An pressapac diesch deis duess aveir li igl 38avel Planoiras a Lai – egna dallas grondas cursas popularas da passlung an Svizra. Actualmaintg mantga pero la neiv. Igls organisatours prefereschan da spustar an pe da desister dall’occurrenza. I duess davantar la 38avla ediziun: l’occurrenza da passlung «Planoiras» è planisada per dumengia, igls 15 da schaner 2023. La cursa da 25 km magna dalla Roland Arena a Lantsch sur la plazza da golf a Lai anavant a Parpan e puspe anavos aint igl final sen la «Luziuswiese» a Lai. Igl problem: en tratg essenzial dalla cursa – numnadamaintg la loipa tranter Lantsch e Lai – è verd, la neiv mantga. «Ena sfeida pigls organisatours» Scu tg’igl post da medias dalla Regiun da Lai ò menziuno sen dumonda dalla FMR ins examinescha actualmaintg scu proceder anavant. «Schi l’occurrenza na so betg neir manada tras causa mancanza da neiv vign ella prubablamaintg spustada», screiva Carmen Lechner, la responsabla tigl post da medias. Ella menziunescha, tg’ins examinescha er datas alternativas. I detta er tratgs alternativs, gio oters onns ins vegia gia da manar tras la cursa sen tals tratgs. E tg’ins preferescha da prancepi da spustar an pe da desister dall’occurrenza. «Igl è ena sfeida pigls organisatours. Tenor las circumstanzas actualas na fissigl betg pussebel da manar tras l’occurrenza», dei Carmen Lechner ed agiunta, tg’ins na viglia betg decider mengia bod davart ena spustada u svisada. Proxim glindesde, igls 9 da schaner 2023 vigna giuditgeida danovamaintg la situaziun. Anfignen 400 participantas e participants Igl Planoiras è egna dallas endesch pi grondas cursas popularas da passlung an Svizra. L’occurrenza è la terza cursa an rom dalla seria «Swiss Loppet». Sper la cursa originala da 25 km dattigl en tratg pi curt, la cursa Planoirino da 13 km, an cumparegliaziun cugl Planoiras magna chella angal anfignen a Canols/Valbella e turna alloura puspe a Lai. Pinavant vign purscheida ena cursa da 9 km – igl Planoirino mini tgi chinta ansemen cugl Planoirino per las categorias U14 ed U20 tigl Raiffeisen Cup Nordic. An rom digl Planoiras vess li en de avant – igls 14 da schaner 2023 – igl «de da passlung Grischun» da giuventetna e sport. Igls organisatours screivan ainten lour communicaziun allas medias tg’els spetgan anfignen 400 participantas e participants. Er persungas prominentas sa participeschan regularmaintg all’occurrenza da passlung. Uscheia è er igl biker Nino Schurter s’annunztgia puspe per la cursa da chest onn. Daple infurmaziuns ed annunztgas pon neir fatgas sot lenzerheide.swiss/planoiras. A Lai ins spetga anc sen talas cundiziuns da neiv scu durant igl Planoiras 2022.

La conclusiun digl Uffezi federal da statistica, tg’igls cumegns da Surses e dalla Muntogna da Schons n’appartignan betg ple agl territori rumantsch, n’ò betg valour legala. Relevant pigl cantun Grischun è la lescha da lungatgs tgi pretenda da dumbrar pi exact la populaziun rumantscha. En’impurtanta definiziun principalmaintg per la cuminanza rumantscha e talianga. Igl cunsiglier guvernativ e schef digl departamaint d’educaziun, cultura e protecziun digl ambiaint, Jon Domenic Parolini deplorescha la conclusiun digl Uffezi federal da statistica. Sen fundamaint digls resultats dad atgnas retschertgas ò igl uffezi scretg la fegn digl onn passo tg’igls cumegns da Surses e dalla Muntogna da Schons n’appartignan betg ple agl territori rumantsch. Chegl perchegl tgi daple persungas da glianga tudestga veivan ainten chels cumegns tgi persungas da glianga rumantscha. «Defineir igl territori linguistic aint igl Grischun è tgossa digl cantun Grischun e sa basa sen sia lescha da lungatgs», dei Jon Domenic Parolini. El vegia spitgia tg’igl Uffezi federal da statistica vess aglmanc fatg attent a chel fatg ainten sia communicaziun la fegn digl onn. «Nous nign franc a far attent igl Uffezi federal sen chel fatg.» Provas da sondagi Igl Uffezi federal da statistica fò sulettamaintg provas da sondagi per erueir igl lungatg principal dallas persungas interrogadas. La lescha da lungatgs digl cantun Grischun pretenda examinaziuns pi detagledas per erueir la populaziun rumantscha e talianga. Betg la dumonda digl lungatg principal è relevanta, mabagn la dumonda sch’ena persunga discorra rumantsch an famiglia, aint igl mintgade ni durant la lavour. «Tot las persungas tg’inditgeschan da discorrer rumantsch ainten aglmanc egn digls sectours vala, tenor la lescha da lungatgs, scu Rumantschas u bagn Rumantschs», dei Jon Domenic Parolini. Er Andreas Gabriel, igl secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha fò attent alla sistematica da sondagi digl Uffezi federal da statistica tgi derasa en fallo maletg. Uscheia pon diversas Rumantschas e Rumantschs esser digl aveis tgi lour lungatg tudestg, discurria per exaimpel durant la lavour, seia igl lungatg principal e betg igl lungatg rumantsch discurria a tgesa. «Ni tg’els inditgeschan rumantsch e tudestg scu lungatg principal», dei Andreas Gabriel. Tottas dus raspostas von tenor el la fegn finala a disfavour digl domber final da Rumantschas e Rumantschs tgi veivan tenor igl Uffezi federal da statistica ainten en cumegn. Sclareir la dumonda Crititgia ò er igl cumegn da Surses ainten ena communicaziun la statistica federala ed igls resultats tgi pretendan tgi la maioritad dallas abitantas e digls abitants da Surses seian da lungatg tudestg. «La metodica digl Uffeizi federal da statistica stuess neir adattada» screiva igl cumegn ed annunztga da vuleir sclareir chella dumonda cun la Lia Rumantscha. Per igl president communal Leo Thomann è Surses numnadamaintg en cumegn rumantsch. «Cun ena scola rumantscha e cun en’administraziun rumantscha.» El magna la radunanza communala per rumantsch, è dantant cunsciaint tgi chegl pudess sa midar schi la sia successoura ni igl sies successour na discorra betg rumantsch. Tant pi impurtant, ord vista da Leo Thomann, ègl da cattar persunal per l’administraziun communala tgi tgapescha e screiva rumantsch. Igl cumegn sustigna er persungas da lungatg ester tgi vignan a veiver a Surses. «Nous paiagn la mesadad digls curs da rumantsch.» E Leo Thomann discorra da bels exaimpels da persungas tgi vegian amprandia rumantsch. Tgi l’integraziun dallas persungas tgi discorran tudestg è fitg impurtanta vei er Andreas Gabriel. Ed ella na vigna betg simplifitgeida perchegl tgi Rumantschas e Rumantschs discorran bagn tudestg. «La scola e l’administraziun communala èn las impurtantas pitgas rumantschas d’en cumegn», dei Andreas Gabriel. «Nous speragn tg’igls novs sistems digitals da translatar pon sustigneir igls cumegns da communitgier per rumantsch.» Retschertga sur ples onns Christoph Freymond, igl substitut digl schef digl sarvetsch da communicaziun digl Uffezi federal da statistica è cunsciaint tgi las retschertgas digl uffezi n’on betg ena valour legala. «Nous stuagn e lagn dantant metter a pêr la situaziun linguistica dall’antiera Svizra.» El fò attent tg’igl uffezi fetscha sias retschertgas da lungatgs tenor igl prancepi dalla maioritad gio siva da passa tschent onns. «La pussebladad da numnar dus lungatgs principalas ò igl uffezi introduia avant onns perveia dalla populaziun cun biografia da migraziun ed er sen giaveisch dalla Lia Rumantscha.» Christoph Freymond conceda dantant tgi seia pi grev dad erueir cun ena interrogaziun da sondagi la situaziun linguistica d’ena pitschna populaziun. «Perchegl faschagn nous ena retschertga sur ples onns per metter a pêr igls resultats e pudeir inditgier en svilup.» Igls resultats digl Uffezi federal da statistica pertutgont la populaziun rumantscha n’èn betg relevants pigl cantun Grischun e sia politica da lungatgs. Perchegl resta Surses venavant en cumegn rumantsch. Ena survista linguistica tenor las cefras digl Uffezi federal da statistica digls 27 da december 2022.

Ainten differentas vischnancas an Surmeir èn igl de da Buneia, igls Treis Retgs sen tura e portan simbolicamaintg la nova dalla naschientscha da Jesus. Igl è en usit religious e fitg vigl. Igls steilers on purto lour giaveischs pigl onn nov cun pitschens concerts sen differents plazs ainten vischnanca. La FMR ò rimno da chel de en pêr impressiuns fotograficas dallas differentas vischnancas. (fmr)

Siva da dus onns pôssa turna igl tschever ainten la Val Surses: siva d’aveir exercito tschintg meis ed en de da prova intensiv è la gugga Fetters Sursetters pronta per la «tschintgavla staschung». Tenor igl president, Silvan Sonder, è la mutivaziun pigls nov deis da tschever chest onn spezialmaintg gronda. Aint igl discurs cun la FMR ò el tradia, tge tg’el spetga digl tschever 2023 e tge tgi spetga igls aspectatours. «Chegl è ena bunga dumonda», rasponda Silvan Sonder riond sen la dumonda sch’el spetga folas an vista agl tschever vegnent an Surses. Igl president digls Fetters Sursetters – la gugga ed uniun la pi activa durant igl taimp da tschever an Surses – è digl aveis, tg’ins tschertga siva digls dus onns pôssa durant la pandemia chest onn puspe la cumpagneia da tschever: «Igl tschever niro a profitar, tg’ins so puspe star an cumpagneia, festivar ed aveir legher ansemen. E perchegl spetg ia schon, tgi detta en po gliout.» Dar la davos glimada Dumengia, igls 8 da schaner 2023 ainten sala polivalenta a Salouf: igls 29 commembers e commembras digls Fetters Sursetters èn s’inscuntros per lour de da prova. Siva digl settember passo exerciteschan els dus ouras l’emda per la «tschintgavla staschung». Exact an 20 deis fon els siva dus onns pôsssa sfurzada puspe gl’amprem zap sen tribuna – «Drachennacht Tinitus» ò nom l’occurrenza da tschever tgi magna igls Sursets a Villmergen aint igl cantun Argovia (varda box). «Nous ischan pronts per la staschung ed ans legragn. Igl noss de da prova vainsa nizigia per dar la davosa glimada», dei Silvan Sonder. Cun radond 30 commembras e commembers seia chel domber stabil e cumparagliabel cun la media digls davos onns, dei Silvan Sonder. Enqualtgi mutaziuns vegigl pero do siva digl onn passo, sorteidas pero er antradas. «Gl’è tot giovens e chegl fò fitg grond plascheir tg’è do puspe en po interess tigls giovens da sa participar alla musica da tschever», dei igl president tot incanto. An general seia la mutivaziun fitg gronda tigls commembers: «A me para tg’ella seia chest onn spezialmaintg gronda perchegl tgi vagn gia dus onns pôssa. Ord chel intent èn er las provas stadas visitadas fitg bagn chest onn. Ins sa legra simplamaintg da vaseir puspe la gliout, ameias ed ameis tg’ins ò amprandia a canoscher da singulas festas passadas.» Sper igl grond plascheir accumpogna igls «nars» da Surses pero er en tant nervousadad, pansond agls nov deis da tschever da chest onn. «Chegl totga en tant vetiers e na stat betg spezialmaintg an connex cun la pôssa da corona», accentuescha Silvan Sonder. Procurar per buna luna 9 deis da tschever: Contemplond igl program da tschever 2023 digls Fetters Sursetters croda an îgl tgi lez è cumparagliabel cun chel digls davos onns avant la pandemia. «Nous giagn bagn orsoura, vurdagn pero er da restar ainten la val scu per exaimpel cugl tschever a Salouf ni Riom», dei Silvan Sonder. Igl program orsoura variescha da staschung tar staschung. Cura tgi otras guggas tarmettan all’antschatta dalla staschung lour dumondas vign decidia tenor interess da commembras e commembers. Silvan Sonder renda attent, tgi an cumparegliaziun cun otras guggas seia lour program pitost modest. «Gl’è betg mengia pac e betg mengia bler, i vo principalmaintg pigl plascheir.» Silvan Sonder tradescha, scu tg’igls Fetters Sursetters on an senn da procurar chest onn per plascheir: «Nous preschentagn chest onn las canzungs tgi vagn betg savia preschentar durant la pandemia. Per me persunalmaintg è igl highlight la canzung ‹Castle of glass› da Linkin Park. Nous vagn pero er canzungs dad Après ski e schlager cugl intent dad animar e procurar per buna luna, scu per exaimpel ‹Scheiss drauf!› da Peter Wackel.» 480 guggers a Savognin Igl punct culminond ed er igl davos punct da program dalla staschung digls Fetters Sursetters vign ad esser igl NAGT (Nationales Alp Guggenmusiktreffen) igl mars – en spitachel noua tgi guggas dall’antiera Svizra vignan sen viseta a Savognin durant ena fegn d’emda. «Nous ischan sen bunga veia da far marschar chel ed igl grond highlight per nous vign ad esser da far sez chel de igl zap sen tribuna.» 480 guggers seian annunztgias da neir per chella fegn d’emda an Surses. «E nous chintagn cun radond anc eneda tanta gliout», dei Silvan Sonder. BOX Program da tschever 2023 28-01-2023 «Drachennacht Tinitus» a Villmergen (AG) 10-02-2023 Spitachel da notg a Tigignas 11-02-2023 Til d’unfants a Savognin 11-02-2023 Tschever a Riom 16-02-2022 Gievgia grassa a Savognin e Radons 17-02-2022 Concert aint igl territori da skis a Lai 17-02-2023 Concert davant baselgia a Stierva 18-02-2023 Tschever a Coira 18-02-2023 Tschever a Salouf 24-02-2023 «Wartauer Fasnacht» a Trübbach 11/12-03-2023 Nationales Alp Guggenmusiktreffen (NAGT) a Savognin Igls «nars» digls Fetters Sursetters sa legran sen la staschung da tschever vegnenta.

L’artista Regina Hügli tgi sa fatschainta gio varsaquants onns cun ava, ò visito igls quatter sparta-avas tripels an Europa centrala, uscheia er chel segl Pass Lunghin. Sen basa digls sies viadis è nascheida l’exposiziun ambulanta «Wasser teilen» tgi sa deditgescha alla relaziun tranter carstgang ed ava. Actualmaintg è ella exponeida ainten la Sala Segantini a Savognin. En pass, singuls tatgs neiv e treis lengias tgi gleischan – la fotografia illuminada cugl nom «Drawing the Line» pudess esser ancunaschainta a varsaquantas visitadras e visitadras tgi passan chels deis ainten la Sala Segantini a Savognin. I sa tracta digl Pass Lunghin (2644 m s.m.) – en punct central ainten l’exposiziun actuala «Wasser teilen». Segl pass tranter Surses, la Nagiadegna e la Bergiaglia è nign tgi so, an tge direcziun tgi l’ava da plievgia corra. Igl è en schinumno punct tripel – egn digls quatter sparta-avas tripels an Europa centrala. En ulteriour da chels puncts sa catta aint igl territori digl Gotthard, igls oters dus segl cunfegn tranter la Tschecheia e la Pologna resp. an Frantscha. Dalla Tschecheia a Savognin Dalla Tschecheia ad Andermatt a Savognin: Surses è la sagond’davosa staziun dall’exposiziun ambulanta «Wasser teilen» avant tg’ella cuntinuescha igl sies viadi per l’exposiziun finala an Frantscha. L’exposiziun sa deditgescha agls sparta-avas, viandescha quasi da sparta-avas tar sparta-avas. Ella è neida curatada dall’artista svizra Regina Hügli e mossa ovras multimedialas da nov artistas ed artists dall’Austria, Tschecheia e la Svizra. Ella duess render attent e sensibilisar per la situaziun idrologica extraordinaria digls sparta-avas. Ava è siva da radond diesch onns igl tema central dalla lavour da Regina Hügli. «Sur chels onns sung ia m’interessada veapi scu tg’igl carstgang tracta la resursa ava. L’exposiziun actuala è en’exposiziun bunamaintg activistica, cun messadis politics impurtant», dei l’artista. Durant igls onns 2019-2021 ò la curatoura visito igls quatter sparta-avas ed ò edia sen basa digl sies viadi en codesch cugl nom «Das Wasserbuch. Überschwemmungen, Dürre, Gletscherschwund. Vier Expeditionen im Herzen Europas». Scu amprem ò ella visito igl onn 2015 igl Pass Lunghin, en mument decisiv per l’artista: «Chegl è sto en’experientscha fundamentala, da realisar tge dimensiun tgi chel sparta-avas ò an chellas treis direcziuns. Chegl am ò inspiro da visitar ples gedas chel pass, ed uscheia è er sa sviluppo chel project», dei Regina Hügli ed agiunta: «Ia va lia dar anavos ensatge allas regiuns tg’ia va visito e retschartgea ed en tant er colliier ellas.» Per l’exposiziun «Wasser teilen» ò ella anvido artistas ed artists tg’èn stos pronts da stgaffeir ovras an chel connex. En ballun rosa segl Lunghin Cun tgaminar tras la Sala Segantini anveidan differentas staziuns resp. ovras da sa farmar, contemplar, tadlar e reflectar. Enqualtgi ovra sa deditgescha er a temas d’ava locals ainten la regiun da Surmeir. Uscheia anveida igl film curt «Süffige Erde :: gebrochener Berg» digl artist e realisatour da films austriac Leonhard Münch da sa fatschentar 18 minutas cun la vischnanca da Brinzauls. I sa tracta d’en’ovra speziala tgi tematisescha igl Rutsch da Brinzauls e la rolla centrala dall’ava an connex cun la bova. Igl film totga ansasez betg tar l’exposiziun ambulanta ed è nia integro aposta per l’exposiziun a Savognin. Sungs e tungs tibets resungan aint igl fons dalla Sala Segantini. Cun neir pi manevel agl visour aint igl cantung dattigl sclarimaint: L’artista austriaca Barbara Anna Husar ò stgaffia la sculptura «EUTER» – en ballun rosa an furma d’ena munschadeira tgi procura siva da passa quatter onns per impuls persistents an connex cun resursas sensiblas. L’artista ò rimno 1 001 giaveischs d’unfants – scretgs sen figlias – an connex cun ava. Cugl sies ballun è ella viageida sur igl Pass Lunghin ed ò surdo lò igls giaveischs agl vent e las direcziuns dall’ava. L’artista è neida inspireida antras en ritual tibetian noua tgi vignan surdos bungs giaveischs agl tschiel sch’ins traversa en pass. En’exposiziun extraordinaria Per l’Uniun Pro Segantini tgi tgira la Sala Segantini ègl pitost extraordinari, tg’ins expona ovras multimedialas dad artists er digl exteriour. «Igl intent dall’uniun è da porscher ena plattafurma per artists regiunals. E l’uniun veiva dallas ovras tgi vignan exponeidas e vandeidas», dei Mark Batliner, igl president dall’uniun anvers la FMR e renda attent, tgi chegl na seia tar chell’exposiziun betg pussebel. Tgi l’exposiziun vegia catto la veia aint igl local d’exposiziun a Savognin seia d’attribueir tg’ins seia localiso aint igl conturn digl Pass Lunghin ed uscheia er anmez igl tema central dall’exposiziun. Igl president dall’uniun Pro Segantini accentuescha, tgi l’exposiziun vegia gia anfignen ossa bung resung. «L’exposiziun tematisescha la problematica dall’ava, la mancanza, igl regress digls glatschers, la polluziun e nous vagn causa dalla mancanza da neiv daple visitaders», dei Mark Batliner. En fatg, tgi renda positiva er la curatoura: «Betg, perchegl tgi n’ò nigna neiv, chegl deploresch ia naturalmaintg. Pero da prancepi è adamplia en tant da chegl tg’ia less contanscher cun l’exposiziun, numnadamaintg tg’ins sa fatschainta veapi savens cun chella problematica», dei Regina Hügli. Anfignen 30 visitadras e visitaders per de ins vegia pudia beneventar, chegl seian cefras stupentas per da chel taimp, dei Mark Batliner. El vegia er observo tgi cunzont gliout pi giovna vegia visito l’exposiziun e seia sa farmada ainten la Sala Segantini. L’exposiziun «Wasser teilen» ainten la Sala Segantini è averta anc anfignen igls 26 da favrer 2023. Impressiun digl viadi cugl ballun dall’artista Barbara Anna Husar. Igl visour aint igl cantun anveida da vurdar scu tgi Barbara Anna Husar è sgulada cugl sies ballun sur igl Pass digl Lunghin. Igl president dall’Uniun Pro Segantini e la curatoura Regina Hügli durant la vernissascha ainten la Sala Segantini. L’ovra «Drawing the Line» dall’artista e curatoura Regina Hügli. La fotografia illuminada mossa igl sparta-avas segl Pass digl Lunghin. Impressiun dall’exposiziun «Wasser teilen» ainten la Sala Segantini.

Niklas Hartweg ò 22 onns ed è en biatlet cun en immens potenzial. Igl madem vala er per Amy Baserga tg’è digl madem onn e totga tar egna dallas grondas speranzas digl cader da biatlon svizzer. El ed ella treneschan savens all’Arena da biatlon a Lantsch. All’Arena da biatlon «Roland» a Lantsch on li proximamaintg igls campiunadis da biatlon d’Europa ed igl december 2023 l’amprema cursa da biatlon dalla cuppa mundiala. Igl punct culminont ò li igl favrer 2025 cun aveir li a Lantsch igls campiunadis mundials da biatlon. Chella occurrenza cun biatlets e biatletas da vers 50 naziuns è alloura er la gronda fegnameira pigl cader da biatlon naziunal digls omens e dallas donnas. Da chels campiunadis discorran er adegna puspe Niklas Hartweg, tgi stat a Lai ed Amy Baserga tgi dereiva da Nossadunnang. Far tigls campiunadis mundials da biatlon ainten l’Arena a Lantsch en plaz da podest chegl è tigls dus talents da biatlon igl pi grond term. Realitad è tgi imprevia on Niklas Hartweg ed er Amy Baserga fatg gio la staschung da biatlon actuala igl zap anmez l’elita internaziunala da biatlon. Lour success ed er chel digls oters biatlets svizzers e dallas biatletas svizras èn cleramaintg igls fretgs tg’ins raccolta er perveia digls trenamaints ideals all’Arena da biatlon «Roland» a Lantsch. Ena veia communabla Tar Niklas Hartweg ed er tar Amy Baserga ins dastga prest discorrer da «schumblers» digl biatlon. Chegl betg angal cun esser el ed ella dall’annada 2000, mabagn er cun aveir fatg tots dus an cuminanza zap per zap digl scalem da juniors anfignen tigl scalem dall’elita da biatlon. Ainten la vigliadetna da junior ò Niklas Hartweg fatg igl 2019 tigls campiunadis mundials da biatlon digls juniors la medaglia dad ôr ainten la cursa singula. La stad 2022 è el turno da Ruhpolding (Germania) cun la medaglia da bronz fatga aint igl sprint tigls campiunadis mundials da biatlon da stad. Amy Baserga è davantada gist treis gedas campiunessa mundiala digls juniors, dus gedas vicecampiunessa mundiala e dus gedas fatg ena medaglia da bronz. Tar la staffeta singul-masdada dalla cuppa mundiala dall’emda passada a Pokljuka (Slovenia) on Niklas Hartweg ed Amy Baserga contanschia igl terz post ed uscheia caschuno per ena premiera. Anc mai è reuschia ad en team svizzer da neir segl podest tar la staffeta singul-masdada. Ena pitschna surpresa è chel plaz treis bagn sto dantant sen fundamaint dalla fermezza digl biatlet e dalla biatleta è sto da chintar cun en bung resultat digl duo svizzer. Persvadia on Niklas Hartweg ed er Amy Baserga cunzont tigl sagettar. Tigl sagettar on tots dus fatg igl davos onn en immens progress. Remarcabel è tgi Niklas Hartweg ed er Amy Baserga teiran betg angal precis, mabagn er an curt taimp, detg oter tschintg colps an pi pac tgi 23 secundas. Er chel fatg e progress è d’attribueir allas cundiziuns da trenamaint all’Arena da biatlon «Roland» a Lantsch. Scu gioven ins fò progress Las ples midadas tigl team da biatlon cun novs trenaders ed otras persungas alla testa seian er ena raschung tg’igl success dallas equipas da biatlon seia puspe avant mang. Chegl ò detg Niklas Hartweg. «Aint igl team vainsa en fitg bung clima ed avant mang è er ena tscherta dinamica», manegia Niklas Hartweg. Scu gioven atlet ins fetscha pi bod u pi tard sa tgapescha er progress, chegl tgi seia succedia tar el la stad passada ed er las davosas emdas. «Igl success digl antier team procura per speranza, franchezza e fidanza ainten sasez», dei Niklas Hartweg. Tar tots dus teams naziunals da biatlon exista en regl da far bungs resultats e cun far chels vigna mintgign anc pi ferm. El sez seia er fitg cuntaint cugl svilup fatg tigl sagettar ed er tigl progress general. Michael e Carola Hartweg, igls genitours da Niklas Hartweg e grondgronds promotours digl biatlon ainten la regiun. Amy Baserga e Niklas Hartweg, en duo da biatlon cun en grond avigneir.

