Per radschuns da sgürezza resta la via sur il Pass dal Bernina serreda almain fin venderdi. Que ho comunicho l’Uffizi da construcziun bassa chantunel in mardi saira. Il motiv es la ferma plövgia. Pervi da quella haun ils lavuraints adüna darcho stuvieu interrumper las lavuors per sgürer e rumir la via. Actuelmaing fo quint l’Uffizi chantunel da construcziun bassa (UCB) da pudair drivir la via il pü bod in venderdi saira. E que unicamaing düraunt tscherts intervals ed in möd survaglio. Ch’in venderdi zievamezdi gnia la situaziun darcho examineda da nouv, scriva l’Uffizi da construcziun bassa grischun. Bouda da blocca giò da l’ot 1000 meters cubics crappa sun rudlos in gövgia saira giò dals ots fin sülla via in vicinaunza da Pisciadel. Tschinch meters cubics haun ragiunt la via principela, perque es quella serreda daspö gövgia saira. Üna granda part da la crappa ho pudieu gnir tegnida sü dals indrizs da protecziun sur la via, scriva l’uffizi respunsabel. La radschun pella crappa rudleda in gövgia saira fin sün via es steda tenor la Pulizia chantunela dal Grischun la plövgia intensiva dals ultims dis. Lo ingio cha la blocca saja gnida distacheda dal spelm es tenor ella auncha bler material luoch, quel pudess as metter in movimaint, scha que plouva darcho. Perque vegnan installos indrizs da protecziun temporars. Cha’s possa der liber la via dal Pass dal Bernina pür cur cha tuot il material luoch saja rumi e cur cha tuot quists indrizs da protecziun temporars sajan installos, infuormescha la pulizia. Eir la lingia da tren es steda serreda La lingia da la Viafier retica traunter Poschiavo e l’Alp Grüm es steda serreda in sanda. La radschun d’eira eir crappa chi d’eira riveda süls binaris. Cunque ch’eir la via sur il Pass dal Bernina d’eira serreda, nu s’ho que pudieu spordscher bus da rimplazzamaint. In dumengia a bunura d’eira la lingia da tren darcho averta. (rtr/fmr) La bouda es sglischeda giò dals ots sainza as lascher frener dal god. (Foto UCB)

In vista globela es il regress da la biodiversited d’hozindi güst uschè imnatschant scu las consequenzas da la müdeda dal clima. Ma co as preschainta la situaziun in üna val alpina? Sun ils spazis da viver süls ots refügis per spezchas periclitedas u sun eir els pertuchos da la diminuziun da spezchas? Il tschinchevel Cafè scientific in Engiadina es in gövgia, ils 9 da november da las 19.00 fin a las 20.30 i’l Globe dal Lyceum Alpinum a Zuoz. El vain organiso da la Societed engiadinaisa per la perscrutaziun da la natüra (SEP) e da l’Academia Retica. A vain discuto davart il stedi da la biodiversited in Engiadina e da soluziuns pussiblas. A la discussiun al podium piglian part Ruedi Haller, il directur dal Parc Naziunel Svizzer, Angelika Abderhalden chi maina la gestiun da l’Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair, Claudia Müller da la Staziun ornitologica svizra da Sempach e Marylaure de La Harpe da l’Uffizi per natüra ed ambiaint dal Grischun. David Jenny, biolog e president da la SEP, moderescha l’arrandschamaint. L’entreda es libra. (cdm/fmr)

La Ludoteca Samedan do que daspö 40 ans. Inizio vaivan quatter Samedrinas il lö per impraster gös e giovarets. Cumanzo vaivan ellas cun var 40 giovarets in lur sortimaint. Intaunt es la spüerta creschida sün passa 800 gös e giovarets. «L’idea da pudair spordscher gös da cumpagnia a famiglias u ad iffaunts in situaziuns finanzielmaing difficilas, es auncha hoz la finamira centrela da la Ludoteca a Samedan», disch Luzi Oberer, ün dals voluntaris. Cha’l gö saja auncha adüna cò per gnir insembel, giuver, guadagner, ma eir perder e per chürer la cumünaunza. La spüerta da gös vain, scu ch’el cuntinuescha, adüna darcho actualiseda e cuntegna qualchosa per giuven e vegl. «Dumandos sun auncha adüna figüras da Playmobil, ma eir costüms e gös auditivs.» Quels nu do que però plü in fuorma da cassetta, ma scu figüras cha’s po tadler culs mezs dad hozindi. Dapü spüerta, dapü lavur La granda spüerta significha eir dapü lavur per las voluntarias ed ils voluntaris chi s’ingaschan per la Ludoteca. Actuelmaing lavuran 12 voluntaris duos fin trais voutas il mais illa Ludoteca a Samedan. La societed Ludoteca vain sustgnida da las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota e da differentas interpraisas privatas. In occasiun dal giubileum da 40 ans in sanda passeda ho la societed da la Ludoteca organiso ün zievamezdi cun gös e divertimaint per pitschen e grand. (rtr/fmr) Luzi Oberer es ün da la dunzaina da voluntaris chi lavura illa Ludoteca a Samedan. Foto RTR

Las lavuors da sgürer e da rumir la Via dal Bernina sun avanzedas bain düraunt la fin d’eivna. Quai comunichescha l’Uffizi da construcziun bassa. La via po gnir avierta a partir da mardi, per quatter uras mincha di, sün ün viel. La via saro avierta adüna da las 07:00 fin a las 09:00 ed al zievamezdi da las 16:00 fin a las 18:00. Per motivs da sgürezza po la via be gnir avierta düraunt quellas uras. Düraunt quist temp es que pussibel da transir adüna sün ün viel e suot survagliaunza da persunas in püs posts da controlla. La prosma comunicaziun dal chantun segua in gövgia, ils 9 da november, a las 15:00. (rtr/fmr) Situaziun sülla via dal Bernina il lündeschdi la damaun, ils 6 da november 2023. Foto UCA

L’anteriur schef da pista da las cuorsas da White Turf a San Murezzan nun es respunsabel per l’accidaint d’ün chavalgiaunt professiunel il 2017. A quista conclusiun vain il Güdisch regiunel Malögia. Tar l’accidaint ils 26 da favrer 2017 d’eira il chavagl a la testa da la cuorsa gnieu in naiv lamma e crudo. Il jockey inglais George Baker as vaiva ferieu greivamaing. Duos ulteriurs chavals d’eiran medemmamaing crudos. Pervi da l’accidaint ho il jockey stuvieu finir sia carriera, zieva passa 1300 victorias. La procura publica vaiva instrado ün’inquisiziun penela cunter il schef da pista pervi da la blessüra corporela greiva per negligientscha. Il jockey George Baker vaiva eir purto plaunt e pretais ün’indemnisaziun. Tres üna sfessa Las trattativas davant güdisch sun già stedas avaunt ün an. Punct centrel d’eira la dumanda, scha’l schef da pista u oters respunsabels vessan stuvieu verer il problem illa pista. Tres üna sfessa i’l glatsch d’eira ova culeda illa naiv e la vaiva fat gnir lamma. Illa sentenzcha scritta dal Güdisch regiunel Malögia resorta, cha que nu d’eira il cas. Cha diversas persunas cun granda experienza hajan controllo la pista e brich vis ün problem. Eir püs experts haun davaunt güdisch confermo que. Ils organisatuors dal White Turf haun però trat consequenzas e controlleschan daspö l’accidaint il glatsch cun üna drona ed ün radar. Pel güdisch detta grands ed insurmuntabels dubis scha l’achüso saja la cuolpa. Perque saja el na-cuolpabel, tenor il princip «in dubio pro reo». Il jockey ha fat recurs davaunt Güdisch chantunel, nun ho però pajo la prestaziun da garanzia da 15 000 francs, uscheja cha’l güdisch nun es entro in chosa. La decisiun dal Güdisch regiunel ho cun que vigur leghela. (pl/fmr)

In ün mais, als 8 da december 2023, ha lö a San Murezzan ill’Arena Ludains il prüm champiunedi svizzer da trer rudellas per persunas chi lavuran tar mezs d’infuormaziun. «Auncha mê nu d’eira Vossa redacziun uschè datiers ad ün titul svizzer illa disciplina dal trer rudellas», scrivan ils organisatuors, l’Uniun grischuna e la svizra da trer rudellas. L’annunzcha per la concurrenza a San Murezzan es a las 13.30, il champiunedi svessa cumainza a las 14.00. Il mneder da la concurrenza es Nicolo Bass, suppleant schefredactur da l’Engadinerpost/Posta Ladina e president da l’Uniun grischuna da trer rudellas. Tar el as po que eir annunzcher directamaing: nicolo.bass@engadinerpost.ch, tel. 079 631 91 65.

