Proxim onn vain organisada la festa da gimnastica dals chantuns Grischun e Glaruna (BÜGLA) in Grischun. Dals 14 als 16 da zercladur 2024 daventa Domat il center dal sport da gimnastica. Il comité d’organisaziun consista da 14 persunas e vain presidià da Ronny Krättli. Per realisar la festa è vegnida fundada aposta ina societad. Var 4500 gimnastas e gimnasts dal Grischun, Glaruna e da tut ils auters lieus da la Svizra vegnan spetgads als trais dis da concurrenza a Domat. Quellas concurrenzas vegnan ad avair lieu en ed enturn la sala da gimnastica Vial. Per la festa da gimnastica stattan proxim onn a disposiziun, sco ch’ils organisaturs communitgeschan, var 30 hectaras terrain, «tant sco var 45 plazzas da ballape». En paucs dis pon las uniuns e societads da gimnastica s’annunziar (www.buegla2024.ch) per sa participar la festa da gimnastica interchantunala a Domat. (cdm/fmr) Il comité d’organisaziun da la festa da gimnastica grischuna-glarunaisa sa legra gia per l’inscunter sportiv BÜGLA 2024 a Domat.

«Ucraina e nagina fin: Dovrain nus ina nova etica da la pasch?», quai è il titel dal nov arranschament en la seria Cafè scientific. Quel ha lieu ils 5 d’october a las 18.00 en il Cafè B12 en la Brandisstrasse 12 a Cuira. En la guerra en l’Ucraina regna suenter in onn ina situaziun militarica da pat. Sin basa da questa situaziun examineschan las baselgias cristianas lur posiziuns e dumondan: Tge signifitga d’esser cristian en questa situaziun globala e co pudess la baselgia s’engaschar politicamain per las valurs pasch e libertad en temps da guerra? A la discussiun al podium prendan part l’expert per l’Europa orientala Ulrich Schmid, il teolog e eticher social Thomas Wallimann, la presidenta da l’Agid per l’Ucraina dal Grischun Mia Wolf-Beskorovayniy e Christian Cebulj da la Scol’auta teologica da Cuira. (cdm/fmr)

La schurnalista libra e cineasta Christina Caprez ha realisà in film documentar davart la psichiatria en il Grischun – in film che recapitulescha en moda detg factica in’istorgia che fa dentant surstar ferm. Gievgia passada è stada la premiera publica dal film a Cuira. Ussa è el da vesair online sin ils chanals dad RTR. Ina detga incumbensa! – Realisar in film documentar da var 50 minutas en duas parts davart l’istorgia da la psichiatria en il Grischun. Igl è pelvair ina «mission impossible» – perquai che memia lunga (130 onns), memia cumplexa, memia dolurusa, memia individuala e memia variada è quell’istorgia. La cineasta e redactura Christina Caprez ha tuttina ristgà l’aventura – en coproducziun cun l’emissiun Cuntrasts da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Il resultat da sia lavur è vegnì preschentà gievgia saira a Cuira en ina premiera – ed il film è da vesair quests dis en televisiun ubain online (guarda annotaziun). La «mission impossible» da la schurnalista e cineasta libra Christina Caprez ha num «Invi­stas en la psichiatria dal Grischun». Igl è in titel ch’è plitost tecnic-factic. Ma il film tegna a la fin quai ch’el empermetta en il titel: el dat ina survista istorica da metodas ed ideas en la psichiatria grischuna, las qualas eran ed èn per part fitg dispitaivlas. Il film intermediescha uschia in impurtant savair istoric ed el lascha vegnir a pled persunas ch’han sezzas fatg experientschas cun ils mulins psichiatrics. Publicaziun basa per il film Ils davos onns è l’istorgia da la psichiatria grischuna vegnida messa sut la marella scientifica. Quellas perscrutaziuns èn vegnidas condensadas il zercladur 2021 en ina publicaziun (per incumbensa da la regenza grischuna) cun il titel «Versorgen, behandeln, pflegen – Geschichte der Psychiatrie in Graubünden» da Silas Gusset, Loretta Seglias e Martin Leng­wiler. Sa chapescha ha quell’ovra istoriografica da 450 paginas furmà la basa per il film da Christina Caprez. Ses film s’avischina a la tematica cumplexa cun metodas cumprovadas per in film istoric – vul dir a moda cronologica, cun fotos e films vegls ed a maun da cas concrets. Uschia vegnan a pled numerusas persunas che pon dar perdi­tga vardaivla da las practicas e dals svilups en il sectur psichiatric. A pled vegnan p.ex. in tgirunz (Armin Pirovino), confamigliars (p.ex. Margrith Janggen), ina persuna en tractament (Romedi Reinalter), ina psicologa, in’istoricra ed anc divers auters. Surtut il destin da Margrith Janggen, cun ses um che pativa d’ina ferma schizofrenia, va a cor. Ella descriva en detagl il decurs da la malsogna, il cumportament da ses um, la dependenza dal servetsch psichiatric e l’atgna perplexitad. Da schocs electrics enfin tar ils Jenics Parallel cun quellas istorgias persunalas dat il film da Christina Caprez ina survista da las praticas dals davos 130 onns en la psichiatria dal Grischun. Intginas metodas e teorias fan ozendi vegnir la sgarschur. Ils inquilins vegnivan tractads cun schocs electrics, cun insulin u ch’els vegnivan perfin operads cun la metoda da la leucotomia, in’intervenziun operativa en la part frontala dal tscharvè. Il remar­tgabel è che la psichiatria grischuna, oravantut quella al Waldhaus a Cuira, ha pratitgà talas metodas enfin en ils onns 1970, schebain ch’ellas eran dispitaivlas e vegnivan refusadas en autras clinicas. En il context da las differentas praticas contestadas è da menziunar er il program da «Kinder der Landstrasse» da la Pro Juventute, nua che la psichiatria grischuna ed exponents da quella han gì ina rolla centrala ed activa. Uffants da famiglias jenicas èn vegnids separads durant decennis da lur geniturs e mess en instituziuns da «correcziun», perquai ch’ins pretendeva ch’ils Jenics sajan violents, criminals ed alcoholichers. Ins patalogisava in’en­tira cuminanza e vuleva reeducar lur uffants. Grazia a las retschertgas dal schurnalist sursilvan Hans Caprez è quel project ed ils destins crudaivels vegnids publics – la Pro Juventute ha stuì terminar il project avant 50 onns. Il schurnalist Hans Caprez vegn a pled en il film – ed el declera surtut quant impurtanta che la «contribuziun» grischuna è stada tar quest entir project, che sa basava cleramain sin teorias rassisticas. Staziunar ed ambulant L’accent istoriografic vegn mess surtut en l’emprima da las duas parts dal film da Chri­stina Caprez. En la segunda part cun il suttitel «Vers in nov temp» emprova la cineasta da cumbinar l’istorgia pli contemporana da la psichiatria (suenter ils onns 1990) cun las discussiuns actualas davart tractaments adequats. I va tranter auter per la dumonda co ch’i sa laschassan crear purschidas ambulantas u quant permeabel ed individual ch’il sistem psichiatric sa laschass organisar. Era ils resuns suenter la premiera dal film en il Brandissaal a Cuira han mussà che la dumonda occupescha ed è cuntraversa. Gist pervi da quella mélange tranter film istoric e cuntraversa actuala è la segunda part dal film main focusada e tschaffabla. Las dumondas vegnan bain tschentadas, ma na pon betg propi vegnir approfundadas e respundidas – damai che la discussiun è anc frestga. E tuttina, il film «Invistas en la psichiatria dal Grischun» dat in enorm impurtant access ad in’istorgia che pertutga insaco ed insacura mintgin/a, sch’ins dovra forsa agen sustegn psichiatric ubain sche confamigliars ed enconuschents dovran in tal. Però savens resta la lavur da las instituziuns psichiatricas en il tschelà. Il film dat ussa apunta «invistas» en quella lavur, en las discussiuns ed en l’istorgia. Tgi che na vul betg leger las 450 paginas dal studi istoriografic dal 2021, ha ussa damai ina stupenta pussaivladad da guadagnar quell’invista e survista grazia al film da Christina Caprez. Las duas parts dad «Invistas en la psichiatria dal Grischun» èn da vesair sin ils chanals online dad RTR (PlayRTR ubain PlaySuisse). L’emprima part è vegnida emessa dumengia saira en ils Cuntrasts sin SRF 1, la segunda suonda dumengia, ils 8 d’october 2023 a las 17.25, era sin SRF 1. Dunnas en ina psichiatria bernaisa. In fatg surprendent: dus terzs da las las intervenziuns operativas (leucotomia) en Svizra èn vegnidas fatgas tar dunnas. Suenter la premiera hai anc dà gievgia ina discussiun davart il film e davart aspects istorics da la psichiatria en il Grischun. Moderà la discussiun ha Guadench Dazzi, producent dad RTR. Discutà han l’autura dal film, Christina Caprez (dretg), e l’istoricra Loretta Seglias (san.). L’autura dal film, Christina Caprez, en discurs suenter la premiera a Cuira. Ina tschientina da persunas è stada preschenta gievgia passada a la premiera dad «Invistas en la psichiatria dal Grischun» en il Brandissaal a Cuira. La clinica psichiatrica Waldhaus a Cuira.

Savais tgi che jau vegn ad eleger tar las elecziuns naziunalas? E Vus, savais Vus gia tgi eleger ils 22 d’october 2023? – Probabel avais pli u main ensemen Voss menu d’elecziun, v.d. Vossa glista. Sche betg, lura porscha onn per onn in questiunari online per sustegn – ed era per ina u l’autra surpraisa: smartvote.ch. Il princip è simpel: electuras ed electurs respundan a var ­30-75 dumondas che dattan rumpatesta a la politica svizra. Las dumondas tractan la politica d’integraziun e la grondezza da l’armada. I va era per la neutralitad svizra ubain per la politica d’ambient. Ed a la fin dal maraton da dumondas (da circa 10-15 min) resulta in agen profil politic: pli sanester, pli dretg, pli liberal, pli conservativ, pli ecologic etc. E quel profil, che vegn er illu­strà cun in uschenumnà «smartspider» (foto), po lura vegnir cumpareglià cun ils profils da candidatas e candidats. La pagina da smartvote.ch dat damai ina recumandaziun electorala tenor la devisa: tgenina persuna parta las ­atgnas posiziuns politicas. Cun auters pleds: tgi pudess s’engaschar il meglier per mias ideas a Berna? Avant mintga elecziun fatsch jau il questiunari, sa chapescha per rumantsch. E mintga giada datti supraisas! Dal tuttafatg na correspunda la «glista online» mai a mia «glista preferida» per las elecziuns. Quest onn è ve­gnida sin l’emprima plazza ina candidatura che jau n’aveva insumma betg sin il radar… Ma jau na tradesch segir betg tgi, quai è mia chaussa? Forsa che smart­vote.ch po era procurar tar Vus per ina u l’autra surpraisa. La pagina smartvote.ch datti era en rumantsch. La fotografia dal «smart­spider» n’è betg il profil politic da l’autur da questas lingias, mabain dad in politicher rumantsch che candidescha ils 22 d’october 2023. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il «smart­spider» dad in politicher rumantsch che candidescha ils 22 d’october 2023.

In quart socialdemocrat annunzia ses interess – Jon Pult vul daventar successur dad Alain Berset. Fin uss aspireschan Matthias Aebischer, Beat Jans e Daniel Jositsch per il sez en il Cussegl federal. L’elecziun succeda ils 13 da december. Per rumantsch, talian, tudestg e franzos è Jon Pult sa preschentà a Berna a las medias sco candidat per il Cussegl federal. Cun ligerezza ha el midà dad ina lingua a l’autra. Bain a prà cun gliez va ch’el less s’engaschar en la regenza svizra per la coesiun – per ch’il pajais tegnia ensemen. «Nus avain da basegn d’ina coesiun sociala, d’ina coesiun linguistica, mabain era d’ina coesiun tranter ina vita alpina rurala ed ina vita urbana en la citad», ha sutlingià Jon Pult. Coesiun dovria era tranter las differentas identitads e las differentas realitads da viver. Sia vita saja stada pregnada da multifaradad, ha ditg Jon Pult. El saja creschì si sco burgais dubel svizzer-talian tranter l’Engiadina Bassa, la metropola da Milaun e la citad principala grischuna Cuira. Sco student haja el emprendì d’enconuscher la vita a Turitg e durant dus onns hajan el e sia dunna vivì ina relaziun a distanza tranter Paris e la Svizra. «Mia vita e mes pensar èn pregnads dad ina giuventetgna urbana, mobila e cosmopolita, mabain era dal vegl spazi cultural alpin.» El fetschia politica per contribuir insatge per tuts umans en il pajais – per la pastura, il citadin, il requirent d’asil, l’impressari, la policista u l’artist. «Jau di adina cler mia opiniun e discutesch avertamain cun tuts fin che nus avain ina soluziun per vegnir communablamain in pass enavant», ha ditg Jon Pult. «Quai vi jau era far en il Cussegl federal, cun tenuta clera ed il pragmatissem necessari, cun avertadad per autras opiniuns e respect per la concordanza.» Trais sfidas principalas enumerescha el: la refurma dal sectur da sanadad, la politica da clima e la relaziun tranter la Svizra e l’Uniun europeica. Era la cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel ed il president da la PS grischuna Andri Perl èn passads avant las medias. Els han ludà il candidat sco strateg brigliant che na perda gnanca en il pli grond battibugl politic ord vista l’essenzial. Ils 14 d’october vul la PS grischuna nominar Jon Pult per il Cussegl federal. Ils 25 da november decida la fracziun da la PS tge candidats che vegnan sin il ticket. Ils 13 da december elegia l’Assamblea federala il Cussegl federal. A l’ur - triling, giuven – e gia magistra La cumparsa lucca socialdemocratica para d’esser stulida. Jon Pult sa preschenta glindesdi a moda magistrala avant las medias ed annunzia sia candidatura sco cusseglier federal. Sia vusch è franca e l’egliada drizzada vers ensi. Sia tenuta na lascha sentir gnanc il minim dubi. Sper gests e mimica marchescha el era cun sia retorica ses potenzial. El na sa nuspescha betg dad enumerar las sfidas principalas da la Svizra: custs da sanadad, politica da clima u relaziun cun l’Uniun europeica. Il candidat skizzescha gist anc las soluziuns latiers. Cun inschign communicativ reussescha ad el da vegnir concret e tuttina formular uschia che las soluziuns restan acceptablas per in vast spectrum politic. Ses manco d’experientscha da guvernar na snega el betg. Lezza gulivescha el cun punctuar sia diversitad. El è creschì triling: rumantsch, talian e tudestg. El enconuscha la realitad da viver sin la champagna ed en la citad. El è burgais dubel: Svizzer e Talian. Grazia a sia lavur tar in start-up chapescha el la vista da las interpresas pi­tschnas e posseda savida en il sectur da la digitalisaziun. Ses grond plus visavi a ses concurrents è sia vegliadetgna. Ils 12 d’october cumplenescha el 39 onns. Daniel ­Jositsch, Matthias Aebischer e Beat Jans, che han medemamain annunzià lur candidaturas, èn radund ventg onns pli vegls. Il Cussegl federal è ina da las pli ve­glias regenzas en l’Europa. Giuven schlantsch faschess pia bain al gremi. Jon Pult sa porscha sco represchentant d’ina Svizra moderna cun la perspectiva d’ina generaziun giuvna. E tar tut quai è el perfin anc in Rumantsch. «Jau sun pront d’investir quella energia» FMR: Vus As essas preschentads a las medias a moda fitg magistrala e betg uschè luc sco uschiglio. Daco questa vieuta? Jon Pult: Jau n’hai betg fatg quai ­conscientamain. Cler, sch’ins preschenta ina candidatura sco cusseglier federal èn ins in pau pli gnervus, ins senta la ­responsabladad. Ma jau sun autentic, jau sun sco che jau sun. Sch’jau sun stà oz pli magistral che uschiglio, èsi perquai ch’jau hai badà che questa communicaziun ha pais ed impurtanza. FMR: Avant duas emnas en l’intervista cun la FMR na savevas Vus anc betg, sche Vus vulais candidar, Vus eras anc vi da ponderar. Tge ha dà il stausch? Jon Pult: Jau hai decidì la dumengia avant in’emna. Tge che m’ha dà l’ultim stumpel è che mia dunna m’ha anc ina giada ditg ch’ella ma sustegnia tschient per tschient. Jau hai era badà che buns amis e bunas amias en il parlament, ma era ordaifer han propi ditg: «Fa quai ussa, igl è il dretg mument, nus duvrain ina candidatura pli giuvna.» FMR: Fai era sguzias en il venter, sche Vus ­pensais a l’uffizi da cusseglier federal? Jon Pult: Igl è cler, la sfida è immensa. Sche jau avess da vegnir elegì, lura cumenza gia 1. da schaner 2024 questa lavur en ina situaziun cumplettamain nova. Quai ma fa respect. Jau crai che jau sappia prestar quai, ma jau pens ch’i vegn a duvrar gnerva e bler’energia. Ma jau sun pront d’investir quella energia. Jon Pult candidescha Jon Pult vul daventar cusseglier federal Jon Pult vul daventar cusseglier federal Jon Pult vul daventar cusseglier federal

En sasez aveva il musicist canadais Neil Young previs da publitgar ils dudeschs songs da l’album «Chrome Dreams» gia al cumenzament da l’onn 1977. Quel onn han el e ses collegas da la band registrà l’album. Publitgà ils «siemis en colur» ha el dentant pir quest onn. En quest lung temp dapi ils onns 1970 èn naschidas tar ils fans da Neil Young da tuttas sorts currellas e famas, pertge ch’el na veglia betg publitgar la dunsaina da songs. Fin uss. Questa stad ha Neil Young lura sco ditg finalmain publitgà ses «Chrome Dreams». Pertge ch’el ha fatg quai pir ussa nun è enconuschent, almain a mai betg. Ma quai nun è er betg uschè impurtant. L’essenzial è ch’ils 12 songs plaschian, e quai è tar mai il cas. Perquai As dun jau oz il tip da tadlar er Vus questa musica veglia sin il nov album. Igl è ina musica quieta, paschaivla, in zic sco sin l’album «Harvest» dal 1972 cun il song «Heart of Gold». Neil Percival Young (1945) è musicist, singer-songwriter e cineast. Sia carriera ha cumenzà da l’onn 1966 cun la band Buffalo Springfield. El dat concerts cun la band Crazy Horse, ma era cun auters artists, surtut cun Crosby, Stills, Nash (&Young). Ses pli enconuschents hits èn «Heart of Gold» e «Rockin’ in the Free World». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Neil Young and Promise of the Real in concert at Stavernfestivalen on 07. July 2016. Lineup: Neil Young (guitar / vocal) Lukas Nelson (guitar) Corey McCormick (bass) Micah Nelson (guitar) Anthony Logerfo (drums) Tato Melgar (percussion)

Ils chantuns da la Svizra orientala han crititgà mesemna en ina communicaziun da pressa il pli nov program da cumplettaziun da l’infrastructura da viafier dal Cussegl federal. En quel mancan tenor las regenzas dals chantuns a l’ost da la Svizra «importants projects gia decis e deliberads da l’Assamblea federala». In da quels projects è per exaimpel l’amplificaziun dal traject da viafier tranter Winterthur e Son Gagl, in auter il Meilibachtunnel tar il project dal tunnel da basa Zimmerberg. La Conferenza da las regenzas da la Svizra orientala pretendn perquai dal Cussegl federal correcturas tar il program da cumplettaziun correspundent. (cdm/fmr)

