Ina da las differentas spartas da cudeschs èn las biografias. I dat talas da vischnancas, ed era da famiglias. Ina biografia da famiglia è da principi insatge persunal che interessescha sulettamain ina part da lecturas e lecturs. Nun ch’i sa tractass d’ina dinastia renomada sco ils Romanov da la Russia, ils Windsor da l’Engalterra u ils da Habsburg. Plinavant datti er biografias da «glieud pitschna» sco per exempel quella da la famiglia Winzap da Falera – in cudesch ch’il professer gimnasial Isidor Winzap ha edì 2016. Questa biografia è colliada er cun fatgs interessants da la regiun. Ina biografia ch’è cumparida avant sis onns è il tip confidenzial. E quai er per lecturas e lecturs che n’han betg in connex cun la famiglia Seiler da Breil en Surselva. Il cudesch ha il scolast pensiunà Michael Friberg concepì e realisà per incumbensa dals fargliuns Seiler. Il bel product edì en 120 exemplars mussa sin il maletg da cuverta la fotografia da Gion Michèl (1896-1971) e Mariuschla Seiler-Cavegn (1896-1977) cun lur diesch uffants. Quels uffants èn ils «fargliuns Seiler». L’autur deditgescha la cronica al tat ed a la tatta, a geniturs, augs ed ondas. Igl è l’exempel d’ina cronica d’ina famiglia dal 20avel tschentaner. La biografia raquinta detagliadamain cun text, fotografias e graficas. L’autur cumenza tar la derivonza da la schlattaina Seiler da Breil e finescha cun raquintar da las sentupadas da l’entira descendenza. Il cudesch cun sias 120 paginas è in arcun d’informaziuns ed in exempel co ch’ins po tegnair viva l’istorgia e dar vinavant a la proxima generaziun fatgs da las atgnas ragischs. L’autur fa quai en 15 chapitels. El ha retschertgà da la derivanza, el dat invista en documents ed eveniments dal temp. La convivenza en la famiglia gronda descriva el, raquinta dad ondas ed augs, maridaglias, malsognas, da l’ir en plazza e da l’influenza da la religiun, dad usits ed tradiziuns. La tabla geneologica ch’è aschuntada al cudesch dat ina survista generala da la famiglia. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il frontispizi dal cudesch dals Seilers da Breil.

Per la 33avla giada è la scena litterara rumantscha sa scuntrada questa fin d’emna a Domat. Ils Dis da litteratura han puspè dà perditga dad ina detg ritga racolta litterara dals davos mais. Il festival ha culminà en la concurrenza litterara Premi Term Bel, cun in victur engiadinais, ed en ina saira «crassira». – Ina reportascha dals Dis da litteratura 2024, durant diesch uras, da sonda a mezdi fin saira tard. La giuria, da sanester cun Rico Valär, Romana Costa (moderatura), Silvana Derungs e Renzo Caduff ha valità e giuditgà ils texts nominads per il Premi Term Bel - era quel da Janic Maskos che prelegia gist. Per remartgar da bell’entschatta: la pli bella chamischa als Dis da litteratura 2024 porta Benedetto Vigne. Autras giadas durant ils davos passa 30 onns era el en acziun a Domat sco chantautur, autur u co-organisatur. Questa giada dat el en egl cun ina chamischa naira cun si ina tschientina da papagagls. Èsi damai tuttina anc in statement artistic-performativ zuppà da Benedetto Vigne, durant ch’el sesa tut patgific sonda vers mezdi, ensemen cun in’otgantina autras persunas interessadas en la Sala Tircal? Il RG sto ir tranter la glieud Punct las 12.00 entschaiva numnadamain la terza prelecziun dal festival litterar da quest onn. Dador la Sala Tircal èsi in di d’atun da bellezza. Endadens èsi stgiraglia. La sala è vegnida stgirentada sco adina l’entschatta da november per ils Dis da litteratura, per drizzar il spot sin la litteratura, sin auturas ed auturs e lur ovras rumantschas. Per exempel sin quella resch nova da Dominique Caglia che prelegia gist or da «Ruschun Grimantsch e Misurana». Igl è in text umoristic che recapitulescha discussiuns e tensiuns en connex cun la lingua da standard rumantsch grischun ed ils idioms. Il pauper «Ruschun Grimantsch» (alias «Rumantsch Grischun») ha sgarschaivel mal il venter e stuess vegnir medegià e resocialisà. Cun auters pleds: el stuess ir tranter la glieud. A Domat al gida l’autura surmirana a far quel pass, era cun sustegn dal moderatur bargunzegner Gian-Peder Gregori. Dominique Caglia spera da far reflectar cun si’ovra «per pitschen e grond» a moda in zic pli leva tut las discussiuns enturn il RG. Ed ella vuless «far punts tranter ils idioms, tranter las generaziuns e tranter aderentas ed adversaris da la lingua da standard». Las aventuras d’ina translaziun Era vers las 14.00 resti stgir en Sala Tircal, in’illuminaziun ideala per «Il Hobbit». Il classicher da la litteratura da fantasy da l’autur famus J. R. R. Tolkien datti gea dapi quest onn era en ina versiun rumantscha. Las aventuras da «Bilbo Baggins» englais èn uss era quellas da «Bilbo Bundli» sursilvan. Quel pitschen hobbit fa ussa damai ses viadis era tras «Muntognas Grischatschas» ed il «Bostg Brut», quai ch’èn toponims ch’il translatur tuatschin Not Soliva ha stuì crear, e las qualas el explitgescha ussa en la Sala Tircal. Il translatur raquinta a Domat da sias atgnas aventuras cun vertir «Il Hobbit» da l’englais en sursilvan, quai ch’el haja fatg per gronda part era «sin mises e durant la notg», sco ch’el di en il discurs cun Ralf Beer. Ma el tradescha er inqual libertad creativa ch’el haja stuì sa lubir tar la translaziun, gist cun transponer chanzuns e versets da Tolkien. La publicaziun sursilvana da «Il Hobbit» è ida en vendita questa primavaira ed è gia exausta en il fratemp. Sch’i dettia proximamain ina segund’ediziun, quai «stettia anc en las stailas», di Not Soliva a Domat. El di quai durant in suentermezdi d’atun da pumpa ch’empermetta ina notg stailida. La «Tschiera» en il tschiel blau In tschiel blau-blauischem stat era sin il frontispizi dad in’ovra ch’è propi plitost ina spezia rara en la litteratura rumantscha actuala: in roman. La cuverta da quel cudesch mussa in tschiel che vegn taglià mo da dus aviuns e lur strivlas da condensaziun. Vi da ses roman vallader «Tschiera» ha l’artista ed autura Flurina Badel lavurà durant plirs onns. Il moderatur Rico Valär circumscriva a Domat quest’ovra sco «roman contemporan, roman social e forsa era roman politic che tegna a nus davant il nas il spievel dals svilups actuals en Engiadina». L’autura declera en Sala Tircal sia motivaziun da s’occupar en si’istorgia da la svendita da las immobiglias, da la mancanza dal spazi d’abitar per indigens e da la folclorisaziun d’in vitg rumantsch. Ses dus protagonists – Aita e Luis – reageschan differentamain sin quels svilups, ubain cun paralisa ed isolaziun, ubain cun gritta e protesta. L’autura, che s’engascha era politicamain en la societad engiadinaisa «Anna Florin», observa quellas duas reacziuns era en ses mintgadi. A Domat di ella perquai: «In giavisch fiss da pudair animar cun mes roman ad in discurs ch’è tenor mai urgentamain necessari en connex cun ils svilups actuals.» Da scriver in roman è ina lavuratscha. Quai illustrescha era Flurina Badel en ses discurs cun Rico Valär. Ella descriva pass per pass ils differents process e las etappas da lavur dapi l’onn 2017. La lavur vi dal roman l’ha accumpagnada en segiurns creativs en India, a Vienna ed en Engiadina. E gist pertutgant la lavur linguistica conceda l’autura: «Da scriver rumantsch vul era adina dir d’emprender rumantsch!» Sch’i dat dal roman «Tschiera» in bel di era versiuns en autras linguas, quai stat anc en las stailas. Ma gia l’october 2024, anc avant la vernissascha dal cudesch, ha Flurina Badel pudì preleger or da ses roman a la Frankfurter Buchmesse, per part era cun passaschas translatadas per tudestg ed englais. Da perditas e navs spazialas Tar bella u trid’aura – sch’il comité d’organisaziun cloma mintga dus onns a la concurrenza litterara «Premi Term Bel», lura s’emplenescha la sala. Quest onn vegnan suttamess quatter texts al giudicat dad ina giuria ed al parairi dal public: dus texts sursilvans (Filipe Barata ed Asa Hendry), in text puter (Laura Zangger) ed in vallader (Janic Maskos). Igl è quiet a las 16.00 en sala. Stgir èsi anc adina. Ina suenter l’auter prelegia ses text, per part cun vusch lev tremblanta. Il spectrum tematic e furmal è vast e varià. Entant che Janic Maskos prelegia in «poème en prose» da duas persunas en dischuniun, fa Filipe Barata sgular ina nav spaziala tras l’univers per salvar la davosa cuminanza rumantscha. Laura Zangger descriva la perdita d’ina persuna amada ed Asa Hendry analisescha la dissociaziun dad ina persuna cun si’atgna lingua. Laud e critica da la giuria La giuria cun Rico Valär, Silvana Derungs, Renzo Caduff e Romana Costa (moderatura) descriva, declera, contextualisescha, valitescha e lauda ils texts, betg senza era plazzar inqual critica formala che tanscha fin en las profunditads ortograficas pli diffusas. Ma la giuria na sa lascha betg guardar en las notizias questa sonda vers saira. Per las passa 150 persunas en sala resti perquai grev suenter las 18.00, durant la tschaina cun pommes e hamburgers, d’engiavinar tgi che pudess far la cursa tranter tut questa «dissociaziun» e «dischuniun». Che Janic Maskos, il pli giuven dals quatter auturs, gudogna a la fin quest onn il «Premi Term Bel», vegn pir tradì la dumengia suentermezdi. Tut che sauta, chanta e ria Però il tschiel blau sur la Sala Tircal ha definitivamain fatg plazza vers las 19.00 a las stailas. Ils stars sin il palc n’èn ussa betg pli auturas e translaturs, mabain ils tschintg commembers da «La Pascal Gamboni Combo Crassira». Quella fa rockar la sala profana en ses sonor dialect tuatschin, p.ex. cun chantar «Da mai se!» Da capitular e bittar la fautsch en il chanvà, quai na vegn gnanc en dumonda per Annina Sedlacek e David Flepp. Ils dus acturs motiveschan ed animeschan numnadamain a tut pudair l’entira sala cun passa 100 persunas – e quai en lur rolla sco duo da management plitost maladester. Quel duo fa star si la glieud e dat curaschi da sautar e da far da sturn. Aifer paucas minutas na sesa quasi nagin pli. Igl è in finale che cuzza fin suenter las 21.00, in grande finale sco or dal cudesch per ina cuminanza «latina» che fa frunt ad ina fin che pudess smanatschar: tut che sauta, chanta e ria. Ed amez la truscha balla era Benedetto Vigne cun ses papagagls. Sco sch’els vulessan repeter: «Da mai se!» Janic Maskos gudogna Il giuven autur Janic Maskos (dretg) da Scuol ha pudì persvader il publicum e la giuria en la concurrenza Premi Term Bel als Dis da litteratura da questa fin d’emna. El gudogna cun ses text vallader «Cour’es quaint» gist dus premis: il premi principal e quel dal publicum, dotads cun 3000 frs e 1500 frs, sponsurisads da la vischnanca burgaisa da Domat e surdads dal president dals burgais, Ursin Fetz (sanester). Cun la surdada è ida a finir dumengia suentermezdi la 33avla ediziun dals Dis da litteratura ch’han puspè dà perditga da la lavur litterara rumantscha dals davos mais. L’avegnir dal festival vegn empermessa da l’Uniun per la litteratura rumantscha. (fmr/dat) Dominique Caglia e Gian-Peder Gregori prelegian or da "Ruschun Grimantsch e Misurana" - in text umoristic davart las dispitas per e cunter il rumantsch grischun. L'artista ed autura Flurina Badel (san.) ha preschentà als Dis da litteratura 2024, en discurs cun il moderatur Rico Valär, ses nov roman "Tschiera" publitgà en la Chasa Editura Rumantscha. Janic Maskos ha prelegì en la concurrenza litterara Premi Term Bel ses "poème en prose" cun il titel "Cour'es quaint". Cun quel text ha el pudì persvader als Dis da litteratura 2024 tant la giuria sco era il public. La giuria, da sanester cun Rico Valär, Romana Costa (moderatura), Silvana Derungs e Renzo Caduff ha valità e giuditgà ils texts nominads per il Premi Term Bel - era quel da Janic Maskos che prelegia gist. Laura Zangger ha prelegì en la concurrenza litterara Premi Term Bel il text "Davent". Ina concurrenza e critica litterara averta. Il giuror Rico Valär durant ina prelecziun da la concurrenza litterara Premi Term Bel. Janic Maskos ha prelegì en la concurrenza litterara Premi Term Bel ses "poème en prose" cun il titel "Cour'es quaint". Cun quel text ha el pudì persvader als Dis da litteratura 2024 tant la giuria sco era il public. Els han fatg sautar in’entira sala a Domat – La Pascal Gamboni Combo Crassira. Manuela Balett (cun café) ha empermess gia a l'entschatta dal festival: Ils Dis da litteratura vegni era a dar il proxim onn. Quest onn n'ha l'autur puter Göri Klainguti betg preschentà a Domat in'ovra litterara, mabain mussà ina tscherna da ses maletgs. Il «management» plitost maladester, cun ils dus acturs Annina Sedlacek e David Flepp, ha manà tras il program da sonda saira als Dis da litteratura 2024. La Pascal Gamboni Combo Crassira ha fatg sautar als Dis da litteratura in'entira sala. Onn per onn envida Domat al happening litterar, cun prelecziuns da numerusas ovras Ils Dis da litteratura dattan spazi per il «discurs» rumantsch – per exempel en rundas da critica litterara (sura da sanester: Alina Müller, Viola Cadruvi e Laura Decurtins). Mario Pult prelegia or da la revista "Litteratura 43", en occasiun dals Dis da litteratura 2024 a Domat Il giuven autur Janic Maskos (dretg) da Scuol ha pudì persvader il publicum e la giuria en la concurrenza Premi Term Bel als Dis da litteratura da questa fin d’emna. El gudogna cun ses text vallader «Cour’es quaint» gist dus premis: il premi principal e quel dal publicum, dotads cun 3000 frs e 1500 frs, sponsurisads da la vischnanca burgaisa da Domat (sin la fotografia il president Ursin Fetz).

Il settember 2024, en connex cun la radunanza da l’Uniun per la litteratura rumantscha (ULR), è vegnì enconuschent ch’il comité d’organisaziun dal festival sa retiria quest onn. L’organisaziun da quests 33avels Dis da litteratura a Domat è stada en mauns da Sara Francesca Hermann, Laura Pfister, Sabrina Bundi e Carin Caduff. Ellas quatter èn stadas responsablas per l’entir program, da las prelecziuns, las localitads, la reclama fin a la finanziaziun. Per differentas raschuns – e plitost per coincidenza – sa retiran ussa tuttas quatter da lur uffizi. Uschia che l’uniun purtadra dal festival, la ULR, sto ir en tschertga dad ina schliaziun. Quella è era vegnida discutada mez settember a Cuira, en la radunanza generala da l’uniun, senza dentant gia pudair installar in nov comité u concretisar il futur dal festival. Sonda endamaun, tar l’avertura dal 33avel festival, ha Manuela Balett, la presidenta da la ULR, en mintga cas annunzià ch’i dettia ina cuntinuaziun, ­laschond dentant anc avert furma ed organisaziun. En connex cun las midadas en l’organisaziun ha la FMR vulì savair da singulas persunas, tge gudogn ch’ellas hajan cun vegnir a Domat e tge ch’i fiss da resguardar en avegnir tar l’organisaziun. Sabrina Bundi, commembra dal comité d’organisaziun «Jau vegn en emprima lingia a Domat per inscuntrar glieud da tut las valladas, da quella che jau ves atgnamain adina mo ina giada l’onn als Dis da litteratura. Il pli impurtant e central per in futur è il plaschair d’organisar in tal festival, e ch’i restia in arranschament era per experimentar e sviluppar novas ideas.» Ralf Beer, scolast gimnasial «A Domat survegn jau invista en las pli actualas ovras e lavurs litteraras. Uschia sun jau adina ‹up to date› pertutgant la litteratura rumantscha. Mai interesseschan surtut ils discurs litterars e la concurrenza Premi Term Bel, perquai ch’ils Dis da litteratura èn atgnamain il sulet lieu cun talas pussaivladads, nua che jau poss participar a tals discurs. En avegnir na dastgassan tals discurs betg mancar, percunter na stuessan tenor mai las vernissaschas da cudeschs betg per forza avair lieu qua.» Göri Klainguti, autur e pictur «Jau hai simplamain gugent il contact cun autra glieud che scriva – e cun la glieud che taidla tge ch’ins ha scrit. E perquai sun jau adina vegnì regularmain ils davos onns a Domat, pervi da quel contact. Surtut è Domat propi in lieu, nua ch’i dat tals contacts sur las vals, da la Surselva fin en Engiadina. E per l’avegnir fissi impurtant da mantegnair quel contact. Adolf Collenberg, istoricher «Ti scuntras qua persunas da tut las regiuns rumantschas che ti vesas ina giada l’onn, p.ex. Göri Klainguti ch’è qua ubain cun litteratura u quest onn cun maletgs. E quai che fa smirvegliar tar ils Dis da litteratura è surtut l’inscunter sur las generaziuns. Tar quest festival èsi reussì exemplaricamain dad chattar adina in nov publicum ed ina nova squadra che organisescha. Per l’avegnir: Ina nova squadra duai elavurar sias ideas tenor sias pussaivladads. E nus vegnin e giudain er en avegnir ils discurs ed ils inscunters.» Bettina Vital, romanista «Igl è in da paucs lieus per in barat fritgaivel en la scena litterara rumantscha. E perquai èsi simplamain in festival impurtant. A Domat pon nascher novas ideas. Ils Dis da litteratura han era, sch’ins cumpareglia cun auters festivals en Svizra, in fitg bun niveau. Perquai crai jau ch’i saja il pli impurtant da garantir vinavant la cuntinuitad.» Gianna Olinda Cadonau, manadra cultura Lia Rumantscha «Mai interessescha natiralmain tut la litteratura ch’è vegnida edida il davos temp. Ed a Domat vegn quella preschentada e discutada. Ma dasperas hai jau la pussaivladad d’inscuntrar blera glieud da tut las regiuns rumantschas. Perquai chat jau impurtant ch’il festival mettia vinavant il focus sin la litteratura rumantscha, per dar visibilitad e preschientscha a quella. Forsa pudessi dar en avegnir anc in u l’auter element pli interactiv, vul dir cun dapli barat e discussiun cun il publicum.» Manuela Balett, presidenta Uniun per la litteratura rumantscha «I dat ina cuntinuaziun dals Dis da litteratura! La suprastanza vegn a garantir in’ediziun dal 2025, durant l’emprima fin d’emna da november. En tge furma e dimensiun exacta, quai stuain nus anc evaluar il proxim temp. I pudess era dar che nus mandatain l’organisaziun, u silmain singuls puncts da program, ad ina persuna u ad in’instituziun – enstagl ad in comité d’organisaziun. Nus da la suprastanza vegnin a sustegnair e collavurar tenor nossas pussaivladads. I dovra ils Dis da litteratura, perquai ch’ins senta onn per onn il plaschair vi da la lavur litterara. Ins senta il gust ed il basegn per in barat tranter auturas ed auturs ed il publicum. Igl è impurtant ch’i dettia in festival che porscha ina tribuna per la litteratura rumantscha, ma che pussibilitescha d’experimentar e sviluppar ­novas ideas.» La Pascal Gamboni Combo Crassira ha fatg sautar als Dis da litteratura in'entira sala.

«Ins emprenda extrem bler davart la vita, sche insatge uschia capita. Però jau avess era pudì desister da quai.» Cun quests pleds da la skiunza Wendy Holdener finescha il nov SRF Dok «Wendy und Kevin. Verbunden über den Tod hinaus». Suenter in cumbat da 13 onns cunter il cancer è Kevin Holdener mort il favrer 2024 en la vegliadetgna da 34 onns. La documentaziun emoziunala mussa tranter auter las davosas emnas dal frar da Wendy Holdener. «Vulain nus filmar vinavant – u na datti en il mender cas nagina story?» Igl è l’emprima scena da la documentaziun che va gia sut la pel. Kevin Holdener telefonescha al reschissur Michael Bühler per infurmar ch’el na stettia betg bain – sia documentaziun n’ha Kevin Holdener betg pudì terminar. Var in’emna suenter quest telefonat è el mort. Uschia ha sia sora Wendy Holdener decidì da terminar il project. En la documentaziun raquintan ils fragliuns davart lur relaziun intensiva, davart lur siemis da daventar skiunzs professiunals. Wendy Holdener dat dentant era invista, co ch’ella ha tractà la malsogna da ses far cun star en la publicitad ed era tge influenza ch’il bainstar da ses frar ha gì sin sia carriera sco skiunza. Dentant discurran era ils geniturs Holdener e Carmen Holdener, la dunna da Kevin. Maridà han els anc en il spital curt avant sia mort. Ed era sche la documentaziun va sut la pel cun tut quests muments fitg emoziunals èsi tenor mai fitg gartegià, da mussar da l’auter maun il grond optimissem e cumbat da Kevin Holdener e ses plaschair da la vita. Adina puspè vegnan era mussads films da 360 grads (films nua che l’aspectaturA po guardar en tut las direcziuns) ch’el ha fatg durant ses viadis sin l’entir mund. La documentaziun «Wendy und Kevin – verbunden über den Tod hinaus» è accessibel sin srf play u youtube. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. SRF DOK Wendy Holdener und ihr Bruder Kevin – Verbunden über den Tod hinaus Wendy Holdener und ihr Bruder Kevin Copyright: SRF

Il mastral da la vischnanca Albula/Alvra, Daniel Albertin, ha retratg sia demissiun. Sco che la vischnanca ha communitgà glindesdi vers saira, vul el tuttina exequir sia carica fin l’onn 2026. Il fanadur da quest onn aveva el atgnamain annunzià da sa retrair sin la fin da l’onn, suenter esser stà en uffizi dapi il 2015, dapi la fusiun communala en Val Alvra. Però suenter si’annunzia n’ha nagin mussà interess per ina candidatura, schegea che la vischnanca ha anc prolungà il termin d’inoltrar candidaturas sin la fin d’october 2024. Uss è Daniel Albertin damai sa decis da retrair sia demissiun. El è sa declerà pront da finir ses temp d’uffizi pir sin la fin dal 2026. En la communicaziun motivescha el quest pass cun las sfidas actualas per l’administraziun communala: «Ch’i na dat gist en quest mument naginas candidaturas, ha procurà per anc dapli malsegirtad en l’administraziun. Perquai vuless jau ussa finir l’entira terza perioda d’uffizi.» (cdm/fmr) Daniel Albertin ha retratg sia demissiun sco mastral da la vischnanca Albula/Alvra.