La regenza ho concess a la Fundaziun Provedimaint da sandet Engiadin'Ota (SGO) üna contribuziun chantunela da maximelmaing 212 000 francs al proget digitel «Rinforzamaint dal skill-grade-mix in instituziuns da sandet grischunas cun applicher robotica da servezzan». Ella ho delibero quista contribuziun i’l ram da la Ledscha davart la promoziun da la transfurmaziun digitela i’l Grischun. Ils cuosts totels dal proget importan var 676 100 francs. Cun quist proget voul la SGO rinfurzer l'uschedit skill-grade-mix da las forzas da chüra specialisedas cun applicher robotica da servezzan. Il skill-grade-mix güda ad eruir las qualificaziuns actuelas da las collavuraturas e dals collavuratuors i’l ospidel, da las preschanter graficamaing, da las valüter e da musser che incumbenzas cha paun gnir surpigliedas da collavuraturas e collavuratuors pü qualifichos e chenünas da quellas e quels main qualifichos. Tuot in tuot voul la fundaziun megliorer uscheja la qualited da la chüra scu eir fer frunt a la manchaunza da forzas da lavur. Las cugnuschentschas, eruidas insembel cullas perscrutedras e’ls perscruteders da la Scoula ota specialiseda dal Grischun tres il proget cul roboter «Lio», vegnan rendidas accessiblas a tuot las instituziuns da chüra dal chantun Grischun cun dis regulers da las portas aviertas e cun üna roadshow in tuot las regiuns. (cdm/fmr) Persunas chi chüran in Engiadin’Ota survagnaron sustegn robotic

Da dumengia, ils 19, fin e cun sanda, ils 25 da november vain la lingia dal Bernina da la Viafier Retica (VR) serreda traunter Puntraschigna e Tirano. Sün quist traget circuleschan bus invezza da trens. Il motiv per quista serreda da traget sun lavuors cumplessivas per renover il tunnel da la Val Varuna ll. La serreda totela vain, scu cha la VR comunichescha, druveda ultra da que eir per exeguir auncha ulteriuras lavuors da fabrica sülla lingia dal Bernina. (cdm/fmr) Invezza da trens circuleschan dals 19 als 25 da november 2023 bus.

Tar la staziun Surovas ho que ars in lündeschdi in ün vagun per persunas da la Viafier Retica (VR). Tuot ils passagers haun pudieu banduner la cumposiziun da tren sainza feridas. Cuort zieva las 13.00 ho annunzcho ün collavuratur da la VR a la centrela da la pulizia chantunela chi saja proruot tar la staziun Surovas ün fö in ün vagun da persunas. Scu cha la pulizia comunichescha sun tuot ils passagers gnieus evacuos sainza feridas. Üna deschina da commembers dals pumpiers da Puntraschigna haun gieu il fö svelt suot controlla e’l stüz zieva circa trais quarts d’ura. La cumposiziun da tren cun traunter oter eir quist vagun d’eira in viedi cun var trenta passagers in direcziun da Tirano (I). Il tren ho pudieu cuntinuer seis viedi. L’acziun es gnida sustgnida da specialists da la VR sco eir da collavuratuors da la pulizia cumünela da San Murezzan. Il motiv per l’incendi vain uossa eruieu da la pulizia chantunela insembel cul Servezzan svizzer d’inquisiziun da sgürezza (tud. SUST). (cdm/fmr) Tar la staziun Surovas ho que ars in ün vagun da la VR.

