha in avegnir.» 1400 products pil mintgadi, il survetsch dalla Posta ed in cantun da caffé porschan in bien survetsch ella «Stizun e caffé Val Medel». Varga miez onn ei la stizun dil vitg amiez Curaglia stada serrada. En quei temps ein las localitads en possess dalla vischnaunca vegnidas sanadas, modernisadas e cumpletadas. La sonda ei la reavertura succedida, la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel ha envidau vischinas, vischins e hosps da vacanzas a quei mument desiderau. Il tenor ei numnadamein staus units la sonda. «La stizun ha muncau, mo ussa dependa ei da nus sche quella ha in avegnir.» Cumpliments e speronza Muncau il davos miez onn ha la stizun surtut a senioras e seniors, oravontut a quellas e quels ch’ein dependents d’in transport ni dil traffic public. «Nus havein schau encrescher per la stizun. Nus stuevan serender silmeins ina ga per jamna ordeifer per far cumissiuns. Ussa ei il sortiment pil mintgadi puspei sper casa», di Venanzi Flepp. Il senior ella vegliadetga da 85 onns lauda la purschida nova: «Igl ei vegniu dau breigia. Igl ei surveseivel ed ussa savein nus era prender in caffè leu.» Pli u meins ella medema crena dat Gitta Pally: «Ins fa vess sch’ins sto prender igl auto per cumprar quei dil mintgadi. Quei cheu ei d’engrau per la populaziun ed jeu sundel perschuadida che la glieud vegn a nezegiar quella caschun.» Buc’auter tuna ei ord la bucca d’Alice Deragisch: «Jeu sperel che la glieud nezegi la purschida. Ei vesa ora bein ed il caffé carmala da star da cumpignia e dar ina paterlada. Quei ha muncau ils davos meins.» Tina ed Andy Schaffner da Dorf el cantun Turitg ch’ein hosps da vacanzas dalla Val Medel dapi decennis, apprezieschan la pusseivladad da puspei saver far las cumpras el vitg: «Igl ei gie bein paradox sch’ins survegn gnanc in paun el vitg.» Giu ina buna cussegliaziun Enten sefatschentar e scaffir il concept per la stizun ei la societad cooperativa vegnida cussegliada da Christiana Spescha d’Andiast. La stizun a Curaglia ei buca stada l’emprema ch’ella ha gidau a realisar. La menadra da project ha tratg ils fils necessaris. «A nus ei vegniu fatg cundiziuns: Ella stizun sto ei haver in caffé, in sortiment da basa e products regiunals.» 1400 artechels ein d’anflar, leutier – sco pretendiu – products da menaschis dalla regiun. Furnitur dil sortiment da basa ei Prima. In’egliada ella stizun formada da niev sin ina surfatscha da 180 meters quadrats muossa ch’igl ei vegniu luvrau concepziunalmein. La purschida ed il caffé envidan da cumprar e consumar. Fetg cuntents cul resultat final ei era Gion Bass, in suprastont dalla societad cooperativa: «Secapescha che nus havein sentiu che nus havevan buca stizun. Quei ei era il motiv ch’jeu s’engaschel per quella.» Sco plirs auters commembers dalla cooperaziun eis era el segidaus ils davos meins da camifo da renovar ed endrizzar la stizun. «In legreivel di» La reavertura dalla stizun la sonda vargada ei vegnida cumbinada cun ina sentupada sil plaz avon la Tgasa Lucmagn a Curaglia, leu nua che la stizun sesanfla. Il delegau dalla suprastonza communala ella cooperativa, gerau Werner Venzin, ha suttastrihau l’impurtonza digl engaschament dalla vischnaunca da Medel: «Senza quel fuss ei buca iu.» Sper ils 60 000 francs digl Agid da muntogna svizzer ha la vischnaunca signau 250 screts da participaziun alla cooperativa cun ina valeta totala da 50 000 francs. La vischnaunca ha sbursau 60 000 francs per renovar la stizun ed ei separticipada cun 20 000 francs vid las lavurs da project. Il president communal Claudio Simonet ha plidau d’in di da legria. «Jeu sun perschuadius ch’ina stizun dil vitg ha in avegnir, leu nua ch’ins astga aunc smaccar la ligiongia per mirar sch’ella ei secca. Leu nua ch’ins survegn in bien plaid sin via.» El lauda ils iniziants e spera che la glieud fetschi diever dalla purschida. Identitad medelina Il president dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel, Gabriel Venzin, ei perschuadius che la stizun ei ina plivalur attractiva per la val: «Ella ei buca mo in bien survetsch per nossas senioras e nos seniors, mobein era per tut quellas e quels che vulan buca serender ordeifer la val per far las cumissiuns.» La stizun dueigi esser ina part dall’identitad medelina – e cul caffé era in liug da sentupada. Suenter haver realisau quei project, suonda tenor Gabriel Venzin gest in secund project: «Nus lein menar la stizun cun caffé a moda attractiva, tener sut controlla las finanzas e porscher bunas cundiziuns alla clientella. Persuenter drova ei sustegn.» Festivau da camifo la reavertura La Val Medel ha puspei ina stizun. Mo buca mo quei: en quella sesanfla da niev era in caffé sco liug da sentupada. La sonda vargada ha la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel ch’ei responsabla pil menaschi, envidau alla reavertura. Bia glieud – indigens sco possessurs da secundas habitaziuns – ein vegni per mirar e per cumprar. Vischinas e vischins beneventan la purschida nova, ein denton era pertscharts che la stizun ha in’existenza sulettamein sche la purschida vegn era nezegiada. (fmr/hh) La stizun dil vitg a Curaglia sepresenta en niev vestgiu. Ella porscha il sortiment da Prima e products regiunals. Melanie Marmy e Laurenz Rohrbach meinan la stizun sin incarica dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel. Ina part dalla stizun survescha ussa sco caffé e liug da sentupada. La sonda ei la reavertura dalla stizun dil vitg vegnida festivada.

Mustér ha ina nova senda da viandar. La realisaziun da quella stat en stretg connex culla nova pendiculara da Sedrun sil Cuolm da Vi e meina da leu a Stgeinas. La destinaziun da vacanzas da Mustér e Sedrun venda sesezza sco regiun da vacanzas per famiglias e surtut era per viandar. La reit da sendas ei vasta. Tonaton pretenda quella purschida era novaziuns da temps en temps. Ina da quellas ei la senda da viandar che la vischnaunca ha realisau dil Cuolm da Vi a Stgeinas. Sulettamein per viandonts Suenter la realisaziun dalla pendiculara da Sedrun sil Cuolm da Vi ha la vischnaunca da Mustér decidiu d’extender leu sia reit da sendas. Avon strusch treis onns ha il cussegl da vischnaunca concediu in credit brut da rodund 300 000 francs per la construcziun dalla senda dil Cuolm da Vi a Stgeinas. Quella meina dalla staziun da cuolm dalla pendiculara nova sil Cuolm da Vi spel Péz las Palas entochen a Stgeinas en Val Segnas. Da leu eis ei pusseivel da viandar viers il Bostg a Sedrun ni a Caischavedra e da returnar da leu culla pendiculara a Mustér/S. Catrina. La senda ch’ei destinada sulettamein pils viandonts ei vegnida inaugurada ufficialmein la dumengia vargada, denter auter cun plaids dil president communal René Epp ed il president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA, Marcus Weber. Lavurs da vischins/as La vischnaunca da Mustér investischa cuntinuadamein en sia reit da sendas da bike e dils viandonts. Vischinas e vischins procuran stad per stad il manteniment da quellas. Sper quei engaschament voluntari ei era il menaschi tecnic dalla vischnaunca involvius intensivamein en quell’incarica. Ina buna part dil temps da stad vegn impundius per lavurs vid las sendas. Tenor la vischnaunca duein singulas sendas star a disposiziun sulettamein per viandonts, autras sulettamein per bikers. Quei malgrad ch’il cantun promova il diever communabel dallas sendas entras bikers e viandonts. (cdm/fmr/hh) La dumengia ei la nova senda da viandar dil Cuolm da Vi a Stgeinas a Mustér vegnida inaugurada. La senda nova sesanfla en in bellezia territori da viandar.

Il pli ault Svizzer ei staus il gliendisdis sin viadi. Ensemen cullas ambassaduras ed ils ambassadurs dallas tiaras dil Rein en Svizra ei Martin Candinas serendius silla tgina dil Rein al Lai Tuma. In ulteriur Martin – il president communal da Tujetsch Martin Cavegn – ha giu la funcziun da guid ed organisatur d’enqual surpresa. Oz cheu – damaun leu. E tuttina ha il president dil Cussegl naziunal Martin Candinas peda per eveniments specials duront siu onn presidial. «Il schaner 2022 hai jeu contactau l’ambassadura dalla Hollanda Hedda Samson. Jeu hai dumandau ella, schebein ella fussi promta per in viadi alla tgina dil Rein duront miu onn presidial», di Martin Candinas. L’ambassadura hollandesa hagi buca targlinau: «Sch’ella sco representanta dalla tiara nua ch’il Rein flessegia ella mar di gie ed ei fascinada, lu eis ei gartegiau.» Enzatgei special Detg e fatg: Martin Candinas ha envidau tuttas ambassaduras e tuts ambassadurs da tiaras dil Rein en Svizra all’excursiun. Leutier seigi el sedecidius d’envidar era ils representants politics da Luxemburg, Belgia ed Italia a quei di. «Aschia in viadi ei buc el program dil president dil Cussegl naziunal. Jeu sun denton sedecidius da far enzatgei special en connex cul Rein. Ella regiun nua ch’jeu sun carschius si nescha quel e quei ei bein motiv avunda per in’excursiun. Aschia saiel jeu era dar anavos enzatgei a mia regiun cun presentar ella ad ambassaduras ed ambassadurs.» La delegaziun cun ina grondezia d’in tozzel persunas ei vegnida accumpignada d’in trup dall’armada da specialists da muntogna d’Andermatt cun in ulteriur Romontsch alla testa: Peider Ratti, oriunds da Malögia. Da cumpignia «Jeu selegrel da quell’excursiun», ha Martin Candinas detg il gliendisdis avon miezdi alla FMR avon che far la partenza en mondura da viandar e cun saccados. Allas participontas ed ils participonts ei vegniu surdau ina carta geografica 1:25 000 sco mied d’orientaziun e regurdientscha da quell’excursiun. Il president communal da Tujetsch Martin Cavegn ha menau la gruppa sil trutg dall’Alpsu al Lai Tuma. Denteren ha ei dau informaziuns dil Rein e dil territori al cunfin dils cantuns Grischun ed Uri. Sil Lai Tuma han las participontas ed ils participonts dalla tura saviu guder in bien gentar, star da cumpignia e selegrar dil liug dalla tgina d’in dils pli impurtonts flums dall’Europa. Suenter miezdi ei il retuorn sil Pass Alpsu, in ulteriur refrestg e la fin finala a casa allura staus sil program. La gruppa cun Martin Canindas avon la partenza dall'excursiun. Il president communal Martin Cavegn (sen.) ha accumpignau la gruppa. Martin Candinas da buna luna sil Pass Alpsu. Il president dil Cussegl naziunal Martin Candinas (quart da seniester) cun ambassaduras ed ambassadurs sil Pass Alpsu avon la partenza dall’excursiun alla tgina dil Rein. Alla tgina dil Rein culs ambassadurs Il president dil Cussegl naziunal e pli ault Svizzer, Martin Candinas da Rabius, ha purschiu il gliendisdis in eveniment tut special. El ha envidau las ambassaduras ed ils ambassadurs dallas tiaras dil Rein en Svizra ad in’excursiun sil Lai Tuma alla tgina dil Rein. Sco quei ch’el ha detg alla FMR, ei quell’idea naschida il schaner 2022: «Jeu hai dumandau l’ambassadura dalla Hollanda Hedda Samson schebein ella fussi promta per in viadi alla tgina dil Rein duront miu onn presidial. Ella ei stada fascinada da quell’idea.» Cun quell’excursiun ha Martin Candinas vuliu presentar ina part da sia patria, mo era menar las ambassaduras ed ils ambassadurs alla tgina dil flum che colligia pliras tiaras europèas. Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ei sepurschius sco guid da quella viandada dil Pass Alpsu sil Lai Tuma. Dalla partida ei in tierz Romontsch staus: Igl Engiadines Peider Ratti cun in trup dall’armada dils specialists da muntogna d’Andermatt. (fmr/hh)

«Bien di, biala Surselva» – cun quei verset salida il camiun dalla fatschenta da victualias ils automobilists ch’ein da viadi sillas vias grischunas. Alfred Derungs che lavura ella partiziun logistica dil Spar a s.Gagl ha declarau alla FMR, ch’il camiun culla numra 25 ei quel che va di per di cun rauba el territori romontsch. Schebein la Surselva ei propi aschi biala sco il verset intuna, sur da quei selai forsa discutar (ni forsa era buc!) – en mintga cass ei la damonda suenter products che dostan seit e fom era cheu gronda. (fmr/sb)

Ina gruppa da purs romontschs ha da cuminonza cun la Lia Rumantscha iniziau el «Pur grischun» il «Pur rumantsch». Regularmein vulan ils promoturs dall’agricultura romontscha presentar alternativas als tierms tecnics tudestgs per lavur e maschinas agricolas. L’ediziun dil «Pur rumantsch» dil zecladur sefatschenta cun fenar. «Jeu hai proponiu ‹la raupa› e la Lia Rumantscha ha schau quei tierm silla gliesta.» Benedetg Candinas, pur da Sumvitg, ha proponiu «la raupa» per il «Bandheuer» la maschina da far panuglias che l’agricultura romontscha enconuscha per regla sco «Bandheuer.» Benedetg Candinas fa part ad ina gruppa da purs e da derivonza purila che han scaffiu enteifer igl organ ufficial dalla Uniun purila grischuna – il Pur grischun – la rubrica il Pur rumantsch. Secunda ediziun El Pur grischun dils 30 da zercladur ha la gruppa presentau sia secunda ediziun dil Pur rumantsch. Ina gliesta d’enconuschents tierms tudetgs per raccoltar fein. E las propostas romontschas per ils nums tudestgs cumpeglian tut ils idioms. Aschia exista sper «la raupa» sursilvana, il «fanader da tschenta/tschinta» sutsilvan/surmiran, il «raspun» puter/vallader. Benedetg Candinas puntuescha da buc esser linguist. «Nus fagein propostas co las maschinas e la lavur vegnan numnai per romontsch.» La Lia Rumantscha zeivra las propostas e publichescha las variantas linguisticas el Pur grischun. L’idea da presentar expressiuns romontschas per la lavur agrara vegn dall’Engiadina Bassa, da Domenic Riatsch da Vnà. «Jeu e Jon Roner da Scuol essan vegni sill’idea da rimnar las soluziuns romontschas per las lavurs e las maschinas agricolas.» E da presentar quellas regularmein el Pur grischun. «Atgnamein havein nus vuliu presentar nossas soluziuns ina ga per meins.» La redacziun dil Pur grischun sa denton buca porscher regularmein il plaz ed ils purs ein aunc fatschentai autruisa. Introducir il num romontsch Domenic Riatsch vul impedir che la Romontschia fetschi diever da tierms tudestgs per maschinas e lavur. La mecanisaziun agricola ei semidada da rudien e regularmein vegnan novas tecnologias sin fiera e prau. Quei ha era Daniel Telli, linguist dalla Lia Rumantscha fatg stem. Il fegl da pur coordinescha las propostas ch’ils purs fan per ils urdeins agricols. «Igl aschinumnau ‹twister› vai jeu buc enconuschiu.» La maschina che revolva il fein dalla spunda giu ei ualti nova che ha spert anflau la via sils menaschis agricols muntagnards. E secapescha che puras e purs tschontschan dil «twister». Ina expressiun englesa che stat en quei cass per rular ni zugliar. Ils protagonists dall’agricultura romontscha ein sedecidi per «stauschafein» sursilvan, per pli u meins semegliontas soluziuns idiomaticas entochen il «stumplafain» vallader. Daniel Telli tschontscha dad ina fritgeivla collaboraziun cun ils purs e la soluziun dil «twister» en RG vegn el cun temps e peda ad integrar el Pledari grond. La vart dall’agricultura surmirana e sutsilvana presenta Flavio Guetg ella gruppa dils purs romontschs. Far propostas Domenic Riatsch ei interessaus da plazzar novs tierms idiomatics semeglionts per l’entira agricultura romontscha. «Quei fuss segiramein d’avantatg per ch’ils nums vegnien la finala acceptai.» Il pur da Vnà che ha surdau siu menaschi alla proxima generaziun menziuna ch’ins sesprova da tematisar mintgamai el Pur grischun ils urdeins e la lavur che seigi neu dil temps actuala. E Domenic Riatsch vul porscher en proximas ediziuns dil Pur rumantsch la pusseivladad a puras e purs da far propostas romontschas per tierms agricols tudestgs. «Quei augmentass l’acceptanza.» Il «Bläser» ei medemamein ina tecnica ualti nova per suflar il fein dalla spunda giu. Demai ch’il «suflader» sursilvan ed il «zufleder» puter semeglian, ei la solziun surmirana cun il «boffet» empau autra. «Nus vegnin a veser, sche nossas propostas anflan la via el lungatg da mintgagi», gi Daniel Telli. Ei dat locuziuns romon­tschas ch’ein setablidas ell’agricultura. Oz strusch enzatgi che tschontscha dil «Ladewagen.» En Surselva cargan ins fein cul «cargafein» en Sutselva cul «tgargiafagn», en Surmir cun il «cargiafagn» e puter e vallader cargan fein cun il «chargiafain».

Egl entir Grischun dil nord ein las cultiras schetgas sco la crestga. Il prighel d’incendis crescha. El Grischun dil nord e cunquei era en Surselva ei il prighel d’incendis d’uaul relevonts. Quei munta ch’ins po aunc far fiugs ordaviert. Il pass al livel dil prighel grond d’incendis d’uaul ei denton pigns. Quei pass muntass che era fiugs per grillar en fueinas fussan scumandai. Andrea Kaltenbrunner, il responsabel per incendis d’uaul tier igl Uffeci cantunal d’uaul e da prighels da la natira (UGP) avertescha che las cultiras d’uaul, pastiras e praus seigien fetg schetgas el Grischun dil nord. «Gia in stumbel d’ina cigaretta che vegn buca stizzaus endretg, sa caschunar in incendi d’uaul.» Ella medema crenna dat Conradin Caduff, igl inspectur cantunal da pumpiers. «In cuort urezi dalla sera leventa spert l’impressiun che las cultiras hagien ussa puspei avunda aua. Per mitigar la schetgadad ei in singul urezi denton in fav en in lag.» Laschar anavos burnida en ina fueina publica seigi quels dis gia fetg prigulus, di igl inspectur da pumpiers cantunal. Tenor Andrea Kaltenbrunner digl Uffeci cantunal d’uaul e da prighels dalla natira eisi pusseivel ch’il prighel d’incendis s’augmenti aunc inagada ils proxims dis e gliez muntass ch’il Grischun dil nord fuss sil level «prighel grond d’incendis d’uaul». Meteo Svizra metta bi e cauld «Il models dallas prognosas dall’aura dallas proximas jamnas muossan ch’ei resta grosso modo bi e cauld», di Andrea Kaltenbrunner, il responsabel per incendis d’uaul tier igl uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira. «Vitier vegn secapescha che nus havein giu in unviern fetg schetg, che nus havein neginas reservas d’aua e che mo il meins da matg 2023 ha purtau empau plievgia.» Il scalem «prighel d’incendis relevont» munti, ch’ei drovi fetg pauc, magari mo ina sbrenzla da fiug, per dar fiug agl uaul ni ad ina cultira, di Andrea Kaltenbrunner. La decisiun davart il scalem da prighel d’incendis d’uaul vegn dada dil Cantun e dalla Confederaziun a basa d’observaziuns el liug ed a basa dils rapports da Meteo Svizra. Fueinas da grillar ein incalculablas Ton pigl uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun sco era pigl inspectorat cantunal da pumpiers ein las fueinas da grillar sper ils stumbels da cigarettas la pli prigulusa activitad per incendis publics da cultiras ed uauls. Conradin Caduff, digl inspectorat cantunal da pumpiers, accentuescha che gia tier il scalem «prighel relevont» seigi ei fetg impurtont da stizzar endretg il fiug suenter las grilladas. Ed endretg vegli dir cun avunda aua. Era il responsabel per incendis d’uaul dil Grischun, Andrea Kaltenbrunner, di che burnida stoppi vegnir observada aunc in mument suenter ch’ins hagi stizzau il fiug. «En cass da vents ferms eisi da desister diltut da far fiugs ordaviert. Impurtont ei era da stizzar ils zulprins e tut quei che brischa entuorn las fueinas da grillar.» Part giudem dalla Surselva Il Grischun ei repartius en duas parts pertuccont il prighel da fiug. Tenor Andrea Kaltenbrunner ha il Grischun dil sid survegniu empau dapli plievgia il matg 2023. «Fetg schetg eisi ella part giudem dalla Surselva, atgnamein naven da Sumvitg entochen Laax ed era en las valladas Lumnezia e Stussavgia. Egl entir Grischun dil nord havein nus gia giu l’jamna vargada duront dus dis il scalem ‹grond prighel da fiug› e sin quei scalem vegnin nus ils proxims dis puspei a stuer turnar, sch’ei dat buca plievgia», aschia igl incumbensau per incendis d’uaul digl Uffeci cantunal d’uaul e da privels dalla natira, Andrea Kaltenbrunner. Emprem d’uost ei aunc negin tema Il schef digl inspectorat cantunal da pumpiers, Conradin Caduff di ch’ei seigi aunc empau baul da giudicar co ei stetti uonn cun far fiugs d’emprem d’uost. «Priu il cass ch’ei plovi duront in’jamna entira naven dils 20 da fenadur, vesa la situaziun pigl emprem d’uost ora meglier. Sch’ei dat buc avunda plievgia quest meins, lu sun jeu dall’idea ch’ei vegni ad esser scumandau da far fiugs e fiugs artificials igl emprem d’uost 2023.» Tenor Meteo Svizra sa ei dar enqual urezi ils proxims dis. Naven da venderdis entochen dumengia fa ei bial’aura da stad cun tempraturas entochen 30 grads. Schitgira promova prighel d’incendis El Grischun dil nord eis ei memia schetg. El mument eisi indicau da desister da far fiugs ordaviert pervia dil prighel d’incendis digl uaul e dallas cultiras. Gia l’jamna vargada ei il Grischun dil nord vegnius classificaus sin il scalem «prighel grond». Suenter la plievgia da gievgia e venderdis ei il scalem da prighel ve­gnius sbassaus sin «prighel relevont.» Sch’ei mondi vinavon ussa cun bial’aura, schetg e cauld, lu seigi ei ina damonda dil temps entochen ch’igl entir Grischun dil nord seigi puspei sil scalem «prighel grond». Specialmein periclitada d’incendis d’uaul ei la part giudem dalla Surselva. (fmr/mg) Cunzun la part giudem dalla Surselva sco part dil Grischun dil nord ei periclitada dil prighel d’incendis. Las tablas d’informaziun ein ina part dalla communicaziun digl Uffezi d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun.

Questa stad presenta la fotografa Sara Testoni d’Acquarossa in’interessanta exposiziun da fotografias el restaurant sil hospezi dil Lucmagn. Igl ei ina lavur realisada duront treis unviarns. Ella muossa il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn naven dallas preparativas igl atun entochen ils sgols cun helicopter per sittar lavinas. Dapi 23 onns ei il Pass Lucmagn aviarts era igl unviern. Ei ha duvrau bia ambiziun e contractivas avon che quei seigi reussiu per l’emprema ga igl unviern 2000/01. Il survetsch d’unviern ha funcziunau bein naven dall’entschatta. Suenter tschun onns d’emprova ei vegniu decidiu da cuntinuar cul project ed igl onn 2009 han ils cantuns Grischun e Tessin decidiu da sustener nunlimitadamein l’avertura d’unviern dil pass dil Lucmagn. La Pro Lucmagn, fundada igl uost 2000, ei responsabla per la via dil pass mintgamai digl emprem da november entochen la fin d’avrel. (Mira era box.) Davos las culissas Cull’avertura dil pass era duront igl univern ha la colligiaziun dalla Surselva culla Val Blenio saviu vegnir statuida pigl entir onn. La primavera, la stad ed igl atun ei il pass il pli fetg frquentaus, mo statisticas muossan ch’il traffic digl unviern crescha ad in crescher. Il menaschi, respectivamein il survetsch d’unviern ei suttamess alla cumissiun tecnica cun Nora Züricher da Rabius dalla vart sursilvana e da Fabrizio Conceprio da Dongio dalla vart tessinesa. Collaboraturs dalla Pro Lucmagn ein Otti Flepp da Mustér e Filippo Genucchi da Castro. Sur las schuialas dad els dus ha la fotografa Sara Testoni mirau duront treis unviarns. Ella ha giu la caschun d’assister allas preparativas pigl unviern, las sedutas dils responsabels culs collaboraturs dallas interpresas che rumieschan la via da neiv ni era co la materia explosiva per sittar lavinas vegn magasinada e preparada. Quels pass ha Sara Testoni documentau cun fotografias ch’ein da veser il mument el restaurant dil hospezi dil Lucmagn. Digl october entochen il schaner vegnent sa l’exposiziun vegnir contemplada el Relais Lucomagno ad Olivone ed il fevrer e mars 2024 ella Medelina a Curaglia. Da l’autra vart dalla barriera L’exposiziun da fotografias da Sara Testoni ch’ei engaschada professiunalmein en ina clinica veterinaria porta il tetel «Lucmagn: da l’autra vart dalla barriera». Gia sco giuvna ha ella entschiet a fotografar e culs onns ha ella buca mo profundau sia savida dalla tecnica, mobein ei era ida successivamein alla tscherca da motivs e sujets exatraordinaris: «Jeu laschel inspirar dallas bellezias da nossa cuntrada e natira ed emprovel da perpetnisar surtut quei ch’ei nunusitau.» Sin via cun bike ni a pei scuviera ella muments particulars. «Jeu less buca mo tener en regurdientscha muments e detagls dalla veta e dalla natira. Era el mintgadi emprovel jeu da s’avischinar al ver senn da nies contuorn e da nossa veta», di Sara Testoni ch’ei carschida si a Ligiaun, mo che viva dapi plirs onns ella Val Blenio. Cun sia retscha da fotografias davart il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn muossa ella la realitad dalla professiun: «Ils pli biars che carreschan sul Lucmagn igl unviern ni era las autras stagiuns san buca s’imaginar tgei ch’ei vul dir garantir la segirtad dalla via igl unviern. Cun quell’exposiziun da fotografias less jeu documentar e mussar quei alla glieud.» Ils «aunghels» dil Lucmagn Aschi sensibilisada pil detagl da sias fotografias eis ella era stada ella formaziun da siu text accumpignont all’exposiziun. Aschia scriva ella: «La harmonia dil traffic e la veta locala san buca spitgar entochen che las empremas scrottas neiv crodan giuda tschiel. Ei sto vegnir planisau. Nuot astga vegnir surschau alla casualitad. Perspectivs e la carezia per l’atgna tiara san spindrar la veta a biars carstgauns. Pertscharts da quell’obligaziun dedicheschan ils «aunghels» da nossa val ina part da lur veta agl engaschament en favur dalla «siarp da catram» che colligia ils cantuns Tessin e Grischun.» Ils «aunghels» ein ils collaboraturs dalla Pro Lucmagn Filippo Genucchi ed Otti Flepp che stattan el center dall’exposiziun, mo lu era ils collaboraturs dallas interpresas incumbensadas cul survetsch d’unviern. Las fotografias accumpignadas da texts romontschs, talians e tudestgs ein era d’anflar silla homepage dalla Pro Lucmagn (lucomagno.ch). Giubileum 20 + 3 dalla Pro Lucmagn Igl onn 2000 ei la Pro Lucmagn vegnida fundada ed igl unviern 2000/01 ei il pass staus aviarts l’emprema ga permanentamein duront igl unviern. Quei tierm leva la Pro Lucmagn festivar igl onn 2020 cul giubileum da 20 onns. Pervia dalla pandemia da corona ha la festivitad stuiu vegnir spustada. Cun treis onns retard vegn quella arranschada uonn. Sonda, ils 5 d’uost 2023 vegn organisau in act festiv cun ina purschida multifara a Pian Segno. Pian Segno sesanfla dalla vart tessinesa el plaun dall’alp denter Acquacalda e Campra. Leu ha liug allas 11.30 ina part ufficiala culla cussegliera guvernativa grischuna Carmelia Maissen ed il cusseglier guvernativ tessines Claudio Zali. Sper in gentar cun musica vegn era purschiu in program da rama per affons e la vendita da products regiunals. L’organisaziun da quei arranschament vegn sustenida dalla «Giuventü rurale Valle di Blenio». (fmr/hh) Il pass sto vegnir serraus – la tabla cul scamond da carrar vegn montada. Sara Testoni el restaurant sil hospezi dil Lucmagn. Leu ei l’emprema staziun da si’exposiziun da fotografias. La materia explosiva per sittar ina lavina ei semtgada e vegn prest fiersa ord il helicopter. Ina lavina ha cuvretg la via. Suenter che la segirtad ei garantida vegn la via rumida dalla neiv. Igl engaschament dil helicopter ei praticamein indispensabels igl unviern. Campra TI: cambiamento manuale della segnaletica da parte di Filippo Genucchi Da l’autra vart dalla barriera Duront treis unviarns ha la fotografa Sara Testoni d’Acquarossa fotografau il survetsch d’unviern al Pass Lucmagn. Ella ha giu la caschun da mirar davos las culissas, respectivamein da l’autra vart dalla barriera. L’exposiziun da fotografias ch’ella ha realisau en quei connex ei da veser il mument el restaurant dil hospezi sil Lucmagn. Las fotos accumpignadas da texts en romontsch, talian e tudestg dattan in’egliada singulara sin ina lavur cun bia senn da responsabladad. (fmr/hh)

A partir dils 11 entochen ils 16 da fenadur 2023 semesiran 300 atletas ed atlets da 44 naziuns el contuorn da Flem e Laax a caschun dils campiunadis mundials dalla cuorsa d’orientaziun. Suenter la jamna decicada allas atletas ed als atlets da prestaziun suondan igl event popular drizzaus als hosps attaschai al sport da cuorer cun la carta enta maun. Il directur turistic da Flem/Laax/Falera André Gisler ha in liung flad, quei che pertucca ils campiunadis mundials da cuorsa d’orientaziun. Sco quei ch’el ha tradiu il margis vargau a caschun dalla informaziun da medias a Laax ei la destinaziun s’engaschada l’emprema ga per quels campiunadis igl onn 2008. Buca da far curvien che André Gisler ha tschintschau ils margis vargau dad in gi da plascher. Manegiau ha el ils 11 da fenadur 2023 enaquella che l’avertura dils campiunadis mundials dalla cuorsa d’orientaziun succeda a Flem/Prau la Selva. «Nus vulein porscher nies filet al sport da cuorsa d’orientaziun.» Ed ina part da quei filet sesanfla egl Uaul grond. Arrivada el Center Prau la Selva Prau la Selva fuorma il center dils campiunadis nua che las futuras campiunessas ed ils futurs campiuns mundials dil sport da cuorsa d’orientaziun vegnan a contonscher l’arrivada. E nua che curridras e curriders vegnan beneventai dad in numerus publicum. Quei spera silmeins la scheffa dil comité d’organisaziun, Brigitte Grüniger Huber ch’ei s’exprimida cun dabia beinvuglientscha viers il liug dils campiunadis mundials. «El contuorn da Flem savein nus porscher in intschess da siemi per il sport da cuorsa d’orientaziun.» Nua che la partenza ed igl intschess da cuorsa sesanfla en detagl vegn communicau pér il davos mument. «Quei resta secret per buca porscher avantatgs a singulas curridras e curriders.» Sper il center da sport Prau la Selva sco liug d’arrivada e d’events porscha il rock ressort a Laax in vitg da habitar ad atletas ed atlets duront la jamna da campiunadi. «In novum ella purschida dils campiunadis mundials en Svizra», ha Brigitte Grüniger Huber tradiu. L’equipa svizra parta cun plascher e cun ambiziuns sportivas els campiunadis mundials sco quei ch’il trenader naziunal, Killian Imhof ha explicau a Laax. «Nus quinten cun quater medaglias.» Event popular carmala Aunc pli grond plascher ha il directur turistic André Gisler digl event che suonda sils calgogns dil campiunadi mundial. La jamna svizra dil sport d’orientaziun ei in event dil sport popular che sedrezza allas amaturas ed ils amaturs dalla cuorsa d’orientaziun. «Nus spitgein 4500 persunas che vegnan digl entir mund a Flem/Laax/Falera duront ina jamna.» Sper las pernottaziuns che quels novs hosps genereschan ei André Gisler satisfatgs dalla reclama principalmein per il turissem da stad. La fin dils campiunadis mundials dils 16 da fenadur ei gest l’entschatta dalla jamna dedicada al sport popular. «Quei ei secapescha giavischau – ils hosps ein envidai d’assister alla finiziun dils campiunadis.»

La regla da tempo 30 el marcau da Glion ha in grev stan. Dapi l’entschatta matg 2023 ei il marcau da Glion ina zona da tempo 30. Quei han biaras autras vischnauncas era gia fatg cun success. A Glion perencunter datti discussiuns pervia dalla nova zona, nua ch’ins astga carrar mo cun ina spertadad da 30 kilometers l’ura. La FMR ei stada sin via ed ha dumandau tschun persunas lur meini davart il niev reschim da traffic. Propi fiug e flomma ei negin per la nova regla da tempo 30 el marcau da Glion. Abstrahau dil fatg ch’ei seigi vegniu pli ruasseivel, detti ei mo problems cun traversar las vias senza sdremas da pedunzs. Plinavon hagi la via dil Glogn, sco via cantunala, manteniu sias sdremas melnas – e la vischnaunca hagi dismess ellas. In autra critica: La zona da tempo 30 entscheivi memia baul agl ur dil marcau. Ursin Derungs, Vella Quei ch’ei da dir: Igl ei vegniu pli ruasseivel. Il traffic fa per dabia buca tonta canera pli. Quei plai a mi. Da l’autra vart ei la signalisaziun buca buna. Cheu fetschel jeu schon entginas enzennas da damonda. La glieud sa buca co ella ha da secuntener pli e nua. Jeu havess giavischau ch’ins havess fatg a Glion ina zona da tempo 40 e schau la signalisaziun sco quei ch’ella era avon. Alain Maissen, Cuera Jeu quetel che quei seigi surfatg d’introducir a Glion la spertadad 30. Tgi profitescha da quei? Quei fuss buca stau neccessari d’introducir egl entir marcau ina zona da tempo 30. Jeu sun perschuadius che quei munta era dapli traffic per las vias da quartier, perquei che biars untgeschan al traffic el center. Ins havess saviu definir sco zona da 30 quellas vias cun bia traffic da persunas e tut tschellas havess ins saviu schar tempo 50. Leonhard Caduff, Ruschein Quei ei ina pulita salata cun quei tempo 30. Jeu stun mal da gir ei, aber quei ei ina pulenta. Certas vias da quartier havess ins saviu midar sin tempo 30. Denton buc il center da Glion e la via enviers Val Sogn Pieder. A mi ei buca clar daco ch’ins ha stuiu far quei. Quei porta nuot pigl ambient e buca per la canera. Jeu sun dall’idea ch’ins havess saviu reducir il tempo per liung dalla via dalla staziun ed il quartier da Sontga Clau ed igl ulteriur center schar il tempo 50. Carmen Duque, Glion Jeu sun fetg per tempo 30 el marcau vegl. En nies Städtli vegn quei beneventau fetg. En igl ulteriur marcau haiel jeu empau misergias da suandar allas novaziuns cun la nova zona. Nus havein mussau a nos affons ch’els ston ir sur la sdrema da pedunzas e pedunz vi. Ed ussa ein las sdremas tuttenina naven, quei vul dir en certs lo­ghens ein ellas tuttina aunc cheu. Vitier vegn che biaras automobilistas ed automobilists eviteschan il center nua che tuts van cun 30 e drovan las vias els quartiers per vegnir pli spert vinavon. Na, jeu sun buca propi incantada da quella novaziun. Claudia Camenisch, Castrisch Quei ei buca bien. Enzatgei mender havess nossa vischnaunca buca saviu far. Igl ei ussa bia pli malsegir d’ir sur via vi senza sdremas da pedunzas e pedunzs. Tempo 30 ei en quei senn era in disavantatg per nossa glieud pli passada che ha sterment da traversar las ­vias. Ei dat loghens nua ch’ins havess stuiu mantener las sdremas, per exempel silla via sut il spital da Glion. Jeu sun dall’idea ch’ei fuss stau da schar sco quei ch’igl era pli baul. «Il traffic funcziunescha e la canera ei sereducida» Il november 2022 ha la Regenza approbau la zona davart la spertadad da carrar cun 30 km/h el marcau da Glion. Igl avrel 2023 han ins en­tschiet cun la signalisaziun. Mo gia ils emprems dis suenter l’introducziun hai dau critica pervia dallas novas reglas. La FMR ha confruntau, Andreas Pfister, il menader da construcziun e responsabel per las signalisaziuns da traffic tier la vischnaunca cun entgins puncts dalla critica publica. Andreas Pfister di, che la zona da tempo 30 hagi dapertut las medemas reglas. Ei detti duas disposi­ziuns principalas. «Ina mesira ei ch’ei dat neginas sdremas da pedunzas e pendunzs pli e la secunda regla ei quella dalla precendenza da dretg. Ed in tierz punct ei naturalmein ch’ins tegn quen dalla spertadad da maximum 30 km/h.» La vischnaunca Ilanz/Glion traigi en general ina buna bilanza dall’introducziun dalla zona da spertadad 30, di Andreas Pfister. «Il traffic funcziunescha e la canera ei sereducida. Quei ein duas caussas che nus havein vuliu contonscher.» FMR: Ina critica che vegn fatga ei che la vischnaunca ha strihau las sdremas da ­pedunzas e pedunzs. Daco haveis Vus fatg quei? Il cantun ha gie era manteniu sias sdremas da pedunzs? Andreas Pfister: Gie,quei ei buca sempel da capir. Il Cantun ha fatg in’autra regla che nus dalla vischnaunca, numnadamein da schar star las sdremas da pedunzs sin lur via cantunala. Quei ha per consequenza che nus havein ussa dus differents sistems da traversar las vias eifer la zona 30. Quei fa vegnir malsegira la populaziun. Per quella malsegirtad hai jeu tutta capientscha. Quels dus sistems ein in schischuri ed igl ei clar che la glieud sevila. Che Vus haveis per exempel strihau la sdrema da pedunzs alla Via S. Clau sut che meina si viers la nova residenza Sogn Giusep dat gronda critica. Havess ins buca ­saviu schar star silmeins quella sdrema da pedunzs per garantir la segirtad da tut ils participonts da traffic leu en quei liug? Na. Aunc inagada: L’ordinaziun federala scamonda schizun sdremas da pedunzas e pedunzs ellas zonas da traffic 30. Ei dat bein excepziuns, numnadamein leu nua che la segirtad pretenda quei. Per exempel per liung d’ina via da scola nua che scolarets passan mintga di. Ni era agl ur da casas d’attempai ni da persunas cun impediments. Sillas vias communalas lubescha la zona da 30 maximalmein quater sdremas da pedunzs. La streglia che Vus menziuneis che vegn giu dalla residenza Sogn Giusep a Sontga Clau Sut ei buc ina via cun regla da precendenza da dretg. Quella ni quel che vegn da quella stre­glia giu sto en mintga cass star eri e mirar avon ch’ir sin via. Ils automobilists recloman che las cruschadas seigien buca signalisadas bein avunda? Tuttas cruschadas a Glion ein signalisadas sufficientamein. Mo ch’igl ei secapescha grev da capir ch’ins sa – sin la via cantunala tras il marcau – carrar sur l’entira via cun precedenza tochen tier la cruschada da Porclas. E leu vala tuttenina la precedenza da dretg. Nus havein duas differentas reglas che secruschan perquei che las vias da vischnaunca stattan en connex direct cun ina via cantunala. Plinavon havein nus cruschadas empau difficilas. Midadas dattan denton adina discussiuns. Nus dalla vischnaunca Ilanz Glion essan cunscients ch’igl ei buca bien che nus havein ussa dus sistems da traffic en ina zona communala. Cheu stuess ei zacu aunc dar ina migliur. Cu vegn quei a midar e tgei duei midar? Las midadas ston tenor miu manegiar succeder per liung dalla via cantunala (Fin via da Castrisch entochen Porclas). Quella via ei construida per ina spertadad da 50 km/h. Igl ei buc evident per in automobilist ch’el ­stuess reducir la spertadad. Tenor mei sto ei dar ina solia regla per las vias da vischnaunca e per la via cantunala. E tenor mei sto la spertadad per liung dalla via cantunala ve­gnir sbassada cun mesiras da construcziun che fan ch’il traffic vegn pli plauns. Il cantun stuess porscher maun per realisar ina zona da tempo 30 consequenta e surveseivla a Glion. Il cantun ha bein realisau la mesira dalla spertadad 30. Quei denton pervia dalla canera e buca pervia dalla nova zona dalla vischnaunca. Survegnis Vus era resuns positivs sin ­l’introducziun dalla zona 30 el marcau? Gie, ei ha schizun dau numerus resuns positivs. Quei che vegn appreziau fetg ei che la canera dil traffic ei tschessada. E quei che vegn era remarcau sco positiv ei ch’il traffic sillas cruschadas ei vegnius pli segirs entras la reducziun dalla spertadad da 50 sin 30 km/h (fmr/mg) Critica pervia da tempo 30 Dapi dus meins ha il marcau da Glion sia zona da tempo 30. Per las automobilistas ed ils automobilists ch’eran disai da carrar cun 50 atras Glion hai giu num da s’endisar. S’endisar da traversar las vias senza sdremas han era las pedunzas ed ils pedunzs. Martin Gabriel/FMR Midadas da sistem procuran savens per critica. Discussiuns animadas dat era l’introducziun dalla zona 30 en il marcau da Glion. Malgrad che biars ein satisfatgs che la canera da traffic ei tschessada fermamein, ei la critica enviers la reducziun dil tempo atras il marcau gronda. Ei vegn era criticau ch’ei detti neginas sdremas da pedunzas e pedunzs pli. Via cantunala funcziunescha auter Il menader da construcziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion, Andreas Pfister di ch’ei detti cunzun duas disposiziuns principalas per las zonas da 30. «Ina mesira ei ch’ei dat neginas sdremas da pedunzas e pendunzs pli e la secunda ei la regla dalla precendenza da dretg.» La vischnaunca Ilanz/Glion traigi ina buna bilanza dall’introducziun dalla zona da 30 el marcau, di Andreas Pfister. Quei che cuntenta buc il menader da construcziun communal da Ilanz/Glion ei ch’ei dat dus sistems da precendenza e dus sistems da traversar las vias. Andreas Pfister: «Dus differents sistems fan vegnir malsegira la populaziun. Jeu haiel tutta capientscha che quei dat in schischuri e che la glieud sevila.» Ina via cun dus sistems a Glion. Viers la punt dil Rein la via communala e davon viers la Plazza ­Cumin la via cantunala – cun ni senza sdremas melnas. Ursin Derungs, Vella Leonhard Caduff, Ruschein Claudia Camenisch, Castrisch Carmen Duque a Glion Alain Maissen, Cuira

