Cun grond s-chellöz e bler colorit sun las chavras da l’Alp Valmala d’Ardez tuornadas a chasa. In preschentscha da prunas dad indigens e giasts s’han ellas muossadas pro ün cortegi da lur bella vart. Tuot las s-chargiadas d’alp han lur fascinaziun ed attiran a blers visitaduors, ma quella da las chavras da l’Alp Valmala d’Ardez es tuottafat speciala. Chavras bain decoradas sun chaminadas in sonda passada davomezdi tras il bel cumün d’Ardez cun sias chasas engiadinaisas, cun üna tscherta nöblezza sco ad üna preschantaziun da moda. Ouravant la signuna Sabina Griebel ed il signun Tobias Schweiger cun lur chans chi tils han güdà tuotta stà a tgnair insembel il tröp. Na main cuntaint eir Jon Paul Thom, il cheu d’alp chi ha manià cha il retuorn da lur chavras saja per el e per blers paurs ün di sco Nadal, Büman e Pasqua. Per blers turists es la festa ün evenimaint tuottafat spectacular chi dà eir perdütta d’üna regiun ingio cha l’agricultura es ferma ed eir üna part importanta da la destinaziun turistica. I nu’s tratta d’ün arrandschamaint per turists, ma d’üna part da l’agricultura chi’s repetta daspö ons ed onnorums. 17 paurs cun 140 chavras Sco cha’l cheu d’alp, Jon Paul Thom ha orientà vain l’Alp Valmala manada d’üna società: «No vain üna Società da l’Alp Valmala cun üna suprastanza ed üna buna gruppa d’agüdonts chi fan üna fich buna lavur. Las 140 chavras sun in possess da 17 paurs dals cumüns d’Ardez, Ftan, Sent, Scuol, Lavin ed eir da l’Engiadin’Ota chi han passantà la stà in Valmala. In alp faina chaschöl cun üna müffa grischa (Grauschimmelkäse) quai chi’d es plü simpel causa chi nun es adüna da pulir e lavar il chaschöl.» Cun quai chi s’ha be duos impiegats han els uschea ün pa damain da far. Il chaschöl vain vendü a butias, a privats o eir a chascharias. «No vain fingià daspö var 10 ons üna buna collavuraziun cul Coop cun ün concept fich adattà. No pudain profitar dal grond sustegn e quai eir pro investiziuns.» Jon Paul Thom ha surdat üna part da la stalla a seis figl Gianni ed el ha amo la bescha e las chavras chi til fan fich grond plaschair. Daspö 19 ons ils istess signuns Jon Paul Thom ha ingrazchà pro la festa da sonda passada als signuns ed a tuot quels chi s’han ingaschats per l’alpagiada. «Tuottafat special es per no cha Sabina e Tobias saran la stà chi vain per la 20avla jada in Valmala e quai ans fa grond plaschair. Pro no daja eir la pussibiltà da dvantar pin d’üna chavra chi tocca tuotta stà al pin e quella as poja visitar dürant la stà ed a la fin da la stagiun survegnan ils pins ün bel toc chaschöl da l’Alp Valmala.» Ed el ha precisà: «Paur da chavras nu vainst be uschea, quai est e perquai stoust propcha avair jent ed esser attachà a quellas bes-chas chi sun fich aignas e sun restadas natüralas. La chavras sun sco chi sun e no paurs eir.» Eir ils signuns sun inchantats da lur lavur sün alp e Sabina Griebel ha dit a la FMR: «Per no es tuot uschè special ad alp, eir la vita e l’atmosfera sco solitaris e sulets ed istess cul tröp affidà.» Las chavras sun, sco ch’ella ha constatà, bes-chas particularas, ma simpaticas. «E no laschain esser ad ellas uschè sco chi sun.» Ils signuns e las chavras cun ün cortegi tras Ardez Las prümas chavras culs signuns vegnan in cumün. Las tübas han bivgnantà chavras e visitaduors. Ils signuns Sabina Griebel e Tobias Schweiger han la 19avla stagiun davo els. Il cheu d’alp Jon Paul Thom es satisfat. Üna bellezza bain decorada. Eir da davoaint fan las chavras bella parada. Las chavras sun tuornadas (fmr/bcs) Las chavras da l’Alp Valmala d’Ardez sun darcheu tuornadas cun grond s-chellöz e colorit in cumün. Ün evenimaint unic cun blerischems giasts ed indigens chi nu’s laschan tour quista festa tradiziunala. 17 paurs da divers cumüns han laschà alpagiar 140 chavras chi sun tuornadas cun ün bel cortegi tras cumün. Il cheu d’alp, Jon Paul Thom ha dit cha per el saja quel di sco Nadal, Büman e Pasqua. Ils signuns Sabina Griebel e Tobias Schweiger sun fingià daspö 19 ons respunsabels pel tröp e saran eir l’on chi vain, per la 20avla jada, darcheu da la partida.

Adüna la prüma dumengia da l’october as radunan indigens e giasts per la festa da la racolta a Valchava. Per la 16avla ediziun han ils organisaturs invidà la Val Bergaglia sco regiun da giast. La festa da la racolta tocca intant pro üna da las plü importantas occurrenzas in Val Müstair. Da chavras fin tractors oldtimer La festa da la racolta ha cumanzà vers las 11.00 cun ün cult divin ed ha cuntinuà cun ün grond cortegi. Part da quel han fat las differentas societats da costüms, da musica, cun chars decorats e cun bes-chas. Uschè sun p.ex. chavras, chavals, vachas e tractors oldtimers its in parada tras Valchava. Davo il cortegi han var 70 stands spüert als visitaders ed a las visitadras prodots regiunals – eir da la Bergiaglia. E dürant il davomezdi haja dat üna sort olimpiada tanter las duos valladas, la Val Müstair e la Val Bregaglia. Dürant tuot la festa han strasunà tübas in tuot la fracziun da Valchava ed eir üna gruppa da tamburs ha procurà per atmosfera da festa. «4000 fin 5000 persunas sun stattas a la festa da la racolta pro la plü bell’ora d’utuon», han scrit ils organisaturs in üna comunicaziun vers la fin da la festa – ed ha trat cun quai ün bilantsch positiv. Cha la festa saja statta «ün success cumplain». E fingià sta il termin per la prosma Festa da racolta in Val Müstair – quella sarà in dumengia, ils 6 d’october 2024, sco cha’ls organisaturs han fat a savair. (cdm/rtr/fmr) Eir ingon haja dat a Valchava ün bel cortegi cun da tuotta sorts bes-chas e chosas.

Ils fradgliuns da l’artist barmör Otmar Derungs han invidà ad ün’ultim’exposiziun in regordanza a l’artist engiadinais. La vernissascha ha gnü lö venderdi passà, l’exposiziun a Ftan düra amo fin als 19 october. Vi da las paraids seis plü nouvs purtrets, pro l’entrada üna tscherna da sias ouvras dals ons 1970 a Turich, sün maisa seis vin cotschen predilet – ed eir la boccada sco ch’el as vess giavüschà. Otmar Derungs es stat omnipreschaint cun tuot seis amis a la vernissascha in venderdi passà a Ftan. Però Otmar Derungs nun es plü. El es mort la mità da mai a chasa a Strada. Seis fradgliuns han uossa organisà üna exposiziun a Ftan cun ün tschinquantina da purtrets vegls e plü nouvs. E la vernissascha es statta sco ün arrandschamaint da cumgià, simplamaing sco ün festina tanter amis in memoria da l’artist particular. Tour cumgià ed as regordar Eir Marina Derungs, la sour, e seis duos frars Balser e Mario Derungs, sun stats commoss da la blera glieud chi ha visità la vernissascha cun l’exposiziun speciala i’l Hotel Bellavista a Ftan. Els han nempe rumi la chasa da l’artist a Strada ed han vuglü preschantar l’ouvra da lur frar amo üna jada publicamaing. Ed eir bleras visitaduras e blers visitaduors han fat adöver da la pussibiltà da tour cumgià e da cumprar amo ün purtret in regordanza da l’artist o lura dafatta sco investiziun in ün’ouvra unica e limitada. Perche nouvs purtrets illa culur blaua cul bös-ch plain manzinas e ragischs e la bes-china filigrana nu daraja plü. L’exposiziun a Ftan düra amo fin als 19 october 2023. «Forsa eir amo ün pa plü lönch», ha dit il frar Mario Derungs. Che chi capitarà però in avegnir culs purtrets chi nu vegnan vendüts in occasiun da l’exposiziun nu sa el da dir. «Nus nu vain amo scleri quai, e perquai nu pudaina amo preschantar üna soluziun», hat dit Mario Derungs sün dumonda. Via artistica sainza cumpromiss Otmar Derungs vess cumpli in december seis 70avel anniversari. El es creschü sü a Ftan ed ha vivü dal 1971 fin 1981 a Turich. Dal 1981 es el tuornà in Engiadina, ingio ch’el ha vivü fin pro sia mort a Strada. A Turich vaiva’l imprais autodidacticamaing a disegnar. Il plü jent disegnaiva’l bes-chas, plantas e muntognas in seis contuorn ed in seis agen stil. Dürant ils ons – cur cha tuot las bes-chas da sia stretta patria d’eiran disegnadas – ha’l cumanzà a disegnar eir bes-chas plü exoticas, adüna in möd fich filigran e precis. Perquai as chatta ill’exposiziun a Ftan eir purtrets nouvs cun zebras, tartarugas o papagagls. Bleras da sias plü nouvas ouvras nu varan amo mai vis ün public e vegnan preschantadas a Ftan la prüm vouta. Fingià sias prümas ouvras dal ons 70 d’eiran caracteristicas pel stil dad Otmar Derungs ed ellas muossaivan fingià quella jada in che direcziun unica cha seis stil as svilupparà. Derungs nu s’ha mai laschà influenzar dad ingün ed ha perseguità sia via sainza cumpromiss, dürant passa 50 ons. Otmar Derungs nun es plü, però sias ouvras restan perdüttas da sia consequenza artistica per generaziuns futuras ed ellas tegnan l’artist d’Engiadina Bassa in buna memoria. Cun l’ultima exposiziun a Ftan as serra la rouda. L’artist es tuornà a chasa. L’exposiziun da purtrets dad Otmar Derungs i’l Hotel Bellavista a Ftan düra amo fin als 19 october. Ils fradgliuns Balser Derungs (da schn.), Marina Derungs e Mario Derungs han invidà ad üna vernissascha da l’exposiziun in regordanza da l’artist Otmar Derungs. Purtrets dad Otmar Derungs barmör exposts fin ils 19 d'october i'l Hotel Bellavista a Ftan. Purtrets dad Otmar Derungs barmör exposts fin ils 19 d'october i'l Hotel Bellavista a Ftan. Ün dals purtrets dad Otmar Derungs barmör chi sun exposts fin ils 19 d'october i'l Hotel Bellavista a Ftan. In regordanza dad Otmar Derungs In venderdi passà ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun in regordanza da l’artist barmör Otmar Derungs. Ils fradgliuns han ramassà las ouvras da l’artist in sia chasa a Strada: üna tschinquantina da purtrets sun gnüts insembel – tanter quels eir üna dunzaina da purtrets cha Otmar Derungs vaiva disegnà dal 1971 fin al 1981 dürant seis temp a Turich. Quella jada vaiva’l imprais autodidacticamaing a disegnar e sviluppà seis agen stil, il qual ch’el ha mantgnü e perfecziunà dürant 50 ons. Ill’exposiziun a Ftan as vezza sia via artistica dürant tuot quists ons. Blera glieud ha visità la vernissascha per as regordar e tour cumgià da l’artist chi ha vivü daspö il 1981 a Ftan. Creschü sü d’eira Otmar Derungs a Ftan e cun quist’exposiziun es el tuornà per adüna a chasa. (pl/nba)

Siri o Alexa appartegnan per bleras e blers fingià dalönch pro la chasada. L’idea dad uschedits chatbots es ch’els inclegian ed elavuran lingua discurrüda e dvaintan üna sort assistent persunal illa vita da minchadi. Quant persunala cha la relaziun cun ün assistent electronic po dvantar, muossa ün stüdi actual internaziunal. Tenor quel s’inamureschan adüna daplü umans in chatbots. Implü as savess d’imaginar mincha quart giuvenil üna relaziun cun intelligenza artificiala. Eu nu toc pro la generaziun chi’d es creschüda sü culla digitalisaziun. Forsa es quai eir il motiv perche cha’l fat ch’inchün as pudess inamurar d’üna software am fa dvantar pensiva. Cler, intelligenza artficiala imprenda davoman e po gnir adattada als interess e bsögns individuals dad üna persuna. Tuot tenor che chatbot nu dà’l be respostas a dumondas dal minchadi, dimpersè ria eir dals skerzs chi’s fa, cufforta o recitescha dafatta poesias. Uschea po svelt gnir svaglià ün sentimaint d’üna relaziun persunala. Lapro va para in invlidanza cha Siri, Alexa e cumpagnia sun be virtualas. L’avantag da tals chatbots es bainschi cha persunas sulettas o da quellas isoladas han l’impreschiun da nun esser abandunadas. Quai funcziuna tantüna eir cun bes-chas chasanas, o tuot tenor dafatta cun plantas, sch’inchün ha ün poldsch fich verd. La differenza pro bes-chas es però cha quellas sun realas ed han sentimaints. Uschè inavant cha intelligenza artificiala sapcha resentir sentimaints nun es la scienza per furtüna – amo na. I dà blers films e cudeschs chi s-chaffischan visiuns da horror ingio cha l’intelligenza artificiala piglia suraman dals umans. Ma i para cha nus ans sviluppan propi in quella direcziun. Scienziats nun excludan cha relaziuns tanter umans e maschinas umanoïdas saran bainbod pussiblas. Per mai es quai ün impissamaint sgrischus. Cler, minchün e minchüna as giavüscha ün partenari chi til inclegia, chi parta ils interess e l’umur, chi sa dar respostas e güda i’l minchadi. E minchatant füssa eir flot da simplamaing schmachar il pom per serrar giò la persuna vidvart per ün mumaint. Ma eir scha umans han sbagls, san nervar, nu sun adüna cumpatibels, fan dafatta cridar, schi es quai tantüna precis l’essenzial in üna relaziun: las emoziuns. Eir emoziuns as laschan forsa copchar ün di, ma vardaivlas nu sarana pervi da quai. E co esa cun brancladas, bütschs e’l sentimaint da prüvadentscha? Tenor mai daja impüstüt ün aspet central chi nu’s pudarà mai reprodüer da maniera artificiala: l’orma. Precis quella fa dvantar a mincha singul uman unic. Paraints d’orma nu dvantaran chatbots mai. Fadrina Hofmann è redactura tar la «Engadiner Post/Posta Ladina» e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol.

Il proget per ün implant fotovoltaic illa Val Müstair füss gnü preschantà in occasiun d’üna radunanza cumünala quist venderdi. Causa retards in connex culs sclerimaints es la tractanda gnüda spostada provisoricamaing sül principi da november 2023. Cha’l Cumün da Val Müstair ha eir plans per ün implant fotovoltaic in occasiun da l’Express solar es fingià cuntschaint daspö november 2022. Ma sco ün dals ultims cumüns illa regiun es Val Müstair pür gnü oura culla pomma principi da settember 2023 ed ha comunichà d’avair chattà ün lö favurisà sco eir d’avair concretisà las dimensiuns per ün tal implant fotovoltaic. Quel dess gnir fabrichà i’l territori da skis Minschuns illa uschenumnada «Vallatscha» ed avair üna prestaziun da 13 GWh per an forza electrica. Il proget dess gnir realisà dal Provedimaint electric Val Müstair (PEM) in collavuraziun cul Cumün da Val Müstair ed ün terz partenari. Ün’infuormaziun plü detagliada davart il proget es statta annunzchada per la radunanza cumünala dals 6 october 2023. Ün minut avant las dudesch Sco cha’l Cumün da Val Müstair ha però d’incuort comunichà i’l Mas-chalch, es quista tractanda davart il proget solar gnüda spostada provisoricamaing sül november 2023. Tenor Gabriella Binkert Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair, nu sun amo tuot ils sclerimaints sün maisa: «Tanter oter manca ün rapport per l’ambiaint, la dumonda da la finanziaziun e d’ün terz partenari, sco eir la calculaziun a reguard la rentabilità. Quai vess il PEM uossa da furnir fin la fin d’october.» Ella agiundscha cha perquai nu gnia la tractanda amo davant radunanza cumünala, impustüt siond cha la finanziaziun nun saja amo sclerida e sgürada. Gabriella Binkert Becchetti s’es consciainta ch’els sajan uossa «ün minut avant las dudesch» cun quist proget previs in occa­siun da l’Express solar. «Nus stain esser sincers ed eu nu sa scha’l temp tenschdscha amo. Uossa vaina da dar gas, perche cha cul listess tempo sco uossa n’haja dubis cha’l proget dvainta realità.» Tenor ella vain implü eir amo evaluada la varianta d’installar panels fotovoltaics sün tets. Il Cumün da Val Müstair ha spostà la tractanda a reguard l’infuormaziun per ün proget fotovoltaic i’l territori da skis Minschuns sül principi november 2023.

In connex cun la mancanza da persunal e las difficultats da chattar persunal qualifichà dürant l’on passà, ha il Cumün da Val Müstair scrit oura la plazza dal chanzlist per l’october 2025 e quai fingià in lügl 2023. La fin 2025 va nempe il chanzlist actual, Not Manatschal, in pensiun (la FMR vaiva rapportà la fin d’avuost 2023). Sco cha’l Cumün da Val Müstair ha scrit i’l Mas-chalch actual – l’organ da publicaziun ufficial – s’han annunzchadas duos persunas culla cugnuschentscha professiunala neccessaria sün l’annunzcha. La suprastanza cumünala s’ha a la fin decis per üna soluziun interna ed ha perquai elet a Manuela Gross sco successura da Not Manatschal. Ella ha tenor il Cumün da Val Müstair fingià cumanzà culla scolaziun d’administraziun publica e cumainza als 1. d’october 2025 sco chanzlista, al principi amo in üna fasa transitorica cul chanzlist actual. (cdm/fmr/cam) Il Cumün da Val Müstair ha chattà üna successura pel chanzlist actual, chi va in pensiun la fin dal 2025.