Ils 12 d’avust ha in temporal enorm sur Brienz en il chantun Berna chaschunà ina bova da dimensiuns extremas tras la vischnanca. 70 persunas èn vegnidas evacuadas, bleras chasadas, vias ed ils binaris da la viafier èn vegnids demolids. Sco capo dal RFO Oberer Brienzersee (Regionales Führungsorgan, il stab directiv per tals cas) da Brienz, ha il rumantsch Reto Filli fatg urden cun questa devastaziun caotica. Cun la FMR ha el anc ina giada visità l'epicenter da la disgrazia. L’idilla cun la bell’aura cugliuna. Igl è in trist purtret. Radund trais mais suenter la catastrofa da la natira ves’ins a Brienz, dasper Interlaken, anc adina fastizs da la bova dals 12 avust 2024. Qua ina pluna laina e là in mantun belma, crappa dapertut e diversas chasas betg pli abitablas cun massas da belma tranter las fanestras e paraids che mancan e tranteren ina massa maschinas da bajegiar. «Nus avevan mobilisà tut las maschinas pussaivlas per chavar ora il letg dal flum Milibach (Mühlebach) uschè svelt sco pussaivel», declera il rumantsch Reto Filli (guarda box), chaminand sper il lai ora. Reto Filli è schef dal uschènumna RFO Oberer Brienzersee, il stab directiv, ed ha passentà bleras uras qua, l’ultim temp. En ina summa da francs concreta na possia el anc betg dir quant che questa catastrofa vegnia a custar, declera Reto Filli. «Quai è la fin finala la chaussa da la vischnanca e las segiranzas.» Ma quai che saja il pli impurtant, suttastritga el, è ch’i n’haja dà naginas feridas pli grondas u perfin morts. 865 chars da viafier plain grava Brienz, la vischnanca partenaria da Brinzauls (Albula/Alvra) ha en sasez experientscha cun bovas e malauras. Gia il 2005 aveva ina bova devastà ina part dal vitg e chaschunà pliras victimas. «Or da quella experientscha han ins bajegià plirs rempars, tranter auter er in tar il Milibach, quel aual ch’è questa giada ì suror», declera Reto Filli. Il rempar fiss stà pensà per 12'000 meters cubics material. Pervi da la gronda massa da plievgia è però sa furmada ina bova da glera, belma e crappa ch’era trais giadas pli voluminusa, numnadamain 65 000 meters cubics. «Quai è natiralmain tut ì surora», di Reto Filli. Tenor ils geologs ed ils spezialists è quest eveniment stà dad ina grondezza, ch’ins po spetgar be mintga 300 onns, dimena fitg insolit. Ma tuttina èsi stà questa stad uschia, che l’energia da la gronda plievgia ha activà la bova. «La crappa gronda avain nus gist duvrà per far novs mirs per l’aual», ma la gronda part da la bova avain nus gì da laschar transportar davent ils dis suenter la catastrofa. En tut era quai ina massa che correspunda ad 865 chars da viafier.» Far urden cun il caos Ma in suenter l’auter. Sin l’autezza dal santeri, ch’era medemamain sco las vias ed ils ierts sper il Milibach, vegni inundà da la bova, raquinta Reto Filli co che quai era ì quel di dals 12 d’avust. Dal quel mument suenter l’alarm e la mobilisaziun enfin ch’el era sco capo RFO sin il plaz per ses emprim eveniment serius ha el numnadamain anc gì da returnar da sia plazza da lavur a Berna, tar l’Armasuisse enfin a Brienz. «Cur che la centrala d’alarm m’ha mobilisà, hai jau prendì il tren vers Brienz, ma quel è be ì enfin a Spiez e da là davent eran ils binaris gia interruts pervia da la bova», sa regorda Reto Filli dal stentus viadi. «Durant la stad avain nus fitg blers turists cun bler bagascha, e quella saira a Spiez eran radund 300 persunas en staziun senza savair co vinavant. Per cletg ha il manaschi da transport organisà in bastiment e cun quel è tut la glieud alura tuttina vegnida a sia destinaziun.» Enfin che Reto Filli era a Brienz sin il plaz eri gia suenter las diesch, sa regorda el. «E lura avain nus empruvà da far urden cun il caos.» Ils asens eran scappads Per tut il team dal RFO e è quai stà l’emprim eveniment serius. Ch'els hajan schon adina puspè fatg exercizis co ch’i fiss da manar tras il process da rapports per schliar problems. «Ma cura ch’i vala è quai tut auter. L’emprim mument èn extrem bleras infurmaziuns vegnidas tar nus. Quai ha vulì pliras uras enfin che nus avain realisà l’entira dimensiun e fin che nus avain pudì sortir ora las lavurs tenor prioritads. L’emprim dal tut avain nus natiralmain stuì segirar ch’i na capitia betg anc dapli.» Sa regorda Reto Filli, e cun quai che las prognosas da l’aura n’eran betg propi bunas, hajan els subit cumenzà da far lieu per anc dapli auas grondas u schizunt bovas, per il cas ch’i fiss vegnì anc ina giada.» L’evacuaziun da las 70 persunas aveva la polizia gia fatg. E la gronda part dals evacuads haja pudì ir a star tar vischins. Ma per in pèr persunas haja il RFO gì dad organisar in alloschi. Quai che saja alura vegnì pir en il decurs dal proxim di, sajan stadas tut las annunzias pertutgant ils animals, raquinta Reto Filli. «Ina gruppa da set asens era scappada gia curt avant che la bova era vegnida. Uss eran quels asens però serrads en sin in toc prà e n’avevan nagina aua. Nus avain pudì organisar cun in helicopter ch’ins ha manà aua si tar ils asens», descriva Reto Filli ina da las bleras episodas cun bestgas. «Quai che ha gidà extrem bain è stada la communicaziun sur tut ils chanals pussaivels. Uschia ha la glieud pertutgada pudì inoltrar dumondas e pissers e nus avain pudì dar infurmaziuns fitg svelt.» Els avevan installà in chanal sur WhatsApp per infurmar la populaziun, ma era ils schurnalists ed avevan fin l’ultim bunamain 2000 abunents. Quatter uras per durmir Durant quellas duas emnas, suenter la catastrofa, ch’il RFO è stà en il modus da crisa haja Reto Filli durmì en media be circa quatter uras per notg. «Ma quai è i bain, nus avevan adina tantas decisiuns da prender e lavur da far, ch’i bastava tranteren be per in curt powernap e lura gievi puspè vinavant. Jau hai plitost gì suenter il sentiment, cura che tut era passà, che jau haja memia bler temp da durmir», conceda Reto Filli cun in surrir. Guardond enavos haja schon dà ina u tschella situaziun difficila. «La dumonda tge far cun il santeri e las fossas en dischurden, era per exempel ina dumonda difficila per noss gremi da milissa. Quai avain nus per cletg pudì surdar al plevon da Brienz». Ma i haja era dà in mument nunspetgà cur ch’il capo da la protecziun civila, ch’era responsabel per diversas lavurs logisticas, sco per exempel gidar a far urden, proteger la zona da privel ma era procurar per da magliar per tut ils gidanters, haja communitgà che lur temp d’agid saja afin, recapitulescha Reto Filli, «Alura hai jau gì dad escalar questa situaziun envers ensi – e quai va lunsch si en la politica – ma cura che jau hai explitgà al capo il pli sisum, ha quel natiralmain schon realisà che l’organisaziun da la protecziun civila vegnia anc duvrada in pèr dis e na po betg simplamain far fagot amez la catastrofa.» Che l’emprim telefon cun il capo local da la protecziun civila na saja alura betg stà uschè bel, ma suenter saja stà cler per tuts ch’i dovria anc in zic agid. Tut en tut è Reto Filli fitg cuntent cun la prestaziun da ses team. Era la populaziun haja mussà la stima per lur lavur, quai sa mussia er cun in premi che vegn surdà al RFO da la communitad dals vischins. citads: «La crappa gronda avain nus gist duvrà per far novs mirs per l’aual» «Jau hai telefonà als capo dals pumpiers, en ses lieu ha la chanzlista communala prendì giu il telefon – e lura savev’jau ch’i saja serius.» «E lura avain nus empruvà da far urden cun il caos.» «Jau hai plitost gì suenter il sentiment, cura che tut era passà, che jau haja memia bler temp da durmir.» «In da Tavau che discurra rumantsch» Reto Filli è creschì si a Tavau, discurra però vallader cun in dagut da Zernez, per quai che sia mamma è da Zernez. El stat dapli varga 30 onns en il chantun Berna a Brienz. Quai che ha cumenzà cun ina gita da töf giu dal Grischun tras il chantun Berna è ì vinavant cun ina istorgia d’amur: Sin ina da sias fermadas cun il töf ha Reto Filli emprais d’enconuscher sia dunna Brigitte, ch’è oriundamain da Brienz. Gia in’emna pli tard eri cler, ch’il giuven da Tavau fa midadas a Berna. Il giuvenot da Tavau aveva spert chattà ina plazza tar la Swisscom e steva en la vischinanza da la chapitala. Cur che la famiglia è vegnida pli gronda, han ils Fillis sa decidì da bajegiar e turnar en la patria da la dunna, a Brienz. Qua sa senta dentant era Reto Filli da chasa, schebain ch’el haja duas patrias en il cor, il Grischun ed il chantun Berna. «Qua a Brienz èn las muntognas pli autas, si Tavau dentant ma chat jau pli da strusch a las muntognas, ed il spezial da l’Engiadina è la lingua», raquinta l’um da 60 onns, che lavura dapli trais onns per la Confederaziun en ina partiziun da l’armada. Dapi 10 onns è Reto Filli commember dal RFO Oberer Brienzersee, il stab da crisa da la regiun. (opm/fmr) «Il RFO vegn pir suenter en acziun» Il RFO, per tudestg Regionales Führungsorgan è in’organisaziun surregiunala che vegn en acziun pir suenter che tschellas organisaziuns da glisch blaua, polizia, pumpiers e sanitad han gia procurà per l’emprim agid en in cas da catastrofa. Il RFO è pensà sco sustegn ed intermediatur tranter la front ed ils gremis politics, per il solit è quai il cussegl ed il president communal. Ensemen cun la protecziun civila procura il RFO e coordinescha ch’i vegnia fatg urden suenter ina catastrofa, che la glieud ha in lieu da star, ma era sch’i dovra, en in cas d’urgenza, aua e mangiativas. Il RFO ha era l’incumbensa da chanalisar la communicaziun cun la pressa e tener sin il current la populaziun pertutgada. (opm/fmr) Teaser: Trais mais suenter la catastrofa La parita cugliuna. Bundant trais mais suenter la catastrofa ves’ins anc adina fastizs da la gronda bova ch’era vegnida giu ils 12 d’avust suenter ina plievgiada enorma a Brienz (BE). Quel che ha gì enta maun la responsabladad durant ils emprims dis suenter la catastrofa, è stà il capo dal RFO, Reto Filli. Cun la FMR è il Rumantsch turnà en la zona pertutgada. (fmr/opm) Reto Filli guarda vers il tunnel ch’è ussa puspè liber. Ma ils 12 d’avust sumegliava quest binari in flum stgarpant. Plirs autos èn vegnidas stgarpads cun l‘aua tras il tunnel da viafier enfin tar la staziun. Radund trais mais suenter la catastrofa dat Reto Filli sco capo dal RFO puspè ina giada in sguard co ch’i va vinavant en la zona pertutgada da la bova. Cun questa crappa, che è vegnida giu culla bova, han ils lavuraints gist puspé flicca il mir dal aual. Qua datti anc bler da far, en questa chasa plain belma na po entaifer curt temp nagin pli star. Quest è in bun segn: en la zona nua che la bova è vegnida giu datti in pèr persunas che han gì cletg; lur chasas n‘èn insumma betg u strusch vegnidas tutgadas da la bova e da las inundaziuns. La parita cugliuna. Bundant trais mais suenter la catastrofa ves’ins anc adina fastizs da la gronda bova ch’era vegnida giu ils 12 d’avust suenter ina plievgiada enorma a Brienz (BE). Quel che ha gì enta maun la responsabladad durant ils emprims dis suenter la catastrofa, è stà il capo dal RFO, Reto Filli. Cun la FMR è il Rumantsch turnà en la zona pertutgada.

Da l’entschatta settember enfin la fin october da quest onn èn vegnids sajettads 22 lufs en il chantun Grischun. La finamira dal chantun è da sajettar radund 60 lufs enfin la fin da schaner 2025. Las proximas emnas dastgan er chatschadras e chatschaders sajettar lufs en ils perimeters dals trieps dal Fuorn, Vorab e Corn da Lantsch/Lenzerhorn. Dals 13 trieps da lufs en il chantun Grischun han 12 gì chagniels quest onn. Sulet da quel da Glattwang n’è nagut enconuschent. Cun nov chagniels è la reproducziun stada la pli auta tar il triep da Calderas, suandà da quels da Stagias e Vorab cun mintgamai otg. Tut en tut hai dà 67 chagniels l’onn 2024. Sco quai che l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun constatescha èn ses rapport da monitoring da l’october 2024, èn 192 nursas u chauras vegnidas stgarpadas da lufs quest onn. Il pli grond dumber – numnadamain 61 – croda sin l’avust. Plinavant èn quatter chaus biestga vegnids mazzads da lufs, da quels trais en il decurs da l’avust. Sajettà 22 lufs Tenor il monitoring da l’october da l’uffizi èn 22 lufs vegnids sajettads da l’entschatta settember enfin la fin october 2024. In luf è vegnì sajettà pervia da malsogna/blessura ed in ulteriur è daventà unfrenda dal traffic sin via. Dals 22 lufs sajettads èn dus vegnids sajettads da chatschadras e chatschaders. Sco che Arno Puorger, l’incumbensà per animals da rapina gronds tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun di, ha la procedura suenter il sajet entras las chatschadras u ils chatschaders funcziunà confurm a las pretensiuns da l’uffizi. Ins saja cuntent, co che quai saja vegnì pratitgà. Las directivas eran vegnidas communitgadas en il rom da sairas d’orientaziun en las regiuns. Schebain l’uffizi saja cuntent cul dumber da lufs sajettà enfin uss di Arno Puorger: «Nus n’avain betg la pussaivladad da far cumparegliaziuns cun auters onns. Igl è l’emprima giada che nus regulain lufs, a partir da settember ed en cooperaziun cun chatschadras e chatschaders. Per il motiv che nus na savain betg valitar il success da quest decurs, è questa dumonda strusch pussaivla da respunder.» Regulaziun cuntinuescha Enfin la fin da schaner 2025 dastgan vegnir sajettads en il chantun Grischun var 60 lufs. Cun quest dumber persequitescha l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun la finamira da pudair tegnair en in rom supportabel ils donns da lufs. La regulaziun succeda entras la surveglianza da chatscha e durant la chatscha d’atun da las proximas emnas er entras chatschadras e chatschaders. «Quai è pussaivel en ils perimeters dals trieps dal Fuorn, Vorab e Corn da Lantsch/Lenzerhorn. Da nov dastgan las chatschadras ed ils chatschaders er sajettar lufs creschids», di Arno Puorger. A la chatsch’auta il settember eran sulettamain chagniels lubids da sajettar en ils perimeters fixads. Sch’i reussescha da sajettar anc 38 lufs dependa da plirs facturs. «Las cundiziuns da l’aura han in’influenza. Ma lura er da savair precis nua ch’ils lufs èn. Sin fundament da las experientschas fatgas ils davos onns è quai segiramain ina sfida», di Arno Puorger. Sco quai ch’el ha ditg sin dumonda da la FMR, sajan ils blers lufs vegnids sajettads quest atun durant la notg, singuls dentant er il di ora. La notg stattan meds tecnics legals a disposiziun a la surveglianza da chatscha. Chatscha d’atun las proximas emnas La chatscha d’atun cuzza enfin ils 18 da december 2024. Il mument ch’il dumber da tschiervs u chavriels ch’èn da sajettar è cuntanschì en ina regiun sin fundament dals plans da chatscha, vegn la chatscha terminada. La chatscha d’atun è organisada regiunalmain. L’uffizi communitgescha emna per emna nua che quella ha lieu. Dis da chatscha èn mintgamai la mesemna, la sonda e la dumengia da la damaun enfin las 14.00. Sisum la Surselva ha la chatscha d’atun cumenzà la fin da l’emna passada, ma è gia vegnida interrutta. Petiziun cunter sajettar ils lufs dal Parc Naziunal Svizzer «Dapi l’emprim da november 2024 pon tut ils nov lufs dal triep dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) vegnir sajettads da la surveglianza da chatscha, da chatschadras e chatschaders.» Quai scrivan WWF, Pro Natura, la Gruppa luf svizra e BirdLife en ina communicaziun als meds da massa. Cun in petiziun pretendan questas organisaziuns dapli prudientscha en quest cas sco era l’examinaziun da mesiras alternativas enstagl d’eliminar l’entir triep. Entaifer in’emna han ellas rimnà 36 000 suttascripziuns per questa petiziun per mauns dal cusseglier federal Albert Rösti sco er da la regenza grischuna. A lezza è la petiziun vegnida surdada la mesemna suentermezdi. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha retschavì ella. Sco quai ch’il pledader da medias da WWF Svizra, Jonas Schmid, ha ditg sin dumonda da la FMR, sajan pliras alternativas pussaivlas per impedir d’eliminar il triep: «En emprima lingia segiramain soluziuns pragmaticas cun las vischnancas ed ils purs pertutgads. Per exempel cun meglier sustegn dals purs sco er indemnisaziuns.» Tenor Jonas Schmid na correspundia l’intenziun da sajettar tut ils lufs da quest triep er betg als princips dal PNS: «En il parc duai la natira vegnir protegida. Ella duai vegnir surlaschada a sai sezza.» Eliminar l’entir triep na saja betg commensurà. (cdm/fmr/hh) Petiziun cunter muniziun Dapi l’entschatta settember èn 22 lufs vegnids sajettads en il Grischun. Enfin la fin schaner 2025 duain 38 ulteriurs crudar. Cun ina petiziun pretendan organisaziuns da l’ambient uss in’autra soluziun per il triep dal Fuorn/Parc naziunal che d’eliminar el. Hans Huonder/FMR La populaziun da lufs è creschida quest onn en il Grischun per 67 tocs. 12 da 13 trieps han gì ina reproducziun. Per tegnair en il rom ils donns vegn regulà l’effectiv da lufs. Per l’emprima giada è la regulaziun vegnida lantschada il settember cun la chatsch’auta, respectivamain cun involver chatschadras e chatschaders en quella. Quai è succedì en perimeters definids. Tenor il novissim monitoring publitgà da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun sin sia homepage, èn 22 lufs vegnids sajettads dal settember enfin uss da la surveglianza da chatscha, chatschadras ni chatschaders. Ulteriurs 38 duain vegnir sajettads enfin la fin schaner. Quai duai er succeder duront la chatscha d’atun entaifer plirs perimeters. «Sin fundament da las experientschas fatgas ils davos onns è quai segiramain ina sfida», di Arno Puorger, incumbensà per animals da rapina gronds tar l’uffizi da chatscha e pestga. Opposiziun datti uss cunter l’intenziun d’eliminar cumplainamain il triep dal Fuorn/Parc naziunal. Ina petiziun cun 35 000 suttascripziuns pretenda autras mesiras che da sajettar ils lufs. «Sin fundament da las experientschas ­fatgas è quai segiramain ina sfida.» Arno Puorger, incumbensà per animals da rapina gronds tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun In luf sajettà avant dus onns en il chantun Grischun. Da l’entschatta settember da quest onn enfin la fin october èn 22 ulteriurs lufs vegnids sajettads.