«… siat minutas retard» – rebatta la vusch dil microfon vid las preits dalla staziun. Viola ei agitada. Oz ha ella in examen e stat sco da star sin spinas. Quei sto gartegiar quella ga, in plan B ha ella buc. Ses siemis dependan dil success da quei test. Vala ei la peina dad aunc ina ga seprofundar per quellas siat minutas ella tematica? Meglier che da mirar en siat vanauns! Il temps cuora ed il tun dallas rodaias annunzia ch’il tren tgietschen arriva. In, dus, treis, quater, tschun, sis, siat. In, dus, treis, quater, tschun, sis, siat. In, dus, … Dumbrar gida da secalmar. La tensiun e l’agitaziun svaneschan pér suenter haver rispundiu las empremas damondas. Ina jamna, tochen ch’ella survegn ils resultats. Cura che Viola vesa la cefra el cantun da siu test, eis ella incantada. Ina excellenta nota scretta gries cun colur verda! Il fundament per realisar ils siemis ei daus. Siat minutas spitgar, dumbrar tochen siat e spitgar siat dis sil resultat, quei sto muntar enzatgei. Il proxim temps fa Viola stem da tut ils da siat che cumparan el mintgadi. Ei va bein cun ella. En scola, a casa, cun ses amitgs. E sche buc, dumbra ella. Ir mintga damaun siat minutas avon silla staziun – igl emprem mo avon in test, pli tard lu mintga damaun – quei secapescha ussa da sesez. In di percorscha Viola l’egliada marvigliusa d’ina conscolara. «Tgei eis ei? Hai jeu enzatgei en fatscha?» La conscolara rispunda riend: «Na, na, a mi eis ei mo dau en egl che ti fas mintga ga siat gadas il punct sigl ‹i›.» Tut surstada mira Viola sin siu maun che tegn fermamein in rispli. «E sas, quei fas ti lu aunc tier bia caussas. Per exempel cu ti tilas en tia giacca, fas ti ir siat gadas la siaranetga ensi ed engiu.» Per l’emprema ga ei Viola pertscharta, con presenta che la cefra siat era daventada. Serrar siat gadas igl esch, beiber siat schlucs aua alla ga, lavar ils dents siat minutas. Ord siat minutas ei ina veta drizzada entuorn il diember siat sesviluppada. Ch’enzatgi fa attenta Viola sin quella permanenta obsessiun, gida buca da reducir la pressiun ed il stress ch’il da siat procura. Las persunas entuorn Viola entscheivan a far quitaus. In tic ha gie mintgin, quei va denton memia lunsch ed influenzescha a moda negativa la veta da Viola. Tgi ha schon la pazienzia da dar il maun siat gadas, nundir da mirar tier tut las proceduras da siat che Viola ha integrau en siu mintgadi. Quella narradad isolescha la buoba e rinforza la pussonza dil da siat. Viola sto realisar ch’ella drova agid professiunal. Ei ha denton cuzzau pli che siat minutas ni siat dis ni siat gadas spluntar vid siu esch-combra. Pass per pass sto ella puspei emprender ch’il mund sezuola buca mo entuorn il diember siat. Ei dat numnadamein in diember da cefras indefinit. Igl ei buca pusseivel da definir mintga singul mument cun cefras specialas. Mintga trumpada, mintga naufragi sco era mintga prestaziun ni mument ordinari ein unics. E la finala dess ei era aunc colurs e fuormas en da tuttas nianzas. Felissia Candinas da Surrein ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Surselva» da la 7-9avla classa. Quella categoria aveva sco tema «7 minutas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Felissia Candinas plima d'aur 2023

Il mardis sera ei la vischnaunca da Trun stada pertuccada d’ina interrupziun dil current electric. Dallas 22.16 naven han rodund 400 clientas e clients giu negin’electricitad per 55 minutas. Il motiv per l’interrupziun ei in cametg staus. Repower deplorescha sch’igl incaps ha menau a malemperneivladads ed engrazia alla clientella per la capientscha. (cdm/fmr)

Igl onn vargau han las lavurs da sanaziun externas dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Trun entschiet. Ellas ein s’avanzadas bein ed ussa suonda lu prest la renovaziun dil tetg. Avon che quellas lavurs sappien entscheiver eis ei da spitgar entochen ch’ils miezmiur e miezutschi ein sgulai ora. «Nus essan cuntents cul decuors dallas lavurs d’entochen ussa», di il president dalla Pleiv catolica romana s. Martin da Trun, Pieder Decurtins. Medemamein ein ils cuosts per las lavurs fatgas entochen ussa, sco era las offertas per las proximas, en rama dil preventiv ed era cul sustegn finanzial ei Pieder Decurtins cuntents: «Dalla summa d’investiziun da rodund 750 000 francs maunca a nus ussa aunc rodund 35 000 francs. Sch’ei reussescha aunc da recatgar quella summa essan nus fetg cuntents.» In part separada dil project dalla sanaziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch ei il plaz avon quella. «Lezza sanaziun vegn exequida dalla vischnaunca», di Pieder Decurtins. Quella sanaziun che succeda buc uonn ei calculada cun cuosts da rodund 300 000 francs. Ils miezmiur e miezutschi Suenter che la baselgia ei stada enzugliada uonn ditg cun palancau e tenda, ein ils emprems detagls dalla lavur gia fatga vegni alla glisch quels dis. Igl ei ils tetgs dils dus clutgers che sepresentan ussa en nova tarlischur, vul dir en ina colur cotschna. «Els ein vegni colurai da niev. Pigl auter eran quels tetgs da stuors en in bien stan. Sil clutger pign montein nus lu aunc la crusch. Vid lez havein nus era renovau il fittem», di igl architect incumbensau cul project, Patric Rothmund da Trun. Il clutger grond ei sanaus cumpleinamein. Ina dallas grondas lavurs vid la baselgia suonda las proximas jamnas. «Culla sanaziun dil tetg dalla caplutta entschevin nus l’autra jamna. Quei tetg ei spartius da quel dalla baselgia. Culla sanaziun da lez stuein nus spitgar entochen l’entschatta uost, vul dir entochen ch’ils miezmiur e miezutschi giuvens ein sgulai ora. El trertetg viva numnadamein ina colonia da rinolofs, ina specia da miezmiur e miezutschi. Quei era previu aschia e l program, damai che quei ei stau ina pretensiun dil cantun», declara Patrick Rothmund. El program da lavur La cuvrida dil tetg principal dalla baselgia che consista d’eternit vegn allontanada cumpleinamein. Tenor Patrick Rothmund sesanfla sut quella cuvrida in tetg da slondas, lez vegn mantenius: «Remarcablamein ei quei in tetg staus exponius mo cuort all’aura. Sto esser che la cuvrida suravi ei vegnida fatga pauc suenter che quei tetg da slondas ei vegnius construius.» Il tetg niev dalla baselgia duei lu esser ord la materia d’uginox cun ina colur grischa: «La construcziun vegn fatga cun ina fuorma da tievlas semegliontamein als tetgs dallas baselgias a Trun, Sedrun e Schlans.» Suenter che las lavurs da sanaziun principalas han stuiu vegnir refretgas avon in onn pervia dalla suroccupaziun da biaras fatschentas, ein ins ussa el program. «Las lavurs vid ils clutgers han cuzzau empau pli ditg, mo sur tut ora essan nus el plan. Nus essan cuntents cul decuors», di Patrick Rothmund. Mischeida speciala Las fatschadas dalla baselgia ein gia cuvretgas duas ga cun caltschina – ina, eventualmein duas cuvridas, suondan aunc. La mischeida dil material per la cuvrida ei succedida tenor in recept special coordinaus culla Tgira da monuments ed il restauratur Ivano Rampa d’Almens en Tumliasca. Dalla restauraziun dils onns 90 havevien ins bunas indicaziuns dalla mischeida dil material per la ligiadira: «Quella ga havein nus aunc mischedau ella cun glera, per aschia mantener la consistenza empau pli groppa dalla fatschada.» Surpresas ha ei dau neginas entochen ussa ed igl architect spera che quei seigi la fin finala era buc il cass tiel tetg. Sche tut va tenor plan duessen las lavurs vegnir terminadas igl atun. Il palancau duei vegnir demontaus la fin d’october, aschia che la baselgia sa sepresentar en niev vestgiu il november. En vesta agl unviern duein lu aunc lavurs dil contuorn vegnir fatgas: «Quellas stattan en rama damai che la vischnaunca preveda da sanar il plaz.» Cun excepziun dalla cuvrida dil tetg han las lavurs saviu vegnir surdadas ad interpresas dalla regiun. La baselgia da Nossadunna dalla Glisch La baselgia da Nossadunna dalla Gisch a Caltgadira sur Trun ei vegnida consecrada 1683. Cun occasiun dalla renovaziun dalla baselgia suenter igl incendi da 1948 ei vegniu construiu ina caplutta dalla vart seniastra dil baghetg. La caplutta dueva survir als survetschs divins dils luverdis. Pli baul era la baselgia da Nossadunna dalla Glisch fetg bein enconuschenta pils pelegrinadis, oz vegn ella visitada dils biars enten far ina spassegiada si Caltgadira. Buca da far curvien ch’ina biala cumparsa dalla baselgia ei d’impurtonza, era per la Pleiv catolica romana s. Martin.La davosa gronda sanaziun e restauraziun dalla baselgia – ton endadens sco ordadora – ei succedida da 1989 entochen 1991. Ella ha custau rodund 1,5 milliuns francs. Ils davos 30 onns han surtut parts externas pitiu. Aschia han ils mirs, mo era parts dil tetg giu da basegns d’ina renovaziun per impedir che quei object sut protecziun cantunala e naziunala piteschi aunc pli fetg. (fmr/hh) Prest en vestgiu niev Las empremas parts dalla sanaziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch sul vitg da Trun ein fatgas. Ils tetgs dils clutgers resplendan gia en nova colur e tarlischur. Naven dall’entschatta uost – cura ch’ils miezmiur e miezutschi ein sgulai ord il trertetg – vegn il tetg principal dalla baselgia sanaus. Las lavurs ein calculadas cun cuosts da rodund 750 000 francs, entochen sin 35 000 francs ein ellas cuvretgas. Il november 2023 vegn la sanaziun terminada. (fmr/hh) La sanaziun externa dalla baselgia da Nossadunna dalla Glisch a Caltgadira ha entschiet la stad 2022 e vegn terminada quest atun. Il clutger grond ed ils tetgs dils clutgers resplendan en nova tarlischur suenter ch’els ein vegni colurai. La baselgia da Nossadunna dalla Glisch sur Trun era pli baul in liug tschercau da pelegrinadi. Per part ei la baselgia aunc enzugliada da palancau ed ina tenda per proteger las lavurs da sanaziun.

Il Club da troccas da Pigniu ei ina dallas paucas uniuns ch’ei dat aunc a Pigniu. Ir si Pigniu per dar in scart troccas munta recreaziun e cumpignia. Il club da Pigniu ei activs igl entir onn. Sper las seras ed ils suentermiezdis da troccas datti mintg’auter onn in turnier e mintg’auter onn in viadi per la commembranza. A Pigniu hagi ins adina dau troccas, di Zeno Cavigelli, il president dil Club da troccas da Pigniu. «Gia avon 50 onns vegnev’ei dau troccas mintga dumengia suentermiezdi a Pigniu. Igl onn 1980 havein nus fundau in club da troccas en l’ustria Pass Pigniu che jeu haiel menau da quei temps. Quei club haveva neginas statutas, denton ina cassa nua che min­tgin che sperdeva pagava 50 raps. Cul recav organisavan nus inagada ad onn ina tscheina per tuts.» Zeno Cavigelli raquenta ch’ins hagi pli tard tuttina vuliu fundar in Club da troccas cun statutas. Quei seigi succediu igl onn 1984, pia avon gleiti 40 onns. «Jeu sundel gia per la secunda gada president dil club da troccas, e quei dapi igl onn 2006. L’em­prema gada hai jeu tgaumunau il club denter 1989 e 1992. Otg activs e sis passivs Ins astga trer la capiala ed haver respect d’ina uniun d’in vitget cun otg commembers activs e sis passivs che organisescha duront igl entir onn dis e seras da dar troccas, turniers da troccas ni era la fiasta digl emprem d’uost a Pigniu ensemen cun l’uniun da giuventetgna. Il president Zeno Cavigelli: «Ussa igl uost en­tschevein nus cun il cup da troccas e leu ei mintga commember activ obligaus da dar sco singul encunter mintga singul commember.» Igl ei clar che la gronda part dalla lavur vegn fatga dil president Zeno Cavigelli che di, ch’el fetschi era suen­ter varga treis decennis aunc adina fetg bugen il president dil club da troccas. Igl onn 1984 ei il Club da troccas da Pigniu vegnius fundaus cun 24 commembers. Oz dumbra il club 14 commembers. «Oz havein nus aunc treis commembers activs da Pigniu», remarca Zeno Cavigelli. «Ils auters commembers vegnan dils vitgs vischinonts. Il vegl commember activ ha 91 onns ed il giuven 56 onns.» Tgi che ha dretgs ha era obligaziuns Il Club da troccas da Pigniu ha claras reglas duront ch’ei vegn dau troccas. Mo ei vegn era persequitau claras reglas en­teifer il club. «Ils commembers activs han obligaziuns», di Zeno Cavigelli. «Els ein obligai da sustener il turnier da troccas e da vegnir a dar troccas periodicamein. Persuenter pagan ils activs ina contribuziun annuala pli bassa ch’ils passivs. Ils activs che vegnan buc a dar troccas e che seperstgisan buca, pagan in castitg da 15 francs.» Tenor Zeno Cavigelli viva il club da troccas dallas contribuziuns annualas e dallas entradas da quels che spiardan giugs da troccas. Mintgina e mintgin che spiardi paghi in franc ella cassa dil club. Sco cumpensaziun per tut igl engaschi mondi il club da troccas sin viadi mintga dus onns, di Zeno Cavigelli: «Il pli bi viadi che jeu haiel fatg ei stau a Lugano. Jeu ed era ils auters essan stai fascinai fetg dalla viseta a Melide en la Swissminiatur. Quei museum el liber ei zatgei dil pli bi ch’ei dat.» Sin viadi gaudien tuts la cumpi­gnia, la recreaziun e secapescha era enqual scart troccas la sera avon ch’ir a letg. Pigniu ei mai stau in vitg da jass A Pigniu sappi el buca seregurdar ch’ins havessi dau jass zacu, di Zeno Cavigelli, il president dil club da troccas. Ella gronda part dils vitgs sursilvans seigi gia avon 100 onns e varga, vegniu dau mo troccas, ni en mintga cass pli savens troccas che jass. «In motiv che plaida per las troccas ei secapescha ch’ins ha 19 ni 21 cartas enta pugn e buca mo 9 sco tier il jass.» Il president dil Club da troccas da Pigniu explichescha ch’el sez hagi empriu gia sco buob da dar troccas. Ils giuvens mauncan Dapi biars onns ei l’anteriura casa da scola da Pigniu ed oz Ustria Alpina il local da troccas da Pigniu. Il president dil club da troccas Zeno Cavigelli di alla fin da nies discuors, ch’el deponessi fetg bugen en La Quotidiana ch’il Club da troccas da Pigniu seigi alla tscherca da novas commembras e commembers che havessien gust da dar troccas a Pigniu. «Tier nus san ins era emprender da dar troccas. Igl ustier dall’Alpina che vegn da Lucerna ed aunc in’autra persuna han em­priu tier nus da dar troccas.» Quai che maunchi seigien las trochistas ed ils trochists giuvens. Ei detti bein giuvens che havessien in cert interess. Mo biaras e ­biars veglien buca s’obligar pil club, aschia Zeno Cavigelli. Fiug e flomma pil giug da troccas Il Club da troccas da Pigniu ei ina dallas paucas uniuns ch’ei dat aunc a Pigniu. Quell’uniun ei denton fetg activa. Fundau il club ha Zeno Cavigelli, igl anteriur ustier dil restaurant Pass Pigniu cun l’intenziun da metter in ultieriur accent en la veta societara da Pigniu. In temps suenter che Zeno Cavigelli haveva serrau si’ustria han entgins giugadurs da troccas fundau uffizialmein il Club da troccas da Pigniu. Quei ei stau igl onn 1984. Oz ei il club da casa en l’anteriura casa da scola ch’ei oz l’Ustria Alpina. 2024 festivescha il Club da troccas da Pigniu cun ses 8 commembers activs e 6 commembers passivs il 40avel onn d’existenza.(fmr/mg) Zeno Cavigelli ei per la secunda gada president dil club. Las giugaduras ed ils giugadurs da troccas en l’Alpina a Pigniu vegnan dall’entira Foppa.

Igl ei zaco paradox. Tumasch, in dils giuvnals da Jesus, ei vegnius criticaus e vala sco nuncartent, perquei ch’el ha giu dubis. Pér cu Tumasch ha viu Jesus e sentiu las nodas vida ses mauns, ha el cartiu che Jesus seigi levaus da mort en veta. E nus, nus astgein ozildi gnanc pli crer quei che nus vesein cun agens egls! «Künstliche Intelligenz» senumna quei fenomen che ha adina dapli influenza sin nossa veta. KI – per romontsch savein nus dir: IA – Intelligenza artificiala. Jeu vai respect enviers quella intelligenza intransparenta, gie bunamein empau tema, co quella influenzescha nies mund, nossa lavur e nies patertgar. E tuttina ei in aspect era ord vesta dalla cardientscha fetg interessants. En connex cun la IA vegn adina puspei admoniu da buca crer tut quei che vegn raquintau e presentau egl internet. Ei savess esser «fake», pia falsificau. Era maletgs savessen esser in product dalla IA che han da far pauc cun verdad. Mo atgnamein ei quei avis, che nus astgein buca crer tut quei che vegn scret e detg, nuota zagei niev. Gia avon che la IA ha penetrau internet, interpresas e scienzias, savevan nus buc adina ir da quei anora, che quei che nus udin ni legin seigi la verdad. Cun la IA ei quei uss denton vegniu pli evident. Dat ei insumma ina verdad tut objectiva? Quei ch’ei per mei ver, quei ei influenzau da miu contuorn, da mias experienzas e mia savida. E sto buc esser la verdad per in’autra persuna. Ussa che nus vesein, co la intelligenza artificiala sa strubegiar facts ed influenzar nies patertgar, eis ei clar che nus stuein consumar maletgs e datas cun egl critic. Buca crer en moda naiva, mobein cun empau distanza e saun giudezi. Ei duess esser logic. Quei tuna ussa puspei empau paradox. Mo era sch’ei pertucca la cardientscha, stuein nus saver, a tgi ni a tgei che nus savein sefidar. Jeu vi saver, sin tgei fontaunas che plaids ed artechels sebasan. Jeu sai sefidar da quels che fan rescherschas fundadas senza vuler manipular nus e senza vuler mo cuntentar nos interess. La verdad fa mintgaton mal. Mintgaton muossa ella nossas fleivlezias. Mo enqualga sesarvan aschia era novas portas e nus vegnin vinavon. Zatgei che Tumasch, il giuvnal da Jesus, ha segir era sentiu. Creis? «Jeu vai respect enviers quella intelligenza intransparenta, gie bunamein empau tema, co quella influenzescha nies mund, nossa lavur e nies patertgar.» Anja Felix-Candrian ei plevonessa refurmada e viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La regenza ha concediu ina contribuziun cantunala da maximalmein 665 400 francs alla Auto Da Posta SA per electrificar tschun bus a Flem, Laax e Falera. Sco quei che la regenza communichescha, vegn quei sustegn finanzial garantius per cuvierer ils cuosts supplementars che seresultan dall’electrificaziun. Ils bus duein cursar sin intschess dallas vischnauncas da Flem, Laax e Falera. El cantun Grischun ein pil traffic local las vischnauncas responsablas. Tenor la regenza ei l’Auto Da Posta SA sefatschentada da quei project sin incumbensa dallas vischnauncas. Sin fundament dalla revisiun totala dalla lescha davart il traffic public el cantun Grischun (LTrP), ch’ei ida en vigur igl 1. da schaner 2023, sa il cantun promover finanzialmein tecnicas da tracziun alternativas el traffic public. La promoziun sebasa silla Strategia da clima dal Grischun che la regenza ha deliberau gl’onn 2015 sco er sil Plan d’acziun Green Deal pil Grischun (AGD). Tenor la regenza gida l’electrificaziun dils tschun bus locals a reducir il dioxid carbonic sil sectur dil traffic. La contribuziun vegn finanziada sul credit d'impegn AGD ch’ei vegnius approbaus dil Cussegl grond. (cdm/fmr)

Sper ils indrezs digitals moderns da survigilar il moviment da greppa e crappa dat ei era metodas in bienton pli semplas cun fiars furai el grep ni zement che cuarcla ina fessa. Sempels denton impurtonts mieds per valetar il prighel da curdada da crappa sin vias e habitadis, sco quei ch’il geolog digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira, Andreas Huwiler conferma. Dus fiars furai da mintga vart el crap dalla sfendaglia dil grep. La scoperta plitost casuala fa persenn ch’ils dus fiars signai cun crenas han ina certa funcziun. Cunzun perquei ch’il grep sesanfla a Rueun sur la via cantunala. «Gie quels dus fiars han ina funcziun», declara il geolog digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira, Andreas Huwiler. Senza enconuscher exact las circumstanzas geologicas a Rueun sur la via cantunala explichescha il geolog ch’ils dus fiars tradeschan sch’il grep semova. Vul gir sche la sfendaglia crescha. «Enzatgi sto ir da temps en temps el liug e mirar sche la distanza denter ils fiars ei semidada.» Midadas denter ils dus fiars indichescha il moviment dil grep respectiv dil crap en pliras direcziuns. Sistem secumprovau Andreas Huwiler ei sco geolog fermamein engaschaus cun la bova da Brinzauls. Ina bova survigilada cun dabia tecnica moderna che furnescha datas dil moviment da greppa e glera direct sil computer. «Ei dat secapescha ozilgi tecnologia che levgiescha la lavur dils geologs e dils collavuraturs digl Uffeci da construcziun bassa.» Tecnologia digitala sempla e favoreivla sco quei che Andreas Huwiler gi. Tecnologia che furnescha certas datas directamein sil telefonin dallas persunas incaricadas da survigilar las vias e habitadis grischuns. «Ils indrezs mecanics ein denton vinavon impurtonts e da quels vulein nus tuttavia buca desister», puntuescha il geolog digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira. Sco quei che Andreas Huwiler gi dat ei sper ils sistem da montar fiars ellas sfendaglias era la pusseivlada da zementar sfendaglias. «Sch’ins fa persenn ch’il zement survegn in scarp e quei scarp crescha vonzei ei quei secapescha in indeci per moviment el grep ni crap che sedistachescha.» Crescha quei moviment instradescha igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira ina survigilonza pli severa. Sco quei che Andreas Huwiler explichescha ein aunc dabia indrezs mecanics montai per liung dallas vias grischunas. «Scocamai che crappa croda enzanua sin ina via grischuna vegn igl intschess sur la via examinaus pli da rudien.» Quei ei para era succdiu el tschancun dalla via cantunala sur igl arsenal da Rueun nua ch’ins ha buca sulet montau fiars per survigilar il moviment dil grep. Igl onn vargau ha igl Uffeci da construcziun Bassa schau segirar quei tschancun dalla via Alpsu cun reits d’itschal. Sto esser ch’ei dat indecis per dapli moviment el grep sura. Buca dapli moviment Ch’ei detti en general dapli moviment ella greppa per liung da vias e habitadis grischuns po Andreas Huwiler buca confermar. «Silpli els aults nua che la scheltira permanenta liua pli fetg perquei che las temperaturas s’avonzan.» Quei pertucca denton buc ils territoris pli bass. Divers motivs numna Andreas Huwiler che la survigilonza da vias e vischinadis ei s’augmentada el decuors dils onns vargai. E ch’ei vegn baghegiau dapli per segirar las vias da crappa che croda sil vial. «Ils basegns da segirtad ein carschi el decuors dils 50 onns vargai.» E cun quels basegns da segirtad secapescha era il traffic sin via. «La glieud ei era pli attenta quei che pertucca prighels dalla natira.» Filmar cun telefonin Croda enzanua crappa ni greppa ei per gronda probabladad enzatgi ella vischinonza cun in telefonin enta maun che documentescha la curdada e che derasa il filmin. «Pli baul deva ei dabia curdada da crappa e bovas che restavan el tschelau e ch’intressavan sulet in per experts», manegia Andreas Huwiler. Quei che pertucca da valetar il prighel da crappa e greppa che periclitescha la reit da vias lavuran igl Uffeci da construcziun Bassa ed igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira maun en maun. Ils collavuraturs digl Uffeci da construcziun Bassa ein ils emprems che fan stem da malregularitads en lur lavur da mintgagi sin via. Tier in suspect surdattan els la lavur als geologs per ina examinaziun pli severa.

En Val Lumnezia datti puspei in’ustria dapli. Mardis, ils 11 da fenadur 2023, arvan l’ustria ed il hotel Péz Regina a Lumbrein puspei lur portas. Igl ustier Jan Munnikhuizen e sia squadra da pur.catering da Cuera han renovau bufatgamein e dau in niev maletg allas localitads. Las combras da durmir ein vegnidas endrizzadas da niev. Il vitg da Lumbrein ha senza il Pèz Regina aunc treis ultieruras ustrias. L’Alpina e l’ustria Lumerins sco era il restaurant Péz Cavel a Nussaus. L’ustria Péz Regina ei vegnida serrada el decuors digl onn 2022. Sco ei stat scret sin la pagina d’internet dil hotel e restaurant hagi la fami­glia Gygax-Casanova surdau l’ustria suenter 37 onns cun differents ustiers che hagien tuts giu success. Il hotel Péz Regina dispona da pliras combras da durmir dublas e singulas. Tut las combras ein endrizzadas cun duscha/tualetta, televisiun e W-LAN. Ils hosps dil Péz Regina ein surtut turists che vegnan ni che van viers la Greina ni era hosps che passentan lur vacanzas a Lumbrein. Ei va vinavon Ch’el seigi vegnius tier l’Ustria Péz Regina, seigi stau ina pura casualitad, ha il possessur dall’interpresa pur.catering, Jan Munnikhuizen detg a la FMR. «Jeu hai gia menau igl unviern vargau ils dus restaurants da muntogna Triel e Wali dalla vart da Sursaissa ed haiel udiu per schabetg ch’ils possessurs dil Péz Regina a Lumbrein seigien alla tscherca d’in ustier e hotelier. Gia l’emprema viseta el Péz Regina ha perschuadiu mei.» Jan Munnikhuizen ei patrun da 60 collaboraturas e collaboraturs ed il Péz Regina ei il quart menaschi ch’el supren sper il Feldschlösschen alla Via Salufer a Cuera ed ils dus restaurants da munto­gna en il territori da skis Sursaissa e Lumnezia. L’ustria da muntogna Wali a Sursaissa vegn pur.catering buca pli a menar vinavon. Quei detti resursas libras pil Péz Regina, ha il niev ustier manegiau. Dasperas fan Jan Munnikhuizen e siu team aunc numerus survetschs da catering sin pliras modas e per pliras occurrenzas egl entir Grischun. Cuschina per in publicum vast Tenor il niev ustier Jan Munnikhuizen duei il Péz Regina a Lumbrein daventar in «Nordic style Alphotel» cun 20 letgs en combras singulas e dublas. «Nus persequitein empau in auter stil. Nus vulessan esser in albiert alpin. Quei che nus vulein denton buc ei d’esser in hotel alpin rustical.» Il Péz Regina duessi daventar ussa in hotel alpin el stil nordic. «Nordic vul dir, en in stil sempel mo modern cun claras lingias el design,» di igl ustier futur dil Péz Regina. «Sempel ed emperneivel ei mia devisa sco gastronom.» Jan Munnikhuizen che deriva oriundamein dalla Hollanda discuora d’ina carta da menus moderna cun tratgas indigenas ed jastras per prezis pagabels. «Jeu vegnel sche zaco pusseivel a cuschinar cun products indigens e cun resursas naturalas producidas cheu ella regiun. Quei ei in da mes principis sco gastronom insumma.» Aviert la sera Il niev restaurant Péz Regina va novas vias culs temps d’avertura. Ferton ch’il hotel ei adina aviarts, vegn l’ustria ad ­esser aviarta da niev pér il suentermiezdi naven dallas 16.30. El arvi secapescha era avon l’ustria, sch’igl interess d’ina gruppa seigi avon maun, di il niev ustier Jan Munnikhuizen che vul far ina em­prova cun quellas uras d’avertura. «Cun arver l’ustria pér encunter sera, saiel jeu rinforzar sur miezdi mia squadra en l’ustria da muntogna Triel ch’ei era ­aviarta duront la stad.» El Péz Regina a Lumbrein vegn il schef a cuschinar sez duront igl emprem onn. Jan Munnikhuizen vul eruir precis tgei resursas ch’ei drova per ch’il menaschi d’ustria e hotel Péz Regina funcziuneschi bein. «Entochen ils davos dis havein nus renovau las stanzas e l’ustria. Jeu hai fatg fetg pauca lavur da communicaziun en vesta all’avertura. Per quei fetschel jeu era ina avertura mudesta il mardis proxim.» Mo el vegni a prender suenter l’avertura uffiziala cun ina fia­sta. A quella fiasta envidi el l’entira populaziun da Lumbrein, sincerescha il niev ustier. Il Pez Regina a Lumbrein arva puspei Mardis proxim, ils 11 da fenadur 2023 ei in di impurtont per la gastronomia lumneziana. L’ustria ed il hotel Péz Regina arvan puspei. Il niev ustier ei Jan Munnikhuizen, il possessur dalla interpresa pur.catering gmbh. Tenor el duei il Péz Regina a Lumbrein daventar in Nordic style Alphotel cun 20 letgs en combras singulas e dublas. «Nus persequitein empau in’auter stil cun esser in albiert alpin. Quei che nus vulessan buca ei esser in hotel alpin rustical. Da lezs menaschis datti en abundonza.» Il Péz Regina duei esser in hotel alpin el stil nordic.» Nordic munti en in stil sempel, mo modern cun claras lingias, di il niev ustier dil Péz Regina. Sempel ed emperneivel seigi sia devisa. Jan Munnikhuizen che deriva oriundamein dalla Hollanda discuora d’ina carta da menus moderna cun tratgas indigenas ed jastras per prezis pagabels. (fmr/mg) Jan Munnikhuizen, il niev ustier selegra sils contacts cun indigens ed jasters. L’ustria renovada cun novas mobiglias. Il Péz Regina a Lumbrein arva puspei sias portas il mardis proxim.

L’exposiziun actuala dalla Casa d’Angel a Lumbrein ha la gestiunaria dalla Fundaziun cultura en Lumnezia buca mo organisau. Sia novavla exposiziun che ha aviert la dumengia sias portas ella casa da cultura dalla Lumnezia ha Anne-Luise Joël era curatau sezza. «Hehe, sils fastitgs da nanis baubaus e buttaschs» ei in viadi tras las getgas e praulas lumnezianas. FMR: Vus haveis curatau l’exposiziun actuala ella Casa d’Angel sezza, tgei ei stau auter visavi allas otg exposiziun vargadas che Vus haveis organisau? Anne-Louise Joël: Ei ha dau in bienton dapli lavur. Dad ina vart eisi stau da far quei che jeu hai fatg tier mintga exposiziun, la lavur organisatorica che jeu enconuschel plaunet. Crear l’exposiziun sezza, dar il cuntegn ei denton stau niev ed ordvart interessant. Jeu hai gudiu da saver duvrar quei che jeu hai empriu ils onns vargai dallas curaturas e dils curaturs. Plaunsiu essan nus in fetg bien team che creescha ed installescha las exposiziuns. Da sentir quei engaschi, ha motivau mei fetg. L’exposiziun actuala sefatschenta cun getgas, haveis Vus ina relaziun tier las getgas? Getgas han adina fascinau mei. Jeu sun carschida si en Danemarc e cun la mitologia nordica. Miu bab ei staus marinari e raquintava adina da tuttas sorts historias che jeu tedlavel fetg bugen. Pli tard hai jeu studegiau historia e scienzia da religiun ed aschia empriu d’enconuscher las mitologias da differents pievels. Sedifferenzieschan quellas getgas dalla mitologia dil nord dallas historias lumnezianas? Las getgas lumnezianas, ni insumma las getgas dil Grischun, ein pli cristianisadas che quellas da Danemarc. Leu sent’ins pli fetg il coc precristian. Clar che jeu vegn era ord ina cultura cristiana, ella ei denton buc aschi presenta el mintgadi, ni en mia famiglia ni ella populaziun danesa. En Danemarc per exempel vegn buc il bambin cun il regal da Nadalnotg, mobein ina sort nanin: il «nisse». En nies temps contemporan ein las getgas empau sepiarsas? Na, quei sentiment hai jeu buc, anzi il cuntrari. In dils arguments da far quella exposiziun ei naschius dil fatg che las getgas ein aunc ozildi fetg presentas, buca mo perquei che Martin Cabalzar ha schau reviver ellas en sia nova publicaziun. Jeu hai sentiu tier ils affons da scola che vegnan regularmein en Casa d’Angel. Els enconuschan biaras historias e loghens, nua che las getgas ein dacasa. Per l’identitad lumneziana ein quellas getgas impurtontas e las Lumnezianas ed ils Lumnezians resentan ellas sco atgnas. Quei constat denton buc. En autras valladas vegn ei raquintau semigliontas getgas ch’ein semplamein plazzadas en lur cuntrada. Las getgas possedan ina ferm tratg moral? Sch’ins banduna il ravugl dalla baselgia ni dalla cuminonza, lu bandun’ins lur schurmetg. E cu ins fa quei, lu vegn ins en contact cul buttasch ni cul Hehe che fan schliata cunscienza e tema. La notg stuess ins buc esser sin via tras igl uaul ni ir a mattauns. En quei senn ein las getgas fetg moralas ed ei va buca bein cun las persunas che ignoreschan las reglas dalla cuminonza. El decuors dils tschentaners ein las getgas e historias vegnidas infiltradas dalla morala cristiana. Sch’ins ei perscharts da quei svilup san ins denton supponer igl origin dalla historia, sco per exempel tier la canzun dalla S. Margriata. Mirau anavos sin las exposiziuns dis onns vargai, tgeinina da quellas ei a Vus la pli presenta? Igl ei adina l’exposiziun che vegn gest elavurada ch’ei a mi il pli datier. La Casa d’Angel posseda buc ina collecziun permanenta e vegn svidada suenter mintga exposiziun. Nus havein mintg’onn la sfida e la libertad dad emplenir la casa danovamein. La libertad da far tgei che Vus leis? Buca diltut, la Fundaziun da cultura Lumnezia ha definiu sias finamiras. Quei munta per la Casa d’Angel che las exposiziuns tractan surtut la historia e la cultura lumneziana. Aschia survin nus primarmein il publicum romontsch ed ademplin nossa incumbensa da formaziun. Mo secapescha plidentein nus era pils hosps en ils auters lungatgs cantunals e per part era per engles. Cultura sefatschenta bugen cul vargau, il present caschuna magari tensiuns sco quei che l’exposiziun dil luf ha mussau? Ella Fundaziun da cultura Lumnezia essan nus dil meini che cultura serestrenscha buca mo sil vargau e che nus havein l’incumbensa da metter tematicas actualas en in context pli vast. Aschia scaffin nus plattafuormas che promovan il brat da meinis, laian vegnir a plaid differentas posiziuns e colligian il vargau cul present. Cun la Casa d’Angel havein nus era la caschun d’intermediar tematicas muntagnardas a noss hosps dalla Bassa – tematicas ch’ein ad els forsa buc aschi presentas. Il resun dall’exposiziun dil luf ei staus gronds, schizun la Televisiun svizra ei vegnida sin viseta ed ha mussau che nossa val ei stada aviarta per discussiuns pli hanadas. Con interess ha la populaziun lumneziana viers la purschida dalla Casa d’Angel? Enqualga vai jeu il sentiment ch’igl interess d’ordvart seigi pli gronds ch’igl interess indigen? Tenor nossas statisticas ei igl interess dalla populaziun indigena fetg gronds, mo ei variescha dad onn tier onn, gest tenor tematica. Ina exposiziun d’art, forsa schizun d’art contemporan cun artistas ed artists che ein buc enconuschents ella val, vegn meins visitada dils indigens. A caschun dalla davosa exposiziun, cu 42 persunas dalla val han exponiu lur ovras, ein ils indigens vegni en roschas. Era l’exposiziun actuala che dat a visitadras e visitaders la pusseivladad da tedlar las getgas per romontsch, raquintadas dad acturs laïcs dalla Lumnezia, vegn a carmalar la glieud indigena en Casa d’Angel. Igl ei denton clar che nus vivin en ina regiun turistica e che la Casa d’Angel ei era ina impurtonta purschida per hosps ed possessurs da secundas habitaziuns.

Ils campiunadis mundials dalla cuorsa d’orientaziun ed igl event popular che succeda als campiunadis da questa jamna egl intschess da Flem/Laax/Falera e Trin procura buca mo per plascher. Las secziuns da catschaduras e catschadurs da Flem e Laax ein buca sgarscheivel incantadas dil sport ch’enquera il territori giud via per sias activitads. La cuorsa d’orientaziun che ha sias ragischs ella Scandinavia ei ina concurrenza da cuorer. Divers punct da controlla vegnan plazzai enzanua giud via, per regla egl uaul. Cun agid da carta e cumpass ston las curridras e curriders anflar ton pli spert tut ils posts da controlla avon che serender en direcziun dall’arrivada. Margis, ils 11 da zercladur entscheivan ils campiunadis mundials dalla cuorsa d’orientaziuna egl intschess da Flem/Laax/Falera ed a Trin. Ils organisaturs spetgan varga 300 atletas ed atlets che vegnan ad eruir campiunessas e campiuns mundials sin las distanzas mesaunas e liunga. La jamna che suonda al campiunadi succeda in event popular dalla cuorsa d’orientaziun cun 4500 participonts. Yannik Christoffel presidiescha la Secziun da catschadurs Belmont e conceda da buca haver in sgarscheivel plascher dallas activitads sportivas egl Uaul grond ed en ulteriurs territoris che sesanflan buca sin trutgs da viandar: «Nus quintein cun grondas mulestas el spazi da viver dils animals selvadis.» Gronds dubis Yannick Christoffel ha enderschiu ch’ils organisaturs han definau spazis da concurrenza e da restrenscher las activitads sportivas sin quels. «Tier la concurrenza dil campiunadi mundial vegn quei aunc ad esser pusseivel.» Sceptics ei il president dalla Secziun da catschadurs Belmont pertuccond igl event popular cun 4500 participontas e participonts. «Cun in tal diember da participonts vegn ins strusch da tener a mistregn las activitads, cunzun duront che las sportistas ed ils sportists treneschan.» Yannik Christoffel fa attent ch’igl Uaul grond seigi gia fermamein frequentaus da bikers ch’enquerien sez la via tras igl uaul. «Han els inaga fatg in vial sche suondan auters bikers ed il vial e la mulesta per ils animals selvadis crescha.» Plascherun digl event dil sport da cuorsa d’orientaziun ha era il collega da Yannik Christoffel, Robin Gschwend buc. El presidiescha la Secziun da catschadurs Vorab. «Empau curios eis ei ch’ins fa adina attent da risguardar il ruaus dil tgiet grond selvadi egl Uaul grond e dasperas lubeschan ins ina concurrenza sportiva che fa gest il cuntrari.» Robin Gschwed ha negin dubi che las selvaschinas vegnan disturbadas duront las duas jamnas proximas, el relativescha denton il disturbi. «Ils animals selvadis egl Uaul grond ed egl intschess turistic dalla Arena Alva ein disai vid activitads turisticas.» Robin Gschwend manegia perquei che las selvaschinas tuornan puspei en lur quartiers. «Pertenent il temps che l’occurrenza ha liug han ins silmeins priu risguard sils basegns dallas selvaschinas», manegia il president dalla Secziun da catschadurs Vorab. El sez ei magari surstaus con fetg che las selvaschinas sadatteschan allas activitads dil carstgaun. Contactau igl Uffeci da catscha e pesca Andreas Baumann meina la partiziun «Spazi da viver e protecziun dallas specias» tiegl Uffeci da catscha e pesca. El gi da haver giu contact cun ils organisaturs dils campiunadis mundials e digl event popular dalla cuorsa d’orientaziun. «En la lescha dat ein negina obligaziun viers ils organisaturs da tedlar sin nies pareri», gi Andreas Baumann.El manegia denton ch’ils organisaturs ni l’uniun tetgala dil sport da cuorsa d’orientaziun seigien buc intressai da valer per organisaziuns che donnegieschan la natira. «Communablamein cun ils organisaturs havein nus definau certs territoris che duessan vegnir schanegiai.» Con lunsch che curridras e curriders dil event popular setegnan vid las reglas e sche quei vegn era controllau ei lu in’autra historia. Andreas Bauman puntuescha quei che Robin Gschwend ha era getg. «Neu dil datum han ils organisaturs tscherniu in temps che procura per la pli pintga mulesta dils animals selvadis.» Che quels vegnan denton mulestai selai strusch evitar. Andreas Baumann menziuna ch’il cantun sappi far valer siu pareri, denton: «Per la lubientscha ei sulet la vischnaunca responsabla e negin auter.» La communicaziun cun la surpastonza communala da Flem valetescha il president dalla Secziun da catschadurs Belmont, Yannick Christoffel per buca «fetg sempla». «Malgrad ch’entgins suprastonts ein commembers dalla Secziun da catschadurs Belmont.» Bugen havess la FMR contactau il suprastont resposabel per ambient e cuntrada dalla vischnaunca da Flem, Jürg Caprez. El ei denton buca staus contonschibels el decuors dils gis vargai.