In venderdi, ils 6 d’october a las 20.15 invida il Chastè da cultura a Fuldera ad ün concert da la fuormaziun Domo Emigrantes. Quella es gnüda fundada da l’on 2009 e’s dedichescha a las tradiziuns musicalas da l’Italia dal süd e dal spazi dal Mar Mediterran. «Cun tuns influenzats dal jazz ed arrandschamaints fich individuals nascha üna lingua tonala chi entusiasmescha», as legia illa comunicaziun dal Chastè da cultura. Sper la gïa, guitarra e percussiun as dudiraja eir l’instrumaint curd saz, differentas flötas e’ls instrumaints fujara e bouzouki. (cdm/fmr)

Schi's riva a l’eroport a Trinidad, as vegna salüdà cun «ingün telefon». Ils ufficiants da sgürezza repetan quist cumond mincha pêr minuts cler e dad ot, intant chi’s spetta aint illa colonna per pudair entrar. L’amiaivleza e la digitalisaziun nu sun amo rivadas in quist chantun da Trinidad. Las reservaziuns dals hotels ed il bigliet dal svoul da retuorn s’haja il meglder dad avair disponibel in fuorma da palperi. Il buol d’entrar as tschüffa pür davo üna declaraziun persvadenta perche chi’s vöglia absolutamaing entrar e la cumprouva chi’s parta eir darcheu da l’isla. – Plü gugent plü bod co plü tard. L’ultima sfida es il transport dal bagagl vers l’auto o il taxi. Ils chars da bagagl as poja drovar be aint illa sala da bagagls, davo s’esa dependent da l’aigna forza da las musclas. Bainvgnüts a Trinidad? In direcziun vers ost süll’autostrada chi traversa l’isla, vaja vers la riva. Süll’autostrada daja amplas, fouras, bes-chas e persunas chi chaminan intuorn. Ma plü daspera chi’s riva a la riva, plü pachific cha’l travasch sülla via dvainta. La via fa daplü stortas ed i’s vezza damain chasas. L’ajer dvainta plü frais-ch e la vegetaziun plü verda. Frus-chers da bambus e palmas orneschan ils urs da las vias – e minchatant as vezza il mar. La regiun a la riva inchanta cun ün mix da quietezza, scharm e blera natüra. Quia as poja nodar in bajas vödas, circundadas da paraids da spelma stipa. Il mar as poja partir cun tartarugas chi vegnan da temp in temp a la surfatscha per giovar aint illas uondas. Minchatant as vezza eir rajas e vachas da mar chi fan paschaivlamaing lur rundas. La saira as sposta il focus vers la riva ed il sablun. Da prümavaira e d’instà rivan las mammas tartarugas a la riva per zoppar lur övs dürant ün spectacul chi düra ün pêr uras. Ün pêr mais plü tard vegnan las tartarugas giuvnas our da lur övs ed as mettan curaschus in viadi vers il mar. Da not spordscha il tschêl staili ün kino magnific. Quia a la riva a l’ost da Trinidad as dorma cul schuschuri da las uondas dal mar, ed i’s vain sdruaglià dal chant dals utschels. Dürant üna spassegiada tras l’üert as poja ramassar frütta dals bös-chs, tanter oter mangos, papajas, tschireschas e blera otra frütta chi’s chatta be a Trinidad. Cullas barchas da l’India e da differents pajas africans es rivada dürant il temp dal colonialissem eir frütta exotica, verdüra ed üna diversità culturala. Bainvgnüts e bainvgnüdas in meis Trinidad! Manuela Giger, oriunda da Bever, viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da nonprofit. Manuela Giger

Als 2 october 2023 es ida online la nouva pagina d’internet da l’Uniun dals Grischs: www.udg.ch. Integrats in quella restan ils dicziunaris dal vallader e puter. Sco cha l’uniun affiliada a la Lia Rumantscha scriva in üna comunicaziun, vuless ella cun quist nouv vesti digital metter «daplü pais sün sias activitats principalas». Cha quai saja d’edir cudeschs e revistas (Chalender Ladin, Chasa Paterna, Dun da Nadal), d’organisar occurrenzas (Poetry Slam Engiadinais, prelecziuns, concerts), da spordscher ils dicziunaris, la butia da cudeschs i’l Chesin Manella ed online e la commembranza. La pagina fin qua nu d’eira plü, sco cha l’UdG scriva, tant adattada al temp dad hoz e neir na bain ütilisabla cul telefonin. Cha la suprastanza da l’uniun haja perquai elavurà la pagina nouva insembel cun Gammeter Media daspö l’avrigl da quist on. Lapro sajan eir gnüts reelavurats il cuntgnü e la sporta. Integrà illa nouva cumparsa da l’UdG sun eir ils dicziunaris ladins (puter e vallader) – chi’s basan sün las indataziuns dals ultims ons da Gion Tscharner. Da nouv daja la pagina eir in tudais-ch. Implü exista la pussibiltà da far donaziuns per l’UdG, per cha l’uniun dals Ladins e las Ladinas possa sviluppar inavant ils dicziunaris, ma eir otras funcziuns da la pagina d’internet. (cdm/fmr) La nouva pagina d’internet: www.udg.ch. La nouva pagina d’internet da l’Uniun dals Grischs: www.udg.ch. La nouva pagina d’internet da l’Uniun dals Grischs: www.udg.ch.

La società Musica in cumün organisescha insembel cun la Klangwelt Toggenburg e l’iniziativa da cultura SOMALGORS74 la prüma occurrenza da musica publica als 14 d’october 2023 a Tschlin. Sco cha’ls respunsabels scrivan in üna comunicaziun, spettan a las visitadras e’ls visitaders üna saira da suns e d’inscunters cun l’artist Christian Zehnder. El es fingià daspö blers ons manader artistic da la Klangwelt dal Toggenburg e cuntschaint per sias capacitats vocalas impreschiunantas. Insembel cun la jodladra Sonja Lieberherr preschantarà’l üna viadi plain varietà musicala. Musicalità tradiziunala La società Musica in cumün planisescha ed organisescha activitats culturalas a Tschlin ed illa regiun. I'l focus sta la musicalità tradiziunala e vivüda da Tschlin e da la regiun. Musica in cumün es però eir ün proget da svilup a Tschlin. A lunga vista ha quista la socetà perquai eir la finamira da sviluppar e da promouver ulteriuras activitats culturalas, ecologicas ed economicas a Tschlin/Valsot. La prüma occurrenza da la società Musica in cumün es als 14 d’october 2023, da las 20.00 a las 23.00 illa sala polivalenta da Tschlin. Bigliets pon gnir retrats via www.ticketino.com. La jodladra Sonja Lieberherr riva eir a Tschlin pel concert. Christian Zehnder es fingià daspö blers ons manader artistic da la Klangwelt dal Toggenburg.

La Pro Senectute organisescha regularmaing a Zernez inscunters cun accumpagnamaint musical per persunas attempadas. Il prossem bal ha lö in sonda, ils 14 october 2023 davomezdi i’l hotel a la Staziun a Zernez. Invidadas sun tuot las senioras e’ls seniors da la regiun. Sco cha’ls organisatuors scrivan sunarà la Chapella Rhätikon da las 14.00 a las 17.00 e tuot ils preschaints sun invidats da gnir e giodair la cumpagnia e da far forsa eir ün pêr trais-chas. (cdm/fmr)

Il marchà cun exposiziun e marchà dal Grischun dal süd ha gnü lö in sonda passada sülla plazza dal Chastè Planta Wildenberg a Zernez. La Società da pauras da l’Engiadina Bassa e Val Müstair ha pisserà per la restoraziun. L’exposiziun e’l marchà dal Grischun dal süd a Zernez ha tradiziun e muossa cha l’agricultura es sana e d’ota qualità. La festa vain organisada da las societats agriculas da l’Engiadina Bassa, Val Müstair e valladas dal süd dal Grischun. La plazza pro’l Chastè Planta Wildenberg es predestinada per üna tala occurrenza ed i’l marchà tras Runatsch as chattaiva prodots indigens da buna qualità. La restoraziun da la festa cun üna bella sporta da mangiar e baiver es gnüda organisada da la Società da pauras da l’Engiadina Bassa e Val Müstair. La festa pro ora stupenda es statta eir quist on bain visitada. Sco cha’l president da l’organisaziun, Duosch Städler ha dit nu’s ha müdà bler: «Noss böt es cha no provain da far qualchosa plü simpel pussibel, cun fich pac surpü ed eir quist on vaina sco bod adüna bell’ora quai chi simplifichescha tuot l’organisaziun. No vain ün’exposiziun cun muvel da lat, lura vaina ils botschs chi ston gnir muossats minch’on ed ils puleders giuvens chi vegnan punctats». Important esa tenor el eir d’avair buna glieud davovart ed il grond sustegn dal cumün cun diversas lavuors e cun materials bsögnaivels. Eir ils paurs giuvens han la pussibiltà da muossar lur bes-chas sainza stuvair far gronds transports a Landquart. Marchà e restoraziun Üna tala festa es eir dependenta d’inchün chi pissera per la restoraziun. Sco cha Nina Padrun da Lavin da la società da pauras ha dit, dà la restoraziun blera lavur: «No güdain a pisserar cha visitaduras e visitaduors ed ils organisatuors e paurs survegnan la pussibiltà da pudair mangiar e baiver suot bunas cundiziuns. Per no es quai ün grond ingaschamaint cha no vain fat i’ls ultims ons e per no üna bella festa. Sper quista festa faina eir la restoraziun per l’exposiziun da prümavaira chi ha lö mincha duos ons a Sent.» Sper l’exposiziun ha eir adüna lö il marchà tras Runatsch dal turissem Zernez cun Stefan Bühler: «Eu sun gnü elet sco coordinatur turistic pel cumün da Zernez ed il marchà es üna part dals events ch’eu organisesch daspö ils prüms da schner. No vain hoz s-chars 40 stands cun üna bella schelta da prodots da las regiuns.» Pro’l marchà as prouva da resguardar impustüt exposituors da las regiuns dal Grischun dal süd, ma per part eir d’utrò. Ün’agricultura perdüraivla Ils visitaduors han gnü svelt il sentimaint dad esser üna part d’üna famiglia gronda chi pissera illas regiuns per cumüns bain cultivats e per ün’agricultura perdüraivla. L’exposiziun cun marchà cumprouva adüna darcheu cha l’agricultura es fich importanta per üna destinaziun turistica ed es sana, activa ed averta per visiuns dal futur. Da la partida d’eiran impustüt eir paurs plü giuvens chi garantischan ün pauresser perdüraivel. Experts qualifichats e specialisats chi vegnan d’utrò taxeschan las bes-chas e dan als paurs inviamaints e tschögns per amegldrar la qualità. La plazza da l’exposiziun a Zernez es predestinada per üna tala occurrenza. Duosch Städler es fingià daspö divers ons il president da l’organisaziun. Stefan Bühler es il coordinatur turistic da Zernez. Ils chavals spettan da gnir punctats. L’expert contaimpla las bes-chas fich precis. Vachas e trimmas spettan il mumaint da lur preschantaziun. Eir bescha es statta da la partida. Il marchà illa giassa sur la plazza da festa. Exposiziun e marchà a Zernez L’exposiziun cun marchà da muvel dal Grischun dal süd ha gnü lö eir quist on sülla plazza sper il Chastè Planta Wildenberg a Zernez. Sper l’exposiziun da bes-chas ha lö eir il marchà cun prodots indigens tras Runatsch sur la plazza. L’exposiziun cun marchà es gnüda organisada da las societats agriculas da l’Engiadina Bassa, Val Müstair e da las valladas dal Grischun dal süd insembel cul cumün da Zernez. La Società da las pauras da l’Engiadina Bassa/Val Müstair ha organisà eir quist on la restoraziun. (fmr/bcs)

L’istoricra Silva Semadeni ha referi in marcurdi saira davart sias retscherchas pel cudesch «Geboren im 19. Jahrhundert». L’ouvra tematisescha il destin da tschinch duonnas da differentas generaziuns da Randulins da la Val Poschiavo. A tadlar co cha Silva Semadeni es proseguida per chattar infuormaziuns davart sias antenadas para be ch’ella haja fat lavur da detectiva. Partind dad üna fotografia veglia, sülla quala sun tschinch duonnas ha l’istoricra ed anteriura politicra provà da reconstruir lur vita. «A mai nu giaiva pell’istorgia da mia famiglia, ma pella vita da las duonnas i’l 19avel tschientiner», ha declerà l’autura i’l rom dal referat cha l’Archiv cultural Engiadina Bassa ha organisà i’l local da cultura dal Bogn Engiadina a Scuol in marcurdi saira. Cha la fotografia tilla haja fascinada fingià da matta, ella pendaiva illa stüva da sia nona. Dal 2019 ha Silva Semadeni rafüdà sia carica sco cusgliera naziunala e cun quai cha’l temp da corona ha sforzà eir ad ella da star salda, ha’la finalmaing gnü peida per s’occupar da la fotografia chi mai nu tilla vaiva laschà pos. «Da duonnas da quel temp nu’s chatta quasi nüglia, perquai ch’ellas nu faivan part da la vita publica», ha declerà l’istoricra. Si’idea oriunda saja stat da müdar quist fat e da publichar ün cudaschet da var 80 paginas pella Società Storica Val Poschiavo. «Ma lura n’haja chattà bler daplü co quai ch’eu vaiva presümà.» Cafes in tuot l’Europa Orsola Lardelli-Lardelli (1816–1890), Angelina Olgiati-Lardelli (1840–1890), Leonita Jochum-Olgiati (1860–1935), Eugenia Semadeni-Olgiati (1863–1929) ed Angelina Pozzy-Olgiati (1869–1956) sun las protagonistas dal cudesch «Geboren im 20. Jahrhundert». Cumparüda es l’ouvra il prüm in talian suot il titel «Le cinque Ave». In pus’ciavin significha ava tant sco nona. Tuottas tschinch duonnas d’eiran rapreschantantas da las dinastias da Randulins dal Puschlav, chi vaivan dürant 150 ons cafes in tuot l’Europa. Ed uschea es eir Silva Semadeni viagiada insembel cun seis hom Ruedi Bruderer süls stizis da quistas duonnas tras l’Europa – da Kopenhagen fin a Pamplona ed inavo in Val Poschiavo. Il pêr ha passantà bleras uras in archivs da baselgia, archivs istorics e bibliotecas a l’ester ed in Svizra. La famiglia refuormada I’l Puschlav d’eira l’appartgnentscha a la confessiun refuormada fich centrala. L’istoricra Francesca Nussio descriva la situaziun sco «la gronda famiglia refuormada» da Poschiavo ingio cha bod tuots d’eiran paraints, maridaivan tanter pêr, tramettaivan als uffants illa scoula refuormada in patria, eir schi vivaivan dalöntsch davent. Las retscherchas da Silva Semadeni han cumanzà i’l register da baselgia a Poschiavo. Ella s’ha fuada tras chartas e documainta, artichels da gazetta, purtrets e fotografias. Uschea ha’la scuvert biografias fascinantas da duonnas chi han pers lur homens ed uffants, chi han vivü a l’ester sco migrantas, chi han supportà fallimaints, müdadas strapatschusas, chi d’eiran trapartidas tanter duos differentas culturas e dependentas d’üna società patriarcala. Ün cudesch vardaivel «Eu laiva incleger co cha las duonnas vivaivan quella jada», ha spiegà l’autura. Ed uschea nu’s vegna a savair aint il cudesch be las istorgias da las tschinch duonnas, ma eir fats istorics davart las cundiziuns da vita da las duonnas i’l 19avel e 20avel tschientiner in general. «Las duonnas dals Randulins nu d’eiran povras e vaivan maschneras e chürunzas pels uffants», ha dit Silva Semadeni. Ma be sia tatta haja pudü imprender ün manster – schnedra. «Che furtüna cha nus vain cha nus vivain i’l temp dad hoz, perquai chi dà finalmaing l’egualità tanter duonnas ed homens», ha manià l’autura. Dal cudesch tradüt in tudais-ch daja fingià la seguond’ediziun. Il success declera l’autura cull’autenticità: «Eu nun ha inventà nüglia, tuot as basa be sün funtanas. Las tschinch duonnas rapreschaintan la realtà da duonnas i’l passà chi’d es tenor meis avis degna da gnir resguardada». Silva Semadeni: Geboren im 19. Jahrhundert. Geschichten von fünf Puschlaver Frauen. Somedia Buchverlag. 2023. Silva Semadeni es amo adüna tuot surpraisa dal grond success cha seis cudesch ha. Ün’istorgia vardaivla ed autentica Fingià da matta d’eira Silva Semadeni fascinada da la fotografia chi pendaiva illa stüva da sia nona a Pos-chiavo. Quista fotografia muossaiva tschinch duonnas, trais d’ellas sezzaivan e duos staivan in pè in parada per far la fotografia. Ma chi d’eiran vairamaing quistas duonnas? Dal 2019 ha Silva Semadeni rafüdà sia carica da cusgliera naziunala e cun quai cha la pandemia tilla ha sforzada da star salda, ha’la gnü finalmaing peida da s’occupar da la fotografia. Da sias retscherchas resulta il cudesch «Geboren im 20. Jahrhundert». Quist cudesch exista intant fingià illa seguond’ediziun. Sün invid da l’Archiv cultural d’Engiadina Bassa ha referi Silva Semadeni in marcurdi passà a Scuol ed ella ha quinta co ch’ella ha cumanzà cullas retscherchas i’l register da baselgia a Poschiavo. (pl/nba)

Il lö d’inscunter Chasa Fliana a Lavin ha d’incuort publichà seis program cultural per l’utuon 2023. Uschè vegnan darcheu organisats tanter ils 24 d’october fin als 12 december 2023 divers cuors e referats a Lavin. Ils cuors as focusseschan darcheu sün lavuors creativas. Uschè daja p.ex. cuors davart lavuors a man da tuot gener, pittürar, sgrafits sco eir ün cuors per persunas chi lessan gnir plü sgüras cun dovrar il handy.Ultra da quai vegnan organisats ot referats illa sala polivalenta a Lavin, chi sun – cun excepziun d’üna occurrenza – tuots in rumantsch. Tanter oter referescha il scienzià Angelo Frei davart nouvs möds per cumbatter bacterias resistentas cun agüds da metals. Ma i dà eir prelecziuns sco eir referats davart istorgia, geologia e biologia. Il program cultural detaglià as chatta sülla pagina da web: www.chasafliana.ch. (cdm/fmr) Da la fin october fin la mità december 2023 spordscha la Chasa Fliana a Lavin darcheu divers cuors e referats.

Davo blers decennis vain organisada quista fin d’eivna üna Sfrachada da glin illa Val Müstair. I’s tratta d’üna veglia üsanza e festa d’utuon cul focus sün l’elavuraziun cumünaivla da glin cun apparats tradiziunals. Sco cha la Biosfera Val Müstair scriva in üna comunicaziun, vaiva plü bod quasi mincha cumün üna tala sfrachada ed i’s trattaiva fingià adüna d’üna actività in cumpagnia. Illa cuort da la Tessanda Sta. Maria vain in sonda, ils 14 d’october 2023, da las 11.00 a las 16.00, sfrachà ed elavurà il glin, chi’d es gnü racolt quista stà. Paurs han eir la pussibilità da sfrachar lur agen glin. Cun apparats our dal fundus da la Clostra San Jon, chi sun gnüts restaurats aposta per quist’occurrenza, muossan las sfrachadras e’ls sfrachaders ils divers process d’elavuraziun. Eir las lavuors da las filunzas e las tessunzas vegnan preschantadas ed ils visitaduors han la pussibilità da’s partecipar activmaing a la prüma Sfrachada da glin. Pel bainesser culinaric vain pisserà, ed i vain eir organisà ün pitschen marchà cun prodots da glin. (cdm/fmr) In sonda vain organisada la prüma Sfracha da glin daspö blers decennis illa Val Müstair.