Ils morins èn ureglins tradiziunals da l’Engiadina. Ma pertge è quest cliniez detg exotic insumma arrivà en Engiadina e danunder vegn quel? Ed èsi en il temp dad oz forsa delicat da purtar «morins» vi da l’ureglia? – Per in film da Cuntrasts è Isabelle Jaeger ida en tschertga da fastizs e respostas. – In rapport persunal da ses viadi da retschertga tranter Sent e Rijeka. Morins en pliras variaziuns e furmas - ils "moretti fiumiani". Trais grams aur ed emagl en alv e nair. Var dus centimeters aut. E quai perfin duas giadas. – Quai èn ils morins, ureglins plitost simpels e tuttina particulars, perquai che lur motiv central è il chau dad in um nair. Ad Engiadinaisas n’hai jau betg da declerar quai. Ils morins èn enconuschents da vegl ennà. Els èn ina ierta charezzada, dada vinavant en famiglia. Ma pertge vegnan quests morins charezzads sco simbol d’identitad tant en las muntognas engiadinaisas sco er a la Mar Adriatica? – Per in film dals Cuntrasts hai jau empruvà da respunder quellas dumondas. Sent ed ils Randulins L’emprim viadi m’ha natiralmain manà a Sent. Il vitg da Sent vala sco in dals lieus principals per ils morins. Ina dunna che porta morins dapi decennis, senza mai prender ora quels, è Mengia «Mema» ­Etter, ina da las pli veglias Sentinras. Jau hai pudì ir a plaz tar ella e tar quatter autras dunnas da sia famiglia. Sin vamporta avain nus discurrì dals morins. Betg mintgina porta en quest mument morins, ma tuttas han ina relaziun cun quels: «Mes morins hai jau survegnì da mia nona», raquinta Mema Etter. Sia brit Uorschlina Etter ha survegnì ses morins da sia mamma. E la biadia Antonetta Bossert-Etter als ha cumprads sezza, tar in viadi cun la giuventetgna en Croazia. Per la visita hai jau prendì cun mai fotografias istoricas da confirmandas da Sent. Eran ils morins magari regals da confirmaziun? – Ma sin ils maletgs n’è da vesair nagut. Pli baud, di Mema Etter, hajan be las dunnas veglias purtà morins, ed ella raquinta dals Randulins. Randulins sco ses tat, che lavuravan a Venezia u en l’Italia e manavan enavos ils morins sco regals per lur dunnas. Ma fastizs pli exacts dals morins na datti betg pli tar ella. Era naginas stgatlinas che pudessan dar ulteriuras indicaziuns. Paucs fastizs istoricas Tge datti pia da scuvrir en funtaunas istoricas? – Cun ina retschertga en archivs speresch jau da pudair dar dapli conturas al passà dals morins, per exempel en il Museum retic, il Museum Engiadinais, il Museum naziunal ed en il Haus der Kulturen. Ma las funtaunas svelan pauc davart ils morins. Jau splunt tar l’aurera Jeannette Xayaboun-Probst a Cuira. En sia vitrina expona ella da temp en temp morins ch’ella ha fatg sezza, oravant tut per tgirar quest bain cultural. «Far morins è delicat, cunquai ch’igl è da far ina pluna differents pass.» Durant ch’ella è vi dad emagliar la cuvrida-chau dad in morin, la uschenumnada curuna da plimas, ma raquinta er ella da la Croazia, da Rijeka. Che da là derivian noss morins. Quell’indicaziun vegn confermada tar ina retschertga en l’archiv, en in cudesch. Gia sin il frontispizi da «Moretto fiumano» dad Erna Toncinich ves jau la furma caracteristica dal chau da noss morin. Igl è gist in’entira seria dad umenins nairs cun turbans. Quai n’èn betg mo parents, mabain perfin schumellins da noss morins! Cun il num da la citad da Rijeka sa collian anc auters fastizs. Per plirs tschientaners appartegneva la citad als da Habsburg, e Rijeka era enconuschenta cun ses num talian Fiume. Fiume u «Flüm» per ladin è er il num, il qual cumpara en in u l’auter artitgel en il Fögl d’Engiadina. Uschia san ins leger la fin dal 19avel tschientaner dals raps ch’ils Engiadinais a Flüm regalan per ovras caritativas en la patria, da la fundaziun dad ina secziun da l’Uniun dals Grischs e lura era dals cafés engiadinais. Dal Café Risorgimento, il Café Arquint, il Café Nuovo e blers auters pli. Igl eran tants cafés che Fiume aveva perfin ina «Via Grigioni», scriva il Fögl d’Engiadina ils 19 da settember 1919. Da la «Via Grigioni» al center da cumpra Radund diesch uras dura mes viadi cun auto en Croazia. A Rijeka hai jau in termin cun l’istoricher d’art Theo de ­Canziani. Nus ans scuntrain en la citad veglia, nua ch’ils aurers dals morins fiumans, ils «morettisti» avevan lur butias. Grazia a l’imperatura austriaca Marie-Anna, raquinta l’istoricher, era il moretto fiumano avanzà en il 19avel tschientaner ad ina decoraziun ultimativa per mintga aristocrata ed aristocrat en l’Europa. Avant era il morin a Fiume plitost in ureglin simpel per la glieud simpla. Dunnas purtavan in pèr, ils umens, surtut ils mariners, purtavan be in unic moretto. Per els era quai ina sort banca mobila, sch’els gievan a perder ora sin la mar. Be in pèr pass pli dalunsch, quasi enturn la chantunada da quests morettisti, eran ils cafés grischuns. Bain pussaivel ch’ils Engiadinais vesevan qua il cliniez da moretti che lur clientella illustra purtava. Da questa gloria na datti dentant ozendi nagut pli. Tar mia visita a Rijeka ma maina Theo de Canziani sin ina gronda plazza da parcadi, davos in center da cumpra. «Precis qua passava ina giada la Via Grigioni. Nua ch’ins vesa oz quest negozi eran ina giada ils cafés grischuns.» Ed oz? – Nagins fastizs engiadinais. Duas guerras mundialas, midadas da regenza e la Guerra jugoslava han midà la fatscha da la citad e fatg svanir glieud, tradiziuns e chasas. Morins, morčić e moretti Ils moretti fiumani – u per croat ils morčić – chatt’ins percunter anc adina a Rijeka. Els èn qua u là en vitrinas da bischutarias, vi dad ureglias ubain sin t-shirts turistics. Dal bischutier, al qual jau muss mes morins, schend che quai sajan «ils noss», survegn jau in’egliada sceptica. Ils moretti èn da Fiume – e da nagliur auter! Per el sun jau cun mes morins «engiadinais» plitost ina turista ch’ha plaschair da ses souvenir. L’istoricher d’art ed autur Theo de Canziani percunter è pli che fascinà: «Cura che jau hai survegnì il mail cun tes morins, hai jau immediat savì: Guarda qua, noss moretti fiumani! Igl è stà per mai ina bellischma chaussa da vesair ch’i dat er anc auters ch’èn passiunads dals moretti.» Restanza antica? Ina dumonda dentant para d’avair occupà era gia el: la colur naira da quest chau che furma la part centrala da l’ureglin, il mor. Cumprovas da la derivanza da quel na chatt’ins betg pli, raquinta Theo de Canziani. Il motiv dal morin è uschè vegl ch’igl existan mo anc legendas. Per exempel quella ch’el saja in segn per la victoria cunter in’armada osmana u la legenda dad in amulet cunter pirats. U forsa è il morin perfin anc pli vegl, ina restanza da temps romans u etruscs? Nagin na sa. Ils fastizs sa perdan. Per Theo de Canziani èsi dentant cler ch’il motiv dal mor sto esser bler pli vegl ch’il colonialissem ed il rassissem encunter persunas da pel stgira. Il moretto fiumano saja in simbol d’identitad locala, in bun simbol, dal qual els sajan superbis. Per illustrar quant loschs ch’ils da Rijeka èn da lur moretti, è la catedrala da Son Vitus l’ultima staziun da mes viadi en Croazia. Qua ma dat il rectur, Ivan Stošić, il bainvegni e ma maina si en la galaria da la catedrala. En ina vitrina è messa en salv la curuna da processiun da la statua da Maria, ornada cun 199 moretti. «Quai dat perditga ch’ils moretti n’èn betg expressiun dad ina chaussa negativa, mabain dad ina positiva. Sin la madonna mett’ins be insatge ch’è da valur.» Far la differenza Enavos tar la discussiun sin vamporta a Sent. En Engiadina n’è l’opiniun en la runda da las dunnas betg differenta da quella che jau hai udì en Croazia. Ina tradiziun saja ina tradiziun, il num na gioghia bain betg ina tant gronda rolla. La figlia da Mema Etter, Lidia Domenig-­Etter, concluda: «A mai na disturbi betg, sch’els han num morins. Nus umans essan bain uschè enavant che nus savain differenziar tranter in ureglin ed autras chaussas, sche jau port in ureglin u sche jau di trid dad ina persuna. Jau crai che nus stuessan schon far la differenza.» Il film «Mar, munts e morins» da l’autura Isabelle Jaeger è da vesair questa dumengia, ils 10 da november 2024, a las 17.25 sin SRF 1. El è però gia accessibel avant sin ils chanals online dad RTR. Ils morins tranter muntogna e mar En Engiadina èn els enconuschents e gia part da la ierta culturala: ils morins. Quai èn ureglins tradiziunals che mussan la testa dad in umet nair che porta ina sort turban. Ma pertge datti quests ureglins exotics insumma en Engiadina? Danunder vegnan quels? E surtut: èsi ozendi insumma anc en urden da purtar tals ureglins cun si in morin? – Precis a quellas dumondas è ida suenter l’autura da films Isabelle Jaeger en in film da Cuntrasts che vegn mussà quests dis. Ses viadi l’ha manada a Sent, en archivs, tar in’uraisa a Cuira e perfin ad in port a la Mar Adriatica, a Rijeka en Croazia. Ed era en quella citad, numnada pli baud «Fiume», chatt’ins ils «moretti fiumiani». La probabilitad è damai gronda che anteriurs Randulins, affarists e cafetiers engiadinais, hajan purtà ils ureglins fin en Engiadina, nua ch’els èn lura restads e daventads in simbol d’identitad. (fmr/dat) La Sentinra Mengia «Mema» Etter porta adina ses morins. A Rijeka è perfin la curuna da processiun da la statua da Maria ornada cun 199 moretti. A Rijeka è perfin la curuna da processiun da la statua da Maria ornada cun 199 moretti. L’istoricher d’art Theo de Canziani da Rijeka enconuscha sco mo paucs auters l’istorgia dal «moretto fiumano». L’istoricher d’art Theo de Canziani da Rijeka enconuscha sco mo paucs auters l’istorgia dal «moretto fiumano». Morins en pliras variaziuns e furmas - ils "moretti fiumiani". Ils tipics e tradiziunals ureglins dals morins che vegnan purtads era en Engiadina. Ils tipics e tradiziunals ureglins dals morins che vegnan purtads era en Engiadina.

Nus tuttas e tuts suttascrivain di per di plirs contracts – aifer paucas secundas e senza che nus ans fissan conscients tge che nus acceptain vairamain. Cliccond per l’internet enturn, cumpara gea sin mintga nova pagina in avertiment da cookies, vul dir ina tavla che dumonda, sche nus vulain acceptar las cundiziuns. Atgnamain dumondan las paginas, sche nus essan d’accord da laschar rimnar e duvrar nossas datas. – E nus «acceptain», «acceptain» ed «acceptain tut» senza remischun. Ma tge datas vegnan insumma rimnadas en l’internet? E tge capita cun quels profils dals utilisaders? – Exact a quellas dumondas è ida suenter ina squadra redacziunala dad SRF en in podcast da l’october 2024. L’emissiun en quatter parts (da var 30 min) sa numna «Die Cookiefalle», damai per bun rumantsch «La trapla da cookies». Ella è accessibla sin Play SRF. Tant saja tradì ordavant: tut ils misteris e las funcziuns zuppadas da quests cookies n’ha era il podcast betg chattà. Però tuttina fastizescha l’emissiun intgins mecanissems ed effects spectaculars. Savevas vus p.ex. ch’il contract che nus suttascrivain mintga di cumpiglia per part 9000 paginas? E savevas vus che nossas datas da localisaziun – che nus dain gea liber tar singulas applicaziuns (aura, navigaziun, fitness etc.) – vegnan per part vendidas e dadas liber a tgi che vul, senza che quai vegniss controllà? E savevas vus, che gia mo guardar in pitschen video da reclama, pudess avair l’effect ch’ins survegn per posta ina reclama adressada direct, reclama mai empustada? Insumma, las vias dals cookies n’èn betg adina reconstruiblas. Tge che capita propi cun noss «profils» n’è betg propi cler – ma els vegnan duvrads! Il podcast «Die Cookiefalle» cusseglia en mintga cas dad esser precaut cun gist acceptar tut. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Ina tavla d'avertiment per in cookie sin la pagina d'internet www.rtr.ch.

Ina da las qualitads dals Svizzers è quel da l’urden. Nettezza, schubradad, exactadad, lavar e scuar tutga tar ina dretga Svizra u in dretg Svizzer. La scua davant porta è ina marca da quest cumportament. Er il maun public è obligà a quest: Strusch che l’emprima feglia croda da las plontas, cumparan ils lavurers communals cun lur maschinas da scuar vias. E las chanzlias publitgeschan lur avis ch’ins stoppia allontanar chaglias da las vias. Sch’ins tralaschia quai, fetschi la vischnanca la lavur – cun trametter al privat il quint per la negligientscha. Davos la saiv, pia sin il terren privat, datti duas vistas: La na po dentant nagin reclomar u chastiar pervia da negligientscha. I dat quels amitgs dal spazi verd che van cun il tschitschapulvra tras lur conturn. La nua ch’il roboter fascheva di per di la runda stoi esser schuber e gnanc in fegl poi vertir sin il pastget. Alura datti ils auters, che n’èn propi er betg tartogns: Jau ma sent sco persuna netta cun senn per l’urden. Malgrà quai vi jau prender resguard er sin noss cumpagns da l’iert. Nua duessan ils erizuns, las orvettas u schischeglias, ed er ils avieuls sulvadis e baus-diavel («Hirschkäfer») ir a cuz durant l’enviern? Mes tip confidenzial: Laschai enavos en vos iert, almain enfin primavaira, in zic disurden. In u dus mantuns romma, ina pitschna muschna. I tanscha da far urden pir la primavaira. Laschai in spazi d’enviern ad autras creatiras. Sche l’entir iert e nettegià a moda perfetga, mintga rom, mintga stumbel e fusti è davent, po quai esser endretg a vus. Patratgai a la proxima stagiun. Cura che vus vulessas vesair l’erizun, la bella tschitta u forsa schizunt il bau diavel. Vus stuais damai savair: Animals en voss iert n’èn betg disgustus u prigulus. Gist l’erizun e l’orvetta èn animals nizzaivels che gidan vus d’eliminar en voss iert ils coss e las glimaias. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In iert na drova betg in tschitschapulvra. Anzi, i fiss impurtant da laschair star in zic disurden sur l'enviern..

Gist dus premis ha Janic Maskos da Scuol survegnì a Domat als Dis da litteratura: il Premi Term Bel ed il premi dal public. Cun in pèr dis distanza ha la FMR vulì savair dal student, co ch’el sa sentia uss, pertge e per tgi ch’el scrivia e tge ch’el vegnia a far cun ils raps. Cun ses 21 onns ha Janic Maskos da Scuol scrit gia insaquants texts. Blers per sai sez, ma er inqual per in public. Saja quai per in poetry slam u per ils impuls dad RTR. E gist dacurt ha il student da biodiversitad e rumantsch a Turitg persvadì la giuria dals Dis da litteratura cun ses text «Cour’es quaint». Aint in ses text descriva Janic Maskos ina situaziun, dad esser unfis: in pèr sa chatta en ina chamona, durant che ordadora fai malaura cun temporals e ventatschs. Dentant dadens para era da regnar ina tscherta tensiun. Dentant che la giuvna sa chatta dad ina vart da la chamona e legia sa chatta il giuvenot da l’autra vart e sa fa differents pissers e patratgs. La FMR ha vulì savair da Janic Maskos sch’el ha gìa passentà ina tala situaziun e co el vegn uschiglio sin sias ideas per scriver. Raquinta ha il giuven da Scuol per telefon da video. FMR: Vus avais gudagnà il Premi Term Bel ed il premi dal public, quai dat ensemen ina bella summa da 4’500 francs. Avais gia ina bun’idea co ch’investir quels raps? Janic Maskos: Jau vegn a spargnar, fitg bravin. Respectivamain sco student pon ins adina duvrar raps per chaussas tut profanas dal mintgadi, sco da mangiar, per mes sport ed la sortida. Vus scrivais gia daditg diversas sorts texts. As regurdais Vus cura ch’il gust vi dal scriver è propi daventà grond? En scola hai jau gì tschaffen da scriver cumponiments. E lura avain nus legì poesias, e quai m’ha era plaschì fitg bain. E cun il temp hai jau survegnì gust da scriver e giugar cun pleds e la lingua. Ed uschia hai jau cumenzà a scriver per mai, senza la finamira da publitgar, simplamain be or da plaschair. Avais Vus in idol u in autur preferì, ch’inspirescha Vus? Jau legel fitg gugent texts rumantschs. Per exempel «la müdada» da Cla Biert. Quel hai jau quasi maglià. Ed Oscar Peer ma plascha era fitg bain. Ma igl è difficil da numnar be insatgi. Auter èsi natiralmain tar las poesias. Là ma plaschan quellas da Dumenic Andry fitg bain. Ma natiralmain datti er auters auturs che na scrivan betg be rumantsch, sco per exempel Arno Camenisch. Tar el chat jau interessant ch’el dovra la lingua sco part dal raquint. Vus avais il bab che vegn oriundamain da la Germania. N’avais Vus anc mai gì gust da scriver per tudestg? Jau hai era gia scrit per tudestg, ma betg en quel rom sco per rumantsch. Era sche jau sun creschì si cun tuttas duas linguas, ma plascha il rumantsch simplamain meglier. Igl è sco ina colur preferida. Vus essas era creativ cun differents geners da texts: poesias, poetry slam ed ils Impuls per RTR per numnar be in pèr. Nua chattais Vus las ideas per Voss texts? Las meglras ideas hai jau ordador durant far sport. Sche jau vom a currer u cun il velo vegn jau en in ritmus e lura cumenzan ils patratgs a girar. Il ritmus gida lura era gist per la lingua e las frasas. E mintgatant sun jau uschè scort che jau ferm e notesch l’idea u la frasa centrala sin il telefonin. E quella suletta frasa po alura esser l’inspiraziun per in nov text. Ma per mai è il pli impurtant dad esser ordador. Dadens na survegn jau naginas ideas. Avais Vus lura era gist il public avant egls, cura che Vus scrivais insatge? Las poesias scriv jau per mai. Ma i dat natiralmain era texts che jau scriv quasi sin dumonda, sco per exempel il text per il Premi Term Bel. Là savev’jau quant che jau dastg scriver, ma il tema era liber. En Voss text vai per ina situaziun dad esser stuf en ina chamona. È quella idea era vegnida durant che Vus eras en ina? Jau scriv be sur da sentiments che jau hai experientà. Jau na vegn betg da scriver sur dad ina chaussa che na ma pertutga betg u che n’è betg mes sentiment. Il purtret che jau descriv sco tal na sto betg esser vair, ma il sentiment ch’el sveglia però schon. Lain gist restar tar quest text «Cour’es quaint», ch’è tranter auter vegnì taxà als Dis da litteratura sco ina crisa da relaziun. Era quai vossa intenziun da svegliar quel maletg? Gea, il resun da la giuria m’ha plaschì fitg bain. Ella ha menziunà las chaussas che jau hai integrà aposta e ch’ins ha badà, ma da l’autra vart ha ella agiuntà chaussas che jau n’aveva gnanc realisà cun scriver. In exempel è il pèr en crisa. Quai n’era betg la situaziun principala che jau vuleva transportar. I n’è betg uschia che quellas duas persunas sa dessan gist giu per il nas, mabain igl era plitost ina crisa cun la situaziun, cun questa mal’aura e las circumstanzas en la chamona. Ma tuttina eri fitg interessant da retschaiver in resun direct, uschiglio na survegn jau betg savens in resun sin mes texts. Cun quest resun che Vus avais survegnì cun il Premi Term Bel tutgais Vus uss era tar las stailas al firmament da la litteratura rumantscha. Metta quai Vus in zic sut squitsch? En tge direcziun ch’i vegn ad ir, na sa jau betg anc. Cun quai che mes rom principal è la biodiversitad, ma poss jau m’imaginar da lavurar in temp sin quel champ. Da l’autra vart fiss magister al gimnasi in’opziun, nua che jau pudess cumbinar omadus roms. Il scriver duess en mintga cas restar ina part da mai, però ina che fa plaschair. Quai duess apunto restar insatge senza squitsch. Ordador survegn Janic Maskos sias meglras ideas. Ed il pli gugent scriva el da chaussas ch’el ha gia experientà. Da scriver in’istorgia tut fictiva fiss per el plitost ina manzegna. Ordador survegn Janic Maskos sias meglras ideas. Ed il pli gugent scriva el da chaussas ch’el ha gia experientà. Da scriver in’istorgia tut fictiva fiss per el plitost ina manzegna. Janic Maskos ha giudì da survegnir in resun direct als Dis da litteratura a Domat. Uschiglio na survegnia el betg savens resuns sin ses texts. Fotos mad Janic Maskos ha giudì da survegnir in resun direct als Dis da litteratura a Domat. Uschiglio na survegnia el betg savens resuns sin ses texts. Fotos mad Janic Maskos ha giudì da survegnir in resun direct als Dis da litteratura a Domat. Uschiglio na survegnia el betg savens resuns sin ses texts. Fotos mad Ordador survegn Janic Maskos sias meglras ideas. Ed il pli gugent scriva el da chaussas ch’el ha gia experientà. Da scriver in’istorgia tut fictiva fiss per el plitost ina manzegna.

