Il Seco ha refusà in pajament da var 1,4 milliuns francs a la Panoramic Gourmet da la Viafier retica sco mesira causa cas gravants pervi da Covid. Perquai è il chantun Grischun sa drizzà a la Dretgira administrativa federala. Quai resorta d’ina decisiun intermediara ch’è vegnida publitgada gievgia. Il chantun Grischun aveva concedì a la Panoramic Gourmet AG durant l’onn 2021 en il rom da las mesiras per cas gravants en connex cun l’epidemia da Covid-19 contribuziuns da totalmain var 1,4 milliuns francs. Sin basa dad in contract da dretg public aveva il chantun mess en quint questa contribuziun – ultra dad autras – a la Confederaziun. Il Secretariat per economia (Seco) ha dentant refusà il pajament perquai ch’i vegnian en il cas dal Panoramic Gourmet impundids daners per cas gravants per in’interpresa ch’è per gronda part en mauns statals. Perqua excludia l’urden da cas gravants en connex cun Covid-19 dentant in pajament. Reglà la cumpetenza Il chantun Grischun s’è drizzà perquai al Tribunal administrativ federal. Quel s’è l’emprim occupà mo da la dumonda, sch’il Seco avess stuì relaschar ina disposiziun contestabla, sco ch’il chantun Grischun aveva pretais. E la dretgira ha en pli stuì examinar, sch’ella saja insumma cumpetenta per quest cas. Il Tribunal administrativ federal è vegnì a la conclusiun, ch’el saja propi respunsabel per quest cas e betg il Tribunal federal, sco ch’il Seco aveva supponì. Ch’il Seco haja però fatg valair cun raschun da betg esser cumpetent, causa il contract da dretg public existent, da relaschar ina disposiziun. La decisiun nun è anc legalmain valaivla e po vegnir tratga vinavant al Tribunal federal. (sda/fmr) Decisiun intermediara B-2893/2022 dals 21-6-2023

Venderdi passà ha gì lieu a Cuira la consegna «tradiziunala» dal Premi grischun da cultura 2023. Quel è ì quest onn a l’architecta Tilla Theus che ha gist procurà per ina pitschna surpraisa. Plinavant ha la regenza grischuna era surdà sis premis da renconuschien­tscha e tschintg premis da promoziun en il sectur da la cultura. La regenza surdat onn per onn divers premis a persunas che lavuran en il champ cultural – e quai en las pli diversas spartas. Entant ch’ils premis da promoziun vulan encuraschar talents giuvens da persequitar vinavant lur via artistica tschernida, sa drizzan ils premis da renconuschientscha a persunas cun in engaschament perseverant per la cultura en il vast senn dal pled. Per prestaziuns extraordinarias sin champ artistic e scientific surdat la regenza plinavant il grond Premi cultural grischun. Entant ch’ils premis da promoziun e renconuschientscha èn dotads cun in import 20 000 francs, è il grond Premi cultural grischun dotà cun 30 000 francs. Ils premis vegnan surdads da la Regenza sin proposta da la cumissiun per la promoziun da la cultura. Inscunter da la scena culturala La festa annuala per la surdada dals premis è daventada durant tut quests onns ina scuntrada da la scena culturala dal Grischun. Quai è era stà il cas quest onn, en la sala da l’hotel Marsöl a Cuira. L’inscunter è vegnì introducì dal bainve­gni dal minister da cultura Jon Domenic Parolini ch’ha fatg intginas reflexiuns davart l’intelligenza arfiziala e l’intelligenza artistica. Il regent è persvas che l’intelligenza artistica na possia betg vegnir generada al computer, mabain dependia da l’occupaziun persunala, intensiva ed intuitiva cun il mund actual, creond uschia novas valurs. En lur salids a la raspada han tant il parsura dal Cussegl grond, Tarzisius Caviezel, sco er il parsura da la citad da Cuira, Urs Marti, accentuà la gronda varietad e ritgezza lingui­stica e culturala dal Grischun triling. Il stadi sa stentia da crear bunas cundiziuns da partenza e da metter a disposiziun l’infrastructura necessaria per che activitads culturalas possian sa sviluppar. In laudatur original e spiertus La laudaziun da las 12 persunas undradas è stada resalvada al parsura da la cumissiun per la promoziun da la cultura – Köbi Gantenbein. Ed il Partenzer ha danovamain fatg il laudatur a moda divertenta, cun gronda eloquenza, ina buna purziun originalitad ed inqual remartga spiertusa. Per scadina da las 12 persunas (guarda boxa) ha el chattà pleds persunals da renconuschientscha. Sco schurnalist d’architectura è el er stà predestinà d’undrar la prestaziun extraordinaria da l’architecta Tilla Theus ch’è vegnida distinguida quest onn cun il Premi grischun da cultura. Köbi Gantenbein ha introducì sia laudaziun chantond la chanzun «Randulinas» che caracteriseschia bain era la via e la vita da Tilla Theus. Sco giuvna rebella haja ella bandunà l’ambient famigliar e la patria grischuna per sviluppar da Turitg anora in’activitad surprendenta sco architecta da renum. Tuttina haja ella mantegnì ina ferma relaziun cun sia patria nativa, cunzunt cun Cuira e Valbella. «Ella ha realisà 15 edifizis novs en in context urban pretensius, ha adattà e sanà 55 objects protegids, ed ella è er sa spezialisada sin il design intern da las localitads», ha ditg Köbi Gantenbein. Il register da ses projects cumpiglia tant chasas da scola, residenzas da seniors/as, hotels ed ustarias, centers da cumpra, localitads da biro e fatschenta sco era villas privatas. Sia noda chasa sajan fermas colurs e furmas curaschusas, ellas prendian dentant resguard dal conturn e da l’ambient. Regalà vinavant il premi Tilla Theus dirigia a Turitg in renumà biro d’architectura cun radund 20 collavuraturas e collavuraturs cun furmaziun academica ed ella haja influenzà a moda essenziala e persistenta l’architectura svizra. Sco «artista da construcziun» saja ella ida atgnas vias, saja sa fatga valair en in mund predominà dals umens ed haja influenzà a moda essenziala e persistenta l’architectura contemporana. L’undrada ha engrazià venderdi saira en la sala dal Marsöl per l’undrientscha, ed ha gist regalà vinavant il premi dotà cun 30 000 francs al Museum d’art da Grischun a Cuira. La festa da surdada dals premis è vegnida embellida musicalmain cun producziuns exclusivas dal quartet instrumental «Ramur» sut l’egida dal cuntrabassist Vito Cadonau, in dals undrads cun in premi da promoziun. Ils premiads e las premiadas Ina survista da tut las persunas premiadas quest venderdi passà a Cuira – inclusiv ina curta pas­sascha da la motivaziun da la regenza grischuna per distinguer exactamain quellas persunas: Il Premi da cultura 2023 Tilla Theus (1943), architecta, Turitg/Valbella/Cuira – undrada sco «artista da construcziun ch’è ida atgnas vias sco architecta ed ch’è sa fatga valair en in mund dad umens». Ils premis da renconuschientscha 2023 Las persunas undradas cun ils sis premis da renconuschientscha èn: Bruno Cathomas (1965), actur, Cologna/Laax – undrà tranter auter per sia «preschientscha excitanta sin la taila – saja quai sco perfecziunist, sco intrigant, sco carugna, sco retg, sco inamurà, sco pur u sco nar». Annetta Ganzoni-Pitsch (1958), scienziada da litteratura, Berna/Schlarigna – ­undrada per ses engaschament per la litteratura rumantscha e taliana dal Grischun, «sco scienziada, sco intermediatura, sco editura, sco recensenta, sco lectora e sco docenta». Dieter Jüngling (1957) ed Andreas Hagmann (1959), architects, Cuira – undrads sco «constructurs entusiasmads» che san «metter segns en ils abitadis ed en las cuntradas». Guido Lardi (1939), magister, politicher e promotur d'art, Poschiavo – undrà per ses engaschament en ils secturs da la scola, da l’art e da la politica, il qual haja «promovì l'intermediaziun dal patrimoni cultural da sia patria». Reto Mayer (1953), musicant, dirigent, Scuol – undrà per ses merits per la ­musica da giuvenils en l’Engiadina Bassa e per la musica instrumentala en il Grischun. Letizia Scherrer (1968), chantadura da concert, Feldkirch/Trun – undrada per sia lavur sco sopranista sin las tribunas ed als festivals sin tut il mund e che «enritgescha ils concerts dad ‹Origen› u da la filarmonia da chombra dal Grischun» e mussia a la giuventetgna sursilvana da chantar». Ils premis da promoziun 2023 Dasper il premi «grond» ed ils premis da renconuschientscha, dotads cun 30 000 e 20 000 francs ha la regenza grischuna anc surdà tschintg premis da promoziun, en l’import da 20 000 francs: Elena Bertossa (1990), creadra da mascras, costumista e scenografa, Hamburg/Roveredo Fadri Cadonau (1996), artist figurativ, Turitg/Glion Vito Cadonau (1992), cuntrabassist e cumponist, Turitg/Castrisch Christian Imhof (1988), schurnalist, editur, musicist, Grüsch Anna-Laura Klucker (1995), designra, Tumein Il minister da cultura dal Grischun, Jon Domenic Parolini, ha beneventà ina gronda raspada a la surdada dals premis da cultura – sin la fotografia l’architecta Tilla Theus. Il quartet «Ramur» dal cuntrabassist Vito Cadonau, in dals undrads, ha embellì musicalmain la surdada da venderdi saira en il Marsöl a Cuira.

L’uvestg da Cuira, Joseph Maria Bonnemain, ha nominà cun l’entschatta d’avust 2023 sur canoni Peter Camenzind sco nov vicari general per il Grischun. Quai ha l’uvestgieu da Cuira communitgà gievgia passada. Peter Camenzind è da preschent vicari general per la Svizra Centrala e vegn ad ir da Brunnen a Cuira. – Ses successur per la Svizra Centrala daventa sur Bernhard Willi, plevon a Sarnen, ch’e stà fin il 2022 decan da Sursilvania. El è commember dal Cussegl dals spirituals e dal team per il svilup pastoral da l’uvestgieu da Cuira. Nov «moderator Curiae» e vicari episcopal è sur Jochen Folz ch’è gia engaschà en l’Ordinariat a Cuira sco responsabel per las fundaziuns ecclesiasticas ed il benefiziat catedral. (cdm/fmr/gc)

In degn cumià hai dà gievgia passada per il divisiunari Lucas Caduff sco cumandant da la Divisiun territoriala 3. Set onns è il Sursilvan stà al timun da quella partiziun militara. La surdada dal commando a ses successur è stada sin il Pass dal Lucmagn, en preschientscha da prominenza militara e politica. Ina gronda raspada è sa reunida gievgia passada per assister al cumià dal divisiunari Lucas ­Caduff, l’um da Schlans, ch’è dapi il 2016 cumandant da la Divisiun territorriala 3 e che va ussa en pensiun. Sisum il Pass dal Lucmagn ha il divisiunari da 63 onns surdà la truppa da 9200 schuldads repartids sin set battagliuns a ses successur brigadier Maurizio Dattrino. Cun surpigliar quel commando daventa Dattrino divisiunari, e quai per immediat. In revair d’anterius uffiziers Da la partida a la surdada dal commando da la Divisiun territoriala 3 è en il vair senn stada la «crème de la crème» da l’Armada svizra. Preschents eran numerus uffiziers svizzers dal stab general ed auters uffiziers cun in pli aut grad da servetsch. Ma Lucas Caduff, sco «envidader» al di da festa, ha lura er gì l’onur da beneventar delegaziuns d’uffiziers da las armadas da l’Austria, da la Germania, da la Frantscha e da l’Italia. La festa sisum il Pass dal Lucmagn è lura era stada in revair per ina rotscha d’anteriurs uffiziers. Tranter quels eran intgins anteriurs uffiziers dal stab dal regimaint militar 36, cumandants da quel regimaint militar grischun e lura era cumandants ed uffiziers dals anteriurs battagliuns grischuns 91, 92 e 93. Tranter ils numerus giasts eran p.ex. Fritz Lier, Franz ­Nager e Peter Baumgartner, ils quals han tuts manà la Brigada d’infantaria da muntogna12, ina partiziun militara ch’è dapi il 2017 istorgia. Da Peyer enfin Schlosser Represchentada è er stada la politica dals chantuns Grischun, Tessin, Sviz, Uri e Zug, da quels tschintg chantuns vegn numnadamain la schuldada da la suletta divisiun trilingua da l’Armada svizra. La regenza grischuna è stada preschenta cun cusseglier guvernativ Peter Peyer e dal Tessin è stà da la partida il cusseglier guvernativ Norman Gobbi. Cun ils dus anteriurs cussegliers grischuns Alois Maissen e Christian Rathgeb èn era stads preschents dus anteriurs regents ch’han manà il departament da militar, il qual vegn manà actualmain da Peter Peyer. Giasts a la festa da Lucas Caduff èn lura er stads Tarzisius Caviezel, il president da cussegl grond e Vigeli Monn, l’avat da la claustra da Mustèr ed intgins presidents da vischnanca, sco per exempel Claudio Simonet (Medel/Lucmagn), Dumeni Tomaschett (Trun) e Clau Schlosser (Breil). En il center da la festa da surdada dal commando da la Divisiun territoriala 3 n’è betg stà mo Lucas Caduff sez, mabain era sia famiglia, cun sia mamma da 90 onns, Stefania Caduff, e lura era numerus amis ed amias dal divisuniari partent. Cumparegliar cun «granit alpin» Il cumandant partent ha ditg d’esser stà cun passiun cumandant da la divisiun. Losch saja el dad esser stà a la testa d’ina truppa, nua che er ina minoritad da la Svizra presta servetsch militar. El haja lura er tgirà cun plaschair quella minoritad rumantscha en la divisiun. Il pensum principal da l’armada saja anc adina da schurmegiar la Svizra, la naziun e la populaziun, ha punctuà Lucas Caduff. Tge che capitia damaun, quai na sappia actualmain nagin dir, damai che la situaziun sin il mund saja in­tscherta era pervi da la guerra en l’Ucraina. A pled è lura vegnì la gievgia er il cumandant dal corp, Laurent Michaud. Cun Lucas Caduff bandunia ina persunalitad l’armada, in um che haja gì ina immensa fidanza ed in uffizier che saja da cumparegliar cun granit alpin. Dad avair en l’armada in divisiunari cun ina plurilinguitad sco quella da Lucas Caduff, quai saja stà da gronda valur ed er in’excepziun, ha ditg Laurent Michaud. Il Sursilvan saja stà in uffizier credibel e cun in dun exemplaric da manar e furmar la schuldada. Quella schanza n’ha betg mintgin Laurent Michaud ha lura distinguì Lucas Caduff anc cun auters merits per l’armada: «El ha schizunt dà a l’armada svizra ina fatscha.» Il divisiunari partent saja bunamain in’ierta da la Divisiun territoriala 3, ha ditg Laurent Michaud en ses pled. Per manar in truppa da 9200 schuldads saja indispensabel d’avair qualitad, creativitad, flexibilitad, generusadad, savida ed enclegientscha. Tuts quels tratgs sajan d’attribuir a Lucas Caduff. Che betg mintgin n’haja la schanza da daventar divisiunari e da manar la Divisiun territoriala 3. Lucas Caduff haja gì las premissas, l’enconuschientscha, l’experientscha ed il dretg caracter per esser in cumandant da vaglia, stimà e ludà, era sur ils cunfins svizzers, ha accentuà Laurent Michaud. Dar vinavant attenziun al rumantsch Il cumandant dal corp ed oratur principal da la festa per il divisiunari Lucas Caduff e da la surdada dal commando dal la divisiun ha er aditg il suandant: «In di senza in rir è sco in di pers». – Gist quai saja era d’attribuir a la moda da Lucas Caduff. Il successur dal Sursilvan ed il nov cumandant da la Divisiun territoriala 3 daventa Maurizio Dattrino. Cun l’entschatta da fandur 2023 daventa il Tessinais divisiunari e surpi­glia uschia il commando da la divisiun. Matteo Dattrino ha ditg che er en l’avegnir duai ve­gnir dà a la minoritad linguistica rumantscha en la divisiun l’attenziun ch’ella merita. Per quel parairi ha el retschet bler applaus da la gronda raspada da festa. Il divisiunari Lucas Caduff surdat la bandiera al cumandant dal corp Laurent Michaud per dar vinavant ella en mauns da divisiunari Maurizio Dattrino, il nov cumandant da la divisiun. Il divisiunari Lucas Caduff (san.) surdat il commando da la Divisiun territoriala 3 a Maurizio Dattrino (dretg. Amez il cumandant dal corp Laurent Michaud che ha tegnì il pled en occasiun da la surdada. Stada a la festa da cumià è er la famiglia dal divisiunari partent. In ceremonia militara en preschientscha da blers uffiziers e da blera prominenza politica.