La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) tschercha pels 1. da lügl 2024 – o tenor cunvegna – ün nouv mainagestiun ed ha perquai publichà in gövgia passada ün’annunzcha. Tenor quella es la regiun in tschercha d’üna persuna, chi ha i’l cas ideal experienzas a reguard l’administraziun, cugnuschentschas da las relaziuns politicas ed economicas i’l chantun Grischun sco eir üna cugnuschentscha versada illas linguas rumantsch e tudais-ch in pled ed in scrit. Decisiun in november d’ingon Sün dumanda da la FMR ha il mainagestiun actual, Rico Kienz, confermà ch’el giaja pel principi da lügl 2024 in pensiun. El vaiva surtut il timun pro la Regiun EBVM als 1. d’october 2013. Adonta da la mancanza da persunal qualifichà, es Rico Kienz optimistic da chattar ün successur o üna successura. Tenor el s’han nempe fin uossa fingià annunzchadas persunas per la plazza e quai davo pacs dis. Las persunas interessadas sun dumandadas d’inoltrar lur annunzchas fin als 25 d’october 2023. La conferenza dals president da la Regiun EBVM deciderà lura a lur ultima sezzüda d’ingon als 30 da november davart da la successiun da Rico Kienz. (fmr/cam) Rico Kienz, maingestiun da la Regiun EBVM, va in pensiun in lügl 2024.

La 5avla e 6avla classa da Sent han prodüt – insembel cun redacturas e redactuors da RTR – il Minisguard da quist’eivna. Dürant quatter dis, nempe dals 2 als 5 d'october 2023, esa gnü retscherchà, planisà, filmà, taglià e moderà illa chasa da scoula a Sent. Il prodot final dals ot scolars e d’üna scolara es ün’emischiun dal Minisguard davart il tema «far decisiuns». Per quella han ils uffants fat il lündeschdi trais gruppas. Mincha gruppa ha gnü ün suottema davart «far decisiuns». In seguit s’han ils trais uffants da mincha gruppa specialisats per üna part da la producziun da l’emischiun: Üna persuna d’eira il profi da la camera e filmar, la seguonda d’eira la schurnalista o il schurnalist da la gruppa ed ha retscherchà ils fats e stübgià co raquintar l’istorgia. La terza persuna ha survgni üna pitschna scolaziun da tagliar videos. Quatter dis intensivs In mardi e marcurdi han las squadras lura realisà lur contribuziuns. Implü han la scolara e’ls scolars eir fat radio e raquintà üna jada per di live che ch’ella ed els d’eiran güst vi da far. In gövgia passada es lura stat il grond di da la premiera. L’avantmezdi sun amo gnüdas registradas las moderaziuns ed il team da RTR ha dat las ultimas filadas vi da l’emischiun. Il davomezdi es lura tuot gnü preparà per la premiera dal Minisguard a Sent. A quella d’eiran invidats tuot las scolaras e’ls scolars, la magistraglia, famiglias sco eir las persunas our dals cumüns cunfinants a Sent. (rtr/fmr) La 5avla e 6avla classa cun lur magister Flurin (immez) insembel cun Mirco, Dominik, Sandro, Kassilene, Ronja ed Elin (da schn.).

Ils cuors intensivs da rumantsch vallader a Müstair han cumanzà in lündeschdi passà e düran amo fin la fin da l’eivna. Els vegnan organisats da la Lia Rumantscha insembel cul Cumün da Val Müstair. 55 partecipantas e partecipants da tuot la Svizra ed eir da sur cunfin spettaivan in lündeschdi passà in chasa da scoula per far ils cuors da rumantsch intensivs. Quists cuors in territori ladin chi vegnan organisats da la Lia Rumantscha (LR) sun adüna fich bain visitats. Il salüd a la brajada ha sport quel di a Müstair Gabriela Binkert Becchetti, la presidenta cumünala dal Cumün da Val Müstair. «In stret contact culs cunfinaris» Ella ha dat a las scolaras e scolars da rumantsch sco prüm ün pêr infuormaziuns davart il cumün ingio cha’ls cuors han lö quist’eivna: «Il Cumün da Val Müstair ha üna surfatscha da s-chars 300 kilometers quadrats e dombra var 1600 abitantas ed abitants. La lingua ufficiala es il rumantsch vallader.» Ch’els hajan ün’industria e mansteranza sana chi funcziuna bain eir grazcha als cunfinaris, ha dit Gabriela Binkert, «e no vain eir diversas paurarias chi cultivan nossa natüra, quai chi’d es essenzial per ün cumün chi viva eir dal turissem.» Il secretari general s’allegra Eir il secretari general da la LR, Markus Solinger d’eira preschaint pro l’avertüra dals cuors ed ha sport il salüd da la Lia: «Charas amias e chars amis da la lingua rumantscha, ün cordial bainvgnü. Cun grond plaschair possa constatar cha no vain ingon 55 persunas chi piglian part a nos cuors da rumantsch intensiv.» Chi hajan sper bleras persunas da la Svizra bassa eir üna partecipanta da Rotterdam ed üna da Köln, sco eir plüssas persunas da lingua francesa e taliana. «Implü es da la partida, sco ch’eu dod eir cun plaschair, eir üna duonna americana chi’d es maridada a Müstair», ha dit il secretari general. Sco üna gronda famiglia rumantscha Organisà il cuors ha Linard Martinelli, promotur regiunal da la Lia Rumantscha (LR) per l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Seis büro ha’l in Chasa du Parc a Scuol. El piglia incunter las annunzchas e recrutescha la magistraglia. Las localitats pel cuors da quist utuon ha miss a disposiziun il Cumün da Val Müstair illa chasa da scoula a Müstair e na sco oters ons a Sta. Maria, pervia da lavuors da renovaziuns. «Per regla as sezzan ils partecipants avantmezdi sül bankin da scoula cun 22 lecziuns dürant tuot l’eivna, davomezdi spordschaina ün program accumpagnant cun guidas, spassegiadas e visitas culturalas e la saira referats ed oter plü», ha dit Linard Martinelli a la FMR, «ils cuors sun bain visitats, no vain gnü per exaimpel a Scuol quist on passa 150 partecipantas e partecipants, e qua a Müstair vaina apunta üna sesantina da persunas chi vegnan instruidas dad ot magistras e magisters.» Pro quista gronda famiglia rumantscha regnaiva pro’l salüd in lündeschdi buna glüna e plaschair da cumanzar ad imprender rumantsch. 55 partecipantas e partecipants al cuors da rumantsch intensiv a Müstair. La presidenta cumünala, Gabriela Binkert ha salüdà la brajada. Eir il secretari general Markus Solinger da la Lia Rumantscha d’eira preschaint. L’organisatur Linard Martinelli es promotur regiunal da la LR per l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Gabriela Binkert, Markus Solinger e Linard Martinelli han bivgnantà al cuors da rumantsch a Müstair.

Daspö il november 2019 es il grond crucifix immez Müstair stat in restauraziun. In culur frais-cha è’l darcheu tuornà quista stà illa Val Müstair e penda vi da sia fatschada oriunda a Plaz d’Immez. Previs d’eira cha la restauraziun düress var ün on, ma causa dons considerabels han stuvü gnir refattas las figüras. Il crucifix grond dal temp baroc a Müstair tocca pro ün dals sujets plü cuntschaints dal cumün ed es – grazcha a diversas cartas postalas – eir cuntschaint dadour la val. Sülla figüra da Maria as chatta vi da la rain l’on «175?» (l’ultima cifra manca). La figüra da Cristus es dafatta plü veglia: Ella datescha dal 17avel tschientiner. Chaminond sülla Via Maistra in direcziun da la clostra, dà quista particularità da Müstair dalunga in ögl, passond tras la fracziun da Plaz d’Immez. Là es il crucifix da bundant trais meters darcheu montà daspö ­quista stà vi da la fatschada d’üna chasa stretta cun chantuns ed uschöls verds. Quist edifizi – ed uschè eir il crucifix – sun daspö il 1990 in possess da l’archeolog ed istoriker d’art Roland ­Böhmer. El es rivà causa ün praticum sco archeolog illa Clostra San Jon ed ha in seguit cumprà la chasa. Causa il nosch stadi dal crucifix s’ha il possessur decis da trametter sia particularità in november 2019 in restauraziun. El disch: «A la fin d’eira però tuot ün pa üna surpraisa, plütost na uschè allegraivla.» Original o copchas? Avant la restauraziun dal crucifix baroc, chi muossa survart a Gesu vi da la crusch e suotvart a Maria, nu d’eira la culur plü buna e crodaiva per part davent. Quai impustüt pro’ls peis e’ls gialuns da Cristus. «Cur cha’l crucifix es lura rivà giò la Bassa pro l’institut da restauraziun, s’haja svelt badà chi dà tschertas parts ingio cha la culur nouva nu tgnaiva plü», ­declera Roland Böhmer. In seguit han ils restauratuors con­statà cha quai stetta in connex cun üna vernisch da rascha artificiala – chi’d es plü probabelmaing gnüda datta sü i’ls ons 1970 – e darcheu gnüda allontanada dürant l’ultima restauraziun dal 2006 fin 2010. Causa quist resultat haja dat duos variantas: obain chi’s restaurescha las figüras o chi’s rimplazza quellas cun copchas. Cuostü bler temp «A la fin am n’haja decis da laschar far copchas da las figüras, causa ch’ingün nun ha pudü garantir chi nu detta plü ulteriurs dons in futur», declera Roland Böhmer. Quista decisiun haja a la fin però eir cuostü bler temp e raps. El ­agiundscha chi’s vess eir pudü scannar aint las figüras originalas e tillas laschar tagliar d’üna fresa dal tip CNC. Quista fresa vess a man dal scan digital intaglià las copchas. Quai füss però a la fin gnü plü char e Roland Böhmer es i in tschercha da sculptuors adattats per sia Maria e seis Gesu baroc. Per mincha sculptura ha el chattà inchün e quels han lura intaglià ils duos rimplazzamaints. «Il Gesu es üna copcha exacta. La Maria percunter d’eira plü s-chagliada ed uschè ha ella darcheu surgni üna tschinta chi nu d’eira plü visibla sün l’original. Implü s’haja pudü rimplazzar pro Maria ün man chi nu faiva part da l’original, chi d’eira però amo visibel sün fotografias veglias», declera l’istoriker d’art. Sper üna contribuziun da la Chüra da monumaints ha el finanzià tuot la restauraziun svess. Ruver impè da dschember Ils rimplazzamaints sun gnüts fats cun lain da ruver, ils originals d’eiran our da dschember. «Quai vess amo üna jada da render plü dürabel las figüras, quai es sgür. Nus ans vain decis da rimplazzar güsta tuot, fin sülla crusch sco tala. Ma eir quella es fingià gnüda rimplazzada üna jada dürant il 20avel tschientiner», disch Roland Böhmer. Uschè han ils sculptuors eir fat üna nouva tabla dad INRI sco eir üna nouva consola. Dal crucifix original baroc nu’s rechattan dimena plü ingüns elemaints sülla ­fatschada da Roland Böhmer, ma las parts originalas sun magazinadas be davo la müraglia illa chasa. Uossa es il proprietari dal crucifix grond a Müstair optimistic cha sia particularità vess darcheu da resister a vent ed ora. Ma impustüt inchanta l’ouvra uossa darcheu – cun sia grondezza e las nouvas culuors vivas – a minchün chi passa tras Müstair. L’insaina da Müstair es tuornada Il grond crucifix baroc a Müstair, chi vala sco ün dals sujets ils plü cuntschaints dal cumün, d’eira daspö il november 2019 giò la Bassa in restauraziun. Il crucifix da trais meters vaiva divers dons ed i d’eira previs cha quista particularità da Müstair tuorness darcheu davo passa ün on a chasa. Per Roland Böhmer, possessur dal crucifix e da la chasa, vi da la quala l’ouvra es montada, d’eira però tuot quista restauraziun ün pa üna surpraisa. Ils restauratuors han dürant lur lavuors scuvri ulteriurs dons e Roland Böhmer es stat confruntà cun la dumonda dad obain restaurar ils originals o lura da rimplazzar las sculpturas da Maria e Gesu cun copchas. Ingün nun til ha pudü garantir cha’ls originals nu pigliessan ulteriurs dons davo la restauraziun. Perquai ha el laschà rimplazzar güsta tuot – pigliand oura la crusch sco tala – cun copchas da lain da ruver. L’original d’eira da dschember. Daspö quista stà es il crucifix darcheu a seis lö oriund ed inchanta cun sias culuors frais-chas a viandants chi passan il Plaz d’Immez. (fmr/cam) Il crucifix grond a Müstair es tuornà davo passa trais ons cun ün nouv Gesu ed üna nouva Maria. Il crucifix grond a Müstair es tuornà davo passa trais ons cun ün nouv Gesu ed üna nouva Maria. Il crucifix grond a Müstair es tuornà quista stà davo passa trais ons in restauraziun. Il crucifix grond a Müstair es tuornà quista stà davo passa trais ons in restauraziun. Il crucifix grond a Müstair es tuornà quista stà davo passa trais ons in restauraziun.

Daspö tschinch ons daja a Scuol ün post da distribuziun da «Tischlein deck dich». 45 persunas fan adöver da l’agüd cun victualias. La turpchentscha da trar a nüz quista sporta es però amo adüna gronda. L’october es ün mais da la racolta, ed eir i’ls cults divins vegna ingrazchà pella racolta. Uschea eir in dumengia illa baselgia evangelica-refuormada da Scuol. Quist on faiva part da la decoraziun pumpusa sper frütta e verdüra eir ün paket lat, ün kil zücher, pasta, öli, ris. Quai sun quellas victualias chi vegnan scumpartidas üna jada l’eivna pro’l post da distribuziun da «Tischlein deck dich/Maisa pina’t» a Scuol a tuot las persunas chi vivan vers o suot il minimum d’existenza. In Svizra vivan 745 000 umans in manguel. Quai sun var 8,5 % da tuot la populaziun. Eir in Engiadina daja umans chi sun dependents da sustegn. «Maisa pina’t» cumbina agüd da victualias cun salvar victualias. L’uniun salva mangiativas, chi sun amo sainza macla, da gnir desdrüttas e tillas scumparta via seis post da distribuziun ad umans pertocs da la povertà illa Svizra. In tuot daja in Svizra 149 da quists posts da distribuziun, in Engiadina as rechattna a Samedan ed a Scuol. Ün franc simbolic Las cliaintas ed ils cliaints survegnan minchün üna carta da claints persunala da «Maisa pina’t» e pajan per mincha jada ch’els piglian mangiativas ün franc simbolic. Ils posts da distribuziun vegnan chürats unicamaing da voluntarias e voluntaris. Al team a Scuol fan part 17 persunas. Üna pitschna delegaziun d’ellas s’ha partecipada al cult divin suot l’insaina da la festa da la racolta per preschantar la sporta in baselgia. La fundatura da la sporta a Scuol es la culuostra Tamara Kaufmann. Mincha gövgia a bunura a las 10.00 as drivan las portas da la Chasa Pravenda a Vi pellas cumpras pro «Maisa pina’t». La gruppa da voluntaris es organisada cun plan da servezzan e WhatsApp. «Sch’inchün nu po gnir surpiglia adüna inchün oter il servezzan», quinta l’agüdonta voluntaria Erna Koller. La solidarità e’l spiert da cumünanza sun, sco ch’ella agiundscha, gronds. Nüglia nu vain büttà davent In confrunt cun oters posts da distribuziun da «Maisa pina’t», chi han a disposiziun massa pacas victualias daja a Scuol mangiativas in abundanza, ma amo massa pacas cliaintas e cliaints. «In ün cumün relativmaing pitschen, ingio cha tuots as cugnuoschan, douvra bler curaschi per muossar chi’s douvra sustegn», ha dit l’agüdonta voluntaria Anni Hüberli, «quista turpchentscha impedischa ch’umans chi sun propcha in bsögn fan adöver da la sporta.» Tuot las victualias da basa pon gnir cumpradas, ma eir mangiativas per uffants pitschens, frütta e verdüra. Ün preschaint ha proponü da lantschar ün servezzan per manar mangiativas supraplü, per minimar uschea amo daplü las retgnentschas da far adöver da la sporta. Sco ch’Erna Koller ha dit vegnan actualmaing furnidas las mangiativas chi nu vegnan tuttas a la dmura ed ufficina protetta Buttega. «Pro nus nu vain büttà davent nüglia.» A la dumonda da la ravarendessa Dagmar Bertram, co cha minchün da nus possa contribuir sia part ha l’agüdont voluntari Albert Mayer rinvià a la pussibiltà da far donaziuns: donaziuns finanzialas e donaziuns da victualias. A Scuol es la persuna da contact Tamara Kaufmann. «Da verer la recugnuschentscha da las cliaintas e’ls cliaints es per nus minch’eivna darcheu la motivaziun da cuntinuar», uschea Erna Koller. La sporta da «Maisa pina’t» es stat a Scuol i’l focus dal cult divin suot l’insaina da la festa da la racolta.