La Lia Rumantscha organisescha a partir dal 2025 in emprim «Lavuratori scriver litterar». Entant hai bain avunda annunzias. Ma l’organisatura Gianna Olinda Cadonau fa tuttina anc reclama da s’annunziar per avair ina grondezza ideala da la gruppa. Gianna Olinda Cadonau (san.) ha preschentà als Dis da litteratura da l’entschatta november – en discurs cun la moderatura Esther Berther – la purschida dal «Lavuratori scriver litterar» cumpilà ed organisà da la Lia Rumantscha. Questa stad ha la Lia Rumantscha scrit ora in nov lavuratori ch’ella vul organisar durant ils proxims dus onns durant quatter semesters a partir da l’entschatta 2025. I sa tracta dad in lavuratori per sa perfecziunar en scriver texts litterars per rumantsch. Il «Lavuratori scriver litterar» vegn organisà durant 30 sondas e sa drizza a persunas che «han gia rimnà emprimas experientschas cun scriver litterar e che vulessan approfundar quellas», sco che la Lia Rumantscha ha fatg a savair en si’annunzia da la fin d’avust 2024. Instruidas ed accumpagnadas vegnan las persunas da docentas e docents da num e da pum ch’èn engaschadas en il mund litterar rumantsch e svizzer: dad Annetta Ganzoni fin Dumenic Andry, da Simone Lappert fin Lukas Bärfuss. L’entira furmaziun dad in budget total da 90 000 francs vegn sustegnida per in terz da la fundaziun svizra per cultura Pro Helvetia. A participantas e participants custa l’entir lavuratori 2500 francs, uschia ch’il segund terz dals custs vegn dad ellas ed els. Annunziar fin la fin da november Igl è pussaivel da s’annunziar anc fin la fin da november 2024. Ma la Lia Rumantscha, cun la manadra cultura Gianna Olinda Cadonau, sa stenta quests dis dad anc far dapli reclama per l’emprima ediziun dal lavuratori. Tranter auter ha ella er anc ina giada rendì attent a la purschida en occasiun dals Dis da litteratura a Domat l’entschatta da november. Perquai ha la FMR tschentà tschintg dumondas a l’organisatura. FMR: Il «Lavuratori scriver litterar» sa drizza gea ad in pitschen circul: glieud che vul e sa scriver e ch’ha forsa gia en testa in project litterar. Datti tuttina avunda annunzias? Gianna Olinda Cadonau: Il lavuratori vegn en mintga cas organisà! Nus avain sis persunas che participeschan a l’entir program, duas persunas èn da la partida parzialmain. E lura avain nus anc trais persunas che s’interesseschan u ch’èn s’annunziadas provisoricamain. Ma nus avain ensemen ina buna e bella gruppa. Nus avain adina ditg ch’i dovria silmain otg persunas per insumma far il lavuratori. Ideal fiss ina gruppa da diesch fin sedesch persunas. Perquai essan nus averts per anc ulteriuras annunzias. Scriver è gea in art universal. Pertge dovri ussa quest lavuratori specific rumantsch? Il scriver è bain in art universal, dentant in che ha il linguatg sco instrument da basa. Ed igl è auter da discutar dals agens texts en in ravugl rumantsch che da far quai en in auter context linguistic. Perquai vulain nus porscher cun il lavuratori er in barat litterar rumantsch pli intensiv. Quel aspect rumantsch avain nus ussa era resguardà en il program, ins emprenda per exempel d’enconuscher meglier il canon litterar rumantsch per avair ina buna invista en tradiziuns e referenzas litteraras. E lura èn la gronda part da docentas e docents da lingua rumantscha. Ed in terz aspect che ma para impurtant en quest connex: La gruppa duai era gudagnar dapli segirtad sco auturas ed auturs rumantschs, as occupond da l’atgna lavur litterara e lavurond vi da novs ed agens projects. Il lavuratori è detg impegnativ: duas sondas al mais durant dus onns. È quai forsa memia bler? Gea, quai po forsa esser in motiv che ina u l’autra persuna desista da s’annunziar. Sa chapescha fissi bel, sche la persuna participescha a tut ils moduls dal lavuratori. Ma nus essan averts per soluziuns «parzialas». Quai discutain nus gugent cun las persunas che s’interesseschan. Vus pudais far in pitschen spot da reclama, paucs dis avant il termin d’annunzia: Tgi duai s’interessar e s’annunziar al «Lavuratori scriver litterar»? Mintga persuna che scriva gugent e seriusamain texts litterars, e mintga persuna che vul acquistar in instrumentari pli vast en quel sectur. Ins na sto betg avair publitgà gia numerus texts u entiras ovras! Ma forsa èsi era da dir ch’i na sa tracta betg dad in curs en il senn da «Ich schreib mich frei». – Mabain i va propi per lavurar vi dad in agen text e project, accumpagnà dad in mentorat, e dad avair in intensiv barat cun collegas. I vegn perfin a dar pensums! (ri) Ed a la fin survegn lura mintga participanta e participant in bul ubain in diplom cun il titel «Scriptur/a rumantsch/a»? (ri) Geabain, i dat in diplom! Schegea ch’il «titel» u «diplom» n’è gea betg propi protegì ... – Jau mezza hai fatg sin basa privata ina scolaziun da scriver litterar a Turitg ed hai survegnì a la fin in diplom. Ma pli impurtant che quel diplom èn per mai stadas ils utensils che jau hai survegnì enta maun durant la scolaziun. Cun sustegn da quel instrumentari pon ins profilar l’atgna lavur litterara. E tgi sa, forsa che la gruppa resta perfin era suenter il lavuratori in lieu da barat fritgaivel tranter collegas. Quai fiss fitg bel. Infurmaziuns detagliadas davart il «Lavuratori scriver litterar» e las cundiziuns d’annunzia per quella purschida èn da chattar sin la pagina d’internet da la Lia Rumantscha (www.liarumantscha.ch). Gianna Olinda Cadonau (san.) ha preschentà als Dis da litteratura da l’entschatta november – en discurs cun la moderatura Esther Berther – la purschida dal «Lavuratori scriver litterar» cumpilà ed organisà da la Lia Rumantscha.

La stad 2026 ha lieu en la chapitala grischuna la pli gronda occurrenza da sport da l’onn, la 59avla Festa da tir federala. Il comitè d’organisaziun ha preschentà glindesdi a Cuira las preparativas. Els dus sa legran per la Festa da tir federala 2026: Chiara Leone, la victura olimpica cun l’arma da 50 meters e Martin Candinas, il president dal comité d’organisaziun. Durant in mais, dals 5 da zercladur fin ils 5 da fanadur 2026, vegnan spetgads en la chapitala radund 36 000 tiradurs e tiraduras e 100 000 visitadras e visitaders a la 59avla Festa da tir federala. Sco quai ch’il comité d'organisaziun ha infurmà glindesdi en ina conferenza da medias, stat l’occurrenza sut il motto «Tradiziun e passiun». Il center è la nova halla Sajettà vegn tar la festa sin il Rossboden a Cuira e sin implants da tir en la vischinanza. Il center da la festa vegn ad esser sin la Obere Au en la nova halla d’events, la quala vegn construida ils proxims mais. En occasiun da la conferenza ha Martin Candinas, il president dal comité d’organisaziun e cusseglier naziunal, ditg che questa festa sportiva stettia tenor el exemplaricamain «per la coesiun da la Svizra sur tut las regiuns dal pajais». La 59avla Festa da tir federala ha in budget da radund 14 milliuns francs. Var 8 milliuns da quels custs vegnan cuvrids, sche participants e participantas pajan lur stetgs. Ils ulteriurs custs vegnan generads sur sponsurs e partenaris. En occasiun da la conferenza da medias ha era la victura olimpica da Paris, Chiara Leone, mess en vista sia participaziun a la Festa da tir federala dal 2026 a Cuira. Detagls ed infurmaziuns davart la 59avla Festa da tir federala èn da chattar sin la pagina d’internet: www.gr2026.ch.

In manischunz d’in auto da furniziun ha pers la notg sin glin­desdi la controlla da ses vehichel sin la via englatschada a Surava. Suenter che la polizia l’ha gidà, ha ella dentant constatà ch’il manischunz n’aveva nagina patenta da l’auto. L’accident era capità curt avant mesanotg, sco che la Polizia chantunala dal Grischun ha communitgà glindesdi en ina communicaziun. L’um da 37 onns era da viadi da Surava en direcziun Casti, cura che ses vehichel è glischnà sper via englatschada. L’auto da furniziun saja sinaquai charrà si dad ina scarpa, lura cupitgà engiu e sa tschentà puspè sin via. Tar la controlla tras la patruglia d’agid, n’ha il manischunz betg pudì mussar ina patenta d’ir cun auto. L’um era mo en possess dad ina lubientscha da manischar en la categoria «mofa», la quala el aveva dentant stuì dar giu gia l’onn 2001. En connex cun la communicaziun da quest accident, ha la Polizia chantunala avertì da charrar precautamain quests dis sin las vias. En blers lieus neuralgics saja da quintar cun vias englatschadas. (cdm/sda/fmr) In accident a Surava cun in auto da furniziun – chaschunà dad in manischunz senza patenta.

In chasti da 23 mais survegn l’anteriur derschader administrativ – pervi da violaziun, mulesta sexuala e smanatscha. El na sto però betg ir en praschun, sch’el sa cumporta bain. I sa tracta d’in chasti cundiziunà cun dus onns temp d’emprova. L’anteriur derschader administrativ è culpant. El ha smanatschà, mulestà e violà ina praticanta. Gliez resorta da la curta communicaziun – inclus dispositiv – che la Dretgira regiunala Plessur ha tramess il mardi a las medias. La sentenzia n’ha anc betg vigur legala, pertge las partidas pon anc appellar a la proxima instanza. La FMR respunda las dumondas en connex cun la condemnaziun. A tgi crai la dretgira? Gliez è stada la gronda dumonda suenter il process che ha durà dus dis. Uss èsi cler. La Dretgira Plessur crai a l’unfrenda ch’igl è capità ina violaziun ils 13 da december 2021 en in biro da la Dretgira administrativa a Cuira. La descripziun da l’unfrenda saja «vardaivla», stat scrit en la communicaziun da mardi. La descripziun da l’inculpà n’ha betg persvadì la dretgira. L’inculpà vegn condemnà pervi da violaziun e pervi da mulestas sexualas succedidas il december da lez onn. En pli è el culpant pervi da smanatscha. Puncto mulestas sexualas en chats sin skype survegn l’anteriur derschader in acquittament, in uschenumnà Freispruch. Qua valia il principi in dubio pro reo, scriva la Dretgira Plessur che dubitescha ch’el haja gì l’intenziun da mulestar la praticanta en quests chats. Las renfatschas dad ulteriuras mulestas èn gia surannadas. Gliez munta ch’il temp per chastiar questas mulestas è gia scadì. L’inculpà vegn sentenzià a 23 mais ed ad in chasti da 60 taxas a 90 francs. Igl èn chastis cundiziunads. Sche l’inculpà na delinquescha betg ils proxims dus onns, na sto el betg ir en praschun e betg pajar il chasti pecuniar. El sto dentant pajar ina multa da 2300 francs. La procura publica aveva pretendì 30 mais praschun, 6 da quels a moda nuncundiziunada. Pertge ha la Dretgira Plessur decidì in chasti pli miaivel? Ina resposta concreta na resorta betg da la stgarsa communicaziun da medias da circa ina mesa pagina. Ina sentenzia en scrit cun ina motivaziun detagliada n’è anc betg avant maun. Respunder sa lascha la dumonda perquai be a moda generala cun dar in tgit en il cudesch penal. In chasti cundiziunà datti, sch’igl exista ina buna prognosa e praschun «na para betg dad esser necessari per impedir ch’il delinquent commettia ulteriurs crims u delicts». Plinavant na dastga in delinquent betg avair commess auters delicts ils ultims onns. Curt e bun: La Dretgira Plessur è en gliez cas da l’avis che l’anteriur derschader na commettia nagina violaziun u naginas mulestas sexualas pli. Chastis cundiziunads vegnan magari resentids quasi sco in acquittament, perquai ch’il sentenzià na va betg en praschun. Giuridicamain è gliez però fallà, ils chastis èn be suspendids. Els vegnan dal reminent era nudads en il register penal e stidads pir suenter diesch fin quindesch onns. In chasti pecuniar po muntar maximalmain a 180 taxas a 3000 francs. L’anteriur derschader ha survegnì in chasti da 60 taxas a 90 francs. Pertge betg ina pli auta taxa? Avant dretgira ha l’inculpà explitgà da strusch pli avair entradas. Perquai ha la dretgira decidì taxas da be 90 francs. Sco gia ditg, tar il chasti pecuniar sa tracti dad in chasti cundiziunà ch’el na sto betg pajar tar in bun cumportament. Radund 37 000 francs sto l’inculpà però tuttina pajar per custs da dretgira inclus multa da 2 300 francs. Radund 41 000 francs han custà las lavurs da l’advocata da l’unfrenda. Questa summa paja il chantun Grischun, perquai che la situaziun finanziala da l’inculpà n’è betg buna. Sch’el gudogna puspè dapli, sto el restituir ils daners al Chantun. Il plant civil da l’unfrenda ha la Dretgira Plessur approvà cun summas da radund 3600 francs. Latiers ha l’inculpà da pajar ina satisfacziun da 17 000 francs. Entaifer diesch dis pon las partidas e la procura publica annunziar ina appellaziun. Entaifer quel temp n’ha la sentenzia nagina vigur legala ed era betg, sch’il cas avess anc da vegnir tratg vinavant a la proxima instanza. Tanja Knodel, l’advocata da l’inculpà, ha ditg sin dumonda da la FMR ch’els annunzian l’appellaziun – cunzunt era per survegnir la sentenzia cun l’argumentaziun detagliada en scrit. Pir sch’il cas vegn tratg vinavant, scriva la Dretgira Plessur ina argumentaziun detagliada, nua ch’ella explitgescha minuziusamain sias conclusiuns. Las partidas pon era pretender ina sentenzia en scrit senza trair vinavant il cas. Lura s’augmentan ils custs da dretgira per 5000 francs. Inculpà annunzia appellaziun 23 mais cundiziunà survegn l’anteriur derschader administrativ. La Dretgira Plessur condemna el pervi da violaziun, mulesta sexuala e smanatscha. L’inculpà annunzia appellaziun. Ma sch’i vegn propi ad in process en segund’instanza è anc intschert. A tgi crai la Dretgira Plessur suenter il process da violaziun che ha durà dus dis? Dapi il mardi èsi public. L’unfrenda è per la dretgira pli vardaivla. L’inculpà, in anteriur derschader, survegn in chasti cundiziunà da 23 mais. Ina sentenzia en scrit na datti anc betg. Ina tala survegnan las partidas be, sch’ellas tiran vinavant il cas. «Per survegnir l’argumentaziun da la sentenzia en scrit vegnin nus ad annunziar l’appellaziun», di l’advocata da l’inculpà, Tanja Knodel sin dumonda da la FMR. Suenter saja dad analisar l’argumentaziun da la dretgira. «Ina procedura d’appellaziun n’è betg mo dependenta, schebain ins è d’accord cun la sentenzia u betg – gliez pudessan nus respunder facilmain», di l’advocata. «I dependa era sche l’inculpà dispona dad avunda resursas, forza ed energia dad anc ina giada s’exponer ad in tal process.» Igl è pia pussaivel che l’inculpà retiria era puspè sia appellaziun. Sut squitsch medial - il process da violaziun ha leventà las mirveglias da las medias en l'entira Svizra. Sut squitsch medial – la Dretgira Plessur è vegnida observada a moda critica da las medias en l’entira Svizra durant quest process da violaziun.

Da primavaira 2025 vegn puspè realisada per la 13avla giada l’agrischa «eveniment agricultura», questa giada en la chapitala grischuna. Durant la fin d’emna dals 12 e 13 d’avrigl 2025 han persunas interessadas l’occasiun d’admirar bels animals, s’occupar cun temas agriculs e giudair la cumpagnia. Suenter l’onn 2018 vegn Cuira a beneventar per la terza giada la messa agricula agrischa. Quella na plascha betg mo a las puras ed ils purs, mabain attira mintga giada a blers visitaders e visitadras. A l’ultima agrischa l’onn passà a Grüsch han tut part passa 20'000 persunas. Il comité d’organisaziun e l’Uniun purila grischuna han, sco ch’ins legia en l’infurmaziun als mezs d’infurmaziun, «preparà per ils 12 e 13 d’avrigl 2025 n program multifar cun highlights per tut las gruppas da vegliadetgna». Ch’i dettia quella fin d’emna shows cun animals e preschentaziuns da differentas razzas, in martgà da products agriculs fin tar in martgà cun products da la mastergnanza grischuna. Durant tut ils dus dis procura l’Uniun musica populara svizra Grischun per l’accumpagnament musical. L’agrischa vegn ad avair lieu en la citad veglia da Cuira. Mo la grond’exposiziun da muvel da latg vegn ad esser en la Stadthalle da la chapitala grischuna. (cdm/fmr) Durant ina fin d’emna vegn la citad veglia da Cuira ad star sut l’ensaina da l’agricultura grischuna.

David Truttmann A las 14.00 hai jau dad esser tar in’adressa sper l’Universitad da Turitg. Igl è in termin impurtant e detg spinus. Durant il viadi en il tren da Cuira hai jau mangià mes gentar or dal satgados. In gentar senza café. Entant èsi gia las 13.30 e jau duvrass urgentamain in café! Jau hai gea anc peda fin tar il termin. Bain cler, sco anteriur student a l’universitad sai jau exact nua ch’igl è dad ir a la svelta per in café: là en quel kiosc gist sper il grond Lichthof universitar. Tgi sa, sch’i dat anc quel kiosc? Bleras giadas gievan nus da temps studentics suenter gentar anc tar quel kiosc a prender in café take-away, gievan lura dadora a l’aria frestga ed a sulegl a baiver quel ed a fimar ina cigaretta – u forsa duas. E baincomal, il kiosc è anc là, al medem lieu sper il Lichthof. Ma sa chapescha è quel vegnì modernisà en il fratemp ed ha bler damain gasettas che anc avant passa 20 onns, durant mes temp da studi, en il qual jau n’hai betg laschà enavos enorm gronds fastizs academics. Jau fatsch damai oz exact il medem sco avant dus decennis en quest lieu: empustar in café «zum Mitneh». Ed en quel mument che la dunna dal kiosc ma declera ch’i na dettia nagins cups da plastic, mabain mo da quels per returnar e ch’i saja da pajar in deposit da 5.00 francs, ch’ins survegnia natiralmain enavos, sch’ins returnia il cup, en quel mument realisesch jau: Quella dunna enconusch jau! Geabain, quai è bain la medema dunna amiaivla ch’era gia al medem kiosc avant passa 20 onns, u betg? Nagin’idea co ch’ella aveva num e co ch’ella vegn ad avair num er oz. Ed ella ha anc adina il medem accent en ses dialect svizzer, in accent che tradescha sia derivanza or d’in pajais dal Balcan. Durant il studi n’hai jau atgnamain mai discurrì cun ella dapli che trais pleds. Adina mo las medemas flosclas: «In café, per plaschair.» – Ella scheva il pretsch. – Jau deva vi la munaida. – Ella scheva grazia. – Jau scheva grazia. – E tuts dus schevan a revair. – Ina conversaziun da kioscs. Ed ussa, passa 20 onns pli tard stun jau davant exact il medem kiosc. Jau vuless precis il medem da la medema dunna dal kiosc. Jau l’enconusch bel e precis. Ed ella? Enconuscha ella era mai? – Segir betg, David! – Di per di passan qua tschients da students e studentas. E durant ils ultims dus decennis èn traffitgadas qua millis e millis da persunas giuvnas per cumprar cafés, cigarettas e Stimorols. Co diavel duai questa dunna dal kiosc sa regurdar anc da mia visascha, ussa, passa 20 onns suenter mia carriera studentica? Jau prend mes café (en in cup cun deposit da 5.00 francs) e vom a sulegl a baiver mes café – senza cigaretta. Suenter in quart d’ura turn jau enavos cun mes cup, dun quel a la dunna dal kiosc ed ella ma paja enavos mes 5.00 francs. E lura capita l’incredibel: ella ri si per mai. Igl è in rir colleghial-famigliar, sco per dir: Nus dus ans enconuschain. – Ella engrazia. – Jau di grazia. – E nus schain a revair. – Sco avant 20 onns. Cun pass pli lev bandun jau il kiosc e l’edifizi principal da l’universitad. E cun in surrir chamin jau vers mes termin spinus tar il dentist. Là ma passa il rir. Ma sche jau avess da turnar proximamain per in tractament delicat u per ina controlla finala a Turitg, e sche jau duvrass puspè urgentamain in café, lura savess jau gea tar tgi ir. David Truttmann da Cuira è schef­redactur da la Fundaziun Medias ­Rumantschas (FMR).

Uffizialmain na datti nagina associaziun da Rumantschs e Rumantschas en l’administraziun federala sco da las autras linguas naziunalas. Ma almain èn els s’organisads tranter dad els, uschia ch’i dat ussa duas giadas l’onn in inscunter. Proxima gievgia vegn ad avair lieu il proxim. Per la FMR motiv avunda per chattar or in zic dapli da questa rait rumantscha federala. Cumenzà haja cun inscunters rumantschs sur mezdi, mintga mesemna il mez dal mais, sa regorda Barbla Etter, ina da las iniziantas e scheffa da la secziun navigaziun da l’Uffizi federal da traffic (UFT). «Là na vegnivan betg uschè blers. Forsa pervia dal termin e segir era perquai che nus n’avevan betg tants contacts per insumma envidar a tuts.» Perquai han ils iniziants studegià in’alternativa, co ch’ins pudess sa inscuntrar. La gronda sfida saja stada da ramassar las adressas, raquinta Barbla Etter. Era sche l’Uffizi federal da persunal avess tut las datas e savess quants Rumantschs e quantas Rumantschas che lavuran per la Confederaziun, na possian quellas datas betg vegnir dadas ora pervia da la protecziun da datas, declera la scheffa da la secziun navigaziun. «Cura che Martin Candinas è stà president dal cussegl naziunal ha el sustegnì nus Rumantschs e Rumantschas ed envidà tut las emploiadas ed ils emploiads federals ad in apero.» Alura è vegnida creada la rait dals Rumantschs tar la Confederaziun. E dapli lura hai dà in pèr inscunters informals tar aperitivs e l’emprim inscunter pli grond tar l’Uffizi federal da polizia (Fedpol) e la procura publica. Mintga mez onn in auter uffizi Cunquai ch’ils inscunters tranter ils emploiads rumantschs da la Confederaziun na sajan betg standardisads e nagin n’haja propi temp avunda, dasper sia lavur, dad era organisar quests inscunters, è l’idea naschida da laschar organisar mintga giada insatgi auter: «Nus avain gia fatg in plan per las proximas 5 giadas. Mintgamai in uffizi, respectivamain las persunas rumantschas, che lavuran là, surpiglian l’organisaziun. Nus vulain l’emprim guardar ed emprender insatge sur da quel uffizi e lura ir ensemen a tschaina. A l’inscunter da l’emna proxima vegn envidan l’Uffizi federal da cultura (UFC) e la biblioteca naziunala.» L’idea da midar giu tranter ils uffizis saja era ch’ins possia emprender ad enconuscher pli bain tge che quels fan insumma, declera Barbla Etter. «E lura savess ins era tgi contactar, sch’ins ha ina giada ina dumonda pertutgond la lavur. E precis per quai vai era: Per furmar ina rait sociala tranter persunas emploiadas tar la Confederaziun che discurran rumantsch.» Signatura dad e-mail per rumantsch «La plivalur da quests inscunters è simplamain da dar dapli pais a nossa lingua», declera Barbla Etter. Cunquai ch’i na dettia pel rumantsch nagina associaziun, sco per exempel la Helvetia Latina che unescha tut ils Francofons ed Italofons, fissi d’avantatg, sch’ils Rumantschs s’enconuschan e pon sa gidar tranter dad els. «Igl è adina bun dad avair ina cuminanza. E sche nus vulain guardar ch’i vegnia puspè duvrà dapli nossa lingua, per exempel en la signatura dad e-mail e sin las paginas dad internet, inscripziuns ed uschia vinavant alura èsi bun sch’ins enconuscha er auters Rumantschs cun ils medems problems», declera Barbla Etter. Ed insumma saja er adina flot da discurrer rumantsch cun collegas e da savair ch’ins n’è betg sulet. Tut las emploiadas ed ils emploiads rumantschs da la Confederaziun che eran vegnids al aperitiv da Martin Candinas. Foto mad Durant ses onn sco president dal cussegl naziunal ha Martin Candinas envidà tut las emploiadas ed ils emploiads rumantschs da la Confederaziun. Ils inscunters van vinavant – ussa dentant senza politichers. Foto mad

I vegn ditg che nus Jauras e Jauers da la Val Müstair sajan mez Tirolers. Tge narradads! I dat perfin ina cumprova culinarica che va tras il stumi e che mussa cler e net quant originala e genuina che la Val Müstair è: il «Cake da la Val Müstair». Ina curta introducziun en l’art da coier questa turta magnifica! – I dovra: 6 ovs 120 g paintg/pischada 250 g zutger 150 g nitscholas manizzadas (betg muladas) 180 g farina alva/mez alva 100 g tschigulatta naira tagliada en quadrins ½ tschadun pulvra da levon La preparaziun è simpla, era per persunas che na discurran betg il dialect jauer. – Truschar l’emprim a stgima (cun il mixer) ils sis mellens d’ov ensemen cun il paintg ed il zutger. Silsuenter maschadar lien cun ina palutta la farina, las nitscholas (il meglier manizzar cun ina furtgetta), la pulvra da levon e la tschigulatta naira. E per finir sbatter a stgima ils 6 alvs d’ov e maschadar suten quella «naiv» en la pasta dultscha. E gia vegn il finale. Derscher tut quella massa spessa en ina furma da cake (enzugliada en palpiri da furnel). Coier per circa 60 minutas en il furn prestgaudà tar 180 grads. E cura ch’il ­cake è fraid: Giudair il gust original e genuin da la Val Müstair che fa vegnir l’aua en bucca sco il Rom che cula ... I dat glieud che pretenda che il «Cake da la Val Müstair» saja gea il medem sco il classic ­«Tirolercake». Quai è ina pretensiun ch’è manaivla a la blasfemia! Segir e franc èsi stà sutsura – ils Tirolers han engulà il recept da la Val Müstair. Senza dubi. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. In "Tirolercake" - dentant en Val Müstair è quai in "Cake da la Val Müstair".

