El maina ina clinica d’animals en la Bassa cun passa tschient collavuraturas e collavuraturs. Ed el fa insatge che strusch in veterinari fa – operar chauns u giats vi dal cor. Flurin Tschuor deriva da Glion ed è quasi creschì si cun la clamada da veterinari. Avant in mais è Neo stà sin sia maisa d’operaziun. Flurin Tschuor l’ha operà cun l’assistenza da veterinarias e spezialists da narcosa – en tut sis persunas. Ins po s’imaginar ina situaziun sco en Grey’s Anatomy. Sulet che Neo n’è betg in carstgaun, mabain in chaun da chatscha da nov onns. Flurin Tschuor ha allontanà in tumor che creschiva vi d’ina «ureglia dal cor». L’operaziun – l’emprima da quest gener ch’il veterinari ha fatg – è reussida. «Cun Neo vai bain, el sto mo anc finir la chemoterapia», di Flurin Tschuor, schef da la clinica d’animals dad Oftringen-Zofingen. Era il possessur dal chaun saja ventiraivel. Lez haja fitg gugent ses chaun – in Kleiner Münsterländer fitg custaivel che haja absolvì tantas scolaziuns. Veterinaris che far operaziuns vi dal cor na chattan ins strusch ordaifer las clinicas universitaras en Svizra. Ensemen cun ses collega Toni Glaus, professer a l’universitad Turitg, bajegia Flurin Tschuor uss si la cardiologia per animals en sia clinica. Ils blers tractaments dal cor fetschia el cun in cateter, explitgescha Tschuor. E san ins era gia inserir clappas en ils cors da chauns e giats? «Na, nus na faschain anc betg quai. A Taiwan ha gliez dentant gia cumenzà», respunda il veterinari. Era operaziuns vi dal cor avert sajan anc betg pussaivlas, damai ch’i dovria per gliez apparats per laschar circular il saun ordaifer il corp. Talas apparaturas existian bain per cars­tgauns, ma i na dettia anc naginas che fissan adattadas per animals. Per la medischina spezialisada d’animals numna Flurin Tschuor ina simpla regla. «En sasez faschain nus tut quai ch’ins fa era tar ils cars­tgauns, mo simplamain diesch onns pli tard.» Anc avant paucs decennis avess ins durmentà in chaun malsaun vi dal cor. Nua è oz il cunfin? Flurin Tschuor è il figl da l’anteriur veterinari da Glion. Da buob ha el gidà il bab che tractava per ordinari vatgas, gronds animals da niz. Mintgatant vegniva era insatgi cun in animal da chasa en la pratica. «Sch’in giat aveva insatge han ins schon empruvà da curar, ma forsa ina giada e lura eri finì», sa regorda il figl. Oz saja quai auter. Ils animals da chasa fe­tschian part da la famiglia. Ins tendeschia da tractar adina dapli. «Tar mai è il cunfin là nua ch’jau ves che l’animal sto patir, ch’igl è ina tortura d’animals. Lura èsi finì per mai. Lura sun jau fitg direct e di quai al possessur», di il veterinari. I dettia situaziuns nua ch’el refusia in tractament. Da l’autra vart: «Sche l’animal na sto betg patir, ed i fa senn, lura daco betg tractar? Il sulet ch’ins perda è in pau daners. Sch’ina persuna ha fitg gugent ses animal e quella persuna vul pajar ils daners, daco betg.» I dettia blers che n’hajan insumma nagina chapientscha per operaziuns dad animals da chasa. Il veterinari ha stuì tadlar pliras giadas la renfatscha che tals tractaments na sajan betg da responsar sch’i dettia glieud sin quest mund che n’haja nagut da mangiar. «Sch’ina persuna investescha ses daners en in auto da luxus, lura nagin che di insatge. Lura èsi voll okay. Ma sch’insatgi lascha operar ses giat, lura vegnan tuts e dian, quai n’avess jau mai fatg, quai è total stravagà», di Flurin Tschuor. «Sch’ina persuna di ch’i valia da pajar 3000 francs per ina operaziun dal chaun charezzà che viva lura anc dus onns, lura è quai sia deci­siun.» La cardiologia d’animals è be ina part da sia lavur. Flurin Tschuor è era manader da la Tierklinik Mittelland ad Oftringen-Zofingen ch’el posseda ensemen cun duas autras veterinarias. Radund tschient persunas lavuran en la clinica cun differentas praticas. Ad Oftringen porscha la clinica tractaments spezials per cancer, egls, pel, cor etc. u per animals exotics sco serps u lischernas. A Zofingen vegnan fatgs tractaments da rutina sco virolas. Lura ha la clinica avert ina pratica a Windisch ed igl exista ina pratica ambulanta cun ina veterinaria che va cun auto direct tar ils pazients. Sin la dumonda tge ch’el fetschia pli gugent, tractar animals u timunar la clinica, respunda Flurin Tschuor: «Il problem è ch’jau fatsch omaduas chaussas fitg gugent. Jau hai tantas ideas tge ch’ins pudess anc tut far, tractaments da cateter tar tumors, ma era tge ch’ins pudess meglierar cun manar il persunal.» Era la clinica d’animals ha fadia da chattar glieud, ma il schef na sa lamenta betg da la generaziun giuvna che vul lavurar parzialmain. Il cuntrari. «Igl è interessant da lavurar cun la nova generaziun. Blers pretendan che quella na saja betg pronta da prestar. Ma jau chat ch’els han raschun. Igl è uras che nus midain noss sistem.» Dals duatschient veterinaris che termineschian onn per onn il studi a las universitads da Berna e Turitg, restian be circa trenta en la clamada. Ils auters midian en in’administra­ziun chantunala u en la farmazia. Pertge sco veterinari fetschian els memia bleras sururas e n’hajan betg bunas pajas. Sia clinica saja stada ina da las emprimas che haja gì ina ura da bullar, di Flurin Tschuor. La gronda part dal persunal sajan dunnas. Lavur parziala na saja nagut extraordinari en la Tierklinik Mittelland. «Jau chat interessant da savair mussar ch’ins po far quai tar nus.» Pertutgant cumbinar famiglia e clamada fa era Flurin Tschuor sias experientschas. Ils ultims onns è sia dunna s’occupada dals trais uffants – e trais chauns. Dapi questa stad fa Michaela Tschuor part da la regenza lucernaisa ed il veterinari surpiglia il «family management». «Fin uss ha ella sustegnì mai. Uss è ella londervi. Jau hai pudì far mia carriera ed uss duai ella far.» Veterinari e chatschadur Flurin Tschuor (47 onns) deriva d‘ina fami­glia da veterinaris. Ses bab Paulin Tschuor è stà veterinari a Glion ed era in da ses trais fragliuns ha studegià medischina veterinaria. En sasez avevi el l’emprim vulì tractar animals da niz exact sco ses bab. Ma durant il studi haja el vis che la medischina dad animals da chasa porschia dapli pussaivladads, di Flurin Tschuor. A l’universitad è el sa spezialisà sin la medischina interna. Sia dissertaziun ha el scrit davart diabetes tar giats. Per sia perscrutaziun ha el recaltgà in premi da la societad europeana da veterinaris endocrinologs. E per il pli principal sto sa chapescha era anc restar avunda temp: In’emna ad onn è reservada per ir a chatscha ensemen cun ses bab en la regiun da Glion. A Zofingen va Flurin Tschuor a chatscha da revier ed ha quest onn gia fatg preda da quatter chavriels. Operar chauns e giats vi dal cor Flurin Tschuor è creschì si a Glion – quasi cun in pe en la pratica da ses bab Paulin Tschuor. Atgnamain vuleva el dispit era daventar in veterinari che tracta gronds animals da niz. Ma durant il studi ha el vis quant captivanta che la medischina per animals da chasa po esser ed ha midà opiniun. Oz è el in dals paucs veterinaris en Svizra che po far operaziuns vi dal cor da chauns e giats. El maina la Tierklinik Mittelland ad Oftringen-Zofingen ed è schef da radund tschient collavuraturas e collavuraturs. Dacurt ha el allontanà in tumor che creschiva vi dal cor d’in chaun da chatscha. Savens auda Flurin Tschuor critica pervi da talas operaziuns – quai saja stravagà u sfarlattà daners. «Sch’ina persuna investescha ses daners en in auto da luxus, lura nagin che di insatge. Lura èsi voll okay. Ma sch’insatgi lascha operar ses giat, hai num, quai n’avess jau mai fatg, quai è total stravagà», di Flurin Tschuor. «Sch’ina persuna di ch’i valia da pajar 3000 francs per ina operaziun dal chaun charezzà che viva suenter anc dus onns, lura è quai sia decisiun.» Flurin Tschuor interquera cun ultraschall il cor d'in chaun. Flurin Tschuor interquera cun ultraschall il cor d'in chaun.

Es vi da pachetar la valischa e pondereschas tge che ti has emblidà ? Ina chaussa na dastga definitivamain betg mancar: ina taila multifuncziunala. Jau na pudess betg pli m’imaginar da partir en vacanzas senza ina tala. Ina taila ideala è leva ed ha la grondezza giavischada – il meglier pacheteschas gist duas: ina gronda ed ina pitschna. Arrivà a la destinaziun na resta la taila betg en la valischa, mabain t’accumpogna mintga di en il satgados. Sche ti passas sper in bel lai e decidas spontanamain d’ir a far bogn, pos ti duvrar la taila sco sientamauns e giaschera. Ti vuls far in picnic sin ina prada, ma portas ina rassa alva? – medemamain nagin problem cun ina tala taila. La taila po era vegnir transfurmada sezza en ina rassa. Sche ti visitas attracziuns religiusas e stos cuvrir tias spatlas u chommas, è ina taila leva pli empernaivla che jeans e giacca sch’igl è chaud. In auter motiv da sa vulair cuvrir è il sulegl. Sco fazielet da chau u schal lev, ta protegia la taila dals radis. Sche ti na possedas anc betg ina taila multifuncziunala ed es gia sin via en vacanzas, pos ti era cumprar ina al lieu sin in martgà. Tscherna ina taila leva e n’emblida betg da martgadar! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. ​ La taila po tranter auter vegnir duvrada sco rassa u per sa proteger dals radis da sulegl. Foto mad

Trais enconuschents politichers han rufidà a sias uras dad ir en la «Tagsatzung» dals chantuns confederads. Raget Abys ha surpiglià il pensum. El è perquai stà l’um grischun en la cumissiun che ha scrit avant 175 onns la Constituziun federala. Malgrà sia influenza flaivla, n’è sia impurtanza betg da sutvalitar. Forsa avess el merità ina statua sco Benedetg Fontana en il parc a Cuira. U almain ina tavla commemorativa? Ma el è ì en emblidanza. Sa chapescha ch’ins chatta Raget Abys en ils cudeschs d’istorgia. Ma ins sto bunamain avair malputgà cun el, sch’ins legia tge che l’istoricher Peter Metz scriva dad el en «Geschichte des Kantons Graubündens». Sia influenza en la cumissiun per la Constituziun federala na sappia betg esser stada straordinaria, pertge il pled avevan strategs sco il Bernais Ulrich Ochsenbein u il Soloturnais Josef Munzinger ch’èn omadus suenter daventads cussegliers federals. Raget Abys n’haja survegnì nagin post politic impurtant e be fatg carriera militara. Bunamain sco reabilitaziun tuna perquai la curta biografia da Raget Abys en «Stunde Null». En quest cudesch reconstruescha il publicist Rolf Holenstein la naschientscha da la Constituziun federala il 1848. El prenda sut la marella ils protocols ed analisescha co ch’ils 23 commembers da la cumissiun da revisiun èn sa pronun­ziads.«En l’istorgiografia grischuna giauda Abys pauc prestige – nungiustifitgadamain», scriva il publicist. «El è in dals 17 commembers da cumissiun che han votà per il sistem da duas chombras (…) ed el po cunquai vegnir numnà sco cun-stgaffider da lezza architectura statala ch’è sa cumprovada fin il di dad oz.» Ozendi sa chapeschia da sasez ch’il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns tutgan tar la democrazia svizra. Ma dal temp dad Raget Abys èn questas duas chombras parlamentaras stadas in cumpromiss dolurus tranter dus pols extrems: Ils centralists – cunzunt radical-liberals – giavischavan in stadi unitar senza pussanza dals chantuns. Ils federalists – cunzunt catolics conservativs – vulevan salvar il domini dals chantuns. Tar sia rolla sco cun-stgaffider da la Svizra vegn Raget Abys plitost per casualitad. Il 1847 decida il Cussegl grond tgi delegar en la «Tag­satzung» dals chantuns confederads. Quai n’è gnanc uschè simpel pertge i dovra in equiliber tranter refurmads e catolics e las Trais Lias. En roda èn questa giada ils refurmads. Il Cussegl grond elegia Georg Michel, in politicher prudent e prominent, sco Peter Metz scriva en «Geschichte des Kantons Graubünden». Ma lez refusa. Lura vegnan tschernids Johann ­Rudolf Brosi e suenter Philipp Anton ­Ganzoni. Omadus refusan medemamain. Il post n’è betg gist tschertgà. Per l’ina perquai che la «Tagsatzung» decida savens encunter ils interess dal chantun. Per l’autra perquai ch’in delegà grischun ha strusch cumpetenzas. El sto sa suttametter a las directivas dal Cussegl grond. I dovra pia ina quarta tscherna. En lezza vegn elegì Raget Abys en il quart scrutini cun 31 da 61 vuschs. Suenter trais giurists che han rufidà il post, daventa Abys delegà grischun en la «Tagsatzung» – betg ina elecziun gloriusa. El acceptia la tscherna en il senn d’in militarist che adempleschia sia obligaziun, scriva Peter Metz. «El deriva d’ina famiglia bainstanta protestanta da commerziants, spediturs e militars en servetschs esters», scriva Rolf Holenstein. Plirs onns maina el la firma da commerzi Abys & co a Cuira, set onns è el maister da quartier en in regiment svizzer en servetsch ollandais e trais onns è el burgamester da Cuira. L’entschatta da la guerra dal «Sonderbund» nominescha General Dufour Raget Abys sco «Oberstkriegscommissarius». Sco tal è el ­responsabel per la il sold, il proviant, il transport e la contabilitad d’ina armada da bunamain 100 000 schuldads ch’ins sto aposta clamar per batter cunter il «Sonderbund». «Ch’ins l’ha confidà in pensum uschè pretensius, pleda per las cumpetenzas dad Abys», scriva Rolf ­Holenstein. En si’emprima sesida da la «Tagsatzung» dals chantuns confederads vegn elegida la cumis­siun da revisiun. Raget Abys daventa il represchentant grischun en questa cumissiun. Sco ils auters commembers ha el ina tenuta liberala. Fermas figuras en la cumissiun èn sco gia menziunà Ulrich Ochsenbein e Josef Mun­zinger ubain era il Turitgais Jonas Furrer. Els tschentan ils accents per la Constituziun federala cun ses 114 artitgels che vegnan elavurads entaifer 51 dis en 31 lungas sesidas. Abys è bain preschent en mintga sesidas, scriva Holenstein. Ma pir en la terza pleda el per l’emprima giada. El s’exprima cunzunt sch’ils interess grischuns èn tangads. Il Grischun sa dosta cunter l’uniun da dazi. Entras lezza perda ses chantun la mesadad da las ­entradas. Era pertutgant vias sur ils pass u militar – da lez temp chaussa chantunala – s’exprima Abys. Ozendi numnass ins el in tipic lobist chantunal. Tar las grondas debattas davart l’organisaziun statala tascha il delegà grischun, scriva Holen­stein. «In um impurtant è el malgrà quai.» En sasez na simpatiseschia Raget Abys sco liberal betg cun las duas chombras. Era el giavischass pli gugent in stadi cun ina pussanza centra­listica. En la votaziun decisiva ils 7 da mars 1848 votescha il Grischun en la cumissiun dentant – encunter sia persvasiun – per il ­sistem da duas chombras parlamentaras. Quest sistem è stà il cumpromiss essenzial – in pass ch’ils liberals han fatg vers ils conservativs. A quest cumpromiss contribueschan ils ­istoriografs il consentiment da maioritad dals chantuns a la Constituziun federala (guarda era LQ dals 26 da fanadur 2023). Suenter las votaziuns en ils chantuns po la «Tagsatzung» dar enconuschent ils 12 da settember 1848 che la Constituziun federala è acceptada. Raget Abys è stà il represchentant grischun en la cumissiun da revisiun che ha scrit la Constituziun federala dal1848. "En num da Dieu il Tutpussent" - uschia ha cumenzà gia il 1848 la Constituziun federala. Ils medems pleds stattan anc adina en la preambla da la constituziun dal 1999. Allegoria davart il pievel ch'accepta la constituziun.

Igl è ses emprim di da lavur tar la Lia Rumantscha e gia fa la FMR ina visita a Markus Solinger. Betg per dumandar il nov secretari general, tge strategias ch’el proseguia – per gliez èsi anc memia baud – mabain per intervegnir in zichel dapli da la persunalitad dal parsura da la Rumantschia. Tenor communicaziun da medias s’exprima Markus Solinger (55) uschia tar sia entrada d’uffizi: «Jau ma legrel fitg sin mia nova incumbensa. Mia visiun persunala è ina Lia Rumantscha sco center da cumpetenza che pussibilitescha e promova il svilup da la Ruman­tschia» etc. Ma tge ha il nov secretari general fatg sco emprim cur ch’el è vegnì la mesemna en damaun en ses nov biro? Tge ha el tschentà sin ses pult? La damaun cun cumenzar haja el gist sco emprim scrit a Renato Fasciati, di Markus Solinger. Il directur da la Viafier retica l’haja scrit ina charta, haja gratulà per la nova incumbensa e giavischà tut il bun per il cumenzament sco secretari general. El haja immediat scrit enavos, di Solinger. E sin ses pult haja el installà l’emprim dus da ses moniturs da l’interpresa ch’el ha lavurà avant. En sasez stevia sin il pult gia in monitur, schizunt in curved. Ma el n’haja betg propi chattà ora co lavurar cun lez e prendia perquai ses dus vegls che funcziunian anc tiptop. Sin ina curuna sper ses pult ha il nov secretari tschentà tocca da fier misteriusa en furma da T. «Savais tge che quai è?» dumonda el. La schurnalista da la FMR n’ha betg idea. I saja interessant, manegia Markus Solinger. Ils blers na vegnian betg sisura da tge ch’i sa tracta. Ma glieud da mastergns tecnics sappian savens tge ch’i saja. La soluziun dal lign: I sa tracta da binaris da tren – schibas tagliadas giu da rodaglias durant las lavurs dal Veraina. Markus Solinger las ha chattà durant ina guidada cura ch’ins ha construì il tunnel dal Veraina. Igl impressiuneschia el quant fermas e stabilas che las rodaglias sajan, precis cun questa furma da tagl da T cun sia part fina e stretga. «I ma fascinescha da pensar sin tge stretgas che locomotivas e vaguns van en las stortas e questas rodaglias tegnan», di il nov secretari general. Markus Solinger dovra la tocca da fier sco fermabrevs sin plunas dad actas. Ils ultims onns ha Markus Solinger manà la partiziun da marketing da l’Associaziun svizra da l’industria da gas. Là ha el gì mo circa in mez tozzel collavuraturs sut el. Uss tar la Lia Rumantscha èsi passa il dubel. Fa quai in zichel gnervus? «Na, jau hai gia avant l’Associaziun svizra d’industria da gas svizra lavurà en il sectur dad igiena professiunala. Là hai jau gì 32 collavuraturs e collavuraturas en trais differents pajais – Svizra, Austria e Slovenia. La quantitad da la glieud n’è betg insatge che ma dat fastidis. I dependa adina da las persunas. Jau lavur fitg gugent ensemen cun la glieud. Sche quai èn duas u tschuncanta persunas na mida betg bler.» Ses profil sin linkedin ha el era gia cumplettà cun sia nova incumbensa. Sut ses num stat per englais «Secretary General Lia Rumantscha». El haja actualisà il mardi sia professiun sin linkedin, raquinta Markus Solinger. «Lura hai jau vis ch’jau hai gea tuttas indicaziuns sin linkedin per englais. Jau hai pensà, ’Secretary General’ tuna in pau da politica, dad UNO, da fitg aut. Lura hai jau ponderà – u ch’jau mid tut en rumantsch u tut en tudestg u cuntinuesch en englais. E lura hai fatg per englais.» Il "Secretary General" ha cumenzà La mesemna ha Markus Solinger cumenzà tar la Lia Rumantscha. Il nov secretari general da ­l’uniun tetgala ruman­tscha ha tradì a la FMR tge ch’el ha installà sco emprim sin ses pult e tge lavur ch’el ha liquidà gia a bun’ura. Markus Solinger ha lavurà ils ultims onns sco schef da marketing tar l’Associaziun svizra da gas – en in tut auter mund professiunal. Gliez resplenda era ses profil sin linkedin. Là è gia nudada sia nova funcziun sco «Secretary General», però anc en lingua stget englaisa. Markus Solinger cumenza sco secretari general da la Lia Rumantscha. L'emprim di da lavur da Markus Solinger sco secretari general da la Lia rumantscha. Markus Solinger en ses biro en la Lia rumantscha ch'el vul anc drizzar en tenor ses gust.

I dat adina situaziuns u problems en la vita. Tgi che n’ha nagins muments da malsegirtad, u che pretenda ch’el u ella n’haja mai problems, viva sin in nivel, u è simplamain en il settavel tschiel. Quai datti. Ma insacuras ston ins tuttina returnar sin il mund. E quel po esser pretensius. Baud u tard vegnan ins confruntà cun pitschnas crisas. I po esser ch’ins va en ina buna ustaria e sa lascha servir in bun past. Ins po survegnir la crisa sch’ins chatta in chavel en la suppa. U ch’il risot è memia salà, u ch’ins è scuidus sin il cusrin che bajegia ina bella chasa nova. I dat glieud che sa vilenta sgrischaivel. Alura poi dar ina crisetta en la convivenza. Ins tugna e marmugna perquai ch’ins ha in nas crutsch, ins s’agitescha perquai ch’ins n’ha betg uschè success sco spetgà, ins s’irritescha e blastemma dal vaschin che lascha ir il giat en l’iert da legums. Ins plira e tantugna per quai e per tschai. Dapli ch’ins «s’approfunda» en il problem, e mender ch’ins sa senta. Insatge auter è forsa ina crisa da la sanadad. Ins vegn malsaun ed ha adina mal. Quai po dar fastidis u influenzar il mintgadi. Atgnamain san ils blers ch’i na gida nagut da tgirar la tristezza u d’avair cumpassiun cun sasez. L’explosiun emoziunala cun sdiavlar gidia da sa distgargiar, dian quels. Ins po er cumenzar a prender medicaments. Per levgiar muments da malesser e dumagnar trumpadas, problems da convivenza, e forsa schizunt dolurs, datti in recept: Igl è in substantiv che sa numna «resilienza». Vus na savais betg tge che quai è? Deditgai in zic temp per retschertgar. Dumandai il collega, forsa sa quel. Discutai en famiglia da la resilienza, giai en biblioteca e dumandai in cudesch davart la resilienza. Emprendai dad esser resilients. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Caricatura tier la tematica dalla resilienza.

Actualmain èsi stad – quai munta per students e studentas sco jau: vacanzas da semester. Davent dal zercladur fin mez settember. «Tge ‹Schoggiläba›!», ha insatgi commentà, cura che jau l’hai raquintà quai. L’in u l’autra para da sa dumandar, tge ch’ils students e las studentas piglian a mauns durant in temp uschè lung. Lungurella n’hai jau en mintga cas betg gì fin uss. Propi ‹nagut›, na fa nagin/a che jau enconusch. Intgins van sin viadi, autras lavuran. Ils/las pli disfortunads/as n’han gnanc propi vacanzas, mabain ston anc frequentar examens u scriver lavurs durant la stad. Jau hai gì cletg d’avair gì mes davos examen mez zercladur. Dapi lura hai jau fatg bleras chaussas: Cumenzà hai jau cun far urden. Jau hai rumì mia chombra e finalmain gì peda per tut ils termins, per ils quals jau n’hai uschiglio nagin temp. Jau sun stada tar il dentist, la coiffeuse ed hai frequentà il curs per prevegnir glischnadas cun l'auto (Schleuderkurs). Suenter hai jau gì vacanzas «per propi». Jau hai passentà temp cun famiglia ed amias e sun stada en l’exteriur. Durant las emnas che restan lavur jau. Igl è en mintga cas bel da giudair il temp liber, suenter avair fatg «sururas» durant la fasa d’examens. Las emnas suenter ils examens ed avant l’entschatta dal nov semester èn savens il sulet temp, nua ch’ins n’ha insumma nagin squitsch da prestaziun. La stad è il temp per ariar il chau e per far experientschas praticas enstagl d’emprender teorias. Cunquai ch’i sa tracta tar la gronda part dals students e da las studentas da vacanzas da plirs mais, han ins la chaschun da planisar in lung temp cumplettamain tenor ils agens giavischs. Questa flexibilitad è in grond privilegi e definitivamain ina da las bellas varts dal studegiar. Uschè flexibel sco uss n’èn ins pli probabel en nagina autra fasa da la vita. Uss è la chaschun da scuvrir autras culturas, far in praticum en in’interpresa u visitar spontanamain l’amia da l’autra vart da la Svizra. En quest senn: Bellas vacanzas da semester! Laura Schütz lavura durant sias vacanzas da semester intginas emnas sco redactura tar la FMR.

Tge è in’amicizia? Cura e co daventan duas persunas amis/as? E tge èsi da far per mantegnair l’amicizia? – Igl è grev da respunder a questas dumondas. Amicizias èn simplamain qua, ellas vegnan, restan, tegnan, sa midan u van. Mintgatant senza ch’ins s’accorscha. In roman che po dar respostas è «Acht Berge/Le otto montagne» da l’autur milanais Paolo Cognetti. Igl è l’istorgia dals dus amis Pietro e Bruno. L’emprim è in mat da Torino che passenta cun ses geniturs la stad a Grana, in ­vitget en las alps talianas. Il segund dals dus amis – Bruno – è in vair muntagnard, il sulet uffant a Grana, in vitg ch’è sin murir. Dad uffants van Pietro e Bruno girond per il vitg, per lung l’aual e tras las chasettas che van en muschna. Pli tard va min­tgin si’atgna via, lur amicizia va a perdend, enfin ch’els han passà il 30avel anniversari. Suenter la mort dal bab da Pietro sa cruschan lur vias puspè, era perquai ch’il bab ha laschà en ierta ina chamona d’alp. Quella decidan ils dus amis da refar durant ina stad. Lur amicizia crescha, schebain ch’els discurran pauc in cun l’auter e schebain che lur vitas e lur siemis èn differents. Il citadin Pietro carmalan autras munto­gnas dal mund, entant ch’il muntagnard Bruno vul restar en sias muntognas e viver la vita alpestra da ses perdavants. Tuts dus èn a la tschertga, ma tuts dus restan colliads in cun l’auter. Il roman da Paolo Cognetti è cumparì gia avant set onns ed ha gì grond success. L’onn passà è perfin vegnì realisà in film – ch’è dal rest era da recumandar. Ma tge è amicizia propi? Paolo Cognetti scriva en ses roman ina frasa interessanta: «L’amicizia è quel lieu, en il qual ins è collià per adina.» – Forsa è quai ina resposta. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Il roman "Acht Berge" da l'autur talian Paolo Cognetti.

