Igl atun 2022 ha la Viafier retica entschiet culla sanaziun dalla staziun da Trun. Suenter ch’igl ei vegniu cavau e baghegiau in onn vid ils perruns survegn la nova staziun da Trun conturas. Entochen la secunda mesadad digl onn proxim daventa la staziun dalla Retica a Trun ina staziun moderna cun in sutpassadi ed in perrun exteriur. Il motiv che la staziun da Trun vegn sanada ei tenor Simon Rageth dalla communicaziun dalla Viafier retica la lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments. «La secunda raschun impurtonta ein las frequenzas da passagieras e passagiers.» Ina instituziun impurtonta per las frequenzas dalla Retica sin la staziun da Trun ei la Casa Depuoz. Simon Rageth: «En­tochen la stad proxima vegnan ils indrezs per la clientella ed il sistem d’informaziun adattai era per persunas ch’ein restrenschidas en lur mobilitad.» Ina investiziun da 20 milliuns francs Tenor Simon Rageth dalla Viafier retica duein il comfort e la segirtad per la clientella sin la staziun da Trun vegnir augmentai. «Da niev havein nus in perrun da 225 meters dalla vart digl edifeci dalla staziun. Ultra da quei datti in perrun exteriur ch’ins contonscha tras in sutpassadi.» Ils perruns vegnan adattai allas en­tradas dils novs trens, aschia ch’ins sa ascender il tren sin moda e maniera uliva senza scalems. Per optimar las pusseivladads d’access alla staziun vegn construiu vias d’access dalla vart dall’industria, Via Campadi e Via Resgias. Per la nova tecnica da viafier survegn la staziun da Trun in niev edifeci da survetsch. La renova­ziun dalla staziun da Trun cuosta pressapauc 20 milliuns francs. 300 clients per di Sco Simon Rageth dalla communica­ziun d’interpresa dalla Viafier retica di, ascendien e descendien tenor la media digl onn 2022 circa 300 persunas per di ils trens alla staziun da Trun. «En cumparegliaziun cun ils davos 10 onns ein quei entgins passagiers dameins, dapi ils 2018 ein las frequenzas denton stabilas.» La staziun nova survegn conturas Il president communal da Trun Dumeni Tomaschett ei satisfatgs dil progress dallas lavurs da renovaziun. «Igl ei ve­gniu luvrau intensivamein vid la staziun nova. Nus essan fetg cuntents. Ei vesa ora sco sch’ina gronda part dallas lavurs ein terminadas entochen allas festivitads pil 600avel onn dalla Ligia Grischa che han liug la primavera 2024.» Cuntents cun il progress dallas lavurs ei era Simon Rageth dalla Viafier retica. «Sche tut va tenor plan, ein ils perruns novs ed il sutpassadi promts entochen la stad 2024. La renovaziun cumpleta cun tut las lavurs da detagl vegnan ad esser terminadas la fin digl onn 2024.» Il plazzal da construcziun ils davos dis da november 2023 Visualisaziun dalla staziun da Trun suenter la renovaziun

Tgisà co quei ei da seser model? Lungurus? Stregn? Ni forsa emperneivel, cunquei ch’ins sa simplamein seser e sto far nuot. Finalmein peda da far nuot. Jeu sai buc – jeu hai buca fatg quella ­experientscha. Il model da Giovanni Giacometti (1868 – 1933) sesa vid ina meisetta. Il tgau pusa el en siu maun dretg, il maun seniester ei tschentaus sin sia comba. Ses egls miran per tiara. Igl um cun ina barba tut grischa para pensivs, magari trests ni forsa era staunchels. Sa tgei ch’el studegia? Ha el quitaus? Forsa lai el aunc inagada repassar siu di. Tut quei ch’el ha trafficau e manischau. Tgei savess quei esser? Igl um ei vestgius sempel. Ina geppa grisch-blaua, in lismer da launa vin-tgietschen, caultschas ladas en in teila stgir-blaua. Vestgadira da lavur. E tgei lavura quei um? Cu jeu contemplel quell’ovra cun gruppas el Museum d’art damondel jeu tgei che detti en egl ad els. Sin tgei ha il pictur artist mess gronda peisa? Spertamein vegn la risposta: ils mauns. Ils mauns ein fetg gronds e ferms. Quei um lavura culs mauns. El savess esser fravi, lennari, um d’uaul ni forsa pur. Giovanni Persenico, numnaus Nanin, era pur e vischin dils Giacomettis. El cultivava ils praus da Giovanni Giacometti, e magari stevan el e ses affons era model agl artist. Sper sia famiglia ed amitgs d’ordlunder purtretava Giovanni Giacometti era vischins ed enconuschents ord l’entira Bregaglia. Quei semuossa en scenas ord il mintgadi dils purs e mistergners. Savens envidava el quels convischins era en siu atelier. Per l’ina savevan els star model e per l’autra vesevan els tgei che quei artist fa insumma gl’entir di. Il brat culla populaziun, mussar tgei lavur ch’el fetschi – quei schischeva a cor a Giovanni Giacometti. Ins sa s’imaginar che buca tuts savevan capir co ch’ins sappi viver e surviver cun malegiar. Ils auters luvravan stregn, eran purs, marcadonts ni mistergners. Entras quella gesta ei la famiglia Giacometti adina stada integrada bein ella societad ed ins veva capientscha per la clamada ch’era autra. Il Nanin ei era vegnius purtretaus dad ­Alberto Giacometti, il fegl da Giovanni. Ussa, varga 100 onns suenter, pendan quellas ovras en ina casa privata ed en il Museum d’art a Cuera. Il Nanin vegn contemplaus ed admiraus da visitadras e visitaders da lunsch e da maneivel. El ei daventaus perdetga dad in temps vargau. – Forsa ei quei bein motiv avunda da star model, sch’enzatgi damonda inagada. Alexa Giger da Surrein/Cuira è intermediatura d’art al Museum d’art dal Grischun a Cuira. En ina seria preschenta Alexa Giger quest’emna quatter ovras cun connexs grischuns. Oz ha ella preschentà l’ovra Giovanni Giacometti, Contadino pensieroso, 1922, ieli sin taila, 100 x 85 cm, Museum d’art dal Grischun, depositum da la Confederaziun svizra (1925).

La campagna actuala che tematisescha la violenza encunter dunnas metta il focus sin violenza psichica. Tenor las experienzas dalla collavuratura dalla casa da dunnas grischuna, Marina Cadonau, ei la violenza psichica encunter dunnas derasada, las dunnas pertuccadas han denton breigia d’anflar sustegn. «En media miera mintga duas jamnas ina dunna en consequenza da violenza entras il maun dil partenari ni ex-partenari.» Quella tragedia menziuna Marina Cadonau che lavura ella casa da dunnas grischuna. «Beincapiu, ei setracta dalla media svizra e buca da cefras dad ina tiara jastra.» La casa da dunnas grischuna ei in’instituziun che porscha schurmetg, albiert e cussegliaziun a dunnas e lur affons che ston bandunar il dacasa perquei che la situa­ziun ellas atgnas quater preits ei daventada insupportabla. Marina Cadonau puntuescha che la violenza da casa sappi tuccar tuttas dunnas. «Dunnas da tut ils livels socials, rehas e paupras, bein- e meinsscoladas.» Secapescha sa era ina relaziun denter um ed um escalar, ina relaziun denter dunna e dunna ed ei dat era umens che vegnan psichicamein sut las rodas en ina relaziun cun ina dunna. La gronda part dallas unfrendas da violenza a casa ein denton dunnas e dapi ils onns da corona spluntan in bienton dapli dallas dunnas maltractadas vid igl esch dalla casa da dunnas grischuna. «Daco che quei ei aschia savein nus mo specular.» Marina Cadonau suppona che la tematica seigi ussa pli presenta e discutada ella societad e las dunnas pertuccadas seigien era promtas da tschercar agid. Sustegn anflan tuttas dunnas che spluntan vid igl esch dalla casa da dunnas. Suttetg ella casa han denton biaras dunnas buca retschiert igl onn vargau pervia da munconza da plaz. «Nus havien stuiu renviar il giavisch d’entrar en casa da 68 dunnas cun 82 affons.» Sustegn retscheivan las dunnas cun affons tuttina. «Inaga vegn mirau sch’autras casas da dunnas en Svizra han plaz.» Tenor la situaziun persunala dalla dunna dat ei ulteriuras pusseivladads da porscher suttetg ed agid. Bia damondas d’ordvart «Nus havein era dabia damondas d’ordvart dil Grischun per suttetg a dunnas che ston bandunar igl agen dacasa.» Dapli sustegn giavischa Marina Cadonau per las dunnas che vivan ellas valladas. «Ellas fan meins diever da nossa purschida.» La collaboratura dalla casa da dunnas manegia che quellas dunnas enquerien agid dad autras varts, era dalla vart famigliara. «Igl ei strusch da quintar che la violenza da casa seigi meins derasada ellas regiuns.» Marina Cadonau menziuna era las dunnas cun biografia da migraziun che seigien aunc pli dependentas d’agid per munconza da ragischs fami­gliara e pervia da problems linguistics. La campagna actuala «16 gis encunter violenza encunter dunnas» che ha en­tschiet ils 25 da november 2023 e che cuoza entochen ils 11 da december 2023 ­regorda uonn allas dunnas che piteschan da violenza psichica ella relaziun. Ina violenza che fatschenta era la collaboratura dalla casa da dunnas. «Las dunnas che piteschan da violenza psichica han pli gronda breigia da tschercar sustegn.» Marina Cadonau explichescha era daco. «In egl blau e nodas ein perdetga dalla violenza, plagas psichicas ein meins veseivlas.» Mo ella ha fatg stem che la violenza psichica che succeda per part sur biars onns sa caschunar donns considerabels. «Ei drova bia entochen che la dunna pertuccada anfla puspei la segirtad persunala e ch’ella enquera buca la cuolpa tier sesezza.» Buca piars il plascher Plascher da sia lavur ha Marina Cadonau che ha studegiau lavur sociala aunc adina, era suenter otg onns ella casa da dunnas. «Igl ei bi da veser con spert ch’il sustegn en fuorma da cussegliaziun ed albiert en segirtad pon influenzar il beinesser dallas dunnas ed dils affons.» Ella ei era per­tscharta ch’ins astga era buc emblidar ils affons ch’accumpognan per regla las dunnas. Era els ein unfrendas sche la relaziun escalescha a casa. La collaboratura dalla casa da dunnas anfla distanza tier sia lavur el discuors cun sias collegas da lavur e sin via a casa. Leu spetga numnadamein ­l’atgna famiglia e lezza vul ella buca mulestar cun sia lavur professiunala.

Cheu a Hong Kong vein nus sgarscheivel bugen ina caussa. Nossas maschinas da clima. Quellas damognan da striunar mintga edifeci – che fuss schiglioc bia memia caulds e humids – en in’emperneivla frestgentera cun ina humiditad agreabla. Per che las «climas» funcziunien, sto denton ina premissa esser ademplida. Ei drova escha che creescha in barriera denter la mort egl uffiern – e la tiara dalla cucagna climatisada. Cun l’escha manuala ch’ins sto stuschar per arver, vegnan las reglas da maniera, ni sco jeu numnel ei, il «bingo» dad arver escha. 100 puncts ein da recaltgar, sche ti damognas da passar igl esch senza stuer tuccar en el. Quei funcziuna il bia cun passar stretg suenter la persuna davontier e far in pass lateral enstagl anavon cun passar tras igl esch. Ei dat l’opziun da rimnar 10 puncts da bonus, sche ti vegns da passar senza tuccar igl esch e procurar che tal scadeina enstagl en fatscha alla persuna che suonda tei. 80 puncts datti da rimnar, sche ti damognas da dar in cuort tausch agl esch cul pei, aschia che ti sas schluitar atras senza tuccar igl esch cun tes mauns. Era cheu dat ei l’opziun da recaltgar ils 10 puncts da bonus. Cun il dretg timing e slontsch funcziuna ei perfetg ch’igl esch setschenta en ­fatscha alla persuna che suonda tei. 50 puncts gudognas, sche ti eis equipada adequatamein per ­exempel cun in fazalet ni sche ti damognas da spert untgir e tuschar igl esch cul cumbel. Era cheu dat ei la pusseivladad dad recaltgar ils 10 puncts da bonus. La finala fuss ei gie ridicul da tener aviert igl esch per la proxima persuna. 30 puncts ein da recaltgar, sche ti eis preparada malamein e stos arver igl esch cun tes mauns. Per far la segira da buca pigliar ina malsogna pervia dil contact cun quei esch, vegn ei recumandau dad immediatamein far diever d’in stel gel desinfectont per mazzar eventualas bacterias ni virus. Mo sulet 10 puncts ein da recal­tgar, sche ti sedecidas da surmuntar tia tema da bacterias ed arvas igl esch cun tes agens mauns. Da quels vegn ei lu aunc inagada subtrahau 10 puncts da malus, sche ti fas il sbagl da forsa schizun aunc tener aviert igl esch per la persuna che suonda. Gie, vus vesis. Lu restan 0 puncts. Aschi darar capeta quei pia a Hong Kong. Ti has pli tgunsch vegn gadas per gi in esch che scadeina a ti en ­fatscha, enstagl d’ina gada ina persuna che tegn aviert in esch per tei. Sche gliez capeta, eis ei segir buc in indigen che fa ina fatscha da rir e tegn aviert igl esch honzeliamein. Mia vischina ha tschei gi lu era dumignau da rimnar il maximum da puncts, pli exact 1000, cun la ultimativa cumbinaziun. Ella ha viu ch’jeu sundel vegnida entuorn il cantun viers igl esch casa, ha immediat sbattiu quel cun ina vigur sco sch’ei mass per veta e mort ed jeu fussel gl’emprem segn dall’apocalipsa da zombies, ella ei currida entuorn il cantun, ei siglida egl ascensur ed immediat smaccau il nuv da serrar tal, per gie buca stuer spitgar sin mei. Jeu perencunter vaiel en ina serenitad igl emprem aviert igl esch, ­sundel passada entuorn il cantun, per gest aunc veser co ella mirava cun ina panica tras la fessa digl esch digl ascensur che seserrava. Cunquei ch’jeu vaiel stuiu smaccar il nuv digl esch casa, arver igl esch e lu aunc smaccar il nuv per clamar igl ascensur, restel jeu cun ina cumbinaziun da malus da total – 30 puncts. Mirar, forsa damognel dad internalisar quellas manieras enteifer ils siat onns ch’ei drova per la lubientscha da residenza permanenta. Lisa Peers Dermont è sinologa ed interprendidra che viva a Hong Kong. Ella è il pli gugent en u sin l’aua, savens navigond ina bartga a vela e raquintond praulas e fablas. Lisa Peers-Dermont

L’uniun Sumvitg Viva surdat dapi tschun onns mintgamai a caschun digl emprem advent ina pintga renconuschientscha a persunas ed instituziuns che s'engaschan per la cuminonza dil vitg. Il vendergis vargau ha il president dall’uniun, Martin Monn undrau il Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials e quei da tutt’aura sin plaz Cadruvi a Sumvitg. L’uniun Sumvitg Viva ha surdau la «Steila da Sumvitg» il vendergis vargau al Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials. Il chor che ha dacuort festivau siu 50avel onn d’existenza ei vegnius undraus en ina curta laudatio dil president dall’uniun Sumvitg Viva, Martin Monn: «Per siu engaschi a favur da nossa cuminonza.» L’uniun ha gia surdau quella ­distincziun per la tschunavla ga, sco quei che Martin Monn ha tradiu. Tradiziunalmein sin plaz Cadruvi a caschun digl emprem advent retscheiva mintgamai in’uniun ni ina persuna ch’ei sengaschada per la cuminonza vitg ina pintga distincziun. Ils presents han nuota schau stermentar dall’aura pulit ruha che ha derasau ina speciala tempra d’advent sin plaz Cadruvi a Sumvitg. Uniun successura al vischinadi Sco quei ch’il president dalla uniun tradescha ei l’uniun Sumvitg Viva seconstituida avon tschun onns enaquella che la vischanunca ha sligiau ils vischinadis. «Ils vischinadis han el decuors dils onns piars lur muntad d’antruras», ha Martin Monn declarau alla FMR ed accentuau ch’ins hagi tuttina giu in cert basegns da s’organisar el vitg per sentir empau il puls dalla populaziun. Sco quei ch’il president dalla uniun ha getg organisescha Sumvitg Viva divers arranschaments duront igl onn, sco in gi da lavur communabel nua che 50 entochen 60 persunas ein separticipadas la stad vargada, ni per exempel in cuors da tagliar pumera. E secapescha igl arranschament d’advent sin plaz Cadruvi nua ch’il pigniel da Nadal ei ve­gnius envidaus e nua ch’ils affons da scola han cantau entginas canzuns. Star da cumpignia e beiber in migiel vin cauld ei part dalla scuntrada dalla emprema sera d’advent organisada dad ina uniun che sengascha sezza per la cuminonza da Sumvitg. Sustegn ha Sumvitg Viva retschiert il vendergis vargau dalla uniun da dunnas Vinavon.

Foto Duront il temps d’advent, Nadal e Daniev caschunan candeilas envidadas adina puspei incendis. Sco per exempel il vendergis vargau a Tavau. Igl schef dils pumpiers grischuns, Conradin Caduff dat bugen in pèr paucs tips da prevenziun per impedir nauschas surpresas duront ils firaus. Andreas Cadonau/FMR Igl emprem cranz d’advent ha gia caschunau in incendi en ina habitaziun e Tavau. Sco quei che la Polizia cantunala scriva en ina communicaziun ei l’emprema candeila d’Advent vegnida envidada en in curtgin d’unviern la notg sil vendergis vargau. E pli probabel ei la candeila envidada ida en emblidonza. La notg allas 3.45 ha in vischin viu in fiug el curtgin d’unviern ed alarmau ton ils habitonts sco ils pumpiers. Grazia agl agid dils vischins eis ei reussiu als habitonts da stizzar il fiug avon ch’ils pumpiers ein stai sil plaz. Il donn caschunaus dalla candeila d’advent contonscha tenor las indicaziuns dalla polizia in pèr dieschmelli francs. Igl incendi a Tavau vegn buc ad esser il davos da quei gener entochen la fin digl onn current. Tenor las indicaziuns dil Post da cussegliaziun per impedir incendis caschunan candeilas da cranz d’advent e pigneuls entochen 70 incendis per jamna el temps d’advent entochen suenter Daniev en Svizra. Sco quei ch’il post da cussegliaziun scriva, schigian ils cranzs e pigneuls considerablamein ellas habitaziuns scaldadas e daventan ch’eutras in grond prighel da fiug da candeilas emblidadas ni che brischan giu memia fetg. Sederasar en cuort temps Il fiug che peglia in cranz ni in pigniel po sederasar sut circumstanzas enteifer paucas secundas. Quei fatg conferma Conradin Caduff, inspectur cantunal dils pumpiers grischuns. El fa attent als buns cussegls ch’ils pumpiers e la pagina d’internet dalla Assicuranza da baghetgs dattan per impedir incendis gest duront il temps da fiasta. La FMR porscha bugen ina cuorta resumaziun dils buns cussegls pertuccond il cranz d’advent ed impedir incendis: Mai schar barschar ina candeila senza survigilonza e stizzar ella sch’ins banduna la stanza (mira sura). Remplazzar las candeilas ad uras e duvrar portacandeilas da metal ni porcellana. Buca plazzar las candeilas ella vischinonza dad in umbrival ni da decoraziuns. Ina cozza da stizzar, ni in stizzafiug, ni ina sadiala aua ella vischinonza ei fetg d’engrau e gida d’intervegnir ad uras. E sch’ei brischa malgrad tutta precauziun: Alarmar ils pumpiers via numera da telefon 118, spindrar ils habitonts e sco davos empruar da stizzar. En quei grau han ils vischins dil curtgin d’unviern a Tavau reagau a moda exemplarica.

Ni ils organisaturs ni ils visitaders ed aunc meins ils expositurs han schau stermentar la sonda vargada dalla neiv ch’ei setschentada la notg dil vendergis silla sonda egl emprem marcau sper il Rein. L’aura ha procurau per ina veritabla atmosfera d’advent alla fiera da Glion. Biaras e biars ein aunc stai fatschentai la sonda vargada avonmiezgi da rumir la neiv avon casa e forsa schizun da cavigliar igl auto ord la neiv. Suentermiezgi ei il diember da visitadras e visitaders dalla fiera d’advent a Glion carschius marcantamein. E secapescha ch’il vin cauld ed il punsch d’oranschas ha gustau aunc empau meglier ella tempra d’advent cun biara neiv. Sco quei che Gaby Blum dall’Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn ch’organisescha la fiera d’advent a Glion ha getg viers RTR, hagien ins decidiu il vendergis sera da far la fiera. Malgrad las previsiuns dall’aura che hagien annunziau neiv. La gruppa stradala dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion hagi fatg curascha da buca gir giu la fiera. «La damaun bein marvegl cu jeu hai viu conta neiv ch’ei ha dau vai jeu tuttina pegliau empau tema.» Buca schau stermentar dalla neiv han para era buc ils participonts alla fiera. Tenor las explicaziuns da Gaby Blum ein sulet tschun expositurs buca vegni. Allontanar beinmarvegl la neiv giud la via ed il passapei da Glion ei lu tuttina stau in pulita sfida per saver entscheiver ad uras cun la fiera d’advent che ha cuzzau entochen viaden ella sera. (fmr/ac)

Tgei resta dallas vacanzas? Cun tgei impressiuns turnein nus a casa? Forsa cun impressiuns sco tier quest’ovra dad Andreas Walser (1908–1930)? El funs treis sdremas da colur. Different ladas ed en differentas colurs: alv-grisch, stgir blau, blau. Davontier strehs, diversas fuormas e surfatschas en alv. Nua essan nus e tgi ni tgei vesein nus? Tgei muossa il funs? Dus differents blaus ed alv. Las colurs gidan nus a s’imaginar ina cuntrada. Tgei bellezia di! Il tschiel tut blau. L’aua dalla mar stgirblaua. Ed il sablun alla riva – fins e clar-grischs, bunamein alvs. Ella mar ves’ins co il sulegl reflectescha silla surfatscha dall’aua. Sche nus vein el funs la mar, tgei ein lu las lingias e fuormas ella part davon? Quellas lingias en fuorma da palancau ch’empleneschan quasi l'entira surfatscha, ein figuras. Quater persunas, pli probabel amitgs digl artist, che poseschan detg luc alla riva dalla mar. Las pintgas fuormas geometricas ein ils egls ni ils spiaghels da sulegl. E las surfatschas pli grondas ein lur schigentamauns da bogn ni lur vestgius che sgulatschan el vent. Ozildi fagessen els aunc spert in selfie avon che siglir ell’aua. Andreas Walser ha da lezzas uras skizzau ses amitgs e silsuenter creau quella gronda pictura en siu atelier a Paris. Avon che siglir ell’aua stattan ils giuvens pia aunc model per lur amitg. Els semettan in sper l’auter, cruschan las combas, stendan la bratscha sul tgau. In tegn siu schigentamauns sco in torrero, l’auter betta el luc sur sia schuiala ed il tierz metta siu schigentamauns sul tgau giu. Ei cuoza in mument entochen che la skizza ei fatga. Suenter denton «platsch» – seglian ils quater cumpogns cun grond plascher ell’aua dalla mar. Pigl artist da Cuera Andreas Walser ei quei stau sia emprema viseta alla mar. Ella vegliadetgna da 22 onns eis el, cuort avon sia mort, staus a Corsica, nua ch’el ha fatg skizzas per quei maletg. Anavos egl atelier a Paris ha el realisau quell’ovra en ieli e signau ella cun il datum dils 26 da fevrer 1930. Probabel ei il maletg dils «Baigneurs» staus ina da sias davosas ovras. Gnanc dus meins pli tard, ils 19 d’avrel 1930, miera Andreas Walser. Alexa Giger da Surrein/Cuira è intermediatura d’art al Museum d’art dal Grischun a Cuira. En ina seria preschenta Alexa Giger quest’emna quatter ovras d’art cun connexs grischuns. Oz ha ella preschentà l’ovra Andreas Walser, Baigneurs (Am Strand), 1930, ieli sin taila, 130 x 162 cm, Museum d’art dal Grischun Cuira, donaziun dal plevon Peter Walser, Cuira (1981).

Tonta neiv sco dapi onns buca pli l’entschatta december ha ei dau la fin dall’jamna vargada. A Flem ha ei rodund 75 cm neiv frestga. La dumengia ei la cuntrada stada sco el cudisch da maletgs. A Casa d’Uaul han ins viu figuras da praula a pender giu da dascha e roma dallas plontas. La sonda suentermiezgi eis ei vegniu in stel pli cauld, ed enteifer minutas ei il termometer puspei ius sut nulla grads. Aschia ein pindels, artgs, sculpturas e figuras alvas seformadas vid seivs, caglias ed objects. Ina sculptura nunballucabla ch’ei dapi in temps avon ina casa alla Via Rudi dadens era adina grischa entochen ussa. Il losch capricorn culla corna e tgierp stendiu deva en egl. Ussa fa el part dall’inscenaziun invernala – e fa effect. Daferton eis ei vegniu freid e tenor las previsiuns resta ei era freid. Aschia ch’il losch capricorn vegn a stuer purtar vinavon sia carga.(fmr/abc)

L’aura ei stada ideala per quell’occurrenza: Ils affons e giuvenils dil Club da skis Crap Sogn Gion han entschiet sonda il trenament sin skis. Il gi avon han els survegniu las giaccas e las caultschas. Gl’anteriur skiunz e vicecampiun mundial Conradin Cathomen presidiescha il club. El ei era staus presents. «Quei levgiescha nossa lavur», ha il schef da G+S, Norbert Good, declarau a caschun dall’informaziun. Viers ils geniturs presents ha el rendiu attent allas reglas che dueien valer per stgirats, muntanialas, uolps, camutschs, tscharvas e tschess. Las sis gruppas che frequentan questa stagiun ils trenaments sin skis han quels nums. En tut eis ei rodund 75. Ils trenaments ein obligatorics, gliez ei ina regla. Tgi che s’annunzia, sto respectar aunc in’autra: esser punctuals. Era sch’igl ei buca dad ir a scola, vala la disciplina ch’ins s’adattescha alla gruppa. Gl’anteriur idol s’engascha Sin skis sil Crap Sogn Gion ein commembers dalla partiziun G+S d’identificar grazia vestgiu, giacca e caultschas. Gl’intent dil club da skis ei definius els statuts: organisar cuorsas, cuors e turas; promover il sport da skis e da snowboard. Rodund 200 commembras e commembers s’identificheschan cun quei intent, silmeins 50 dad ellas ed els s’engaschan specialmein sco voluntaris per la basa, il svilup dils affons e giuvenils. Igl ei gl’essenzial. Il Club da skis Crap Sogn Gion exista dapi prest 60 onns. Oriundamein han ins fundau el per rimnar ils amaturs da skis dallas vischnauncas sut il cuolm: Falera, Laax, Sagogn e Schluein. En quellas deva ei gia clubs, ils commembers han viu la schanza da gudignar forza en in’organisaziun pli gronda regiunala. Conradin Cathomen, il president dil club, ensemen cun Mael Nauer, in dils affons dalla partiziun G+S dil Crap Sogn Gion. Affons da quellas vischnauncas fan aunc adina part dalla partiziun G+S. «Jeu sun loschs dad esser president da quei club. La JO ei la basa, il futur, da quel», puntuescha Conradin Cathomen. Vendergis suentermiezgi eis el staus presents a Falera alla surdada dalla vestgadira als affons e giuvenils. El ha envidau da dar in’uatga per l’entschatta dalla stagiun. Igl ei stau in gi sco fatgs per quell’occurrenza. Duront che mummas e babs ein vegni cun lur affons alla surdada dil material, bischava ei ferm. Allas 17.00 haveva ei dau ver 50 cm neiv frestga, sur notg ha ei bischau vinavon aschia ch’ins ha mesirau la sonda endamaun a Falera ver 75 cm. Ei motivescha in bienton dapli dad ir cun skis sin neiv natirala, senza che canuns e lontschas stoppien bischar. Esser en cumpignia Ch’il Club da skis Crap Sogn Gion ei aunc adina ina impurtonta basa sa Conradin Cathomen bein avunda. Igl era stau siu «igniv» sportiv. Ils onns sissonta e siatonta ei gl’ambizius buob e giuvenil carschius viaden en quel. Cu ins ha inaugurau il schaner 1969 il hotel sil Crap Sogn Gion, haveva el diesch onns. In decenni pli tard era el commember dalla naziunala svizra e s’udeva tiels idols da skis dalla Svizra. 1982 ei il sportist da Laax daventaus vicecampiunadi mundial a Schladming. La medema stagiun ha el gudignau duas cuorsas dalla cuppa mundiala, il december a Val Gardena, ed il schaner 1983 a Val d’Isère. 40 onns pli tard eis el turnaus si dalla Bassa ed ha entschiet a s’engaschar per siu club da tschep. El ha tschaffen da tgamunar in menaschi che funcziuna aunc adina grazia a tozzels voluntaris. Auter che pli baul sustegnan oz aunc auters il sport da skis. «Senza sponsurs savessen nus buca porscher a nos affons e giuvenils tala infrastructura.» Ils 80 affons che han entschiet sonda il trenament sil Crap Sogn Gion gaudan d’emprender ad ir cun skis en cumpignia. «Igl ei in factur impurtont dil svilup persunal», ha Norbert Good rendiu attent. Tuts stoppien buca daventar idols e campiuns. Els trenaments da G+S emprendan els era dad ir entuorn cun success e cun trumpadas, disciplina ei in tema, e naturalmein esser da tutt’aura sin pista – e buca mo da bial’aura. Emprender sin skis Lezza experientscha han ils affons fatg la sonda. Tenor il program da trenament ha mintga affon stuiu esser semtgaus allas 08.45 a Murschetg, respectivamein a Falera. Tochen miezgi han els giu da semover tras neiv entira e spessa brentina. Pils menaders ein talas relaziuns mintgamai ina pulita sfida. Ils affons gaudan denton dad esser giuadora ed en cumpignia. Tochen miezgi han tuts peda mo per ina caussa: ir cun skis, emprender d’enconuscher, gudignar segirtad, ughegiar, tedlar reglas, formar gruppas. Tochen ils 23 da mars 2024 sededicheschan els mintga sonda a moda ludica a tecnicas dad ir cun skis. En gruppa va ei pli tgunsch dad ir tras la tschaghera. Ella gruppa dat ei denton era ina zavrada, ils ambizius ed ils meins ambizius. Ils ambizius san avanzar ed ir a cuorsas. Tschels restan, grazia al team dalla partiziun G+S, tuttina la basa digl entir club.

La suprastonza da Flem propona alla radunonza communala dils 11 da december 2023 ina reducziun dil pei da taglia per 10 sin 60 %. Quella mesira dueigi valer sulettamein per entgins onns. Dacuort han votantas e votants da Flem retschiert las informaziuns dil preventiv 2024. La principala pertucca il pei da taglia. La suprastonza propona da sbassar quel per 10 %. La suprastonza communala vegli ed astgi buca incassar taglias sin reserva, scriva ella el messadi per la radunonza da preventiv ils 11 da december. Pei da taglia flexibel Actualmein ei gl’Uffeci cantunal per la valetaziun dallas immobiglias vidlunder d’elaborar tut ils baghetgs a Flem. Las lavurs cuntinueschien tochen il 2025. «Tenor las prognosas digl uffeci ed ina cumparegliaziun cun autras vischnauncas turisticas en situaziun e posiziun semeglionta, savein nus quintar cun in augment dallas valurs da schischoms da 30 tochen 40 %», scriva la suprastonza communala el messadi. Quei augment veglien ins trer a néz per reducir il pei da taglia. La reducziun ch’ins proponi dueigi valer sco in signal che la vischnaunca da Flem seigi e vegli restar en tuts reguards attractiva. La suprastonza renda denton attent che la mesira duei restar in instrument flexibel. La suprastonza seigi perschuadida ch’il suveran hagi capientscha per midadas dil pei da taglia buca mo engiu, mobein era ensi, puntuescha la «regenza» da Flem. En buna entelgientscha cul suveran sefidi la suprastonza dil fatg ch’il suveran accepti ina decisiun d’alzar puspei, sch’ei seigi necessari, la quota. Flem ils 3-12-2023 Cul pei da taglia da 60 % quenta la suprastonza communala cun taglias sin gudogn da 6,593 milliuns francs, enviers 7,257 milliuns presentadas el quen 2022. Ch’il pei da taglia a Flem sto esser flexibels muossan ils numerus projects pendents. Tochen igl onn 2028 e pli tard quenta il plan da finanzas cun investiziuns da 53 milliuns francs el sectur dalla facultad administrativa e 23 milliuns francs ella facultad da finanzas. In project ch’entscheiva ei la renovaziun dalla pendiculara da latg Fidaz-Crap da Flem. Igl ei in’investiziun da 5,5 milliuns francs. Ils onns 2026 e 2027 spetga lu il project grond dil center da sport Prau la Selva. Per realisar quel quenta la vischnaunca cun cuosts da strusch 30 milliuns francs.

Avon tschun onns ha Otmar Seiler bandunau la televisiun SRF a Turitg ed ei turnaus en Surselva. A Laax ha el surpriu la gestiun d’ina interpresa d’immobiglias che ha oz sia sedia a Glion. Otmar Seiler stat buca mal d’haver fatg quei pass da Turitg en Surselva. Mo schau encrescher per la televisiun hagi el schon, ha el detg en discuors cun la FMR. Biara glieud ha deplorau ch’el ha calau sco moderatur tier RTR a Cuera e pli tard sco moderatur da Schweiz Aktuell tier SRF a Turitg. Il moderatur fetg popular Otmar Seiler ha denton – sco el di sez – priu ina decisiun en favur da sia famiglia e da siu vitg da Breil ch’ei adina staus siu domicil. «Jeu stuevel pendular a Turitg ed a Cuera per saver luvrar», seregorda Otmar Seiler. «Dasperas havevan nus baghe­giau casa a Breil ed jeu mez sun gia adina staus fetg attaschaus a miu vitg patern.» En scadin cass hagi el nunspitgadamein sur­vegniu ina offerta excellenta da surprender ina interpresa d’immobiglias a Laax e da saver menar quella sco partenari dalla societad principala a Glion. Otmar Seiler: «Sco dessignader e menader d’immobiglias ei quei stau ina schanza unica per miu avegnir professiunal. Ed jeu havevel leu gest 50 onns. Igl era pia il dretg mument da far aunc ina midada professiunala.» Cunquei vegli el buca cuschentar ch’il cumiau dalla squadra da SRF seigi staus grevs per el: «Jeu hai schau encrescher fetg. Jeu sun buca buns da prender cumiau.» Il fiug ei aunc cheu Otmar Seiler, ch’ei naschius e carschius si a Breil, di che malgrad ch’el apprezieschi fetg sia lavur dad oz seigi il fiug per la lavur schurnalistica aunc adina presents en ses patratgs. «Jeu creigiel ch’il schurnalissem seigi ina pissiun che resta cura ch’ins ha fatg quei mistregn inagada. Jeu vesel aunc mintgaton historias ch’jeu tschapassel bugen en e fagessel ina contribuziun schurnalistica ordlunder. Jeu havessel savens gust d’informar e da raquintar caussas ch’jeu vesel als aspectaturs ni allas audituras.» El hagi giu il cletg da saver luvrar ensemen cun buna glieud tier RTR e tier l’emissiun Schweiz Aktuell da SRF, raquenta Otmar Seiler. «Ils contacts ein semanteni entochen oz. Aschia fa la squadra da Schweiz Aktuell aunc adina mintg’unviern ina fin d’jamna da skis a Breil ed jeu astgel esser dalla partida.» «Communicaziun ei era oz miu job» Era sco menader d’immobiglias seigi il talent da saver communicar dumandaus, di Otmar Seiler. «Detg cun auters plaids: Communicaziun ei era oz miu job.» Ell’interpresa d’immobiglias a Laax, siu patrun dad oz, hagi el da far cun tschiens da possessurs d’immobiglias, declara Otmar Seiler. «Jeu sun per aschi da dir il minister digl exteriur che communichescha cun tut quella glieud. E davos mei hai jeu in secretariat che fa l’entira lavur da basa.» El hagi fatg persenn che luvrar en l’economia privata seigi savens ina lavur en in mund pli criu che da luvrar en in menaschi bein structurau sco tier il radio ni la televisiun dalla SSR. Malgrad che la regiun dall’Arena Alva porschi cundiziuns excellentas per far commerzi cun immobiglias, drovi perseveronza ed in grond engaschi per contonscher la finamira da recaltgar ina rendita. «Ussa, las proximas jamnas ei era tier nus en fatschenta stagiun aulta. Ils possessurs d’immobiglias digl entir mund vegnan en vacanzas a Flem, Laax e Falera. En quei temps sun jeu fetg dumandaus da cultivar contacts era pertuccont lavurs da manteniment vid casas ed habitaziuns.» Negina tema da midadas Oriundamein ha Otmar Seiler empriu da dessignader da construcziun. Pli tard ha el absolviu ina scolaziun supplementara sco biolog da construcziun. Il mistregn da dessignader ha el midau ils onns 1990 cun quel da redactur e moderatur dil Radio Rumantsch a Cuera. Suenter entgins onns tier il radio ha el midau tier la televisiun, ils emprems onns a Cuera tier RTR, pli tard tier SRF a Turitg. Igl onn 2018 ha igl anteriur schurnalist decidiu da midar el mund dallas immobiglias a Laax tier ina firma ch’ei oz part dalla fiduziaria Confidar a Glion. El ha aunc inaga absolviu ina scolaziun e terminau quella cun il diplom federal sco administratur d’immobiglias. Otmar Seiler di ch’el hagi negina tema da midadas. Cura ch’il mument seigi staus madirs, hagi el decidiu d’ughegiar in niev pass. «Jeu hai bugen il niev. Ed jeu carezel era da stuer morder empau. Quei ch’jeu hai buc aschi bugen ei la rutina. Jeu sun buca schenaus ed hai tema da nuot. Aschia sun jeu staus aviarts per far novs pass professiunals ed hai – tochen ussa – giu success.» Creativs e pragmatics «Sper il mistregn fetschel jeu fetg bugen lavur creativa el mund dalla cultura», rispunda Otmar Seiler alla damonda, sch’el fetschi aunc adina lavur creativa, per exempel sco hobi. «Ella fatschenta cun immobiglias ei il spazi da saver luvrar creativ plitost pigns. Cheu vai per fatschentas cun daners ed ei drova era ina buna purziun pragmatissem.» Otmar Seiler ha saviu quei avon ch’el ha bandunau il schurnalissem. Mo alla fin finala detti ei era aunc hobis ch’el sappi esser creativs. «Las festivitads per la ’Fausta piuniera’ dalla davosa stad ei stau ina da quellas occasiuns ch’jeu hai saviu luvrar creativ cun far il program, dar cuntegns ed organisar. Ed ei vegn egl avegnir segiramein aunc a dar autras da quellas occasiuns.» Dil moderatur al menader d’immobiglias Otmar Seiler ei naschius igl onn 1969 a Breil. Leu ha el frequentau las scolas e fatg l’emprendissadi da dessignader da construcziun aulta. A quei mistregn ei Otmar Seiler staus fideivels entochen tier sia midada tier il Radio Rumantsch igl onn 1999. Igl onn 2008 ha el midau tier la Televisiun Ruman­tscha ed igl onn 2016 ha Otmar Seiler en­tschiet sco moderatur tier l’emissiun Schweiz Aktuell da SRF. Igl onn 2018 eis el turnaus en Surselva ed ha supriu la gestiun da la fa­tschenta d’immobiglias Sunside a Laax. ­Otmar Seiler ei maridaus cun Daniela Seiler-Albin ed ei bab da dus fegls carschi. Lur domicil ei la casa a Breil ch’els han baghe­giau da cuminonza. (fmr/mg) Dil schurnalist al menader d’immobiglias Avon tschun onns ha igl enconuschent moderatur da televi­siun Otmar Seiler (54), oriunds da Breil, dau adia alla Televisiun svizra SRF e decidiu da suprender la gestiun d’ina firma d’immobiglias a Laax. Biara glieud ha deplorau ch’el ha calau suenter 18 onns sco moderatur tier RTR a Cuera e pli tard sco moderatur da Schweiz Aktuell tier SRF a Turitg. El hagi fatg quei pass cun la ferma perschuasiun d’haver priu ina buna decisiun, ha Otmar Seiler detg en discuors cun la FMR. «Jeu stuevel pendular mintga di in’ura e dapli entochen al plaz da lavur. E nus havevan baghegiau casa a Breil.» Oz accumpogna Otmar Seiler nundumbreivlas possessuras e possessurs d’immobiglias en l’Arena Alva. E sco ch’el di, ei la habilitad da saver communicar bein era dumandada sil sectur dil commerzi cun casas ed habitaziuns. (fmr/mg) Otmar Seiler ha fatg enqual midada en sia veta. El temps liber appreziescha Otmar Seiler la lavur creativa. Cheu a caschun da l’avertura dallas fe­stivitads da «Fausta piuniera» la fin da matg 2023. Otmar Seiler ha luvrau 18 onns sco moderatur da radio e televisiun a Cuera ed a Turitg tier SRF. Oz eis el menader d’ina interpresa d’immobiglias a Laax.

Sche tut va sco previu fa la vischnaunca da Trun igl onn vegnent in gudogn da pressapauc dus milliuns francs. Il gudogn avon amortisaziuns ei budgetaus cun 2,65 milliuns francs. La vischnaunca preveda investiziuns da netto 3,9 milliuns francs. Il preventiv 2024 ed il pei da taglia ein vegni approbai unanimamein il gliendisdis sera dalla radunonza communala. Il pei da taglia resta sin 95 % dalla taglia cantunala sempla. Las pli grondas investiziuns previdas igl onn vegnent pertuccan la Via Campliun–Caltgadira cun 1,37 milliuns francs, la Via Nadels–Rost cun in milliun francs e la Via Darvella–Gassa sut cun 900 000 francs. 800 000 francs vegnan sbursai en favur dalla fiasta da 600 onns Ligia Grischa. La radunonza communala ha plinavon decidiu unanimamein da sligiar si la Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi. Sco la vischnaunca da Trun scriva en ina communicaziun allas medias, ha ella fatg quei sin proposta dalla radunonza da delegai dalla Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi. (fmr/hh)

Grazia ad in’acziun persunala fetg spontana ed engaschada ha il runal La Péra a Trun saviu arver siu menaschi la dumengia vargada. Skiunzas e skiunzs dall’entira Surselva han gudiu in di da nui a Campliun. «Quei ei la pagaglia per bia lavur», di il vicepresident dil cussegl d’administraziun dalla Runals Péra SA, Bruno Pfister. La biara neiv dil venderdis e la sonda vargada ha surpriu bein enqualin. Mo buca^ ils responsabels dil runal La Péra a Trun/Campliun. Leu haveva ei dau denter 50 e 60 cm. «La sonda endamaun havein nus decidiu da metter tut en moviment per saver arver il runal ton pli spert. Grazia alla buna collaboraziun cun Nordic Surselva che prepara cun siu manischunz nossas pistas da skis eis ei reussiu da preparar bellezia pistas da skis silla dumengia», di Bruno Pfister (43). El conceda che quei ei stau pli sempel a Trun che els territoris da skis gronds: «Leu ei tut bia pli cumplex e pretensius, tier nus eis ei segir pli sempel, surtut era perquei che nus essan flexibels e tuts che lavuran voluntariamein.» Quei grond engaschament ei lu era vegnius remuneraus: «Damai che nies runal ei staus il sulet ch’era aviarts la dumengia naven da Laax ensi, ein skiunzs da lunsch entuorn sco da Tujetsch, da Schluein e Lumnezia vegni tier nus per ir cun skis. Secapescha ch’ils indigens han era nezegiau stediamein quella caschun.» «Quei ei stau fenomenal» Avon treis onns ha la Runals Péra SA investau 480 000 francs en infrastructura nova pil pign territori da skis a Trun/Campliun. En in temps che territoris da skis en regiuns pli bassas vegnan tschentai en damonda pervia dalla midada dil clima, ei quei stau in’investiziun che ha pretendiu dabia optimissem. «Da quels dis sco la dumengia vargada cun biaras freqeuenzas survegnin nus la pagaglia persuenter. Quei ei stau fenomenal», di Bruno Pfister ch’ei specialist da tecnica da runals e pendicularas tier l’interpresa Kissling SA. Il bab da treis affons ella vegliadetgna dad otg, sis e quater onns sa tgei valeta ch’in territori da skis d’exercezi ha surtut per famiglias: «Mes affons han giu trenament dall’OG la dumengia a Laax. Els ein denton serendi a quei trenament sulettamein culla cundiziuns ch’els sappien turnar suenter miezdi ed aunc ir cun skis a La Péra.» Il runal dispona buca d’ina registraziun da frequenzas. Perquei sa il diember era buca vegnir quantificaus: «Igl ei stau bia glieud. Aschi biaras skiunzas e skiunzs ch’ei stevan colonna ella pista per saver serender ensiviars cul runal.» Bruno Pfister seregorda buca ch’il runal a Trun ha saviu vegnir aviarts aschi baul il december. Sustegn finanzial impurtont Ils possessurs dil Pass da skis Surselva han saviu ir cun skis a Campliun senza pagar supplementarmein, quels cun abonnaments annuals d’autras societads dalla Surselva han pagau in prezi reduciu. «Sco pign commember dil Pass da skis Surselva essan nus engrazieivels als partenaris gronds dallas pendicularas dalla Surselva che sustegnan nies runal e nossa lavur per possibilitar e promover il sport d’unvien. Quei sustegn ei da grond’impurtonza per nies avegnir», puntuescha Bruno Pfister. La Runals Péra SA survegn annualmein ina pauschala da 10 000 francs. Speronza sin in bien unviern Tenor las prognosas dils proxims dis duess ei vegnir pli cauld e quei savess secapescha era haver consequenzas per las pistas dil runal a Campliun. «Nus essan optimists. L’experientscha dils davos onns ha mussau ch’ei drova ina brava fasa da favugn ni aura migieivla per che las pistas piteschien. Ei ha era gia draccau e silsuenter essan nus vegni da preparar la pista», di Bruno Pfister. Il terren a Campliun hagi ina bun’exposiziun e quei mument ch’ei hagi neiv, drovi ei dabia per che quella svaneschi. Auter ei quei stau igl unviern passau. Ils 12 da mars 2023 ha ei dau l’emprema neiv da num a Trun. Il runal ei staus serraus igl entir unviern. Ei vegn fatg fiasta a Campliun Sonda, ils 27 da schaner 2024 ha la Runals Péra SA dubel motiv da far fiasta. Suenter ch’igl ei buca stau pusseivel d’arranschar ina fiasta d’inauguraziun dils stabiliments novs pervia dalla pandemia ed il giubileum da 50 onns dalla societad avon in onn muort munconza da neiv, vegn tut quei festivau duront in di il schaner. Quei di vegn era purschiu la caschun d’ir cun skis da notg entochen las 21.30. Il runal a Trun/La Péra ei aviarts mintgamai la mesjamna e la sonda dallas 13.00 entochen las 16.00 sco era la dumengia dallas 10.30 entochen las 16.00. Ulteriuras informaziuns ein da cattar sin runalpera.ch. Trun – in di igl eldorado dil sport alpin La sonda vargada ei la neiv arrivada en abundonza. Quei regal da surengiu ha la Runals Péra SA priu cun mauns aviarts. Cun grond engaschament persunal e da Nordic Surselva ha la societad saviu arver la dumengia sias pistas a Trun/Campliun. Pil plascher dils indigens e da biars auters skiunzs dall’entira Surselva. «Da Laax ensi ei quei numnadamein stau il sulet runal ch’ei staus en funcziun la dumengia», di Bruno Pfister, vicepresident dil cussegl d’administraziun dalla societad. (fmr/hh) Bellezia relaziuns da pista ed aura la dumengia vargada el territori da skis dalla Runals Péra SA a Trun/Campliun. Bellezia relaziuns da pista ed aura la dumengia vargada el territori da skis dalla Runals Péra SA a Trun/Campliun. Bellezia relaziuns da pista ed aura la dumengia vargada el territori da skis dalla Runals Péra SA a Trun/Campliun.