La regenza dal chantun Grischun ha approvà la mità d’avuost 2023 la revisiun parziala da la planisaziun locala da la Val Müstair. Il suveran vaiva aceptà quella revisiun da prümavaira 2022. Uschea s-chaffischa la regenza grischuna, collià cun resalvas, las premissas planisatoricas per fabrichar ün implant d’innaiver sper la pista dal territori da sport d’inviern Minschuns fin giò‘n cumün. La presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti infuorma chi nu sajan entrats ingüns ulteriurs recuors cunter quist proget. «Insembel culla Implants da sport Minschuns SA Val Müstair ha il cumün uossa il giavüsch dad examinar il recuors chi d’eira gnü inoltrà dal 2019 per chattar soluziuns cumünaivlas», ha ella dit a la FMR. (cdm/fmr)

Ingon vain celebrada a Vnà per la tschinchavla jada la Festa da mailinterra. Sco cha’l nom tradescha fingià, vain festagiada la racolta da mailinterra da cultivaders privats, quai cun divers pasts tradiziunals, degustaziun da 15 sorts, infuormaziuns davart la cultivaziun sco eir cun star da cumpagnia. «Insè vaina fingià adüna miss mailinterra sün ün chomp, ma daspö mia pensiun davo 50 ons sco paur am dedichescha insembel cun mia duonna amo plü profuondamaing al cultivar biologic da diversas sorts da mailinterra», disch Domenic Riatsch da Vnà, chi organisescha la Festa da mailinterra insembel cun seis cusdrin Christoffel Denoth. Uschè ha la gruppa da cultivaders cumanzà dürant ils ultims pêr ons ad experimentar cun diversas spezchas sün üna spuonda sulagliva a Vnà. Causa quistas experienzas cultiveschan ils duos profis da mailinterra intant 15 sorts sün 1600 meters sur mar. «Tuot las spezchas nu sun adattadas per gnir cultivadas qua, ed uschè vaina eir fingià stuvü büttar oura üna sorta francesa our da nossa schelta. Ma pro quella vaina badà ch’ella s’adatta fich bain per far gnocchis, uschè cha nus tilla implantain darcheu da prümavaira», disch Domenic Riatsch. Sper la festa sco tala, dess l’occurrenza eir dar la pussibilità a glieud paschiunada da’s barattar davart lur experienzas – cumprais tips e trics davart la cultivaziun e l’elavuraziun dal tuber famus. Fuormas, culuors e gusts Da sorts veglias e nouvas, fin a quellas cotschnas e blauas – e tuottas in diversas fuormas e consistenzas – vegnan preschantadas in sonda in occasiun da la Festa dal mailinterra. «Per far vaischlas e bizokels da mailinterra douvra üna sort farinusa, sco p.ex. Agria o Jelly. Tschellas sorts cha nus implantain sun plütost per couscher e tgnair sü plü lönch», declera il profi. El agiundscha cha la spezcha Cornergate s’adatta fich bain per far mailinterra in mandura e cha quella haja ün gust sco maruns. La mailinterra da culur percunter s’adatta per imbellir plats o eir sco decoraziun. Ingon esa tenor ils duos cusdrins eir statta üna stà optimala per cultivar mailinterra cumprais üna racolta da record. Uschè s’allegrana amo tant daplü per pudair finir quist on cun üna bella festa in sonda. Cun 300 kilos han els racolt ingon circa il dubel dad oters ons. Paschiun cun scopo Nada es l’idea per üna tala festa causa cha divers privats, indigens sco eir possessuors da chasas da vacanzas, sun rivats adüna la prümavaira pro Domenic Riatsch a dumandar per mailinterra da sem. Quista glieud vulaiva pajar alch a l’anteriur paur, chi ha però adüna refüsà lur offertas. Fin ch’el ha dit avant tschinch ons cun ün interessà: «Invezza da’m dar alch pella mailinterra, organisaina üna festa per celebrar cumünaivelmaing nossa racolta», s’algorda el. Dit e fat ed uschè es gnüda missa in pè l’utuon 2019 la prüma festa da mailinterra a Vnà. Il ravuogl da glieud chi ha paschiun per cultivar il mailinter in Engiadina Bassa es uschè creschüda adüna daplü dürant ils ultims ons ed hozindi suna tenor Domenic Riatsch intuorn 10 amatuors da mailinterra chi’s partecipeschan a la festa d’ingon. El disch: «A mai fa plaschair, schi’d es eir ulteriura glieud chi ha la paschiun da cultivar la terra e quai cun alch chi ha ün scopo.» Festa familiara La festa da mailinterra es adüna a Vnà intuorn il Bügl Grond e là as poja degustar las 15 sorts manzunadas. «Nus coschain eir mailinterra in mandura (tud. Gschwälti) in ün batschigl grond, nus fain raclette cun chaschöl d’alp da Vnà e vaischlas», declera il profi da mailinterra. El agiundscha chi’s partecipeschan tuot be voluntaris e ch’els nun dumondan inguotta – cha la glieud dess dar quai cha ch’els pensan chi saja radschunaivel. Implü as tratta d’üna festa plütost pitschna – intant cun var 100 visitaduors – e chi dess eir restar alch familiar. «Tuots quels chi cultiveschan qua mailinterra s’allegran eir da celebrar quista festa in ün rom pitschen. Nus eschan pronts per sonda ed uossa ha be amo l’ora d’esser güsta», s’allegran ils organisatuors. La Festa da mailinterra es in sonda, ils 14 d'october 2023, a partir da las 12.00, intuorn il Bügl Grond a Vnà. In cas da plövgia vain spostada la festa i'l Restorant Arina. Celebrar la paschiun pella mailinterra L’Engiadina nun es propa cuntschainta sco regiun per cultivar verdüra. A Vnà, sün var 1600 meters sur mar, ha Domenic Riatsch però scuvert chi creschan bleras sorts da mailinterra. Il paur ha davo sia pensiun cumanzà as dedichar a la cultivaziun biologica da diversas spezchas da mailinterra. Intant implanta el 15 da quellas ed el es minch’on vi dal provar oura diversas sorts nouvas. Uschè es da prümavaira adüna darcheu rivada glieud privata pro el a dumandar mailinterra da sem. Siond ch’el ha refüsà raps per quels, ha Domenic Riatsch gnü l’idea d’organisar üna festa per celebrar cumünaivelmaing la racolta. Ingon es la Festa da mailinterra a Vnà fingià per la tschinchavla jada ed in sonda sta la fracziun da Valsot cumplettamaing suot l’insaina da quista verdüra. Sper üna sporta culinarica cun divers pasts tradiziunals e la degustaziun da las 15 sorts, dà l’occurrenza la pussibilità da’s barattar davart experienzas – cumprais tips e trics davart la cultivaziun e l’elavuraziun dal tuber famus. (fmr/cam) In sonda vain celebrà a Vnà la mailinterra in tuot las fuormas ed in diversas culuors. Sper il barat da cultivadras e cultivaders sta eir il star da cumpagnia i'l focus da la Festa da mailinterra. In sonda vain celebrà a Vnà la mailinterra in tuot las fuormas ed in diversas culuors.

L’eivna passada ha ün Superpuma transportà duos vascas per l’inchaschamaint da l’aua da baiver ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza illa Val d’Uina. Il chantun vaiva pretais fingià dal 2012 cha’l provedimaint d’aua da Sent gnia renovà. Dal 2012 vaiva fat l’Uffizi per la sgürezza da victualias e pella sandà d’animals üna controlla dal provedimaint d’aua da Sent – quai d’eira amo avant la fusiun dals cumüns – e vaiva pretais quella jada i’l rapport da controlla, cha las vascas da funtanas da Chant da la Mola gnian sanadas ed adattas a las pretaisas da qualità da quella jada. Davo ün’ulteriura controlla dal 2017 ha l’uffizi correspundent decretà, cha na be las vascas, dimpersè eir las funtanas nu correspuondan a la tecnica actuala e cha quellas stopchan gnir sanadas a cuorta vista per evitar insuos-chamaints. Dal 2018 fin dal 2021 ha lura il cumün da Scuol sanà tuot las desch funtanas chi d’eiran gnüdas inchaschadas dals ons 1980. Batschigl d’egualisaziun da 25 m³ Per ramassar l’aua da baiver da tuot quistas funtanas, chi mainan maximalmaing var 100 liters la secunda, ha il cumün da Scuol uossa installà duos vascas nouvas da ramassamaint – invezza da desch differentas, per mincha funtana üna. «Las duos vascas sun gnüdas prefabrichadas our da plastic ed han ün diameter da trais meters, üna lunghezza da 6,5 meters e paisan raduond 3,5 tonnas», ha infuormà Gian Duri Bott, manader da l’infrastructura dal cumün da Scuol. Sco ch’el infuormescha, es gnü installà quists dis eir ün batschigl d’egualisaziun cun ün volüm da 25 meters cubics per gestiunar l’ouvra electrica cun ün tanterarcun (Pufferspeicher). «Quist indriz permetta da reglar la turbina a Sur En a man da la quantità d’aua chi vain ramassada in Chant da la Mola», ha’l declerà. Quist batschigl d’egualisaziun ha ün diameter da trais meters, üna lunghezza da desch meters e pasia s-chars ses tonnas. Sco cha Gian Duri Bott declera, haja quel stuvü gnir furni in duos parts, causa cha las singulas unitats nu das-chaivan avair daplü da 3,5 tonnas per pudair transportar cun l’elicopter. «La Val d’Uina es in blers lös massa stretta e massa stipa per passar cun camiuns. Perquai vaina stuvü far ils transports specials cun ün elicopter dal tip Super Puma da la Heliswiss International chi po transportar pro bunas cundiziuns fin 3,5 tonnas». Quists transports sun gnüts fats l’eivna passada. Eir tuot il betun e la glera sun gnüts transportats cun ün elicopter plü pitschen da la Helibernina. Zona da protecziun da funtanas Sco cha Gian Duri Bott infuormescha, sun gnüdas chavadas raduond 1000 meters lingias da polyetylen illa terra per insomma colliar las funtanas cullas vascas. «Quistas lavuors sun amo in vigur», declera’l ed agiundscha, cha quai sajan las ultimas lavuors vi dals inchaschamaints in Val d’Uina. «Scha l’ora permetta vegnan las lavuors da fabrica terminadas amo quist on, inschinà lura pür davo la posa d’inviern. Sco ch’el disch manca lura amo sanaziun da la via chi maina tras la zona da protecziun da funtana. «Tenor decret da l’uffizi sto eir quella amo gnir sanada ed üna drenascha dess impedir cha l’aua da la via riva illa zona da protecziun da funtanas», disch Gian Duri Bott. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina. Il Super Puma da la Heliswiss International ha transportà duos vascas pel inchaschamaint da l’aua ed ün batschigl d’egualisaziun da desch meters lunghezza in duos parts in Val d’Uina.

In sia nouva chanzun«Ladina», chi’d es cumparüda in venderdi passà, tematisescha il rapper engiadinais Snook üna romanza da stà chi va planet a fin. Be cha «Ladina» nun es üna duonna, dimpersè üna metafra pel rumantsch ladin. La chanzun da pop electronic – cun ün chor da gospel da la Nigeria ed üna chantadura zürigaisa – unischa trais culturas e voul render attent a la situaziun dal rumantsch. «Mincha di davo la lavur am n’haja fermamaing allegrà per ir direct a chasa vi dal PC e sviluppar inavant la chanzun. Per mai d’eira quista fasa, dürant cha «Ladina» es nada, ün temp fich intensiv ed eu n’ha gnü cumplettamaing ün sguard focusà, ün sguard da tunnel», disch il rapper Snook, cun dret nom Gino Clavuot (guarda box). Uschè sajan eir qualche nots – tanter las sessiuns da prodüer la musica e sia plazza da lavur da 100 % pro’l chantun – stattas plütost cuortas. Ma quist sguard da tunnel e l’agitaziun davart sieu nouv song til han dat l’energia necessaria per realisar il proget sper il manster. In venderdi passà ha il rapper engiadinais lura publichà sia nouva ouvra «Ladina», chi til sta specialmaing a cour. Daspö il 13 d’october es «Ladina» tanter oter da chattar sün youtube ed Apple Music. I nu’s tratta d’üna tipica chanzun da rap, dimpersè d’üna chanzun da pop electronic cun ritems e tuns allegraivels. Cumanzà ha però tuot cun üna idea dandetta dürant la not. Fasa da transiziun «L’inspiraziun m’es gnüda cur ch’eu sun dandettamaing sdruoglià üna not e n’ha per cas pensà vi dal pled «Ladina». In seguit n’haja stübgià inavant landervi e n’he dumandà: Che voul quai insomma dir?», declera Snook. Chi nu’s tratta be d’ün nom ha il musicist oriundamaing da Scuol savü, ma eir chi’s tratta d’ün term pel rumantsch da l’Engiadina e la Val Müstair. Uschè ha el güsta chattà üna buna inspiraziun pel text cumbinond las duos associaziuns. Il rumantsch ladin – chi cumpiglia ils idioms puter, vallader sco eir il dialect jauer – vain persunifichà illa chanzun cun üna amia fictiva cul nom Ladina. Ma la relaziun romantica sur stà es vi dal finir ed id es temp da tour cumgià. I vain chantà d’ün temp da transiziun da la stà a l’utuon e Snook tematisescha «ils dis chi vegnan planet plü cuorts» e las «nots chodas chi sun fingià passadas». Adonta dal cumgià, intaglia Snook illa chanzun il nom da Ladina in ün bös-ch – quai sco simbol pella grond’amur ch’el ha listess per ella. Ün deschavel da la massa critica Il rapper vezza il rumantsch pel mumaint in üna simila situaziun tanter stà ed utuon – in ün tal temp da transiziun. El disch: «Sco aint illa chanzun am dumonda eir in realtà, scha nus e la lingua giaran üna jada ourdglioter. Fat es, nus eschan adüna plü pacs Rumantschs. Es nossa stà forsa eir fingià speravi?» Snook agiundscha ch’ün stüdi da la Cumischiun europeica haja muossà chi douvra almain 350 000 persunas chi discuorran üna lingua per tilla mantgnair. Il rumantsch ha – cun var ün deschavel da quista massa critica – be 35 000 persunas chi fan part dal ravuogl linguistic. Cun «Ladina» voul il rapper eir render attent a quist fat e chi’s tratta pro’l rumantsch d’üna lingua periclitada. «Sco artist chi fa eir musica per giuvens am sainta eir ün pa respunsabel da chantar davart tals temas», uschè Snook. Mantgnair la lingua e cultura Tuot quista istorgia d’amur chi va a finir es musicalmaing paquettada in ün arrandschamaint fich viv, ritmic e modern. I nu’s tratta d’üna tipica chanzun da rap – dimpersè d’üna chanzun da pop fich melodica e cun bler chant. Nada es la musica sün l’ukulele, sco cha Snook ha tradi, ed in seguit haja el cumanzà ad agiundscher tuot las parts e melodias pass per pass dürant sias sessiuns da producziun dürant la not. «Sco giuven n’haja amo surgnü las chanzuns finidas e n’ha a basa da quellas scrit meis agens texts. Ma uossa, cun gnir ün pa plü vegl e plü ’soft’ cun l’età, n’haja dabsögn da daplü melodias e fetsch eir tuot svess», disch Snook. Musicalmaing vain el sustgnü da la chantadura zürigaisa Manon Ulli e d’ün chor da gospel da la Nigeria. Manfred Zazzi ha registrà tuot il chant i’ls 571 Recording Studios a Turich. Per las partecipantas e’ls partecipants esa stat üna premiera e tuots, cun excepziun da Snook, han chantà per la prüma jada in rumantsch. Tenor il rapper nu’s doda bod na chi nu’s tratta da chantaduras e chantaduors da lingua materna ed el es fich cuntaint cul prodot final. El declera: «Cun realisar ’Ladina’ n’haja pudü manar plü daspera nossa lingua als oters musicists e cumünaivelmaing vaina cuntribui alch pel mantegnimaint da nossa lingua e cultura – uschè ch’eu nun ha amo da tour cumgià da ’Ladina’, sco illa chanzun.» Il rapper engiadinais Snook, cun dret nom Gino Clavuot (38), es creschi sü in Engiadina Bassa ed ha eir ragischs brasilianas. Las prümas experienzas cul rap ha Gino Clavuot fat dal 1999 cur ch’el d’eira a l’Institut Otalpin a Ftan. Davo s’avair partecipà a diversas producziuns ha il rapper lura publichà dal 2005 sia prüma chanzun suot il nom Snook. Daspö il 2004 abita l’artist a Turich, ingio ch’el ha eir stübgià economia. Musicalmaing ha Gino Clavuot i’ls ultims passa 15 ons realisà divers progets per tudas-ch e rumantsch e’s concentrescha daspö l’on 2015 sül publichar da singles. Daspö il 2017 lavura Gino Clavuot pro l’Uffizi da persunal dal Chantun Grischun, ingio ch’el es pel mumaint il responsabel e manader dal proget «Innovationboard». Quel ha la finamira da dar la pussibilità a collavuraturas e collavuratuors giuvens da fuormar e sviluppar l’administraziun chantunala da daman e da tilla render plü attractiva. (fmr/cam) «Es nossa stà forsa fingià passada?» Il rapper engiadinais Gino Clavuot, cun nom d’artist Snook, es sdruoglià immez üna not – e’l prüm chi til es gnü adimaint es stat il nom «Ladina». Our da quist inspiramaint nocturn s’ha sviluppada üna chanzun cul medem titel, chi’d es gnüda piblichada in venderdi passà. Illa chanzun «Ladina» chanta l’artist davart üna romanza d’instà chi va planet a fin cullas prümas föglias chi croudan d’utuon. Be cha Ladina nun es üna duonna, mabain üna metafra pel rumantsch ladin. Snook disch: «Sco aint illa chanzun am dumonda eir in realtà, scha nus e la lingua giaran üna jada ourdglioter. Fat es, nus eschan adüna plü pacs Rumantschs. Es nossa stà forsa eir fingià passada?». Per sia nouva ouvra es il rapper gnü sustgnü da la chantadura zürigaisa Manon Ulli e d’ün chor da gospel da la Nigeria. Uschè es nada üna chanzun da pop electronic cun blera melodia ed ün ​​​​​​​arrandschamaint viv. (fmr/cam) La chanzun tematisescha üna romanza fictiva tanter il rapper ed üna Ladina – be chi nu’s tratta d’üna duonna, dimpersè d’üna metafra pel rumantsch ladin. Il rapper Snook ha publichà in venderdi passà la chanzun «Ladina».