Hans Vetsch candidescha la segunda giada per in aut uffizi politic. Ils 22 d’october less el vegnir elegì en il Cussegl dals ­chantuns. Sias schanzas èn minimas – sco gia l’onn passà ch’el vuleva vegnir en la regenza grischuna. Pertge candidescha el? L’architect dal Partenz less daventar cusseglier dals chantuns. Encunter Stefan Engler e Martin Schmid – omadus dapi dudesch onns en uffizi – ha l'um senza partida strusch schanzas. Hans Vetsch (73) explitgescha sia opiniun davart las raschuns per ils auts custs da sanadad. Ma el pudess era s’exprimer davart energia u davart lungas proceduras da bajegiar. El è versà ed à jour sin blers champs. FMR: Tge animescha Vus da candidar per il Cussegl dals chantuns? Hans Vetsch: Per l’ina vi jau ma fatschentar cun in nov champ. Per l’autra ves jau ch’ils parlamentaris occupeschan en general memia blers mandats sper la politica. L’onn passà aveva Martin Schmid passa in tozzel mandats pajads. Tge disturba Vus sch’in politicher u ina politicra ha mandats pajads tar interpresas? In politicher resguarda lura pli fitg ils interess da las interpresas enstagl quels da la populaziun. Lezza less pli bassas premias da cassas da malsauns. Ma Martin Schmid ha era in mandat en la farmazia. Ils politichers cun mandats en la farmazia impedeschan cun success pretschs da medicaments pli bass. Fa quai ina gronda differenza? En ils pajais vischins custan ils medicaments la mesadad. Cun ils auts pretschs da medicaments en Svizra subvenziunain nus la farmazia, ina branscha pussanta. Cun sbassar ils pretschs na stuess’ins betg augmentar las premias da las cassas da malsauns. 113 parlamentarias e parlamentaris federals han in mandat en il sectur da sanadad. Duess’ins scumandar quai? Betg exnum. Ma ins pudess introducir ina ­limita per pajar tals mandats. Ils parlamentaris e las parlamentarias na duain betg esser dependents dals salaris da mandats. N’avessan els senza mandats betg entradas memia pitschnas? In cusseglier dals chantuns gudogna en media 140 000 francs l’onn. Abstrahà da quai n’ha in cusseglier dals chantuns betg in job cumplain. Quai vegn adina puspè pretendì. Ma gliez ha el mo, sch’el sto chaminar dad in cussegl d’administraziun a tschel. Ils politichers argumenteschan ch’els hajan invista en l’economia tras lur mandats e chapeschian meglier ils problems. Senza mandats n’avessian els betg questa chapientscha. Quai sai jau strusch m’imaginar. Sch’in parlamentari less savair d’ina firma u d’ina branscha nua ch’i smatga, sto el mo dar in telefon e dumandar. Lura tramettan quels enavos in’entira glista cun lur problems e lur giavischs. Per gliez na dovri nagin mandat. Tge fiss Vossa emprima moziun, sche Vus vegnissas elegids en il Cussegl dals chantuns? Jau battess per pretschs da medicaments che sa drizzan tenor il martgà. E quest zuppabainbain stuess era chalar. Da preschent èsi uschia ch’i dat cunvegnas per rabats tar medicaments tranter la Confederaziun e la farmazia. Questas cunvegnas èn clandestinas. In’autra finamira? La cassa da malsauns obligatoria sto daventar publica. Assicuranzas ch’èn fixadas en la lescha n’han pers nagut en l’economia privata. Quai vala tant per las cassas da malsauns sco era per las cassas da pensiun. L’economia privata emprova numnadamain adina da far profits, quai è tschert. Pertge è quai uschè impurtant L’AVS sco assicuranza publica dovra mo la mesadad per administrar la facultad. Ella è bler pli effizienta che las cassas da pensiun. Era la SUVA, medemamain publica, ha in fitg bun model. A moda sumeglianta stuess’ins organisar ina cassa da malsauns. I na duai era betg pli dar uschènumnadas Kopfprämien, mabain premias tenor l’autezza d’entrada. Vus essas gea stà en la suprastanza communala da Grüsch dal 1978 fin il 1980. Pertge betg pli ditg? Jau hai gì mintg’emna charplina en suprastanza. Jau aveva 29 onns e tenor mes manegiar in saun giudizi. Ma en ina suprastanza che tuts èn bler pli vegls èsi stentus. Tar quasi mintga fatschenta hai jau pudì cuntanscher mias finamiras. Ma i m’ha betg fatg bain. Sche Vus fissas oz in giuven, bloccassas Vus vias sco ils uschènumnads Klimakleber? Na, quai èn tuppadads. Els fan attent sin insatge ch’è evident, igl è gea chaud avunda. Plinavant èn demonstraziuns insatge ester per mai. Ma ina tscherta affinitad per rebelliuns avais Vus forsa tuttina, uschiglio na ­candidassas Vus gea betg per il Cussegl dals chantuns? Gea, quai hai jau schon. Ma plitost sin ina basa intellectuala e betg cun ma tatgar vi d’ina via. Vus avais nov biadis e biadias. Tge din lezs dal tat che vul ir en la politica? Quels chattan quai bun. Jau hai dus biadis da 22 onns, schumellins. Els chattan quai super. Architect dal Purtenz Hans Vetsch (73) è creschì si a Küblis. Gia sco uffant e suenter durant il studi ha el gidà en il manaschi da serrer da ses bab. El ha studegià architectura a la ETH a Turitg. Suenter ha el avert in agen biro d’architectura a Grüsch ed è anc oz activ. Sco architect ha Hans Vetsch lavurà sin in champ vast. Sper chasas d’ina famiglia ha el era concepì edifizis industrials, in bogn public, ina halla polivalenta e chasas per pliras famiglias. El è vaiv, ha dus figls, duas figlias e nov biadis. Il tren per Berna parta probabel senz'el - tuttina candidescha Hans Vetsch per il Cussegl dals chantuns. Il tren per Berna parta probabel senz'el - tuttina candidescha Hans Vetsch per il Cussegl dals chantuns.

Co fiss quai, sche mintga glista per las elecziuns naziunalas fiss ina squadra d’alp? – Tgi fiss il signun u la signuna? Tgi la zezna e tgi il paster pitschen sin la glista? – En la dschungla da tut las candidaturas grischunas per las elecziuns naziunalas 2023 èsi grev da tegnair la survista. Perquai preschenta la FMR da mintga glista ina pitschna squadra d’alp – oz quella da la PLD. 122 candidaturas sin 25 differentas glistas – quai è in record per las elecziuns naziunalas en il Grischun. Ina da las grondas partidas grischunas che va en la cursa è la Partida liberaldemocrata (PLD). Ella candidescha cun trais glistas e 14 candidats/as, ed ella ha atgnamain mo ina finamira – defender ses sulet sez en il Cussegl naziunal. Che quai na sa chapescha betg da sez, han mussà las elecziuns dal 2011, cura ch’il Verdliberal Josias Gasser e silsuenter era la PPS avevan «engulà» durant otg onns il sez. Quel ha Anna Giacometti pudì reconqui­star en las elecziuns dal 2019. La PLD vul ussa salvar la sutga liberala en il Cussegl naziunal cun las vuschs da la signuna, dal zezen e dal paster pitschen. La signuna: Anna Giacometti Èsi stà ina surpraisa u betg avant quatter onns che Anna Giacometti (62) aveva reconquistà per la PLD il sez en il Cussegl naziunal? La bova da Bondo en Bregaglia, nua ch’ella è stada presidenta communala (2010 – 2020), l’aveva stuschà en la publicitad svizra e silsuenter en la sala parlamentara a Berna. Ma adatg, avant quatter onns aveva Anna Giacometti fatg las pli paucas vuschs da tut ils cussegliers naziunals ch’èn actualmain en uffizi. Ella vuless recandidar suenter ina legislatura per «s’engaschar vinavant per pajais e chantun», sco ch’ella ha sincerà envers la FMR. FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Anna Giacometti: Sco Grischuna represchent jau la diversitad culturala e linguistica da noss chantun. Jau m’engasch per in’economia che prosperescha, in turissem persistent e per ina sauna agricultura. Jau enconusch ils problems ed ils basegns da la populaziun grischuna e sun persvasa che gist las regiuns ­periferas e da muntogna stoppian esser represchentadas en Chasa federala. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Jau crai ferm vi da l’egualitad da schanzas per tuttas e tuts – ed jau m’engasch per render cumpatibel lavur e famiglia. Jau m’engasch era per ina politica d’ambient responsabla, per segirar las pensiuns en la vegliadetgna e per segirar il provediment per l’en­tira populaziun. Il zezen: Christian Rathgeb Probabel ha la PLD il meglier «zezen» ch’ins po s’imaginar, ina persuna cun experientscha executiva, cun buna reputaziun, cun temp e peda – ed ambiziun. Perquai sto Christian Rathgeb (53), l’anteriur cusseglier guvernativ (2012 – 2022), adina puspè far il spagat. Dad ina vart fa el bain valair ch’el avess mustgas dad ir a Berna insacura, ma da l’autra vart sto el adina era sincerar ch’el na veglia betg periclitar l’elecziun da sia collega da partida Anna Giacometti, ch’el na veglia damai betg daventar «signun». Christian Rathgeb candidescha tenor atgnas indicaziuns perquai ch’el saja stà tranter auter durant trais onns president da la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC) ed «enconuscha fitg bain la politica a Berna» – ed el veglia ussa cuntinuar cun ses engaschament politic suenter sias experientschas en la regenza grischuna. FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Christian Rathgeb: Jau m’engaschass a Berna – sco a mes temp sco regent grischun – cun tutta forza a favur dals interess grischuns. Surtut durant la proxima legislatura fiss quai necessari, perquai ch’i dat decisiuns impurtantas en la politica d’economia e da finanzas. Sco cusseglier guvernativ e sco president da la CdC hai jau demussà co che jau ma fatsch valair a livel svizzer. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Jau cumbat cunter la centralisaziun e la surregulaziun. Sche nus vulain avair ina schanza en las regiuns da muntogna, lura stuain nus avair qua spazis d’agir, p.ex. per avair in provediment da sanadad decentral. Il federalissem n’è per mai betg mo ina floscla, mabain in’incumbensa politica! Il paster pitschen: Jon Albert Fanzun Atgnamain è el il schef da tut ils candidats e las candidatas da la PLD en l’entira Svizra. Dapi il 2022 è el numnadamain secretari general da la partida: Jon Albert Fanzun (51). Ma il Taraspin candidescha tuttina en sia patria grischuna. Sco anteriur collavuratur da cussegliers federals (Didier Burkhalter ed Ignazio Cassis) enconuscha el ils mecanissems electorals ed el sa exact ch’el è mo il «paster pitschen» che rimna vuschs per autras candidaturas. Suenter engaschaments a livel naziunal ed internaziunal vuless Jon Albert Fanzun ussa «dar ina ferma vusch liberala» a Berna. FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Jon Albert Fanzun: Perquai che jau m’enga­schass cun cor, intelletg e bler’experientscha per Grischunas e Grischuns. Tgi ch’elegia mai, elegia il candidat il pli liberal pussaivel. Jau m’engasch per ina ferm’economia grischuna che sa metta en il servetsch dals umans, per dapli libertad, auto-responsabladad, damain prescripziuns, damain taglias e dapli raps en las bursas dals umans. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Sco Engiadinais hai jau dus giavischs che pertutgan l’entir Grischun. Per l’ina vuless jau ina colliaziun d’enviern segira en Engiadina Bassa, sur il Pass dal Flüela. Il Tunnel dal Vereina è bain ina benedicziun, ma l’enviern èsi stretg. Tge far, sch’i dat amez l’enviern in disturbi, sco al mument al Gottard? Jau vuless perquai ch’il Flüela saja segir ed avert sur enviern, sco avant la construcziun dal tunnel dal 1999. In segund giavisch èn abitaziuns pajablas. Per cuntanscher quai na duvrain nus betg dapli limita­ziuns e birocrazia, sco che la vart sanestra-verda vuless. Nus stuain construir dapli, p.ex. cun schluccar la lescha per limitar las segundas abi­taziuns. Nus duvrain dapli libertads per noss vitgs muntagnards e dapli spazi d’abitar. Illustraziun per la "seria alpestra" en vista a las elecziuns naziunalas 2023, nua che la FMR preschenta mintgamai trais candidats/as da mintga partida. Purtret da cussegliera naziunala Anna Giacometti, PLD Christian Rathgeb va en la cursa per las elecziuns naziunalas 2023. Jon Albert Fanzun va en la cursa per la PLD a las elecziuns naziunalas 2023 La squadra d’alp La FMR preschenta en vista a las elecziuns naziunalas (22 d’october 2023) ina seria d’artitgels cun mintgamai trais candidats/as da la gli­stas principalas da las partidas PLD, PPS, AdC, PS, PVL e Verda. Quella preschentaziun e selecziun capita tenor criteris «alpesters», vul dir tenor la squadra e las ierarchias sin in’alp. Uschia preschenta la FMR mintgamai: Signun u signuna: il/la candidat/a principal/a, per regla la persuna en uffizi en il Cussegl naziunal. Zezen u zezna: il candidat u la candidata interessanta, empermettenta, cun schanzas u potenzial. Paster pitschen u pastra pitschna: la gidantra, il fachin, il lacai, il «Wasserträger» u la servienta che porta vuschs a la glista.

Co fiss quai, sche mintga glista per las elecziuns naziunalas fiss ina squadra d’alp? – Tgi fiss il signun u la signuna? Tgi la zezna e tgi il paster pitschen sin la glista? – En la dschungla da tut las candidaturas grischunas per las elecziuns naziunalas 2023 èsi grev da tegnair la survista. Perquai preschenta la FMR da mintga glista ina pitschna squadra d’alp – oz quella da la Verda. 122 candidaturas sin 25 differentas glistas – quai è in record per las elecziuns naziunalas en il Grischun. Ina da las partidas che va en la cursa cun 10 candidatas e candidats è la Verda, ina partida cun focus sin temas ecologics. La schanza d’effectivamain gudagnar in sez vala sco fitg pitschna, ma la partida vegn cun la colliaziun da glista «Allianza dal clima» ad empruvar da tegnair per la vart sanestra il sez balluccant da la cussegliera naziunala partenta Sandra Locher Benguerel (PS). La partida «La Verda» è en il Grischun anc relativamain giuvna, pir dapi l’onn passà sesan era dus exponents da questa partida en il Cussegl grond dal Grischun, numnadamain Anita Mazzetta e Simon Gredig. La signuna: Anita Mazzetta Anita Mazzetta (60), ch’è creschida si a Trun, è ida sia via politica pass per pass, per uschedir stgalim per stgalim ensi, da la pastra pi­tschna enfin tar la signuna: Entochen l’onn 2019 è la Rumantscha stada activa sco cusse­gliera communala a Cuira, quel cussegl ha ella perfin presidià durant in onn. Dapi in onn sesa ella en il parlament grischun ed ussa candidescha ella per in sez en il Cussegl naziunal. Sco mainafatschenta dal WWF Grischun è ella regularmain en las medias, sch’i va per ils interess da la protecziun da la natira. Anita Mazzetta na candidescha dentant betg be per ir si da la stgala politica, mabain cunzunt per ir per la groma per la colliaziun «Allianza dal clima», sco ch’ella di a la FMR: «Quella colliaziun sto salvar il sez da Sandra Locher Benguerel, perquai che la proxima legislatura è decisiva per la protecziun dal clima.» FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Anita Mazzetta: Jau m’engasch dapi blers onns per il clima, per ina politica d’energia senza energia fossila e per la natira. Mia savida ed experientscha en quai sectur è d’avantatg per las decisiuns che spetgan en il parlament, sco la concretisaziun da la lescha per il clima e la revisiun da la lescha davart il CO2. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? En il Cussegl naziunal vuless jau m’engaschar per ina politica d’energia che resguarda tant il clima sco era la cuntrada e la natira. La crisa dal clima pretenda soluziuns consequentas e curaschusas. Dentant era l’agricultura ecologica e la planisaziun dal territori èn temas centrals «grischuns» per mai. Il zezen: Simon Gredig Simon Gredig (40) vala sco «mister velo» dal Grischun ed ha per ses engaschi sco mainafa­tschenta da la gruppa d’interess «Pro Velo Graubünden» guadagnà attenziun a Cuira cun la «Stadtklima-Initiative» che vuless adattar la politica dal traffic da Cuira e stgaffir dapli plazza per passants/as e velocipedists/as. El abitescha cun sia famiglia a Cuira ed ha fatg l’onn passà, grazia ad in andant resultat, il sigl en il Cussegl grond. Ses accents politics: clima e traffic public. Sco ch’el ha scrit a la FMR è sia motivaziun per ina candidatura la suandanta: «Sco scienzià da l’ambient enconusch jau ils problems da noss temp fitg bain. Jau hai ina buna rait da contact e lavur gugent sur las partidas ora.» FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Simon Gredig: Il parlament naziunal è memia vegl ed occupà ferm da giurists. Igl è temp per in parlament pli giuven, pli multifar e pli independent. Mo uschia pudain nus schliar ils gronds problems da noss temp. Gist noss chantun vegn confruntà ils proxims onns cun grondas sfidas: la societad vegn adina pli veglia, la midada dal clima, la mancanza da forzas da lavur, il traffic è surchargià ed i mancan abitaziuns. Empè da sa deditgar a questas dumondas, dispitain nus en la politica pli gugent davart problems che han in effect medial. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Jau m’engasch per ina politica da traffic che porta avantatgs a l’uman e per ina politica progressiva a favur da l’ambient. Concret: Dapli raps per il traffic public er en regiuns periferas ed engrondir consequentamain l’infrastructura da velos. Il paster pitschen: Armando Lenz Armando Lenz (38) che viva a Roten/Rodels en la Tumleastga è il paster pitschen dals Verds. Sco mainafatschenta da la Pro Natura Grischun e biolog promovì è ses principal enga­schi la protecziun da la natira e da sia biodiversitad. Sia raschun per candidar sco cusseglier naziunal: «Dapi che jau sun activs per la protecziun da la natira èsi cler a mai che jau vi era m’engaschar politicamain. Schebain che nus faschain reclama en il Grischun cun ina natira intacta e cun cuntradas senza influenza umana, avain nus mintga di pli pauc da quai, perquai che profits a curta vista vegnan mess sur il bainstar da Grischunas e Grischuns.» FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Armando Lenz: Jau m’engasch cleramain per la natira ch’è noss chapital en il Grischun. Ils indigens, il turissem, l’agricultura, l’economia da construcziun, la cultura e blers auters vivan da quella natira e da cuntradas intactas en il Grischun. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Jau m’engasch per che la midada dal clima e la circulaziun da la biodiversitad vegnian schliadas ensemen – e ch’ins na gioga betg ora ina dumonda encunter l’autra. En il Grischun avain nus anc dapli natira che en il rest da la Svizra – e perquai avain nus er ina gronda responsabladad per ella. En pli è l’egualitad dals dretgs dad um e dunna ina tematica impurtanta per mai. Illustraziun per la "seria alpestra" en vista a las elecziuns naziunalas 2023, nua che la FMR preschenta mintgamai trais candidats/as da mintga partida. La squadra d’alp La FMR preschenta en vista a las elecziuns naziunalas (22 d’october 2023) ina seria d’artitgels cun mintgamai trais candidats/as da la gli­stas principalas da las partidas PLD, PPS, AdC, PS, PVL e Verda. Quella preschentaziun e selecziun capita tenor criteris «alpesters», vul dir tenor la squadra e las ierarchias sin in’alp. Uschia preschenta la FMR mintgamai: Signun u signuna: il/la candidat/a principal/a, per regla la persuna en uffizi en il Cussegl naziunal. Zezen u zezna: il candidat u la candidata interessanta, empermettenta, cun schanzas u potenzial. Paster pitschen u pastra pitschna: la gidantra, il fachin, il lacai, il «Wasserträger» u la servienta che porta vuschs a la glista.

Tgi che viagia cun il tren en direcziun da Scuol – e tgi che ha in pau dapli temp – a quels recumond jau da bandunar il tren gia a Ftan-Baraigla e da far ina spassegiada lung las funtaunas mineralas da Scuol. Suenter ch’ins ha bandunà il tren, suondan ins ina senda stretga e stippa en direcziun guaud. Suenter var 15 minutas ves’ins da lunsch in puz cotschen. I sa tracta da la funtauna da Fuschna, che n’è betg tschiffada. Entant èn ins er gia arrivà sin il fund da la val. Ina senda sper la via principala maina en direcziun da Nairs. Là pon ins degustar la funtauna da Carola e pauc pli tard arriv’ins – suandont la vart sanestra da l’En – tar la büvetta Sfondraz cumprais in ulteriur refrestg. Là pon ins ultra da quai giudair ina pitschna marenda sin la terrassa mirvegliusa dil restorant.Da Sfondraz han ins ussa la tscherna: Ubain ch’ins resta da la vart sanestra da l’En, ingio ch’ins arriva – suenter ina pitschna ascensiun – sin l’autezza dil Stradun da Scuol. U alura ch’ins prenda la punt-fier arrivond da la vart dretga sut Vulpera en direcziun Scuol. Cun questa varianta pon ins era degustar la funtauna Lischana. Sch’ins è ussa arrivà a Scuol, cuntinuescha la degustaziun tar divers bigls en il vitg, fin ch’ins riva a la fin tar il tuf da funtauna da Runà, che sa rechatta dador Scuol (guarda foto). La spassegiada pon ins cumbinar tenor agens gusts. L’organisaziun da turissem metta a disposiziun diversas propostas da rutas ch’ins chatta sin la pagina d’internet. Ed en mintga cas betg emblidar la clocca vida. Santé! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Il tuf da la funtana da Runà.