A chaschun dad in’exposiziun per mobilitad electrica a Cazas hai jau dacurt gì l’occasiun da testar in tuc-tuc electric. Quels apparats han gea er ina colliaziun cun ina regiun rumantscha, cun la Surselva. Questa primavaira ha numnadamain il Svilup regiunal Surselva preschentà il project da pilot cun quels vehichels a Mustér – in project en collavuraziun cun la vischnanca e las pendicularas. L’idea è simpla: ins po prender a fit/a tschains a Mustér in tuc-tuc e girar per la cuntrada enturn – e quai per in pretsch fitg favuraivel e sa chapescha senza procurar per emissiuns nuschaivlas. Gia en ina fasa pli «seriusa» che Mustér è la Lumnezia. Là ha l’interprendider, «inventader» e saltimbanc Prasad Raja testà gia l’onn passà ses vehichels. El sez viva parzialmain a Vignogn e discurra gugent era sursilvan. Gia quest onn è la gestiun da ses tuc-tucs en Lumnezia schon installada. En singuls lieus po mintgina e mintgin fittar in vehichel per girar tras la val. Cun 4.00 francs l’ura è il pretsch fitg mudest – e po perfin vegnir sbassà sin 2.00 frs/ura, sch’ins cumpra ina sort abo da mesa taxa. Ma insumma, co è stà mes test? – Jau hai fatg mo ina pitschna runda sin la plazza da parcadi dasper l’Arena grischuna a Cazas. Ma jau sun stà detg surprais tge simpel vehichel che quai è – e quant speditiv ch’il tuc-tuc fa sias rundas. Da manischar èsi sco in simpel scooter u sco in rullatur electric: gas e frain e basta! Insumma, sch’ils tuc-tucs da Prasad Raja èn propi ils vehichels da l’avegnir (en Surselva), quai vegn a sa mussar. Però mes tip: Tgi che ha marveglias, duai far in di ina runda tras la Lumnezia u tras la Cadi, per il pretsch dad in café. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In model da tuc-tuc sco ch'els èn en acziun en Surselva, a Mustér ed en Lumnezia.

Mes tip oz è - uss che las vacanzas da stad han cumenzà - da far la visita a la pitschna citad da Glurns, talian Glorenza e rumantsch Gluorn. Cun ses 924 abitants è ella ina da las pli pitschnas citads en las Alps. Ella sa chatta en il Vnuost en il Tirol dal Sid. En questa provinza taliana Tirol dal Sid datti otg citads, en il Vnuost dentant mo ina, Gluorn. Ella sa chatta en ina vasta planira ed è vegnida construida durant il Temp medieval. Enconuschent era il lieu però gia pli baud. La Via Claudia Augusta dal temp roman manava qua speravi ed er ina via commerziala vers la Svizra. Ils mirs da citad da Gluorn èn mantegnids cumplainamain. En quest mir pon ins visitar dus museums: in museum dal temp medieval e l’auter museum mussa ovras da l’artist renumà Paul Flora. Sch’ins è damai a Gluorn e’ns survegn fom cun ir a vesair tut las bellezzas, qua mes segund tip: Jau As dun il cussegl da tschertgar e frequentar l’ustaria cun il num «flurin». Quella sa chatta en la Laubengasse 2. Ses num ha survegnì il restorant dad in anteriur derschader cun nom Flurin ch’era da chasa durant il 14avel tschientaner en quel clutger numnà anc oz «Flurinsturm». Il giuven team che maina l’ustaria Flurin ha laschà renovar cun bun gust ils locals en l’edifizi. Il «flurin» ha success grazia a sia buna cuschina. Jau vegn segirmain a visitar puspè quest local cun il bel num e giodair sias tratgas squisitas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Ina charta da visita da l'ustaria Flurin a Gluorn

Citads medievalas èn enconuschentas per lur architectura impressiunanta cun giassas stre­tgas, turs marcantas e portals remartgabels. Enfin oz ans sentin nus bain ed essan fascinads faschond ina spassegiada tras il martgà vegl da Siena, da Passau u era da Cuira. Però: Essas vus er gia as dumandads, co che questas citads èn insumma sa sviluppadas? Daco è ina giassa be fitg stretga cun ina leva storta ed in’autra via bler pli lada e pli u main guliva sco ina lingia? Co as lascha declerar quai? Èsi in resultat dad in svilup creschì a moda natirala sur ils tschientaners? U datti perfin ina «regla» davostiers? L’architect e planisader da citads Klaus Humpert (1929–2020) è suenter sia pensiun sa deditgà ad exact questa dumonda. Cun agid da plans vegls da citads sco Freiburg im Breisgau, Lübeck e Berna ha el cun circul e lingera analisà regularitads e geometrias da la planisaziun da citads medievalas. Sia tesa: Citads n’èn betg creschidas a moda «natirala», mabain èn vegnidas planisadas tras e tras da planisaders tenor in schema geometric fix, savens s’orientond vi dad in bajetg sacral sco in dom ni ina baselgia. Differents istorichers n’èn dentant betg da l’avis da Klaus Humpert e sustegnan la tesa dal svilup natiral da las citads. Quest «conflict» dal simpatic Humpert cun ils istorichers furma il fil co­tschen da la bella documenta­ziun «Gottes Plan und Menschen Hand – wie unsere Städte in die Welt kamen» da l’onn 2004. Insatge poss jau tradir gia ordavant: Sche vus guardais la documentaziun, passais vus tuttenina cun auters egls tras citads veglias – ed i n’emporta nagut, sche Klaus Humpert aveva raschun u betg. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Tenor il Pledari Grond ha il verb rumantsch «turnar» sper la muntada enconuschenta da tud. «zurückkehren, zurückreisen» era ina muntada tecnica, numnadamain «drechseln» per tudestg. Sche ins passa tras la zona d’industria a Cuira, paradescha là sin ina porta dad ina garascha sper la Pulvermühlestrasse quest verb. La firma «turnar» che è apparentamain vegnida battegiada sin in num rumantsch elavura u eba «turna» tenor indicaziun sin la pagina d’internet differenta tocca da metal. (fmr/sb)

Mez zercladur è vegnì avert il «Spazi Spescha» a Trun. Ina localitad cun ina surfatscha da radund 1000 meters quadrats en l’anteriura fabrica da ponn serva ad in’exposiziun d’ovras da Matias Spescha. L’artist che ha vivì dal 1925 enfin 2008 è creschì si a Trun ed en la fabrica da ponn ha el fatg l’emprendissadi da cusunz. In dals gronds giavischs da l’artist che ha vivì surtut a Turitg e Bagnes en il sid da la Frantscha è stà, che ses relasch persunal dad ovras chattia in plaz a Trun suenter sia mort. Uss è quest giavisch ì en vigur. La primavaira è la gronda part da las ovras da ses relasch vegnida transporta a Trun. En la fabrica da ponn vegn ina part da quellas ovras mussada en in’exposiziun, las ulteriuras èn deponidas là en ina localitad endrizzada per quest intent. La finamira da Trun Cultura ch’è responsabla per l’exposiziun, è da barattar mintg’onn las ovras. Sur ils onns vegnan ils visitaders dal «Spazi Spescha» uschia a vesair il grond spectrum da lavur da Matias Spescha. L’artist che ha adina salvà sia relaziun persunala cun Trun, è sa deditgà surtut a la pictura abstracta. En sias ovras ha el lavurà cun il spazi. Per quest motiv èn da vesair en il «Spazi Spescha» er grondas ovras, per part plirs meters lungas ed autas. Dal reminent: Il relasch persunal d’ovras da Matias Spescha è deditgà a la Fundaziun Ogna. Lezza metta a disposiziun quel a l’Uniun Trun Cultura che sa stenta da preschentar las ovras a la publicitad en la fabrica da ponn a Trun. Ulteriuras infurmaziuns èn da chattar sin www.trun-cultura.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Spazi Spescha a Trun.

I vegn pli serius en vista a las elecziuns naziunalas dals 22 d’october 2023. Las duas partidas chantunalas dal Grischun, l’Allianza dal Center e la Partida liberaldemocratica han communitgà mardi da far ina colliaziun da lur glistas. Ellas vulessan sa posiziunar en questa moda sco «alternativa a la polarisaziun progressiva». Cun la colliaziun burgaisa vulan l’Allianza dal center (AdC) e la Partida liberaldemocratica (PLD) metter in term per ina politica burgaisa e per soluziuns. Quai han las duas partidas grischunas declerà mardi en ina communica­ziun cuminaivla. Er en la proxima legislatura duai il Grischun pudair trametter ina ferma delegaziun burgaisa da las duas partidas en il Cussegl naziunal. Colliaziun cumprovada Lur colliaziun da glistas, tranter l’AdC e la PLD, haja gia sa cumprovada en il passà, ha sa laschà citar il president da la PLD dal Grischun, Bruno Claus, en la communicaziun. «Cun la decisiun actuala per ina glista communabla demussain nus cuntinuitad», ha el declerà. Tar las elecziuns naziunalas da l’onn 2019 aveva la PLD fatg in’allianza cun la PBD e la PCD, avant che quellas duas partidas eran ve­gnidas fusiunadas a l’AdC. Ils candidats principals dals Liberal èn la cussegliera naziunala en uffizi Anna Giacometti e l’anteriur cusseglier guvernativ Christian Rathgeb. L’AdC va en cursa cun il president actual dal Cussegl naziunal, Martin Candinas, cun il co-president da la partida, Kevin Brunold e cun il co-president da la fracziun Reto Crameri. Duas grondas colliaziuns da glistas Gia la fin da matg avevan la Partida verd-liberala (PVL), la Partida socialdemocratica (PS) ed ils Verds (Verda) communitgà da far ina colliaziun da lur glistas. Els avevan numnà lur fusiun ina «allianza per il clima». Lur intenziun è da vulair «dar pais a tut las vuschs che giavischan ina politica ecologica e progressiva». Cura che quella colliaziun è vegnida enconuschenta il matg, era la AdC stada trumpada, sco ch’il co-president Kevin Brunold aveva declerà avant passa in mais envers RTR. Ed el aveva lura mess en vista discurs cun autras partidas burgaisas – discurs ch’èn damai vegnidas ad in «bun» tapin. PPS sto ir suletta en il cumbat electoral Entras la decisiun da la AdC e la PLD èsi uss era cler che la Partida populara svizra (PPS) vegn a stuair ir quest onn senza colliaziun da glista en il cumbat per las elecziuns naziunalas. Era causa quella constellaziun da glistas aveva la partida pers avant quatter onns ses segund sez – quel da l’anteriur cusseglier naziunal Heinz Brand – a la «allianza dal clima».

