Var egn tozel reparadras a reparaders ân pino digl tutas sorts utensils a textiglias a caschùn digl amprem «Café a reparaturas» c’â gieu liac la sonda passada a Donat. Las organisaturas en stadas surstadas digl bùn resùn ca lur iniziativa â radetg. An zuler da la tgea da scola vagnev’ign banavanto da la savur da cafe a petas ca las organisaturas vevan samtgieu par quell’ocurenza ca sacloma gea «Café a reparaturas». An sala polivalenta rigeva ampo travaglia nunusitada ve da las mesas da las raparadras a digls reparaders voluntaris. L’ocurenza par reparaturas cugl num angles «Repair Café» e vagnida inventada a Luxemburg igls 2007 ad igls 2009 e’la vagnida aranschada ad Am­sterdam. D’alura annà â quella furma da pinar tgossas defectas saderaso dapartut anavànt. An Svizra dat igl dantànt 212 da tals cafes. Els en reunieus sut igl tetg digl Schurmetg digls consuments ca sagida digls 2011 annà cun las grupaziùns localas. Da tres ons annà dat igl els a Cuira, da dus ons annà a Tgazas ad Almen. Brigitte Schuler da Ziràn a la sia squadra da voluntaris, ca cunsista d’egn pêr parsùnas ca s’anga­schan an favur digl ambiaint, ân ussa peia mess ad ir «egn café pigl avagnir» ear an Val Schons, ànc cun agid da reparadras a reparaders da la Tumleastga. Las reparaturas en gratuitas. Me igl material duvro, e’gl da pajear. Igl segi adigna ple u mains igls madems voluntaris ca fetschian part. Quegl deti cuntinuaziùn a l’ocurenza. Parquegl c’i segian nign’uniùn, me egna grupaziùn libra, vegiani mintg’eada da vurdar da catar avunda cunluvraintas a cunluvraints, cunzeda Brigitte Schuler. «Mo an cunlavur cun quels da dafor las Veiasmalas vean quegl a funcziunar ear agl avagnir an Schons», e ella parschuadida. «La ple grànda dumonda a qua e stada da pinar maschinas da cuser, aparats electrics a da cuntschar textiglias.» Mo ear igl mecanists ad igls electronizists ân gieu da far, tànt sco igl cusùnz a la stgagnùnza a las dunas da la stiva da cafe. «Reparar, anstagl dischmeter e l’ideia ecologica da que Café da reparaturas», gi Brigitte Schuler. «Quegl nus e fetg impurtànt. Schiglioc va­gness dischmess agl rumient, quegl c’i ân purto.» Igl e da dar la caschùn da reparar «Da pinar par stgivir rumient a schinagear las resursas e egn cumondamaint digl noss tains», aschunta Werner Graf, egn digls reparaders. Ple bòld sacapev’igl da sez, c’ign pinavi las tgossas rutas. «Oziglgi e quegl puspe da propagar daniev», gi el. Mo malaveta det’igl strusch ple pussevladads da far reparar tgossas, near ca las reparaturas custian daple ca las tgossas novas, ad igl agid trànter vaschegns segi ear vagnieu ord moda. «Parquegl en igls Cafés da reparar zund nizevels, ad igl custa nut.» Christ Andri Hassler, c’â gieu da pinar egna maschina da café a l’electronica d’egn radio, veva schon gido reparar avànt 10 ons a Berna. Par el sco electronist segi quegl interessàntas lavurs. «Par me e quegl ear egna bùn’ocasiùn d’exerzitar quegl ca veva amprieu. Quegl mi far plascher.» Ad el spera, ca quell’ocurenza animeschi la glieud da puspe pinar las tgossas rutas. «Par me e’gl ear interessànt da vurdar, co la resonànza agl Café da reparar e an Schons.» Quella vegi surpasso las spetgas digls organisaturs, cunfearma Brigitte Schuler. «Nus eassan surstos, quànta glieud c’e vangida par far reparar tgossas rutas», gi ella tut cuntainta. Propi bi e’gl sto d’observar igl cusùnz da Sri Lanka, Starling John, co el cuseva stgarps an la raglia a fixava cusadiras scusidas. El dastgi ànc betga luvrar. «Mo gidar la glieud, quegl mi ple ad jou antop adigna puspe oters a se dascurer cun els.» Quegl segian igls seas motivs da far part digls Cafés da reparaturas. Da tschella vart repara Nadine Kunfermann da Scharons curals a bratschlets. Ella segi davantada reparadra voluntaria, parquegl c’egn vaschegn la vegi intimo da meter a disposiziùn igl sieus dùn par pinar bischutareia. «Jou ve savieu cuntschar egn cural d’egn duna viglia, c’ella veva fatg da sculara. Quegl e grandius. Quegl e la mia paja.» Ad ella mussa ad egn’otra, co reparar egn bratschlet. «La glieud sto puspe vagnir partschearta da la valeta digl reparar las tgossas.» A graztga a tals Cafés vignian activos igls talents zupos da la glieud digl fatg pigl bagn public. «Cun dar la caschùn da reparar las tgossas vignan quellas ear pinadas, a cuntschar renda cuntantien­tscha.» Anni Nicca bandùna tut vantirevla la sala cugl taglier pino, ca sieus tat Hans Dolf a la tata Silvia Kunfermann vevan survagnieu da lur nozas igls 1904, ad igl service d’alura e puspe antier. Igl cusùnz Starling John â gieu da far tut a dubel da cuser raglia a cuntschar cusadiras scusadas. Igl dus umens digl fatg, Christ-Andri a Christian Hassler, ân gieu da schliear anqual problem electronic. Brigitte Schuler, egna da las cunorgani­saturas digl amprem «Café a reparaturas» a Donat.

