La conferenza dals presidents da la regiun EBVM ha elet ad Arno Kirchen sco successur da Rico Kienz sco manader da gestiun da la regiun EBVM. A la sviluppadra regiunala ha la conferenza incumbenzà d’examinar ils ris-chs e las schanzas dal proget Scuolsolar per la regiun. La conferenza dals presidents da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) ha elet in venderdi passà ad Arno Kirchen sco nouv manader da gestiun da la regiun. Uschea dvainta el successur da Rico Kienz chi va als 31 avuost 2024 in pensiun. Arno Kirchen chi abita a Scuol es indschegner forestal e maina, sco cha la conferenza da presidents scriva in sia comunicaziun, daspö l’on 2016 las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. El manarà insembel cun Flavia Tschenett chi’d es fingià daspö divers ons respunsabla per las finanzas la part operativa da la regiun EBVM. Implü ha la radunanza da presidents fat bun la strategia actualisada e’l rapport annual sco eir la planisaziun annuala 2024 da l’Agenda 2030. La radunanza ha decis dad incumbenzar a la sviluppadra regiunala da ramassar insembel cun perits da la regiun datas davart il proget «Scuolsolar». I’l center da la retschercha saran las schanzas ed ils ris-chs da quist proget per la regiun. La conferenza da presidents ha eir fat bun la dumonda dal manader da l’uffizi da scussiun e fallimaint da surtour per ün temp limità il presidi dal Provedimaint electric Val Müstair. (cdm/fmr)

Fingià daspö bundant 40 ons vain organisà e festagià il marchà d’Advent a Scuol. Id es ün marchà cun bels inscunters illa magia da glüminas e cun ün’atmosfera prüvada chi maina vers l’evenimaint bramà. Eir in Engiadina e Val Müstair vegnan festagiats dürant il temp d’Advent ed avant las festas da Nadal e Büman divers marchats d’Advent. Minchün da quels ha sia particularità. Ils marchats derasan ün’atmosfera prüvada, promouvan la cumünanza per giodair il temp avant Nadal in ün rom festiv. Fingià da dalöntsch as savura l’aroma da vin chod, da punsch e da dutscharias chi fan cuaida da provar e degustar e far viva. Desideri da glüm Plaz a Scuol es ün lö chi para sco fat aposta per üna simla festa – e s-chars 30 stands han preschantà in sonda lur schelta cun decoraziuns, cun ideas per regals ed eir cun prodots indigens da tuottas sorts. Ün lö ideal per sustgnair la mansteranza, l’agricultura, prodots dal minchadi e specialitats per la festa da Nadal. Üna restoraziun organisada da la scoula da ballar «Dance Impressions» cun Hannah Hertkorn da Scuol ha sport la pussibiltà da far viva e d’inscuntrar a glieud chi nu’s vaiva vis fingià lönch na plü: «No vain surtut quist on la restoraziun e sperain da pudair imbellir tras nossa lavur il marchà», ha ella dit. «No nu spettain da far gronds affars, nos intent es dad esser da la partida e da contribuir cun noss prodots a la schelta dal marchà», ha dit ün dals exposituors. La persuna da contact pel marchà es statta Christine Truog da Scuol chi d’eira respunsabla per l’organisaziun insembel cun agüdontas ed agüdonts. Daspö decennis Il marchà d’Advent da Scuol vaiva lö il prüm sül Stradun, la via principala tras Scuol. Là gniva quel però disturbà dal trafic d’autos, ed uschè s’han ils respunsabels decis insembel cullas autoritats cumünalas d’organisar il marchà a Scuol Sot. Plaz, immez las bellas chasas engiadinaisas culla plazza da salaschada e cul bügl da Margna, es ün lö fich adattà per ün tal arrandschamaint. La culissa remarchabla chi ha attrat eir quist on indigens e giasts chi s’han pudü atschertar d’üna bella schelta da prodots. Il bös-chin da Nadal ha fat glüschir ils ögls dals uffants. Las quatter dumengias d’Advent dessan algordar als quattermilli ons cha’ls umans han spettà al salvader ed al mumaint decisiv chi introdüaiva plü bod l’on da baselgia. Our dal temp prüvà e meditativ es dvantà vieplü il temp dals gronds affars. Tuot oter il marchà d’Advent da Scuol ingio cha l’inscunter da giasts ed indigens es gnü festagià in sonda passada in möd simpel e modest. Il marchà d’Advent a Scuol ha attrat blera glieud. Il bös-chin d’eira quist on pakettà aint cun naiv. Üna gruppa d’uffants s’ha s-chodada pro’l fö immez la plazza. Scuol: Cun la drett’atmosfera pel marchà Il marchà d’Advent a Scuol giò’n Plaz ha tradiziun e vain festagià fingià daspö bundant 40 ons. Quist on vaiva la naiv frais-cha procurà per la drett’atmosfera d’Advent. Il marchà es ün inscunter tanter giasts ed indigens in ün’atmosfera prüvada chi promouva la cumünanza ed il tocker insembel per giodair il temp avant Nadal in ün möd festiv e vardaivel. S-chars 30 stands han preschantà lur prodots da tuot gener e la scoula da ballar «Dance Impressions» ha pisserà per la restoraziun cun mangiar e baiver. La savur da vin chod e punsch han invidà da tour ün süerv e far eviva cun glieud chi nu’s vaiva vis fingià daspö lönch na plü. (fmr/bcs)

La scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair invida ad ün concert da gala da giuvens solists a Sent la prosma sonda. In quist’occasiun vain eir preschantà il nouv cudesch da chanzuns rumantschas per uffants da scoulina e da la prüma fin terza classa cul nom «fari farà farella». Ün cor d’uffants chanta trais chanzuns dal nouv cudesch. I’s tratta tenor Roberto Donchi, il manader da la scoula da musica, d’ün cudesch cun üna trentina chanzuns nouvas, cumponüdas da diversas persunas. «L’idea d’eira da crear nouv material in vallader per magisters, perquai ch’els han adüna ün pa pacas chanzuns rumantschas per chantar in scoula», uschea Roberto Donchi. Per mincha chanzun daja duos codes da QR: ün cun üna registraziun dal cor d’uffants ed ün cun l’accumpagnamaint instrumental. (fmr/aj) Il concert da gala e la preschantaziun dal cudesch da chanzuns han lö in sonda, ils 9 december a las 16.30 illa baselgia a Sent.

Las islas Trinidad & Tobago as rechattan al süd dal Mar Caribic. Sülla prüm’ögliada as vezza palmas, il mar, uondas, gods tropics ed üna diversità da culturas e religiuns. Che chi nu’s vezza es cha povertà, situaziuns disperadas, criminalità e drogas sun displaschaivelmaing eir elemaints fixs aint il minchadi süllas islas. Il surf ha manà a mai a Trinidad. E tras surfar sun eu gnüda in contact culs giuvenils dal pitschen cumün Balandra. Là n’haja svelt realisà cha quels mats e quellas mattas vivan in circunstanzas difficilas. Lur dachasa es suvent il lö d’abüs e d’influenza negativa. Agüd professiunal e resursas publicas e finanzialas sun rarischmas. La consequenza es cha giuvenils as laschan facilmaing influenzar da cumportamaints negativs, sco per exaimpel consüm da drogas, activitats criminalas, bandunar da la scoula e gravidanzas fingià in giuvens ons. Surfar e giovar al mar sun suvent ils unics mumaints, cura cha’ls giuvenils in quista regiun pon esser giuvenils, ed ingio ch’els pon invlidar lur pissers per ün pêr uras. Meis hom ed eu ans vain dumandats, scha e co cha nus pudessan sustegner ils giuvenils tras il surf a lunga vista. Uschea vain nus fundà l’on 2019 l’organisaziun nun-guvernamentala (NGO) «Waves for Hope». Nos programs han il böt da rinforzar ils giuvenils e da cumbinar il surfar – ed intant eir il skateboarding e freediving – cun activitats terapeuticas ed ün mentoring. A listess mumaint spordscha quist program eir üna plattafuorma per fuormar nouvs contacts socials positivs ed imprender nouvs möds per gnir a bröch cun situaziuns difficilas. Cun ün lö sgür, cun cuntgnüts da program interessants e cun mentuors positivs pudain nus offrir a las persunas giuvnas ils instrumaints per ch’ellas possan crear ün meglder futur per sai, per lur famiglias e lur comunitats. Eu m’allegr fich da verer co cha’ls giuvenils chi sun part da nossa NGO han hoz daplü fiduzcha in sai svess e co chi fan megldras decisiuns per sai. Surfar e esser circundats cun üna cumpagnia positiva ha amegldrà la vita da divers giuvenils, ma no vain amo üna lunga via davant no. Nos sömmi es da conclüder il circul vizius da povertà e da crear comunitats chi prospereschan. Uonda per uonda in ün meglder avegnir. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, ingio ch’ella maina ün’organisaziun da nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, ingio ch’ella maina ün’organisaziun da nonprofit.

Ündesch giuvenilas e giuvenils da la regiun han sunà in sonda passada in occasiun dal concert da gala da solistas giuvnas e solists giuvens illa baselgia a Sent. I’s tratta da las megldras scolaras e dals meglders scolars da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Il concert da gala es sco cha’l manader da la scoula da musica, Roberto Donchi, ha dit dürant l’occurrenza «üna tradiziun» in Engiadina Bassa. El ha moderà il concert. Il program es stat varià cun tocs moderns e classics: Tschertas scolaras e tscherts scolars han per propi sunà sco solists, intant cha oters s’han preschantats in differentas fuormaziuns: Duos scolaras han preschantà üna chanzun cun quatter mans vi dal clavazin. Üna band da quatter scolars ha fini il concert cun preschantar üna chanzun da Carlos Santana cun divers instrumaints e chant. La scolara Alexandra Meng ha perfin sunà vi dal clavazin üna chanzun cumpuonüda dad ella. Il president da la Società da promoziun da la scoula, Jonpeider Strimer, ha nomnà la musica «ün regal avant Nadal». (fmr/aj) Alexandra Meng es statta l’unica scolara chi ha preschantà üna chanzun cumpuonüda svessa.

Il nouv cudesch da chanzuns rumantschas per uffants «fari farà farella» es gnü preschantà in sonda passada a Sent. Quai in occasiun d’ün concert da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Finalmaing esa stat uschè inavant ed il nouv cudesch da chanzuns rumantschas per uffants cul titel «fari farà farella» ha pudü gnir preschantà in sonda passada illa baselgia a Sent in cumbinaziun cun ün concert da gala da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. I’s tratta d’ün cudesch cun 33 nouvas chanzuns valladras. Lungas lavurs vi dal cudesch L’idea da far il cudesch es gnüda iniziada avant passa trais ons da Leta Mosca, anteriura magi­stra da Sent. Ella es respunsabla pella tscherna da las tematicas e dals texts. Ils texts derivan da diversas persunas. Il proget da realisar il cudesch es gnü manà da Roberto Donchi, manader da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. El declera cha’l böt «d’eira da crear nouv material vallader per magistras e magi­sters, perquai ch’els han adüna ün pa pacas chanzuns rumantschas». Perquai esa eir evidaint cha diversas magistras chi dan chant ad uffants da las prümas classas han fat part da la gruppa da lavur chi ha creà las chanzuns. In tuot han ses persunas cumpuonü las chanzuns. Ün resultat chi satisfa Il resultat es uossa finalmaing qua e quai eir amo dürant il temp d’Advent. Il special vi dal cudesch es ch’el nu cuntegna be notas, texts ed illustraziuns cha l’abiadia da l’inizianta ha fat, ma eir amo codes QR. Per mincha chanzun daja duos codes: ün cun üna registraziun d’ün cor d’uffants o d’üna chantadura ed ün cun l’accumpagnamaint instrumental vi dal clavazin. Las tematicas da las 33 chanzuns cumpiglian tuot quai chi’d interessa ad uffants. I’s fa il gir tras las quatter stagiuns culla plövgia e la naivera. Implü daja bleras chanzuns cun bes-chas, sco p.ex. cun randulinas, andas, squilats o mürinas. Il manader dal proget agiundscha cha’l cudesch as drizza «ad uffants da la scoulina e da la prüma fin terza, forsa quarta classa». Il Chor Kids, ün cor d’uffants da la prüma fin quarta classa da Martina fin ad Ardez, ha preschantà trais da las nouvas chanzuns in sonda al concert. Las cumponistas Sidonia Caviezel e Nina Meyer ed il cumponist Rudolf Lutz han preschantà üna da lur chanzuns ch’els han cumpuonü pel cudesch. Cumposiziuns cun texts d’üna lingua estra Cha’l cumponist e musicist cuntschaint Rudolf Lutz d’eira da la partida a quist proget es dad ingrazchar a Leta Mosca chi til ha dumandà. Ella til cugnuschaiva e muossaiva adüna darcheu vallader. Ch’el nun es da lingua rumantscha, nu para dad esser stat ün problem pellas chanzuns. «Eu n’ha ün fich bun sentimaint per otras linguas e Leta Mosca ha tradüt ils texts per mai, uschea savaiva che cha’ls texts significhan», uschea il cumponist. Important saja tenor Rudolf Lutz stat da badar co chi s’intuna ils pleds rumantschs, co cha la sintaxa funcziuna ed ingio chi sun ils vocals. El saja stat capabel dad adattar la melodia ad emoziuns e situaziuns specialas dals texts rumantschs. Ün regal Da tegner in man il cudesch saja stupend per tuot ils partecipants. Il particular es cha’l cudesch da chant nu po gnir cumprà. «Ils cudeschs da nossa prüma ediziun dessan gnir regalats a quels chi han gust da chantar las chanzuns», declera Roberto Donchi. Per els saja important cha las chanzuns gnian chantadas. Per cha quai saja insomma pussibel han els gnü üna pruna sponsurs. Schi vess da dar üna seguonda ediziun dal cudesch, lura gniss quella vendüda. A la fin da l’occurrenza han tuottas e tuots pudü tour a chasa ün cudesch da chanzuns. Sidonia Caviezel, cumponista, Rudolf Lutz, cumponist, Leta Mosca, inizianta e Nina Meyer, cumponista. Roberto Donchi, respunsabel dal proget, e Leta Mosca, inizianta dal proget, han gnü grond gust da tegner in man il nouv cudesch Il frontispizi dal nouv cudesch da chanzuns rumantschas per uffants