La PPS Grischun deplorescha, ch’ella na vegn betg resguardada da PLD ed AdC tar la colliaziun da glistas per l’elecziun dal Cussegl naziunal 2023. Senza ina gronda allianza burgaisa vegnia tenor la PPS difficil da reconquistar da la sanestra il tschintgavel sez grischun en il Cussegl naziunal. La PPS chantunala scriva che l’allianza da glistas burgaisa che nun è betg vegnida realisada en Grischun saja ina schanza manchentada. «Cun tant dapli engaschament vegn la PPS grischuna ad entrar en il cumbat electoral ed empruvar sulet da realisar sia agenda burgaisa per ils interess dal Grischun.» Roman Hug, il president da la partida, di: «Senza ina ferma colliaziun da las glistas ristga il tschintgavel sez en il chantun Grischun da restar en mauns da la sanestra. Questa schanza manchentada nu po esser en l’interess da noss chantun.» Ch’i saja tant pli impurtant che la PPS grischuna s’engaschia vinavant instancablamain per la libertad da las votantas e votants. (cdm/fmr)

Tge capita, sch’ina folla glieud da pliras tschientmilli persunas vegn ord controlla? La respo­sta: anarchia, caos e destrucziun. Ni cun ils pleds en la documentaziun: «Sch’ins tracta umans trais dis sco animals, lura daventan els era animals.» «Absolutes Fiasko: Woodstock ’99» – sa numna la documentaziun da Netflix che tracta en trais episodas il caos ed il collaps dal festival. Pelvaira vulevan ils organisaturs dal legendar Woodstockfestival da l’onn 1969 festivar 30 onns pli tard in «revival» da «love, peace and music». Capità è il cuntrari: rument, blessuras, cravals, tendas che ardan, abus sexuals ed ina massa (surtut umens) ch’è daventada mintga di pli brutala. En il center da la documentaziun stattan las registraziuns originalas e perditgas che discurran davart la dimensiun da quest fiasco. La documentaziun tracta la dumonda centrala, daco ch’in festival cun in intent paschaivel ha pudì daventar in tal fiasco? Argumentà vegn quai tranter auter cun ina planisaziun manglusa. Da radunar durant ina fin d’emna da stad (temperaturas vers 40 grads) 250 000 persunas sin in areal da festival ch’è per gronda part betunà – sin ina basa militara en vischinanza da New York – senza sumbriva n’è betg stada ina bun’idea. Tuttina nun èsi vegnì lubì al public da prender l’atgna aua e mangiativas sin l’areal. Ina buttiglia d’aua custava var 4 dollars, cura che l’aua è vegnida stgarsa è il pretsch creschì sin 12 dollars. Las spinas d’aua na funcziunavan betg endretg e sco ch’ins ha chattà ora pli tard era l’aua contaminada. Però era il line-up vegn criti­tgà en la documentaziun: Quel sa cumponiva per gronda part da bands da rock che promovevan plitost la violenza. Suenter trais uras film resta ina impressiun negativa. Il film mussa però a moda impressiunanta quant «infectusa» che energia negativa sa esser e co che carstgauns san daventar vairas bestgas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Tschertins han fatg in pau beffas, cur ch’i han vis la fin d’emna pas­sada a Roger Federer a squassar ballinas accumpagnond ils rockadurs britannics Coldplay sin la tribuna dal Letzigrund a Turitg. Tge ch’i na vegn betg tut endament a quest megastar ch’è oramai mess ora sin il binari mort. Ma quella gloriusa idea na vegn betg da noss Roger naziunal. Ella è naschida sin il ladimer da Chris Martin, il chau e chantant dals Coldplay. Gia dapi onns ha quel per disa dad animar ed infuriar giud tribuna ses fans svegliond aposta sentiments regiunals u locals. Per exempel chamina el regularmain sur la passerella cun la bandiera naziunala respectiva fitgada en la tschinta. Quella svizra en noss cas. Ma i dat er avischinaziuns main plumpas che quellas cun la bandiera u cun las ballinas da Roger Federer. Avant tschintg onns han ils Coldplay rendì en Argentina in omagi musical al trio local da fama internaziunala Soda Stereo, oramai daditg schlià ed ultra da quai cumplanschader da lur ex-capo Gustavo Cerati, mort il 2014. Che Chris Martin ha onurà ils rockadurs argentins sunond lur superhit «De musica ligera» ha gì effect: turnond l’atun passà a Buenos Aires han ils Coldplay emplenì 10 giadas il megastadion River Plate. Las duas davosas sairas han els envidà ils dus ex-Sodas restants sin tribuna, intunond ensemen in medley da respectivs tocs communabels. In act marcà da gaudi e da reverenza. In sumegliant maletg la fin da quest zercladur a Napoli, a chaschun da la turnea actuala dals quatter musicists britannics: Davant las massas dals millis e millis prenda Chris Martin la ghitarra acustica e cumenza a chantar la canzone «Napul’è», in semperverd imnic dal cantautore napoletan barmier Pino Daniele. Betg senza gratular davantor ils fans indigens, en in talian respectabel, per il premi da Campioni d’Italia. In pèr sairas pli tard a Milaun han ils Coldplay intunà «O mia bela Madunina», ina chanzunetta populara lombarda. La pressa da musica taliana ha pront fatg las beffas lasuenter: Pino Daniele a Napoli, quai po valair, ma lura chanzunettas popularas a Milaun, quai savura da stereotipas plaschentinas commercialas. E tge chanzunettas chantassani lura a Firenza, a Bari, a Messina? Ina resposta, adattada a nossas rela­ziuns: a Scuol chantassan ils Coldplay probabel «Donna, donna vè a cha». U schizunt «Chara lingua da la mamma». Pli elegant fiss mettain ina reprisa da «Quels da la gromma». Cun u senza Paulin. Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber. La band britannica «Coldplay» cun lur chantadur Chris Martin è il mument sin turnea da concerts.

«Ta dasda, ta dasda, nus n’avain betg pli bler temp.» Sta quiet, el avra ils egls. Cura che Lino ha avert ses egls, ha el guardà en bleras pitschnas fatschas da pitschnas creatiras cun bler pail en fatscha. «Ahhh, nua sun jau?», ha Lino sbragì. «Tgi essas vus e tge fatsch jau qua, nua...?» – «Tascha, nus n’avain betg pli bler temp!», ha ina da questas creatiras ditg, ses pail era tut spalà. Avant che Lino ha savì dir insatge, ha gia in’autra creatira entschet a discurrer: «Nus essan ils Grims», ha la creatira ditg. Avant che Lino ha savì dumandar insatge, ha ina gronda ramur disturbà el. «Ahhh, nus avain mo pli 7 minutas temp», ha in pitschen Grim ditg. Tut ils Grims eran sco marvs. Ussa saveva Lino discurrer senza che insatgi interrumpeva el. «Nua sun jau e tge vulais vus da mai?» Ussa ha il Grim cun il pail spalà discurrì, però en sia vusch resentiv’ins sia tema: «Lino, ti es a Gramu. Quai è noss vitg.» Lino ha pensà ch’el n’haja anc mai udì il num Gramu. «Lino, ve cun nus», ha in pitschen Grim ditg, «nus declerain a tai tut sin via.» – «Nua giain nus?», ha Lino dumandà, cura ch’el è stà en pes. Ma nagin Grim n’ha dà resposta. Suenter in mument ir a pe ha in Grim ditg: «Lino, nus duvrain tes agid. Nus essan en grond privel. Tar quest grond mut sa chatta in grond apparat quader che mussa in temp e nus n’avain betg pli bler temp.» II pitschen Grim ha mussà cun sia pitschna toppa sin in mut betg lunsch davent dad els. Lino n’ha betg savì discurrer, el guardava mo pli sin il mut. «Lino, ti stos gidar nus. Nus essan memia pitschens per ir tar quest apparat!» Ussa ha Lino guardà sin tut quels pitschens Grims ed ha ditg: «Pertge na savais vus betg ir sin quest mut e metter giu quest apparat?» – «Lino, quai n’è betg uschè simpel», ha il pitschen Grim ditg. «Sin il mut sa chatta ina gronda profunditad e giun plaun è quel apparat.» – «E perquai duvrais vus mai?» – «Gea.» – «Però co duess jau vegnir tar quest apparat? Jau na sun betg uschè sportiv.» – «Quai na fa nagut, ti es grond.» – «Grond», ha Lino pensà, «grond n’ha anc mai ditg insatgi a mai.» En scola era Lino adina il pli pitschen. lls gronds da sia classa han adina ris or el ch’el saja memia pitschen ed els han adina mess ils bratschs sin il chau a Lino. Alura è el adina vegnì cun ses chavels brins spalads a chasa e sia mamma ha adina dumandà, pertge ch’el na guardia betg da ses chavels. Ma Lino ha adina ditg ch’el na saja nagina mattatscha. Lino era uschè en patratgs ch’el na guardava betg pli, nua ch’el gieva. Tuttenina ha ina vusch interrut ses patratgs. «Lino, Lino!», ha il pitschen Grim ditg. «Adatg!» – «Tge, ahhhhhh!» – Però Lino ha reagì memia tard. EI è zappà en il vid ed è crudà en la chavorgia. II davos mument ha Lino savì sa tegnair cun in maun vi d’ina ragisch che pendeva or da la terra. Lino ha guardà ensi ed ha sbragì: «Agid, agid! Gidai mai!» Però el n’ha survegnì nagina resposta. Lino clamava adina puspè! Suenter in mument ha el chalà da clamar. 11 Grims na savevan betg gidar el. Ussa ha Lino guardà engiu ed ha vis ch’el sa chattava mo pli in pèr meters sur l’apparat. Lino ha vis che l’apparat mussava mo pli in pèr secundas. Tut desperà ha Lino empruvà da sa tegnair vi da la ragisch, però el ha s’accurschì che la ragisch, vi da la quala el sa tegneva, deva suenter. Avant ch’el ha savì reagir, ha la ragisch dà dal tut suenter e Lino è crudà sin l’apparat. Ed il mument che Lino è dà sin l’apparat, ha el udì ils Grims a far applaus e ses svegliarin ha scalinà. Lino sa dasda e metta giu ses svegliarin. Giuanna Nuolf da Savognin ha gudagnà cun quest text la concurrenza da scriver da la Lia Rumantscha «Plima d’aur/Pledpierla 2023» en la categoria «Grischun Central» da la 7–9avla classa. Quella categoria aveva sco tema «7 minutas». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Giuanna Nolf

Il temp da stad è era il temp dals drinks, frappés e shakes da latg. E sa chapescha datti millis e millis da recepts per far talas bavrondas. Ma l’auter di è vegnì a chasa mes figl dad in da ses davos dis da scola avant las vacanzas (in di da chalira) ed ha dumandà: «Faschain nus in shake?» – Mia resposta: «Cler, ma jau na sai betg co far in shake.» – Ed el: «Jau muss a tai co far!» Ed uschia èsi da far ses shake: Prender dus pugns puma, per il mument èn uzuas idealas ed actualas. Metter quellas uzuas en in «liter». Sche la puma vegn da la glatschera, lura èsi da las bugnar en in zic aua buglienta. Grattar u manizzar in entir u in mez mail e masdar quel cun la puma. Tagliar si ina banana ed agiuntar. (Igl è damai era in recept ideal per duvrar bananas stramadiras!) Agiuntar var trais tschaduns gronds jogurt nature. Metter tiers latg fraid – tenor gust e said e tenor consistenza giavischada dal shake. Cundir cun in zic chanella. (Mes figl ha dentant scusseglià da metter en chanella!) Quest’entira massa da puma, maila, banana, jogurt e latg èsi sa chapescha da manizzar fin cun in mixer a batgetta – per bun rumantsch il «Stabmixer». Per propi render anc pli frestga l’entira chaussa: agiuntar dus u trais quadrels da glatsch. E per finir anc garnir cun in tschadun flocs da müesli. Mes figl ha servì a nus dus ses shake ed ha dumandà: «Navair ch’el è bun, mes shake?» – «Ina buntad!» Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In shake da latg fatg en chasa, cun fritgs e jogurt. In shake da latg fatg en chasa, cun fritgs e jogurt.

