Avaunt ün pêr dis, legiand ün cudesch da mieus stüdis a l’universited sur dal svilup dürabel, d’he chatto cun granda surpraisa e plaschair ün referimaint a l’Engiadina. Il chapitel in questiun citaiva l’Engiadina scu üna da las prümas regiuns sül muond (!) ad avair installo üna zona protetta sün sieu territori. Que d’eira l’an 1910. Las otras prümas zonas protettas sül muond (citedas i’l cudesch) sun: Yosemite (1864), Yellowstone (1872) e Gran Paradiso (1922). Già in quels ans as observaiva nempe in bgeras parts dal muond üna progressiva pressiun antropica sün l’ambiaint e sün sias resursas. Uschè naschan las zonas protettas propi scu resposta a quista destrucziun, cun l’ideja da preserver integrelmaing territoris da granda valur per l’ambiaint e la cuntredgia. E que es sgür il cas per l’Engiadina – la bellezza da sias muntagnas, sieus lejs e tuot il paesagi intuorn ed intuorn es qualchosa d’extraordinari ed unic al muond e merita in mincha cas dad esser protet! Hozindi es quella protecziun dad alura forsa gnida ün po negletta e vess dabsögn da nouv schlauntsch! Daspö pü u main 20 ans viv eau in Toscana: Siena, Firenze ed uossa Monteriggioni (u simplamaing illa cuntredgia intuorn Siena). Eau d’he chatto ün’abitaziun in üna chesa medievela, eir cò circundeda dad üna natüra stupenda! Ils abitants da Siena e contuorns sun fich attachos a lur territori e prouvan eir els in tuot ils möds da mantgnair quista bellezza uschè speciela: grands areals inua cha nu’s po fabricher nouvas chesas, fer restructuraziuns be confuorm al stil existent, mantgnair vias na asfaltedas, e promuover las tradiziuns ed ils prodots locals. Que nun es facil, la tentaziun dal «business» es be davous la chantuneda, ma as resista scu cha’s po! Eau d’he gieu la furtüna da viver adüna in lös stupends, il prüm sülla Penisola Sorrentina, zieva in Engiadina ed actuelmaing scu dit in Toscana. Tuots quists lös sun caracterisos dad üna bellezza unica, ma tuots in ün grand prievel cha’l turissem da massa, l’excessiv sfrüttamaint dal territori, il clima chi müda, possan desdrüer quista singularited, ils fer dvanter lös scu bgers oters, sainza üna vaira identited. Pervi da que am sto que particulermaing a cour cha la bellezza e l’originalited da quistas regiuns vegnan preservedas da möd cha nus tuots e las futuras generaziuns possan cuntinuer a las giodair plainamaing. Zonas protettas, impedir ün fabricher schmasüro, mantgnair il stil existent, limiter il turissem da massa, promouver las tradiziuns ed ils prodots dal lö per preserver que cha vains erto da noss antenats. A la fin «La bellezza salvarò il muond» – eau sun absolutamaing persvasa. Giulia Romano, mez Engiadinaisa e mez Siciliana, viva dapi 20 onns en Toscana. Ella lavura sco freelance cun interpresas che s’engaschan per il svilup persistent da l’ambient e la societad. Giulia Romano

In occasiun dal prüm Festival Travers sto la vschinauncha da Zuoz da venderdi fin dumengia suot l’insaina dal teater rumauntsch. I’l focus staun trais rapreschantaziuns dal töch premio «Üna sbrinzla da spranza» da l’autura Selma Mahlknecht, chi ho guadagno l’an passo il prüm Premi Travers Zuoz. La FMR ho pudieu ir a visiter la prouva generela in dumengia passeda i’l Zuoz Globe. Sül palc, iglümino in üna glüsch bod già sferica, as rechattan quatter s-chelas plajablas, surtrattas cun tailas sgiagliedas. Sün quellas – bod in möd primitiv u già infantil – sun pittüredas cuntredgias alpinas. Cun üna radunanza cumünela da la vschinauncha da S-chus-ch cumainza il töch da teater da Selma Mahlknecht e lo vegnan preschantos ils grands plauns d’ün investur ester, chi voul der nouva vita al pitschen lö fictiv. Taunt primitiv scu cha la culissa scu tela es, peran al principi dal töch eir d’esser ils abitants e las abitantas da S-chus-ch – tuottafat «davous la muntagna». In dumengia passeda, a la prouva generela dad «Üna sbrinzla da spranza» i’l Zuoz Globe, es il töch gnieu rapreschanto per la prüma vouta ad ün pitschen public, nempe a las medias. In passa ün’ura e mez ed in ün’inscenaziun fich viva e moderna, vain raquinteda l’istorgia da quist cumünet tradiziunel, chi’d es confrunto cun grands müdamaints causa ils sömmis d’ün investur. Il töch, chi ho guadago l’an passo il prüm Premi Travers – as po tuottüna interpreter scu ün spievel exagero dal svilup in vschinauchas alpinas. Sfida dobla A la radunanza cumünela manzuneda as vain güsta al principi dal töch a cugnuoscher las persunas principelas. La populaziun da S-chus-ch as cumpuona da la presidenta cumünela (Marietta Jemmi) e da duos abitants (Jonathan Ferrari ed Annina Sedlacek). Ils S-chus-cherins vegnan cumplettos dal signur Caschnoz (René Schnoz), chi’d es oriundamaing da la Surselva, ma già lönch abitant da S-chus-ch. Uschè discuorra el eir sursilvan. Felicitas Heyerick giouva la rapreschantanta da l’investur, chi voul metter tuot sül cho i’l cumün fictiv. «Mieus genituors s’haun imprains a cugnuoscher in Engiadina, mia mamma es Tudas-cha e mieu bap es Belgiais. Eau sun però creschida sü a Zuoz fin zieva la prüma classa. In seguit d’heja vivieu a Mustèr», disch Felicitas Heyerick. Per ella saja que steda ün interessanta sfida da giuver üna vouta üna rolla rumauntscha, ma a reguard la lingua na taunt simpla. Ella vaiva nempe scu prüm d’imprender tuot il text per vallader – cun ün ferm accent inglais, siand cha sia rolla es da l’ester – e tiers vain auncha il dialect tipic da S-chus-ch. Quel ho impustüt üna particularited: tuot ils u’s vegnan pronunzchos scu ü’s. «Que d’eira per me üna sfida dobla, impustüt d’imprender tuot ils pleds per implir – scu ‹e›, ‹ma› u ‹però› – e cun ün battibuogl traunter il puter, sursilvan e vallader», disch l’actura. Retuorns a Zuoz Na be per Felicitas Heyerick es «Üna sbrinzla da spranza» ün retuorn a Zuoz zieva divers ans, dimpersè eir per l’actur Jonathan Ferrari. Il Samedrin ho fat sias prümas experienzas da teater i’l Zuoz Globe düraunt sieu temp al Lyceum Alpinum Zuoz avaunt bundant desch ans. Zieva ün stüdi da teater è’l darcho – ma na per la prüma vouta – inavous sün sieu prüm palc pü grand. El giouva ün pur indigen cun tuot las fatschettas. Ün tradiziunalist cun ün tempramaint viv chi cumbatta al principi il nouv svilup, fin ch’el bada ch’el pudess eir svess profiter da quel. Selma Mahlknecht fo adöver da bgers stereotips exageros per der vita als caracters. Sper ils S-chuos-cherins pü sceptics do que auncha la presidenta cumünela e’l signur Caschnoz chi s’haun cumplettamaing laschos glüschir ils ögls da las impromischiuns fantasticas. A Renè Schnoz, chi’d es sper sieu ingaschamaint scu actur eir respunsabel per la redschia, es que gratagio da realiser quist nouv töch rumauntsch in möd viv e captivant. Ma tenor el nu d’eira que adüna uschè simpel da müder traunter la rolla da l’actur e dal redschissur: «Eau d’he perque registro tuot nossas prouvas, uschè ch’eau d’he in seguit pudieu evaluer la prestaziun e der mieus inputs a la prosma prouva.» Il böt es ragiunt L’intenziun dal Festival e Premi Travers – da promouver il drama e teater rumauntsch – es sün buna via da gratager als respunsabels cun la realisaziun dal töch «Üna sbrinzla da spranza». Uschè es eir il ravuogl da töchs da teater rumauntschs gnieu ingrandieu per ün’ouvra contemporauna cun elemaints da rir. Ella tratta però üna tematica actuela e seriusa. A reguard il battibuogl dals idioms in cumbinaziun cun las particulariteds dal S-chus-cherin – as tratta que d’ün töch, chi’d es dafatta pretensius da seguir per ün Rumauntsch. Per l’auditur da lingua tudas-cha vain perque projecto üna traducziun dal text sün üna taila davous la culissa. Que’s po dimena discuorrer d’ün teater realiso in prüma lingia per la Rumantschia. L’istorgia scu tela nu consista da bgers müdamaints spectaculers chi fabrichessan sü üna fin na previsibla. Ma a Selma Mahlknecht es que reuschieu da zupper divers aspets da la societed e dal svilup engiadinais in möd cumediantic e bod già satiric, chi animescha però pür zieva avair vis tuot il töch da refletter l’istorgia. Uschè po minchün fer sieus egens impissamaints e trer sias egnas conclusiuns eir a reguard la svilupt culturel ed immobigliar in Engiadina. Sun tscherts cumüns già immez üna tela transfuormaziun sociculturela scu S-chuos-ch? Scha schi, che ans aspetta? ​Il Festival Travers es dals 6 als 8 october 2023 in diversas localiteds da Zuoz. Il festival cumainza cun la premiera dad «Üna sbrinzla da spranza» in venderdi, a las 19.00 i’l Zuoz Globe. Il töch vain rapreschanto mincha di dal festival. Dapü infurmaziuns e’l program detaglio as chatta suot www.uniun-travers.ch. Indigens ed investuors Cun la premiera dal töch «Üna sbrinzla da spranza» da l’autura Selma Mahlknecht – chi’d ho guadagno l’an passo il prüm Premi Travers – cumainza quist venderdi il prüm Festival Travers Zuoz. Uschè sto Zuoz dals 6 als 8 october 2023 cumplettamaing suot l’insaina dal teater rumauntsch. Sper concerts, lavuratoris ed otras occurrenzas accumpagnantas, sto il töch scu tel i’l focus dal festival e vain rapreschanto trais voutas. Selma Mahlknecht tematisescha in möd cumediantic il svilup socioculturel ed immobigliar dal cumün fictiv S-chus-ch, chi po gnir intepreto scu spievel exagero dal svilup da tscherts cumüns alpins. (fmr/cam) Jonathan Ferrari (schn.) giouva ün pur tradiziunalist chi vezza tuot in üna vouta eir svess ils avantags dal svilup. Jonathan Ferrari (schn.) giouva ün pur tradiziunalist chi vezza tuot in üna vouta eir svess ils avantags dal svilup. La president cumünela da S-chus-ch (Marietta Jemmi), la rapreschantanta da l’investur (Felicitas Heyerick) e’l signur Caschnoz (Renè Schnoz). Jonathan Ferrari (schn.) giouva ün pur tradiziunalist chi vezza tuot in üna vouta eir svess ils avantags dal svilup. Annina Sedlacek giouva la rolla d'üna S-chus-cherina pütost speciela. Üna Sbrinzla da spranza vain rapreschanto per la prüma vouta in occasiun dal prüm Festival Travers quista fin d'eivna.