Ils emprems capetels della bibla portan atgnamein ils raquents d’ina scaffiziun, cumpriu il cars­tgaun, buc in neutrum, mobein sco um e dunna (Gen 1,27), che Dieus sez anfla per buna, gie, per fetg buna (Gen 1, 25.31). E lu suondan en quels misterius 11 capetels ina catastrofa suenter l’autra, gl’emprem la catschada ord il paradis dil carstgaun/Adam e sia dunna. Strusch fatg quei, vegn igl emprem naschiu Cain che mazza siu frar Abel. Rainer Maria Rilke commentescha en moda drastica: «Vor dem ersten Tode kam der Mord», il carstgaun ha gnanc giu peda da murir en moda naturala, ch’ei ha dau in mazzament. L’emprema mort, in mazzament. Buc x-in mazzament, mobein d’in frar, e buc x-in frar, mobein igl emprem-naschiu della carstgaunadad insumma, viers siu frar pli giuven. Ell’entira litteratura mundiala dat ei buc in raquent pli realistic, dra­stic dil mal. Ed aschia va ei vinavon, tochen alla fin (Gen 11), ina paletta da «puccaus orginals», il carstgaun che vul conquistar il tschiel cun ir adina pli ad ault e baghegiar in’immensa tuor, in sgrattaneblas e be­tter giu dil tron tut quei che savess esser pli ault ch’el sez. Pli ad ault ch’ei van e meins ch’ei capeschan in l’auter. Aschia dat ei la confusiun dils lungatgs, la «babilonia». En siu roman «Il nome della rosa» reconstruescha Umberto Eco il lungatg dell’emprema confusiun post-babelica ella figura da Salvatore cun siu «Penitenziagite». Enamiez la seria dils mals stat il raquent dil diluvi universal (Gen 6-7). Sco sche Dieus vess avunda da quella genira, vesend la violenza che pren surmaun. «Jeu vi liquidar tut quei che viva», (Gen 6,15) di el plein malavaglia. Mo dat lu il camond a Noe da construir l’arca e salvar da mintga specia in pèr exemplars. Per far suenter il diluvi ina nova ligia, savend bein avunda «ch’il cor dil human ei schliats da pign ensi; mo jeu vi buc aunc inaga liquidar tut quei che viva, sco jeu haiel fatg» (Gen 8,21). Tgi capescha cheu enzatgei? Auter che perder la pazienzia! La pazienzia ei la logica digl agir de Diu. Buc ina pazienzia da renunzia, mobein pazienzia creativa, pazienzia ch’ha tut il temps per spitgar. En sesez ei quei il messadi da funs ella bibla: Dieus po adina suren a tut disdir human. La pazienzia de Diu scaffescha la historia dil salit. Lein sedumandar tgei specias d’animals e jarvas che vessen dad ir oz ell’arca, avon ch’il mund mondi sutsu. Sco sche Dieus dumandass: nua ein ils animals da salvar? Contas specias d’utschals, da flurs, da tschittas ein gia idas sutsu? En in «diluvi schetg» ch’il human inscenescha sez, ed ei para cun terribel success. Gronda ei la politica ch’emblidass la dumbrera per quintar contas vuschs ch’ei perdessen tier las votaziuns, sch’ei vulvessen il moni per proteger la natira ed il carstgaun da sesez. Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Sonda proxima arva La Vitrina sias portas. La revista da cultura en in clavau vegl amiez il vitg da Curaglia dat in sguard ella historia dalla Val Medel. Ils 12 films da quella documentaziun resveglian e regordan vid ina val che vegneva visitada per serevegnir, mo era ina val ch’ei stada en discussiun sco traversala nord-sid. Igl iniziant Albert Lutz ha procurau sez per ina gronda part dalla documentaziun da films e fotos. La Val Medel ei buca mo enconuschenta pervia da siu schnec, la poesia d’Alfons Tuor. Ses habitadis spatitschai per l’entira val entuorn, populai per part pli baul dils Gualsers, ein stai biars onns culegnas independentas. Tonaton han ellas era adina formau in’unitad sco vischnaunca da Medel/Lucmagn. Igl ei ina val cun cultura e historia – ina val signada d’in mintgadi sempel, mo tonaton era fascinont. Il project da cultura dall’Uniun La Vitrina vul tener quen dallas atgnadads dalla val, da historias daditg emblidadas e dalla muntada economica. Sonda proxima, ils 15 da fenadur 2023 vegn l’emprema part dall’exposiziun aviarta. Ella sesanfla en in clavau amiez il vitg sut la casa communala a Curaglia. «L’idea oriunda preveda d’extender l’exposiziun ils onns vegnents sin ulteriurs baghetgs. Materia tematica persuenter dat ei pli che dètg’avunda», di Albert Lutz. El ei burgheis da Medel, siu bab ei carschius si leu e ha giu pli tard in biro d’inschignier a Cuera. Albert Lutz ei staus biars onns directur dil Museum Rietberg a Turitg. El sa da tgei ch’el tschontscha: exposiziuns ein stadas ina part essenziala da sia lavur professiunala. En sia lavur per l’Uniun La Vitrina ha el profitau da sia gronda savida e surtut era dalla reit da relaziuns. La spada dil Pass Uffiern L’emprema part dall’exposiziun La Vitrina cumpeglia 12 films. «Tut ensemen cuozan els treis uras e mesa», di Albert Lutz. Els ein vegni realisai en ina moda a maniera fetg professiunala, seigi dalla vart tecnica sco dil cuntegn. Siat ein per romontsch, tschun per tudestg. Albert Lutz e siu team han eligiu in tozzel temas. En quels seprofundescha glieud en secturs, schabetgs e historias che han fatschentau la Val Medel ils davos rodund 130 onns. Aschia la spada anflada da Toni Venzin-Bearth sil Pass Uffiern. Siu fegl Gabriel Venzin raquenta la historia en in da quels films. Tenor Thomas Reitmaier, archeolog cantunal dil Grischun, datescha quella spada dils onns 1200 entochen 1250. Sia fuorma e ses ornaments laian supponer ch’ei setracti d’ina spada d’ina persuna dall’aristocrazia aulta. Il Pass Uffiern meina dalla Val Cristallina/Val Uffiern en direcziun Val Camadra, Greina ni Blenio. Il pass ei sin 2627 meters sur mar e tenor Thomas Reitmaier han ins probabel mai anflau ina spada sin ina tala all’altezia ell’Europa. Da fotografs ed artists Fetg interessanta ei era la contribuziun davart fotografs ed artists che han visitau, luvrau ni fotografau la val. Quei ei stau denter auter igl enconuschent fotograf Walter Mittelholzer che ha fatg biaras fotos dalla val ord l’aria ni l’artista Sophie Taeuber che ha luvrau 1910 a Curaglia. Mo lu era fotos da Jakob Hunziker ni pader Karl Hager che retegnan en lur documents la veta dil mintgadi, la cultura e la natira dalla Val Medel. Per part ei quei fotografias d’excellenta qualitad. Da rodund 600 fotografias ch’Albert Lutz ha anflau en archivs vegnan rodund 300 mussadas. Il mazzament digl avat Ulteriurs films seregordan dalla Val Medel sco transit historic, ils plans per la viafier ni era la val sco iug da ruaus e bun’aria. La hotellaria a Curaglia maunca buca ell’exposiziun, aschi bein sco il Rein da Medel ord l’optica dils artists ni era la construcziun dalla via cantunala. Inscenada dalla Gruppa da teater Medel vegn la mort digl avat dalla claustra da Mustér, Jakob von Buchhorn igl onn 1367 tenor la novella «Monas e Minas» da pader Maurus Carnot. Sper la cronica filmica cun 12 contribuziuns ei da veser ell’exposiziun era in tschuppel fotografias veglias dalla Val Medel sco era ina sculptura da lenn dil Péz Caschleglia. Quella ei vegnida scaffida igl onn 1881 dil Vigeli Pally, numnaus Vigeli dallas Islas, in catschadur passiunau e probabel igl emprem guid da muntogna dalla Val Medel. Suenter in grev accident ha el entagliau en lenn il Caschleglia, in dils treis pézs che paradeschan sur la Val Plattas. Sin quella sculptura vegn projectau fotografias dalla Val Medel dalla fotografa Esther Vonplon. L’avertura ufficiala da La Vitrina ei sonda, ils 15 da fenadur 2023 allas 11.00. L’exposiziun sesanfla el clavau sut la casa communala a Curaglia. Silsuenter ei l’exposiziun accessibla mintga di gratuitamein dallas 09.00 entochen las 19.00. Vitrina medelina La Val Medel ei reha da historia e cultura. Bia ei denton iu emblidonza. Il project da cultura La Vitrina sefatschenta dil curriu e passau ella val. Sonda arva ella sias portas en in clavau vegl (foto da pader Karl Hager avon pli che 100 onns) a Curaglia. En 12 films documentars vegnan differents temas dilucidai. Aua, turissem, agricultura, la spada dil Pass Uffiern ni il mazzament digl avat intimeschan da sefatschentar dalla historia dalla Val Medel. (fmr/hh) Alfred Lindenmann (1881–1971): Curaglia, il hotel Lukmanier cun hosps d’hotel entuorn 1911/1912. Pader Karl Hager (1862–1918): Lavur sil funs a Curaglia ils 26 d’avrel 1915. Albert Lutz el clavau dall’exposiziun. Ina gronda part dils 12 films che vegnan mussai leu ha el registrau e tagliau sez. Gebhard Guyer (1880–1960): La cadeina dils pézs Medel, Uffiern e Cristallina. Fotografau ord in ballun ils 9 da november 1909. Rudolf Zinggeler (1864–1954): Dunnas alla lavur el Plaun da Curaglia 1904. Il Caschleglia en lenn, ina lavur dil Vigeli dallas Islas digl onn 1881. Foto da pader Karl Hager. Clavau sut la casa communala dad oz entuorn 1900.

Buca sulet la medischina humana ha actualmein fadigia da survegnir ils medicaments. Era veterinarias e veterinars ston tschercar alternativas, perquei che divers mieds vegnan per temps insumma buca furni ni mo a moda reducida. Il veterinari cun practica a Glion, Fadri Vincenz, conferma las informaziuns dalla Societad svizra dallas veterinarias e dils veterinaris. Il vetarinari Fadri Vincenz po confirmar quei che la collaboratura dalla Societad svizra dallas veterinarias e dils veterinaris Patrizia Andina ha getg la jamna vargada viers SRF. Che las veterinarias ed ils veterinaris hagien problems da survegnir medicaments. «Gie quei constat, la situaziun ei veramein problematica», gi Fadri Vincenz che meina da Glion anora cun Vanessa Herbrecht la practica dalla medischina d’animals Capricorn. «Dapi corona ei la situaziun semidada da rudien.» Sco quei che Fadri Vincenz puntuescha ein certs medicament per temps insumma buca da survegnir e sch’els ein tuttenina puspei sin fiera vegnan els contingentai. «Lu survegn mintga practica da veterinaris sulet in cert quantum da quei medicament.» Magasinar dapli La situaziun sforza las practicas da veterinari da planisar bein la cumpra dils medicaments ed magasinar dapli. Per exempel numna Fadri Vincenz l’aschinumnada «Grüne Salbe», in etg enconuschent tiels possessurs d’animals per tractar malsognas da musclas e giugadiras. «In cert temps survegnevan ins insumma buca pli quei etg.» Enaquella ch’igl etg ei puspei staus venals han tut las practicas d’animals en Svizra pustau mordio. Aschia che la firma che distribuescha il product ha stuiu reducir la furniziun. «Magari maunca era in cert antibioticum che fuss adattaus per il tractament, aschia che la vetrinaria ni il veterinari sto untgir sin in auter product.» Tenor Fadri Vincenz ha quei la consequenza ch’il tractament digl animal malsaun ei en quei cass buc aschi ideals sco el savess esser. Patrizia Andina ha menziunau ella emissiun da SRF la munconza dad infusiuns da calzium. Ina infusiun ch’ei urgentamein necessaria per ina vacca che ha fatg vadi e che pitescha dad ina munconza da calzium. «En quei cass dat ei bein ina alternativa», gi Fadri Vincenz ed aschunta: «Ei il cass urgents gida l’alternativa denton buc.» Sco quei che la collavuratura dalla Societad svizra dallas veterinrias e dils veterinaris ha explicau dat ei grondas munconzas tiels mieds da virolar. E la tscherca dad alternativas per medicaments che mauncan ein stentusa, conceda era il veterinari Fadri Vincenz. «Las practicas da veterinari san buca semplamein pustar alternativas digl exteriur online.» Tenor il veterinari da Glion ston ils medicaments esser controllai e lubi da Swiss medic, igl Institut svizzer per mieds terapeutics. Senza la sentenzia da quei institut astgan medicaments buca vegnir duvrai en Svizra, quei vala ton per la medischina humana sco per quella dils animals. Buca senormalisau suenter corona Daco ch’ils medicament mauncan ei buca dil tuttafatg clar. Clar ei denton che la gronda part dils medicaments ni lur cundiments derivan digl exteriur. E duront corona ei la furniziun dils cundiments e dils medicaments stada interrutta. Fadri Vincenz regorda alla bloccada dil canal dil Suez il mars 2021 che hagi giu in schliet effect sin la furniziun da rauba e pli probabel era sin la producziun da medicaments. «Dapi lu ei dabia temps sparius ed ins ei staus dil meini che la situaziun senormaliseschi.» Tier la Societad svizra dallas veterinarias e dils veterinaris ein ins plitost dil meini che la situaziun semegliereschi buc, silmeins buc a cuorta vesta. Aschia che Fadri Vincenz e sia collegas e collegas ston vinavon tener en egl il magasin da medicaments e tschercar alternativas. El sez ei leds che l’atgna practica porscha sper la medischina tradiziunala era tractaments cun medischina cumplementara: «Grazia a quella pruschida savein nus per part porscher alternativas a nossa clientella e lur animals.»

Sonda proxima entscheiva la retscha da concerts da stad «flimsfestival». Il fenadur ein 18 concerts, en curtgin, sin via, ella sala, sin in viadi, el casti ed ella tenda da circus. Igl ei la 15avla gada che Mathias Kleiböhmer ha preparau in program variont cun loghens, interpretas ed interprets specials. Flimsfestival entscheiva dil reminent cun in festival per sesez silla Via Nova da Flem: Sonda, ils 15 da fenadur ei quella ina zona per musica, teater, sault, insumma per cultura sin via. Leutier s’audan acziuns participativas cun passants. In e scadin ei envidaus da separticipar per exempel al «Chor dallas passantas e dils passants». Ins ei buca sfurzaus, astga denton separticipar ad ina specia da cant aviert. «Ins astga era mo tedlar, surstar ed applaudir», circumscriva Mathias Kleiböhmer l’idea da quell’emprema part da flimsfestival. Mathias Kleiböhmer, gl'intendant da flimsfestival La medema sonda-sera, allas 18.00, ei lu gl’emprem concert tematic. El center ei il tgiern da posta, musica ed art dil postigliun. Martin Roos vegn a sunar, la sopranista Ulrike Schneider ed Andrea Maggiora al clavazin vegnan a delectar cun cumposiziuns popularas da Franz Schubert e Wolfgang Amadeus Mozart en connex culs tuns dil postigliun historic. La dumengia suonda ina producziun sil prau da balluns. Ils artists da via Luca Lombardi, Simon Huggler e Jean-David L’Hoste-Lehnherr presentan a Flem lur program divertent cul tetel «Porte-à-faux». Duront il spitachel mettan ils treis cumpogns 67 portas el center. Cun tempo seglian els tras quellas, els emplunan, reivan sin e spluntan vid portas. Ei seigi cun garanzia ina presentaziun nunemblideivla, sincerescha Mathias Kleiböhmer.(fmr/abc)

La stad para d’esser buna pils numerus projects e plazzals da baghegiar. Il grond en Surselva ei quel dalla nova pendiculara da Flem encunter la Camona da Segnes. Il plan da termins ei ualti sportivs. Silla proxima stagiun d’unviern eis ei previu d’arver l’emprema etappa dil FlemXpress. «Gie, ei constat. Il plan da termins ei ualti sportivs», conferma Claudio Casutt. Gl’inschignier da Falera ei ina dallas persunas da clav dil FlemXpress. Naven dall’entschatta eis el involvaus el project d’ina nova colligiaziun da Flem en direcziun dil Pass dil Segnes e Crap da Flem. Suenter varga diesch onns planisar e discutar han ins finalmein saviu entscheiver la stad vargada a baghegiar. Igl ei in project cun treis etappas che vegn a custar 85 milliuns francs. Betunar, armar e montar Las relaziuns dall’aura han lubiu da baghegiar tochen tard gl’atun 2022 vid la staziun a Stargels e cun montar siat petgas novas per la pendiculara nova. «Silla stagiun d’unviern 2024/25 sto l’entira lingia, tochen la staziun da muntogna Ils Cugns, esser finida», declara Claudio Casutt duront l’uatga. A Foppa sur Flem ein luvrers vidlunder da betunar, armar e montar, la staziun digl «ascensur horizontal» sto esser semtgada sil december 2023. 700 m3 lenna han ins pinau per construir ils baghetgs dallas staziuns. Igl ei in’architectura discreta ch’ei adattada al maletg dalla cuntrada, ina cundiziun che secapescha ozilgi da sesez. Las empremas duas etappas, Flem-Foppa e Foppa-Stargels, sa la societad Cassons SA arver silla proxima stagiun d’unviern. Tgei ch’ei drova per ademplir in plan da termins rigurus declara Claudio Casutt suandontamein: «Bun’aura e buna glieud sils plazzals». Mo era plaz avunda per deponer material e maschinas. Avon la Camona da Segnes, sin 2100 m.s.m., han ins installau dacuort duas grondas tschaghegnas. Leu baghegian ins questa stad la staziun per la pendiculara che meina en duas direcziuns: In bratsch meina a Nagens Sura sin territori da Laax, l’auter tochen Ils Cugns datier da Cassons e Plaun Segnes Sura. Mintga persuna quenta Per saver construir las staziuns han ins stuiu cavar foss generus pils fundaments. «Grondas parts dils baghetgs vegnan curcladas e restan nunvesiblas sut tiara», explichescha gl’inschignier duront l’uatga d’in plazzal a l’auter ch’el e treis inschigniers meinan questa stad. Massa firmas, indigenas e d’ordeifer, cun glieud da tuttas branschas, ein involvadas. Naven digl inschignier che planisescha e survigilescha la statica, tochen tier ils manuals che isoleschan las preits da betun cun catram s’auda mintga persuna tier la roda dentada dil project «FlemXpress». «Dils montaders da palancaus tochen tiels electricists», cumplettescha Claudio Casutt. Per Flem ei il FlemXpress in project decisiv, ton pil turissem da skis sco per quel da stad. Pli e pli biars ciclists e viandonts vulan guder las muntognas, il turissem da stad ei carschius considerablamein ils davos onns. In access direct al territori da Segnes e Crap da Flem ei staus il giavisch explicit dalla populaziun da Flem. Il concept d’arver da niev quel exista gia dapi 2010. Lu haveva gl’Uffeci federal da traffic snegau la concessiun per la pendiculara Naraus-Cassons. La gruppa Arena Alva SA sco possessura e gestiunaria ha stuiu encurir in’alternativa. Berna haveva cumandau da demontar la pendiculara ch’ins haveva aviert 1956 en in territori cun spundas e preitscrap da lavinas. Gl'ascensur che va vi e neu «L’emprema uatga ei stada gl’october 2014», raquenta Claudio Casutt. Dapi lu ein representants d’autoritads, planisaders ed inschigniers s’entupai diversas gadas cullas organisaziuns d’ambient e natira. Per contonscher la finamira han omisduas varts fatg concessiuns. Allontanar la sutgera veglia da Flem-Foppa-Naraus ei stau ina. Persuenter eis ei gartegiau da projectar e sa ussa realisar il FlemXpress sco innovaziun mundiala. Gl’inschignier renda attent ad ina singularitad sil plazzal da baghegiar Camona da Segnes: «Il betun savein nus producir sil plaz, cheutras san ins spargnar ina massa temps e transports. L’architectura veseivla dallas staziuns s’adattescha alla cuntrada. Il FlemXpress funcziuna vi e neu ella horizontala, semegliont sco tier in ascensur che circulescha si e giu dad alzada tier alzada. Ins smacca il nuv dalla destinaziun giavischada e spetga che «gl’ascensur» arrivi. La porta dalla cabina sesarva, ins entra e selai transportar ella «alzada» giavischada. Gl’unviern proxim vegnan las duas secziuns Flem-Foppa e Foppa-Stargels aviartas. Duront la stagiun da baghegiar 2025 survescha la pendiculara veglia Stargels-Grauberg vinavon per transportar material. Silla stagiun 2025/26 vegn lu la tiarza etappa culs dus bratschs Segnes-Nagens Sura e Segnes-Ils Cugns aviarta e la pendiculara veglia demontada. Daferton ei l’aura favureivla – e buca pli discussiuns politicas – la sfida pli gronda digl entir project. Survesta dil territori Ils Cugns (enamiez la foto), dretg Cassons, sen. péz Dolf. Survesta dil plazzal Camona da Segnes. Sura il Crap da Flem. Claudio Casutt stat sil sochel semtgau per la petga che vegn montada questa stad. La roda dalla pendiculara nova ella staziun Stargels ein montada. Vesta silla cuntrada dalla lingia nova, Sura Flem e Foppa, sut (foto davontier) la staziun da Stargels. Il model dalla cabina nova ei exponius sper la Promenada a Flem. Las duas tschaghegnas grondas (sen. e dretg) ein montadas. Il plazzal da baghegiar cunquei aviarts. Claudio Casutt (secund da dretg) duront ina sesida spontana pertuccont il sistem d'ennevar. Per montar las tschaghegnas ha ei duvrau ina liunga e ferma cun in bratsch.

La fin d’uost ein ils bulius el center el casti Löwenberg a Schluein. l’uniun Surselva Impact Lab organisescha ina fiasta da bulius. «Festivei cun nus il di dils bulius, cun excursiuns, posts da lavur e spisas», scrivan ils organisaturs silla pagina d’internet «fiasta-da-bulius.ch» ch’els han aviert dacuort. Ils 25 e 26 d’uost 2023 dat ei in vast program pils amaturs da quei product dalla natira. Igl ei la tiarza gada ch’ei dat en Surselva in tal festival. Gl’emprem ei staus la fin da settember 2021 a Cumbel, lu gl’onn vargau a Mustér. Uonn ei la fiasta da bulius ella Foppa. El entscheiva Il vendergis sera cun ina tscheina tematica ella Casa Casutt a Glion, suenter quella muossa il Cinema Sil Plaz il film tematic «The Mushroom Speaks». La sonda, ils 26 d’uost 2023, dat ei lu gl’entir gi activitads. Il program entscheiva, tenor las publicaziun ed il fegl sgulont cun code QR, cun yoga («Pilz-Sonnengruss»). Sper la fiera da bulius silla plazza da ballapei dil Löwenberg dat ei in referats cun introducziun el rimnar e definir bulius e cun discuossiuns entuorn gl’art, la toxicologia, il buliu sco remiedi ed il buliu sco product per colurar. Diversas instituziuns e vischnauncas sustegnan l’occurrenza.(fmr/abc) Impressiuns dalla fiasta da bulius 2021 a Cumbel.

La Casa d’Angel a Lumbrein tematisescha las detgas lumnezianas. Quei cun ina exposiziun entitulada «HeHe – sils fastitgs da nanins, baubaus e buttatschs». Ina biala raspada da publicum ha assistiu dumengia vargada alla vernissascha cun guidas e scenas da teater. Entochen ils 30 da mars 2024 ei la Casa d’Angel a Lumbrein ina casa da detgas. Ils fastitgs dallas detgas meinan la visitadra ed il visitader atras l’entira casa. Ella stiva dils raquintaders ein las detgas fetg palpablas en fuorma da raquents auditivs e da purtrets dils raquintaders. En plirs loghens dall’exposiziun san ins tedlar detgas culs uregliers, leger documents en fuorma da canzuns, d’illustraziuns, animaziuns, mirar maletgs e duvrar ils perspectivs per mirar or da finiastra nua che las detgas han giu liug. Ell’emprema alzada hai perfin ina meisa da lavur creativa. Duront la vernissascha vegneva quella duvrada d’entgins affons che havevan gest tedlau las detgas ed experimentavan cun far lur maletgs da quei ch’els havevan gest udiu. La vernissascha ei era vegnida enramada cun scenas da teater giugadas dils acturs lumne­zians Angela Collenberg ed Ursin Derungs. HeHe e la stiva dils raquintaders L’exposiziun davart las detgas ei vegnida curatada d’Anne-Louise Joël, la gestiunaria dalla Casa d’Angel. Per ella eisi l’emprema exposiziun ch’ella ha curatau sezza ella casa da cultura lumneziana ch’ei vegnida aviarta igl onn 1996. «Igl ei stau fetg a cor a mi da far ina stiva dils raquintaders.» Quei ei la stiva nua ch’ins sa tedlar las detgas raquintadas da pliras dunnas ed umens dalla vallada. Sco quei che Anne-Louise Joël di, ei la stiva dils raquintaders ina stanza nua ch’ins emprendi era d’enconuscher las persunas che hagien raquintau a sias uras las detgas. Detgas e raquintaders seigien vegni registrai digl etnolog Arnold Büchli en siu cudisch «Mytologische Landeskunde.» Leu descrivia Büchli buca mo las detgas, mobein era tgi che hagi raquintau ellas. Las notizias d’Arnold Büchli han inspirau Anne-Louise Joël per crear la stiva dils raquintaders. «Cun far ina schelta da tschun persunas per la stanza d’exposiziun hai jeu perfin scuvretg che duas persunas han stretgs ligioms da parantella cun persunas lumnezianas ch’jeu enconuschel fetg bien.» HeHe - detgas datti dapertut «Detgas datti dapertut», di Anne-Louise Joel, la curatura dall’expsoiziun HeHe ella Casa d’Angel a Lumbrein, «la glieud teidla bugen detgas.» Detgas contonschien tut ils cars­tgauns, di Anne-Louise Joël. Ei seigi fascinont da tedlar historias che cuntegnien forsa buca adina la verdad absoluta, mo che hagien in cuntegn in tec magic ed inquietont e che caschunien forsa tscheu e leu empau temas e snavurs. «Il carstgaun ha bugen quei e perquei plidentan las detgas era biara glieud.» HeHe cun maletgs per s’avischinar Anna-Louise Joël ha elegiu per l’exposiziun dallas detgas ina cumbinaziun dallas detgas cun ils maletgs. «Jeu apprezieschel quella cumbinaziun dil plaid cun la visualisaziun en fuorma d’ovras d’art.» En la stanza che cuntegn il renomau cri­stagl dil Péz Regina san ins per exempel tedlar detgas davart caussas che han da far cun quei ch’ei sut tiara. In exempel concret ha da far cun igl intern d’in glatscher. Visavi al cristagl ed allas detgas pendan treis fotografias da l’artista Esther Vonplon che fan gust d’ir alla tscherca dils motivs ch’ins ha udiu en las detgas. Sco quei che Anne-Louise Joël di, hagi ella empruau da crear l’entira exposiziun cun quellas duas cumponentas. «Jeu vulessel d’ina vart visualisar las detgas cun ils maletgs, e da l’autra vart era dar la pusseivladad a la visetadra ed al visetader da scuvierer igl art en ils maletgs entras tedlar las detgas.» HeHe ei sil precint da svanir Tenor il president dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Martin Cabalzar ei l' exposiziun «HeHe – sils fastitgs da nanins baubaus e buttatschs» vegnida inspirada entras la publica­ziun «Lumnezia. Ses nums e sias detgas, sia historia e sia cultura» ch’ins hagi ediu avon in onn. Martin Cabalzar: «Las veglias detgas e praulas lumnezianas stattan en stretg connex culs nums locals dalla Lumnezia. Detgas e praulas ein sco dapertut, era en Lumnezia sil precint da svanir ord la memoria collectiva dil pievel.» Era pervia da quei hagi ins stampau el cudisch da Lumnezia var 280 da quellas detgas. Detgas en Casa d’Angel a Lumbrein Dapi dumengia ha liug a Lumbrein en la Casa d’Angel ina exposiziun cun il tema detgas. L’exposiziun che porta il tetel «HeHe» meina las visitadras ed ils visitaders sils fastitgs da nanins, baubaus e buttatschs. La gestiunaria da la Casa d’Angel, Anne-Louise Joël, segna era sco curatura da quella exposiziun che duei cunzun inspirar il publicum da daventar creativs. Ils fastitgs dall’exposiziun meinan atras l’entira casa. Ella stiva dils raquintaders ein las creatiras dallas detgas specialmein presents. Leu vegnan las persunas originalas che han raquintau las detgas era portretadas. En plirs loghens dall’exposiziun san ins tedlar detgas culs uregliers, leger documents en fuorma da canzuns, d’illustraziuns, animaziuns, mirar maletgs e duvrar ils perspectivs per mirar or da finiastra nua che las detgas han giu liug. La vernissascha ei era vegnida enramada cun scenas da teater giugadas dils acturs lumnezians Angela Collenberg ed Ursin Derungs. (fmr/mg) Surtut famiglias ein separticipadas alla vernissascha. Igl actur Ursin Derungs en ina scena da teater duront la vernissascha. Cul perspectiv el liug dalla detga L’exposiziun da detgas en Casa d’Angel ei era attractiva pils affons.

Primavera 2024 duei la part «nova» di hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg arver sias portas. La Tenigerbad Gruppa Chur AG avisescha surtut in cerchel da hosps, numnadamein quel da persunas cun handicaps. Mo era per tutt’autra glieud duei il hotel star a disposiziun. Tenor igl investur Rolf Diefenbacher duei il menaschi esser aviarts igl avegnir mintgamai duront la stad. Dapi ils 29 da zercladur 2023 han ils baghetgs dil hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg in niev possessur: la Tenigerbad Gruppa Chur AG. Las contractivas ein sestendidas sur plirs meins, en emprema lingia pervia dall’administraziun dil relasch. Suenter la mort d’Ernst Ludwig Schulz igl onn 2015 – il possessur dalla maioritad dallas aczias – ei in’administratura a Frankfurt vegnida engaschada per reglar il relasch dalla Bogn Tenigia SA. Avon rodund duas jamnas han ils contracts allura saviu vegni sigilai definitivamein. «La Tenigerbad Gruppa Chur AG ha surpriu las aczias dalla Bogn Tenigia SA», di Rolf Diefenbacher (62) d’Eglisau. Ensemen cun in’ulteriura persuna eis el possessur dalla societad nova. Pertuccont il prezi dat igl inschignier da maschinas neginas informaziuns: «Igl ei in prezi fair ed el cuviera ils deivets.» «Viu il potenzial» «Gia avon treis onns e miez sun jeu vegnius fatgs attents sil hotel Bogn Tenigia entras in enconuschent. Nus havein scaffiu lu in concept denter auter cun ina tratga da pèschs. Quei concept ha denton buca perschuadiu l’administratura dil relasch, aschia che la caussa ei stada liquidada», di Rolf Diefenbacher. Avon rodund miez onn seigi el lu vegnius danovamein attents sil Bogn Tenigia: «Jeu sun perschuadius da quei liug e da sia forza. Quei contuorn e quell’infrastructura han potenzial.» Rolf Diefenbacher che di da sesez ch’el seigi in che vegli muentar zatgei, ha nezegiau il temps dallas contractivas per examinar pusseivladads pil nez futur dil hotel: «Nus havein contactau rodund 20 instituziuns en Svizra tudestga ch’assistan a persunas cun handicaps. Ils resuns da quellas ei staus trasatras positivs. Ei maunchi pusseivladads da vacanzas per talas persunas. Parallelmein essan nus era vegni fatgs attents, ch’in tal liug fussi adattaus per persunas cun bournout.» Negina tgira Rolf Diefenbacher puntuescha: «Igl ei buca nossa finamira da porscher tgira en quei hotel. Nos hosps duein esser persunas che anflan sezzas la via tier nus ni cun in’assistenza. Ei duei esser in liug da vacanzas e buca in staziunar.» Bein vegni ein denton era tuts auters hosps che vulan guder la natira, ir a spassegiar, viandar e cun bike. Sche tut va tenor l’imaginaziun da Rolf Diefenbacher, duei il hotel vegnir aviarts primavera 2024. Il hotel duei esser aviarts mintgamai la stad, leutier duei ei era dar in’ustria publica ed eventualmein ina stizunetta. «Nus lein far zatgei pil cor. Quei liug mereta quei. Nus lein far pass per pass ed aschia puspei dar veta al menaschi. Jeu crei che quei seigi pusseivel cun esser prudents», puntuescha Rolf Diefenbacher che ha in’interpresa ad Eglisau. Necessari d’investir «Aua, energia electrica cun turbina e fotovoltaic sin 1305 meters sur mar. Quei ha cheu potenzial», di Rolf Diefenbacher e lai sentir si’aveina per la tecnica. Sias relaziuns persunalas nezegia el per scaffir in concept persistent pil hotel Bogn Tenigia che sesanfla per part en ina zona da commerci e per part en ina da hotel: «Nus havein negin squetsch.» In’emprema damonda da baghegiar ei gia fatga tier la vischnaunca da Sumvitg. Ei setracta d’ina per saver baghegiar in access dalla vart sut dil hotel per aschia saver far las lavurs da sanaziun ed adattaziun, respectiv furnir material e montar il palancau. Il baghetg dil hotel digl onn 1970 duei vegnir sanaus ad adattaus als basegns, era a quels d’impedi. Era spazi pil persunal Nuot vul Rolf Diefenbacher saver dils bogns ni d’emplenir aua minerala, in project che Ernst Ludwig Schulz haveva gia: «Quei ei cumbinau cun memia gronds cuosts. Sch’enzatgi havess interess da far quei, lu savein nus setschintschar surlunder.» Las 36 combras el baghetg bass dil hotel «niev» vul Rolf Diefenbacher nezegiar era per cumbinar combras ad appartements. Las 22 combras ella part aulta duein restar aschia, semplamein vegnir sanadas. El hotel duei ei era dar spazi pil persunal. Il baghetg dil hotel vegl duei vegnir segiraus, medemamein la caplutta e la dependance che sesanflan empau pli anen. Resvegl dil hotel Bogn Tenigia Ina nova societad acziunara cun Rolf Diefenbacher d’Eglisau alla testa vul dar nova veta al hotel Bogn Tenigia. Denter auter vul la societad plidentar persunas cun handicap da far vacanzas ella Val Sumvitg. Hans Huonder/FMR La Tenigerbad Gruppa Chur AG che ha surpriu las aczias dalla Bogn Tenigia SA vul arver primavera 2024 ina part dil hotel. Igl ei previu da metter en funcziun la part «nova», vul dir il baghetg erigiu avon pressapauc 50 onns. Sper la pusseivladad da far vacanzas ad in e scadin duei il hotel era star a disposiziun a persunas cun handicap. «Nus havein contactau rodund 20 instituziuns en Svizra tudestga ch’assistan a persunas cun handicaps. Ils resuns da quellas ei staus trasatras positivs. Ei maunchi pusseivladads da far vacanzas per talas persunas», di Rolf Diefenbacher. Ei duei esser persunas ch’ein tonaton independentas ni cun in’assistenza; ina tgira el hotel seigi buca la finamira. Rolf Diefenbacher ei perschuadius dall’infrastructura e dallas pusseivladads dil contuorn da Tenigia: «Quei ei in liug cun forza.» La finamira dalla societad acziunara ei da far pass per pass: «Nus havein negin squetsch.» La societad intenda d’arver il hotel mintgamai duront il temps da stad. Negin tema ei il nez specific dall’aua da Tenigia per la societad, seigi sco aua minerala ni per bogns. «Quei contuorn e quell’infrastructura han potenzial.» Rolf Diefenbacher, conacziunari dalla Tenigerbad Gruppa Chur AG Il hotel da Bogn Tenigia – signaus dad Ernst Ludwig Schulz Ernst Ludwig Schulz (1927–2015) da Frankfurt am Main era commerciant ed interprendider. Naven digl onn 1960 eis el s’interessaus per la Surselva. Gliez onn eis el staus l’emprema ga en vacanzas ella regiun, numnadamein a Val S. Pieder nua ch’el ei s’engaschaus 1970 ella cuminonza d’interess pil territori da skis dil Dachberg. 1962 ha el fundau la Bogn Tenigia SA e cumprau il hotel en Val Sumvitg dalla «Waldhäuser und Tenigerbad AG» ch’era vegnida fundada 1912. Lezza haveva giu acquistau il hotel dalla «Hotel Waldhaus Tenigerbad AG» che haveva erigiu igl emprem baghetg grond suenter 1907. Entochen l’avertura dil hotel Bogn Tenigia igl onn 1973 ha el investau considerablamein en in baghetg niev colligiau cul vegl. Il hotel ei staus aviarts entochen 1976. Pli tard – suenter la bova dils Barschaus igl onn 1980 – ei l’ustria el hotel dil Bogn Tenigia aunc stada aviarta ina stad. Il commerciant tudestg ha mai dau si la speronza da saver arver danovamein il hotel Bogn Tenigia. Il cuntrari: 1993 ha el fundau la «Tenigerbader Mineral- und Heilwasservertriebs AG». La finamira era da commercialisar l’aua minerala dil Bogn Tenigia. El haveva gronds plans, denter auter d’ereger el tgierp dalla via ina pipeline e da menar l’aua entochen alla staziun da Rabius. A Landquart haveva el aquistau igl anteriur baghetg dall’Usego per saver deponer l’aua. Ernst Ludwig Schulz era en possess da dus gronds beins cun vegnas en Tiaratudestga, sco era da differentas societads. Agl ur Il tema da stad par excellence Hans Huonder/FMR Sco sch’ei duess esser. Il hotel Bogn Tenigia daventa puspei actuals – puspei la stad. Il tema da stad eis el staus biars onns. Quei schurnalist en Surselva che haveva sco emprem la gliesta da temas ch’era a fin la stad, sefatschentava dil hotel Bogn Tenigia. Ed Ernst Ludwig Schulz – igl acziunari principal dalla Bogn Tenigia SA – haveva in’ureglia aviarta pils schurnalists cu lezs havevan munconza da lavur pervia dalla ruosna da stad, s’interessavan e levan saver tgei che marschi en Val Sumvitg. Sco sch’il Tudestg havess saviu: Opla, quei ei ina nova schanza da derasar mias ideas e svegliar igl interess per zatgei che savess tuttina dar nova veta al menaschi. Abstrahau da sia affinitad pigl interess public vid sias ideas ha el cartiu entochen sia mort vid il potenzial da Tenigia. Ernst Ludwig Schulz era in bien vendider. Ei vegneva mai lungurus cun el al telefon. Fetg semeglionts ei Rolf Diefenbacher ch’ei in dils investurs novs el hotel. Omisdus eran ni ein idealists ed optimists, omisdus vesan il potenzial. Per cletg. Per cletg dat ei aunc glieud che vesa il positiv leu nua che biars tschercan mo il negativ. Ils onns 1980 entochen 2000 era quei surtut il potenzial dall’aua minerala, ussa eis ei quel dalla natira e la ruasseivladad. En quels trent’onns ei la societad sesviluppada e semidada: Aua dat ei per enzacons raps en stizun – pusseivladads dil ruaus ein pli scartas. Tgisa, forsa ei quei veramein la schanza per dar nova veta a silmeins ina part dall’infrastructura da hotel en Tenigia enstagl da surschar las combras allas miurs ed als falians. Tenigia savess senz’auter esser ina schanza per glieud che tscherca la distanza tier la truscha quotidiana dils marcaus, per glieud unfisa e persunas cun handicap. Naven dallas caliras e la canera – siadora ell’isolaziun e la ruasseivladad. Il hotel Bogn Tenigia va en ina’ulteriura e nova etappa. Quels dis han ils emprems hosps gia gudiu l’idilla – hosps che han saviu habitar ella «casa dil miedi» gest spel hotel. Erigida 1990 culla finamira da dar suttetg ad ina pratica da miedi sco era duas habitaziuns, sepresenta ella oz bunamein sco il di ch’il scrinari ha bandunau ella avon pressapauc 30 onns. Leu ha Rolf Diefenbacher gia generau las empremas taxas da cura per Sumvitg Turissem. Possien numerusas suandar – duront la stad – era el hotel. Bogn Tenigia resta pia il tema da stad. La casa dil miedi construida avon rodund 30 onns ei ina part dall’entira surbaghegiada. Il hotel Bogn Tenigia culla part erigida 1970 ed il hotel vegl (dretg). Rolf Diefenbacher ei promts d’investar en Bogn Tenigia.