Sin l’areal da la Via Planaterra 11 datti dapi l’avrigl 2023 in lieu d’inscunter che sa numna «Kulturpunkt.GR». Quest lieu d’inscunter è vegnì inizià dal post spezialisà per migraziun e baselgia mundiala da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Il lieu d’inscunter vegn manà da l’Uniun «Kulturpunkt.GR» e duai porscher la pussaivladad da promover il contact tranter nov­arrivads ed indigens. Il «Kulturpunkt.GR» è in lieu d’inscunter per tut quellas e per tut quels ch’èn novs en il chantun Grischun. La suprastanza da l’uniun responsabla per la gestiun accentuescha che la finamira da «Kulturpunkt.GR» saja da promover l’inclusiun tranter novarrivads ed indigens. En blers chantuns da la Svizra dettia gia tals lieus d’inscunter. «Per il Grischun è quai nov,» di Rita Gianelli, l’inizianta e presidenta da l’un­iun che maina il project a Cuira. Rita Gianelli è da professiun manadra dil post spezia­lisà per migraziun e baselgia mundiala da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Ella ha inizià il «Kulturpunkt.GR» e la fundaziun da l’uniun purtadra ensemen cun persunas da pliras spartas dalla societad. «Nus vulain levgiar a persunas ch’èn novas en il Grischun da s’inte­grar e da vegnir en contact cun ils indigens.» Da fitgar pe en il mintgadi dal Grischun saja mintgatant in obstachel per persunas novarrivadas da la Svizra. Anc pli difficil saja l’inte­graziun per persunas cun autras culturas ed autras tradiziuns, di Rita Gianelli. Il success en auters chantuns cun localitads d’inscunter per l’inclusiun, haja animà ella e sias cuniniziantas e ses cuniniziants da realisar il «Kulturpunkt.GR». Finanziaziun è ina sfida L’uniun è vegnida fundada sco societad per la gestiun dal «Kulturpunkt.GR». Ella dumbra 35 commembras e commembers e vegn presidiada da l’inizianta Rita Gianelli. Sco ch’ella di en discurs cun la FMR, haja «Kulturpunkt.GR» ina cunvegna da prestaziun cun l’Uffizi chantunal per migraziun e dretg civil. «Qua tras è ina part dal sustegn finanzial segirà per ils trais onns da pilot dal project. Ina contribuziun finanziala pajan er la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun e la Plaiv refurmada da la citad da Cuira. Plinavant datti entradas or dal gudogn dal manaschi dal bistro», di Rita Gianelli. Per pudair finanziar il lieu d’inscunter saja l’uniun «Kulturpunkt.GR» dependenta da las contribuziuns da la commembranza e dals fauturs, e sa chapescha era a las donaziuns dal maun public e da persunas privatas, uschia la presidenta. «‘Kulturpunkt.GR’ è in’uniun che lavura senza profit. Noss project po be reussir, sche nus vegnin purtads dal maun public e d’ulteriurs partenaris cun bunas finanzas. Nus avain da finanziar in manaschi sociocultural che vegn gestiunà a moda e maniera professiunala e che custa bundant 450 000 francs ad onn.» Ina gronda part dals raps vegnan tenor Rita Gianelli impundids per pussibilitar a persunas cun in pitschen budget da mangiar pli favuraivel e da prender a fit localitads favuraivlas. «Perquai avain nus pli pitschens retgavs e duvrain meds finanzials supplementars.» Activitads per chattar il dialog Il punct central dal lieu d’inscunter che sa chatta èn las localitads da la cuminanza d’abitar Bainviver a Cuira, è in bistro cun ina maisa da mezdi. Tenor la presidenta da l’uniun Rita Gianelli na datti dentant nagina obligaziun da consumar insatge. «Noss bistro n’è er nagin re­staurant commerzial cun la pussaivladad da tscherner tranter plirs menus. Nus offrin in sulet menu da mezdi e pliras bavrondas. Nus avain er ina bella terrassa nua ch’ins po man­giar in dessert u baiver in café.» Dasperas dettia localitads, nua ch’ins possia far lavurs manualas, sunar e chantar, dar gieus u er leger. En il focus da mintga activitad en il «Kulturpunkt.GR» stettia il barat d’opiniuns tranter novarrivads, fugitivs, expats, returnads ed indigens, uschia Rita Giannelli. «Nagin na vegn sco petenta u sco petent tar nus, mabain sco persuna ch’è ina part cumplaina da la societad.» Cumenzament è reussì Dapi ils 3 d’avrigl 2023 è il «Kulturpunkt.GR» a Cuira avert. Rita Gianelli tira ina bilantscha positiva. L’idea da l’inclu­siun funcziuneschia dapi il cumenzament, di ella. «Las localitads per la part socioculturala da noss lieu d’inscunter èn occupadas fitg bain. Umans da l’Ucraina, da la Siria, da la Somalia e d’auters pajais organiseschan regularmain lur inscunters tar nus.» Ils contacts cun ils indigens sajan buns. Indigenas ed indigens sajan surtut d’inscuntrar en il bistro. Segund Rita Gianelli hajan ins engaschà in’animatura socioculturala che haja l’incumbensa da promover l’inclusiun da tut las visitadras e dals visitaders dal nov lieu d’inscunter «Kulturpunkt.GR» a Cuira. Tge è l’inclusiun? Il project «Kulturpunkt.GR» a Cuira ha sco finamira da promover l’inclusiun. Inclu­siun: tge è quai atgnamain? Tenor la societad «Aktion Mensch» che s’engascha per projects d’inclu­siun en scola en Germania signifitga inclusiun che mintga uman tutga da maniera natirala tar la societad. U ditg auter: L’inclusiun è, sche tuts dastgan sa participar. I n’emporta betg co ch’ins vesa ora, da tge naziunalitad ch’ins è, tge lingua che ti discurras u sch’ins ha in handicap. Per exempel: Uffants cun e senza impediment emprendan ensemen en scola. Sche mintga uman po esser da la partida dapertut, a la plazza da lavur, tar l’abitar u en il temp liber – lura è quai l’inclusiun. (fmr/mg) Lieu d’inscunter per novarrivads ed indigens Dapi trais mais datti a Cuira a la Via Planaterra 11 in lieu d’inscunter per tut quellas e per tut quels ch’èn novs en il chantun Grischun. Inizià quest local ha in’uniun cun il num «Kulturpunkt.GR». La finamira dal lieu d’inscunter en la citad veglia da Cuira è da promover l’inclusiun dals novarrivads e dals indigens. En blers chantuns da la Svizra datti gia tals lieus d’inscunter. La presidenta da l’uniun «Kulturpunkt.GR», Rita Gianelli, tira ina buna bilantscha dals emprims trais mais dapi che las localitads d’inscunter èn avertas. «Nus vulain levgiar a persunas ch’èn novas en il Grischun da s’integrar e da vegnir en contact cun ils indigens.» (fmr/mg) Ina da las salas ch’ins po prender a fit tar «Kulturpunkt.GR» a Cuira, in lieu da barat intercultural. La finamira principala dal lieu d’inscunter èn ils contacts tranter novarrivads ed indigens

La regenza grischuna ha determinà da nov ils asils da selvaschina chantunals ed auzà levamain lur dumber per il 1. da settember 2023. Cun ils asils vegn la repartiziun da la selvaschina influenzada uschia che la populaziun da tschiervs, da chavriels e da chamutschs po vegnir regulada vinavant principalmain durant la chatscha auta tradiziunala. Sin la chatscha bassa garanteschan ils asils – ensemen cun ulteriuras mesiras – ina chatscha persistenta. Collavuraziun cun ils pertutgads Sco quai che la regenza scriva en ina communicaziun als meds da massa, è la rait d'asils da selvaschina vegnida surlavurada. Quai è succedì en stretga collavuraziun cun las chatschadras ed ils chatschaders, cun las represchentantas ed ils represchentants da l’agricultura e da l’economia forestala sco er cun las vischnancas.En il rom da la nova regulaziun è il dumber d’asils da selvaschina generals (territoris cun scumond da chatscha total) sa reducì da 230 a 229 cumpareglià cun l’ultima determinaziun da l’onn 2018. Il dumber d’asils da chatscha auta è s’augmentà da 22 a 30, quel d’asils da chatscha bassa è vegnì auzà da 53 sin 59. Tut en tut è il dumber d’asils da selvaschina chantunals s’augmentà dad actualmain 441 a 451. (cdm/fmr) Reglà da nov ils asils da selvaschina chantunals.

L’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun ha publitgà quests dis ses rapport trimestrial davart ils animals da rapina gronds. Il rapport infurmescha detagliadamain davart ils moviments en plirs trieps da lufs en il Grischun. La FMR è s’infurmada tar Arno ­Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun en spezial davart il stadi actual dal triep dal Beverin e davart ils lufs blessads dal triep dal Wannaspitz. I n’è betg definitiv en il mument sch’i dat novs trieps da lufs el Grischun. Ed i n’è betg cler en tscherts trieps sch’i dat novas reproducziuns. Er il dumber da lufs precis en l’entir chantun na po l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun anc betg communitgar. Ins quinta dentant a basa d’ina stima cun in dumber da passa 100 lufs en il Grischun. Per Arno Puorger, il responsabel per ils animals da rapina gronds tar l’Uffizi da chatscha e pestga èsi er memia baud da vulair trair ina bilantscha davart il cumportament dals lufs en questa stagiun da primavaira e stad. «Igl è impussibel da trair conclusiuns precisas oz. Quellas pudain nus trair l’october suenter che la stagiun d’alpegiaziun e passada», di Arno Puorger. Situaziun dal triep Beverin è intscherta Las discussiuns da l’onn passà davart ils donns chaschunads da lufs en anc fitg preschentas. Durant la primavaira 2023 fin oz han ins dentant udì damain d’attatgas da lufs. En spezial enturn il triep dal Beverin, che ha chaschunà bleras letras grassas avant in onn, èsi vegni pli quiet. Quai conferma er Arno Puorger: «Nus nun avain dapi l’avust 2022 pli gì nagins stgarps da muvel grond chaschunads dal triep dal Beverin. En quai che pertutga ils conflicts tranter muvel e triep dal Beverin hai dà in svilup positiv en congual cun l’onn passà.» En il triep dal Beverin hai numnadamain dà midadas: Il luf mastgel dominant dal triep dal Beverin è vegnì sajettà ils 8 da november 2022 dals organs da surveglianza da chatscha. El ha fatg plazza al mastgel dominant dal triep da Stagias che ha chattà in nov spazi da viver tar il triep dal Beverin. Arno Puorger di, ch’ins stoppia uss observar tge che capitia cun il triep dal Beverin ed il nov mastgel dominant. «Nus n’avain nagins indizis ch’ìgl avess dà lufs pi­tschens en il triep dal Beverin,» Wannaspitz: Sajettà in luf blessà Suenter ch’ils organs da surveglianza da chatscha han sajettà per regulaziun trais lufs giuvens dal triep dal Wannaspitz l’atun 2022, ha la surveglianza da chatscha sajettà la fin da favrer 2023 il mastgel dominant dal triep dal Wannaspitz pervia d’ina blessura. Tenor l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun hajan ils scleriments medicinals cumprovà ch’il mastgel dominant saja vegni blessà entras sajets da ballins. Sin l’intschess da la vischnanca Lumnezia ha la surveglianza stuì sajettar in segund luf pervia da blessuras. Quest luf eria dentant en viadi e passava gist la Lumnezia. El n’appartenevia betg ad in triep Grischun. Er tar quest luf haja ina consultaziun cumprovà ch’i saja vegni sajettà sin quest luf pliras emnas avant che quel haja stuì vegnir sajettà dal survegliader da chatscha, uschia il rapport trimestrial. Tenor Puorger vegnan quels dus cas sclerids da la polizia suenter che l’ Uffizi da chatscha e pestga ha inoltrà ina denunzia. «Nus sperain fitg che quels cas vegnian sclerids ed ils delinquents chattads. Abstrahà da quai avain nus ina situaziun pli quieta en il triep dal Wannaspitz perquai ch’il mastgel dominant n’è betg pli ed ulteriurs lufs èn vegnids sajettads per regulaziun.» I pudess er esser, ch’il triep saja sa schlià, di Arno Puorger. «Quai na pudain nus dentant anc betg cumprovar.» Reproducziun en il triep da Stagias Tenor il rapport trimestrial da l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga ha il triep da Stagias survegnì in nov mastgel dominant. Quel è arriva d’in triep dal Tessin en Surselva. En il territori tranter Mustér, Tujetsch e Medel/Lucmagn saja da quintar ch’igl haja dà ina copulaziun tranter il mastgel dal Tessin ed ina luffa ­giuvna dal triep da Stagias. L’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun conferma ch’i haja da ina reproducziun cun tschintg changniels en il triep da Stagias. Damain tamtam pervi dal luf Las discussiuns pervi dal luf èn tschessadas in pau. Daco è anc betg cler definitivamain. Tenor il rapport trimestrial davart ils animals da rapina gronds èsi pussaivel che per exempel il triep dal Beverin ed il triep dal Wannaspitz èn dads dapart suenter ch’ils organs da surveglianza da chatscha han sajettà l’atun passà e l’enviern 2023 ils mastgels dominants dals dus trieps. Dal rapport trimestrial na resorta betg precis quants lufs ch’i dat actualmain en il Grischun. Enfin l’atun 2023 vul l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun pudair inditgar il dumber precis. Ins quinta dentant a basa d’ina stima cun in dumber da passa 100 lufs en il Grischun. (fmr/mg)

Dario Pirovino e Dario Grünenfelder derivan omadus da Domat. Omadus eran cussegliaders d’interpresas. Dapi l’onn 2019 han els in affar da moda che porta il num rumantsch Muntagnard. Dario e Dario concepeschan sezs lur products ch’èn persistents e reciclabels. Ed els ston bleras giadas declerar tge che «Muntagnard» veglia dir. Purtar il rumantsch ora en il mund cun vender moda da dunnas ed umens? «Quai va gist enina», di Dario Pirovino ed agiunta che la finamira principala a la tschertga dal num saja stada da survegnir in connex cun il Grischun. Al num Muntagnard suondan lingias da products cun nums rumantschs sco per exempel Legna, Lana u Mangola. Atgnamain saja ditg svelt co ch’i saja vegnì tar l’interpresa Muntagnard, di el. «Dario Grünenfelder e jau essan amis da giuventetgna. Nus essan creschids si ensemen a Domat e nus avain lavurà omadus sco cussegliaders d’interpresas a Turitg. L’onn 2018 avain nus omadus gì il giavisch d’ir novas vias professiunalas.» Sco quai che Dario Pirovino raquinta vinavant, hajan els visà lur plazzas a Turitg e tschertgà l’aventura. «Suenter in congedi cun bleras aventuras en il Canada essan nus turnads e pli tard sa decidì da fundar in affar da moda cun in ferm accent a la moda persistenta. Muntagnard oblighescha da pensar «Nus avain tschertgà per noss affar in num che oblighescha da pensar in pau», declera il mainafatschenta. «Nus giain noss’atgna via en l’industria da vestgadira. Nus duvrain exclusivamain materialias ch’èn svelt decumponiblas e ch’èn reciclablas. E tuttina duai la vestgadira esser empernaivla da purtar ed esser da buna qualitad.» Il pled rumantsch stat damai per economia circulara. Per Dario Pirovino ha la plivalur da l’economia circulara da far cun in basegn muntagnard. «Nus vulain mantegnair intactas nossas muntognas. E nus vulain che nossas muntognas restian en in bun stan ecologic per ils indigens e per il turissem. Sco interprendiders vulessan nus mussar ch’igl è pussaivel e necessari da contribuir ad in bun clima.» Clientella che tschertga persistenza Ils products cun il num rumantsch Munta­gnard vegnan cumprads enfin ussa principalmain da persunas ch’èn sensibilisadas per in cumportament ecologic. «Nossas clientas e nos clients cumpran nossa vestgadira : Perquai che la vestgadira e nossa metoda responsabla plascha, ma senz'auter er perquai che nus essan ina marca grischuna. Fact è che nagin che cumpra noss products sto avair tema che la vestgadira saja producida cun lavur d’uffants u cun vapurs e chemicalias che pudessan chaschunar cancer.» Tenor la pagina d’internet han els cumenzà cun lur affar da moda pervia da lur persvasiun da vender products ecologics e persistents. «Per nus èsi fitg impurtant da dir, che nus producin mo cun materias primas recicladas sco per exempel reciclads, launa e pel-tschierv svizra, lain u er algas.» Muntagnard ed adina modern Il num rumantsch Muntagnard haja mintgatant dà dumondas cunzunt davart dals partenaris da fatschenta en l’exteriur. Ils Franzos ed ils Talians sappian sa chapescha pli svelt tge che Muntagnard veglia dir. «Ils pli paucs san dentant che quai è in num rumantsch. Jau hai adina plaschair da declerar a la glieud ch’i sa tractia da la quarta lingua da la Svizra e che nus derivain d’ina cuntrada nua che questa lingua vegn discurrida.» Ils dus fundaturs da la fa­tschenta da moda èn er dus represchentants d’in stil da moda atemporal, quai vul dir in stil da vestgadira che na vegn ditg betg ord moda e ch’ins po purtar anc en 10 onns. Dario Pirovino di che l’inscripziun rumantscha Munta­gnard accumpognia quest stil atemporal. Dus muntagnards ed in num rumantsch L’istorgia da l’interpresa cun il num rumantsch Muntagnard è er l’istorgia dals dus amis da scola e da giuventetgna Dario Grünenfelder e Dario Pirovino da Domat che han visà lur plazzas sco cussegliaders d’interpresa a Turitg ed han fundà in affar da moda cun sedia a Turitg e Cuira. Purtar il rumantsch ora en il mund cun vender moda da dunnas ed umens? Quai giaja gist enina, di Dario Pirovino ed agiunta che la finamira principala tar l’elecziun dal num saja stada d’avair in connex cun il chantun Grischun. In ulteriur factur fitg impurtant per ils dus interprendiders è l’ecologia e la persistenza da lur products. La FMR ha fatg ina visita en la stizun da vestgadira Muntagnard a Cuira. (fmr/mg) Dario Pirovino presenta sia lingia da products Muntagnard produci orda lenn.