Al settavel «Festival delle Foreste» a Bergamo (Italia) ha Bertilla Giossi, autura da films rumantschs e redactura dad RTR, gudagnà la fin d’emna passada il premi principal cun ses film davart ils guauds grischuns. Il film da l’emissiun Cuntrasts cun il titel «Bun enfin miserabel – il stan dal guaud grischun» aveva RTR emess gia il settember da l’onn passà. L’autura era ida en tschertga da differents guauds en il Grischun ed ha laschà controllar il stadi da sanadad dal guaud, sch’el possia insumma sa regiuvinar ed ademplir sias incumbensas da protecziun e da spazi da viver. Il «Festival delle Foreste» en la citad da Bergamo sa deditgescha tenor atgna definiziun «al pulmun verd dal mund» e vuless sensibilisar per la resursa guaud. En il rom dal festival datti discussiuns e concurrenzas da film, fotografia e litteratura. (cdm/fmr) L’autura e redactura dad RTR, Bertilla Giossi (amez), è vegnida undrada la fin d’emna passada a Bergamo per ses film davart ils guauds grischuns.

Ursin Fetz (san.) surdat a Janic Maskos il Premi Term Bel 2024.

Radund 3500 scolaras e scolars da tut la Svizra s’inscuntran quest’emna en occasiun da la segunda emna da barat naziunala. En tut datti 30 differentas activitads, ina da quella è l’uschenumnà «Culturetrail» che ha gì lieu glindesdi passà a Berna. La novavla classa da Trun è stada dus dis a Berna ed s’è participada al parcours multiling accumpagnà da la FMR. Apaina arrivada a Berna ha la novavla classa da Trun gia survegnì il bainvegni al stil grond dal cusseglier naziunal Martin Candinas. Ma per politica n’han ils giuvenils da la Surselva betg gì bler temp glindesdi passà. Il motiv pertge che la classa da Trun è vegnida per dus dis en la chapitala era in auter: il barat naziunal, organisà da la Movetia cun autras classas e la participaziun a l’uscheditg «Culturetrail». In parcours cun sis posts tras Berna. Movetia è l’agentura naziunala per la promoziun dal barat e da la mobilitad en il sectur da la furmaziun. La Confederaziun ed ils chantuns han dà l’incumbensa da promover e sustegnair finanzialmain barats tranter classas da las differentas regiuns linguisticas, ma era semesters da barat u cooperaziuns tranter instituziuns. Per tut ils projects che vegnan realisads quest november vegn l’agentura uschia sin ina summa da 245'000 francs. La visiun da l’agentura, che è vegnida fundada l’onn 2017 è da pussibilitar a tut ils giuvenils e las giuvenilas da pudair sa participar ad in barat durant lur scolaziun. Blers infinitivs e pleds englais Las quatter classas culs 70 giuvenils èn vegnidas partidas si, uschia ch’igl ha dà gruppas cun uffants da tut las differentas regiuns da linguas, dimena ils Rumantschs dal CSST (Consorzi da scola Sumvitg-Trun), scolaras e scolars da Losone en il Tessin che discurran talian, giuvenils dal chantun Vad che discurran franzos ed ina classa tudestga da Berna. Al cumenzament na savevan ils giuvenils betg propi tge discurrer cun tgi. Ch’i dettia propi anc da quels che discurran rumantsch, ha fatg surstar ad in ni l’auter. E che betg tuts chapeschan franzos, quai è era stà cler magari svelt. Uschia ch’igl ha dà discurs cun mauns e pes, blers verbs be en la furma da l’infinitiv e lura anc inqual pled per englais. Ma bler temp per surmuntar las emprimas retegnientschas n’han ils giuvenils betg gì: l’emprim post spetgava. Ensemen cun Noah Deplazes ed Ena Stella Candinas, tuts dus scolars dal CSST è era la gruppa da schurnalists arrivada tar l’emprim post, in quiz da radio. Romana Costa dad RTR e trais collegas da las autras staziuns da radio dad SRG avevan preparà dumondas da quiz, mintgin en la lingua da sia staziun, ch’ils giuvenils avessan gì da respunder respectivamain translatar in per tschel. Dumondas sco «quantas linguas uffizialas datti en il chantun Grischun?» ni «quel est le nom du marché traditionnel qui a lieu a Bern chaque fin novembre en l’honneur d’un légume typique?» ma era: «Come si chiama il piatto tipico ticinese a base di farina di mais?», han ils giuvenils respundì cun pli u main success. Glatsch, il Rosengarten ed urs Ena Stella Candinas ha be manegià suenter ch’i saja stà grev, perquai ch’ella n’haja betg propi chapì la lezia. Ma per la paja è il proxim post stà insatge tut auter che stentus. Da la pli enconuschenta glatscharia da Berna ha mintga scolar e mintga scolara survegnì trais emprovas da glatsch. Tranter quellas han els gì dad engiavinar tgenin gust che sa vendia il meglier e tgenin il pli pauc bain. «Igl è in zic fraid da mangiar glatsch», dat Noah Deplazes tiers. «Ma bun è’l schon», commentescha il giuven dal CSST da 15 onns, cun in rierin. Tranter ils posts hai adina puspè dà muments per discurrer ensemen e quai saja precis era la finamira da quest barat, declera Noah Deplazes: «Jau chat lessig che nus avain pudì vegnir qua a discurrer ina giada era autras linguas, tadlar co che tschels discurran e guardar quant che nus chapin insumma.» Ch’el s’allegria era dad emprender ad enconuscher auters e da pudair star da cumpagnia, dat il giuven a protocol. Apaina ch’ils glatschs èn stads degustads han ils manaders bernais puspè fatg ir vinavant las gruppas. Mintga gruppa è vegnida manada dad in ni dus scolars bernais. La classa dals Bernais è era quella che ha organisà, cun sustegn finanzial da la Movetia, l’entir parcours. «Noss scolars e nossas scolaras han survegnì l’incumbensa d’instradar in parcours che cuntegna tipics posts da Berna», raquinta la magistra. Cler ch’ina visita sin il Rosengarten cun la bellezza vista sin la cità veglia ed in sguard tar ils urs da Berna na dastgavan betg mancar. «Bainspert avain nus badà che era il stadion dal club da ballape da Berna, YB è per ils giuvens in punct impurtant», raquinta la magistra bernaisa. Uschia è il parcours daventà in zic pli lung e cuntegneva era posts ordaifer la cità veglia da Berna. Ma suenter esser stà ordadora tut il suentermezdi sin il Rosengarten e tar ils urs è la visita en il stadion dad YB stà il punct culminant per ils blers. Era Ena Stella Candinas e Noah Deplazes, che s’interessan uschiglio plitost per l’ir cun skis, sco ch’els han raquintà, han gì plaschair da la guida tras las catacumbas dal Wankdorf. «En il stadion avain nus visità la cabina dals giasts e lura essan nus era anc ids ora sin il plaz. Quai è stà impressiunant», raquinta Ena Stella Candinas da ses punct culminant – al main dal program uffizial. Party culs Tessinais Suenter la part uffiziala e suenter che las cameras da televisiun e las ureglias dals schurnalists eran davent, haja anc dà ina tschaina e lura – per ils giuvenils il punct culminant – ina party, raquintan ils dus giuvenils dal CSST. Là hajan els gì ina flotta cumpagnia culs Tessinais ed hajan era pudì discurrer bain ensemen. «Il talian è halt pli sumegliant al rumantsch ch’il franzos», emprova Noah Deplazzes da declerar pertge ch’i saja stà flot culs Tessinais. Ed era per Ena Stella Candinas è tut l’experientscha stada coola e flotta. Oravant aveva ella raquintà ch’ella s’allegria da vegnir en contact cun giuvenils dad autras linguas, dad udir co ch’els discurrian e forsa era dad emprender in zic dad in’autra lingua. Sia bilantscha è: «Igl è stà interessant dad emprender ad enconuscher ils auters. Quels eran flots, sco nus, ma i discurran simplamain in’autra lingua.» Trais dumondas a la magistra dal CSST (Consorzi da scola Sumvitg-Trun), Natascha Wolf Natascha Wolf, sco magistra avais Vus gì da preparar la classa per quest barat e surprender la responsabladad durant l’excursiun. S’ha quai rendì? Natascha Wolf: Gea, en mintga cas. Glindesdi a mezdi hai jau schon observà anc ina tscherta retegnientscha tranter ils giuvenils, els na discurrivan anc betg uschè bler ensemen. Ma il pli tard suenter la tschaina e lura tar la party s’èn ils blers averts ed han discurrì crusch e travers en tuttas linguas, cunzunt cun la classa dal Tessin. E quai è stà in fitg bun exercizi per ils giuvenils e las giuvenilas. Tge era la finamira principala per Vus da sa participar ad in tal barat? En emprima lingia vulev’jau pussibilitar a mes scolars e mias scolaras dad udir las autras linguas svizras ed era ina giada empruvar da discurrer e sa metter atras en in auter lungatg. Ma la finamira principala era da sensibilisar per il rumantsch. Nus avain vis, tranter auter gia tar il pled da bainvegni da l’organisaziun, ch’els na vessen gì nagin uffizial che discurra rumantsch. Uschia ch’ina persuna da nossa gruppa ha gì da surprender spontanamain la part rumantscha. E quai è oramai la realitad. Quai vulev’jau era mussar a mes scolars e mias scolaras, ordaifer il mund rumantsch guarda la situaziun ora in zic auter cun l’egualitad da nossas quatter linguas. Uss avais Vus passentà dus dis plain impressiuns, co faschais Vus elavurar ils scolars e las scolaras tut quai ch’els han passentà? Gia oravant han els stuì far ina documentaziun cun rimnar infurmaziuns e sclerir tge che questa organisaziun Movetia fa e pertge che questas emnas da barat stattan. Ils scolars han era gì da sa preparar per quests dus dis a Berna. E suenter vegnan els ad elavurar ina documentaziun cun fotografias e reflectar tut quai ch’els han fatg ed emprendì. La novavla classa da Trun è vegnida beneventada a Berna dal cusseglier naziunal Martin Candinas. Foto mad Noah Deplazes ed Ena Stella Candinas da Trun han gì gust dal percurs tras Berna, era sch’igl era magari fraid. Foto Olivia Portmann-Mosca Durant il Culturetrail, organisà da la Movetia hai dà 6 posts tras Berna L’emprim post per ils dus scolars rumantschs, Noah Deplazes ed Ena Stella Candinas, era il quiz da radio. Foto Olivia Portmann-Mosca

E puspè èsi stà dis dramatics per Brinzauls – cun l’evacuaziun ed ina gronda grava che ristga da glischnar aval. Fin dumengia a mezdi ha la populaziun da Brinzauls stuì bandunar ses dachasa. Igl è ina situaziun delicata ed intscherta per abitantas ed abitants: Tge capita cun lur chasas? Èsi pussaivel da turnar in bel di? U vegn perfin dischlocà l’entir vitg? – Ina selecziun d’abitadis abandunads, svanids, ars, destruids u (bunamain) dischlocads tranter Martina en Engiadina Bassa fin entadim la Val S. Pieder. Tut la Svizra ha rapportà ils davos dis dal destin per abitantas ed abitants da Brinzauls ch’han stuì bandunar lur dachasa. Sper tut las mesiras d’evacuar la populaziun e sper tut las mesiraziuns da la gonda dal «Rutsch», èn las autoritads communalas dentant era vidlonder da preparar las premissas per in’eventuala dischlocaziun dal vitg. Cun auters pleds: Sche la segirtad na pudess betg pli vegnir garantida, lura stuess l’entir abitadi vegnir transferì en in u plirs lieus en la regiun. Questa mesemna saira datti a Casti perfin in’infurmaziun en chaussa da vart da la vischnanca Albula/Alvra. In sumegliant sentiment u perfin destin han gì en l’istorgia grischuna anc auters vitgs u aclauns. Marmorera – energia per Turitg La pli enconuschenta vischnanca svanida en il Grischun è sa chapescha Marmorera/Murmarera en il Surses. Il destin da l’anteriur vitg è vegnì sigillà cun la decisiun en ina radunanza communala da l’onn 1948 en l’ustaria Gelgia. En quella han ils votants (mo umens) decis da dar la concessiun a las Ovras electricas da Turitg (EWZ) per construir in lai da fermada. Las chasas èn vegnidas vendidas ed il nov vitg da Murmarera è vegnì construì sin la spunda a l’ost. Dal «vegl» Murmarera n’è pli visibel nagut sin il fund dal lai, cun excepziun dad intginas restanzas da l’anteriura via dal Gelgia. L’anteriur vitg da Marmorera ha stuì guntgir a la construcziun dal lai da fermada da l’EWZ da Turitg. Plür – chavà memia ferm La pli gronda disgrazia cun ina bova sin territori «grischun» è capitada a Piuro/Plür en la vischinanza da Chiavenna. Avant passa 400 onns era Plür anc ina vischnanca prosperaivla sin territori dal Stadi da las Trais Lias. Tenor descripziuns da quel temp eri perfin in vitg fitg bainstant, plain palazis ed en possess da bleras alps. Quella ritgezza aveva Plür d’engraziar a l’explotaziun dal crap da scalegl/lavetsch ed al commerzi cun saida tranter nord e sid. Ma en la muntogna era vegnì chavà memia profund, uschia che als 4 da settember 1618 ha ina bova gigantica devastà l’entir vitg. Tenor calculaziuns da quella giada – era da cumissaris grischuns – èn mortas sut la crappa e la grippa var 930 fin 1200 persunas. Il vitg da Plür n’è mai pli vegnì reconstruì. Vers la fin dal 18avel tschientaner è la regiun lura vegnida integrada pass a pass en il stadi talian. Oz datti bain puspè ina vischnanca cun il num «Piuro», la denominaziun è dentant il resultat d’ina fusiun da vischnancas pli pitschnas. Il vitg da Plür avant e suenter la bova dal 1618, en in’illustraziun contemporana da Matthäus Merian. Selva – ina notg tragica Ina disgrazia capita la notg dals 11 da zercladur 1949 sisum la Surselva, en Tujetsch: La fracziun da Selva vegn devastada tras in incendi. Quasi tut las chasas e stallas ardan, cun excepziun da duas chasas en il ost – sco che l’Archiv cultural Tujetsch scriva sin la plattafurma online «Nossa istorgia». Suenter la disgrazia vegn Selva reconstruì cun sustegn finanzial da l’entira populaziun svizra. Selva n’è damai betg svanì, però l’incendi ha midà radicalmain il maletg e la vita en la fracziun tuatschina. Tenor infurmaziuns da la vischnanca da Tujetsch vivan oz anc 15 persunas a Selva – tschintg èn uffants. Il vitg da Selva era vegnì devastà cumplettamain l’onn 1949 tras in incendi. Oz vivan 15 persunas là. Peiden – il vitg ruschna Peiden en Lumnezia n’è sa chapescha betg bandunà. Però ses abitants ed abitantas avessan bunamain gì il medem destin sco Brinzauls. Peiden, pli baud in’atgna vischnanca, sa chatta sin la spunda sur il Glogn en Lumnezia e ruschna dapi decennis. Avant 100 onns hai dà pliras auazuns en il Glogn, uschia che la spunda ha entschet a ruschnar pli ferm. Igl è perfin vegnì tratg en consideraziun quels onns d’evacuar la vischnanca. Ma la populaziun è restada. Grazia a diversas drenaschas e sanaziuns è la spunda sa calmada in pau, però il vitg ruschna tuttina. Peiden aveva pli baud var 150 abitants – oz vivan qua anc exact 16 persunas, sco che la vischnanca da Lumnezia ha infurmà. Fotografà en ils onns ’90 da la redacziun da La Quotidiana. Oz vivan anc 16 persunas en questa fracziun lumneziana. Gonda – in incendi L’onn 1983 èn vegnidas exchavadas a Gonda en Engiadina Bassa las ruinas da diesch chasas e dad ina baselgia (fotografia). Questa miraglia – ca. 1 kilometer en il nordost da Lavin – furmava en il temp medieval in’entira fracziun che tutgava tranter auter als chastellans da Matsch. Tenor il Lexicon istoric retic è Gonda vegnì devastà l’onn 1573 tras in grond incendi ed intgins onns pli tard è la fracziun anc vegnida sblundregiada da truppas austriacas, sut il commando dal famus Alois Baldirun. En ina descripziun dal 18avel tschientaner vegn alura ditg che Gonda saja gia daditg abandunà. La miraglia da l’anteriura baselgia da Gonda – ina fracziun abandunada en la vischinanza da Lavin. Zervreila – sut aua Eventualas restanzas da quest vitget èn passa 100 m sut aua. La fracziun da Zervreila ha dà il num al lai da fermada ed a l’entira ovra. L’anteriura culegna era situada sin 1800 m s.m. ed è stada abitada permanentamain mo enfin en il 18avel tschientaner. Silsuenter serviva Zervreila sco aclaun stagiunal. Ils onns 1951–58 èn vegnidas construidas las Ovras electricas Zervreila, cun in mir da serra da 150 m autezza che stagna l’aua per il pli grond batschigl d’accumulaziun sin territori grischun (101 milliuns m³). L’aua ha inundà per adina ils dus aclauns Under Boda ed Ober Boda da Zervreila. L’aclaun da Zervreila cun il Zervreilahorn – in vitg svanì en il 20avel tschientaner. Engiadina Bassa – protestà a Berna En ils onns da tranterguerras dal 20avel tschientaner hai dà numerusas ideas ed utopias per grondas ovras idraulicas en il Grischun. In’idea aveva preschentà Werner Brunnschweiler dal 1922. El vuleva realisar en Engiadina in entir cumplex dad ovras cun lais da fermada gigantics. In lai fiss stà previs tranter Martina e Scuol, uschia che la populaziun da plirs vitgs e da pliras fracziuns avess pers ses dachasa. Tenor il studi da Werner Brunnschweiler fissan quels vitgs vegnids reconstruids «neu und wahrscheinlich schöner» en in auter lieu. Il project per quest lai gigantic è stà en discussiun fin en ils onns ’50. Ma da vart indigena hai dà gronda opposiziun. Uschia han p.ex. persunalitads engiadinaisas scrit l’onn 1948 ina brev da protesta directamain al Cussegl federal. Uschia che l’idea è lura vegnida sepulida. Per la paja èn auters implants idraulics vegnids construids en Engiadina. In’illustraziun dal lai da fermada discutà vivamain en Engiadina l’entschatta dal 20avel tschientaner. Fidaz – la chasa d’uffants sepulida En la bova da Fidaz dals 10 avrigl 1939 moran 18 persunas, surtut uffants. Quel di è sa distatgà or dal Crap da Flem in grond grip da var 100'000 m³. Ils crappuns han mess en moviment anc dapli material ed ina bova enorma è rudlada aval ed ha sepulì la chasa d’uffants «Sunnehüsli». Tut la disgrazia aveva cuzzà be var 60 secundas. Tranter ils morts en il «Sunnehüsli» èn stadas 5 persunas creschidas e 13 uffants, per part oriunds da auters pajais, p.ex. da la Germania, Ollanda, Tirchia ed Italia. En il lieu da l’anteriura chasa d’uffants datti oz ina tavla commemorativa ed in santeri per las tschintg persunas che las forzas da salvament n’han mai chattà en la muschna da la chasa d’uffants. 15 onns suenter la bova da Fidaz. Il «Sunnehüsli» era amez la bova, sin l’autezza dal vitg da Fidaz. «Neu-Splügen» – mai realisà Durant il temp da la Segunda Guerra mundiala devi plans per inundar ils vitgs da Spleia, Medel (Valragn) e Nufenen/Novagnas cun in enorm lai da fermada. Gia mo la dimensiuns dal mir da serra fissan stadas stravagantas: 700 m largezza e 150 m autezza. Ina buna part da la populaziun avess stuì bandunar la val. E per il rest eri previs da construir sin ina spunda «Neu-Splügen». I deva gia plans concrets dal projectaders, dal «Konsortium Kraftwerke Hinterrhein». Ma la populaziun gualsra ha adina refusà il project ed è sa dustada cun mauns e pes – schebain che la regenza grischuna vuleva realisar il project. «Neu-Splügen» n’è mai vegnì realisà. Ina grond’ovra idraulica en la regiun hai tuttina dà, dentant cun in lai da fermada en la Valle di Lei, sin territori talian. In’illustraziun da l’onn 1932 da «Neu-Splügen», malegiada dals architects Schäfer­&Risch da Cuira.