Dumengia proxima entscheiva il cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun retoromana cun ina fiasta d’avertura. Dapi 1969 organisescha la FRR il cuors intensiv da stad. Da 20 persunas all’entschatta a Rumein, lu dapi 1982 ella Casa Caltgera a Laax, ei il diember carschius tochen la stad 2019 sin 127 participontas e participonts. Era la purschida ei carschida: «Deva ei gl’onn 1969 in sulet livel, eis el sesviluppaus tochen la stad 2019 a 12 che sedifferenzieschan ella grevezia sco ella structura», san ins leger ella pagina d’internet dil CR 2023. Dapi 2015 ei il cuors intensiv ella Casa Sentupada dalla claustra dallas soras dominicanas da Glion. La midada ha contribuiu ch’il CR ha saviu sesviluppar vinavon. Uonn instrueschan persunas cun formaziun linguistica endisch classas, Conradin Klaiss ei il menader general dil CR, Rita Wolf meina il secretariat. Sco mintg’onn entscheiva il cuors da romontsch sursilvan era uonn cun ina fiasta d’avertura. El center ei l’emissiun PULS digl emittur SRF. Ils 13 da mars 2023 ha la moderatura Pascale Menzi presentau duront quella gl’experiment ch’ella ha fatg cun emprender romontsch en treis jamnas. Ella ed ils frars schumellins Michael e Matthew Youlden raquentan da lur experientscha d’emprender romontsch.(fmr/abc)

Ella regiun Flem-Laax vesan ins actualmein numerusas sportistas e sportists a currend cun ina carta enta maun. Els fan cuorsa d’orientaziun. Quella disciplina sportiva ei el center questa e l’auter jamna. Ina gada pervia dil campiunadi mundial. L’auter jamna ei lu la Swiss O Week cun 4500 participontas e participonts. Marcel Schiess, ch’ei carschius si a Glion, presidiescha gliez comite d’organisaziun. «Jeu tschontschel lu buc romontsch», ha el dau d’entellir cun salidar, per che quei seigi clar naven dall’entschatta. El ha getg quei francamein en in bi sursilvan, aschia ch’ei ha pariu ch’el plaidi tuttina romontsch. «Na, mo jeu capeschel», ha el rispundiu. Marcel Schiess ha bandunau Glion gia baul. Dapi biars onns viva gl’inschignier d’electro promoviu cun sia famiglia a Köniz sper Berna. Siu dialect tradescha aunc la derivonza grischuna. Ils davos dus onns eis el staus meinsvart en sia patria veglia. Sco president dil comite d’organisaziun meina e coordinescha el la Swiss O Week a Flem-Laax (mira boxas). Presidiau Swiss Orienteering «L’auter jamna ein rodund 300 voluntaris en acziun per las concurrenzas», declara Marcel Schiess. El raquenta dils gis d’accent dalla Swiss O Week, cun distanza liunga egl Uaul Grond, Nagens e Crap Sogn Gion, culla mesauna a Laax e sil Vorab. Cun cor ed olma s’engascha el per la cuorsa d’orientaziun, e quei dapi decennis. «Ella sisavla classa a Glion ha scolast Martin Tellenbach svegliau miu interess, lu empau pli tard Luzi Sommerau a Flem. L’emprema concurrenza hai jeu absolviu 1976», raquenta Marcel Schiess. Lu haveva el 13 onns ed era sin midar dalla primara ella secundara. En lezza ha siu scolast da classa Christian Darms intimau el dad ir alla Scola cantunala a Cuera. Marcel Schiess haveva scuvretg quels onns la cuorsa d’orientaziun sco siu hobi preferiu. «Igl ei in sport che pretenda bia, ton pil tgierp sco pil tgau», explichescha el. El hagi denton mai giu ambiziuns da far sport d’elita. El ha praticau ed ha promoviu la cuorsa d’orientaziun sco sport popular. Da 2007 tochen 2013 ha el presidiau la federaziun naziunala Swiss Orienteering. Studegiar la carta e s'orientar Gl’um da 60 onns presidiescha actualmein il comite d’organisaziun dalla Swiss O Week 2023 Flem-Laax. Swiss Orienteering exista dil reminent pér dapi 1978. La cuorsa d’orientaziun deriva dallas tiaras scandinavas nua che Marcel Schiess ei staus savens. La curridra ni il currider sto cuorer cun carta e compass tras ina zona definida. Finamira eis ei da passar mintga meisa da controlla. Silla carta ei mintga post marcaus mo cun cefras, 1, 2, 3 eav. Sportistas e sportists ston saver s’orientar – el senn dil plaid. Finamira eis ei da passar tut ils posts enteifer in temps definiu da 50 ni 60 minutas. «Alla Swiss O Week dat ei 55 differents percuors per tuttas categorias», explichescha Marcel Schiess. El aschunta ch’ei seigi ina pulita sfida logistica da coordinar quell’occurrenza gronda cul campiunadi mundial. «Jeu sun denton fetg cuntents co tut funcziuna», concluda il funcziunari suprem. Gl’emprem il campiunadi mundial, lu la Swiss O Week Margis, ils 11 da fenadur 2023 ha il campiunadi mundial ella cuorsa d’orientaziun entschiet. A quel separticipeschan las meglieras equipas dil mund cun rodund 200 atlets e 50 atletas da tut il mund. Tochen e cun dumengia dat ei quater cuorsas. Mesjamna ein las cuorsas da qualificaziun per la distanza mesauna, lu suondan gievgia las empremas cuorsas per medaglias silla distanza liunga. Sonda ei las cuorsas dils umens e dallas dunnas silla distanza mesauna. Dumengia finescha il campiunadi mundial culla staffetta dils umens e dallas dunnas. Il medem mument entscheiva la Swiss O Week. Buca mo 250 atletas ed atletas separticipeschan a quell’occurrenza, mobein rodund 4500. La mesadad vegn dalla Svizra, tschella sereparta sin 30 naziuns digl entir mund. La Swiss O Week generescha 35'000 pernotaziuns alla destinaziun Flem Laax Falera, cun ina creaziun da valur directa da tschun milliuns ed indirecta da 12 milliuns francs. La Swiss O Week 2023 A Laax-Flem separticipeschan l’auter jamna 4500 persunas dad 8 tochen 90 onns a diversas concurrenzas dil sport da cuorsa d’orientaziun. Igl ei la dieschavla gada che la federaziun naziunala organisescha quella. Avon 28 onns ha ella purschiu l’emprema gada ina jamna concentrada per promover il sport popular. Suenter la Swiss O Week 1996 a Brunnen el canzun Sviz ein suandadas quellas a Rapperswil 2003, Zermatt 2006, Muotatal 2009, Flem Laax 2011, Zermatt 2014, Sogn Murezi 2016, Gstaad 2019 ed Arosa 2021. All’jamna separticipeschan famiglias, clubs, G+S, pèrs e glieud activa en quei sport.

Turas cun e-bike da tandem per persunas cun handicap da vesida e carstgauns restrenschi autramein ein ussa era pusseivlas el Grischun, respectivamein en Surselva. La secziun grischuna dalla Federaziun svizra dils tschocs e fleivels da vesida affittescha dapi dacuort electrotandems moderns a sias commembras e ses commembers, sco era ad autras persunas interessadas. Cun quel sa vegnir fatg excursiuns sportivas en dus. Il Club da Lions Svizra metta a disposiziun persuenter bikes dalla marca «Moustache» alla federaziun. Lezza affittescha quels per cundiziuns attractivas per turas d’entginas uras entochen entirs dis. La federaziun ed ils Lions vulan porscher successivamein tandems en loghens centrals e destinaziuns da turissem dil Grischun ed offerir quels era a hosps da vacanzas. In tal electrotandem da «Moustache» sa era vegnir affittaus ussa era ella stizun da Menzli Sport SA a Glion. (cdm/fmr/hh) Da seniester Yung-Shik Blaser (Federaziun svizra dils tschocs e fleivels da vesida), Heinz Felber (Lions), Armin Candidas (president Club da Lions Origin dil Rein), Mattias Menzli (Menzli Sport), Silvio Derungs (Federaziun svizra dils tschocs e fleivels da vesida) e Marc Schneider (Tandem Svizra SA).

Per la sisavla ga san indigens e hosps da vacanzas guder questa stad la via cun fotografias «FotograVia» en Val Tujetsch. Uonn ein las fotos puspei da veser a Sedrun. La cultura e la historia ein omnipresentas en Val Tujetsch. Pliras instituziuns sestentan en favur da quellas. Arranschaments regulars procuran ch‘ella vivi, che tradiziuns, usits e la travaglia ed il mintgadi da pli baul restien en memoria. Ina purschida che va en quella direcziun ei la «FotograVia». Quella vegn arranschada da TujetschVivaCultura culs organisaturs Forum cultural Tujetsch, Museum La Truaisch e Cuminonza dallas possessuras e dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Per la sisavla ga La «FotograVia» – la revista cun fotografias da pli baul – vegn purschida questa stad per la sisavla ga. L’entschatta ei vegnida fatga la stad 2018 a Rueras, silsuenter ein suandadas vias cun fotografias a Sedrun, Gonda e Camischolas, avon ch’ils organisaturs ein returnai a Rueras. Questa stad tematisescha ella puspei ina via a Sedrun. Sco quei ch’ils organisaturs cun Tarcisi Hendry alla testa scrivan, cuntegn la «FotograVia» era uonn 15 tablas ella grondezia A3. Per liung dalla Via dil Bogn vegn mussau fotos veglias. Uonn han ils organisaturs eligiu il tema agricultura tuatschina. Da veser ein fotografias dalla veta e la lavur purila el vitg sco ad alp. D’in liug a l’auter Aschia muossa ina tabla per exempel tegias d’alp e la midada d’ina a l’autra. Ei tunscheva buca pli baul da pascular mo en in liug. Per quei motiv veva mintga alp pliras midadas. Quellas midadas fuvan cumbinadas cun bia lavur. Tut il material stueva vegnir transportaus en l’autra tegia. Las tegias da midadas fuvan savens era fetg semplas. Las midadas succedevan damai ch’ins enconuscheva nuot auter. Quei era la pratica dapi decennis. Aunc ils onns 1960 mavan ils da Giuv ora si Liez, da leu si Culmatsch, anavos a Liez e lu giu ella tegia principala ella bucca dalla val. Igl onn 1847 mavan ils da Giuv aunc si Nual ed enta Mut. L’exposiziun cuoza da miez fenadur entochen ils 19 d’uost 2023. La vernissascha ed avertura dall’exposiziun ei sonda, ils 15 da fenadur 2023 allas 17.00 sper l’ustria Fravia. Sco quei ch’ils organisaturs communicheschan, vegn arranschau pils hosps da lungatg tudestg ina guidada sonda, ils 22 da fenadur 2023 allas 10.00. La tabla numera 10 sefatschenta dalla midada d’ina tegia a l’autra si d’alp.

Tuts emprendists dalla Distec SA a Mustér han terminau lur examens finals cun success. Mo buca mo quei: plirs dad els ein ils megliers da lur professiun el cantun Grischun. Sco quei che la Distec SA communichescha, han ils treis emprendists da polimecanist Beat Simonet (nota 5,7), Fabian Pally (5,4) e Florian Halser (5,3) contonschiu ils treis emprems rangs als examens finals da lur professiun. Tiels mecanists da producziun ha Sven Livers contonschiu igl emprem rang culla nota 5,3. Cun quei han ils emprendists dalla Distec SA a Mustér contonschiu ils quater emprems rangs el cantun Grischun. Tenor l’interpresa specialisada sin products da metal da precisiun, ei quei in grond success pils emprendists ed il mussament ch’els han eligiu las dretgas professiuns. Mo lu era in attest per la buna qualitad dall’instrucziun ed igl enga­schament dils responsabels persuenter. Las collaboraturas ed ils collaboraturs dalla Distec SA ein loschs sin lur em­prendists e lur instructers e gratuleschan pil success. Lur engaschament e lur pissiun per la clamada ein in exempel inspirond. (cdm/fmr/hh) Da sen. Sven Livers (mecanist da producziun), Benjamin Vinzens (mecanist da producziun), Vanessa Tuor (mercantil), Florian Halser (plimecanist), Fabian Pally (polimecanist) e Beat Simonet (polimecanist).

Avon dus onns ha Sibylle Mani publicau il cudisch «Sagenhafter Wanderführer Surselva». Igl ei in cudisch cun cussegls per viandadas en Surselva, cumbinadas cun detgas dils loghens. Ussa ei la secund’ediziun dalla publicaziun cumparida. Ils davos onns ha l’activitad da viandar survegniu ina nova dimensiun. Bia glieud nezegia la caschun da serender els aults. Quei trend han biaras destinaziuns da vacanzas promoviu cun nova infrastructura, cun migliurar e mantener bein las sendas da viandar. Cun risguard da quei trend, mo era dall’atgna fascinaziun pil viandar, ha Sibylle Mani ch’ei oriunda da Mustér e che viva a Turitg, publicau avon dus onns in guid da viandar dalla Surselva. Collaborau stretgamein vid il cudisch han era Tania Zanetti e Lars Haefner. Reediu il cudisch Igl interess pil cudisch cun 240 paginas ei staus gronds. La fin 2022 era quell’emprema ediziun cun 2000 exemplars exausta, aschia ch’il cudisch cul tetel «Sagenhafter Wanderführer Surselva» ei vegnius reedius, quella ga cun 1000 exemplars. Sco quei che l’autura Sibylle Mani di, ei il cuntegn restaus il medem: «L’emprema ediziun ei secumprovada cumpleinamein, aschia che nus essan sedecidi per ina restampa da quella. L’ediziun ei sapientivamein pli pintga, damai che biars che s’interessavan pil cudisch han ussa quel, surtut en Surselva.» Igl interess pil cudisch ei denton era semussaus ella Bassa: «Viandar ei actual e la Surselva biars ch’enconuschan bein e vulan emprender d’enconuscher aunc meglier.» Tudestg e romontsch Schegie ch’il cudisch porta in num tudestg, cuntegn el era passaschas romontschas. Il cudisch cuntegn 21 proposta per spassegiadas e turas en Surselva. Sper biaras fotografias e skizzas da loghens dalla cuntrada da questas viandadas, pon ins era cattar el cudisch mintgamai indicaziuns davart il temps da viandar, la differenza d’altezia, la grevezia dalla ruta sco era ils loghens da partenza ed arrivada. La particularitad dil cudisch ch’ei cumparius ell’Ediziun Apart ein las detgas. Tier mintga proposta d’ina spassegiada dat ei pliras detgas che pertuccan il liug e quellas ein era da cattar el lungatg original – il romontsch. Leutier furnescha il cudisch biaras indicaziuns – per part era historicas – dils loghens dalla viandada. Ina carta per s’orientar In’ulteriura part dil cudisch ei ina carta geografica che dat ina buna survesta davart las spassegiadas ed excursiuns descrettas el cudisch. Igl ei turas da differenta lunghezia e grad da grevezia. Ed aschi variontas sco las turas ein era las detgas el cudisch: Da la nebla nera sill’Alp Curnera, il catschadur ed il rustg, il signun ed il giavel ni era il bov da Lavaz, il signun el Lag Brit ni il striun dil tgau-vadi ell’Alp Val Tenigia e la stria da Matergia a Muschaneras. Igl ei in cudisch fetg variont che porscha surtut era cuort’uriala, seigi als affons sco als carschi. Il cudisch sa vegnir retratgs tier Ediziun Apart, en stizuns ella regiun sin in empustaziun era en librarias. Frontispezi dil cudisch cun propostas per excursiuns e cun detgas.

La Propi a GmbH a Sursaissa producescha ina bubronda nova. Davos il «dir te da glatsch da Sursaissa» stattan Benedikt Alig e Martin Henny che han inventau la bubronda e che vendan lur «Propi» da Sursaissa anora. Avon paucas jamnas han els installau in indrez dad buttegliar en ina ustria serrada a Cuort. Dacuort han els stuiu leger en ina gasetta grischuna ch’els produceschien te da glatsch cun vodka. «Nies te da glatsch cuntegn alcohol, denton buc in daguot vodka.» Martin Henny, numnaus Tini, e Bendikt Alig, enconuschents sco Fudl, tschontschan era buca da producir, vul gir da derscher alcohol el te, mobein da far te. Els drovan il tierm tudestg «brauen» per declarar la producziun da lur te da glatsch da Sursaissa ch’els vendan sut il num «Propi». Il recept dil «Propi» ei in grond misteri ch’els dus tgiran cun quitau. «Nus survegnin adina puspei damondas co nus fetschien nies te da glatsch.» Far te en cuschina Momentan fan els il te da glatsch ella cuschina dalla ustria Adler a Cuort. In’ustria ch’ei gia dapi in temps serrada. Diversas cazzettas pli grondas ein pinadas sin la platta dalla cuschina. Ed el local dall’ustria han els gest montau la nova maschina per buttegliar il te da glatsch en biduns da 10 liters. «Ina fetg buna investiziun», declara Martin Henny. Il Propi vegn buca sulet producius a Sursaissa, mo entginas ingredienzas creschan era en Surselva. «La monarda (Goldmelisse) vein nus plantau.» Ed il num Propi ei in tierm romontsch che ha anflau siu plaz el dialect gualser. Tgei propi far han Tini e Fudl studegiau avon biabein sis onns en ina bar ell’Italia. «Pertgei buc crear ina nova bubronda en Surselva enstagl d’importar tut dalla Bassa?» Martin Henny e Benedikt Alig ein turnai ed han entschiet ad experimentar. «Bia ei buca gartegiau e buca tuttas provas ein stadas emperneivlas da degustar», di Fudl cun in surrir. Enzacu ha il procuct lu tuttenina cuntentau ed els han contactau la controlla da victualias per retscheiver il consentiment dad insumma astgar vender il te. «Dalla controlla da victualias havein nus era survegniu in ni l’auter bien cussegl.» Presentau alla publicitad «Per l’emprema ga havein nus purschiu nossa bubronda ad ina concurrenza la stad 2018 a Flond.» Il resun ei staus ordvart positivs aschia ch’ils dus producents da te da glatsch cun alcohol han denter auter organisau 2019 in festival a Sursaissa, il Propi festival. «Nus havein anflau dabia adherents per nossa bubronda tier amitgs da tscheiver e musicas da gugga», declara Benedikt Alig. E grazia al tscheiver ha la bubronda era anflau la via ordeifer la Surselva. Entochen che corona ha dominau il mintgagi. «Duront dus onns ei tut stau eri.» Suenter corona ha ei entschiet a trer e quei ei il motiv ch’ils dus creaders dil te da glatsch da Sursaissa han investau ella maschina da buttegliar. «Nus havein fundau ina interpresa, la Propi a GmbH. Martin Henny e Benedikt Alig furneschan surtut a fiastas ed occurrenzas. «Pil mument vulein nus producir ina bubronda per events.» Ina che cuntegn 5 % alcohol che selai paregliar cun il cuntegn d’alcohol dalla gervosa. Il local da producir ell’ustria Adler ei plitost in provisori. «Nus savein buca tgei che schabegia cun quella localitad.» Ponderar co transportar Martin Henny e Benedikt Alig ston era ponderar co organisar il transport dalla bubronda ella Bassa. «Entochen ussa havein nus surdau il transport a hosps da vacanzas.» Gudignau daners cun lur bubronda han Benedikt Alig ch’ei graficher independent a Sursaissa e Martin Henny che deriva dalla gastronomia e che fa il pur strusch. «Nus havein investiu dafertontier quei che nus havein gudignau.» Plascher dil «dir te da glatsch» han Fudl e Tini tuttavia, sco els tradeschan. «Metter en pei in product dil tuttafatg niev ei in regl e porta dabia cuntentientscha.» Benedikt Alig e Martin Henny han gia instradau auters products. In gin che senumna SilGin. Originals ei els en scadin cass, ils «eisteebrauers» da Sursaissa.

Foto Andreas Cadonau/FMR Igl Uffeci da construcziun bassa ha fatg attent ier, ils 13 da fenadur 2023 via communicaziun da pressa ad ina midada epocala dalla signalisaziun dallas vias a Tumein ed a Glion. «Grazia a la nova signalisaziun dad LED digitala eisi pusseivel da presentar a moda pli flexibla e detagliada il stadi dalla via.» La pagina «strassen.gr.ch» annunzia in test d’in onn e vul silsuenter endriescher il pareri da participontas e participonts da traffic en caussa nova signalisaziun (mira novitad dasperas). Jeu selubeschel, preziai responsabels digl Uffeci da construcziun bassa, gia ussa da far ina mudesta valetaziun da vossa ­nova purschida flexidigitala e quei ord vesta dad in automobilist sursilvan da lieunga romontscha. Nus Romontschs essan secapescha cunscients ch’ella historia da Flims ha ei sulet dau in cuorta fasa – exact dudisch gis – nua che Flims ei sepresentaus ufficilamein sco Flem/Flims. A caschun dalla sesiun d’atun dil Parlament federal anno 2006. Notabene la sessiun romontscha dil Parlament federal. Suenter ch’il parlament ha dau adia a Flem/Flims, respectiv enaquella che la suprastonza communala da Flem/Flims da lezs onns ha scurlau il maun alla politica federala, ha ella spert decretau: «Flims ei Flims e resta Flims.» Ei schon clar, la schanza ch’il Parlament federal tuorna puspei ina ga a Flem/Flims ei datier da nulla. Centrala ei denton la part dalla nova tabla digitala che muossa il stan dalla via. Alla Romontschia stat a disposiziun ina vasta varietad linguistica per endriescher sche la via da Glion e Rehanau sur Flims ei aviarta ni serrada. Ei tonscha da «geschlossen, chiuso, fermé entochen closed» e secapescha a moda cuntraria. Empau sco roulette, in dils lungatgs vegn schon era a plidentar la Romon­tschia. La Romontschia che vala la finfinala per multilinguistica. Autruisa sa ella – da quei anora va probabel la strassen.gr.ch – distinguer denter tgie­tschen e verd. Per cletg pitescha la gronda maioritad da Romontschas e Romontschs da casa en ed ordvart dalla Surselva buca dalla tschorvadad da colur, aschia ch’els vesan cu igl ei tgie­tschen e cu igl ei verd. Ins pudess secapescha argumentar che las indicaziuns digl Uffeci da construcziun bassa, respectiv dalla polizia da traffic, vala buc per Romontschas e Romontschs tenor il motto: «Fagei toch tgei che vus leis.» Igl Uffeci da construcziun bassa scriva ch’ils novs signals da LED cuntegnan tschiens da diodas tarlischontas che pon vegnir reguladas mintgina per sesezza e che san vegnir programmadas tenor giavisch. Tras quei seigi ei pusseivel da furnir bia dapli informaziuns allas viagiaturas ed als viagiaturs, scriva igl uffeci. Forsa fussi buca mal sche la «strassen.gr.ch» drizzass silmeins ina dallas tschien diodas tarlischontas viers la lescha da lungatgs grischuna e siu artechel 1. alinea 2.

Els ein in p èr dad aur al campiunadi mundial ella cuosa d‘orientaziun, la Svizra Simona Aebersold, ed il Norveges Kaspar Harlem Fosser: La sportista da 25 onns e siu amitg da 24 onns han gudignau ella disciplina roiala a Flem Laax. Aebersold ha absolviu la ruta en in temps da 81:43 minutas. Silla ruta dils umens ei Fosser staus cun 93:06 minutas bunamein ina minuta pli sperts ch’il Svizzer Mathias Kyburg. Silla ruta denter Alp Dado, sur Murschetg e gl’Uaul Grond ha il p èr svizzer-norveges dominau claramein. Suenter la campiunessa multipla ed idol dalla cuorsa d’orientaziun Simone Niggli ei Simona Aebersold pér la secunda Svizra che victorisescha silla distanza liunga a campiunadis mundials. Ella ei arrivada el center da sport Prau la Selva cun 31 secundas avantatg avon la Svedesa Tove Alexanderson. Kaspar Harlem Fosser ei partius sco campiun mundial silla distanza liunga ed el sprint. Siu concurrent pli stretg ei il Svizzer Matthias Kyburz. Quel ei daventaus secund ella disciplina roiala. El ha piars empau temps demai ch’el ha elegiu ina ruta tras la Val Verena. Quella pareva pli cuorta, ei denton semussada sco in bienton pli stentusa. Fosser e Kyburz ein i tras l’arrivada el Prau la Selva cun ina avantatg da pli che quater minutas e miez. Cullas duas medaglias da gievgia ha il campiunadi mundial entschiet optimalmein per la Svizra ed il team para da purtar la prestaziun spitgada. Suenter la nova campiunessa mundiala Simona Aebersold ei Natalia Gemperle daventada quarta ed Elena Roos sisavla. Tiels umens ei Daniel Hubmann daventaus sisavel e Joey Hadorn siatavel.(fmr/abc)

Ils begls-fontauna els vitgs s’audan tier la cultura locala. Aschia era a Laax. Per l’entschatta dalla stad han la vischnaunca politica e la fundaziun Pro Laax schau tschentar ina fontauna nova denter Lag Grond e casa da scola Grava. Igl ei ina speciala. L’aua cuora ord in crap da nummulits dad ina tonna. L’aua da beiber ei gl’element pli impurtont dil carstgaun. Ni aur ni autras rihezias san remplazzar ella. En quei connex ha Laax in privilegi: Il num dalla vischnaunca – silmeins il num romontsch – renda attent a quel. Lags deva ei quater a Laax: Lag Grond, Lag digl Oberst, Lag Sec, Lag Tiert. Vitier aunc palius e dutgs, e gl’ual dalla Val Fraissen, gl’ual dalla Val Buglina e quel dalla Val Draus. Dapertut neschevan fontaunas, l’aua serimnava els lags e curreva vinavon tras fessas e sfendaglias sutterranas. Pervia da numerus foss da baghegiar e cun sviar e canalisar las auas, ein pliras aveinas sespiarsas. Tuttina dat ei aunc avunda aua a Laax e la vischnaunca fa tut ils sforzs da tgirar quei bein custeivel. Marita Buchli, Christian Aubry ed Erwin Ardüser, a caschun dalla collaudaziun dalla fontauna nova. Las siat fontaunas historicas «En quei liug muncava gia adina in begl-fontauna. Ils affons che termagliavan ella vischinonza, ni era affons da scola, mavan savens ella tualetta publica per beiber aua frestga dalla spina», raquenta Marita Buchli. Ella ei buca la suletta che haveva observau e constatau quei. Entadem il Lag Grond muncava a hosps ed indigens ina fontauna. El coc da Laax dat ei perencunter siat talas, e quei dapi 1895. Quellas haveva il capitani papal Peter Coray (1843-1930) schau installar sco part essenziala dil provediment d’aua dalla vischnaunca. Mintga fontauna ha in begl da buentar ed in da lavar. Da gliez temps era Laax in vitget da purs cun 280 habitonts. Tuttas casas eran baghegiadas per liung la via. Quella s’extendeva da Demvitg tochen sil Crest, Seehof e Streia. Oz ei Laax ina vischnaunca cun 2200 habitonts e quartiers spatitschai. Il jet d'eau el Lag Grond da Laax squetra dapi 1992 mintga stad. Nummulits da 40 milliuns onns Aunc adina ein ils begls cugl element schi custeivel beinvegni. Oz surveschan els buca pli alla biestga ed allas lavunzas, mobein a numerus viandonts, ciclists e passants. L’aua cuora ord il tgiern sco quei ch’ella fa dapi gleiti 130 onns. Cuort avon che sortir dalla suprastonza communala ha Marita Buchli sligiau il problem d’ina fontauna che muncava enta Grava. La fin da zercladur ha ella saviu inaugurar siu pli davos project. Cun sustegn dalla fundaziun Pro Laax ha ella procurau ch’ins monteschi ina fontauna nova sper il kiosk, en in liug fetg frequentau d’affons da scola, turists ed indigens. Da quella cuora aua frestga da beiber, in e scadin astga sesurvir direct ni emplenir la butteglia. «Ella survescha a biars ed ei enta peis a negin», manegia l’anteriura geraua. Ensemen cul president dalla Pro Laax, Erwin Ardüser, ha ella collaudau dacuort la fontauna nova. Igl ei in’ovra dil sculptur ed artist Christian Aubry da Sevgein. La fontauna nova ha negin begl, ella survescha propi ad in scopo: beiber aua frestga ni emplenir la butteglia. «La fontauna consista d’in bloc da nummulits e peisa rodund ina tonna», declara il president dalla Pro Laax. La fundaziun ha finanziau il pign project cun grond effect e néz. L’aua cuora buca giu d’in tgiern ni bischel, ella para da sburflar direct ord il crap. Il grond bloc cun mellis conchiglias petrificadas d’avon 40 milliuns onns ha il sculptur priu ord la Val da Pigniu. Dalla vart d’Andiast traversa in’aveina cun tals nummulits la cuntrada entuorn il Péz d’Artgas. La fontauna da Lavanuz La fontauna nova da nummulits entadem il Lag Grond ei dil reminent ina da pliras specialas ch’ei dat a Laax, sper ils begls historics da 1895. Ina da quellas ei a Lavanuz, silla senda entuorn gl’uaul dil Cuolm Liung. Igl ei denton ina fontauna privata. Gl’advocat Peter Nobel ha schau construir ella avon prest 30 onns gl’artist Robert Indermaur sper sia casa da vacanzas. Igl ei in grond begl che envida cunzun affons da siglir ell’aua. La petga-fontauna ei ina legra figura da bronz d’in um cun in bavriel satel en bucca che squetra l’aua el begl. La fontauna cugl um che squetra aua el begl ei in object privat.

Dumengia sera ha il cuors intensiv da romontsch sursilvan dalla FRR entschiet. Las sutgas ell’aula dalla claustra dalla Casa Sentupada dallas soras dominicanas ein stadas occupadas spess. Il directur dil cuors, Conradin Klaiss, ha discurriu d’in record absolut. Sco ei para crescha gl’interess d’emprender romontsch cuntinuadamein. Quei cumprova il cuors che ha entschiet ier a Glion. 1990 eran 31 persunas separticipadas, il 2000 eri 71 ed il 2010 93 persunas. Gl’onn avon Corona han ins lu dumbrau 126 persunas. Ed uonn frequentan 141 persunas il cuors. «In record absolut», ha Conradin Klaiss declarau. Dumengia suentermiezgi ha il directur dil cuors intensiv da romontsch sursilvan dalla FRR aviert avon retschas serradas las duas jamnas intensivas. La gronda part dallas persunas, numnadamein 133, derivan dalla Svizra, 58 ein dil Grischun, 51 dalla Surselva ed 8 digl exteriur. Duas da quellas persunas, Matthew e Michael Youlden, ils schumellins engles-irlandes, ein stai presents ier alla fiasta d’avertura a Glion. Ensemen cun Pascale Menzi han els discurriu duront in podi da lur experientschas culs lungatgs ed en special cugl emprender romontsch en in temps da record. Melanie Oesch empren romontsch Michael (sen.) e Matthews Youlden, cun Pascale Menzi. Els han empriu romontsch intensiv. La pluralitad dallas participontas e dils participonts, numnadamein 114, ha il tudestg sco lungatg-mumma, tschun il franzos, treis gl’engles, treis gl’arab. Gliez ei il lungatg-mumma da treis affons dalla Siria che frequentan a Vella la scola primara. Treis auters affons derivan dall’Ucraina. Els emprendan romontsch sursilvan demai ch’els va a Rabius a scola. Il grond diember da participonts sforza da menar dubel plirs dils endisch livels. Pil livel 1 e 2 dils entscheviders ein 62 persunas s’annunziadas ed ils dus pli aults, igl 8 e 9, absolvan 38 persunas. La statistica ha era registrau la vegliadetgna dallas participontas e dils participonts. La media ein 57,3 onns, gl’onn precedent eri 52 onns. Las dunnas ein pli interessadas d’emprender romontsch. Dallas 141 persunas ein 83 dunnas, 48 umens e diesch affons. Alla fiasta d’avertura ha Conradin Klaiss saviu porscher ina surpresa: Sur video ha la cantadura e sgiugialadra Melanie Oesch salidau il cuors da romontsch intensiv a Glion. La protogonista da Oesch’s die Dritten ha getg ch’ella seigi vidlunder d’emprender romontsch. Ils 28 da fenadur vegni la gruppa a presentar la nova single. Sigl 1. d’uost 2023 detti ei ina versiun dalla canzun «Heimat» era en franzos, talian e romontsch. Il motto dil cuors da romontsch dalla FRR d’uonn ei «ensemen-insieme-ensemble-zusammen». «Atgnamein enzatgei banal, mo tonaton extrem impurtont en in mund ch’ins capescha buca pli in l’auter», ha Conradin Klaiss declarau. Rita Wolf e Conradin Klaiss, ils dus responsabels principals dil cuors romontsch sursilvan dalla FRR.

La posta ed ils curriers da posta han giu ina rolla impurtonta ella historia. Il postigliun che transportava persunas e rauba stueva era saver sunar il tgiern. Gl’emprem concert da flimsfestival ei staus dedicaus a quel. Quei che para romantic era tut auter: Las vias eran ruhas e las carrotschas stretgas e malcumadeivlas. Tgi che mava pli baul sin viadi e seschava transportar d’ina carrotscha da cavals era suttamess a pulits strapazs. Da quei s’encorsch’ins buc sch’ins auda la renomada canzun tudestga «Hoch auf dem gelben Wagen sitz’ich beim Kutscher vorn». Il concert da sonda sera el curtgin dil hotel Adula a Flem ha entschiet cun quella. Martin Roos, gl’interpret e musicist svizzer da Lucerna, ei arrivaus schulitgond quella melodia. La sopranista Ulrike Schneider da Leipzig ha priu si ella e cantau ils plaids. Il pianist Andrea Maggiora da Turin ha cumplettau l’introducziun tier la tematica dil concert. Martin Roos duront ch'el suna in dils signals dil tgiern da posta. Renomai cumponists ed il tgiern Ils treis protagonists han introduciu in’ura musicalach’ei stada dedicada al tgiern da posta. «Savens era il tgiern il simbol dall’arrivada, ni era dil cumiau», ha Martin Roos explicau. El ha moderau la sera da stad el curtgin dil hotel. Ina gronda glienda ei stada la culissa dil concert. Duront rodund 300 onns, dil 17avel tochen la fin dil 20avel tschentaner ei il tgiern da posta staus in dils instruments pli populars, in ch’ins enconuscheva generalmein. «Ei deva postigliuns capavels che savevan sunar bein il tgiern, mo era auters», ha Martin Roos raquintau. duront il concert ha el presentau ina retscha signals. Aunc oz sa dil reminent il tun dil «tü ta to» dils autos da posta moderns commuentar pign e grond. Martin Roos, Ulrike Schneider ed Andrea Maggiora han interpretau parts d’ovras da renomai cumponists. Il program ha inclus musica per tgiern da Bach, Haydn, Beethoven, Mozart, Schubert. Quei temps dalla musica classica e romantica ei era quel dallas carrotschas. In’ovra enconuschenta ei per exempel «Die Winterreise» da Franz Schubert. Il trio ha interpretau las parts «Der Wegweiser» – «Der Lindenbaum» e «Die Post». Avon che schar resunar quellas melodias, han els presentau las medemas parts – denton cun ina interpretaziun contemporana da Reiner Bredemeyer (1929-1995). Il cuntrast ei staus eclatants. Divertir sin viadi Il postigliun che mava sco currier cul cavagl d’in liug a l’auter sunava medemamein ils signals. Igl era ina persuna ufficiala che steva sut il schurmetg dallas autoritads. Mo bandits e vagabunds armai ughegiavan da tener si ni attaccar el. Sco Martin Roos ha explicau, deva ei en Svizra in’ordinaziun ufficiala dil tgiern da posta. En quella era ei fixau ch’in postigliun stueva dominar buca mo signals d’arrivada ni da partenza, mobein era tocs da divertiment. Quels tocs havevan in scopo special: «Els duevan semegliar cuort duront ils viadis che eran savens lungurus». Cull’introducziun dalla viafier ei l’epoca dallas carrotschas e dils postigliuns plaunsiu ida da rendiu. Denton plitost els marcaus. Ellas regiuns periferas han carrotschas da posta s’udiu vinavon tiel mintgagi. La collecziun da corns da posta che Martin Roos ha mussau e sunau.

En mintga vischnaunca sursilvana han massa clavaus piars lur funcziun. Amiez il vitg da Curaglia ha in tal survegniu ina nova. Sonda ha l’uniun La Vitrina inaugurau in clavau transformau. La Vitrina dat envesta el vargau dalla Val Medel, muossa denton era art contemporan. La squadra dall’uniun La Vitrina ha constatau in viv interess per l’occurrenza. Sut il center communal ei massa glieud serimnada per l’avertura dalla Vitrina. Albert Lutz, naschius e carschius si a Cuera, ha circumscret suandontamein sia motivaziun e siu engaschi sco iniziant dil project: «Jeu hai d’engraziar a miu bab l’attaschonza alla Val Medel». Quel, naschius 1911 e carschius si a Curaglia, ei probablamein era da veser en ina dallas 12 episodas da film che laian reviver la historia culturala dalla Val Medel. Gl'avat ha buca stuiu temer Sco quei che Albert Lutz ha detg en siu beinvegni, ha in auter iniziant intimau el da realisar ina cronica dalla Val. Clemens Pally ed ina gruppa da lavur dad otg persunas haveva rimnau e redigiu texts da 30 persunas. Il «cudisch da Medel» ei cumparius 1996 ed ei daferton daditg exausts. «Mia idea ei stada da far in film leutier», ha Albert Lutz declarau. Ils presents ch’ein vegni per l’avertura dil project cultural «La Vitrina» han saviu perschuader co quel ei sesviluppaus. Cun sustegn dalla vischnaunca e dils consuprastonts Daniela Kienzler, Rico Tuor e Gabriel Venzin ha Albert Lutz transformau il clavau vegl en in center da documentaziun e cronica. Albert Lutz duront il plaid d'avertura davon la porta-clavau. Era gl’avat dalla claustra da Mustér, Vigeli Monn, ha dau suatientscha agl invit. El seigi buca vegnius – sco avon tschentaners – sco signur dalla vallada per incassar taglias, ha el manegiau riend avon ch’el ha menau la cuorta devoziun da benedicziun dil clavau cun intent niev. In dils 12 films ch’ins sa mirar ella Vitrina ei l’inscenaziun che l’uniun da teater ha fatg onn vargau. Quel tracta ina episoda digl onn 1367 tenor la novella Monas e Minas da pader Maurus Carnot. Lu vuleva gl’avat schar explotar fier ella Val, la populaziun era sedefendida e gl’avat ha stuiu murir. Buca pertscharts con unica Era il president dil cussegl naziunal Martin Candinas ei staus presents alla fiasta. Sco president dalla Pro Lucmagn eis el colligiaus culla Val Medel. En siu plaid ha el menziunau che l’uniun pussibiliteschi dapi 23 onns da tener aviert il pass gl’unviern. El ha ludau La Vitrina sco project persistent. Pli baul arvevien ins la porta-clavau, mavi cul carr culs ponns digl iral en e mettevi il fein els ladretschs, «oz van ins en quel per mirar films, fotografias ed art», ha Martin Candinas detg. Il president communal Claudio Simonet ha concediu che la populaziun medelina eri gnanc pertscharta con unica che la Val eri antruras. En numerusas ovras han poets, picturs, auturs, fotografs e viagiaturs descret Medel. La Vitrina presenta ussa quei scazi, grazia ad ina persuna che ha buca mo discurriu da sia idea, mobein che ha realisau ella. Albert Lutz ha profitau da sia vasta reit da contacts ch’el ha giu sco anteriur directur dil museum etnologic Rietberg da Turitg. La Vitrina ei situada gest sut il center communal a Curaglia. Il clavau signalisau ei aviarts mintga di dallas 9.00 tochen las 19.00. Gl’access ei libers. Dapli informaziun per romontsch e tudestg mira www.lavitrina.ch Gion Lutz, Rabius Gian Bundi, Vella Gabriel Beeli, Curaglia Ester Vonplon, Castrisch Carmelia Maissen, Castrisch Carmelia Arias Linares-Giger, Glion avat Vigeli Monn, Mustér Arnold Flepp, Curaglia Anastasia Simonet-Lutz, Curaglia Gabriel Beeli, Curaglia Quei ei ina buna caussa, enzatgei ch’ei havessen schon daditg stuiu far. Quei clavau vegl gest sut il center communal fa in bien survetsch alla Val, buca mo a turists, era a nus indigens. Sco slonder s’engaschel jeu mez era per nossa cultura. Avat Vigeli Monn, Mustér La Vitrina ei in liug nua ch’ins sa schar renescher il vargau. Buca ch’ins less che gliez temps da pupira turnass. El clavau san ins denton veser co ils perdavonts han stuiu ir tras. La Vitrina renda attent ch’ins dueigi buca emblidar danunder ch’ins vegn e ch’ins seigi engrazieivels pil contonschiu. Anastasia Simonet-Lutz, Curaglia Il project fa senn per render attent alla cultura. In e scadin sa mirar anavos e s’informar tgei cultura che la Val Medel ha giu. Per nos vegnentsuenter eis ei da grond’impurtonza ch’els san con dira che la veta era e relaziuns che regevan enviers oz. Carmelia Arias Linares-Giger, Glion Jeu sun Medelina e perquei vegnida all’inauguraziun. Quei project renda attent allas ragischs, danunder che nus derivein. La Val Medel ei stada dapli ch’ina cuntrada da purs e digl ir a messa. La Vitrina dat a mi la pusseivladad da returnar cu jeu vi per saver mirar en tut ruaus las documentaziuns. Carmelia Maissen, Castrisch La Vitrina ei per in product ambizius ch’ei ussa a disposiziun, cull’exposiziun ed ils 12 films. Grazia ad ina idea che Albert Lutz ha giu e ch’el ha realisau culla nova uniun. La Vitrina vegn a colligiar bia glieud culla Val. Quei rinforza l’identitad e sveglia il plascher e la luschezia per la historia. Arnold Flepp, Curaglia Gia avon ch’ei deva La Vitrina havein nus viu dabia documentaziuns e fotografias da pli baul da nossa Val. Sch’jeu mondel ussa en quei clavau, constatesch’jeu ch’ei dat aunc bia nunenconuschent che fuva en archivs. Mo quei cuort mument ch’jeu sun stau a mirar, hai jeu viu ina massa niev. Ester Vonplon, Castrisch Avon ch’jeu haiel astgau cooperar cun La Vitrina, enconuschevel jeu strusch la Val Medel. Jeu hai empriu d’enconuscher ina cuntrada reha e da bellezia. Jeu admirel co l’uniun ha elaborau il scazi culturhistoric e cumbinau el cul present. Mei fascinescha era co ins ha midau il néz d’in clavau vegl. Gion Lutz, Rabius La Vitrina ei per mei il liug ideal per entupar ils perdavons. Jeu s’occupel culla geneologia ed enconuschel las aveinas dallas famiglias medelinas. Quei clavau vesel jeu sco in center accessibel dalla historia. Igl ei fascinont da veser nua e co quellas famiglias ed il pievel da Medel viveva. Gian Bundi, Vella La Vitrina survescha inagada als Medelins che habiteschan cheu. Ella envida denton era la gronda massa da Medelins che vivan ordeifer la Val. A Curaglia san els seconfruntar cun lur ragischs. Cun artistas ed artists per part fetg renomai ha La Vitrina denton aunc in muntada internaziunala. David Flepp, Danis Sco plidader dils films hai jeu survegniu ina envesta extendida en historia e vargau dalla vischnaunca Medel/Lucmagn. Per part eis ei vestas spectacularas. La Vitrina renda buca mo attent al vargau, era agl oz. Numnadamein ad ina cuminonza ch’ei s’engaschada da realisar quella purschida unica.

