Cugl emprem d’uost 2022 ha Rita Bearth surpriu la funcziun da menadra dalla Scola da talents Surselva. In onn ha ella saviu sepreparar per quella sfida pretensiusa: Ei ha numnadamein num tener la qualitad dalla scola e tonaton esser aviarts per novas fuormas d’instrucziun. Mo era il diember da scolaras e scolars ei decisivs pigl avegnir dalla Scola da talents Surselva. Suenter in cuoz dad otg onns ha David Halser remess sia funcziun sco menader dalla Scola da talents Surselva. El decuors digl onn passau ha el introduciu successivamein sia successura Rita Bearth (29) che ha era frequentau la scolaziun sco meinascola en quei temps. «Duront quei onn sco co-menadra hai jeu survegniu investa cumpleina el menaschi. Jeu sun fetg motivada, selegrel ussa sil temps vegnent, surtut era perquei ch’jeu sentel il sustegn cumplein dils collegas e dil purtader dalla scola», di Rita Bearth ch’ei carschida si a Fuorns ella Val Medel e che habitescha a Falera. Il pensum sco menadra dalla scola da talents cumpeglia sis lecziuns. Quei corrispunda ad in pensum da 20 pertschien. Rita Bearth ch’instruescha dapi tschun onns alla scola da talents ei engaschada vinavon el menaschi d’instrucziun cun 23 lecziuns sco scolasta da classa. La Scola da talents Surselva va proximamein dil reminent el 14avel onn da menaschi. Ella vegn frequentada da giuvnas e giuvens ch’absolvessen schiglioc la reala ni secundara en lur vischnaunca ni consorzi da scola. «Process, projects e stizzar fiug» Il fuffergnadi sco meinascola igl onn passau ha mussau a Rita Bearth tgei che spetga sin ella: «La scola funcziuna fetg bein ed ei sin ina buna via. Tuttina pretenda ei da nus d’esser allerts ed aviarts per novas tendenzas e fuormas d’instrucziun. Nus lein star vinavon sin in bien nivel qualitativ mo quei ei pusseivel sulettamein sche nus essan promts per adattaziuns e midadas. Leutier s’auda la participaziun a reits ed il dialog cun autras persunas, denter auter cun las ulteriuras scolas da talent el Grischun. En mintga cass astgein nus buca star eri.» Scolas da talent dat ei el Grischun dil reminent era a Tavau, Champfèr e Cuera. Sco meinascola hagi ella da sefatschentar da lavur administrativa, d’organisaziun, accumpignar process e projects e: «Stizzar fiug, quei s’auda ina ga ni l’autra era tiel pensum.» Ina part dil pensum sco meinascola ei per Rita Bearth era il marketing: «Cun 34 scolaras e scolars essan nus occupai il mument cumpleinamein – gie havein schizun ina gliesta da spetga – mo nus stuein mirar che quei resti aschia. Per quei motiv s’audan obligaziuns da representaziun e lavurs da marketing tier mia funcziun aschi bein sco ina buna preschientscha dalla scola egl internet e las medias socialas. Quei ein pensums ch’jeu fetsch medemamein fetg bugen.» En tals messadis lessi ella era mussar che la scola da talents hagi success: «Per mei eis ei ina honur d’astgar surprender ina scola che funcziuna aschi bein.» Scola autonoma La scola da talents ei integrada ella scola populara d’Ilanz Glion. «Ella ei aschidadir in resort da quella», di Rita Bearth che ha fatg il diplom da scolasta secundara a Friburg suenter haver frequentau cun success la matura al gimnasi dalla claustra a Mustér. Il daner da scola pil singul scolar surprendan per ina part las vischnauncas pertuccadas, da l’autra vart il cantun, mo era la societad Sport-Toto. La Scola da talents Surselva ei aviarta per scolaras e scolars dall’entira Svizra e da quella pusseivladad vegn era fatg diever. «La gronda part da nossas scolaras e nos scolars deriva dalla Foppa, entgins dalla Lumnezia e la Cadi. Nus havein denton era scolaras e scolars che vegnan mintga di da sutsi, per part schizun d’Eigias», di Rita Bearth. Per saver frequentar la scola ston ils scolars absolver cun success in examen d’admissiun organisaus dil cantun: «Per saver far la scola da talents sto ina scolara ni in scolar esser activs el sport ni ella musica, allura vegn il potenzial schazegiaus cun ina nota entras la responsabla federaziun da sport ni musica. Plinavon dat ei in test polisportiv ni in test da musica e la fin finala sto igl interessent era haver success en in test da persunalitad.» Ina sfida per scolars e scolasts Per las tschun persunas d’instrucziun dalla scola da talents ei surtut la promoziun individuala dil singul scolar ina gronda sfida. «Quei ei segiramein il grev, mo era il bi da nossa scola. En in scalem superiur sa ina scolara ni in scolar buca sededicar per ina part dil di al sport, tier nus bein. Quei vul denton era dir che las scolaras ed ils scolars han la pusseivladad da far ils pensums en fuorma digitala cun ni senza esser presents en stanza da scola. Aschia san els era luvrar per la scola duront in camp da trenament ni cura ch’els ein sin viadi», di Rita Bearth. Ei hagi num sustener mintgin individual, s’adattar a siu tempo e tuttina mirar ch’els sappien cuntinuar leu nua ch’els seigien stai eri. Mo aschia seigi ei pusseivel da dar alla scolara ni al scolar la pusseivladad da far musica ni sport sigl ault nivel da sia vegliadetgna. Egl exercezi ni trenament lavura la scola da talents ensemen cun differents partenaris. La gronda part dallas scolaras e dils scolars van ella direcziun dil sport – surtut skis, ina gruppa empau pli pintga sededichescha intensivamein alla musica. Promoziun individuala Dapi che la scola exista ein 28 differents sports vegni fatgs da singuls ni era pli biars scolars. Igl onn da scola vegnent sa la scola da talents beneventar l’emprema ga in giugadur da ballareit. Per ses trenaments sto quel serender regularmein entochen a Jona el cantun S. Gagl. Che la scola da talents lavura fetg bein culla materia da scola fundamentala muossa il success ad examens per scolas medias igl onn vargau. «Da nossa secunda classa han 11 da 15 fatg ils examens d’admissiun. Sis han dumignau quel dil gimnasi e dus quel per la scola media professiunala, respectiv la scola media mercantila», puntuescha Rita Bearth. Dapi igl emprem d’uost 2022 meina Rita Bearth la Scola da talents Surselva. Ins gruppa da scolaras e scolars dalla Scola da talents Surselva. Sper la materia fundamentala d’in scalem superiur exerciteschan e treneschan els intensivamein en musica ni sport.

La sonda vargada han Rudolf Meyer (orgla) e sia biadia Dina Sennhauser (coreografia) presentau in project communabel cun tun e moviment. Ils bauns dalla baselgia dalla claustra da Mustér ein stai empleni. Mintga carstgaun sa haver siu meini sur digl art. La promoziun da cultura dil cantun Grischun ha susteniu il project da Dina Sennhauser – pia ei quei ch’ella presenta art. Ils bauns dalla baselgia claustrala da Mustér ein stai empleni. Ils presents han persequitau attentamein las producziuns. Ils treis aspects In aspect dalla producziun ei il tun. Rudolf Meyer ha interpretau sia transscripziun dils gronds cumponists Johann Sebastian Bach, Franz Liszt e César Frank. Ina cumposiziun deriva dad el sez numnada «Salve Regina». Sin l’orgla pintga dil chor ha Meyer introduciu musicalmein il spitachel. Silsuenter ha el accumpignau las producziuns sin l’orgla gronda. In secund aspect ei succedius entras ils moviments dils treis artists Azad Ali, Gabriel Mareque e Momo Tanner. Il radius da lur acziun ei extendius sur ils corridors laterals ed igl access central dalla baselgia. Plinavon ils bauns e la scala davontier e la scantschala. Ils saltunzs ein curdai giu dil pusal dil baun. In maletg co ils vuts ein curdai il temps dalla reformaziun. Els ein curri en cuorsa atras ils corridors laterals. Entras persecuziun han biars cristians stuiu fugir. Lur menadas e figuras urschiadas fan endamen maletgs da torturas. Schebein Dina Sennhauser ha vuliu mussar cul project tala historia sa mo ella. Sepresentar cul tat Sennhauser ha denton ofniau ch’ei segi siu giavisch da sepresentar cun siu tat, igl organist Rudolf Meyer. Era quei ei in aspect valeivel e buca caussa da mintga di, far cultura ed art cun confamiliars sur generaziuns. Tgi che metta en Surselva il num Meyer e l’orgla en in connex, vegn bein spert sil num da Hannes Meyer (1939-2013). Quei organist ei aunc a biars en buna memoria. In ulteriur aspect vegn sclarius en quei mument, Hannes Meyer era il frar da Rudolf Meyer. Il «Schanfigger Hochzeitsmarsch» dil Hannes havess era fatg buna figura culs saltunzs. Sault ella baselgia claustrala a Mustér.

L’emprema fin d’jamna digl uost s’auda a Mustér alla buorsa da cristallas e minerals. Er uonn ei quei aschia, 62 exposituras ed expositurs ein s’annunziai per quella fiera e revista el Center Fontauna. Suenter in’interrupziun avon dus onns pervia dalla pandemia, ha la 57avla buorsa da cristallas e minerals saviu vegnir arranschada igl onn vargau ed uonn suonda la 58avla ils 6 e 7 d’uost 2022. Dapi sia fundaziun eis ella els mauns dall’Uniun Cristallina Mustér. La buna participaziun a quella buorsa tradiziunala muossa ch’ella ha piars nuot da sia calamita. Ils expositurs muossan lur scazis sin 168 meters meisa. Cun 62 expositurs contonscha la fiera puspei il nivel d’avon la pandemia. Igl onn vargau eran in bien ton pli paucs stai dalla partida. Alla fiera da Mustér astga vegnir presentau e vendiu sulettamein cristallas e minerals anflai en Svizra. Quella particularitad vegn appreziada fetg, ton dils expositurs sco dils visitaders. Aschia stattan cristallas e minerals el center e vegnan buca concurrenzai da minerals e fittem digl exteriur. La fiera da Mustér ei la capo-buorsa svizra cun crappa anflada spirontamein en Svizra. La gronda part dallas autras fieras svizras lubescha era il commerci cun rauba digl exteriur. La pli gronda part dils expositurs ein cavacristallas activs che vendan principalmein cristallas ch’els han anflau sezs. Ils principis dalla buorsa da Mustér vegnan schizun fixai en in reglament ch’ei ligionts per las exposituras ed ils expositurs. Las pli bialas L’exposiziun speciala d’uonn ei sut il motto «las pli bialas cristallas da sisum la Surselva», cun in’excepziun: ei vegn era mussau entgins bials tocs anflai ella Val Lumnezia. Il responsabel per quell’exposiziun speciala, Battesta Tschuor, surlai la schelta a diesch cavacristallas da Mustér, Tujetsch e Lumnezia: «Jeu sai buca tgei ch’els mettan a disposiziun. Era per mei vegn quei ad esser ina surpresa.» Tujetsch seigi enconuschent per las cristallas plitost neras ed ils mulai, Mustér per claras, sereinas e transparentas e Lumnezia per cristallas plitost grischas pervia dalla plattamorta. El quenta cun rodund 50 exponats ord las collecziuns privatas. Sper la buorsa dispona l’Uniun Cristallina Mustér che vegn presidiada da Vrena Werth, era dil museum da cristallas e minerals el plaunterren dalla halla Cons el vitg a Mustér. Quell’exposiziun vegn scumiada regularmein, la davosa ga ei quei succediu il december 2021. Sper las cristallas ed ils minerals ch’ein en possess dall’uniun vegn era mussau parts da collecziuns privatas da cavacristallas dalla regiun. Tut en tut ein da veser leu 18 vitrinas cun rodund 500 tocs che resplendan la gronda varietad dallas cristallas en Surselva. Ulteriuras informaziuns ein da cattar sin www.uniun-cristallina.ch. La buorsa da cristallas e minerals a Mustér attila mintg’onn rodund 2000 visitadras e visitaders.

«La posiziun ei pli impurtonta ch’il stil. La posiziun segna buca mo la fuorma, mobein era il cuntegn. Sviluppar ina nova idea d’in maletg ei il coc da quella professiun, ella pretenda da sefatschentar intensivamein dil pensum. Signaus d’ina scolaziun classica eis ei adina stau impurtont per mei da far mez la lavur d’A entochen Z. Aschia sai jeu ir efficientamein la via dall’idea entochen il stampat», di il graficher ed illustratur Stephan Bundi ch’ei oriunds da Trun. Leu referescha el venderdis. Graficher, illustratur e docent Suenter ina scolaziun sco graficher en Svizra ed in studi d’illustraziun e grafica da cudischs all’Academia statala per art figurativ a Stuttgart, ha Stephan Bundi fundau l’atgna pratica da design e quei cun success. Sco dessignader ed art-directur per producents da film, organisatur da concerts, museums, teater, casas edituras sco era sil sectur d’image per interpresas ed instituziuns colligia el ideas nunconvenziunalas culla pratica tradiziunala svizra. Dasperas instruescha el ed ei docent ed expert per communicaziun visuala allas scolas aultas d’art en Svizra ed egl exteriur. Dapi 2008 eis el professer hospitont all’Universitad per art a Nanjing en China. Biaras lavurs premiadas Biaras da sias lavurs ein vegnida honoradas. Aschia ha el retschiert platin, aur ed argien da Graphis Poster NY. Al Swiss Poster Award ha el gudignau tschun ga aur, sis ga argien e duas ga bronz. Leutier vegnan 18 nominaziuns. Stephan Bundi ha gudignau emprems premis internaziunals per posters e design allas biennalas a Chicago, Mexico e Vienna sco era il Grand Prix (poster d’aur) alla siatavla triennala internaziunala da «Stage Poster» a Sofia. Quels placats ein vegni publicai mintgamai els catalogs e cudischs da quels arranschaments. Venderdis, ils 5 d’uost 2022 allas 20.00 referescha il grafic-designer ed illustratur Stephan Bundi el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. El dat in’investa en sia lavur duront decennis. (cdm/fmr/hh) Stephan Bundi.

La cascharia da Breil flurescha grazia alla buna collaboraziun denter ils producents da latg ed il signun Andreas Grob. Il menaschi en possess dalla Societad da cascharia da Breil vegn proximamein sanaus ed il signun ha spazi per latg dad ulteriurs producents. «Avon 30 onns havein nus sanau la davosa ga la cascharia.» Il president dalla Societad da cascharia da Breil, Gaudenz Cathomen ei perschuadius, ch’igl ei uras da puspei adattar ils indrezs ella cascharia che sesanfla el vitg da Breil e ch’ei en possess dalla societad. Ed en quei liug resta la cascharia da Breil. Il president conceda che la societad hagi bein ponderau da far in pass pli grond e da baghegiar da funs ensi ina nova cascharia en in niev liug. «Igl ei semussau spert che las pretensiuns per in tal project ein aultas e strusch realisablas a cuorta vesta.» Aschia che la societad ha dau suatientscha al giavisch neu dalla Val Medel ch’encureva ina soluziun da caschar il latg caura dalla val. Ch’eutras ei la sanaziun dalla cascharia da Breil daventada part dil project regiunal PRE Cadi (LQ dils 27.7.2022). Gia ussa elavura il signun Andreas Grob il latg caura da dus elevaturs da cauras. Specialitads garegiadas Ed Andreas Grob vul caschar dapli latg caura e sche pusseivel era latg nuorsa. «Las specialitads ein fetg appreziadas dalla clientella.» Il signun dalla cascharia da Breil gi ch’ei detti dabia caschiel miez dir silla fiera da caschiel svizra. «Las specialitads che nus elavurein ein denton unicas.» Biabein duas tiarzas dil caschiel da muntogna da bio che Andreas Grob e sia equipa produceschan, anflan la via ellas stizuns e tier la clientella via l’Organisaziun da sort caschiel da muntogna grischun. «Ina tiarza dalla producziun vendin nus en stizun ni furnin nus direct a hotels ed ustrias.» La sanaziun dalla cascharia ei sin buna via e ha retschiert il consentiment dallas instanzas cantunalas e federalas. «Ussa vegnan ils detagls planisai.» Gaudenz Cathomen vesa la stad proxima sco termin pusseivel per sanar la cascharia. El ei denton cunscients ch’igl ei buca sempel da contonscher quella finamira. «Ei dat actualmein divers impediments sco per exempel funir ils indrezs ad uras ed aunc auter.» Circa quater milliuns francs perveda la societad da cascharia dad investar el menaschi. E secapescha che la societad ha fatg entginas ponderaziuns quei che pertucca igl avegnir dalla producziun da latg a Breil. Pertgei senza latg, negin caschiel. Novs producents ein beinvegni Actualmein furneschan diesch producents da latg entochen in milliun liters latg da bio ella cascharia da Breil. Gaudenz Cathomen discuora dad ina ferma cuminonza da producents da latg e dad ina fetg buna collaboraziun cun il signun Andreas Grob. Ed il president dalla societad quenta ch’ils producents furneschan vinavon latg. «Ils producents han investau ella producziun da latg e secapescha sto in ni l’auter sclarir la successiun da siu menaschi.» Empau fadigia ha Gaudenz Cathomen cun las novissimas prescripziuns neu da Bio Suisse che fan la veta buca pli sempla als producents da latg. Pervia da quellas prescripziuns quenta il signun Andreas Grob schizun ch’il quantum da latg da ses producents tschessi empau. Andreas Grob beneventass sch’in ni l’auter niev producent da latg furness siu product egl avegnir en siu menaschi. Per exempel producents da latg dils vitgs vischinonts da Vuorz ed Andiast. «Entochen che la via da colligiaziun denter Vuorz e Breil ei buca realisada ei quei denton negin tema.»