Da mesanotg eis ei stgir. Auter che da glina pleina. Colurs stgiras anfl’ins ­savens els maletgs da Matias Spescha (1925 – 2008). Tuns ners, grischs, brins ed ocher en tuttas nianzas. Grondas ovras sin teila. Emplenidas cun ­colurs magari stgiras tochen ora sigl ur dallas ovras. Ina da quellas ovras senumna «Da mesa notg». Cu ins contempla quell’ovra ston ins prender temps da sfunsar ellas colurs stgiras. Viaden ella notg. Las colurs applicadas sillas onzas groppas dalla teila da juta effectueschan ina enorma profunditad. En in liung process da colurar, schubergiar naven la colur e puspei colurar contonscheva Matias Spescha quei effect. Entras quei cuvieran las colurs buca dapertut la teila culla medema intensitad, ei dat muments stgirs e pli clars, la structura dalla teila ei veseivla. In effect migeivel, cauld e lom. L’egliada sfundra ella surfatscha, suonda las lingias, realisescha las fuormas. Ins sto prender peda e schar agir l’ovra. Tuts han buca la pazienzia, la peda ni il gust da passentar ton temps avon ­l’ovra. Beinspert vegn lu la damonda: E tgei muossa igl artist? Tgei san ins veser? Ins sa veser quei ch’ins vul. Ins vesa quei ch’ins vesa. Treis rectanghels en differentas grondezias e duas mesas rudialas. Tut cavigliau in sin l’auter. Ina sort tuor amiez la teila. Ina figura. La pictura da Matias Spescha deriva dalla figura. Ina persuna ella stgiradetgna. Las fuormas geometricas laian s’imaginar las parts dil tgierp. Tgau, best e combas. Ils dus mezs rudials savessen esser ils sacs dallas caultschas. La figura muossa a nus il dies. La bratscha ei faldada en crusch sil venter, perquei vesein nus buca ella. In’autra interpretaziun ei inagada stau ch’ei savessi esser in auto da polizia che carrescha cun glisch blaua e muort la plievgia culs schubregiaveiders en funcziun atras la notg. Era bien. Jeu vi bia dir tgei che Matias Spescha manegiass digl auto da polizia. Tenor mei denton eis ei buca impurtont tgei ch’ils contempladers vesan, mobein ch’els vesan. Ch’els prendan peda e miran. Ch’els vesan quei detagl, fan l’autra cumbinaziun. Studegian l’ovra. Ch’els anflan in access sin lur moda e maniera. Ed ils access ils pli persunals ein savens quels che restan, quels che vegnan dil cor e dattan plaz en nies patertgar per caussas che nus massen autruisa senza capir sperasvi. Alexa Giger da Surrein/Cuira è ­intermediatura d’art al Museum d’art dal Grischun a Cuira. En ina seria preschenta Alexa Giger quest’emna quatter ovras d’art cun connexs grischuns. Oz ha ella preschentà l’ovra Matias Spescha, Da mesa notg, 1961, ieli sin taila da juta, 169 x 138 cm, Museum d’art dal Grischun, donaziun da l’artist (1965), © ertavels Matias Spescha.

En Surselva ein pliras scolas gia uss alla tscherca da scolastas e scolasts. Il problem ei da cattar persunas d’instrucziun da lungatg romontsch. Ils meinascolas sursilvans ein alla limita cun tschercar persunal per lur scolas. Igl Uffeci cantunal da scola e da sport discuora d’ina fluctuaziun usitada tier las plazzas che seigien actualmein aviartas. La scartezia da scolastas e scolasts romontschs per las scolas sursilvanas ei carschida ils davos onns. La FMR ha rapportau gia ella La Quotidiana dils 26 da schaner 2023 da la munconza acuta da scolastas e scolasts en il Grischun. Sin il portal online da plazzas aviartas digl Uffeci cantunal da scola e da sport (USS) ein publicadas quels dis 55 plazzas ed otg da quellas pertuccan las scolas da vischnauncas sursilvanas. Ei dat negins recepts Marina Cavelti ei dapi igl atun vargau menadra da scola a Mustér. Ella di che pervia d’in congedi da maternitad d’ina persuna d’instrucziun hagi la scola da Mustér vuliu occupar ina plazza. «Cun fetg grondas investiziuns da temps ed energias eisi reussiu a miu antecessur d’occupar la plazza entochen il schaner 2024», di Marina Cavelti. «La sfida ei ussa naven dil schaner 2024. Ei para nunpusseivel da survegnir enzatgi.» Plinavon hagi la scola da Mustér scret ora ina plazza per la secunda classa primara naven dil proxim onn da scola, di Marina Cavelti. Tenor la menadra da scola hagi ins survegniu neginas annunzias entochen ussa. «Ei dat negins recepts, nus stuein semplamein survegnir enzatgi, silmeins pil proxim onn da scola.» Dapertut il medem maletg Ella medema crenna sco la menadra da scola da Mustér dattan era Nadine De Giorgi, la menadra dalla Scola Lumenzia, e Gion Caviezel, il menader dalla scola da Laax/Falera/Sagogn/Schluein. La tscherca da scolastas e scolasts caschuna grondas stentas ad els sco menaders da scola. Nadine De Giorgi di ch’il problem da persunal seigi in tema acut che occupeschi era sia scola. Gion Caviezel di ch’el sappi secundar fetg bein als plaids da Marina Cavelti, la menadra da scola da Mustér. El team sez dalla scola da Laax/Falera/Sagogn/Schluein detti per cletg paucas midadas igl onn da scola proxim. Il grond problem per Gion Caviezel ei da cattar substituziuns da lungatg romontsch. Quei per exempel per ina persuna d’instrucziun ch’entra en in congedi da maternitad. Gion Caviezel: «E sche jeu survegn finalmein enzatgi, lu maunca quella persuna ad in’autra scola sursilvana ch’ei era vid encurir, sco per exempel a Mustér ni en Lumnezia.» La scola ei als cunfins La scola da Glion cumpeglia la scoletta e la scola dallas 13 vischnauncas fusiunadas. Il menader da scola ei Silvio Dietrich. En discuors cun la FMR di Silvio Dietrich che Glion hagi plirs loghens da scola e sappi per cletg cumbinar empau la lavur cun trer a nez sinergias denter las singulas scolas. «Quei ei nossa strategia che cuntegn mesiras ch’ein denton buca fetg adattadas per las persunas d’instrucziun.» Silvio Dietrich discuora denton era dils problems dils meinascolas. Quels seigien actualmein organisaturs administrativs. Els seigien mo aunc vid encurir persunal ed organisar transports da scola. «Ils e las meinascolas vegnan buca pli d’ademplir lur incumbensa pedagogica e vegnan pli ditg e pli fetg als cunfins da lur capacitads cun encurir persunal», aschia Silvio Dietrich, il president dils meinascolas dil Grischun. «Il mender ei ch’ils menaders e las menadras da scola mauncan el team da scolastas e scolasts. Alla fin capituleschan singulas ni singuls. Quei ei fetg deplorabel.» Fluctuaziun normala La menadra digl USS, Chantal Marti-Müller ha declarau alla FMR la rolla dil cantun en connex culla munconza da persunal d’instrucziun. «Responsabels per emploiar persunal d’instrucziun ein las vischnauncas politicas ch’ein purtadras dallas scolas.» Chantal Marti-Müller ha declarau alla FMR ch’il cantun Grischun havevi igl onn da scola vargau en tut 2300 scolastas e scolasts ed ussa hagi ins 55 plazzas aviartas. «Quei ein dus pertschiens e buca dapli. A basa da quellas cefras savein nus digl USS buca constatar ina munconza generala da magistras e magisters.» Las plazzas che seigien actualmain aviartas semovien el rom dalla fluctuaziun usitada. Malgrad quei conceda Chantal Marti-Müller che la situaziun da recrutaziun da persunal d’instrucziun ellas scolas romontschas seigi daventada ils davos onns punctualmain pli tendida. Il motiv per quei seigien era las decisiuns da biaras vischnancas da turnar tier igl idiom. Chantal Marti-Müller digl USS ha remarcau ultra da quei che la situaziun da persunal vegni discutada periodicamein cun las direcziuns da scola. En quei rom evalueschi igl inspecturat da scola era tgei pussaivladads ch’ei detti pertuccont il svilup da persunal e la planisaziun dils pensums. Magistraglia futura derivonta dalla Surselva Gian-Paolo Curcio, il rectur dalla Scol’aulta da pedagogia dil Grischun (SAPGR) di che la recrutaziun da persunas d’instrucziun per la Surselva drovi dapli engaschament ch’egl ulteriur Grischun. Il diember d’absolventas ed absolvents dalla Surselva varieschi mintg’onn per ina tochen treis persunas dapli ni dameins. Actualmein el tierz onn dil studi, pia cuort avon il bachelor ein diesch studentas ni students dalla Surselva che vulan daventar magisters primars. Ina absolventa termineschi 2024 la scolaziun sco magistra da scoletta. El secund onn da studi seigien siat absolventas ed absolvents dalla Surselva (tschun scola primara e duas scoletta). Ed egl emprem onn da studi seigien otg studentas e students dalla Surselva (siat scola primara e ina scoletta). (fmr/mg) Alla tscherca da scolastas e scolasts Pliras menadras e menaders da scola dalla Surselva tschercan gia ussa scolastas e scolasts romontschs, mo survegnan strusch annunzias. Igl Uffeci cantunal per scola e per sport di che a basa dalla situaziun actuala da plazzas vacantas sappi ins buca discuorer d’ina munconza generala da persunas d’instrucziun. Martin Gabriel/FMR Sil portal online da plazzas digl Uffeci cantunal per scola populara e per sport (USS) eran 55 plazzas da scolastas e scolasts publicadas sco vacantas ils 4 da december 2023. Otg persunas d’instrucziun vegnan tschercadas denter Laax e Mustér. In tour d’horizon tier entignas meinascolas dalla Surselva muossa che la situaziun da persunal ei precara. Gion Caviezel, il menader dalla scola da Laax/Falera/Sagogn/Schluein di: «Sch’jeu vegn da pladir enzatgi per nossa scola, lu maunca quella persuna ad in’autra scola sursilvana, sco per exempel a Muster ni en Lumnezia.» La menadra digl USS Chantal Marti-Müller ha declarau alla FMR la posiziun da quel uffeci. «Las plazzas ch’ein actualmain vacantas el Grischun ein el rom dalla fluctuaziun usitada.» Malgrad quei conceda Chantal Marti-Müller che la situaziun da recrutaziun da persunal d’instrucziun ellas scolas romontschas seigi daventada ils davos onns punctualmain pli tendida. Il motiv per quei seigien era las decisiuns da biaras vischnancas da turnar tier igl idiom.

Ils 30 da november 1973 ei stau a Glion in act festiv ell’aula dalla casa da scola. Avon 50 onns ha la Pro Surselva, l’antecessura dalla Corporaziun da vischnauncas Surselva – oz Regiun Surselva – aviert ina nova sutorganisaziun. Suenter preparativas da sis onns han ins fundau ufficialmein la scola da musica. 20 onns pli tard frequentavan 1160 scolaras e scolars l’instrucziun. La grafica penda en biro en sia casa a Sevgein. Igl ei in maletg che regorda Theo Maissen a sia lavur professiunala. 1973 haveva el surpriu il post da meinagestiun dalla corporaziun regiunala Pro Surselva. Quei medem onn – uonn eis ei 50 onns dapi lu – ei ina instituziun impurtonta naschida: la scola da musica. Dapi lu han mellis affons e giuvenils survegniu la caschun d’emprender in instrument, da scolar la vusch, da s’approfundir ella musica. Glieud giuvna e talentada ha retschiert ina basa per la sparta dalla musa. Placat 1993 dil giubileum da 20 onns dalla Scola da musica Surselva. 1160 scolaras e scolars Ils 17 da december 1993, pil giubileum da 20 onns, ha la Corporaziun da vischnauncas Surselva (CVS) envidau ad in concert da gala ell’aula dalla casa da scola a Glion. Scolars da cant, ina formaziun da brass, in ensemble d’instrumentalists ed in orchester da combra han delectau quei ina sala pleina. El rapport annual da quei onn 1993/94 ha Theo Maissen lu era menziunau specialmein las activitads dalla scola da musica. «Cun 1160 scolaras e scolars (onn precedent 1146) ei il diember carschius vinavon. In augment registesch’ins cunzun tiel cuors elementar, ils instruments da stuors ed il cant». Pil concert da gala a Glion haveva gl’artist da Mustér Linus Flepp creau il placat. Igl ei ina grafica che muossa dalla vart seniastra instruments, notas e la cefra 20, dalla vart dretga las informaziuns dil concert. Gl’effect dalla fundaziun, quei che era schabegiau dapi 1973, ha delectau ils hosps dalla sera da gala. En 20 gasettas dall'entira Svizra La musica ei sesviluppada in element central dalla cultura sursilvana. In exempel da quei ha Theo Maissen descret el rapport annual dalla CVS digl onn da scola 1993/94: «Sco in punct culminont dallas festivitads da 20 onns san ins veser la collaboraziun dallas scolaras e scolars da cant ell’opera Nabucco da Giuseppe Verdi. Tras quell’activitad ei la scola da musica dalla CVS stada presenta cun text e maletg en buca meins che 20 gasettas dall’entira Svizra». La band Hard Milk, il 2014, a caschun dil premi Lions dalla Scola da musica Surselva. Avon sis onns, il settember 2017, ha la Regiun Surselva festivau siu agen giubileum da 50 onns. Per las occurrenzas commemorativas ha ella saviu profitar da sia scola da musica. Quella ha giu ina rolla centrala ed ha dau in accent cul tetel «Il tun dalla regiun». Ella ha organisau concerts ed ei separticipada alla turnea giubilara. Grazia alla Scola da musica Surselva dispona la Regiun Surselva d’ina partiziun creativa che alimentescha ed enrihescha la cultura. Buca paucas persunalitads ha la scola da musica promoviu, gl’emprem cul cuors da basa, lu cun emprender in instrument ni cul cant. Grazia a quell’instituziun han affons e giuvenils era el futur caschun d’anflar in equiliber da lur mintgagi cun scola, sport e computer. Empremas preparativas 1967 La historia dalla Scola da musica Surselva entscheiva 1967. Toni Casanova, absolvent dalla partiziun per scienzias socialas applicadas all’Universitad da Friburg, haveva fatg ina studia cul tetel «Modellarbeit JUGEND UND FREIZEIT». Ils resultats han mussau che la giuventetgna giavischass purschidas per l’instrucziun da musica. La lavur haveva il student fatg per incarica dalla Pro Surselva e cun accumpignament dalla cumissiun «formaziun e temps liber» sut il presidi da ser Martin Fontana. Sin fundament dall’expertisa ha ei dau gl’onn da scola 1968/69 l’emprema purschida. A Rabius han 44 scolaras e scolars frequenzau lecziuns da ghitara. In onn pli tard haveva sur Gion Martin Pelican surpriu il presidi dalla cumissiun. Lu han 175 scolaras e scolars survegniu instrucziun en plirs loghens en clavazin, ghitara, flauta, orgla a maun e violina. La finala ei ina gruppa d’iniziants per ina scola da musica Surselva seformada. Anna Fryberg-Candinas ha presidiau quella, ils scolasts Richard Casty da Flem, Rest Cundrau Demont da Vella, Carli Scherrer da Trun e Rest Gieri Tschuor da Rueun eran commembers. Il settember 1970 han gia 394 scolaras e scolars frequentau las lecziuns en 15 loghens e cun 23 persunas d’instrucziun. El decuors dil 1972 ha la gruppa d’iniziants presentau alla suprastonza dalla Pro Surselva la proposta da fundar ina scola da musica regiunala. Il menaschi ufficial ha sin quei entschiet igl 1 da fenadur 1973. Chiara Jacomet e band, 2014, a caschun dil premi Lions dalla Scola da musica Surselva.

Jeu sesel en stiva caulda e gaudel, cun ina scadiola te enta maun, la ruasseivladad dalla sera. Sper mei tarlischan las duas candeilas da nies tschupi d’Advent. Ina glisch brausla e falombra. Buca da cumparegliar cun tut las glischurs e tarlischurs en nos vitgs e marcaus. Denton ina glisch caulda che dat in’emperneivla atmosfera en stiva. Jeu hai fetg bugen la glisch da candeilas. Quella quietescha suenter in liung di da lavur. Ella dat tempra festiva, envida da star in mument da cumpignia ni da star quiets e far ses patratgs. Quella glisch – e seigi ella aschi pintga, brausla e falombra – vul dir a nus enzatgei: Eis ti era gia sedumandaus tgei ch’ella munta insumma? Fisicalmein ei la glisch ina tarlischur electromagnetica. Nos egls san tschaffar mo parzialmein quella tarlischur… – Mo fisica ei buca propi miu camp preferiu. Perquei tuornel anavos tier nossa glisch brausla en stiva. Lezza ei per mei pli interessanta. Ha glisch ozildi aunc ina muntada en nossa veta, nies mintgadi? Enzatgei sai jeu da dir: Glisch e stgiraglia s’audan ensemen. Glisch, ei mo veseivla el stgir. Glisch drova il cuntrast. Per nus e nies mintgadi munta quei forsa: Tgi ch’enconuscha la stgiraglia dalla veta po era veser la glisch. Pli spert detg che fatg. Adina puspei dat ei muments da tristezia, nua che tut para van. Muments nua ch’il buordi dil mintgadi smacca nus a funs. Muments trubistgai, nua che nus pudein buc alzar nies tgau e gnanc veser la glisch al horizont. Malgrad la tarlischur d’Advent, malgrad Nadal… Dapertut ed adina dat ei carstgauns che vivan el stgir, che han piars la fidonza e speronza, ch’ein trests e persuls. Muenta quei ils carstgauns che vivan ella clarezia? Ein els pertscharts da quei fatg? Sefan els en che la glisch glischa buca per tuts tuttina? Ei drova buc adina candeilas ni pérs da cazzola. Na, arva tes egls! Fai stem da tiu contuorn e seigies ti glisch per tes concarstgauns. In bien plaid, ina paterlada, parter temps, ina carta, ina sentupada, Gie, ei drova propi buca bia. Silpli empau curascha da far in emprem pass: Parter ina glisch, gliez ei era buca bia. Partan denton biars quella, lu vegn nies mund empau pli clars! En quei senn giavischel a vus tuts e tuttas in bi e grazius temps d’Advent. Andrea Cathomas-Friberg è scolasta da scolina e catecheta da Dardin. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR en La Quotidiana adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Stars ha ei gia adina dau. Steilas e steilettas – quellas persunas che glischan in tec ni in bien ton dapli che nus auters. Ella era in star, carezada ed admirada ell’entira Europa: l’Angelika Kauffmann da Cuera (1741 – 1807). «The whole world is angelicamad» – gl’entir mund ei narrs suenter l’Angelika. Aschia tunava ei ell’Europa dil 18avel tschentaner. Buca da smarvegliar. Ella era biala, intelligenta e talentada. Angelika Kauffmann s’udeva da gliez temps tier ils pli renomai artists e purtretava ton il clerus a Ruma sco era ils aristocats a Londra. Ella veva era in bien nas per far fa­tschentas. Ed aschia s’udeva Angelika Kauffmann da lezzas uras tier las rehas dunnas da l’Europa che vevan gudignau sezzas lur daners. Nies autopurtret muossa l’Angelika Kauffmann sco dama. Sch’ins contempla in purtret pli detagliadamein anfl’ins gia ora ina massa dalla persuna. Cu jeu studegel in purtret, risguardel jeu adina treis puncts: vestgadira, tenuta dil tgierp, attributs. Nus vesein ina dunna vestgida en teilas custeivlas e buca en vestgadira da lavur. Seida, vali e pellitscha. Quei san buca tuts selubir, quei sto pia esser ina dunna beinstonta. Angelika Kauffmann sesa cul dies bi grad e stendiu. Ella ei segira da sesezza, loscha. Negliu sent’ins malsegirtad. Il tgau volva ella en nossa direcziun. Sia ­egliada ei franca e segira. La bischutaria dad aur, il bratschalet ed ils fermagls els cavels indicheschan era che la dunna ei reha. Il greffel ed il cudisch da skizzar muossan a nus ch’ella ei in’artista. La figura el funs sutlingiescha quella informaziun. Angelika Kauffmann malegia leu ina statua dalla ­Minerva, la dieua romana ei protectura digl art e digl artisanadi. Cun tut quellas informaziuns surve­gnin nus ina bun’idea dalla persuna purtretada. Sco davos savein nus aunc li­gnar con veglia che l’Angelika Kauffmann ei sin quei purtret. Ins schess buc ch’ella hagi gia 43 onns. Gia avon gleiti 300 onns savev’ins co semetter bein en mira. Era senza Photoshop ed Instagram. Turnein anavos a Cuera. Cheu ei ­Angelika Kauffmann naschida 1741 sco feglia dad in pictur ambulont e dad ina dunna da Cuera. La famiglia ha prest bandunau la capitala grischuna ed ei secasada a Milaun. Da leu anora ein ella e siu bab i vinavon viers Ruma e pli tard tochen Londra. Pertuccont Cuera hagi Angelika Kauffmann sezza detg: «Casualmein naschida a Cuera». La finfinala buca nunimpurtont (silmeins per nus)! Alexa Giger da Surrein/Cuira è ­intermediatura d’art al Museum d’art dal Grischun a Cuira. En ina seria preschenta Alexa Giger quest’emna quatter ovras d’art cun connexs grischuns. Oz ha ella preschentà l’ovra Angelika Kauffmann, Selbstbildnis, ca. 1784, ieli sin taila, 93 x 76,5 cm, Museum d’art dal Grischun, depositum da la Fundaziun Gottfried Keller, Uffizi federal da cultura, Berna (1945).

Dapi igl onn 2022 lavuran Azad Şîmmo dalla Terchia e l’Engiadinesa Gianna Olinda Cadonau communablamein per «Weiter Schreiben Schweiz». Quei ei in portal da litteratura per auturas ed auturs en exil. Sebasond sin lur fascinaziun communabla per la forza dalla poesia, damondas cumplexas dall’appartenenza alla societad, historia e lungatg han els lantschau in dialog liric. Quel duei surmuntar barrieras linguisticas ed avischinar lur tradiziuns liricas. Şîmmo e Cadonau partan lur dialog cul publicum. Els plaidan da lur lavur communabla, il scriver ed igl exil sco era la poesia sco ina patria. La moderaziun procura Ana Sobral. Da veser ed udir ein els venderdis, ils 8 da december 2023 allas 20.15 ella Tribuna dil Cinema sil Plaz a Glion. Entrada 25 francs; per scolars e students 15 francs. Cassa dalla sera naven dallas 19.00. (cdm/fmr)

Plemas da differenta grondezia, tusch ner e da colurs, aur e pliras sorts da pupi. Quei ed ils musters da scartiras en biars cudischs ein la basa per las lavurs da Sina Lehmann. Mo malgrad tut il material: «Vuler scriver bein enzatgei va buc alla sperta. Persuenter drova ei temps e peda, era da buca far sbagls.» La fascinaziun da scriver cun bialas scartiras ei da veser ad ella en fatscha. Scartiras dat ei pli u meins senza fin dapi mellis onns e mintga epoca da temps ha giu las sias. Da sempels segns ein ellas sesviluppadas ad in entir alfabet. Aschi numerusas sco las scartiras ein era las fuormas e tut quei che s’auda vitier, sco per exempel serifas, las finas lingias allas fins dils singuls bustabs. Mo lu dat ei era scartiras grassas, miez-grassas e normalas sco era cursivas ni scretas spirontamein en maiusclas. Quell’entira filosofia da scartiras ei da cattar en numerus cudischs e biars da quels ha Sina Lehmann da Segnas acquistau ils davos 20 onns per sededicar a sia gronda pissiun: la calligrafia. En nies discuors persunal puntuescha ella gia all’entschatta: «Jeu sun buca calligrafista. Quei ch’jeu sai, hai jeu empriu en cuors e silsuenter sco autodidacta.» Tuttina: La lavur ch’ella presenta a mi ei ina calligrafia fatga cun in maun fetg exact e creativ. Il talent ei en famiglia «Jeu sun engrazieivla ch’jeu hai l’aveina creativa da nossa famiglia. Dalla vart da mia mumma eran treis augs sculpturs. Sco buobetta erel jeu fascinada vesend els luvrond vid las skizzas per exempel per craps-fossa», di Sina Lehmann-Bernasconi ch’ei carschida si a Cuera. Ils geniturs eran Romontschs da Razén ed il romontsch vegneva era tgiraus en famiglia. Avon 20 onns ei siu interess per la calligrafia naschius e spert ei daventau ina pissiun ordlunder. «Per mei ei quei ina bellezia occupaziun ed in plascher», di ella en sia stiva da scriver mirond silla cadeina da cuolms dil Muraun, Caschleglia e Caziraus. Ins sa strusch s’imaginar ina pli biala survesta per esser creativs e quella cadeina da cuolms ha lu era surviu ad ella sco supplement tier in text: «Sch’ins vul scriver enzatgei cun ina biala scartira, lu drovan ins en emprema lingia temps e peda. Magari scrivel jeu in text treis ga avon ch’jeu sun cuntenta cun quel e pér lu vegn el screts sil pupi destinaus persuenter.» Fetg pretensius seigi ei era da scriver per exempel in text cull’axa centrala. Claras lingias Per interpretar bialas scartiras seigi ei impurtont da luvrar cun claras lingias: «Quellas ein decisivas sco cunfins dils singuls bustabs. Tut igl auter ei sempel. Sch’enzatgi sa far in streh a grad ni uiersch sco era in rudi, lu sa el era formar ina biala scartira.» Adina laschi ella aunc curreger il text siu consort Hansjörg, igl anteriur directur dallas Pendicularas Mustér SA. Gest tenor scartira elegia ella la grossezia da plema e tenor situaziun la colur dil tusch. Per ina carta da natalezi per ina persuna giuvna tscharni ella ina scartira plitost moderna, per ina condolientscha plitost ina gotica. «La scartira sto er ir aprau culla situaziun», puntuescha Sina Lehmann. Ina ga ni l’autra cumpleteschi ina colur ni aur ina scartira: «Luvrar cun aur ei fetg pretensius e pretenda d’esser attents ed exacts.» Per sias scartiras nezegia Sina Lehmann plemas da metal da differenta grondezia. Plemas d’utschals, da veider ni bambus seigi lu puspei in’empau autra tecnica. Bambus per exempel per la calligrafia asiata. Ulteriurs materials che ve­gnan en funcziun tier Sina Lehmann ein sigils ni era buls cun sujets specials. Adina enzatgei auter Buc ina da sias lavurs ha bandunau Sina Lehmann senza ch’ella fussi buca vegnida fotografada. E mintgina ei autra. Da principi ein tut sias lavurs unicats, magari cumpletadas cun ornaments ni maletgs: «Jeu malegiel era bia e bugen.» Da siu dun da malegiar che suttastreha si’aveina creativa dattan biars maletgs perdetga en casa. Mo ussa anavos tiel scriver, respectiv la calligrafia: Il temps che Sina Lehmann deva cuors ni fageva lavurs per incarica ei vargaus: «Oz scrivel jeu mo pli pil cerchel da famiglia. Mo aunc adina fetg bugen.» En temps specials sco per exempel d’advent sesi ella meinsvart biaras uras en sia stiva da scriver: «Denteren dat ei adina pausas, pertgei quella lavur pretenda bia concentraziun. In sbagl ei spert fatgs e lu ei la lavur pil gat.» Biars onns ha Sina Lehmann era mussau sia creativitad vid lavurs sco decoraziuns d’advent e da Nadal ed offeriu quellas en in’atgna pin­tga stizun ni a fieras. Ussa, el temps da pensiun, eis ei vegniu pli ruasseivel tier Sina e Hansjörg Lehmann-Bernasconi che habiteschan dapi exact 50 onns ella vischnaunca da Mustér. Sina Lehmann en sia stiva da scriver. Leu ei siu material per formar bialas scartiras. Exempels da bellezia lavurs da Sina Lehmann. Siu dun creativa ei buca da surveser. Colurs, plemas e pennels en abundonza e deteren in perspectiv. Sco feglia d’in catschadur s’auda quel leu nua ch’ins sa mirar da finiastra ora e persequitar la selvaschina.

La mesjamna suentermiezdi entuorn las 14.00 ei il palancau vid la Casa Carigiet a Trun sballunaus. Cletg el discletg: Ei ha dau negins blessai. Sco il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, ha detg sin damonda dalla FMR, ei igl incaps succedius senza che persunas hagien pitiu donn. Probablamein hagi il palancau buca pudiu resister alla gronda peisa dalla neiv. «La vischnaunca ha organisau ladinamein las mesiras da segirtad sil plaz e la via sper la casa. Quei ei noss’incumbensa. Per rumir il palancau sballunau ei l’interpresa da quel responsabla, respectiv Trun Cultura che procura la sanaziun dil baghetg», di Dumeni Tomaschett. Allontanar il palancau vegni buc ad esser sempel damai che quel seigi strubiaus sin tuttas varts. Critica pil palancau Ils 19 da fevrer 2019 ei la Casa Carigiet a Trun daventada l’unfrenda d’in incendi. Il baghetg ha pitiu d’aua ed ils unviarns suandonts era da scheltira. Per impedir aunc pli gronds donns ei igl edifeci vegnius circumdaus d’in palancau cun in tetg. El decuors d’uonn ei la part sura dil baghetg cul tetg vegnida spazzada culla finamira da construir sillas alzadas restontas in tetg plat. Cun occasiun d’ina orientaziun publica avon in onn a Trun han pliras vischinas e plirs vischins criticau denter auter il palancau e constatau che quel savessi esser in prighel per la segirtad. Suenter igl incendi era la Casa Carigiet vegnida acquistada da Luca Padulli. Lez ha mess a disposiziun ella a Trun Cultura en in dretg da baghegiar per 99 onns. (fmr/hh) La Casa Carigiet a Trun cul palancau sballunau. La Casa Carigiet a Trun cul palancau sballunau.

Tgi scriva aunc a maun, oz ch’ins sa perfin dictar a Whatsapp quei ch’el ha da scriver egl sms? La FMR ha vuliu saver tgi che drova tgei metoda per scriver – la detta, il polisch ni il maun. Nus essan stai sin via denter Trun e Glion. Ina dallas conclusiuns or dils discuors spontans ei che la glieud cultivescha stedi la scartira a maun. Il problem ei mo ch’il temps maunca per scriver a maun. In’autra conclusiun ei che la tastatura cun scriver e-mails vegn duvrada il pli savens. E sch’ins vuless trer in tierz facit da questa retscherca dalla FMR: Adina dapli ­glieud pli veglia scriva cul polisch, pia sms sil telefonin. Ei suondan ils meinis da sis persunas che nus havein dumandau davart lur relaziun culla scartira: Pieder Derungs, Glion Jeu scrivel bugen a maun, sche quei fa da basegns. Jeu haiel in principi: Sch’enzatgi scriva a mi a maun, lu rispundel jeu era a maun. Jeu survegnel era oz aunc buns resuns per mia scartira da maun e sun propi cuntents cun quella. Atgnamein sun jeu zanistrer, mo da miu temps da scola vegnev’ins sfurzaus da scriver cul maun dretg. Ed aschia hai jeu pli tard saviu duvrar omisdus mauns per luvrar en biro. Per scriver cun la tastatura eisi d’avantatg, sch’ins sa duvrar omisdus mauns. Pascal Lechmann, Vella En miu mintgadi professiunal drovel jeu fetg savens la scartira da maun per far notizias per empustaziuns e per memorisar. Miu scret da far cumissiuns scrivel jeu era a maun. Cunzun duront la lavur stoi il bia ir spert e lu ei mia scartira buca biala. Miu mied da scriver principal ei la tastatura ch’jeu drovel surtut per scriver e-mails. Ed il telefonin drov’jeu secapescha era per scriver novitads cuortas. Sche jeu hai peda da scriver ina carta ni ina brev a maun, lu vi jeu far quei bein ed exact. Laura Niederstein, Tumein Sco poligrafa da professiun hai jeu da far in zugl cun scartiras. Jeu scrivel surtut cun mes diesch dets sin la tastatura. Quei ein e-mails per motivs professiunals. Mo notizias e screts pro memoria ed aschia vinavon scrivel jeu bunamein adina a maun. A maun scrivel jeu fetg bugen cartas da gratulaziun ni cun salids persunals. Jeu admirel glieud cun bialas scartiras. Jeu mezza haiel ina scartira per miez ora, quei che pertucca la bellezia. Ella ei buca nundetg biala, denton era buca nundetg macorta. Ernst Mark, Glion Quei ch’jeu fetschel bugen ei da scriver caussas cuortas a maun. Jeu scrivel per exempel ina notizia pils da casa sche jeu mon naven in mument. Quei fetsch jeu adina a maun. Jeu haiel dapi mia pensiun definitiva entschiet a s’intressar per las metodas da scriver cul handy. Mia scartira da maun ei aunc alla veglia cun ligiar ils bustabs. Per quella haiel jeu gia surve­gniu cumpliments. Claudia Volken, Vuorz Jeu scrivel fetg bia e nuota nuidis cun miu telefonin. Perquei che quella moda da communicar ei sperta. En mia professiun sco logopeda drovel jeu secapescha era bia la tastatura. Il pli bi ei per mei da scriver a maun. Sper las notizias a maun scrivel jeu era fetg bugen cartas. Jeu haiel adina giu in da sis en scola per mia scartira. Jeu ­astgel pia dir da mei, ch’jeu hagi ina biala scartira. Jeu scrivel bugen ed aunc savens cul stilograf. Jeu sentel cun scriver e cun luvrar cun mes scolars che quei ch’ins scriva a maun resta meglier en memoria che da quei che va via sms ni tastatura. Claudia Scharf, Glion Jeu scrivel fetg bia a maun, texts pli ­cuorts e pli liungs, quei atgnamein min­tga di. Jeu scrivel era diari e quei secapescha a maun, quei denton sapientivamein cun ina scartira che mo jeu saiel leger. En­tochen tier la scola secundara havevel jeu ina macorta scartira. Pér pli tard ei mia scartira vegnida pli biala. En general sun jeu dil meini, che nus havein cun il computer oz ina buna alternativa a la scartira da maun. Pascal Lechmann da Vella Pieder Derungs da Glion Claudia Scharf da Glion Claudia Volken da Vuorz Ernst Mark da Glion Laura Niederstein da Tumein

Scriver ei, sco leger e far quens, ina habilitad essenziala dalla veta. Ils biars carstgauns emprendan quei ell’emprema classa. Che la scartira ligiada s’auda tiel vargau muossa ina viseta ellas duas classas parallelas dalla Scolaviva Laax-Falera. Mintga carstgaun ha empriu zacu da scriver. Silmeins sin nies continent. L’alfabetisaziun entscheiva ell’emprema classa. Sco cantun triling ei il Grischun en ina situaziun zun speciala. La scola grischuna drova mieds d’instrucziun en otg lungatgs. Sper il tudestg ed il talian vegnan aunc sursilvan, vallader, surmiran, putér, sutsilvan e rumantsch grischun. Da quella babilonia han ins denton s’encurschiu nuotzun ellas stanzas dall’emprema classa en casa da scola a Falera. Leu emprendan actualmein 26 affons da Laax e Falera gl’alfabet. E quei egl idiom dalla regiun. «Quei ei voll bubi lev», ha in dils affons clamau sut vusch duront che la scolasta Doris Deflorin-Alig ha supplicau ils affons da scriver il plaid «esch», lu «baun». Ils singuls bustabs ch’ei drova ha mintgin saviu prender ord ina scatla sil pult. Sco ei ha pariu eis ei in giug ch’ils affons fan bugen. 1. classa Scolaviva Falera-Laax, onn da scola 2023/24 Suns, e buca bustabs Il lungatg romontsch ei presents en stanza da classa ed ei secapescha da sesez che tuts san quel. Per singuls affons eis ei buca sempel, demai ch’els han omisdus geniturs d’auters lungatgs, u tudestg ni auters. L’alfabetisaziun en romontsch ei perinagada la regla. En tschella stanza, ella classa parallela, ha scolasta Laura Coray fatg in legn culs affons. «Gl’animal entscheiva cun in F…El s’auda tier la famiglia dils insects ed ha sis combas… El viva en grondas colonias sut tiara…» Tier mintga cavazzin niev van mauns ad ault. Ellas scolas grischunas emprendan ils affons dall’emprema il lungatg cullas tablas da suns. Suns – e buca bustabs? «Dapi dus onns luvrein nus cun quei mied d’alfabetisar», declara Doris Deflorin-Alig. Las empremas siat jamnas emprendan els ils bustabs a moda visuala. Igl ei in sistem cun maletgs da fatschas, mintga tabla muossa co ins fuorma la bucca pil bustab. Ils vocals vegnan gl’emprem, i, e, a, o, u. Lu ils consonants, lezs ein pli difficils. Ins sto emprender da differenziar B e P, era C e G, pigl M fuorman ins autruisa la bucca ch’igl N. Era igl S ed il auter ch’il Sch. Lu la differenza denter ils bustabs D e T. Suns specials suondan Emprender da scriver ei gnanc schi sempel. La tabla dils suns ei perinagada gl’access alla «salata da bustabs». Mintgin ha siu tun e sun. Scolaras e scolars ston emprender da tedlar, da pronunziar precis culla bucca, e d’observar. Els fan quei cugl inschign tipic affonil. Las duas pedagogas dall’emprema classa dalla Scolaviva Falera-Laax han plascher da lur clamada. Ella san che affons traian in l’auter, ch’els han marveglias e ch’els emprendan bugen. «Tochen las vacanzas d’atun havein nus luvrau culla bucca. Actualmein essan nus vid ils bustabs gronds e gest oz entschevein nus a scriver construcziuns», tradescha Doris Deflorin-Alig. Ella sezza ha frequentau la scola primara a Vella. Igl ei stau ils onns ch’ins ha midau dil sistem culla scartira ligiada tier quella da basa culs bustabs gronds ed ils pigns. E co eis ei culs suns specials ch’ei dat el romontsch, il tsch, tg, gi, ge ed auters? Era quels vegnan integrai, ins detti peisa a quels ellas classas suandontas, conferma Laura Coray. Ses affons emprendan gest il davos dils bustabs gronds. «Il D ha buca dus, mobein in venter. Dei adatg da buca far in memia grond. Lu eis ei sco sche vus magliasses damemia dultschergnem», fa ella allusiun. Dario selegra perinagada ch’el sa finalmein scriver siu num ed entscheiva ad exercitar cul rispli sillas lingias dil carnet. Emprender da scriver ell'emprema classa Plaids zuppai e bustabs sterni Duront las lecziuns eis ei ruasseivel en omisduas stanzas. La metoda d’emprender ei sesviluppada, la disciplina ei restada. En ina dallas classas parellelas han ils affons d’emplenir in fegl da lavur cun ina cruschera. Els quadrels mettan els bustabs in vid l’auter aschia ch’ei dat il plaid ch’il maletg muossa. In auter quadrel grond ei emplenius cun bustabs. Ils affons dueien anflar ils plaids zuppai, quels ch’els han anflau, astgan els colurar. In auter fegl cuntegn dalla vart seniastra in quadrel cun in maletg, dasperas in quadrel cun plirs bustabs gronds sterni. Cun metter ils bustabs ella dretga successiun dat ei il plaid correct che s’accorda cul maletg. Doris Deflorin-Alig conferma ch’ils scolars emprendien a moda ludica. Las tschun lecziuns da romontsch ad jamna ein effectivas. Sper las tschun lecziuns da matematica, quellas da zambergiar, da gimnastica e tschels roms. Il gummi da curreger s’auda dil reminent aunc oz tier gl’inventari dils principiants. En gliez reguard ei la tecnica buca sesviluppada.

La radunonza communala da Tujetsch dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla a Sedrun ha approbau il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2024. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la decisiun curdada cun grond pli. Il quen da menaschi preveda ina sviulta da 16,1 milliuns francs ed in surpli d’entradas da 327 000 francs. La vischnaunca preveda da far investiziuns da brutto 13,2 milliuns francs, las investiziuns netto ein budgetadas cun 9,4 milliuns francs. La gronda part dallas investiziuns proponidas dalla suprastonza communala ein vegnidas acceptadas dalla radunonza communala. Buca acceptau ha ella denter auter l’investiziun da 350 000 francs en ina casa da giugs ella casa da scola a Rueras. Severificheschan quellas cefras, fa la vischnaunca igl onn vegnent in cash flow negativ da presspauc 730 000 francs. Risguardond las investiziuns netto resulta in deficit da finanziaziun da biebein diesch milliuns francs. Plinavon ha la radunonza da vischnaunca decidiu unanimamein da laschar il pei da taglia d’entrada e da facultad pigl onn 2024 sin 95 % dalla taglia sempla dil cantun e da laschar il pei da taglia sin schischom sin 1,5 ‰. Medemamein han vischinas e vischins priu enconuschientscha digl extract dil plan da finanzas 2024-2028. (cdm/fmr) Pliras investiziuns previdas dalla suprastonza communala ein buca vegnidas acceptadas dalla radunonza communala, denter auter la casa da giugs ella scola da Rueras per 350 000 francs.