Igl ei l’occurrenza sportiva pli gronda dalla Lumnezia. Il Bike Maraton Lumnezia ei in termin fix per numerus ciclists dalla Surselva e lunsch sur quella ora. Il comite d’organisaziun ei semtgaus silla dumengia dils 6 d’uost 2023. La cuorsa popular sur la distanza da 38 kilometers ei uonn la 32avla gada. «Igl ei in maraton cun bass ed aults, vestas el lontan, igl ei ina ruta per part detg pretensiusa», manegia il president dil comite d’organisaziun. Igl ei quei che sportistas e sportists giavischan d’ina cuorsa da bike. Gl’onn vargau ha Tino Solèr surpriu il presidi dil Bikemaraton Lumnezia. Ina nova squadra motivada haveva preparau la cuorsa ch’ei dat dapi 1992. L’experientscha cun preparar ed organisar il gi da cuorsa dils 7 d’uost 2022 ha perschuadiu talmein ch’ils commembers dil comite ein stai motivai da cuntinuar cun bia motivaziun la 32avla ediziun. La ruta ei secumprovada Els quentien cun 230 tochen 250 participontas e participonts ellas nov categorias, ha Tino Solèr declarau sin damonda dalla FMR. La ruta nova digl onn vargau ei secumprovada. Quella meina dil plaz-scola a Lumbrein siado sur la punt dalla Val Mulin, silla via d’uaul e l’Alp Staviala Vedra, tras ils cuolms da Camadra e Fontaunas Novas. Dall’Alp Sezner cuntinuescha la ruta sur- ed anora tiel lag d’ennevar Plaun Lom e staziun Triel dallas pendicularas. Egl uaul da s. Carli semeina la ruta puspei viers anen. Giu el vitg da da Morissen meina ella tras gl’Uaul Pign sur Vella, Davos Munts, Runchiola e Cuschalas anavos a Lumbrein. «Igl ei il pli bi bikemaraton ch’jeu enconuschel», ha in dils participonts confidau onn vargau alla FMR. Ei savess esser il victur digl onn vargau. Andrin Beeli da Sagogn ha dumignau la distanza da 38 kilometers en in temps da 1:55:23. Uonn sa el buca defender il tetel. Il medem temps ei numnadamein il campiunadi mundial da maraton en Scozia nua che Andrin Beeli vegn a representar la Svizra. Il comite d'organisaziun dil Bikemaraton Lumnezia 2023, da sen. Gabriel Derungs, Norbert Capaul, Rafael Cabalzar, Ignaz Derungs, Tino Solèr, Sebastian Solèr e Beat Solèr. Silla foto maunca Larissa Albin. Cun Ursin Spescha e Carla Solèr Era Chiara Solèr – ch’ei carschida si cul Bikemaraton Lumnezia – ei vidlunder da fullar via ell’elita dils bikers. L’atleta da Lumbrein absolva actualmein las davosas cuorsas da qualificaziun pil campiunadi mundial a Glasgow. Tino Solèr conferma ch’entgins auters ciclists d’elita vegnien ad esser presents. In da quels ei Andrin Züger da Tumein, in auter Ursin Spescha. Era il sportist da Sevgein ei carschius si cul Bikemaraton Lumnezia. Onn vargau ei il commember dil team Thömus daventaus secund cun in temps da 1:59:04. El ed Andrin Beeli han rut la marca da duas uras. L’ambiziun dad Ursin Spescha eis ei d’egualisar ni batter il temps da record digl onn vargau. Ella categoria principala dallas dunnas s’auda Carla Solèr tier las favoritas. Ella, la mumma da Chiara Solèr, ha contonschiu onn vargau il meglier temps dil gi tier las dunnas. Sia finamira eis ei da defender il tetel da campiunessa dil Bikemaraton Lumnezia. Sco onn vargau moderescha Ruedi Frehner da Castrisch puspei l’occurrenza all’arrivada a Lumbrein. Onn ha el surpriu il post che Armin Spescha haveva adempliu biars onns. Omisdus ein sportists da hobi ed il Bikemaraton Lumnezia po esser per els in sinonim per ina cuorsa pretensiusa e varionta tras la cuntrada lumneziana.

Ella casa da cultura Cularta a Laax ei actualmein l’exposiziun «über natürliche Kräfte» cun 22 artistas ed artists. Il program accumpignont ha inclus dacuort in referat surlunder. Alla sentupada cun Manfred Mohr han ins giu caschun da seconfruntar cun giavischs persunals. Gl’autur da cudischs ha referiu dalla «tecnica» d’empustar tals egl univers. «Miu vischin ei in tamazi», «nossa pedela ei ina smarschuna», «miu sir ei in ureidi»: Sevilar, smaledir, tugnar e selamentar fa part dil secuntener dil carstgaun. Igl ei buca la vart positiva. «Cun far adina mo quei promovan ins l’energia negativa», ha il referent declarau el decuors da siu referat. Manfred Mohr ha discurriu d’energias che blocheschan, da plaids che nutreschan il negativ. Siu referat d’ina ura e mesa ha giu connex cun meditaziun, esoterica, miraclas e mistica. Quei ei cumbinau cun giavischs. Ensemen cun sia dunna Bärbel Mohr (1964-2010) ha il Tudestg oriund da Cologna scret e publicau ina roscha cudischs. Ella sparta digl agid da viver e cussegliaziun per la veta s’auda il pèr tiels auturs pli productivs ed enconuschents. Lur cudisch «Bestellungen beim Universum – ein Handbuch zur Wunscherfüllung» ei cumparius en 20 lungatgs e vendius pli che 12 milliuns gadas. Dominar la tenuta interna Manfred Mohr, autur da cudischs e referent dalla tematica "empustaziuns tier gl'univers" ei staus a Laax. «Tgi ha buca giavischs?» ha Manfred Mohr dumandau gl’auditori. Negin ha dau ina risposta. Pli baul rugavan ins e fageva oraziun che quei ni tschei mondi en vigur. Ins carteva ella divina provedientscha. E quei saveva gidar, respectiv consolava. Quella metoda ei sespiarsa empau. En siu referat ha Manfred Mohr evidau da trer il connex cul cristianissem e religiuns. Tuttina ha el tschintschau da buns aunghels ch’ein egl univers. Ella casa Cularta a Laax san ins seconfruntar actualmein cun art ed esorterica, l’exposiziun ha connex cun forzas surnatiralas. Las ovras da 30 artistas ed artists tractan dil mund intern, da forzas misteriusas. El center dall’exposiziun curatada da Damian Christinger ei la damonda dall’energia humana che s’exprima egl art. Introduciu siu referat ha Manfred Mohr cull’intersecziun denter art e giavischs. Il patertgar positiv influenzescha il resultat d’ina ovra. Coachs e trenaders enconuschan gl’effect el sport e san che quella tenuta promova la prestaziun. «Patertgar positiv influenzescha vos giavischs», ha il referent puntuau. Dils sculpturs grecs, sur ils trubadurs medievals tochen tier scribents, musicists ed artists contemporans han tuts seschau empalar dall’energia da crer el plascheivel. «La tenuta interna decida sch’in’ovra gartegia», ha Manfred Mohr manegiau. Seigi lu in’ovra pintga, ina prestaziun ni in giavisch ch’ins garegia. Ei dat casualitads Aschia eis el vegnius tiels giavischs persunals ch’ins sa empustar egl univerns. La metoda ch’el ha declarau ha connex cun trenar il patertgar positiv. Far empustaziuns egl univers sappi gidar. Emprema premissa seigi denton dad esser engrazieivels per quei ch’igl univers tarmetta. Quei sa era esser in problem ch’ei da sligiar. Quel arriva forsa nunspitgadamein. «Igl ei nuot auter ch’in messadi, in’emprova ch’igl univers tarmetta. Sch’ei gartegia da dumignar quella, crescha la bun’energia ed ins vegn pli ferms», ha Manfred Mohr declarau. Mintga problem ch’igl «aunghel» tarmetta digl univers, selai denton buca sligiar schi spert. Ins ha gie buca empustau quel e vesa ei sco provocaziun. Per exempel problems da sanadad. Sligiar quei problem pretenda pazienzia e perseveronza – ed in patertgar positiv. «Tugnar, selamentar, sevilar ni schizun zundrar, promova nuot auter che l’energia negativa – gest quei ch’ins giavischa buc», ha il referent rendiu attent. Il messadi da siu referat ei staus da ch’ins dueigi trenar sapientivamein ils giavischs positivs. Quei sappien ins far cun empustar cuntinuadamein e cun mintga caschun bunas «caussas» ni fatgs. Ei duei buca esser en emprema lingia objects materialistics sco daners, ina villa ni in auto luxerius. Ins savess descriver la metoda da Manfred Mohr culs verbs rugar, urar ni implorar. El ha denton evitau sapientivamein connex cun religiuns ni ductrina. Tenor Manfred Mohr dat ei en mintga veta humana casualitads ch’ins sa buca declarar cul saun giudezi ed intelletg. Ins sappi denton influenzar cuntinuadamein las «empustaziuns» viers gl’univers. «Vies tschurvi ei il producent dils buns patratgs. Trenei quella tenuta. Refusei duront treis jamnas da sevilar, tugnar e selamentar, dil nausch vischin, dall’atgna paupra sort», ha Manfred Mohr intimau e profetisau: «Empustei enzatgei positiv – e seigi quei mo che vus anflies in parcadi el marcau. Ei sa capitar ch’il giavisch va en vigur». Il frontispezi dil cudisch dallas empustaziuns.

Giosch Gartmann ha ediu dacuort in cudischet che presenta a moda persunala a hosps ed indigens divers loghens dil vitg da Lumbrein. Il vitg da Lumbrein ei in dils gronds vischinadis. Igl ei buca la capitala dalla Lumnezia, el posseda denton divers beins da cultura, historia e tradiziun. Uniuns, pleiv e persunas privatas han enrihiu ils davos onns cuntinuadamein las informaziuns e publicaziuns da quei liug. «Jeu hai giu gust da crear enzatgei aposta per miu vitg natal», declara Giosch Gartmann sia intenziun. Dacuort ha el publicau sez in stampat che presenta sin 50 paginas en text ed atgnas fotografias 23 loghens ed attracziuns da Lumbrein. Per part eis ei objects discrets e zuppai, per part ils enconuschents sco la baselgia parochiala da s. Martin ed il casti da Lumerins. La fotografia dil frontispezi e quella dalla davosa pagina cuntrasteschan. Ina muossa il vitg ord vesta da sogn Andriu culla culissa dil Crap da Flem e Péz Bargis/Ringelspitz. La cuviarta davos muossa in magnific tgietschen dalla sera culla siluetta dil Péz Terri. Gl'autur dalla broschura "Curals da Lumbrein", Giosch Gartmann. La broschura informescha buca mo per romontsch e tudestg. «Davart attracziuns da Lumbrein cuntegn ella semplas observaziuns per romontsch, cun entginas informaziuns da muntada per tudestg», scriva Giosch Gartmann sco plaid sin via. Las observaziuns ch’el fa per romontsch ein persunalas, medemamein las informaziuns pil turist e hosp. Igl ei quei che lez enquera. Buca exnum il «mainstream», mobein in cural d’in indigen. Sillas empremas paginas tradescha gl’autur ch’il casti da Lumerins ei staus sia tgina. El scriva sapientivamein dil «Chisti da Lumerins, ina formulaziun pli famigliara ch’il «casti». La broschura «Curals da Lumbrein» san ins retrer ella stizun dil vitg a Lumbrein sco era el biro turistic a Vella.

La Via Nova a Flem ei dapi varga in onn in plazzal da baghegiar. Il traffic tras il vitg ei limitaus sin in vial. Denter la pasternaria Crest e la posta meinan seivs da baghegiar ils pedunzs e cazzolas regleschan ils vehichels. Amiez quella truscha han ins udiu sonda suentermiezgi musica classica. Sonda han ins s’encurschiu a Flem ch’igl ei mesastad e stagiun aulta. La bellezia aura ed in’occurrenza sportiva han intimau dad ir giuadora. Varga 3000 persunas han vuliu veser live el center Prau la Selva il campiunadi mundial da cuorsa d’orientaziun. Per liung la Promenada tochen giudem la Via Nova a Flem Vitg ei bia glieud circulada. Ins ha viu ed udiu specialmein bia Scandinavs, mo era Australians, Slavs e secapescha bia Svizzers equipai cun bandieras. Il duo Polly & Frida, duront lur concert agl ur dalla Via Nova a Flem. En plirs loghens han ins udiu il suentermiezgi musica classica e da sgugialaders. «Mintg’onn entscheiva flimsfestival cun quellas producziuns sin via», ha gl’intendant Mathias Kleiböhmer declarau alla FMR. Igl gi da cultura sin via ei staus uonn la sisavla gada. Tuttina sco en ina metropola nua che artistas ed artists seposiziuneschan en in liug frequentau ed entscheivan a sunar ni far lur producziuns, ei la Via Nova da Flem stada ina zona da musica. En tut han ins saviu tedlar concerts en sis loghens. Las duas pintgas musicistas Frida & Polly ein sepresentadas sco duet cun gegia. Ellas eran s’installadas ell’umbriva, avon la vitrina d’ina fatschenta. Gia suenter ils emprems tocs han passants entschiet a fierar ina muneida ella cofra aviarta giun plaun. Avon il biro turistic era daferton Andri Meyer, in buob da 14 onns, sepostaus. Accumpignaus d’ina pianista ha el schau resunar l’oboa, in instrument ch’ins auda buca schi savens. Uiers visavi, avon la stizun da Sport Beat, ha il duo Lea & Flurina sunau ed avon la Casa Melna il trio Lena, Ira e Selina. Agl ur dil passapei, sil plaz dil kiosk Mursa, ei il duo Wunderli sepresentaus. Ernst Wunderli, engaschau sgugialader e president dil chor Sardona da Flem, ha cantau cun sia dunna Denise. «Tuts han giu plascher da sunar a mesa via», resumescha Mathias Kleiböhmer, gl’indendant da flimsfestival, ils concerts denter traffic e truscha.

Da questa mesjamna entochen dumengia proxima vegn dau las empremas scuntradas dil Cup grischun 2023/24. Els tschun ­giugs vegnan era duas equipas sursilvanas en acziun. Mesjamna sera retscheiva il Club da ballapei Laax il Club da ballapei Tusaun/Cazas e dumengia ei l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa hosp dil Club da ballapei Schlarigna. Dils 28 entochen ils 30 da fenadur 2023 suonda allura la secunda runda principala dil Cup grischun. (fmr/hh) Laax – Tusaun/Cazas mes. 20.00 Vaz-sut – Lai Valbella ve. 20.00 Tavau – Lusitanos de Samedan du. 16.00 Schlarigna – Danis-Tavanasa du. 17.00 Panaduz – Moesano Calcio du. 17.00

La Val Medel ei reha da baselgias e capluttas. Da quei scazi cultur-historic san persunas interessadas intervegnir dapli las proximas jamnas. Questa stad seporschan quater caschuns da visitar ella Val Medel baselgias e capluttas cun sur Giusep Venzin. Quei ei il cass ils 22 da fenadur, ils 12 e 26 d’uost sco era ils 9 da settember. Sil program allas 09.00 ei la tura da Curaglia, Platta, Pali, Mutschnengia ed anavos a Curaglia. Tgi che vul separticipar sto quintar cun in temps da rodund quater uras, da quei duas uras da viandar. Sin giavisch vegn era purschiu autras variantas da tura e termins sco per exempel al Pass Lucmagn, S. Gagl, Fuorns, Pardé ni Platta e Curaglia. Da sur Giusep Venzin interve­gnan las participontas ed ils participonts dallas turas bia davart la historia ed ils scazis art-historics dallas baselgias e capluttas. Denter auter daco ch’ina glimaia ei malegiada sil zenn dalla baselgia parochiala da s. Martin a Platta. In tozzel sanctuaris Abstrahau da sias bellezias naturalas ei la Val Medel era reha da particularitads cultur-historicas. Ina part essenziala ein senz’auter las baselgias e ­capluttas spatitschadas per l’entira val entuorn. In tozzel da quellas dat ei ella Val Medel. Da Biscuolm entochen Muschnengia e da Pardé entochen sil Pass Lucmagn sesanflan sanctuaris da differenta grondezia, fuorma e cun picturas ed altars dedicai a diffentas sontgas e sogns. Biars da quels loghens cun capluttas eran populai pli baul ni che las capluttas e baselgias survevan alla glieud duront il temps da mises. Ferton ch’ils survetschs divins han ­liug regularmein a Platta e Cu­raglia, nezegia la pleiv era ils ulteriurs sanctuaris pli pigns per singulas messas duront igl onn ora. D’udir ein savens era ils zenns da quellas capluttas e baselgias, pil pli allas 11.00 ni lu la sera. Davart ils sanctuaris ella val ha la vischnaunca era ediu in carta faldada. Persunas che vulan separticipar allas turas ein supplicadas da s’annunziar mintgamai entochen las 17.00 dil di avon tier sur Giusep Venzin per mail surgiusep@kns.ch ni per sms/whatsapp per 079 222 36 49. Las turas vegnan organisadas cun in diember da minimum tschun persunas. Organisatura ei Val Medel Turissem. La caplutta a Pali visavi Curaglia.

El hotel Schweizerhof a Flem ei puspei l’exposiziun d’art «Skulptura». Toni Joos, Alexander Curtius, Sandra Hägler ed Andreas Anderegg muossa ovras novas. Figuras da Toni Joos, ein adina en moviment ni en activitads. Quella gruppa ei exponida el curtgin dil Hotel Schweizerhof a Flem. Andreas Anderegg ei gl’artist da Claustra che viva a Fidaz. Silvia Zuberbühler da Flem ha envidau el d’exponer enquala da sias ovras ch’el creescha en siu atelier a Fidaz. L’organisatura porscha mintga stad l’exposiziun ensemen culs hoteliers Sandra e Christoph Schmidt dil hotel Schweizerhof. Il num «Skulptura» associescha a quei che l’exposiziun vul presentar: Buca pictura d’art, mobein figuras creadas cun metal, lenn, crap, arschella ni veider. A caschun dalla vernissascha han ins saviu discutar digl art e da sia intenziun. Cun sias figuras filigranas da metal vul Toni Joos oravontut divertir. El ha exponiu sis novas gruppas da figurettas che expriman il moviment human. Ellas ballontschan sin sugas, saultan e sesan sin sutgas e scalas. Gl’artist Alexander Curtius da Scuol ei designer e sculptur. A Flem expona el l’emprema gada oravontut mobiglias praticas ed objects da fantasia ch’el construescha cun ragischs e lenn. Dils 15 objects exponi ein quater fermai sin ina petga da fier. Igl ei construcziuns cun lenn da tieu, d’olivas, schiember e triembel. Curtius dat la fuorma a sias figuras culla reisgia da motor ed elaborescha ils objects silsuenter cun pupi da glimar. Ordlunder dat ei creaziuns semplas ed esteticas. Quellas s’accordan cun quellas dall’artista d’arschella Sandra Hägler. Sias figuras abstractas aultas e satellas dueien svegliar las emoziuns ed animar da reflectar. Ad in curtgin privat ni parc san ellas dar in accent artistic. Las figuras abstractas d'arschella da Sandra Hägler e da lenn d'Alexander Curtius da Scuol ein exponidas avon il hotel Schweizerhof a Flem.

Ella plipart dallas vischnauncas dalla Surselva ein ils reservuars d’aua aunc empleni bein cun aua pil diever privat e da vischnaunca. Sin las alps sursilvanas ei la situaziun pli differenta. En certas parts dalla Svizra Orientala eisi gia fetg schetg. En ils cantuns Turgovia e Sogn Gagl ei il livel dall’aua dils flums e dils lags tschessaus aschi fetg ch’igl ei vegniu scumandau da prender aua ord ils flums e lags per bugnar surfatschas d’agricultura. El cantun Grischun vegnan las informaziuns davart il diever d’aua regladas dallas vischnauncas. Tier igl Uffeci dalla natira e dalla protecziun da la natira dil Grischun survegn ins neginas infurmaziuns generalas davart il stan dallas tschaffadas d’aua digl entir cantun. In onn special Pertuccont las quantitads d’aua ei igl onn 2023 in onn special. La fin da fevrer 2023 haveva la FMR rapportau dalla munconza da neiv e dallas consequenzas per las quantitads d’aua la stad 2023. Yves Quirin, il menader dalla partiziun aua sutterranta ed aua dils abitadis egl Uffeci cantunal per la natira ed igl ambient (UNA) haveva dau ina prognosa negativa per la stad 2023 a basa dalla munconza da neiv digl unviern vargau. Quei ch’ins saveva aunc buca la fin da fevrer 2023 era conta plievgia ch’ei vegni a dar la primavera 2023. «Certas fontaunas d’alp han memia pauc’aua» Sin entginas alps sursilvanas datti en general aunc avunda aua. Ei dat denton era alps che annunzian gia ussa ina munconza d’aua dallas fontaunas. Il cau-fontauna da Val S. Pieder, Jürg Schmutz di per exempel, ch’el hagi udiu che certas alps da Val S. Pieder hagien pauc’aua. Era a Sursaissa seigi il provediment d’aua sin las alps da muvel il problem questa stad, constatescha il cau-fontauna Thomas Alig. «Certas fontaunas d’alp portan bia memia pauca aua. Probablamein sto la vischnaunca menar neutier l’aua sin quellas alps cul temps.» Sin las ulteriuras alps naven da Tujetsch, Mustér, Trun, Breil e Sagogn ei il provediment d’aua buns. Sin las alps dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion seigi ei difficil da giudicar, cunquei ch’ei setracti d’in grond territori cun biaras alps. Quei confirmescha Luis Candinas dil provediment d’aua Ilanz/Glion. La scartezia d’aua sin las alps vegn ad esser in tema pli grond ils meins uost e settember. La situaziun ei buca acuta Ella gronda part dallas vischnauncas sursilvanas para la munconza d’aua buca d’esser in problem actual. La FMR ha dumandau ils responsabels pils provediments d’aua dallas vischnauncas da Tujetsch, Mustér, Trun, Breil, Sursaissa, Val S.Pieder, Ilanz/Glion e Sagogn. Mathias Cadruvi, il president dalla Corporaziun d’aua Trun di, ch’ils reservuars dalla vischnaunca da Trun e dalla fracziun da Schlans cuntegnien aua avunda el mument. «Jeu lessel dir, che nus havein el mumment duas treis gadas dapli aua che quei ch’ei vegn duvrau. Nus vegnessen secapescha a reagar immediat sche quei fagess da basegns. Mo actualmein ei la situaziun tut normala», di Mathias Cadruvi. «Trun ha biaras vals che portan biara aua el provediment communal. Per nus ei la scartezia d’aua fetg darar in problem.» La vischnaunca da Trun tschaffi actualmein ver 70 liters aua per secunda. Duvrai vegnien circa 20 liters per secunda, aschia Mathias Cadruvi. Da reservuars cun avunda ni dapli aua che quei ch’ei vegn duvrau rapportan era ils responsabels pils provediments d’aua dallas vischnauncas da Mustér, Tujetsch, Breil, Sursaissa ed Ilanz/Glion. Ella vischnaunca da Breil hagi ins fatg grondas investiziuns el provediment d’aua ils davos onns, ha il gerau communal responsabel Heini Hunger detg alla FMR. «Oz ei nossa vischnaunca ella situaziun ch’ella drova mo biabein la mesadad dall’aua ch’entra dallas tschaffadas en ils reservuars.» Pauca neiv ha consequenzas Il cau-fontauna da Val S. Pieder, Jürg Schmutz constatescha, che las tschaffadas d’aua en la vischnaunca da Val S. Pieder seigien buca s’emplenidas aschi spert uonn sco ils onns vargai. «Nus havein sentiu e sentin aunc adina che nus havein giu in unviern cun pauca neiv», di Jürg Schmutz. Ad interim seigien las fontaunas emplenidas cun empau dapli aua che quei ch’ei vegni duvrau. Ella medema crena dat Gian Soliva, il cau-fontauna da Sagogn. «Nos reservuars d’aua cuntegnan uonn in bienton pli pauc aua che aunc avon dus onns. Ins sa dir, che las tschaffadas d’aua portan aunc la mesadad dil quantum d’aua digl onn 2021.» El mument seigi la situaziun aunc supportabla, di Gian Soliva. «La stad havein nus denton adina biars hosps da vacanzas en vischnaunca. La consequenza ei in pli grond consum d’aua. Jeu manegel che nus fagessen ina buna caussa da desister da bugnar ils pastgets.» Tenor il cau-fontauna da Sagogn, Gian Soliva stessi l’aua che setschenti sils pastgets entuorn casa a disposiziun allas casadas. Cheu dapli e leu dameins, mo dapertut avunda Il Grischun ei ina stiva d’aua. L’aua da beiber cuora senza fin. Quei fatg ei semidaus sil pli tard cun la davosa stagiun d’unviern senza neiv. La FMR ha tschercau il discuors cun las instanzas da provediment d’aua dalla Surselva per mirar co la situaziun els reservuars d’aua sepresenta il mument. Malgrad la munconza da neiv han las biaras dallas otg vischnanucas che nus havein dumandau, avunda aua il mument. Mo a Sagogn ed a Val S.Pieder han las tschaffadas purtau dameins aua ch’ils onns vargai. Pli differenta ei la situaziun dallas fontaunas d’aua sin las alps sursilvanas. (fmr/mg)

Avon 23 onns ei il Lucmagn vegnius aviarts l’emprema ga duront igl unviern. Da quei pass han ton la Surselva sco la Val Blenio spitgau bia, surtut economicamein. En quei temps ha ei dau enqual cooperaziun, mo la vart tessinesa vesa aunc bia potenzial da svilup. «L’entschatta havein nus sperau che la Surselva contribueschi a projects da svilup ella Regiun Bleniese, mo quella speronza ei buca severificada», di Loris Beretta, responsabel pil svilup dalla regiun. Igl onn 2000 ei la Pro Lucmagn vegnida fundada ed igl unviern 2000/01 ei il pass staus aviarts l’emprema ga permanent duron igl unviern. Quei project ei reussius suenter lavur intensiva dad omisduas varts dil pass, surtut quella da perschuader las regenzas dalla neces­sitad da tener aviert il Lucmagn sur igl entir onn ora. Ton en Surselva sco ella Val Blenio ei vegniu spitgau dabia da quella novaziun. Sper novs impuls all’economia ed il turissem secapescha era in’avischinaziun sociala dallas duas regiuns. La Regiun Val Blenio consista dallas vischnauncas da Blenio, Acquarossa e Serravalle che dumbran ensemen rodund 5800 habitontas e habitonts. Giu finamiras concretas «Cura che nus havein persequitau l’idea da tener aviert il Pass Lucmagn era igl unviern, havein nus giu finamiras concretas», di Loris Beretta d’Olivone. Ei seigi stau la finamira da migliurar las cundiziuns economicas da mintga vart dil pass, sviluppar in brat cultural e linguistic denter las duas regiuns e rinforzar il traffic public sul pass. «En quei temps ha ei segiramein dau novas cunvegnientschas e cooperaziuns. Jeu ­patratgel en special vid il brat d’experien­tschas e la pusseivladad da saver ir cun skis en Surselva per prezis reduci cu ins sa buca far quei a Campo Blenio ni Nara», constatescha Loris Beretta ch’ei incumbensau dallas vischnauncas da ­Blenio, Acquarossa e Serravalle – la regiun dalla Val Blenio – cul svilup. Cooperaziun cul gimnasi In auter project realisau ei quel cul gimnasi ed internat dalla claustra a Mustér. Scolaras e scolars dalla vart tessinesa san era frequentar quel. Duront quels onns ha ei denton era dau transacziuns d’immobilias ni l’affittaziuns da talas en omisduas regiuns da glieud da l’autra vart dil Lucmagn. «Quei brat e quella collaboraziun era buca pusseivla cura ch’il pass era serraus igl unviern», di Loris Beretta. Speronzas buca severificadas «Ord la vesta dalla Val Blenio havein nus giu l’entschatta la speronza che la Surselva contribueschi era a projects da svilup ella Regiun Bleniese. Entochen oz ei quella speronza denton buca severificada ni mo parzialmein», constatescha Loris Beretta. Mo lu seigien auters projects vegni realisai nunspitgadamein, sco quel cul gimnasi a Mustér ni ils territoris da skis. Igl anteriur canzlist communal da Blenio enconuscha il potenzial che savess aunc vegnir nezegiaus: «Ils proxims onns stuein nus intensivar las pusseivladads d’arranschaments e pusseivladads da sentupada, buca mo el senn instituziunal, mobein era cultural e commercial. Mo era sil sectur dil turissem savessen nus far dapli ella cooperaziun culla reclama. Aschia savessen nus propagar com­munablamein la purschida da mintga vart. En quei senn vesel jeu la Pro Lucmagn sco plattafuorma ideala da cooperaziun e da metter ulteriurs projects en moviment», di Loris Beretta ch’ei era vicepresident dalla Pro Lucmagn. Ina cumissiun da cultura In’idea concreta realisada ils davos onns seigi la cumissiun da cultura dalla Pro Lucmagn ch’organisescha silmeins in arranschament per onn per aschia promover la sentupada d’uniuns e gruppas dallas duas valladas: «Forsa stuessen nus sviluppar ina fuorma che possibilitescha era la sentupada dils acturs commercials e dil mistregn, per aschia sestentar da neze­giar sinergias e cooperaziuns.» Per dapli activitad sul Lucmagn Dapi ch’il Pass Lucmagn ei aviarts era igl unviern, ein la Val Blenio e la Surselva vegni pli datier in a l’autra. Ord vesta dalla vart tessinesa astgass l’activitad denter las duas valladas denton esser pli intensiva. Hans Huonder/FMR L’entschatta d’uost festivescha la Pro Lucmagn il giubileum da 20+3 onns a Pian Segno sut Acquacalda. La populaziun dalla Surselva e dalla Val Blenio ei envidada da festivar quei giubileum special che ha stuiu vegnir refiers treis ga pervia da corona. Dapi igl unviern 2000/01 ei la Pro Lucmagn responsabla pil survetsch d’unviern al pass. Dil svilup cun ina colligiaziun permanenta denter las duas vals ei vegniu spitgau dapli dalla vart tessinesa. «Ei ha bein dau in svilup sin plirs secturs, per part era en ina fuorma nunspitgada, mo economicamein ein las speronzas buca severificadas», di Loris Beretta ch’ei incumbensau pil svilup dallas vischnauncas da Blenio, Acquarossa e Serravalle. Tenor el dat ei aunc bia potenzial da migliur: «Ils proxims onns stuein nus intensivar las pusseivladads d’arranschaments e pusseivladads da sentupada, buca mo el senn instituziunal, mobein era cultural e commercial.» Ensemen culla Leventina lavura la Val Blenio il mument vid in masterplan. El rom da quel duei vegnir rimnau ideas pil svilup dalla regiun. Quei duei era succeder el dialog culla Surselva. Pagina 3 «Nus stuein intensivar las pusseivladads da sentupada.» Loris Beretta, incumbensau pil svilup dallas vischnauncas da Blenio, Acquarossa e Serravalle Loris Beretta ei incumbensaus dallas vischnauncas da Blenio, Acquarossa e Serravalle – la regiun dalla Val Blenio – cul svilup.

Las treis vischnauncas dalla Val Blenio – Blenio, Acquarossa e Serravalle – lavuran il mument communablamein culla Leventina vid in masterplan per la regiun. La finamira primara ei da migliurar la situaziun economica. Il masterplan sut l’egida dalla Corporaziun regiunala da svilup Bellinzonese e Valli sco era dall’organisaziun da turissem regiunala Bellinzonese ed Alto Ticino ei in instrument per la promoziun da projects ella regiun. El sebasa sillas mesiras dil cantun Tessin e dalla Confederaziun el rom dalla politica regiunala dall’economia en favur dallas regiuns periferas. «Quei plan da svilup a media vesta entochen 2035 ha la finamira strategica e coordinativa da scuvierer e da nezegiar il potenzial da projects dalla val en fuorma d’ina visiun communabla. La fin finala duei quel gidar a migliurar la situaziun socioeconomica dalla part su dil Tessin», di Loris Beretta, incumbensau cul svilup dallas vischnauncas da Blenio, Acquarossa e Serravalle – la regiun dalla Val Blenio. Involver tuts interessents e pertuccai Alla testa dil masterplan ei ina gruppa da project. Quella vegn sustenida da gruppas da lavur che representan tuttas spartas dalla val naven dall’economica e l’energia entochen il turissem, la mobilitad, la digitalisaziun, la formaziun entochen las activitads dil temps liber. Leutier vegn ina gruppa strategica che consista dils treis presidents communals sco era da representants dalla Corporaziun regiunala da svilup Bellinzonese e Valli e dall’organisaziun da turissem regiunala Bellinzonese ed Alto Ticino. Sustenida vegn quella d’ina gruppa da relexiun cun 25 persunas che representan tuts secturs. In emprem pass ei fatgs «Entochen ussa havein nus giu ina buna collaboraziun ed in emprem impurtont pass alla finamira d’involver tuts acturs en ina strategia communabla ei fatgs», di Loris Beretta. In e scadin vischin ed interessent dalla Val Blenio sa separticipar activamein a quella lavur. Pusseivel ei quei grazia ad ina plattafuorma digitala (www.masterplanvallediblenio.ch) ch’ei vegnida activada specialmein per quei intent. «Ella ei vegnida lantschada il mars 2023 e vegn nezegiada stediamein», di il sviluppader regiunal Loris Beretta. Il proxim temps eis ei previu d’intensivar la communicaziun ed era d’involver glieud d’ordeifer en quella lavur. Collaborar cun regiuns vischinontas «Da quei masterplan spitgein nus fetg bia», di Loris Beretta. Mintga sectur ei suttamess ad ina gruppa da lavur cun representants da tuts secturs che han grond interess da sviluppar la val. Las gruppas da lavur vegnan accumpignadas dalla corporaziun regiunala che fixescha las finamiras e mesiras concretas. «Dallas gruppas da lavur dalla Val Blenio spitgein nus era ch’ellas coordineschien e nezegien sinergias culla Leventina ed il cuntrari. Medemamein duei era vegnir tgirau in dialog permanent cullas regiuns vischinontas en special la Surselva per la Val Blenio, respectiv la regiun dil Gottard culla Leventina», accentuescha Loris Beretta. La finamira ein projects concrets La finamira da tuttas finamiras da quei masterplan ei da sviluppar projects concrets. Quels duein allura purtar ina plivalur alla Val Blenio, respectivamein alla Leventina ed aschia gidar a migliurar la situaziun demografica. «Il mument retuorna bein enqual giuven da ses studis anavos ella regiun. Schegie che biars ein occupai professiunalmein ordeifer quella, enriheschan els tonaton nossa societad e san gidar a procurar per in bien svilup», constatescha Loris Beretta. Il vitg d’Olivone cugl imposant Sosto, il cuolm ch’ei aschidadir il simbol dil liug.

La giugadura da ballapei sursilvana Anja Furger ha scarpau ils ligioms dalla crusch davon ed il meniscus dil schanugl seniester. Il gliendisdis eis ella vegnida operada, in retuorn silla plazza da ballapei ei buca pusseivels ils proxims meins. Igl onn vegnent vegn ella a muncar al Club da ballapei Lucerna era pervia d’ina dimora pli liunga egl exteriur. Ella davosa minuta dil davos giug dil playoff dalla Women’s Super League ils 13 da matg 2023 encunter Turitg ha Anja Furger (28) scarpau ils ligioms dalla crusch davon ed meniscus dil schanugl seniester: «En sesez hai jeu gnanc realisau quei endretg. Ei ha bein fatg mal, mo buc aschia sco sch’ei fuss capitau enzatgei pli nausch.» Suenter ch’il schanugl eri buca pli unflaus, hagi era il fisio manegiau che quella blessura seigi buca gravionta. «Tuttina essan nus lu sedecidi duas jamnas pli tard da schar far ina controlla egl MRI. Leu eis ei lu semussau che la blessura era mendra che supponiu.» Il gliendisdis vargau ei Anja Furger vegnida operada. Sco ella ha detg sin damonda dalla FMR, ei l’operaziun reussida bein. Pausa da plirs meins La consequenza dalla blessura e l’operaziun ei che la giugadura da ballapei da Cumbel sto far ina pausa pli liunga: «Damai che ligiom davon ed il meniscus han stuiu vegnir operai, stoss jeu ir cun crutschas las proximas sis jamnas. Tenor experientscha dils specialists va ei silmeins nov meins avon ch’jeu sai puspei dar endretg ballapei.» Aschia vegn Anja Furger a pendular las proximas jamnas denter Cumbel e Lucerna ella fisio. Ella ei optimista e perschuadida ch’il schanugl vegni puspei aschia sco el era: «Jeu hai ina buna musculatura e quella cumpensescha fetg bia. Quei ei era stau il motiv ch’jeu hai buca giu fetg mal en quei temps dalla blessura. Per quei motiv eis ei lu tuttina stau ina gronda surpresa cura che nus havein constatau tgei ch’era propi succediu.» L’alternativa tier l’operaziun fuss stada la metoda da schar ils ligioms aschia: «Damai ch’jeu quentel era far bia sport igl ave­gnir, ei quei denton stau negin’opziun per mei.» Giu ina buna stagiun Tier l’equipa da ballapei da dunnas dil Club da ballapei Lucerna ei Anja Furger sesviluppada ad ina giugadura da tschep. La stagiun vargada ha ella absolviu 17 scuntradas. «Quei ei stau ina fetg buna stagiun, jeu sun stada cuntenta da haver astgau dar aschi stedi sco pusseivel. Nus havein buca giu ina sempla stagiun. Igl unviern havein nus survegniu in niev trenader e nus savevan che quel banduni nus gia puspei suenter in miez onn. Aschia eis ei grev da luvrar persistent. Medemamein han las finamiras muncau. En sesez astgessen nus buca secuntentar cul tschunavel ni sisavel plaz ella tabella.» La Women’s Super League – la pli aulta ligia da ballapei dallas dunnas en Svizra – dumbra diesch squadras. Bien success ha Lucerna giu el Cup svizzer. En quel ha l’equipa d’Anja Furger spiars pér el miez-final ordeifer encunter S. Gagl cun 3:4. 2021 haveva Lucerna culla giugadura lumneziana giu gudignau il Cup svizzer. Ina pausa pli liunga Gia avon la blessura haveva Anja Furger previu da serender igl onn 2024 per in miez onn egl exteriur. La finamira ei da separticipar ad in project da svilup voluntari en connex cun sia lavur da master en etnologia ch’ella fa il mument: «Jeu sun gia stada engaschada ina ga tier la DEZA – la Direcziun per svilup e collaboraziun federala. Jeu less sesviluppar professiunalmein, forsa ei quei schizun pusseivel en connex cul ballapei.» Quella decisiun prida gia avon in temps levgieschi empauet la situaziun culla blessura: «Jeu savevel ch’jeu maunchi l’auter onn all’equipa duront plirs meins. Insumma havevel jeu gia fatg patratgs davart mia carriera, damai ch’jeu hai gia ussa contonschiu bia dapli ch’insumma spitgau.» Silla damonda, sche l’equipa naziunala svizra fussi buca tuttina aunc ina gronda finamira, di Anja Furger: «Naturalmein. Quei ei in siemi. Ch’jeu detti in di ella pli aulta ligia svizra dallas dunnas havevel jeu era mai spitgau. Tgisa, tgei ch’ei aunc tut pusseivel, tut sa ir fetg spert. Magari eis ei decisiv d’esser il dretg mument el dretg liug.» Resta fideivla al CB Lucerna Anja Furger exclauda era buca da s’engaschar in mument en in auter sport. Il miez onn egl exteriur savessi eventualmein esser decisivs per siu futur el ballapei: «Jeu savess era s’imaginar da luvrar per exempel sco trenadra. Miu ave­gnir el ballapei dependa denton era empau dalla blessura e co quella sesviluppescha.» Malgrad la greva blessura ed igl engaschament egl exteriur resta Anja Furger pil mument fideivla al Club da ballapei Lucerna. Leu eis ella ina dallas giugaduras pli veglias e cun grond’experientscha: «Gest en quellas midadas da trenaders eis ei stau impurtont da saver cussegliar e sustener las giugaduras giuvnas.» Fan dall’equipa naziunala Quest’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei mundial dallas dunnas ella Nova Zelanda e l’Australia. Dalla partida ei era la Svizra. Igl emprem giug absolvan las Svizras il venderdis, ils 21 da fenadur 2023 allas 07.00 encunter las Filippinas. Anja Furger ei perschuadida che la Svizra sa contonscher il secund rang ella gruppa cun las Filippinas, Norvegia e Nova Zelanda ed aschia sequalificar pigl otgavel final: «Jeu sun in grond fan dalla Naziunala. Sch’ella contonscha igl otgavelfinal ei bia pusseivel.» Pil svilup dil ballapei en Svizra anfla ella mo buns plaids: «Nus havein in fetg bien svilup, surtut tier las giuvnas. L’annada 2006 ei fetg buna ed ella savess signar la proxima generaziun dil ballapei dallas dunnas en Svizra.» Quei svilup seigi necessaris ed impurtonts, pertgei era las ­autras tiaras dettien gas. Ils giugs dall’equipa naziunala svizra dallas dunnas al campiunadi mundial en Nova Zelanda ed Australia: Venderdis, ils 21 da fenadur 2023 allas 07.00 encunter las Filippinas; mardis, ils 25 da fenadur 2023 allas 10.00 encunter la Norvegia e dumengia, ils 30 da fenadur 2023 allas 09.00 encunter la Nova Zelanda. Pausa sfurzada per Anja Furger La Lumneziana Anja Furger che dat cul Club da ballapei Lucerna ella pli aulta ligia svizra dallas dunnas, sto far ina pausa dil ballapei. Ella ha scarpau ils ligioms dalla cursch davon ed il meniscus dil schanugl seniester. Hans Huonder/FMR Il gliendisdis ei Anja Furger (28) ch’ei oriunda da Cumbel, vegnida operada. Sco quei ch’ella ha detg sin damonda dalla FMR, ei l’operaziun reussida. Ina ruttadira d’in ligiom dalla crusch e leutier il meniscus pretendan ina liunga pausa. «Ei vegn a cuzzar rodund nov meins avon ch’jeu sai puspei dar endretg ballapei», di Anja Furger. Ei duess pia vegnir primavera 2024 avon che quei ei il cass. L’auter onn, e gliez era gia planisau, quintava la Lumneziana absolver in engaschi voluntari egl exteriur el rom da sia lavur da master. Quel vegn probabel a cuzzar miez onn. «Damai che quei engaschament era ton sco planisaus, ei quella blessura vid il schanugl buc ina aschi gronda tragedia. Jeu havess muncau aschia ni aschia per pli liung temps all’equipa da Lucerna», di Anja Furger che fa il mument il master en etnologia e che dat ballapei cun Lucerna dapi il 2020. Oz, gievgia, entscheiva il campiunadi mundial da ballapei dallas dunnas en Nov Zelanda ed Australia. Anja Furger ch’ei in grond fan dall’equipa naziunala dalla Svizra, spetga da quella il minimum il pass egl otgavelfinal. Dil ballapei svizzer da dunnas di ella: «Quel ha fatg in bien svilup ils davos onns.» Anja Furger sto far ina pli liunga pausa dil ballapei pervia d'ina greva blessura.