L’entschatta fanadur han numerus purs e represchentants da l’uniun purila prendì cumià da Helene e Martin Monti. Dus decennis èn els s’engschads per la chasa da maz dal Grischun Central. Durant 20 ons eran Helene e Martin Monti en acziun en la chasa da maz dal Grischun Central a Cazas. Els s’èn engaschads per cuntentar lur clientella, ch’è creschida sin var 300 clients sur tut quests onns. Lavur pratica e lavur da biro Tar la chasa da maz dal Grischun Central na appartegna betg mo il mazzar, extrar e sfradentar ils animals da maz, mabain er l’elavuraziun. Uschia ha Martin Monti procurà cun ses team che las singulas parts dals animals èn vegnidas pachetadas correspundentamain als giavischs da la clientella. En bleras butia vegn vendida charn frestga, dentant er liongias e charn setgentada producida sut la direcziun da Martin Monti. Durant che Martin Monti è s'occupà da la «pratica» en la chasa da maz è sia dunna Helene Monti s’occupada da la lavur da biro. Senza questa gronda lavur ch’è dal rest s’augmentada fitg durant ils onns – betg mo scriver quints, mabain era bleras statisticas – na vess la chasa da maz dal Grischun Central strusch fatg ina talmain buna figura. Ussa, suenter ventg onns lavur cumplaina e blera lavur cun passiun, prendan Helene e Martin Monti finalmain in pau pli quiet e pon sa deditgar a lur hobis. Sin il bain puril Tadi tar Claudia e Peter Brasser a Panaduz han ils purs, ils commerziants directs, ils represchentants da las uniuns purilas da la Mantogna, Tumleastga, il Plaun, Plessur, Alvra e la Valragn engrazià al pèr partent per lur engaschi nunstanclentaivel durant tut quests onns. (vcd/fmr) (Da san.): Susanne Kalapos, anteriura commembra dal cussegl d’administraziun, Masein, Helene e Martin Monti, Peter Jäger, anteriur commember dal cussegl d’administraziun, Peist.

Plazs da podest gist en seria per tiraduras e tiradurs dal Grischun tar las festas da tir chantunalas dals chantuns Argovia e Sursilvania. En plirs stetgs èn er Grischuns a la testa da las rangaziuns singulas. L’emna passada èn idas a fin gist quatter festas da tir chantunalas. Cunzunt tar las duas occurrenzas chantunalas da l’Argovia e da la Sursilvania han ils tiraduras e las tiradurs dal Grischun sajettà brigliant. L’elita da tir grischuna è plitost sa decidida per quellas duas festas da tir e na per las festas da tir chantunalas dals chantuns Turgovia e Vallais. Quatter tiradurs ed ina tiradura Per il final en il chantun Sursilvania e per eruir il campiun-tiradur da la categoria D (arma 57/03) sin la distanza da 300 meters èn gist sa qualifitgads quatter tiradurs grischuns ed ina tiradura grischuna da total 12 finalists. Urs Nauli (Tumegl) è vegnì segund e sin plaz trais è rangada Silvia Plaz (Rothenbrunnen/Savognin). Norbert Caviezel (Tumegl) el ha gì da sa cuntentar cun il quart post. Georg Maurer (Favugn) el è daventà vicecampiun-tiradur cun l’arma da sport, duas posiziuns tar il final da la festa da tir dal chantun Argovia. En il final duas posiziuns (arma 57/03) è Norbert Caviezel vegnì terz. Plaz duas è lura sa resultà per il tiradur da 26 onns Miguel Sgier (Tumegl) tar il final dalla categoria E (arma da militar 90). Sis victorias grischunas Sa participads a las festas da tir chantunalas da l’Argovia e da la Sursilvania han mintgamai 8000 tiradurs e tiraduras. Precis han ils tiradurs dal Grischun cunzunt tratg tar l’occurrenza chantunala en il chantun Sursilvania. Gist en tschintg stetgs han tiradurs grischuns obtegnì ina victoria. Franz Plaz (Rothenbrunnen/Savognin) ha gudagnà il stetg da las uniuns, categoria D, sco unic participant cun 100 puncts. Ina victoria hai lura er dà per Urs Brazerol (Farera) en il stetg spezial «Tschifelen». Sajettà quel han 650 tiraduras e tiradurs e fatg ha Urs Brazerol 80 punct ed uschia il resultat maximal. 620 participants e participantas han tratg il stetg d’onur, cun larma da militar 90 e sisum la rangaziun è cun Christian Kühnis (Monstein) plazzà in tiradur dal Grischun. En il stetg dubletta supplementar cun la buis 90 è Fabian Peng (Filisur) il victur e quai da 974 tiradurs e tiraduras. Ina traidubla victoria grischuna è lura sa resultada tar il stetg campiunadi en venter (60 culps) cun l’arma 57/03. Gudagnà ha Silvia Plaz, avant ses figl Kevin Plaz (Rothenbrunnen/Savognin) ed Urs Nauli. In ulteriur success per Norbert Caviezel hai dà tar il stetg campiunadi duas posiziuns. Ulteriurs rangs da podest han er fatg Curdin Candrian (Castrisch), Roman Coray (Castrisch), Carl Frischknecht (Tumegl), Marco Murbach (San Murezzan), Barclamiu Venzin (Favugn) e Flurin Zanetti (Sent). Dus plazs da podest tar il final per eruir il campiun-tiradur da la categoria D (arma 57/03) sin la distanza da 300 meters tar la festa da tir chantunala en il chantun Sursilvania. (da san.) Urs Nauli, Romano Luiselli e Silvia Plaz.

Da questa val han ins udì blers ils onns navonta. La Curciusa, situada tranter Valrain e Mesauc, vulevan ins najentar. Il matg 1999 han alura las Ovras electricas da Mesauc communitgà ch’ellas renunzian da realisar lur project cun centrala, mir e lai da fermada. 24 onns pli tard è il redactur da la FMR chaminà tras la Val Curciusa. Igl è in batschigl gigantic dad endisch kilometers lunghezza. «Vus stuais esser cunscients ch’igl n’è betg ina spassegiada. Ins chamina sis enfin set uras. Gl’emprim vai taiss ensi 850 meters. Alura chaminan ins radund 11 kilometers engiu, en stgalims, cuntinuadamain vers nord». Quai è stada la descripziun da la tura. Dacurt han il Parc Beverin e l’organisaziun WWF envidà d’emprender a conuscher la Val Curciusa. I saja ina cuntrada selvadia, han ins pudì leger vinavant en la descripziun. L’avertiment n’ha fatg nagina impressiun a las persunas ch’èn s’annunziadas. Per questa sonda aveva la previsiun da l’aura communitgà ch’i dettia giu la Bassa temperaturas d’enfin 35 grads. Uschia èsi gist stà il dretg di per ir en las autezzas. E quai en ina cuntrada nunenconuschenta. La Bocchetta, il sparta-auas La tura ha cumenzà cun l’auto da posta en direcziun Bellinzona. La gruppa è viagiada atras il tunnel enfin il vitg da San Bernardino. Là n’èra l’aura betg favuraivla, i pluschignava e la tschajera n’ha betg fatg curascha. En tut eran 38 persunas s’annunziadas. «L’onn passà avain nus purschì la medema tura, alura essan nus chaminads en quater», ha ina da las manadras manegià. Dus giuvens spezialists da natira ed ambient, Oliver Dosch, oriund da Tinizong, e l’ornitolog bernais Nicholas Lengacher, han accumpagnà la gruppa. L’ascensiun sin la senda signalisada vers la Bocchetta di Curciusa ha cumenzà immediat suenter il vitg. Durant duas uras e mesa essan nus chaminads atras ina spunda verda taissaglia. Ins n’ha gì nagin motiv da sa lamentar – malgrà che la Val Mesauc è restada zuppada en la tschajera. Pradas plain gilgias alpinas alvas e gilgias tircas han pudì inchantar ils viandants. In enorm batschigl Suenter la traversada da la spunda sut il Piz Motton è la gruppa arrivada sin il punct aut da la tura. La Bocchetta di Curciusa è marcada cun 2388 m.s.m. Igl è in sparta-auas. Vers sid van ellas vers la Moesa ed il Ticino, vers nord nescha il dutg Areua, quel sbucca oradim, a Novagnas/Nufenen, en il Rain posteriur. L’Areua crescha e daventa in aual, el ha accumpagnà nus atras la lunga val. Igl è pelvair ina cuntrada solitaria ed isolada. La Val Curciusa sa divida en duas planiras ed almain trais stretgas. Giu dal pass essan nus arrivads gl’emprim sin la Curciusa Alta, in enorm batschigl verd. Oradim quel curra e meandreascha l’Areua plaunsieu vers ina stretga. Ins duai far ina pausa qua e tgi che gughegia, po far bogn en in batschigl natiral fradaglia. Access davent da la Val Vignun La senda da viandar che è marcada bain cun las colurs alv-cotschen-alv cuntinuescha. I para dentant che la val selvadia e solitaria na piglia nagina fin. Da la stretga avain nus pudì giudair la survista sin la Curciusa Bassa. Puspè ina planira impressiunanta. Sin quella chargian purs dal Mesauc vaccas-mumma. Sin nov dals endisch kilometers da la Val Curciusa chaminan ins dal rest atras territori moesan. Suenter quater uras e mez avain nus cuntanschi danovamain la «civilisaziun»: L’Alp de Rog, giudim la stretga da la Curciusa Bassa, è in spartavia. Qua sbucca la Val Vignun en la Val Curciusa. Per l’alpegiaziun è l’access pussaivel sulettamain davent da San Bernardino atras questa val. Davent da l’Alp de Rog inditgescha il mussavia anc 1 ½ ura enfin Novagnas. Oradim quest funs verd entschaiva la chavorgia da l’Areua e pir qua è il cunfin Mesaun-Valrain. Quel passa en ina lingia atras la chavorgia, tranter dus pizs: Vers vest, direcziun San Bernardino, è l’Einshorn. Il piz vers ost è il Güggernüll. Sur quel avain nus pudì observar cun il perspectiv in trop tschess-cularin che sa laschavan purtar da l’aria chauda. Arrivads suenter set uras a la riva dal Rain posteriur avain nus dà in sguard enavos e ditg in a l’auter: Questa Val Curciusa è datiers, e tuttina lontana. Ella è pelvair in cural zuppà dal Grischun. L'Alp de Rog vegn chargiada cun vatgas-mumma dal Mesauc. Vesta vers nord e la Valrain. Oradim la Curciusa Alta èsi da cussegliar da far in paus. Qua cumenza ina segunda stretga davant la Curciusa Bassa. La vasta planira na piglia nagina fin. Quai èn ins savens sulet. La gruppa da 38 persunas è stada ina excepziun. Il davos toc, anc 1 1/2 mesa enfin Nufenen. Qua cumenza la chavorgia da l'Areua. Vesta vers nord. Vista vers nord: qua cumenza la descensiun, stgalim per stgalim vers Nufenen. La Curciusa Alta è in batschigl enorm. Vista vers sidost. Orasum la Bocchetta di Curciusa vesan ins blocs che èn sa formads avant milliuns onns. Oradim la Curciusa Alta, vista vers sidost. Vesta vers sid en la Val Curciusa Sin il sumfil dal pass: la Bocchetta de Curciusa è in sparta-auas.