En center d’elaborar tgern – chegl è egn da total set projects tgi la «reit per products regiunals Parc Ela» prevei per promover products regiunals e la vendita da chels. Siva d’en’etappa da basa duessan igls projects rentabels neir realisos a parteir digl onn 2024. È chegl pero propi necessari, e na dattigl betg ena concurrenza per purscheidas existentas? La FMR ò discurria cun la manadra digl project, Heidrun Moschitz. 125 bagns purils dattigl aint igl Parc Ela. Radond treis quarts digl latg dallas 1 000 vatgas e dalla tgern digls 3 900 vadels e biestgs gross bandungan igl parc. I dat aint igl parc anc potenzial d’augmentar la creaziun da valour. A chella conclusiun vign en studi digl onn 2019 dalla Scola ota spezialisada digl Grischun. Set projects parzials Sen basa da chella realitad less igl project svilup regiunal (PSR) tgi sa nomna «reit per products regiunals Parc Ela» promover igls products regiunals e la vendita da chels. Concret sa tractigl pigl mument da set projects parzials (varda box). Durant ena fasa da preparaziun igls davos 1,5 onns on differentas gruppas da lavour sviluppo en sboz cun novas ideias da fatschenta. Las gruppas consistan da represchentantas e represchentants dall’agricultura, dalla hotellareia e gastronomia scu er d’ulteriouras organisaziuns localas digl svilup regiunal da Surses e la Regiun Alvra. Ena buteia da pop-up cun products regiunals Ossa scumainza l’etappa da basa per set projects parzials. «Durant chella fasa vignan sclareidas dumondas detagledas per mintga project parzial. I sa tracta er d’ena sort fasa da test per erueir, tge tgi funcziunescha e tge betg. Alla fegn duess esser elaboro en businessplan uscheia tg’ins po scumanzar a realisar igls projects a parteir digl 2024», dei Heidrun Moschitz. La manadra digl project tigl Parc Ela tradescha, tgi seia per exaimpel planiso da testar ena buteia da pop-up sulettamaintg cun products regiunals. Pero ins less er testar sch’igls products regiunals sa vendan migler sch’ins creescha bels regals ainten las buteias existentas. «Igl prancepi digl PSR è da collaborar cun chegl tg’è gio avant mang ed i na duess betg esser ena concurrenza cun la purscheida existenta mabagn en schlargiamaint. Ossa è igl mument, noua tgi tot igls interessos son s’annunztgier, chella pussebladad dattigl anc adegna», uscheia Heidrun Moschitz. Grond sustign antras cantun e confederaziun Heidrun Moschitz dei tg’igl Parc Ela funcziunescha scu ena sort plattafurma: «Nous coordinagn, ischans interfatscha tranter actours e creditours, numnadamaintg cantun ed Uffezi federal d’agricultura. Igl è damai en sarvetsch digl parc, pero betg en project digl parc mabagn digls pours», dei Heidrun Moschitz. Igls creditours tg’ella nomna èn sa participos a 72 % digls costs per l’etappa da basa tgi monta a 650 000 francs. Igls ulteriours 28 % schean ainten la responsabladad digls singuls projects. «Igl grond project – igl center d’elaboraziun da tgern, tg’ò digl reminent er procuro per la pi grond’attenziun, vign sustignia fermamaintg digls cumegns. Tar las buteias regiunalas ed igl center logistic ans sustigna la Regiun Alvra», dei Heidrun Moschitz. Tar oters projects scu la caschareia mobila segna l’inizianta per la finanziaziun. Siva dall’etappa da basa ins duess damai aveir sclarimaint e businessplans concrets avonda. Heidrun Moschitz è digl aveis, tgi tot igls set projects pon funcziunar. Ins risca pero betg tg’igl plan resta plan ed el fò naufragi schi vo per realisar igl tal? «En tal plan stò er mussar se sch’igl project è supportabel sur ples onns. En project insupportabel scroda ainten chella fasa.» E dattigl gio lis concrets, per exaimpel pigl center d’elaborar tgern? Heidrun Moschitz daclera: «Durant l’etappa da basa vign planiso igl edifezi, chegl è fitg concret. L’ideia è tg’igls tgavateras pon scumanzar la sia lavour schi la fasa da realisaziun scumainza.» Chella è planisada a parteir digl onn 2024. I dat er vouschs scepticas Tenor Heidrun Moschitz crescha la dumonda siva products regiunals siva digls davos dus decennis. «Igl è pero er en potenzial turistic, an senn da ‹ia fatsch vacanzas aint igl parc e sa er gist anc magler chel sch’ia sung aint igl restorant›.» Sper igl grond potenzial dattigl er vouschs scepticas, tgi sa dumondan schi chegl seia propi er necessari, tradescha Heidrun Moschitz. «Cunzont chegl tgi pertotga la dumonda dalla concurrenza. I n’èn betg enorm bleras reacziuns pero ins sa fatschainta cun la tematica.» Da l’oter mang sainta ella er vouschs positivas, gist schi vo per en center d’elaborar tgern, en tema gio ancunaschaint d’avant radond 4 onns cura tgi la mazlareia Fischbacher da Tusang leva construeir ena tgesa da maz ad Alvaschagn. «I mossa, tg’igl basigns è anc adegna cò. Pouras ed er igls catscheders expriman igl basigns da redutgier las veias da transport pigls animals. Sper la tgesa da maz a Cunter cun capacitads limitadas, cunzont durant la staschung ota igl aton, dattigl angal chella a Tgazzas. Pours spetgan lò pero per part anfignen en mez onn. Chegl na cuntantescha betg.» Heidrun Moschitz tradescha tgi er igl Uffezi da tgatscha e pestga digl Grischun planisescha posts da recepziun per selvaschigna, egn a Casti e perchegl ins saptga uscheia forsa er far adiever da sinergias. Igls set projects parzials Center regiunal per elaborar tgern Cun chel vign piglia an meira igl basigns dall’agricultura e digls catscheders da tigneir curtas las veias da transport pigl movel e da produtgier products d’ota qualitad cun tgern locala. Caschareia mobila d’alp La corporaziun d’alp da la Creusch dad Alvagni planisescha ena caschareia d’alp mobila per vender igl latg d’alp regiunal. Elaboraziun da poma Tar pours scu er persungas privatas vign savens betg raccoltada la poma perchegl tgi mantga igl taimp. Fegnameira è d’elaborar poma da tot las plantas pusseblas ainten ena mostareia regiunala, seia chegl pigl agen consum ni per vender. Local d’elaboraziun En menaschi agricol planisescha da construeir en local per elaborar products da latg. Chel duess er pudeir neir duvro d’oters menaschis. Center logistic e da cumpetenza Cun en concept per en center cantunal da cumpetenza e logistica per products regiunals vign pigleida an meira la pussebladad da distribueir igls products aint igl antier cantun e perfign sur igls cunfegns cantunals or. Buteias regiunalas e logistica Nov lis da vendita scu buteias ni regals regiunals ainten buteias existentas duessan render attent e disponibel pi bagn la purscheida da products regiunals. Chel project cuntigna pero er ena plattafurma online per pustar products regiunals ni la purscheida da chels an hotels e restorants. Administraziun e gestiun Cun l’administraziun e la gestiun digls projects parzials vign promovia igl barat e la furmaziun ainfer tot igls projects. Igl project tgi sa nomna «reit per products regiunals Parc Ela» less promover igls products regiunals e la vendita da chels.

La cursa da passlung populara «Planoiras» vign spustada, chegl causa dalla situaziun da neiv. L’occurrenza cun anfignen 400 participantas e participants duess aveir li l’antschatta mars 2023. Malgro tg’ins chinta cun neiv chels deis na seia la cursa da passlung «Planoiras» betg pussebla da manar tras dumengia vegnenta, chegl communitgeschan igls organisatours. L’occurrenza vign spustada segls 4 da mars 2023. Igl «de digl passlung grischun» ò dantant li tenor plan la sonda, igls 14 da schaner 2023 ainten l‘Arena Roland a Lantsch. Per preparar las loipas vess la neiv stuia neir en po pi bod. Anstagl da porscher ena ruta alternativa, on igls organisatours decidia da spustar, cun la speranza tgi seia alloura pussebel da far igl mars la cursa segl traject original. Gio l’emda passada ò igl post da medias dalla Regiun da Lai menziuno sen dumonda dalla FMR, tg'ins preferescha da prancepi da spustar an pe da desister dall’occurrenza. Anfignen 400 participantas e participants Igl «Planoiras» da chest onn duess davantar la 38avla ediziun. La cursa da 25 km magna dalla Roland Arena a Lantsch sur la plazza da golf a Lai anavant a Parpan e puspe anavos aint igl final sen la «Luziuswiese» a Lai. Igl «Planoiras» è egna dallas endesch pi grondas cursas popularas da passlung an Svizra. L’occurrenza è la terza cursa an rom dalla seria «Swiss Loppet». Sper la cursa originala da 25 km dattigl en tratg pi curt, la cursa Planoirino da 13 km, an cumparegliaziun cugl Planoiras magna chella angal anfignen a Canols/Valbella e turna alloura puspe a Lai. Pinavant vign purscheida ena cursa da 9 km – igl Planoirino mini tgi chinta ansemen cugl Planoirino per las categorias U14 ed U20 tigl Raiffeisen Cup Nordic. Igls organisatours screivan ainten lour communicaziun allas medias tg’els spetgan anfignen 400 participantas e participants. Er persungas prominentas sa participeschan regularmaintg all’occurrenza da passlung. Uscheia è er igl biker Nino Schurter s’annunztgia puspe per la cursa da chest onn. (cdm/fmr/sab) Causa dalla situaziun da neiv vign la cursa da passlung «Planoiras» spustada segls 4 da mars 2023.

La sonda passada on 24 000 fans persequito igl slalom gigant ad Adelboden e la dumengia tigl slalom èn chegl stos 11 600 fans. Tranter chels er 20 fans digl Club da fans da Sandro Simonet. Digl 1956 anfignen igl 1966 on gia li ad Adelboden cursas internaziunalas da skis, vot deir en slalom gigant u en slalom. L’amprema cursa da skis dalla cuppa mundiala ò gia li ad Adelboden igl 1967. Gudagnea igl slalom gigant ò lò igl grond star franzos Jean-Claude Killy. En slalom gigant ed en slalom dalla cuppa mundiala da skis chegl dattigl ad Adelboden pir siva digl 2000. Ainten la sia istorgia da 56 onns dallas cursas da skis dalla cuppa mundiala ad Adelboden on igls organisatours tuttegna gia da renunztgier seis gedas a chellas per mancanza da neiv. Igl 1999 èn nias an funcziun per l’amprema geda igls neivadoirs. Chels on er pussibilito tgi las dus cursas dalla davosa fegn d’emda on gia li tiers la paca neiv agl «Chuenisbärgli». Chell’ambianza dattigl angal ad Adelboden Sviglia igl pi grond interess davart digl public ò er la davosa fegn d’emda, igl slalom gigant. Gist 24 000 fans on procuro per en’ambianza fenomenala tar la victorgia digl star da skis svizzer Marco Odermatt. Persequito agl li igl slalom dalla dumengia on 11 600 fans e festivo la victorgia dobla digls Norveges scu sch’en skiunz svizzer fiss sto igl pi sensom igl podest. Tranter igls 11 600 fans eran er 20 fans digl Club da fans da Sandro Simonet. Cun en bus èn els partias la dumengia dumang allas 04.00 davent da Casti per esser segl post tigl amprem percurs digl slalom. L’egn u l’oter fan ò gia da renunztgier agl viadi da Surmeir aint igl cantun Berna perveia dalla grippa. 16 tschentavels on mantgea Tignia igls poleschs on igls fans da Sandro Simonet cunzont per el. L’atmosfera geniala on els alloura er galdia scu tot igls oters fans er. Sen las tribunas è stada ena pasch ed applaus ègl do per mintgign digls spezialists da slalom. Igl mument da realitad tgi Sandro Simonet è betg sa qualifitgia pigl sagond percurs digl slalom è bagn sto ena pitschna desillusiun pigls 20 fans. Els on pero accepto chel fatg an moda sportiva. 16 tschentavels pi spert vess Sandro Simonet gia dad esser aint igl amprem percurs per parteir er siva giantar ainten la cursa cugls 30 pi sperts skiunzs digl amprem percurs. Da festivar ègl damai do navot pigls 20 fans digl skiunz da Casti. Igl viadi ad Adelboden è an mintga cass sto en’aventura gio perveia dall’atmosfera grondiousa all’arrivada digl slalom. Singular è sto ad Adelboden igl antop cun oters fans ed er da neir an contact cun oters clubs da fans tgi dat fitg blers. Ossa resta pigl Club da fans da Sandro Simonet anc la dumonda, schi dat or da chel igl Club da fans digls frars Simonet’s, chegl siva tgi è reuschia er a Livio Simonet da far igl zap aint igl cader da slalom gigant dallas cursas dalla cuppa mundiala. E chegl cun success. Varsaquantas cefras dallas cursas ad Adelboden Preventiv: 6 milliuns francs Creaziun da valour per la regiun: 7.7 milliuns francs Voluntaris slalom gigant: 1 600 Voluntaris slalom: 1 400 Aspectatours slalom gigant: 24 ​000 Aspectatours slalom: 11 ​600 Plazs per VIP’S: 800 Comite d’organisaziun: 19 persungas Cunsegl d’administraziun: 8 persungas 1955 - 1966: cursas da skis internaziunalas 1967 – 2023: cursas da skis cuppa mundiala Emettours da televisiun preschaints 10 Emessas vignan las cursas direct: 15 teras Fabio Durisch è er ainten la suprastanza digl Club da fans da Sandro Simonet. Ena gruppa digls fans da Sandro Simonet ad Adelboden.

Siva dall’antschatta digl onn è Filip Dosch uffizialmaintg igl nov uffizier da teir federal pigl Grischun. Cunsigliera federala Viola Amherd ò confirmo la sia elecziun. Aint igl cantun dattigl tschintg cumischungs u regiuns da teir. Alla fegn da december 2022 è colonel Jöri Kaufmann ia an pensiun siva d’esser sto diesch onns uffizier da teir federal pigl Grischun. Igl om dalla Purtenza è ia an pensiun cun contanscher 70 onns e cun chella vigliadetna na dastga el betg ple exequeir chel uffezi federal. Scu uffizier da teir federal pigl noss cantun è el sto sottamess agl Departamaint federal da defensiun, protecziun dalla populaziun e da sport. Igl madem vala er pigl sies success major Filip Dosch da Cunter. Alla fegn digl 2022 ò igl uffizier da teir federal partent surdo las actas basignevlas agl sies successour. «Cun Jöri Kaufmann vaia gia ples antops uscheia tgi la surdada è eida bagn», dei Filip Dosch. 30 onns commember dalla cumischung da teir Jöri Kaufmann ò gia proponia agl cantun Filip Dosch scu igl sies successour ed igl cantun ò do anavant chella proposta agl Departamaint federal da defensiun, protecziun dalla populaziun e da sport. «Ia va naturalmaintg gia grond plascheir da retschever digl departamaint e da cunsigliera federala Viola Amherd la confirmaziun dalla mia tscherna scu uffizier da teir federal pigl Grischun», manegia Filip Dosch. Cun esser sto igls davos 30 onns commember dalla cumischung da teir digl Grischun central ed er dus onns president dalla cumischung da teir Nagiadegna/Val Müstair ò igl om da Cunter er l’experientscha basignevla pigl nov pensum d’uffizier da teir federal digl Grischun. «Davart digl militer vaia er gia l’instrucziun basignevla», dei Filip Dosch. Scu uffizier da teir federal è Filip Dosch da nov er la persunga da contact tar las autoritads politicas cantunalas, regiunalas e communalas. El è er la persunga cun ena gronda reit a contacts tar las instanzas ed igls uffezis. Igl uffizier da teir federal è er la persunga tg’ò da vurdar per la siertad tar mintga stand da teir e da tgatscha. El fò er la punt tranter las uniuns da teir, igls cumegns ed igl Uffezi cantunal da militer e da protecziun civila. Ultra da chegl è Filip Dosch superiour dallas tschintg cumischungs da teir digl Grischun: cumischung 1, Tavo, Purtenza, e Signeradi, cumischung 2, Coira, Scanvetg, Flem, cumischung 3, Surselva, cumischung 4, Grischun central e cumischung 5 Nagiadegna e vals digl sid grischunas. Ultra da chegl è en uffizier da teir federal er la persunga tgi segna per l’instrucziun e l’introducziun digls novs uffiziers da teir e digls commembers dallas cumischungs. Igl cantun Turitg ò per exaimpel dus uffiziers da teir federals. Oters cantuns scu igl Grischun on alloura en sulet uffizier da teir federal. Mezcantuns on an ples alloura en uffizier da teir federal communabel. Filip Dosch dei tgi dus gedas ad onn vegian igls uffiziers da teir federals ena dieta tgi cozza anfignen treis deis. Sa tgapescha tgi el vegia dad eir adegna puspe er a Berna per ena seduta. Occupo cugl sies nov pensum seia el cunzont alla fegn dall’emda. «Igl mies nov pensum sa cumporta cun la mia professiun», daclera Filip Dosch. El suonda a Jöri Kaufmann. Major Filip Dosch è igl nov uffizier da teir federal pigl Grischun. Igl uffizier da teir federal è er responsabel per la siertad tigls stands da teir e tigls stands da teir da tgatscha.

Da Nadal anfignen Buneia on er las ustareias an Surmeir luvro bagn. Persiva on las ustareias da muntogna betg fatg schi bungs affars scu igls oters onns. La mancanza da neiv ò gia per consequenza tgi igls giasts on mantgea tar las ustareias da muntogna. Igls deis tranter Nadal e Bumang e da Bumang anfignen Buneia totgan tar la gastronomia e tigl turissem tigls ferms deis dalla staschung d’anviern. Mantga chel stgamgiamaint alloura dattigl ena staschung d’anviern pitost pi mediocra chegl tgi pertotga la sviouta. Anc bler daple dependentas digl stgamgiamaint da Nadal anfignen Buneia èn las pendicularas. Ellas dovran chels deis cun massas da skiunzs sen las pistas, a Lai èn chegl per exaimpel anfignen 19 000 skiunzs per de. Da preschaint on er mantgea allas pendicularas digl Grischun Central las davosas treis emdas igls blers giasts. Igl december 2022 è igl domber digls amprems giasts sa redutgia an cumparaziun cugl december 2021 gist per 28.6 %. Igl svilup digl stgamgiamaint da transport è alloura sto angal per 6.5 % pi bass an cumparaziun cugl december 2021. Prest daple giasts siva Bumang Per tgi marscha tranter Nadal e Bumang ed er l’amprema emda digl onn dependa da blers factours. Crodan Nadal e Bumang ainten mez l’emda on blers affars alla bassa saro. Èn Nadal, son Silvester e Bumang la sonda u la dumengia alloura è l’emda sessour en’emda noua tgi vign luvro. Gist chegl è actualmaintg sto igl cass, ed er egn digls muteivs dasper la mancanza da neiv, tgi tranter Nadal e Bumang èn betg stos tants giasts ainten las destinaziuns da vacanzas da Surmeir. Persiva on igls hotels e cunzont er igls restorants fatg bungs affars da Bumang anfignen Buneia. Igl è sa musso tgi bleras persungas èn sa decideidas da far vacanzas pir l’amprem’emda digl onn nov e betg da Nadal anfignen Bumang. Duvro vign igl budget tuttegna Igl budget da vacanzas chel ò mintga giast, chegl vot deir tgi igls daners vignan duvros schi er betg per eir sen pista. Chegl ins ò s’accurschia fitg bagn da Nadal anfignen Buneia tgi blers giasts èn ias orsoura betg angal per tschanar, mabagn er per giantar. Igl è nia consumo fitg bagn, maglea è nia angal igl migler digl migler e bavia èn er neidas bungas cloccas vegn. Cun betg neir dada or ena gronda part digl budget da vacanzas per eir cun skis èn chels daners nias dos or per consumar ainten ustareias, cumprar aint ainten affars da sport ed ainten buteias. Siva da dus onns pandemia ins ò er gia l’impressiun tgi igls giasts gioldan la cuminanza, la societad ed igl far festa cun sa lascher eir bagn. Festas pi grondas e pi pitschnas on er betg mantgea cun esser igls giasts simplamaintg puspe pi libers, pi generous e pi spendabels. Vegns franzos èn puspe «in» Per en bung got èn igls giasts er pronts da paer daple. Bavia è nia bler vegn grischun. Sa musso è tgi gist tar clients dalla classa pi ota èn igls vegns franzos puspe «in». Menziuno seia cò tgi an Nagiadegna ainten las tgesas da tschintg steilas ed aint igls restorants cun puncts e tgapitschas vign anc adegna bavia igl pi bler vegn franzos. Chegl alloura per prietschs pi ots da passa 500 francs ed anc bler daple per butteglia. Naturalmaintg tg’igls giasts gioldan er en bung vegn taliang. Tuttegna on igls vegns dalla Toscana e digl Piemont pers a taragn. Chegl sen costs digls vegns grischuns e digls vegns valtellines. Ameis digls vegns spagnols èn anc adegna igls Turitges, els tgi dattan a chels bungas notas. Agl passo totgan definitivamaintg igls vegns da surmar seia chegl dalla California u dall’Australia. Davos mintga product l’atgna istorgia Products regiunals ed autentics per chels èn igls giasts er pronts da paer. Cun rachintar da mintga product la sia atgna istorgia gostan chels agls giasts anc bler pi bagn. I sa mossa adegna daple tgi igls giasts steman da neir infurmos danonder tgi igl product vign e tgi tgi segna per la producziun da chel. Chegl è betg angal igl cass tar la tgern dalla Mazlareia Peduzzi, ma anc daple è chegl uscheia tigl caschiel. Tgi Manuel e Linard Cotti vegian 400 nursas e digl latg-nursa dattigl igl caschiel-nursa chegl interessescha igl giast. Tg’igl caschiel dall’Alp Foppa da Dario Albertin da Salouf totga tigl migler caschiel d’alp aint igl Grischun e tgi l’alp sa catta sot Ziteil, chegl giaveischa igl giast da santeir. Er l’istorgia digl tschigrung tgora da Dino Balestra tedlan igls giasts cun gizzar las ureglias. Cun deir ad els tg’igls tiffels an sal sarvias cugl salmung da Lostallo dereivan digl pour Andreas Buchli da Solas Soura gosta la speisa anc bler pi bagn. Pi pacs vegetarians e vegans Durant la pandemia ègl sto en trend d’esser vegetarian e cunzont vegan er per mussar solidaritad cunter covid-19 e mussar tg’ins fetscha ensatge per la sanadad. Cun aveir da star igls ples a tgesa durant la pandemia è pi prubabel nia cuschino pi bler vegetarian e vegan. Ossa cun esser passada la pandemia e la gliout puspe eir orsoura a magler mossa igl trend da vegetarian e vegan cler angiu. Chegl betg angal tigls giasts tgi sa laschan eir bagn ainten ustareias mabagn er tigls giasts da hotel. Las davosas treis emda è er sa musso tgi betg ple tants giasts sa decidan per mesa pensiun (tschagna/pernottar/ansolver), mabagn maglian pi gugent à la carte. Tar mintga caschiel la sia istorgia. Speisas vegetarianas vignan anc dumandadas, pero betg scu durant la pandemia. En plat scu l’oter pigls giasts digl hotel. Vegns franzos èn puspe an moda. Per qualitad è igl giast er pront da paer tar la tgern. Schampagn è nia bavia pulit gist da son Silvester.