Avaunt bundant duos eivnas ho Martina Linn publicho sieu prüm album in rumauntsch. «In tschercha da stizis» es ün omagi musical al s-chazi poetic ladin, dal quêl la chantadura da La Punt Chamues-ch s’ho lascheda inspirer per quist proget. Uschè sun naschidas set chanzuns originelas e trais nouvas interpretaziuns da töchs tradiziunels, chi mettan tresoura ün focus sün l’utuon – la stagiun prediletta da l’artista. «Ch’eau d’he spetto e pür publicho l’album uossa nun es üna casualited. L’utuon es già adüna steda mia stagiun prediletta e m’algorda vi da la chatscha cun mieu bap», disch la chantadura Martin Linn. Uschè scu cha sieu bap giaiva a chatscha zieva ils stizis da las bes-chas, as vezza Martina Linn illa musica in üna simila situaziun: Seguind stizis e tscherchand las güstas melodias. Pel album actuel ho ella perque fat sieus prüms pass ladins ed ho publicho in venderdi, ils 22 settember 2023, sieu quart album e’l prüm per rumauntsch. Il tema principela as tira tres l’album «In tschercha da stizis» e metta l’auditur già cun la prüma chanzun («D’utuon») in üna situaziun scu d’utuon in bunura (guarda recensiun). La chantadura – oriundamaing da La Punt Chamues-ch e creschida sü tudas-ch – es fich cuntainta cun sia premiera d’ün album rumauntsch e so s’imaginer da publicher eir in futur darcho progets per ladin. Refügi illa Val Müstair L’impuls da cumanzer a publicher chanzuns rumauntschas la vaiva do la mnedra da la Chesa Planta Samedan, Martina Shuler-Fluor, düraunt corona. Zieva ün prüm proget cumünaivel – inua cha Martina Linn ho per la prüma vouta scrit üna chanzun sün basa d’üna poesia rumauntscha – es eir gnieu sdasdo il buonder da chanter rumauntsch tar l’artista da La Punt. «Martina Shuler-Fluor m’ho fat ün grand curaschi ed uschè d’heja gieu l’ideja dad ir illa Val Müstair per trais mais. Per ir a cumpuoner, per ir in tschercha da mieus stizis rumauntschs e da la natüra», declera Martina Linn. Dit e fat, ed uschè es ella steda a partir da l’october 2022 per trais mais a Sta. Maria in ün refügi musical e «labor rumauntsch» per as dedicher al scriver sias prümas chanzuns rumauntschas. Ella ho chatto allogi tar Tim Krohn e Micha Friemel illa Chasa Parli. Cumpuoner ed arrandscher Scu cha l’artista ho tradieu invers la FMR, nu vaiva ella insè planiso da güsta scriver ün inter album rumauntsch, pür cur ch’ella saja steda in quist refügi illa Val Müstair s’ho ella decisa da raliser ün tel proget. In tschercha da las drettas poesias per scriver tiers las melodias, ho Martina Linn però svelt realiso cha que nu do avuonda poesias puteras cha la inspiressan avuonda. Perque ho’la schlargio l’orizont idiomatic ed ho a la fin chatto ils elemaints chi la maunchaivan i’l ravuogl da las poesias valladras. Uschè sun naschidas desch chanzuns, da las quelas sun set cumposiziuns originelas da Martina Linn e trais interpretaziuns da chanzuns tradiziunelas. «Eau d’he svess mias rischs illa musica tradiziunela e perque d’eira que ün’onur e speciel da pudair arrandscher da nouv quistas trais ouvras cuntschaintas», declera Martina Linn. Naschieu a Sta.Maria Zieva desch eivnas intensivas a Sta. Maria vaiva l’artista finieu il cumpuoner e per las ultimas duos eivnas es rivo Samuel Baur, producent da musica, da Berna illa Val Müstair. «El ho piglio cun se tuot il studio ed ho registro l’album illa stalla d’immez, chi tuocha eir a Tim Krohn. Eau d’he ​suno la guitarra e chanto – Roland ho registro tuot live», disch Martina Linn. Ella agiundscha cha quist process saja sto fich intensiv, ma bellischem e cha que hegia sdasdo tar ella la vöglia da realiser in futur simils progets. In avegnir as voul l’artista da la Punt Chamues-ch però eir darcho dedicher a chanzuns inglaisas – scu süls ultims trais albums – ma l’experienza dad «In tschercha da stizis», ho svaglio tar Martina Linn ün nouv aspet musical. Eir persunelmaing in connex cun sia music: «Eau d’he intaunt l’impreschiun cha sun pü dasper a me sch’eau chaunt rumauntsch. Impustüt tar la chanzuns ‹Üna saira illa val› e ‹Las vuschs da la not› vaivi quel sentimaint.» Il album «In tschercha da stizis» da Martina Linn es cumparieu als 22 settember 2023. Impü es cumparieu als 3 october la CD in versiun fisica, chi vain accumpagneda d’ün cudesch. Quel cudesch biling rumauntsch-tudas-ch preschainta las poesias, ils autuors e las auturas scu eir il process da furmaziun da quist album. Martina Linn vo a partir da november 2023 sün üna turnea tres la Svizra e do fin in marz 2024 13 concerts. Il cover dal cudesch, chi preschainta il process da furmaziun da l'album, las poesias e'ls poets e poetessas. Martin Linn ho publicho sieu prüm album per rumauntsch, chi'd es inspiro da poesias ladinas e chi'd es gnieu scrit a Sta.Maria. La Stalla d'immez illa Chasa Parli a Sta.Maria, inua cha Martina Linn ho registro il album.