L’albierg da giuventüna a Sta. Maria es serrà daspö la prümavaira 2022 – e pel mumaint serva la chasa sco allogi a fügitivs da l’Ucraina. Siond cha l’edifizi istoric es in ün nosch stadi, es il Cumün da Val Müstair vi d’elavurar ün proget da renovaziun. Quel dess gnir preschantà a la populaziun la prümavaira 2024 e cuostar maximalmaing 3,5 milliuns francs. «I’ls meglder ons vaina gnü tanter 4000 e 5000 pernottaziuns in l’albierg da giuventüna a Sta. Maria. Quista sporta ha üna gronda plüvalur per la val e blera glieud d’eira sco prüm illa ‹jugi› e davo suna tuornats ün bel di darcheu sco creschüts illa val», disch Gabriella Binkert-Becchetti, presidenta cumünala da Val Müstair. L’albierg da giuventüna as rechattaiva dürant plüs decennis in üna chasa istorica i’l minz da Sta. Maria, nempe illa Chasa Plaz, chi’d es in possess dal Cumün da Val Müstair. L’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) vaiva fittà quist stabilimaint a partir dals ons 1960 ed eir gesti quel fin la prümavaira 2022 sco «jugi». La AGS ha però desdit il contrat da fittanza, causa cha la manadra vaiva schmiss ed es ida in pensiun davo la stagiun d’inviern 2021/2022. Ma il contrat es eir gnü desdit pervi da la substanza veglia da la chasa e’l pitschen nomer da lets, dimena eir causa la rendabilità. Surtuot il s-chodamaint, la cuschina e’l tet vessan nair dabsögn d’üna renovaziun. Implü nun ha üna part dal stabilimaint pudü gnir dovrada dürant tuot l’inviern, causa chi nu d’eira pussibel da tilla s-chodar inandret. Metter prioritats Davo cha la Chasa Plaz ha serrà sias portas sco albierg da giuventüna, ha il Cumün da Val Müstair lura pudü dar a fit il stabilimaint al chantun Grischun a partir da la stà 2022, e quel ha albergià laint fügitivs cul status da protecziun S da l’Ucraina. Tenor la presidenta cumünala, Gabriella Binkert-Becchetti, finischa quel contrat cul chantun per la fin da l’on scolastic 2023/2024. Cha la Chasa Plaz ha dabsögn d’üna renovaziun substanziala es consciaint al cumün daspö l’on 2009, ma quel ha da metter prioritats a reguard investiziuns per divers progets da renovaziun plü gronds: «La priorità nomer ün ha la renovaziun da la scoula Müstair, per pudair spordscher a noss scolars ün’instrucziun contemporana, là vaina uossa da metter insembel la finanziaziun. Ma subit davo vain landervia la Chasa Plaz», disch Gabriella Binkert-Becchetti. Perquai ha il cumün eir infuormà la populaziun da la val in occasiun da l'ultima radunanza cumünala als 22 da november. Plüssas pussibiltats da gestiun A reguard la gestiun da la Chasa Plaz ha il Cumün da Val Müstair pel mumaint d’evaluar co cha quella dess gnir garantida in futur. Tenor la presidenta cumünala stan in discussiun diversas opziuns, nempe da metter ad ir üna fundaziun, üna cooperativa o da lura darcheu dar a fit il stabilimaint. «La AGS es amo adüna fich interessada da surtour la Chasa Plaz davo la renovaziun, e cun ella vaina üna fich stretta collavuraziun. Causa cha la AGS ha blera experienza, è’la eir invouta in tuot las discussiuns per planisar il spazi necessari», disch Gabriella Binkert-Becchetti. Cha la AGS surpigliess darcheu la gestiun füss tenor ella la megldr’opziun pel cumün ed eir seis favurit persunal. Eir la ASG ha confermà sün dumonda da la FMR ch’ella saja interessada da gestir darcheu la Chasa Plaz. «Fingià cur cha nus vain serrà la ‹jugi› a Sta. Maria vaina gnü l’interess da pudair darcheu gestir la Chasa Plaz davo üna renovaziun. E quel interess vaina muossà adüna darcheu daspö là», disch René Dobler, il mainagestiun da la Fundaziun svizra per turissem social. Quella fundaziun administrescha, fabricha e paja immobiglias per la AGS. El agiundscha cha la AGS haja il böt da pudair spordscher ün allogi in tuot las regiuns da la Svizra per glieud chi’d es dependenta d’ün allogi favuraivel. Perquai less l’instituziun eir in avegnir darcheu spordscher üna «jugi» a Sta. Maria. Implü saja la Val Müstair cun seis turissem natüral e simpel üna regiun chi s’adressescha a lur segmaint principal da cliaints, disch René Dobler. Ma a reguard il potenzial in total saja la Val Müstair üna regiun magari restretta e quai renda difficil da savair, scha la gestiun possa render. «Uossa es la plü gronda sfida da chattar üna buna masüra tanter ils cuosts e la pussibiltats dal proget per renovar il stabilimaint», uschè René Dobler. A reguard ün nomer da lets giavüschà nun ha el pudü dir üna cifra concreta, ma chi’s fetscha quint cun üna grondezza da var 80 lets per pudair garantir üna buna rendabilità. Augmantar il nomer da lets La Chasa Plaz cun sias stanzas da dschember, buffets cun intarsias e plafuonds cun stuccaturas dess eir be surgnir üna renovaziun da quai chi fa effectivmaing dabsögn. Ma il caracter oriund da la chasa fabrichada l’on 1537 dess gnir conservà tant sco pussibel. Implü esa previs d’augmantar la sporta da lets – fin uossa staivan a disposiziun 47 lets – cun fabrichar oura il grond palantschin da la Chasa Plaz chi’d es intant vöd. Uschè pudess la Chasa Plaz tenor la presidenta cumünala spordscher davo la renovaziun var 80 lets. Implü vain eir ponderà da metter ad ir ün restorant – tuot tenor eir independent da la «jugi» – causa cha la Val Müstair es confruntada cun üna mancanza da restorants. Impustüt pels giasts da l’albierg, chi füssan lura tuot tenor bundant 80 persunas, nu füssa nempe pussibel da mangiar a Sta. Maria dürant la stagiun d’instà culla sporta gastronomica actuala. «Il restorant pudess eir gnir realisà dasper la Chasa Plaz e na i’l edifizi da l’albierg da la giuventüna. Uschè nu füss la ‹jugi› neir na confruntada cun savurs da cuschinar ed i nu füss mal per la val d’avair quista sporta implü», uschè Gabriella Binkert-Becchetti. Varianta minimala Pel mumaint vegnan las investiziuns per renovar la Chasa Plaz calculadas cun var 4 milliuns francs. La presidenta cumünala accentuescha però chi’s tratta pro quista valütaziun d’üna versiun da luxus e cha la suprastanza ha decis chi possan gnir investits maximalmaing tanter 3 milliuns e 3,5 milliuns francs pel proget. Perquai vain uossa elavurà ün proget da renovaziun chi s’orientescha a las pussibiltats finanzialas dal cumün – e quel proget dess gnir preschantà la prümavaira dal 2024 a la populaziun da la Val Müstair. «Nus vulain cumanzar culla renovaziun da la scoula Müstair l’on chi vain e causa cha las capacitats da la mansteranza per progets plü gronds es restretta illa val, gnarà realisada la renovaziun da la Chasa Plaz il plü bod a partir dal 2025», disch Gabriella Binkert-Becchetti. La Val Müstair voul darcheu sia «jugi» Causa il nosch stadi da l’edifizi e la rendabilità es la «jugi» a Sta.Maria gnüda serrada la prümavaira 2022. Il Cumün da Val Müstair es uossa vi d’elavurar ün proget da renovaziun, chi dess cuostar 3,5 milliuns e gnir preschantà la prümavaira 2024. Martin Camichel/FMR Davo cha la manadra da l’albierg da giuventüna a Sta.Maria es ida in pensiun per la stagiun d’inviern 2021/2022, ha l’organisaziun dals Albiergs da giuventüna svizzers (AGS) desdit il contrat da fittanza per la prümavaira 2022. Ils motivs principals cha la «jugi» a Sta.Maria – chi d’eira illa Chasa Plaz ed es in possess dal Cumün da Val Müstair – es gnüda serrada, d’eiran però il nosch stadi da l’edifizi istoric e la rendabilità. Fin pro la serrada spordschaiva l’albierg da giuventüna vers 50 lets dürant l’inter on, üna part dal stabilimaint nu pudaiva gnir dovrada dürant tuot l’inviern, causa chi nu d'eira pussibel da tilla s-chodar inandret. «Fingià cur cha nus vain serrà la ‹jugi› vaina gnü l’interess da pudair gestir la Chasa Plaz davo üna renovaziun – e quel interess vaina amo adüna», disch hoz René Dobler, mainagestiun da la Fundaziun svizra per turissem social. Quella fundaziun administrescha, fabricha e paja immobiglias per la AGS. Eir tenor la presidenta cumünala da Val Müstair, Gabriella Binkert-Becchetti füssa la megldra opziun, scha la AGS gestiss darcheu la Chasa Plaz davo üna renovaziun. Pel mumaint es il Cumün da Val Müstair vi d’evaluar diversas opziuns da gestiun e da renovaziun. Quella renovaziun pudess però cuostar maximalmaing 3,5 milliuns francs. Siond cha’l Cumün da Val Müstair ha eir da renovar la chasa da scoula a Müstair, ha il proget da scoula la prüma priorità. La presidenta cumünala fa però quint da pudair preschantar a la populaziun ün proget da renovaziun la prümavaira 2024, uschè cha las lavurs pudessan cumanzar il plü bod l’on 2025. La Chasa Plaz i’l minz da Sta. Maria serviva fin la prümavaira 2022 sco albierg da giuventüna. Pel mumaint serva ella sco allogi per fügitivs da l’Ucraina – ma in futur dess ella darcheu gnir reactivada sco «jugi».

Pro’l cuafför, dürant ün date, pro’l daintist, sülla s-chabellera cun üna persuna chi laiva baderlar ün pa, pro meis paraints, in sortida cun star in lingia per ir sün tualetta. Adüna darcheu quella banadida dumonda: «Che fast insè in tia vita?». E causa mancanza da creatività stöglia adüna esser sincera e di lura: «Eu stübg sociologia.» E la resposta: ­«Sociolo ... che?» Dimena per tuot las lecturas ed ils lecturs ed eir per tuot quels e quellas chi sun plachadas in ün discuors cun mai pro la dumonda «sociolo ... che?» e chi han tschüf in man da mai uossa quist text – hai cler, eu port intuorn cun mai i’ls prossems ons adüna ün pêr copchas da mi’aigna columna – quia üna pitschna spiegaziun. Illa sociologia as prouva da respuonder a dumondas sco: Lessan studentas plü jent ün hom chi ha success, invezza da far svess üna carriera a l’università? Quai d’eira la dumonda d’ün stüdi da l’Università da Turich chi ha pisserà quista stà per discussiuns – dschain – ter animadas (da leger illa Sonntagszeitung dals 6 da mai 2023). Perche van i’ls Stadis Units 46 % da las entradas a las 10 % persunas plü richas? Avant 40 ons d’eiran quai nempe 34 %. Ed in Svizra van a las 10 % persunas plü richas raduond ün terz da las entradas, e quai es restà ter stabil i’ls ultims 100 ons. Cun quai tocca la Svizra pro’ls pajais cullas plü pitschnas differenzas d’entradas (SRF ha rapportà da quai a man da datas da l’Institut für schweizerische Wirtschaftspolitik). Co poja esser, cha l’on 2019 d’eiran ils superrichs (1 %) respunsabels per 16 % da las emissiuns da carbon? Quai correspuonda a las emissiuns dals 66 % plü povers da l’umanità, che chi sun 5 milliardas persunas (da leger davo i’l rapport dad Oxfam). Sun relaziuns socialas güsta uschè importantas sco raps? Cha chapital economic – voul dir per exaimpel raps, aczias, immobiglias – po esser relativmaing pratic es craja cler a tuots. Ma cha relaziuns socialas, voul dir chapital social, pon eir gnir investidas per gnir ad alch e cha’l chapital social ha tras quai eir üna valur, nun es craja uschè evidaint. Schi’s fa müdada, as poja obain investir raps per pajar ad ün affar chi fa la lavur, o chi’s dumonda ad ün pêr amis ed amias – chapital economic o chapital social. Quell’idea vain dal sociolog frances Pierre Bourdieu chi disch chi detta daplü fuormas da chapital co be il chapital economic. Dimena, che es sociologia? La sociologia analisescha structuras d’üna società. Illa sociologia as prouva da chattar oura, sch’ün trat influenzescha ün oter: Fan homens plü suvent carriera? Influenzeschan ils raps las emissiuns da carbon? E per finir amo il clischè da las sociologas e dals sociologs: I vain adüna dit cha quai saja il stüdi chi düra il plü lönch da tuots. Quel stincal ha dafatta fat Jan Böhmermann avant ün pêr dis ill’emischiun satirica ZDF Magazin Royal. El dovraiva in si’emischiun davart la Cancel Culture ün fieuter per marcar alch ed ha dit: «Den habe ich noch von meinen 31 Semestern Soziologie an der Uni Köln.» Eu nu sun però uschè sgüra, scha quel clischè correspuonda propcha a la realtà (per plaschair consultar las infuormaziuns davart mia persuna). Alina Müller studegia sociologia e rumantsch (en il 17avel semester). Sper il studi dat ella curs da rumantsch. Alina Müller