Igl onn 2022 ò igl Museum da veiadafier Alvra benevento 26 142 visitadras e visitaders. Igl record digl 2013 è nia mantganto angal per pac an chel connex. Per batter igl record annual tgi datescha digl onn 2013 on mantgea igl onn passo angal pacas visetas. Igl onn 2013 on 26 243 giasts visito igl museum – vot deir radond 100 daple tgi gl‘onn passo. Chegl screiva igl Museum da veiadafier Alvra ainten ena communicaziun allas medias. Gido da contanscher chel resultat allegrevel ò, tenor Roman Sommer, igl president digl cunsegl administrativ digl museum, igl record mundial reuschia dalla veiadafier retica igl aton passo. Chella occurrenza vegia carmalo blera gliout aint igl museum. Siva dall’avertura digl Museum avant passa 10 onns ò igl museum da veiadafier dall’Alvra benevento an tot 224 449 visitadras e visitaders ainten lour localitads a Barvogn. Betg pussebel sainza voluntaris Sainza la lavour voluntaria digls numerous gidanters e guids scu er sustign finanzial da promotours privats u bagn dalla fundaziun Museum da veiadafier Alvra na fiss igl menaschi d’en tal museum a Barvogn betg pussebel. Roman Sommer accentuescha tg’igl Museum da veiadafier dall’Alvra seia, malgro las bungas cefras da visetas, venavant dependent da chel sustign. Pigl onn 2023 èn Roman Sommer ed igls ulteriours partenaris optimistics. Forsa vigna perfign contanschia en nov record da visitadras e visitaders, screivan els ainten la communicaziun. (cdm/fmr) En’impressiun dall’exposiziun speziala dall’amprova da record dalla Veiadafier retica.

Da leir giustrar e dressar animals è en giaveisch tgi è quasi schi vigl scu la carstgangadad. E chegl cugl scopo da nizigier igls animals pigls agens sarvetschs. Savens è chegl er gartagea: cun la vatga, igl tgaval, igl tgang, igl camel, igl elefant ed anc blers oters animals. Igl pi pac cugl giat. Schi pertge betg? I dat strousch en animal tgi ò ena relaziun schi strètga cugl carstgang scu igl giat. Savens veiva igl giat ansemen cugl carstgang ainten tgesa. El stat gist dasperas segl canape u savens er sen bratsch. El maglia giu da meisa e vign perfign ainten letg per aveir tgod. Ed el ò savens ena relaziun fitg strètga cugls unfants. Cun unfants er fitg pitschens. Ed er cun gliout pi viglia. Pero da leir dressar en giat è alloura ena tgossa pi delicata. Savens betg pussebla. Chegl tgi gartegia quasi cun mintga tgang, numnadamaintg da far dar la toppa, chegl è tigl giat impussebel. Unfants scu dompteurs A chels tgi s’occupeschan professiunalmaintg da giustrar e dressar animals ins dei «dompteurs». Chegl vign digl franzos e vot deir igl madem scu: dressar u giustrar. Cun gronda pazienztga, ferma perseveranza e gronda empateia gartegigl ad els da dressar schi bagn liuns, tgavals, tgangs e perfign zerps tg’igls «dompteurs» son preschentar scu nomra aint igl circus. Inspiros dallas belas nomras cun animals aint igl circus ègl savens en giaveisch da blers unfants dad er els far ensatge sumigliaint. Naturalmaintg cun chel animal tgi è ad els igl pi manevel. Igl tgang u igl giat. E gl’è veiramaintg remarcabel tge «strigns» tgi els rabeglian no. Ainten en codesch da scola per Surmeir digls onns passos dattigl er ena poesia tgi sa nomna «Igl marschung». A bler semesters pi vigls anc ainten l’ureglia. Ainten chella poesia sa tractigl dad en mattatsch, en marschung, tgi leva betg eir a scola ed è sto a tgesa. Gnond ad el en po lungurous vot igl mattatsch dressar igl sies tgang. Morign, sa numnava chel. Ena passascha ord chella poesia sa cloma: Per scatscher la lung’urela, Viglia far a me’n plascheir. Tscha Morign! Te stost amprender. Ensatge stò ins saveir! Oters tgangs da tia possa Son sarveir, son guardia far, Son saltar e dar la toppa, son nudar ed apportar. Mettat chi ainten l’antgerna, dolz’igl tgea, dò adatg! Dò la toppa, dò la dretga! Tge, fugeir vot te sfarfatg? Damai, dar la toppa era ensatge digl pi usito tgi ins fascheva far en tgang. E chegl era atgnamaintg er nign strign. Cugl giat aint igl circus Scu blers unfants veva er la nossa feglia, scu unfant, igl giaveisch da dressar animals. Essend tgi nous vevan betg en tgang, è ella sa fatschentada digl noss giat. Caruso, ò el nom. Bleras ouras. Cun la fegnameira da leir eir eneda er ella aint igl circus e preschentar ena nomra. Igl amprem tgi ella leva mussar ad el era da far agl omet. Chegl è gartagea dètg bagn, schi er igl amprem cugl tric da leir dar ensatge bung da magler or da mang. Uscheia sa dulzava igl giat sen las tgommas davos. Igl proxim tric tgi ella leva far cun Caruso era da far dar la toppa. Chegl tgi ins vei tantas gedas tigls tgangs. Chegl veva ella er via tar cumaratas tgi vevan en tgang a tgesa. Cun quanta pazienztga e perseveranza tgi ella è stada vedlonder. Deis antiers. Adegna puspe. I leva simplamaintg betg gartager. Betg pi dianzer vess el do la toppa. Magari era ella prest per sa desperar e manevla allas larmas. Tot lascheva Caruso far cun el: struglier, saltar siva la balla, tschiffer igl canel, far sagls, far burtgets, scliviglier, far miau sen cumond e prest cantar. Ella pudeva esser ainten tgesa u er oravant noua tgi seia: en clom e Caruso era cun en pêr sagls tar ella. Da de e da notg. E durmeir, durmiva el ansomma adegna tar ella. Ainten letg. Eneda giu tigls peis. Eneda stagn dasperas la sia fatscha. Chels dus eran strousch da separar. Ma, ia ma repet. La toppa, glez vess el mai do. Mai. Er betg prest. Na, chegl leva el simplamaintg betg. E tgappava ella la toppa cun en gnoul sforz, tirava’l adegna anavos chella. El dat betg or da mang la sia arma Schi unfants on problemigns u problemungs sa volvan els savens a chellas persungas tgi èn ad els las pi manevlas. Ed er an chel cass è la mattatscha eida tar sies bab. Savond tgi chel vess ena bunga relaziun cugls animals e veva gio gia da far cun biestga manedla, biestga grossa, tgavals ed er cun tgangs. Ed er egn u ples giats veva er el adegna gia a tgesa. «Bab, pertge am dat Caruso betg la toppa. Sast te am gidar?» Anfignen ossa era mai m’occupo da chel problem. Ma fiss la pi bela, schi chel giat savess betg dar la toppa. Pertge atgnamaintg betg? Ma er tar las mias amprovas refusava Caruso resolutamaintg da dar la toppa. Ia va spertamaintg constato tgi chegl era en problem pi grond e tgi ins stueva eir vedlonder da fons anse e cun sa fatschentar digl sa cuntigneir digl giat. En tgang dat la toppa. Igl giat betg? Cò am è ia se ena gleisch. Igl giat scu animal scarpont totga tar la famiglia dad anc tants oters giats : liuns, tighers, leopards, gepards, pumas etc. Tots chels veivan dad oters animals e per far tgatscha sen chels dovran els las toppas. Els liegian ainten l’erva ota dalla Serengeti u aint igl tgagliom digl flem Mara. Cun ena curta attatga decideida persequiteschan els la preda ed an en sagl tschiffan els la preda cun las toppas davant. La teiran a tera e cun ena morsa resoluta aint igl culiez fon els ena curta fegn all’unfrenda. Chegl fò igl liun cun igl gnu ainten las planeiras dalla Serengeti u cura tgi chels traverseschan igl flem Mara. Chegl fò igl gepard sen la tgatscha dad antilopas. E chegl fò er igl giat sen la tgatscha da meirs. Adegna cun las toppas davant. Chegl èn damai las sias armas. Tots chels giats scarponts on fermas greflas gidas tgi èn normalmaintg tratgas aint e per l’attatga e per la defeisa sortan ellas dalla balla dallas toppas. Er igl louf, la hiena, ed igls tgangs èn animals scarponts. Els on pero en’otra strategia da tgatscha. Els persequiteschan lour preda sen ena lunga fugia. Savens an en scot. Anfignen tgi en animal pi debel u malsang n’è betg ple bung da fugeir e sa separa dalla malgia. Alloura attatgan p.ex. igls loufs la preda murdond cuntinuadamaintg aint igls calungs. Las toppas digls loufs gioian cò strousch ena rolla. Lour greflas èn betg schi gidas ed èn permanentamaintg avertas. Damai è igl misteri relevo. Igl giat dovra las sias toppas e las greflas scu arma d’attatga e defeisa. E la sia arma dat el betg or da mang. Mai. El na dat betg la toppa. Igl tgang dantant bagn, perchegl tgi betg las sias toppas èn la sia arma, mabagn igl sies gnif ed igls sies daints.

Cun Roman Stäbler da Tusang è igl trio da trenaders digl Club da ballape Surses puspe cumplet. Bunas novas tigl Club da ballape Surses: Igl assistent actual Flurin Demarmels surpeglia igl timung ed è da nov trenader dall’amprema equipa sursetta. Sustignia vign el digl sagond assistent actual Aurel Tscharner. Da nov benevainta igl CB Surses Roman Stäbler scu sagond assistent. Chegl conferma igl president digl club Ivan Brenn sen dumonda dalla FMR. Igl december 2022 veva igl CB Surses communitgia, tg’igl trenader dall’amprema equipa Philipp Berri sa reteira siva 11 onns per immediat e tg’igls dus assistents surpeglian ad interim igl timung digl CBS. En input dall’equipa Scu tgi Ivan Brenn ò detg anvers la FMR ins ò da vart digl CBS dumando Roman Stäbler da Tusang sch’el fiss pront da sustigneir igl team da trenaders. «Chegl è sto en input or dall’equipa sez tg’ins pudess dumandar Roman Stäbler ed el è sto pront da neir tar nous», dei Ivan Brenn. Igl nov assistent è responsabel pigls juniors da Tusang/Tgazzas ed instructour tar l’Associaziun da ballape dalla Svizra digl Ost (OFV). «Da dumandar Roman Stäbler d’assister tigl CBS vainsa sa tgapescha er discuto ainten suprastanza. E nous ischan stos digl aveis, tgi schi l’equipa ò chel giaveisch ed el è pront da far chegl alloura ischans er cuntaints. Roman Stäbler ò sez do activ a ballape, el so damai per tge tgi vo, ò bunas ideias er per trenamaints», dei Ivan Brenn. Igl president agiunta, tgi cunchegl tg’igl trenader Flurin Demarmels detta sez anc activ a ballape possa Roman Stäbler gidar a manar igls gis alla lengia durant tgi lez seia segl plaz. Roman Stäbler è da nov assistent dall’amprema equipa digl CB Surses.

Siva da circa en meis è an vigour igl nov urari digls meds publics. Ainten la Regiun Alvra ins è cuntaint cun la nova purscheida cun en tact da mes’oura tranter Tusang, Lai e Savognin. La gronda part dallas colliaziuns funcziuneschan bagn. Midadas ègl er do tigl bus da sport a Savognin e Cunter. Scu tg’igl post da communicaziun digl Auto da Posta Svizzer screiva sen dumonda da RTR funcziunescha igl nov urari ainten la Regiun Alvra bagn. Las colliaziuns tigl nov punct central da traffic Alvra a Casti seian sa stabilisadas siva tgi vegia do l’antschatta tscherts retards. Quants passagiers tgi fon diever digl nov bus tgi cursescha sen la nova lengia Tusang-Casti-Savognin na pò ins anc betg deir, perchegl tgi sa tracta anc d’en sarvetsch nov. I seia anc mengia bod, da communitgier las frequenzas siva chel curt taimp. Buna purscheida cun potenzial Luzi Schutz, igl parsoura dalla conferenzas da presidents dalla Regiun Alvra è cuntaint cun la nova purscheida: «Er igls resungs davart dalla populaziun èn da prancepi positivs.» Causa dallas antradas tg’èn eidas anavos aint igl traffic public perveia da corona è igl nov urari nia cun en onn retard. «Igl nov concept digl traffic public è en grond pass, nous vagn bler daple colliaziuns ed ellas èn coordinadas migler tgi pi bod», dei Luzi Schutz. Potenzial per migliuramaints vei el dantant anc la dumang e la seira: «Tot n’è betg anc perfetg, nous vurdagn tge tgi vo bagn e noua tgi dovra anc adattaziuns.» En exaimpel concret dattigl an Surses: Dantant tgi dat en nov auto da posta tgi parta a Beiva gio la dumang las 5.16 an direcziun Savo­gnin-Casti cun colliaziun vers Coira, è Savo­gnin scu capitala dalla val pir contanschibla la dumang las 7.06. Chegl è magari mengia tard per persungas tgi vottan pendular sen la lavour. E la davosa posta reiva a Savognin la seira curt siva las nov. Midadas tar igl bus da sport a Savognin e Cunter A Savognin ègl do midadas tge tgi pertotga igl bus da sport tgi vign finanztgia digl turissem, digl cumegn da Surses e dallas Pendicularas. Uscheia èn las staziuns Sot Spondas e Soras ­angal ple contanschiblas mintg’oura e betg ple scu anfignen ossa mintga mes’oura. La raschung n’è betg tgi las dus staziuns fissan stadas pac frequentadas. Scu tgi Leo Thomann, igl mastral da Surses ò detg, seia la raschung en nov bus pi bass tgi seia adatto a persungas cun impedimaint. «Nous vagn pruvo da far chella runda e vagn via, tgi cugl bus nov funcziunescha chegl betg, chels èn mengia gronds e lungs», dei Leo Thomann. La veia è mengia stretga e teissa. Tuttegna n’on igls responsabels betg lia stritgier digl tot las dus staziuns Sot Spondas e Soras or digl urari. Cunchegl tgi egn digls dus bus da sport seia anc en vigl, possa chel passar eneda l’oura er tar las dus staziuns menziunadas. Pigl avigneir ponderesch’ins dantant schi la veia pudess neir adattada uscheia tgi er en bus pi modern pudess passar la runda da Soras e Sot Spondas. Chegl n’è tenor Leo Thomann pero betg schi simpel: «Igl è da far grondas midadas, surtot chegl tgi reiva giu ainten la veia dallas Tgaplottas ainten la traversa. Cò tgapa igl bus aint davos ed igl n’è betg schi simpel da realisar ensatge tgi fò er senn. Per exaimpel tg’ins ò siva er ena veia tg’ins so rumager la neiv. Chegl èn tot aspects tg’ins stò er risguardar.» Cler è, cursar cugl bus vigl na seia nigna schliaziun pigl avigneir. Perchegl tgi en bus l’oura na fò betg ple ­l’antiera runda usitada a Savognin, dettigl da nov pero la pussebladad da porscher daple curs digl bus da sport anfignen a Cunter, cunchegl tg’igl bus spargna taimp a Savognin, ò detg Leo Thomann. A Soras a Savognin dattigl durant la staschung ota angal ple mintg’oura ena farmada e betg ple mintga mes’oura, scu chegl tg’igl è sto igl cass igls davos decennis. A Sot Spondas a Savognin dattigl durant la staschung ota angal ple mintg’oura ena farmada e betg ple mintga mes’oura, scu chegl tg’igl è sto igl cass igls davos decennis.

La bova dalla vischnanca, sen la quala Brinzauls sa mova a val, periclitescha infrastructura ainten la valour dad anfignen 177 milliuns francs. Edifezis, veias, lengias d’ava, lengias d’ota tensiun e la lengia d’Alvra dalla Veiadafier retica sa cattan aint igl territori dalla bova dalla vischnanca da Brinzauls. En’analisa da risc digl cantun Grischun vign alla conclusiun, tgi la bova dalla vischnanca pudess caschunar donns da 177 milliuns francs da chell’infrastructura. Mademamaintg vign risguardada la valour digl taragn da construcziun scu er per mobiglias ed indrezs ainfer igls bietgs. Angal igls bietgs on ena valour da 77 milliuns francs, las veias èn calculadas cun bung 22 milliuns francs. Betg custar daple tgi la valour Talas analisas fon cantun e confederaziun sen basa dalla lescha da gôt. Chella prescreiva tgi las maseiras per salvar en territori periclito ston d’ena vart esser effectivas, da l’otra vart pero er esser ­economicamaintg supportablas. Chegl monta simplifitgia tranter oter tgi salvar infrastructura u territori da prievels dalla nateira scu la bova da Brinzauls na duessan betg custar daple tgi la valour da chegl tgi vign salvo. Actualmaintg vign construia a Brinazuls en tunnel da drenascha. Cun chel speran igls experts tgi la bova sa quieta aint igl avigneir. La fegnameira è tenor igls responsabels tant digl cumegn d’Albula/Alvra scu er digl cantun, da salvar la vischnanca a lunga vista. Analisa dalla bova agl colm an lavour Dantant tgi l’analisa da pussebels donns ainten vischnanca è relativamaintg simpla, seia chegl pi grev tar las parts tg’èn an muvimaint agl colm, screivan igls responsabels pinavant. Ainten vischnanca seia spert pussebel da tgapeir e calcular pussebels donns. Agl colm perancunter vignan igls donns calculos cun ena simulaziun da computer. Ins possa calcular bagn quant gliunsch tg’ena pus­sebla bova niss a val. I seia pero grev da deir quant prubabel tg’igl è tg’ella vigna a val scu er cura e noua exact tgi chegl capeta. L’analisa dalla bova da muntogna cuntigna sper la bova sezza er Vazarouls, parts da Surava e da Casti tgi pudessan neir tutgias e donnageas tar crudadas da crappa pi gronda e process tgi suondan. L’analisa dalla bova dalla muntogna è perchegl pi cumplexa e vign igl pi bod a fegn la stad 2023. Bova agl colm ed ainten vischnanca Agl com vignan observos venavant spertezzas tg’èn sa redutgeidas anc eneda per l’antschatta digl onn 2023. Sulettamaintg igl sectour dall’insla mossa actualmaintg anc adegna spertezzas creschentas. Ainten vischnanca sa mova la bova actualmaintg cun ena spertezza dad 1,1 m per onn, chella stagnescha resp. sa redutgescha levamaintg pigl mument. (rtr/fmr)

An rom digl de da passlung grischun ò gia li sonda passada ainten l’Arena Roland a Lantsch en’ulterioura cursa digl Raiffeisen Cup Nordic digl Grischun. Per l’egna on gia li cursas sur 1,6 km e 2,1 km, per l’otra ena concurrenza da staffettas. Er per las atletas ed igls atlets digl club da passlung indigen Bual Lantsch ègl do enqual­tgi plaz da podest. Sur la distanza dad 1,6 km digls mattatschs sot otg onns ò Fjonn ­Cadurisch gudagnea, terz è davanto Valerio Cavelti. Tigls mattatschs sot 10 onns è igl podest gist sto occupo da treis indigens. Numnadamaintg da Marco Spadin, Jon Andri Fröhlich e Nico Bässler. Ed er tigls mattatschs sot 12 onns ò Dario Spadin digl club Bual Lantsch gudagnea, chegl cun en avantatg da prest 38 secundas segl sagond, Gisep Defila digl club engiadines da Zuoz. Podest er tar la staffetta Persvadia ò igl team digl club da Bual Lantsch alloura er tar la staffetta. Gudagnea la stafetta on igls mattatsch sot 10 onns (Jon Andri Fröhlich, Uehli Benjamin e Nico Bässler), igls mattatsch sot 12 onns (Marco Spadin, Mauro Bässler e Dario Spadin), ed igls mattatschs sot 16 onns (Mario ­Fröhlich, Chiara Fröhlich, Pablo ­Baselgia). La staffetta dallas mat­tatschas sot 10 onns ò contanschia igl terz post (Seraina Herwig, Frida ­Marie Dolf e Mattea Suter).

Christine Demarmels vo sen l’antschatta december 2023 an pensiun. Anfignen alloura dovra igl Center da Sanadad Savognin ena nova directoura u en nov directour. La plazza è gio scretga or. Ena bilantscha davart igl sies taimp d’uffezi na less la directoura partenta betg anc trer. Chegl seia mengia bod, dei Christine ­Demarmels tgi ò surpiglia la direcziun digl Center da Sanadad Savognin avant quatter onns. Igl december ò ella 64 onns e contanscha la vigliadetna da pensiun. Da cattar ena successiun na vo betg schi svelt. Perchegl ò igl cunsegl d’administraziun scretg or gio l’emda passada la plazza per en directour u ena directoura. Previa è en pensum da lavour dad 80 anfignen 100 %. «Nous speragn tgi nous cattans ensatgi tgi n’ò betg mengia dei da dar giu la sia plazza», dei Peder Cathomen, president digl cunsegl d’administraziun. «Ozande ègl per part usit tgi persungas cun experientscha da manar, ston visar en mez onn avant lour plazza.» Giavischia fiss numnadamaintg tgi la directoura an uffezi pudess anc introdueir igl sies successour u la sia successoura. Scretga or è la plazza antras la firma da headhunter «Müntener & Thomas». Lezza peglia ancunter las annunztgas. Ma l’elec­ziun succeda antras igl cunsegl d’administraziun digl Center da Sanadad Savognin. «Nous decidagn tenor igls noss criteris tgi tgi pò sa preschentar», dei Peder Cathomen davart igl proceder. Siva possa chegl dar ena tscherna pi strètga cun en sagond discurs. Las pretensiuns per igl post èn otas. Igl inserat enumerescha per exaimpel ancunaschientschas solidas da finanzas, ples onns experientscha da timunar en spital u ena tgesa da vigls, saveida giuridica e davart subvenziuns. Pinavant: «Ena basa medicinala na vign betg pretandeida, ma fiss ena opziun interessanta», dei Peder Cathomen. Cun oters pleds vign tschartgea en manager u ena managra – igl pi gugent ena persunga tgi posseda anc ena scolaziun ­medicinala. Ma Peder Cathomen è pertschert: «Ena tgossa èn igls giaveischs, l’otra tgossa è la realitad. Nous ischan en center da sanadad mecta pitschen. Nous na vagn betg las mademas pussebladads da tschartger en directour scu en center pi grond.» Per l’egna ins stoptga menziunar aint igl inserat las premissas da basa. Per l’otra seia pero er lubia dad aveir giaveischs tgi geian sur chels or – forsa en po visiunaris – per exaimpel d’aveir en mediciner u ena medicinra tgi surpigless la direcziun. Chella persunga pudess aveir sper las sias incumbensas da timunar anc en pitschen pensum scu medi. Glez seia igl cass er a Samedan ed a Scuol. «Ma an amprema lengia tschartgagn nous ena persunga cun las premissas da basa.» Igl Center da Sanadad Savognin ò radond 120 collaboratouras e collaboratours.