Ella viva a Riehen ed ha ragischs en Val Müstair. Eleonore Peduzzi Riva ha retschavì il zercladur il Grand Prix Design 2023 da la Svizra. Ella è per ti cun ils gronds designers dals onns dad aur dal design en l’Italia. La FMR ha telefonà cun ella. Al telefon s’annunzia ina dunna cun in stget basilais energic. Cura ch’ella intervegn che la schurnalista scriva per las medias rumantschas, «tavela» Eleonore Peduzzi Riva (87) jauer. Ed ella sa perstgisa immediat, ella discurria in pau in «pulac», sco sia mamma schevia. Ella maschaidia trasora il rumantsch cun il talian. Da gliez èsi da sentir pauc. Ella discurra cun vusch franca, saja quai jauer u basilais. Ma per raquintar da sia lavur sco designra e dal Grand Prix Design 2023 (guarda box), cuntinuescha Eleonore Peduzzi Riva per tudestg. «Avant trent’onns fiss il premi stà nizzaivel, uss na lavur jau gea betg pli», di l’architecta per interiurs a moda in zic setga, ma era sincera. Sin la dumonda sch’il premi porschia tuttina ina tscherta satisfacziun suenter tut quels onns che la Svizra haja strusch prendì notizia da sia ovra, di ella «senza vulair sa far da grond» ch’ella saja tuttavia pertscherta da sias atgnas qualitads, era senza premi. Lura raquinta ella cun gust da ses «rendez-vous» cun Alain Berset. Il president da la Confederaziun l’haja vulì emprender d’enconuscher avant la surdada dal premi ed el l’haja dumandà, pertge ch’ella saja strusch enconuschenta en Svizra. Sia resposta: «A Basilea na sa betg olma da carstgaun ch’jau sun Eleonore Peduzzi Riva. Ed a Milaun na sa nagin ch’jau sun Eleonore Jaquet.» Uschia sappia ella «driblar» tut tenor gust e luna – da l’Italia nua ch’ella è ina designra enconuschenta e lura a Basilea nua ch’ins l’enconuscha be sut ses num da la segunda maridaglia. Gliez avess el era gugent, haja respundì il president da la Confederaziun. Creschida si è ella a Basilea. Anc avant terminar la scolaziun sco architecta per interiurs è ella sa rendida a Milaun. Sulettamain per acquistar il diplom è ella anc turnada a Basilea. Suenter è sia vita ­professiunala sa splegada en la ­metropola taliana. «Jau n’avess mai pudì far quest svilup, sch’jau na fiss betg stada a Milaun», di Eleonore Peduzzi Riva. Ils mastergnants talians sajan pli averts ed hajan plaschair d’empruvar insatge nov. «Sch’ins ha ina buna idea, chattan ins adina insatgi che la realisescha. Igl è in auter lavurar sche la glieud ha tschaffen.» Cun ses emprim um ha ella avert in biro d’architectura a Milaun. I mancava mobiglias praticas e favuraivlas. Eleonore Peduzzi Riva las ha concepì sezza. «Jau hai adina fatg mobiglias sch’i mancava gist insatge.» La scrivania sa cumpona dad elements ch’ins po cumbinar tut tenor diever e tschentar sin in profil dad aluminium. Quest profil è fitg lev – perquai il num «Lega Leggera» per la seria da mobiglias da biro. Il design fitg modern per lez temp è oz puspè tschertgà. Cura che ses figl è naschì, mancava ina nana. Las nanas ch’ins pudeva cumprar eran circumdadas d’ina giatrera. «Jau na vuleva betg che mes figl creschia si en ina praschun», di la designra. Ella ha perquai fatg ina nana cun spundas e paraids da taila. En sasez na saja ella betg interessada vi dad architectura d’interiurs, era sch’ella haja fatg il diplom. «Tenor mai èsi il principal da dar a la glieud ils instruments ch’els possian sezs drizzar en lur chombra da durmir u lur stanza da mangiar.» «Da giuven avain nus cartì ch’il mund daventia meglier, sche nus producin rauba da qualitad. Nus avain vulì che la glieud vivia meglier. I na gieva betg per stil u furma, ­mabain per qualitad da viver. Vi da quai avain nus cartì fermamain.» Ed èsi reussì d’avanzar? L’entschatta bain, manegia Eleonore Peduzzi Riva e fa l’exempel dals stabiliments per abitaziuns socialas da vacanzas ch’ella haja bajegià ensemen cun ses um. Per quests stabiliments sper la mar haja ella fatg l’interiur. Pertutgant il tagl da las abitaziuns sajan ils stabiliments stads in progress. Cun ils onns è ella s’etablida en la scena da design taliana. Ella ha collavurà cun Gio Ponti, Cesare Cassina, Aurelio Zanotta, Elio Fiorucci, Luciano Vistosi u Maddalena De Padova. Cun sia experientscha ha ella lavurà cun il temp sco consulenta che ha cusseglià interpresas da design. Sch’ins la dumonda, tgenin da ses objects che saja ses preferì, numna ella ina «bolla», in taglier da vaider da Murano ed agiunta: «Sch’jau n’avess betg gì uschè buns master­gnants, n’avess jau mai pudì far quai. Design è bain impurtant, ma be sulet na vegnan ins da far nagut.» Entras sia mamma che deriva da la famiglia che manava pli baud il hotel Chalavaina a Müstair, ha Eleonore Peduzzi emprendì jauer a Basilea. Da discurrer jauer n’haja ella oz betg pli uschè savens la chaschun, di ella. Ils blers cun ils quals ch’ella discurrivia rumantsch sajan morts. Al jauer ha ella d’engraziar ch’ella ha svelt ­fitgà pe en l’Italia sco giuvna. «Jau sun ida a Milaun senza savair in pled talian. Grazia al rumantsch, hai jau chapì tguns che damai ch’jau na sun betg in macac, hai jau simplamain baterlà. Jau n’hai betg gì retegnientschas da far sbagls ed uschia hai jau immediat emprendì talian.» Grand Prix Design I sa tracta da la pli auta distincziun da design en Svizra. Il Grand Prix Design vegn surdà dapi il 2007 da l’Uffizi federal da cultura. Mintg’onn vegnan undrads trais designers che han promovì en lur champ la reputaziun da la Svizra. Quest onn han sper Eleonore Peduzzi Riva era l’illustratur ­Etienne Delessert e la curatura Chantal Prod’Hom retschavì il premi. Sco designra è ella enconuschenta sut il num Eleonore Peduzzi Riva. Dapi ch’ella ha maridà la segunda giada ha ella num uffizialmain ­Eleonore Jaquet. DS 600 divano a elementi componibili - concepì dad Eleonore Peduzzi Riva, Ueli Berger, Heinz Ulrich, Klaus Vogt il 1972 per De Sede. Tschendrers dad Artemide concepids dad Eleonore Peduzzi Riva

Avant paucs dis è vegnida terminada l’emprima fasa 2023 da la sanaziun dal tunnel dal San Bernardino. Enfin mez avust, cura che la proxima etappa da la sanaziun entschaiva, san autistas ed autists er charrar la notg atras il tunnel. Da mez avust enfin la fin october è il tunnel danovamain serrà durant la notg. Alura è la sanaziun terminada definitivamain. Sco quai che la partiziun da l’infrastructura ost da l’Uffizi federal da vias (ASTRA) communitgescha, cumpiglia l’emprima etappa da la sanaziun la renovaziun dal bural da ventilaziun e la finiziun da las lavurs dal local da traffic. Medemamain èn succedidas lavurs electromecanicas, la renovaziun da l’illuminaziun, il nov cabel per l’indriz d’alarm sco er l’examinaziun dals sistems da segirezza che vegnan activads en cas dad in alarm. Grazia a questas mesiras, la renovaziun dals ventilaturs e l’installaziun da termoportals per registrar vehichels surstgaudads che s’avischinan al tunnel, ha il nivel da segirezza dal tunnel pudì vegnir augmentà considerablamain ils davos onns. L’investiziun totala per questa sanaziun importa radund 50 milliuns francs. (cdm/fmr)

Jau na sun betg fidaivla. Puncto autur u autura mid’jau amur mintga quatter tempras. Da ­giuvna hai jau adurà Doris Lessing. Suenter «Das goldene Notizbuch» e «Martha Quest» hai jau pensà ch’jau na legia mai pli insatge meglier. Insacuras hai jau scuvert Günter Grass. Jau hai adurà ses cudeschs sco «Der Butt». Lura hai jau legì onns ora mo dunnas cun l’idea che litteratura scritta dad umens con­strueschia in maletg dal tuttafatg distract da mia realitad da viver e lavaghia mia vista sin il mund. Suenter è vegnida la fasa da crimis. Lezs hai jau legì uschè excessiv ch’jau na poss leger oz gnanc in sulet pli. E dapi intgins onns legel jau gugent romans da culturas u pajais ch’jau n’enconusch insumma betg – chinais, giapunais, nigerians, finlandais u tschucts en Russia. Tar quels tutga era l’autur albanais Ismail Kadare. Min­tga giada ch’jau legel in da ses romans, admir’jau, co ch’el raquinta da pussants. Dictaturs, retgs e faraons descriva el cun la favella da paraulas – a moda innocenta, magari bunamain uffantila. Era il far e demanar dals subdits servils descriva el cun tuccas uschè zuppadas ed enzugliadas ch’ins sa dumonda magari sche l’autur veglia prender ins en gir. Da preschent legel jau gist «Die Pyramide» dad Ismail Kadare e stoss rir e smirvegliar sin mintga pagina. El è in narratur e fabulatur famus. Il meglier ch’i dat (mumentan) per mai. Mes tip: Legì exnum in u l’auter dad ses cudeschs.

20:30 – Gievgia saira. Cumenzament da mes «live-ticker» persunal da 24 uras da l’Open Air Lumnezia. En­tupà in tractor sin la via principala avant Cumbel. Ma legrel sin la festa enta Degen. 21:03 – Bajegià si la «zelta» en il center da l’areal, in pau in sin ina plaunca. Dasperas in pavigliun alv cun bandieras dal chantun Turgovia. Luca* manegiava da fermar la tenda cun «herings». Betg chattà il pled rumantsch persuenter. Sco ch’igl è sa mussà pli tard aveva el raschun cun quels herings. 21:15– Chargià si 150 francs sin mes chip da pajar. «Cun quai na vegns lura betg lunsch», m’avertescha insatgi. El vegn a savair. Inchantà dals voluntaris che prestan blera lavur. Aud la dumonda: «Tgi-suna-­atgnamain-cursera?» 22:00 – Concert da la vallesana Stefanie Heinzmann. Ella chanta: «find some soul». Jau chat il soul. 22:05 Observaziun I: Stgir. Las chazzolas dals autos che vegnan da las stortas da Degen giu furman ina serp da glisch. Bel. 00:32 – Baterlada cun Gerda* vi dal stan dals zagrenders. «Voilà, tes zagrender, e bon app. La fom è gronda. Schleta conscienzia perquai che il «live-ticker» chaschuna uschia emissiuns da CO2. 00:40 – Discussiun cun dus da Cuira schebain la band grischuna Breitbild n’ha betg schon dà lur retratga. In manegiava bain, «quels chalan adina puspè e cumenzan lura». «Na, els n’han anc betg chalà», sclera il rappunz da Breitbild cun in tun ironic ils aspectaturs durant lur concert. Kasch tenka – «Für 1 hets immer no glangt!» Bella show! 01:21 – Observaziun II: La chaplutta da Sogn Bistgaun sper la tribuna è illuminada en colur pinca. 01:25 – Jau mangel pommes frites cun ketschup. Il ketschup è vegnì or d’ina tuba gigantica cun trais extradas nua ch’i sprizzava ora co­tschen. 01:30 – Legì sin rtr.ch il ticker #1. I scrivan: «Adia e buna notg». Quai vala era per mai. Sche gea... 01:39 – Odissea a pe davent da la tenda enfin il pissuar da plastic. Savun manca. Viadi enavos en tenda. Tema che insatgi ha engulà il handy, però tut è anc qua. 01:44 – Jau giaschel in pau schreg sin mia matratscha. La tenda dat segirtad, era sch’ella ha schon in pèr onns sin il buckel. Zup mias cartas da credit e mes telefonin sut il satgados. 05:29 – Jau hai in zic fraid diavelen schebain che hai prendì il satg da durmir da militar da mes bab. Cuntent d’avair durmì almain in pau. En la tenda speras runca insatgi. Duas dunnas ed in um discurran en tenda davart lavar dents. Betg chattà ora l’arranschament dad els trais, era sch’i avess magari interessà. Sun sa manà tschintg giadas sin mes «ISO-mättli». 08:02 – Tge duai jau qua atgnamain far enfin ch’ils concerts il suentermezdi cumenzan? Sguard sin las sutgas vidas sut il pavigliun da la Turgovia. Nagin d’enturn ch’jau enconuschess. 08:03 – Decisiun dad ir a far ina spassegiada. Pachetà en mes sientamauns mellen ch’era en il chantun dretg da la tenda. Prendì in café al stan da Chicco D’oro. Il chartun cun en latg era anc mez plain. 08:05 Chaminà en direcziun Vignogn – Vattiz – Davos Munts cun «café to go» enta maun. In pur era vi da bittar grascha. Suaditsch sin mes frunt. Avant Vattiz vai detg tais ensi encunter il vitg. 11:25 Pluschignim. 12:03 In sigl en il lai frestg – ed enavos a pe sin l'areal. Salid il securitas sin via che guarda in pau schreg sin mai. 13:15 – Chattà in pi­tschen tachel mellen sin mes libli davostiers. Hm, tge è capità qua??? Insatgi ma dumonda sin via: «Daco has ti in bändeli pinc?» 13:40 – Sin la plazza da ballape sper l’Open Air èn mess ora trais gross cabels oranschs, probabel d’electricitad. 19 % – Jau n’hai strusch accu sin mes telefonin. 15:22 – Mia tenda cun scrit si en bustabs gronds «Easy Camp Phantom» è bletscha. Betg fermà avunda bain l’entrada cun herings, ma ella stat anc. Constatà che jau hai in dischurden. Mes det-pe segund grond dal pe dretg ma fa mal. I cumenza puspè a pluschignar. 15:47 – Sa dumandà quantas chapluttas e baselgias ch’ins vesa atgnamain da qua anora: Almain tschintg! Legì la novitad ch’i dat colonnas d’autos avant il Gottard. 16:08 – Survegnì in telefon da numer nunenconuschenta. Curt sisur survegnì in whatsapp cun la dumonda «Nua es»? 16:30 – Runda sursilvana sut in pitschen parasol mellen-alv da Calanda, tegnend enta maun ina bavronda fraida en cuppa. Collega X sa dumonda sch’i dat in bel di crema da sulegl cun factur 70 u 90 sch’i va vinavant uschia cun las chalurs. 17:02 – Memia chaud sut il parasol da Calanda – stuì ir endadens en la tenda alva. Sur la bar penda in banner cun scrit si a maun «Signina» e malegià si la chadaina da munto­gnas. Sun ì per trais Sinalcos a la bar. Avon la «Casa Surselva» fa in DJ cun tiba musica. Blers sautan. 17:37 – Il liun ch’è scappà or dal zoo da Berlin n’è tuttina betg in liun. Collega Ciril* ha laschar crudar munaida or da sia bursa ch’è prest dada tranter dus lains en. 19:30 – Discussiun cun Engiadinaisas* schebain l’aua or dal bigl da la GKB amez l’areal dal festival saja meglra che l’aua tar els. 1:0 Engiadina. Schebain che quell’aua era «bunischma». 20:00 – La band «Beatsteaks» è sin tribuna. Jau hai prendì in drink senz‘alcohol che aveva in toc ananas sco deco. Buna ananas! Plievgia vegn. Ina drona sgola sur l’Open Air. 20:35 – Ups, jau sun schon in pau sur mias 24 uras live-ticker ora. Quai è ì ruczuc. Daco mettan ins «gli­tzer» en fatscha? A mai plaschi tuttina. 21:00 «Quai n’è nagina plievgia, quai è ina Fata Morgana», ha in tip cun si ina chapitscha da strom manegià. Sent tuttina il bletsch che vegn giu dal tschel. 21:19 – Observaziun 1: Glieud cun pelerina sut tetg. Observaziun 2: Glieud cun t-shirt e perfin tut bluts sura giuadora vi da sautar. 21:42 – Vis dus Lumnezians (?) cun giaccas da plievgia che avevan scrit si davostiers «Lumnezia». Vuless era uschia ina! So, nairas uras da chalar cun ticcar: «Adia e buna notg». * Ils nums n’èn betg enconuschents a la redacziun ;-) Il redactur da la FMR Sandro Buchli è stà sin il plaun da Degen per far ina visita al Open Air ediziun 2023. El rapporta qua en ina furma cronica da sias observaziuns magari banalas da 24 uras (pli u main) – senza la garanzia che quai saja lura insumma relevant per il u la lectura.

