La Tundeida è er stada tar la sia 19avla ediziun en veir magnet turistic. Igl masditg d’exposiziun, fiera e perfign festa populara ò er sonda passada attratg en grond public. Mantgea on sa tgapescha er betg las protagonistas: las nursas. Inizianta dalla Tundeida è stada igl 2003 ­Lucia Netzer-Peduzzi. Cun l’occurrenza ò ella cunzont lia metter aint igl center la nursa cun sies products scu la langa ed er igl latg. La Tundeida è stada ed è anc oz ena bunga plattafurma per mussar tge tgi sa lascha tot far or da langa-nursa, ella tg’ò schizont en effect curativ. Langa-nursa è sainza dubi en product nizevel ed en material tgi sa lascha duvrar per la producziun da blera roba da qualitad. Igl interess per la Tundeida è dad onn tar onn nia pi grond ed ò attratg blers giasts e blers indigens. Ultra da chegl è ella er adegna ena calameta per las medias e chegl betg angal per las medias regiunalas e cantunalas, na er per las medias naziunalas. Scu gio igls davos onns ò l’Uniun purila Alvra an collaboraziun cun l’organisaziun turistica Val Surses Savognin Beiva organiso la Tundeida 2022. La nursa resta agl center Pers ò la Tundeida er an sia 19avla ediziun ansomma navot ad attractivitad. Chegl graztga all’exposiziun ed alla fiera da blers products indigens e betg igl davos er graztga agl caracter da festa populara. Er schi tot è nia ensa­tge pi professiunal ensatge è resto tar la Tundeida. La nursa chella resta aint igl center. Passadas Grava, noua tgi la Tundeida ò adegna li a Savognin, èn radond 300 nursas e chegl ò naturalmaintg catto tigl grond ­public en grond interess. Anc daple interess ò la ­gliout gia da vurdar scu tgi 30 nursas èn neidas tundeidas. Egn digls pours da nursas tg’ò tundia las nursas è Meinrad Kolb da Parsonz. Tar el ins ò vasia bagn cun tge anschign, cun tge professiunalitad e calmezza tg’el ò tundia las nursas. An pi pac tgi tschintg minutas è ena nursa stada tundeida. Igl è danovamaintg sa verifitgia tgi la pluralitad da vigl e gioven tgi vign alla Tundeida vign simplamaintg per vaseir scu tgi las nursas vignan tundeidas. Segl plaz da festa è alloura er nia sarvia fartem nursa e schizont en «Hamburger» da tschot. Da cumprar davigl bagn er tschigrung-nursa e caschiel-nursa e schizont savung tgi cuntigna latg-nursa. Vasia ins ò ­alloura er blera roba fatga da langa-nursa scu fulars, caltschouls, plimatschs e talbets. Per en po pi pacs expositours L’ora è betg sa mussada scu tar otras ediziuns dalla Tundeida dalla sia miglra vart. Tiers nign suglegl e temperaturas betg schi ampernevlas on tuttegna passa 1500 persungas catto la veia alla Tundeida 2022. Mario Steier, igl pour da Savognin, tgi fò er part agl comite d’organisaziun ò detg: «Nous ischans cuntaints ed er igls expositours èn cuntaints cun aveir fatg bungs affars er cun pi paca gliout tgi tar las davosas ediziuns dalla Tundeida». Menziuno seia tgi schiglio davigl tar la Tundeida anfignen 50 stands cun products indigens ed oters e sonda eran chegl 30 stands. Scu para ò la pandemia er gia per la Tundeida tschertas consequenzas, chegl gist davart igl interess digls expositours. Tuttegna – la paletta dalla roba, per gronda part dall’agricultura regiunala, tgi niva fatg ­venala era fitg gronda ed er vasta.­ Caltschous da langa davigl da cumprar tar Nathalie Carisch. Igl retgav persiva per fugiteivs dall’Ucraina. Ursin Battaglia (san.), igl anteriour lutgader cugl speaker da festa Flavio Sterli. Er fotografias da nursas eran venalas. Blers products dall’agricultura indigena davigl da cumprar er tar Mirco e Sybille Uffer. La lotga segl plaz da festa ò er sviglia igl interess digl public. 30 nursas èn neidas tundeidas. Meinrad Kolb ò tundia cun bler anschign las nursas.

An en onn è la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia gio demontada. Chegl è la raschung tgi igls proxims 12 meis stat ella aint igl center dallas producziuns digl ­Festival cultural Origen. Musica classica, cant sacral, er cant rumantsch, bler solt, teater ed intallaziuns da tung. Tot chegl cumpeglia igl program da cumgea digl bietg. Neiv ed ena beischa freida, an pe d’en de d’aton dad ôr venderde cura tgi Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural, ò annuztgia igl program tgi dat proximamaintg sensom igl Pass digl Gelgia. El ò alloura er communitgia cun tge producziuns tgi igl festival cultural peglia per adegna adia dalla tor cotschna. Igls 31 d’avost 2023 sera igl bietg las sias portas e pacs deis sessour è la tor cotschna istorgia. Ella vign demontada ed er betg ple reconstrueida an en oter li. Scu Tgi Giovanni ­Netzer dei vigna la lenna duvrada per en oter scopo ed igl madem seia cugl glas dallas grondas fanestras. Cun svaneir igl bietg sensom igl Pass digl Gelgia mantga ad Origen bagn en li per preschentar las bleras producziuns, dantant er en bietg tgi vegia svi­glia igl interess da coreografs, saltunzs, saltunzas, cantadours e cantadouras digl antier mond, punctuescha Giovanni Netzer. Egn digls gronds cumponists contemporans La reit da contacts da Giovanni Netzer, chella è daveiras admirabla. Antras las sias relaziuns pi strètgas cun coreografs, saltunzs e saltunzas dalla Russia ò el er santia digl cumponist contemporan Kirill Richter. Igl Russ da 32 onns è da preschaint an Russia igl grond star-cumponist dalla musica neoclassica ed è igl pianist tgi atteira en grond public – e chegl betg angal an Russia, mabagn sen camp internaziunal. El è betg angal en pianist da ­vaglia, mabagn er en cumponist da success. Tranter oter ò el cumponia la musica per en video da reclama dalla marca «Apple iPhone», pigl emettour da televisiun american «FOX Sports» ò el mess an notas ena cumposiziun pigls campiunadis mundials da ballape 2018 ed er dalla marca dad autos «Mercedes» è Kirill Richter sto angaschea scu cumponist per meds da reclama. Siva da treis meis è igl Russ a Riom e fatschanto cun cumponer per l’installaziun da tungs «aton», en’ovra singulara tgi fò acusticmaintg la punt tranter la nateira ed igl intern dalla tor cotschna. Bung en’oura cozza l’installaziun, ella tgi dat agl intern dalla tor cotschna tot en’otra taimpra ed en oter resung. Quatter deis (6 – 9 d’otgover 2022) sa preschainta Kirill Richter agl public scu pianist verso, accumpagnea digl cellist August Krepak e dalla violinista Alena Zinovieva chegl er cun novas cumposiziuns messas an notas ­aposta pigls concerts «Chronos» sensom igl Pass digl Gelgia. Cun las cumposiziuns singularas tschertga Kirill Richter da metter sot en tetg nateira, acustica, tung ed ambianza dalla cuntrada e dalla tor cotschna. Teater musical La sala digl Hotel Liun agls Mulegns dat alloura la culissa agl teater musical «Mr. president». La sopranista Sybille Diethelm ed igl tenor Martin Mairinger insceneschan an pled, tung e maletg la fegn da fanadour 1896 cura tgi Grover Cleveland, igl president american ò pernotto aint igl hotel Liun cun la sia donna Frances, ella tg’era 27 onns pi giovna. Alena Sojer, ella accumpogna agl clavazign la sopransiata ed igl tenor. Preschentaziuns on li digls 13 anfignen igls 23 da chest meis allas 16.00. Durant chels deis dattigl er guidas e referats da tot gener agls Mulegns. Preschento vign igls 14 d’otgover 2023 er igl sagond codesch digl hotel Liun, detg pi concret igl taimp dalla davosa hospitanta Donata Willi. La sonda igls 15 d’otgover 2023 stat Mulegns digltottafatg sot l’ansagna digl premi ­«Wakker», cun referats, prelecziuns e discussiuns agl podi cun per exaimpel igl architect da renom Gion A. Caminada da Vrin. Pigl advent anveida Origen la dumang allas 07.00 tar quatter concerts matutins ainten la tor cotschna. Las melodias sacralas vignan interpretadas d’en quintet da donnas. I dat er quatter concerts da Nadal, damai igls davos, sensom igl Pass digl Gelgia. Igl Origen Ensemble sot la direcziun da Clau Scherrer canta cumposiziuns da Lorenz Dangel, actualmaintg ena gronda capacitad schi vo per metter texts an notas ed en cumponist tgi so exact tge tgi Giovanni Netzer vot ed er igl public d’Origen. An discussiun: (da san.) Igl cumponist russ Kirill Richter e Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural. An en onn è la tor cotschna betg ple da vaseir sensom igl Pass digl Gelgia.

A caschung digl giubileum «50 onns Premi Wakker» anveida la Protecziun dalla patria per sa regurdar agls premis tg’èn nias surdos siva digl 1972. Egna dallas staziuns dall’exposiziun ambulanta è tenor communicaziun allas medias agls Mulegns. Pinavant anveida la Protecziun dalla patria sonda, igls 15 d’otgover 2022 ad en’occurrenza speziala agls Mulegns. Tranter oters vignan a pled igl mastral da Surses Leo ­Thomann, igl intendant dad Origen Giovanni Netzer ed igl germanist Andreas Härter. Ena nova dimensiun La Nova Fundaziun Origen ò retschet igl premi Wakker igl onn 2018. Igl è stada en’excepziun, tgi en’instituziun culturala ò retschet chel premi. Scu tgi la Protecziun dalla patria screiva, vegia igl angaschamaint dad Origen per renovar e revitalisar la vischnanca cun 16 abitantas ed abitants contanschia igls davos quatter onns ena nova dimensiun. (cdm/fmr) L’exposiziun ambulanta vign mussada digls 1. anfignen igls 15 d’otgover 2022 ainten la Villa Alva agls Mulegns. Ulteriouras infurmaziuns ed igl program detaglea per l’occurrenza digls 15 d’otgover è da cattar sot heimatschutz-gr.ch/graubündenswakkerpreise. L'exposiziun ambulanta a caschung da «50 onns Premi Wakker» sa ferma per dus emdas ainten la Villa Alva agls Mulegns.

L’Uniun Pro Pastroins tgira e mantigna igls pastregls aint igl cumegn da Lantsch. A caschung dalla radunanza generala tg’ò li mintga treis onns vign tradiziunalmaintg er purschia agls preschaints en program da divertimaint accumpagnont. Sonda passada ò igl scribent ed autour Linard Candreia preligia, tranter oter igl rachint da Gion Antona Candreia «Igls pastregls da cumegn». «Pigl solit erigl treis pastregls an vischnanca: sumvei, mezvei e dimvei. Chellas treis parts da vischnanca eran parteidas aint an schinumnos scaders da pastregl. A mintga scader appartignivan 8–10 famiglias. (...) Igls amprems deis digl onn nov nivan igls commembers da scader clamos ansemen e do giu chint dallas antradas ed igl fondo-pastregl existent», ò Linard Candreia preligia agl public aint igl spazzatga dalla scola da Lantsch. I sa tracta d’ena passascha or digl rachint «Igls pastregls da cumegn» da Gion Antona Candreia (varda intervista). Tgi Linard Candreia, igl autour e scolast da Stierva, ò preligia exact chel rachint n’è nign gartetg. Ò el bagn fatg chegl an rom dalla radunanza generala dall’Uniun Pro Patroins, l’uniun tgi tgira e mantigna siva da 37 onns igls pastregls da Lantsch. Anc avonda commembras e commembers L’egna u l’otra preschainta da sonda seira a Lantsch ò forsa constatto, tgi dat bagn anc oz l’egna u l’otra parallela tranter igl rachint da Gion Antona Candreia e l’Uniun Pro Pastroins. «Linard rachinta d’en mond passo ed istorgias da pi bod, igls noss pastregls mossan er ensatge da pi bod», ò detg igl president dall’uniun, Corsin Durisch anvers la FMR. Passa 20 persungas – uscheia radond ena quarta digls commembers e las commembras dall’Uniun Pro Pastroins – on catto sonda seira la veia aint igl spazzatga dalla tgesa da scola da Lantsch. Sia radunanza generala salva l’uniun tg’exista siva digl 1985 angal mintga treis onns. En tgit ainten la runda ò tradia spertamaintg: commembers e commembras pi giovnas mantgan. Anfignen ossa na seia chegl betg anc en problem per l’uniun, ò detg Corsin Durisch: «Igls giovens on oters interess. Ed an futur ègl forsa giustifitgia da tschartger ena collaboraziun pi strètga cun otras uniuns an vischnanca ni cugl Center d’Art e Cultura Alvra.» Cuntschier igls furns è stada la grond’expensa Alla radunanza generala ò Corsin Durisch preschento igl rapport digls davos treis onns ed oramai ò el scu igls antenats «do giu chint dallas antradas, expensas ed igl fondo-pastregl existent». Sper igl far adiever regularmaintg digls pastregls, novas tavlas d’infurmaziun, en’exposiziun da fotografias e sustigneir igl project dallas caltgeras da Lantsch è stada la grond’expensa da passa 5500 francs da lascher cuntschier igls furns digls pastregls a Lantsch. Tg’igls furns aint igls pastregls ston neir reparos da taimp an taimp sa mossa er aint igl text da Gion Antona Candreia, angal tgi chell’investziun muntava avant 100 onns angal gist 2 % dalla somma dad ozande: «An terma da 20 onns era igl furn da far pang ars or e stueva neir erigia da nov. Per far chella lavour stueva neir angaschea en mirader spezialiso sen chella lavour. Igl davos furn fardano aint igl pastregl da dimvei è nia construia igl onn 1923 ed ò custo 125 francs», ò Linard Candreia preligia. Eligia en nov cassier e dulzo la contribuziun annuala Siva d’esser stada 24 onns an uffezi ò la cassiera dall’Uniun Pro Pastroins Angela Cadalbert-Simeon demissiuno, l’uniun ò angraztgea ad ella pigl grond angaschamaint ed eligia Mario Baselgia scu successour. Pinavant on igls preschaints reeligia igl president Corsin Durisch, l’actuara Ida Fravi e la vicepresidenta Letizia Sonder. Simon Willi resta represchentant digl cumegn, vign pero eligia dalla suprastanza communala. Siva digl onn 1985 e damai siva da tgi dat l’Uniun Pro Pastroins monta la contribuziun da commember 10 francs per onn. Sen proposta dalla suprastanza vign chella dulzada sen 15 francs per onn. En muteiv persiva è tgi l’uniun ò an senn da cuntschier igl tgamegn digl pastregl giudem. «Per veir mintgamai igls daners necessaris per lascher biagier igl furn nov veva mintga casada da paer ena taxa da 20 raps per mintga pang fatg an pastregl», ò Linard Candreia preligia or digl rachint da Gion Antona Candreia. Differentas istorgias localas Sper igl rachint digls pastregls da cumegn ò Linard Candreia er preligia e rachinto ulteriouras istorgias localas e preschento en potpurri da differentas scribentas e scribents surmirans. La plepart da chels rachints duessan cumpareir igl proxim meis ainten l’antologia surmirana «Da se cò» cun litteratura digls onns 1850–2000. Fatg ò Linard Candreia chegl a moda bilinga, exact scu Corsin Durisch durant la radunanza. Uscheia on preschaintas e preschaints tadlo cun interess las istorgias digls pastiziers dad Alvagni tg’èn emigros a Ferrara, ni chella digl signour Josty da Segl tg’è scappo a pe anfignen Magdeburg ed ò siva fundo igl cafè Josty a Berlin tg’exista anc oz. Sper igl program da divertimaint tgi l’Uniun Pro Pastroins organisescha per mintga radunanza ègl er usit tg’ins vo siva communablamaintg a tschagna, maglia ena soppa cun liongia e pang frestg or digls pastregls da Lantsch. Treis dumondas a Linard Candreia FMR: Linard Candreia, vous vez rachinto e preligia oz differentas istorgias tgi cumparan proximamaint er ainten l’antologia surmirana. Tge muntada on chellas istorgias localas per Surmeir? Linard Candreia: Igls noss antenats vivevan aint igl modus digls rachints. Ia m’imaginesch ena steiva tgoda noua tgi niva rachinto istorgias inventadas e da chellas transpurtadas. Per me è impurtant da transpurtar anavant chellas istorgias. Ia crei aint igl taimp dad oz, noua tgi bler è globaliso e digitaliso è chegl ena furma analoga. Vous vez oz tranter oter er preligia igl rachint da Gion Antona Candreia davart igls pastregls da cumegn. Tge az fascinescha ve da chel rachint ed igl scribent sez? Igl tetel digl sies amprem codesch è «Schi grond è chel pitschen mond». E chel mond alpin era grond, chegl stueva e saveva angal funcziunar cun experientscha. Ed ia sung magari stuppia tge tgi chels savevan tot, scu Tona Candreia tgi fascheva igls rastels. El è sto en om tgi n’ò betg stibgia, tgi saveva pero observar e descreiver fitg bagn e precis tg’ins so er anc s’imaginar 50 onns pi tard. Chegl am fascinescha. Noua vasez vous tratgs communabels tranter la radunanza dall’Uniun Pro Pastroins dad oz e chegl tgi vous vez preligia siva agls preschaints? Ia va assistia alla radunanza e per me è chegl scu ena renaschientscha da chegl tg’ia fatsch er. Ia cat chegl enorm impurtant tg’ins ò pudia salvar chels pastroins e tigna chito dall’ierta. Cun chegl saia m’identifitgier fitg bagn. E plaschia am ò er la bilinguitad dalla radunanza, sch’ins integrescha tots ma tigna la radunanza er rumantscha. La vicepresidenta dall’Uniun Pro Pastroins Letizia Sonder (san.) angraztga ad Angela Cadalbert-Simeon per sies angaschamaint scu cassiera durant 24 onns. Igl è usit tgi vign fatg pang aint igls pastregls schi l’Uniun Pro Pastroins salva sia radunanza generala. Linard Candreia ò preligia aint igl spazzatga dalla tgesa da scola a Lantsch differentas istorgias localas da Surmeir.