La tschercha da stizis da Martina Linn cumainza sün sieu prüm album rumauntsch cun la tematica principela da quist’ouvra: la penultima stagiun da l’an. Il titel «D’utuon» metta l’auditur – cun sia tempo pü modero e las armonias melanconicas in a-moll – directamaing illa situaziun d’üna bunura d’october. Ils backing vocals descendants as resainta scu föglias chi croudan per terra. La guitarra electrica moduleda chaunta sia egna melodia, fin cha Martina Linn cumainza zieva var ün mez minut cun la prüma strofa: «Partida est tü randulina, mia pensla hest tü banduno». Il tun melanconic, il cumgio e la spraunza, es già miss cun la prüma chanzun. Quist’atmosfera d’utuon – bod già sferica – as tira tres tuot l’ouvra. L’entreda in sieu prüm album rumauntsch es gratageda a l’artista da La Punt Chamues-ch, chi persvada eir cumplettamaing per ladin. La cumbinaziun dals texts e la musica as preschainta scu ün’united e la chantadura ho fusiuno quistas duos fuormas d’art, melgrô ch’ella nun ho scrit las poesias. Uschè algorda la guitarra al principi da la chanzun «Il Flüm» directamaing ad ün ovelin chi sbuorfla. Ma eir il töch «Imperfets» interpetescha ella cun ün ritem cun interrupziuns – dimena imperfet – e’l chaunt vo bod già in direcziun discuorrer. La melanconia es però be per part pesanta e vain interpreteda da la chantadura in moll – precis scu las diversas fatschettas da l’utuon. Impustüt töchs scu «November», «La Vusch da la not», «Giavüschs» ed «Üna saira illa val» as preschaintan in möd liger, cun armonias chi daun spraunza. Martina Linn es listess resteda lojela a sia stil, nempe al indie-folk. Ella ho però chatto cun «In tschercha da stizis» üna nouva via d’expressiun. U ün’agiunta a sieu stil ch’ella ho sviluppo i’ls ultims ans. Saja que cun nouvs clings da diversas guitarras moduledas, syntesizers cun tuns sömgiants – ma impustüt in l’expressiun da la vusch. Per mincha chanzun e situaziun chatta ella la güsta culur ed ella pera d’emetter las emoziuns auncha pü profuondamaing cu sün sieus prüms trais albums. Eir a las trais interpretaziuns da töchs tradiziunels – nempe «Il bös-ch rumauntsch», «Il bal dals scarafags» ed «Utuon» – pleja Martina Linn in sia persunela «cuverta d’utuon». Cun ün nouv arrandschamaint interpretescha ella quistas chanzuns cuntschaintas in sieu egen möd – ed uschè as resainta sieu «bös-ch da Tamangur» scu sch’el füss circundo d’üna tschiera d’utuon. Chi chi’d es però in tschercha da «party bangers» u sveltas chanzuns da rock nu las chatta i’l ravuogl da quistas desch chanzuns. Pütost as vain perdütta dals prüms pass gratagios da Martina Linn i’l muond da la musica rumauntscha, chi peran fich persunels e per part auncha precauts. Uschè ho l’artista relascho sieus egens stizis rumauntschs e que’s po be ster cul buonder in che direcziun ch’ella cuntinuescha quists pass in avegnir. (fmr/cam)​

La maschina da la società «Mostaria Movibla» es in funcziun daspö l’on passà. Intant es la dumonda d’elavurar maila e prodüer landroura most creschüda. «Nus lain spordscher cun nossa mostaria mobila eir in Engiadina la pussibilità da conservar la maila in fuorma liquida», disch Armon Mayer, president da la società «Mostaria Movibla». La maschina es buna d’elavurar var 500 kils frütta l’ura cun finalmaing prodüer passa 70 % cider our da quella. La maila vain lavada sün ün remuorcho e lura pressada e pastorisada cun üna temperatura dad 80 grads. A la fin daja sachs da tschinch o desch liters cun cider. Grond gudogn nun es la finamira Bunamaing 20 000 kilos maila sün gnüts pressats i’ls ultims ons illa regiun. Armon Mayer spera da pudair mantgnair quella quantità. La finamira nu saja da far ün grond gudogn, ma da mantgnair la pussibilità da far most illa regiun. Impü spera el da pudair promouver cun lur sporta la producziun da frütta. Il proget, chi ha cuostà var 80 000 francs es gnü sustgnü finanzialmaing dal Chantun, dal cumün da Scuol sco eir da l’Agüd da muntogna Svizzer. (rtr/fmr) Il prodot final – il most in sachs da tschinch o desch liters. Maila our da la regiun Engiadina Bassa pronta per gnir elavurada.

Il Samedrin Jonathan Ferrari ho d’incuort finieu sieu stüdi da teater a Berna. A partir da venderdi – per trais rapreschantaziuns – es il giuven actur indigen da vzair in sia prüma rolla rumauntscha in occasiun dal Festival Travers Zuoz. Que i’l Zuoz Globe, sün sieu palc da chesa, chi’d es il lö principel dal festival dedicho al drama rumauntsch. «Que es mincha vouta qualchosa special e persunel da pudair turner, siand cha’s tratta eir d’ün teater fich intim. Que s’ho üna vista da 180 gros sül public – chi vezza tuot – ed uschè es que difficil da zupper qualchosa. El nu perduna üngüns sbagls», disch l’actur Jonathan Ferrari (24) davart il Zuoz Globe, sieu palc da chesa. Sieu seguond retuorn sün quistas assas da larsch – zieva la matura al Lyceum Alpinum ed üna rapreschantaziun cun sieu collectiv da teater principi da quist an – es ün fich viv e dramatic. I’l töch «Üna sbrinzla» da Selma Mahlknecht, chi vain rapreschanto trais voutas in occasiun dal prüm Festival Travers Zuoz quista fin d’eivna, giouva l’actur giuven la rolla d’ün pur tradiziunalist, chi’s metta cun tuot las emoziuns cunter ils progets d’ün investur ester. «In Engiadina do que divers tels originels, scu ch’eau il giouv, da quels am d’heja pudieu lascher inspirer fich bain», uschè Jonathan Ferrari. Fascinaziun ed ingaschamaint Sieu prüm ingaschamaint in occasiun d’ün teater professiunel d’eira tar la rapreschantaziun dal teater da sot «Der König im Schnee» dad Origen, chi d’eira davaunt la culissa dal Lej da Silvaplauna dschiet l’an 2013. Quist proget ho fascino al giuvenil da 14 ans causa la producziun professiunela, ils sotunzs e l’ambiaint sül palc. Jonathan Ferrari disch: «A quel proget vainsa fat part cun la Shakespeare Company, la gruppa da teater dal Lyceum Alpinum. Quist ambiaint cun actuors professiunels davaunt la culissa imposanta d’eira sgür l’impuls da proseguir cul teater.» Düraunt ils prossems trais ans fin tar sia matura faiva ils Samedrin alura part da tuot las producziuns da la gruppa da teater da la scoula media ed ho eir – scu ün dals unics scolars externs – fat part da la gruppa da teater inglaisa. Uschè ho l’actur indigen ramasso bgeras experienzas in diversas rollas i’l Zuoz Globe scu eir fat ils prüms pass scu redschissur e scriptur düraunt l’ultim an da scoula. Dal rest, sia prüma rolla d’eira illa scoulina, inua ch’el vaiva üna rolla tuottafat speciela: «Eau d’eira ün bös-ch e pens cha nu vaiva niauncha grand text», s’algorda Jonathan Ferrari cun ün rier. «Cu vo que inavaunt?» Guardand inavous managia l’autur ch’el saja be gnieu per cas tal teater e ch’el hegia alura approfundieu sieu savair causa l’interess e la fascinaziun: «Dimena, que nu d’eira insè üna decisiun consciainta, pütost ün process.» Zieva avair la matura in tas-cha nu d’eira il plaun dal Samedrin dad ir dalum a stüdger teater, pütost d’eira Jonathan Ferrari confrunto cun la dumanda: «Ed uossa, cu vo que inavaunt?» Uschè ho’l fat ün intermedier per pudair respuonder a quella dumanda ed ho lavuro speratiers scu barist. Impü ho’l fat üna ospitanza da redschia a München. «In seguit am d’heja aunch’üna vouta piglio ün an temp e que per ir am preschanter a diversas universiteds. Eau am d’he dit: Scha que nu funcziuna cul teater in quists 12 mais, alura possi auncha adüna fer qualchosa oter.» Jonathan Ferrari agiundscha cha per furtüna saja quist process dad ir as preschanter capito magari svelt e ch’el hegia clappo – zieva avair survgnieu duos chavagnas da la Zürcher Hochschule der Künste – üna resposta positiva da Berna. Piglier il temp per se Illa chapitela svizra ho il Samedrin alura fat il pass da l’actur laic a l’actur professiunel ed ho finieu quista sted sieu master. Tenor el saja que sto ün temp fich interessant, ma eir pretensius. «Uossa suni schont cuntaint d’esser a fin e d’he forsa eir darcho d’imprender ün pô a piglier temp per me svess», disch Jonathan Ferrari. Zieva quista fin d’eivna plain teater rumauntsch a Zuoz as voul l’actur piglier ün pô liber ed eir giodair ch’el ho finieu sia scolaziun. In che direcziun cha que al tira in futur nu so el auncha precis, ma el voul sgürischem schlarger sieu orizont e forsa eir ir in direcziun redschia u autur. In mincha cas saro el eir da vzair darcho in diversas rollas scu actur e dal sgür eir sün sieu palc da chesa – il Zuoz Globe. Ün returon sül palc da chesa Il Festival Travers Zuoz – chi voul promouver il teater rumauntsch e chi’d ho lö quista fin d’eivna per la prüma vouta – es per l’actur Jonathan Ferrari (24) ün retuorn a chesa. Meglder dit ün retuorn sün sieu palc da chesa, inua ch’el faiva düraunt il temp al Lyceum Alpinum part da la gruppa da teater tudas-cha ed inglaisa. Quistas assas da larsch i’l Zuoz Globe sün eir düraunt il festival la localited principela. Lo vain nempe trais voutas rapreschanto il töch «Üna sbrinzla» da Selma Mahlknecht, il töch vandscheder dal prüm Premi Travers. In quel ho il Samedrin üna da las rollas principelas e giouva ün pur tradiziunalist. «Il Zuoz Globe es ün teater fich intim. Que s’ho üna vista da 180 gros sül public, chi vezza tuot», uschè l’actur davart sieu palc da chesa. In ün discuors cun la FMR ho Jonathan Ferrari recapitulo la via da sia prüma rolla fin tar la fin dal stüdi d’actur, ch’el ho finieu quista sted cul master a Berna. (fmr/cam) Per l’actur da Samedan es il Zuoz Globe il palc da chesa – perque al cugnuoscha’l fich bain. Jonathan Ferrari ho be güsta finieu sieu stüdi da teater cul master a Berna. L’actur Jonathan Ferrari ho d’incuort finieu sieu stüdi da teater ed ho üna da las rollas principelas i’l töch «Üna sbrinzla», chi vain rapreschanto in occasiun dal prüm Festival Travers Zuoz.