Ussa va ei buca pli ditg e per ils biars van las vacanzas da stad a fin. Aschia sperel jeu che Vus, caras lecturas e cars lecturs, hagies era giu in pèr dis liber ed hagies gudiu igl aschinumnau «dolce far niente». Mo veis Vus saviu ch'era Jesus ha fatg vacanzas? Enconuschis Vus quella historia nua che Jesus ha duvrau in pèr dis liber, ha pachetau las cofras ed ei ius en vacanzas? Sche buc, lu stueis era buca haver ina schliata cunscienzia. Quella historia stat buc ella Bibla, mobein en in cudisch d'affons da Nicholas Allan. Allan raquenta co Jesus ha luvrau di e notg per far il mund empau megliers: el ha fatg miraclas, el ha medegau ils malsauns ed ha raquintau als carstgauns da Diu. Mo ina damaun ei Jesus levaus ed era lu staunchels da far tudi bunas ovras. El era aschi staunchels ch'el saveva buca pli far endretg miraclas ed era neginas historias vegnevan endamen ad el ch'el saveva raquintar als carstgauns. Sinaquei ei Jesus lu ius tier il miedi e lez ha cussegliau ad el da far vacanzas. E quei fa Jesus lu era: sut ina palma fa el picnic, va lu suenter a senudar en in lag ed el gauda il «dolce far niente... Mo la sera ha Jesus lu giu ina schliata cunscienzia, perquei ch'el era buca staus productivs ed hagi buca fatg megliers il mund. El enquera sinaquei il discuors cun Diu e spetga ch'el fetschi reproschas ad el. Mo anzi, Diu muossa ad el, tgei ch'ei schabegiau tut duront quei di da vacanzas: leu nua ch'el ei senudaus, han pescadurs pigliau ina massa pèschs; leu nua ch'el ha fatg picnic, portan las palmas puspei fretgs, leu nua ch'el ei vegnius en discuors, ein ils carstgauns daventai cuntents. Ed alla fin dil discuors di Diu aunc a Jesus: «Mo sche ti eis cuntents cun tetez, lu sas ti far cuntents ils auters.» Era sche quei ein ina historia ord in cudisch d'affons, muossa ella sin ina biala moda il senn principal dallas vacanzas: da serevegnir, da far enzatgei bien a sesez e dad esser cuntents. Aschia sperel jeu ch'era Vus hagies giu da quels muments duront las vacanzas e che quella cuntentientscha accumpogni Vus viaden en Vossa lavur ed en Vies mintgadi. Marcel Köhle ha studegiau teologia e pedagogia e habitescha a Glion. El lavura sco scolast primar alla scola Obersaxen Mundaun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Entochen avon paucs decennis vegneva l’energia dil sulegl, per exempel per producir electricitad, strusch nezegiada. Cul patertgar ecologic, la midada dil clima ed ils prezis d’energia che s’augmentan, ei quei semidau. Per puder finanziar igl avegnir ils cuosts d’energia per sechentar sia carn, ha la Mazlaria Venzin a Mustér enzugliau ina part d’in da ses baghetgs en panels da fotovoltaica. L’emprema egliada sil baghetg dalla sechentaria dalla Mazlaria Venzin el center dil vitg da Mustér tegn bunamein il flad. La secund’egliada muossa denton ch’igl ei in’investiziun en favur dall’ecologia. In’entira fatschada encunter sid, in bien ton da quella encunter vest ed ina part dil tetg, sepresentan en in tun ner. 41 panels da fotovoltaica ein cavigliai in sper l’auter e produceschan energia electrica dapi prest duas jamnas. 80 meters quadrat per retrer in’energia che vegness schiglioc buca nezegiada, pertgei il baghetg ei per part frontal el sulegl e resplenda aschia da fatschadas e tetg. Ils biebein 80 meters quadrat surfatscha da fotovoltaica han ina prestaziun da rodund 13,5 uras/kw. Damai che buca tuts panels ein exponi il medem mument tuttina fetg al sulegl, ei la prestaziun d’electricitad sco tala che vegn furnida lu era correspundentamein pli pintga. L’energia cuarcla ina gronda part dil basegns d’electricitd dalla sechentaria che sesanfla en quei baghetg. Po ella buca far quei, vegn il rest retratgs dalla reit. «Stuiu reagir» En sesez sebasa l’idea da realisar igl implont fotovoltaic sin dus facturs. Il fegl da Felix Venzin (63), Jannis, ei sescolaus cuntinuadamein ils davos onns sil sectur dall’economia da carn. Ella scolaziun sco meinafatschenta eis el era vegnius confruntaus cullas pusseivladads d’ina regiunalisaziun cumpleina da tuts products. «Jeu hai denton era giu investa en tuttas cefras dalla branscha, era pertuccont l’electricitad e gest en quei connex ei semussau in potenzial da luvrar cun tecnologias alternativas», di Jannis Venzin (27). Igl onn vargau ei in secund factur vegnius vidlunder. «Cu nus havein schau offerir il pachet d’energia electrica che nus duvrein pil menaschi havein nus constatau ch’il prezi ei treis ga pli aults ch’entochen dacheu», di Felix Venzin e puntuescha: «Quei fuss buca stau da pagar, aschia che nus havein stuiu tschercar alternativas.» Quella surpresa e l’idea d’encaminar aunc pli consequent la via dall’ecologia e regiunalitad hagi menau al conclus da producir energia tenor las atgnas pusseivladads: «Nus essan lu stai spert sils calcogns e havein examinau las pusseivladads da fotovoltaica. Ussa ei igl indrez en funcziun ed el decuors dils proxims 10 entochen 15 onns sepaga quell’investiziun.» «Luvrar culla natira» En connex cun sia scolaziun ei Jannis Venzin vegnius confruntaus culla moda e maniera co producir ella mazlaria: «La tedenza ei clara. Oz va tut en direcziun regiunalitad e persistenza. Quei vul dir impedir per exempel liungs viadis cun animals da maz ni era nezegiar products supplementars sco ingredienzas dalla regiun.» Cun auters plaids: «Buca mo prender, mobein era dar alla natira.» Igl indrez da fotovoltaica va a prau sco pauc auter cun quella filosofia. Regiunalitad ei buca in plaid jester dalla Mazlaria Venzin a Mustér. Il menaschi fundaus avon exactamein 75 onns va en paucs onns ella tiarza generaziun: «La tradiziunalitad – per exempel cun retrer ils animals da maz dalla regiun – vegn profundada consequentamein. Tut quei ch’ei pusseivel retergin nus dalla regiun. Leutier empruein nus da risguardar ils basegns d’ozildi cun nos products e nossas recepturas. Aschia ein products per exempel per persunas allergicas aschi impurtonts sco da minimar ils supplements cullas numeras d’E els products da carn. Ei tonscha buca cun dir ch’ins stuess far. Il meglier ei empruar e far il meglier pusseivel», puntuescha Felix Venzin. Mintga pass el menaschi vegn examinaus. «Era sil sectur dall’economia dalla carn stuein nus esser persistents», di Jannis Venzin e constatescha: «Ellas aglomeraziuns ed ils marcaus ei quella schientscha tiels consuments pli veseivla che tier nus. Forsa era per quei che nus essan pli datier dalla natira, quei ch’ei zatgei normal e dil mintgadi per nus.» En mintga cass creschi il consum da products fatgs cun risguard dallas pusseivladads regiunalas e naturalas. Cun energia dil sulegl vegn quella filosofia suttastrihada era sil sectur dil nez dall’electricitad. Jannis (sen.) e Felix Venzin avon la fatschada cun fotovoltaica encunter sid dil baghetg dalla sechentaria a Mustér. Igl avegnir po ina buna part dall’energia electrica per la sechentaria vegnir cuvretga cun energia messa a disposiziun gratuitamein dil sulegl.

La vischnaunca da Tujetsch ha obteniu la damonda da baghegiar pil ressort a Dieni. Parallelmein ein ils profils vegni montai. Quei ha il president communal Martin Cavegn confirmau la mesjamna sin damonda dalla FMR. Davart detagls dil project vegni la societad che ha fatg la damonda ad orientar proximamein. Sin fundament dil davos stan d’informaziun d’avon rodund in miez onn han l’Andermatt Swiss Alps SA e la Fanzun SA da Cuera surpriu il tgamun dil project. Sco communicau lu preveda il project dil ressort ina mischeida da hotel, appartements, retail e gastronomia. Previdas ein rodund 500 unitads da habitar. Las investiziuns approximativas muntan denter 120 e 150 milliuns francs. Previ ein era 450 plazs da parcar. (fmr/hh) Ils profils pil ressort a Dieni ein tschentai.

Danis-Tavanasa e Lumnezia ein curdai ord il Cup grischun. La fin d’jamna ha Danis-Tavanasa spiars a casa encunter Surses cun 0:3 e la mesjamna sera ha Lumnezia stuiu suttacumber a Vaz-sut cun 1:6. Trun/Rabius dat siu giug dil Cup grischun sonda sera ordeifer encunter Schlarigna. En in giug dalla prerunda dil Cup svizzer semesira Laax la sonda sera cun Staad, ina squadra dalla 3. ligia. (fmr/hh) Cup grischun 2023 2. runda principala Danis-Tavanasa – Surses 0:3 Panaduz – Landquart 5:6 s.p. Lai Valbella – Tusaun/Cazas 4:6 s.p. Tavau – Valposchiavo 2:6 Vaz-sut – Lumnezia 6:1 Schlarigna – Trun/Rabius so. 18.00 Cup svizzer, prerunda Laax – Staad so. 18.00

Biebein 130 buobas e buobs – oravontut dalla Surselva – ein separticipai quest’jamna al camp da ballapei da MS Sports a Schluein. Igl ei in’occupaziun prudenta dil temps liber e leutier la caschun da rimnar novas experientschas. Grazia ad in bi diember da mattatschas eis ei stau pusseivel per l’emprema ga da formar ina gruppa sulettamein cun buobas. Dapi rodund diesch onns organisescha MS Sports – l’interpresa digl anteriur giugadur da ballapei professiunal Mario Sager – a Schluein in da ses 110 camps da ballapei. Leutier vegn purschiu 260 ulteriurs camps d’auters sports. Tut en tut separticipeschan mintg’onn 16 000 affons e giuvenils a quels camps, la mesadad als camps da ballapei che gaudan gronda simpatia. Che l’arena da ballapei a Crap gries ei dapi quels onns il liug pil camp dalla Surselva ha motivs. «Nus havein leu l’infrastructura ideala per nies camp. Leutier vegn la collaboraziun pragmatica e nuncumplicada culs responsabels dall’Uniun sportiva Schluein Glion, en special il responsabel per l’infrastructura Roman Holderegger ed il president Thomas Müller», di Enrico Heiner ch’ei responsabels pils camps da ballapei tier MS Sports e che meina era plirs da quels, denter auter quel a Schluein. Adina dapli buobas Il diember da mattatschas che s’interessescha pil ballapei crescha. Quei po era vegnir constatau al camp a Schluein. «Dils 133 participont(a)s ein 14 buobas. Cheu havein nus aunc mai giu tontas e cheutras eis ei stau pusseivel da formar ina gruppa sulettamein cun mattatschas», di Enrico Heiner. Las participontas ed ils participonts ein ella vegliadetgna da tschun entochen 15 onns, la gronda part deriva dalla regiun. La finamira da quels camps ei aschi sempla sco clara: «Nus dein als affons la pusseivladad da nezegiar ina part da lur vacanzas a moda prudenta. En quell’jamna lein nus far plascher da dar ballapei.» Quels che dattan gia ballapei en in club san seperfecziunar, ils entscheviders san mirar sch’il ballapei savess esser in’occupaziun dil temps liber il futur. En gruppas da trenament a rodund in tozzel fan els giugs, exercezis e s’avischinan aschia allas empremas fuormas tecnicas e tacticas dil ballapei. Sur miezdi vegn gentau communablamein e fatg giugs. L’jamna vegn cumpletada d’ina olimpiada polisportiva e d’in turnier da ballapei per la fin dil camp. Trenaders era dalla regiun Per las diesch gruppas stattan ad Enrico Heiner diesch trenadras e trenaders a disposiziun. Ina part dad els deriva dalla regiun: «Gest pils affons romontschs eis ei naturalmein fetg positiv sch’els han in trenader che sa era romontsch. Quei dat lu spert in’autra relaziun.» Denter ils trenader da quest’jamna ein era Vendelin Cabernard e Claudio Bundi stai, dus cun grond’experientscha el ballapei. Tuttina di Enrico Heiner era: «Nus brattein mintga di ils trenaders, aschia ch’ils affons vegnan instrui dad auters. Quei ei era impurtont, surtut era per ch’els emprendien d’enconuscher autras metodas da trenament e caracters.» Dils trenaders vegn giavischau silmeins il cuors d’instrucziun pil ballapei d’entscheviders. «La scolaziun dils trenaders ei en sesez secundara. Igl impurtont ei ch’els sappien entusiasmar ils affons pil ballapei», di Enrico Heiner che ha menau il camp a Schluein uonn per l’otgavla ga. El ei oriunds da Brunnen el cantun Sviz ed ei staus denter auter trenader da juniors tiel CB Lucerna. «Il pli bi ei ch’ins sa dar ballapei in’entira jamna» Il plascher dils affons da separticipar a quei camp ei nunsurveseivels, surtut era sche l’aura ei aschi magnifica sco quest’jamna. «Jeu sun la tiarza ga a quei camp e dun fetg bugen ballapei. Il pli bi ei da saver dar in’entira jamna ballapei», di Elia Blumenthal da Vella ed Adrian Stucki da Castrisch puntuescha: «Quei ei cool, era da saver esser giuadora igl entir temps.» Omisdus dattan gia ballapei en clubs, aschi bein sco Rino Maurin Derungs da Surcasti che ha schizun aunc sviu festivar il natalezi dad otg onns quest’jamna el camp: «Jeu selegrel specialmein sil davos di cu nus dein giugs.» Dabia entusiassem regia denton era tier las mattatschas, surtut era perquei ch’ellas san dar en in’atgna gruppa. «Jeu dun bugen ballapei. Miu bab cuschina pil camp, quei ch’ei secapescha era bi. Jeu sun la tiarza ga el camp», di Zoe Vinzens da Luven. Sco ella dat era Ottavia Vonplon da Castrisch ell’equipa dallas junioras ch’ei vegnida fundada en vesta alla stagiun da ballapei nova. Ella ei schizun dalla partida al camp per la tschunavla ga: «Jeu fetsch bugen sport ed igl ei bi che nus mattatschas essan persulas en ina gruppa. Mia mumma trenescha l’equipa dallas junioras ed era perquei dun jeu bugen ballapei.» Exercezis culla balla ein la part essenziala dil camp. Vendelin Cabernard ei staus in dils trenaders dil camp da ballapei da MS Sports quest’jamna a Crap gries. Enrico Heiner – il responsabel pil camp – lauda las cundiziuns da trenament a Schluein. Ina dallas diesch gruppas da trenament cul trender Iro Canal. Grazia ad in diember sufficient da mattatschas han ellas trenau quest’jamna en in’atgna gruppa.

En sia seduta da mesjamna proxima sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Tujetsch dalla damonda dalla suprastonza communala da conceder all’Uniun Casa Depuoz in dretg da baghegiar independent per 50 onns per la parcella nua ch’il baghetg vegl dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun sesanfla. Tenor la suprastonza communala duei quella concessiun succeder sulettamein culla resalva ch’il credit d’impegn per spazzar la part veglia dil baghetg dalla Tgèsa s. Vigeli vegn concedius pli tard dils gremis cumpetents. Calculaziun da cuosts Dapi in temps ei l’Uniun Casa Depuoz vid elavurar il project per ina nova casa per persunas handicapadas sigl areal dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun. La lavur ei avanzada, il mument sesanflan ils planisaders vid il preproject che cumpeglia era ina calculaziun dils cuosts dil project. La fin d’uost 2022 duessen ils cuosts approximativs esser enconuschents. Silsuenter duei vegnir inoltrau la damonda da baghegiar. La finamira ei d’entscheiver cullas lavurs da construcziun sil pli tard igl onn 2025. Entochen lu duess la part veglia dalla Tgèsa s. Vigeli esser spazzada. «Damai ch’ei fuss aschia ni aschia stau necessari da spazzar la part veglia dalla Tgèsa s. Vigeli baul u tard, ha la suprastonza communala decidiu da suttametter la proposta al cussegl da vischnaunca da surprender quels cuosts el rom dalla tractaziun dil preventiv 2023», scriva l’executiva communala el messadi per mauns dalla seduta dil cussegl da vischnaunca da mesjamna proxima. Per persunas handicapadas Per saver cuntinuar cun sias preparativas basegna l’Uniun Casa Depuoz ina segirtad legala. Per quei motiv fa ella la damonda alla vischnaunca pil dretg da baghegiar sin quella parcella. Parallelmein sclarescha la suprastonza communala ils cuosts per spazzar il baghetg vegl sco era las adattaziuns necessaris digl access ella part «nova» dalla Tgèsa s. Vigeli, la part che resta. La finamira ei da spazzar il baghetg igl onn 2023. Tenor il messadi al cussegl da vischnaunca incassass la vischnaunca annualmein in tscheins da rodund 5380 francs per la parcella el dretg da baghegiar. Cundiziun per la concessiun ei che l’Uniun Casa Depuoz eregi il baghetg niev per persunas handicapadas. Las lavurs da construcziun han d’entscheiver sil pli tard igl onn 2025. (fmr/hh) La part veglia dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun.

La transacziun finanziala da Vail Resort e l’Andermatt Swiss Alps SA ei fatga. Vail Resorts sbursescha 149 milliuns francs e daventa aschia acziunari principal dil territori da skis d’Andermatt-Alpsu-Sedrun. Sco quei che las duas interpresas scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, flessegian 110 dils 149 milliuns francs ella Andermatt-Sedrun Sport SA per migliurar l’infrastructura dil territori da skis. 39 milliuns francs vegnan impundi – ensemen cun ulteriurs 350 milliuns francs dall’Andermatt Swiss Alps SA – pil svilup dall’infrastructura, denter auter hotels. Sco quei che las duas societads communicheschan, vegnan las investiziuns partidas sin projects ad Andermatt e Sedrun. Entras l’approbaziun dalla fatschenta entras ils acziunaris e las autoritads ei Vail Resorts ussa en possess da 55 pertschien dallas aczias dall’Andermatt-Sedrun Sport SA. L’Andermatt Swiss Alps SA tegn vinavon 40 pertschien, las ulteriuras aczias ein en possess da singuls. La finamira dallas duas societads ei da sviluppar Andermatt e Sedrun ad ina «Prime Alpine Destination», ina destinaziun da renum europè. Il managment dall’interpresa ei ussa els mauns dalla Vail Resort. Mike Goar ei president dil cussegl d’administraziun e directur dall’Andermatt-Sedrun Sport SA. Sco quei che las societads scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, dat ei neginas midadas vid il menaschi actual. (cdm/fmr/hh) Vail Resorts posseda uss 55 pertschien dallas aczias dall’Andermatt-Sedrun Sport SA.