En in onn duei il baghetg niev pigl Archiv cultural a Sedrun vegnir aviarts. La finanziaziun ei garantida ed il mument vegn la lenna pil baghetg resgiada. Quei succeda a Sedrun tier Emil Schmid e siu fegl Daniel ch’ein en possess dalla davosa resgia ch’ei aunc en funcziun en Val Tujetsch. Aunc avon paucs decennis vegneva resgiau en quater menaschis en Val Tujetsch: En duas resgias a Sedrun/Mira, ina a Sedrun/Curtin ed ina a Rueras. Oz ei aunc ina en funcziun e quella vegn aschidadir honorada cun ina bellezia incarica. Emil Schmid e siu fegl Daniel resgian ils proxims meins numnadamein tut la lenna che vegn duvrada per construir igl Archiv cultural a Sedrun. Tut en tut han els survegniu 347 buoras ni detg auter: 250 meters cubic. Lenna dalla regiun «La finamira era da pinar la lenna pil baghetg digl archiv en Val Tujetsch. Igl ei lu denton semussau spert che quei ei buca pusseivel, damai ch’ei drova persuenter lenna da buna qualitad bein dimensiunada el diameter», di Tarcisi Hendry ch’ei in dils capoiniziants dil baghetg pigl Archiv cultural. Aschia ein ulteriuras vischnauncas dalla regiun vegnidas contactadas. La fin finala ein las vischnauncas da Sursaissa, Sumvitg e Mustér segidadas cugl Uffeci forestal da Tujetsch che ha sez era furniu ina part. Ord quella lenna resgian Emil e Daniel Schmid quaders da 16 x 24 cm, respectiv 20 x 28 cm per la construcziun darschunada (stric) dil baghetg. Tut en tut rodund 400 quaders. Las mesiras per la lenna che ha giu da vegnir furnida dallas vischnauncas ein vegnidas indicadas digl inschignier Walter Daplazes, medemamein las directivas tgei che ha da vegnir resgiau ord tgei buora. Il rest dallas buoras surveschan ad aissas che san medemamein vegnir duvradas per part el baghetg digl archiv. «Il maguol dalla plonta astga buca esser el quader. Quei ei buca adina sempel, nus essan magari pli ditg vid discutar che da resgiar», di Emil Schmid cun bucca rienta. La lenna ei numerada. Mintga quader san ins exact da tgei buora ch’el deriva la fin finala. Rodund sis meins vegnan ils dus resgiaders ad esser vid la lavur, silsuenter ei la lenna da splanar e ligiar giu. «Nus havein saviu salvar quella lavur ella val. Quei ei impurtont, surtut era per in baghetg public. Tenor miu manegiar ei quei era historia e cultura sche nus savein aunc far quei», puntuescha Daniel Schmid. Fetg grond’incarica La lenna vegn resgiada cun ina resgia circulara da bloc dalla marca Primultini dall’Italia digl onn 1963. «Quella ei vegnida montada dus meins avon ch’jeu sun ius a recrut», seregorda Emil Schmid ch’ei els otgonta e che ha empriu da resgiar dil bab. La resgia a Sedrun exista dapi 1937. Igl emprem era ella els mauns dils frars Heinrich e Tumaisch Schmid, la mesadad s’udeva a Gion Antoni Beer che ha lu vendiu sia cumpart a Heinrich Schmid. La cumpart digl aug Tumaisch ha Emil Schmid surpriu pli tard. El seregorda: «Ils megliers onns resgiavan nus entochen 700 meters cubics lenna per onn. Culs onns ei quei lu sereduciu successiv, ils davos era quei buca dapli che dus ni treis meters cubics. «Dapi onns vegn la lenna ch’ins drova empustada, il bia deriva dall’Austria», di Emil Schmid. Successivamein ha sia famiglia allura tschercau autras occupaziuns professiunalas sco per exempel in camp da vacanzas ni la furniziun da bubrondas. «Resgiar in aschi grond quantum da lenna e quei cun bia lavur a maun, ei stregn, surtut sch’igl unviern vegn aschi baul e las temperaturas ein gia ussa fetg bassas», di Daniel Schmid. Emil Schmid seregorda buca da haver survegniu ina ga in’aschi gronda incarica: «Nus havein era gia resgiau lenna per stallas, mo ton enina ei mai stau il cass.» Sco ina «emprema badelada» Primavera proxima duein las lavurs da baghegiar pil baghetg digl Archiv cultural, buca lunsch naven dil Museum La Truaisch a Sedrun, entscheiver. «La finanziaziun ei garantida, mo nus essan aunc vid rimnar daners en cass ch’ils cuosts fussen pli aults», di Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. 1,63 milliuns francs vegn igl archiv a custar, l’inauguraziun ei previda ils 14 da december 2024. La lubientscha da baghegiar ei aunc pendenta, las lavurs d’impressari vegnan surdadas il schaner. «Per nus ein las lavurs da resgiar tier Emil e Daniel Schmid empau sco in’emprema badelada», di Tarcisi Hendry. Cultura da resgiar pigl archiv da cultura Dapresent resgian Emil Schmid e siu fegl Daniel la lenna pil baghetg digl archiv cultural a Sedrun. Quel vegn construius igl onn vegnent. La resgia dalla famiglia Schmid a Sedrun ei la davosa ch’ei aunc en funcziun en Val Tujetsch. La resgia dil tip talian Primultini ha 60 onns e la lavur pretenda fetg bia engaschament corporal. La lenna che vegn resgiada ils proxims meins fuorma silsuenter igl archiv cultural che dat aschia era perdetga dil mistregn dil resgiader dalla Val Tujetsch. (fmr/hh) Nuot ei automatisau ed aunc sco avon 60 onns. Quei pretenda bia lavur a maun. Emil Schmid e siu fegl Daniel ein occupai entochen primavera cun resgiar la lenna pil baghetg digl archiv cultural a Sedrun.

Impressionen des Skigebiets Flims-Laax beim Crap Sogn Gion. Fotografiert am 12.01.23. Bild Livia Mauerhofer Schebein che las cundiziuns fussen idealas, entscheiva la sesiun da skis 2023/24 en Surselva ufficialmein pér ils 16 da december 2023. Entginas destinaziuns han denton reagau sigl emprem tatsch neiv e gia aviert pistas, autras lavuran actualmein di e notg per che l’avertura gartegi. Il directur dallas pendicularas Val S. Pieder Stefan Schmid selegra: «Igl ei grondius che nus havein tonta neiv. Aschia ein las cundiziuns naven dall’entschatta grondiusas.» Era el territori da skis da Sursaissa/Mundaun ei il plascher davart la neiv gronda. «Grazia allas temperaturas constantas eisi ideal per far naiv, e cun las grondas nevadas dalla davosa fin d'jamna savein nus mirar cun optimissem sin la proxima sesiun», scriva il president dil cussegl d’administraziun Ernst Sax sin damonda dalla FMR. Tuttina entscheiva la sesiun da skis en tut las destinaziuns sursilvanas ufficialmein pér ils 16 da december 2023. E tuttina han tschun da sis territoris da skis reagau sin las bunas cundiziuns e schon aviert en­tginas pistas (mira box). «Nus luvrein di e notg» «Nus luvrein di e notg» descriva il directur dallas pendicularas Mustér Stefan Arnold las preparaziuns per l’avertura ufficiala dils 16 da december 2023. La fin d’jamna avon ha gia liug l’avertura dil restaurant renovau e dalla pendiculara Caischavedra. L’avertura dil restaurant fa actualmein quitaus, perquei ch’igl ei aunc in plazzal. «Nus havein denton gleiti in restaurant resch niev sil territori da skis da Mustér», selegra Stefan Arnold dalla gronda novitad d’uonn. Era il territori da skis Sursaissa/Mun­daun seprepara per l’avertura. Entginas pistas ein gia questa fin d’jamna accessiblas, l’avertura ufficiala ei denton ils 15 da december 2023. «La pli gronda lavur ei actualmein l’introducziun dils collaboraturs e la preparaziun dils indrezs. Las preparativas van denton tenor plan», scriva Ernst Sax sin damonda dalla FMR. En auters territoris spetgan ils hosps d’unviern pli grondas midadas. Il territori da skis Breil/Vuorz/Andiast ha renovau il restaurant ed il luvratori Alp Dado. La destinaziun Flem/Laax/Falera metta en funcziun miez december la nova pendiculara Flemexpress da Flem-Foppa-Startgels. Spustar l’avertura ei strusch pusseivel Reagar spontanamein sin las bunas cundiziuns ei denton nunpusseivel. Ei dat differents motivs, sco per exempel la munconza da temps. «Sch’ei dat neiv, han las persunas il sentiment ch’igl ei pusseivel dad ir inaga cun la maschina da pista e lu eis ei bien. Nus havein denton duas tochen treis jamnas lavur tochen che tut ei promt», declara Stefan Arnold il motiv per buca stuschar il termin dall’avertura. In auter punct decisiv ei il persunal. «Ils contracts dil persunal valan pér naven dall’avertura e biars vegnan digl exteriur per luvrar cheu. Aschia eisi strusch pusseivel da spustar il termin dall’avertura», declara Stefan Schmid la decisiun d’arver il territori da skis da Val S. Pieder malgrad las bunas cundiziuns pér ils 16 da december 2023. Il facit dalla retscherca: Il termin d’avertura dils territoris da skis sursilvans ei fix ed aschia ston ils biars skiunzs e las skiunzas aunc haver in tec pazienzia tochen ils 16 da december 2023.

Il Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials ei vegnius fundaus avon 50 onns. Ussa fa el fiasta cun in concert communabel culla Societad da musica Sumvitg/Cumpadials. Ensemen sepresentan els al publicum venderdis, ils 15 e dumengia, ils 17 da december 2023 ella baselgia parochiala a Sumvitg. Legend la cronica dil Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials demuossan las activitads che quell’uniun ei in motor per la cultura, la convivenza e la veta sociala en vischnaunca. Sias acziuns tonschan lunsch suls cunfins svizzers ora tochen ellas tiaras vischinontas. Ina cumparegliaziun cul «motor» muossa che quel dil chor da Sumvitg e Cumpadials cuntegn 40 «cilinders» che genereschan nundumbreivels «cavals», ils quals tilan il «carr» d’activitads. La historia dalla cultura da cant Igl onn 1904 vegn fundau a Sumvitg in chor cecilian, quei a caschun dalla fundaziun dall’Uniun ceciliana. Sper quei chor cecilian cumpara 20 onns pli tard in chor viril profan ellas annalas, denton vegn tal sistius ed il Chor viril Sumvitg sortescha ord ils dus chors existents. Quei chor viril ei activs duront 44 onns ed embellescha las fiastas da Baselgia sco era occasiuns profanas. Ella pleiv da Sumvitg/Cumpadials existeva il medem temps il Chor mischedau Cumpadials. Plevons e caplons legevan las messas mintga dumengia a Sumvitg e Cumpadials, aschia che mintga chor haveva da cantar da fiastas. Dasperas sepresentavan els ad occasiuns profanas. All’entschatta dils onns 1970 – la pleiv haveva sulet in plevon – eran las retschas da cantaduras e cantadurs sesminuidas. Tal svilup ha sfurzau da far midadas ed igl onn 1972 ei vegniu decidiu da fundar in chor mischedau communabel per Sumvitg e Cumpadials. La radunonza da fundaziun ei stada il schaner 1973. Ina simbiosa fritgeivla La pleiv, la societad da musica, il chor ed era la staziun da viafier portan uss en lur num la destinaziun da Sumvitg/Cumpadials. La societad dils dus vitgs, il chor mischedau, ei in’unitad cumineivla che exequescha in’impurtonta rolla en vischnaunca e pleiv. Mo enzacontas occasiuns dil vargau seigien numnadas: Fiasta tricentenaria da Clau Maissen, inauguraziuns da baselgias e capluttas, organisar bazars per fatgs caritativs, cantar per vegls commembers d’honur, agid da construir ina plazza da termagliar per affons, cantar a caschun dad occasiuns surregiunalas el vitg, dar concerts da benefici, collaborar alla fiasta dalla sessiun federala a Flem/Laax igl onn 2006, festivar giubileums e collaborar cun las autras uniuns dils dus vitgs e – sper autras activitads – aunc far lavur cumina sin vias d’alp. Fiastas ed activitads dil chor Ils commembers dil chor astgan savens festivar occasiuns denter els. Ei dat honoraziuns per meriteivels cantadurs e cantaduras. Lu vegn era cantau per nozzas da commembers. Zun activs ei il brat cultural cun chors d’ordeifer. Quell’iniziativa vegn per gronda part dil dirigent actual Rest Giusep Tuor. El diregia auters chors dalla regiun ed en sia professiun sco musicist activescha el ses ligioms cun auters commilitons. Aschia vegn il chor savens accumpignaus da solistas e solists da cant e musica ed astga cantar ovras cun accumpignament d’orchester. Il Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials ei presents allas fiastas da cant districtualas, cantunalas e cecilianas. Sias producziuns vegnan taxadas cun fetg bunas notas e predicats animonts. Il Radio Rumantsch registrescha ed emetta canzuns dil chor e pliras ga ha la formaziun da Sumvitg/Cumpadials cantau tier emissiuns dalla Televisiun Svizra. Da menziunar ein ils viadis dil chor. Denter differentas destinaziuns en Svizra han els visitau marcaus sco Minca, Salzburg e Ruma. Tala vitalitad d’uniun motivescha ils commembers da crear convivenza ed entelgientscha. Pliras cantaduras e cantadurs ein activs dapi la fundaziun avon 50 onns. Dasperas cumparan giuvnas fatschas ellas retschas e dattan secapescha allas vuschs dil chor il bi colorit ch’ei drova. Quei vegnan las cantaduras ed ils cantadurs a demussar el concert preparaus per la fiasta da giubileum. Il cuntegn dallas producziuns ei adattaus al temps da Nadal. Dirigent Rest Giusep Tuor ha eligiu producziuns che vegnan accumpignadas da Flurin Monn al clavazin e dalla Societad da musica Sumvitg/Cumpadials. La baselgia parochiala da Sumvitg ei predestinada per in tal arranschament. Ils concerts han liug ils 15 da december allas 20.00 e dumengia, ils 17 da december 2023 allas 17.00 en baselgia parochiala a Sumvitg. Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials dumbra dapresent 38 cantaduras e cantadurs da Sumvitg, Cumpadials e Rabius. El ha ina mischeida da giuvens ed arrivai commembers ed ei in’uniun zun activa en vischnaunca.

La radunonza communala da Medel la gievgia sera ell’aula dalla casa da scola a Curaglia ha giu da prender in tschuppel decisiuns. Aschia ha ella denter auter approbau ils preventivs dalla vischnaunca, dall’Ovra electrica Medel e da Val Medel Turissem. Il preventiv dalla vischnaunca quenta cun ina sviulta da 3,9 milliuns francs ed in gudogn da 71 000 francs. La vischnaunca preveda da far igl onn vegnent investiziuns da netto 1,66 milliuns francs. Las investiziuns principalas pertuccan la sanaziun dallas vias da quatier a Curaglia, la contribuziun agl acquaduct pil project Val Parada, il plaz per la rimnada da rumians sco era il project da lavineras a Crap Stagias. Medemamein preveda la vischnaunca d’investir en indrezs da fotovoltaica. Il quen dall’Ovra electrica Medel preveda ina sviulta da rodund 2,9 milliuns francs cun in surpli d’entradas da strusch 50 000 francs. Per investiziuns risguarda il preventiv 144 000 francs. Il preventiv da Val Medel Turissem quenta cun in quen pli u meins ulivau cun entradas ed expensas da strusch 80 000 francs. Sin proposta dalla suprastonza communala han vischinas e vischins decidiu il venderdis sera a Curaglia da laschar il pei da taglia per 2024 sin 70 % dalla taglia cantunala sempla e quel dalla taglia sin schischom sin 1,5 ‰. La revisiun dalla lescha da pumpiers sco era la revisiun parziala dils statuts da Pumpiers Sursassiala ein vegni approbai, aschibein sco la revisiun dalla lescha pil stab directiv communal. Medemamein ei la revisiun totala dalla lescha communala da sepultura e da santeri vegnida approbada. (cdm/fmr)

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun ha acceptau il venderdis il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2024. Quel preveda in deficit da bunamein in miez milliun francs. Culla lavur vid il project dil center el vitg vegn cuntinuau. Vischinas e vischins da Sursaissa Mundaun ein vegni clamai alla davosa radunonza communala da quest onn. Quella ha giu liug il venderdis sera ella halla plurivalenta a Cuort. El center dallas tractandas ei il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2024 staus. Quel prevesa ina sviulta da 12,6 milliuns francs cun in surpli d’expensas da 485 000 francs. Sco quei che la suprastonza communala ha orientau la radunonza communala, ei la situaziun finanziala dalla vischnaunca stabila. En cumparegliaziun cul preventiv digl onn current vegnan surtut ils cuosts sil sectur dalla sanadad ad esser pli aults igl onn vegnent. En consequenza dalla reducziun dil pei da taglia sereduceschan era las entradas. En cumparegliaziun cul preventiv 2023 quenta il preventiv 2024 cun expensas ch’ein per rodund 250 000 francs pli aultas. Sbassau il pei da taglia Il quen d’investiziuns preveda expensas da brutto 8,1 milliuns francs, las entradas el quen d’investiziun importan strusch dus milliuns francs. Vischinas e vischins da Sursaissa Mundaun han acceptau unanimamein il preventiv, aschi bein sco la reducziun dil pei da taglia da 100 sin 95 % dalla taglia cantunala sempla. Il pei dalla taglia sin schischom resta sin 1,5 ‰. La radunonza communala ha priu enconuschientscha dalla planisaziun da finanzas dallas investiziuns pils onns 2024 entochen 2028. Center communal e d’informaziun Cun occasiun dall’informaziun dils 31 d’uost 2023 han las autoritads communalas presentau il stan dil project per in center communal e d’informaziun cun in plaz dil vitg e garascha sutterrana a Cuort. A quell'informaziun ei suandada ina retscherca davart il project tier la populaziun ed ils hosps. La finamira da questa retscherca ei stada d’integrar vinavon la populaziun ed ils hosps el project e da survegnir resuns da quels. Duront ils dus meins che la retscherca ha cuzzau ein rodund 400 resuns vegni inoltrai alla vischnaunca. Davart quels ei vegniu orientau il venderdis sera. Sco quei ch’il president communal Ernst Sax ha detg sin damonda dalla FMR, ein las damondas ella retscherca – fatga online ed a scret – vegnidas rispundidas tuttas fetg positiv: «Nus havein giu tier tuttas rispostas in resun positiv d’entuorn 80 %.» Consequentamein duei vegnir cuntinuau cul project instradaus avon rodund treis onns cullas empremas ideas. In prestudi «Sin fundament dil resun fetg positiv dils vischins e dils hosps vegn in prestudi per l’infrastructura nova ad esser il proxim pass», di Ernst Sax. Medemamein duei vegnir arranschau ina concurrenza d’architectura pil plaz dil vitg. Il plaz dil vitg niev duei vegnir deliberaus da parcadis d’autos. Persuenter duei ina garascha sutterrana survir. Tenor Ernst Sax eis ei aunc buca clar sche quella vegn construida sin ina ni duas alzadas. In’alzada persula purschess plaz a rodund 35 autos. Ernst Sax, president communal da Sursaissa Mundaun: «Ils resuns sil project per in center communal e d’informaziun cun in plaz dil vitg a Cuort ein fetg positivs.»

La radunonza communala da Val S. Pieder ha refusau il venderdis sera la damonda per prolunghir la concessiun dall’Ovra electrica Zervreila SA. Ella ha approbau il preventiv da vischnaunca che quenta cun in gudogn da sis milliuns francs. La concessiun pil dretg dall’aua dall’Ovra electrica Zervreila scada ils 31 da december 2037. Tenor la lescha federala pil dretg dil nez dall’aua ston las vischnauncas da concessiun decider da principi silmeins diesch onns avon schebein ellas ein promtas da prolunghir la concessiun. Cun scriver dils 8 d’avrel 2021 ha l’Ovra electrica Zervreila dumandau las vischnauncas da concessiun da renovar la concessiun. Negina prolungaziun dalla concessiun En stretga collaboraziun culla Corporaziun dallas vischnauncas da concessiun sco era cul cantun ha la suprastonza communala da Val S. Pieder tematisau il nez futur dalla forza hidraulica. Sco quei che la suprastonza communala ha orientau el messadi per mauns dalla radunonza communala dil venderdis sera, eis ella vegnida alla conclusiun da refusar la damonda per la prolungaziun dalla concessiun. La finamira ei d’avisar ina regulaziun nova dallas relaziuns da nez. En quei connex savessi igl acziunariat actual dall’ovra esser ina part dalla soluziun. Las vischnauncas da concessiun han la pusseivladad unica da surprender per la fin dalla concessiun gratuitamein las parts existentas dall’ovra che stattan en direct connex cull’aua (parts bletschas), sco era las parts electromecanicas (parts schetgas) per ina prezi commensurau. Ellas san allura decider davart las cundiziuns da rama, denter auter ensemen cul cantun, co l’ovra duei vegnir nezegiada igl avegnir. La radunonza communala dil venderdis sera ei suandada la proposta dalla suprastonza communala da refusar la damonda per ina prolungaziun dalla concessiun dall’Ovra elctrica Zervreila SA. Gudogn da bunamein sis milliuns francs Il preventiv dalla vischnaunca da Val S. Pieder pigl onn 2024 quenta cun entradas da 15,9 milliuns francs ed expensas da rodund diesch milliuns francs. Il gudogn budgetau contonscha aschia la summa da 5,9 milliuns francs. Quei gudogn excepziunal seresulta ord il nez dall’energia da participaziun che la vischnaunca retscheiva dallas ovras. Il quen d’investiziuns calculescha cun expensas da 4,4 milliuns francs ed entradas da 1,2 milliuns francs. Il preventiv sco era il pei da taglia da 100 % ein vegni acceptai da vischinas e vischins il venderdis alla radunonza communala ella halla plurivalenta Glüs a Val S. Pieder. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun allas medias, ha la radunonza communala refusau il project per la via forestala dil Peilerwald. Perencunter ei il project d’avertura Schgräienda Bach vegnius acceptaus. Il lag da fermada dall’Ovra electrica Zervreila SA en Val S. Pieder.

Suenter che la famiglia Ardüser ha menau il hotel Seehof duront varga 60 onns ed ei dapi 1974 era possessura da quel, vegn il menaschi vendius silla fin da matg 2024 alla «Seehof Laax Beteiligungs AG». En connex culla regulaziun dalla successiun eis ei stau impurtont pil possessur actual Peter Ardüser da surdar en buns mauns la casa da tradiziun ch’ei vegnida aviarta igl onn 1880 e da garantir il futur dil hotel cun restaurants ch’ei beinvesius ton tier ils indigens sco ils hosps. Ils novs possessurs Franz Gschwend, Ueli Grand e Moritz Wilhelm Müssig han ina stretga relaziun cun Laax e culla gastronomia. «Aschia ein els il garant che la casa vegni menada vinavon el stil cumprovau, che l’ustria resti canorta per la populaziun indigena e local da sentupada per mistergners. Ella ei ina da paucas casas cun pusseivladad da pernottar el vitg da Laax, scriva Peter Ardüser en ina communicaziun als mieds da massa. Tochen primavera proxima vegn la famiglia Ardüser e siu team a menar ustria e hotel sco tochen dacheu. Suenter ch'ils novs possessurs han surpriu la casa ed exequiu entginas lavurs da renovaziun ei la reavertura planisada per la stad 2024. (cdm/fmr) Ils actuals e novs possessurs dil hotel e restaurants Seehof e Laax. Da seniester Clara Ardüser-Derungs, Peter Ardüser, Franz Gschwend, Moritz Wilhelm Müssig ed Ueli Grand. Il hotel Seehof a Laax, baghegiaus 1880, mida possessur. Naven dil matg 2024 ein hotel ed ustira en posssess dalla nova «Seehof Laax Beteiliungs AG».

La fin dall’jamna vargada ha Sontgaclau fatg sia viseta tradiziunala. Quei ei era stau il cass en Val Medel. Il venderdis sera anenasi, la sonda a Curaglia. Sco en autras vischnauncas era, ei l’Uniun da giuventetgna Medel responsabla pigl usit da Sontgaclau ella val. Quei ei era stau uonn il cass. Duront duas seras ha la suita fatg sias visetas. Il venderdis anenasi, vul dir a Platta, Drual, Matergia, Pardé e Fuorns. La sonda allura a Curaglia. Per puder visitar tuttas casadas ein duas gruppas stadas la sonda sin viadi. Grazia alla biala cozza da neiv ha igl usit survegniu uonn ina biala tempra. En Val Medel ha igl usit da Sontgaclau in’impurtonza speciala, damai che la baselgia a Curaglia ei dedicada a quei sogn che vegn festivaus ils 6 da december. Usit e tradiziun «Tier nus vegn la viseta da Sontgaclau appreziada dallas famiglias cun affons, mo era dalla glieud pli veglia», di Corina Venzin ch’ei dapi biebein treis onns presidenta dall’uniun da giuventetgna. En biaras casas els vitgs ed uclauns seigi Sontgaclau beinvegnius: «Per nus ei quei secapescha fetg engrazieivel.» La gronda part dallas famiglias cun affons habitescha oz a Curaglia. Pli baul era quei auter. Lu habitavan biaras famiglias – era grondas – els uclauns anenasi entochen ad Acla. FestiVal Medel l’auter onn L’uniun da giuventetgna tgira la tradiziun da Sontgaclau tenor igl usit da decennis. Per ella ei quei engaschament denton era cumbinaus culla caschun da far empauet cassa. «Ina ga per onn mein nus sin viadi e quels daners savein nus lu duvrar fetg bein», di Corina Venzin. Sper las seras da Sontgaclau organisescha la giuventetgna era la sera da tscheiver ed ina fiasta interna. L’auter onn segna ella puspei responsabla pil FestiVal Medel. Quel ha liug ils 13 da fenadur 2024 ed ei ina caschun da sentupada cun cultura e products regiunals. Sontgaclau e sia suita il venderdis sera a Platta. Seniester igl aunghel, Sontgaclau, il fumegl, igl asen ed il ner.

En sia seduta dil venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca da Mustér sefatschentaus culla demissiun dalla cumissiun da baghegiar e dil menader digl Uffeci da baghegiar. Ina cumissiun parlamentara per intercurir ils motivs, proponida dil cussegl, ei buca vegnida installada. Persuenter duei la cumissiun da gestiun intercurir il cass respectiv eruir ils motivs dallas demissiuns. L’jamna vargada ei vegniu enconuschent che la cumissiun da baghegiar dalla vischnaunca da Mustér hagi demissiunau: Pascal Beer, Simon Bisquolm, Ursin Huonder e Ronny Zanin. Buca demissiunau ha il president Wendelin Jacomet ch’ei commember dalla suprastonza communala ed en quella funcziun commember ex-officio dalla cumissiun da baghegiar. Parallelmein ei era la demissiun dil menader digl Uffeci da baghegiar, Marco Tomaschett, arrivada en casa communala. Quellas demissiuns han procurau per ina tractanda supplementara e per damondas ella seduta dil cussegl da vischnaunca il venderdis sera ella Sala Peter Kaiser a Mustér. Las cumpetenzas ein dadas La cumissiun da baghegiar ha orientau a scret la suprastonza communala davart ils motivs da sia demissiun. Sco il president communal René Epp ha puntuau ella seduta dil cussegl da vischnaunca, ei la suprastonza communala l’instanza da baghegiar. Quei vul dir che la cumissiun da baghegiar sa prender decisiuns ch’ein denton buca ligiontas per l’executiva. René Epp ha accentuau: «Ch’entginas fatschentas ni projects dispiteivels han dau da discutar ei tuttavia legitim, endretg ed impurtont. Aschia sa ei naturalmein era dar che l’instanza da baghegiar, respectiv la suprastonza communala, ha decidiu auter che la proposta e preparaziun dalla cumissiun da baghegiar. Era quei ei legitim. Tonaton ha ina tala decisiun ni intervenziun da far nuot cun metter en damonda la cumpetenza dalla cumissiun da baghegiar ni da buca schazegiar la buna lavur che vegn prestada dallas persunas ella cumissiun.» Igl avrel 2022 ein la cumissiun da baghegiar e la suprastonza communala sescuntradas per discussiunar pusseivladads co simplificar las proceduras, davart las structuras communalas sco era quellas dall’informaziun. Tenor la cumissiun da baghegiar – aschia René Epp – hagi quella scuntrada denton giu negin effect. «Fact ei che la suprastonza communala sa buca dar auters ni novs dretgs alla cumissiun da baghegiar. La structura e la cumpetenza ei fixada ella constituziun communala. Pusseivel ei quei sulettamein cun reveder lezza», puntuescha gerau Paul Flurin Schmidt. Tractandau – mo buca decidiu Il cussegl ha cumpletau la gliesta da tractandas dalla seduta dil venderdis sera cun ina tractanda per eleger ina cumissiun. Quella havess giu l’incumbensa d’examinar ils motivs dalla demissiun dalla cumissiun da baghegiar e dil menader digl Uffeci da baghegiar. Suenter liunga discussiun ha el denton desistiu da quella cumissiun. René Epp ha presentau la vesta dalla suprastonza communala e detg: «En vesta als pensiunaments da plirs collaboraturs els uffecis d’infrastructura e baghegiar ha la suprastonza communala decidiu d’instradar ensemen culla firma Curia il project davart il svilup dall’organisaziun communala. En quei connex duei era la structura politica vegnir examinada, vul dir denter auter era la constituziun communala.» Concret vul quei dir che las cumpetenzas duein era esser in tema en quella lavur e che quella stat era en connex cullas discussiuns actualas pertuccont la cumissiun da baghegiar. Il cussegl ha la fin finala saviu s’accordar culla proposta d’incaricar la cumissiun da gestiun cun intercurir ils motivs dalla demissiun dalla cumissiun da baghegiar e dil menader digl Uffeci da baghegiar. La plazza dil menader digl uffeci ei gia publicada, la fasa da publicaziun per annunziar candidatas e candidats per la cumissiun da baghegiar suonda prest. Tenor René Epp eis ei previu da suttametter l’elecziun da quella il fevrer al cussegl da vischnaunca. Entochen lu duei la lavur succeder tenor cumpetenzas ed incaricas politicas ed administrativas. La cumissiun da gestiun duei allura dar rapport alla suprastonza communala ed al cussegl da vischnaunca, aschia ch’era la publicitad vegn orientada dil succediu. Niev tgamun dil cussegl Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha eligiu il venderdis sera Ignaz Venzin sco president dil cussegl da vischnaunca pigl onn 2024. El ei staus vicepresident uonn. Niev vicepresident daventa Adrian Flepp. Plinavon ha il parlament concediu allas Pendicularas Mustér SA il dretg da baghegiar e da servitud pigl implont da fotovoltaica Desertasol a Caischavedra. Igl uost ha la suprastonza communala decidiu da surprender quei implont dalla Repower SA. Quei ei succediu per in prezi simbolic da 5000 francs. Per che las Pendicularas Mustér SA sappien producir leu energia per agen diever, ha la suprastonza communala proponiu al cussegl da vischnaunca da metter a disposiziun la surfatscha da quei implont en dretg da baghegiar ad ellas. Ei setracta d’ina surfatscha da bunamein 7000 meters quadrat. Las Pendicularas Mustér SA ein promtas da renovar ed engrondir l’ovra. Persuenter duei la vischnaunca obtener in tscheins fundamental annual da 12 000 francs sco era in’indemnisaziun dad in rap per ura kilowatt per energia producida. Tier ina producziun calculada da rodund 900 000 uras kilowatt sedess aschia ina summa annuala da circa 9000 francs. Tut en tut flessegiassen aschia annualmein rodund 21 000 francs en cassa communala. Cumissiun da baghegiar dat da discutar La demissiun dalla cumissiun da baghegiar e dil menader digl Uffeci da baghegiar ha caschunau dabia discussiun la gievgia ella seduta dil cussegl da vischnaunca da Mustér. D’installar ina cumissiun per intercurir il succediu ha el desistiu. Persuenter spetga el in rapport dalla cumissiun da gestiun. Il president communal René Epp ha puntuau la posiziun dalla suprastonza communala: «Ch’entginas fatschentas ni projects dispiteivels han dau da discutar ei tuttavia legitim, endretg ed impurtont. Aschia sa ei naturalmein era dar che l’instanza da baghegiar, respectiv la suprastonza communala, ha decidiu auter che la proposta e preparaziun dalla cumissiun da baghegiar.» (fmr/hh) Il niev president dil cussegl da vischnaunca da Mustér Ignaz Venzin, la presidenta partenta Helga Probst-Linder ed il niev vicepresident Adrian Flepp (da sen.).

Dapi miez digl onn 2022 ei Patrick Schaniel president communal da Sumvitg. En quei temps ein plirs projects vegni iniziai ni cuntinuai. El center stat il Lag Salischinas, mo lu era plirs impuls vegni d’in workshop cun vischinas e vischins. El decuors dil schaner vul la suprastonza communala presentar la strategia futura per la vischnaunca. Diesch onns ei Patrick Schaniel (49) staus canzlist communal da Sumvitg avon che bundunar la vischnaunca en direcziun Cuera. Tiegl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ademplescha el la funcziun da responsabel pigl acquist da terren. Sia lavur meina el pigl entir cantun entuorn. La FMR ha discurriu cun Patrick Schaniel davart sia professiun, ses siemis, sias finamiras e las sfidas dil president communal. FMR: Patrick Schaniel, avon otg onns essas Vus i naven dalla vischnaunca sco canzlist, avon in onn e miez returnai sco president communal. Ha il canzlist ils medems siemis sco il president? Patrick Schaniel: Na, ils siemis ein differents. Jeu durmevel bein gia sco canzlist ed ussa era sco president damai ch’jeu hai in bien sien. Ils siemis ch’jeu hai ussa van ella direcziun da mirar co jeu sai ademplir mia funcziun da president il pli optimal. Denton, siemi ei forsa la fallida fuorma. Igl ei plitost patratgs cura ch’jeu sededestel la notg ni suenter ina seduta ni in arranschament. Jeu analiseschel lu bugen quei ch’ei curriu e passau, tgei ch’jeu sai forsa far meglier in’autra ga. Siemia il president communal forsa era dalla pendiculara naven dalla staziun dalla Viafier retica a Cumpadials entochen si S. Benedetg? Na, da quella siemiel jeu buca. Mo mes patratgs ein tier auters temas dil workshop digl uost vargau. Quei di cun vischinas e vischins ei staus fetg inspironts ed en ina fuorma er emoziunala. La pendiculara da Cumpadials si S. Benedetg ei buca realistica. En tgei senn emoziunal? En emprema lingia pervia dil grond diember da participonts activs. La collaboraziun ha dau ina dinamica che ha colligiau las participontas ed ils participonts. Nus havein numnadamein mischedau las vischinas ed ils vischins dallas differentas squadras in cun l’auter en gruppas. Era da gentar ha ei dau biars buns discuors. Il workshop igl uost ei staus pils indigens. Il november ei suandau in’informaziun pils secunds habitonts. Tgei ei succediu dapi lu culs impuls che Vus haveis obteniu? Ella sentupada culs secunds habitonts havein nus giu la finamira d’emprender d’enconuscher in l’auter. Igl ei stau l’emprema ga che la vischnaunca da Sumvitg ha arranschau ina tala sentupada. Sin fundament da quels dus arranschaments havein nus definiu la strategia per la vischnaunca che nus presentein el decuors dil schaner 2024 als interessai. En quella strategia havein nus definiu finamiras e mesiras concretas. Da tgei mesiras tschintscheis Vus? La finanziaziun d’entginas mesiras ei gia integrada el preventiv 2024 che vegn en tractaziun gievgia proxima. Nus lein migliurar il traffic public en vischnaunca. Quei ei stau in impuls dil workshop. L’idea ei in bus che circulescha da Sumvitg – Cumpadials – Surrein – Rabius ni il cuntrari. La submissiun da quella incarica ei succedida e la surdada ei fatga. Ussa stuein nus aunc sclarir detagls davart igl urari e dil sistem da tickets. La finamira ei d’introducir quei bus el decuors digl onn 2024. Plinavon ei previu in sistem da clom cun in taxi per tgi che drova in transport en in uclaun. Il preventiv risguarda denton era ina summa per la promoziun dil sport. En quei connex presentein nus ina lescha al suveran. Il sustegn vala pils affons, per ch’els sappien acquistar per exempel in abonnament d’in territori da skis. Igl ei in semegliont sustegn finanzial sco nus purschin era per la scola da musica. In cavazzin che ha era circulau els workshops ei la digitalisaziun, respectiv la lavur da casa anora. Avon rodund 30 onns ei Sumvitg stau in piunier sin quei sectur cun in biro satellit da telecommunicaziun dalla numera da telefon 111. Tgei schanzas porscha la digitalisaziun ad ina vischnaunca sco Sumvitg? Il biro 111 sco nus schevan, ha purschiu occupaziun a pliras persunas. Quellas han saviu luvrar cheu senza stuer serender ella Bassa. Pertuccont digitalisaziun havein nus duas finamiras. Ina ei da migliurar la digitalisaziun ell’organisaziun communala. Nus lein daventar pli efficients. Lu lein nus examinar co far nossa purschida pli digitala en favura dalla populaziun, senza denton exclauder quels che nezegian buca la digitalisaziun. Pertuccont la lavur a casa essan nus lundervi da sclarir pusseivladads co la reit digitala sa daventar pli sperta, stabila e mobila. Ei quei era ina schanza pils secunds habitonts da luvrar da cheu anora? Da principi ein nossas colligiaziuns buca aschi schliatas. Savens vegnan ellas denton nezegiadas da biars il medem mument e lu va tut pli plaun. Jeu vesel mez co quei ei, damai ch’jeu lavurel tenor pusseivladad duas ga il meins da casa anora. Da principi funcziuna ei denton bein, jeu sentel buca ina differenza denter las colligiaziuns a Cuera e Sumvitg. Che la digitalisaziun ei buca la suletta pusseivladad da scaffir novs plazs da lavur ella periferia muossa in grond project sin rucca, il Lag Salischinas. Ei duei dar 25 plazzas da lavur e generar 20 000 pernottaziuns. Las investiziuns ein calculadas cun 18 milliuns francs. Ei quei insumma realistic? Ina dallas grondas sfidas da quei project ei buca exnum da scaffir plazs da lavur, mobein d’occupar els cun glieud qualificada. La vischnaunca da Sumvitg ha publicau ina plazza pil menader d’infrastructura. Nus havein giu per part bunas annunzias, denton buca cul profil giavischau, aschia che nus havin decidiu d’aunc publicar ina ga la plazza. Per vegnir anavos sil project dil lag: Per nus ei il Lag Salischinas in project da gronda speronza ch’ei sin buna via. El porta a nus il svilup che nus duvrein, pia dapli pernottaziuns e frequenzas per saver menar per exempel il traffic public ni era las stizuns. Il mument essan nus ella planisaziun locala. En quella vegnan gia in tschuppel detagls dil project fixai. Quei ei necessari avon che saver far la damonda da baghegiar. La finanziaziun ei secapescha ina grond’incarica, mo nus vesin quei sco project da generaziuns. Sche nus lein generar 20 000 pernottaziuns sche stuein nus investir. La vischnaunca persula vegn buca da finanziar il project, persuenter drova ei il sustegn era d’autras varts. Sumvitg ei ina vischnaunca aschidadir ella part amiez la Surselva cun dabia pendularis, mo era entginas interpresas pintgas entochen mesaunas. Tgei pusseivladads da sesviluppar economicamein ha ina vischnaunca agl ur e cun mieds finanzials limitai? Tenor miu manegiar eis ei buca adina decisiv tgei ch’ins vul e far niev. Igl ei era impurtont da mantener e promover quei ch’exista sco per exempel la loipa. Secapescha ch’ei fa adina era da basegns da mirar tgei potenzial ch’ei schiglioc aunc avon maun. Mo ei dat era autras vias per promover l’economia. Aschia essan nus vid in project per ina nova ovra hidraulica ella Val Luven a Rabius. Quei ei in project che nossas interpresas san realisar. Era culla meglieraziun funsila vegnin nus da porscher incaricas a noss’economia. Turisticamein ei il Lag Salischinas naturalmein ina gronda schanza. A fatschentas che vulan prender domicil en vischnaunca savein nus porscher bunas cundiziuns da rama, per exempel enten metter a disposiziun terren da baghegiar. La vischnaunca sezza dispona buca da bia terren, mo ella ha la pusseivladad d’acquistar tal e metter a disposiziun el en dretg da baghegiar. La legislaziun communala porscha la pusseivladad da metter a disposiziun terren cun deliberar quel dil tscheins per diesch onns. In auter problem pertucca il spazi da viver. Cun far ord stanzas da scola a Sumvitg habitaziuns ha la vischnaunca fatg in emprem pass. Tgei pusseivladads dat ei aunc en quei connex? Tenor in studi dil Forum economic grischun mauncan ella vischnaunca da Sumvitg 90 habitaziuns entochen igl onn 2030. Baghegiar tontas ils proxims onns ei secapescha strusch realistic. Da l’autra vart stuein nus reducir la zona da baghegiar. Tuttina dat ei opziuns, per exempel la zona per persunal che nus scaffin a Rabius. In architect ha da nus l’incarica d’elavurar in preproject. Quel presentein nus era al di da strategia. En quella zona lein nus porscher spazi da viver per luvrers e per famiglias. In secund project pertucca la casa da scola a Sumvitg. Nus stuein sanar il tetg ed il scaldament. Ellas ponderaziuns da far quei ei sedada l’idea d’alzar il baghetg per in’alzada ed aschia da construir ulteriuras habitaziuns. La gruppa da lavur che ha accumpignau las duas empremas etappas cun habitaziuns ord stanzas da scola ei ussa vid la lavur. La finamira ei da saver realisar quei project igl onn 2026. In dils problems ei il svilup demografic e cun quel il diember da scolaras e scolars. Il mument dispona Sumvitg d’in consorzi da scola cun Trun. Tgei alternativas dat ei igl avegnir sch’il diember da scolars sereducescha aunc pli fetg? Ensemen culla vischnaunca da Trun havein nus in consorzi e cussegl da scola sco organ strategic. Jeu sperel che quels gremis fetschien lur pensums da casa, seigien pertscharts dalla tendenza demografica e presentien a dretg temps soluziuns. Il tema demografia ei difficils per tuttas vischnauncas ella Cadi. Vus essas engaschai tiel cantun sco responsabel pigl acquist da terren tiegl Uffeci da construcziun bassa pigl entir cantun ed ademplis dasperas igl uffeci da president communal. Co eis ei pusseivel da dumignar quei entir pachet da lavur sut in tetg? Per tgi che lavura bugen ha il di avunda uras. La basa per miu engaschament ei bunas collaboraturas e buns collaboraturs a Cuera ed a Sumvitg. In tal pensum da lavur pretenda secapescha ina bun’organisaziun, capientscha vicendeivla e quella hai jeu, cunzun era tiel cantun. Tiel cantun ei il diember d’uras da lavur digl onn daus ed jeu stoss purtar mia prestaziun. Igl uffeci da president communal ei per mei era in engaschi en fuorma d’in hobi. Auters van a dar ballapei tschun seras ad jamna, jeu sun quater seras sin canzlia. Sco anteriur canzlist communal da Sumvitg essas Vus bein orientai davart la vischnaunca. Tgei ei semidau en quels otg onns che Vus essas stai naven dil menaschi entochen che vus essas returnai il fenadur 2022? Jeu sun returnaus sco president communal e buca sco canzlist. Nus havein in fetg bien canzlist, ei drova buca in secund. En quei senn pertucca la midada surtut la lavur strategica. Il president communal ha fetg bia sedutas e tut quellas pretendan preparaziun. En mintga seduta vegn ei spitgau ch’il president prendi posiziun ed influenza. Miu engaschament ei pusseivels grazia alla gronda capientscha da mia dunna che tegn liber il dies a mi. Nos dus affons ein carschi e han capientscha sch’il sustegn dil bab vegn ussa magari cun in tec retard. Il suveran ha acceptau in tschuppel midadas ella constituziun communala, iniziadas sut Vies tgamun. Denter auter introducis Vus ina direcziun communala ed engascheis in menader d’infrastructura. Con lunsch ein quellas midadas gia succedidas? La basa legala per introducir ina direcziun communala ei dada, l’approbaziun entras la regenza ei succedida. Per saver introducir quei sistem duvrein nus denton in menader d’infrastructura. Sco gia menziunau, havein nus aunc buca cattau quel. Nus essan buca sut squetsch. Il sistem actual funcziuna, aschia che nus savein far quei pass cu las cundiziuns persunalas ein dadas. Il sistem niev vegn segiramein ad esser pli efficients, senza denton prender responsabladad dils geraus e lur departaments. Igl ei impurtont che mintga commembra e commember d’ina executiva s’identificheschi cun in sectur. Nadal ei avon porta – il temps dils buns giavischs e dalla speronza. Con gronds ei il giavisch ch’ina candeila vid il pigniel da Nadal glischi tuttina per la pendiculara da Cumpadials si S. Benedetg? (Patrick Schaniel ri.) Quei tema ei giud meisa. Mo il pigniel da Nadal ha avunda candeilas cun glisch per tuts projects che dattan speronza a nossa vischnaunca. Ei duei esser glisch per restar attractivs sco liug da habitar, ­viver e consumar. Lag, bus e habitaziuns pigl avegnir Tenor il Forum economic Grischun mauncan 90 habitaziuns entochen gl’onn 2030 ella vischnaunca da Sumvitg. Quella munconza vul la suprastoza communala curreger. D’impurtonza ei il Lag Salischinas pil president communal Patrick Schaniel. H ans Huonder/FMR El decuors dil schaner vegnent presenta la suprastonza communala da Sumvitg sia strategia futura per la vischnaunca. En quella sebasa ella denter auter sils impuls dil workshop culla populaziun igl uost vargau. Entgins da quels impuls vegnan realisai gia igl onn vegnent, denter auter in bus local che cursescha en vischnaunca. En in’intervista culla FMR puntuescha il president communal Patrick Schaniel denton era il project dil Lag Salischinas: «Per nus eis el in project cumbinaus cun gronda speronza. El ei sin buna via.» Alla problematica dalla munconza da spazi da habitar seconfrunta la suprastonza communala surtut cun dus projects: «Il mument evaluein nus la pusseivladad d’alzar la casa da scola a Sumvitg per in’alzada. Leu dess ei ulteriuras habitaziuns. Nus fagein denton era ponderaziuns concretas per ina zona cun habitaziuns per luvrers e famiglias a Rabius.» Migliur ei denton era previda sil sectur dalla digitalisaziun e la promoziun dil sport. Il menader d’infrastructura che fuss era commember dalla direcziun communala, ei aunc buca anflaus. Pagina 3 Patrick Schaniel ei dapi miez digl onn 2022 president communal da Sumvitg.

120 curridras e curriders digl entir Grischun ein separticipai la sonda vargada all’emprema cuorsa il Raiffeisen Nordic Cup a Puntraschigna. La cuorsa ei vegnida arranschada dil Club da skis Bernina Puntraschigna, las relaziuns da cuorsa liunga ein stadas fetg bunas. Da temperaturas entochen minus quater grads han las concurrentas ed ils concurrents gudiu bialas loipas sin neiv naturala. Dalla partida ein era entginas Sursilvanas ed entgins Sursilvans stai. Ella categoria dils mattatschs sut 16 onns ha Tylan Michel da Trin contonschiu igl excellent tierz plaz. En quella categoria ei Heikki Piali, medemamein da Trin, daventaus bien tschunavel e Maurin Schmed da Selva Sagogn 14avel. Otavia Vonplon da Castrisch ei daventada tschunavla ella categoria dallas buobas sut 14 onns ed ella medema categoria dils buobs ei Nevin Schöpf da Selva Sagogn currius sil sisavel plaz. En quella categoria ei Elia Bisquolm dil Team Panda da Trun daventaus endischavel. La proxima cuorsa dil Raiffeisen Nordic Cup ha liug ils 29 da december 2023. Lu ei la cuorsa da Malögia sil program. Terminaus vegn il cup ils 19 da fevrer 2024 culla cuorsa populara a Zernez. Tut en tut cumpeglia il cup siat cuorsas, inclusiv ils campiunadis grischuns. (fmr/hh) Gia ell’emprema cuorsa liunga dalla stagiun ha Tylan Michel da Trin contonschiu sco tierz il podi.