La popularitad da bikes è s’augmentada fitg ils davos onns. Quai munta er ch’il plaz manca durant la stagiun auta en ils meds da transport publics. La FMR ha retschertgà co che la situaziun è tar trens ed autos da posta. L’onn 2022 ha la branscha da trens vendì sur 420 000 chartas da velo dal di e stgars 14 000 pass da velo (abunaments da l’onn) en Svizra. Tenor Olivier Dischoe, spezialist da communicaziun da la VFF (SBB) correspunda quai ad in augment da 28 resp. da 34 % en cumpare­gliaziun cun l’onn 2019. «L’obligaziun da reservar in plaz per l’agen velo gida da reglar la gronda dumonda ch’i po dar», di Olivier Dischoe. Tuttina possia capitar che plazs da velos vegnan per part occupads cun autra bagascha sin tschertas lingias. Era Simon Rageth da la communicaziun d’interpresa da la Viafier retica conferma ch’il plaz per velos possia vegnir stgars durant la stad en ils trens durant dis da grond traffic. En Surselva haja dentant per regla avunda plaz. Pli pauc problematic en autos da posta En ils autos da posta para la situaziun d’esser in zic pli lucca. «I dat mo punctualmain problems, en general vegnin nus a frida bain cun la dumonda», rapporta Ben Küchler, pledader da medias da l’AutoDaPosta. I na saja era betg uschia ch’ins possia constatar tschertas lingias che fissan spezialmain pertutgadas. Impurtant saja da s’etablir en il turissem. Il boom da bikes rendia per l’AutoDaPosta en quest senn, ch’ils autos da posta passan savens tuttina tras regiuns in zic giud via che daventan uss pli dumandadas. Prevegnir a nauschas surpraisas In auto da posta haja plaz davos per circa sis velos. Transportar in bike en l’auto da posta n’è betg lubì tenor Ben Küchler. «Igl è dentant da far attenziun, perquai che betg tuts models d’auto da posta pon insumma transportar velos», avertescha el. Il meglier saja da s’infurmar avant ina tura davart las offertas da la lingia giavischada. En intgins chantuns pon ins gia reservar ordavant in plaz, en il Grischun però betg. Ben Küchler di dentant ch’ins veglia installar in portal da reservaziuns en l’entira branscha da transport svizra. In auto da posta ha mintgamai plaz per circa sis velos. Foto AutoDaPosta AG Intgins autos da posta han in char annex. Foto AutoDaPosta AG

Amruta Wyssmann (31) è naschida cun 1,5 bratschs. Sco emprima para-atleta è la Grischuna partida l’onn 2021 per il team da raiver svizzer. Oz, mardi cumbatta ella als campiunadis mundials da raiver a Berna a la paraid da 15 meters. La finamira: il final. En il discurs cun la FMR ha ella discurrì davart sia rolla sco piuniera, raiver cun 1,5 bratschs e cunfins. «Al campiunadi mundial da raiver 2023 è ella ina da las grondas speranzas», scriva il Club alpin svizzer (CAS). «Na. Jau na sun betg la meglra, jau sun dentant ina buna fatscha», di Amruta – «Amy» – Wyssmann. Raiver in «6C» – sin la scala da raiver inditgà sco «difficultads extraordinarias» – dovra dentant bain perseveranza e bler trenament tochen ch’ins cuntanscha il «top» (manetsch il pli sisum). Amruta Wyssmann dumogna quai, cun duas chommas ed in bratsch. «Jau raiv cun 1,5 bratschs», curregia la dunna da 31 onns en il discurs cun la FMR. Dapi l’onn passà sa participescha la Grischuna a concurrenzas da la cuppa mundiala da paraclimbing. Ed oz, mardi raiva ella sin ina paraid da 15 meters autezza a Berna, als campiunadis mundials. Categorias tenor giugadira Venderdi, ils 4 d’avust 2023 – quatter dis avant la qualificaziun: Amruta Wyssmann tschitscha vi da sia limunada da timian-tonic en in café en la chapitala svizra. Igl è sia davosa intervista, almain fin tar la concurrenza. Ella discurra tudestg, schebain che: «Jau chapesch in zic. Emprender rumantsch fiss forsa insatge, sche jau hai lura dapli peda.» Peda per autras chaussas n’ha ella per il mument betg. Trais tochen tschintg giadas l’emna raiva ella en halla, sur mezdi u suenter la lavur dad 80 % tar il servetsch da commembers tar il CAS. Sa mesirar cun l’elita mundiala pretenda quai. Als campiunadis mundials vegn ella a raiver en la categoria «Amputee Upper Limb 2». Quai declera ella uschia: «Quai vegni definì tenor giugadira. Vul dir, la giugadira dal cumbel has anc, la giugadira dal maun ta manca dentant.» «Raiver pli aut che tschellas» Sias concurrentas sajan fitg fermas. E tuttina: «La finamira per ils campiunadis mundials è da cuntanscher il final.» E tge dovri persuenter? «Jau stoss simplamain raiver pli aut che tschellas», di Amruta Wyssmann cun in rir. «Tschellas» èn radund 15 atletas che raivan era sin las dus differentas rutas che vegnan da sutensi adina pli difficilas. Quatter tochen sis sa qualifitgeschan per il final che ha lura lieu questa gievgia. «Quai è pussaivel. In podium vegn dentant fitg grev.» I fiss quel podium, che la manca aunc. Partida per l’emprima giada en la cuppa mundiala è ella l’onn 2022 e gist vegnida sisavla, suandà è in quart plaz. «Quest onn na marschi betg uschè bain sco sperà. Jau ma met memia ferm sut squitsch.» Cun la davosa concurrenza haja ella dentant puspè chattà il «flow». Lavur da piunier Cumenzà a raiver ha Amruta Wyssmann avant tschintg onns, pia plitost «tard»: In’amia l’ha «stratg» en la halla e spertamain era ella «infectada» e trais giadas l’emna en halla. Suandada è lavur da piunier: Tochen l’onn 2021 n’existiva en Svizra numnadamain nagin parateam da raiver. L’organisaziun plus Sport l’ha dumandà sch’ella vuless raiver cumpetitivamain, sco project da pilot. In mez onn era ella suletta en il team. Oz cumpiglia quest team 16 atletas ed atlets. Ella na saja pia betg la meglra, dentant questa buna «fatscha»: «Jau sun quella che s’engascha per il sport, che dat intervistas. La represchentanta.» In engaschi, che vala la paina: En cumparegliaziun cun auters sports è paraclimbing integrà en ils campiunadis mundials regulars. «Nus essan entamez, survegnin la medema attenziun mediala. Igl è in dals paucs sports ch’è attatgà a l’associaziun mundiala.» Patratgar pli «creativ» Per ses engaschi survegn Amruta Wyssmann era blers resuns positivs da persunas pertutgadas, che la motiveschan era per quest engaschi. I dat però er tschella vart da la medaglia: «Sche quella dumogna quai cun in bratsch, lura n’è quai per mai nagin problem», ha ella era gia udì en halla. «Jau na dun betg bada a quai. Magari ses jau giu e guard simplamain co ch’i sa stentan lura cun dus bratschs.» Amruta Wyssmann trenescha sin rutas regularas, sto pia patratgar e raiver pli «creativ» per cuntanscher il top. Per impedir blessuras vegnan las atletas segiradas cun in sistem spezial da suga dubla. Amruta Wyssmann trenescha dentant era cun ir ordavant. Ella penda pia sezza la suga en ils crutschs. Co è quai pussaivel be cun il bratsch dretg? «Tegnair sanester, pender en dretg», di ella cun in’evidenza. Il Grischun sin dies Era sch’i vegna lavurà vidlonder, saja la purschida da differents geners da sport per persunas cun handicap – corporal u mental – anc dad optimar en Svizra, cunzunt era en il Grischun. Amruta Wyssmann è gia naschida be cun il bratsch dretg, en India. Ella è vegnida adoptada cun in onn ed ha lura passentà sia uffanza en il Grischun a Zezras. Oz viva ella a Zollikofen en il chantun Berna. E tuttina: il Grischun ha ella adina en il dies – cun in tattoo dal capricorn. Sin ses bratsch sanester ha ella minas da naiv – sia segunda passiun – ir cun snowboard. «En il fratemp è raiver mia vita. I n’è betg pli in hobi, viver da quai na sa jau dentant betg, damai èsi era betg professiun. Però jau driz mia vita tenor quai. Pervia dal ristg da blessuras na sun jau l’enviern passà betg stada sin pista.» Datti era cunfins? Per proteger ses bratsch dovra ella ina rolla tape per emna, ed era la tgira da la pel saja ina sfida. Gugent vuless Amruta Wyssmann era raiver ina giada sin glatsch. Ma datti era cunfins? «Quai è planisà per l’enviern vegnint. Però gea, quels cunfins datti. Jau als spost dentant gist vers ensi.» Per proteger ses bratsch dovra Amruta Wyssmann ina rolla tape per emna. Amruta Wyssmann en ses element: raiver. Il Grischun – il tattoo dal capricorn – accumpogna Amruta Wyssmann sin ses dies. Ella è stada l’emprima para-atleta dal team da raiver svizzer. Dapi 2022 sa participescha ella ad occurrenzas da la cuppa mundiala. Amruta Wyssmann raiva era cun ir ordavant, quai munta, ch’ella penda sezza la suga en ils crutschs. Far sa ella quai be cun il bratsch dretg.

Las stads èn pli chaudas che pli baud, il davos temp hai però dà bleras midadas da l’aura. Co influenzescha quai las chamonas? La FMR ha discurrì cun trais guardiachamonas da differentas regiuns davart la midada dal clima, las reacziuns dals osps ed il temp ideal per viandar. Surselva: Länta-Hütte: guardiachamona Thomas Meier La Länta-Hütte – ina chamona en Surselva. Foto Pieder Caminada/Somedia Co vesa Vossa situaziun ora mumentan? Fin uss è la stad stada surproporziunalmain buna. Quai ha era da far cun quai che nossa chamona è stada en la televisiun il davos onn. Nus avain sutstimà l’effect da l’emissiun. Uschia vegn era glieud ch’è per part surdumandada. Tge influenza han las midadas da l’aura dal davos temp? Nus essan mintgatant surstads tgi che dat giu cura. La glieud è per part malsegira, sche las prognosas constattan. Famiglias annulleschan plitost che viandants e viandantas versads/as. Questa stad ston ins dentant quintar da forsa daventar bletschs. Hai gia adina dà da quellas midadas da l’aura u è quai in nov fenomen? Cura che jau hai cumenzà avant 27 onns eri normal ch’i bischava ina giada per stad. Ils davos onns èn las stads daventadas extrem stabilas. Nus n’essan betg pli disads/as a midadas da l’aura che fissan normalas. Pli baud prendevan ins cun sasez gamaschas, oz annulleschan ins reservaziuns. Co As influenzescha la midada dal clima? En general n’ha quella nagina influenza negativa per nus. I dat punctualmain dapli urizis ed il provediment d’aua daventa mender. Uschia ston ins pli probabel restrenscher il luxus en il futur, per exempel cun stritgar las duschas. Ils glatschers lieuan e las rutas sa midan. Perquai ch’igl è pli chaud pudain nus cultivar tomatas ed i dat uss serps en nossa regiun. Tgi è il tipic giast – hai dà in svilup ils davos onns? I dat il trend da «vulair far cun dapertut, ma mo uschè ditg che tut constat». La glieud è daventada pli pretensiusa, i n’è dentant betg uschè nausch sco quai ch’ins pensa forsa. Plinavant èn ils osps daventads pli internaziunals, nus avain per exempel era giasts dals Stadis Unids. La preschientscha dals Svizzers e da las Svizras è restada tuttina. Cura è tenor Vus il meglier temp per ir a viagiar? Il meglier temp d’ir a viandar è lura cura ch’ins è motivà ed ha il schlantsch da trair tras insatge. Ins na duess betg ir a viandar stinadamain tenor chalender, mabain esser flexibel u flexibla e s’adattar a las circumstanzas. Tge spetgais Vus da quest atun e dal futur en general? Per l’atun avain nus extrem bleras reservaziuns, uschia che nus pudessan era vertir ina midada da l’aura. Jau guard positivamain en il futur: Viandar è popular e correspunda als basegns da la glieud. Mintgatant na ristga l’in u l’autra però betg da realisar ses giavisch. Jau cussegliass da ristgar d‘ir en la natira e sentir ils agens cunfins. Engiadina: Chamonna Linard: guardiachamona Sepp Erni La Chamonna Linard en l’Engiadina. Fotos mad Co vesa Vossa situaziun ora mumentan? Las cifras da reservaziun èn bunas, nus avain però pli paucs giasts dal di che durant corona. Tge influenza han las midadas da l’aura dal davos temp ? Nus stuain viver cun las prognosas e las decisiuns dals osps. Hai gia adina dà da quellas midadas da l’aura u è quai in nov fenomen? Jau chat ch’igl ha gia adina dà da quellas midadas da l’aura. Co As influenzescha la midada dal clima? Jau na fatg en general nagins quitads. Crudadas da crappa vegni dentant a dar pli savens, era tar nus. Consequenzas pli nauschas n’ha la midada dal clima betg gì fin uss per nus. Tgi è il tipic giast – hai dà in svilup ils davos onns? Durant corona eri auter: Lura vegniva dapli glieud pauc versada. Uss ch’ins po puspè ir pli lunsch davent en vacanzas, è quai puspè sa midà. Cura è tenor Vus il meglier temp per ir a viagiar? Cleramain uss durant la stad. Uss n’hai nagina naiv, uschia ch’ins na dovra naginas charpellas sco per part a l’entschatta da la stagiun. Tge spetgais Vus da quest atun e dal futur en general? Nus essan natiralmain fitg dependents da l’aura, era sche las reservaziuns èn bunas. Durant ils 20 onns che jau lavur sco guardiachamona avain nus dentant gì per onn adina circa tuttina bleras pernottaziuns, quai sa stabilisescha pia. Cunquai che nus dal team da tegia lavurain voluntariamain senza paja, renda la chamona per la Secziun Engiadina Bassa. Grischun Central: Chamanna Jenatsch: guardiachamona Jill Lucas In exempel dal Grischun Central: la Chamanna Jenatsch. Fotos @Chamanna Jenatsch Co vesa Vossa situaziun ora mumentan? Nus avain avert dapi la fin da zercladur e fin uss èsi stà ina buna stad. Tge influenza han las midadas da l’aura dal davos temp? Sch’igl è schlett’aura annullescha la glieud savens reservaziuns. Sch’ella è malsegira dumonda ella nus per cussegl. Nus empruvain da dar tips, per exempel cun recumandar in’autra via. Hai gia adina dà da quellas midadas da l’aura u è quai in nov fenomen? Quai è mes tschintgavel onn sco guardiachamona e jau chat che l’aura saja detg normala. Cunquai che la Chamanna Jenatsch è situada plitost aut, èsi normal ch’i naiva tranteren durant la stad. Co As influenzescha la midada dal clima? Ils glatschers èn luads fitg ils davos onns. Quai è per l’ina trist d’observar e per l’autra daventan uschia era las rutas pli pretensiusas: Passagis daventan pli taiss e grips vegnan nauadora. Nus ans spruvain da manar il manaschi a moda persistenta, per exempel cun vias da transport curtas e faschain attents ils giasts a la problematica. Tgi è il tipic giast – hai dà in svilup ils davos onns? I dat actualmain in boom da viandar, uschia ch’era adina pli savens glieud senza experientscha va a viandar. Ils osps èn tendenzialmain daventads pli pretensius. Nossa chamona è plitost veglia e simpla. La glieud è magari surstada, sch’ins di ch’i na dettia qua naginas duschas. Cura è tenor Vus il meglier temp per ir a viagiar? Igl è natiralmain adina bel. A mai persunalmain plaschi l’atun il meglier: Lura èn ils lareschs mellens, igl è in zic pli fraid ed ha pli pauca glieud. Tge spetgais Vus da quest atun e dal futur en general? Jau sper che l’aura saja buna las fins d’emna durant l’atun, quai n’era il davos onn savens betg il cas. L’avegnir vegnan crudadas da crappa a restar in tema. Front: Trais chamonas sut la marella Ina invista en il manaschi da differentas chamonas en la Surselva, en il Grischun Central ed en l’Engiadina: Trais guardiachamonas raquintan da lur osps, da las midadas d’aura e da lur prognosas per l’atun. Laura Schütz/FMR Jill Lucas da la Chamanna Jenatsch, Thomas Meier da la Länta-Hütte e Sepp Erni da la Chamonna Linard èn en general tuts trais cuntents cun la stagiun actuala. Tenor els èn midadas da l’aura sco quai ch’igl ha dà il davos temp nagut spezial. Thomas Meier manegia per exempel che nus n’ans sajan betg pli disads/as a midadas da l’aura che fissan normalas. Ils guardiachamonas cun blers onns experientscha raquintan co ch’ils osps èn sa midads ed èn per part daventads pli pretensius. La midada dal clima ha differents effects per las chamonas. Sepp Erni di per sumeglia ch’i vegnia a dar dapli crudadas da crappa. Sch’i va per recumandar il temp ideal per ­viandar, dattan tuts trais in auter tip. «La glieud è magari surstada, sch’ins di ch’i na dettia qua naginas duschas.» Jill Lucas, guardiachamona da la Chamanna Jenatsch

Ina schelta sco anc mai han ils Grischuns e las Grischunas per occupar ils 22 d’october ils tschintg sezs en il Cussegl naziunal. 122 persunas candideschan sin 25 glistas. Gruppas sco «Aufrecht» u «Mass-Voll» dal ravugl dals sceptichers da corona, n’han inoltrà naginas glistas en il Grischun. Il glindesdi è scadì il termin per annunziar candidaturas per las elecziuns naziunalas da quest’atun. Durant la stad ha la Chanzlia chantunala anc retschavì 7 glistas: 5 glistas da la Partida verd-liberala, 1 glista da la Partida populara ed 1 glista dals «Libers Grischuns ­independents». 18 glistas eran vegnidas inoltradas gia la primavaira gist l’emprim di ch’igl è insumma stà pusssaivel (LQ dals 6 da fanadur). Cun las bleras glistas van la Partida populara e la Partida verd-liberala en il cumbat. Las duas partidas han mess si mintgina 5 glistas. En blers auters chantuns battan era sceptichers da corona per il Cussegl naziunal. «Aufrecht» u «Mass-Voll» n’han dentant inoltrà naginas glistas en il Grischun. Sper las partidas etablidas dattan en egl gli­stas da trais partidas pitschnas. Igl è la glista dals «Libers Grischuns independents» cun Hans Vetsch che aveva candidà l’onn passà per in post en la regenza. Lura battan la Partida evangelica grischuna e l’Uniun democratica federala cun mintgamai ina glista. Cun 122 candidats e candidatas surpassan las elecziuns da quest’atun il record da candidaturas dal 1999 en il Grischun. Gliez resplenda era il trend naziunal. En l’entira Svizra aspireschan tantas persunas sco anc mai per ils 200 sezs en il Cussegl naziunal. Qua la survista da las glistas e partidas che candideschan en il Grischun: 5 glistas da la Partida populara grischuna 5 glistas da la Partida verdliberala 4 glistas da l’Allianza dal Center 3 glistas da la Partida socialdemocrata 3 glistas da la Partida liberaldemocrata 2 glistas dals Verds 1 glista da l’Uniun democratica federala 1 glista da la Partida evangelica svizra 1 glista dals Libers Grischuns independents

La saira in diner cul president dal stadi, il di suenter a svutrar en ils containers da palpiri vegl da Vienna: En ses nov roman «Das glückliche Geheimnis» quinta l’autur Arno Geiger da sia activitad secreta durant il temp da ses studis e pli tard. «I dat secrets stgirs ed i dat secrets fortunads. Mes secret fortunà eran lungas excursiuns che jau fascheva regularmain a Vienna per svutrar en ils containers da palpiri vegl sper via en tschertga dad insatge interessant per mai.» Uschia cumenza ses cudesch davart ses secret fortunà. Il giuven autur che nun aveva anc success cun ses texts tschertgava en il palpiri cudeschs e chartas veglias ed er diaris. Quels chats al fascinavan ed al gidavan ad emprender a conuscher quai che fa part da l’esser uman. Sia tschertga e ses chats al regalan l’experienza umana ch’el dovra per scriver ses cudeschs. Tut en ina giada e per el nunspetgadamain sa mida da l’onn 2005 sia vita cumplettamain causa il grond success ch’el ha cun «Es geht uns gut»: Per quel roman survegn el il Deutscher Buchpreis. Cun sias excursiuns tras Vienna ha l’autur austriac Arno Geiger cuntinuà malgrà il success anc in pèr onns, fin ch’el ha chalà da tschertgar en questa moda infurmaziuns da la vita dad auters. A mai ha fascinà quest cudesch cun sia bella lingua e sia tematica particulara fitg, perquai as poss jau be dar il tip da leger era vus il roman dad Arno Geiger ch’è cumparì quest onn. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal nov roman dad Arno Geiger

L’emprima giada en contact cun il rumantsch è Hans Fäh vegnì durant la recruta. L’entschatta da sia pensiun ha el lura gì la chaschun d’emprender la lingua per propi e s’occupa dapi lura en diversas furmas cun la lingua e cultura rumantscha. La FMR ha visità il «fan» da rumantsch ch’abita a Mitlödi. Sco regal per la pensiun ha Hans Fäh survegnì 2007 in bon per in curs da rumantsch a Scuol. Dapi lura ha el frequentà bunamain mintga onn in curs da vallader e per part anc supplementarmain il curs immersiv «A Sent be Rumantsch». «Chi chi sa rumantsch sa daplü» En l’abitaziun da Hans Fäh (1944) a Mitlödi en Glaruna sa chattan dicziunaris en tut ils idioms ed en rumantsch grischun ed in’ediziun dal DRG. «Il rumantsch gioga mintga di ina rolla tar mai», raquinta l’anteriur scolast e bibliotecar. Cunquai ch’el ha frequentà la gronda part da ses servetschs da recruta en il Grischun, è el lura vegnì l‘emprima giada en contact cun la lingua, ma ha emprendì rumantsch pir pli tard. El discurra vallader, ma chapescha era ils auters idioms. Regularmain consumescha Hans Fäh medias rumantschas: El taidla radio e legia la Quotidiana. El ha era collavurà al lexicon d’auturs ed auturas svizzers/as da Bibliomedia Svizra ed organisescha pliras giadas per onn in café rumantsch tar el a chasa – tut tenor il motto da sia construcziun rumantscha preferida: «Chi chi sa rumantsch sa daplü». Fidaivel accumpagnader d’Arnold Spescha Hans Fäh è savens preschent ad occurrenzas rumantschas e fa part da dus chors rumantschs e da pliras uniuns, per exempel da l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa. Tras quai ha el fatg intginas amicizias. In da ses amis rumantschs è l‘autur Arnold Spescha ch’el ha emprendì d‘enconuscher ad in colloqui a l’universitad da Turitg. Co descriva ses ami Hans Fäh? «El è daventà 150 % rumantsch», ri Arnold Spescha sin la dumonda da la redacziun. La preschentaziun dal cudesch «Ei catscha dis» d’Arnold Spescha è restà a Hans Fäh en regurdientscha sco spezialmain bel eveniment rumantsch. El ha translatà quel per tudestg ed è era vidlonder da translatar il nov cudesch d’Arnold Spescha. Mintga onn creeschan ils dus amis ultra da quai ensemen ina carta da Nadal: Arnold Spescha scriva ina poesia, Hans Fäh la translatescha e l’amia da Hans Fäh agiunta ina fotografia. Interess multifars «Gea, quest instrument vegn era numnà per rumantsch cembalo», di Hans Fäh e serra il dicziunari. La tura tras sia abitaziun mussa ch’el ha sper la lingua anc blers auters hobis. «Lungurella n’hai jau mai», ri el. El fa gugent musica e turas da velo. Che Hans Fäh, che ha studegià musica da scola a Lucerna, haja in fin sentiment per la lingua e per la lirica, conferma era Arnold Spescha. «Nus chantain mintgatant bunamain las poesias ensemen, per las pudair translatar bain», raquinta el. Era en il futur vul il Rumantsch da 150 % sa fatschentar vinavant cun la lingua. Publitgar sez insatge na vul Hans Fäh betg, dentant cuntinuar da translatar e da visitar occurrenzas. La biblioteca rumantscha da Hans Fäh. Fotos Laura Schütz Hans Fäh davant sia biblioteca rumantscha. Hans Fäh cun ses cembalo. Sper la lingua ha Hans Fäh anc ulteriurs hobis. Hans Fäh posseda dicziunaris en tut ils idioms ed en rumantsch grischun ed in'ediziun dal DRG. Hans Fäh en sia abitaziun a Mitlödi. Hans Fäh en sia abitaziun a Mitlödi. La decoraziun en l'abitaziun da Hans Fäh mussa ch'el è in grond fan dal rumantsch.