Jürg Flückiger davainta nov directur da las Ovras electricas Ragn posteriur SA. Guido Conrad, igl directur actual da las ovras, banduna l’interpresa. Igl cunzegl d’administraziùn â ligieu unanimameing Jürg Flückiger a caschùn da la sia sasida digls 25 da setember sco nov directur da las Ovras electricas Ragn posteriur SA (KHR). Guido Conrad, igl directur actual da las ovras vean a bandunar l’interpresa a la fegn da marz 2024. La plaza digl directur da la KHR e vagnida publitgeada agl curs da la parmavera 2023. Suainter igl pretensius prozeder d’evaluaziùn par recrutar egn directur nov â la giunta proponieu agl cunzegl d’administraziùn da liger Jürg Flückiger. Jürg Flückiger â 55 ons. El e electro-inschignier diplomo ETH a dispona d’egn diplom suplementar sco inschignier d’economeia. Plenavànt â el absolvieu igl studi suplementar par concluder quel cugl tetel «Executive Master of Business Administration». Digls 1. da zarcladur 2018 e el parsura da la ge­stiùn da las Ovras electricas da Tavo. Ànc avànt e’l sto magnafa­tschenda da las Ovras electricas da Wetzikon. Jürg Flückiger vean ad antrar an plaza igls 1. d’avregl 2024. Las Ovras electricas Ragn posteriur vignan ad undrar igls marets da Guido Conrad ple tard, parquegl c’el resta an plaza antoc’igl marz digl on vagnaint. (cdm/bt)

Mintga savund on, alternànd cun la feasta, â liac la spassageada digl Parc natiral Bavregn. Quest on en igls partizipànts ad las partizipàntas viandos separ la senda ca magna ier la tgamona da Cufercal. Amaturs da la natira ân stgieu passantar la sonda passada egn grandius gi an las muntognas. Anvidos earan sper igls abitants digl Parc natiral Bavregn (PNB) ear giasts da la regiùn a da quels da ple lientsch. La fegnamira eara da far egna viandada anzemel cun amitgs, dumeastis a giasts da l’uniùn Parc natiral Bavregn cun dar pesa a la creaziùn da valurs regiunalas. Par quels ca vevan s’anunztgieu, â’gl do la pussevladad da tschearner trànter tres variàntas da turas: Egna da quellas eara da spassagear da Sur anor antocen tier la tgamona da Cufercal, la savunda da far la ruta cun igl velo a sco tearza da partir davent digl Lai da Vons. Atenziùn, prùnt, partenza Las 8.30, agls amprems radis digl sulegl, e santupada egna pintga grupa da viandànts a Sur. Da là anor e la tura, manada da Marcel Bass, ida tras igl gòld majestus anviers igl Lai da Vons, l’amprema farmada da la viandada. La grupa e s’augmantada cun quels, c’ân tscharnieu la purschida digl bus da viagear. Suainter igl bagnvagnieu da Simon Egger, igl magnafatschenda digl Parc natiral Bavregn, ad egn pintg rinfurzamaint e la viandada vagnida cuntinuada. An egn’atmosfera da brenta a sulegl, sen egna senda parzialmeing tessa, e’gl ieu anviers la tgamona da Cufercal. Viagiànd an la natira plagn splendur â igl guid adigna puspe fatg atent ad earvas a flurs spezialas. Suainter radunda egn’ura a measa ân tuts cuntanschieu sàns a frestgs la fegnamira, noua c’igls velozipedists earan ear gea arivos. Culinarica orainfra Avànt la tgamona da Cufercal spitgeava la marenda maritada, prinzipalmeing cuschinada cun products da la regiùn. Igls radund 25 partizipànts ân stgieu giuder egn bufet multifar, preparo digls ustiers da la tgamona. «Quella pulenta gusta nunadieu bagn», od’ ign dad egna mesa, «a que garlet e gartagieu da orainfer», vean ludo d’egn oter cantùn. Ear cun las bavràndas en igls giasts betga vagnieus a la curta. Zund popular eara la gervosa regiùnala, messa a di­sposiziùn da Thomas Lechner. Star da cumpagneia, sacunversar a giuder igl tains cuminevel â mano ad egn’atmosfera viva a famigliara. Igls rapreschantànts digl team digl Parc natiral Bavregn ân angraztgie a tuts igls partizipànts a colavuraturs. Cura ca tuts en stos sadulos en ign alura ieu angiou anturn las tres, noua c’igl bus spitgeava gea, par manar igls viandaders anavos a Sur. Sen savaser – egn resùn fetg positiv «Jou ve betga stuieu studagear gî, par la sadezider da manar la grupa da viandar sen quella tura», declara Marcel Bass, «a la beal’ora ca nus vagn, gliez e gea miez organiso.» Ear Samirah Hohl, la manadra da project da la furmaziùn par egn svilup persistent a trànter oter organisatura da la viandada, e fetg cuntainta cun la tura gartageada. «Tuts en arivos an la tgamona, â nus vagn giudieu egna bùna tratga a tuts ân banduno la grupa cun egn rir an fatscha. Quegl e quegl ca vala», fa ella a saver tut incantada. Ear egn um da Wallisellen, numnadameing Christian Etter, â cato la veia an las muntognas par la partizipaziùn da la tura. «Jou ve grànda passiùn par viandar, a la regiùn da qua stat fetg a cor a mei, cunquegl ca jou ve egn’abitaziùn a Spleia. Jou ve betga stuieu pana­gliear gî, cura ca ve vieu la publicaziùn an la giaseta», dat el sco rasposta a l’amparada, tge ca vegi motivo el da prender part. Egn ulteriur partizipànt, ­Robert Joachim da Giuvaulta, e digl meni, c’igl segi sto egn’ocurenza fetg famigliara a c’el fagess an min­tga cass ànc egn’eada part. Stàncels, mo tànt ple vantirevels, datan igls viandaders adia: «Antocen igl ple tard an dus ons!» Tuts en arivos sàns a frestgs a la fegnamira - la tigia da Cufercal. Igls partizipànts da la viandada sen veia anviers la tigia da Cufercal.

Sut igl tetel «La Pùntcrap – The hidden waterfall» (la cascada zupada) e igl renumo cudesch puspe aczessibel an egna versiùn ­tut speziala. Igl satracta da la reediziùn da la versiùn sutsilvana an cumbinaziùn cun l’anglesa, egna novitad par la Rumantscheia. Igl cudesch «La Pùntcrap» eara gea vagnieu publitgieu igl on 1987 an egna versiùn sutsilvana. Dantànt e quella ediziùn betga ple an vendita. L’Uniùn Sutselva Rumàntscha â dezidieu da midar quegl ad ascheia e gî a lieng vagnieu discuto davart egna nova variànta adatada. La raquintaziùn sutsilvana, spunida da Bartolome Tscharner, e ussa vagnida translatada par angles da Dorathe Schindelholz-Dolf. Ilustrada vean ella da maletgs da calurs originals da Margreth Rettich. L’acziùn da l’istorgia resta «La Pùntcrap» tracta digl emigrànt Christian Pitschen-Melchior, ca retura a l’antscheata digl 20avel tschantaner da l’America an la sia patria. Inspiro da las cascadas da Niagara ân igl Christian a sia famiglia la fegnamira da mussar agls passànts la cascada da la Pùntcrap. An l’istorgia vean dascret, sco c’el antscheva igl on 1907 da tgavar egna senda an la tgavorgia tge ca pretenda bleara cunstànza a forza. Egna nova ideia nescha L’ideia da far egna nova restampa e naschida trànter oter graztga a igl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala. «Gl’amprem eara l’ideia da far egna translaziùn par talian», raquenta Gian Marco Beeli, suprastànt da la Uniùn Sutselva Rumàntscha. Discutada e ear vagnida l’ideia par egna cumbinaziùn singulara, peia anglesa a rumàntscha. Igls editurs earan tut incantos da quella proposta, c’e a la fegn finala sadada a vagnida realisada. Motivo quella dezisiùn â siir la localitad digl schabetg, ca gioja trànter oter an l’America, egn pajis angles. «Mo nus speragn natiralmeing ear da svagliear igl interess d’egn publicum ple giuven», fa Gian Marco Beeli a saver, argumantànd, c’igl angles segi egn lungatg fetg actual, ca vigni duvro savens. Surdada agl liac digl schabetg An colavuraziùn cun la Lia Rumantscha e l’ideia vagnida realisada durànt igl davos on. Ascheia en vagnidas surdadas an gliendasgis, igls 25 da settember igls amprems cudeschs da «La Pùntcrap – The hidden ­waterfall» an la versiùn rumàntscha-anglesa a l’ustreia da la tgavorgia. Martina Cantieni, promotura regiunala da la Lia Rumantscha, â purto tut loscha agls màns igl exemplar, giànd: «Igl ampundimaint eara grànd, mo tànt ple loschs ca nus eassan digl resultat.» Preschaint a la surdada e sto ear igl cumember Benny Melchior da la seatavla generaziùn da la famiglia Pitschen-Melchior. «Jou sund losch dad easser part da quella famiglia ad igl e egn’anur da stger vender que cudesch an nossa ustreia», aschunta igl giuven Melchior tut parschuadieu digl product c’el tegna ainta màn – egn digls var 2000 exemplars da que cudesch c’igl dat da cumprar an l’ustreia Pùntcrap ad an la librareia Kunfermann a Tusàn. Igl e ear pussevel da ratrer els directameing tier la Lia Rumantscha. Egna pintga midada digl tetel Gian Marco Beeli raquenta egna pintga anecdota, c’â mano a la midada digl tetel rumàntsch original «La Pùntcrap». Quel po manar ad eramaint lecturs angles, sco igls e capito ad egn um da Londra, c’eara raspunsabel par igl lectorat digl text angles. «Quel â gieu da rir, cura c’el a ligieu la savunda part digl pled», manzùna el cun egn surir, «cunquegl ca ‹crap› â egn’otra muntada an que lungatg.» La muntada disfavurevla â peia do igl impuls d’ancurir egn oter tetel, numnadameing «The hidden waterfall». Igl cudesch rumàntsch-angles «La Pùntcrap» e da cumprar davend dad uss. Gian Marco Beeli a Mar­tina Cantieni preschaintan la nova versiùn da «Pùntcrap». Benny Melchior tut losch cun la nova ediziùn.