In pitschen aviun dal tip Robin DR 400/140B es, tenor comunicaziun da la pulizia chantunela, partieu in sanda zievamezdi da la plazza d’aviuns da Samedan per svuler a Lommis TG. Auncha düraunt la fasa «takeoff» ho stuvieu gnir introdüt ün atterramaing d’urgenza. Il pilot da 23 ans vaiva bado düraunt il svoul in ot cha qualchosa nu d’eira in uorden ed es perque turno a Samedan. Our d’controlla es l’aviun placho cullas elas sülla pista da partenza. Lura es l’aviun rudlo inavaunt sül pro auncha var 350 meters e resto salda sün üna da las pistas laterelas. Il pilot ed ils trais passagers haun pudieu sortir da l’aviun sainza ferifas. Vi da la maschina ho que do dans considerabels. Il Servezzan svizzer d’inquisiziun da sgürezza (tud. SUST) faro las retscherchas per eruir la radschun per quist accidaint. (cdm/fmr) Cun as placher es l’aviun rivo in sanda eir cullas elas e na be cullas roudas sülla pista d’atterrer.

Quista fin d’eivna vain celebro a Poschiavo la festa sur cunfin «Lo Pan Ner – ils pauns da las Alps». Scu cha la Guida turistica della Valposchiavo scriva in üna comunicaziun as tratta que quist an già da l’ochevla ediziun da «Lo Pan Ner». L’occurrenza es gnida inizieda da la Val d’Aosta in cooperaziun cun la Regiun Lombardia e Polo Poschiavo. Intaunt as partecipeschan vschinaunchas alpinas da las regiuns manzunedas, ma eir da la Savoia, Piemont e da Gorenjska illa Slovenia. Ils cumüns chi festagian «Lo Pan Ner» faun adüna a medem temp lur paun tradiziunel da sejel. Illa Val Poschiavo vain l’occurrenza organiseda dals museums Valposchiavo, la Tessitura Poschiavo e Polo Poschiavo. (cdm/fmr) «Lo Pan Ner» ho lö in sanda, ils 14 october 2023, da las 13.30 a las 17.00, illa Casa Tomé scu eir i’l Palazzo de Bassus-Mengotti a Poschiavo. Entreda singula es 5 francs, bigliets per tuot la famiglia sun 10 francs. In sanda celebrescha Poschiavo la festa sur cunfin "Il Pan Ner". In sanda celebrescha Poschiavo la festa sur cunfin "Il Pan Ner".

Daspö ils 1. da settember 2023 vivains nus in üna nouva era da protecziun da datas. La nouva ledscha sur da la protecziun da datas es uschè moderna scu ün Tesla, ma eir uschè divertaivla ed inclegiantaivla scu las instrucziuns d’adöver per metter insembel mobiglia dad IKEA. As algordais als buns temps vegls cur cha la scoula daiva oura üna glista da telefon dals genituors da tuot ils iffaunts da la classa? Que d’eira uschè pratic! As pudaiva organiser ün zievamezdi da giuver u dumander, scha Gian pitschen purtess las lezchas, scha Vos iffaunt eira üna vouta amalo. Que d’eira üna vouta. Tempi passati. Uossa es la glista da telefon dals genituors uschè secreta scu las ingredienzas da Coca-Cola. Nossa nouva ledscha protegia las datas fich bain. Uschè bain cha’l dret dad avair üna sfera privata pudess esser ferieu causa üna glista da telefon. Las nouvas reglas rendan però pü cumplicho da mantegner contacts sociels traunter iffaunts da scoula. Gian pi­tschen stu dumander a Selina in classa, sch’ella dumandess a sieus genituors, sch’ella pudess gnir a giuver tar el il zievamezdi. Selina dumanda a chesa a sieu bap e quel telefona… – ma sün chenün numer? Meglder tschercher ils genituors sün Whatsapp. A vo pü svelt e que’s po trametter eir fotis e filmins. Whatsapp e la protecziuns da datas? Insè vessi pü gugent la veglia glista da telefon chi tacha vi da la fras-chera. Ma intaunt cha nossas scoulas sun dvantedas Fort Knox per numers da telefon, metta la mezza Svizra purtrets da tschainas, vacanzas e perfin da la #prümavoutafatilpischinaintilvasin sün plattafuormas digitelas. Nossa sfera privata nu stu esser protetta, scha que vo per survgnir dapü «likes». La protecziun da datas es importanta – güsta pervi dal fat cha datas persunelas haun eir üna valur economica – ma che güda ün monster legislativ chi impedescha las pitschnas robas praticas da la vita da minchadi, ma chi nu so fer ünguotta cunter las grandas interpraisas dad internet chi exploteschan mincha detagl da nossa vita privata? La soluziun nu saro simpla. Ma eau vess ün’alternativa per la glista da telefon. Nus stuvains ir inavous aint il temp pre-electric e fer segns da füm. Fer ün fö in üert cun föglias ümidas. Que do ün bel füm spess cha’s vezza dapertuot. E Selina so: Gian pitschen es in üert a fer fö – eau poss ir a giuver tar el! Viva il progress. Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey

La maranguna Lara Zwiefelhofer dal Principedi da Liechtenstein es sün üna missiun speciela. Cun ün camper viagia ella düraunt ün mez an tres la Svizra tudas-cha e fo uscheja ün viedi da mister modern. La maranguna Lara Zweifelhofer es ambaschadura da l’Uniun da construcziun in lain Svizra e voul promouver giuvnas e giuvens da fer ün giarsunadi i’l sectur da laina. Sün sieu viedi visita la giuvna da 25 ans in tuot var 90 classas da scoula. Ella fo minch’eivna üna fermeda in ün’otra regiun e po sper las visitas illas scoulas eir lavurer in differentas falegnamerias. Düraunt sia fermeda in Engiadin’Ota ho Lara Zwiefelhofer visito la 4. – 6evla classa da La Punt Chamues-ch. Insembel cun las scolaras e’ls scolars ho ella construieu ün giaschaditsch. Visita in Engiadin’Ota Eir scha la situaziun da manchaunza da giuvnas e giuvens maranguns nun es auncha acuta, es que important da promouver il mister già uossa. Be uscheja possa eir rester constanta la cifra da giarsunas e giarsuns, disch la maranguna. I’l Grischun haun termino l’an passo 28 giuvnas e giuvens il giarsunedi da marangun. (rtr/fmr) Insembel cun las scolaras e’ls scolars ho ela maranguna construieu ün giaschaditsch. Sper las visitas illas scoulas, lavura ella minch’eivna in ün’otra marangunaria. Sün sieu viedi da mister visita Lara Zweifelhofer 87 differentas classas da scoula.

La maranguna Lara Zwiefelhofer dal Principedi da Liechtenstein es sün üna missiun speciela. Cun ün camper viagia ella düraunt ün mez an tres la Svizra tudas-cha e fo uscheja ün viedi da mister modern. La maranguna Lara Zwiefelhofer es ambaschadura da l’Uniun da construcziun in lain Svizra e voul promouver giuvnas e giuvens da fer ün giarsunadi i’l sectur da laina. Sün sieu viedi visita la giuvna da 25 ans in tuot var 90 classas da scoula. Ella fo minch’eivna üna fermeda in ün’otra regiun e po sper las visitas illas scoulas eir lavurer in differentas falegnamerias. Düraunt sia fermeda in Engiadin’Ota ho Lara Zwiefelhofer visito la 4. – 6evla classa da La Punt Chamues-ch. Insembel cun las scolaras e’ls scolars ho ella construieu ün giaschaditsch. Visita in Engiadin’Ota Eir scha la situaziun da manchaunza da giuvnas e giuvens maranguns nun es auncha acuta, es que important da promouver il mister già uossa. Be uscheja possa eir rester constanta la cifra da giarsunas e giarsuns, disch la maranguna. I’l Grischun haun termino l’an passo 28 giuvnas e giuvens il giarsunedi da marangun. (rtr/fmr) Insembel cun las scolaras e’ls scolars ho la maranguna construieu ün giaschaditsch. Sün sieu viedi da mister visita Lara Zweifelhofer 87 differentas classas da scoula. Sün sieu viedi da mister visita Lara Zweifelhofer 87 differentas classas da scoula. Sün sieu viedi da mister visita Lara Zweifelhofer 87 differentas classas da scoula. Insembel cun las scolaras e’ls scolars ho la maranguna construieu ün giaschaditsch.

