Dapi l’entschatta fevrer 2022 porscha Anavon Ski SA a Mustér ad in e scadin la pusseivladad da separticipar vid siu capital. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, catta quella campagna grond interess. Gia suenter diesch dis ei la finamira da 600 000 francs numnadamein vegnida contonschida. Sin fundament da quei legreivel resun ha Anavon decidiu d’augmentar la summa totala ch’ei pusseivla da signar, numnadamein sin 800 000 francs. La pusseivladad da separticipar all’interpresa vala entochen ils 22 da mars 2022. La participaziun minimala importa 400 francs. Ils daners che vegnan recaltgai el rom da quei «crowdinvesting» duein segirar la liquiditad per extender l’activitad dall’interpresa. Sco quei che l’interpresa scriva, seigi ei aschia era pusseivel da segirar e promover impurtonts plazs da lavur ella regiun. La manufactura da skis Anavon producescha skis d’aulta qualitad dapi quater onns a Mustér. La paletta da products cumpeglia il mument quater skis che vegnan produci a maun e cun products specials. L’interpresa venda sezza ses skis, ei denton era il furnitur per tiarzs. Dacuort ha Anavon era acquistau ils dretgs da licenza per la producziun da tut ils skis da Bogner, sco era la commercialisaziun da tuts artechels dil sport d’unviern da quella marca sigl entir mund. Anavon Ski SA producescha skis d’aulta qualitad a Mustér.

L’orgla restaurada ella baselgia dalla claustra da Mustér ei stada il motiv che las uniuns dils organists dil Grischun ein s’entupadas la sonda vargada sisum la Surselva: L’Uniun catolica dils organists e dirigents da chors-baselgia dil Grischun (BVKOK) e l’Uniun dils organists e dils musicists dalla Baselgia reformada dil Grischun (VOGRA). «L’orgla dalla claustra a Mustér ei la pli gronda el cantun Grischun. Suenter sia restauraziun sepresenta ella fantastic e sia modernisaziun ei secapescha fenomenala», di Caroline Rosenberger da Flerden, presidenta dalla VOGRA. Fascinaus dall’orgla ei era il president dalla BVKOK, Pieder Jörg da Domat. Frater Stefan Keusch ha demonstrau l’orgla. L’investa dalla baselgia claustrala e dall’orgla ei stada ina part dil program da rama dalla sonda suenter miezdi. Avon miezdi han las duas uniuns salvau mintgamai lur radunonzas generalas, medemamein en localitads dalla claustra. Dapi biars onns s’entaupan las duas uniuns il medem di a lur radunonzas ed organiseschan communablamein era in program da rama, sco igl ei stau il cass a Mustér. Ils giuvens mauncan Ina sentupada annuala communabla dallas duas uniuns dils organists fa en mintga cass senn, pertgei ils problems ed ils basegns ein pli u meins ils medems. «In dils gronds problems ei secapescha quel da survegnir organists giuvens», di Pieder Jörg. El sa memia bein da tgei ch’el tschontscha: «Pli baul sunavel jeu orgla ad in survetsch divin per dumengia, oz eis ei entochen quater il medem di. Ensemen cul prer carreschel jeu d’ina baselgia a l’autra.» L’uniun dils organists catolics dumbra il mument treis commembers giuvens. «Cheu a Domat havein nus entschiet a contactar persunas che sunan clavazin ed animar ellas da vegnir a sunar orgla. Aschia vegn in ni l’auter forsa sil gust da sededicar pli intensivamein a quei instrument.» Pieder Jörg constatescha che sunar l’orgla mondi gia dapi entgins onns en ina direcziun praticamein professiunala. Ir cul temps Semegliontamein sco Pieder Jörg s’exprima era Caroline Rosenberger. Ella ei dapi dus onns alla testa dall’uniun dils organists reformai e quei ella vegliadetgna da 24 onns: «En sesez havein nus gia instradau la midada da generaziun cun eleger glieud plitost giuvna en nossa suprastonza. Quei vul denton buca dir ch’il problem d’anflar organists giuvens seigi sligiaus.» Caroline Rosenberger ei perschuadida ch’ei fa da basegns d’ir igl avegnir vias empau autras ch’entochen dacheu: «En quei connex gioga era la damonda, tgei musica che nus lein far igl avegnir en baselgia, ina rolla. Tgei stil ei giavischaus e tgei instruments duein vegnir nezegiai persuenter. Quellas ponderaziuns ston ir pei a pei culla scolaziun d’organistas ed organists. Era pertuccont la musica en baselgia stuein nus s’adattar al temps.» Ei seigi grev da dir en tgei direcziun ch’ei mondi, mo ella savessi s’imaginar che musica en fuorma da bands savessi esser ina via: «Quei savess esser ina schanza era pils organists, per exempel cun musica cumbinada cun ina ghitara.» Caroline Rosenberger ei pertscharta che quei stuess lu esser organisau auter en baselgia: «Ella Bassa vegn ei fatg pli e pli musica en baselgia cun clavazin cun ala e keyboard el chor, per part en accumpignament dall’orgla. Far musica cun auters instruments sill’empora nua che l’orgla sesanfla ei buca adattau, lu va la musica dils instruments pigns a piarder.» Organists, chors e pleivs L’uniun reformada VOGRA dumbra il mument 74 commembers singuls, da quei ei la gronda part organists. Leutier vegnan 21 commembers collectivs en fuorma da pleivs reformadas, sco era quater commembers d’honur. L’uniun dils catolics (BVKOK) consista dapresent da 16 chors-baselgia, 37 commembers singuls e treis commembers d’honur. Dils commembers singuls ein tschun era engaschai sco dirigents, ils ulteriurs ein organistas ed organists. Alla tscherca d’organists giuvens Las uniuns dallas organistas e dils organists dil Grischun sbattan culs medems problems sco biaras autras organisaziuns: Anflar glieud giuvna che seglia els stadals e garantescha igl avegnir, en quei cass dalla musica en baselgia. Hans Huonder/FMR La sonda vargada ein l’Uniun catolica dils organists e dirigents da chors baselgia dil Grischun (BVKOK) e l’Uniun dils organists e dils musicists dalla Baselgia reformada dil Grischun (VOGRA) s’entupadas a Mustér. Communablamein han ellas organisau lur program da rama e separadamein han ellas salvau lur radunonzas generalas. Las duas uniuns che persequiteschan da principi ils medems interess s’inscuntran dapi onns il medem di ed aschia sedat era la pusseivladad da brattar savida ed experientschas. In problem che fatschenta quellas duas uniuns ei la munconza d’organistas ed organists giuvens. Sco quei che Pieder Jörg da Domat, il president dils organists catolics, di, emprova si’uniun da sligiar il problem denter auter sin vias bilateralas: «Nus contactein per exempel pianists ed envidein lu quels da sunar l’orgla. Aschia po in ni l’auter vegnir sil gust da sunar orgla.» La presidenta dall’uniun reformada, Caroline Rosenberger da Flerden, ei confruntada cul medem problem, ei denton era dil meini ch’ei seigi impurtont da risguardar en baselgia tendenzas musicalas novas: «Ella Bassa vegn ei fatg pli e pli musica en baselgia cun differents instruments, pia era keyboard ni ghitara. Igl ei pia pusseivel da procurar per ina mischeida da quels instruments risguardond en quei connex era l’orgla.» L’orgla restaurada ella baselgia claustrala a Mustér ei stada el center dil program da rama dallas organistas e dils organists dil Grischun.

Ella vischnaunca da Mustér entra la nova assistenta dalla direcziun en plazza l’entschatta matg. Denter auter vegn l’assistenta a ponderar co presentar la vischnaunca ed entrar en discussiun cun la populaziun via las plattafuormas digitalas. La suprastonza communala da Glion propona al parlament da scaffir ina semeglionta plazza. Il Fegl Ufficial Surselva e l’atgna pagina dad internet ei per la plipart dallas vischnauncas sursilvanas la fontauna per informar la populaziun. Avon 20 onns ha igl anteriur president communal da Sumvitg, Walter Deplazes, lantschau «Las Squadras»: Ina publicaziun communala che cumpara mintgamai avon ina radunonza communala e ch’informescha detagliadamein davart las fatschentas ­tractandadas. «Per regla cumpara Las Squadras treis entochen quater ga per onn tenor il diember dallas radunonzas communalas.» Il president communal actual, Armin Candinas, tradescha che la canzlia stampi sezza ils varga 500 exemplars che vegnan mintgamai repartgi en tuttas casadas. In organ secumprovau «Las Squadras ein appreziadas ed ein secumprovadas.» Armin Candinas menziunescha che l’ediziun communala ve­gni magari duvrada per derasar ulteriuras novitads communalas, per exempel sch’ina nova plazza vegn occupada, ni ina collaboratura ni in collaboratur mereta da vegnir honoraus per in survetsch sur plirs onns. Tuttas Squadras cumparidas dapi l’entschatta ein accessiblas via la pagina dalla vischnaunca da Sumvitg. Avon biabein in onn ha la vischnaunca da Mustér lantschau ina atgna publicaziun che cumpara quater ga per onns e che senumna: «Detg denter nus». Sco quei ch’il president communal René Epp gi vul la vischnauca porscher alla populaziun in’egliada davos il menaschi communal. Cun ina finamira da porscher dapli che sulet informar. «Nus lein che la populaziun s’identificheschi cun la vischnaunca.» Il president communal da Mustér tschontscha da resuns positivs viers las empremas ediziuns. Sedrizzar alla generaziun pli giuvna «Sedecidi per ina versiun stampada essan nus perquei ch’ella vegn legida pli da rudien.» René Epp ei dil meini che l’egliada sin ina ediziun digitala seigi pli sperta e buca ton appreziada tier la generaziun pli avanzada. Schar dalla vart la giuventetgna vul la vischnaunca da Mustér e lur moda da s’informar tuttavia buca. Sco quei che René Epp explichescha vul la vischnaunca contonscher ils burgheis pli giuvens via las plattafuormas digitalas, sco facebook, twitter ni instagram. «L’entschatta matg entscheiva Carmen Wetzel sia plazza sco assistenta dalla direcziun communala.» Il president communal da Mustér tradescha che la nova assistenta vegni era a tgirar la communicaziun digitala. «En quei spazi vulein nus far dapli.» Era per che las generaziuns pli giuvnas s’identificheschien cun la cuminonza communala amiez la Cadi. E ­René Epp vul communicar a moda profes­siunala cun ils futurs followers com­munals. «Schiglioc eis ei meglier da schar la detta dallas plattafuormas.» Glion vul ir ella medema direcziun Plazza da stab tiel presidi communal senumna la proposta che la suprastonza dad Ilanz/Glion suttametta alla proxima sesida dil parlament. La persuna che surpren quella nova plazza ­ell’administra­ziun communala ha era da sefatschentar cun la communicaziun. Sche quella persuna cultivescha era las plattafuormas socialas ei, tenor la presidenta communala ­Carmelia Maissen, aunc buca decidiu. “Ins sto bein ponderar tgi ch’ins po contonscher via quei canal.” La “Porta ­Cotschna”, la vusch communala sin pupi duei vegnir rinforzada. “La publica­ziun sin pupi resta vinavon impurtonta.” Ed impurtont fuss ei, tenor Carmelia Maissen, sch’il post da stab pudess vegnir occupaus cun ina persuna che tschon­tscha romontsch. Satisfatgs ei il president communal da Mustér René Epp ch’igl ei reussiu d’occupar la plazza d’assistenta cun ina persuna indigena che tuorna en vischnaunca. «Quei fa plascher.»

Oz ei mesjamna dalla tschendra: quei ei il signal definitiv ed ins sa ch’igl ei paucs gis avon il trer schibettas. Quei san ins silmeins ella vischnaunca da Breil. Els vitgs da Danis-Tavanasa e Dardin sepreparan ils buobs e giuvenils sigl usit ch’els tgiran cun gronda premura. En in gi da lavur cumina el luvratori dalla scola a Danis han els fatg las schibettas. Per far quellas han els pinau ogna cun best beincarschiu e senza roma, cun in diameter da circa 15 centimeters. Meglier ch'ella ei fatga e meglier ch'ella sgola. Da quei da 400 schibettas han els fatg cun agid da resgia, taglia-slondas, tradel e scalper. En omisdus loghens, a Danis-Tavanasa e Dardin, entscheiva la fiasta sonda proxima allas 18.00. Gl’isonza dil trer schibettas entscheiva ella baselgia parochiala da Danis cun ina devoziun. Lu pren mintga buob e mat sur schuiala sia cadeina cullas schibettas e communablamein van els siado, a Danis encunter Chistatscha, a Dardin encunter la spunda denter Gliz e Caprè. Enta maun tegn mintgin il fest ch’el drova per smenar, per trer la schibetta e grir «O tgei biala schibetta per… l’Onna Mariuschla» ni auters nums. Semplamein la matta preferida, ni la persuna pli stimada. «Bein preparau ein miez luvrau» savess’ins numnar la lavur da far las schibettas. Pli uliva che la fuorma dalla schibetta ei, e meglier ch’ella sgola la finala. A Danis Tavanasa envidan l’uniun da giuventetgna e la societad da musica la populaziun da star da cumpignia ella tenda scaldada sil parcadi dalla pleiv. Da leu anora san ins mirar co las schibettas sgolan encunter il vitg.(fmr/abc) Ils buobs gronds selubeschan da fimar mo il gi da trer schibettas.

Il principal da Riein ei sia posiziun geografica: Sco ina evla sin in conn mira il vitg en pliras direcziuns. Ina viseta ella fracziun da Glion, il gi da calonda mars 2022, conferma ch’ins viva bein sin bunamein 1300 m.s.m. Encunter nord ei Riein schurmegiaus dils vents freids. Persuenter buffa il favugn neu dalla Greina ed ord la Val S. Pieder. Da quei vitg anora sa la Lumnezia buca sezuppar, mintga cantun dalla vallada san ins distinguer. Encunter ost miran ins ellas preitscrap spuretgas da péz Fess e péz Signina. Sut la cadeina da cuolms da 2800 m.s.m, sin ina biala terrassa cunfinada da duas vallatschas, la Val da Riein e la Val da Cabiena, ei gl’uclaun da Signina. Via ei slargiada ed asfaltada Elsbeth e Christian Christiffel habiteschan amiez il vitg. «Si cheu vivan ins bein, nus havein tut quei che nus duvrein. E Glion ei buca lunsch», ginlsbeth e Christian Christoffel. Il pér ch’ei maridaus dapi 50 onns pren oz empau pli patgific. Ils onns stentus ein vargai. Il menaschi puril ha la feglia surpriu, els sezs han plascher dils biadis ed era da veser che Riein viva e sesviluppescha. Ils davos 20 onns era il diember da habitonts sereducius cuntinuadamein. Ei seigi savens iu si e giu, manegia Christian Christoffel en connex culla structura dils habitonts. El ei staus president communal da 1973 tochen 1998. Duront 25 onns eis el s’unfrius per sia vischnaunca ed ha giu d’accumpignar divers projects epocals, sco per exempel la meglieraziun da funs. Quella haveva entschiet ils 1967 ed ei ida a fin 1984. Las vias e la pendiculara da Signina han ins realisau quei temps. L’erosiun dalla profunda Val da Riein havess buca lubiu da baghegiar ina via, aschia eran las autoritads sedecididas da baghegiar ina pendiculara per Signina. Tochen 1905 fuvi ina atgna vischnaunca, lu eis ella daventada part da Riein. Cu Christian Christoffel ha surdau 1998 il presidi communal al successur Thomas Zinsli haveva el puntuau ch’ei fussi impurtont da slargiar e migliurar la via da colligiaziun da Sevgein a Riein. Gl’Uffeci cantunal da construcziun bassa haveva empermess che la sanaziun vegni a cuntinuar. Quei ei lu era schabegiau, gl’onn 2006 ein las lavurs idas a fin. 61 habitonts L’uniun da dunnas Fontanivas e la societad da tir Riein-Sevgein ein las sulettas uniuns ch’ein aunc activas a Riein. L’ustria dil stan da sittar ei sesviluppada sco attracziun per indigens e turists. Christian ed Elsbeth Christoffel conferman ch’il traffic seigi carschius fetg ils davos onns, ils paucs parcadis ch’ei dat a Riein ein occupai stediamein. L’Alp da Riein, la Cauma ed il Péz Miezgi ein loghens fetg frequentai e visitai per turas cun skis, gianellas, a pei e cul bike. Malgrad che Riein e Signina ein drizzai geograficamein encunter la Lumnezia, s’audan els politicamein tier la Foppa. Gl’access ei lu era pusseivels sur Glion e Sevgein. Ni sur la via da meglieraziun Valendau e Dutg. Gliez ei stau necessari avon sis onns, cu ina pli gronda bova ha interrut la via. Riein cun vesta encunter sid, sen. péz Aul e péz Terri 1850 dumbrava Riein 220 habitonts, ils onns entuorn 1980 eri entuorn 100. Sco quei che la controlla dils habitonts dalla vischnaunca Ilanz/Glion conferma dumbra la fracziun da Riein actualmein 61 habitonts, da quels 11 affons dallas annadas 2007 tochen 2022. Entuorn 1982 han ils da Riein stuiu serrar la scola. Actualmein vitaliseschan famiglias giuvnas las structuras, il paliet muossa puspei ensi. Enteifer paucs onns ein quater famiglias secasadas el vitget. Varga in decenni haveva Riein buca pli tarmess affons ella scoletta e scola primara communabla cun Sevgein e Castrisch «Nus havein in plascherun che nus havein puspei mummas e babs cun affons pigns», manegia denton Elsbeth Christoffel. Cu ella ei vegnida 1972 neu da Pitasch a Riein, era la casa da scola occupada ed ils affons mavan en ed ora. Che la cuminonza dil vitg crescha e ch’ins auda puspei vuschs d’affons han tut ils habitonts tschaffen. Suletta baselgia da s. Nazzari el Grischun Riein schai en in liug schurmigiau dall’aura sut. In péz ella Cadeina dil Signina, il Péz Riein, 2759 m.s.m., s’auda tier la siluetta ch’ins observa mirond da Cuera en direcziun Surselva. Cu ils emprems colonist han runcau quei terren fritgeivel da plattamorta ei buca enconuschent. Segir ei ch’igl existeva gia avon rodund 4000 onns ina culegna el contuorn dil vitg. L’emprema gada ei Riein menziunaus sco “Renino” el testament da Tello 765 sCr. Tochen 1487 s’udeva il vitg ecclesiasticamein tier la pleiv gronda da Sagogn. La baselgia, baghegiada sin in plattiu, ei dedicada a sogn Nazzari. In fatg extraordinari ei che Riein ei il sulet liug el Grischun cun quei patrocini. Oz fuorma Riein la pleiv reformada communabla Castrisch-Riein-Sevgein. Schlatteinas oriundas da Riein ein spatitschadas pigl entir mund entuorn: Christoffel, Camichel, Cabalzar, Camenisch e Willi. Da Signina derivan ils Caspescha e Gartmann. Tschun menaschis purils cun biestga e nuorsas cultiveschan il terren agricol. Dus incendis, favurisai dil favugn buffont ils onns 1879 e 1880, han destruiu bunamein cumplettamein il vitg. Inclus era ils cudischs da batten e da famiglias, documents e contracts digl archiv. Riein, vesta viers nord

Mesjamna dalla tschendra entscheiva il temps da cureisma. La pleiv catolica da Glion organisescha per caschun actuala ina manifestaziun spontana: «Nus urein per la pasch», titulescha la squadra da pastoraziun l’occurrenza. Dallas 11.00 tochen las 15.00, pia sur miezgi, han in e scadin caschun dad ir ella baselgia catolica e d’urar enstagl da gentar ni marendar. Igl ei ina manifestaziun da solidaritad en vesta alla situaziun ell’Ucraina. Gl’uestg da Cuera, Joseph Maria Bonnemain, ha intimau l’jamna vargada las pleivs da porscher tals inscunters d’oraziun. «Savens pari ch’ins stetti avon fatgs cumpleni ed ei detti negina schanza da midar quels. Denton nies agir uniu e solidaric sa aunc muentar bia», scriva gl’uestg e recamonda da suandar gl’appell urgent da papa Francestg el connex cull’Ucraina. Tuts seigien beinvegni da vegnir ella baselgia catolica da Glion, scriva il team da pastoraziun. Ils 2 da mars, dallas 11.00 tochen las 15.00, san ins separticipar alla manifestaziun per la pasch, ei vegn cantau, partgiu ils patratgs communabels e giginau.(fmr/abc)

Far il percasa ei buca miu hobi. Era sche jeu schubergiavel cun ardur pli baul la habitaziun per mia tatta e la caplutta da Nossadunna sper nossa casa – mintga sonda, en tutta ferdaglia. Schubergiar per tatta e sogns haveva zatgei divin e niebel. Il divin e niebel ei restau: Oz laschel jeu schubergiar mia habitaziun. Bia gadas haiel jeu gia tochen las ureglias da mo stuer cavigliar en scaffa la lischiva schubra che mia schubrunza porta a mi mintga quendisch dis en ina tescha blaua d’Ikea. Il resti freda da frestg lavau, l’odur dalla puorla da lavar ei celestiala. Fatgs ora cul fier, gliez ei il resti denton buca pli. Quei fetschi buca da basegns, ha mia mumma maniau dacuort si per Diana, cu ellas ein s’entupadas casualmein en mia habitaziun. Dapi lu ein las soccas emplenidas sin in mun en la tescha e jeu astgel zavrar sez soccas. Per cletg han ellas massa colurs e differents musters. Basta, per star tier mia buna e zun prusa mumma, lezza schess: Pli pauc che vus veis da far e pli marschs che vus vegnis. Po esser. Oz ditgel jeu ad ella: Pli vegls che jeu ed ils geniturs vegnan e pli custeivels e forsa era pli vers che lur expressiuns daventan. Sche jeu sun buc igl um dil tenercasa, fai era buca surstar che jeu sun buca mintga miezdi e mintga sera en cuschina vid cuschinar. Pli bugen partel jeu regularmein maletgs en las stories dallas medias socialas (vul dir leu nua che las fotografias ein puspei naven suenter 24 uras): davart restaurants u bars che jeu visetel cun gronda premura. Aschia eis ei buca da far curvien che ina dallas reacziuns las pli popularas sin mias stories ei: Eis puspei staus a magliar e beiber? Per dir gest sissu: Cun Tei vai schon bein, adina sil trot. Gie, cun mei vai bein. – Ina expressiun che irritescha ils concarstgauns. Era jeu hai duvrau in tec curascha per dir a memez: Cun mei vai propi bein. Ins ha la tendenza da metter il meins bi el focus ed emblidar cheutras tut il rest. Ei va schizun schi lunsch che biars contemporans udessen sin la damonda «Co vai?» pli bugen, per amur da lur agens sentiments e lur agen sesentir, ch’ei mondi buca bein cul visavi. Suspectus, sch’ei va memia bein culs concarstgauns. Ni plaid’aschia mo la squidonza? Per citar Pader Maurus Carnot. Gie, cun mei vai bein. – Pia, magliar e beiber ei in da mes hobis preferi. Silmeins tochen oz. Cun reflectar questas lingias ils davos dis, sundel jeu vegnius pertscharts che igl ei dapli che mo in hobi practicau sco biars auters. Pertgei ina buna spisa ed in bien migiel vin en buna cumpignia portan tals muments che lain tancar energia e sulegl. Reservas per muments da plievgia e muments d’umbriva ch’ei ha dau e dat era en mia veta. Igl ei in model da surviver, da far frunt alla macort’aura. In model practicau nunsapientivamein. In model da success. Ord quell’optica ma­gliel, beibel e publicheschel jeu fotografias cun aunc pli gronda pissiun. Prendei, magliei e bui (bein) – pertgei ei savess gia plover damaun. E sch’ei dat tonaton sulegl damaun: haver reservas da sulegl el cor ha aunc fatg mal a negin. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira.

Toni Vinzens candidescha pil presidi dalla Surselva Romontscha e sco successur d’Alberto Palaia che seretila. Aschilunsch ch’el vegn eligius miez zercladur vul el empruar da cuntinuar cun projects instradai ed animar aunc pli fetg la giuventetgna da s’engaschar pil romontsch. Suenter esser staus nov onns en suprastonza dalla Surselva Romontscha – da quei treis onns sco president – remetta Alberto Palaia il presidi alla radunonza generala dils 17 da zercladur 2022 a Rueun. Il motiv per sia demissiun ei si’elecziun sco delegau dil post specialisau per plurilinguitad dil cantun Grischun. Cun quell’incumbensa ha el entschiet igl emprem da mars 2022 en plazza parziala, naven dall’entschatta uost vegn el ad esser engaschaus leu cumpleinamein. Sco quei ch’el ha detg quest unviern sin damonda dalla FMR, savess quella funcziun professiunala ed il medem mument il presidi d’ina organisaziun linguistica territoriala caschunar conflicts d’interess. Alla tscherca d’ina successura ni in successur per el ha la suprastonza dalla Surselva Romontscha giu success. Toni Vinzens (29) ch’ei oriunds da Sagogn e che habitescha a Rueun, ei promts da candidar pil presidi. La FMR ha discurriu cun el. Toni Vinzens, Vus candideis pil presidi dalla Surselva Romonscha. Tgei animescha Vus da surprender quella funcziun? Jeu hai bien contact cun Alberto Palaia ed en discuors cun el hai jeu giu l’impressiun che quei presidi savessi esser per mei ina buna caschun da far novas experientschas. Ad ina seduta dalla suprastonza dalla Surselva Romontscha hai jeu survegniu ina fetg buna impressiun dalla structura e dalla glieud ch’ei engaschada leu. Jeu sun dil meini ch’ins duess surprender ina tala incarica aschi ditg ch’ins ha energia persuenter. Vus essas ina persuna relativamein giuvna. Duei Vies engaschament era esser in signal pils giuvens da s’engaschar pli fetg pil romontsch? Gie, quei en mintga cassa. Jeu havess grond plascher sche ulteriuras giuvnas e giuvens s’engaschassen pil romontsch e per nossa cultura. Ina da mias finamiras fuss ei segiramein da recrutar novas commembras e novs commembers, mo era d’involver ils giuvens en damondas e projects pertuccont il romontsch, per exempel arranschaments. Cura ch’ins candidescha per in post sco quel, han ins era ideas, tgei ch’ins savess far auter ni era niev. Tgeininas ein Vossas ideas? Ei dat differentas ideas. Concretamein essan nus ussa vid la damonda, schebein la Surselva Romontscha duess surprender la redacziun dil Calender Romontsch. Gest en connex cun quell’ediziun fuss ei pusseivel d’animar giuvnas e giuvens da collaborar e da scriver romontsch ed aschia era da far novas experientschas. Jeu less denton era empruar d’involver ils giuvens ella lavur culturala ed en mintga cass less jeu dar attenziun allas incaricas che pertuccan il romontsch el mintgadi. Jeu less denton buca metter tut sil tgau, per gliez eis ei vegniu fatg memia buna lavur ils davos onns. Nus essan sin ina buna via. Il Calender Romontsch fuss ina nova sfida. Con lunsch ein las ponderaziuns gia progredidas en quei connex? Nus essan en contact cull’anteriura redactura Lisa Schmidt-Candinas ed era cull’editura Somedia. Ei dat aunc da sclarir in tschuppel damondas, denter auter l’indemnisaziun dalla lavur. Nus essan denton fermamein perschuadi ch’ei sto dar ina cuntinuaziun pil Calender. Da niev savess quei succeder cun ina gruppa d’auturas ed auturs, quei dess era dapli stabilitad a quella publicaziun. Ei fagess lu buca da basegns da tschercar ina redactura ni in redactur mintga tschun onns. La finamira ei da procurar la redacziun dil Calender Romon­tscha gia per l’ediziun digl onn 2023. Las empremas experientschas vegnan lu a mussar, schebein quei ei pusseivel era igl avegnir. In dils gronds problems che pertuccan la Romontschia ein ils cunfins linguistics che semovan adina pli fetg, en Surselva ensiviars. Tgei recepts haveis Vus per frenar quella tendenza en disfavur dil romontsch? En emprema lingia stuein nus dar quitau e promover il romontsch el mintgadi. Persuenter dat ei dat buca recepts specifics. Ei sto esser la voluntad d’in e scadin – giuven e vegl – da promover il romontsch dapertut nua ch’el sa. Leutier vegn segiramein la lavur che biaras e biars sco era la Surselva Romontscha fan regularmein, seigi arranschaments da scriver ni per exempel era produczins da teater. Fetg impurtonta ei denton era la preschientscha dil romontsch en scola. Ils davos onns ha la Surselva Romontscha ediu pliras ovras ed aschia era dau empau slontsch alla litteratura dil romontsch sursilvan. Eis ei pusseivel da mantener quella dinamica? Tenor miu manegiar duess quei esser pusseivel, jeu sun denton era pertscharts dalla problematica d’anflar glieud che s’engascha. Tiels Dis da litteratura vesin nus per exempel che quei ei buca aschi sempel. La suprastonza dalla Surselva Romontscha consista da glieud giuvna cun grond engaschament e ch’ei promta da prestar bia lavur. Ei dat glieud che vul scriver romontsch. En quei senn sun jeu optimists pil futur. Cuort e bien Toni Vinzens (29) ei oriunds da Sagogn e habitescha a Rueun. El ei scolast da latin e talian al gimnasi dalla claustra a Mustér. Ses hobbis preferi ein il sport, en special il ballapei sco giugadur activ dil Club da ballapei Lumnezia. Toni Vinzens alla testa dalla SR? La Surselva Romontscha (SR) ha in candidat per la successiun dil president partent Alberto Palaia. Toni Vinzens che habitescha a Rueun ei promts da siglir els stadals sco parsura. Hans Huonder/FMR «Jeu sun dil meini ch’ins duess surprender ina tala incarica aschi ditg ch’ins ha l’energia persuenter», di Toni Vinzens en in’intervista culla FMR. El hagi giu la caschun da seser en ina seduta culla suprastonza dalla Surselva Romon­tscha e selegri da quella sfida, aschilunsch ch’el vegni eligius miez zercladur alla radunonza generala a Rueun. Ina da ses scops ei d’involver aunc pli fetg la giuventetgna els fatgs che pertuccan la Romontschia: «Ei fuss bi sch’ei reussess da recaltgar aunc enqual commember niev ni lu era d’animar giuvnas e giuvens da s’engaschar per projects romontschs.» In da quels savessi il Calender Romontsch esser: «Il mument essan nus lundervi da menar contractivas culla Somedia da surprender la redacziun dil Calender. La finamira ei da procurar quella lavur igl avegnir en in team.» Toni Vinzens less cuntinuar cul slontsch dalla SR dils davos onns. La Surselva Romontscha ei naschida ord la fusiun da Romania e Renania. Sco uniun regiunala dil pli grond territori da tschep romontsch eis ella activa egl entir intschess dalla Surselva e dil Plaun. Il magister gimnasial Toni Vinzens candidescha sco president dalla Surselva Romontscha.

La solidaritad cull’Ucraina ei gronda. A Glion ha Mathilda Derungs organisau enteifer paucas uras ina rimnada. Ella coordinescha quella cun Retus Sgier da Landquart che ha instradau l’acziun vendergis vargau. Il material che vegn rimnaus a Glion vegn transportaus a Cuera, da leu a Berna. Mintga gi partan camiuns viers la Pologna e cunfin polac-ucrain. «Quels rapports dils davos gis ellas medias han commuentau mei immens», declara la dunna da Glion. Ella hagi semplamein stuiu far zatgei, accentuescha Mathilda Derungs. Duront il discuors culla FMR scalina il telefon trasora. Ei seigi silmeins il tschienavel telefon, gi ella. Sur las medias socialas ha ella lantschau gl’appell da gidar il pievel dall’Ucraina. Ella ha s’encurschiu che las portas-clavau eran gia aviartas, biars spitgavan ch’enzatgi fetschi enzatgei. Suenter ch’ella haveva legiu margis vargau dall’acziun da Retus Sgier e sia dunna a Landquart, ha ella instradau ina rimnada regiunala a Glion per la populaziun dalla Surselva. Deponiu material ella remisa Ier mesjamna, la damaun allas 9.00, ha ella saviu arver la remisa alla staziun da Glion. Siu consort haveva dumandau il patrun d’astgar duvrar quella per l’acziun. «La direcziun dalla Viafier retica ha mess a disposiziun la remisa senza formalitads», gi Aluis Carisch. Strusch che la rimnada per l’Ucraina ha entschiet, spitgavan ils emprems gidonters avon la rampa, ed era glieud cun scatlas e tastgas pleinas cun rauba. «Jeu sai strusch capir ch’ei dat tonta glieud che vul gidar», gi Mathilda Derungs. Ella hagi stuiu schar ir larmas da veser la populaziun dall’Ucraina, attaccada da bumbas e granatas, lur patria amiez l’uiara. Actualmein ha ella strusch peda per las emoziuns. Mathilda Derungs ei fatschentada silla rampa, ella sto dar informaziuns a glieud che telefonescha, engraziar a glieud che vegn cun scatlas e tastgas (mira box). «Fetg beinvegni ein sacs da durmir, mattas da scher e vestgadira caulda, vons e capetschas», gi la dunna premurada. Duront ch’ella segida da zavrar il mantun da rauba remarca ella che era bindas higienicas maunchien, in artechel ch’ins negligeschi adina puspei. Scatlas vittas per zavrar e pachetar il material ha ella retschiert dalla Migros el center Marcau gest dasperas. Letizia Darms ha gest purtau in pac cun vivonda ch'ella surdat a Mathilda Derungs. Deponiu supplicas en baselgia Mathilda Derungs sto buca declarar il motiv da tonta solidaritad culla Ucraina. Ella gi denton: «Quell’uiara ei fetg datier da nus, mo melli kilometers naven dalla Svizra». L’offensiva ch’il president russ ha cumandau ils 24 da fevrer, va datier alla populaziun. Ier, bien in’jamna pli tard, ei stau fiera da rauba a Glion. Silla via Centrala e la via dil Glogn han ins s’encurschiu nuot d’ina occurrenza ella baselgia catolica. Il team pastoral dalla pleiv ha organisau ina devoziun che ha entschiet allas 11.00 e che ha cuzzau tochen las 15.00. Sur Alfred Cavelti, l’assistenta pastorala Flurina Cavegn ed il caluster Daniel Casanova han entschiet l’oraziun cull’exposiziun dil Sontgissim. Finamira eis ei stau dad urar en tgeuadad, da cantar communablamein ed esser en patratgs tier la populaziun pertuccada dall’uiara. «Diu, nus savessen duvrar speronza», ei stau il tetel dall’emprema oraziun. Co ei sappi esser che nauschadad gudogni, che stuornadad da pussonza e stinadadad sappien seprofilar, ein ils presents sedumandai. «E nua eis ti, Diu?» ei stau ina damonda deponida cul giavisch d’astgar viver senza temer bumbas, granatas e dictaturs. «Fai ina fin cun mazzar ed assassinar, lai realisar la miracla dalla pasch per l’Ucraina e l’entira Europa», ei stau in’ulteriura oraziun ch’ils presents han recitau communablamein. Sur miezgi e tochen il suentermiezgi ein biars entrai spontanamein en baselgia ed ein separticipai alla meditaziun da pasch. Ella baselgia ein glieud separticipada dallas 11.00 tochen las 15.00 alla meditaziun da pasch. Tgei vegn duvrau specialmein? L’acziun da solidaritad per l’Ucraina organisescha Mathilda Derungs sin basa privata. Ella cuozza tochen e cun margis, ils 8 da mars 2022. La tabella dil material cumpeglia oravontut vivonda che selai tener, vestgadira caulda, mo era battarias, cazzolas da notg, cabels da prolungaziun, vischala da metal, schigientamauns. Cunzun sacs da durmir, piazs per affons, artechels da higiena per dunnas, apotecas d’urgenza, resti da letg, cozzas da launa, mattas e matrazas pintgas, plumatschs. Co pachetar? Tutta rauba sto esser schubra e funcziunala, sco sch’ins duvrass sezza ella. Vivonda sto esser conservabla, vestgadira lavada ed adattada per temperaturas freidas. Il material san ins purtar en tastgas ni scatlas. Ella remisa vegn tut sortau, ordinau ed etichettau en cartuns dalla medema grondezia. Cu ei la remisa aviarta? La remisa dalla viafier alla staziun da Glion ei occupada ed aviarta suandontamein: Gievgia, 3 da mars, 9.00-11.00 / 14.00-17.00 vendergis, 4 da mars, 9.00-11.00 / 14.00-17.00 sonda, 5 da mars, 9.00-17.00 gliendisgis, 7 da mars, 9.00-11.00 / 14.00-17.00 margis, 8 da mars, 9.00-11.00 / 14.00-17.00 Ella remisa han gidonters rimnau e zavrau il material.

Sonda proxima envida il chor Cantus Firmus Surselva la populaziun ad ina meditaziun ella baselgia s. Gions a Mustér. Duas gadas ha il chor stuiu annullar il concert previu dalla passiun da s. Mattiu da J. S. Bach. Igl ei in’ovra ch’el haveva exercitau cun bia stentas e premura. Sco recumpensa pil temps plitost depressiv da Covid-19 vul il dirigent Clau Scherrer e siu chor porscher in’alternativa. Quella ei sepresentada suenter ch’il cussegl federal ha dau liber las mesiras da corona. Il program ella baselgia da s. Gions ha il tetel «Alla sava». Igl ei ina meditaziun en cant e plaid. En cooperaziun cull’assistenta pastorala da Glion, Flurina Cavegn-Tomaschett , e cul pianist Gieri Maissen dat ei ina scuntrada speciala. La meditaziun vegn probabel ad includer la nova sfida che suonda suenter la pandemia. Plaids e cant mettan la pasch el center, la humilitonza, engrazieivladad e respect. Il program musical includa ovras da Gabriel Fauré, Felix Mendelssohn Bartholdy ed auters.(fmr/abc) La meditaziun «Alla sava» cun Cantus Firmus Surselva ei sonda, ils 5-3-2022, allas 19.00, ella baselgia parochiala da s. Gions a Mustér.

Ier ei stau mesjamna dalla tschendra. E cunquei havein nus puspei Cureisma. La Cureisma vegn celebrada en las pleivs catolicas duront 40 dis entochen Venderdis sogn. Igl usit da far Cureisma plidenti biara glieud, ha Sur canoni Alfred Cavelti da Glion detg el discuors cun la FMR. El senn liturgic seigi la Cureisma in temps da preparaziun sin Venderdis sogn e Pastgas, ha Sur Alfred Cavelti detg. Cureisma seigi en sesez in temps per s’approfundar ella cardientscha. «Il plaid Cureisma cuntegn la noziun 40 dis ed ha da far cun quels 40 dis che Jesus ei staus el desiert per sepreparar sin sia veta publica.» Las sis dumengias enteifer quels 40 dis ein buca dis da Cureisma, aschia che la fin dalla Cureisma ei suenter 46 dis. En la Cureisma datti dus dis da gigina ed abstinenza; la Mesjamna dalla tschendra e lu aunc Venderdis sogn. Tenor sur Alfred Cavelti expriman gigina ed abstinenza era il senn serius dalla preparaziun sin Pastgas. En quei temps da preparaziun giogan cunzun il simbol dalla tschendra ina rolla impurtonta en la baselgia catolica: La tschendra seigi in simbol biblic, che vegni buca duvraus mo duront la Cureisma, ha Sur Alfred, il plevon da Glion, Schluein, Sagogn e Sevgein detg. «Ella Cureisma springia il spiritual tschendra sin tgau ni ch’el fa la crusch cun tschendra sin il frunt sco segn da far penetienzia. Tier la Cureisma s’auda era la perschuasiun che quei che cuozza ei sulettamein Cristus che ha acquistau per nus la veta perpetna tras sia crusch.» Quei memento seigi ei denton buca da considerar mo sco regurdientscha alla mort, mobein surtut era sco empermischun per la levada – e pia sco in ritus entiramein el spért da Pastgas. Sur canoni Alfred Cavelti ha detg ch’igl usit far gigina e penitenzia seigi semidaus oz per in bienton. «Mia mumma raquintava aunc che tier las generaziuns avon ella vegnevi la combra da carn serrada duront la Cureisma. Ozilgi fagein nus plitost Cureisma en quei senn, che nus demussein cun reducir il nutriment era solidaritad enviers ils carstgauns che han buca ton sco nus sil taglier mintga di.» Quei argument perschuadi era oz la glieud giuvna da separticipar dalla gigina e penitienzia duront la Cureisma. Giginar exclusivamein per venerar Diu seigi perencunter «tempi passati», ha sur Cavelti manegiau. «Igl ei fetg grev da perschuader enzatgi oz pil giginar en il senn dalla teologia d’in temps vargau ni pia per venerar Diu. Jeu mez tratgel era mintgaton; tgei ha el cheusi da quei, sche jeu fetschel gigina.» Gest quella mesjamna dalla tschendra hagi el denton giu biara glieud en baselgia. Quei muossi che la Cureisma en il senn adattau al temps dad oz, seigi tschercada. Tenor la liturgia ein ton la Cureisma sco era igl Advent temps da preparaziun sin ina fiasta gronda. Per Sur Alfred Cavelti ei il temps da preparaziun sin Pastgas e Nadal fetg semeglionts. «Clar ella Cureisma stat la Via dalla Crusch el center. Mo atgnamein ei era igl Advent in temps da penetienzia e preparaziun.» Per el sco plevon hagi il temps dalla Cureisma ina ferma muntada: «Jeu vi seprofundar en la relaziun cun Diu, da far pasch, da mirar d’esser solidarics cun auters, quei ein accents persunals che jeu tschentel duront la Cureisma. La baselgia camonda buca, mobein envida da far Cureisma.» Segirar bien nutriment a tuts carstgauns Dapi 1969 organiseschan l’Acziun da Cureisma (anteriuramein «Unfrenda da Cureisma dils catolics svizzers») e «Paun per tuts» (HEKS/Baselgia evangelica svizra) ina campagna communabla ecumenica duront la Cureisma ell’entira tiara. Il motto dall’Acziun da Cureisma secloma per uonn: «Far communablamein fin cun la fom». Finamira ei da procurar per in bien e segir nutriment a tuts carstgauns. Rendiu attents vegn perquei als connexs globals, daco che tons carstgauns vivan en paupradad, miseria e relaziuns nunhumanas. Il medem mument vegnan allegadas pusseivladads, co crear politicamein structuras pli gestas sin plaun internaziunal, naziunal ed individual. (cdm/gc)

Repetidamein dattan catschaduras e catschadurs d’entellir che camutschs e cavreuls davientien pli scarts en lur territoris da catscha. Mo era ch’il sedepurtar dallas tscharvas semidi. Ell’ediziun dil mars 2022 dil Catschadur grischun s’exprima il catschadur Ciril Maissen davart sias experientschas. «Dapi siat onns hai jeu viu negins cavreuls pli en miu territori da catscha e quei en tuttas stagiuns. La populaziun da camutschs dil Péz Ner haveva 140 tocs l’entschatta dils onns 2000. Oz eis ei aunc diesch tocs.» Dapi ch’il luf-tscherver seigi el territori seigien relativamein biaras cauras da differenta classa da vegliadetgna vegnidas sittadas alla catscha, damai che biaras havevien buc’ansiel: «Aschia ei la populaziun sesminuida. Jeu audel da glieud da valladas vischinontas che lur populaziuns da cavreuls e camutschs sereduceschien fetg spert.» Il catschadur sedamonda nua che la planisaziun dalla catscha seigi. Pervia dil «problem da luxus» cul grond diember da tscharvas seigien ils vers problems concernent ils cavreuls e camutschs vegni ignorai. Ciril Maissen che va dapi 33 onns a catscha sedamonda, sche tut seigi veramein bien e cumpetent. Constatau midadas «En differents loghens dalla Surselva havein nus indezis per ina reducziun dallas populaziuns da cavreuls e camutschs», di Arno Puorger, collaboratur academic digl uffeci per fatgs che pertuccan ils animals da rapina gronds. Tiels cavreuls sappi la populaziun vegnir giudicada sin fundament dil diember da bucs che vegni sittaus. En connex culla preschientscha adina pli numerusa dil luf-tscherver e dil luf ha igl uffeci constatau ina midada dil cumportament dalla selvaschina: «Nus constatein che ton ils cavreuls sco ils camutschs reagheschan sil luf-tscherver ed il luf, las tscharvas surtut silla preschientscha dil luf. Ils camutschs seretilan en territoris greppus e cavorgias, ils cavreuls e las tscharvas cattan refugis egl uaul.» Tenor Arno Puorger ei il sedepurtar dils camutschs vegnius constataus fetg bein al Calanda: «El liug dalla dumbraziun regulara dils camutschs ei il diember da quels sereducius fetg, persuenter observein nus dapli camutschs en auters loghens meins bein accessibels pils animals da rapina gronds.» Cefras concretas dat ei buca, era buca concernent ils animals scarpai da lufs-tscherver e lufs: «Sch’in ni plirs lufs scarpan in cavriel, sche vonza ei ton sco nuot da quel enteifer ina notg. Auter ei quei tier las tscharvas. Il luf-tscherver perencunter zuppa sia preda e sesurvescha da quella sur plirs dis. Igl ei pia fetg grev da constatar cons animals che crodan aschia.» Cumportament ei semidaus Co la populaziun dalla selvaschina semidi igl avegnir culla preschientscha adina pli intensiva da lufs e lufs-tscherver seigi fetg grev da predir. «Pertuccont la catscha fa ei da basegns d’adattar localmein ils plans da catscha, respectivamein las prescripziuns», constatescha Arno Puorger. Ch’il cumportament dalla selvaschina ei semidaus ils davos onns ei semussau denter auter alla catscha da tscharvas. Igl ei buca mo criteris dall’aura che giogan ina rolla en quei connex, mobein era la preschientscha dils animals da rapina gronds. Quels han procurau che la selvaschina ei daventada onz pli precauta e sensibla. Quellas midadas semuossan era el diember d’animals els asils dalla selvaschina. En plirs asils dalla selvaschina en Surselva, nua ch’ei deva concentraziuns da tscharvas pli baul, ei vegniu constatau ils davos onns bia pli paucs animals. Il motiv: Ils animals da rapina fan catscha leu nua ch’ei anflan vivonda. Per contonscher las finamiras dalla planiaziun da catscha igl avegnir vegn ei ad esser necessari da reponderar il menaschi da catscha actual, pertgei era la malaveglia concernent la catscha d’atun crescha ad in crescher. Ponderaziuns en quella direcziun vegnan gia fatgas digl uffeci sco era dall’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun. Il luf-tscherver sederasa era – buca mo il luf Buca mo il luf sederasa rasantamein el cantun Grischun, mobein era il luf-tscherver. Ils davos onns eis el vegnius constataus surtut en Surselva ed il territori Stussavgia-Heinzenberg-Schons. Observaziuns dat ei magari era en Portenza, Scanvetg, Val dil Rein grischuna ed Engiadina. Ils davos onns ei il diember da lufs-tscherver s’augmentaus era entras la reproducziun, buca mo entras animals vegni neutier. Il mument vivan rodund 30 lufs-tscherver el Grischun. Sin fundament d’in monitoring cun fototraplas ein minimum 15 differents lufs-tscherver vegni registrai igl onn vargau ella regiun dalla Surselva e Viamala. La registraziun ei reussida cun agid da 76 fototraplas plazzadas en differents loghens dallas duas regiuns. Tenor igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun vivan 1,3 lufs-tscherver sin 100 km quadrat da quels dus territoris. Populaziuns da la selvaschina piteschan Dapi biebein 20 onns sederasa il luf-tscherver el Grischun, specialmein denton en Surselva. Ferton ch’il luf caschuna era donns tiels animals da nez, ei il luf-tscherver quel che sesurvescha dalla selvaschina, en special da cavreuls e camutschs. Quei ha in effect era silla grondezia dalla populaziun da quellas duas specias dalla selvaschina. Quei confirma Arno Puorger, collaboratur academic digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. En Surselva sentien ins ch’il luf-tscherver, mo era ch’il luf sederasi pli e pli fetg. Quellas circumstanzias veglien ins risguardar ella planisaziun dalla catscha, respectiv las prescripziuns. (fmr/hh) In luf-tscherver fotografaus sin intschess dalla vischnaunca da Mustér.

La pleiv da Vuorz ha tractau dumengia sera ina collaboraziun pastorala culla pleiv da Castrisch. Il curatur da Castrisch-Riein-Sevgein sto denton aunc anflar la glieud per ina suprastonza. En perpeten sappi e vegli el buca esser curatur da quella pleiv, conceda Martin Gabriel alla FMR. Avon dus onns ha la Baselgia evangelica cantunala dil Grischun surdau ad el il mandat. El ei staus il candidat preferiu per curar la pleiv vacanta Castrisch-Riein-Sevgein. Gabriel enconuscha las structuras ella Foppa. El ha presidiau diesch onns la pleiv reformada da Glion. Gl’anteriur scarvon da Glion ha l’experientscha administrativa, el ei in indigen e sestenta era pil lungatg romontsch. Per in tal survetsch interimistic ha el vuliu porscher maun, tonpli ch’ins ha attestau ch’il temps d’uffeci seigi limitaus. Dus onns intensivs «Viaden il 2021 duess la situaziun a Castrisch esser sclarida», ha la FMR rapportau la fin da fevrer 2020. Quei meins ha el surpriu il mandat per Castrisch. Igl ei stau dus onns intensivs, bia ei curriu davon e davos las culissas. El ha reglau l’entira administraziun cun quen e planisaziun da termins, el ha segirau il provediment da basa, las casualias, ha organisau e survigiliau l’instrucziun da religiun pils scolars. Cun Alistair Murray, il plevon da Stussavgia, ha Martin Gabriel ina persuna ch’enconuscha las structuras localas e dalla regiun. En vesta al fatg ch’igl ei buca sempel da recrutar persunas per posts voluntaris ei Martin Gabriel s’engaschaus per ina sligiaziun regiunala. Quella semuossa actualmein buca pli culla pleiv da Glion, mobein cun quella da Vuorz. Dumengia ha la radunonza generala decidiu da sligiar la pastoraziun communabla Glion, Schnaus e Vuorz. Il medem mument han ils da Vuorz decidiu da contrahar cun Castrisch pertuccont ina pastoraziun communabla. «Nus havein decidiu da midar ils statuts dalla cuminonza da pastoraziun Glion, Schnaus e Vuorz», conferma Conrad Dalbert. Il schaner 2017 haveva el suttascret ina cunvegna ensemen culs responsabels da Glion e Schnaus. Ussa gi il president dalla pleiv da Vuorz ch’ins spetgi silla decisiun da Castrisch. Finiu suenter 150 onns La pleiv da Schnaus ha buca vuliu cuntinuar la pastoraziun cun Vuorz, ella enquera ina nova collaboraziun, en tgei direcziun ei aunc buca sclariu. Quei munta ch’ina pastoraziun communabla da varga 150 onns mondi a fin. Conrad Dalbert gi en discuors culla FMR che la cunvegna d’entochen ussa finescha ils 30 da zercladur 2022 e ch’ina nova duei remplazzar ella. Ussa cun Castrisch-Riein-Sevgein. Suenter la decisiun da sia radunonza vegn Conrad Dalbert a s’entupar cun Martin Gabriel. Finamira eis ei da discutar la procedura per organisar la pastoraziun communabla. Pér cu tut ei reglau, san las duas pleivs encurir la persuna pil gl’uffeci da pervenda. Sil zercladur stuessen ils commembers dalla pleiv Castrisch-Riein-Sevgein puspei esser habels da prender decisiuns. Il curatur enquera actualmein glieud per ina suprastonza nova. Il zercladur vul el surdar a quella siu post interimistic. Ils da Vuorz san perinagada ch’els vulan collaborar cun Castrisch-Riein-Sevgein. Tochen il zercladur duessan lezs esser semtgai per ina nova entschatta.

L’uniun da giuventetgna e la societad da musica Danis-Tavanasa han preparau gl’usit da trer schibettas ed han envidau la populaziun da lunsch e damaneivel. Il termin da damaun sonda, ils 5 da mars 2022 ston ellas deplorablamein stuschar per in’jamna. Buca la pandemia ei la cuolpa, era buca las circumstanzias ell’Ucraina. Il sempel motiv ei il prighel da fiug. La schitgira lubeschi buca da menar atras la sera questa fin d’jamna. Perquei ei il termin stuschaus sin sonda, ils 12 da mars 2022. Ils organisaturs speran che las cundiziuns lubeschan tochen lu da trer las 400 schibettas ch’ein fatgas e semtgadas per quei intent.(fmr/abc)

Quest’jamna han las medias socialas derasau ina communicaziun che ha irritau. Sin mellis telefonins ei gl’appell arrivaus ch’ei vegni tuccau «questa sera» allas 20.00 ils zenns, ins dueigi stizzar las cazzolas e tedlar en silenzi, il tuchiez seigi decicaus all’Ucraina. L’acziun seigi organisada ell’entira Europa, a Londra tuchi allas 19.00, ell’Europa centrala allas 20.00, a Kiew allas 21.00 ed a Moscau allas 22.00. La malsegirtad ei stada gronda demai ch’ils retscheviders digl appell han buca saviu eruir il gi exact ch’ei vegni tuccau. Pil tuchiez giud ils clutgers dallas baselgias ein las pleivs catolicas e reformadas responsablas. E lezzas tuccan per caschuns specialas sulettamein a moda coordinada e cun in decret ufficial. Ella baselgia catolica tuccan ins cun in decret digl Ordinariat digl uestg da Cuera, ella reformada tenor decret dalla Baselgia cantunala. Sco quei ch’ils responsabels d’omisduas baselgias han confirmau sin damonda dalla FMR, ei la communicaziun derasada cullas medias socialas stau nuot auter ch’in appell privat.(fmr/abc) Il clutger dalla baselgia da Castrisch

Ella vischnaunca dad Ilanz/Glion rimna dapresent in comite suttascripziuns per ina iniziativa che vul reveder la constituziun communala. El center stat la damonda da remplazzar il parlament cun la radunonza communala. Per elavurar propostas per adattar la constituziun vulan ils iniziants installar ina cumissiun. Las 150 sutttascripziuns ch’ils iniziants ston rimnar entochen miez avrel vegn buc ad esser in grond crap da scarpetsch per la finamira lan­tschada la gievgia vargada a Glion. In comite d’iniziativa ha presentau ils aspects che plaidan, tenor lur pareri, per midar la constiuziun communala dad Ilanz/Glion. Il comite che secumponda da Roman Cantieni; Lorenz Alig, Maria Pia Candinas, Hans Caprez, Leo Cathomas ed Ester Vonplon giavischa ch’il suveran communal sappi decider sch’el vul mantener il parlament communal ni remplazzar el cun la radunonza communala. Sco quei ch’ils iniziants scrivan sin ils formulars da suttascripziun, giavischan els ina cumissiun ch’elavura ina proposta da votaziun per mauns dil parlament, respectiv il ­suveran. Buc in niev giavisch Il giavisch d’adattar la constituziun communala ei buca novs ella vischnaunca dad Ilanz/Glion. La davosa proposta ei vegnida sutamessa dalla suprastonza communala al parlament il fevrer 2020. Alla sesida dils 19 da fevrer ha la presidenta communala, Carmelia Maissen, argumentau da tematisar ina revisiun dalla con­stituziun communala: «Per risquardar las vuschs ed ils giavischs ord il pievel.» (LQ dils 20 da fevrer 2020). Gia ella debatta d’entrada ei il commember dil parlament, Lorenz Alig, s’exprimius clar encunter la revisiun dalla constituziun communala. En siu votum ha Lorenz Alig fatg attent ch’il parlament communal ed il pievel hagien unanim approbau igl atun 2013 la constituziun communala. Avon il parlament eis el staus dil meini ch’ei detti negin motiv, negina obligaziun e negin sforz da reveder la constituziun e Lorenz Alig ha proponiu al parlament da buc entrar en fatschenta. Ina proposta ch’igl entir parlament ha susteniu. Midau meini Sin fundament dallas explicaziuns d’avon dus onns avon il parlament fa ei tuttina surstar che Lorenz Alig fa part al comite d’iniziativa che propona uss da reveder la constituziun. «Jeu hai midau miu meini.» Lorenz Alig ha regurdau alla sesida dil parlament dil settember digl onn vargau. A caschun da quella sesida ha il parlament refusau ina proposta da Lorenz Alig da discussiunar ina instanza parlamentara dad ina collega. Sin fundament da quella decisiun ha Lorenz Alig dau giu siu mandat. «Cun in parlament che refusa la discussiun vi jeu da far nuot.» Malgrad ch’el fa ussa part al comite d’iniziativa vul Lorenz Alig tuttavia buca sligiar cumplet il parlament communal. «Ussa ston ins discutar diversas variantas da cumpetenza e denter auter reducir il parlament.» In tschuat da quellas propostas han ils iniziants gia formulau sin ils cedels da suttascripziun. Denter quellas la damonda, sche la cumissiun da gestiun duei vegnir elegida dil pievel e sch’ei drova ina cumissiun da baghegiar e bia auter. Cun quellas damondas sto la cumissiun da constituziun sefatschentar e pli tard il parlament, avon che suttametter la revisiun al suveran. Tematisau gia pli baul Buca per l’emprema ga ei la constituziun communala dad Ilanz/Glion tematisada. Sin fundament dad ina incumbensa parlamentara da Mirco Duff ha la surpastonza gia schau elavurar avon quater onns in rapport davart l’organisaziun communala. La Scola aulta da Cuera ei sefatschentada da rudien cun las structuras communalas dad Ilanz Glion. Ella ha pesentau avantatgs e disavantatgs dils gremis e lur cumpetenzas e skizzau alternativas. In interessant extract pertucca era la radunonza communala. Denter auter pon ins leger leu: «Tenor ina studia ein dunnas, persunas giuvnas e persunas setratgas neutier sutrepresentadas ellas raduonzas communalas. Quei vul gir che radunonzas communalas ein buc adina representativas.»