Igl pass aint igl status da pensiunist è francamaintg ensatge fitg marcant. Dad en de sen l’oter ins ò daple peda per tot. Er da sa farmar sen veia e piglier igl taimp da discorrer cun ensatgi tgi ins antopa. E chegl èn per solit er pensiunists. L’amprema dumonda tgi fon, zont schi els èn pensiunos gio pi dei: «Ast betg lungurela?» «Anc betg ena secunda vaia gia lungurela», deia per regla scu or d’en schluppet. Ma ia vei dalunga tgi els am creian betg ed antschevan: «Te stost nizigier bagn igl taimp. Ia fatsch chegl uscheia…» Ed alloura antschevan igls cunsegls: «Siva tg’ia sung pensiuno vigna dus u treis gedas l’emda davant tga ve dalla meisa e fem ena bunga cigara. Chegl è scu ena meditaziun.» I va lia mussar interess e managea tgi chegl seian franc bungas cigaras tgi vegian er igl sies prietsch? El ò numno en pêr noms scu Havanna, Montecristo, Cohiba, Bolivar ed anc oters noms tg’ia va betg tignia andamaint. Ea, chellas seian pulit tgeras. Tranter 30 e 40 francs agl toc. Propi las bungas seian igl dobel ed anc daple. Ins vegia luvro la sia veta e mai propi galdia. Chegl dessa ampruar eneda. Ma, tge viglia ossa antschever a fimar cigaras schi va calo da fimar avant quasi 30 onns? En oter pensiunist tg’ia va antupo ò fatg la madema dumonda perveia da lungurela, pero dalunga antschet: «Ia va antschet a dar a curling (da stad na saia betg tge tgi el fò). Chegl è en stupent hobi. I dovra bler sentimaint ed exactezza.» El seia nia tigl curling antras collegas. Ossa geian els regularmaintg a turniers. A Lai, Arosa, Flem. E magari er or digl cantun a Zermatt, Gstaad ed oter lis. Cò sa dettan belas amiceztgas. Ins geia ansemen a tschagna. Stetta magari er sur notg aint igl hotel. Propi flot. Ia va alloura managea tgi curling seia forsa per la mia schanuglia strapatscheda betg igl dretg. Schi chegl vigna betg mecta tger? «Bagn, bagn, ma ins ò luvro la sia veta…» Puspe en oter pensiuno tg’ia va antupo da curt ò fatg igl amprem las mademas dumondas scu tschels ed alloura antschet: «Ia va antschet a m’interessar pi ferm per vegns. Avant baveva magari ena bunga clocca, ma cunascheva betg els.» Antras en collega seia el nia fatg attent. «La veta è mengia curta per bever schlet vegn», vegia chel detg. Ossa vegia el cumpro codeschs, geia a seminars, a degustaziuns e naturalmaintg er a cumprar vegns. An Svizra ed orsoura. Da curt seia el sto agl Piemont. Chegl seia egna dallas pi ancunaschaintas regiuns da vegn digl mond. Zont la regiun digl Barolo. Chella regiun seia ierta culturala dall’UNESCO. Chegl tgi ins saptga pero betg, tgi gist cunfinant seia igl madem bung vegn, la madema iva e tgi crescha segl madem taratsch: igl Barbaresco. Chel vegn seia pero igl mez pi bunmartgea. Agl Piemont ins maglia er fitg bagn ed ins saptga cumbinar bagn vacanzas, culinarica e degustaziuns da vegn. Igl onn tgi vign vegia el planiso en viadi ainten la regiun da Bordeaux. «Chegl fiss franc er ensatge per tè.» Schi chegl seia betg en hobi mecta tger, vaia remartgea. «Bagn, bagn, ma ins ò luvro la sia veta…». Schi ia vegia betg er gugent bung vegn e magler bagn? «Ia va antschet a cuschinar pi da nom siva dalla pensiun. Uscheia reiva cugls recepts er culinaricamaintg ainten otras regiuns digl mond e magari er tigls vegns, pero angal an moda pi modesta», vaia raspundia. «La mia veta culturala è neida fitg alla curta durant igls onns tgi ia va luvro», am ò detg en oter pensiuno tar en antop. «Sch’ins vot deir igl nutrimaint per l’olma», ò el cuntinuo siva d’aveir dumando scu tg’ia vegia cun la pensiun e la dumonda obligata dalla lungurela. El e sia donna geian ossa regularmaintg a concerts e preschentaziuns culturalas. Seia chegl aint igl Grischun tar Origen, all’Opera Viva a Sursaissa, Schlossoper Haldenstein. Ma er ordvart igl cantun aint igl KKL a Lucerna. Els geian er igl fanadour agl Tattoo a Basilea. All’opera alla Scala di Milano ed a Verona seian els stos ples gedas. Er a musicals a Paris ed a Londra e Prag. Fenomenal! Per solit cumbineschan els cun visitar er igls martgeas. Ia va betg ma savia retigneir cun la remartga tgi chegl costa franc pulitamaintg? «Ea, ma ins ò luvro…». El dumonda alloura a me, tge nutrimaint dall’olma tgi ia vegia? Cun en gnoul turpetg vaia alloura detg, tgi siva dalla pensiun vegia daple taimp da vurdar igls films da Rosamunde Pilcher tgi vignan regularmaintg ainten la televisiun. Siva tot chels discurs cun igls mies conpensiunists sunga veiramaintg ma dumando: «Pertge fast betg er te chegl tgi els tots fon?» Spertamaintg vaia gia la rasposta: ia va betg igls raps! Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel dalla gasetta «La Pagina da Surmeir». Peder Antona Baltermia

Dus victorgias, treis medaglias d’argient e dus medaglias da bronz. Chegl la bilantscha positiva dallas skiunzas e digls skiunzs da Surmeir tigl slalom dalla Coppa Mobiliar 2023 a Savognin. Relaziuns optimalas e scu adegna en’organisaziun perfetga digl Club da skis Savognin cugl president Diego Casparin ed igls sies blers voluntaris. Sa ­verifitgia è danovamaintg tgi la collaboraziun digl club da skis cun Savognin Pendicularas SA è stada exemplarica. La pista «Fugna», noua tgi igl onn 1985 ò schizont gia li en slalom dallas donnas dalla cuppa mundiala da skis, era er dumengia pas­sada optimala, deira e stagneda uscheia professiunala tgi las relaziuns vessan betg savia esser pi regularas. Dalla parteida agl slalom èn stos 125 skiunzs e skiunzas dallas annadas 2007 anfignen 2011. Digl antier Grischun central ed er da Flums e conturn èn partias sportists e sportistas tar chel slalom cun 77 portas aint igl amprem percurs e 76 portas aint igl sagond percurs. Victorgia per Aita Decurtins ed Evan Hasler Mintgamai treis categorias ò cumpiglia igl slalom tgi chinta per la rangaziun generala 2023 dalla Coppa Mobiliar. Mats e mattas U16, mats e mattas U14 e mats e mattas U12. La categoria mattas U16 ò guda­gnea Aita Decurtins (Savognin) e chegl cun en avantatg d’ena secunda a mez sen Tirza Veraguth (Lai). Cumpletto igl podest ò Sofia Meng digl Club da skis Beverin. Lorena Plaz (Savognin) ò gia da sa cuntantar cugl malangraztgevel quart post. En’ulterioura victorgia surmirana ègl do tigls mats U12 e chegl graztga alla ferma cursa d’Evan Halser (Lai). Terz da chella categoria è nia Nicola Ledermann (Lai). Otg tschentavels on decidia Tensiun totala è stada tar la categoria mattas U14. Soraya Hartmann (Lai) ò mantganto la victorgia ­angal per otg tschentavels. Igl pi sensom igl podest è stada Emilia Barandun digl Club da skis Beverin. La medaglia da bronz ò gudagnea Valentina ­Borsetto (San Bernardino). Tigls mats U14 èn stos segl podest cun Nevio Sturzenegger e Jann-Andri Parpan (Lai) dus mattatschs da Surmeir e dall’annada 2009. Pi spert è sto angal Noah Santschi dall’Uniun da sport Tumpriv. Facit digl slalom a Savognin: l’elita giovna da skis da Surmeir ò persvadia cun mussar ena fitg bunga cursa. Aita Decurtins è stada ena classa per sasez tar las Mattas U16. Diego Casparin (san.) cun skiunzs e skiunzas dalla regiun.

Cugl onn vigl è er ia a fegn igl onn giubilar dalla Biblioteca populara da Savognin. Igl madem taimp ò Nora Netzer dastgea festivar igl sies 10avel onn scu manadra da chella biblioteca. La PdS ò ruschano cun ella davart la sia relaziun persunala cugl liger e la situaziun actuala dalla biblioteca. FMR: Quala è la Vossa relaziun cugl liger e scu ischas Vous davantada amatoura da codeschs? Nora Netzer: Cura tg’ia veva var 10 onns, vaia survagnia «Igl tschintg ameis» dad Enid Blyton. Chels codeschs am plaschevan schi bagn, perchegl tg’ia pudeva m’identifitgier cun las istorgias da Blyton. Ellas m’on regalo la carezza per la lectura. Nous vevan er ena biblioteca da scola tg’ia visitava savens. Ia era propi inamurada ainten la biblioteca ed ia veva er fitg gugent la bibliotecara. Perchegl tg’ia leva anc amprender a canoscher oters codeschs, tgi angal chels dalla Blyton, geva savens alla biblioteca. Dantant ègl diesch onns tgi Vous manez la Biblioteca populara da Savognin. Tge muntada ò la biblioteca per igl cumegn da Surses tenor igl Voss manager? Igl è en grond anritgamaint per l’antiera vallada, perchegl tgi nous vagn ena purscheida pigls indigens e pigls giasts, per las scolas e la Canorta. Chegl augmainta la qualitad da veiver a cò e la qualitad dalla spierta turistica. La biblioteca è er davantada en li d’antupada: igl è blers indigens tgi s’antopan a cò. Igl è er en li d’infurmaziun. Nous cunsigliagn la clientella, cura tgi on giaveischs per ena lectura adattada. Pianavant ischan nous fitg leds, tg’igl cumegn sustigna da maniera generousa la sia biblioteca. Er cura tgi nous vagn basigns particulars. La biblioteca retscheva ena contribuziun annuala tgi nous pudagn duvrar per las paias, la compra da medias ed igls arranschamaints. E persunalmaintg: Tge fascinescha Vous da manar la biblioteca? Ia stem surtot igl contact cun la gliout. Ia communitgesch gugent e barat gugent ideias e pareris cun oters. Ultra da chegl litg ia mezza fitg gugent. Perchegl catta fitg bela la lavour scu bibliotecara. Per me ègl davanto en po passiun, chegl sto ia lascher valeir. E la collaboraziun cun las collaboratouras am plai er fitg bagn. Turnagn tigl onn giubilar: Quala è la Vossa bilantscha da chel onn cun tantas occurrenzas? Per nous è chegl sto en onn intensiv. Nous vagn gia bleras sedutas ed ischan stadas cuntinuadamaintg an barat cugl cunsegl d’administraziun. Durant igl onn giubilar vainsa gia blers bels inscunters e surtot vainsa santia blera stema per la biblioteca. Igl èn nia blers novs visitaders. La gliout ò fatg stem pi cunsciaintamaintg la Biblioteca populara. Nous vagn survagnia savens igl resung, tgi nous vegian mess an peis en program plaschevel. An general ègl nia preziia fitg, tg’igl program giubilar è nia repartia segl antier onn e n’è betg nia fatg angal an furma d’ena gronda occurrenza. Tge occurrenzas on oramai catto igl pi grond resung? Igls curs creativs tant per unfants scu er chels per carschias èn nias visitos fitg bagn. Els èn dalunga stos cumplets. Chegl è oramai er ensatge, tgi nous ampruagn da porscher aint igl avigneir. Durant igl onn giubilar vainsa gia an tot 19 occurrenzas: 8 gedas rachints per unfants e mintgamai treis curs creativs per unfants e carschias. Igl pi grond resung on catto igl curs da screiver a mang e chel da dessignier tavlas da noms. Ma igl pi bel ègl sto da dastger beneventar clientella nova tgi ò betg angal frequento igls curs, mabagn er visito la biblioteca. Chegl è igl pi grond maret digl onn giubilar. L’anterioura collaboratoura Sabine Vincenz, tgi tgirava las medias socialas, ò constato, tgi occurrenzas publitgeidas a lò, vegian catto igl pi grond interess. Scu sa preschainta igl avigneir dalla Biblioteca populara? Ia sung persvadeida, tgi la Biblioteca populara varo en avigneir, malgro la multifariadad dallas medias. Ella vign a restar venavant en’impurtanta part dalla veta culturala digl antier cumegn. Fitg impurtant è davanto igl abunamaint digital. Cura tgi la gliout n’ò betg l’occasiun da passar sezza ainten la Biblioteca, onigl access sen codeschs e gasettas electronicas e pon tadlar meds auditivs. Pertutgont igl avigneir: nous nign a far prelecziuns «mamma ed unfant» an biblioteca. Digl Turissem Surses surpigliainsa la purscheida da rachintar praulas. Nous examinagn er, schi pudessan porscher igl project svizzer «Naschia per liger». Chegl monta, tg’ins pò neir gio cun unfants pitschens, e nous igls rachintagn istorgettas e preligiagn remas per igls introdueir uscheia ainten la litteratura. Tge tgi marscha bagn gio digls 2013 annò, èn las visetas mensilas dallas classas primaras cun lour scolastas. Tot chegl stgaffescha en’impurtanta relaziun digls unfants cun la biblioteca, e nous nign ad interprender tot, per manar la Biblioteca populara anvers en proxim giubileum. Da 10 onns annò è Nora Netzer manadra dalla Biblioteca populara da Savognin.

Cugl sies sagond post tigl Super-G a Wengen è Stefan Rogentin sto ainten la sia carriera per l’amprema geda segl podest tar ena cursa dalla cuppa mundiala da skis. A curta vista ò igl Club da skis Lai-Valbella organiso per el ena festa. Tgi Stefan Rogentin, igl skiunz internaziunal ò las sias qualitads chegl è ancunaschaint gio siva digl 2016, chel onn tg’el ò gia cun 22 onns la premiera tar ena cursa dalla cuppa mundiala da skis. A Val d’Isère è Stefan Rogentin sto dalla partenza pigl team svizzer tar en slalom gigant dalla cuppa mundiala da skis. Set onns ègl alloura duvro anfignen tar chel mument tgi igl skiunz è sto per l’amprema geda segl podest tar ena cursa dalla cuppa mundiala da skis. Tigl Super-G a Wengen è igl Grischun nia sagond e procuro an veir senn per ena sensaziun. Ena sensaziun è tgi Stefan Rogentin è sto per 39 tschentavels pi spert tgi igl grond star Marco Odermatt, tg’è nia terz. Segl victour Aleksander Aamodt Kilde, igl skiunz e superstar dalla Norvegia ò igl skiunz da Lai pers 27 tschentavels. Siva digl success da Stefan Rogentin ò Curdin Malär, igl nov president digl Club da skis Lai-Valbella dalunga reagea ed organiso a curta vista dumengia passada en bavagnaint per Stefan Rogentin. La sala da cultura a Lai è stada fulanada cun esser vigl e gioven dalla parteida alla festa organisada e spontana digl Club da skis Lai-Valbella. Betg igl amprem commember digl club da skis Aint igl sies pled da bavegna, ò Curdin Malär detg a Stefan Rogentin, tgi d’esser pi spert ainten la cursa tgi Marco Odermatt, chegl seia bagn ena prestaziun exemplarica. «Nous vagn ple tgi angal plascheir d’aveir tigl Club da skis Lai-Valbella cun Stefan Rogentin en ulteriour skiunz internaziunal tg’è sto segl podest tar ena cursa dalla cuppa mundiala da skis», dei Curdin Malär. Succedia era chegl per exaimpel gio a Silvano Beltrametti ed igl schaner 2021 a Sandro Simonet, tigl slalom a Chamonix. Cun Livio Simonet, Sandro Simonet Gilles Roulin e Stefan Rogentin appartignan gist quatter commembers digl Club da skis Lai-Valbella ad en cader naziunal da Swiss Ski, ò detg Curdin Malär cun plascheir. Menziuno seia cò tgi cun Giulia Tanno è egna dallas miglras skiunzas da freestyle er commembra da chel club. En veir maraton d’intervistas Stefan Rogentin è sto incanto tgi tants fans, tgi vigl e gioven e tgi tanta gliout è cumpareida all’occurrenza ainten la sala da cultura a Lai. «Ensatge uscheia vessa tuttegna betg spitgia», ò managea igl skiunz internaziunal. Bler taimp vegia el betg da star an cumpagneia cun aveir da parteir an pacas ouras an direcziun Kitzbühel. Siva digl sies sagond post tigl Super-G a Wengen vegia antschet per el en veir maraton d’intervistas. Siva d’ena cursa seia normal d’aveir da dar varsaquantas intervistas, ò menziuno Stefan Rogentin. Siva dalla cursa a Wengen seia chegl sto per el en veir maraton d’intervistas. Suando Siva digl sies sagond post tigl Super-G a Wengen seian suandos termins an en cuntign. Chels termins vegian cuzzo anfignen las 16.00. Aint igl hotel vegia el anc gia en termin tigl fisioterapeut e curt sessour vegia el gia dad eir alla rangaziun, en mument tgi seia ia sot la pel, dei Stefan Rogentin. «Ia admeir fitg la tia perseveranza» Per la regiun da vacanzas da Lai ed er pigl cumegn da Vaz seia bel d’aveir en skiunz internaziunal scu Stefan Rogentin, ò menziuno Maurin Malär, igl mastral da Lai. Lai seia uscheia adegna puspe preschaint, seia chegl ainten las medias e tar radio e televisiun. «Cugl plaz da podest a Wengen ò Stefan Rogentin finalmaintg pudia retschever la paia per chella immensa perseveranza digls davos onns», ò accentuo Maurin Malär. Ariane Ehrat, l’anterioura skiunza internaziunala e commembra dalla direcziun da Lai Pendicularas SA ò detg tgi da far en plaz da podest tar en Super-G seia ena veira prestaziun. Chella disciplina totga tar las cursas da skis tar la pi greva ed i dovra en immens sentimaint per far ena bunga cursa ed esser vetiers an spert. Ariane Ehrat ò do en cunsegl a Stefan Rogentin: «Varda da conservar chel sentimaint alloura suondan anc ulteriours bungs resultats». «Nous vagn ple tgi angal plascheir d’aveir tigl Club da skis Lai-Valbella cun Stefan Rogentin en ulteriour skiunz internaziunal tg’è sto segl podest tar ena cursa dalla cuppa mundiala da skis» - Curdin Malär Stefan Rogentin, cugls sies pi giovens fans. Igl skiunz internaziunal flanco da sies bab Walter Rogentin (san.) e Martin Steiner, digl Club da skis Lai-Valbella. Alla festa èn er stos tat e tatta digl skiunz. (da san.) Silvia Rogentin-Tscharner, Stefan Rogentin e Walter Rogentin-Tscharner. Survagnia on igls unfants alloura er en autogram digl skiunz. Sto dalla parteida alll’occurrenza è er igl skiunz internaziunal Livio Simonet.

Ozande ischans inclinos dad aveir admiraziun per chegl tgi è igl pi grond, igl pi spert, igl pi extrem. An general survign adegna igl migler la nossa attenziun: igls ballapeists Lionel Messi e ­Kylian Mbappé, igl skiunz Marco Odermatt, igl pi grond eroplan, igl pi spert auto, igls miglers cuschiniers etc. I dat pero er tgossas fitg pitschnas tgi miritessan anc daple la nossa admiraziun. ­Per exaimpel igl poleschet. En utschel tgi peisa gist angal 10 grams. Igl poleschet, magari er numno poleschign, è igl terz pitschen utschel ansomma tranter chellas 10 350 sorts tgi dat segl noss planet e chellas 490 tgi dat an Svizra. El ins vei e sainta er tar nous. E chegl stad ed anviern. Per tudestg ins nomna igl poleschet «Zaunkönig». Chegl è igl nom popular. Chel è savens en po irritont. Zont an tudestg. Poleschets ègl do dei avant tgi dava seivs. Ed el sa platga gugent lò noua tgi el vei pi bagn. Cun en rètg ò el er strousch sumeglias. Ni dalla grondezza ni dalla statura. Er igl sies vistgia dètg modest ainten dessegn e calours fò strousch andamaint agls exclusivs digls rètgs. Ni igl sies cant ni la sia preschien­tscha on ensatge tgi sumeglia ad en rètg. Er la sgrigia ò per tudestg en nom en tant irritont, «Eichelhäher». Cun «Eichel» ins manegia igl fretg u la nousch digl rover. Ena planta da figlia tgi dat strousch tar nous. E tuttegna è la sgrigia en utschel tg’ins vei fitg savens er ainten las nossas regiuns. Ella è tar nous sur onn. E cuntrari a chegl tgi igl nom tudestg less far valeir, maglia la sgrigia betg angal igl fretg digl rover. Ella maglia mecta tot davent da sems e nouschs da plantas sur insects e vermaneglia. Per rumantsch è igl nom sgrigia tant pi significativ. La sia vousch sgriztgonta sumeglia ferm ad ena sgrigia tgi ins santiva pi bod tras vischnanca da venderde sontg. Ed er igl nom digl poleschet è pi real, pertge el n’è betg pi grond tgi en polesch. Angal en «pugn plagn» Turnagn damai tar igl noss pi pitschen utschel, igl poleschet. La sia lunghezza è 9–10 cm, la largezza dallas alas 14–15 cm. E la sia peisa è inditgeida cun 8–13 grams. Quant pac tgi chegl è ins so, schi ins ò da pasar ensatge per la cuschigna scu sal u fregna. U per aveir ena cumparegliaziun visuala: la madema peisa on treis spagnolettas, ena cula da Lindor u ena nousch. Cumparaglea cun igl pi grond utschel tgi veiva sur onn er cò tar nous, igl tschess barbet tgi peisa ca. 6 kg, è igl poleschet 600 gedas pi lev. E chegl tgi fò surstar è tgi igl poleschet stat tar nous er sur anviern. Glez son far chels utschels tgi cattan vivonda er durant la staschung freida e cura tgi igl taratsch è cuvert cun neiv. Chels tgi sa nutreschan p.ex. dad insects emigreschan vers sid an teras e regiuns pi tgodas. Savens er sur mar. Per exaimpel las ronslas tgi tschiffan igls insects ainten l’aria. Chels man­tgan igl anviern e las ronslas von an ­Africa digl Nord. Ena miniatura impressiunonta Ins stat tuttegna en tant stupia, tgi igl poleschet cun la sia grondezza minimala resta cò sur onn. Ed anc pi stupia ins stat tgi el n’è betg vegetari, mabagn carnivor. Damai dovra el proteins. Chels survign el an furma dad insects, filunzas e larvas. Tar igls insects èn chegl principalmaintg furmeilas e plugls da figlia. Chella vivonda è d’anviern er pi rara. Ma tuttegna resta el ainten ed anturn igls gôts ed è strousch da veir anturn igls abitats digls carstgangs. Cura tgi la vivonda è propi stgersa igl anviern, alloura davainta igl poleschet er vegetari e sa nutrescha da sems. Chegl tgi ans fò la pi gronda impressiun tar chel utschelign è tgi ainten chels 10 grams è cuntignia tot chegl tgi dovra per surveiver. El ò en corp tgi dat antras la vivonda tot l’energeia per sa mover a pe, per sgular spertamaintg d’en li an l’oter, per tschartger e magler la sia vivonda e per cantar/tschivlar ed uscheia sa communitgier. E digl reminent ò el la pi ferma vousch an cumparegliaziun cun la sia grondezza e rabeglia no anfignen 98 decibels ed è da santeir anfignen 500 meters distanza. El ò en apparat da dige­stiun tgi funcziuna stupent e cun l’energeia gudagneda so el scaldar igl sies corp. Er igl anviern cun anfignen –30°. E vign da construeir igl sies nia e trer se igl couet e sa defender cunter inimeis. E chegl tot cun chels 10 grams. Pitschen so er esser en avantatg Animals pitschens on generalmaintg pi grev da surveiver. Els on savens blers ini­meis. Chegl è tar igl poleschet betg oter. Uscheia è el per exaimpel sen la carta da menu da giats, misteilas, fiergnas, giazlas, sprers, falcungs ed anc blers oters. Er las grondas fardaglias digl anviern èn igl sies inimei. Cò vignan las populaziuns savens decimadas. Per resister alla fardaglia ed impedeir tgi igl corp sfreida mengia fitg vignan igls poleschets ansemen ainten ena rosna ainten ena planta e furman ena cula e stattan egn ve da l’oter per impedeir ena sperdita mengia gronda dalla temperatura. Naturalmaintg geida er igl sies plemadi da sa percuder cunter igl freid. Zont cun las plemas fegnas scu langa vers igl corp. Tiers tot igls inimeis e las circum­stanzas negativas digl anviern totga igl poleschet betg tar igls utschels periclitos. El è betg sen la glista cotschna ed igl sies andomber vign calculo cun ca. 500 000 pêrs an Svizra. Ena decima­ziun dalla populaziun cumpensescha igl poleschet cun dus couets ad onn cun 5–7 pitschens. Dad esser pitschen ò er anc oters avantatgs. Uscheia so igl utschel sa zuppar pi bagn. Zont la notg e durant igl taimp digl couet. El catta lis tgi oters utschels ed ani­mals vignan betg vetiers. Pitschen monta er dad esser pi movibel e saveir reager spert tar prievel. Er ègl bung per rivar tar la vivonda tgi oters utschels cattan betg. Tot an tot è chest poleschet ena createira fitg impressiunonta tgi mareta la nossa admiraziun.