Romeo Cusini es daspö ils 1. lügl 2023 al timun da la vschinauncha da Zuoz. Il müdamaint cha l’indschegner ho fat, saja sto grand, admetta l’hom da 49 ans. Zieva ün temp transitoric suot la bachetta dal vicepresident Ramun Ratti, ho Romeo Cusini surpiglio il timun da la vschinauncha da Zuoz als 1. lügl 2023. L’indschegner d’eira gnieu elet per la PLD a las tschernas da Chalandamarz quist an. Intaunt es il Zuozingher da 49 ans in uffizi daspö passa 100 dis. In uffizi daspö passa 100 dis Düraunt quel temp hegia el già pudieu imprender a cugnuoscher la vschinauncha our d’ün punct da vista politic e’s dedicher a fich differentas lezchas, uschè Romeo Cusini invers RTR. Il pensum pel presidi da Zuoz vain indicho cun 50 %. Tenor il president surpassa il pensum reel però marcantamaing la cifra sül palperi. El disch: «Eau’m vuless ingascher e der tuot per servir a la populaziun uschè bain scu pussibel. Que pretenda da me però eir ün pü grand ingaschamaint.» Il tempo cu ch’el vulaiva oriundamaing piglier per mauns differentas fatschentas, ho il president nouv elet gieu da redüer. Causa tuot las proceduras politicas, düra tuot pü lönch, uscheja la conclusiun da Romeo Cusini. El ho però già instrado püssas imsüras ch’el voul realiser düraunt sia prüma legislatura. (rtr/fmr) Il president cumünel da Zuoz, Romeo Cusini, es daspö passa 100 dis in uffizi.

In occasiun dal giubileum da 50 ans eivnas da lingua e cultura a Samedan, ho la Fundaziun de Planta redigieu sieu prüm cudesch d’instrucziun dal 1972 ed al surlavuro cumplettamaing. Uschè es naschieu cun «Imprender rumauntsch cun schlauntsch» ün mez d’instrucziun modern cumprais plattafuorma digitela. El rimplazza il mez ufficiel da la Lia Rumauntscha (LR), chi ho adüna darcho pissero per tschertas vuschs criticas. Adonta da las vacanzas d’utuon, es la chesa da scoula a Segl quist’eivna plain travasch e vita. Per la quarta vouta in fila es da lündeschdi fin venderdi l’eivna da lingua e cultura a Segl. Ella vain spüerta daspö il 2020 da la Fundaziun de Planta scu agiunta a lur eivnas d’imprender rumauntsch da sted a Samedan. Passa 50 scolaras e scolars imprenda mincha bunura in ses differentas classas e livels puter – que in lur temp liber, cun bger schlauntsch e grand interess.Quist’eivna es eir in acziun per la seguoda vouta il nouv mez d’instruziun da la Fundaziun de Planta, nempe «Imprender rumauntsch cun schlauntsch». Quista reediziun e surlavuraziun cumpletta dal prüm mez d’instrucziun da la Chesa Planta Samedan, chi’d es gnieu publicho dal 1972 e surlavuro üna prüma vouta dal 1996, ho rimplazzo il mez «In lingia directa». Quist mez d’instrucziun ufficiel da la Lia Rumantscha ho per part pissero per critica da vart da la magistraglia scu eir da vart dals scolars. Lingia na taunt directa «Eau organisesch daspö ses ans las eivnas da rumauntsch e cultura per la Chesa Planta e d’he adüna darcho survgnieu ün resun masdo davart il mez ‹In lingia directa›. Sajan que ils magisters scu eir ils partecipants dal cuors, divers haun criticho cha’l mez saja fabricho sü ter cumplicho», declera Martina Shuler-Fluor, mnedra da la Chesa Planta Samedan. Tenor ella haun las vuschs criticas dit cha’ls temps i’l passo gnian memma tard e cha’ls scolars hegian suvenz eir pers ün pô l’interess. In generel saja il progress sto pütost straschinand e cha la lingia in direcziun success nu saja adüna taunt directa. Impü hegia que eir gieu divers sbagls i'l mez da la Lia Rumantscha. Perque hegia la magistraglia eir auncha stuvieu elavurer ulteriur materiel in agiunta al mez d’instrucziun, agiundscha l’organisatura da las eivnas da lingua e cultura. Üna squedra da duonnas puteras «In discuors cun divers magister m’ho Chatrina Urech – chi ho svess do bgers ans cuors da rumauntsch – rendieu attent al prüm mez d’instrucziun da la Chesa Planta. Ella ho managio cha quel saja insè sto fich bun pels bsögns d’imprender rumauntsch in Engiadina», s’algorda Martina Shuler-Fluor. Uschè es naschida dal 2019 l’ideja da piglier quist prüm mez our dal chaschuot e dal rediger ed adatter al temp d’hozindi. Siand cha que d’eira trais ans avaunt il giubileum dubel da la Chesa Planta quista sted – que sun gnieus celebros quist an 80 ans Fundaziun de Planta e 50 ans eivnas da lingua e cultura a Samedan – s’ho Martina Shuler-Fluro dit: «Uossa es gnieu il mumaint per der gas.» In seguit s’ho la mnedra da la Chesa Planta missa insembel üna squedra da duonnas puteras per realiser quist proget. Sper Chatrina Urech, chi d’eira respunsabla per la cumpilaziun dal cudesch, ho la mnedra da scoula da S-chanf, Elvira Pünchera, miss ad ir üna nouva plattafuorma digitela. Que es previs d’actualiser quella cuntinuedamaing. Impü ho Pia Valär cuntribuieu diversas illustraziuns vivas pel nouv mez d’instrucziun. Da nouv sun la grammatica e’ls exercicis tessieus in ün’istorgia chi vain quinteda ed accumpagneda dals duos indigens fictivs, Padruot ed Annigna. Flexibilited grazcha plattafuorma digitela L’agiunta digitela dess però eir schlargir in futur la spüerta linguistica e render pü flexibel l’instrucziun per la Fundaziun de Planta: «Grazcha quista plattafuorma digitela vainsa la basa da svilupper la spüerta eir in otras linguas – voul dir na be rumauntsch-tudas-ch», declera Shuler-Fluor. Ella agiundscha ch’ella hegia adüna darcho diversas dumandas da glieud da lingua taliauna u inglaisa, chi’s voul parteciper als cuors. Ma per que vessane dad imprender scu prüm tudas-ch, per imprender a la fin rumauntsch. Tenor Shuler-Fluor e que però «minchataunt ün pô ün caos».Zieva la premiera dad «Imprender rumauntsch cun schlauntsch» düraunt las duos eivnas da lingua e cultura a Samedan in lügl da quist an, es il resun sto tresour positiv: «La glieud voul al principi imprender ün pêr frasas fundamentelas e qualchosa davart l’Engiadina, perque ans es que reuschieu da der ün stumpel al progress dals scolars cun quist nouv mez», disch Martina Shuler-Fluor. Corret ed actualiso «taunt scu pussibel» Ün sustegn substanziel pel proget ho la Chesa Planta survgnieu da la Lia Rumantscha scu eir da tuot las vschinaunchas da l’Engiadin’Ota. Sün dumanda da la FMR lascha la Lia Rumantscha comunicher in scrit ch’els benevaintan la publicaziun dal nouv mez «Imprender rumauntsch cun schlauntsch» da la Fundaziun de Planta. A reguard divers sbagls ho la LR tenor Andreas Gabriel, respunsabel medias tar la LR, intaunt corret ed actualiso il mez ufficiel «taunt scu pussibel». A reguard ün rimplazzamaint dad «In lingia directa» planisescha la LR in media vista l’ediziun d’ün nov mez pels livels A1 ed A2. Ün proget correspundaint as chatta tenor Andreas Gabriel in preparaziun. La mnedra da la Chesa Planta Samedan, Martina Shuler-Fluor, cul nouv mez d‘instrucziun.

Per finir la stagiun da sted, vain in sanda, ils 21 october 2023, organiso ün marcho d’utuon sü Muottas Muragl. Scu cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun, vegnan spüerts divers prodots regiunels da producentas e producents da la val. Il marcho d’utuon cumainza a las 11.00 e düra fin a las 16.00. Dapü infurmaziuns as chatta sün www.muottasmuragl.ch. (cdm/fmr)