«Recepts da capuns datti en il Grischun tants sco ­siras» – jau ma regord che quai stava scrit pli baud sin il tetrapac da latg («Ladina»?). Capuns e Ladinas dapli u damain – il medem pudessan ins dir per recepts da Mojitos (in dals pli renumads drinks cubans) sin l’entir mund. Dacurt hai jau dentant chattà ed experimentà cun in recept per in «vair» Mojito – pia, l’original senza «schnic-schnac», persuenter fitg gustus. Tschel di hai jau gidà davos la bar a chaschun d’ina nozza. «Nus stuain lura far Mojitos», haja gì num. «Phoo, Mojitos? N’è quai betg quest drink ch’ins spe­tga in’eternitad tochen ch’il barkeeper ha smatgà ora cun ses murter la davosa essenza da la menta?», hai jau pensà. E co va quai insumma? Pia sun jau ida a la tschertga e quai cun success. Per in «vair» Mojito dovri «be»: ina limetta, in e mez tschadun zutger da channa, in puschel menta, aua minerala e glatsch. Ed uschia vegn el fatg: sma­tgar ora il suc da la limetta (directamain en il magiel) – pi­tschen tip: cun rudlar la limetta sco emprim sur ina maisa èsi suenter pli simpel. Agiuntar il zu­tger ed il puschel menta. Agiuntar in zic aua minerala e gia truschar ina giada cun in tschadun. Lura smatgar ora l’essenza da la menta cun in murter e guardar da dissolver il zutger – quai dovra in zic forza. Agiuntar intgins quadrels glatsch. Emplenir il magiel cun aua minerala. Pront. Quest drink è stà il hit durant questa nozza, gist perquai che varsaquantas persunas stuevan anc ir cun auto u dunnas eran en speranza. «Ins na senta gnanc la differenza cun in vair Mojito cun alcohol», haja gì num da differentas varts. Sa chapescha, in «vair» Mojito cuntegna anc 6 cl rum. Pia, tgi che vul sa sa chapescha agiuntar quel. Jau recumond dentant da sagiar ina giada in senza. Viva! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Gievgia ha gì lieu si Brambrüesch ina conferenza da medias. L‘Uffizi per la natira e l’ambient ha preschentà la strategia da biodiversitad dal chantun. Ussa che la strategia è pronta, han persunas singulas, organisaziuns e vischnancas la pussaivladad da collavurar tras in’enquista. La raschun per la strategia chantunala è stada l’incumbensa da la Confederaziun als chantuns d’elavurar in concept da promoziun chantunal per la biodiversitad. «Mo in tal concept fiss ì memia pauc a fund«, ha il cusseglier chantunal Jon Domenic Parolini ditg. Ins saja sa decidì per ina strategia pli detagliada. Stadi actual La biodiversitad cumpiglia spazis da vita, diversitad biologica, diversitad genetica e la cooperaziun tranter tut quellas spartas. «I na va pia betg mo per bellas flurs, ma per nossa basa da viver sco tala», ha ditg Remo Fehr, manader da l’Uffizi per la natira e l’ambient. «Per enconuscher il stadi actual da la biodiversitad en il Grischun è ina analisa da la situaziun stada necessaria», ha declerà Andreas Cabalzar, il manader dal departament natira e cuntrada da l’Uffizi per la natira e l’ambient. En in rapport da basa da radund 600 paginas è vegnida rimnada ed analisada la savida davart la biodiversitad cun agid d’experts ed expertas. Deficits en auas Cun agid dal rapport èn quatter sfidas vegnidas eruidas. «Per l’ina stuain nus mantegnair la buna qualitad ecologica en ils territoris nua ch’ella exista», ha explitgà Luis Lietha, il manader da project da la protecziun da biotops e da la diversitad biologica da l’Uffizi per la natira e l’ambient. Ins na possia betg quintar ch’il bun stadi restia simplamain, cunquai ch’era quels territoris vegnian utilisads intensivamain, per exempel per la producziun d’electricitad. En spazis da viver liads a l’aua e per las spezias che dependan da quests spazis da viver dettia gronds deficits. «Pervia da la sitgira è l’aua en general stgarsa. Plinavant vegn la resursa aua utilisada fitg da tuttas varts, per exempel sco aua da baiver», ha Luis Lietha numnà ils motivs per ils deficits. Mendra situaziun en vals Tranter las vals e las regiuns situadas pli ad aut dettia grondas differenzas. «Pli ad aut ch’ins va, e meglier che la situaziun daventa ord vista da la biodiversitad», ha Luis Lietha ditg. La raschun saja l’utilisaziun intensiva da las vals per producir nutriment e bajegiar. Atgnamain duessia la diversitad da las spezias esser il meglier en las vals, cunquai ch’igl è là il pli chaud – ils donns sajan là pia era pli gronds. La quarta sfida saja da rinforzar l’atgna responsabladad da tuttas e tuts per il chapital natiral. «Puras, pedels, architectas e lavurers da vischnanca – mintgin e mintgina influenzescha la biodiversitad cun las atgnas decisiuns», ha Luis Lietha ditg. La via grischuna «Betg spetgar ch’insatge vegnia prescrit, mabain sa sentir pertutgà/ada e sa dumandar tge ch’ins possia contribuir», ha Andreas Cabalzar declerà la tenuta da basa da la strategia. Ins na veglia pia betg lavurar cun scumonds. Pliras finamiras e mesiras per las differentas parts da la biodiversitad èn vegnidas definidas ch’èn colliadas ina cun l’autra. «Las mesiras èn ina purschida per quels e quellas che vulan far insatge, nagin cumond», ha Andreas Cabalzar ditg. La «via grischuna» vegn numnada sco princip. «Nus stuain elavurar soluziuns en il chantun e discurrer ina cun l’auter», ha Andreas Cabalzar manegià. El spera ch’i dettia era in effect vers Berna, ma en general duai dar resultats interns. Participaziun da tuts e tuttas Il proxim pass è ina enquista che ha lieu davent dad uss fin l’entschatta d’october. Per link sin la pagina d’internet da l’Uffizi da la natira e l’ambient pon persunas singulas, vischnancas, firmas ed organisaziuns sa participar. «Igl è pussaivel da cumplettar, curreger e proponer atgnas mesiras», ha Andreas Cabalzar declerà. «Nus sperain che l’enquista motivescha blera glieud da daventar activa», ha Jon Domenic Parolini manegià. Andreas Cabalzar Foto Laura Schütz Luis Lietha Foto Laura Schütz Front: Co statti cun la biodiversitad en il Grischun? L’Uffizi per la natira e l’ambient dal Grischun ha preschentà gievgia la strategia da biodiversitad dal chantun a Brambrüesch. La strategia sa basa sin il stadi actual da la biodiversitad en il Grischun e cuntegna pliras finamiras e mesiras. Ina sfida è da chattar soluziuns per ils spazis da viver liads a l’aua, nua ch’i dat gronds deficits. Uss che la strategia è pronta, han persunas singulas, organisaziuns e vischnancas la pussaivladad da collavurar tras in’enquista. (fmr/ls)

Redacturas e redacturs da la FMR preschentan durant la stad chamonas – grondas e pitschnas, publicas e privatas, fitg bellas e pli u main bellas. Oz: la «Segnespass Mountain Lodge». Mia emprima viandada sin il Pass dal Segnes è stada la detga aventura. L’avust avant intgins onns è mia famiglia partida davent da Flem ensemen cun amis ed amias. L’aura era schleta. Las spundas eran per part curcladas da naiv. Igl è daventà adina pli nivlus, la vista adina pli schletta. In’enconuschenta da nus vuleva schizunt returnar. Il persunal da la tegia «Segnespass Mountain Lodge» ans è però vegnì encunter per mussar la via. Per nus uffants èsi stà aventurus da raiver si tras la tschajera e lura tuttenina vesair ina chamona. Il proxim di essan nus viandads da bellezza aura da l’autra vart da la taissa via engiu fin ad Elm. Pir tar la proxima viandada hai jau lura vesì la planira dal Segnes surtratga cun glatsch. In auter highlight sin la via a la Segnespass Mountain Lodge è la Fora da S.Martin e las Dunschalas (Tschingelhörner). La chamona sa chatta numnadamain sin la cresta tranter las Dunschalas ed il Piz Segnes. En la vischinanza da la tegia che vegniva oriundamain duvrada sco bunker da militar è capità ina disgrazia avant tschintg onns. In aviun è collidà verticalmain cunter il plateau sut la Fora da S. Martin. Tut ils/las 20 passagiers e las passagieras èn morts/as. Il num «Mountain Lodge» tuna forsa luxurius, la chamona sezza n’è dentant betg fitg luxuriusa. La tegia privata è pitschna e cuntegna mo in local communabel ed ina stanza da durmir. La tualetta sa chatta en ina boxa intgins pass davent da la chamona. Durmir ina notg en in conturn pli simpel vala dentant definitivamain la paina per giudair la bella survista. Quatter chavazzins Autezza: 2627 m.s.m Access: Davent dad Elm u Flem cun rutas da differenta difficultad Alloschi : 12 letgs Auter : La tegia è mo averta durant la stad. Questa stad n’è ella betg averta pervia da lavurs da mantegniment. Segnespass Mountain Lodge Foto Laura Schütz Segnespass Mountain Lodge Foto mad

Igl è pelvair stà in pitschen «schoc» per mai questa stad a Berlin. In schoc medial, schebain ch’el era previsibel gia dapi in brav temp. Il schoc ha da far cun mia professiun da schurnalist e cun mes pitschen ritual da vacanzas. Sche jau sun insanua en vacanzas, lura cumprel jau ina gasetta dal lieu u da la regiun. Quella cumpra ha pliras intenziuns: Primo – jau vuless leger ed exercitar la lingua dal lieu: franzos, talian u englais. Secundo – jau vuless vegnir a savair tge tematicas che fatschentan mia destinaziun da vacanzas: las debattas en vista a las proximas elecziuns ed ils transfers dal club da ballape. Terzio – jau vuless vesair co che autras redacziuns fan lur gasetta: layout, tipografia, rubricas, ressorts, caricaturas, l’aura etc. Ed il quart argument per mia cumpra da gasetta: Igl è simplamain patgific da leger la damaun en in café ina gasetta, senza stuair guardar sin l’ura e senza stuair pensar vi da la lavur. U betg? Quai hai jau era fatg avant var 20 onns tar mia davosa visita a Berlin, ina metropola ch’è gea mediatisada ferm. I dat gist pliras gasettas dal di: la «Berliner Zeitung», il «Tagesspiegel» e la «Berliner Morgenpost». Ed era tar il boulevard datti la «B.Z.» ed il «Berliner Kurier». Dasperas cumparan natiralmain er a Berlin anc las impurtantas gasettas naziunalas da la Germania, la «FAZ», la «Süddeutsche Zeitung», la «Bild» e tut la cumpagnia bella. Enfin qua era mes maletg medial (sin Berlin) damai anc en urden. Enfin tar la visita da que­sta stad en la chapitala tudestga, enfin tar l’arrivada a la staziun, enfin tar nossas spassegiadas tras la citad, enfin tar ils viadis en la «U-Bahn» ed «S-Bahn» u tar las pausas en cafés e restaurants. Dapertut il medem maletg: naginas gasettas! En las staziuns na datti (quasi) nagins kioscs pli per cumprar ina gasetta da Berlin. En las ustarias na datti pli nagins portagasettas. Ed en ils vaguns da la metro lura il pli grond schoc: gnanc’olma n’ha en maun ina gasetta. Nagin! Tuts èn vi da lur telefonins e legian probablamain ils artitgels dal «Tagesspiegel» u da la «B.Z.» sin quels apparats. Ussa pensan segir tuttas e tuts: «Quai è bain logic, char David. Ozendi na legia gea nagin pli la gasetta, ni a Berlin, ni a Berna, ni a Barcelona.» E lura decleran tuts e tuttas anc quest svilup cun pledatschs sco «digitalisaziun», «transfurmaziun digitala», «crisa da la pressa», «medias socialas», «deprivaziun da news» etc. – Quai m’è tut conscient ed enconuschent. Però da vesair cun agens egls – en ina metropola cun ina gronda diversitad mediala – che la gasetta stampada è svanida cumplettamain or da la vita publica, quai m’ha fatg grond’impressiun. Quai è stà mes pitschen «schoc» a Berlin. Per la paja èn ussa las staziuns da metro pli schubras ch’avant 20 onns. Nagin palpiri pli sin il fund, naginas gasettas pli che sgulatschan davent cura che las me­tros arrivan en la staziun. Ma igl ha tuttina dà durant nossa visita da questa stad a Berlin in’excepziun. Durant in viadi en la «U-Bahn» dumonda in da noss figls: «Cunter tgi ha pers Hertha?» – «Pertge dumondas?» – «Quai stat scrit là sin quella gasetta.» – E pelvair: visavi da nus seseva in um che legeva ina gasetta. Ina raritad. Davostier era stampà il rapport dal matsch da Hertha Berlin. Els han pers lur emprim gieu da la stagiun encunter Fortuna Düsseldorf cun 1:0. Tge bels temps che quai eran anc, cura ch’ins pudeva leger en la metro l’artitgel da gasetta tar quel che seseva visavi. Sin la surfatscha davos dals telefonins na datti da leger nagut pli – il pli da tut forsa anc «Samsung». David Truttmann è schefredactur da la Funda­ziun Medias Rumantschas (FMR), ina redacziun che scriva era per gasettas stampadas. David Truttmann

Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) rapporta quest onn cun in livestream dal Swiss Epic 2023. La ina cursa da mountainbike parta quest mardi e cuzza tschintg dis. Ella maina en tschintg etappas sin trails pretensius ed enconuschents tranter Lai, San Murezzan e Tavau – cun ina distanza da 367 kilometers e cun 11 500 meters differenza d’autezza. Cun il livestream da RTR po il public suandar la cursa direct davent da chasa. Dals 15 fin ils 19 d’avust 2023 commentescha il reporter da sport Andreas Wieland per rumantsch la cursa da mountainbike. El vegn accumpagnà durant las emissiuns da giasts sco Remigi Maissen, Darco Cazin u Andrin Beeli. (cdm/rtr/fmr) Ils livestreams da tut las etappas, ils resultats ed ils highlights èn da chattar sin www.rtr.ch/swiss-epic. Mardi enfin sonda è la cursa Swiss Epic tras il Grischun. Ella po vegnir persequitada live via RTR.

Avant intginas emnas, ma era a chaschun da la radunanza generala da questa sonda passada, ha l’EMS Chemie preschentà las cifras da fatschenta da l’onn passà e quellas da l’emprima mesadad da l’onn 2023. Lezzas n’èn betg uschè bunas sco las cifras da record da l’onn passà. E tuttina fidan acziunarias ed acziunaris a las persunas al timun da la holding. Il program da la radunanza generala d’acziunaris da l’Ems Chemie è stà vast questa sonda passada – sco auters onns era gia. La radunanza en tenda da festa sin l’areal da la fabrica è vegnida enramada tranter auter da musica da «The Allegra Big Band», dal swing da «The Mountain Rat Pack» ubain dals ritems dals tamburs da Domat en unifurma istorica. Exact 2161 acziunarias ed acziunaris èn suandads a l’invitaziun, sco che l’interpresa ha rapportà. Gronda participaziun Ina part principala da la radunanza è stada sco adina la preschentaziun da las cifras da fatschenta da l’onn current. La svieuta che l’EMS Chemie ha cuntanschì durant l’emprim mez onn munta a 1,183 milliardas francs. Uschia che quella svieuta è per 7,9 % pli bassa che avant in onn. Quai na para dentant betg da disturbar las acziunarias ed ils acziunaris. «Ch’i va mintgatant ensi e mintgatant engiu, quai datti tar tut las interpresas», ha ditg p.ex. in acziunari da Zug. Els hajan vinavant fidanza en l’interpresa e las persunas che stattan u stevan davos quella. Uschia na disturbia era betg che la dividenda è quest onn per in franc pli bassa che l’onn passà. Quest onn datti 20 francs per aczia. Totalmain 91,4 % da las aczias èn stadas represchentadas la sonda en tenda a Domat. Innovaziun «made in Domat» En il cussegl administrativ da la EMS-CHEMIE HOLDING AG èn vegnids reelegids la commembra actuala ed ils commembers actuals: Bernhard Merki (president), Magdalena Martullo (vicepresidenta) e Joachim Streu. Da nov è vegnì elegì Rainer Roten en il gremi. En occasiun da la 60avla radunanza generala a Domat han collavuraturas e collavuraturs da l’EMS ed in represchentant da l’industria chinaisa d’autos electrics preschentà trends actuals tar las materias sinteticas, nua che era l’atgna interpresa tegna pass cun l’innovaziun. Uschia èn tranter auter vegnids mussads elements d’autos electrics – surtut tar l’encablament – che vegnan construids cun products da la EMS. Sco che la EMS ha scrit en ina communicaziun a las medias – suenter la radunanza – sajan vegnidas servidas als acziunaris en la gronda tenda sin l’areal da Domat tranter auter «2800 tastginas cun charn manizzada da vadè, 600 kg maluns e 600 kg urtais sco garnitura». (rtr/cdm/fmr) La CEO Magdalena Martullo da la EMS Chemie ha envidà ils acziunaris da l’intepresa – 2161 da quels èn vegnids questa sonda en tenda da festa a Domat. La CEO Magdalena Martullo da la EMS Chemie ha envidà ils acziunaris da l’intepresa – 2161 da quels èn vegnids questa sonda en tenda da festa a Domat. La radunanza d'acziunaris da la EMS Chemie dals 12 d'avust 2023 a Domat.

La fiera immobigliara sa sviluppa per il mument en ina direcziun che fa surstar – surtut en regiuns turisticas ed en ils centers. Ina bell’abitaziun custa bain svelt 3000 francs per mais. E per 1 milliun datti bain da cumprar in’immobiglia, ma lura be ina chasetta giud via ubain ina che dovra ina sanaziun. Ma è quai mo in pro­blem svizzer e grischun? – Castenca! Il film documentar «Der Ausverkauf von Lissabon» (30 min) mussa che nus n’essan insumma betg sulets. Anzi, igl è frappant da vesair las parallelas tranter la citad veglia da Lissabon (il quartier Alfama) e p.ex. in vitg engiadinais sco Guarda. Formulà fitg simpel va il svilup a Lissabon numnadamain uschia: persunas benestantas (da l’exteriur) cumpran u prendan a fit abita­ziuns e chasas veglias, ils indigens vendan u vegnan stgatschads or da lur quartiers. Ils novs proprietaris u locataris ad Alfama èn per gronda part Americans. Els ve­gnan mo en vacanzas u ch’i lavuran qua via homeoffice per in’interpresa internaziunala. La consequenza da quest svilup ad Alfama èn bain quartiers schics e moderns, ma quartiers senza vita. Per dir simpel: glieud «estra» tschertga il scharm da la citad veglia da Lissabon e destruescha cun la cumpra d’immobi­glias precis quel scharm ch’i tschertgan atgnamain. Ils indigens èn davent e na turnan betg pli, perquai ch’els na pon betg pli sa prestar las chasas ed abitaziuns. Insumma, ils auturs dal pi­tschen film documentar «Der Ausverkauf von Lissabon» (accessibel sin Arte) n’han betg intenziunà da trair parallellas tranter il Portugal ed in vitg engiadinais sco Guarda. Ma Grischunas e Grischuns che guardan il film vegnan ad esser stupefatgs quant sumegliant ch’il svilup è. Perquai: in film ch’è da cussegliar! Di per di dat la FMR in tip – senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il quartier Alfama, ina part veglia da Lissabon.

A Cuschnaus, Savognin ed Ardez – dapertut cumenza oz la scola puspè. Suenter avair discurrì l’emna passada cun mainascolas e scolastas, ha la FMR vulì savair tge che quest di munta per l’autra vart dal pult. – Uffants e giuvenils da differentas classas e regiuns han ditg sin tge ch’els ed ellas sa legran e tge che na dastga segir betg mancar en il satgados. (text Laura Schütz/FMR | fotos mad) Flurin Deplazes (Surcasti) cumenza la 4. classa primara a Cuschnaus: «In zic gnervus sun jau bain. Jau ma legrel cunzunt da vesair mes collegas e sin il rom tudestg. Sin matematica na ma legrel jau betg. Il pli impurtant utensil è tenor mai la gumma.» Flurin Deplazes da Surcasti Ariane Darms (Falera) cumenza l’emprima classa primara a Falera: «Jau sun gnervusa da cumenzar la scola. Il pli fitg ma legrel jau da far gimnastica. Jau na ma legrel dentant betg da stuair far pensums sco mes frar pli vegl. L’emprim di na dastg jau betg emblidar il turnister cun la mappa e l’etui.» Ariane Darms da Falera Timo Thöni (Stierva) cumenza la 3.classa gimnasiala a Cuira: «Fin ussa hai jau visità la scola superiura. Jau ma legrel sin la nova fasa da vita, ma jau hai era in zic tema da la nova situaziun. Jau pachetesch segir l’etui per l’emprim di.» Timo Thöni da Stierva Aita Arpagaus (Savognin) cumenza la 3. classa primara a Savognin: «Sin far bogn ma legrel jau il pli fitg, perquai ch’ins po lura esser bletsch l’entir temp. In zic gnervusa sun jau, ma i na dat nagut che na ma plascha betg en scola. Il rispli per scriver è l’utensil che jau dovr il pli savens.» Aita Arpagaus da Savognin Jonas Stgier (Parsonz) cumenza la 2. classa primara a Savognin: «Il pli fitg ma legrel jau sin il rom rumantsch, perquai che jau scriv gugent. Jau na ma legrel però betg da stuair chantar. Gnervus sin l’entschatta da scola na sun jau betg. Tge che jau na dastg betg emblidar da prender en scola è il rispli.» Jonas Stgier da Parsonz Larissa Caprez (Ardez) cumenza la 2. classa primara ad Ardez: «Gnervusa na sun jau betg. Jau ma legrel sin l’entschatta da scola per puspè pudair giugar cun mias amias. Sin matematica na ma legrel jau betg, là ston ins studegiar memia fitg. L’etui cun colurs, rispli e gumma è il pli impurtant en mes satgados da scola.» Larissa Caprez dad Ardez Cassandra Decurtins (Cuira) cumenza la 2. classa gimnasiala a Cuira: «Jau ma legrel cunzunt da vesair mes amis e mias amias en scola e da gentar ensemen. Geografia ma plascha il pli pauc, perquai che jau na sun betg buna en quest rom. Gnervusa na sun jau betg, pli probabel perquai che jau enconusch gia il gimnasi. Jau stoss exnum prender cun mai il laptop cun chargiader ed ina buttiglia.» Cassandra Decurtins da Cuira

Tschintg istorgias dad Avras raquinta Ina Boesch en ses cudesch cumparì il fanadur. Ina da quellas: La val solitaria fiss prest daventada in resort turistic gigantic sco en las Alps da la Frantscha. La publicista preschenta cun sias istorgias in panorama da la val, da sia populaziun e da sia istorgia. La cuntrada d’Avras cun Juf sco pli aut abitadi en l’Europa è ideala per tgi che tschertga ina natira intacta. Igl avess però mancà pauc e la val fiss daventada in resort da vacanzas che faschess oz probabel concurrenza a destinaziuns sco Flem u Tavau. Ina Boesch raquinta en «Schauplatz Avers – Geschichten einer Landschaft» dals plans en ils onns sessanta dal davos tschientaner. Per ses cudesch ha ella re­tschertgà en actas dals protagonists da lez temp. «Per il nair da l’ungla fiss la vallada alpina svanida sut betun», scriva Ina Boesch. Baggers avessan arà il terren, cranas avessan sgrattà il tschiel e betunieras avessan surtunà il tschivliez da las muntanellas. – Tut quai per construir in resort gigantic tenor il model da las Alps franzosas. «Cun ses ventg indrizs da skis e 10 000 letgs per giasts avess il lieu da vacanzas surpassà tuttas limitas en il Grischun», stat scrit en il cudesch davart las ideas l’entschatta dals onns sessanta. L’iniziativa vegn da la «Societé générale pour industrie» da Genevra. L’emprim discurran ins be d’in vitg da vacanzas da forsa 500 letgs. Cun il temp creschan ils plans a l’engronda. «Il nonplusultra da l’infrastructura stravaganta fiss stada ina plazza d’atterrar da helicopters per skiunzs che van siadora cun heli e per hosps bainstants.» L’autura Ina Boesch scriva da superlativs – dad insatge mai vis en il chantun Grischun da lez temp. Captivant è che Ina Boesch raquinta l’istorgia or da la vista da pliras persunas, senza dentant numnar lur nums, per exem­pel il president da la Cumissiun da la natira e da la protecziun da la patria. Lez ha in’aversiun cunter il far e demanar predominant dals Genevrins. El na fa betg mo quitads per la cuntrada gualsra, mabain era ch’il turissem attiria blers ­esters, sco che James Schwarzenbach smanatscha en quels onns. Inchantà è perencunter l’inschigner da la ETH che dastga planisar vias ed infrastructura en la cuntrada virginala. Ed ils architects: L’emprim sa metta in trio da Genevra a la lavur. Els prefereschan il stil da chasas engiadinaisas. Lura survegn in architect grischun l’incumbensa. Lez s’orientescha plitost al stil gualser. En in lieu vul el dentant era eriger in hotel da diesch auzadas. El sa metta propi en ils stadals e fa nundumbraivels plans da detagl. Lura datti anc in hotelier che s’oppona ed il president da vischnanca che rimna datas dad aura e da quantitad da naiv per la societad genevrina. La societad ha gia cumprà terren e vegn malpazienta. La vischnanca stuess decider davart in nov plan da zonas ed ina lescha da bajegiar. Il squitsch vegn pli grond. Per alteraziun en la populaziun procura la dumonda tge terren che vegn insumma enzonà e tgenin betg – u cun auters pleds tgi che profitescha e tgi betg? L’avrigl 1968 lascha la radunanza communala ir da la glatscha giu la lescha da bajegiar ed il plan da zonas. Dal project gigantic vanzan dus runals che la societad genevrina aveva construì. Il terren acquistà venda la societad puspè enavos als proprietaris d’avant. Il naufragi saja d’attribuir a la dominanza ed ignoranza da la societad ed al targlinar ed al pitgpetg en vischnanca – ed ad in nov spiert dal temp, analisescha l’architect grischun. Pertge che gist en quels onns saja sa dasdada ina schientscha per la protecziun da cuntradas alpinas. Uschia sco ch’Ina Boesch scriva dal nau­fragi dal resort gigantic, raquinta ella era las autras istorgias dad Avras en sia nova publicaziun – da perscrutaders d’avant 350 onns, da process cunter strias, dad emigrants ed emigrantas avant 150 onns u da la resistenza cunter ina ovra a pumpa en la Val Madris avant paucs decennis. En ils onns sessanta ha l'architect Richard Brosi skizzà quest'idea dad in resort da vacanzas gigantic per Avras. En ils onns sessanta ha l'architect Richard Brosi skizzà quest'idea dad in resort da vacanzas gigantic per Avras.