Dar in tip u ina recumanda¬ziun è atgnamain insatge creativ e persunal. Ins po dar ¬vinavant insatge ch’ins fa u ha gugent, in’experientscha u in’idea. Quai po esser ina excursiun, in viadi, musica preferida, in lieu u in gieu. Las pussaivladads èn senza fin e cunfin. Igl è dentant in fatg: Ozendi na tschertga u dovra baud nagin pli in tip. Ed ideas datti avunda en l‘internet. Ins chatta gea sez tut quai ch’ins giavischa, entaifer secundas. Tgi n’ha oz nagin telefonin? Ina rimnada da blers tips per la pratica è mintga cas tuttina anc d‘avantatg. En quest senn èsi bun da posseder ina pitschna biblioteca – en furma da palpiri. In cudesch u ina broschura è e re¬sta anc adina ina chaussa pratica. En mia biblioteca hai jau puspè ina giada sfeglià en ina broschura da mia rimnada persunala. Quella ha il titel «Das Ei des Kolumbus oder gewusst wie». Il stampat da 65 paginas è cumparì 1982 ed è ina ediziun speziala da l‘original «Geranien & Kaffeesatz» da Mary Ellen. Tgi che conuscha quest cudesch sa ch’igl è ina broschura cun ils megliers tips per schliar tut ils pussaivels problems, en cuschina, tegnairchasa, cun bellezza, igiena, u er tips en connex cun vivonda. in cussegl per l'alv d'ov: schelentar quel, e duvrar pli tard. Per exempel cun ovs. En cuschina dovran ins bler il mellen d’ov, dentant damain l’alv. «Betg bittar l’alv d’ov en tualetta», è il tip ultimativ. Ins duai schelentar l’alv d‘ov ch’ins na dovra betg immediat. Mettai 7-8 da quels en ina cuppa da Tupperware. Uschia avais Vus avunda alvs d’ov cura che Vus vulais far ina turta Pawlowa, las pu¬glinas da nitscholas u simplamain meringues.

Redacturas e redacturs da la FMR preschentan durant la stad chamonas. Oz la Camona da Punteglias CAS (2311 m.s.m). Sco basa per ascender il Tödi è ella situada en ina arena magnifica. Davos il vitg da Trun, vers nord, s’extenda la Val Punteglias. Igl è ina val ch’ins conuscha forsa dal num. Punteglias ha connex cun punts u piogns. Il flum che curra or da quella val vers il Rain sa numna Ferrera. Per far ir sias maschinas ha l’anteriura fabrica da ponn da Trun tratg a niz si’aua. Igl è l’aua che deriva dal glatscher da Punteglias, . Per contonscher la Camona da Punteglias drovan ins ina buna cundiziun. Ins sto numnadamain surmuntar la differenza d’altezza da Trun (852 m.s.m.) sin 2311 m.s.m., vul dir 1460 meters. Cunquai sa mintgin ch’i va tais ensi, i vala dentant la paina. La Camona da Punteglias, sin 2311 m.s.m. ei situada sper gl'ual dalla Ferrera. Tgi che vul spargnar in zic las forzas duai prender l’auto enfin l’Alp da Schlans (1760 m.s.m.). Ins traversa la costa da l’alp, va engiu tras il guaud da protecziun e cuntanscha l’Alp Punteglias (1635 m.s.m). Da là vai puspe ènsi. Almain 2 ½ uras drovan ins per arrivar tar la chamona. Quella è situada sco in gnieu d’in’evla orasum in grugn. La Camona da Punteglias è ina da quater ch’èn en possess da la secziun Winterthur dal CAS. Ella porscha 30 plazs da durmir repartids en duas stanzas. Dals 4 enfin ils 6 da fanadur 1908 ha la secziun inaugurà questa simpla e cumadaivla chamona. El servescha sco basa per ir davent da la Surselva sin il Tödi (3614 m.s.m.). La Camona da Punteglias servescha sco basa per ir davent da la Surselva sin il Tödi (3614 m.s.m.) Ins duai contonscher ella vers mezdi. Il pèr Ruedi e Brigitta Blöchlinger mainan quella la settavla stagiun. Els conferman che las relaziuns da quest onn per ascemder il Tödi èn fitg bunas. Tgi che ha questa finamira leva baud. Avant che entschaiver ina lunga tura da 12 uras porschan ils guardia-chamona a las 03.00 in solver pulpì. Ils emprims che han mess lur pes sin il Tödi èn stads Augustin Bisquolm e Placi Curschellas. Lur promotur, pader Placi a Spescha, aveva pers las forzas ed intimà els da cuntinuar la tura vers il Piz Russein sco pli aut punct da las Alps glarunaisas. Ils 1 da settember 1824 han ils dus Sursilvans cuntanschì il Tödi. La «Porta da Spescha» regorda al pader che vala sco promotur dal turissem ed alpinissem svizzer. Da quest temp na devi anc nagina Camona da Punteglias. la secziun Winterthur dal Club Alpin Svizzer ha bajegià quella per satisfar l’interess creschent per l’alpinissem. Davent da la chamona pon ins ascender er il Piz Frisal, Ils Cavistrai, Péz Scantschala e Piz Posta Biala. Quatter chavazzins Autezza: 2311 m.s.m. Access: Da Trun (4 uras) e Alp da Schlans (3 ½ uras) sin senda da viandar. La davosa part è fitg taissa. Ina attracziun è la senda enferrada ch’i dat dapi 2018. Quella entschaiva giudim la parait-crap. Parallel cun ina cascada van ins sin stgalims. Per la senda enferrada ston ins quintar cun 1 ½ ura. Chavesters ed equipadi da raiver pon ins empristar per 40 francs (2 dis) tar il hotel Greina a Rabius. Alloschi: Duas chombras da gruppa, cun en tut 30 letgs. Auter: Betg prender da memia proviant en il sacados. Giudai la buna cuschina da la guardia-chamona Brigitta Blöchlinger. Cunzun da cussegliar èn las

L’onn 1848 è capitada ina miracla democratica. Entaifer 51 dis ha ina cumissiun elavurà la Constituziun federala e la gronda part dals chantuns l’ha suenter acceptà. Singuls chantuns n’èn betg stads inchantads. Era 12 cumins en il Grischun han ditg NA. ­Propi sa stgaudà èn ils Grischuns bunamain pli fitg davart la taglia da vin. Ils confederads èn stads smanatschads. Tant internamain pervi da cumbats tranter catolics e refurmads sco era entras malruaus en pajais vischins. En lezs devi revoltas encunter las veglias monarchias. Ed il 1847 eran ils set chantuns catolics sa rebellads cun lur Sonderbund. Igl è stà l’ultima guerra sin territori svizzer – ina guerra civila u perfin anarchia sco intgins politichers da lez temp schevan. Suenter questa experientscha ha la Tagsatzung dals chantuns confederads festinà dad installar ina cumis­siun. Lezza ha concepì entaifer 51 dis ina constituziun. In tempo strusch imaginabel. Cun quest schlantsch èsi ì vinavant. Il fanadur e l’avust 1848 han ils chantuns decidì davart la constituziun: 15 ½ chantuns han ditg GEA, 6 ½ chantuns han ditg NA. Ils 12 da settember ha la Tag­satzung declerà la Constituziun federala per acceptada. Igl è la naschientscha dal stadi federal modern. Ma betg dapertut èn sa splegadas votaziuns democraticas davart la constituziun. En il chantun Lucerna han ins dumbrà las vuschs da quels che n’han betg votà sco vuschs ch’èn d’accord. Uschia è sa resultà in GEA a Lucerna. En il chantun Friburg, in anteriur chantun dal Sonderbund, avevan en il fratemp forzas liberalas il domini en il parlament. Lezzas forzas n’è betg sa fidadas da suttametter la constituziun als votants. Il parlament ha perquai decidì sez ed ha acceptà la constituziun. La naschientscha da la Svizra n’è pia betg sa splegada dapertut a moda stget democratica. Insumma han ils chantuns manà atras las vota­ziuns mintgamai tenor atgnas reglas. Votar pudeva da lez temp be la part virila da la populaziun, ils umens, e gliez era mo sch’els eran indigens e betg domiciliads. En il Grischun aveva da lez temps anc las Trais Lias cun ses 66 cumins il pled. L’istoricher Peter Metz descriva en «Geschichte des Kantons Graubündens» las discussiuns. Trais giadas è il Cussegl grond sa fatschentà cun la Constituziun federala. Il Cussegl grond aveva grondas resalvas pertutgant la sperdita da dazis. Lezs faschevan ora circa la mesadad da las entradas chantunalas. La constituziun attribuiva questas entradas a la Confederaziun e betg pli als chantuns. Tuttina è il parlament la finala stà d’accord. L’emprim d’avust 1848 ha il Cussegl grond «mess a cor» als votants en ils cumins dad acceptar la constituziun. Propi temp da discutar ils 114 artitgels n’han ils umens grischuns dentant betg gì. Pertge ils 20 d’avust avevan ils cumins gia da votar e fin ils 28 d’avust eri da dar enconuschent ils resultats al Cussegl pitschen, sco la regenza grischuna vegniva numnada da lez temp. Dals 66 cumins han 54 ditg GEA e 12 NA (guarda box). Dus cumins, Ortenstein e Suot Tasna, han dal reminent inoltrà memia tard lur resultat, ma era ditg GEA. Pli fitg che la constituziun ha para muventà quels dis ina nova taglia da vin, ch’il Cussegl grond aveva a medem mument mess en votaziun. «Grond inschign psicologic n’han las autoritads betg gist demussà cun quest proceder», scriva l’istoricher Peter Metz. Da cumbinar ina dumonda impurtantissima cun ina «leschetta da taglia che stueva leventar opposi­ziun, disfidanza e malvulientscha saja stà ristgà. La raschun per quest manever: Il Cussegl grond vuleva anc dabot introducir ina nova taglia avant che la Constituziun federala giaja en vigur. Suenter na fiss quai betg pli stà pussaivel. Cun la nova taglia sin vin vuleva il Cussegl grond gulivar in pau sias sperditas da dazis. Plinavant vegnivan imponids cun la nova constituziun era dazis sin il vin da Vuclina ch’ins baveva para uschè gugent en las Trais ­Lias. La ponderaziun dal Cussegl grond: Sch’ins impona sin vins locals medemamain taglias, lura è il pretsch dal lezs pli u main tuttina aut sco il vin da Vuclina cun il dazi. Ma cun la taglia da vin han ins fatg flucs: 41 cumins han ditg NA e mo 21 GEA. «Uschia sa cumprova il Grischun en quest’ura decisiva sco chantun da progress ed è restà, malgrà tuttas chargias smanatschantas, fidaivel a ses principis», scriva l’istoricher Peter Metz. Entaifer mo in onn han ils confederads fatg il spagat dad in stadi federativ – cun lioms mo levs – ad in nov stadi federal. La constituziun ha purtà tantas midadas e sminuì la pussanza dals chantuns ch’igl è ina miracla che quai è sa splegà a moda pli u main ruassaivla. Ma suenter l’experientscha cun la guerra dal Sonderbund èn sa stentadas las impurtantas forzas liberalas – e per part era conservativas – per ina via raschunaivla. 12 sceptichers tranter ils cumins Las Trais Lias dumbran 66 cumins il 1848. En quels voteschan ils umens indigens. 54 cumins beneventan la Constituziun federala. 12 han refusà ella. L’archivar chantunal Reto Weiss enumerescha suandantamain ils cumins che han votà cunter la constituziun. En la Lia Grischa refusan 8 cumins la constituziun: Vuorz, Rueun, Sursaissa, Laax cun Sevgein, Razén cun Panaduz, Domat cun Favugn, Mesauc e Roveredo.En la Lia da las Diesch Dretgiras votescha cun Belfort be in cumin encunter.En la Lia da la Chadé dian Surses, Casti e Vaz NA.Quantas vuschs ch’i ha effectivamain dà en il Grischun pro e contra la constituziun n’è betg dad eruir, resp. stuess vegnir retschertgà da per sai en mintga cumin.In meglier maletg porschan las votaziuns ils onns 1872, 1874 e 1999 d. Il 1872 refusa il suveran svizzer ina nova constituziun, era en il Grischun vuschan 57 % encunter. Il 1874 di il Grischun lura GEA cun 53 %. Era la Constituziun federala dal 1999 acceptan ils Grischuns plitost cun in resultat stgars da 52 % da las vuschs. Il Grischun ha en questas votaziuns adina votà sco la maioritad dals auters chantuns, ma el ha demussà ina acceptanza plitost scardalida visavi las novas constituziun federalas. Taglia sin vin – e Constituziun federala Avant 175 onns ha la Svizra survegnì sia lescha da basa statala. La FMR ha retschertgà tge cumins grischuns che l’han acceptà. Claudia Cadruvi/FMR L’avust avant 175 onns han ils umens en ils 66 cumins grischuns votà davart duas chaussas – ina impurtantissima ed ina «leschetta». L’impurtantissima è stada la nova Constituziun federala. 54 cumins han acceptà la constituziun, 12 l’han refusà. Uschia ha era il Grischun contribuì a la maioritad da 15 ½ chantuns che han beneventà la Constituziun federala. Lezza ha furmà il 1848 or dals chantuns confederads in stadi federal modern. Cun la «leschetta» per ina taglia da vin han ils cumins dentant fatg flucs e l’han refusà cun gronda maioritad. Cler, ella avess enchareschà il vin. «Grond inschign psicologic n’han las auto­ritads betg gist demussà cun quest proceder», scriva l’istoricher Peter Metz. Da cumbinar ina dumonda impurtantissima cun ina «leschetta» da taglia che stueva leventar opposiziun, disfidanza e malvulientscha saja stà ristgà. Ma il Cussegl grond aveva vulì introducir anc dabot ina taglia sin vin avant che la Con­stituziun federala giaja en vigur. Entras lezza ha il Grischun numnadamain pers tut sias entradas da dazi – che la Confederaziun ha ­s­uenter incassà. La Tagsatzung ha declerà ils 12 da settember 1848 la Constituziun federala per acceptada La Tagsatzung ha declerà ils 12 da settember 1848 la Constituziun federala per acceptada La Tagsatzung ha declerà ils 12 da settember 1848 la Constituziun federala per acceptada