Da dumengia proxima entochen ils 29 da december 2023 ha liug en casa da scola a Segnas la 19avla «Art e sentupada». Siat persunas dalla regiun muossan lur lavurs. Bein enqual persuna s’occupescha tut el quiet cun lavurs manilas ni schizun cun ovras da tempra artistica. Biaras da quellas lavurs vegn mo casualmein ni insumma buca enconuschentas ella publicitad. In’unica caschun da mussar ellas ei la «Art e sentupada» mintgamai per la fin digl onn ella casa da scola a Segnas. Uonn organisescha il Chor baselgia Segnas quella per la 19avla ga duront treis dis. Quels dis vegn era purschiu ina stiva da caffè cun specialitads dil vitg. Caschun d’exponer e s’entupar «Cun noss’exposiziun lein nus promover il discuors denter artists da hobi sco picturs, entagliaders ni era persunas dalla regiun cun autras occupaziuns ed il publicum. Igl ei semussau che quella scuntrada ei in basegns. Aschia havein nus adina puspei damondas da glieud che vul mussar siu art e sias lavurs d’artisanadi», di Paul Duff, actuar dil Chor baselgia Segnas. Igl onn proxim vegn l’exposiziun arranschada per la 20avla ga: «Per quei pign giubileum vegn ei a dar enzatgei special. Ils plans ein aunc en truchet.» Uonn ein da veser las lavurs da Victor Bisquolm, Nicole Campos Silva, Gion Cavigelli, Linus Flepp, Nino Di Bella, Ignaz Jacomet e Gieri Maissen. En in cudischet presentan ils organisaturs detagls davart las persunas ch’ein dalla partida uonn cun lur lavurs. Il Chor baselgia Segnas ha 107 onns. Dapi sia fundaziun tgira el il cant sacral e profan el vitg da Segnas, s’engascha denton era per auters basegns dil vischinadi. Las exposituras ed ils expositurs: Per l’emprema ga ei Nicole Campos Silva da Mustér dalla partida all’exposiziun a Segnas. Per l’emprendista da dessignadra da construcziun oriunda dil Portugal ei il malegiar daventau siu hobi. Gion Cavigelli da Trun muossa fotografias. El cudischet dall’exposiziun san ins leger: «Ti vegnas buca ord il smarvegl enten contemplar las fotografias dallas creaziuns artisticas, las qualas sesanflan egl atelier dad el.» Nino Di Bella da Mustér ei buca mo cussegliader el gremi d’organisaziun dall’exposiziun a Segnas. Siu art ei enconuschents d’autras exposiziuns e da lavurs ch’embelleschan plazzas publicas e privatas. Gia sepresentaus avon quater onns all’exposiziun a Segnas ei Ignaz Jacomet da Segnas. El dat in schatg da sias lavurs, surtut maletgs da cuntradas ed animals selvadis. Victor Bisquolm ei carschius si e habitescha dapi entgins onns puspei a Mustér. Denteren ha el viviu biars onns ell’Australia. Siu spectrum d’activitad sestenda da maletgs entochen lavurs stampadas e d’entagliar entochen talas ord tiaracotga e metal vegl. Pli u meins dacasa ella casa da scola a Segnas ei il pictur-artist Linus Flepp. Leu sesanfla siu atelier dapi varga 20 onns. Ils treis dis d’exposiziun dat el investa en siu luvratori, mo era en siu art. En siu art – seigi maletgs ni caricaturas – sefatschenta el dalla societad. Il scrinari pensiunau Gieri Maissen da Rabius muossa sias lavurs da lenn: «L’odur dil lenn fascinescha mei ed il fried da raischa, scorsa e roma lai buca ruaus a mi.» Entagls e sculpturas dad el ein da veser uonn a Segnas. L’exposiziun ei aviarta dumengia, ils 17 da december 2023 dallas 14.00 entochen las 19.00, da s. Stiafen, mardis, ils 26 da december 2023 dallas 14.00 entochen las 19.00 e venderdis, ils 29 da december 2023 dallas 14.00 entochen las 18.00. Entrada libra. Il spectrum dallas lavurs exponidas las proximas duas jamnas en casa da scola a Segnas ei vasts. Denter auter ei era da veser lavurs da sculptura da Victor Bisquolm.

Il venderdis vargau ha il Giuven Center Surselva inoltrau la petiziun «promoziun dallas pusseivladads da sortida en Surselva» La veta da notg en Surselva viva actualmein dallas fiastas popularas en salas da gimnastica sco era d’entginas ulteriuras occurrenzas. Quellas occurrenzas vegnan visitadas oravontut dalla giuventetgna e muossan che la damonda per loghens da sortida ei avon maun ella regiun. Tuttina sto vegnir constatau ch’ei maunca loghens centrals da sentupada ch’ein aviarts sur onn. Entras quei fan persunas giuvnas diever da purschidas ordeifer la regiun. Il Giuven Center Surselva ei dalla ferma perschuasiun ch’igl ei ord vesta dall’attractivitad dalla regiun impurtont da haver ella regiun dalla Surselva purschidas attractivas. Finamiras Per quei motiv ha il Giuven Center Surselva decidiu la stad 2023 da lantschar ina petiziun per mauns dalla Regiun Surselva. La petiziun ha d’ina vart la finamira da lantschar la discussiun per quella impurtonta tematica, dall’autra vart vul il Giuven Center Surselva a liunga vesta meglierar la purschida da loghens da sentupada e dalla veta dalla notg. Culla petiziun vegn pretendiu dalla Regiun Surselva il suandont: En collaboraziun cullas vischnauncas duei la Regiun Surselva analisar ils basegns per loghens da sentupada ella regiun. La Regiun Surselva duei sustener, accumpignar e promover loghens da sentupada. La Regiun Surselva ch’ei pertuccada da depopulaziun duei empruar da tener ils giuvenils e giuvens carschi ella regiun entras contribuziuns en favur da purschidas dil temps liber sco loghens da sortida. Arguments La purschida da sortida en Surselva ei buca sufficienta. Oravontut la primavera, igl atun, denton per part era la stad mauncan purschidas. Persunas giuvnas fagessen diever dallas purschidas sche talas fussen avon maun. Nova purschida havess in effect positiv sillas frequenzas dil bus da notg. Purschida per la generaziun giuvna ei ord vesta dall’attractivitad dalla regiun da gronda impurtonza. Muort il svilup demografic essan nus igl avegnir dependents dalla generaziun giuvna. Per quei motiv sto la relaziun dalla generaziun giuvna cun la Surselva vegnir rinforzada. Analisar la situaziun A caschun da differentas occurrenzas ha il Giuven Center Surselva rimnau suttascripziuns per la petiziun ed era encuretg il discuors culs giuvens carschi. Ils numerus discuors e resuns han mussau che la generaziun giuvna giavischa ch’ei vegni s’occupau cun quella damonda. Biaras sutsignadras e biars sutsignaders dalla petiziun sco era il Giuven Center Surselva ein pertscharts ch’igl ei buca l’incumbensa dil maun public da gestiunar loghens da sentupada/menaschis da notg sco clubs ni bars. Il Giuven Center Surselva ei denton perschuadius ch’ina analisa dalla situaziun entras la regiun e las vischnauncas savess mussar pusseivladads per meglierar la situaziun en favur dalla generaziun giuvna. Suenter che la partida giuvna ei s’occupada plirs meins cun questa tematica e menau biars interessants discuors cun giuvenils e giuvens carschi, ha la partida giu plascher da surdar il venderdis, ils 8 da december 2023 alla Regiun Surselva la petiziun cun 218 suttascripziuns. Ei setracta da suttascripziuns dalla generaziun pertuccada, pia dallas giuvnas e dils giuvens dalla Surselva che habiteschan e lavuran speronza aunc ditg en Surselva. Sin fundament dil svilup demografic ei quella generaziun da grond’impurtonza. Promts da segidar La presidenta dil Giuven Center Surselva Chiara Weishaupt ei pertscharta che la Regiun Surselva ha gia da liquidar in grond diember d’incumbensas. Plinavon ha ella detg tier la surdada dalla petiziun: «Nus essan promts da segidar culla regiun tier quella impurtonta tematica. Nus essan perschuadi che nus essan sco regiun communablamein ferms e savein communablamein elaborar mesiras per megliurar la purschida dil temps liber.» Da seniester Fabian Collenberg, Andriu Decurtins, Nando Cathomas, Nathan Solèr, Sarina Caduff, Chiara Weishaupt, Ernst Sax, Celine Meury e Roger Tuor.

Ier gliendisdis han las organisaziuns per la protecziun digl ambient, il WWF, la Pro Natura e Bird Life Svizra informau las medias, ch’ellas hagien decidiu da schar examinar giuridicamein, schebein la regulaziun da certs trieps da lufs en Svizra corrispundi al dretg vertent. Pertuccai da quella examinaziun giuridica ein era ils dus trieps da Stagias e dil Vorab en Surselva. La realisaziun dalla nova ordinaziun da catscha e protecziun meini ad ina catscha enstagl ad ina regulaziun dils lufs, scrivan il WWF, la Pro Natura e Bird Life Svizra. Quellas organisaziuns han inoltrau la disposiziun giudiziala alla Dertgira federala administrativa. Las organisaziuns digl ambient vulan schar intercurir giuridicamein las lubientschas da sittar lufs. El Grischun duein tenor la communicaziun allas medias vegnir examinadas quater dallas otg disposiziuns ed el Valleis vulan las organisaziuns d’ambient schar examinar giuridicamein otg disposiziuns da sittar lufs. Era ils trieps da Stagias e Vorab ein pertuccai La Dertgira federala administrativa ha dau suatientscha alla intervenziun dallas organisaziun digl ambient pil cantun Grischun. Igl Uffezi da catscha e pesca dil Grischun ha sinaquei interrut immediatamein la regulaziun dils trieps da lufs. Las quater dallas otg disposiziuns da sittar lufs el Grischun pertuccan era ils da Stagias sissum la Surselva e dil Vorab giudem la Surselva. Plinavon era la regulaziun dils trieps Jatzhorn el contuorn da Tavau e Rügiul el Puschlav. Catscha da lufs problematica WWF, Pro Natura e Bird Life scrivan en lur communicaziun allas medias che la nova ordinaziun davart la catscha e la protecziun dils animals selvadis sefatschenti sulettamein cun sittar lufs. Irritont seigi oravontut che la Confederaziun ed ils cantuns lubeschien da sittar entirs trieps da lufs. Dasperas havevi il parlament accentuau claramein ch’il sittar entirs trieps duessi esser l’excepziun. Quella opziun duessi vegnir applicada mo lu, sch’ei setracti da trieps da lufs che seigien buca sut controlla pli. Las organisaziuns per la protecziun digl ambient regordan igl Uffezi federal d’ambient a lur incumbensa da proteger ils animals indigens. Las organisaziuns digl ambient pretenden era l’examinaziun giuridica dils trieps da lufs da Stagias e Vorab. Foto Hans Huonder

Dacuort ha la Fundaziun Pro Laax ediu il calender 2024. Quel renda attent che l’instituziun sa festivar il 50avel anniversari. Parellelamein cul svilup turistic ha la vischnaunca da Laax alimentau in fondo cun entradas sin midadas da maun. Da quei temps era Eugen Hangartner president communal. Il Songaglies da lungatg tudestg, haveva surpriu 1971 il post. Ella posiziun da clav ha el menau la vischnaunca en direcziun d’ina destinaziun turistica. El ed il scarvon Augustin Killias (1934-2017), ensemen cun ina suprastonza progressiva, han tschentau ils tiarms. Malgrad ch’el saveva buca romontsch, ha el viu la necessitad da mantener, sustener e promover la cultura inclus il lungatg dils indigens. In vér indigen, il pur e cassier da vischnaunca Eusebi Gliott (1919-1994), haveva previu il svilup. Gl’onn 1970 ha la vischnaunca incassau 300’000 francs taglias sin entradas da maun. El ha proponiu alla radunonza communala dils 3 da fenadur 1970 da fundar in fondo e d’alimentar quel cun 0,5 % dalla taglia da 2 % sin mintga midada da maun. Quater onns pli tard era quei fondo carschius schi ferm ch’ins saveva buca propi tgei far culs raps spargnai. Il calender, instrument organisatoric Simona Arpagaus ha scret 2003 ina lavur da matura alla Scola cantunala cul tetel «Entschatta, svilup e finamira dalla Fundaziun Pro Laax». En quella numna ella las treis persunalitads descrettas sco fundaturs dalla Pro Laax. Eugen B. Hangartner, naschius 1929, vegn a cumplenir il zercladur 2024 siu 95avel anniversari. El ei ina perdetga d’in temps da carschen rasant. Las persunas che han presidiau la Fundaziun Pro Laax, dapi la fundaziun gl'onn 1974, da sen. Claudio Coray, Eugen B. Hangartner, Natalia Gliott, Erwin Ardüser e Peder Camathias. Gl’onn 2024 sa la Pro Laax sa commemorar il 50avel anniversari. A quei giubileum dedichescha il calendari digl onn proxim entginas paginas. Igl ei in carnet tascabel da 64 paginas. Ils da Laax enconuschan fetg bein quei calender d’occurrenzas. Dapi gl’onn 1979 edescha la Pro Laax mintg’onn quei carnet plascheivel. Dil schaner tochen il december cuntegn el tut ils termins locals, occurrenzas dallas uniuns, naven dil cant dils Treis s. Retgs tochen Nadal egl uaul dils chors mischedau e viril. El informescha da termins da concerts, sentupadas da seniors, termins dil club da skis Crap S. Gion, dil museum e dalla biblioteca. «Cunquei ch’il Cerchel cultural ha coordinau bein quels termins, dat ei neginas collisiuns tiel diever dallas localitads publicas e surtut buca tier occurrenzas da quellas», scriva la maturanda Simona Arpagaus en sia lavur da 2003. 1977 - 2008 Cerchel cultural Oz exista il Cerchel cultural Laax buca pli. Il cussegl da fundaziun haveva viu 1977 ch’ei tonscha buca da rimnar daners e d’alimentar in fondo e reparter mintg’onn daners. Il cussegl ha giavischau in gremi operativ, ina uniun, cun persunas che organiseschan cuors, referats ed occurrenzas e e s’engaschan activamein per la cultura. Da gliez temps deva ei ver 20 uniuns a Laax. Il Cerchel cultural Laax ha luvrau cun gronda premura tochen 2008. Lu ha lezza radunonza generala decidiu da puspei surdar las incumbensas al cussegl da fundaziun dalla Pro Laax. La Fundaziun Pro Laax presidiescha actualmein Erwin Ardüser. Sco quei ch'el ha declarau ils 6 da december 2023 alla radunonza communala vegn el a dar giu siu post gl’onn giubilar 2024, medemamein ils commembers Christoph Schneller e Martina Wolf. Autras persunas vegnan a surprender il tgamun d’in gremi che ha influenzau duront 50 onns decisivamein veta publica e cultura locala da Laax.

La vischnaunca da Laax ei la pli prosperonta dalla Surselva. Quei attesta il plan da finanzas ed il preventiv 2024 che la suprastonza ha presentau mesjamna alla radunonza communala. En vesta al carschen cuntinuau ha quella approbau da scaffir ina plazza supplementara pigl uffeci da baghegiar. Tenor lescha cantunala ston tuttas vischnauncas fixar tochen la fin digl onn lur pei da taglia e far il preventiv digl onn suandont. Las autoritads cloman perquei allas usitadas radunonzas communalas. Mesjamna ha la suprastonza da Laax presentau sias propostas al suveran. Quel ha giu negin motiv da reclamar ni da far objecziuns. Ils presents han approbau unanim il preventiv 2024 che quenta cun in surpli d’entradas da 5'694'015 francs. Suenter amortisaziuns e remessas ellas reservas quenta l’executiva cun in gudogn schuber da 717'400 francs, quei tier expensas da 19'234'100 ed entradas da 19'951'500 francs. 2024 10,42 milliuns investiziuns Il pei da taglia hagi ina influenza, ha il president communal Franz Gschwend rendiu attent. «Cul pei da 40 % perdein nus rodund in milliun francs. Quella sperdita savein nus denton cumpensar bein», ha il president manegiau. La suprastonza quenta cun entradas da taglia sin entrada e facultad da quater milliuns ed 1,6 milliuns francs taglias sin midada da maun. Cun investir sto la vischnaunca buca spargnar. Il quen d’investiziuns quenta cun ina summa netta da 10,42 milliuns francs. Il president communal ha dau ina survesta dils projects pli gronds. Per sanar vias communalas reservesch’ins 1,82 milliuns francs, la nova fermada dils bus a Laax Murschetg cuosta 600'000 francs. Il post grond ei gl’aquaduct e reservuar niev sill’Alp Plaun, quei project vegn a custar 5'370'000 francs. Per administrar ils numerus projects drova ei glieud cumpetenta. La suprastonza ha proponiu alla radunonza da scaffir ina plazza nova pigl uffeci da baghegiar ed ina supplementara per la gruppa dils luvrers communals. Unanim ha la radunonza approbau la proposta. 113 milliuns dapi 2006 Gl’onn 2015 ha Franz Gschwend surpriu il guvernagl dalla vischnaunca da Laax. Ei ha num ch’el seigi il president che hagi dau gas, respectiv che hagi entschiet a dar ora daners. Gia ella legislatura da ses antecessurs Vitus Dermont e Toni Camathias haveva la vischnaunca denton entschiet ad investar. Las stentas da scaffir spazi da habitar per indigens han entschiet cul center e habitaziuns La Cauma e la casa 64 per treis famiglias. Da 2006 tochen 2015 ha la vischnaunca realisau plinavon la surbaghegiada Sontga Clau e scaffiu habitaziuns ella Casa De Mont e Villa Alpina. Era la zona per indigens a Cons han ins aviert quei temps. Lu han ils da Laax dau l’entschatta alla meglieraziun, els han construiu vias e realisau projects per l’infrastrucura turistica. En quels onns nov onns han ins investau 35 milliuns francs. Lu ein pli grondas buccadas suandadas, da 2018 tochen 2022 ha la vischnaunca da Laax investau 78 milliuns francs. Dapi 2006 ha la vischnaunca sezza investau totalmein 113 milliuns francs, e quei senza daners jasters. El futur sto ella cuntinuar da scaffir spazi da habitar per indigens. Da 2024 tochen il 2031 ein investiziuns dad 83 milliuns francs previdas, ina gronda part per spazi da habitar pagabel. In project ei la casa Mira Crap da 21 habitaziuns a Cons-Casti. Sch’ei dat negins recuors il proxim miez onn 2024 savess la vischnaunca entscheiver l’investiziun dad 8,8 milliuns francs. Reactivar la residenza per seniors Sco quei ch’il president communal ha getg alla radunonza, han convischins contactau la suprastonza cul giavisch ch’ins dueigi reactivar il project dalla residenza Davos Baselgia. Ei setracta da habitaziuns assistidas per seniors. Quei project haveva la radunonza communala refusau avon 13 onns cun 152 encunter 90 vuschs. Avon la decisiun dils 14 da zercladur 2010 havevan ils da Laax discutau animadamein da quei project da 12 milliuns francs. La suprastonza vuleva construir 26 habitaziuns, cun ustria ed ina canorta d’affons. La pleiv sco possessura dil schischom haveva denton refusau il consentiment pil dretg da baghegiar pils sulom. Alla radunonza communala haveva ei dau ina discussiun animada e la vischnaunca sco inizianta stuiu metter en truchet ils plans. Ils opponents havevan criticau l’integraziun d’ina ustria publica, ed era ils cuosts dil project havevan fatg impressiun. Ina maioritad dalla radunonza haveva giavischau che la suprastonza segireschi gl’emprem il terren da baghegiar per ch’ins sappi realisar il project pli tard. Project Casa Mira Crap, surbaghegiada per indigens a Laax Cons.

Ellas regiuns periferas ein las assistenzas da casa e specialistas da tgira dalla spitex savens da viadi cugl auto. Tgei far sche quel fa nunspitgadamein il stuorn ni sch’ei dat in disturbi? Gest cu ins stuess esser ad uras tier ina clienta ni in client. La garascha Cristallina a Laax ha dau cussegls e mussau trics. Avon siat onns ha la Spitex Selva organisau l’emprema gada ina tala scolaziun speciala pil persunal. Quella ei stada d’engrau ed ha dau dapli segirtad sin via. Suenter tons onns era il giavisch puspei cheu da rinfrestgar las enconuschientschas. Buca ell’assistenza a persunas, mobein agl auto. Il persunal dalla spitex ei dependents da quel, igl ei siu mied da lavur essenzial. Ir tier las clientas ed ils clients da Trin tochen Schluein fuss pusseivel cul traffic public, denton en negin cass effectiv. Sch'in simbol entscheiva a glischar Perquei ha la direcziun dalla Spitex Selva envidau puspei il persunal ad in cuors da perfecziunament. «Il motor stueis vus buca saver prender dapart. Gliez saveis ruasseivlamein surschar a nus. Denton eis ei d’avantatg sche vus saveis silmeins arver gl’uvierchel», ha Max Welter manegiau riend. Las tgirunzas, las assistentas da tgira e las gidontras da casa – tuttas qualificadas – san co ins segida cun concarstgauns, co ins mesira la pressiun dil saun, co ins gida da druvar ils medicaments e co ins assista cun levar e selavar. Las dunnas dalla Spitex Selva teidlan attentamein. Il survetsch al carstgaun ei la cumpetenza dalla spitex, l'assistenza agl auto quella dil mecanist e dall garascha. Tgei far sch’in reflectur arda buca pli nunspitgadamein? Ni sch’ins ha stuiu tancar gl'auto ed ha scumbigliau, en tutta prescha, la spina da benzin cun quella da diesel? Sch’in simbol entscheiva a glischar sill’armatura? Talas situaziuns san caschunar stress. E tgei far sch’ei dat in tatsch neiv e la tgirunza stuess esser tier la clienta en in dils vitgs? Gievgia sera han Max e Thomas Welter dalla garascha Cristallina beneventau en lur menaschi a Laax rodund 40 dunnas e dus umens dalla Spitex Selva. Lur finamira: rispunder talas damondas. Gidar sesez ed esser semtgada Las dunnas han confirmau ch’ellas hagien mintg’unviern da sbatter cun in ni l’auter incap. Ella media va mintgina gi per gi tier diesch clientas e clients, a Trin, Flem, Laax, Falera, Sagogn e Schluein. Neiv frestga e glatsch sa far starment da carrar. Grazia al survetsch stradal da cantun e vischnauncas ein las vias per ordinari libras detg spert. Situaziuns malsegiras sa ei tuttina dar. Finamira dil perfecziunament eis ei era stau da famigliarisar las dunnas cugl auto e sia carrossaria. «Gidar sesez ed esser semtgada» ei stau il motto dall’instrucziun. Las participontas ed ils participonts ein circulai tier quater posts. En in han ellas empriu – en tutta ruasseivladad e da schetg – co ins montescha cadeinas. En in auter han ellas empriu d’enconuscher la roda da reserva e co ins mida quella el cass d’urgenza. Ils experts d’autos han mussau allas expertas da tgira ed assistenza co ins drova il cabel d’empunir d‘ina batteria. Els han mussau tgei differents liquids ch’in auto cuntegn: mied encunter schelar, aua da schubergiar finiastras, aua da frestgentar, ieli pil motor. L’equipa dalla garascha Cristallina ha dau pigns cussegls. Per exempel san las dunnas dalla spitex ussa ch’ellas duessan smaccar era gl’unviern mintgaton il nuv digl indrez da climatisar. Quei gidi da tener da frestg il filter dalla ventilaziun. Ils pneus d'unviern ston morder Ina dunna ha raquintau ch’ella hagi inagada buca pli saviu arver gl’auto demai ch’il sistem da serrar eri schelaus. Per gliez cass ha Max Welter dau in cussegl ed era per quel sch’ei hagi damemia humiditad egl intern aschia che las finiastras ein plein vapur. «En quei cass saveis mettei sill’armatura in sac da juta cun ris ni sablun da gats. Quei tschetscha si la humiditad», ha il specialist d’autos cussegliau. Collaboraturas dalla Spitex Selva a Laax, a caschun dall'informaziun davart gl'auto. En tuttas situaziuns seigi impurtont ch’ins resti ruasseivels e ch’ins enconuschi las numras d’urgenza. Igl unviern eis ei fetg impurtont ch’ils pneus d’unviern «mordan» bein. Culs autos da tracziun cun quater rodas eis ei buca pli aschi essenzial da saver dominar il montar cadeinas. Tuttina han ils mecanists mussau era quei. Dil reminent stoppien pneus da stad haver avunda profil per garantir la stabilitad sin via, han els explicau. Las dunnas ein stadas fetg satisfatgas dalla sera speciala da perfecziunament. «Quels cussegls sai jeu veramein duvrar. Ina tala sera fagess bein a biars auters», ha ina d'ellas remarcau.

Il gliendisdis sera ei il cussegl da vischnaunca da Trun sefatschentaus d’in credit da 100 000 francs pil tetg da lenn accessibel per la Casa Carigiet. Quei credit ha il parlament la fin finala concediu cun 10:4 vuschs. En sia decisiun en favur dil credit da 100 000 franc ha il cussegl da vischnaunca fatg il gliendisdis sera treis cundiziuns: Il tetg accessibel ei da montar tochen sil pli tard ils 29 da fevrer 2024. Il palancau ei d’allontanar sil pli tard tochen ils 29 da fevrer 2024. Igl ei la suletta summa che la vischnaunca conceda per l’immobilia Casa Carigiet. El rom dalla tractaziun da quei credit ha la vicepresidenta communala Erica Cavegn-Pfister puntuau l’impurtonza dalla cultura e dalla historia da Trun. Medemamein ha ella menziunau Trun sco liug da naschientscha e d’activitad da differentas persunalitads da cultura ed art. Quei potenzial vegli Trun Cultura far enconuschent ad ina vasta publicitad. Quei succeda en edifecis relevonts per Trun, denter auter la Casa Carigiet, la casa natala dils frars artists Alois e Zarli Carigiet. Ella ei vegnida destruida d’in incedi il 2019. La reconstrucziun dil baghetg duei succeder en treis fasas. Actualmein vegn la ruina rumida endadens e quest unviern ei previu d’installar in tetg da lenn accessibel e da baghegiar ora igl edifeci da freid. L’Assicuranza d’edifecis cantunala, la Tgira da monuments dil cantun Grischun e pliras fundaziuns han gia sincerau lur sustegn finanzial, per part per l’emprema fasa, per part pigl entir project. (cdm/fmr) Il mument vegn il palancau vid la Casa Carigiet ch’ei sballunaus tschell’jamna, allontanaus.

A Caschlatsch sut Mumpé Medel existeva pli baul ina tuor dalla claustra da Mustér. Probabel per la controlla dil traffic sul Pass Lucmagn. Ussa ei quei liug historic sut la marella d’achitects digl entir mund che fan in studi supplementar alla Scola politecnica federala Turitg. La finamira ei da realisar a Caschlatsch ina construcziun da lenn. Igl architect Ursin Huonder da Mustér accumpogna ils students. Caschlatsch. Il num ed il medem mument il liug da quel ein pauc enconuschents a Mustér. A Mumpé Medel san ils biars vischins denton nua che quei ei. Igl ei in liug – mirau da Mustér anora – el nord-ost da Mumpé Medel, sper la via veglia da colligiaziun digl uclaun a Fontanivas. «Igl ei in liug cun ina bellezia survesta e quella nezegiavan ils claustrals pli baul probablamein per la controlla dil traffic sur il Pass Lucmagn», di igl architect Ursin Huonder (35). D’ina tuor en quei liug dattan ils mirs da fundament aunc perdetga, pigl auter nuot. Sin ina gravura da Bleuler da circa 1820 ei il baghetg da veser. En tgei stan ch’il casti era lu ei grev da giudicar. Clars indezis co la tuor pudeva veser ora dat ei buca. Tenor il cudisch «Nums locals da Mustér» da pader Ambros Widmer permiert, deva ei a Mustér pli baul sis ni siat tuors ni castials en loghens exponi. Restau seigi da quels ton sco nuot. En connex cun excavaziuns avon pli che 100 onns han ins anflau a Caschlatsch in crap-sava-su cun ina decoraziun ualti primitiva, sco pader Ambros scriva. Quella sesanfla oz el museum en claustra. «Ualti probabel setractav’ei a Caschlatsch d’in casti da mistrals dalla claustra e buca d’in aschinumnau casti-susta», scriva pader Ambros. Daco Caschlatsch? «Caschlatsch ei in liug historic, era sche nus havein fetg paucas enconuschientschas da quella historia», constatescha Ursin Huonder ed explichescha cuort, daco che quel duess survir ad ina lavur d’architects: «Jeu sun vegnius dumandaus dil convischin Stefan Seydel da separticipar a quei project. Lez haveva gia empustiu ils emprems contacts culla Scol’aulta politecnica federala Turitg. Schegie ch’il liug ei nunenconuschents a biars, ha el tuttina il potenzial historic per in bien project.» Ensemen culla professura Gramazio Kohler Research dalla partiziun robotica e digitalisaziun d’architectura dalla scola politecnica ein ils emprems pass per realisar in project special vegni iniziai quest atun. «Cun risguard dil liug e da sia historia havein nus la finamira da realisar leu ina construcziun da lenn. Co quella vegn a veser ora ei il mument aunc buca clar. Igl ei l’incarica dils architects da scaffir quei object cun agid dalla tecnica moderna», di Ursin Huonder che ha studigiau sez architectura alla Scola politecnica federala Turitg e che ha era luvrau leu quater onns sco assistent. Dapi sis onns lavura el sur sesez. Al project dalla scola politecnica separticipeschan architectas ed architects diplomai digl entir mund ch’absolvan leu in studi supplementar. Cun robotica e digitalisaziun Las pusseivladads che la scola politecnica ha per visualisar e la fin finala concretisar ina construcziun – en quei cass en lenn – ein sil pli ault stan dalla tecnica. «Quellas pusseivladads ein da veser per exempel vid il plantschiu dalla halla da perscrutaziun dalla scola. Cun agid dalla digitalisazin e la robotica, respectiv la programaziun cun computer, ei quella vegnida construida ord 50 000 tocs lenna. Quei ei in exempel co ins sa construir enzatgei en ina moda efficienta e per finir era favoreivla», di Ursin Huonder che dat peisa en si’architectura allas cundiziuns dil contuorn. Ella moda classica seigi ei strusch pusseivel da planisar in tal object: «Cullas pusseivladads digitalas e dils roboters dad oz denton bein. La moda classica ei quella cun plans, oz vegn denton luvrau cun iPad ed igl avegnir cun egliers da VR. Atras quels ein tuttas infos e visualisaziuns da veser.» Il kick-off pil project da Caschlatsch ei vegnius daus l’entschatta november 2023. Lu ein architectas ed architects, docents ed ils dus iniziants dil project Stefan Seydel ed Ursin Huonder serendi sin ina tura entuorn Mustér e han visitau Caschlatsch. Il schaner 2024 entscheiva la lavur vid ils emprems sbozs, la finamira ei da realisar la construcziun el decuors dalla stad 2024. Involvi el project ein era la vischnaunca da Mustér, la Tgira da monuments ed igl Uffeci d’archeologia dil cantun Grischun (mira era box). In’attracziun per la regiun «Igl ei buca detg ch’il resultat dalla lavur dallas architectas e dils architects seigi la fin finala ina tuor a Caschlatsch. Quei sa esser in’autra fuorma da baghetg, imitar la structura dil baghetg d’antruras ei buca pusseivel ed era buca il scopo. La finamira ei da perscrutar il liug, mirar tgei ch’ins sa far en quei liug exponiu, dar dinamica alla historia dil liug, da realisar in process da baghegiar cun elements ed aschia da scaffir enzatgei attractiv per la regiun. Nus vegnin a veser tgei dimensiun ch’il baghetg vegn ad haver. En mintga cass duei el esser leu sulettamein in temps limitau», di Ursin Huonder e cuntinuescha: «Tenor nies manegiar fuss quei ina purschida cumplementara tier la punt pendenta che vegn realisada buca lunsch naven. Ni lu era sco object agl ur dalla senda che meina en Val Medel e leu tier La Vitrina – l’exposiziun da historia e cultura – a Curaglia.» Tenor Ursin Huonder ch’accumpogna la realisaziun dil project ils proxims dus semesters, duei il project vegnir finanziaus cun sustegn da sponsurs: «Denter auter havein nus fatschentas dalla regiun che prestan lavur gratuita per nus. Aschia san era ellas mussar lur potenzial. Tgei ch’il project cuosta la fin finala savein nus aunc buca.» Update mintg’jamna Entochen ch’il project a Caschlatsch ei realisaus, porschan ils iniziants da quel mintg’jamna in’informaziun davart il stan dallas lavurs. Quella sentupada ha liug mintga venderdis dallas 21.05 entochen las 22.05 el Studio UH, igl atelier d’architectura d’Ursin Huonder ella Casa Postigliun a Mustér. L’informaziun vegn cumpletada mintgamai cun in referat cuort davart in tema, per exempel davart la historia ni la cultura da Mustér. Medemamein duei vegnir discutau davart il project da Caschlatsch ed aschia rimnau ideas che pon dar dinamica al svilup dil project. (fmr/hh) Caschlatsch duei reviver A Caschlatsch sut Mumpé Medel sesanflava pli baul in casti. Perdetga da quel dat mo pli in mir. Ina gruppa d’architectas ed architects diplomai digl entir mund che studegian alla Scola politecnica federala Turitg, lavura l’auter onn vid ina structura da lenn che savess vegnir plazzada leu. Cun agid dalla digitalisaziun e da roboters vegn quella scaffida en ina halla cun indrezs top moderns dalla scola. Igl architect Ursin Huonder da Mustér accumpogna la gruppa duront quels dus semesters. (fmr/hh) Ursin Huonder accumpogna las architectas ed ils architects en lur lavur a Caschlatsch. In maletg vegl muossa la situaziun da pli baul cul casti da Caschlatsch. La gruppa d’architectas ed architects sils mirs restonts dil casti a Caschlatsch. Roboters dalla Scola politecnica federala Turitg vid la lavur.

Riana Schmid da Val S. Pieder fa actualmein igl emprendissadi da cuschiniera el Puntreis Center da sanadad SA a Mustér. La stad vargada ha ella astgau cuschinar duront in meins el restaurant Alpina a New York ed ei turnada ella patria cun in sacados plein experientschas per la veta. Organisau quei brat dil plaz da lavur ha Fatmir Spescha, il schefcuschinier dil Puntreis Center da sanadad SA a Mustér. Igl emigrant svizzer, Christoph Müller, meina dapi onns il hotel Alpina a Greenport/New York. Igl onn vargau ha el contactau Fatmir Spescha per empustar siu cudisch da cuschinar «tratgas indigenas en niev vestgiu». Aschia ha igl autur dil cudisch nezegiau la caschun e dumandau Christoph Müller, sch’ei fussi pusseivel da porscher a sia em­prendista Riana Schmid la pusseivladad da luvrar tier el per entginas jamnas. Il gastronom ell’America ha giu plascher dall’idea ed ei immediat staus promts – aschia che Riana Schmid ha giu da pachetar las cofras igl uost e sgular vi sur mar. S’adattada e semidada L’emprendista da cuschiniera seregorda fetg bein dil mument cu Fatmir Spescha ha raquintau da ses plans da tarmetter ella per in meins a New York en ina cuschina d’in restaurant svizzer e di: «Jeu erel pauc incantada da midar plaz da lavur e ualti sceptica, mo pli datier ch’ei vegneva e pli fetg ch’jeu selegravel.» Sco ella raquenta era quasi tut empau auter: «A New York havein nus per exempel cuschinau mo sin gas, tut stueva ir spertezia e las reglas da higiena e far uorden eran meins severas ch’en Svizra. Quei vul buca dir ch’ei fussi stau tschuf, ei era semplamein buca tut entir, cavegliau e perfetg sco jeu sun disada ella cuschina dalla casa Puntreis. Egl Alpina a Greenport ha ei denton plaschiu fetg bein a mi e cugl engles hai jeu giu negins problems. Jeu hai profitau immens e sun vegnida bia pli segira da memezza.» Quei confirma era siu patrun Fatmir Spescha ed aschunta: «Mia finamira da quell’acziun ei stada quella da preparar ella aschi bein sco pusseivel pil mund cheuora e quei ei gartegiau. Riana ha empriu fetg bia, ella communichescha ussa bia pli clar, ei pli sperta e lavura fetg bein sur sesezza.» Negin emprendissadi Ella cuschina digl Alpina ha Riana Schmid era empriu da duvrar caussas che s’audan en Svizra plitost tier las vanzadiras. «Ei dat ina tra­tga da flurs sulegl che vegn appreziada dils hosps. Da miu avis ei quei brav mutschignus, mo ins sa magliar», manegia ella riend. Impressiunau ella ha era la situaziun da ses collegas ella cuschina americana. «Ei fan buc in emprendissadi mobein ston entscheiver giudem e seluvrar siado – dil lava-tagliors entochen tiel schefcuschinier. Ils dis da lavur cuozzan 14 uras e quei sis dis ad jamna.» Tuttina hagi ella aunc anflau empau temps per scuvierer il contuorn e far enqual excursiun ed in tec shopping. «Quei ei l’emprema ga ch’jeu sun viagiada persula aschi lunsch. Ensemen cun mia famiglia hai jeu gia astgau scuvierer massa tiaras sco la Tailanda, China ni era l’Indonesia. Far tals viadis persula ei schon tut auter – ha denton era bia avantatgs.» Plans pil futur Suenter igl emprendissadi luvrass Riana Schmid bugen aunc in onn ella cuschina dil Puntreis. Era Fatmir Spescha salvass bugen ella, mo ha el il mument avunda persunal. Perquei vegn Riana probablamein a far enqual sesiun, forsa miez onn egl exteriur e miez onn en Svizra – per emprender d’enconuscher empau il mund. Sia finamira a liunga vesta ei denton in agen restaurant, quei savessi esser en Val S. Pieder ni forsa era in’ustria alpestra. Co igl ei dad esser sur sesezza sa la giuvna da 18 onns s’imaginar. Siu tat era numnadamein era cuschinier ed el haveva mess en pei a Mumpf el cantun Argovia in survetsch da partis. «Gia da buoba hai jeu adina bugen gidau el e tier miu tat hai jeu era scuvretg mia pissiun per la vart culinarica e la gastronomia. Ina pissiun ch’ei aunc daventada pli intensiva a New York.» Aschia vesa in tipic taglier svizzer ora egl Alpina a Greenport. En sia lavur finala digl emprendissadi da cuschiniera relata Riana Schmid da sias experientschas ch’ella ha astgau far en ina cuschina a New York. Cuschinar ella cuschina dil restaurant Alpina ell’America ei stau ina sfida per l’emprendista dalla casa PUNTREIS a Mustér.

Scolaras e scolars dall’emprema e dalla secunda classa dil scalem superiur dall’instrucziun da religiun dalla Pleiv evangelica Cadi, separticipescha uonn all’Jamna da steilas. Il recav dalla vendita da butteglias d’aua minerala cun etichettas coluradas dad els va el Bangladesch. Il project Jamna da steilas ei sut l’egida dall’Unicef. Cul recav d’uonn da quel duei vegnir susteniu projects per meglierar las cundiziuns da viver dils fugitivs dil clima dil Bangladesch. Duront quater jamnas han scolaras e scolars da religiun dalla Pleiv evangelica Cadi formau 500 etichettas e culau quellas sin butteglias d’aua minerala sponsuradas da Passugger. «Las scolaras ed ils scolars han luvrau cun bia engaschament vid ils maletgs en quei project che nus numnein Aua Viva. Mintga butteglia ei aschia in unicat», di ser Christoph Zingg. Las butteglias cun aua minerala vegnan vendidas questa sonda, ils 16 da december 2023 avon las stizuns dil Coop e dil Spar a Mustér. Per aua schubra el Bangladesch All’acziun dall’Unicef separticipeschan mattatschas e mattatschs dall’entira Svizra e dil Principadi dil Liechtenstein. L’acziun ei dedicada uonn als affons dil Bangladesch. Sco ins sa leger silla homepage dall’Unicef, periclitescha la midada dil clima leu la veta da buobas e buobs. Mintg’onn detti ei leu bovas ed inundaziuns. Entras il nivel dalla mar che ses’aulza, vegn adina dapli sal ell’aua sutterrana. Consequentamein maunca aua schubra da beiber. Il prighel da malsognas crescha cheutras. Sco quei che l’Unicef constatescha, ei la crisa dil clima pli e pli era ina crisa dils dretgs dils affons. Ils daners rimnai cull’acziun Jamna da steilas surveschan a projects per meglierar il provediment d’aua cun infrastructura resistenta ad eveniments negativs dalla natira. Medemamein duei vegnir baghegiau indrezs sanitars stabils per purificar l’aua tschuffa. Culs daners ch’ils affons en Svizra ed el Liechtenstein rimnan duei era vegnir procurau per aua schubra els centers da sanadad d’affons e mummas. Butteglias cun etichettas coluradas d’affons dalla Cadi.

Pirmin Monn ha udiu il clom dalla giuventetgna e dalla glieud restada giuvna per in local da sortida. Per quei motiv arva el sonda, ils 23 da december 2023 la Bar Postigliun el vitg da Mustér. Biars onns han las localitads giudem la Casa Postigliun surviu sco bar e disco avon ch’ellas vegnien serradas per la publicitad avon 19 onns. La Treglia, la Placi Bar el Disentiserhof, il Cafè Monn, la Bar Postigliun, il Quadrel ni l’ustria dalla Cucagna ein stai ils davos 40 onns ils loghens principals da notg a Mustér. In suenter l’auter ha allura serrau las portas. Ils motivs persuenter ein stai differents. In effect po la demografia haver giu, pertgei en quels onns ei il diember da giuvenils ch’ein vegni ord scola sereducius marcantamein ella regiun. Mo lu era il svilup turistic cun dameins pernottaziuns. La Bar Postigliun amiez il vitg ei vegnida aviarta la fin dils onns 1980. Ella ei stada ina part dalla nova Casa Postigliun ch’ei vegnida construida leu nua ch’il hotel Posta ed ina garascha sesanflavan pli baul. Ella surbaghegiada ei era vegniu dau spazi a habitaziuns e localitads da fatschenta. Il clom dils giuvenils Dapi treis onns ein las localitads dall’anteriura Bar Postigliun en possess da Pirmin Monn da Mustér. Ell’emprema alzada ha el aviert ina stizun cun vestgadira pil sport d’unviern ed artechels per la catscha. Las spaziusas localitads el sutterran ein denton restadas vitas. «Il davos temps sun jeu vegnius dumandaus d’entginas varts – denter auter dalla vischnaunca – sch’jeu lessi buc arver quellas localitads sco liug da sentupada. Jeu hai denton era udiu e ligiu il clom ed il selamentem dalla giuventetgna ch’ei maunchi loghens da sescuntrar», di Pirmin Monn. Quest atun ha el allura concretisau ils plans d’arver la Bar Postigliun e sonda, ils 23 da december 2023 eis ei aschi lunsch. Allas 18.00 ei l’avertura ufficiala dil local. Silsuenter eis el aviarts mintgamai il venderdis e la sonda sera, denter Nadal e Daniev eventualmein era in u l’auter di dapli. «Sch’enzatgi vul affittar las localitads per ina fiasta da famiglia ni in cuors per exempel da dar troccas sch’ei quei era pusseivel duront l’jamna», di Pirmin Monn. Per giuven e vegl Pirmin Monn spera che la giuventetgna fetschi diever da sia purschida surtut da bubrondas, zatgei pauc da magliar, in tschutti ed in flipper ella Bar Postigliun. Sia finamira ei denton buca mo la giuventetgna: «Ei dat era glieud carschida – seigi indigens sco hosps da vacanzas – che tschercan ina caschun da sortida. Bein enqualin seregorda aunc dalla Bar Postigliun. Era per quels lessen nus esser cheu.» Pirmin Monn ha renovau cumpleinamein las localitads. Ellas ein strusch pli d’enconuscher. Sco gia avon sesparta l’entira surfatscha en pliras localitads. En ina da quellas localitads – leu nua ch’ei vegn fatg musica – vegn era purschiu la caschun da saltar. Pirmin Monn spera che la bar hagi era in effect per la stizun ell’emprema alzada. La vendita da vestgadira pil sport d’unviern seigi buca stada sempla ils davos onns, surtut era duront la pandemia. Vitier vegni il problem dil commerci online. Adina dapli glieud fetschi diever da lez. Pirmin Monn che sa aunc seregurdar dalla Bar Postigliun da pli baul, selegra sil temps vegnent cun sia nova purschida: «En emprema lingia selegrel jeu per quellas e quels che tschercan in local da sortida e vegnan ella Bar Postigliun.» In local per giuvens e restai giuvens Avon 19 onns ei la Bar Postigliun amiez il vitg da Mustér vegnida serrada. Ussa vegn ella puspei aviarta. Menada vegn ella dil possessur dallas localitads, Pirmin Monn: «Jeu hai udiu e ligiu il clom ed il selamentem dalla giuventetgna ch’ei maunchi loghens da sescuntrar, respectiv localitads da sortida.» Naven dils 23 da december 2023 porscha el quella caschun mintgamai il venderdis e la sonda sera. Buca mo ils giuvenils duein saver guder sia purschida, mobein era persunas empau pli veglias. «Ei dat era glieud carschida – seigi indigens sco hosps da vacanzas – che tschercan ina caschun da sortida», ha Pirmin Monn detg alla FMR. (fmr/hh) Pirmin Monn fa las davosas lavurs ella Bar Postigliun a Mustér avon ch’ella vegn puspei aviarta.