Sün l’areal da l’anteriur Hotel Posta a Puntraschigna es i’ls ultims trais ans gnieu fabricho ün hotel cumplettamaing nouv e zieva set ans planisaziun es in sanda l’avertüra da l’Hotel Maistra 160. L’architect dal proget da 35 milliuns francs es Gion A. Caminada da Vrin, chi ho fat in marculdi üna guida per las medias tres sia pü nouva ouvra. Scu vi d’üna culauna da perlas as mettan in fila divers hotels lung la Via Maistra da Puntraschigna. La magiurited da quels po guarder inavous sün ün’istorgia da passa 100 ans, ma cun l’Hotel Maistra 160 vain quista sanda inauguro ün hotel cumplettamaing nouv. Da fabricher hozindi ün hotel nouv es tuottüna qualchosa extraordinari e scha l’architect es alura eir auncha ün cuntschaint e premio, renda que auncha pü speciel ün tel proget. Daspö set ans sun ils iniziants e patruns da fabrica dal Maistra 160 – nempe Bettina e Richard Plattner da Puntraschigna – in contact cun l’architect Gion A. Caminada da Vrin per realiser lur sömmi d’ün egen hotel. In occasiun d’üna occurrenza d’infurmaziun es quel gnieu preschanto in marculdi passo a las medias. Cun l’Hotel Maistra 160 ho Puntraschigna uossa üna nouva perla chi fo part da quista culauna d’hotels scu eir üna perla architectonica moderna in ün stil otalpin (guarda box). Gion A. Caminada s’ho chatto zieva la guida tres l’hotel cun la FMR per ün’intervista davart il nouv hotel a Puntraschigna. FMR: Sch’El chamina uossa zieva set ans planisaziun tres l’hotel finieu – tres Sia pü nouva ouvra – ho El üna localited prediletta? Gion A. Caminada: Eau nu craj cha que detta be ün local speciel. Eau d’he pruvo da realiser üna diversited da localiteds interessantas e minchüna ho üna tscherta funcziun ed üna tschert caracter. Cler, que do traunter aint localiteds chi haun ün’expressiun pü granda. Ma in princip ho mincha local ün’importanza – que cumainza già cul paravent tar l’entreda, chi’d es scu ir tres ün tunnel. Ma mincha local ho üna funcziun per se svess, chi sto però adüna in relaziun culs oters locals. Perque nu pensi chi detta be ün local cun üna specifica importanza. Da fabricher hozindi ün hotel cumplettamaing nouv es qualchosa insolit. Che s’ho da resguarder cun progetter ün hotel nouv, congualand cun tuot las grandas «chaschas» da la Belle Époque? Hozindi nu’s po que pü propi druver quist purtrets tradiziunels d’ün hotel – que d’eiran oters temps, oters bsögns, otras localiteds, tecnicas e materiels. Que d’eira propi üna dumanda cardinela scha que do insomma ün purtret contemporaun per ün hotel. Nus umauns vains i’l cho quists grand hotels da la Belle Époque scu referenza per ün tel edifizi. Eau d’he uossa pruvo da s-chaffir cul Maistra 160 ün oter purtret d’ün hotel – ma quella dumanda es fich greiva da respuonder. In mincha cas es que important da’s concentrer sül context. Las fatschedas da Sias ouvras sun suvenz realisedas in lain, il Maistra 160 es in betun, crap natürel e liadüra gruoglia. Perche nun ho que do a Puntraschigna ün «monster chalet»? Que d’eira da prüma davent cler cha que nu do üna fatscheda in lain. Puntraschigna ho pütost ün purtret da cumün urbanistic e lo nu’s affess il lain taunt scu p.ex. a Vrin. Mia intenziun es adüna da pruver da rinfurzer tuot il context e’ls contuorns cun ün nouv edifizi. Eau craj cha mincha oget hegia d’avair üna tscherta autonomia, ma eir d’esser part dal context – dimena as tratta que d’üna autonomia chi’s do our dal context. Pür alura dvainta que interessant, alura cumainzan a funcziuner las relaziuns. Eau prouv adüna da sentir che chi ho üna ferma expressiun ed alura prouv eau da rinfurzer quella cun mieus edifizis. Bettina Plattner ho manzuno ch’El nu saja be lur architect, dimpersè intaunt eir ün amih. Cu ho El resentieu quista collavuraziun culs Plattners? Que d’eira dal principi no üna grandiusa collavuraziun, melgrô cha vaivans eir noss conflicts. Ma ils Plattners haun üna immensa experienza scu hoteliers, que chi d’eira eir interessant per me. Ma cun memma bgera experienza s’ho adüna da ster attent cha nu’s fo adüna il listess. Insè vo que per que da transfurmer quista experienza e da la mner sün ün oter livel e que d’eira eir per me ün bel process da lavurer cun els. Düraunt il gir ho El dit chi nu saja mê bun da chatter ün cumpromiss, cha’s vess da chatter la megldra soluziun pussibla. Ho que funcziuno a la fin? Schi, eau dschess cha vains chatto üna fich buna soluziun. Il cumpromiss es per me la renunzcha a la megldra opziun – eir scha cumpromiss sun minchataunt qualchosa bun. Eir scha que do adüna differentas idejas, es que da chatter ils trats cumünaivels – da chatter que che cha colliescha duos opiniuns. Minchataunt paun però eir differenzas collier ün a l’oter ed uschè po alura resulter qualchosa nouv landrour. A la fin vo que per que cu cha’s vo intuorn cun duos opiniuns per gnir cumünaivelmaing pü inavaunt – invezza da be chatter ün cumpromiss. Perche vessan ils giasts da Puntraschigna tenor El da passanter lur vacanzas i’l Maistra 160 e na in ün dals numerus oters hotels vi da la via principela? Eau nu craj cha nu sun la güsta persuna per respuonder quista dumanda. Ma que che chi’d es interessant a Puntraschigna es tenor me cha que do üna bella collavuraziun traunter las dittas, uschè zieva il motto: scha que vo bain a me vo que eir bain a te. Sülla Surselva s’ho pütost il sentimaint cha minchün lavura ün cunter l’oter per avair be l’egen success. Tres tuot l’hotel as chatta diversas referenzas ad artists. Che d’eira Sia intenziun cun integrer quista referenzas in quist edifizi? Scha’s piglia l’art scu referenza – scu il purpur in l’atrium inspiro dals purtrets da Segantini – s’ho da pruver da rumper sü quellas e da chatter las güsta interpretaziun. Que nu vo per copcher las referenzas, dimpersè d’incler che chi sto davous e’l caracter da las ouvras. L’art stu esser üna part integrativa da l’architectura, perque nu do que tar nus art vi dal edifizi (tud. Kunst am Bau). Cu ho El resentieu il temp cò in Engiadina? Tuorna El darcho gugent a Vrin, u Al mancharo eir ün pô l’Engiadina? Que es schont steda üna granda furtüna per me da pudair fabricher quist hotel in Engiadina ed eau sun eir fich grat per quista schanza. La val es insolita ed eau d’he imprains a cugnuoscher bgera glieud cun enormas qualiteds misteraunas. Ma eau sun schont da chesa a Vrin. Dapü cu be 36 chambras Sün l’areal da l’anteriur Hotel Posta a Puntraschigna es gnieu realiso düraunt ils ultims trais ans il nouv Hotel Maistra 160. L’hotel da quatter stailas superior ed in ün stil otalpin, chi’d es gnieu progetto da l’architect Gion A. Caminada, spordscha sün set plauns 36 chambras doblas ed 11 «lodges» scu eir ün restorant cun bar, ün implaunt da bainesser, üna biblioteca, ün concept store e localiteds da seminar. Impü es eir gnida fabricheda per 10 milliuns francs üna chesa da persunel. Iniziants e patruns da fabrica sun Bettina e Richard Plattner da Puntraschigna, chi haun eir darcho reactivo il Pöstlikeller – l’anteriura bar da la giuventüna da Puntraschigna. La direcziun surpiglian Irene e Martin Müller, chi haun mno fin l’an passo l’Hotel Castell a Zuoz. Cun excepziun da trais mais düraunt la prümavaira es que previs cha l’hotel saja aviert tuot an. (cam/fmr) Puntraschigna ho uossa ün Caminada Zieva trais ans lavuors da construcziun evra in sanda l’Hotel Maistra 160 a Puntraschigna sias portas. L’edifizi da 35 milliuns francs ho progetto il renumno architect Gion A. Caminada da Vrin, chi ho s-chaffieu ün hotel insolit in ün stil otalpin. Uschè nun es be il sguard our da l’implaunt da bainesser (guarda purtret) insolit – quellas vistas particuleras as chatta in tuot l’edifizi. L’architectura giouva üna rolla centrela in l’hotel da quatter stailas superior cun 36 chambras ed 11 «lodges» ed es uschè svess dvanto ün’ouvra d’art. (fmr/cam) Già l'exteriur da l'Hotel Maistra 160 porta la scrittüra da Gion A. Caminada ed uschè es gnieu realiso ün hotel modern in ün stil otalpin. Il sguard our da l'implaunt da bainesser in direcziun tschêl. Quel es progetto scu ün clostrigl (tud. Kreuzgang). L'atrium in l'implaunt da bainesser cun grand chemines. L'architect Gion A. Caminada da Vrin ho progetto cun l'Hotel Maistra 160 a Puntraschigna ün hotel cumplettamaing nouv.

A Zuoz ha que do gövgia zievamezdi ün accidaint sün via cun trais veiculs partecipos. Duos persunas sun gnidas feridas cotres. L’accidaint sün via es capito cuort zieva las 14.00. Il manaschunz da 40 ans d’ün auto da furniziun d’eira in viedi sülla via maistra da La Punt Chamues-ch in direcziun da Zuoz. Tar la cruscheda Resgia es el collido cun ün auto da furniziun chi gniva incunter, guido dad ün hom da 37 ans. L’auto da furniziun in viedi vers Zuoz es gnieu catapulto in ün pitschen bus chi staiva salda. Ils duos manaschunzs ferieus haun stuvieu gnir mnos a l’ospidel. In acziun sun stos il Salvamaint Engiadin’Ota, üna patruglia da la pulizia militera per regler il trafic, ün servezzan da pannas, l’uffizi da construcziun bassa e la pulizia chantunela. (cdm/fmr) L’accidaint es capito tar la cruscheda Resgia sper Zuoz.