La Corporaziun d’aua Las Fontaunas ei stada duront biars decennis responsabla per il provediment d’aua da Mumpé Medel. La sonda vargada ha ella salvau sia davosa radunonza generala. La corporaziun ha surdau sia incarica en auters mauns. Duront 32 onns ha Leo Simonet presidiau la Corporaziun d’aua Las Fontaunas da Mumpé Medel. La sonda vargada ha el menau per la davosa ga la radunonza generala. La corporaziun ha buca giu d’eleger ina successura ni in successur. Ella ei vegnida sligiada la sonda vargada cunquei ch’ella ha surdau il provediment d’aua dil vischinadi da Mumpé Medel sin l’entschatta digl onn 2022 alla Corporaziun d’aua Spina da vin, la corporaziun ch’ei responsabla per igl entir provediment d’aua dalla vischnaunca da Mustér. Varga treis decennis alla testa dad ina corporaziun demuossa dabia voluntad da s’engaschar per la publicitad. «Nus cheu a Mumpé Medel essan ina pintga cuminonza, aschia che las incaricas publicas ein stadas repartgidas sin paucas schuialas.» Cuntents da saver calar Leo Simonet ei satisfatgs da saver surdar ina infrastructura intacta alla Corpora­ziun Spina da vin. «Nus havein investau varga dus milliuns francs ils davos onns en aquaducts, reservuars e fontaunas.» Sedecidida da calar ei la corporaziun da Mumpé Medel era pervia dallas pretensiuns e prescripziuns creschentas visavi al provediment d’aua. «Ei maunca era nova glieud promta da surprender responsabladad ed uffeci.» La suprastonza dalla Corporaziun d’aua Las Fontaunas che secumpona, sper il president, dil cassier Wendelin Jacomet ed digl actuar Bruno Manetsch ha presentau e schau approbar la sonda vargada ils presents en La Scursalada a Mumpé Medel il davos quen dalla corporaziun. «Ina facultad havein nus buca giu da reparter.» Leo Simonet explichescha che la Corporaziun d’aua Spina da vin stoppi surprender in deivet da 160 000 francs. «Quei ei denton ina mudesta summa visavi l’infrastructura intacta ch’els san surprender.» Vivian ha interrut igl aquaduct Denter 35 e 40 edifecis retrain l’aua dalla corporaziun d’aua da Mumpé Medel. «Dalla valur dall’aua ein ins pér per-tscharts, sch’ella flessegia buca.» E quei ei succediu il fevrer 1990 cu igl orcan Vivian ha bess igl uaul a tiara e donnegiau igl aquaduct da Mumpé Medel. «Duront 10 gis ei nies aquaduct staus interruts.» Sco quei che Leo Simonet di han ins stuiu carrar neutier l’aua da diever per habitonts ed animals. Igl orcan sco er il provediment d’aua da Mumpé Medel ve-gnan era menziunai ell’ovra da Gion Battesta Manetsch. Dapi 17 onns ei Gion Battesta Manetsch sils calcogns alla historia da Mumpé Medel ed el decuors digl onn 2022 quenta il cronist local da presentar sia ovra. Il tiarms principals dalla historia dil provediment d’aua da Mumpé Medel ha Gion Battesta Manetsch tradiu alla FMR. Para era l’aua adina plitost scarta egl anteriur uclaun gualser da Mustér sco quei ch’il cronist tradescha neu da sias retschercas. Cun daners emprestai da privats Las empremas stentas da menar neutier aua el vitg ein documentadas igl onn 1889. Demai che las bancas han buca vuliu finanziar igl emprem aquaduct han ils da Mumpé Medel stuiu empristar daners da privats. Igl aquaduct para dad esser secumprovaus pertgei gia igl onn 1907 ha il vischinadi lubiu da menar aua en casa. Ina pli gronda investiziun el provediment e novas fontaunas han ins fatg ils onns 40 dil tschentaner vargau. Pervia dalla uiara mundiala ed ils umens sils cunfins ein ils cuosts carschi in bien ton sur il preventiv. Igl onn 1942 ei la Corporaziun d’aua Las Fontaunas vegnida fundada e ha surpriu il provediment da Mumpé Medel. E ha continuadamein investau, engrondiu e manteniu ina ovra sur decennis. «La suprastonza dalla corporaziun ha mai retratg ina paga per sia lavur.» Dapli detagls dall’aua da Mumpé Medel e da l’entira historia digl uclaun vegn Gion Battesta Manetsch a presentar en sia cronica, pil mument aunc arcunada en siu computer. Ton selai gia ussa tradir, era in pign uclaun posseda ina historia reha ed interessanta.

La fin da mars e duront l’emprema jamna d’avrel arvan 27 instituziuns da tgira grischunas las portas. Ellas fan attent allas clamadas e co ins sa far carriera ellas professiuns da tgira. Denter las 27 instituziuns ch’ein sedrizzadas alla publicitad via circulara sesanflan dabia instituziuns sursilvanas. Planisada era l’acziun gia avon dus onns e sco bia auter ha corona impediu dad arver las instituziuns da tgira alla publicitad. Quei ha la menadra dil Da casa Val lumnezia, Ruth Lichtensteiger, dau d’entellir. L’acziun instradada dalla Federa­ziun grischuna dils spitals e dallas casas da tgira ei purtada da 27 differentas instituziuns. Dalla partida ei era la casa da vegls e da tgira Da casa Val Lumnezia a Vella. E sco ins po intervegnir dad ina circulara derasada dacuort ellas casadas grischunas envida il Da casa Val Lumnezia ils 30 da mars ad in suentermiezgi d’informaziun che sedrezza a persuns intressadas da sescolar ella tgira. Sco quei che Ruth Lichtensteiger declara plidenta l’acziun primarmein scolaras e scolars che fan il pass ella veta professiunala. «Secapescha che nus stein era a disposiziun als geniturs ni a persunas dad autras clamadas che vulan midar ella tgira.» Emprendistas ed emprendists ein scarts Anflar emprendistas ni emprendists ei numnadamein buca sempel, sco quei che Ruth Lichtensteiger gi. Neu da siu engaschi ella Bassa en diversas instituziuns da tgira ha la menadra dil Da casa Lumnezia constatau ch’igl ei in bien ton pli grev d’occupar ils plazs da scolaziun ed emprendissadi ella periferia ch’ella Bassa. «Sche nus vegnin buca da scolar glieud vegn ei buca pli sempel d’occupar las plazzas da lavur.» Ch’igl ei buca sempel d’anflar emprendistas ed emprendists ella regiun ha era il meinacasa dalla casa da vegls e da tgira a Trun, Donat Nay, constatau. Era sia instituziun separticipescha all’acziun ed arva las portas per in e scadin il suentermiezgi dils dus d’avrel. Il menader alla Casa Sogn Martin ei perschuadius che la tgira porscha interessantas scolaziuns e ch’igl ei pusseivel da s’avanzar en quella clamada. «E cheutras era fadigiar dapli.» La paga para dad esser in tema per far in emprendissadi e luvrar ella tgira. Da quei ha era Ruth Liechtensteiger fatg stem. Era sch’ella gi: «Cheu ella muntogna vegn buca discutau ton davart la paga.» Donat Nay menziunescha la lavur dalla fin dalla jamna ed uras da lavur per part malreguladas che seigien per ina ni l’autra persuna in motiv per schar la detta dalla tgira. La paga ei in aspect per sedecider per ina clamada, denton buc il sulet. Sesentir bein ella plazza da lavur ed anflar cuntentienscha ei ton impurtont.» Donat Nay sesprova da tgirar en siu menaschi in bien clima da lavur. Ed el gi d’haver instradau in post extern nua che collaboraturas e collaboraturs san sedrizzar sch’ei han enza­tgei sil puppen ch’els vulan buc exnum parter cul meinacasa. Spanegiada sil resun Ils davos dus onns ein las persunas che lavuran ella tgira stadas el focus dalla publicitad. Las mesiras da corona han pretendiu dabia engaschi supplementar. Sin tgei moda influenzeschan las experienzas e novitads dils dus davos onns la decisiun d’entrar en ina clamada da tgira? «Jeu hai gia udiu dad ina vart ch’igl interess seigi pli gronds e dad autras varts gest il cuntrari.» Ruth Liechtensteiger ei spanegiada dil resun sin l’offensiva da scharm ed informaziun dallas instituziuns da tgira grischunas. «Suenter igl arranschament dalla fin da mars savein nus dapli.» Perschuadida ei la menadra dil Da casa Val Lumnezia denton: «Sulet cun approbar l’iniziativa da tgira all’urna havein nus aunc buca recrutau dapli persunal per la tgira.»

0:2 encunter Appenzell Plein motivaziun e cun in bien spért da team han ellas entschiet lur emprem giug encunter l’equipa digl Appenzell. Gia naven dall’entschatta han ellas fatg squetsch e mussau cun bialas cumbinaziuns ch’era ellas san vegnir culla balla sil gol adversari. Oravontut entras entginas paradas nuncapeivlas da Mila Dermont han las Appenzellesas nuota giu ton da rir avon nossas petgas. Aschia ei l‘emprema mesadad vargada cul resultat equilibrau da 0:0. Suenter pausa han ils Bulls empruau da crear entginas bunas acziuns e vegnir pli curaschusas. Deplorablamein ha Appenzell aunc inaga smaccau anavon la balla e sinaquei ei igl emprem gol reussius ad ellas. Suenter entgins siets da discletg dalla vart dils Bulls ha ei cuort silsuenter schulau ed aschia ei igl emprem giug ius a fin cun in 2:0 per Appenzell. 1:4 encunter Laupen Duront la pausa han las giuvnas aunc inaga rimnau tut lur forzas e quei cun bien duer, pertgei las adversarias eran il capogruppa, Laupen. Aschia la strategia dils Bulls: star plitost davos, tener ferm la defensiun e tenor schanza schar ir la balla anavon per nezegiar siets ella reit adversaria. Las Turitgesas ein gia stadas naven dallas empremas secundas malemperneivlas. Cun ina buna tecnica savevan ellas dar cuorts e sperts pass, in sforz per nossas giuvnas da buca schar rumper ellas atras lur mir. Quella situaziun han ellas denton ditg dau damogn fantastic ed aschia ein ils Bulls ir ella pausa culla sperdita da sulet in gol. La secunda mesadad ei buca stada meins stuffia per nossas giuvnas. Ei deva singulas acziuns nua ch‘ins vegneva anavon culla balla, ils siets ein denton vegni parai dil goli da Laupen. Era ils golis Ursina Venzin e Marina Bearth han denton fascinau cun capoovras ed aschia salvau l‘equipa dad entginas attaccas directas. Cul temps han las Turitgesas denton buca schau ceder ed aschia ein las empremas ballas setschentadas ella reit dils Bulls. Il giug ei sinaquei daventaus in bien toc pli grobs e quei dad omisduas varts. Ella davosa mesa minuta ei denton reussiu sin in assist d‘Aurelia Giger in bellezia e beinmeritau gol da Gada Cathomas. Aschia ein las giuvnas idas giu da plaz suenter in intensiv giug cul resultat da 4:1 per las adversarias da Laupen. Las giuvnas da Mustér han quella dumengia demussau giugs plein tensiun e ch’ei dat in punct central tier da quels campiunadis: star en ina per l‘autra e mai dar si. Desertina Bulls: Livio Cajochen, Alexandra Flepp, Aurelia Giger, Ramona Venzin, Anna Quinter, Tamara Derungs, Milena Derungs, Jana Caduff, Gada Cathomas, Selina Giger, Chanel Monn, Marina Bearth, Mila Demont, Anica Seiler, Jana Venzin, Ramona Simonet, Noemi Zanin, Fabiana Bearth, Aline Cajacob, Ursina Venzin, Noah Giger. La squadra da dunnas dils Desertina Bulls ei serendida la dumengia per dus giugs a Wängi el cantun Turgovia.

La solidaritad cull’Ucraina ei gronda, buca mo en Svizra. Ferton ch’ils stadis el sid e vest dalla tiara attaccada dalla Russia fan surtut igl emprem agid e procuran il transport dils fugitivs, rimnan auters rauba e daners per segidar. Quei ei era il cass en Surselva, denter auter ils 19 e 20 da mars 2022. Ella Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér ed ella Fermata a Falera sa in e scadin demussar sia solidaritad cull’Ucraina. Pils concerts vegn pretendiu negin’entrada, mintga donaziun en fuorma d’ina collecta ei denton beinvegnida. Ell’organisaziun vegnan ils dus concerts susteni dalla Culturella da Mustér, dalla claustra da Mustér e dalla vischnaunca da Falera. L’Ucraina drova nies agid Igl ei buca ina casualitad ch’ils dus concerts vegnan purschi a Mustér e Falera. Dapi onns serendan orchesters dall’Ucraina en quels dus loghens per delectar indigens e hosps da vacanzas denter Nadal e Daniev. Quei succeda sin iniziativa da Simon Camaratin da Mustér che diregia mintgamai era ils orchesters. Sias relaziuns cull’Ucraina ein fetg profundas. Treis onns eis el staus engaschaus leu per la Pro Helvetia e biars viadis han menau el en quella tiara per direger concerts. «Quels dus concerts da beneficenza ein ina caussa dil cor. Quei che schabegia ell’Ucraina ei ina tragedia senza paregl. La glieud drova nies agid e sustegn», di Simon Camartin. Entras sias stretgas relaziuns cun bia glieud ell’Ucraina – surtut era musicistas e musicists che han gia sunau ina ni pliras ga en Surselva – eis ei lu era dau la caparra ch’ils daners che vegnan recaltgai quels dus dis mondien els dretgs mauns. «Jeu sundel en stretg contact cun pliras persunas e spert hai jeu sentiu ch’igl ei da segidar», puntuescha Simon Camartin. Affons e professiunists fan musica En collaboraziun cun Giusep G. Decurtins che sustegn organisatoriamein e musicalmein dapi onns Simon Camartin, ei il program per quels dus concerts vegnius concepius. La promtadad da collaborar ei stada gronda da tuttas varts, tuttas interpretas ed interprets ein promts da sepresentar gratuitamein. L’entschatta dil concert vegn fatga dalla violinista Oana Camartin. Ils davos onns ha ella adina sunau cugl orchester dall’Ucraina als concerts festivs a Mustér e Falera. Ella suna la «Canzun populara ucraina» da Miroslav Skoryk. «Quei toc enconuscha l’entira Ucraina. Igl ei in ver hit da tuttas generaziuns ed aschidadir il secund himni naziunal dall’Ucraina», di Simon Camartin. Ei suondan producziuns d’Andrea Wiesli, Jonas Kreienbühl, il bass-bariton Flurin Caduff sco era il Chor d’affons Sumvitg (a Mustér) e la Scola da cant Surselva (a Falera). Las duas formaziuns dils affons ein sut la direcziun da Flavia Walder, respectivamein Rilana Cadruvi. Il concert a Mustér da s. Giusep entscheiva allas 16.30, quel a Falera la dumengia allas 17.00. Tgi che vul sustener l’acziun sa far in pagament sin IBAN CH08 8080 8009 3945 6956 1 / La Culturella, 7180 Disentis/Mustér. Musica e cant en favur dall’Ucraina «Solidaritad cull’Ucraina»: Aschia senumnan concerts per pasch e libertad che vegnan organisai l’autra jamna a Mustér e Falera. Hans Huonder/FMR L’attacca dalla Russia sill’Ucraina procura per consternaziun, mo era per in’unda da solidaritad. Tut tgi che sa vul gidar, seigi cun rauba, daners ni cun metter a disposiziun localitads pils fugitivs. In’acziun da solidaritad ein era ils dus concerts che vegnan arranschai l’autra jamna en Surselva. A Mustér e Falera sepresentan cantadurs e musicists cun in program che duei regurdar vid l’uiara ell’Ucraina. Sper chors d’affons sepresentan era musicists professinals. Ils biars da quels han cooperau ils davos onns culs orchesters dall’Ucraina che han concertau mintgamai denter Nadal e Daniev en Surselva. Il recav dils dus concerts che vegnan arranschai ella Sala Peter Kaiser, respectivamein ella Fermata a Falera, va cumpleinamein en favur da persunas basignusas ell’Ucraina. «Quels dus concerts da beneficenza ein ina caussa dil cor. Quei che schabegia ell’Ucraina ei ina tragedia senza paregl. La glieud drova nies agid e sustegn», di Simon Camartin, in dils conorganisaturs dils concerts. Igl onn 2015 ha igl «Academic Youth Symphony Orchester» da L’viv/Lemberg concertau a Mustér, Falera e Vaz-sut sut la direcziun da Simon Camartin. Era musicistas e musicists da quella formaziun ein sin fuigia dall’uiara.

Igl atun vargau ha la suprastonza communala da Tujetsch presentau al cussegl da vischnaunca l’idea da cumprar pliras parcellas da privats en zona da baghegiar. La finamira dalla cumpra entras la vischnaunca ei da saver surschar silsuenter quellas en dretg da baghegiar a famiglias giuvnas per saver baghegiar casa leu. Il mument hagien surtut las famiglias giuvnas cun interess da baghegiar grondas difficultads d’anflar terren. «In motiv persuenter ei che la maioritad dils proprietaris da parcellas ein buca promts da vender las parcellas e tegnan quellas sur onns ora en atgna proprietad», constatescha la suprastonza communala. Sper la finamira da metter a disposiziun parcellas a famiglias giuvnas, preveda la suprastonza communala era da cumprar ina ni l’autra parcella per saver realisar projects turistics ni projects communals. Ella seduta da miez settember digl onn vargau ha la suprastonza communala giu suttamess al cussegl da vischnaunca la cumpra da treis parcellas. Il parlament ei lu denton vegnius alla conclusiun ch’ins duessi dar a mintga possessur da terren en zona da baghegiar la pusseivladad d’offerir sia parcella alla vischnaunca. A quei giavisch ei lu vegniu dau suatientscha e sin fundament d’ina publicaziun egl organ ufficial dalla vischnaunca ha mintga possessur d’ina ni pliras parcellas en zona da baghegiar saviu inoltrar si’offerta alla suprastonza communala. Mesjamna sera, ils 9 da mars 2022, sefatschenta il cussegl da vischnaunca dallas nov offertas inoltradas. Sin fundament da differents criteris propona la suprastonza communala tgeininas cumprar. Dallas nov offertas fatgas duei la vischnaunca nezegiar quater. Aschilunsch ch’il cussegl da vischnaunca anfla ina soluziun vegn la fatschenta suttamessa per decisiun alla radunonza communala. La vischnaunca da Tujetsch fa politica da terren activa.

Sonda ei la baselgia parochiala da s. Gions s’emplenida sco strusch zacu dapi dus onns. Biars ein selegrai d’assister ad ina manifestaziun dil chor Cantus Firmus Surselva. Quel ha purschiu ina meditaziun cun canzuns e plaids. L’accumpignadra dalla musica, l’oratura e plidadra Flurina Cavegn-Tomaschett, ha mess el center la consolaziun, la pasch. Bia ei schabegiau ils dus onns vargai. La pandemia – in eveniment irreal – ha tagliau carstgauns e caschunau malsegirtad e tristezia. Il virus ha rut culs schemas e scenaris usitai. D’in mument a l’auter ha el paralisau, a moda maisudida ha el tagliau dapart ina societad che era forsa pupergnada damemia. Per las autoritads eis ei stau ina sfida epocala. Sco ussa l’uiara ell’Ucraina. Aunc avon in meins era ina tala offensiva militara alla sava dall’Europa centrala nunimmaginabla. Ussa eis ella cheu. Situaziuns irrealas Cantus Firmus ella baselgia s. Gions a Mustér. Biars dils visitaders dall’occurrenza han fatg tals patratgs sin via al concert. Ins ha encuretg la cuminonza, da saver parter quella, da reconciliar cun muments grevs. Ils plaids meditativs dall’oratura han confortau, la musica ch’il chor ha presentau ha rinforzau. El decuors dalla sera ei mintgamai in’autra cantadura sesligiada ord la formaziun. Ellas ein vegnidas ella nav ed han envidau mintgamai ina candeila. Sco segn da reconciliaziun cun quei ch’ei schabegiau. Babs e mummas, auters stretgs parents, ein morts senza ch’ils confamigliars han astgau prender cumiau. Quei ha fatg mal. Mo era la situaziun irreala, dad esser paralisaus en vesta a quei che schabegiava e che vegneva decretau, ha muentau ils sentiments. Quei che schabegia actualmein nuotameins. Culla meditaziun en cant e plaid a Mustér ha il chor saviu sedeliberar d’in malesser che regeva. El ha sespruau da dar vinavon quei agl auditori. Il chor haveva exercitau la passiun da s. Mattiu, mo duas gadas han ins stuiu annullar ils concerts cull’ovra da Johann Sebastian Bach. Cantar fa bein all’olma, quei vala ton per auditori sco per interprets. Enteifer in meins ha il menader musical Clau Scherrer exercitau cun siu chor in program creativ adattaus alla tematica. Entschiet ha la meditaziun culla regurdientscha, cun in requiem pils defuncts da Gabriel Fauré (1845-1924). Igl opus 48 ha inclus gl’introitus e las parts Pie Jesu e Libera me. Dil cumponist tudestg Max Baumann (1917-1999) ha il chor interpetau il Pater Noster ord gl’opus 51. El decuors dalla meditaziun han ils sentiments pesonts fatg plaz als levs. Igl «Abendlied» da Josef Rheinberger, il psalm 43 «Richte mich Gott» da Felix Mendelssohn Bartholdy (1809-1847) ed il psalm 100 «Jauchzet dem Herrn alle Welt» han fatg bein a cor ed olma. Dirigent, chor e pianist Gieri Maissen, ensemen cun Flurina Cavegn, han capiu da porscher in’ura ed in quart plein speronza. Quella, ed il basegn urgent da pasch e reconciliaziun, drova ei ussa pér da dretg.

Leger brevs ella scartira currenta tudestga ei nuota schi sempel e pretenda certas enconuschientschas fundamentalas. Tochen viaden ella secunda mesadad dil 19avel tschentaner saveva ina minoritad leger e scriver. Glieud scolada s’udeva tier l’elita, e quei privilegi distingueva els dil pievel cumin. Tudestg e franzos, sper il latin en baselgia, eran ils lungatg ch’ins cultivava. Lu ha il cantun Grischun introduciu la scola obligatorica, ed in rom central era ei da saver leger e scriver. Il romontsch consideravan las autoritads denton sco «lungatg vulgar nuncultivau» buca digns d’emprender. Tochen viaden il 20avel tschentaner han las autoritads cantunalas, fatschentas e privats, scret tutta correspundenza ella scartira currenta tudestga. La maioritad dils documents da quei temps ein screts en quella. Glieud che s’interessescha per historia e perscrutaziun da famiglia scarpetscha savens sur quei obstachel. Leger la scartira currenta tudestga ei la premissa per retschercar cun success ellas fontaunas d’informaziun. Gl’Archiv cultural Foppa porscha ina introducziun leutier. Duront duas seras han ins caschun d’emprender d’enconuscher gl’alfabet, da far emprems exercezis da leger e da scriver quella scartira ufficiala d’antruras. Jan-Andrea Bernhard, plevon, archivari, historiograf e professer da teologia, meina il cuors. El ei la persuna cumpetenta che sa introducir ils interessai en quella sparta. La scartira currenta tudestga san buca tuts leger. L’introducziun ella scartira currenta tudestga ei ils 21 da mars ed ils 19 d’avrel 2022, mintgamai dallas 19.00-20.30 egl Archiv cultural Foppa a Rueun (casa da scola veglia, via da Siat). S’annunziar tochen ils 18 da mars 2022 a: archiv_cultural_foppa@bluewin.ch ni tel. 081 544 54 57.

«Nus essan consternads da las suffrientschas ch’ils umans ston supportar», scrivan las trais organisaziuns. Damaun mesemna è in di naziunal da solidaritad per l’Ucraina. Trais organisaziuns da tetg da las cuminanzas cristianas, la Baselgia evangelica reformada da la Svizra, la Conferenza dals uestgs svizzers e la Baselgia catolica cristiana da la Svizra contribueschan latier cun in segn cuminaivel ufficial. Damaun a las 10.00 sunan ils zenns en l’entira svizra per trais minutas. Las trais Baselgias naziunalas crititgeschan decididamain l’offensiva da la Russia cunter l’Ucraina. «Nus predendain dal president russ da fermar immediat las acziuns da guerra e d’impedir ulteriura dolur e paina. Nossa solidaritad vala per tuts umans en l’Ucraina cun lur temas e quitads», scrivan las trais organisaziuns. En ina communicaziun ufficiala ch’ellas han distribuì a las medias e che plevonessas e plevons han communitgà dumengia en las baselgias envidan ellas da retegnair la lavur per trais minutas, da sa regurdar da las unfrendas e d’urar per la pasch. «Ils zenns vegnan a sunar mesemna, ils 9 da mars 2022 sco segn da colliaziun e solidaritad cun tuttas acziuns a favur da la pasch, da l’agid d’urgenza en il pajais e per recepir fugitivs en Svizra», scrivan las Baselgias. Il messadi han suttascrit l’uvestg Felix Gmür, il parsura da la Conferenza dals uvestgs svizzers, Rita Famos, la presidenta da la Baselgia evangelica reformada da la Svizra e l’uvestg Harald Rein, parsura da la Baselgia catolica cristiana da la Svizra.(fmr/abc) Glion, culs clutgers dallas baselgias

L’jamna vargada eis ei vegniu enconuschent che la plevonessa da Trin, Anja Felix-Candrian, ha inoltrau sia demissiun. El fegl dalla pleiv ch’ei gest cumparius conferma ella quei. Sco Anja Felix-Candrian scriva, seigi ella sedecidida da dar giu gl’uffeci silla fin da zercladur 2022. Ils buns contacts culla cuminonza, culs da Trin e cullas autoritads hagien buca levgiau da prener quella decisiun, ella vegli e stoppi denton tschentar prioritads a favur da ses affons e dalla veta da famiglia. Gl’uost 2017 ha ella surpriu gl’uffeci da plevonessa dalla pleiv evangelica da Trin. Quels davos onns hagi ella astgau accumpignar biars carstgauns en diversas situaziuns e realisar projects captivonts cun glieud engaschada. Gl’uffeci hagi pretendiu ina buna coordinaziun culla famiglia, perquei prendi ella naven dalla stad vegnenta dapli temps per quella e laschi aviart nua che la via professiunala meini.(fmr/abc)

Il schaner 2022 ha Simon Deflorin da Mustér surpriu la fatschenta da decoraziun d’interiurs da Corsin Degonda a Sumvitg. La sedia resta vinavon a Sumvitg. Alla FMR han ils dus umens raquintau co il mistregn ei semidaus ils davos 50 onns e la purschida ei vegnida adattada als giavischs e basegns dalla clientella. Vendelin Degonda (permiert) veva fundau la fatschenta da decoraziun d’interiurs a Sumvitg igl onn 1965. «Miu bab ha empriu da seller. Da quei temps cuzzava igl emprendissadi quater onns e tiel mistregn s’udevan era las lavurs da tschentaplantschius e pulstrader», declara Corsin Degonda ed aschunta ch’il bab fagevi bia cumets e sialas per cavals, tschentas per stgellas e bransinas ed uorden da curom pil militar sco tastgas d’officiers ni tschentas. Oz exequeschien ei mo singulas lavurs da seller ni ch’ei hagien aunc da far reparaturas. Las lavurs pil militar cun las qualas ei savevan occupar enzacontas cusunzas ein curdadas navent diltut. Madrazzas da peil cavagl Entochen avon rodund 25 onns fageva Vendelin Degonda aunc madrazzas da peil cavagl. Corsin Degonda seregorda aunc sco sch’ei fuss oz e raquenta co el gidava gia da buobet il bab da scarsinar il peil cavagl. Savens vegnevan madrazzas veglias tagliadas dapart per reutilisar il peil cavagl, quei devi puorlanza gia da prender dapart e sortir ora il bien e schliet. «Cu nus scarsinavan il peil cavagl per far madrazzas deva quei la dètga puorlanza», di Corsin Degonda riend e manegia ch’ei havevien gia lu da purtar mascrina e cu el eri empau pli vegls devi la mumma magari in vinars per lavar giuaden la puorla. Suenter vegnevi la madrazza nova construida en rasadas cun teilas, differentas sorts da peil cavagl e surenvi ina rasada da launa nuorsa. Persistent ed ecologic «Pli baul havevan tuts da quellas madrazzas. Oz fagein nus sil pli aunc madrazzas sin mesira, per exempel per nannas da pops ni per campers e quei cun gumma-spema», declara igl um da 63 onns che ha empriu ella fa­tschenta dil bab da decoratur d’interiurs. La scolaziun cuzzavi treis onns e miez e cumpi­gliavi era il pulstrader e tschentaplantschius. Las lavurs dil seller s’udevien buca pli tiel mistregn, quellas hagi el empriu dil bab. Oz negin ch’emposta pli madrazzas da peil cavagl e semidadas ein era las modas ed ils materials per metter plantschius. Sco Corsin Degonda e Simon Deflorin declaran, ei il linoleum per exempel puspei el trend perquei ch’igl ei in material natural e persistent. Era teppis ve­gnan puspei mess pli savens, mo era vinil ni parchet. Lavurs da pulstrader exequescha la fatschenta a Sumvitg era el temps dad oz. Per exempel per sanar mobiglias isadas, restaurar antiquitads ni lavurs da pulstrar sin mesira. Buca ton stress sco oz sil baghetg «Pli baul er’ei aunc pli pacific sil baghetg, nus havevan buc ton stress sco oz», di Corsin Degonda che ha surpriu igl onn 1994 la fatschenta e menau quella entochen il december vargau ensemen cun sia dunna Ursina. Duront quels onns ha lezza fatg lavurs da biro e cusiu bia uorden pil militar ed era umbrivals ein vegni giavischai pli e pli stedi. «Enzacons onns ein quels quasi vegni remplazzai cun auters sistems d’umbriva. Cullas finiastras ch’ein daventadas pli e pli grondas ein era ils umbrivals puspei vegni el trend. Oravontut era per dar in bien ambiente e sco paravista», di il decoratur d’interiurs e resumescha: «Rodund 60% da nossa lavur ein plantschius, e min­tgamai 20% lavurs da pulstrar ed umbrivals.» El pulstreschi bugen e metti era bugen plan­tschius, mo cul temps strapazzeschi quei corporalmein ed ei doli tscheu e leu. «Ins senta la vegliadetgna» manegia el riend. Plascher ch’ei va vinavon Siu successur, Simon Deflorin, ha empriu da miradur e sco secund mistregn ha el fatg decoratur d’interiurs cun sespecialisar sin plantschius a Turitg. Sedecidius per quella via eis el suenter haver luvrau entgin temps tier Corsin Degonda. «Jeu erel empau unfis da luvrar sco miradur e tier Corsin hai jeu viu con varionta ed interessanta che la lavur dil decoratur d’interiurs ei», di Deflorin ch’ei dacuort vegnius per la tiarza ga bab. Damai ch’el era gia miradur ha el saviu scursanir igl emprendissadi da quater onns sin treis onns. Suenter haver rimnau empau experientscha ella Bassa ei igl um da 35 onns turnaus entochen Cuera ed avon sis onns ha Corsin Degonda dumandau sch’el lessi buca turnar en Surselva. El ha vuliu e ha era nezegiau la schanza da surprender la fatschenta e pil mument era il num da quella. «Jeu sun leds d’haver anflau in successur e ch’ei va vinavon. Cun plascher lavurel jeu aunc vinavon empau en pensum parzial», di Degonda e Simon Deflorin ei leds ch’el ha in um cun bia experientscha e savida en siu team ch’exista vinavon cun ils dus umens ed Ursina Degonda che ha survegniu sustegn d’ina decoratura d’interiurs specialisada sco cusunza. Mo forsa segida Corsin Degonda aunc ditg sur la vegliadetgna da pensiun ora. Aschia sco siu bab Vendelin che ha susteniu el entochen ella vegliadetgna dad 85 onns. Corsin Degonda (sen.) e siu successur Simon Deflorin ein in bien team. Foto Susi Rothmund

Prest duas jamnas cuoza l’attacca dalla Russia silla Ucraina. Denter 1,5 e dus milliuns Ucrains han gia bandunau la tiara. «Il mument regia ina desperaziun totala. Per biars va ei ussa per spindrar l’atgna veta», di Simon Camartin cun vusch inquietada ed accentuescha: «Biars vulan batter per l’independenza futura da lur tiara. Sche la Russia victorisescha svanescha l’Ucraina numnadamein dalla carta geografica.» Ferton che gl’ost ed il sid dall’Ucraina ein stai el center dall’uiara l’emprema jamna, sentan era las parts dil vest dalla tiara che l’agressiun s’avischina. Star aschi ditg sco ei va Bia glieud smina che l’Ucraina vegn baul ni tard probablamein a stuer suttacumber. Biars vesan l’emigraziun sco suletta soluziun, mo els restan ella tiara aschi ditg ch’els vesan ina sbrenzla da speronza. Quels che bandunan la tiara – pil pli sulettamein cul pli necessari – ein era cunscients ch’els vesan forsa mai pli la patria. «Emigrar ei cumbinau cun malsegirtads ed in avegnir incert. Igl ei buca mo il viadi naven dil dacasa, mobein era quel atras pliras tiaras. Buca tuts han enconuschents ni parentella el vest e san tgei che spetga sin els. Negin banduna bugen sia patria», constatescha Simon Camartin e di: «La veta culturala en quella tiara che fatschentava nus stat ussa gnanc en discussiun. Negin tschontscha da projects digl avegnir, ussa va ei per vegnir aschi spert sco pusseivel ord la situaziun actuala e surtut surviver.» Svizzers ein promts da segidar Ina differenza dalla tenuta vesa Simon Camartin era ella vegliadetgna dalla glieud: «Ils giuvens che vulan in bien avegnir studegian probablamein buca duas ga d’emigrar. Ils vegls perencunter ein gia stai confruntai cun in’uiara. Els vegnan a tertgar: Lu eis ei era iu enzaco.» Simon Camartin ha giu contact cun ina dunna giuvna che havess fatg la matura proximamein. Quei vegn buca ad esser pusseivel, aschia che sia via pren ina tutt’autra direcziun che previu: «Aschia dat ei numerus destins singuls tragics.» E lu tradescha Simon Camartin aunc in auter cass: «Tscheidi sun jeu vegnius contactaus d’in musicist ch’jeu enconuschel bein. El sto restar ell’Ucraina, vul denton che sia dunna e siu fegl sappien vegnir en Svizra. Per els eis ei reussiu d’anflar dimora el Grischun.» El hagi retschiert spert da differentas persunas la caparra ch’ellas hagien combras ni habitaziuns per Ucrains sin fuigia. Aua e da magliar maunca Sin fundament dils biars discuors al telefon dil davos temps sa Simon Camartin ch’ei maunca ualti bein tut ell’Ucraina: «Els loghens pertuccai il mument il pli fetg dall’uiara mauncan aua e vivonda, mo era medicaments. Quei eis ei grev d’organisar, per talas acziuns d’agid ein las instituziuns responsablas. Quels che ston restar leu ni che bandunan la tiara duein denton saver ch’ei dat bia glieud sin quest mund che vul s’engaschar per els, che patratgan vid els.» Ina caschun da segidar seigi segiramein da dar daners: «En sesez emporta ei buca a tgei instituziun. Quels daners van segiramein el dretg liug.» Simon Camartin zuppenta denton era buca ses panzieris e co la situaziun ell’Ucraina engreviescha el persunalmein: «Jeu schess manzegnas, sch’jeu schess che tut quei fetschi buca mal il cor. Mes panzieris motiveschan denton mei da s’engaschar sco jeu sai. Igl ei in engaschament ch’jeu quintavel buca pli da stuer prestar en mia veta. Mei engreviescha surtut il destin dil singul, per quellas e quels ch’jeu vesel ch’jeu sai far nuot. Ensemen cun mia dunna ed autras persunas fagein nus denton tut il pusseivel.» Ucraina era sin ina buna via Simon Camartin enconuscha l’Ucraina dapi decennis. El decuors da quei temps ha el era saviu persequitar il svilup dalla tiara: «Il vest dall’Ucraina era sedrizzaus ils davos onns en direcziun Europa Centrala. Leu saveva la glieud viver bein. Ins senteva mintg’onn in bien progress. Auter era quei egl ost dalla tiara. Lezzas regiuns ein buca sesviluppadas fetg ils davos onns, las differenzas economicas denter las differentas regiuns ein relativamein grondas.» Tenor Simon Camartin ei la coexistenza denter il vest ed igl ost dall’Ucraina buca vegnida promovida sufficientamein. La consequenza ein tensiuns, era denter las differentas regiuns linguisticas: «Cunzun egl ost eran il lungatg russ ed il patertgar russ aunc adina fetg ferms. Per quei motiv ha ei lu era dau la separaziun cun las regiuns Donezk e Luhansk ch’ein la fin finala vegnidas renconuschidas dalla Russia il fevrer sco stadis independents. Ils emprems presidents dall’Ucraina han munchentau d’anflar soluziuns per in avegnir communabel senza tensiuns.» «Negin banduna bugen la patria» En Surselva dat ei probablamein negin’autra lingia da telefon aschi frequentada cull’Ucraina sco quella da Simon Camartin da Mustér. Mintga di ha el contact cun persunas pertuccadas dall’uiara; cun Ucrains ch’ein sin la fuigia: «Negin banduna bugen la patria. Emigrar ei cumbinau cun malsegirtads ed in avegnir incert.» Prestar agid en fuorma da rauba e daners seigi ina pusseivladad, dar il sustegn moral l’autra. Ils contacts da Simon Camartin han gia purtau fretg: «Jeu hai gia saviu intermediar ina habitaziun ad ina dunna cun siu fegl che vegnan quels dis en Svizra.» Pliras persunas che vulan metter a disposiziun stanzas ni habitaziuns seigien s’annunziadas tier el: «Jeu supponel che nus duvreien quei plaz las proximas jamnas.» L’Ucraina haveva fatg in bien progress economic e social ils davos onns, surtut el vest eran las cundiziuns da viver semegliuradas. Auter era quei il cass egl ost dalla tiara. (fmr/hh) Oana e Simon Camartin ein en contact cun bia glieud ell’Ucraina. Per entgins dad els ch’ein sin fuigia han els gia anflau in suttetg cheu tier nus.

Sonda, ils 12 da mars 2022, concertescha Pascal Gamboni a Vuorz. Il concert entscheiva allas 20.15 el hotel Ucliva. Igl arranschament vegn organisaus da «Cultura Vuorz/Waltensburg». Il diember da plazs ei limitaus, ei vegn supplicau da s’annunziar avon. Pascal Gamboni ch’ei oriunds dalla Val Tujetsch ei cantadur, producent e cant-autur. Suenter haver viviu e luvrau dus decennis ell’Austria ed ella Gronda Britannia viva el dapresent a Berna. Cun sias semplas e capeivlas cumposiziuns tschaffa el igl auditur. Il Tuatschin che ha era gia sunau al Festival da jass a Montreux, ch’ei staus envidaus en agl enconuschent CMJ Festival New York e che ha era saviu seprofilar sco «SRF3-Best-Talent», conta surtut per romontsch, mo era en auters lungatgs sco engles, franzos, talian e tudestg.

L’uiara en l’Ucraina fatschenta il mund e biars vulan gidar. Tgi regala uorden ni daners ed auters sedecidan perfin da hospitar fugitivs. Sandra Palaia-Moor da Glion sedistacca d’enzacons da ses maletgs originals ed il recav va a favur dalla Cadeina da Fortuna che rima oz per l’Ucraina. «Negin carstgaun sa eleger en tgei mund, religiun, cultura ed en tgei tiara ch’el nescha. Perquei han solidaritad ed agid prioritad per mei. Tenor mias pusseivladads less jeu gidar enzaco. Nus tuts fussen leds ed engrazieivels sche nus vegnessen retschevi cun bratscha aviarta en ina tala situaziun», declara Sandra Palaia-Moor. La damonda da hospitar fugitivs han ella e siu um discutau culs treis affons. Dus habiteschan aunc a casa ed ina feglia studegia a Berna e tuorna mintga fin d’jamna a casa. Negin plaz La famiglia Palaia-Moor – che habitescha a Glion – ha denton neginas stanzas libras ch’ella savess metter a disposiziun duront l’entira jamna a fugitivs. «Nus havein deplorablamein stuiu constatar, che nus savein pil mument buca dar alloschi a fugitivs. Nos affons drovan aunc lur stanzas, ed era sch’ina feglia ei cheu mo las fins d’jamna savein nus buc prender dad ella sia combra a favur da glieud jastra», declara Sandra Palaia-Moor. Gest ord quei motiv seigi ella sedumandada, tgei ch’ella pudessi far per tuttina gidar enzaco. Ingant da maletgs La risposta ha l’artista anflau spert: «Mia pissiun ei il malegiar e perquei, daco buca malegiar per gidar?» Ladinamein ha ella mirau atras ses maletgs originals e fatg ina selecziun. Dudisch da quels ha ella presentau dacuort via Facebook, Whatsapp ed Instagram. Ina biala e varionta elecziun ch’ella vul vender sin quella via. Il prezi minimal per in maletg munta a 100 francs. «Summas pli aultas ein secapescha beinvegnidas, jeu prendel bugen encunter tuttas propostas entochen questa sera allas 22.00 (via medias socialas ni tel. 076 532 33 01 u per e-mail a : info@stellarte.ch). Tgi che dat il bia survegn il maletg giavischau», di l’artista e puntuescha ch’igl entir recav mondi a favur digl agid per l’Ucraina (Cadeina da Fortuna). Quei el rom dil di naziunal da solidaritad dad oz. «Tut la miseria e tristezia che la glieud dall’Ucraina sto far atras – oravontut ils affons – va extremamein a cor a mi e perquei less jeu gidar.» L’artista Sandra Palaia-Moor da Glion venda quels maletgs originals ed il recav va alla Cadeina da Fortuna che rimna oz per l’Ucraina.

La Surselva Romontscha (SR) surpren el collectiv la redacziun dil Calender Romontsch: Quella novitad ha il president partent dall’organisaziun, Alberto Palaia, confirmau ier alla FMR. Ins hagi saviu signar definitivamein ina cunvegna cun in onn d’emprova per redeger il Calender 2023. «Nus fagein quei ella collaboraziun cumprovada culla casa editura Somedia», gi Alberto Palaia. Gievgia vargada haveva Toni Vinzens, il candidat pil presidi dalla SR, getg ell’intervesta culla FMR ch’ins seigi vid sclarir la pusseivladad da surprender la redacziun dil Calender Romontsch 2023 e perquei en contact cull’editura e cull’anteriura redactura. Sco Alberto Palaia conferma alla FMR, ha Lisa Schmidt-Candinas sincerau ch’ella collaborescha ella redacziun collectiva pil Calender Romontsch 2023. Igl ei la cundiziun ch’ella haveva tschentau e giavischau. Il menader dallas ediziuns da Somedia, Ralf Seelig, conferma sin damonda dalla FMR che la collaboraziun culla Surselva Romontscha seigi fixada definitivamein pil 2023, «cull’opziun da cuntinuar ils proxims onns sche quella fuorma secumprova», aschunta el.(fmr/abc)

Avon in’jamna ha Mathilda Derungs da Glion lantschau in’acziun da solidaritad. Sco in’unda ei gl’agid vegnius, en fuorma da rauba e schizun da daners bluts. Damaun parta in camiun cun tschun tonnas rauba d’urgenza rimnada en Surselva per la populaziun dall’Ucraina. L’Ucraina ei in grond stadi, cun 603'548 km2 il pli grond dall’Europa. La solidaritad cumprova che quella naziun, liberada dall’Uniun sovietica gl’uost 1991, s’audi tier l’Europa. Tut ils stadis dil vest e digl ost, cun milliuns carstgauns, ein consterni da quei che schabegia. L’offensiva brutala irritescha, tementa e sveglia las emoziuns. L’jamna vargada ha Mathilda Derungs da Glion buca pli saviu restar ruasseivla, ella ha mess en moviment ina rimnada da material pils carstgauns pertuccai dall’uiara (mira LQ da mesjamna, ils 2-3-2022). In’jamna pli tard ein rodund tschun tonnas rauba semtgada. Ella remisa dalla Viafier retica alla staziun da Glion han rodund 20 persunas luvrau sco furmiclas. In’equipa da voluntarias e voluntaris ei seformada sponanamein enteifer paucas uras. Quellas persunas han pachetau, sortau ed etichettau tut igl uorden en scatlas conformas. Gidau era cun daners Gl’agid ch’ella ha retschiert vegn buca mo da Glion e dalla Foppa. «Da Mompé Tujetsch, da Val S. Pieder, ord Lumnezia, si da Panaduz ei la glieud vegnida cun rauba», raquenta Mathilda Derungs ed aschunta ch’ei hagi ussa ella remisa silmeins 500 sacs da durmir semtgai pil transport. Ella ei commuentada dall’unda gigantica da solidaritad pil pievel ucranes. En la remisa ein las dunnas occupadas cun zavrar, ordinar e pachetar gl'uorden per l'Ucraina. Ils davos gis hagi la glieud cuntinuau a purtar rauba, ed adina dapli maglias. La confidonza ei enorma. Ella hagi era survegniu daners da glieud che ha giavischau ch’ins cumpri material e vivonda. «Cun rodund 1500 francs havein nus saviu cumprar maglias, mo cunzun bugliders d’aua e radiaturs per scaldar», raquenta Mathilda Derungs. Giuvenils ein s'engaschai All’entschatta haveva ella quintau da saver ir a Cuera cun ina camiunetta pleina ch’ella vuleva surdar alla rimnada dall’uniun Agid all’Ucraina da Retus Sgier e Maria Wolf-Beskorovaynly. Tut ei vegniu auter. Ussa va in camiun dalla Surselva direct a Berna. Quei che ha plaschiu specialmein all’organisatura da Glion dall’acziun ei che era giuvenils han seschau engaschar. Zacons scolars dil scalem superiur ch’ein savens silla rampa dalla remisa per s’entupar cun cameratas e camerats han luvrau sco voluntaris. Els han purtau pacs, emplunau cartuns e duvrau lur forzas per l’acziun da solidaritad. La remisa ei pleina cun material. Gl’autist Claudio Montalta, in aug digl impressari da transports Manuel Montalta, parta damaun cul camiun viers Berna. «El ha manegiau ch’ei fagessi senn dad ir cul camiun direct a Berna enstagl da transcargar a Cuera». Getg e fatg, decisiun spontana e senza formalitads. Mathilda Derungs vul accumpignar il transport. «Jeu vi veser mezza nua ch’il material vegn a Berna e co il convoi per l’Ucraina ei semtgaus», gi la dunna ch’ei actualmein vicepresidenta dil parlament communal da Glion. Ina dallas dunnas da sia squadra da voluntaris ella remisa aschunta: «Quell’uiara ei ina nova dimensiun per nus Europeans. Quei tucca nus emoziunalmein sco mai».

Tgi ei in Indian, in indigen dil pievel Chickasaw? Lezza damonda ei reglada pli clara che quella el tetel: Ei dat formulars, ei dat in biro, ei dat certificats – ils aschinumnai Certificates of Degree of Indian Blood (CDIB), vul gir certificats davart il grad dil saung indian. Quels autoriseschan ch’ins seigi veramein in Chickasaw, attestau dil biro american «per ils affars indians». Il biro quenta era grad ora la proporziun indigenitad ch’ins ha. Sco indigen dil pievel Chickasaw han ins cletg ed ei dat negin minimum da contonscher. Ils Apaches ein pli stregns e damondan in otgavel saung indigen; ils Navajos perfin in quart. Ina procedura in tec cumplicada, po esser, mo silmeins cun criteris clars ed in resultat ch’ins sa pender vid la preit, ni, la analogia digitala: metter sin Insta­gram. In certificat ufficial che muossa ch’ins seigi in Romontsch perencunter haiel aunc mai viu. Auter ch’ils Stadis Uni enconuscha la Svizra ufficiala buca la categoria dad etnias ni pievels. Ei dat en sias statisticas mo naziunalitads e lungatgs. Ei dat negins Romontschs. Ei dat mo glieud che discuora romontsch. In Romontsch ei enzatgi che sa romontsch. Nuot auter. Pia gida ei nuot, sch’ins ha antecessurs romontschs; ni perfin tschien per tschien saung romontsch; ni sa cuschinar capuns; ni va per las muntognas; ni porta in costum engiadines; ni viva el territori romontsch. Il soli che vala ei il lungatg. Tgi che perda siu lungatg, perda sia identitad. Ni silmeins siu plaz ella statistica. La «Lia Rumantscha» vesa quei per cletg buc aschi absolut. Per ella s’audan buca mo las persunas che drovan il romontsch tier la Romontschia, mobein era quellas che s’interesseschan e s’engaschan per il lungatg: «Il diever da la lingua e l’interess per ella stgaffeschan identitad e contribueschan a ses mantegniment», ha ei num en sia strategia. Tgei biala definiziun. Grad ozilgi, nua che damondas dad identitad vegnan discutadas intensivamein, seigi pertuccont il gender ni la colur dalla pial ni naziunalitad. Ina definiziun che dependa ni dil veser ora ni dalla provegnien­tscha ni dil saung – mobein sulet da quei che enzatgi fa e less: «Il diever da la lingua e l’interess per ella stgaffeschan identitad.» Per esser gests viers ils Chickasaws e lur certificat da saung indian: Naturalmein drovan ei quel buca per Instagram, denton per exempel per survegnir access als survetschs da sanadad gratuits. Ina mesira che ei necessaria per ulivar las grondas malgestatads dil passau. En sesez ina situa­ziun tresta, dalla quala ils Romontschs ein per cletg lunsch naven, era sche l’analogia dils Romontschs culs indigens americans e lur «reservats» vegn bugen citada en las debattas politicas. Mo ils Romontschs drovan negins formulars e biros per esser Romontschs. Il sulet ch’els ston far: Discuorer. Leger. Scriver. Tedlar. S’interessar. Duvrar. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna. Ses sang è ½ sursilvan e ½ engiadinais (betg certifitgà). Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

La stad proxima entscheiva ina gronda manifestaziun a Glion. Quella cumpeglia l’entira Surselva ed accentuescha la geologia da quella regiun. Actualmein ei la damonda da baghegiar dil project «Schichtwechsel – la Surselva» publicada en casa cumin. «La crappa vegn a Glion e vul raquintar lur historia», ha Rino Caduff entschiet margis sera sia introducziun. L’uniun Schichtwechsel-La Surselva ha envidau ad ina orientaziun pertuccont la gronda manifestaziun ch’entscheiva il zercladur 2022. La fin d’jamna dils 10 tochenils 12 da zercladur arva l’exposiziun d’art «Schichtwechsel La Surselva». Rino Caduff presidiescha l’uniun ed ei era, sco president dalla societad Anna Catrina, coniniziant dalla manifestaziun. Dil zercladur 2022 tochen la fin dalla stagiun da stad 2025, pia per quater onns, vegnan 200 blocs sursilvans inscenai. Ina «gronda chista» La societad Anna Catrina, ensemen culla gruppa da lavur «Kollektiv Umbruch», preparan in’exposiziun che vegn a trer l’attenziun buca mo grischuna, mobein naziunala ed internaziunala. «Igl ei ina caussa unica, enzatgei aschia ha ei aunc mai dau», han ils iniziants declarau a caschun dall’orientaziun. Christian Aubry ei il coninziant e menader artistic dil project, ses collegas Florian Fuchs e Lucrezia Zanetti, sco era ulteriuras persunas, preparan dapi treis onns ina «gronda chista». Buca il marcau da Glion mettan els el center, mobein la crappa dalla Surselva, la geologia, la cozza che zuppa gl’intern. Il num «Schichtwechsel La Surselva» renda attent a quella cozza che sefuorma dapi milliuns onns. «Nus vulein dumandar la crappa co igl ei dad esser en moviment», ha Christian Aubry rendiu attent. Las rasadas dalla cozza fina che circumdescha nies globus, semuentan aunc adina. Quei sentan ils carstgauns cu la tiara scrola. Ils tiaratriembels rendan attent a quei «Schichtwechsel» che schabegia cuntinuadamein. Ils crapuns han ins missiun Ina visualisaziun dil cumin dalla crappa silla plazza cumin a Glion. Sut il humus dalla tiara sursilvana ein grep e crappa ch’ei semuentada avon milliuns onns. Il material ei sesferdentaus e daventaus crap. La manifestaziun duei render attent al scazi geologic. Che Schichtwechsel-La Surselva buca in project usitau mobein in zun extraordinari ha l’uniun puntuau gia diversas gadas. La fin d’uost 2021 ha ella envidau ella Grava dil Schmuèr a Rueun per mussar il plaz da lavur ch’ins ha installau. Leu ein Lucrezia Zanetti, Christian Aubry, Florian Fuchs e plirs tagliacrappa vidlunder da rimnar, elaborar e da preparar ils carpuns per lur missiun. «Ils 11 da zercladur 2022 entscheiva lur cumin», ha Rino Caduff manegiau a caschun dall’orientaziun. En tut seigien varga 200 tonnas sin viadi, ha il menader artistic getg. Christian Aubry ha tschintschau da crappa cun caracter. Per exempel il bloc da marmor lumnezian, igl ei in crapun da tschun tonnas che vegn da Vrin. Il granit cristallin che vegn dalla Val Medel ha tut in auter aspect. E lu il verrucano nunspectacular da Glion. Il crap cun quei num geologic ei ina dallas exclusivitads dalla Surselva. Ella Val Punteglias, en Val Russein, ella Val Cuschina da Dardin tochen giu ella Val da Schluein schaian autras. La squadra da Christian Aubry ha selecziunau blocs bials ed impressiunonts. Las vischnauncas han dau las lubientschas leutier, ellas han era susteniu e beneventau il project spectacular. Cugl impressari da transports Claudio Caduff e gl’accumpignader ecologic Ervin Monn ha quella gruppa transportau a val mintga singul exemplar. Cun dus prominents da Lumbrein Dus carpuns fan guardia alla sortida dalla Porta Sura a Glion. (visualisaziun) Ell’exposiziun «Schichtwechsel-La Surselva» vulan ins scuvrir e render enconuschents il verrucano da Glion. Buca mo quel mobein era auter material ch’ins ha duvrau duront tschentaners per baghegiar habitadis per carstgauns ed animals, punts, mirs e rempars. Apropos baghegiar: Dils 25 da fevrer tochen ils 17 da mars ei la damonda da baghegiar publicada en casa cumin a Glion. In’exposiziun da carpuns ei buca tuttina sco ina da maletgs ni da fotografias. In bloc da nov tonnas drova in fundament, plazzar 27 tonnas pretenda in mussament dalla statica e dil terren. Preparar in letg per 200 tarments blocs, plazzai sin terren privat ni public per quater onns, ei nunpusseivel senza ch’ins risguardi leschas e directivas dalla planisaziun locala. Quels 200 crapuns ch’ins ha transportau ord las vals dalla Surselva ein el center dalla gronda manifestaziun. Ursina Jecklin, menadra dil Museum regiunal Surselva, ha explicau il program accumpignont leutier. In’exposiziun speciala tematica el museum la crappa, la geologia e la tectonica dalla Surselva. Era dus crapuns prominents da Lumbrein san ins admirar el museum: la stela da Sietschen e la gruppa da cristagl dil Péz Regina fan part dil cumin dalla crappa culs 200 unicats. Commentari Nezegiar la schanza Augustin Beeli/FMR Avon treis onns ha in tagliacrappa da Glion entschiet a far ils emprems pass per in project gagliard. A Glion ei Christian Aubry enconuschents sco sculptur e specialist per maultas natiralas. «Empau in verd», tituleschan ins el ella Foppa. Quels «verds» han savens las ideas innovativas e gagliardas. Sch’els san perschuader ils auters, sa quei dar veritablas chistas grondas. Aschia ha gl’artist saviu perschuader Rino Caduff, gl’inschignier e specialist dalla tecnica. Lez haveva gia instradau sco president dil marcau divers projects cun Anna Catrina e quell’idea dil tagliacrappa ha entschiet a fascinar el. Il duo ha fiers il crap ell’aua e quel ha fierer las empremas undas. Igl ei gartegiau da perschuader ulteriuras persunas e communablamein han ins instradau il project grond «Schichtwechsel-La Surselva». Ei ha duvrau ina pulita purziun idealissem e curascha. Buca mo persunas, era la Regiun, tuttas 15 vischnauncas sursilvanas e numerusas interpresas stattan ussa unanimamein davos. Igl ei in project propi sursilvan. Gl’emprem ha il num evocau enquala enzenna da damonda. Al pievel po Schichtwechsel-La Surselva parer memia tecnics e pauc originals. Il num ha buca sal e peiver. Tuttina semuossi ch’il crap ch’ils iniziants han fiers ell’aua drova buc in auter num. «Schichtwechsel-La Surselva» fa marveglias. Gl’attribut «La Surselva» ei essenzials, el accentuescha ch’il romontsch ha in plaz el concept. Il grond diember dils crapuns rimnai derivan lu era da vischnauncas romontschas. Il lungatg ha siu peis, el sto denton schar la precedenza alla geologia. La Surselva posseda in scazi spectacular ch’ins ha appreziau bia memia pauc entochen oz. Il gneis da Truffer da Val S. Pieder ei buca il sulet material custeivel ch’ei dat. Las rasadas sutterranas han ina varietad fenomenala. En cerchels dalla geologia enconusch’ins quella gia dagitg. Ei dat bia dapli che aur e cristallas en Surselva, e buca mo granit, caltschina e plattamorta. «Schichtwechsel-La Surselva» vegn a presentar quella «nova» valur, sia perscrutaziun e sias pusseivladads buc il davos turisticas. Igl ei da sperar che las medias grischunas e naziunalas capeschien d’accumpignar adequamein quella historia.