Las ovras dil graficher Stephan Bundi han recaltgau en ed ordeifer la Svizra dabia arbagias ed ellas ein part dallas pli impurtontas collecziuns graficas. Il vendergis vargau ha Stephan Bundi explicau a Trun sia moda da luvrar e tematisau sias ragischs grischunas. «Jeu sun buc in grond retoricher», ha il graficher e creader da placats Stephan Bundi getg il vendergis vargau el Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Mo era senza grondas habilitads retoricas ein ils presents spert stai pertscharts dalla singulara creativitad dil graficher da renum internaziunal. Stephan Bundi ha presentau ed explicau el Museum Cuort Ligia Grischa ina schelta da sias ovras che han recaltgau dabia arbagias en Svizra sco egl entir mund. E ch’ein part da biaras collecziuns graficas da museums da New York entochen St. Petersburg. La via ella Cuort Ligia Grischa ha Stephan Bundi anflau il vendergis vargau neuagiu da Nossadunna dalla Glisch sin la via da scola da siu bab. Leu posseda la famiglia Bundi aunc adina la casa paterna, aschia che Stephan Bundi passenta in gi ni l’auter a Trun. Leu, nua ch’el ei naschius igl onn 1950, carschius si eis el denton a Samedan nua che la famiglia ei seretratga per motivs professiunals. Schau dessignar Bunas regurdonzas ha Stephan Bundi da sia affonza a Samedan. Per exempel seregord’el bein vid la mussadra da scoletta. «Ella valeva sco ordvart severa.» La mussadera ha denton schau far Stephan Bundi quei ch’el fageva gia sco scolaret il pli bugen: dessignar. «Jeu erel fascinaus dils placats che pendevan ella sala da spetga dalla staziun da Samedan e sun spert staus perschuadius da vuler crear in gi placats.» E quei fa e ha Stephan Bundi fatg cun success. La famiglia Bundi ei seretratga a Burgdorf el cantun Berna e Stephan Bundi ha frequentau la Scola d’art da Berna, studegiau art a Stuttgart ed enzacu fundau siu agen atelier grafic ella vischinonza da Berna. «All’entschatta vevel jeu bein dabia lavur, denton negins daners.» In gi ei il schef dalla Swissair, Armin Baltensweiler entraus en siu atelier ed ei s’interessaus per la lavur da Stephan Bundi. «Pli baul havevan ins sco graficher contact direct cun ils schefs dallas interpresas, oz eisi da communicar cun partiziuns da marketing ch’ei magari empau pli stentus.» Stephan Bundi ha profitau dalla lavur per la Swissair, el lavura denton stedi per instituziuns culturalas. In meil maunca Mintga grafica, mintga placat che Stephan Bundi ha presentau il vendergis vargau ei unics, la grafica procura per attenziun, ella communichescha. Las informaziuns a scret ein discretas e tuttina part integrada dall’ovra. «Jeu prefereschel la scribziun Helvetia.» Co fagess ins reclama per il teater da Schiller, il Wilhelm Tell? In balester, in paliet tras il meil ni semplamein ina grafica che sedrezza alla pompusa statua da Tell ad Altdorf. Stephan Bundi ha presentau sin siu placat per l’inscenaziun da Tell in pac da sis meils. In meil da quei pac maunca denton. «El vegn duvraus sin tribuna.» Enquala da sias inspiraziuns nescha sur notg, per in’autra drova Stephan Bundi 60 skizzas. «Buca tut quei ch’ins creescha ei el mument adattau.» Il fundus dil graficher ei gronds ed arcunaus en biars cudischs da skizzas e per part el tgau. «Tuttenina, suenter biars onns, san ins duvrar ina idea ed ella reussescha.» E tgei colligia Stephan Bundi cun Alois Carigiet sper lur derivonza da Trun. «Inaga la pretensiun da Carigiet da gie buca sespruar dad esser moderns.» E per l’autra ei ton Stephan Bundi sco er Alois Carigiet commember dall’Alliance Graphique Internationale. Ina illustra ed unica uniun da varga 500 dils pli renconuschi grafichers e dessignaders da communicaziun digl entir mund.

L’Uniun da dunnas Glion ha retschiert il «Premi Reuniun 2022» dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. In premi surdaus la sonda vargada ella sala dalla Casa Calonder a Glion. Undrau ha la vischnaunca era la US Schluein Glion ed il Club da skis Castrisch. «Per l’Uniun da dunnas da Glion stat adina la cuminonza el center dallas activitads.» Quei ei in dils motivs principals per la vischnaunca dad Ilanz/Glion da surdar alla uniun da dunnas il «Premi Reuniun 2022» dotaus cun 2000 francs. La presidenta communala Carmelia Maissen ha discurriu la sonda vargada ella sala dalla Casa Calonder en connex cun l’uniun da dunnas dad activitads innovativas e multifaras ed ha numnau per exempel «La Trucca». La stizun da secund maun sesanfla el marcau vegl e dat la pusseivladad da purtar vinavon vestgadira enstagl da trer ella el rumien. Ina stizun instradada dalla Uniun da dunnas Glion avon dus onns. Il recav dalla stizun surdat l’uniun a projects ed instituziuns socialas e caritativas el cantun Grischun. Lucrezia Berther, la presidenta dalla Uniun da dunnas Glion ei loscha dalla renconuschientscha communala demussada viers las stentas dalla uniun. «La renconuschientscha sedrezza ad engaschi sur decennis a favur dil beinstar public.» Lucrezia Berther ha puntuau ch’il premi motiveschi l’uniun da cuntinuar: «Malgrad che nus essan buca l’equipa la pli giuvna.» Premis da renconuschientscha Ils ulteriurs nominai per il «Premi Reuniun 2022» han buca stuiu ir cun mauns vits a casa. Ton il Club da skis Castrisch sco la US Schluein/Glion, representai la sonda dils presidents, Urs Giezendanner e Thomas Müller, han er astgau retscheiver ord ils mauns dalla presidenta communala in premi da renconuschientscha. Tenor ils plaids da Carmelia Maissen primarmein pervia digl engaschi dallas uniuns a favur dils affons e giuvenils. Allas numerusas menadras e menaders da giuventetgna e sport dil club da skis attriubuescha ella dabia engaschi e quei sur decennis: «Per ch’ils affons e giuvenils sappien trenar intensiv il sport da skis e cuorsa liunga.» E plinavon possibiliteschi l’uniun grazia a sia mudesta, denton preziusa purschida d’unviern a Castrisch, a giuven e vegl da sedivertir sin pista. Il medem engaschi vesa la presidenta communala tier la US Schluein/Glion e sias stentas da promover il ballapei dils juniors. «Mattatschas sco buobs san grazia al club da ballapei passentar temps en cumpignia plein moviment e plascher ed els san crear novas amicezias.» Igl engaschi per il sport da ballapei ei tenor Carmelia Maissen era impurtonts per l’integraziun sociala.

Vrena Werth presidiescha l’Uniun Cristallina da Mustér ch’organisescha la Buorsa da cristallas. Ina buorsa ch’astga festivar en dus onns sia 60avla ediziun. La davosa fin d’jamna ha la 58avla buorsa carmalau ina ga dapli bia adherents dalla cristalla el Center Fontauna a Mustér. Per plascher dalla presidenta dall’Uniun Cristallina e da biars expositurs. La FMR ha discurriu cun Vrena Werth. La Buorsa da cristallas da Mustér vala per ina dallas grondas buorsas da mineralias en Svizra. Ella porscha era ina buna plattafuorma als numerus cavacristallas indigens da presentar lur scazis al publicum ed alla clientella. Denter quels cava­cristallas indigens sesanflan dabia giuvens che sededichescha cun pissiun ad in hobbi intensiv e pretensius. Organisada vegn la buorsa dall'Uniun Cristallina presidiada da Vrena Werth che ha dau plaid e fatg alla FMR. FMR: En Svizra datti bia buorsas da mineralias, tgei ei special vid la buorsa da Mustér? Vrena Werth: La buorsa da cristallas da Mustér dat ei beingleiti 60 onns ed ella ei carschida continuadamein. Ch’eutras porscha Mustér ina dallas grondas ­buorsas en Svizra e cheu vegn vendiu sulet mineralias che derivan dalla Svizra. Cheu a Mustér vegn strusch purschiu fittem, quei lein nus era buc. Daco buc? Nus vulein porscher crappa originala, crappa buc elavurada sco ella vegn pli u meins ord il cuolm. Cristallas ch’ils cumpraders che vegnan a Mustér vulan era cumprar. Tgi cumpra ozilgi cristallas? Ei dat dabia amaturs da cristallas e lu dat ei era persunas che hanlegian, che cumpran e vendan cristallas. Ein ils prezis per la cristalla carschi? Ils prezis varieschan fetg tenor la qualitad dalla crappa, jeu manegel ch’ils prezis ein carschi el decuors dils onns. Jeu stoi denton conceder da buc esser tons onns colligiada cun la buorsa per dar sclariment detagliau en caussa prezis. La buorsa da Mustér ei probabel ina buna plattafuorma per ils cavacristallas indigens? Gie, nus havein biars cavacristallas indigens che presentan lur rauba cheu a ­Mustér. Nus havein denton era cava­cristallas neu digl Uri, Tessin, Valleis, in tec dall’entira Svizra e schizun in dalla Belgia ed in dall’Austria che cavan cristallas cheu ella regiun e che fan part a nossa uniun. Danunder vegn Vossa fascinaziun per cristallas, meis era sezza a cavar? Na, a cavar mon jeu buc, per quei sundel era memia veglia. Jeu hai menau durton biars onns il hotel Rätia a Mustér. Miu anteriur schef haveva leu el hotel treis ­vitrinas cun cristallas ch’el exponeva sco commember dall’uniun. Cu jeu hai surpriu il hotel sun jeu entrada ell’uniun, l’ustria dil hotel era il local da tschep dalla Uniun Cristallina. Dapi treis onns sundel ussa presidenta dalla uniun e fascinada dad in scazi che nus havein cheu ella ­regiun e che biars ein gnanc pertscharts. Ei dat dabia giuvens che van a cavar cristallas. La midada dil clima cun ils glatschers che seretrain porscha novas perspectivas per anflar cristallas? Gie, quei ei aschia, jeu sun aunc s’intressada ier nua ch’els han encuriu ed anflau cristallas. Els han buca tradiu ei, denton lur fatschas han tradiu che quels loghens porschan certas opziuns dad encurir ed anflar cristallas. Il gudogn, ils daners ein probabel buc il motiv principal per ir a cavar ­cristallas? Na, quei creigel jeu era buc. Igl ei plitost ina fascinaziun dad ir els cuolms, per part en cumpignia da dus treis e sch’ei anflan enzatgei, ei quei grondius e dat il regl da puspei turnar els cuolms.

Cun concerts en plirs loghens ein las duas jamnas da cuors per pianistas e pianists digl entir mund a Mustér vegnidas terminadas la fin d’jamna. Ils 42 musicists da 22 naziuns han dau in schatg da lur talent. Per la secunda ga ha la claustra da Mustér dau suttetg all’Academia internaziunala da stad da clavazin. Las davosas duas jamnas han studentas e students da clavazin da 22 naziuns exercitau sisum la Surselva. Plirs docents – tuts pianists da grond renum internaziunal – han filau vid la savida da lur discipels. L’organisatura dall’academia, Nina Orotchko da Turitg, ha purschiu allas participontas ed als participonts cundiziuns idealas per sescolar e seperfecziunar. Sper mintgamai tschun uras d’instrucziun persunala ed individuala, han las studentas ed ils students ella vegliadetgna d’entochen 28 onns sunau di per di pliras uras clavazin e singuls han era concertau denteren. Il cuors ei vegnius terminaus la fin d’jamna cun concerts a Falera, Flem e Mustér. Mintga pianista e pianist ha dau in schatg da sia gronda savida all’ala, interpretond ovras dils pli differents cumponists. Denter auter ein era stadas d’udir ovras da Gion Giusep Derungs, il cumponist lumnezian che ha saviu festivar miez avrel igl anniversari da 90 onns. L’Academia internaziunala da stad da clavazin duei haver liug la proxima ga en dus onns. Tenor Nina Orotchko duei quei esser danovamein en claustra a Mustér. Sco quei ch’ella ha detg enviers la FMR, daventa la finanziaziun dall’academia plaun a plaun problematica pervia dils cuosts carschents. Per las participontas ed ils participonts che derivan da biaras tiaras ein ils cuosts en Svizra aults. Per saver separticipar all’academia da clavazin ston ils interessents ademplir differentas premissas. Denter auter ston els disponer d’in attest, respectiv in scriver da recumandaziun d’in professer da musica che ha ni che instruescha igl interessent. In giuven pianist al concert final ella baselgia claustrala a Mustér. 42 pianistas e pianists digl entir mund ein separticipai all’Academia internaziunala da stad da clavazin. In giuven pianist al concert final ella baselgia claustrala a Mustér.

Dapi onns ei il cantautur e ghitarist Peter Finc (46) sin viadi en Svizra ed egl exteriur. Ed el scuviera sesez adina da niev. Il mument eis el sin turnea en Svizra cun siu bus solar e concertescha cun agid dall’energia solara. L’energia croda aschidadir giu da tschiel. La culissa ei siu oldtimer «Arnie». Il rinforzament ei dimensiunaus aschia che la qualitad dils tuns ed il consum d’energia cumpleteschan in l’auter. Sco quei ch’ils organisaturs – Cultura Vuorz/Waltensburg – scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ei Peter Finc in musicist ch’ins sa buca definir mo aschia. Sia musica s’extenda da tuns quiets plein sentiment entochen a canzuns selvadias da rock ord l’atgna plema. Da blues, soul, funk entochen reggae ei tut pusseivel. Il concert da Peter Finc ei d’udir sonda, ils 13 d’uost 2022 allas 20.15 ella retscha d’arranschaments da «Summerstage» el hotel Ucliva a Vuorz. (cdm/fmr) Il musicist Peter Finc.

Quest’jamna vegnan ils parasguladers puspei ad embellir il tschiel sisum la Surselva. Per in’ulteriura ga organisescha l’Uniun Disentis Open ina concurrenza da parasgular, uonn ei quella reservada plitost pils giuvens. 80 parasguladers e diesch parasguladras separticipeschan alla concurrenza internaziunala da parasgular a Mustér. La gronda part dad els ein Svizzers, vidlunder vegnan plirs da tiaras vischinontas. La dumengia havess in trenament giu liug, mo pervia dallas prognosas dall’aura cun urezis ei vegniu desistiu da quel. Aschia ein las participontas ed ils participonts parti il gliendisdis all’emprema concurrenza senza saver trenar. Entochen sonda vegn sgulau mintgadi, lu vegn igl arranschament terminaus. «Las prognosas dall’aura ein fetg bunas, aschia che nus essan optimists da saver organisar il program sco previu», di Marc Demont. El ei president dils Surselva Flaigers, l’uniun dils parasguladers dalla Surselva che cooperescha stretgamain cull’Uniun Disentis Open che segna era uonn per l’organisaziun dalla concurrenza. Meins intensiv Igl onn vargau ei vegniu arranschau a Mustér il super-final, aschidadir il campiunadi mundial da parasgular. Lezza concurrenza cun 125 participontas e participonts ha pretendiu dils organisaturs bia dapli lavur ed era in fundament finanzial bia pli grond. «En cumparegliaziun culla concurrenza d’uonn ei gliez stau in auter caliber», constatescha Marc Demont. Da tut autra tempra ei la concurrenza da quest’jamna era pertuccont sia valetaziun: «Quest’jamna san ils parasguladers buca rimnar puncts per autras concurrenzas. Igl ei ni in campiunadi svizzer ni in cup mundial, semplamein ina concurrenza pils giuvens che vulan rimnar experientschas per concurrenzas pli pretensiusas.» Ils campiunadis svizzers han dil reminent giu liug uonn ell’Engiadina. Corrispundentamein ei era il nivel per dabia buca aschia aults sco igl onn vargau. Tenor Marc Demont ein biars giuvens ella vegliadetgna da 20 onns dalla partida. La partenza dallas concurrenzas ei era uonn mintgamai a Gendusas, l’arrivada a Sax: «Nossa finamira ei da saver organisar tuttas concurrenzas cheu ella regiun, tenor las prognosas dall’aura duess quei esser bein pusseivel.» E l’auter onn? Dapi onns s’audan las concurrenzas da parasgular tiel program da stad sisum la Surselva sco igl amen en baselgia. Sch’ei va tenor ils Surselva Flaigers duei quei era esser aschia igl avegnir. «Alla radunonza generala il mars vargau havein nus decidiu da segidar igl onn 2023 danovamein vid ina concurrenza da parasgular pli gronda», di Marc Demont. Schebein ei dat lu era ina tala igl onn vegnent ei tonaton buca clar: «Quei dependa secapescha dall’Uniun Disentis Open ch’ei l’organisatura. Il bia discussiunein nus quei l’jamna da concurrenza digl onn avon.» Quei fuss pia il cass quest’jamna. Per la concurrenza internaziunala d’uonn ein 20 gidonters engaschai pli u meins l’entira jamna. Per in super-final sco igl onn vargau drova ei treis ga dapli glieud ed era per in cup mundial ein las duas uniuns dependentas da dapli gidontras e gidonters. Quest'jamna ha liug a Mustér in'ulteriura concurrenza internaziunala da parasgular.