Dapi ier, mesjamna ei la gruppa da «First Responder Plus» da Sumvitg uffizialmein en funcziun. Suenter che la regenza grischuna ha lantschau il project igl onn 2020 ein 78 gruppas d’emprem agid en las vischnauncas grischunas seformadas. En Sur- e Sutsassialla datti gruppas da «First Responder Plus» a Mustér, Tujetsch, Sumvitg e Trun. La regenza grischuna ha lantschau il project «First Responder Plus» per augmentar igl em­prem agid ellas vischnauncas ch’ein pli lunsch che 15 minutas naven dil proxim spital ni practica da miedi. La finamira dil project ei da ­sustener persunas grevamain malsaunas ni blessadas entochen ch’il salvament professiunal ei sil plaz. «First Responder Plus» presta era emprem agid en cass d’insavida, da collaps dalla circulaziun ni da fermas sanganadas. Tujetsch, Mustér ed ussa era Sumvitg e Trun «Gest avon in quart d’ura havein nus surve­gniu igl alarm d’emprova. Quei vul dir, che naven dad oz mesjamna. ils 19 da fenadur 2023 essan nus en fucziun.» Cun quels plaids ha Hugo Deflorin che coordinescha enteifer la gruppa dils «First Responders» a Sumvitg beneventau la FMR. A Sumvitg seigi ei stau grev da cattar persunas pil survetsch, di Hugo ­Deflorin: «Ei havess dau persunas che fussan s’engaschadas bugen, mo che lavuran regularmein ordeifer.» Instanza da clom ei il clom d’urgenza 144 Il survetsch da «First Responder Plus» vegn mobilisaus egl entir cantun dil clom d’urgenza 144. Hugo Deflorin ch’ei da professiun schef dil menaschi tecnic dalla vischnaunca da Sumvitg di che «First Responder Plus» presti igl agid dallas pli empremas minutas. «Entochen che nus havevan ina ambulanza da notg staziunada a Mustér era il problem digl emprem agid buc aschi gronds en nossa vischnaunca. Mo entochen ch’ina ambulanza da Glion ei cheu vai adina in mument e lu drovi zatgi che s’empatscha dalla pazienta ni dil pazient.» Il survetsch da «First Responder Plus» s’engaschi oravontut en cass da schabetgs en­teifer la vischnaunca, di Hugo Deflorin. «In da nus fa part dalla colonna d’agid e jeu sun staus patrugliader da salvament. En nossa gruppa ein assistentas da miedis e tgirunzas. Quei vul dir che quellas persunas han en ina moda u l’autra giu da far ni han da far cun igl emprem agid.» En in cass d’urgenza vegnan tut ils commembers dalla gruppa alarmai e tgi che sa serenda el liug dil seracass. Tut ei iu tenor plan Cun Sumvitg e Trun ei il project «First Responder Plus» en Sur- e Sutsassiala realisaus. Tenor il menader dil project cantunal Chasper Alexander Felix dil survetsch da salvament alpin dil Grischun, quent’ins da disponer entochen la fin digl onn 2023 da circa 85 gruppas da «First Responder Plus» el Grischun. Cun actualmein 78 gruppas vegni quella finamira a reussir. Instanza da clom ei il numer 144 Sco per tut las gruppas da «First Responder Plus» eisi era per la gruppa da Sumvitg impurtont ch’els vegnien mobilisai dil clom d’urgenza 144. La legitimaziun da prestar emprem agid en vischnaunca ei sulettamein dada entras il numer 144. Las commembras ed ils commembers rendan attents da buca telefonar directamein ad ellas ni ad els pigl emprem agid. Sch’els fetschien lur survetsch senza la legitimaziun dil clom d’urgenza 144, seigien els per exempel buca segirai en cass d’accidents. (fmr/mg) «First Responder Plus» ussa era a Sumvitg En 78 vischnauncas dil Grischun datti gruppas che porschan agid en in cass d’urgenza enteifer il vitg. Quellas e quels fan part dil project cantunal «First Responder Plus». Dapi ier mesjamna han era las duas vischnauncas da Sumvitg e Trun ina tala gruppa. Il survetsch da «First Responder Plus» vegn mobilisaus egl entir cantun dil clom d’urgenza 144. Tenor Hugo Deflorin che coordinescha enteifer la gruppa a Sumvitg presta «First Responder Plus» igl agid dallas pli empremas minutas. «Cura che l’ambulanza ni il survetsch professiunal ei sil plaz, ei nossa funcziun terminada.» (fmr/mg) Hugo Deflorin coordinescha la lavur dils «First Responders» a Sumvitg.

Toleranza – in plaid ch’ei vegnius els davos onns pli e pli presents – omnipresents. Toleranza ei viver e schar viver. Senza toleranza, datti negina pasch e negina democrazia. Ei dat denton in tac ner sil fegl da pupi alv – e quel senumna internet. Jeu discuorel dil cuntegn da social media, pia las caussas che vegnan producidas, cargadas si, fatgas il posten, che vegnan partidas, che vegnan commentadas e che survegnan likes e cors. Jeu tschontschel cheu buc da fotis dil giat, dil niev auto ni dalla fiasta da natalezi dalla tatta. Ei va per publicaziuns totalmein intolerantas sco fotis dretgas, commentaris e posts rassistics e homofobs e citats ch’ein antiquai sco car e cavagl. Las plattafuormas socialas ein pleinas cun da quels posts. Jeu vesel denton strusch che zatgi intervegn e scriva a quellas persunas dad esser pli tolerants. Ins mira simplamein naven e fa il scrollen vinavon. Fuss ei buca pli tolerant, sch’ins stess en per quellas minoritads e admoness ils intolerants? Per explicar da tgei minoritad ch’ei setracta, suondan dus exempels ch’jeu hai anflau sin facebook: «Ein Mädchen wird als Mädchen geboren. Ein Junge als Junge. Das ist Biologie, keine Ideologie. Es gibt nichts dazwischen.» In auter: «Immer werdet dia asylanta bevorzugt, alles kriagends gratis über und mier dumme schwizer müend für jeda schiisdreck zahla.» Daquels commentars anfl’ins adina puspei, oravontut sin facebook. Mo sund’jeu sez la cuolpa, sch’jeu hai els davos onns priu encunter mintgin ed hai uss ord quei motiv rassists, homofobs e persunas da davos da glina en miu facebook? Tgi sa! Impurtont ei denton, ch’ins pren era el mund digital posiziun e ch’ins stat en per toleranza. Per in viver emperneivel e communabel, stuein nus respectar ed tolerar mintga concarstgaun. Ei astga buc esser, che mintga persuna sa scriver ed attaccar minoritads sin facebook senza vegnir admonius. Nus stuein era el mund digital prender posiziun per nos concarstgauns ed avisar ils intolerants. Buc in ei megliers che l’auter, mo perquei ch’ins ei carschius siu en in meglier liug, perquei ch’ins sa dapli ni crei da saver dapli, ni perquei ch’enzatgi auter viva buca tenor ils agens principis ed ideologias. Tgi essan nus schon, che nus savein giudicar, criticar e blasfemar zatgi auter? Tgi? Tgi dat a nus quei dretg? Ei dat mo ina via per ina veta en paisch – e quei ei la via toleranta. Ord quei motiv propagheschel jeu: Sch’ins vesa sin social media che zatgi fa il posten zatgei intolerant, sch’ei quei nossa obligaziun sco concarstgaun d’admonir quel/la sin moda amicabla. Igl ei ok da commentar e scriver: «Hey, quei che ti scrivas ei total dasperas, quei va insumma buc.» Sch’ins less denton buca far ina gronda scena sin social media – quei ch’ei era capeivel – sche san ins scriver privat a quella persuna ni smaccar sil nuv «melden», lura survegn facebook ina novitad e stezza quei maletg ni quei commentari. Sche mintgin va avon cul dretg exempel, sche daventa era social media in meglier liug. Curaschus ei numnadamein quel che stat en per auters – e buc quel che degradescha ils auters. Lein pia star en per ina populaziun toleranta ed admonir ils intolerants – el mund real sco era el digital. Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuera. Ils davos onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant 5 onns ha il Sursilvan lavurà en chasa RTR sco moderatur da radio e da minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En ses temp liber scriva el gugent istorgias curtas. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ier hai jeu survegniu in mail, sche jeu scrivessi in pèr Impuls, tschun tochen siat, il tema libers, «ma fich cuorts»: maximum in comma trenta minutas, also navonta secundas, da leger dad ault. Okei, daco buc, aber ei era ina calira ed jeu erel capiergna. Cura che las temperaturas vargan ils trenta grads sundel empau el vit. Tgei flot pia che quels Impuls ston esser fetg cuorts, aber il mender ei ch’il tema ei buca daus ed aschia eis ti diltut el vit. Oz plova ei. La plievgia ei ina benedicziun. Ella empleina il vit, dat structura, calma, vegn cun ideas cu jeu vesel co l’aua cuora giu dil tetg dil vischin giu ella canal che va suro. La canal fuss schon daditg da pinar. Aber el survegni buc in luvrer. Il mund ei ballurds. Tochen ussa eran nus disai ch’ei veva luvrers e buca lavur. Ussa ha ei tuttenina lavur, aber buca luvrers. Jeu hai detg: Mira egl internet, leu anflas ti tut. El ei pia ius egl internet ed ha empustau in luvrer ch’ei vegnius culla posta e pinau la canal. Igl internet ei en tuts graus ina benedicziun. Aber ina benedida canal che va suro ei aunc megliera. Forsa perquei che quei dat veta cu ei plova e disturba nossa perfecziun. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Quest text è vegnì emess tar RTR sco «Impuls» ils 29 d’avust 2022. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Leo Tuor

La fin d’jamna dils 19 e 20 d’uost 2023 entscheiva la nova stagiun da ballapei dil campiunadi regiunal. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia fruntan las duas equipas sursilvanas da Schluein Glion e Trun/Rabius sin tschun adversaris novs. Sper las equipas da Triesenberg, Schaan, Landquart, Triesen, Domat 2 e Sargans che han gia dau la stagiun passada cun las duas equipas sursilvanas ella 3. ligia, ei quei questa stagiun era Bogn Ragaz, Flums, Sargans, Mels 2 e Cuera 97 2. Mels 2 e Cuera 97 2 han gudignau il campiunadi en lur gruppas dalla 4. ligia ed ein aschia vegni promovi en ina ligia pli aulta. Bogn Ragaz, Sargans e Flums han dau la stagiun vargada ella gruppa 2 dalla 3. ligia. Bogn Ragaz ha contonschiu leu il secund rang, Sargans il tierz e Flums il novavel plaz da 12 equipas. Buca pli ella gruppa 1 dalla 3. ligia ein il campiun dalla stagiun passada Valposchiavo che dat da niev ella 2. ligia regiunala e Tusaun/Cazas ch’ei vegnius relegaus ella 4. ligia. Plinavon ein Ruggell, Buchs 2 ed Eschen/Mauren 2 parti da niev ella gruppa 2 dalla 3. ligia. (fmr/hh)

In arranschament cultural tut special ha liug ils 28 e 29 da fenadur 2023 a Trun. La sunatiba Lisa Stoll e la cantadura e pianista Fabienne Romer – omisduas dalla Svizra orientala – sepresentan a dus concerts ella sculptura Ogna digl artist Matias Spescha. La sculptura Ogna sper la senda d’art a Trun ei buca mo in’ovra artistica imposanta, mobein era in liug cun in’interessanta acustica. La sculptura che Matias Spescha ha realisau ha propurziuns harmonicas, mo era ina dimensiun extraordinaria: Ella ei 48 m liunga, 30 m lada e 5,5 m aulta. Igl artist ch’ei morts ils 28 da zercladur 2008 ella vegliadetgna da 83 onns a Turitg ha scaffiu in’ovra ora el liber ch’envida d’entrar. In liug d’experimentar La sculptura Ogna ei buca mo in object unic e singular d’art, mobein era in liug d’experimentar musicalmein. Quella caschun ei vegnida nezegiada da pliras musicistas e plirs musicists dapi che la sculptura ei realisada igl onn 2013. La davosa fin d’jamna da fenadur dat ei in ulteriur experiment musical ell’Ogna. D’udir ein Lisa Stoll e Fabienne Romer. Las duas musicistas ch’ein era gia stadas d’udir alla televisiun – denter auter ell’emissiun Potzmusig da SRF igl onn 2021 – presentan musica populara tradiziunala cumbinada cun pop e semperverds. Sco giuvna musicista ha Lisa Stoll gudignau igl onn 2009 cun sia tiba d’alp la concurrenza dils giuvens dil «Musikantenstadl» e quei cun ina cumposiziun da Carlo Brunner. Al final dil «Silvesterstadl» 2009 ha ella allura gudignau il «Stadlstern». Da 2011 entochen 2022 ha ella produciu tschun discs cumpacts. Cul davos ha ella schizun contonschiu igl otgavel plaz el chart dils albums svizzers. Lisa Stoll ha dau biars concerts ils davos onns, denter auter era en formaziuns. Ella ei buca mo stada d’udir en Svizra, mobein era a Dubai, Kuwait, Londra, China ni era Russia, Giapun e Stadis Uni dall’America. In duo cun program variont A Trun ella sculptura Ogna vegn Lisa Stoll accumpignada dalla musicista Fabienne Romer. Sco musicista libra eis ella buca mo d’udir cun sia vusch, mobein era al clavazin e l’orgla. Suenter studis da musica a Turitg, Paris, Stockholm e Minca ha ella acquistau cun success il diplom dalla classa da meister. Sco musicista eis ella enconuschenta surtut pervia da si’interpretaziun da musica classica. Igl uost 2010 eis ella stada d’udir al clavazin el final dalla concurrenza da musica digl emettur da televisiun ARD ed ei vegnida dinstinguida cul premi special per prestaziuns extraordinarias. A Trun presentan las duas musicistas in program variont da musica populara cumbinada cun tocs da pop e semperverds. Ils concerts ella sculptura Ogna a Trun han liug venderdis, ils 28 da fenadur 2023 allas 19.30 e sonda, ils 29 da fenadur 2023 allas 19.00. Entrada libra, collecta. Lisa Stoll (sen.) e Fabienne Romer sepresentan ella sculptura Ogna a Trun.

El Valleis Sura sil territori dalla vischnaunca da Bitsch brischa igl uaul senza fin e misericordia. Era il Grischun dil nord ei exponius actualmein al prighel d’incendis d’uaul. Cunzun la Surselva ei definida digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun sco zona da prighel grond. La FMR ha discurriu cun igl inspectur cantunal da pumpiers, Conradin Caduff, davart la situaziun da prighels e davart la damonda co nos pumpiers ein preparai per incendis d’uaul. Igl ei buca l’emprema gada che la Surselva ei ella zona cotschna che senumna «grond prighel d’incendis». Cura che la regiun ei sil quart da tschun scalems da prighel eisi da quintar cun in incendi d’uaul. Igl inspectorat da pumpiers ch’ei ina part da l’Assicuranza d’edifecis dil Grischun prepara ils pumpiers per quei seracass. Tenor igl inspectur da pumpiers cantunal, Conradin Caduff, ei ina part dalla preparaziun dedicada a cuors specials. «Uonn havein nus absolviu in cuors special cul tema incendis d’uaul. Nus havein involvau en quella scolaziun ils menaders da gruppas da pumpiers digl entir Grischun. Nus havein presentau ad els las infrastructuras per cumbatter incendis d’uaul. Quels uaffens specials ein deponi en las regiuns ed ils pumpiers ein vegni instrui co luvrar cun quels mieds.» Aunc pli relevanta che las infrastructuras seigi denton la segirtad dils pumpiers duront in incendi d’uaul. Era quei vegni excercitau, di igl inspectur cantunal. Collaboraziun ei impurtonta En cass d’in incendi seigi la collabora­ziun cun igl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira indispensabla, di Conradin Caduff. «Absolutamein decisiva» seigi denton la collaboraziun el liug cun il bostger ch’enconuscha «siu uaul» e sa nua ch’ils access da quel ein. «El Grischun ed aschia era en Surselva havein nus ina buna documentaziun davart ils uauls. Nus havein las informa­ziuns ch’ei drova en in cass d’in incendi» La speronza miera pér alla fin «Dapli che lavur preventiva e secuntener a moda tenor perscripziun cun far fiug savein nus buca», di Conradin Caduff: «Nus havein fatg l’experientscha cun auters incendis d’uaul – per exempel igl onn 2016 denter Nadal e Daniev en la Val Mesauc – ch’ins sa sco pumpiers avon in incendi mo far lavur preventiva ed esser preparaus.» Tenor igl inspectur fetschien las vischnauncas fetg buna lavur cun realisar las mesiras da prevenziun ils proxims dis. Per exempel cun serrar las fueinas da barsar prigu­lusas. Uaul da protecziun ei in problem Per las singulas vischnauncas ei surtut igl uaul da protecziun fetg impurtonts. Sch’igl uaul da protecziun vegni destruius dil fiug, munti quei che auters prighels dalla natira creschien. «Igl uaul da protecziun ha ina funcziun impurtonta per la protecziun da habitadis, infrastructuras colligiaziuns per il traffic public ed era per infrastructuras turisticas. Tier in incendi ha igl uaul da protecziun perquei adina emprema prioritad.» Ina plievgia tonscha buc Ina plievgia d’in di tonschi buca per turnar dalla scala da prighel da fiug engiu. «Jeu sun buc il specialist digl uaul, mo da miu saver drova quei in plievgia intensiva d’ina jamna e dapli e silsuenter stuessi adina puspei plover.» In ni era plirs urezis cuorts tonschien buca per che l’aura arrivi sil funs digl uaul e possi penetrar el terren dallas cultiras. Negins fiugs ordaviert el nord dil Grischun La Surselva, la Val dil Rein grischuna e la Tumliasca sesanflan sil scalem dil grond prighel d’incendis. La regla per il scalem dil prighel grond ei clara: Igl ei scumandau da far fiugs ordaviert. Fueinas fixas cun in funs da betun astgan vegnir duvradas cun tutta precauziun. Quei denton mo en lo­ghens fixai. Igl ei scumandau da far fiugs encass ch’ei sufla. Sil scalem da pri­ghel grond eisi ul­tra da quei da suandar ils scamonds da far fiug dallas auto­ritads localas. Flommas senza fin e misericordia Las instanzas cantunalas e communalas fan quels dis tut il pusseivel per evitar in incendi d’uaul sco a Bitsch el Valleis Sura (mira fotografia). Il Grischun dil nord ei sil scalem tgietschen da la carta da prighels digl Uffeci cantunal d’uaul e prighels dalla natira. Quei munta: il prighel ei gronds. Sco quei ch’igl l’inspectur da pumpiers cantunal, Conradin Caduff di en discuors cun la FMR, ein ils pumpiers dil Grischun semtgai en in cass d’incendi. (fmr/mg) La lavur fina fan ils pumpiers cun agid da differents uaffens specials. «Uonn havein nus absolviu in cuors special cul tema incendis d’uaul»: Conradin Caduff.

Quest’jamna ei a Flem e Laax in’occurrenza sportiva cun pli che 4000 participonts da tuttas vegliadetgnas. Per ils biars clubs da cuorsa d’orientaziun dalla Svizra eis ei l’jamna impurtonta digl onn. En siat gis absolvan els sis cuorsas popularas. La FMR ha visitau la basa a Nagens, sin 2100 m.s.m. Els cuoran culs mauns pleins. E tuttina para ei ch’els cuorien libramein. Els van alla partenza cun vestgadira da cuorer ch’ei denton buca identica cun quella ch’ins porta d’ina cuorsa usitada. Leu partan curridras e curriders cun caultschas cuortas e camischut. Sigl areal sper la staziun da muntogna a Nagens han ins viu glieud cun caultschas da cuorer liungas ni miezliungas, cun soccas, e camischut cun mongias liungas. Territori muntagnard attractiv «Savens currin nus tras bostga e caglias», ha ina curridra declarau. Ella separticipescha buca l’emprema gada alla Swiss O Week. Quei seigi sco ina grondissima famiglia da sportistas e sportists che s’entaupan, manegia ella. Cun siu club «Course d’orientation Lausanne-Jorat» eis ella l’emprema gada a Flem Laax. Ella ha vargau 65 onns ed ei separticipada dumengia, gliendisgis e margis allas empremas treis cuorsas. La mesjamna ei stau gi da pausa, gievgia, vendergis e sonda ein las ulteriuras treis. «Quei territori muntagnard ei per biars da nus fetg attractivs. Igl ei buca gl’usitau cun uaul e caglias che nus enconuschein en nies sport», declara la dunna culla numra 1826 ch’ei sin via viers la partenza. Per ir ella zona da partenza sto finadin seregistrar. «Els ston mussar ils requisits obligatorics, quei ein il rispli electronic ed il schulitg», declara Marcel Schiess. In schulitg, tier ina cuorsa d’orientaziun? Il compass seigi individuals, il schulitg denton indispensabels, puntuescha il president dil comite d’organisaziun. El ha menau gievgia il redactur dalla FMR tras la zona nua che las curridras ed ils curriders serimnan. Vid il det han tuts fermau il rispli electronic, quel ei colligiaus cul computer central. Gl'instrument principal La partenza da mintga cuorsa sedifferenziescha era dallas cuorsas da cuorer usitadas. Per quella dalla gievgia han tuts stuiu ir a pei rodund dus kilometers, ensi viers nord. El contuorn dalla staziun dalla sutgera veglia La Siala ha mintgin retschiert enta maun gl’instrument central: la carta. Sin quella ei mintga post marcaus cun in rudi. Mintgina dallas 55 categorias dalla Swiss O Week ha in’autra carta dil medem territori. La dunna da Losanna ei partida ella categoria D70 ed ha giu d’absolver ina distanza da 3.7 kilometers cun 40 meters distanza d’altezia. Autras categorias cun glieud pli giuvna cuora per exempel 7,1 kilometers e 320 distanza d’altezia. Biadis cun tattas e tats Cuorsa d’orientaziun ei il sport dils detagls. Per cuorer d’in post a l’auter ston ins enconuscher ina massa tals. Sillas treis alps Nagens, Mughels e Sogn Martin ston els absolver distanzas che meinan tras pastiras. Pensum eis ei d’anflar la ruta ideala. Sin 2000 tochen 2400 m.s.m. ha ei foss, sfendaglias, greppa da carst e foppas, denton neginas plontas. Detagls marcants ella cuntrada ein indicai ella carta, seigi in bloc, in biet, in crest, in puoz. «Mintga carta ei in unicat», conferma in collega dalla dunna dil club da Losanna. Beat Müller ha vargau 60 onns e fa dapi decennis cuorsa d’orientaziun. El conferma ch’ei seigi in sport da famiglia. «Mintga treis onns ei la Swiss O Week in punct culminont dalla stad», gi gl’um dalla Svizra orientala che lavura a Losanna sin ina banca. Alla partenza a Nagens vesan ins affons dad otg onns che cuoran cun tattas e tats. «Quei ei tipic per nies sport», conferma Marcel Schiess. El muossa il program stampau dalla Swiss O Week. Igl ei in cudisch da 180 paginas culs detagls dallas 55 categorias. Las distanzas ein definidas ed il territori descrets. La carta, il requisit principal, resta confidenziala tochen il davos mument. E co eis ei ussa cul schulitg, quei requisit obligatoric? Il senn da quel declara la dunna da Losanna aschia: «Duront la cuorsa eis ei spessa brentina, jeu crodel en ina ruosna e sun blessada. Tgei fetsch jeu?», damonda ella. Sia cunterdamonda ei plausibla. André Gisler, il directur da Flem Laax Falera Turissem, ei era separticipaus alla cuorsa a Nagens. Per saver leger la carta han buca paucs dils avanzai stuiu cuorer cun spieghel. Cun grond engaschi anavos, duront la quarta etappa a Nagens. Truscha sigl areal da partenza sper la staziun da Nagens. In dils pli pigns participonts dalla cuorsa d'orientaziun a Nagens. La carta dalla 4. etappa el territori dallas alps Nagens, Mughels e Sogn Martin. Atletas ed atlets da tuttas categorias ston passar il post e registrar quei cun metter il det vid la bandiera. Sura las persunas che van alla partenza, sut quellas ch'ein ella cuorsa e che tuornan tiel secund-davos post. Pign e grond passa il secund-davos post. Prest anavos, cun slontsch viers l'arrivada. All'entrada dalla zona da partenza sto mintga persuna seregistrar. Marcel Schiess (sen.) presenta in atlet cugl equipadi da cuorsa.

Sonda e dumengia proxima ei il grond openair en Lumnezia. Parallel cun quel ei mintgamai a Laax in auter openair: La fiasta d’affons. Sco quei ch’il comite d’organisaziun scriva en sia communicaziun, eis ei uonn la 22avla gada ch’ei dat quell’occurrenza. Schar smincar, zambergiar, pescar butteglias ni cavalcar… ils 22 e 23 da fenadur 2023 dat ei quellas attracziuns entuorn il Lag Grond da Laax. Igl ei buca las sulettas. «Per la 22avla gada spetgan quella fin d’jamna dapli che 40 attracziuns», annunzia il comite d’organisaziun. Mintg’onn visetien da quei da 3’000 affons cun lur famiglias la fiasta, mintgamai dallas 10:00 tochen las 16:45 sappien els – per tschun francs il di – termagliar, schar reger la creativitad, far amicezias ni scuvierer giugs ch’els hagien gia emblidau daditg, aschia il comite. Quel ha a disposiziun ina truppa da 150 voluntaris da lunsch e damaneivel. Quellas bunas olmas sustegnan ed ein en acziun en tut ils loghens e posts. Ella tenda da fiasta dat ei allas 17.00 mintgamai in concert ni ina show cun concert. Uonn divertescha la gruppa «Singvögel» e la show da magia «Zauberfuzzi». Battaglias da ballas d’aua, ina barca sco taxi, smincar, bungee-jumping, trutg da pei blut, ruschnera da pumpiers, carussel, teater da figuras, plazzal da tscheps, caos da sugas, luvratori creativ, dessegnar maletgs gronds, dar colur a t-shirts, barcas, zambergiar differentas figuras e sfunsar en in mund magic da praulas: Quei ed auter spetga las famiglias alla riva dil lag da Laax. «Il diember da parcadis ei limitaus. Ils visitaders san parcar ella casa da parcar dallas pendicularas a Laax-Murschetg e prender il bus circular shuttle tochen egl areal dalla fiasta d’affons a Laax Vitg. La fiasta d’affons ei naschida gl’onn 2000. Oriundamein eis ei stau in project d’occupaziun per persunas senza lavur. 265 entradas han ins dumbrau all’emprema fiasta d’affons da Laax.Oz porta ina cuminonza “CI fiasta d’affons Laax” da 150 voluntaris ella. Aunc adina eis ei in’occurrenza senza intenziun da profit, suletta intenziun eis ei da porscher entginas uras divertentas e creativas als affons. Dil coc dil comite d’organisaziun fan part Annette Capaul, Marcel Albin, Philip Schöller, Adrian Manning, Sebastian Schulz, Sibylle Coray, Sarina Guilherme, Laura Coray e Carlos Guilherme.(fmr/abc)

Las proximas jamnas han liug ils campiunadis mundials ed europès da bike. Dalla partida a quels ellas categorias dils juniors ein era ils fargliuns Chiara ed Alessandro Solèr da Lumbrein. Els s’audan tiels megliers Svizzers da lur annadas. Lumnezia e sport da velo – quei ei aschidadir ina historia da grond success. Quei ch’ei sesviluppau a Tersnaus cun Nino Schurter e Vital Albin, para ussa era d’esser il cass a Lumbrein culs fargliuns Chiara (18) ed Alessandro Solèr (14). Omisdus appartegnan gia a caders naziunals da Swiss Cycling – la Federaziun svizra dil sport da velo che promova sistematicamein e professiunalmein ils talents. Qualificada per Glasgow Sco gia igl onn vargau ei Chiara Solèr vegnida selecziunada era uonn da Swiss Cycling pil campiunadi mundial dallas junioras e dils juniors. Quels han liug dils 3 entochen ils 13 d’uost 2023 a Glasgow en Scozia. Dapi biebein treis onns appartegn ella als caders naziunals dallas junioras e dils juniors e s’auda denter las meglieras ciclistas da muntogna svizras dall’annada 2005. Ils campiunadis da quest onn ein per ella in ulteriur pass ella direcziun da s’ambiziun da daventar in mument ciclist da professiun: «Igl ei la davosa ga ch’jeu sai ir alla partenza ella categoria U19. Per quei motiv less jeu guder quellas cuorsas. L’auter onn sun jeu lu ella U23 e leu eis ei da quintar cun in auter vent. En quella categoria partan gia pliras professiunalas.» Sia finamira a Glasgow seigi da gie buca ruclar e contonscher ina rangaziun denter las 20 meglieras: «Per ina buna rangaziun sto tut constar. Jeu sun denton en buna fuorma e per quei motiv era optimista.» Dapresent ei Chiara Solèr en in camp da trenament cull’entira equipa naziunala ella Toscana ell’Italia. «En quels camps emprendin nus fetg bia dallas ciclistas e dils ciclists che van da professiun cun bike.» Ils 6 d’uost 2023 suonda lu il sgol en Scozia. Giu bunas rangaziuns Igl optimissem che Chiara Solèr che parta il quart onn pil team Thömus ha per las cuorsas vegnentas dil campiunadi mundial, vegn buca semplamein da zanua. Las rangaziuns contonschidas ellas davosas cuorsas ein numnadamein empermettentas. Al Cup mundial a Nove Mesto en Tschechia eis ella daventada uonn novavla ella categoria U19. El campiunadi europè ad Anadia el Portugal che ha giu liug avon duas jamnas ha ella contonschiu il 13avel rang el short track ed il 12avel ella cuorsa da distanza. Ella cuorsa da distanza eis ella stada ditg sil siatavel rang, mo ei lu ruclada ed aschia vegnida fiersa anavos: «Jeu sun tuttina fetg cuntenza cun quellas rangaziuns.» Chiara Solèr ei egl emprendissadi mercantil da sportista tier l’administraziun communala da Lumnezia a Vella. Quel cuoza quater onns e va a fin l’auter onn. Sia finamira ei clara: «Jeu less daventar ciclista da professiun. En emprema lingia less jeu denton haver plascher da quei ch’jeu fetsch.» Alessandro sils fastitgs da Chiara Dalla famiglia da Carla e Beat Solèr ch’ei fascinada dil bike ei buca mo Chiara sil precint da contonscher e s’etablir ella scena internaziunala, mobein era siu frar Alessandro (14). Dapi questa stagiun appartegn el al cader naziunal U17. Ils resultats ch’el ha contonschiu uonn selaian veser, surtut quel al campiunadi svizzer. Dils ciclists sut 17 onns eis el daventaus siatavel, respectivamein tierz dall’annada 2008. Ellas concurrenzas dil Swiss Cup ha el contonschiu regularmein resultats denter il siatavel e tredischavel. Spel Swiss Cup separticipescha el era a cuorsas regiunalas. «Jeu sun fetg cuntents cun quels resultats», di Alessandro Solèr ed ei ussa secapescha spanegiaus sil campiunadi europè dils juniors ella Toscana ell’Italia. Quel ha liug igl uost 2023. Leu separticipescha el a treis concurrenzas dils juniors sut 17 onns: Ina sin temps pil plaz da partenza dil team, lu quella dil team e la fin finala ina cuorsa da distanza. «Mia finamira persunala ei da serangar denter ils 30 emprems dalla cuorsa singula», di Alessandro Solèr che ha gest terminau la secunda classa dil scalem superiur dalla scola da talents a Glion. Daventar profi da bike Sco sia sora Chiara avisescha era el ina carriera sco profi da bike ni in’autra funcziun professiunala el sport. Sper buns resultats ellas cuorsas ha il commember dil Club da velo Surselva denton aunc ina finamira ella scolaziun: «Suenter la scola secundara less jeu frequentar la Scola media specialisada a Glion.» Alessandro Solèr va cun bike dapi il temps da scoletta. Avon che vegnir recepius el cader naziunal U17 eis el staus treis onns commember dil cader regiunal da bike dalla Svizra Orientala. Ils fargliuns Chiara ed Alessandro Solèr da Lumbrein ein commembers dils caders naziunals dallas junioras e dils juniors da Swiss Cycling.

Igl 1. d’uost 2023 sa Lucas Demont festivar il giubileum da lavur da 35 onns tier la Repower SA a Mustér. La direcziun, las conluvreras ed ils conluvrers gratuleschen cordialmein ad el e giavischen vinavon tut bien. (cdm/fmr)

Gliendisdis, ils 24 da fenadur 2023 e gievgia, ils 27 da fenadur 2023 era ei previu da serrar la via dil Pass Lucmagn da S. Gions entochen S. Maria mintgamai dallas 22.00 entochen las 05.00. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun communichescha, sto la via buca vegnir serrada sco previu. Il motiv ei in problem da posiziunar la maschina necessaria per installar ina tschaghegna. (cmd/fmr) Ulteriuras informaziuns www.strassen.gr.ch.

Il Spital cantunal Grischun a Cuera fa in studi davart l'influenza dall’altezia moderata silla diagnostica da durmir. Persuenter tscherca el persunas che vivan sin in’altezia sur 1000 meters sur mar. Engaschada per quei studi ei era ina Sursilvana. Per Nadja Deflorin da Mustér fuorma quel la lavur da dissertaziun. «The different diagnostic values of polysomnographies at low and at moderate altitude – a randomized crossover trial.» Quei ei il tetel dalla lavur da Nadja Deflorin (27) el rom da sia dissertaziun. Per romontsch ed en ina fuorma empau pli sempla vul quei dir: «Influenza dall’altezia moderata sill’analisa dalla sien.» Nadja Deflorin ch’ei carschida sia a Mustér e che ha terminau il studi da medischina avon in onn, lavura vid quei studi el Spital cantunal Grischun a Cuera. «Per quei studi duvrein nus silmeins 40 persunas denter 18 e 70 onns. 26 havein nus gia», di la doctoranda. Denter auter ei la populaziun el Grischun vegnida informada il davos temps cun in flyer davart la pusseivladad da participaziun. Remarcablamein purtava quel ina fotografia da Mutschnengia en Val Medel. Quei ei in liug che schai sur 1000 meters sur mar, pia quella glieud ch’ei tschercada per quei studi. Promt ei lu era ina persuna oriunda da Mutschnengia s’annunziada pil studi. «Las persunas che nus tscherchein duessen buca mo viver sur quell’altezia, mobein era esser saunas e duessen buca fimar. La finamira dil studi ei d’analisar la sien sin in’altezia moderata da sur 1000 meters sur mar en cumparegliaziun cun ina pli bassa sin 600 meters sur mar», di Nadja Deflorin ch’ei engaschada il mument ella partiziun dalla pneumologia dil Spital cantunal Grischun. Analisar la sien «Ei dat studis che han intercuretg la sien da persunas sur 2000 meters sur mar. En quels ei vegniu constatau che la sien ei pli superficiala pli ault ch'ins dorma e ch'ei dat pli biaras interrupziuns dil trer flad, aschinumnadas apneas dalla sien. Quei ei il cass era tier persunas ch’ein schiglioc saunas», di Nadja Deflorin. Quei po haver differents motivs: «Pli ad ault ch’ins ei e pli pauc oxigen che l’aria ha. Medemamein sereducescha la pressiun dall’aria. Tut quei ha in’influenza sil tgierp.» L’analisa dalla sien pil studi dil Spital cantunal Grischun succeda duront quater notgs. Duas notgs – sco era il di denteren – sto la probanda ni il proband passentar a Cuera. La notg eis ella ni el el labor da durmir dil Spital cantun Grischun, dil reminent il sulet tal labor el cantun Grischun. Duas notgs vegn l’analisa fatga a casa tier la probanda ni il proband. Ina persuna specialisada vegn la sera ad installar la tecnica e la damaun per allontanar quella. «Quella aschinumnada polisomnografia ha negins effects secundars silla sanadad e fa era buca mal. Specials ei nies studi perquei che nus mein direct tier ils probands a casa. Nus fagein l’analisa pia buca mo en in labor da durmir», puntuescha Nadja Deflorin. Savens staunchels «Bia glieud realisescha gnanc che la sien vegn disturbada la notg d’interrupziuns dil trer flad. Las persunas pertuccadas ein denton savens staunclas il di ora pervia da quei disturbi. Quei sa schizun menar a depressiuns», di Nadja Deflorin. La partenaria ni il partenari el letg dasperas po eventualmein realisar quei, essend ch’il pertuccau tila buca flad per in mument e reaghescha lu mintgamai cun ina reacziun da sedestadar per puspei survegnir aria. Ils resultats dallas mesiraziuns che succedan tier las probandas ed ils probands vegnan analisai successivamein. Ina statistica finala succeda entras in post specialisau. «El decuors dil schaner ni fevrer da l’auter onn duessen nus esser en possess dils resultats finals», di Nadja Deflorin. Dallas 26 persunas ch’ein sedeclaradas promtas entochen ussa da separticipar al studi ein biaras dunnas. «Normalmein eis ei plitost ils umens ch’ein promts da collaborar vid studis. Remarcablamein eis ei tier nies studi dapli dunnas. Nus havessen bugen sch’enqual um s’annunziass aunc, aschia che nus savessen era aunc cumparegliar differenzas ella sien denter umens e dunnas», constatescha Nadja Deflorin e remarchescha: «Dallas dunnas udin nus savens ch’ellas sappien buca durmir aschi bein. Forsa ei quei ei in motiv ch’ellas ein representadas entochen ussa pli fetg en quei studi.» Ils resultats dall’analisa vegnan tractai confidenzialmein. Persunas che han interess da separticipar al studi san s’annunziar per telefon 081 256 63 39 ni tier nadja.deflorin@ksgr.ch. Analisa dalla sien sin pliras altezias Il Spital cantunal Grischun tscherca persunas per in studi davart la sien. Involvida en quel ei la doctoranda Nadja Deflorin. Sia finamira ei d’eruir tgei effect che differentas altezias sur mar han sin la sien da carstgauns ch’ein sauns. Hans Huonder/FMR «Pli ad ault ch’ins ei e pli pauc oxigen che l’aria ha. Medemamein sereducescha la pressiun dall’aria. Tut quei ha in’influenza sil tgierp», di Nadja Deflorin (27) da Mustér che ha terminau il studi da medischina avon in onn. Ussa lavura ella vid sia dissertaziun e quella sefatschenta dalla sien. Per contonscher resultats representativs ein 40 persunas necessarias, 26 ein gia sedeclaradas promtas da separticipar. L’analisa dalla sien vid las probandas ed ils probands succeda duront duas notgs el Spital cantunal Grischun a Cuera e duront duas notgs egl agen dacasa. Quel sto denton esser sur 1000 meters sur mar. Pagina x «L’altezia sur mar hain’influenza sil tgierp.» Nadja Deflorin, partiziun dalla pneumologia dil Spital cantunal Grischun Nadja Deflorin sefatschenta il mument d’in studi davart la sien. La probanda vegn semtgada per la notg.