Quist utuon es cumparü il faschicul dubel 199/200 dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG). Quel preschainta ils pleds da «moc» fin «mogul» e fa part dal 15avel volüm dal DRG. La romanista Uorschla Natalia Caprez Brülhart ha dat ün cuc i’l nouv faschicul. Eu sfögl il faschicul e lasch cha’ls pleds am piglian cun els sün lur sendas e vias. In viadi. Pass per pass. Minchatant am ferma e sun adüna darcheu be stutta da la vista e las cuntradas magnificas chi’s drivan: Significaziuns inaspettadas, descripziuns vivas, vers savurus, qua o là ün’o tschella frasa tant vardaivla chi tschiorbainta bod. Tuot para dad esser scrit bel ed aposta pella lectura e’l lectur chi’s metta a leger. As giovainta e sota in üna lingua sgiagliada. Vastezza dialectala, formulaziuns e möds da dir chi dan la taimpra. S’intannar ed ir a perder in quist muond da pleds per as chattar. Cun bellas fotografias tanteraint siond spejels illustrativs dals chavazzins. Möd «Dieu cun nus / nus cun el / möd famus / per gnir / in tschêl», annunzch’il culomb da la pasch s’drizzond vers l’inscripziun, inromada d’üna chasina simbolica. La fotografia stampada sül frontispizi dal faschicul muossa quist sgrafit chi fa parada sülla fatschada d’üna chasa a Müstair, fat da Constant Könz (1972). Ella rinvia al chavazzin möd cun sia si­gnificaziun currainta: la mod’e maniera. Il möd po però eir esser la masüra. «Beiber e fimar cun mied» as stuvessa. Il bel pled «ourdmöd» sigliainta la masüra ed exprim’il cuntrari, sco quia i’l cudesch da Robinson da l’Engiadina Bassa dal 1892: «Il past, ch’el as preparet in quaista maniera al gustet ourdmöd bain.» Bod in invlidanza es i «il möd» chi voul dir la «melodia», cuntschaint in tuot ils idioms. Eu’m regord cha meis bazegner dschaiva e sunaiva «bels mödins» culla gïa. A Steafan Loringett tir’adimmaint la rumur dal flüm qualjadas a suns e tuns plü leivs: «Sper la tgea vei curra a ramura an egn ramurar, / … / mintgatant d’egn miadi pli ­leaf, dormulaint, / ... / l’aua digl flim» (Igl Pled da la Sutselva, 1951). «A Genova finelmaing (Giovannes) Mathis ho savieu chatter temp e möd da cultivar la poesia», gnina a savair d’ün citat our da las Annalas (AnSR 14). In quista cità ha’l dimena chattà il temp e la pussibiltà da scriver, ün ulteriur sen dal pled. In tschertas grammaticas s’faiv’adöver dal pled «möd» pel modus grammatical. Il möd es eir l’adüs: «Co possa müdar meis möd da mangiar e viver?» E per finir as douvra quist pled pel model: «il möd da lain». Moda Divers citats litterars ed artichels da gazetta tematiseschan surtuot la relaziun da las duonnas estras bain dotadas culla moda, vissas e güdichadas da vart masculina ed i’l cas seguaint congualadas cullas indigenas. Ils vers da Flurin Camathias (1871 – 1946) quintan da la «roda» da filar e la moda. «Mai vegnid’ell’ei macorta / Cun filar. – Mo nus ord moda / Mai nus lein schar ir la roda!» La duonna dal signur nun es gnüda trida o «macorta» cun filar, perquai ch’ella sarà statta «massa bella» per quista lavur e laschaiva forsa cusir sia büschmainta o tilla cumpraiva perfin. Be nus filunzas indigenas e colliadas a la tradiziun, eschan our d’moda, perquai cha nus lain amo far ir e girar la rouda da filar. Il redactur dal Fögl d’Engiadina s’dumonda in ün artichel dal 1887 da quai malizchus perche cha la «madama» farà la cura in quel lö muntagnard. «Perche vo madama al bagn? / … / Per ir sü per la pizza, / … / Per ir zieva la moda.» El s’indubitescha probabelmaing ch’ella gnarà a far il bogn o la cura perquai ch’alch tilla doula, maindir per ir in muntogna, ma es persvas ch’ella nu fa bler oter co tuot tschellas e sieua simplamaing a la moda. «Cur ch’üna moda es cuntschainta / tuot chi cuorra sco la narramainta», strasuna la chanzun culs pleds da Nical Stupan, miss in musica da Werner Steidle. Eir da modinas ed allüras dals homens as chatt’alch exaimpels sco quist qua dad Iso Camartin illas Ovras da Muoth: «Il zwicher ei ... era urdein da sesplenghem tenor la moda». L’öglierin dimena ün urdegn pel signur chi’s faiva e fa jent da grond quel zichin? Chi sa scha l’hom plü attempà da ­Rueun sülla fotografia s’instrafotta da la moda cun seis güvlers, sch’el ha forsa si’aigna moda o sch’el s’orientescha a la moda ve­glia? I’l cudesch «Proverbis da l’Engiadina e da la Val Müstair» da Lössi es documentà quist proverbi da Fex: «Ognün ho sia moda e l’esan ho la veglia.» Es l’asen dimena effectivamaing ün «asen da la moda», s’poja as dumandar, cun quai cha’l se­guaint proverbi da Platta in Val Medel ans disch: «Modas jastras, novas malsognas» (Il Glogn, Calender per il pievel romontsch, 1934). Plü jent il vegl e cun­tschaint co’l nouv ed ester? E che dschess Dumenic Andry? Probabelmaing chi saja cullas modas sco culs marenghins: «Zina zina zana, sco chi vegnan vana.». Mögl, mögliar, mögliervi, mögliv «Mögl» es ün oter pled ladin per «mol» chi’s dod’impustüt in Val Müstair, eir a Scuol, Sent ed in Valsot e voul dir «bletsch». «Tuot il vestiari es gnü möl», pudaina leger in quista frasina da Vnà. L’expressiun «metter a mögl» o plüchöntsch «metter a löm», per schlomgiar, es currainta eir amo hozindi. Fain ün sigl ill’istorgia da las lavunzas. Tenor il uorden da bügl da Sent dal 1685 nu d’eira bainvis ne admiss da metter a mögl l’altschiva aint il bügl: «Eir dess gnir tschantà üna persuna sura dal bülg da Plaz chi guarda pro a non laschar ... mettar a möel in il bülg grond». Per nu suos-chantar massa l’aua o per tilla spargnar? Duos tschientiners e passa plü tard cussaglna in ün’annunzia dal 1929 da schlomgiar l’altschiva cun ün tschert savun fich racumandà cha forsa ün o tschel cugnuoscha amo: «Ella preferescha perquai per metter a mögl gugent Savun Steinfels». Il cling dal pled «mögl» e da seis derivats onomatopeics cumpiglia bain eir la lommezza e na be la bletscharoja. Tant chi vegnan dovrats amo minchatant in contexts plü poetics cun ün sen figürativ. Sco i’ls vers da Pallioppi ingio cha’l cour da crap dess «mögliar». «Però il spelm avaiva / Ün cour da spelm, il quel amur non möglia». Il pled «mögliervi» es bain sco tal fingià üna «poesi-ina». «Cur cha Maritza m’ha guardà cun ün’ögliada ... ün zichin möglierva, suna stat cot e n’ha impromiss da surtrar mia partenza», quinta Victor Stupan in seis «Terms». Üna frasa chi imprometta e fa tschüffer cuaida da savair daplü da l’«eu» e da Maritza. La gronda part dals exaimpels sun però concrets e trattan da palüds e dal sögl muglierv o mögliv: «Sün terrain mögliv sta suot Malans ün bainet sper ün aual.» Modest Cun insistenza moralica ed in dozond il daint chi muossa, pretendaivan ils predichants da las giuvnas e da la giuventüm dad esser modests. «Ch’ellas (las dunnauns veglias) intraguidan las juvnas ad esser modestas: ad amaer lur marits.», metta Gritti il pülsch aint ill’uraglia in L’nouf S. Testamaint dal 1640. Salutz nu spargna e pretenda medemmamaing disciplina e deport: «Seat modests in giassas, / Cun vos yr, & tschantschar» (Medicina da scoula, 1661). Eir sainza la percha es la modestia amo adüna üna qualità tscherchada. Da la virtüd, la modestia, modestezza o modestadad e dal sonch Modest derivan eir ils prenoms Modest e Modesta, suvent dovrats in cumbinaziun cun ün oter prenom. E quai in Surselva e plü bod eir in territori ladin. Tenor la legenda vaivan Modest e Cresentia chi d’eiran cristians a la zoppada, educà al sonch Vitus. Els derivaivan da la Sicilia e sun morts sco martirs dal 304, ­suot l’imperatur Diocletian. Minch’on als 15 da gün s’regordan ils da Sumvitg cun üna processiun, accumpagnada da la società da musica, il coro e la cumpagnia da mats, al sonch Modest. L’expressiun da Sumvitg «muentar sogn Mudest» significha festagiar e far la processiun culla figüra e las reliquias dal sonch respunsabel pell’ora. La «Canzun de sogn Mudest» chi cumpara vers la fin dal 18avel tschientaner cumpiglia 29 strofas ed es stampada illa Consolaziun dell’olma devoziusa, edida da Carli Fry e Duri Sialm dal 1941. Ils faschiculs dal DRG, edits da la Societad Retorumantscha, as poja retrar pro l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun, Ringstrasse 34, 7000 Cuoira, telefon: 081 254 70 10, e-mail: info@drg.ch, pagina d’internet: www.drg.ch. Il DRG es eir accessibel online: http://online.drg.ch. L’ I nstitut dal DRG Di per di ed on per on s’dedichan collavuraturas e collavuraturs instancabels da l’Institut dal Dicziunar Rumantsch Grischun (DRG) als pleds ed a nos linguach. Ils artichels fladan lur gronda chüra e paschiun. Eir in quist faschicul s’muossa la lavur excellenta da la squadra da redacziun chi’s cumpuona dad Ursin Lutz, caporedactur e daspö il 2006 al DRG, il redactur Michele Luigi Badilatti, la redactura Silvana Derungs e l’assistenta scientifica Angelica Blumenthal. Els vegnan assistits e sustgnüts dals documentalists Andri Casanova e Manfred Veraguth, da la bibliotecara Juliana Tschuor e da las assistentas da redacziun Alexa Arquisch e Brida Sac-Arquisch. (uncb)

Savaivan Ellas ed Els cha bacterias fuorman crap? Co es quai pussibel? Bacterias nun han ni crös ni ossa, dimena ingüna structura mineralisada sco üna concha o üna lindorna. Las bacterias san però ün pêr trics co chi’s lascha tuottüna prodüer chaltschina ed oters minerals in lur contuorn. Bacterias sun propi ils pitschens chemikers da la natüra. Els mettan in movimaint reacziuns cha’ls organissems plü gronds nu sun buns da far, sco per exaimpel respirar suolper o fier. I dà perfin bacterias chi racoglian energia our da la glüm dal sulai ed otras our dal metan emiss dal fuond dal mar. Ma co sun ellas ablas da prodüer crappa? Quai es üna dumonda chi nun es dal tuottafat sclerida. Dad üna vart secreteschan las bacterias prodots da metabolissem. Quai augmainta la concentraziun da quistas substanzas i’l contuorn e quai maina a la precipitaziun. In quist möd as fuorma apunta eir chaltschina. Ün problem es da tschella vart la fuormaziun dal dolomit, ün carbonat da calcium e magnesium. Sco fingià tematisà illas «Istorgias our da la crappa» as chatta crap da dolomit eir in Grischun. Grondas quantitats da dolomit s’han fuormadas dürant il temp da la Trias, avant ca. 200 milliuns ons, cur chi regnaiva quia ün mar tropic. Ma fin hoz nu sun ils scienziats stats buns da prodüer dolomit i’l lavuratori suot temperaturas bassas. I’s suppuona cha la fuormaziun dal dolomit gnia impedi dad üna «barriera kinetica». Quista barriera pissera cha oters minerals as fuorman simplamaing plü svelt. Be dürant millis dad ons rimplazza il dolomit plan planet ils oters minerals da carbonat. Üna da las pionieras da la perscrutaziun dal dolomit d’eira la geologa svizra (oriunda da l’America) Judith A. McKenzie, anteriura professura da la Scoula politecnica federala a Turich. McKenzie es viagiada pel muond intuorn per stübgiar lös ingio cha’l dolomit as fuorma, sco a la costa d’Abu Dhabi o in Brasilia. Ella s‘ha partecipada ad expediziuns cul bastimaint «JOIDES Resolution» ed ha scuvert dolomit eir in sondagis suot il fuond dal mar. In seis lavuratori han scienziats cultivà bacterias our dal sedimaint ed han observà co cha cristals da dolomit creschan i’l contuorn da las bacterias. Quai ha sustgnü la conclusiun cha las bacterias güdan a surmuntar la barriera kinetica. Quista teoria es però gnüda critichada veementamaing dad oters scienziats chi pretendan cha’l mineral fuormà in quists experimaints nu saja propi dolomit. Invezza as tratta d‘üna sort magnesium calcit il qual nu vain impedi dad üna barriera kinetica. La cuntraversa sparta amo adüna ils experts. Ingün nu sa che cha quista barriera kinetica es propcha o co ch’ella as lascha surmuntar. Be d‘incuort es gnü publichà ün rapport davart ün nouv model da computer chi muossa cha dolomit precipitescha our dad aua schlungunada impè dad aua concentrada, ma eir quista teoria spetta amo a sia cumprova. Judith McKenzie ans ha abandunats per adüna ils 11 d’avuost da quist on. Laschà inavo ha’la üna tesa da grond’importanza, ma eir üna grond’ingiavinera chi dà da ponderar amo a generaziuns da scienziats. Patrick Meister, Cuoira/Vienna Il geolog Patrick Meister preschenta cun sias «Istorgias our da la crappa» regularmain per la FMR fenomens geologics en ed enturn il Grischun. La geologa Judith Ann McKenzie (1942 - 2023) ha sviluppà la teoria da la «mediaziun microbiala dal dolomit», dimena cha las bacterias prodüan minerals da dolomit.