Il cho straminabel d’ün esan chi cucca scu ün spiert davous no ün muot sper üna vschinaunchetta davaunt üna muntagna imposanta bain cuntschainta a mincha Engiadinais e mincha Engiadinaisa – que es la cuverta da la Chasa Paterna cul titel «Notizchas dal paur da Standet», scritta da Romedi Arquint. As tratta que forsa da pizdesnarias? Ill’introducziun da «Notizchas dal paur da Standet» as drizza il narratur al lectur ed a la lectura explichand cu cha que es gnieu adaquella ch’el ho transscrit las notizchas da Menduri Margna, il pur da Standet, chi’d es mort be avaunt ün mais tres ün accidaint in stalla e chi d’eira poch pü vegl cu il narratur. Cun que cha quistas notizchas vegnan simplamaing scrittas giò, s-chaffescha Romedi Arquint üna distanza chi’l permetta grandas liberteds. Menduri Margna gniva titulo da vegl testard e frustro, ma as revelescha scu üna figüra ambivalenta cun bgeras fatschettas. El as retira gugent sün sia ameda acla Standet ed ho aint in se il «pur suveran», es però eir ün grand amatur da bellas maschinas agriculas modernas. «Las maschinas taschan chamön e’m fan per cumand.» Zieva ün’episoda scu cho d’alp i’l cussagl cumünel, observa e commentescha el be pü la politica. Las notizchas dal pur da Standet sun però stachidas cun pizchadas ed allusiuns ad evenimaints politics reels. Scu in otras ouvras da la litteratura rumauntscha, p.ex. in «La Müdada» da Cla Biert u in «L’ü» da Göri Klainguti, es il tavulin in ustaria ün lö centrel. Cò s’inscuntra Menduri Margna cun sieus cumpagns Gionin, Elvezio, Lurench e l’advocat Andrea. Els discutan, as dispüttan, filosofeschan, barattan danövs. L’ipocrisia e la fosdet dals umauns es ün tema chi cumpera püssas voutas i’ls impissamaints dal protagonist. Il pü bel purtret es quel dal bagliafföz e tavellöz da las «leuas mallavadas» a bügl chi contrasteschan cun las inscripziuns süllas fatschedas da las chesas engiadinaisas chi faun reclama per onested, cretta e vardaivlezza. Escapadas d’amur ed istoricas Il pur da Standet nu reflettescha be la politica, l’ipocrisia umauna ed il svilup da l’agricultura, dimpersè eir las relaziuns amurusas cullas duonnas, il sex, l’alach. Menduri Margna es giuven vegl, che chi nu significha però ch’el nun hegia üngünas relaziuns cun duonnas. Trais ans ho el dafatta vivieu insembel cun la Tirolaisa Genoveva. Ma el pera dad esser ün pô paraint cul Giacumbert Nau da Leo Tuor chi dschaiva «maridà fa penderlà»: «Cul maridar at fast dependent dad ün’otra persuna, tü at liast da libra vöglia sco la vacha vi dal pantun, cumainzast a far cumpromiss a dretta ed a schnestra, tü vainst ziplà fin cha tü nun est pü oter co üna copcha da tai svess.» Adonta cha Menduri Margna resorta püssas voutas scu vegl nar frustro, ho el eir umur! Per exaimpel al vo tres il cho l’inscunter cun sieu vegl cumpagn Fadri chi ramassa uschè bgeras algordanzas ch’el vain da di in di pü arduond, uschè ch’el impla già duos sezs da sieu Jeep e nu varo bainbod pü plazza per tuot sias algordanzas. Scu ün fil cotschen as tira tres tuot il cudesch la cultura, l’istorgia e la lingua rumauntscha. Già ill’introducziun dal narratur cumpera p.ex. l’algord al muvimaint rumauntsch dals ans 50 cun las idejas da Giuseppe Gangale e’l resvagl da veglias chanzuns e pleds dal pövel. Il protagonist Menduri Margna es fermamaing inragischo i’l muond rumauntsch, ma guarda adüna darcho eir surour quel. Numerus referimaints culturels ed istorics sun intretschos in sias notizchas, da la chanzun da liberted da Martinus ex Martinis, il ravarenda dal 17evel tschientiner chi ho dechanto cu cha l’Engiadina Bassa s’ho delibereda da la dependenza austriaca, fin a la «Tevletta» dad Artur Caflisch, il stupend cudesch per imprender a ler, cumpars per la prüma vouta dal 1932. Ils discuors directs e citats sun stampos in scrittüra cursiva che chi’d es ün agüd pel lectur e la lectura. Il fat cha que nun es però adüna cler chi chi discuorra fo gnir interessant il text. Ün ulteriur aspet da quist cudesch es cha numerusas parts e titels da chanzuns rumauntschas e taliaunas cuntschaintas in Engiadina sun sternidas tres il text al güst mumaint, eir in scrittüra cursiva. La lingua Il cudesch es scrit in vallader cun influenzas dal rumauntsch da Zernez, «in üna lingua chi fa pizzalaida tanter ils differents idioms» scu cha l’autur formulescha svess cun ün bel purtret. E la lingua da Romedi Arquint es züjusa. Que es üna lingua chi sbuorfla cun bgers trats da la lingua discurrida, p.ex. in druvand la particla «schon», «tocker sü», germanissems scu «l’Abfahrt» u «avair qualchosa im Griff». A cumperan però eir expressiuns dad otras linguas e dafatta sursilvanas scu «il ruaus» ed «il sacados», ma eir da quellas tuottafat specielas. Uschè gnins a savair che chi d’eira «la resümada», nempe üna bavranda da vin, öv e zücher cha’ls praders bergamascs survgnivan zieva avair sgio la bunura bodezzas. U cha’ls abitants da Brail vegnan numnos «ils Brajokels». Las illustraziuns da Paulin Nuotclà Las «Notizchas dal paur da Standet» vegnan accumpagnedas da tschinch nouvs purtrets da Paulin Nuotclà chi ho eir creo la stupenda cuverta dal cudesch. A Menduri Margna as cugnuoscha adüna vi da sieu chapeïn cun ela dad Aebi. Il prüm purtret muossa ils homens in ustaria. Ün es in pè exprimind sias persvasiuns cul daint musseder i’l ajer, intaunt cha Menduri es drizzo davent da la maisa cun üna biera in maun e tschera schgnierveda. El pera bod da tschanter i’l ajer e sieus peis cuccan our dal ram dal purtret – ün tip our da la norma chi nu vo d’accord cun tuot e minchün. Davoustvart vzains ün grand rectangul inramo chi pudess esser taunt üna fnestra moderna scu ün queder modern. Quel refletta forsa las ambivalenzas cha nus chattains eir i’l text. Sün ün oter purtret vzains a Menduri tschanto davaunt sia acla Standet chi tira ferm adimmaint a l’acla da Carigiet inua cha Uorsin vo a piglier sia plumpuna. Davauntvart, i’l center dal purtret, as rechattan üna maschina da sger ed üna fotsch – ün simbol pel svilup da l’agricultura tematiso mnüdamaing illas notizchas dal pur da Standet. Sulet e sulsulet Dains auncha ün’öglieda a l’ultim purtret dal cudesch chi’m pera il pü misterius ed impreschiunant da tuots. Cò ans guardan Menduri Margna ed üna granda tschuetta directamaing aint ils ögls. Ad es not, stailas e glüna glüschan al firmamaint. La tschuetta davous las spedlas da Menduri es enorma ed ella ans guarda cun ögls perfurants, ma eir comic-ironics. La fatscha da Menduri disegneda da daspera es ün mielin asimetrica ed ho ün’expressiun seriusa, schi melanconica. Que pudess esser üna bellischma visualisaziun da las differenzas semanticas traunter sulet e sulsulet, allein ed einsam, alone e lonely, chi vegnan tematisedas illa notizchas da Menduri. Siand cha quista Chasa Paterna cuntegna taunt tiradas satiricas mordaintas scu eir idejas strambas e cun que cha’l pur da Standet ho vivieu in vicinanza dal Piz d’Esan am pera l’expressiun «pizdesnarias» cha Reto Caratsch vaiva miss in buocha a sieu «Commissari da la cravatta verda» tuottafat adatteda per descriver sieu cuntgnieu. Quist artichel es cumparieu d’incuort illa pü nouva ediziun da la Chasa Paterna. La cuverta da la Chasa Paterna cul titel «Notizchas dal paur da Standet», scritta da Romedi Arquint. Illustraziun da Menduri tschanto davaunt sia acla Standet chi tira ferm adimmaint a l’acla d'Alois Carigiet, inua cha Uorsin vo a piglier sia plumpuna. Illustraziun da Paulin Nuotclà en la "Chasa Paterna" da Romedi Arquint, cun il titel «Notizchas dal paur da Standet». L’ultim purtret dal cudesch: Menduri Margna ed üna granda tschuetta guardan directamaing aint ils ögls a lecturas e lecturs.