La fin da zercladur ha ella dau adia alla scoletta da Laax. Dapi 1978 ei Barbara Rupp stada mussadra ed ha s’udiu tiel team d’instrucziun. «Entschiet hai jeu sco cumbattonta persula, e calau sco teamplayer», resumescha ella sia lavur cun e per duas generaziuns d’affons da Laax. Siu davos gi da lavur ufficial ei gliendisgis, ils 31 da fenadur. Quei davos meins ha ella aunc peda da far uorden, zavrar ed ordinar il material ch’ella ha duvrau. Quei ha adina s’udiu tier sia lavur duront las vacanzas da stad. Quater gadas ha ella bardigliau el decuors dils onns. Uonn fa Barbara Rupp per la davosa gada uorden, naven digl 1 d’uost 2023 eis ella numnadamein pensiunada. Definitivamein pren ella cumiau da «sia» scoletta. 45 onns ei la mussadra stada responsabla pils affons da tschun e sis onns da Laax. Ina malgiustia «Onda Barla» ei stada perinagada la mussadra da duas generaziuns. La cefra exacta dils pigns ch’ein stai quels quater e miez decennis tier ella a scoletta ha ella buca dumbrau. «Sch’ei dess buca in surpli da bunas regurdientschas, fuss jeu buca restada schi gitg cheu Laax», manegia ella el discuors culla FMR. Ei ha duvrau entginas emprovas da perschuader Barbara Rupp per ina bilanza da sia lavur. Ella vegli buca quei, ed ella seigi buca semtgada, ha ella repetiu mintgamai. La finala eis ella stada promta da dar envesta en sia «carriera». Buca biaras mussadras che van en pensiun ein stadas 45 onns fideivlas alla clamada – ed alla medema vischnaunca. Pervia dalla paga havessi el dagitg saviu ir anoragiu. Igl ei in fatg enconuschent che mussadras da scoletta gudognan in bienton meglier giu la Bassa che el Grischun. Barbara Rupp vesa ei da principi sco ina malgiustia che siu stan professiunal han in disavantatg enviers tschei persunal d’instrucziun. Per contribuir che la situaziun semigliuri eis ella s’engaschada el sindicat dallas mussadras, oravontut quel dallas romontschas. Circa 1000 affons Barbara Rupp ha introduciu ils pigns da Laax ella scola romontscha. «Gl’emprem onn hai jeu instruiu ella Casa Coray spel lag. En quella haveva la scoletta a disposiziun el plaunterren ina flotta tschecca habitaziun da 2 ½ stanzas», raquenta ella riend. Ses emprems scolarets seigien stai las annadas 1972, 1973 e 1974, seregorda ella. Laax era en cumplein svilup ed il diember d’affons carscheva ad in crescher. Gl’onn da scola 1978/79 ha «onda Barla» entschiet cun 31 affons ella Casa Coray. Il cussegl da scola eri aviarts e beinvulents, raquenta ella. En media hagi ella giu quels onns adina 24-25 affons. Ins duei pia quintar sez: Els 45 onns ha ella «mussau» a circa 1000 affons da Laax da seser el rudi, ella ha raquintau e mussau cudischs da maletgs, ha animau da termagliar, zambergiar, far pasch e sedepurtar, cantar e recitar. Quels onns eran las scolettas els vitgs aunc buca integradas el sistem obligatoric dalla scola populara grischuna. La Ligia Romontscha ha promoviu e susteniu era l’uniun da scoletta da Laax e sia mussadra. 1980 ha la scoletta astgau bardigliar ella casa da scola veglia. Ins haveva aviart ina nova enta Grava. Cun carrotscha e cavagl han ins menau onda Barla ellas localitads giu Demvitg e pli tard puspei ella baghetg niev renovaus aposta per la scoletta. Quella ei stada el meglier liug pusseivel, denter hotel Riva e center communal. Da 1994 tochen la fin digl onn 2020, duront 26 onns, eis ei stau siu plaz da lavur. Ella haveva astgau condecider en caussa dil concept intern e dallas mobiglias. Buca pli cumbattonta singula Naven digl onn 1990 han ins stuiu menar a Laax duas partiziuns da scoletta. Quella era separada digl ulteriur menaschi entadem il Lag Grond. «Sch’igl era d’organisar in Nadal da scola ni autras occurrenzas stuevel jeu mezza vegnir activa ed ir per las informaziuns. Oz ei quei tut auter», puntuescha Barbara Rupp. Bia gadas hagi ella era schazegiau dad esser persula e separada», lai ella valer. Ussa cali ella sia lavur professiunala buca pli sco cumbattonta singula, mobein sco giugadura da team, gi ella cun perschuasiun. Enteifer «sia» scoletta ha ella collaborau cun collegas ch’ella ha adina appreziau: Regula Casanova, Doris Tomaschett, lu cun Riccarda Camenisch e e Rica Arpagaus. Duas dad ellas ein dil reminent stadas a scoletta tier «onda Barla». La mussadra Barbara Rupp, ha bugen flurs. Dapi il schaner 2021 ei il menaschi ella scoletta nova entadem il Lag Grond. Ella banduna cun satisfacziun ina scoletta ch’ei sesviluppada e ch’ins ha integrau diltut el menaschi dalla scola. Enviers gl’onn 1978 dat ei en scoletta buca pli mo termagls e cudischs da maletgs. «Oz instruesch’ins era cun televisiun e cun tablets», gi ella e tradescha vinavon enzatgei essenzial: «Nus Romontschas havein adina creau bia sezzas, cun cartas, versets e canzuns», gi Barbara Rupp, quella ch’ei vegnida si dil marcau da Turitg culla finamira da dar scoletta romontscha. Ina da Turitg che ha promoviu il romontsch «Jeu hai mai vuliu turnar anoragiu. Cheu Laax hai jeu profitau dalla buna qualitad da viver», declara Barbara Rupp. La mussadra ei s’integrada spert, ella ha fatg part dallas uniuns, cunzun tiels Samaritans eis ella activa tochen oz. La dunna dall’annada 1958 ei vegnida cun 20 onns si dil marcau – per viver e luvrar en Surselva. Il tudestg ei siu lungatg-mumma, il lungatg romontsch ha fascinau ella gia da mattatscha. «Cu jeu erel ella sisavla classa primara sundel jeu stada l’emprema gada en vacanzas en Lumnezia. La famiglia seigi adina puspei turnada en vacanzas si Chigliver a Vella. Leu ha ella empuniu contacts culs indigens. Agnamein seigi ella fugida da Turitg. «Jeu vulevel exnum daventar mussadra da scoletta», tradescha ella. Giuvnas cun quei giavisch da clamada stuevien denton absolver il gimnasi e far la matura. El Grischun era quei auter, ed ellas valladas romontschas il romontsch la cundiziun. Igl ei buca stau grev per Barbara Rupp da sedecider per la scolaziun tier la Ligia Romontscha. Ella vuleva exnum daventar ina buna mussadra. Per emprender romontsch eis ella ida en plazza tier la famiglia Caduff a Cumbel. Susteniu ella sin sia via hagien biars, ella numna duas persunas: Giosch Albrecht ed Ursulina Monn. Cu ins ha scret ora a Laax la plazza sigl onn da scola 1978/79, era ella semtgada da s’annunziar. Ils da Laax han dau ad ella la schanza – e Barbara Rupp ha engraziau cun 45 onns fideivladad.

Claudio Plaz, gl’actual manager dil club da golf Buna Vista Sagogn, banduna la fin d’uost siu post per sededicar ad ina nova sfida. Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun dalla Golf Sagogn-Schluein SA e dil club, Christian Capaul, ha communicau gievgia vargada, han ins saviu occupar il post da niev. Quel surpren naven digl 1 da settember 2023 Mirjam Fassold, uonn aunc en plazza parziala. Dapi varga 35 onns lavuri quella el schurnalissem, cun accent special ella sparta da golf e lifestyle. En quella seigi ella seperfecziunada e disponi dil diplom da Swiss PGA Golf Director. Dapi 2011 meina Mirjam Fassold sia atgna firma da communicaziun ed accumpogna clientas e clients dallas pli differentas branschas, denter quellas era dil sectur da golf. Da 2016 tochen 2018 eis ella stada secretaria generala dall’associaziun da golf dil Principadi da Liechtenstein. La nova directura dil club Buna Vista entra en plazza cumpleina igl 1 da schaner 2024. Il manager partent Claudio Plaz ha menau dapi 2016 il club da golf. En sia communicaziun allas medias engrazia Christian Capaul ad el per siu engaschi, quel hagi gidau da sviluppar il menaschi sco quei ch’el sepresenta oz.(cdm/fmr/abc) Mirjam Fassold, managera dil club da golf Buna Vista Sagogn

L’emprema runda principala dil Cup grischun da ballapei 2024 ei dada. En quella han las equipas sursilvanas dil Club da ballapei Laax e dall’Uniun sportiva Danis-Tavanasa spiars lur scuntradas ed ein aschia buca pli dalla partida el cup. Laax che dat en 5. ligia ha spiars a casa encunter Tusaun/Cazas (4. ligia) cun 1:4. Danis-Tavanasa ha dau ordeifer encunter Schlarigna. Quella partida da duas equipas dalla 4. ligia ei ida a fin cun ina victoria pils Engiadines. (fmr/hh) Laax – Tusaun/Cazas 1:4 Vaz-sut – Lai Valbella 3:1 Tavau – Lusitanos de Samedan 1:2 Schlarigna – Danis-Tavanasa 2:0 Panaduz – Moesano Calcio 1:4

Sco usitau organisescha l’Uniun Cristallina Mustér era uonn sia buorsa da cristallas e minerals l’emprema fin d’jamna digl uost el Center Fontauna. L’exposiziun speciala d’uonn ei dedicada allas pli bialas cristallas ord collecziuns privatas. Cun excepziun d’ina suletta interrupziun igl onn 2020 pervia dalla pandemia, vegn la buorsa da cristallas e minerals a Mustér organisada regularmein dapi prest 60 onns. Uonn ei la 59avla sil program, l’auter onn sa l’Uniun Cristallina Mustér festivar il giubileum da 60 onns da sia buorsa. Tenor la presidenta dall’uniun e caporesponsabla per la buorsa, Vrena Werth, ein 72 exposituras ed expositurs s’annunziai per la buorsa d’uonn. Quei ei diesch dapli ch’igl onn vargau. Sin bunamein 200 meters meisa – igl onn vargau 170 meters – vegnan minerals e cristallas exponi ed offeri per la vendita. La buorsa ha liug ils 5 e 6 d’uost 2023 el Center Fontauna. Mintg’onn porscha l’uniun organisonta era in’exposiziun speciala. Igl onn vargau eis ella stada dedicada allas pli bialas cristallas da sisum la Surselva e la Lumnezia, uonn ein da veser las pli bialas cristallas ord collecziuns privatas. Cristallas anfladas mo en Svizra Alla fiera a Mustér astga vegnir presentau e vendiu sulettamein cristallas e minerals anflai en Svizra. Quella particularitad vegn appreziada generalmein, ton dils expositurs sco dils visitaders. Aschia stattan cristallas e minerals el center e vegnan buca concurrenzai da minerals e fittem digl exteriur. La fiera da Mustér ei la capo-buorsa svizra cun crappa anflada spirontamein en Svizra. La gronda part dallas autras fieras svizras lubescha era il commerci cun rauba digl exteriur. La pli gronda part dils expositurs ein cavacristallas activs che vendan principalmein cristallas ch’els han anflau sezs. Ils principis dalla buorsa da Mustér vegnan fixai en in reglament ch’ei ligionts per las exposituras ed ils expositurs. Museum ei medemamein aviarts Sper la buorsa dispona l’Uniun Cristallina Mustér era dil museum da cristallas e minerals el plaunterren dalla halla Cons el vitg a Mustér. Quell’exposiziun vegn scumiada regularmein. Sper las cristallas ed ils minerals ch’ein en possess dall’uniun vegn era mussau parts da collecziuns privatas da cavacristallas dalla regiun. Tut en tut ein da veser leu 18 vitrinas cun rodund 500 tocs che resplendan la gronda varietad dallas cristallas en Surselva. Il museum ei medemamein aviarts duront la buorsa. 59avla buorsa da cristallas e minerals el Center Fontauna a Mustér sonda, ils 5 d’uost 2023 dallas 11.00 entochen las 17.00 e dumengia, ils 6 d’uost 2023 dallas 10.00 entochen las 16.00. Ulteriuras informaziuns www.uniun-cristallina.ch. L'emprema fin d'jamna digl uost 2023 ha la 59avla buorsa da cristallas e minerals liug a Mustér.

Ils 24 da settember 2023 elegia Trun sia suprastonza communala. En vesta a quell’elecziun ha ei dau neginas demissiuns. Ton il president communal Dumeni Tomaschett sco la geraua Erica Cavegn-Pfister ed ils geraus Lucas Arpagaus, Martino ­Della Valle e Kurt Wolf stattan a disposiziun per l’elecziun d’ina ulteriura perioda d’uffeci da treis onns. Sco quei ch’igl ei stau d’intervegnir dall’administraziun communala ei l’elecziun dil cussegl da vischnaunca e dalla cumissiun da gestiun ils 26 da november 2023. Ils ulteriura gremis, cumissiuns e delegai dalla vischnaunca vegnan allura tscharni il schaner 2024 dil cussegl da vischnaunca. (fmr/hh) Dumeni Tomaschett recandidescha per in’ulteriura perioda d’uffeci sco president communal da Trun.

Suenter ina pausa da varga treis onns entscheiva il Chor Surselva puspei a cantar. Ils 25 ed ils 26 da november sepresenta il Chor Surselva cun «La stiva da filar» da Tumasch Dolf el Museum Regiunal Surselva a Glion. Il dirigent Rest Giusep Tuor e sias cantaduras e cantadurs fan ina nov’entschatta sco chor da project cun in concert e cun cant aviert. Dirigent e suprastonza dil Chor Surselva han communicau la nov’entschatta dil chor ed niev project da cant a tuttas cantaduras e cantadurs activs ed anteriurs. Ils adressats ein era vegni supplicai da tarmetter vinavon la brev ad ulteriuras interessadas ed interessai. Ils excercezis da cant entscheivan ils 17 da settember 2023 e cuozan entochen il concert dils 25 ed ils 26 da november 2023. En tut datti 10 exercezis da cant che han liug u la dumengia ni il venderdis-sera a Glion. El Museum Regiunal Surselva «Jeu haiel tschercau in liug che va a prau cun la tematica digl enconuschent giug musical «La stiva da filar» da Tumasch Dolf, di il dirigent dil Chor Surselva, Rest Giusep Tuor. «Tuttenina sun jeu vegnius attents sil Museum Regiunal Surselva che ha pliras stanzas nua che la tradiziun dil temps dalla «Stiva da filar» ei vesibla e palpabla». Il giug musical «La stiva da filar» ­gioghi ina rolla centrala el concert. Dasperas conti il chor denton aunc autras canzuns popularas cun la medema tematica sco «La stiva da filar». Il publicum vegni envidaus da separticipar cun in cant aviert per ina e scadin. Sco quei che Rest Giusep Tuor di, vegli il Chor Surselva dar cun quei project ina nova entschatta cun star da cumpignia e cantar en ina, duas ni pliras vuschs canzuns popularas e meins popularas. «Nus schein resunar il cant e la musica els zulers, ellas stanzas e salas dil museum e giu­ghein cun l’atmosfera unica dil contuorn e dils utensils dils temps vargai.» Ina entschatta sempla per tuts/tas «Jeu sun sedecidius per «La Stiva da filar» perquei che quella musica ei enconuschenta ell’ureglia da fetg biaras cantaduras e cantadurs. Las canzuns ord «La stiva da filar» ein ina part dil tschespet musical da nus Romontschas e Romontschs», di il dirigent e musicist Rest Giusep Tuor. «Ils tuns empren ins spert. La sfida tier las canzuns da Tumasch Dolf ei quella dall’interpretaziun.» Las canzuns da Tumasch Dolf dettien denton ina biala atmosfera: «Quei astgass esser auch pli fetg il cass ella mischeida cun la culissa magnifica dil Museum Regiunal Surselva. Avegnir sco chor da project Suenter la crisa da corona seigi ei semplamein buca stau pusseivel pli da cuntinuar, raquenta Tuor: «Nus havein empruau da cuntinuar suenter la pandemia, mo quei ei buca reussiu. Gliez ha dau giu pil stumi a tuts, era a mi.» Cun «La stiva da filar» fetschi il Chor Surselva ussa ina nova emprova sco chor da project, di il dirigent. Da quel sappi ins separticipar e suenter quel seigi ins puspei libers da decider sch’ins vegli separticipar ad in niev: «Nus sperein da saver realisar ulteriurs projects da cant. Quei vul dir ch’il Chor Surselva va ussa la via d’in chor da project.» La fuorma dil chor da project igl avantatg che la cantadura ni il cantadur stoppi buca seligiar pli ditg che mo per quel. Ideal fussi ei denton tuttina d’haver in tschep da cantaduras e cantadurs per trer il carr. 30 annunzias Entochen oz ha la suprastonza dil Chor Surselva retschiert las annunzias da biaben 30 cantaduras e cantadurs che vulan separticipar a «La stiva da filar» el Museum Regiunal Surselva. Tenor Rest Giusep Tuor fussi ins engrazieivels da survegnir aunc ina u l’autra annunzia las proximas jamnas. «Per talas u tals che ston seperstgisar ni per cantaduras e cantadurs che drovan pli ditg d’emprender ils tuns, vuless jeu trer a nez las pusseivladads digitalas cun registrar las singulas vuschs. Sin questa via savess mintgina e mintgin emprender sia vusch era a casa. «En mintga cass vegnin nus ad exequir il project dalla «Stiva da filar» a basa dallas annunzias che nus havein oz.» Annunzias per separticipar al project «La stiva da ­filar» san ins tarmetter a: renata.gienal@bluewin.ch Tumasch Dolf ei morts avon 60 onns Il Chor Surselva che festivass uonn siu 40avel onn d’existenza renda omagi cun siu concert dils 25 e 26 da november 2023 al cumponist Tumasch Dolf. El ei morts ils 3 d’october 1963, pia avon precis 60 onns. Il cumponist dalla Val Schons Tumasch Dolf ei naschius ils 31 da fenadur 1889 a Maton. El ei staus scolast a Donat, Ziraun e Tumein. Sco musicist ha Tumasch Dolf cumponiu nundumbreivlas canzuns ed era teaters musicals sco «Ad Acla», «Sibilla» ni era «La stiva da filar» che Tumasch Dolf ha creau igl onn 1924. (fmr/mg) Niev project da cant dil Chor Surselva Ils 17 da settember entscheiva il Chor Surselva cun ils exercezis per in niev project da concert. Suenter ina pausa da varga treis onns han dirigent e suprastonza dil Chor Surselva decidiu d’ir la via d’in chor da projects. Igl emprem ei il giug musical «La stiva da filar» da Tumasch Dolf ch’il chor cun biabein 30 cantaduras e cantadurs vegn a presentar ils 25 ed ils 26 da november 2023 ellas localitads dil Museum Regiunal Surselva a Glion. El hagi tschercau in liug che mondi a prau cun la tematica dil giug musical «La stiva da filar», ha il dirigent dil Chor Surselva, Rest ­Giusep Tuor detg en discuors cun la FMR. Il Museum Regiunal Surselva hagi pliras stanzas nua che la tradiziun dil temps dalla «Stiva da filar» ei vesibla e palpabla. (fmr/mg) Il dirigent dil Chor Surselva, Rest Giusep Tuor ha plascher da saver concertar el Museum Regiunal Surselva

Da bialas seras da stad sin terrassa ni en iert san ins observar denter stgir e clar divers animals. Per exempel las miez miur e miez utschi. Ni il bau giavel che sgola viers ina plonta. Il polischet, in da nos utschals pli populars, ha ina grondeza denter 9 e 10 centimeters. El s’auda tiels pigns e senutrescha d’insects e falians. Il bau giavel ei era in insect. Mo quel savess in polischet buca pigliar e magliar. Igl ei numnadamein il pli grond bau ch’ins enconuscha en Svizra. Ed el vegn activs denter stgir e clar. «Ils baus masculins han ina grondezia tochen otg centimeters», explichescha Stephan Liersch, il collaboratur scientific dil Museum dalla natira dil Grischun a Cuera. El conferma ch’ins observi oz dapli baus giavel che pli baul. «Lu cultivavan ins autruisa ils uauls, ed era la midada dil clima pudess esser in motiv ch’el ei pli presents che els onns siatonta», declara il biolog. Il bau giavel cun sia corna sa vegnir tochen 8 centimeters gronds. Il plaid «bau giavel» anflan ins perinagada el vocabulari sursilvan da Vieli/Decurtins. Il num tudestg «Hirschkäfer» renda attent a sias zaungas che dattan en egl. Quellas regordan alla corna d’in taur-tscharva. «Ei dat dil reminent neginas parallellas cul secuntener da lez», explichescha Stephan Liersch. El batti buca sin veta e mort cun mintga concurrent, e cumbatti era buca siu revier, declara il biolog. Il bau giavel che vegn activs denter stgir e clar ei buca prigulus. Sias liungas zaungas vesan ora sco corns. La femella ha dil reminent «normalas» zaungas ni corns. Baus giavel senutreschan da sucs dalla pumera. Sche dus mascals s’entaupan sa ei dar in cumbat pil meglier plaz alla fontauna. Las larvas dil bau giavel semeglian al coss che nus enconuschein dalla bucaria. «Quellas larvas dil bau giavel vivan tochen otg onns el lenn d’ina plonta che cuntegn il buliu ed ei vid murir. Lu vegnan ellas ora dil lenn e van giuaden ella tiara per far la metamorfosa e nescher sco bau.

Sonda vargada ha l’uniun Schichtwechsel organisau ina guidada d’in’ura tiels crapuns a Glion. Igl ei stau l’emprema part. La secunda ha cuzzau rodund siat uras ed ha menau tier las sdremas dil Glatscher da Punteglias. «Tut quella crappa che vus veseis cheu ei verrucano», ha Marco Curti declarau. Suenter il beinvegni alla staziun da Glion ha il guid dall’organisaziun Miracultura menau la pintga gruppa tier la crappa che schai el curtgin dalla baselgia catolica a Glion. Dall’autra varta dalla via ei dapi varga in onn ina sentupada da crappa silla plazza-cumin. Leu para ei ch’ina gruppa seigi vidlunder da far cumin. Ed ei para ch’els vegnien buca vinavon cullas tractandas. Quella crappa ha il menader artistic dall’exposiziun «Schichtwechsel – La Surselva», Christian Aubry, tschentau leu, fa ni stec ni balluc. In crap che dat dapart Aschia sco els ein tschentai si fan ils biars blocs erratics exponi a Glion impressiun. Els paran statics ed immovibels, e tuttina ei mintgin in’ovra dalla natira. Marco Curti ha menau vinavon la gruppa tiel granit dalla Val Cristallina tschentaus si avon la casa cumin, tiels crap da caltschina, crappa da sediment, porfirs, riolits, quarzs, in nievelmarmel e calcit. Il crap da verrucano el curtgin-pervenda seigi la gronda specialitad dalla regiun da Glion, ha il guid rendiu attent. Lu anavos alla staziun ha el presentau ina breczia. Ei seigi in grond toc dalla bova da Flem. Quei crapun fetg giuven hagi buca ina liunga veta. «Quella massa vegn a dar dapart tras il vent e l’aura», ha Marco Curti explicau vinavon avon ch’el ha dau adia alla gruppa. Ils participonts han buca mo vuliu mirar l’exposiziun a Glion. Schichtwechsel – La Surselva ha vuliu dar envesta en ina part dalla geologica dalla regiun. En buca in’autra regiun dalla Svizra anflien ins ina tala diversitad, ha la guida dalla tura, Beatrice Paul, getg duront il viadi cugl auto privat sill’Alp da Schlans. Il caracter dil granit In granit da Punteglias cun diversas stresas/rasadas. Tochen la sera allas siat ed il retuorn el medem liug ha ella saviu perschuader che crappa ei buca immovibla che fa ni stec ni balluc. La geologia ei ina scienzia dils moviments dalla tiara. Duront la viandada ell’Alp Punteglias e siaden viers nord encunter la camona cun quei num ein las marveglias carschidas: Ins ei viandaus sper caglias d’izuns plein fretgs blaus e crappa cotschna ora. Clar, da cheu deriva il fier ed il num «Ferrera» tradescha quei. Il granit ha denton dominau claramein. «Daco cuntegn quel schi bia quadrels alvs?» ei stada ina dallas damondas. Igl ei il caracter tipic dil granit da Punteglias. «Ils biars granits ein circa 300 milliuns onns», ha la guida declarau avon ch’entscheiver la teissa ascensiun viers la camona. Da minerals, da ruttadiras ella crusta da nies globus e da crappa magmatica ha Beatrice Paul discuriu duront ina pausa ella camona. Granit seigi nuot auter che liquid che seigi culaus – tras moviment, squetsch e temperatura – siado alla surfatscha e sferdentaus. E quei milliuns onns avon che la historia dil carstgaun ha entschiet. «Nus datti pér dapi ina minuta», ha Beatrice Paul fatg la cumparegliaziun. Process da milliuns Davos la camona da Punteglias entscheiva ina cuntrada che fascinescha buca mo ils alpinists. Il glatscher ei il pli giuven element en quella. Ins vesa sdremas melnas denter grep blau e verd. Strusch da s’immaginar tgei moviments, tgei sestuschem da plattas ch’igl ei stau. In process che han cuzzau milliuns onns. «Haveis fatg stem? Cheu ha ei tuttenina negin granit pli. Cheu cala quel, ed ei ha mo caltschina», ha la guida rendiu attent. Quei ha gia pader Placi a Spescha remarcau il 19avel tschentaner. El haveva giu marveglias da s’avischinar al glatscher e da passar sin granit. Sias experientschas ha el confidau als diaris – lezs ein stai la basa per perscruttaders ed alpinists. Duront l’excursiun ella vanaun giganta, entuorn Cavistrau Grond, Péz Frisal, Durschin, Urlaun e Posta Biala, ein ils participonts daventai pertscharts dil suandont: Crappa, parts da preitscrap e rasadas, ei tuttavia buca zatgei static e nunmovibel. 200 onns perscrutaziun geologica Fauldas e cozzas, rasadas e stresas,han interessau gia baul ils perscruttaders. Il terren stauscha e sestauscha ad in cuntin. La Svizra, situada amiez il continent, fa part d’in sistem che semuenta. Ils scienziai miran anavos e perscruteschan quei ch’ei schabegiau avon 40 e 400 milliuns onns. Els drovan expressiuns cumplicadas d’epocas sco «paleozonicum», «mesozoicum» e caenozoicum». La perscrutaziun dalla geologia en special dallas Alps ei buca schi veglia. Conrad Gessner (1516-1569) e Johann Jakob Scheuchzer (1672-1733) han entschiet a publicar surlunder. Els havevan anflau fossilias ella crappa. Las Alps derivan da cozzas sutterranas ch’ein sestuschadas, quei ha dau fauldas ed ha formau cuolms e vals, insumma la topografia. Auters scienziai han encuretg rispostas sin damondas daco che la pezza hagi structuras, daco ch’ei hagi cheu caltschina e leu buc, tgei ch’il crap tgietschen seigi, e da tgei substanza che granit secumponi. Las rispostas ein d’engraziar a scuviertas derivan dil 19avel tschentaner. Bernhard Studer ed Arnold Escher von der Linth da Turitg, ed Albert Heim (1849-1937) valan sco corifeas dalla geologia svizra. In geolog contemporan reputau ei Adrian Pfiffner. Il professer emeritau ei carschius si a Domat, el ha menau ils instituts da geologia dallas universitads da Berna e Neuchâtel. In granit da Punteglias gigant, ch'il glatscher ha glimau e mulau.

La Vitrina – l’exposiziun da cultura ch’ei da veser il mument en in clavau a Curaglia – cuntegn era in grond relief dil Péz Caschleglia. El ei in’ovra dil Vigeli dallas Islas. Igl um che ha viviu da 1820 e 1902 ei staus ina persunalitad cun in engaschament multifar. In grev accident al Péz Muraun ha la fin finala priu ad el sias predilecziuns: cavar cristallas, ir a catscha e menar glieud ella pezza. Ils 2 da mars 1820 ei naschiu a Rueras en Val Tujetsch in pop cul num Vigeli Pally. Ch’el daventi in di enconuschents sco Vigeli dallas Islas – in dils pli enconuschents Medelins – e ch’el resti en regurdientscha pli che 200 onns, haveva probabel negin sminau gliez di. La famiglia vegneva numnada ils «Vics da Rueras». Quei pervia dil num dil bab da Vigeli, Gion Ludivic Pally. La mumma era Onna Margretta Peder. Ils 17 da december 1902 – pia 82 onns pli tard – ei il cerchel dalla veta dil Vigeli dallas Islas seserraus a Curaglia e silsuenter cul pli davos viadi – in da mellis ch’el ha fatg – sil santeri a Platta. En quels 82 onns ha el giu ina veta d’immensa activitad e creativadad, entochen ch’in grev accident ha frenau si’energia. Pliras scartiras bein salvadas dattan perdetga dalla veta dil Vigeli dallas Islas. Ina da quellas ei la historia «In’unfrenda dils cuolms» el cudisch «Sin vias e sendas» da sur Augustin Giger, cumparius ils 13 d’uost 1924. Ina persunalitad singulara «Da quels sco il Vigeli dallas Islas dat ei mo in ni dus en in tschentaner en ina vallada», scriva Augustin Giger ella historia davart igl um che haveva duns tut specials. Sco giuvenot ha el buca mo recaltgau quels sisum la Surselva, mobein era egl exteriur. A casa ed el vitg a Rueras era el enconuschents sco «sturneller» plein cumedias. Gia cun 12 onns eis el serendius el Vorarlberg per emprender tudestg. Suenter dus onns eis el returnaus – ils cuolms eran gia lu da memia gronda muntada per el. Digl aug Martin ha el empriu d’ir a catscha en Val Tujetsch e cun 19 onns ha el giu in’emprema ga cletg en sia veta. Duront la catscha eis el selischnaus dalla neiv giuadora, mo ei mitschaus culla tema. Prest ei suandada in’ulteriura dimora egl exteriur. El ei serendius ell’Italia ed ei staus denter auter polizist a Bologna. Mo el retuorna e lu entscheiva sia historia ella Val Medel. 1844 marida el la Mariuschla Beeli, la feglia dil calger dalla val, J. Beeli. Els secasan a Baselgia dado Platta. Vigeli e sia Mariuschla han giu duas feglias. Ina ha giu in buob, mo lez ei sedisgraziaus da giuven. Giu las Islas e lu la Flandra Da Baselgia va ei lu spert giu las Islas – da leu deriva era il num da Vigeli Pally – il Vigeli dallas Islas. Leu baghegia el casa cun mulin, falun e resgia. Ses survetschs offerescha el all’entira val. Muort munconza d’aua sco forza per ses indrezs sedecida el entgins onns pli tard per in niev liug. Ina secunda ga baghegia el casa, danovamein cun mulin e falun giu la Flandra oragiudem Acla sut spel Rein miez – detg sempel: sut Curaglia. El ei denton buca mo architect, muliner, turnader e scrinari. Sia gronda pissiun ein ils cuolms e las activitads cumbinadas cun quels: ir alla catscha, encurir cristallas ed ascender pézs – persuls ni cun turists. Tenor ina scartira veglia eis el staus igl emprem che ha ascendiu il Péz Medel igl onn 1865. El enconuschevi mintga foga dil Scopi ed il Badus entochen il Péz Russein (Tödi). Sittau 400 camutschs Tenor Augustin Giger ha il catschadur Vigeli dallas Islas sittau 400 camutschs ed igl onn 1864 havess la catscha bunamein custau la veta ad el. Sut il glatscher da Medel haveva el cattau ad agur in botsch – in buc-camutsch. Suenter haver sittau quel ed esser sil davos tschancun per arrivar tier la preda, eis el curdaus en ina sfendaglia dil glatscher. La buis ei para curdada aunc pli afuns e tochen ch’el ha giu siadora lezza e sesez ein pliras uras passadas. Suenter haver priu ora il dadens dil camutsch e semess sin viadi cun quel – denter auter enten schar ruclar il camutsch sil glatscher – ei lez curdaus ella medema sfessa. Ei ha giu num salvar quel ord la medema profunditad avon che serender finalmein enviers Pardatsch e Curaglia. Il destin al Muraun Ils 18 d’uost 1877 ha midau la veta dil Vigeli dallas Islas. Alla tscherca d’adulars el contuorn dil Muraun-sut eis el curdaus rodund 100 meters d’ina preit crap giuadora. Grev blessaus – denter auter la comba ed il pei seniester smardigliau e cun rut costas – mo tonaton en veta – ha el saviu sedeliberar ord la situaziun. El ei lu denton curdaus danovamein ella profunditad. Udend vuschs dil Plaun dall’Aua ha el clamau per agid. El ei vegnius transportaus a casa e tenor la versiun d’Augustin Giger ha el passentau leu dus onns en letg per serevegnir dil mender. El ha stuiu dar cumiau a ses cuolms. Quels onns ed ils suandonts ha el surviviu sulettamein «cun agid da buns e nobels cors e sustegn dalla vischnaunca». Il relief retuorna a Curaglia Dus onns suenter il grev accident ha Vigeli dallas Islas saviu far ils emprems pass. Ses viadis eran lu denton cuorts: giu sper la via dil Lucmagn per divertir ils hosps da vacanzas cun sias historias ni en siu luvratori. El ha puspei priu neunavon scalper e splauna e ha luvrau per sesez e pil vischinadi. El produceva flautas, gegias, pipas, eschs-casa e mobilias. Da quei temps datescha era il relief dil Péz Caschleglia, mo era da biaras figuras ch’ein aunc oz d’anflar ein ina casa ni l’autra en Val Medel. Il relief dil Péz Caschleglia ord lenn – sia pli impurtonta ovra – cun pastgets, trutgs, preits crap, vadretgs e figuras da persunas e camutschs – ei staus da veser lezs onns sper la via dil Lucmagn a Curaglia. Pli tard ei quell’ovra stada exponida el hotel Disentiserhof a Mustér avon ch’anflar la via en claustra a Mustér ed ussa – en connex cul project da cultura La Vitrina – anavos a Curaglia. Alla fin da sia historia davart il Vigeli dallas Islas scriva Augustin Giger: «In um sc’in cuolm – igl um dils cuolms – l’unfrenda dils cuolms.» Ils cuolms ein stai siu destin Ell’exposiziun da cultura La Vitrina a Curaglia ei da veser il mument denter auter in relief da lenn dil Péz Caschleglia. El ei in’ovra da Vigeli Pally – numnaus Vigeli dallas Islas. Realisau quel ha el suenter in grev accident al Péz Muraun. Las blessuras ein stadas da tala moda e maniera, ch’el ha buca pli saviu guder sias pissiuns: la catscha, cavar cristallas e guid da muntogna. Vigeli dallas Islas ha viviu da 1820 entochen 1902. Sper sias activitads els cuolms eis el era staus muliner, scrinari, entagliader, turnader e duront in temps schizun polizist a Bologna. (fmr/hh) Relief dil Péz Caschleglia da Vigeli dallas Islas. Vigeli Pally – numnaus Vigeli dallas Islas – seniester silla foto culla buis da catscha. Dasperas sia consorta Mariuschla ed ina feglia. Il buob dasperas savess esser staus siu biadi Vigeli Marc ch’ei morts da giuvenot. Vigeli dallas Islas ha entagliau biaras figuras. Sco catschadur s’udevan era sujets dalla selvaschina leutier. Figuras ord la religiun. Ina da pliras bialas figuras entagliadas ord lenn da Vigeli dallas Islas.

El tschontscha tudestg, franzos, engles, talian e divers dialects. Atgnamein «tschontscha» el quels cun far segns. Duront in discuors moderau a Glion han ins giu caschun d’emprender d’enconuscher el. Ins s’immaginescha che sia affonza ei buca stada sempla. In onn ha el frequentau a Laax la scoletta. Lu ha el stuiu entscheiver ad ir a scola. Buca a Laax, pertgei Emanuel Nay ha duvrau ina scola speciala. El ei naschius suords. Cun sis onns ha el stuiu ir naven da casa. «Igl ei buca stau sempel. Ed jeu schevel encrescher terribel», ha el tradiu duront il discuors. Pigl auter hagi el giu bien e buna glieud entuorn el. Ella retrospectiva hagi el era negin motiv dad esser malcuntents, culs onns seigi schizun il schar encrescher tschessaus, ha el getg. Emanuel Nay, naschius cugl impediment corporal, ei ina persuna che ha neginas difficultads da communicar. Ella vesa tut, mo auda nuot. Tuttina sa el communicar. Lungatg da segns, ina cultura Sche apparats d’udida san buca gidar, para ina conversaziun nunpusseivla. Margis sera ell’aula dalla claustra dallas soras dominicanas da Glion han ins buca giu quell’impressiun. Sarah Caminada, ei interpreta per lungatg da segn. La Lumneziana ha «discurriu» cun Emanuel Nay ed era il moderatur dalla sera, Conradin Klaiss. Ils segns ei la «bucca» d’in suord. Demai ch’ei dat negina scola per affons suords el Grischun, ha Emanuel stuiu frequentar la scola populara a Turitg. Cugl um che ha oz 44 onns san ins buca communicar per romontsch, demai ch’ei dat buca ina versiun romontscha dil lungatg da segns. Sarah Caminada ed Emanuel Nay, suenter il discuors moderau. «Nus suords essan ina cuminonza culturala cun in agen lungatg. Emanuel Nay ei turnaus avon zacons onns a Laax nua ch’el viva cun sia famiglia ell’atgna casa. Dunna Patricia deriva da Ghana, in stadi ell’Africa dil vest. Era ella ei suorda, lur treis affons audan denton. Cun fatscha tarlischonta ha Emanuel Nay raquintau da siu mintgagi, cun segns culs mauns, bratscha e detta. Suenter la scola obligatorica a Turitg era el turnaus ed ha fatg tier la Ems Chemie a Domat gl’emprendissadi da tecnolog da materias sinteticas. Perseveronza ed ina energia natirala, cunzun sia natira optimistica, han gidau d’absolver quella scolaziun. El eri denton buca satisfatgs, sia finamira aunc buca contonschida, ha el raquintau. Ussa pedagog curativ Mintga plaid hagi in segn, mintga verb e mintga bustab, mintga num e mintga vitg, han el e Sarah Caminada declarau agl auditori. Ils presents han tschentau ina massa damondas. Emanuel Nay ha terminau dacuort ina ulteriura scolaziun. Suenter gl’emprendissadi haveva el fatg la matura per carschi ed ei daventaus scolast secundar. Questa stad ha el cumplettau la scolaziun. El futur viagia el mo pli treis gadas ad jamna a Turitg, enstagl da quater. El ha fatg il diplom da pedagog curativ. «Glieud che auda finescha ina tala scolaziun cun 28 onns. Jeu hai duvrau in tec pli gitg», ha el manegiau riend. Il habitont da Laax ei ina ferma persunalitad. El conceda che la maioritad dallas circa 500'000 persunas cun impediment d’udida en Svizra veglien viver a moda independenta. Per levgiar quei ad els dat Emanuel Nay in cussegl: «Nus suords savein leger dallas levzas. Per che quei funcziuni, sto ins denton discuorer clar e precis cun nus».

L’Uniun sportiva Schluein Glion (USSI) ei vidlunder da realisar in project che duei optimar il provediment electric dalla plazza da ballapei a Schluein. Gl’implont niev da fotovoltaica sil tetg dall’arena Crap Gries producescha bunamein 110'000 kilowats l’ura ad onn. «Entochen ussa havein nus stuiu cumprar l’energia. El futur producin nus sez quella, e savein aunc dar giu alla reit il surpli», declara Roman Holderegger. Il schef d’infrastructura dall’Uniun sportiva Schluein Glion (USSI) ei vidlunder da realisar in implont solar. «Quei fagein nus en lavur cumina», puntuescha il funcziunari. Sonda vargada ei l’emprema squadra da voluntaris stada en acziun. Mintgamai otg persunas fuorman in team da gidonters. Planisau il project ha Vitus Walder. Il possessur dall’interpresa Solpic habitescha a Schluein, apparentamein eis el colligiaus cul sport da ballapei e culla plazza da Crap Gries. L’idea da profitar dalla forza dil sulegl ha perschuadiu la suprastonza dil club. Cun Roman Holderegger ha el mesirau la surfatscha da 412 m2 dil tetg, la statica ha in inschignier quintar. Lu han els organisau ed empustau il material. Igl ei seresultau ina investiziun da rodund 130'000 francs. «Senza las atgnas prestaziuns», puntuescha il meinaproject. El club USSI eis ei usitau ch’ils commembers prestan adina puspei lavur cumina. Quei han els fatg gia cun baghegiar l’arena da Crap Gries. Da 2013 tochen l’inauguraziun igl uost 2015 han tuts tratg vid il medem sughetg: commembras e commembers, giugaduras e giugadurs, dall’emprema equipa tochen tiels juniors, han prestau en tut 6000 uras lavur cumina. Ina dallas gruppas da voluntaris ch'ei vidlunder da tschentar ils 211 moduls solars sil tetg dall'arena Crap Gries a Schluein. Il project actual duei cumplettar ed optimar il menaschi. Tuts cundrezs, pumpas, scaldaments e glisch, inclus ils reflecturs gronds dalla plazza, consumeschan bia energia. Sco Roman Holderegger precisescha, drova il menaschi rodund 33'000 kilowats l’ura ad onn. E gl’implont da fotovoltaica ch’ins monteschan actualmein vegn a producir bunamein 110'000 kilowats l’ura ad onn. La squadra da voluntaris ch’ein en acziun, han montau ils anghels d’alumini che portan las tablas solaras. «En tut eis ei 211 moduls», explichescha il responsabel dil project. Suenter ch’ina gruppa da voluntaris haveva fatg e preparau la construziun suten pils moduls, ha in’autra purtau sin tetg quels e tschentau els en retscha. L’entira surfatscha da 412 m2 vegn curclada e nezegiada. Suenter ch’igl implont vegn colligiaus culla reit ed ei en funcziun, ein ils cuosts da producziun fetg bass. Quei demai ch’il menaschi sa dar giu, respectiv vender, in bienton energia regenerabla alla reit. Sco il meinaproject gi, eis ei previu da prender en funcziun gl’implont niev la fin d’uost 2023.