Trun/Rabius ha gudignau la scuntrada dil Cup grischun la sonda sera ordeifer encunter Schlarigna. Grazia quella victoria s’avonzan ils Sursilvans ina runda e san aschia giugar vinavon per la trofea dil meglier club grischun. Ils giugs dil quart-final han liug miez settember. Ella prerunda dil Cup svizzer ha Laax spiars a casa encunter Staad. La squadra songagliesa dat en 3. ligia. Per Laax eis ei stau in’ulteriura buna experientscha da giug en vesta al campiunadi regiunal ch’entscheiva ils 19 d’uost 2022 cul giug encunter Domat. (fmr/hh) Cup grischun Schlarigna – Trun/Rabius 1:2 Cup svizzer, prerunda Laax – Staad 1:6 Panduz – Rebstein so. 16.00 Diepoldsau-Schmitter – Schluein Glion so. 16.00 Lai Valbella – Tavau so. 16.00 KF Labinoti – Lumnezia so. 18.00 Landquart – Wittenbach du. 14.00 Schlarigna – Heiden du. 15.00 Buchs – Tusaun/Cazas du. 16.00 Bogn Ragaz – Trun/Rabius mar. 20.00

Sonda proxima, ils 13 d’uost 2022, eis ei puspei aschilunsch: Mustér envida alla fiasta dil vitg. Ils organisaturs dall’Uniun Mustér Sentaupa cun Larissa Fry Schuster alla testa han danovamein semtgau in vast ed interessant program. Naven dallas 14.00 ein da veser e d’udir Las Fifferlottas, El Mar Treis, Las Bagordas, Giganto e la band da Vittorio Gregorio. Spels concerts e la fiera da products regiunals astgan surtut ils affons selegrar sin in program fetg variont cun giugs e pusseivladads da s’occupar sco smincar ni far savun. Il motto dalla fiasta dil vitg d’uonn ei «Generaziuns s’entaupan». L’idea ei da porscher ina caschun da sentupada per pign e grond. «Ils discuors ch’ei ha dau pli baul denter vegl e giuven van pli e pli a piarder en nossa societad. Nus lein animar da puspei s’entupar e tschintschar in cun l’auter. Viver e dar vinavon tradiziuns», puntuescha Larissa Fry Schuster. En quella fuorma ha la fiasta dil vitg liug uonn per la tiarza ga suenter 2017 e 2019. (fmr/hh) Impressiun dalla davosa fiasta dil vitg a Mustér.

Il project dalla gallaria per menar l’aua d’entadem la Lumnezia els indrezs da producziun dall’Ovra electrica Zervreila fuss madirs per passar ella fasa dalla projectaziun en detagl. Sco quei ch’il meinafatschenta dall’ovra, Clemens Hasler ha detg sin damonda dalla FMR, spetga l’interpresa uss sin in mument adattau per inoltrar el al cantun. La primavera 2012 han las endisch vischnauncas pertuccadas dil perimeter dall’aua dil project naven da Lumnezia entochen La Punt dau allas Ovras electricas Zervreila la concessiun pil project. Quel preveda da tschaffar l’aua entadem la Lumnezia e menar quella atras ina gallaria entochen els indrezs da producziun da Zervreila en Val S. Pieder, Stussavgia e la fin finala a Realta en Tumliasca. Il november 2013 ei la concessiun dil cantun Grischun suandada. Encunter quella decisiun han las organisaziuns digl ambient recurriu. «Nus havein empruau d’anflar ina soluziun extragiudiziala, mo quei ei buca reussiu», seregorda Clemens Hasler. Il settember 2015 ha la Dertgira administrativa dil cantun Grischun refusau il recuors, mo las organisaziuns digl ambient ein buca secuntentadas culla decisiun e han cuntinuau cun lur via da recuors tier la Dertgira federala. Igl onn 2016 ha la Dertgira federala allura incaricau la regenza dil cantun Grischun da revegnir, respectivamein da reponderar la concessiun. L’Ovra electrica Zervreila ei allura vegnida incumbensada da sclarir ulteriurs detagls dil project, denter auter l’aua restonta e las ognas pertuccadas. «Fatg tut il pusseivel» «Nus havein admepliu l’incarica adossada da nus dalla Dertira federala, repectivamein dalla regenza cun excepziun da fetg pigns detagls, per exempel pertuccont la planisaziun dil spazi. Il project ei madirs per vegnir inoltraus al cantun, era sche la legislaziun ei daventada aunc pli restrictiva», puntuescha Clemens Hasler. Tonaton constatescha el: «Ei dat in’opposiziun fundamentala dallas organisaziuns digl ambient. Da quella essan nus pertscharts. Nus essan denton vinavon dil meini che quei fussi ina buna caussa.» L’opposiziun dallas organisaziuns digl ambient vegn denter auter perquei ch’il Glogn ei in dils davos flums che flessegia natiralmein cun tut si’aua. Per la damonda definitiva per la vigur dalla concessiun vul quei dir: «Nus spitgein ussa sil dretg mument.» Quel savess arrivar bein spert, pertgei gia igl unviern vegnent savess l’energia electrica vegnir scarta sin fundament da differentas circumstanzias, denter auter la furniziun da gas restrenschida dalla Russia ell’Europa Centrala per producir leu energia electrica. 139 milliuns francs Quei mument che la concessiun ha vigur legala sto la damonda da baghegiar suandar. «En quei cass tschintschein nus d’ina procedura cun dus scalems. Damai ch’ei setracta d’in project relativ car, stuein nus haver la concessiun avon che nus sappien sclarir tuts detagls, per exempel geologics e tecnics. Tochen uss havein nus fatg las retschercas pretendidas surtut pertuccont igl ambient», di Clemens Hasler. Sin fundament da sondaziuns geologicas ed offertas per las lavurs sappien ins lu con ch’il project cuosti per propi: «Nus essan aunc adina dil meini che quei seigi ina summa da rodund 139 milliuns francs sco quei che nus havein communicau pli baul.» Quei mument che l’ovra dispona dalla concessiun, cuoza la planisaziun definitiva dil project rodund dus onns. Suenter la lubientscha da baghegiar duessen rodund treis onns tonscher per realisar il project. «Sch’ei drova energia ed ei fa prescha, essan nus semtgai cun nies project. Sch’ei dat denton vinavon recuors dat quei spert retards da plirs onns», di Clemens Hasler. Ina lingia da ring Ils 27 da fenadur 2022 ha la FMR rapportau davart plirs incaps dil current succedi el decuors dils davos meins en Lumnezia. Il problem che setschenta actualmein per la part entadem la Lumnezia ei la munconza d’ina lingia da ring. Il mument ei il territori da Degen anen colligiaus sulettamein cun ina lingia che vegn dalla val en. In incaps – per exempel in cametg – sa lu menar ad in’interrupziun era da pliras uras. Quei problem savess vegnir sligiaus culla gallaria d’aua previda dallas Ovras electricas Zervreila. Atras quella fuss ei numnadamein era previu da menar ina lingia d’electricitad entochen a Val S. Pieder. Aschia havess la Lumnezia lu ina segirtad da current en cass d’incaps d’ina u l’autra vart. Ils cuosts ed il manteniment dalla lingia atras la gallaria surprendess l’Ovra electrica Zervreila. Ils cuosts entochen tier la gallaria a S. Giusep entadem la Lumnezia fuss caussa dall’Ovra electrica Lumbrein. Agl ur Energia schubra ni pli bugen candeilas e lenna da brisch? Hans Huonder/FMR «Cumprei candeilas e mirei che vus hagies lenna da brisch pigl unviern vegnent.» Quei ei stau da leger quels dis ella pressa. Igl ei in cussegl dil president dalla Cumissiun federala per electricitad (Elcom), Werner Luginbühl. Igl unviern savessi ei dar problems cull’electricitad ed in’interrupziun dil current per singulas ni pliras uras seigi buc exclausa. Pil laic eis ei grev da giudicar con realistics, respectiv nunrealistics che quei scenari ei. In ei denton cert: l’uiara ell’Ucraina e las sancziuns pridas encunter la Russia han in effect sill’economia ed ils prezis d’energia. Mo gia avon che l’invasiun dils Russ ell’Ucraina entscheivi era la stabilitad dalla reit da current ell’Europa Centrala in tema. In dils motivs ei che ton la Germania sco la Svizra vulan desister igl avegnir d’energia producida d’ovras atomaras. La Svizra ha bunas premissas per dar il damogn allas sfidas futuras dil sectur d’energia. D’ina vart ei quei il potenzial dalla forza dil sulegl, da l’autra vart l’energia hidraulica. Da zanunder sto l’energia denton vegnir avon che mintga casa ha cuvretg siu tetg cun panels. La forza che vegn ord la bescla ei buca nunlimitada, aschia ni aschia buca sch’ins vul aunc pender vid quella autos, töffs e velos cun battarias fomentadas. Ils projects hidraulics novs dils davos onns han mussau ch’ei sa dar in bien equiliber denter natira e nez dall’aua per far energia electrica. La sanaziun dall’Ovra electrica Russein ei in exempel co ins sa pretender dallas ovras l’aua restonta che lubescha era igl avegnir veta ell’aua, mo ch’impedescha tonaton buca il medem mument in augment dalla producziun d’energia. Il cass fuss quei era tiel project previus dallas Ovras electricas Zervreila entadem la Val Lumnezia. Cul risguard duiu dalla natira savess vegnir produciu igl avegnir cun quell’aua energia electrica per 18 000 casadas. Quei ei buca pauc, surtut era perquei ch’ei setracta d’energia schubra pli che schubra. Leutier purtass il project entradas finanzialas supplementaras allas vischnauncas pertuccadas. Pil svilup dils vitgs en muntogna – sco per exempel la Lumnezia – ein quellas da grond’impurtonza. Las regiuns muntagnardas han buca biaras pusseivladads da svilup, ils mauns ein ligiai pir che zacu e la ductrina da pliras varts – co la veta ellas Alps hagi da veser ora futuramein – ei buca da surudir. Ins sa bein surschar tut alla natira, mo la veta dil carstgaun che ha leu sia patria e che vul fadigiar leu siu paun da mintgadi astga buca vegnir restrenschida infinitamein. OE Zervreila fuss semtgada 57 pertschien dil current che vegn producius en Svizra deriva dalla forza hidraulica. Quella cumpart savess esser pli aulta. In project che savess contribuir leutier ei quel dall’Ovra electrica Zervreila cull’aua d’entadem la Lumnezia. Hans Huonder/FMR Cun ina gallaria da 12,6 km duess l’aua d’ina surfatscha da 29,2 km quadrats il pli entadem la Lumnezia vegnir menada els indrezs da producziun dall’Ovra electrica Zervreila. En tschun loghens duessen ils rodund 32 milliuns meters cubics aua per onn vegnir tschaffai. Encunter la concessiun dallas vischnauncas pertuccadas e dil cantun Grischun han las organisaziuns per la protecziun digl ambient recurriu entochen avon Dertgira federala. Lezza ha lu decidiu avon sis onns ch’ulteriurs detagls stoppien vegnir sclari. «Nus havein sclariu quei ch’ei stau da sclarir e fussen promts d’inoltrar il project currigiu al cantun», di Clemens Hasler, meinfatschenta dall’OEZ, sin damonda dalla FMR. Cura ch’ils responsabels dall’ovra fan quei ei buca clar: «Nus spitgein il dretg mument.» Sin fundament dalla concessiun definitiva stuess il project lu aunc vegnir concretisaus tecnicamein. Dil mument che la concessiun definitiva fuss dada, cuzzass ei minimum tschun onns avon che l’aua dalla Lumnezia su vegness nezegiada l’emprema ga per producir electricitad. Pagina x «Nus spitgein il dretg mument.» Clemens Hasler, meinafatschent dall’Ovra electrica Zervreila

Ensemen cun Heinz Walter dalla Turgovia ein Eveline Cathomen da Schlans e sia feglia Lina responsabels per ils animals sin l’alp da Schlans. Sper 200 vaccas-mumma cun vadials han ei era da mirar da cavals, pors, giats, tgauns e gaglinas. «Ir ad alp ei mia pissiun», di Eveline Cathomen e ses egls tarlischan dil plascher cu ella aschunta ch’ella hagi probablamein artau quella fascinaziun pigl ir ad alp dils tats e da ses geniturs. Senza dubi ha era Lina artau quei «gen». La buoba ha 12 onns ed ei la giuvna dils tschun affons d’Eveline ed Ervin Cathomen. Ses far­gliuns ein gia ord scola, lavuran ni fan in emprendissadi, aschia che mo la pintga va ad alp culla mumma. Il bab resta a Schlans sil bein puril. Sentir la forza dalla natira Cun 21 onns ei Eveline Cathomen ida l’em­prema ga sezza ad alp. Diesch stads eis ella stada sin alps a Vuorz, Nalps e Cavrein – entochen ch’ella ha giu famiglia. «Cun puraria ed affons pigns mav’ei buca bein dad ir ad alp, quella veta ha denton muncau ualti fetg. Il 2016 hai jeu gidau ora si cheu e dapi 2017 sun jeu mintga stad pastura sin l’alp da Schlans», di la dunna da 49 onns. Silla damonda, tgei che plagi ad ella aschi bein vid quella veta, sto la dunna culla cavellera liunga studegiar in mument per ­rispunder: «Jeu hai bugen vaccas e gaudel quella veta d’alp cun tut las auras e sfidas. Viver aschia ella natira ei bellezia. La forza dalla natira sentan ins bia meglier si cheu.» «Sco nus» Ella conceda denton era ch’ei seigi buc adina tut mo sempel e bi, mo il positiv domineschi tuttavia. Maglia hagi ei dabiara uonn, denton plitost pastg vegl. Per ch’ei tonschi entochen la fin settember stuessi ei plover empau dapli. «Il meglier eis ei sch’ei fa bial’aura e dat la sera in urezi», ­declara la pastura. E tgei han las vaccas il pli bugen? «Sco nus», rispunda Lina sco ord la pistola. Stads da bial’aura sco uonn seigi ei denton pli sempel d’anflar ils animals che la stad vargada cun massa plievgia e nebla. Lufs ha Eveline aunc viu negins ed ella hagi era buca tema ch’ei schabegi enzatgei culla muaglia: «Secapescha ch’ei ha lufs el contuorn ed excluder san ins nuot, mo vaccas-mumma setegnan ensemen ed in singul luf attaccass probablamein gnanc, sch’ei vegnessen el triep fussi mender.» In bien team Sin l’alp da Schlans cargan purs da Trun, Schlans, Zignau e Stettfurt lur vaccas-mumma. Quellas da Stettfurt s’audan al pastur Heinz ­Walter ed era las vaccas dalla famiglia Cathomen passentan la stad sin l’alp da Schlans. «Nus enconuschin quasi tuttas per num», raquenta ­Lina ed entscheiva a numnar enzacons nums. Las pasturas han retschiert la redactura dalla FMR avon la tegia d’alp. Quella drovan ellas duas denton plitost mo per cuschinar e pils indrezs sanitars. «Nus durmin en nossa jurta, quei ei cool», di Lina. Ton il pastur sco Eveline Cathomen ­tuornan adina puspei a casa per far fein. Aschia sebrattan ei sin l’alp ed ein in bien team. «Jeu ­fetschel bugen fein, bandunel denton buc aschi bugen l’alp», tradescha la feglia da purs oriunda da Breil. Era Lina banduna questa stad empau pli stedi l’alp per ir a far bogn cun sias amitgas ni cun la madretscha. E tgei maunca il pli fetg alla mattetta cu ella ein sin l’alp? «Nuot, jeu hai tut e sch’jeu sai buc tgei far baghegel jeu chistas pils giats ni las gaglinas», raquenta Lina ferton ch’ella fa termagls culs giattels. Sin l’entschatta dalla scola spetgi ella buca vess, era sch’ella mondi dètg bugen a scola. Allas 5.30 entscheiva il di da lavur Las seivs sin l’alp da Schlans han la pastura ed il pastur fatg all’entschatta dalla stagiun. Aschia han ei ussa sulet da pertgirar las vaccas e midar pastiras. Naturalmein vegnan era lavurs sco cuschinar, far lenna ni era runcar pastiras vitier. Allas 5.30 leva Eveline per dar allas gaglinas. ­Allura fa ella sia tura per controllar che tut seigi en uorden culla muaglia. Lina accumpogna savens la mumma. Tut tenor en tgei sectur dall’alp che las vaccas sesanflan cuozza la tura denter in’ura e mesa entochen quater uras. «Sch’ina vacca ni in vadi han in problem, tractel jeu els cun mieds homeopatics. Sch’jeu vegnel buca vinavon dun jeu part al possessur», declara la pastura. Suenter la tura dalla damaun vegn siult da camifo per allura turnar allas lavurs che crodan. Da far gentar sebrattan las pasturas ed il suentermiezdi partan ei per la secunda tura da controlla. La tscheina prepara Eveline pil solit, Lina ed il pastur han lu da lavar giu. Seras da bun’aura sesan els treis aunc empau entuorn il fiug, miran dalla Surselva siado e laian repassar il di per la fin finala ir ad uras en treglia. Idilla sin l’alp da Schlans. Eveline Cathomen e sia feglia Lina. Lina ha bien quitau dils giattels che tschercan traso lur patruna.