Igl glatsch artifizial nov a La Nars a Savognin ò en effect positiv per igl club digls Ela Eagles e per igls pi giovens. Cun la scola da hockey per unfants tranter quatter ed otg onns para igl futur dad esser garantia – en gudogn per la purscheida da sport ègl an mintga cass. Anfignen ossa ò igl club da hockey digls Ela Eagles stuia trenar ainten la halla a Lai ed er igls pi giovens on stuia far chel viadi. Cugl nov center da sport La Nars e cugl glatsch artifizial è sa mido tot. «Adegna banduno la val» Roland Kolb, egn digls iniziants avant dodesch onns per en club da hockey ed er egn digls promotours per igl center da sport, targleischa cura tg’el rachinta digl glatsch artifizial. «Chel glatsch ò per nous en fitg grond effect. Nous vagn adegna gia da dar orsoura, chegl vot deir tgi nous ischan en po ena sumbreiva digl hockey an Surses, nign tgi canoscha ni so tge tgi faschagn perchegl tgi vagn adegna banduno la val. Ossa purschagn nous ena scola da hockey e per igl club è chegl d’enorma impurtanza», resumescha igl amatour da hockey. Alexander Cadotsch, igl responsabel per la scola da hockey, è sto sursto digl grond interess: «Chinto vainsa cun 10, ossa vainsa 26 unfants tranter quatter ed otg onns tgi treneschan mintgamai igl glindesde. Sen ena moda e maniera lagn nous schon tgi chegl seia en po igl noss futur. Cler, schi nous vagn potenzial da talents, schi chels duessan eir anavant e betg star a Savognin.» Igl glatsch ò mido tot Per Roland Kolb ed Alexander Cadotsch è igl glatsch artifizial a La Nars scu en seis aint igl lotto. Pudeir porscher en glatsch artifizial, chegl ainten en talmaintg bel ed unic li, seia en semi. Cun la scola da hockey seia chegl er la basa per l’existenza digl club e chegl tg’els observan er – igls adversaris da gis da plausch dattan pi gugent or aint igl liber anstagl ainten ena halla. «Chegl è igl bel d’aint cò e chegl dastgainsa betg valetar ot avonda. Nous faschagn chegl pero betg angal pigls Ela Eagles, mabagn chegl faschainsa pigl futur dalla nossa mattaneglia ainten la nossa regiun», dei Roland Kolb. En campiunadi ainten ena liga n’è anc nign tema pigl club da hockey, er perchegl tgi mantga a La Nars igl bietg cun gardarobas ed ustareia. Chel project ò igl cumegn da Surses gia da surluvrar e spustar cunchegl tg’en credit supplementar è nia refuso igl onn passo digl suveran. Roland Kolb è da bunga speranza tgi er chella part vigna ensacuras anc realitad. Èn fitg cuntaints cugl glatsch artifizial a La Nars: Alexander Cadotsch e Roland Kolb. Igl hockey an Surses ò en futur.

Scu tg’ia sunga m’agitada cura tg’ia va tadlo las novitads digls 27 da december 2022. Ea vous ligez andretg. Novitads anc digl onn passo tgi am laschan er oz, bung en meis pi tard betg cumpôss. Ma da tge discorra ansomma. La gronda part da vous, stimadas lectouras e stimos lectours, varo gio dadei amblido la novitad tgi ò laschea stramblar la tera rumantscha...u aglmanc la tera surmirana. Igl radio am ò numnadamaintg purto en bel de paschevel, curt siva las festas da Nadal, la nova tgi Surses seia da nov territori tudestg siva tg’igl domber da persungas da lungatg tudestg surpassa igl domber da persungas da lungatg rumantsch. Tge!? – Ma tgi vign a chella conclusiun e sen basa da tge cefras propi? Igl Uffezi federal da statistica vegia, sen basa da cefras actualas, constato tgi detta daple persungas da glianga tudestga tgi rumantscha an Surmeir ed er sen la Muntogna da Schons seia chegl igl cass. Las reacziuns digl mies conturn tudestg èn neidas dalunga sen veia digitala: «Hoi Pia, jetzt sindr offiziell dütsch;)» Da chellas ed otras reacziuns vaia stuia piglier ancunter, scassond anavant igl tgea da chegl tg’ia veva santia avant pacas minutas. Nigna tema, chegl vign a dar ena reacziun decideida dallas nossas instituziuns per igl mantignamaint digl noss rumantsch – vaia panso ed ampruo da ma quietar en tant. Las reacziuns èn alloura er neidas plang a plang, per me betg propi cuntantevlas. Ia va alloura scretg per spass agls mies ameis da glianga tudestga tgi Surses vegia piglia maseiras urgentas siva dalla novitad tribulonta ed igls laschea saveir: «Ab sofort mönd alli, au d’Touris, im Surses Romanisch reda! U suscht gits saftigi Buassana. Cordials saleids, Pia.» Ed uscheia è la discussiun privata digitala stada a fegn per me. La discussiun politica e publica vessa pero gugent observo anavant. Cler, aint igl Grischun savagn nous tgi singulas cefras dalla statistica na decidan betg, schi en cumegn è rumantsch u tudestg. Ma la preteisa digl Uffezi federal da statistica fiss stada ena belezza pussebladad per las instituziuns rumantschas da far eneda daple attent alla cultura ed agl lungatg rumantsch, allas sias sfeidas e schanzas – tot tenor igl motto aint igl tschintgavel lungatg svizzer: «Bad news are good news, now news are bad news.» Er schi la novitad è stada negativa per igls cumegns numnos, per l’attenziun mediala ègl sto ena bunga novitad tg’igls responsabels da communicaziun e marketing vessan – tenor me – stuia nizigier. Ma ossa è la novitad navot oter tgi café freid e forsa er chella columna. Ma ia va tuttegna anc lia neir libra da chels pleds rumantschs avant tgi chels da Winterthur am scumondan da screiver per rumantsch e pretendan tgi vigna discurria angal ple an egn digls lungatgs dalla ex-Jugoslavia u taliang. Chegl fissan numnadamaintg aint igl quartier da Winterthur, noua tg’ia abitesch, sper igls Svizzers, las dus pi grondas gruppas linguisticas. An chel senn: «So počit od Winterthur» – «cordials saleids da Winterthur» an lungatg macedon. Pia Plaz lavura sco schurnalista libra. Ella viva cun sia famiglia a Winterthur. Pia Plaz lavura sco schurnalista libra. Ella viva cun sia famiglia a Winterthur.

13 provas, en concert – igl concept digl project da chor «Cantastic» da Surses è fitg simpel, ò pero success. Radond 60 persungas èn sa decideidas da sa participar agl project da quatter iniziantas ed iniziants indigens. Tranter chels er Maria Capeder, tgi dirigia igl chor temporar anfignen tigl concert l’antschatta mars 2023. «Dar la caschung da cantar», è sto igl intent digl project, scu tgi la dirigenta ò tradia aint igl discurs cun la FMR. «So easy wenn du da bisch», resungigl or dalla Sala Grava a Savognin. Radond 60 donnas ed omens cantan ed exerciteschan igl hit a capella dalla band svizra Dabu Fantastic. Igl è egna da nov canzungs svizras tg’igl chor exercitescha per igl sies amprem e davos concert l’antschatta mars 2023 a Savognin. Siva dalla fegn otgover 2022 s’inscuntran els eneda l’emda per cantar communablamaintg. Cugl concert è igl project termino. «En manco ainten la val» «Cantastic» – uscheia sa nomna igl chor temporar. I sa tracta d’en project, tg’è nia iniziia cugl intent da dar la pussebladad da sa participar ad en chor, pero a moda limitada. Iniziantas digl project èn quatter persungas passiunadas pigl cant e la musica. Lisa Korrodi, Theres Sonder, Corsin Battaglia e Maria Capeder, tgi sa canoschan causa d’activitads ainten oters chors, mettan an discussiun gio pi dadei tgi en chor masdo faschess bagn alla vallada. Maria Capeder, la dirigenta digl chor temporar «Cantastic» nomna dus muteivs persiva: «Igl intent è sto dall’antschatta davent da dar la caschung da cantar, cunzont er allas donnas tg’on ainten la val schiglio pacas pussebladas. Chegl è en manco cò tar nous, ensatge tg’ia saint adegna puspe.» Per l’otra observa Maria Capeder en trend da betg ple vuleir far part ad en’uniun. «Ia crei tgi blers viglian betg ple sa liier per en’uniun cun tot las activitads supplementaras.» Angal 12 omens Maria Capeder menziunescha, tgi vegia duvro en po curasch da screiver or igl project. Chitos e pansiers tg’èn alla fegn digls chints betg stos giustifitgias. Betg manc tgi 58 persungas tranter 25 e 70 onns èn s’annunztgeidas pigl project – tranter chellas pero angal 12 vouschs virilas. I seia an general pacs tgi cantan gio ainten en chor. Er schi las ples cantadouras resp. cantadours dereivan da Surses, ègl er enqualtgi persunga dalla Val Alvra e perfign da Tusang tgi fò mintga gievgia igl viadi a Savognin per eir alla prova da «Cantastic». Siva radond la mesadad dallas provas è la dirigenta cuntainta, er schi seia «da dar gas» sch’ins viglia amprender 9 canzungs an terma da 13 provas. «Nous vagn ampruo da planisar schi pacas provas scu pussebel per tgi seia concentro sen en curt taimp e per survagneir pi tgunsch cantadours. Ossa, sch’ins vei igl grond interess ins vess forsa perfign pudia riscar da publitgier cun dus u treis provas daple.» Per betg stueir conceptuar sez en antier concert on igls iniziants tschartgea la collaboraziun cun la band indigena «igls battibogls». La band vign per l’egna ad accumpagner dus canzungs digl chor e gist er anc a performar cun atgnas canzungs. «Betg igl intent da piglier davent cantadours» Malgro igl success paran betg tots d’esser madem incantos digl project scu igls participants e las iniziantas. Quanta critica tg’exista propi na so Maria Capeder betg. «Ia saint chegl angal dad oters», dei ella. E pertge tala critica? «Ia pains tg’ins vegia forsa tema tgi vigna piglia davent cantadours agls chors existents», dei Maria Capeder. E quanta tgapientscha ins ò da vart da «Cantastic» per chella tema? «Chegl anclei ia. Pero igl n’è propi betg igl noss intent da piglier davent cantadours. Forsa ègl perfign da chels tgi tgappan gost e von ainten egn digls chors existents. Alla fegn finala vogl pigl cantar ed i duess cumplettar la purscheida tg’è gio avant mang. Ia crei, tgi chi e lò fetschigl er bagn schi dat ensatge nov ed i pò er esser en impuls per oters.» Cuntinuar an furma da project Igls quatter iniziants da «Cantastic» èn sa dumandos davantor tge tg’els lessan, numnadamaintg porscher en chor temporar, cun en oter program tg’igls chors existents e per tot chels tg’on gost da cantar. Perchegl ins seia er sa decidia per musica svizra, «chegl è mecta avert», dei la dirigenta. Ed uscheia vignan exercitadas las proximas emdas canzungs da Mattiu Defuns, digls Furbazs, da Linard Bardill, ni oramai er da Dabu Fantastic. E tge suonda siva digl concert igl mars? Maria Capeder tradescha tgi na seia betg planiso da transfurmar igl chor temporar an en chor stabel. «Nous ponderagn pero schon scu far igl proxim project. L’ideia è an mintga cass da far eneda ad onn en tal project, pero betg exnom adegna sur anviern.» Igl concert da «Cantastic» an collaboraziun cun la band «igls battibogls» ò li igls 4 da mars 2023 las 20.00 an Sala Grava a Savognin. Igls cantadours e las cantadouras tedlan attent all’instrucziun dalla dirigenta. Impressiun dalla prova. Impressiun dalla prova. Radond 60 cantadouras e cantadours sa participeschan agl chor temporar «Cantastic».

Glindesde seira è en automobilist da 25 onns nia giu dalla veia a Lai. El è caro curt avant las 22.30 davent dalla staziun a val Corn cotschen sur la veia an direcziun Center da sport Dieschen, chegl communitgescha la Pulizeia cantunala. Ainten ena stierta a sanester è igl auto ia sur veia or, ò rot tras en mantung neiv ed è sa farmo aint igl tgagliom. Scu tgi la pulizeia communitgescha, vegia la patruglia da pulizeia constato tg’igl om seia incapavel d’eir cun auto. Ainten ena practica da medis locala è igl om nia tgiro, a madem mument è neida fatga ena prova da sang e d’urin. Igl auto donnagea ò stuia neir transporto davent. La pulizeia examinescha la raschung digl accident. (cdm/fmr) Igl li d’accident sen la veia Dieschen Sot a Lai.

Scu tg’igl cumegn da Surses communitgescha, ò la commembra digl cunsegl da scola Surses, Sandra Meier, inoltro avant en taimp ord muteivs famigliars la sia demissiun sen la fegn da december 2022. La perioda d’uffezi ordinaria cozza anfignen la fegn 2023. Schi ena commembra sorta durant la perioda d’uffezi ègl da far tenor lescha en’elecziun cumplementara, pero angal schi la proxima elecziun ordinaria n’ò betg li an terma digls proxims 9 meis. Cun aveir li las proximas elecziuns communalas ordinarias igl avost 2023 na vign an chel cass fatg nign’elecziun cumplementara, igls ulteriours commembers digl cunsegl da scola reglan igls affars anfignen la fegn dalla perioda d’uffezi. (fmr/sab)

La fegn d’emda vegnenta è planisada la sagond’ediziun dalla cursa da passlung Val Surses Nordic Cup. Agl cuntrari dad otras occurrenzas da passlung n’è la mancanza da neiv betg stada en tema an Surses, aglmanc betg schi vo per la dumonda spustar ni annullar. Singulas adattaziuns darogl dantant er per la cursa an Surses, scu tgi Peter Niederberger digl comite d’organisaziun ò detg anvers la FMR. Igl Val Surses Nordic Cup unescha en percurs da divertimaint per passlunghistas e passlunghists cun impedimaints, sagls e slalom a La Nars/Savognin (sonda) cun ena cursa a distanza dad anfignen 12 kilometers a Rona (dumengia). L’occurrenza è planisada per la fegn d’emda vegnenta e scu tg’igls organisatours on communitgia chest glindesde, vign ella er manada tras. Differentas rundas – en concept cun success Peter Niederberger digl comite d’organisaziun daclera sen dumonda dalla FMR tg’ins sclera pigl mument anc, schi la cursa a distanza – planisada per dumengia – so aveir li segl tratg original: «Nous stuaron far en zichel pi curt causa mancanza da neiv.» Las distanzas tanschan dad 1,5 km e 3 km per unfants e giuvenils e 12 km pigls carschias. Concepeida è la cursa uscheia tg’igls currieders fon varsaquantas rundas da differentas lunghezzas e passan uscheia adegna puspe la zona da partenza resp. d’arrivada. En concept tg’ò catto bung resung tigls currieders e las curriedras pero er tigl public digl onn passo. «Schi savagn betg tarmetter igls carschias sur igl antier tratg resp. las grondas rundas vainsa decidia da tarmetter els tras igl parc per tgi vigna en zichel pi variont», tradescha Peter Niederberger. Cun parc manegia el en parc cun differents impedimaints tgi ston neir survantschias. Chel totga an totta cass tigl program obligatoric per las categorias d’unfants U8, U10 ed U12. «Annullar n’è nign’opziun» Chitos causa mancanza da neiv ins vegia an chel senn betg gia pigl Val Surses Nordic Cup 2023. Betg scu chegl tgi organisatours dad otras cursas on gia, per exaimpel igl Planoiras a Lai u igl Maraton dalla Surselva. «Nous vagn spertamaintg decidia tgi annullar na seia nign’opziun. La Nars è nign problem e se Rona vainsa simplamaintg rundas pi curtas. Uscheia tg’igl è an chel senn betg ena gronda differenza.» Peter Niederberger renda attent tg’igl cumegn procura mintgamai per en tratg cun neiv artifiziala da radond 2 km a Rona: «La cursa varo li ple u manc angal sen la runda cun neiv artifiziala, schiglio gessigl betg.» «Mussar preschientscha scu regiun da cursa lunga» Siva digl Val Surses Nordic Cup 2022 ò Peter Niederberger gia menziuno, tg’el giavischess tgi passlunghistas e passlunghists sa participessan regularmaintg all’occurrenza e tgi vignan vetiers mintg’onn novas fatschas. Scu er igl onn passo seia igl domber d’annunztgas anc pitost modest en pêr deis avant la cursa. Ins chinta damai er chest onn cun varsaquantas annunztgas spontanas, scu igl onn passo. «Bel è schi vagn puspe en domber sumigliaint», dei Peter Niederberger e sa referescha agls totalmaintg radond 100 participants e participantas (sonda e dumengia). El agiunta tgi seia bagn resantibel en trend da passlung an general, tgi chel procura pero betg per daple participantas e participants a cursas, pitost igl cuntrari seia igl cass. Ena schanza pigl Val Surses Nordic Cup vei Peter Niederberger l’annullaziun d’otras cursas. E tuttegna accentuescha el, tgi chella cursa sa drezza an amprema lengia a persungas tgi sa participeschan pigl plascheir. Perchegl è igl Nordic Cup er betg part digl Swiss Loppet, la seria dallas pi grondas cursas popularas dalla Svizra. L’occurrenza an Surses duess damai mussar en tant preschientscha scu regiun da cursa lunga e far ensatge per giasts ed indigens. Chegl gartegia cun en budget da radond 3 000 francs tgi cumpeglia igls gronds posts marketing e la misiraziun digl taimp. Igls ples voluntaris èn genitours d’unfants e dallas uniuns Club Nordic Surses, igl affar da sport «Good Time» da Beiva, Val Surses Savognin Beiva, la scola da skis Savognin e l’organisaziun d’occurrenzas Favogn Surses tg’èn responsabels per l’organisaziun. «Naturalmaintg vainsa plascheir, schi er bungs currieders èn dalla parteida», agiunta Peter Niederberger tgi sa participescha digl reminent er puspe sez alla cursa. Igl onn passo èn sa participos tranter oters Silvano Demarmels, igl biatlet da Salouf ed igl polisportist Dino Bellini da Savognin. Betg l’amprema cursa Propi nova n’è betg l’ideia d’ena cursa da passlung an Surses. Gio igl onn 2020 èn neidas organisadas independentamaintg e sainza saveir l’egn da l’oter ena cursa a distanza a Beiva ed en Nordic Cross a Savognin. Chegl è sto igl colp per fusiunar las dus occurrenzas tar en cup. Participantas e participants pon pero decider schi sa participeschan a tottas dus cursas u angal ad ena singula. Rangaziuns dattigl tant per las singulas scu er pigl antier cup. Malgro tgi Peter Niederberger ò gia menziuno avant en onn tgi l’antiera val duess profitar e l’occurrenza duess aveir li an differents lis dattigl chest onn ena cupeia. «Sen basa digl stupent resung digl onn passo ans vainsa decidia da far anc eneda agl madem li. L’ideia è pero dad integrar er Beiva. Pussebel è tgi faschagn igl Nordic Cross da La Nars se Beiva. Chegl è pero betg anc decidia.» Notg da sport La Nars Siva digl Nordic Cross la sonda a La Nars anveidan las uniuns dall’CI La Nars ansemen cun Anavant Surses alla notg da sport La Nars. Las uniuns porschan la pussebladad da sa participar ad en trenamaint da slalom, en fun-parc la Nars, en turnier da plausch da curling ed ena disco segl glatsch. Pinavant dattigl preschentaziuns d’en gi da hockey e dalla band locala «igls battibogls». (cdm/fmr) Impressiun digl Val Surses Nordic Cup 2022. Sainza neiv artifiziala fissigl tenor Peter Niederberger strousch pussebel da realisar la cursa a Rona. Peter Niederberger digl comite d’organisaziun digl Val Surses Nordic Cup sa legra da pudeir organisar per la sagonda geda l’occurrenza.

A Lantsch on scumanzo chesta mesemda igls campiunadis europeics da biatlon. I sa tracta d’ena premiera an Svizra. Tranter igls 267 atlets da passa 30 naziuns sa cattan er 14 Svizras resp. Svizzers. A parteir dad ier, mesemda s’inscuntra l’elita da biatlon ainten l’Arena Roland a Lantsch pigls campiunadis europeics – ena premiera sen taragn svizzer. I sa tracta dall’amprema da treis occurrenza pi grondas da biatlon an Surmeir. Igls campiunadis da chest’emda valan scu prova generala per la cursa dalla cuppa mundiala igl december 2023 e pigl punct culminont igl schaner 2025, igls campiunadis mundials. 267 atletas ed atlets scu er 190 tgiraders e tgiradras s’inscuntran chels deis a Lantsch. Cun passa 30 naziuns sa tractigl tenor communicaziun allas medias d’en grond domber da naziuns. Pigls 63 differents pensums èn an acziun radond 300 voluntaris. Scu tg’igls organisatours screivan seian las preparativas marschadas tenor plan, igls tratgs pronts ed ins vegia gio retschet l’egn u l’oter resung positiv digls teams. 14 atletas ed atlets svizzers Segl program digls campiunadis europeics a Lantsch èn tant concurrenzas individualas (mesemda), concurrenzas da sprint (venderde), cursa da persecuziun (sonda) scu er ena staffetta mixed ed ena staffetta mixed individuala (dumengia). Er varsaquantas atletas ed atlets svizzers – er da Surmeir – èn sen la glista per sa participar allas cursas a Lantsch. Scu tg’els vignan nominos per las singulas cursas decida igl team da trenaders agl li. Chegl èn numnadamaintg Amy Baserga, Aita Gasparin, Elisa Gasparin, Lena Häcki-Gross, Lydia Hiernickel, Lea Meier e Susi Meinen tar las donnas e Sandro Bovisi, Joscha Burkhalter, Dajan Danuser, Jeremy Finello, Niklas Hartweg, Sebastian Stalder e Serafin Wiestner tigls omens. (cdm/fmr) Durant tschintg deis sa maseira l’elita da biatlon a Lantsch.