Il Museum Alpin da la Svizra a Berna dedichescha pel mumaint ün’exposiziun speciela a la brisanta cartoteca da giasts da l’Hotel Waldhaus Vulpera. Punct da partenza da l’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» sun las passa 20 000 cartulinas , sün las quellas ils impiegos haun noto tuot las observaziuns dals giasts. A la fin metta l’exposiziun quista cartoteca in relaziun cun la cultura da valütaziun da Trip Advisor d’hozindi. Fand svess il «check-in» in l’exposiziun speciela i’l Museum Alpin da la Svizra a Berna – chi’s rechatta illa localited «Biwak» – as vain güsta miss in üna atmosfera nostalgica. Ün grand queder in öli, circundo d’ün ram d’or pumpus, muossa il protagonist da l’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited», nempe l’Hotel Waldhaus Vulpera. In mited dal local as rechatta üna granda maisa, chi vain iglümineda d’ün lampadari da cristal, e chi’d es gnida missa uschè scu per üna tschaina da gala. Sper ulteriura mobiglia antica as preschainta la staunza uschigliö ter fraida. Il fuonz e las paraids sun cumplettamaing in alv e be cò e lo ho que pochs ornamaints simpels dal stil floreal in nair. E listess, insembel cun las ulteriuras ses maisinas, chi’s rechattan intuorn quista maisa da gala, vain sdasdo ün sentimaint scu in ün grandhotel. Scu cha’l minchadi in ün tel grandhotel d’eira, vain musso a maun d’üna schelta da cartulinas originelas da la cartoteca da giasts dal Hotel Waldhaus Vulpera. In möd divertaint fin spermalant haun ils impiegos noto tuot las caracteristicas da lur giasts, relaziuns traunter dad els ma eir notizchas rassistas ed antisemiticas. Adonta cha l’Hotel Waldhaus Vulpera es ars cumplettamaing dal 1989, haun survivieu 20 000 cartulinas da la cartoteca da giast dals ans 1921 fin 1960. Da nom e da pom Cun sia cupla marcanta, ils balcuns torts e las decoraziuns in sgrafit, d’eira l’Hotel Waldhaus Vulpera üna da las prümas adressas in tuot las Alps e que a partir da sia avertüra l’an 1897. I’l vestibül entraivan be ils nöbels ed ils richs da quel temp e tuots sun rivos causa las diversas funtaunas minerelas da Scuol e Tarasp. In conguel cun hozindi d’eiran lur sogiurns bger pü lungs e que ho do al persunel dapü temp per imprender a cugnuoscher tuot las fatschettas dals giasts. L’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» as preschainta scu ün viedi tres la cartoteca dal Hotel Waldhaus Vulpera ed es fabricheda sü in ses tematicas principelas. Per mincha tema do que ün'egna maisa e‘l prüm focus sun ils VIPs. Protettas da vaider, as po alura ir a ler las cartulinas brisantas. Da la famiglia Hohenzollern, industriels da nom e da pom – sur uffiziers da la SS fin a chantaduras e vaidguas milliunarias – tuots gnivan a Vulpera per chatter lur pos. 12 gigolos per Mrs. Selver In viedi da maisa a maisa as vain a savair davart tragödias, amurettas e glieud chi nu d’eira pü bainvissa a Vulpera. Uschè haun ils impiegos dal Hotel Waldhaus Vulpera noto sülla cartulina d’ün signur von Oelsen-Zernikow ch’el saja ün «sbatticoc, chi nun inclegia cha que nu detta üna pendiculera sül Piz Pisoc». U sülla cartulina d’üna Mrs. Dora Selver da New York es gnieu noto ch’ella vess «il pü gugent 12 gigolos aint il Waldhaus». Ma eir il cumport cun pajer, dramas causa afferas da vacanzas scu eir aspets positivs sun gnieus notos dal persunel. La sesevla maisa metta eir aunch’ün focus sün diversas cartulinas da giasts güdevs, chi cuntegnan remarchas, chi sun per part fich antisemiticas. La cartoteca dal Hotel Waldhaus Vulpera es la prüma vouta gnida elavureda e publicheda scu cudesch dal fotograf Lois Heckenblaikner. In collavuraziun cun l’ultim directer dal Waldhaus, Rolf Zollinger e l’istoricra Andrea Kühbacher es dal 2021 gnieu publicho il cudesch «Keine Ostergrüsse mehr». Quista frasa staiva eir sülla cartulinas dals giasts, chi nu d’eiran pü bainvis a Vulpera e nun haun perque pü survgnieu üngüns salüds da Pasqua cun reclama da l’hotel. Sper las ses maisas tematicas, as po da la vart dal local eir auncha vzair divers ogets originels dal Waldhaus Vulpera. Hozindi notescha il giast A la fin da l’exposiziun vegnan quistas notizchas dal persunel missas in relaziun cun la cultura da valütaziun d’hozindi. Uschè es que uossa pütost il giast chi fo numerusas notizchas davart l’hotel süllas diversas plattafuormas da valütaziun, scu p.ex. Trip Advisor. Ed eir quellas sun per part fich brisantas e taunt variedas scu las notizchas da l'anteriur persunel a Vulpera. Directuors da trais hotels in Svizra piglian pusiziun in ün’intervista audio cha’s po tadler cun uragliers – e quintan davart lur experienzas cun valütaziuns. Tenor els noteschan hotels auch’adüna diversas infurmaziuns davart il giast, ma na pü in möd negativ. Que‘s tratta pütost da diversas preferenzas dals giasts chi dessan gnir archivedas. Pels trais directuors es que però eir important da piglier pusiziuns süllas reacziuns dals giasts süllas plattafuormas da valütaziun. A la fin dal discuors vegnane dumandos che cha saja per els ospitalited. Eir scha tuots trais haun diversas interpretaziuns, sune tar ün punct daperüna: L'experienza pel giast stu esser autentica. L’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» i‘l Museum Alpin da la Svizra a Berna es gnida inaugureda la fin settember 2023 e po gnir visiteda fin als 19 meg 2024. La prüma vouta es la cartoteca brisanta dal Hotel Waldhaus Vulpera gnida elavureda i'l cudesch "Keine Ostergrüsse mehr", publicho l'an 2021. La prüma vouta es la cartoteca brisanta dal Hotel Waldhaus Vulpera gnida elavureda i'l cudesch "Keine Ostergrüsse mehr", publicho l'an 2021. La cartoteca da giasts as po ir a scuvrir vi da ses maisas, chi haun tuottas ün oter focus. L'exposiziun muossa eir divers ogets chi haun survivieu l'incendi dal Hotel Waldhaus Vulpera l'an 1989. Il queder in öli dal Waldhaus Vulpera, chi d'eira üna da las prümas adressas in tuot las Alps. L’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» i‘l Museum Alpin Svizzer a Berna ​​​​​​​es gnida inaugureda la fin settember 2023 e po gnir visiteda fin als 19 meg 2024. Il Museum Alpin da la Svizra a Berna.

Las chanzuns rumauntschas da Frizzoni our dal «Cudesch da Schlarigna» sun cuntschaintas a bgeras generaziuns da visitaduors da cults divins e vegnan aunch’adüna chantedas regulermaing illas baselgias da l’Engiadina. Las chanzuns da Frizzoni staun eir in connex cun ulteriuras ouvras sacralas da l’Engiadina, nempe cun la «Philomela» da Jon Martin da Ramosch e culs «Psalms da David» da Lurainz Wietzel da Zuoz. In mardi, ils 24 october 2023, a partir da las 13.45 illa baselgia San Giachem Bever, referescha la guida baselgias, Walter Isler, davart l’istorgia dal chaunt da baselgia ed el s’allegra da pudair preschanter manuscrits originels, chi dateschan dal 17evel e 18evel tschientiner. Tenor comunicaziun a las medias staun eir las chanzuns dal coral rumauntsch i’l focus da l’occurrenza. Quellas vegnan eir chantedas cumünaivelmaing ed accumpagnedas da l’orgel da la baselgia San Giachem. (cdm/fmr)

La populaziun da Bever ho decis in ün seguond scrutin davart il presidi cumünel ed ho elet in dumengia a Selina Nicolay scu nouva presidenta cumünela. S-chars e cun 41 vuschs dapü cu sieu adversari Roland Margadant, sainza partieu, ho la socieldemocratica pudieu persvader als da Bever da tscherner üna duonna al timun da la vschinauncha. Be per duos vuschs vaiva Selina Nicolay manchanto tal prüm scrutin pel presidi cumünel da Bever als 7 settember 2023 la magiurited absoluta da 130 vuschs. In dumengia passeda ho ella ragiunt in l’elecziun tenor magiurited relativa las pü bgeras vuschs e surpiglia pü tard pel principi schner 2024 l’uffizi scu presidenta cumünela. «Que d’eira uossa ün pô ün lung temp traunter il prüm e’l seguond scrutin, perque suni uossa tuottafat cuntainta e schligerida cha la populaziun da Bever ho decis hoz», uschè Selina ­Nicolay in dumengia bunura, cuort zieva cha’l resultat da las elecziuns pel presidi cumünel da Bever es gnieu publicho. Cun 166 vuschs ho ella pudieu guadagner l’elec­ziun cunter l’adversari Roland Margadant, sainza partieu, chi ho fat 125 vuschs. Pel prüm scrutin principi settember sun auncha ieus trais candidats illa cuorsa pel presidi cumünel, la candidata Victorina Vital as vaiva però retratta zieva quel. Equiliber i’ls gremis cumünels Las radschuns cha la populaziun da Bever s’ho decis per Selina Nicolay scu nouva presidenta cumünela, vezza la victura da las elecziuns in duos motivs: «Eau pens cha d’he pudieu mobiliser a bgera glieud ch’eau cugnuosch e cha ils da Bever s’haun giavüschos üna duonna al timun da la vschinauncha. Zieva cha ­Victorina Vital s’ho retratta, pensi cha l’ün u l’oter varo dit: pü gugent üna ­duonna cu darcho ün hom», disch Selina Nicolay. Ella agiundscha cha la suprastanza cumünela actuela as cumpuona da quatter homens chi rapreschaintan par­tieus pütost burgais. Cun sia elecziun scu duonna e commembra dal Partieu sociel democratic detta que ün nouv equiliber. Duos temas principels Selina Nicolay segua sün Fadri Guidon, chi ho demischiuno scu president cumünel causa motivs da lavur per l’utuon 2023. Uossa es que da guarder per cur cha la nouva presidenta cumünela surpiglia precis il timun, ma pü tard pels 1. schner 2024 saro ella in uffizi. Selina ­Nicolay ho già duos tematicas principelas ch’ella voul instrader: «Ün tema ch’eau vögl piglier sü e perseguiter ­inavaunt es quel d’ün s-chodamaint a distanza. Quel proget vaiva già invio mieu antecessur, ma tuot es scu indrumanzo ün pô.» Selina Nicolay agiundscha cha que detta bgers edifizis a Bever chi haun dabsögn d’üna renovaziun dal s-chodamaint i’ls prossems ans e cha quist proget gnia a favur da bgera glieud. La seguonda tematica chi sto a cour a la nouva presidenta cumünela da Bever es la manchaunza d’abitaziuns per indigens. «A reguard quella tematica es que da pruver da proseguir cun la planisaziun locala e da s-chaffir zonas da fabrica per fabricher abitaziuns per indigens», disch Selina ­Nicolay, chi’d es eir grand cusgliera. Tenor ella füss que però eir üna lezcha dal chantun da s-chaffir soluziuns per quista tematica ed eir la Regiun vess da collavurer pü stret a reguard quist problem. Serro ed aviert nouv chapitel «Eau nu d’he insomma na da surpiglier ün post cha’s vess scu prüm da fer uorden. Fadri Guidon ho fat üna fich buna lavur düraunt ils ultims ans ed eau poss tschanter in ün bun gnieu», disch Selina ­Nicolay. Perque as possa ella dedicher auncha pü ferm a sias idejas e progets. La mamma da duos iffaunts es oriundamaing da Segl ed abita daspö desch ans a Bever. Ella ho fat la matura a Samedan ed ho stüdgio lavur e politica sociela a Fribourg. Impü d’eira ella eir guardgia chamanna dal restorant Munt da la ­bês-cha a Puntraschigna. Ma la dumengia da sia elecziun scu presidenta ho ella eir do giò las clevs da quella chamanna. «Cun quelo d’heja scu finieu ün chapitel ed al listess di s’ho güst aviert ün nouv», uschè la nouva presidenta cumünela da Bever. In ün seguond scrutin ho la populaziun da Bever tschernieu in dumengia a Selina Nicolay scu nouva presidetna cumünela.