La nuvella da l’emna passada è a prima vista allegraivla: La Regenza grischuna vul gidar ils ospitals regiunals cun 100 milliuns francs. Implicit vegni però era instradà che ospitals nunrentabels sa midian en centers da sanadad. Lezs tractan ils pazients e las pazientas lura be pli a moda ambulanta. In suspir da levgiament è probablamain stà d’udir la gievgia passada tar inqual directur e directura d’ospital en il Grischun. La Regenza ha dà enconuschent ch’ella less impunder 100 milliuns francs per dar emprests ad ospitals che scrivan cifras cotschnas. Ma il suspir da levgiament pudess svelt daventar in schem da fastidis. A medem temp dat la Regenza en consultaziun co ch’in ospital po vegnir midà en in center da sanadad. Gliez succeda tenor maioritad a l’urna en ina regiun da sanadad. Ella n’è pia betg pli sacrosancta – l’autonomia da las vischnancas-purtadras dad ospitals. Fin ils 16 da december 2024 po tgi che less prender posiziun. La FMR ha legì il rapport e respunda las dumondas principalas da la revisiun da lescha che la Regenza propona. Pertge dovri 100 milliuns francs? Plirs ospitals èn smanatschads dad insolvenza. Credits da bancas na survegnan quests ospitals strusch pli ubain be cun tschains fitg auts. L’idea da la Regenza è da gidar ils ospitals en las stretgas. «Ils emprests pussaivels duain gidar ils ospitals pertutgads a surmuntar periodas da crisa finanziala», scriva la Regenza. Maximalmain 100 milliuns francs vul ella impunder. Tgi po dumandar in credit? Sper l’ospital chantunal èn quai ils diesch ospitals regiunals. Chasas da tgira na profiteschan betg dals emprests ch’il Chantun po dar senza tschains. Tge ston ils ospitals ademplir per survegnir in emprest? In ospital sto l’emprim analisar pertge ch’el è vegnì en las stretgas. Lura ha el dad elavur in plan da mesiras. Lez sto mussar co che l’ospital cuntanschia puspè in resultat da gestiun positiv – u cun auters pleds, co ch’el mitschia da la miseria finanziala. D’accord cun la dumonda per in emprest ston era esser las suprastanzas da las vischnancas-purtadras. Pertge ston las suprastanzas communalas dar il consentiment? Il credit vegn dà per maximalmain diesch onns. Sch’in ospital na po lura betg pajar enavos ils daners, ston las vischnancas-purtadras surpigliar 50 % da las perditas. Il Chantun perda pia maximalmain la mesadad dals daners ch’el dat en emprest. Tge ospitals na survegnan betg in emprest? «I vala dad impedir cun tut ils meds ch’i vegnia mess a disposiziun vinavant daners ad in ospital che gestiunescha mal», scriva la Regenza. Perquai vegnan examinads ils rendaquints e la gestiun dals ultims tschintg onns. In ospital cun sbagls da management na survegn nagin emprest dal maun public. Tge è atgnamain la finamira? Ina regiun na duai betg perder sur ura ses provediment da sanadad perquai che l’ospital sto serrar pervi da problems da liquiditad. Ils emprests vegnan dads per che l’ospital possia lavurar vinavant – ubain per al transfurmar en in center da sanadad. In emprest n’è pia ni ina contribuziun «à fonds perdu» ed era nagina almosna. Implicit po l’emprest valair sco stimul da desister d’in ospital deficitar en favur d’in center da sanadad. Tge dischavantatgs u avantatgs ha in center da sanadad? In center da sanadad tracta pazients be pli a moda ambulanta, gliez è in dischavantatg visavi in ospital che porscha operaziuns ch’ils pazients ston suenter pernottar. L’avantatg è però: I na dovra nagin persunal pli che lavura la notg. Gliez sminuescha ils custs. Tgi surpigliass lura tractaments staziunars ed il servetsch d’ambulanza? Sch’ina regiun da sanadad n’ha nagin ospital, èsi da far contracts cun in ospital d’ina regiun vischina che surpiglia ils tractaments staziunars. In servetsch d’urgenza ed ambulanza po però era in center da sanadad surpigliar. Tgi decida, sch’ins desista d’in ospital? Ils votants e las votantas d’ina regiun da sanadad duain en l’avegnir decider, sch’i duai dar empè d’in ospital in center da sanadad. Decisiv na duai betg pli esser che mintga singula vischnanca-purtadra dia GEA, mabain la maioritad dals votants e da las votantas da l’entira regiun da sanadad. Fin uss avess da principi ina suletta vischnanca pudì impedir in tal svilup. Tgi organisescha talas votaziuns? La pli gronda vischnanca, resp. quella cun ils blers abitants, duai organisar la votaziun. La Regenza propona era da fixar il principi da la maioritad da votants e votantas en autras dumondas che pertutgan ina regiun da sanadad. Dastga la Regenza decider sezza tut questas midadas? Na. Tant ils emprests d’enfin 100 milliuns francs sco era il principi da maioritad en las regiuns da sanadad dovran ina basa legala. La Regenza propona da reveder per gliez la Lescha per promover la tgira da persunas malsaunas. Pertge na datti betg ina normala fasa da consultaziun? Normalmain duran revisiuns da leschas plirs onns. Ma ils ospitals regiunals dovran pli svelt agid finanzial. Perquai festina la Regenza e fa ina consultaziun da be in mais, empè d’ina consultaziun ordinaria da trais mais. Fin ils 16 da december 2024 pon partidas, vischnancas ed ils ravugls pertutgads prender posiziun. Sa chapescha ch’era persunas privatas dastgan scriver al Departament da giustia, segirezza e sanadad tge ch’ellas pensan. Cura pon ils ospitals quintar cun ils emprims emprests? L’entschatta dal 2026 duai la revisiun ir en vigur. Pir lura pon ils emprests vegnir pajads. Fin lura sto la revisiun anc superar in u l’auter obstachel, per exempel ina debatta en il Cussegl grond. Pussaivel èsi era ch’i vegnia prendì il referendum. Na stuessan ils ospitals betg survegnir pli svelt agid? Atgnamain bain. Ma il sectur da sanadad dependa plitost da reglas naziunalas, per exempel da l’introducziun da novas tariffas ch’èn gia instradadas ubain da la votaziun federala da la proxima fin d’emna davart la finanziaziun staziunara ed ambulanta en ospitals. Per gia porscher l’onn proxim in pitschen levgiament als ospitals, propona la Regenza grischuna dad auzar en il preventiv las prestaziuns generalas da 25,5 milliuns sin 31 milliuns francs ed ils daners per la perscrutaziun en ils ospitals da 7,2 sin 10,8 milliuns francs. Cura vegn la planisaziun d’ospitals? Tenor lescha sto la Regenza far ina «planisaziun dad ospitals». Cun lezza saja da quintar il 2026, hai num en il Departament da giustia, segirezza e sanadad. Commentari 100 milliuns – aschs ed amars I tuna legraivel. La Regenza grischuna vul gidar ils ospitals. Ils 100 milliuns n’èn però betg per stuppar rusnas, pajar daivets e cuntinuar sco fin qua. In ospital survegn be in emprest, sch’el ha in plan co mitschar da la miseria finanziala. Ma co duai in ospital che scriva cifras cotschnas preschentar in tal plan? El n’ha gea betg dad in onn sin l’auter tuttenina dapli pazients e pazientas che portan dapli entradas. Era las tariffas na s’augmentan betg a moda miraculusa, uschia ch’in ospital gudagnass considerablamain dapli. E qua cumenza la vardad ascha ed amara da quests 100 milliuns. Nagliur en ses rapport scriva la Regenza ch’ils emprests sajan liads tut tenor ad ina transfurmaziun d’in ospital en in center da sanadad. Ma ina u l’autra regiun na vegnan betg ad avair autras letgas che da desister da tractaments staziunars e porscher be pli tractaments ambulants. La Regenza ha sa nuspì da scriver explicitamain, ch’i dat be emprests per ospitals nunrentabels ch’èn pronts da far la transfurmaziun. Il messadi inexplicit, sch’ins legia il rapport, è però cler. La Regenza fiss tenor lescha responsabla per la planisaziun d’ospitals. Ina tala èsi da spetgar pir il 2026. Fin lura han las cifras cotschnas forsa gia sfurzà ina u l’autra regiun da desister da l’ospital. I fa in pau la parita, sco sche la Regenza prefereschia da surlaschar la planisaziun d’ospitals al squitsch economic. (fmr/vi) Zutgerin per gronda midada 100 milliuns less la Regenza impunder per dar emprests ad ospitals che sa chattan finanzialmain en las stretgas. Ma èn ils emprests forsa be zutgerins per che las regiuns da sanadad transfurmian lur ospitals en centers da sanadad? Claudia Cadruvi/FMR La gievgia passada ha la Regenza fatg palais ses plans dad impunder 100 milliuns francs per gidar ospitals che scrivan cifras cotschnas. Per pudair metter a disposiziun tants daners dovri ina midada da la Lescha per promover la tgira da persunas. Cun questa midada less la Regenza gist anc fixar co ch’ina regiun po decider davart il destin da ses ospital. Numnadamain: Per transfurmar in ospital en in center da sanadad dovri ina maioritad da las vuschs dals votants e da las votantas en ina regiun. La Regenza na fa nagina colliaziun explicita tranter ils emprests per ospitals e la transfurmaziun en centers da sanadad che porschan be pli servetschs ambulants. Ma per insumma survegnir in emprest, sto in ospital preschentar in plan co vegnir or da las cifras cotschnas. In tal plan consista gugent u navidas per singuls ospitals en la transfurmaziun en in center da sanadad. En in tal cas muntass l’emprest guvernamental in zutgerin per la transfurmaziun.

Dapi dumengia passada è Brinzauls evacuà – la bova smanatscha. Il president d’Albula/Alvra, Daniel Albertin, ha pudì beneventar var 150 persunas a l’infurmaziun davart ils plans da translocar Brinzauls, sch’il vitg n’avess betg pli dad esser abitabel. Trais novas zonas d’abitar èn vegnidas proponidas la mesemna saira, dentant be ina varianta para dad esser giavischada. Gia per la segunda giada han las abitantas ed ils abitants da Brinzauls stuì bandunar lur chasas. La bova periclitescha il vitg e procura per intschertezza tar las radund 90 abitantas ed abitants che han stuì bandunar dumengia passada lur dachasa. «Dus dis avant l’evacuaziun hai jau udì a sbragir persunas en vischnanca», ha in abitant ditg a la saira d’infurmaziun la mesemna en la chasa da scola Cumpogna a Casti, e vinavant: «Nus avain stgarps en nossas chasas e stgarps en noss cors.» Sin il pli tard lura èsi stà cler che l’occurrenza d’infurmaziun cun il lung titel «saira d’infurmaziun da la revisiun parziala da la planisaziun locala ‹translocaziun Brinzauls›» è era stada il lieu da svidar il puppen per ils da Brinzauls. «Nagin da Brinzauls na vuless ir a Cumpogna» La cumissiun «translocaziun» da la vischnanca d’Albula/Alvra ha preschentà a las circa 150 persunas preschentas trais novas zonas da bajegiar a Casti/Cumpogna, ad Alvagni/Faderna ed a Vazarouls Vest. En questas zonas duai ussa vegnir preparada in’eventuala translocaziun – emprim en il rom da la revisiun da la planisaziun locala. En cas che Brinzauls n’avess betg pli dad esser abitabel. Cunzunt la zona da Casti/Cumpogna na para betg dad esser fitg populara tar ils evacuads e las evacuadas. Uschia ha in indigen pretendì: «Nagin da Brinzauls na vuless ir a Cumpogna.» Il project prevesa dad enzonar bun 9500 meters quadrats damanaivel da la chasa da scola a Casti. Quai dess spazi per quatter chasas da pliras famiglias, dudesch chasas dublas e purschess plazza per radund 100 persunas. Ad Alvagni/Faderna quinta il project da midar radund 3100 meters quadrats terren en zona da construcziun en il conturn da la chasa da tgira Envia. Qua pudessan vegnir construidas fin a trais chasas da pliras famiglias e sis chasas dublas dad ina famiglia; tut en tut per 70 persunas. Era questa varianta n’è betg stada fitg appreziada dals da Brinzauls. La pli populara fiss Vazarouls Vest La terza zona a Vazarouls Vest – ina zona vischinanta dal vitg da Brinzauls – è anc en planisaziun, sco quai ch’ils commembers da la cumissiun han explitgà. Vazarouls Vest era tenor ina retschertga pli veglia in lieu d’abitadi preferì dals pertutgads e da las pertutgadas. Quest lieu n’ha però anc betg pudì vegnir planisà en detagl, perquai ch’el tutgava fin il settember da quest onn anc tar la zona periclitada entras la bova. Ussa ha la gronda part da quest terren però pudì vegnir dà liber, uschia ch’era questa planisaziun cuntinuescha. La finamira da la vischnanca d’Albula/Alvra saja da pudair preschentar il plan per enzonar terren a Vazarouls Vest anc il 2025 a la radunanza communala. Plazza avessi a Vazarouls Vest per 240 abitantas ed abitants, è vegnì ditg da la cumissiun. Era sche las duas zonas Alvagni/Faderna e Casti/Cumpogna èn main dumandadas, vegnian ellas persequitadas vinavant, sco ch’il president da vischnanca Daniel Albertin ha ditg envers RTR: «Nus avain ussa fatg blera lavur e preparà tut. Ussa dependa natiralmain tge reacziuns che vegnan da la populaziun, ma era dals vischins ch’ins vul metter lur zonas vischinantas en ina zona da fabritgar. Tuts han la pussaivladad – quels da Brinzauls sco era quels ch’èn pertutgads cun la nova zona – da prender posiziun.» Dals 22-11 enfin in di avant Nadal pon ils abitants d’Albula/Alvra far propostas e remartgas en connex cun la revisiun parziala da la planisaziun dal territori. Prioritad avessan ils indigens Las trais novas zonas stessan a disposiziun tant als da Brinzauls sco er a possessurs e possessuras da segundas abitaziuns. La preferenza han però ils abitants e las abitantas permanentas. Quai ha declerà il president da la cumissiun, Benno Burtscher. Il manader da l’Uffizi per il svilup dal territori, Richard Atzmüller, ha menziunà ch’ina abitaziun salvia era tar ina translocaziun il status quo. Pia in’emprima abitaziun restass ina tala ed il medem vala era per ina segunda abitaziun. Bleras dumondas ha era la finanziaziun sveglià. Quellas ha il directur da l’Assicuranza d’edifizis dal Grischun (GVG) Marc Handlery respundì. Enfin uss èsi cler tge che vala sch’i va per indemnisar ina chasa. Tenor la GVG vala tar l’indemnisaziun d’ina chasa che n’è betg pli abitabla il medem sco sch’ina chasa vegniss destruida cumplainamain, per exempel d’ina bova. En in tal cas vegn pajada la chasa en sia valur nova, i dat pia quella summa daners ch’i dovra per bajegiar quella chasa ozendi en in nov lieu (guarda era LQ 18-11-2024). Confederaziun cun signals positivs La vischnanca d’Albula/Alvra prevesa sco emprim da segirar il terren da las zonas da translocaziun cun dretgs da cumpra. Per Casti/Cumpogna hajan ins gia fatg contracts preliminars, ha ditg il manader general da project, Silvio Sauter. Ad Alvagni/Faderna na sajan ins anc betg uschè lunsch. Per surdar il spazi d’abitar nov, vegnia sco proxim fatg in reglament che defineschia tgi che possia survegnir terren sco emprim. Ed i vegnia fatg in’enquista per eruir ils basegns, uschia Silvio Sauter. En pli ha la Confederaziun quest mardi signalisà prontadad da gidar cun subvenziuns, ma concret na saja anc nagut sin maisa, uschia la cumissiun. Las schliaziuns da finanziaziun correspundentas na sajan però anc betg finidas. Tranter auter saja anc da definir tge cumpart ch’il Chantun e la Confederaziun vegnissan a surpigliar. Sch’i dat damai sper ils «stgarps en las chasas ed en ils cors» – sco che l’abitant evacuà ha manegià – er anc in stgarp en la bursa, n’è damai anc betg dal tut cler. Cler è però: I dovra ina soluziun per la situaziun pesanta da las abitantas e dals abitants che na san actualmain betg, cura e sch’els pon insumma turnar en lur patria. Agl ur Il culm cumonda Sandro Buchli/FMR Las novas zonas d’abitar ch’èn vegnidas preschentadas a Casti èn bain concretas, ma anc ditg betg concretisadas fin l’ultim. Igl è anc da contrahar bler e discussiunar cun uffizis, proprietaris, experts, giuristas, Confederaziun, Chantun, Regenza, suprastanza, cumissiuns etc. Igl è anc da definir reglas pertutgant indemnisaziuns, da far enquistas, da midar giu terren, da guardar cun segiranzas, resguardar leschas ed ordinaziuns, e quai sin plaun federal, chantunal e communal. En tut quest process administrativ vegnan tranteren a la curta: las abitantas ed ils abitants pertutgads. Per lezs duvrassi simplamain ina soluziun svelta, pragmatica e durabla. Perquai stuessan ils acturs e las acturas localas sco era la populaziun sezza avair dapli autonomia e responsabladad. Quels enconuschan bain la situaziun ed èn pertutgads directamain. Quels san il pli precis, nua ch’il chalzer smatga. Uschia vegnissan ins forsa da gudagnar temp, dad impedir birocrazia e forsa era da mobilisar pli svelt las resursas necessarias. Il culm cumonda numnadamain il tempo dal futur da Brinzauls. Cun in tempo da record da 2,3 meters ad onn ruschna il vitg engiu. Ed anc pli acut periclitescha la costa movibla sur Brinzauls l’existenza dal vitg. I na va dentant betg mo per ina reacziun svelta sin la bova e la situaziun, mabain era per soluziuns persistentas a lunga vista. La populaziun da la vischnanca d’Albula/Alvra sa il meglier tge consequenzas che questa crisa ha areguard svilup economic e «kitt» social tranter las differentas fracziuns da la vischnanca. La situaziun è pesanta, per tut ils involvids e tut las involvidas. Cunzunt la malsegirtad tge che capita è ina gronda chargia. Tge ch’è la fin finala da far e da decider, quai han dentant er ils da Brinzauls sezs da savair – sco quai ch’il president communal Daniel Albertin ha ditg a la fin da la saira d’infurmaziun. Front Trais variantas per Brinzauls Brinzauls è en moviment. Ed en moviment èn era il proceder administrativ da translocar la vischnanca en in auter lieu. A la saira d’infurmaziun da mesemna saira èn vegnidas preschentadas trais zonas da translocaziun. Betg tuttas han chattà ina buna accoglientscha tar ils evacuads e las evacuadas. Sandro Buchli/FMR Sche Brinzauls n’avess betg pli dad esser abitabel, dovri in plan B per translocar ils radund 90 abitants ed abitantas. Quel plan cun differentas variantas è vegnì preschentà la mesemna saira en la chasa da scola Cumpogna a Casti als var 150 preschents. Trais zonas vegnan en dumonda per ina translocaziun: Casti/Cumpogna, Alvagni/Faderna e Vazarouls vest. Propi in’alternativa per il «nov Brinzauls» è dentant be la varianta Vazarouls, che giascha sin la medema costa sco il vitg periclità da la bova. Quai è il resultat dad in’enquista pli veglia tar la populaziun da Brinzauls, ma era stà dad udir a la saira d’infurmaziun areguard la revisiun da la planisaziun locala. La planisaziun locala sto numnadamain vegnir suttamessa ad ina revisiun, per pudair midar il terren en zona da bajegiar. «Ussa dependi tge reacziuns che vegnan da la populaziun, ha il president communal d’Albula/Alvra ditg en connex cun la revisiun. En pli lavuran las autoritads vi da schliaziuns per l'indemnisaziun dals proprietaris e vi da la finanziaziun – quai cun il sustegn spetgà dal Chantun e da la Confederaziun.

Venderdi saira hai dà sin la via dal Güglia sper Beiva in accident cun dus autos. Igl èn vegnids blessadas dus persunas creschidas ed in uffant. Venderdi circa a las 18.45 era in manischunz da 40 onns da la Croazia en viadi, ensemen cun ina dunna ed in uffant, da Savognin en direcziun Engiadina. Al medem mument vegniva in um da 51 onns cun ses auto da l’Engiadina en direcziun Savognin. Sco che la Polizia chantunala scriva en ina comunicaziun als meds d’infurmaziun è tranter Murmarera e Beiva l’um da 40 onns arrivà cun ses auto sin la via da naiv sin il vial oppost e collidà cun l’auto dal manischunz da 51 onns che vegniva encunter. La dunna e l’uffant ch’èn sa blessads ha la Rega sgulà a l’ospital a Samedan. Il manischunz da 51 onns è vegnì manà per ina controlla a l’ospital da Tusaun. La via dal Güglia è vegnida serrada be curt cumplettamain. La Polizia chantunala sclerescha las raschuns exactas da l‘accident. (cdm/fmr) Ils dus autos èn collidads en vischinanza da Beiva

Las vias naziunalas na vegnan betg bajegiadas ora. Il suveran refusa sis projects per tunnels u schlargiaments d’autostrada che avessan custà 4,9 milliardas francs. Il Grischun tutga cun 57 % NA tar ils chantuns che han vuschà il pli datschert encunter. Giubilar po per in’ulteriura giada quest onn in comité che ha battì cunter il Cussegl federal e cunter las grondas partidas burgaisas. Anc l’october prognostitgavan ils politologs in GEA per la votaziun davart las autostradas. La dumengia ha il suveran franà ils plans per construir autostradas pli ladas u tunnels a Genevra, Basilea, Berna, Schaffusa e Son Gagl. Dapli capacitads sin las vias na schlia nagins problems cun colonnas. Lez argument haja para persvadì, ha ditg David Raeder da l’Associaziun da traffic ed ambient (VCS). Era ils custs per bajegiar ora il traffic e las consequenzas per la natira hajan giugà ina rolla. Il VCS aveva prendì il referendum ensemen cun ulteriuras organisaziuns. La PS, ils verds ed ils verdliberals han sustegnì il referendum. Il NA saja ina «gronda surpraisa positiva», ha la co-presidenta da la PS Mattea Meyer ditg vers SRF. I sa tractia dad in votum per dapli protecziun dal clima. I dovria autras soluziuns per il pajais, ha ditg Beat Flach dals verdliberals da l’Argovia vers SRF. «I dovra dapli pussaivladads da pendular cun il traffic public, cun carpooling, carsharing u traffic via autostrada ch’ins cumbinescha cun purschidas da bus a curta distanza.» Era ils ­e-bikes sajan adattads per pendular. Blers spezialists da traffic hajan ditg durant il cumbat da votaziun ch’i na dovria betg dapli capacitads sin las autostradas, mabain soluziuns pli intelligentas, ha ditg Beat Flach e resumà: «Dapli intelligenza che betun.» Plinavant ha il politicher verdliberal ditg: «I na dependa betg, quant svelt ch’jau vegn dad A fin B, mabain quant bain ch’ins po sa fidar dad arrivar.» Stuair star bleras uras en colonna saja in problem per l’economia, ha ditg Fabio Regazzi, cusseglier dals chantuns dal Center dal Tessin. El haja fadia da chapir pertge che quest messadi na saja betg arrivà tar ils votants e las votantas. Fabio Regazzi è s’engaschà en il ­pro-comité. Tenor el han ils adversaris verds e sanesters forsa simplamain mobilisà meglier: «Nus avain gì fadia. Be singuls chantuns eran pertutgads. En ils auters chantuns n’èsi betg stà uschè simpel da persvader la glieud.» Pertutgà fiss per exempel stà Son Gagl, il chantun da la cussegliera naziunala Susanne Vincenz-Stauffacher. «Per mai èsi grev da digerir e grev dad explitgar», ha ditg la politicra da la PLD vers SRF. In tunnel atras il Rosenberg avess purschì dapli qualitad da viver per la citad da Son Gagl. Era cusseglier naziunal Benjamin Giezendanner da l’Argovia è trumpà. I saja ina enturn las ureglias per quella glieud che procuria per l’uschenumnada valurisaziun en Svizra. La refusa saja er in signal cunter l’immigraziun sfranada, ha manegià il politicher da la PPS visavi SRF. En il cumbat da votaziun haja el adina puspè udì che la glieud veglia damain traffic. Sco votum per la protecziun dal clima na less Benjamin Giezendanner però betg vesair il resultat da la dumengia.