A caschung dalla Tundeida ò er gia li scu adegna la degustaziun e premiaziun digl caschiel dallas alps dalla regiun Alvra. Caschiel da set alps è sto pussebel da sager. 460 persungas on degusto igls caschiels e catto igl caschiel dall’Alp Foppa scu igl migler. Tradiziun tar la Tundeia ò er la degustaziun cun premiaziun digl caschiel dallas alps, noua tgi vign caschea an Surses ed an Val Alvra. Da sa participar a chella occurrenza è pero betg obligatoric. Per l’organisaziun segna l’Uniun purila Alvra ed egn digls pours tgi teira cò igl tgar è Risch Tscharner d’Alvagni. Preschentos per la degustaziun e la premiaziun èn nias igls caschiels dallas alps Err, Tinizong, Foppa, Salouf, Ozur, Casti, Plazbi, Barvogn, Prosot, Filisour, Sur Aqua, Beiva e la «Wiesner Alp», Tagn. Sen chellas set alps on 394 vatgas passanto la stad e vetiers er anc 111 portgs. Tenor igl domber da vatgas è l’Alp d’Err cun 103 tocs la pi gronda e la pi pitschna è l’Alp Sur Aqua cun 21 vatgas. Chella alp situada sur Beiva totga alla clostra da Tgazzas. Betg ple ena tscherna anonima Anfignen chest onn era la premiaziun ena tgossa anonima. Damai era chegl ena taxaziun orva, vot deir tgi las persungas tgi degustavan igls caschiels svevavan betg da tge alps tgi chels caschiels dereivan. Chest onn era public da tge alps tgi igls caschiels dereivan. Decisiv è tuttegna sto igl aroma ed igl gost digl caschiel per alla fegn finala giuditgier tge caschiel tgi gosta igl pi bagn. Da sager en caschiel siva l’oter ò naturalmaintg er betg fatg la tgossa pi simpla. Atgnamaintg seian tots caschiels fitg bungs, è sto igl meini general. Varsaquants visitaders eran tuttegna digl aveis da constatar cleras differenzas aint igl gost digls caschiels. Alla fegn finala on tots chels tg’on lia, pudia dar lour vousch agl caschiel preferia. Igl resultat è alloura sa musso uscheia: 1. Alp Foppa 203 vouschs 2. Alp Ozur 72 vouschs 3. Alp d’Err 61 vouschs Tschintg tonnas caschiel Ia cun las arbaias tar la premiaziun è damai igl caschiel dall’Alp Foppa cugl signun Nik Yang. Igl Bernes ò passanto la sagonda stad all’Alp Foppa tgi schea sen 2000 meters sur mar ed è segl manevel da Ziteil. Cun dus ulteriouras persungas ò el vurdo bagn dallas 65 vatgas – cun pacas excepziuns, angal vatgas digls pours da Salouf. Las 65 vatgas on do durant la stad passa 51 000 liters latg. Or da chel latg èn neidas fatgas radond tschintg tonnas caschiel d’alp e passa 500 kilos pantg, dei Dominik Pfluger, igl tgea d’alp dall’Alp Foppa. Tar las premiaziuns cantunalas digl caschiel veva igl caschiel dall’Alp Foppa gudagnea igl 2018 ed igl 2021 la concurrenza. Ossa damai on igls visitaders dalla Tundeia tscharnia igl caschiel dall’alp da Salouf scu igl bung digls bungs. Da 17 francs anfignen 25 francs Pigl caschiel d’alp dattigl er en schinumno prietsch directiv. Vign igl caschiel d’alp vandia direct digl pour agl consument alloura costa chel avant Nadal 22 francs per kilo e siva Nadal 25 francs per kilo. Revendaders paian avant Nadal 17 francs per en kilo caschiel d’alp e siva Nadal schea igl prietsch per en kilo caschiel d’alp tar 19 francs. Igl caschiel-tgora costa 34 francs agl kilo, chegl er cun esser fitg dumando. Madem bler costa per kilo er igl caschiel-nursa. Dominik Pfluger (dretg), igl tgea d’alp dall’Alp Foppa ed igl pour Patrick Battaglia on piglia ancunter igl premi. Gustar e sessour taxar igl caschiel.

Amprema tarada per Lai/Valbella siva d’en gi tgi vess er savia piglier en’otra fegn. La defeisa digl team indigen n’ò betg fatg la miglra impressiun. Cò è da midar bler, schiglio suondan anc bleras taradas. Cunter Engiadina e Schaffusa ò Lai/Valbella gudagnea angal cun cletg, pero casso er mengia blers gols. Cunter Dürnten ò mantgea chella furtegna, persiva ò igl adversari banduno igl glatsch cun en success e treis puncts. All’equipa indigena è betg reuschia da cattar igl recept per propi tigneir pitg agls Turitges. La raschung principala tgi Lai/Valbella ò pers per l’amprema geda aint igl nov campiunadi è tgi gist la defeisa è stada tot oter tgi versada. Ultra da chegl on er igls dus golis Sergio Collet e Nello Kurz betg gist sa musso da lour miglra vart. Casso dus gols an 27 secundas Igls 225 aspectatours on gia muteiv d’applaudar gio siva 67 secundas digl gi. La raschung è tgi Ramon Pfranger ò fatg igl 1:0 per Lai/Valbella e chegl siva d’ena bela acziun singula. Pac sessour ò igl team indigen betg fatg adiever dalla situaziun da surdomber, cun aveir casso igls giasts l’egn sen l’oter gist dus casteis da dus minutas. Tigls Surmirans ò igl powerplay ansomma betg funcziuno, chegl tg’è er sto igl cass aint igl antier decurs dalla parteida. Siva 16 minutas ò Dürnten marco igl 1:1, tg’è sto ple tgi mirito. Angal 27 secundas pi tard èn igls Turitges schizont ias an avantatg cun 2:1. Tar chel gol on igls defensours disdetg cumplettamaintg ed er laschea igl goli Sergio Collet aint igl stetg. Retschet en gol an surdomber Cun turnar dall’amprema pôssa ò Dürnten gist surpiglia igl cumond segl glatsch ed er marco igl 3:1ainten la 22avla minuta. Igls Grischuns on reagea dalunga e signia antras Ramon Pfrager igl sagond gol. Siva 32 minutas ò igl arbiter tarmess en giuieder da Dürnten per dus minutas segl banc da castei. Danovamaintg è igl powerplay digls indigens betg sto optimal. Tschintg secundas avant la fegn digl castei ò Lai/Valbella schizont casso igl 4:2, en shorthander scu or digl codesch. Igl davos terz ò scumanzo bagn pigl team indigen cun far Yannick Bruderer en ulteriour gol tigl resultat intermediar da 4:3 per Dürnten. Pac siva on igls giasts digl cantun Turitg fatg igl 5:3. All’equipa da tgesa è bagn anc reuschia da far igl quart gol siva 58 minutas e chegl graztga agl schoz da Jan Monstein. Prest dus minutas ò Lai/Valbella do sainza goli, dantant sainza success. Hockey: Lai/Valbella-Dürnten 4:5 (1:2, 1:2, 2:1) Center da sport Dieschen 225 aspectatours Lai/Valbella: Sergio Collet (40. min. Nello Kurz), Lars Egli, Tobias Klopfer, Yasin Agha, Marco Just, Jan Salis, Dario Noah Oswald, Jan Monstein, Romano Riedi, Christian Litscher, Orlando Scherz, Luca Infanger, Yannick Bruderer, Ramon Pfranger, Marc Cola, Jan Ferrari, Björn Bächinger, Jeremy Mazzolani. Cumbats an en cuntign cun la consequenza da blers casteis. Pulit disurden las ampremas minutas dalla parteida davant igl gol da Dürnten.

Alla 19avla radunanza generala dalla Beiva Runals SA da sonda passada ègl do treis temas principals. Egn dad els è dad aveir avert permanentamaintg igls runals tiers las grondas sfeidas. En tema vign aint igl avigneir er ad esser igl sviamaint da Beiva. Pascal Uffer appartigna da nov agl cunsegl d’administraziun. En bel domber acziunaris è sa raduno sonda passada agl hotel Grischuna per la 19avla radunanza da Beiva Runals SA. Preschaint alla radunanza generala è er sto Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. Igl cumegn da Surses ò radond 10% dallas aczias ed igls oters 90% èn repartias segls passa 400 acziunaris. Tranter chellas persungas cun aczias èn er bleras persungas indigenas, dalla val ed alloura ena rotscha giasts da Beiva. Eir sen la fiera cun bungas offertas Tiers la situaziun mundiala critica dastga Beiva Runals SA tuttegna sa legrar digl fitg bung onn da gestiun 2021/22, ò detg Fridolin Vögeli, igl president digl cunsegl d’administraziun. Graztga agls acziunaris vegia igl cunsegl d’administraziun er la forza e la speranza da manar venavant bagn la «bartga». Pertschert ins seia digls eventuals prievels perveia digl ferm franc svizzer ed er tgi Beiva seia geograficamaintg betg predestino per en turissem digl de. Beiva seia «pitschen e fegn» ed en li tg’ins saptga sa lubeir er anc an en taimp pi critic, ò puncto Fridolin Vögeli. Cun bungas offertas seia da far Beiva anc pi attractiv, promover las curtas distanzas an vischnanca e far daple reclama tgi exista nigna cunfola sen las pistas ed er tigls runals, ò menziuno igl president digl cunsegl d’administraziun. Beiva duess er davantar puspe la pedra digl Gelgia. Tiers la crisa d’energeia ins spera d’aveir avert permanentamaintg igls runals la proxima staschung d’anviern. Pront ins seia dantant per mintga scenari, ò accentuo Fridolin Vögeli. S’occupar vigna igl cunsegl d’administraziun er aint igl avigneir cugl sviamaint da Beiva e scu sa cuntigneir tar chel tema. Siva 18 onns puspe sur 1 milliun francs Cun ena sviouta dad 1.649 milliuns francs ò Beiva Runals SA, inclus la Scola da skis Beiva, gia en fitg bung onn da gestiun. Fatg ins ò 136 000 francs daple tgi anc igl onn avant. Igl retgav fatg angal tigls runals chel schea tar 1.050 milliuns francs ed è uscheia per passa134 000 francs pi ot tg’igl onn avant. Siva 18 onns ò Beiva Runals SA surpasso tigl retgav da traffic puspe la cefra d’en milliun francs. Las antradas tar la scola da skis montan a 323 000 francs (en record) ed antradas supplementaras (cunvegnas da prestaziun cugl cumegn da Surses e las organisaziuns da turissem) ins ò gia tar Beiva Runals SA per 278 000 francs. Amortisaziuns regularas èn neidas fatgas per ena somma da 220 000 francs (53 000 francs daple) ed amortisaziuns extraordinarias è sto pussebel da far per ena somma da 140 000 francs. Digl bab tigl fegl An tavla èn er stadas las elecziuns dallas persungas tgi fon part agl cunsegl d’administraziun. Fridolin Vögeli tg’è siva digl 2006 president da chel gremi è nia reeligia aint igl sies uffezi. Confirmo è er nia Samuel Lorez, igl vicepresident dalla societad acziunara. Venavant commembers digl cunsegl d’administraziun restan pigls proxims dus onns er Alberto Gini e Matteo Twerenbold. Marc Uffer è sto siva digl onn 2011 commember da chel gremi e tranter oter er tschintg onns vicepresident da Beiva Runals SA. El ò demissiuno per chel de dalla radunanza generala. Per el è nia eligia sies fegl Pascal Uffer. Igl nov commember digl cunsegl d’administraziun ò 37 onns, è da mastier impressari e magna en travagl internaziunal cun 50 ampluias. Igls runals totgan tar egna dallas pi impurtantas infrastructuras digl li, ò detg Pascal Uffer. Cun canoscher Beiva siva d’unfanza dastga el deir tgi Beiva seia bler daple tgi angal en sujet da fotografias. El s’angascha gugent per Beiva Runals SA e sa legra er da metter a disposiziun las sias forzas ed experientschas pigl svilup digl li e cunzont dalla societad acziunara. Clers pleds digl president digl cunsegl d’administraziun Fridolin Vögeli. Marc Uffer (san.) bandunga igl cunsegl d’administraziun e per el vign siva sies fegl Pascal Uffer.