Tgi che va actualmein a Korfu u a Rhodos ha autras intenziuns. Quella glieud vul giudair sulegl e mar – ed esser exposts a la chalira da 40 e dapli grads. Quai na po betg esser in bun cussegl. Er sut il parisol esi chalira, e nagut esi cun sa recrear. Las vacanzas da sulegl e mar èn savens cumbinadas cun stress. Damai il prim tip dad oz: Prevegni al stress, giai en las muntognas. Qua pon ins giudair l‘aria frestga, sa recrear e relaxar, cun in picnic, u cun far ina tura aventurusa. Ins na sto gea betg esser ambizius e vulair ascender gist il pli aut piz. Cun restar a chasa e far ina turetta pon ins far scuvertas. Per exempel emprender a conuscher la rena. Paracelus, il renum à homeopat dal 16avel tschientaner, purtava enturn culiez in amulet cun ragisch da rena. Ella saja la regina da las ervas da muntogna, descrivan naturopats e botanichers. Ses num latin «Imperatoria» pleda per sa sez. Dapi l‘antica vala ella sco «remedi divin», in dals pli appreziads da tuts. «La ragisch da tuttas ragischs» numnavan ins quella part che è vairamain custaivla e preziusa. Ins sto dentant conuscher l‘entira planta. Perquai il secund tip dad oz: Empruvai da chattar ella durant ina tura. Tenor il laud ch’ella giauda pudessan ins crair ch’ella sto dar en egl. La rena flurescha il fanadur e l‘avust sin prads da muntogna, tranter grava e crappa, per lung auals e rivas da lais ed a l’ur dal guaud. Ses habitadi sa derasa enfin sin 2700 m.s.m. Sin ina tura na pon ins simplamain betg survesair ella. Faschai in project cun vos uffants: «Nus giain a chattar la regina da las plantas medicinalas», pudess quel sa numnar. La rena (Meisterwurz) entaup'ins savens a l'ur da sendas da viandar.

Redacturas e redacturs da la FMR preschentan durant la stad chamonas. Oz la Camona da Punteglias CAS (2311 m.s.m). Sco basa per ascender il Tödi è ella situada en ina arena magnifica. Davos il vitg da Trun, vers nord, s’extenda la Val Punteglias. Igl è ina val ch’ins conuscha forsa dal num. Punteglias ha connex cun punts u piogns. Il flum che curra or da quella val vers il Rain sa numna Ferrera. Per far ir sias maschinas ha l’anteriura fabrica da ponn da Trun tratg a niz si’aua. Igl è l’aua che deriva dal glatscher da Punteglias, . Per contonscher la Camona da Punteglias drovan ins ina buna cundiziun. Ins sto numnadamain surmuntar la differenza d’altezza da Trun (852 m.s.m.) sin 2311 m.s.m., vul dir 1460 meters. Cunquai sa mintgin ch’i va tais ensi, i vala dentant la paina. Tgi che vul spargnar in zic las forzas duai prender l’auto enfin l’Alp da Schlans (1760 m.s.m.). Ins traversa la costa da l’alp, va engiu tras il guaud da protecziun e cuntanscha l’Alp Punteglias (1635 m.s.m). Da là vai puspe ènsi. Almain 2 ½ uras drovan ins per arrivar tar la chamona. Quella è situada sco in gnieu d’in’evla orasum in grugn. La Camona da Punteglias è ina da quater ch’èn en possess da la secziun Winterthur dal CAS. Ella porscha 30 plazs da durmir repartids en duas stanzas. Dals 4 enfin ils 6 da fanadur 1908 ha la secziun inaugurà questa simpla e cumadaivla chamona. El servescha sco basa per ir davent da la Surselva sin il Tödi (3614 m.s.m.). La Camona da Punteglias servescha sco basa per ir davent da la Surselva sin il Tödi (3614 m.s.m.) Ins duai contonscher ella vers mezdi. Il pèr Ruedi e Brigitta Blöchlinger mainan quella la settavla stagiun. Els conferman che las relaziuns da quest onn per ascemder il Tödi èn fitg bunas. Tgi che ha questa finamira leva baud. Avant che entschaiver ina lunga tura da 12 uras porschan ils guardia-chamona a las 03.00 in solver pulpì. Ils emprims che han mess lur pes sin il Tödi èn stads Augustin Bisquolm e Placi Curschellas. Lur promotur, pader Placi a Spescha, aveva pers las forzas ed intimà els da cuntinuar la tura vers il Piz Russein sco pli aut punct da las Alps glarunaisas. Ils 1 da settember 1824 han ils dus Sursilvans cuntanschì il Tödi. La «Porta da Spescha» regorda al pader che vala sco promotur dal turissem ed alpinissem svizzer. Da quest temp na devi anc nagina Camona da Punteglias. la secziun Winterthur dal Club Alpin Svizzer ha bajegià quella per satisfar l’interess creschent per l’alpinissem. Davent da la chamona pon ins ascender er il Piz Frisal, Ils Cavistrai, Péz Scantschala e Piz Posta Biala. La Camona da Punteglias, sin 2311 m.s.m. ei situada sper gl'ual dalla Ferrera. Quatter chavazzins Autezza: 2311 m.s.m. Access: Da Trun (4 uras) e Alp da Schlans (3 ½ uras) sin senda da viandar. La davosa part è fitg taissa. Ina attracziun è la senda enferrada ch’i dat dapi 2018. Quella entschaiva giudim la parait-crap. Parallel cun ina cascada van ins sin stgalims. Per la senda enferrada ston ins quintar cun 1 ½ ura. Chavesters ed equipadi da raiver pon ins empristar per 40 francs (2 dis) tar il hotel Greina a Rabius. Alloschi: Duas chombras da gruppa, cun en tut 30 letgs. Auter: Betg prender da memia proviant en il sacados. Giudai la buna cuschina da la guardia-chamona Brigitta Blöchlinger. Cunzun da cussegliar èn las turtas.

First Responder Plus presta emprim agid en vischnanca. En 64 vischnancas da l’entir Grischun datti actualmain gruppas da First Responder Plus. Quellas prestan il pli emprim agid a vischinas e vischins ch’èn en privel da vita e spetgan sin l’ambulanza u il medi da chasa. Realisà il project ha la secziun grischuna dal Salvament alpin svizzer. Anno 2020 è la secziun grischuna dil Salvament alpin svizzer vegnida incumbensada da la regenza grischuna da realisar ina organisaziun da First Responder Plus en las vischnancas grischunas ch’èn pli lunsch davent d’in ospital u d’in medi da chasa. La finamira è da crear en questas vischnancas gruppas da gidantras e gidanters che prestan il pli emprim agid enfin ch’il medi u il salvament da l’ambulanza èn en il lieu. Las gidantras da First Responder Plus èn vegnidas scoladas en curs per l’emprim agid en cas da svaniment, da crisas da la circulaziun e da respiraziun e da fermas sanganadas. La gruppa da First Responder vegn clamada en il lieu entras clom d’urgenza 144. I manca anc 10 gruppas «Gea, il project è reussi fitg bain», commentescha Chasper Alexander Felix il president da la secziun grischuna dal Salvament alpin svizzer, l’introducziun da las gruppas First Responder en il Grischun. «Nus avain ussa 73 gruppas d’emprim agid en l’entir chantun. Enfin la fin da l’onn 2023 duessi dar 83 gruppas. Quai èn var 400 persunas. Cun la fundaziun da las ultimas 10 gruppas fiss la finamira da First Responder Plus en il Grischun realisada.» Tenor Chasper Alexander Felix vegni fundà ils proxims mais quatter ulteriuras gruppas da First Responder Plus en Surselva, trais en il Grischun Central e trais en l’Engiadina Bassa. Ina largia en il salvament Per il president dil salvament alpin grischun Chasper Alexander Felix, fa First Responder Plus la medema lavur en las vischnancas sco quai ch’il Salvament alpin svizzer fa en las muntognas, numnadamain porscher il pli emprim agid ad umans en basegns aifer la vischnanca. «First Responder Plus è ina organisaziun da laics che serra ina largia impurtanta en il salvament», di Chasper Alexander Felix. «First Responder Plus n’è betg ina mesira che po cumpensar ambulanzas u medis da chasa en noss chantun, dentant è in servetsch cumplementar.» Ils iniziants dil project hajan installà gruppas dal pli emprim agid en quests lieus ch’il salvament professiunal dovria dapli che 15 minutas per arrivar tar la pazienta u il pazient. En tschintg fin diesch minutas en il lieu En 80 % dals cas che l’organisaziun First Responder saja stada en acziun enfin ussa dovrian las gidantras ed ils gidanters d’urgenza tschintg enfin maximum 10 minutas enfin ch’els sajan tar la pazienta u tar il pazient. «Ils resultats da la sveltezza èn super», di il president dal Salvament alpin grischun. «E per mai persunalmain èn er ils numerus buns resuns en connex cun noss engaschi a la front zunt impurtants.» Tge munta First Responder Plus? La noziun «First Responder Plus» na munta nagut auter ch’in augment da la funcziun «First Responder» ch’i dat dapi l’onn 2011. Ils First Responders senza Plus avevan sulettamain la legitimaziun da prestar emprim agid per malsognas dal cor. Cun il «Plus» han las gidantras ed ils gidanters d’emprim agid er l’abilitad d’agir en situaziuns d’urgenza sco crisas da la circulaziun, svaniment e sanganadas. Quai vul damai dir, che las gruppas da First Responder Plus han la scolaziun per malsognas dal cor plus las malso­gnas acutas sura numnadas. (fmr/mg) La finamira è cuntanschida Dapi che la regenza grischuna ha incumbensà l’Agid da salvament svizzer l’onn 2023 cun il project First Responder Plus, èn vegnidas fundadas 73 gruppas d’emprim agid en las vischnancas dal Grischun. Tenor il president da la secziun grischuna da l’Agid da salvament svizzer, Chasper Alexander Felix è l’interess da s’engaschar per l’emprim agid en las vischnancas grond. La finamira enfin la fin dal 2023 saja d’avair 83 gruppas da salvament communalas. Las gruppas da l’organisaziun First Responder Plus prestan il pli emprim agid a vischinas e vischins ch’èn en privel da vita e spetgan sin l’ambulanza u sin il medi da chasa. (fmr/mg) Las giaccas melnas èn lur emblem. Qua la gruppa da First Responders da Panaduz-Razén.

Gea, Nauders u Danuder – l’emprim vitg austriac che sa chatta gist suenter il cunfin svizzer en Engadina Bassa – è atgnamain in tipic lieu turistic. D’enviern van ins cun skis, da stad a viandar u cun bike. Mia attenziun ed il giavisch da passentar là ina giada intgins dis è dentant stada la gronda rait da sendas da bike. E pelvaira, suenter trais dis ragischs, «rock-gardens» e 60 km singletrails poss jau confirmar: Danuder è in vair Mecca per bikers e vala la paina da visitar. Mes favurits: Per l’ina il «Bunker Trail». Il punct da partenza da quest trail è l'implant ­istoric da bunkers sur il Lai dal Reschen. Tgi che chatta temp duess far qua exnum intginas fotografias da la cuntrada. Però betg mo quai. Per cuntanscher il trail passa ins perfin il cunfin tranter Austria e l’Italia e quai en ina cuntrada se­gnada da schembers. Bellezza. Per l’autra: il «3 Länder Trail». Suenter il Bunker Trail è l’Italia il punct da partenza da quest highlight. Cun pedalar bun 250 meters ensi passa ins puspè il cunfin e va tras l’Austria, passa il «Grüner See» – exnum fermar e betg emblidar il bikini (guarda foto) fin ch’ins passa perfin anc il territori svizzer. Sur ina ulteriura senda («Elven Trail») cuntanscha ins puspè Danuder. Tuttina poss jau cussegliar era a betg-bikers da visitar ina giada Danuder, en il uschenumnà «Dreiländereck» pon ins en in di viagiar da l’Austria en l’Italia ed en Svizra. Uschia ch’ins ha la tscherna tranter pizza, «Kaiserschmarrn» u charn da selvaschina. La tura culinarica pon ins cumbinar cun ina visita dal clutger-baselgia renumà en il Reschensee. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Grüner See - Nauders