Gnanc tgisà, avant diesch onns avess il suveran anc ditg cler e net GEA a las radund 5 milliardas francs per las vias naziunalas. Uss han ni il Cussegl federal ni las partidas burgaisas «in corpore» pudì persvader ina maioritad. Il NA da questa dumengia n’è betg ina refusa verda che cumbatta dapli betun ed asfalt. Igl è ina cumbinaziun d’ina refusa pervi dal clima e pervi da las finanzas. Probabel giogan era regiunalissem e la campagna raffinada dals adversaris ina rolla. Bunamain di per di vesa e legia la populaziun novitads da bovas, inundaziuns u dad autras consequenzas dal stgaudament da clima. Il traffic motorisà chaschuna en Svizra la pli gronda part da las emissiuns da CO2 che fan tant donn al clima. Pertge duess’ins lura anc facilitar il traffic motorisà? En pli èsi vegnì talunà il davos temp ch’i stettia uschè mal cun las finanzas federalas. I saja exnum da spargnar. Pertge hai lura tuttenina avunda daners per construir vias e tunnels per 5 milliardas francs? Lura ha il parlament aposta integrà anc tschancuns da vias a Son Gagl, Schaffusa e Basilea en questa «cumplettaziun da las vias naziunalas». Empè da sa restrenscher sin ils tschancuns a Berna e Genevra, nua ch’i duvrass propi soluziuns, ha il parlament vulì far in regalin anc ad autras regiuns. La ponderaziun ch’ins cuntanschia uschia pli tgunsch maioritads è stada fallada. Empè da cumbatter l’effect regiunalistic, è lez effect s’accumulà. Betg mo ils chantuns na-pertutgads èn stads sceptics a la «tge m’emportan las colonnas da traffic en auters lieus». Vitiers èn anc vegnidas las opposiziuns localas cunter ils novs tschancuns u novs tunnels. Ed a la fin dals quints han ils adversaris fatg strada cun «dapli vias, dapli traffic, dapli canera» – ina campagna sco il refrain che mintgin po chantinar. Ils arguments sitgs dals adversaris per dapli segirezza u avantatgs economics n’han gì nagina schanza. Cunzunt era perquai ch’ils adversaris han memia ditg cartì ch’il suveran svizzer voteschia sco avant decennis en mintga cas a favur dad autostradas. Pievel votescha cunter parlament Il suveran di trais giadas NA – ina schlaffada per la politica etablida. Da quatter projects ch’il parlament ed il Cussegl federal avevan approvà, han ils votants e las votantas refusà trais. Il quart project ha cuntanschì ina maioritad plitost satiglia. Il 2024 n’è betg gist in bun onn da votaziuns per il Cussegl federal ed il parlament. Il mars approvescha il suveran ina 13avla renta d’AVS. Il settember sepuleschan ils votants e las votantas ina refurma da la cassa da pensiun, per la quala il parlament federal ha duvrà plirs onns. E questa dumengia da votaziun van gist trais da quatter votaziuns federalas da la glatscha giu. Las partidas sanestras e verdas tutgan era questa dumengia tar ils victurs. Tar las partidas burgaisas pon las refusas procurar per rumpatesta. Il GEA a la finanziaziun unitara da prestaziuns ambulantas e staziunaras è probabel ina pitschna consolaziun per la politica etablida. Cun 53,3 % da las vuschs n’è quest consentiment betg gist persvadent. Decisiun davart autostradas ina supraisa Ina surpraisa è cunzunt il NA ad autostradas pli ladas u a tunnels en las regiuns da ­Berna, Genevra, Basilea, Son Gagl e Schaffusa. «Jau n’avess betg spetgà in tal resultat, stoss jau conceder», ha ditg Fabio Regazzi dal pro-­comité. «Avant intgins onns avessan nus gudagnà cun ligerezza ina tala votaziun.» (fmr/vi)

Igl exista gea gia daditg il bonmot «Jeu laudel tei, ti laudas mei» per descriver la critica litterara en la scena da la litteratura rumantscha. Igl è in bonmot vegl sur dad ina tradiziun anc pli veglia: Auturs rumantschs scrivan criticas tar cudeschs rumantschs dad auters auturs rumantschs (furma masculina intenziunada). Tgi che m’enconuscha, sa che jau hai gugent il discurs critic e cuntradictoric. Jau sun da l’idea ch’igl è impurtant e necessari che tradiziuns antiquadas vegnian messas en dumonda. E jau hai perquai era grond plaschair da leger qua u là ina critica salada en gasetta (insatge ch’ins legia vairamain darar en las medias rumantschas – il bonmot na vegn betg da nagliur). Dacurt hai dentant dà ina tala critica qua en La Quotidiana (21 da november 2024), ed jau crai ch’i na saja betg exagerà da dir che questa critica n’era betg mo salada, mabain plitost sursalada. E latiers anc ornada cun talmain blers pleds tudestgs che jau hai curt studegià da laschar ir il text atras il translatur da textshuttle.com per almain avair in text monoling. L’autur Leo Tuor prenda en questa critica dapart la gist cumparida (e gia exausta) translaziun rumantscha dal cudesch The Hobbit. E natiralmain irriteschi ch’ina critica che sa focussescha talmain sin la qualitad linguistica d’ina ovra è scritta en ina lingua talmain germanisada ed il medem mument surstilisada. Tant pli fitg cun quai ch’i vegn renfatschà a la translaziun ch’ella saja mo buna per «professers gimnasials ed universitars». Igl è plaschentinus ed arrogant en il medem mument. Ma mes problem è atgnamain in auter. La chaussa cun la scena litterara rumantscha è gea che mintgin enconuscha mintgina. Ins s’enconuscha persunalmain, stat ensemen sin tribuna, ins è dependent dals medems contacts, da las medemas fundaziuns e las medemas chasas edituras. Ins sa adina in pau tge che tschels e tschellas fan grad, tgi che lavura vi da tge, tgi che ha grad ina bloccada da scriver, tgi ch’è s’annunzià per ils medems jobs e tgi ch’avess gugent fatg ina u l’autra translaziun. Per il solit n’è quai dentant nagin problem. Il bel vi d’in conturn famigliar è ch’ins è generalmain solidaric. Sch’ina autura giuvna u in translatur giuven reussescha cun ina ovra, lura sa legr’ins per quel u quella – la fin finala han ins il bler la medema finamira, numnadamain dad enritgir la litteratura e la lingua rumantscha. E perquai n’hai jau betg pudì giudair da leger questa critica salada. Jau stueva pensar tut il temp vidlonder, ch’il problem da l’autur da la critica eran main las qualitads linguisticas da l’ovra che anzi il fatg ch’ins ha dà la preferenza ad insatgi auter che ad el – e lura anc ad insatgi pli giuven cun main experientscha. E quai ma para donn. Perquai che la litteratura rumantscha dovra atgnamain ina critica litterara sincera. Ma bler pli fitg dovra ella projects ed ovras creativas, projects che cuntanschan la glieud e la giuventetgna cun raquints fascinants en lingua rumantscha. E perquai sun jau era leda ch’ins ha chattà in translatur che scriva «Ti vegl falien, cun tiu tuffien» enstagl dad insatge sco «Vegl Tompoier, tschiec tschahoier». Tolkien ha numnadamain scrit il Hobbit per ses uffants, ed jau hai l’intenziun da preleger a mias figlias ses text. Jau sun leda che jau poss far quai senza stuair guardar suenter tge ch’in «tschahoier» è pomai, leda che jau poss preleger ad ellas in text rumantsch divertent e translatà cun premura e ponderaziun e che jau poss rir cun ellas sur dal «vegl falien, cun siu tuffien». Ed jau recumond a tuttas Sursilvanas, ahbah, a tuts Rumantschs da far il medem. Il cudesch è per cletg bainbaud puspè da cumprar – el vegn gist stampà en segunda ediziun. Viola Cadruvi è autura e scienziada litterara. Ella lavura sco scolasta gimnasiala e scenarista tar Studio Toc e stat cun sia famiglia a Turitg.

Igl è in cumbat da David cunter Goliat – u cun auters pleds: ina dira nusch. Dad ina vart è ina cooperativa grischuna che promova la vendita e l’elavuraziun da nuschs indigenas. Da tschella vart: La fiera globala ed ils gronds players dal commerzi che smatgan ils pretschs da las nuschs. E tuttina: Las nuschs svizras che vegnan smatgadas a Malans en il Grischun chattan adina dapli accoglientscha. Smatgar, zavrar, categorisar e preparar per la vendita. Suenter la racolta da nuschs da l'october, giran las grondas maschinas en ina halla sur il vitg da Malans. Il Rumantsch Aron Candrian è entretschà en quests process. En pensum parzial lavura el sco mainafatschenta per la cooperativa swissnuss. Quella è vegnida fundada avant circa 15 onns da plirs purs e promova la vendita e la producziun da nuschs indigenas. «La finamira è dad elavurar circa 35 tonnas quest onn», declera l’um oriund da Sagogn che viva e lavura en il Signuradi. Successivamain èsi ils ultims onns vegnì investì en la cooperativa, era cun sustegn dal Chantun e da l’agid da la muntogna. Ussa fa per exempel era la pli gronda maschina da smatgar nuschs da la Svizra part da l’inventari da la swissnuss. Ed ultimamain è vegnida latiers ina maschina moderna che zavra las nuschs cun agid dad intelligenza artifiziala. La fiera mundiala smatga ils pretschs «Senza nossas maschinas n’avessan nus nagina schanza», di Johannes Janggen, l’iniziant principal dal project Swissnuss ed in dals 14 commembers da la cooperativa grischuna. Da mastergn è el pur e posseda radund 1300 nuschers gist sper la sedia da swissnuss. Sias plantas hajan quest onn bittà giu circa 9 tonnas nuschs, di el. Tge che tuna da bler, è en la cumparegliaziun mundiala in zic avant nagut. A Chile, en California ed en l’Europa da l’Ost èn las dimensiuns da plantaschas uschè grondas, ch’i vegnia racoltà cun in «bulldozer», declera ­Johannes Janggen. Circa 50 milliuns tonnas nuschs vegnan tut tenor funtauna producidas. La concurrenza globala è enorma. Las pajas en Svizra èn autas, per dischavantatg da la producziun indigena. Assortir e smatgar nuschs è in process che dovra bler temp e persunal – ed è perquai char. Quai è ina da las raschuns, che la Svizra ha en il decurs dal 20avel tschientaner pers ina gronda quantitad da lur nuschers. Cumplettamain different è quai en auters pajais: «Quest onn vegnan per exempel las nuschs da la Moldavia quasi dadas gratuitamain als gronds detaglists», raquinta Aron Candrian. «Cunter quella concurrenza na pudain nus far nagut.» Nagina toleranza cun zavrar La nova maschina da zavrar che stat uss er en la halla a Malans funcziunia bain, ma anc betg dal tut perfetg, di il mainafatschenta. Ina camera speziala fotografescha las nuschs che sa tschentan sin il bindel blau. Ella registrescha differents parameters: la furma, la colur, la grondezza, la crosa. Cun il temp emprenda ella da sortir: tge nusch è buna, tgenina è mala, tge è insumma nusch e tge è be crosa. Ils process da sortir damai èn dentant pli difficils che pensà. «La nusch è in product ch’è mo grev da zavrar. Il problem: La crosa di ora pauc, la colur di ora pauc. Be la furma, quella è decisiva», declera il pur Johannes Janggen. "A la fin sto il product esser cumplettamain senza crosa», explitgescha Aron Candrian. Las controllas sajan fitg severas, memia gronda fiss la ­ristga da perder reputaziun. Crescher sco finamira Cun agid da tecnologia èsi malgrà la gronda concurrenza tuttina pussaivel da vender il product da nischa. E quai era cun in pretsch pli aut. «Las quantitads prendan tiers dad onn per onn, quai è legraivel», relata Aron ­Candrian. «Adina dapli pasterners en il Grischun èn sa declerads pronts da duvrar nuschs grischunas per lur turtas.» Uschia venda la swissnuss per exempel nuschs al pasterner Merz a Cuira, la pasternaria Meier en Val Müstair ed a blers producents da turtas da nuschs en l'Engiadina. Il product da nischa frunta era tar persunas privatas sin interess. Perquai è uss era ­disponibla ina pitschna paletta da products sco ielis u nuschs en pitschnas purziuns. En il futur quinta Aron Candrian ch’è surtut responsabel per la vendita cun in augment: «Nus savain da blers purs da la Svizra che purtassan gugent a nus era las nuschs. Nus savessan prender 50 tonnas quest onn, ed en il futur forsa 150 – 200 tonnas.» Tuttina resta la fatschenta in act da ­ballantscha perquai ch’igl è er adina da chattar avunda clients per quai che vegn producì, declera Aron Candrian. U cun auters pleds: La fatschenta cun la nusch – resta ina «dira nusch». Sin spunda sulegliva: La sedia da la cooperativa Swissnuss sa chatta sur il vitg da Malans. Ina pitschna paletta da products porscha la swissnuss er a clientella privata. A la fin dovri tuttina anc in’egliada «umana», cunquai che la maschina dad AI n’è anc betg dal tut senza sbagl. La qualitad da la nuschs sto esser impeccabla. La racolta da quest onn vegn sin il bindel blau. Intelligenza artifiziala empè da lavur manuala: Ina camera cun sensoris visuals registrescha las nuschs smatgadas e decida tgeninas ch’èn senza crosa e tgeninas betg. Pli grond che intgins autos: Il «smatganuschs» da la California. Intelligenza artifiziala empè da lavur manuala: Ina camera cun sensoris visuals registrescha las nuschs smatgadas e decida tgeninas ch’èn senza crosa e tgeninas betg. Tgi chatta la crosa? La maschina, sa chapescha! Il pur ed in dals 14 commembers da la cooperativa Johannes Janggen (san.) ed il mainafatschenta Aron Candrian en discussiun davant in grond vasch da nuschs smatgadas. Ina lingua ch’è chapibla be per informatichers - ma atgnamain di il text insatge simpel: «Zavra las nuschs tenor quel e quel criteri». L'iniziant dal project Johannes Janggen (san.) ed il mainafatschenta Aron Candrian en discussiun davant in grond vasch da nuschs smatgadas. Pachetà, etichettà e tegnì a frestg: Il «super-food» indigen spetga sin la vendita.

La Lia Rumantscha ha clamà la sonda passada a Cuira ad in emprim «Digidi», in di ch’è stà sut l’ensaina dal svilup digital da la lingua rumantscha. Ina tschuncantina da persunas interessadas ha participà als differents lavuratoris. I n’è nagin misteri ch’il rumantsch ha – en cumparegliaziun cun autras linguas minoritaras – in manco d’instruments e d’utensils digitals. Ils chavazzins èn: translaziun automatica, assistenza da scriver, programs da correctura, audio-transcripziun etc. Emprimas analisas Avant bainprest in onn ha la Lia Rumantscha (LR) engaschà cun Ignacio Pérez Prat ina persuna che duai sa fatschentar pli da rudent da la «transfurmaziun digitala» da la lingua rumantscha. Il nov incumbensà da la LR na po sa chapescha betg far miraclas en l’offensiva digitala a favur dal rumantsch. E tuttina ha la LR fatg – e laschà far per part – sut sia batgetta in’analisa dal stadi actual, dals basegns, dad intgins mancos existents e da pass da svilup necessaris en la digitalisaziun da la lingua rumantscha. Quellas emprimas analisas ha la LR pudì preschentar sonda passada a Cuira a l’emprim «Digidi» ch’ha gì lieu en las localitads dad ina fatschenta da software cun sedia en ina da las duas turs dal City West. Var 50 persunas èn sa participadas a quest’emprima occurrenza participativa en connex cun la digitalisaziun rumantscha. Da la partida èn stadas persunas da tuttas regiuns ed idioms, persunas cun ils pli multifars interess: represchentantas dad uniuns affiliadas, scolars gimnasials, linguists, translaturas, schurnalists, scolasts e represchentants da la politica. Dal Pledari Grond fin tar la rimnada da datas rumantschas En differentas gruppas da lavur han quellas discutà basegns generals en il sectur digital, ellas han tranter auter prendì sut la marella la purschida dal Pledari Grond e d’auters vocabularis digitals. Ina gruppa ha discutà nua ch’ins pudess rimnar datas dal rumantsch (necessarias per in svilup digital) e preparar quellas per ina elavuraziun. Ed in quart lavuratori è sa fatschentà cun la strategia rumantscha en la transfurmaziun digitala, vul dir cun ils pass strategics ch’èn necessaris per insumma realisar la fin singuls instruments digitals per il mintgadi rumantsch. Sco ch’ils responsabels da la LR han sincerà a la fin dal «Digidi» vegnian las ideas e las propostas discutadas questa sonda passada a Cuira segir e franc evaluadas en in proxim pass – e lura sa chapescha integradas en futurs pass da svilup e coordinaziun tar la LR. (fmr/dat) Ina gruppa ha discutà al «Digidi» ils basegns e giavischs en connex cun il Pledari Grond. Ina tschuncantina da persunas interessadas èn sa participadas a Cuira a l’emprim «Digidi» organisà da la Lia Rumantscha. Dapi var in onn è Ignacio Pérez Prat engaschà tar la Lia Rumantscha per s’occupar da la transfurmaziun digitala. Al «Digidi» ha el tranter auter preschentà las emprimas analisas dal stadi digital actual dal rumantsch.

A partir dal 2025 communitgescha in Surmiran las novas da la PLD svizra. Matia Demarmels surpiglia il post sco schef da communicaziun. Il politolog lavura gia dapi il favrer 2022 a Berna en il secretariat general da la partida. El saja in «expert cumprovà dal manaschi politic, en spezial dals secturs da furmaziun, sanadad, medias e traffic», scriva la PLD en sia communicaziun da l’emna passada. Avant ses temp tar la partida haja Matia Demarmels lavurà sco redactur da la FMR ed en il team da communicaziun da la SRG. El domineschia tuttas linguas naziunalas ed haja demussà en sias activitads fin qua in dun per communitgar a moda clera e bain chapaivla. «Jau ma legr sin il nov pensum tar la PLD», vegn cità Matia Demarmels en la communicaziun. «Ensemen cun in team engaschà purtain nus vers anora a moda clera, creativa e professiunala ils messadis da la PLD.» Ensemen cun il politolog surmiran cumenza era Christopher Ulmer l’entschatta schaner a lavurar sco pledader da partida. El è responsabel per la communicaziun per franzos e talian. Il schef-pledader actual Arnaud Bonvin banduna vers la fin da l’onn il secretariat general. (cdm/fmr)