Linard Candreia candidescha anc ena terza geda per igl parlamaint da Basilea-Campagna. I seia igl sies davos taimp d’uffezi, sch’el vigna eligia anc eneda igls 12 da favrer 2023, dei igl Surmiran tgi politisescha ainten la parteida socialdemocratica. Siva dad otg onns è el gio deputo da Laufen. Igl district ò igl sies sez aint igl parlamaint cantunal. «La concurrenza per chel sez n’è anc mai stada uscheia gronda», dei Linard Candreia. 37 candidats da 7 parteidas battan sen las differentas glistas. Cunzont la parteida verdliberala – ena parteida pitost nova aint igl cantun – amprova da s’etableir. «La dumonda è, sen donn e cost da tge parteida fon igls verdliberals vouschs? Sen donn e cost digls socialdemocrats u digls liberals», uscheia Linard Candreia. Las elecziuns da Basliea-Campagna seian ansemen cun chellas digl cantun da Turitg en po en «barometer» per las elecziuns federalas digl aton proxim. Las parteidas tgi gudognan ainten chels cantuns, vegian savens er success sen camp federal. (fmr/vi)

La fegn d’emda passada ò gia li la Helvetia Nordic Trophy a Zweisimmen-Sparenmoos, noua tg’igls miglers passlunghists e las miglras passlunghistas dalla Svizra on concurrenzo an stil classic. Igls treis currieders e la curriedra digl club da passlung Bual Lantsch èn turnos a tgesa cun betg manc tgi treis medaglias, dus da chellas perfign dad ôr. Dus medaglias pigls Spadins Ena grondiousa prestaziun on musso Marco e Dario Spadin. Tots dus èn stos igls pi sperts ainten lour categoria. Marco Spadin ò termino la cursa sur 1,75 km digls mattatschs sot 10 onns cun en avantatg da passa ena minuta segl sagond plazzo. Ed er Dario Spadin ò termino la cursa sur 3,33 km ainten la categoria digls mattatschs sot 12 onns cun bunamaintg ena mesa minuta avantatg segl sagond. Tar las mattatschas ò Chiara Fröhlich contanschia a Sparenmoos igl sagond rang ainten la cursa sur 5 km ainten la categoria dallas mattatschas sot 16 onns. Igl quart currieder da Bual Lantsch, Mario Fröhlich, ò termino la cursa sur 6,66 km ainten la categoria digls mattatschs sot 16 onns sen igl bung 11avel plaz, 50 mattatschs èn stos alla partenza ainten chella categoria. (fmr/sab)

Bagnbod sgularon aviuns cun l’inscripziun «Val Surses» ni «Lenzerheide» agl firmamaint. La societad aviatica Swiss ò battagea 20 aviuns cun igls noms da regiuns turisticas, chegl fò ella aint igl rom digl sies giubileum da 20 onns. Las maschinas digl tip Airbus A220 on survagnia igls noms da regiuns turisticas svizras. Igls noms èn nias tscharnias tar ena concurrenza an cooperaziun cun Svizra turissem. Tenor ena communicaziun dalla Swiss da marde on 50 regiuns fatg part alla concurrenza. Ena giuria dalla Swiss ò tscharnia las 20 miglras propostas concernent creativitad, originalitad, autenticitad ed igl connex cun la Swiss. Tranter chellas propostas sa cattan er treis victouras grischunas, numnadamaintg la Val Surses, Lai e Viamala. Persvadia cugl film «HEIMAT» Scu tgi la Regiun da vacanzas Val Surses communitgescha, seia la regiun da Surses s’annunztgeida cun igl film «HEIMAT». Citat or digl film: «Esser cunsciaint dalla sia patria monta da tigneir chito dad ella ed a madem mument adegna puspe luvrar vedlonder. Tigneir igl equiliber tranter uman e nateira, seia chegl cun viadis cun la Swiss ni cun eir ainten la Val Surses.» Igl film è accessibel sen la plattafurma online Youtube. (sda/cdm/fmr) La Swiss battegia 20 eroplans tenor regiuns turisticas, tranter chellas er la Val Surses, Lai e Viamala.

Avant prest quatter onns – allas festivitads da 100 onns Lia Rumantscha a Zuoz – è neida exponeida en’oura da text an lungatg rumantsch, an las versiuns vallader, sursilvan e puter. Dantant dattigl er en model surmiran. Ed or digls prototips da Zuoz è sa sviluppo en start-up cun ideias multilingualas. David Truttmann/FMR Els on sa vasia alla davosa exposiziun da «Neue Räume» a Turitg, igl settember 2022. A chell’exposiziun internaziunala per design interiour èn sa scuntros Anita Simeon ed Adrian Hauser. Anita Simeon – uriunda da Lantsch – è schurnalista d’architectura e schefredactoura dalla revista «Das Ideale Heim». Ed Adrian Hauser è magnafatschenta dall’interpresa «Zeitmeter». Chell’interpresa realisescha siva da passa treis onns schi numnadas «ouras da text», vot deir ouras tgi inditgeschan igl taimp cun pleds e construcziuns – e betg cun cefras. All’exposiziun «Neue Räume» a Turitg è Adrian Hauser sto preschaint gl’onn passo cun las sias ouras digl segmaint da luxus. E digl inscunter cun Anita Simeon sa regorda el fitg bagn: «Ella ò vurdo en brav mument sen la noss’oura, sainza gronds pleds, cugls mangs an crousch. Alloura ò Anita detg alla fegn: «Bung, schi te am fast en’oura an rumantsch surmiran, alloura compr ia egna!›» Igl «Lozza» surmiran Detg e fatg. L’incumbensa dad Anita Simeon ò Adrian Hauser piglia ancunter gugent. El manegia perchegl oz cun en surreir: «Igl è sto ena pitschna sfeida da realisar chell’oura surmirana. Ma precis per chels muments, precis perveia da chellas dumondas ed incumbensas vagn nous concepia avant var quatter onns la noss’oura da text.» L’oura surmirana ò survagnia dall’interpresa igl nom da seria «Lozza», tenor igl poet surmiran Pader Alexander Lozza. Er tot las 13 otras serias d’ouras da text da «Zeitmeter» portan noms da poetessas e dad autours tg’on bullo cun lour litteratura lour agen lungatg e cultura – uscheia dattigl en’oura «Rilke» (tudestg da scritgira), en’oura dad «Apollinaire» (franzos) u bagn ena «Leopardi» (taliang). Ma i dat aint igl frataimp er ouras an dialect da Turitg, da Berna u bagn an «Baseldytsch». Adrian Hauser: «Nous lagn propi sviluppar la noss’oura an schi blers lungatgs scu pussebel. Pigl mument ischans ve dad ena versiun catalana ed aint igl decurs dalla stad giagn nous alloura ve da singuls dialects dalla Germania, scu p.ex. igl bavares.» Igl start a Zuoz Antschet ò l’antiera istorgia da «Zeitmeter» cun treis ouras cugl nom «Lansel», «Muoth» e «Caratsch» exponeidas igl 2019 a caschung digl giubileum da 100 onns dalla Lia Rumantscha a Zuoz. Per chellas festivitads ainten la Nagiadegna ota on Adrian Hauser ed igl sies collega designer Cristoffel Bonorand concepia ed exponia – scu project da hobi – treis prototips, vot deir l’oura «Lansel» an vallader, l’oura «Muoth» per sursilvan e l’oura «Caratsch» an puter. Ma pertge ò atgnamaintg antschet tot cun ouras an lungatg rumantsch? – La declaraziun: Adrian Hauser è igl fegl dall’archeologa, translatoura e redactoura Claire Hauser Pult e tras ella è el nia an contact sur igl ravogl famigliar cugl lungatg rumantsch. Adrian Hauser sa regorda anc bagn da Zuoz e digls amprems prototips: «Igls resungs durant chellas dus emdas a Zuoz èn stos schi positivs tgi nous vagn persequito venavant igl project.» Or digl project ègl do en’interpresa da start-up cugl nom «Zeitmeter», cun Adrian Hauser scu magnafatschenta, cun Cristoffel Bonorand scu responsabel per igl design e cun Simon Wirz scu manader da producziun. Ainten ena tgesa da pours a Mettlen (TG) concepeschan, produtgeschan e distribueschan els oz las ouras dad exact en meter lunghezza. Adrian Hauser: «Siva Zuoz vagn nous do igl colp da partenza, nous vagn stuia metter igls prototips an ena furma tgi sa lascha produtgier e nous vagn stuia lascher proteger igl noss design.» Oz venda l’interpresa – tenor indicaziun da Hauser – varsaquants exemplars al mais per in pretsch unitar da 1950 francs, tuttina sche l’ura è surmirana u englaisa. «Cumbatter per mintga bustab» Las ouras da text dad en meter lunghezza porschan (tecnicamaintg) spazi per maximalmaintg 138 segns u bustabs. Chels vignan alloura illuminos sen la trav tenor igl urari precis, uscheia tgi dat indicaziuns scu p.ex. «Igl è las diesch» per surmiran. – Ma è ossa la concepziun dall’oura an chel idiom specific stada difficila? Adrian Hauser: «Gea e na. Igl è da deir tg’igls 138 segns tgi stattan a disposiziun èn per tot igls idioms rumantschs pitost stgers. Perchegl vainsa stuia cumbatter er tar l’oura surmirana per mintga singul bustab!» Per declarar la «sfeida surmirana» nomna Adrian Hauser er scu cunterexaimpel igl norveges, noua tgi dovra per tot las indicaziuns dall’oura bler pi pac segns. E gio antscheva Adrian Hauser a rachintar cun entusiassem da tot igls rampigns e digls «sudokus» linguistics tgi dovra per crear ouras an catalan, engles american e britannic, an spagnol u finlandes. El rachinta digls gidanters ed experts tgi seian necessaris per pudeir reprodutgier igl taimp an moda linguisticamaintg e culturalmaintg correcta – ed alloura er opticamaintg bela. Angal en exaimpel dallas diversas istorgias dad Adrian Hauser: «Tar l’oura finlandesa vainsa mors or igls daints durant treis onns, nous vagn do se la speranza. Ma alloura vainsa tuttegna catto ena schliaziun graztga agl cunsegl dad ena professoressa!» «Lansel» è igl bestseller Or digls treis prototips da Zuoz èn damai nascheidas ouras digl segmaint da luxus an divers lungatgs. Ed or digl giubileum dalla Lia Rumantscha ègl do en pitschen affar tgi spera ossa da pudeir expandeir bagnspert la sia vendita ainten paeis vischinants, an en amprem pass vers la Germania. L’oura tgi «Zeitmeter» venda igl migler n’è dantant betg chella englesa u franzosa, mabagn la versiun valladra – igl «Lansel». Tgi so, forsa tgi l’oura surmirana fò bagnbod concurrenza. En amprem exemplar digl «Lozza» è ossa an mintga cass installo ainten la steiva tar Anita Simeon. Chella ò en plascheirung dall’oura e manegia: «Chegl è ossa sto igl mies regal da Nadal – er sch’el n’è betg sto igl pi favorevel! L’oura è an funcziun, schibagn tg’ia na va betg anc catto propi igl li ideal per ella.» L’ura surmirana – model «Lozza» – tgi Anita Simeon ò cumpro: «Igl è las diesch». L’ideia dall’oura da text an ples lungatgs è nascheida igl 2019 an connex cun las festivitads da 100 onns Lia Rumantscha a Zuoz. Entant dattigl igl «Zeitmeter» gio an 13 differents lungatgs, diversas otras versiuns èn an elavuraziun. L’ideia dall’oura da text an ples lungatgs è nascheida igl 2019 an connex cun las festivitads da 100 onns Lia Rumantscha a Zuoz. Entant dattigl igl «Zeitmeter» gio an 13 differents lungatgs, diversas otras versiuns èn an elavuraziun. L’ideia dall’oura da text an ples lungatgs è nascheida igl 2019 an connex cun las festivitads da 100 onns Lia Rumantscha a Zuoz. Entant dattigl igl «Zeitmeter» gio an 13 differents lungatgs, diversas otras versiuns èn an elavuraziun. L’ideia dall’oura da text an ples lungatgs è nascheida igl 2019 an connex cun las festivitads da 100 onns Lia Rumantscha a Zuoz. Entant dattigl igl «Zeitmeter» gio an 13 differents lungatgs, diversas otras versiuns èn an elavuraziun.

An connex cun igl sies project musical «Rieischs» ò igl Chor viril Surses do an incumbensa treis canzungs a treis cumponists contemporans. Chellas treis canzungs on igls 60 omens digl chor registro professiunalmaintg a capella sonda passada a Riom. Sustignia èn els nias dad egn digls treis cumponists tg’ò er gist canto en solo ainten sia canzung «An muvimaint» – Mario Pacchioli. Ena sala: aintamez en microfon, 60 cantadours, en dirigent ed enqualtgi cabels. «Ins na s’accorscha betg ple bler», dei Maurus Dosch. El discorra dalla atmosfera da studio, chella sa catta segl ple dafora ainten en tgar annex. Ena camera colliescha l‘inschigniera da tungs ed igl tecnicist aint igl tgar annex cugl dirigent ed igl chor ainten sala, chegl a moda audiovisuala. Uscheia ins pudess s’imaginar las registraziuns tg’igl Chor viril Surses ò fatg sonda passada a caschung digl sies project musical «Rieischs». Betg ainten en studio professiunal a Turitg, mabagn ainten Sala polivalenta a Riom. Riom scu li ideal per registrar Riom scu li da registraziun n’è nign gartetg: I seia ena buna sala per registrar, la structura da crappa e lenna procura per en tung betg mengia sitg, e tuttegna betg starsunond, dei Maurus Dosch. El è president digl comite d’organisaziun an connex cun egn digls pi gronds projects ansomma digl Chor viril Surses (varda box). Digl concert a Coira mez mars 2023 vign produtgia en disc cumpact. Sper las ovras sinfonicas cugl chor viril vignan er agiuntos sen chel disc treis schinumnos «bonus tracks» a capella, tg’èn nias registros sonda passada a Riom. «Ins registrescha betg schi savens, tenor chegl ò la gliout adegna ena tscherta tensiun. Avant las registraziuns èn igls cantadours nias preparos intensivamaintg, seia chegl digl dirigent tg’ò fatg attent tg’è da cantar ena passascha er diesch gedas, ni cun filar igls davos detagls dallas treis canzungs», tradescha Maurus Dosch ed agiunta, tgi las pussebladads da registrar digitalmaintg ozande seian pac cumparablas cun pi bod, correspondentamaintg seian pero er s’augmentadas las pretensiuns. «Ins vot evitar tot igls sbagls, i vign damai repetia e repetia anfignen tgi constat.» Las registraziuns èn neidas fatgas an collaboraziun cun Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. Nignas «allüras» tigl chor viril Gia da repeter pi pac singulas passaschas ò igl giast tg’è sto preschaint a Riom: igl musicist sursilvan e cumponist dad egna da chellas treis canzungs – Mario Pacchioli – ò tschif la caschung ed è gist sez viagia a Riom per cantar en solo ainten sia canzung «An muvimaint». Igl è egna dallas treis canzungs – canzungs contemporanas tg’igl chor viril ò do an incumbensa. Maurus Dosch daclera: «Igl noss project ‹Rieischs› cumpeglia en arranschamaint sinfonic da 45 minutas tgi sa nomna . Chellas treis canzungs registradas a capella èn part da chel arranschamaint, tgi cumpeglia ultra da chellas er set canzungs pi viglias cun texts magari pitost rocs e marzials. Nous vagn perchegl dumando la scribenta surmirana Dominique Caglia-Dosch da screiver treis texts: d’ena persunga tg’è neida notiers ed ò fatg rieischs, d’ena persunga tg’è agl li ed è anrischeida e d’ena persunga tgi vo utro e fò novas rieischs. Cun Nina Mayer, uriund da Bayern ed ossa sesenta a Ramosch, Mario Pacchioli, en Rumantsch tg’ò banduno igl Grischun e Flavio Bundi, egn digls noss tg’ò ferma colliaziun cun igl Grischun vainsa catto treis cumponists tgi von bagn a pro cugls texts.» Las treis cumposiziuns seian fitg differentas. E cunchegl tgi chella da Mario Pacchioli cumpeglia ena part solistica ins vegia gist anvido igl musicist per registrar la canzung a capella. Ed èn 60 omens digl Chor viril Surses nervous sch’igl star e profi vign sen viseta? «Ia pains tgi chels omens seian mengia madeirs e betg ple ainten la vigliadetna da teenie per aveir ‹allüras›», dei Maurus Dosch cun en reir. L’atmosfera seia stada fitg naturala. «El è antro e benevento igl chor an rumantsch, ins è direct sto famigliar cun el.» Igl «chit» tranter vigl e nov Maurus Dosch tradescha tgi vegia bagn a l’egn u l’oter fatg impressiun quant professiunal tg’igl musicist e cantadour lavoura cugl sies organ: «Navot è casual, chegl tgi vign or dalla gula è palo e controllo.» El agiunta pero, tgi er igl «star» vegia enqualgeda gia fadeia cugl «tanc» da flo e niva fisicamaintg agl limit sch’el cantava mengia plang. Quatter deis siva dalla registraziun ò Maurus Dosch pudia tadlar l’amprema geda las treis canzungs a capella registradas a Riom. E scu è’l igl facit? «Ins canoscha igls puncts sensibels ed igl è mai perfetg, pero igl è fitg bung per aveir fatg chegl cun 60 omens.» El renda attent tg’ins seia sto angraztgevel tgi seia sto en de freid, sainza favogn. «Deis da favogn ins sbassa tendenzialmaintg pi svelt.» Ed on las treis canzungs contemporanas potenzial da davantar hits? «Chegl decida igl public. Ellas èn pero fitg belas e gist chella da Mario Pacchioli pudess davantar en’auricula e neir giavischeida per gratulaziuns.» An mintga cass seian las treis canzungs igl «chit» ainten l’ovra «Rieisch Surmiranas» – tranter las canzungs novas e viglias. «I fiss fallo da las valetar, nous vagn aint er grondiousas ovras pi viglias scu ‹Return› ni ‹Surses›. Mintgigna ò damai ena valeta, exact lò noua tg’ella è messa.» «Rieischs Surmiranas» «Rieischs» è en project musical digl Chor viril Surses cun preschentaziuns a Savognin, Coira e Berna igl mars 2023. Aint igl center digls concerts stat l’ovra «Rieischs Surmiranas», en arranschamaint da Philip Henzi per orchester, chor viril e bass-bariton. Sot la direcziun da Rainer Held vignan igls 60 omens digl Chor viril Surses accumpagneas d’en orchester sinfonic cun 45 commembers – la kammerphilharmonie grischun. Scu solist – igl bass-bariton – segna Flurin Caduff. «Rieischs» è egn digls pi gronds projects digl Chor viril Surses ansomma. Pigl concert a Savognin ègl necessari, da biagier ena tribuna tgi porscha plaz per radond 100 persungas. Maurus Dosch renda attent tgi seia unic, da collaborar cun en antier orchester sinfonic. Ossa ins seia ainten la fasa finala da provas. «Nous stuagn neir fitg sieirs, perchegl tgi cugl orchester vainsa betg manc tgi dus provas.» Chegl seia ena dumonda finanziala, uscheia Maurus Dosch. Igl antier project ò en preventiv da 200 000 francs. (fmr/sab) Daple infurmaziuns dattigl sot www.chorvirilsurses.ch. Igl cumponist e giast Mario Pacchioli (san.) ed igl dirigent digl Chor viril Surses Rainer Held. Igl dirigent – Rainer Held aint igl tgar annex cugls indrezs da studio. Impressiun digl de da registraziun a Riom digl Chor viril Surses ansemen cun Mario Pacchioli.

Tge monta l’adattaziun dalla lescha d’ierta da chest onn? Surdar la tgesa agls agens unfants anc avant la mort? Ed ansomma: regalar u surdar la tgesa? Chegl èn dumondas tgi fatschaintan savens senioras e seniors. En’infurmaziun publica dalla Pro Senectute «curs d’ierta» a Tusang duess dar sclarimaint. «Irtar è en tema impurtant per chella generaziun», dei Katrin Meier, manadra digl resort furmaziun e cultura tar la Pro Senectute Grischun. Uscheia giustifitgescha ella la purscheida actuala dall’organisa­ziun tgi s’angascha per senioras e seniors. «Curs d’ierta» sa nomna l’infurmaziun publica tg’ò li chesta premaveira a Tusang per persungas digl Grischun Central. Nov dretg – novas pussebladads A parteir dall’antschatta schaner 2023 è ia an vigour igl dretg d’ierta revedia. Cugl nov dretg pon relaschadras e relaschaders d’ierta disponer d’ena pi gronda part da lour relasch tgi anfignen ossa. Concret monta chegl: Unfants vevan da bung treis quarts dall’ierta scu part obligatorica, ossa è chegl angal anc la mesadad. La part obligatorica digls genitours scroda digl tottafatg, chella digl consort u la consorta resta dantant scu anfignen ossa. Damai, tgi tgi less reglar igl sies relasch cun en testamaint tenor agens giaveischs, chel ò daple pussebladads causa pi pacas parts obligatoricas. Igl curs d’ierta a Tusang n’è betg igl unic, per exaimpel er a Flem e Coira porscha la Pro Senectute en tal aint igl decurs dalla premaveira vegnenta. I n’è dantant betg l’amprema geda, scu tgi Katrin Meier daclera: «Anfignen tar la pandemia vagn nous purschia passa 15 onns en tal curs an collaboraziun cun la Banca cantunala, an otg differents lis aint igl cantun Grischun. Cun la midada dalla lescha ischan nous digl aveis, tg’igl basign da tals referats è avant mang.» Ella sap­tga s’imaginar tgi la dumonda pudess esser gronda. «La gliout pi viglia less sa fa­tschentar cugl tema», dei Katrin Meier. Ella renda pero attent tgi sa tracta d’en referat general, er schi detta la caschung da far dumondas seiigl cunsiglia da fixar en termin individual cun en cunsiglieder u ena cunsigliedra. Nign recept general Egn da chels cunsiglieders è Roger Lüdi, expert per ierta e taglias, tgi magna igls referats. «Igl basign da cunsegliaziun è da santeir ainten la practica. Persungas s’occupan da lour ierta e successiun, gist schi vo per possess ed immobiglias.» Durant igl referat dat el sclarimaint davart igl nov dretg d’ierta ed igl dretg digls bagns. «Forsa ègl er d’adattar documaints pi vigls alla nova lescha.» El infurmescha pero er davart dumondas an connex cun immobiglias, scu per exaimpel regalar u surdar. La planisaziun d’ierta generala e documaints davart igl provedimaint èn ulteriours temas. Roger Lüdi accentuescha tgi na detta betg en recept general. «La dumonda è schi la persuna tgi ceda so sa prestar da surdar per exaimpel l’atgna tgesa? Igl madem vala pigl retschaveider. Ed alloura dattigl sa tgapescha er anc oters interessents scu ulteriours fardagliuns.» Igl expert cunseglia da reglar talas dumondas avant la mort. «La pasch ainten famiglia è er en tema, e chegl è pi simpel, sch’ins so tschantar ansemen paschevel an pe da tg’igls irtavels ston far chegl siva dalla mort, sot circumstanzas tuttegna schon difficilas avonda.» Integrar tot igls commembers da famiglia Roger Lüdi cunseglia da s’occupar bod avonda davart la successiun. «Pinavant ègl fitg impurtant d’integrar tot igls commembers dalla famiglia per tg’ins possa discutar avertamaintg davart giaveischs ed imaginaziuns. Per evitar da scarpi­tschier cunseglia el da consultar en expert u ena experta. «La situaziun da partenza è da cass tar cass individuala causa da tants differents factours.» Cunzont las taglias seian predestinadas per scarpitschier. «Sch’ins surdat per exaimpel l’atgna tgesa agls unfants pò chegl caschunar ena gronda taglia segl gudogn tras la vendita d’immobiglias. Pero er igl tractar egual fardagliuns po davantar ena sfeida.» Retegnientschas Sper la dumonda d’ierta è er igl agen provedimaint e l’atgna tgira en tema digl referat – numnadamaintg igls documaints davart disposiziun digl pa­ziaint resp. dalla paziainta. Tenor Roger Lüdi sa mossa ainten la practica tg’exi­stan tschertas retignientschas, schi vo per tals documaints. «Ins sa fatschainta anaveidas cun l’atgna sanadad e la mort. An chel risguard vainsa chi e lò d’esser en po pi insistents. Pero er chegl èn dumondas tgi pon impedeir tg’igls descendents ston piglier decisiuns difficilas», uscheia Roger Lüdi. Schi vo per dumondas d’ierta ins pò scarpitschar. Expertas ed experts cunseglian da s’occupar bod avonda dalla tematica.