Als campiunadis svizzers da tir dalla distanza da 10 m la fin dall’jamna vargada ha Annina Tomaschett da Trun contonschiu duas ga il podest en categorias cun buis. Ensemen cun Lars Färber da Favugn ha la tiradura sursilvana gudignau pil Grischun la concurrenza dils teams mischedai cun buis, consistents mintgamai d’ina dunna ed in um. Gia el miez final da quella concurrenza havevan els contonschiu il meglier resultat. In’excellenta prestaziun ha Annina Tomaschett era mussau ella concurrenza singula dallas dunnas. Suenter haver contonschiu il tschunavel meglier resultat ella qualificaziun eis ella semigliurada el final e ha la fin finala recaltgau la medaglia da bronz. In fetg bien resultat ha Alicia Berther da Rueras contonschiu culla buis ella categorias dallas mattatschas sut 10, respectivamein 15 onns. Ella ei daventada quarta e ha munchentau per pauc il podest. Anja Cadalbert da Sevgein ei daventada 16avla e Chiara Weishaupt da Degen 35avla tier las junioras sut 19, respectivamein sut 21 onns. Fetg bunas rangaziuns han era ulteriuras Grischunas ed ulteriurs Grischuns contonschiu la fin dall’jamna a Berna. Lars Färber ha sittau il tierz meglier resultat tiels umens. Gregory Emmenegger da Schmitten ei daventaus secund el final cun pistola dils umens. Sybill Tscharner d’Aschera ei daventada otgavla el final dallas dunnas cun pistola e Sina Flütsch da St. Antönien ha contonschiu igl excellent secund rang ella concurrenza cun pistola dallas junioras. Ella concurrenza mischedada dils juniors cun pistola ei il team Sina Flütsch/Mario Wolf daventaus quart. Annina Tomaschett e Lars Färber ein daventai campiuns svizzers ella concurrenza mischedada sur la distanza da 10 m cun buis la fin dall’jamna vargada a Berna.

Schegie ch’ei ha buca dau las massas neiv quest unviern entochen ussa, ein las relaziuns da far cuorsa liunga stadas trasatras bunas. Grazia ad empau autras directivas ni era cundiziuns sluccadas pervia dil coronavirus, han las pli biaras concurrenzas saviu vegnir arranschadas sco avon la pandemia. Aschia han las curridras ed ils curriders saviu pertgei ch’els han trenau ils meins avon. Tschun curriders Tschun curriders han apparteniu quest unviern alla gruppa regiunala da cuorsa liunga dalla Surselva. Cullas prestaziuns da quels ei il trenader Simi Piali fetg cuntents: «Nus havein contonschiu las finamiras. Als curriders eis ei reussiu repetidamein da serangar sin plazs da podest.» Cun Tylan Michel dall’OG Trin ha il team sursilvan giu in currider ch’ei serangaus regularmein denter ils megliers Svizzers da sia vegliadetgna, la categoria dils buobs sut 14 onns. Als campiunadis svizzers dall’OG d’avon diesch dis a Tavau eis el daventaus secund en quella categoria. Prestaziuns empermettentas ein era vegnidas mussadas da Heikki Piali, medemamein dall’OG Trin, ed era cul progress da Maurin Schmed dil Selvaclub Sagogn ei Simi Piali cuntents. Prestaziuns constantas sur l’entira stagiun han era Luca Deplazes dil Team Panda Trun e Matia Friberg dil Club da skis Sedrun-Tujetsch mussau. «Mo era Jon-Fadri Nufer (Club da skis Sedrun-Tujetsch) ha giu ina fetg buna stagiun. El fuss en sesez en nies team, mo ei sedecidius da trenar tenor in agen program», di Simi Piali. Avegnir empermettent Il cautrenader dil team sursilvan sa buca mo mirar anavos sin ina fetg buna stagiun. El mira era cun optimissem enviers la proxima: «Al fuffergnadi che nus havein organisau per curriders novs ein quater separticipai. Jeu quentel silmeins cun dus novs la stagiun vegnenta.» Avon che Simi Piali planiseschi denton la stagiun vegnenta, respectivamein las preparativas sin quella, serendan ils curriders aunc a duas concurrenzas finalas da quest unviern. Ils 19 e 20 da mars 2022 ei il final dalla Helvetia Nordic Trophy a Lai, in’jamna pli tard suonda la secunda part dil campiunadi svizzer e l’entschatta avrel ei il final dil BKW Swiss Cup a Langis. Las proximas jamnas vegn ei era a sedecider schebein Simi Piali resta trenader dil team da cuorsa liunga dalla Surselva: «Da principi sun jeu promts da cuntinuar culla lavur. La decisiun pren denton autra glieud.» Rangaziun finala dil Cup Energia alpina Buobas sut 8 onns: 1. Ilaria Elvedi, Castrisch, 260; 2. Annina Zinsli, Castrisch, 190; 3. Alleen Berther, Sedrun-Tujetsch, 190. Buobs sut 8 onns: 1. Leo Caflisch, OG Trin, 300; 2. Federico Berni, Castrisch, 190; 3. Noa Caduff, Castrisch, 146. Buobas sut 10 onns: 1. Chiara Bässler, OG Trin, 300; 2. Annina Succetti, OG Trin, 240; 3. Andrina Bisquolm, Team Panda Trun, 170. Buobs sut 10 onns: 1. Nico Bässler, OG Trin, 300; 2. Amon Olbrecht, Castrisch 220; 3. Jean-Luis Riser, Selvaclub Sagogn, 165. Buobas sut 12 onns: 1. Otavia Vonplon, Castrisch, 280; 2. Lynn Maissen, OG Trin, 180; 3. Pia Pelican, Team Panda Trun, 165. Buobs sut 12 onns: 1. Elia Bisquolm, Team Panda Trun, 280; 2. Mauro Bässler, OG Trin, 260; 3. Nevin Schöpf, Selvaclub Sagogn, 180. Buobas sut 14 onns: 1. Celia Rötlisberger, OG Trin, 300; 2. Janina Dolf, Selvaclub Sagogn, 140; 3. Paula Decurtins, Team Panda Trun, 110. Buobs sut 14 onns: 1. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 220; 2. Tylan Michel, OG Trin, 200; 3. Linus Flisch, OG Trin, 180. Buobas sut 16 onns: 1. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 260; 2. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 200. Buobs sut 16 onns: 1. Matia Friberg, Sedrun-Tujetsch, 280; 2. Luca Deplazes, Team Panda Trun, 180; 3. Nicolas Koch, OG Trin, 170. Rangaziun finala Cup nordic grischun Raiffeisen Buobas sut 12 onns: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch 380. Plinavon: 11. Otavia Vonplon, Castrisch, 107; 23. Lynn Maissen, OG Trin, 20; 28. Elena Peng, Castrisch, 15. Buobs sut 12 onns: 1. Mic Willy, Lischana Scuol, 400. Plinavon: 3. Elia Bisquolm, Team Panda Trun, 162; 17. Mauro Bässler, OG Trin, 40; 24. Luca Mattia Caprez, OG Trin, 26; 27. Cherubin Ludescher, Castrisch, 24; 31. Nico Auer, OG Trin, 22. Buobas sut 14 onns: 1. Lina Bundi, Tavau, 580; Plinavon: 13. Celia Rötlisberger, OG Trin, 36; 15. Irina Konrad, Sedrun-Tujetsch, 32. Buobs sut 14 onns: 1. Jon Arvid Flury, Tavau, 500. Plinavon: 2. Tylan Michel, OG Trin, 480; 8. Heikki Piali, OG Trin, 234; 11. Maurin Schmed, Selvaclub Sagogn, 113; 21. Dea Succetti, OG Trin, 28; 25. Linus Flisch, OG Trin, 20; 26. Rico Maissen, OG Trin, 18. Giuvnas sut 16 onns: 1. Ilaria Gruber, Alpina S. Murezi, 560. Plinavon: 8. Anna Lena Dolf, Selvaclub Sagogn, 80; 9. Anna Tina Ernst, Selvaclub Sagogn, 60. Giuvens sut 16 onns: 1. Maximilian Alexander Wanger, Lischana Scuol, 640. Plinavon: 12. Matia Friberg, Sedrun-Tujetsch, 134; 13. Luca Deplazes, Team Panda Trun, 116; 19. Liun Padrun, OG Trin, 20; 20. Nicolas Koch, OG Trin, 17. Damas sut 18 onns: 1. Lea Zimmermann, Tavau, 240. Umens sut 18 onns: 1. Niclas Steiger, Piz Ot Samedan, 200. Plinavon: 7. Jon-Fadri Nufer, Sedrun-Tujetsch, 60. Damas sut 20 onns: 1. Sarah Meisser, Tavau, 360. Umens sut 20 onns: 1. Nicolo Landert, Rätia Cuera, 400. Buna stagiun pils curriders nordics Igl unviern va plaun a plaun a fin e cun el era la stagiun per las skiunzas ed ils skiunzs. Il team da cuorsa liunga dalla Surselva che consista da tschun curriders sa mirar anavos sin pliras concurrenzas fetg bein reussidas. «Nus havein contonschiu las finamiras. Ils curriders han mussau per part excellentas prestaziuns», di il trenader Simi Piali. Pigl unviern vegnent eis el optimists. Sco ei vesa ora il mument savess la gruppa regiunala dils curriders crescher per dus ni treis dels. (fmr/hh) Tylan Michel dall’OG Trin ha contonschiu il secund rang al campiunadi svizzer dall’OG a Tavau.

Tenor ils contracts vertents astgassen ils hotels buca sutpassar ils prezis da star surnotg intermediai via booking.com. Sco ei para desista da plattafuorma da siu dretg e la politica svizra vul insumma scumandar il dictat da prezis da booking e consorts. Reservar ina combra dad in hotel ni ina habitaziun da vacanzas succeda ozilgi strusch pli per telefon. Tgi ch’enquera in hotel en ina destinaziun da vacanzas ni en in marcau fa quei online e setschenta spert sin la pagina da booking.com. Ella ei la pli gronda da pliras plattafuormas ch’intermedieschan combras en hotels sin gl’entir mund. «Senza quellas plattafuormas vai ei buc.» Curdin Brugger dil Hotel Krüzli a Sedrun tradescha che 60% dallas reservaziuns da siu hotel derivien dad ina dallas plattafuormas. Il survetsch da booking.com e da seme­glionts ei buca gratuits. «Entochen 15% dalla reservaziun stoi jeu pagar alla plattafuorma.» Secapescha che Curdin Brugger ha plascher sche ses hosps reserveschan direct via sia pagina d’internet ni era per telefon. «Aschia sai jeu spargnar la provisiun che va allas plattafuormas.» Reservar direct Da spargnar quella provisiun sesprova era la hoteliera dil Hotel Ucliva a Vuorz, Ursula Wilhelm. «Jeu intimeschel mes hosps da tschep da reservar direct tier nus.» La scheffa dil Hotel Ucliva senta dabia beinvuglientscha dils hosps da suandar ils buns cussegls. Ursula Wilhelm porscha via l’atgna pagina prezis pli favoreivels che via las plattafuormas sco booking.com. Reclamaziuns pervia da quei ha ella buca retschiert. «Pli baul vegnev’ins plidentaus da booking.com che quei agir corrispundi buc al contract e seigi illegal.» Quei confirma era Curdin Brugger dil Hotel Krüzli. El aschunta ch’ils prezis per star surnotg seigien enorm flexibels ed el sappi adattar ils prezis e la purschida a cuorta vesta cun in pèr manipulaziuns via computer. «Jeu survegn schizun da booking.com informaziuns davart ils prezis actuals en nies intschess.» Ton Curdin Brugger sco Ursula Wilhelm ston buca contactar mintga singula plattafuorma per indicar prezis e purschida. Denter hotel e plattafuormas surprendan aschinumnadas denterfa­tschas la lavur administrativa. Curdin Brugger lavura cul channel manager, sia collega dil Hotel Ucliva cun tomas.ch. La plattafuorma recloma buca pli Che la pli gronda plattafuorma da vender pernottaziuns recloma buca pli tiels hotels che fan reclama cun prezis pli bass confirma il president dalla hotellaria grischuna, Ernst Wyrsch: «Tenor ils contracts actuals astgassen ils hotels buc ir cun agens prezis sut quels da booking.com.» Ernst Wyrsch menziunescha las tiaras vischinontas dalla Svizra che hagien scumandau a booking e consorts da pretender garanzias da prezis dils hotels. «E per gl’auter sesprova la plattafuorma da tgirar in bien renum tier ses clients, ils hotels.» Tuttina manegia Wyrsch ch’ei seigi impurtont ch’il Parlament federal adatteschi la lescha svizra a quellas dallas tiaras vischinontas. E sco ei para ei il parlament promts per la remedura. Il Cussegl naziunal ha decidiu l’entschatta dall’jamna e il Cussegl dils stans vegn strusch a metter pals ellas rodas turisticas. Denton avertescha il president dalla organisaziun tetgala dils hotels grischuns da disvaletar las plattafuormas. «Ellas opereschan sigl entir mund ed ein fetg impurtontas pil turissem grischun.» Sepresentar sco emprem Il cumbat per carmalar ils hosps els hotels sursilvans via booking.com ed autras plattafuormas vegn denton era menaus enzanua davos ils umbrivals dalla digitalisaziun. Googlescha in hosp il num dad ina destinaziun ni schizun il num dad in hotel sesprova booking.com secapescha che sia purschida cumpari sco emprema. Per il meinafatschenta da Surselva Turissem, Kevin Brunold, san ins buca propi co quei succeda. «Diember da clics, algoritmus ni sappidieus co.» Daco che la pagina dil Hotel Ucliva cumpara sin google avon che la purschida dil medem hotel via booking.com sa Ursula Wilhelm buc. «Jeu vai denton grond plascher da quei.» Kevin Brunold smina che la hoteliera fetschi semplamein buna lavur cun sia stentas da sepresentar ella reit e carmalar hosps.

Mesjamna proxima, ils 16 da mars 2022, allas 11.00, vegn fatg l’emprema badelada per la nova casa da parcar alla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA a S. Catrina. Otg milliuns francs investeschan las pendicularas en quei object niev che porscha la fin finala 450 parcadis sin treis alzadas. Las frequenzas carschentas dils davos onns muossan ch’il problem da parcar el territori Acla da Fontauna/S. Catrina sto vegnir sligiaus. Persuenter duei denter auter quella casa da parcar survir. Sco quei che las pendicularas scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, porscha la casa parcadis conforms als basegns da persunas impedidas, sco era sufficientamein parcadis per tancar mobils d’electro. Damai ch’il basegns per parcadis ei la stad pli pigns, duei vegnir purschiu sil tetg dalla casa che survescha schiglioc era per parcadis, in pumptrack ed aschia in’ulteriura purschida per la regiun. La casa da parcar ei in’ulteriura gronda investiziun dallas Pendicularas Mustér SA suenter ch’ella ha gia investau ils davos onns rodund 130 milliuns francs. Visualisaziun dalla nova casa da parcar a S. Catrina.

Sonda, ils 12 da mars 2022, allas 20.30 concertescha Carole Brunner el hotel Medelina a Curaglia. L’entrada ei gratuita, ei vegn organisau ina collecta. Interessents ein supplicai da s’annunziar la sera avon. Carole Brunner, la cantadura dalla gruppa «Ginger And The Alchemists», sepresenta al publicum cun ina vusch rumpeivla, mo tonaton plein forza. Cun sias canzuns melanconicas meina ella quel en loghens lunsch naven. A Curaglia presenta ella siu program da solo. Cun sia gruppa «Ginger And The Alchemists» da Winterthur, fundada 2018, eis ella sepresentada gia a varga 200 concerts, denter auter al Festival da film Locarno ni agl Open air S. Gagl. La cantadura Carole Brunner sepresenta a Curaglia.

En sia seduta dalla mesjamna sera ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch decidiu da cumprar duas parcellas da privats en zona da baghegiar. Quei terren duei vegnir mess a disposiziun en dretg da baghegiar ad indigens. Il cussegl ei staus dil meini che la situaziun da terren da baghegiar per indigens seigi buc aschi dramatica sco presentada dalla suprastonza communala. La suprastonza communala haveva proponiu da cumprar quater parcellas per totalmein 1,3 milliuns francs. Suenter quella decisiun ha la suprastonza communala duas pusseivladads co cuntinuar culla fatschenta. Ella sa s’accordar culla decisiun dil cussegl da vischnaunca e suttametter quella al referendum facultativ. L’autra varianta ei ch’ella persequitescha vinavon l’intenziun d’acquistar tuttas quater parcellas cun suttametter l’entira fatschenta cun tuttas parcellas (inclus las parcellas approbadas) alla radunonza communala. La radunonza communala decidess lu definitivamein davart la fatschenta. En sia proxima seduta vegn la suprastonza communala a decider co agir.

Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ei vegnius nominaus da Swiss Ski per las concurrenzas da cuorsa liunga dils Giugs dall’organisaziun dallas uniuns da skis dallas tiaras dallas Alps. Quels han liug questa fin d’jamna a Sappada ell’Italia. La qualificaziun dil giuven Tuatschin ei succedida sin fundament da sias fetg bunas prestaziuns da quest unviern ella categoria dils juniors sut 18 onns, denter auter las cuorsas a Campra, Claustra ed ils campiunadis svizzers a Sparenmoos. Jon-Fadri Nufer s’auda il mument denter ils quater megliers curriders da sia categoria da vegliadetgna dalla Svizra. «Per mei ei quella selecziun il punct culminont dalla stagiun», di il currider che fa parallelmein era igl emprendissadi sco miradur. Las prestaziuns ella cuorsa liunga muossan ch’el sa unir bein la scolaziun professiunala ed il sport intensiv. A Sappada sa Jon-Fadri Nufer partir ella concurrenza singula sur la distanza da 10 km sco era ella staffetta svizra mischedada. Las duas cuorsas han liug questa sonda e dumengia. Giugs dall’organisaziun dallas uniuns da skis dallas tiaras dallas Alps vegnan arranschai mintga unviern. Dalla partida ein sportistas e sportists d’Andorra, dalla Germania, Frontscha, Italia, Liechtenstein, Austria, Slovenia, Spagna, Tschechia e la Svizra. Duront in’entira fin d’jamna vegn purschiu concurrenzas da cuorsa liunga, siglir e la cumbinaziun nordica per las categorias dils juniors sut 16 onns, respectivamein sut 18 onns. Ella fuorma actuala vegnan ils giugs arranschai dapi la stagiun 1985/86. Da 1963 entochen 1985 vegnevan las concurrenzas organisadas sut il num Cup Berauer. Per las curridras ed ils curriders ei quei la caschun da semesirar culs megliers da lur categorias da quellas diesch tiaras, quei ch’ei ina gronda sfida per in e scadin. Medemamein a Sappada han liug questa fin d’jamna cuorsas nordicas dil Cup Continental. Quei cup ei la pli aulta seria da concurrenza suenter il Cup mundial. A quellas vegn il frar da Jon-Fadri Nufer, Cla-Ursin, a separticipar. El appartegn al cader C da Swiss Ski. Ils frars Cla-Ursin (sen.) e Jon-Fadri Nufer ein engaschai questa fin d’jamna omisdus a concurrenzas da cuorsa liunga ell’Italia.

Inoltrar la declaronza da taglia entochen la fin da mars ni spustar il termin? Ina damonda che fatschenta momentan biaras e biars pagataglias. Ina buna part dils pagataglias surdat la declaronza da taglia ad auters. A persunas cun ina certa affinitad per cefras e ch’empleneschan ora formulars cun pissiun. Il quen da taglia fa gia fladar duas ga pli profund ed il quen irritescha biars. Ils formulars da taglia, respectiv emplenir ora quels formulars fa a biaras e biars battacor. Denton ei dat agid, bunas olmas che surprendan la lavur e fan quei schizun bugen, sco Alfonsina Cahenzli. «Jeu fetsch quei survetsch per buns enconuschents.» E per trenar il tschurvi, sco quei che la dunna pensiunada che ha antruras era luvrau silla canzlia dall’anteriura vischnaunca da Siat gi. Ed ella fa quei pli probabel per in mudest prezi. Exact 13 clients ha Alfonsina Cahenzli aunc ed ella accumpogna quels clients entochen che la taxaziun definitiva ei sin meisa. La digitalisaziun ha simplificau la lavur ed «ils uffecis da taglia han per part midau tenuta», gi Alfonsina Cahenzli. «Midau en Vossa favur.» Quei ha la dunna che habitescha a Siat gia saviu leger sin ina ni l’autra taxaziun definitiva. Cumprovas e quittanzas mauncan magari Obligai da midar a favur dil pagataglia ein ils uffecis da taglia buca. Quei gi ina dunna che porscha il survetsch d’emplenir or ils formulars da taglia en Surselva. E che vul buca che siu num cumpari ella gasetta. Era ella ha luvrau en in’administraziun communala ed enconuscha da leu neu ils misteris ed il cagliom dallas taxas e taglias. La dunna ei fermamein engaschada cun far la taglia duront treis, quater meins. Per part survegn ella lavur da fiduziaris che tonschan vinavon l’incumbensa da dar veta als formulars. «Jeu hai adina luvrau bugen cun cefras. Emplenir or ils formulars ei buca talmein pretensius», manegia l’anteriura collaboratura dad ina canzlia. «Sche las cumprovas e quittanzas ein avon maun. Tier dus da treis clients maunca in ni l’auter document, ni magari la numera da registrar.» E senza la taxaziun digl onn vargau entscheiva la specialista da taglia buc a luvrar. «Jeu fetsch buca bugen duas ga il medem sbagl.» Ina protesta encunter ina decisiun digl Uffeci da taglia ha ella aunc mai stuiu far e discuora dad ina fetg buna collaboraziun cun quels uffecis. Spustar sch’ei fa da basegns Christiana Spescha ei gia pli baul en sia professiun sefatschentada cun taglia e ha reactivau quella lavur avon entgins onns.Ella viseta sia clientella a casa per simplificar la lavur da cavigliar quittanzas e cumprovas necessarias per emplenir or ils formulars. «Cun la glieud giuvna sebrattel era via il survetsch da communicaziun e fetsch attent sin ina ni l’autra caussa che maunca.» Christiana Spescha discuora medemamein dad in’affinitad per cefras e cudischaziuns che levgieschi da far la taglia. Ed ella sesprova d’entscheiver aschi baul sco pusseivel cun ils emprems clients e pli tard stuschar ils termins d’introducir la taglia. «Mia lavur da far la taglia per autras persunas cuozza entochen l’entschatta da zercladur.» Secapescha accumpogna e cusseglia Christiana Spescha ses clients era cu la taxaziun definitiva vegn dad esch en. «Ina ga ni l’autra ston ins deponer in protest tiegl Uffeci da taglia sch’ins va buca d’accord cun la decisiun.» Reduciu da far la taglia Toni Orlik lavura per ina assicuranza en Surselva ed ei adina puspei vegnius supplicaus da segidar cun la taglia. «La damonda per sustegn ei gronda.» Toni Orlik tradescha d’haver reduciu fetg sia lavur da far la taglia per autras persunas. »Jeu fetsch quei aunc per ils confamigliars e per singulas amitgas ed amitgs dalla famiglia.» Grond plascher da far la taglia ha Toni Orlik mai giu. «Jeu hai fatg quei plitost sco survetsch a mia clientella dall’assicuranza.» Gest per persunas pli giuvnas valetescha il specialist d’assicuranzas la lavur da far la taglia per surveseivla. «Sche las quittanzas e cumprovas ein avon maun han ins fatg quei en mes’ura.» Cun dapli possess, per exempel cun immobilias ed entradas, crescha il temps per far la taglia. Temps che biaras e biars pagataglias vulan ni san buc impunder. «Biars han era tema da far enzatgei falliu, d’emblidar enqual caussa e buca far las deducziuns sco sauada» di la dunna sursilvana che vul buca leger siu num ella gasetta.

Galyna Schmid viva a Glion ed ei oriunda dall’Ucraina. Dapi 21 onns viva ella en Svizra nua ch’ella ha maridau siu um Martin Schmid. L’uiara en l’anteriura patria rumpa ad ella il cor ed il pli bugen mass la dunna sezza en l’uiara per gidar. «En patratgs sun jeu en l’Ucraina, jeu prendel part al cumbat.» Mo atgnamein – aschia puntuescha Galyna Schmid – seigi ella insumma buc interessada alla politica. Ella seigi politicamein neutrala – per la pasch ed encunter uiaras. Pliras ga puntuescha ella, che quei ch’ella raquenti seigi sulet siu meini persunal. Dapi l’entschatta dall’uiara en l’Ucraina stetti siu mund sutsura. Igl ei il tredischavel di dall’uiara e duront che nus discurrin da quella sgarscheivla uiara, cumbatta la dunna da 60 onns pliras ga cun sias larmas. Alla damonda, schebein ei mondi da discuorer, rispunda ella cun vusch tremblonta: «Igl ei sgarscheivel. Ei va insumma buca bein cun mei, miu cor bragia, jeu bragiel – ei rumpa a mi il cor. Jeu sai strusch durmir pli e funcziunel semplamein mo.» Entochen la davosa fladada Pliras ga per di ed era duront la notg telefonescha Galyna Schmid cun ses cars ni ch’ei communicheschan via messadis screts. Adina puspei survegn ella filmins e fotos ord l’uiara e di: «Igl ei sgarscheivel, quei astga buc esser ver. Ina tiara sa tuttina buc semplamein prender en in’autra tiara. Quei sa bein buc esser el 21avel tschentaner! Co sa quei capitar, che milliuns carstgauns ston fugir, che tons carstgauns piardan lur veta? Umens giuvens mieran ell’uiara. Mummas, babs e perfin affons vegnan bumbardai e ston sezuppar en bunkers? Miu Diu – tut quellas persunas senza cuolpa che piardan lur veta.» Fussi forsa meglier da dar si, per evitar ulteriuras unfrendas? «Na, ei cumbattan entochen la davosa fladada. Ei san buc far auter. L’Ucraina ei lur tiara, lur veta, lur patria e quella defendan ei, aschi ditg sco pusseivel», rispunda Galyna Schmid. Negin sa co ei va vinavon Biars da ses parents ed amitgs vivan en l’Ucraina. Aschia ei la dunna dalla Crim – che viva a Glion – di e notg en quitaus per ses cars e tut ils cumpatriots dall’Ucraina. Era ses dus fegls carschi ord l’emprema lètg e ses biadis vivan leu. «Mes fegls ein mai stai ell’armada ed ein buc obligai da far survetsch militar. Els ein pacifists e savessen mazzar negin», aschia la mumma. Sco ella di, viva Vyacheslav, il fegl pli vegl (40) silla peninsla dalla Crim nua ch’el posseda in salun da coiffeur. Silmeins il mument vivien ils carstgauns dalla Crim ualti segir, quei pervia dall’annexiun culla Russia. «Negin sa denton co ei va vinavon». Vitalii, il giuven dils fegls (36) habitescha ell’Ucraina. «Pervia dall’uiara ha el stuiu scappar naven da Kiev e ha piars tut siu possess. Ussa eis el enzanua ella vischinonza dils cunfins dalla Moldavia. Leu gida el ils fugitivs. Ella veta normala eis el um da fatschenta», declara Galyna Schmid. Di e notg en contact Ses fegls vulan quietar lur mumma e dian adina puspei ad ella ch’ei seigien en segirtad e lessien restar leu. «Jeu capeschel gie els. Igl ei lur patria e lur veta ha liug leu. Restar ei malsegir, scappar denton era. Il pli bugen havess jeu, sche tut mes cars savessen vegnir sin via segira tier nus en Svizra. Pil mument vulan els denton gnanc quei», di Galyna Schmid tut tresta. Era el marcau annectau Cherson vivan parents dad ella. Da quels ha ella intervegniu, tgei ch’ils carstgauns el marcau occupau dils Russ fan atras: «Ei han strusch pli da magliar e da beiber e vivan dapi l’entschatta dall’uiara quasi gl’entir temps en tschalers ni bunkers. Ei dat negin provediment humanitar per els pertgei negin astga bandunar Cherson ni vegnir el marcau. Bandunar il marcau muntass prighel da veta.» Durmir en zuler Cun larmas raquenta ella vinavon da siu cusrin e la dunna da quel. Els dus ein omisdus miedis che praticheschan a Kiev. Al telefon han ei detg a Galyna Schmid, ch’ei seigien ferms e cumbattien entochen la petra fin. Dar si seigi negina opziun, pertgei gest ussa seigi il provediment medicinal extremamein impurtonts. La miedia ed il miedi han dus affons. In affon dil pèr ei entraus en ina gruppa da schurmetg territoriala – aschia s’organiseschan ils zivilists pil schurmetg encunter ils attaccaders. Ella vischinonza dalla famiglia dil cusrin ha ei negins bunkers e perquei ston tuts durmir en zuler, leu eis ei in tec pli segir ch’ellas stanzas. Atom enconuscha negins cunfins Il president dall’Ucraina, Wolodimir Selenski, descriva Galyna Schmid sco carstgaun grondius. Igl emprem president giuven seigi propi democratics, eis ella perschuadida. All’entschatta fagevien tuts legher sur dad el e numnavien el clown. «Duront quei grev temps eis el denton daventaus in ver herox popular. El cumbatta cul pievel dall’Ucraina sco in liun», manegia Galyna Schmid. Ha il pievel dall’Ucraina tema d’ina uiara atomara? Galyna Schmid dat in profund suspir e rispunda: «Gie, clar…quei havein nus tuts…tuts carstgauns han tema d’attaccas cun armas atomaras. Atom enconuscha negins cunfins. Pasch – ils carstgauns drovan pasch. » Avon onns, duront ina viseta egl Europa Park. Galyna e Martin Schmid culs fegls da Galyna, Vitalii (sen.) e Vyacheslav.

Dapi igl atun passau tscherca la vischnaunca da Lumnezia in successur pil canzlist communal che va en pensiun la fin d’uost da quest onn. Entochen ussa dat ei denton neginas persunas che vulan surprender quella plazza. Pil president communal Daniel Solèr ei quei ina situaziun nuncapeivla ed ella fa quitaus ad el. In plan B dat ei buca il mument. Daniel Solèr conceda che la tscherca d’ina canzlista ni in canzlist ha forsa era entschiet empau tard: «Ins saveva gia avon plirs onns cura ch’il canzlist mondi en pensiun ed ussa essan nus relativamein cuort avon la midada. Ussa eis ei buca sempel d’anflar ina soluziun ch’ei buna.» Ina soluziun dat ei adina Cattar persunal vegn adina pli pretensius. Quei confirma il menader digl Uffeci da vischnauncas dil cantun Grischun, Thomas Kollegger. Entochen ussa dat ei negin cass enconuschent ch’ina vischnanca ha buc anflau ina soluziun. El mender cass stoppien ils pensums vegnir reparti sin auters collaboraturs e collaboraturas. «Naturalmein ch’els cattan ina soluziun. Ins sto denton mirar ch’ins anfli la soluziun che corrispunda alla situaziun dalla Lumnezia», di Thomas Kollegger. La vischnaunca da Lumnezia ei aunc adina alla tscherca d’ina canzlista ni in canzlist.

Ils cantuns da muntogna vulan realisar mesiras immediatas per l’alpegiaziun 2022. Quellas pertuccan differents criteris, denter auter quei ch’ei supportabel pils pasturs e responsabels per las alps concernent la protecziun dallas muntaneras. Plinavon pretendan ils cantuns dalla Confederaziun da simplificar marcantamein ils fatgs administrativs per conceder lubientschas da sittar lufs. Sco quei che la Conferenza dallas regenzas dils cantuns da muntogna puntuescha en ina communicaziun als mieds da massa, ston mesiras urgentas succeder en vesta alla stad 2022 e quei sin fundament dalla lescha vertenta, damai che la revisiun dalla lescha da catscha vegn tractada dil parlament federal pér igl onn vegnent. La conferenza ha fixau differents criteris. In pertucca quei ch’ei supportabel ella lavur ch’ils pasturs han da prestar ed en tgei secturs dallas alps ch’igl ei insumma pusseivel da proteger la muntanera dils animals da rapina gronds. L’indemnisaziun da quella lavur hagi da vegnir reglada. A quels criteris duei il management dil luf vegnir adattaus. La fin finala duei era la cussegliaziun focusar sias resursas sillas alps nua ch’igl ei pusseivel da prender las mesiras. El pachet da mesiras duei era l’alpegiaziun da cauras e da biestga vegnir integrada. Ils cantuns da muntogna spetgan dalla Confederaziun ina simplificaziun dallas proceduras per lubientschas d’astgar sittar lufs che caschunan donns. Las experientschas fatgas la stad vargada hagien mussau ch’igl entir process cuozi memia ditg. Sin fundament dil diember carschent da lufs seigi il management da quels d’adattar urgentamein al svilup. Alla Conferenza dils cantuns da muntogna appartegnan igl Uri, Sursilvania, Sutsilvania, Glaruna, Appenzell dadens, Grischun, Tessin e Valleis.

La Dertgira administrativa cantunala ha refusau il recurs dall’interpresa «Prime elements». Lezza haveva fatg recuors encunter la disposiziun dalla vischnaunca da Tujetsch da metter en uorden igl areal digl anteriur hotel Oberalp. La surbaghegiada planisada ei mai vegnida realisada. Avon biebein diesch onns ei il hotel Oberalp a Sedrun vegnius spazzaus. Planisau era ei da realisar quater casas sin quei areal. Duas fussen stadas planisadas sco hotel, ina sco casa per studios dil hotel ed ina casa cun siat habitaziuns da vacanzas. La lubientscha da baghegiar era vegnida concedida il 2012. Mo l’interpresa ha buca realisau il project. La lubientscha da construcziun ei vegnida prolunghida pliras ga entochen che la vischnanca ha buca pli prolunghiu ella igl onn 2018. Decisiun dalla Dertgira federala en favur da Tujetsch Encunter quella decisiun dalla vischnanca ei l’interpresa domiciliada el cantun Zug ida entochen avon Dertgira federala a Losanna. Il fenadur 2019 ha lezza refusau quei recuors e dau raschun alla vischnaunca. Sebasond sin quella sentenzia ha la vischnaunca allura decidiu ils 18 da matg 2020 ch’igl areal stoppi vegnir mess en uorden. En quei interval ha l’interpresa dil cantun Zug inoltrau in'ulteriura damonda da baghegiar per in semegliont project. La vischnaunca da Tujetsch ha – tenor indicaziuns dil president communal Martin Cavegn – buca pudiu dar quella lubientscha per differents motivs. Era quei ei vegniu fatg valer avon dertgira. En sia decisiun dil fevrer 2022 ha la Dertgira administrativa argumentau sia decisiun che la pretensiun da metter en uorden igl areal hagi da far nuot culla damonda da construcziun e stoppi en tutta cass succeder. Aunc circa in’jamna ha l’interpresa la pusseivladad da recuorer encunter quella decisiun tier la proxima instanza. Sch'ella fa buca quei sto ella spazzar ils stabiliments da garascha e tschalers gia realisai il 2014. OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Il scolast pensiunau Ciril Friberg (78) da Danis enconuscha quei usit sco paucs auters. En emprema lingia pervia da siu engaschament cultural, mo lu era sco magister che ha fatg tschiens schibettas cun ses scolars. Damai che las schibettas vegnan messas sur burnida e vegnan allura spedidas ardentas dil crest giuadora, savess ina ni l’autra caschunar in incendi. Pervia da quella situaziun e la schitgira che regia il mument, ha il termin per trer schibettas a Danis stuiu vegnir refretgs las davosas jamnas: Igl emprem dils 5 sils 12 da mars e lu aunc ina ga sils 19 da mars 2022. Aschia ston ils vischins, mo en special l’uniun da giuventetgna ch’ei responsabla pigl usit, haver pazienzia. Ciril Friberg, la situaziun ei sco striunada. Igl emprem dus onns pandemia ed ussa la schitgira. Ha ei dau pli baul onns ch’ins ha buca saviu trer schibettas pervia dalla schitgira? Quei ch’jeu sa seregurdar ei quei mai stau il cass. Igl ei capitau ina ni duas ga che nus havein stuiu refierer il termin per in’jamna, mo ch’ins ha insumma buca saviu trer schibettas ei a mi buca enconuschent. A Dardin eis ei stau pusseivel da trer schibettas la sonda avon otg dis. Leu ei la situaziun empau autra, las schibettas setschentan sin prau segau. Il prighel da fiug ei per quei motiv buca gronds. Nus sperein ch’ei detti plievgia ni neiv quest’jamna per che nos buobs e mats sappien tuttina aunc trer lur schibettas, mo il mument vesa ei buca ora aschia. Tgei muntada ha quei usit per Danis/Tavanasa? Quei ei secapescha in dils bials che nus havein saviu mantener entochen sil di dad oz. Pli baul vegnevan las schibettas fatgas a casa, ils biars havevan in luvratori cun in baun da splanar. Ils buobs da scola preparavan las schibettas e targevan lu era las empremas giu dil crest. Lu serendevan els el vitg per patlaunas tier las conscolaras e lezzas levan secapescha saver sch’els hagien era tratg ina schibetta per ellas. Suenter il buobs vegnevan ils mats en roda da trer schibettas, tut quels ch’eran ord scola e buca maridai. Allura mavan els a mattauns. Ils davos decennis ein las schibettas vegnidas fatgas el luvratori en scola. Avon che trer las schibettas dat ei mintgamai in survetsch divin, leu vegnan quellas era benedidas. En baselgia ei lu mintgamai dapli glieud che duront ils survetschs divins da Nadal. Per la cumpignia da mats ha quei usit ina gronda muntada. Co ei igl interess pil trer schibettas sesviluppaus? Cul diember sminuent d’affons e consequentamein era pli paucs mats, ei secapescha era la frequenza sil crest sesminuida. Aschia ha ei era tuccau als mats da far sezs schibettas. Quellas vegnan dil reminent fatgas ord lenn ogn. La pandemia ha secapescha era contribuiu il siu vid il desinteress, mo gia avon era la situaziun semidada. Pli baul s’entupava la giuventetgna era ell’ustria Steila suenter il trer schibettas, ils davos onns haveva la societad da musica procurau per ina tenda per star da cumpignia silsuenter. Empauet ei la situaziun era semidada entras las famiglias ch’ein vegnidas neutier. Buca tuts han giu interess da quei usit, ei ha duvrau bia stentas da motivaziun d’animar els da separticipar. Quei constatavel jeu era en scola tiels affons. 2019 ei vegniu tratg la davosa ga schibettas a Danis/Tavanasa. Tgei han ins fatg cullas schibettas ch’eran vegnida prepradas persuenter? Ogn ei in lenn fetg lom. Cu el secca, sche fenda el, sco schibetta sa el lu buca pli vegnir duvraus. Quellas schibettas ein matei setschentadas en pegna. Il medem destin tucca era quellas d’uonn sche la schitgira resta. Ciril Friberg ha dau 40 onns scola a Danis. El ei era staus confundatur e plirs onns president dil Forum cultural Breil. Senza plievgia neginas schibettas Ils davos dus onns ei igl usit da trer schibettas daventaus l’unfrenda dalla pendemia. Uonn para el da stuer suttacumber alla schitgira. Il prighel per in incendi ei memia gronds il mument. Tuttina speran ils giuvenils e vischins da Danis e Tavanasa fermamein ch’ei detti tuttina aunc plievgia ni neiv e che la lavur vid las schibettas seigi buca stada per nuot. Igl usit da trer schibettas ei franc in dils bials ed attractivs en Surselva. A Dardin e Danis/Tavanasa eis el vegnius mantenius entochen sil di dad oz, schegie ch’ei ha duvrau perseveronza. In dils motivs principals persuenter ei il diember d’affons e giuvenils sminuent. Senza igl engaschi da quels havess quella tradiziun buca sia muntada, pertgei la fin finala va ei gie per dedicar la schibetta ad ina dallas caras el vitg. Ciril Friberg che ha dau scola duront 40 onns a Danis seregorda da pli baul e da siu temps ch’el fageva schibettas culs scolars el luvratori dalla scola. (fmr/hh)

«La seria da Netflix da Marie Kondo, la specialista per rumir e far uorden dil Giapun, ha inspirau mei dad ir en quella direcziun. Duront ina pausa da regeneraziun sundel jeu sedeliberada dil buordi da categoria tier categoria. En quei connex ein era biars patratgs negativs sesligiai, quei che ha dau energia per novas ideas creativas», di Michaela Schmid (32) da Laax ch’ei sescolada sco «coach da far uorden». Far uorden – sesentir bein En ina societad da consum signada da stress e malsegirtad seigi ei impurtont da disponer d’in liug da refugi per aschia saver cargar danovamein las atgnas batterias. Michaela Schmid ch’ei oriunda da Tavau ei sedecidida da sescolar en ina direcziun empau nunconvenziunala per aschia saver gidar bia glieud da crear in’oasa persunala per sesentir bein. Avon rodund in onn ha ella terminau la scolaziun sco «coach da far uorden» che ha cumpigliau diesch dis da scolaziun enteifer treis meins, 50 uras praticas ed in examen final en fuorma d’in cass fictiv: «Jeu sun ventireivla da saver sustener giuven e vegl silla via d’ina veta rumida.» Sco quei che Michaela Schmid di, dat ei il mument en Svizra rodund 100 persunas che lavuran professiunalmein sin quei sectur. La scolaziun sco «coach da far uorden» ei buca renconuschida federalmein sco attestat da qualificaziun. Las persunas che han absolviu quella scolaziun ein dil reminent reunidas en Svizra ell’organisaziun SwissAPO. Ponderar e fotografar «Jeu cussegliel e sustegnel la glieud. Mintgina e mintgin sto denton saver sez da tgei ch’el vul sedistaccar», accentuescha Michaela Schmid. Far uorden a casa ni rumir rauba duront midar casa ei in dils secturs ch’occupa ella professiunalmein mintga di: «Pli e pli biara glieud vesa denton era ch’ei fa da basegns da far uorden sil telefonin ni il computer culla massa da datas digitalas.» Michaela Schmid ch’ei sescolada oriundamein el marketing turistic, ha tips per plirs pass per sia clientella silla via ad ina veta sempla e cun uorden. Suenter in emprem discuors davart las sfidas e las finamiras da far uorden decida la persuna pertuccada sezza tgei secturs en sia habitaziun ch’ella vul mussar persuenter alla cussegliadra. Allura vegnan las finamiras fixadas: «Cun fotos dil status quo eis ei suenter la lavur da far uorden pusseivel da mirar sche la finamira ei contonschida.» Esser consequents Lu entscheiva la lavur, la rauba e las caussas vegnan sortidas en categorias: «In dils puncts centrals ei da decider tgei ch’ins vul salvar e tgei che sto naven. Cun differentas damondas san ins anflar e facilitar la soluziun.» Mo lu ei la lavur aunc buca finida. «Silsuenter duei tutta rauba anflar in plaz ed esser deponida tenor sistem», di Michaela Schmid. Pér lu ei la finamira contonschida, mo silsuenter ha ei era num esser consequents enten metter naven caussas e rauba senza ch’igl entir scenari serepeti danovamein. Idealas caschuns da far uorden e sedistaccar d’ina caussa ni l’autra ch’ins drova buca ei il termin da primavera da schubergiar la habitaziun, ina naschientscha vegnenta ni midar casa. Michaela Schmid dat cussegls per far e haver uorden en cuschina e sil telefonin.

Musicas e chors han buca giu sempel ils davos dus onns. Las restricziuns en connex culla pandemia han sfurzau biaras formaziuns da desister da scadin’activitad, era dils exercezis. Il prighel che cantaduras e musicants nezegien la situaziun per terminar lur temps activ ei staus ed ei aunc adina gronds. Mo la pandemia ei buca il sulet problem che fatschenta las formaziuns dalla cultura. Il diember da naschientschas sminuent dapi onns meina era ad in pli pign diember d’affons e giuvenils che s’interesseschan per la musica. In ni l’auter chor, mo era musicas han stui fusiunar ni schizun terminar lur activitad pervia dalla munconza da commembras e commembers activs. Arranschau in fuffergnadi La Musica da Sumvitg/Cumpadials dumbra il mument 24 activs. Il vegl ha 60 onns, il giuven 15 onns. Sco quei ch’il president dalla musica, Roger Arpagaus di, ein ils biars ella vegliadetgna denter 30 e 40 onns: «Sch’ei schabegia buca zatgei special, sche duess la musica en sesez esser garantida ils proxims onns. Nus essan ina musica plitost giuvna.» Tuttina ein la suprastonza, la cumissiun da musica ed il dirigent stai dil meini ch’ins savessi ir alla tscherca d’entgins commembers activs supplementars. Detg e fatg: Il venderdis vargau han ils interessents saviu separticipar ad in fuffergnadi ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. 25 persunas ein vegnidas contactadas pil fuffergnadi, quater ein la fin finala vegnidas. «Ellas han schau plascher e quentan cumpletar nossa musica. Secapescha che nus essan cuntents cun quei resultat», di Roger Arpagaus che presidiescha la musica dapi sis onns. Ils quater novs ein buca novizs dil tut, tuts han experientscha da sunar, quei che vegn segiramein era a legrar il dirigent Benjamin Moser da Curaglia. «Forsa ch’in ni l’auter ulteriur sedecida lu tuttina aunc da vegnir a sunar cun nus, pertgei en vischnaunca ha ei bein enqualin che havess las premissa persuenter», constatescha il president. Schebein ei vegn a dar igl avegnir ulteriurs fuffergnadis sa Roger Arpagaus buca: «Exclaus ei quei segiramein buca. Il success che nus havein giu cun quei arranschament selai denton veser en mintga cass.» Entschiet culs exercezis Avon dus onns haveva la Societad da musica Sumvitg-Cumpadials previu da festivar siu giubileum da 125 onns. «Quei ei stau igl emprem onn dalla pandemia e pervia dallas restricziuns havein nus stuiu spustar la festivitad. Igl onn vargau ei la situaziun lu buca stada autra, aschia che nus havein lu decidiu da desister definitivamein d’ina fiasta», di Roger Arpagaus ch’ei oriunds da Cumbel. Persuenter ha la societad ediu ina biala revista che regorda il lectur vid ils tiarms impurtonts dalla historia dalla societad. Duront quels dus onns cun pandemia ha ei dau negins exercezis e concerts: «Damai che buca tuts havevan il certificat havein nus desistiu cumpleinamein dallas activitads. Ei fuss buca stau correct da far enzatgei mo per ina part dallas musicantas e dils musicants.» Avon biebein in’jamna ei vegniu entschiet culs exercezis regulars ed ils 28 da matg 2022 ei il concert da primavera previus ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. Lu buca cun 24, mobein cun 28 activs. Il venderdis sera ei la Musica Sumvitg-Cumpadials s’entupada ad in exercezi ed a quel ha ella era envidau interessents ad in fuffergnadi.

Dapi 25 onns vegn discutau ella vischnaunca da Sumvitg davart la formaziun da Salischinas ad in liug da divertiment. 2013 ha ina gruppa d’interess allura priu las hottas enta maun e silsuenter ei suandau dabia lavur da sondaziun. Medemamein ei vegniu fundau in’uniun per quei intent. La finamira dil project ei da realisar a Salischinas denter Rabius e Surrein differenta infrastructura turistica, mo era pil divertiment dalla glieud dalla regiun. Denter auter duess quei esser in lag cun pusseivladads da divertiment ni era ina plazza da campar. La vischnaunca al tgamun Ils 22 da mars 2022 vegn il suveran da Sumvitg clamaus ad ina radunonza communala che ha denter auter da sefatschentar d’in credit brut da 821 000 francs per las lavurs da project ch’ein sin rucca. Sco ins sa leger el messadi per mauns da vischinas e vischins, ei il project vegnius integraus ell’organisaziun communala. «Quei project ha ina dimensiun ch’ei per in’uniun in memia grond buordi. Sco vischnaunca eis ei pli sempel da contrahar cun uffecis e silsuenter da reglar la finanziaziun», di il president communal Armin Candinas sin damonda dalla FMR. Parallelmein ha la suprastonza communala tscharniu ina cumissiun che persequitescha il project. Aschilunsch ch’il credit vegn concedius duei il project tecnic vegnir menaus dil biro d’inschigniers Cavigelli da Glion, la part dall’economia da menaschi duei vegnir surdada all’interpresa Quant SA da Flem. «Cul TCS ha saviu vegnir fatg ina declaronza d’intenziun pertuccont il menaschi dil camping/glamping. Il TCS ha interess d’investar el camping/glamping e da menar quel sco gestiunari. En in proxim pass duei vegnir fatg in precontract cul TCS. Plinavon vegn el involvius en damondas che pertuccan il menaschi tier las proximas lavurs da planisaziun. Ils cuosts per quellas examinaziuns vegn il TCS a surprender», communichescha la suprastonza communala. Sustegn d’ordeifer Il credit brut da 821 000 francs che la suprastonza communala damonda sebasa sin offertas e pertucca la planisaziun dil territori e cussegliaziun digl ambient, examinaziuns tecnicas, communicaziun, management da project e finanzas sco era atgnas prestaziuns. Al Program San Gottardo ei vegniu tschentau la damonda da surprender la mesadad dils cuosts, la risposta ei aunc pendenta. Sustegn finanzial vid la projectaziun dat ei era dil TCS, la Societad da construcziun Zurlinden e l’Uniun Lag Salischinas. Duessen las contribuziuns flessegiar sco previu, stuess la vischnaunca la fin finala aunc purtar la summa da 226 000 francs. «Jeu sperel che la vischnaunca concedi il credit, cass cuntrari ei il project morts. Nus survegnin ton sustegn persuenter d’ordeifer ch’ei fuss donn da munchentar quella caschun», puntuescha Armin Candinas. Sin fundament da quei credit seigi ei lu era pusseivel da cuntinuar speditivamein cullas lavurs da project. Ils cuosts approximativs pil project previu a Salischinas muntan rodund 12 milliuns francs. In grond project Ella davosa fasa dil project ein gia biaras examinaziuns e lavurs pil project vegnidas fatgas, aschia davart igl aspect economic, la planisaziun locala e fatgs tecnics. Plinavon ei il perimeter dil project vegnius definius sin fundament dalla situaziun dalla natira risguardond il program da spazi ed ils aspects dil menaschi. Parallelmein ein discuors cun plirs uffecis cantunals vegni menai, sco era culs purs e possessurs da terren pertuccai. Sco quei che la suprastonza communala constatescha, setracta ei en quei connex d’in project dil tschentaner per la vischnaunca da Sumvitg. «La suprastonza communala ei pertscharta dils cuosts. Suenter ils resultats ordvart positivs dalla davosa fasa eis ella denton perschuadida ch’ins duei menar il project en ina proxima fasa», puntuescha l’executiva. Sumvitg decida davart Salischinas Il project da Salischinas denter Rabius e Surrein duei vegnir concretisaus. Per saver instradar in’ulteriura part decisiva dil project damonda la suprastonza communala da Sumvitg il suveran in credit brut da 821 000 francs. L’autra jamna decida la radunonza communala davart quel. En connex cun quella part dil project duei vegnir sclariu e concretisau differents pass, denter auter pertuccont la planisaziun dil territori e cussegliaziun digl ambient, examinaziuns tecnicas, communicaziun, management da project e finanzas. En contractivas ei la vischnaunca era cul TCS pertuccont la plazza da campar. (fmr/hh) Salischinas cun vesta sil vitg da Sumvitg.

Car tierz meins dil ven tgadusavel onn dil ventginavel tschentaner. Sche ti fusses musica, lu s’imaginass jeu che Sibelius havess tarmess a nus siu cign da Tuonela, il cign sogn che senoda entuorn l’insla dils morts, en mia imaginaziun in cign resch ner, sguttond dad ieli che fa taccar plemas ed alas, accumpignaus d’in orchester en agitaziun lamentonta. La tragedia ell’Ucraina ei sescargada sur nus sco in zombie da Halloween che ha scumbigliau jux cun realitad. La pandemia haveva aunc zugliau nus en letargia, cun entgins intermezzos amüsonts sco quels gaga-ustiers dalla Walliser Kanne a Zermatt ni quei freak che ha vendiu siu töff per cumprar ina Freiheitstrychla. Ed enqualin che sblatschava da siu balcun per honorar las tgirunzas, haveva refusau il vaccin en tgins meins pli tard. Aschi lunsch aschi disturbau, zaco er’ins s’arranschaus. L’aurora faulsa dils 24 da fevrer ha midau la letargia cun in schliep en svaniment. Suenter las viras in vollpsycho. Suenter las biaras guilas ina pitgada cul marti. Ei dat negin’electricitad, il handy cargas ti enten ir cun auto, denton mo schi ditg ch’il tanc ha aunc benzin, pia buca ditg pli, ils tancadis ein schetgs. Las stizuns ein plaunsiu sblundergiadas ora. Ti sfraccas pe gnas per recaltgar aua. Ina mattatscha da sis onns miera dalla seit. Sin in spital d’affons crodan bumbas. Sin via schaian baras. Aschia rapportan perdetgas da Mariupol ils 9 da mars, il di il qual jeu scrivel quei text. Jeu giavischel ch’el seigi lu, cura ch’el cumpara, mo pli in salid lontan d’in mund stgir. Aber il tschiel dils 9 da mars sur miu dacasa a Turitg, quel ei clarezia, allas diesch van ils affons dalla scola vischinonta en pausa, in tram scalina, jeu mirel el sulegl sur il marcau, el sulegl ch’ei prest la suletta glisch per in marcau da medema grondezia 2000 kilometers egl ost. Tgei far? Tarmetter raps ad organisaziuns caritativas? Far il liken TikTok-clips da schuldadas ucranesas che semettan en posa cun songs che portan nums sco «Oh the misery, every body wants to be my enemy»? Ni san ins mo pli contemplar plein consternaziun il cign ner? Ni forsa mirar cul poet Alfons Tuor si per sias crazy steilas e sedumandar: Pertgei ston ins sin tiara pitir? Pitir dad in accident da botox cun egls, neve, sgarscheivel datier in da l’auter, aschi datier ch’els vesan buca pli nua ch’il cunfin dalla Russia va atras. Caras steilas al firmament, car sulegl, car cign, car onn 2022, nus supplichein vus: Give us back Donald Trump, Sebastian Kurz, Christoph Blocher, Boris Johnson (miarda, lez ei gie aunc) – nus prendin anavos tuts, egal tgi, and we will send you Putin, zugliaus en fina seida che tarlischa en duas colurs: en quella dil tschiel ed en quella dil sulegl. Donat Caduff, autur, artist e fotograf, viva a Turitg tranter stailas e speranzas. Donat Caduff, artist

Suenter la concurrenza dil Cup mundial e la cuorsa populara igl onn 2019 ha ei dau midadas enteifer il comite d’organisaziun dalla Trofea Péz Ault a Mustér. Luca Brunold ch’ei oriunds da Vella ha surpriu la funcziun da cau-cuorsa da Giochen Bearth che ha surpriu il presidi dil comite d’organisaziun. Ils dus onns suandonts eis ei denton vegniu auter che quei ch’ils organisaturs havevan spitgau. Ton 2020 sco 2021 ei era la Trofea Péz Ault daventada l’unfrenda dalla pandemia. Pervia dallas restricziuns en connex cul coronavirus han las concurrenzas buca saviu vegnir arranschadas. Per la 11avla ga La Trofea Péz Ault vegn arranschada ils 19 e 20 da mars 2022 per la 11avla ga ed ella ei cumbinada cun ina novaziun essenziala: Per l’emprema ga vegn numnadamein purschiu in vertical da notg. Quei ei ina cuorsa che meina sulettamein ensi. Oriundamein era ei previu da far la partenza da quella a S. Catrina alla staziun da val dallas pendicularas. «Muort la munconza da neiv stuein eventualmein disclocar la partenza da S. Catrina a Peisel», di Luca Brunold. Da memia neiv ha ei era buca ordeifer las pistas el territoir da skis da Caischavedra per la concurrenza principala dalla dumengia, la cuorsa individuala: «Quella situaziun havein nus era gia giu. La consequenza ei che nus stuein menar ina ni l’autra descensiun silla pista da skis. Aschilunsch che l’aura fa buca da stuorn savein nus arranschar la trofea sco previu.» La concurrenza principala dalla dumengia vegn arranschada sil tschancun original, pia quel dils davos onns. Damai che Confederaziun e cantun han sluccau pli u meins dil tut las mesiras da protecziun encunter il coronavirus, san las concurrenzas vegnir arranschadas senza restricziuns. In eveniment special Per Luca Brunold che habitescha a Cuera e che lavura a Grabs ei la trofea in eveniment tut special. Ella stat aschi da dir ell’enzenna dil da 3. Suenter haver stuiu spitgar ussa treis onns eis ei l’emprema ch’el sa arranschar sco cau-cuorsa e leutier vegn siu natalezi – il 33avel – il di dalla cuorsa verticala: «Quei ei schon empau special. Jeu selegrel fetg, sun denton era empau nervus. Il cau-cuorsa ha tuttina dabia responsabladad era pertuccont la segirtad, mo jeu hai in fetg bien team che stat a disposiziun a mi.» Da gievgia entochen sonda vegn fatg las preparativas per las concurrenzas dalla trofea e gia lu stat in grond diember da voluntaris a dispoisziun als organisaturs. La dumengia duront la concurrenza principala segidan 25 persunas: «Senza ils voluntaris mass ei buca. Ils biars ein gia dapi onns dalla partida, quei ch’ei secapescha fetg d’engrau.» Luca Brunold che s’engascha en ina fuorma ni l’autra per la trofea dapi che quella exista, ha denton era empau respect dall’incumbensa da menar persunal: «Per mei ei quei ina nova experientscha.» El selegra denton sils dus dis che vegnan cumpletai cun siu natalezi. «Zaco croda miu natalezi mintg’onn sin quels dis dalla trofea. Quei ei secapescha fetg bi», di il Lumnezian che ha fatg igl emprendissadi tier la Distec SA a Mustér avon in tschuppel onns. Nezegiar il boom Dapi che la trofea vegn arranschada separticipeschan mintg’onn biebein 100 sportistas e sportists alla concurrenza. Entochen la fin dall’jamna era il diember d’annunzias denton aunc maghers. «Biars spetgan las prognosas dall’aura e sedecidan lu il davos mument da separticipar. In’annunzia ei gie pusseivla aunc il di dalla concurrenza», declara Luca Brunold. Il medem fenomen constateschien era ils organisaturs d’autras concurrenzas da turas ella Svizra Orientala: «Igl ei grev da dir daco che la glieud s’annunzia buc ad uras. Tut ei sedurmentau il temps dalla pandemia, forsa ha la glieud era tema. Nus savein buca vid tgei ch’ei schai. Ina clara tendenza positiva constatein nus denton pertuccont las annunzias il davos mument.» Ils davos onns ha bia glieud scuvretg l’activitad da far turas cun skis ed il cau-cuorsa spera che quei boom hagi era in effect silla participaziun. Biars prefereschan denton da serender els cuolms senza concurrenzar. Ils organisaturs ein semtgai Pervia dalla pandemia ha la Trofea Péz Ault a Mustér buca saviu vegnir arranschada ils davos dus onns. Sonda e dumengia proxima ei la 11avla ediziun dad ella sil program ed ils organisaturs ein semtgai per las concurrentas ed ils concurrents. Pil cau-cuorsa Luca Brunold ei la trofea in eveniment tut special. Suenter si’elecziun en quei post cun gronda responsabladad ei il coronavirus vegnius, aschia che las concurrenzas dalla fin d’jamna ein ussa sias empremas sco cau-cuorsa. Mo buca mo quei: Sonda ha liug igl emprem vertical da notg e quei di sa el era festivar igl anniversari da 33 onns. Pil Lumnezian che habitescha a Cuera ei quei pia in di dublamein special. La concurrenza principala dalla Trofea Péz Ault ei dumengia el territori da skis da Caischavedra. (fmr/hh) Il comite d’organsaziun dalla 11avla Trofea Péz Ault. Da seniester David Berther, Luca Brunold, Giochen Bearth, Ruedi Büchi, Barbara Bieger e Rita Manetsch.