Tar la cruscheda da la via chantunela cun üna via in direcziun zona da misteraunza a Zuoz do que adüna darcho accidaints, uschè eir in gövgia passeda. Uossa dess gnir fabricho a partir da l’an 2026 üna rundella per minimer quist prievel. L’Uffizi da construcziun bassa grischun ho do sclarimaint davart il proget. Zuoz ho daspö l’an 1986 ün sviamaint giò’l ­fuonz da la val chi passa da Madulain fin ­S-chanf lung l’En. A la sortida da quista via chantunela (Via d’Engiadina H27) in direc­ziun da la vschinauncha da Zuoz as rechatta ün traget gualiv da bundant duos kilometers ed immez quel do que üna cruscheda chi maina da Zuoz illa zona da minsteraunza – u alura da Zuoz sülla via chantunela. Il tempo es sün ­tuot il traget da la H27 80 km/h. La zona da misteraunza es creschida i’ls ultims ans ed impü s’ho access da quella cruscheda in direcziun da la plazza da golf e dal Center da sport Sur En, tar diversas sendas da chaminer e d’inviern tar las loipas. Uschè s’ho eir augmanto i’ls ultims ans il trafic sün quista cruscheda. Daspö l’avertüra dal sviamaint ho que adüna darcho do accidaints in quists contuorns – uschè eir in gövgia passeda, cur cha duos autos da furniziun sun ieus ün aint per l’oter e’ls duos manaschunzs haun stuvieu gnir mnos blessos a l’ospidel a Samedan. Ün nuf da trafic Da rimplazzer la cruscheda cun üna rundella es adüna darcho sto in discussiun e quella dess uossa gnir realiseda, uschè la vschinauncha da Zuoz sün dumanda da la FMR. Tenor il chan­zlist Patrick Steger saja ün proget in elavuraziun tar l’Uffizi da construcziun bassa chantunel e la vschinauncha da Zuoz d’eira eir invouta illas discussiuns per cha vegnan resguardos ils giavüschs da la vschinauncha. Ramona Tiefenthal, respunsabla per la communicaziun tar l’Uffizi da construcziun bassa chantunel, ho confermo in scrit invers la FMR ch’ün tel proget saja in elavuraziun. Tenor ella hegia l’uffizi già introdüt ils ultims ans diversas imsüras per minimer il prievel d’ac­cidaints tar quist nuf da trafic. Tar quellas imsüras tuchaivan traunter oter üna diminuziun dal radius d’entreda in direcziun da Zuoz e la zona da misteraunza, l’introducziun d’ün spazi da passagi cun salascheda (tud. Überfahrbereich mit Pflästerung) scu eir ün’adattaziun da las spuondas directivas. Declaro pü simpel s’ho pruvo da diminuir e d’adatter l’entreda da la via chantunela in direcziun Zuoz e la zona da misteraunza uschè cha las stüertas sun pü strettas e cha’l tempo vain redot. Ramona ­Tiefenthal disch: «Tar quista cruscheda nu’s tratta que d’ün punct centrel d’accidaints – ma las imsüras introdüttas nu s’haun verifichedas scu avuonda efficiaintas.» Divers accidaints – eir ün mortel Consultand la pagina d’internet www.unfalldaten.ch as vain a savair cha que ho do daspö il 2011 quatter accidaints tar quista cruscheda cun persunas feridas. L’accidaint da gövgia passeda nun es però auncha gnieu registro e la banca da datas cuntegna be accidaints dals ultims 12 ans. Impü as chatta sülla pagina d’internet da la Pulizia chantunela dal Grischun ün accidaint mortel dal 2001, inua ch’ün töffist – chi d’eira in viedi da Zuoz e vulaiva ir in direcziun Engiadin’Ota – d’eira collido cun ün auto ch’el nun ho vis. Il töffist es gnieu catapulto var desch meters e mort al lö. Imsüra cun grand effet Tenor l’Uffizi da construcziun bassa chantunel ho quista situaziun do andit da lascher fer ün’expertisa externa per amegldrer la situa­ziun da trafic. Ramona Tiefenthal declera: «Quista expertisa ho musso ch’üna rundella füss in quist cas ün’imsüra da grand effet e cha da rimplazzer da la cruscheda cun üna tela rundella pudess diminuir il prievel d’ac­cidaints fin a 50 %.» Ella agiundscha cha que vessan impustüt da gnir diminuos dans da persunas e cha l’observaziun dal trafic per manaschunzs as redüa uschè be auncha sün üna direcziun. Perque es l’Uffizi da construcziun bassa uossa vi da l’elavurer e vi dal finir il proget, chi gnaro tenor Ramona Tiefenthal preschanto publicamaing i’l prüm quartal da l’an 2024. Scha que nu vess da der üngüns recuors, paun las lavuors da construcziun cumanzer il pü tard l’an 2026. Il temp da construcziun per la nouva rundella es progetto cun bundant ün an. Rimplazzer cruscheda cun rundella Tar la cruscheda tal sviamaint da Zuoz do que adüna darcho accidaints, uschè eir in gövgia passeda. Per diminuir il prievel, voul l’Uffizi da construcziun bassa chantunel fabricher a partir dal 2026 üna rundella. La cruscheda zuozingra, chi collia la vschinauncha cun la zona da misteraunza e cun la via chantunela H27 in direcziun da l’Engiadina’Ota e Bassa, saro il lö cul pü grand potenziel d’accidaints a Zuoz. Uschè ho que do ­daspö il 2011 già quatter accidaints cun ­ferieus ed in gövgia passeda sun darcho collidos duos autos tar la cruscheda manzuneda. Dal 2001 es ün töffist dafatta mort cun entrer illa via chantunela giand ün sfrach in ün auto. Perque ho l’Uffizi da construcziun bassa chantunel già introdüt diversas imsüras per diminuir il prievel e’l tempo intuorn quista cruscheda. Ramona Tiefenthal, respunsabla communicaziun tar l’Uffizi da construcziun bassa chantunel, disch: «Tar la cruscheda nu’s tratta que d’ün punct centrel d’accidaints – ma las imsüras introdüttas nu s’haun propi verifichedas.» Perque ho l’uffizi lascho fer ün’expertisa externa per evaluer la situaziun. Quella ho musso ch’üna rundella diminuiss il prievel d’accidaint fin a 50 %. Perque dess a partir dad il pü tard il 2026 gnir realiseda üna tela rundella, chi rimplazza la cruscheda prievlusa. Las lavuors da construcziun sun progettedas cun bundant ün an. (fmr/cam) Tar la cruscheda a Zuoz ho que adüna darcho do accidaints daspö l’avertüra dal sviamaint l’an 1986. La cruscheda tal sviamaint a Zuoz, inua cha que dess der a partir dal 2026 üna rundella.

Da tegner pass cun müdamaints dal temp resta üna sfida per mincha cumünaunza, eir per la baselgia refurmeda da l’Engiadin’Ota. Que scriva il forum refurmo in üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun. «Refurmo in Engiadin’Ota» es il titel d’ün cudesch chi fo ün arch dal temp, cha la baselgia suottastaiva a l’ovas-chia da Cuira, fin al di d’hoz. Jon Manatschal es l’autur dal cudesch biling rumauntsch e tudas-ch; edieu dal 2023. «A maun da manuscrits e protocols ans surprenda el cun numerusas descripziuns detagliedas, p.ex. d’ün tschöver dals ravarendas dal 1790, da Puntraschigna chi d’eira la prüma vschinauncha refurmeda da l’Engiadin’Ota e bger oter pü», as legia illa comunicaziun dal forum refurmo. In venderdi, als 8 da december referescha l’autur a las 19.30 illa sela da la chesa da pravenda a Samedan. Quist es ün seguond referat da la Baselgia evangelica refurmeda da l’Engiadin’Ota cul tema «Baselgia in nos temp». Il referat public es in lingua rumauntscha e tudas-cha. (cdm/fmr)

La regenza ho comunicho ch’ella hegia appruvo la revisiun parziela da la planisaziun locala cha la vschinauncha da Bregaglia vaiva conclüt in favrer da quist an. Uscheja ho ella s-chaffieu las premissas necessarias per construir üna chesa da parker cun üna fermativa da bus i’l territori «Clüs» a Soglio scu eir per ingrandir la plazza da parker existenta i’l territori «Plazzadüra». Per quist proget vegnan fattas pitschnas adattaziuns illas zonas respectivas. (cdm/fmr) Soglio da suringiò, culs duos plazzels previs Plazzadüra e Clüs.