Redacturs e redacturas da la FMR preschentan durant la stad chamonas. Oz èsi la tegia da l’Alp Dadens Sut da Falera (1737m s.m.). Ina spassegiada sin l’alp vegn remunerada cun ina bellezza vista ed in pitschen highlight culinaric. Las surpraisas ch’ins chatta ad agur nunspetgadamain èn adina las pli bellas. Ed ina tala hai jau g ì l’entschatta fanadur sin ina spassegiada davent da mes mises sur Ruschein en direcziun da Curnius. Tuttenina sun jeu stada en l’Alp Dadens da Falera ed hai vis ch’ins po prender là in sitg u schizunt empustar ina marenda. Fom n’aveva jau en sasez nagina, jau aveva gea gist ensulvì brav. Quaidas avev’jau dentant schon – cunzunt cura ch’jau hai vis tge speziali­tads che vegnivan fatgas amogna. Sin ina tavla era per exempel scrit cun crida ch’i dettia jogurts fatgs sezs. Jeu hai dumandà il signun, che surviva gist giasts avant tegia, tge sorts jogurts ch’i dettia pia. El ha dumbrà si da tuttas guisas. Per mai eri cler ch’jau prendia ina sort ch’jau n’hai uschiglio betg a chasa. Jogurt da nusch? U jogurt da rabarber? La finala hai jeu empustà in jogurt da rabarber. Grondius. In di da chalira na datti nagut me­glier ch’in frestg jogurt. E quel da l’Alp Dadens aveva in gust da rabarber da buntad cun ina leva nota da vaniglia – betg memia dultsch e strusch asch. Igl è stà uschè delizius ch’jau hai gist empustà in segund. La tegia da l’Alp Dadens Sut da Falera tutga uss tar mes program fix da spassegiadas sch’jau sun si mises. Igl è quasi in pelegrinadi en in lieu cun il meglier jogurt ch’jau hai mangià insacura. Autezza: 1737 m s.m. Access: Davent da Falera èsi ina pitschna tura da circa 1 ura e 45 minutas dad ascender 520 meters d’autezza fin l’Alp Dadens Sut da Falera. Tgi che less prender propi patgific po era ir cun la sutgera fin Curnius e dovra da là gnanc in’ura per cuntanscher l’alp. Alloschi: I n’è betg pussaivel da pernottar. Auter: Il persunal d’alp serva pitschnas bavrondas e spaisas. Igl è pussaivel da gist anc cumprar chaschiel, paintg u auters products d’alp. En l'Alps Dadens Sut da Falera san ins prender in sitg - ed empustar jogurt da rabarber

Pazients e pazientas che na chattan nagin/a medi u media da chasa, bleras sururas e glieud che lavura vinavant suenter la pensiun – la mancanza da persunal sa mussa era tar ils medis e las medias da chasa. Dus medis ed ina media da chasa dal Grischun raquintan co ch’els badan quella en lur praticas e tge soluziuns ch’i dess. «Blers osps da vacanzas che vegnan tar mai en la pratica n’han nagin/a medi u media da chasa pli», di Lüder Kaestner da Segl-Baselgia. I sa tractia savens da glieud pli veglia cun pliras malsognas che na survegnia senza medi u ­media da chasa nagina tgira cumplessiva. Il mument saja la situaziun en l’Engiadina anc detg confortabla en cumparegliaziun cun ­autras regiuns grischunas, quai ch’era ­Franziska Barta da Zuoz conferma. En intgins onns vesia quai però ora auter, cunquai che blers medis e medias sajan gia pli vegls/ias (guarda tabella). Franziska Barta rapporta era ch’ils dis da lavur sajan magari fitg lungs, cunquai ch’ella è sper il servetsch da media da chasa per part era en servetsch d’urgenza. «Mai persunalmain n’influenzescha la mancanza da medis e medias da chasa anc betg fitg, cunquai che jau hai avert mia pratica pir avant trais onns e na sun anc betg a la tschertga d’in successur u d’ina successura», di Mario Venzin da Vella. Motivs per mancanza Ina raschun per la mancanza saja che memia paucs/as medis e medias vegnan scolads/as pervia dal numerus clausus, manegian Franziska Barta e Mario Venzin. «La scolaziun da medis e medias d’assistenza ha lieu en il spital ed ils spitals vegnan cumplettads cun spezialisaziuns – igl è pia interessant e lucrativ da gist restar en spital», declera Mario Venzin. Stuair esser trasora preschent e disponibel, numna Lüder Kaestner sco ulteriur motiv: «I dat adina dapli medis e medias che lavuran a temp parzial, per exempel per motivs fami­gliars. Uschia vegn ina pratica manada d’ina singula persuna, savens surprendida da pliras. Cunquai ch’i dat en total memia pauca glieud, na va il quint la finala betg si.» Dischavantatgs da Grischun en cumparegliaziun chantunala Sch’in giuven medi u ina giuvna media tscherna in lieu da lavur, n’è il Grischun betg exnum attractiv en cumparegliaziun cun auters chantuns. Mario Venzin menziuna l’autodispensaziun restrenschida: «En blers chantuns da la Svizra pon medis e medias distribuir medicaments sezs/as. En il Grischun è quai lubì en lieus, nua ch’i dat apotecas, mo a moda fitg ­restrenschida.» La valur dal punct da taxa dal Grischun saja ultra da quai ina da las pli bassas en Svizra, agiunta Lüder Kaestner. «Perquai che la paja da prestaziuns medicinalas n’è betg vegnida midada dapi l’onn 2006, n’è ella betg adattada a la creschientscha.» En la Surselva gioghia la lingua ultra da quai ina rolla, di Mario Venzin. «Jau sun vegnì a savair che persunas ch’avessan gì interess, n’han betg surprendì ina plazza pervia dal rumantsch.» Intgins/as sa fetschian quitads che lur uffants stoppian emprender ina nova lingua u ch’els/ellas n’hajan betg uschè svelt ina relaziun cun pazients e pazientas. Ina cifra concreta, quant gronda che la mancanza è, n’è betg stada pussaivla d’eruir, era betg suenter il discurs cun ils medis e la media. Soluziuns Avair pliras praticas pitschnas saja in model scadent, manegia Franziska Barta. Ella pudess s’imaginar ch’i dat insacura plitost in grond center ambulant e ch’ils servetschs d’urgenza vegnan transferids als spitals. «Ina schliaziun fiss era ch’il persunal da tgira surprenda dapli incumbensas en las regiuns e dat lura vinavant ils resultats a centers. Era l’intelligenza artifiziala po giugar ina rolla.» Lüder Kaestner perencunter è persvadì da la medischina da chasa: «Circa 90 % da tut ils problems pon vegnir sclerids spertamain en ina pratica.» El sa giavischa tranter auter che la birocrazia vegnia reducida a nivel federal. Era a nivel communal dessi pussaivladads da meglieraziun. «Cunquai ch’il provediment da sanadad è l’incumbensa da las vischnancas, ma giavisch jau ch’ellas daventian pli activas», di Mario Venzin, «ellas duain far reclama e porscher bunas cundiziuns per medis e medias da chasa.» Anc ina giada medema tscherna da professiun? Franziska Barta n’elegess betg anc ina giada la medema professiun. «Esser media da chasa po esser interessant e commuventant – quai na tanscha dentant betg.» Ella sa giavischa ina reducziun da la chargia da lavur, quai che na saja betg pussaivel cun in’atgna pratica. Mario Venzin e Lüder Kaestner daventassan anc ina giada medis da chasa. «Las cundiziuns da basa daventan adina mendras, la lavur cun ils pazients e las pazientas è dentant satisfaschanta», di Lüder Kaestner. Dessi tuttina insatge ch’ins po far sco persuna singula per megliurar la situaziun? Tuts trais din che pazients e pazientas pudessan per part esser pli flexibels/las, quai che pertutga termins. «Ozendi nizzegia la glieud pli svelt servetschs medicinals, era pervia d’infurma­ziuns da l’internet che pon chaschunar malsegirtad. Là duessan ins restar critic», agiunta Lüder Kaestner. Situaziun en il spital da Glion La mancanza da medis e medias da chasa influenzescha era ils spitals. «Nus avain dapli tractaments da cas d’urgenza. Savens sa tracti da banalitads sco tuss, per las qualas i na fiss betg necessari d’ir en spital», rapporta Marcel Bundi, schefmedi da la chirurgia en il spital da Glion. Era pazients e pazients che vegnan relaschads/as, vegnian uss pli savens en spital per per exempel laschar controllar plajas u schliar fils. «Il spital vegn a stuair s’adattar per il futur, tranter auter cun procurar per dapli persunal sin la staziun da cas d’urgenza», di Marcel Bundi. La finala haja quai per consequenza ch’i daventia pli char per la collectivitad, cunquai che tractaments en spital custan dapli. (fmr/ls) Vegliadetgna dals medis e las medias da chasa en il Grischun La rait da medis e medias da chasa Grisomed cumpiglia passa 70 % da tuts/tuttas medis e medias da chasa dal chantun. La structura da vegliadetgna dals medis e medias da chasa dal Grischun Grisomed sa preschenta suandantamain (stan atun 2022): Medis da chasa pratitgants 120 Vegliadegtna medis e medias da chasa pratitgants 50+ 90 55+ 64 60+ 44 65+ 9 70+ 4 30 medis e medias da chasa èn pli giuvens che 50 onns (dus èn sut 40 onns) 20 medis e medias da chasa èn tranter 55 e 60 onns 35 medis e medias da chasa èn curt avant la pensiun (en dus fin tschintg onns)

Tgi che s’interessescha per art, po vesair da tut temp, tut e cura ch’el vul – sin ses monitur a chasa. Quai po esser instructiv ed er divertent. Ins po endatar l’ovra da l’artist contemporan u vegl ch’ins giavischa – e gia cumpara il purtret. Per exempel cun endatar il num Botticelli u Ghirlandaio. E gia cumparan purtets dals renomads picturs da la Renaissance. Ins po emprender e sa laschair inspirar. Uschia passentan blers davant lur computer e consumeschan u emprendan. Ir en in museum d’art n’è forsa betg quai che mintgin vul. Malgrà ch’i fiss gist il dretg. Ils museums u las chasas d’art pon inspirar anc dapli. Perquai il tip dad oz: Prendai temp per visitar in museum d’art. Ma tgenin? Quel da Cuira? Quel è tuttacas da recumandar sch’ins vul vesair ils artists grischuns. Nagliu auter pon ins contemplar miglier originals dad Augusto Giacometti u da Giovanni Giacometti. Las colurs èn bler pli vivas che sin il computer. En special valessi da planisar in viadi a Basilea e da visitar il Kupferstichkabinett. Quai fiss il cussegl confidenzial dad oz. Igl è ina partiziun dal renomà Museum d’art da Basilea. Il Kupferstichkabinett cuntegn radund 300’000 ovras dal 15. Enfin il 20avel tschientaner, igl è la pli gronda collecziun d’aquarels, grafica da stampa e dessegns a maun da la Svizra. Questa instituziun ha in renum internaziunal ed attrai glieud da tut il mund. Il Kupferstichkabinett sa chatta en las localitads dal Museum d’art al St. Alban-Graben 16, amez la citad. Sche vus vulais contemplar ina enfin diesch ovras d’art originalas as stuvais vus dentant s’annunziar. I vala la paina – pertge originals èn tut insatge auter che quai ch’ins vesa sin il monitur dal computer. Ils detagls guarda www.kunstmuseumbasel.ch/de/sammlung/kupferstichkabinett. Kupferstichkabinett Basel Di per di dat ina redactura u in redactur in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia ch’il «tip» plaschia a tuttas e tuts.

Cudeschs èn laders – cunzunt ils cudeschs ch’èn schlets. Quels engolan numnadamain il temp. Quai pretenda il proverbi «Il plü grand lader ais ün nosch cudesch». Però il cudesch «Zina zina zana» da Dumenic Andry, cumparì questa stad en la Chasa Editura Rumantscha, n’è definitivamain betg in tal lader, perquai ch’el è spiertus ed enritgind – e perquai ch’el fa simplamain curturella. Il cudesch «Zina zina zana» descriva ed analisescha proverbis rumantschs. En texts curts, ordinads alfabeticamain tenor tema (dad «Agnè» sur «Derivanza» fin tar il «Vin») fa Dumenic Andry mintgamai in pitschen excurs: el declera la significaziun dals proverbis, el als cumpareglia cun autras linguas, el cumbina ils proverbis cun scenas or da la litteratura mundiala e rumantscha ed el als metta en connex cun situaziuns dal mintgadi. Sco per exempel fa el quai cun il tema actual da las vacanzas, en il chapitel «Viagiar»: «As tramett’ün asen sur il mar, schi sco scort hom tuorn’el d’inrar.» Hozindi nu’s trametta asens sur mar, els van svess, e quai in scossas. E da tuot las varts vana. Svelt postà e svelt parti. Il proverbi parta da l’idea cha viagiar haja ün sen, nempe quel da rivir o schlargiar l’orizont dals viagiaturs. Ma il viagiar ha güst hozindi tuot otras funcziuns. Blers nu vöglian savair nouvas da las destinaziuns e chosas incuntschaintas e nu vöglian imprender daplü co quai chi san o nu san. (p.101) L’autur fa la punt proverbiala Er ina u l’autra morsa na manca betg en ses texts. Ma gist quai, sper la spiertusadad linguistica e stilistica, fa ora l’essenza da quest pli nov cudesch da Dumenic Andry. Pertge duess jau leger uschiglio ina collecziun da proverbis? Tge ma porta ozendi in text sur da proverbis da l’ultim tschientaner, sche jau na sai betg co, nua ed en tge situaziun applitgar quel proverbi? Ensemen cun ils proverbis, ina part da la cultura populara e litterara, ans porscha Dumenic Andry pia questa punt per far il pass sur la simpla sentenzia ora. El ans dat il stimul per pensar vinavant, el ans fa surrir ed ans lascha era sentir traplads, el ans confrunta cun ils stereotips che sa chattan davos tscherts proverbis, ma apunta er en noss chaus. E tuttina: «Proverbis han radschun, scha na ün, schi ün oter», scriva Dumenic Andry, sez en in tun proverbial, però er cun in tschegn d’egl. Illustraziuns che cumpletteschan Autras tschegnadas senza blers pleds derivan da las illustraziuns da Pia Valär: igl è ina sort catalog dad objects dissegnads cun rispli a moda realistica. L’illustratura ha chapì da betg dissegnar scenas dals proverbis, mabain da cumplettar il cudesch – ch’è plain sabientschas pli u main sabias – cun ina glista da chaussas pli u main nizzaivlas. L’arranschament da quellas illustraziuns po esser evident, p.ex. dus egls da poppas en il chapitel «Bel» ubain figuras d’utschels en il chapitel «Chabgia». Però ils egls da la poppa guardan vi sin la proxima pagina, intitulada cun «Buonder». E sut «Chabgia» sa chatta anc l’illustraziun dad in medagliun cun lien la fotografia dad in um … forsa il consort piglià en la chabgia? Levezza ed acribia Il cudesch «Zina zina zana» tegna quint da las funtaunas dals proverbis e da la litteratura citada. Ed el fa quai cun metter inqual annotaziuns tar ils singuls texts curts. Da cumbinar la levezza dals texts da Dumenic Andry cun si’acribia scientifica po esser ina sfida tar la lectura. Ins po sa dumandar, sch’i dovra insumma quella exactadad per in cudesch dal format «Ord Chadaina» da la Chasa Editura Rumantscha, ina retscha da publicaziuns che duai tenor definiziun pussibilitar da «scriver ord chadaina». Però: la finala tutga era la precisiun tar la libertad da pudair scriver ord chadaina. Impaginond las annotaziuns lateralas a moda verticala ha la graficra Theres Jörger chattà ina soluziun magari nunusitada, però frestga e simpatica. Il medem vala era per l’idea da plazzar amez il cudesch il chapitel spezial «Fain svessa proverbis». En quest chapitel, marcà opticamain cun in’autra colur da las paginas, dat l’autur ina sort entruidament do-it-yourself, co ch’ins po crear sez proverbis, variar ed adattar quels. I vala dad empruvar, tenor il motto: «Bleras vias mainan a Roma, otras utrò.» Savair e far I dat gea persunas che vivan cun proverbis, che pareschan e commenteschan mintga situaziun da la vita cun in proverbi adattà. Autras persunas èn main affinas, strusch ch’ils spruhs èn dad ureglia en, èni puspè svanids, apunta «Zina zina zana, sco chi vegnan vana». Forsa che quest cudesch po gidar da memorisar meglier in, dus proverbis – sper il plaschair da leger insatge divertent ed intelligent. Il plaschair vegn senza dubi spisgentà dal plaschair da l’autur Dumenic Andry per la lingua, per il sun ed il ritem, per scriver, glimar e condensar texts e pleds. «Savair va in rima cun dovair. Ma minchatant eir cun plaschair», formulescha l’autur ina giada en ses cudesch a moda positiva la maxima dal vegl proverbi «Chi sa e nu fa, quel ha dubel puchà». Per fortuna è Dumenic Andry suandà ses dun e ses plaschair da scriver – ed ha fatg. Per la publicaziun da Dumenic Andry ha l’illustratura Pia Valär dissegnà in entir catalog dad objects divers – p.ex. differentas forschs ed in cuntè en il chapitel «Oter». Il frontispizi da la nouva publicaziun da Dumenic Andry. L'autur e translatur ladin Dumenic Andry. L’autur Dumenic Andry, l’illustratura Pia Valär ed Anita Capaul chi maina la Chasa Editura Rumantscha han preschantà principi da lügl ad Ardez il nouv cudesch. L’illustratura Pia Valär e l’autur Dumenic Andry in discussiun a chaschun da la vernissascha da la nouva publicaziun in lügl.

Redacturs e redacturas da la FMR preschentan durant la stad chamonas. Oz èsi la chamona sin il Pass Pigniu/Veptga, in refugi construì e mantegnì dal chantun Glaruna. En la chamona dal Pass Pigniu para il temp dad esser stà salda. Las informaziuns che Glaruna turissem porscha davart la chamona dal Pass Pigniu/Veptga èn stgarsas. «Tar la chamona dal Pass Pigniu sa tractia dad in refugi senza guardiachamona. La chamona è adina averta ed i na basegnia dad ina clav. Laina dad arder, vaschella e chazzettas èn avant maun. En la vischinanza da la chamona sa chatta ina funtauna. Tar la chamona dal Pass Pigniu sa tracta dad in refugi che funcziuna tenor il sistem tgi ch’è sco emprim en la chamona ha l’emprim dretg d’avair in plaz da durmir.» Il dormitori porscha plaz a 14 persunas ed ils Club alpin svizzer recumonda da na visitar la chamona en gruppas. «I po numnadamain capitar che betg tuttas persunas hajan plaz, perquai ch’il pass e la chamona èn bain frequentads durant la stad.» Bler na para betg dad esser sa midà dapi ch’il chantun Glaruna ha construì il refugi, sco ch’el sa preschenta oz sin il Pass Pigniu, l’onn 1910. Quai menziuna Arnold Spescha en ses cudesch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne». Ina emprima chamona ha il chantun Glaruna gia construì l’onn 1877/78 sin il pass gist al cunfin da Glaruna e Grischun. Il refugi è anc adina en possess dal chantun Glaruna che mantegna la chamona. In suttetg alpin regorda al temp da l’entschatta dal alpinissem, cura che las chamonas dal Club alpin svizzer sa preschentavan sumegliantamein. Tgi che nun ha cun el u ella in satg da durmir po anc adina s’enzugliar en las legendaras cuvertas dal militar svizzer. Sch’i vegn stgir fan las glisch da frunt ni las chandailas cler. Pussaivladads da chargiar il telefonin èn inexistentas e per far la duscha ston ins chaminar fin Elm ni Pigniu. Sch’i sto propi esser han forsa era dapli che 14 persunas plaz da durmir e sche sulet ina da as persunas runtga... Star sur notg en la chamona dal Pass Pigniu è in viadi enavos en in temp che las chamonas d’ozendi dal Club alpin svizzer han gia daditg bandunà. E gist perquai e il refugi dal Pass Pigniu ina chamona ordvart simpatica. Autezza 2407 meters sur mar Access: Da Pigniu via Alp Ranasca ed Alp Mér cuntanschan ins la chamona en 3.30 enfin 4 uras e dad Elm anora ston ins quintar cun almain 4.30 uras. Alloschi: Dormitori per 14 persunas, nagina pussaivladad da reservar. Auter: La chamona dal Pass Pigniu è en possess e vegn survegliada e mantegnida dal chantun Glaruna ed è adina averta. Laina dad arder è avant maun ed ins ha la pussaivladad da cuschinar.

Per tudestg datti la bell’expressiun dal «Hansdampf» – in fegher ambizius, iniziativ ed activ. Sch’i dat ina persuna che correspunda a quest maletg dal «cherli», lura è quai – silmain en il champ da la cultura – il Surmiran Giovanni Netzer. Questa gievgia ha el preschentà sia pli nova idea: ina tur stabla da 55 m sisum il Pass dal Gelgia. Ed ins po sa dumandar (danovamain), sche il «fegher» na sa maguna betg. Avais Vus anc la survista da tut ses numerus projects immobigliars e culturals? – Bain cler, i sa tracta adina da projects da l’instituziun culturala Origen e betg da projects persunals da Giovanni Netzer, schegea ch’el è e resta la testa fina davant e davos Origen. Per gidar dain nus ussa ina pitschna survista: Origen revitalisescha il Hotel Liun als Mulegns, dasper quel hotel ha l’instituziun dà nova vita a la Villa Alva. Dasper l’hotel è en lavur la Tur alva, erigida cun elements da betun or dal stampader. Sin il Pass dal Gelgia stat anc la Tur cotschna che vegn demontada proximamain suenter sis onns cun concerts e ballet. Il 2015 aveva Origen inaugurà a Riom la Clavadeira, in «salv» per la stagiun d’enviern. Dasperas sa chatta il center da cultura «Carisch», ina chasa monumentala renovada. En l’intern dal chastè da Riom ha Origen integrà avant onns ina sala per teaters e concerts. E lura devi bain anc in project per in grond e nov edifizi da teater a Riom? – Insumma, igl è bler! Ed ussa vegn anc ina tur da 55 m autezza sisum il pass. Tut quests projects ha Origen – e surtut l’intendant Giovanni ­Netzer – savì vender ed a la fin dals quints er realisar cun ina lavurada enorma e cun in inschign extraordinari. El è in ceremoniari da vaglia. El sa instradar projects, el sa co evocar maletgs, el sa tgeninas persunas-clav ch’igl è da prender en la bartga, ed el sa co pachetar projects immobigliars en in costum filosofic che fa senn e gust. Mo sco exempel: cura che Origen aveva preschentà il 2021 l’em­prima giada insumma la Tur alva als Mulegns, ha el laschà fotografar il model da quell’idea gist ensemen cun tut la cumpagnia da mastrals, cun in cusseglier guvernativ ed in cusseglier federal – bain savend ch’il project giagliard sa lascha realisar mo cun lubientschas spezialas da vart politica. Ussa vegn la Tur alva stampada ed erigida il 2024. – Il medem è capità questa gievgia: Origen ha envidà in e mintgin da ve­gnir sin il Gelgia per admirar il nov model, bain savend che era questa tur po be vegnir realisada cun sustegn da populaziun ed instanzas. Ma il model è qua, il maletg è semnà ed il semin po crescher. Giovanni Netzer dat a la plantina gist anc ina flotta bognada d’aua cun declerar che l’edifizi inspireschia la cultura, promoveschia l’economia e stettia en ina tradiziun istorica d’ospizis. Quai è simplamain clever dal «fegher». Però apunta, tut quest’activitad po provocar maletgs e sentiments ambivalents – surtut il sentiment che tut saja dirigì dad ina grondaschia: «adina pli grond, adina pli aut, adina dapli». Uschia n’èsi betg stà da smirvegliar che avant passa in onn è ina decisiun dal Cumegn Surses en radunanza communala ida tras cun in resultat be mez cler a favur da la Tur alva (i gieva per ina revisiun da la planisaziun locala). Giovanni Netzer era suenter quella radunanza visiblamain levgià che tut era passà «bain» e che ses project possia cuntinuar. La nov’idea da Giovanni Netzer ed Origen tira automaticamain endament il maletg da la citad toscana da San Gimignano, nua che mintga ­fami­glia nobla empruvava da construir ina pli auta tur che la famiglia concurrenta. Ed i tira era endament l’istorgia da la tur babilonica ch’era sballunada, perquai che l’uman era stà memia megaloman. Giovanni Netzer ha sez adina lavurà gugent cun quel maletg babilonic – el ha adina elavurà artisticamain l’idea da la passageritad. Tant la Tur cotschna (Gelgia) e la Tur alva (Mulegns) n’èn betg vegnidas planisadas per l’eternitad. Igl eran ed èn projects passagers. E tras quai avevan quellas turs insatge lev e ludic. Sco il teater ed il ballet. Cun la nov’idea ristga Origen da perder exact quella levezza e ­passageritad. I vegn construì per l’eternitad, forsa or dad in material dir sco betun e per custs totals da passa 25 milliuns francs. I daventa stabel e monumental. L’instituziun culturala Origen sezza cuntradi ussa forsa perfin a sias ­atgnas finamiras. Sin la pagina d’internet scriva ella: «Origen braucht kein Theaterhaus, keine Kellerbühne, kein Werkstattlabor, keinen Operntempel, kein Tanzhaus. Origen spielt in der Welt. Origen ist Welttheater.» Forsa che Origen vul tuttina avair in tempel. Il «Hansdampf» ha ussa puspè ina giada ventilà ina nova grond’idea. El fa quai cun ina giagliardia persvadenta ed er autoironica. Igl è curaschus. Sias ideas fan segir bain en in chantun ed en in pajais, nua che visiuns e projects pli gronds vegnan gugent smuttads u ­sbittads, e nua ch’ideas babilonicas na naschan atgnamain gnanc. Dal rest – sco pled rumantsch per «Hansdampf» proponan ils dicziunaris rumantschs il pled «Gion ­dapertut». Atgnamain fiss «Giovanni dapertut» bler pli adattà. Giovanni Netzer davant il model per ina nova tur sin il Pass dal Gelgia. Igl model dalla nova tor cun igl nom «Ospizio» è nia preschento agl public interesso la gievgia avantmezde ainten la Tor cotschna. L'intendant Giovanni Netzer davant il model per ina nova tur sin il Pass dal Gelgia. Cun ballet en la Tur cotschna vegn preschentà il nov model per ina nova tur sin il Pass dal Gelgia. Ina preschentaziun publica da la nova tur d'Origen sin il Pass dal Gelgia. Ina preschentaziun publica da la nova tur d'Origen sin il Pass dal Gelgia.

Avais vus era gia gì il problem d’avair avant vus in fegl da notas, ma vus na savais en quest battibugl da notas betg, co che questa chanzun tuna? Essas vus forsa chantadura u chantadur en in chor e «stuais» emprender ordadora da temp en temp vossa melodia? Forsa na savais vus gea betg sunar in instrument ed as stuais lura gidar cun chanzuns sin Youtube? – Lura hai jau oz in bun tip per vus. Cun il «Noten Scanner» – in’app ch’ins po telechargiar sin in il telefonin (Apple ed Android) – vegn schlià quest problem. Cun la camera dal telefonin (u era tablet) pudais vus fotografar il fegl da notas e laschar sunar la melodia – e vus pudais perfin tscherner l’instrument ed il tempo. Cun il «Noten Scanner» savais vus dentant er importar in fegl da notas ch’è per exempel vegnì tramess sco fotografia u sco PDF. Vus pudais tscherner a partir da nua che la chanzun duai vegnir sunada, simplamain cun tippar sin in tact. Plinavant èsi perfin pussaivel da laschar sunar be singulas vuschs d’ina partitura. Sulet minus: Per telechargiar l’app ston ins pajar ina taxa unica da 4.20 francs e l’app sa be leger notas stampadas e naginas notas scrittas a maun. Jau persunalmain dovr il «Noten Scanner», sche jau hai d’emprender ordadora ina chanzun per il chor. Schegea che jau savess sunar quella sin il clavazin, èsi simplamain pli cumadaivel e speditiv cun questa app. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

In u plirs lufs han stgarpà sin l’Alp Cadriola var 20 nursas, schegea ch’ellas purtavan enturn culiez ina stgatgla da feromons ch’avess atgnamain stuì tegnair davent ils animals da rapina. Sin l’Alp Cadriola sur Nufenen hai dà vers la fin da l’emna in’attatga da lufs sin la muntanera che purtava stgatlas cun feromons da lufs enturn culiez. Quellas eran vegnidas montadas en il rom dad in project da pilot cun la finamira da tegnair davent ils lufs e da proteger uschia las muntaneras d’attatgas da quels animals da rapina. Be gist las davosas emnas avevan pliras medias – tranter auter era la FMR, RTR ed SRF – rapportà da l’emprova cun la nova metoda per scurrentar ils lufs. 20 nursas stgarpadas Sco ch’il chautegia ha confermà envers RTR èn dentant vegnidas stgarpadas la fin da l’emna passada var 20 nursas sin l’Alp Cadriola – ed in dumber nunenconuschent da nursas èn vegnidas blessadas. L’Uffizi da chatscha pestga saja il mument al lieu per intercurir l’attatga. Schebain che las stgatlas da feromons pendidas enturn il culiez da las nursas han da far insatge cun l’attatga u betg, n’è betg cler il mument. I n’è era betg enconuschent, schebain in singul luf ha attatgà las nursas ubain gist in entir triep. Duas teorias Il chautegia ha sin dumonda dad RTR exprimì duas pussaivlas teorias daco che las stgatlas cun feromons n’han betg fatg effect. Ina pussaivladad fiss che las stgatlas na cuntegnivan betg feromons. Quai vul dir ch’ils lufs han attatgà «tut normal» la muntanera. La segunda teoria è percunter pli brisanta. Tenor il chautegia ha attatgà in triep sias nursas, damai ch’in luf singul na fe­tschia betg tant donn. E quel triep pudess avair savurà – via ils feromons – ina gruppa da lufs esters e perquai vulì defender ses agen territori e stgatschar ils invasurs. Bleras da las nursas stgarpadas avevian enturn culiez ina stgatla da feromons. Proxims pass Tge ch’è capità exact n’è il mument dentant betg cler. Ussa saja l’emprim da sclerir il cas e da guardar cun ils manaders dal project da pilot tge che quels din. Sin l’Alp Cadriola vegnan ussa rimnadas las nursas, quai che pudess cuzzar fin a dus dis, perquai che l’alp è detg selvadia, ha ditg il chautegia. Lura saja da controllar las nursas, sche anc pliras sajan blessadas e dovrian tractament. Sche l’alp vegn stgargiada u betg n’è anc betg enconuschent – quai vegnia decis ils proxims dis. (rtr/fmr)