Cun l’avertüra d’üna halla da chavalgiar a Sta.Maria s’ha Iris Hauschild pudü realisar ün grond sömmi quista stà. La mamma da quatter uffants ha fingià adüna gnü üna pitschna scoula da sella e s’ha approfundida dürant blers ons illa relaziun tanter chavals ed umans. Quista relaziun dess eir esser il minz da sia nouva sporta suot tet – sainza chi füss da rumir naiv. «Uossa eschna precis desch ons quia a Sta.Maria ed eschan eir gnüts sustgnüts dal cumün, chi ha miss ad ir üna zona da sport e chavalgiar. Uschigliö nu füss tuot quist qua stat pussibel.» Quai disch Iris Hauschild guardond dal prüm plan da sia nouva halla giò sülla gronda plazza da chavalgiar chi’d es suot tet. Sün quella plazza as rechattan in mardi passà, pro la visita da la FMR, üna deschina d’uffants chi sun in ün chomp da vacanzas e chi imprendan güsta ad ir a sella sainza mastrinas. Tras las paraids avertas da la halla splendura il sulai e davovart as doda a schuschurar il Rom. «Eu am n’ha propi pudü s-chaffir qua ün pitschen paradis. Rivada suna cun tschinch chavals, intant n’haja 20 agens chavals sco eir set chi sun in pensiun», uschè la manadra da la scoula da chavalgiar. Dürant l’ultim decenni ha la chavalgiadra paschiunada realisà sias diversas sportas sün quist areal da la vart schnestra dal Rom, giosom Sta.Maria. Ma apunta tuot d’eira sainza tet. Daspö la stà da quist on però ha ella culla nouva halla ün lö adattà per realisar sias sportas dürant tuot l’on e independentamaing da las circunstanzas climaticas: «Fin uossa vaivan meis hom ed eu adüna da star sü d’inviern schi vaiva naivü – e fingià las quatter stuvaivna ir a rumir la plazza da chavalgiar. Eu n’ha uossa lura 50 ons e sun cuntainta, scha nus nu vain plü da rumir la naiv la bunura bod.» Ma quist saja be «il punctin sün l’i» davart quista nouva halla, agiundscha Iris Hauschild cun ün surrier. Famiglia, paschiun, lavur Per la mamma da quatter uffants d’eira fingià adüna cler ch’ella less eir amo far alch sper la famiglia e quai cun umans e cun bes-chas. «Eu n’ha insè adüna gnü üna pitschna scoula da sella e n’ha eir fingià organisà divers chomps da vacanzas – ils partecipants e las partecipantas abitaivan eir pro nus», quinta Iris Hauschild. Quai saja stat il cas fingià a Tamins/Tumein o eir plü tard a Ftan – ingio ch’els abitaivan culla famiglia. Ella ha lura adüna schlargià ün pa sia sporta. Parallel haja ella cumanzà a far diversas scolaziuns e cuors in connex cun chavalgiar, cun terapias, pedagogia curativa e sociala, adüna cul focus sün uffants e creschüts. A la fin s’haja per ella cristallisà oura avant var 20 ons ün möd specific dad ir a sella – e quai es l’art da chavalgiar academica (tud. Akademische Reitkunst). «Quist möd d’ir a sella es bler plü cumplex ed i vain miss grond pais sül bainesser dal chavagl. I’s dumonda eir: Co vaja al chavagl cun nus?», declera Iris Hauschild. Ella agiundscha cha perquai as fetscha adöver da mastrinas da maniera fich fina e sainza fiers plü gronds in bocca. Implü s’haja d’imprender a lavurar bler cun l’agen corp. Causa ch’ella d’eira fingià adüna fascinada da la relaziun tanter l’uman e’l chavagl, as chatta ella uschè da chasa in quist möd dad ir a sella chi respetta ils bsögns da tuottas duos varts. Uschè resüma quist’idea eir il nom sia sporta ed eir da sia scoula da chavalgiar: «Focus uman-chavagl». Creatüras sainza pregüdizi Davo cha Iris Hauschild vaiva chattà sia paschiun per l’art da chavalgiar academica, ha ella eir fat üna scolaziun sco coach cun chavals a Hamburg. Quai tilla haja amo üna jada muossà quant interessant chi’d es da trattar tematicas da singuls umans grazcha a lur relaziun cun ün chavagl. «Eu lavur cun diversa glieud e gruppas – sajan quai uffants, persunas in posiziuns da direcziun o glieud chi ha ün burnout. Ils chavals am güdan e sun creatüras sainza pregüdizis, ellas ans dan ün resun sincer», declera la coach. Seis chavals han eir üna scolaziun ed in quel mumaint cha ün cliaint dad Iris Hauschild as sezza sülla bes-cha tilla surdà ella eir ün pa la respunsabilità. La coach fa lura divers exercizis da movimaint culla persuna sül chavagl, exercizis chi sun ün pa simils al yoga. A man da sias aignas experienzas – e la cugnuschentscha davart il spiert dals chavals e’l cumport da l’umaun – po Iris Hauschild identifichar ils pissers e problems da la persuna pertocca. Cha a la fin saja eir bler psicologia e chi’s tratta d’üna lavur cumplessiva. «Uschè sincera sco cha la realtà as muossa in quists mumaints, esa minchatant tant plü dür da guardar nan», declera la terapeuta. Ün prodot da nischa In avegnir as voul Iris Hauschild concentrar amo daplü sül coaching d’uffants e dal creschüts. La lavur cullas classas e l’instrucziun dessan surtour pass per pass las duos impiegadas e las duos practicantas. Sper la plazza da chavalgiar sco tala, daja i’l prüm plan da la halla üna stanza da seminar – chi’d es drizzada aint sco üna stüva pachifica – e davantvart as rechatta üna maisuna per mangiar e baiver. Il sömmi d’üna halla da chavalgiar s’haja ella be pudü accumplir causa diversas donaziuns e sustegns, declera Iris Hauschild. Apaina cha la finanziaziun es statta sgürada, sun in marz d’ingon rivadas las maschinas da fabrica. A la fin esa i fich svelt e davo pacs mais es statta l’avertüra da la halla in lügl. La mamma da quatter uffants vezza sia sporta sco cumplet prodot da nischa. Uossa vuless ella giodair seis paradis e güdar a glieud chi tschercha sustegn: «Quist areal dess esser ün pa ün’oasa per glieud chi voul lavurar vi da sai. Eu vez chi nu va bain a blers – i nun es neir na ün temp simpel – ma sch’eu poss metter cun mia lavur ün pêr semins per üna buna direcziun, lura suna fich cuntainta.» Iris Hauschild immez seis chavals, chi sun eir scolats per far diversas terapias e coachings. Daspö quista stà ha Sta.Maria üna halla da chavalgiar dasper il Rom. Cun l’avertüra da quella s’ha Iris Hauschild pudü accumplir ün grond sömmi. Iris Hauschild immez seis chavals, chi sun eir scolats per far diversas terapias e coachings. La plazza da chavalgiar principala suot tet e cun paraids per part libras. La manadara da la halla da guardond sülla gronda plazza da chavalgiar

La Biosfera Val Müstair e la Tessanda a Sta. Maria han invidà a la prüma renaschentscha da la sgremblada da glin in Val Müstair. Aint illa cuort da la Tessanda s’han inscuntradas in sonda persunas interessadas per gnir a cugnuoscher l’elavuraziun dal glin – inclusiv marchà e trategnimaint. Dal 2021 han il Parc da la natüra Bio­sfera Val Müstair e la Tessanda a Sta. Maria inizià il proget «Cultivaziun da glin in Val Müstair». Cun quel proget less l’instituziun far renascher la producziun da glin cun seis chomps culurits e cun si’elavuraziun textila, sco üna part da la ierta e cuntrada culturala in Val Müstair. Trais aras glin Dal 2022 ha fat ün paur indigen üna prüma prouva cun implantar glin e dal 2023 es segui ün seguond paur a l’idea, uschè chi vegnan implantadas uossa trais aras glin. La fin d’avuost es il glin gnü racolt ed es stat pardert per la 1. sgremblada da glin da sonda passada. Ils iniziants han pudü salüdar diveras persunas interessadas chi han elavurà in cumünanza las fibras cun üsaglias tradiziunalas. Tschertüns d’eiran vestits dal temp passà e tuot la ceremonia es statta ün viadi i’l passà, cumbinà cun bler umur. Insembel hana sgremblà fibras. Cun filadels vegnan lura quellas fibras filadas da las tessunzas ed ils fils elavurats a stoffa. Id es stat ün spectacul viv per giuven e vegl. Duos paurs han semna il glin Jachen Armon Pitsch da Tschierv ha semnà e racolt cun seis collega Janic Andrin Spinnler da Valchava üna bella surfatscha da glin: «Sco prüm ha semnà Janic ed eu n’ha lura fat ün seguond chomp. La ­Biosfera ha tscherchà paurs chi sun pronts da racoglier glin, alch fich interessant chi gniva fat plü bod fingià a Tschierv. E no vain pensà: da perder nu vaina nüglia e vain fat uschè il prüm pass. Ils chomps da glin dan blera lavur, i’s sto adüna darcheu volver ils fastüts davo la racolta per chi sajan pronts per elavurar inavant». L’elavuraziun da blera lavur E l’elavuraziun dà, sco chi s’ha vis in sonda, gronda lavur. Il prüm esa da sgremblar o sfrachar las fibras, davo da petnar fin cha la fibras dvaintan stiglias – e lura esa tesser per elavurar ils fils a tuaglias, fazöls, cuvertas, büschmainta ed oter plü. Intuorn mezdi s’haja vis indigens ed impustüt giasts cun ün tschof per sgremblar ed eir uffants han güdà. L’artista Regula Verdet da Guarda lavura fingià divers ons cun quel material: «Eu n’ha cumanzà avant bundant 40 ons da lavurar cun glin. Eu n’ha fat üna scolaziun d’elavuraziun da glin cun diplom». Ella ha preschantà a Sta. Maria bels prodots in glin in diversas grondezzas e culuors. Eir Brigitta Balmer ha ün atelier ad Ardez ingio ch’ella elavura glin. Tim Krohn, il scriptur chi abita a Sta. Maria, güst dasper la Tessanda, es stat stut dal grond interess. «No sustgnain quista renaschentscha da l’üsanza ed eu sun stut da la gronda partecipaziun. I’s tratta d’ün trend ed i dà differents sforzs da lavurar cun glin in tuot la Svizra e culla Tessanda esa evidaint chi s’ha cumanzà da lavurar cun ün prodot indigen». Differents stands han preschantà prodots in glin ed eir la restoraziun illa cuort da la Tessanda es stat organisada bain. Glin es «in» Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair e la Tessanda han invidà sonda passada da gnir a güdar pro üna lavur chi gniva insè fatta avant ons minch’utuon. Illa cuort da la Tessanda a Sta. Maria esa nempe gnü sgremblà glin. Id es üna lavur chi para d’avair üna tscherta renaschentscha in Svizra. Duos paurs giuvens da la Val Müstair han racolt il glin e til han preparà pella sgremblada chi’d es statta bain visitada in sonda. Aint il tablà han ils visitaduors pudü lavurar culs tschofs da glin – e divers stands han muossà prodots cun quel material. (fmr/bcs) Ün flot public s’ha interessà per las metodas veglias co elavurar glin. FOTOS Dominik Täuber Ils respunsabels da la sgremblada da glin (da schn.): Maisha Joss, Janic Andrin Spinnler, Madlaina Bott, Jachen Armon Pitsch, ­Maya Repele e Caroline Schadegg.

La statua da Carl il Grond illa clostra da Müstair es üna rarità dal temp medieval – chi muossa il grond imperatur Carolus Magnus. Jürg Goll, archeolog da la clostra Son Jon, ha referi in sonda passada davart la quista statua dal «fundatur» da la clostra. Jürg Goll, manader pensiunà da la perscrutaziun archeologica da la clostra San Jon a Müstair, ha invidà in sonda passada ad ün referat davart la statua da stuc da Carl il Grond. Quella statua da 189 cm otezza as rechatta tanter duos apsidas illa part davant da la baselgia da la clostra. I’s tratta d’ün’ouvra remarchabla chi muossa il «fundatur» da la clostra. Tenor la legenda es Carl il Grond (748 – 814), davo sia incurunaziun sco rai dals langobards, gnü sur il Pass da l’Umbrail in üna burasca terribla. El ha survivü e sco ingrazchamaint ha el impromiss da fundar la clostra San Jon. Tant inavant la legenda. Id es in mincha cas tschert cha’l prüm grond cumplex clostral va inavo in quels ons, i’l temp carolingic, i’l temp da Carl il Grond. E güst perquai cha la clostra es üna perdütta da quel temp, es ella dvantada dal 1983 ün patrimoni da l’UNESCO e sta perquai suot attenziun, protecziun e perscrutaziun particulara. In sonda ha Jürg Goll manà persunas interessadas illa baselgia da la clostra pro la statua da Carl il Grond. Ed el ha declerà a quel public interessà cha la statua da stuc vala sco üna preziusità dal temp medieval. Jürg Goll: «La statua es ün pasticcio: Il torso datescha dal temp preromanic (9/10avel tsch.), il cheu dal 11avel tschientiner, la combinaziun da las duos parts dal temp romanic intuorn 1200. Tuot insembel es gnü spostà 1488 aint il nouv baldachin, s-chaffi insembel cul voult gotic tardiv.» Il referat illa stanza da la scoulina Davo la contemplaziun da la statua illa baselgia es la brajada dischlocada illa stanza da la scoulina anteriura. Là ha referi Jürg Goll cun fotografias e purtrets davart la preziusità. «Carl il Grond d’eira rai ed imperatur ed ha gnü üna lunga vita. Seis reginom ha el ingrondi pass a pass ed el vala sco fundatur da la clostra chi’d es gnüda fabrichada i’l temp carolingic, voul dir intuorn l’on 775. Quai sun ils puncts principals. La statua da stuc da Müstair vala ill’istorgia d’art sco la plü veglia statua monumentala da Carl il Grond». Eir tenor las plü nouvas perscrutaziuns nu vain quai miss in dumonda. «No vain miss insembel üna squadra dad istorikers d’art, d’ün restoratur ed üna tecnologa chi ha perscrutà la statua da tuot las varts e cun tuot ils mezs tecnics pussibels», ha el quintà. Müstair es stat important per l’imperi, impustüt schi’s laiva transir cun armadas sur ils pass, impustüt sur l’Umbrail via in Vuclina e tras la via Claudia Augusta (pass dal Raisch) vers Augsburg obain Verona. La statua d’eira culurida Sco cha Jürg Goll ha infuormà, d’eira la statua lönch perfin culurida. Our d’ün diapositiv vegl da la statua, chi nun es da fich buna qualità, s’haja pudü imaginar co cha quella guardaiv’oura fin 1950. La statua consista da la part suot – chommas e l’ur da la schocca – in crap ed il corp sura in gess. Per verer i’l intern d’üna statua as douvra radiografia e quai es gnü fat eir pro la statua manzunada per avair resultats plü precis. Ün vegl dissegn chi muossa a Carl il Grond sco fundatur da la clostra. Ün vegl dissegn chi muossa a Carl il Grond sco fundatur da la clostra. Sül plan as vezza cha Müstair stà i’l minz da l’imperi da Carl il Grond. Jürg Goll declera las particularitats da la statua. La part sura cul cheu da la statua.

In sonda, ils 21 d’october 2023, es la sesavla ediziun da la Festa da biera muntagnarda in Engiadina Bassa. Sco fingià l’on passà es il traget da la spassegiada da biera in direcziun cuntraria – voul dir da Tschlin in direcziun Ramosch. Quist traget es gnü provà oura l’on passà per la prüma jada e grazcha al resun positiv dals partecipants, s’han ils organisatuors decis da mantgnair il traget eir ingon uschè. Perquai cumainza quella a las 10.00 in sonda pro la fermativa dal bus da la posta a Tschlin. Sco cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun, s’haja in viadi da Tschlin in direcziun Ramosch la pussibilità da degustar passa 25 sorts da biera da tuot la Svizra. Uschè as partecipeschan tanter oter la Bieraria Engiadinaisa, Simmentaler Bier, Domleschgerbier o Chopfab Boxer a la Festa da biera muntagnarda 2023. Implü s’haja eir la pussibilità da degustar diversas specialitats culinaricas da Valsot pro’ls divers stands. A Ramosch es lura la festa sco tala ed il böt da la spassagada da biera es güsta eir pro l’areal da festa. Eir là as poja cuntinuar cun la degustaziun da bieras. La saira vain spüert ün program musical cun la band «Draufgänger», chi han gnü success cun hits sco «Cordula Grün», «Marie», «Mars» e co. (cdm/fmr) In sonda es la 6avla ediziun da la Festa da biera muntagnarda a Valsot.

La musicista, pianista, cumponista e chantadura taliauna, Federica Gennai, tuorna illa Casa Besta a Brusio e preschainta in dumengia, ils 26 october 2023, a las 17.30, sieu pü nouv proget artistic. Que s’ho l’occasiun da tadler al proget «Sablun», chi’d es tenor comunicaziun üna lavur musicala originela ed unica, chi interpretescha diversas poesias dal poet engiadinais Dumenic Andry. L’artista taliauna ho già daspö divers ans üna relaziun culturela cul Puschlev e s’ho già partecipeda a diveras occurrenzas illa val. Zieva avair passanto üna residenza a Campascio, e zieva avair imprains düraunt divers mais rumauntsch, s’ho l’artista decis da metter in chanzun diversas poesias da Dumenic Andry e da cumpuoner tiers la musica. ­Ella disch davart quist proget, cha’s tratta d’üna «traducziun in tun da las poesias rumauntschas». L’entreda es libra e que vain dumando da reserver las plazzas suot begocurcu@gmail.com u alura da der ün clam sül numer 077 466 76 62. (cdm/fmr)

La Vouta a Lavin preschainta in sonda, ils 21 d’october 2022 a las 20.30, il cabaret da chanson «Endlich / Ün toc per uoss’ed adüna». Ün sunteri, il tschêl vast e scrauvs schlockiats a tamfun… eir in seis seguond toc fa Claire quai chi’s cunfà propch’ad ella. Sco cha’ls organisatuors e las organisaturas da La Vouta scrivan in üna comunicaziun, chanta, filosofescha, suna e s’inchambuorra la Berlinaisa Claire sül clavazin. Tant as ha müdà daspö ch’ella po visitar a sia nona sabgia be amo sül sunteri. Claire – intant dvantada töffista – realisescha cha là, ingio cha algordanzas ed inscripziuns sün fossas sblachischan planet – cha precis là cumainzan a viver istorgias sco ninglur oter. Perfin eir si’istorgia. Realisà vain il cabaret da Judith Bach (gö e musica), da Cornelia Montani e Paul Steinmann (redschia) sco eir da Markus Schönholzer (direcziun musicala). (cdm/fmr)

A partir da l’eivna chi vain fin la mità da december 2023 organisescha la Chasa Fliana a Lavin divers referats cun da tuotta sorts tematicas. In mardi, ils 24 d’october 2023, cumainza la seria cul referat «Strategias da surviver da bes-chas e plantas» dad Anna Mathis. La collavuratura da comunicaziun dal Parc Naziunal Svizzer ed indschegnera forestala da Scuol quinta davart ils differents möds da surviver dürant l’inviern fraid e lung in Engiadina. Sco cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun, es il referat illa sala polivalenta a Lavin e düra da las 9.15 fin a las 11.45. (cdm/fmr)