Las persunas dependentas da drogas survegnan a Cuira partir da la stad 2024 in local da consum cun in post da contact e da consultaziun. Quel sa chatta lura en la Sägenstrasse 75, en vischinanza da la citad veglia ed il Welschdörfli. Il local vegn installà per ina fasa da pilot da trais onns. Tenor las autoritads è e resta la situaziun en la scena da drogas da Cuira inquietanta e tendida. Fin la stad sa chattava en la Sägenstrasse 75 ina chasa da cultura da l’enconuschent «Kabinett der Visionäre». A quell’uniun artistic-culturala ha la citad da Cuira però disditg la locaziun sin la fin da settember 2023. Entant saja l’edifizi gia rumì, ha declerà il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi (PS) questa gievgia en ina conferenza da medias a Cuira. L’edifizi e la plazza èn rumids dal «cabinet» per dar spazi ad in local da consumar drogas. Persvas da l’effect d’in local Per l’anteriur gestiunari da la chasa, Fabian «Bane» Florin, l’artist enconuschent da street-art e durant 14 onns sez dependent da drogas, èsi stà cler che ses «cabinet» vuleva far plazza e «dar enavos insatge a la populaziun». Bane ha era ditg gievgia a las medias da sez esser fitg persvas da l’effect d’ina futura purschida d’in local da consumar. Ch’ils vischins e las vischinas en la Sägenstrasse sajan vegnids infurmads quest’emna, han fatg a savair las autoritads da la citad. Ils vischins hajan però exprimì diversas temas, malsegirtads e perfin ravgia envers la decisiun da la citad d’installar il local en lur quartier. Las undas sajan dentant sa calmadas suenter in’infurmaziun e discussiun pli extendida durant quella sairada. La Polizia da la citad ha però annunzià questa gievgia avant las medias da vulair porscher en avegnir ina ferma preschien­tscha en il quartier sper il local. 25 containers L’areal da 950 m² tar la Sägenstrasse 75 vegn surveglià e circumdà d’ina saiv. Ultra da l’edifizi existent vegnan installads anc otg containers per in local da consum e 17 ulteriurs containers per il post da contact e da consultaziun. Entant che quel post da contact vegn pajà dal chantun Grischun, surprenda la citad ils custs per il local da consum. I vegn dentant a custar dapli che previs oriundamain, vul dir dapli che previs en la uschenumnada «Strategia da dependenza e da politica da drogas» da Cuira, deliberada dal parlament da la citad avant passa in onn. «Il milliun francs deliberà per ina fasa da pilot da trais onns na vegn betg a bastar», ha manegià Patrik Degiacomi. Perquai vegnia ponderà da scursanir la fasa da pilot ubain da dumandar per in credit supplementar. Ina situaziun che preoccupescha La situaziun en la scena da drogas averta a Cuira saja inquietanta, ha manegià Degiacomi plinavant. Pli baud vegniva consumà en emprima lingia heroin, ina droga pli sedativa (calmanta). Oz vegnia tranter auter fimà e squittà heroin. Las persunas toxicomanas sajan perquai pli agitadas e pli agressivas. Era la criminalitad per vegnir a las drogas saja creschida. I saja perquai ura e temp dad installar in local da consum – cun integrà in post da contact e da consultaziun. «La citad da Cuira è restada en questa dumonda a mesa strada ed ella è en retard», ha ditg Patrik Degiacomi gievgia a Cuira. Cun la nova purschida – a partir da la stad 2024 – speran las autoritads che la scena averta svaneschia or dal spazi public. Oz sa muentan durant in di var 60 persunas u dapli en ed enturn il Stadtpark. Che la situaziun è tendida sa mussa er a maun da las squittas che vegnan laschadas enavos. En­tant ch’ins ha chattà l’avust 2022 anc var diesch squittas per emna, eran quai in onn pli tard gia 90 squittas, schebain che quellas èn vegnidas chattadas surtut en ils rayons ils pli pertutgads ed en tualettas publicas dal conturn. Era la cifra da persunas senza ricover en la citad è sa triplada dapi il schaner 2022. L’avust da quest onn eran stgars 40 persunas senza in domicil stabel en la chapitala grischuna. In model svizzer Il concept svizzer da locals da consum cun integrà in post da consultaziun n’è nagut da nov. Quel model funcziunia e vegnia copià gia sin plaun internaziunal, ha ditg per exempel l’incumbensada per dependenza da la citad da Berna, Julia Joos. Per far valair quest «schlagher d’export» svizzer ha ella punctuà: «La Svizra ha uras e tschigulatta – e nus avain posts da contact e da consultaziun.» Ella ha er explitgà ch’in tal spazi na saja nagin lieu per giuvenils «per experimentar cun drogas». L’access saja reglementà cleramain. I possian mo entrar persunas maiorenas, che vivian en il Grischun e che sajan en ina fasa acuta da dependenza. Julia Joos, la quala accumpogna er il project da pilot a Cuira, ha declerà che persunal spezialisà da la psichiatria e da la lavur sociala saja adina preschent durant las uras d’avertura, set dis l’emna, per regla da mezdi fin saira. Basegn d’agir er en autras citads Er autras citads svizras ston reagir sin las scenas da drogas che vegnan adina pli grondas. Sco a Cuira è la situaziun tendida. La citad da Turitg ha p.ex. annunzià la fin da settember da vulair installar gia il november in post da consultaziun provisioric per toxicomans sin il Kasernenareal. A partir dal 2030 avessi da dar in post permanent. Curt avant ha decis il parlament da la citad da betg rumir la scena averta sin la Bäckeranlage. Quai aveva pretais la PPS per «impedir in segund Platzspitz». A Genevra na lascha il local «Quai 9» (in lieu per consumar drogas) per il mument en­trar nagins consuments da crack. Tenor l’organisaziun «Dependenza Svizra» ston ins era sviluppar novas modas d’agir pervi dal nov consum da drogas. Surtut il crack haja midà a Genevra avant dus onns da rudent la scena da drogas ed ils musters da consum, sco ch’il vicedirectur da «Dependenza Svizra», Frank Zobel, ha ditg avant paucs dis l’agentura da novitads Keystone-SDA. Il matg aveva il chantun Genevra annunzià ch’il dumber da persunas che consumeschan crack en la chapitala dal chantun saja sa dublegià entaifer in onn. Tenor Frank Zobel saja quai da declerar surtut cun la preschientscha pli gronda da vendiders che fan amogna dosas per pretschs detg bass, da 10 francs ensi. Ils dealers vegnian savens dal Senegal e sajan gia stads activs en citads franzosas. La delegaziun ch’ha preschentà il project per in local da consum tar la chasetta en la Sägenstrasse – tranter auter Fabian «Bane» Florin (san.), Julia Joos (terza da san.) e Patrik Degiacomi (terz da dretg). Foto Dani Ammann L'areal da l'anteriur "Kabinett der Visionäre" a Cuira fa plazza a localitads per consumar drogas, a partir da la stad 2024. L'areal da l'anteriur "Kabinett der Visionäre" a Cuira fa plazza a localitads per consumar drogas, a partir da la stad 2024. Far svelt – per pudair calmar Per la stad 2024 vul la citad da Cuira avair installà en vischinanza dal Welschdörfli in local per consumar drogas. Igl è in pass per empruvar da calmar la situaziun actuala «inquietanta» cun la scena da drogas averta surtut en il conturn dal Stadtpark. David Truttmann/FMR La scena da drogas averta a Cuira preoccupescha dapi in brav temp la politica, la polizia e la populaziun da Cuira. Ils davos onns – accentuà tras la pandemia da corona – è la scena creschida e surtut è ella sa midada. Causa novas substanzas e novas modas da consumar èn las persunas dependentas en general pli agitadas e pli agressivas. Perquai discurra il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi dad ina «situaziun inquietanta». Gia avant in onn aveva il parlament da la citad deliberà ina «Strategia da dependenza e da politica da drogas». In crap da mosaic en quel mussavia è adina stà in local per consumar drogas, cun integrà in post da consultaziun per persundas toxicomanas. Causa la situaziun tendida actualmain en ed enturn il Stadtpark amez Cuira vul il cussegl da la citad dar ils sparuns al chaval – ed installar il local gia per la proxima stad. La localitad sa chatta en la Sägenstrasse 75, betg lunsch davent da la citad veglia. Ils vischins e las vischinas èn vegnids infurmads quest’emna davart las intenziuns da las autoritads – ed igl ha dà votums fitg critics e vilads. Ma Patrik Degiacomi è persvas dal lieu e da la mesira ed el di en l’intervista cun la FMR: ­«Ussa stuain nus far uschè spert sco pussaivel quai ch’è era propi pussaivel.»

FMR: Vus avais ditg en la conferenza che la citad da Cuira haja «sa fermada a mesa strada» en connex cun in local da consum. Ha il cussegl da la citad damai da magliar ora quai ch’è vegnì tralaschà ils davos onns? Patrik Degiacomi: En ils onns ’80 e ’90 – cura che la politica da drogas era virulenta a Turitg – hai dà singulas purschidas per persunas dependentas er a Cuira. Quellas mesiras avevan calmà la situaziun. Ils davos onns ha però tut midà cun las drogas pli stimulant-­intensivas e cun trips curts. Perquai è ussa la scena quasi non-stop en tschertga da substanzas, da raps e d’in lieu per consumar. Ma Cuira sto recuperar bler. Gea, quai è uschia. Ma i n’ha ditg era betg dà iniziativas da vart la politica. Jau chapesch perquai che la populaziun è malpazienta. Ussa stuain nus far uschè spert sco pussaivel quai ch’è era propi pussaivel. Vus avais infurmà pir quest’emna ils ­vischins e las vischinas da quest nov lieu da consumar. Durant quella saira hai ­tenor Voss’infurmaziun era dà critica e ravgias. Co empruvais Vus da calmar quellas undas? En emprima lingia cun infurmar fitg bain. Nus avain empruvà da declerar transparen­tamain co ch’il local funcziunescha e co ch’el è concepì. Nus avain perits en la bartga che han grond’experientscha cun locals da consum en autras citads svizras. E nus vulain restar en contact ed en barat cun tut ils vischins – per era ademplir ils giavischs da quella ­glieud, uschè lunsch che quai è pussaivel. Nus stuain ussa etablir ina relaziun cun quels vischins, e quai dovra simplamain ses temp. Vus avais raquintà en la conferenza che Vus giais mintgatant a mangiar in sandwich en il Stadtpark. Co guarda ora Voss Stadtpark «da siemi»? I duai esser in lieu per tut la populaziun. Ma i duai era esser pussaivel en avegnir ch’insatgi baivia là sia biera or da la stgatla. Nus na vulain simplamain betg pli ch’i vegnian consumadas en il parc substanzas illegalas e ch’i vegnia fatg commerzi cun quellas drogas. Mes Stadtpark ha en l’avegnir en in chantun forsa bain anc persunas che vivan a l’ur da la societad, però glieud ch’è simplamain main agressiva. Ma en in auter chantun dal parc giogan forsa uffants ed il medem mument sesa in cusseglier da la citad en il parc e mangia ses sandwich. La delegaziun ch’ha preschentà il project per in local da consum tar la chasetta en la Sägenstrasse – tranter auter Fabian «Bane» Florin (san.), Julia Joos (terza da san.) e Patrik Degiacomi (terz da dretg). Foto Dani Ammann

Co fiss quai, sche mintga glista per las elecziuns naziunalas fiss ina squadra d’alp? – Tgi fiss il signun u la signuna? Tgi la zezna e tgi il paster pitschen sin la glista? – En la dschungla da tut las candidaturas grischunas per las elecziuns naziunalas 2023 èsi grev da tegnair la survista. Perquai preschenta la FMR da mintga glista ina pitschna squadra d’alp – oz quella da l’Allianza dal Center (AdC). 122 candidaturas sin 25 differentas glistas – quai è in record per las elecziuns naziunalas en il Grischun. Ina da las grondas partidas grischunas che va en la cursa è la Allianza dal Center (AdC). Ch’i gartegia da recaltgar in emprim sez en il Cussegl naziunal, quel da Martin Candinas, vala tant sco segir. L’AdC ha dentant en mira er in segund sez grischun en il Cussegl naziunal. En la cursa van perquai – repartì sin quatter glistas – totalmain 20 candidatas e candidats, pia ina detga massa pasters pitschens, che duajan rimnar vuschs per la partida. Er ina colliaziun da glistas cun la Partida liberaldemocrata (PLD) duess gidar da survegnir quel sez supplementar. Il signun: Martin Candinas Gia dapi 12 onns va quest «signun» ch’è creschì si a Rabius ad alp respectivamain a Berna en il Cussegl naziunal a politisar per la partida dal center. E perquai n’èsi era betg pli da preschentar grondamain il Sursilvan Martin Candinas (43). Il politicher profilà ed actualmain «il pli aut Svizzer» (president dal Cussegl naziunal) ha cuntanschì a las elecziuns 2019 il segund me­glier resultat da tut ils candidats e las candidatas. Sco ch’el di a la FMR, haja el era suenter 12 onns anc adina grond gust e motivaziun da s’engaschar activamain per las grondas sfidas. Sia experien­tscha saja in grond plus, sco ch’el punctuescha: «Quest onn hai jau sco president dal Cussegl naziunal pudì rimnar bleras experientschas che jau poss nizzegiar bain per mia lavur parlamentara.» FMR: Pertge avessan Grischunas e Grischuns d’eleger precis Vus? Martin Candinas: Nus duvrain en l’entira Svizra ina buna rait da vias e da viafier ed ina buna infrastructura digitala. Era per zonas da bajegiar e per la lescha da limitar las segundas abitaziuns hai jau anc ideas e finamiras per adattar, uschia che indigens pudessan sanar ed engrondir ils edifizis. E sco terz: La problematica dal luf cloma – gea, ella sbragia suenter soluziuns. Tge svilup u tematica stat a Vus spezialmain a cor? La digitalisaziun è ina da las grondas schanzas en las regiuns da muntogna. Quel svilup n’enconuscha naginas distanzas fisicas. Per propi pudair profitar da las pussaivladads digitalas, dovri en emprima lingia bunas cundiziuns da basa, pia in internet spert. Nus stuain propi dar enorma attenziun per ch’il foss tranter las citads e la muntogna na vegnia betg pli grond. Il zezen: Ursin Widmer Ursin Widmer è in zezen enorm prezius da la AdC. El è – schebain anc detg giuven (annada 1989) – schon dapi il 2018 deputà en il Cussegl grond ed è enconuschent a bleras e blers en il Grischun. Sco tip giuven, musical ed activ en il sectur cultural – el è dirigent, suna cornet ed è er scolast da musica – vegn el a gidar a la AdC da purtar giu d’alp ina u l’autra magnucca. Sia filosofia: «A mai èsi fitg impurtant da far politica che s’orientescha vi da soluziuns e betg a las partidas dals pols. Quai munta: chattar cumpromiss, tadlar tiers e lura chattar communablamain las soluziuns.» FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Ursin Widmer: La politica è per mai sco musica: tadlar tiers, sviluppar vinavant ideas ensemen, furmar in team. Per questas valurs m'engasch jau fermamain, tant politicamain sco era professiunalmain. Jau m’engasch cunzunt per ina societad progressiva, per bunas purschidas da scolaziun, per ina cultura communabla, uschia ch’igl è pussaivel a tuttas e tuts da viver tenor lur atgnas fermezzas. Tge svilup u tematica stat a Vus spezialmain a cor? Tar ina politica progressiva tutga in ferm focus sin la scolaziun e la cultura. La cultura sto vegnir resguardada sco impurtant factur per economia, turissem e temp liber ed uschia esser in liom indispensabel da valurs aifer la societad, per l’economia e l’ecologia. Il paster pitschen: Luana Bergamin Dapi l’onn passà sesa la dunna engaschada da Lai, Luana Bergamin (38), per la AdC en il Cussegl Grond. En il Grischun Central, nua che la partida perda tenor las prognosas tendenzialmain vuschs, è ella in’impurtanta pastra pi­tschna che sustegna la partida cun vuschs. Il sport è sper la politica la pli gronda passiun da Luana Bergamin ch’ha tranter auter era gia organisà events gronds da sport sco per exempel la Cuppa mundiala da skis a Lai. Ina da sias grondas motivaziuns per candidar per il Cussegl naziunal ha ella tradì a la FMR: «Jau vi cun mes engaschi en politica e societad dar enavos insatge – pertge betg tuts n’èn en questa posiziun privilegiada.» FMR: Pertge avessan Grischunas e ­Grischuns d’eleger precis Vus? Luana Bergamin: Jau m’engasch per solu­ziuns che chattan maioritads, jau fatsch gugent punts tranter ils mainis e chapesch era da far valair mes agens interess. Tge svilup u tematica stat a Vus ­spezialmain a cor? Jau m’engasch per ina societad integrativa e diversa, en la quala tuts e tuttas pon sa sviluppar tenor las atgnas fermezzas. Plinavant m’engasch jau per la furmaziun e la cumpatibilitad da professiun e famiglia, sco era per ina promoziun persistenta dal turissem e da l’economia. La squadra d’alp La FMR preschenta en vista a las elecziuns naziunalas (22 d’october 2023) ina seria d’artitgels cun mintgamai trais candidats/as da la gli­stas principalas da las partidas PLD, PPS, AdC, PS, PVL e Verda. Quella preschentaziun e selecziun capita tenor criteris «alpesters», vul dir tenor la squadra e las ierarchias sin in’alp. Uschia preschenta la FMR mintgamai: Signun u signuna: il/la candidat/a principal/a, per regla la persuna en uffizi en il Cussegl naziunal. Zezen u zezna: il candidat u la candidata interessanta, empermettenta, cun schanzas u potenzial. Paster pitschen u pastra pitschna: la gidantra, il fachin, il lacai, il «Wasserträger» u la servienta che porta vuschs a la glista. Illustraziun per la "seria alpestra" en vista a las elecziuns naziunalas 2023, nua che la FMR preschenta mintgamai trais candidats/as da mintga partida.

En il 18avel e 19avel tschientaner con­quistan pajais europeans regiuns africanas ed autras parts dal mund e prendan cun forza militara quai ch’els vulan avair. Entiras regiuns vegnan occupadas, regenzas e signuradis dismess, preziusadads culturalas ed artisticas enguladas ed exportadas e materias primas, minerals, metals e crappa preziusa explotada per l’agen diever. Umans èn degradads a rauba da mar­tganzia e vegnan vendids e duvrads sco sclavs. Oz èn las colonias ­libras. Haiti è l’emprim stadi ch’è sa cumprà liber da la Frantscha il 1804. Il pretsch per la libertad è stà exorbitant. Fin al 1950 ha il stadi stuì pajar var 40 milliardas francs als possessurs da plantaschas franzos per sa deliberar da la sclavaria e pajar per il terren che quels avevan prendì en possess. Per pudair satisfar a questas pretensiuns ha il stadi stuì far immens daivets, pajar tschains stravagants e sbluttar quasi l’entir guaud tropic. Oz è Haiti in stadi ruinà e tgi che po fugia. Bain han ils pajais europeans empruvà ils davos decennis da far bun in pau dals donns ch’els han fatg a las anteriuras colonias. Per exempel cun daners da svilup e cun projects da sustegn social. Dentant pretendan ils stadis colonisads da returnar ils immens stgazis culturals ed artistics rubads che sa chattan en ils magasins ed en exposiziuns dals museums d’art e istorics ed er en mauns privats sin l’entir mund. Oz perscruteschan quasi tut ils museums dal vest la derivanza da lur objects ed èn pronts d’als restituir als anteriurs proprietaris. Il december passà ha la Germania restituì 1130 objects da bronzs al «pievel nigerian». I sa tracta d’ina pitschna part da l’immens stgazi artistic da bronz e da mesch dal 16avel enfin il 18avel tschientaner, numnà ils «bronzs da Benin» e sparpaglià sin l’entir mund. Paucs mais pli tard ha il president dal stadi nigerian dà vinavant quests objects al retg da Benin sco «possess privat». Uschia po quel ­disponer da questas ovras d’art preziusas sco el vul, pia er metter ellas sin fiera e vender a tgi ch’el vul. Er il Museum da Rietberg a Turitg, renumà per sia gronda collecziun dad ovras artisticas or da l’entir mund, vul restituir 53 objects or da quest stgazi e quai directamain al retg da Benin. Probabel tenor il princip che vala tar nus en general, numnadamain che possess engulà vegn returnà a l’anteriura possessura u a ses descendents privats. Che quest princip vala era per bains sco las ovras da bronz da Benin, finanziadas cun explotar e vender ils subdits sco sclavas e sclavs, ma para fitg irritant. Ultra dal fatg ch’i sa tracta qua d’objects d’art da valita nunpajabla per l’entir mund. Haiti è vegnì ruinà cun stuair sa cumprar liber da quels ch’avevan rubà ses bains e sclavinà ses pievel. Il princip è sumegliant a quel dals bains da Benin. Il stgazi cultural vegn returnà al descendent da l’explotader da las atgnas subditas e subdits empè da salvar quel per l’entir pievel nigerian che ha patì da la sclavaria, cun la quala ils «bronzs da Benin» èn ve­gnids finanziads. La restituziun da bains culturals ed artistics als pajais, als quals els appartegnan, è fitg impurtanta ed incontestada. Da remunerar quels che han sez ina giada rubà quels bains e finanzià quels cun sang uman, quai è grev da chapir. Rita Cathomas-Bearth da Cuira è stada fin il 2022 presidenta da la Funda­ziun Museum Retic a Cuira. Rita Cathomas-Bearth

La fin settember 2023 ha SRF emess per l’emprima giada il film documentar davart l’anteriur chocolatier Jürg Läderach (72). Ad el vegn renfatschà d’avair chastià durant onns scolaras e scolars da la scola privata «Domino Servite» a Kaltbrunn, la quala il chocolatier ha stgaffì cun persunas da medema pasta. Perditgas rapportan en il film tranter auter da culps cun la tschinta. Jürg ­Läderach sez snega d’avair ­pitgà uffants u giuvenils da la scola. (Remartga redacziunala: I vala la presumziun d’innocenza.) Jürg Läderach ha manà ditg il concern da tschigulatta Läderach – oz fan quai ses figls. Cunter els na datti naginas renfatschas. «Has vis la docu da Läderach?» – «Quella stos guardar!», hai jau udì intginas giadas dapi ch’il «Dok» è ve­gnì emess l’emprima giada. Senza dubi, il film documentar dat da pensar. Cunzunt la dumonda: «Duai jau anc cumprar questa (smaladet buna) tschigulatta da Läderach?» Quai almain la dumonda che tut quellas persunas che m’han cusseglià da guardar il film han fatg suenter. Gea, il film dat en mintga cas da discutar e procura – almain tar mai e differents auters – per in conflict etic: Sche l’an­teriur schef da la fatschenta da tschigulatta ha pitgà uffants, duai jau lura anc cumprar questa tschigulatta u betg? Dal rest, ina dumonda che n’occupa betg mo persunas privatas, mabain era organisaturas ed organisaturs dad occurrenzas, sch’ellas duain ussa terminar la collavuraziun cun la marca da tschigulatta u betg. Jau na poss e na vi betg giudi­tgar, sch’ins duai ussa anc cumprar tschigulatta da Läderach. Jau cussegl dentant da guardar il film documentar, uschia che mintgin po far in agen maletg e decider ­suenter. Jau per mai hai chattà mia resposta. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Der Chocolaterie Läderach im neuen Steinbock Einkaufszentrum an der Bahnhofstrasse in Chur schliesst das Geschäft bis auf weiteres, mit der Begründung, das alle Hilferufe zum Trotz, der Vermieter bisher keine Lösung über die Fremdemissionen aus den Nachbarfilialen angeboten hat. Fotografiert am 16.1.2020. Bild Olivia Aebli-Item