Sco la famiglia ha dau enconuschent, ei Hanspeter Meiler morts dumengia vargada ella vegliadetgna da 77 onns. Ella regiun eis el staus enconuschents sco «il pec da Flem». Sia pasternaria Crest alla Via Nova ha el fundau 1972. Suenter 37 onns han el e sia consorta Irma saviu surdar quella 2009 al fegl Ursin. Biars onns ei Hanspeter Meiler s’engaschaus ell’Uniun grischuna dils pasterners e conditers. El era in losch convischin e burgheis da Flem ch’ei s’engaschaus en e per las uniuns. Sco musicant eis el staus fideivels duront decennis alla Societad da musica da Flem. Per «sia» musica ha el fatg part da comites d’organisaziun da fiastas cantunalas e districtualas, da giubileums ed occurrenzas pintgas e grondas. Hanspeter Meiler ei staus ina petga dil romontsch a Flem. Biars onns ha el fatg part dalla suprastonza dalla Renania. Quell’attaschonza ha el importau en sia fatschenta. Consequentamein ha el risguardau siu lungatg-mumma per nums e descripziuns da products e specialitads. La carezia pil romontsch ha accumpignau el tochen il davos. Ensemen cun singuls cumbattonts ei Hanspeter Meiler s’engaschaus da revitalisar la Cuminonza romontscha da Flem ch’el ha presidiau tochen sia mort.(fmr/abc) Hanspeter Meiler (1946-2023)

Questa fin d’jamna vegn dau la secunda runda principala dil Cup grischun da ballapei 2024. En quella ein treis clubs dalla Surselva dalla partida. Dus da quels fruntan lu era gest in sin l’auter, numnadamein Lumnezia e Schluein Glion. Empau pli tard, ils 23 d’uost 2023, vegn la partida dil Club da ballapei Surses encunter il Club da ballapei Trun/Rabius dada. (fmr/hh) Vaz-sut – Cuera 97 ve. 20.00 Bregaglia – Landquart so. 17.00 Lumnezia – Schluein Glion du. Moesano Calcio – Domat du. 17.00 Surses – Trun/Rabius mes. 23.8.23 20.15

«TujetschVivaCultura» porscha sonda, ils 29 da fenadur 2023 in’ulteriura sera da film. Quella entscheiva allas 20.00 ella Sala Cristalla ella halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan, cumpeglia il program dalla sera in tschuppel films da pli baul davart la Val Tujetsch. Aschia vegn ei mussau ina contribuziun davart l’avertura dil Bogn Sedrun igl onn 1971, l’avertura dalla serenera giu las Rueras igl onn 1985 ed il film «Tujetsch denter Neat e turissem» digl onn 1992. In ulteriur film che vegn mussaus la sonda sera ei quel davart la meglieraziun ella Val Tujetsch igl onn 1992 e la gronda anflada digl onn 1996. Sper quellas contribuziuns documentaras porscha «TujetschVivaCultura» - l’organisaziun che procura per eveniments culturals ella Val Tujetsch – in program special. Quel cumpeglia films da Tumaisch Monn-Soliva da Sedrun che ha viviu da 1923 entochen 2005. Sco ils organisaturs communicheschan, vegnan entgins films dad el presentai era en rama dall’exposiziun da sias sculpturas ed entagls el Museum La Truaisch a Sedrun questa stad. (fmr/hh)

Uonn vegn la fiasta naziunala commemorada ella vischnaunca da Tujetsch gliendisdis, ils 31 da fenadur 2023. La fiasta ha liug naven dallas 16.00 silla plazza da sport sper la halla plurivalenta a Sedrun/Dulezi. Sco ins sa leger el program ufficial publicaus dalla vischnaunca, la Giuventetgna Tujetsch e Sedrun Mustér Turissem, cumpeglia il program in plaid da beinvegni dil president communal Martin Cavegn, il tuchiez e himni naziunal sco era in til da lampiuns pils affons ed in fiug artificial. Quella sera honorescha la vischnaunca da Tujetsch era Gina Berther da Rueras che habitescha el cantun Valleis. L’entschatta zercladur ei Gina Berther daventada campiunessa mundiala ella concurrenza d’alzar peisas da treis disciplinas – powerlifting – a Sardinia. En quella – la concurrenza d’alzar sur la crusch – ha ella lu era gest contonschiu cun 195 kg in niev record mundial. (fmr/hh) Gina Berther – cheu en acziun al campiunadi mundial – vegn honorada dalla vischnaunca da Tujetsch gliendisdis proxim.

Ils 5 d’uost 2023 festivescha la Pro Lucmagn in giubileum empau special a Pian Segno sut Acquacalda. Sil program ein plaids e divertiment. La stad 2000 ei la Pro Lucmagn vegnida fundada ed igl unviern 2000/2001 eis ella stada responsabla l’emprema ga pil survetsch d’unviern dalla via dil pass. Igl onn 2020 era ei previu da festivar il giubileum da 20 onns dall’organisaziun. Pervia dalla pandemia ha quei giubileum stuiu vegnir spustaus. Ils 5 d’uost 2023 sa el finalmein vegnir commemoraus cun treis onns retard. Per quei motiv vegn e lu era propagaus cul tetel «20 + 3 onns dapi l’avertura dil Pass Lucmagn igl unviern». Act ufficial a Pian Segno La fiasta da giubileum vegn arranschada a Pian Segno, l’alp sut Acquacalda buca lunsch naven dil hospezi dil Lucmagn. Il program dil giubileum entscheiva cugl act festiv cun plaids dalla cussegliera guvernativa grischuna Carmelia Maissen ed il cusseglier guvernativ tessines Claudio Zali. Silsuenter vegn purschi in apero, gentar e divertiment musical e naven dallas 13.30 vegn il parc da maschinas necessarias pil survetsch d’unviern presentaus. La Pro Lucmagn porscha in program da rama pils affons e stans cun products dalla regiun. Sut l’egida dalla Gioventü rurale Valle di Blenio seporscha la caschun da guder il di entochen la sera. La festivitad da giubileum croda aschia sigl onn da Martin Candinas sco president dil Cussegl naziunal ed aschia il pli ault Svizzer. El ei era president dalla Pro Lucmagn. Il survetsch d’unviern al pass Parallelmein spel program ufficial a Pian Segno muossa la Pro Lucmagn era ina revista da fotografias dalla fotografa Sara Testoni d’Acquarossa el restaurant a S. Maria sil Pass Lucmagn. Quella revista registrada duront treis unviarns muossa il survetsch d’unviern al pass. Las fotografias cun texts accumpignonts en romontsch, talian e tudestg ei era da veser silla homepage ufficiala dalla Pro Lucmagn. L’exposiziun da fotos ei dil reminent da veser digl october entochen schaner el restaurant Relais Lucomagno ad Olivone ed ils meins fevrer e mars 2024 ella Medelina a Curaglia. L’exposiziun porta il tetel «Da l’autra vat dalla barriera». Dapi igl onn 2000/2001 vegn il Pass Lucmagn era aviarts permanent duront igl unviern.

Sittar il luf ni buc? Ina damonda che ha procurau per bia controversa, buca mo el Grischun. Mo ussa savess ei dar ina soluziun che cuntenta. Iniziant da quei project innovativ ei Federico Tettamanti. Ensemen cun siu collega Davide Staedler ha el sviluppau in niev sistem da proteger muvels e muntaneras. Igl ei in feromon cul fried dil luf che procura che el s’allontanescha. Il luf ei daventaus in problem, era el Grischun. Specialmein per puressers pli pigns ei la situa­ziun difficila. Ina soluziun ei da sittar il luf, mo gliez ei ligiau vida directivas. Ulteriuras mesiras ein tgauns da protecziun e seivs. Dus biologs tessines manegian d’haver anflau ina me­gliera via che pretenda buca la mort d’in animal. Els lessen duvrar feromons per cuglienar il luf. Tgei ei feromons L’idea ei relativamein sempla. Alla biestga, seigi cauras ni nuorsas, vegn ligiau ina pintga sca­tla entuorn culiez. Ella scatla ei ina mischeida da feromons. Davide Staedler, CEO dalla firma TIBIO e sia conluvrera Fiorella Lucarini han sviluppau quella mischeida. Els han isolau treis moleculs cun ina structura chemica semeglionta a quella dils feromons territorials dil luf. Sch’in luf s’avischina ad in muvel manegia el ch’il territori seigi marcaus d’in auter luf e s’allontanescha puspei. Aschia duei la biestga vegnir protegida dil luf, senza ch’ei seigi necessari da sittar el. Mo funcziuna quei propi? Gie, manegia il biolog Federico Tettamanti, igl ini­ziant dil project: «Mia idea l’entschatta dil project era d’anflar ina soluziun per las alps pin­tgas, nua ch’ils animals pasculeschan per part plirs dis senza survigilonza.» «Ils resultats ein encuraschonts» Igl emprem prototip da lur cularin han Federico Tettamanti e Davide Staedler gia testau igl onn 2022 ell’Austria. El Tierpark da Buchenberg han ins dau da magliar carn als lufs. «Suenter havein nus mess sper la carn in cularin cun ils feromons ed immediat han ils lufs calau da s’avischinar», ha Federico Tettamanti detg a schurnalists dil Corriere del Ticino, che han publichau in artechel davart quei project en l’ediziun da mesjamna, ils 26 da fenadur 2023. Dapi lu hagien ei fatg plirs tests ella natira. «Ils resultats ein encuraschonts. Ei ha dau entginas attaccas, mo buc in animal che purtava in cularin ei vegnius scarpaus.» Ils tests ein aunc buca terminai. In focus ussa ei da determinar con ditg ch’ils cularins ein effectivs avon ch’ils feromons ston vegni remplazzai. «El labor tegnan ei pli u meins quater meins», di Federico Tettamanti alla FMR: «Ussa fagein nus tests ellas alps. Cundiziuns sco plievgia e variaziun da temperatura savessen influenzar il cuoz ch’ils feromons ein effectivs.» Ils dus biologs lessen era buca far fallidas speronzas. «Nus garantin buca ch’ei vegn a dar neginas attaccas», di Davide Staedler al Corriere del Ticino: «Mo nus savein reducir ellas.» Il project ei aunc all’entschatta Aunc igl avrel 2023 era il project finanziaus cumpletamein da Federico Tettamanti e Davide Staedler. Denton pliras instituziuns han gia exprimiu lur interess. Il stadi franzos ha gest ­finanziau in test el departament da Lot. Sch’il test hagi success, seigi ei planisau d’introducir il niev sistem en stil grond. Era tier nus el Grischun vegni ei a dar tests. «Gliendisdis proxim surdun jeu cularins al Plantahof», di Tettamanti. La Confederaziun seigi prompta da sustener finanzialmein projects, denton mo sch’ei vegn dumandau per sustegn dils cantuns. Igl em­prem test el Grischun vegn fatgs a Nufenen e vegn ad involver rodund 500 nuorsas. Silla damonda, sche lur team planiseschi d’augmentar la producziun, rispunda Federico Tettamanti: «El mument ei il temps il problem. En tut haiel jeu 18 alps che separticipeschan al project e ch’jeu stoss survigilar di per di. Mantener contact cun ils purs, viagiar naven d’ina alp a l’autra e rimnar datas drova il bia da miu temps el mument.» La finamira dil project seigi da porscher ina soluziun per in prezi raschuneivel era per menaschis purils pli pingns. Orda gliez motiv lavura Federico Tettamanti e siu team vidlunder da reducir il prezi, che schai el mument tier rodund 50 francs il toc. Nus persequitein en scadin cass cun grond interess vinavon quei project. «Nus garantin buca ch’ei vegn a dar neginas attaccas, mo nus savein reducir ellas.»

Amiez il vitg da Breil seprepar’ins per l’inscenaziun el liber «Fausta piuniera». In’jamna avon la premiera ha la FMR visitau l’emprema emprova cun costums. 14 giugaduras e giugadurs sefultschan ellas rollas da hosps ed indigens dil temps d’avon 150 onns. «Ti stos vegnir cun in pass pli ferm.» «Tschontscha clar e mira encunter il publicum.» «Sestenda in tec pli fetg ord finiastra… e dai adatg digl uvierchel.» Il reschissur ei tendius e concentraus. El observa mintga detagl, muossa, diregia, controllescha. El meina l’emprova ella fuorma imperativa. Era las giugaduras ed ils giugadurs ch’ein posiziunai sin tribuna ein tendi e concentrai. Els selaian menar ed ins s’encorscha ch’ellas ed els han tschaffen dad esser sin tribuna.Tgi sto aunc glimar vid il text. Tgi sa bein quel, semova denton aunc buca tenor giavisch dil reschissur. David Flepp ha l’entira inscenaziun sut controlla. Susan Rupp, la redactura scenica, sesa e mira sil manuscret ch’ella ha sil laptop. Ella s’auda tiel team artistic dil project «Fausta piuniera». Cun Annadora Friberg e David Flepp ha ella concepiu l’inscenaziun teatral-musicala. La signuria arriva en carrotscha Ei seigi ina collascha da tschun scenas, declara Annadora Friberg sut vusch duront che David Flepp muossa e diregia ina da quellas. Mesjamna sera ha l’equipa cun acturas ed acturs exercitau l’emprema gada en costums. La fatschada dalla casa Fausta Capaul ei la culissa, visavi han ins entschiet a baghegiar si la tribuna dils aspectaturs. Dils 4 tochen ils 13 d’uost astgan mintga sera 150 persunas prender part a scenas d’avon 150 onns. Il turissem a Breil ha entschiet cu Fausta Capaul ha aviert la pensiun. Ils da Breil undreschan uonn ella sco la piuniera dil turissem da Breil. La fin dil 19avel tschentaner haveva la glieud dils marcaus e dalla Bassa scuviert quei vitg da purs. Alfred Cathomas sefultscha ella rolla dil vitturin misterius, Lea Cavegn en quella dalla fumitgasa Margreta che lavura ella pensiun. Il vitturin porta ils hosps. El cumpara adina puspei. Sia carrotscha seferma avon la pensiun dalla Fausta. Ils aspectaturs vesan co la «signuria» sortescha, ins pren part ad episodas e dil mintgagi dils emprems turists. In da quels ei professer Georg Finsler. Il filolog dall’universitad da Berna vegneva regularmein a Breil. Tiel cerchel da turists e hosps s’auda era la scribenta turitgesa Hedwig Waser, pli tard maridada cun Eugen Bleuler. Perscruttaders ed alpinists, picturs, insumma glieud beinstonta dils marcaus, saveva prestar da viagiar e far vacanzas. Els havevan scuviert il vitg da purs da 400 habitonts lunsch sur il Reinanteriur. Gl'element dalla musica Fausta Capaul beneventava e mirava che ses hosps sesentien bein. Ella sezza cumpara mai sin tribuna. Aschia sco ei s’udeva per ina hoteliera premurada traffica ella davos las culissas. L’inscenaziun sebasa sin diversas fontaunas sco il cudisch da hosps dalla Casa Fausta Capaul, da cronicas e revistas, oravontut quella dil Club alpin svizzer. Ins dueigi capir l’inscenaziun sco avischinaziun alla persuna dalla Fausta e dil vitg da Breil entuorn la midada dil tschentaner, rendan ils menaders artistics attent, il medem mument ughegi il toc da dar in’egliada el temps hodiern, gin els vinavon. «Mei ellas figuras. Vus essas ussa buca pli gl’Alfred, buca pli il Sandro, buca pli la Ronja. Vus essas las figuras», cloma il reschissur. El muossa, cun moviments clars e gesticulaziuns, co e tgei ch’el vul. Las figuras dils hosps discuoran tudestg, ils indigens romontsch. Glieud d’omisdus lungatgs san suandar las scenas. Ina part essenziala ei la musica. Aposta pil teater ha Fiona Cavegn cumponiu quella. Il tema musical en diversas colurs accumpognien ed accentueschien bufatgamein la scenaria ed arvi novs spazis, explicheschan ils menaders artistic. La musicista sezza circumscriva suandontamein sia idea: «Per la musica hai jeu seschau inspirar dils raquents entuorn la persuna dalla Fausta, lu era ord la forza che quella ha derasau», declara Fiona Cavegn. Interess ei gronds La musica da Fiona Cavegn includa divers instruments che dueien regurdar ad ina capella tradiziunala dil temps, il harmonium e gl’orghelet vegn il publicum ad associar cul temps dalla midada dil tschentaner. Apropos publicum: Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun, Othmar Seiler, declara, ei gl’interess gronds da veser ed udir l’inscenaziun el curtgin dalla Casa Fausta Capaul a Breil. «Singulas producziuns ein gia exaustas», gi el. E Silvan Gabriel, il responsabel per las reservaziuns aschunta schizun: «La gronda part dils plazs ein occupai e reservai. Perquei essan nus sedecidi da far ina producziun supplementara, mesjamna, ils 9 d’uost 2023. Las presentaziuns dalla Fausta piuniera ein ils 4. / 5. / 6. / 11. / 12. e 13 d’uost 2023, mintgamai allas 20.15, avertura dallas portas allas 19.00. La purschida gastronomica procura la Cuminonza da mummas e dunnas da Breil. Reservaziuns ed informaziun: Surselva Turissem, 081 941 13 31, mira era www.faustapiuniera. Fausta piuniera Breil: duront in'emprova

Gievgia eis ei vegniu enconuschent ch’il Hotel dil parc a Flem Casa d’Uaul hagi difficultads. Il hotel fundaus 1879 ei il sulet da tschun steilas en Surselva. Marcel Friberg da Breil ei turisticher da num ed anteriur president da Grischun Vacanzas. El pren posiziun en connex culla situaziun. Strusch ch’igl ei vegniu enconuschent, ei la novitad sederasada. Buca mo ella regiun ed el Grischun, era en Svizra ha il fatg ch’il Hotel dil Parc a Flem siara da mesastad sias portas. Viers la fin da settember sappien ins informar dapli. La possessura, la firma d’investiziuns americana Z Capital, dat negin commentari tier la mesira e la decisiun ch’ella ha priu a cuorta vesta. Avon l’entrada dil hotel da luxus a Casa d’Uaul sgulatscha aunc adina la bandiera dalla vischnaunca da Flem. Il president communal ha tarmess vendergis ina declaronza ufficiala. «Egl interess dil liug turistic Flem stuein nus ussa evitar speculaziuns e prender en mira sligiaziuns a liunga vesta pil sulet hotel da tschun steilas ch’ei dat en nossa destinaziun. Leutier sto la possessura denton esser aviarta per la discussiun. Quella sto era haver l’intenziun sincera da contonscher ina buna sligiaziun persistenta per tuts involvai». Aschinavon Martin Hug, il president communal da Flem. E tgei manegia in ch’enconuscha fetg bein las relaziuns dil turissem grischun e ch’ei colligiaus era cul turissem naziunal ed internaziunal. Marcel Friberg ha presidiau Grischun Vacanzas, el ei cussegliader turistic ed involvaus en differents projects dil svilup turistic els cantuns Valleis, Berna e Grischun. Hotel dil Parc a Flem Casa d'Uaul. Co valetescha il turisticher cun liunga experientscha la situaziun dil Hotel dil Parc? Quella novitad ei fetg negativa, cuntegn denton era schanzas. Per entscheiver: Flem fa 2022 culs hotels 239'623 pernottaziuns ed occupescha aschia ils létgs ella media cun 40%. A Zermatt ein quei 60%. Priu il cass ch’il Hotel dil Parc fa gnanc quels 40%, ei il naufragi strusch d’impedir. La Surselva ha oz sulet dus hotels da 5 steilas ed era mo 5 hotels da 4 steilas. Quei ei memia pauc, cumparegliau per exempel cul pign vitg da Schenna su Meran che ha persuls 16 hotels da 4 steilas cun fetg aultas frequenzas. Fazit: Sch’il meglier hotel dalla regiun siara, munta quei in schliet signal anoviars ed era ina greva disvaletaziun dalla purschida dalla regiun. Ell’Engiadina, Tavau ed Arosa han negins hotels da 5 steilas difficultads. Daco a Flem? Schebein negins da quels han difficultads, sai jeu buc. Fact ei denton che la pli part da quels funcziunescha fetg bein. Tier ils ins ei quei tradiziunalmein aschia, sco per exempel tiel Waldhaus a Sils. Tier auters ein possesurs che tgiran las casas cun cor e carezia engaschai, ed aunc auters ein seposiziunai ord vesta dalla structura e commerzialisaziun enten far part d’ina ferma cadeina da hotels. Priu il cass ch’igl investur american encuress da vender: tgi sto ni duess cumprar l’immobiglia? Marcel Friberg, Breil Il Grischun fa 80% dallas pernottaziuns totalas da 5.6 milliuns, pia buca meins che 4.5 milliuns cun hosps dalla Svizra e dalla Germania. El Valeis arrivan 42% dils hosps digl exteriur. In hotel sco il Hotel dil Parc sa mo funcziunar cun ina stabila clientella dall’atgna tiara, cumplettau cun in fetg ault quorum da hosps digl exteriur. Consequentamein basegna in tal hotel – che ha piars la forza tradiziunala sil marcau - l’integraziun en ina fetg ferma cadeina da hotels, sco per exempel ACCOR, ina gruppa che gestiunescha 5’400 hotels sigl entir mund e che cumpeglia sulet el segment da Luxus 8 differents brands, sco per exempel Fairmont u Raffles. Era Mövenpick s’auda leutier. Consequentamein: Igl investur dad ussa sa vender u salvar igl object, el sto denton haver la collaboraziun cun in gestiunari cumprovau e cun enorma forza sin fiera internaziunala. El Grischun fundesch’ins dapertut resorts, ei drova letgs caulds. Fuss ei ussa buca ina caschun d’investir en ina tala immobiglia? Resorts cun habitaziuns gestiunadas ein buca il medem sco in hotel convenziunal da 5 steilas. Ei dat buns exempels per resorts el Grischun, sco Breil, Lenzerheide, Mustér u Laax, e tuts marschan fetg bein. Ina entira retscha da projects ein en planisaziun u sesanflan muort protestas avon las dertgiras. Aschia vegn la realisaziun da tals reterdada ed ei sa cuzzar 6 onns e dapli tochen che la lubientscha da baghegiar ei sin meisa. Quei ei buca responsabel e la politica fuss cheu gia dagitg dumandada da far remedura. Per il Hotel dil Parc ei ed astga in model da resort el senn numnau denton buca esser la sligiaziun. Cuntrari: Quel sto vegnir reposiziunaus sco hotel classic da 5 steilas, enten realisar ina structura d’investur e gestiunari che possibilitescha il success. Per in hotel da 5 steilas sa ei strusch dar in pli bi liug ed in pli amicabel ambient che l’idilla els curtgins e contuorn dil Hotel dil Parc a Flem. Pia: Igl ei e resta il liug predestinau per in tal hotel, ed ei astga mai esser il patratg da transformar igl object en in resort cun habitaziuns gestiunadas. Tgei mesiras stuess il possessor niev prender, el cass ch’ei da tina midada da maun? Autras tiaras han per exempel schinumnai fondos statals per la confinanziaziun d’investiziuns ell’economia turistica – e quei surtut per hotels. Sche quei fuss buca aschia, havess il Tirol dil Sid mai la quantitad e la qualitad da hotels ch’el ha. Ils hosps van buca en roschas en quella regiun mo perquei ch’ei fuss leu bia pli bi che el Grischun. Na, els van era leu perquei che la schelta ei gronda. Ins sa eleger. Ed in vitg cun bia hotels cultivai, dat in amicabel ambient e motivont beinesser da vacanza. Magari sedamondel jeu, vesend ch’il cantun impunda per vias bunamein 120 milliuns francs ad onn e mo 6 milliuns per l’economia e turissem, schebein ei fuss buca prudent da canalisar ina part da quels importos en in fondo per infrastructura turistica durabla. Pia, priu il cass ch’il Hotel dil Parc mida maun, sto quei probabel succeder spirontamein entras in’atgna finanziaziun sco investur, senza engaschaments finanzials dil maun public, denton cumbinond quei entras in partenadi cun in fetg ferm gestiunari internaziunal. Buca falliu fuss lu segiramein era da reactivar gronds congress internaziunals, sco quei era pli baul il cass a Flem. En cass ch’il Hotel dil Parc mass concuors: valeteis Vus il donn per la regiun? Sch’ins mira tgei ch’ei capitau – u meglier getg buca capitau - el Hotel dil Parc ils davos onns, fuss in concuors – era sche in tal ei adina cumbinaus cun signals negativs – probabel ina schanza e dess la pusseivladad per ina nova entschatta. Quella stuess denton vegnir realisada entras in investur ch’adressescha la fiera turistica e che fagess quei maun en maun cun in ferm gestiunari internaziunal. Per che quei sappi gartegiar ei era ina rolla coordinonta entras la vischnaunca da grond avantatg. La vischnaunca da Flem ha in ferm tgamun, aschia che jeu sun perschuadius ch’ins vegn da quella vart a far fetg professiunal tut il pusseivel per ch’ei gartegi. Era quei ei ina gronda schanza.

Duront 15 milliuns onns ein els carschi e stai in sper l’auter el fuorn dil péz Regina. Lu han ils cavacristallas Alfons Derungs permiert e Michael Flepp priu ora e menau a val ils gigants. Duront 20 onns ein ils dus cristagls da mintgamai ina tonna stai separai in da l’auter. L’uniun Pro Lumerins ha contonschiu ch’els retuornien. E quei han ils da Lumbrein festivau sonda vargada. «Adia alpetta, jeu lasch tei suletta, e prendel cumiau. Adia collina, ti spunda alpina, miu liug desiderau»: cun ina canzun cun quels plaids ha Astrid Alexandre aviert l’occurrenza sut l’ustria Lumerina a Lumbrein. La musicista e cantautura ha enramau sonda la fiastetta da beinvegni pils dus cristagls ch’ein ussa uni. Els sesanflan buca el medem local. Ferton ch’il «Sulegl dil péz Regina» ei exponius el plaunterren dalla Casa d’Angel, ei la «Steila dils quater vents» rodund 100 meters pli anen encunter il vitg. A la fin ha Astrid Alexandre dau la rama ideala all’occurrenza: «O tgei gust da viagiar. Mo aunc pli bi da returnar», ha ella cantau. Harregiau La Steila dils quater vents, la secunda gruppa da cristagls gigants, ei ussa returnada. Grazia alla fundaziun SKKG da Winterthur ei la reuniun gartegiada – e quei han ils da Lumbrein vuliu festivar. Igl onn 2010 ha la Pro Lumerins saviu contonscher l’emprema finamira. Quater onns avon havevan Anita Capaul e Ramun Capaul, Gian Derungs ed Elmar Collenberg, susteni d’ulteriurs adherents dall’idea, fundau l’uniun. Intent principal dueig la cultura lumerina esser, en special veglien ins procurar che las duas gruppas da cristagls dil péz Regina retuornien a Lumbrein. Cun agid dall’anteriura vischnaunca da Lumbrein, dall’uniun turistica e sponsurs eis ei gartegiau da cumprar il «Sulegl dil péz Regina». Il cristagl gigant d’Alfons Derungs permiert era staus dapi 2003 sin viadi, denter auter all’exposiziun mundiala el Giappun. Alla fin eis el returnaus en in liug pli idillic, ella Casa d’Angel a Lumbrein. Buca lunsch naven ei ussa la Steila dils quater vents. Co igl gartegiau d’organisar e pussibilitar il retuorn dalla secunda gruppa ha Anita Capaul resumau cuortamein: «Harregiar ei quei che munta», ha ella getg el discuors che Anton Capaul ha moderau cun ella e Michael Flepp. Il cavacristallas ed emprem possessur, haveva dau a sia gruppa il num schau ir quella sin viadi per l’Europa entuorn ed en Svizra. Mintga gada era ei stau in veritabel project cumbinaus cun rescas e cuosts. La finala ei la «Steila» setschentada ella collecziun dalla fundaziun SKKG da Winterthur. Cu la Pro Lumerins ha intervegniu quei ein dus commembers, Gian Derungs ed Elmar Collenberg, vegni activs. Els savevan co ei seigi cul secund cristagl gigant ed han buca schau luc. «A nus ha quella stinadadad, quella perseveronza e pazienzia fatg impressiun», ha Olga Schreiner, la restauratura dalla fundaziun SKKG, getg en siu plaid. Cun vesta sil liug dall’anflada Alla raspada ch’ei serimnada sonda suentermiezgi avon la casa dall’ustria Lumerina ha Olga Schreiner raquintau co gl’impressari Bruno Stefanini era vegnius rehs cun immobiglias e co el ha entschiet a rimnar e cumprar, bunamein a moda obsessiva. Cun differents pass e mesiras, era grazia a circumstanzias idealas dil liug a Lumbrein, eis ei gartegiau alla Pro Lumerins da fixar ina cunvegna d’emprest durabel culla fundaziun SKKG. «Che quei object era deponius nunvengonzamein, senza saver semanifestar e s’exprimer, en in tschalèr sutterran plascheva buca a nus», ha Olga Schreiner tradiu. Perquei seigi la fundaziun ussa fetg leda e satisfatga ch’ils da Lumbrein hagien preparau aposta per el in liug dign. Il local d’exposiziun ei egl emprem plaun sut d’ina casa-lenn tipica en construcziun da stric. Ils da Lumbrein enconuschan il local sco la «stizun d’Imelda». Cunfinada encunter la via principala d’in iert envida la casa da visitar la «Steila dils quater vents». Dil reminent havevan Michael Flepp ed Alfons Derungs, senza saver ei, entschiet a cavar il fuorn ella vischinonza d’in liug cul num local Plaun da cristagls. Cun raschun han ils perdavonts dau quei num. Michael Flepp ei satisfatgs che sia Steila dils quater vents ei returnada a Lumbrein.

Vendergis sera ei il cuors intensiv da romontsch sursilvan ius a fin a Glion. El ha entschiet cun ina fiasta, ed ha finiu cun ina tala. Il menader Conradin Klaiss e siu team da scolastas e scolasts trai ina bilanza positiva, quei sper dil diember da record da participontas e participonts. La fiasta finala ha entschiet vendergis sera silla terrassa dalla Casa Sentupada dalla claustra. Leu ein participontas e participonts serimnai, han brattau experientschas e tschintschau dallas duas jamnas vargadas. Igl ei stau in’jamna intensiva. Quei puntuescha era Conradin Klaiss, il directur dil cuors da romontsch sursilvan: «Participontas e participonts ein sfundrai en in bogn romontsch. D ’ina vart en quel dil lungatg e sia grammatica, dall’autra da nossa cultura.» Lu constatteschi el adina ch’ei sefuormi duront il cuors ina certa veta da famiglia ellas classas e livels, aschunta el. Conradin Klaiss, il menader cuors da romontsch FRR, ei satisfatgs dil cuors 2023. Il chor dil cuors La tscheina grischuna, cun suppa da giutta, capuns, maluns, buglia meila e ligiongias fimentadas, han tuts ludau. Suenter quella ein participontas e participonts dil pli grond cuors d’entochen ussa serimnai ell’aula. Per l’usitada finiziun haveva mintga classa dil cuors preparau ina cuorta producziun sin tribuna. Rodund 60 persunas han fatg part dil chor dil cuors. Sut la direcziun da Sara Simonet conta el gest "Valladas" da Mattiu. Gl’emprem ei denton il chor dil cuors sepresentaus. Da quel ha la mesadad dils 140 participonts priu part. Sut la bitgetta da Sara Simonet haveva il chor exercitau il toc «Vallada» da Mattiu. «Miiiia vallaaaada», ha il chor cantau, ins ha viu e sentiu gl’entusiassem per quella regiun nua ch’ins tschontscha il sursilvan. Il lungatg el quals els han «fatg bogn» intensivamein duront duas jamnas. Il chor ha era cantau la canzun dil bau, ina dallas pli popularas. Gl’interess pil chor dil cuors ha mussau ch’ei dat aunc bia glieud motivada per quella part dalla cultura sursilvana. Cun lur scolastas e scolasts han las gruppas da mintga livel presentau silsuenter legns, scenettas, il giug da tgei caussas, quiz da professiuns, caussas e schizun dialects locals. In dils 14 scolasts, Ivo Orlik, ha purschiu duront il cuors in luvratori da musica. La gruppa ha presentau sin tribuna il product final, in mix da rapp romontsch. Creau quel han participontas e participonts en paucas uras cun metter en fuorma e cumbinar musica ritmica cun plaids e construcziuns. Enqual resun da participontas e participonts Sandra Palaia, Glion Il cuors da romontsch sursilvan fa fetg senn per glieud che vul duvrar quei lungatg el mintgagi. El gida era d’emprender da funs ensi la grammatica. Jeu sai duvrar quei ch’jeu hai empriu en contact cun massa glieud dalla regiun. El cuors hai jeu era empriu d’enconuscher massa glieud che ha la medema finamira. Duront quellas duas jamnas havein nus era saviu s’approfundar ella cultura, empriu giugs, cant e divertiment. Quei cuors ha perinagada motivau mei pil romontsch. Cédric Zen Gaffinen, Steg VS Jeu sun staus participont intern ed hai cumbinau d’emprender romontsch e far vacanzas. Jeu sun staus en ina dallas classas dils entscheviders. Il suentermiezgi havein nus giu caschun da s’entupar cun glieud ed ei ha dau contacts e caschuns motivontas. Era havein nus profitau da persunas dalla regiun che han visitau nus e ch’ein sepresentadas. Jeu hai saviu profitar enorm. Avon che vegnir al cuors havevel jeu propi dubis da vegnir a luvrar en quella regiun nua ch’ins discuora romontsch. Jeu sun dalla part sura dil Valleis e mai staus avon en Surselva. Per mia lavur al gimnasi a Mustér hai jeu ussa era saviu sepreparar culturalmein. Silvia Schärer, Flüelen UR/Castrisc h Cu jeu hai viu ella scaffa da brevs il prospect dil cuors hai jeu patertgau che duas jamnas intensivas romontsch savess esser exact il dretg per mei. En cumbinaziun cun cantar en in chor, emprender romontsch e sfundrar ella cultura ha quei fatg gust. Aschia havein miu um ed jeu immediat disponiu entuorn nossas vacanzas ed essan s’annunziai. Jeu sto gir: quei ha rendiu. D’ussa naven savein nus ir ell’ustria a Castrisch e separticipar empau als discuors ch’ei dat alla meisa rodunda. Bien fuss sch’ins discurress mo romontsch cun nus. Aschia savess il cuors intensiv cuntinuar ella pratica. Léonie Beuchat e Malvin Ziegelmüller, Sagogn Nus havein giu grond gust da far quei emprem cuors intensiv. Nossa finamira eis ei da saver discuorer romontsch culla glieud dil vitg. Nus habitein a Sagogn e vulessen bugen catschar ragischs leu. Il lungatg s’auda tier l’integraziun, igl ei nuot auter ch’endretg che nus respectein quei. Nus havein collegas en nossa vegliadetgna che tschontschan romontsch. Ussa vulein nus motivar quels, mo era nos vischins ed insumma ils convischins, da tschintschar romontsch era cun nus. Era sche nus mein a radunonza communala capin nus e savein suandar meglier ils discuors. Nus essan ussa perinagada motivai fetg pil romontsch. Silvia Schärer, Flüelen UR/Castrisch Sandra Palaia, Glion Léonie Beuchat e Malvin Ziegelmüller, Sagogn Cédric Zen Gaffinen, Steg VS

L’jamna vargada ei stau a Breil il camp da stad dils juniors dil club da golf. En tut ein 24 affons e giuvenils da tschun tochen 17 onns separticipai als trenaments intensivs. Vendergis ha la FMR visitau els e saviu seperschuader che dar golf sa esser ina sfida. L’jamna vargada ei stau a Breil il camp da stad dils juniors dil club da golf. En tut ein 24 affons e giuvenils da tschun tochen 17 onns separticipai als trenaments intensivs. Vendergis ha la FMR visitau els e saviu seperschuader che dar golf sa esser ina sfida. Tener la cundiziun Dalla primavera tochen gl’atun san ils giuvenils trenar mintgamai la mesjamna suentermiezgi, la sonda e la dumengia, gest tenor vegliadetgna e peda. Pli che la mesadad ein indigens. Las stad dat ei buca trenaments, persuenter l’jamna intensiva. Ils affons e giuvenils da tschun tochen 17 onns ch’ein separticipai al camp ein ambizius ed han plascher da lur sport. «Els ein motivai ed emprendan tgunsch, golf ei numnadamein in sport ch’ei fetg adattaus per affons», ha Christian Schucan puntuau duront che sia gruppa era vidlunder da sittar ballas. Finamira dil golf eis ei da dumignar quella cun schi paucas fridas sco pusseivel ella ruosna ch’ei 250 tochen 500 meters pli anavon. Ina usitada runda da golf includa 18 vials, ella media ha mintgin ina distanza da 350 meters. Al camp dils juniors ein 24 separticipai uonn. Dretg il capitani Christian Schucan, sper el Lars Kütter. Per dar ina runda entira drovan ins rodund quater uras e mesa. La plazza da Breil ha nov ruosnas, aschia ch’ins fa duas rundas. Tener schi gitg la concentraziun e la cundiziun fisica e mentala ei pretensius. Mintga vial cun green e ruosna finala ei auters. Gl’areal ei ondulaus, ins sto risguardar caglias e plontas. Decisivs ein ils cunfins dils vials, ins sto pia laghegiar bein mintga frida. In obstachel special ei il buncher da sablun. Sche giugadur ni giugadura settan la balla en in tal, drova ei inschign da dumignar anora e salvar ella. Mintga giugadur e giugadura parta cun in sac cun 14 bastuns. Per mintga frida sto el ni ella eleger il dretg. Ch’ins drova tactica e sto seconcentrar duront in giug san ils affons e giuvenils. Entgins dad els han entschiet cun tschun onns ed ein daferton detg avanzai. «Els dattan tut auter che nus carschi, els emprendan da funs ensi ed ein bia pli lucs», manegia ina dunna. Ella observa co ina dallas gruppas setta ballas naven dalla driving range. Ils juniors fan quei cun slontsch e moviment controllau. «Dar golf duei esser in giug, e buca in sforz», puntuescha Christian Schucan. Gl’Engiadines oriunds da Zuoz ei dapi tschun onns capitani dils juniors da Breil. Siu fegl Maurin segida duront l’jamna dil camp, el ei in golfist ambizius che applichescha quei ch’el ha empriu. Vid la medema suga El stan da sittar eis ei ruasseivel, nuot e negin duei disturbar la concentraziun. Igl ei ina dallas reglas che golfists emprendan il pli emprem. Per buca disturbar ston ins quescher ni discuorer da bass en ina gruppa. Dar golf ei buca in sport plaun e pacific, ins sto far ed ir vinavon duront il giug. Golf seigi absolutamein in sport da team, conferma Christian Schucan. Sco igl ir cun skis, gl’alpinissem, ballapei e numerus auters sports, han ils Engles «inventau» quel. Ina squadra penda vid la medema suga, ins ei dependents in da l’auter. Quei vala era pil golf. En strusch in’autra disciplina valan denton schi bia reglas sco en quella. Tgi che sa quellas, ha bunas schanzas da sesviluppar. Parallelamein cugl emprender reglas vala l’etichetta. «Quella reglescha co golfists sto ir entuorn in cun l’auter e culla plazza», declara Christian Schucan. Il sevestgir correct, esser semtgaus, discuorer sut vusch, e limitar il temps per encurir ina balla ein reglas fundamentalas. «Specialmein en egl dat co ils gronds miran dils pigns. «Quei ei il spért da team, e buca la regla», remarca Christian Schucan. Sco arbiter da golf en acziun a turniers ell’entira Svizra sa el che quei secuntener fa effect. Ei drova concentraziun: Dus juniors, in da tschun onns, l'auter da 13 onns, settan ballas ella driving range. In dils juniors el buncher. Finamira eis ei da dumignar la balla ord quel. Buca schi sempel sco ei vesa ora. Ina dallas mattatschas cul moviment elegant da sittar.

Dapi onns s’engascha la fundaziun Platta Pussenta ellas vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein per la cuntrada cultivada. Intent dalla fundaziun eis ei da far il pusseivel che gl’uaul surcreschi buca praus e pastiras ch’il carstgauns han runcau cun grondas stentas. Dapi zacons onns smaccan e smanatschan buca mo gl’uaul e las caglias talas surfatschas. Las neofitas invasivas scatschan la biodiversitad. Igl ei plontas jastras che sedarasan a moda explosiva sur ragischs e semenza. A quei problem dedichescha la fundaziun siu proxim gi tematic. Quel ei sonda, ils 12 d’uost 2023 a Schluein. Lisa Zimmermann, engaschada dil cantun pil cumbat encunter las neofitas invasivas, informescha la populaziun interessada dallas vischnauncas. L’occurrenza ei a Crap Gries. La sentupada ei allas 09.00 sil parcadi sper la plazza da ballapei a Schluein. Participontas e participonts dueien s’annunziar tochen ils 5 d’uost all’adressa info@rangerteam.ch. (fmr/abc)

Ils da Laax puprognan da present hosps ed indigens cun occurrenzas da stad. Dacuort ein varga 3000 affons sediverti entuorn il Lag Grond. La davosa fin d’jamna han ils carschi astgau sedivertir silla via principala. Varga melli persunas han visitau il marcau dil vitg. Onn per onn organisescha l’Uniun da commerci e mistregn Alpenarena (UCMA) quell’occurrenza. Sco quei che Silvia Thoma, commembra dil comite d’organisaziun, ha confirmau alla FMR, han 66 stans presentau uonn lur purschida a visitadras e visitaders. Ei seigi in niev record, ha ella getg. Alla fiera da stad digl onn 2014 havevan ils organisaturs dumbrau 30 stans. Uonn ei stau la 31avla gada che la UCMA ha purschiu quell’attracziun da stad. Quella ha puspei menau in’ustria culs interprendiders e glieud da fatschenta che survescha ed incassescha. Il risot tradiziunal dalla fiera dil vitg ha puspei anflau accoglientscha. Quei ch’ei dau en egl uonn ein ils numerus stans da chichergnem. Igl ei la sparta ch’interessescha per ordinari ils affons. Aschia ein els tuttina vegni sin lur quen in’jamna suenter lur fiasta d’affons. (fmr/abc) Livio Arpagaus e Silvia Thoma, dus dil comite d'organisaziun dil marcau da Laax, amiez la truscha.