Avon treis onns ha la vischnaunca Ilanz/Glion annunziau ch’ella separticipeschi al project da pussibilitar la migraziun dils pèschs el Glogn. Ils cuosts han denton sfurzau da metter en truchet ils plans. Ussa ha Gl’Uffeci cantunal digl ambient e natira surpriu il guvernagl. En vesta ei in project redimensiunau – cul medem effect pils pèschs. Ins tschenta respectiv plazzescha blocs da duas tochen diesch tonnas el flum. Sin ina distanza da 40 meters, naven dalla cruna dalla siara, dat ei ina rempa el letg dil Glogn. Linearmein survegn quel ina structura nova. Sill’altezia dalla via da Duin, denter il Mulin da Pitasch ed il Bogn da Peiden, vegn il flum adattaus aschia ch’ils pèschs san senudar siadora. Aunc ussa impedescha ina siara da rodund quater meters quei. Leu nua che l’aua croda vehement sco ina cascada ei il viadi a fin pils pèschs. Ina construcziun aposta per lur basegns gidass da surmuntar gl’obstachel. Plafonar ils cuosts La siara da quater meters el Glogn, denter Mulin da Pitasch e Bogn da Peiden. Quella finamira han instanzas cantunalas e dils pescadurs giu avon treis onns. Tenor gl’emprem project quintavan ins da construir el Glogn cun 10'000 m3 blocs ni crappuns ina rampa. Ussa drova ei denton ina secunda runda, la cuolpa ein sulettamein ils cuosts. Il biro d’inschignier Pini sto reveder ils plans ch’el haveva presentau. En sia sesida dils 28 da november 2023 ha la suprastonza communala da Ilanz/Glion approbau la damonda da planisar da niev la rampa che duei pussibilitar al scaruns e litgivas da viandar siado tras Glogn e Rein da Val. Il settember 2020 haveva il biro d’inschignier presentau il project ed argumentau ch’ils cuosts da 3,4 milliuns francs seigien giustificabels, en vesta all’aulta valur ecologica inclusiv monitoring e lavurs eventualas d’optimar. Quei han ins saviu leger lezza gada el rapport tecnic detagliau da 60 paginas. Quei rapport dil 2020 seigi maculatura, ins stoppi reveder diltut il project, ha Andreas Pfister, il menader da planisaziun ed infrastructura dalla vischnaunca Ilanz/Glion, confermau sin damonda dalla FMR. El declara daco ch’ins ha stuiu metter en truchet gl’emprem project. «La studia oriunda prevedeva cuosts dad 1,5 milliuns francs. Suenter ch’il biro d’inschignier ha presentau ina cun cuosts da 3,44 milliuns francs, ha la suprastonza tratg il frein», gi il commember dalla direcziun communala. Cantun ha ussa il guvernagl Andreas Pfister conferma sin damonda dalla FMR che la vischnaunca Ilanz/Glion haveva surpriu il lead da quei emprem project. El declara era daco ch’in secund vegn ussa sin meisa. «Il biro d’inschignier vegn a far ina expertisa cun cuosts plafonai». Buca pli la vischnaunca Ilanz/Glion ei patruna da baghegiar, mobein gl’Uffeci cantunal d’ambient e natira. «Nus havevan surpriu il lead demai ch’ins haveva empermess cuosts maximals da 1,5 milliuns francs», raquenta il funcziunari. 80 % da quels havessen cantun e confederaziun surpriu e 20 % las vischnauncas Lumnezia ed Ilanz/Glion sco era ils fondos dallas ovras KWZ e Repower. Cu il biro d’inschignier ha presentau la studia, han tuts refusau il project – per motivs da cuosts. Valur ed optimaziun ecologica havevan piars tutta muntada. Quella summa da 3,44 milliuns francs seigi buca da responsar, han las vischnauncas e las ovras hidraulicas argumentau. Gl’Uffeci cantunala d’ambient e natira haveva iniziau il project a favur dils pèschs el Glogn. Ins dueigi revaletar il flum lumnezian sco aua da fregar e da viandar, haveva el motivau. «Ella secunda runda ha gl’uffeci surpriu sez il lead. Las vischnauncas territorialas han sulettamein giu d’approbar la nova damonda da planisaziun», aschia Andreas Pfister. Sco el aschunta, vegn il biro d’inschignier Pini a presentar il decuors dil 2024 in project niev cun cuosts redimensiunai. La blocca dat in corridor La structura fundamentala vegn a restar: Mintga bloc da duas tochen diesch tonnas duei vegnir plazzaus exact tenor il sistem d’ina cumbiniala. Ils pèschs dueien saver semovan en in spazi liber cun pusseivladads da ruassar e sezuppar. Tochen silla cruna dalla siara duei il letg «niev»survegnir sil tschancun da 40 meters structuras e bogns ruasseivels. La blocca dat in corridor culla leva pendenza necessaria. La siara da quater meters ch’ins ha construiu ils onns curont oz resta el liug, conferma Andreas Pfister. Quella seigi intacta ed impedeschi che l’aua dil Glogn semagli el letg dil flum e destabiliseschi la topografia dalla Lumnezia sura. Sch’il project vegn realisaus naven dil 2025 dependa apparentamein dils cuosts.

Gion Gieri Tuor exercitescha actualmein cun siu chor Coro Opera Viva il concert festiv per la fin digl onn a Val S. Pieder, Glion, Sursaissa e Mels. La formaziun culla Philharmonia Opera Viva e la solista Bettina Marugg Herrmann porscha in program cun arranschaments da Howard Arman e Gion Antoni Derungs. Il concert festiv dil Coro Opera Viva ei daventaus ina biala tradiziun per la fin digl onn. Il dirigent Gion Gieri Tuor, intendant e menader musical dall’Opera Viva da Sursaissa, elegia mintg’onn in program special per ina turnea suenter Nadal. L’emprema gada ei quella stada il 2005, uonn sefuorma il chor pia per la 19avla gada. Per biars hosps ed indigens s’auda quei concert tier las fiasta ed ina viseta quasi obligatorica. Els gaudan il cant e la musica, adina eis ei ovras che van ell’ureglia, che plaian e leventan buns sentiments. En cuort vegn quei puspei ad esser il cass. Actualmein s’entaupa il chor cul dirigent a Glion ed a Flond pils exercezis. Il cumponist ed arranschader Coro Opera Viva, cul dirigent Gion Gieri Tuor (sen. retscha amiez). Las participontas ed ils participonts ein indigens e laics, els vegnan da Sursaissa, da Glion, dalla Foppa e Lumnezia. Il project da concert entscheiva mintgamai miez november. Per quel d’uonn ha Gion Gieri Tuor elegiu musica dil cumponist engles Howard Arman. Quel ha menau da 1983 tochen 2000 il «Salzburger Bachchor» e da 1998 tochen 2013 il «MDR-Rundfunkchor» a Leipzig. Da 2015 tochen 2022 eis ei staus menader musical dil chor dil «Bayerischer Rundfunk». «Empriu d’enconuscher hai jeu el tras Andreas Mitschke», declara Gion Gieri Tuor. Il bassist ha cantau cull’Opera Viva ellas producziuns «Der Freischütz» e «Guglielmo Tell». Howard Arman ha la finala mess a disposiziun ina retscha d’arranschaments ch’el ha fatg da melodias e canzuns popularas digl entir mund e divers lungatgs. Cheu entgins tetels: «Sogno d’or» da Puccini, «Noche anunciada» dad Ariel Ramirez, «I Saw Mummy Kissing Santa Claus» da Tommie Connor. En tut cuntegn il program variont 20 parts. Ils arranschaments ein pachetai el dretg senn dil plaid en pupi da schenghetg. Mintga cantadura e mintga cantadur tegn enta maun ina mappa da canzuns cun ina cuviarta corrispundenta. Ina astga selegrar sin ina roscha surpresas musicalas. Era ina premaudiziun da Gion Antoni Derungs ei sil program, numnadamein siu arranschament per orchester ed orgla «Da mesa notg fideivlamein». Il concert per la fin digl onn dad Opera Viva «Christmas Surprises» ei mesjamna, ils 27-12-2023, a Val S. Pieder el center Glüs; gievgia, ils 28-12-2023, a Glion ella baselgia claustrala; venderdis, ils 29-12-2023, a Sursaissa en baselgia parochiala Cuort; sco era sonda, ils 30-12-2023, a Mels el center Verrucano. Mintgamai allas 20.00.

Alla radunonza communala da gliendisgis, ils 11 da december 2023, ha il suveran da Flem decidiu d’instradar la meglieraziun da funs. Plinavon han votantas e votants approbau il preventiv 2024 ed ein i d’accord culla proposta da reducir il pei da taglia per 10 % sin 60 %. Sco quei che la vischnaunca da Flem communichescha, ha la radunonza communala approbau gliendisgis sera il project d’ina meglieraziun generala da funs. «Ella metta cunquei ils tiarms pigl avegnir dalla generaziun giuvna da purs da nossa vischnaunca», san ins leger ella communicaziun da medias. La decisiun da principi ha la radunonza priu cun gronda maioritad. Ella sebasa sin artechel 16 dalla lescha cantunala da meglieraziun da funs. Sligiar damondas d'access En connex cun surluvrar sia strategia dil territori, hagi la suprastonza da Flem diversas finamiras els secturs habitadi, spazis libers, traffic e turissem, scriva ella ella communicaziun. Ina seigi da sviluppar vinavon l’agricultura e sias infrastructuras. Sco quei che la suprastonza ha informau, ein 2500 parcellas agricolas cumpigliadas el perimeter, da quellas fetg biaras pintgas che han access sulettamein sur autras parcellas. Tras las partiziuns d’ierta dils decennis vargai han las relaziuns da posses survegniu structuras pli e pli finas. L’arrundaziun da funs vegn a curreger quellas structuras e sligiar las damondas d’access per scadina parcella. Alla fin dall’arrundaziun mintgina in dretg da trapass importaus el cudisch funsil. Mantener la reit da vias da funs da 50 kilometers cuosta bia daners e lavur. Per garantir la cultivaziun stuess’ins sanar quellas cumplettamein ils proxims onns. Culla meglieraziun generala san ins cumbinar da modernisar e migliurar l’infrastructura. Grazia alla meglieraziun san ins era sligiar definitivamein la situaziun malsegira cun brats da praus ch’ils purs fan giu denter els. Flem, vesta naven digl Uaul dalla Runca, viers sidost. Reducziun dil pei da taglia Plinavon ha la radunonza communala approbau il preventiv 2024. Quel quenta cun in cashflow da 4,66 milliuns francs. Las investiziuns nettas muossan ina summa da 12,195 milliuns francs ella facultad administrativa e 7,71 milliuns francs ella finanziala. Quei seigi supportabel, scriva la vischnaunca en sia communicaziun. Tonpli che la gronda part dallas investiziuns portian ina plivalur ed ins astgi quintar cun ina buna refinanziaziun, ils projects augmentien era l’attractivitad en tuttas spartas dalla veta a Flem. En vesta alla situaziun economica favureivla ha la suprastonza communala proponiu alla radunonza da reducir il pei da taglia da 70 sin 60 %. Senza discussiun ha quella approbau la proposta. La radunonza communala da Flem ha priu notizia plinavon dil project current dalla planisaziun locala. La revisiun parziala vegn exponida e publicada dils 15 da december tochen ils 25 da schaner. Ils 9 da zercladur 2024 vegnan ils da Flem a votar surlunder all’urna. La finala ha la suprastonza communala orientau davart l’exposiziun publica dil plan general d’avertura ‘Bike’. La revisiun parziala includa ei necessaria per serrar las ruosnas en connex culla purschida da rutas da mountainbike per famiglias, scolas da bike e principiants sin trutgs da bike. Quell’exposiziun publica ei medemamein dils 15 da december 2023 tochen ils 25 da schaner 2024. La votaziun all’urna ei planisada ils 3 da mars 2024.(cdm/fmr/abc)

Dacuort ha la Surselva Romontscha decidiu da honorar igl onn 2024 sis persunas meriteivlas dil territori dalla Ligia Grischa en il Curtgin d’honur a Trun. Undrai vegnan tschun umens ed ina dunna, tschun Sursilvans ed in Sutsilvan. L’elecziun succeda tenor treis criteris. Per la Surselva Romontscha ein quels criteris aunc oz significativs. La pictur-artista Toja Isenring ed il pictur-artist Matias Spescha, ils scribents Flurin Darms e Vic Hendry ,sco era ils cumponists Gion Antoni Derungs e Benedetg Dolf vegnan undrai el Curtgin d’honur a Trun igl onn proxim a caschun dil centenari da 600 onns dalla Ligia Grischa. Cunquei ha il Curtgin d’honur sut igl ischi sper la caplutta da s. Onna a Trun 37 persunalitads ch’ein perpetnisadas sin las differentas tablas da commemoraziun. Nominau las novas persunalitads pil Curtgin d’honur ha la suprastonza dalla Surselva Romontscha. Treis criteris Tenor Toni Vinzens, il president actual dalla Surselva Romontscha hagi la suprastonza decidiu da suandar ils treis criteris decisivs usitai per undrar las novas persunas pil Curtgin d’honur. «Igl emprem criteri ei ch’ils undrai ston haver merets extraordinaris pil manteniment dil lungatg e dalla cultura romontscha. Risguardadas vegnan oravontut exponentas ed exponents dalla litteratura, dalla musica, dalla scienzia e digl art. Il secund criteri ei la provegnientscha. Quella ni quel che vegn undraus sto derivar dil territori dalla Ligia Grischa. Ed il tierz criteri ei ch’ils undrai ston esser morts avon silmeins 10 onns.» Mo duas dunnas Igl onn 2002, a caschun dalla davosa honoraziun, ei la mussadra e scribenta Anna Capadrutt vegnida undrada sco emprema dunna cun ina inscripziun en il Curtgin d’honur a Trun. Anno 2024 vegn Anna Capadrutt a survegnir cumpignia d’ina secunda dunna, e quei ei la pictur-artista Toja Isenring che ha viviu dils 1919 entochen ils 2014 e che ha luvrau e habitau ina gronda part da sia veta a Laax. Il president dalla Surselva Romontscha Toni Vinzens di ch’el seigi fetg leds che la Surselva Romontscha vegni sper ils umens era d’undrar ina dunna el Curtgin d’honur igl onn proxim. «Talas honoraziuns capetan buca mintg’onn. Entochen dacheu eisi semplamein stau pli grev da cattar dunnas ch’adempleschan ils criteris pil Curtgin d’honur. Quei vegn denton segiramein a semidar el futur.» Morts dapi 10 onns Cunquei ch’ina persuna digna da vegnir honorada el Curtgin d’honur sto esser morta dapi 10 onns datti neginas pusseivladads d’esser pli sperts e pli actuals cun ina undrientscha. La suprastonza dalla Surselva Romontscha ha malgrad quei decidiu da duvrar era quei criteri per las novas nominaziuns. Il president Toni Vinzens: «Jeu creigiel ch’ins decida suenter 10 onns e dapli cun ina certa distanza, e quei ei bien aschia. Il disavantatg da quella distanza ei ch’ils undrai ein buca pli en aschi buna memoria.» Toni Vinzens di era, ch’ina undrientscha el Curtgin d’honur seigi ina da pliras pusseivladads per honorar e per seregurdar d’ina persunalitad impurtonta. L’identificaziun tschessa El regulativ pil Curtgin d’honur ch’ei vegnius revedius la davosa gada igl onn 2006 ein las responsabladads dalla Surselva Romontscha, dalla Cuort Ligia Grischa sco coordinatura ed administratura dil Curtgin d’honur e dalla vischnaunca da Trun regladas. Il president dalla Surselva Romontscha spera che las novas honoraziuns el Curtgin d’honur portien empau publicitad e plidentien era la generaziun giuvna. Toni Vinzens: «Jeu cregiel che nus stuein esser sincers e dir che biars giuvens san probablamein entscheiver pauc cul Curtgin d’honur. Jeu manegiel ch’ina part dils giuvens enconuscha buca las persunalitads che vegnan undradas.» Tenor Toni Vinzens stuess la scola populara tematisar ils loghens da cultura sco per exempel il Curtgin d’honur a Trun e s’occupar dall’ovra dallas persunas honoradas. Ils undrai per 2024 Sco undrai per ina menziun el Curtgin d’honur ha la suprastonza dalla Surselva Romontscha nominau las suandontas persunalitads: Toja Isenring | 1919–2014 pictur-artista Flurin Darms |1918–2009 scribent Gion Antoni Derungs | 1935–2012 cumponist Benedetg Dolf | 1918–1985 cumponist Vic Hendry | 1920–2014 scribent Matias Spescha | 1925–2008 pictur-artist Cun las sis novas honoraziuns igl onn 2024 ein 37 persunalitads honoradas en il Curtgin d’honur a Trun sper la caplutta da s.Onna.

El context d’uiaras, da cuntrasts culturals, religius (denter islam, gedius, cristians) che s’expriman buca da rar en attentats terroristics, persistents en novas formaziuns dil tip ISIS ni novissimamein Hamas – en tals contexts sedamondan las differentas religiuns, baselgias, culturas, tgei ch’ellas sappien insumma muntar. E schebein ual lur existenza seigi buca resultat ed el medem temps raschun da tensiuns che mettan en emprova la convivenza pacifica internaziunala. Ins patratgi mo vid las uiaras de religiun dil vargau! L’expressiun «Weltethos» vegn si dapi 1990. Il teolog catolic Hans Küng ha fatg attents il mund che la pasch sappi vegnir garantida mo sche tut las reli­giuns condividien valurs fundamentalas. Facticamein sebasien ellas sezzas sin quellas valurs. «Projekt Weltethos» ei il tetel d’in cudisch de Küng. L’expressiun sezza po deton dar l’impressiun che tut vegni nivellau e piardi la rihezia specifica dellas fuormas religiusas e culturalas che la historia ha produciu e la forza culturala e politica cuntenida e tut las fuormas dellas differentas religiuns. Mo en verdad significhescha igl accent sigl ethos communabel buca renunzia a quei ch’ei carschiu particular ella historia. La renunzia a caussas ch’ein specificas ellas singulas religiuns – per la baselgia catolica p.ex. dogmas statui el 19avel tschentaner – sa era vuler dir consignar quei alla historia, al vargau. La rihezia de quei che la hi­storia ha produciu specificamein en confessiuns e reli­giuns garantescha la valeivladad de quei ch’ei communabel. Dil rest, per far in exempel della historia pli maneivla: l’absenza della reformaziun e dellas basel­gias reformadas significass oz ina cuntrada religiusa e culturala pli paupra. En moda analoga vala quei per autras religiuns che fagevan inagada concurrenza ina encunter l’autra, mo che concuoran el «Weltethos» per fundar e garantir la pasch; e, paradoxalmein, garantir è l’atgna identitad. Co il separticipar al «Weltethos» da vart della baselgia catolica arva novas vias a siu access, muossa Frido Mann (il beadi da Thomas Mann) en siu «Lebensweg» cul tetel «Achterbahn». En siu percuors che semeglia in «carrussel dad otg» daventa el catolics, sefa battegiar, survegn dubis en­teifer in «uaul da dogmas», banduna sia cardien­tscha catolica ed anfla quella puspei scuvrend il «Weltethos» da Hans Küng. Küng regala ad el in cudisch screts ensemen cun Walter Jens «Anwälte der Humanität. Thomas Mann – Hermann Hesse – Heinrich Böll». Hans Küng dedichescha sia part alla damonda «Gefeiert – und auch gerechtfertigt? Thomas Mann und die Frage nach der Religion», scu­vrend ch’igl entir percuors de Thomas Mann cuntegn il fil tgietschen della tscherca dil human e dil humanissem ella religiun, specificamein ella cardientscha cristiana, intermediada ad el dalla «Baselgia Unitaria da Los Angeles» entras il pastor Stephen Fritchman. Thomas Mann sco biars auters sesanflava duront l’uiara ella California, exiliai dalla Tiara­tudestga nazista. Tgei vul quei dir? Il humanissem de Thomas Mann era profundamein entretschaus cun la ierta cristiana dellas basel­gias. Thomas Mann ei mo in cass, per siu beadi Frido particularmein significativ, che porta el puspei anavos el mund catolic sco impurtont liug viers il «Weltethos». Il percuors de retscherca humana en tut sias declinaziuns ei in tema eminentamein d’advent che sbucca el Nadal. Enzaco ei gie la ­fiasta e siu temps daventai, malgrad tut il trumbli accumpignont, in mument de humanitad, desiderada, sentida en sia absenza, forsa condividida, annunziada sco dun pusseivel da Nadal, dil «daventar carstgaun» de Dieus sez. Quei munta il plaid digl evangeli de sogn Gion che scriva ch’il Vierv seigi daventaus carn/car­stgaun (Gn 1,14). El ei buca daventaus ina «ductrina», in «dogma», ni ina religiun. Perquei tucca Nadal schi fetg nos sentiments dad esser humans, oravontut humans. Ins salida tuts, scuviera igl agen esser car­stgaun e concarstgaun culs auters. Differenzas socialas, politicas, che separan e s’opponan paran da dar giu e svanir. Ual quei ch’il «Weltethos» ha per mira, e viers il qual liungas vias d’advent meinan per segirar la pasch, ei oz sco darar violau. Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e ­politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Naven da questa fin d’jamna circuleschan puspei bus sin pliras rutas els cuolms svizzers. Els procuran ch’ils amitgs da turas cun skis ni gianellas sappien sesurvir cumpleinamein dil traffic public. En Surselva vegn purschiu in bus sil tschancun da Mustér a Casaccia dalla vart tessinesa dil Lucmagn. Quei survetsch vegn offerius en fuorma d’in bus sin clom senza in urari fixau. Il viadi da Mustér entochen Casaccia ei 23 km liungs e cuoza rodund 40 minutas. Persunas che vulan far diever da quei survetsch san s’annunziar tier Greina Bus per telefon 079 150 66 66. Per ina ni duas persunas cuosta il transport pauschal 60 francs, per treis persunas 75 francs e per dapli che quater persunas mintgamai 20 francs per persuna. Spel bus dil Lucmagn exista quei survetsch era per las rutas en Val-de-Travers (NE) (dus tschancuns), Diemtigtal (BE), Binntal (VS) ed al Pass dil Gelgia (GR) cun dus tschancuns da Silvaplana e Bivio. Il survetsch dil bus da turas ei vegnius lantschaus 2018 e vegn coordinaus dil Club alpin svizzer (SAC) cun sustegn dall’Associaziun traffic ed ambient (VCS). (cdm/fmr)

Grazia al sustegn da biars donaturs e sponsurs ha il Team Panda dil Club da skis Trun saviu vegnir equipaus cun novas giaccas. Dacuort han ils affons, giuvenils ed il team da trenadras e trenaders saviu retrer quellas. Il Team Panda ei la partiziun da cuorsa liunga dil Club da skis Trun. Dapi plirs decennis ein trenadras e trenaders fetg activs en survetsch d’affons e giuvenils ella vegliadetgna da sis entochen 16 onns dallas vischnauncas da Trun, Sumvitg e Mustér. Igl engaschament en favur dil sport da cuorsa liunga entscheiva baul igl atun cun sport polisportiv. Encunter igl unviern seconcentrescha quel lu pli e pli sil trenament da cuorsa liunga. Dil Team Panda dil Club da skis Trun ein sorti plirs curriders che han fatg furore sin plaun naziunal e per part internaziunal. Toni Livers ni Eligius Tambornino ein segiramein stai ils pli enconuschents. (fmr/hh) Affons, giuvenils, trenadras e trenaders dil Team Panda ellas giaccas novas.

Igl implont solar sil tetg dil Center Fontauna a Mustér ei finius ed en funcziun. La mesadad dil current ch’el producescha vegn duvrada dil center sez. Hans Huonder/FMR Sco quei che la Repower SA, la possessura digl implont, scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein las lavurs vegnidas terminadas dacuort. Igl indrez da fotovoltaica ei en funcziun. Ils moduls solars cuvieran ils tetgs dalla halla plurivalenta e dalla halla da tennis. Medemamein ei vegniu montau moduls vid las fatschadas encunter sid dalla halla da tennis e la halla da reiver. Tut en tut setracta ei d’ina surfatscha da 3300 meters quadrats. 600 000 uras/kilowatt per onn L’installaziun digl implont da fotovoltaica ei succedida entras il commerci indigen. La producziun d’electricitad entras quel vegn nezegiada primarmein dil Center da sport e cultura. Sco la Repower scriva, drova il center rodund la mesadad dalla producziun annuala digl implont da rodund 600 000 uras/kilowatt. Duront ils meins d’unviern vegnan ils indrezs da sport, inclusiv il glatsch artificial, provedi cun electricitad supplementara dalla reit. Duront quei temps producescha igl implont sin tetg negin’energia, damai ch’el ei cuvretgs lu cun neiv. Perencunter flessegia energia electrica dallas fatschadas era igl unviern ella reit. Svilup persistent «L’integraziun digl implont da fotovoltaica el Center Fontauna ei in impurtont pass el svilup persistent dalla vischnaunca. Igl implont da fotovoltaica cuviera buca mo in part significanta dil provediment d’energia electrica dil center, mobein ei era in exempel pigl agir en favur digl ambient», di Clemens Berther, vicepresident communal e president dalla cumissiun da baghegiar dil Center Fontauna. La renovaziun ed engrondaziun dil Center Fontauna ha entschiet il matg 2022. Era igl avegnir duei il center esser in liug da sentupada cun purschida per giuven e vegl, indigen e hosp. Ils tetgs e las fatschadas encunter sid dil Center Fontauna a Mustér ein cuvretgs cun in indrez da fotovoltaica.

Il regal da Nadal da quest onn dalla Banca Raiffeisen Cadi va a treis instituziuns. Igl onn giubilar da 100 onns dalla banca survegnan il Forum cultural Tujetsch, l’Uniun pendenta da Mustér e l’organisaziun da 600 onns Ligia Grischa digl onn vegnent a Trun mintgamai 25 000 francs. Enstagl da dar in regal alla clientella ha la Banca Raiffeisen Cadi dau biars onns in regal da Nadal ad in’instituziun ni ad ina buna caussa. Ils davos onns ei quei lu buca pli stau il cass. Uonn – igl onn dil giubileum da 100 onns dalla banca – ein ils responsabels returnai a lur regal. Per quel ha la banca tscharniu gest treis instituziuns. Mintgina survegn la summa da 25 000 francs: Forum cultural Tujetsch, Uniun la pendenta da Mustér e l’organisaziun 600 onns Ligia Grischa 2024 a Trun. La fin dallas activitads giubilaras Alla surdada dallas donaziuns il mardis sera ellas localitads dalla Banca Raiffeisen a Mustér ha il president dil cussegl d’administraziun Vigeli Jacomet puntuau che la banca hagi vuliu returnar a sia donaziun da pli baul en quest onn da giubileum: «Legreivlamein savein nus sustener treis instituziuns repartidas sigl entir intschess da fatschenta dalla banca.» Il directur dalla banca, Alfons Quinter, ha plidau en quei connex da contribuziuns specialas el rom dallas activitads dil giubileum: «Cun quella surdada dallas donaziuns va quella retscha d’activitads da giubileum a fin.» Els 100 onns da si’existenza hagi la Banca Raiffeisen Cadi susteniu biaras activitads socialas, culturalas ed eveniments dil sport. Per cultura e temps liber L’auter onn festivescha Trun il giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Quei eveniment cumpeglia in tschuppel arranschaments a Trun ed ella regiun. Quei giubileum ei calculaus cun cuosts da rodund 900 000 francs. Per quei motiv ei il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, lu era leds dalla contribuziun dalla banca: «La Banca Raiffeisen Cadi ei aschidadir la banca da casa da nus. Per quei motiv legra quei sustegn finanzial tut special.» D’in onn emoziunal per l’Uniun pendenta ha il president da quella, Christian Loretz, plidau tier la surdada dallas donaziuns: «Igl ei iu si e giu, spert e plaun cun nies project. Il mument mauncan aunc 180 000 francs vid l’investiziun calculada cun 1,9 milliuns francs. Quella contribuziun dalla Banca Raiffeisen Cadi gida vinavon nus.» L’auter onn vegn realisau a Sedrun in niev baghetg per in archiv cultural. L’iniziativa persuenter vegn dil Forum cultural Tujetsch che quenta cun in’investiziun da 1,63 milliuns francs. «Dapi 20 onns tschintschein nus da quei project, ussa daventa el finalmein realitad. Igl ei igl emprem baghetg niev per in archiv cultural che vegn realisaus el cantun Grischun», di Tarcisi Hendry dil Forum cultural Tujetsch. Ils responsabels dalla Banca Raiffeisen Cadi ensemen culs representants dallas treis instituziuns. Da sen. Alfons Quinter, Dumeni Tomaschett, Christian Loretz, Petra Tuor Hinrichsen, Tarcisi Hendry e Vigeli Jacomet.

Las pendicularas da Mustér han inaugurau la sonda vargada la nova punt sur la Val Acletta che colligia il resort Catrina cun la staziun da val dallas pendicularas. L’ovra digl artist Antonino Di Bella vul cun siu passadi numnaus «Metamorf» buca sulet surmuntar la Val Acletta, mobein era colligiar il temps dad oz cul vargau. La partenza ella sesiun d’unviern han las pendicularas da Mustér nezegiau per envidar all’inauguraziun dalla nova punt che colligia il resort Catrina, il parcadi e la fermada dil bus da skis cun la staziun a val dallas pendicularas. Ils hosps che vulan ascender il cuolm passan sur ina punt ch’igl artist Antonino Di Bella ha creau. Ina punt che trai cun siu tschabergal unic il fil en temps passai meins allegreivels. «Metamorf» senumna la punt eregida per gronda part en fier e che zuppenta sapientivamein buca las colligiaziuns dil material sco bugliadiras e strubas. Tenor las indicaziuns dil creader dalla punt ha el buca sulettamein vuliu porscher la pusseivladad da surmuntar la Val Acletta a skiunzs e pedunzs. «Punts colligian carstgauns, ideologias, cuntradas e historias.» Quellas informaziuns porscha Antonino Di Bella via sia pagina en connex cun la nova punt sur la Val Acletta. Il tschabergal duei era regurdar ad ina part dalla historia da Mustér cun l’invasiun dall’armada franzosa en Surselva igl onn 1799. Benedicziun digl avat La punt ha retschiert la sonda vargada la bendicziun digl avat dalla claustra da Mustér, Vigeli Monn che ha surdau la punt da cuminonza cun il president dil cussegl d’administraziun dallas pendicularas, Marcus Weber, al diever turistic e public. A caschun dalla inauguraziun e partenza ella sesiun d’unviern ha il president da Sedrun/Mustér turissem, Silvio Schmid, buc unicamein presentau sia equipa, sigl areal dil resort Catrina han divers acturs dil turissem dalla Cadi informau davart las novas activitads duront igl unviern e presentau lur purschida.

Las vischnauncas da Sagogn e Laax han sperau che la fusiun schligiass definitivamein las damondas aviartas pertuccont il diever dall’aua dalla Alp La Fuorcla. Las fontaunas dalla Alp La Fuorcla han gia occuppau la dertgira federala a Losannna. Demai che Laax ha renviau la fusiun daventa l’aua dalla Alp La Fuorcla danovamein in tema ella discussiun politica denter Laax e Sagogn «Cun la fusiun communala fuss la damonda stada liquidada.» Quella constataziun vegn ton dil president communal da Sagogn, Thomas Candrian, sco dil president communal da Laax, Franz Gschwend, e sedrezza al diever dall’aua dallas fontaunas dall’Alp La Fuorcla. Fontaunas che han gia occupau la dertgira federala avon biabein treis onns (LQ 26-8-2020). Fiers l’egliada sillas fontaunas dall’Alp La Fuorcla e garegiau il pareri dallas dertgiras haveva denton la vischnaunca da Falera. Ella era avon prest in decenni dil meini che las fontaunas che sesanflan sin territori communal da Falera s’audien a Falera ed ha mess en damonda la legalitad dils documents da cumpra dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn dils onns 1577 e 1625. Ton la dertgira administrativa grischuna sco la dertgira federala han denton confirmau ils acts da cumpra e legitimau il possess dils da Sagogn sillas fontaunas dalla Alp La Fuorcla. L’aua drovan quels da Laax La duscha cun l’aua dalla Alp La Fuorcla fan denton ni ils habitonts da Falera ni ils habitonts da Sagogn. Quella aua spisgenta numnadamein il provediment dils da Laax. Il diever dalla aua dalla Alp La Fuorcla han las vischnauncas da Laax e Sagogn giu reglau avon onns en ina cunvegna. Tenor las explicaziuns dil president communal da Sagogn Thomas Candrian: «per in mudesta indemnisaziun». Enaquella che la vischnaunca da Falera ha fatg valer siu possess sin las fontaunas dalla Alp La Fuorcla ha la vischnaunca da Laax visau la cunvegna cun la vischnaunca da Sagogn gia avon diesch onns. Thomas Candrian confirmescha che la vischnaunca da Laax «paga dapi diesch onns negina indemnisaziun pli per l’aua dall’Alp La Fuorcla». A caschun dalla radunonza da preventiv dall’entschatta december 2023 ha la vischnaunca da Laax annunziau investiziuns da passa tschun milliuns francs en in reservuar sin l’Alp Plaun. En quei reservuar flessegia era l’aua da Sagogn dalla Alp La Fuorcla. «Igl ei ina situaziun detg cumplexa che nus stuein contrahar cun la vischnauca politica e burgheisa da Sagogn.» Franz Gschwend plidenta en quei connex aunc ulteriuras fontaunas che ha procurau per discussiuns denter Sagogn e Laax (LQ 12-8-2020). «Nus stuein secunvegnir davart tuttas damondas aviartas.» Il president communal da Laax manegia las fontaunas nezegiadas dalla vischnaunca da Sagogn che sesanflan ella Val Runs sur Sagogn. Entras ina sanaziun dallas tschaffadas ei ina tschaffada vegnida ruchegiada senza vuler sin intschess communal da Laax. Per il president communal da Sagogn, Thomas Candrian, dat ei pauc da discutar pertuccont las fontaunas dalla Val Runs. «Tenor nossas expertisas eis ei buca decisiv nua che la tschaffada sesanfla, mobein danuder che l’aua vegn.» E lezza vegn tenor sia opiniun claramein digl intschess communal da Sagogn. Dretg da retrer Contrahar cun la vischnaunca da Laax vul Thomas Candrian tuttavia, sco quei ch’el puntuescha. La vischnaunca da Sagogn posseda numnadamein era ina cunvegn cun Laax che lubescha da retrer aua dalla Alp La Fuorcla per cass che Sagogn pitescha da scartezia dad aua. «Entochen ussa havein nus mai duvrau in daguot aua da Laax», gi il president communal a Sagogn. El ei denton pertscharts che quella situaziun po semidar en connex cun las midadas climaticas che portan bein fermas precipitaziuns, denton era fasas da schitgira pli liungas. «L’aua retscheiva dapli valur els proxims decennis.» Da quei fatg ei Thomas Candrian perschuadius. El sco Franz Gschwend havessan beneventau, sche la damonda da fusiun havess sligiau las damondas dall’aua. La populaziun da Laax ha denton buca vuliu fusiunar cun Schluein e Sagogn ed il president communal da Sagogn spetga ussa ina indemnisaziun per l’aua dalla Alp La Fuorcla duvrada ils diesch onns vargai dalla populaziun da Laax. «Con gronda che quella indemnisaziun ei vegnin nus aunc a stuer definir.» El sez terminescha strusch pli las contractivas cun la vischnaunca da Laax. El ha numnadamein abdicau sin ils 30 da zercladur 2024 , aschia che sia successura ni siu successur sto sefatschentar cun la damonda dall’aua dalla Alp La Fuorcla.

La sonda han biaras pendicularas grischunas aviert las portas per il menaschi regular. Il CEO dallas pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast Beat Zenklusen ha presentau las novaziuns ell’ustria Alp Dado. La plipart dallas pendicularas grischunas che han entschiet la sonda vargada la sesiun 2023/24 pon esser satisfatgas dalla partenza. Biall’aura e neiv en abundonza ha carmalau dabia skituras e skiturs sin pista. E quei che cuntenta il meinafatschenta dallas pendicuralas da Breil/Vuorz/Andiast, Beat Zenklusen ein las temperaturas bassas duront la notg che lubeschan da far neiv ed ennevar las pistas a val per esser preparaus sin ils grond catsch duront ils firaus. Sco biars auters menaschis han las pendicularas BVA era investau ella gastronomia ed infrastructura tecnica sill’Alp Dado el center dil territori da skis. Terminau ad uras Buca meins che 5,2 milliuns franc han las pendicularas impundiu en quei menaschi. «Nus essan vegni a fin gest ad uras.» Beat Zenklusen fa attent ch’ils plazs dall’ustria ein s’augmentai per 200 sin 900 plazs. «Ella nova ustria Stiva da Rubi cun 100 plazs vegn surviu.» Egl entir menaschi d’ustria dall’Alp Dado lavuran 26 emploiadas ed emploiai. Cun il niev concept d’ustria porschan las pendicularas da niev tschun plazzas dapli ell’atgna gastronomia sil cuolm. L’ustria nova posseda ina atgna cuschina integrada ella Stiva da Rubi che coordinescha sia lavur denton cun la cuschina dalla ustria da survir sez. Ina curaschusa strategia visavi alla munconza da persunal. Beat Zenklusen gi che las pendicularas hagien sedau gronda breigia da tschercar persunal e quei cun success. «La pli gronda sfida ei bunamein da porscher a tuts in suttetg andant.» Igl emprem gi ella Stiva da Rubi ha aunc buca tut funcziunau sco quei ch’il schef semagina. «Tscheu e leu havein nus aunc potenzial da semeglierar.» Finir igl onn proxim Beat Zenklusen fa attent ch’ils biros tecnics e dil salvament, las tualettas per persunas cun impediment e igl indrez fotovoltaic vegnan realisai tenor plan igl onn proxim. Planisar e baghegiar ei ina caussa, finanziar las investiziuns buca meins pretensius. «Tonpli che la carischia ha influenzau pulit nies preventiv.» Il meinafatschenta dallas pendicularas menziuna igl engaschi finanzial dalla vischnaunca, il credit bancar e sco davos ils daners che vegnan da divers investurs. Co perschuadan las pendicularas investurs privats dad impunder daners el menaschi turistic? Beat Zenklusen di ch’empermischuns da rendita possien strusch perschuader. «Ei setracta da persunas ch’ein fermamein colligiadas cun la destinaziun turistica da Breil e promts dad investir.» Ferton che las pendicularas han investau el menaschi gastronomic sil cuolm resta l’ustria alla staziun da val dalla vart da Vuorz pli probabel serrada. Al possessur privat da quei menaschi eis ei entochen uss buca reussiu d’anflar in migiur. Tenor las explicaziuns da Beat Zenklusen dat ei negina cunvegna denter pendicularas e possessur dil stabiliment che sforza dad arver il menaschi. «Tenor contract savein nus sulet pretender che las tualettas segien accessiblas.»

Mesjamna ha la radunonza communala da Sagogn priu ils conclus usitai pigl onn proxim. La suprastonza ha denton era communicau che numerus posts vegnan vacants il 2024. Il president communal Thomas Candrian ha buca accentuau specialmein la tematica. Mesjamna sera ha el rendiu attent la radunonza alla publicaziun ufficiala dils 8 da december 2023: «Primavera proxima ein las elecziuns dils organs communals per la perioda d’uffeci 2024-2027. Sereferend sin artechel 10 e suandonts dalla constituziun communala dein nus part las demissiuns ch’ein vegnidas inoltradas tochen il termin prescret dils 30 da november 2023». La populaziun ha saviu prender notizia ch’igl ei buca paucas. Il president communal cala La gliesta dallas demissiuns cuntegn ils nums da diesch persunas. Il president communal Thomas Candrian cala culs 30 da zercladur 2024, cun el il gerau da baghegiar Raphael Egli ed il gerau da scola Georg Felix. La geraua Martina Beeli sto metter a disposiziun siu post pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci da 12 onns. Sfurzaus da calar suenter 12 onns ei era il president dalla cumissiun da quen e gestiun, Remo Cahenzli. Cun el demissiuneschan ils dus commembers Carla Conrad e Guido Tschuor. Buca finiu cun quei: Era ils dus commembers dalla cumissiun da baghegiar Michael Caderas e Guido Gartmann han inoltrau lur demissiun ensemen cul cau dil departament Raphael Egli. Sco davos indichescha la gliesta il num da Richard Jezler, dapi biars onns commember dalla cumissiun turistica sagognturissem. Mo la geraua dil turissem ed infrastructura, Katrin Blumberg, candidescha per ina proxima perioda d’uffeci. Thomas Candrian cala suenter sia emprema sco president communal. Il post haveva el surpriu amiez il process da fusiun cullas vischnauncas vischinontas. Suenter esser staus 12 onns commember dalla suprastonza haveva el viu la pusseivladad da tgamunar Sagogn tras ina fasa transitorica. El vesi la fusiun sco schanza per Falera, Laax, Sagogn e Schluein, haveva el puntuau suenter sia elecziun en ina intervesta culla FMR. El haveva remarcau ch’el vegni buca a star a disposiziun ina ulteriura perioda d’uffeci sche la fusiun gartegi buca. Felix Rösel niev meinascola Avon treis onns era ei gartegiau, en vesta ad ina fusiun, d’occupar tut ils uffecis. Ils 27 da schaner 2023 ei quella finamira buca gartegiada. Ina maioritad dils funcziunaris vul ussa buca unfrir pli gitg siu temps liber pil cuminesser. Sco il president communal ha getg alla radunonza, vegn l’executiva a far ponderaziuns strategicas co menar vinavon la vischnaunca. In model da directori, sco ellas vischnauncas vischinontas, vegni denton buca en damonda, ha Thomas Candrian puntuau. Alla radunonza communala da preventiv ein las demissiuns stadas ina da pliras orientaziuns. Denter auter ha il gerau da scola Georg Felix communicau che la cumissiun dil Consorzi da scola Laax-Falera-Sagogn-Schluein hagi elegiu in niev menader general da scola. Quel senumna Felix Rösel ed ei dapresent directur dalla Scola svizra a Cuernavaca el Mexico. Cull'entschatta digl onn da scola 2024/25 vegn el a surprender la plazza da Gion Caviezel che va en pensiun anticipada. Vinavon ha la suprastonza communala orientau dalla Reit da sanadad Surselva. Ei seigi impurtont dad esser solidarics enteifer la regiun, la fundaziun dalla societad rinforzi il sistem da sanadad dalla Surselva. Per purtar il deficit dil Spital regiunal Surselva e tenor la clav da repartiziun sto Sagogn impunder mintg’onn 192’000 francs. En connex cul traffic publica ha il president communal informau ch’el vegni a s’engaschar che las lingias Glion-Fidaz-Falera dils autos da posta risguardien sco empermess era il vitg da Sagogn. Refusau la damonda dalla OEZ La suprastonza communala da Sagogn ha giu da prender posiziun pertucont la damonda da renovar la concessiun allas Ovras electricas Zervreila SA (OEZ). Sagogn ei participada cun 2 % vid il contract e fa era part dil consorzi dallas vischnauncas da concessiun. Sebasond silla recumondaziun da Regenza grischuna e Cussegl grond, sco era silla decisiun dil consorzi, ha la radunonza decidiu unanimamein da refusar la damonda. La concessiun scroda ils 31 da december 2037. La nova reglaziun suenter ils 2037 detti allas vischnauncas ed al cantun la schanza unica da prender en ina rolla pli activa el parc d’ovras hidraulicas dalla OEZ. La radunonza communala da Sagogn ha plinavon confermau il pei da taglia per 2024. Quel resta sin 80 %, medemamein quel dalla taglia sin schischom sin 1,5 ‰. Cun quellas quotas quenta il preventiv communal cun in quen ulivau e solid, quei tier entradas ed expensas da rodund 4,64 milliuns francs. Il quen dallas investiziuns muossa expensas da 549’000 ed entradas da 1’662’500 francs. La gronda part pertucca vias, aquaduct e canalisaziun. suveran ha era buca fatg objecziuns en connex cun ina damonda da credit per in vehichel da pumpiers. Unanim han ils presents approbau la summa brutta da 110’000 francs. Las vischnauncas da Schluein e Falera ston medemamein remplazzar lur vehichels analogs che fan part dil consorzi dils pumpiers. La finala ha la radunonza approbau il preventiv 2024/25 dil Consorzi da scola Laax-Falera-Sagogn-Schluein.(fmr/abc) Sagogn, Vitg dadens, december 2023 Commentari Guvernar ei buca caussa da mintgina e mintgin Augustin Beeli/FMR Far politica ei enzatgei essenzial, mintgin astga condecider, mintgina ei suveran. Aschia critichein e sevilein nus da funcziunaris ellas vischnauncas. Il gerau che fa quei falliu, la geraua che ha buca idea. Quei entscheiva gia tier las uniuns e cuntinuescha tiels uffecis communals. Criticar va pli tgunsch che star davontier. Aschia unfisesch’ins glieud ella megliera vegliadetgna, ed ils giuvens han ni peda ni gust per posts politics. Idealistas ed idealists che unfreschan lur temps liber per sesidas da suprastonza, uatgas cun instanzas superiuras e malemperneivladads cun convischins ein pli e pli scarts. S’engaschar pil cuminesser ei in «hobi» che porta cavels grischs, mo neginas arbagias. Buca per nuot ei il diember da vischnauncas grischunas sereducius per la mesadad enteifer paucs onns. Voluntaris communals ein exposts, els vegnan surcargai, strapazai e surstrapazai. S’unfrir per auters ei strusch lur hobi. Els vesan gl’interessant digl uffeci, vegnan denton confruntai cun ina petra realitad. La situaziun a Sagogn ei mo in da biars exempels. Ins stuess promover e motivar urgentamein glieud giuvna per posts communals. Quei fuss era in pensum da nies sistem da scolaziun. Igl ei gia ina munconza ch'ei dat ellas scolas negina instrucziun civica pli. Quei rom maunca. Nies cantun scolescha massa glieud giuvna. Il mars 2023 han 83,1% approbau in credit da 151 milliuns francs per la Scol’aulta specialisada dil Grischun (SASGR) . A cuorta vesta duess ella survir era als interess dil sistem rural. La SASGR, quella pli gronda scola grischuna, dat tuttavia peisa al perfecziunament da management ed administraziun. La peisa sin «Winkelrieds» ellas vischnauncas maunca. A persunas che selaian metter els stadals pil cuminesser stuess’ins ins dar caschun da seperfecziunar. Il Cantun duess promover pli activamein quellas stentas.