La sala en il Globe dal Lyceum Alpinum a Zuoz è stada occupada fin tar l’ultima plazza ed uschia vendida ora venderdi saira. Quai a chaschun da la premiera dal teater rumantsch «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina». Il toc è stà il punct culminant da l’emprim Festival Travers Zuoz. L’onn 2022 han trais instituziuns – la vischnanca da Zuoz, il Lyceum Alpinum e la Lia Rumantscha – fundà l’Uniun Travers. Quella ha la finamira da promover il teater rumantsch, ha creà perquai il premi da teater Premi Travers Zuoz e lantschà il festival da teater cun il num Festival Travers Zuoz. Quel duai esser mintga dus onns, cun in preventiv da var 200 000 francs. En occasiun da l’emprim Festival Travers Zuoz ch’ha gì sia premiera la fin d’emna passada, è la vischnanca da Zuoz stada da venderdi fin dumengia sut l’ensaina dal teater rumantsch. «Fascinant e super» A Zuoz hai dà represchentaziuns, prelecziuns scenicas, concerts ed ina premiera d’in teater rumantsch: «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» ord la penna da Selma Mahlknecht ch’ha gudagnà la concurrenza (FMR ha rapportà). Il teater è stà il punct culminant dal festival ed è vegnì preschentà trais giadas, mintga di dal festival. Selma Mahlknecht tematisescha en moda cumediantica il svilup sociocultural ed immobigliar dal vitg fictiv S-chus-ch, che po vegnir interpretà sco spievel exagerà dal svilup da tscherts cumins alpins. Durant 90 minutas han ils acturs e las acturas intgantà il public cun lur represchentaziun. I saja stà ina variaziun dad ideas e surpraisas, ha ditg l’autur ed aspectatur Göri Klainguti ad RTR suenter la premiera cun var 100 persunas en il ­public. «L’istorgia classica da la vendita da la patria che nus enconuschain uschè bain, è vegnida mussada en questa moda m’ha fatg grond plaschair, cun tut ils idioms, tut ils problems fitg actuals che nus avain er ussa. Igl era fascinant e super», uschia il facit da l’aspectatura Anna Bott. Difficil da chattar ina data ideala Sper las trais represchentaziun dal teater, ha il festival envidà ad in lavuratori per scriver cun Felix Bennesch, concerts da Ladunna ed Astrid Alexandre. Flurin ­Caviezel ha preschentà en ina sala plaina ses program «Fodas» ed el ha envidà ad in chant cuminaivel. Perquai che las occurrenzas han tuttas gì lieu endadens ed en trais differents ­lieus han ins dadora badà pli pauc dal ­festival. Tge ch’ha però gì da far pauc cun il interess per il festival. Malgrà prevendita mediocra sajan lura cunzunt ils davos dis avant il festival vegnids vendids blers bigliets e per exempel suenter la preschentaziun da Flurin Caviezel saja lura era la plazza da scola a Zuoz stada em­plenida cun glieud d’Engiadina ed utrò, ha rapportà RTR. A la fin finala han tenor emprims quints da Gianna Olinda Cadonau da l’Uniun Travers visità radund 400 persunas il festival. Funcziunà bain haja cunzunt la diversitad dal program. Vi da detagls sco planisar en pausas per il public per ir a mangiar possian ins anc lavurar. Il medem vala per la data che na saja forsa betg stada ideala a l’entschatta da las vacanzas da scola ed en cumbinaziun cun autras occurrenzas. Il team da produc­ziun saja dentant motivà da cuntinuar. Il teater «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» ha intgantà il public. Flurin Caviezel ha preschentà ses concert cabarettistic «Fodas». Astrid Alexandre en acziun.

Ils 28 da settember 2023 è sa preschentà il ensemble vocal Incantanti en la sala dal Cussegl naziunal a las parlamentarias e parlamentaris. Sut la batgetta da Christian ­Klucker ha’l chantà pliras chanzùns en tut las quatter linguas naziunalas. Arrivads a Berna, èni vegnids manads en ina sala speziala, nua che las chantaduras ed ils chantadurs dad Incantanti – l’ensemble vocal grischun – han gì l’occasiun da sa preparar e sa midar. Sco ambassadurs da la cultura grischuna èni sa preschentads en costums da Schons. A la fin da la sessiun dal parlament hani alura chantà tschintg chanzuns en la sala dal Cussegl naziunal. La preschentaziun dal ensemble vocal Incantanti – ch’ha gì lieu ils 28 da settember 2023 – è vegnida annunziada dal president dal Cussegl naziunal Martin Candinas, il qual aveva er organisà questa chantada. «Jau as em­permet, ch’i vegn as plaschair.» L’intermez ha cuzzà diesch minutas ed è vegnì undrà cun fervent applaus dals commembers dals cussegls. Supplement sut la cupla naziunala Per la cuntinuaziun è l’ensemble vocal sa preschentà en la sala da la cupla, chantond trais ulteriuras chanzuns, durant che la cusseglieras ed ils cussegliers han bandunà la sala dal Cussegl naziunal. Enstagl dad ir a l’aperitiv u da sortir per giudair la saira sontga, èn ils blers restads per tadlar il chant. Suenter la tschaina communabla ed avant che partir cul bus envers il Grischun, ha Martin Candinas salidà il chor e sincerà, che tut las partidas sajan stadas intgantadas da la producziun. Celebrà il Di da la plurilinguitad L’ensemble vocal Incantanti è da viadi en il pajais sco er en l’exteriur sco ambassadur cultural dal Grischun. El ha dentant gudagnà divers premis naziunals ed internaziunals. Cun la producziun en il parlament ha el purtà la cultura grischuna en la Chasa federala. Las chanzuns eran vegnidas elegidas tenor l’intenziun dal Dis da la plurilinguitad, il qual la Confederaziun, l’administraziun federala ed il parlament svizzer han celebrà dals 25 enfin ils 26 da settember 2023, il Di european da las linguas. Davart l’ensembel vocal Incantanti L’ensemble vocal per giuvenils Incantanti è in ambassadur cultural dal Grischun che chanta en tut ils trais linguatgs dal chantun cun tgirar spezialmain la chanzun rumantscha. Sut la ­batgetta da Christian Klucker unescha quest chor, distingui cun plir premis internaziunal, tant il chant tradiziunal sco er interpretaziuns contemporanas. Surtut cun ils ses choricals innovativs surmunta el savens cunfins e pledentond tuttas generaziuns. Las proximas represchentaziuns han lieu ils 11 da november, la premiera da «die Schülerrepublik» en il chasti da Reichenau, ils 25 da november ed ils 2 da december: represchentaziun da quest toc en il chasti da Reichenau. Ed ils15 e 16 da december: concert da Nadal en la baselgia da la Sontga Crusch a Cuira. L’ensemble vocal Incantati ha chantà chanzuns en tut ils linguatgs svizzers en la sala dal Cussegl ­naziunal a Berna.

La band «Caprihorns» e la chantadura Chiara Jacomet han avant paucs dis publitgà lur emprima chanzun da pop cun il titel «Ensemen». Cun il project d’ina band da musica instrumentala cun num «Caprihorns» ha l’Uniun chantunala da musica dal Grischun (UCMG) il cumenzament da la primavera/stad tschertgà en in casting musicantas e musicants che vulan registrar ensemen cun la chantadura sursilvana Chiara Jacomet ina chanzun professiunala. L’intent da questa campagna: cumbatter il stereotip ch’ins possia cun musica da sturs be sunar musica da marsch. E quai saja grategià bain, sco il president da la UCMG Andy Kollegger sa legra: «L’entir project è vegnì documentà e partì da bell’entschatta principalmain en las medias socialas. Ils giuvenils duain vesair che la musica cun instruments a flad è tut auter che antiquada e sch’ins guarda ils blers resuns avain nus para cuntanschì quella finamira.» Otg instruments ed ina nova chanzun La band ch’è resortida da quest casting sa cumpona dad otg musicants che sunan flauta traversa, clarinetta, trumbetta, dus saxofons, in eufonium, ina posauna ed ina tuba. La chanzun da pop «Ensemen» è vegnida cumponida dal chantadur da pop svizzer Nickless, ils lirics ha Chiara Jacomet scrit. «Il text descriva nossa scufla dal mintgadi, en la quala mintgin da nus viva», di la Grischuna da 24 onns. (cdm/fmr) La chanzun «Ensemen» è da tadlar sin www.caprihorns.ch

Co fiss quai, sche mintga glista per las elecziuns naziunalas fiss ina squadra d’alp? – Tgi fiss il signun u la signuna? Tgi la zezna e tgi il paster pitschen sin la glista? – En la dschungla da tut las candidaturas grischunas per las elecziuns naziunalas 2023 èsi grev da tegnair la survista. Perquai preschenta la FMR da mintga partida ina pitschna squadra d’alp – oz quella da la PPS. 122 candidaturas sin 25 differentas glistas – quai è in record per las elecziuns naziunalas en il Grischun. A quest record contribuescha era la PPS. Ella va gist cun 6 dunnas e 19 umens en il cumbat. Cun sia schelta less la partida reconquistar il segund sez ch’ella ha pers il 2019. Cun sias tschintg glistas porscha la PPS ina tscherta «diversitad». Sper la glista principala, datti glistas da purs, da giuvens e da seniors. In rampign raffinà èsi reussì a la partida cun la glista «Gipfelstürmer». Sin lezza figureschan tschintg umens da l’Engiadin’Ota – ina regiun plitost tralaschada dad autras partidas. Uschiglio truscha Magdalena Martullo (54) gea en in’autra chaldera – quella da l’industria da chemia. Cun la Ems-Chemie maina ella in concern mundial cun passa duas milliardas francs svieuta. Ma sco signuna sin in’alp sa sentiss ella segir era bain. Cun sia vusch marcanta pudess ella tgunschamain diriger tant il pursanavel sco il muvel d’ina gronda alp. Sco vice-presidenta da la PPS svizra dat ella gea era en il tun. Il titel da signuna merita ella era pervi da ses resultat dal 2019. Cun 23 942 vuschs ha ella fatg las pli bleras vuschs tar las elecziuns naziunalas en il Grischun. Sia reelecziun è tant sco tscherta. Tuttina dumandainsa era la signuna da la PPS suenter ses motiv da candidar. FMR: Pertge candidais Vus? Magdalena Martullo: Sco cussegliera naziunala ed interprendidra poss jau cuntanscher bler per il Grischun, per exempel pertutgant schluccar la planisaziun da territori. Lura m’engasch jau per l’independenza da la Svizra. Pertge duess in electur u ina electura dar gist a Vus la vusch? Cun mias experientschas sco interprendidra u sco pli gronda patruna en il Grischun e cun mes otg onns en il Cussegl naziunal poss jau cuntanscher il pli bler a Berna. Mias presta­ziuns pledan per sai e pertutgan corona, l’ovra idraulica Chlus, il provediment d’energia, l’agricultura e la cunvegna da basa cun l’UE. Tge temas stattan a cor a Vus en la proxima legislatura? L’independenza da la Svizra ed in provediment d’energia segir e pajabel. Gliez èn las premissas per la bainstanza economica e soziala. Per la rolla dal zezen è Thomas Roffler, president dals purs grischuns, gist predestinà. U ha el forsa navidas da betg dastgar esser sez il signun? Avant quatter onns è el en mintga cas stà tranter quels che han recaltgà bleras vuschs sin las glistas da la PPS. Il deputà e pur da Grüsch cumplenescha ils 22 d’october gist 52 onns. Ina elecziun en il Cussegl naziunal fiss in bel regal d’anniversari. Ma per gliez stuess la PPS reconquistar il segund sez. Plinavant stuess Thomas Roffler gist anc pitgar ses concurrents interns, sco per exempel Roman Hug. Gust dad ir a Berna avess il pli aut pur grischun en mintga cas. FMR : Pertge candidais Vus? Thomas Roffler: Jau hai grond plaschair da far politica ed avess tschaffen da m’engaschar a Berna per il Grischun. Pertge duess in electur u ina electura dar gist a Vus la vusch? Durant ils davos otg onns sco president dals purs hai jau emprendì d’enconuscher fitg bain la populaziun en noss chantun ed jau hai uss in’impurtanta rait da contacts ch’jau poss era impunder a Berna. Tge temas stattan a cor a Vus? L’agricultura, l’economia alpestra sco era la regulaziun dal luf. Plinavant m’engasch jau per bunas colliaziuns en ils vitgs e las vals sco era per la forza idraulica. Sche nus vulain sviluppar vinavant noss chantun, dovri damain regulaziuns e controllas. Oz èsi savens memia cumplitgà ed impedescha il svilup. Camiunist, pumpier e pur è Martin Sgier (38). Sin ses manaschi a Lumbrein ha el vatgas, chauras e nursas. Sco paster pitschen sin in alp fiss el probabel surqualifitgà. Ma entaifer las bleras candidaturas da la PPS gioga el senz’auter la rolla d’in paster pitschen. El gida sia partida da recaltgar vuschs er en ina regiun sco la Lumnezia che n’è gea betg in territori da tschep da la PPS. Gia cun 24 onns è Martin Sgier s’engaschà en la suprastanza da Lumbrein ed en il fratemp è el responsabel per l’agricultura en la suprastanza communala da la Lumnezia. FMR: Pertge candidais Vus per il Cussegl naziunal? Martin Sgier: Per porscher ina vasta elecziun al pievel grischun. Cun mai è la glista dals purs da la PPS represchentada cun persunas or da l’entir chantun. Pertge duess in electur u ina electura dar gist a Vus la vusch? Per che la PPS survegnia dus sezs. I dovra questa partida a Berna per che la Svizra na sfundria a la fin betg en ideas malponderadas. Sco commember da la suprastanza communala e deputà sai jau nua che la populaziun ha che smatga. Tge temas stattan a cor a Vus? En emprima lingia sa chapescha l’agri­cultura. Ina egliada speziala dun jau era sin la producziun da forza electrica e betg ­emblidar na dastgan ins er ils autos e ­camiuns sin via, tut na pon ins betg transportar sin binaris.

El è in malfidaivel ed in che va vias pulainas in pau sco quai che para e plascha. Il ­tschintgavel sez grischun en il Cussegl naziunal è quasi in sez migrant. Ins al pudess era numnar lunatic. Ina giada porscha el a la sanestra in segund mandat a Berna – e lura puspè a la dretga. La dumonda cardinala da questas elecziuns: Tge partida conquista ils 22 dad october quest sez migrant-lunatic? La FMR ristga ina analisa speculativa cun blers tgisàs. Da prognostitgar che la PPS, la PS, la PLD e la AdC fan puspè mintgina ses sez usità n’è nagin striegn. Ma tar il tschintgavel sez vai magari per uschè paucas vuschs ch’i para bunamain ­d’esser casualitad, tgi che survegn il mandat. Gliez mussa in pitschen sguard sin las davosas trais elec­ziuns – 2019, 2015 e 2011: L’onn 2019 ha la PS gudagnà il sez ed ha pudì trametter sper Jon Pult anc Sandra Locher Benguerel a Berna. Il 2015 ha la PPS gudagnà il sez e sper Heinz Brand è anc ­Magdalena Martullo-Blocher daventada cussegliera naziunala. Il 2011 ha il verd-liberal Josias Gasser occupà il sez. La suletta constanta: Il tschintgavel sez procura per surpraisas. E tge surpraisa ans spetga quest onn? – «SVP könnte den 2019 verlorenen Sitz zurückholen», ha la Südostschweiz scrit ils 23 da settember. Ella sa basa sin in’atgna retschertga e sin il trend naziunal che mussa che la Partida populara svizra crescha. Tuttina restan dubis serius. Sin las glistas da la PPS grischuna manca ina figura impurtanta: Heinz Brand. El ha fatg avant quatter onns cun 17 767 vuschs il quart meglier resultat en il Grischun ed ha tuttina pers ses sez. Cumpensar questa mancanza è strusch pussaivel, era sche la PPS va cun tantas glistas sco anc mai en il cumbat. Las candidatas ed ils candidats sin questas glistas èn savens strusch enconuschents e fan forsa intginas tschients vuschs. Cun auters pleds: Era sche Magdalena Martullo-Blocher avess puspè da far il meglier resultat en il Grischun, èsi pli che intschert, sche la PPS reconquistia il tschintgavel sez. Co stattan pia las schanzas da la Partida socialdemocratica da tegnair il sez da Sandra Locher Benguerel? Cumpareglià cun l’onn 2019 ha la PS in avantatg. Questa giada va cun Jon Pult in candidat en uffizi en il cumbat. Tgunsch pussaivel ch’el vegn da meglierar anc in zichel ses resultat da 17 954 vuschs d’avant quatter onns, cunzunt ussa cun sia candidatura sco cusseglier federal. Ma cun Sandra Locher Benguerel, che sa retira, manca a la PS ina persuna ch’avess recaltgà bleras vuschs. Decisiva per la PS è plinavant la colliaziun da glistas cun la Verda ed ils Verd-liberals. La glista da la Verda ha procurà per radund 15 000 vuschs il 2019. Era sch’i pudess quest onn sa manifestar ina leva digren da la «unda verda», porscha la Verda – gist cun sia candidata principala Anita Mazzetta – tuttina in sustegn constant. Fragila è però la situaziun tar ils Verd-liberals. Là manca Josias ­Gasser che ha cuntanschì 9503 vuschs en las ultimas elecziuns naziunalas ed ha distanzià entaifer sia partida per lunsch ora tut ses e sias collegas da partida. Quai vala era per Géraldine Danuser, la candidata principala da quest onn ch’era vegnida il 2019 «mo» sin 2229 vuschs. Il facit per la colliaziun cotschen-verda: Ella ha sulettamain schanzas da defender il tschintgavel sez, sche singuls candidats e singulas candidatas s’avanzan e fan consi­derablamain dapli vuschs. La gronda black box quest onn è l’Allianza dal Center – ch’è s’unida or da la Partida cristiandemocratica svizra (PCD) e la Partida burgais-democratica (PBD). Igl è las emprimas elecziuns naziunalas per la AdC. Perda ella vuschs perquai ch’ils electurs na s’identifitgeschan betg cun il nov num? U survegn la partida novas electuras che simpatiseschan ussa cun ina politica «temprada»? En mintga cas ha l’AdC en stalla cun Martin Candinas in chaval da parada. El ha fatg avant quatter onns il segund meglier resultat e forsa batta el quest onn anc ses agen record, suenter avair gì durant ils davos mais tanta preschien­tscha mediala sco president dal Cussegl naziunal. In avantatg pia per l’AdC. Era la Partida liberaldemocratica svizra ha visavi il 2019 in avantatg. Cun Anna Giacometti po ella ir en il cumbat cun ina politicra en uffizi. Ses num stat gist duas giadas sin la glista. Suenter suonda Christian Rathgeb, l’anteriur cusse­glier guvernativ. Avant quatter onns n’èn ils candidats da la PLD betg ve­gnids sur 7000 vuschs ora, gnanc Anna Giacometti. Christian Rathgeb pudess dentant chatschar ad aut las vuschs. Ed era Anna Giacometti sco mandataria ha questa giada il potenzial per dapli. Tge munta quai uss per la colliaziun da glistas da l’AdC e la PLD? – Èn las duas partidas forsa las favuritas clandestinas per il tschintgavel sez? Quai muntass che lur colliaziun cuntanschess sper ils dus mandats actuals anc in terz sez. Gliez fiss ina «vaira sensaziun», ha scrit l’anteriur cusse­glier naziunal Dumeni Columberg dacurt en ina columna. Sensaziun u surpraisa – fin ils 22 d’october 2023 resta temp per specular e giavinar. Il pli impurtant è che bleras e blers Grischuns van ad eleger, per ch’ils tschintg delegads e delegadas en il Cussegl naziunal resplendian ils ­proxims quatter onns uschè bain sco pussaivel las tenutas politicas dal chantun. E per ch’il sez migrant-lunatic da Berna saja bain occupà.