Il preventiv 2024 da la vschinauncha da Zuoz serra cun ün deficit da s-chars 684 000 francs. Las investiziuns nettas s’amuntan a 3,4 milliuns francs. La radunanza cumünela da Zuoz ho appruvo il preventiv sainza cuntravusch. Ultra da que haun ils da Zuoz decis da lascher il pè d’impostas sün 65 % da l’imposta chantunela simpla. Las ulteriuras tractandas nun haun neir na do bler da discuter. La radunanza cumünela da Zuoz ho appruvo la ledscha davart las taxas da giasts e la promoziun turistica scu eir la ledscha e la cunvegna da pumpiers. Cun granda magiurited haun las votantas e votants da Zuoz preschaints a la radunanza cumünela dit SCHI a la cunvegna da prestaziun cun la fundaziun davart il provedimaint da sandet Engiadin’Ota. (rtr/fmr)

Sanda zievamezdi ho que do sülla Via Mezdi a San Murezzan ün accidaint persunel. Il manaschunz es gnieu blesso ligermaing. Vers las 16.00 es, scu cha la Pulizia chantunela grischuna comunichescha, partieu ün Svizzer da 60 ans davent dal parkegi d’ün hotel e circulo sülla Via Mezdi in direcziun da la rundella Signal. Tuot in üna vouta es el rivo cun sieu auto sur l’ur schnester da la via oura ed es sainza frener collido cun ün mür da betun dad ün suotpassagi per peduns. Passants haun pudieu al güder our dal veicul. Ün team dal Salvamaint Engiadin’Ota ho mno al blesso ligermaing cun ün’ambulanza a l’ospidel regiunel a Samedan. Ils prüms sclarimaints haun musso cha’l manaschunz vaiva, cur ch’el ho gieu l’accidaint, ün problem medicinic. La pulizia chantunela eruischa ils motivs extacts dal accidaint chaschuno svess. (cdm/fmr) L’auto ho collido cun ün suotpassagi per peduns.

La suprastanza cumünela da Puntraschigna voul introdür üna taxa per promouver prümas abitaziuns. Persunas chi possedan seguondas abitaziuns dessan i’l futur pajer üna taxa. Las entredgias dessan gnir impundidas per promouver prümas abitaziuns. Il sböz pella ledscha prevezza üna taxa directiva per abitaziuns chi nu vegnan druvedas scu prümas abitaziuns. Ch’excepziuns dess que der per abitaziuns chi gnian nüzzagedas intensivamaing pel turissem, scriva la suprastanza in üna comunicaziun a las medias. La taxa dess render pü attractiv per possessuras e possessurs d’immobiglias da metter a disposiziun las abitaziuns a persunas indigenas. «A mauncha nempe spazi da viver, adüna damain persunas paun abiter düraunt l’inter an in vschinauncha», as legia illa comunicaziun da la suprastanza cumünela. Davart la revisiun da la ledscha cumünela, cha que drouva per introdür üna tela taxa, vuscharo il suveraun da Puntraschigna prubabelmaing l’an 2024. Ils 8 da december do que üna saira d’orientaziun per persunas interessedas. (cdm/rtr/fmr)

Och persunas haun cumbattieu per la victoria – u apunto per la tradiziunela butiglia iva – tar l’ultim Poetry Slam Engiadinais in venderdi passo a Zuoz. Tar la quarta ediziun dal cumbat poetic in fuorma da poesias, istorgias, fin in direcziun da «rap», ho que do güsta duos prümas plazzas ed uschè s’haun Nadja Hort e Lina Salzgeber partidas il s-chelin süsom il podest. Daspö passa ün an e mez es la suprastanza da l’Uniun dals Grischs (UdG) in üna nouva constellaziun pü giuvna. Quella ho introdüt culs Poetry Slam Engiadinais ün inscunter poetic d’ün gener pü modern, chi ho tar tuot las quatter occurrenzas attrat ün public da tuot las eteds. Uschè eir in venderdi passo tar l’ultima ediziun dal Poetry Slam Engiadinais dal 2023 i’l Zuoz Globe – zieva ils cumbats a Sent, Lavin ed a Samedan – cur cha’l public ho a maun da sieu applaus darcho güdicho il texts ed uschè tschernieu il victur u la victura dal cumbat poetic. Uschè haun «slamo» in venderdi passo da teenagers fin a duonnas da bundant 70 ans e cul moderatur Claudio Spescha ho que eir do üna cuntribuziun sursilvana. Mincha partecipant vaiva ses minuts temp per persvader als spectatuors resp. audituors da sieu text ed a la fin es que güsta reuschieu a duos persunas da piglier a chesa il prüm premi. La suprastanta da la UdG ed organisatura da l’arrandschamaint, Gianna Duschletta, ho in ün’intervista cun la FMR trat ün bilauntsch dals poetry slams engiadinais. FMR: Uossa haun in venderdi passo a Zuoz güsta duos persunas guadagno la battosta poetica. D’eira Ella prepareda per quista victoria dobla cun duos butiglias iva? Gianna Duschletta: Eau vaiva piglio cun me üna iva ed ün premi na alcoholic, causa cha’s vaivan eir partecipos trais scolars da la classa da rumauntsch dal Lyceum Alpinum Zuoz. Quels vaivan tratto il poetry slam düraunt l’instrucziun e vaivan eir visito il poetry slam a Samedan in settember 2023. Üna scolara dal Lyceum Alpinum, nempe Lina Salzgeber, ho alura propi guadagno. Quella ho survgnieu il premi na alcoholic e l’iva ho piglio cun se a chesa Nadja Hort, chi ho eir fat la prüma plazza. Guardand inavous sülla prüma seria dal Poetry Slam Engiadinais, süllas prümas quatter ediziuns – cu d’eira que per Ella d’organiser quistas occurrenzas? Es que sto ün success? Ma tuot es ieu insè fich bain ed eau sun eir ün pô stutta dal success. In generel vaivans ün rimbomb positiv e quasi adüna ‹full house›. Nus vains gieu passa 20 persunas chi s’haun partecipedas in tuot e que cun buns texts sün ün livel fich ot. Ma eir il public chi’d es rivo a las battostas vaiva tenor me ün gust dal format. Que chi m’ho fat specielmaing plaschair es cha na be ün gener da glieud es gnida a visiter ils poetry slams – na be glieud cha s’inscuntra uschigliö a prelecziuns u a dis da litteratura – dimpersè persunas a crusch e travers. Que d’eira fich flot. Que’s s’ho pudieu annunzcher scu partecipant, ma Ella es eir adüna ida in tschercha da persunas chi sun prontas da preler lur texts. Cu ho Ella chatto quistas 20 persunas? A la fin vaiva listess eau adüna da tschercher la glieud. Uossa almain al prüm an d’eira que ün pô difficil da chatter a qualchün chi s’annunzcha simplamaing uschè, ma que as müda forsa in futur. Impustüt Victoria Mosca ed eau vains dumando a bgera glieud our da nos ravuogl chi gniss in dumanda per quist format. Il problem cun quist möd da chatter glieud es però cha nus nu cugnuschains a tuots ed uschè nu’s ragiundscha neir na a minchün chi gniss in dumanda u chi füss interesso. Nu drouva que a la fin üna granda purziun curaschi da ster sün ün palc e da partir sieus egens impissamaints cul public – impustüt scha nu s’es auncha uschè verso scu autur? Nun ho que rendieu pü difficil la tschercha? Schi, que drouva curaschi e bgers chi haun survgnieu la dumanda da’s parteciper nu s’haun ris-chos. Ma quels chi s’haun ris-chos haun propi persvas.Per part sun ils texts magari persunels ed eir intims in ün tschert sen. Tü at evrast cumplettamaing a tuot quista glieud estra in ün möd forsa ün pô vulnerabel. Tuot il public es plain tensiun per udir che cha s’ho da dir – perque es que propi bel cha vains adüna chatto la glieud, chi d’eira pronta da ster no e da quinter. E scu già dit, la qualited dal texts d’eira eir adüna fich buna e fich varieda a reguard las tematicas. Es que uossa steda l’ultima ediziun dal Poetry Slam Engiadinais u vais Vus planiso da cuntinuer l’an chi vain cul format? Que es sto l’ultim Poetry Slam Engiadinais – ma nus cuntinuainsa l’an chi vain darcho. Per na excluder la Val Müstair müdainsa però il nom sün Poetry Slam Ladin. Lo in Val Müstair do que alura eir la prüma battosta poetica dal 2024. Uossa vainsa però ün posa d’inviern, uschè cha tuots paun ramasser lur impissamaints ed inspiraziuns per la nouva seria. Impü essans eir a discuter üna collavuraziun cun l’Uniun Rumantscha Grischun Centrel. Scha quels vöglian eir mner inavaunt il format i’l Grischun Centrel, alura füss que fich interessant scha que dess eir ün barat traunter ils idioms. Ma nus vaivans già quist an duos Sursilvans chi shaun partecipios. Que m’ho fat grand plaschair. Zieva la posa d'inviern cuntinuescha la Udg cun lur battostas poeticas, ma suot il nom Poetry Slam Ladin. La prüma ediziun es als 16 marz 2024 illa Chasa de Capol a Sta. Maria. Chi chi’s voul parteciper, dess as metter in contact cun la Udg sün info@udg.ch. Gianna Duschletta, organisatura e moderatura per la saireda a Zuoz (suprastanza UdG) Zieva l’occurrenza fo la victura Nadja Hort viva cun l’iva da Mia Iva. Las och slammedras e slammeders (da schnestra): Claudio Karin Jundt, Claudio Spescha, Lina Salzgeber, Simo Bärtsch, Madlaina Gremlich, Nadja Hort (cun l’iva da Mia Iva ch’ella ho guadagno), Pedro Melo Almeida, Sandra Koller e Gianna Duschletta (da schnestra) PoetrySlam im Zuoz Globe. Aufgenommen am 24.11.2023. Bild Mayk Wendt Las och slammedras e slammeders (da schnestra): Claudio Spescha, Madlaina Gremlich, Sandra Koller, Karin Jundt, Nadja Hort, Pedro Melo Almeida, Lina Salzgeber, Simo Bärtsch. Davaunt la moderatura Gianna Duschletta. Lina Salzgeber, üna da las duos victuras da la saireda a Zuoz PoetrySlam im Zuoz Globe. Aufgenommen am 24.11.2023. Bild Mayk Wendt Nadja Hort in preparaziun per preler sieu text i’l finale Claudio Spescha scu unic na-puter da la saira a Zuoz