Nign dulzamaint digls prietschs, la vendita dallas cartas da staschung è schi ota scu anc mai, chinto vign cun en milliun daple costs d’energeia ed igls proxims diesch onns ins prevei da far investiziuns pi grondas. Chegl las lengias grassas dalla radunanza generala dalla Lai Pendicularas SA. Digls 3 618 acziunaris tgi Lai Pendicularas SA ò, èn 265 stos preschaints alla 17avla radunanza generala. I seia fitg plaschevel tg’igl interess per la radunanza generala seia schi grond siva tg’en bel domber d’acziunaris veva renunztgia igls davos dus onns alla radunanza generala perveia dalla pandemia. Chegl ò detg Felix Frei tgi stat alla testa dalla societad acziunara. Cun far menziun dalla societad acziunara seia er menziuno la repartiziun dallas aczias da chella. Chella è la suandonta: cumegn da Vaz, 35%, Priora Suisse SA, 27% e cumegn da vaschigns Vaz, 13%. Digl reminent è igl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA nia indemniso igl davos onn da gestiun cun ena somma da 175 ​000 francs. La direcziun tgi exista da quatter persungas è neida indemnisada cun ena somma dad 871 ​000 francs. Igl rendachint annual 2021/22 chel sera tar antradas da 37.3 milliuns francs (augmaint da 18%) cun en gudogn da 2,2 milliuns francs. Siva dalla fusiun da tot las pendicularas da Lai igl 2005 ò la Lai Pendicularas SA mai gia en schi ferm onn da gestiun scu igl davos. Chegl tgi pertotga igls amprems giasts (Arosa/Lai) schea chella cefra tar 1.4 milliuns. An Svizra ò angal Zermatt gia daple amprems giasts, numnadamaintg 1.5 milliuns. Sen plaz 3 è Tavo/Clostra cun 1.2 milliuns giasts Anc en dabet da 44 milliuns francs Bler lod per Lai Pendicularas SA è nia da cunsiglier guvernativ Mario Cavigelli. Igl success dalla societad seia tg’ella vegia sa drizzo igls passa diesch onns passos adegna angal vers anavant, gia curasch d’investar, stada innovativa e sa posiziunada cleramaintg. Igl svilup e l’iniziativa dalla regiun da vacanzas da Lai seia admirabel, ò punctuo igl cunsiglier guvernativ. Siva tg’ins vegia savia redutgier igls davos diesch onns igls dabets da 150 milliuns francs sen 44 milliuns francs ins dastga ossa er far puspe investiziuns ò detg Felix Frei. Igls proxims diesch onns seia previa da far investiziuns per ena somma dad 80 milliuns francs. Clera prioritad vegian l’angrondaneida dalla staziun da val digl Corn Cotschen inclus ena nova bar, abitaziuns pigl persunal, igl hotel a Fadail, ramplazzar las soptgeras «Täli» e «Scalottas», projects d’ava e novs neivadoirs. Las investiziuns preveisas seian er la raschung tg’ins renunztga a dividendas. I seia pi prudent da far investiziuns tgi da paer dividendas, ò detg igl president digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA. Gio vandia cartas da staschung per 11.5 milliuns francs Thomas Küng, igl directour da Lai Pendicularas SA ò detg tgi per la proxima staschung ins dastga esser da bunga speranza. Chegl conferma er tgi anfignen oz ins vegia gio vandia cartas da staschung (Arosa-Lai) per ena somma dad 11.5 milliuns francs. Chegl seian per en po daple cartas da staschung tgi anc avant en onn da chel taimp. Chitos fò ad el igl ot franc svizzer, igl bass euro, la mancanza da persunal digl rom, la setgira, igl augmaint digls tschains e l’inflaziun. I seia da supponer tgi l’egn u l’oter giast digl exteriour fetscha las sias ponderaziuns da betg far vacanzas d’anviern an Svizra, ò managea Thomas Küng. Restigl venavant pi sitg savessigl tgunsch esser pussebel tg’igl far neiv s’antarda. Da far neiv ed er chegl tgi pertotga chella necessitad seia ple tgi angal en dueir. Igl sport d’anviern seia bler daple tgi angal en’activitad digl taimp liber, na el seia ena basa da veiver, e chegl gist per antieras regiuns. Ins saptga per exaimpel er betg scumandar da produtgier tschigulatta, perchegl tg’ella seia betg ena necessitad da veiver. Thomas Küng chinta igl proxim anviern cun 1 milliun francs daple costs d’energeia. Tuttegna vignan igls prietschs da cartas e bigliets da Lai Pendicularas SA betg augmentos sen la staschung d‘anviern 2022/23. Anfignen ossa ins dastga er esser cuntaint cun la stad 2022 cun scher igl stgamgiamaint tar 8% pi ot tgi gl’onn passo da chel taimp. Alla fegn dalla radunanza generala è Markus Imboden nia undro per la sia lavour da 40 onns tigl travagl cugls miglers giaveischs per la sia pensiun. Lai Pendicularas SA dat lavour igl anviern a 180 persungas e sur onn a 65 persungas. Dattan en tgit aint igl rendachint dalla societad acziunara. (da san.) Thomas Küng, directour, cunsiglier guvernativ Mario Cavigelli e Felix Frei, president cunsegl d’administraziun. Er daple costs pigl diesel dallas maschinas da far pista.

L’emda passada on gia li agl Plantahof igls examens annuals per davantar controllader u controlladra da bulias. Egna tg’ò fatg chel examen avant 26 onns è Rosemarie Kuhn da Lai. Ella è l’unica adressa an Surmeir schi vo per lascher controllar bulias. La FMR ò fatg cun ella ena spassageda tras igl gôt e dumando davart las raschungs. «Cun gronds îgls vaia contemplo chel per me, glè da menziunar tg’ia veva seis onns, grond rassa-pader. E chel na vaia mai ple amblido», uscheia descreiva Rosemarie Kuhn (67) en mument ad en’exposiziun da bulias ainten la sia unfanza. Glè igl mument tg’ò prubablamaintg caschuno la sia gronda passiun per bulias. Cunsigliedra an pe da controlladra Schi Rosemarie Kuhn vo per bulias observa ella igl amprem las plantas tg’èn aint igl conturn. «Ellas tradeschan tge bulias tgi pudess aveir ainten lour vischinanza.» La donna da Lai è l’unica adressa an Surmeir schi ensatgi less lascher controllar bulias. Chegl na fò ella betg an en uffezi e scu incumbensada digls cumegns, mabagn a basa privata. Igls cumegns seian pac interessos d’aveir ena persunga an en tal uffezi. «Mintgign tgi fò igl examen tigl controllader ni la controlladra da bulias dastga far siva chellas controllas, er sainza esser an uffezi», declera Rosemarie Kuhn. Tgi ella ò pigl mument staschung ota na stat pero pi pac an connex cun las controllas mabagn pitost cun las excursiuns tgi ella porscha an differents lis an Surmeir. «Chest onn vaia fatg pir ena controlla», dei Rosemarie Kuhn ed agiunta, «ia vei mamezza pitost scu cunsigliedra da bulias. Ed ia na va er betg grond gost sen antiers canasters plagn bulias tgi vignan svidos e surdos per controllar.» Ella declera tgi eir per bulias na seia per ella betg simplamaintg la dumonda «tiztganto u betg?», mabagn ena scienzia. E perchegl passainta Rosemarie Kuhn actualmaintg mintga de ainten la nateira, mossa a participantas e participants, tg’èn savens famiglias cun unfants, la basa per classifitgier igls radond 6 000 bulias tgi dat. «Tgi canoscha schon 6 000 bulias?» E canoscha ena controlladra da bulias tot igls bulias? «Tgi canoscha schon 6 000 bulias?» Dumonda Rosemarie Kuhn anavos. Fatg igl examen tar la controlladra ò ella avant 26 onns e chegl ord en simpel muteiv: la sia saveida e las ancunaschientschas seian stagneidas da lez taimp. «E chegl am ò betg plaschia.» Siva digl sies examen da success e damai siva da 26 onns dat ella anavant la sia gronda saveida a participantas e participantas dallas sias excursiuns. I na vegia anc mai do incaps ainten la sia carriera scu experta, dei ella. «E sch’ia na sung betg franca, na dunga er betg liber igl bulia.» Bulias classifitgias vignan savens cuschinos communablamaintg siva dall’excursiun ed igls participants e las participantas pon galdeir ena bunga tratga. E Rosemarie Kuhn? «Ia na magl mianc schi gugent bulias», tradescha ella. I na dat betg ena schleta staschung Chest onn è Rosemarie Kuhn stada pir dus gedas sezza per bulias. Damai, ena schleta staschung? «Na, ia na va simplamaintg nigna peda sper tot las mias excursiuns. E digl reminent, i na dat betg staschungs sainza bulias», dei l’experta. Da chels onns scu chest onn ins sainta savens ‹igl n’ò nigns bulias› perchegl tgi vegia pacs rassa-paders, ma chegl na constetta betg, declera Rosemarie Kuhn. Per ella seiigl perfign en stupent onn. «Blers canoschan igl rassa-pader e sa concentreschan spertamaintg sen chel bulia. Schi chels n’èn betg da cattar, alloura saia metter igl focus pitosts sen oters bulias e participantas e participants èn incantos dalla varietad da bulias mangiabels.» 20-25 novs experts Mangiabel, betg mangiabel u tiztganto? Chegl è er egna dallas dumondas centralas durant igls examens tigl controlladers u la controlladra da bulias tg’on gia li l’emda passada agl Plantahof. Mintg’onn fetschan tranter 20 e 25 candidatas e candidats igl examen, dei Rosemarie Kuhn. En tgit sen la carta digls lis da controlla tradescha pero tgi dat aint igl cantun Grischun angal gist radond ena tozza controlladras e controlladers. «Far igl examen è ena tgossa, sch’ins fò siva er adiever e porscha igl sarvetsch ena sagonda.» Igl examen tar la controlladra da bulias seia per gronda part ena dumonda dalla diligenza. «Cler ins stò esser interesso a bulias, ma la gronda part è amprender ordafora.» Tranter oter ston candidatas e candidats canoscher igls indezis da bulias tiztgantos, canoscher la legislaziun e determinar 70 bulias cugl dretg nom e sch’el è mangiabel, betg mangiabel u tiztganto. Eir per bulias davainta pi popular Igls davos onns ò Rosemarie Kuhn observo tgi eir per bulias davainta veapi popular. «Cunzont er gliout pi giovna s’interessescha per bulias», constattescha ella ed agiunta, «bel è, tg’els s’interesseschan betg angal sch’igl bulia è tiztganto u betg, mabagn per l’antiera scienzia.» E tgi vign a lascher controllar igls bulias? «Chegl èn savens principantas e principants tg’èn malsieirs, p.ex. schi sa tracta propa d’en tgantarel u betg.» Rosemarie Kuhn na porscha betg ouras fixas per lascher controllar bulias mabagn ins stò s’annunztgier via telefon. «Ia pretend 10 francs per controlla. Ed igl pi gugent vaia maximalmaintg treis bulias tg’èn separos.» Infurmaziuns davart igl examen tigl controllader u la controlladra da bulias èn da cattar sot www.vapko.ch. La VAPKO è l’uniun svizra digls controlladers da bulias. Igls treis tips da Rosemarie Kuhn Eir per bulias cun premura. Sch’ins na catta nigns bulias, ins pò per exaimpel er rimnar rusment. Sch’ins è malfranc: piglier igl bulia uscheia ord tera, tgi la part sot (chella tgi vo ainten tera) resta vedlonder. Uscheia so la controlladra determinar pi simpel sch’igl bulia è tiztganto ni betg. Per determinar en bulia igl fiss da purtar cun la part sot tgi sa catta ainten tera tar la controlladra da bulias. Chels bulias èn tots mangiabels, la varietad è gronda, ma a blers betg ancunaschainta. La controlladra da bulias Rosemarie Kuhn mossa ena raritad: en rassa-pader ed en bulia mustger l’egn sper l’oter.

Igl Chor viril Surses ò salvo gio dumengia passada la sia radunanza generala. A madem mument on er antschet las provas pigl onn da cant 2022/23. Chegl è pi bod tgi usito ed igl muteiv per chel tgatsch è da finalmaintg saveir preschentar igl project musical «Rieischs». Chegl duess succeder igl mars 2023 an treis lis siva tg’ins ò stuia desister igls davos dus onns ad ena preschentaziun perveia da covid19. Igl project musical «Rieischs» duess aveir la premiera igls 11 da mars 2023 a Savognin ainten la halla da construcziun dalla firma Uffer SA a Savognin. Ena sagonda preschentaziun è igls 17 das mars 2023 ainten la baselgia da son Martegn a Coira ed alla finala igls 19 da mars ins vo anc a Berna ainten la baselgia franzosa. «Rieischs» è en term adegna actual e forsa ossa an spezial. Da reflectar l’atgna derivanza. L’interpretaziun è vasta ed è an chel cass ena musicala tgi sa restranscha ferm sen la patria an Surmeir. Agl center digls concerts stat l’ovra «Rieischs Surmiranas». Per part cun canzungs popularas tradiziunalas rumantschas da divers cumponists ancunaschaints. Ed alloura cun treis canzungs da treis giovens cumponists rumantschs (Mario Pacchioli, Nina Mayer, Flavio Bundi) tgi sa basan sen treis poesias dalla giovna scribenta indigena Dominique Caglia Dosch, derivanta da Tinizong. Igl arranschamaint da chell’ovra da 45 minutas ò fatg Philip Henzi. Igls interprets dall’ovra èn igls 60 omens digl Chor viril Surses accumpagneas dad en orchester sinfonic. Tot ansemen sot la direcziun da Rainer Held. Sustign da diversas varts Scu tgi Giancarlo Lozza, igl president digl Chor viril Surses ò declaro dalla radunanza generala dovrigl en tant possa da vouschs. Gist er per aveir en equiliber musical tranter la part vocala ed igl orchester cun passa 40 commembers. «Nous ischan ias alla tschertga da novs cantadours per dar sustign agl domber existent. I vagn gia en bung resung e 10 cantadours èn sa declaros pronts. Els èn s’ampurmess ossa eneda pigl project actual, ma i speragn tgi els u aglmanc ena part resta alloura er anavant». A lunga vista dovra er igl Chor viril Surses cantadours giovens per garanteir ena cuntinuitad. Plaschevlamaintg è ena mesa tozza digls cantadours da sustign er se dalla Val Alvra. En’ovra scu «Rieischs» è er ena sfeida finanziala. Igl president digl comite d’organisaziun pigl project, Maurus Dosch, ò declaro tgi ins seia er cò sen bunga veia. «Nous vagn passa 15 fundaziuns tgi ans on siero lour sustign ed er bleras interpresas tgi èn sa mussadas generousas. Cotras pudainsa deir oz tgi la finanziaziun seia sierada». Diversas acziuns da sustign èn anc an bal ed ins spetga cò er la collaboraziun digls cantadours. Cumpetenza musicala Siva digl 2016 è Rainer Held igl dirigent digl Chor viril Surses. La sia experientscha e cumpetenza musicala è gronda. Betg angal antras la sia lavour professiunala scu instructour e manader dalla Scola ota pedagogica Lucerna, mabagn er scu dirigent da divers chors ed orchesters an Svizra e sen viadis musicals pigl mond anturn. Zont ainten las teras digl ost. Dalla radunanza generala è el s’externo eneda daple scu amatour digl cant viril: «Er sch’ia dereiv digl Grischun tudestg e na sa betg rumantsch, sunga tuttegna en grond amei dalla canzung rumantscha e per me dattigl cò nignas barrieras.» Dalla radunanza generala ò Rainer Held fatg diversas communicaziuns an connex cugls concerts digls mars 2023 e cugl tema «Rieischs» tgi seia oz pi actual tgi mai. El ò er fatg attent durant l’amprema prova tgi è gist suandada alla radunanza generala allas midadas da canzungs ancunaschaintas tgi èn succedeidas pigl arranschamaint «Rieischs Surmiranas». Cun Jürg Wasescha ò igl Chor viril Surses er en vicedirigent tgi è ena ferma pitga. Er el è en musicus da professiun ed è activ scu organist ed alloura dirigent da ples chors aint ed ordvart igl cantun. Novissimamaintg er scu dirigent digl Chor viril Salouf. El dirigia gio ples onn er igl Chor masdo Alvra. Cugl tema «Rieischs» ò igl Chor viril Surses piglia a mang en impurtant project musical pigl onn da cant 2022/23.