Sonda ha la vischnaunca da Laax ed il Consorzi da scola Laax-Falera-Sagogn-Schluein envidau ad in gi dallas portas aviartas ella scola Grava. Suenter in liug temps da baghegiar ha la populaziun saviu visitar ed inspectar ils baghetgs novs. En siu plaid da beinvegni ha il president communal getg ch’ei seigi in tierm impurtont ella historia da Laax. Gl’onn 1873, avon exact 150 onns, ha la vischnaunca retschiert in biro da posta. 1904 han ins introduciu la glisch electrica. 1945 ei la casa da scola veglia barschada e 1962 han ins fundau las pendicularas: Quei ein entgins tiarms impurtonts. 2023 ha la scola saviu retrer casas da scola novas. «Jeu sun loschs d’astgar gir ch’il gi dad oz ei in ulteriur onn impurtont ella historia da nossa vischnaunca», ha il president communal Franz Gschwend puntuau sonda vargada all’entschatta digl act festiv. Treis protagonists dall'inauguraziun a Laax, Jon Domenic Parolini, Franz Gschwend e Conradin Clavuot. Baghetgs da lenn L’avertura ufficiala ell’aula Grava han scolaras e scolars dalla Scola da musica Surselva embelliu. Cun cun lur scolasts Rees Coray, Albert Spescha e Mateusz Niedzwiedzki han els sunau e cantau al clavazin e cun ghitara. Las producziuns festivas han accentuau il tierm historic ch’il president communal ha menziunau en siu plaid. Ell’aula dalla casa da scola ha il meinascola Gion Caviezel beneventau denter auter cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Il schef dil departament d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient dil Grischun ha giu in plascher special: La vischnaunca da Laax ha numnadamein risguardau il lenn sco material principal dils edifecis novs. «Pervia da sias qualitads stat quei material da construcziun indigen per ina gronda persistenza», ha il magistrat manegiau, fagend allusiun era a sia clamada oriunda d’inschignier forestal. La casa da scola nova da Laax consista buca dad in, mobein da treis baghetgs. Ils 13 d’avrel 2019 ha la radunonza communala approbau ina summa da rodund 10 milliuns francs pil project cumplessiv. Franz Gschwend ha declarau en siu plaid ch’ins hagi investau ils davos siat onns rodund 15 milliuns francs ella scola. «Igl ei ina investiziun el futur. Apparentamein eis ei in pensum central d’ina vischnaunca da metter a disposiziun l’infrastructura necessaria per in menaschi da scola». Quei seigi ina sfida pli e pli gronda, ha il president manegiau. Buca il davos pervia da novas directivas legalas, il plan d’instrucziun 21 e novas enconuschientschas pedagogicas. Reponderaziun stada d’avantatg Factur decisiv ei denton la munconza da plaz. La situaziun demografica cun aultas cefras da naschientschas han sfurzau la vischnaunca d’agir e da scaffir spazi per la scola. Il diember d’affons pigns ei carschius enteifer diesch onns pil dubel. Gl’onn current 2023/24 visetan 45 affons la scoletta nova. Igl ei in dils treis baghetgs che la populaziun ha astgau visitar il gi dallas portas aviartas. Silla halla da parcar sutterrana ha gl’architect Conradin Clavuot da Cuera realisau ina surbaghegiada leva da lenn. In recuors ha retardau gl’entir project per in onn. Oriundamein era ei previu d’ereger sur la scoletta aunc in’alzada cun quater stanzas da scola e dasperas in cubus da treis alzadas. Sco quei ch’il resultat final culs treis baghetgs d’ina alzada muossa, ei la reponderaziun buca stada da disavantatg. Persuenter ha la scola stuiu unfrir siu plaz da sport. Quel vegn construius il 2024 silla parcella libra denter scoletta ed ustria Lags. algrad bellezi’aura da skis ha la populaziun visitau ed admirar la scoletta, la casa da scola pil scalem primar ed il luvratori. Ils treis baghetgs da lenn fuorman ina unitad architectonica denter la casa da scola Grava e la riva dil Lag Grond. Sco quei ch’ins ha saviu perschuader, eis ei spazi d’interacziun per formar il «futur da Laax». Avon quel havevan las classas organisau ina fiera da Nadal. Mintgina ha presentau stans cun creaziuns, products e schenghetgs. La vischnaunca ha offeriu gratuitamein spisa e bubronda sil plaz avon la halla da gimnastica. La populaziun ha gudiu stediamein la sentupada e la cumpignia pil tierm historic da Laax. Conradin Clavuot declara als visitaders il concept e l'idea architectonica culla construcziun da lenn. Vesta ella stanza dalla quarta classa. Il scolast Roger Alig declara la tabla digitala.

En paucs dis festivein nus il vér Nadal, gl’eveniment central dil cristianissem. Il Nadal profan e commerzial ha denton entschiet gia miez november. Ins ha saviu serender nua ch’ins ha vuliu, dapertut vegn Nadal inscenaus cun gronda pumpa, cun decoraziuns splendurontas da tut gener, cun steilas e candeilas e cun pigneuls imposants. Las vitrinas ein pleinas cun purschidas attractivas e giavinontas. Pér da dretg sch’ins entra en fatschenta: caussas magnificas e regals tarlischonts, in pli bi bi che l’auter, presentai cun inschign creativ, carmalan (ni surmeinan?) da cumprar. Tut quei far e cunfar succeda sut l’enzena da Nadal. Ins pudess bunamein crer ch’il cristianissem hagi anetgamein priu possess digl entir mund! Gl’intent da quella perfetga strategia da vendita ei spirontamein da tempra commerziala, las aspectativas sin bunas fatschentas, sin in augment dalla sviulta e sin in bi gudogn. Ins seprofitescha d’ina fiasta ecclesiastica per far daners. Ina annunziaziun da tut auter gener ein ils ornaments e las bellezias decoraziuns vid objects e finiastras. Biars buns carstgauns sestentan cun gronda premura e carezia da crear in emperneivel ambient d’Advent cun bialas decoraziuns e niebla intenziun. Quei ei fetg bi ed ina buna preparaziun per il temps da Nadal. In deletg per cor ed olma ein ils concerts ed arranschaments culturals avon ed entuorn Nadal che vegnan preparai cun enorma premura. Els delecteschan in numerus ed engrazieivel publicum. Quei engaschament mereta respect, renconuschientscha ed in fervent engraziament. Gest en tiara romontscha savein nus selegrar d’in tschuppel occasiuns edificontas. Cheu semuossa il grond contrast denter campagnas commerzialas e las activitads culturalas destinadas per il beinesser spirtal dil concarstgaun. Ils ins surdrovan ina fiasta cristiana per far bunas fatschentas ed ils auters per dar empau glisch el stgir dalla veta quotidiana. Secapescha ch’igl ei ligitim da porscher bials regals per Nadal e da far fatschentas. Quella vart profana duess denton buca dominar cumpletamein e stinschentar las valurs spirtalas dalla veta humana. Gest il temps da Nadal ei predestinaus per sentupadas da famiglias ed per tgirar las relaziuns amicablas. Igl ei er in bien mument per realisar ch’ina veta ventireivla ed emplenida dependa buca mo dalla beinstonza, da daners e deletgs, mobein che ha era ina dimensiun bia pli profunda. Las valurs cristianas e humanas. L’attaschadadad ed il beinsesentir dall’olma ein medemamein da muntada existenziala. Pilver, Nadal ei la caschun ideala per s’occupar da quellas valurs fundamentalas digl esser human e per derasar empau glisch e pasch en nies mund plein span e debat. Ei cunvegn da far in paus e da reflectar sur da quei ch’ei propi il pli impurtont per ina veta ventereivla. En quei senn giavischel jeu allas preziadas lecturas ed als preziai lecturs in grazius Nadal ed in bien niev onn! Dumeni Columberg da Mustér è stà president communal, deputà, cusseglier naziunal e blers onns era commember dal Cussegl d’Europa. Dumeni Columberg

«Ina notg fatala». Aschia senumna la cumedia che la Gruppa da teater Mustér presenta il schaner. Igl ei il toc che la gruppa haveva exercitau igl unviern 2019/20, mo ch’ei lu vegnius frenaus dalla pandemia. Sco il reschissur Sigisbert Beer di, ei il retuorn sin tribuna buca ius mo aschia. Igl onn 2019 ei la Gruppa da teater Mustér separticipada al teater el liber «La stria da Dentervals» a Mustér. Igl onn suenter haveva ella previu da presentar la cumedia «Ina notg fatala». Mo aschi lunsch eis ei buca vegniu. «In’jamna avon la premiera ei il scamond dils arranschaments vegnius pervia dalla pandemia da Covid-19. Nus havein lu refiers las presentaziuns sil zercladur, mo era lu haveva la pandemia enta maun la societad», di Sigisbert Beer-Coray che meina uonn reschia dalla gruppa per l’otgavla ga. Sentiu ina letargia Naven dils 19 da schaner 2024 ei la gruppa puspei da veser sin tribuna en halla Cons a Mustér. «Quei temps dalla pandemia ha schau anavos fastitgs. Ei ha schon duvrau empau entochen ch’il motor ei puspei ius», di Sigisbert Beer. Ins hagi sentiu che tuts erien s’endisai empau vid il ritmus da buca stuer bandunar la casa la sera. Leutier hagien quels onns procurau per malsegirtad: «Ditg ha negin saviu, cura che la veta normala retuorni. Quei ha procurau per ina letargia.» Per saver sepresentar 2023 seigi la gruppa lu s’entupada memia tard. «Mo nus havein lu era sentiu, che cun spitgar vegn tut buca meglier. Persunalmein hai jeu deplorau fetg quella situaziun», di Sigisbert Beer. Sepresentar regulamein igl avegnir Il toc «Ina notg fatala» exercitaus igl unviern 2019/20, ei quel che vegn presentaus il schaner 2024: «Nus havein stuiu remplazzar quater acturas ed acturs. Ils auters ein seregurdai spert puspei vid ils texts.» La finamira dil reschissur ei da returnar puspei tier in ritmus regular da sepresentar mintg’onn, eventualmein mintga dus onns. La Gruppa da teater Mustér, fundada 1988, dumbra il mument 15 activs. Leutier vegnan aunc ina ga 15 commembras e commembers che lavuran davos las culissas. «Era quella ga havein nus saviu integrar glieud giuvna ella presentaziun. En quei grau profitein nus dallas stentas che vegnan prestadas en favur dalla gruppa da teater d’affons (mira box). Deplorablamein bandunan ils giuvens lu spert puspei la gruppa, mo nus sperein secapescha ch’in ni l’auter retuorni pli tard», di Sigisbert Beer. El «Paradiso erotico» «Ina notg fatala» – aschia senumna la cumedia che la Gruppa da teater Mustér presenta las proximas jamnas. Sigisbert Beer-Coray meina reschia dil toc en dus acts screts d’Armin Vollenweider e translataus per romontsch da Thomas Beer. Sapperlot, tgei notg che quei ei stau. Il president da vischnaunca Toni Cahenzli ed il gerau Reto Darnuzer sededestan ord lur profunda sien suenter ina dètga sborgna. In tec alla ga entscheivan els denton a sminar tgei ch’els han tut butschaccau ed en tgei smisereivla situaziun ch’els ein semanevrai. Mo cun agid da Reto seregorda Toni dils deivets ch’el ha fatg sin quen dalla vischnaunca. La reputaziun da Toni che candidescha sco deputau dil Cussegl grond entscheiva a scardalir pir e pir. Quei tonpli che la polizia entscheiva a far certas retschercas e ch’ina schurnalista ei ad el permanentamein sils calcogns. Penibla vegn la situaziun cunzun cu la saltunza Olga dil «Paradiso erotico» vul exnum secasar tier Toni. Co duei el declarar tut quei a sia dunna? Las presentaziuns vegnan dadas en halla Cons a Mustér venderdis, ils 19 da schaner 2024 allas 20.15; sonda, ils 20 da schaner 2024 allas 20.15; venderdis, ils 26 da schaner 2024 allas 20.15; sonda, ils 27 da schaner 2024 allas 20.15 e dumengia, ils 28 da schaner 2024 allas 14.00. Reservaziuns da plaz: 077 205 85 05 mardis e mesjamna dallas 18.00 entochen las 19.00. Producziuns dalla gruppa da teater dils affons il zercladur Naven dall’entschatta mars seprepara la gruppa da teater d’affons da Mustér per ina nova presentaziun. Tenor la reschissura e responsabla per la gruppa, Tina Bundi, eis ei previu da sepresentar alla tribuna miez zercladur. 16 affons ein s’annunziai per separticipar. (fmr/hh) La Gruppa da teater Mustér ei semtgada per las producziuns il schaner. Confusiuns ein programadas el toc «Ina notg fatala». Co declarar alla dunna tgei ch’ei succediu la notg vargada?

Venderdis, ils 5 da schaner 2024 referescha Adrian Pfif­fner allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Sedrun. Siu tema: Co las forzas naturalas han formau muntognas e val. La Val Tujetsch ei circumdada da treis varts da cuolms. Quels san ins contemplar mintgadi ed interpretar lur indezis davart l’aura. En quei connex setschenta magari la damonda: Daco sepresenta la cuntrada els aults cun formaziuns da crappa selvadia, pli giu a bass cun pastiras migeivlas ed aunc pli a bass puspei en in’autra fuorma. Daco dat ei pliras fuormas da pézs e costas da vals? Rispostas persuenter dat ei al referat «Cuntrada muntagnarda Tujetsch/Surselva». In dils pli cumpetents experts dalla Svizra sin quei sectur declara la formaziun dallas Alps: Adrian Pfiffner, Grischun e professer emeritau per geologia all’Universitad da Berna, relata dallas forzas fascinontas dalla natira. El decuors da milliuns onns han quellas procurau per las fuormas dalla surfatscha dad oz. La procedura e formaziun cuntinuescha, il pli savens ruasseivlamein, meinsvart era cun grond fraccass. Il referent arva era il horizont en direcziun dalla sortida dalla val. Aschia vegnan era la bova da Flem ni il bein cultural mundial Sardona tematisai. (cdm/fmr)

La vischnaunca da Falera ha dapi in miez onn in president communal niev. Igl 1. da fenadur 2023 ha Norbert Good surpriu il post da Wendelin Casutt. Sco quei ch’el conferma ell’intervesta culla FMR, sesenta el bein. Igl expert dil turissem vul rinforzar ils products e las qualitads da Falera. Enteifer il trio Flem Laax Falera dalla destinaziun turistica ei Falera la part pin¬tga. Ils auters dus cumparan ella marca, Flims per la stad e Laax pigl unviern. Il president communal niev ha gia stuiu sedu¬star per ch’ins percepeschi buca mo quels dus, mobein era Falera. Dapi ch’el ei en uffeci ha el era stuiu constatar ch’in menaschi dil maun public funcziuna auter ch’in menaschi dall’economia privata. Norbert Good pren era posiziun pertuccont il project grond, il resort La Mutta, ch’ei en vesta. Norbert Good, avon prest in miez onn haveis Vus surpriu Vies uffeci. Co ei il president communal niev sevivius en? Norbert Good: Jeu hai il sentiment ch’ins hagi priu si bein mei ed jeu sesentel era leusuenter. Seigi quei tiel persunal dalla canzlia sco els projects regiunals nua ch’jeu astgel representar la vischnaunca da Falera. Mintga gi s’encorschel e sundel jeu pertscharts ch’jeu sun buc in indigen respectiv ch’jeu sun buca carschius si a Falera. Ina speciala sfida persunala eis ei d’eruir nua e cun tgi ch’jeu stoi aunc harmonisar mes projects novs. Dapi ch’jeu sun en uffeci s’encorschel jeu la differenza dil maun public tier l’economia privata. Ei il lungatg romontsch forsa aunc in impediment? Gie, igl ei in handicap ch’jeu sai buca sligiar enteifer cuort temps. Per las fatschentas dil mintgagi eis ei denton buc in impediment. En connex cul romontsch mettel jeu era memez sut squetsch. Ensemen cun mia dunna emprendel jeu actualmein romontsch. Jeu vi silmeins capir tgei che vegn discurriu en ina sesida. Igl ei dil reminent buca l’emprema gada ch’jeu vivel en in’autra cultura ed jeu hai era gia saviu emprender auters lungatgs. Gia avon Vossa elecziun eis ei vegniu enconuschent che Falera introducescha il model d’administraziun cun in directori. Con avanzaus ei quella ­reorganisaziun? Nus essan vidlunder d’implementar ella. Ei constat che la radunonza communala ha approbau ils pass necessaris. Ella populaziun supponan ins ussa ch’ei drovi dapli persunal cun quei model administrativ niev. Quei constat denton buc. Igl ei buca schi lev da realisar quella reorganisaziun. Ins sa buca semplamein seser egl auto niev e carrar. Ei drova era ina via. Mintga pass stuein nus documentar, las plazzas ed incumbensas da tut ils involvai e responsabels. Quella lavur occupa mei specialmein pil mument. Jeu manegiel ch’il model da directori hagi ina structura sempla. Lein ir viers anora: Co han ins priu si Vus ella destinaziun turistica Flem Laax Falera? Il president communal fa part ex uffizio dil cussegl d’administraziun dalla Flem Laax Falera Management SA. Demai ch’jeu sundel in turisticher da professiun, sai jeu buca reclamar da quei pensum. Ellas empremas sesidas hai jeu sentiu che tuts traian vid il medem sughet. Il mument occupa ina gronda ed impurtonta reorganisaziun la FLFM e nus essan ella procedura da selecziunar la persuna pil post da meinagestiun. Quella caussa ha actualmein prioritad. Il medem mument stuein nus finir tochen la fin d’avrel 2024 la reorganisaziun. Ina dallas parts da quella eis ei per exempel che las vischnauncas surprendan sezzas la responsabladad pils biros dall’informaziun turistica. El consorzi dalla destinaziun Flem Laax Falera va Falera savens a perder, ni vegn percepida sco partenaria da valeta mediocra. Haveis forsa era gia s’encurschiu ni sentiu quei? Gie, talas discussiuns ha ei dau ed jeu hai era gia stuiu tractandar quella tematica el cussegl d’administraziun dalla FLFM. Jeu sun d’accord absolutamein e sai s’identificar culla destinaziun da duas marcas, Flims per la stad e Laax pigl unviern. Ei constat denton ch’ins percepescha mai Falera en quei connex. Malgrad che Falera contribuescha ina summa considerabla per la destinaziun da duas marcas. Mia finamira eis ei da posiziunar Falera pli ferm sco product da cultura. Seigi sur il Parc La Mutta ni cugl observatori Mirasteilas. Buca mo pervia da quellas duas attracziuns, il sulegl e la situaziun topografica speciala. Ei duess adina dar motivs da vegnir e da guder Falera. Il Parc La Mutta ei all’entschatta dil vitg e gl’observatori Mirasteilas alla fin. Tgei dat ei denteren? Nossa vischnaunca consista buca mo dalla baselgia da s. Rumetg. Sch’ins va tras il vitg san ins scuvierer autras attracziuns. In factur impurtont ei la gastronomia, quella ei dependenta d’in bien turissem. Quei ei aschia buca mo a Falera, mobein dapertut en destinaziuns turisticas. Ina da mias finamiras eis ei da crear products pil hosp che vegn a Falera. Las ustrias surveschan a tals products. Quei hai jeu dil reminent declarau alla radunonza communala suenter mia elecziun. A Falera havein nus treis menaschis, La Siala, Aurora e Casa Seeli. Tuts treis ein differents e tipics, ed els ein tschercai. Jeu ughegiel denton da pretender ch’ei sappi buc esser ina finamira dad arver in quart. Cunzun buc en in temps che nus essan confruntai dapertut cun munconza da persunal. Ei dat denton gia in quart menaschi, il Mirasteilas, ni buc? Gie, quei constat. Nus havein giu cletg d’anflar in pèr che meina quell’ustria sco menaschi stagiunal. Gl’unviern duess il Mirasteilas daventar in liug da s’entupar per skiunzs. Ina attracziun da Falera ei la Fermata. Dat ei era leu midadas il proxim futur? Uonn festivein nus 20 onns La Fermata. Quei munta ch’ei detti plaunsiu empremas lavurs da renovaziun. Per quei intent havein nus priu ina summa el budget 2024. Quei center da cultura ei in product che nus stuein commercialisar e trer a néz igl avegnir bia pli ferm. En connex culla vischnaunca da Falera ei dapi onns il hotel ni resort La Mutta all’entrada dil vitg in tema. Cu ei definitivamein l’emprema badelada da quei cumplex? Jeu rispundess bugen quella damonda, denton quei ei deplorablamein buca pusseivel. Nus essan occupai actualmein culla planisaziun d’areal e culla procedura d’arrundaziun dil territori cumpigliau. Nus stuein reglar la basa legala dalla planisaziun territoriala e quei sa cuzzar pli gitg. Jeu manegel ch’ei vegni il 2029 tochen ch’ins sa entscheiver a baghegiar il resort La Mutta. E co eis ei cun finanziar quei grond project? Il mument ein la gruppa Arena Alva, la vischnaunca da Falera e la firma Blauhut partenaris da project. Cun quellas duas partenarias havein nus in contact excellent. Il president da vischnaunca da Falera, Norbert Good, cul maletg dalla baselgia veglia. In'ovra dil renomau pictur-artist Rudolf Koller. Norbert Good Igl 1. da fenadur 2023 ha gl’um dall’annada 1962 surpriu il post da president communal da Falera sco successur da Wendelin Casutt. Avon sis onns eis el secasaus a Falera cun sia famiglia. El ei carschius si a Bogn Ragaz, ses geniturs menavan l’ustria da muntogna dil Pizol. En Svizra ed egl exteriur ha el luvrau en diversas funcziuns dalla branscha da viadis, 23 onns per Kuoni e sco directur dalla DMC Arabian Explorers a Dubai. Avon che ir en pensiun anticipada eis el staus CEO dall’interpresa turistica Interhome e menader dalla secziun Holiday Home dalla gruppa Hotelplan. Avon eis el staus engaschaus en Hollandia sco directur dil club da touring hollandes MT ANWB Travel. (fmr/abc)

Entuorn Nadal dat ei ina massa tradiziuns, rituals ed usits. Avon dus treis onns hai jeu menziunau en miu plaid sin via la tradiziun dad ir ina via cullas figuras da Nadal. Duront igl advent van ins pia da staziun tier staziun atras la casa, mintga gi in tec pli lunsch ed in tec pli datier dil liug, nua ch’il pigniel vegn plazzaus. Lezza ga hai jeu schizun fatg la proposta da cuntinuar quella via suenter ver dustau il pigniel e da purtar aschia Nadal en nies mintgagi. Ussa, uonn, sun jeu staus avon ina nova sfida. Nus vein fatg quella via cun nies affon dad in onn e miez. Atgnamein hai jeu tuttavia buca giu dubis che quei funcziuneschi. Per ch’el survegni buca confusiun, vein nus buca marcau tuttas 24 staziuns dil viadi dalla bial’entschatta. Nus vein priu duas teilas e sin ina vein nus mess igl 1. da december Giusep, Maria ed igl asen, ferton che l’autra teila ei stada vita. Lezza era semtgada per la proxima staziun. Nies affon ha pia fatg enconuschientscha l’entschatta december da nossas figuras da Nadal ed ha mintga damaun saviu metter ellas dad ina teila tier l’autra. In gi veva Maria la cuida da vegnir spustada sco emprema e l’auter gi fuva quei igl asen ni Giusep. Aschia ei quei iu tiptop vinavon, tochen il gi ch’el ha viu da miezgi la teila vita dil gi avon ed ha immediat priu Giusep e Maria ensemen cugl asen ed ha mess els quasi in gi anavos. Jeu hai empruau da declarar – adumbatten! Per bien cletg ha el lu la sera puspei viu l’autra teila vita ed ha aschia mess las figuras el liug che nus vevan previu. In pèr gis pli tard hai jeu lu stuiu rir sur da quell’entira situaziun. La finala eis ei gie buca la finamira da quella tradiziun da ver luvrau giu ils 24 posts exact tenor schema per lu saver far in crutsch. Anzi, igl usit proscha sco igl entir Advent in agid per sepreparar sin la vegnida e naschientscha da Jesus. E gest lez ei quel che ha mussau a nus che buca tut va tenor schema e tenor doctrinas. Ei po pia esser ch’il bambin nescha uonn tier nus buca sut il pigniel, mobein enzanua auter, enzanua dapersei. Mo quei ei era bien ed endretg aschia. Quei ei Nadal! Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva en il chantun Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Valtgeva resta il territori d’emprender d’ir cun skis dalla Val Tujetsch. Uonn ha l’Andermatt Sedrun Sport SA investau leu tschun milliuns francs en in’infrastructura nova. Sonda vegnan il baghetg cun ustria, la casa dil runal, il teppi da striegn ed ils indrezs d’ennevar inaugurai. «Avon tschun onns ha l’Andermatt Sedrun Sport SA (ASS) fatg ponderaziuns da vender il territori da skis a Valtgeva», di Silvio Schmid, menader da projects tiers l’ASS. Quella damonda ei setschentada cura ch’ils territoris da skis da Sedrun ed Andermatt ein vegni fusiunai ad in’unitad. Mo ils Tuatschins ein seriscudi pil territori nua che las pli biaras ed ils pli biars dad els han empriu d’ir cun skis. Liug optimal per exercitar Il territori da Valtgeva dispona buca mo d’idealas cundiziuns d’emprender d’ir cun skis. «Nus essan cheu gest spel vitg e la staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard nua ch’il bus freina era. Tgei lein nus aunc dapli», sedamonda Silvio Schmid e muossa cun plascher l’infrastructura nova erigida quest onn: «Quei ei la soluziun ideala pils vegnentsuenter dil sport da skis ella val, surtut era quei mument ch’il niev resort a Dieni ei en funcziun. Valtgeva ei semtgau pigl avegnir.» En connex cun in’eventuala vendita da Valtgeva hagien las pendicularas examinau auters loghens sco territori per entscheviders: «Ni a Dieni ni a Milez havein nus anflau ina megliera situaziun.» Silla damonda, con lunsch ch’il project dil resort a Dieni seigi, di Silvio Schmid: «Tenor la vischnaunca duess la lubientscha da baghegiar arrivar ils proxims meins.» Sonda proxima vegn l’infrastructura nova a Valtgeva inaugurada (mira era box). Investau tschun milliuns francs Il coc dall’infrastructura nova a Valtgeva ei il baghetg niev cun ustria. L’entrada principala en quel ei el sutterran gest sur la staziun dalla viafier. Leu sesanflan er ils indrezs sanitars e las boxas per deponer skis. El plaunterren dil baghetg construiu ord betun e lenn – ina mischeida fetg bein reussida – ei l’ustria da cattar. Quella ei aviarta siat dis ad jamna duront l’entira stagiun d’unviern cun cuschina caulda e freida. Ella porscha plaz a rodund 95 persunas ed ei concepida tenor il sistem da survir sesez. Ell’emprema alzada sesanfla ina gronda terrassa cuvretga cun ina bar per sesurvir. Tschun milliuns francs ha l’ASS investau en quei baghetg sco er en in pign baghetg niev per la cassa giudem il runal, il pilotadi, ils indrezs d’ennevar ed in niev teppi da striegn. «Il sistem da producir neiv d’entochen ussa cun dus canuns era buc ina soluziun ideala. Ils nov canuns ch’ein installai ussa ein automatics e garanteschan aschia neiv artificiala per la pista culs dus runals», constatescha Silvio Schmid. Il tetg dil baghetg principal ei cuvretgs cun fotovoltaica. El liug nua ch’il baghetg cun restaurant sesanfla ussa, ha in iglu surviu biars onns sco ustria. Aunc avon era l’ustria Cristal il center, quella ei ida en mauns privats e leu sesanfla oz ina casa da habitar. Ils runals a Valtgeva ein rodund 60 onns vegls (mira box). In liug da sentupada L’entira infrastructura ei concepida era pigl access da persunas cun impediment. L’ustria duei buca mo esser il liug per tgi che vegn per exercitar d’ir cun skis a Valtgeva, mobein era per quellas e quels che derivan dil Cuolm da Vi. «Sco gia l’ustria Cristal avon, duei era quella cheu esser in liug da entupada pils indigens. Medemamein mettein nus a disposiziun ella a societads serradas la sera», di Silvio Schmid e puntuescha: «Quei ei l’emprema investiziun pli gronda da Vail Resorts, la possessura dall’Andermatt Sedrun Sport SA. Quei ei in clar confess a sia fatschenta dalla vart grischuna.» Il menaschi d’ustria a Valtgeva vegn menaus da Babette Schindler. Igl ei la 13avla stagiun d’unviern che l’Austriaca che ha absolviu la scola professiunala da gastronomia a Vienna, passenta a Valtgeva. L’ustria a Valtgeva porscha in volumen da plazzas da 800 %. Cull’infrastructura nova vul l’Andermatt Sedrun Sport SA dubliar las frequenzas. Ils davos onns han quellas muntau denter 15 000 e 17 000 per stagiun. Extract historicdavart Valtgeva Igl emprem runal a Valtgeva ei vegnius en funcziun il fevrer 1962. La vischnaunca da Tujetsch haveva dau la lubientscha da baghegiar per quel ils 3 da settember 1961 a Testa Soliva permiert. Quei era succediu culla cundiziun ch’il runal stoppi vegnir surdaus alla Societad da runals Dieni-Milez en cass che lezza vegni fundada. Lezza societad ei vegnida fundada cuort sissu, ils 29 da fenadur 1962. Ils 15 da december 1962 ha ella lu aviert il runal Dieni-Vilez-Cuolm Val. Bia glieud dall’entira regiun sisum la Surselva ha empriu d’ir cun skis dapi lu a Valtgeva. (fmr/hh) Avertura cun benedicziun e musica L’infrastructura nova a Valtgeva vegn inaugurada sonda, ils 23 da december 2023. Igl act festiv public entscheiva allas 10.30 cun plaids da Silvio Schmid, menader da projects dall’Andermatt Sedrun Sport SA; Mike Goar, CEO e president dil cussegl d’administraziun dall’Andermatt Sedrun Sport SA; digl architect Maurus Frei e dil president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. Suenter la benedicziun dall’infrastructura entras avat Vigeli Monn vegn purschiu la pusseivladad da prender investa dalla nov’ustria e da guder in apero. Allas 13.30 vegn la festivitad, accumpignada musicalmein da Pascal Gamboni, terminada. Duront igl act festiv porscha la Scola dil sport da neiv Sedrun in program da rama pils affons. (fmr/hh) Valtgeva en niev vestgiu Tschun milliuns francs ha l’Andermatt Sedrun Sport SA investau uonn el territori da skis da Valtgeva sur Sedrun.Aschia ei quel semtgaus pigl avegnir, surtut pils affons e novizs che van las empremas ga sin pista. Hans Huonder/FMR Avon pressapauc 60 onns ei igl emprem runal a Valtgeva a Sedrun vegnius aviarts. Dapi lu han ualti bein tuttas Tuatschinas e tuts Tuatschins, mo era biars d’ordeifer, empriu d’ir cun skis leu. Avon tschun onns ha l’Andermatt Sedrun Sport SA (ASS) examinau la vendita dil territori, mo aschilunsch eis ei lu tonaton buca vegniu. Ils Tuatschins ein seriscudi. «Ni a Dieni ni a Milez havein nus anflau ina megliera situaziun che a Valtgeva», di Silvio Schmid, menader da projects tier l’ASS, e lezza ha fatg guotas cun tgau uonn. Il territori d’ir cun skis a Valtgeva ei gest spel vitg da Sedrun ed ella vischinonza dalla staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard e dil bus. Ils davos meins ei vegniu investau rodund tschun milliuns francs en infrastructura nova a Valtgeva: In niev baghetg spazius cun ustria e terrassa, ina casetta pil runal ed il pilotadi, novs indrezs d’ennevar ed in teppi da striegn pils affons pigns. Sonda proxima vegn l’infrastructura nova ingaugurada. «Valtgeva ei semtgau pigl avegnir», di Silvio Schmid e quenta ch’il diember da frequenzas sedublegi. Il menaschi d’ustria porscha in volumen da lavur dad 800 % duront la stagiun d’unviern. Il baghetg niev cull’ustria a Valtgeva ord vesta dalla staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard a Sedrun. Silvio Schmid e la menadra dall’ustria a Valtgeva, Babette Schindler. Il baghetg niev a Valtgeva.

Suenter varga 60 onns venda Peter Ardüser siu Hotel Seehof a Laax. Avon paucs dis ha il hotelier, cuschinier ed ustier fatg da saver ch’il Seehof midi maun la fin da matg 2024. Ils novs possessurs ein il president communal da Laax, Franz Gschwend e ses dus partenaris Ueli Grand e Moritz Wilhelm Müssig. La FMR ha discurriu cun Peter Ardüser davart sia filosofia d’interpresa e davart ils motivs per la vendita dil hotel. Ina buna novitad datti en connex cun la vendita dil Hotel Seehof a Laax. Il hotel e l’ustria duein vegni menai vinavon «el stil cumprovau», pia sco tochen dacheu. Sco Peter Ardüser declara enviers la FMR, veglian ils novs possessurs mantener vinavon ina ustria dil vitg pils indigens e per las uniuns cun ina cuschina tradiziunala sco entochen dacheu. «Savend che quei vegni ad esser aschia havein mia mumma Clara ed jeu priu ensemen la decisiun da vender. Per nus eis ei impurtont ch’il Seehof resti ina canorta per nossa glieud.» Negina successiun Peter Ardüser cumplenescha siu 60avel onn da naschientscha igl onn 2024. Sco possessur d’in menaschi stoppi ins planisar la finiziun professiunala ad uras. «La decisiun da vender il menaschi ei stada ina caussa clara, perquei ch’ei dat negina successiun en famiglia.» Ils dus fegls dad el han tscharniu autras vias professiunalas. «Aschia havein nus mirau entuorn, menau discuors, evauluau e dacuort sedecidiu per in cumprader che consista da treis interprendiders ch’ein colligiai cun Laax», di Peter Ardüser: «In dils cumpraders ei il president communal da Laax, Franz Gschwend, il secund ei Ueli Grand, il possessur dil Restaurant Grandis a Laax-Murschetg ed il tierz senumna Moritz Wilhelm Müssig. El e sia famiglia han dapi biars onns ina ferma relaziun cun la regiun dall’Arena Alva.» Il president communal Franz Gschwend ha confirmau enviers la FMR ch’el e ses dus novs cunproprietaris dil Hotel Seehof hagien acquistau il hotel e restaurant ord il motiv ch’ins vegli impedir ch’il Seehof daventi in object da speculaziun. Franz Gschwend: «Nus fagein entginas lavurs da renovaziun epi lu menein nus vinavon il Seehof el stil cumprovau cun in niev meinagestiun.» Gastronomia attractiva «A Laax havein nus spiars restaurants ils davos onns», di Peter Ardüser. «Ustrias sco il Seehof datti insumma neginas. Jeu astgel dir, che nus essan ils sulets cun quei concept da tratgas tradiziunalas ch’ins sa consumar per prezis andants.» El hagi luvrers e hosps a tschavera, e quei savens il medem mument: «D’haver in restaurant ed in hotel che plidenta in vast spectrum da hosps ha dau ina gronda statisfacziun a nus sco famiglia en tut quels varga 60 onns.» Luvrar sco gastronom el vitg da Laax seigi aunc adina attractiv, di el, e quei malgrad ch’ei hagi dau restaurants che hagien serrau ils davos onns. Negins problems da prender cumiau Peter Ardüser ei aunc entochen la fin da matg 2024 ustier e hotelier dil Seehof. «El mument haiel jeu negins problems da patertgar ch’igl ei tuttenina finiu. La fin da matg 2024 mein nus en vacanzas e cu nus turnein, mirel jeu lu vinavon. Jeu vegnel per franc a far enzatgei, mo jeu saiel aunc buca nua ed en tgei funcziun.» Ei sappi schon esser ch’ei seigi empau curios igl emprem mument da buca pli esser el ritmus da lavur ch’ins hagi giu ussa dapi decennis, di igl ustier partent. Da l’autra vart seigi ei per el in levgiament da buca pli haver il buordi dalla responsabladad pil menaschi. Negina pizzeria «Jeu hai il sentiment che quels davos decennis dapi ch’jeu sun entraus el Seehof seigien vargai en in tempo nundetg», raquenta Peter Ardüser. El seregorda digl onn 1992 onns che la fami­glia hagi renovau ed engrondiu il hotel. «Lu havein nus giu la discussiun far ina pizzeria ord il restaurant. Nus fussan lu stai ualti ils emprems cun ina pizzeria el vitg. Mo suenter pondera­ziun madira hai jeu decidiu da star tier il concept da tratgas indigenas.» Ils decuors dils onns hagi mussau, ch’el hagi priu la dretga decisiun. Dapi entgins onns ha era Peter Ardüser in problem d’anflar persunal qualificau el service ed en cuschina. «Jeu haiel il cletg ch’jeu mez sai siglir en e substituir en tuttas funcziuns.» Bio ha buca funcziunau Els onns suenter igl onn 2000, che las consumentas ed ils consuments han entschiet a cumprar dapli products da bio, ha era Peter Ardüser introduciu sin sia carta da menu il label bio per certas tratgas «Jeu haiel buca giu success cun ils products da bio. Quels ein in tec pli cars. Mia clientella ha buca vuliu pagar quei supplement ed aschia sun jeu turnaus tier ils products convenziunals.» Era tier ils products convenziunals hagi el adina mirau da survegnir products da buna qualitad. Peter Ardüser ha tratgas vegetarias en sia carta da menu. Da spisas veganas hagi el denton schau la detta. «Ei drova empau ina lingia ella purschida da ma­gliar. Perquei han ins ina carta ed eifer quella sun jeu fetg aviarts.» Treis generaziuns Ardüser Cun Peter Ardüser ella tiarza generaziun va l’historia dalla famiglia Ardüser el Hotel Seehof alla fin l’autra primavera. Ei dat paucas Sursilvanas e Sursilvans ch’enconuschan buc il Seehof gest agl ur dalla via cantunala amiez Laax. L’emprema generaziun ha menau l’ustria ed il hotel a Laax ch’era da lezzas uras in vitg da purs senza turissem. Cun Rolf e Hans Ardüser, ils augs da Peter Ardüser, ei il Seehof daventaus in menaschi en in vitg turistic. E Peter ­Ardüser ha consolidau e menau vinavon il hotel e restaurant entochen il di dad oz. Il hotel da tradiziun mida maun Dacuort ha Peter Ardüser, il possessur e gestiunari dil hotel Seehof a Laax informau la publicitad ch’el hagi vendiu il hotel Seehof e vegni a bandunar quel la fin da matg 2024. Ils novs possessurs ein il president communal da Laax, Franz Gschwend e ses dus partenaris Ueli Grand e Moritz Wilhelm Müssig. Els vegnan a far pin­tgas lavurs da renovaziun egl intern dil hotel e l’ustria e vulan lu menar vinavon il Seehof «el stil cumprovau» sco tochen dacheu. Peter Ardüser ch’ei hotelier ed ustier el Seehof en tiarza genera­ziun di en discuors cun la FMR ch’el hagi vuliu planisar ad uras co ei mondi vinavon cun siu menaschi. (fmr/mg) Il hotel Seehof ei vegnius renovaus ed engrondius la davosa gada igl onn 1992. Il hotelier ed ustier actual Peter Ardüser e sia mumma Clara Ardüser vegnan a surdar il hotel en novs mauns la fin da matg 2024.

Trun ei amiez las preparativas per la fiasta «Sut igl Ischi 2024». In tschuppel arranschaments da cultura ein previ dalla fin da mars entochen l’entschatta november 2024. Il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, ei perschuadius da saver porscher als visitaders eveniments nunemblideivels. Igl onn 2024 eis ei 600 onns dapi igl engirament dalla Ligia Grischa sut igl ischi legendar a Trun. Quei tierm nezegia la vischnaunca per porscher in vast program da cultura alla populaziun. Dumeni Tomaschett (62) ch’ei president communal da Trun dapi nov onns, ei alla testa dall’organisaziun. Sut si’egida lavura bia glieud vid ils differents elements dalla purschida che cumpeglia in tschuppel arranschaments. La FMR ha discurriu cun Dumeni Tomaschett davart l’impurtonza dalla historia e la cultura per Trun, mo era davart las aspectativas da quella festivitad da giubileum. FMR: L’auter onn festivescha Trun 600 onns dapi igl engirament dalla Ligia Grischa sut igl ischi a Trun. La partenza dil program vegn fatga ils 30 da mars 2024. Tgei vegnis Vus a dir quei di alla glieud? Dumeni Tomaschett: Probabel vegn jeu a dir ch’jeu seigi leds e cuntents ch’ei possi entscheiver. En detagl hai jeu denton aunc buca studegiau quei. Nus essan ussa gia treis onns vid las preparativas, quei ei in liung temps. Il kick-off fagein nus sut igl ischi sper la baselgia da s. Onna, lu marschein nus atras il vitg en accumpigment dalla musica. El Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa vegn ei lu a dar entgins plaids. Plirs eveniments ein previ, sin tgeinin spitgeis Vus il pli vess? Quei ei grev da dir, damai che tuts arranschaments vegnan ad esser fetg specials. Jeu patratgel vid ils concerts, da «Détgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta», mo lu era vid il teater che fuorma aschidadir il culp final. Gronda calamita vegn era la fiasta da cant districtuala dalla Surselva a haver sco era las occurrenzas el museum. Il settember ein lu era previdas las undrientschas novas el Curtin d’honur. Quei ei segiramein er in eveniment special. Tut quels arranschaments vegnan preparai da glieud ordvart qualificada, aschia che las aspectaturas ed ils aspectaturs astgan selegrar sin in program d’aulta qualitad. In tschuppel uniuns e persunas ein involvidas ell’organisaziun e las presentaziuns. Ei pli u meins l’entira vischnaunca da Trun en pei l’auter onn? Quei vegn ad esser aschia. Principalmein pil teater e la fiasta da cant districtuala duvrein nus biars voluntaris, mo er els ulteriurs arranschaments ein biaras uniuns involvidas. Mo buca mo las uniuns, mobein era la politica vegn a mussar colur, seigi quei la suprastonza communala sco il cussegl da vischnaunca. Igl ei buca mo da sepresentar, mobein era luvrar. Vus essas al tgamun dall’organisaziun «Sut igl Ischi 2024». Tgeininas ein las pli grondas sfidas? (Dumeni Tomaschett ri): Gliez vegn pér ora. La pli gronda sfida ei segiramein l’aura ils dis dallas presentaziuns dil teater el liber. Schliat’aura fuss secapescha buca bien. Tut tschei sa vegnir preparau ad uras e selai far. Jeu sun perschuadius che tuts involvi prestan fetg buna lavur. Las finanzas – ein ellas negina sfida? La vischnaunca ha dau in credit da 850 000 francs pigl entir arranschament. Nus quintein denton buca da stuer survargar quei credit per dapli ch’in miez milliun francs. Plirs sponsurs han gia sincerau lur sustegn, cun bein enqualin essan nus aunc en discuors. Il preventiv per la fiasta ei calculaus cun 890 000 francs. La vischnaunca da Trun sefa biala per l’auter onn, denter auter era cun ina nova staziun da viafier. Ei quei giubileum in ulteriur accent ellas activitads da Trun sco center da cultura ed art dalla Surselva? Quei ei aschia. Igl ei in privilegi per nus tuts d’astgar viver quei onn da giubileum. La proxima fiasta centenara dalla Ligia Grischa festiveschan auters. Per nus ei la Ligia Grischa identica cun Trun. Da quei ein buca tuts pertscharts, era buca ch’il num da nies cantun Grischun deriva dalla Ligia Grischa. Trun ha ina gronda schientscha per la cultura da cant e musica, la historia ed igl art. Da cheu derivan artists, scribents, cantaduras e cantadurs. Il Curtin d’honur ei il center dalla cultura dalla regiun. Con bein ei quella cultura ­semantenida? Il chor viril e la musica ein stai decennis ils «leaders» dalla cultura a Trun. Quei ei semidau empauet ils davos onns, oz eis ei surtut igl art che dominescha, mo lu era la cultura surregiunala che va da Trun anora. Jeu patratgel vid il Cantus Firmus cul dirigent Clau Scherrer alla testa. Senza el dess ei buca quella formaziun en quella fuorma. Conta glieud spetga Trun als arranschaments reparti sigl entir onn? Quei ei fetg grev da dir. Nus havein ina finamira e quella semova enzanua denter 5000 e 6000 visitadras e visitaders per tut quels arranschaments. Alla fiasta da cant districtuala persula vegnan da quei da 1000 cantaduras e cantadurs a separticipar, leutier igl auditori. In’impurtonta rolla gioga era il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa igl onn vegnent. Tgei muntada ha quei museum per Trun? Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa ei segiramein il liug ch’attila la biara glieud cheu a Trun, seigi pervia dallas exposiziuns d’art ni la bellezia sala da dertgira. Quei vegn er ad esser il cass l’auter onn en connex cun ses arranschaments specials. Il museum vegn menaus exemplaricamein e cun gronda breigia ed ussa – cul curtin formau da niev e la fatschada renovada – sepresenta el en in fetg bi vestgiu. La vischnaunca da Trun ei representada el cussegl da fundaziun dil museum. Bien sustegn ha quel dalla gruppa da fauturas e fauturs. Il flyer cul program dil giubileum, repartius dacuort ellas casadas, dat ina survesta dils biars termins da cultura e historia l’auter onn a Trun. Tgei duei restar en fuorma persistenta da quei giubileum centenar? Da quella fiasta centenara restan segiramein las regurdientschas persunalas. Quellas vegnan er ad esser en fuorma da films, fotografias e per finir forsa schizun ina broschura. Secapescha che nus lein porscher ina fiasta che resta en memoria cunzun alla populaziun dalla Cadi, mo era d’autras parts digl intschess dalla Ligia Grischa. La glieud duei daventar pertscharta dalla muntada dalla Ligia Grischa. La finissascha da «Sut igl Ischi 2024» ei ils 4 da november 2024 el Museum Cuort Ligia Grischa. Cun tgei plaids giavischeis Vus il pli bugen da saver terminar quei onn giubilar? Quei di less jeu saver dir ch’ils arranschaments seigien reussi senza incaps ed accidents. Lu naturalmein era da haver sentiu che la populaziun dalla vischnaunca e dalla regiun seigi stada cuntenta e satisfatga da quei ch’ei vegniu purschiu. «Sut igl Ischi 2024» Igl onn vegnent 2024 eis ei 600 onns dapi gl’engirament dalla Ligia Grischa sut igl ischi a Trun. Quei tierm vegn festivaus a Trun cun in tschuppel arranschaments. Igl onn 1424 han ins confirmau, approfundau ed amplificau la Ligia Sura – che las vischnauncas dallas valladas dil Rein Anteriur e dil Rein Posteriur havevan fundau enzacons onns avon a Glion – cun ulteriuras vischnauncas e renumnau ella Ligia Grischa. Quei ei succediu a Trun sut igl ischi. L’allianza ha garantiu la segirtad sin las vias ed aschia possibilitau il traffic e commerci liber. Ils acturs han engirau «schi ditg che stattan cuolms e vals» e han firmau cun quels plaids lur empermischun da procurar per segirtad e defensiun vicendeivla sco era da segirar dretgs e possess. La vischnaunca da Trun festivescha quei eveniment ch’ei da gronda impurtonza pil cantun Grischun. Duront igl entir onn da giubileum 2024 han liug differentas activitads ella vischnaunca da Trun. Treis occurrenzas pli grondas fuormen ils puncts culminonts dalla festivitads. «Chor viril Ligia Grischa» sin viadi Ina seria da concerts dil Chor viril Ligia Grischa els loghens d’impurtonza per la Ligia Grischa Trun, Glion, Domat e Mesocco: Ils concerts da tempra historic-patriotica vegnan accumpignai d’in quintet musical e cuntegnan ovras dil cumponist e dirigent Christoph Cajöri. Cumplettau cun texts dad Adolf Collenberg daventan ils concerts in eveniment unic che lai reviver quei «spért da libertad dils 1424». Détgas e fatg(a)s d’ina perdetga metta In’ovra multimediala cun cant, musica e films, che sa vegnir visitada a treis producziuns a Trun: Il fil tgietschen da quella ei la historia digl ischi da Trun. D’ina vart vegn raquintau ord la historia dalla plonta sco tala naven da sia entschatta tochen oz a maun da fatgs historics. Da l’autra vart la historia co igl ischi da Trun ei daventaus quella perdetga mitica dalla Ligia Grischa onns alla liunga venerada sc’ina reliquia. Affons, chors, solistas, solists ed orchester contan e sunan la musica accumpignada da maletgs, films cuorts e fatgs historics. La direcziun musicala da quell’ovra schai tier Clau Scherrer. Lorenz Dangel (cumposiziun) e Gieri Venzin (cudisch e reschia) ein auters acturs principals da quei spectacel adattaus al giubileum da 600 onns Ligia Grischa. «Sut igl Ischi – il teater» Il teater el liber «Sut igl ischi – il teater» vegn presentaus diescha ga. El tematisescha plirs aspects: Tgei piarda ina vischnaunca, sch’ella emblida si’identitad e siu spért ni sch’ella vegn dirigida d’ordvart? Tgi sa oz aunc mobilisar forzas per defender l’autonomia, il plascher e la luschezia, per l’appartenenza ad ina cuminonza che decida libramein? Il teater, ch’ei vegnius screts explicitamein pigl onn da giubileum gioga el temps dad oz, selai denton era inspirar da fatgs historics dalla veglia Ligia Grischa. El ei il medem mument frestgs, humoristics e divertents. Ina historia cun in artg ch’unescha text e musica. Il toc amiez Trun duei incantar aschibein il public giuven sco era pli vegl. Autur dil toc ei Michel Decurtins ch’ei sez carschius si a Trun. La musica, che Mario Pacchioli ha cumponiu aposta pil toc, lai daventar la presentaziun in’unitad homogena. Per la reschia ei René Schnoz responsabels. La producziun vegn menada dad Esther Berther. Ulteriurs arranschaments Sper quellas occurrenzas ein differentas contribuziuns dad organisaziuns da cultura e dad uniuns localas planisadas. Aschia porscha il Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa in’exposiziun speciala cun il tema «Sogn Gieri 1698». Ensemen cun las protagonistas ed ils protagonists sa la dieta annuala il di da Sogn Gieri 1698 vegnir persequitada ella Cuort Ligia Grischa en fuorma da differentas medias. La Societad da musica Trun dedicescha siu concert annual al giubileum da 600 onns Liga Grischa. Ella vegn a presentar, sper ovras da brass tematicamein adattadas, entgins classichers dils cantauturs romontschs «Alexi e Marcus», specialmein arranschai da Corsin Tuor ensemen cun ils cantauturs. La 46avla Fiasta da cant districtuala dalla Surselva ha liug ils 15 da zercladur sut il tetel «Trun Conta» a Trun. Era quella fiasta da cant cuntegn elements dil giubileum. Il settember 2024 vegnan sis persunalitads meriteivlas per lungatg e cultura romontscha undrai el «Curtin d’honur» sper la caplutta da s. Onna a Trun. (cdm/fmr) 2024 fa Trun fiasta suenter notas Teater, cant e musica – perdetgas e historia. 2024 festivescha Trun il giubileum da 600 onns dapi igl engirament dalla Ligia Grischa sut igl ischi. Il president communal Dumeni Tomaschett empermetta in program che vegn a restar en buna memoria. Hans Huonder/FMR «Sut igl Ischi 2024». Aschia senumna il program che Trun porscha l’auter onn pil giubileum da 600 onns dapi igl engirament dalla Ligia Grischa. In tschuppel arranschaments da cant, musica e teater ein previ. L’entschatta dalla festivitad vegn fatga la fin da mars, la finissascha ei l’entschatta da november. Il program pretenda buca mo preparativas minuziusas, mobein er igl engaschament da bia glieud. «L’auter onn ei l’entira vischnaunca en pei», di il president communal Dumeni Tomaschett ch’ei er al tgamun dall’organisaziun. Da sfidas en connex cull’organisaziun vul el plitost buca plidar: «La pli gronda sfida ei l’aura ils dis dallas presentaziuns dil teater el liber. Schliat’aura fuss secapescha buca bien. Tut tschei sa vegnir preparau ad uras e selai far.» Il program ei calculaus cun cuosts da 890 000 francs. La finanziaziun ei garantida, era grazia al credit da 850 000 francs che la vischnaunca da Trun ha sincerau all’organisaziun. Per la fin digl onn giubilar less Dumeni Tomaschett saver dir ch’ils arranschaments seigien reussi senza incaps ed accidents. Il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, selegra sil program «Sut igl Ischi 2024» pil giubileum da 600 onns dapi igl engirament dalla Ligia Grischa a Trun. Il Museum Cuort Ligia Grischa presenta l’auter onn in’exposiziun speciala cun il tema «Sogn Gieri 1698».