Karin Jundt ho frequento l’an passo ün cuors da puter, inua ch’ella ho imprains a cugnuoscher a la magistra da rumauntsch Gianna Duschletta. Our da lur cugnuschentscha ho que do üna collavuraziun. Da quella es resulto il cudesch biling «Baderledas und Einsichten», i‘l quêl vegnan preschantedas cuortas anecdotas ed istorginas da las duos auturas per puter e tudas-ch. «A reguard l’eted pudess eau esser la nona da ­Gianna Duschletta (24) – e listess es ella mia magistra», uschè Karin Jundt (69) illa prefaziun dal cudesch «Baderledas und Einsichten». Zieva il prüm cuors da rumauntsch es la scolara diligiainta ida in tschercha da divers materiel d’imprender ed ho traunter oter scuviert las emischiuns per l’Impuls dad RTR cha Gianna Duschletta ho scrit. Siand cha eir Karin Jundt ho publicho divers artichels pü lungs e pü cuorts in diversas revistas, la es gnida l’ideja pel cudesch «Baderleda und Einsichten», chi’d es cumparieu quista sted illa chesa editura Nada. Las duos auturas (guarda box) preschaintan üna schelta dad istorgias ed anecdotas cun la lungezza da maximelmaing üna pagina. Il cudesch es structuro uschè cha sülla pagina schnestra as rechatta adüna l’originel e sülla pagina dretta la traducziun. Gianna Duschletta ho tradüt las istor­gias da Karin Jundt per rumauntsch e viceversa. In tuot sun que 68 istorgias, chi dessan eir motiver e sustgnair ad ulteriura glieud cun imprender rumauntsch. Duos cuschinunzas litteraras «Cun scriver istorgias sun eau scu üna cuschinunza. Da tuot las varts clap eau inputs, istorgias, inspiraziuns. Quellas sun per me scu singulas ingredienzas per qualchosa pü grand, forsa üna buna schoppa», scriva Gianna Duschletta i‘l cudesch. Ch’ella nu prepara scu «cuschinunza» be üna sort da pasts – be ün gener da scriver u be singulas tematicas – as vain svelt a savair legiand sias istor­gias. In cuortas frasas e sainza grandas introduc­ziuns lascha ella piglier part al lectur e lectura a sias impissamaints ch’ella ho gieu in diversas situaziuns quotidiaunas u extraordinarias. Saja que ün viedi i’l tren, düraunt il rampcher, inscunters per cas – Gianna Duschletta scriva in möd captivant, ma simpel ed inclegiantaivel. A la fin tira l’autura pelpü üna conclusiun chi vo pü inavaunt cu l’impissamaint u l’observaziun quotidiauna. Ed uscheja resulta mincha vouta ün’otra schoppa. Las contribuziuns da Karin Jundt partan adüna d’ün citat d’üna persuna cuntschainta, d’ün text u d’üna poesia. Da l’autur frances Antoine de Saint-Exupéry, sur il star da hollywood Marlon Brando e l’autur tudas-ch Hermann Hesse fin tar proverbis sün tevlas d’infurmaziuns lung l’En – l’autura cuntinuescha sias idejas our d’ün vast ravuogl d’inspiraziun. In ün simil möd scu Gianna Duschletta lascha ella in seguit piglier part al lectur a sieus impissamaints davart la tematica principela dal citat cun integrer egnas experienzas. Cò e lo renda ella eir attent cha tscherts citats cuntschaints vegnan attribuieus a las fosas persunaliteds. Scu per exaimpel il citad da l’autur brasilliaun Fernando Sabino: «A la fin saro tuot bun. E scha que nun es bun, alura nun es que auncha la fin.» Tenor Karin Jundt vain quel però attribuieu suvenz in l’internet ad Oscar Wilde u John Lennon. Da las baderledas a las invistas Scu cha'l titul dal cudesch tradescha già vegnan tematisedas baderledas chi resulteschan a la fin in üna invista. Il mix da tematicas quotidiaunas da ­Gianna Duschletta e’ls numerus citats da Karin Jundt trattan illas 68 istorgias divers temas pü leivs, ma eir impissamaints pü serius e profuonds. Uschè resultan eir divers livels linguistics, chi permettan a scolaras e scolars dal rumauntsch ad imprender la lingua sün lur nivel. Per quista glieud es il cudesch dal sgür üna buna cumplettaziun als divers mezs d’instrucziun e las traducziuns sülla pagina visavi permettan d’ingrandir il s-chazi da pleds legiand quistas baderledas. Ma ils impissamaints da las duos auturas sun eir da metter a cour a Rumauntschas e Rumauntschs, chi vöglian der ün sguard illas testas ed i’ls impissamaints interessants da Karin Jundt e Gianna Duschletta. Congualand lur cuntribuziuns as vain eir perdütta da duos divers möds da penser, da duos generaziuns differentas, chi’s preschaintan però a reguard il stil in ün simil möd. Adonta da la cuorta lungezza dals texts, chi sun da ler fich facil, resulteschan adüna invistas interessantas our da quistas cuortas baderledas. Da zupper üna invista in üna tela baderleda cuorta es tuottüna ün talent per se. Las duos auturas Gianna Duschletta es naschida dal 1999 in Engiadina, inua ch’ella ho frequento tuot las scoulas fin tar la maturited. Daspö il 2020 stüdgia ella a la Scoul’ota da pedagogia a Berna per dvanter magi­stra secundara. Gianna Duschletta ho già publicho diversas istorgias illa Chasa Paterna u i’l Chalender Ladin e daspö il 2021 scriva ella per l’emischiun Impuls dad RTR. Karin Jundt es naschida dal 1954 in Svizra ed es creschida sü in l’Italia dal Nord. Scu teenager es la famiglia darcho turneda in Svizra e zieva avair visito il gimnasi a Turich, ho ella stüdgio istorgia ve­glia, scienzias da religiun e psicologia. Düraunt bgers ans ho Karin Jundt lavuro illa branscha da comunicaziun ed pü tard scu traductura independenta. Sper duos romans ho ella publicho artichels in diversas revistas. Ella abita al Lej da Turich ed in Engiadin’Ota. (fmr/cam) Collavuraziun sur generaziuns Quista sted haun Gianna Duschletta (24) e Karin Jundt (69) publicho ün cudesch biling suot il titul «Baderledas und Einsichten». Ellas haun fat cugnuschentscha l’an passo düraunt ün cuors da rumauntsch a Samedan, inua cha Karin Jundt es ida ad imprender rumauntsch tar Gianna Duschletta. «A reguard l’eted pudess eau esser la nona da Gianna – e listess es ella mia magi­stra», uschè Karin Jundt illa prefaziun dal cudesch. In tschercha da materiel per imprender rumauntsch, ho la scolara diligiainta chatto las emischiuns per l’Impuls dad RTR cha Gianna Duschletta ho scrit. Karin Jundt d’eira inchanteda da quistas cuortas istorgias ed anecdotas ed ho gieu l’ideja da publicher ün cudesch biling per rumauntsch e tudas-ch cun istorgias dad ella svess e da Gianna Duschletta. La FMR ho do üna lectüra in «Baderledas und Einsichten».(fmr/cam) Il cudesch «Baderledas und Einsichten» da Gianna Duschletta e Karin Jundt es cumparieu quist an illa chesa editura Nada. Karin Jundt (schnestra) düraunt ils Poetry Slam Engiadinais a Zuoz, chi’d es gnieu modero da Giann Duschletta (al microfon).