Siva dad otg onns ò Hans Friberg en museum privat a Stierva. I sa tracta dalla «Tgesa Rasteler» – l’anterioura tgesa da sies barba, rasteler, pour e scribent Gion Antona Candreia. Dumengia passada ò igl nev davert las portas per la publicitad. Er la FMR ò fatg ena viseta ed en viadi aint igls davos dus tschentaners. «Ansasez stuess chella tgesa aveir nom ‹tgesa d’istorgias›», dei Hans Friberg (68). Ma la tavla sur igl isch tradescha, ella sa nomna «Tgesa Rasteler Museum». Igl è ena tgesa tot speziala a Stierva. E scu tg’igl nom tradescha è ella tant tgesa scu er museum. En museum perchegl tg’igl edifezi digl onn 1830 porscha en viadi aint igl taimp passo. Ella dat en’invista ainten la mastranza digl anteriour rasteler, pour e scribent popular Gion Antona Candreia. La tgesa cun ena surfatscha da 5 m x 5 m cuntigna dantant anc adegna l’infrastructura da basa per abitar: cuschigna, steiva, tgombras e tualetta. Uscheia tgi ella dat regularmaintg alloschi a giasts. Passanto igls amprems seis onns a Stierva Dumengia passada ò Hans Friberg davert las portas digl sies museum privat «Tgesa Rasteler Museum». Siva digl onn 2005 posseda el la Tgesa Rasteler, nov onns pi tard ò el decidia d’andrizzar igl museum. Tg’el ò davert exact chella dumengia las portas per mintgign n’è nign gartetg: «Igl è en bung mument per sa regurdar agl 120avel de da naschientscha da mies barba, ia less motivar da passar eneda ainten la Tgesa Rasteler. Pinavant less ia far attent segl codesch cun istorgias da mies barba tgi cumpara proximamaintg.» Schi Hans Friberg discorra da sies barba, discorra el da Gion Antona Candreia tg’ò passanto tot igls deis dalla sia veta ansemen cun sia donna Maria ainten chella tgesa, erigeida uriund da sies tat. La substanza digl edifezi, scu er varsaquants objects liaint – ena curveia, las soptgas da lenn, igls letgs ed en buffet – dattan perdetga digls davos dus tschentaners. Glè bagn do l’egna u l’otra renovaziun: «Igl era tot plagn calour, chella vaia allontano, exact scu igls tarpungs», dei Hans Friberg. Ma betg angal sies barba Tona rasteler– scu tg’el niva numno, e sia onda resp. madretscha Maria on vivia sen chella surfatscha da 25 m². Causa d’ena malsogna digl lev ò Hans Friberg passanto igls amprems seis onns dalla sia veta tar barba ed onda a Stierva, laschond la famiglia giu Turitg. Ed uscheia ò el ena relaziun speziala tar chella tgesa. «Els eran per me scu genitours. Ia per els scu igl fegl tg’els n’on mai gia», dei Hans Friberg. Ena viseta per meis Siva da 20 onns abitescha Hans Friberg puspe a Stierva, ò schizont vivia en pêr onns ainten la Tgesa Rasteler, avant tg’el ò reconstruia la tgesa annexa ainten la sia tgesa d’abitar actuala. E siva dad otg onns dattigl igl museum privat da Hans Friberg. Quatter codeschs da giasts fulanos rachintan da visetas ainten la Tgesa Rasteler. «Radond eneda per meis survign ia viseta da giasts e radond eneda per meis stat ensatgi sur notg», dei Hans Friberg. Las sias visetas magna el gugent tras igl museum, rachinta l’istorgia dalla tgesa, l’istorgia digl rasteler, digl mastier e la sia atgna biografia. Cunchegl tg’el vegia angal da rachintar eneda agl meis las istorgias, na seia el er betg anc sasa, manegia Hans Friberg. En bung rasteler – en schlet om da fatschenta Schi Hans Friberg rachinta digl davos rasteler, rachinta el en tant er la sia istorgia. Igls sies rachints cuntignan er episodas dalla sia unfanza a Stierva. La famiglia da Turitg vegia bagn passanto tot las vacanzas an Val Alvra. El sa regorda scu tg’igl barba geva cun en mantung rastels sen spatla alla fiera da Casti – sa tgapescha a pè. El sa regorda pero er, scu tg’igl barba geva giu Salvagn (sotvart Stierva) per rimnar la lenna per far rastels. «Da lez taimp igl vaia mai pudia accumpagner, i seia mengia privlous giu lò, scheva mia madretscha.» Oz è chegl egna dallas spassagedas prefereidas da Hans Friberg: «Segls fastezs digl rasteler», accentuescha el. El sa regorda pero er, tg’igl barba era bagn en bung rasteler, pero en schlet om da fatschenta. L’egn u l’oter pour vegia retratg en rastel sainza igl aveir paea. «Esser rasteler è stada la sia passiun, treis anfignen quatter ò el savia produtgier per de, sa tgapescha sainza strubas ni cola. Vandia ò el en rastel per otg francs.» Garanteir las ivettas E tgi rachinta siva Hans Friberg las istorgias digl rasteler? «Ia sung pertschert, tgi er chella tgesa vign eneda scarpada giu ed uscheia er l’istorgia liaint.» Hans Friberg è igl sulet descendent dalla famiglia, n’ò nigns agens unfants. «Perchegl vaia registro en film da 20 minutas, tgi duess garanteir l’istorgia digl rasteler per generaziuns futuras.» Publitgia n’ò el chel dantant betg anfignen ossa. «La Tgesa Rasteler duess restar ena ivetta», dei Hans Friberg. Ulteriouras ivettas planisescha Hans Friberg an collaboraziun cugl autour Linard Candreia da Stierva. «Nous edign vers la fegn da chest onn en codesch biling rumantsch tudestg cun 20 istorgias – schinumnadas ivettas – da mies barba Tona Candreia.» Igl codesch duess aveir nom: Tona rasteler rachinta – Ein Rechenmacher erzählt. Pour, rasteler e scriptour popular Gion Antona Candreia da Stierva è naschia igls 30-09-1902. El è sto pour, rasteler e scriptour popular. Tona Candreia – scu tg’el niva numno – è sto igl davos rasteler anfignen aint pigls onns 1970. Sies nev Hans Friberg igl descreiva scu om verso e prevasont: «Igls onns 1970 ò el detg tg’el suppona tgi detta an futur eneda buteias d’autosarvetsch. Ni igl madem taimp ò el detg tg’el seia bagnprest betg ple cun la fotsch mabagn cun gaffens tgi tretlan, managea ò el las maschinas.» Sper igl pouresser ed igls rastels ò Gion Antona Candreia scretg varsaquantas istorgias ed episodas, ò magari er purtreto persungas. Da cattar èn chellas sen varsaquantas zenslas e figls rimnos ainten ena scatla da cartun. Igl 1974 ò el edia igl sies unic codesch «Schi grond è chel pitschen mond» tgi cuntigna 59 istorgias curtas ed evenimaints scu per exaimpel las ampremas bananas a Stierva. (fmr/sab) Impressiuns dalla Tgesa Rasteler Museum. Gion Antona Candreia n’è betg sto angal pour e rasteler, mabagn er scribent popular. Gion Antona Candreia n’è betg sto angal pour e rasteler, mabagn er scribent popular. Gion Antona Candreia n’è betg sto angal pour e rasteler, mabagn er scribent popular. Gion Antona Candreia è sto egn digl davos rasteler anfignen aint pigls onns 1970. La Tgesa Rasteler da pi bod ed oz. La Tgesa Rasteler da pi bod ed oz. Hans Friberg scu mattatsch aint igl luvratori digl rasteler e sies barba Gion Antona Candreia. Hans Friberg cun en rastel original ainten la Tgesa Rasteler.

Alla votaziun all’urna digl cumegn da Surses ­digls 25 da settember 2022 ò la populaziun sursetra refuso cler e bagn igl credit sup­plementar dad 1.1 milliuns francs per la realisaziun digl implant da sport La Nars a Savognin cun 432 vouschs na e 318 vouschs ea. Igl pi tard all’antschatta fanadour 2022 ègl sto cler per la suprastanza tg’igl credit da 4.5 milliuns francs, tg’igl suveran da Surses ò gia accepto cun 538 tar 176 vouschs, vigna betg a ­tanscher. Tuttegna ò gia li l’amprema badigleida igls 4 da fanadour cun grond resung ainten las medias e pac pi tard ins ò antschet cun la construcziun*. Cun chel ager precipito ò la suprastanza communala, savond tgi en credit sup­plementar seia basignevel, mess las votantas ed igls votants igls 25 da settember davant fatgs cumplanias. Ainten La Quotidiana digls 26 ed ainten La ­Pagina da Surmeir digls 29 da settember s’exprima igl mastral da Surses an chel senn «tgi stuess esser cler a mintgign tgi projects vignan pi tgers». Cun oters pleds duessan las votantas ed igls votants esser sezs la colpa, sch’els èn schi naivs da creir, tg’igls credits preschentos dalla suprastanza possan neir tignias aint. Alla votaziun digls 13 da mars vess la populaziun stuia pudeir sa fidar tenor me tg’igl augmaint da prietsch, tranter oter per consequenza ­dall’attatga dalla Russia cunter l’Ucraina digls 24 da favrer, seia ­risguardo aint igl credit da 4,5 ­milliuns! Er la declaraziun digl mastral tg’igl glatsch artifizial vign ad esser pront an mintga cass sen la staschung d’anviern fò surstar. Igls 13 da mars ò igl suveran numnadamaintg concedia en credit da 4,5 milliuns francs pigl antier project preschento, damai sainza reducziuns! Sch’igl project so betg neir realiso ainten la furma uriunda, ò la suprastanza communala ­d’elaborar en project pi favorevel e da preschentar igl nov project anc eneda alla radunanza communala ed agl cumegn all’urna per lascher votar anc eneda surdlonder. I fiss ossa tgossa dalla cumischung da gestiun digl cumegn da Surses da verifitgier chellas confusiuns. Causa da conflicts d’interess e dall’obligaziun da piglier retgisa, varo ple u manc l’antiera cumischung da star d’ena vart. Uscheia stuaro igl uffezi per cumegns (igl anteriour inspectorat da cumegns) examinar las irregularitads digl cumegn da Surses an connex cun la construcziun digl implant da sport La Nars. *varda communicaziun allas medias digls 04-07-2022: https://www.valsurses.ch/de/medienmitteilung/spatenstich-sportarena-la-nars-erfolgt

90 persungas tranter 20 ed 88 onns dallas regiuns Alvra, Tavo, Lai e Surses èn pelegrinos l’emda passada a Roma. Fatg on els chegl an rom d’en pelegrinadi organiso digl decanat Ob dem Schin-Tavo. Els on pudia visitar differents lis ancunaschaints scu igl dom da son Peder, la Scala Sancta, la Fontana di Trevi e sa tgapescha igl Vatican. Ena guida profes­siunala tras igls museums digl vatican cun la tgaplotta sixtina è stada la preparaziun pigl punct culminont digl pelegrinadi: l’audienza tigl papa Franziskus. (cdm/fmr) Igls 90 pelegrigns a Roma.

Per la novavla geda sa transfurma igl gôt digls stgirats a Lai an en li magic. A parteir da mez december 2022 porscha igl gôt magic (Zauberwald) puspe en program variont. Artistas ed artists internaziunals exponan per lung dalla runda tras igl gôt 14 installaziuns d’art cun gleisch. Tenor communicaziun allas medias seian igls organisatours pertscherts tgi pudess dar ena mancanza d’energeia, i vala er pigl gôt magic da spargner energeia. Maseiras concretas seian da redutgier igl domber da concerts da 20 sen 19, da desister dalla premiera per sponsours e partenaris ed ouras d’avertura redutgeidas. Pinavant vigna igl current interrot cumplettamaintg sur notg. Puncts culminonts musicals vignan ad esser Sportfreunde Stiller, Hecht, Namika ni Lola Marsh. Pinavant vign scu igls davos onns er puspe purschia en program d’unfants, tranter oter cun Linard Bardill ni Tante Carmen. Igl Classic Corner, la pitschna tribuna cun musica classica, vign organisada dall’Uniun Kultur am Pass e curato dalla sopranista grischuna Nora Bertogg. (cdm/fmr) Daple infurmaziuns èn da cattar sot
www.zauberwald-lenzerheide.ch. Egn digls highlights aint igl gôt magic 2021: la gligna digl artist Nominal.

La fegn d’emda passada ò gia li l’exposiziun e fiera da nursas e tgoras ainten l’Arena Grischuna a Tgazzas. Igl è neidas preschentadas var 160 nursas e 100 tgoras. Igl allevatour surmiran Dino Balestra ò contanschia dus impurtants premis cun las sias tgoras. Igl premi cantunal da biestga manedla vign organiso dallas dus associaziuns grischunas, chella per la tratga da nursas e chella per la tratga da tgoras. El ò dus fegnameiras: per ­l’egna da valetar la qualitad dalla biestga manedla e per l’otra da l’exponer per la vendita. Er chest onn ò l’occurrenza attratg puspe en grond domber d’allevatours da prest tot las parts digl Grischun. 18 allevatours da nursas on preschento lour animals tgi èn nias valetos an 33 categorias. Premiaziun tenor quatter criteris 21 allevatours da tgoras on var 100 tgoras dad otg razs, premeidas an 40 categorias. Per chella premiaziun ègl sulettamaintg pours grischuns tgi pon preschentar animals ed ­angal tals tgi èn registros aint igl codesch da derivanza, vot deir animals da razza pura. Ainten mintga categoria èn las tgoras neidas premeidas tenor quatter criteris e rangadas digls dus experts Peter Friedauer dad Eichberg e Martin Keller da Lumbrein. Igls criteris èn: igls caracteristics digl raz, igl format, igl fundamaint ed igl eiver. «La qualitad dallas tgoras preschantadas è stada zont bunga, ellas èn pavladas e tarschinadas bagn», commentescha Peter Friedauer. «Tranter chellas ègl varsaquantas tgi contanschessan bungs posts er segl nivel naziunal.» Alla fegn èn nias preschentos igls pi bels animals ainten l’arena, noua tg’igls experts on tscharnia las victouras ed igls victours an 11 categorias, dallas qualas igls tetels «miss» e «mister» valan scu culminaziun digl premi. Igl «mister», oramai igl pi bel buc è nia preschento da Nils Halter da Surcuolm tgi ò er la «victoura digl raz» ed igl «pi bel starnegl». La «miss» dereiva da Savognin La «miss», ena tgora digl raz bregn, dereiva digl gioven pour Dino Balestra da Savognin. Lez ò er gudagnea igl premi desidero: la «cuppa digls menaschis» cun las sias treis tgoras tgi èn neidas premeidas avant ainten lour categorias. La valeta da chels dus tetels èn per l’egna en mussamaint per la qualitad dalla tratga e digl bung tractamaint digls animals, per l’otra augmaintigl lour valeta alla fiera. Dantant èn chellas qualificaziuns betg angal en segn da rentabilitad, ma er ena premissa per la veta lunga dallas tgoras e per lour prestaziuns tgi porta an media var 800 l latg ad onn segl menaschi da Dino ­Balestra tgi produtgescha surtot caschiel e tschigrung desidero dalla clientella. Dino Balestra cun la sia tgora Wurli tgi è davantada la «miss» tranter las tgoras grischunas.