En la litteratura contemporana da fantasy datti mo paucs auturs uschè famus sco Patrick Rothfuss. Sia grond’ovra è la seria «Kingkiller Chronicle» ch’en­tschaiva cun il cudesch «The Name of the Wind» (Il num dal vent). Quel cudesch ha fascinà lecturas e lecturs da l’entir mund ed ha etablì l’autur sco in dals megliers dal gener da fantasy. «The Name of the Wind» è l’istorgia dad in buob che daventa in um. Ma da reducir l’istorgia mo sin quai, fiss sba­glià. Tras ils egls da Kvothe, il protagonist, vegnan manads ils lecturs en in mund da magia, musica e mitos. Nus accumpagnain Kvothe sin ses viadi tras tragedias, las qualas al mainan ad in studi da magia a l’universitad. El vegn confruntà cun draguns, monsters e nauschs striuns – ma era cun nobels arrogants, paupradad ed intrigas politicas. Pa­trick Rothfuss tira mintga regi­ster e dumogna da pendular tras las pli differentas tematicas. Patrick Rothfuss scriva en in stil poetic, uschia che la melodia lascha approfundar tar la lectura en l’istorgia. Jau cussegl perquai da leger ses cudeschs en la ver­siun originala englaisa. Quei che distingua la seria forsa dad auters cudeschs da medem gener, è che Patrick Rothfuss lascha sviluppar ils differents caracters ed il mund da fantasia – davent dal sistem da magia fitg cumplex enfin als misterius antagonists (ils «Chandrian»). Min­tga aspect da l’istorgia sa cunfa cun ils auters, uschia ch’i dat a la fin in stupent maletg. Tuttina, sche vus avais gia experientschas cun cudeschs da fantasy ni sche vus essas anc in/a noviz/a da quest gener litterar, en mintga cas poss jau cussegliar questa lectura. In collega m’aveva mess a cor ils cudeschs cun ils pleds: «Jau n’enconusch nagin ch’i n’avess betg plaschì.» Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. frontispizi The Name of the Wind

Avant 80 onns – ils 20 d’avust 1943 – ha il Calanda cumenzà a brischar. Igl è stà in incendi gigantic ch’ha destruì 477 hectaras guaud. In sguard enavos cun perditgas e perits – sin il fieu, sin las acziuns per stizzar il fieu e sin las metodas da quella giada per regiuvinar il guad. Ils 20 d’avust 1943, amez la Segunda guerra mundiala, eran recruts vi da far exercizis da sajettar sin il Rossboden a Cuira. Cun muniziun glischanta han els sajettà sin la costa dal Calanda. Gia la damaun enturn las 09.00 hai cumenzà a brischar in’emprima giada, lura èn ils recruts però anc vegnids da stizzar il fieu. Enturn las 11.00 hai lura dentant cumenzà anc ina giada a brischar – e questa giada n’èn ils recruts betg pli vegnids da stizzar il fieu, era pervi dal favugn e causa la stad sitga e chauda dal 1943. Johann Baptista Bavier, l’inspectur da selvicultura chantunal tranter ils onns 1932–1946, ha descrit pli tard l’incendi suandantamain: «Malgrà ch’ins ha cumenzà immediat a cumbatter il fieu, cun participaziun da l’entira scola da recruta cun radund 400 umens, èsi reussì al fieu da sursiglir insaco la paraid-crap. Uschia che las mesiras da cumbat da la truppa – che n’era betg scolada e che n’aveva er betg ils instruments basegnaivels – n’han betg pli tanschì per dumagnar il fieu.» 3600 gidanters e gidantras Il fieu è sa derasà aifer curt temp sin l’entira spunda al Calanda, ed er adina pli fitg en direcziun ost, vers Haldenstein. Gia il suentermezdi a las 16.00 aveva il fieu cuntanschì il cunfin dal guaud sisum ed el aveva aifer paucas uras surmuntà ina differenza d’autezza da 1300 fin 1400 meters. La populaziun da Haldenstein ha perquai schizunt stuì pachetar per esser pronta per in’eventuala evacuaziun. Recruts, pumpiers e tgi che pudeva, ha gidà da stizzar il fieu. Tut en tut èn stadas en acziun 3600 persunas, 100 chavals e 16 vehichels da motor. Era l’armada è vegnida clamada e quella ha era surpendì il commando per cumbatter il fieu. Gnieus da fieu sin l’entir Calanda Durant trais dis e trais notgs ha la muntogna dal Calanda brischà ed ha procurà per maletgs impressiunants e smanatschants. Blera glieud ha laschà star la lavur, p.ex. er ils pasterners, uschia ch’igl era schizunt grev da survegnir paun frestg durant quels dis a Cuira. Era la glieud en las valladas vischinantas ha vis il fim e la glisch oranscha a l’orizont. Tschertins han schizunt pensà ch’Adolf Hitler e la guer­ra sajan arrivads en il Grischun. Suenter trais dis hai lura cumenzà a plover in zic, uschia ch’il fieu n’è betg sa derasà pli ferm. Dentant pir trais emnas pli tard, cura ch’igl ha lura finalmain pluvì intensivamain è il fieu vegnì stizzà dal tut. Schebain che las pussaivladads e circumstanzas da quels onns eran difficilas – i na deva per exempel nagins helicopters u auters meds tecnics per stizzar il fieu – n’hai dà nagins morts durant las lavurs da stizzar. L’andament da l’incendi ha l’inspectur da selvicultura chantunal da quels onns, Johann Baptista Bavier, descrit pli tard uschia: «L’incendi è sa derasà l’emprim cunzunt en ils ­guauds da tieu ch’eran detg sitgs, las plantas èn arsas da sut ubain da suren – ubain cun arsentar davent mo la tschima, ma cun ina sveltezza furibunda sur l’entira surfatscha da la spunda.» Las perditgas Florian Lütscher abitescha a Haldenstein ed ha oz 92 onns. El sa regorda anc bain da l’incendi dal Calanda dal 1943. Quel aveva entschet in di ch’el era vi da far rasdiv ensemen cun ses tat. Sco buob dad indesch onns ha el lura stuì gidar a transportar aua da baiver per quels e quellas ch’eran vi da stizzar il fieu. El ha anc bunas memorias dal maletg ch’igl incendi ha laschà enavos: «L’incendi era surtut impressiunant cura ch’igl era stgir. L’entir Calanda era ina mar da flommas, las tschimas ardentas sgulavan per part enfin giu vers Ragaz Bogn. Nus faschevan quint ch’il fieu cuntanschess era il vitg da Haldenstein.» Ma el sa regorda er anc dals murachels ch’èn creschids lura pli tard grazia a la tschendra, bulieus che inqualin haja lura pudì vender bain. Emmi Caviezel-Padrutt barmiera ha vis l’incendi sco mattetta da tschintg onns a Cuira. 50 onns pli tard è ella sa regurdada en in’intervista al Radio Rumantsch vi dals eveniments da quella giada. Ella ha raquintà dal 1993 co ch’i veseva ora, cura ch’ils pigns explodivan, ed era co che ses bab è vegnì enavos dal servetsch militar per gidar al Calanda: «Mes bab ha adina raquintà ch’il mender sajan stadas la chalira e la said. I vegnivan bain si colonnas da sauma cun té u fritgs. Però per quels sisum il Calanda na tanschevi savens betg pli – era perquai che las colonnas na vegnivan per part gnanc si pervi dal fieu e dal fim.» 1,6 milliuns plantinas Tut en tut èn arsas 477 hectaras guaud – 400 ha sin territori da Haldenstein, 77 ha sin territori da Favugn. Silsuenter han las lavurs da rumir cumenzà. Quellas èn stadas fitg difficilas, era perquai ch’i na deva strusch vias sin il Calanda da quel temp. Per las lavurs han ins er laschà lavurar persunas internadas dal temp da la guerra. Igl èn vegnidas plantadas 1,6 milliuns plantinas per puspè laschar regiuvinar il guaud al Calanda. Ed igl èn vegnidas construidas terrassas per plantar ed era reservuars per maga­sinar aua da stizzar, per pudair evitar en avegnir in tal fieu. Las plantaziuns e las mesiras da quella giada commentescha Toni Jäger, il manader da la partiziun guaud da la citad da Cuira, era cun in u l’auter aspect critic. Ins haja plantà quella giada surtut per avair puspè laina per vender u duvrar. Perquai saja vegnì plantà cun pauca variaziun – surtut pigns e lareschs. Il guaud saja spess e pli u main tut da medema vegliadetgna. En la chapientscha dad oz resguardassan ins pli ferm la biodiversitad, manegia Toni Jäger: «Oz vegnissi plantà pli pauc, vul dir mo cun dar punctualmain sustegn. E per il rest empruvassan nus mo pli da controllar ch’il guaud sa regiuvinass sez.» Mo ina novitad «a l’ur» En la «Tageschronik» radiofonica il di suenter ch’il fieu era prorut han dominà las novitads da la guerra, tranter auter da la front tudestg-russa en la regiun da Charkiv, en l’Ucraina dad oz. Era da la regiun enturn la Mar Mediterrana è vegnì rapportà: aviuns da la Gronda Britannia han tranter auter attatgà staziuns en l’Italia dal sid. Pir sco finiziun da l’emissiun hai lura dà novas da Cuira: «In diesem Zusammenhange sei erwähnt, dass auf den Hängen der Calanda bei Chur ein ausgedehnter Waldbrand ausgebrochen ist. Trotz dem Eingreifen von 800 Wehrmännern, welche mit Spezialbomben zur Feuerbekämpfung vorgingen, wütete der Brand noch am Samstag Morgen. Eine Zeit lang bedrohte er sogar das Dorf Haldenstein. Angesichts des Wassermangels mussten die Feuerwehrleute eine 700 Meter lange Schlauchleitung bis zum Rhein legen. Die bisher festgestellten Schäden sind beträchtlich.» (rtr/fmr) Bitsch 2023 e Calanda 1943 Durant trais emnas èn arsas questa stad 2023 radund 100 ha guaud en la vischnanca da Bitsch en il Vallais. Per cumparegliar las dimen­siuns: tar l’incendi d’avant 80 onns al Calanda èn brischadas 477 ha guaud, damai bunamain tschintg giadas dapli. (rtr/fmr) Cura ch’il Calanda è stà en flommas Ils 20 d’avust 1943, damai ier avant exact 80 onns, è schabegià sin la muntogna dal Calanda a Cuira in dals pli gronds incendis da guaud en Svizra. Aifer mo paucas uras aveva il fieu sa derasà sur ina surfatscha da prest 500 hectaras. La raschun era stada muniziun sajettada da la scola da recruta sin il Rossboden si vers il Calanda. Igl era in stad sitga e chauda, uschia che pitschnas sbrinzlas han pudì incendiar – cun ferm sustegn dal favugn – ina gronda surfatscha. Il fieu smanatschava perfin da destruir il vitg da Haldenstein, uschia che la populaziun ha stuì sa preparar per in’evacuaziun. Causa la Segunda guerra mundiala eran blers umens als cunfins. E tuttina èn stadas en acziun a la fin 3600 persunas per gidar a stizzar il fieu. Perditgas sa regordan anc dal fieu, ed era dal spectacul nocturn da l’incendi. – Oz è il guaud al Calanda regiuvinà, dentant era el vegnì plantà en quels onns en ina moda e maniera sco ch’ins na faschess betg pli ozendi. (rtr/fmr/dat) Notg per notg in spectacul impressiunant che fascheva dentant era tema – il grond incendi al Calanda l’avust da l’onn 1943. Ina surfatscha guaud d’ina dimensiun da 780 plazzas da ballape è arsa al Calanda il 1943.Grafica RTR 477 hectaras guaud èn arsas avant 80 onns al Calanda.

Il cussegl communal da la Val Bregaglia vegn redimensiunà per l’onn proxim. A partir dal 2024 vegn il gremi a consister be pli da tschintg commembers empè da set sco fin ussa. Il termin per inoltrar ina candidatura per il cussegl communal da la vischnanca fusiunada Bregaglia è scadì ils 2 d’avust 2023. Sco che la vischnanca scriva, hajan set persunas annunzià lur candidatura per in da quels sezs. Tranter els in’unica dunna, Lucia Nusser. Las candidaturas inoltradas: Presidi Fernando Giovanoli, Soglio (en uffizi) Cussegl communal Jon Bischoff, Vicosoprano (en uffizi) Marco Giacometti, Stampa (nov) Rodolfo Gianotti, Castasegna (nov) Gianluca Giovanoli, Vicosoprano (en uffizi) Lucia Nusser, Casaccia (nova) Ueli Weber, Soglio (en uffizi) La populaziun da la vischnanca da la Bregaglia tscherna ils 3 da settember 2023 ils differents gremis per la nova perioda d’uffizi. Quella entschaiva al cumenzament dal 2024. (rtr/fmr)

La citad da Cuira vul reducir las emissiuns da gas cun effect da serra sin netto nulla enfin 2050. Ier glindesdi ha la cussegliera da la citad Sandra Maissen preschentà, sco manadra dal departament d’energia, a las medias in masterplan cun mesiras per abolir quellas emissiuns. Ils daners per realisar las finamiras dependan da las finanzas futuras da la citad. Cuira porta dapi il 2011 il label da citad d’energia. Cun il nov masterplan disponia la chapitala chantunala ussa per l’emprima giada era d’ina strategia d’energia e da clima. Quai ha declerà la cussegliera da la citad, Sandra Maissen, ier glindesdi a las medias. Sper las finamiras vegnan definidas en il plan era mesiras internas l’administraziun da la citad sco era mesiras pertutgant il provediment d’energia, la mobilitad, la dismessa, la construcziun e la planisaziun. La finamira è da cuntanscher la quota netto nulla tar las emissiuns da gas cun effect da serra, e quai enfin l’onn 2050. Sandra Maissen: «La midada dal clima e la midada da la situaziun geopolitica han rinforzà nus en nossas stentas da far in plan strategic cun prioritads. Nus stuain resguardar las midadas dal clima e nus stuain reducir nossa dependenza da l’exteriur.» Energia per stgaudar e sfradentar ha prioritad Sisum la glista da las prioritads stat il provediment d’energia per stgaudar e sfradentar ils edifizis cun climatisaziun . L’ultima primavaira aveva il suveran da Cuira decidì che l’entira citad duai vegnir stgaudada enfin l’onn 2040 cun stgaudaments neutrals al CO2. Ina mesira ch’il maun public iniziescha è perquai il stgaudament a distanza. En differents lieus, nua che vias da la citad vegnan sanadas, èn ins gia questa stad vidlonder d’integrar en il sutterren bischens per proveder las chasadas cun chalur a distanza. Tenor Stefan Illien, il schef dals manaschis indu­strials da Cuira, vegn la citad a prender mintga chaschun d’ina via che vegn sanada per integrar là ils bischens per ils conducts da chalur. Dapli energia ord atgna producziun La cussegliera da la citad Sandra Maissen ha dà ina survista da las differentas mesiras: «Nus stuain actualisar urgentamain il plan directiv d’energia», ha ella ditg, «quel sto vegnir adattà als novs basegns.» Plinavant saja da reveder l’urden concernent l’implant d’energia da vent Oldis a Haldenstein e sco terz punct vuless la citad reactivar il project da l’ovra electrica Pradapunt (Sut S.Peter en il Scanvetg). La cusse­gliera da la citad ha accentuà ch’ins veglia promover l’atgna producziun d’energias regenerablas. L’ovra Pradapunt en il Scanvetg e l’energia dal mulin da vent Oldis da Haldenstein ­sajan dus exempels per augmentar l’atgna producziun dal current electric. Bus da Cuira cun current electric Intgins projects èn gia instradads, auters ve­gnan menziunads en il plan da master sco ulteriuras prioritads. L’interpresa Bus da Cuira vul p.ex. circular enfin l’onn 2040 a moda e maniera neutrala al CO2 cun energia regenerabla. L’interpresa dal bus da la citad vul electrifitgar pass per pass si’entira flotta da bus a partir dal 2028. Ina rolla da piunier na vegn il Bus da Cuira però betg a surpigliar. Autras citads sco Turitg han bus cun battaria gia dapi l’onn 2020 en grond dumber. Mesiras dependan dals custs En il masterplan davart l’energia ed il clima da la citad da Cuira èsi scrit en plirs lieus che la concretisaziun da las mesiras dependia anc da la situaziun finanziala da la citad. Per realisar las mesiras entaifer ils proxims 15 enfin 20 onns quintan ils auturs dal plan cun investiziuns da tranter 120 e 150 milliuns francs. In credit dad 80 milliuns francs per il provediment da chalur e fradaglia han las votantas ed ils votants da Cuira gia consentì la primavaira passada. I restan damai anc tranter 40 e 70 milliuns per ulteriuras mesiras. Las prioritads dependan tenor la cussegliera da la citad Sandra Maissen da la situa­ziun finanziala: «Nus stuain tegnair quint da las finanzas da la citad en general e planisar investiziuns a lunga vista, era sche nus discurrin da mesiras urgentas en favur dal clima e da l’energia.» Cuira vul dar gas per il clima La citad da Cuira e ses manaschis affiliads vulan cuntanscher fin l’onn 2050 netto nulla emissiuns da CO2 per l’entira citad. Quai è la finamira dal nov plan directiv d’energia e clima da Cuira ch’è vegnì preschentà glindesdi dal cussegl da la citad. Martin Gabriel/FMR In punct central dad ina plan da master è da promover la producziun d’energia locala. Per quest intent duai tranter auter il project per in’ovra electrica Pradapunt en il Scanvetg puspè vegnir activà. Ultra da quai vul il cussegl da la citad da Cuira promover la construcziun d’ina segunda roda da vent a Haldenstein. Sisum la glista da las prioritads stat dentant era il provediment d’energia per stgaudar e sfradentar ils edifizis. L’ultima primavaira aveva il suveran da Cuira decidì che l’entira citad duai vegnir stgaudada enfin l’onn 2040 cun stgaudaments neutrals al CO2. Ina mesira concreta da la citad en quel connex è il stgaudament a distanza. En favur dal clima e da l’independenza Sper las finamiras vegnan definidas en il plan da master – preschentà glindesdi damaun a las medias a Cuira – era mesiras pertutgant la citad sco era mesiras pertutgant il provediment d’energia, la mobilitad, la dismessa, la con­strucziun e la planisaziun. «La finamira è da cuntanscher la quota netto nulla emissiuns da gas cun effect da serra enfin il 2050», di la cussegliera da la citad e manadra dal departament d’energia Sandra Maissen. «La midada dal clima e la midada da la situaziun geopolitica han rinforzà nossas stentas da far in plan strategic cun prioritads. Nus stuain resguardar las midadas dal clima e nus stuain reducir nossa dependenza da l’exteriur.» Da san: Roland Arpagaus, Sandra Maissen e Stefan Illien han preschentà il masterplan.

Jau di gia daditg, leschas èn nunditg interessantas. Ussa vom jau anc in pass pli lunsch e di: la constituziun, nossa lescha da basa, po esser fitg legra – e quai per rumantsch. Vus scurlattais il chau? – Suandai ina giada il link sutvart! La constituziun svizra festivescha quest onn ses 175avel anniversari. Perquai prelegian Rumantschs e Rumantschas sin filmins tut ils artitgels da la con­stituziun. Intginas ivettas: In um vegl cun ina detga barba alva ed in «Stirnband» co­tschen prelegia l’artitgel 182 sur da las cumpetenzas e las obliga­ziuns dal Cussegl federal. El sesa en in lavuratori cun guaffens che sumeglian quels d’in chalger. L’um barbus prelegia cun devoziun solenna tge ch’il Cussegl federal ha da far. Grondius! Genialitad dramaturgica demussa il filmin da l’arti­tgel 44. Ina cumpagnia da tamburs marscha schumbrond tras in vitg. Lura prelegia il chapitani ils principis da collavuraziun tranter chantuns e constituziun. A la fin schumbran ils tamburs puspè. Uschia sco la collavura­ziun tranter chapitani e schumbradas stuess era funcziunar quella tranter chantuns e Confedera­ziun. En sasez. «Artitgel 7, dignitad umana: la dignitad da l’uman è da respectar e da proteger.» La matta che prelegia quest artitgel na sa forsa betg precis tge che la dignitad umana è insumma. Ma gliez na fa nagut. Ils professers da dretg che sa fatschentan intensivamain cun questa materia ston numnadamain conceder ch’i n’è gnanc pussaivel da definir la dignitad umana che vegn savens declamada cun tant patos. E sco ultim stuais exnum anc guardar il pèrin che sesa sin il banc davant sia bargia. Els prelegian artitgel 75b davart las abitaziuns secundaras. Jau schess ch’i sa tractia da pura ironia subversiva. Ils filmins derivan dal project independent «constitutio» dal cineast Dominic Büttner. El lascha preleger ils artitgels constituziunals en tuttas linguas naziunalas.

En duas emnas cumenza il parlament federal puspè a politisar. La glista da tractandas scriva Annina Jegher. Ella porscha era scripts al president dal Cussegl naziunal per che lez na perdia mai il fil en debattas cumplitgadas. Vice-secretaria dal Cussegl naziunal – uschia sa numna sia funcziun. Dapi set onns planisescha Annina Jegher ensemen cun ses collega las sessiuns dal Cussegl naziunal. Uss è ella amez las preperativas per la sessiun d’atun che cumenza l’entschatta settember. Durant las debattas sesa ella adina davanttiers. FMR: Il 2016 avais Vus per l’emprima ­giada prendì plaz davanttiers en il Cussegl naziunal. Co è quai stà? Annina Jegher: Jau ma regord da duas chausas: Igl è ina canera en questa sala ed ins sto sa concentrar. E lura èn las cameras drizzadas en mia direcziun. Ma ellas na fil­meschan gea betg mai, mabain il Cussegl federal che sesa gist davant mai. Quai mussa exemplaric, jau na sun betg en il focus. Ma jau sai ch’ina camera po adina far in purtret ch’jau sun si. Jau na dastg pia betg far grimassas u commentaris. Las debattas van mintgatant fin tard la ­saira. Èsi lungurus u interessant? I dat discussiuns interessantas e main interessantas, magari perquai ch’ils arguments sa repetan. Tuttenina poi puspè dar in votum fitg interessant. Ma lura stuain nus dir, so, uss èsi da sa concentrar sin la lavur e da serrar las ureglias. Tge stuais Vus far durant ina debatta? Nus essan gea en dus. Sch’il president Martin Candinas discurra tudestg e rumantsch, repeta mes collega quai per franzos. Sch’insatgi timuna il Cussegl naziunal per franzos u talian, repet jau quai per tudestg. Nus ademplin anc autras lavurs per il president, preparar votaziuns u scriver protocols etc.­ Quantas uras lavurais Vus in di da sessiun? Sch’igl è ina debatta cun open-end, cumenzain nus la damaun a las set e lavuran fin la saira a las diesch. Per il solit èsi dentant ­damain. La terz’emna da sessiun essan nus magari cotgs. En duas emnas cumenza puspè la sessiun. Vus stuais preparar quella. Tge è impurtant? Il pli impurtant è il program, la glista da tractandas. Nus faschain ina proposta al biro dal Cussegl naziunal e lez decida. Suenter partin jau e mes collega si las tractandas e preparain quellas per il president. Pudess ins dir che Vus essas il maun dretg dal president? Gea, nus lavurain surtut per il president. Nus faschain per el in script per ch’el enconuschia precis la successiun da mintga fatschenta e ­sappia exact tge ch’el sto dir e co laschar votar. Sin tge problems fruntais Vus cun semtgar la sessiun? La sfida è da coordinar noss program cun quel dal Cussegl dals chantuns. Nus stuain era guardar cura che per exempel la cussegliera federala Viola Amherd sto esser en la chombra pitschna e cura tar nus. Tuttas fatschentas che vegnan en la votaziun finala ston avair fatg il «pingpong» tranter las duas chombras, pia esser lubidas dad omadus cussegls. Tut quai n’è betg uschè simpel. Vus essas ina auta funcziunaria. Pon ins era dir ina eminenza grischa cun blera ­influenza? Na. Nua avais Vus tuttina in zichel influenza? La pli gronda influenza hai jau cun cussegliar il president co tractar ina fatschenta, co ch’il Cussegl naziunal sto votar. Sch’i dat per exempel gist quatter votaziuns davart il medem artitgel da lescha, lura datti pliras variantas co votar. Vus manegiais la cascada da votar? Gea, nus avain sa chapescha bleras reglas co proceder. Quellas dattan als parlamentaris la segirezza da savair co ch’ina fatschenta vegn tractada. Ma tar singuls cas n’èsi betg cler co proceder. Là avain nus ina tscherta influenza da cussegliar il president. Ma betg en il senn d’ina eminenza grischa che prenda clandestimamain influenza. Tge plascha a Vus vi da Vossa lavur? Uss avain nus gist fatg il program per la ­sessiun d’atun e vesain che quel va si. En l’emprim’emna da sessiun essan nus plain forza e motivaziun. En la segunda badain nus che nus vegnin plaunet stanchels. Ed en la terza schain nus, per fortuna na datti betg ­ina quart’emna. Martin Candinas discurra savens rumantsch sco president dal Cussegl naziunal. Avessas Vus pudì s’imaginar avant che quai funcziuna insumma? Martina Carobbio è stada l’emprima presidenta dal Cussegl naziunal che ha fatg tut per talian il 2019. Là avain nus scrit tut en talian per ella e repetì tut per tudestg. Intgins parlamentaris da Romandia n’avevan l’emprim betg plaschair, perquai ch’els na chapivan betg uschè bain talian e tudestg. Suenter paucas emnas han tuts chapì il pli impurtant. E tar Martin Candinas? Tar Marina Carobbio avain nus badà ch’i dat tantas expressiuns che sa repetan. Cura che Martin Candinas ha ditg ch’el veglia dir tant sco pussaivel per rumantsch, avain nus savì, quai dura curt temp e lura chapeschan ils parlamentaris e las parlamentarias tge ch’el di. Jau sai anc cura ch’el ha ditg l’emprima giada «Jau dun il pled a» ed in num, n’è nagin stà si per discurrer. Uss san tuts che sch’i vegn ditg «Jau dun il pled a» ed in num, lura ha il numnà dad ir al pult dals oraturs. Politologa rumantscha da Cuira Annina Jegher, 56, è creschida si a Cuira. Ses bab deriva dal Surses, la mamma da l’Engiadina Bassa. A chasa vegniva discurrì vallader. Burgaisa è ella da Mulegns e Ruswil (LU). Annina Jegher ha studegià politologia a Berna. En sia dissertaziun è ella sa fatschentada cun il tema «Assamblea federala e legislaziun». Plirs onns è ella stada secretaria dal parlament da la citad da Berna. Pli tard ha ella lavurà a Scol’auta pedagogica a Berna, tranter auter en la gestiun. Dapi il 2016 è ella vice-­secretaria dal Cussegl naziunal. Ina Rumantscha scriva il program En duas emnas cumenza la sessiun a Berna. Il program cun tut las tractandas per il Cussegl naziunal fa Annina Jegher ensemen cun ses collega. La vice-presidenta semtga adina era in script per ch’il president na perdia betg il fil tar fatschentas cumplexas. La politologa Annina Jegher è creschida si a Cuira en ina famiglia rumantscha. La vice-­secretaria sesa durant las sessiuns adina davanttiers en il Cussegl naziunal. Ella e ses collega èn quasi il maun dretg dal president Martin Candinas. Els cusseglian il president tar cascadas da votaziuns u preparan per el in script per ch’el mantegnia adina la survista en debattas cumplexas. La lavur principala dad Annina ­Jegher e ses collega è da tschentar ensemen la glista da tractandas per il Cussegl naziunal. Igl è da resguardar bleras fatschentas da differents departaments e da coordinar la preschientscha dals cussegliers federals cun lur agendas plainas. Uss han Annina Jegher e ses collega gist semtgà il program per la sessiun d’atun che cumenza l’entschatta settember. Las sessiuns èn strentgas. «En l’emprim’emna da sessiun essan nus plain forza e motivaziun. En la segunda badain nus che nus vegnin plaunet stanchels. Ed en la terza schain nus, per fortuna na datti betg ina quart’emna», di la vice-secretaria ruman­tscha en in’intervista cun la FMR. Annina Jegher sesa mintgamai davanttiers en il Cussegl naziunal. La chasa federala a Berna è sia plazza da lavur. La politologa Annina Jegher è creschida si en ina famiglia rumantscha a Cuira.