Cun seis divers edifizis istorics staivan l’areal ed ensemble Nairs a Scuol i’l focus dals 3. dis d’architectura engiadinais. Quels han cumanzà in venderdi passà cun ün ​referat da l’architect ­Lorenzo Giuliani davart l’hotellaria engiadinaisa. Sco cha l’ensemble Nairs as pudess sviluppar in futur, han ils diplomands d’architectura da la ETH Turich elavurà in lur lavuors da master d’ingon. Il progets sun gnüts preschantats in ün’exposiziun. La Fundaziun Nairs ha invidà in venderdi e sonda passada a la terza ediziun dals Dis d’architectura engiadinais. Cun referats, discussiuns da podi ed ün’exposiziun es gnüda tematisada ­l’istorgia, il preschaint ed il futur da l’areal Nairs a Scuol. Punct da partenza dals duos dis suot l’insaina da l’architectura engiadinaisa es stat ün referat da Lorenzo Giuliani in venderdi saira illa Fundaziun Nairs. L’architect, chi’d es creschü sü a San Maruzzen ed abita a Turich, ha quintà ad üna settantina d’interessats da l’istorgia e da l’architectura da l’hotellaria engiadinaisa. Ils prüms hotels ed edifizis gronds haja dat intuorn ils ons 1860. Grondas dimensiuns simmetricas Ils hotels engiadinais – ils quals sun per la gronda part gnüts fabrichats tanter ils ons 1860 e 1914 – as laschan classifichar in quatter fasas. «L’on 1864 sun gnüts ­inaugurats ils prüms duos gronds hotels in Engiadina, chi sun tuots duos gnüts fabrichats sper funtanas mineralas e chi sun gnüts progettats dal listess architect, nempe da Felix Wilhelm Kubly», ha ­declerà Lorenzo Giuliani. Pro ils prüms duos gronds hotels as tratta da la chasa da cura da Scuol/Nairs e da quella da San Murezzan. Las duos chasas da cura fan part da la prüma tipologia d’hotels plü gronds in Engiadina. Ellas han tuottas duos grondas dimensiuns simmetricas – quella da Nairs es p.ex. bundant 150 meters lunga. A San Murezzan sco eir a ­Scuol sun quistas chasas gnüdas fabrichadas dadour ils cunfins da cumün da quel temp, quai sün nouvs areals. «La seguonda tipologia es gnüda sviluppada var 20 ons plü tard a partir dals ons 1880, cur chi sun gnüts fabrichats ils prüms hotels als urs dals cumüns», ha dit il referent. Dal stil s’orienteschan quists edifizis vi da gronds palazis i’ls stils da renassaince o baroc e las fatschadas sun amo adüna fabrichadas in möd sim­metric. Ün exaimpel per quista fasa es tenor l’architect il Grandhotel Kronenhof a Puntraschigna. Chastels e stil grischun A partir dals ons 1890 han ils architects d’hotels lura müdà lur referenza dals palazis a chastels mediavels cun üna structura asimmetrica. Caracteristic per ­quista tipologia sun diversas tuors, balcuns torts, fatschadas in crappa ruotta e balcuns in lain. «L’exaimpel principal per quista fasa es il Badrutt’s Palace Hotel a San Murezzan, sco eir l’Hotel Waldhaus a Segl», uschè Lorenzo Giuliani. L’ultima perioda, chi’d ha cumanzà a partir dal 1900 as poja tenor Lorenzo Giuliani interpretar sco directa ­resposta da tscherts architects a las trais tipologias precedaintas. Uschè es dürant ­quista fasa eir naschü l’uschedit Bündner Heimatstil, chi citescha divers aspets da l’architectura indigena, sco balcuns torts, ornamaints da sgrafit o l’adöver da crap da tuf. Implü han ils architects redimensiunà ils edifizis per tils integrar meglder i’l purtret da la cuntrada. Ma il boom d’hotels es abruptamaing fini al cumanzamaint da la 1. Guerra mundiala dal 1914. Resistenza a crisas e transfurmaziuns Davo las duos Guerras mundialas s’ha l’hotellaria in Engiadina darcheu pudü remetter pass per pass. Ils gronds hotels da luxus han survivü grazcha ad üna tscherta resistenza a crisas. Qualche hotels da classa d’immez sun gnüts surtuts da grondas chadainas d’hotel. «Divers hotels sun gnüts ingrondits cun nouvs edifizis plü «efficiaints», dimena per dar allogi ad uschè blers giasts sco pussibel. Ün exaimpel per ün tal ingrondimaint es l’Hotel Saratz a Puntraschigna», uschè Lorenzo Giuliani. Tscherts da quists hotels da classa d’immez – sco l’anteriur Posthotel a San Murezzan – sun però eir gnüts trans­fuormats in seguondas abitaziuns. Pacs edifizis – sco l’Hotel Chantarella sur San Murezzan – sun dafatta gnüts sbodats perquai chi sun stats our’d funcziun per decennis. Pussibilitats d’ütilisaziun L’anteriura chasa da cura a Scuol – hozindi il Scuol Palace – ha survivü ils bundant 170 ons istorgia d’hotellaria engiadinaisa. Ma i’ls ultims ons ha l’hotel adüna darcheu müdà proprietari e pel mumaint è’l serrà. Il Scuol Palace – sco cour da l’ensemble Nairs – vain circundà da divers edifizis istorics, sco la Fundaziun Nairs (anteriura chasa da bogn), üna villa, la chasa da funtana da Carola, las büvettas Tarasp (serrada causa privel da boudas) e Sfondraz. Per dar darcheu vita a quist ensemble unic, han diplomadas e diplomads da la ETH Turich elavurà in occasiun da lur lavur da master divers progets integrond tuot ils edifizis da Nairs. Quists progets sun gnüts exposts dürant ils duos dis d’architectura illa sala d’entrada da l’Hotel Scuol Palace. Il böt d’eira d’evaluar diversas pussibilitats d’adöver per Nairs e quai sainza ingünas restricziuns. I nu’s trattaiva d’üna incumbenza, mabain plütost d’ün experimaint per s-chaffir üna survista davart diversas pussibilitats d’ütilisaziun. L’exposiziun es gnüda inaugurada in seguit al referat davart l’hotellaria engiadinaisa ed es stata il punct da partenza per las diversas discussiuns da podi dals 3. dis d’architectura engiadinais in sonda passada. Las lavuors da diplom da la ETH Turich sun gnüdas expostas illa sala d’entrada da l’Hotel Scuol Palace. Las lavuors da diplom da la ETH Turich sun gnüdas expostas illa sala d’entrada da l’Hotel Scuol Palace. L’architect Lorenzo Giuliani ha referi davart l’istorgia e l’architectura da l’hotellaria engiadinaisa.

Flurin Leugger e sia squadra da perscrutaziun han sviluppà üna metoda per eruir spezchas da bes-chas cun agüd d’ün sistem da filtrar l’aua. Els han testà il nouv sistem cun agüd da la DNA dals capricorns, chi vivan i’l Parc Naziunal Svizzer. Mincha creatüra douvra aua per viver e plü bod o plü tard tscherchan eir las bes-chas la funtana d’aua. Saja quai per baiver, far bogn o per as rinfras-char. Cura cha las bes-chas bandunan darcheu la funtana da l’aua, laschan els inavo lur fastizis – fastizis da DNA. La DNA as zoppa p.ex. i’ls chavels u i’ls excremaints da las bes-chas. I’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) han perscrutadras e perscrutaders vuglü savair quant bain cha’ls fastizis da DNA pon gnir cumprovats. Las examinaziuns nun han però gnü lö sül terrain dal god, dimpersè i’ls auals e flüms dal PNS. Flurin Leugger da la ETH da Turich e da l’Institut federal da perscrutaziun, ha declerà ad RTR co cha’l nouv process funcziuna: «L’aua vain pumpada our da l’aual e cula tras ün filter. Il material organic po uschea gnir filtrà ed examinà.» Dal PNS i’l labor Davo vain il material transportà i’l labor, ingio cha la DNA vain extratta e perscrutada sün fastizis da capricorns u d’otras spezchas da bes-chas. I dà ün bun motiv, perche cha la gruppa s’ha güst focussada sülla DNA dal capricorn: «Ils guardians dal PNS san precis ingio cha’ls capricorns vivan. Cun quist savair pudain nus controllar scha nus chattain eir là fastizis da DNA, ingio cha’ls capricorns vivan», declera Flurin Leugger. In quatter da totalmaing ses auals e flüms ha la squadra da perscrutaziun pudü scuvrir la DNA dal capricorn. La gruppa ha chattà dapertuot fastizis, ingio ch’els vaivan eir spettà quai. Uschea han els pudü confermar cha la nouva metoda da retschercha funcziuna. Eir in futur po quista tecnica esser nüzzaivla e quai impustüt in territoris chi sun greivamaing accessibels. Las spezchas da bes-chas pon gnir determinadas tras quai eir sainza cha quellas ston gnir observadas. L’unica cundiziun es cha las auas ston esser avant man i’l territori da retschercha. (rtr/fmr) A man da la DNA da capricorns i’l PNS es gnüda cumprovada üna nouva metoda da retschercha fond adöver da l’aua.

Daspö bundant duos ons es la Stüva a Scuol in possess da Bettina e Dillon Rätz. Cun gronda visiun maina il pêrin la discoteca cun success e pussibiltescha a la giuventüna regiunala üna sortida da qualità cun program attractiv. «Manar la scena da sortida a Scuol darcheu sül nivel sco chi d’eira avant 20 ons», uschè la devisa da Bettina e Dillon Rätz. Cun producents sco Mike Candys, Peter Wackel o eir Culcha Candela ha la Stüva fingià pudü bivgnantar artists renomnats e nu sto, adonta d’ün pitschen lö regiunal, insomma na as zoppar. Cumbat per sortida a Scuol I’ls ultims ons esa gnü investi bler per mantgnair la cultura da club a Scuol e pudair pussibiltar als giuvenils la sortida regiunala. La fundaziun dal Cult da l’on 2017 es stat ün punct culminant per la reanimaziun da la sortida in Engiadina Bassa. Fingià duos ons plü tard d’eira per Bettina e Dillon Rätz cler: «Nos giavüsch es da surtour in futur la discoteca a Scuol.» Cun la seria da las «Engiadina nights» vaivan els fingià avisà a Juliane Hieber e Nicola Roner, quella jada ils possessurs dal Cult, lur intenziun. La visiun es statta da prüm davent da vulair cooperar cun DJs e producents renomnats. La premiera cun Mayk Candys, gnüda pussibiltada grazcha a sponsuors e cul sustegn dal cumün da Scuol, es statta ün grond success. Davo ulteriurs acts d’eira pel pêrin da Scuol cler: «Organisar festas specialas sün ün nouv livel e pudair spordscher alch extraordinari, quai funcziuna.» Tanter valütaziun e ris-ch Dal 2022 han Bettina e Dillon Rätz surtut la discoteca da Scuol cul nouv nom Stüva e d’eiran persvas da prüm davent: «Scha nus fain alch, laina far alch grond.» Tenor Dillon Rätz esa important cha eir ün pitschen lö sco Scuol possa spordscher acts internaziunals cun buns DJs. La seria da parti «Inselfieber», tanter oter cun producents cuntschaints sco Julian Sommer, Peter Wackel o Matty Valentino es statta ün’experienza ourdvart positiva. «Nus vain surgni diversas dumondas, tanter oter perfin d’üna famiglia tudais-cha chi’d es viagiada passa ses uras cun l’auto per quist event.» Ün aspet interessant e rendabel eir our da vista turistica. Tenor Dillon Rätz esa cler cha scha’l nom d’ün producent saja cuntschaint, saja la cliantella eir pronta da pajar ün import plü ot per ün bigliet. Plü critic dvainta però cullas finanzas da transport chi’d es da surtour pels artists, hotels o eir ulteriurs cuosts pel manager. «Id ha però rendü d’investir al cumanzamaint, uossa survgnina dafatta dumondas da reservaziun tras agenturas. Culs acts esa a la fin adüna üna dumonda dals raps e nossa capacità es limitada, cun quai portaina eir ün grond ris-ch. Sch’üna saira nu viagia sco previs, esa per nus dubel uschè dür», declera Bettina Rätz. Cun tscherner ils acts san ils possessurs plü o main che import ch’els ston pretender per ün ticket. Important esa, cha’ls predschs nu sajan massa ots. Culla vendita da bigliets nu saja insomma na pussibel da cuernar ils cuosts. Il pêrin ponderescha quai plü sco investiziun per lur discoteca e sco plüvalur per la regiun. «A la fin as poja sperar, chi’s va oura cun nolla.» DJ cun success Ün avantag supplementar ha la Stüva a reguard l’aspet tecnic ed infrastructura. «Nus eschan miss sü fich professiunalmaing, vain ün’ota qualità da tun, glüms ed eir bunas boxas. Quai predschan ils DJs ferm», uschè la manadra da la Stüva. «In quel reguard nu’ns stuvaina insomma na zoppar», agiundscha seis partenari. Dillon Rätz sa da che ch’el discuorra, es svess ün DJ renomnà e cugnuoscha la scena da parti in Europa. Suot seis nom d’artist Dillon Rune ha el fingià pudü festagiar gronds success cun sias ouvras chi dombran passa ün mez milliun clics. Tanter oter ha Dillon Rätz prodüt üna chanzun chi s’ha stabilida i’ls charts svizzers insembel cun Diego Daniele, finalist da «Voice of Switzerland». Dillon Rätz viva per la musica e sa grazcha sias aignas experienzas precis che cha’l public voul. «Cun divers discuors prouva eir adüna da chattar oura che chi sun ils giavüschs. Quel dialog maina ün grond avantag», uschè il possessur da la Stüva. Colliaziun regiunala Sper producents internaziunals as preschaintas illa Stüva eir DJs regiunals. L’idea es da spordscher in avegnir seminaris per optimar il svilup. «Per esser DJ voula daplü sco be savair schmachar ün pom», uschè Dillon Rätz. Ün oter punct decisiv es tenor sia duonna il stret contact culla cliantella. «Nus tscherchain il discuors, fain retscherchas e dumandain per reacziuns. Quai ans pussibiltescha ün update actual chi’ns spiega lur desideris.» Tenor Dillon Rätz ha la Stüva simplamaing üna tscherta simpatia cun alch chi collia. Il club es situà fich central in ün quartier d’abitants, reclomaziuns daja d’inrar. «Da la buna comunicaziun culs vaschins laina tgnair chüra. I’s po adüna discuorrer ün cun tschel e chattar soluziuns, quai predschaina e laina mantgnair.» Eir ils discuors cul cumün da Scuol funcziunan fich bain. «Tuot quist nu s’inclegia da sai, per quai eschna fich grats», uschè il pêrin da Scuol. Sper tuot es il club eir dependent d’ün deport adequat dals visitadurs. «Nossa cliantella sa, cha la Stüva po be funcziunar sch’els as tegnan vi da nossas reglas.» Svilup futur cun nouv proget Il böt pel svilup da la Stüva es cler: «Insembel laina far gnir Scuol darcheu plü grond e rivar cun la sortida là, ingio cha Scuol d’eira üna jada avant passa 20 ons», disch Dillon Rätz. Implü esa previs d’investir i’l marketing. «Nos event da prümavaira ha demuossà la dimensiun da territori chi’ns pertocca ed il potenzial a reguard cliantella. Tanter oter vaivna visitadurs dal Puschlav, Turich, Glarus e San Murezzan. Nus lain rinforzar la comunicaziun vers inoura e ragiundscher amo daplü glieud», uschè Bettina Rätz. Ün nouv proget chi’d es in vigur sun ils viadis da parti. Insembel cun ün organisatur sun planisats duos viadis quist on chi vain. Ün da quels a Lloret de Mar in Spogna, ün lö da festa renomnà chi tira blera giuventüm. Sustgnüts vegnan els d’ün partenari tudais-ch chi spordscha ün accumpagnamaint cumplet. «Divers genituors han respet o dafatta temma da laschar ir a lur uffants tanter 16 e 18 a l’ester per far festa. Cun quist proget vaina ün’offerta chi pussibiltescha üna comunicaziun transparenta culs genituors e cuntegna la respunsabiltà per la sgürezza dals giuvenils», declera Bettina Rätz. Il turissem da parti nun es ün movimaint nouv. Cun lur sporta lessan ils possessurs da la Stüva pussibiltar quist’experienza eir a la giuventüna d’Engiadina. «Ils Engiadinais san simplamaing eir sco chi’s fa festa», uschè Dillon Rätz cun ün surrier. Bettina e Dillon Rätz mainan la disco Stüva a Scuol e pisseran regularmaing per arrandschamaints specials. Ballar in Stüva Bettina e Dillon Rätz sun ils proprietaris da la discoteca «Stüva» a Scuol. Daspö duos ons maina il pêrin quist local. I’ls ultims ons esa gnü fat bler per pudair pussibiltar a la giuventüna da pudair darcheu ir in sortida a Scuol. Ün grond pass per ragiundscher quel böt vaivan fat da l’on 2017 Juliane Hieber e Nicola Roner cun fundar a Trü il local cun nom «Cult». L’on passà han lura Bettina e Dillon Rätz surtut quista discoteca e tilla han dat il nom «Stüva». Lur visiun d’eira da prüma davent da vulair cooperar cun DJs e producents renomnats. Dillon Rätz es da l’avis ch’eir lös pitschens sco Scuol dessan pudair «spordscher acts internaziunals cun buns DJs». La premiera ha fat Mayk Candys. Quella premiera es statta pussibla grazcha al sustegn da sponsuors ed eir dal cumün da Scuol. L’arrandschamaint es stat ün grond success. Ils manaders Bettina e Dillon Rätz han perquai decis da cuntinuar a spordscher festas extraordinaras in lur «Stüva», ma eir seminaris e viadis. (pld/fmr) Illa discoteca Stüva a Scuol han lö adüna darcheu arrandschamaints cun DJs da nom e pom.

Süllas spassegiadas da var 12 kilometers lunghezza da sonda passada da Tschlin a Ramosch han las bod 700 partecipantas e partecipants degustà 25 differents bieras. Al Festival da biera vegnan invidadas be bierarias pitschnas chi prodüan lur biera cun aua da funtanas illas Alps svizras. «Davo las previsiuns da l’ora malsgüras eschna fich grats cha l’arrandschamaint ha pudü gnir realisà eir quist on pro relaziuns süttas», ha dit la coorganisatura Martina Hänzi. Illa tenda da festa ha pisserà la saira la band austriaca «die Draufgänger» per buna glüna. Quist on chi vain ha lö il Festival da biera in sonda, ils 19 d’october 2024. Quella jada cun la band svizra «VolXRoX». (pl/fmr) Eir quist on ha attrat la spassegiada suot l'insaina da la biera muntagnarda.