Dr. Erica Lozza Pasquier è nascheida e carscheida se a Rona. Scu unfant ò la Surmirana ligia zont bler, magari er aint igl zuppo. Pi tard, siva d’aveir absolvia studis a Fribourg, Paris, Londra, Minca e Turitg davainta la scribenta surmirana magistra da lungatgs, tranter oter durant treis decennis agl seminari cantunal a Lucerna. La Sursettra cun rieischs da Murmarera ans ò regalo differentas belas lavours litteraras. Erica Lozza è er s’angascheda scu conredactoura digl «Sulom Surmiran» e «Sulom Grischun Central». Curt avant la mort è cumparia igl codesch «Chronik gegen das Vergessen von Marmorera». A travers la Sibiria La scribenta da viadis ans ò delecto cun belas reportaschas aint igl organ litterar «Igl noss Sulom». Cò sa manifestescha igl grond dung d’observatoura. Las descripziuns da persungas ni digl ambiaint circumdont èn detagledas e precisas. Igl vistgia linguistic è da qualitad exquisita. Savens èn las reportaschas cungeidas cun scenas digl mintgade. Pigliagn scu exaimpel en extract da «A travers la Sibiria» (Igl noss Sulom, 1983): «Sen veia aint igl noss cumpartimaint vevans da passar siva en cantung or, reservo agls conductours scu tgadafi. Schibagn tgi nous nivan gist da meisa n’onigl mai mantganto d’ans anvidar aint, seigl per en bitger biera russa pitost leva e stgira, u per en meil, e schi gl’era navot oter d’anturn, aglmanc per en té. Igl profond plascheir digl Russ da tschintgigier, da parteir anc igl pac, ans è adegna puspe crudo se. Forsa ò igl pievel russ da nateira anor en’affinitad pi gronda, er per en communissem ideal, tgi nous oters an Europa!» Egipta digl sid Ena contribuziun davart en viadi ainten l’Egipta digl sid cumpara aint Igl noss Sulom dall’annada 1987. Ad Erica Lozza gartegigl zont bagn da descreiver l’atmosfera d’ena situaziun quasi sainza acziun, pero caracterisada da misteris. Pir alla fegn tschessa la tensiun an favour d’ena schliaziun: «Plazzos giumez an tschertgel sen en tarpung da cudetscha cugl té ainten magiolas davant nous, nign na fascheva mois da bever en got. La discussiun niva adegna pi stgersa, dantant tg’igl malesser carschiva. Igls unfants augmentavan anc la situaziun dubiousa. Adegna puspe tgittava egn d’els dad isch aint e fugiva sessour, largiond igl sfrign. Siva en’urela vevan er Fuad e Jussuf scu pareva fadeia da star serious, perfign igls îgls troulas parevan da reir or da lour stgeir cantung. Anc avant pacas minutas ia veva gia cumpassiun cun la donna da Fuad, ossa l’anvilgiva perveia digl sies vel: «Tge bel da pudeir sa zuppar davos en toc lanziel, cura tg’ins so betg noua vurdar!» Ainten la tensiun strousch ple surpurtabla dus mangigns bregns reivan an ageid! Ena mattatschigna dad 8 u 9 onns aintra, vign no tar nous esters, peglia la magiola se da giumez e l’ans porscha, faschond segn da bever. Finalmaintg vainsa tgapia. Igl giast stò scumanzar!» Mona Lisa da Leonardo da Vinci Erica Lozza Pasquier è stada conredactoura digl Sulom Surmiran e Sulom Grischun Central digl 2004-2015. Durant ensatge daple tgi en decenni ò la scribenta surmirana tgiro la rubrica digl calender, noua tgi cumparan tematicas d’interess global. Quatter exaimpels: Festas da paeis lontans (2003), Albierts (2005), Punts (2008), Usits da meisa e da speisas (2012). Chellas contribuziuns tgi augmaintan la saveida generala èn predestinadas pigl adiever an scola. Dagn puspe igl pled alla scribenta, la quala publitgescha aint igl calendari digl onn 2007 «Igl purtret: Antschatta e svilup». Igl extract cò sot descreiva cun pleds eligias fitg bagn la fatscha da Mona Lisa/La Giaconda digl pictour Leonardo da Vinci: «La fatscha mossa tratgs classics antras igl nas anguleiv, igls îgls vardan pitost d’ena vart e paran da leir untgeir igl aspectatour, igl front ot cunfinescha an semicres igls tgavels. Igl misteri da chella fatscha s’annunztga ainten l’igleida e culminescha ainten la furma dalla bucca. Igls lefs inditgeschan en surreir infefinit tgi balantscha tranter legreia e melancolia.» La contribuziun da cumgea La «Litteratura 40 Sin via» (2021) publitgescha la davosa lavour litterara e rumantscha dad Erica Lozza Pasquier. I sa tracta d’ena curta autobiografia tgi terminescha cugls pleds: «Ossa spetga sen la revelaziun digls misteris siva la mort tgi ans deliberaro da chel mond imperfetg!» Erica Lozza Pasquier a caschung digl sies 80avel anniversari.

Armando Janett è egn digls treis guardiaselvaschigna an Surses. Durant las davosas treis emdas dalla tgatsch’ota grischuna è el sto daple tgi usito an sarvetsch. Schi catschedras e catscheders sursetts on gia success chest onn e pertge tg’el ò constatto ena gronda differenza tranter Sur – e Sotgôt ò el tradia alla FMR. «Ia spetg an general pitost ena tgatscha mediocra», ò gia detg igl guardiaselvaschigna da Surses Armando Janett, la fegn avost an vista alla tgatsch’ota 2022. Las treis emdas dalla tgatsch’ota grischuna èn ossa gio puspe istorgia. FMR: Armando Janett, quant intensivs èn stos igls voss deis da lavour durant la ­tgatsch’ota 2022? Èn chellas 12 anfignen 16 ouras per de tgi vez gia menziuno sa ­verifitgeidas? Ea, glè ansasez sto sumigliant scu oters onns er. Igls deis da lavour èn stos er chest onn strousch calculabels. Singuls deis è marscho fitg bler e chegl ò er procuro per blers telefons tar me perchegl tg’igls catscheders levan neir a mussar igls animals. Oters deis ègl sto pi chiet ed ia va bunamaintg spitgia tgi ensatgi telefonescha, esser sen pichet ins stò sa tgapescha tuttegna. Chi e lò vaia alloura tuttegna anc survagnia en telefon vers las ­diesch e mesa la seira perchegl tg’ins ò gia d’organisar per exaimpel ena tschertga d’en animal blesso. Damai, deis fitg varionts. Avant tschintg emdas vez detg ainten l’intervista cun la FMR tgi spetgas an general ena tgatscha pitost mediocra an Surses, vez gia raschung? Na, angal per part. Vurdo sur l’antiera vallada è nia sagetto tants tgamutschs scu gio onns betg ple, pertge è grev deir. Differentas tgoras n’on betg gia ghiz, per part èn chels forsa er morts perveia da malsognas. Tigls capriols ed igls tschervs ègl sto mediocer. Nous vagn pero constatto ena gronda differenza an Surses. Surgôt ò gia ena fitg bunga tgatscha scu gio differents onns betg ple, surtot tigls tschervs. Ed an Sotgôt ègl sto fitg different, tot tenor territori. Per exaimpel da Salouf, sur ­Riom, Parsonz aint cunter la Val Nandro è sto significant pi pac tgi oters onns. Stat chegl an connex cun la preschientscha digl louf? Tgunsch pussebel tgi ena part digls tschervs da Sotgôt èn sa transferias vers Surgôt ed ­untgias uscheia igls loufs, er schi las circumstanzas per veiver fissan pi simplas giudem la val. Chegl è pero en meini fitg persunal tg’ia va pero er santia or digls discurs cugls ­catscheders. En sagond muteiv saro pero er la pressiun cun las tgatschas igls davos onns, igl èn nias sagettos blers tschervs ainten la regiun da Sotgôt. Chegl an cumbinaziun cugl louf pudess esser igl muteiv tgi la tgatscha è stada en po maira an Sotgôt. Glè pero da menziunar tgi catschedras e ­catscheders on per part er profito digl louf, tenor la tenuta: «Noua tg’è loufs ègl er tschervs». Ia crei tgi detta differents asils noua tg’igl louf ò procuro per daple travagl digl qual igls ­catscheders on profito, er sch’è an general sa verifitgia tg’igls animals èn davantos pi attents antras la preschientscha digl louf. Igl guardiaselvaschigna Armando Janett. Chest onn è nia sagetto an Surses tants tgamutschs scu gio onns betg ple.

Cugl onn nov da scola ò antschet per nous anteriours scolars primars da Lantsch, Filisour ed Alvagni en nov tgapetel da scola. Ischans antros ainten l’amprema superioura a Casti. Dallas impressiuns, surpresas e sfeidas rapportainsa a cò. «Arrivond a Casti vaia gia en sentimaint curious. Tot era nov e nunusito, betg diso, scolasts, conscolars e roms mai gia an scola anfignen a cò. Tot è nia oter tgi tamia…» Gio la sagond’emda stava la nossa excursiun d’aton segl program. I vagn gia da far gruppas, organisar tendas e satgs da durmeir. Per dubis e retignientschas vainsa gia nigna peda. Igls 25 d’avost ischans s’inscuntros alla staziun per ans render a Vicosoprano. Siva d’esser passos la culmogna digl Set ègl ia angiu per veia digls berniers vers Vicosoprano, ena veia plagn istorgia ed istorgias. Gl’è sto ena strantga viandada. Igls ples eran pero tuttegna da bunga luna. La sagonda gruppa ò piglia igl tren per Son Murezza ed è eida sessour cun la posta anfignen Maloja. Chella gruppa ò piglia sot igls peis la Via Bregaglia. «Nous ischan viandos tras gôts e pastgeiras galdond propi chella nateira maiestousa.» Ena farmada ègl do tar la ruigna dalla baselgia San Guadenzio a Casaccia. Tar la ruigna Turaccia vainsa fatg ena fotografia per pudeir tigneir an memorgia las nossas impressiuns. Siva da 12 kilometers interessants e leghers vains’er nous cuntanschia Vicosoprano. Ossa ègl gia nom da metter se tendas. Cura tgi chellas èn stadas montadas ègl tot tgi ò galdia la tschagna cun reis, tgern e sosa da bulias. Igl è schizont do en program nocturn cun «la spassageda digls sgolanotgs». Tge de cun bel’ora tg’ans ò benevento tras las fessas dallas tendas!! Puspe vainsa fatg dus gruppas. Igls egns on piglia la veia panoramica ed èn passos per lung digls castogners da Soglio, igls oters è nias tras la Bergiaglia a Stampa e Bondo. A Stampa vainsa gia invista agl palaz Castelmur. A Bondo vainsa fatg farmada agl pe dalla sbuadeira dalla bova. Cò pò bagn eir anc ossa freid digl dies giu. Siva ischans ias a Soglio. Vagn gia lò bunga occasiun per amprender a canoscher pi bagn «igls gronds». Er igl de da sport totga tigls puncts marcants digl noss nov taimp an scola a Casti. Igl scolast da gimnastica ò ainta mang igls frandevels: el ò gia paragea en percurs d’impedimaints, sagiattar cun schluppet pneumatic, cursa da cross, nudar… Avantmezde ègl schon sto strantg. Igl sivamezde vainsa gia pi pacific cugl turnier da gis: trer la soua, ballape. Er igl de da sport ò do taimpra, per nous Benjamins cun impressiuns novas e pussebladad da contacts pi strètgs tranter classas. Nous dall’amprema superioura vagn fatg rieischs a Casti ed ischan ossa part dalla scola. D’amprender vainsa anc bler.

Sguard anavos: Ia sung nia confrunto cun la dumonda scu tg’ia m’imaginess igl cantun Grischun an 100 onns! Adegna cura tg’ia pains ve digl futur, varda gl’amprem madem gliunsch aint igl passo. Oz scrivainsa igl onn 2022, minus 100 onns dat igl 1922! Igl Grischun debatteva da chel taimp sur dall’introducziun digl automobil. Las grondas veias sur igls pass grischuns eran betg anc biageidas. Igl tunnel digl San Bernardino per exaimpel dovra anc 45 onns per neir davert. Ainten igl Grischun abitavan 120000 persunas. I dava anc nignas sagondas abitaziuns. Las ampremas ovras hidro-electricas grondas eran an construcziun. Igl sport da skis era an naschientscha, pero sen en nivel fitg fitg modest sainza runals e soptgeras. Pero era la Veiadafier retica inclusiv igl tunnel digl Alvra gio finalisos. Igl mond anturn igl Grischun era industrialiso e globaliso. Las colonias giuivan ena gronda rolla ed igls stadis naziunals eran permangs da ramplazzar las monarchias. Ena gronda ghera era gist passada e la Sagonda Ghera mundiala stava anc avant la porta. Visiun: Igl sguard anavos mossa tgi ainten ena visiun digl cantun Grischun an 100 onns dad oz, ergo igl 2122 èn proximas ideias absolutamaintg realisticas: 300000 abitants ed abitantas, cumplettamaintg nov sistem da transport. Detg chegl è mies giaveisch global tgi la mia patria grischuna seia er an tschent onns ancunaschainta per las muntognas e la nateira. Las sulettas differenzas tg’ia giaveisch cunter oz è tgi la structura dalla populaziun seia pi angulivada tranter unfants e giuventetna, populaziun activa e pensiunada. Anple duess la populaziun activa aveir access tar lavour e las plazzas digl 22avel tschentaner sainza d’aveir da bandunar la patria scu igls davos tschentaners. Scu realisar igls giaveischs? Amprem punct: Da prancepi è igl Grischun ena cuntrada fitg tschartgeda tgi schea anmez l’Europa cun tot las pussebladads. Igl sulet muteiv tgi la populaziun giovna emigrescha è tgi la distanza an direcziun dall’aglomeraziun da Turitg e las distanzas tranter las valladas aint igl Grischun sez èn mengia grondas per pendular. La digitalisaziun e la conversiun dallas plazzas an direcziun da sarvetschs anstagl producziun, lubeschan an general aint igl futur da survantscher pi grondas distanzas tranter li da dimora e li da lavour. Ia sung pero persvadia, tgi per midar igl trend da depopulaziun stò neir biagia se ena nova infrastructura da transport aint igl Grischun. Chella infrastructura ò da colliieir d’ena vart las vals aint igl Grischun tranter ellas e dall’otra vart colliier igl Grischun cun la regiun metropolitana da Turitg. I stò esser pussebel da contanscher Turitg an en’oura da mintga vischnanca digl Grischun. E pendular tranter las vals stò esser pussebel an terma da 5 anfignan15 minutas, per exaimpel San Murezzan – Tavo. Chegl vot deir – ia giaveisch surtot tunnels da tren tranter Tavo, la Nagiadegna, Surses, Valragn, Vals, Surselva. Ins pudess deir en tschertgel tgi colliescha tot las vals traversalmaintg. La SBB stò manar igls trens cun 160 km/h anfigen Tusang ni anc migler anfignen Casti. Migler anc biagier ena ‹Ostalpenbahn› tranter Coira e Milano. Las ideias èn gio nascheidas cun igl project ‹Alptrain› dad Andreas Tuffli. I dovra anple tunnels agl Walensee e tigl Zimmerberg per accelerar igl tempo digl trens tranter Turitg e Coira ed uscheia scursaneir chel viadi. Tot chellas infrastructuras duessan basar sen igl tren, tgi resta er igls proxims tschent onns igl med igl pi effiziaint. Sagond punct: Per tgi seia per la populaziun er aint igl avigneir interessant d’abitar aint igl Grischun, stuainsa mantigneir nossa attractivitad da sport e taimp liber. Chegl vot deir, igls lis turistics duessan neir sviluppos anavant. Igl focus resta scu oz sen indrezs da sport, hotels, gastronomeia, infrastructura e sarvetschs da famiglia e pi tgunsch anc bler oter daple. Terz punct: Scu terz punct vainsa da preservar igl ambiaint. Chegl vot deir an amprema lengia redutgier igl CO2 sen nolla. Chegl è pussebel igls proxims 40 onns e duess esser schliia dei avant igl 2122. Forsa tgi nous vagn gio ena nova tecnologia tgi ans dat schizont la pussebladad da puspe piglier davent igls panels solars ed igls rampars artificials per las ovras hidro-electricas. Nous niron a concentrar igl abitar ainten las vischnancas gio existentas e biagiaron tgesas pi otas anpe da nizzigier daple nateira – betg anc surbiageida. Pertge, la nateira vign rara e perchegl mintga meter quadrat pi valerous. Ena part dalla carschientscha dalla populaziun vign absorbeida ainten las abitaziuns secundaras gio existentas. Peder Plaz (50) è magnafatschenta digl Forum Economic Grischun. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns?