La fin d’jamna dils 20/21 d’uost 2022 entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal. Dil Grischun ein presentas equipas ellas pli differentas ligias dalla 2. ligia dallas dunnas e dils umens entochen las junioras ed ils juniors, sco era dils seniors. Tiels juniors A gioga ina selecziun dalla Surselva ella pli auta ligia regiunala, numnadamein la Youth League. Representada ei la Surselva era en quella ligia tiels juniors B. Moviment dat ei plaun e plaun era tier las junioras en Surselva. Igl ei numnadamein reussiu da formar ina squadra pil campiunadi da mattatschas entochen 15 onns. (fmr/hh) 2. ligia, gruppa 1 Domat, Vaduz, Mels, Abtwil-Engelburg, Winkeln, Flawil, Montlingen, Au-Berneck, Uzwil, Herisau, St. Margrethen, Altstätten. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion, Domat, Trun/Rabius, Valposchiavo, Tusaun/Cazas, ­Landquart, Ruggell, Schaan, Eschen/Mauren, Triesen, Triesenberg, Buchs. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia, Surses, Vaz-sut, Tavau, Danis-Tavanasa, Cuera 97, Schlarigna, Panaduz, Valposchiavo, Schluein Glion. 5. ligia, gruppa 1 Lai Valbella, Tusaun/Cazas, Bregaglia, Panaduz, Lusitanos de Samedan, Landquart, Mladost, Bogn Ragaz, Val Tamina, Sargans. 5. ligia, gruppa 2 Vaz-sut, Trun/Rabius, Laax, Domat, Danis-Tavanasa, Cuera 97, Lumnezia, Union Trin, Sedrun/Mustér, Rueun. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva, Cuera 97, Rotmonten, Teufen, Rorschach-Goldach, Dardania ­S. Gagl, Tobel-Affeltrangen, Winkeln, Au-Berneck, Brühl, Gossau, ­Romanshorn. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Surselva, Zuzwil, Eschen/Mauren, Tobel-Affeltrangen, Uznach, Uzwil-Henau, Buchs, Romanshorn, Teufen, Rorschach-Goldach, Rheintal, Amriswil. Juniors A1, gruppa 1 Domat, Schlarigna, Alstätten, Widnau, Uznach, Montlingen, Buchs, Bogn Ragaz, Eschenbach-Wagen, Appenzell. Juniors A2, gruppa 1 Landquart, Tavau, Balzers, Glaruna, Rapperswil-Jona, Weesen, Mels, Sargans, Vaduz. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Cuera 97, Wittenbach, Ruggell, Arbon, Steinach, Montlingen, Brühl, Bogn Ragaz, Appenzell, Berg. Juniors B1, gruppa 1 Domat, Schlarigna, Landquart, Tavau, Orion Cuera, Grischun Central. Juniors B2, gruppa 1 Surselva, Grischun Central, Valposchiavo, Panaduz, Vaz-sut, Lusitanos de Samedan, Bogn Ragaz, Trübbach, Balzers. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Surselva, Cuera 97, Arbon, Brühl, Herisau, Bogn Ragaz, Staad, Rorschach-Goldach, Appenzell, S. Gagl damas U17. Juniors C1, gruppa 1 Domat, Tavau, Grischun Central, Ruggell, Buchs, Walenstadt, Mels, ­Sargans, Gams. Juniors C2, gruppa 1 Surselva a, Surselva b, Valposchiavo, Landquart, Grischun Central, Vaz-sut, Domat, Cuera 97, Schlarigna, Panaduz. Juniors D, elita, gruppa 1 Surselva, Cuera 97, Uznach, Buchs, Glarnerland, Rapperswil-Jona. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz, Landquart, Mels, Grischun Central, Domat a, Domat b, Orion Cuera, Cuera 97, Sargans. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central, Surselva b, Surselva c, Domat, Cuira 97 – Orion Cuera, Schlarigna, Panaduz, Landquart, Valposchiavo, Bogn Ragaz. Juniors D2, gruppa 2 Grischun Central, Domat, Vaz-suz, Tavau, Orion Cuera, Cuira 97, Landquart, Mels, Balzers, Bogn Ragaz, Val Tamina. Damas 2. liga, gruppa 1 Domat, Widnau, Triesen, Au-Berneck, Uzwil, Frauenfeld, Romanshorn, Toggenburg, Ebnat-Kappel, Rapperswil-Jona, Weinfelden-Berg. Damas 4. liga, gruppa 1 Surselva, Tusaun/Cazas, Schlarigna, Vaz-sut-Cuera, Triesen, Schwanden-Linth, Buchs, Eschenbach, Mels. Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva, Domat, Cuera 97, Triesen, Linth 04, Eschenbach, Werdenberg, Widnau, Mels. Seniors 30+, gruppa 1 Schluein Glion, Vaz-sut-Landquart, Tusaun/Cazas, Tavau, Cuera 97, Lusitanos de Samedan, Plaun/Imboden. Seniors +40, gruppa 1 Cuera 97, Domat, Panaduz, Balzers, Flums-Walenstadt, Val Tamina-Bogn Ragaz, Mels.

Rodund 80 parasguladras e parasguladers – surtut dalla Svizra – semesiran quest’jamna sisum la Surselva. Mintga di entochen sonda han els d’absolver in pensum. Las cundiziuns da sgol ein fetg bunas. Quei muossan era las fotos fatgas il mardis. Ellas dattan in’impressiun dalla cuntrada da Mustér entochen la bellezia planira dalla Greina. La Surselva ein bein enconuschenta per sias relaziuns pli u meins adina optimalas pil sport da parasgular. (fmr/hh) Jamna da parasgular a Mustér.

Culla squadra U21 dil Club da ballapei S. Gagl ha Fabrizio Cavegn contonschiu la primavera la promoziun ella Promotion League, la tiarz’aulta ligia en Svizra. 20 gols ha el sittau per sia squadra la stagiun vargada e gia egl emprem giug ella ligia nova encunter la secund’equipa d’YB ha il Lumnezian tuccau. Avon biebein in onn ha Fabrizio Cavegn midau club: da Cuera 97 (2. ligia interregiunala) eis el arrivaus ella secunda squadra – la U21 – dil Club da ballapei S. Gagl. La sta­giun vargada ha quella dau ella 1. ligia. Cun 20 gols ei Fabrizio Cavegn staus il meglier settagols dalla gruppa 3 ed il secund meglier da tuts giugadurs dalla 1. ligia che cumpeglia treis gruppas a mintgamai 14 equipas dall’entira Svizra. La fin dall’jamna vargada ha la secunda da S. Gagl dau igl emprem giug ella Promotion League, quel ei vegnius spiars cun 3:4. Fabrizio Cavegn ha sittau igl 1:1 per sia squadra. El vul mussar ch’el s’auda era en quella ligia tiels megliers settagols. Trenau era cull’emprema «Jeu sesentel fetg bein a S. Gagl», di Fabrizio Cavegn silla damonda co el seigi sevivius en leugiu. Il giuven Lumnezia che cumplenescha prest ils 20 onns ha saviu sepreparar questa stad cull’emprema equipa sil campiunadi ve­gnent. Ed era duront il campiunadi ha el la caschun da trenar ina entochen duas ga per jamna culs megliers dil Club da ballapei S. Gagl, la squadra che dat il campiunadi dalla Super League: «Las preparativas ein stadas fetg bunas. Sulet igl unviern vargau hai jeu stuiu far ina pausa da rodund duas jamnas pervia d’ina pintga blessura.» Il campiunadi 2022/23 ella Promotion League less el nezegiar per far in ulteriur pass anavon: «Lu hai jeu segiramein la schanza da puder s’avanzar el cader dall’emprema.» Filar vid ils detagls Fabrizio Cavegn sa vid tgei detagls ch’el sto aunc luvrar per contonscher la finamira da saver dar in mument ballapei ella Super League: «Avon gol stoss jeu esser aunc pli freids. Mo era corporalmein drovel jeu aunc in tec dapli stabilitad e fermezia. Vid la spertadad san ins era adina luvrar.» Era sch’il pass ell’emprema squadra dil Club da ballapei S. Gagl reussescha buc gia en in onn, vesa Fabrizio Cavegn siu avegnir il mument tier S. Gagl: «Jeu sesentel fetg bein cheu ed aschi ditg ch’jeu sun aschi datier dall’emprema equipa, midel jeu segiramein buca club.» Tiel CB S. Gagl ha el era ina plazza sco pedel cun in pensum da 30 pertschien. Igl ulteriur temps ­dedichescha el cumpleinamein al ballapei, num ch’el seigi sin viadi naven da siu domicil a ­Sirnach entochen egl Espenmos. Ils giuvens vegnan susteni Per las structuras ed il sustegn dil Club da ballapei S. Gagl ei Fabrizio Cavegn plein laud: «Ils responsabels tractan fetg bein ils giuvens. Ei vegn instruiu consequent e dau il sentiment ch’ins seigi d’impurtonza. Luvrar cul trenader Marco Hämmerli ei fetg emperneivel.» La concurrenza ch’el ha tiel meglier club da ballapei dalla Svizra orientala vegn buca mo dall’em­prema squadra, mobein era dalla secunda nua ch’el dat sez: «Quei ei tut fetg buns giugadurs cun ambiziuns. Tuts lavuran denton vid ils davos detagls per la fin finala far il segl el cader dall’emprema.» Fabrizio Cavegn vul era esser questa stagiun il meglier settagols da sia ­squadra. Che quei ei bein pusseivel ha el mussau la fin dall’jamna vargada encunter la secunda dils Young Boys. Sonda proxima sepresenta gia la secunda caschun da sittar gols el giug encunter Cham. Duess ei tuttina buca tonscher in mument per l’emprema equipa da S. Gagl, dat ei per il giugadur da ballapei oriund da Vella autras vias: «Sch’ei tonscha buca per la Super League dat ei era ina Challenge League cun buns clubs. Jeu sun denton fetg optimists per miu avegnir.» Sia patria – la Lumnezia nua che sia famiglia viva – ha el tonaton buca emblidau en quei temps. Il cuntrari: «Sch’jeu hai in di ­liber mon jeu ensi. Jeu sun magari schizun leds da saver guder in tec temps era spel ballapei. Il mument sun jeu denton fetg ventireivels da mia situaziun.» Fabrizio Cavegn ei sin buna via Avon in onn ei Fabrizio Cavegn (19) vegnius engaschaus dil Club da ballapei S. Gagl per sia secund’equipa, quella sut 21 onn. En quell’emprema stagiun ha il giuven Lumnezian sittau 20 gols ella 1. ligia. La squadra ei vegnida promovida e dat uonn ella Promotion League, la tiarza aulta ligia da ballapei en Svizra. Gia egl emprem giug encunter la secund’equipa dils Young Boys la fin dall’jamna vargada ha Fabrizio Cavegn puspei tuccau: «Jeu sesentel fetg bein a S. Gagl. Las cundiziuns da trenament ed il clima motiveschan.» Sut il trenader Marco Hämmerli lavura el vid plirs detagls tecnics e corporals e la finamira ei clara: «Jeu less far il segl ell’emprema equipa e dar Super League.» Ferdau vid quell’equipa ha el questa stad. Ellas preparativas pil campiunadi niev ha el saviu trenar regularmein culs megliers giugadurs dil CB S. Gagl. (fmr/hh) Fabrizio Cavegn ella mondura dil Club da ballapei S. Gagl.

Il cussegl da vischnaunca da Tujetsch conceda il dretg da baghegiar dumandaus dall’Uniun Casa Depuoz. Lezza preveda da construir ina nova casa per persunas handicapadas silla parcella dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun. Il parlament ha concediu il dretg independent e cuzzont per la parcella cun ina surfatscha da 1435 meters quadrats per in temps da 50 onns entochen ils 31 da december 2072. Medemamein ha el approbau il contract dil dretg da baghegiar, quei denton culla resalva ch’il credit d’impegn per la spazzada dalla part veglia dil baghetg dalla Tgèsa s. Vigeli vegni concedius pli tard el rom dalla tractaziun dil preventiv 2023. Dapi in temps ei l’Uniun Casa Depuoz vid elavurar in project per ina nova casa per persunas handicapadas sigl areal dalla Tgèsa s. Vigeli a Sedrun. La lavur ei avanzada, il mument sesanflan ils planisaders vid il preproject che cumpeglia era ina calculaziun dils cuosts dil project. La fin d’uost 2022 duessen ils cuosts approximativs esser enconuschents. Silsuenter duei vegnir inoltrau la damonda da baghegiar. La finamira ei d’entscheiver cullas lavurs da construcziun dalla casa nova sil pli tard igl onn 2025. Entochen lu duess la part veglia dalla Tgèsa s. Vigeli esser spazzada. En sia seduta dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla dalla halla plurivalenta a Sedrun/Dulezi ha il parlament communal era concediu credits per la cumpra da maschinas pil menaschi tecnic. Pil remplazzament dalla maschina Reform T10 entras ina maschina d’occasiun ha el sbursau in credit da 197 000 francs. Pil remplazzament dalla maschina Reform T9 entras ina maschina nova ei vegniu concediu 240 000 francs. Il conclus concernent la cumpra dalla maschina nova vegn suttamess al referendum facultativ. (cdm/fmr/hh)

D’Assumziun da Maria, gliendisdis proxim, ils 15 d’uost 2022 viseta uestg Giusep Maria Bonnemain la Pleiv da Tujetsch. El concelebrescha il survetsch divin dallas 10.00 a Sedrun. Quei di sa uestg Giusep Maria festivar il di da si’ordinaziun sco spiritual. Quella ei stada ils 15 d’uost 1978. Suenter il survetsch divin vegn presentau il cudisch «Santiago de Compostela» da sur Mathew Charthakuzhiyil. El ei semtgaus en lungatg romontsch, tudestg e talian. Uestg Giusep Maria ha scret la prefaziun pil cudisch ch’ei vegnius stampaus ella Stamparia La Tuatschina. El sa vegnir cumpraus quei di. Silsuenter sa el vegnir retratgs tier Rita Furger a Mustér sco era dallas pleivs da Sedrun, Mustér, Sumvitg e Breil. El cuosta 20 francs. (cdm/fmr/hh)

La regenza ha approbau il project dalla via forestala «Uaul dallas Vallettas – Rost» dalla vischnaunca da Trun. Ella ha deliberau ina contribuziun cantunala da maximalmein 1,44 milliuns francs per quei intent. Ils cuosts totals importan rodund 1,98 milliuns francs. Il territori dil project dalla vart dretga dil Rein anteriur cumpeglia ina surfatscha d’uaul da 99 hectaras. Da quellas ein 75 hectaras uaul da protecziun dil tip A. Naven digl Uaul dallas Vallettas tochen l’Alp Nadels ein quels uauls da protecziun accessibels mo insufficientamein per la selvicultura ed il standard da construcziun dalla via d’uaul satisfa buc allas pretensiuns actualas. La lenna raccoltada vegn transportada igl emprem cun tractor e carr annex ni cun helicopter e lura transcargada sin camiuns. Cheutras ein la raccolta da lenna ed ils cuosts da transport considerablamein pli cars. Quei project cuntegn l’amplificaziun dalla via d’uaul existenta sin ina lunghezia da circa 1,5 km ad ina via d’uaul carrabla cun camiuns cun ina ladezia da 3 m. Per puder cultivar meglier igl uaul da protecziun vegnan ultra da quei construiu duas plazzas per installar ina crana a cabel resp. per deponer lenna. (cdm/fmr) La via «Uaul dallas Vallettas – Rost» a Trun el stan actual.

La plievgia ei stada scarta ils davos meins. Mo tuttina eis ella vegnida mintga ga il davos mument per impedir che praus e pradas schigien ora dil tut. La situaziun ei tonaton differenta d’in liug a l’auter. Surtut ellas spundas exponidas enviers sid ha la munconza da plievgia strapazzau entginas ga la gnarva ils purs. «Mintga ga cura ch’ils praus entschevevan a ve­gnir cotschens deva ei in urezi ni in uradi. Aschia ha il terren adina survegniu aua, era sche quella ei buca curdada en abundonza giu da tschiel», di Sep Benedetg Candinas da Sumvitg. El cultivescha praus denter auter a Sumvitg, la spunda cun exposiziun envers sid. Leu quenta el cun ina sperdita da raccolta da rodund 15% en cumparegliaziun cugl onn 2021. Tonaton plaida el d’ina buna qualitad da pavel. Ils praus da l’autra vart dalla val cun in’exposiziun encunter ost ni nord ein buca stai pertuccai fetg dalla schitgira questa stad. Quei di era Emanuel Giger da Surrein sin damonda dalla FMR: «Mirau sur tut ora ei la raccolta da fein ed ussa da risdiv buca stada bia pli pintga ch’ils davos onns a Surrein ni en Val Sumvitg e la qualitad con­stat era. Perencunter hai jeu rislau pli pauc sils praus ch’jeu cultiveschel a Trun, ferton che la raccolta a Rabius ei puspei stada en rama da tschels onns.» Ferton ch’ei vala in scamond da far fiug el liber – surtut per impedir incendis d’uaul – ein biaras parts da praus mitschadas bein en­tochen ussa. Mitschai cun in egl blau En cumparegliaziun cun auters loghens en Svizra ei la part su dalla Surselva stada preservada dil mender entochen ussa. «Nus havein giu extrem bia cletg. Gia il matg era ei fetg schetg. Quels dis cheu ha il pastg puspei entschiet a setschuorar, mo probabel vegn la plievgia puspei il davos mument e spendra aschia la situaziun», di Sep ­Benedetg Candinas plein optimissem. Igl unviern ha purtau relativamein pauca neiv e quei ha giu in ulteriur effect sil terren. Lu ha la schi­tgira e surtut era la calira procurau ch’ils praus han pitiu, persuenter han ils purs saviu nezegiar las bunas cundiziuns da far fein e risdiv senza stuer temer che la raccolta vegni bugnada trasora. «Ei dependa secapescha schon tgei che l’aura fa il proxim temps. Nus fagessen bugen aunc in tagl per lu tuttina era aunc haver pastg pils ­animals che vegnan dallas alps», constatescha Emanuel Giger. Stuiu bugnar ha Sep Benedetg Candinas sia pumera: «Senza fuss ei buc iu. La raccolta d’apricosas, persics e plogas ei stada buna, mo ins senteva la qualitad dil fretg il di ­suenter ch’el haveva giu aua, respectivamein cura ch’el haveva buca giu aua. Fretgs che han pauc’aua ni insumma negina han negin gust.» Surrein ei empau auter Emanuel Giger fa il pur dapi pressapauc 20 onns e cultivescha il mument rodund 30 hectaras prau, da quei ina quarta els Plauns da Surrein. Leu para il terren d’haver profitau uonn dalla neiv: «Cheu ei la neiv luada uonn bia pli tard ch’ellas spundas da Sumvitg. Aschia ei quell’aua semantenida pli ditg el terren. Quei ei denton buca adina il cass, igl onn vargau eis ei stau bunamein il cuntrari.» Sco Emanuel Giger di, ei quei denton plitost l’excepziun: «Sin fundament dallas experientschas fatgas havein nus cheu el Plaun da Surrein in microclima cun pli pauca plievgia ch’en auters loghens en Surselva. Dif­ficultads caschuna quei surtut per quels che vulan arar.» Cultivar per exempel garnezi ni truffels el Plaun da Surrein seigi cumbinau cun bia lavur. Era a Surrein vala denton il medem principi sco ellas spundas da Sumvitg: «Dus ni treis uradis san far miraclas.» «Dus ni treis uradis san far miraclas» La calira e la schitgira fan quitaus a biaras regiuns ell’Europa. En Svizra ei la situaziun da regiun tier regiun differenta. Exponida all’aura ei l’agricultura. Sco ei para han ils purs sisum la Surselva buca sentiu bia dalla situaziun da questa stad. Mintga ga cura ch’ils praus entschavevan a vegnir cotschens arrivada la plievgia – ina ga dapli ed ina ga pli pauc. «Dus ni treis uradis san far miraclas», di il pur Emanuel Giger da Surrein. El sa da tgei ch’el tschontscha pertgei gest ils Plauns da Surrein ein buca puppergnai cun precipitaziuns duront la stad. Ellas spundas cun exposiziun enviers sid ha ei dau sperditas ella raccolta uonn, mo era quellas stattan en rama, sco quei che Sep Benedetg Candinas da Sumvitg ha tradiu sin damonda dalla FMR. (fmr/hh) Vesta dils Plauns da Surrein en direcziun Sumvitg. La plievgia ch’ei vegnida mintgamai tschun avon las dudisch ha procurau che las sperditas da pavel ell’agricultura ei stada en rama. Emanuel Giger cultivescha praus a Surrein, Rabius, Campliun, Trun ed en Val Sumvitg. El ha sentiu questa stad l’influenza dall’exposiziun da quels seigi envers sid ni nord.