Parallelmein cun cuorsas dil Cup Continental han giu liug la fin dall’jamna vargada a Sappada ell’Italia era las concurrenzas nordicas el rom dils Giugs dall’organisaziun dallas uniuns da skis dallas tiaras dallas Alps. Per quels giugs ei Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch vegnius selecziunaus da Swiss Ski. Ella cuorsa singula da 7,5 km dil stil classic era il Tuatschin sin via ad in fetg bien resultat. El ei lu denton ruclaus e ha rut in fest. Quei mument era el aunc meglier Svizzer. Tonaton ha el terminau la cuorsa sco 19avel. La dumengia eis el separticipaus ord concurrenza alla staffetta cun in’equipa cun curriders da pliras naziuns. Cla-Ursin Nufer, medemamein dil CS Sedrun-Tujetsch, ch’ei vegnius fiers anavos quest unviern damai ch’el ei staus ditg malsauns, ha mussau remarcablas prestaziuns ellas duas cuorsas dil Cup Continental. Ella cuorsa da 15 km dil stil classic la sonda eis el daventaus 40avel, en quella dil stil liber la dumengia, medemamein sur 15 km, ha el contonschiu il bien 20avel rang. En omisduas cuorsas ha el teniu petg als megliers, pér la fin dallas cuorsas ein ils deficits sin fundament dalla maldispostadad all’entschatta digl onn semussai.

Numerusas ideas da solidaritad per l’Ucraina ha ei dau il davos temps. La partiziun propedeutica dil Center da formaziun Surselva, la Scola Vinavon, ha fatg rosas da chalandamars ellas colurs mellen e blau e vendiu quellas ier sin plazza dalla posta a Glion. L’idea deriva d’ina viseta al chalandamars ell’Engiadina. La scolasta Helen Riedi ha vuliu veser inagada cun agens egls quella fiasta. Ella ei viagiada avon duas jamnas cun sia consort a Samedan. Da leu deriva ina da sias scolaras. Anna-Lea Jakob ha dau gl’impuls per l’acziun. Ina secunda scolara, Chiara Corona, ch’ei da casa a Puntraschigna, haveva experientscha cun far rosas da pupi. Anavos a Glion eis ei iu spert. La scolasta cullas duas scolaras han saviu entusiasmar la classa pil project «ina flura per l’Ucraina». Las rosas da chalandamarz che Ursulina Riedi-Darms ha fatg. En varga 12 uras lavur han ils giuvenils produciu 100 rosas. Buca ellas colurs tradiziunalas digl usit, mobein en blau-mellen dall’Ucraina. «Quella flura da pupi duei dar in segn da solidaritad e valer per libertad e democrazia, valurs che nus representein en nossa tiara» declara Anna-Lea Jakob. Era Ursulina Riedi-Darms da Glion ei separticipada all’acziun. Ella ei oriunda da Flond e sa con ins fa las tipicas fluras da pupi. Flond era il sulet vitg en Surselva che festivava il tgalandamars. L’acziun da vendita sin plazza dalla posta a Glion ha svegliau l’attenziun. Las 200 rosas ein stadas vendidas enteifer cuort temps. Il recav vegn la classa dalla Scola Vinavon a surdar cumpleinamein all’organisaziun Agid all’Ucraina (www.ukrainehilfe-gr.ch). Ils giuvenils dalla Scola Vinavon culla scolasta Helen Riedi (dretg).

Il november vargau ha la Missiun digl ost registrau in record da sia acziun dils pacs da Nadal. Lu discurreva negin d’ina uiara ell’Ucraina. Treis meins suenter s’engaschan uniuns da dunnas e persunas privatas en Surselva per la populaziun pertuccada egl ost. Ils eveniments actuals seigien era per els schoccont, scriva Michael Stauffer. Dapi siat onns collaborescha sia ovra caritativa, la Missiun cristiana digl ost, cun ina partenaria a Saporoschje, in marcau situada sper il flum Dnjepr el sid dall’Ucraina. Sco quei ch’il plidader da medias dall’organisaziun scriva ella pagina d’internet actualisada, sappien ins buca con gitg ch’ei seigi pusseivel da distribuir material d’urgenza alla populaziun da quella regiun. Il material ch’ei deponius a Rueun per l’Ucraina spetga en tuttacass sil transport. Il camiun era stignau pleins Sonda vargada ha voluntarias e responsablas dall’acziun «pacs da Nadal» fatg lavur cumina a Rueun. «Nus havein survegniu massa vestgadira. Quella havein nus stuiu sortar, pachetar ed etichetar en scatlas», declara Jacqueline Pfister. La dunna da Vuorz ha iniziau avon zacons onns l’acziun dils pacs da Nadal. Ella segida aunc adina, l’organisaziun generala e la coordinaziun cullas uniuns da dunnas e volutarias en Surselva ha ella surdau avon otg onns a Heidi Günthardt da Rueun. «Sonda havein nus semtgau 1200 kilos vestgadira», declara lezza el discuors culla FMR. Ella ha retschiert generus sustegn dallas dunnas che gidan d’organisar l’acziun dils pacs da Nadal. Center logistic ella casa da scola a Rueun. cheu han las voluntarias luvrau pils pertuccai dall'uiara ell'Ucraina. Il resun sigl appell da Mathilda Derungs da Glion dall’entschatta mars (mira LQ 2-3 e LQ 8-3) ha giu in tal effect ch’ella ha retschiert memia bia vestgadira. Il camiun ch’ei partius gievgia vargada per Cuera a favur dall’organisaziun Agid all’Ucraina ei staus stignaus pleins cun rauba. Aschia ha Mathilda Derungs contactau la coordinatura dall’acziun dils pacs da Nadal. Heidi Günthardt ei stada pli che cuntenta ch’igl era restau vestgadira a Glion. «Tgei cletg. Nus rimnein numnadamein buca mo pacs da Nadal, mobein gl’entir onn vestgadira per la Missiun digl ost», declara la dunna engaschada. Invasiun da fugitivs La Missiun cristiana digl ost ha registrau onn vargau cun 124'800 in niev record da pacs da Nadal. Las dunnas en Surselva han rimnau varga 400. Per quels ei Michael Stauffer vegnius sez il november a Rueun ed ha menau el a Berna ella centrala dall’ovra caritativa. Actualmein han ils pacs da Nadal denton buca prioritad. Quels ein arrivai ad uras sin Nadal ellas tiaras nua che negin patertgava vid ina gronda offensiva militara dalla Russia. Actualmein ei buca mo l’Ucraina pertuccada, mobein tuttas tiaras dall’anteriura Uniun sovietica ed annectadas da quella. En tut ha lur organisaziun partenaria aviert dalla Missiun cristiana digl ost aviert el vest dall’Ucraina in niev center da distribuziun. Leu cunfinescha l’Ucraina culla Moldavia. Era quella tiara s’udeva tier l’Uniun sovietica, ella ei denton buca pertuccada dall’offensiva russa. Ussa sto ella dar damogn ad ina invasiun da fugitivs. Vestgadira s'empluna el foyer dalla scola da Rueun. Pesau mintga pac La vestgadira ch’ei vegnida da Glion a Rueun han las voluntarias stuiu sortar exact e zavrar tenor directivas dalla Missiun digl ost: resti da letg, jaccas, vestgadira d’affons, vestgadira per carschi, textilias da frotte, calzers ed ulteriura. Leutier s’audan per exempel animals da plesch, slingias, vons e capetschas. Sco Heidi Günthardt ha informau, ha la squadra da voluntarias elaborau e pachetau en tut 1200 kilos vestgadira. Co han ellas eruiu la peisa? «Miu um ei segidaus fetg. El ha priu mintga pac enta maun ed ha pesau quel culla stadera». Era el in voluntari precius che ha purschiu maun per l’acziun pils pertuccai dall’uiara. Ils 23 ni 24 da mars vegnan ils cartuns pleins cun vestgadira cargai el camiun che vegn si da Berna. Lu vegnan era ils scolars dalla casa da scola da Rueun en acziun. Las scolastas Andrea Monn e Manuela Cadalbert han empermess ch’ellas vegnien cun lur scolars a gidar da cargar. La solidaritad culla populaziun egl ost dall’Europa ei pli urgenta che mai. Quei sa pign e grond daferton.

Il marcau da Glion posseda dapi varga diesch onns gl’emblem naziunal da «Energiestadt». En connex cun quel separticipescha la cumissiun d’energia dalla vischnaunca Ilanz/Glion sonda, ils 26 da mars 2022, ad ina acziun internaziunala. Ils reflecturs drizzai sin prominents monuments e segns marcants da marcaus sestezzan per in’ura. L’acziun senumna «EarthHour». A New York stezza l’illuminaziun dil Empire State Building, a Paris la tuor d’Eiffel, ell’Egipta las piramidas da Gizeh ed a Hong Kong l’illuminaziun principala dalla Skyline. Milliuns carstgauns, marcaus e monuments separticipeschan all’acziun, per in’ura restan casas e monuments el stgir. Ei seigi in segn marcant per la protecziun dil clima ed encunter la contaminaziun da glisch sin nies planet, scriva la cumissiun d’energia en sia communicaziun. La vischnaunca Ilanz/Glion fetschi part per l’emprema gada dall’acziun globala. Sonda, ils 26 da mars 2022, dallas 20.30 tochen las 21.30, vegnan ils reflecturs drizzai silla casa cumin, sin baselgias, fontaunas ed auters edifecis publics stizzai. Ei seigi in’acziun che cuosti nuot, che animeschi denton da ponderar.(fmr/abc)

Sco en biars auters sports dat ei era in campiunadi tiels tiradurs dalla distanza da 10 m. Quel ha liug mintgamai igl unviern ed ei partius en differentas ligias. L’aulta ei la ligia naziunala A, la bassa la 3. ligia. Teams a mintgamai otg tiraduras ni tiradurs battan in encunter l’auter, ils emprems vegnan promovi en ina ligia pli aulta, ils davos relegai. Mintga team sietta a casa siu program cun 20 siets per tiradur ed en mintga runda ei in’autra squadra da quella gruppa igl adversari. Quei team che contonscha il meglier resultat total survegn dus puncts, tier in remis dat ei in punct. Fetg bunas prestaziuns Voluntaria Trun sietta ella secund’aulta ligia svizra, la ligia naziunala B. La promoziun ei vegnida contonschida avon dus onns. Igl unviern 2020/21 ha il campiunadi stuiu vegnir interruts pervia dalla pandemia, quest unviern ha el saviu vegnir arranschaus cumpleinamein cun siat rundas. Voluntaria Trun culs tiradurs Annina, Andri, Elena, Nicolas e Gianna Tomaschett, Leandro Petschen, Chris Wolf ed Annia Cadalbert ha contonschiu il sisavel rang final ella gruppa ost. Il trenader Baseli Tomaschett ei fetg cuntents cullas prestaziuns da siu team: «Cun in tec cletg havessen nus saviu contonscher in punct ni l’auter dapli. Duas, treis ga havein nus giu empau discletg e havein stuiu schar scriver bass resultats. Sil tschunavel plaz maunca fetg pauc. La finamira da restar ella ligia naziunala B ei denton vegnida contonschida e gliez ei il principal.» Ils resultats totals vegnan alzai il mument surtut dallas excellentas prestaziuns d’Annina Tomaschett ch’appartegn al cader d’elita dalla Federaziun svizra da tir: «Ella sietta ella media 198 da 200 puncts pusseivels. Ils pli bass resultats el team ein 190 puncts, mirau sur tut ora sedat ina media da 192 puncts. Ina buna prestaziun ei era reussida alla secund’equipa da Voluntaria Trun el campiunadi dalla 3. ligia. Ella ha contonschiu il quart rang. L’equipa consista da Hubert e Baseli Tomaschett, Ivan Caduff, Corsin Derungs, Alicia Beer, Chiara Weishaupt, Ella e Giulia Flepp. Resultats empermettents Baseli Tomaschett ei leds ch’igl ei reussiu da scaffir ina secund’equipa: «Aschia havein nus era bunas reservas per l’emprema, en cass ch’enzatgi croda ora. Sche ulteriurs siettan il campiunadi ein els el ritmus ed il garant per resultats andants era ella ligia naziunala B. Cun quei secund team savein nus denton era dar la pusseivladad als pli giuvens da sittar regularmein ina concurrenza.» Voluntaria Trun dumbra il mument 16 activs cun buis e dus cun pistola. La secund’equipa ha saviu vegnir formada era grazia alla participaziun da plirs tiradurs dils Tiradurs sportivs Surselva al campiunadi. Ils pli biars activs treneschan duas ga per jamna: «Per ordinari vegn sittau lu il program da 60 siets ni era dapli, pia il treidubel dil program da campiunadi cun mintgamai 20 siets.» Per la stagiun vegnenta ei Baseli Tomaschett optimists: «Nus quintein danovamein cun in rang el miez dalla tabella dalla ligia naziunala B. Sch’ei schabegia nuot extraordinari duess quei esser pusseivel.» Aspiraziuns silla ligia naziunala A – pia da semesirar cullas otg meglieras squadras svizras – dat ei buca: «Lu stuessen nus sittar constantamein rundas cun 1550 entochen 1560 puncts, pia diesch entochen 20 puncts dapli ch’ussa. Il mument ei quei strusch realistic.» Ella qualificaziun pils campiunadis svizzers da gruppas cun mintgamai quater tiraduras ni tiradurs ha Voluntaria Trun contonschiu quest unviern il fetg bien 12avel rang. Al final a Berna ei la fin finala resultau il 15avel rang. Cun Annina, Nicolas, Elena ed Andri Tomaschett ei Trun separticipau cun in fetg giuven team a quei campiunadi. El final han 54 gruppas sittau. Ligia naziunala B, ost Rangaziun finala: 1. Ebnat-Kappel 1, 6 puncts/10'805; 2. Uster, 5/10'765; 3. Glarnerland 2, 4/10’773; 4. Feld-Meilen 1, 4/10'771; 5. Avry-sur-Matran 1, 4/10'739; 6. Voluntaria Trun 1, 3/10’728; 7. Vaduz, 2/10'714; 8. Cham-Ennetsee 1, 0/10'694. 3. ligia Rangaziun finala: 1. St-Léonard 1, 7/10'455; 2. Wettingen-Würenlos 2, 6/10'203; 3. Dompierre-Russy, 5/10'007; 4. Voluntaria Trun, 3/9967; 5. Le Crêt-p-Semsales, 3/9913; 6. Mervelier, 2/9264; 7. Val-de-Ruz, 1/9311; 8. Avry devant Pont, 1/9082. Campiunadi grischun a Val S. Pieder L’emprema fin d’jamna digl avrel han liug ils campiunadis grischuns cun buis e pistola silla distanza da 10 m a Val S. Pieder. Quei campiunadi era previus la fin da schaner, ha lu denton stuiu vegnir spustaus pervia dalla pandemia. Il venderdis, igl emprem d’avrel 2022 vegn sittau il campiunadi da gruppas, la sonda, ils 2 d’avrel 2022 la concurrenza singula e dumengia, ils 3 d’avrel 2022 vegn fatg la finiziun cul di da giuventetgna e sport. Vinavon ella ligia naziunala B La Societad da tir Voluntaria Trun sa mirar anavos sin ina buna stagiun el campiunadi da tir cun buis da 10 m dalla ligia naziunala B. Ella ha contonschiu il sisavel rang final ella gruppa dalla Svizra orientala e resta cun quei success vinavon en quella secund’aulta ligia dalla Svizra. «Cun in tec dapli cletg havessen nus saviu contonscher in punct ni l’auter dapli ed aschia semegliurar aunc per in rang ella tabella», di il trenader Baseli Tomaschett. Voluntaria Trun dispona d’ina equipa fetg giuvna ed empermettenta era pils proxims onns. Cun Annina Tomaschett sietta era ina commembra dil cader dalla Federaziun da tir svizra el team sursilvan e ses aults resultats aulzan il resultat total. Per l’emprema ga ei la Societad da tir Voluntaria Trun era separticipada cun ina secund’equipa al campiunadi dil tir da 10 m. Ella ha sittau el campiunadi dalla 3. ligia e ha contonschiu il bien quart rang final en sia gruppa. (fmr/hh) Annina Tomaschett ch’appartegn al cader dalla Federaziun da tir svizra ei il mument la megliera tiradura da Voluntaria Trun.

Al final final svizzer da giuventetgna e sport da sittar la sonda vargada a Lucerna han las soras Liana ed Alicia Beer da Rueras gudignau omisduas la medaglia d’aur en lur categorias. A Liana ei quei reussiu ella categoria sin peis tschentau G-U13A a moda suverana. Alicia (G-U15C) ei daventa tschunavla ella qualificaziun suenter il polisport. El final ha ella lu mussau sia fermezia e gudignau aur. Las duas Tuatschinas siettan omisduas per la Societad da tir Voluntaria Trun.

La Regiun ecclesiastica Surselva definescha sia rolla. La Baselgia evangelica reformada dil Grischun ha revediu avon sis onns sia constituziun. Igl ei stau la basa per ina refuorma pli gronda dallas structuras. Analog a quellas politicas dat ei ussa ina Regiun ecclesiastica Surselva. Quella sesprova da tener e tgirar ils contacts. Las confessiuns dominontas e tradiziunalas en Svizra ein l’evangelic-reformada e la catolica. El Grischun tegnan quellas oz – auter che pli baul – la ballontscha. Silmeins en connex culla buna convivenza. Tenor la statistica dalla populaziun fan 80 pertschien part d’ina dallas baselgias cantunalas, 46 pertschien ein catolics e 33,6 pertschient evangelic-reformai. Omisduas han da sbatter cul medem grond problem: l’indifferenza religiusa. Ils dus onns vargai culla pandemia ei quella carschida aunc pli ferm. Da sia organisaziun sedifferenziescha la baselgia cantunala evangelica da quella catolica nua ch’igl uestg diocesan ei il «schef». Ella Baselgia cantunala evangelica valan las reglas democraticas analog alla politica. Aschia han commembras e commembers dalla baselgia cantunala grischuna votau avon sis onns per la nova constituziun. Igl ei stau la basa per far enquala midada structurala. Il president dalla Regiun ecclesiastica Surselva, Albrecht Merkel, tschontscha stupent romontsch. Buca metter sil tgau tut Daferton ein las 12 Regiuns ecclesiasticas activas. Mintgina ha agens statuts cun incumbensas, dretgs ed obligaziuns. La Regiun ecclesiastica Surselva (RES) includa tuttas pleivs reformadas, quella dalla Cadi tochen quella da Trin. Flem e Trin ein sedecidi avon prest treis onns da sedrizzar encunter ensi – ecclesiasticamein ei quei buca stau en discussiun. Gl’organ niev remplazza gl’anteriur Colloqui Sur igl Uaul. Tenor statuts survescha el alla collaboraziun regiunala dallas pleivs commembras, igl ei il ligiom denter quellas e la baselgia cantunala. Il plevon da Luven, Flond, Pitasch e Duin, Albrecht Merkel, ha surpriu il presidi dalla RES. L’jamna vargada ha el clamau a Valendau alla radunonza da delegai. Martin Hunger da Sagogn, Ursula Hermann da Ruschein, Anna Theres Buchli da Stussavgia ed il plevon Alistair Murray (Val Stussavgia e Castrisch) fan part da quei gremi. «Nus vulein buca metter sil tgau tut. Ins sto era anflar avunda glieud motivada che collavura», resumescha ser Albrecht sias empremas experientschas culla RES. Tenor Albrecht Merkel eis ei impurtont da buca surcargar las pleivs e las persunas che s’engaschan leu. La suprastonza dalla RES ha tuttina discutau dallas pusseivladads ch’ei dat per tgirar ed optimar la collaboraziun denter las actualmein 12 pleivs autonomas en Surselva. In questiunari cuntegn ina roscha ideas. Per exempel vegn la suprastonza a discutar sch’ins duei organisar vinavon la fiasta ecclesiastica. Quell’occurrenza il firau d’Anzeisnas ei staus biars onns in’occurrenza che rimnava las raspadas dils vitgs reformai. In viadi d’in ni plirs gis pils commembers da tuttas pleivs, sentupadas da giuventetgna, instrucziun communabla dils confirmands, survetschs divins communabels alternond en ina pleiv sco era in project cultural cumineivel ein ulteriuras activitads pusseivlas sut il tgamun dalla RES. La lescha da visitaziun Albrecht Merkel ei pertscharts ch’in gremi da tschun persunas sa e vul buca instradar tut. «Nus essan aunc ella fasa d’anflar la via pli optimala per vegnir activs», puntuescha el. La RES ha denton aunc ulteriuas incumbensas. La Baselgia cantunala ha tarmess en consultaziun il sboz dalla lescha da visitaziun. Igl ei in decret che obligass la Baselgia cantunala da visitar regularmein mintga tons onns mintga pleiv. Las visitaziuns dueigien rinforzar quella e dar in signal positiv, e buca esser in instrument dalla controlla, puntuescha il cussegl dalla baselgia cantunala. Quella lescha da visitaziun vegn il Cussegl grond evangelic a tractar gl’atun proxim. Commentari Dueien ins propi mirar tier? Augustin Beeli/FMR Ins auda meinsvart ch’ina persuna gi ch’ella hagi giu ina «surdosa» religiun, quella tonschi per l’entira veta. Aschia han biars dau adia all’instituziun. Sco liung da sentupada e da reflexiun resta la baselgia presenta, denton mo sco baghetg architectonic, buca pli sco liug ch’ins frequenta pil survetsch divin. D’ina vart visetan ils turists il pli emprem la baselgia dil vitg sco bein cultural custeivel. Dall’autra stezzan ils indigens tuttas cazzolas e tuts ligioms. La «religiun» ligia buca pli. Per esser transparents: jeu mez mon era buca stedi en baselgia. L’attaschonza ei denton aunc cheu. Gliez ei gl’essenzial. Seigi lu catolica ni reformada, la situaziun ei la medema tier omisduas confessiuns. Bunamein mo glieud sils onns va aunc en baselgia. Finescha quella tradiziun cristiana ils proxims decennis? L’indifferenza generala pretenda dils responsabels ualti bia fiug per la caussa. Igl ei la «caussa» ch’ei carschida ils davos 2000 onns e ch’ins vesa ad ir a digren. Igl ei grev d’anflar plevons e plevonessas, calustras e calusters, nungir cumplettar las suprastonzas da pleiv. Tgi fa aunc quels sacrifezis che portan pauc auter che reclamaziuns. Tgi che recloma buca, sortescha ufficialmein. Gliez ei la fuorma ultimativa da protestar ni mussar l’indifferenza. La Regiun ecclesiastica Surselva ei in gremi dalla vart reformada. Quel enquera in recept co ins savess activar las cuminonzas reformadas dalla Surselva. Ils responsabels vesan sezs ch’ins sa buca far miraclas. Mintgina ha da sbatter culs medems problems. Biaras pleivs ein pintgas, memia pintgas. Senza contribuziuns finanzialas dalla Baselgia cantunala mass nuot pli. Lezza finanziescha oravontut la pastoraziun. Ins sa propi sedumandar – tiels nos e tiels lur, vul gir tier reformai sco catolics – nua che quella situaziun meina. Ston ni dueien ins propi mirar tier co tut sestezza? Per salvar quei ch’ei aunc cheu duess la Regiun ecclesiastica s’engaschar finalmein per ina reorganisaziun generala en Surselva. Ins duess fundar finalmein per tuttas pleivs in center da pastoraziun communabel, in center da cumpetenza. Aunc dat ei 12 pleivs en Surselva. Buca permal, mo quei ein silmeins diesch damemia.

La fin d'jamna dils 24 tochen ils 27 da mars 2022 ei il final dil Grand Prix Migros a Sursaissa. Igl ei ina seria dad 11 cuorsas da skis per affons dad 8 tochen 16 onns. Varga 800 ein sequalificai pil final. Sonda proxima ei a Les Diablerets el cantun Vad la davosa dad endisch cuorsas da qualificaziun da quest unviern. Entschiet ha la seria ils 9 da schaner a Savognin. Leu ein 80 giuvens atlets dil Grischun sequalificai pil final. Ellas cuorsas da qualificaziun han els fatg gl’emprem tochen il quart plaz ellas categorias slalom gigant e comb race. Ina roscha affons dad otg tochen 16 onns ein separticipai ellas differentas regiuns da skis dalla Svizra al Grand Prix Migros. Lur finamira dalla stagiun eis ei stau da contonscher il final, e quel ei dils 24 tochen ils 27 da mars a Sursaissa. Igl ei la cuorsa da skis pli famusa e gronda, buca mo dalla Svizra, mobein dil mund. Pli baul era la Wander SA da Berna sponsura principala dalla concurrenza, quella seria era enconuschenta generalmein cul num «Ovo Grand Prix». Numerus campiuns svizzers, atletas ed atlets dil cader da Swiss Ski, ein seprofilai en quella. Dapi 1972 organisescha la Migros la seria. La campiunessa Corinne Suter ei buca la suletta che ha fatg carriera cul Grand Prix Migros. Ellas differentas regiuns dalla Svizra han affons ambizius sperau da gudignar in dils plazs garegiai dil final a Sursaissa. Varga 800 vegnan dils 24 tochenils 27 da mars a Sursaissa. Ella patria da Carlo Janka ei ina gronda squadra vidlunder dapi in onn da preparar il final dil Grond Prix Migros. Il club da skis local, ensemen cun Surselva Turissem, sto porscher ina infrastructura d’aulta qualitad per quell’occurrenza gronda e prestigiusa. Il pli impurtont eis ei d’organisar gl’alloschi allas persunas che vegnan a Sursaissa quella fin d’jamna. En tut eis ei rodund 3000. Las cuorsas ein silla pista Untermatt. Ils trenaments entscheivan il venderdis, lu suondan las cuorsas mintgamai la sonda e la dumengia.

La Conditoria a Sedrun furnescha sias specialitads oravontut en Svizra ed ils davos onns ha ella era exportau bia en 13 differentas tiaras. Per l’interpresa ei la sparta digl export denton sereducida per 90 % en consequenza dalla pandemia e l’uiara. Ina sfida enorma pigl interprendider che ha gest presentau siu product il pli niev «La definitiv pli pintga tuorta da nuschs dil Grischun dil mund». La jamna vargada ha Reto Schmid, il menader da La Conditoria a Sedrun presentau siu pli niev product. L’interpresa ch’ei vegnida enconuschenta oravontut entras las tuortinas da nuschs, linzer ed auters gusts tscherca cuntinuadamein pusseivladads da sesviluppar. La tuortina che peisa 19 grams haveva Schmid numnau «la probablamein pli pin­tga tuorta da nuschs dil mund». Per presentar las definitivamein pli pintgas tuortas da nuschs dil Grischun ha el nezegiau la gievgia sera vargada la plattafuorma dalla dieschavla premiaziun dil «Prix SVC Svizra Orientala». Prix SVC Svizra Orientala Il Swiss Venture Club (SVC) ei in’uniun da non-profit dad interprendidras ed interprendiders culla finamira la promover e metter ella glisch dalla publicitad interpresas da success. Per la premiaziun dil 2022 ha la giuria giu en mira 250 interpresas. Da quellas ein sulet sis vegnidas el final ed era rangadas. Igl emprem plaz ha Wild & Küpfer SA da Schmerikon gudignau. La Mosmatic SA dil Neckertal ei daventada secunda ed il tierz rang ei ius alla Appenzeller Alpenbitter SA. Las ulteriuras quater interpresas ein vegnidas undradas cun in diplom. Aschia era La Conditoria SA da Sedrun. «Nus eran sco suletta interpresa grischuna el final. Quei confirma che nus fagein enzatgei che croda en egl positivamein e che nus essan silla dretga via. Miu team da rodund 50 collaboraturas e collaboraturs ed jeu havein plascherun ed astgein era esser loschs da quei diplom», declara Reto Schmid. Extremas sfidas «Ell’Europa essan nus disai d’haver vivonda en abundonza e per prezis favoreivels. Sche l’uiara cala buca gleiti vegn quei a semidar immens», aschia Reto Schmid che ha gia stuiu alzar avon enzacontas jamnas ils prezis da vendita da paun per 15 %. Sch’ei mondi aschia vinavon seigi quei mo stau l’entschatta. «La Russia e l’Ucraina valan sco ils graners dall’Europa e da leu vegn il mument exportau ton sco nuot. Ei han auters problems. Era sche nus cumprein buca graun directamein da quellas tiaras influenzescha quei tuttina ils prezis, damai ch’il graun d’autras tiaras vegn pli tschercaus ed aschia pli scarts e cars», declara il meisterpasterner. Gronds alzaments hagi quei era dau tiels prezis per nuschs e per material da pachetadi, mo era ils transports egl exteriur cuostien il mument treis tochen quater ga dapli che la fin digl onn vargau. «Il mument savein nus strusch pli furnir egl exteriur. Ussa furnin nus sulet in dieschavel da quei che nus furnevan avon la pandemia e l’uiara egl exteriur. Quei ei in’enorma sfida per noss’interpresa, igl ei ina situaziun da malsegirtad e quei fa bravs quitaus», conceda Schmid. Il focus silla fiera svizra Tenor Reto Schmid ein products svizzers en general cars e culs alzaments da prezis pils aliments da basa vegni ei memia car per la fiera d’export. «Leutier vegn il cuors digl euro che fa aunc ina ga tut pli car. Nus stuein anflar soluziuns pigl export ed el medem mument seconcentrar pli fetg silla fiera svizra», di el. Quei fetschi el ussa cul product dalla nova mini­tuorta che peisa sulet 8 grams: «Nossas tuortinas da 19 grams eran empau grondas e memia caras pils gastronoms da dar tiel café. Ussa havein nus ina tuortina ideala ed ils emprems resuns ein stai fetg buns. Alla surdada dil premi SVC eran 900 persunas, biaras interprendidras ed interprendiders ed era las medias eran bein representadas. Igl ei stau fetg bien da saver presentar leu nos products e nossa novaziun.» Reto Schmid conceda, ch’ei seigi buca fetg favureivel agl ambient da pachetar las singulas tuortinas en plastica transparenta. En temps da corona seigi quei denton giavischau d’entgins gastronoms. Auters lessien pli bugen spargnar il material d’emballadi ed a quels porschien ei secapescha las super-mini-tuortinas en zeivers dad 1 kilo ed era ella stizun detti ei scatlas cun 50 tuortinas nunpachetadas. Fatschas cuntentas a caschun dalla surdada dil «Prix SVC Svizra Orientala»: Ils commembers dil cussegl d’administraziun da La Conditoria Martin Hongler (sen.) ed Urban Augustin (dretg) ed amiez il president dalla Regenza Marcus Caduff ed il meinafatschenta Reto Schmid (secund da sen.).

Bunas prestaziuns meretan ina renconuschientscha! Quei animescha e promova novas activitads; in principi che vala aschibein per la veta publica sco privata. Dapi 1972 exista il «Premi Wakker» dalla Protecziun svizra dalla patria. Il num deriva digl um da fatschenta, Henri-Louis Wakker, ch’ha regalau la gronda part da sia facultad a quella instituziun. Onn per onn vegn quei premi, dotaus cun 20 000 francs, surdaus ad ina vischnaunca che sedistingua entras prestaziuns exemplaricas en favur dalla fatscha dil vitg. Era treis vischnauncas grischunas han obteniu quella distincziun, numnadamein Guarda (1975), Spligia (1995) e Vrin (1998). Quella renconuschientscha publica dat curascha da s’engaschar vinavon per ina buna cumparsa da nos vitgs ed inspirescha autras cuminonzas da suandar quei exempel. Il model «Premi Wakker» savess er esser in muossavia en favur dalla promoziun dil romontsch en nossas valladas, pertgei lezzas decidan sur dil destin dil romontsch. Quei ha nies valent scribent Toni Halter proclamau marcantamein a caschun digl emprem camp studentic la stad 1961 a Breil e denter auter constatau: «Tgei munta la finala la renconuschientscha naziunala dil romontsch, sch’il vitg sedeclina… Il romontsch vegn salvaus el vitg alpin. Vitgs e cultura romontscha han ina sort communabla. La digren da l’in ei il truament da l’auter.» Quella constataziun ei oz pli actuala che zacu. Perquei vala ei la peina da crear ina renconuschientscha semeglionta al «Premi Wakker» per la Romontschia e quei buca mo per las vischnauncas, mobein era per instituziuns ed uniuns che s’engaschan a moda exemplarica per la caussa romontscha. In tal instrument svegliass novas iniziativas e novas acziuns enteifer las scheinas romontschas e stimulass privats ed autoritads a nova creativitad. Quei fussen activitads da nez e valsenn per la vitalitad dil lungatg. En connex cun l’iniziativa per l’introducziun d’ina translaziun simultana el Cussegl grond hai jeu suttamess l’idea d’in «Premi Wakker» allas organisaziuns romontschas, quei sco alternativa bia pli effectiva e nizeivla. Quella intervenziun ha denton cattau negin resun. Perquei repetel jeu la proposta: Enstagl d’impunder daners publics sulettamein per acziuns d’alibi e da simbol, senza in nez pil romontsch, savess ins cun pli paucs mieds dar novs impuls alla veta romontscha en vitgs e valladas. Sco igl ei seresultau da mias retschercas persunalas anfla l’idea d’ina translaziun simultana negina capientscha e negin sustegn tier impurtonts exponents dil romontsch ed aunc meins tier il pievel romontsch. Ins ei generalmein dil meini che quei seigi ni necessari ni giustificau. Sch’ins vegli sustener la caussa romontscha, duei quei succeder cun mesiras da nez e valsenn en favur dil romontsch. Lein sperar che deputadas e deputai teidlien sin la vusch dil pievel. Dumeni Columberg è stà tranter auter era redactur da la Gasetta Romontscha e parlamentari federal e chantunal. Dumeni Columberg

Spel credit da 821 000 francs per la cuntinuaziun dil project da Salischinas damonda la suprastonza communala la radunonza da vischnaunca da mardis proxim per dus ulteriurs gronds credits. In pertucca la transformaziun d’ulteriuras stanzas en casa da scola a Sumvitg en habitaziuns. Treis habitaziuns ein gia vegnidas construidas leu avon treis onns, ussa duein duas ulteriuras suandar. Per cuosts da 985 000 francs duei vegnir construiu quella ga duas grondas habitaziuns per famiglias. Aschilunsch che vischinas e vischins concedan il credit duein las lavurs da construcziun entscheiver igl avrel ed esser terminadas il november 2022, aschia che las habitaziuns san vegnir retratgas il december 2022. Via Naustgel ei en in schliet stan In credit brut da 2,4 milliuns francs damonda l’executiva communala la radunonza da vischnaunca pil project da sanaziun dalla Via Naustgel. Vischinas e vischins han da prender quella decisiun per mauns dalla votaziun all’urna ch’ei fixada sils 15 da matg 2022. La via ch’ei vegnida construida da 1965 entochen 1980 sco via d’uaul ed access per l’alp ei en in schliet stan. Ella mesira 7,17 km ed ei da grond’impurtonza per la cultivaziun forestala. Sco quei che la suprastonza communala scriva ellas Squadras – igl organ ufficial dalla vischnaunca – eis ei previu d’exequir las lavurs da sanaziun en treis etappas. Per las parts dalla via ch’ein necessarias per la tgira digl uaul sa la vischnaunca quintar cun subvenziuns da rodund 70 %. Per la part dalla via che survescha spirontamein per intents agricols, respectiv dall’alp, ha la vischnaunca fatg ina damonda per in sustegn finanzial tiegl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun dil cantun Grischun. Medemamein ei vegniu fatg ina damonda per sustegn finanzial al Padrinadi per vischnauncas da muntogna. «Malgrad ils considerabels cuosts ei la suprastonza communala perschuadida che quei project ei necessaris. Grazia al generus sustegn finanzial entras subvenziuns ein ils cuosts en in rama supportabla per la vischnaunca», scriva la suprastonza communala el messadi. OLYMPUS DIGITAL CAMERA

El rom dalla retscha d’arranschaments da TujetschVivaCultura ha liug sonda, ils 19 da mars 2022 in ulteriur referat. Allas 17.00 referescha Yves Bonanomi ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura Dulezi a Sedrun. Il geolog sefatschenta cun la geologia dalla regiun sco era cun la formaziun dallas mineralias.

Culla construcziun dil niev Catrina Resort a Mustér sils anteriurs parcadis dallas Pendicularas Mustér SA ei il diember da parcadis sereducius. Ina casa da parcar cun plaz per rodund 450 autos duei gidar a sligiar quei problem, sco era quel che regia generalmein pertuccont parcadis ad Acla da Fontauna e S. Catrina. Parallelmein introducescha Mustér in niev survetsch: In tuc-tuc d’electro che sa vegnir nezegiaus cun agid d’ina app. La mesjamna avonmiezdi ei l’emprema badelada per la nova casa da parcar che cuosta rodund otg milliuns francs succedida. L’emprema alzada vegn terminada quest onn e stat a disposiziun igl unviern vegnent als automobilists. Igl avegnir porscha la casa treis alzadas cun mintgamai rodund 150 parcadis, duas da quellas alzadas ein cuvretgas. Ils parcadis vegnan concepi conform als basegns da persunas impedidas. Medemamein vegn mess a disposiziun sufficientamein parcadis per cargar las battarias d’e-mobils. L’alzada suren duei survir la stad sco pumptrack e per autras activitads. La casa da parcar ei in ulteriur crap el mosaic dallas investiziuns che las Pendicularas Mustér SA han fatg ils davos onns. 130 miliuns francs ein gia flessegiai en nova insfrastructura – denter auter il Catrina Resort – e 25 milliuns francs duein suandar ils proxims dus entochen treis onns en ulteriurs projects. La casa da parcar ei ina part da quei concept. «La locomotiva dapi 50 onns» Agl act festiv dall’emprema badelada per la nova casa da parcar ha igl acziunari principal dallas Pendicularas Mustér SA, Marcus Weber, puntuau: «Las Pendicularas Mustér SA ein dapi 50 onns la locomotiva dil turissem dalla regiun sisum la Surselva. Suenter entgins onns empau pli ruasseivels eis ei vegniu nova dinamica el menaschi. Fuva Mustér ils onns siatonta ed otgonta il liug per skis e tennis, sch’eis el oz in liug che risguarda biaras autras tendenzas sco per exempel quella da bike.» La casa da parcar seigi in’ulteriura part dall’infrastructura necessaria persuenter: «Ella ei calculada cun cuosts dad otg milliuns francs ed il maun public sto dar nuot vidlunder.» Il president communal da Mustér, René Epp, ha exprimiu il plascher dalla vischnaunca per quell’ulteriura part dall’infrastructura, mo era per las grondas investiziuns fatgas ils davos onns: «Cun quellas han las Pendicularas Mustér SA contribuiu essenzialmein al svilup dalla vischnaunca.» Ina bun’infrastructura da parcadis seigi da grond’impurtonza. Sligiau in da plirs problems Dapi ch’il Catrina Resort culla stizun dil Coop ei baghegiaus a S. Catrina, ei il traffic enviers la staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA carschius considerablamein. Il volumen dil traffic individual savess crescher aunc pli fetg culla construcziun dalla nova surbaghegiada dil hotel Acla da Fontauna. La FMR ha vuliu saver dil president communal René Epp tgei che la vischnaunca prevedi d’interprender: «Enteifer la suprastonza communala ei quella situaziun secapescha in tema da discussiun. Per motivs finanzials eis ei buca pusseivel da far correcturas il proxim temps. Nus lessen denton procurar ch’il spazi per exempel per ina rundella vegn garantius quei mument ch’il hotel niev vegni baghegiaus. Lu savess la rundella effectivamein esser in tema vonzeivi.» Culs parcadis che la nova casa da parcar porschi seigi in problem el contuorn da S. Catrina ed Acla da Fontauna sligiaus. Tuc-tuc d’electro pil traffic individual Parallelmein cull’emprema badelada per la nova casa da parcar a S. Catrina han la vischnaunca e plirs partenaris presentau ina nova purschida conforma agl ambient pil traffic individual el vitg. Ei setracta d’in microtransporter electronic che porscha plaz a treis persunas. Sper las pusseivladads da serender d’in liug a l’auter el vitg el rom digl urari dil bus local, porscha quei auto electronic ina pusseivladad indviduala. Quella purschida sa vegnir nezegiada cun agid d’ina app. «Duess quella purschida secumprovar, less nus offerir igl avegnir ina purschida definitiva», di René Epp. In tal concept pretendessi era staziuns da cargar mobils electronics sin parcadis publics, quei che fagessi il liug aunc pli attractivs. Las empremas experientschas cun tuc-tuc d’electro ell’Engheltiara, mo era en Suezia sin neiv, ein fetg empermettentas. Partenaris dalla vischnaunca en quei project ein las Pendicularas Mustér SA, Radical Sportcars Svizra GmbH a Trun e Prasad Raja che ha sviluppau il mobil. Nova casa da parcar ed in tuc-tuc Alla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA vegn construiu ina nova casa da parcar cun 450 parcadis. Cun quella duei in dils problems dil traffic el contuorn da S. Catrina ed Acla da Fontauna vegnir sligiaus. A persequitar vegn la suprastonza communala il svilup dil traffic surtut alla cruschada dalla via cantunala enviers Acletta. Parallelmein cull’emprema badelada per la nova casa da parcar ha la vischnaunca da Mustér era presentau ina nova purschida pil traffic public individual: In tuc-tuc d’electro che sa ve­gnir nezegiaus cun agid dad in’app. (fmr/hh) Act simbolic per l’emprema badelada dalla nova casa da parcar a S. Catrina a Mustér. Da sen. Ursin Venzin dad ipz inschigniers e planisaders SA, Anita Wyrsch dalla Strabag, Silvio Schmid, president da Sedrun Mustér Turissem, il president communal René Epp, il directur dallas pendicularas Stefan Arnold ed il president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA, Marcus Weber. Il president communal René Epp ha presentau il tuc-tuc d’electro, ina nova purschida pil traffic public individual a Mustér.

Ella zoologia dils mamals vegn quei cumpogn descrets all’entschatta. La talpa ei veramein in animal caracteristic. Actualmein vesan ins ils mantuns ch’ella lai anavos els praus. Quels han ils purs buca bugen. Da principi ei la talpa denton in avantatg pil funs. Tier quei animal stoppien ins veramein differenziar, ei dependi adina da tgei vesta ch’ins miri, declara Flurin Camenisch. Il pedagog da museum cusseglia ed accumpogna dapi 30 onns carschi ed affons el Museum grischun dalla natira. Silla talpa mira el a moda neutrala. Gl’animal seigi buca protegius, procuri denton meinsvart per discussiuns. Strusch che la neiv ei luada, vesan ins dapertut sils praus ses fastitgs. Il pur che cultivescha quels, ha buca schi bugen la talpa. Siu habitadi caschuna malemperneivladads. «Ils muns da tratsch ein in impediment per las maschinas da segar. Per animals che pasculeschan sils praus san ils vaus sutterrans esser in prighel da scarpitschar. Era san ils tschespets rumper en e lavagar ina cultira», conceda il specialist d’animals e natira. Defenda siu revier sco in luf Il casti sutterran dalla talpa ei in sistem da tunnels tochen 50 meters. Atgnamein seigi la talpa buca in animal nuscheivel, explichescha Flurin Camenisch. «Cun sia activitad da cavar dat el aria al terren», aschunta el. Ina suletta talpa sa cavar vaus da 50 meters. Sco in luf defenda ella vehementamein siu revier encunter ina concurrenta ch’enquera d’entrar. Sco quei ch’il pedagog dalla natira gl’animal dils praus gi, ei quei magliainsects in partenari dil pur. «Cun sia moda d’arientar e ventilar il tratsch, tonpli ch’ella senutrescha buca dallas ragischs dil pastg», descriva Camenisch. Spisa preferida dalla talpa ein viarms e coss. Nua ch’ei ha talpas, ha ei neginas buccarias e consequentamein era negins coss. Tenor gl’expert dalla zoologia meritassen las talpas ina megliera reputaziun ch’ils miuruns. Il plaid tudestg «Schermaus» associeschan ins culla talpa. Il miurun ei denton in grond ruider che fa vaus sut la cozza da neiv e che maglia buca viarms e coss. «Ella senutrescha exclusivamein dallas ragischs da plontas», sa il zoolog. La talpa ei luvrusa, ella marchescha preschientscha culs muns da tratsch. En tuttas culturas da plontas ston ins cumbatter il miurun e la miur campestra. La talpa mettan ins el medem canaster. La scola d’agricultura Plantahof purscheva tochen avon dus onns mintgamai il mars in cuors da pigliar miurs e talpas. Gl’unviern s’interessescha negin per ellas, malgrad ch’ellas ein activas era la stagiun da neiv e ferdaglias. La cozza da neiv ei la megliera isolaziun per lur taunas e tunnels. Quels animals dils praus ed ers fan, auter che las muntanialas sils aults, negin paus d’unviern. Las talpas van pli profund ch’ils miuruns. Lur topas davon ein propi sco ferms tschaduns. Strusch che la vegetaziun seregheglia ella tiara, vegnan ellas pli activas. Sin in prau san ins dumbrar tochen 20 muns. Igl ei buca la lavurs d’ina armada da talpas, mobein d’ina suletta che secava diligentamein tut persula tras siu spazi da viver. Cul tarden sur il tschespet La talpa tgira e protegia siu revier, ella catscha viarms e vermaneglia – e gida pulit il pur. Pli baul s’udevi tier las lavurs da primavera da schubergiar ils praus. Ins mava cul tarden sur ils tschespets, rasava il tratsch ed ulivava ils muns. Ensemen culla grascha era quei il meglier recept per in bien prau gras. Sco quei che Flurin Camenisch declara, deva ei schizun hortulans che rimnavan il tratsch che la talpa haveva cavau alla surfatscha dils praus. «Ecologicamein ei la talpa absolutamein in animal nizzeivel», resumescha el. Ella sappi esser ina mulestusa, gliez constetti, denton propi ina nuscheivla seigi la talpa buc, remarca il specialist d’animals. El Grischun duas specias «Talpa Europaea» ei siu num scientific. Igl ei in animal tipic ch’ei enconuschents generalmein. Malgrad ch’ins vesa el quasi mai. En Tiaratudestga ei la talpa Grabowski enconuschenta dil film e dessegns animai. Ella vegn menziunada en connex cun proverbis e locuziuns. Per exempel ha ei num «esser tschocs sco ina talpa» ni «esser suords, ni esser tups sco ina talpa». Ella survegn buca bia laud. Schizun en tschentaments da vischnauncas menziuneschan las autoritads ella. Pigliar talpas era fixau egl uorden da vischnaunca. Biaras pagavan ina premia per las topas davon. Avon zacons onns ha la vischnaunca da Schluein reintroduciu quell’isonza, ella ha offeriu 4 francs il pèr topas. La talpa ei in magliainsects ord la famiglia dallas… talpas. Ell’Europa ha el ina suletta parenta: la Talpa Caeca, per romontsch la talpa tschocca. Quella specia dat ei era el Grischun, denton mo en Bergaglia ed en parts dil Mesauc. La talpa tschocca ei in bienton pli pintga che la talpa europeica e ses egls pigns pli pigns ch’il tgau d’ina guva ein zuppai diltut sut la pelegna brina.

Dapi 2012 ei il Chor viril Ligia Grischa da viadi cul dirigent Christoph Cajöri. Il motto dils rodund 70 cantadurs ei «cantar cun tgierp ed olma». Quei han ei era fatg la davosa fin d’jamna duront las registraziuns pil portatun «La Ligia Grischa sin viadi». «Igl ei stau lavur intensiva da registrar las 15 canzuns. Nus havein cantau cun plascher e gronda disciplina», resumescha Aurelio Casanova, il president dil Chor viril Ligia Grischa las lavurs da registraziun che han giu liug dil venderdis sera entochen la dumengia vargada ella baselgia da Pleif a Vella. Las registraziuns seigien vegnidas fatgas leu, perquei che la baseglia hagi ina fetg buna acustica ed ei detti buca gronds disturbis da canera el contuorn. Per las registraziuns ei il meister da tun Moritz Wetter vegnius engaschaus. Tenor Aurelio Casanova setract’ei d’ina coproducziun cun RTR ed era d’autras varts hagi il chor surve­gniu pulit sustegn. In portatun giavischau Atgnamein fuvi previu da far las registraziuns gia igl onn vargau. Causa la pandemia han ils cantadurs denton buca saviu exercitar sco giavischau ed il project ei vegnius stuschaus. «Uonn eis ei gartegiau e grazia a nos cantadurs ch’ein tuts vaccinai havein nus saviu exercitar sco ch’igl era lubiu», declara Aurelio Casanova. Grondas stentas hagi il dirigent Christoph Cajöri fatg e perfin registrau las singulas vuschs, aschia ch’ils cantadurs hagien saviu trenar individualmein a casa. Mo fa quei insumma senn da realisar portatuns el temps ch’ins sa telecargar quasi tut dallas plattafuormas da musica? «Gie, per in chor viril ei quei franc ina buna caussa. La gronda part da nies publicum schazegia aunc da tener in disc enta maun e da saver tedlar las canzuns a moda convenziunala senza applicaziuns al telefonin ni computer. Era ils treis discs che nus havein gia ediu avon, vegnan adina puspei dumandai. In portatun dad in chor ei enzatgei bi, era per regalar. Quei ei buc sco tier la musica moderna ch’oravontut las generaziuns giuvnas teidlan», di il president dil Chor viril Ligia Grischa ch’ei vegnius fundaus igl onn 1852. Grond svilup «Cul cuntegn dil portatun mussein nus era, ch’il Chor viril Ligia Grischa semuenta ed ha fatg in grond progress ils davos diesch onns. Sut la bitgetta da nies dirigent Christoph Cajöri essan nus s’adattai al temps, denton senza negligir e snegar nossas ragischs ch’ein francadas ella canzun romontscha», di Aurelio Casanova. Sil portatun «La Ligia Grischa sin viadi» datti in matg musical variont cun liturgia ortodoxa, canzuns da baselgia e secapescha ei ina vasta paletta dil cant romontsch: duas gadas bab e fegl; per exempel «Sogn Rumetg», ina melodia da Gion Balzer Casanova (1938) e text d’Ignaz Cathomen (1934) e la canzun «Jesu, dulcis amor meus» cun ina melodia da Gion Andrea Casanova (1972) ed in text da Flurin Camathias (1872–1946). La secunda ei in’incumbensa da cumposiziun dil Chor viril Ligia Grischa ed il publicum dil concert dil matg astga selegrar silla premaudiziun. Representai sil portatun ein era ils cumponists ­Gion Giusep e Gion Antoni Derungs ed entgins semperverds. Ultra dallas canzuns romontschas contan ils umens dil chor viril era talas en franzos, ord la liturgia ortodoxa e cun «Zu Postdam unter den Eichen» ord il «Berliner Requiem» da Kurt Weil era ina tut speciala en lungatg tudestg. A caschun dil concert primavaun dils 22 da matg 2022, allas 15.30 ella Claustra dallas soras Dominicanas a Glion, presenta il Chor viril Ligia Grischa – ch’exista dapi 170 onns – il niev portatun. Il Chor viril Ligia Grischa a caschun dallas registraziuns pil niev portatun «La Ligia Grischa sin viadi.

Jeu sun buc schi savens da viadi cugl auto. Pil pli mon jeu cun posta e tren. Mo sche jeu sun inaga sin via cugl auto, sche daventel jeu tut in auter – aschia gi silmeins mia dunna. Jeu stoppi lu commentar quasi mintga manever ed acziun dils auters sin via. Aber la finala eisi propi stentus co certins sefan el traffic. Els vesan mo sesezs. U ch’ei midan vial vi e neu per gudignar in pèr paucas secundas ni ch’els s’avischinan sco schnecs ad ina ampla cotschna per gie buca stuer tener eri. Mo che quellas largiunas ein buca bunas pil traffic, para buca da disturbar els. Basta, cun da quei sai jeu lu sescaldar. Pil pli hai jeu categorisau ils stils dad ir cun auto tenor criteris sco il cantun e la vegliadetgna dils manischunzs. Sch’els secuntegnan tenor miu schema, sche eis ei cumprovau, sche buc, lu eis ei in’excepziun e plitost da relativar. Jeu daventel pia veramein tut in auter. Schiglioc sun jeu in ruasseivel e patgific, mo leu el traffic sai jeu spert s’alterar. Tgisà danunder che quei vegn? Ei forsa il motiv che jeu hai fatg igl examen d’ir cun auto ell’Italia? Pia, che las emoziunalitads talianas ein daventadas part da miu temprament d’ir cun auto? Forsa schon. Mo jeu giavischass semplamein dapli respect sin via. Ell’Italia – oravontut el sid – van ins tut auter cun auto. Ins mira pli fetg in sin l’auter ed in da l’auter. Ins sto far quen cun diltut e sefixescha buc semplamein mo sin tablas e sin sesez. Ei quei buc era enzatgei che vala per nossa religiun, per nossa cuminonza cristiana? Con stentus eis ei, sche mintgin patratga mo vida sesez? Sche mo paucs demuossan respect in visavi l’auter? Ei disturba mei che persunas dalla pastoraziun ein magari buca capavlas da veser il proxim e vesan mo las tablas e sesez. Igl ei era buca bien che persunas categoriseschan las autras confessiuns ni persunas dall’atgna confessiun, tonpli, sche quei capeta cun nauscha intenziun. O Dio mio, lein puspei daventar pli patgifics e fraterns. Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva actualmain a Sogn Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Con stentus eis ei, sche mintgin patratga mo vida sesez?» Andri Casanova, teolog Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva actualmain a Sogn Gagl.

Giu sin plaz scola ein affons che fan termagls: Tgi ei la pli gronda? Tgi ei pli sperts? Tgi il pli ferm? Affons fan bugen quels giugs, nua ch’els san mussar lur talents ed anflar lur posiziun enteifer la gruppa. Mo ussa semischeidan quels maletgs cun autras impressiuns che contonschan nus gi per gi. Persunas che demonstreschan lur grondezia e che vulan daventar aunc pli pussentas. Quei semesirar e vuler augmentar ha brutalas consequenzas per milliuns carstgauns. Denter ils giuvnals da Jesus hagi ei da lezzas uras dau ina dispeta: «Tgeinin da nus ha da valer per il pli grond?» Ina damonda plitost penibla. Pli impurtont ch’in bien status ni tutta rauba ei bein dad haver la pasch. El cristianissem ei quei sistem da mesiras e scalems atgnamein vegnius viults entuorn diltut: «Quel ch’ei il grond denter vus, seigi sco il pli pign.» Mo era da nies temps vegnin nus buca libers da quei regl da cumparegliar ed engrondir. Nossa entira societad funcziunescha aschia. Probabel ei quei in fretg dalla evoluziun. Nus sesentin bein, sche nus vein gudignau zatgei ed essan megliers che auters. Quella cuntentientscha cuoza denton mo cuort temps. Lu encurin nus puspei zatgei niev per posseder ni seprofilar. Quei fa buca mo squetsch a nusezs, mobein era a nies ambient. Ni schizun ad entirs pievels, sco quei che nus vesein actualmein egl ost dall’Europa. Tgei far, sche nus vein puspei inaga il sentiment da stuer esser ed haver dapli per esser cuntents? Forsa empruar ora in ni l’auter tric. Jeu sai s’orientar a persunas ch’ein semplamein cuntentas cun quei ch’ellas han. E jeu sai augmentar ed engrondir en in’autra uisa: Leger dapli buns cudischs, rimnar aventuras e paterladas, tedlar dapli plaids motivonts, surmuntar la tema ni era surmuntar la schliata luna ed investir en relaziuns. Ils affons fan vinavon lur giugs. Els semesiran in cun l’auter, els sedrovan e rin leutier. Bien aschia. Era nus carschi cumparegliein bugen in cun l’auter. Aschigitg ch’ei motivescha, ei quei en uorden. Mo stuein nus propi haver aunc pli bia, sto ei esser aunc meglier ed aunc pli super? Bien – meglier – e lu basta. Insumma, jeu crei che nus savessen viver bein senza superlativs. Forsa ch’ei va lu meglier dad anflar la pasch. Anja Felix-Candrian è plevonessa a Trin. Ella viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Mo stuein nus propi haver aunc pli bia, sto ei esser aunc meglier ed aunc pli super?» Anja Felix-Candrian, plevonessa Anja Felix-Candrian è plevonessa a Trin. Ella viva cun sia famiglia a Sagogn.