Lura sortirà dal trunc d’Isai üna manzina, ün giarzöl da sias ragischs portarà früt. Sün el posarà il spiert dal Segner, il spiert da sabgentscha e d’intelligenza, il spiert da cussagl e da fermezza, il spiert da cugnuschentsch’e da temma da Dieu. (Es 11,1–2) Ün text dal profet Esaja chi vain daspö generaziuns da cristianas e cristians interpretà sco annunzcha da la naschentscha da Gesu Crist. Da quai dà perdüttanza il cuntschaint coral «’Na rösa splendurainta es Crist, nos Segner char», tradüt da Martin Martin dal 1684 e daspö quai üna part importanta dal chant in baselgia, in terra ladina dürant l’on inter. Cun Cristus aintra ün nouv spiert illa cretta, apunta «il spiert da sabgentscha e d’intelligenza, il spiert da cussagl e da fermezza, il spiert da cugnuschentsch’e da temma da Dieu» (Es 11,2). Uschè nu faja star stut cha la cretta cristiana es da sia prüm’ura nan eir ferm interessada vi da l’instrucziun e la scolaziun. Cha tuot ils uffants imprendan hoz a leger ed a scriver, quai es eir la ierta da l’importanza da la Soncha Scrittüra per nossa cretta. Instrucziun e scolaziun s-chaffischan üna nouva güstia na be, ma eir in dumondas da fai. Sco cha Dieu nun es ün visavi, cul qual chi’s fa cugnuschentscha in ün di, sumaglia tuot la vita ad ün unic proget d’imprender. L’arsantüm, la brama da vulair savair, da vulair incleger es nada e cumpiglia il muond visibel sco invisibel, creaziun e Creader medemmamaing. Quai renda la cretta uschè fascinanta, quai fa cha nossa fai as sviluppa dürant e cun la vita, quai fa cha la vita tschüffa üna dimensiun poetica, ch’ella dumonda davo seis sen, ch’ella guarda sur ils agens cunfins e l’agen orizont oura. Dieu es meis visavi chi fa ch’eu nu n’ha mai fini d’imprender. El resta massa grond ch’eu til pudess incleger dal tuot; Dieu transcenda tuot il pudair savair da nus essers umans, ed uschè eir meis. Gesu Crist, dal qual cha nus algordain la naschentscha in ün’eivna, ans fa incleger cha Dieu ans fa far cugnuschentscha cun sai svess tuot oter co culs solits möds d’imprender, nempe illa profuondità da la vita ed i’l inscunter cul prossem. Là ans fa’l incleger cha vaira fermezza consista in deblezza, cha la dumonda da dret e fos vain superada da la generusità da la charità, là ans fa’l cugnuoscher amur cunter tuotta temma, la vita cunter la mort. Uschè naschirà nossa cugnuschentscha da Dieu cun Gesu Crist, eir hoz ad ot, a Nadal. Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Nus eschan immez il temp da Nadal. Sco minch’on sun las butias in cità stachidas cun plunder ch’ingün nu douvra, ma cha blers sun cuntaints chi dà per na stuvair star cun mans vöds davant la famiglia e’ls amis. Chalenders d’Advent da butias online attiran cun lur acziun quotidianas. Pro mai chaschuna quist casino il cuntrari da vulair cumprar. La surspüerta am surdumonda ed eu met in dumonda nos consüm amo plü ferm co uschiglö. Il resultat: eu nu regal nöglia e nu vögl neir ingüns regals da Nadal. Daspö ons n’haja ün dilemma cun regals. Sco uffant d’eira quai natüralmaing üna part essenziala da Nadal. Intant chi nu’s guadogna svess, s’esa bod dependent dals regals da Nadal. Eu m’algord da mia tartaruga da stoffa, meis dress da skis, meis prüm ipod, uraglins e bler’otra roba chi m’ha fat o fa plaschair fin hoz. Quai es bain bel: eu associesch il plaschair vi dad ün da quists ogets cun üna persuna chi’m sta dastrusch. Eu m’algord eir co ch’eu svess n’ha investi temp ed energia cun vulair far regals ad oters. Vi da l’agen plaschair, sch’eu vaiva chattà alch toccant e co ch’eu nu pudaiva spettar da verer il plaschair aint ils ögls da meis visavi. Sch’eu congual mias algordanzas cun mia tenuta dad hoz, am vegna avant ün pa fraida. Esa be la surspüerta ed il boicot da consüm? O forsa listess mancanza da temp ed interess? O daffatta temma chi’m mancan simplamaing las ideas? D’ingiavinar che chi pudess plaschair a tschel/la persuna, pretenda empatia ed es collià cun ün tschert ris-ch ed üna tensiun. Ill’essenza esa da’s confuonder cul visavi ed ün’investiziun illa relaziun. I’s sto müdar perspectiva, as dumandar che chi fess plaschair a l’otra persuna e balantschar quist cun aignas valurs, capacitats e finanzas. Da l’otra vart esa eir il plü bel regal da simplamaing passantar temp insembel. In üna società cun tant stress e tanta surspüerta esa bain eir bel, schi’s regala preschentscha sainza aspettativas ün invers tschel/la. Simplamaing esser insembel ed as inscuntrar uschè sco chi s’es. Il dilemma nu’s schoglia dimena neir quist on. Strict vi da la regla dad ingüns regals nu’m tegna nempe listess na: per meis ami fetscha ün album cun fotografias da l’on passà – quai fetscha però eir ün pa per mai ed i nun es propa üna surpraisa. A mia famiglia invida a tschaina o uschè – ma ingünas grondas surpraisas, ingüns grond ris-chs ed ingüna tensiun. Il plü bel es da pudair passantar temp insembel e star pachific. E listess n’haja quista vuschina in mai chi’s dumonda co chi’s pudess generar quist sentimaint da Nadal da plü bod. La tensiun da la surpraisa, il buonder da la reacziun dal visavi, il ris-ch da s’avair decis per il sbaglià, situaziuns da malsgürezza, e stuvair as dumandar: che fa vairamaing plaschair a meis visavi? Fiona Könz ha studegià biochemia ed art. Ella viva a Thun e lavura ussa aI Center dad intelligenza artifiziala (AI Center) da la Scola politecnica federala a Turitg. Fiona Könz

Duos instrumaints tuottafat differents s’han chattats illa Grotta da cultura a Sent ad ün concert. Gövgia passada han Flurina e Janic Sarott da Scuol inchantà cun lur producziuns da taimpra extraordinaria. «Marimba e gïa, duos instrumaints chi nu pudessan esser plü differents. La gïa ün instrumaint delicat, pitschen, la marimba invezza nun ha bod gnanca plazza sül palc e tocca pro’ls instrumaints da percussiun, voul dir cha quista saira spetta a vo alch ün pa plü special», tantinavant il salüd da Janic Sarott. Sco ch’el ha manzunà esa eir greiv da chattar litteratura per üna tala cumbinaziun d’instrumaints. La saira ha dat ad el ed a sia sour Flurina Sarott la pussibiltà da preschantar aignas cumposiziuns chi sun naschüdas i’ls ultims ons. Quatter da quellas nun vaivan els duos amo mai sunà publicamaing, n möd chi s’ha trattà d’üna premiera. «Flurina ed eu vivain fingià daspö var desch ons giò la Bassa e no eschan Grischuns d’increschantüm», ha dit Janic Sarott. Cunter quist sentimaint hana chattà la via pro la musica: «Quella dà a no ün’energia fich speciala chi güda a surpuntar quella malatia in möd cha cun sunar ans rechattaina in Engiadina.» Concert cun blers titels rumantschs Intant cha la gïa es statta dürant la saira pel solit la vusch principala ha Janic Sarott accumpagnà quella cul Marimba in möd fich sensibel e lur musica ha derasà ligerezza cun blera energia. La cumbinaziun dals duos instrumaints ha portà i’l piertan da la Grotta da cultura üna simbiosa cun parts melodiusas e finas e cun fortes chi han pisserà per gronda dinamica. Tanteraint haja dat eir improvisaziuns gratiadas cun pitschnas dissonanzas vuglüdas. Lur tocs preschantats a Sent han impustüt titels rumantschs sco Alvetern, La tschiaindra, God sulvadi, Increschantüna, La Clemgia ed oters plü. Ün toc special in lur program es stat «Il bös-ch rumantsch» chi’s cugnuoscha impustüt illa versiun da Linard Bardill. Il toc manzunà hana sunà cun bler sentimaint e tras la cumbinaziun dals duos instrumaints gïa e marimba ha quai tunà cun üna ligerezza chi ha fat bain. Duos tocs han ils fradgliuns sunà cun tambur e gïa. Uschea hana dat concert ün’otra taimpra. Alch chi’d es stat remarchabel pro quist concert es stat cha Flurina e Janic Sarott han sunà tuot ils tocs sainza notas, sainza üna pruna fögls ed eir sainza portanotas. S-chars 50 visitaduras e visitaduors sun a la fin gnüts invidats da chantar insembel culs instumentalists eir üna chanzun da Nadal. Flurina e Janic Sarott Tuots duos han stübgià musica ed han pudü tour incunter distincziuns. Flurina Sarott ha fat ün Bachelor e Master of Performanze ed ha absolt ün stüdi da pedagogia. Ella suna in divers orchesters ed in fuormaziuns plü pitschnas e lavura eir sco magistra da violina. Janic Sarott ha ragiunt ün Bachelor of Arts, il premi cultural dal grischun. Eir el suna in divers orchesters ed eir in otras fuormaziuns. (fmr/bcs) Flurina e Janic Sarott han concertà a Sent. Concert da fradgliuns a Sent Flurina e Janic Sarott da Scuol han concertà gövgia passada i’l piertan da la Grotta da cultura a Sent. Flurina Sarott (gïa) e seis frar Janic Sarott (marimba e percussiuns) han sport üna sairada cun ün concert extraordinari. Cun quai chi dà paca fin ingüna litteratura per gïa e marimba han els decis da scriver lur aignas cumposiziuns cun titels rumantschs chi han üna colliaziun stretta cun lur patria Scuol. Sper lur cumposiziuns han els eir sunà «Il Bös-ch da Tamangur» illa versiun da Linard Bardill ed a la fin üna chanzun da Nadal insembel cul chant dals preschaints. (fmr/bcs)

Schi’s chamina in december culs ögls averts tras ils cumüns da la regiun schi’s poja müravgliar las fanestras d’Advent chi derasan ün’atmosfera prüvada-festiva. Fanestras chi dan spranza in ün temp furius. Fanestras e vamportas decoradas in prunas da variantas, decoradas cun gronda premura as poja müravgliar i’l temp d’Advent i'ls cumüns da la regiun. Decoraziuns chi fan plaschair in quist temp cun guerras e catastrofas sün bod tuot il muond. Ellas accumpognan als umans tras il temp paschaivel d’Avent e da Nadal. I sun decoraziuns chi sdruoglian ils umans e tiran adimmaint eir las bellas varts da la vita. Il resultat da l’idea da las fanestras d’Advent es surprendent e vain salüdà dad indigens e giasts chi predschan l’idea. Il möd da decorar nun ha ingüns limits e perquai as chatta sper decoraziuns generusas eir da quellas simplas chi muossan cha eir pac po esser bler. Quai chi dà in ögl es eir cha pro las decoraziuns da las fanestras ed avantportas d’Advent as prouva eir da spargnar energia. Il temp d’Advent vaiva plü bod ün’otra importanza Il temp d’Advent vaiva plü bod tuot ün'otra importanza e gniva festagià cun ün cranz da dascha cun quatter chandailas. Pro mincha dumengia d’Advent gniva impizzada ün ulteriura chandaila chi invidaiva da pensar a la naschentscha dal spendrader. La preparaziun spiertala d’eira ün temp da curaisma e gniva accumpagnada cun gegünar ed urar. Davo ün temp da renuziar e desister d’eira la festa da Nadal amo plü bella siond chi’s pudaiva s’allegrar sün üna festa cun buns trats ed in abundanza. Hozindi es tuot il temp d’Advent ün üna gronda festa cun glüminas, chant da Nadal cun tuorta grassins e fuatschas in möd cha a Nadal sun ils umans sursazchats. Passà e preschaint sun fich differents e minchün festagescha il temp d’Advent e Nadal in seis möd. Fanestras d’Advent fattas cun amur fan plaschair. Na be fanestras d’Advent, ma eir decoraziuns davant porta as vezza minchatant.

Las Ovras electricas d’Engiadina han tut in funcziun in venderdi passà ün nouv implant fotovoltaic alpin in vicinanza dal mür da serra Punt dal Gall al Lago di Livigno. L’implant solar ha üna prestaziun da var 230 000 kWh electricità per on e dess contribuir a la müdada energetica. Punctualmaing pel cumanzamaint da l’inviern han las Ovras electricas d’Engiadina SA (OEE) pudü terminar las lavurs da montascha per l’implant fotovoltaic alpin a Punt dal Gall. Quel es gnü inaugurà e tut in funcziun in venderdi passa da las OEE e rapreschantants cumünals da Zernez e Livigno. Il nouv implant solar es gnü montà vi d’ün mür da sustegn existent per lung la via da colliaziun tanter il portal dal tunnel Munta la Schera e la chasa dl guardian. Sco cha las OEE scrivan in üna communicaziun, es il mür da sustegn fich adattà causa ch’el es bod vertical – ma eir drizzà optimalmaing vers il sulai. Ultra da quai creeschan la situaziun ota cun temperaturas bassas – sco eir la reflexiun intensiva dal laj da serra e da la cuntrada d’inviern – cundiziuns optimalas per la producziun da forza electrica d’inviern persistenta. 478 moduls fotovoltaics «Sper l’implant da fotovoltaica d’inviern sül tet dal lavuratori da las OEE a Zernez, praista quist nouv implant ün’ulteriura contribuziun per cuernar la foura d’electricità dürant l’inviern. Las OEE cuntinueschan eir in avegnir cun lur investiziuns i’l sectur da las energias regenerablas», ha dit Giacum Krüger, directer da las OEE, cur cha l’implant es gnü miss in funcziun. Cun üna prestaziun installada da 200 kWp prodüan ils 478 moduls fotovoltaics var 230 000 kWh electricità persistenta. Quai correspuonda circa al consüm d’electricità da 60 chasadas. L’indriz vain promovü da la Confederaziun e dal Chantun, scrivan las OEE inavant. Dürant la sanaziun dal tunnel Munt La Schera, per la quala il tunnel e la via han stuvü gnir serrats, ha pudü gnir realisà l’indriz fotovoltaic. Al medem mumaint sun eir gnüdas montadas raits supplementaras per proteger la crodada da crappa sco eir üna ­iglüminaziun da la via cun glüms dad LED, chi spargnan energia. Intant es il tunnel Munt la Schera darcheu avert. (cdm/fmr) Inauguraziun da l’implant fotovoltaic in venderdi passà cun rapreschantants dals cumüns da Zernez e Livigno. Da schnestra: Giacum Krüger, Fabian Denoth, Irma Tognini, Domenic Toutsch, Thommy Cantoni e Corsin Scandella. Il nouv implant fotovoltaic in vicinanza dal mür da serra Punt dal Gall.