An consequenza dalla pensiun digl manader dalla Regiun Alvra, ò la conferenza digls presidents dalla regiun eligia Mirko Pianta scu nov manader. Tenor communicaziun allas medias da chest glindesde succeda igl om da 48 onns tgi abitescha a Domat a Roman Bergamin tgi vo all’antschatta fanadour 2023 an pensiun. Igl angaschamaint da Mirko Painta sa cumpona d’en angaschamaint da 60 % per la gestiun ed en angaschamaint da 40 % pigl svilup regiunal. Sper la gestiun operativa dalla regiun cumpeglia igl pensum er la gestiun digl persunal, incumbensas administrativas e la participaziun agl svilup dalla strategia regiunala. Er la collaboraziun an connex cugl plan directiv dalla regiun totga tigl pensum digl manader. Premissas optimalas Actualmaintg lavoura Mirko Pianta tar l’administraziun communala a Tavo scu manader digl uffezi dalla populaziun e digl stab directiv communal. Tenor communicaziun ò el gio luvro tar differents uffezis cantunals aint igls sectours d’administraziun da persunal e finanzas scu er informatica e logistica. El amplanescha uscheia tenor communicaziun las premissas per la lavour tar la Regiun Alvra. La conferenza digls presidents sa legra d’ena collaboraziun cun Mirko Painta ed angraztga gio ossa a Roman Bergamin per la gronda lavour prestada a favour dalla regiun. (cdm/fmr) Mirko Pianta è a parteir digls 3 da fanadour 2023 igl nov manader dalla Regiun Alvra.

Igls passlunghists e las passlunghistas digl Club da passlung Bual Lantsch èn turnos a tgesa digl Raiffeisen Cup a Sedrun cun seis medaglias. An rom digl Raiffeisen Cup ò gia li sonda passada la novavla cursa da passlung a Sedrun. Er varsaquants currieders resp. curriedras digl Club da passlung Bual Lantsch èn sa participos alla cursa, chegl an differentas categorias resp. sur differentas lunghezzas. Seis medaglias Pudia festivar dus plazs segl madem podest ò igl club da Lantsch ainten la categoria digls mattatschs sot 10 onns segl tratg 2 x 1 km. Jon Andri Fröhlich ò gudagnea chella cursa, ed angal gist 1,3 secundas siva el è Marco Spadin passo sur la lengia d’arreiv. Ainten la categoria dallas mattatschas sot 12 onns segl tratg 2 x 1,5 km ò Gianna Lucia Fröhlich da Bual Lantsch gudagnea la cursa, chegl cun en grond avantatg da passa 32 secundas sen la sagond plazzada. En resultat sumigliaint è gartagea a Dario Spadin ainten la categoria digls mattatschs sot 12 onns segl madem tratg. El ò gudagnea la cursa cun en avantatg da radond 27 secundas segl sagond. Er ainten la categoria digls mattatschs sot 14 onns è Bual Lantsch sto igl pi sensom cun egn digls sies currieders. Matti Baselgia ò gudagnea la cursa segl tratg 3 x 1,5 km. Er viageida anavos a Lantsch cun ena medaglia è Ciara Fröhlich, ella è davantada terza ainten la categoria dallas mattatschas sot 16 onns segl tratg 4 x 1,5 km, chegl cun en disavantatg dad angal gist ena mesa secunda sen la sagond plazzada. (fmr/sab)

A parteir digl avregl 2023 duessigl a Surava puspe dar la pussebladad da cumprar aint: en container cun 700 artetgels pigl mintgade, per cumprar via selfservice. La parcella vign messa a disposiziun digl cumegn d’Albula/Alvra, la filiala digl Spar a Lai tgira la purscheida. Siva d’ena fasa da test duess la «Spar-box» neir evaluada. Amblido da cumprar igl palpieri da tualetta? Ni forsa igl kilo fregna per far ena petta? U mantgan gist varsaquantas ingredienzas per la pizza prosciutto? Pigls abitants e las abitantas da Surava e conturn pudess chegl an futur esser nign problem ple. Ainten la vischnanca cun radond 250 abitantas ed abitants stat bagnbod a disposiziun en container scu pitschna buteia, chegl 24 ouras agl de, durant 365 deis ad onn. En model ancunaschaint dalla Hollanda L’egna u l’otra lectoura e lectour pudess esser scarpitschia cun liger igl figl uffizial digl cumegn d’Albula/Alvra digls 11 da schaner 2023. «Dumonda da biagier da Spar commers SA, project da construcziun: container da vendita (project da pilot) a Surava.» La vischnanca tg’è egna dallas fracziuns digl cumegn fusiuno na posseda gio siva dad onns nigna buteia. En tgit sen la carta cun las geodatas tradescha: la dumonda da biagier vign inoltrada per ena parcella tg’è an possess digl cumegn, numnadamaintg la «parcella 4190, Narasca (Plaz la Lenna)». Sen chella sa catta tranter oter l’anterioura tgesa da scola scu er en parcadi public. Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra dat sen dumonda dalla FMR sclarimaint: «Spar Svizra vot pussibilitar da cumprar aint an schinumnadas ‹Spar-boxas›. I sa tracta d’en model ancunaschaint an la Hollanda tgi Spar Svizra vuless testar. Igl container porscha radond 700 artetgels. Siva d’aveir sa registro ins so antrar e far cumischungs, persunal na dattigl nign.» 700 artetgels Scu tgi Daniel Albertin daclera survign la filiala digl Spar da Lai dus da tals containers per testar igl sistem da cumprar aint via selfservice. «Igl Spar da Lai ò contacto igl noss cumegn scu er chel da Mustér, schi vessans interess d’en tal container.» Ins vegia alloura evaluo la situaziun aint igl cumegn è seia nia alla conclusiun tgi Surava fiss en li adatto. «Igl è egna dallas grondas fracziuns aint igl noss cumegn tg’ò nigna pussebladad da cumprar aint», dei Daniel Albertin. Scu menziuno funcziuna igl container scu autosarvetsch. Mintgamai la dumang amplanescha persunal digl Spar igls regals, la seira vign nattagea e vurdo, tge tg’è d’amplaneir la proxima dumang. Igls 700 artetgels duessan satisfar igl basign digl tigneirtgesa. «Gl’è aint en po digl tot, chegl pò esser dalla pasta da daints anfignen tigl matg flours», dei igl mastral cun en reir. Igl cumportamaint dalla clientella vigna observo e tot tenor vigna la purscheida adattada, dei Daniel Albertin. Per far giu chint dettigl differentas pussebladads, seia chegl cun ena carta dalla banca, Twint ni la carta digl Spar. Igl mastral daclera, tgi la dumonda da biagier seia scretga or scu usito per 30 deis. Alloura – numnadamaintg igl favrer – vign approvada previsiblamaintg la lubientscha da biagier. «Tenor la producziun digl Spar vessan igls containers da neir furnias aint igl decurs digl avregl», dei Daniel Albertin. Cun protestas na chinta igl mastral betg. Igl container veia el scu avantatg, cunzont per gliout tgi na seia betg schi mobila. «Nous santign adegna puspe, tgi las pussebladads da cumprar aint aint igl noss cumegn èn limitadas. Igl container è damai ena pussebladad da far cumischungs pigl mintgade, betg pigl antier cumegn pero per en tschert intschess.» Concurrenza per Top Shop e Volg? Cunchegl tgi la filiala digl Spar a Lai amplanescha igl container a Surava, èn er represchentos products dalla filiala correspondenta, er varsaquants products tgi vignan produtgias a Lai e conturn. Tranter chels er per exaimpel igls products da latg da l’atgna caschareia a Lai. Igl cumegn d’Albula/Alvra n’ò tenor Daniel Albertin pero nign’influenza tge tgi pertotga la purscheida. «Gl’è pigl mument betg previa en regal supplementar cun ulteriours products indigens. Scu amprem stuagn nous examinar, schi chella purscheida è ansomma dumandada.» Disavantatgs na vei igl mastral betg propi. «Igl è forsa ena tscherta concurrenza pigl Top Shop a Casti ni la buteia ad Alvagni. Cunchegl tg’è simplamaintg en’amprova ègl ena buna schanza per vurdar schi funcziuna u betg», dei Daniel Albertin. La Spar-box è tenor figl uffizial en project da pilot. Daniel Albertin concretisescha: «La fasa da test s’extenda prubablamaintg circa sur en onn. Nous stuagn siva evaluar schi sa cumprova, er staschunalmaintg. Igl è d‘examinar schi porta sasez, ni schi duvress ageid digl mang public.» Per la fasa da test vign messa a disposiziun la parcella ed igl current digl cumegn d’Albula/Alvra, chegl tgi pertotga la purscheida resp. igl container è affar digl Spar. A parteir digl avregl 2023 duess a Surava star a disposiziun ena Spar-box – en container cun radond 700 artetgels pigl tigneirtgesa. A parteir digl avregl 2023 duess a Surava star a disposiziun ena Spar-box – en container cun radond 700 artetgels pigl tigneirtgesa.

«Battibogl sen l’Alp da Schmorras» è igl tetel dalla cumegia tgi l’uniun da donnas ed igl chor viril dalla treis vischnancas Riom, Parsonz e Cunter preschaintan chest onn da tschever. La collaboraziun tranter las dus uniuns – numnadamaintg l’uniun da donnas ed igl chor viril dallas vischnancas Riom, Parsonz e Cunter – è gio viglia. Chegl sen divers camps. Uscheia er da tschever. Ena gruppa cun giuiedras e giuieders è mintg’onn segl post cura tgi vo vers tschever. I sa tracta ossa gio dad onns dallas mademas persungas e mintgatant dattigl er singulas midadas. Ed ellas s’organiseschan sasez cun tscherner igl toc, cun far la translaziun an rumantsch, cun reparteir las rollas, e vers mez december cun antschever cun las provas. Er la reschia è ena tgossa interna. E siva da radond diesch provas ègl alloura schi gliunsch tgi ins pò sa preschentar agl public. Tgi chegl vign ad esser er chest onn igl cass vainsa pudia ans persvader tar la nossa viseta ad ena prova. L’Alp Schmorras è reala L’Alp Schmorras è ancunaschainta. Sch’ins vo da Radons veadaint a pe ins reiva siva stgers en’oura sen l’Alp Schmorras (2277 m s.m.). Anc avant en pêr decennis era chegl egna dallas alps da vatgas da Riom. Igls bargungs e la tigia d’alp dattan anc perdetga da chel taimp. Oz è lò en’alp d’armainta. Ed i passan er blers turists scu viandants, cun igl bike u cun skis da turas l’Alp Schmorras. Aint igl teater da tschever vogl betg per la muntada turistica. Tschartgond en toc tar ena agentura da cumegias era la situaziun locala sumigliainta uscheia tgi ella vess er pudia esser sen l’Alp Schmorras. La translaziun an surmiran ò fatg Salome Demarmels, egna dallas giuiedras tgi è er gio dad onns dalla parteida. «La translaziun è stada dètg greva e mintgatant ins n‘ò betg simplamaintg savia transponer an rumantsch. Ia va alloura stuia far enqualtgi midada», dei ella. Er igls noms dallas persungas ed igls noms locals ò ella transponia ainten la regiun. Uscheia survign igl toc ena bela taimpra locala e tot ansemen è pi simpatic. Divers monds s’antopan sen l’alp E scu menziuno è l’Alp Schmorras igl li d’acziun per la cumegia. Per eneda èn chegl igl pour e la poura cun lour vatgas tgi èn ainten la rolla tradiziunal-purila e fon lour lavours cun chels problemigns e problemets tgi dava. La nateira intacta e l’idilla dall’alp vign magari er nizigeida scu culissa per reclamas u er per fotoshootings cun stars e models. Per igl model è chel mond puril pero magari ester. Lis solitaris scu en’alp son er esser staziuns sen la fugia per rubaders e gliout criminala. Uscheia er per igls dus laders tgi vevan fatg en rapinadi e levan lippar tant scu pussebel cun lour preda or digl radar dalla controlla dalla pulizeia. Alps èn er adegna daple lis da refugi per gliout tgi vot lippar dalla hectica e digl mond materialistic digls martgeas. Er ena esotericra reiva uscheia sen Schmorras. Chegl èn damai las persungas tgi èn responsablas per igl cuntign digl toc. Essend lour derivanza schi differenta n’è betg dad evitar tgi tar lour antupada sen l’alp dattigl scumpegls e battibogls sainza fegn. Naturalmaintg an moda fitg divertenta per igl public ainten sala. Dasperas la cumegia an en act tgi cozza stgers l’oura dattigl dalla seira da tschever a Riom sessour er travagl da tschever cun biodas, musica da solt e da mesanotg fon igls Fetters Sursetters viseta alla raspada da tschever. Digl reminent chest onn cun seis commembers novs, igl bel domber da 30 musicantas e musicants e cugl nov dirigent, Robin Demarmels. La prova generala ò li venderde sivamezde igls 10 da favrer allas 14.00 ed alloura la sonda seira digls 11 da favrer allas 20.30 an sala polivalenta a Riom. Las rollas digl teater Gisep (Mitgel Collet): pour amabel e naiv Marioschla (Letizia Collet): sia donna, poura, pacifica Clarissa (Salome Demarmels): model, bela, ma lunatica e resoluta Kalina Luna (Nicole Plaz): esotericra, veiva aint igl sies agen mond Edi (Mirco Uffer): cagliun-rubader, grop e sainza morala Leopold (Rafael Demarmels): igl sies cumpliz, en po en tgutgung, pero amabel (davant da san. Salome Demarmels, Letizia Collet, Nicole Plaz. (davos da san.) Mirco Uffer, Mitgel Collet e Rafael Demarmels.

Bilantscha positiva pigls organisatours digls campiunadis europeans da biatlon a Lantsch. Ias a fegn èn chels scu giavischia cun ena medaglia per la Svizra. Per chella èn stos responsabels Niklas Hartweg ed Amy Baserga. La muntada d’en campiunadi d’Europa da biatlets e biatletas, chella è, ord vista sportiva, betg da cumparagler cun cursas da biatlon dalla cuppa mundiala. Anc daple interess sveglian alloura las cursas digls campiunadis mundials da biatlon. Er a Lantsch – agls campiunadis europeans – è stada dalla partenza la sagonda schi betg terza «garnitura» da biatlets e biatletas digls caders naziunals. Er digl cader naziunal svizzer on mantgea igls top atlets e las top atletas, cun excepziun da dumengia passada. Medaglia d’argient pigl matadour local Eida a fegn è l’occurrenza europeana cun en success per la Svizra. Ainten la staffetta singula-masdada on Niklas Hartweg ed Amy Baserga fatg la medaglia d’argient. Pigl biatlet da 22 onns e per la biatleta da 22 onns en ulteriour success an lour giovna carriera. Sa tgapescha tgi a Lantsch on igls aspectatours gia en immens plascheir da chella medaglia – Niklas Hartweg è igl matadour local da biatlon cun star a Lai. Proximamaintg scumainzan igls campiunadis mundials da biatlon 2023 ad Oberhof an Germania, uscheia tgi la cursa a Lantsch è stada pigl biatlet e per la biatleta en bung trenamaint. Er igl directour è cuntaint D’en bung campiunadi european da biatlon discorra er Jürg Capol, igl directour digls gronds events da biatlon a Lantsch. Chegl tgi pertotga igl traffic seia funcziuno tot. Chegl tgi pertotga l’antiera logistica, cò resta anc bler da far. Tigls proxims dus gronds events (cursa cuppa mundiala da biatlon e campiunadis mundials da biatlon) ins seia gio fitg anavant chegl tgi pertotga igl concept da traffic, dei Jürg Capol (varda intervista). Tant scu pussebel duessan igls aspectatours (anfignen 25 000 per de) far adiever digls meds da traffic publics. Mintgign vegia er la pussebladad da cumprar en bigliet per viagier a Lantsch inclus l’antrada allas cursas. Ins vigna a rinforzar ferm igl traffic public e chegl da Turitg a Coira, da Coira a Lantsch ed er da Casti a Lantsch. Nia presto seia durant igls campiunadis da biatlon d’Europa dall’emda passada a Lantsch fitg bunga lavour. El vegia bagn vasia noua tgi mantga anc, er schi l’amprema amprova per las proximas grondas occurrenzas seia gartageda, punctuescha Jürg Capol. Treis dumondas a Jürg Capol FMR: Quants voluntaris èn stos an acziun? Jürg Capol: Igl domber total schea tar 310 omens e donnas. Els ed ellas on presto lavour exemplarica. Per las cursas da biatlon dalla cuppa mundiala digl december 2023 vignan ad esser preschaints 500 voluntaris. Tigls campiunadis mundials da biatlon igl 2025 èn chegl schizont 700 voluntaris. Ischas stos cuntaint cugl antier decurs dall’organisaziun? Menziuno seia tg’ia va gia a disposiziun, cun pacas excepziuns, en team cumplet nov. Impurtant è sto da far experientschas cun en grond event da biatlon. Cumparagler igls campiunadi d’Europa da biatlon cun ena cursa da biatlon dalla cuppa mundiala e cugls campiunadis mundials da biatlon ins dastga betg. Igls dus davos numnos èn per en po pi gronds. Sa musso è tuttegna durant igls tschintg deis digl campiunadi d’Europa tgi an general funcziuna l’organisaziun. Nia alla gleisch è er noua tgi vagn d’ans migliurar, optimar e far las correcturas basignevlas e chegl tar mintga partiziun. Faschez er ena bilantscha positiva chegl tgi pertotga igl domber d’aspectatours? Cun 6 500 aspectatours dastgainsa esser cuntaints. L’ambianza è stada an tots cass fitg bunga cunzont la dumengia cun far la Svizra ena medaglia. Er chegl tgi pertotga las persungas tg’on vurdo, gist la dumengia, las cursas sen SRF 2 dattigl cefras plaschevlas. Uscheia on per exaimpel vurdo dumengia passada daples persungas las cursas via televisiun tgi tar las cursas dalla cuppa mundiala da bike 2022 a Lai. Chegl demossa tgi biatlon è fitg popular er an Svizra. Impurtant è tgi tot igls aspectatours tg’èn stos durant l’occurrenza all’arena Roland on vasia quant interessant e tge tensiun tgi sa dat tigl biatlon. Ulteriour success per Niklas Hartweg ed Amy Baserga e chest’eda a tgesa ainten l’Arena da biatlon Roland a Lantsch. Jürg Capol

99 unfants dalla scola primara da Surses on passanto en’antier’emda sen neiv e glatsch. Neiv e glatsch an pe dalla stanza da scola: Chegl è sto igl cass l’emda passada pigls 99 unfants dalla scola primara da Surses. Dus deis on igls unfants passanto mintgamai segls skis, instruias dallas scolastas e digl scolasts dalla Scola da skis da Savognin. Igls ulteriours treis deis on igls unfants pudia tscherner tge disciplinas e geners da sport d’anviern tg’els ampruessan gugent. Ena tscherna, tg’ò gia li mintgamai tenor classa. Chegl tgi la pluralitad leva far è nia fatg. Gia d’adattar igl program Scu tgi la magistraglia infurmescha, on las disciplinas gia da neir adattadas allas circumstanzas da neiv. Uriund fiss sto previa da porscher passlung, patinas, scusalar, scliviglier segl clutger da glatsch, giuier ainten la neiv ed eir cun gianellas – chella disciplina è neida stritgeida e «giuier ainten la neiv» è nia mido nom an «giuier oravant». Persiva è nia purschia da nov er la disciplina da trer tschoccas segl glatsch a La Nars. An acziun è stada l’antiera magistraglia scu er expertas ed experts per singulas disciplinas scu per exaimpel tigl scliviglier segl clutger da glatsch. Igl n’è nign novum tgi la Scola Surses organisescha tals deis da sport d’anviern, pero èn chels deis anfignen ossa nias repartias sur dus emdas. Damai, chest onn èn igls bancs ainten scola rastos veid per en’antier’emda. Igl concept duess restar, ena reflexiun duess dar sclarimaint, noua tg’ins pò adattar e cuntinuar en proxim onn. En po barbagiat Per regla tschernan igls unfants disciplinas tg’els fon gugent e chegl tg’els son bagn. Uscheia ègl causa digl sistem da votar ainfer mintga classa er do igl cass, tgi l’egn u l’oter unfant è sto per l’amprema geda per exaimpel segls skis da passlung. I seia en pêr unfants tgi vegian menziuno tgi geian gist anc eneda, rachintan las scolastas. Damai, l’emda para d’esser gartageda, igls unfants cuntaints, er schi l’egn u l’oter unfant ò gia en po barbagiat. (fmr/sab) Scliviglier sen igl clutger da glatsch cun en’otezza da 13 meters. Scliviglier sen igl clutger da glatsch cun en’otezza da 13 meters. Scliviglier sen igl clutger da glatsch cun en’otezza da 13 meters. Varsaquants unfants èn ias cun patinas segl glatsch a La Nars. Varsaquants unfants èn ias cun patinas segl glatsch a La Nars. Dus deis on igls unfants passanto segls skis. Passlung: egna dallas disciplinas tgi las singulas classas on pudia tscherner.

La scoletta e scola primara da Lantsch ò passanto en’antier emda cun differents sports d’anviern. Neiv e glatsch an pe dalla stanza da scola: Er igls 83 unfants dalla Scola da Lantsch on pudia passantar l’emda passada scu emda da sport d’anviern. Tenor communicaziun allas medias on igls unfants tgi dereiva dallas set fracziuns Stierva, Mon, Casti, Vazarouls, Alvaschagn, Brinzauls e Lantsch pudia visitar ed experimentar differentas purscheidas da sport d’anviern. Da glindesde anfignen mesemda on igls unfants an gruppas da differentas vigliadetnas fatg passlung ainten l’Arena da biatlon a Lantsch, èn scusalos a Savognin ed on tratg tschoccas mademamaintg a Savognin. Gievgia e venderde èn igls unfants alloura stos segls skis e sen essas aint igl territori da skis da Lai. Principantas, principants ed unfants dalla scoligna on gia la pussebladad da visitar la scola da skis. Fatg grond progress Scu tgi la scolasta digl rom Corina Durisch screiva, seian igl eir cun skis u scusalar stadas las disciplinas las pi popularas, plaschia vegia agls unfants cunzont er la diversitad durant l’antier’emda. Er d’observar igl agen progress vegia fatg grond plascheir a varsaquants unfants. Uscheia per exaimpel igl mattatsch dall’Ucraina ainten la seisavla classa tg’è ia per l’amprema geda cun skis ed è, tenor atgnas indicaziuns, crudo per tera 15 gedas igl amprem de. El totga pero tar egn da chels unfants tg’era all’antschatta ainten la gruppa digls novizs, ed a parteir da gievgia sen la «pista gronda». Ena mattatscha dalla sagonda classa rachinta digl scusalar, ella vegia stumplo igl scolast giu dalla pista. En’otra mattatscha rachinta digl trer tschoccas, la sia tschocca seia rivada all’antschatta strousch en meter gliunsch, e siva d’en pêr exercezis seia la mattatscha dalla sagonda classa stada egna dallas miglras. Graztga a l’egn u l’oter anghel pertgirader na vegigl do nigns accidents pi gronds sen la pista da skis, screiva la scolasta Corina Durisch. (cdm/fmr) Igls unfants èn pronts per scusalar. Eir cun skis aint igl territori da Lai. Trer tschoccas è sto per differents unfants ensatge nov. Passlung ainten l’Arena da biatlon a Lantsch è stada egna dallas disciplinas.