Gliendasgis, igls 2 d’october 2023, â gieu liac an la tgea da scola a Donat la preschaintaziùn digl cudesch «Semperverd», c’igl dat ussa ear an sutsilvan. Igls sculars a las scularas ân anvido ad egna prelecziùn a fatg egn’intervesta cun egn’autura, avànt ca survir egn aperitiv. L’atmosfera eara gea plagn a tensiùn ad ign eara spir marveglias, cura c’igls sculars a las scularas an la tgea da scola a Donat ân banavanto igls giasts curt suainter marenda. La tschentg- a sisavla classa ân preschanto gliendasgis, igls 2 d’october 2023 las duas auturas digl cudesch «Semperverd», c’igl dat ussa ear an sutsilvan. Senaquegl en vagnidas preligidas sequenzas captivàntas, c’igls auditurs ân savundo, c’ign vess udieu dar giobass egna ­guila. An moda exzelenta ân igls unfànts giujea cun la vusch, ligiànd lur part preferida. Alura e’gl vagnieu cuntinuo cun amparadas betga mains interessàntas, ad egna da las duas auturs digl cudesch, ­Simona Demarmels, c’eara preschainta. Senaquegl â Gierina Michael, surmestra da l’amprema- a savunda classa a co-presidenta da la URGC, exprimieu igl angraztgamaint a tut igls colavuraturs a surtut agls sculars ad a las scularas par la grànda lavur a lur angaschi. Tier igl program tutgeva ear egn aperitiv ­gustus, preparo da l’amprema antocen la quarta classa. Cun cunversaziùns a star da cumpagneia â igl suaintermiezgi cato egna beala fegn. Igl roman plagn avanturas «Semperverd» e egn roman da fantaseia a tracta d’egn buab, c’â da passantar ­sias vacànzas se d’alp cun igls geniturs ad igl sieus tgàn. La lungureala mida ad egn’aventura, suainter c’igl tgàn Cookie va a tgatscha d’egna muntaneala. Las auturas Simona Demarmels ad Anna Negrini, barmiera, ân scret l’istorgia durànt igls ons 2015 a 2016 sco lavur da diplom agl rom da lur scolaziùn da surmestras primaras. An tearma d’egn miez on ân ellas rimno ideias a scret igl cudesch an surmiran. Igls maletgs unics darivan digl ilustratur liber Jon Bischoff. Edieu â igl cudesch la Chasa Editura Rumantscha. La translaziùn par sutsilvana e vagnida fatga da Johann Clopath a quella versiùn e da cumprar davent dad uss. Intervesta cun egna da las auturas Dùrant l’intervesa cun l’autura Simona Demarmels e igl publicum vagnieu a saver trànter oter igls motivs par igl cuntegn, las greaveztgas a tips par scriver sez egn cudesch. «Ligier â adigna fatg part da mia veta», manzùna l’autura, «a cura ca veva da scriver egna lavur par igl mieus studi, eara la dezisiùn da scriver egn cudesch fatga dabot.» Ear igl gener digl cudesch nunusito, peia egn roman da fantaseia, â sia raschùn, numnadameing ­declara ella, c’ella segi egna grànda amatura da Harry Potter. La sfida da sciver egn’istorgia an duas vegi samusso sco grànda schànza. Tier blocadas da scriver savevani ascheia gidar anavànt l’egna l’otra. Sco punct final dat Simona ­Demarmels a tuts sen veia: «Scha tei as gust da scriver egn cudesch, alura tar­gegna betg a fe!» Remartga redacziunala: L’autura da quest arte­tgel Simona Beeli, studenta da la SAPGR, sacatava que gi agl practicum an la scola a Donat. Intervesta cun Simona Demarmels, egna da las auturas digl cudesch.

La sonda passada ân igls da Schons festivo igls 30 ons da lur saranera ad inauguro egn nov bietg anex. Egn grànd pievel da feasta â prieu l’ocasiùn da far part da las visitas guidadas a da prender investa agl funcziunamaint da la saranera. Peider Michael, digl matg annà parsura digl consorzi da la saranera Val Schons, â banavanto sonda passada la raspada numerusa, angraztgànd agl sieus pled agl saraner Domenig Gustin ad agls seas gidànters Georg Heinz a Christian Spring, ad agls cunsuprastànts Richard Mani, ­Markus Steiner, Mattia Mani a Peter ­Baumann. Mo igl sieus angraztgamaint spezial â’l drizo a Gian Catrina c’eara sto parsura da que consorzi durànt 18 ons ad agl anteriur president Hansjürg Jenny. Nov post da rimnar cadavers Gian Catrina eari betga me egn parsura angascho durànt quels ons, mo el vegi ear mess a strada da maniera savievla igl schlargiamaint da la saranera cugl post da rimnar cadavers c’e ear vagnieu inauguro cun quella caschùn. Da quel po vagnir fatg diever davent da gievgia proxima. Quegl e egn andrez modern ca corespunda a tutas prescripziùns higienicas. «Plenavànt e’l digitaliso cumpletameing. Cur c’igl barcùn da deponer cadavers vean aviert, survean igl magnafatschenda egn signal», declara Peider Michael. «Agl local e’gl cameras termicas ca surveglian ad inditgeschan la temperatura.» Quella stotgi ampurtar dus gros, aschunta Domenig Gustin, igl magnafatschenda da la saranera. Ign dastgi betga schalantar igls animals parveia digl transport. Ear igl andrez d’ordafora porscha tutas cumadevladads sco egn tgaret da transport, aua a pressiùn par schubargear, mieds da desinfitgear, egn begliet cun aua tgòlda etc. Agl local prinzipal K1 satgatan quater cuntaniders par deponer igls cadavers c’en be­tga ple greav ca 70 kg. Quegl tànschi pigl basegns an Schons, manegia Peider ­Michael, manzunànd c’ad Andeer vagnevi duvro egn antoca dus ad eanda. Dasperas e la stànza K3. Là vignan deponidas peals d’animals ca vignan elavuradas da fatschendas. Ear que andrez e egn’ovra cuminevla digls vaschinadis da Schons, mo ear igls da Farera a d’Avras pon far diever digl deposit a la Pùnt da Tgiern, parquegl c’igls ezs disponan betga d’agens andrezs. Igl post da rimnar cadavers vean svido a tarschino mintg’eanda. Igl bietg vean a caschunar custs da var 600 000 fràncs. Igl quent final e ànc betga fatg. 30 ons saranera Val Schons Dantànt ear’igl sarimno egna pulita ­raspada par far part da la guidada digl ­saraner Domenig Gustin c’e magnafa­tschenda digl matg digl on passo annà. El â antruvido igls visitaders da maniera cumpetenta an la materia ad agls prozeders tutaveia betga sempels d’antalir. «Gl’amprem mumaint e’gl sto egna massa infurmaziùns an egn’eada», aschunta igl anteriur mecanist ca lavura agl pensum d’80 %. Egn gi ad eanda vigli el ànc luvrar agl mastregn oriund. Dantànt fa’l la scolaziùn par obtaner igl diplom federal da saraner. «A mei ple quella lavur. Jou sund fetg cuntaint a qua ad jou midass mena», gi el tut incanto, antrànd agl luvratori. Là palenda