I’l Chastè da cultura a Fuldera muossan a partir dals 26 da december 2023 fin als 5 da schner 2024 ses artistas da la Val Müstair üna schelta da lur ouvras: Da la partida sun Astrid Conradin, Joana Johanni, Françoise Nussbaumer, Hanny Pitsch, Tina Planta e Coni Schuster. Sco cha’ls respunsabels dal Chastè da Cultura scrivan in üna comunicaziun es la vernissascha in mardi, ils 26 da december, a las 17.00 cun la moderaziun da Marco Gilly e la contribuziun musicala da Ronja Hohenegger. La finissascha es lura in venderdi, ils 5 da schner, eir a las 17.00. (cdm/fmr)

Per blers Engiadinais saraja stat üna surpraisa d’udir cha’l Scuol Palace driva darcheu sias portas als 26 da december 2023. Üna squadra da tschinch indigenas ed indigens voul cun ün concept chi’s focussescha sün cura e cultura dar darcheu pass per pass nouva vita a l’edifizi istoric a Nairs. Uschè es dvantà our d’ün grond sömmi realità. Passond speravia al Scuol Palace as vezzaiva i’ls ultims ons bainschi adüna chi gniva füm our dal chamin dal Grandhotel, ma las glüms d’eiran d’inrar impizzadas. Davo cha l’hotel istoric es gnü renovà e redrivi dal 2019 – sco hotel coscher da prüma classa – nu sun causa la pandemia rivadas las schurmas da giasts giavüschadas. Uschè d’eira l’hotel darcheu pelplü serrà i’ls ultims duos ons. L’eivna passada lura la surpraisa, cur cha Scuol Palace Cura e Cultura ha annunzià da vulair avrir l’edifizi la fin december d’ingon. Per la reavertüra da l’anteriur Kurhaus Tarasp – chi’d es gnü fabrichà dal 1864 – vain però fingià preparà daspö settember: «Sco prüm vaivna da rumir tuot e da far darcheu uorden sco eir pulir – per part esa stat magari ün caos», disch Tino Andri, pledader da la nouva squadra chi’d es vi dal reactivar l’hotel cun ün nouv concept. El agiundscha cha amis, amias e cuntschaints tils hajan sustgnüts dürant ils ultims trais mais cun bler mans voluntaris per laschar darcheu brillar il Scuol Palace. Quel dess gnir reactivà in etappas cun blera cultura ed ün nouv focus sülla cura. S’insömgiar «A partir da schner 2023 vaina cumanzà ad insömgiar che chi’s pudess tuot far cul Scuol Palace. Uschè vaina al principi be ramassà bleras ideas», uschè Tino Andri. Fingià sco uffant til fascinaiva quist Grandhotel a Nairs. Ed eir las ulteriuras plüssas tschient jadas ch’el es passà speravia a Nairs, sun seis impissamaint adüna restats pichats pro quist stabilimaint. Quista stà ha lura Cinzia Regensburger organisà il «Musical a Scuol» i’l Scuol Palace. Da quell’occurrenza es Gaetano Romano, respunsabel pel Scuol Palace illa val, stat fascinà. El es l’intermediatur tanter ils possessuors e l‘Engiadina, abita illa villa sper l’hotel ed es repunsabel pels l’edifizis. Sün quai ha el dumandà a Cinzia Regensburger, sch'ella vuless eir in avegnir organisar talas occurrenzas o dafatta surtour la chasa. Tino Andri disch: «Uschè es Cinzia rivada pro mai e nus vain elavurà ün concept da gestiun.» Sporta cumplessiva Cul consentimaint dals investurs – üna gruppa d’investurs americana cul nom Scuol Palace Hotel LLC – ha lura quista idea narra surgni adüna daplü fuorma. «Fin uossa vaina surgni tuot il sustegn e’ls permiss, uschè cha nus eschan sün fich buna via – e daspö settember eschna a preparar tuot pella reavertüra, chi’d es in bundant desch dis» – uschè Timo Andri a la dumonda da la FMR, schi nu saja tuottüna üna proget pretensius. Sper Cinzia Regensburger, chi’d es respunsabla per la cultura,til sustegnan Julia Brändle ed Elvira Merz cullas reservaziuns e l’hotellaria. Cumplettada vain la squadra da Martina Famos, chi’d es – insembel cun Tino Andri – respunsabla per la sparta da la cura. Uschè dessan pratchas da la medicina da scoula fin a la medicina cumplementara pudair as stabilir i’l Scuol Palace. «Nus lain metter a disposiziun üna sporta cumplessiva a reguard la cura cun diversas terapias. Uschè daja eir la pussibiltà da tour a fit localitats be per singuls dis – dimena eir per glieud chi nun ha üna pratcha fixa», declera Tino Andri. Eir el svess ha fat üna scolaziun dad autoguariziun ed ha üna pratcha ad Ardez. Sper quella ha il falegnam eir üna manufactura, chi prodüa dildos e plugs da lain. Cura dorma dimena ün impressari talmaing ingaschà cun tuot quists progets, ha la FMR vuglü savair: «Ma adüna be tanter las quatter e las tschinch», disch Tino Andri cun ün surrier ed agiundscha: «I nu d’eira be ün’ura, ma i’ls ultims trais mais n’haja schon durmi magari pac.» Üna chasa per tuots Intant chi rivaivan plü bod be la nöblia e giasts da nom e da pom i’l Scuol Palace, as dess quel cul nouv concept drivir per tuot la società e per tuots las etats. La bar es averta mincha di – i dà eir discos e partys – e divers arrandschamaints culturals dessan pisserar cha la glieud chatta darcheu la via a Nairs. «Nus vain ün bus chi riva tschinch jadas al di da Scuol a Nairs e la saira vaina ün agen taxi chi maina la glieud per 5 francs a Scuol», declera Tino Andri. El agiundscha chi’s riva però eir in 15 minuts a pè a Nairs, passond la via veglia lung l’En, chi vain eir rumida d’inviern. Il nouv concept nu prevezza cha’l Scuol Palace saja ün hotel, plütost vegnan dattas a fit, sainza service d’hotel, stanzas e localitats a glieud interessada. A la fin s’haja da pajar amo ün nettiamaint final. Stanzas dublas daja fingià a partir da 170 francs la not, quellas plü grondas cuostan var 250 francs, adüna cun püschain. «In schner eschna fingià vendüts oura dürant ils Champiunadis mundials da snowboard a Scuol e vain tuot ils mezs d’infuormaziun in chasa. Uossa esa da verer co cha quai tuot as sviluppa», disch Tino Andri. Davart las finanzas nun ha el vuglü tradir massa bler. Tenor el s’haja però chattà üna fich buna soluziun culs possessuors. Üna part dal gudogn dess a la fin servir sco fit. Pass per pass In etappas voul la squadra indigena lura eir reactivar adüna daplüssas parts da l’hotel, uschè eir la sauna, il bogn da vapur e’l bogn cuernà. Pel mumaint sun be in funcziun var 75 da las totalmaing 90 stanzas. Implü daja in l’üert dal Scuol Palace üna funtana minerala chi dess darcheu gnir rendüda accessibla. D’instà dessa dar ün festival plü grond sün l’areal e las diversas localitats as poja tour a fit per seminaris, inscunters da dittas e workshops. Ed eir a reguard üna sporta gastronomica es la squadra intuorn Tino Andri vi da l’inviar alch: «Nus eschan in trattativas per metter in pè eir üna sporta gastronomica chi nu’s chatta uschigliö qua a Scuol – quella dess gnir introdütta per la prümavaira chi vain.» Ma fingià a partir da schner 2024 esa previs ch’ün pop-up pissera dürant duos dis l’eivna pel bainesser gastronomic dals giasts. Eir quai d’eira üna idea narra, uschè chi para sco scha Nairs attira glieud cun gronds progets. Laschar reviver il Scuol Palace Fingià quista stà es gnü rapreschantà il «Musical a Scuol» illa sala istorica (foto) dal Scuol Palace a Nairs. A partir dals 26 da december 2023 nun es be la sala averta per tuots, tuot l’edifizi dess pass per pass gnir reactivà. Ün squadra indigena da tschinch voul cun ün nouv concept, cul focus cura e cultura, dar darcheu nouva vita a l’anteriur Kurhaus Tarasp. Il pledader da la squadra, Tino Andri, ha recapitulà cun la FMR l’istorgia d’ün sömmi chi dvainta per els realtà. (fmr/cam) Tino Andri es il pledader da la squadra indigena cul nouv concept da gestiun. a gronda sala dal Scuol Palace dess servir sco lö per da tuottas sorts arrandschamaints. La squadra da «Scuol Palace cura e cultura»: Martina Famos, Tino Andri, Cinzia Regensburger, Julia Brändle ed Elvira Merz. Las stanzas dal Scuol Palace sun gnüdas renovadas be avant pacs ons.

I’l Chastè da cultura a Fuldera muossan a partir dals 26 da december 2023 fin als 5 da schner 2024 ses artistas da la Val Müstair üna schelta da lur ouvras: Da la partida sun Astrid Conradin, Joana Johanni, Françoise Nussbaumer, Hanny Pitsch, Tina Planta e Coni Schuster. Sco cha’ls respunsabels dal Chastè da Cultura scrivan in üna comunicaziun es la vernissascha in mardi, ils 26 da december, a las 17.00 cun la moderaziun da Marco Gilly e la contribuziun musicala da Ronja Hohenegger. La finissascha es lura in venderdi, ils 5 da schner, eir a las 17.00. (cdm/fmr) Astrid Conradin expuona eir quist on a Fuldera.

La Edition Mevina Puorger preschainta duos nouvas publicaziuns. Pro la prüma as tratta d’üna nouva ediziun dal cudesch «Flur da riva e nuschpigna – nossas plauntas e bes-chas» da Steivan Brunies e Jean A. Degen. Els han s-chaffi lur tablas davart la fauna e la flora da l’Engiadina e la Val Müstair i’ls ons quaranta per ün adöver scolastic. Las tablas sun disegnadas da Jean A. Degen e descrittas in puter da Steivan Brunies. Sco cha Edition Mevina Purger scriva in üna comunicaziun, situescha üna postfacziun da l’editura danövmaing quist’ouvra e sieus autuors. Pro la seguonda publicaziun as tratta dal cudesch «Chartas al giat» da l’autura da la Svizra francesa AnoineFe Rychner. Ella ha publichà dal 2014 quist raquint, chi’s cumpuona da 12 chartas scrittas ad ün giat svani da seis dachà. Na be las possessuras mamma e figlia scrivan e tscherchan a lur Pépin; perfin il giat as fa viv cun chartas. Jachen Andry ha verti il raquint dal frances in vallader. L’editura preschainta in ün postfacziun ouvra ed autura al lectur da lingua rumantscha. Ün code QR dà access a l’audio dal raquint, let da l’editura. (cdm/fmr) Ulteriuras infuormaziuns e vendita: www.editionmevinapuorger.ch, mevina.puorger@bluewin.ch, +41 79 331 68 61. Il cudesch «Chartas al giat» da l’autura da la Svizra francesa Anoinette Rychner, tradüt in vallader da Jachen Andry. La Edition Mevina Puorger preschainta üna nouva ediziun dal cudesch «Flur da riva e nuschpigna – nossas plauntas e bes-chas» da Steivan Brunies e Jean A. Degen.