Il cussegl communal da Domat ha acceptà unanimamain il budget 2024. Davart il pe da taglia ch’è fixà sin 85 % vegni votà pli tard. La tractanda principala da la sesida dal cussegl communal da Domat è stà il budget 2024 e la fixaziun dal pe da taglia. Domat fa quint tar entradas da var 41,3 milliuns francs cun in surpli d’expensas da var 365 000 francs. Malgrà damain entradas tar la gulivaziun da finanzas e tar las taglias da persunas giuridicas preschentia la suprastanza communala in preventiv egualisà, ha declerà il president da Domat Erich Kohler. El ha punctuà che la vista per ils proxims onns mussia «vinavant ina situaziun finanziala solida». La pitschna reducziun da taglias tar persunas natiralas per dus punts sin 85 % para la vischnanca da cumportar bain grazia a novas plazzas da lavur. Residenza Ensemen Remartgabel èn las investiziuns netto prevesidas per l’import da var 18 milliuns francs. Ellas pertutgan dal 2024 per gronda part il project da las abitaziuns per persunas attempadas Residenza Ensemen, (7, 8 milliuns francs), nua che ils credits necessaris vegnan cun l’ir dals onns refinanziads cun entradas da locaziun. Per l’access senza impediments per persunas handicapadas da las terrassas dal santeri e la construcziun da l’edifizi cun la sala funebra vegnan impudids proxim onn 2,4 milliuns francs. Ina part pli gronda prenda sco adina il traffic cun il mantegniment da las vias. Remartgabel il tema provediment d’aua: Per il cas da crisa duai vegnir construì per ina megliera segirezza da provediment in attatg al provediment d’aua da la vischnanca Tumein, (custs var 750'000 francs), quai che documenteschia era la collavuraiun cun las vischnancas vischinas. Dumondas da traffic en il center Pledadras e pledaders da las fracziuns han salidà tar la debatta d’entrada il budget 2024 ch’è preschent en ina broschura cun passa 50 paginas. La PPS ha punctuà ch’il nivel da taglia possia – encunter blers quitads – vegnir tegnì senza problems. Da l’ura da dumondas han bleras e blers fatg viv diever. Las dumondas pertutgavan tut ils departements. Las scheffa da departement Nesina Ackermann (AdC) ha gì da respunder dumondas areguard persunas d’instrucziun e l’occupaziun da las canortas. Tar il tema politica da traffic han ins badà malcuntentientscha davart «las stagnaziuns artificialas». Il schef dal departement Daniel Meier (PPS) nun ha pudì porscher naginas schliaziuns, essend che chantun ed ASTA han qua influenza. Tema era er il traffic da bus. Sco soluziun minimala duai Domat survegnir almain ina colliaziun directa a Flem. Er la lingia da bus Domat-Sid duai vegnir manada vinavant si da la Via Crusch en direcziun part sura da la vischnanca. La construcziun da la nova staziun cuntinueschia tenor plan, ha ditg il schef dal departement Armin Tanner (AdC). Kohler ha declerà ch’i vegnia tar il tema politica dal center fundada ina «cuminanza d’interess Center da vischnanca da Domat», la quala vegnia a s’engaschar per ils interess. En occasiun da la votaziun finala è vegni deliberà il budget unanimamain. I dat ils 26 da november ina votaziun areguard il pe da taglia che duai restar sin 85 %. Per la Residenza Ensemen è vegnì approvà in credit da 10,7 milliuns francs, a bajegiar han ins gia cumenzà, per l’onn 2024 fan ins quint cun sortidas da 7,7 milliuns francs.

L’emprim di da la sessiun d’october debattescha il Cussegl grond davart la digitalisaziun da l’administraziun – igl nunspetgadamain è ina discussiun cuntroversa. Spezial en questa sessiun: Gist otg suppleants e suppleantas remplazzan parlamentaris che na pon betg vegnir a la sessiun. Avertura - pledoyer per economia regiunala Il Grischun porschia dapli che mo cuntradas mirvegliusas e vivas tradiziuns, ha ditg il president dal Cussegl grond Franz Sepp Caluori en ses pled d'avertura. «Il Grischun represchenta er ina diversitad economica.» Il president ha enumerà il turissem, l'agricultura e las bleras interpresas pitschnas e mesaunas, ma era l'industria. Il Cussegl grond haja la responsabladad da stgaffir bunas cundiziuns cunzunt era per l'economia regiunala. «Cun noss far e demanar na dastgain nus betg ignorar las regiuns ed ils territoris perifers, ha il president admonì. Gist suenter il pled d'avertura èn vegnids saramentads ils suppleants e las suppleantas che prendan part l'emprima giada ad ina sessiun. I sa tracta da Rico Rieder da la PPS, Nik Graf da la PLD, Rita Gianelli da la PS, Thomas Schneller da la PPS, Peter Nicolay da la PLD, Severin Geisseler da l’AdC, Negretti Emma da la PS e da Claudio Quinter da l’AdC. (fmr/vi) Pauc resguard sin analfabets digitals en nova lescha Il chantun vul stgaffir ina plattafurma digitala per ses servetschs. Il Cussegl grond discutescha la lescha correspundenta. In nov portal dal chantun – in uschenumnà e-government-portal – duai l’emprim cunzunt porscher servetschs che vegnan duvrads fitg savens. Cun il temp duai il portal digital vegnir extendì. Per stgaffir in tal portal u era per la communicaziun digitala ha il Cussegl grond approvà il glindesdi la Lescha davart l’admini­straziun digitala (LAD). Nagina obligaziun per servetsch analog La cumissiun e la regenza vulevan che tut ils servetschs, che vegnan fatgs amogna a moda digitala, stoppian anc vinavant vegnir purschids a moda analoga. Uschia dueva vegnir prendì resguard sin persunas che na vegnan betg a frida cun la digitalisaziun, sin uschenumnads analfabets digitals. La PLD ha proponì ch’ins renunzia a l’obligaziun per servetschs analogs. Autras fracziuns han admonì ch'ins na dastgia betg discriminar persunas che na san betg applitgar servetschs digitals. Il Cussegl grond ha approvà la proposta da la PLD cun 62 cunter 55 vuschs ed 1 abstenziun. (fmr/vi) Tge fa cunter il schoc da premias? La AdC splunta tar la regenza e vul savair tge ch’ins po far a media e lunga vista cunter las premias creschentas. Il glindesdi ha la partida inoltrà ina dumonda da fracziun en il Cussegl grond Las premias da malsauns ruin bravamain vi da las finanzas da famiglias. Plinavant vegnian las vischnancas confruntads cun deficits dals ospitals. L’AdC fetschia quitads pervi dals custs creschents da sanadad ed inoltreschia perquai ina intervenziun a la regenza, scriva la partida en ina communicaziun. Il chantun stoppia exnum prender mesiras per distgargiar la populaziun. Dad augmentar las reducziuns da premias saja be ina mesira pussaivla, gliez na gidia dentant nagut cunter ils custs creschents da sanadad. Perquai stop­pian ins eruir ulteriuras mesiras. L’AdC ha inoltrà il glindesdi, l’emprim di da sessiun, ina dumonda da fracziun pertu­tgant ils custs creschents. La fracziun less savair da la regenza tge ch’ins po interprender a media ed a lunga vista per mitigiar il schoc da premias per la populaziun grischuna. La prevenziun da sanadad decentrala na dastgia dentant betg vegnir messa en dumonda, punctuescha l’AdC. (fmr/vi)

Marina Lutz maina la producziun dal magazin satiric «Nebelspalter». Sia emprima ediziun è cumparida ils 29 da settember 2023 e metta l’accent sin las elecziuns da quest atun. Plinavant porta il magazin ina seria da caricaturas cun il tema «umens da chasa». In mais datti blers daners, il proxim mais na datti nagina paja. Quai è la realitad da blers artists ch’era Marina Lutz enconuscha: «Jau hai uss lavurà passa diesch onns sur mamezza sco artista e caricaturista. Quai è fitg cool, ins ha ina gronda libertad. Ma cun la paja vai adina si e giu.» Perquai haja ella guardà enturn per ina plazza stabla. La finala èsi ì bunamain da sez. Il «Nebelspalter», per il qual ella lavura gia dapi il 2013 sco caricaturista, ha tschertgà ina producenta. Marina Lutz aveva il profil dumandà. L’artista sursilvana che viva a Lucerna lavura uss en in pensum da 50 % per il magazin satiric. Marina Lutz è producenta per il magazin da print dal «Nebelspalter», la producziun dad online marscha dapersai. Ella tscherna ils temas, decida tge texts e tge caricaturas che cumparan – insumma, ella cumpona ils cuntegns dal magazin. Latiers tutga la coordinaziun cun ils collavuraturs libers, ma era cun ils redacturs dal «Nebelspalter» online. «Tscherts elements da la part online publitgain nus er en il magazin e viceversa», di la producenta. Ma en sasez sa tractia quai da dus differents products. Il magazin porta satira. La pagina online publitgescha era intervistas, rapports u commentaris. Il schefredactur Marcus Somm laschia ad ella la libertad da tschentar agens accents, di Marina Lutz. Uschia ha ella realisà intginas adattaziuns tar la cumparsa, il magazin porta era dapli caricaturas ed i dat en mintga ediziun in maletg furmicler, in uschenumnà «Wimmelbild», en il qual igl è da tschertgar insatge – per exempel Alain Berset che sa zuppa en la fulla d’ina party. A la dumonda co ch’ella s’identifitgeschia cun il «Nebelspalter» che sa drizza ils ultims onns plitost a lecturas e lecturs politicamain da la dretga, respunda la nova producent: «Tenor mai era il «Nebelspalter» pli baud mo per lecturas e lecturs sanesters. Oz è el qua per tuts. El cuntegna differentas opiniuns ed i cumparan mintgamai las meglras caricaturas, vul dir quellas cun la meglra pointa.» Il «Nebelspalter» online sa drizzia forsa schon pli fitg a lecturas e lecturs burgais – il magazin però betg. «Ils blers da noss caricaturists èn sane­sters. Tenor mai avain nus uss finalmain la libertad dad avair tut las opiniuns en il magazin. Betg mo exclusiv sanesters u dretgs.» Sper la lavur da producenta na duai l’art betg vegnir a la curta. Gia ils 26 d’october 2023 mussa la Lakeside Gallery a Zug novas ovras da Marina Lutz. Ed era sco caricaturista vul ella cuntinuar: «Far caricaturas è mia gronda passiun.» Marina Lutz è dapi il settember producenta dal magazin satiric Nebelspalter.

In mardi tut normal sa splega en il Cussegl grond. Il parlament discutescha ina retscha d’intervenziuns – per exempel la politica da drogas. E lura datti anc in applaus per in pitschen novnaschì. La FMR noda la cronologia d’in di en il parlament. En sasez stuess il Cussegl grond festinar. Il glindesdi ha el «palendrà» e betg tractà quatter intervenziuns che stevan sin il program. Uss, il mardi, vegnan vitiers 15 ulteriuras fatschentas: fa pia en tut 19 tractandas. Guardainsa sch’il Cussegl grond vegn a riva fin la saira. Trais «dongs» cloman ils deputads e las deputadas en sala. Las discussiuns cumenzan. Sco emprim vai per criminalitad da la scena da drogas a Cuira, l’uschènumnada Beschaffungskriminalität. In incumbensa da Sandra Adank da la PPS pretenda dapli polizia e ch’ils dependents vegnan pli spert en praschun e betg pir suenter avair commess blers delicts. Il tema muventa. Differentas fracziuns crititgeschan ch’il chantun n’ha ditg betg agì e surlaschà il problem a la citad da Cuira. Crititgà vegn era ch’i n’exista en il Grischun nagin «drog checking» nua ch’ils giuvens pon laschar examinar las drogas cumpradas, sch’i sa tracta be da cannabis u forsa d’ina droga sintetica pli ferma. Suenter in’ura assegna il Cussegl grond l’incumbensa cun 92 cunter 25 vuschs – cun la resalva che betg mo la repressiun, mabain era las autras pitgas da la politica da drogas vegnan resguardadas. Naschientschas na sa laschan betg planisar. Perquai ston spendreras che lavuran sur sasezzas esser semtgadas radund tschintg emnas enturn il termin da naschientscha. Per quest pichet n’èn ellas betg pajadas en il Grischun. Indemnisaziuns mancan era per esser prontas durant la pagliola da sa gidar sur ura cun mamma ed uffant. Ina intervenziun da Patrik Degiacomi da la PS pretenda da midar quai. Ils deputads e las deputadas incumbenseschan la regenza cun 100 cunter 16 vuschs da midar l’ordinaziun per che las spendreras vegnian indemnisadas en l’avegnir. I dura memia ditg da pudair bajegiar chasas u implants d’energia – quai pervi da proceduras e recurs. Il Cussegl grond incumbensescha la regenza cun 98 cunter 17 vuschs dad examinar co ch’ins pudess scursanir la durada da proceduras. Ina legraivla nuviala: Il deputà Philipp Wilhelm da la PS è daventà bab il glindesdi. In pitschen applaus unanim da tuttas fracziuns per il novnaschì. Uss dastgan ils deputads e las deputadas ir a café. Il sulet uffizier da lingua taliana tar la Polizia chantunala chala la fin da l’onn. Ina intervenziun pretenda ina represchentanza adequata dal talian en il corp da polizia. Ins saja per­tschert dal problem, ma i saja ina sfida da recrutar avunda persunal da lingua taliana, hai num da vart da la regenza. Cun 119 cunter 0 vuschs decida il Cussegl grond che las contribuziuns per il sport da la lottaria naziunala duain vegnir auzadas – sco quai ch’ins ha era fatg per la cultura. Il deputà Fabian Collenberg da l’AdC tegna ses pledoyer per rumantsch e raquinta da lavur gratuita en il club da ballape Trun-Rabius. Ins saja avisà sin contribuziuns pli autas. Var 120 deputadas e deputads sa rendan en las ustarias en la vischinanza dal Cussegl grond. Singuls van era en il Coop. I manca plazs en scolas spezialas per uffants cun impediments che na pon betg frequentar ina scola ordinaria. Era en classas da time-out mancan plazs. Il Cussegl grond pretenda cun 116 cunter 0 vuschs mesiras per che uffants che dovran in plaz survegnan sin il pli tard suenter in quartal in plaz adattà. «Furmaziun professiunala n’è betg sexy», di il deputà Jürg Heini da l’AdC. Ma ella saja impurtanta per l’economia. Il deputà pretenda dapli finanzas e mesiras per rinforzar la furmaziun professiunala. Suenter passa in’ura e blers votums – atgnamain van tuts d’accord – incumbensescha il Cussegl grond la regenza cun 113 cunter 0 vuschs da prender mesiras ed augmentar las finanzas. Per restar alerta ed attent per il rest dal di da sessiun fa ina scadiola café cun in zichel cafein gist bain. Cun 92 cunter 19 vuschs ha il Cussegl grond ditg GEA l’incumbensa da Jürg Kappeler dals verdliberals. Ella pretenda in rapport da la regenza davart il provediment d’aua en situa­ziuns extremas chaschunadas da la midada dal clima. Il rapport duai resguardar sper ils basegns per aua da baiver era turissem, l’agricultura, il forestalesser u ils sistems ecologics. Plinavant duai el mussar soluziuns pussaivlas per situaziuns extremas da mancanza d’aua. Encunter saira fa il Cussegl grond tempo. El incumbensescha cun 108 cunter 0 vuschs la regenza dad examinar ils criteris per l’admissiun per classas da talent. L’incumbensa deriva da Vera Stiffler da la PLD. La PS retira sia intervenziun per promover il sport per creschids. «Glistas nairas» da magisters pedofils ed indemnisaziuns per EED en scolas èn dus ulteriurs puncts da la glista da tractandas che vegnan liquidads a moda speditiva. Il Cussegl grond incumbensescha la regenza da schlargiar la purschida per uffants cun autissem. Il basegn per in post da cumpetenza vegn examinà. 13 da 19 fatschentas èn vegnidas liquidadas oz. La mesemna, il davos di da sessiun, sto il Cussegl grond forsa lavurar in zichel pli ­speditiv.

Sonda, ils 28 d’october 2023, è en la Postremise a Cuira l’occurrenza finala dal project da transfurmaziun «VOM MACHEN» da Visarte Grischun. Igl è ina secziun da l’organisaziun Visarte Svizra. La secziun regiunala represchenta dapi 1936 sin palancà politic e social ils interess d’artistas ed artists visuals en noss chantun. En la Postremisa pon ins vesair purtrets da 37 artistas ed artists en furma da films curts. L’occurrenza cumenza a las 16.00. En intervals da 45 minutas pon ins emprender a conuscher persunalitads engaschadas professiunalmain en l’art visual. A las 17.00 è il bainvegni uffizial da la sairada, alura cuntinuescha a las 18.00 in segund bloc cun filmins. A las 20.00 datti ina discussiun al podi tar la tematica, alura suanda in terz bloc. Commembras e commembers da Visarte Grischun vegnan a tradir tge che è davos lur furma d’exprimer e dal «FAR» art. I dettia invistas intimas en lur lavur, scriva Visarte Grischun en ses invit a l’occurrenza.(fmr/abc) L’occurrenza è sonda, ils 28-10-2023, entschatta a las 16.00. Dapli infurmaziuns guarda www.visarte-graubuenden.ch

La tematica da la crappa e grippa n’ha prest nagins cunfins. Cun quest element è tut cumbinà insaco. En mintga lieu datti alura er crappuns prominents che han survegnì muntada en l’istorgia locala. Quel qua ch’ins vesa da la vart senestra d’ina staziun da pendiculara spezialmain. Igl è il Crap Sogn Gion. Igl è bain in crappun grond e gross, u betg? Situà sin territori da la vischnanca da Falera è el daventà davent il 1969 vaira renomà. Alura han piuniers bajegià en sia vischinanza la staziun da muntogna da la pendiculara che ha lantschà il turissem en grond stil da la regiun Flem Laax Falera. Entant giascha il «vair» Crap Sogn Gion amez in renomà territori da skis e va prest en emblidanza entaifer quel. (fmr/abc)

Fracass, ramur, ruaida, caneruna e caneratscha: Quai è ina chaussa da las preferenzas. Tgi che va ad openairs ha gugent musica e latiers tutga il «bumbum» dal tact. Il medem vala per la glieud che visita gugent cursas da töff e d’autos. Ils Grands Prixs visitan fans da sveltezza – e la canera è ina part dal spectacul. Els giaudan la ramur da motors e boxas. Betg d’emblidar la ruaida da las musicas da tschaiver, nagut per ureglias sensiblas. Betg da smirvegliar che blers geniturs mettan si uregliers a lur pitschens che accumpognan els. Ils umans han dimena da tuttas preferenzas: Glieud che mira gugent cursas F1 e che visita mintga concert da rock. La medema glieud na cumporta dentant betg vatgas sin pastira cun stgelliez e scalinim. Betg da discurrer da la «ruaida» dals zenns che tunan giu dal clutger. «I gusti sono diversi», dian ils Talians. En tut ils cass, per tuttas eventualitads, casualitads e preferenzas da tuns, datti la pussaivladad da mesirar la chanera. Quai n’è insumma betg cumplitgà ed ins na sto betg consultar ina persuna spezialisada sin acustica. Perquai il tip dad oz: Mesirai sez ils decibels da chanera (dB). Vus pudais far quai cun Voss telefonin. Quel na dovran ins daditg betg pli sulettamain per telefonar e scriver whatsaps u sms. Chargiai sin Voss apparat la app gratuita che mesira la valur da chanera. Tgi che vul savair quant da daut ch’igl è en il stadion, quant dad aut sin la tribuna da la F1 u sin la pastira da vatgas, duai registrar ils decibels cun la app da mesirar «Dezibel Messer Pro». Attenziun, in avis: Sur la marca da 90 dB arriva il microfon d’in telefonin «normal» al cunfin. Quai maina ad ina conclusiun ed ad in ulteriur tip: Metta si uregliers cun visitar cursas da F1, cun sunar en la gugga u cun ir al concert da heavy metal.

Tgi che va mintg’onn en il lontan en vacanzas, manchenta scuvertas en la vischinanza. Uschia datti glieud che n’è anc mai stada a Duin, Alvagni u Segl. Perencunter è ella stada en la Tailandia, en la Finlandia u perfin en la la Nova Zelanda. Els conuschan la Mar Cotschna ed er l’Argentina. «Pli lontan e pli gugent», dian ils fans da viadis enturn il mund. Per scuvrir l’atgna regiun n’han ins «anc» betg prendì temp. Malgrà che noss pajais porscha blers bels lieus da bellezza – che dovran betg bler temp per visitar. Insanua ed insacura avev jau udì da la Kartause Ittingen. I stoppia esser in lieu da cultura en il chantun Turgovia: uschia era l’infurmaziun superficiala. Durant las vacanzas d’atun hai jau proponì a la dunna dad ir vers nordost en direcziun da Frauenfeld. Davent da la Foppa dovrian ins cun l’auto duas uras e quater minutas, ha il planisader da rutas informà. Da l’autostrada Cuira-Son Gagl e vinavant vers Winterthur essan nus sortids a Matzingen ed arrivads precis tenor plan a la destinaziun. La Kartause Ittingen ans ha surprì. Igl è in’anteriura claustra da paders chartusians. Quella claustra han ins abolì 1848 en connex cun la secularisaziun. L’onn 1977 ha la famiglia Fehr vendì il bain ad ina fundaziun che ha investì milliuns en la renovaziun e restructuraziun. Oz è la Kartause Ittingen in dals impurtants monuments istorics e culturals da la regiun dal Lai da Constanza. Il center da cultura e da seminaris includa in hotel cun 68 chombras sco er in vast manaschi puril cun 100 hectaras prads, èrs e vignas. Ierts istorics, las anteriuras cellas dals paders, in mulin cun ustaria, viticultura, bieraria, dus museums ed ina butia furman in cumplex istoric remartgabel. La butia da la Kartause porscha ina enorma varietad d’agens products. As infurmai ina giada en la rait sut www.kartause.ch. U anc miglier: planisai in viadi curt en la Turgovia, u gist intgins dis da vacanzas en questa bella regiun. Intginas da las 17 anteriuras cellas dals paders chartusians dad Ittingen.