A Lavin han cumanzà in mardi ils cuors generals in gruppas e referats da la Fundaziun Chasa Fliana. Ils cuors han lö adüna il mardi dals 24 d’october fin als 12 da december e da la partida sun quist utuon var 60 partecipantas e partecipants. Ils cuors dal «Lö d’inscunter Chasa Fliana» Lavin han lö quist on dals 24 d’october fin als 12 da december e cumainzan pel solit l’avantmezdi cun ün referat. Per incumbenza da la suprastanza da la società es il comitè d’organisaziun respunsabel pels cuors e referats e la persuna da contact es Berta Marugg da Scuol. Il salüd ha sport il president Padruot Fried: «Quist es la 47avla jada cha no gnin insembel qua a Lavin per ün’occurrenza chi ha cumanzà sco scoula da paurs dal 1976. Eir quist on ans esa reuschi da metter insembel ün bel püschel da referats e cuors grazcha ad üna buna collavuraziun i’l comitè d’organisaziun.» Anna Mathis da Scuol ha referi davart il tema: Strategias da surviver da bes-chas e plantas: «Eu lavur daspö 22 ons pro’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) in incumbenza da 20 %. Mia lavur là es la comunicaziun illa regiun, voul dir quai ch’eu fetsch sun impustüt activitats per las scoulas indigenas da l’Engiadina e Val Müstair, da la scoulina fin s-chalin ot.» Il manstèr oriund dad Anna Mathis es indschegnera forestala. Strategias da surviver Ils umans survivan l’inviern sainza problems «Las bes-chas percunter nu pon far fö in pigna, ir in butia e cumprar quai cha no dovrain per viver in stüva choda. No vain bes-chas chi vivan i’l En ed han otras strategias per surviver co bes-chas chi vivan sün terra», ha dit la referenta ed agiunt cha tuottas stopchan però s’adattar al clima da las stagiuns da l’on. «Sön d’inviern fan per exaimpel las muntanellas. Sainza baiver e sainza mangiar dorman ellas dürant ses mais d’inviern», ha Anna Mathis cuntinuà. Cha quai saja pussibel be scha tuot las funcziuns dal corp giajan al main: «Ellas pon redüer il batter dal cour da 100 sün 2-3 bats dürant lur sön.» La temperatura dal corp normal da var 39 grads pon, tenor la referenta, las muntanellas diminuir sün 7 fin 9 grads, cha’ls umans füssan fingià lönch morts. «L’uors percunter fa la posa d’inviern cun ögls averts per avair la controlla che chi capita», ha ella manzunà ün oter exaimpel da la sön d’inviern, «el sta eir sü tanteraint e tschercha pavel per surviver.» Posa d’inviern voul dimena dir redüer las funcziuns: «Ils tschiervis chi redüan eir lur funcziuns survegnan gronds problems schi vegnan disturbats e ston mütschir, voul dir da la posa sün 100 %, quai douvra blerischma energia e po perquai avair conseguenzas mortalas.» Bes-chas chi van in vacanzas Las randulinas as radunan d’utuon e svoulan vers süd, ma co chattan quellas la via? «Generaziuns da randulinas giuvnas fan il svoul cun quellas plü veglias, chi han fat fingià quel viadi, ed imprendan uschea la ruta ideala.» Ellas passaintan illa savanna da l’Africa l’inviern e tuornan lura darcheu inavo. «Las randulinas chattan lur gnieus sainza GPS e telefonin», ha dit Anna Mathis. Eir il cuc es ün utschè da passagi chi ha ün’ura interna o sensuors chi güdan a navigar eir dürant la not. Eir els tuornan darcheu inavo sainza problems. «Ils chamuotschs müdan d’utuon la culur dal pail chi dvainta s-chür e spess ed attira il sulai.» Cha’l pail saja dadaint vöd ed es impli cun ajer chi circulescha ed isolescha, ha manzunà la referenta. «Üna bes-cha chi s’ha adattada fich bain a nossa regiun es la vuolp chi sto ir mincha di a tscherchar pavel ed ella maglia tuot quai chi tilla vain per peis. Ella ha ün’udida stupenda chi tilla sustegna pro la chatscha.» Anna Mathis ha quintà eir davart otras bes-chas e cun sias externaziuns, in üna buna lingua rumantscha e cun umur, implissan bleras paginas. Pro las plantas ha la referanta manzunà tanter oter il larsch. Quel lascha crodar sias aguoglias, il vent po passar tras e la naiv nu schmacha giò la romma. «Da prümavaira ha’l da schaschinar fin ch’ell ha darcheu seis büschmaint cun aguoglias nouvas, ha la perita declerà. Cha divers bös-chs hajan il disavantag chi possan survgnir la cotta, «perquai ha il baduogn üna scorza alba per nun avair massa chod.» Quist be ün pêr pacas strategias per cha las bes-chas e plantas possan surviver l’inviern crüj e fraid. La referenta Anna Mathis cul president Padruot Fried. Las muntanellas dorman tuot inviern. Üna sesantina s’ha annunzchada pels cuors. Co surviver cun naiv e fraidüras? Ils cuors e referats organisats dal comitè d’organisaziun «Lö d’inscunter Chasa Fliana» a Lavin ha cumanzà in mardi passà cun ün referat dad Anna Mathis da Scuol davart las strategias da surviver da bes-chas e plantas. Ils cuors e referats han lö illa chasa da scoula a Lavin. Il program dal lö d’inscunter prevezza per quist on desch cuors da tuot gener ed ot referats. Persuna da contact da l’organisaziun es Berta Marugg da Scuol. Ils referats han lö l’avantmezdi e davo üna schoppa da giantar sun lura ils cuors. (fmr/bcs)

Eir hoz a bunura, sco minchadi, vegna our d’chasa e cuor a la fermada dal tram. Eu pigl il tram e la metro e davo ün’ura e 10 minuts suna rivà a l’institut ingio ch’eu lavur: schi, a Varsovia sun las distanzas grondas, in Svizra füssa rivà probabelmaing in ün oter chantun davo ün’ura, ma na a Varsovia. Inchün pudess dir cha ün viadi d’ün’ura per ir a la lavur saja ün’enorma perdita da temp, ma per mai as tratta d’ün temp regalà, temp ch’eu poss dedichar a la lectüra. Eu leg cudeschs ed e-books, revistas e gazettas, eu leg in polac, talian e rumantsch. Üna da mias ultimas lectüras es stat il cudesch da Gaston Dorren «Le 60 lingue che uniscono l’Europa». Quai es ün bel viadi tras las linguas da l’Europa, i dà eir ün chapitel davart la lingua rumantscha. I’s po leger cha’l rumantsch haja dat a las linguas europeicas be pacs pleds, surtuot il pled «lavina»: uschea in frances ed inglais vaina «avalanche», in tudais-ch «Lawine» ed in polac «lawina». Mo quai es üna contribuziun catastrofala! Eu sun güsta rivà a l’institut ed al prüm collega ch’eu inscuntr salüda cun «allegra». Ma perche? – Eu sun Polac e meis collegas sun tuots Polacs o Talians, e tanter da nus discurrina polac e talian. Perche na? Ma id es vaira: ils salüds sun colliats strettamaing cullas identitats. Cur ch’eu riv in Svizra via Turich Kloten am salüdan ils daziers adüna cun «Grüezi», sco schi lessan dir: «Quia eschna in Svizra.» Ma id es eir vaira cha’ls pleds per salüdar fan viadis interessants, tras temp e spazi. Uschea per exaimpel il «ciao», ün salüd uschè talian cha plü talian nu pudessa’l esser, quel es dvantà fich internaziunal: Spagnöls, Tudais-chs, Brasilians as salüdan suvent cun ün «ciao». Il «ciao», dal rest, deriva dal pled venezian «s’ciao», quist ultim invezza dal pled latin «servus». Id es curius cha in polac vaina ün salüd ün pa vintage cha’ls giuvens dad hoz nu douvran plü, ma chi’s dudiva cur ch’eu d’eira pitschen suvent: «servus». I’s salüdaiva cun «servus» per dir «chau, eu stun a tia disposiziun». Otras jadas po ün salüd avair ün seguond adöver ün pa insolit in confrunt cun l’adöver primar: ils Svizzers romands dischan «adieu» eir al cumanzamaint d’ün’interac­ziun verbala, specialmaing cun persunas, cun las qualas els han üna relaziun pac formala. Ma ingüna lingua nu posseda ün salüd specialisà be per drivir ün’interacziun dürant la not. I’s disch «buna not», ma per finir ün inscunter. Ma chi laina inscuntrar la not? Amis? Amias? Marusas? Amants? La not es terrain dals inscunters intims chi douvran salüds intims, privats, persunalisats. Ma quai es tuot ün’otra istorgia. Il collega a Varsovia am respuonda «Allegra» e surria. Tuot meis collegas san bain cha quai es ün salüd chi fa part da meis idiolect (uschè vain nomnà dals linguists la lingua individuala d’üna persuna). Da cumanzar il di a Varsovia cun «allegra» voul dir per mai da cumanzar il di da buna glüna. E quai es üna contribuziun decisamaing allegra! Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

La Clostra San Jon a Müstair festagia quista fin d’eivna seis 40avel giubileum daspö la recugnuschentscha sco lö da Patrimoni mundial da l’Unesco. Da l’on 1983 ha l’Unesco integrà la clostra da Müstair in seis inventar da Patrimonis mundials e tilla ha protetta. Sper l’implant clostral illa Val Müstair sun avant 40 ons eir gnüdas undradas la cità veglia da Berna sco eir il district clostral da San Galla sco prüms lös svizzers cul label da Patrimoni mundial da l’UNESCO. Sco cha la Fundaziun Pro Clostra San Jon scriva in üna comunicaziun, dess quist giubileum gnir celebrà in venderdi, ils 27 d’october 2023, a partir da las 17.00, cun ün act festiv illa baselgia da la Clostra San Jon e quai cun numerus giasts our da baselgia, politica, scienzia e cultura. Workshop internaziunal cun 40 partecipants Las festivitats dal venderdi vegnan inromadas d’ün workshop internaziunal per inglais, chi’d es il venderdi e la sonda. Vi da diversas maisas raduondas discutan 40 partenaris e rapreschantantas da lös chi fan part da l’inventar dal Patrimoni mundial europeic e chi han ün connex carolingic. Las tematicas, chi vegnan trattadas al workshop sun medemmamaing eir las püttas principalas da l’iniziativa da l’Unesco, nempe perscrutar, intermediar, mantgnair, restaurar, management e turissem. Punct da partenza es la Clostra carolingica San Jon a Müstair e’l workshop tematisescha ils problems e las sfidas in connex cun lös da patrimoni dal temp medieval. Sper Müstair vegnan eir discus divers ulteriurs lös in Svizra, Germania ed Italia, sco San Galla, Lorsch, Corvey, Aachen, Reichenau, Maulbronn, Bern, Cividale, Brescia, Spoleto e Castelseprio. Tenor comunicaziun han ils organisatuors la finamira da promouver il barat internaziunal davart sfidas localas e structuralas dals divers lös dal Patrimoni mundial. Implü vain in sonda, a las 17.00, inaugurà ufficialmaing il nouv center da cumpetenza per artischanadi tradiziunal «Savair» illa Chasa Selm a Müstair, chi’d es in possess da la Fundaziun Pro Clostra San Jon e chi’d es gnüda restaurada e renovada i’ls ultims ons. (cdm/fmr) In venderdi festagia la Clostra San Jon a Müstair il giubileum da 40 ons label «Patrimoni mundial» da l’Unesco.

In dumengia, ils 5 november 2023, da las 10.00 a las 17.00, vain festagià a Lavin il Young Audience Day 2023. Giuvenilas e giuvenils tanter 12 e 15 ons pon explorar in differents lavuratuoris la bunura co cha films funcziunan. Il davomezdi vain lura muossà – al listess temp sco oters clubs da film in tuot l’Europa eir – il nouv film per giuvenils «Everything will change» da Marten Persiel. Il Young Audience Day 2023 a Lavin es illa sala polivalenta sco eir i’l Cinema staziun. Sco cha’ls organisatuors scrivan in üna communicaziun, vain eir sporta üna marenda ed ün giantar al giuvenils e quai as tratta d’üna occurrenza gratuita. (cdm/fmr) Siond cha’l nomer da partecipants es limità, giavüschan ils organisatuors da s’annunzchar fin als 29 d’october 2023 pro Flurin Bertschinger sün +41 77 423 47 83 u lura per email contact@flurinbertschinger.com.

La Chasa Fliana Lavin cuntinuescha in mardi, ils 31 d’october 2023 culla seria da referats in occasiun dal program cultural d’utuon. Là quinta Paul Eugen Grimm davart il tema «l’Engiadina Bassa avant 200 ons». Sco cha la Chasa Fliana scriva in üna comunicaziun, referescha l’istoriker tanter oter davart evenimaints, persunalitats e descripziuns da viadi. I vain miss ün focus sün l’on da fomina, la fabrica da las vias, l’incendi da Sent, la fundaziun da la scoula a Scuol e la vendita dal Chastè da Tarasp. Ma eir diversas anecdotas interessantas davart persunalitats sco Karl Völker a S-charl, Rosius à Porta ad Yverdon, Karl Kasthofer a Tarasp, Heinrich Keller a S-charl o Andreas Rudolf Planta a Ftan vegnan tematisadas dürant il referat cun blers citats originals ed illustraziuns. Il referat rumantsch «l’Engiadina Bassa avant 200 ons» düra da las 9.15 fin a las 11.45 ed es illa Chasa polivalenta Lavin. L’entrada cuosta 10 francs. (cdm/fmr) Daplü infurmaziuns as chatta sün www.chasafliana.ch. L’istoriker Paul Eugen Grimm referescha in mardi illa Chasa polivalenta Lavin davart l’Engiadina Bassa avant 200 ons..

Cun ün bel program cultural in tschinch parts han ils Jauers festagià in venderdi passà la «Jaurada» a Valchava. Id es stat üna fe­sta bain organisada, bain visitada, spiertusa e divertenta chi ha dat perdütta da 50 ons existenza da quista chasa da cultura. «Charas Jauras e chars Jauers, no vain ün plaschairun da’s vezzer qua in Chasa Jaura per nossa ‹Jaurada› e nus sperain cha tuots possan a la fin ir a chasa cuntaints e satisfats. Eu s’invid cordialmaing da tgnair chüra da nossa Chasa Jaura. Ella es ün toc da noss’identità e da nossas ragischs. Daspö l’avertüra avant 50 ons sco museum da la val s’ha bler müdà, ma ils Jauers sun amo adüna qua.» Cun quists pleds ha salüdà il president da la Società Chasa Jaura, Marco Gilly, ils preschaints a la prüma Jaurada. La società ha invidà a quista saira in occasiun da l’anniversari da 50 ons da la chasa da cultura a Valchava chi’d es a listess mumaint museum regiunal, lö d’exposiziun e d’occurrenzas culturalas. Davo il salüd ha declerà il suprastant da la società, David Truttmann, a la gronda brajada il program da la «Jaurada» e da las tschinch pussibiltats da’s atschertar da la sporta culturala in Val Müstair. Ün pitschen plan da situaziun culs tschinch lös d’acziun ha dat üna survista da las pussibiltats. Tanter oter han ils preschaints pudü as tratgnair illa piano-bar illa sala da la Chasa Jaura svessa. Là ha il pianist Martin Camichel sunà dürant tuotta saira evergreens e melodias rumantschas. El ha eir adüna sunà tanter las quatter parts da la festa chi han dürà adüna üna mezz’ura. In Chasa Jaura haja eir dat ün buffet cun üna stupenda sporta da buns trats e süerfs da tuot gener. Sco giast s’esa tuotta saira stat üna part da la «Jaurada». Ün program in ses parts Davo il salüd e las infuormaziuns pertoccant la festa ha minchün pudü decider svess che ch’el voul visitar adüna darcheu e tanteraint far üna fermativa illa piano-bar. Illa baselgia refuormada ha p.ex üna gruppa da teater ad hoc preschantà üna prelecziun scenica da var 25 minuts. I’s trattaiva d’üna part da las scenas dal drama da Wilhelm Tell, ün’ouvra mundiala cuntschainta da la litteratura tudais-cha. Ma a Valchava nun es gnü giovà il toc da Friedrich Schiller in versiun originala in versiun ­tudais-cha, dimpersè la versiun cha Justinian Lombardin vaiva scrit dal 1888, ün pader da Müstair chi ha tradüt il toc da Schiller in dialect jauer da quella jada. La gruppa ad hoc ha giovà diversas scenas cun schlantsch e cun bler umur – e las quatter giovadras e giovaders han satisfat plainamaing. Tanter tractors e maschinas Ün otra «Jaurada» ha gnü lö illa garascha agricula da Fritz Bott – ün concert dals «Jauers» Arno Lamprecht ed Aldo Giacomelli insembel cun la giuvna chantautura Ronja Hohenegger. Il prüm han els sunà tuots trais «L’aua dal Rom», üna chanzun populara cuntschainta. Davo han sunà e chantà ils «Jauers» adüna alternant cun Ronja Hohenegger. Quai ha dat üna buna maisdada musicala tanter giuven e main giuven. «Viva tia vita, intant cha tü poust» ed «Il temp quel passa», duos da las chanzuns dals «Jauers» ed aignas da Ronja Hohenegger, ed a la fin üna dals Diabolics «Jau ta n’ha jent». – Üna bella cumbinaziun musicala cun ragischs e connexs jaurers. Prelecziuns cuortas I’l piertan da la Chasa Malamud, üna chasa isto­rica immez Valchava, han gnü lö prelec­ziuns cuortas prelettas da la romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart e da l’autur Tim Krohn. In ün chanasterin d’eiran föglins cun numers da la litteratura jaura o da litteratura chi sta in connex culla Val Müstair – texts in rumantsch e tudais-ch. Ils preschaints han lura pudü trar la büs-cha che text chi dess gnir preschantà – e Krohn e Caprez-Brülhart han prelet. Ün pêr exaimpels: «Sur cunfin» da Rut Plouda, «Porch» da Plinio Meyer our da «Tavellöz» e «La Chasa veglia» dad Oscar Peer in rumantsch. Per tudais-ch lura «Der Spielmann von Fanai» e «Rückschau» da Camillo Canclini, per nomnar be ün pêr. Ün otra pussibiltà ha sport la «Jaurada» cun «Il dialect jauer». Illa sala da la pravenda catolica ha la romanista Silvia Derungs preschantà specialitats da la lingua jaura. Ed illa Biblioteca Jaura ha Christian Brassel preschantà in «Il film jauer» truvaglias filmicas da la Val Müstair. 50 ons Chasa Jaura L’on 1973 es gnüda transfuormada la Chasa Jaura in ün museum regiunal e center da cultura. In quists ons es la Chasa Jaura statta ün dals lös centrals per dar la vusch e render visibla la cultura in Val Müstair. Il giubileum da 50 ons ha la Società Chasa Jaura vuglü celebrar in fuorma d’üna «Jaurada», üna saira dedichada a fuormas ed expres­siuns culturalas jauras. Ella ha intermedià cultura jaura e fat gust per quella in möd spiertus e divertent. (fmr/bcs) Wilhelm Tell a Valchava La Chasa Jaura, ün museum regiunal e center da cultura, ha invidà in venderdi ad üna festa giubilara in occasiun da seis agen anniversair da 50 ons. Quel cumplion ha la Chasa Jaura festagià in fuorma d’üna «Jaurada», üna sairada chi laiva render visibla la vusch e la cultura da la Val Müstair. Pro quista festa immez Valchava haja dat da verer ed udir tschinch jadas cultura jaura – saja illa sala da la Chasa Jaura svessa o lura amo in tschinch oters lös in cumün, tanter oter eir in üna garascha plain tractors. Illa baselgia refuormada da Valchava haja dat ün revival da Wilhelm Tell. Üna gruppa da teater ad hoc ha nempe prelet e giovà scenas our dad üna versiun jaura dal 19avel tschientiner da quist drama patriotic da Friedrich Schiller. La «Jaurada» ha attrat in venderdi a blera glieud ed ha sport cultura viva da e per la Val Müstair. (fmr/bcs) Il Wilhelm Tell – prelet e giovà d’üna gruppa ad hoc (da schn. Dario Fallet, Annalisa Comps, Jessica Fliri e Josef Tschenett) – ha diverti. Il Wilhelm Tell (Dario Fallet) immez la baselgia refuormada a Valchava - giovà in net e s-chet jauer. Eir la chantadura indigena Ronja Hohenegger ha savü da persvader a la Jaurada. Ils «Jauers» Arno Lamprecht (schn.) ed Aldo Giacomelli han satisfat cun lur chanzuns rumantschas. David Truttmann, suprastant da la Società Chasa Jaura, ha declerà al cumanzamaint da la Jaurada co cha la sairada es organisada. Marco Gilly, il president da la Chasa Jaura, ha dat il bainvgnü a la sairada a Valchava.