Advent es eir il temp da las pastinas – in Svizra, in Grischun ed in Engiadina. La redacziun da la Posta Ladina ha perquai fat visita tanter oter ad Ottilia Cavelty a Ftan chi fa las «pastas da Jda». «Normalmaing fetscha minch’on nouv fin desch differentas sorts da pastinas pel temp d’Advent», quinta Ottilia Cavelty da Ftan. Quist on nun es quai però stat pussibel. Ella ha nempe operà la fin da settember il man dret e causa quai nun ha’la das-chü sforzar. Bel ed aposta pel redactur ha’la però listess fat almain üna purziun. «Pastas dad Jda» es il titel dal recept aint il cudeschun dad Ottilia Cavelty. In quel ha’la ramassà üna schurma da recettas ed il titel es pel solit il nom da la persuna chi till’ha tradi il recept special: biscuits da Diana, pastas da Röbi, eui. Cun tschiculatta e mandlas Las «pastas dad Jda» es üna pastina cun tschiculatta e mandlas, süsom decorescha üna nitschoula la culla platta. La pasta ha Ottilia Cavelty fat fingià il di avant la visita. Lura vaja nempe plü bain a rodlar la liongia ed a tagliar las roudinas. Quellas vegnan lura amo rodladas ad üna culla. «E chi chi voul, tillas po eir rodlar tras il zücher», declera Ottilia Cavelty e bainsvelt as vezza sia rutina e paschiun. Daplü da desch kils pastinas faiv’la minch’on. E per nu gnir disturbada serraiv’la la porta e traiv’oura la praisa dal telefon. Quista jada sto ün kil pastinas bastair ed ella gioda la cumpagnia dal redactur preschaint. Discurrind e quintond van bod in invlidanza las pastinas aint il fuornin. «Vezzast, quista jada vaina mancantà il dret mumaint», disch’la e muossa sün quellas cul fuond ün pa plü nair. Reglar bain la temperatura «La temperatura es il plü important», disch Ottilia Cavelty e stordscha regularmaing vi da la clavella per reglar la temperatura dal fuornin. Cha la temperatura saja decisiva pellas bunas pastinas. Ella regla la temperatura tanter 150 e 170 grads. E baincomal: bundant 20 minuts plü tard vegnan las ulteriuras pastinas perfettas. Per Ottilia Cavelty es far pastinas eir ün passatemp. Ella ha manà raduond 35 ons l’Hotel Bellavista a Ftan ed i’ls ultims ons cuschinaiv’la regularmaing per var 80 persunas. Avant co surtour quist affar cun seis hom, d’eir’la tanta da scoulina a Scuol. Quista vocaziun as vezza eir amo hoz: da giovar teater ed impustüt da zambriar e cusir nanins e nicolausins es restada üna gronda paschiun. Da star salda nun es ella buna, alch da far daja adüna. Causa cha seis hom vaiva üna greiva malatia, til ha’la gnü da fliar fin l’ultim. Plü lommas cun daplü painch Culla pensiun e la mort da seis consort sun stattas tuot in üna jada tuot las incumbenzas a fin. «Quai es stat ün temp fich difficil», quinta Ottilia Cavelty. Restats sun ils hobis e las paschiuns. «Pastiziera füss adüna stat ün bel manster», disch’la e louva la prosma purziun da pastinas sülla lastra. Ed intant cha la prosma purziun couscha i’l fuornin, esa temp da baiver ün cafè e d’insajar las bunas «pastinas dad Jda» gratiadas. «Quistas pastas sun ün pa plü düras. Scha qualchün vess plü jent las pastinas ün pa plü lommas, po’l preparar la pasta culla dubla purziun painch», declera Ottilia Cavelty ed implischa las troclas cullas «pastas dad Jda». Pastas dad Jda 100 gr painch alguà 6 övs tuot 1/2 kg mandlas muglinadas 200 – 250 gr. tschiculatta fina (crémant) o far giò tokins cul curtè 1 coppina gromma 1 kg farina alba 1 paket alvon (Backpulver) 1 kg zücher 1 prisa sal Far üna bella pasta. Far liongias e tagliar cul curtè. Fuormar cullinas e rodlar tras il zücher. Scumpartir sülla lastra e metter sü üna nitschoula. Couscher ca. 20 – 25 minuts (tgnair bain suot controlla la temperatura). Chi chi ha gugent pastinas plü lommas, dess tour daplü painch. (pl/nba) Ottilia Cavelty da Ftan ha fat pastinas cun tschiculatta, mandlas muglinadas e nitschoulas Las pastas dad Ottilia Cavelty da Ftan gustan fich bain cun üna tazza cafè.

Dürant sia vita ha il linguist Guiu Sobiela-Caanitz (1935–2023) ramassà üna pruna cudeschs davart da tuottas sorts tematicas. Quista gövgia han interessadas ed interessats l’occasiun da surtour üna part da sia collecziun ad Ardez, ingio cha’l linguist ha vivü ils ultims 35 ons da sia vita. «Da quantifichar quants cudeschs chi fan part da la collecziun da Guiu Sobiela-Caanitz nu m’es pussibel, ma i sun d’intuorn schurmas in tuot l’abitaziun», disch Dario Giovanoli. L’advocat da Scuol es gnü incumbenzà sco admini­stratur da la ierta. Daspö la mort da Guiu Sobiela-Caanitz al principi da settember d’ingon es l’abitaziun vöda e quella vess uossa da gnir rumida. Il linguist, scienzià privat, magister, traductur e publicist abitaiva daspö il 1988 ad Ardez e nun ha be ramassà cudeschs da lingua, dimpersè eir bler davart istorgia e cultura. Dario Giovanoli ha annunzchà per quista gövgia üna vendita da mobiglia – e chi chi ha interess, po eir gnir ad Ardez a verer schi füssan cudeschs chi plaschessan e tils tour a chasa. Bler savair s’ha accumulà suot ün tet «Sar Guiu ha ramassà üna gronda quantità da cudeschs ed id es enorm quants chi sun d’intuorn. I sun blers cudeschs linguistics – impustüt in rumantsch, in spagnöl, in catalan, in talian ed in ladin», declera Dario Giovanoli. Tenor el ha l’Archiv cultural d’Engiadina Bassa fingià surtut üna part dals cudeschs. Ma in vista a la gronda quantità, chi’d es amo adüna d’intuorn, füss Dario Giovanoli cuntaint sch’ün oter archiv, linguist o üna biblioteca surpigliess üna part da la collecziun. Ma eir persunas privatas sun bainvissas. «Uschigliö vaina dad eliminar quists cudeschs e quai füss fich puchà per tuot quist savair, chi s’ha accumulà in quista chasa», uschè l’administratur da la ierta. Chi’s prunan talmaing blers cudeschs davart las linguas neolatinas, seis dialects ed idioms nun es üna casualità. Guiu Sobiela-Caanitz es nempe naschü l’on 1935 illa part francesa da la Catalunia dal nord (Département Pyrénées-Orientales) ed uschè til es gnüda datta üna tscherta plurilinguità in chüna. Dal 1959 es el lura emigrà in Svizra ed i’ls ultims 35 ons ha el apunta passantà ad Ardez. Ma il lin­guist es eir stat fich interessà in diversas culturas e in istorgia, quai chi’s fa eir valair in sia biblioteca. Scuvrir perlas interessantas Tenor Dario Giovanoli as rechattan cudeschs in tuot las stanzas da l’abitaziun – e per part as prunan els eir per terra. «Id es ün pa ün caos, ma id es amo aint l’ün o l’otra s-chazi. Schi’s doza ün cudesch, as scuvrischa adüna darcheu üna perla interessanta. I’s stess dimena eir avair ün pa temp per svutrar», disch l’advocat. Per cudeschs, chi nun han üna fich gronda valur – pigliond oura p.ex. üna Bibla antica o simil – nu voul l’administratur da l’ierta dumandar ingün pajamaint. El disch: «L’essenzial es chi nun ha da gnir eliminà massa bler.» Sper ils tschients da cudeschs, daja eir ün archiv da gazettas ed artichels cha Guiu Sobiela-Caanitz ha ramassà davart tuot quai chi’d ha da chefar cun lingua. Eir quel as poja surtour, uschè l’advocat. Guiu Sobiela-Caanitz nun ha be ramassà blers artichels, dimpersè eir contribui svess numerus artichels dürant ils ultims 20 fin 30 ons. Impustüt per La Quotidiana ha il linguist scrit diversas contribuziuns, chi trattaivan da svilups e fenomens da las linguas europeicas. Interessadas ed interessats per la mobiglia e’ls cudeschs da Guiu Sobiela-Caanitz, pon gnir in gövgia, ils 21 da december 2023, pro l’adressa Aual 128 ad Ardez. Las portas sun avertas tanter las 10.00 e las 12.00 la bunura, ed il davomezdi da las 14.00 fin a las 16.00. Tour a chasa cudeschs da Sobiela Davo la mort dal linguist Guiu Sobiela-Caanitz (1935–2023) al principi da settember d’ingon, sto uossa gnir rumida sia abita­ziun ad Ardez. Perquai es gnü incumbenzà l’advocat da Scuol, Dario Giovanoli, sco administratur da l’ierta. Per quista gövgia ha el organisà üna vendita da la mobiglia – e chi chi ha interess, po eir gnir ad Ardez a verer schi füssan cudeschs chi plaschessan e tils tour a chasa. Il linguist ha nempe üna vita intera ramassà cudeschs cun da tuottas sorts tematicas e quels as prunan in tuot l’abitaziun. Tenor Dario Giovanoli esi impussibel da quantifichar quants chi sun, ma i’s tratta da schurmas. El disch: «Scha nus nu chattain interessents per quists cudeschs, tils vaina dad eliminar. Quai füss fich puchà per tuot quist savair, chi s’ha accumulà in quista chasa.» (fmr/cam) Guiu Sobiela-Caanitz barmör ha ramassà üna vita intera divers cudeschs. In gövgia s’haja ­l’occasiun ad Ardez da surtour parts da sia collecziun. Foto Somedia Bild Peter de Jong

L’Academia europeica per textilias es üna plattafuorma independenta per il barat da savair ill’industria da textilias. Per prestaziuns extraordinarias surdà ella minch’on il European Textile & Crafts Award. L’Academia europeica per textilias s’ingascha pella promoziun dals mansters da l’industria da textilias. Per onurar prestaziuns particularas illa lavur moderna e tradiziunala ha ella s-chaffi il premi European Textile & Crafts Award. Pel premi da quist on chi vain es gnüda nominada, sco cha l’organisaziun scriva, eir la Tessanda Val Müstair chi ha sia ufficina a Sta. Maria. La Tessanda vaiva inoltrà seis scussal «Maurus» chi protegia da flachas cun grillar charn ed oter. Quella es tessüda a man cun var 1530 fils. Lisa, la scheffa da las tessunzas e co-creadra dal scussal «Maurus» es inchantada: «La nominaziun da nos scussal per quist premi internaziunal es üna grondiusa recugnuschentscha per nossa lavur.» Chi chi ha guadagnà il premi European Textile & Crafts Award 2024 vain dat part in venderdi, ils 12 da schner 2024 a las 19.00 i’l Waltherhaus a Bulsan, a chaschun da la «Gala Award Ceremony». (cdm/fmr) La Tessanda Val Müstair ha inoltrà quist scussal nomnà «Maurus» pel premi europeic da prossem on.

Tanter Ardez e Scuol es gnüda üna luffa suot ün tren. Sco quai cha l’Uffizi da chatscha e pes-cha dal chantun Grischun comunichescha nun esa amo cuntschaint da chenün tröp cha la bes-cha deriva. Chi saja amo da spettar ils resultats da l’analisa genetica, scriva l’uffizi. Ultra da quai as legia illa comunicaziun eir cha’l Chantun haja stuvü sajettar ün giuven luf tscharver a Val s. Pieder: Cha’l luf tscharver s’eira bandunà e giaiva zop cun üna chomma ruotta, uschè ch’ün guardgiachatscha til haja schluppettà. Eir quista bes-cha vain tramissa a l’Università da Berna per laschar analisar. (cdm/rtr/fmr)

La radunanza cumünala da Scuol ha acceptà il preventiv 2024 e tout ils credits d’investiziun sainza cuntravuschs. Il preventiv 2024 dal cumün da Scuol prevezza pro cuosts da 59,3 milliuns francs ün surplü d’expensas dad 1,4 milliuns francs. Las investiziuns nettas importan 14,2 milliuns francs. La radunanza cumünala da Scuol ha acceptà in lündeschdi saira sainza cuntravuschs il preventiv 2024 dal cumün da Scuol. Quel prevezza pro sortidas da gestiun da raduond 59,3 milliuns francs ed entradas da raduond 57,9 milliuns francs ün surplü d’expensas dad 1,4 milliuns francs. Sco cha’l capo cumünal da Scuol, Aita Zanetti, ha infuormà in radunanza cumünala a Scuol, vain il s-chavd argumentà sper las contribuziuns plü otas decisas fingià dal 2022 per l’Institut Otalpin a Ftan, surtuot cun l’augmaint considerabel dals cuosts da sandà. «Ils motivs per l’augmaint dal deficit dal Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) as manifestan impustüt illa situaziun cha las sortidas nu pon gnir cumpensadas cun entradas plü otas», ha declerà il capo cumünal. Cha’ls trattamaints a l’ospidal sajan liats vi tariffas chi nu cuvernan plü ils cuosts. Cha causa cha’l CSEB saja organisà fich bain e cha las structuras sajan optimadas, saja la situaziun in Engiadina Bassa amo modesta. «Otras regiuns han situatiuns bler plü alarmantas a reguard il provedimaint da sandà e dapertuot intuorn as doda dad ospidals cun grondas difficultats finanzialas», ha quintà la presidenta cumünala e grondcusgliera. Eir il directer dal CSEB Joachim Koppenberg ha tut il pled in radunanza ed ha declerà la discrepanza tanter las tariffas chi nu sun fingià blers ons plü gnüdas adattadas e l’augmaint da las sortidas. Ch’eir l’iniziativa da chüra, chi’d es gnüda acceptada dal 2021 dal pövel svizzer, haja gnü influenza süls cuosts. Il preventiv 2024 prevezza cuosts da sandà da 5,9 milliuns francs pel cumün da Scuol, dal 2023 d’eiran quai amo 4,3 milliuns francs. La differenza dals cuosts da sandà previs es dimena tanter quist on e l’on chi vain raduond 1,6 milliuns francs. Investiziuns da Guarda fin Sent Las preschaintas ed ils preschaints in radunanza han deliberà eir differents credits dal preventiv d’investiziun sainza cuntravuschs. Tenor constituziun ston nempe credits d’investiziun chi surpassan l’import da 200 000 francs gnir trattats separadamaing. Per exaimpel 350 000 francs per la cuntinuaziun da la planisaziun pel proget Scuol Solar; 450 000 francs per renovar la passarella a Guarda; 600 000 francs per la via chantunala pro l’entrada da Sur En respectivamaing pel suotpassagi La Fuorcha sün territori da Sent (dependa chenün da quists duos progets chi vain finalmaing realisà dal Chantun); 290 000 francs pella renovaziun da la via da San Jon fin pro’l plazzal Lischana; 250 000 francs pella sanaziun da la chasa da cumün a Guarda; 200 000 francs pella planisaziun d’ün proget pella Chüra d’uffants Engiadina Bassa a Scuol ed in tuot 500 000 francs per rimplazzar duos maschinas cumünalas. Unicamaing pro la votaziun per üna da quistas maschinas haja dat ün’abstenziun. Ün provisori da scoula da lain Eir il proget Scoula Scuol+ es stat ün tema in radunanza da preventiv. Fingià dal 2023 vaiva il suveran concess ün credit da 250 000 francs per realisar ün provisori da scoula. Invezza da tour a fit containers ha il cumün realisà ün provisori cun elemaints da lain. Quel es gnü fabrichà davo la scoula cun ün attach in scoula e na sco previs sül tet dal schler da protecziun. In lündeschdi saira han las preschaintas ed ils preschaints deliberà ün credit supplementar da 280 000 francs per quist proget chi’d es fingià gnü realisà. Cun quai importa il credit net pel proget da scoula 530 000 milli francs. Il preventiv total d’investiziuns dal cumün da Scuol importa 18,1 milliuns francs. Per tuot las investiziuns po il cumün da Scuol far quint cun subvenziuns da raduond 3,9 milliuns francs. Uschè importan las investiziuns nettas per l’on chi vain 14,2 milliuns francs. Il grà d’aigna finanziaziun importa 8 %. La radunanza cumünala ha eir decis da laschar las taxas d’aua, da chanalisaziun e sarinera e per las immundizchas sco i’ls ultims ons. Eir il pè d’impostas resta sün 100 % da l’imposta chantunala simpla. Sco cha’l capo cumünal ha orientà nun haja l’adattamaint da las impostas chantunalas intant amo ingün’influenza süllas impostas cumünalas. Davo cuorta discussiun es eir la quota pella vendita d’immobiglias a persunas cun naziunalità estra restada sün 100 %. In tuot 65 persunas han visità la radunanza cumünala da preventiv a Scuol ed han decis sur da passa 60 milliuns francs. Commentar : Ün milliun per ün Nicolo Bass/PL Tenor la broschüra pel temp d’uffizi 2023 fin 2026 dombra il cumün da Scuol 4739 abitantas ed abitants. Da quels han 3078 persunas il dret da vuschar. Ma be 65 persunas han visità in lündeschdi saira la radunanza da preventiv dal cumün da Scuol, vairmaing la plü importanta radunanza cumünala da tuot l’on. Quistas 65 persunas – dal rest 2,1 % da las votantas e dals votants – han deliberà il preventiv 2024 cun sortidas da gestiun da bod 60 milliuns francs ed investiziuns nettas da 14,2 milliuns francs, sainza cuntravuschs. A dombrar be svelt sur il poldsch, füssan quai passa ün milliun francs per mincha preschainta e mincha preschaint in radunanza. E quai sainza grondas discussiuns e sainza cuntravuschs, s’inclegia. Be üna dumonda da credit per üna maschina cumünala pel mantegnimaint ha provochà almain ün’abstenziun. Tuot las ulteriuras dumondas da credit sun gnüdas acceptadas sainza cuntravuschs: credit supplementar per Scoula Scuol+ sainza cuntravusch, credit da planisaziun per Scuol Solar sainza cuntravuschs, passarellas a Guarda e vias e suotpassagis a Sent sainza cuntravuschs, e bler oter plü... D’üna vart demuossa quai gronda fiduzcha illa lavur da la suprastanza cumünala chi lavura uossa daspö ün on in quista constellaziun cun Aita Zanetti sco capo cumünal. Da tschella vart demuossa quai però eir pac interess per la lavur politica in cumün. Para cha be ils affars politics emoziunals interessan a la populaziun, invlidand forsa cha la radunanza da preventiv es vairamaing l’instrumaint il plü important per la lavur e las investiziuns dal prossem on. Investiziuns nettas da 14,2 milliuns francs In occasiun da la radunanza da preventiv ha acceptà la populaziun da Scuol cun sias ses fracziuns il preventiv 2024. Quel prevezza pro sortidas da 59,3 milliuns francs ün s-chavd da raduond 1,4 milliuns francs. Dal preventiv resulta cha impustüt ils cuosts da sandà explodischan. Invezza da 4,3 milliuns francs sco quist on, fa il cumün da Scuol quint l’on chi vain cun cuosts da 5,9 milliuns francs pel Center da sandà Engiadina Bassa. Cha las tariffas per trat-tamaints a l’ospidal nu correspuondan plü als cuosts, ha declerà Aita Zanetti, capo cumünal da Scuol in radunanza cumünala. Las investiziuns nettas dal cumün da Scuol per l’on chi vain importan 14,2 milliuns francs. Tanter oter es eir gnü deliberà ün credit da 350 000 francs per cuntinuar l’on chi vain culla planisaziun da Scuol Solar. (nba/pl)