Ils 10 d’avrel 2022 elegia la vischnaunca da Sumvitg ses gremis communals. Lu ha liug igl emprem scrutini. Per quellas tscharnas han vischinas e vischins saviu far propostas entochen il mardis vargau. Da remplazzar ei numnadamein in tschuppel mandataris. Spel president communal Armin Candinas da Rabius seretilan era tuts quater geraus: Giusep Bearth da Sumvitg, Flurin Berther da Rabius, Robert Candinas da Surrein e Marcus Duff da Cumpadials. Inoltrau sia abdicaziun ha era la commembra dalla cumissiun da quen e gestiun Manuela Schnoz da Rabius. Dalla cumissiun da baghegiar seretilan Davide Beer da Rabius e Sonja Veckmans da Sumvitg, Ulrich Forster da Surrein ed Erwin Monn da Sumvitg stattan a disposiziun per in’ulteriura perioda d’uffeci per quella. Michele Damiano da Rabius e Rafaela Vincenz da Sumvitg recandidescha per la cumissiun da quen e gestiun. Anflau candidatas e candidats La gliesta da nominaziuns ufficialas che la vischnaunca da Sumvitg sa presentar ussa muossa ch’igl ei reussiu d’anflar interessentas ed interessents pils pli biars posts dils differents gremis. Pil presidi communal stattan schizun dus candidats a disposiziun. D’ina vart igl anteriur canzlist Patrick Schaniel da Sumvitg, da l’autra vart Marc Cathomas da Val Sumvitg. Pils quater posts da gerau stattan treis candidats a disposiziun: Rest Andriu Bearth da Sumvitg, Cornelia Cathomas da Surrein e Gion Battesta Huonder da Cumpadials. Per la cumissiun da quen e gestiun candidescha da niev Andri Bearth da Rabius ed ils novs per la cumissiun da baghegiar senumnan Samuel Decurtins da Rabius ed Otto Deplazes da Surrein. Motivaus da s’engaschar Sco successur d’Armin Candinas sco president communal candidescha Patrick Schaniel (47). Sin damonda dalla FMR ha el argumentau sia candidatura: «Jeu s’identificheschel cun nossa vischnaunca e sun promts da s’engaschar per nossa cuminonza.» Suenter igl emprendissadi sco geomaticher eis el staus occupaus professiunalmein ell’Engiadina, il davos sco menader digl Uffeci da taglia da Scuol e contuorn. 2005 ha el surpriu la funcziun da canzlist a Sumvitg. Dapi siat onns eis el responsabels pigl aquist da terren egl entir cantun digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun. Patrick Schaniel vesa potenzial da svilup tier la vischnaunca: «Nus stuein far pli veseivla nossa purschida, per exempel al turissem. En quella direcziun va era il project da Salischinas. Jeu hai entginas ideas, mo less discutar quellas igl emprem culla suprastonza communala aschilunsch ch’jeu vegnel eligius.» Sut la lupa vul Patrick Schaniel prender las structuras communalas: «Nus stuein analisar denter auter las pusseivladads digitalas mo lu era sefatschentar dalla damonda sche nus lein introducir in directori communal.» Sco anteriur canzlist enconuscha el la vischnaunca da Sumvitg sco ses sacs da caultschas. «Jeu selegrass fetg da luvrar cull’administraziun communala ed ils ulteriurs collaboraturs. Nus havein buna glieud», di il bab da dus affons carschi ch’ei staus pli baul ina ga era duront ina perioda d’uffeci suppleant da deputau ed ell’Engiadina commember dalla cumissiun da baghegiar dall’anteriura vischnaunca da Sent. Patrick Schaniel ha la pussseivladad da reducir il pensum tiegl Uffeci da construcziun bassa dil cantun. Patrick Schaniel e sia famiglia ein vid baghegiar casa il mument a Sumvitg, en siu temps liber eis el attaschaus alla cultura. Ils davos onns eis el staus occupaus en differentas funcziuns en favur da quella, denter auter sco president dil Chor d’affons Sumvitg ni era dil comite d’organisaziun dalla fiasta da giubileum da 125 onns dalla Musica Sumvitg/Cumpadials che ha denton buca saviu vegnir organisada pervia dalla pandemia. In noviz Ina resch nova experientscha fuss la politica per Marc Cathomas (53): «En sesez ha la politica adina interessau mei, mo tonaton sun jeu mai staus activs en ina funcziun ni l’autra. Il temps e la peda han muncau per in tal engaschament e per separticipar pli profundamein al process politic.» Marc Cathomas habitescha enta Val, ei meinfatschenta dall’ustria Val Sumvitg e meinafatschenta dalla Greina Bus GmbH. Il bab da duas feglias carschidas ha denton in’imaginaziun co el savess far la vischnaunca empau pli attractiva: «Mintga vischnaunca ha in potenzial da svilup. En mintga cass eis ei fetg impurtont da procurar che novas famiglias vegnan a habitar en vischnaunca, buca mo glieud da vacanzas. Ina pusseivladad per far la vischnaunca pli attractiva fuss da sbassar il pei da taglia. Nus havein giu in grev temps culla pandemia ed ussa l’uiara ell’Ucraina. Igl ei da quintar ch’ils prezis per bia rauba creschien il proxim temps.» Era il turissem porschi aunc pusseivladads da svilup ella vischnaunca da Sumvitg. Concernent sia candidatura pil presidi communal di Marc Cathomas: «Quei ei empau sco David encunter Goliath.» Professiunalmein ha il vischin dalla Val Sumvitg giu empriu oriundamein da stagner e silsuenter da pictur d’autos. Plirs onns eis el staus engaschaus tier la garascha Coray a Mustér, dapi 1996 lavura el sur sesez. La catscha, ir cun töff e dar bigliard ein sias occupaziuns el temps liber. Pli baul era quei era il ballapei. Dus vulan – in astga Per la successiun d’Armin Candinas sco president communal da Sumvitg dat ei dus candidats: Marc Cathomas e Patrick Schaniel. Pils quater posts da gerau stattan ina dunna e dus umens a disposiziun. Hans Huonder/FMR Ils 10 d’avrel 2022 elegia la vischnaunca da Sumvitg ses gremis politics. Lu ha liug igl emprem scrutini dallas tscharnas communalas. Spel president communal ed ils geraus ei quei era la cumissiun da quen e gestiun e la cumissiun da baghegiar. In cumbat dat ei pil presidi. Sco gia avon nov onns cura che Sumvitg ha giu d’eleger in niev president suenter la demissiun da Walter Deplazes – lezza ga culs candidats Armin Candinas e Retus Giger – dat ei era quella ga in cumbat. A disposiziun stattan Patrick Schaniel da Sumvitg e Marc Cathomas da Val Sumvitg. Ferton che Schaniel ei staus involvius fundamentalmein els fatgs communals sco canzlist da Sumvitg, ei Cathomas in noviz pertuccont la politica. Per quei motiv manegia el lu era: «Quei ei in cumbat da David encunter Goliath.» Tonaton han omisdus entginas ideas per far la vischnaunca pli efficienta ed attractiva. Pils quater posts da gerau eis ei reussiu d’anflar treis candidat(a)s ed in diember sufficient da candidat(a)s dat ei per la cumissiun da quen e gestiun. Per la cumissiun da baghegiar stattan quater candidats per quater posts a disposiziun. «Quei ei in cumbat da David encunter Goliath.» Marc Cathomas, candidat pil presidi communal da Sumvitg Patrick Schaniel candidescha sco president communal da Sumvitg. Marc Cathomas candidescha sco president communal da Sumvitg.

Il circuit electoral Glion/Foppa astga tarmetter sis deputai el Cussegl grond. En tut candideschan 23 persunas sin tschun gliestas. Il giuven candidat ha 18, il vegl 72 onns. Il num pli prominent ei quel da Carmelia Maissen. Otg dunnas e 15 umens figureschan sillas tschun gliestas dil circuit electoral Glion. Quel cumpeglia sis vischnauncas, numnadamein Ilanz/Glion, Falera, Laax, Sagogn, Schluein e Sursaissa Mundaun. Quei circuit ha dabien sis sezs el Cussegl grond. Denter las 23 persunas ch’ein indicadas ellas gliestas ein talas cun gronda e liunga experientscha ella politica. Per exempel Ernst Sax. Il giurist e president communal da Sursaissa ei dapi gl’onn 2000, pia dapi 22 onns, commember dil Cussegl grond, el candidescha per ina ulteriura perioda el parlament cantunal. Niev candidat da Laax Silla medema gliesta, quella dalla Allianza dil center, ei era Carmelia Maissen. La populaziun dalla Foppa e Sursaissa Mundaun haveva tarmess avon quater onns la presidenta communala da Ilanz/Glion a Cuera, ella ha remplazzau el parlament siu antecessur Aurelio Casanova. Ussa candidescha ella buca mo pil cussegl grond, mobein era pil cussegl pign, quel dalla regenza. Silla gliesta dalla AdC anflan ins buca pli il num dalla deputada Silvia Casutt-Derungs da Falera. Suenter 12 onns ha ella mess a disposiziun il mandat. Remplazzar ella savess in representant da Laax. Othmar Schärer, carschius si el Tessin e fegl d’ina mumma oriunda da Laax, candidescha pil post. El fa part dalla suprastonza communala da Laax e savess representar a Cuera ils interess turistics. Tgi per Lorenz Alig? Ina gliesta interessanta ei quella dalla PPS. Leu anfl’ins ils nums da mumma e feglia, Irene Schneider e Jessica Zimmermann. Ellas habiteschan a Surcuolm ed emprovan da rimnar vuschs per lur partida. Sin quella gliesta anflan ins il plinavon pli vegl ed il pli giuven da tuts 23 candidats dil circuit electoral da Glion. Beni Cathomas, annada 1950, vegn da Laax ed emprova da seprofilar el camp politic. Da Falera candidescha Renatus Casutt. Gl’um dall’annada 1951 ei staus president communal ed ha representau la Foppa el parlament cantunal da 2010 tochen 2014 sco independent. Per ina suletta vusch haveva il liberaldemocrat Lorenz Alig priu naven il mandat ad el. Bab e fegl Lorenz Alig candidescha era buca pli per ina proxima perioda d’uffeci. Tochen il davos mument vegn ei a restar aviert sch’ei gartegia ad in dils quater liberaldemocrats da defender il sez. Interessant fuss sche Gieri Darms (1957) mass a Cuera per la PLD e siu fegl Gieri Flurin Darms (2004) vegness elegius e mass el parlament per la PPS. La gliesta 1 dils candidats dil circuit Glion ei nuotameins interessanta. Sin quella anflan ins il num da Roman Cantieni. En vesta allas elecziuns 2022 eis el sedecidius da midar dalla AdC tiels socialdemocrats. La gliesta dalla PS ei equilibrada cun treis umens e treis dunnas. Il president dalla partida, Uolf Candrian, savess procurar per ina surpresa. Sisum la gliesta ei denton buca el, mobein Freya Mayer da Cuera. Quella giuvna dunna da 20 onns enconuschan ins aunc buca el circuit electoral da Glion. Candidatas e candidats digl circuit Glion Gliesta 1 PS & VERDA Mayer Freya, 2002, FaBE assistenta d’impedi, Cuera; Uolf Candrian, 1992, doctorand, Sagogn; Hohl Michal Karin, 1985, scolasta superiura, Castrisch; Cantieni Roman, 1974, meinascola e deputau, Glion; Kobler Yvonne, 1969, terapeuta Feldenkrais e scolasta da skis e kanu, Sagogn; Dietrich Silvio, 1967, meinascola, Glion. Gliesta 2 PLD Bundi Hanspeter, 1966, menader da filiala, Castrisch; Frei Ivo, 1970, menader da vendita, Glion; Gabriel Gierina, 1996, practicanta d’advocatura, Glion; Darms Gieri, interprendider, Glion. Gliesta 3 PPS Zimmermann Jessica, 1982, interprendidra, Surcuolm; Casutt Renatus, 1951, interprendider, Falera; Darms Gieri Flurin, 2004, gimnasiast, Glion; Cathomas Beni, 1950, organisatur cuorsas da skis, Laax; Schneider Irene, 1958, commembra direcziun casa editura, Surcuolm; Albin Franz, 1966, guardia da cunfin, S. Martin. Gliesta 4 Verd-liberals Carigiet Marc Andriu, 2001, student d’informatica, Glion. Gliesta 5 AdC Maissen Carmelia, 1977, presidenta communala e deputada, Castrisch; Sax Ernst, 1974, advocat, president communal e deputau, Sursaissa; Brunold Kevin, 1985, directur turistic e deputau, Surcuolm; Beeli Martina, 1965, pura e suprastonta communala, Sagogn; Quinter Claudio, 1969, interprendider, Glion; Schärer Othmar, 1978, docent scola specialisada e suprastont communal, Laax.

Damaun ei il firau da sogn Giusep. Uonn croda quel silla sonda. Pli baul era ei in firau cumandau general els loghens catolics. Laax e Falera han manteniu quella tradiziun religiusa. A Laax ei s. Giusep fixaus egl artechel 4 dalla lescha da ruaus public e l’avertura dallas stizuns. Ils 19 da mars ei ordinaus sco firau e di da ruaus ufficial. S. Giusep vala tuttina sco Sontgilcrest (diesch gis suenter Tschuncheismas), Nossadunna d’uost (15 d’uost) e Numnasontga (1. da november). Era en Lumnezia ei damaun, analog a Falera e Laax, in di da ruaus ufficial, medemamein ellas vischnauncas dalla Cadi. A Schluein perencunter ein las stizuns aviartas ils 19 da mars. Sogn Giusep vala en quella vischnaunca buca pli sco di da ruaus public. Ella vischnaunca da Ilanz/Glion vala la suandonta directiva: Ellas fracziuns tradiziunalas catolicas, a Ladir, Pigniu, Rueun, Ruschein, Sevgein e Siat eis ei in di da ruaus ufficial. En quellas tradiziunalas reformadas, a Castrisch, Duvin, Glion, Luven, Pitasch, Riein e Schnaus ei damaun negin firau. (fmr/abc)

Margis proxim, ils 22 da mars, envida Surselva Turissem ad ina sentupada culs Acabellos. Quei ensemble vocal dalla Cadi ston ins buca presentar. Dapi 18 onns diverteschan els auditoris gronds e pigns auditoris e sepresentan ton en hallas grondas sco per fiastas da famiglia. La sera ella halla plurivalenta a Flond ei ina cumbinaziun da musica e culinarica. Cun cant e pintgas buccadas cumedianticas per romontsch vegnan ils siat artists a divertir e procurar per ina sera hilarica. Sut la bitgetta da Giohen Monn da Sumvitg presentan els ina biala elecziun da lur repertori. Gl’auditori entra ella halla a Flond, semetta a meisa e gauda zacontas uras divertentas cun in menü gustus e musica a cappella dils Acabellos. La sera culturala entscheiva allas 19.30. Bigliets san ins empustar tochen ils 21 da mars tiel spurtegl da Surselva Turissem a Sursaissa, tel. 081 933 22 22 ni obersaxen@surselva.info (fmr/abc)

La gliesta da tractandas dalla radunonza da vischnaunca il venderdis sera a Vella ei stada liunga. Biebein 70 vischinas e vischins ein separticipai a quella, igl ei stau l’emprema senza restricziuns concernent il coronavirus dapi dus onns. Tgi che leva saveva purtar mascrina, mo quei ha apparentamein negin fatg. In parc da reiver La suprastonza communala ha presentau duas ideas per far il territori entuorn il Mundaun pli attractivs pil divertiment. «D’ina vart ei quei stau l’idea d’ina scursalera, da l’autra vart quella d’in parc da reiver per pign e grond. Suenter viva discussiun han ils vischins dau alla suprastonza communala l’incumbensa da presentar al cussegl d’administraziun dalla Infra Mundaun SA l’idea d’in parc a reiver a Vella/Triel», di il president communal Daniel Solèr che sesa el cussegl d’administraziun dalla societad. Ils cuosts approximativs per in tal parc da reiver muntan denter 800 000 e in milliun francs. Sco quei che Daniel Solèr di, ei la vischnaunca da Sursaissa Mundaun medemamein lundervi da far ponderaziuns tgei infrastructura da divertiment che savess vegnir realisada da niev da sia vart. La Infra Mundaun SA ei ina societad communabla dallas vischnauncas da Lumnezia e Sursaissa Mundaun sco era dallas pendicularas da Sursaissa e Mundaun. La finamira ei da far il territori dil Mundaun pli attractivs per activitads da stad e unviern. Pigl unviern exista gia ina bun’infrastructura pil sport da neiv, per la stad vegn il territori adattaus, denter auter culla purschida da bike e viandar. In tschuppel projects La radunonza communala ha approbau in project e credit da 700 000 francs per la sanaziun dalla via d’uaul Punt Tgiern el vischinadi da Vrin. Per quei project forestal dat ei rodund 70 pertschien subvenziuns, el duei vegnir realisaus ton pli spert. 600 000 francs ein vegni sbursai per la sanaziun dalla via Camadra–Tschantegn el vischinadi da Lumbrein. Sin quella via da cuolm duei vegnir construiu vials da betun. Per mauns dalla votaziun all’urna dils 15 da matg 2022 ha la radunonza communala concediu in credit da 5,2 milliuns francs pil concept per la sanaziun dallas vias da meglieraziun dalla vischnaunca. En in messadi detagliau duei il suveran vegnir orientaus davart las lavurs previdas. Sco quei che Daniel Solèr di, ei l’examinaziun dil concept entras Cantun e Confederaziun gia succedida. Il project vegn subvenziunaus cun 65 entochen 75% dils cuosts totals. Aschilunsch ch’il suveran accepta il concept, duei quel vegnir realisaus en etappas annualas sur siat onns. Credits e rendaquens Per la sanaziun dalla via da meglieraziun Catrutg a Vignogn ha la radunonza concediu in credit supplementar da 180 000 francs. Plinavon ei vegniu decidiu d’inzonar treis parcellas el coc dil vitg da Vella. Persuenter ston parcellas a Degen, Uors/Suraua e Lumbrein vegnir exzonadas. La fin finala ha la radunonza communala sbursau in credit da 290 000 francs per lavurs da catram e remplazzament da lingias d’aua en vias da quartier Trutg a Vella sco era 325 000 francs per la Via Davos Munts Dado. Vegni approbai ein ils rendaquens dalla sanaziun dalla via da meglieraziun Spezembien a Vrin, la midada dils biros el center communal a Vignogn en habitaziuns e las lavurs da baghegiar ora las localitads da biro ella casa da fatschenta Pallius a Vella. Neginas annunzias per la plazza da canzlist Sut varia ha la suprastonza communala orientau davart la situaziun dil persunal communal, en special pertuccont la plazza da canzlist ch’ei vegnida publicada. Per quella dat ei aunc adina neginas annunzias. La suprastonza communala sclarescha il proxim temps las pusseivladads co la lavur sa vegnir exequida silmeins duront in temps transitori entras il persunal en casa communala. Tema da discussiun ei era la munconza da terren da baghegiar staus. La revisiun dalla planisaziun locala cullas directivas da surengiu faciliteschan buca la situaziun en quei grau. In’idea pigl avegnir fuss igl acquist da terren da baghegiar entras la vischnaunca cun surschar quel silsuenter en dretg da baghegiar ad interessents che lessan baghegiar. Il president communal Daniel Solèr ha saviu beneventar il venderdis ina radunonza communala bein frequentada ella halla plurivalenta dalla casa da scola Sutvitg a Vella.

Suenter ina pausa da dus onns pervia dallas restricziuns en connex cul coronavirus, ha il turnier da ballareit sin neiv puspei saviu vegnir arranschaus la sonda vargada a Mustér. Per l’emprema ga eis el vegnius organisaus uonn a Caischavedra ella vischinonza dalla staziun da val dall’emprema sutgera. Normalmein haveva el giu liug a Gendusas. Al turnier ein treis teams separticipai ed els han saviu semesirar da bellezia relaziuns. Il turnier da «Snowvolley» vegn organisaus dapi 17 onns dil club Billabonc ed el stat cumpleinamein ell’enzenna dil divertiment e buca dalla concurrenza. Uonn ei Jonathan Wieland da Cumpadials staus il responsabel pli turnier. Treis gruppas da ballareit ein semesiradas silla neiv a Caischavedra.

Trenar ei buca semplamein trenar. Per quei motiv examineschan biars sportists autras vias da migliurar la prestaziun. Per ina tala via ei era l’emprema equipa da Schluein Glion sedecidida. La collaboraziun cun 80’20 – Ornella Poltera ed Adrian Derungs – ei tonaton stada empau casuala. «Nus havein dumandau l’uniun, schebein nus savessien far diever dall’infrastructura a Crap gries. La finamira era d’offerir cheu en Surselva nossa purschida en favur dalla sanadad, seigi per privats e gruppas. Bein enqualin dalla Surselva ei client tier nus e quella purschida dueva esser era el senn da spargnar viadis», di Adrian Derungs ch’ei oriunds da Camuns. Quell’idea ha lu menau beinspert l’uniun sil patratg che l’emprema equipa savessi nezegiar quella purschida. Dapli professiunalitad La fin da schaner ein ils trenaments culla nova purschida vegni lantschai. «Nus havein viu spert ch’igl entir cumplex ei fetg professiunals e ch’el pertucca buca mo la cundiziun», di il trenader Corsin Cavegn. Scadin giugadur ha absolviu in test individual. «Cun quels tests havein nus vuliu saver da mintgin sin tgei stan ch’el ei e co el sa semigliurar individualmein», di Ornella Poltera ch’ei carschida si buca lunsch naven da Crap gries, numnadamein a Sagogn. All’entschatta dallas preparativas igl unviern stattan per ordinari ils trenaments dall’atletica, era per esser semtgaus lu pil ballapei ed aschia impedir blessuras. «Nus havein scaffiu per mintga singul giugadur in plan da trenament. Sin fundament da quel ha el saviu migliurar si’atletica ils davos dus meins. Exercezis en favur dalla forza, cundiziun, agilitad e mobilitad gidan a reactivar tuttas musclas, buca mo quellas ch’ins drova pil ballapei sco tal. Quei ei era ina prevenziun da blessuras», puntuescha Adrian Derungs. Cun trenaments varionts – per exempel cun musica – duei quei process esser attractivs. Quei ei denton buca tut. «Il nutriment e la regeneraziun ein facturs che vegnan sutschazegiai meinsvart», di Ornella Poltera. «Ils giugadurs che han ina professiun da biro maglian savens memia pauc. Els ein lu spert staunchels, pon buca ed ein aschia exponi a blessuras», constatescha Corsin Cavegn. Focusai e motivai Ornella Poltera ei buca mo surstada con focusai e motivai ch’ils giugadurs ein: «En general constatein nus ch’ils giugadurs fan ussa moviments pli schubers.» Ella lauda la buna collaboraziun era culs responsabels dall’uniun. Ch’ils giugadurs reagheschan positivamein sin quella novaziun constatescha era Corsin Cavegn: «Els vulan sesviluppar e han viu ch’il nutriment, mo era ch’auters detagls ein da grond’impurtonza. L’atmosfera ell’equipa ei fetg buna e la disciplina – per exempel era da beiber las dretgas bubrondas – nunsurveseivla.» Con gronds ch’igl effect ei a liunga vesta vegn pér aunc a semussar, pertgei ussa ei il focus puspei sil ballapei. «Ils giugadurs ston emprender da tedlar sil tgierp. Quei ei impurtont, mo era quei sto esser empriu», di Urs Casutt ch’ei communablamein cun Beat Dermont menader dil resort sport dall’uniun. Ina nova experientscha ei quei era per 80’20. «Igl ei l’emprema ga che nus luvrein cun in aschi grond’equipa», di Adrian Derungs. L’equipa ei semtgada La fin dall’jamna vegnenta cuntinuescha il campiunadi da ballapei 2021/22, per Schluein Glion cul giug da casa encunter il capogruppa Mels. Schluein Glion schai sil davos plaz dalla tabella cun tschun puncts ord 11 giugs. Sin ella spetga in grev pensum, mo il trenader Corsin Cavegn ei optimists: «Nus havein giu bunas preparativas. Els giugs da preparaziun havein nus experimentau. La fin finala dicteschan las fermezias individualas dils giugadurs il sistem che nus vegnin ad applicar.» Buca meins che siat giugadurs novs ein vegni vidlunder igl unviern: Rafael Deplazes, Marino Cavegn, David Hornacek, Nando Cabalzar, Gianluca Coray, Sattar Afzali e Yuri Violi. Entgins han gia dau ballapei activ a Schluein Glion. «Nus havein ina bun’equipa, la schanza da restar en 2. ligia regiunala ei segiramein dada», constatescha il trenader che habitescha a Vella. Spels giugs amicabels ha la squadra filau vid ils detagls en in camp da trenament da dus dis a Cuera. Cun in cader da 23 dels astgess l’equipa era surmuntar bein ina fasa cun in giugadur ni l’auter blessau. 80’20 enstagl 08/15 L’emprema equipa dall’Uniun sportiva Schluein Glion va novas vias el trenament. Cun dapli attenziun al nutriment ni era a metodas modernas da trenament duei la squadra esser in pass anavon alla concurrenza. Hans Huonder/FMR Ellas preparativas per la runda da primavera dil campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala ei la squadra da Schluein Glion vegnida accumpignada d’Ornella Poltera ed Adrian Derungs da 80’20. Els han buca mo introduciu novs elemements da trenament, mobein han era dau peisa all’indvidualitad. Mintga giugadur ha fatg in test e ha lu retschiert in agen plan da trenament. Mo era auters facturs ein vegni tematisai en quei connex. Igl ei elements che giogan ina rolla era ella prevenziun da blessuras. «Il nutriment e la regeneraziun ein facturs che vegnan sutschazegiai», di Ornella Poltera dall’interpresa 80’20. Ils responsabels per l’equipa, il trenader Corsin Cavegn ed il cau sil sport Urs Casutt, ein fascinai e perschuadi dil success da quella nova via: «Ils giugadurs vulan sesviluppar e han viu ch’il nutriment, mo era ch’auters detagls ein d’impurtonza per esser fit.» In sistem da trenament convenziunal 08/15 duei pia s’udir tiel vargau. Schluein Glion parta sonda ella runda da primavera dil campiunadi. Igl emprem adversari ei negin auter ch’il capogruppa Mels. La squadra dalla Foppa schai sil davos plaz dalla tabella, mo igl optimissem da setener ella 2. ligia regiunala ei gronds. Els ein perschuadi dil niev sistem da trenament. Da sen. Urs Casutt, Ornella Poltera, Corsin Cavegn ed Adrian Derungs. L’equipa suonda las directivas dad Ornella Poltera.

Tgi che tscherca habitaziuns venalas ni per affittaziun a Mustér ha buca stregn d’eleger, pertgei la schelta ei fetg pintga. La fiera ei schetga, pli che schetga. Sco en auters loghens regia era sisum la Surselva ina gronda munconza da habitaziuns grondas per famiglias, mo lu era pintgas sco per exempel studios. Ils prezis per immobilias ein carschi e sch’ina casa veglia cul status da secunda habitaziun vegn sin fiera, scomia ella spert maun. Buca il davos eis ella lu en possess d’enzatgi dalla Bassa che vul nezegiar la caschun d’acquistar ina proprietad secundara. Stuiu cumprovar il basegns Malgrad quella scartezia da habitaziuns d’affittaziun eis ei buc aschi sempel da realisar niev spazi da habitar. Suenter che Edgar Durschei da Mustér ha gia realisau entginas casas cun dabia habitaziuns il temps ch’ei era aunc pusseivel da baghegiar habitaziuns secundaras, ha el mess sin meisa in project cun 14 habitaziuns primaras, repartidas sin duas casas a Latis. En sesez pudess ins tertgar ch’ina lubientscha persuenter duessi esser sulettamein ina damonda formala, mo aschia eis ei buca. «Nus havein stuiu cumprovar il basegns da quellas habitaziuns. Vul dir: Nus havein duvrau tons e tons cumpraders ni affittaders indigens avon che nus retscheivien la lubientscha da baghegiar. Sin fundament dil dretg surordinau ei la vischnaunca stada obligada da pretender da nus quella garanzia.» Suenter haver giu sut tetg in diember da contracts sufficient ei la lubientscha vegnida concedida, quels dis han las lavurs da construcziun entschiet. In’excepziun per dus onns Sco quei che Edgar Durschei di, ein quellas directivas la consequenza dall’iniziativa da secundas habitaziuns, respectivamein dalla lescha scaffida sin fundament da quella. Leutier vegn ina decisiun dalla Dertgira federala. Il dretg surordinau vul impedir denter auter ch’ei vegni baghegiau habitaziuns primaras beinsavend che quellas san buca vegnir vendidas ni affittadas ad indigens. San ins numnadamein cumprovar ch’ins ha scret ora habitaziuns primaras e giu negin success da vender ni affittar quellas, eis ei pusseivel da tschentar la damonda da sistir la grevezia sco habitaziun primara. Quei ei pusseivel per in cuoz limitau da dus onns, duront quei temps san ins era affittar ellas sco habitaziuns da vacanzas. Per quella procedura drova ei denton clars mussaments ed ina nova damonda da baghegiar. Aschia sto il possessur cumprovar ch’el hagi tschercau intensivamein in affittader permanent ni in cumprader indigen per sia habitaziun. Spazi da habitar necessari Ch’il basegns da habitaziuns ei gronds a Mustér muossa igl interess per las 14 habitaziuns novas a Latis. Rodund la mesadad dallas habitaziuns ei gia vendida, per pli u meins tuttas autras dat ei ina gliesta cun interessents d’affittar. «Quei muossa tuttina ch’il basegns da habitaziuns ei avon maun», di Edgar Durschei che realisescha la surbaghegiada cun siu biro fiduziari en collaboraziun cul biro fiduziari Procura da Cuera. Las habitaziuns ein dil reminent concepidas era pils basegns da persunas impedidas ed attempadas. Era quei ei ina cundiziun tier surbaghegiadas pli grondas. Entochen la fin da fenadur 2023 ein ils dus baghetgs fini e promts da vegnir retratgs. Tenor Edgar Durschei vegn la gronda part dallas lavurs exequida d’interpresas dalla regiun. Visualisaziun dallas duas casas novas cun habitaziuns primaras a Mustér.

La camona da Medel sesanfla sin 2524 meters sur mar silla Fuorcla da Lavaz. 1910 ei l’emprema camona vegnida erigida leu dalla Secziun Uto dil Club alpin svizzer. Sco ins sa leger silla homepage dalla camona, ei quella sempla construcziun da lenn vegnida remplazzada d’in baghetg da crap 24 onns pli tard. 43 300 francs ha la camona inaugurada 1934 custau. 1969 ei il tetg da slondas vegnius remplazzaus d’in d’irom. Ina pli gronda investiziun ha ei lu dau 1984 cull’engrondaziun dalla camona cun indrezs sanitars e local pigl unviern. In’ulteriur baghetg annex en fuorma d’ina sala e combras novas ei allura vegnius realisaus 2006. Lu ei era il tetg vegnius sanaus. Secumprovadas ein era las preits cun uginox che protegian la camona da tutt’aura. La camona porscha plaz da durmir a 51 persuna, ella media pernotteschan annualmein biebein 2500 persunas silla Fuorcla da Lavaz. Grond’investiziun en tecnica L’investiziun ch’ei ussa sin rucca ella camona da Medel pertucca en emprema lingia indrezs tecnics. Sco quei ch’igl architect incumbensau culla planisaziun, Conrad Pally da Pally e Partenari architectura sa a Curaglia e Laax ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei previu da realisar ina nova entrada encunter vest. Quella fatschada nova duei survir il medem mument per indrezs fotovoltaics: «Ils indrezs fotovoltaics existents pon cuvierer il consum d’energia da stad, mo buca digl unviern. Cun indrezs encunter vest po quei manco vegnir currigius essenzialmein.» Ils davos onns hagi pli e pli biara glieud anflau la via cun skis duront igl unviern silla camona. Damai ch’il consum d’energia electrica seigi lu era carschius aschia, seigien ulteriurs indrezs necessaris. Plinavon vegn engrondiu la bargia da lenna encunter nord ed investau ella canalisaziun e la serenera. Ils cuosts totals per quellas investiziuns ein calculai cun 800 000 francs. Sco quei che Conrad Pally puntuescha, ein ils indrezs fotovoltaics novs fetg cars. Ei setracti da cumponentas fetg modernas, bia dil vegl vegni remplazzau. Mo era ils indrezs per canalisaziun e serenera seigien fetg cars. «Leutier vegnan secapescha ils transports dil material che ston succeder tuts cun helicopter. Sulet quels maglian denter 10 e 15% dalla summa d’investiziun.» Previu 2023 Dacuort ei la damonda da baghegiar vegnida publicada dalla vischnaunca da Medel. «Ils proxims treis entochen quater meins sto la damonda era vegnir giudicada dil Cantun, damai ch’ei setracta d’in edifeci ordeifer la zona da baghegiar. Sche tut va tenor plan duessen nus haver la lubientscha entochen igl atun, aschia ch’igl ei pusseivel da sclarir detagls e scriver ora las lavurs el decuors digl unviern», di Conrad Pally. La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs il matg ni sil pli tard il zercladur 2023, sequent las cundiziuns dall’aura e con ditg ch’ei ha neiv. Duront il temps da construcziun stat la camona en funcziun. Las lavurs vegnan a cuzzar pli u meins l’entira stad. Dapli energia per dapli hosps​ La camona da Medel vegn buca mo visitada stediamein la stad ed igl atun, mobein era igl unviern da skiunzs da turas. Ils indrezs fotovoltaics che stattan a disposiziun pon buca cuvierer ils basegns d’energia electrica e per quei motiv duein els vegnir cumpletai. Parallelmein preveda la possessura – la Secziun Uto dil Club alpin svizzer – era da sanar la canalisaziun e la serenera, sco era d’ereger in baghetg annex. Tut en tut ei il project calculaus cun cuosts da rodund 800 000 francs. Igl ei previu da far l’investiziun igl onn vegnent. (fmr/hh) Visualisaziun dalla camona da Medel culla nova entrada encunter vest e cun fotovoltaica integrada ella fatschada.

Corin Curschellas ei responsabla pil slonsch dallas producziuns, Astrid Alexandre procura per la melancolia e conta bugen melodias en mol, Ursina Giger stat el miez digl ensemble e tegn igl equiliber ton en muments d’agitaziun sco era cun ulivar las vuschs ellas canzuns dalla producziun. Ina rolla specifica individuala ei denton buca da percorscher e surdar mo ad ina cantadura, auter quella d’intunar las canzuns, gliez ei caussa d’Astrid Alexandre. La clav da cantar dat ella buc ord maun. Chantinadas – tut a cantond El pign spazi dil Cinema sil plaz a Glion ei tut stau original. Negins instruments e cunzun negins mieds electronics. Spontan e cun libra interpretaziun han las treis cantaduras demussau lur talents cantics. Litteratura populara en romontsch descriva ils destins. Legria e tristezia ein maneivlas als sentiments, pertgei las situaziuns da mintga carstgaun ein individualas e san semidar spontan. Quei resplenda la tonalitad dallas canzuns. La midada denter mol e dur ei in fenomen d’anflar savens en canzuns romontschas. Popular ei pils romontschs buca mo legria e hilarica. Tristezia, partenza e sperdita vegnan tematisadas ambivalent en canzuns.La Triada ha discuvretg ils differents destins en canzuns ord tuttas regiuns da nies cantun e spazi romontsch. Igl um da Müstair, la giuvna da Sogn Murezi, il cusunz che va a mattauns a Segnas. «Bunas novas» ei il tema dalla canzun d’entrada. Corin Curschellas sa che quellas ein raras el temps actual. Il cant duei purtar speronza e la cardientscha per in meglier avegnir. Era las veglias canzuns han in connex cul temps dad oz. «Virola, virola» tematisescha malsogna e pretenda che quella mazzi affons. La mumma che pretenda dil general da dar anavos siu fegl schuldau. Ella survegn la replica «el sto per tia patria la veta schar». Variaziun ella veta dil vitg da pli baul purtavan ils cuntscha-cazzettas. Ella canzun «Il Toni da Strada ei cheu el quatier» vegn la caussa tematisada. La canera ed il cunfar entuorn il parler vegn visualisaus e cantaus cun slontsch e cun percussiun vocala dallas cantaduras. Ils «rumpa-rumpa, teta-trè» marcan las canzuns da tscheiver ed il plum dalla buis ei d’udir ella canzun dalla lieur che fui dil catschadur. L’amur ella canzun populara Il tema dall’amur ei in fil tgietschen atras la canzun populara. Quei ei tiels Romontschs buca auter che en autras societads e las producziuns da La Triada filan quei fil vinavon. Morel, il giuven engiadines che s’avischina a sia cara en combra e vegn tochen davos la pegna, mo la mumma fa guardia ed impedescha il happy end. Il mat lumnezian camina da Duin tochen en Val e Vrin per anflar quella ch’el giavischa. Leu a Vrin ei siu maraton a fin ed el anfla ina che plai. La giuvna fa la gliesta «duei jeu – duei jeu buc» e vegn tiel resultat «ei fuss schon bi da haver in bi um sch’els fussen bu canagls». Corin, Astrid ed Ursina ein cantaduras solistas, mo uneschan communablamein in bi cant, unificaus sin quei trio. In interessant project presentan ellas sin lur pagina www.latriada.ch. Tgi che segna in abonnament da «Chantinadas» per canzuns popularas romontschas survegn mintga meins ina nova canzun. En tut presentan ellas 24 canzuns buca sulet cun cant, mobein las notas, il text ed in cuort commentari ein cumpigliai el «download». Dapli dalla canzun populara romontscha cuntegnan ils toms «La Grischa». Quels ha Corin Curschellas ediu e tier la cumpra dils cudischs ein las canzuns era d’udir sil disc cumpact integraus el cudisch (www.corin.ch). Dapi diesch onns contan las treis dunnas canzuns popularas romontschas cungidas cun elements musicals moderns. Moviment, accumpignament e variaziun melodiusa dattan al cant dil vargau nova veta. Lur finamira eis ei da puspei reanimar il cant romontsch tier giuven e vegl. La Triada Corin Curschellas, Ursina Giger e Astrid Alexandre, cun cant popular a capella.

Buca sulet l’affischa dil concert, mobein igl intent dalla manifestaziun ha carmalau in vast publicum en Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér la sonda vargada. L’unda da solidaritad cul pievel ucrain ha contonschiu nossa val e nies pievel ha giu in maun aviert per gidar. «Igl ei gie il sulet che nus savein far!» Quei ei stau il tenor dils presents e manegiau han els, haver cumpassiun e gidar cun mieds finanzials. Beinsavend che tals mieds vegnan duvrai el liug dil basegns ein ils mauns stai aviarts e generus. Nos amitgs dall’Ucraina han basegns d’agid Dapi igl onn 2004 han persunalitads dalla musica ucraina visitau regularmein nossa val. Ils concerts dalla fin digl onn cul dirigent Simon Camartin ein daventai termins fixs el calender d’occurrenzas culturalas tier nus. Plirs orchesters e chors dalla tiara han concertau en nossas salas da concert. En cumpignia cun musicistas e musicists, cantaduras e cantadurs ein mintga gada impurtontas persunalitads dalla cultura ucraina stadas dalla partida, solistas e solists, cumponists e persunas dalla veta culturala publica dils gronds marcaus Lemberg e Kiew. Ils organisaturs entuorn Simon Camartin e Giusep Giuanin Decurtins han empustiu bialas relaziuns culs hosps dalla tiara digl ost. Oz ston els dumandar; nua ein ils musicists, ils cumponists? Han els stuiu brattar lur instrument culla buis e la mondura militara? Nua ein las musicistas e cantaduras; ein ellas cun lur affons e famiglias silla fuigia enzanua ella ferdaglia, culla tema digl avegnir incert e culs patratgs vid ils umens alla front? «Ils cloms d’agid contonschan nus cuntinuadamein», di Simon Camartin ed el confida con pesont che la situaziun ei per el e pils amitgs ed amitgas da cheu. El sa garantir che nies agid finanzial contonschi la glieud els loghens dil basegns e che quel sappi levgiar situaziuns crudeivlas dallas famiglias silla fuigia. Era ils solists Flurin Caduff, cantadur, Oana Camartin, violina, Andrea Wiesli, pianista e siu mariu Jonas Kreienbühl han enconuschents ell’Ucraina e concedan da far gronds quitaus per els. Ils interprets dil concert porschan maun d’agid Moderatur Hugo Schär ha presentau ils interprets che han iniziau il concert cun ina canzun populara dall’Ucraina sunada dad Oana Camartin alla violina ed Andrea Wiesli al clavazin. La canzun che vegn cantada digl entir pievel ucrain vala sco secund himni naziunal. Culla pianista Andrea Wiesli ei bein ina dallas pli renomadas musicistas dalla Svizra stada sin tribuna dils concerts da beneficenza. Ultra da sia cumpetenza da sunar eis ella scienziada da musica e ses termins da concert relatan con che siu art ei dumandaus. Wiesli enconuscha era l’olma musicala romontscha. Ella ha sunau ovras da Gion Antoni Derungs, ha collaborau cun dirigent Mario Schwarz ed accumpignau la sopranista Murielle Schwarz. Siu um Jonas Kreienbühl ha sunau il violoncello. Igl ei stau ina collaboraziun perfetga denter ils dus musicists. Il bass-bariton Flurin Caduff ha cantau canzuns da Mozart ed autras popularas d’Italia. «Ol Man River», la canzun legendara dil flum Mississippi ord il musical Show Boat da Jerome David Kern ha Flurin Caduff cantau e delectau igl auditori profundamein. Gronda simpatia gauda il Chor d’affons Sumvitg. La dirigenta Flavia Walder ha empriu cullas scolaras ed il scolar dil chor en cuort temps ina premaudiziun dad ina nova canzun da Gion Balzer Casanova cun text da patratgs actuals dad Esther Hendry: «Il clom da nies mund». Per lur interpretaziuns han els retschiert in grond applaus. Grond sustegn Il concert a Mustér ei vegnius organisaus da La Culturella. Ils collaboraturs entuorn lur president Hans Huonder han procurau per las localitads, las qualas eran vegnidas messas a disposiziun gratuitamein dalla claustra da Mustér. Quella lavur organisatoria sco era ils engaschaments dils interprets dil concert ein contribuziuns gratuitas en favur dils avdonts dall’Ucraina. A tuttas persunas involvadas sco era al publicum presents ha Simon Camartin engraziau. Possi il sustegn moral e finanzial contonscher ils basignus e levgiar lur situaziun catastrofala. Il giavisch che la situaziun semidi ton pli spert san ins tschentar sulet en oraziun. Lein sperar che quella anfli igl effect giavischau. Ils interprets dil concert da beneficenza a Mustér e Falera, Flavia Walder cul Chor d’affons Sumvitg, Andrea Wiesli al clavazin e Jonas Kreienbühl al violoncello.

Ier han las pleivs da Castrisch, Sevgein e Riein envidau la populaziun al tradiziunal gi da suppa per l’Acziun da Cureisma ecumena. Era las pleivs sursilvanas sustegnan mintg’onn l’Acziun da Cureisma cun differentas activitads. A Castrisch-Sevgein-Riein envidan ils confirmands dalla pleiv reformada era en la pleiv catolica da Sevgein ad in survetsch divin ecumen e silsuenter al gi da suppa en la sala il luvratori communal. Il gi da suppa ei vegnius frequentaus d’in pign diember da habitonts. Quellas e quels ch’ein stai han denton procurau per ina atmosfera cordiala e famigliara. (fmr/mg)

Gia cuort suenter la partenza la damaun allas otg ha ei dau paucs dubis: Senza in incap pli grond daventa Marco Wildhaber victur. Il Songaglies da 30 onns, sesents ella Surselva bernesa e commember dalla squadra dalla Purtenza ha procurau pil tempo naven dils emprems meters ed ei arrivaus a Gendusas suenter dus kilometers cun in bi avantatg. Alla fin dalla cuorsa «Verclisa» culla distanza da 14,3 km ed ina differenza d’altezia da 1640 meters ha el giu in avantatg da varga 20 minutas sin ses dus camerats Christian Wenk e Reto Hidber, omisdus dalla part sura il cantun S. Gagl. Quart ei igl emprem concurrent digl exteriur daventaus, il Spagnol Saul Betancort. Ella rangaziun han ils indigens giugau negina rolla per ina ga. Quels absolveschan denton las turas da skis pil pli senza mirar sill’ura – auter che Wildhaber e ses camerats. Ina classa per sesezza ei era l’emprema dunna stada. L’Austriaca Martina Senn ha absolviu il «Verclisa» el temps da 2.08.37 ed ha schau dumignar sulet sis umens. Bunas relaziuns Ils organisaturs dalla Trofea Péz Ault cun Giochen Bearth alla testa han nezegiau las bunas cundiziuns meteorologicas per semtgar in percuors pretensius. «Il percuors semtgau era pulit schelaus ed els tocs teiss ha ei duvrau tut che la pial tegni», ha il victur manegiau. Era la descensiun dil Péz Ault alla arrivada a Caischavedra seigi stada difficila: «Ins ha duvrau tuttas habilitads ed aunc ina buna purziun precauziun.» Marco Wildhaber ei in miez da casa a Mustér. La victoria dalla dumengia vargada ei stada sia tiarza alla Trofea Péz Ault. Ils organisaturs han stuiu nudar ina digren da participontas e participonts all’endischavla Trofea Péz Ault. Ruedi Büchi che ha tgamunau il di da cuorsa il comite d’organisaziun muort absenza da Giochen Bearth, ha numnau il virus da corona in motiv principal persuenter: «Ins ha viu a tuttas autras cuorsa da medem gener ina digren dalla participaziun.» 50 concurrentas e concurrents ein separticipai la dumengia alla Trofea Péz Ault. (cdm/fmr/hh) Rangaziun Verclisa, 14,3 km cun 1640 m differenza d’altezia Umens: 1. Marco Wildhaber, Aeschi/Mels, 1.43.34; 2. Christian Wenk, Mels, 2.05.18; 3. Reto Hidber, Grüsch/Mels, 2.07.07. Plinavon: 22. Gabriel Degonda, Sumvitg, 2.51.15; 23. Raffael Bearth, Trun, 2.56.21. Dunnas: 1. Martina Senn, Austria, 2.08.37. Verclisa Team 1. Anja Klittich Berther ed Armin Berther, Mustér, 3.02.07; 2. Ivo Maissen, Renaldo Lutz e Marco Schmed, Mustér, 3.06.10. Gendusas, 10,87 km e 954 m differenza d’altezia 1. Simon Bergamin ed Arthur Venzin, Team Scopi, 2.13.58; 2. Corsin Andreoli e Lars Eric Dolf, TSS-Kletterer, 2.19.02. Ruedi Büchi – commember dil comite d’organisaziun – en acziun. Sulettamein sis umens ein stai pli sperts che l’Austriaca Martina Senn che ha gudignau la concurrenza. Il victur dalla Trofea Péz Ault 2022, Marco Wildhaber.

Cun victorias encunter Trübbach, Altstätten e Wängi ei l’equipa da Trun/Rabius s’equalificada sco suletta equipa grischuna pil quart- final dil Cup svizzer. La speronza era gronda da vegnir ina runda vinavon ed aschia pli e pli datier da dumignar inaga ella runda principala dil Cup svizzer, nua ch’ils adversari gronds dalla Challenge ni schizun Super League spetgan. Tgei spectachel fuss quei da veser inaga in’equipa sco Basel, FCZ ni YB sin la plazza da sport a Pustget. Denton resta quei – silmeins per questa sesiun – in siemi. L’entschatta dil giug encunter Wittenbach el cantun S. Gagl ei uliva, denton eisi veseivel ch’il CBT/R ha miserias da vegnir a frida cul plaz artificial leischen. Cun in conter suenter in corner da Trun/Rabius (!) vegn Wittenbach tier in penalti ed aschia tier la schanza da sittar igl emprem gol dalla partida. Mauricio Cathomas freda il dretg cantun, denton ei il siet memia ferms e plazzaus aschia che l’equipa da casa va en avantatg. Paucas minutas avon pausa il 2:0 suenter in corner da Gianni Colonna. Da pausa fa Trun/Rabius pliras midadas ed emprova aschia da reagar. La partida ei denton buc dada libra che Diego Cassani aulza il resultat sin 3:0. Quei gol cuort suenter pausa vegn il pli tup mument pusseivel e rumpa era la totona all’equipa dalla Cadi. En in giug da cup va ei per tut ni nuot, perquei emprova Trun/Rabius vinavon d’attaccar, quei ch’arva naturalmein la pusseivladad per Wittenbach da vegnir tier conters. Sbagls individuals dils hosps, denton era ina buna partida dall’equipa da casa meina lu pass per pass tiel resultat da 6:0. Cuort avon la fin vegn Trun/Rabius tier in penalti, denton va era quei bal buc ella reit. Intec simtomatic per l’entira partida. Senza encurir stgisas ei il plaz artificial cun in material nunusitau staus in motiv pigl ault resultat. Denton ha l’equipa da Trun/Rabius era buc purtau la prestaziun ch’ins savess spitgar en in quart-final dil Cup svizzer. Quei ei da deplorar, beinsavend che quellas schanzas vegnan buc mintg’onn. (cdm/fmr) Cup svizzer, quart-final Wittenbach - Trun/Rabius 6:0 (2:0) Grüntal, Wittenbach – 70 aspectatur(a)s. Gols: 26. Luca Brülisauer (penalti) 1:0, 39. Gianni Colonna 2:0, 46. Diego Cassani 3:0, 57. Seyfettin Akdeniz 4:0, 73. Luca Brülisauer 5:0, 91. Diego Cassani 6:0. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Mirco Pfister, Mathias Flepp, Lucas Maissen, Sandro Orlik (68. Denis Monn); Daniel Pfister (46. Robin Monn), Denis Monn (46. Ramon Orlik), Salvatore Stagliano (70. Beat Cadruvi), Remo Alig; Patrizio Decurtins (46. Clau Berther), Gianin Derungs. Wittenbach: Severin Stricker; Diego Cassani, Seyfettin Akdeniz, Luca Brülisauer, Gianni Colonna; Adrian Breitenmoser, Joel Pfister, Dominik Eisenhut, Andrin Niederer; Moritz Angehrn, Lukas Hungerbühler. Remarcas: Trun/Rabius senza Fabio Caduff, Livio Janka, Orlando Monn, Silvan Muoth e Damian Schmed.

La stagiun da skis alpins ei ella fasa finala, mo prest entscheivan las preparativas per la stagiun vegnenta. Gia naven dil matg ein las skiunzas ed ils skiunzs vid examinar material e far las adattaziuns pigl unviern 2022/23. Quei ei buca mo il cass tiels professiunals, mobein era tiels atlets giuvens. Per ch’els hagien sustegn sin lur via ambiziusa ei buna glieud al tgamun d’eminenta impurtonza. Denter quella s’audan secapescha en emprema lingia ils trenaders. Tiel team alpin dalla regiun Surselva (SST – Surselva Ski Team) ein il mument gest duas plazzas da trenader vacantas. Sco quei ch’il schef alpin Remo Veraguth ha detg sin damonda dalla FMR, ha ei num occupar ton pli spert il post pil trenader dall’OG sco era quel pils juniors. Suenter in engaschament da quater onns ei Billie Martison seretratga sco cautrenadra dall’OG. Transitoriamein ha Reto Casutt adempliu la funcziun dil responsabel pils juniors igl unviern vargau sco coordinatur e cun sustegn da trenaders dils clubs. Indigens fussen giavischai Ton pils juniors (naven da 16 onns) sco pils skiunzs ella vegliadetgna dall’OG (entochen 16 onns) tscherca la Surselva ussa mintgamai in trenader en plazza cumpleina. Quels engaschaments porschan era la caschun da sescolar. «All’entschatta da lur temps sco trenaders han els la pusseivladad d’absolver cuors da trenaders entochen alla funcziun da trenader professiunal. Igl ei ina schanza per giuvens sportists ambiziunai e motivai da s’avanzar», puntuescha Remo Veraguth. Il pli bugen havessi el annunzias d’indigens: «Els enconuschan la regiun e probabel era nossas structuras.» Avon quater onns, cura che Billie Martison ei vegnida eligida, ha ei dau pliras annunzias. Dapi lu ei quei denton semidau: «Jeu sperel che nus anflien trenaders, mo igl ei fetg grev.» La gruppa dall’OG dumbra mintgamai denter diesch e 15 skiunzs, quella dils juniors denter tschun e diesch. Collaborar e communicar Ils dus trenaders che vegnan tschercai stuessen era saver collaborar e secommunicar bein. «Ei fa empau prescha, pertgei en strusch dus meins entscheivan las preparativas pigl unviern vegnent», di Remo Veraguth. Entochen il november van ils commembers dils dus caders rodund 40 dis sin neiv, vitier vegnan ils trenaments da cundiziun. Pils dus posts da trenader tscherca il SST persunas qualificadas ch’ein promtas da luvrar cun giuvens skiunzs motivai, mo era ch’ein promtas da tgirar ils contacts culs clubs e la collaboraziun cull’Uniun da skis grischuna. Lur pensum primar ei d’assister als skiunzs duront ils trenaments e las cuorsas, organisar, analisar e survigilar trenaments ed aschia ademplir las incaricas pretendidas da surengiu. Vid discutar las structuras Abstrahau dil problem d’insumma anflar trenaders, fa era la finanziaziun dils trenaders quitaus a Remo Veraguth ch’ei dapi tschun onns schef alpin dalla Surselva. Il sustegn finanzial dall’OG ni era dall’Uniun da skis grischuna dependi denter auter dalla qualificaziun ni la promtadad dils trenaders da sescolar. Da grond’impurtonza seigi denton era il sustegn da biars donaturs. Dapresent marschan era discussiuns cull’Uniun da skis grischuna concernent la structura cun caders regiunals e cantunals: «Tenor nies meini e quel dils representants d’autras regiuns, duessen ils juniors vegnir integrai cumpleinamein el cader grischun. En quella vegliadetgna vegnan entgins era selecziunari per caders naziunals, aschia ch’ei restan paucs pils caders regiunals.» Il schef alpin dil SST, Remo Veraguth da Vuorz, spera ch’ei reusseschi d’occupar ton pli spert ils dus posts da trenader.

«Nus havein veramein giu in bien success, las rosas han purtau ina biala summa», declara Helen Riedi. La scolasta alla Scola Vinavon, la partiziun propedeutica dil Center da formaziun Surselva, ha organisau ils 14 da mars silla plazza dalla staziun a Glion in’acziun per l’Ucraina. Cun sias scolaras e ses scolars, e cun sustegn da sia sira Ursulina Riedi, ha ella zambergiau rosas da chalandamarz (LQ 15-3-2022). Quellas fluras da pupi han ins fatg ellas colurs dalla tiara ch’ei pertuccada dall’uiara. Las 200 rosas melen-blauas ein sevendidas enteifer paucas uras. Il recav regala la Scola Vinavon alla populaziun che pitescha actualmein fetg. «Nus savein tarmetter all’organisaziun Agid all’Ucraina Grischun la summa da 2000 francs», conferma Helen Riedi.(fmr/abc)

Murièle Jonglez vul esser ina mediatura, tenor ella ston carstgaun e natira anflar in cumpromiss. La rangera ha fundau a Riein in biro che sededichescha a quella finamira. Per glieud ch’ei carschida si en ina biala cuntrada, cun vitgs, praus e pastiras, uaul e muntognas, eis ei nuot special. La natira secapescha da sesez, ella era adina gia cheu. Ch’igl ei semidau bia ils davos 50-60 onns conferman ils biars. La cuntrada ei sesviluppada, ins ha promoviuu l’economia, quella ha migliurau las cundiziuns da viver. Il turissem ei staus in dils recepts. Cantun e Confederaziun han susteniu la construcziun da vias e pendicularas. La buna infrastructura ha carmalau ils turists, lezs ein vegni, cun els denton era enqual problem niev. Guardias dalla natira «La natira ei exposta ad in squetsch carschent», declara Murièle Jonglez che habitescha a Riein. La convivenza denter carstgaun e natira ha quei svilup mess sill’emprova. Gest ella cuntrada entuorn il Signina ein las frequenzas carschidas enorm ils davos 20 onns. La dunna da 41 onns ei sespecialisada sco mediatura migeivla el survetsch dil carstgaun e dalla natira. La rangera da Riein vul gidar da sligiar conflicts ch’ei sa dar. Agid ed intermediaziun drovi la natira exact el liug. Assistenza il carstgaun meinsvart per capir ils connex ella natira. L’intervenziun e l’acziun dalla rangeras e dil ranger vegn pli e pli impurtonta. Guardias dalla natira gidan cun lur lavur da sligiar il problem. Murièle Jonglez ha fundau en Surselva – buca a Glion ni in’auter center mobein el vitget da Riein – in center da cumpetenza. Igl ei in’adressa nua che vischnauncas, destinaziuns turisticas, parcs ed ulteriurs interessents survegnan sustegn. Direger ed assister Skiunzs sin turas, ciclists sin turas tras gl’uaul, grondas gruppas da viandonts a pei, amaturs dils bulius, fans da fauna e flora: las gruppas d’interess serimnan en talas cuntradas. Sch’ina vischnaunca constatescha che las frequenzas silla senda encunter ed entuorn in punct panoramic, d’ina attracziun ora ella natira, d’ina ruta che cunfinescha cun ina zona da protecziun, savess ella engaschar in survetsch da rangers. La vischnaunca da Puntraschigna ha lantschau avon dus onns in tal survetsch per dumignar il grond diember da visitaders che vulan veser mintga primavera ils capricorns che vegnan giu el vitg. Era en Surselva dat ei massa exempels: Tut che vul ir sil medem cuolm ed ella medema zona, encunter la Greina, entuorn la Cadeina dil Signina, sil Muot da Rubi. Segns da turissem da massa constatesch’ins buca leu nua che quel dominescha gia, per exempel ella Ruinaulta. Leu fa il survetsch da rangers dil reminent lavur effizienta. Co lavura ina rangera ni in ranger? Ina dallas fermezias dil center da cumpetenza eis ei da sviluppar concepts per vischnauncas che pondereschan d’engaschar rangers. «Il center da cumpetenza sa far ina analisa dalla situaziun e proponer cun tgei mesiras direger ils visitaders», declara Murièle Jonglez. Dar castitgs astga ella buca, mo direger, assister e mussar. Vasta savida L’ecologa da selvaschina e rangera diplomada Murièle Jonglez ha fundau il center da cumpetenza ord in basegns che semuossa. Ella ha concepiu e fundau il survetsch da rangers ella Ruinaulta ed ha menau dus onns in dils gronds survetschs da rangers en Svizra al lag da Hallwil el cantun Argovia. Murièle Jonglez ei commembra da suprastonza dall’associaziun Swiss Rangers e meina sco docenta in modul dalla scolaziun da rangers alla scola BZW Lyss el cantun Berna. L’attaschonza alla natira ei quei che motivescha ella. «Savens ein ils visitaders buca cunscients tgei ch’els fan cun fierer naven rumien, ni schar el liug dalla viseta quel, cun far canera ni cun entrar senza risguard en zonas da protecziun.