Als 1. Advent, in dumengia, ils 3 december 2023, vain impizzeda a Zuoz l’iglüminaziun da Nadel. Scu cha la vschinauncha scriva in üna comunicaziun, sun tuots e tuottas invidedas a l’occurrenza i’l minz da Zuoz. La vschinauncha spordscha a partir da las 17.30 vin chod e la Societed creativa da la Plaiv venda craunz d’Advent. A las 18.00 vain alura ufficielmaing impizzeda l’iglüminaziun da Nadel ed il chor viril «Guardaval» pissera pel ram musical.A las 19.00, 20.00 e 21.00 vain musseda üna nouva la projecziun da glüsch sülla plazza da scoula. Quella projecziun es düraunt tuot il december da vzair fin zieva Bümaun. (cdm/fmr) Als 1. Advent vegnan impizzedas las iglüminaziuns da Nadel, scu quella dal bös-ch sün plazza da scoula.

Il team dad Engadin Nordic, il cader da passlung regiunel d’Engiadin’Ota, es daspö bgers ans vi dal crescher, uschè cha desch treneders e trenedras s’occupan intaunt dals giuvenils. Daspö passa 30 ans do que il cader nordic regiunel d’Engiadin’Ota, Engadin Nordic. Al cumanzamaint d’eira quel be pitschen e quintaiva ün puogn plain atletas ed atlets. Hoz faun passa 50 passlungi­stas e passlungists da 14 fin 25 ans part dal cader regiunel. Il team da trenedras e treneders es intaunt creschieu sün desch. Dinamica da gruppa Las atletas ed atles dal cader regiunel treneschan fin a desch voutas l’eivna. Il passlung es lur granda paschiun e la squedra scu tela es tenor ils commebers dal team üna granda motivaziun da fer part quist cader. Que conferma eir la la scheftrenedra, Ursina Matossi. Ella disch: «Il motiv principel cha’l team crescha uschè ferm es la dinamica da gruppa speciela i’l cader. Tuots insembel sun scu üna granda famiglia e güdan ün a l’oter inua chi paun.» Ella agiundscha però cha eir il fenomen Dario Cologna e la rapportaziun da passlung i’ls ultims ans hegian darcho motivo a dapü glieud da fer il sport, que eir impustüt a giuvens e giuvnas. «Ed a la fin es que eir ün sport chi’d es fich bun per la sandet – que’s vo ün’uretta e que’s fo eir propi qualchosa intensiv pel corp. Que es sgürischem eir ün grand punct cha’l passlung es intaunt darcho uschè stimo tar giuven e vegl», declera la scheftrenedra. Trenamaint modern L’Engiadin’Ota es predestineda per fer passlung: l’otezza sur mer, la situaziun da naiv e tragets ideals sun avaunt maun. Essenziel per l’attractivited dad Engadin Nordic saja eir da pudair spordscher ün trenamaint cun tecnica moderna, perque ho que eir ün’infrastructura per trener in sela. La spüerta in sela es l’an passo gnida ingrandida cun cumprer ün bindè da passlung speciel, inua cha las atletas e’ls atlets paun trener sün skis cun roudas. Quel bindè cuosta var 200 000 francs ed ho pudieu gnir cumpro grazcha a sponsuors, il chantun e la Confederaziun, uschè la scheftrenedra. «Il pü important per minchün dals atlets e da las atletas es però in prüma lingia d’avair plaschair», disch Ursina Matossi. (rtr/fmr) I’ls ultims ans es creschieu l‘interess pel passlung e per Engadin Nordic, il cader da passlung regiunel ­d’Engiadin’Ota.

Las lavuors da sanaziun illa chesa da parker Quadrellas a San Murezzan sun cuort aunz la finischun. Be güst avaunt ün an vaiva la populaziun da San Murezzan appruvo il credit da fabrica e la lavuors vaivan cumanzo quista prümavaira. Da dadour nu s’ho vis cha’d es gnieu fabricho ün an inter vi da la chesa da parker Quadrellas, ma a l’intern es gnieu renovo bger. Punctuel per la stagiun d’inviern evra la chesa da parker i’l minz da San Murezzan als 6 december 2023 darcho sias portas. Zieva üna fasa da progettaziun intensiva haun cumanzo las lavuors da renovaziun quista prümavaira. Perque staivan a disposiziun düraunt la sted be pochs parkegis i’l cour da la vschinauncha. Damain, ma pü grands parkegis I’l center da la sanaziun staivan adattaziuns a reguard la protecziun da fö, la sgürezza da persunas scu eir da la tecnica da chesa. Scu cha la vschinauncha da San Murezzan scriva in üna comunicaziun, stuvaiva causa quista intervenziuns gnir redütta la quantited dals parkegis publics sün 200, chi’s sparpaglian sün trais plauns. Avaunt vaiva la chesa da parker avar 140 plazzas da parker impü. Causa las intervenziuns da fabrica haun da nouv plazza pü pochs autos traunter las püttas, perque s’ho il numer da parkegis aunch’üna vouta redüt. Que dess però eir gnir da bun a las dimensiuns d’autos moderns: La chesa da parker Quadrellas es nempe gnida progetteda i’ls ans 1960, cur cha’ls autos d’eiran in generel pü pitschens. Perque vess il parker d’esser pü cumadaivel cu auncha aunz la sanaziun. Nouvas tariffas Eir l’entreda es gnida saneda e cun integrer in tuot la chesa da parker üna nouva installaziun da glüsch, pera Quadrellas uossa pü cler e pü agreabel. La vschinauncha da San Murezzan introdüa cun quista augmaint da qualited zieva la sanaziun nouvas tariffas. Per visitas cuortas es il parker fin a 30 minuts gratuit. Per visitas pü lungias sun las tariffas a partir dals 6 december 2023 pü cheras cu avaunt la sanaziun. Las nouvas tariffas da parker per la chesa da parker Quadrellas as chatta sülla pagina d’internet da la vschinauncha da San Murezzan. (cdm/fmr)