Avant pacs ons existivan amo set fin ot falegnamarias a Sent, restats sun amo duos affars da falegnam. Ün da quels – culla crusch svizra aint il nom – ha chattà üna soluziun da successiun: Als 1. da schner surpiglia Bruno Andri Neuhäusler la Schweizer AG a Sent. L’istorgia da la falegnamaria Schweizer ha cumanzà dal 1952 a Rafz i’l chantun Turich. Causa cha ün dals uffants vaiva ferm astma vaiva racumandà il meidi al falegnam Arthur Schweizer da far müdada illas muntognas. Dit e fat: Dal 1962 ha fat müdada la famiglia e tuot la falegnamaria a Sent, illa patria da la mugliera dad Arthur Schweizer. Ed il mat chi vaiva fadia giò la Bassa da trar il flà, es creschü ed es gnü a Sent our dal büz. Pac davo l’examen da maister ha surtut il giuvnot Erich Schweizer dal 1985 l’affar da falegnam da seis bap a Sent. In tuot 38 ons ha’l manà quist affar e sviluppà il nom ad üna marca da qualità. Uossa esa però a fin: A partir dals 1. da schner 2024 surpiglian Bruno Andri e Monica Neuhäusler la società d’aczias a Sent culla crusch svizra i’l nom. Tuornà pro’l vegl patrun Bruno Andri Neuhäusler vaiva lavurà fingià plü bod pro la falegnamaria Schweizer a Sent. Davo ün’excursiun professiunala pro l’Uffizi da construczin bassa dal Grischun e duos ons sco schofför da posta es el tuornà illa falegnamaria a Sent. «Eu vaiva gnü contact cun Erich Schweizer per postar üna spina d’aua ed el m’ha offert da surtour l’affar», quinta Bruno Andri Neuhäusler. La decisiun es statta bod tratta. Bruno Andri Neuhäusler ha barattà dal 2015 la clav da l’auto da posta cul s-chalpen e la splana ed es tuornà pro seis vegl patrun. Da prüma innan es stat cuntschaint il böt: nempe la surdatta da l’affar a Büman 2024. Ün process da tschinch ons «Eu n’ha frequentà üna jada ün cuors da l’Associaziun da falegnams cul tema pensiun e surdatta d’affar. Quella jada vaiva infuormà il referent, cha’l process per surdar l’affar düra var tschinch ons», declera Erich Schweizer. Cha quella jada haja’l be ris. Però cha hoz saja’l persvas cha’l perit haja gnü radschun. «Fin cha tuot ils detagls sun sclerits, da sgüranzas e chaschas da pensiun fin pro las sfidas da la contabilità, düra quai propcha divers ons», quinta il maister falegnam. Ed eir scha tuot para dad esser scleri, es Erich Schweizer listess ün pa agità. «Eu sper cha nus hajan eir pensà vi da tuot», disch el. E scha brich, nun e’l dalöntsch davent. «Eu lavur amo duos ons in ün pensum parzial e fetsch ün pa büro», quinta’l. Ch’el saja bainschi bun da lavurar eir suot patrun, pretenda’l e giavüscha a seis successur tuot il bun. Investi illa surdatta d’affar Bruno Andri Neuhäusler es fich cuntaint dal bun sustegn da la famiglia Schweizer. Eir sia duonna Monica Neuhäusler surpigliarà in avegnir tschertas incumbenzas in büro ed ella rimplazza a Heidi Schweizer chi giodarà a partir dals 1. schner la pensiun meritada. Bruno Andri e Monica Neuhäusler surpiglian las aczias e l’inventar, intant cha l’immobiglia resta in possess da la famiglia Erich e Heidi Schweizer. «Quai es intant la megldra soluziun», declera Erich Schweizer. Dürant ils ultims ons han els investi blera munaida per separar per exaimpel ils büros da la part privata dal stabilimaint. «Grazcha a tuot las investiziuns dals ultims ons pudaina surtour ün affar san e modern», quinta Bruno Andri Neuhäusler. El es fich cuntaint cun tuot il process da surdatta. Cha pro oters affars cumainza quist process pür pro la surdatta. El invezza po cumanzar davo Büman directamaing a lavurar cun sia squadra da ses lavuraints. Cha la situaziun da lavur saja fich buna, quinta il nouv affarist. Motivà per surtour respunsabilità Bruno Andri Neuhäusler cumplischa l’on chi vain seis 50avel anniversari. Quai voul dir cha fingià in desch ons starà’l eir el far ponderaziuns a reguard la successiun. Ma che til ha insomma motivà da far quist pass ill’independenza? «Scha ingün nu surpiglia respunsabilità, schi svanischan tuot ils affars chi nu chattan üna soluziun da successiun», declera’l cun persvasiun. Cha be a Sent existivan avant pacs ons set fin ot falegnamarias e cha uossa sajan quai amo trais affars da falegnam. E cha dal rest vöglia seis figl eir imprender il manster da falegnam e cha quai saja üna buna premissa per far quist pass important. L’unic müdamaint es il patrun D’incuort es gnüda infuormada la cliantella davart il müdamaint d’affar. «Quai chi müda es be il patrun», quinta Bruno Andri Neuhäusler. Cha tuot il rest resta listess: il nom da l’affar, il logo chi’d es gnü registrà sco marca, ils lavuraints e la qualità da lavur. Cha la buna lavur saja eir in avegnir la clav per avair success e cha’l logo culla crusch svizra suottastricha la reputaziun da l’affar chi s’ha specialisà sün chadafös, mobiglia cun capricorns ed Uorsins, e progets da planisaziun. Erich Schweizer surdà a Büman seis affar da falegnam a Bruno Andri Neuhäusler.

Il proget per ün grond hotel cun abitaziuns süsom Scuol avanza ed as concretisescha pass a pass. Quists dis es gnüda publichada la dumonda da fabrica per il «Rachögna-Resort» cun 200 lets d’hotel e 60 abitaziuns. Ma pür cur cha’l permiss es sün maisa, van ils mainaprogets in tschercha d’investurs per ils 60 milliuns bsögnaivels per fabrichar. Ch’ün grond hotel vain planisà sün ün bel prà verd in Engiadina Bassa e ch’el vain lura propi eir realisà, quai nu capita mincha di. E perquai dà in ögl il proget da fabrica chi’d es publichà daspö ils 10 da december 2023 pro’l Cumün da Scuol. Proget da vainch ons I’s tratta dal uschedit «Rachögna-Resort» a Scuol, ün proget chi’d es in trais-cha fingià daspö varsaquants ons, sco cha Hansueli Baier conferma sün dumonda da la FMR: «Daspö var vainch ons eschna vi da ponderar che realisar sün quel toc terrain chi’d es güsta dasper la staziun giò la val da las pendicularas. E daspö var desch ons trattaina e concretisaina quist proget d’hotel cun abitaziuns administradas.» Hansueli Baier dà sclerimaint in sia funcziun sco president dal cussagl d’administraziun da l’Acla da Fans SA. Quist’impraisa privata vaiva cumprà fingià avant 30 ons, dal 1993, üna prüma parcella a Rachögna, ed ella s’ha lura acquistada dal 2013 eir amo la seguonda parcella vaschina. La grondezza totala dal toc terrain es var 12 000 m², quai chi’d es ün zich daplü co üna gronda plazza da ballapè (10 000 m²). Il lö da Rachögna es s’inclegia turisticamaing attractiv, cun quai ch’el as rechatta be güsta pacs meters dasper la staziun giosom da las pendicularas chi mainan ils skiunzs e las skiunzas sülla Motta Naluns. E perquai sviluppan la Acla da Fans SA – insembel culla Zuort Immobiglias SA (frars ed impraisa Fanzun) – il proget a l’ingronda. Passa 10 milliuns plü char Previs sun pro’l «Rachögna-Resort» var 60 abitaziuns da vacanzas administradas ed ün hotel cun 200 lets. «Vi da la dimensiun dal proget nu s’ha müdà inguotta in tuot quists ultims ons da progettaziun, tuot es insè restà precis listess», declera Hansueli Baier. Ma el renda attent ad üna müdada essenziala: «Ils cuosts sun its amunt. Avant ün pêr ons faivan nus amo quint cun cuosts totals dal proget da 40-50 milliuns. Uossa discurrina, causa tuot l’incharimaint i’l sectur da fabrica, dad ün proget da 60 milliuns francs!» Ils duos progettaders – la Acla da Fans SA da Samignun e la Zuort Immobiglias SA da Tarasp – nu lessan però investir svess in quista grond’immobiglia turistica. Sco cha Hansueli Baier declera, lessan els vender l’inter proget, cur cha quel es elavurà e permiss a fin, ad investurs interessats. Chi cha quai pudess esser, nu less il progettader specular o tradir al mumaint. Hansueli Baier disch: «Per esser credibels pro pussibels investurs, laina uossa simplamaing avair sün maisa ün proget inandret cun tuot ils permiss necessaris. E pür lura faina il prossem pass!» El tira in memoria cha güsta quist «Rachögna-Resort» muossa quant temp e perseveranza chi voul per infilar ün tal proget, cun plans da quartier, plans da fuormaziun, recuors etc. Rentabel sco a Breil? Tenor Hansueli Baier es e resta il proget dal «Rachögna-Resort», adonta dal lung temp da progettaziun, economicamaing fich interessant. I’s less ragiundscher in prüma lingia üna cliantella i’l segmaint da «low-budget», dimena per predschs radschunaivels eir per famiglias. Per illustrar cha’l grond cumplex turistic pudess cunvgnir bain eir sco «low-budget», nomna Hansueli Baier il Pradas Resort in Surselva, ingio ch’el svess sezza il cussagl d’administraziun. Quel cumünet turistic a Breil as rechatta daspö l’on 2015 güsta dasper las pendicularas ed es tenor Baier «üna veritabla istorgia da success», schabain cha’l Pradas Resort lavura be cun var 100 abitazius administradas e sainza ün hotel classic. Resguardond quel exaimpel sursilvan nu’s fa Hansueli Baier perquai gronds pissers per la tschercha d’investurs pel «Rachögna-Resort». El renda eir attent cha’l proget pudess, causa sia grondezza, sgür eir gnir sustgnü dal man public. Ma avant co far «il prossem pass», cun tscherchar investurs e gestiunaris per il resort süsom Scuol, esa da spettar, schi nun aintran recuors cunter la dumonda da fabrica actuala. Il proget e sia dumonda da fabrica sun exposts fin als 29 da december 2023 pro l’Uffizi da fabrica a Scuol. Sainza Kurt Baumgartner In üna prüma fasa da sviluppar il proget dal «Rachögna-Resort» d’eira da la partida eir amo l’imprassari ed hotelier Kurt Baumgartner chi maina o posseda divers hotels a Scuol intuorn il Hotel Belvedere. Kurt Baumgartner vaiva eir tut il pled amo fin avant tschinch ons sco co-iniziant. Intant s’ha müdada la situaziun. Sün dumonda da la FMR conferma Kurt Baumgartner da na plü esser da la partida pro’l proget a Rachögna, perquai cha si’impraisa less as concentrar sün trais agens gronds progets a Scuol, Puntraschigna ed eventualmaing a Ftan – e chi tils mancan perquai las capacitats. Kurt Baumgartner nu vuless – sco anteriur co-iniziant – neir valütar la realisabiltà o la rentabilità dal proget. Ma ch’el giavüscha buna reuschida al proget, perquai cha «mincha let supplementar es ün inrichimaint». A la dumonda, sch’el füss tuot tenor pront da’s participar sco investur o gestiunari pro’l «Rachögna-Resort», manaja Kurt Baumgartner: «Causa tuot noss oters progets nu vaina pel mumaint l’intenziun da’ns impegnar pro quist proget. Ma che cha l’avegnir porta, quai nu’s saja però mai.» (fmr/dat) Ün prossem pass pel «Rachögna-Resort» Sün l’areal Rachögna a Scuol, be pacs meters a l’ost da la staziun da las pendicularas chi mainan sülla Motta Naluns, vain planisà fingià daspö var vainch ons per ün grond cumplex turistic. Il «Rachögna-Resort» vess da spordscher plazza per var 200 lets d’hotel e 60 abitaziuns da vacanzas. Quists dis, fin la fin da december 2023, es publichada pro’l Cumün da Scuol la dumonda da fabrica. Tenor ils sviluppaders dal proget nu s’ha però müdà bler in tuot quists ons da planisaziun. Il resort vain planisà da l’Acla da Fans SA insembel culla Zuort Immobiglias SA. Cha be üna roba s’haja müdada in tuot quists ons, sco cha Hansueli Baier, president dal cussagl d’administraziun da la Acla da Fans SA, remarcha invers la FMR: «Ils cuosts sun its amunt! Avant ün pêr ons faivan nus amo quint cun cuosts totals dal proget da 40-50 milliuns. Uossa discurrina, causa tuot l’incharimaint i’l sectur da fabrica, dad ün proget da 60 milliuns francs!». (fmr/dat) Ün cumplex d’hotel cun 200 lets e 60 abitaziuns administradas vess da gnir fabrichà sül grond areal da Rachögna, be pacs meters sper la staziun giosom da las pendicularas. Uschè as preschainta il proget dal «Rachögna-Resort» a Scuol, ün proget da 60 milliuns francs. Fin als 29 da december 2023 es publichada la dumonda da fabrica pro’l Cumün da Scuol. Uschè as preschainta il proget dal «Rachögna-Resort» a Scuol, ün proget da 60 milliuns francs. Fin als 29 da december 2023 es publichada la dumonda da fabrica pro’l Cumün da Scuol.