Mardi ho gieu lö l’installaziun spectaculera d’üna trev d’equiliber sur la chavorgia Ova da Bernina a Puntraschigna. Ad es il prüm elemaint visibel d’üna nouva senda aventüriusa. Il böt da la senda es da render darcho pü consciainta la chavorgia da la vschinauncha. Mardi, a las 14.30 sur ils viaducts da la Via da Mulin tar l’entreda da vschinauncha da Puntraschigna: Divers bundragius s’haun ramassos intuorn ün grü sper la punt sur l’Ova da Bernina. Üna dunzaina da lavuraints es occupeda cun üna construcziun d’atschel e cun gnir pü daspera as vezza üna trev d’equiliber. Bgers dals spectatuors bundragius spettan già daspö ün’ura cha la trev gnia installeda. Ma üna tela lavur stu esser bain prepareda, la construcziun stu esser fixeda perfettamaing vi dal grü. Il muvimaint cha’l manaschunz dal grü ho da fer per plazzer exactamaing, stu esser discus bain cun tuot ils partecipants. Ils lavuraints tiran a nüz üna fnestra sütta düraunt quist di plövgius, per installer la trev d’equiliber. Minchün d’els so precis che lezcha ch’el ho i’l mumaint decisiv. La scenaria as preschainta bod in möd dramatic culs larschs mellans, la tschiera intuorn la chavorgia e l’ova chi schuschura. Alura sorta il manaschunz dal grü our da la cabina. A cumainza. Telefonins as pusiziuneschan. Be plaunin vain uzzeda la trev d’equliber, storta illa dretta pusiziun ed alura lascheda darcho giò per cha’ls lavuraints la possan fixer giò per terra. Il spectacul düra be pochs minuts. Puntraschigna posseda ün’ulteriura attracziun. Ün’ideja da la populaziun Mardi a las 12.00 i’l foyer dal center da congress Rondo. Ursin Maissen, mneder da gestiun da Puntraschigna Turissem, Adriano Levy, mneder da l’uffizi da construcziun bassa da Puntraschigna e Renato Sabbadini, architect da la Lippuner Sabbadini Architekten GmbH, artschaivan als collavuratuors e collavuraturas dals mezs da massa. Els vöglian gnir infurmos da prüm maun da la nouva senda aventüriusa e dals lös d’acziun cha que do. Il proget «Wildwasserschlucht Ova da Bernina» es gnieu inizio già dal 2015 da Puntraschigna Turissem. Quella vouta d’eira la populaziun gnida giavüscheda d’intoltrer idejas cu cha Puntraschigna as pudess preparer per l’avegnir. La proposta da duos students d’eira l’inscenaziun da la chavorgia cul torrent. «Daspö il 2019 vains nus alura decis consciaintamaing: i’l center dess esser la chavorgia e l’evenimaint natürel», quinta Ursin Maissen. A sun seguieus maisas arduondas cun rapreschantants dad uffizis chantunels e d’organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint. La vschinauncha ho lantscho dal 2021 üna concurrenza d’idejas, tar la quela il proget «Schauplätze» da la Lippuner Sabbadini Architekten GmbH ho pudieu dominer traunter ils 38 progets inoltros. Ün an pü tard ho la radunanza cumünela appruvo ün credit da duos milliuns francs – sainza cuntravusch, dal rest. Üna culauna da perlas cun differents lös Il proget «Schauplätze» vain realiso in trais etappas (guarda box). «Nus mettains il focus sün l’observer ed il muvimaint intuorn la chavorgia», disch Sabbadini. A maun d’ün model expost i’l foyer dal Rondo muossa el cu cha’ls visitaduors paun partir da l’Infopoint Plazza Bernina e fer il gir intuorn ed intuorn la chavorgia. «Scu tar üna culauna da perlas do que differents lös, tar ils quêls as vezza qualchosa collio specificamaing cul lö.» Cha’l böt saja da der la pussibilted da scuvrir la chavorgia our da differentas perspectivas. Il pü grand lö sün quista senda aventüriusa es la nouva Plazza Bernina (Infopoint), sur la quela a’s riva tar la trev d’equilliber. Ad es üna trev da 37 meters lungezza cun ün giatter stret. «Scha’s chamina sur la trev, as survain que ün’impreschiun da l’otezza e da la dimensiun da la chavorgia», explichescha Sabbadini. Cha que s’hegia oriento tar la materialisaziun da tuot ils lös consciaintamaing a l’existent, traunter oter a la punt sur la chavorgia. Quella punt ho ün’eted da var 500 ans. Ün plazzel da fabrica lung üna chavorgia es collio cun sfidas. Da construir pistas da fabrica nun es que sto necessari. Ma listess nu do que inüngür pussibiliteds per magaziner materiel. «Eir la regulaziun dal trafic es üna chosa fich pretensiusa, lo cruscha il trafic plaun cul trafic motoriso», quinta il mneder da l’uffizi da construcziun bassa. Cha’l pü important saja da river sainza accidaints tres il temp da fabrica. Evenimaint natüra-infrastructura La realisaziun dals differents lös düra passa trais ans. La prüma fasa da fabrica ho cumanzo als 5 gün 2023. La trev d’equiliber es accessibla già a partir da december. Düraunt il 2024 vegnan realisos quatter lös, dal 2025 duos ulteriurs. Uscheja vain traunter oter fabricheda üna plattafuorma serreda da bella vista – pervi da sia fuorma numneda telescop – illa quela as po in avegnir observer las persunas chi raivan sü dal glatsch. Ün oter lö es ün palc suot l’arch dal viaduct. «Que s’ho adüna in mira l’evenimaint natüra-infrastructura», declera l’architect. «Puntraschigna survain üna nouva zona da recreaziun immez i’l center», disch il directer dal turissem. La vschinauncha ho elavuro ün nouv model directiv cumünel, tar il quêl eir la colliaziun traunter staziun e vschinauncha dess survgnir auncha dapü valur. Impü vain tiers auncha ün nouv concept da trafic 2024 + cul böt da mantgnair üna buna qualited da sogiuorn a Puntraschigna. «Nus vulains realiser üna nouva attracziun, ma eir amegldrer la situaziun existenta», uscheja Maissen. Dapüssas infuormaziuns: www.pontresina.ch/wildwasserschlucht La cronologia dal proget sün üna vista Cul proget «Wildwasserschlucht Ova da Bernina» dvainta realited ün’ideja chi ho gieu sieu principi già da l’an 2015. Puntraschigna Turissem e la vschinauncha da Puntraschigna haun inizio il proget cun includer las organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint ed eir la populaziun indigena. In marz 2021 es alura gnieu lantscho üna concurrenza d’idejas per üna zona da recreaziun i’l cour da Puntraschigna. Duos mais pü tard ho guadagno, da 38 progets inoltros, il proget «Schauplätze» da la Lippuner Sabbadini Architekten GmbH da Turich la concurrenza. Il proget vain uossa realiso in trais etappas: La prüm’etappa consista da la Plazza Bernina cun Infopoint, trev d’equiliber ed optimaziun dal sectur da rampcher sün glatsch. La seguond’etappa vain realiseda dal 2024 e prevezza la plattafuorma da bella vista «Teleskop», l’inscenaziun d’ün spelm erratic, ün panopticum ed ün pavillon cun trais vistas. Illa terz’etappa vain alura da l’an 2025 fabricho ün palc in l’arch dal viaduct ed ün lö per tschanter i’l parc da l’Hotel Saratz. Il proget es üna part da Bernina Glaciers. (fh) L'acziun sur la chavorgia a Puntraschigna ha attrat a bleras persunas interessadas. Üna dunzaina lavuraints ed il manaschunz dal grü haun prasto lavur da precisiun in mardi passo cun plazzer la trev d’equiliber. Puntraschigna ho ün’ulteriura attracziun Adonta da la plövgia intensiva, sun divers bundragius rivos in mardi bunura a Puntraschigna per vzair la montascha spectaculera d’üna trev d’equiliber sur la chavorgia Ova da Bernina. Quista trev es il prüm elemaint visibel dal proget «Wildwasserschlucht Ova da Bernina», chi’d es gnieu inizio già dal 2015 da Puntraschigna Turissem. Quist proget prevezza la realisaziun d’üna senda aventüriusa, chi inscenescha e renda attent a la chavorgia dal torrent Ova da Bernina. Il pü grand lö sün quista senda aventüriusa es la nouva Plazza Bernina (Infopoint), sur la quela a’s riva tar la trev d’equilliber. Ad es üna trev da 37 meters lungezza cun ün giatter stret. La Plazza Bernina e la trev vessan dad esser finidas pel principi da quist inviern e spordscher a spectatuors e spectaturas üna vista unica sülla chavorgia e‘ls rampcheders da glatsch. Las ulteriuras attracziuns dal proget «Wildwasserschlucht Ova da Bernina» vegnan realisedas in etappas e vessan d’esser finidas pel 2025. (fmr/cam)