Gievgia, ils 24 da mars 2022 ha liug allas 19.00 ella Bar Da Stefano a Trun in’occurrenza publica davart la tematica «participaziun dalla giuventetgna en Surselva». All’occurrenza organisada dil Giuven Center Surselva discuoran plirs giuvens dalla Surselva ensemen culs cussegliers guvernativs Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini e la candidata per la Regenza Carmelia Maissen davart la participaziun politica e las sfidas en Surselva. Moderada vegn la discussiun dil co-president dil Center Giuven Grischun Fabian Collenberg e dalla presidenta dil Giuven Center Surselva Sarina Caduff. In e scadin ei envidaus a quei arranschament, silsuenter vegn purschiu in pign aperitiv.

La vischnaunca da Medel ha decretau ina zona da ruaus temporara el territori seniester dil Rein naven dil mir da fermada da S. Maria entochen a S. Gions. Sco quei ch’ella scriva en ina circulara a vischinas e vischins sco era hosps da vacanzas ha quella zona vigur legala entochen ils 31 da matg 2022. Entochen lu astga negin passar il territori. Legitimai da far quei ein sulettamein persunas ufficialas. Surpassaments dil scamond vegnan puni. Sco quei che la vischnaunca scriva, ein camutschs perutuccai dalla tschoccadad da camutschs el territori dil Tgiern S. Gions. Per proteger ils animals en quella situaziun confusa eis ei scumandau da nezegiar il territori a pei, cun gianellas ni era skis. Il territori pertuccau ei nudaus.

Moviment e sault. Quei ei il motto principal che dat era il num als Movis. Moviment sco sault ein denton vegni alla cuorta ils davos dus onns. «Nus havevan preparau in grond program pil giubileun da 20 onns igl onn 2020. Paucas jamnas avon che nus presentien quel ein las restricziuns en connex cul coronavirus vegnidas introducidas», di Esther Hendry-Decurtins ch’ei era stada confundatura dalla gruppa. Sco avon dus onns ha ei lu era dau neginas presentaziuns igl onn vargau, ils exercezis han medemamein buca saviu vegnir organisai regularmein. Per part ei vegniu exercitau cun mascrinas e secapescha culla distanza pretendida. Biars han calau Per las presentaziuns pil giubileum da 20 onns eran 134 affons, giuvenils e carschi sepreparai. Allas duas presentaziuns che han liug ils 9 e 10 d’avrel 2022 ein aunc 60 saltunzas e saltunzs dalla partida: «Nus enconuschin buca ils motivs daco che tons han calau. Forsa eis ei la malsegirtad che regia aunc adina concernent il coronavirus ni la cumadeivladad ch’ei sederasada tier enqualin en quei temps. Plirs han denton era calau perquei ch’els han entschiet in emprendissadi ni ina scolaziun ordeifer. Secapescha che nus sperein che quei semida puspei.» Mo buca mo la pandemia dat da slignar als Movis sco a biaras autras organisaziuns culturalas e dil sport: «Nus sentin secapescha era la demografia negativa. Igl ei semplamein pli paucs affons ch’avon onns.» Mo era sil sectur dils Movis – moviment e sault – dat ei tendenzas: «Entgins onns ei quell’activitad pli tschercada, auters onns dameins. Ei sedattan spert gruppaziuns che s’interesseschan lu per quei ni tschei sport.» Siat gruppas sepresentan Al program che vegn presentaus uonn separticipeschan siat gruppas, leutier la gruppa da Movis Gym. Als Gyms separticipeschan era entgins buobs, allas autras gruppas spirontamein buobas e giuvnas. Il program ei formaus cumpleinamein da niev naven dalla coreografia, la musica tochen tiels costums. Muort il pli pign diember da participontas e participonts ei il diember da presentaziuns vegnius scrusanius uonn da treis sin duas: «Pli paucs participonts munta era pli paucs parents ed enconuschents. Leutier savein nus aunc buca co la glieud ei promta da visitar arranschaments publics.» In tiarza presentaziun – l’emprova generala il venderdis sera – astgan scolarets e scolars dalla primara visitar gratuitamein. Inclusiv las otg menadras ein rodund 30 persunas engaschadas era uonn vid l’organisaziun ed il menaschi dalla fin d’jamna da presentaziun. «Tuttas participontas e tuts participonts ein plein fiug e spetgan vess sillas presentaziuns vegnentas. Igl ei bi che nus savein puspei mussar tgei che nus havein exercitau», di la menadra. Optimists pigl avegnir Per Esther Hendry-Decurtins ch’ei sescolada successivamein sil sectur dil moviment e sault e ch’ei dapresent lundervi da frequentar in cuors davart «sault – qualitad – funcziun» a S. Gagl, eis ei grev da dir co ei va vinavon culs Movis: «Suenter la pandemia eis ei ussa l’uiara ell’Ucraina. Ils prezis per carburont creschan e quei savess esser in problem per exempel per quellas e quels che rivan cun auto d’ordeifer a nos exercezis. Quei ei puspei novas temas ch’engrevieschan la veta dil mintgadi.» Als Movis separticipeschan numnadamein affons e giuvenils da Trun entochen Tujetsch. Tonaton ei la menadra optimista e perschuadida che la purschida dils Movis ei da grond’impurtonza: «Nus lessen porscher zatgei per vegnir sin auters patratgs. Mo lu era per far zatgei communablamein pil tgierp. Enteifer las gruppas sedattan era impurtonts contacts che semantegnan era suenter l’activitad els Movis.» Impurtont seigi ei gnanc cons che selaschien inspirar da quell’activitad, mobein che quels, che separticipeschien, hagien plascher. Pigl onn vegnent ha Esther Hendry danovamein in bien team da menadras. Las presentaziuns dils Movis han liug sonda, ils 8 d’avrel 2022 allas 20.00 e dumengia, ils 10 d’avrel 2022 allas 14.00 ella halla Cons a Mustér. Ils Movis ein anavos Treis onns suenter las davosas presentaziuns ein ils Movis anavos sin tribuna en halla Cons a Mustér. Era els han stuiu desister avon dus onns ed igl onn vargau da presentaziuns publicas pervia dalla pandemia. En quella fasa pauc emperneivla per tuts ei il diember da participontas e participonts dils Movis sereducius marcantamain. Proximamein sepresentan rodund 60 en pliras gruppas al publicum. (fmr/hh) La halla Cons a Mustér porscha bunas premissas per luvrar en gruppas. Giuvnas saltunzas sepreparan cun anim e plascher sillas presentaziuns. Ensemen cul team da menadras ha Esther Hendry-Decurtins semtgau in bi program per uonn.

Arnold Spescha ha surpriu la sonda vargada quei ch’igl autur Valentin Vincenz haveva gia planisau dagitg. E ch’il destin ha la finfinala impediu: Da preleger ord sias ovras el hotel Ucliva a Vuorz. «El haveva bia humor che cunteneva magari schizun empau furbaria.» Aschia ha Arnold Spescha caracterisau la sonda vargada el hotel Ucliva a Vuorz Valentin Vincenz che Spescha numna: «In bien e fideivel amitg.» Gia dagitg era previu che Valentin Vincenz prelegi a Vuorz ord sia ovra «Il Multè fatal.» E probabel havess el era bugen presentau in schatg da sia novissima ovra cumparida posthum; «Nachts im Dunkeln.» Il destin ha denton fatg in streh tras ils plans da Valentin Vincenz ch’ei morts tut anetg igl atun vargau. Aschia che Arnold Spescha ha surpriu l’incarica da preleger ord las duas ovras digl autur oriunds dad Andiast. In um cun pass temprau Dabia persunas ord il ravugl famigliar ed d’enconuschents da Valentin Vincenz, ton neu dalla Vallada dil Rein songagliesa sco da siu vitg nativ, ein stai presents la sonda vargada alla prelecziun. Ella Vallada dil Rein songagliesa ha Valentin Vincenz passentau la gronda part da sia veta. Igl autur ed amitg che Arnold Spescha ha presentau sco um cun vusch ruasseivla e pass temprau ha probabel fatg surstar siu ambient cun ses dus romans. Romans che cuntegnan tematicas profundas, trestas e melancolicas. «Ei fa la pareta che Valentin Vincenz hagi sentiu in desideri intern da tematisar fatgs che han muentau ed accumpignau el sia entira veta.» Arnold Spescha ha buca tralaschau da plidentar e citar las parts dallas duas ovras da Valentin Vincenz che van sil viv. Leu nua che la violenza sexuala encunter minorens escalescha e lai anavos profundas plagas per l’entira veta. Quellas plagas ha Valentin Vincenz sez tematisau el plaid sin via da siu roman «Il Multè fatal.» Leu scriva Valentin Vincenz denter auter: «Las sis stads sco buob ad alp han laschau anavons fastigs per mia entira veta.» E Valentin Vincenz ha circumscret ils fatgs che han schau anavos ils fastitgs: «Gia gl’emprem di davos tegia sclariment sexual en in lungatg brutal, accumpignaus en moda illustrativa obscena cun la detta, ha blessau il cor d’affon che haveva aunc mai udiu che affons vegnien fatgs da bab e mummma.» Igl autur conceda: «Gia da lezzas uras ha violenza sexuala vesida e vivida nutriu en mei sentiments da vendetga ch’ein semanteni entochen ella vegliadetgna.» E Vincenz aschunta: «Enzacu haiel jeu entschiet a dar plaids a scret als sentiments supprimi dapi il temps d’affonza. Pér ella vegliadetgna haiel jeu cumbinau fatgs e fantasia en in roman.» Daferton ha Valentin Vincenz schau anavos dus romans che cumbineschan fatgs e fantasia. Ed Arnold Spescha ha presentau la sonda vargada schatgs ord domaduas ovras. Critica viers la societad d’antruras E Spescha ha buca tralaschau da far attent alla critica drizzada da Valentin Vincenz viers la veta e la societad d’antruras en in vitg muntagnard. Arnold Spescha ha citau ord il Multè fatal nua che Valentin Vincenz plidenta il destin dallas dunnas. «Per las buobas ei tut pli sempel. Ellas ston buc eleger ina clamada. Ellas maridan e sesutamettan al mariu. Ellas partureschan affons e train si els, tegnan casa e cuschinan, schubregian plantschius, lavan il resti, pendas dil meins e stratscha, engraschan pors e mazchegian quels… La sera crodan ellas enta letg staunclas da murir. Suenter las obligaziuns matrimonialas dorman ellas viers la proxima gravidonza.» Arnold Spescha ha era menziunau ils radis da sulegl che comparan tscheu e leu ella ovra da Valentin Vincenz. Scarts radis legreivels ord la veta da mintgagi dalla veta purila d’antruras.

Sco en auters circuits electorals han votantas e votants da Lumnezia e Val S. Pieder l’emprema gada la pusseivladad d’eleger da quater differentas partidas. Sis umens ed ina dunna ein sillas gliestas. La Lumnezia ei ina cuminonza cun structuras surveseivlas e claras. Cumplettamein auter che dado Porclas, per exempel a Glion e contuorn, nua ch’ins sa buca tgei ch’ei catolic e tgei reformau, tgi liberal, tgi democrat . Cheu en Lumnezia ei quei tut auter: Ni il lungatg ni il Glogn separan l’ideologia politica. Val Sogn Pieder, Lumnezia sut e Lumnezia sura ein ina unitad, e quei dapi 1854. Mo Duin sco vitg reformau ei adina stau in «exot» . Tiel construct politic s’udeva era Surcuolm, da tschella vart dil Péz Mundaun – nomen est omen. Stuschau levamein il bloc Grazia a Duin e Surcuolm ha la Lumnezia tarmess onns alla liunga treis deputai el Cussegl grond. Ils cristiandemocrats, la CVP, ha adina giu ina posiziun franca e stabila. Inagada ha in socialdemocrat empruau da muentar quei bloc. Il president communal da Camuns da gliez temps, Beat Deplazes, ha apparentamein buca giu schanzas. Gl’onn 2001 ha ei dau ina pintga stuschada vid il bloc, las vischnauncas Duin e Surcuolm han midau tiel cumin dalla Foppa. Quei fatg ha giu consequenzas, la Lumnezia ha piars in mandat a favur dalla Foppa. Perquei ha ei tuttina dau adina puspei elecziuns da cumbat plein tensiun. Il davos ei staus avon quater onns cu Curdin Capeder e Stefan Schmid han battiu pil secund séz a Cuera. Capeder, lu president dall’Uniun purila sursilvana, ha piars, il president communal da Val S. Pieder ha gudignau. Dapi 2018 representa il tandem romontsch-tudestg Gian Derungs e Stefan Schmid la Lumnezia el parlament cantunal. Oz ein omisdus commembers dall’Allianza dil center. La maridaglia PCD-PBD han buca plaschiu a tuts. Ussa eis ei denton ina realitad. Tgei manegian ils deputai? Era la midada dil sistem dil maiorz tiel proporz plai buca a tuts. Per l’identitad politica dalla Lumnezia eis ei ina midada epocala. «Igl era da quintar che quei vegni. Il sistem ei denton grevs da declarar a votantas e votants», gi deputau Gian Derungs. Il president dall’AdC Lumnezia conceda ch’ei sappi esser ch’il proporz niev muenti quella gada las structuras. Denton: «Ins vegn a veser pér suenter las elecziuns dil matg sche quella midada secumprova propi». El e siu collega da partida, il president cantunal Kevin Brunold, ein sedustai baul pils purs en connex culla preschientscha dil luf. El parlament cantunal han els inoltrau incumbensas e defendiu la posiziun dall’agricultura. L'emprema gada la PPS Ella tabella dallas candidaturas el circuit Lumnezia ein ils nums da sis umens ed ina dunna. La giurista Rita Schmid candidescha per la gliesta cumbinada dils socialdemocrats e dils verds. La feglia d’in enconuschent impressari da Val S. Pieder ha autras ideas che Stefan Schmid dalla AdC. Silla medema gliesta 1 cun Rita Schmid ei era Beat Deplazes. Gl’anteriur president communal da Camuns ed anteriur commember dalla suprastonza communala da Suraua habitescha buca pli a Camuns mobein a Cuera. El hagi denton buca vulviu il dies alla Lumnezia, puntuescha el. «Jeu sesentel aunc adina da casa a Camuns», gi el e remarca ch’el vegni pensiunaus en dus onns. El ei fetg satisfatgs ch’il niev modus pussibilitescha ina véra elecziun. «Finalmein ei quei il cass», manegia Beat Deplazes. Il medem gi era Martin Sgier. Il pur da 37 onns da Surin candidescha per la PPS, enzatgei cumplet niev en Lumnezia. Actualmein sto el rispunder savens la damonda daco ch’el hagi midau tier quella partida. «Avon che entrar ella PPS erel jeu en negina partida», curregia el. Sia finamira fuss ei da s’engaschar el parlament pils interess dall’agricultura che producescha. Il secund candidat silla gliesta dalla PPS ei Serafin Caminada, medemamein da Surin. Il mecanist da maschinas agricolas e possessur d’ina garascha a Trun, presidiescha la PPS Surselva. Ina quarta partida vul gudignar vuschs ils 15 da matg 2022 en Lumnezia. Norbert Gartmann, interprendider da transports da Val S. Pieder, candidescha persuls pils liberals. Era quella candidatura procura per vent ed opiniiuns. Candidaturas dil circuit Lumnezia Gliesta 1 PS & VERDA Schmid Rita, 1957, giurista/cussegliadra d’organisaziun, Val S. Pieder Deplazes Beat, 1690, administratur d’immobiglias, Cuera Gliesta 2 PLD Gartmann Norbert, 1961, interprendider, Val S. Pieder Gliesta 3 PPS Sgier Martin, 1985, pur e suprastont communal, Surin/Lumbrein Caminada Serafin, 1988, interprendider, Surin/Lumbrein Gliesta 5 AdC Derungs Gian, 1985, econom da menaschi e deputau, Lumbrein Schmid Stefan, 1971, commerciant tecnic e president communal, Val S. Pieder.

Las medias naziunalas ed internaziunalas rapportan cuntinuadamein da quei che schabegia dapi in meins ell’Ucraina. Dall’agressiun pitescha cunzun la populaziun civila. L’actualitad renda attent a fatgs semeglionts capitai la primavera 1622 el Grischun. Treis tochen quater milliuns habitonts dall’Ucraina hagien gia bandunau la tiara, ina quarta dalla populaziun seigi silla fuigia. Quei rapportan medias ed agenturas muossan maletgs dalla situaziun en ina tiara civilisada. Quei che pareva utopic tochen avon in meins ei dapi ils 24 da fevrer 2022 ina realitad. In magnat cun in’idea fixa emprova da midar cunfins e sfurzar a tiara in pievel. Ins situaziun semeglionta sco avon exact 400 onns el Grischun. La primavera 1622 era uiara ella tiara dallas Treis Ligias. Semegliont all’Ucraina era il territori ina zona da conflict. Il Grischun era occupaus dils Austriacs. La populaziun civila era exposta a giugs da pussonza, corrupziun e fanatissem religius. Conspiraziuns e complots Las Treis Ligias ha quei grev conflict mess sill’emprova. Pussonzas ed interess jasters, Austria-Spagna d’ina vart e Venezia-Frontscha da tschella, catschavan a cantun il guvern grischun. Deputai dalla Ligia Grischa s’udevan tier la partida austro-spagnola, ils predicants reformai cumandavan tschella, la franzos-veneziana. Ils dus frars Pompejus e Rudolf Planta fagevan enclin als Austriacs, quei che era tissi per la coesiun grischuna. D’omisduas varts fagevan ins conspiraziuns, complots e contracts senza salidar in l’auter. Il schaner 1622 era il Grischun definitivamein a tiara ed ei vegnius els mauns dil general Baldiron e sias truppas. Cun forza han ins vuliu reintroducir els loghens reformai la confessiun oriunda. 100 onns existeva quella denton ed ellas vischnauncas giudizialas dallas Treis Ligias eran ins secunvegni «tgi che vul restar tier la confessiun veglia duei far quei, tgi che vul ir tier la nova, duei buca vegnir impedius». En quei senn regeva puspei pasch e cunvegnientscha. Scarpau ora cor e beglia Las duas axas jastras han stigau ed empruau d’influenzar lur adherents el Grischun. Entgins deputai dalla Ligia Grischa, ensemen cul Rudolf e Pompejus Planta, han suttascret sin atgna iniziativa in contract separau culla Spagna – cun cundiziuns encunter tschellas duas ligias. Quei ha dau fiug. La partida austro-spagnola catolica ha survegniu in grond avantatg, tschella, la franzosa-veneziana, ei sesentida cugliunada e tradida. Gieri Genatsch e ses cumpogns han fatg spert vendetga. Ils 25 da fevrer 1621 han els rut en el casti da Rietberg en Tumliasca ed han sturniu cun ina sigir Pompejus Planta. Il historiograf Friedrich Pieth (1874-1953) descriva en sia historia grischuna, cumparida 1945, quei mazzament a moda brutala: «En preschientscha da sia feglia Katharina han els scarpau ora alla bara cor e beglia ed ein scappai». Negin ha teniu si ni persequitaus ils assassins, cu els ein cavalcai la medema notg anavos a Grüsch. Provinzia militara austriaca L’Austria ha fatg vendetga. L’invasiun ha entschiet ils 28 d’october 1621 ell’Engiadina bassa ed ils 22 da november era general Baldiron gia a Cuera – accumpignaus d’in losch Rudolf Planta. Il frar da Pompejus era diltuttafatg satisfatgs. Ils 15 da schaner 1622 han las Treis Ligias stuiu suttascriver ils artechels da Milaun. Quella capitulaziun ha aviert las portas alla vart austro-spagnola. La populaziun grischuna reformada ei sesentida humiliada e sut tirania. Engiadina, Val Mustair, Purtenza, Scanvetg e Tavau ein daventadas provinzas militaras austriacas. Las Treis Ligias han stuiu desister dalla Vuclina, ellas han stuiu schar liber ils pass per Austria e Spagna e supportar duront 12 onns l’occupaziun imperiala austriaca. Avon la baselgia da Seewis ha ina banda mazzau pader Fideli da Sigmaringen. Capitau ils 24 d'avrel 1622. Da dumengia da palmas buglievi Plinavon ha ils Austriacs vuliu reintroducir sistematicamein ellas regiuns reformadas la confessiun veglia. La populaziun ha pitiu sut la violaziun dubla religiusa e politica. La populaziun civila piteva buca mo, mobein buglieva dalla greta e tribulaziun. Ella situaziun da fanatissem han ils habitonts dalla Purtenza organisau ina revolta. Da Dumengia da palmas 1622 han els giu avunda. Las armas havevan els stuiu dar giu. Cun tardens, faultschs, mazzas da lenn enferradas ed autra isaglia eis ei gartegiau ad els da scatschar, sut il comando da Rudolf de Salis, ils occupaders. Ei ha buca cuzzau gitg che general Baldiron cun 8000 umens ei penetraus ina secunda gada ell’Engiadina bassa. Gl’Austriac ha fatg ina secunda gada crudeivla vendetga cun sblundergiar ed intschendrar tut ils vitgs. Tgi che vegneva avon ils egls alla schuldada, vegneva mazzau. Ils 30 da settember 1622 han ils Grischuns stuiu suttascriver a Lindau per la secunda gada in contract da capitulaziun e la Rezia ei daventada tiara subdita dall’Austria. Ils historiografs grischuns snegan buca in fatg deplorabel dalla coesiun grischuna da quei temps: La Ligia Grischa e la Ligia dalla Casa da Diu han mirau tier co la Ligia dallas Diesch Dertgiras ei sedustada encunter ils invasurs. En quei senn druvass il giubileum 600 onns Ligia Grischa digl onn 2024 a Trun ina reflexiun da quella perioda stgira dil Grischun. Fideli da Sigmaringen, assassinaus avon 400 onns Ils davos treis meins da sia veta eis el vegnius amiez la revolta, ils patriots han viu el sco instrument dils Austriacs: Sogn Fideli ei gl’emprem marter digl uorden dils caputschins. Ils 24 d’avrel 1622, enteifer la revolta dils habitonts dalla Purtenza encunter ils Austriacs, ei pader Fideli daventaus ina dallas unfrendas. Gl’uestg haveva tarmess el il schaner 1622 da Feldkirch/S. Pieder a Grüsch per sustener la recatolisaziun. Quei pader era enconuschents sco retoricher popular e persuna che saveva perschuader. En Purtenza ha el entschiet a perdegar e missiunar cun success. Quei ha vilentau ils adversaris. En gretta fanatica han els fatg cuortas cugl um che s’engaschava per pasch, toleranza confessiunala e carezia proximala. Avon la baselgia da Seewis ha la banda pigliau el e pretendiu ch’el renunzi alla confessiun catolica. Ord cadeina han ins mazzau el. Gl’onn 1746 ha papa Benedetg XIV. declarau sogns Fidelis da Sigmaringen. Siu num civil era Markus Rey, el era naschius 1578 e carschius si el marcau da Sigmaringen el sid dalla Tiaratudestga.

Suenter dus onns da malsegirtads e cuorsas sistidas pervia dalla pandemia, han las skiunzas ed ils skiunzs puspei saviu semesirar pli u meins quest unviern. El rom dil SST Menzli Sport Cup han era ils affons e giuvenils saviu concurrenzar a cuorsas regiunalas. La gliesta da rangaziun dat ina survesta dallas empremas e dils emprems dallas differentas categorias. Rangaziun finala dil SST Menzli Sport Cup 2021/22 Buobas sut 9 onns, mini I: 1. Gianna Cavegn, US Lumnezia, 720; 2. Nila Maissen, OG Breil-Vuorz, 680; 3. Stella Damisch, CSSC Laax, 435; 4. Mietta Deplazes, OG Breil-Vuorz, 379; 5. Valeria Cerletti, OG Breil-Vuorz, 329. Buobs sut 9 onns, mini I: 1. Giacumin Cerletti, OG Breil-Vuorz, 700; 2. Nevio Berther, Sursaissa, 690; 3. Marius Andrea Hossli, Flimserstein Raceteam, 367; 4. Darien Plüss, Flem, 350; 5. Ian Axenhorn, Flem, 337. Buobas sut 11 onns, mini II: 1. Olivia Borla, US Lumnezia, 584; 2. Emma Gründer, Flem, 527; 3. Nina Cathomen, Flimserstein Raceteam, 436; 4. Zoe Blattner, Flem, 412; 5. Nina Derungs, Flem, 300. Buobs sut 11 onns, mini II: 1. Séverin Huber, Flimserstein Raceteam, 660; 2. Fabio Cathomas, OG Breil-Vuorz, 466; 3. Ron Kretz, Sursaissa, 418; 4. Liam Caviezel, US Lumnezia, 410; 5. Pablo Rivas Colozza, Sursaissa, 310. Buobas sut 12 onns: 1. Soé Bianchi, Sursaissa, 560; 2. Vivienne Oehy, RG Laax Ski, 480; 3. Fiona Mirer, Sursaissa, 470; 4. Luana Schnider, RG Laax Ski, 380; 5. Mia Vogt, Sursaissa, 285. Buobs sut 12 onns: 1. Léan Bundi, US Lumnezia, 560; 2. Siro Thode, RG Laax Ski, 485; 3. Silas Caduff, US Lumnezia, 450; 4. Nevio Laurin Keller, Sursaissa, 335; 5. Georg Smith, Flimserstein Raceteam, 315. Buobas sut 14 onns: 1. Caitlin Cameron, RG Laax Ski, 510; 2. Lea Veraguth, Sursaissa, 435; 3. Valentina Tecklenburg, RG Laax Ski, 380; 4. Romina Tschuor, RG Laax, Ski, 335; 5. Caroline Oehy, RG Laax Ski, 310. Buobs sut 14 onns: 1. Leandro Schmid, SSC Val S. Pieder, 600; 2. Josselin Moubayed, RG Laax Ski, 480; 3. Julien Landolt, Flimserstein Raceteam, 336; 4. Maximilian Patkovic, RG Laax Ski, 295; 5. Cla Feltscher, Flimserstein Raceteam, 266. Giuvnas sut 16 onns: 1. Lynn Bebi, RG Laax Ski, 500; 2. Serena Stebler, Sursaissa, 435; 3. Norina Bruhin, Flimserstein Raceteam, 380; 4. Linnea Boije, Flimserstein Raceteam, 360; 5. Simona Casanova, US Lumnezia, 320. Giuvens sut 16 onns: 1. Simon Tschuor, Sursaissa, 460, 2. Gino Arpagaus, Sursaissa, 430; 3. Lino Dörfler, Sursaissa, 405; 4. Kay Schaltegger, Sursaissa, 404; 5. Cyrill Vogler, RG Laax Ski, 380. Valetaziun dils clubs: 1. CS Sursaissa, 4959; 2. US Lumnezia, 3948; 3. FS Raceteam, 3857; 4. RG Laax Ski, 3555; 5. OG Breil Vuorz, 2845. Astgar esser la fin finala sil podest ei adina era cumbinau cun empau satisfacziun e luschezia.

Per las lavurs da projectaziun per Salischinas che suondan il proxim temps vegn la vischnaunca da Sumvitg sustenida finanzialmein da pliras varts. Aschia han il TCS, la Societad da baghegiar Zurlinden sco era l’Uniun Lag Salischins sincerau lur sustegn. 410 000 francs – pia la mesadad dils mieds finanzials basignai persuenter – vegnan probablamein dil Program San Gottardo, aschia che la vischnaunca vegn la fin finala aunc a stuer curclar 226 000 francs. La conferenza dil Program San Gottardo ha decidiu da proponer allas regenzas dils quater cantuns pertuccai da conceder quella contribuziun. Cuosts da 18 milliuns francs Il credit da 821 000 francs survescha per la planisaziun dil territori e la cussegliaziun digl ambient, examinaziuns tecnicas, communicaziun, management dil project e finanzas, sco era atgnas prestaziuns. L’emprema idea da realisar a Salischinas infrastructura da divertiment e recreaziun ei 25 onns veglia. Ils emprems onns ha quella strusch saviu vegnir concretisada. 2013 ha ina gruppa d’interess allura priu las hottas enta maun e silsuenter ei suandau dabia lavur da sondaziun. Medemamein ei vegniu fundau l’Uniun Lag Salischinas per promover il project. La finamira dil project ei da realisar a Salischinas denter Rabius e Surrein differenta infrastructura turistica, mo era pil divertiment dalla glieud dalla regiun. Leutier s’auda en special in lag ed ina plazza da campar. Per la plazza da campar eis ei reussiu d’empustir impurtonts contacts cul TCS. Igl entir project ei calculaus cun cuosts da rodund 18 milliuns francs, la finamira ei da generar annualmein 20 000 pernottaziuns e scaffir 25 plazzas da lavur. «Plascher dalla decisiun» Il president dalla cumissiun incaricada dalla vischnaunca cul project, Placi Wenzin, ei fetg cuntents culla decisiun prida il mardis sera dalla radunonza communala: «La populaziun stat davos quei project, quei fa plascher da sentir. Quei dat naturalmein era motivaziun da cuntinuar ussa cullas lavurs. Ensemen culs dus meinaproject Kurt Vieli ed Andreas Bärtsch vegnin nus a semetter ussa spert alla lavur.» Sper las preparativas concernent la planisaziun dallas zonas a Salischinas vul la cumissiun era sefatschentar spert d’ina concurrenza d’architectura e dalla formaziun dil terren. «La finamira ei da realisar a Salischinas enzatgei che va a prau culla cuntrada e la natira. Nus lein impedir elements jasters ed era empruar da nezegiar il material da construcziun dalla regiun. Il project duei esser trasatras persistents», puntuescha Placi Wenzin ch’ei carschius si a Surrein e che habitescha a Walenstadt. Alla concurrenza duein era interpresas dalla regiun separticipar. Parallelmein vul la cumissiun luvrar vinavon vid soluziuns pils menaschis purils che piardan leu terren: «Cumpensar il terren vegn ad esser fetg grev, mo nus fagein ponderaziuns da sustener ils purs cun in project da schuar. En temps cun pauca plievgia havessen els ina garanzia per lur producziun. Surrein ei fetg schetg, leutier vegn in terren cun material ch’il Rein ha menau pli baul e che schegia ora relativ spert.» Vid las lavurs da planisaziun ein differents biros specialisai participai. Fixau in plan da termins La finamira ei da saver metter en funcziun l’infrastructura a Salischinas la stad 2026. Dapli temps pretenda ussa surtut la basa legala pil territori, vul dir il plan da zonas ed il plan regiunal sco era la planisaziun da nez. Gia entochen en dus onns less la cumissiun haver segirau la finanziaziun digl entir project. Las lavurs da baghegiar duessen entscheiver el decuors dil 2025 e cuzzar rodund in onn. Ulteriuras decisiuns dalla radunonza communala Il mardis sera han vischinas e vischins era approbau il project per duas habitaziuns grondas en casa da scola a Sumvitg. Persuenter ha la radunonza communala concediu in credit brut 985 000 francs. Il project per la sanaziun dalla Via Naustgel ed il credit brut da 2,4 milliuns francs ein vegni approbai per mauns dalla votaziun all’urna dils 15 da matg 2022. Plinavon ha la radunonza communala approbau la revisiun parziala dils statuts digl Uffeci funsil Cadi. Clar signal en favur da Salischinas Cun clara maioritad pli ha la radunonza communala da Sumvitg concediu in credit da 821 000 francs per cuntinuar cul project da Salischinas. Pil president dalla cumissiun, Placi Wenzin, ei quei in clar mussament che la populaziun stat davos il project ch’ei els mauns dalla vischnaunca. La finamira ei da saver metter en funcziun l’infrastructura a Salischinas la stad 2026. Avon che quei seigi realitad, ei denton aunc da far fetg bia lavur. Aschia sto la basa legala pil plan da zonas vegnir scaffida, mo lu era procurau per la finanziaziun dil project ch’ei calculaus cun 18 milliuns francs. Ils proxims meins vul la cumissiun era arver ina concurrenza per l’architectura e la formaziun dil terren a Salischinas. Medemamein vul ins reglar la cumpensaziun dil terren culs purs. Tenor Placi Wenzin coopereschan lezs bein. (fmr/hh) Salischinas cun vesta sil vitg da Sumvitg.

Tomas Kupka haveva 16 onns ed era sin viadi en Svizra cu ils panzers dalla armada sovietica han occupau sia patria, la Tschecoslovachia avon varga 50 onns. El ei sedecidius da star en Svizra ed ha entupau siu bab la proxima ga pér suenter 17 onns. Il gi dils 21 d’uost 1968 ei fetg presents a Tomas Kupka, era sche varga 50 onns ein spari dapi lu. «Jeu erel cun miu aug, mia onda e mia cusarina sin ina plazza da campar ella vischinonza da Turitg.» In giuven da 16 onns, carschius si en in vitg ella Tschecoslovachia. «Quella damaun ei miu aug ius a cumprar paun e latg ed ei turnaus cun larmas els egls.» Igl aug veva intervegniu quella damaun en stizun che l’armada sovietica veva occupau la Tschecoslovachia duront la notg. La Russia sovietica ha terrau cun ses panzers l’aschinumnada primavera da Prag. Las stentas dil tgamun dil stadi Tschec eran da sesarver al mund e d’instradar in socialissem human, ina tiarza via denter il stalinissem sovietic ed il capitalissem dil vest. La tenda ei s’aviarta mo cuort La primavera da Prag ha giu aviert la tenda da fier ch’existeva dapi la Secunda Uiara mundiala sils cunfins denter las tiaras dil vest e digl ost dalla Europa. «Grazia alla primavera da Prag hai jeu saviu far in viadi ell’Europa dil vest cun la famiglia digl aug.» In viadi interruts anetgamein sin ina plazza da campar el Sihltal ella vischinonza da Turitg ils 21 d’uost 1968. Tgei fa in giuven da 16 onns che tschontscha tschec e russ e buca plaid tudestg cun strusch in rap en sac en ina tiara jastra? «Miu aug discurreva empau tudestg.» Tomas Kupka puntuescha la gronda solidaritad ch’el e la famiglia da siu aug han re­tschiert dalla populaziun svizra. «Quei sustegn ei semussaus da bial’entschatta entras il menader dalla plazza da campar.» E sustegn ha Tomas Kupka retschiert da pliras varts ils proxims meins ed onns. E tuttina ei la via, sco hospitont en in gimnasi svizzer, cun emprender in niev lungatg e bia auter, stada dira. «Jeu havess saviu turnar, vai denton decidiu da star.» Igl aug ch’era miedi ha retschiert ina plazza el spital cantunal dad Aarau, sco assistent. Confamigliars ein fugi La primavera 1969 ein ulteriurs confamigliars fugi dalla Tschechia e vegni en Svizra, il bab da Tomas Kupka ei restaus. Probabelmein ha el buca vuliu schar anavos sia mumma, la tatta da Tomas Kupka. Il fugitiv ha manteniu il contact cun siu bab a scret. «Jeu astgavel buc adressar las brevs ad el direct, per evitar ch’el survegni problems cun las autoritads.» Cun cletg ha il bab buca piars la plazza da scolast ella Tschechia perquei ch’ils confamigliars eran fugi el vest. Tomas Kupka ei staus en Svizra, ha empriu tudestg, ha finiu igl gimnasi, ha studegiau, fundau famiglia e dau scola els gimnasis da Sogn Gagl e Wil duront biars onns. Ed el ha acquistau il pass svizzer. Sco burgheis svizzer eis ei stau pusseivel da survegnir in visum per visitar la Tschecoslovachia. «Igl onn 1985 hai jeu per l’emprema ga puspei surpassau il cunfin da mia patria.» Cul tren da Vienna anora, e Tomas Kupka ha tradiu dad esser staus fetg nervus. «Lu existeva igl umbrival da fier aunc.» Las controllas al cunfin eran severas ed igl anteriur fugitiv era buca segirs co la polizia e la guardia da cunfin dalla Tschechia reageschan, malgrad il pass svizzer. Entupau il bab suenter 17 onns «Suenter 17 onns hai jeu puspei entupau miu bab.» Tomas Kupka gi ch’el hagi entupau in um vegl e siu bab in um carschiu. «Igl ei stau per domadus ina situaziun ch’ins sa strusch descriver.» Igl anteriur fugitiv ha fatg stem ch’il mintgagi ella Tschechia era insumma buca semidaus en quels 17 onns. Tomas Kupka ei s’avischinaus cun precauziun a sia patria. «Dus onns pli tard sundel jeu puspei turnaus en Tschechia e vai fatg ina spassegiada tras miu vitg.» Tomas Kupka ha bein enconuschiu in e l’auter habitont da siu vitg nativ, ha denton buca plidentau els. «Alla fin da mia spassegiada tras miu vitg ein las larmas vegnidas.» Dus onns pli tard, igl 1989, ei igl umbrival da fier curdaus, ils cunfins ein s’aviarts e Tomas Kupka e sia famiglia visetan dapi lu regularmein la Tschechia. Ed el ha entupau ils amitgs e collegas d’antruras. «Tut quellas emoziuns ei buca semplas da descriver.» Igl onn 1968 ei la populaziun dalla Tschechia stada privada da pli grondas unfrendas perquei che la schuldada tscheca ha buca fatg resistenza als panzers russ. «La Tschechia ha denton piars la libertad per varga 20 onns.» Ils schabetgs ella Ucraina regordan Tomas Kupka a sia atgna situaziun sco fugitiv. E secapescha ch’el e sia consorta muossan solidaritad viers ils fugitivs che vegnan en Svizra. «Nus vegnin a passentar dapli temps en Surselva, la habitaziun ella Bassa surschein nus als fugitivs dalla Ucraina.»

Ier ha la vischnaunca da Val S. Pieder annunziau ch’il contract seigi semtgaus: Ils 8 d’avrel vegn la radunonza communala a prender posiziun pertuccont ina fundaziun nova che duei purtar il bogn Therme Vals. Gl’implont tuorna en possess dalla vischnaunca. La historia ha entschiet l’entschatta dil 2010. Lu ha la cumissiun communala Hoteba priu ina decisiun che ha mess en moviment ina lavina. Quella cumissiun ha relaschau il directur dalla Therme Pius Truffer e cun egl gl’entir cussegl d’administraziun. Naven da quei mument han ins tratg il bogn termal da Val S. Pieder tras las medias naziunalas. Il famus object architectonic da Peter Zumthor ha stratg dapart e spartiu la populaziun da Val S. Pieder. Tgi era per Zumthor, tgi per Truffer. Therme cuosta in franc Cun in act final ch’ei ussa en vesta sa la vischnaunca trer in streh sut la historia ch’ei sesviluppada sco conflict stentus e penibel. El center da quel ein stai l’anteriura presidenta communala Margrit Walker, gl’anteriur directur Pius Truffer, gl’investur Remo Stoffel e gl’architect Peter Zumthor. Davos quellas persunas ein gruppas d’interess e glieud che ha priu partida per ina ni tschella vart. Amiez il complex da hotel la Therme, il bogn termal da Val S. Pieder. Ussa, 12 onns pli tard, duei la historia finir. «Nus essan leds che las contractivas han giu success», declara il president communal actual Stefan Schmid el discuors culla FMR. El commentescha la communicaziun che la suprastonza communala ha distribuiu ier. La vischnaunca da Val cumpra anavos la Therme per in prezi simbolic dad in franc. Ils 24 da mars 2017, exact oz avon tschun onns, haveva il suveran da Val concludiu da far uorden cun quella fatschenta. Stoffel vul buca Ils 8 d’avrel 2022 vegn la radunonza probablamein ad approbar il document ch’ei necessaris per che la Therme Vals tuorni el posses dalla vischnaunca. «Incumbensa dalla fundaziun eis ei da tener il possess e da procurar che quel existi vinavon», gi Stefan Schmid. Cunquei vulan ins garantir ils dretgs el cass che la firma da Remo Stoffel, la Priora Suisse SA, vegness sligiada ni vendida enzacu. A scret haveva Stoffel sincerau als da Val S. Pieder ch’el vegli buca posseder la Therme, mobein ch’ei hagi sulettamein interess da far diever dil stabiliment. En quei senn ei era il contract da servitut culla Priora Suisse formulaus. Denter auter eis ei fixau che tut ils cuosts da menaschi e da manteniment mondien a quen dalla gestiunaria e che gl’implont termal resti vinavon aviarts per la publicitad. Quella cundiziun haveva la vischnaunca tschentau gia avon diesch onns cun vender la Therme a Remo Stoffel. Ils 9 da mars 2012, a caschun d’ina radunonza communala fetg animada e liunga, havevan ils da Val giu da sedecider per ina da duas offertas ch’eran sin meisa. Stoffelpart haveva offeriu 9,6 milliuns francs, e la gruppa entuorn Peter Zumthor siat milliuns francs. 287 dils votants havevan preferiu l’offerta dil commerciant d’immobiglias indigen, 219 quella da Peter Zumthor. Che quel ha survegniu la caschun da projectar il renomau bogn termal a Val s’empo Pius Truffer. Lez haveva clamau el en sia funcziun sco commember dalla cumissiun Hoteba. Adempliu empermischun La halla plurivalenta Glüs, inaugurada gl’atun vargau, ei in object ch’ei colligiaus cull’entira historia. Las offertas da Stoffel e da Zumthor cullas summas da cumpra resp. vendita eran colligiadas cun schenghetgs attractivs. Stoffel ha offeriu ch’el finanzieschi ina nova halla plurivalenta. Zumthor ha carmalau cun in project da renovar ed engrondir l’ustria da muntogna Gadastatt. La decisiun 287 per l’offerta Stoffel e 219 per l’offerta Zumthor ei stada democratica. Cun quella han ils da Val vendiu il 2012 il bogn termal a Remo Stoffel ed a sia firma Priora Suisse. Alla radunonza communala haveva Pius Truffer, intretschaus ella gruppa entuorn Stoffel, fatg la proposta ch’ins dueigi risguardar el contract da cumpra il dretg da cumprar anavos la Therme e ch’ins meini en gliez cass l’immobiglia en ina fundaziun, lezza fixeschi culla gestiunaria in contract da servitut. «Quell’empermischun havein nus ussa adempliu», gi Stefan Schmid. Il bogn termal da Peter Zumthor ei in object schurmegiau. Dus commembers dil cussegl da fundaziun nomineschien ins sin fundament dils criteris specials pertuccont architectura e tgira da monuments, in tierz representa ils interess dalla vischnaunca. Pil cussegl da fundaziun propona la suprastonza Peter Zumthor, il creader dil bogn. «El ha giu grond plascher cu nus havein dumandau el da far part dil cussegl da fundaziun», conferma il president communal Stefan Schmid. El vegn a representar ils interess dalla vischnaunca en quei cussegl, Ludmila Seifert, meinagestiun dalla Protecziun dalla patria dil Grischun, quels dils monuments schurmegiai. Commentari Pitiu ha la Therme buc Augustin Beeli/FMR Ils da Val S. Pieder ein enconuschents sco agens, cun senn per la cuminonza. Els ein Gualsers, e dattan peisa a lur principis. Ei sa lu bein esser che pescadurs d’utro che van enta Zervreila ston udir «Das ischt ünscha See» sch’els vegnan memia datier. Igl ei buca manegiau nausch. La stad han els ils gronds trumfs culla pezza e massa pusseivladads. Ils da Val san sezs ch’els havessen mai saviu contonscher quei ch’els han oz. Els vivan dall’aua e dil turissem. E dalla crappa. L’aua ei in element che ha gidau essenzialmein els. Ed era investurs jasters sco Kurt Vorlop. Il Tudestg ha scuviert la valur dall’aua termala. El ei vegnius cun daners ed ha baghegiau il bogn cul hotel Therme. Avon 60 onns ha in auter jester, gl’interprendider bernes Donald Hess, giu l’idea d’explotar l’aua minerala. El ha fundau l’Aua da Val. Las fontaunas ein oz las «vaccas da latg» dalla vischnaunca. Unfrendas han ils da Val era stuiu dar pervia dall’aua. Per exempel neghentar il vitget da Zervreila per l’ovra hidraulica. Cu ins ha baghegiau il mir da fermada, menava ina via miserabla naven da Glion tochen en Val. Il davos tschancun da quella vegn slargiaus pér ussa. Biars turists visetan Val S. Pieder pervia dil bogn. Cu Vorlop ha aviert ils onns sissonta il niev cullas undas, era quei la gronda attracziun turistica. Quei stabiliment ha la vischnaunca saviu cumprar. Ella ha surdau ad in um d’utro, a Peter Zumthor, l’incumbensa da scaffir in monument architectonic persistent. La historia da success dalla «Felsentherme» ha retschiert ils davos diesch onns grondissima publicitad. Las dispetas denter ils indigens han fatg nuotzun donn al turissem. Anzi. Remo Stoffel, Peter Zumthor e Pius Truffer han inscenau stupent la reclama. Per exempel cul project dalla tuor da 300 meters. Quella san ins buca realisar pervia dallas fontaunas d’aua minerala. L’aua ei semplamein pli impurtonta che la tuor. Remo Stoffel viva dil reminent a Dubai en ina tuor da 300 meters. Sia firma Priora ha tut sut controlla. En siu liug nativ ei la 7132 ina petga impurtonta.

La davosa sonda dil mars envida Beni Cathomas mintgamai sil Crap Sogn Gion alla cuorsa da skis populara «Benis Super-G». Mintg’onn separticipeschan tschiens sportistas e sportists a quella. Suenter ina interrupziun pervia dalla pandemia sa il premurau organisatur puspei porscher l’occurrenza. Igl ei la 33avla che Beni Cathomas envida. Buca mo tschiens carschi ed affons en diversas categorias separticipeschan alla cuorsa, era varga 190 sponsurs e massa voluntaris sustegnan e gidan el da purtar quella cuorsa populara. La cuorsa ei sonda proxima, ils 26 da mars 2022. Ils emprems participonts partan allas 10.15 silla pista Alp Dado. La cuorsa finescha mintgamai cun ina veritabla fiasta da skis il suentermiezgi a caschun dalla rangaziun. Uonn vegn Urs Kälin, anteriur skiunz d’elita, ad esser presents e surdar als victurs lur premis e medaglias.(fmr/abc) Beni Cathomas avon treis onns a Curnius.

Suenter dus onns pausa sfurzada sa il Club da patinadi Flem-Surselva puspei organisar sia occurrenza per la fin dalla stagiun. Sonda proxima, ils 26 da mars 2022, selegran las pintgas princessas da quater onns tochen las mattas sportivas da mussar lur coreografias e saults sil glatsch. La show ella halla dil center Prau la Selva entscheiva la sera allas 18.00. «Pils affons eis ei mintgamai il punct culminont dalla stagiun d’unviern», gi la presidenta dil club, Ulrike Hörler. Las producziuns cuozzan circa in’ura. Las coreografias dils singuls affons e giuvenils ein dedicadas alla tematica «film». Ils aspectaturs vegnan era a saver admirar gruppas da saltunzas en acziun. Aspectaturas ed aspectaturs ein beinvegni d’entrar e seschar fascinar dallas producziuns.(fmr/abc)

Quei ei in dils plaids pli enconuschents, bia citaus, forsa ignoraus en sia provenientscha. Tuttina s’auda igl evangeli, dal qual el vegn citaus, tier las scartiras ch’han influenzau l’entira cultura e civilisaziun europea e sur quella u nua ch’el ei arrivaus. Igl ei ord igl evangeli attribuius a Gion, cap. 8, verset 32, screts avon quasi 2000 onns. Entuorn igl onn 100 s. Cr. (a Roma regnava igl imperatur Traian) nescha igl evangeli da Gion enteifer ina vasta cuminonza che sereferescha a Jesus da Nazareth, morts ca. 70 onns pli baul (sut igl imperatur Tiberius, ed il procuratur Pilatus), ina cuminonza ed in ambient grec plitost cultivau, tgi manegia ad Efesus e contuorn, auters ella Dekapolis (marcaus hellenistics pli u meins denter la Giordania e Siria). Gedius della diaspora, spatitschai suenter la destrucziun de Jerusalem e dil Tempel anno 70. s. Cr. Gedius da cuminonzas gediuas che frequentavan las sinagogas e che cartevan en Jesus da Nazareth, daventai ses discipels. Ed a quels di Jesus che la verdad vegni a far libers els. Libers da tgei? Cheu schess jeu a ti cara lectura ni car lectur, dad arver igl evangeli ed encurir il capetel 8, verset 31 tochen 58. Quasi igl entir capetel, l’entira passascha va entuorn la figura d’Abraham, il patriarc. Il fatg ei che ton ils gedius cartents en Jesus, sco tuts ils gedius serefereschan sin el sco lur antenat. Quella liunga passascha ei cumplexa, ha cantuns e spinas da tuttas varts, ins capescha directamein pauc ni nuot. Ed il prighel fuss che ti targesses quei evangeli da leu vi ed emblidasses ch’ei dat cheu autras passaschas, veras pedras, p.ex. las nozzas da Cana (cap. 2), il discuors da notg cun Nicodemus (cap. 3), la sentupada cun la Samaritana heretica (cap. 4) etc. Libers, da tgei? Omisduas «partidas» vesan en Abraham lur patriarc, bab. La damonda/dispetta pertucca co ei vesan Abraham. Ils auturs de quei evangeli, sezs gedius, fan nauschas reproschas als gedius che condividan buca lur cardientscha en il rabbi Jesus da Nazareth. Per quels seigi lur ligiom cun Abraham ina perschun. Els ein serrai en en quella cardientscha, perquei che quella cardientscha porta els buca vinavon, cun Abraham e sur Abraham o. Els crein en Abraham, mo els crein buca cun Abraham. Ed ein perquei «sclavs» de lur idea ch’ei fan dad Abraham. Mo Abraham sappi buc esser object da lur crer, pertgei el ei igl emprem «subject» dil crer, el ha cartiu, bandunond sia tiara. Entrar ella dinamica dil crer ensemen cun Abraham, quei corrispunda a verdad, e quella fa els libers (v. 32). Libers, perquei ch’il cartent cun Abraham entra ella vastadad dil nunenconuschent, buca cundiziunaus da quei ch’il cartent pudess e vuless sez far valer per segirar siu agen crer: quella vastadad dil crer, quei ei la tiara empremessa, nunenconuschenta, perquei ch’ella ei aviarta. Mo la surpresa, scandalusa, vegn per quels gedius alla fin de quei toc digl evangeli: quella «tiara empermessa», nunenconuschenta, aviarta, viers la quala il crer dad Abraham porta, ei Jesus sez: «Avon che Abraham ei staus, sund’jeu» (v. 58). Semetter ella dinamica della cardientscha ded Abraham (cun crer/sereferir ad el) porta il ver cartent sur Abraham o viers Jesus. Ina provocaziun nundetga per in gediu ortodox, strentgamein determinaus dal monoteissem. Arrivar a quella moda da crer cun Abraham sur Abraham o, porta pasch e veta. Purtass – stuess ins forsa dir: «La pasch dund’jeu a vus … vies cor selaschi buca turbelar» (14,27) e lu la veta: «Jeu sun vegnius per ch’ei hagien veta, e quella en abundonza» (10.10). Ei quei mo plaids? Isai giu? Isada giu ei la pauca cardientscha, e sur quella seleischnan era ils plaids pli cargai viado el nuot. Nies vegl e staunchel crer ecclesial fa passar quei messadi digl evangeli atras las tortas da melli distincziuns, resalvas, distracziuns, ductrinas, dubis, pregiudezis, condaments, avertiments e temas da tschentaners, tochen ch’el – inagada arrivaus a nossa ureglia – ha piars sia forza, e nus il led, bi crer cun Abraham che porta viers la «tiara empermessa»: Jesus. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Questa fin d’jamna cuntinuescha il campiunadi da ballapei 2021/22, silmeins per las equipas dalla 2. e 3. ligia, sco era pils juniors B ch’ein engaschai ella pli aulta ligia regiunala dalla Svizra orientala. Las equipas dallas ulteriuras ligias dattan lur emprems giugs da primavera en in’jamna. El campiunadi dalla 2. ligia regiunala retscheiva Schluein Glion il capogruppa Mels. La squadra dalla Foppa va cun niev slontsch ed ina partida giugadurs novs el campiunadi da primavera. Dapresent sesanfla ella sil davos plaz dalla tabella, dils endisch giugs digl atun ei resultau sulettamein tschun puncts. Ina buna runda d’atun ha Trun/Rabius mussau el campiunadi dalla 3. ligia. L’equipa dalla Cadi parta sco siatavel dalla tabella ella secunda mesadad dil campiunadi. Quei fa ella sonda cul giug ordeifer encunter Tusaun/Cazas che ha sulettamein in punct dapli sil conto. Lumnezia astga aunc ruassar ina fin d’jamna avon ch’il campiunadi entscheivi lu en in’jamna, medemamein cul giug ordeifer encunter Tusaun/Cazas. 2. ligia regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Montlingen so. 16.00 Winkeln – Au-Berneck so 17.00 Schluein Glion – Mels so. 18.00 Domat – Herisau du. 17.00 3. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Surses so. 15.00 Sargans – Glaruna so. 16.00 Tusaun-Cazas – Trun/Rabius so. 17.00 Weesen – Eschenbach du. 10.00 Juniors B, Youth League Surselva – Gossau Tavanasa, so. 14.00 Brühl – Zuzwil so. 14.00 Tobel-Affeltrangen – Rheintal so. 15.30 Cuera 97 – Teufen du. 11.30 Abtwil-Engelburg – Uzwil-Henau du. 13.00 Eschen/Mauren – Rorschach du. 14.00

La situaziun da partenza el campiunadi da primavera dalla 3. ligia sepresenta suandontamein: Bogn Ragaz sesanfla alla testa dalla tabella cun 26 puncts, Trun/Rabius ei siatavel cun 17 puncts e Lumnezia ei dudischavel e davos cun in punct. Endisch giugs ein dai igl atun, endisch ein aunc da dar. Ella tabella sa pia aunc semidar bein enqual caussa. Optimissem tier Trun/Rabius «Nus havein giu bunas preparativas ed essan semtgai pil campiunadi», di il caoch da Trun/Rabius, Donat Albin. Dus giugadurs ein blessai: Orlando Monn e Fabio Caduff. Ils ulteriurs ein promts per contonscher la finamira da questa stagiun: «Nus lein seplazzar denter ils megliers tschun dalla tabella.» L’equipa ha mussau bunas prestaziuns igl atun ed il bien plaz amiez la tabella pren era il squetsch da stuer mirar anavos en quella: «Quei ei in avantatg e dat a nus la caschun da seconcentrar cumpleinamein anavon.» L’equipa ei sepreparada pil campiunadi cunzun silla plazza artificiala el Center Fontauna a Mustér e ha dau giugs da preparaziun encunter Danis-Tavanasa e Schluein Glion. Omisdus giugs ein vegni gudignai, persuenter ha ei dau ina terrada la sonda vargada el giug dil Cup svizzer ordeifer encunter Wittenbach ch’ei medemamein ella 3. ligia. Spir laud ei Donat Albin per la gruppaziun cun Danis-Tavanasa: «Quella funcziuna fetg bein, ils giugadurs ein s’endisai in vid l’auter.» El giug da sonda encunter Tusaun/Cazas spetga el ina victoria: «Quei ei ina squadra che nus savein senz’auter batter.» Greva situaziun tier Lumnezia Lumnezia che ha contonschiu la primavera vargada la promoziun dalla 4. ella 3. ligia ha stuiu morder nuschs ualti diras igl atun vargau. In sulet punct ei la raccolta ord ils endisch giugs. Il motiv principal persuenter ei segiramein il cader fetg pign. «Leutier havein nus aunc giu plirs giugadurs da tschep ch’ein stai blessai. Aschia eis ei praticamein buca stau pusseivel da tener il nivel. Suenter entginas terradas maunca lu vonzeivi era la morala», constatescha il president dil club, Silvan Caduff. Cun Toni Vinzens ei in giugadur niev vegnius vidlunder en vesta alla runda dalla primavera. Al trenader Giacun Vinzens e siu assistent Duri Demont stattan pli u meins tuts giugadurs a disposiziun per l’entschatta dil campiunadi: «Dils 19 giugadurs dil cader ein quater aunc buca fit dil tut, mo il coc dall’equipa ei promts.» La finamira da Lumnezia ei clara: «Nus prendin in giug suenter l’auter ed empruein da recaltgar tons puncts sco pusseivel. En special selegrein nus secapescha sils derbis. Ils derbis dattan adina motivaziun speciala.» Las preparativas quest unviern e la primavera seigien stadas bunas, els giugs amicabels hagi la squadra mussau prestaziuns empermettentas. Lumnezia entscheiva il campiunadi en in’jamna cul giug ordeifer encunter Tusaun/Cazas. Trun/Rabius: Donat Albin e Philippe Vincenz calan Trun/Rabius sto tschercar in niev team da trenaders per l’entschatta dil campiunadi 2022/23. Sco quei che Donat Albin ha detg enviers la FMR, seigien el e Philippe Vincenz sedecidi da seretrer la fin dalla stagiun currenta. Treis onns han els menau la squadra. «Quels dus posts ein cumbinai cun fetg bia lavur. Duront las preparativas ed il campiunadi varga buc’in sulet di ch’ei dat buca lavur che pertucca il ballapei», di Donat Albin. Il temps e la peda per ton engaschament maunchi semplamein, ussa seigi il temps vegnius da dar autras prioritads: «Quei ei buca stau ina sempla decisiun, damai che nus havein ina fetg buna relaziun persunala cull’entira equipa.» Il Club da ballapei Trun/Rabius e l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa ch’ein en ina gruppaziun, ein ussa alla tscherca d’in niev team da trenaders. Il cumbat per impurtonts puncts Gest duas dallas meglieras squadras da ballapei dalla Surselva battan ils proxims meins encunter la relegaziun. D’ina vart ei quei l’equipa dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion, da l’autra vart quella da 3. ligia da Lumnezia. Ferton che Schluein Glion ha rinforzau marcantamein sia squadra en vesta alla runda da primavera, spera Lumnezia da mitschar dalla relegaziun culs giugadurs ch’ein puspei fits. Ina tut autra situaziun sepresenta tier la squadra dalla 3. ligia da Trun/Rabius. Il bi diember da puncts recaltgaus igl atun vargau lai mirar l’equipa anavon ella tabella e far speronzas sin in rang denter ils tschun megliers. Schluein Glion dat il giug da questa fin d’jamna a casa encunter il capogruppa Mels, Trun/Rabius ei hosp da Tusaun/Cazas. Lumnezia ha pausa aunc in’jamna. Las equipas da 4. e 5. ligia entscheivan cul campiunadi en in’jamna. (fmr/hh) Philippe Vincenz (sen.) e Donat Albin calan sco trenaders dall’equipa da Trun/Rabius la fin dalla stagiun currenta. Naven da sonda ei ballapei regiunal puspei trumf.