Aint igl center dalla radunanza generala da Savognin Pendicularas SA è betg angal sto igl giubileum da 60 onns digl menaschi, mabagn er igl cumgea da Leo Jeker. El è seis decennis sto cun corp ed olma angaschea pigl travagl. Nia fatg viva è sa tgapescha er nia segl fitg bung onn da gestiun dalla societad. Da preschentar excellentas cefras, da festivar en giubileum da 60 onns Savognin Pendicularas SA, d’onorar ena persunga tg’ò immens marets pigl travagl, chella glorgia ò gia Markus Schröcksnadel. El è igl president digl cunsegl d’administraziun da Savognin Pendicularas SA cun esser egn digls acziunaris principals. Igl fitg bung onn da gestiun 2021/22 è bagn sto en tema tar la radunanza generala da giubileum, la 60avla. Ma sa dulzos dallas soptgas per applaudeir e chegl gist dus gedas èn igls acziunaris perveia da Leo Jeker. Igl anteriour directour administrativ da Savognin Pendicularas SA e commember digl cunsegl d’administraziun è sortia da chel gremi e chegl siva da 60 onns ferma attatgedadad, angaschamaint e plagn forza pigl travagl, pigl turissem e per l’economia da Savognin. Avant 12 onns vandia igl pachet d’aczias Igls marets da Leo Jeker per Savognin Pendicularas SA, per l’anterioura «Nandro SA» e per la regiun da vacanzas Surses, chels èn ple tgi angal gronds. Igls davos 60 onns è el er sto cun blera passiun ed angaschamaint cumplagn en veir pendicularist. Chegl niro el a restar anc dei, schinavant tgi la sia sanadad lubescha. Neiv, turissem, economia, agricultura, politica ed en cumbat permanent cunter organisaziuns digl ambiaint on accumpagnea el durant la sia veta da 79 onns. Igl fundamaint per la sia veta scu turisticher exemplaric ò Leo Jeker fatg igl 1961 cun far en amprendissadi mercantil tar Tobias Kuoni, barmeir, el tg‘è er sto egn digls fundatours dalla «Nandro SA». El è er sto igl amprem president digl cunsegl d’administraziun anfignen tg’el è nia igl 1972 cunsiglier guvernativ. Digl simpel ampluia è Leo Jeker alloura s’avanzo tigl vicedirectour da Savognin Pendicularas SA, tigl directour administrativ da chella societad acziunara e siva digl 1989 anfignen sonda passada commember digl cunsegl d’administraziun. Gia cumpro ò el igl 1979 ena part dallas aczias ordinarias da Jean D. Arnet, el tg’era sto igl 1962 egn digls fundatours dalla «Nandro SA». Avant 12 onns ò Leo Jeker vandia chel pachet d’aczias agls acziunaris principals da Markus Schröcksnadel, Anton Schmidl e Peter Schmidl. An veir senn igl «guru» digls canungs da neiv Leo Jeker è an ples tgossas sto en pionier chegl tgi pertotga igl turissem. Sa fatg en nom internaziunal ò el alloura avant 44 onns cun realisar a Savognin igls amprems indrezs e canungs da far neiv, igls pi gronds an Europa. Cun passiun ò el adegna sa mess aint pigl far neiv ed er fatg attent all’impurtanza d’indrezs da far neiv e canungs. Numerous viadis an Scandinavia, an l’America e Canada on er betg mantgea tar Leo Jeker, adegna cugl intent da scurveir novas ideias e vaseir tge tgi la concurrenza fò. Vign aint igl territori da skis dallas Alps discurria d’indrezs e canungs da far neiv alloura mantga igl nom da Leo Jeker digl tottafatg betg. El vign er adegna puspe titulo scu «guru» digls canungs da neiv. Da chel tetel è el schizont ple tgi losch. Far adiever dallas ideias An sies pled ò Leo Jeker cunzont angraztgea ed er ludo igls fundatours dalla societad acziunara. Els seian stos igls veirs pioniers. Cura tg’el vegia scumanzo la lavour per Savognin Pendicularas SA era igl sies rentg da clavs bler pi grond. Aint igl decurs dalla veta sa redutgescha igl domber da clavs tgi pendan ve digl rentg automaticamaintg. Cun sa retrer siva 60 onns da Savognin Pendicularas SA vegia el ossa angal ple treis clavs: chella digl auto, la clav-tga e chella dalla veta. La clav dalla veta seia la pi custevla e chegl seia la sanadad. Muvimaint monta veiver pi dei e chegl vala er per en travagl da pendicularas. Ideias tignan betg, da chellas seia da far adiever, ò menziuno Leo Jeker. Aveir plascheir da tot chegl tg’ins fetscha, far chegl cun bler cor e betg dalunga lascher crudar la testa, chegl seia la dretga veia dalla veta ed er per en menaschi scu Savognin Pendicularas SA. Igl fegl ramplazza igl bab Reeligias èn nias igls commembers digl cunsegl d’administraziun da Savognin Pendicularas SA. Chegl èn Markus Schröcksnadel scu president ed Anton Schmidl scu vicepresident. Confirmos an chel gremi èn er nias Renzo Cavegn, Martin Fritsch, Peter Schmidl e Leo Thomann. Per Leo Jeker, el tg’è sto 33 onns commember digl cunsegl d’administraziun on igls acziunaris eligia Ivar Jeker, igl sies fegl. Chel ò 45 onns, stat a Stäfa ZH, è marido e bab da treis unfants, el è econom da menaschi e magnagestiun d’ena firma internaziunala da textilias. Cun Savognin e la regiun seia el ferm colliia e chegl siva d’unfant, ò el managea siva da sia elecziun scu successour da sies bab. En cash flow da 3.4 milliuns francs Igl davos onn da gestiun screiva Savognin Pendicularas SA ena sviouta totala da 9.2 milliuns francs. Chegl èn 1.6 milliuns francs daple tgi igl onn avant. Igls costs da menaschi chels montan a 5.8 milliuns francs ed èn per 9 % pi ots tgi anc igl onn precedent. Costs totals da persunal ò Savognin Pendicularas SA gia igl davos onn per ena somma da treis milliuns francs. Igl resultat da sviouta (cash flow) avant tgi aveir fatg amortisaziuns monta a 3.4 milliuns francs ed è per stgers 52 % pi ot tgi anc igl onn da gestiun 2020/21. Sa resulto è alla fegn finala siva d’aveir fatg amortisaziuns per 2.9 milliuns francs e paea taglia dad 81 000 francs en gudogn da 3340 francs. Las cefras plaschevlas èn betg angal en maret dallas relaziuns da neiv excellentas, mabagn er igls fretgs dallas investiziuns fatgas igls davos diesch onns. Chellas schean tar vers 40 milliuns francs. Investo è cunzont nia ainten igls indrezs da far neiv e cun ramplazzar dus soptgeras antras telecabinas (Savognin-Tigignas e Tigignas-Somtgant). Digl reminent ò la societad acziunara er chesta stad investo 1.2 milliuns francs per modernisar ed automatisar igls indrezs da far neiv aint igl territori dallas Martegnas ed alla pista dalla FIS Fugna. 60 onns Savognin Pendicularas SA 1962 Fundaziun dalla societad acziunara e construcziun soptgera e runals Savognin-Tigignas-Somtgant Martegnas 1963 Construcziun camp Julia 1969 Amprem sarvetsch automatic per las relaziuns da neiv e pistas 1966 Construcziun runlas Stanegn e Naladas 1969 Construcziun telecabina Savognin-Malmigiucr-Radons 1978 Installaziun indrezs e canungs da far neiv 1984 Construcziun restorant da muntogna Tigignas 1987 Inauguraziun Lai Barnagn e parcadi cumbino 1998 Soptgera da seis Somtgant-Martegnas 2002 Demontascha telecabina Savognin-Malmigiucr-Radons 2006 Participaziun construcziun Surses Alpin 2012 Telecabina Tigignas-Somtgant 2019 Telecabina Savognin-Somtgant Leo Jeker e sies premis 1997 «Polit Oscar» Gastro Grischun 2004 Pendicularist digl onn magazin internaziunal da pendicularas sbt 2006 «Milestone» premi turistic per l’ovra dalla veta 2007 Crap Tardis scu iniziant zona d‘industreia 2012 Premi d’onour per l’ovra dalla veta territoris da skis dallas Alps «SkiareaTest» 2018 Commember d’onour Grischun Pendicularas 2021 President d‘onour territoris da skis dallas Alps «SkiareaTest» Leo Jeker bandunga siva 60 onns las Pendicularas Savognin. Bung onn da gestiun per la societad acziunara dallas pendicularas da Savognin. Regal original pigl om partent. Da nov è la pista a val deditgeida a sia persunga. (da san.) Curdin Baltermia, directour tecnic da Savognin Pendicularas SA, Ivar Jeker, nov commember digl cunsegl d’administraziun, Leo Jeker, pionier turistic e Christoph Passecker, directour administrativ.

Igls indrezs da distribuziun tar las ovras a Filisour e Casti èn vigls e vignan perchegl ramplazzos igl avost 2023. L’investiziun ainten l’Ovra idraulica Alvra-Landwasser costa radond 13 milliuns francs, scu tgi l’Axpo screiva ainten ena communicaziun. Dus novs bietgs La producziun d’energeia na vign betg interrotta durant las lavours tgi duessan esser terminadas igl matg 2024. Per chels indrezs da distribuziun biegia l’Axpo numnadamaintg dus bietgs novs a Filisour e Casti. Las lubientschas èn er gio sen meisa. L'Axpo posseda radond 75 % dallas Ovras electricas Alvra-Landwasser – 15 % appartignan all’Ovra electrica da Tavo, 5 % agl cantun Grischun e 4,2% agls cumegns d’Alvra, Barvogn, Filisour e Farrera (Schmitten). Las ovras produceschan energeia per 90 000 casadas. (rtr/fmr) Las ovras idraulicas a Filisour.

Per l’amprema geda salva la Turissem Savognin Beiva Alvra SA (TSBA) sia radunanza generala chest’eda publica. Chella ò li igls 28 d’otgover aint igl Pinocchio-Club a Savognin e cozza tenor communicaziun circa en’oura. Igls organisatours fon attent, tgi mintgign tg’è interesso seia anvido cordialmaintg da sa participar alla radunanza generala. Reelecziun digl cunsegl d’administraziun La Turissem Savognin Beiva Alvra SA vign a rapportar tenor glista da tractandas davart la situaziun actuala dalla TBSA. Igl chint annual, discarger commembras e commembers digl cunsegl administrativ e dalla direcziun e la reelecziun digl cunsegl d’administraziun saron ulteriours temas principals. (cdm/fmr) En’annunztga per la radunanza general è basignevla e pò neir fatga sot www.valsurses.ch/gv. Igl domber è limito e las annunztgas vignan risguardadas tenor data d’annunztga.

Veir debachel per l’equipa indigena cun cassar gist set gols. Cunter en adversari tg’è bagn sto fitg effiziaint, dantant er ansomma betg persvas veva igl CB Surses da far en pari schi betg gudagner. Cugl gi Surses-Lumnezia èn igls dus teams tg’èn da premaveira nias relegos dalla 3. liga ainten la liga pi bassa s’inscuntros. Tottas dus equipas on er aint igl nov campiunadi dalla 4. liga anfi­gnen ossa betg anc musso propi lour classa, ena classa tg’è franc avant mang. Surses ò avant igl gi cunter igls Lumenzians gia da tuager la tarada da 4:0 cunter Vaz sot. Igl adversari dalla Lumnezia er el veva segl conto anfignen sonda passada angal otg puncts, siva seis rundas digl campiunadi, dus pi pac tgi igls Sursetters. Blers giuieders digl CBS absents u blessos Menziuno seia tgi Surses ò betg giuia cun la sia pi ferma equipa e chegl perveia da ples muteivs. Cun exister tranter igl CB Surses, igl CB Tusang/Tgazzas ed igl CB Lai/Valbella ena cunvegna e partenadi da trenamaint e da giuier on mantgea aint igl gi cunter Lumnezia tigls Sursetters gist treis fermas pitgas digl team. Chegl èn igl goli Niclo Devonas, igl defensour Robin Demarmels ed igl capo-attatgeder Julian Jenal. Igls dus davos numnos on giuia cun Tusnag/Tgazzas orsoura cunter Domat, en gi dalla 3. liga, tg’els on er gudagnea cun 4:1. Vetiers è er anc nia tgi gist ena rotscha giuieders da tschep digl CB Surses èn igl mument blessos. Autogols gist an seria Sen fundamaint dalla fermezza dallas dus squadras ins vess spi­tgia ena parteida pi angulivada tranter Surses e Lumenzia. Sa musso è alloura tgi igls giasts èn stos per en po pi effiziants e ple u manc fatg or da mintga schanza en gol. Gio siva otg minutas èn igls Lumnezians ias an avantatg cun 1:0 antras igl gol d’Andriu Alig. Plangsia èn igls indigens sa revignias da chel colp e gia siva 30 minutas digl gi la pussebladad da signier igl pari antras Manuel Simonet. An pe da far igl 1:1 on igls Sursetters casso siva d’en sbagl digl goli Fabio Stecher igl 2:0. Disfurtegna è er anc neida vetiers ainten la 44avla minuta cun far Laurin Frigg en autogol tigl 3:0 e resultat intermediar pigls Lumnezinas. Siva dalla pôssa ò alloura Lumnezia giuia prest anc pi offensiv e la consequenza da chegl è stada: quatter ulteriours gols cunter igl CB Surses. Adriano ­Simonet el ò marco siva 49 minutas igl amprem gol pigls Surmirans. Pac sessour ò Yanes Kaufmann, ramplazzo pigls indigens ­Fabio Stecher aint igl gol. Pero er igl goli da reserva digl CB Surses ò gia pac cletg cun cassar en gol siva l’oter. Fatg en autogol ò ainten la 78avla minuta er Lumenzia. Igl pi bel digls diesch gols tg’èn crudos ainten chella parteida ò marco Robin Demarmels cun la testa, e chegl siva 89 minutas tigl 3:6. Pacas secundas avant la fegn on igls Lumnezians retschet anc en penalti, chegl siva d’en faul da Dario Kolb. Nando Blumenthal ò tratg chel penalti tigl resultat final da 7:3 per Lumenzia. Surses-Lumnezia 3:7 (0:3) CB Surses: Fabio Stecher, (55.min. Yanis Kaufmann), Raphael Poltera, ­Dorian Sonder, Dario Kolb, Matteo Sutter, Tizian Rupf, Linard Augustin, ­Simon Tanno, Manuel Simonet, Adriano Simonet, Ivano Simonet. Reserva: Nico Demarmels, Laurin Frigg, Aurel Tscharner. Igl è nia giuia pitost grob. Cò en faul da Lumnezia cunter Adrian ­Simonet. Per eneda ò Fabio Stecher fatg fegn alla schanza da Lumnezia.