Leonardo Conigliaro, la famiglia ed ils amis al nomnan Nanà, è medi a Camporeale. Quai è in pitschen vitg sicilian, nua che la mafia gioga dapi eternitads ina rolla dominanta. Frank Fischer, el è creschì si a Wolfsburg mo cun sia mamma, ha success cun sia lavur schurnalistica e surtut cun sias retschertgas investigativas. Omadus umens èn naschids vers la fin dals onns 1950, na s’enconuschan dentant betg. Fin che Nanà svela in bel di in secret bain tgirà durant decennis. Dad el vegni pretais ch’el «paja» enavos in debit da sia famiglia a la «onorata società», a la mafia. El sto constatar che quella al po metter sut squitsch cun schmanatschas che al fan tema. Frank Fischer dentant bada tar ina retschertga quant privlus ch’i po esser da provocar la mafia. En la Germania puspè unida sa scuntran Frank e Nanà, e tut en ina giada èn periclitadas lur atgnas vitas, ma era quellas da lur famiglias. Mintgin dad els sto decider tge sort uman ch’el vuless esser… Dal cantautore e schurnalist a l’autur d’in roman: Quel pass è gartegià a mes avis plainamain a Pippo Pollina cun ses roman «Der Andere» ch’è cumparì dal 2022 tar la chasa editura Kein & Aber a Turitg. Jau poss be cussegliar a Vus da leger quest roman che quinta duas differentas istorgias da vita en Italia ed en Germania che han pir a la fin da far l’ina cun l’autra. Pippo Pollina scriva en in med fluid ch’ins legia bain. Ins bada ch’el sa da tge ch’el scriva. Malgrà il tema serius na manca l’umor betg. Be in exempel: Ina giada sa scuntran Frank e Nanà en la citad veglia da Nürnberg, in mument taidlan els la musica e’l chant dad in musicant da la via che sa numna Pippo… Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Grondas firmas na duain betg pli pudair mitschar uschè tgunsch en pajais cun taglias bassas. Perquai ha l’OECD introducì ina ­taglia minimala. Il recept svizzer da taglias bassas per attrair interpresas na funcziuna betg pli. La regenza grischuna vul chattar novas vias per carmalar natiers interpresas – u per salvar quellas ch’èn gia qua. Regals da taglia na valan betg pli. U cun auters pleds: carmalar interpresas cun taglias bassas tutga tar il passà. 130 pajais han suttascrit la cunvegna da l’OECD, l’organisaziun da cooperaziun e svilup economic. Tenor la cunvegna ston grondas interpresas inter­naziunalas pajar almain 15 % sin lur gudogns (guarda box). Questa taglia minimala vala per interpresas cun ina svieuta a partir da 750 milliuns francs. Era il Grischun sto perquai adattar sias leschas. L’emna proxima debattescha il Cussegl grond surlonder. La Regenza propona in «bon da taglia» – per cumpensar il fatg che firmas grondas en il chantun ston uss pajar in pau dapli taglia. Per tudestg sa numna quest bon da taglia «Steuergutschrift», per englais «tax credit». Tgi n’avess betg plaschair, sch’il fiscus deduciss mintgamai in bon, ina tscherta summa, dal quint da taglia? Ma per persunas natiralas na datti nagin bon. La Regenza propona tals bons be per interpresas. Pertge atgnamain? Adina puspè chattan ins il pled «Standortwettbewerb» en il messadi da la Regenza. Cun levgiaments da taglia – pia taglias bassas – na saja betg pli pussaivel dad esser cumpetitiv, uschia stoppian ins chattar auters instruments, explitgescha la Regenza en il messadi. Il nov recept èn pia ils bons da taglia. Quels èn «pertutgant l’effect cumparegliabels cun levgiaments da taglia», conceda la Regenza. «Cuntrari a levgiaments da taglia èn bons da taglia ­però renconuschids da l’OECD en quel senn ch’in bon da taglia na maina betg adaquella ch’i fiss dad incassar ina taglia supplementara.» Brisant è che la Regenza propona da gist sezza dastgar decider a moda definitiva davart quests bons per las interpresas. Uschiglio è adina in uffizi da taglia cumpetent en dumondas fiscalas. Ma qua less la Regenza pudair dir, tgenina interpresa che survegn in bon ed en tge autezza. Il sboz da lescha propona bain criteris, ma lezs porschan pulit bler spazi dad interpretaziun. Uschia po il Chantun conceder ad ina interpresa bons per mesiras da «meglierar la persistenza ecologica», «per rinforzar la perscrutaziun, il svilup e l’innovaziun» ubain «per la creaziun da valurs en il chantun». Cun l’ultim punct èsi tenor messadi manegià ch’ina interpresa stgaffescha per exempel plazzas. Il bon da taglia importa tenor il sboz da lescha «maximalmain 25 % dals custs u dals effects imputabels che han in connex cun las mesiras». La fin d’october ha discutà il sboz la cumissiun per economias e taxas dal Cussegl grond. Tenor il protocol da sesida va la cumissiun d’accord. Propostas alternativas na fa la cumissiun betg. Ina debatta gist chalirada n’èsi pia betg da spetgar l’emna proxima en il Cussegl grond. Ils deputads e las deputadas pon però anc vegnir cun atgnas propostas, in­dependentamain da la cumissiun. Creativitad era en auters chantuns Er auters chantuns demussan creativitad cun adattar lur leschas pervi da la taglia minimala da l’OECD. Basilea-Citad ha stgaffì in fond che dispona da fin 300 milliuns francs l’onn per pajar contribuziuns ad interpresas u conceder bons da taglia per «innovaziun, societad ed ambient». Il chantun Zug metta a disposiziun 150 milliuns francs l’onn per sustegnair interpresas che minimeschan consequenzas negativas per l’ambient. Genevra e Vad auzan la taglia per interpresas sin total 14,7 %, uschia che la differenza tar la taglia minimala n’è betg pli uschè gronda. Schaffusa introducescha ina progressiun tar la taglia sin interpresas. La finamira è adina la medema: mantegnair la cumpetitivitad dal chantun, carmalar natiers interpresas u almain procurar che las interpresas domiciliadas na giajan betg davent. Taglia minimala – consequenzas per chantun e vischnancas Dapi quest onn vala la taglia minimala da l’OECD. Ina interpresa internaziunala cun ina auta svieuta paja almain 15 % sin ses gudogn. Tar interpresas domiciliadas en chantuns cun taglias pli bassas incassescha la Confederaziun ina taglia supplementara. 75 % dal retgav da questa taglia survegnan ils chantuns. Las grondas summas van a Zug u Basilea-Citad. La Regenza scriva en ses messadi ch’i na saja betg pussaivel da calcular, quants daners ch’il Grischun survegnia. Per l’ina dettia quai paucas firmas internaziunalas en il chantun, per l’autra s’adatteschian talas interpresas era a la taglia minimala. La PS svizra ha però fatg in studi e stima che la Svizra incasseschia fin 1,6 milliardas francs dapli. Per il Grischun resultassan tenor quel studi entradas da 7,3 milliuns francs. Quai n’è betg gist bler. La raschun: En il Grischun pajan las interpresas gia totalmain 14,77 % sin gudogn. La differenza tar la taglia minimala è pia pitschna. Las entradas supplementaras ch’il Chantun survegn entras la taglia minimala, sto el dal reminent parter cun las vischnancas. I profitan oravant tut Cuira, Domat, San Murezzan e Tavau.

Durant prest diesch onns è stada serrada l’entira part-ost dal bajetg istoric Hauptbahnhof Zürich. Quantas uras aveva jau passentà en il Bahnhofbuffet vegl – durant decennis! Cun preparar ceremonias e referats la damaun marvegl, cun leger la gasetta e cun quai «herunterfahren» suenter las activitads, en l’atmosfera da notg e da vin e bar. Cun glieud ch’ins n’enconuscha betg. Ma tuts èn insaco sin via tranter qua e là (senz’auto). Oz, scrivend questas lingias, ses jau puspè en il medem local, renovà durant blers onns. El ha in auter num, ma il sistem da las duas parts hani mantegnì cun restaurar: L’emprim vegn’ins en in spazi dal gener «antichambre», e davos, pli lunsch en, suonda il restorant-pizzeria. Gugent stun jau en questa emprima zona da bar-bistro, tranter restorant e halla gronda (da la staziun Zürich HB). Tranter «esser tschentada» ed «esser sin via». Sco femna-nomada ma sent jau bain da chasa en questa zona cun maisettas pitschnas, canapés, duas maisas-bar autas, glieud che vegn e che va, valischs qua e tscha, pèrs u collegas che discurran u scutinan. Sura sa derasa musica da jazz lomamain en l’architectura dals artgs auts malegiads, e sut ma metta en regurdientscha il sgriztgim dal palantschieu che la vita na stat betg airia. Sper mai sesan autras persunas ch’emettan las medemas frequenzas, in um cun ina gervosa davant ses laptop, ed ina dunna davant in magiel vin, in cudesch e palpiri da notizias sin maisa. Omadus m’han pledentada, per schabetg, ed omadus han commentà la bella cuminanza entaifer l’anonimitad dal traffic public. Blers buffets da staziun èn svanids ils davos onns. Per part per adina, ed ins als ha remplazzads be tras in kiosk, «Brezelkönig», «Avec» u «Coop Pronto». Quai è gia meglier che nagut e schizunt er ina pussaivladad per las cumpras da chasa urgentas. Però quella atmosfera da «cuminanza-sin-viadi» d’in buffet è lura persa. I dat er exaimpels positivs che fan speranza ad in revival da l’olma entaifer ina staziun da tren: A Domat datti danovamain in café en il bajetg da la staziun; là s’entaupan avdants e viagiants. A Tusaun avainsa dapi prest 10 onns puspè ina ustaria cun pasternaria, directamain tranter ils perruns da la Viafier retica ed ils plazs da partenza dals autos da posta. A Filisur s’è installada avant blers onns in’ustarietta fantastica, cumbinada cun in servetsch da biglietaria redimensiunà. Ils blers Rumantschs e las Rumantschas da la Bassa conuschan segiramain p.ex. il buffet a la staziun Olten; quel era situà amez ils blers binaris, drizzà en da moda veglia e cun persunal che serva – ed endadens ta sentas ti sco en in’oasa u en ina tegia da schurmetg. Sche Ti vas in pau pli dalunsch per il mund enturn, sai jau recumandar per exempel «Le Train Bleu» entaifer la Gare de Lyon a Paris, ina sensaziun architectonic-stilistica plus in lieu da ruaus e paus enina. Ils films vegls dal wildwest en America mussavan bain, co che las staziuns da tren, amez il desert, eran daventadas centers da s’entupar, far cumpras e seser ensemen en l’ustria, magari era per star sur notg. In teolog fitg enconuschent or dals emprims seculs suenter Christus, cun il simpel num Augustinus, ha fatg ina sumeglia fenomenala or da l’experientscha cun ustarias sin via, ina sumeglia per la vita: «Ina vita senza festas è sco in lung viadi senza ustaria-albiert.» Pia, faschai viadis cun tren e frequentai ils buffets da la staziun ch’existan anc u ch’èn s’installads danovamain! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca – e mintgatant en buffets da staziuns.

Gia daditg pretenda la magistraglia grischuna meglras pajas. L’emna proxima decida il Cussegl grond ed ina debatta chalirada è programmada. La revisiun da la lescha da scola cuntegna anc auters puncts contestads sco per exempel l’obligatori da scolina. Tschert è gia tant: La debatta vegn a durar uras. Il tema scola muventa, pertge mintgin ha stuì ir a scola e sa senta in zichel sco expert. Gliez vala era per ils deputads e las deputadas dal Cussegl grond che decidan en in’emna la re­visiun da la lescha da scola. Las midadas proponidas pon manaivel procurar per testas cotschnas. La PPS cumbatta per exempel l’obligatori da scolina. E tenor la magistraglia èn ils auzaments da paja che la Regenza suttametta memia maghers. En il parlament sesan plirs magisters – e cun ­Nora Kaiser da la PS gist anc la presidenta da magistraglia grischuna – che vegnan ad auzar la vusch. Sin 78 000 francs l’onn less la Regenza per exempel auzar la paja d’entrada per la scola primara. Quai èn 3000 francs dapli che uss. Gliez na basta betg, pon ins leger sin la pagina d’internet da la magistraglia. En Svizra orientala gudognia ina giuvna magistra en media 87 500 francs. Il Grischun stoppia s’adattar a quest livel per pudair cumbatter la mancanza da magisters. La vita en l’Engiadin’Ota u a Tavau custia tant sco a Turitg, argumentescha l’uniun che represchenta la magistraglia. Ina proposta per ina autra summa na fa dentant ni la magistraglia ni la maioritad da la cumissiun predeliberanta. Lezza less bandischar summas concretas da la lescha – per esser pli flexibel. «Il salari minimal s’orientescha a la media consolidada da la Svizra orientala», vul la maioritad da la cumissiun scriver en la lescha. Uschia na stuess il Cussegl grond betg trasora midar la lescha per auzar las pajas. La Regenza avess sezza la cumpetenza dad examinar, sch’i dovria adattaziuns tar il salari. E quant fitg dastga la paja insumma crescher durant la carriera d’ina magistra? Era qua vegni a dar discussiuns, pertge las opiniuns da la Regenza e da commembers/as da cumissiun divergeschan considerablamain. Il Grischun è il sulet chantun nua che la scolina è anc voluntara. La revisiun duai introducir l’obligatori. Ils commembers da cumissiun da la PPS cumbattan gliez. Els s’opponan anc cunter autras propostas, per exempel che las scolas dastgan porscher classas d’introducziun da dus onns per uffants che na dumognan betg l’emprima classa entaifer in onn. Incontestà en la cumissiun è stà in nov artitgel che regla la scolaziun d’uffants en l’ospital: Il departament cumpetent decida, tge ospitals u clinicas che dastgan porscher instrucziun, e la revisiun definescha la finanziaziun entras il Chantun e las vischnancas. Plinavant duai quai dar en l’avegnir ina pauschala dal Chantun per champs da scola u excursiuns. Era cun gliez va la cumissiun d’accord. 20 francs vul il Chantun pajar per di e scolara u scolar, sch’ina classa pernottescha ordaifer. Ma i na dat betg dapli che 1500 francs per classa ed onn.

Las nursas èn tundidas. Quests dis vegn puspè ramassada la launa da nursa en differents lieus da noss chantun. Pli baud tegnevan ils purs las nursas plitost per launa che per la charn. Ma cun l’industrialisaziun s’è quai midà. Nagin n’aveva pli interess da launa nursa. Magari vegniva ella simplamain arsa. Dapi var 30 onns èn ins puspè pli conscient da la valur da la launa. Ella ha qualitads che materials sintetics na cuntanschan betg: ella regulescha la temperatura e l’umiditad, neutralisescha savurs e substanzas nuschaivlas, isolescha ed è decumponibla per 100 %. I dat puspè firmas che cumpran la launa dals purs e l’elavureschan per differents products. Era sch’ils purs da nursas na survegnan gist bler per la launa, almain basta forsa per pajar il tundider ed il transport fin al lieu da rimnada. Els èn cuntents da savair che la launa vegn duvrada e da vegnir libers dad ella. Era jau guard da survegnir d’insatgi in pau launa per che jau possia filar e taisser u far stgaina sur enviern. A mai plascha da lavurar cun quest material, da crear mia gardaroba e da realisar, pass per pass, mia imaginaziun. Uras ed uras van en in tal toc rauba: lavar, stgarplinar, stgartatschar, filar, taisser e cuser u far cun stgaina. Mo jau hai plaschair dal pullover da launa chasa e da mes mantè da ponn e sun satisfatga che jau na stoss betg ir a cumprar mia vestgadira e studegiar l’etichetta en la cusadira dadens. Jau conced: A tutgar e palpar la launa nursa grassa e chauda gist giu dal besch è ella propi lomina. Ma cun tut la procedura d’elavuraziun sa mussan a la fin ils pailins tuttina anc in pau spinus. Launa da chasa piztga simplamain sin la pel. Qua na datti cun tut l’idealissem era per mai betg auter che da cumprar vestgadira sut pli confortabla – forsa «saida rösin» – elavurada industrialmain. Ma Domenic Janett ha mess «Las chotschas suot da pon dür» en musica! Tadlain la clarinetta (e la gìa). Pussaivel? Ina mazurchina loma che va sco da ninar e siemiar en las nivlas da launa. Insatge pli lom na datti betg. Ponn dir? – Qua vegni: Ils suns curran da stgala si. Attenti. – En la terza part, suenter in quart pausa, aha, ussa piztga! I mida il tempo e dai! Sautar enturn sco la pierla, per betg siglir si per las paraids. Tge tschaffen! Rir e respirar, – in quart pausa – per crudar puspè en la launa loma e ninar anc ina giada en mazurca, sa recrear per la proxima attatga plain energia che fa siglir enfin sisum, repeter, e finir sin il punct culminant. O! Betg mal. Forsa n’è questa piztga gnanc uschè insupportabla! Anzi, ella ans dat schlantsch. Forsa tuttina empruvar da far ina giada in pèr chautschas sut da ponn dir. Vulessas er ti in pèr? Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha.

Ch’i po ir svelt, quai han stuì sentir quest mais las abitantas ed ils abitants da Brinzauls. Els han stuì far fagot aifer paucs dis, damai che lur vitg è vegnì evacuà ina segunda giada pervi da la bova che sa muventa memia spert. Quella coga sveltezza ha procurà anc per autras lingias grassas e finas durant il november. Il tunnel Val Alpetta sin la via da colliaziun che maina enta Samignun è vegnì construì bler pli spert che planisà. El è gia vegnì inaugurà quest mais – e betg pir il proxim onn 2025 sco ch’igl era atgnamain previs. La raschun: La gallaria veglia sin il traject tranter Vinadi ed Acla da Fans è sballunada per part questa primavaira, uschia che l’Uffizi da construcziun bassa ha stuì reagir ed accelerar las lavurs. L’unic problem: Il portal d’entrada dal tunnel Alpetta era gia betunà, e sin quel stat ussa scrit grond e gross l’onn d’avertura dal tunnel: 2025! – La conclusiun per il Chantun pudess damai esser in pau sco il slogan da Lucky Luke: «Il Chantun lavura spert, pli spert che quai ch’el scriva.» In collavuratur da Swisstopo – l’Uffizi federal da topografia – ha reagì spert e studegià pauc. El ha battegià in lajet al pe dal Pass Lembra cun in num sco dad in «Jodelchörli»: il «Kistenpass-Seeli». Las cartas uffizialas portan actualmain quel num. Quai è in veritabel scandal linguistic sin territori rumantsch, en vischinanza da nums poetics sursilvans sco Muot da Rubi, Falla Lenn, Cavorgia da Breil e Piz d’Artgas. Sco che la FMR ha rapportà quest mais ha la cumissiun da nomenclatura grischuna natiralmain fatg in’intervenziun e la vischnanca da Breil ha la finala pudì decider. Il lai porta en avegnir il num «Lag d’Artgas» – e basta! Ed il collavuratur da Swisstopo duai jodlar ses «Kistenpass-Seeli-Juchzer» nua ch’el vul. Ina «colliaziun supersvelta» saja il tunnel dal Vereina. Quai ha ditg Renato Fasciati ils 19 da november 2024, en occasiun dal giubileum da 25 onns dal tunnel. Igl è in’istorgia da success. Adina dapli autos vegnan chargiads a Selfranga e Sagliains sin ils vaguns da tren. L’unic problem: Il tunnel vegn a ses limits e na vegn betg da tragutter bler dapli traffic, damai ch’i dat gea mo ina rusna per tuttas duas direcziuns. La suletta pussaivladad: Ils trens stuessan circular pli spert tras il tunnel, p.ex. cun passa 160 km/h, sco tar in record en il tunnel avant dus onns. Ma probabel datti indigens che giavischassan plitost il cuntrari – che tscherts giasts e possessurs/as da segundas abitaziuns vegnissan pli plaun tras la rusna. Bler pli plaun. I n’è betg ì uschè svelt. Ils Tuatschins han stuì tschertgar in detg mument. Ma lura l’hani chattà sper il Bogn da Sedrun en ina scarpa: In crappun da passa dus meters autezza, in diorit dad 8,2 tonnas. E precis sin quella pedra sa posa ussa, tenor in rapport da la FMR, il nov bajetg da l’Archiv cultural Tujetsch ch’è gist en construcziun e ch’è vegnì concepì da l’architect Gion A. Caminada. Ma pervi da questa idea originala dals Tuatschins cun tschentar lur archiv sin in diorit datti uss in pau confusiun en la scena litterara rumantscha. Quella sto rescriver ina da las pli famusas poesias sursilvanas: «Quei ei miu grep, quei ei miu crap, cheu tschentel jeu miu archiv.» Ch’i po ir snuaivel spert, quai ha stuì sentir in anteriur «general» da Sagogn avant 133 onns. Gea, vus avais legì endretg, i deva in «general» a Sagogn! Dacurt ha numnadamain l’autur ed anteriur scolast Linard Candreia surdà a l’Archiv cultural Foppa ina fotografia da Mathias Murezi Padrun de Carné (1809 – 1891). Quel era stà en Russia inspectur general da las scolas da l’imperi russ ed era lura turnà sin sia pensiun en patria, apunta a Sagogn. Però ina bella dumengia, cura che tut ils con­vischins eran en baselgia, è cumparì in lader tar Padrun che seseva gist sin il banc davant sia chasa. Il «general» n’ha betg vulì vegnir ora cun la munaida, uschia ch’il lader l’ha stilettà ed il pauper inspectur general russ è mort paucs dis pli tard pervi da sias blessuras. – Il facit da questa istorgia tragica: Igl è pli prudent dad ir en baselgia la dumengia che da star a chasa! Sco gia menziunà, l’acziun per evacuar il vitg da Brinzauls ha stuì ir svelt quest mais. E questa giada è bainspert era vegnida tematisada in’eventuala dischlocaziun da l’entira populaziun, vul dir che las abitantas ed ils abitants stuessan bajegiar insanua auter lur dachasa. Las autoritads chantunalas e communalas han gist mess en vista trais opziuns, a Vazarouls gist sper Brinzauls, ad Alvagni che sa chatta sin la medema spunda da la val e lura giu en il fund da la val, a Casti/Cumpogna. Ma il resun dad in votant ad ina saira d’infurmaziun è stà cler: «Nagin da Brinzauls na vuless ir a Cumpogna.» – Ch’ils abitants e las abitantas en la ­«rusna» da Casti na vivan betg gist sin la vart sulegliva da la vita, quai è enconuschent. Ma che lur prada vegn refusada da la glieud a Brinzauls, quai als dat forsa schon anc da magunar. Per pussibilitar d’emprender spert rumantsch datti mintga dus onns l’emna intensiva «A Sent be rumantsch». Durant l’emna da quest onn ha decis in pèr da la Germania, che emprenda ensemen rumantsch, da gist maridar a Sent per rumantsch. L’amur n’è gea betg pulenta! Ma sco che las gasettas rumantschas han rapportà quest mais, hai dà in pitschen problemin: L’uffizianta da stadi civil da la vischnanca na discurra betg rumantsch! Uschia che l’organisaziun da l’emna «A Sent be rumantsch» ha stuì chattar ina soluziun: Dus scolasts han fatg las perditgas da matrimoni ed il pled uffizial è vegnì translatà. Quai è bain ina buna soluziun, perquai che «l’amur n’è betg pulenta» tuna bler meglier che «die Liebe ist kein Maisbrei». Ch’ina carriera professiunala po sa sviluppar svelt, quai ha cumprovà quest mais il Surmiran Matia Demarmels. Sco che la PLD Svizra ha communitgà, vegn il politolog grischun ad esser a partir da l’entschatta 2025 il schef-pledader da la partida. Ch’el è vegnì elegì en quella funcziun, ha segir e franc ina suletta raschun: Da november 2020 fin fanadur 2021 ha Matia Demarmels lavurà – sper il studi – sco redactur tar la FMR. La dumonda è ussa mo, sch’il Surmiran ha fatg tranter la FMR e la PLD in pass da carriera ensi … u plitost engiu? In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Il schefredactur da la FMR, David Truttmann, lascha repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic.

Sequenza or dal film da Cuntrasts "Mar, munts e morins", mussà ils 10 da november 2024 sin SRF u sin rtr.ch.

Gianna Olinda Cadonau als Dis da litteratura 2024, fotografà als 02 da november 2024. En discurs cun la moderatura dad RTR, Ester Berther.

La victura olimpica 2024, Chiara Leone, e cusseglier naziunal Martin Candinas, fotografads en occasiun dad ina conferenza da medias a Cuira, en vista a la Festa da tir federala 2026.

Auto demolì suenter accident a Surava la notg dals 10 sin ils 11 da november 2024.

Aita Dermont-Stupan

En il plenum al "Digidi", in'occurrenza participativa en connex cun la digitalisaziun rumantscha, organisada da la Lia Rumantscha ils 23 da november 2024 a Cuira.

In schurnal grafic en connex cun la sajettada da trais lufs-tscherver enstagl da lufs tar la regulaziun da lufs en il territori dal Vorab.