Ier ha il comite d’organisaziun presentau il program digl Open Air Lumnezia 2022. Silmeins 18'000 fans spetgan vess silla stad. Dils 21 tochen ils 23 da fenadur sepresentan – aunc ina davosa gada – las Liricas Analas. Duas gadas ein ils organisaturs digl Open Air Lumnezia stai en tribulaziun. Il fevrer 2020 eran tuts 18'000 bigliets vendi. Igl ei stau l’emprema gada che quels ein sevendi enteifer schi cuort temps. Lu ei la panedemia vegnida ed ha fatg in streh. Il matg ha il comite stuiu annunziar ch’ins stoppi stuschar l’occurrenza sil 2021. In onn pli tard il medem scenari. Paucas midadas Tut ils bigliets tegnien lur valur e sappien vegnir duvrai pigl openair dil 2022. Sco ei vesa ora ussa, ei la pandemia definitivamein surmuntada. Era sch’il virus ei buca svanius diltut, han las autoritads dau liber alla normalitad. Occurrenzas grondas ein era puspei pusseivlas. «Cun plascher essan nus semess allas preparativas», gi Catia Tschuor, la responsabla per la communicaziun digl Open Air Lumnezia. Suenter dus onns pausa havevien las gliestas da lavur denton survegniu empau puorla, remarca ella. Ier han Catia Tschuor ed il president dil comite d’organisaziun, Norbert Cavegn, presentau quei che spetga la proxima stad ils adherents dil festival sil plaun da Degen. «Cun stuschar quel havein nus era surpriu per gronda part il program», declara Norbert Cavegn, las paucas midadas seigien necessarias pervia da collisiuns da termins. Concert final exclusiv cun Liricas Analas Gl’openair 2022 ei semtgaus e las gruppas han reservau il termin dils 21 tochen 23 da fenadur per quella sentupada en Lumnezia. Sper pintgas midadas dat ei in niev grond punct culminont, e quei la gievgia sera: Las Liricas Analas festiveschan a Degen lur cumiau dalla tribuna – exclusiv silla tribuna gronda digl Open Air Lumnezia. Igl ei la sera dallas bands svizras. Avon la Liricas sepresentan las bands Hess & the spanky Hammers, We are Ava, Crispy Dee e The Oskars. Ellas han caschun da sepresentar en connex culla sigliera da promoziun dalla Migros. La gievgia sera dat ei dil reminent in auter punct culminont, ils visitaders dil festival astgan aunc guder 77 Bombay Street. Il vendergis divertan siat bands da differents stils. Inagada las gruppas svizras mischgewebe, Naomi Lareine, Pedestrians e Marius Bear. Vinavon selegran ils adherents sin Giant Rooks e Paul Kalkbrenner dalla Tiaratudestga e sin Dropkick Murphys dall’Irlandia resp. Stadis Uni. Entir areal gia la gievgia sera Avon la tribuna gronda digl Open Air Lumnezia vegn puspei mellis fans a far beinvegni als stars da musica. Sper ina adattaziun dil terren per la gievgia sera seigien pigl auter previdas neginas midadas. Ina novitad dat ei tuttina. Numerus visitaders digl OAL arrivan gia la gievgia a Degen per passentar ina fin d’jamna prolungida. En quei connex declara Norbert Cavegn: «Quei fa secapescha grond plascher a nus. Perquei vulein nus era optimar gl’areal ed arver quel diltut gia la gievgia». Ei dat pia mo pli ina tribuna. Il concept digl areal da tendas, quel dil transport public e dils parcadis ei cumprovaus e resta. «Nus optimein perencunter ils sforzs da minimar e da separar il rumien», declara Catia Tschuor. Il concept da persistenza ha survegniu grond’impurtonza enteifer l’entira organisaziun dil festival. Il program dalla sonda po esser per «nies» Mattiu Defuns in tierm special. Il 2019 era el staus silla sigliera da promoziun dalla Migros nua ch’el ha gudignau il bigliet pigl OAL 2020. Suenter duas stads eis ei schi lunsch, el vegn ad entusiasmar la gievgia sera ses numerus fans. Cun Mattiu Defuns entscheiva il program internaziunal dalla sonda. Suenter el suondan las gruppas Mimiks (CH), Lola Marsh (IL), Bastian Baker (CH), Alligatoah (DE), Lo & Leduc (CH) e Biffy Clyro (SCO). Treis damondas La responsabla dalla communicaziun digl OAL, Catia Tschuor, rispunda treis damondas pertuccont l’organisaziun dil festival 2022: Eis ei stau grev da tener ils sponsurs sur quei temps dalla pandemia? Nus havein in bien e stretg contact cun nos sponsurs. Cun biars dapi onns, e quei ha era buca midau duront la pandemia. Haveis era saviu tener tut ils gidonters e voluntaris? Culs gidonters essan nus era en contact. Nus havein denton pér grad entschiet culla planisaziun e savein perquei buca gir concret co ei vesa ora. Las empremas reacziuns muossa denton ch’ils biars ein puspei dalla partida. E co eis ei cugl areal, respectiv culs cultivaders, era cheu sco tochen dacheu? Exact. Tier gl’areal dat ei neginas midadas. Auter che la tribuna pintga da gievgia sera che croda naven.

Gl’artist Gianin Conrad ei staus il davos che ha mussau sias ovras d’art. Strusch che sia exposiziun ei ida a fin suonda gia la proxima. Ils indigens Naomi Arpagaus e Luis Coray han retschiert ina «carte blanche», els han giu maun liber d’inscenar artisticamein las troccas. Las hartas da troccas ein el center. Il giug da troccas s’auda tier l’identitad dalla Surselva. Oriundamein eri in giug ch’ins deva exclusivamein ella Cadi. Ella part sut dalla Surselva devan ins jass. Oz ei il giug etablius ell’entira regiun. Quel tematiseschan ils dus artists Naomi Arpagaus e Luis Coray da Laax. «Els van alla tscherca dalla relaziun da quellas hartas culla mistica, il giugar ed il basegn genuin dil carstgaun da tschintschar», scriva la menadra dalla Cularta, Yvonne Gienal. Ella casa da cultura a Laax arva sonda, ils 2 d’avrel 2022, in’exposiziun che muossa ils resultats da quella tscherca. Sedivertir e parter communitad ein ulteriurs basegns. Tschintschar ei in aspect essenzial e caracteristic dil giug da troccas. Naomi Arpagaus e Luis Coray ein s’occupai cun misteris e tradiziun da quel. Els fan quei ella Cularta en fuorma d’ina installaziun, cun mussar maletgs, in video, sault e performance. Las figuras e las cefras dallas hartas cuntegnan bia simbolica. La Cularta, cun dus artists da duas generaziuns da Laax, metta quella tematica el center. Dils 2 d’avrel tochen ils 21 d’uost 2022 han ins caschun da s’approfundir ellas troccas. Sper las ovras d’art da Naomi Arpagaus e Luis Coray, envida in program accumpignont. Gl’avrel e matg dat ei in cuors da dar troccas cun Vitus Dermont. Ils 22 d’avrel san ins separticipar ad in workshop cull’astrologa Regina Casanova. Ils 27 da matg presentan ils musicists indigens Gion Andrea Casanova e Rees Coray ina premaudiziun en connex cullas troccas. La cumposiziun integrescha canzuns popularas che han en ina fuorma ni l’autra in connex cullas troccas. Il fenadur dat ei ina performance da sault al Lag Grond e la GiuRu cun Naomi Arpagaus envidan ad ina fin d’jamna concentrada en fuorma da workshop. Dapli informaziuns mira www.cularta.ch

Il team da mountainbike domintont dalla Svizra «Thömus maxon» cul Sursilvan Vital Albin e Mathias Flückiger, la numera 1 dil mund, ha entschiet ier la sesiun 2022 a caschun d’ina cuorsa a Rivera el Tessin. Il venderdis ei il team – che ha giu igl onn vargau grond success – sepresentaus a Mustér. Las Pendicularas Mustér – ch’ein lundervi da seposiziunar sco regiun da mountainbike – ein dapi quater onns in dils sponsurs dil team «Thömus maxon». Perquei ha la presentaziun dil team dall’elita e dil team dalla squadra giuvenila «Thömus Akros Youngstars» allas medias era giu liug il venderdis el Resort Catrina. Il team ch’ei vegnius cul virus Il responsabel per las medias el team, Christian Rocha, ha declarau: «Quei che pertucca las purschidas da mountainbike dat ei gia dabia ella destinaziun Mustér ed ei vegn aunc a dar in grond svilup el futur.» Ei seigien loschs d’astgar far part da quei svilup dalla purschida da stad dalla destinaziun. Era Vital Albin ei impressiunaus dil svilup che la destinaziun ha fatg el sectur da bike ils davos onns. El ha fatg la matura a Mustér e da quei temps devi ei aunc praticamein neginas purschidas adattadas per mountainbikers. Giavischau grond success al team da mountainbike ha Marcus Weber, il president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér. Il «Thömus maxon» team cul trenader Ralph Näf hagi infectau la destinaziun Mustér cul virus da mountainbike. Ei hagien saviu emprender ina massa dil team che hagi dau impurtonts impuls e gidau d’empustir buns contacts. Tenor Marcus Weber ei vegniu investau dabia ils davos onns per s’avanzar sco regiun cun ina purschida da mountainbike ed ils trails vegnien gia nezegiai stediamein. «Jeu dun tut» Igl ambizius mountainbiker Vital Albin (R3) fa part dall’elita da cross country ed ei actualmein la numera 43 ella classificaziun mundiala. Allas concurrenzas dil Cup mundial da cross country dalla sesiun vargada ei igl atlet, oriunds da Tersnaus, adina serangaus denter ils top 30. Quest unviern ha il giuven da 23 onns trenau fetg e meglierau sia prestaziun. Sco el ha declarau, hagi el negliu extremas fleivlezias ni fermezias: «Jeu stoi semeglierar dapertut in tec.» Perquei di Vital Albin ch’ei en top fuorma: «Mia finamira ei d’haver success constant sin pli ault nivel. Questa sesiun less jeu serangar allas concurrenzas dil Cup mundial denter ils top 20.» El detti denton secapescha tut per vegnir davontier en l’elita il futur. Savens da viadi Vital Albin habitescha a Cuera, sco Nino Schurter, ch’ei denton en in auter team. Tenor pusseivladad treneschan ils umens che han lur ragischs a Tersnaus ensemen e sco Albin di, fetschi quei adina grond plascher. La pli gronda sfida pil sportist d’elita ei anflar in bien equiliber en tuts graus. «Jeu dun per exempel gronda peisa sin in bien nutriment, less denton tuttina selubir mintgaton in tec tschugalatta. Igl ei impurtont d’adina puspei trenar, il temps per seruassar astga denton era buca muncar», declara Vital Albin ch’ei in tip ruasseivel cun claras finamiras. Sch’el va buca cun velo gauda el era da far cuorsa liunga, cuorer ni parasgular. Avon las cuorsas sesprova il giuven, che studegia giurisprudenza, da durmir avunda. Ei seigi era impurtont da sepreparar mentalmein e da sescaldar en ordavon pertgei ei seigi da dar vollgas naven dall’emprema secunda dallas cuorsas da cross country che cuozzan denter ina ura e 20 minutas entochen ina ura e 30 minutas. Questa sesiun vul il profi-mountainbiker Vital Albin seposiziunar denter ils 20 emprems dil mund.

L’uiara dalla Russia encunter l’Ucraina fatschenta era affons e giuvenils. Perquei sto ella bunamein vegnir tematisada en scolas, aschia era ella Scola Sedrun. Sco segn da pasch han ei embelliu varga 100 candeilas cun maletgs e buns giavischs e quellas han glischau il venderdis l’entira notg sils parseuls dalla casa da scola. Tematisar culs affons l’uiara dalla Russia encunter l’Ucraina ei actualmein strusch d’evitar. Ferton ch’entgins affons han gia discurriu en famiglia da quella, san auters mo pauc. Quels che possedan in telefonin s’informeschan magari era sezs e consumeschan forsa dabia fake news. Per la magistraglia ei quei ina tematica dètg pretensiusa, quei ha era Carla Flury-Nay constatau. Ella instruescha etica ella tschunavla e sisavla classa a Sedrun. Negina tema Avon che tractar l’uiara duront l’instrucziun d’etica, ha Carla Flury-Nay vuliu saver da sias scolaras e ses scolars, sch’igl interess ei insumma avon maun. «Els ein stai fetg interessai aschia che nus havein discurriu duront la davosa lecziun d’etica dall’uiara. Nus havessen aunc saviu cuntinuar ditg», ha la scolasta declarau ed aschuntau ch’ella tematiseschi forsa aunc in’ulteriura ga l’uiara. Ella havevi buca semtgau in program, mobein semplamein dau spazi als affons da tschentar damondas e raquintar tgei che fatschenta els. Las davosas jamnas haveva Flury-Nay tematisau ils dretgs dils affons duront l’instrucziun d’etica ed aschia seigi ei iu bein da far naven da quels ina punt vi sin l’uiara. Aschia hagien ei realisau ch’ils affons en l’Ucraina han d’in mument sin l’auter giu negins dretgs pli. Entgins hagien manegiau ch’ei mondi bein culs affons ell’Ucraina, damai ch’ei stoppien ussa buca pli ir a scola. «Ei han denton spert realisau che l’uiara ei tut auter che cool. Biars savevan pauc ni nuot dall’uiara ed auters fetg bia», di la scolasta che ha buca giu il sentiment che l’uiara fetschi tema a sias scolaras ed a ses scolars. Per sepreparar aschi bein sco pusseivel ha Carla Flury-Nay impundiu dabia temps per capir la historia ed ils motivs che han menau all’uiara. «Tut lur damondas hai jeu tuttina buca vuliu ni saviu rispunder, mo quei san aunc biars auters era buca far», conceda ella. Ils fugitivs fatschentien ils affons ed ei hagien dumandau sch’ils Tuatschins savessien buca metter a disposiziun a tals la scola veglia a Rueras. «Jeu hai declarau ch’ei dat gia entginas pusseivladads e centers per fugitivs en nossa regiun e che la scola fussi forsa in’opziun sche quellas localitads fussien tuttas occupadas», aschia Carla Flury-Nay. Smarvegliau ha la scolasta era dalla remarca d’ina buoba che ha manegiau, che bia Russ lessien era buca quell’uiara. Fake news «Quei ei forsa in aspect che va empau a piarder ellas medias, persuenter consumeschan ei magari fake news ed igl ei gia grev per carschi da saver far la differenza denter novitads veras e desinformaziuns», di ella. Ils affons havevien per exempel udiu che Putin e sia famiglia seigien el Tessin e vuliu saver sche quei seigi ver. Ils affons levien saver, tgei influenza ch’ei havessi per la Svizra, sch’ina bumba atomara tucassi l’Ucraina. «Jeu hai buca vuliu entrar memia fetg sin quei e hai perquei declarau, ch’il vest astgi buca semischedar en memia fetg. Autruisa smanatschi la Russia cun armas atomaras. Mo l’Ucraina seigi tuttina ver 1500 km naven da nus.» Enzacons da ses scolars savevien gia dabia da bumbas atomaras e d’autras armas. «En general hai jeu sespruau da buca far tema als affons ed enqualga haiel era cussegliau da tematisar quei ni tschei a casa culs geniturs», di Carla Flury-Nay. Far enzatgei Era la mussadra Romana Deragisch ha tematisau l’uiara cun ses pignets. Ella ha fatg quei cun raquintar ad els la historia da Warenka. «Quei ei in cudisch che tematisescha l’uiara en Russia. Ei va per ina dunna che less buca bandunar sia tiara ed ei restada. En sia casa ha ella dau alloschi a fugitivs. Mintga sera fagevan ei buns patratgs per ch’ei vegnien schurmegiai e la schuldada anfli buca els. La fin finala ei la casa bunamein nevida en diltut e l’armada ei ida sperasvi senza prender notizia dalla casa pleina cun fugitivs», resumescha la mussadra la historia ch’ella ha elegiu per avischinar empauet la tematica dall’uiara e mussar che buns patratgs gidan. Aschia ha Romana Deragisch era giu l’idea d’embellir candeilas e quella ha plaschiu aschi bein che gest l’entira Scola Sedrun ha fatg quei. Tema difficil Tenor la mussadra eis ei dètg heicli da tematisar aschia enzatgei pesont culs pignets. Perquei hagi ella mussau silla carta nua che la Russia ei e con pintga che l’Ucraina ei encunter quella. Ses scolarets hagien buca giu massa damondas, denton tuttina vuliu saver sch’ils Russ vegnien era en Svizra. «Jeu hai buc vuliu far tema ad els e detg na, na. Ei han tedlau cun attenziun cu jeu hai raquintau dil post da militar sil Scopi e che nus hagien ina bun’armada che protegia nus e nossa tiara. Ils pignets han giu plascher da far maletgs per ornar las candeilas e quei han ei fatg cun gronda breigia e carezia», aschia Romana Deragisch. Las candeilas culs messadis han illuminau la scola il venderdis notg ed aschia han scolaras e scolars tarmess lur giavischs per la pasch ora el mund. Ei han plinavon era saviu tarmetter ina biala summa daners alla cadeina da fortuna. L’jamna vargada ha la Scola Sedrun numnadamein giu dis dallas portas aviartas cun ustria e buffet da pettas. Il recav ei ius a favur dall’Ucraina. L’uiara fatschenta era ils scolars e las scolaras dalla Scola Sedrun. Lur giavischs per pasch han ei tarmess viado el mund culla glisch da varga 100 candeilas decoradas. Scolaras e scolars dalla Scola Sedrun han decorau las candeilas cun giavischs da pasch e segns da solidaritad. Ina dallas bialas candeilas creadas cun pazienzia e carezia.

El rom digl emprem «BiblioWeekend» naziunal ha la Biblioteca Trun envidau la sonda ad in di dallas portas aviartas. Massa visitadras e visitaders da tuttas vegliadetgnas han dau suatientscha agl invit. Ils hosps han schau plascher la nova structura dalla biblioteca e gudiu igl apero fagend enqual paterlada. La gronda part ha secapescha gest nezegiau la caschun d’empristar in cudisch. La menadra dalla biblioteca, Olivia Pfister e siu team han giu plascher dil grond interess e dils bials inscunters. Malgrad che las frequenzas ein sesminuidas duront la pandemia, muossi quei ch’igl interess per la purschida dalla biblioteca seigi aunc adina avon maun. La sonda han era umens visitau la biblioteca a Trun. Tuttina conceda Olivia Pfister che las dunnas vegnien bia pli savens ad empristar cudischs. Vida tgei che quei schai ei buca propi stau d’eruir en discuors culs umens presents. Ferton ch’ils ins han manegiau ch’ei legian plitost gasettas ni cudischs dil fatg han auters declarau, ch’ei teidlien oravontut radio ni consumeschien cudischs auditivs e podcasts. Treis fargliuns che han plascher da cudischs han visitau la Biblioteca Trun.

Partidas denter Tusaun-Cazas e Trun/Rabius ein adina in tec pli specialas, gie, ins astga schizun pretender ch’ei han caracter da derbi. Ils cumbats ein fetg intensivs e savens giogan emoziuns ina rolla. Buc auter eisi era stau quella ga. Il giug entscheiva denton detg bufatg. Cunquei ch’ils trenaments da primavera han liug sin plaz artificial, vala ei l’entschatta da sendisar vid in plaz natural. Trun/Rabius anfla suenter in quart’ura meglier ella partida e surpren la bitgetta. Quei denton senza vegnir tier pli grondas schanzas. Cuort suenter pausa vegn Damian Schmed suenter in corner tier in’emprema gronda schanza, fallescha denton per pauc il gol. 20 secundas pli tard croda igl emprem gol, denton per Tusaun-Cazas. Jairo Mathias Caluori Wachter setta Tusaun en avantatg suenter in schuber conter. Il CB T/R lai denton buc irritar e surpren puspei la bitgetta. Ella 57. minuta schula igl arbiter in penalti pils hosps. Patrizio Decurtins surpren la responsabladad ed egalisescha la partida. Las emoziuns entscheivan sil pli tard uss a vegnir el giug ed ils cumbats vegnan pli e pli intensivs. Las davosas diesch minutas ein fetg interessantas ed in gol sa curdar da tut temps. E pilver, ella 91. minuta gartegia a Denis Monn in siet da dumengias ed il secund gol pil CB T/R. Ei quei la victoria per l’equipa dalla Cadi? Na, treis minutas pli tard e pia ella 94. minuta vegn Tusaun-Cazas d’egualisar entras Vendim Gashi. Hechje! Mo, igl ei aunc buc finiu. Il giug ei buc daus libers che Patrizio Decurtins vegn tier duas schanzunas ord cuorta distanza, mo il goli parescha x zaco ils dus siets. Quels che han aunc buc tgau blut survegnan sil pli tard uss el. Igl arbiter ha cumpassiun culla gnarva dils presents e finescha la partida pauc pli tard. Tgei spectachel las davosas sis minutas. Era sch’igl ei alla fin forsa dus puncts spiars, ha Trun/Rabius mussau ina buna prestaziun ch’ei empermettenta per la sesiun da primavera. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Trun/Rabius 2:2 (0:0) St. Martin, Cazis – 130 aspectatur(a)s. Gols: 48. Jairo Mathias Caluori Wachter 1:0, 57. Patrizio Decurtins (penalti) 1:1, 91. Denis Monn 1:2, 94. Vendim Gashi 2:2 Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Mirco Pfister, Damian Schmed, Livio Janka, Sandro Orlik; Daniel Pfister (80. Salvatore Stagliano), Beat Cadruvi (74. Silvan Muoth), Mathias Flepp (78. Denis Monn), Remo Alig (70. Clau Berther); Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Tusaun-Cazas: Emre Akca; Christof Spörri, Nico Bundi, Yanik Brot, Dario Rüedi; Diego Raho, Leandro Rüedi, Vendim Gashi, Matti Battaglia; Luca Michael, Jairo Mathias Caluori Wachter. Remarcas: Trun/Rabius senza: Fabio Caduff, Orlando Monn e Ramon Orlik. 3. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Surses 2:1 Sargans – Glaruna1:0 Tusaun-Cazas – Trun/Rabius 2:2 Weesen – Eschenbach 1:71. Eschenbach 12/27; 2. Bogn Ragaz 11/26; 3. Valposchiavo 12/23; 4. Tusaun-Cazas 12/19; 5. Trun/Rabius 12/18; 6. Glaruna 12/18; 7. Landquart 11/17; 8. Uznach 11/17; 9. Sargans 12/17; 10. Surses 12/8; 11. Weesen 12/4; 12. Lumnezia 11/1. Juniors B, Youth League Surselva – Gossau 1:7 Brühl – Zuzwil 3:0 Tobel-Affeltrangen – Rheintal 2:0 Cuera 97 – Teufen 2:2 Abtwil-Engelburg – Uzwil-Henau 1:2 Eschen/Mauren – Rorschach-Goldach 2:2

Egl emprem giug dalla secunda runda ha l’equipa da Schluein Glion mussau ina buna prestaziun e recaltgau in punct encunter il capogruppa Mels. Cun in tec dapli saung freid fuss schizun dapli stau pusseivel. La finala han ils da casa denton stuiu esser cuntents cun quei punct, quei suenter turbulentas davosas minutas cun ina carta mellen/cotschna e pulit bia hectica sil plaz e sin ils bauns da reserva. L’entschatta per migliurar il plaz ella tabella ei dada. Beat Dermont Il giug ha entschiet mal per Schluein Glion. Gia ella sisavla minuta ha Serafin Bundi deviau in culp liber ord il miez dil plaz cul tgau en l’atgna reit ed aschia lubiu als hosps dad ir en avantatg. L’equipa da casa che ha giugau naven dall’entschatta cun ils treis novs giugadurs Sattar Afzali, Marino Cavegn e Rafael Deplazes ha denton nuota schau demoralisar da quella frida e priu il giug enta maun. Ella 23avla minuta ha Cavegn lantschau Deplazes cun in bellezia pass ella profunditad, il goli da Mels ha denton teniu cun bravura il siet dil spert attaccader. Tschun minutas pli tard ha el denton buca pli saviu evitar l’egalisaziun. Ei ha denton duvrau persuenter in penalti suenter in foul ella zona da puniziun dils hosps. Andri Michel ha sittau il penalti ferm e segir el cantun ault. Egl emprem quart ura suenter pausa han omisduas equipas giu mintgamai duas bunas caschuns da marcar in gol. Ton a Bundi sco era a Tiziano Vinzens eis ei denton buca gartegiau da batter il goli dils hosps ed era Marco Kalberer e Jindrich Strehlik han buca surmuntau Flurin Capaul, il qual ha cunzun encunter Kalberer reagau fetg bein. Aschia eis ei stau entochen alla fin tiel pari. In pari encunter il capogruppa ei segir buca mal, mo la situaziun da tabella pretenda da Schluein Glion victorias per mitschar dalla relegaziun. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – FC Mels 1:1 (1:1) Crap Gries. – 245 aspectaturs. – Arbiter: Reuteler. Gols: 6. Autogol (Bundi) 0:1; 28. Michel 1:1 (penalti). Schluein Glion: Capaul; Dermont (72. Gallmann), Sgier, Livio Derungs, Büchler; Cavegn, Michel, Bundi (65. Coray); Deplazes, Afzali, Vinzens. Mels: Samuel Müller; Marthy, Gurzeler, Tscherfinger ( 85. Nicolin Gantenbein), Lipovac (46. Willi); Gartmann, Kalberer (88. Pablo Müller), Wildhaber; Bleisch (67. Stump), Stehlik, Kohler. Remarcas: Cartas melnas: 11. Lipovac (foul), 40. Cavegn (foul), 78. Tscherfinger (foul); 85. Gartmann (malsportadad) e 88. Dermont (reclamar). – Carta mellen/cotschna: 90. Cavegn (foul). – Carta cotschna: 90.+2 Cavegn (trenader). Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Matthias Derungs, Nico D‘Atria (blessai), Hornacek, Cabalzar e Violi (absents) – Corners: 5:6. 2. ligia regiunala, gruppa 1 St. Margrethen – Montlingen 0:0 Winkeln – Au-Berneck 2:2 Schluein Glion – Mels 1:1 1. Mels 12/24; 2. Herisau 12/22; 3. Dardania S. Gagl 11/21; 4. Vaduz 11/21; 5. Abwil-Engelburg 11/18; 6. Ruggell 11/17; 7. Winkeln 12/15; 8. St. Margrethen 12/14; 9. Au-Berneck 12/13; 10. Domat 12/13; 11. Montlingen 12/9; 12. Schluein Glion 12/6.

Andermatt-Sedrun daventa aunc pli internaziunal ch’entochen dacheu. Suenter ch’igl Egipzian Samih Sawiris ha fatg la partenza cun investiziuns da rodund 1,3 milliardas francs ad Andermatt ed el territori da skis Andermatt-Sedrun, seglian ils American ussa sil carr da fatschenta. Sco quei che l’Andermatt Swiss Alps ha communicau il gliendisdis endamaun, surpren la Vail Resorts Inc. la maioritad dil capital d’aczias da 55 pertschien dalla Andermatt-Sedrun Sport SA (ASS). Persuenter sbursescha ella 149 milliuns francs. Andermatt Swiss Alps SA (ASA) tegn vinavon 40 pertschien dallas aczias dalla ASS. Davart d’Andermatt-Sedrun ein las contractivas vegnidas menadas da Naguib S. Sawiris, commember dil cussegl d’administraziun dall’ASA e futur president dil cussegl d’administraziun dall’Orascom Development Holding SA. Prevedentamein vegn la transacziun terminada avon la stagiun da skis 2022/23. Vail Resorts preveda d’integrar Andermatt-Sedrun en ses pass cun access a tut ses resorts. Participaziun vegn investada Ils 149 milliuns francs che Vail Resorts sbursescha per contonscher la maioritad dil capital d’aczias dall’ASS vegnan investai cumpleinamein el svilup dalla destinaziun. Sco quei ch’ils exponents dall’interpresa han suttastrihau il gliendisdis el rom d’ina conferenza da medias, vegnan 110 milliuns francs impundi per migliurar la purschida sil cuolm. 39 milliuns francs vegnan pagai all’ASA. Lezza reinvestescha quels daners el svilup dallas immobilias: «La ASA investescha el svilup da sia fatschenta da coc ad Andermatt e Sedrun, vul dir en immobilias, hotels ed infrastructura sco era l’engrondaziun d’Andermatt Reuss. Ils 110 milliuns francs previ sil cuolm flessegian en runals, indrezs d’ennevar, gastronomia, purschida pil temps liber ed infrastructura dall’Arena da skis Andermatt-Sedrun. In representant da Vail Resort vegn a surprender il presidi dil cussegl d’administraziun dall’ASS, la ASA vegn a nominar il vicepresident. Per las collaboraturas ed ils collaboraturs duei ei dar neginas midadas. «Partenari ideal» Samih Sawiris, acziunari principal e president dil cussegl d’administraziun dall’Andermatt Swiss Alps SA puntuescha: «Vail Resorts ei il partenari ideal. Ensemen cun el savein nus contonscher nossa finamira da sviluppar Andermatt ad ina destinaziun alpina primara. Cun sia cumpetenza da menar cun success resorts, sias capacitads da marketing impressiunontas ed il niev capital dat Vail Resorts niev slontsch al svilup d’Andermatt-Sedrun.» Il secund grond acziunari dall’ASA, Omar El Hamamsy, CEO dall’Orascom Development Holding SA (ODH) di: «Igl ei grondius da haver Vail Resorts sco patenari en nossa gruppa cun 14 destinaziuns.» ODH dispona d’ina liunga e bun’experientscha el svilup da destinaziuns luxuriusas ell’Europa ed el Proxim Orient. Ella cumbinaziun cul partenadi e las investiziuns da Vail Resort ella destinaziun Andermatt-Sedrun sappi la fatschenta vegnir rinforzada vinavon. «Prioritad a liunga vesta» Per Kirsten Lynch, CEO da Vail Resorts, ha la participaziun vid l’ASS ina prioritad strategica a liunga vesta pertuccont la fiera europèa: «Nus selegrein fetg dil niev partenadi cun l’ASA e che nus savein investar cheu nies capital e nossas resursas per saver sustener Andermatt-Sedrun da daventar ina destinaziun d’emprema classa. Nus lein collaborar cun nos partenaris, la populaziun ed il team d’Andermatt-Sedrun, emprender dad els, rimnar experientschas ed emprender d’enconuscher nos hosps ed il menaschi. Nus essan loschs da saver aschuntar a nossa reit da resorts d’emprema qualitad sin quest mund quella destinaziun svizra singulara. Nos hosps duein aschia haver la pusseivladad da vegnir ad ir cun skis era ell’Europa.» Ton ASS sco Vail Resorts dattan gronda peisa alla protecziun ed il manteniment digl ambient. Per quei motiv vegn luvrau en favur d’in turissem amicabel dil clima e persistent. La collaboraziun cullas Pendicularas Mustér SA resta sco tochen dacheu Negin’influenza ha igl enaschament da Vail Resorts silla collaboraziun existenta dall’Andermatt Sedrun Sport SA cullas Pendicularas Mustér SA. «Ei resta tut sco igl ei. Il proxim temps vegnin nus a veser, schebein ei dat la pusseivladad da nezegiar sinergias. Jeu sundel ventireivels ch’ei vegn investau vinavon el territori da skis d’Andermatt-Sedrun», ha Marcus Weber, acziunari principal dallas Pendicularas Mustér SA, detg sin damonda dalla FMR. Las autoritads communalas da Tujetsch ein vegnidas orientadas cuortamein la dumengia sera davart la midada al tgamun digl acziunariat dall’Andermatt Sedrun Sport SA. «Quels dis havein nus sedutas cun ina delegaziun da Vail Resorts. Lu savein nus dapli», di il president communal Martin Cavegn. Pertuccont il contract che la vischnaunca ha giu fatg a sias uras cura ch’ella ha vendiu sia participaziun all’Andermatt Sedrun Sport SA, duess ei buca dar conflicts ni difficultads. «Nus essan era en contact cul cantun pertuccont quella midada. Persunalmein sundel jeu dil meini che quei seigi positiv», puntuescha Martin Cavegn e silla damonda, en tgei connex ch’il project pil resort a Dieni stetti, di el: «Quellas preparativas marschan dapi in temps e nus spitgein en sesez mintga mument silla damonda da baghegiar.» Vail Resorts surpren la maioritad Il territori da skis Andermatt-Sedrun ha in niev possessur. Vail Resorts – in’interpresa americana cun sedia a Colorado – acquista 55 pertschien dil capital d’aczias dall’Andermatt Sedrun Sport SA. Persuenter sbursescha ella 149 milliuns francs. Hans Huonder/FMR Sco quei che las interpresas pertuccadas – l’Andermatt Swiss Alps, l’Andermatt Sedrun Sport SA e Vail Resorts – communicheschan, semida nuot pil persunal. La transacziun duei esser sut tetg entochen l’entschatta digl unviern vegnent. 110 dils 149 milliuns francs che Vail Resort sbursescha per la cumpra dil pachet d’aczias flessegian en infrastructura el territori da skis. 39 milliuns francs reinvestescha l’Andermatt Swiss Alps en immobilias e hotellaria ad Andermatt. Vail Resort posseda 40 resorts dil sport da neiv els Stadis Uni dall’America, Canada ed Australia. Il territori da skis d’Andermatt-Sedrun ei igl emprem engaschament ell’Euopa. Tenor igl acziunari principal dall’Andermatt Swiss Alps SA, Samih Sawiris, ei Vail Resorts il partenari ideal. La vischnaunca da Tujetsch ei vegnida orientada la dumengia sera dalla vendita dil territori. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR, duess il contract da vendita dallas pendicularas entras la vischnaunca all’Andermatt Sedrun Sport SA a sias uras buca caschunar difficultads en quei connex. Midadas dat ei era buca ella collaboraziun dallas pendicularas d’Andermatt-Sedrun cun quellas da Mustér. Vail Resorts surpren 55 pertschien dil capital d’aczias dall’Andermatt Sedrun Sport AG.

Andermatt-Sedrun ei ussa definitiv ella «Champions League», vul dir ella pli aulta ligia internaziunala dils territoris da skis. Quei che Samih Sawiris ha instradau avon rodund 15 onns fa uss in ulteriur pass. Vail Resorts ch’ei igl avegnir igl acziunari principal dall’Andermatt Sedrun Sport SA, dispona da 40 resorts dil sport sin neiv els Stadis Uni dall’America, Canada ed Australia. Il potenzial da propagar il territori da skis d’Andermatt-Sedrun sur ils cunfins dil continent europè ora ei fetg gronds. Andermatt cun ses hotels, infrastructura da cultura e sport daventa aunc pli enconuschent ed era Sedrun e Mustér profiteschan indirectamein dall’investiziun dils Americans da Colorado. Tgi ch’investescha sa daco ch’el fa quei. Sche Vail Resorts fa quei ad Andermatt-Sedrun, lu segiramein culla perschuasiun che la destinaziun ei sesviluppada bein e ch’ella ha in avegnir empermettent. Cun ina buna part dils 149 milliuns francs che flessegian il proxim temps sur mar sa il territori da skis vegnir cumpletaus e modernisaus. Bein enqual part dall’infrastructura existenta e giavischada han numnadamein aunc da basegns d’in ni l’auter rap. Igl ei da supponer che Samih Sawiris leva buca pli prender daners enta maun pil territori da skis e ha per quei motiv tschercau in partenari. Quella finamira ha el contonschiu ed ella ha buca mo in, mobein dus avantatgs: Vail Resorts ei in’interpresa internaziunala cun experientscha sil sectur da territoris da skis e gida leutier ad occupar hotels e habitaziuns ad Andermatt. L’Andermatt Swiss Alps sa seconcentrar sin sia fatschenta da coc, las immobilias e la hotellaria. Buca per nuot di Samih Sawiris: «Igl ei il partenari ideal.» Il slontsch che Sawiris ha dau ad Andermatt ei sereflectaus era dalla vart orientala dil Pass Alpsu. Las investiziuns da Marcus Weber ils davos onns a Mustér e la collaboraziun dallas pendicularas da Mustér cun quellas d’Andermatt-Sedrun han aviert novas portas. In ulteriur resort a Dieni en Val Tujetsch ed in niev hotel ad Acla da Fontauna a Mustér cumpletassen la purschida che po concurrenzar naziunal e cun Vail Resorts era sin plaun internaziunal igl avegnir. Ils davos onns ein las tendenzas turisticas semidadas e tgi che vul haver success sto s’adattar e sch’in investur splunta, lu eis el – sche pusseivel – da beneventar. Onns alla liunga ha negin spluntau, silmeins buca entuorn il Gottard e l’Alpsu.

Il circuit electoral da Trin representa sco strusch in auter la populaziun grischuna. El includa las vischnauncas Flem, Trin, Tumein e Favugn. Cun ina populaziun da 6836 habitonts ha el il dretg sin 5 mandats el Cussegl grond. 21 persunas candideschan sin tschun gliestas. Il vegl cumin da Trin dat ei buca pli dapi la refuorma cantunala. Quel ha existiu dapi ch’ils signurs da Belmont ha giu la pussonza en quella regiun. Trin era la porta dalla Surselva, negin saveva untgir quella stretga, e cheu era da pagar duana. Il Crap s. Barcazi e ed il Bot Fiena eran loghens strategics, cheu ha l’armada baghegiau ella Secunda uiara mundiala la fortezia. Oz ei quella mo pli museum. Ils temps ein vargai. Mo pli il circuit electoral regorda all’anteriura muntada dalla siara da Trin, dils cumins, mistrals e fiastas politicas sil plaz da Porclis. Leu han ils da Trin fatg fiasta 1913 per Felix Calonder (1863-1952), igl emprem cusseglier federal romontsch. E 1979 per Léon Schlumpf (1925-2012), il tierz cusseglier federal ch’il Grischun ha giu a Berna. Representa ils interess turistics A Trin Porclis ha il cumin da Trin era elegiu 1991 sia feglia Eveline Widmer-Schlumpf (*1956) sco mistrala. La mumma Trudi naschida Rupp, era da Trin, il bab Léon da Favugn. 1998 ha il pievel grischun elegiu ella sco emprema dunna el cussegl guvernativ. Ils 12 da december 2007 ha Eveline Widmer scret historia svizra cun sia elecziun el cussegl federal. Trin, Favugn, Tumein e Flem fuorman oz in circuit electoral cun 6836 habitonts. Tenor il diember da 161'989 habitonts dil Grischun ha quel dabien tschun sézs el parlament cantunal. La partida dad Eveline Widmer-Schlumpf dat ei daferton buca pli. Siu fegl, Ursin Widmer, cuntinuescha culla tradiziun politica dalla famiglia. Siu num anflan ins silla gliesta 5, quella dall’Allianza dil center.Ursin Widmer, naschius 1989, ei scolast da musica e meina la scolas da Maiavilla. A Favugn, siu vitg nativ e da domicil, presidiescha el il cussegl da scola. El ei deputau en uffeci ed ina da 21 persunas che candideschan per in dils tschun mandats. Silla gliesta dall’AdC anfl’ins era Guido Casty da Flem. El representa dapi 2018 ils interess turistics da Flem e dil circuit electoral e candidescha per ina ulteriura legislatura. Persuls silla gliesta Auter che Guido Casty ein dil reminent tuts candidats dall’AdC da Favugn. Cun Ursin Widmer eis ei Seraina Bertschinger (1974, specialista da communicaziun), Patrick Niederreiter (1992), specialist da segiradas) e Gian-Andrea Haltiner (1996), administratur d’immobiglias. Da Flem vegn era Martin Candrian. Gl’um dall’annada 1965 lavura sco offizier dall’Armada svizra. El ei silla gliesta 3 dalla PPS e candidescha ensemen cun Petra Casty (1986) da Trin Mulin, Hans Peter Clénin (1981), pur da Tumein, la pedagoga sociala Silvana Pleisch (1987) da Trin Mulin e Pia Hofmann (1984) scolasta domiciliada a Panaduz. Las normas lubeschan ad ella da candidar silla gliesta dil circuit vischin da Trin. Silla gliesta 4 dils verd-liberals ei Ruben Garbade. Il giuven da 23 onns habitescha ella Val d’Avras, el presidiescha ils giuvens verd-liberals dil Grischun e vul gudignar persuls pil circuit da Trin in séz el parlament cantunal. Da 19 tochen 31 onns Tradiziunalmein partan ils liberals (PLD) ed ils democrats (anteriura PBD resp. PPS) ils mandats ellas quater vischnauncas Flem, Trin, Tumein e Favugn. Gl’anteriur president dil Cussegl grond, Martin Wieland, candidescha per ina proxima perioda d’uffeci el parlament. Gl’um dall’annada 1957 ei il doyen d’ina gliesta varionta e representativa. Ton ord vesta dallas generaziuns sco era dallas professiuns representan Stefan Cahenzli, Trin Mulin (1968, lennari e meinagestiun), Johann Baptist von Tscharner, Tumein (1986, viticultur), Andreas Spinas, Flem, (1973, scolast secundar) e Martin Bundi, Trin Mulin (1980, fiduziari) la populaziun dil circuit. Cun trer la sort ella canzlia cantunala ha la gliesta cumbinada dils socialdemocrats e dils verds survegniu la numra 1. Leu anflan ins sco emprema Julia Müller da Favugn. La vicepresidenta dalla PS dil Grischun ei dall’annada 1997, avon quater onns ha ella gudignau in séz el parlament sco pli giuvena deputada. Daferton ha ella finiu il studi da giurisprudenza. Quater da tschun persunas silla gliesta PS & Verda ein denter 19 e 31 onns, la giuvna ei la scolara Selina Arquint da Trin. Peter Modalek (1957), da Tumein, da professiun electronicher, cumplettescha quella gliesta. Candidaturas dil circuit Trin Gliesta 1 PS & VERDA Julia Müller, 1997, giurista e deputada, Favugn Laurène Kröpfli, 1991, giurista, Flem Peter Modalek, 1957, electronicher, Tumein Selina Arquint, 2003, scolara, Trin Till Wiestner, 1994, lennari e scolast da skis, Trin Mulin. Gliesta 2 PLD Martin Wieland, 1957, meister-hortulan, Tumein Johann Baptista von Tscharner, 1986, viticultur, Tumein Andreas Spinas, 1973, scolast secundar, Flem Stefan Cahenzli, 1968, meinafatschenta e lennari, Trin Mulin Martin Bundi, 1980, fiduziari, Trin Mulin. Gliesta 3 PPS Martin Candrian, 1965, offizier, Flem Petra Casty, 1986, assistenta pratica da miedi e casarina, Trin Mulin Hans-Peter Clénin, 1981, pur, Tumein Silvana Pleisch, 1987, pedagoga sociala, Trin Mulin Pia Hofmann, 1984, persuna d’instrucziun scalem superiur, Panaduz Gliesta 4 Verd-liberala Ruben Garbade, 1999, meinagestiun, Avras Cresta Gliesta 5 AdC Guido Casty, gastronom e deputau, Flem Ursin Widmer, 1989, scolast da musica e meinascola, Favugn Seraina Bertschinger, 1974, specialista da communicaziun, Favugn Patrick Niederreiter, 1992, specialist da segiradas, Favugn Gian-Andrea Haltiner, 1996, administratur d’immobiglias, Favugn.

La gievgia vargada ha Il Giuven Center Surselva envidau la giuventetgna ed interessai dalla regiun ad ina discussiun davart la «participaziun dalla giuventetgna en Surselva». L’impurtonza dil tema ed il program variont ha carmalau numerusas visitadras e visitaders a Trun. Denter quels era ils cussegliers guvernativs Jon Domenic Parolini e Marcus Caduff sco era la candidata per la regenza Carmelia Maissen. Igl ei stau in sera interessanta, enrihonta ed oravontut divertenta en in’atmosfera lucca ella Bar Da Stefano a Trun. Tema central dalla sera ei la participaziun da giuvenils e da giuvens carschi en Surselva staus. Sco introducziun el tema han ils biebein 40 participonts saviu tedlar tier a referats cuorts dils treis candidats per la regenza. «Sin plaun communal enconuschel jeu sin fundament da miu engaschi gia entginas pusseivladads co la participaziun sa vegnir promovida. Per quei motiv eis ei stau enrihond d’udir dils cussegliers guvernativs co il cantun pren enta maun temas en connex culla participaziun» di Samuel Zinsli, commember dalla cumissiun da giuvenils da Stussavgia e representant dil forum da giuvenils dalla Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB). Silsuenter ein ils participonts sco era il publicum vegni integrai ella discussiun. Per survegnir in’investa concreta el tema ein giuvnas persunalitads dalla regiun, las qualas separticipeschan gia activamein ella politica ni ella societad, vegnidas envidadas. Samuel Zinsli, Davide Beer (president UG Rabius), Fabio Joos (commember dalla cumissiun da giuvenils da Stussavgia e representant dil forum da giuvenils dalla SAB) ed Ivo Capaul (commember dil parlament communal dad Ilanz/Glion) han rapportau da lur experientschas enteifer lur engaschi politic e social. Ils dus moderaturs Fabian Collenberg, co-president dil Giuven Center Grischun e Sarina Caduff, presidenta dil Giuven Center Surselva, han tschentau als giuvens participonts sco era als candidats per la regenza damondas clarificontas, denton era criticas, per examinar la participaziun politica munglusa en Surselva. Dalla discussiun eis ei seresultau ch’ei dat en mintga cass aunc potenzial per alzar il livel da participaziun tiels giuvenils en Surselva – seigi quei ella politica, denton era en uniuns. «Sco commember pli giuven el parlament da Glion sun jeu cunscients ch’ei drova mintgaton in tec surmuntada per viver participaziun», manegia Ivo Capaul. La partida dil Giuven Center Surselva ei cunscienta ch’ils obstachels ein per part gronds da ughegiar igl emprem pass e surprender responsabladad ella politica ed ella societad. Damai che la promoziun da giuvenils ei ina tematica centrala per la partida giuvna regiunala vegn ella sin basa dils resultats dalla discussiun ad empruar d’anflar soluziun adattadas e da promover quellas. Giuvnas e giuvens engaschai ella politica ein s’inscuntrai culs candidats dall’Allianza dil Center per la regenza.

Sonda han ils pumpiers stuiu stizzar in incendi che era ruts ora agl ur digl Uaul Grond sin intschess da Trin. Sco quei ch’il selvicultur da revier Vincenzo Gallati declara sin damonda, sto el ussa pinar ils bests ch’ein barschai. «Nus havein aunc giu cletg el discletg», remarca Vincenzo Gallati. Ier ei il selvicultur da Trin ius cun ses bostgers el territori digl incendi. Sonda suentermiezgi havevan rodund 60 pumpiers da Trin, Flem e Glion stuiu stizzar in incendi d’uaul che era ruts ora agl ur d’ina acla a Ransun. Enteifer cuort temps era ei gartegiau da tener sut controlla il fiug. Il cletg ch’il selvicultur manegia ei stau ch’ei ha calau da sufflar. Tras la Ruinaulta buffava all’entschatta il favugn, quel hagi per cletg calau aschi ch’il fiug hagi destruiu ina surfatscha dad ina hectara. Igl ei cunzun pégns, e buca tieua. «Sch’ei fuss tieua, savessen nus schar star ils bests e surschar la lavur alla natira. Ils pégns denton stuein nus allontanar. Autruisa vegn il bau-scorsa ualti spert», declara gl’expert digl uaul. Rodund 50 m3 dalla surfatscha ston ils bostgers ussa runcar per prevegnir a quei prighel. In cletg ei era stau ch’ils pumpiers han saviu carrar silla via d’uaul tochen datier dil liug digl incendi. Naven dalla via d'uaul Pintrun-Ransun eis ei stau pusseivel da far l'intervenziun. Gl’incendi da sonda vargada ei il tierz enteifer 12 onns sin territori da Trin. Avon 12 onns, ils 30 d’avrel 2010 era in grond fiug ruts ora sigl Uaul Sura da Trin. Igl ei in uaul da schurmetg decisiv buca mo per la fracziun da Trin Mulin, mobein pil stradun cantunal digl Alpsu H19. Leu eran 100 pumpiers e helicopters stai en acziun per stizzar in fiug sin ina surfatscha da diesch hectaras. In giuvenil che fageva termagls cun in envidader haveva caschunau gliez incendi. Demai che quei fiug haveva destruiu era lavineras, han ins quintau lezza gada il donn sin in miez milliun francs. Avon tschun onns, la fin da matg 2017, ha in incendi da cultira ella cavorgia dalla Ruinaulta, alarmau 60 pumpiers sil plaz. Lu era ina surfatscha da duas hectaras pastira, caglias e plontas cumpigliada. Gliez incendi haveva in cuort electric caschunau. Cun agid da dus helicopters era ei gartegiau da stizzar il fiug.

En sia brev electronica distribuida dacuort communichescha il Lexicon istoric svizzer (LIS) che Ivo Berther hagi surpriu cull’entschatta digl onn 2022 la lavur sco schefredactur dalla part romontscha dil LIS. Sia incumbensa seigi d’integrar il Lexicon Istoric Retic (LIR) el Lexicon istoric svizzer sco era da sviluppar il LIR sco lexicon specific romontsch dalla historia svizra, san ins leger el newsletter. Dapi 2002 meina Ivo Berther il post per la promoziun da lungatgs digl Uffeci da cultura dil Grischun.(fmr/abc)

La sonda sera vargada han rodund 40 buobas e mattas dil Club da patinadi Flem-Surselva astgau sepresentar a caschun dalla tradiziunala show sil glatsch ella halla dil center Prau la Selva. Massa aspectaturas ed aspectaturs ein selegrai dallas presentaziuns che han menau el mund dil film dad onns vargai. Suenter dus onns «pausa da corona» sfurzada ein las patinadras selegradas immens d’astgar mussar als geniturs, amitgs, enconuschents ed interessai tgei progress ch’ellas han fatg. «Ellas eran tut agitadas, mo quei drov’ei era. Tip top han ei fatg la show», lauda Ulrike Hörler las patinunzas artisticas ella vegliadetgna da quater entochen 18 onns. La dunna da Duvin presidiescha il Club da patinadi Flem-Surselva e di che las concurrenzas ed occurrenzas da patinadi hagien muncau fetg ils davos dus onns: «Sepresentar e semesirar els bials costums da patinar ha muncau fetg, quei dat numnadamein adina puspei anim e curascha da cuntinuar cul sport.» Patinadi da parada Gia duront ch’ils aspectaturs e las aspectaturas vegnevan en halla era l’agitaziun dallas buobas immensa, ellas selegravan da finalmein puspei astgar mussar quei ch’ellas han empriu. Quei han ellas fatg mussond bialas coreografias e vestgidas cun costums creai cun fantasia per ch’ei mondien a prau culla musica ord films dad onns vargai. Igl ei stau in bi mirar co ei lischnaven sul glatsch cun cumpleina concentraziun e fatschas tarlischontas dil plascher. Il ferm applaus dil publicum han ellas gudiu e sch’ina ei ina ga curdada eis ella stada en pei bunamein aschi spert sco in cametg. Da princessas enfin «Abba» Las princessas dil glatsch han fatg in um da neiv per la regina dil glatsch el nord. Tier musica ord il film Mowgli han las patinadras las pli pintgas dil club – ch’eran sevestgidas sco giats – menau il publicum ella dschungla. Cun parisols ei ina gruppa da mattettas saltada sul glatsch tier «The Raining Man» e ha mussau ina buna coreografia. Tier la melodia da «Vaiana» han enzacontas buobettas cun lur navettas fatg ina viadi sur la mar da glatsch. Las patinadras las pli veglias dil club han buca schau per pauc da saltar tier «Abba» e fagend piruettas ein ellas bunamein sguladas sul glatsch. Sco la presidenta dil club ha declarau suenter las producziuns, ei la show da patinadi stada ina biala finiziun dalla sesiun. Treis ga ad jamna trenament Treis ga ad jamna treneschan las patinadras tier lur trenadras Sylvia Wyss, Lorena Wyss, Nadine Locher e Ramona Barnbeck. Igl ei buca stau da surveser che quellas han capiu da svegliar il plascher pil patinar artistic ellas buobas. Enzacontas patinadras dil Club da patinadi Flem-Surselva prendan regularmein part a concurrenzas da patinadi. Ellas han giu dabia success igl unviern e contonschiu enqual plaz da podest. La sonda han ellas mussau parts da lur programs libers denter las producziuns dallas gruppas. Buobs ha ei il mument negins el Club da patinadi Flem-Surselva. Tenor Ulrike Hörler ­entscheivan ina ga ni l’autra era dus, treis buobs e stattan enzacontas sesiuns; mo per propi domineschan las buobas quei sport a Flem mo era sin palancau naziunal. Tenor Hörler ei il patinadi artistic in sport popular. Entscheviders ein ella categoria cun 1 steila e pon s’avanzar tochen quater steilas per allura vegnir ellas categorias da interbronz, bronz entochen tier aur. Pli paucas entschevidras Entras la pandemia ha era il Club da patinadi Flem-Surselva nudau dameins commembras novas ch’ils onns avon. Pil solit entschevevan mintgamai rodund diesch affons a far quei sport. «La glieud ha en general buca propi giu gust d’entscheiver caussas novas duront quei temps, nus sperein da puspei saver beneventar dapli novizas la proxima sesiun», di Ulrike Hörler. In quitau pli pauc Il quitau che la halla da glatsch vegni spazzada hagien ei per fortuna buca pli. «Igl ei stau in liung e dir cumbat mo jeu creiel che nus hagien dumignau atras che la halla resta», aschia Hörler. Sco ina buna enzenna taxescha ella era il fatg ch’igl ei vegniu investau per meglierar la purschida. Per exempel per ina megliera il­luminaziun ed en l’infrastructura per la producziun da glatsch. Ussa fussi ei aunc bien d’haver in niev indrez per la musica: «Nus havein stuiu affittar in per la show, cun quel ch’ei avon maun cheu mava quei buc.» Suenter dus onns pausa sfurzada ha il Club da patinadi Flem-Surselva finalmein puspei sviu envidar alla show finala dalla sesiun. Tier musica da films han las buobas e mattas mussau lur coreografias.

Communablamein culla Pleiv evangelica Cadi organisescha la Pleiv catolica s. Gions in di da suppa cun survetsch divin a Mustér. Quel ha liug dumengia, ils 3 d’avrel 2022. Suenter la messa ch’entscheiva allas 10.30 en baselgia parochiala vegn purschiu in sempel gentar. Il recav da quei gentar che vegn procuraus dil cussegl pastoral va cumpleinamein en favur dallas unfrendas dall’uiara ell’Ucraina.

Il Tuatschin Jon-Fadri Nufer ha contonschiu duas ga il podest als campiunadis svizzers da cuorsa liunga la fin dall’jamna vargada a Zweisimmen-Sparenmoos. El skiatlon sur la distanza da duas ga 7,5 km ha el pudiu setener bein all’entschatta dalla cuorsa ella gruppa alla testa. La midada dil classic sil skating ei reussida bein ad el. La fin finala ha el contonschiu igl excellent tierz rang ella categoria dils umens sut 18 onns. Il skiatlon ei vegnius arranschaus enstagl dil sprint. Jon-Fadri Nufer ha nezegiau las davosas jamnas mintgamai la sera suenter la lavur per sepreparar per quel, surtut la midada dils skis e dil ritmus. Aschia ein sias stentas supplementaras sepagadas. Secund ei il giuven Tuatschin daventaus ella cuorsa da distanza liunga sur 20 km. Naven dall’entschatta eis el staus alla testa e ha la fin finala stuiu suttacumber el sprint sulet agl Engiadines Isai Neff. Argien per Toni Livers El skiatlon dall’elita ch’ei vegnius gudignaus da Dario Cologna ei Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch daventaus bien 13avel. Ella cuorsa da 50 km ha el contonschiu il 16avel rang. Era quella ei vegnida gudignada da Dario Cologna avon Toni Livers, oriunds da Trun, che ha mussau in’excellenta prestaziun. La fin finala ha el stuiu suttacumber mo per pauc a Cologna. 15avel ei Eligius Tambornino dil Club da skis Trun daventaus e sco 24avel ei Kevin Camathias da Sagogn seplazzaus. Buna finiziun dalla stagiun Per la fin dalla stagiun han era ils commembers pli giuvens dil cader nordic dil SST contonschiu plirs buns resultats. Als Dis da cuorsa liunga dils scolars da Cuera a Lantsch ha Heikki Piali dall’OG Trin gudignau ella categoria dils mattatschs sut 14 onns. Allas concurrenzas dil «Trophy Games XCX» dil Helvetia Nordic, medemamein a Lantsch, ha Tylan Michel dall’OG Trin contonschiu il tierz rang tiels mattatschs sut 14 onns e Heikki Piali il novavel. Maurin Schmed dil Selvaclub Sagogn ei daventaus 44avel ed ella categoria sut 16 onns ei Luca Deplazes dil Club da skis Trun currius sil 37avel rang. Al final dalla Helvetia Trophy ei Maurin Schmed daventaus 14avel ella categoria sut 13 onns, Tylan Michel quart ella categoria sut 14 onns e Heikki Piali 13avel. Luca Deplazes ha contonschiu il 22avel rang ella categoria U16. Jon-Fadri Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ei returnaus a casa cun duas medaglias dil campiunadi svizzer da cuorsa liunga.