Scriver ina regla cunter mulestas en ses urden da gestiun na vul il Cussegl grond betg – malgrà che tuts èn perina: mulestas sexualas na dastgan betg vegnir toleradas. Sulet la PS ha votà la mesemna per ina adattaziun. Ellas èn pia propi capitadas – las mulestas sexualas da singuls parlamentaris. Pliras giadas èn ellas vegnidas menziunadas la mesemna en la debatta dal Cussegl grond. Nagin n’ha cuntraditg. I n’è vegnì numnà nagins nums, ni dals deputads che han mulestà, ni da las deputadas pertutgadas. Cler è dentant, las mulestas èn succedidas en il rom dad occurrenzas dal parlament. Betg en la sala dal Cussegl grond, ma tuttina en connex cun l’uffizi. Quai resta senza consequenzas. Il Cussegl grond na less numnadamain betg cumplettar ses urden da gestiun cun ina decleranza cunter mulestas sexualas. Cun 88 cunter 24 vuschs ha il Cussegl grond refusà ina proposta da cumplettar l’urden da gestiun dal Cussegl grond cun ina decleranza – per exempel en in artitgel u ina annexa – cunter mulestas sexualas. La proposta è vegnida da la fracziun socialdemocratica. I dovria ina decleranza ch’il Cussegl grond na tolerescha betg mulestas sexualas, ha ditg Beatrice Baselgia. «I va per la dignitad dal Cussegl grond e per la dignitad da mintga commember da quest parlament.» La deputada da la PS ha menziunà che intgins deputads sajan permalads e manegian ch’ins mettia quasi tut ils umens dal Cussegl grond sut suspect general. Ma era la citad da Cuira e l’administraziun chantunala enconuschian reglas explicitas cunter mulestas sexualas, perquai na stettian anc ditg betg tuts emploiads da la citad e dal chantun sut suspect general. Ordaifer la fracziun socialdemocratica èn mo paucs s’exprimids per ina adattaziun, per exempel Jasmine Said da l’AdC. Ella ha admonì che deputads sajan adina era ambassadurs dal Cussegl grond e che lur cumportament haja adina influenza sin il parlament. Il tenor da las autras fracziuns è stà: Mulestas sexualas n’èn betg tolerablas, ma i n’è betg necessari da scriver quai en l’urden dal Cussegl grond. Ins na dastgia betg simplamain taschair davart ils cas da mulestas entras deputads, ha ditg Luana Bergamin da l’AdC. Ma dad adattar l’urden da gestiun avess be in caracter simbolic. I fiss in signal senza effect. Las mulestas da deputads sajan capitadas ordaifer la sala dal Cussegl grond, da midar l’urden da gestiun na gidia nagut, ha ditg Nora Saratz da la PVL. «L’integritad persunala èsi da tegnair aut», ha ditg Walter Grass da la PPS. Ma la protecziun da l’integritad persunala saja reglada en il cudesch civil ed en il cudesch penal svizzer. I na dovria nagina adattaziun da l’urden dal Cussegl grond. Sco timun en interpresas haja el mintgamai agì «svelt, discret e fair» en cas da mulestas sexualas, ha ditg Erich Kohler da l’AdC. Era en il Cussegl grond possia il president u il secretariat agir tar mulestas sexualas, i na dovria naginas adattaziuns da l’urden. «Nus tuts duessan avair curaschi civil», ha ditg Kenneth Danuser da l’AdC. Ins na duai betg guardar davent, sch’i capitia insatge, u rir tar spruhs maldeschents. Ma ina adattaziun da l’urden da gestiun ha era el refusà.

Tutgergnims e remartgas maldeschentas n’èn betg acceptablas. Quai sa chapescha da sasez. Mintga manaschi pli grond scriva quai en ses reglament. Era il chantun e la citad da Cuira enconuschan reglas explicitas che mulestas sexualas na vegnan betg toleradas. Il Cussegl grond sa dosta però dad integrar in artitgel en ses urden da gestiun. Pertge? I sa tracta gea be d’ina simpla frasa davart in fatg che sa chapescha da sasez. Ellas tunan noblas, las raschuns da betg vulair in tal artitgel: «L’artitgel avess be caracter simbolic.» «Mulestas sexualas èn gea gia regladas en il cudesch penal svizzer.» «I dovra curaschi civil per gidar las unfrendas da mulestas sexualas, lura na dovri nagin artitgel en l’urden da gestiun.» Main nobels èn ils cas da mulestas sexualas entras singuls deputads. Il Cussegl grond sa exact ch’i na sa tracta betg mo da currellas. Perquai tunan las noblas raschuns sco stgisas. La tema è gronda da conceder, gea da quai datti era tar nus. Il Cussegl grond ha manchentà la chaschun da signalisar cler e net a quests singuls deputads che n’enconuschan betg cunfins: Quai na va betg, quai na tolerain nus betg e quai scrivain nus en noss urden da gestiun.

Stefan Engler e Martin Schmid èn vegnids reelegids per la quarta giada suveranamain sco cussegliers dals chantuns dal Grischun. Stefan Engler da l’Allianza dal Center ha cuntanschì 38 316 vuschs ed il liberaldemocratic Martin Schmid ha acquistà 33 611 vuschs. Cun 5723 vuschs n’ha l’independent Hans Vetsch gì naginas schanzas da gudagnar in sez. Omadus cussegliers reelegids han decidì da candidar anc ina giada – ed igl è reussì. Stefan Engler e Martin Schmid cumenzan il december lur quarta perioda d’uffizi en il Cussegl dals chantuns. Omadus politichers èn dapi l’onn 2011 commembers dal «Stöckli», la Chombra pitschna. Gia las ultimas trais giadas ha Stefan Engler mintgamai fatg tranter 3600 e 5200 dapli vuschs che Martin Schmid. Ed era questa giada è l’emprim rang reussì. L'um da Surava/Cuira è vegnì elegì ier dumengia cun 38 316 vuschs. Martin Schmid – l'um da Spleia/Cuira – è vegnì elegì cun 33 611 vuschs. Constanza versus midadas «Nus essan persvas ch’igl è impurtant d’avair profundas enconuschientschas dal chantun Grischun per far lavur effizienta per noss chantun en il Cussegl dals chantuns.» Quai dian Stefan Engler e Martin Schmid ditg ier dumengia. Martin Schmid: «Gea, nus avain emprendì da collavurar en la regenza e cun quella lavur avain nus pudì cuntinuar ils ultims 12 onns a Berna.» Tut in’autra vista ha Hans Vetsch, l’architect da Grüsch che ha candidà senza partida. «Stefan Engler e Martin Schmid vulan che nagut sa midia. Els èn conservativs e fan politica per ils interess ch’els represchentan», uschia il facit da Hans Vetsch curt suenter ch'ils resultats èn vegnids enconuschents. Cun sias 5723 vuschs recaltgadas n’ha el gì nagina schanza. «I duvrass novas persunas» «Il suveran dal Grischun n'ha anc betg badà ch’i fiss d’eleger en il Cussegl dals chantuns persunas che vulan midar insatge vi da las structuras», di il candidat Hans Vetsch che ha tratg la curta en l’elecziun dal Cussegl dals chantuns. «Il pievel blastemma per exempel, che las taglias e las premias da las cassas da malsauns sajan memia autas. Quels dus represchentants che nus avain elegì n’èn betg pronts da s’engaschar per midadas sin quests secturs.» Hans Vetsch ha ditg en discurs cun la FMR ch’el deploreschia ch’il pievel dettia la vusch a represchentants che hajan mandats privats pajads e che sajan perquai lobists e betg represchentants da noss chantun. Ils dus veders e novs èn cuntents Stefan Engler (AdC) di ch’el interpreteschia ses resultat sco segn da confidenza da las votantas e dals votants grischuns envers sia persuna. «Er a Berna è mintgin da nus remplazzabel. I dat aunc pliras bunas politicras u politichers che faschessan er mia lavur en il Cussegl dals chantuns.» El haja adina recaltgà buns resultats, di Stefan Engler. «E questa fin d’emna hai jau survegnì per la quarta giada ina bella paja dal suveran grischun.» Cuntent cun ses resultat è er Martin Schmid (PLD) che ha cuntanschì il pli absolut cun var 5000 vuschs damain che ses collega. Martin Schmid: «In resultat da passa 30 000 vuschs per il Cussegl dals chantuns è in fitg bel resultat. Il pli aut resultat da Stefan Engler n’è nagin problem per mai.» Ils proxims quatter onns vegnan dirs Stefan Engler e Martin Schmid din che la proxima legislatura vegnia stentusa per ils chantuns da muntogna, per las regiuns perifericas e per las minoritads. Stefan Engler: «En il Cussegl dals chantuns daventan las vuschs en favur dals centers pli fermas. Perquai èsi impurtant ch’ils represchentants da la periferia sco da noss chantun collavureschian bain cun far lavur da persvasiun en lur fracziuns.» E Martin Schmid agiunta: Ch’i sa tracti da la lescha da chatscha ubain da las linguas da minoritad: «Enfin uss ha nossa collavuraziun grischuna purtà success en las debattas a Berna.» Ils cussegliers dals chantuns dal Grischun (1982-2023) Ils ultims cussegliers dals chantuns dal Grischun èn restads pliras periodas en uffizi. Davent da 1982 enfin 2023 han be sis umens represchentà noss chantun en il «Stöckli» a Berna. 1982 -1994 Luregn Mathias Cavelty, Cuira (AdC) / Ulrich Gadient, Cuira (AdC) 1995-2011 Theo Maissen, Sevgein (AdC) / Christoffel Brändli, Landquart (PPS) 2011-2027 Stefan Engler, Cuira (AdC) / Martin Schmid, Cuira (PLD)

La Svizra ha elegì ses nov Parlament federal. La PPS gudogna – cun in plus da vuschs da 3,4 % – otg sezs en il Cussegl naziunal. Ils Verds perdan sis sezs. Per il Grischun sesa ils proxims quatter onns in represchentant dal PPS enstagl dad ina dunna socialdemocratica en il Cussegl naziunal. Ed ils dus cussegliers dal chantun restan quels dals davos dudesch onns. – Tgi che guarda cun in pau distanza sin tut quests resultats, forsa perfin cun in perspectiv davent da l’exteriur, quel u quella sto surrir davart las relaziuns svizras: plus 3,4 %. Quai èn mini-midadas! Igl èn propi resultats pauc fulminants. L’ala dretga vegn rinforzada e l’unda verda vegn padimada. Simplamain in lev spustament da las forzas politicas – trist u legraivel, tut tenor perspectiva. In­tgins din che la dinamica politica svizra saja bravina e lungurusa. Ma atgnamain è quai bun uschia! Igl è bun ch’igl è in’elecziun «lungurusa» – uschè ditg che la politica na perda betg or d’egl las grondas sfidas actualas. E sch’ella resta abla d’entretschar e d’engaschar l’atgna populaziun. Uschiglio pudessi daventar malruassaivel – era en Svizra. Pertge malruassaivel en Svizra? – I vala la paina da volver il perspectiv e da guardar vers l’exteriur. Nua ch’ins guarda è la situaziun bloccada, explosiva, intscherta e surtut instabila. En l’Ucraina – in pajais ch’è pli manaivel da la Svizra che la Sicilia – èsi guerra. En il Proxim Orient è la ten­siun vi d’explodir e ristga da finir en ina catastrofa. Ils Stadis Unids èn talmain indeblids ch’i para d’esser pussaivel ch’in hasardeur ch’ha malduvrà sia pussanza sco president, pudess turnar al guvern. La Russia autocratica ignorescha tuttas reglas e cunvegnas internaziunalas e va sur morts per cuntanscher sias finamiras. En Germania simpatisescha adina dapli glieud cun la AfD, ina partida ch’è evidentamain populistica ed extrema da dretga. – I dess anc auters exempels. Tuna tut quai memia negativ e pessimistic? – Po dar. Ma i dat evidentamain ina tendenza che collia blers da quests pajais e conflicts – cumbain che mintga situaziun è differenta. Quai che collia è ina «forza» che vul destabilisar quai ch’è etablì. Igl è ina forza che vuless far sballunar las instituziuns democraticas ch’èn creschidas sur decennis e tschientaners. Igl è ina forza che vul sa patrunar da l’agen pajais (u d’auters pajais) per definir atgnas reglas per l’agen profit. I regna il privel che democrazias giajan a frusta. Steven Levitsky, politolog a Harvard (e dacurt d’udir en l’emissiun Echo der Zeit dad SRF), ha identifitgà trais criteris che las grondas partidas stuessan respectar a favur da la democrazia: 1. acceptar resultats d’elecziun – 2. condemnar violenza politica – 3. sa distanziar da forzas antidemocraticas. – Quai na fan betg tut ils moviments che portan la «democrazia» u la «republica» en lur num. Al cuntrari, ellas attatgan la giurisdicziun, ellas cumbattan las medias e raquintan di per di la paraula dal naufragi dal model democratic. Tut questas tendenzas èn d’observar en fitg blers pajais – en ils Stadis Unids, en Ungaria, en Russia, en Slovachia etc. Sche pitschens moviments politics na renconuschan betg ils princips instituziunals, lura è quai anc in fenomen normal e negligibel. Però sche grondas partidas sa movan en ina tala direcziun, lura vegni malcumadaivel ed instabil. I dat ina crisa instituziunala. Ma tge han tut quellas tendenzas e moviments da far cun la Svizra u perfin cun il Grischun? – Per il mument anc pauc. Ils resultats da la dumengia d’elecziun dattan perditga dad ina gronda stabilitad politica en Svizra. Pli u main tuttas forzas politicas han lur vusch en il parlament – cun in pau dapli u damain forza. Ils princips democratics vegnan respectads da tuttas varts. I regia damai per uschè dir ina «lungurella» politic-instituziunala, in «common sense» democratic. Però igl è da dar adatg: En questa campagna electorala n’hai strusch dà ina debatta, ni a livel svizzer ni a livel grischun. Mintga partida ha tgirà durant las davosas emnas mo ses agen curtin cun si’atgna verdura: la PPS è p.ex. sa focussada sin l’immigraziun, ils Verds sin l’ambient, l’AdC sin la coesiun ­naziunala e la PS sin la capacitad da cumpra. Mintga partida ha fatg campagna per sasezza, per l’atgna clientella, per l’agen pantun. E las medias han fatg surtut prognosas e speculaziuns, quai che n’è gnanc in’incumbensa schurnalistica. – Però enstagl dessi uschè bler da discutar en Svizra! Perquai ch’il mund sa mida gist cun passuns vers bleras in­tschertezzas: midada dal clima, digitalisaziun, intelligenza artifiziala, migra­ziun, novas guerras, rearmaments, ovras socialas (AVS, cassas da malsauns) grev finanziablas, mancanza da persunal en branschas fitg impurtantas, manco da spazi d’abitar etc. La «lungurella» pudess damai era daventar privlusa, sch’ella s’isolescha. Sch’ella daventa per uschè dir patologica. Sche partidas guardan numnadamain mo per l’agen curtin, sch’i na vegn betg discutà co sviluppar e furmar l’agen pajais (ed il mund), lura po quai svegliar dischillusiuns tar votantas e votants. E talas dischillusiuns ed intschertezzas èn il meglier humus per tendenzas politicas problematicas, vul dir antidemocraticas. Il «pievel» brama lura il maun ferm che dat finalmain cun il pugn sin maisa, fa urden cun l’elita e las instituziuns e sfra­tga la maisa en milli tocs. A quest tapin n’è la Svizra anc betg, per fortuna. La dumengia d’elec­ziun ha cumprovà che la democrazia svizra funcziuna tenor las reglas da l’art. Quai è ina grondiusa novitad che n’è ozendi gnanc pli uschè evidenta. Quai è atgnamain la pli fulminanta e legraivla novitad da questa dumengia, era sche inqual votanta u votant avess sperà sin in auter resultat, ed era sche inqual giavischass damain «lungurella» e dapli ­dinamica en la politica svizra. Però sche la lungurella (instituziunala) serva per rimnar las forzas, per focussar sin l’essenzial, per sviluppar cun creativitad e da cuminanza bunas ideas, lura è ella ina gronda grazia. Avant in onn ha in columnist da la FMR gì tutta raschun da scriver a la fin da ses text: «La lungurella, sco che jau l’hai chapì, è insatge bun.» – Igl è mo da far insatge ordlonder durant ils proxims onns. David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). Els èn vegnids elegids u reelegids dumengia ils 22 d'october sco represchentants/as dal Grischun en il Cussegl naziunal (da san.): Roman Hug, Magdalena Martullo, Jon Pult, Anna Giacometti e Martin Candinas.

Il protocol dal suentermezdi da las elecziuns grischunas en la chasa da medias a Cuira cun blera «schminca», bleras embratschadas, bleras gratulaziuns – e suc d’oranschas ch’è stà davent svelt. Sandro Buchli/FMR Tut era pront questa dumengia d’elecziuns en chasa RTR a Cuira cun tut il «tamtam» ­necessari: A l’entrada tar la chasa da medias a Cuira vegnan repartids bindels blaus da palpiri sco per ir ad ina vaira «party». Annunziadas per quest eveniment dad elecziuns èn radund 150 persunas, per gronda part politichers e politicras dal Grischun. En la uschenumnada «Sala Muntanella» en il plan sutterran dal bajetg èn circa 12 maisinas da bar, emballadas en batlinis alvs e cotschens sco las colurs dal radio. 250 sandwichs pitschens pachetads en ina folia da plastic, ina cuppa d’argient en sala cun bananas, mandarinas e maila. 12 bels bouquets da flurs en grondas vasas repartidas en chasa. Divers gronds e pitschens moniturs cun resultats, tabellas, da candidats, en scrittira in pau pitschna. 24 buttiglias vin alv e 24 buttiglias vin cotschen. E per rapportar tut quai che capita questa dumengia: 130 collavuraturas e collavuraturs da medias, da la Südostschweiz, RTR, SRF, FM1, SDA, Posta Ladina, FMR e fotografAs. Mintga politicher cun ses agen penel 13.20: Il protocol dal suentermezdi d’elec­ziun cumenza. E per cumenzar giain nus gist tar la visagista, che prepara ils e las politicras sin lur preschentaziuns en televisiun. «Als politichers vegn mess si puder, uschia ch’els na traglischan betg», di la visagista. «Ils moderaturs ed ils schefredacturs survegnan ina montura cumplaina da schminca, era cun dapli rouge, vesas». Mintga politicher che vegn en tele ha ses agen penel da schmincar, declera la visagista. Sin maisa èn otg penels da schmincar, tranter auter da Kevin Brunold (guarda foto) e Hans Vetsch. 13.40: Il cusseglier naziunal e candidat per il Cussegl federal Jon Pult passa cun pass svelts en la «Sala Muntanella», «zaczac» tuni en il suler da la chasa. Ils resultats intermediars guardan ora bain per el, el survegn gia las emprimas gratulaziuns. 14.04: Ils dus cussegliers dals chantuns gia elegids Stefan Engler e Martin Schmid arrivan avant chasa RTR. Il sulegl splendura, sco lur fatschas. Il resultat dals dus «oldies» en il ­Cussegl dals chantuns è cler – uschè cler sco il sulegl. 14.15: «Has ti si crema da sulegl?», dumonda insatgi ora sin la plazza. 14.16: In schurnalist dumonda Jon Pult ses program dad oz: «Was isch din Plan hüt?» Jon Pult: «Mine Plan isch: i stohn do dusse no biz ume.» 14.17: Pitschna statistica da pleds udids il pli savens: «Ah tgau», «gratulaziuns», «bun resultat has fatg», «gratulesch», «gratulesch era a vus», «bravo». 14:19: Chalzers cun tatgs auts tunan en il suler. Sguards diffus sin moniturs magics da telefonins che spidan ora ils resultats intermediars. 14.23: Kevin Brunold ed Aita Zanetti respundan a la dumonda da standard, schebain la fusiun tranter PCD e PBD saja stada ina bun’idea «nus essan extrem cuntents cun la fusiun», di Brunold. Cun il resultat da la partida AdC èn els era cuntents. 14.25: «Dapli schurnalists e fotografs d’enturn che politichers», di insatgi. 14.39: Sin las stgalas va blera glieud ensi – ed engiu. Per las partidas vala il medem: Ina giada vai ensi, ed ina giada engiu. «Dastg’jau dar in magiel vin a vus?» 14.41: Las bavrondas èn preparadas sin ina maisa en «Sala muntanella». Blers microfons, bleras dumondas da schurnalists. Savens las medemas dumondas. Ils ins èn pli cuntents che tschels. 15.00: Set verd liberals stattan vi dad ina maisina da bar. Els na paran betg dad esser propi cuntents. Il resultat dals verd liberals n’è era betg propi bun questa giada. 15.00: Quatter sanesters stattan vi dad ina maisina da bar, plus anc in dals liberaldemocrats. Sguards sin paginas da novitads sin il telefonin. 15.05: Pitschna analisa dal vocabulari che vegn duvrà bler quest suentermezdi: «Tant sco decis», «Sitze dazugewonnen», «Partei muss zittern», «Rechtsrutsch geht durch die Schweiz». 14.49: Motiv preferì dals fotografs professiunals quel di: Duas persunas che gratuleschan in’a l’autra. 14.55: 100 da 101 vischnancas grischunas èn dumbradas ora. Spetgar sin la chapitala Cuira. 15.04: «Dastg jau dar in magiel vin a vus?», «Gea gugent», vin cotschen. Sche lu: «Viva!» 15.10: Pitschna analisa da colurs da la vestgadira: Maioritad en stgir-blau, intgins en nair. Variaziuns da brin era bain preschentas, tranteren tatgs da mellen e perfin pink. Il novelegì baiva suc d’oranschas 15.15: Roman Hug da la Partida populara svizra vegn en «Sala Muntanella», en vestgì brin cun cravatta, era chalzers elegants brins. El baiva in suc d’oranschas. Ina gruppa sa mova tar Hug per gratular ad el. El ha recaltgà il «tschintgavel» sez. 15.17: In fotograf va giu en schanuglias, plazzescha Hug per far ina fotografia. 15.34: Midada da scena: ordavert sin la plazza avant la chasa da medias. Blera glieud. In pau sulegl cun in vent frestg. Schurnalists dumondan politichers lur reacziuns. 15:35: Martin Candinas è arrivà, cun in grondius resultat en tastga. «Popstar Martin» commentescha insatgi. Immediat in schurnalist che vegn e dumonda la dumonda da las dumondas: «Cuntent cun l’elecziun?» 16.02: «I wechsle jetzt zum Wii überi», di ina politicra (qua anonimisada) «Ah nai, i bliba glich bim Oranschasaft.» 16.05: 101 da 101 da vischnancas èn dumbradas ora. Il lung spetgar sin Cuira ha ina fin. 16.07: Il deputà Fabian Collenberg ed il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini stattan avant la funtauna da la Duonna Lupa e discurran, i paran cuntent. 16.08: Anna Giacometti, la dunna da la PLD che è ida per in sez en il Cussegl naziunal arriva sin la plazza avant la chasa da medias. Ella dat trais bunas a Martin Bühler, il cusseglier guvernativ – e prenda encunter las gratulaziuns dals collegas da partida. «Jau sun simplamain surprendida dal resultat.» 16.15: «Il suc d’oranschas è gia daditg davent. Il vin alv n’è er betg ì davent mal», di ina collavuratura a la FMR. 16:18: Il «pli aut Grischun» arriva en sala, Franz Sepp Caluori. El gratulescha als tschintg elegids per lur elecziun. 16.55: La «Sala Muntanella» sa svida plaunsieu. Ils tschintg cussegliers naziunals èn gia davent per il termin da fotografias, per ­questa foto ch’è da vesair oz sin la pagina 5 da la ­gasetta. 17.00: Il di d’elecziun è a fin pli u main, u almain la «truscha» en la «Sala Muntanella». ­Ussa vai vinavant cun las discussiuns e las «festas» da partida.