Ir cun l’autura Antonia Bertschinger tras Bravuogn è sco da spassegiar tras il 17avel tschientaner. L’inspiraziun per ils dus toms da ses romans «Bergünerstein» deriva da chasas veglias dal vitg. Il persunagi ha l’autura chattà en l’archiv. Perfin la «arma» per l’assassinat exista per propi. Ina guidada da l’autura tras Bravuogn. Tge è vair? Tge è inventà? – Quai sa dumondan ins cun leger ils romans da «Bergüner­stein», scrits en dus toms. Respostas porta ina guidada da l’autura Antonia Bertschinger. Gia a la staziun da Bravuogn mussa l’autura vers in bot cun num Fuortgas. Là mettevan ins malfatschents antruras a la fuortga. Il lieu gioga era ina rolla en «Bergünerstein». «Là è stada ina da las staziuns dal teater religius che vegn manà si a l’entschatta dal segund tom», di Antonia Bertschinger. Quest teater religius attira glieud da l’entir conturn. Igl è in pau la situaziun sco tar las passiuns che vegnivan manadas si pli baud en differents ­lieus. E gia sa maschaidan ficziun ed istorgia. Quai cuntinua durant la guidada tras las giassas da Bravuogn. Martiri en la tur «Quai è probabel la chasa da mastral Cla Gregori che ha fatg daners sco pastizier a Venezia ed è turnà sco um ritg», raquinta Antonia Bertschinger avant in chasament cun miraglia grossa. Il mastral n’è betg mo ina figura en «Bergüner­stein», mabain ha propi vivì enturn il 1600. Sur la veglia sulada vai vinavant en ina stre­glia stgira. Ina tur sa dauza vers il tschiel. L’autura sa ferma avant la porta. «Qua han ins ­serrà en Susanna Ambriesch, la giuvna dunna en il segund tom.» Ella dueva vegnir torturada fin ch’ella confessa d’esser ina stria. Susanna è ina figura fictiva, la famiglia Ambriesch hai dentant propi dà. En il roman datti ina scena che sa splega gist avant la porta-tur. La patruna da Susanna e duas vischinas emprovan da persvader il sbir da laschar liber Susanna u almain da betg maltractar ella. Sch’ins ha pli baud propi mess dunnas suspectadas sco strias en questa tur, na po Antonia Bertschinger betg dir. En mintga cas serviva la tur sco praschun. Instruments da torturar hai propi dà, en il 19avel duain tals anc esser stads en la tur. Funtauna che lascha sburflar inspiraziun Giudim il vitg da Bravuogn mussa Antonia Bertschinger ina autra chasa veglia. En quella haja ella durant scriver s’imaginà che Cla von Jochberg vivia. Lez è ina figura istorica ed ha occupà differents uffizis en il cumin dal 17avel tschientaner. En «Bergünerstein» cumpara el sco in politicher saviaivel ch’emprova da temprar ils suspects da vischins furius che vesan dapertut strias. Gliez saja cumprovà istoricamain, di Antonia Bertschinger. «En blers lieus eri uschia che las autoritads na vulevan gnanca persequitar strias. Las autoritads na crajevan per part betg adina mintga disfamaziun. Ma il pievel fascheva squitsch da far il process a las strias.» Tar mintg’autra chantunada po l’autura raquintar da fatgs istorics ch’ella ha entretschà en ils romans, ina giada èsi ina plazza da festa, l’autra giada èsi l’ustaria dal vitg. Lura vai vers l’archiv – ina funtauna che lascha sburflar las inspiraziuns da l’autura. Tschernas cun rampigns malizius Bunamain mintga num en ils dus toms è da chattar insanua en l’archiv da Bravuogn. Il cudesch da matrimonis dal 17avel tschientaner cuntegna be paucas indicaziuns – ils nums dals dus conjugals, la data da la maridaglia. Per auters fissi be stentus da leger in tal cudesch. Avant l’egl intern dad Antonia ­Ber­tschinger neschan para cun la lectura en­tiras famiglias cun brajadas d’uffants, dramas da dinastias politicas, insumma l’entira vivacitad e la farvur d’avant traitschient onns. Era en il «Gerichtsbuch Bergün 1642-1715» daventa il temp palpabel. Or da quest cudesch ha l’autura surpiglià las tschernas annualas dal cumin. Era en il roman elegian ils burgais da Bravuogn, Latsch, Stugl e Filisur mintg’auter onn il mastral, il scrivant ed ils giuraders. Las tschernas vargan en il roman magari cun discordia, sche in mastral vegn elegì tras rampigns malizius. Gliez po tuttavia correspunder a la realitad istorica. Tscharesch privlus En il museum local è exponì in tscharesch cun lungas guttas gittas. Cun tschareschs han ins pli baud tractà il chonv. Avant intgins onns è Antonia Bertschinger stada en il museum cun amis ed els han vis quest bategl. La saira durant baiver in u l’auter magiel Vuclina è naschida cun ils amis l’idea per in crimi cun in assassinat sanguinus cun in tscharesch en in vitg alpin ennavà. En il segund tom da «Bergünerstein» serva in tscharesch exact a quest intent. La guidada tras Bravuogn è a fin. Ils proxims onns duess suandar in terz tom da «Bergüner­stein». Ha Antonia Bertschinger il plot gia en il chau? «Intginas chaussas bain. Ma jau stoss l’emprim anc retschertgar in’entira massa.» Publicista da Bravuogn e Basilea Antonia Bertschinger deriva da Basilea ed ha gia da pitschna matta fatg vacanzas a Bravuogn. Dapi quest onn abitescha ella l’entir onn a Bravuogn. Ella ha studegià filosofia ed ha suenter ses doctorat lavurà per il Departement federal d’affars exteriurs. Dus onns è ella stada a Teheran (Iran) per rapportar davart ils dretgs umans. Cun il schurnalist Werner van Gent ha ella scrit il cudesch «Iran ist anders». Da preschent lavura ella sco autura, publicista e lectora. L’onn 2019 è cumparì l’emprim tom da «Bergünerstein», l’entschatta da quest onn il segund.

La pluralitad da Grischunas e Grischuns valiteschan la plurilinguitad dal chantun Grischun positivamain. Quai è ina da las enconuschientschas dal viadi da Noemi Adam-Graf tras il chagliom linguistic grischun. Ina resumaziun da sia dissertaziun edida da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna ha la linguista preschentà il mardi passà en la Werkstatt a Cuira. »La lingua rumantscha è tar Grischunas e Grischuns fermamain colliada cun ils spazis linguistics tradiziunals.» Quai ha la linguista Noemi Adam-Graf tradì il mardi passà en la «Werkstatt» a Cuira. Ed agiuntà che la populaziun grischuna haja il sentiment che la lingua rumantscha saja pli ferm derasada en ils intschess rumantschs tradiziunals da l’Engiadina, la Surselva ed il Surmeir visavi a la realitad. «Dals problems actuals da la lingua rumantscha nun è la populaziun grischuna tant pertscherta.» Noemi Adam-Graf ha preschentà communablamain cun l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (ikg) ina resumaziun da sia dissertaziun il mardi passà en la Werkstatt a Cuira. Ina dissertaziun che ha examinà co che la populaziun grischuna resentia la situaziun linguistica dal chantun. Interrogà passa 80 persunas L’onn 2022 ha la linguista inoltrà questa dissertaziun a la universitad da Turitg. Ina dissertaziun ch’è accessibla online via la pagina da l’universitad. In pau pli simpel èsi da sa fatschentar cun las enconuschientschas da la resumaziun che Noemi Adam-Graf ha scrit e che l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna ha edì e preschentà il mardi passà. La linguista ha tradì a chaschun da la preschentaziun da sia ovra era insaquants detagls da sia moda dad eruir las vistas da Grischunas e Grischuns sin la situaziun linguista da l’agen chantun. «Jau hai interrogà 88 persunas en ils centers da las indesch regiuns politicas grischunas.» La linguista nun ha be vulì savair da quellas persunas co ch’ellas resentian la situaziun linguistica da lur vischnanca, mabain era da la regiun e da l’entir chantun. Mintgina e mintgin ha retschavì ina charta geografica nua ch’el ha pudì segnar ils divers intschess linguistics ch’existan tenor agen sentiment. «Las singulas chartas hai jau elavurà cun in program da computer ed uschia survegnì explicaziuns generalas co che Grischunas e Grischuns vesan la situaziun linguistica en lur chantun.» Da la bella a la lingua precisa Detagliadas infurmaziuns porscha l’autura era grazia a las intervistas ch’ella ha fatg. «En general pon ins dir che la varietad linguistica vegn valitada sco insatge bel.» Quai scriva Noemi Adam-Graf en ina da sias conclusiuns intermediaras. Fertant che la lingua tudestga da scrittira vegn valitada ferm sco chapibla e precisa vegn il rumantsch resentì sco main precis ed il talian sco main chapibel. «En general vegnan ils dialects valitads sco main cultivads visavi a las variantas linguisticas da standard», scriva l’autura. Ed ella vegn sin fundament da sias retschertgas a la conclusiun che la schientscha per la varietad linguistica dal chantun Grischun saja bain avant maun. «Nus vivain pertutgant nossas linguas dentant plitost in sper l’auter che in cun l’auter.» Ed ella scriva ch’ils sentiments per cunfins linguistics sajan fermamain avant maun e resumescha: «Las sfidas chaschunadas da la plurilinguitad per la societad existan ed èn era vegnidas menziunadas.» Noemi Adam-Graf manegia che la populaziun grischuna possia esser pli attenta envers ils tratgs communabels da differenzas linguisticas grischunas. «Per promover in sentiment da cuminanza.»

La mancanza da spazi d‘abitar en il Grischun crescha ad in crescher. Questa mancanza d’emprimas abitaziuns è gia dapi 10 onns in problem per recrutar forzas da lavur qualifitgadas per il chantun. Ussa datti per l’emprima giada ina studi grischun che cumprova la mancanza da spazi d’abitar. Quest studi dal Forum d’economia dal Grischun è vegnì preschentà ier gievgia a Cuira. La FMR ha discurrì cun Peder Plaz, l’autur dal studi e gestiunari dal Forum d’economia dal Grischun. Il nov studi preschentàdal Forum d’economia dal Grischun ier gievgia a Cuira constatescha che tranter 1000 e 2500 emprimas abitaziuns manchian actualmain en il Grischun. Tenor igl autur dal studi Peder Plaz manchian quellas emprimas abitaziuns a las forzas da lavur. «Sche las forzas da lavur n’han betg la pussaivladad d’abitar en la vischinanza da lur plaz da lavur, munta quai per saldo che la mancanza da forzas da lavur crescha. Cun noss studi detaglià vulain nus iniziar la discussiun en las regiuns.» Peder Plaz ha ditg che enfin qua vegniva mo discussiunà davart la mancanza d’abitaziuns. El haja cun ses studi vulì savair precis co ch’i stettia cun la stgarsezza da spazi d’abitar. FMR: L’emprim facit dal studi è cler; i manca bleras emprimas abitaziuns en il Grischun. E quai è in problem surtut en nossas regiuns turisticas perifericas. Datti anc autras conclusiuns? Peder Plaz: In segund facit per mai è la demografia. Quella è era responsabla per il problem da la mancanza da spazi d’abitar. Ils proxims onns van fitg bleras forzas da lavur en pensiun. Quellas restan dentant en lur abi­ta­ziuns. Ils plazs da lavur vegnan bain libers, percunter mancan las abitaziuns per las novas forzas da lavur. Sco terz facit vuless jau numnar ils proxims diesch onns che mussan ch’il problem demografic na tschessa betg. Il cuntrari: Enfin 2033 duvrain nus sper il spazi d’abitar che manca oz a nus, anc ulteriurs circa 15 % spazi d’abitar en furma d’emprimas abitaziuns. Quai per novas forzas da lavur che vegnan en nossas regiuns per remplazzar quellas e quels babyboomers che van en pensiun. Quant alarmanta è la situaziun oz? En las regiuns perifericas è la situaziun zunt alarmanta. 5 u 6 % abitaziuns che mancan è bler per ina regiun periferica. Per quellas re­giuns datti – ditg fitg simpel – duas pussaivladads: L’emprima è da procurar per 5 % dapli emprimas abitaziuns e la segunda è da desi­ster da 5 % forzas da lavur qualifitgadas. Quai che nus pudain far cun noss studi è d’infurmar la politica e las vischnancas e da mussar ch’i dovra parcellas per bajegiar spazi da viver. Noss studi duess esser in instrument da planisaziun per las vischnancas per mussar ch’igl è indispensabel da metter a disposiziun abita­ziuns per forzas da lavur ch’immigreschan en las regiuns. Quai è in cler appel a la politica? Il bun vi da noss studi è ch’ins vesa che nus avain in problem. Cun in tal studi approfundà e detaglià avain nus in instrument che mussa era ch’ins pudess schliar il problem.Gea, forsa è quai er in instrument per la politica. I dovra abitaziuns socialas ed i sa tracta da reglamentar il dumber da segundas abitaziuns. Va la politica pertutgant il spazi d’abitar vias pulainas a basa da Voss studi? La vista da la politica areguard il terren da bajegiar per emprimas abitaziuns è adina ina vista naziunala. Quai che nus duvrain è dentant ina vista regiunala. Las prognosas are­guard il stan da la populaziun vegnan fatgas dad uffizis chantunals. Noss chantun ha dentant anc da resguardar ulteriurs aspects sco per exempel quel dal turissem. En noss chantun è quai damai auter che en ils blers chantuns svizzers. Cun noss studi pudain nus cumprovar che nus duvrain soluziuns regiunalas era areguard las emprimas abitaziuns ed il basegn da forzas la lavur qualifitgadas. Tge capita cun ils resultats dal studi ? Ils resultats vegnan ussa publitgads. Ils studi duai animar ad ina discussiun publica. Nus avain dividì ils resultats dal studi tenor re­giuns era per mussar cleramain co che la situaziun en las differentas valladas e vischnancas dal Grischun sa preschenta. I manca enfin 2500 abitaziuns En il chantun Grischun mancan tranter 1000 e 2500 emprimas abitaziuns. Quai constatescha in studi davart il spazi d’abitar per forzas da lavur el Grischun. Quest studi fatg dal Forum d’economia dal Grischun è vegnì preschentà gievgia a las medias. Martin Gabriel/FMR La mancanza dad abitaziuns saja in fenomen ch’existia dapi diesch onns. Quai ha l’autur dal studi e gestiunari dal Forum d’economia dal Grischun, Peder Plaz, ditg gievgia a Cuira a la preschentaziun dal studi davart il spazi d’abitar en il Grischun. «Oz mancan en il Grischun 5 % emprimas abitaziuns, enfin l’onn 2031 èn quai tenor il stan actual 20% emprimas abitaziuns.» Regiuns perifericas èn pli pertutgadas Tenor l’econom Peder Plaz è la situaziun urgenta cunzunt en las regiuns perifericas dal Grischun. ­­­­«5 u 6 % abitaziuns che mancan – quai è bler per ina regiun periferica», ha ditg Peder Plaz e declerà: «Las regiuns perifericas han la schelta tranter procurar per 5 % dapli emprimas abitaziuns ubain da desister da 5 % forzas da lavur qualifitgadas.» L’emprim studi ch’è vegni fatg davart il spazi d’abitar per forzas da lavur en il Grischun ­duess tenor l’autur esser in instrument da planisaziun per las vischnancas: «Cun quest studi pon ins mussar ch’igl è indispensabel da metter a disposiziun abitaziuns per forzas da lavur che vegnan en las regiuns a lavurar», ha Peder Plaz explitgà envers la FMR. Peder Plaz, ha preschentà ils resultats da ses studi.

Dapi il december 2022 datti ils automats da bigliets VENDA en parts dal Grischun. Il nov sistem digital da cumprar bigliets ha chaschunà reacziuns tar passagieras e passagiers. Igl ha dà resuns critics pertutgant l’applicaziun dal sistem VENDA. L’Uffizi chantunal d’energia e traffic ed il consorzi d’interpresas da traffic public dal Grischun che han endrizzà il nov sistem vulan optimar tant pli svelt la cumpra da bigliets. Mardi, ils 15 d’avust 2023, il suentermezdi charravan autos da posta ferm occupads da la staziun da Tavau vers la Val dal Sertig. Bleras passagieras e passagiers eran turists da l’exteriur – ina gronda part senioras e seniors senza in Swisspass u ina carta da credit u da debit. Blers levan simplamain cumprar in bigliet ed ils manischunzs rendevan attent a l’automat da bi­gliets VENDA entamez il bus. Ma quel automat pretendeva da pajar cun il Swisspass ubain cun ina carta da credit. Quellas persunas che han lura la fin finala duvrà lur carta da credit n’han dentant betg survegnì in bigliet u ina conferma e na savevan perquai era betg, sch’il bigliet saja ussa registrà sin lur carta da credit u insanua auter. Quai ha dà discussiuns en la posta. Pliras passagieras u passagiers n’èn betg vegnids da cumprar in bigliet cun VENDA enfin la Val dal Sertig. «Quest si­stem n’è propi betg adattà per noss turissem», ha manegià in passagier indigen en il bus. – Tant enavant in’observaziun actuala dal min­tgadi en il traffic public en il Grischun. Il sistem è nov «L’introducziun dals novs automats da bigliets è stada neccessaria perquai ch’ins na survegniva betg pli tocs da reserva per ils apparats vegls», declera Sascha Streule dal Bus da Cuira. El ei stà involvì sco commember da la gruppa da project en l’implementaziun dal sistem VENDA. Sut la batgetta da l’Uffizi chantunal per traffic ed energia sajan las interpresas Viafier retica, Bus da Cuira, Engadin Bus, Bus local da San Murezzan, Bus da Tavau e l’interpresa AutoDaPo­sta perquai sa cunvegnidas d’introducir in si­stem digital ch’ins possia pajar cun la carta da credit. Sascha Streule dal Bus da Cuira di che la manipulaziun cun cartas da credit en il traffic public saja anc insatge nov. «Blera glieud n’ha anc mai chargià in bigliet sin ina carta da credit u sin il Swisspass. Bleras e blers teman pervi da la protecziun da datas. Ils pajaments ubain er da chargiar il bigliet sin ina carta da credit na muntia dentant betg ch’insatgi po avair envista en datas protegidas sin la carta u sin VENDA.» Ch’il controllader vesia be il bigliet «e finito!», punctuescha Sascha Streule. Ed el sincerescha: «Nus dal Bus da Cuira ed era las autras interpresas da transport publicas stain gugent a disposiziun per declerar ils sistem.» Tut dovra ses temp La pledadra da medias da l’interpresa AutoDaPosta Katharina Merkle conferma che sia interpresa haja survegnì var 20 reclamaziuns en las emprimas emnas suenter l’introducziun dal sistem VENDA. Ad interim saja la situaziun sa quietada in pau. «Tut dovra ses temp», di Katharina Merkle, «jau sun persvasa ch’ins po optimar quai che na funcziuna betg tar VENDA e che la gronda part da la clientella è lura cuntenta. Nus empruvain da respunder uschè bain sco pussaivel a las dumondas e reclamaziuns.» Che l’interpresa saja part dal consorzi da VENDA e veglia era sustegnair il nov sistem. E co statti en la regiun da la lingia Tavau – Val dal Sertig, nua ch’igl ha tenor l’exempel descrit sura dà discussiun en in auto da posta? – Tar la destinaziun turistica Tavau-Claustra dettia differents resuns en connex cun il niev si­stem VENDA, di David Soler sin dumonda cun la FMR. «Nus prendain peda e declarain a tuts che vegnan als spurtegls il sistem e co ch’ins sto far per survegnir in ni plirs bigliets.» Per la Viafier Retica è il sistem VENDA mo in dals sistems per cumprar bigliets. Tenor Simon ­Rageth dal servetsch da medias da la VR, disponia la Retica anc dals automats da bigliets convenziunals sin las staziuns. Plinavant haja il giast en il tren adina era la pussaivladad da cumprar in bigliet directamain en quel. Pajar senza contact Il manader da l’Uffizi chantunal da traffic, Thierry Müller, declera a la FMR ch’ins vegnia uschè svelt sco pussaivel ad optimar il sistem VENDA. Thierry Müller di che l’idea saja stada da porscher dal cumenzament ennà in sistem da pajament senza contact. «Quai n’ha dentant betg funcziunà immediat. Il problem è ch’il Grischun ha differentas interpresas da transport e per part pretschs da viadi ch’èn pli auts che las summas ch’ins po chargiar sin las cartas da credit.» Per Thierry Müller fiss ina pussaivladad da pudair cumprar il bigliet cun sa registrar cun il Swisspass u cun ina carta da banca al cumenzament ed alla fin dal viadi. Il renda­quint succedess lura automaticamain. Tenor Thierry Müller da l’Uffizi da traffic dal Grischun ha VENDA in grond avantatg. Grazia a quest sistem na stoppian ils manischunzs dals bus betg pli vender bigliets e sajan perquai pli punctuals sin ils differents curs. Automats da bigliets chaschunan reacziuns Dapi il december 2022 porschan las interpresas da traffic public Viafier Retica, AutoDaPosta, Bus da Cuira, Engadin Bus, Bus local San Murezzan e la vischnanca da Tavau il sistem da cumprar bigliets VENDA. VENDA venda però be bigliets digitals. Quai vul dir che quels ston vegnir pajads e chargiads sin Swisspass ubain sin ina carta da credit. Il nov sistem digital da cumprar bigliets ha chaschunà reacziuns criticas tar passagieras e passagiers. Quai per motivs da l’applicaziun nunenconuschenta, ma er per motivs dals dubis areguard la segirezza da datas. (fmr/mg).

IL TIP Martin Gabriel/FMR Ussa che la racolta è passada poss jau scriver da la paira da williams en noss curtin enturn chasa. La paira da williams è rara en Surselva – e l’anteriur possessur da la chasa è stà enfin sia mort era in ortulan da camifo cun in grond iert da legums da puma e da flurs. Dacurt ha ses figl fatg amogna a mai da racoltar da sia paira che crescha prest da mia fanestra stiva viaden. «Prenda tants sco che ti vuls, quai è per cas paira da williams», ha el n ditg a mai. La regina da la paira, sco ch’il pair da williams vegn era numnà, crescha tar mai davant chasa? – Jau hai cumenzà ad ir adina puspè ora en curtin per admirar mia paira ch’è vegnida madira fitg svelt quest onn cun ­questas temperaturas chaudas. In sentiment fantastic, da morder en in fritg uschè prezius che jau enconuscheva enfin uss be sco vinars cun gust da williams. Sco ch’il num lascha supponer, deriva la paira da Williams da l’Engalterra. Igl è in pair en­conuschent dapi l’onn 1770. Il num Williams engrazia el ad in signur Williams ch’è stà possessur d’ina plantera a Berkshire en l’Engelterra. Apparentamain è il pair da williams oz era derasà en nossas regiuns dal Grischun. Las pli grondas plantaschas en l’Europa datti actualmain en il Tirol dal Sid. Exclusiv vi dal pair è ch’el è fitg sucus e tutga il gust da bunamain mintga amatura ed amatur che consumescha gugent puma. Ins po be supponer ch’ils em­prims pumiculturs dal williams han badà bain svelt che quest pair è adattà per l’arder sco vinars. Mes tip dad oz n’è dentant betg il vinars, mabain da racoglier ubain da cumprar la paira da williams ch’è in daletg rinfrestgant per ina pausa durant ils dis da stad. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

David Truttmann/FMR Dacurt avain nus emprendì d’enconuscher ina vischina, la quala è naschida e creschida si a Cuira. Ella discurra in net e stget «Khurer Dialekt» ed ha raquintà ch’ella haja perfin frequentà ina giada in curs da rumantsch. Ella è Portugaisa. U meglier ditg: ella era Portugaisa! Dapi dacurt ha ella numnadamain il pass svizzer, perquai ch’ella è ida tras l’entira procedura da natiralisaziun. Quella procedura è detg cumplitgada en Svizra, ella variescha da vischnanca tar vischnanca ed è politicamain adina puspè dispitaivla. Insumma, nossa vischina ha ussa fatg l’entira litania en sia citad nativa Cuira ed è ussa levgiada da pudair ir a vuschar ed eleger. Per survegnir il pass ha ella però stuì savair bler sur da la Svizra, sur dal Grischun e sur da «sia» citad. P.ex. ha ella stuì dar scleriment a la cumissiun da la citad da Curia davart in museum specific, il qual jau na saveva gnanc ch’el existia. Ma tge vegn atgnamain dumandà per regla en talas proceduras? – Per respunder a quella dumonda, vuless jau dar per oz il suandant tip: Ils collegas dad SRF 3 han rimnà avant trais onns ina giada intginas dumondas da standard da pliras citads da la Svizra ed han fatg ordlonder in questiunari da model cun 23 dumondas (guarda QR-code). Normalmain èsi bain da respunder a dapli dumondas, ma l’exem­pel dad SRF mussa anc detg bain tge che candidatas e candidats ston savair. Il pitschen questiunari sa focussescha surtut sin dumondas naziunalas. Per exempel: Da tge organisaziun internaziunala è la Svizra daventada commembra l’onn 2002? – Savais la resposta? Essas vus in bun Svizzer u ina buna Svizra che merita il pass co­tschen? – Faschai il test! Il QR-code che maina directamain sin il «Einbürgerungstest» dad SRF: https://www.onlineexambuilder.com/de/schaffst-du-den-einburgerungstest/exam-401211?PHPSESSID=new Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia a tuttas e tuts. Il passaport svizzer - en ina versiun da tschintg linguas.

Qua stat el patgific cun ses bel chaun luf alv e fa marenda en mia saiv. Meglier ditg en la saiv electrica che circumdescha la pastgira da mes muvel. Pauc davent pasculeschan quatter vatgas che han gist fatg vadè. Per cletg èni prusas. «Allegra, savais Vus atgnamain che Vus as chattais en la pastgira da vatgas-mamma?», dumond jau. «Ah», ma di el, «vus avais qua uschè ina bella cuntrada, però dapertut enturn èsi saivs electricas e prescrip­ziuns ch’ins na po gnanc ir libramain e seser nua ch’ins vul. Las vatgas èn anc lunsch davent. Sche quellas vegnan vers mai, hai jau anc ditg temp da fugir.» – «Tuttina, i n’è betg prudent ...» – «Ed ils lufs, per quels faschais mettain er saivs», ri el. Jau n’hai betg tschaffen d’entrar en quella tematica. «Faschai tge che Vus vulais. A mai èsi tuttina», di jau e vom vinavant. Tge vi jau star a discutar cun quest tip davart saivs e libertad. Er a mai plascha meglier la natira li­bra senza saivs e prescrip­ziuns. Ma per pertgirar muvel èn las saivs tuttina praticas. Igl è bain da smirvegliar che las vatgas han tant respect dad in toc fil electric, ma i funcziuna. Ellas van fin tar la saiv, maglian anc sutora quai ch’è pussaivel – e turnan. Dal mument che l’uman ha entschet a domesticar ils animals, als ha el prendì lur libertad. Sch’i han cletg, pon ils ani­mals da niz viver en in ambient almain per part adattà a lur basegns, ma blers dad els vegnan anc adina explotads senza resguard. E sez ha l’uman gea er ses basegn da libertad. La libertad è in grond tema. Davart quel èsi vegnì scrit cudeschs e cudeschs. Tant sai jau da dir: l’uman na lascha betg restrenscher sia libertad cun saivs. Il mund è bel e vast. La libertad e las pussaivladads da l’uman èn enormas. I na dat strusch in lieu sin quest mund, nua che l’uman n’avess betg passà pe, mess en ses nas e laschà ses fa­stizs. La libertad vegn proclamada! En num da la libertad èsi vegnì fatg grondas ovras. Ma er gronds donns. Er jau am la libertad, jau sun gugent autonoma. Jau vi tschertgar mias atgnas vias, vi chattar mes agens cunfins, chattar mamezza. Ma en questa surabundanza da pussaivladads e dad influenzas èsi grev da chattar la storta. Il privel è qua, che jau giaja «en err» u che jau giaja a perder ... Jau ves che jau stoss far saiv. Mia atgna saiv nunvesaivla, per proteger da las influenzas che m’impedeschan da star tar mai. Jau vi tgirar mes agen curtin. Forsa manchent jau uschia da guardar inqual giadas sur la saiv ora e da prender part da quai che capita en il curtin dals auters. Forsa èsi donn che tscherts conumans na chattan betg l’entrada en mes curtin. La genna è però adina averta. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha – e la stad passenta ella sco pastura ad alp. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha.