Igl ei stau in mument tut special la sonda da miezdi cul bus cun numeras dall’Ucraina ei arrivaus a Mustér: Igl ei in carr che deriva direct dalla tiara en uiara. Dus autists, affons ella vegliadetgna denter nov meins e 15 onns ed ina part da lur mummas ein sorti leu nua ch’els passentan il proxim temps. Con ditg negin che sa: In meins, miez onn, dus onns? E silsuenter: Tgei spetga sils fugitivs cura ch’els retuornan a casa? Co vesa lur dacasa ora? Tgei ei succediu cun lur facultad? Nua ein ils parents? Co va ei vinavon culla tiara bumbardada? Signada dalla sgarschur Halyna Ponomarenko ei ina dallas dunnas che ha fatg il viadi dalla capitala ucraina en Svizra. In viadi che ha entschiet en sia patria cun tren entochen Lemberg che schai aunc pli fetg el nord dall’Ucraina. «A Lemberg havein nus giu fetg bia cletg. Cuort suenter che nus essan parti ha ei dau in’attacca cun pliras detonaziuns en ina staziun da viafier e plirs trens ein vegni mess ord funcziun», di la mumma da dus affons ella vegliadetgna da 13 e 15 onns ch’ein fugi cun ella en Svizra. Endisch uras ha il viadi cul tren da Kiew a Lemberg cuzzau: In viadi incert cun tema da bumbas. La gievgia vargada baul la damaun ha il viadi cuntinuau en direcziun dils cunfins dalla Pologna: «Leu havein nus aunc ina ga giu cletg. Damai che biars affons eran cun nus havein nus stuiu spitgar sulettamein quater uras per saver surpassar ils cunfins. Bia glieud ha spitgau leu entochen 80 uras.» La hospitalitad en Pologna seigi stada gronda. Sigl entir viadi da Kiew entochen a Mustér ha la gruppa saviu ruassar el tren ed egl auto, pausas ordeifer ha ei dau sulettamein cura ch’ils autists han stuiu ruassar: «En sempels locals ni casas da scola havein nus saviu cupidar in mument.» Sur la Pologna, Germania ed Austria ei la gruppa arrivada sisum la Surselva. Rodund 70 uras viadi: Aschi datier ei l’uiara. «Quei ei ina miracla» «Nus savevan buca tgei che spitgava cheu a Mustér sin nus: Forsa in camp da fugitivs; tgi tscheu e tgi leu. Nus essan ventireivels che nus essan tuts ensemen ella medema casa. Surtut era perquei che plirs affons ein mes scolars», di Halyna Ponomarenko. Sco gia avon en nies discuors laguota ella pliras ga, mo quella ga roclan las larmas da sia fatscha giu: «Zatgei aschia sco nus survegnin cheu sco dimora havein nus buca spitgau, quei ei ina miracla.» La scolasta da lungatg nezegia quella situaziun per instruir vinavon sias scolaras e ses scolars, aschia san els emprender engles. Halyna Ponomarenko ei ina loscha Ucraina e puntuescha: «Nus essan bein scolai, havein ina cultura tgirada e s’identifichein cun nossa tiara. Mo nus essan buca naziunalists.» Tgi che ha persequitau las medias las davosas jamnas sa daco ch’ella di quei. Ils umens defendan la tiara Ella ha contact cun ses confamiliars ell’Ucraina, ha udiu sezza las detonaziuns, enconuscha la crisa humanitara che regia ussa, mo di era: «Ell’Ucraina stattan ils umens – per part entochen 80 onns vegls – buca colonna avon las stizuns, mobein leu nua ch’ei san ch’ei survegnan armas. Nus lein sedefender ed jeu sun perschuadida che nus gudignein quell’uiara.» Tschun notgs hagi siu fegl buca saviu durmir avon e duront il viadi en Svizra, pér a Mustér hagi el puspei saviu clauder egl. L’jamna vargada seigi ella serendida cun sia famiglia en ina notg buca meins che tschun ga en in buncher suenter che las sirenas hagien annunziau attaccas cun bumbas. In da ses frars stoppi prestar survetsch militar dapi l’entschatta dall’uiara. A Mustér nezegia la gruppa buca mo la caschun da sescolar per engles, mobein era da far giugs e sport, per aschia vegnir sin auters patratgs che da vegnir regurdaus permanentamein vid l’uiara. Signai dil viadi e dall’uiara Plirs mellis fugitivs dall’Ucraina ein gia arrivai en Svizra. Biars dad els ein semplamein semess sin via culla finamira da survegnir enzanua in suttetg. Aschia era la gruppa cun 29 affons – per part pigns – e 15 dunnas ch’ei arrivada la sonda vargada a Mustér. Sin viadi e cun agid d’enconuschents en Svizra han ils fugitivs saviu empustir ils contacts necessaris per survegnir dimora el vitg claustral. Arrivada cun quella gruppa ei era Halyna Ponomarenko. Ella ei scolasta d’engles ell’Ucraina e sa aschia communicar cun bein enqual indigen. Mo buca mo quei: Ensemen cun ella ein era plirs da ses scolars vegni a Mustér e cheu cuntinuescha ella cull’instrucziun. «Jeu hai partiu ils affons en gruppas ed aschia va quei fetg bein», di la mumma da dus affons ch’ein fugi cun ella. Ils umens ein vegni clamai el survetsch militar ed els vulan defender la tiara. «Jeu sun perschuadida che nus gudignein quell’uiara», di Halyna Ponomarenko. (fmr/hh) Halyna Ponomarenko – signada da fastedis – en discuors cun Simon Camartin dall’acziun «Solidaritad cull’Ucraina». L’arrivada dils fugitivs la sonda vargada a Mustér.

Ils 15 da matg 2022 elegia il Grischun per l’emprema ga sias deputadas e ses deputai tenor il sistem da proporz. Quella midada dil sistem d’eleger ha naturalmein dau ina midada totala cumparegliau cun las davosas elecziuns digl onn 2018 – lu aunc tenor il maiorz. Per la PCD ni da niev l’Allianza dil Center ei quei proceder ina midada cumpleina e cheutras vegn ella ad haver dapli concurrenza dallas autras partidas. Gie, da talas che han entochen ussa insumma giu negin interess per la politica ella regiun Surselva. Dapi la fusiun ei l’Allianza dil Center cun 47 deputadas e deputai la pli ferma fracziun en il Cussegl grond e havess era il dretg d’obtener ils pli biars deputai ni deputadas ella proxima perioda d’uffeci a Cuera. Il gliendisdis, ils 28 da mars 2022 ha la fusiun dalla PCD Surselva cun la PBD Surselva tier l’Allianza dil Center Surselva giu liug. Quella midada ei tenor miu manegiar stada d’immensa impurtonza. Sche jeu patratgel dil temps ch’il pievel digl entir cantun Grischun haveva respect ed ina certa tema dalla lavina nera en Surselva. Quella tenuta da votar ei intec alla ga ida, muort las differentas partidas, anavos considerablamein, denton ils davos onns puspei semantenida dètg stupent. Libertad, solidaritad e responsabladad ein las treis valurs ch’ei il coc dall’Allianza dil Center grischun. Sche nus fagein ina bilanza en Surselva astg’ins dir cun perschuasiun che nos parlamentaris sursilvans han luvrau bein sin lur posts a Cuera ed ein s’engaschai cumpleinamein pils problems ellas muntognas ed era ella regiun. Entochen oz astg’ins dir che oravontut la PCD, da niev l’Allianza dil Center, ei s’interessada cumpleinamein pils temas impurtonts dalla Surselva che pertuccan l’economia, il turissem ni era tematicas dils camps socials e dalla sanadad publica. Per quei motiv, preziadas lecturas e lecturs, han tut ils deputai ed il suppleant en uffeci silla gliesta nr. 5 il dretg d'obtener nossa vusch. Dai la confidonza ad els, ei vala la peina. Spel Cussegl grond elegia il suveran grischun ils 15 da matg 2022 era la regenza. L’Allianza dil Center propona ils dus valents regents Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini e sco suletta dunna Carmelia Maissen, deputada e presidenta communala d’Ilanz/Glion. Las parolas dils treis canditads secloman: Marcus Caduff: Formar communablamein igl avegnir. Jon Domenic Parolini: Colligiar communablamein las regiuns. Carmelia Maissen: Baghegiar communablamein punts. Cun sustener lur perschuasiuns s'audan lur nums sin mintga cedel da votar. Norbert Vinzens, anteriur president dalla PCD Cadi

In grond poet ha inagada pretendiu: «Carstgauns che lavuran ensemen addeschan lur potenzial. Tals che lavuran in per l’auter multiplicheschan lur potenzial.» Ed ei para a mi che quei grond poet hagi era enconuschiu nies cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini e silsuenter tratg bilanza. A caschun dalla debatta dalla promoziun dalla cultura el Cussegl grond ha Jon Domenic Parolini demonstrau impressiunontamein sia gronda affinitad e pissiun per la cultura dils laics denton era per la cultura professiunala. Cun siu patratg vast denton era strategic eis ei reussiu ad el da perschuader cumissiun e parlament d’impunder onn per onn ulteriurs treis miliuns francs en favur dalla cultura cantunala. Cun quei sustegn muossa il cantun ina gronda simpatia per la cultura, beinsavend che tala creescha era plivalur per hosps ed indigens. Era sche la cultura ei vegnida frenada duront la pandemia fermamein sa ella ussa puspei flurir en tut sias variantas. Sco gerau responsabel per la cultura ella vischnaunca da Breil recamondel jeu a vus Jon Domenic Parolini sco cusseglier guvernativ per in’ulteriura perioda d’uffeci. Maurus Tomaschett, deputau Allianza dil Center Breil

La dumengia vargada han las damas dils Desertina Bulls giu la davosa runda da campiunadi per questa sesiun. Ellas han giu igl emprem giug allas 09:00 a Schaffusa. Per quei motiv ein ellas serendidas gia la sonda suentermiezdi encunter Schaffusa per star sur notg. La sera han ellas passentau a Schaffusa ina biala sera da cumpignia cun ir a tscheina communabel e suenter cun dar ina partida bowling. L’auter di spitgava igl adversari da Heiden sill’equippa sursilvana. Heiden sesanfla sil 9avel plaz ella tabella ed aschia era ei clar che quei duess dar ina clara caussa pils Bulls. Las empremas diesch minutas ha denton igl adversari giu dapli dil giug. Heiden ei vegniu tier ina ni l’autra buna caschun dad ir en avantatg. Livia Cadruvi che dat siu davos giug en gol tiels Bulls, ha denton buca acceptau che Heiden sietti igl emprem gol. Silsuenter han las damas dalla Surselva alzau il tempo e fatg enorm squetsch. Aschia ein ellas vegnidas tier massa buns siets sin gol. Il goli da Heiden ha denton teniu schuber siu gol las empremas vegn minutas. Desertina Bulls – Heiden 1:0 Suenter pausa ei il giug staus vinavon enta maun dils Desertina Bulls. Ils Bulls sittavan e creavan schanzas mintga minuta. La balla leva denton buc ir da gol en. Il goli da Heiden teneva tut quei che vegneva sin gol e sche lez teneva inaga buc in siet vegneva el bloccaus dad ina giugadura ni che la petga dil gol evitava igl emprem gol pils Desertina Bulls. Las giuvnas dalla Romontschia capevan buc il mund daco che la balla vegli buc ir finalmein da gol en suenter tontas schanzas e siets sin gol. Per alzar il tempo e survegnir in meglier ritmus han ils dus trenaders priu tschun minutas avon la fin in time out e midau entuorn sin dus blocs. Entras quei ei il giug aunc inagada vegnius pli sperts dalla vart dils Bulls. Duas minutas avon la fin vegn Estella Mazzetta d’impedir ina cunterattaca da Heiden, lantschescha cun in liung pass anavon Gada Cathomas, lezza dat in bi pass sin Annalea Candinas che sietta in ferm siet egl anghel dretg e fa finalmein igl emprem e bein maritau gol per las Sursilvanas. Desertina Bulls – Winterthur 1:1 Il secund giug spitgava aunc inaga in adversari ch’era davos ils Bulls ella tabella. Ellas ein oriundas da Winterthur. Igl entir giug ei staus fetg malruasseivels e cun massa sbagls sin omisduas varts. Ella 12avla minuta sietta Ramona Venzin che porta per la davosa ga las colurs dils Bulls, igl 1:0 sin pass d’Alexandra Flepp. Il giug vegn pli e pli hectics. Winterthur vegn da profitar da massa sbagls dils Bulls. Mo las Sursilvanas laian tier negins gols tochen pausa. Las davosas vegn minutas ein stadas fetg cumbattidas sin omisduas varts. Il giug ei vegnius pli agressivs ed entras in sbagl dallas giuvnas da Mustér ei Winterthur vegnius d’egalisar sin 1:1. Ils Bulls han naven da lu piars il fil ed ein buca pli vegnidas bein el giug. Ei ha adina puspei dau ina ni l’autra bun’acziun per omisduas equipas. Cun grondiusas paradas sur igl entir giug ora ha il goli Ursina Venzin spindrau dils Bulls in punct. Cun quels treis puncts fa la giuvna equipa da Mustér in segl sil 5avel plaz ella tabella. Ellas han recaltgau 16 puncts questa sesiun, quei ch’ei ina fetg buna prestaziun per l’emprema sesiun cun quella giuvna, motivada e talentada equipa. Pliras giugaduras calan Deplorablamein sto l’equippa dar adia a pliras giugaduras. Ursina Venzin, Aurelia Giger, Ramona Venzin, Livia Cadruvi, Andrina Cathomen, Jessica Spescha e Sabrina Venzin bandunan ils Desertina Bulls. Engraziel fetg a vus per tut il prestau. Vus vegnis a muncar all’entira equipa. Desertina Bulls cun: Aurelia Giger, Livia Cadruvi, Ursina Venzin, Ramona Venzin, Silvan Giger, Estella Mazzetta, Fabiana Bearth, Noemi Zanin, Selina Giger, Corina Venzin, Annalea Candinas, Noah Giger, Alexandra Flepp, Anica Seiler, Gada Cathomas, Tamara Derungs, Milena Derungs, Anna Quinter e Chanel Monn. Silvan Giger L’equipa dallas damas dils Desertina Bulls sa mirar anavos sin ina fetg buna stagiun.

A Flem ha la fundaziun Franz Attenhofer envidau la populaziun ad in referat cul professer da geologia e scienziau Adrian Pfiffner. L’occurrenza ha tratg apparentamein l’attenziun, pertgei 250 persunas han mussau interess. «Jeu less propi divertir vus duront quell’ura», ha il referent entschiet. Ella halla d’events a Flem havevan 250 persunas priu plaz. Quellas han vuliu intervegnir dapli dalla tematica dil scaldament dil clime e dalla Bova da Flem. Aposta per saver conta glieud che vegni, havevan ils organisaturs dalla fundaziun Franz Attenhofer dumandau da tuts ina annunzia. Suenter in temps han ins constattau ch’igl interess ei fetg gronds e ch’ei savess vegnir dapli che 100 persunas. Las 250 persunas presentas han tedlau attentamein, duront l’ura dil referat havess’ins udiu a curdar ina guila. Alla fin ha Adrian Pfiffner resumau sias explicaziuns en paucs puncts. Ella regiun da Flem, egl ost e sid dil territori, hagi ei dau avon 9500 tochen 9250 onns avon il temps present treis bovas e buca mo ina. L’emprema ei rutta ora sil Sässagit sur Tumein, la secunda sil Fil da Cassons e la tiarzaei sederschida a val empau pli tard ord la val Bargis. Da sen. ils organisaturs cul referent, Peter Reiser, Corina Fontana, Jürg Caprez ed Adrian Pfiffner. Ruschnau en paucas minutas La bova da Flem ei quella che ha giu la pli gronda influenza e dimensiun. Il material da quella bova ha stuschau dalla Tumliasca viaden il material che schischeva sil funs da Panaduz. L’emprema bova, quella da Tumein, haveva stuppau il Rein, lez haveva entschiet a formar in lag. Quellas duas bovas, idas a val enteifer 500 onns, seigien stadas eveniments ch’ils carstgauns dil temps da crap hagien viu. Ch’il territori era gia colonisaus cumprovan las scavaziuns a Cuera. Sche la bova gronda da Flem ha satrau carstgauns e habitadis sa era Adrian Pfiffner buca gir. Scadin fastitg fuss satraus sut blocca e crappa da caltschina ch’ei vegnida manizzada. La pli gronda bova dallas Alps, quella da Flem, ha muentau 14 km3 crappa ed ha demoliu quella cumplettamein. Tenor il scienziau ei il material semuentaus spert a val. Gl’eveniment apocaliptic ha cuzzau zacontas minutas – e buca uras ni jamnas sco quei che biars han descret la bova da Flem. Naven dil mument che las plattas ein sesligiadas denter Pala da Porcs e Crap la Tgina sin rodund 2700 m.s.m. ei ina immensa massa ruschnada a val. Quella ha midau il funs dalla vallada, quella era sin rodund 500 m.s.m. ed ei s’alzada sin 600 tochen 1000 m.s.m. Adrian Pfiffner ha descret ordavon la situaziun oriunda, vul gir d’avon 300 milliuns tochen 30 milliuns onns. Cun quellas informaziuns dalla fauldada dallas Alps ei la bova da Flem sco ina tgiclauna d’in muschin. Avon circa 9000 onns eis ella capitada, igl ei gnanc schi lunsch anavos. Suenter che la grossa cozza da puorla ei setschentada havess il carstgaun viu ch’il material era serasaus el funs, crappa demolida e manizzada haveva stuppau il Rein e formau il lag da Glion. Tenor il geolog ha ei buca cuzzau melli onns che quel ha anflau in vau tras il material. Siu referat ha Adrian Pfiffner illustrau cun ina massa graficas, fotografias e visualisaziuns. Ina animaziun ha mussau a moda realistica co la «catastrofa» dalla natira ei schabegiada. La fundaziun Franz Attenhofer Gl’avrel 2020 ha il mecen Franz Attenhofer fundau a Flem ina instituziun e dotau quella cun in capital dad in miez milliun francs. Finamira eis ei da porscher a scolaras e scolars cuors, luvratoris e referats els roms matematica, informatica, scienzias natiralas, robotica e tecnica Sur gl’entir onn da scola han ils affons e carschi interessai la pusseivladad da frequentar quels el temps liber ellas localitads da Flims Electric ella Val Stenna. La fundaziun Franz Attenhofer porta l’organisaziun «Gate2Science». La purschida ei fetg tschercada, entochen ussa ein ils biars cuors e luvratoris stai occupai diltut. Il «bab» dall’Arena tectonica Sardona Il referent ei ina corifea dalla geologia dallas Alps. Adrian Pfiffner ei professer emeritau. El ha promoviu alla Scola politecnica federala da Turitg nua ch’el ha luvrau ella perscrutaziun da 1967 tochen 1979. Lu ei il geolog ius all’universitad da Neuchâtel. Da 1987 tochen sia pensiun il 2012 ha el menau la facultat geologia dall’universitad da Berna. Ses camps da perscrutaziun ein las Alps e lur origin, la formaziun dallas cozzas dalla tiara, la fauldaziun e deformaziun dalla surfatscha. Enteifer quellas sparta vala el sco gl’expert dalla ruttadira inversa glarunesa (tud. Glarner Hauptüberschiebung). Gl’onn 2008 ha Adrian Pfiffner presentau a Quebec el Canada cun success il dossier per la recepziun dall’Arena tectonica Sardona (ATS) sco monument dall’UNESCO. El ha promoviu essenzialmein che l’organisaziun ha recepiu quella sco patrimoni mundial, dapi 14 onns presidiescha el il cussegl scientific dall’ATS. Adrian Pfiffner ei autur da divers cudischs da standard dalla geologia svizra. El ei carschius si a Rehanau e Domat. Siu lungatg-mumma ei romontsch, el tgira quel era en famiglia, cun sia consorta Anne Marie – era ella ina Romontscha da Domat – e culs affons ch’ein carschi.

Gliendisgis sera ha la populaziun da Flem giu caschun d’intervegnir ils detagls d’in project communal ch’ei sin rucca. Ils 15 da matg vegn il suveran a prender posiziun all’urna davart la midada da maun dall’ustria e casa dil club Foppa. Il Club da skis da Flem haveva baghegiau quella casa avon exact 60 onns, dapi 1993 meina ina societad acziunaria l’ustria. Igl ei in menaschi gastronomic ch’ei colligiaus stretg cul turissem da stad e d’unviern da Flem. En connex culla nova lingia dalla teleferica retscheiva Foppa nova muntada. A caschun dalla sera d’orientaziun han la vischnaunca burgheisa sco proprietaria dalla parcella e la vischnaunca politica informau communablamein, ins vegli impedir che l’ustria mondi en mauns privats. La vischnaunca politica vul cumprar l’immobiglia ed investir quater milluns francs en ina sanaziun cumplessiva. La vischnaunca burgheisa separticipass cun in millun francs vid il project. Ulteriurs 1,5 milliuns francs vul la vischnaunca investir ell’infrastructura per tuttas stagiuns. Vinavon ha la radunonza communala concediu in credit da baghegiar da 310'000 francs. Quella summa vegn la nova ruta da bike dalla camona da Segnes tochen a Punt Desch a custar. Quei tschancun vegn a remplazzar la ruta Naraus-Foppa. Quella croda demai che la sutgera vegn spazzada.(fmr/abc) L'ustria Foppa sur Flem.

Dalla camona Etzli anora san ins far bialas turas da skis sin cuolms al cunfin dalla Surselva e dil cantun Uri. In dils puncts ils pli tschercai ei il Péz Giuv sin 3096 meters sur mar. Ina tura sils fastitgs da pader Placi a Spescha. La romantica da durmir en in dormitori cun 20 persunas ei buca semidada da rudien. Era sche las camonas dil Club alpin svizzer han fatg in considerabel svilup. La cozza da militar ei svanida ed ei vegnida remplazzada dil tapet. Il rest ei denton restaus, in ni l’auter runcader, regularas visetas sin tualetta duront la notg e persunas che levan per arver la ­finiastra ed autras per serrar. Dacuort ella camona ­Etzli ella combra Péz Giuv eis ei denton stau detg ruasseivel. La camona Etzli dalla secziun Turgovia dil Club alpin svizzer sin 2051 meters sur mar sesanfla sin intschess dil cantun Uri ed ei contonschibla neuasi da Bristen. Ni da Sedrun via la Val Strem ed il Pass Chrüzli. Demai ch’il trutg tras la Val Strem ei periclitaus dalla bova dat ei ina alternativa da Rueras via la Val Milà. Contonscher la camona Etzli pon ins era cun in viadi empau pli liung neu dil Pass Alpsu. Dil Péz Tschietschen al Péz Giuv Duront igl unviern ein il Péz Tschietschen ed il Péz Giuv ils pli tschercai cuolms da turas dils visitaders dalla camona Etzli. Quei confirma il caucamona Res Streiff che meina il dormitori alpin cun sia dunna Rita. Dil Péz Tschietschen discuora denton negin dalla vart uranesa dil cuolm. Mo era en Surselva ei il num romontsch digl Oberalpstock ius plitost en emblidonza. Sco era auters nums da pézs che han dus nums neu da lur posiziun al cunfin linguistic. Il num dil Péz Giuv perencunter ei buca sulet semantenius viers sia varianta tudestga. «Schattig ­Wichel» ei atgnamein il num tudestg, mo tuts discuoran dil Péz Giuv. Daco che quei ei aschia sa Res Streiff buc, forsa ei la varianta romon­tscha semplamein pli attractiva. Autruisa sebrattan ils nums romontschs dils cuolms denter il cantuns Grischun, Uri e Glaruna. Cheu stat il Chrüzlistock gest sipersi al Péz Nair, denteren il Mutsch ed il Péz Pali. Sils fastitgs dil pader Ch’ils nums dils cuolms ein detg vegls, pon ins seperschuader sch’ins legia ils rapports dallas turas dil pader Placi a Spescha. El ch’ei ­naschius igl onn 1752 e morts 1833 vala sco in dils impurtonts piuniers digl alpinissem grischun. Il pader ha buca mo ascendiu sco emprem dabia cuolms, principalmein en Surselva. El ha era descret detagliadamein sias turas. L’egliada dil pader benedictin da descriver igl ambient dad in péz anora era nova da siu temps. Aschia descriva pader Placi a Spescha era sia 20avla tura alla tscherca da cristallas dalla stad 1804. La tura che ha menau el sil Péz Giuv. Da leu anora ha il pader aviert la vesta che sesarva en tuttas direcziuns, da Tujetsch entochen Cuera, ella val dalla Reuss ed entochen las pli aultas muntognas dil Valleis e Berna. Vestas che roschas da skiunzas e skiunzs cun skis da tura gaudan da biall’aura gi per gi. Il Péz a Spescha ella Val Cristallina Biars cuolms han survegniu sur tschentaners lur nums dalla populaziun muntagnarda, da ­pasturs e catschadurs e dad alpinists che han tschentau sco emprems il pei sin quei cuolm. Tscheu e leu han ins battegiau in cuolm suenter ina persunalitad politica. Sco per exempel il pli ault cuolm svizzer, la Dufourspitze (4634 m s.m.), tenor il general Dufour. Paucs nums da dunnas embelleschan cuolms. Ina excepziun ei la Gertrud­spitze che regorda alla alpinista englesa Gertrud Bell. In Péz a Spescha (3108 meters sur mar) che sereferescha pli probabel al pader benedictin anflan ins ella Val Cristallina. Ed egl intschess dil Tödi, denter il Stoc grond e il Péz Dado ha enzatgi aunc anflau in encarden per plazzar il num dil pader, la Porta da Spescha. Tip da lectura: Ils rapports da Pader Placi a Spescha ein cumpari tier la casa editura Chronos: ­«Entdeckungsreisen am Rhein.»

Vail Resorts ei il pli grond possessur da resorts dil sport d’unviern sin quest mund. L’interpresa cun sedia a Colorado posseda quels els Stadis Uni dall’America, Canada ed Australia. Ussa emprova ella era da fitgar pei ell’Europa. Il gliendisdis ha ella communicau ch’ella vegli acquistar 55 pertschien dil capital d’ac­zias dall’Andermatt Sedrun Sport SA, la societad che posseda il territori da skis ad Andermatt, Alpsu e Sedrun. Pertuccada da quella fatschenta – silmeins indirect – ei era la vischnaunca da Tujetsch che ha differents contracts e cunvegnientschas cull’Andermatt Sedrun Sport SA. Contracts e servituds «Entochen ussa hai jeu giu cheu ella val sulettamein resuns positivs sin quella midada digl acziunari principal. Nus stuein denton esser pertscharts che quei ei stau in’annunzia, la cumpra ei aunc buca sigilada. Quei vul dir: El rom d’ina declaronza d’intent vegn Vail Resorts a haver fatg cundiziuns», di Martin Cavegn. Cura che la vischnaunca da Tujetsch hagi vendiu il territori da skis hagi ella medemamein fatg cundiziuns: «El rom dil contract da concessiun havein nus per exempel pretendiu ch’ils Tuatschins hagien il dretg da retrer ils abonnaments per miez prezi. Da quei vegnin nus segiramein buca a desi­ster igl avegnir.» Sin fundament dil volumen dil capital d’aczias che la vischnaunca da Tujetsch tegn tier l’Andermatt Sedrun Sport SA ha ella il mument era il dretg sin in sez el cussegl d’administra­ziun. «Cun in eventual augment dil capital d’aczias vegnin nus forsa a piarder quei dretg», constatescha Martin Cavegn. Contracts d’affittaziun ha la vischnaunca denter auter pertuccont il diever da tegias sco ustrias el territori da skis. Ei cuoza aunc in temps Sco quei che l’Andermatt Swiss Alps SA e Vail Resorts han communicau il gliendisdis endamaun duei la vendita dil pachet d’aczias da 55 pertschien esser sut tetg entochen silla stagiun d’unviern ve­gnenta. «Tenor miu manegiar drova ei quei temps, pertgei en connex cun quella vendita ha ei num reglar bein enqual detagl. En quei process savess ei tuttina aunc dar criteris che la vart americana tschenta en damonda. Ei la fatschenta fatga, suonda in’ulteriura etappa per Vail Resorts, numnadamein ils discuors cun partenaris sco era la formaziun da products novs ed investiziuns», di Martin Cavegn e puntuescha: «La vischnaunca da Tujetsch vegn a porscher maun per bunas soluziuns.» Ed il resort a Dieni? La damonda, en tgei connex ch’il project pil resort a Dieni stetti culla vendita dalla maioritad dallas aczias dall’Andermatt Sedrun Sport SA, fatschenta medemamein ils Tuatschins suenter quella novitad. Quei confirma Martin Cavegn: «Sch’ei vegn investau 110 milliuns francs el territori da skis, sco quei ch’igl ei ve­gniu communicau, lu savess quei esser d’avantatg pil project dil resort a Dieni.» La vischnaunca da Tujetsch spetga la damonda da baghegiar pil resort ils proxims dis, aunc avon paucs meins ha ei giu num, che quella arrivi il mars 2022. Era en quei connex stat Martin Cavegn culs peis sil plaun dalla realitad: «La damonda da baghegiar munta aunc buca ch’il resort vegni baghegiaus. Perquei sto l’euforia star en rama. In emprem pass fuss lu denton fatgs.» Niev concept da traffic Parallelmein culla construcziun dil resort ha la vischnaunca da Tujetsch da reglar il menaschi futur dil traffic. «Pei a pei cul project dil resort a Dieni ei la vischnaunca obligada da procurar per in diember sufficient da parcadis e ch’il traffic cun bus local funcziuni. Quei pretenda in concept da traffic e vid l’elavuraziun da quel essan nus il mument. In tal pretenda era ina revisiun parziala dalla planisaziun locala e preinvesti­ziuns ella Val Bugnei per parcadis e plaz da semenar dil bus.» Pertuccont quei concept seigi la vischnaunca era en contact cul cantun. Duess il resort a Dieni numnadamein vegni realisaus, curdassen leu biars parcadis. Quels stuessen vegnir cumpensai enzanua. Danovamein pli pauca sviulta per Andermatt-Sedrun L’Arena da skis Andermatt-Sedrun ha fatg biebein 10% dameins sviulta igl onn vargau. Cumparegliau cugl onn 2020 ei la sviulta brutta sereducida sin 21,6 milliuns francs. Quei seigi ina consequenza dalla crisa da corona, scriva l’Andermatt Swiss Alps. Il diember da frequenzas da rodund 375 000 ei pli bass ch’avon la pandemia. L’Andermatt Swiss Alps che fa era fatschentas cun immobilias, hotels ed appartaments ha pudiu augmentar per 30% la sviulta totala entras venditas d’immobilias igl onn 2021. Quei ei in plus da 58% ni 122 milliuns francs. La sviulta totala importa 201,1 milliuns francs. Per l’emprema ga han ils hotels The Chedi Andermatt e Radisson Blu Reussen contonschiu in resultat positiv. (rtr/fmr) Vail Resorts procura per discussiuns Vail Resorts ha l’intenziun da surprender la maioritad dallas aczias dall’Andermatt Sedrun Sport SA. La cumpra definitiva ei aunc buca sut tetg. L’entira procedura cuoza aunc entgins meins. Involvida en quellas discussiuns vegn era la vischnaunca da Tujetsch. Lezza ha cunvegnientschas e contracts cull’Andermatt Sedrun Sport SA. «Il proxim temps vegn in ni l’auter detagl probablamein aunc a caschunar discussiuns. Da nossa vart vegnin nus segiramein a defender nos interess», puntuescha il president communal Martin Cavegn. Ils 110 milliuns francs che Vail Resorts vul investar el territori da skis vesa Martin Cavegn sco schanza pil project dil resort a Dieni. La damonda da baghegiar per quel duess la vischnaunca survegnir proximamein. En connex cun quei resort ha la vischnaunca da Tujetsch da procurar in concept da traffic che cumpeglia denter auter in bus local. Quel duei descargar il traffic individual. (fmr/hh) Il president communal, Martin Cavegn, vul defender ils interess dalla vischnaunca da Tujetsch en connex culla midada dalla maioritad dil capital d’aczias dall’Andermatt Sedrun Sport SA.

Sco quei che Marcel Suter, cau digl Uffeci per migraziun dil cantun Grischun, ha detg sin damonda dalla FMR, vegn il center per requirents d’asil egl anteriur hotel Bellavista (Cucagna hostel) a Mustér aviarts quels dis. El ei staus serraus pli liung temps e duei survir ussa sco dimora per fugitivs dall’Ucraina. Il center ei en affittaziun dil cantun per diesch onns dapi igl emprem d’avrel 2016. Avon sis onns eis el vegnius aviarts per dar albiert surtut a requirents d’asil dall’Eritrea, Siria ed Afganistan. Il baghetg porscha plaz a 75 persunas. Il center per requirents d’asil egl anteriur Cucagna hostel, avon hotel Bellavista a Mustér, vegn aviarts quels dis.

Il zercladur ha Livio Derungs da Danis ils examens finals da spezialist da sanadad. Quei emprendissadi da treis onns ha el fatg el Center da sanadad Puntreis a Mustér ella partiziun da demenza. Suenter scola haveva Livio Derungs atgnamein tut auters plans e ha entschiet igl em­prendissadi d’installatur sanitar. Dus onns ha el fatg quella lavur, era denton buca propi ventireivels. Amitgs ed enconuschents enconuschan il giuven da 21 onns sco persuna survetscheivla che s’engascha bugen a favur dils concarstgauns. «Jeu sun bugen cheu per auters, perquei han amitgs ed amitgas manegiau ch’jeu dueigi midar vi tiel sectur dalla tgira. Suenter in fuffergnadi ella casa ­Puntreis sun jeu sedecidius per quella via che plai a mi fetg bein.» Umens ella minoritad Sco um eis el ella minoritad sco emprendist da spezialist da sanadad. En sia classa el Center da formaziun per la sanadad ed ils fatgs socials a Cuera ein mo el ed in conscolar en­semen cun 18 dunnas. Sco Derungs di, ei quei ellas autras classas aunc pli extrem, en sis classas secattan numnadamein sulet sis umens. Engrazieivel A Livio Derungs plai il contact culla glieud, secapescha ch’ir entuorn cun senioras e ­seniors seigi tut auter che cun glieud giuvna. «Jeu ­discuorel denton bugen cun nossas cussadentas e nos cussadents, savens raquentan ei da pli baul e quei interessescha mei», di igl um giuven ch’ei dacuort daventaus bab d’ina poppa. El gida bugen ils concarstgauns e declara ch’ei vegni anavos fetg bia duront sia lavur. Cussadentas e cussadents seigien immens engrazeivels ed apprezieschien quei ch’ei ­fetschien per els. Ei seigi ina lavur che pretendi in grond senn da responsabladad, dabia pazienzia, concentraziun ed oravontut in grond cor aviert pils attempai. Cumiau Il pli fetg da morder han ils cumiaus dau a ­Livio Derungs. Entochen avon miez onn dumignavi el buca sul cor d’entrar en ina stanza nua ch’enzatgi eri miert. Ir entuorn culla mort e prender cumiau s’auda denton era tier la scolaziun e perquei sa igl um empatic dir ussa: «Dapi miez onn sai jeu prender cumiau da nos morts. Quei s’auda vitier. Ils biars han ina ­fatscha cuntenta ed ins vesa ch’els ein stai leds d’astgar smurir.» E tgei fa il spezialist da tgira suenter gl’emprendissadi? «Jeu less far en­zatgei tut auter, haver dapli temps per mia ­giuvna famiglia e haver liber las fins d’jamna. Perquei hai jeu decidiu da daventar camiunist», rispunda Livio Derungs beinsavend che las portas anavos ella tgira restan aviartas. Livio Derungs ha prest finiu igl emprendissadi sco spezialist da tgira ella casa Puntreis.

La tgira da liunga durada – sco ella vegn savens basignada da cussadentas e cussadents en centers da sanadad – ei empau ­autra che la tgira en spitals. A caschun dils dis dallas portas aviartas dattan rodund 30 casas da tgira el Grischun quels dis ­investa el mintgadi da lavur. «Nus dein investa ella casa e havein semtgau differents posts nua che visitadras e visitaders san empruar, sentir e scuvierer in ton dallas lavurs da mintgadi en nossa casa», declara Gian Reto Nufer, il meinacasa dil Center da sanadad Puntreis a Mustér a caschun dalla viseta dalla FMR. Ier suentermiezdi e questa sera arva la casa sias portas. Aschia possien ei intermediar il meglier co il mintgadi ella tgira vesi ora. Ils hosps dalla casa Puntreis astgan per exempel trer en in vestgiu che simulescha la veglia­detgna e sesentir dad in mument sin l’auter – silmeins corporalmein – sco la gronda part dallas passa 55 cussadentas e dils cussadents dalla casa da tgira a Mustér. Vid in bratsch artificial pon ei far l’experientscha da prender saung ed ei astgan miserar il puls e la pressiun. Ei sur­vegnan denton era investa els mistregns dalla gastronomia che la casa porscha. Cun sia moda d’inscenar las spisas capescha il schefcuschinier, Fatmir Spescha, senza dubi da far gust e marveglias sin dapli. Nonstop alla tscherca Sco il meinacasa declara, ei il Center da sanadad Puntreis sco biars auters nonstop alla tscherca da persunal. «Il mument havein nus paucs quitaus che la generaziun giuvna muncass», declara Nufer leds. Ils mistregns dalla tgira seigien varionts e porschien massa pusseivladads da sescolar vinavon era en universitads. Ella tgira sappien persunas ambiziusas senza dubi far carriera. Las pusseivladads da sescolar naven da l’assistenta da tgira entochen tier gl’attest federal da qualificaziun ein d’anflar silla pagina www.puls-berufe.ch. Ella casa ­Puntreis emprendan actualmein duas persunas il mistregn dalla spezialista da sanadad e duas da cuschinier. La stad entscheivan duas mattas cugl emprendissadi dalla spezialista da sanadad ed ina persuna sescolescha vinavon sco ­assistenta da sanadad. La mort s’auda tier la veta «Segir datti en nies mintgadi da lavur era caussas meins bialas», conceda Gian Reto Nufer. Quellas possien ils biars denton s’imaginar aschia ch’ins stoppi buc exnum mussar ellas. El ei perschuadius ch’ils mistregns dalla tgira ein predestinai per persunas cun in grond cor pils concarstgauns: «Jeu smarvegliel adina puspei con datier che nossa glieud ella tgira ei als cussadents. Ei neschan relaziuns sinceras e cordialas, igl ei impressiunont.» La mort s’auda tier la veta ed aschia ein tuts cunscients, che la casa da tgira ei per la gronda part dallas cussadentas e dils cussadents la davosa staziun avon la mort. «Entras las relaziuns persunalas dil persunal e dils cussadents ei il cumiau savens tut auters che sempels», declara il meinacasa. Dominar, domineschien denton ils buns e bials muments e quei motiveschi da luvrar els ­mistregns dalla tgira. Ulteriuras informaziuns e program: www.langzeitpflege-gr.ch. Gia ier suentermiezdi han dabiars giuvenils nezegiau la schanza da prender investa dil Center da sanadad Puntreis a Mustér.

Il sport da reiver ei buca ton populars sco auters, p. ex. ballapei, bike, skis. Reiver ei ina disciplina da nischa. In giuven da Vignogn ei fascinaus da quella. Denter diesch e 15 uras ad jamna trenescha Corsin Andreoli ella preit da reiver. «Il pli central ei ch’ei fetschi plascher», attesta Corsin Andreoli. El rispunda gest aschia la damonda tgei finamiras ch’el hagi e tgei ch’el vegli contonscher. Il giuven da Vignogn frequenta la tiarza classa dalla scola da talents a Glion. Il zercladur finescha il temps obligatoric da scola. El decuors digl onn da scola current ha el stuiu prender ina decisiun persunala. Metter tut silla carta sport ni far gl’emprendissadi. Professiun sport Corsin Andreoli ei naschius da Buania, ils 6 da schaner ha el cumpleniu 16 onns, el s’auda pia tiels mats ed ha la veta professiunala avon el. La scola da talents a Glion absolva el ensemen cun 32 cameratas e camerats a Glion. Corsin ei ambizius e la professiun «sportist» fuss tuttavia siu siemi. Las medemas finamiras han era ils auters giuvenils da sia classa e dallas autras dalla scola da talents. Mintgin vuless viver dalla musica ni dil sport, ir a campiunadis mundials, prender part in gi all’Olimpiada e far honur alla Svizra. Esser sil podest, sco onn vargau per exempel il trio Jolanda Neff, Sina Frei e Linda Indergand. Cursin Andreoli concentraus ella preit. Il giuven da Vignogn dat bugen ballapei. Igl ei denton buca «siu» sport. El va era cun skis. Siu pli grond plascher eis ei da reiver d’ina preit verticala siado. Corsin ei in revider sportiv. El fa part dall’equipa regiunala grischuna. Suenter la pausa d’unviern ha la stagiun da concurrenzas entschiet avon paucas jamnas. Cun nov onns era el commember dil cader B grischun, actualmein fa el part dil cader A dils reviders grischuns. Corsin Andreoli ha talent, quei sa el, e perquei frequenta el era quella scola speciala a Glion. «Nos scolasts sustegnan nus en quei che nus fagein. Quei motivescha extrem», gi el. Cun otg onns scuviert il plascher Gl’uost 2021 a Tokio ei reiver stau per l’emprema gada disciplina olimpica. Las atletas ed ils atlets han saviu sequalificar pil final ella cumbinaziun dallas parts «speed», «boulder» e «lead». Mirar co ils megliers dil mund reivan ella preit da 15 meters ei stau pil scolar da Vignogn enzatgei special. Cun ses camerats dil center regiunal grischun ha el discutau dallas cuorsas da qualificaziun tochen il final. Emprem campiun olimpic dils reviders sportivs ei in Spagnol vegnius, secund in American e tierz gl’Austriac Jakob Schubert. Dil Giapun, dalla Frontscha e dalla Tschecoslovachia ein ils ulteriurs megliers dil mund. E la Svizra? Ferton ch’ils umens ein buca sequalificai, ei ina suletta, Petra Klingler, vegnida 16avla. «En Svizra ei quei sport aunc buca schi populars sco en autras tiaras», sa Corsin Andreoli. El trenescha diesch tochen 15 uras ad jamna ed ei duront la stagiun savens a concurrenzas. Il giuvenil ei staus cun siu team dil cader A grischun ell’entira Svizra, ed era ell’Italia ed Austria. Cun otg onns ha el scuviert siu sport. «Aunc avon, en scoletta havevel jeu astgau separticipar ad in cuors da bouldrar», raquenta el. Ina concurrenza culs «Kletterschüeli» da Cuera ha svegliau diltut il plascher da reiver ella preit. El haveva gudignau quella concurrenza. Pit Grob, gl’anteriur trenader e menader dil center regiunal grischun dils reviders haveva scuviert il talent, el ha rendiu attent ils geniturs Edith e Roman Andreoli ch’els dueigien promover lur fegl en quei sport. Tschentar prioritads Ussa, cun 16 onns, eis el commember dil cader A grischun. Dallas treis disciplinas parzialas dil reiver sportiv ei il «lead» sia favorita. Igl ei il reiver classic cun suga en ina da diesch differentas rutas ella preit da 15 meters. Gl’inschign e la forza ein el center, tiel «speed» quenta la condiziun. Tiel «boulder» reiva gl’atlet libramein e senza suga ella preit. Treis gadas ad jamna trenescha Corsin cul team ella halla Quadrel sper la staziun da Favugn. Gie, el seigi bia sin viadi, conferma il sportist. Ils geniturs ston denton buca far taxi. «Cul traffic public ei quei negin problem», gi el. Quei ch’ei essenzial vid il sport da reiver ei ch’ins trenescha cull’atgna forza e l’atgna peisa. «Impurtont ei cunzun la forza ella detta», puntuescha el. En scola appreziescha el ils impuls ch’el survegn el trenament polisportiv. Sempels exercezis per la forza ella detta, la stabilitad ed il center dil tgierp ein indispensabels. Malgrad ch’el havess la schanza da sesviluppar ei Corsin Andreoli realist. Il sistem seigi en Svizra auters ch’en autras tiaras. «La scola ha dapli prioritad tier nus», manegia el. Metter tut silla carta sport vul el perquei buca riscar. El ha empriu da metter silla stadera siu talent, sias ambiziuns e las schanzas ch’el ha d’avanzar en siu sport. Gl’emprendissadi da lennari culla matura professiunala ha prioritad. El vul mantener siu plascher pil sport da reiver, selegra denton era da quei che vegn.

Suenter dus onns da corona ed il paus d’unviern parta il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun el temps ch’el ei puspei aviarts regularmein. Quei fan ils responsabels cun ina vernissascha dalla pli nov’exposiziun speciala cun ovras d’Alois Carigiet. La vernissascha sonda, ils 2 d’avrel 2022 allas 17.00 ei publica. L’exposiziun da quest onn accentuescha ils maletgs da preit e placats sco impurtontas fassettas dall’ovra multifara d’Alois Carigiet. Cumpletada vegn l’exposiziun cun sbozs, skizzas e picturas sco era cun fotografias d’archiv ed intervistas. Ina attracziun speciala porscha «Allegro con Spirito», il maletg da preit animaus ed accumpignaus da musica. Sco quei ch’ils responsabels pil museum accentueschan, unescha l’exposiziun per l’emprema ga tuts treis camps d’activitad d’Alois Carigiet: maletgs da preit, placats e pictura. Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun.

«La pretensiun da serrar las terrassas dils territoris da skis ei buca patertgada a fin. Anzi, tala tucca buca la noda e sa esser contraproductiva.» Cun quels clars plaids ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff mussau colur e responsabladad enviers nies pli grond pilaster economic cantunal, il turissem. Sco minister dall’economia cantunala e commember da suprastonza da Svizra Turissem sa el da tgei ch’el discuora. Carschius si ella Lumnezia survegn Caduff mess en tgina l’impurtonza ed igl 1 x 1 dil turissem, denton era la basa dall’agricultura. In sa dir, ch’in cusseglier guvernativ grischun ei aunc mai staus aschi datier dall’economia e la basa sco duront ils dus davos onns signai dalla pandemia. Duront il stemprau s’auda il capitani silla punt dil bastiment. Marcus Caduff ha tratg en la pelerina melna e tgamunau exemplaricamein il bastiment el stemprau che ha cuzzau varga dus onns. Sco cusseglier guvernativ flurescha Caduff duront las sessiuns dil Cussegl grond cun sia vasta cumpetenza dil fatg nua ch’el s’engascha cun tutta perschuasiun pil beinstar dil generalesser. El ei buca igl um dils gronds plaids mobein igl um dil cuntegn. El ei semplamein il «Marcus motor». Il 15 da matg 2022 mereta Marcus Caduff ina honorifica reelecziun sco cusseglier guvernativ. Maurus Tomaschett, deputau dall’Allianza dil Center, Breil

Schluein Glion ei partiu bein ella secunda mesadad dil campiunadi. Il punct recaltgau encunter igl emprem dalla tablella, Mels, dat segiramein motivaziun alla squadra dil trenader Corsin Cavegn. In bien quantum motivaziun drova ei questa sera a Herisau. L’equipa appenzellesa ei secunda ella tabella, schegie ch’ella ha spiars la dumengia vargada ordeifer encunter Domat. La finamira da Schluein Glion pil campiunadi ei clara: Setener ella 2. ligia regiunala. La sonda vargada ha l’equipa dalla Foppa fatg in emprem pign pass en quella direcziun, uss astga in ulteriur suandar. Lumnezia a Cazas Igl emprem giug da questa primavera absolva Lumnezia ordeifer encunter Tusaun/Cazas. Las preparativas ein stadas bunas e Lumnezia ha da spiarder insumma nuot ella secunda mesadad dil campiunadi. Forsa che quei ei gest quei che l’equipa da Giacun Vinzens drova per marschar tec a tec dalla tabella siadora. Trun/Rabius retscheiva a casa Valposchiavo. L’equipa dil sid ha gudignau la sonda vargada encunter Surses, Trun/Rabius ha contonschiu in remis ordeifer encunter Tusaun-Cazas. Valposchiavo ha mussau ina fetg buna prestaziun igl atun vargau e schai actualmein sil tierz rang dalla tabella. Trun/Rabius sto denton buca sezuppar, aschia ni aschia buc a casa, nua che la squadra da Donat Albin e Philippe Vincenz ha mussau buns giugs igl atun. Danis-Tavanasa encunter Valposchiavo La secund’equipa da Valposchiavo ei ina dallas surpresas digl atun vargau ella 4. ligia e ha terminau quell’emprema mesadad dil campiunadi sil secund rang cun tuttina biars puncts sco il capogruppa Domat. Sonda sera ei l’equipa dil sid hosp da Danis-Tavanasa che schai sil siatavel plaz dalla tabella. Gia questa sera semesiran Schluein Glion e Laax. Ferton che Schluein Glion ha pudiu sefermar el miez dalla tabella, ei Laax seruschnau igl atun pli e pli da quella giu suenter haver giu in’entschatta empermettenta dil campiunadi. Ella gruppa 1 dalla 5. ligia vegn dau questa fin d’jamna sulettamein in giug, numnadamein la partida denter Union Trin e Sedrun/Mustér. Las duas equipas ein vischinas ell’emprema mesadad dalla tabella, Sedrun/Mustér ha denton dus puncts dapli sin siu conto e va per quei sco favorit en quella scuntrada. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Herisau – Schluein Glion ve. 20.00 St. Margrethen – Ruggell so. 16.00 Abtwil-Engelburg – Domat so. 16.00 Mels – Winkeln so. 16.00 Dardania S. Gagl – Vaduz so. 17.00 Au-Berneck – Montlingen so. 17.00 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Uznach so. 15.30 Glaruna – Weesen so. 17.00 Tusaun-Cazas – Lumnezia du. 15.00 Trun/Rabius – Valposchiavo du. 15.00 Sargans – Surses du. 15.00 Eschenbach – Landquart du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Laax ve. 20.15 Panaduz – Bogn Ragaz so. 16.00 Cuera 97 – Vaz-sut so. 16.00 Danis-Tavanasa – Valposchiavo so. 19.15 5. ligia, gruppa 1 Union Trin – Sedrun/Mustér ve. 19.30 Rueun – Mladost mes. 20.00 Trun/Rabius – Danis-Tavanasa mes. 20.00 Juniors A1, gruppa 1 Appenzell – Surselva du. 13.30 Rebstein – Bogn Ragaz du. 14.30 Uznach – Au-Berneck du. 15.00 Widnau – Eschenbach-Wagen du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Vaduz – Balzers du. 13.30 Vaz-sut – Buchs du. 14.00 Triesen – Mels du. 16.00 Junioras Youth League B, gruppa 1 Teufen – Tobel-Affeltrangen so. 11.00 Zuzwil – Abtwil-Engelburg so. 14.00 Surselva – Eschen/Mauren Schluein so. 14.00 Rheintal – Gossau so. 15.00 Uzwil-Henau – Cuera 97 so. 15.00 Rorschach-Goldach – Brühl so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Eschenbach-Wagen – Mels so. 14.00 Glarnerland – Landquart so. 15.00 Walenstadt – Sevelen mes. 19.30 Juniors C promoziun, gruppa 1 Bogn Ragaz – Appenzell so. 13.30 Walenstadt – Domat so. 14.00 Toggenburg – Cuera 97 so. 14.30 Rapperswil-Jona – Glarnerland so. 15.00 Wagen-Eschenbach – Montlingen so. 15.30 Domat – Wagen-Eschenbach gl. 19.30 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Sargans so. 13.30 Ruggell – Grischun central so. 14.00 Mels – Tavau so. 14.00 Domat – Flums so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Sevelen Glion so. 11.00 Vaz-sut – Cuera 97 so. 13.00 Valposchiavo – Landquart du. 14.00 Juniors D elita, gruppa 1 Glarnerland – Surselva so. 13.00 Toggenburg – Rapperswil-Jona so. 13.30 Uznach – Panaduz du. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Buchs a – Mels a so. 10.00 Sargans a – Schlarigna so. 14.00 Valposchiavo – Cuera 97 a so. 14.00 Grischun central a – Landquart Cazas so. 17.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz b– Cuera 97 c so. 10.00 Domat d – Grischun central c so. 11.00 Surselva b – Orion Cuera Tavanasa so. 11.00 Surselva c – Grischun central b Laax so. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Trübbach – Vaduz b so. 10.00 Bogn Ragaz a – Vaz-sut so. 10.00 Balzers b – Domat c so. 10.00 Cuera 97 b – Val Tamina so. 12.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Au-Berneck so. 18.15 Tusaun-Cazas – Domat so. 19.00 Widnau – Linth-Schwanden du. 11.30 Ebnat-Kappel – Bütschwil du. 14.00 Rapperswil-Jona – Romanshorn du. 14.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Vaz-sut-Cuera du. 11.00 Mels – Flums-Walenstadt du. 14.00 Uss ei ballapei puspei trumf Questa fin d’jamna vegn la runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunala lantschada per pli u meins tuttas equipas. Sils Sursilvans spetgan per part grondas sfidas. Aschia per Schluein Glion che schai ella gruppa 1 dalla 2. ligia sil davos plaz mo che ha mussau la sonda ch’il davos plaid el capetel ei aunc buca plidaus. Ni lu era Lumnezia che porta la latiarna cotschna ella 3. ligia. Igl optimissem da tuttina aunc ascender sul streh dalla relegaziun ei gronds. Trun/Rabius – era 3. ligia – sa absolver ils giugs da primavera senza squetsch. (fmr/hh) Ils proxims biebein dus meins san ils amitgs dil ballapei puspei persequitar partidas dil campiunadi regiunal.

Gl’onn 1982 ha Ursula Flepp da Glion priu l’iniziativa. Ella ha spert anflau cumpognas che han giu il medem basegns. La buorsa da vestgadira d’affons a Glion ei dagitg ina instituziun, denton aunc oz negina uniun. «Jeu erel mumma da schumellins e stuevel adina cumprar per dus. E cu la vestgadira era memia pintga, eri puspei da sedumandar tgei far cun quella», seregorda Ursula Flepp. Ella ha ha buca inventau enzatgei niev. Buorsas da vestgadira d’affons deva ei gia els onns siatonta giu la Bassa. Ed era a Glion organisavan dunnas ina gada ad onn ina tala. Quella da Glion ha denton calau suenter paucs onns, perquei ch’ils affons dallas organisaturas eran daferton gronds. Ursula Flepp ha priu si quei fil. Ella ha denton stuiu instradar ina nova buorsa da vestgadira d’affons. Ella haveva el tgau in concept clar: «Mia finamira ei stada da porscher duas buorsas ad onn, ina cun vestgadira per primavera e stad, ed ina per atun ed unviern», raquenta la dunna che ha susteniu siu um duront decennis ella fatschenta da tetgèr. Funcziuna senza statuts Il patertgar persistent ha dau gl’impuls da porscher a Glion quella pusseivladad. Daco cumprar niev sch’ei dat ina buorsa? L’organisaziun ha Ursula Flepp daferton dau giu a sias collegas. Rita Epp-Desax ha publicau dacuort la buorsa da primavera. Ins sappi dar giu vestgadira da stad beinmantenida, schubra ed entira, tochen e cun grondezia L. Plinavon prendien ellas calzers, sézs pigl auto, termagls, carrotschas, velos, trottinets ed auter pli. Ins prendi denton buca en cumissiun vestgadira e blusas per carschi, calzers da dunnas, stilettos e high-heals. In fatg special ei che la buorsa da vestgadira d’affons a Glion ei buca organisada sco uniun. «Na, quei havein nus sapientivamein mai vuliu far», gi Ursula Flepp. Era 40 onns suenter ch’ella ha organisau la primavera 1982 l’emprema gada la buorsa, funcziuneschi quei senza structuras e statuts d’uniun. Ellas seigien in team da 12 tochen 17 dunnas che sesien ensemen e planiseschien tras l’occurrenza. Ils emprems onns era la buorsa el luvratori dalla scola industriala, la vestgadira era rasada ora sils bauns da splanar dils emprendists. Dus onns pli tard ha il marcau mess a disposiziun la sala dalla casa cumin per la buorsa da vestgadira d’affons. Tochen 180 clientas Ad ina caussa dattan las dunnas la pli gronda peisa: «Nus essan buca ina dismessa da rumians. Nus prendein encunter dalla clientella mo biala e buna rauba». Actualmein retscheivan ellas rauba da rodund 100 clientas. Mintgina retscheiva ina numra fixa per tut quei ch’ella porta. Per motivs da plaz pren la buorsa maximalmein 30 artechels d’ina clienta. «180 clientas havein nus giu ils megliers temps», raquenta Ursula Flepp. Las textilias e la rauba ei vegnida pli e pli bienmarcaua, aschia ch’il patratg dalla persistenza ei bunamein sepiars. Las cundiziuns da separticipar alla buorsa da vestgadira d’affons a Glion ein dètg rigurusas. Ellas s’accordan culla filosofia, per l’ina dalla persistenza, per l’autra dalla qualitad. La menadra Rita Epp-Desax e la fundatura Ursula Flepp, ensemen cun lur collegas voluntarias, vulan mantener exnum il bien num. «Nus havein adina, la primavera e gl’atun, glieud dall’entira Surselva che vegn en casa cumin per visitar la buorsa. Il gudogn che las organisaturas fan cun intermediar e presentar la vestgadira ei buca gronds. «Ei tonscha per ina tscheina communabla per nus dunnas», tradescha Ursula Flepp alla FMR. Mesjamna proxima, ils 6 d’avrel 2022, ei gi da fiera a Glion. Il medem mument ei la buorsa da primavera ella sala dalla casa cumin. La buorsa ei aviarta senza pausa dallas 9.00 tochen las 19.00.

Marc B. Bundi, carschius si a Sagogn e sesents a Turitg, ei dapresent a Paris sco stipendiant ella Cité internationale des arts. El center dalla metropola europeica, el quatier Marais, ha el caschun da sviluppar sia creativitad e seformar artisticamein. Cuort avon che la pandemia entscheivi haveva el mussau in’installaziun ella Cularta a Laax. La piramda da 1785 rollas da pupi da tualetta han evocau bia attenziun. Sin quei ha el mussau ina secunda piramida ella galleria Obertor a Cuera. Gliez object da 2.10 meters altezia cun 2024 rollas ha giu in effect medial extraordinari. Finamira da Marc B. Bundi eis ei da metter en damonda ina societad che consumescha e dismetta senza ponderar. Las installaziuns cul tetel «valurs» dueigien animar da midar la perspectiva. La lavur artistica culla piramida sebasa silla piramida dils basegns dil psicolog american Abraham Maslow. In’installaziun actuala digl artist sursilvan tier la medema tematica ei exponida ella casa cumin a Tavau. Igl ei buca ina piramida, mobein ina suletta rolla pupi da tualetta – il pupi ei sularaus. L’installaziun provoconta ei exponida tochen la fin matg. Duront il Forum economic mundial ch’ei puspei a Tavau dils 22 tochen ils 26 da matg 2022 han ils indigens e hosps da Tavau, ed era ils pussents dil mund, caschun d’admirar ella.(fmr/abc)