Cun Roman Hug reconquista la PPS grischuna il tschintgavel sez grischun en il Cussegl naziunal pers avant quatter onns. Hug represchenta il Grischun da nov a Berna cun sia collega da partida Magdalena Martullo-Blocher. Ensemen cun Anna Giacometti da la PLD, Jon Pult da la PS e Martin Candinas da l’AdC che ha recaltgà la dumengia passada las pli bleras vuschs da tuttas candidatas e candidats, represchentan els il Grischun ils proxims quatter onns en la Chombra gronda. Ina gronda surpraisa n’èn ils resultads da las elecziuns per il Cussegl naziunal da la fin da l’emna betg. A uschenumnada Allianza dal clima che sa cumpona da la Partida socialdemocratica (PS), da la Verda e da la Partida verd liberala (PVL), n’èsi betg reussì da defender il tschintgavel sez da la represchentanza grischuna en il Cussegl naziunal. Quel aveva la Allianza dal clima conquistà dal spectrum sanester-verd avant quatter onns. Quai cunzunt perquai che Sandra Locher Benguerel (PS) n’è betg pli stada a disposiziun per ina reelecziun. Uschia che la PPS trametta cun Roman Hug che ha recaltgà la dumengia 16 595 vuschs ses segund represchentant a Berna sper la cussegliera naziunala Magdalena Martullo-Blocher che ha fatg cun 21 795 vuschs passa 2000 vuschs damain ch’avant quatter onns. Il nov elegì cusseglier naziunal e president da la PPS grischuna Roman Hug ha ditg, che sia partida haja bain sperà da pudair reconquistar il segund sez en il Cussegl naziunal. «Sperar san ins adina, segir n’èn ins dentant mai.» Tant pli è el satisfatg da la lavur che la PPS ha fatg durant il cumbat electoral. A la PPS èsi gartegià d’augmentar la cumpart da las vuschs da 29,9 % da l’onn 2019 sin 30,6 %. Ils verd liberals perdan Pers vuschs ha percunter la PVL. Ella è crudada da 8,3 % da l’onn 2019 sin 5,2 %. Quellas vuschs han er mancà a l’ala verd-sanestra per recaltgar il segund sez. Per motiv principal da la digren da las vuschs numna la presidenta da la PVL Gèraldine Danuser l’anteriur candidat dal Cussegl naziunal Josias Gasser che haja avant quatter onns recaltgà bleras vuschs per la partida. «Las tematicas da la PVL èn anc adina fitg actualas.» Tegnair è stada la devisa dals Verds e da la presidenta dals Verds Anita ­Mazzetta. Ella è pli che cuntenta da quella finamira reussida. «A nus èsi reussì da consolidar il resultat d’avant quatter onns.» Quai visavi al trend da l’elecziun naziunala nua ch’ils Verds sperdan bleras vuschs. Tuttina deplorescha Anita Mazzetta che la vart verd-sanestra n’ha betg pudì tegnair il tschintgavel sez. Cuntent cun il resultat da l’elecziun è era il copresident da la AdC Kevin Brunold. «Noss candidats Martin Candinas e Stefan Engler han nudà excellents resultats.» Kevin Brunold ha era fatg attent a la cumpart da vuschs da 23,9 % che la partida ha retschavì la dumengia. «Nossa finamira era da betg crudar sut 20 %.» La AdC è sa participada per l’emprima giada ad ina tscherna dal Cussegl naziunal. Avant quatter onns avevan la PBD e la PCD anc cuntanschì ensemen ina cumpart da 25,4 % da las vuschs. Martin Candinas ha cun 28 400 vuschs nudà il meglier resultat da tuttas candidatas e candidats. «Jau sun satisfatg da quest resultat e fitg engraziaivel a las votantas ed als votants per quest votum.» Martin Candinas è conscient dad esser stà fermamain preschent en las medias grazia al presidi dal Cussegl naziunal da quest onn. «Da l’autra vart n’hai jau betg pudì esser tant preschent en il cumbat electoral en las regiuns.» Buns resultats Satisfatg dal resultat persunal sco da quel da sia partida e Jon Pult da la PS. El dastga vinavant represchentar il chantun Grischun a Berna e ha retschavì la dumengia 21 290 vuschs. Quai èn 3000 vuschs dapli ch’avant quatter onns. Per ses proxim cumbat electoral è quai resultat grischun impurtant. Jon Pult sto proximamain persvader la fracziun da la PS a Berna da sias qualitads politicas per pudair sa participar a la tscherna dal Cussegl federal. Fatschas rientas han ins era vis la dumengia passada tar la PLD grischuna. Ina giada tar il president da partida Bruno Claus. «Nossa candidata Anna Giacometti ha fatg cun 16 184 vuschs in ferm resultat.» Bruno Claus è medemamain persvadì che la partida haja elegì ina buna strategia cun metter Anna Giacometti duas giadas sin la glista. E da plazzar cun l’anteriur cusseglier guvernativ Christian Rathgeb in ferm sustegn da sia vart. «Christian Rathgeb ha mussà solidaritad cun la partida ed è sa preschentà sco candidat per futuras incumbensas politicas.» Bruno Claus è vinavant persvadì che la strategia cun bleras glistas na saja betg optimala. «Bleras votantas e votants èn surdumandads cun tantas glistas, quai mussan ils resultats da l’elecziun.» Sustegn chatta Bruno Claus era dal president da la AdC, Kevin Brunold. «Tar quest tema vegnin nus segir a far nossas ponderaziuns en il futur.»

Stefan Engler e Martin Schmid èn vegnids reelegids per la quarta giada suveranamain sco cussegliers dals chantuns dal Grischun. Stefan Engler da l’Allianza dal Center ha cuntanschì 38 316 vuschs ed il liberaldemocratic Martin Schmid ha acquistà 33 611 vuschs. Cun 5723 vuschs n’ha l’independent Hans Vetsch gì naginas schanzas da gudagnar in sez. Omadus cussegliers reelegids han decidì da candidar anc ina giada – ed igl è reussì. Stefan Engler e Martin Schmid cumenzan il december lur quarta perioda d’uffizi en il Cussegl dals chantuns. Omadus politichers èn dapi l’onn 2011 commembers dal «Stöckli», la Chombra pitschna. Gia las ultimas trais giadas ha Stefan Engler mintgamai fatg tranter 3600 e 5200 dapli vuschs che Martin Schmid. Ed era questa giada è l’emprim rang reussì. L’um da Surava/Cuira è vegnì elegì ier dumengia cun 38 316 vuschs. Martin Schmid – l’um da Spleia/Cuira – è vegnì elegì cun 33 611 vuschs. Constanza versus midadas «Nus essan persvas ch’igl è impurtant d’avair profundas enconuschientschas dal chantun Grischun per far lavur effizienta per noss chantun en il Cussegl dals chantuns.» Quai han ditg Stefan Engler e Martin Schmid ier dumengia. Martin Schmid: «Gea, nus avain emprendì da collavurar en la regenza e cun quella lavur avain nus pudì cuntinuar ils ultims 12 onns a Berna.» Tut in’autra vista ha Hans Vetsch, l’architect da Grüsch che ha candidà senza partida. ­«Stefan Engler e Martin Schmid vulan che nagut sa midia. Els èn conservativs e fan politica per ils interess ch’els represchentan», uschia il facit da Hans Vetsch curt suenter ch’ils resultats èn vegnids enconuschents. Cun sias 5723 vuschs recaltgadas n’ha el gì nagina schanza. «I duvrass novas persunas» «Il suveran dal Grischun n’ha anc betg badà ch’i fiss d’eleger en il Cussegl dals chantuns persunas che vulan midar insatge vi da las structuras», di il candidat Hans Vetsch che ha tratg la curta en l’elecziun dal Cussegl dals chantuns. «Il pievel blastemma per exempel, che las taglias e las premias da las cassas da malsauns sajan memia autas. Quels dus represchentants che nus avain elegì n’èn betg pronts da s’engaschar per midadas sin quests secturs.» Hans Vetsch ha ditg en ­discurs cun la FMR ch’el deploreschia ch’il pievel dettia la vusch a represchentants che hajan mandats privats pajads e che sajan perquai lobists e betg represchentants da noss chantun. Ils dus veders e novs èn cuntents Stefan Engler (AdC) di ch’el interpreteschia ses resultat sco segn da confidenza da las votantas e dals votants grischuns envers sia persuna. «Er a Berna è mintgin da nus remplazzabel. I dat aunc pliras bunas politicras u politichers che faschessan er mia lavur en il Cussegl dals chantuns.» El haja adina recaltgà buns resultats, di Stefan Engler. «E questa fin d’emna hai jau survegnì per la quarta giada ina bella paja dal suveran grischun.» Cuntent cun ses resultat è er Martin Schmid (PLD) che ha cuntanschì il pli absolut cun var 5000 vuschs damain che ses collega. Martin Schmid: «In resultat da passa 30 000 vuschs per il Cussegl dals chantuns è in fitg bel resultat. Il pli aut resultat da Stefan Engler n’è nagin ­problem per mai.» Ils proxims quatter onns vegnan dirs Stefan Engler e Martin Schmid din che la ­proxima legislatura vegnia stentusa per ils chantuns da muntogna, per las regiuns perifericas e per las minoritads. Stefan Engler: «En il Cussegl dals chantuns daventan las vuschs en favur dals centers pli fermas. Perquai èsi impurtant ch’ils represchentants da la periferia sco da noss chantun collavureschian bain cun far lavur da persvasiun en lur fracziuns.» E Martin Schmid agiunta, ch’i sa tracti da la lescha da chatscha ubain da las linguas da minoritad: «Enfin uss ha nossa collavuraziun grischuna purtà success en las debattas a Berna.» Ils dus cussegliers reelegids Stefan Engler (san.) e Martin Schmid (dretg) gratuleschan in l’auter.

La fin d’emna passada è la suprastanza da l’Un­iun cultura ballape rumantsch (CBR) sa participada ad in seminari preparativ per l’Europeada che ha lieu l’onn proxim en la regiun da cunfin tranter la Germania ed il Danemarc. Il seminari è sa splegà sin il Knivsberg (nus n’avain natiralmain betg pudì ans retegnair da far beffas da las persunas che numnan quest crest da 97 m s.m. ina muntogna) ed è vegnì organisà da la Rait da cumpetenzas per las minoritads Schleswig-Holstein. Igl è stà zunt interessant ed enritgint da vegnir a savair dapli davart la situa­ziun da las quatter minoritads ch’èn da chasa en quest territori da cunfin: la minoritad danaisa en la Germania dal Nord, la minoritad tudestga en il Danemarc dal Sid, la minoritad frisa en il nordvest da la Germania ed ils Sinti e Roma. Ultra da quai è questa occurrenza stada ina fitg buna chaschun per ans barattar cun autras minoritads da l’Europa. Nus ans essan s’inscuntradas cun persunas che appartegnan a la minoritad sorba en la Germania (Lausitz), a la minoritad tudes­tga en la Pologna, a la minoritad slovena en la Carinzia, a la minoritad serba en la Croazia, a la minoritad croata en l’Austria (Burgenland), a la minoritad tudes­tga en la Tschechia e sa chapescha a las minoritads da la regiun numnada sura. L’emprim di ha la responsabla dal center da cumpetenzas preschentà la situaziun en il territori da cunfin tranter il Danemarc e la Germania. Questas minoritads èn sa furmadas sin fundament d’in spustament dal cunfin suenter l’Emprima Guerra mundiala – in cunfin ch’è vegnì tratg sin basa d’ina votaziun dal pievel e che vala fin oz. In fatg ordvart interessant en connex cun l’identitad è quel che las persunas da la minoritad tudestga e da la minoritad danaisa en questa regiun s’identifitgeschan per part sco 100 % danaisas e 100% tudestgas. Ellas pon pia avair ina identitad dubla, senza preferir ina u l’autra appartegnientscha. Il segund di avain nus pudì ans participar ad in uschenumnà «worldcafé». Là avain nus gì la chaschun da discurrer cun commembras e commembers da las differentas minoritads e da tschentar ad ellas ed els tut nossas dumondas. Il suentermezdi ans ha l’organisatur da l’Europeada 2024 dà infurmaziuns pli detagliadas davart il campiunadi. L’interess è fitg grond: 28 equipas d’umens e 9 equipas da dunnas sa participeschan al turnier l’onn proxim. Sin il program èn stads ultra da quai ina visita dal biro da la FUEN, in gir tras la citad da Flensburg, in’acziun da rimnar rument ed in gieu da ballape, inclusiv ­discussiun cun ils trenaders ­e cun intgins giugaders. Nus da la CBR tscher­tgain dal reminent anc giugaders ed – oravant tut – giugadras. L’Europeada ha lieu dals 29 da zercladur fin ils 7 da fanadur 2024. Giugà vegn tant sin plazzas da ballape en il Danemarc sco er en la Germania e perfin en la Frisia. Questa occurrenza n’è betg mo ina opportunitad extraordinaria per il barat intercultural, mabain era per il stgomi interrumantsch. Las participantas ed ils participants pon emprender d’enconuscher commembras e commembers d’autras minoritads, far novas amici­zias, dar bler ballape e natiralmain sa divertir da camifo – quai è gea adina il cas cun nus Rumantschas e Rumantschs. E chantà vegn er adina plain premura. Pia in’experientscha ­culturala tut speziala. ­T’annunzia er ti! Giuanna Caviezel da Vrin/Berna ­lavura sco translatura per la Chanzlia ­federala – ed ella gioga en l’equipa da dunnas che va a l’Europeada 2024. Tar la davosa Europeada avant in onn a Kärnten/Carinzia aveva ella rapportà dal turnier en furma dad in diari. Dal rest, per l’Europeada pon ins s’annunziar sur questa pagina: www.cbrumantsch.ch. Giuanna Caviezel

«Wia seit ma Huus uf Romanisch?», «Seg amol öpis uf Romanisch!»,– enconuschais vus quai? Persunas da ­lingua tudestga ch’èn gist intervegnidas che ti ès in da quels «exots» che discurra «propi» anc questa lingua vuless savair dapli. Pli spert che jau respund per ordinari betg dal tut serius (per surmiran): «Igl bigl digl tgigl è stigl», è l’euforia d’emprender rumantsch savens gia svanida. Tschel di hai jau vis insa­tge che m’ha propi fatg rir e che fiss forsa ina giada in’alternativa tar mes spruh: «Zählen auf Rätoromanisch» – in uschenumnà «lifehack» da SRF. Cun punts d’asen vegn mussà a persunas da lingua tudestga co ­ch’ellas pon emprender a dumbrar sin tschintg per rumantsch. E quai funcziuna uschia: la matta (Enya) stat avant chasa (dussa) e porta (trait) in giat (Kater) ch’ha gugent Ginger Ale (Tschintsch). Ed en pe da «trait» dian ins simplamain «trais» – l’unic pled che vegn midà. Ed or da quai resulta lura: Enya-duss-trais-Kater-Tschintsch. Pronunzià per rumantsch: Egn-dus-trais-quatter-tschintg. E gia san ins dumbrar dad in tochen tschintg sin rumantsch. Gea, propi in bun lifehack, u betg? Jau sun dentant ma dumandada co ch’ins savess cuntinuar? Forsa cun suandanta punt asen: Ella (sie) semna (sät) ... Per otg, nov e diesch hai jau lura studegià ora la chavazza, dentant buc chattà insatge. Forsa avais vus dapli cletg – premess che tschella persuna vuless insumma ina cuntinuaziun. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

I capita cur che Theo Decker ha 13 onns. Quel di ch’el va ensemen cun sia mamma a New York en in museum d’art. Ina disgrazia sgarschaivla mida sia vita per adina: Pervi dad in’explosiziun, in attentat terroristic, perda el sia mamma e resta enavos sulet. Ses bab l’ha bandunà gia avant divers onns. En l’agitaziun suenter l’explosiun prenda Theo cun sai il maletg dad in scolar da Rembrandt. Sin quel vesan ins in utschè, in chardelin. Theo zoppa il maletg e na’l mussa a nagin. Las lecturas e lecturs dal roman da Donna Tartt «Der Distelfink» (titel original «The Goldfinch», cumparì dal 2013) accumpognan il giuvenil sin sia odissea cun differentas staziuns. Adina prenda Theo Decker cun el il chardelin picturà che plascheva uschè bain a sia mamma. En l’emprima part dal roman da bundant 1000 paginas discurran differents psicologs cul mattet e pliras famiglias guardan dad el. Alura descriva l’autura Donna Tartt co ch’i nascha l’amicizia tranter Theo e Boris, in mat oriund russ. Els restan amis per la vita… Per ses «chardelin» ha survegnì l’autura americana il premi Pulitzer en la categoria belletristica. Ad ella gartegia da descriver la vita da Theo e cumpagnia uschè bain ch’ins legess il roman il pli gugent senza pausas. Perquai As dun jau oz il tip da leger il «Distelfink» da Donna Tartt. Ins na sto betg avair tema da las bleras paginas, il bunder procura ch’ins legia quellas pli spert che quai ch’ins n’avess mai cret. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal Chardelin da Donna Tartt

«Cunterfem» - uschia sa numna l’emprim cudesch cun istorgias curtas da Jürg Gautschi. L’ovra vegn preschentada l’entschatta november als Dis da litteratura a Domat e l’entschatta december a Trun. Il cudesch en idiom sursilvan cun istorgias curtas scrittas da Jürg Gautschi è vegnì edì da la Chasa Editura Rumantscha (CER). En sias istorgias lascha l’autur prender plaz la lectura ed il lectur en ses mintgadi. El parta patratgs, sentupadas e magari grittas. Igl è in divertiment en in lungatg actual e direct – uschia pudess quest cudesch nov cun il titel «Cunterferm» vegnir resumà. «Jürg Gautschi ha in stil franc, ina lingua directa ed el tscherna temas e situaziuns dal mintgadi en sias descripziuns. Ins ha immediat per cor la figura narrativa, pertge ch’el è dal tuttafatg ’in da nus’, in ’normalo’», scriva la CER en ina communicaziun als meds da massa. Il cudesch furma in mosaic divertent da scenas quotidianas cun ina buna prisa umor, raquintà en ina bella lingua e cuntegna sper las istorgias da Jürg Gautschi in pled accumpagnant da Silvana Derungs. «En truchet ni ir sin viadi» Jürg Gautschi ha lavurà passa 25 onns per la Televisiun svizra SRF en differentas redacziuns, il pli ditg en la partiziun da cultura. Dapi dus onns è el producent tar RadioTelevisiun Svizra Rumantscha. El scriva dapi 20 onns era creativamain: Texts curts che vegnan publitgads en la Litteratura ed en l’emissiun «Impuls» tar RTR. Uschia preschenta el en quest cudesch texts ch’èn gia stads inscenads sin tribuna, publitgads u prelegids ina giada sper texts scrits da nov. L’autur sa legra ch’ils texts èn uss pachetads en in cudesch: «Quels texts san uss ir sin viadi e vegnir en dialog e s’entupar cun novas persunas, dar da studiar, ir silla gnarva. L’alternativa fuss ch’els stenschan en truchet.» El sa vesia in pau sco in ambassadur da tschertas valurs e sappia retschaiver ina vusch entras las istorgias. (cdm/fmr) L’emprima giada prelegia Jürg Gautschi ord il cudesch nov la sonda, ils 4 da november 2023 a las 17.15 als Dis da Litteratura a Domat. Venderdi, il 1. da december 2023 a las 19.30 è el lura d’udir en la Sala d’art a Trun, accumpagnà dal bassist Lucas Schwarz. Il cudesch custa 28.—frs. ed è da retrair en las librarias u sut www.chasaeditura.ch. L’autur dal cudesch «Cunterfem» cun istorgias curtas, Jürg Gautschi. Il frontispizi dal cudesch «Cunterfem» da Jürg Gautschi.