La vschinauncha da Madulain ho la mited october 2022 introdüt per immediat ün nouv concept da trafic provisoric tres tuot il cumün. Zieva üna fasa da test vessan las diversas imsüras nouvas stuvieu gnir realisedas definitvamaing ed in etappas a partir da quista prümavaira. Intaunt es il proget gnieu redimensiuno e la realisaziun da quel es previsa per l’an chi vain. Melgrô cha Madulain ho daspö il 1986 ün sviamaint, sun las vias strettas tres il cümun aunch’adüna bain frequentedas. Imsüraziuns da l’inviern passo haun confermo que e musso cha que passan per di fin a 400 autos tres la vschinauncha. Per duos veiculs es que als lös pü strets i’l minz da Madulain però s-chars pussibel da cruscher. Impü nun es la situaziun pels peduns optimela e que mauncha ün marchapè tres tuot il cumün. Quistas circunstanzas haun do andit a la suprastanza cumünela da Madulain da gnir activa ed uschè es per l’october 2022 gnieu introdüt ün nouv concept da trafic provisoric. Cun quel es traunter oter gnieu marko ün marchapè cun culur orandscha e diversas islas da trafic provisoricas calman il trafic ed impedischan in tscherts lös il cruscher. Zieva üna fasa da test düraunt l’inviern passo, vess il nouv concept da trafic stuvieu gnir realiso in etappas a partir da la prümavaira 2023. Fin hoz staun però auncha las imsüras provisoricas ed ils plans dal concept da trafic sun intaunt gnieus redimensiunos considerabelmaing. Involver la populaziun Già tar l’introducziun dal nouv concept da trafic avaunt ün an vaivan las nouvas imsüras tres Madulain pissero per part per vuschs criticas. Il proget finel pel concept da trafic e la furmaziun dal lö sun alura gnieus preschantos ad üna radunanza cumünela in december 2022. «In seguit ho la suprastanza cumünela decis d’integrer la populaziun in occasiun d’üna procedura da partecipaziun (tud. Mitwirkungsverfahren) per chatter ün concept adatto», disch Marianne Gasser, chanzlista cumünela da Madulain. Il resultat da quist’occurrenza in avrigl 2023 d’eira tenor la chanzlista cha la populaziun nu’s giavüscha ün tel concept extais scu cha la suprastanza vaiva fat la proposta. Sper l’introducziun d’imsüras chi calman il trafic, vess la suprastanza cumünela da Madulain gugent güsta lascho renover tuot las vias cumprais l’infrastructura. Impü d’eira que previs da realiser üna plazza cumünela i’ls contuorns da l’Hotel Colani, siand cha Madulain nu vaiva mê propi üna egna plazza in cumün. Impü ho la suprastanza cumünela fat la proposta d’introdüer süls tragets pü strets üna zona d’inscunter da tempo 20. Quista varianta maximela d’eira calculeda cun cuosts da passa 6 milliuns francs. Redimensiuner e spuster la realisaziun «Causa la reacziun da la populaziun düraunt la procedura da partecipaziun, es gnida elavureda üna varianta minimela, chi’d es alura eir gnida accepteda da la populaziun a la radunanza dals 19 avrigl 2023», declera Marianne Gasser. Ella agiundscha cha quist proget gnaro a custair be pü passa 1 milliun francs. Aint in tuot quist process da chatter il concept da trafic adatto per Madulain, es eir auncha gnida inoltreda ün’iniziativa, chi pretendaiva da serrer la via in direcziun Zuoz cun üna barriera. Que vess impedieu il transit da trafic tres Madulain cumplettamaing. Ils iniziants haun però alura retrat quella in gün 2023, perche ch‘els sun uossa perinclets cul nouv concept. «Siand cha vaivans quistas discussiun e causa cha las dittas da fabrica haun cudeschs d’incumbenza plainischems quist an, vains gieu da spuster la realisaziun da la varianta minimela sün l’an chi vain», uschè la chanzlista da Madulain. Pel mumaint saja la vschinauncha landervi a dumander ultimas offertas, uschè cha las lavuors paun cumanzer a partir da la prümavaira 2024. Calmer il traffic – ma üngüna plazza Il nouv concept da trafic ho auncha adüna l’intenziun principela da calmer ed impedir il trafic in direcziun Zuoz. Ma invezza da ragiundscher que cun diversas islas – chi impedeschan il cruscher sül traget il pü larg e gualiv – vain il trafic calmo lo cun nouvs glims (tud. Schwellen). Impü do que ün fermativa dal bus cun ün’isla immez ils viels ed il marchapè vain realiso tres tuot il cumün. «Uschè saro que i’ls lös pü strets be auncha pussibel per ün auto da passer. Impü vain realiseda la zona 30 fin a la sortida vers Zuoz», disch Marianne Gasser. Che cha que nu daro però es üna prüma plazza cumünela per Madulain – ma almain dess il trafic definitvamaing gnir calmo cun üna varianta, chi cuntantescha la magiurited da la populaziun. Ed il «slalom» per automobilists traunter las islas da trafic a Madulain vain uschè eir darcho alluntano a partir da l’an chi vain. Per amegldrer la sgürezza pels peduns saro que i'ls lös pü strets be pü pussibel ad ün auto da passer. Il concept da trafic da la vschinauncha da Madulain vain realiso a partir da l’an chi vain. Traunter oter do que ün marchapè tres tuot il cumün.

Cura avessan nus da vesair pli bain che quest atun ch’il mund sa mida: Temperaturas da stad anc mez october, alps cun flums sitgs ora e chamonas da CAS senz’aua, la schelira permanenta che sdreglia, fa evacuar vischnancas en plirs lieus e metta en privel vias ed infrastructura turistica, ils glatschers han pers avant in onn fin a 6 meters da lur grossezza e questa stad 4 meters, mancanza dad aua per sauar la prada, ed a ­l’ester sur emnas fieus da dimensiuns mai vesidas. Gronds quitads ed enorms custs. «Quai hai adina gia dà» po valair per singuls cas, ma betg per la summa dals records che suondan adina pli spert. E tge faschain nus? – Vinavant sco fin qua. Questa fin d’emna cumenzan a Sölden (A) las cursas da Cup mundial, cun temperaturas prest da stad. «Tecnicamain pussaivel – la pista è pronta.» Perfin las skiunzas Mikaela Shiffrin e Lara Gut han mess en dumonda, sch’i na fiss betg ura dad adattar il chalender da cursas a la natira enstagl il cuntrari. Sin il glatscher da Theodul a Zermatt avain nus vesì en las novitads ils chavaterras daventads chava­glatschs che ruin vi dal gla­tscher per preparar l’emprima cursa sin la pista dal Matterhorn – «innovativa ed unica». Ed a quels che crititgeschan la mancanza da persistenza, fan ils responsabels attent als gieus olimpics da Peking e So­tschi – i dat vairamain adina exempels anc menders. E dacurt il Big Air a Cuira, era quest in spectacul innovativ sco cumbinaziun da cursa da skis (che avessan dad avair lieu d’enviern) ed openair (ch’èn per regla da stad). Era sch’igl è stà bler memia chaud, vulan ils organisaturs restar er ils proxims onns tar il termin mez october. Er en il temp da la midada dal clima e da la stgarsezza d’energia è l’unic criteri las finanzas: i renda. Cun raschun di Claudio Sidler en la gasetta Südostschweiz/Bündner Zeitung che tut quai fetschia uschè pauc senn sco da dar ballape en il desert da Katar. Ed i vegn sgulà per il mund enturn sco anc mai. Cumpareglià cun tut las generaziuns avant nus vivessan nus anc adina fitg bain era cun damain sgols e cun damain spectaculs – ed a noss descendents fissi gidà. Jost Falett, Bever, è stà scolast da ­biologia e rumantsch a l’Academia ed ils onns 1997-2003 president da la Lia Rumantscha. Jost Falett