egna rimnada ­d’objects ca sacatavan an l’aua da canalisaziùn: uras, nezas da far la barba, blears tarmagls. Mo la tualeta vigni ear savens duvrada par dischmeter magliaretschs, quegl cunstateschi el surtut suainter las tschaveras prinzipalas. Dantànt statan las visitas avànt las tres butschidas: la butschida par saranar primara (160 m³), noua ca las parts organicas vignan alontanadas, la butschida activànta (247 m³), noua c’igl vean aschunto bacterias par scumponer la belma, a sco davosa la butschida secundara (300 m³), danunder ca la davosa belma vean separada ad ear manada agl mantunader (290 m³) ad an la schmar­tschera (225 m³). Là vean la belma scaldada a 38°. Leza produtgescha gas ca ­vean duvro par scaldar a far egna part digl curaint duvro (15 kW). La finala e’gl tuta belma ca vean manada agl spessader, noua c’igl vean extratg 30 % da l’aua. La materia dira sorta alura an egna bagnola. Tuta belma, var 160 t ad on, vean transpurtada a Cuira, noua c’ella vean setgantada par ulteriurs 70 %. La finala searva la belma da Schons par scaldar igls furns da la ­fabrica da zement a Vaz Sut, sco ca Peider Michael fa saver. A Domenig ­Gustin furnescha ànc ampo zefras. An la saranera Val Schons aintran var 380 000 m³ aua pearsa ad on. Agl rasti restan radund 6000 kg rumient, 8 m³ sablùn a materia grassa a 830 m³ belma liquida. Mo an la saranera Val Schons vean ear purifitgieu auas pearsas dad Avras a las Fareras ca disponan me da pintgas saraneras mecanicas digl tip «Emserbrunnen». «Da quellas dev’igl an prest tutas vischnàncas da Schons, suainter ca las ovras electricas Ragn posteriur earan bia­geadas», sa Gian Catrina da gir. Mo digls ons 80 anvei vasev’ign, ca quellas saraneras earian betga ple agl cass da saranar l’aua pearsa, dantànt tschufar­gneada cun mieds da lavar a chemicalias. Igls marets dad Eduard Klucker Agl deputo d’alura Eduard Klucker, barmier, segi d’angraztgear, c’igls vaschinadis da Schons vegian sacunva­gnieu da biagear egna saranera cuminevla a la Pùnt da Tgiern dafor Ziràn. Las lingias par la ret da las auas pearsa earan vagnidas planisadas digl biro ­Ziörjen d’Andeer. Igl giuven inschi­gnier Hansjürg Jenny acumpagneava alura quellas lavurs. «La ple grànda sfida par nus e stada da planisar la lingia or d’Andeer a Ziràn, ascheia c’ella vegi pendenza, sainza stuer pumpar», saragorda Hansjürg Jenny. «Partge pumpas en adigna sutamessas a disturbis.» Quegl glis segi gartagieu stupent, cunstatescha Domenig Gustin c’â controlo igls conducts agl curs da questa parmavera. Quels tegnian var 80 ons, manegia ­Jenny a concluda: «Nus stagn gir oz, ca nus schubargiagn la noss’aua tschufa tanor las ple novas normas c’igl dat.» Oravànt en alura resunadas las melodeias popularas sunadas da la capela digls «Frars Cantieni» ad igl fread da liongias barsadas â sadaraso sur la plaza da feasta. Igl saraner Domenig Gustin e cuntaint cun la prestaziùn da la saranera. Fetg bleara glieud â s’interesso par vagnir manada tras la seranera a da vagnir infurmada sur da quella.

La sonda passada â gieu liac la 48avla santupada digls sgugiladers, bandirels a sùnatibas a Tgazas. 36 furmaziùns en stadas d’udir u an la baselgia prinzipala san Pearder a Pol near sen la plaza avànt la sala polivalenta. «Igl Gi digl sgugiol grischùn e egna santupada ami­tgevla, peia sainza concurenzas da caunt ne da sunar la tiba», gi Simon Raguth Tscharner, igl president digl comité d’organisaziùn. «Tutas producziùns en libras ad igl dat nignas antradas.» Evidaint, c’ear la 48avla ediziùn da quella santupada â carmalo natier la sonda passada egn grànd diember d’amaturas ad amaturs digl sgugiol. Dus cors feminins Passa 350 vegian tarlo a Tgazas las producziùns da las 35 furmaziùns an la baselgia son Peader a Pol near an la sala polivalenta, an la quala igl e ear ânc egn’eada sto d’udir las producziùns. La grànda part da las furmaziùns e sto cors d’umens. Dantànt e’gl sto d’udir dus cors feminins, las «Stailalvas», sut la batgeta da Johanna Bühler da Seglias, ad igl cor da sgugiladras Wildwuchs digl Segneradi. Plenavànt ân canto dus cors da giuvenils, igl cor Randulinas ad igl cor Silvrettastärnli da Clostra. Trànteraint â’gl ear do producziùns da duets. Mo ear terzets ad egn sextet ân do lur sgugiols. Tschentg furmaziùns da sunadurs ân suno la tiba. «Da sunar la tiba e davanto igl davos taimp detg popular», cunstatescha Simon Raguth Tscharner. «Tanor mieu giuditgear âni ear fatg graunds progress partucaunt la qualitad», aschunta el. Me igls bandirels ca sventuleschan la bandiera en stos ampo agl ur cun me ­quater dels c’en alura ànc vagnieus sustanieus d’anzaquànts c’ân fatg part digls curs piert an sonda. Egna surpresa pigls organisaturs e stada la producziùn d’egn duet da sgugiladras vallesanas c’en ­sapreschantadas sco ambassaduras da lur cantùn, sco las duas sgugiladras grischùnas Seraina a Ladina Hug da Pasqual ca vevan rapreschanto igl Grischùn agl Vallais agl curs da la parmavera. Me canzùns tudestgas Da deplorar e’gl, c’igl e vagnieu canto me canzùns tudestgas. Igl segi me igl cor da las Stailavas ca tgànti mintgatànt cazùns rumàntschas. Mo igl segi betg aschi sempel par quels cors da cantar rumàntsch parveia da la mancànza da cantaduras a cantadurs ­rumàntschs, aschunta Raguth Tscharner. Igls dus cors organsaturs, Scalottas a Stailalva, ân ear organiso da cuminànza l’ustreia da feasta, an la qual igl va­gneva sarvieu tratgas da miezgi a da tschagna, preparadas cun products regiunals digl pur Markus Dönz dad Urmagn. Cun las antradas da l’ustreia a las contribuziùns digls sponsurs âni finanztgieu la santupada festiva, purschànd dapartut antrada ­libra, ear agls curs da sgugilar a sventular la bandiera. «Igl e propi sto egna beala feasta. A que c’â fatg graund plascher: Tutas furmaziùns c’igl dat agl cantùn Grischùn en staia a Tgazas», concluda Simon Raguth Tscharner. Igl Gi digl sgugiol grischùn digl on proxim vean ad aver liac a Sedrun. Igl cor da sgugiladers Carschenna an la baselgia da san Peader a Pol c’â piert egn’impressiunànta da la conzerts agls sgugiladers. Igl cor digls sgugiladers giuvens Randulinas, tgànta sut la batgeta da Johann Bühler da Seglias.