Mesemna daventa il gastronom Franz Sepp Caluori probablamain nov president dal Cussegl grond. Durant in onn vegn el a tgamunar il parlament ed a represchentar quel vers anora sco pli aut Grischun. Cumenzà en la politica ha el pir cun 55 onns. Sa profilà è «Seppo» Caluori per ses engaschament en favur da la gastronomia grischuna durant la pandemia. La FMR ha visità il ­gastronom en ses «Caluori» a Cuira. Durant l’inscunter cun la FMR è da sentir che Franz Sepp Caluori (AdC, Cuira) sa legra fitg da surpigliar ses nov uffizi sco president dal Cussegl grond. «Sco vicepresident hai jau gia gì in onn temp d’emprender co che la gestiun dal parlament funcziunescha. Durant quest onn hai jau m’organisà per l’onn dal presidi – sa chapescha en il cas ch’il Cussegl grond elegia mai mesemna proxima.» – Per regla è ina tala elecziun da la pli auta Grischuna u dal pli aut Grischun ina formalitad, tradiziunalmain adina en la sessiun d’avust. Ed era tradiziunalmain datti in turnus tranter las partidas grischunas per occupar quest presidi dal parlament. L’agen affar da gastronomia na vegnia segir betg negligì durant sias absenzas dal proxim onn, manegia Franz Sepp Caluori. «Mia sora schumellina è ida en pensiun dacurt sco ustiera. Ed ella è pronta da surpigliar mia funcziun en l’affar durant l’onn da mes presidi dal Cussegl grond.» FMR: Vus essas engaschà en Vossa profes­siun da gastronom, en la federaziun professiunala ed en auters uffizis. Il president dal Cussegl grond è enconuschentamain fitg bler da viadi durant l’onn da presidi. Avais Vus anc temp liber l’onn proxim? Franz Sepp Caluori: Avant in onn hai jau schon ponderà quai fitg bain, gist ord quels motivs che vus avais numnà. Al cumenzament aveva jau schizunt ditg da NA a la fracziun. Jau era da l’avis che jau na possia nunpussaivel investir tant temp en in tal uffizi cun mia fatschenta. Grazia a mia sora ch’è gist ida en pensiun e gida ussa a mai, hai jau pudì dir GEA a quest uffizi prezius. Daco avais Vus cumenzà pir cun 55 onns cun la politica activa ? Mes emprim mandat politic è sta il Cussegl grond a partir dal 2014. Jau hai in bun ami da sport ch’era da lezzas uras deputà en il Cussegl grond. El m’ha motivà da candidar per il Cussegl grond. Jau ma hai laschà per­svader, hai candidà e sun vegnì elegì. Avant 2014 hai jau adina ditg NA ad uffizis politics, perquai che mia famiglia, mia consorta e mias trais figlias han gì prioritad absoluta per mai, sper l’affar. Enconuschent essas Vus vegnì entras la pandemia per Voss engaschament per ils re­­-stau­rants dal Grischun. Tge tematicas stattan – sper la gastronomia ed il commerzi – anc a cor al deputà Franz Sepp Caluori? Ma jau crai schon che jau m’engasch surtut per ils interprendiders grischuns. Mintgatant votesch jau er ord persvasiun cun las partidas che han anc dapli interprendidras ed interprendiders en lur retschas. Da l’autra vart sun jau stà blers onns commember da la cumis­siun per sanadad e socialesser dal Cussegl grond ed hai er survegnì grond interess per las tematicas dal sectur da sanadad. A la fin finala è mia consorta gea gestiunaria d’ina apoteca a Cuira. Vossa partida è l’Allianza dal Center. Nua stat il deputà Franz Sepp Caluori entaifer la AdC? Jau sun segir en l’ala dals politichers liberals entaifer l’Allianza dal Center dal Grischun. Jau m’engasch per exempel per taglias pli bassas e jau m’engasch sco ditg per ils interprendiders, per l’industria e per il commerzi. Tge finamiras avais Vus sco president dal Cussegl grond? Jau hai in motto per quest onn e quel sa numna «ospitalitad». Sco politicher e president dal parlament grischun cun provegnientscha da la gastronomia vuless jau avischinar il Grischun in zic a las autras culturas svizras e forsa er a la vita en noss pajais vischinants. I n’emporta betg, sche quai èn giasts da vacanzas u visitas en noss chantun. Jau vuless era mussar, che mintgina e mintgin che vegn en il Grischun è bainvegnì qua tar nus. Ina gronda part da nossas entradas derivan dal turissem. Gist il turissem è in impurtant factur economic e quai vuless jau accentuar en quest onn presidial. Cun l’ospitalitad pudain nus dentant er organisar inscunters tranter gruppaziuns ubain tranter vischnancas e regiuns. En mes onn sco president dal Cussegl grond vegnin nus ad organisar events cun ils chantuns vischinants e cun il Principadi dal Liechtenstein. Jau giavischass ch’il Grischun sa mussia sco chantun avert per collavuraziuns sin tut ils secturs. Jau crai che jau saja bainvegnì quasi dapertut – e quai ma motivescha era fitg da tschertgar ils contacts cun ils auters. Jau m’allegrel propi sin tut las occurrenzas, er en las pli pitschnas cuminanzas da noss chantun. È quest presidi dal Cussegl grond il punct culminant da Vossa carriera politica? Gea, quai vegn ad esser il punct culminant. Jau vegn plaunet en la vegliadetgna da la pensiun. Jau hai bain gia survegnì dumondas en direcziun dal presidi da Gastro Suisse, ma quai n’è betg in uffizi politic. Turnà da l’America en la Via da la Posta Il proxim president dal Cussegl grond Franz Sepp Caluori è naschì ils 27 da december 1959 a Panaduz sco figl d’in pasterner. Oz è el enconuschent dapertut sco Seppo Caluori. Oriundamain aveva Franz Sepp Caluori previs da far tut in’autra via professiunala. Suenter la matura a la Scola chantunala a Cuira è el ì sin viadi en l’ester cun la finamira da turnar e da far in studi d’economia. Sin viadi en ils Stadis unids da l’America ha el survegnì in telefon da ses bab che ha dumandà ses figl, sch’el na vuless betg turnar. El (il bab) avess la pussaivladad da cumprar las localitads dal Café cun conditoria a Cuira a la Via da la Posta. «Mes bab ha laschà sentir ch’el vuless far quai mo sche jau turn a chasa en il manaschi. Uschia hai jau decidì da turnar.» Seppo Caluori è maridà cun l’apotecra Monika Fehr da Cuira. Els han trais figlias creschidas. Sper il presidi da Gastro Grischun è Caluori en il Cussegl scola da la Scola professiunala da Cuira. In da ses gronds hobis è il sport da tennis. (fmr/mg) Franz Sepp Caluori daventa il pli aut Grischun Questa mesemna cumenza la sessiun d’avust dal Cussegl grond. L’emprima tractanda da quella sessiun è mintg’onn l’elecziun dal president e da la vicepresidenta dal Cussegl grond. Quest onn stat il gastronom da Cuira Franz Sepp Caluori a disposiziun per surpigliar l’uffizi dal pli aut Grischun. Cumenzà a far politica ha Franz Sepp Caluori, alias «Seppo» Caluori, pir cun 55 onns, l’onn 2014. Vegnì enconuschent è el sco president da Gastro Grischun durant il temp da corona per ses engaschament en favur da la gastronomia. (fmr/mg) Franz Sepp Caluori – era numnà «Seppo» – da la AdC, vegn ad esser bainprest il nov candidat per il presidi dal Cussegl grond. L’elecziun è quest’emna

La dieta annuala da la SAB, la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna, ha gì lieu l’ultima fin d’emna a Campra en la Val Blenio. La radunanza generala è stada cumbinada cun ina dieta tematica ch’è s’occupada dal dilemma tranter producziun d’energia e protecziun da la cuntrada. La Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) represchenta sin plaun naziunal primarmain ils interess da las regiuns muntagnardas. Da nov vegn era la promoziun da las regiuns ruralas fixada explicitamain en las statutas. En il rom da la politica regiunala cumpiglian las regiuns muntagnardas e ruralas uschia radund 80 % da la surfatscha da la Svizra. La radunanza generala da la SAB da gievgia passada, timunada da cussegliera naziunala Christine Bulliard Marbach (Friburg), ha plinavant elegì Peter Seiler (Sursilvania) da nov en suprastanza. Abitaziuns e colliaziun da traffic public Giuvenils or da las 30 vischnancas che portan il label «Vischnancas favuraivlas a la giuventetg­na» han formulà – a l’ur da quella radunanza generala – lur basegns e lur giavischs vers la politica naziunala. Els han remartgà che las re­giuns muntagnardas e ruralas han tuttavia in grond potenzial ed els han sincerà ch’els ve­glian er abitar e lavurar là. Sco quai che Sarina Caduff (Lumnezia) e Nicola Costa (Poschiavo) han dentant constatà, mancan savens pussaivladads d’abitar attractivas. Els spetgan perquai che la politica procuria per abitaziuns attractivas che pon ve­gnir affittadas per in pretsch raschunaivel. La mancanza d’abitaziuns na pertutgia numnadamain betg mo las citads, anzi era bleras regiuns ruralas, turisticas e da muntogna. Plinavant postulescha il Form da giuventetg­na da la SAB er bunas communicaziuns dal traffic public, quai betg mo tranter ils vitgs ed ils centers regiunals, anzi er tranter ils singuls vitgs. Quai cunzunt era la damaun e la saira e la fin d’emna, per uschia promover il barat vicendaivel. Problems virulents pretendan soluziuns urgentas La part tematica da la dieta da la SAB a Campra – da venderdi en damaun enfin tard suentermezdi – è stada deditgada al dilemma tranter producziun d’energia e protecziun dal clima e da la cuntrada. Plirs experts e represchentants d’uffizis ed instanzas han referì e discutà la «tensiun» tranter producziun e protecziun. En ses votum introductiv ha il directur Thomas Egger skizzà la situaziun da partenza: «La guerra en l’Ucraina ha demussà cun tutta evidenza, quant sensibel ch’il provediment d’energia global è en situaziuns da crisa.» Latiers ve­gnian las sfidas da la midada da clima e las finamiras ambiziusas per reducir il gas da serra cun la visiun «netto nulla» fin 2050. «La Svizra sto augmentar massivamain ses provediment cun energias indigenas e regenerablas», ha constatà Thomas Egger. Quai mainia dentant inevitablamain a conflicts tant cun la protec­ziun da la natira e da l’ambient, sco era cun la protecziun da la cuntrada e da la patria. En il center da la dieta stettia perquai la dumonda co che tals conflicts pon vegnir schliads, senza stuair provocar mintga giada ina sentenzia dal Tribunal federal? Ensemen cun la politica sa stentia la SAB da tschertgar soluziuns tant per projects pitschens sco era per projects gronds da muntada naziunala. «Netto nulla 2050» è senza alternativa Sco quai che Reto Burkhard da l’Uffizi federal da l’ambient ha constatà a la dieta, è la temperatura creschida entaifer radund 100 onns en media per var 2,5 grads ed il volumen dals gla­tschers è sa reducì dapi 1850 per 60 %. Il cunfin da nulla grads è creschì dapi 1960 en media per 300 fin 400 meters ed ils dis da skis èn sa reducids per 20 %. «La midada dal clima è ina realitad, la finamira «netto nulla» per l’onn 2050 è senza alternativa», ha punctuà Reto Burkhard. Senza mesiras effizientas per meglierar il clima stoppian ins quintar cun in stgaudament da fin 6 grads. Quai avess consequenzas fatalas per il mintgadi, per l’agricultura ed il turissem. La lescha davart la protecziun dal clima – ch’ha la finamira da reducir las emis­siuns dal gas da serra per la mesadad fin l’onn 2030 – saja in impurtant emprim pass en la dretga direcziun. Plinavant vul la Confedera­ziun sustegnair interpresas ch’applitgeschan novas tecnologias per substituir energias fossilas e sistems da stgaudar cun electricitad, me­glierond uschia la segirtad da provediment durant l’enviern. Conflict tranter promoziun e protecziun Thomas Kissling, architect a la Scola politecnica da Turitg, ha referì davart las midadas ed ils conflicts che sa tschentan en las valladas alpinas tras la midada dal clima e la producziun d’energia. En il dilemma tranter promoziun d’energias solaras e da vent en regiuns muntagnardas na dettia betg recepts che valian generalmain. Scadin project stoppia vegnir giuditgà individualmain ed ins stoppia agir en moda situativa. Tendenzialmain propaghescha l’architect da la cuntrada da nizzegiar pli intensivamain infrastructuras existentas sco tetgs, autostradas e mirs da fermada per la producziun d’energia solara, empe da planisar tals en cuntradas genuinas cun ina gronda biodiversitad. Ella medema crenna ha era dà Raimund Rodewald, il gestiunari da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada. El sustegna la promoziun d’energias regenerablas, quai na da­stgia dentant betg succeder sin donn e cust da l’ambient e da la cuntrada. Novs implants solars gigantics en las Alps pretendian in’examinaziun seriusa dals differents aspects. El ha mess en dumonda la strategia d’accelerar la realisaziun da tals projects per «dretg d’urgenza». Sceptic è Raimund Rodewald era sa mussà pertutgant turbinas da vent en lieus exponids en las muntognas. Facits da la dieta Ils discurs da podi cun exponents da differentas spartas han documentà bain quant cumplexa che la materia è – ed era quant difficil ch’igl è da chattar cumpromiss raschunaivels che correspundan tant al basegns dal provediment d’energia sco er a la protecziun dal clima ed al schurmetg da la cuntrada e da l’ambient. Tuttina è vegnì constatà a Campra che las regiuns muntagnardas e ruralas èn predestinadas per promover il svilup e la realisaziun d’energias regenerablas sco forza idraulica e solara, vent, geotermia e biogas. La producziun locala d’energia haja er ulteriurs avantatgs: ella stgaffeschia posts da lavur e gidia a reducir l’import d’energias fossilas. Il potenzial d’optimar l’effizienza d’implants existents vegn considerà sco fitg grond. Empè da realisar in grond dumber d’implants solars gigantics e da grond pre­stige, sajan da preferir implants pli pitschens che sa cumportan meglier cun la cuntrada. Per tals projects duain las proceduras da conces­siun e lubientscha vegnir simplifitgadas ed acceleradas. La finala dovria dentant in pachet general da promoziun e protecziun per cuntanscher las finamiras dal clima ed en il medem mument segirar il provediment d’energia. Impurtant saja dentant er da sviluppar vinavant las tecnologias per augmentar l’effizienza, promover il spargn d’energia e garantir las pussaivladads d’arcunar l’energia producida. La Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) ha envidà ad ina dieta a Campra (maletg sura) ch’ha tractà dumondas da la producziun d’energia en las regiuns muntagnardas, sco p.ex. l’indrizs solars tar il Muttsee, sin territori da Glaruna, en vischinanza da la Surselva. La Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) ha envidà ad ina dieta a Campra (maletg sura) ch’ha tractà dumondas da la producziun d’energia en las regiuns muntagnardas, sco p.ex. l’indrizs solars tar il Muttsee, sin territori da Glaruna, en vischinanza da la Surselva.

Da leger statisticas è interessant. Ma per il solit èn las infurmaziuns las pli relevantas zuppadas insanua davostiers u giudim. Jau poss gugent furnir in exempel statistic actual ch’ha in connex cun il mund rumantsch. Cumenzain a l’entschatta, sisum la statistica. – Onn per onn èsi ina pitschna surpraisa e tut las medias rapportan per lung e per lad da quella surpraisa: la glista da rangs dals nums frequents dals poppins che naschan en Svizra. Vul dir: tge nums han survegnì ils uffantins novnaschids durant l’onn passà? – L’Uffizi federal da statistica fa quella glista adina tenor ils pli fins criteris linguistics. Ils pops, respectiv lur nums, vegnan numnadamain ordinads tenor regiun linguistica. La glista da rangs dals nums da poppins dal 2022, communitgà ils 22 d’avust 2023, è segir gia enconuschenta a mintga bun/a patriot/a en Svizra. Tuttina tradin nus qua silmain trais rangaziuns: Poppins Svizra franzosa, mattas: 1. Alice, 2. Emma, 3. Olivia. Poppins Svizra taliana, mats: 1. Leonardo, 2. ­Liam, 3. Alessandro. Poppins Svizra tudestga, mattas: 1. Emilia, 2. Mia, 3. Malea. Mintga detagl da mintga singula rangaziun po vegnir consultà sin la pagina d’internet da l’Uffizi federal da statistica. E quel uffizi n’emblida segir betg il mund rumantsch! Perquai: Ils nums ils pli frequents dals poppins che cridan en lingua rumantscha èn: Lia, Sofia ed Elin tar las buobas – Jan, Mauro ed Andrin tar ils buobs. Tar questa rangaziun rumantscha è l’evidenza statistica dentant ex­trem debla. Mo dus u trais poppins dal medem num han gia tanschì per far medaglia. Cun auters pleds: exact trais poppins cun il num «Jan» han catapultà quel sisum il podest. Perquai adatg cun far da grond, sche l’agen num cumpara sisum la tabella. L’Uffizi federal da statistica fa dentant lavur minuziusa, ed el na sa restrenscha betg mo sin ils prenums. L’emna passada ha l’uffizi numnadamain publitgà nums ch’èn anc pli interessants – ils nums da famiglia. Sin ina charta interactiva da la Svizra po min­tgin/a ir a guardar, tge nums da fami­glia ch’èn ils pli frequents en l’entir pajais e surtut en l’atgna vischnanca. Jau hai controllà immediat tge nums da famiglia che fan furora en mia vischnanca nativa, en la Val Müstair: Tschenett, Andri, Hohenegger, Oswald e Grond. Bun, quai era pli u main previsibel. I dat tenor l’uffizi statistic exact 60 Tschenetts. E cun quels sun jau perfin in zichel parent. Ma sa chapescha èn er autras vischnancas e valladas grischunas interessantas, p.ex. Albula/Alvra. Ils tschintg pli frequents nums da famiglia èn là: Farrér, Balzer, Bossi, Ardüser e Simeon. Ed en Lumnezia? – Derungs, Casanova, Caduff, Caminada e Capaul. Ed a Zuoz? – Camichel, Willy, Wieser, Bott e Casty. Insumma, en tut las vischnancas rumantschas sa zuppa segir inqual famiglia enconuschenta. Tgi che va svutrond tras la charta interactiva chatta dentant anc dapli truvaglias: Savevas vus p.ex. che enta Samignun ha num 15,17 % da la populaziun «Jenal», vul dir quasi mintga sisavla persuna? E savevas vus che quasi mintga tschintgavel abitant u abitanta en la Val Medel è in «Venzin»? E tgi che chava anc pli profund en la charta interactiva chatta lura apunta las ivettas deluxe. Savais vus tge nums da famiglia ch’èn ils pli frequents p.ex. a Tusaun? – Sin l’emprima plazza èn ils Caviezels. Tant enavant anc plausibel. Ma lura suondan sin ils proxims trais rangs ils Pereira, ils da Silva ed ils Ferreira. – Ed anc pli interessanta è la rangaziun a San Murezzan: las emprimas quatter plazzas èn occupadas cun nums portugais: Pereira, da Silva, Teixeira e Rodrigues. Pir sin la tschintgavla plazza suonda la famiglia Schmidt. Tgi che crai ussa che San Murezzan saja insatge spezial, quel sa sbaglia. A Losanna han num las tschintg famiglias las pli «derasadas»: da Silva, dos Santos, Ferreira, Pereira e Garcia. E tge è damai la quintessenza da tut questa svutrada en la statistica federala da nums? – Forsa pudess ins dir sco ils vegls Romans: «Nomen est omen». Las tabellas dals nums da las famiglias svelan bain il misteri da la «cumposiziun» effectiva en ina vischnanca. Ellas na tradeschan però anc betg tgi che cumonda las festas. Surtut betg a San Murezzan. David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). Ed en sia vischnanca burgaisa – a Seelisberg (Uri) – èn ils Truttmanns sin l’emprima plazza, cun 5,73% da la populaziun. RTR ha fatg ina visualisaziun grischuna da la charta interactiva da l’Uffizi federal da statistica. P.ex. datti en Lumnezia 155 persunas ch’han num Derungs.

Mes tip dad oz è in album gia plitost vegl: Ils songs per l’album cun num «The Basement Tapes» han Bob Dylan e The Band registrà da zercladur fin october 1967 en il tschaler (the basement) dad ina chasa rosa ch’ils musicists numnavan «Big Pink». La platta da vinyl sezza han els publitgà otg ons pli tard. Ma co era vegnì a questa registraziun? Da l’onn 1966 fascheva Bob Dylan, tenor Wikipedia ed autras funtaunas, suenter la World Tour 1965/66 la pausa en la colonia d’artists Woodstock en la vischinanza da New York. Là ha el gì durant il fanadur da quel onn in accident cun la moto. El s’è retratg cumplettamain dal public. Da l’onn 1967 han però Robbie Robertson, Levon Helm, Garth Hudson e Rick Danko, ils commembers da sia band, prendì a fit en vischinanza da la chasa da Bob Dylan apunta la chasa Big Pink. (Curt suenter s’han els nomnads The Band.) En il tschaler da quella s’èn chattads ils tschintg musicists e differents giasts per sunar e chantar ensemen. Igl èn naschids qua ils songs ch’ins chatta sin l’album «The Basement Tapes». Dapi in tempet taidl jau adina puspè questa musica ed ella ma plascha uschè bain che jau As poss be dar il tip da tadlar ina giada «The Basement Tapes» da Bob Dylan e da The Band. Era sch’il album è gia detg vegl tunan ils songs frestg sco registrà be ier. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La chasa nomnada pervi da sia colur Big Pink, en ses tschalers han Bob Dylan e The Band cumponì divers songs.

L’emprima constituziun federala ha gì consequenzas en blers secturs, betg sulet politics. Ella ha simplifitgà la vita da martgadants, ha smesà las entradas dal chantun Grischun u ruinà in giuven interprendider a Cuira. L’archivar chantunal Reto Weiss ha concepì in’exposiziun davart l’emprima constituziun federala ch’è ida avant 175 onns en vigur. Quant cumplitgà ch’il mintgadi pudeva esser en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner è oz strusch pli imaginabel. Tgi che vuleva ir a fiera, stueva mainsvart pajar in dazi da via, sch’el vuleva passar ina punt. Da cumparegliar pretschs a la fiera pudeva esser stentus pertge ch’i deva differentas mesiras. Anc pli cumpli­tgà eri da pajar u incassar. I cursavan bluzchers, flurins e francs – per numnar be ina pitschna part da la munaida. E cun la valur da maren­ghins vegniva magari cugliunà ed engianà. La constituziun federala dal 1848 ha simplifitgà inqual chaussa. Ils dazis da vias èn vegnids stgassads. Il virivari da munaidas e marenghins ha piglià ina fin cun l’introducziun dal franc svizzer. Mesiras e paisas èn vegnidas unifitgadas. Ma igl ha era dà ina nauscha consequenza economica. Il Grischun n’ha dastgà incassar nagins dazis pli, quai era chaussa da la Confederaziun. L’archivar chantunal Reto Weiss enconuscha ils detagls. FMR: Quant gravant èsi stà per la cassa chantunala ch’il Grischun ha pers ils dazis? Ins ha fatg quitads serius. Almain dus tschin­tgavels da las entradas derivavan dals dazis. Betg mo il chantun incassava dazis, mabain era vischnancas u privats. I deva dazis da transit, per passar sur punts, per passar tras chavorgias, per ir cun laina e biestga. Co ha il Grischun cumpensà questas sperditas? La constituziun è vegnida introducida il settember 1848 e gia il november hai dà ina consultaziun tar las vischnancas, schebain ins duai incassar taglias sin facultad ed entrada. Igl ha perfin dà ponderaziuns per taglias da chatscha u taglias da chauns. Dapi il 1856 enconuscha il Grischun taglias directas sin entrada e facultad. E las taglias da chatscha e taxa per chauns? Lezzas n’han ins betg introducì. Ch’in liber Grischun stoppia pajar insatge per ir a cha­tscha, era strusch imaginabel. Per l’autra na devi da quel temp strusch pli selvaschina. Ins aveva eliminà bunamain tut. I deva mo paucs chamutschs e praticamain nagins chavriels e tschiervs. Nua ha il Grischun profità da la nova con­stituziun? Il 1848 èsi atgnamain vegnì stgaffì in spazi economic communabel en Svizra. Quai è cumparegliabel cun l’Uniun europeica dad oz. Cun il franc hai dà munaida unitara, las mesiras e paisas èn vegnidas unifitgadas. Igl ha dà ina posta ch’ha funcziunà meglier che las postas chantunalas. Da questa infrastructura ha era il Grischun profità. Han ins vis en la nova constituziun plitost in gudogn u plitost ina smanatscha? Igl ha dà gia en ils onns 1830 emprovas da stgaffir in stadi. Il Grischun fiss gia lura stà persuenter. Il 1848 ha il Cussegl grond lura propi votà unanimamain per la constituziun federala, malgrà ch’ins è stà pertschert da las sperditas finanzialas pervi dals dazis. Ins ha simplamain vis ils avantatgs. Tgenins avantatgs era quai? I gieva era per la dumonda da segirezza. Il contract federal dal 1815 avevan las pussanzas dal congress da Vienna garantì: la Prussia, l’Austria, la Russia, la Frantscha e l’Engalterra. Durant l’uschènumnà «Sonderbundskrieg» existiva senz’auter il privel che la Prussia, l’Austria u la Russia – che n’avevan insumma betg plaschair da questa guerra civila – invadian la Svizra. La constituziun federala è lura stada in urden che n’è betg pli stà adossà da forzas externas, mabain che la Svizra ha dà a sasezza. La constituziun ha era enfirmì l’organisaziun militara svizra. Fin lura aveva il Grischun gea perfin truppas en servetsch militar ester. La constituziun ha fatg ina fin cun il servetsch militar ester. In singul um pudeva bain anc ir a batter en in’armada estra. Ma igl era scumandà da recrutar entiras truppas en in chantun. Las uschènumnadas capitulaziuns militaras eran vegnidas scumandadas. La truppa grischuna en il servetsch dal retg da Napoli ha anc dastgà restar fin ch’ils contracts èn scadids. Il 1848 è stà in onn da revoluziun en l’entira Europa. E la truppa grischuna ha gidà da supprimer la revoluziun a Napoli. Ella ha sajettà en las vias sin ils burgais che pretendevan in urden liberal – sumegliant a la nova constituziun federala en Svizra. Ina brutta istorgia. Vus avais concepì l’exposiziun davart la constituziun federala ch’è da vesair en il foyer dal Cussegl grond (guarda box). Hai dà surpraisas durant Vossas retschertgas per questa exposiziun? La Confederaziun ha survegnì il monopol da producir pulvra da sajettar. Curt avant aveva in giuven impressari battì ed investì per pudair stgaffir la Pulvermühle a Cuira e producir là pulvra. El è quasi vegnì exproprià ed ha survegnì mo ina mudesta indemnisaziun. Ses protest n’ha purtà nagut. Ses process è stà in dals emprims ch’è vegnì manà avant il nov Tribunal federal. Datti anc auters fatgs che han fatg smirvegliar? Ins ha discutà dal tut durant stgaffir la constituziun federala: la vegliadetgna da vegnir elegì en il Cussegl naziunal u l’egualitad tranter cristians e gidieus. Ma jau n’hai chattà nagliur insatge ch’ins avess menziunà era las dunnas. Betg ina solia passascha. Igl è stà ina constituziun scritta dad umens per umens. Festivitad ed exposiziun Cun la sessiun dal Cussegl grond cumenza oz, la mesemna, gist er l’exposiziun «1848 – ina istorgia nunditga». Ella è da vesair en il foyer dal Cussegl grond a Cuira. Visualisaziuns explitgeschan la muntada da l’emprima constituziun federala avant 175 onns per il Grischun. L’exposiziun è averta durant las sessiuns dal Cussegl grond – mintgamai da las 8.30 fin las 12.00 e da las 14.30 fin las 18.00. Era ils 12 da settember, gliez è il di d’anniversari da la constituziun, pon ins ir a guardar l’exposiziun. Plinavant datti dus referats, in da l’istoricher Adolf Collenberg, l’auter dal giurist ed anteriur cusseglier guvernativ Christian Rathgeb. L’istoricher Reto Weiss maina dapi il 2012 l’Archiv dal stadi dal chantun Grischun. Avant ha el lavurà en l’archiv chantunal da Turitg. L’istoricher Reto Weiss maina dapi il 2012 l’Archiv dal stadi dal chantun Grischun. Avant ha el lavurà en l’archiv chantunal da Turitg.