Per la fin dalla stagiun ha il Club da golf Buna Vista Sagogn tarmess dacuort ina informaziun als commembers ed acziunaris. En quella renda la nova meinagestiun, Mirjam Fassold, ¬attent a midadas il 2023 e novaziuns il 2024. Pil stabiliment da golf seigi gl’unviern 2022/23 tuttavia staus d’engrau. Aschia hagi la stagiun entschiet ils 7 d’avrel 2023, schi baul sco aunc mai. Clau Riedi ha saviu defender duront quella siu tetel sco «Season Matchplay». La fin d’uost e l’entschatta settember ha il club era organisau il campiunadi grischun. L’aura fetg bletscha ha influenzau quei impurtont turnier cantunal. El decuors dalla stagiun ha il club annunziau ina collaboraziun che ha negin connex cul sport da golf. Muriel Jonglez, biologa da Riein, ha surpriu da Miriam Lutz, il post d’incumbensadra cantunala pil schurmetg da miez miur e miez utschi. Gl’areal dalla plazza da golf, denter Rein e vitgs da Schluein e Sagogn, ei in spazi da viver e da catscha impurtont per miez miurs e miez utschals. E quei oravontut pil rinolof grond, ina specia fetg rara. En quei senn ei la nova experta cantunala sepresentada al marcau dil vitg ensemen cun Mirjam Fassold ed il captain dil club, Eddy ter Braak. Eddy ter Braak, il captain, culla biologa Murièle Jonglez e la mangera nova Mirjam Fassold (dretg). Vinavon informescha il club d’ina midada suenter 15 onns el secretariat. Sabine Scholz da Glion ha menau dapi 2008, pia dapi ch’il club exista, ina impurtonta part dall’administraziun. Sco persuna alla front ha ella prestau bia per rinforzar e stabilir il club viers anen sco viers anora. Ell’informaziun a commembers ed acziunaris informeschan il president dil club e dalla societad, Christian Capaul, ch’ins hagi elegiu Sandra Maria Mazzetti sco successura da Sabine Scholz. La Vallesana ei stada engaschada il davos sco managera dil Golf & Country Club Neuchâtel. (fmr/abc)

Sonda proxima, ils 23 da december 2023, pren la gruppa Arena Alva en funcziun a Flem las duas empremas secziuns dil FlemXpress, la pendiculara da Flem a Foppa e vinavon a Startgels. Quei implont ei construius cul sistem Ropetaxi, ina tecnologia ch’ei dat aunc negliu sigl entir mund. Ils visitaders dil territori da skis entran ella halla a Flem e san eleger lur destinaziun semegliont ad in ascensur. Enstagl dad ir ella verticala, circulescha la pendiculara denton ella horizontala sin sugas e petgas. Era auter ch’ina gondla ni pendiculara convenziunala, funcziuna il FlemXpress a moda automatica e sin clom cun smaccar sil nuv. Il zercladur 2022 han ins dau l’emprema badelada pil stabiliment che arva da niev il territori dall’Arena tectonica Sardona. L’emprema secziun da Flem a Foppa remplazza la sutgera che ha surviu 75 onns per transportar skiunzs e scursaladers. La secunda secziun da Foppa a Startgels ei diltut nova. (fmr/abc) Ina cabina dalla pendiculara FlemXpress ei stada exponida l'entira stad silla Promenada a Flem.

La famiglia ei per el basa, center ed igniv. Cun sia dunna Rilana ed ils quater affons habitescha el a Trun. Savens ei Clau Scherrer denton da viadi. Il menader dalla Scola da musica Surselva ei era dirigent e pianist. El sto metter sut in tetg termins per exercezis, concerts, instrucziun, sunar, administrar e…famiglia. «Jeu hai buca hobis», di el cuortamein ed aschunta suenter in batterdegl da ponderaziun che quei constetti atgnamein buc. «Jeu hai mo hobis».Il pli grev seigi per el da planisar termins, conceda Clau Scherrer. «Nus fagein mintg’onn il medem propiest, numnadamein quel da reducir empau pensums, incaricas e projects.» Quei seigi denton buca schi lev, pertgei els fetschien omisdus fetg bugen quella lavur. Quei di Clau Scherrer ed includa era gest sia dunna Rilana. Il pèr ei engaschaus a moda essenziala ella cultura sursilvana, principalmein ella musica. In arcun da buna glieud Clau Scherrer enconusch’ins lunsch suls cunfins dalla Surselva. Dapi ch’ei dat il festival Origen, dapi il 2005, s’auda el tier las persunas che accumpognan Giovanni Netzer. El seigi fetg motivaus pigl ensemble e programs, ed insumma per ideas e collaboraziun cugl indentant, lai il menader musical valer. L’jamna vargada ei Clau Scherrer staus en Surses ed ha exercitau pils concerts ch’ein stai ella Clavadeira a Riom. Sut sia direcziun ha gl’ensemble da 16 cantaduras e cantadurs presentau in program cun ovras da Nadal da Praetorius, Rheinberger, Wolters ed auters. «Jeu sai eleger d’in grond arcun da buna glieud», quei seigi in grond privilegi, tradescha il musicist da Trun. Clau Scherren en siu biro dalla Scola da musica Surselva, a Glion. El ei ina persuna ch’ei cun omisdus peis sin tiara. Ch’el ei ‘in da nus’ san buca mo ses convischins. Glieud che diregia orchesters, artistas e musicists d’in ault livel sedeportan savens sco Karajans ni Maria Callas. Clau Scherrer savess esser in ‘divo’, el s’auda denton tiels mudests. Origen ei in da ses numerus projects. Quei festival motivescha el dapi gleiti 20 onns, Origen pudess esser per el ina situaziun da «win/win», igl ei in dar ed in prender. El comite Trun 2024 Sias ragischs ein fermas el Grischun, en Surselva. Per lezza s’engascha Clau Scherrer en in grond project dil proxim futur. Alla FMR raquenta el da quel. «La fasa da concept ei stada la pli greva», manegia el en connex cullas festivitads commemorativas 600 onns Ligia Grischa. Clau Scherrer ei commember dil comite «Sut igl Ischi 2024». El ei responsabels per la part «Detgas e fatgas d’ina perdetga metta». Igl ei in concert cun film ch’el presenta culla Kammerphilharmonie dil Grischun. Quella suna musica ch’il cumponist da film Lorenz Dangel da Berlin ha fatg aposta per Trun 2024. La producziun raquenta, cul libret da Gieri Venzin, la historia digl ischi da Trun. Il menader musical ei satisfatgs co la collaboraziun el comite dallas festivitads ei sesviluppada. Enteifer il Center da formaziun Surselva ha el medemamein ina funcziun da «menader musical». En in pensum da 50 % meina el dapi prest sis onns la Scola da musica dalla Regiun Surselva, in ‘ensemble’ cun pli che 750 scolaras e scolars e 40 persunas ch’instrueschan en pli che 30 loghens. «Gl’avonmiezdi sundel jeu adina en biro a Glion. El astgi collaborar cun in excellent team e sefidar d’in secretariat, «cun in corun», sco el di. Il suentermiezdi sundel jeu occupaus cun emprender ni luvrar pils projects», declara gl’um da 47 onns. Excepiu la gievgia, lu instrueschi el al Conservatori a Feldkirch/S. Pieder. Leu, ella capitala dil Vorarlberg, buca lunsch dil Grischun, ha el frequentau il gimnasi da 1992 tochen1997. La musica, pils muments trests Cun lur treis buobas ed il buob ein Clau Scherrer e sia dunna Rilana Cadruvi in team. «La musica dat kitt e gida da sligiar stress», ei Clau Scherrer perschuadius. El di quei demai ch’el vesa co il squetsch els differents scalems dalla scola crescha ad in crescher. Per ses affons seigi la musica in mied essenzial da relaxar, tradescha el.Gl’onn 2023 che va a fin ei staus per la famiglia Scherrer in pesont. «In tal giavischel jeu buca pli», puntuescha il musicist. Buca pervia da Origen, era buca pervia dalla scola da musica, ed era buca pervia dils concerts cun Cantus Firmus. Enteifer paucs dis ha ella stuiu prender cumiau gl’avrel enteifer paucs dis dalla sora Rosvita e dil bab Carli. Ei seigi stau dus mortoris diltut differents. Il bab hagi giu ina biala veta cumplenida, «denton quella dalla sora era tuttavia buca serrada giu», reflectescha el. El raquenta dils davos muments e dil prender cumiau. La cardientscha ch’ils geniturs hagien dau vinavon seigi stada in grond sustegn. Buca mo quella, era la musica. «Cu igl ei propi trest eis ella in grond confiert». Mument pensiv cun Origen La musica ha era ligiau e dau il kitt alla famiglia. «Entras quella essan nus adina stai ensemen», di Clau Scherrer e fa allusiun al fil tgietschen che colligia sur las generaziuns. Dils geniturs tiels affons, da quels tiels biadis. Gl’onn che varga ha Clau Scherrer giu in auter mument pensiv, e quei cun Origen. «Cu ins ha stratg giu la tuor cotschna sil Gelgia», tradescha el. Duront sis onns hagi el passentau en quella biaras uras nunemblideivlas. Ord il nuot vegn a nescher zatgei niev. Clau Scherrer diregia gl'ensemble Origen. Nua diregia ni suna Clau Scherrer insumma da Nadal e sur las fiastas? «Ils 24 e 25 sunel jeu l’orgla a Trun ed accumpognel il chor cecilian cun Gion Gieri Tuor. Lu entscheivan las vacanzas», di el e precisescha ch’el prendi dapi onns neginas incumbensas denter Nadal e Daniev. Quels dis lessi el esser cheu per la famiglia. Igl ei las duas vacanzas d’unviern che l’entira famiglia selegra silla recreaziun. Dapi biars onns detti ei era duas da stad giu ella Toscana, aschia era il 2024. «Immediat suenter sogn Placi partin nus», raquenta il maestro.

La radunonza communala da Falera ha giu da prender margis sera las decisiuns pil 2024. L’impurtonta ei quella dil pei da taglia che duei valer gl’onn proxim. Senza cuntervusch ein ils presents suandai la proposta dalla suprastonza da sbassar la quota per 10 % sin niev 65 % dalla taglia cantunala sempla. Unanimamein ha il suveran era priu il conclus da schar la quota dalla taglia sin schischom sco tochen dacheu sin 1,25 ‰. La suprastonza communala ha presentau plinavon diversas damondas da credits. Cun grond surpli ha la radunonza concediu il credit brut da 1'553'500 francs per las etappas da sanar las vias Dual Sut, Scarsaluis e Paliu. Ella ha era approbau il credit da 200'000 francs per lavurs da sanaziun dil provediment d’aua. Ina summa da 160'000 francs ha il suveran la finala concediu per sanar gl’indrez da mulscher cun bischels dall’Alp Dadens. Dil preventiv dil quen current e quen d’investiziun 2024 ha la radunonza communala priu notizia. Ella ha approbau il preventiv che quenta cun in surpli d’entradas da 113'670 francs, tier expensas da 8'206'900 ed entradas da 8'320'570 francs. Il quen dallas investiziuns quenta cun in surpli d’expensas da 3,07 milliuns francs.(fmr/abc) Falera unviern

La regenza ha approbau il project «Protecziun encunter curdada da crappa Tuf T2» digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun denter Mustér e Curaglia. Ils cuosts per las mesiras previdas importan tut en tut 195 000 francs. La via dil Lucmagn atras la cavorgia dil Rein Anteriur da Medel el sid dalla vischnanca da Mustér ei l’unica colligiaziun stradala culla Val Medel ed il Pass dil Lucmagn. Ella cavorgia dil Rein da Medel – era numnada las Ruinas – meinan tschancuns da via ch’ein sut tschiel aviert, per gronda part per liung da preits-crap. Quellas ein suttamessas a process d’erosiun ed en numerus loghens croda material ch’arriva entochen sin via. Denter ils dus tunnels Caschlatsch e Tuf sesanfla il liug T2 ch’ei aunc buca vegnius segiraus entochen ussa. Da questa preit-crap ei sedescargau ils davos decennis pliras ga material ch’ei mintgamai arrivaus entochen ella via. Sco protecziun encunter crudada da crappa eis ei denter auter previu d’allontanar leu rodund 300 meters cubics crappa al pei dil grep e da construir ina palissada d’itschal cun in’altezia dad 1,5 m che dispona dalla vart sura d’elements per frenar il material. La realisaziun da quei project empermetta da reducir considerablamein las rescas existentas e d’augmentar la segirtad silla via dil Lucmagn. (cdm/fmr) Quei liug ellas Ruinas denter Mustér e Curaglia duei daventar pli segirs.

Dapi rodund 20 onns porscha igl Uffeci forestal dalla vischnaunca da Mustér la pusseivladad d’ir egl uaul pigl pigniel da Nadal. Quella purschida vegn offerida ad in e scadin, en special denton allas famiglias cun affons. Per lezs ei quei secapescha in eveniment. Quei ei era stau il cass la mesjamna suenter miezdi. 25 persunas – surtut affons – ein serendi cul selvicultur communal Simon Cathomen egl uaul sur Mumpé Tujetsch. Leu han els astgau tscharner in pigniel da Nadal, resgiar quel e silsuenter transportar quel ord igl uaul. Da relaziuns sco uonn cun neiv ei quei in eveniment special. (fmr/hh) Il pigniel ei derschius e semtgaus pil transport a casa.

Il trenader dall’equipa naziunala da hockey sin glatsch dalla Svizra, Patrick Fischer, ha visitau la mesjamna l’Uniun da scursalets Trun. Als juniors dil club, mo lu era a quels dall’entira regiun, ha el dau instrucziun silla patinera. Quei pil plascher dils affons e giuvenils, mo era da sesez. «Quei ei l’emprema ga ch’il trenader dall’equipa naziunala da hockey sin glatsch ei cheu a Trun silla patinera. Probablamein ei quei era la davosa ga», di Silvio Albin. Sch’enzatgi enconuscha la historia dall’uniun, fundada 1962, lu el. Silvio Albin ei staus onns alla liunga president e parallelmein ha el tgirau il glatsch, oz aunc sco gidonter: «Jeu vegnel la damaun e mirel dalla patinera, culs biars dorman forsa aunc.» Che Patrick Fischer ha rendiu ina viseta la mesjamna suentermiezdi a Trun ha in motiv special. «El ei aschidadir nies ambassadur. Pertuccont persistenza dall’energia havein nus il medem meini. Cun energia manegiein nus buca mo l’electrica, mobein per exempel era quella ch’ils sportists drovan», di Thomas Grond, menader da communicaziun da Repower. L’interpresa d’energia organisescha plirs da quels arranschaments ad onn cun Patrick Fischer: «Quei ei leu nua che nus havein era nossa clientella, sco cheu en Surselva», di Petra Cavegn dalla partiziun da sponsoring ed events da Repower. Patrick Fischer e Repower han in contract da sis onns che cuoza aunc entochen 2026. In eveniment singular Buca mo ils affons plidentai per quei trenament cun Patrick Fischer ein serendi cun plascher la mesjamna suentermiezdi a Pustget, mobein era biaras mummas e babs dils pigns e commembers dall’Uniun da scursalets Trun. «Nus essan vegni contactai da Repower, sche nus havessen interess d’in tal trenament cun Patrick Fischer. Quei havein nus secapescha buca schau dumandar duas ga», di il president dall’uniun, Raffael Bearth. Sper l’ura d’autograms e la pusseivladad da far fotos, ha Patrick Fischer purschiu duas unitads da trenament: Ina per las junioras ed ils juniors ella vegliadetgna da nov entochen 15 onns da Trun, ina per in e scadin ch’ei vegnius sill patinera. L’instrucziun ha el dau communablamein culla cautrenadra dallas dunnas dil Club da hockey Tavau, Andrea Kröni. Il plascher dils affons e giuvenils ei staus nunsurveseivels, aschi bein sco quel dallas mummas e dils babs alla banda. Lezs han nezegiau la caschun da perpetnisar quei mument sin lur telefonins. «Plascher da luvrar culs affons» Mo buca mo ils affons e geniturs han giu plascher dil trenament silla patinera bein preparada a Trun, mobein era Patrick Fischer (48) sez: «Jeu lavurel fetg bugen culs affons ed aschia da saver far in plascher ad els. Per mei persunalmein ein quels trenaments cumbinai cun bia regurdientschas da miu temps d’affonza. Quei ei denton er in bien equiliber per mei tier la lavur sco trenader dall’equipa naziunala.» Vegnius assistius ei Patrick Fischer buca mo d’Andrea Kröni, mobein era da trenaders da Trun: «Els enconuschan ils giugadurs e lezs ils trenaders. Quei ei impurtont.» El emprovi da dar cussegls als affons e d’inspirar els. «Sco buob hai jeu er appreziau quei pli baul», di el alla FMR. Sco profi eis el staus engaschaus sez tiels clubs da hockey da Zug, Lugano e Tavau, mo era egl exteriur tier Phoenix Coyotes e Sankt Petersburg. Duas ga eis el daventaus campiun svizzer e sco coach dall’equipa naziunala ha el recaltgau culla Svizra la medaglia d’argien al campiunadi mundial da hockey sin glatsch igl onn 2018. Suenter il turnier da pliras tiaras l’jamna vargada ei in temps pli ruasseivel arrivaus ussa per Patrick Fischer: «Jeu passentel Nadal a casa cun mia famiglia. Ils 26 da december 2023 sgolel jeu lu al campiunadi mundial dils juniors a Göteborg (Svezia) ed il fevrer cuntinuescha la lavur cull’equipa naziunala.» Il coach dall’equipa naziunala svizra da hockey sin glatsch, Patrick Fischer, ha dau duas lecziuns la mesjamna suentermiezdi silla patinera a Trun. Patrick Fischer ha era priu peda per dar cussegls individuals. Buobas e buobs han gudiu il trenament cun Patrick Fischer.

En Svizra vegnan vendi mintg’onn denter 1,2 ed 1,4 milliuns pigneuls da Nadal. Quei tenor l’Uniun svizra dils possessurs d’uaul. En Surselva vegnan ils pigneuls vendi dallas vischnauncas ni era da vendiders privats. La FMR ha observau la vendita da pigneuls avon la Landi a Schluein/Isla e discurriu cun passants e cumpraders davart lur pigniel da Nadal preferiu. Ils vendiders da pigneuls a Schluein/Isla havevan da far il tgil plein il mardis vargau. Segidar cun clientas e clients d’anflar il dretg pigniel, preparar il pei tenor giavisch, metter en la teila da reit ed incassar. Biaras clientas e clients eran alla tscherca d’in pigniel indigen dalla regiun. Ina clienta ha denton buca cattau in pi­gniel indigen ed ha sevilau ch’ins vendi pi­gneuls d’ordeifer en Surselva. Sco sin ina buorsa da pigneuls Las biaras ed ils biars ch’ein stai il davos mardis suentermiezdi il medem mument cun la FMR a Schluein/Isla han dau d’entellir ch’ellas ed els apprezieschien igl usit da far si pigniel da Nadal. Cunzun da famiglias cun affons han ins udiu savens ch’ei seigi in mument da legria per l’entira famiglia. Era numerus pensiunai ein stai quei suentermiezdi a cumpar in pigniel. Ina passanta ha detg enviers la FMR ch’ella hagi gest viu ch’in vendider tagli naven la scorsa giudem il pigniel e fetschi in pez per ch’il pigniel mondi bein en il pei ni en la vasa. Far naven la scorsa giudem il pi­gniel seigi falliu, perquei che lu survegni la plonta buca aua avunda e vegni secca eteifer paucs dis. Nadal eisi pér cu il pigniel ei en stiva La FMR ha entupau e discurriu cun entginas persunas ch’eran vidlunder da cumprar in pi­gniel da Nadal. Tschun persunas, pèrs ni famiglias dian tgei pigniel da Nadal ch’ei lur preferiu e co ellas decoreschan il pigniel: Martina, Lina e Sarina Blumenthal da Falera Martina Blumenthal cun affons da Falera Tier nus eisi miu um e nies bab Raimund che mira ch‘il pigniel vegni en posiziun en stiva. Suenter surprendan Lina e Sarina da decorar il pigniel. Quei ei mintg’onn in grond mument. Nies pigniel ei in ch’ei buca memia gronds. Sper il spitg, las ruclas e las candeilas decoreschan las mattatschas era il pigniel cun biaras tschugalattas. Quei fagein nus sonda per ch’il pigniel seigi lu promts da Nadal, ils 24 da december. Toni e Bernadetta Cadruvi e Marianna Camenisch Bernadetta e Toni Cadurvi e Marianna Camenisch da Ladir Nus treis vegnin gest dil decorar il pi­gniel ella baselgia da Ladir. Ed ussa fagein nus ina excursiun da far cumissiuns a Schluein. Ils pigneuls che vegnan vendi cheu ein propi bials. Ins sa quasi tscharner la grondezia ideala. Il pigniel da Nadal dils Cadruvis e dils Camenischs a casa ei decoraus cun biaras ruclas e candeilas, utschals ed aunghels en tuttas colurs. Sch’enzaco pusseivel schein nus il pigniel en baselgia en­tochen ils dus da fevrer, pia entochen Nossadunna da candeilas. Il pigniel a casa stat tier nus entochen Buania. Mario Capaul da Sagogn Mario Capaul da Sagogn Il pigniel fa mia dunna si. Nus havein dapi entgins onns in da plastic. Quel ei spert installaus e puspei mess naven. E vitier vegn aunc ch’il pigniel da plastic dat pli pauc disuorden da discharina. Jeu mo smarvegliel con bein che quei pigniel vesa adina puspei ora cura ch’el ei decoraus. Pendiu si vegn aschi circa tut che penda. Nus decorein il pigniel ussa viers la fin d’jamna e schein el entochen Buania, forsa schizun in’jamna pli ditg. Mo era la lavur da far giu il pi­gniel fetsch buca jeu. Quei ei il ressort dalla dunna. Katrin Collenberg da Cumbel Katrin Collenberg da Cumbel Jeu mezza cumprel negin pigniel da Nadal. Jeu haiel buca famiglia ed jeu sun dall’idea ch’il pigniel en stiva ei plitost in usit per famiglias. Tier nus fan il tat e la tatta e miu frar si in pigniel ed jeu mon carteivlamein leu a festivar. Sche jeu havess da cumprar mezza in pigniel, lu cumprass jeu in grond che fa empau pareta, a mi plaian ils gronds semplamein meglier. E per mei vala la devisa: Mintga pigniel sto vegnir decoraus cun avunda tschugalattas. Marietta e Josef Cadruvi – Camenisch da Schluein Marietta e Josef Cadruvi-Camenisch da Schluein Marietta Cadruvi: Miu um ed jeu havein bugen in grond pigniel ch’ei era empau lads. Lein mirar sche nus survegnin cheu in da quels. Il pigniel che nus cumprein decorein nus cun da tuttas sorts. Ei vegn si ina massa caussas, sper las candeilas e ruclas era sontgaclaus e steilas e figuras. Nus fagein era si il pigniel per nos beadis che han in plascherun. Josef Cadruvi: Jeu saiel seregurdar d’in vendider da pigneuls si en vischnaunca da Schluein che mava egl uaul e pinava sez ils pigneuls. Enqualin pigniel ch’el offereva era ualti satels cun plitost pauc volumen. Inagada seigi il vendider vegnius vieti perquei che ses pigneuls vegnevien criticai e detg: «Calei tuttina da gir ch’ils pigneuls seigien buca bials. Tut ils pigneuls vegnan bials pér cura ch’ins decorescha els.» Marietta e Josef Cadruvi-Camenisch da Schluein Martina Blumenthal cun affons da Falera Mario Capaul da Sagogn Bernadetta e Toni Cadurvi e Marianna Camenisch da Ladir

Ferton che mes patratgs circumdeschan las preparativas da Nadal cun tut siu brimborium, clara notg, bambin, pasturs, pursepen, aunghels, adoremus, transeamus, gloria inexcelsis, schengetgs, pigneuls, buns giavischs e bunas tschaveras vegn la historia dil pader Leopold dil Kasakstan endamen a mi. El haveva raquintau quella a mi aschia: Duront la viseta dil cardinal Tarcisio Bertone a Karaganda dil temps nua che la maiestusa e biala catedrala era aunc buca consecrada, fuva la baselgia da sogn Giusep el quartier da Maikuduk la baselgia episcopala. En quei quartier vivevan dil temps da Stalin mellis e mellis Tudestgs-Russ che eran vegni deportai a Kasakstan duront l’era sovietica. Da quella pleiv ein numerusas clamadas sacerdotalas naschidas, sco il renomau Ladislaw Bukowinski, che vegn numnaus gl’apostel dil Kasakstan. Mo quella baselgia da sogn Giusep era en realitad in baselgia fetg mudesta, stgira ch’ins strusch anflava, viagiond atras las vias dil quartier. Per entrar stuev’ins descender in pèr scalems sutterans, cunquei ch’il clutger dalla baselgia astgava buca vargar si il tetg dalla scola ella vischinonza. Il cardinal Bertone che era da gliez temps aunc secretari dil stadi dil Vatican era vegnius gest il temps da Nadal sin viseta. Ina caussa fetg impurtonta che haveva caschunau preparativas da segirtad intensivas. La sera avon sia arrivada han ins aunc tut alla bahutta stuiu stender fils d’electricitad per illuminar la paupra via ch’era senza asfalt e cazzolas. Gie schizun la guardia dil president era responsabla per la segirtad dil cardinal. Strusch haveva la messa da Nadalnotg en quella baselgia fullanada entschiet, ei la forza electrica vegnida interrutta. Aschia ch’els eran tuttenina tut el stgir. Mo las candeilas sigl altar ardevan aunc e dall’orgla resunavan ils davos tuns. Immediat era ei vegniu tut stgir e quiet ella baselgia da Karaganda. La guardia da segirtad ha bess a tiara il cardinal per proteger el, cartend ch’ei setracti cheu d’in attentat terroristic. Gl’entir pievel steva sco sin spinas, era malruasseivels e plein anguoscha. Daferton che la guardia da segirtad ha entschiet a telefonar per procurar la forza electrica ei il cardinal Bertone ius enviers gl’ altar ed ha entschiet in priedi spontan e commuentond: Nus festivein Nadalnotg e palpein el stgir, nus havein tema, la medema tema che la Sontga Famiglia ha sentiu sin siu viadi a Bethlehem avon la naschientscha da siu fegl. Nus savein oz ir cun Maria e Giusep sin viadi, in viadi enviers la naschientscha dil Salvader Jesus Cristus per contonscher la glisch e selegrar da sia naschientscha. Lein sperar che la glisch da Nadal sclareschi tuts, oravontut ils pertuccai en Palestina, a Bethlehem, ella strema da Gaza, en Cisgiordania ed a Gerusalem. Quella glisch levgeschi lur sort. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils Cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La radunonza da delegadas e delegai dalla Sana Surselva ha priu enconuschientscha la davosa mesjamna sera che las vischnauncas da Laax e Schluein vegnan ad extrar dalla Sana Surselva. Plinavon han las delegadas ed ils delegai – suenter ina discussiun detagliada – decidiu da far il proxim pass en lur project Reit da sanadad Surselva. Las vischnauncas da Laax e Schluein han communicau alla radunonza da delegadas e delegai dalla Sana Surselva che ha giu liug a Sagogn, ch’ellas hagien buca survegniu risposta sin pliras brevs ch’ellas hagien tarmess alla suprastonza dalla Sana Surselva. Laax e Schluein han fatg da saver ch’ellas havessien bugen survegniu rispostas co ei mondi vinavon cun il Spital regiunal Surselva e tgei mesiras ch’il spital quenti prender per reducir il deficit. La presidenta dalla Sana Surselva, Martina Beeli ha rispundiu ch’ella deploreschi la decisiun da Laax e Schluein d’extrar: «Nus havein priu enconuschientscha encunter veglia dallas extradas da Laax e Schluein.» Per la suprastonza dalla SanaSurselva fussi ei impurtont d’haver tuttas 15 vischnauncas ella barca. « Laax e Schluein ston igl avegnir cattar atgnas sligiaziuns per far lur cunvegnas da prestaziun pil provediment da sanadad.» Aschia funcziunescha la sortida Tgei vul quei dir sche Laax e Schluein extreschan dalla SanaSurselva? A Laax ha la suprastonza communala priu il conclus d’extrar, a Schluein duei la radunonza communala prender quella decisiun. Risguardond il termin da dus onns bandunan Laax e Schluein la SanaSurselva sin la fin digl onn 2025. Dil mument che la sortida ei en vigur piardan Laax e Schluein il dretg sin la facultad finanziala dalla SanaSurselva. Ellas statutas statti scret che vischnauncas che bandunien la Sana Surselva stoppien pagar era suenter l’extrada per obligaziuns existentas. Quei san per exempel esser pagaments per conclus ch’ein aunc curdai avon che la sortida ei ida vigur legala. Vischnauncas ch’ein sortidas han denton en mintga cass da pagar vinavon las contribuziuns communalas che sedattan ord la Lescha cantunala per promover la tgira da malsauns. Il president communal da Schluein Ralph Schläpfer ha detg enviers la FMR che Schluein vegni ad influenzar era suenter la vigur dalla sortida la politica dalla Sana Surselva. «L’incumbensa dil Spital regiunal Surselva stat fetg a cor a nus. Quels duein denton far lur pensums da casa e presentar a nus lur planisaziun da finanzas pils proxims onns. Quei vulein nus ed ei impurtont per ch’il spital vegni da segirar sia incumbensa.» In project e duas vias La Reit da sanadad Surselva ei dapi biabein treis onns in grond project dalla Sana Surselva. Cun quei project vul la corporaziun da vischnauncas menar las instituziuns da sanadad dallas 15 vischnauncas sursilvanas egl avegnir sco societad anonima. La radunonza da delegadas e delegai da la Sana Surselva ha decidiu mesjamna-sera cun 18 encunter otg vuschs da cuntinuar cun las lavurs vi dil project. Quei cun preparar la fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva e decider in credit da 55 000 francs per las lavurs leutier. Ella discussiun avon la decisiun hai dau ina proposta dalla vischnaunca da Schluein da renunziar alla fundaziun dalla Reit da sanadad e d’encaminar enstagl la via dils pass pigns da project. Quella proposta ei denton vegnida renviada dil plenum. Perseveronza ei impurtonta Il delegau dalla vischnaunca da Falera, Lucas Casutt, ha fatg da saver alla radunonza da delegadas e delegai che sia vischnaunca vegni el mument buc a separticipar dalla nova Reit da sanadad Surselva. Sper Falera han era la vischnaunca Ilanz/Glion, Laax e Schluein declarau pli baul, da buca prender part dil project. Il menader dil project Reit da sanadad, Marc André Giger ha detg en discuors cun la FMR che vuschs criticas fussien fetg giavischadas en quest project. «Che la midada alla reit da sanadad muenta e fa ir certas vischnauncas sillas barricadas ei stau da spitgar. Jeu haiel accumpignau biars projects da fusiun sil sectur da sanadad, per exempel era quel en l’Engiadina Bassa. Leu havevan nus pli paucas instituziuns, mo ins ha duvrau 12 onns per vegnir d’etabilir il Center da sanadad Engiadina Bassa che funcziunescha da miu saver fetg bein oz.» Tenor Marc André Giger setracti ei principalmein d’ughegiar da trer a nez sinergias denter las instituziuns sursilvanas. La decisiun dalla radunonza hodierna da delegadas e delegai, quella da preparar la fusiun muossi la ferma veglia d’ina maioritad dallas vischnauncas da realisar la Reit da sanadad Surselva. La fundaziun dalla societad anonima Reit da sanadad Surselva duei tenor la presidenta dalla SanaSurselva, Martina Beeli succeder il fevrer 2024. Schluein e Laax vulan buca pli Suenter che las vischnauncas da Laax e Schluein han declarau mesemna sera lur extrada dalla Sana Surselva ha la radunonza da delegai discutau e suenter decidiu da far il proxim pass el project Reit da sanadad Surselva. Martin Gabriel/FMR Las vischnauncas da Laax e Schluein vulan buca pli far part dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva. Ins hagi scret brevs e pretendiu sclariments en connex cun las finanzas dil Spital regiunal Surselva, mo survegniu negina risposta. Ussa hagi la suprastonza da Laax decidiu e la suprastonza communala da Schluein vegni a decider d’extrar dalla Sana Surselva sin la fin digl onn 2025. La presidenta dalla Sana Surselva, Martina Beeli ha rispundiu, che la suprastonza deploreschi la decisiun da Laax e Schluein d’extrar dalla Sana Surselva. 13 enstagl 15 vischnauncas La suprastonza dalla Sana Surselva havess giu bugen tuttas vischnauncas che havessen susteniu il project Reit da sanadad. Enstagl da 15 ein quei ussa 13 vischnauncas. Quellas han si­gnalisau cun lur decisiun da 18 encunter 8 vuschs ch’ellas vulan far vinavon ed encaminar la proxima fasa dil project. Suenter ina liunga discussiun cun biars votums ha la radunonza deliberau in credit da 55 000 francs per realisar la proxima fasa da project.

La senda da Nadal a Vella ei actualmein ina pintga attracziun en Lumnezia. Igl ei ina tura illuminada ch’ils plevons dalla vallada han fatg en collaboraziun culla scola. 100 aunghels dalla vallada sappien ins admirar en quei clavau, ha sur Peter Aregger explicau dumengia, a caschun dall’avertura. Da quei da 200 persunas han dau suatientscha agl invit ed ein serimnai sil plaz-posta. Il plevon dalla pleiv Lumnezia miez ha beneventau pign e grond, giuven e vegl per la girada communabla. Avon che semetter silla «senda da Nadal» e visitar las 12 staziuns ha sur Peter declarau mintgina cun projectar ellas sil clavau marcant el cantun. La senda ei unica el Grischun e probabel era en Svizra. Tgi che s’imaginescha 12 finiastras «ordinarias» d’advent vegn surprius da tut in’autra creaziun. Ils affons e giuvenils, ils plevons, la secretaria dalla pleiv, il persunal d’instrucziun e gidonters creativs han fatg 12 inscenaziuns tier las suandontas tematicas: steilas, aunghels, regals, figuras classicas e figuras abstractas da Nadal, Sontga Clau, ragischs, pursepen, vestgadira, portas, cudischs e paun. Biars presents savevan ualvess che Betlehem munti ella translaziun «casa dil paun». En quei senn ei era il -fuorn sper il casti de Mont involvaus ell’inscenaziun. La senda envida da sefermar avon clavaus e nuegls e da mirar en quels, observar e far reflexiuns tier mintga tematica. L’avertura ei ida a fin avon la caplutta da s. Roc cun punsch e vin cauld per tuts. Massa glieud ei separticipada all'avertura dalla senda da Nadal a Vella. La senda da Nadal a Vella ei aviarta per in e scadin, era visitaders d’ordeifer la vallada, mintga sera dallas 17.00 tochen las 21.00. Ella resta tochen ils 7 da schaner 2024. L’emprema staziun ei sin plaz-posta a Vella. In dils 12 clavaus cun porta aviarta.

Gest silla stagiun aulta ha la gruppa Arena Alva aviert las duas empremas secziuns dil FlemXpress, la nova generaziun da pendicularas. Naven digl unviern 2024/25 vegn gl’entir implont puspei a colligiar Flem cul territori da Cassons. Quest unviern transportan 60 cabinas dil «Ropetaxi» ils hosps tochen Foppa e Startgels. Gl’onn 1945 han ins aviert a Flem la sutgera cun accuplament. Igl ei stau ina innovaziun che ha dau catsch al sport da skis naziunal. Endisch onns pli tard, 1956, han ins aviert la pendiculara da Naraus sil Fil da Cassons sin 2800 m s.m. 13 onns pli tard ei Laax staus en roda: Walter Gurtner, il piunier da Flem, haveva buca saviu gudignar ses convischins da Flem per in niev project innovativ. Aschia ha el inaugurau 1969 la cabina pli gronda dallas Alps. Quella transportava 125 persunas en ina gada da Laax Murschetg sil Crap Sogn Gion. Smaccar sil nuv e spitgar Vendergis vargau ha siu fegl Reto Gurtner, il CEO ad interim e president dil cussegl d’administraziun dalla gruppa Arena Alva, saviu presentar il FlemXpress. Igl ei ina nova generaziun da pendiculara. Zaco seigi ei stau in cletg che corona hagi impediu ils plans oriunds, ha Reto Gurtner getg avon che smaccar sil nuv ed ir sco emprem ella cabina digl «ascensur». Ensemen cul president communal da Flem, Martin Hug, cun Senta Gautschi, commembra dil directori dalla gruppa Arena Alva, e cun Markus Menzi, inschignier dall’interpresa Bartholet, ha el presentau las empremas duas secziuns dalla pendiculara nova FlemXpress. Mintga diesch onns ina innovaziun Oriundamein vulevan ins baghegiar ina cabina gronda per 200 persunas da Flem en direcziun dall’Arena tectonica Sardona. Ils plans haveva gl’architect Valerio Olgiati concepiu. Duas petgas marcantas havessen purtau la suga da transport. El decuors dil 2020 ha la pandemia sfurzau Reto Gurtner da reponderar il concept dalla cabina gronda. In’autra innovaziun, numnadamein in ascensur futuristic, ei stada la consequenza. Ella destinaziun Flem Laax Falera han ins presentau dapi 1945 e 1969 mintga decenni in implont niev. Aschia 1978, cu Walter Gurtner ha saviu festivar l’avertura dil Glatscher dil Vorab. Diesch onns pli tard ha Reto Gurtner inaugurau la lingia nova da Murschetg a Curnius. L’inauguraziun digl Arena Express il december 1997 ei staus la consequenza d’ina fusiun. Dapi lu colligia quella teleferica Flem direct cul territori da skis entuorn il Crap Sogn Gion. In onn e miez avon, la stad 1996, havevan ins fusiunau las societads da pendicularas da Flem e Laax. Igl ei stau l’entschatta d’in «masterplan» voluminus. FlemXpress ei il punct culminont da quel. Gl’entir implont cun tschun secziuns e totalmein 120 gondlas vegn ad esser finius silla stagiun 2024/25. Sco Reto Gurtner ha declarau eis ei previu d’inaugurar la stad 2025 la staziun Ils Cugns datier dil Fil da Cassons. Ropetaxi – novaziun mundiala L’Arena Alva ha saviu prender en funcziun las duas empremas secziuns dil FlemXpress. Quel consista dalla suga, dallas treis staziuns Flem, Foppa e Startgels sco era da 60 gondlas da mintgamai 10 persunas. La pendiculara funcziuna cun ina tecnologia nova che l’Arena Alva ha sviluppau en collaboraziun culla fabrica da pendicularas Bartholet da Flums. Il schinumnau «Ropetaxi» funcziuna cullas 60 gondlas ni cabinas che circuleschan silla suga. Schi prest che la cabina arriva ella staziun semova ella sezza, naven dalla suga ed autonom, el sistem da rodaglias. Gondlas che vegnan buca duvradas, van da sez el deposit. Il sistem electronic registrescha e survigilescha mintgina dallas 60 cabinas. Schi prest ch’ina persuna smacca alla staziun sil nuv cul num dalla destinaziun, vegn la cabina activada e seferma davos la porta, exact tuttina sco in ascensur. Las gondlas dalla teleferica ein fabricadas tenor plans da design da Porsche. Ils responsabels dalla presentaziun, da sen. Curdin Caprez (meinaproject AA), Martin Hug (president communal Flem), Senta Gautschi (commembra cussegl d'administraziun AA), Reto Gurtner (president AA) e Markus Menzi (Bartholet SA). Ella centrala da survigilonza dil FlemXpress.