Pro l’impraisa electrica PEM in Val Müstair haja dat «testas cotschnas». Il mainagestiun laiva demischiunar, ma resta uossa listess. Per la paja remetta il president da la cumischiun seis uffizi. Ed il proget per ün indriz solar vain aboli. Davo trais ons sco mainagestiun dal Providemaint electric Val Müstair (PEM) vaiva Enrico Tschenett decis d’incuort d’inoltrar sia demischiun. Però uossa resta el tuottüna, sco ch’el ha confermà invers RTR e sco chi sta eir scrit ill’ediziun actuala da la gazettina cumünala «Mas-chalch». Per la paja remetta il president da la cumischiun dal PEM, Gottfried Hohenegger, seis uffizi. La collavuraziun tanter el ed il mainagestiun, Enrico Tschenett, nu para d’avair funcziunà bain. Gottfried Hohenegger resta però li­stess commember da la cumischiun, ma il presidi surpiglia da nouv Arno Lamprecht, l’anteriur president cumünal da la Val Müstair. Ingün implant fotovoltaic La collavuraziun cun ün büro extern haja procurà per testas cotsch­nas, scriva RTR sün basa dad indicaziuns da la presidenta cumünala Gabriella Binkert-Becchetti. Las analisas e quints per realisar ün proget fotovoltaic nu d’eiran para güstas. Uschè es eir il mainagestiun gnü confruntà cun quel problem. Il Cumün da Val Müstair – al qual tocca l’impraisa electrica PEM – ha intant decis d’abolir seis proget fotovoltaic chi d’eira previs aint il territori da skis a Minschuns. (rtr/fmr) I’l territori da skis Minschuns laiva la Val Müstair realisar ün implant fotovoltaic (marcà cun culur gelgua). Uossa ha il cumün trat il frain per quel proget.

L’ensemble Amüset ha preschantà in sonda passada illa baselgia a Scuol seis program cul titel «Padam». Ün concert cun chansons, forró, swing e musette, arrandschà e sunà cun fantasia e savair. «Eu less salüdar l’auditori in nom dad Amüset. L’ensemble Amüset es ün quintet fich giuven – na la glieud, ma la gruppa, cun üna chantadura e quatter instrumaintalists. Cun quai ch’eu sun l’unic chi sa discuorrer rumantsch vallader das-ch eu salüdar a vo illa baselgia qua a Scuol». Cun quists pleds ha il musicist Guido Decurtins fat il salüd in sonda passada al public radunà illa baselgia a Scuol. L’ensemble as cumpuona da la chantadura Jennifer Ribeiro Rudin, Guido Decurtins (accordeon), Fredy Manser (clarinetta), Andi Schnoz (guitarra) ed Andrea Thöny (gïun). La gruppa ha preschantà illa baselgia a Scuol ün viadi tras üna Frantscha musicala, cun ün sigl illa Brasilia ed in California in möd virtuos e cun grond plaschair musical. Ils audituors e las audituras han dudi dürant il concert chanzuns da Charles Aznavour, Jaques Brel, Melodie Gardot e Luisa Sobral fin pro Zaz. Las chanzuns sun stattas arrandschadas cun gronda fantasia e savair – adüna in tschercha davo il batter dal cour da la vita. Il titel dal program «Padam» s’ha referi ad üna da las chanzuns cuntschaintas dad Edith Piaf. Bundant 60 audituras ed audituors as vaivan chattats illa baselgia e sun gnüts maldüsats cun ün program fich varià. Concert fich varià Il concert ha cumanzà – tenor il titel – culla chanzun «Padam» dad Edith Piaf cun ün’introducziun musicala e cun chant fich emoziunal. «Il seguond toc (‹Je me suis fait toute petit›) es üna chanzun pella not cun ün gö d’amur tanter ün hom ed üna duonna. E la prosma chanzun descriva che chi’s po far, schi nu s’es bun da durmir aint», ha declerà la chantadura. La seguonda chanzun manzunada da Georges Brassens ha cumanzà cul gïun solo cun ün möd ritmic in tempo da Swing dad Andrea Thöny chi ha demonstrà seis savair musical dürant tuot il concert. Il terz toc, eir in lingua francesa, es gnü dominà dasper il chant cul cumainzamaint dad orgel da man e guitarra. La buna schelta d’instrumaints ha sport la pussibiltà da variar e quai adüna cun tour resguard tanter pêra. Ils quatter instrumentalists han chattà üna buna cumbinaziun da volüm, sainza vulair dominar. Üna vusch variabla La chantadura ha muossà impreschiunantamaing co variar tanter parts lomas e furiusas. Amüset ha eir interpretà üna chanzun cul titel Vesoul, ün’istorgia ingio cha la söra muossa cha la vita nun exista be sainza problems e plain armonia, cun ün bel solo dad Andi Schnoz sülla guitarra. Dürant tuot il concert han tuots tschinch musicists muossà üna prestaziun solida. L’auditori ha lura amo dudi üna chanzun in lingua inglaisa ed üna chanzun brasiliana, preschantada da la chantadura e dal duo cun accordeon e clarinetta. Vers la fin dal concert s’haja dudi illa baselgia da Scuol il toc Amsterdam chi descriva tanter oter eir üna cità suos-cha e be merda e dürant la not cun savurs penetrantas cun suos-charias manadas nanpro da l’aua e laschà inavo dals umans. L’auditori ha giodü il concert e muossà quai cun grond applaus, in möd cha Amüset ha stuvü sunar amo duos supplemaints. La chantadura Jennifer Riberio Rudin ha satisfat. Chantadura e musicists ingrazchan pel grond applaus al concert da sonda passada. Il quintet Amüset in plaina acziun in baselgia a Scuol. Guido Decurtins ha salüdà l’auditori in rumantsch.

In sonda vain rapreschantada la «Missa Rotna» dal cumponist danais Bent Peder Holbech illa baselgia a Sent. Las 37 chantaduras e chantaduors dal concert vaivan fingià rapreschantà quista messa da jazz avant 40 ons sco scolars da l’anteriur Preseminar Ladin a la Scoula Evangelica a Samedan, hoz Academia Engiadina. Il concert a Sent nu dess però be esser üna reuniun musicala da vegls amis ed amias, dimpersè eir ün ingrazchamaint cumünaivel a lur magistraglia da quel temp. L’ün o l’oter chavè sarà intant fingià gnü grisch, la vezzüda varà laschà davo ün pa e tschertünas e tschertüns dals partecipants dal proget «La Missa Rotna reviva» saran fingià bazegners o nonas. Tanter la rapreschantaziun da la messa da jazz quista sonda a Sent e las ultimas duos rapreschantaziuns da la «Missa Rotna» in üna simla constellaziun, stan nempe quatter decennis. L’ultima jada cha’l cor da reuniun – chi consista d’absolvents dal Preseminar Ladin a la Scoula Evangelica – ha chantà la «Missa Rotna», d’eirna amo in lur giuventüna e divers nu’s vaivan plü vis daspö lur temp cumünaivel a Samedan i’ls ons 1980. «Curdin Lansel ha gnü l’idea d’organisar üna reuniun musicala in occasiun dal giubileum da 40 ons e da realisar ün concert da la ‘Missa Rotna’ a Sent. El ans ha contactà ed uschè ans vaina miss insembel e cumanzà a tscherchar chantaduras e chantaduors interessats», dischan Andri e Gianna Bettina Gritti da Sent, chi fan insembel cun Curdin Lansel part da la squadra d’organisaziun pel concert «La Missa Rotna reviva». In tschercha da las adressas «Cur cha nus vain exercità la prüma jada, han blers gnü il sentimaint sco scha nus vessan be güst her chantà quista messa l’ultima jada – quai d’eira impreschiunant. Las melodias d’eiran a blers amo in l’uraglia», disch Gianna Bettina Gritti. Però fin cha las chantaduras e’ls chantaduors s’han reunits sco cor davo 40 ons, d’eira la squadra d’organisaziun confruntada culla sfida da chattar las adressas e’ls contacts dals chantaduors, chi’s vaivan fingià partecipats als progets oriunds. «Nus ans vain decis da scriver a las prümas ot classas dal Preseminar Ladin Samedan. Sustegn vaina surgni da l’Academia Engiadina chi’ns ha miss a disposiziun üna glista cun 91 noms e’ls lös d’abitar da las persunas d’avant 40 ons», declera Andri Gritti. El agiundscha cha cun sustegn da scolaras e scolars da las differentas annadas saja la squadra d’organisaziun gnüda d’eruir s-chars 80 adressas dad email. Quai saja però stat üna ter sfida ed haja dovrà bler temp. La messa sco tala es gnüda cumponüda var trais ons avant ils concerts in Engiadina ed es gnüda concepida sco messa moderna per giuvenils dal cumponist danais Bent Peder Holbech. Il dirigent ed iniziant dal proget cul Preseminar Ladin es stat Jachen Janett, chi surpigliarà eir pel concert da reuniun a Sent darcheu la bachetta. «Eu m’ha fallà malamaing» In seguit han il Grittis e Curdin Lansel miss insembel ün plan d’exercitar cun tschinch prouvas infra duos mais. Duos da quellas sun stattas a Cuoira, per cha partecipants da la Bassa nun hajan adüna da gnir fin in Engiadina, las otras trais prouvas sun stattas a Sent. «Davo avair miss in pè il plan, mancaivan be amo las annunzchas. Per esser sincer d’eira eu magari sceptic ed eu n’ha pensà cha nus hajan fat tuot la lavur pel giat. Ma eu m’ha fallà malamaing», disch Andri Gritti. Da las s-chars 80 persunas contactadas as partecipeschan a la fin 37 chantaduras e chantaduors a la rapreschantaziun da reuniun a Sent. «Quai es üna bella surpraisa e da quai eschan nus tuots trais fich grats», agiundscha Gianna Bettina Gritti. Sper absolvents dal Preseminar Ladin as partecipeschan eir singuls anteriurs scolars da la Scoula Evangelica sco eir ulteriurs interessats chi han plaschair vi dal chantar. In quista constellaziun ha il cor da reuniun gnü in sonda passada la penultima prouva a Sent. Tenor la squadra d’organisaziun sajan tuot las prouvas idas bain, impustüt perquai cha’ls chantaduors han rinfras-chà la partitura exercitond lur vuschs eir a chasa. Ingrazchamaint a tuot la magistraglia Siond cha diversas annadas nun han gnü ingünas reuniuns da classa i’ls ultims 40 ons, d’eiran las prouvas per blers chantaduors darcheu ün revair daspö la finischun dal Preseminar Ladin i’ls ons 1980. Ma il proget «La Missa Rotna reviva» nu dess be esser ün’occasiun per cha’ls anteriurs conscolars as possan darcheu verer davo decennis. «Nus vaivan simplamaing ün bun temp a Samedan ed eschan gnüts promovüts e motivats da tuot la magistraglia – impustüt in direcziun cultura e lingua rumantscha. Da quai vaina profità tuot ils ons cha nus vain dat scoula», disch Andri Gritti e Gianna Bettina agiundscha: «Perquai laina dir grazcha a tuot quels magisters cun quist concert da reuniun. Ün special ingrazchamaint va però a nos dirigent, Jachen Janett.» Il concert «La Missa Rotna reviva» es in sonda, als 4 november 2023, a las 17.00, illa baselgia a Sent. I nu dà ingüna pussibiltà da reservar plazzas, perquai es la baselgia averta fingià a partir da las 16.00. Sper il cor da reuniun as partecipeschan eir Sara Bigna Janett – sopran; Georg Fluor – tenor; Domenic Janett – sax; Curdin Janett – piano; Klaus Telfser – e-bass; Maurizio Trové – perc.; Jachen Janett – dirigent. Entrada libra – collecta. Il dirigent Jachen Janett ed üna part dal cor pro la penultima prouva in sonda passada a Sent (la terza da schn. es la solista Sara Bigna Janett, la figlia dal dirigent). Curdin Lansel chi ha gnü l’idea, ils organisatuors Andri e Gianna Bettina Gritti e’l dirigent Jachen Janett.

Avant var 450 ons es gnü fabrichà a l’ur da Ftan ün muglin. Quist muglin es in Svizra l’unic muglin mantgnü in stadi original chi funcziuna amo in quel möd oriund. Il stabilimaint fabrichà illa costa patischa però dal schmach da quella e stess gnir sgürà. Perquai ramassa la «Fundaziun Muglin da Ftan» actualmaing las finanzas necessarias per realisar quista sanaziun. Ün muglin da 450 ons e chi funcziuna amo, quai nun es ün’attracziun be pels istorikers: «I s’ha badà ch’eir blera glieud uschigliö ha interess per quist stabilimaint istoric», disch Cilgia Florineth chi maina la gestiun dal muglin a Ftan. Perquai muossa ella a giasts ed indigens il muglin a forza d’aua e declera co cha quel funcziuna. Ella es illa tschinchavla generaziun da la famiglia dals mugliners Florineth. L’età venerabla da quist muglin e sia lung’istorgia mettan però in privel il stabilimaint. «El es gnü falomber e sto gnir sanà.» Sanaziun cumplessiva per mantegner il muglin «Per evitar cha’l muglin crouda in muschna n’haja constitui dal 2014 la Fundaziun Muglin da Ftan», infuorma Cilgia Florineth, «cul böt da mantegner quist stabilimaint istoric sco perdütta agri-culturala da la cultivaziun dal gran pro no in Engiadina Bassa.» La Protecziun da la patria, secziun Turich, chi vaiva cumprà il muglin i’ls ons 1970 til ha cedü a la fundaziun regiunala. «No vain bainschi a meis paraint Jon Peider Florineth chi guarda dal muglin, el sco marangun metta ad ir adüna darcheu quist e tschai», disch ella, «quista jada però esa da far üna sanaziun cumplessiva.» Cha la müraglia veglia per exaimpel patischa dal squitsch da la costa, agiundsch’la. Ils cuosts pel proget da sanaziun cha la fundaziun ha laschà elavurar s’amuntan, sco ch’ella disch, a bundant ün milliun francs. «Il bler sun lavuors i’ls contuorns dal muglin ed id es eir da renovar las installaziuns sanitaras», decler’la, «vi dal ‘motor’ dal muglin cun sia mecanica nun esa da far nöglia, quel es in ün bun stadi.» Acziun per ramassar las finanzas necessarias Ch’els da la fundaziun dumondan sustegn finanzial da Confederaziun e chantun ed eir dal cumün da Scuol, «sco cha no vain survgni eir cur cha no vain renovà la chombra d’aua», explichescha Cilgia Florineth. La Fundaziun Muglin Ftan ha survgni fingià plüssas donaziuns: «Üna contribuziun vaina survgni dad üna fundaziun da Basilea grazcha a noss commembers dal cussagl da fundaziun Stefanie Jacomet e Jörg Schibler», disch ella, «ed eir la Pro Ftan chi administrescha il Legat à Porta contribuischa a nos proget cun üna remarchabla donaziun. Implü sustegna la Pro Ftan dürant plüs ons la gestiun dal muglin cun ün import regular.» Ch’els survgnaran sustegn eir da persunas privatas, amatuors da bains culturals e promotuors da la cultura in general, agiundscha Cilgia Florineth, «eu sun da bun anim chi grataja da realisar nos proget». Sch’inchün vess interess da sustgnair il proget chatta’l tuot las indicaziuns necessarias ed eir bler oter sülla pagina d’internet «www.muglin-ftan.ch». Qua esa eir indichà cur cha’l muglin es avert. Tuots paschiunats pel muglin Dal cussagl da fundaziun fan part amaturas ed amatuors da monumaints culturals istorics. Il presidi ha surtut Stefanie Jacomet da Ftan, anteriura professura a l’Università da Basilea. Vicepresidenta e gestiunaria dal muglin es Cilgia Florineth. Commembers sun Fadri Blanke, cusglier cumünal dal cumün da Scuol, e Jörg M. Schibler, eir el anteriur professer a l’Università da Basilea. Tuots abitan a Ftan. Il cussagl da fundaziun ha il sustegn da Thomas Reitmaier chi’d es l’archeolog chantunal dal Grischun. «Eir el ha üna gronda paschiun per quist muglin e’ns cussaglia in blers reguards», disch la vicepresidenta Cilgia Florineth. (fmr/fa) Il muglin da Ftan vis da suringiò. Las roudas dal muglin da Ftan. Quist es la plü veglia part dal muglin da Ftan. Cilgia Florineth declera als interessats co cha’l muglin da Ftan funcziuna. Muglin da Ftan sto gnir sanà Il muglin da Ftan chi ha var 450 ons sto gnir sgürà e sanà. Quai es l’unic muglin mantgnü in stadi original chi funcziuna amo in quel möd oriund. Siond cha’l stabilimaint as rechatta in üna costa schmacha quella sülla müraglia. I ston però gnir fattas amo ulteriuras lavuors da sanaziun. Quel proget ha tut per mans la Fundaziun Muglin da Ftan cha Cilgia Florineth ha constitui da l’on 2014. Ils cuosts pella sanaziun cumplessiva s’amuntan, sco ch’ella disch, a bundant ün milliun francs. Per ramassar quist import dumonda la fundaziun sustegn finanzial a Confederaziun, chantun e’l cumün da Scuol, sco eir a fundaziuns in tuot la Svizra. «Per intant vaina fingià survgni üna contribuziun dad üna fundaziun da Basilea», disch Cilgia Florineth chi maina la gestiun dal muglin da Ftan. Quel es nempe avert pellas persunas interessadas. (fmr/fa)

In venderdi, ils 3 da november 2023, a las 18.00 ha lö a Tschlin illa sala polivalenta la vernissascha d’ün cudesch agri-cultural: L’istoriker Paul Grimm da Ftan s’ha dedichà a la sauaziun a Ramosch ed a Tschlin e publichà il cudesch «Sauaziun a Ramosch e Tschlin / Bewässerung im Unterengadin». Partecipats a quista publicaziun d’eiran eir il cumün da Ramosch, la Pro Terra Engiadina e la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada (SL/FP). Pleds tegnaran il capo da Valsot Victor Peer chi sa sco paur quant importanta cha la sauaziun es in Engiadina Bassa chi’d es üna da las regiuns las plü süttas da la Svizra. L’oter pled tegna Franziska Grossenbacher da la SL/FP. Lura preschantarà l’autur Paul Grimm seis cudesch. Per l’accumpagnamaint musical procuraran «Mi’amia» – Nina Mayer e Sidonia Caviezel. E l’aperitiv gnarà preparà da Cilgia Etter e da Bun Tschlin. (cdm/fmr) Il frontispizi dal nouv cudesch da Paul Grimm.