Dapi diesch onns porscha la Banca Cantunala Grischuna cun il «Project uaul da muntogna» lavur da vacanzas per scolaras e scolars. Quest’jamna dostan ils scolars roma e reschlan prau magher egl uaul da Siat. La gievgia han els giu viseta. «La lavur ei dètg stregntga e la sera sun jeu staunchels», gi Fabian Sac da Glion che ha 15 onns e che dosta actualmein roma egl uaul sur il vitg da Siat. El ei s’annunziaus tier la Banca Cantunala Grischuna che porscha gia dapi onns oc­cupaziun a scolaras e scolars duront las vacanzas da stad. «Nus havein instradau quell’acziun perquei che nus havein fatg persenn gia avon diesch onns che jobs da vacanzas per scolaras e scolars mauncan adina pli fetg.» Il menader da persunal dalla banca, Alex Villiger ei sez staus tiels giuvens egl uaul sur Siat per rumir roma. «Dapi diesch onns purschin nus la lavur da vacanzas ensemen cun il Projet uaul da muntogna.» Fritgeivla collaboraziun Ed igl ei ina fritgeivla collaboraziun, sco ins ha viu la gievgia. Duront ils 10 onns vargai han 600 giuvenils prestau circa 25 000 uras lavur en divers uauls grischuns. Quater differentas gruppas da scolars lavuran la stad mintgamai per ina jamna en quater differents loghens el cantun Grischun. Ina gruppa la jamna vargada egl uaul da Siat nua ch’il selvicultur dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion, Sigi ­Andreoli ha accumpignau la lavur dallas scolaras e dils scolars. «Ils emprems dus gis han ils scolars rischlau e dustau il fein dad in prau magher ch’ils collavuraturs digl uffeci forestal havevan segau.» E dapresent vegn la roma che deriva dad in tagl lenna cavigliada. «Sche nus schein la roma giun plaun creschan dabia puaunas e ­suitga ed ei va pli gitg entochen ch’igl uaul seregiuvinescha.» Il program dall’jamna cuntegn in excursiun ed alla fin ina sera da grillada nua ch’ils geniturs ein envidai. E lu datti paga, la Banca Cantunala Grischuna indemnisescha la lavur da stad da mintga scolar cun 500 francs. Per plascher era da Fabian Sac che lavura duront la stad ina ga ni l’autra el bogn da Glion. Dil bogn da Glion vegn el bein buc aschi staunchels a casa, denton ei la paga era pli mudesta, sco quei ch’il scolar ha tradiu. Plascher digl engaschi giuvenil Martin Kreiliger meina il Project uaul da muntogna che intermediescha lavur voluntaria pigl uaul da muntogna. El ei satisfatgs dalla collavuraziun cun la banca. «Era sche jeu erel all’entschatta in tec malsegirs schebein la collaboraziun dad in per hippis pli passai cun ina banca funcziuneschi.» Ella para da funcziunar e Martin Kreilliger ha repartgiu als presents rispials da schiember svizzer per simbol d’engraziament. «Cun far péz a quei rispli sederasa l’odur dil schiember che regorda nus agl uaul da muntogna e sia muntada.» Plascher digl engaschi giuvenil egl uaul ha era il schef digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira, Urban Maissen. El ha regurdau scolaras e scolars seradunai egl uaul da Siat allas biaras incumbensas digl uaul grischun. Principalmein a sia funcziun da protecziun e che la lavur da scolaras e scolars ei impurtonta per mantener quella protecziun. «La lavur a favur digl uaul ­astgan ins mai tralaschar.» Durabladad deriva dil forestalesser Carmelia Maissen, la presidenta communala dad Ilanz/Glion ed en in pèr meins era scheffa dil Departement d’infra­structura, energia e mobilitad e cheutras dil forestalesser grischun, ha menziunau la durabladad. In tierm che vegni ozilgi duvraus ni surduvraus per mintga occa­ssiun. «La durabladad ha sias ragischs el forestalesser che ha gia avon tschentaners encurschiu ch’ins astga duvrar mo tonta lenna sco quei che crescha suenter.» Carmelia Maissen ha detg als scolars che la lavur actuala pigl uaul hagi in effect positiv era per las generaziuns proximas. «Per che vos affons e beadis sappien era guder e nezegiar igl uaul.» La scolara Saskia Cathomen da Breil lavura medemamein egl uaul da Siat. Vid affons e beadis ha ella buc exnum pater­tgau la gievgia vargada duront la pausa da miezgi. La damonda pertuccont la lavur egl uaul ha ella rispundiu cun in surrir e dau in’egliada silla roma ella spunda sulegliva.

La Corporaziun d’aua Spina da Vin furnescha aua all’entira vischnaunca da Mustér e dapi uonn era a Mompé Medel. Clau Dermon, il survigilader dil provediment d’aua ei perschuadius d’haver il plaz da lavur il pli bi dil mund. La FMR ha astgau accumpignar el alla lavur e seperschuader, ch’ei ha malgrad la schitgira pil mument aunc aua en abundonza. Il plaz da lavur che Clau Dermon ha dapi quater onns ei propi bellezia e senza dubi era fetg gronds e spatitschaus sigl entir intschess dalla vischnaunca da Mustér. «Jeu hai mai lungurus, lavurel il pli bia or ella natira ed en quels ­lo­ghens nua ch’auters fan vacanzas», di igl um da 32 onns duront ch’el meina siu «Gator» dalla Val Segnas siadora. «Gator» vegn dad «Alligator» ed ei in vehichel che lubescha da carrar era leu nua ch’in auto vegness buca pli vinavon. Il mardis avonmiezdi ha il funtaner mussau alla redactura las tschaffadas ella Val Segnas, la stiva d’aua nova Stgeinas e ­l’ovra electrica Londernei sul vitg da Segnas. Si sper la stiva d’aua ei la survesta dalla Val Segnas si e giu magnifica e secapescha buca da cumparegliar cun quella che Clau Dermon ha en siu biro sper la via cantunala a Mustér. Las lavurs da biro 1 el perquei era da far da dis da macort’aura. Sch’igl ei necessari va el secapescha era lu ordaviert. Empau quitaus fa ad el la midada dil clima: «Nus havein uss aua en abundonza, co ei vesa ora en 20 onns sa denton negin, sch’ei plova buc, dat unviarns cun pauca neiv ed ils glatschers liuan vinavon, sa l’aua forsa era daventar scarta tier nus.» Adina da trafficar Cun 326 hidrants, rodund 800 siaras digl aquaduct (Schieber), treis ovras electricas, 45 tschaffadas, nov reservuars, ver 25 begls publics, 800 dumbraders e 15 kilometers lingias d’afflussiun, datti adina enzatgei da far, sper controllas da funcziun, lavurs da manteniment e leger giu ils dumbraders eis ei la stad era da far lavurs sco runcar e segar per liung dallas lingias d’afflussiun ed il contuorn dils objects che ston esser accessibels. Clau Dermon ha in ­pensum cumplein tier la corporaziun ed era ils suprastonts han mintgin lur pensum. Aluis Flepp presidiescha la Corporaziun Spina da Vin ed Adrian Huonder ei vicepresident. ­Manuel Flepp ei actuar, Fabian Manetsch ei cau da finanzas e responsabels per la contabilitad ed Adrian Bi­gliel ei il cau tecnica e responsabels pil sistem da direcziun e las ovras. Clau Dermon ei da ­mistregn electricist, aschia ch’el e Bigliel san far sezs quasi tut las lavurs d’electricist. «Jeu sai cumbinar mia lavur da survigilader cul mistregn ch’jeu hai empriu, quei ei ideal e plai a mi fetg bein. Il futur vegnan nos stabiliments amplificai cun indrezs electronics aschia ch’ins po survigilar, manischar e far dapli naven dalla centrala» di Clau Dermon che ha fatg ina scolaziun da survigilader pil provediment d’aua e quenta far la scolaziun cul diplom federal. Per quella scolaziun ein denton aschi biars s’anunziai ch’el sto spitgar quater onns. Aua detgavunda «Aua ei igl aur che nus vein si cheu», di Clau Dermon duront ch’el mesira cont’aua che mintga tschaffada meina per secunda ella stiva d’aua Stgeinas. El beiba savens e bugen aua da spina e di che l’aua da mintga territori hagi siu agen gust. La qualitad dall’aua controllescha el regularmein cun emprovas el labor cantunal e sch’ei fa malaura sto el esser specialmein attents per saver intervegnir ad uras tier incaps enteifer la furniziun d’aua. Ella stiva d’aua eis ei ualti freid, l’aua che sburfla tras ils bischels ha numnadamein actualmein ina temperatura denter 3 tochen 5 grads. Sin siu viadi a val vegn l’aua turbinada e producescha aschia forza electrica. Naven dils reservuars tochen tier ils consuments sto la pressiun dall’aua vegnir reglada e reducida pliras ga entras ventils specials. «Sche nus fagessen buca quei havess l’aua bia memia gronda forza e siglientass las lingias ed armaturas digl aquaduct e dallas casadas», declara il funtaner. Malgrad ch’igl ei sesiun da stad e schitgira ha ei a Mustér aua en abundonza. Cu massa hosps ein ella val drov’ei entochen 40 liters aua per secunda. La dentersesiun tochen 20 liters per secunda. Il consum d’aua annual suls dumbraders ei s’augmentaus dapi igl onn 2015 da 230 000 m3 sin 240 000 m3 igl onn vargau. «La stad havein nus per regla aua detgavunda, la fin unviern entschatta primavera ei il temps cun la pli pauc’aua. Spargnar ellas casadas havein nus denton ils davos onns mai stuiu, sulet tier ils begls ­publics hai jeu ina ga reduciu empau l’aua», declara Dermon duront ch’el muossa il reservuar. In quantum d’aua prescret resta adina leu sco reserva da fiug per cass ch’ils pumpiers duvrassen. Il rest dall’aua ei pil diever dil mintgadi e vegn repartius egl intschess dalla vischnaunca entras igl aquaduct. La Corporaziun d’aua Spina da Vin furnescha aua all’entira vischnaunca da Mustér e dapi uonn era a Mompé Medel. Clau Dermon, il survigilader dil provediment d’aua ei perschuadius d’haver il plaz da lavur il pli bi dil mund. Ils reservuars ein empleni – actualmein ha ei aua en abundonza a Mustér.

Sco quei ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun communichescha, dat ei in niev triep da lufs sin intschess dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. En ina communicaziun publicada ils 12 d’uost 2022 sin sia homepage constatescha el che quei ei la tschunavla reproducziun da lufs constatada quest onn el cantun Grischun. La sera dils 11 d’uost 2022 ha la survigilonza da catscha saviu observar treis cagneuls luf sin territori d’Ilanz/Glion. Quell’observaziun confirmi la formaziun d’in niev triep che vegn numnaus Vorab. Il triep semova sil territori digl anteriur triep dil Péz Bargias/Ringelspitz. Ils geniturs da gliez triep eran morts igl onn passau. Ils davos dis ha la survigilonza da catscha confirmau pliras observaziuns da cagneuls luf el cantun Grischun. Aschia ha ella era registrau silmeins dus cagneuls cun agid d’ina fototrapla sin intschess dallas vischnauncas da Val S. Pieder, Lumnezia e parts dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Quei triep niev vegn numnaus «Wannaspitz» e semova denter ils trops da Beverin e Valgronda. Pigns ha ei era dau el tiel triep da Beverin, numnadamein silmeins quater. Quels ha la survigilonza da catscha constatau en Val Schons. (cdm/fmr/hh)

La fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal. Il pli grond club da ballapei dalla Surselva – l’Uniun sportiva Schluein Glion – ei semtgada per quel. Sco quei che l’uniun scriva en ina communicaziun als mieds da massa avisescha l’emprema equipa il retuorn direct dalla 3. ella 2. ligia regiunala. Quei duei succeder suenter la relegaziun disgraziada la primavera vargada. Als dus resonsabels pil sectur dil sport, Urs Casutt e Beat Dermont, eis ei reussiu d’animar tuts giugadurs da cuntinuar ed aschia da salvar il cader. Plirs giugadurs novs Da niev ell’equipa vegnan Lars Caduff (anavos d’Eschen Mauren), Carlo Bearth (anavos da Cuera 97) e Laurin Zala (dil CB Domat). Ensemen culs giuvens ord l’atgna partiziun dils juniors dispona Schluein Glion aschia d’ina ferma equipa. Il team da trenaders cun Corsin Cavegn, Patric Casutt e da niev Daniel Caduff vegn sustenius dils specialists da 80’20 sil sectur dall’atletica. Las preparativas ein stadas bunas. Grondas ambiziuns ha era la secund’equipa. Ella vegn trenada da niev dil duo Ronny Della Morte/Luca Vinzens e parta cun bia optimissem ella stagiun dalla 4. ligia. Plirs giugadurs dall’atgna partiziun da juniors ein da niev ella squadra – els vegnan preparai successivamein pils pensums pretensius digl avegnir. Ils responsabels ein perschuadi che l’equipa vegn a saver giugar davontier ella 4. ligia. Junioras e juniors fan plascher Sco ils juniors B dapi entgins onns dattan questa stagiun era ils juniors A dil Team Surselva ella pli aulta ligia regiunala dils juniors – la Brack Youth League. Quei ei in fetg grond success per ina aschi pintga regiun sco la Surselva», scriva l’uniun ella communicaziun. Ina astgi esser spanegiaus sillas prestaziuns dallas duas equipas. La finamira ei da setener en quella ligia. Cun grond engaschament seigi quei pusseivel. Ils juniors C dil Team Surselva dattan da niev ella gruppa da promoziun. Danovamein sepresenta la Surselva era la stagiun vegnenta cun ina squadra da juniors D ell’elita. Per l’emprema ga dat ina squadra da junioras dalla Surselva il campiunadi, numnadamein quel sut 15 onns. Quei ei fetg legreivel. Scola da ballapei ha success Cull’acziun «buobas vid la balla» ha l’uniun fatg cun success reclama avon las vacanzas pil ballapei da mattatschas. La participaziun als trenaments da fuffergnadi ei stada fetg buna, era tiels mattatschs. La dinamica tiels juniors E, F e G ei empermettenta. Quei moviment fuorma ina fetg buna basa pigl avegnir. Da niev vegn purschiu quest atun entgins turniers dil format PMF «play more football» a Crap gries. (cdm/fmr/hh)