La pendiculara nova FlemXpress arva da niev naven da Flem il territori da Cassons. L’avertura dallas empremas duas secziuns Foppa e Startgels dil project dad 80 milliuns francs ei in tierm ella historia dalla gruppa Arena Alva. Quei conferma il president dil cussegl d’administraziun, Reto Gurtner. Cullas secziuns novas dil FlemXpress contonsch’ins Foppas e Startgels. Vus essas carschi si cun quei quei territori. Tgei munta l’avertura dad oz per Vus? Si Startgels hai jeu schon adina mia tegia. Si leu hai jeu era passentau bia temps duront Corona. E leu ei l’idea dil Flem Xpress sesviluppada. Quei ei in bellezia territori, cunzun la stad cun sias valurs. Reto Gurtner, il CEO dalla gruppa Arena Alva Co eis ei cullas emoziuns? Jeu sun carschius si cheu, ed jeu sun loschs che nus havein saviu realisar in tal project innovativ ensemen culla vischnaunca da Flem. Quei era buca adina aschia, avon decennis fuss quei stau nunpusseivel. Cun sia dinamica ha il president communal niev Martin Hug saviu tgamunar il project ella dretga direcziun. Ei la constellaziun dalla suprastonza stada decisiva? Quei ei aschia. Sch’ins ha buca ina buna constellaziun san ins buca sviluppar projects innovativs. En Vies plaid festiv haveis Vus getg «Innovation ist Risiko». Co ei quei manegiau? Enzatgei niev, enzatgei ch’ei dat aunc negliu sil mund, includa ina certa resca. Igl ei buca la pendiculara sco tala. Gliez ei ina tecnologia existenta e segira. L’innovaziun ei ch’ins sa clamar mintga gondla individualmein. Il sistem electronic da direger mintga singulas dallas 120 gondlas ei novs e sto secumprovar. Ei drova buca pli persunal da survigilonza. Sch’ins ha misergias da survegnir persunal, ei quei in avantatg. El futur vegn quella munconza da persunal aunc pli acuta. Guvernar in menaschi munta ch’ins miri ordavon e prevegni a problems pusseivels. Il FlemXpress havein nus baghegiau per varga ina generaziun. Aschia eis ei stau essenzial d’includer tuts basegns dalla proxima generaziun. Igl ei reminent adina stau nossa fermezia da mirar lunsch anavon, da quei dueien ils affons da nos affons saver profitar. Vos agens affons ein aunc buca carschi, Vus denton pensiunai. Motiveschan els Vus da realisar novas visiuns? Sch’jeu hai la sanadad sco mia mumma che ha gleiti 96 onns hai jeu las premissas da vegnir 100 onns. Ella situaziun actuala impedescha nuot mei da s’engaschar vinavon per l’interpresa e nossa regiun. Schi gitg ch’jeu hai la sanadad ei quei pusseivel. Jeu enconuschel glieud ch’ei en in’autra situaziun. Tier biars che calan da luvrar cu els ein pensiunai san ins mirar co els van da scala giu. Miez december haveis Vus stuiu surprender, demai ch’il CEO Markus Wolf ha bandunau l’interpresa, il tgamun operativ da quella. Quei mo ad interim, ni buc? Na, na, quei fetsch jeu buca a semper. Igl era buca previu ch’jeu surprendi lavur operativa. Jeu vi nezegiar quei temps da dar en puspei quei spért innovativ che ha muncau. Nus essan vegni administrai memia fetg ils davos onns. Miu interess e mias scolaziuns permanentas e perfecziunaments ch’jeu haiel aunc adina sustegnan mei en mia perschuasiun e mia perseveronza. Sch’ins ei ligiaus persunalmein e finanzialmein schi ferm cun quell’interpresa sco famiglia fundatura, eis ei impurtont da menar quella ella direcziun giavischada en nossa regiun e per las proximas generaziuns. Finanziar investiziuns futuras ei denton buca pli schi sempel sco avon paucs onns? Quei ch’ei sempel ei gie negina sfida. Sch’ins fa semplas caussas, ston ins ir a luvrar tiel stadi. Leu han ins in post regulau tiptop e senza grondas sfidas. Auter ei quei tier ina interpresa sco la nossa. Nus vulein esser innovativs per nos hosps, vegnir cun novas caussas, era ughegiar zatgei. L’innovaziun ei la suletta forza che nus possedein en Svizra. La buna scolaziun gida che nus savein sviluppar ideas. Nua veseis en quei senn futuras innovaziuns el perimeter da Voss’interpresa? Ina ei gia en vesta: gl’onn proxim astgein nus presentar la «catedrala» da freestyle, la nova halla ch’ei construida el plaun-sut il resort The Rocks a Murschetg. Suenter vulein nus promover innovaziuns ella gastronomia da muntogna. Nus fagein pass per pass. En quei reguard dat ei bia pusseivladads. Il hotel Crap Sogn Gion ei stau 1968 ina innovaziun. Tgei schabegia cun quel? Nus savein buca semplamein investir en in object senza dumandar sch’ei seigi ina megliera purschida dumandada. Il hotel ha buca prioritad. Sco secund ston ins adina era dumandar sch’igl object ei rentabels, sch’el porta avunda recav. Nus havein adina fatg il pass suenter la comba, pia quei ch’ei stau pusseivel d’investir, e buca surpassau cunfins. Da nossas atgnas investiziuns havein nus era gudignau raps. Tiel FlemXpress investescha e contribuescha denton la vischnaunca da Flem 20 milliuns. Ualti bia per ina vischnaunca? Gie, quei constat. Igl ei denton il resultat d’ina fritgeivla collaboraziun che fa senn – per Flem e per nus.

Gl’october ha el informau ch’el vegni a serrar sia stizun d’instruments e musicalias a Glion. Sonda vargada ha Remo Derungs envidau ad in sitg da cumiau. Avon quater onns ha il reparader d’instruments e scolast da musica Remo Derungs bardigliau. Alla Via dalla Staziun a Glion ei la stizun speciala d’instruments e musicalias s’avischinada a passantas e passants. Perquei ch’el haveva sentiu ch’igl atelier alla Via Santeri, entadem la zona da mistregn da Glion, era memia lunsch naven dalla clientella haveva Remo Derungs encuretg localitds el center. La stad 2019 ha el saviu s’installar ellas localitads dall’anteriura apoteca Sontga Clau. Il mistergner resta tiels instruments Remo Derungs ei staus il davos gi en sia stizun a Glion. Igl era stau la quarta bardigliada ed el haveva sperau ch’ei seigi la davosa. Sco ei semuossa ei quei il cass. Sonda ha il specialist e reparader d’instruments envidau al sitg da cumiau. «Il survetsch da reparaturas dat ei vinavon», ha il «docter d’instruments» rendiu attent alla FMR. Dapi ch’el ha surpriu 2002 da Marius Fry la stizun d’instruments el marcau vegl da Glion, porscha el quella lavur en siu agen luvratori. La stad proxima vegn ei 25 onns che Remo Derungs ha terminau ad Aarau siu emprendissadi tier Thomas Inderbinen. Reparar instruments e far musica ei ton professiun sco hobi. Il dirigent dalla Societad da musica da Vignogn e dalla Musica giuvenila Surselva instruescha era alla Scola da musica Surselva e s’engascha ella scena da musica dalla regiun, el iniziescha projects culturals e separticipescha a tals. Ad el san ins purtar vinavon ina trumpetta, in tgiern, mo era auters «pazients» da stuors, da lenn e da tastas. Daco ch’el siara la stizun alla Via dalla Staziun a Glion motivescha el aschia: «Jeu vi seconcentrar sigl essenzial. Ella concurrenza culla reit virtuala sa ina stizun speciala sco la mia buca exister a liunga vesta». Il survetsch da reparaturas ei buca pertuccaus, sias prestaziuns sco specialist d’instruments porscha el vinavon a Vignogn. Sper tals da stuors repara el era ghitarras e meina vinavon in magazin reduciu per instruments da percussiun.

Il vitg da Tersnaus ei enconuschents tras il sport da bike. Leu ei l’idol Nino Schurter carschius si ed era Vital Albin, in ulteriur ciclist d’elita. Pigl auter eis ei ruasseivel en quei vitg. Il firau da Nadal ei puspei inagada stau messa festiva a Tersnaus. «Sontga Gada, sogn Balun, po pertgira nus dil tun», implorava la generaziun dallas tattas e basattas. Da macort’aura, cun ina tempiasta da stad, stuevan ins temer ch’il cametg tuchi il tetg d’in casa ni d’in clavau. Las consequenzas savevan esser desastruras. Aschia ei Tersnaus daventaus ils 18 da fenadur 1900 l’unfrenda d’in grond barschament. Suenter han ins reconstruiu il vitg e mess casas da stric en retscha e lingia geometrica. 350 onns dapi la reconsecraziun La scena dalla naschientscha, ella baselgia da Tersnaus. Mo ina suletta casa e la baselgia parochiala havevan las flommas schanegiau. Quella baselgia ei dedicada a sogn Balun e s. Maria Madleina. Igl ei in patrocini unic en Surselva. Balun ei il num romontsch pil latin «Apollinaris». Da quei vitg deriva il renomau miedi e balneolog Apollinaris Antonius Albin (1773-1830). Leu eis el vegnius battegiaus avon 250 onns sil num dil patrun-baselgia. Tersnaus gl'unviern Uonn han ils da Tersnaus puspei inagada astgau festivar Nadal en quella. Igl ei stau quasi ina commemoraziun pigl anniversari da 350 onns onns dapi la reconsecraziun gl’onn 1673, pia exact 100 onns avon la naschientscha dad Apollinaris Albin. Gl’orsal 1773 screts sut il tetg dil pierti ei il mussament. Sur Dirk Jasinski ha celebrau gliendisgis la messa festiva ella baselgia parochiala. Quella fa part, sco tut ils vischinadis da Suraua, dalla pleiv Lumnezia. L’eucaristia dalla fiasta da Nadal ha il Chor mischedau da Suraua embelliu. Quel ha rendiu honur a sogn Balun ed alla populaziun dil vitg. Sin Nadal ha la calustra Michela Sgier puspei exponiu la stalla cullas figuras. La stalla seigi ina lavur che Isidor Derungs, in quinau da sur Giusep Cathomas (1933-2021), hagi fatg, ha il convischin da Tersnaus Gion Antoni Sgier saviu. El semtga mintg’onn il pigniel per quella stalla. Sur Giusep Cathomas ha dil reminent pastorau da 1959 tochen 1976 las pleivs da Tersnaus e Camuns. El clutger pendan treis zenns, il pli vegl datescha da 1395 e porta ina dedicaziun a s. Gion.

Actualmein ei a Cuera el Museum d’art dil Grischun l’exposiziun annuala. 49 artistas ed artists dattan envesta en lur lavur, denter quels era entgins dalla Surselva. Il Museum d’art dil Grischun organisescha mintg’onn in’exposiziun per la fin digl onn ed entschatta dil niev. Finamira eis ei da mussar ovras d'artistas ed artists grischuns. Da 156 annunzias inoltradas ha ina giuria cumpetenta tscharniu 49 per l’exposiziun collectiva d’uonn. Prender peda duas uras In cussegl per glieud ch’ei aunc mai stada el Museum d’art dil Grischun a Cuera: Entrei cun marveglias e senza pregiudezis, dumandei la gliesta dallas ovras alla recepziun e seigies aviarts per surpresas. E prendei peda silmeins duas uras. Ella gliesta ein ils artists buca indicai tenor vegliadetgna ni reputaziun, mobein tenor alfabet. Il scienziau d’art Damian Jurt ha curatau l’exposiziun annuala. Per presentar las totalmein 62 ovras ha el giu a disposiziun il plaun-sut dil baghetg niev dil museum d’art. Las preits alvas ein stadas la basa per mussar objects ed installaziuns. Art ei buca quei che plai, mobein quei che muenta, quei che tschaffa, irritescha, quei che lai restar cun buc’aviarta e caschuna perplexadad. L’ovra cul tetel «»Cruna da jarva sontga Margriata» da Luis Coray ei ina dallas pli coluradas. Ins sto esser aviarts pigl abstract. Empruar d’interpretar l’idea digl artist ei gagliard, quei va il meglier sur las colurs. Fadri Cadonau da Glion fa surrir cun sia lavur «Das Land, in dem Milch und Honig überfloss», igl ei ina installaziun cun scorsa-badugn, zinn e festa-coller. Evelina Cajacob muossa in’ovra en tschun parts cul tetel «Partitura da notg». Cun colurs da lenn ha ella dessignau sin pupi da Giapun musters geometrics d’entretschar nungetg pretensius. Engrondiu e sin pupi special Ins admira era il tagl da forsch monumental da Marlis Spielmann. Igl ei art demai che l’artista ha integrau simbols en sia creaziun. Sper las neglas e la feglia era pastuiras, mascras e cadeinas. Ins anfla neginas rispostas contemplond quell'expressiun artistica. In’uriala rest’ins taccaus era vid la trilogia dad Ester Vonplon. El catalog san ins leger il tetel «igl uaul» e che l’artista da Castrisch ha registrau ina inscenaziun fotografica da faletga e mescal culla camera da polaroid. Quei ha ella engrondiu e stampau sin pupi special. Michel Pfister da Vuorz a Basilea muossa duas skizzas ch’el dessignau sin pupi per ina sculptura. Las ovras da 90 sin 130 cm ha el fatg ella tecnica tempera cun iev e pigment. Era Urs Cavelti, carschius si a Sagogn, ei sesents a Basilea. Sia sculptura «Brandung» dat en egl. Igl ei in’ovra ch’el ha fatg cun plattas da lenn cruschau e dau colur cun tuscha. Las artistas ed ils artists exponi: Andreas Anderegg, Bianca Barandun, Mirko Baselgia, Flurin Bischoff, Chris Brown, Silvia Buol, Fadri Cadonau, Evelina Cajacob, Urs Cavelti, Mina Clavuot, Gianin Conrad, Luis Coray, Sven Egert, Svenja Gansner, Gabriela Gerber/Lukas Bardill, Annatina Graf, Rafael Grassi, Gian Häne, Adelheid Hanselmann, Arno Hassler, Simon Heusser, Chris Hunter, Benjamin Lind, Gaspare Melcher, Anna Neurohr, Ursula Palla, Christina Peretti, Michel Pfister, Ruth Rieder, Stefan Rüesch, Ines Marita Schärer, Ursin Schild, Daniel Schuoler, Silvan Seifert, Gion Signorell, Luzi Paulin Simeon, Marlis Spielmann, Jules Spinatsch, Miguela Tamo, Dominique Teufen, Kirill Tscheluchin, Serap Vitarelli, Katharina Vonow, Ester Vonplon, wiedemann/mettler, Katharina Anna Wieser, Emanuel Wolf. L'exposiziun annuala el Museum d’art a Cuera cuoza tochen ils 28 da schaner 2024. Lavur da Michel Pfister, vuorz/Basilea La cruna da jarva s. Margriata, maletg da Luis Coray all'exposiziun annuala dils artists grischuns. Muster entretschau dad Evelina Cajacob

El territori da skis da Sedrun denter Dieni e Milez sesanfla la bar d’après-ski «La Schliusa». Sonda vargada han ils gestiunaris da quella bar publicau in filmin ellas medias socialasper far attent ad in conflict denter vischins. Pervia da quella dispeta sa «La Schliusa» numnadamein buc arver la terrassa questa stagiun. La sonda vargada han ils gestiunaris dalla bar «La Schliusa», Maurin e Sandro Cavegn, publicau in filmin ellas medias socialas e sin la pagina online. Cun quei filmin vulan els far attent sin in conflict cun lur vischin che cuoza gia entgins onns. Il vischin ha uonn numnadamein fatg protesta encunter la damonda da baghegiar temporara per la terrassa. La bar dad après-ski «La Schliusa» sesanfla denter Dieni e Milez a Planatsch. Perquei che la nova bar, aviarta avon treis onns, secatta ordeifer la zona da baghegiar ston ils gestiunaris mintg’onn dumandar danovamein per ina lubientscha da baghegiar temporara per la construcziun dalla terrassa che ha plaz per 130 persunas. Damai ch’il vischin ha fatg protesta encunter la lubientscha da baghegiar, ei quei buca pusseivel il mument – ed ils hosps dalla bar «La Schliusa» ston prender plaz mo sin ballas da strom e bauns provisoris. Punct culminont da plirs conflicts «La Schliusa» ha aviert sias portas igl onn 2020. Meinafatschenta dalla bar ei il Tuatschin Maurin Cavegn ensemen cun siu zavrin Sandro Cavegn. Dapi l’avertura hagien els adina puspei conflicts cun lur vischin che posseda medemamein ina purschida turistica a Planatsch. «Nus havein all’entschatta sespruau da luvrar ensemen cun il vischin», ha Maurin Cavegn declarau alla FMR, «denton, cu nus havein encuretg il discuors, ei quei adina mo stau negativ.» Tut las stentas da collaborar seigien vegnidas refusadas. Maurin Cavegn numna in exempel: Cunquei che «La Schliusa» ei atgnamein ina stalla, ei la bar buca colligiada cun las lingias d’aua. Perquei hagien els dumandau il vischin per aua per ch’els sappien baghegiar installaziuns sanitarias. Els hagien buca survegniu la lubientscha ed hagien perquei stuiu installar tualettas da toi-toi. Quellas tualettas el liber seigien lu danovamein fruntadas sin opposiziun. Tgei ei il motiv? Ils motivs per il recuors ein tochen dacheu buca clars a Maurin e Sandro Cavegn. Enviers la FMR ha il vischin e recurrent explicitamein buca vuliu declarar tgei che disturbi el exact vid la terrassa – la canera, la truscha, la vesta ni enzatgei auter. Ils gestiunaris dalla bar «La Schliusa» speculeschan ch’ei setracti da motivs persunals. «Nus havein saviu tener ora quei ditg, cunquei che nus havein tuttina adina saviu far nossa caussa. Mo ussa eis ei secargau si aschi fetg che nus stuein schizun desister uonn dalla terrassa», declara Maurin Cavegn. Tochen dacheu hagien els adina anflau alternativas per las sfidas. La sperdita dalla terrassa procuri per in grond deficit cunquei che lezza porscha plaz a 130 hosps, igl intern dalla stalla denton sulet a 30 persunas. Ei sa cuzzar Ils emprems onns d’existenza dalla bar d’après-ski survegneva «La Schliusa» mintgamai ina lubientscha da baghegiar temporara dalla vischnaunca Tujetsch, sco quei che lezza confirma a scret alla FMR. La terrassa stueva adina vegnir baghegiada giu alla fin dalla sesiun d’unviern. Ussa ch’ei ha dau ina protesta, ha ella buca pli saviu conceder la lubientscha per la sesiun d’unviern 2023/24. Ella sa era buc intermediar en caussa, sco ella scriva alla FMR. Tut dependi dalla damonda da baghegiar «BAB» (baghetgs ordeifer la zona da baghegiar) e dil pareri correspundent digl Uffeci per il svilup dil territori dil Grischun – e lu era dalla decisiun dalla Dertgira administrativa en connex cun quei cas. Quei sa pia cuzzar in mument. Ina lubientscha «definitiva» en connex cun la terrassa savess pér vegnir concedida sin basa dad «in concept sur igl entir territori da skis», sco la vischnaunca declara alla FMR. E quei concept seigi momentan pér en elavuraziun. In filmin animau Pervia da quella situaziun delicata e malguessa per lur fatschenta en vesta alla nova stagiun – lantschada l’jamna vargada – han ils gestiunaris dalla bar «La Schliusa» decidiu da far public il conflict cun lur filmin ch’ei d’anflar denter auter sin la medias socialas e sin la pagina online dalla bar. Cun quella acziun levien els lantschar la discussiun davart la problematica per glieud giuvna ella regiun da realisar in project. Il filmin animau – malegiau cun figurettas semplas – declara il conflict ord vesta subjectiva da «La Schliusa», cun criticar explicitamein igl agir dil vischin. E quell’acziun publica ha para giu success tenor ils gestiunaris da «La Schluisa». «Nus havein giu biaras reacziuns positivas sin nies filmin», di Maurin Cavegn. Ussa speran els sin ina sligiaziun pascheivla, per ch’els sappien cuntinuar cun lur purschida ella bar «La Schliusa» – cun ina terrassa ella glisch ed ella pasch tuatschina.

Savens considereschan Cumbel sco vitg da transit. Mesjamna, ils 27 da december 2023, ein massa visitadras e visitaders sefermai ed han empriu d’enconuscher il vitg dil sulegl e quel dallas sentupadas. Il 27avel marcau Daniev han 47 stans embelliu. Bunas fatschentas han oravontut ils producents da vivonda fatg. Ils visitaders han giu gust da consumar e cumprar. Caschiel, mèl d’aviuls e tuargias, carn secca, ligiongias, mo era lavurs a maun, vischala da lenn, fittem e caussas d’artisanadi han ins viu als stans. E secapescha ch’ei ha dau dapertut vin cauld e punsch. Per scaldar la beglia e la membra havess’ins buca duvrau gliez, pertgei igl ei stau in gi emperneivel e sulegliv. La regla principala Il marcau Daniev lumnezian dat ei dapi 1993. Cun excepziun dil temps da Corona eis el staus mintg’onn. Entschiet a porscher quel ha l’Uniun da traffic Lumnezia per promover las sentupadas, per «seveser e salidar in l’auter alla sava dalla scumiada digl onn», eis ei circumscret. Salidar tscheu enconuschents e leu parents, far in viva, mirar, flanar. Quei ei pli che zacu ina necessitad, pertgei las disas ed il cumportament ein semidai el temps dallas medias socialas e dalla digitalisaziun. La regla centrala dil marcau Daniev ei ch’el ei mintg’onn en in auter vischinadi. Suenter la quarta ediziun ch’ei stada 27 da december 1997 a Lumbrein han ins saviu leger ella LQ: «Ch’ei vegn a dar in tschunavel marcau Daniev en Lumnezia ei oz gia segir». L’occurrenza ei semantenida e negin less pli renunziar da quella. Ils emprems onns separticipavan denter 34 tochen 38 stans. Onn vargau a Morissen eis ei stau 48 ed uonn a Cumbel, 47. Empriu d'enconuscher il vitg A Cumbel ha ei dau in program accumpignont. Duas gadas ha Martin Cabalzar menau tras il vitg, el ha mussau juvels architectonics, raquintau dalla historia dil vitg e sias famiglias. Ins ha empriu d’enconuscher ils prominents, ils docters e politichers Gieri Antoni Vieli (1745-1830) e Gion Barclamiu Arpagaus (1810-1882). Ed era ils commerciants Elvedi cun lur casas e quatiers. Sco Martin Cabalzar ha explicau ein dus frars arrivai tochen Cumbel nua ch’els han fundau famiglias. In dils frars ha giu nov affons, otg buobs ed ina mattatscha. Ils Elvedis han capiu da s’adattar e profitar dallas relaziuns culla nova via lumneziana ch’il cantun ha baghegiau avon 150 onns encunter veglia dalla populaziun. Il guid local ha era mussau en baselgia las picturas da Hans Ardüser (1557-1617) e declarau l’influenza ch’ils paders caputschins han giu duront 250 onns a Cumbel. Tras gassas e streglias da Cumbel, cun Martin Cabalzar (dretg). Mo fatschas cuntentas La populaziun indigena ha era mussau interess pil film dalla Passiun 2003 ch’ins ha mussau en baselgia. Quella stad avon 20 onns ei restada en viva memoria ell’entira vallada. Pigl auter ha pign e grond gudiu da circular naven dil Cadruvi tochen sil parcadi dil luvratori el contuorn dalla Val Caparli. Jaster e dumiasti ha schau gustar ligiongias e carn dil gril, caschiel da Ramosa, mèl da Surcasti e Vrin. Products indigens han dominau. Duront la tura han ins entupau mo glieud cun fatschas cuntentas, ton marcadonts sco visitaders. E biars han fatg il propiest da turnar in auter onn – sche pusseivel puspei da talas cundiziuns – el proxim vischinadi ch’ei en roda. Gerau Curdin Capeder persunalmein al gril.

Ils 29 da december 2023 siara il Péz Cavel a Nussaus, l’ustria menada duront bunamein 100 onns da treis generaziuns da dunnas. Rita Casaulta ch’ei stada ustiera duront varga treis decennis contonscha la sava dalla pensiun. Ella e siu um Oscar Casaulta fineschan la historia dil restaurant che sesanfla alla via da Lumbrein a Vrin. Igl ei in dils davos gis ch’il Péz Cavel ha aunc aviert sias portas e beinenqual hosp dall’ustria da Nussaus nezegia la caschun da prender cumiau. Rita ed Oscar Casaulta ein sedecidi da calar sin la fin digl onn. «Jeu contonschel la vegliadetgna da pensiun che miu um ha gia surpassau.» Rita Casaulta meina l’ustria Péz Cavel gia ella tiarza generaziun. «Mia tatta Ursalina Capeder ha entschiet cheu sco ustiera e mia mumma, la ‹Nena da Nussaus›, ha surdau il Péz Cavel a mi», gi Rita Casaulta che vuleva atgnamein mai daventar ustiera: «Perquei che jeu sun carschida si en quei menaschi ed hai viu tgei lavur e preschientscha ch’ei drova.» Ella ei ida in pèr onns a survir a Cuera ed ei tuttina sedecidida da turnar a Nussaus cun um ed affons e la patenta d’ustiera ch’era da lezs temps aunc necessaria. Schai el saung L’ustiera dil Péz Cavel ei disada da plidentar ils hosps e da seser cun els in mumentin a meisa per dar ina paterlada. «Da communicar culs hosps san ins strusch emprender, quei schai ad ins empau el saung», gi Rita Casaulta ed aschunta da haver empriu per gronda part da cuschinar dalla mumma. Menau l’ustria duront biars onns ha ella cun sustegn da gidontras. «Cunzun duront il temps ch’ils affons eran pigns havein nus adina giu sustegn.» Oscar Casaulta ei ius a luvrar ordlunder entochen sia pensiun ed ei silsuenter s’avanzaus tiel schef da service dil Péz Cavel, sco el tradescha cun in surrir. «Las biaras ustrias els vitgs ed uclauns han funcziunau sco menaschi secundar sper ina puraria ni sper ina lavur ordlunder», fa Rita Casaulta a saver. In model da fatschenta ch’ei probabel empau antiquaus. Quei ha era da far empau cul secuntener dalla clientella. Antruras era l’ustria sper la via da Lumbrein a Vrin in liug da sentupada per mistergners, manischunzs, purs e dabia giuventetgna. «Quels ch’eran duront la jamna occupai ella Bassa sentupavan mintgamai il vendergis sera culs indigens ell’ustria.» Il flipper e la boxa da musica eran secapescha avon maun. E magari vegneva era saltau, per exempel a caschun dalla fiasta da grillar la stad ch’era sin via cantunala. Dil tscheiver dalla gievgia grassa el Péz Cavel dess ei era dabia da risdar. Cul turissem ei la damonda per survir tschaveras carschida e la cuschiniera dil Péz Cavel ei enconuschenta lunsch entuorn per sias tratgas da carn selvadia. Carn, che Oscar Casaulta ha procurau duront la catsch’aulta. Jass han ins adina dau ell’ustria Péz Cavel a Nussaus. La «Nena da Nussaus» sezza da dau jass entochen ella vegliadetgna da 96 onns. Pli strentga che la mumma Secapescha ch’ei dat enqual reminiscenza da risdar dils davos 30 onns sco ustiera. Rita Casaulta gi dad esser stada pli strentga cun ses hosps che sia mumma. «Cun lezza fagevan els ina ni l’autra cattavegna.» Sco quella ga che la cuppa da suppa ei ruclada dallas spundas da Nussaus giuado. L’ustiera dil Péz Cavel ha enderschiu alla meisa rodunda dabia historias. «Secapescha ch’in ni l’auter hosp vuleva sedeliberar dad in problem persunal.» Ina historia persunala buc adattada per la publicitad e Rita Casaulta ha sentiu tgei ch’ella ha astgau palesar vinavon e nua ch’igl ei stau da quescher. Davart il passau san secapescha era ils hosps dil Péz Cavel tradir ina ni l’autra caussa. La historia dalla dispeta denter ils uclauns vischins da Sogn Andriu e Nussaus para dad esser dètg veglia. Per satrar la dispeta seigien ins sedecidi da surschar a Sogn Andriu la caplutta ed a Nussaus l’ustria, ha in dils hosps dau dentellir. Ferton che Nussaus piarda ussa sia ustria ei la caplutta da Sogn Andriu aunc el liug, mo ella para buc dad esser fetg frequentada. Suenter prest in tschentaner ei il temps dalla carn camutsch e dil vin veltlin a Nussaus ell’ustria Péz Cavel historia. La plachetta cun l’inscripziun dil vin dalla Valtlina ei gia svanida pli baul.

«Please mind the gap!» Era sche Vus essas aunc mai stai a Londra, vegn quei avis ella metro forsa avon enconuschents a Vus. «Mind the gap – fagei adatg dalla largia!» Igl ei da far in pulit pass dil perrun tochen tier la sava digl esch dil tren. Nus sesanflein uss alla sava d’in onn niev. In pèr dis denteren, ina pintga largia denter vegl e niev. Nus fagein in sguard anavos e savein smarvigliar, tgei ch’ei tut stau e capitau igl onn vargau. E lu mirar anavon, cun differents sentiments. La bibla raquenta da Jacob che steva inaga avon ina impurtonta traversada, leu avon il vau dil Jabboc. Biars onns era Jacob staus naven da casa, ussa ha el vuliu turnar ed ha perquei stuiu traversar il flum Jabboc. Atgnamein buc ina gronda caussa, per Jacob denton in grond pass. El era il frar giuven dad Esau e veva cuglienau siu bab ed engulau la benedicziun previda per Esau. Lez era sevilentaus talmein che Jacob ha stuiu scappar e baghegiar si ina nova veta. Mo ussa, cheu sper il Jabboc, cu Jacob vegn pli datier da sia patria, vegn el pertscharts ch’el sa buca fugir dil vargau. Suenter biars onns vegn el puspei ad entupar siu frar ed ha tema tgei che spetga el. Sia famiglia ei gia dall’autra vart dil flum, e Jacob stat anavos persuls. Tuttenina cumpara enzatgi che fa lutga cun el. In cumbat che cuoza l’entira notg. Mo Jacob sedefenda cun tutta forza. El lai buca liber l’auter. Quei che Jacob vul, ei denton buca la victoria, mobein la benedicziun. E l’auter benedescha Jacob e di: «Ti has fatg lutga cun Diu e cun carstgauns ed has dumignau.» Quei raquent misterius dat era buns avis per Silvester. Atgnamein vein era nus da far mo in pign pass per arrivar egl onn niev. Quei va tut da sez. Tuttina eis ei ina caschun da ponderar, tgei pass che nus lein far egl avegnir. E nus savein seregurdar, tgei che nus vein gia tut dumignau el vargau. Era egl onn niev vegn ei a dar muments nua che nus sgiavlein e plirein, nua che nus stuein batter e morder atras. Mo sco Jacob astgein nus silsuenter spitgar benedicziun. Quei quenta en tals muments dapli che dad haver victoria ni pussonza. Jacob ei vegnius benedius ed ei silsuenter ius vinavon tut liberaus. Quei ei bein ina buna perspectiva per igl onn niev. Vegni bein suravi! Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en Portenza ed a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Contemplar, visitar in’exposiziun ni sefermar avon ovras d’art sa esser enzatgei lungurus. Cunzun sch’ins vegn confruntaus cun tozzels d’ovras ch’ins capescha buc. En quei reguard ei la nova exposiziun el foyer dalla Fermata a Falera buca lungurusa, mobein inspironta. Art seigi la moda e maniera d’eliminar tut il nunnecessari, ha il moderatur dalla sera citau Pablo Picasso. La vernissascha ella Fermata ha Armin Spescha entschiet cun quels plaids dil renomau pictur-artist. Rodund 100 persunas han dau suatientscha agl invit ed ein vegnidas mesjamna sera ella casa da cultura a Falera. Bia plaz da s’approfundir ellas ovras exponidas han ellas buca giu. Pablo Picasso havess cussegliau ad quei pievel da visitar l’exposiziun aunc ina gada, in mument pli ruasseivel. «Art lava giu la puorla» La vernissascha festiva ha rendiu honur alla lavur da quater artistas e treis artists. Accentuau quei ha il beinvegni musical. Il quartett da stuors dalla Societad da musica da Falera cun Heidi Casutt-Cathomen, Duri Cathomen, Sonja Pirovino-Cathomen e Hardy Pirovino ha contribuiu cun treis impuls. Art ei caussa dil gust, capir quel pretenda ch’ins prendi peda. En quei senn ei il citat da Pablo Picasso. Sch’ins vul capir art ston ins schar dalla vart tut, il consum, ils termins, la truscha. Il moderatur Armin Spescha ha puntuau ei aschia: «Il citat duei intimar nus da sereducir sigl essenzial, sil positiv e sil bien». Ensemen cun Regula Caduff e Luca Casutt dalla cumissiun da menaschi dalla Fermata, ha Armin Spescha e sia consorta Eveline Spescha organisau per la secunda gada l’exposiziun d’art. Tgi che viseta quella duei contemplar las ovras cul carnet accumpignont enta maun. En quel san ins leger in secund citat da Pablo Picasso: «Art lava giu all’olma la puorla dil mintgagi». Entochen dacuort el tschelau Tgi che lavura cun art, tgi che creescha ovras, seigi maletgs, sculpturas ni plasticas, selai inspirar da sentiments, observaziuns ed emoziuns. Las quater artistas ed ils treis artists ein sensibels. In d’els, Tarcisi Cadalbert, ei morts avon 20 onns ella vegliadetgna da 60 onns. Ell’exposiziun san ins veser ovras tumprivas dad el, aquarels cun tetels sco «Ensemen», «Plaun la Greina», «Natireivla». Sandra Palaia-Moor, carschida si a Lucerna , viva cun sia famiglia a Glion. Ella ha gia exponiu ella Fermata. Quella gada muossa ella ovras el stil pop art. Ella gauda la libertad da cumbinar material, tecnicas e stils. Da Gion Huonder, carschius si a Mustér, san ins admirar maletgs da cuntradas sil cunfin denter realitad e siemi. Per part ein ils maletgs sutratgs cun lac, ina tecnica pretensiusa. Era sia consorta Giordana fa maletgs e sculpturas. Denter auter muossa ella figuras d’arschella da carstgauns, pilpli buca da proporziuns idealas, mobein realisticas. Anita Collenberg han ins empriu d’enconuscher la primavera vargada tras sia vacca sil placat per l’exposiziun Agrischa a Glion. A Falera muossa ella denter auter ina vacca verda ed in capricorn «tgietschen». Pia Casanova, da Ruschein a Glion, ei in’artista da 64 onns che ha luvrau entochen dacuort el tschelau. Ses emprems maletgs cun sablun ha ella fatg avon 20 onns. Ussa presenta ella ina retscha da talas ovras. Ins sa admirar maletgs cun tetels sco «spigias origin», «Ei flurescha», «igl uaul» e «la mar». Alla fin da siu plaid dalla vernissascha ha Armin Spescha menziunau ina definiziun exacta digl art figurativ, per glieud ch’emprova da capir il senn da quel: «Art ei tuttavia buca il paun, denton il vin dalla veta». Tgi che viseta l’exposiziun ella Fermata a Falera duei contemplar las ovras cun quella perschuasiun. Igl ei denton clar ch’ei dat era carstgauns che han buca bugen vin. L’exposiziun cuoza tochen ils 21 d’avrel 2024, quella dumengia envida la cumissiun da menaschi alla finissascha. Ulteriuras informaziuns mira www.lafermata.ch Siat artistas ed artists All’exposiziun a Falera separticipeschan siat artistas ed artists. Igl ein quei Pia Casanova da Glion (9 maletgs cun sablun); Anita Collenberg da Mels (8 maletgs cun colurs d’acril); Florian Fuchs da Bühler AR/Valendau (5 plasticas da bronz e gep); Giordana Huonder da Cumpadials (15 maletgs cun colurs d’ieli e sculpturas); Gion Huonder , Cumpadials (8 maletgs cun gouage, acril ed ieli, e plasticas); Sandra Palaia-Moor, da Glion (19 maletgs e grafica cun different material); Tarcisi Cadalbert (1943-2003), Sevgein/Turitg (12 maletgs d’aquarel). Aquarel da Tarcisi Cadalbert (1943-2003) Maletgs da gats cun tetels divertents sco "Pfottilie", "Krallbert" e "Schnurrsula". Da Sandra Palaia. La "vacca verda" dad Anita Collenberg Seria da maletgs da Giordana Huonder da Cumpadials. Maletg cun sablun cul tetel "Nicht Osterglocken", da Pia Casanova da Glion. Figuras da Giordana Huonder, davostier in maletg grond da Tarcisi Cadalbert (1943-2003). Ina sculptura da gep da Florian Fuchs, Valendau. Pop-art da Sandra Palaia, cul tetel "Stupid Waiting"

Mintga vendergis s’entaupa ina gruppa da senioras da Sagogn ella halla plurivalenta per semover, far giugs e rir. Da bun’aura ein ils exercezis era cumbinai cun ina tura adattada zanua el contuorn dil vitg. Las duas menadras Ute Thouet e Brigitte Panier organiseschan dapi 15 onns quella purschida «Fit/Gym» dalla Pro Senectute. Il davos vendergis avon Nadal ei gl’exercezi jamnil per ordinari buca en halla. Las menadras envidan la gruppa ad ina spassegiada cun star da cumpignia. Per la fin dil 2023 ein las senioras s’entupadas sil plaz-cadruvi a Sutprei. Leu monteschan ils luvrers communals mintgamai sigl advent in grond pigniel. Quel dat tempra da fiasta ed embellescha il center dil vitg. Enstagl da far ina spassegiada d’unviern ora sil funs cun star ensemen sper in baun han las menadras envidau lur gruppa da guder l’atmosfera natalizia sper il pigniel. Ellas han offeriu vin ni pusch cauld e biscuits ed envidau da far in viva sil vargau e silla scumiada digl onn. Las vesclas senioras han lu era fatg quei culla speronza ch’il 2024 porti ni mantegni gl’essenzial: sanadad, cuntentientscha e bialas uras da cumpignia.(fmr/abc) Davon il pigniel han las senioras alzau il migiel, sin plaz Sutprei a Sagogn.

Mintg’onn denter Nadal e Daniev sentaupan indigens e hosps en Surselva a caschun da differentas fieras per dar cumiau agl onn vegl. Aschia era a Glion ils 28 da december 2023 alla fiera da vinars. Davart quella tradiziun ha la FMR discurriu cun Simon Montalta da Glion che seregorda dalla fiera da vinars d’antruras. A Glion ei adina puspei marcau. Il davos marcau digl onn ei denton ina fiera speciala – la fiera da vinars che vegn numnada dils biars e dallas biaras «Schnapsmarkt». A caschun da quella fiera dalla fin digl onn vegn offeriu diltut, oravontut specialitads regiunalas ed era in ni l’auter sitg encunter la seit. La fiera da vinars ha tradiziun. Davart quella tradiziun ha la FMR discurriu cun Simon Montalta da Glion. Igl um da 96 onns ha gia visitau biaras fieras da vinars e seregorda bugen dad usits ed historias da pli baul. «Sche la butteglia era vita, mav’ins tier ils Langs a Glion a cumprar vinars», raquenta Simon Montalta cun in surrir. Igl ei nuota aschi sempel da reconstruir il daco e dacum dall’emprema fiera da vinars. Simon Montalta seregorda che la fiera da vinars sco nus enconuschin ella oz ha priu sia entschatta suenter la Secunda Uiara mundiala. Da quei temps hagien biars Sursilvans fatg survetsch el battagliun dall’infantaria da muntogna 91. «Suenter l’uiara vegnevan quels a mintga fiera da vinars a Glion, mavan ell’ustria e stevan da cumpignia», ei la tesa persunala da Simon Montalta. Medischina per il pur e la vacca ​La fiera da vinars era pli baul oravontut per la puraglia in eveniment impurtont. Da tuttas varts vegnevan ils purs pli baul alla fiera da vinars a cumprar vinars – per els e per lur muvel. «Da quei temps era vinars la medischina ton per ils purs sco er per las vaccas», raquenta Simon Montalta. El seregorda ch’ils purs hagien dau caffè cun vinars allas vaccas: «Quel derschevan els allas vaccas da bucca en. Il pur bueva lu quei che restava.» Per il vinars mavan ils Sursilvans e las Sursilvanas tier ils Langs a Glion. La fatschenta dalla famiglia Lang era el quartier Sontga Clau, el medem liug nua che la destillaria Daguot producescha dapi entgins onns puspei vinars. La famiglia Lang ei buca pli da casa a Glion. Buna fatschenta per ils hermes Las visitadras ed ils visitaders vegnevan buc mo pervia dil vinars alla fiera. «Per ils hermers era quei in bien marcau.» Ei deva buc mo liquid da cumprar, mobein diltut: Resti per um e dunna, calzers, curregias e tut per il percasa ed il nuegl. Presents cun in stan era per exempel il «Giachen bienmarcau» ni era la tatta da Simon Montalta. Lezza vendeva al marcau dultschem sper la «Rheinkrone». Pli tard ha Simon Montalta menau ina firma da maschinas agricolas a Glion. El era medemamein presents alla fiera da vinars per vender maschinas als purs dallas valladas. «Oz mass quei buc pli. Da lezzas uras custava ina maschina ton sco quei ch’ils purs havevan sut la madrazza. Oz cuosta ina maschina varga 200 000 francs e quella fatschenta sas buc far sin plazza cumin», manegia Simon Montalta. Fiera per star da cumpignia Ils biars mavan buc mo a fiera per cumprar vinars, mobein era per beiber in ni dus da cumpignia. «Glion suenter la Secunda Uiara mundiala era buc il Glion dad oz. Ei deva strusch lavur ed aschia han biars bandunau la vallada ed ein ir anoragiu. Il di da vinars vegnevan els puspei, quei era in bi sentupar», manegia Simon Montalta. Sco oz han era antruras entgins bandunau la fiera da vinars pulit trubistgai. Cunquei che Simon Montalta possedeva gia baul in auto vegnevan entgins dad els a scalinar da mesanotg per dumandar da far taxi a casa. «Mia dunna ha buc giu plascher. Ella ha lu priu igl auto ed ei ida en davos il santeri catolic ed ha parcau el leu duront la fiera. Lu era igl auto buc avon hetta ed els savevan che quei vegn oz nuot cun far il taxi a casa.» Cunquei che quella fiera da vinars ha liug denter Nadal e Daniev porscha ella aunc oz la caschun da sentupar cun amitgs ed amitgas ni cun la parentella. La fiera da vinars ei pia dapli ch’ina fiera, igl ei in l egreivel inscunter da famiglia, da classa ni da vischins.

La stizun «Zum roten Faden» sesanfla datier dalla staziun dil marcau da Basilea. La bitgetta ha dapi treis onns Marlis Candinas ch’ei oriundamein da Sumvitg. Sper canials, savetschas e tut per far cun crutsch ei la stizun era in liug da sentupada per dar ina paterlada per romontsch a Basilea. Sch’ins passa la sava ed entra ella stizun «Zum roten Faden» a Basilea, lu setschent’ins en in mund gagl. Canials da mangola, da launa e fils da tuttas colurs ein ordinai bufatg ellas crunas. Dapertut secattan musters da material che ve gnan vendi ella stizun. «Zum roten Faden» ei ina fatschenta nua ch’ins anfla tut quei ch’ins drova per il proxim project da far caltschiel, da far cun crutsch ni da teisser. «Aschi’ina stizun ei extrem impurtonta. Nus ademplin in tec giavischs ni siemis», raquenta la meinafatschenta Marlis Candinas a la FMR duront ina viseta. La nischa far caltschiel Dapi igl october 2020 ha Marlis Candinas surpriu il tgamun dalla stizun «Zum roten Faden». Ella ei oriunda da Sumvitg, viva denton gia dapi 23 onns el marcau da Basilea. Cheu ha ella studegiau moda alla scola d’art. Daco quella fascinaziun pil far caltschiel? «Il far caltschiel era ina nischa per mei» rispunda Marlis Candinas sin la damonda dalla FMR. Sco emprem ha ella empriu da scolasta da lavurs manilas. Suenter ha ella decidiu da far la scola d’art e da studegiar moda. Duront il studi ha in docent encuraschau ella da far diever da sia emprema scolaziun e d’experimentar cun far caltschiel. Grondas midadas Sper crear atgna moda ha Marlis Candinas luvrau duront nov onns sco docenta alla scola d’art a Basilea. Avon treis onns ha ella lu midau dalla scola ella stizun. Igl emprem ha Marlis Candinas luvrau el «Zum roten Faden» sco emploiada, denton schon suenter in pèr paucs meins eis ella sedecidida d’ademplir il giavisch da sia antecessura ed ella ha surpriu la stizun igl october 2020. La decisiun da Marlis Candinas da surprender la stizun ha giu entginas consequenzas. «Quei ei l’emprema ga ch’jeu sun schefa ed hai in team. Quei plai a mi. Cu ti eis en scola eis ti il bia persula. Haver in team cun quel che ti lavuras vid il medem ei top». Cun Marlis Candinas lavura in team da 5 persunas el «Zum roten Faden». Quei team ha carmalau nova clientella. «Nus essan in team ualti divers. Nus essan nus e fagein quei che nus lein. Jeu hai negina filosofia, neginas reglas co ch’ins ha da far zatgei. Jeu crei quei senta la glieud» constatescha Marlis Candinas ed aschunta: «Tier nus ve gnan tuts, schizun affons ed era umens. Jeu hai in client ch’ei entuorn 70 onns che fa cal tschiel per sia dunna.» Quei fa bein al cor Far caltschiel ei oz puspei en moda e buca mo pli in’occupaziun per tattas. «Far zatgei culs mauns ha per biars ina gronda impurtonza. Quei fa bein al cor, fa bein all’olma», interpretescha Marlis Candinas il trend actual. Magari viseta era ina clienta ni in client romontsch la stizun «Zum roten Faden». «Jeu tschontschel segir inaga la jamna romontsch en stizun. Jeu hai aschia empriu d’enconuscher entginas Romontschas e Romontschs a Basilea», raquenta Marlis Candinas. Aschia ei la stizun «Zum roten Faden» era in liug da sentupada inufficial per las Romontschas ed ils Romontschs da Basilea.