Mintga davosa gievgia dal mais èsi ura e temp per il Micromund – l’engiavinera rumantscha che va cun la marella geografica en tschertga da lieus, edifizis, vitgs u vals. Da gudagnar datti sco adina bels premis. Il Micromund dad oz mussa puspè in hotel (sco l’ultima giada), ma questa giada na sa chatta quel betg en Surselva. En l’edifizi dad oz datti da vesair ina bella sala istorica cun in palantschieu blau cler. Ils trais tips: L’hotel è vegnì avert l’onn 1906 ed ha era gia guadagnà ina renconuschientscha sco hotel historic da l’onn. Il scriptur rumantsch Arno Camenisch ha gia pliras giadas prelegì qua. Cun il tren davent da Cuira dura il viadi en quest lieu exact 1 ura e 15 minutas. Davent da la staziun èsi anc dad ir tschintg minutas a pe. Damai è la dumonda: Da tge hotel sa tracti qua e nua sa chatta quel? – Tramettai enfin ils 15 da settember 2023 ina carta postala u in e-mail cun Vossa soluziun a la suandanta adressa: FMR Fundaziun Medias Rumantschas p.m. Daniela Dobler Via da Masans 2 7000 Cuira secretariat@fmr.ch I dat da gudagnar cartas dal di per ir cun skis, per ir cun la Viafier retica ubain in cudesch rumantsch. – Buna fortuna! Il Micromund dal fanadur 2023 Il «Micromund» dal mais passà ha mussà ina laterna/lampa da l’anteriur bogn Tenigia en Val Sumvitg. Questa giada avain nus survegnì 91 respostas correctas, tge che è prest in nov record! Cun trair la sort va il premi questa giada a: 1. premi 2 cartas Skiarena Andermatt Sedrun / Toni Cathomas, Sumvitg 2. premi 2 entradas Bogn Engiadina Scuol / Simona Cavigelli, Rueun 3. premi 1 cudesch da la Lia Rumantscha / Rosmarie Isler Tomaschett, Würenlos La redacziun FMR engrazia als sponsurs – Skiarena Andermatt, il Bogn Engiadina e la Lia Rumantscha – per metter a disposiziun quests premis per il Micromund.

«Jau giasch gist a la mar sin las Seychellas e giaud la rendida dal sulegl cun questa grondiusa sinfonia.» Quai scriva Matthiasfurmueller1890 (tgi che quai è era adina) en in commentari sut in filmin da youtube. Ed era sche jau na poss betg baiver in bel drink sper las Seychellas a la mar cun Matthiasfurmueller1890 avain nus apparentamain il medem gust da musica. La novavla sinfonia dal cumponist Antonín Dvořák (guarda foto) è per mai (e gea, er per Matthias) in vair plaschair per las ureglias. Allegria, tensiun, dramatica, melanconia – tut è da chattar en questas radund 43 minutas sinfonia cun grond orchester. Il toc da Dvořák è vegnì sunà l’emprima giada l’onn 1893 a New York – ed gia lura stà in grondischem success. Tenor la legenda ha il public da New York applaudì freneticamain e clamà en sala dad aut il num dal cumponist tschec. Anc 130 onns pli tard tutga quest toc tar il repertoire da standard da blers orchesters – e fascinescha era anc oz glieud da tut ils continents (...e da tut las inslas). Vus chattais la novavla dada dal Sinfornieorchester Frankfurt sut la batgetta dal dirigent Andrés Orozco-Estrada en fitg buna qualitad sin youtube. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La vita na fascheva nagin senn pli per Otto, suenter che sia dunna era morta nunspetgadamain. Ses plan: suandar ella cun in svelt suicidi. Otto aveva perquai schon fermà la suga da sa pender vi dal palantschieu da sia chombra – ma betg avunda bain, uschia ch’el è crudà per terra. Cun questa passascha tragica cumenza il film «Ein Mann namens Otto» ch’è vegnì mussà questa primavaira en ils kinos tudestgs. Il film sa basa sin il roman da bestseller da l’autur svedais Fredrik Backman ed è ve­gnì realisà dal reschissur Marc For­ster cun l’enconuschent actur Tom Hanks en la rolla principala dad Otto. A l’entschatta dal film è il vaiv Otto anc persvadì da vulair murir, ma en il decurs da l’istorgia tschiffa el nov curaschi da viver – era grazia a ses vischins dal quartier. L’um cun in bun inschign manual vegn dumandà da la famiglia Mendes da reparar la maschina da lavar u perfin da pertgirar ils uffants ina saira. Otto s’engascha era per in da ses vegls amis, ch’è malsaun, da sa dustar cunter ina firma d’immobiglias engurda. Insumma, Otto daventa in bun cumpogn che gida tuts en pi­tgira. Ma cunter la fin daventa ses stadi da sanadad pli e pli debel, perquai che ina veglia malsogna dal cor sa mussà puspè ... Il film tragic-comic cun ils excellents acturs Tom Hanks e Mariana Treviño ma plascha, perquai ch’el mussa la vita simpla da min­tgadi cun problems e sfidas realas da persunas sco ti ed jau. E quai è simplamain bel! – Da vesair è il film sin Netflix u sin auters portals da film online. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs, senza impegn e senza garanzia che quel tip plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina da las incumbensas principalas da l’emprim di da la sessiun d’avust dal Cussegl grond è l’elecziun dal nov president dal parlament per ils proxims 12 mais. L’elecziun da Franz Sepp Caluori sco nov president dal Cussegl grond è stà ina chaussa formala. Il president dalla fracziun da l’Allianza dal center, Martino Bettinaglio ha gnanc duvrà 30 secundas per annunziar che la fracziun da la AdC proponia Franz Sepp Caluori sco successur da Tarzisius Caviezel. Ed el è vegnì elegì cun in resultat respectabel da 112 vuschs ed ha pudì re­tschaiver en sala ils auguris da sia famiglia e dal cussegl da la citad da Cuira. Franz Sepp Caluori è gastronom a Cuira e president da Gastro Grischun. Er la vicepresidenta è da Cuira Interessanta è adina l’elecziun da la vicepresidenta u dal vicepresident dal Cussegl grond. Il dumber da vuschs che la candidata u il candidat cuntanscha, dat la cumprova schebain ella u el ha ina vasta u ina main gronda acceptanza tar las 120 deputadas e deputads. La deputada socialdemocratica Silvia Hofmann da Cuira ha dumagnà l’elecziun cun 107 vuschs da las deputadas e dals deputads. En la politica è Silvia Hofmann enconuschenta sco cumbattanta per l’egualitad dals dretgs da las dunnas. Silvia Hofmann è tranter auter era commembra dal cussegl da fundaziun da l’Ospital chantunal dal Grischun. Il nov president dal Cussegl grond Franz Sepp Caluori (segund da dretg) cun sia consorta (a mez) ed ils trais commembers dal Cussegl da la citad da Cuira. Foto Somedia L’impurtanza da l’atgna motivaziun Il liberaldemocratic da Tavau, Tarzisius Caviezel ha salvà ier ses davos pled d’avertura sco president dal Cussegl grond. El ha tratg bilantscha da ses onn presidial, manegiond ch’il Cussegl grond saja stà il pol calm ils ultims 12 mais. Martin Gabriel/FMR Malgrà la hectica or el mund grond ha il president dal Cussegl grond Tarzisius Caviezel manegià ch’el haja el empruvà da garantir ina cuntinuitad en la lavur parlamentara. «Vesì sur tut ora, èsi sta impurtant per mai, da far endament al Cussegl grond l’integraziun da sia lavur en ils svilups globals, en las crisas actualas e da preschentar l’impurtanza da noss Cussegl grond per il mantegniment da noss stadi democratic.» Mo sche las deputadas ed ils deputads s’engaschian activamain, possian els esser in exempel per la populaziun grischuna. Tarzisius Caviezel ha ditg, che intelligenza artifiziala na remplazzia betg l’atgna iniziativa. «Soluziuns per las grondas dumondas che pertutgan las crisas dal davos onn, sto il Grischun chattar per sai.» Soluziuns per dumondas sco quella da la midada dal clima, il augments da tschains e la crisa da finanzas, la stgarsezza da victualias e da medicaments stoppian vegnir tractadas cun perseveranza e divididas tenor el en plirs pass d’acziun pitschens. Las quatter valurs Il president partent dal Cussegl grond ha formulà las valurs per il parlament chantunal or da ses pugn da vista. «L’emprima valur è per mai il senn da responsabladad per in svilup futur segirà dal chantun e sia societad. La segunda valur è l’acziun, pia betg mo , mabain er . La terza valur èn ponderaziuns da qualitad e da persistenza e la quarta d’avair quità da nossa democrazia.» Tarzisius Caviezel ha appellà a sias collegas ed a ses collegas da tegnair la dira per chattar soluziuns e per restar motivadas e motivads. «Nus stuain avair in’atgna motivaziun da dadens anora. Nus sco deputadas e deputads essan elegids per questa motivaziun da cumbatter per nossas valurs, per ans engaschar era per unir e metter ils interess da la cuminanza sur ils interess persunals.» Sessiun d’avust dal Cussegl grond ha cumenzà Ier mesemna ha il Cussegl grond cumenzà sia sessiun d’avust cun l’elecziun dal nov president e da la vizepresidenta dal Cussegl grond. Il gastronom da Cuira Franz Sepp Caluori da l’Allianza dal Center è vegnì elegì cun 112 da 115 vuschs valaivlas sco nov president dal parlament chantunal per ils proxims 12 mais. Sco vicepresidenta ha il Cussegl grond elegì cun 107 vuschs la so­cialdemocratica Silvia Hofmann da Cuira. Suenter las elecziuns ha il Cussegl grond cumenzà cun la debatta d’entrada davart las finamiras politicas e princips directivs per la perioda da planisaziun 2025 – 2028. Enfin sonda avantmezdi ch’igl Cussegl grond sa participescha a la festa pil nov president dal Cussegl grond Franz Sepp Caluori, vegn il parlament anc a tractar 12 intervenziuns parlamentaras. (fmr/mg)

Dapi tschintg onns ston chatschadras e chatschaders documentar e valitar la qualitad da la charn da lur preda. Tar l’Uffizi per la segirezza da victualias e la sanadad dad animals èn ins da l’avis ch’il sistem da l’atgna valitaziun saja sa cumprovà. Tar ils mazlers datti anc inqual discussiun cun chatschadras e chatschaders pertutgant la qualitad, sco quai che David Steier da la mazlaria Peduzzi di. Il veterinari chantunal Giochen Bearth è cuntent cun la qualitad da la charn selvaschina ch’ils chatschaders laschan elavurar tar las mazlarias grischunas. «Nus avain cuntanschì in bun nivel.» Betg main che duas terzas dals animals sajettads durant la chatscha ordinaria e chatscha speziala van tras ils mauns dals mazlers, il rest elavuran ils chatschaders sez. La responsabladad per definir la qualitad da la charn è dentant tar las chatschadras ed ils chatschaders, tenor il nov dretg da victualias che la Confederaziun ha introducì l’entschatta da l’onn 2018. Quai vul dir concret: Il chatschader sez, respectiv ina persuna cumpetenta, sto documentar nua ch’il sajet ha tutgà l’animal e valitar la qualitad da la charn. Sco «persunas cumpetentas» en chaussa valan tuttas chatschadras e tut ils chatschaders ch’èn ids a chatscha avant l’avust 2018. Persunas che fan da nov la patenta da chatscha ston sa scolar en dumondas da qualitad da charn. «Ils curs che l’Uniun grischuna dals chatschader porscha en stretga collavuraziun cun l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals èn frequentads bain e quai betg sulet da persunas che vulan acquistar la patenta e ston far il cuors», di Giochen Bearth. Decider per A ni per B Il sistem per valitar la charn funcziuna uschia: Sche la chatschadra ni il chatschader è da l’opiniun che la charn da sia preda saja en urden, lura vegn l’animal marcà en il document cun in A. Existan dubis davart la sanadad da l’animal sajettà e la qualitad da la charn, lura vegn la selvaschina valitada cun in B. – «En quel cas sto la controlla d’animals, ina veterinaria u in veterinari uffizial, examinar la charn en la mazlaria.» Quai stat scrit en las prescripziuns che l’Uffizi per la segirezza da victualias e per la sanadad dad animals ha publitgà online. Be ils chatschaders e las chatschadras ch’elavuran sezs a chasa la charn selvaschina èn deliberads da la documentaziun pertutgant la sanadad da la charn. «Quels chatschaders na dastgan dentant betg vender la charn», san ins leger en la publicaziun da l’uffizi. Circa 200 admoniziuns «Nus avain circa 200 cas per onn, nua che la valitaziun tras ils chatschaders sezs na constat betg.» Quellas chatschadras e chatschaders che han fatg la crusch tar il A e ch’avessan dentant gì da definir la charn per «B» vegnan admonids, quai di il veterinari chantunal. Giochen Bearth manegia che quai saja in pitschen dumber d’admoniziuns resguardond ils prest 10 000 animals che vegnan sajettads mintg’onn en il chantun Grischun. Animals visiblamain malsauns ni selvaschina cun organs anormals, ston vegnir valitads cun in B e mussads a la controlla da charn uffiziala. «Il pli impurtant è in bun sajet», resumescha Giochen Bearth. In sajet che na donnegeschia betg il dadens da la selvaschina, uschia che la charn na vegnia betg contaminada. En teoria pli simpel che la pratica Al bun sajet regorda era David Steier da la mazlaria Peduzzi da Savognin en connex cun la qualitad da la charn selvaschina. «Quai è dentant meglier ditg che fatg.» David Steier è sez en possess da la patenta da chatscha. Per ir a chatscha ha il temp dentant mancà ils davos onns. «Per gronda part funcziuna l’atgna decleraziun da chatschadras e chatschaders pertutgant la qualitad da la charn», di David Steier. Per gronda part na vul dentant betg dir cumplainamain. E mintgatant datti era discussiuns tranter mazler e chatschader pervia da la valitaziun. «Quellas discussiuns èn dentant normalas», di il mazler da Savognin. Per el sco cumprader da selvaschina e vendider da la charn è la buna qualitad dal product fitg impurtanta. «Quai è da nossa vart il pli principal.» David Steier fa attent ch’ils mazlers n’hajan nagina cumpetenza da midar la valitaziun da la chatschadra ni dal chatschader en la documentaziun. «Nus pudain sin il pli far attent a la controlla da charn uffiziala che la valitaziun da qualitad da la vart da la chatschadra ni dal chatschader na constat betg.» En in tal cas survegn il chatschader ubain la chatschadra in’admoniziun da l’uffizi. Da quellas datti – sco menziunà da Giochen Bearth – var 200 giadas per onn en il Grischun .

Ier gievgia ha il Cussegl grond approvà las finamiras politicas per la proxima perioda da planisaziun a partir dal 2025 enfin il 2028. Intginas da las 13 finamiras han procurà per blers votums. Igl ha dentant dà fitg paucas propostas per remeduras entaifer las propostas che la cumissiun per politica statala e strategia dal Cussegl grond ha preschentà. La debatta davart las finamiras politicas è in instrument strategic fitg impurtant ch’è vegnì creà l’onn 2009 per integrar il Cussegl grond en la discussiun davart las finamiras che la Regenza preschenta silsuenter cun il program guvernativ, la proxima giada il favrer 2024. 13 finamiras ubain maximas politicas èn vegnidas discutadas mesemna e gievgia en il Cussegl grond (guarda box.) Tranter ils temas da las finamiras surordinadas sa chattan l’economia, l’energia la mobilitad e la sanadad publica ch’èn maximas che procuran per dapli dis­cussiun che autras. Appel a la promoziun dal turissem La finamira cun il titel «Economia» prevesa la promoziun dal Grischun sco plazza economica e sco lieu da lavur. Il Cussegl grond ha discutà detagliadamain co ch’ins pudess domiciliar novas interpresas en il Grischun. Era la diversificaziun da l’agricultura e da la purschida turistica è vegnida discutada. Il turisticher e deputà sursilvan Kevin Brunold (AdC) ha appellà a la regenza da resguardar pli fitg il turissem en il nov program da la regenza. «Il turissem en nossas regiuns sto viver cun grondas midadas. Ils envierns tar nus vegnan pli e pli curts. Nus stuain diversifitgar anc pli fitg nossa spierta ed a medem mument promover anc pli fitg il turissem da primavaira, stad ed atun.» Ursin Widmer (AdC) ha appellà ad ina meglra integraziun da la cultura en las purschidas turisticas. Strategia pertutgant il return a tschep Per ina viva discussiun ha procurà la strategia da forza idraulica entaifer la finamira davart l’energia. Plirs deputads han accentuà ch’il return a tschep da las ovras idraulicas dal chantun na saja betg chaussa da las finamiras politicas. Il return a tschep saja chaussa da las vischnancas concessiunaras. Il chantun haja la funcziun d’accumpagnar las vischnancas en la strategia idraulica. Ultra da quai ha il Cussegl grond approvà la finamira da procurar per dapli segirtad en il provediment d’energia cun promover pli fitg las energias regenerablas. Areguard il traffic motorisà ed il traffic public Ils meds da transport duain vegnir cumbinads pli fitg en la finamira politica davart la mobilitad. Quai munta ina meglra cumbinaziun tranter traffic privat e traffic public. Tant per il turissem sco era per ils indigens saja impurtant da cuntanscher las destinaziuns en l’entir chantun en curt temp, èsi vegni ditg durant la debatta parlamentara. «Quai è ina gronda sfida» ha il deputà René Epp (AdC) ditg. «Questa sfida è cuntanschibla cun agid da la digitalisa­ziun. Jau appellesch d’entretschar meglier tut ils meds da mobilitad e da procurar per ina app che dat ina meglra infurmaziun davart ina mobilitad cumplessiva». Epp è persvadì ch’i saja pussaivel – cun ina ferma motivaziun – da porscher novas vias per ina buna mobilitad. Sfidas per la perioda da planisaziun 2025–2028 La cumissiun per politica statala e strategia (CSS) dal Cussegl grond ha salvà il mars 2023 ina sesida da planisaziun cun la regenza grischuna. En quell’occasiun aveva ella discutà davart ils trends politics dals proxims onns e lura fixà las 13 finamiras politicas e descrit quellas. Il president dalla cumissiun CSS, Rico Lamprecht (AdC), ha ditg ier en la debatta d’entrada ch’intginas finamiras sajan tematicamain identicas cun las finamiras politicas da la perioda currenta 2021–2024. «Nus pudain preschentar oz al Cussegl grond ina buna proposta per las novas finamiras.» La gronda part da las 10 ulteriuras commembras e commembers da la CSS ha confermà che questas maximas sajan quellas ch’il Cussegl grond stoppia discutar. Il parlament chantunal ha suenter la discussiun approvà unanimamain las finamiras politicas 2025 – 2028. Quellas èn la basa per la regenza per elavurar il messadi per il program guvernamental 2025–2028. Quest nov program tracta il Cussegl grond lura durant la sessiun dal favrer 2024. Las finamiras Quai èn las tematicas da las finamiras politicas ch’èn vegnidas approvadas dal Cussegl grond: 1. Prestaziuns da servetsch dal chantun – 2. Segirezza – 3. Spazis e vischnancas – 4. Economia – 5. Finanzas – 6. Energia – 7. Mobilitad – 8. Transfurmaziun digitala – 9. Planisaziun dal spazi – 10. Ambient e protecziun dal clima – 11. Sanadad publica – 12. Furmaziun e perscrutaziun – 13. coe­siun sociala

L’emprim chaud e sitg, lura fraid e bletsch, pli tard chalurs insupportablas e sitgira – e per finir fraid e bletsch. L’aura da questa stad en Svizra ha procurà per variaziun. Perquai resumain nus las lingias grassas e finas da l’avust a maun da chavazzins meteorologics. Il cumbat electoral per il mastral da Surses è stà plitost «miaivel». Daniel Wasescha è stà il sulet candidat ed è ve­gnì elegì suveranamain. In zichel pli «chaud» è stà il cumbat per ils dus sezs en suprastanza. Tar quell’elecziun hai dà ina surpraisa: Probabel l’emprima giada en l’istorgia communala en la regiun sesan en ina suprastanza gist duas persunas che sa posiziuneschan politicamain da vart sanestra: Gregor Vellacher (nov) ed Adrian Ballat (reelegì). Ussa èsi bun da savair che la situaziun finanziala dal «cumegn» è fitg confor­tabla ed ins pudess forsa perfin prender en vista da sbassar il pe da taglia. Tgi sa, sch’ils dus novs suprastants van en ­l’istorgia svizra sco piuniers-sbassa­taglias sanesters? La sortida per la giuventetgna en Surselva para d’esser ina «zona da pressiun bassa». Perquai ha il Giuven Center Surselva – l’ala giuvna da l’AdC – lantschà ina petiziun. La petiziun vuless ch’ins promovia, creeschia e mantegnia «loghens da scuntrada» per ils giuvens. En connex cun la lantschada da quella petiziun ha in redactur da la FMR vulì sclerir tge ch’il Giuven Center Surselva proponia concret per me­glierar la situaziun. Però sin plirs telefonats e mails da la redacziun n’ha la presidenta da la partida giuvna mai propi respundì. La sortida en Surselva na para tuttina betg d’esser uschè mala. Las prognosas per la Val Müstair èn plitost «turblas». Uschia pudess ins declerar l’agir da la vischnanca da scriver ora la plazza da chanzlist/a gia dus onns ordavant! Il chanzlist actual va numnadamain en pensiun pir l’october 2025. Il manader da l’Uffizi da vischnancas dal Grischun, Thomas Kollegger, ha tutta chapientscha per quest agir «profilactic», perquai ch’ils babyboomers van en pensiun e ch’igl è grev d’occupar plazzas, surtut en chanzlias rumantschas. La strategia da la Val Müstair pudess perquai far scola era tar auters patruns rumantschs. Dus exempels: La chasa da medias RTR pudess gia scriver ora ussa la plazza dal directur, schebain che l’iniziativa per smesar la SRG SSR va en votaziun segir pir suenter il 2026. E la Lia Rumantscha pudess era gia scriver ora preventivamain la plazza dal secretari general, schebain ch’il nov ha malapaina cumenzà a lavurar. Apunta, ins na sa gea mai... Il luf procura regularmain per «burascas». Perquai pareva in project tessinais da questa stad dad esser il «ov da Columbus» per schliar ils problems. L’idea: metter a las nursas in cularin enturn culiez cun vidlonder ina stgatla. Quella stgatla cuntegna feromons (savurs) da lufs, per far crair als lufs che las nursas sajan be «Wölfe im Schafspelz». Cun questa metoda ins quintava da pudair evitar ch’ils lufs attatgassan las muntaneras. Ma apunta, vers la fin d’avust ha l’alp a Nufenen – la quala ha participà al project – stuì annunziar che 20 nursas munidas cun feromons sajan vegnidas stgarpadas. Insumma, las raschuns daco ch’i n’ha betg funcziunà ston vegnir scleridas. Ma atgnamain pudess ins era far sutsura: metter en­turn culiez als lufs in cularin cun feromons da nursas. Tge capitass lura? Els ignoreschan chametgs, granella, chalurs u bischa. Sch’ins cloma els, lura èn els qua tar tutt’aura, ils eroxs Batman, Wonder Woman, Indiana Jones e tut la banda. Els salvan cun inschign, curaschi e forza, tut tenor perfin cun in cuntè tranter ils dents – per evitar che l’umanitad giaja a frusta u per ch’ina punt pendenta na crodia betg en la profunditad. In sumegliant scenari è ussa capità a Mustèr: Marcus Weber e «sias» pendicularas salvan la punt pendenta vers Mumpé Medel, els pajan ils 390 000 francs ch’il suveran da Mustér aveva refusà avant dus mais. Sche quell’intervenziun è capitada cun in cuntè tranter ils dents, quai n’è betg enconuschent. Forsa ha il cuntè dentant servì per tagliar il salami ch’ils adversaris da la punt avevan menziunà savens durant il cumbat da votaziun. Ellas vegnan, cura ch’i vegn pli chaud. Ed ellas van, cura ch’i vegn fraid. Las randulinas. Perquai han era il emigrants e las emigrantas d’antruras en Engiadina survegnì il surnum «randulins». A Sent datti anc descendents da famiglias da randulins che vegnan – sco lur antenats – regularmain enavos en patria. Ina giada l’onn sa scuntran els. Tar l’inscunter da quest mais ha ditg in dals randulins: «Plü bod gnivan las famiglias a Sent e restaivan trais mais, uossa vegnan ils giuvens be amo ün pêr dis.» Atgnamain è quai schon anc spectacular: trais mais! – Dumandai ina giada vossa scheffa, sche vus pudessas prender mintg’onn trais mais vacanzas, circa tranter zercladur ed avust. La situaziun dal rumantsch è plitost «stitga». Perquai èsi ina fortuna d’avair persunas engaschadas sco il Sursilvan Leander Etter. Ad el stat a cor surtut il rumantsch digital: «Igl ei impurtont da haver ina presenza romon­tscha ella reit, damai ch’ils discuors culturals han liug pli e pli fetg online.» – Ussa lavura Leander Etter cun collegas vi dal project d’ina translaziun e publicaziun sursilvana da «The Hobbit» da J. R. R. Tolkien. I dat in cudesch stampà. Cun tinta e palpiri. Senza rait. Sch’igl è chaud, lura èsi dad ir en l’aua, p.ex. tar il Lai Barnagn a Savognin. Onn per onn vegn organisada là a la riva ina festa – cun buna musica. Però ils gusts da musica pon variar. La band da quest onn al Lai Barnagn n’ha betg propi pudì persvader il redactur da la FMR: «Sonda seira è l’ambianza stada fitg bunga, chegl tiers ena musica da country tg’ò fatg l’impressiun d’esser per l’amprema geda sen ena tribuna.» – Ins survegn ina detg bun’impressiun da la qualitad da la band. En «In mais da pais» descriva e resumescha la FMR – cun in surrir – intgins schabetgs dal mais passà. Mais per mais illustrescha Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic. Giovanni Netzer e l'instituziun culturala Origen vulan construir ina tur stabla sin il Pass dal Gelgia. L'illustratur Jon Bischoff ha interpretà quella idea en sia moda e maniera.