An cumparaziun cugl onn avant è igl stgamgiamaint da la Scola da skis Savognin s’augmento per 44.6 %. Schi ot è chel mai sto siva digl 1978, igl onn tgi la Scola è neida fundada. Cugl president partent Leo Bonifazi perda l’associaziun ena persunga tg’ò gronds marets tgi la Scola da Savognin è gio decennis en product turistic exemplaric. Gion Nutegn Stgier/FMR La Scola da skis Savognin è an Surses en travagl fitg sang ed en menaschi tgi funcziuna ple tgi angal bagn. Igl travagl è fitg rancunaschia e chegl da vigl e gioven. S’adattada è la Scola da skis Savognin igls davos quatter decennis ade­gna agls giaveischs digls giasts, a novaziuns ed ad indrezs pi moderns. Fatgas èn las investi­ziuns er adegna neidas pigl bagn digls clients e tenor las pussebladads finanzialas. Er l’actuala sanaziun digls neivadoirs a La Nars, inculs las lengias èn en’investiziun per garanteir igl travagl dalla scola da skis. L’investiziun schea tar 950 000 francs e da chella somma ò la societad surpiglia prest en mez milliun francs. Cun ena somma pauschala è alloura er igl cumegn da Surses sa participo agl project. Chel project ­duess esser a fegn a taimp per la staschung d’anviern vegnenta. An nov vistgia sa preschainta gio igl bietg dalla Scola da skis Savognin e chegl siva da ples meis. Per la renovaziun da chel èn nias investos vers 140 000 francs. Staschung d’anviern 2021/22 cun relaziuns idealas Alla radunanza generala dalla Societad Scola da Skis Savognin èn stos preschaints 28 associias da 43 commembers e commembras. Cun en mument da silenzi è nia sa regurdo a Daniel Zimmerli, el tg’è mort igl favrer 2022 ed è durant 16 onns sto en ampluia fido e survatschevel dalla scola da skis. Las relaziuns da neiv, dall’ora ed er la realitad tgi igls giasts svizzers èn danovamaintg stos fidevels alla regiun èn las raschungs principalas tgi la Scola da skis Savo­gnin ò gia en fitg bung onn da ­gestiun 2021/22. Detg pi concret, en onn da record e chegl siva da 44 onns, igl 1978, cura tgi la societad è neida fundada. Er schi igl anviern 2021/22 è er tar la Scola da skis Savognin puspe turnada la normalitad ò la pandemia tuttegna gia ena tscherta influenza segl antier travagl. Adegna puspe on ampluias ed amplueidas gia da renuztgier per en pêr deis alla lavour perveia da Covid-19. Pertutgont ramplazzamaints da scolasts e scolastas da skis ò Lothar Künzli, igl magnagestiun dalla Scola da Skis Savognin gia en fitg bung mang. Menziuno seia er tgi las radond 80 persungas tgi lavouran igl anviern pigl menaschi èn stadas fitg flexiblas ed adegna stadas segl post per collegs e collegas. En stgamgiamaint dad 1.264 milliuns francs Cun ena sviouta totala dad 1.264 milliuns francs è chella stada per 390 000 francs pi ota tgi anc igl onn da gestiun 2019/20. Chegl èn tuttegna 44.6% daple, ena somma tgi sa lascha mussar. Cun l’instrucziun da gruppas ò la Scola da Skis Savognin gia antradas da 758 500 francs, gist 50 % daples antradas. 48.2 % ­daples antradas èn er sa dadas cun en total da 224 230 francs tar l’instrucziun privata. Tar las sorteidas èn las paias cun 866 230 francs las otas cefras, detg oter, per stgers 40 % pi otas tgi anc igl anviern 2019/20, ena staschung signeida ferm dalla pandemia. Siva d’aveir fatg amortisaziun per ena somma dad 87 800 francs e paea taglias è sa resulto per la societad en gudogn da 9064 francs. 14 500 daples ouras d’instrucziun Profito ò la scola da skis Savognin betg angal digl anviern 2021/22 cun relaziuns da vaglia, mabagn er tgi cugl Hotel JUFA ò avert en hotel a Savognin tgi sa drezza cunzont a ­famiglias. Igls giasts on danovamaintg stimo fitg tgi las lecziuns on betg scumanzo tottas dallas mademas ouras, mabagn successivmaintg. Cun scumanzar las lecziuns an roda ògl er betg do en schi grond catsch per eir cun la telecabina aint igl territori da skis ed er betg a La Nars. Anc avant treis onns niva discurria tar la Scola da Skis Savognin da lecziuns d’instrucziun. Ossa èn chegl ouras d’instrucziun, vot deir tgi dus ouras èn ena lecziun. Igl anviern 2021/22 èn neidas dadas 51 100 ouras scola da skis, chegl tg’èn 14 500 ouras ­daple tgi anc aint igl onn precedent. Ena ­retschertga fatga tigls giasts conferma tgi la Scola da skis Savognin ò en bung nom, tg’ella è stimada fitg, tg’ins è cuntaint cugl product e cunzont cun las instrucziuns. 90 % digls vers 200 giasts dumandos recumondan anavant la Scola da skis Savognin, bagn en fatg positiv. Igl president surdat igl timung Mano la sia davosa radunanza generala scu ­president ò Leo Bonaifazi. Fatg ò el chegl scu er igls davos 22 onns cun blera saveida, profes­siunalitad e cun adegna puspe metter collaboratours e collaboratouras aint igl center. El seia sto gugent 22 onns agl timung dalla societad ed avant anc treis onns suprastant. Ossa cun 60 onns seia sto taimp da surdar igl uffezi an oters mangs. Chel quart tschentaner per la Scola da skis Savognin seia sto en taimp fitg agreabel, er sch’ins seia magari betg adegna sto unia ainfra la suprastanza e la direcziun digl travagl. Alla fegn finala ins vegia adegna puspe sa catto e sto peregna. An chels 25 onns commembranza dalla suprastanza e scu parsoura vegia el gia treis manaders dalla scola da skis. Igl pi dei è chegl sto Berto Tanner, el tg’ò vivia prest de e notg per la Scola da skis Savognin. Sto alla ­testa dalla societad è er Otmar Netzer, schi angal per en pi curt taimp ed ossa siva da dus onns è ­Lothar Künzli, la persunga tgi stat avant alla Scola da skis Savognin. Gronds marets tgi chella è oz an Surses prest ena «marca» è d’at­tribueir er agl president partent Leo Bonifazi. El è sto fitg angaschea e sot la sia reschia an collaboraziun cun la direcziun èn nias realisos blers projects, scu per exaimpel igl paradis da skis a La Nars, igls neivadoirs, igl tarpung da transport e l’amplificaziun digl «Pinocchio» ed er tgossas pi pitschnas. Ena schliaziun transitoria Successour da Leo Bonifazi davainta pigls ­proxims dus onns Manfred Fiegl. El è siva da dus onns commember dalla suprastanza dalla cooperativa. I seia ena soluziun transitoria ed an dus onns duess neir eligia en successour pigl nov parsoura. Reeligia scu suprastant è nia ­Nicolas Margreth, el tg’è siva da quatter onns er vicepresident dalla societad. Da nov a chel gremi appartignan Andri Baltermia e Dino ­Bellini. Nov è er tgi alla suprastanza fon part quatter persungas an pe scu anfignen ossa treis. Alla fegn dalla radunanza èn neidas undradas dus persungas tg’èn siva da blers onns fidevlas alla Scola da skis Savognin. Chegl èn Aurelio ­Augustin (40 onns) e Marlies Sigron (20 onns). Igl bietg dalla scola da skis sa preschainta an nov vistgia. Blers giasts per la scola da skis. Igl magnagestiun dalla Scola da skis Savognin Lothar Künzli. Dus novs suprastants ed en actual. (da san.) Dino Bellini, Andri Baltermia e Nicolas Margreth. Leo Bonifazi (dretg), igl president partent cun sies successour Manfred Fiegl.

Sguard anavos: Ia sung nia confrunto cun la dumonda scu tg’ia m’imaginess igl cantun Grischun an 100 onns! Adegna cura tg’ia pains ve digl futur, varda gl’amprem madem gliunsch aint igl passo. Oz scrivainsa igl onn 2022, minus 100 onns dat igl 1922! Igl Grischun debatteva da chel taimp sur dall’introducziun digl automobil. Las grondas veias sur igls pass grischuns eran betg anc biageidas. Igl tunnel digl San Bernardino per exaimpel dovra anc 45 onns per neir davert. Ainten igl Grischun abitavan 120 000 persunas. I dava anc nignas sagondas abitaziuns. Las ampremas ovras hidro-electricas grondas eran an con strucziun. Igl sport da skis era an naschientscha, pero sen en nivel fitg fitg modest sainza runals e soptgeras. Pero era la Veiadafier retica inclusiv igl tunnel digl Al vra gio finalisos. Igl mond anturn igl Grischun era industrialiso e globaliso. Las colonias giuivan ena gronda rolla ed igls stadis naziunals eran permangs da ramplazzar las monarchias. Ena gronda ghera era gist passada e la Sagonda Ghera mundiala stava anc avant la porta. Visiun: Igl sguard anavos mossa tgi ainten ena visiun digl cantun Grischun an 100 onns dad oz, ergo igl 2122 èn proximas ideias absolutamaintg realisticas: 300 000 abitants ed abitantas, cumplettamaintg nov sistem da transport. Detg chegl è mies giaveisch global tgi la mia patria grischuna seia er an tschent onns ancunaschainta per las muntognas e la nateira. Las sulettas differenzas tg’ia giaveisch cunter oz è tgi la structura dalla populaziun seia pi angulivada tranter unfants e giuventetna, populaziun activa e pensiunada. Anple duess la populaziun activa aveir access tar lavour e las plazzas digl 22avel tschentaner sainza d’aveir da bandunar la patria scu igls davos tschentaners. Scu realisar igls giaveischs? Amprem punct: Da prancepi è igl Grischun ena cuntrada fitg tschartgeda tgi schea anmez l’Europa cun tot las pussebladads. Igl sulet muteiv tgi la populaziun giovna emi grescha è tgi la distanza an direcziun dall’aglomeraziun da Turitg e las distanzas tranter las valladas aint igl Grischun sez èn mengia grondas per pendular. La digitalisaziun e la conversiun dallas plazzas an direcziun da sarvetschs anstagl producziun, lubeschan an general aint igl futur da survantscher pi grondas distanzas tranter li da dimora e li da lavour. Ia sung pero persvadia, tgi per midar igl trend da depopulaziun stò neir biagia se ena nova infrastructura da transport aint igl Grischun. Chella infrastructura ò da colliieir d’ena vart las vals aint igl Grischun tranter ellas e dall’otra vart colliier igl Grischun cun la regiun metropolitana da Turitg. I stò esser pussebel da contanscher Turitg an en’oura da mintga vischnanca digl Grischun. E pendular tranter las vals stò esser pussebel an terma da 5 anfignan15 minutas, per exaimpel San Murezzan – Tavo. Chegl vot deir – ia giaveisch surtot tunnels da tren tranter Tavo, la Nagiadegna, Surses, Valragn, Vals, Surselva. Ins pudess deir en tschertgel tgi colliescha tot las vals traversalmaintg. La SBB stò manar igls trens cun 160 km/h anfigen Tusang ni anc migler anfignen Casti. Migler anc biagier ena ‹Ostalpenbahn› tranter Coira e Milano. Las ideias èn gio nascheidas cun igl project ‹Alptrain› dad Andreas Tuffli. I dovra anple tunnels agl Walensee e tigl Zimmerberg per accelerar igl tempo digl trens tranter Turitg e Coira ed uscheia scursaneir chel viadi. Tot chellas infrastructuras duessan basar sen igl tren, tgi resta er igls proxims tschent onns igl med igl pi effiziaint. Sagond punct: Per tgi seia per la populaziun er aint igl avigneir interessant d’abitar aint igl Grischun, stuainsa mantigneir nossa attractivitad da sport e taimp liber. Chegl vot deir, igls lis turistics duessan neir sviluppos anavant. Igl focus resta scu oz sen indrezs da sport, hotels, gastronomeia, infrastructura e sarvetschs da famiglia e pi tgunsch anc bler oter daple. Terz punct: Scu terz punct vainsa da preservar igl ambiaint. Chegl vot deir an amprema lengia redutgier igl CO2 sen nolla. Chegl è pussebel igls proxims 40 onns e duess esser schliia dei avant igl 2122. Forsa tgi nous vagn gio ena nova tecnologia tgi ans dat schizont la pussebladad da puspe pi glier davent igls panels solars ed igls rampars artificials per las ovras hidro-electricas. Nous niron a concentrar igl abitar ainten las vischnancas gio existentas e biagiaron tgesas pi otas anpe da nizzigier daple nateira – betg anc surbiageida. Pertge, la nateira vign rara e perchegl mintga meter quadrat pi valerous. Ena part dalla carschientscha dalla populaziun vign absorbeida ainten las abitaziuns secundaras gio existentas. Peder Plaz (50) è mainafatschenta dal Forum Economic Grischun. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns?

Igl aton è a cò. Definitv. Nous vagn gio survagnia l’amprema neiv e divers deis da plievgia e brainta. Las calours dallas figlias dallas plantas sa meidan ed igls deis vignan pi curts. Igl aton è mintgamai en taimp, tg’ia va fitg gugent. Betg ­angal perchegl tgi la nateira sa mossa dad ena belezza vart, mabagn perchegl tg’igl aton è adegna en mument per reflectar e per ponderar. Igl aton am para er min­tgamai scu ena pôssa. Ena pôssa tranter la stad ed igl anviern. Ena pôssa per la nateira, ma er per nous carstgangs. Igl aton peglia or igl tempo – igl schi numno «drive» – dalla stad. Chesta stad è numnadamaintg stada fitg speziala. L’ora è stada enorm bela e nous vagn gia ena stad plagn activitads. Open airs, festas da stad, fieras, anniversaris, grilladas – igl antier program vainsa gia puspe. Er oravant ins ò savia eir savens, a muntogna, a spass u tar lais. Bunamaintg mintga fegn d’emda ègl sto ensatge. Siva da dus onns cun restricziuns perveia dalla pandemia vainsa savia galdeir chesta stad puspe cumplagnamaintg las nossas libertads. Chegl ò fatg bagn! Bagn fò ossa tenor igl mies meini pero er igl aton. El mossa mintgamai, tgi tot passa, tgi tot sa meida e tgi navot stat per ade­gna. El ans geida pero er, da far ena pôssa e da piglier tot pi pacific. Nous vagn puspe pi stgeir la seira, ligiagn forsa puspe pi savens en codesch, cuschinagn ensatge bung ed ischans betg ple tott’urela segl trot. Igl basigns dad esser adegna oravant è betg ple uscheia grond – e chegl fò er bagn. Ia less ansomma betg ma lamentar. Tot chel ­program tgi vagn, faschainsa bagn gugent. Tuttegna painsa, tgi surtot chesta stad è marscho enorm bler. Ed ia pains, tgi nous tots vagn er constato igls davos onns durant la pandemia, tgi so er esser deliberond, dad aveir en po pi pac ­program. Nous vagn vurdo durant lez taimp pi spontan, sen tge tgi vagn gia gost da far. Ord chest ­muteiv sunga leda pigl aton, cunchegl tg’ia va las proximas emdas betg tant plans. Igl aton fò mintgamai er andamaint, da ponderar davart pôssas an general. Far pôssas è numnadamaintg ensatge, tg’ins stò amprender. Ia constatesch savens, tg'ins cuescha bagn pôssas ad otras persungas, per sasez ins tigna chegl pero betg uscheia per basigns. Ma igl noss spiert ed igl noss corp dovra magari er pôssas, schiglio lascha l’energeia siva ensacuras. Ia am va ord chest muteiv piglia avant, dad eir chest aton pi cunsciainta tras igl mintgade e da pansar er pi savens ve dad pôssas. Seigl ena pôssa sen en banc per galdeir igls radis digl su­glegl, seigl en telefon cun ena bunga ameia, en café cun ensatgi tg’ins ò a cor, ena spassageda u en’oura joga. Pôssas èn impurtantas. Ellas ans dattan la cuntantien­tscha ed energeia tgi duvragn. An tge furma tgi chella pôssa è, chegl è different da persunga tar persunga. Ma da piglier pi pacific è ensatge, tgi fò perfranc bagn a tots. Ord chest muteiv deia angraztg aton tgi te fast andamaint chegl! Bettina Cadotsch è da Savognin. Ella ha 24 onns e lavura en en la com­municaziun. Scriver, fotografar e realisar cuntegn tutga tar ses mintgadi.