Igl e la damàn las nov a Vargistagn, nus – egna grupa da tres parsùnas – s’antupagn qua cugl tgeavacristagls. Cun marveglias lainsa saver tge stgazis c’en zupos an la Val Schons. Tier egn cafe antscheva el a raquintar digl tschartgear cristaglia. Cun quella excursiùn less igl Wolfgang Josche dar investa an la sia professiùn. Igl gi da l’excursiùn par ancurir a tgavar cristaglia samussa cun sulegl sur Vargistagn. Tut an tut eassan nus tres parsùnas ad igl guid digl gi, igl tgeavacristagls Wolfgang Josche. Pigl um da Vargistagn e quegl la professiùn, cun la quala el gudogna igl sieus pàn da mintgagi. Tgeavacristagls dat igl ple poc ca diesch an Svizra ad el e egn dad els. Sper igls tgeavacristagls professiunals dat igl ear anturn 100 parsùnas an Svizra ca fan quegl sco hobi. Igl codex d’anur par tschartgear cristaglia Wolfang Josche raquenta a nus c'el vigli betga me mussar sco catar cristagls agl Pez Bavregn, la part impurtànta digl curs segi la pedagogeia d’avantura. Dabasegns par ir ad ancurir cristaglia e la patenta, guafens (igl marti ad igl stgalper) a da ver egn zap siir. La Muntogna da Schons venda diferaintas patentas, a Maton dat igl me egna patenta par igl antier on, a Vargistagn e’gl pussevel da cumprar la patenta par egn gi ad ear egna par igl antier on ad a Lon e’gl scumando dad ancurir cristagls. Anavànt raschùna Wolfgang Josche digl «codex d’anur» an Svizra, scha nus leian ancurir cristaglia a turnar agl madem liac suainter egn peer eandas, alura stueian nus schar egn guafen a là. Ascheia setg’ign mussar c’ign vegi ànc betga fito tier quella tgavorgia a nign oter dastgi ancurir cristagls an diesch meters vaschinànza. Cun quella infurmaziùns nainsa finalmeing segl vieadi suainter igls fastezs da la cristaglia. Gl’amprem nus ampeara igl Wolfgang Josche ànc, scha nus veian egn zap siir, igl deti dus liacs dad ir angiou gest datier da Vargistagn. Nus eassan betga me carschieus, na, nus vagn ear egn unfànt da nov ons cun nus. Mo l’excursiùn e ear pussevla par unfànts da seat ons ansei. Ad ascheia garantagn nus ca nus veian egn bùn zap. Plagn forza digl cafe eassan sen veia gest dafor Vargistagn, par antschever la lavur. Gudagnear igl pàn da mintgagi cun stgazis regiunals Segl vieadi angiou tier igl ual Fundogn raquenta igl Wolfgang Josche: «A mei ear’igl adigna fetg impurtànt sco tgeavacristagls professiunal da viver datier digl liac, noua ca jou lavur, a quegl fetsch jou gea davent digl on 2000. Cur ca jou sund vagnieu aqua ear’igl cler par me da star anzanouas, noua ca sund speart tier la cristaglia. Igl dat eandas c'ign tgata nigna cristaglia, mo jou lavur mintgagi da bùn’ora ad ear d’ora miez schleata. »Parquegl viva el datier da las tgavorgias, ascheia c’el sto betga samuantar tschients a tschients kilometers sainza catar cristaglia. Igl Wolfang Josche nus gi ear ca sen la vart da la Val Schons segi el igl sul ca fetschi quegl ascheia. Davent digl on 2000 tocen oz sa el viver da quegl. El segi lead c’el vegi ear ànc sculars ca vignian par las excursiùns da pedagogeia d’avantura, partge da viver me da la cristaglia segi tutaveia greav. La purschida pigls sculars a las scularas dat ad el ànc egn’eada lavur par var egn mains a miez. El vendi igls seas stgazis betga sur egna pagina web, mo vegi mintg’on egn peer bùnas exposiziùns. Igl Wolfgang Josche less bagliafar parsunalmeing cun la glieud, quegl e impurtànt par el. Catar cristaglia an la muntogna segi anzatge spezial ad individual, a comerzialisar quell’activitad individuala sur gl’internet fetschi betga sen par el. El manegia, c’igl contact trànter igl tgeavacristagls ad igl cumprader nassi a pearder ascheia. «Ear igl plascher va a pearder. Ear par las excursiùns e’gl impurtànt c’igl segi egn’avantura par igls partizipànts. Noua se jou catar stgazis agl mieus ambiaint?», e l’amparada c’el less raspunder. Pedagogeia d'avantura Igl vieadi angiou e ampo tess, mo igl Wolfgang Josche â mess or sujas c’ign sa sataner bagn bagnet. Alura vasagn nus la tgavorgia, noua c’el lavura igl mumaint. Egn beal ad impressiunànt liac. Egna pare crap ca va ansei anguliv, cun fatscha riainta manegia el: «Ea, ear qua va anzatgi sei ad ancurir cristaglia, mo betga nus.» Jou cre ca betga me jou, mo ear igls meas colegas da l’excursiùns en leads. Igl tgeavacristagls mussa a nus las avagnas da quarz, noua ca nus savagn pitgear cugls guafens, cun la sprànza c’egna fessa sasearvi. Cun grànda motivaziùn antschavainsa a pitgear, mo suainter 30 minutas savainsa schon ca quegl e blear ple greav ca quegl c’igl veza or. Impurtànt e da catar egna rusna ca tira angiou, alura e la pussevladad d’egna fessa ple grànda. La muntada da l’intuiziùn «Egn’otra tgossa impurtànta e ear l’intuiziùn, parquegl ca anqualgeadas tratg’ign ca tut segi gest, mo ign tgata nigna cristaglia. L’intuiziùn e impurtànta, parquegl c’ign sa ear catar anzatge an egn liac, noua c’ign vess betg ancuretg an teoreia», gi igl Wolfgang Josche. Cun egn’eada od jou egn clom da dalur, anzatgi da la grupa â sapitgieu sen la deta. Ear quegl segi gartagieu schon blearas geadas, gi igl Wolfgang Josche. Par furtuna passa igl mal speart. Suainter egna pintga marenda fagiainsa puspe anavànt, mo nus savagn c'igl savess ear easser ca nus catagn oz nigna cristaglia. Gest avànt ca nus nagn puspe ansei agl atelier digl Wolfgang Josche a Vargistagn, tgata el pintga cristaglia cun calzit. Egn near dus tocs stgainsa prender a tgea. Agl atelier digl tgeavacristagls professiunal Plagn legreia turnainsa, gl’amprem agl atelier ad alura ànc agl Hotel Capricorn, noua ca nus vagn antschiet l’avantura. Agl atelier nus mussa igl tgeavacristagls egn grànd cristagl c’el â cato a Vargistagn, propi egn stgazi da la Val Schons. A la fegn giudainsa or agl sulegl ànc egn sglatsch a schon ussa vean cler, ca’s vagnagn igl proxims gis a santir las musclas digl bratsch sura. Mo tut an tut e quegl igl prezi c’e da pajear par la lavur ca nus vagn fatg. Oters fan quegl mintgagi ear sainza catar anzatge. Ponderànd igl gi, vagnagn nus tier la conclusiùn: «Mintgatànt amblid’ign c’igls ple grànds stgazis satgatan gest avànt la tgea». Cun quella excursiùn â igl Wolfgang Josche musso quegl a nus, a quegl segi ear la ple beala tgossa, catar egna tgavorgia ad igls stgazis zupos liaint. Wolfang Josche - igl tgeavacristagls da Vargistagn Egna pintga investa agl atelier digl tgeavacristagls professiunal. Igls partizipànts anquieran cristaglia. Igls stgazis da la Val Schons fan beala bischutareia. Egn cristagl indigen da Vargistagn. Igl Wolfgang Josche explitgescha la sia lavur.