Il cumbat electoral pil presidi communal d’Ilanz/Glion ei cuorts, mo tuttina survegn il suveran in’impressiun tgeinin dils treis candidats che duess suandar a Carmelia Maissen. Ina caschun da s’informar ei la discussiun al podi stada. Marcus Beer, Silvio Dietrich e Claudio Quinter ein vegni confruntai cun damondas persunalas e da quellas che fatschentan la vischnaunca sco per exempel las structuras. Cun 4800 habitontas e habitonts ei Ilanz/Glion buca mo la pli gronda vischnaunca en Surselva, ella ei era quella da center. Sco tala gioga ella in’impurtonta rolla en favur dalla regiun. Las pli impurtontas instituziuns regiunalas ein d’anflar egl emprem marcau spel Rein. Per la PLD Ils Liberals Surselva eis ei per quei motiv buca tuttina tgi che daventa president communal. «Nus havein plidentau las autras partidas, mo la resonanza d’organisar communablamein ina discussiun publica culs candidats ha muncau. Aschia havein nus decidiu da far sez quei, per aschia dar alla populaziun in’impressiun dils candidats. La fin finala ei il post da president communal il pli impurtont da nossa vischnaunca», di Hanspeter Bundi. Ensemen cun Ivo Frei ha el moderau la sera en ina moda e maniera interessanta, informativa e magari provoconta. Differenta provegnientscha politica Ils treis candidats sedifferenzieschan in da l’auter en lur tenuta politica ed ideas pil futur. Quei ei semussau gia spert ella discussiun al podi. «L’elecziun dil president communal ei ina tscharna persunala, l’appartenenza ad ina partida gioga cheu negina rolla, schegie che la tenuta politica ei ina part da mei», di Silvio Dietrich (54), mo lai lu sentir claramein duront la discussiun ch’el appartegn alla Partida socialdemocrata. La politica da famiglia stat a cor ad el. Buca snegau sia DNA ha Claudio Quinter (53): «Jeu sun commember dall’Allianza dil Center e quella tenuta politica accumpogna mei.» Il spectrum d’engaschament dalla partida sestendi dallas stentas en favur dallas famiglias entochen la formaziun e l’economia. Marcus Beer (61) ha buca mo detg il venderdis ch’era el seigi independents, el ha era schau sentir quei claramein: «Jeu fetsch politica dil fatg, less esser objectivs.» Il president communal stoppi esser in generalist che hagi da tschentar prioritads. Davart la structura communala Ils dus moderaturs eloquents han cudizzau ils treis candidats cun plirs temas, aschia la structura communala. Duei il model cun president communal, suprastonza communala ed uffecis vegnir mantenius ni duei ei dar futuramein in model cun president communal, CEO ed uffecis? «Tenor miu manegiar ei il sistem actual secumprovaus. In’idea fuss d’introducir il sistem departamental pils commembers dall’executiva», di Silvio Dietrich. Ina clara posiziun en quei grau ha Claudio Quinter: «Da principi duvrein nus ina structura fetg satella ed efficienta che possibilitescha d’involver ils collaboraturs, mo era vischinas e vischins ellas fatschentas.» Marcus Beer s’exprima ni per in ni per l’auter model: «La suprastonza communala ha d’ademplir sias incaricas senza delegar quella engiuviars. En sesez muossa il model da Cuera che quei ei era pusseivel cun treis commembers dall’executiva.» Bia potenzial e dinamica Per Claudio Quinter ei la populaziun la fermezia d’ina vischnaunca: «Sche quella ei buca ferma, lu gida tut nuot.» Silvio Dietrich constatescha ch’ei dat il mument ina buna dinamica en vischnaunca, quei che seigi in bien potenzial futur. «Nossa vischnaunca ei fetg varionta e reha, ha bia resuras ed ei il center», di Marcus Beer. Plidentai sillas prioritads ch’els tschentassen di Marcus Beer: «Ilanz/Glion ei marcau d’energia, vid quei less jeu luvrar, per exempel cun animar d’installar indrezs da fotovoltaica.» Silvio Dietrich vesa in basegns tier la communicaziun enteifer ils gremis ed ils uffecis communals e Claudio Quinter vesa la revisiun dalla planisaziun locala sco ina dallas grondas sfidas dil proxim temps. Pertuccont il pei da taglia ein tuts pli u meins dil medem meini: In alzament ni ina reducziun da quel seigi il mument negin tema. La vischnaunca che ha uss in pei da taglia da 100 pertschien stoppi restar concurrenzabla. Tut auter ha ei lu tunau tier la taglia sin schischom ch’importa il mument in permelli. Silvio Dietrich ei per in augment, ferton che Claudio Quinter ei dil meini che quella duei restar: «Ei dat schizun cantuns che ha negina taglia sin schischom.» Tenor Marcus Beer duess quella star en rama dallas vischnauncas vischinontas. Co sustener l’economia? «Igl entir pachet sto constar. Interpresas novas vegnan tier nus sulettamein sch’ei constat tier nus era socialmein», di Silvio Dietrich silla damonda co l’economia duess vegnir sustenida. Bia pli concrets en quei punct ei Claudio Quinter vegnius: «Ei drova terren da baghegiar, ina zona d’industria, spazi da habitar pils collaboraturs da fatschentas che vulan vegnir cheu ed in bien traffic public.» Per Marcus Beer ei l’economia in element central: «Mintgin drova lavur. A mi fa la muria da stizuns el marcau quitaus.» Fastedis caschunan a tuts treis la munconza da persunal qualificau en pli u meins tuttas branschas. Pertuccont il temps liber dalla giuventetgna di Marcus Beer: «Nus havein purschida, mo la damonda centrala ei tonaton co occupar la giuventetgna per exempel duront las vacanzas.» Tenor Claudio Quinter ch’ei buca in amitg da gronds concepts, duess la giuventetgna ofniar sezza ses giavischs e vegnir cun projects concrets. Silvio Dietrich perencunter ei dil meini ch’ins duessi e savessi aunc far bia dapli. Las plazzas da giug per affons hagien denton mussau ch’ei seigi stentus da realisar enzatgei. Pertuccont il tema d’energia plaida Marcus Beer claramein en favur d’indrezs fotovoltaics, Claudio Quinter preferescha il traffic public e Silvio Dietrich vul dar impuls all’energia regenerabla en general. Marcus Beer: «Jeu less accelerar il svilup dil sectur d’energia en vischnaunca.» Silvio Dietrich: «Mia visiun ei ina buna collaboraziun e lavur en favur dallas famiglias.» Claudio Quinter: «In spazi da viver saun ei la basa persistenta da nossa societad.» Agl ur Carismatic – cumpetent – concret Hans Huonder/FMR La discussiun da podi che la PLD Ils Liberals Surselva ha organisau il venderdis sera culs treis candidats pil presidi communal d’Ilanz/Glion ei stada bein formada, interessanta e buca il davos era divertenta. Quei malgrad che la partida liberala ha sezza negin candidat el cumbat e havess en sesez buca stuiu s’engaschar. S’entelli ch’ins sa buca tematisar mintga detagl en in’ura e mesa, han entgins elements d’impurtonza tonaton buca retschiert il spazi duiu. Aschia ei stau d’udir buc in plaid davart l’agricultura ed il sport. La cultura ei vegnida tematisada pér sin iniziativa d’ina damonda ord il plenum e quei malgrad che la suprastonza communala ha laschau elavurar in concept da cultura extendiu che ha da passar las tortas dil suveran il proxim temps. Mo era dalla rolla d’Ilanz/Glion el turissem ei buca vegniu detg la massa, il project dalla pendiculara sil Mundaun ei medemamein staus tema pér suenter in votum d’in convischin. Persuenter ein ils temas classics per in center stai el center, surtut l’economia. 99,9% dil temps ei vegniu plidau tudestg cugl argument che la discussiun al podi da RTR seigi stada per romontsch. Tuttina han ils presents survegniu in’impressiun tgei prioritads ch’ils treis candidats tschentan. Refuormas fundamentalas e projects propi visiunars ein denton da spitgar ni d’in ni da l’auter. Tuttina han tuts treis schau sentir ch’els ein promts da sviluppar la vischnaunca suenter che quella ha giu dapi la fusiun igl onn 2014 ina fasa da consolidaziun e lavur administrativa. Glion che viva surtut da sia funcziun da center per motivs geografics astga, gie sto schizun, semover pli fetg igl avegnir. Las premissas ein dadas, pertgei Glion schai central. Quei han las fatschentas d’immobilias gia ferdau. Mo ei drova dapli ch’immobilias. La provegnientscha politica dils treis candidats sedifferenziescha aschi bein sco lur finamiras. La quintessenza suenter rodund duas uras da discussiun intensivas: Silvio Dietrich ha fatg puncts cun siu carisma – Claudio Quinter ha mussau sia cumpetenza dil fatg – Marcus Beer ha fatg propostas concretas. Uss pudess ins dir: Sch’in candidat uness tuttas qualitads fuss el perfetgs: carismatics, cumpetents e concrets. Quei cletg han probabel mo fetg paucas vischnauncas, aschia che las fermezias individualas decidan la fin finala l’elecziun era ad Ilanz/Glion. Ella debatta han ils treis candidats tractau in l’auter cun respect, empau dapli sal e peiver havess ei pudiu vertir. Cumbat cuort mo intensiv Marcus Beer, Silvio Dietrich e Claudio Quinter ein tuts treis promts da surprender il presidi dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Alla discussiun al podi ein els s’exprimi davart differents temas. En ina discussiun fetg faira e senza attaccas offendentas ein las qualitads individualas da mintgin semussadas. Hans Huonder/FMR L’elecziun d’ina nova ni d’in niev president communal d’Ilanz/Glion ei sin rucca. Treis candidats stattan a disposiziun. Il punct culminont da quei temps ei staus la discussiun al podi il venderdis sera a Glion. Hanspeter Bundi ed Ivo Frei dalla PLD Ils Liberals Surselva han confruntau ils treis candidats cun in tschuppel damondas davart il cumbat electoral, mo surtut davart lur imaginaziuns co la vischnaunca d’Ilanz/Glion duess e savess sesviluppar ils proxims onns. Las differenzas d’opiniun da Claudio Quinter, Silvio Dietrich e Marcus Beer ein stadas nunsurveseivlas. Ei dat differenzas Ferton che Dietrich less ina vischnaunca pli amicabla per affons e famiglias, ei Quinter dil meini che biars facturs seigien d’impurtonza per ch’il mosaic seigi cumplets. Beer da sia vart ha plidau surtut da sia finamira da promover la vischnaunca fetg sil sectur dall’energia. Tuts treis ein denton pertscharts dall’incumbensa da Glion sco liug da center regiunal, buca mo per las fracziuns dalla vischnaunca. In dils temas principals ein las structuras communalas stadas. Era en quei grau dat ei differenzas denter ils candidats. Silvio Dietrich plaida per ina eventual’introducziun dil sistem departamental ella suprastonza communala, Marcus Beer ei dil meini ch’il sistem actual sco quel cun CEO seigien soluziuns pusseivlas pil futur. Claudio Quinter ei claramein dil meini ch’ei drovi ina structura satella ed efficienta cun involver collaboraturs e vischins. Ils moderaturs ed ils treis candidats. Da sen. Hanspeter Bundi, Silvio Dietrich, Claudio Quinter, Marcus Beer ed Ivo Frei.

Culla fin dalla stagiun da ballapei passada ei Gocca Janki seretratgs sco trenader dalla squadra da ballapei da Sedrun/Mustér. Quella, mo era pliras equipas da juniors ha el trenau ils davos onns e decennis. Il ballapei sco giugadur activ e trenader ha signau sia veta. Vuorz – il vitg nua che Gocca Janki (56) ei carschius si – ei buc exnum sinonim per ballapei. Correspundentamein eran las relaziuns da guder quei sport lu era buca cumparegliablas cun quellas en auters loghens vischinonts sco a Rueun ni Tavanasa. «Nus trenavan la dumengia endamaun egl uaul si Flans ni sco nus schevan Plaun da lenna ni che nus eran enzanua sin in prau. Quei era ils scolars interessai dall’emprema entochen la novavla classa, tuts ensemen», seregorda Gocca Janki. Quels ch’erien ord scola erien ils trenaders: «Nus devan lu era giugs e quels vegnevan organisai dils scolasts. In club el ver senn dil plaid cun statuts deva ei buca a Vuorz, quei era tut organisau en ina fuorma fetg pragmatica, mo per nus affons era quei bien aschia.» A Tavanasa e Rueun Gocca Janki seregorda denton era dall’instrucziun da ballapei a Tavanasa sut il trenader Gabi Derungs e lu da siu temps sco junior a Rueun. L’Uniun sportiva Rueun era da gliez temps ina bastiun el ballapei sursilvan. Suenter in temps da scolaziun tier la Posta a Losanna ei il giugadur da ballapei pissiunau returnaus en Surselva: «Lu hai jeu era astgau dar mintgaton ella 3. ligia cun Rueun.» 1995 eis el vegnius sco posttenent a Sedrun e ha entschiet a s’engaschar leu el club da ballapei. Igl emprem entgins onns sco activ, silsuenter sco trenader: «Jeu hai trenau ils seniors e lu naven da 2000 era equipas da juniors da Sedrun/Mustér e pli tard dil Team Cadi.» Sut si’egida ein stadas squadras dils juniors D entochen B. Ils davos siat onns ha Gocca Janki dedicau siu temps sco trenader dalla squadra activa dil Club da ballapei Sedrun/Mustér che dat il campiunadi regiunal dalla 5. ligia. Quei ha el fatg communablamein cun Franz Epp. Questa primavera han ils dus trenader surdau il scepter a Fabian Sinock e Franco Curschellas. «En cass da basegns stun jeu a disposiziun era igl avegnir. Mo la responsabladad sco trenader less jeu buca pli surprender.» 50 onns ballapei «Sch’jeu mon a mirar in giug dils activs – per exempel a Trun – lu entaupel jeu plirs giugadurs ch’jeu hai astgau trenader sco juniors. Ei fa plascher da veser tgei svilup che biars han fatg e surtut era ch’in ni l’auter vegn aunc oz e salida mei», di Gocca Janki ch’ei staus 19 onns posttenent a Sedrun e sis onns a Mustér. Uss eis el cussegliader da clientella tier la Posta el team che cumpeglia Domat, Flem, Glion e Mustér. In miez tschentaner ha el dedicau al ballapei: «Quei sport ei staus da grond’impurtonza per mei. Igl ei stau in’occupaziun dil temps liber e surtut era muments da biala cumpignia. Jeu hai empriu d’enconuscher fetg bia glieud, plirs ein aunc adina buns amitgs.» Sco fan dall’AC Milan – ed in tec era da Manchester United – ha el era persequitau fetg il ballapei internaziunal e sco fan dalla squadra naziunala svizra eis el viagiaus per mirar giugs als campiunadis mundials da ballapei 1990 ell’Italia e 1994 els Stadis Uni dall’America. «Il svilup fa fastedis» Ch’il ballapei dalla buobanaglia e dils juniors ei organisaus oz sin plaun regiunal documentescha claramein il problem che Gocca Janki plidenta: «Ei ha buca pli in diember sufficient da juniors els clubs per formar equipas. Biars clubs havevan pli baul aunc ina squadra da juniors D, oz havein nus ell’entira Surselva da Tschamut entochen Val S. Pieder duas entochen treis equipas da quella categoria.» Tuttas stentas d’animar ils affons da dar ballapei portien plitost pign fretg: «Jeu sai buca sch’ei maunca vid igl interess, mo pir che ir ellas scolas e propagar il ballapei savein nus buca.» Bein enqualin ch’entscheiva a dar ballapei da buob cala lu denton era el decuors dalla fin dalla scola ni digl emprendissadi. «Quels mauncan silsuenter als clubs. Quei ei donn», di il bab d’ina feglia ed in fegl. Pli baul havevi il ballapei ina grond’impurtonza, oz vegnien las prioritads tschentadas auter. Sco cul ballapei mondi ei era cun auters sports. «Ils davos onns havein nus era giu grondas miserias da contonscher in bien diember da giugadurs tier la squadra activa da Sedrun/Mustér. Aunc cun batlegiar stuevan nus esser magari cuntents d’esser endisch giugadurs sil plaz», di Gocca Janki mo constatescha il medem mument: «Plirs juniors ein ussa activs ell’equipa, sch’els restan fideivels al club hai jeu in bien sentiment pigl avegnir. Impurtont eis ei era ch’els sappien assister als trenaments duront l’jamna. Bia ga essan nus stai mo quater ni tschun ils davos onns.» Il mument dumbri la squadra biebein 20 giugadurs, quei che seigi fetg empermettent. Ei seigi segiramein era bien e d’avantatg che dus trenaders novs e pli giuvens hagien surpriu il dictat. 50 onns pil ballapei Onns e decennis ei il ballapei staus in dils sulets sports da stad en Surselva. En mintga vitg vegneva giugau sin in prau, il meglier cass deva ei ina pintga plazza da ballapei. Da quei temps seregorda Gocca Janki ch’ei carschius si a Vuorz e che habitescha dapi biars onns a Sedrun: «Nus devan ballapei la dumengia egl uaul si Flans. Ils gronds trenavan ils pigns e mintgaton deva ei in giug a Rueun ni Tavanasa.» Suenter il temps activ ha el trenau pliras equipas: biars onns juniors ed ils davos onns la squadra da Sedrun/Mustér. La primavera ha il fan dall’AC Milan terminau si’activitad en favur dil ballapei. (fmr/hh) Gocca Janki ei s’engaschaus duront decennis sco giugadur activ e trenader el ballapei sursilvan.

Dumengia, ils 21 d’uost 2022 allas 19.00 ha liug el Center Aua Viva dalla Pleiv evangelica Cadi a Mustér in survetsch divin dalla sera empau special. Quel vegn numnadamein embellius dil cantautur ed entertainer Frank Tender. Silsuenter vegn purschiu in sitg da buna notg. Sco quei che la pleiv evangelica scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei Frank Tender dapi 30 onns ina persuna bein enconuschenta ella scena da divertiment dalla Svizra. Sco solist e menader da sia band, mo era grazia a sia vusch nuncumparegliabla e siu grond carisma, eis el il garant per bien divertiment cun musica d’aulta qualitad. Si’interpretaziun da «Nies bab» ha contonschiu en Svizra il status d’aur. Per la fin dil survetsch divin seporscha la caschun da sescuntrar cugl artist. (cdm/fmr/hh) Il cantautur ed entertainer Frank Tender.

La fin d’jamna cun bellezi’aura e temperaturas da stad han carmalau la glieud giuadora: buca mo a Turitg alla «Street-Parade» ed a Cuera alla fiasta dil marcau, mobein era allas fiastas dils vitgs a Vella e Mustér. A Mustér ha l’uniun Mustér s’entaupa procurau l’organisaziun, a Vella l’uniun da giuventetgna. En omisdus loghens ei vegniu purschiu in vast program variont cun bia musica, products regiunals e stans d’informaziun, mo surtut era da magliar e da beiber. Suenter ils dus onns da pandemia e restricziuns ha fetg bia glieud nezegiau la caschun da sescuntrar e star da cumpignia. (fmr/hh) La glieud ha gudiu las bunas temperaturas per sedivertir giuadora la sera a Vella. Dario Hess e band ha procurau per ina tenda pleina la sonda sera a Vella. Las Fifferlottas e pliras autras formaziuns han procurau pil divertiment musical a Mustér. Bia divertiment per pign e grond alla fiasta dil vitg a Mustér.

La sonda sera ei in clavau barschaus a Val S. Pieder. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun communichescha, ein ni persunas ni animals vegni blessai. L’annunzia ch’in clavau el territori Ober Büni brischi, ei arrivada tier la centrala d’engaschament dalla polizia cantunala allas 21.08. Enten deponer fein cun agid d’in suflafein sil ladretsch ei vegniu constatau vonzeivi sbrenzlas. La persuna ch’era sil ladretsch per reparter il fein ha saviu bandunar il clavau senza vegnir blessada. Il mument che la polizia ed ils pumpiers da Val S. Pieder ein arrivai el liug ardeva il clavau gia. Ils pumpiers han buca pli saviu impedir ch’il baghetg brischi giu entochen sils mirs. Il prau ella vischinonza ei medemamein vegnius donnegiaus per part. 20 persunas dils pumpiers da Val S. Pieder sco era ina tschaghegna da camiun d’ina interpresa da transport privata ein stai engaschai. La Polizia cantunala dil Grischun eruescha ils motivs digl incendi. (cdm/fmr) Il clavau destruiu digl incendi.