L’Olma è en punct fix aint igl mies calender digl onn. D’unfants passantavan nous las vacanzas d’aton tar nossa Grosi aint igl cantun Son Giagl. La viseta all’Olma era igl highlight dallas vacanzas. Cura tgi turnavans a tgesa dumandava noss tat da Savo­gnin magari schi vegians via belas vatgas giu l’Olma, pronunztgia cun «ò» scu ­olma, die Seele. Scu ins sogl angal deir fallo chel nom, pansava gio alloura. Ampruar da curriger era impussebel, nign aint igl mies conturn an Surses saveva deir Olma cun «o» scu oliva u oranscha. Digl reminent vot Olma deir: «Ostschweizerische land- und milchwirtschaftliche Ausstellung», u oz en po pi modern «Schweizerische Messe für Land- und Milchwirtschaft, St. Gallen». Basta, tot er betg schi impurtant. Scu giovna, da tgesa a Son Giagl, purscheva l’Olma alloura tot chegl tgi igl mies cor desiderava. Na, betg vatgas e roba curta. Mabagn sorteida, amprender a canoscher oters giovens ed adrenalin sen igls carussels dad otg alla fiera. Er egna u l’otra ameia da Surses niva da persvader da neir cun me all’Olma. Ed er ellas savevan betg pronun­ztgier igl nom andretg. Sapperlot. Ma la party all’Olma plascheva er ad ellas. Visetas all’Olma cun mies agens unfants èn pigl solit ple stress tgi party. Guidar treis battafis tras la pivlada, stands da magliaretsch e zons cun animals igls pi gnochels scu la tschuia cun sies purschels, tschots, ghizs, vadelignas da tottas razzas, canigns, andas e gaglignas è ena sfeida per me. Girar sen tot chels carussels dad otg am fò oz sturnez ed igl adrenalin vign angal ple digl chito per mias mattatschas. Ed a me resta mianc ple en mumentign taimp da tgitar anturn ed observar la gliout. Tuttegna fatscha chegl mintg’onn da nov. Tradiziun è tradiziun. Sainza l’Olma am mantgess simplamaintg ensatge. I sa tgapescha tgi mias mattatschas son pronunztgier andretg Olma. Ed uscheia ègl nia tgi on dumando, tadlond la canzung «Mia Olma» da Mattiu Defuns: «Mami, canta chel sur dall’Olma»? Ed ossa chest onn era igl cantun Grischun pus­pe eneda cantun da giast all’Olma. «Simplamaintg da nar», igl moto digl cantun Grischun. E glez ègl daveiras sto. En bellezza til cun ple tgi 1000 participantas e participants digl Grischun. Er mia feglia ò pudia piglier part cun igls steilers da Surses. Els on fatg ena bela parada e preschento bagn la nossa val Surses. Tot concentrada vaia spitgia sen igls bandirels digls cumegns grischuns, per mussar a mia ameia da Son Giagl la nossa bandiera. Ma adumbatten. Erigl pussebel tgi nous da Surses eran betg represchentos? Bagn, bagn nous eran. Angal veva ia tschar­tgea siva la bandiera cun se la gelgia neira, la voba da Surses. Sen la bandiera preschentada all’Olma era se Banadetg Fontana ed igl text «Tera da Surses». Scu para era la bandiera cun la gelgia spareida. Tot tschartger digls responsabels digl noss cumegn an archivs, sotigltetgs, schlers e perfign tigl davos president circuital, on purto navot. Spert ò stuia no ena alternativa, la bandiera viglia dalla «Tera da Surses». I saro betg blers tgi on s’accurschia. Speranza vign bagnspert do l’incumbensa da produtgier ena nova bandiera per Surses. Sandra Baltermia-Guetg è admini­stratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

En onn turistic da vaglia per la regiun da vacanzas Savognin Beiva Alvra. Gia ò la destinaziun betg angal ena bunga stad 2021, mabagn er igl anviern 2021/22 on blers giasts fatg lour vacanzas ainten chellas treis regiuns turisticas – scu tgi la Turissem Savognin Beiva Alvra ò preschento venderde. La Turissem Savognin Beiva Alvra ò salvo venderde passo la sia radunanza generala a Savo­gnin cun preschentar an ples gros cefras fitg plaschevlas. Tant igl president dalla societad acziunara, Luzi Thomann, scu er la directoura turistica Tanja Amacher on discurria dad en fitg bung onn turistic. Communabel ins seia ia la dretga veia, ena veia tgi vegia er purto igls duevels fretgs, ò detg igl parsoura dalla Turissem Savognin Beiva Alvra SA. Cun optimissem in seia partia aint igl onn turistic 2021/22 e chel optimissem vegia er caschuno pigl dretg schlantsch, ò managea Luzi Thomann. La Val Surses seia bagn particulara e la cuntrada seia er magnifica. Contribuia igl pi bler agl success turistic vegian pero igls carstgangs tgi veivan ainten la regiun e cunzont igls purtaders principals digl turissem. La gastronomia, la hotellareia, igl commers, igls runals e las pendicularas ed er anc blers oters manaschis da sarvetsch vegian en grond maret tgi igl davos onn turistic seia sto an ples gros en success. Blers giasts cuntaints, tants scu gio dadei betg ple, vegian passanto lour vacanzas an Surses ed er an Val Alvra, ò detg Tanja Amacher. Igls blers resungs positivs digls giasts conferman tgi la destinaziun da vacanzas Savognin Beiva Alvra duess cuntinuar uscheia. La stad 2021 en plus da 74% tigls hotels La bela stad 2021, cun blera bel’ora ed er graz­tga la pandemia (giasts svizzers èn betg ias agl exteriour) ò attratg ena rotscha giasts ainten la regiun. Tigls hotels è igl domber da pernottaziuns s’augmento per 74%. Tar la parahotellareia schea chel augmaint tar 45%. Nudo ins ò la staschung da stad 2021 total 233 536 pernottaziuns, chegl tg’è en augmaint da 22%. Igl anviern 2022 on igls hotels gia en augmaint da pernottziuns da 59%, chegl er graztga agl hotel JUFA e la reavertura digl hotel Piz Mitgel. La parahotellareia chella ò gia en augmaint da giasts da 13%. Igl domber total da pernotta­ziuns dalla staschung d’anviern 2012/22 chel schea tar 353 038. Savens scumparan igls noms ainten las gasettas Tar antradas da 2,490 milliuns francs sera igl rendachint digl onn da gestiun 2021/22 cun en gudogn da 27 000 francs. Tar las sorteidas è igl marketing, la communicaziun e varsaquants oters sarvetschs cun 1,559 milliuns francs la gronda somma. Igls costs digl persunal èn cun 909 798 francs per 48 000 francs pi bass tgi anc igl onn avant. Tar las medias da print ò la plattafurma ARGUS catto ainten las gasettas igl nom Savognin 7,3 milliuns gedas, Beiva, 10,0 milliuns gedas, igl Parc Ela 5,5 gedas ed Origen 3,1 gedas. Reelecziun digl cunsegl d’administraziun La Turissem Savognin Beiva Alvra SA dattigl ossa gio quatter onns. An tavla èn er stadas elecziuns dallas persungas tgi appartignan agl cunsegl d’administraziun. Luzi Thomann è nia reeligia scu president ed Eveline Sauper scu vicepresidenta. Confirmos an lour uffezi èn er nias Adrian Ballat, Martin Bosshard, Roberto Guetg, Ornella Guidon e Christoph Passecker. Igl cumegn da Surses ò 60% dallas aczias, Savognin Pendicularas SA 20% e mintgamai 10% on l’organsiaziun Anavant Surses e l’Uniun da mastirants e commers Surses. Igl cunsegl d’administraziun dalla Turissem Savognin Beiva Alvra SA cun la directoura tursitica (da san.): Luzi Thomann, Christoph Passecker, Tanja Amacher, Eveline Sauper, Ornella Guidon, Roberto Guetg, Adrian Ballat e Martin Bosshard.

Igl suveran da Vaz dastga decider, schi dess neir biagia en nov center da seniors. Gl’onn proxim chinta igl cumegn cun en gudogn da 2,8 milliuns francs. Siva lungas discussiuns ò igl parlamaint decidia da sustigneir finanzialmaintg la biblioteca da vischnanca. Igl cunsegl communal da Vaz è s’inscuntro venderde passo per la 7avla seduta digl onn current. Cuzzo ò chella seduta cun 12 tractandas passa set ouras! Igl project digl nov center da seniors è gio ples onns en grond tema. An connex cun la realisaziun da chel duess la populaziun dar las directivas per la cuntinuaziun da chel project. Igl parlamaint ò accepto igl messadi center da seniors per mangs dall’urna digls 27 da november 2022. Treis dumondas Igl suveran da Vaz pò decider, schi dess ansomma neir biagia en nov center da seniors dasperas la tgesa da tgira e da vigls existenta «Parc». Ultra da chegl duessan votants e votantas er decider schi duess dar aint igl nov bietg er spazi per buteias. La terza dumonda è, schi duessan ansomma neir construeidas aint igl cumegn buteias cun ena surfatscha pi gronda tgi 700 meters quadrats. Tigl parlamaint ò cunzont igl spazi per buteias e la grondezza da chel caschuno per discussiun. An connex cugl project center da seniors ò igl cunsegl communal da Vaz approvo per mangs dall’urna la revisiun parziala dalla planisaziun locala inclus las adattaziuns tar la lescha da biagier. Dat igl suveran da Vaz gleisch verda per la realisaziun digl nov center da seniors, vign la suprastanza ad elaborar en concept tgi tgi pudess construeir ed er manar igl nov center. An chella tgossa ò alloura er igl suveran igl davos pled. Tge tgi succeda cun la tgesa da tgira e da vigls existenta «Parc» è igl mument anc betg ancunaschaint. Tgunsch pussebel è tgi dess ampremas abitaziuns u er abita­ziuns per seniors, è da liger aint igl messadi. 63 000 francs daple Debatto – è chegl pi dei tgi en’oura – è nia perveia digl sustign finanzial dalla biblioteca da vischnanca e da scola. Igl 2021 ò igl cumegn da Vaz contribuia alla biblioteca ena somma da 27 000 francs. Da vart dall’uniun dalla biblioteca è neida la dumonda per en sustign finanzial da 90 000 francs. Per star sur l’ava ò la biblioteca da chintar cun costs da 127 000 francs. Or digl mez digl parlamaint è neida fatga la proposta da sustigneir la biblioteca angal cun 60 000 francs. Chella proposta ò igl cunsegl communal pero refuso e chegl cun 12:1 vouschs. Nia detg è er tgi igl cumegn da Lantsch vess da surpiglier ena pi gronda somma tgi angal 700 francs. Ul­tra da chegl duess er la Lai Marketing Support SA sustigneir finanzialmaintg la biblioteca. Alla fegn ò igl parlamaint delibero igls 90 000 francs per la biblioteca cun 12:1 vouschs. Antradas da stgers 56 milliuns francs La situaziun finanziala digl cumegn da Vaz seia anc adegna bunga, ò detg igl mastral Maurin Malär. Aint igl avigneir seia tuttegna da vurdar da saveir preschentar en cash flow d’aglmanc seis milliuns francs. Chegl seia igl onn proxim betg pussebel cun aveir simplamaintg daples costs. Tar antradas da stgers 56 milliuns francs chinta igl cumegn da Vaz igl 2023 cun en gudogn da 2,8 milliuns francs. La suprastanza duess aint igl avi­gneir vurdar pi bagn dallas finanzas, è adegna puspe nia detg tar la tractanda preventiv 2023. Igl preventiv è bagn nia approvo per mang dalla radunanza communala, chegl pero cun aveir fatg plessas adattaziuns. Tranter oter ò igl parlamaint decidia da sustigneir igl Origen Festival Cultural cun 21 600 francs scu anfignen ossa e betg scu tenor preventiv cun 36 500 francs. Neida fatga è er la propo­sta d’ansomma betg sustigneir Origen, chegl tg’è nia refuso cun 10:3 vouschs. La somma d’investiziun da 110 000 francs per la sanaziun dalla cuschigna digl kiosk «Canols» ò caschuno per immensas discussiuns scu er la cefra da 30 000 francs per sanar varsaquantas ­truaschs dallas alps. Discuto ò igl parlamaint er perveia digl prietsch digl pa­stget per la plazza da sport. Or digl mez digl cunsegl communal è er nia detg da stritgier la somma da 51 000 francs per la sanaziun digl clutger dalla baselgia da Zorten. Chel votum ò pero fatg naufragi. Investiziuns prevei igl cumegn da Vaz da far igl proxim onn per ena somma netta da 7,35 milliuns francs. Per la fegn digl 2023 schea la facultad netta digl cumegn da Vaz per abitant tar 6137 francs. Igl pe da taglia chel duess restar scu anfignen ossa tar 70% dalla taglia simpla digl cantun. Decidia ò igl parlamaint er d’introdueir ena plazza supplementara per la survigilaziun digl bogn digl Center da sport Dieschen, chegl siva d’aveir pretendia en messadi pi detaglea per chella plazza, en messadi da passa 100 paginas. Sur la baselgia da San Carlo duess neir construeias igls dus novs bietgs digl center da seniors. Gl’onn proxim chinta igl cumegn da Vaz cun en pi pitschen gudogn.

Igl cumegn Albula/Alvra ò da cattar en nov canzlist. La raschung è tgi igl manader dall’administraziun communala Maurus En­gler bandunga cun la fegn d’avost 2023 igl cumegn Albula/Alvra. El ò viso la sia plazza e vign professiunalmaintg ad eir en’otra veia, scu tgi igl cumegn ò communitgia gievgia seira. Igl canzlist partent lavoura siva da 28 onns pigl mang pu­blic cun esser sto 20 onns canzlist digl anteriour cumegn Alvagni e siva digl 2015 canzlist digl cumegn fusiuno Albula/Alvra. Maurus Engler ò gronds marets ed ò er contribuia bler alla fusiun digls set cumegns Alvaschagn, Alvagni, Brinzauls, Ca­sti, Mon, Surava e Stierva tigl cumegn Albula/Alvra. Ultra da chegl è el er sto ferm involvo dasperas la sia lavour da canzlist cun divers projects, tranter oter er cun las sfeidas an connex cun la bova da Brinzauls. (cdm/fmr) Igl canzlist partent digl cumegn Albula/Alvra: Maurus Engler.

Dumengia passada è igl pour Daniel Albertin nia reeligia scu mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. Tge fegnameiras e tge sfeidas spetgan igl cumegn igls proxims onns? La FMR ò fatg ad el tschintg dumondas. El è sto igl sulet candidat uffizial pigl presidi digl cumegn d’Albula/Alvra ed ò survagnia 203 dallas 215 vouschs valevlas: Daniel Albertin da Mon. Siva dalla fusiun igl onn 2015 è el an uffezi e resta chegl er anc per la proxima legislatura da quatter onns. Aint igl center dall’attenziun digl cumegn tgi consista da set fracziuns stat naturalmaintg igl «Rutsch» da Brinzauls. La FMR ò discurria cun Daniel Albertin scu tg’igl vo ossa anavant cun chel «Rutsch» e schi oters projects digl cumegn na vignan betg alla curta perveia da chel. FMR: Tgenegns èn voss accents pigls proxims quatter onns scu president? Daniel Albertin: Nous giagn ossa aint igl novavel onn dalla fusiun e vagn anc en pêr projects aint igl truclet. D’ena vart valigl ossa anc da finalisar las leschas digl turissem, dallas veias e dalla planisaziun locala. Pinavant ischan nous cun la Veiadafier retica ve digl project dalla staziun da Casti. Lò ègl da biagier or igls terminals da posta e da vurdar tgi la staziun seia er accessibla per persungas cun impedimaint. Ansemen cun la Veiadafier retica e l’Astra ischan nous ve dad erueir tge tg’è pussebel. Daple detagls na dattigl betg anc lotiers. E cler, tge tgi vign er ad esser igls proxims onns ena sfeida è la bova da Brinzauls. Igl december vign lò en credit da 40 milliuns francs avant igl Cunsegl grond – cun la fegnameira da pudeir frenar la bova. Vous vez menziuno igl «Rutsch» da Brinzauls. Actualmaintg sglischa la vischnanca radond en meter ad onn aval. Scu è chegl per vous persunalmaintg dad adegna puspe neir confrunto cun chel tema? Brinzauls è e resta ena gronda sfeida pigl antier cumegn fusiuno. Chegl dovra bleras resursas ainten l’administra­ziun ed er ainten suprastanza. Nous nign sustignias bagn digl Cantun e digl mang public, ma alla fegn finala ischan nous responsabels agl li per chegl tgi capeta e chegl tgi stò neir biagia. Chegl è en grond burdi. Vignan oters projects digl cumegn al­loura alla curta perveia dalla bova? Na, nous dagn totta fadeia tgi oters projects na vignan betg alla curta. Ma naturalmaintg dat Brinzauls agls gremis dall’administraziun communala fitg blera lavour. L’emda passada è neida ancunaschainta la demissiun da Maurus Engler scu canzlist digl cumegn. Pertge? Chegl è ena decisiun privata dad el. El è ossa siva da passa 28 onns an funcziun scu canzlist e leva far ena midada. Davosa dumonda: Tge rolla gioia igl rumantsch aint igl cumegn biling ­Albula/Alvra? Igl cumegn Alvra è ossa pi rumantsch tgi avant la fusiun. Ma i dependa tar nous fitg tge persungas tgi tschaintan ainten la suprastanza ed ainten l’administraziun. Schi nous vagn persungas tgi discorran e screivan rumantsch, al­loura gioia igl rumantsch naturalmaintg ena pi gronda rolla tgi schi chegl n’è betg igl cass. La plazza da lavour da Daniel Albertin – er per igls proxims quatter onns. Foto Sandra Balzer