Tres gis ân la Claudia Trepp-Clopath a la Mirjam Mark exerzito cun diesch cantaduras par igls gis da tgànt par unfànts. Igl project dariva da la Fundaziùn Tgea da tgànt da la Val Schons c’â la fegnamira da promover musica rumàntscha a la tradiziùn da cor. La measeanda passada ân las giuvnas cantaduras preschanto ad Andeer diesch canzùns an diferaints lungatgs. Ca diesch cantaduras giuvnas ân prieu part l’eanda passada agls gis da tgànt e ansasez d’angraztgear a la pandemeia da corona. L’amprem’eada ân igls gis da tgànt gieu liac durànt las vacànzas d’atun 2022. Igl project digls gis da tgànt â safurmo or d’egna situaziùn d’urgenza. L’ideia d’origin da la Fundaziùn Tgea da tgànt Val Schons eara d’organisar gis da tgànt Val Schons par carschieus. Mo parquegl c’igl eara igl tains da corona, eara quegl betga pussevel cun carschieus, cun unfànts dantànt bagn. Ascheia e vagnieu creo igl project digls gis da tgànt par unfànts. La direcziùn ân la Claudia Trepp-Clopath a la Mirjam Mark surprieu. Egn’amizeztga d’unfànza La Claudia Trepp-Clopath a la Mirjam Mark s’ancanuschan davent l’unfànza. Ellas gin: «Par nus e quegl anzatge bi, nus vagn adigna gieu contact egna cun l’otra.» Quell’amizeztga samussa an lur projects da musica. Par igl gi d’uraziùn mundial digls 2012 en ellas vagnidas amparadas, sch’ellas viglian furmar egn cor par unfànts. Par que cor ân ellas gest cato tredesch unfànts a l'antscheata a speart â igl cor s’augmanto. Quegl â fatg fetg grànd plascher agls unfànts ad «or digl impuls digls unfànts» e naschieu igl cor d’unfànts a giuvens Val Schons c’â existieu digls ons 2012-2020. Calo ân la Claudia Trepp-Clopath a la Mirjam Mark cugl cor parveia da diferaints motivs. Cun corona ear’igl gl’amprem betga ple pussevel da cantar, igl eara adigna ple pocs unfànts agl cor a nigns ca vagnevan suainter a tut an tut ân blears giuvens fatg daple sport ad igl interess da cantar â saschminuieu. Par igls gis da tgànt par unfànts ân las duas dunas getg: «Nus duvragn gearmains diesch unfànts par egna realisaziùn.» Tuts dus ons e quegl gartagieu. Quest’on ân suletameing buabas s’anunztgieu. La Claudia Trepp-Clopath gi: «Ple bi fuss igl, sch’ign savess far blear daple cun ple blears unfànts.» Canzùns an diferaint lungatgs Canto vean an diferaints lungatgs, impurtànt e c’egn peer canzùns segian rumàntschas. Mo las directuras en ple u mains libras a dastgan ear tschearner canzùns anglesas, tudestgas, talianas, modernas near tradiziunalas. Par igls gis da tgànt prendian ellas adigna canzùns ca segian betga megna cumplexas ad igl text duess easser sempel. Ellas setgian gea betga tge unfànts ca vignian a cantar. Quegl san easser unfànts cun diferaintas rischs da la savunda antocen la novavla classa. Integradas vignan ear canzùns ampo «classicas», quest on e quegl par exaimpel sto «Imagine» da John Lennon. Quegl segi ear egna canzùn c’ellas duas manegian c’igls unfànts stuessan egn’eada amprender a cantar. Canzùns digl stil electronic prendian ellas betga, quellas segian fetg greavas d’acumpagnear cugl clavazegn. Tres gis antocen tigl conzert Las amprovas ân antschiet gliendasgis passo ad an dus gis a miez ân igls unfànts amprieu diesch canzùns c'els ân preschanto agl conzert final da measeanda sera. «Par la selecziùn da musica e’gl impurtànt, ca la canzùn vegi egna beala melodeia a c’ella segi sempla dad amprender», gi la Claudia Trepp-Clopath. Las canzùns vignan ligidas avànt a translatas, par c’igls unfànts setgian tge istorgia c’els raquentan cun cantar. An rumàntsch â igl cor preschanto canzùns sutsilvanas ad egna sursilvana. «Igl â betg stuieu easser egn conzert perfect, igl intent eara c’igls unfànts lavurian cun egna fegnamira a setgian alura preschantar quegl c’els ân amprieu an quels gis a lur geniturs.» Par la Claudia Trepp-Clopath a la Mirjam Mark e’gl ear impurtànt ca tuts setgian prender part. Parquegl en igls custs digls gis da tgànt bass cun trainta fràncs. Egna canzùn speziala La measeanda a las 17.30 an la aula dad Andeer ân las cantaduras alura canto ear egna canzùn speziala: «La strada» – egna nova canzùn cun en refrain triling an rumàntsch, talian a tudestg c’e vagnida cumponida spezialmeing par igl 200avel giubileum da la Veia comerziala historica. Las cantaduras ân giudieu igl conzert a cun bleara curascha ân ear tutas canto suletas near an duas. Ign â santieu bagn, quànt cor ca betga me las dirigentas, mo ear las cantaduras ân mess an la musica, cunzund tier las canzùns «Imagine» ad ear «Love - mother nature». Las dirigentas Claudia Trepp-Clopath a Mirjam Mark. Las diesch cantaduras cun lur dirigenta Claudia Trepp-Clopath.