Tiers la paca neiv: relaziuns optimalas tar la terza ediziun dalla cursa da passlung Val Surses Nordic Cup a Savognin e Rona. La cursa principala cun ena distanza da 12 kilometers a Rona ò’l gudagnea cleramaintg Livio Corsini. El è da preschaint igl pi ferm passlunghist da Surmeir. Igls 60 participants e participantas dallas cursas a Savognin ed a Rona èn stos surstos d’aveir schi bungas relaziuns er cun mantger la neiv. Loipas preparadas optimalas e vetiers temperaturas pi bassas tg’on fatg la preparaziun pi simpla. A Savognin ò gia li la sonda seira ena cursa pitost an furma da divertimaint e la dumengia è alloura stada alla planeira da Rona la cursa principala digl Val Surses Nordic Cup. Total èn partias tar chella 60 sportists e sportistas e chegl an ples categorias e sen ples distanzas. L’elita schi lagn deir uscheia, chella ò gia ena cursa cun ena distanza da 12 kilometers e chegl tigls omens scu er tar las donnas. Igls unfants chels on gia cursas dad 1.5 kilometers e da 3 kilometers. Per l’organisaziun èn stos responsabels igl Club Nordic Surses, igl affar da sport «Good Time» da Beiva, Val Surses Savognin Beiva, la Scola da skis Savognin e l’organisaziun d’occurrenzas Favogn Surses. Pigl travagl d’ustareia è sto responsabel igl hotel Solaria da Beiva. L’antiera organisaziun è stada perfetga e professiunala, uscheia tg’igls organisatours on retschet bler lod da ples varts. Peter Niederberger, igl president digl comite d’organisaziun ed er Gian-Marco Thomann, igl iniziant principal digl Val Surses Nordic Cup on fatg ena bilantscha positiva digl event da passlung a Savognin ed a Rona. Pac da far cunter Livio Corsini Cun canoscher las fermezzas da Livio Corsini ègl do avant la partenza angal en tema: tgenegns digls oters passlunghists vignan a star segls caltgogns agl sportist da Lai e tgenegns èn cundiziunalmaintg schi bagn an gamba da star a pêr cugl tempo digl grond favorit? Sa musso è alloura gio siva dall’amprema da tschintg rundas tgi Livio Corsini era alla testa dalla cursa. Agls concurrents è rasto pac oter tgi da lascher sa distanztger digl passlunghist da Lai cun esser el cun en immens tempo per loipa. Tensiun ègl do pigls oters dus plazs da podest cun esser Janis Spescha da Coira, Dino Bellini da Savognin e Michael Graf da Lai adegna ansemen e chegl durant l’antiera cursa. Alla fegn èn els rivos prest communabel all’arrivada, detg oter cun ena differenza d’angal seis secundas. El seia nia gugent a Rona per far la cursa, chegl seia er gist en bung trenamaint pigl maraton engiadines la sagonda dumengia da mars, ò detg Livio Corsini (gl’onn passo è el nia 27avel). «An en anviern fatscha 2 200 kilometers da trenamaint», ò detg Livio Corsini. Cun betg aveir gi li igl maraton dalla Surselva seia el sa decidia da parteir tigl Val Surses Nordic Cup, ò detg igl victour dalla cursa. Per en ulteriour plaz da podest per Surmeir ò procuro cun plaz treis Dino Bellini da Savognin. El è en polisportist e sa catta betg angal bagn sen la loipa, mabagn er segl velo e segls skis da far turas. Dino Bellini ò gudagnea igl Val Surses Nordic Cup cugl maximum da 200 puncts, cun aveir fatg la cursa dalla sonda seira a Savognin e chella dalla dumengia a Rona. An treis durant l’antiera cursa En po daple tensiun tgi tigls omens è stada avant mang tar la cursa dallas donnas. Er ellas on gia d’absolver 12 kilometers. Ple u manc l’antiera cursa è en trio sto alla testa e bagnspert è sto cler tgi egna da chellas treis donnas gudogna la cursa. Numnadamaintg Gabby Landolt, Daria Müller u Eliane Müggler. Tottas treis on ena relaziun pi strètga cun Surmeir. Decidia la cursa a sia favour ò alloura Daria Müller, schi er angal stgers. Eliane Müggler, l’anterioura commembra digl cader naziunal da bike ò pers la cursa angal per dus secundas. Gabby Landolt tg’ò cumpletto igl podest ò pers seis secundas sen la victoura. Miglra indigena è neida Sandra Poltera da Tinizong. Igl Val Surses Nordic Cup tar las donnas ò gudagnea Eliane Müggler. «Siva da 26 onns è Savognin igl mies sagond datgesa», ò ella detg. Rangaziun Omens (12 kilometers) 1. Livio Corsini, Lai, 26:16.6, 2. Janis Spescha, Coira, 27:20.8, 3. Dino Bellini, Savognin, 27:22.4, 4. Michael Graf, Lai, 27:26.6, 5. Patrick Cantieni, Bogn Ragaz, 28:44.9, 6. Fabian Bonderer, Coira, 28:46.2, 7. Renato Cantieni, Lai, 30:37.8, 8. Peter Niederberger, Stierva, 30:40.3, 9. Christian Züger, Savognin, 31.56.5, 10. Silvio Wieland, Nufenen, 32:21.0. Donnas (12 kilometers) 1. Daria Müller, Stierva, 34;03.5, 2. Eliane Müggler, Savognin, 34:05.6, 3. Gabby Landolt, Obstladen, 34:09.1, 4. Sandra Poltera, Savognin, 37:23.1, 5. Melanie Wieland, Nufenen. Unfants U14 (3 kilometers) 1. Niclà Pittet, Cunter, 9:01.6, 2. Giuanna Nuolf, Savognin, 10.53.6, Jaël Hefti, Savognin, 11:45.7. Unfants U12 (3 kilometers) 1. Adriano Dedual, Tinizong, 9:10.5, 2 Silvana Züger, Savognin, 9:13.3, 3. Nando Thomann, Walenwil, 10:13.8. Unfants U10 (1.5 kilometers 1. Elin Huber, Tavo, 6:09.8, 2. Ciril Hefti, Savognin, 7:02.4, 3. Aurelio Dedual, Tinizong, 7:48.2. Unfants U8 (1.5 kilometers) 1. Oskar Gruber, Savognin, 3:45.0, 2. Lia Schmid, Riom, 5:22.4, 3. Jara Schmid, Riom, 6:44.4. Fatg las cursas on ena rotscha unfants, ple u manc tot indigens. Categoria unfants U8: (da san.) Lia Schmid, Oskar Gruber, Jara Schmid. Categoria unfants U10: (da san.) Ciril Hefri, Elin Huber, uriunda da Savognin stat a Tavo, Aurelio Dedual. Categoria unfants U12: (da san.) Silvana Züger, Adriano Dedual, Nando Thomann, stat agl Toggenburg, uriund da Rona. Categoria unfants U14: (da san.) Giuanna Nuolf, Niclà Pittet, Jaël Hefti. Stadas tar las donnas segl podest: (da san.) Eliane Müggler, Daria Müller, Gabby Landolt. Igls treis amprems dalla categoria principala. (da san.) Janis Spescha, Livio Corsini, Dino Bellini. Culissa magnifica tar la cursa da passlung a Rona.

All’insla Madeira an Portugal ò gia li igl campiunadi european da maraton digls seniors. Tar la categoria donnas 50+ è cun Ruth Jäger-Manatschal ena donna uriunda da Beiva davantada campiunessa d’Europa. Remarcabel è pero tg’ella è parteida per la Frantscha e betg per la Svizra. Ruth Jäger-Manatschal ò 54 onns, è egna dallas feglias d’Othmar Jäger e da Marilli Jäger, barmeira, da Beiva. Siva da passa 20 onns è la vischnanca Brumath, tgi sa catta 20 kilometers aint igl nord da Strasbourg, igl datgesa da Ruth Jäger-Manatschal. «Ena part dallas mias vacanzas fatscha adegna a Beiva», dei la curriedra. Ella è maridada e la raschung tg’ella ò scumanzo pir cun 40 onns a far professiunalmaintg sport èn sies unfants. «Igls noss unfants on scumanzo gio bod a far sport, cunzont atletica leva», dei la donna e sportista. Ella vegia adegna accumpagnea igls unfants aint igl stadion d’atletica leva sainza pansar tgi en de sa participescha er ella a cursas da correr. Varsaquantas mammas vegian gia l’ideia da trenar per sa participar ad ena cursa da correr. «Er ia sung stada fascinada dall’ideia ed antschet a trenar cun 40 onns regular e pi intensiv per sa participar a cursas da correr», dei Ruth Jäger-Manatschal. Fatg vegia ella l’amprema cursa a Brumath, ena cursa da 5 kilometers. «Avant vaia betg fatg bler sport, uscheia tg‘ia va schizont gia da cumprar calzers da gimnastica per far la cursa», manegia la donna da 54 onns. Planget vegia ella catto plascheir da sa participar a cursas. Bagnspert vegia ella er vasia tgi igl pi bagn schean ad ella cursas cun ena distanza pi lunga tgi cursas pi curtas. Siva da varsaquants onns vegia ella alloura fatg igl amprem maraton e decidia da cuntinuar. Ena licenza franzosa Ruth Jäger-Manatschal è er commembra digl Club d’atletica leva da Brumath. Cun sa participar allas cursas pigl sies club ò ella er ena licenza franzosa e corra damai per la Frantscha. Er a Funchal, all’insla Madeira è Ruth Jäger-Manatschal stada dalla partenza agl maraton per la Frantscha e betg per la Svizra. Igls davos quatter onns ò ella gia ples success cun davantar igl 2019 campiunessa franzosa dalla sia categoria, igl onn sessour vicecampiunessa d’Europa tar la distanza da 10 kilometers ainten la sia categoria 50+. Igl 2020 è la donna uriunda da Beiva neida campiunessa d’Europa tigl mez maraton (21.1 kilometers) tar las donnas 50+. Avant curt è la Biviana tgi stat an Frantscha davantada campiunessa europeana tigl maraton ainten la categoria 50+. Per otg minutas pi sperta Igl maraton cun ena distanza da 42.195 kilometers ò gia li all’insla Madeira e chegl a Funchal. Mano ò igl tratg per lung dalla riva e cun ena differenza d’otezza da 300 meters. Tiers igl tratg pretensious è nia vetiers en ferm vent, tg’ò betg fatg simpel agls vers 200 seniors e senioras. Ruth Jäger-Manatschal è damai neida bagn a freida cun las relaziuns pi pretensiousas cun gudagner la sia categoria cun en taimp da treis ouras e 10 minutas. «Ia va pi gugent cursas planeivas tgi da muntogna», uscheia Ruth Jäger-Manatschal. Ella è stada per otg minutas pi svelta tgi la Svizra Sabine Rappo Conca e per diesch minutas pi sperta tgi Jeannine Iselli, en’ulterioura participanta svizra. Tranter las ampremas diesch sa cattan gist donnas dad otg naziuns. Tiers tgi la victoura è parteida per la Frantscha ègl do an ena maniera e l’otra tuttegna ena tredobla victorgia per la Svizra, cugl pi sensom ena donna uriunda da Beiva. Gia li ò chel a Funchal per lung dalla riva. Ruth Jäger-Manatschal è davantada an Portugal campiunessa d’Europa tigl maraton categoria donnas 50+.

Igl davos gi da qualificaziun digl Club da hockey Lai/Valbella è bagn ia a fegn cun ena victorgia. Persvadia on igls Grischuns angal aint igl amprem terz. Alla fegn on els gia cletg da tuttegna betg perder la parteida. La fegnameira digls responsabels digl Club da hockey Lai/Valbella ed er digl team sez è stada all’antschatta digl campiunadi 2022/23 da terminar igls 18 gis da qualificaziun segl amprem plaz dalla tabella. La realitad è pero tot otra. L’equipa digl li turistic ò termino la qualificaziun sen plaz tschintg. Dielsdorf/Niederhasli, la squadra victoura dalla qualificaziun ò fatg alla fegn 39 puncts, Lai/Valbella angal 29 puncts. Schizont Son Murezza ò fatg 9 puncts daple tgi igls Surmirans. L’equipa digl Grischun Central ò bagn contanschia la runda da playoffs, chegl tg’è stada la pi minima fegnameira. Igls treis gis da playoffs on gio scumanzo per Lai/Valbella ed er pigls dus oters clubs grischuns, Son Murezza ed Engiadina. Igl amprem da treis gis cunter Sursee ò Lai/Valbella pers orsoura cun 4:2. Antschet igl gi cun bler tgatsch Lai/Valbella ò scumanzo cun en veir tgatsch igl gi cunter Schaffusa, l’equipa plazzada alla cua dalla tabella. Siva 71 secundas è igl team indigen ia an avantatg cun 1:0 graztga agl gol da Luca Infanger. Curt sessour ò Yanick Bruderer augmento igl resultat sen 2:0 per Lai/Valbella. Ainten la 7avla minuta è Marc Cola marscho per dus minutas segl banc da castei. Cuzzo ò igl surdomber per Schaffusa angal 14 secundas e gio è igl amprem gol pigls giasts sto realitad. Tottas dus squadras on casso anc ples casteis, dantant sainza consequenzas. Siva 16 minutas ò Yannick Bruderer marco igl 3:1 per Lai/Valbella e cun chel resultat èn las dus equipas eidas ainten l’amprema pôssa. Paca disciplina segl glatsch Igl sagond ed er igl davos terz on tots dus teams do sainza disciplina e casso uscheia en castei siva l’oter. Ainten la 28avla minuta ò Schaffusa marco igl sagond gol, chegl cun en om daple segl glatsch perveia digl castei cunter Yasin Agha. Ensatge pi tard ò l’equipa da tgesa fatg antras Marc Cola ed an surdomber igl 4:2. Strousch tgi igl arbiter ò do liber igl davos terz è reuschia a Lai/Valbella da far antras Luca Infanger igl 5:2. Siva da chel on igls Grischuns redutgia igl tempo e betg ple do schi concentro. La consequenza è stada tgi Schaffusa ò fatg tranter la 47avla e la 49avla minuta anc dus ulteriours gols. Agls indigens è betg gartagea da far en ulteriour gol, tiers tgi Schaffusa ò do las davosas 60 secundas sainza goli. 5:4 en maier resultat cunter ena schi debla squadra scu Schaffusa. Center da sport Dieschen, 100 aspectatours Lai/Valbella-Schaffusa 5:4 (3:1,1:1,1:2) Casteis: 9 x 2minutas per Lai/Valbella, 8 x 2 minutas per Schaffusa Lai/Valbella: Sergio Collet (20. min. Nello Kurz), Marco Just, Fabio Just, Enzo Monstein, Yasin Agha, Björn Bächinger, Lars Egli, Livio Roner, Orlando Scherz, Jan Salis, Yannick Bruderer, Ramon Pfranger, Marc Cola, Luca Infanger, Jan Ferrari, Dario Lütscher. «La promoziun è nign tema» Schi tge bilantscha dalla runda da qualificaziun fò Hansjürg Bundi, igl schef da sport digl Club da hockey Lai/Valbella siva tgi chella è a fegn? Cun sa qualifitgier per la runda digls playoffs seia la fegnameira principala contanscheida. Hansjürg Bundi dei tg’el era persvadia tgi l’equipa terminescha la runda da qualificaziun tranter igls treis miglers teams. Chegl seia betg sto igl cass, gist cun perder Lai/Valbella ples gis tg’ins vess simplamaintg gia da gudagner. A disposiziun seian er betg stos adegna igls miglers giuieders, chegl cun esser els occupos cun luvrar. Ainten la 2. ligia seia uscheia tgi igls giuieders vegian en mastier e cotras mantga l’egn u l’oter adegna puspe. Prioritad vegia an mintga cass la professiun e tigls giovens la scolaziun e furmaziun e betg l’equipa da hockey, dei Hansjürg Bundi. Adegna puspe seia Lai/Valbella er sto ranviia a ples juniors, cun esser absents ples giuieders da tschep perveia dalla lavour, cun esser blessos e perveia digl militer. Varsaquants digls giuieder giovens vignan an mintga cass a far igl zap gio pigl proxim campiunadi aint igl amprem team da Lai/Valbella, chegl tgi seia fitg plaschevel. Alla fegn ò Hansjürg Bundi detg: «La promoziun è nign tema, independent scu tgi la runda digls playoffs vo a fegn». (fmr/gns) Hansjürg Bundi Vers la fegn è Lai/Valbella sto ferm sot squitsch.

Igl èn ossa gio 15 onns tg’en bel domber pensiunos dalla Swissair passaintan durant igl meis da schaner en’emda da skis a Beiva. Pigls anteriours ampluias dall’aviatica naziunala è igl li sensom Surses en veir paradis. Igl om tgi segna per l’organisaziun dall’emda da skis è Walter Isaak. El ò luvro passa 40 onns tar la Swissair e chegl ainten la partiziun da scolaziun e marketing. Cun Surses ò el ena relaziun pi ferma cun esser igl anviern bler a Riom. Ples onns ò igl Turitges er do scola da skis a Savognin, en taimp tg’el stema anc oz, dei Walter Isaak. Igls Bivians èn gentils Siva digl 2008 è Beiva igl li noua tgi passa 30 anteriours ampluias dalla Swissair, omens e donnas s’inscuntran per l’emda da skis. Igl 2021 ins ò renunztgia agls deis da skis a Beiva perveia dalla pandemia. Gl’onn passo ò l’emda da skis gia li e chest onn è ella eida a fegn venderde passo. L’uniun tgi reunescha igls anteriours pilots, las hostessas, igls stewards, igls mecanist, igls inschigniers e tecnicists dall’anterioura Swissair ò radond 3 000 commembers. Sa tgapescha tgi chels èn igls ples gio segls onns. La Swissair dattigl gio siva digl 2001 betg ple. Da lez taimp, cura tgi la societad aviatica ò fatg igl naufragi, veva la Swissair anc 7 000 ampluias. A Beiva sa cattan els bagn, dei Walter Isaak. Igls Bivians e las Bivianas seian fitg gentils. Chegl vala pigl persunal digls runals, pigls hospitants digl restorant da muntogna Camon ed er las donnas digl Volg totgan tar chel persunal gentil. Aint igl hotel Post, tar Martina Lanz, noua tgi igls anteriours «Swissairlers» on adegna cutier, cò seian els bagnnias e dastgan galdeir la hospitalitad generousa, punctuescha Walter Isaak. Divertents seian er adegna igls curs da skis tar Marco Lanz. Igl pi vigl ò 88 onns Tranter igls participants dall’emda da skis eran er ples omens e ples donnas tg’on luvro per la Swissair aint igl exteriour. L’emda da skis è alloura gist per els ed ellas er ena bunga caschung per lascher repassar igls «bungs e vigls» taimps dalla Swissair. Sa tgapescha tgi gist igls pilots, las hostessas ed igls stewards on vasia bler digl mond e tuttegna è Beiva per els ed ellas igl paradis. Menziuno seia er tgi Walter Isaak è en stupent organisatour dall’emda da skis cun canoscher bagn Beiva, l‘antiera val, cun nateira, cultura ed er politica. Dasper igl eir sen pista dastga er betg mantger la bunga cumpagneia e chella cozza dalla dumang bod anfignen cura tgi tots e tottas von a durmeir. Igl pi vigl participant dall’emda da skis 2023 ò 88 onns ed ò luvro tar la Swissair tar la partiziun dalla tecnica. Deir ins dastga er tgi mintgign e mintgigna tg’è dalla parteida all’emda da skis vo er bagn cun skis. Adegna er en program lateral Walter Isaak varda er adegna da porscher agls sies anteriours ameis ed allas sias anteriouras ameias da lavour en program lateral. Er chest onn ins è betg ia angal cun skis, mabagn è er sto segl program ena tura cun gianellas all’Alp Natons ed ena viandada alla Cavreccia. Mintg’onn catta igl organisatour er ena persunga tgi segna per en referat. Chest onn è chegl sto igl istoricher local da Vaz, Donat Rischatsch. Walter Isaak dei: «Igl noss motto dall’emda da skis è, bler muvimaint, reir bler, igl contact social, magler e bever bagn, durmeir avonda e nign stress». Igls anteriours «Swissairlers» agl Camon, noua tgi dat mintga de giantar.

Siva ena discussiun pi lunga ò igl cunsegl communal da Vaz decidia da dissolver la cumischung parlamentaria turistica. Damai totga chella cumischung siva 12 meis gio agl passo. Igl parlamaint è er sa fatschanto cun l’introducziun da tempo 30 segl territori communal. La 10avla seduta digl cunsegl communal da Vaz digl mez schaner è a madem mument er stada l’amprema seduta tgi Tanja Cola, la nova presidenta digl parlamaint ò mano. An tavla èn stadas gist diesch tractandas. Igls omens e las donnas digl cunsegl communal on piglia cunaschientscha digl plan da finanzas 2024-2028. Per chels onns chinta igl cumegn da Vaz cun antradas da 57 anfignen 60 milliuns francs. Igl gudogn è tenor igl plan da finanzas chels tschintg onns tar radond 3 milliuns francs per onn. Las investiziuns davent digl 2024 anfignen igl 2028 schean tranter 5 milliuns e 14 milliuns francs per onn (total 58 milliuns francs). An connex cugl plan da finanzas ègl do cunzont varsaquantas dumondas pertutgont la sanaziun digl lai da farmada «Heidsee» tg’è preveida igls proxims onns. La suprastanza ò piglia ancunter las dumondas e vign a piglier posiziun tar chellas tar la proxima seduta digl parlamaint. Abitaziuns per indigens mantgan Nov commembers e commembras digl parlamaint on sottascretg la moziun da lour collega Fabian Weber pertutgont l’introducziun immediata da tempo 30 segl territori digl cumegn da Vaz e chegl betg pir sen la fegn da chest onn. La suprastanza duess defineir dalunga igls 12 territoris tgi vignan an dumonda per introdueir tempo 30 ed er igls oters tgi figureschan betg aint igl rapport digl biro da planisaziun Hartmann e Monsch. Las persungas tg’on sottascretg la moziun èn digl aveis tgi la suprastanza s’occupescha mengia pac e mengia plang cun l’introducziun da tempo 30. Cun 12:1 vouschs ò igl cunsegl communal decidia da surdar la moziun alla suprastanza communala. Cun 13:1 vouschs ò igl parlamaint decidia da surdar all’executiva communala igl postulat da Roland Berther pertutgont daple spazi d’abitar per indigens e persungas tgi peglian da nov domicil aint igl cumegn da Vaz. I mantgan abitaziuns e tgesas d’abitar per indigens. An chella tgossa vegia la suprastanza d’examinar ulteriouras pussebladads dasper la zona a Valbella (parcella 1578), per realisar abitaziuns per indigens, porscher bungas cundiziuns da basa ed er s’occupar cun pussebladas scu finanztgier las abitaziuns. Gian-Carlo Bläsi per la giuria A parteir da chest meis è preveida l’execuziun dalla concurrenza da project pigls novs bietgs digl «Lido» alla riva digl lai. Alla giuria appartignan dalla suprastanza digl cumegn da Vaz igl mastral Maurin Malär e Thomas Parpan, igl schef digl departamaint da construcziun. Las persungas digl rom tgi fon part a chella giuria èn Gian-Carlo Bosch, architect, Sonja Grigo, architecta, Rita Illien, architecta per cuntradas ed Andreas Ledermann, substitut digl manader da construcziun digl cumegn da Vaz. Martin Volkart, igl expert da gastronomia appartigna a chel gremi scu persunga da cunsegl. Gia d’eliger ò igl parlamaint la persunga tgi represchainta chel gremi ainten chella giuria. Eligia è nia Gian-Carlo Bläsi. Cun 9:5 vouschs ò igl cunsegl communal, e chegl siva ena lunga discussiun, decidia da renunztgier aint igl avigneir e da schliier se la cumischung parlamantaria turistica. Activa è chella stada angal en onn e purto vegia ella pac u navot. Renato Cantieni, igl president da chella cumischung ed er commember digl cunsegl communal ò fatg la proposta da dissolver chella cumischung da turissem cun commembers e commembras digl parlamaint. I fetscha ansomma betg senn d’aveir supplementar anc ena cumischung tgi s’occupescha cugl turissem, dasper la Lai Marketing Support SA, Lai Turissem, Lai Pendicularas SA, la suprastanza ed er igl cunsegl communal. Sper Renato Cantinei on anc fatg part a chella cumischung parlamentaria turistica, Thomas Bläsi, Domenico Margreth, Fabian Weber e Kathrin Ott. En tema è er sto la moziun pertutgont protocollar las sedutas digl parlamaint da cumegn. Las sedutas duessan neir registradas per uscheia spargner taimp e costs per screiver igls protocols. La moziun è neida declarada scu relevanta e chegl cun 12:2 vouschs. Sot varia ò igl mastral Maurin Malär communitgia tg’igls 7 da mars 2023 vegia li l’amprema «meisa radonda» per tot la populaziun deditgeida agl tema creaziun digl center da vischnanca a Lai. Igl è er nia communitgia tgi tranter Nadal e Bumang vegia igl Center da sport Dieschen luvro extrem bagn, chegl cun betg eir tants turists sen pista cun mantger la neiv. Tempo 30 pigl antier territori digl cumegn da Vaz? Anc n’ègl betg schi gliunsch.