Sandro Buchli/FMR Tgi n’enconuscha u n’ha betg el, il grond satg da plastic blau cler dad Ikea. Cun ils onns è quel daventà ina vair product da cult da la gronda chadaina da mobiglias svedaisa, vendì milliuns e milliuns giadas a glieud ch’è almain ina giada spassegiada tras ina da questas grondas stizuns. Dapi che l’enconuschent label da moda «Balenciaga» ha ­copià il satg cun ina versiun pli «nobla» ed ha laschà passar ses models sur las passarellas da Paris, Milano e Londra vala el prest sco «icona» e simbol da nossa cultura da consum. Gea, jau sun segir, ch’ins vegn in bel di, en blers millis e millis d’onns, a numnar noss’epoca l’epoca dal satg blau cler. Ma ussa finì cun quest filosofem. Era jau chat ch’il satg blau cler saja in vaira scheni universal e super-pratic. Jau dovr el per exempel per purtar il vaider vegl enfin il container, jau dovr el per runar enturn chaussas grevas sco cudeschs, satgs da durmir e mobiglias. Jau dovr el per magasinar vestgadira, jau dovr el per ir a far cumissiuns, jau dovr el per purtar ils batlinis tar la maschina da lavar, jau dovr el per purtar enturn urdains da sport, chalzers, vin, urden da skis, decoraziun da Nadal et cetera et cetera et cetera. Vus vesais, jau dovr quel satg per prest tut! E perquai mes tip dad oz: Enstagl da bittar davent il satg, duvrai quel era per runar enturn tut il diavel. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il mardi preschenta Bernard Cathomas ses nov cudesch «Ein Weg zur Einheit in der Vielfalt – Plädoyer für Rumantsch Grischun». La chasa editura Somedia envida a la vernissascha che cumenza da las 18.00 en la chasa da medias RTR en la via Masans 2 a Cuira. Il schurnalist Pieder Caminada discurra cun l’autur davart il cudesch. Il rumantsch grischun è vegnì stgaffì avant passa quarant’onns. Bernard Cathomas, da lez temp secretari da la Lia rumantscha, descriva il svilup da la lingua da scrittira, co ch’ella è vegnida derasada, tge emoziuns e tge discussiuns cuntraversas ch’ella ha evocà. «Il rumantsch grischun è ina via tar l’unitad en la varietad rumantscha – senza la periclitar. Igl è ina lingua da scrittira e da leger che sa cumprova mintga di en blers champs», scriva la chasa editura Somedia en ses invit a la vernissascha. Il cudesch duai era pledentar quels che na san betg rumantsch e ch’il destin da questa lingua n’è betg tuttina. (fmr/vi)

Il mardi envida il Ravugl Rumantsch ad in inscunter cun il president dal Cussegl naziunal Martin Candinas a Turitg. Il Ravugl Rumantsch è ina cuminanza da studentas e students da lingua rumantscha a la facultad giuridica a Turitg. Ina giada per semester sa scuntran ils students per barattar ideas e cun questa chaschun envidan els mintgamai in giast. Envidà èn medemamain students dad autras universitads u insumma giuristas e giurists che discurran rumantsch. L’inscunter cun Martin Candinas cumenza da las 18.15 en la stanza RAI-G-041 da l’institut da la facultad giuridica en la Rämistrasse 74 a Turitg. Dapli infurmaziuns dat l’assistent Leander Etter (leander.etter@uzh.ch). (fmr/vi)

Unanimamain prendan ils delegads e las delegadas tuttas decisiuns. Tuttina n’è ella betg mo legraivla – la radunanza da la Lia rumantscha da sonda passada a Vella. La Giuventetgna Rumantscha scriva ina brev che tuna sco in clom d’agid. Betg spectaculara, ma forsa inquietanta – uschia sa lascha resumar la radunanza annuala da la Lia rumantscha da la sonda passada. 42 delegadas e delegads vegnan a Vella. En tut dessi atgnamain 65 delegads da las 11 uniuns affiliadas. Nagins delegads trametta la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu). Ella scriva enstagl ina brev (guarda box). Durant la radunanza vegn questa brev preschentada ed il nov secretari Markus Solinger metta en vista ina discussiun surlonder sut varia. Ma il davos manca il temp. Igl è dad ir a l’aperitiv e suenter suonda il concert Rodas cun Corin Curschellas. Il problem da la GiuRu, che ha fin ussa procurà per novas generaziuns che s’engaschan per il rumantsch, na vegn betg discutà. Per blers delegads e delegadas era la sonda passada l’emprima chaschun d’inscuntrar Markus Solinger. El na saja nagin da la petta rumantscha, hajan las medias scrit cura ch’ins al haja preschentà sco nov secretari da la Lia, ha el raquintà a la radunanza. Suenter haja el adina puspè stuì explitgar ch’el derivia da Scuol, haja fatg sia scolaziun mercantila a Cuira ed haja lavurà per pliras interpresas naziunalas ed internaziunalas. Cun il temp saja quai daventà in pau «stuffin». Uss dia el adina: «Jau sun simplamain Markus.» Dapi ch’el haja cumenzà l’entschatta d’avust sco secretari da la Lia Rumantscha haja el discurrì cun tut las emploiadas ed ils emploiads, haja rimnà tschients respostas e formulà emprimas recumandaziuns. Uss saja da decider tge far. Ils plans per las activitads dal 2024 ha la suprastanza preschentà en ina broschura da 15 paginas. Sut il chavazzin «cuminanza» pon ins leger tranter auter: Mintga novnaschì en il territori rumantsch duai survegnir «in cudeschet cun in bainvegni che fa gust a nossa lingua materna». Plinavant duain creschids, che sa domicilieschan en vischnancas rumantschas, vegnir motivads dad emprender la lingua. Sut il chavazzin «promoziun» cumpara, sco adina ils ultims onns, la digitalisaziun dal rumantsch nua che la Lia vul surpigliar «ina coordinaziun strategica» per las bleras activitads che marschan. Sut il chavazzin «interess» vegn per exempel menziunà il messadi da cultura ch’il Parlament federal tracta l’onn 2024. Il messadi definescha era quants daners che la Confederaziun impunda per il rumantsch. Unanimamain han ils delegads e las delegadas approvà tant las activitads per il 2024 sco era il preventiv. Lez preveda in retgav total da 3 826 400 francs ed expensas da 3 863 400 francs. Era il rapport dal 2022 ed il rendaquint cun expensas da 4 046 811 francs ed in plus da 44 705 francs ha la radunanza approvà. Igl è stà l’emprim onn da gestiun da las duas co-presidentas Urezza Famos e Gianna Luzio. Las proximas radunanzas da delegads n’ha dal reminent betg pli lieu l’october, mabain adina l’emprima mesadad da l’onn. Ils delegads e las delegadas han midà las statutas en quest senn. Pussaivlas èn en l’avegnir era sedutas virtualas dals organs da la Lia. Sandra Baltermia-Guetg da Salouf è vegnida elegida sco nova suppleanta per la cumissiun da gestiun. Ina proposta or dal ravugl da la radunanza, da puspè organisar ina gronda scuntrada per promover il senn da cuminanza dals Rumantschs e da las Rumantschas, è vegnì prendida si cun ina tscherta sceptica da las co-presidentas. Ils ultims onns haja la Lia rumantscha fatg atras temps burasculus, ha Gianna Luzio ditg senza specificar tge ch’è stà burasclus. Ins stoppia uss far pass per pass e tegnair quint a las resursas. Era Urezza Famos n’ha betg vulì far empermischuns e svegliar speranzas vanas. Ella ha fatg attent ch’ins ha festivà il 2019 a Zuoz ils tschient onns da la Lia rumantscha sco grond eveniment per Rumantschs e Rumantschas. Clom d’agid da la GiuRu La GiuRu na trametta nagins delegads u delegadas a la radunanza a Vella. Ella adressescha enstagl ina brev a las autras uniuns affiliadas da la Lia rumantscha. La brev è alarmanta e tuna sco in clom d’agid. «Per il mument viva l’uniun anc, ma la dumonda è quant ditg», scriva la Giuru. Sco uniun per la giuventetgna fiss ella predestinada per nova glieud che s’engascha cun schlantsch per novas ideas per il rumantsch. Ma la brev demussa letargia e dischillusiun. La suprastanza da la Giuru sa cumpona be pli da la cassiera Leta Arpagaus e da Manuel Sonder. Dad occupar il presidi ed ils auters posts na saja betg reussì ed er betg da chattar autras persunas che s’engaschian per l’uniun, stat scrit en la brev. «Perquai ans manca uss il schlantsch d’iniziar novs projects.» Gliez saja atgnamain stà la finamira oriunda. La GiuRu haja empruvà da render l’uniun pli interessanta, per exempel cun porscher in concert cun giuvens musicists e musicistas a la radunanza generala, cun ina tschaina pajada u ina scarsolada. Avant dus onns hajan ins organisà in di da barat cun las classas rumantschas a la Scola chantunala. «Schebain ch’igl ha adina puspè dà singulas persunas interessadas, è la finala adina vegnì mo in pugn plain a nossas occurrenzas.» «En dus empruvain nus cun tutta forza da salvar l’uniun, ma nossa energia sa sminuescha», scrivan la cassiera Leta Arpagaus e Manuel Sonder. «Cun questa brev vulain nus perquai dumandar las uniuns affiliadas interessadas da sustegnair nus durant quest process d’orientaziun, saja quai en furma d’ina discussiun u d’impuls.» GiuRu en pitgiras 42 delegadas e delegads èn stads la sonda passada a la radunanza da la Lia Rumantscha a Vella. Da la Giuventetgna Rumantscha, che pudess trametter quatter delegads, n’è nagin stà da la partida – enstagl è vegnida mussada ina brev inquietanta. Indesch uniuns affiliadas dumbra la Lia Rumantscha – ina dad ellas è la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu). Ella ha procurà ils ultims decennis adina puspè per nova glieud che s’engascha per la lingua. Ma il schlantsch da l’uniun para dad esser tschessà. Ella ha gnanca pli pudì prender part a la radunanza da la Lia Rumantscha la sonda passada a Vella. En ina brev ch’è vegnida mussada als delegads ed a las delegadas, descrivan Leta Arpagaus e Manuel Sonder, ils dus ultims suprastants da la GiuRu, lur pitgiras: «En dus empruvain nus cun tutta forza da salvar l’uniun, ma nossa energia sa sminuescha.» Dal rest è la radunanza da la Lia Rumantscha stada segnada dad unanimitad. Las duas co-presidentas Gianna Luzio ed Urezza Famos han preschentà il rapport e rendaquint 2022 ch’èn vegnids approvads senza cuntravuschs. Il nov secretari Markus Solinger ha preschentà ils plans ed il preventiv per l’onn proxim che la radunanza ha era lubì unanimamain. Markus Solinger a sia emprima radunanza da delegads da la Lia Rumantscha. Naginas cuntravuschs - la radunanza da delegadas e delegads da la Lia Rumantscha prenda unanimamain sias decisiuns. Markus Solinger stat per l'emprima giada avant ils delegads e las delegadas da la Lia Rumantscha.

Las lingias grassas e finas dal mais october 2023 Cifras, cifras e cifras durant l’entir october. Tge, vus na cartais betg che las cifras hajan marcà quest davos mais? – Lura cumprovain nus ussa quai, cifra per cifra. 1611 votings ha RTR registrà tar la concurrenza per la pli bella fotografia da chatscha il settember (il voting è stà l’october). 1611 vuschs è ina cifra remartgabla. Il medem vala per la cifra da passa 320 fotografias che chatschadras e chatschaders grischuns han tramess quest onn ad RTR per la tradiziunala concurrenza, ina gallaria che fa in pau da horror, plain chauras-chavriel mortas, taurs-tschierv e bucs da chamutsch. Insatgi ha ditg ina giada che la gallaria dad RTR saja atgnamain il «face-buc» rumantsch! Per tschintg sezs en il Cussegl naziunal èsi vegnì cumbattì quest mais en il Grischun. Schegea ch’in «cumbat» per propi hai atgnamain mo dà per in unic sez, per il tschintgavel. Las autras quatter sutgas parlamentaras vegnan gea repartidas tradiziunalmain tranter la PPS, PLD, AdC e PS. Be per la sutga numer tschintg vegn dispità tar mintga elecziun naziunala – ed il sez mida lura mintga quatter onns dad ina a l’autra partida. Perquai ha ina redactura da la FMR era caracterisà en in commentari quella sutga sco «sez migrant». Igl è propi da smirvegliar che gist la PPS ha ussa cumbattì uschè ferventamain – e cun success – per in «migrant». Da las 03.00 enavos sin las 02.00: l’Europa Centrala ha puspè mess enavos l’ura durant la notg dals 28/29 d’october. Tuts decleran quella «operaziun» adina cun la midada dal temp da stad sin quel d’enviern e cun spargnar energia etc. Ma atgnamain savain nus Grischunas e Grischuns exact pertge che nus avain mess enavos quest onn l’ura. – Nus duvrain dapli temp per trair tut las decisiuns e dar tut las lubientschas per ils gronds projects d’implants solars. Il «express solar» è bler memia spert. Cun 88 cunter 24 vuschs ha il Cussegl grond refusà quest mais l’idea da cumplettar l’urden da gestiun dal parlament chantunal cun in passus delicat. I gieva per la proposta da scriver en quel urden che mulestas sexualas en il ravugl parlamentar na vegnian betg toleradas. Talas mulestas èn apparentamain propi succedidas tar occurrenzas dal parlament. Ma apunta, il Cussegl grond ha refusà l’idea dal passus delicat cun l’argument che talas mulestas sexualas na vegnian segir betg toleradas, però ch’ellas na stoppian gea betg vegnir scrittas explicitamain en l’urden. Igl è bain vair, en quel reglament vegnan decretadas mo las chaussas las pli impurtantas, sco p.ex. l’artitgel 46: «Las commembras ed ils commembers dal Cussegl grond han da purtar vestgadira correcta a las sesidas, la quala respecta la dignitad dal parlament.» – E tgi ch’è vestgì endretg na vegn segir betg sin tuppas ideas ... La cifra detg exacta da 33 000 aspectaturas ed aspectaturs ha registrà la «Schlagerparade» ch’ha strasunà la davosa fin d’emna avant l’october tras las giassas da Cuira. Quai è stà in nov record – 33 000 persunas cun perucca, chautschas-trumbetta u jupe da colur. Ed amez quella fulla è stà da la partida per la terza giada il schlagerstar Gildo Horn. La Schlagerparade sumeglia uschia atgnamain fitg ferm la Rumantschia: nus essan era circa 33 000 persunas, chaminain era cun curiusas plumpas u schluppets tras la cuntrada, ed era nus avain noss «Gildos» che chantan e sunan adina puspè. Tar nus hani simplamain num Vigne, Curschellas u Fränzlis. Per 0,62 % ha l’Uffizi federal da statistica sbaglià il resultat per la PPS en las elecziuns naziunalas dals 22 d’october. Ed era tar autras partidas ha l’uffizi tutgà dasperas – quai ch’è plitost in cas penibel. Plaunsieu è il politolog Michael Hermann cun ses institut da retschertga Sotomo bunamain pli exact (ordavant) cun sias prognosas che l’Uffizi federal da statistica cun il resultat effectiv. Perquai faschain nus la suandanta proposta, per amur da la correctezza e per spargnar grittas e daners: Laschain star dad ir a l’urna tar las proximas elecziuns naziunalas, resguardain simplamain la prognosa da Sotomo sco resultat final. La regenza grischuna ha annunzià quest mais ch’ella veglia sbassar la taglia – e quai per 5 % per «persunas natiralas». In dals arguments da vart guvernamentala per questa reducziun: Ins veglia dar enavos als pajataglias «daners pajads memia bler». Aha, il chantun conceda publicamain d’avair incassà memia bler! Quai è anc detg interessant. Nua pon ins far valair ina restituziun directa ed effectiva? – Blers avessan numnadamain pli gugent enavos ina summa en francs e raps enstagl d’ina restituziun procentuala indirecta e zuppada. Per 40 milliuns francs vegn realisà a Glion in nov areal da la staziun – cun abitaziuns, fatschentas e parcadis. Interessanta è la fotografia da l’emprima badigliada, publitgada principi da quest mais. Sin quella èn da vesair Marcus Beer, Carmelia Maissen, Mario Cavigelli e Renato Fasciati, co ch’els spalan l’emprima glera. Tge bella constellaziun! – Marcus Beer è il successur da Carmelia Maissen sco president dad Ilanz/Glion. Quella è successura da Mario Cavigelli sco cussegliera guvernativa. E Mario Cavigelli è daventà president dal cussegl administrativ da la Viafier retica (VR), nua che Renato Fasciati è directur. Tgi sa, cura che l’areal vegn lura inaugurà l’onn 2027 è gia succedida la proxima roschada aifer quest quartet: Maissen è lura presidenta da la VR, Cavigelli è vegnì elegì sco nov president da Ilanz/Glion e Marcus Beer è cusseglier guvernativ. Be Fasciati resta en ses post. L’entschatta dal mais october – curt avant las elecziuns naziunalas – ha RTR purtretà la vischnanca fusiunada da la Muntogna da Schons, perquai che Lon, ina da las fracziuns, ha adina votà ed elegì cun in’auta participaziun. Tar las elecziuns naziunalas dal 2019 eran p.ex. idas a l’urna 73,2 % da las votantas e dals votants da quest vitg. En in’intervista ha perquai ditg Marco Dolf, il president communal da la Muntogna da Schons: «I fa schon losch che la glieud sa participescha e fa diever da la democrazia.» – Però dapi la fusiun ad ina «gronda» vischnanca para l’interess democratic da tschessar, era a Lon. A la radunanza communala da la fin d’october n’ha la Muntogna da Schons numnadamain chattà nagina persuna che vuless surpigliar il presidi da Marco Dolf. Ussa cuntinuescha la tschertga tranter quels passa 70 % democrats exemplarics en Sutselva. Passa 100 000 francs e 10 % sin il gudogn, quels imports duain ir onn per onn en la cassa da Mustér, sche il parc solar a Magriel vegniss realisà in di. Quai èn cifras cleras sco il sulegl, uschè cleras sco la midada dal clima. En autras vischnancas grischunas è l’indemnisaziun communala per il mument anc pli intscherta – e perquai è ella er in tema da discussiun p.ex. a Scuol, Surses u Ilanz/Glion. Ma atgnamain dessi ina metoda detg simpla per quintar ora l’indemnisaziun: per mintga 0,1° che la temperatura mundiala sa stgauda, survegnan las vischnancas cun parcs solars 1 milliun dapli. Uschia pudessan silmain las vischnancas da muntogna profitar da questa salata. Avais vus dumbrà las brevs da lecturs en connex cun las elecziuns naziunalas? – Probabel avais vus chalà da dumbrar suenter intgins dis, e surtut avais vus segir chalà da dumbrar tut las brevs a favur da Martin Candinas. Partenent brevs da sustegn en lingua rumantscha batta Candinas tut ils records. Per promover ch’i vegnia scrit (pli) savens rumantsch, stuess Martin Candinas atgnamain candidar anc per ils proxims 70 onns per il Cussegl naziunal. Lura na fissi betg da far quitads per il rumantsch. E dal 2093 faschess Martin Candinas lura anc dapli vuschs che quest onn – premess che l’Uffizi federal da statistica dumbrass endretg. Jon Pult candidescha per il Cussegl federal - al propona sia partida per l'elecziun e vegn el elegì l'entschatta december?

Co fissi cun ina dimora en la chapitala dal Piemont. Amaturs da vins conuschan pelvair la regiun dal Monferrato, Asti ed Alba. Ins visita quella pervi dal Barbera u il Barolo. U er pervi dals triffels e las nitscholas. In viadi giu en il Piemont avra adina tut ils senns e fa bain. Tant pli che questa regiun en il nord da l’Italia n’è betg usche lontana e baincuntanschibla davent da las citads svizras. Ma ina dumonda pertutgand il Piemont: Conuschais Vus la chapitala? Cler: igl è Torino. Là èn stads il favrer 2006 ils XX. Gieus Olimpics d’enviern. En la preselecziun haveva Sion e la Svizra pers il cumbat, la citad en il vest da l’Italia dal nord ha pudì organisar la pli gronda Olimpiada d’enviern da l’istorgia. Torino n’è sulettamain Olimpia, e sulettamain Torino FC u Juventus. Davent da Bellinzona cuntansch’ins Torino en sulettamain trais uras. La citad che dumbra enturn 900'000 abitants è situada al flum Po. Blers associeschan forsa Torino er cun il num d’ina tschigulata. Quella è alura er ferm preschenta en questa citad atras la gianduja. Torino e daventada conuschenta en sia istorgia nova tras la marca Fiat («Fabbrica Italiana Automobili Torino»). Il possessur Giovanni Agnelli è stà ina persunalitad famusa che possedeva dal rest il club da ballape Juve. Trais tips a glieud che ha survegnì gust dad ir ina giada a Torino: Tip 1. Viagiai cul tren enfin Milaun. Cun il tren svelt «Frecce Rossa» èn ins en 1 ½ ura a Torino. Tip 2: Reservai oravant las entradas en ils museums ed attracziuns che Vus vulais visitar. I dat bler scuvrir: Palast roial, museum egipzian (il pli impurtant da l’Europa), baselgia s. Domenico (renumà ponn da bara da Cristus) u la tur ‘Mole Antonelliana. Tip 3: Reservai almain quater dis per Torino, i vala la paina. La fatschada da la staziun Porta Nuova Torino