Klara Zimmermann da Turitg e stada la dominatura nundubitevla da la Transruinaulta a da la Transviamala. Ella â gudagnieu amaduas cursas, davantànd «Rigegna» da las tgavorgias. «Retg» e davanto Marco Wildhaber da Tusàn. «Quegl e sto anzatge digl ple bi a ple stupent ca ve fatg anzacuras», gi Klara ­Zimmermann tut incantada, suainter aver parcurieu igls 61 kilometers da las duas cursas. An sonda â ella absulvieu igls 42 km da la Transruinaulta da Gliànt a Tusàn, ad an dumeingia igls 19 km da la Transviamala da Tusàn a Donat. Par parcurer quella distànza â la Turitgesa duvro 5:45:27 uras. La «Rigegna» mareta igl sieus tetel Practicameing digl madem pareri sco Klara Zimmermann e stada, a la fegn da las cursas tras la tgavorgias, la grànda part da las 1576 sportistas a sportists, inclus la mataneglia, ca figuravan sen la glista digls partizipànts. Agl final da la Transviamala a Donat, noua c’igl vean undro las curidras ad igls curiders, e’gl sto d’udir prest me superlativs, peia pleds sco super-atmosfera, super-parcurs a super-organisaziùn. «La cumbinaziùn da las duas cursas, near getg cun oters pleds, dad A antoca Z – tut c’e sto orainfer», e sto igl pareri final da Klara Zimmermann. La curidra turitgesa da 30 ons â do alura ear egna taimpra impressiunànta a quellas duas cursas: Ella â gudagnieu tànt la novavla Transruinaulta sco ear la 21avla Transviamala, davantànd ascheia «Rigegna» da las tgavorgias. La crùna â ella cuntanschieu cugl avantatg remartgevel da 34 minutas a sia persequitadra. «Que tetel e anzatge digl ple grandius ca jou ve cuntanschieu», loda Klara Zimmermann targlischànd da la legreia. «Plenavànt ancorsch’ign extremameing, ca las duas ocurenzas vignan organisadas cun bleara careztga.» Cuntanschieu la sia fegnamira Sco egn digls ple beals premis c’el vegi ratschiert anzacuras, numna Marco Wildhaber la crùna da len ornada cun egn pindel da valé cotschen. Igl sportist, ca stat da questa parmavera annà a Tusàn, e davanto igl ple speart curider d’amaduas cursas. Cugls seas 4:50:03 uras s’oda el tigls migliers an la classa digls «Retgs» da las tgavorgias. Igl retg Marco Wildhaber a la rigegna Klara Zimmermann ân stgieu sear segl trùn rioal fatg da len grischùn a caschùn da l’undrientscha digls victurs. Mo a caschùn d’amaduas cursas e Wildhaber davanto me savund. Da la Transruinaulta â’l cuntanschieu igl savund post davo Nico Dalcolmo da Tavo. Lez veva an mira la partenza dubla, mo parveia d’egna blessura â’l stuieu ­desister da sapartizipar da la Transviamala. Quella e vagnida gudagneada dad ­Arnold Aemisegger, igl giast regular digl Prinzipadi da Liechtenstein. Cun quegl â Aemisegger absulvieu gea la sia 18avla cursa da questa stagiùn, cuntanschànd igl sieus tearz triumf a caschùn da la Transviamala suainter igls 2015 a 2018. Mo graztga a la valitaziùn cumbinada digls tains d’amaduas cursas e Wildhaber davanto «Retg». Par la savund’eada «Prenzi» da las tgavorgias Las cursas da las tgavorgias atiran ear adigna puspe prominents. Quest’eada e sto da la partida igl anteriur ziclist da ­pistas turi­tges Franco Marvulli. Igl sportist da 45 ons â absulvieu la Transruinaulta Curta da 24 km a la Transviamala Curta dad 11,5 km. Graztga a quella prestaziùn satgata’l ussa segl 40avel post digl classamaint digls «Prenzis» da las tgavorgias. Mo a la testa da quella rangaziùn ­satgata, sco gea igl on passo, Gian-Luca Michael da Ziràn. A caschùn d’amaduas cursas â lez saposiziuno segl savund post – la sonda davo Gerhard Schneider da Mels, la dumeingia davo Simon Schäppi da Turitg. «Prinzessa» da las tgavorgias e davantada Ursina Gujan da Trin Mulin. La rangaziùn cumpleta satgata sen las paginas: www.transruinaulta.ch/ transviamala.ch. lara Zimmermann da Turitg e davantada «Rigegna» da las tgavorgias cun egn avantatg da 34 minutas. Gian-Luca Michael da Ziràn e davanto par la savund’eada «Prenzi» da las tgavorgias. Marco Wildhaber da Tusàn e davanto «Retg» da las tgavorgias, realisànd igl miglier tains d’amaduas cursas. Arnold Aemisegger da FL-Triesenberg sen veia da davantar victur da la Transviamala. Las nobleztgas da las tgavorgias: Hannes Pongruber, Marco Wildhaber (Retg), Jens Pofahl; Nicole Klingler, Klara Zimmermann ­(Rigegna) a Thea Arrestad.

Ear igls 14avels «Gis da cultura da Veulden» en stos egn suczess impressiunànt, tànt quegl ca risguarda igl program varius sco ear la frequenza: Quater geadas e’la stada fulanada la sala comunala. Igl moto da Veulden «Pintg, mo gran­dius» vala betga me pigl mudest liac turistic a 1500 m s.m., mobagn ear par sieus festival da cultura. Suainter l’ediziùn digl on passo, cur ca Sophia Windel a Matthias ­Eggenberger vevan ramess l’organisaziùn, tamev’ign, c’igl segi a fegn cugl «pli ault festival da cultura agl Grischeun». Mo agl curs da questa parmavera âni danovameing samess agls stadals igls inventaders da quels Gis da cultura, Werner a Verena Barandun. A caschùn d’egna radunànza e’gl bagn vagnieu exprimieu igl fearm giavisch da mantaner igl festival cultural, mo nign ca leva propi trer igl tgar. Dantànt e’gl gartagieu agls dus rutiniers da ple bòld da fundar egna nova squadra organisatorica cun la cantadura Inga Borter a la pianista Denise Moser, sustanieus d’anqual gidàntra a caschùn digls singuls aranschamaints. Els ân ­ristgieu da reanimar quella ocurenza singulara cun egn program cultural tut aparti agl vitg cun strusch 140 avdànts. «Nus levan betg schar ir a perder que evenimaint cultural c’e da muntada speziala par nossa cuminànza sei qua», motivescha Werner Barandun lur angaschamaint an favur digl festival da cultura. Parquegl âni sadezidieu, el a sia duna, da s’angaschar ànc egn’eada, «ampruvaund da dar nov schlauntsch agl evenimaint, a da motivar glieud pli giuvna». Quegl glis e gartagieu. Lur staintas en vagnidas onoradas digls radund 250 visitaders. Vut gir, prest igl dubel digl diember d’avdànts da Veulden ân visito las quater ocurenzas. Frequento igls Gis da cultura ân surtut blears vacanzadurs a bagnanqual visitader fido sei digl Plaun. Egn program spir culminaziùns Gea l’antscheata da vendergis viers sera e stada egna culminaziùn cugl film c’eara vagnieu fatg da la Televisiùn Svizra cugls davos sculars da Veulden. Quels vevan invento l’istorgia, c’igl curi tutanegna nign’aua ple ord las spegnas. Mo agls sculars ataints e’gl gartagieu da catar la schliaziùn, c’â mano la finala ad egna ­feasta populara segl Plaz vischnànca cun egn pled digl parsura d’alura Plasch ­Barandun a la musica da sòlt da Peter Raguth Tscharner. Suainter la preschanta­ziùn e’gl sto igls dus acturs d’alura Rico Bernard a Romana Raguth Tscharner c’ân raquinto digl co a cum digl filmar d’avànt 40 ons. S’antali c’igl renumo film da vendergis sera «Die goldenen Jahre» â atratg egn grànd pievel, sco ear Marion Pfaffen da Cuira c’â fatg raquintar igl Kaspar sias filistucas a badoias la sonda suaintermiezgi. Mo la culminaziùn e stada la preschantaziùn da Flurin Caviezel c’â incanto igl auditori cun sieus nov program, sasànd sen fòldas a sunànd da maniera zund virtuusa sen ple c’egn tozel ­instrumaints cun fòldas, orgels a màn, orgelùns ad orgelets, cungiànd sias producziùns cun istorgias divertaintas, c’igl auditori â praztgieu aschi fetg, c’i levan nuta ple calar da splatschar a ca la sala eara par ir ord las duvas. «Sensaziunal», e sto igl comentari, c’ign udeva dretg a saniester. Evidaint ca Werner Barandun e samusso tut entusiasmo a zund satisfatg da lur grànda lavur, a la colega Inga ­Borter â concludieu: «La gliegna stat cugls pézs ansei pigls 2024.» Inga Borter, Denise Moser, Werner a Verena Barandun digl comité d’organisaziùn digl «Gis da cultura da Veulden» en zund cuntaints cun la renaschientscha da lur festival da cultura. Flurin Caviezel â incato cun sieus nov program, sasànd sen fòldas a sunànd da maniera zund virtuusa sen ple c’egn tozel instrumaints cun fòldas.