Üna jada l’on hana lur lezcha da glüschir ed iglüminar il Stradun da Scuol üna saira intera: Dürant la festa da Glümeras pisseran quist on 2023 chandailas pella clerità, tantas sco l’on chi’d es vi dal finir. Ingio as rechattan quistas chandailas il rest da l’on? Pella 23avla jada daja hoz, gövgia la festa da Glümeras sül Stradun da Scuol. Tuot l’iglüminaziun da la via vain stüzza e 2023 chandailas glüschan – adüna tantas sco l’on chi’d es vi dal finir. Ellas pisseran dürant üna saira intera pella clerità. Üna saira ill’insaina da la cumünanza e da la cumpagnia, e chi’s drizza ad indigens, Engiadinais chi stan giò la Bassa ed a giasts. Che capita cun tuot quistas chandailas il rest da l’on? E co rivan quellas sül Stradun e svanischan darcheu cur cha l’evenimaint es fini? Martina Hänzi dal comitè d’organisaziun da Glümeras ha dat sclerimaint a la FMR Passantar l’on in ün schler «Las chandailas sun in ün schler qua a Scuol e spettan sün lur cumparsa», uschea Martina Hänzi, i’s tratta bainschi d’üna cumparsa d’ün pêr uras üna jada l’on. Las chandailas sun situadas in passa 100 s-chaclas pozzadas vi d’ün mür sco ün s-chandler. Ün pêr persunas hajan tenor la coorganisatura adüna la lezcha da guardar davo la sairada che chandailas chi pon gnir ütilisadas üna seguonda jada e chenünas chi ston gnir rimplazzadas. «Per chi glüschan tuotta saira, stona esser almain pella mità plainas», declera Martina Hänzi ed agiundscha chi gnian adüna cumpradas nouvas chandailas fingià ün on ouravant per cha quellas glüschan plü lönch la saira da Glümeras. Magisters da snowboard sun respunsabels pellas chandailas Bandunar il schler e lur s-chaclas pon las chandailas fingià ün pa plü bod e na pür la saira da Glümeras. «Ün pêr magisters da snowboard da la butia Element pisseran cun agüd da duos autos cha las chandailas chattan la via sül Stradun da Scuol», uschea Martina Hänzi. Els impizzan las 2023 chandailas e tillas plazzeschan als duos urs da la via. Quella lavur düra natüralmaing üna pezza, uschea chi’s cumainza ad impizzar las chandailas fingià ün’ura avant la festa da Glümeras. Cur cha la festa es passada van ils magisters da snowboard a stüder e ramassar las chandailas e tillas mettan darcheu in lur s-chaclas. Quellas vegnan depuonüdas i’l schler, ingio chi passaintan lura il rest da l’on e spettan sülla prosma festa da Glümeras e sün lur prosma cumparsa. Hoz, gövgia a partir da las 18:30 ha lö la festa da Glümeras sül Stradun da Scuol. In passa 100 s-chaclas in ün schler a Scuol passaintan las chandailas da Glümeras il rest da l’on.

Cumün davo cumün scumonda o racumonda da desister da fös artificials a Silvester. Eir in Engiadina ed in Val Müstair es quai il cas. Daja insomma amo cumüns illa regiun chi lubischan fös artificials? Blers ons appartgnaivan fös artificials pro la not da Silvester, uschea eir in Engiadina ed in Val Müstair. Impustüt a San Murezzan d’eira il fö artificial ün spettacul per indigens e giasts. Ma eir fös artificials pitschens da privats faivan plaschair a tuottas e tuots. Ils ultims ons sun ils fös artificials dvantats plü s-chars. Vieplü blers cumüns tils han nempe scumandats ufficialmaing o almain racumandà da desister da tals. Quai per amur da bes-chas chasanas, sulvaschina ed ambiaint. Co es quai reglà per Silvester 2023 in Engiadina ed in Val Müstair? E daja amo cumüns chi lubischan fös artificials gronds o eir plü pitschens sco raketas e vulcans? Schi, ma id es dad ir in tschercha da quists cumüns. Scumonds ufficials da far fös artificials In blers cumüns daiva il scumond da laschar ir sü fös artificials l’on passà o amo plü lönch, uschea p.ex. a Madulain, La Punt Chamues-ch, Bever, Schlarigna e San Murezzan. Il cumün da S-chanf ha introdüt il scumond da fös artificials quist on. Il chanzlist, Carlo Planta Wildenberg, declera cha quai saja gnü decis in üna radunanza cumünala: «Iniziantas ed iniziants indigens cun chans han vuglü cha quai gnia trattà.» Il cumün nu controlla quist on, scha’l scumond gnia resguardà. In Val Müstair as vezza il listess purtret. Daspö quist on esa scumandà sün l’inter territori da la Val Müstair da far fös artificials da tuot gener, laschar ir raketas e petardas. Tenor Not Manatschal, chanzlist dal cumün, detta duos motivs pell’introducziun dal scumond: «Far sco la gronda part dals cumüns in Engiadina e giavüschs da persunas cun bes-chas chasanas e chi pensan a bes-chas sulvadias.» Ma neir in Val Müstair nu detta ingüna patruglia activa chi controlla quai. Scumond be da tscherts fös o sün tscherts territoris cumünals A Valsot p.ex. nu vala il scumond sün tuot il territori. «I’l Mas-chalch vaina publichà ün scumond dad impizzar fös artificials, sco raketas e vulcans illas zonas cumünalas da tuot las fracziuns», disch Christian Poo, chanzlist da Valsot ed agiundscha cha dadour il cumün ­saja percunter admiss da far fös artificials. Il cumün da Scuol ha decis dal 2022 da scumandar fös artificials gronds in tuot sias frac­ziuns. La decisiun haja tenor Andri Florineth, chanzlist da Scuol, perfin manà a plüs turists i’l cumün: «Tscherts han dit cha quai saja flot, cha uschea gnian els pro nus cun lur chans a far vacanzas sur Silvester.» El agiundscha cha robas pitschnas, sco vulcans e zurplins, sajan lubidas eir inavant pella festa da Silvester. Quai es il cas eir in oters cumüns, sco p.ex. a Segl, ingio cha tenor la Ledscha da pulizia sun admissas robas pitschnas chi nu fan massa canera. Eir a Zernez dependa da la grondezza dal fö artificial: «Nus nu vain qua ingün scumond per privats chi laschan ir sü raketas», uschea Corsin Scandella, chanzlist da Zernez Permiss excepziunals e program alternativ Per fös plü gronds vess il cumün da Zernez pudü dar ün permiss special, ma ingün nun haja dumandà ün tal permiss quist on, uschea chi nu darà ingüns fös artificials gronds illas fracziuns dal cumün da Zernez. Ün simil permiss as vessa pudü dumandar eir in oters cumüns, sco a Puntraschigna ed a Zuoz, ma neir là nun haja ingün fat dumondas. Il cumün da Zuoz spordscha, uschea sco cha’l president cumünal, Romeo Cusini, declera pella prüma jada ün program alternativ a Silvester: «I dà üna projecziun da glüm speciala sülla fatschada da la chasa cumünala.» Fingià dürant l’advent ed a Nadal saja quista projecziun statta in vigur e pella la fin da l’on detta üna show da Silvester a partir da mezzanot cun ün countdown ed ün spectacul da glüm. In oters cumüns plü gronds, sco Scuol o San Murezzan, nun es planisà ingün program alternativ pella festa da Silvester. Ingün scumond ufficial Sco chi para pudessa be in duos cumüns gnir a fös artificials sco plü bod: a Samedan ed a Silvaplauna. Sco cha Riccarda Müller-­Mühlemann, respunsabla pella comunicaziun dal cumün da Samedan, scriva in ün e-mail nun exista a Samedan neir quist on ingün scumond da fös artificials: «Quai resta liber a la populaziun da laschar ir sü ün fö artificial o da desister.» I nu detta ingüna racumandaziun davart dal cumün. Eir a Silvaplauna saja tenor Franzisca Giovanoli, chanzlista da Silvaplauna, admiss a Silvester da laschar ir sü fös artificials: «I’s pudess far fös artificials, ma nus dain il cussagl da nu far quai.» Il grond fö artificial dal cumün nu gnia fat daspö ün pêr ons plü ed il cumün saja amo in tschercha d’üna nouva alternativa ­pajabla chi’d es adattada pel cumün. I’s vezza, la tendenza va sainza dubi vers il scumond da fös artificials in tuot la regiun. I sarà da contemplar, scha l’innovaziun da ­Zuoz cun üna projecziun da glüm speciala per Silvester s’etablischa e scha oters cumüns spordschan i’ls prossems ons eir ün program alternativ als fös artificials. Plü paca canera la not da Silvester I’ls ultims ons haja dat üna tendenza da scumonds da fös artificials a Silvester, uschea eir in Engiadina ed in Val Müstair. Daja insomma amo cumüns cun canera da fös artificials pella festa da Silvester? La tendenza para in Engiadina ed in Val Müstair dad ir vers ün scumond da fös artificials per Silvester. Il scumond vain reglà in diversas manieras. In tscherts cumüns sun scumandadas tuottas sorts da fös artificials, intant cha oters cumüns lubischan da quels pitschens. Quai es il cas tanter oter a Scuol e Zernez. In oters cumüns daja tschertas zonas, illas qualas i’s pudess laschar ir sü fös artificials, sco p.ex. a Valsot. I dà eir cumüns chi vessan dat ün permiss excepziunal per laschar ir sü fös artificials, sco Zernez, Zuoz e Puntraschigna. In duos cumüns nu daja ingün scumond, quai a Samedan ed a Silvaplauna. I vain desisti da fös artificials per amur da bes-chas chasanas, sulvaschina e da l’ambiaint. A Scuol maina il scumond perfin a daplü giasts, sco cha’l chanzlist, Andri Florineth disch: «Tscherts han dit cha quai saja flot, cha uschea gnian els pro nus cun lur chans a far vacanzas sur Silvester.» Ed a Zuoz as poja quist on pella prüma jada contemplar üna projecziun da glüm sün üna fatschada sco program alternativ als gronds fös artificials. (fmr/aj)

Il concert da Büman 2024 da la Kammerphilharmonie Grischun sta quist on suot l’insaina da la musica francesa. Tuot las ouvras dal concert cul nom «Je ne regrette rien!» chi’s referischa ad Édith Piaf han üna colliaziun culla Frantscha. Il cumanzamaint dals concerts es a Scuol in sonda, ils 30 december 2023. Ulteriurs concerts daja tenor üna comunicaziun a las medias a Cuoira, Arosa, Turich e Glion. Il concert vain manà dal dirigent ­Philippe Bach. Ün’ouvra da Camille Saint-Saëns vain sunada dal nouv solist da cello da l’orchester da sinfonia da Lucerna, Samuel ­Niederhauser. (cdm/fmr) Il concert d’inviern «Je ne regrette rien!» es in sonda, ils 30 december 2023 a las 20.00 illa baselgia evangelica da Scuol. Il solist da cello Samuel Niederhauser suna ün’ouvra da Camille Saint-Saëns.