L’eanda passada â gieu liac l’amprema radunànza da delegos da la Fundaziùn digl spital da Tusàn sut igl nov presidi da Christian Rathgeb. Suainter las infurmaziùns davart la sanaziùn instradada â la radunànza prieu par bien igl preventiv transitoric a tracto duas propostas da la Val d’Alvra. A caschùn da la radunànza da la Fundaziùn digl spital da Tusàn digls 1. da zarcladur eara vagnieu ligieu egn cunzegl d’administraziùn cun tschentg cumembers professiunals a min­tgame dus rapreschantànts digl vaschinadi da Tusàn a da las duas regiùns. Que cunzegl e antro an ufezi igls 1. da fanadur sut igl presidi da Christian Rathgeb. An vesta agls fastedis finanzials â quel imediat prieu an mira masiras da sanaziùn. «La situaziùn e extraordinaria a po vagnir sanada me cun agid d’egn cumpetent expert extern», â cunstato Christian Rathgeb c’â samusso satisfatg, c’igl segi gartagieu d’angaschar igl ancunaschaint sanader da spitals Arnold Bachmann. Tanor igl cunzegl da lez e dantànt gea vagnieu instrado igl prozess da sanaziùn. «Ussa surva­gnainsa mintga mains egn raport detaglieu davart igls facturs impurtànts digl manaschi curaint», aschunta igl parsura. Quegl lubeschi d’imediat prender cuntermasiras agl cass da divergenzas anviers la planisaziùn ad igl preventiv digl zarcladur, preschanto digl directur ­Reto Keller. Proximameing egn nov directur Keller â dantànt viso la sia plaza suainter aver luvro durànt 35 ons agl manaschi, igls davos 15 ons sco directur da quel. Mo el e ànc a disposiziùn, antoc’igl sieus suczessur e antruvido. Dantànt vean evaluo egn nov manader operativ agl ravugl da parsùnas ca vignan an dumonda par que post, sainza publitgear el, parquegl ca las pretensiùns par quel en fetg òltas, ad igl fa pulita preascha. Igls proxims gis vean igl cunzegl a liger quella parsùna a comunitgear la ligida. «Mo la sanaziùn e ear me da far cun agid da las nossas colavuraturas ad igls noss colavuraturs», punctuescha Rathgeb. Igls pilasters prinzipals da que conzept vignian elavuros an cunlavur cun quels, cumpigliànd surtut igls dus livels digls caders. El aschunta, c’i vegian ear an que gro egna bùna situaziùn graztga a lur infurmaziùn transparainta. «Parquegl eassan nus parschuadieus, ca nus eassan agl cass da sanar l’instituziùn, ca quella vegi egn avagnir», manegia igl parsura ca sutastrescha, c’igl basegni egna sanaziùn totala. Igl vigni bagn a dar partiziùns, c’ign vegi da rastrainscher par davantar ple efiziaints cun tutegna porscher las mademas prestaziùns. «Mo igl spital vean mantanieu ad ear igls noss colavuraturs ân egn avagnir.» Quegl caschùni dantànt fetg bleara lavur suplementara agl cunzegl d’administraziùn, pigl qual igl vean ligieu vize-parsuras igls 15 da november. Migliurar la situaziùn cun schminuir purschidas Dantànt â Reto Keller infurmo davart igls ple novs svilups digl manaschi. La madaschegna interna vean manada daniev da doctoressa ­Caroline Christoffel. Igl eco a la sia lavur segi fetg bùn, quegl ca deti nova cunfidànza agl manaschi. Par rastar agl rom digl preventiv, segi gea vagnieu redutgieu posts an la staziùn da tgira ad i opereschian durànt las trànter-stagiùns me ple an egna sala. L’antscheata november vignan registradas tutas prestaziùns an tutas partiziùns par vagnir a saver, scha tutas vignian messas a quent da maniera adatada. Keller cunstatescha venavànt, c’igl vigni disloco a Cuira me ple 15 % digls paztgaints, an pe da 25 % sco ple bòld. Las tarifas da las prestaziùns suplementaras vignian adatadas par l’antscheata digl on proxim ad ampurmetan daple antradas. Quegl ca funcziùna ear bagn, e la cumpra cuminevla digl material. Plenavànt resta’l saro igl labor durànt la notg. Las examinaziùns basignevlas vignan fatgas d’egn aparat. Igl manader da las finànzas, Gion Marc Collenberg, â antschiet la lavur l’eanda passada, a duna Vera Roth davainta manadra da la Spitex sco suczessura da Roman Stäbler. La sanaziùn vigni a gartagear Alura e la radunànza vagnida infurmada da las fegnamiras da la sanaziùn ca vean manada dad Arnold Bachmann, igl anteriur directur digl Spital cantunal, c’â dantànt sano la Tgea Sulegl d’Andeer, igl spital da Glarùna, quel da Gliànt a quel da Tavo. Igl ple grànd problem da la sanaziùn digl spital da Tusàn e, c’igl segi da far tutas lavurs an egna. Igl tains e stgars, partge igl defizit segi ànc carschaint. «Sanar pretenda masiras extraordinarias cun intervenziùns severas. Mo igl persunal mussa la viglia a la capientscha, c’igl e da sanar igl manaschi», â el cunstato. Savund igl sieus plan den las expensas vagnir retardadas agls proxims tres ons ad igl quent equilibro antoc’igls 2025. Par cuntànscher quegl, vean proponieu egn preventiv transitoric pigls proxims quater mains, par pér alura far igl preventiv efectiv pigls 2024. Lez vegi da s’orientar agl preventiv ideal digls 2025. Igl preventiv transitoric preveza ànc egn mànc ­anual agl rom da 6,2 miliùns fràncs. Malgro quegl e’l vagnieu apruvo unanimameing da la radunànza, a la quala tut igls 24 vaschinadis cumembers en stos rapreschantos cun duas vuschs. Que resultat â livgieu fetg igl parsura Christian Rathgeb c’â plenavànt apelo agls vaschinadis da cunzeder pajamaints antizipos par sirar igl pajamaint da quents a pajaglias. La Val d’Alvra propona, la radunànza dispona La radunànza â alura ligieu unanimameing Maurin Malär sco rapreschantànt da la Regiùn Alvra agl cunzegl d’administraziùn. Leza veva ear inoltro la proposta da quintar la partizipaziùn finanziala savund igl diember d’abitànts d’egn vaschinadi betg a basa da la forza fiscala. Quella proposta e vagnida prida par bien cun 26 vuschs. La savunda proposta da la Val d’Al­vra, ca tut igls cunzegliers d’administraziùn degian vagnir indemnisos da la Fundaziùn, â levanto discussiùns parveia digls mintgame dus rapreschantànts politics da Tusàn a da las re­giùns – quel da la Regiùn Viamala e ànc vacànt. Igl pareri majoritar e sto quel, c’els den vagnir indemnisos mintgame digls gremis politics, ascheia ca quella proposta e vagnida rafiersa. Christian Rathgeb â concludieu la radunànza cunstatànd, c’igl spital da Tusàn satgati actualmeing an la situaziùn ple difizila an la sia istorgia da passa 100 ons, mo ca quella vigni a samidar an bien, angraztgànd agls vaschinadis par lur sustegn solidaric. Arnold Bachmann, igl ancunaschaint sanader da spitals e da bùna sprànza pigl spital da Tusàn. Reto Keller, c’â luvro durànt 35 ons pigl spital da Tusàn, igls davos 15 ons sco directur, â ramess igl sieus post. Christian Rathgeb, igl nov parsura da la Funda­ziùn digl spital da Tusàn, e parschuadieu ca la sanaziùn da que manaschi gartegi.