Avon 30 onns haveva il Club da golf Sedrun aunc negin’atgna plazza da golf. Tschun onns pli tard han ils commembers aviert lur plazza entuorn il vitg da Selva. La sonda vargada ei stau la fiasta da giubileum da 30 onns. Igl ei stau lavur da piunier, quei ch’ils iniziants dil Club da golf Sedrun han prestau ils onns 1989 tochen tier l’avertura dalla plazza da golf a Selva igl onn 1997. Quels onns existevan sulet ils pli vegls clubs e plazs da golf el Grischun, ils quals eran construi avon varga 60 onns. Aschia han ils da Sedrun giu ina rolla da fullar via per tut las plazzas ch’ein suandadas el Grischun ed ella regiun. Las instanzas politicas e las uniuns digl ambient han stuiu sedar giu l’emprema culla basa legala dalla construcziun d’in plaz da golf. «Ei ha cuzzau ditg e duvrau bia energia per perschuader ils gremis decisivs.» Quei dian ils iniziants Pius Deflorin, Alfred Schmidt, Josef Wyss e Gabriel Pally. Tratg criec, semnau … Taluisa san ins numar l’entschatta d’existenza dil club sisum la Surselva. Sco menziunau ha la fasa da baghegiar duvrau perschuasiun. Il temps suandont ha la grevezia dall’investiziun fatg fastedis als commembers ed uss sepresenta il plaz da golf en in bien stan. Las duas immobilias ch’ein en possess dalla «Golfplatz Sedrun AG» ein stabilidas cun engaschi e lavur cumina dils commembers dil club. Els numnan lur habitadis «Clavau da golf» e «Casa da golf». El «clavau» anflan ils golfists e las golfistas il plaz per deponer lur utensils da sport, las garderobas e duschas. La «Casa da golf» cuntegn il secretariat e l’ustria da golf cun sur 50 plazs da s’entupar. Els dis actuals vegn la terrassa duvrada stediamein. Igl access sur la via da Selva ed ils plazs da parcar ei cuvretgs cun catram ed ei bein contonschibels. … e raccoltau Cun in turnier da nov ruosnas ed ina fiasta han ils commembers festivau la sonda vargada il giubileum. Els han giu buna raschun pertgei uss san els guder il plaz per lur bi sport e porscher als hosps d’ordlunder in dign ambient per golfistas e golfists. Cun ina amicabla collaboraziun culs clubs da golf dalla regiun Surselva, Val Ursera e Valleis Su ei creau ina spazi da golf attractiv che duei segirar l’existenza dils clubs e ch’ensiara ils plazs ed ils clubs vischinonts en ina regiun da golf. Ils umens dall’emprem’ura cul president actual Buno Flepp (sen.), Alfred Schmidt, Josef Wyss, Pius Deflorin e Gabriel Pally.

Las duas squadras dalla Surselva engaschadas ella prerunda dil Cup svizzer da ballapei la fin dall’jamna vargada han giu negin cletg. Ferton che Lumnezia ha spiars cun 1:4 encunter la squadra da 5. ligia da Labinoti d’Amriswil, ha Schluein Glion stuiu suttacumber all’equipa songagliesa da Diepoldsau-Schmitter che dat – sco quella dalla Foppa – ella 3. ligia. Suenter il resultat da 1:1 el temps ordinari ha Schluein Glion spiars la lutga da penaltis. Buca meins che endisch penaltis da mintga vart ein stai necessaris per eruir il victur. Trun/Rabius dat sia partida questa sera ordeifer encunter Bogn Ragaz. Omisduas equipas dattan ella 3. ligia. (fmr/hh) Cup svizzer, prerunda Panaduz – Rebstein 0:3 Diepoldsau-Schmitter – Schluein Glion 12:11 s.p. Lai Valbella – Tavau 7:1 KF Labinoti – Lumnezia 4:1 Landquart – Wittenbach 1:5 Schlarigna – Heiden 3:0 Buchs – Tusaun/Cazas 4:0 Bogn Ragaz – Trun/Rabius mar. 20.00

Dumengia proxima, ils 21 d’uost 2021 han liug concerts cun musica classica a Mustér e Leontica ella Val Blenio. Quella purschida culturala stat sut il patrunadi dalla Pro Lucmagn. Suenter plirs onns repren ella aschia l’activitad d’inscunters dalla populaziun dalla Surselva e la vart tessinesa. In scomi cultural ei numnadamein stipulaus els statuts dalla Pro Lucmagn. Culla fundaziun da quella avon pressapauc 20 onns ein ton la vart grischuna sco tessinesa stai dil meini ch’ei drovi – sper ina via aviarta sur il Lucmagn igl entir onn – era in’avischinaziun dallas valladas vischinontas. Pli baul eran las relaziuns denter vischinas e vischins dalla Cadi e la Val Blenio fetg stretgas, surtut en connex cul commerci e hanletg per exempel d’animals da nez. Ils concerts cun musica classica duein esser ina nova entschatta enten approfundar ils contacts vicendeivels. Igl emprem ha liug sco matinata allas 11.00 ella baselgia da s. Gada a Mustér, il secunda sco serenata allas 17.00 ella Chiesa di s. Giovanni Battist a Leontica. D’udir ein ovras da Benedikt Dolf, Gion Giusep Derungs, Bela Bartók e Franz Danzi. Da Gion Giusep Derungs, il cumponist oriund da Surcasti che habitescha a Cuera e che ha saviu festivar la primavera igl anniversari da 90 onns, vegn interpretau en quels concerts in quintet ch’ei aunc mai vegnius presentaus en Svizra. Il concert vegn daus da musicists per gronda part dil Grischun: Oana Milena Camartin e Scarlette Stocker sco era igl ensemble Josias Just cun Katharina Brunner, Roberto Cuervo, Josias Just, Gion Andrea Casanova e Maja Rehm. Ils concerts vegnan organisai communablamein dalla Culturella/Mustér, il Forum intercultural Mustér e l’Associazione Il Larice – Punto d’Incontro sco era l’organisaziun turistica Bellinzonese ed Alto Ticino. (cdm/fmr/hh) La baselgia da s. Gada a Mustér – il liug dil concert da dumengia proxima.

150 teams a duas persunas en pliras categorias ein separticipai al «Swiss International Mountain Marathon» a Surcuolm/Sursaissa. Ils dus dis da concurrenza han els giu da passar nov posts e quei cun proviant e sac da durmir. Igl ei stau ina cuorsa sulet per persunas ch’apprezieschan tuttas facettas natiralas e dall’aura. Il maraton d’orientaziun ei vegnius arranschaus la fin dall’jamna vargada el territori entuorn ils pézs Mundaun, Plauncas e Sezner. Igl ei in territori che pretenda bia cundiziun e surtut era senn d’orientaziun. Sper la sfida d’anflar ils posts necessaris per la fin finala contonscher l’arrivada cun success, han las concurrentas ed ils concurrents dall’entira Svizra era passentau la notg sill’Alp Nova sin varga 2000 meters sur mar. Leu han ils organisaturs endrizzau in camp cun aua e tualettas. Per quei ha giu num purtar ils dus dis da concurrenza era ina tenda, in sac da durmir e vestgadira spel proviant per rodund dus dis. Igl ei stau la 47avla ga che quei maraton d’orientaziun ha giu liug en Svizra, pliras ga eis el vegnius arranschaus el Grischun ils davos decennis, per exempel a St. Antönien avon dus onns. Il proxim maraton da cuorsa d’orientaziun ha liug l’auter onn ad Adelboden. Curriders e viandonts Era uonn han ils organisaturs purschiu pliras categorias. Gest tenor cundiziun ha ina part dallas participontas e dils participonts absolviu il maraton enten cuorer, ils auters ein viandai. «Nus purschin nossa cuorsa ton a sportists d’elita sco a famiglias. Aschia san tuts eleger en tgei spertadad ch’els vulan absolver la concurrenza», di Gérard Baumgartner, il president dall’uniun «Swiss International Mountain Marathon» e caucuorsa. Ella categoria principala han las participontas ed ils participonts giu d’absolver la sonda e la dumengia 51,6 km da prestaziun. «Ellas muntognas ei la situaziun autra che tier ina cuorsa agrad ora senza ascensiun. Mintga 100 meters differenza d’altezia munta era in kilometer», declara Baumgartner. Participaziun sco avon corona La partenza e l’arrivada ein stadas a Surcuolm, la cuorsa sco tala ha pretendiu dabia dils sportists: «Igl ei in territori d’alp cun sendas da vaccas, ruosnas e crests. Specialmein teis eis el buca.» Incaps pli gronds hagi ei buca dau, ina ni l’autra vischia seigi tonaton stada da tractar. Cun 150 teams ei la participaziun d’avon il temps da corona vegnida contonschida. «Mirau sur tut ora essan nus fetg cuntents cun quels dus dis da concurrenza. Nus havein giu bien sustegn dalla vischnaunca cun localitads, pertgei ils quater dis avon il maraton ein pliras persunas stadas engaschadas intensivamein a Surcuolm cun lavurs era administrativas. L’aura ei stada maximala», di Gérard Baumgartner, puntuescha denton era: «Il sulet crutsch ei il daner pils parcadis che nus havein stuiu pagar allas pendicularas.» L’emprema ga 1976 Maratons en fuorma da cuorsas d’orientaziun dat ei en differentas tiaras. Sco quei che Baumgartner di, ei quel en Svizra denton in da paucs che sestenda sur dus dis. Igl emprem ha giu liug en Svizra igl onn 1976. «Importau» el ha Dieter Wolf da Tavau dall’Engheltiara. Wolf ei engaschaus dapi lu ell’organisaziun dil maraton d’orientaziun en Svizra, era a Surcuolm/Sursaissa eis el staus responsabels pil tschancun. El ei sez aunc adina activs sco currider d’orientaziun. Ulteriuras informaziuns e gliestas da rangaziun ein d’anflar sin www.mountainmarathon.ch. Las participontas ed ils participonts dil maraton d’orientaziun han gudiu bellezia cundiziuns da concurrenza. La mesadad dil maraton ei fatgs, prest suonda la notg en tenda.

La Casa Sogn Giusep a Cumpadials ei vegnida engrondida e renovada per 4,6 milliuns francs. Suenter haver stuiu spustar treis ga la fiasta d’inauguraziun e benedicziun ha quella giu liug gliendisdis, da Nossadunna d’uost. Gliendisdis ha la Casa Sogn Giusep a Cumpadials envidau alla fiasta d’inauguraziun e dau la pusseivladad da prender investa dil baghetg. Il mars 2019 ein las em­premas lavurs da contrucziun vegnidas exequidas e suenter in onn e miez han cussadentas e cussadents pudiu retrer las 12 combras singulas novas. Quellas sesanflan ella part nova sur la cafeteria. Per quei intent era l’ustria existenta vegnida spazzada. Ina nova cafeteria, clara, spaziusa ed en colurs che fan buna luna, envida ussa cussadentas e cussadents e hosps d’ordeifer da sentupar e star da cumpignia. A caschun dalla fiasta d’inauguraziun dad ier ha Valentin Schmed, il president dalla Funda­ziun Casa Sogn Giusep declarau ch’ei hagien spitgau fetg vess sin quei di. El ha appellau als presents da dar dapli veta en cafeteria ed en casa cun far ina viseta ni l’autra. Schmed ei era sco confamigliar fetg savens ella Casa Sogn Giusep e sin damonda dalla FMR fa el in grond cumpliment a tut il persunal ed allas menadras dalla casa, Birgit Werner, Christina Tuor ed Andrea Candinas-Lechmann: «Il pli fetg en cheu fascinescha mei cun con bia cor ch’ei vegn luvrau, igl ei propi extrem bia carezia d’entuorn.» Spazius e nuot lungurus Fagend la tura tras la Casa Sogn Giusep pudess ins quasi vegnir alla conclusiun ch’ella seigi puspei vegnida midada en in hotel. Cussadenta e cussadents apprezieschan lur sfera privata ellas combras singulas cun agen bogn. Tut ei clar e spazius, Ils plantschius da lenn, il mobigliar, las decoraziuns ed il concept da colurs fan la casa accoglienta. Ils zulers sin mintga alzada porschan massa spazi dad esser e sentupar e sin mintg’alzada ha ei in balcun. Plinavon ina pintga cuschina e tenor giavisch po era vegnir magliau sin l’alzada. Sco Lucas Tuor, il president dalla cumissiun da baghegiar ha declarau, ei il project gartegiaus: «Nus essan fetg cuntents cul resultat.» En­tochen ch’igl ei stau aschi lunsch, ha ei denton dau enqual sfida. Tenor Lucas Tuor ei en emprema lingia la finanziaziun stada ina sfida e la finfinala seigi ei buca stau aschi sempel d’ademplir tut las prescrip­ziuns en connex culla segirtad da fiug. Dapli spazi Dalla cumissiun da baghegiar cun Lucas Tuor alla testa han fatg part; Urs Gunzinger, Alice Cajacob-Berther, Ignaz Fry ed Esther Appenzeller. Il preproject ei vegnius elaboraus digl architect Aluis Huonder da Mustér. Per la planisaziun da detagl ei il biro d’architectura Rico Carigiet da ­Glion staus responsabels e per la direc­ziun da construcziun Gery Hafner da ­Glion. Ella Casa Sogn Giusep ha ei aunc adina plaz per 29 persunas. Sco Christina Tuor di, ein tuts letgs occupai ed ei dat ina gliesta da spetga. Era sche la gronda part dallas persunas giavischi ina stanza singula, seigien las quater combras dublas medemamein fetg tschercadas. Cussadentas e cussadents sesentien bein ella Casa Sogn Giusep e gaudien d’haver bia dapli spazi da sentupar. Tenor Christina Tuor hagi il persunal da tgira e da schu­bergiar da far empau dapli viadis per ir d’in liug a l’auter, mo las tgirunzas apprezieschien d’haver dapli spazi per luvrar ed il persunal che schubregi laudi il material dils plantschius che mondi bein da schubergiar. Il cusseglier naziunal, Martin Candinas ei commember dalla fundaziun e ha engraziau ier a tuttas e tuts che s’engaschan per la Casa Sogn Giusep ch’ei tenor el ina casa fetg famigliara e curteseivla. In grond cumpliment hagi il menaschi survegniu el rapport d’Audit nua ch’ei stetti: «La construcziun nova e la renovaziun ein sepagadas. Ussa sepresenta in pign juvel ella cuntrada dalla Surselva. Allas cussadentas ed als cussadents porscha quel in bi dacasa.» La Casa Sogn Giusep a Cumpadials ei vegnida engrondida (dretg) e renovada. Il Cussegl da fundaziun e las menadras dalla Casa Sogn Giusep: (da sen.) Andrea Candinas-Lechmann, Martin Candinas, Birgit Werner, Cornelia Vogel, Lucas Tuor, Alice Cajacob-Berther, Valentin Schmed, Giuliana Candinas, Christina Tuor. La cafeteria nova dalla Casa Sogn Giusep envida da star da cumpignia. Dil hotel Badus alla Casa s. Giusep In cuort excuors ord la historia dalla casa da tgira e d’attempai a Cumpadials: La historia ha entschiet igl onn 1910 culla construcziun dil «Parkhotel Badus» cun total 80 letgs. Igl onn 1932 ei il hotel vegnius vendius alla Caritas Turitg. Quella ha menau il hotel entochen igl onn 1944 sco casa da vacanzas per malsauns. L’idea da baghegiar entuorn il hotel sco casa da tgira ei vegnida dalla cumissiun «Ovra d’agid Surselva». Dapi igl onn 1945 ei ina fundaziun ecclesiastica stada purtadra dalla instituziun. Sin incarica dil cussegl da fundaziun ei la casa da vegls vegnida menada dallas soras dalla claustra s. Dumeni da Cazas. La casa da tgira disponeva da 29 letgs da tgira per gronda part en combras da dus letgs e combras singulas senza bogn. Ils basegns dils cussadents ein semidai ils davos onns. Aschia ein combras cun in letg pli tschercadas ed in bogn en combra s’auda ozildi tier il standard. 100 onns Dapi che la casa vegn menada sco casa d’attempai naven digl onn 1945 e silsuenter sco casa da tgira eis ei vegniu investau circa 11,1 milliuns francs en renovaziuns ed engrondaziuns dil ba­ghetg e quei cun 85% ord agen capital. Varga 100 onns porscha la casa plazzas da lavur en differentas func­ziuns per persunas dalla vischnaunca da Sumvitg e contuorn. Ils davos tschun onns ha la casa purschiu 30 plazzas da lavur cumpleinas ed ella media han 55 – 60 persunas indigenas partiu quella lavur. Sper quellas plazzas vegn era purschiu plazzas d’emprendissadi, da praticum e per far fuffergnadis sco era plazzas da lavur ensemen cun l’assicuranza per invaliditad e cun la Casa Depuoz per aschia segidar cun persunas cun impediments e per puspei saver reintegrar quellas.

La fiasta da perdanonza da Nossadunna d’uost dil gliendisgis vargau a Breil ei vegnida celebrada da cardinal Baselios Cleemis ­oriunds dal stadi federativ da Kerala dall’India. Ils ferms contacts cun il plevon dalla pleiv da Breil sur Sajan Vattakkat Yohannan han carmalau il cardinal en Surselva. Visetas da cardinals ein buc ual stedias en Surselva. Ina viseta documentada ei quella da Carl Borromeos alla claustra da Mustér. Quella viseta datescha denton digl onn 1581. Ei sa secapescha esser ch’in ni l’auter commember dalla curia dalla Baselgia catolica hagi fatg in viadi ni l’auter en Surselva el decuors dils 500 onns vargai. Cardinal Baselios Cleemis ha tradiu il gliendisgis vargau suenter messa e processiun a Breil dad esser staus avon entgins onns a Sumvitg. Il cardinal tschontscha current tudestg ch’el ha empriu a caschun dad ina dimora sco spiritual en Tiara tudestga. «Jeu enconuschel il plevon da Breil sur Sajan e sia famiglia gia neu dil temps ch’el era student.» Divers plevons da Kerala pastoreschan en pleivs sursilvanas, perquei che la baselgia catolica dalla India enconuscha negina munconza da spirituals. Grond plascher da messa e processiun «Jeu hai giu grond plascher dalla messa e dalla processiun ch’ei stada ordvart festiva.» Quei tonpli perquei ch’el audi adina puspei che la baselgia cristiana europeica pegli continuadamein digren, sco quei ch’il cardinal Baselos ha tradiu. El ha plidentau la veglia tradiziun dalla baselgia catolica dall’India che sereferescha directamein agl apostel Tomas. «Nossa baselgia a Kerala enconuscha ina ferma tradiziun da s’engaschar socialmein a favur dil pauperesser.» La ­fiasta da Nossaduna cun perdanonza e processiun a Breil posseda ina liunga tradiziun, sco quei ch’il president dalla pleiv, Sep Cathomas gi. La processiun che meina naven dalla baselgia parochiala da Breil tras il vitg entochen viado el Plaun Rueun vegn era accumpignada dalla Musica da Breil, dalla Uniun da giuventetgna tgamunada dil capitani. Fiasta enramada dils plums dils murters Ils siets dils murters succedan mintgamai ils 15 d’uost per l’emprema ga la damaun allas tschun. «Nus sittein empau duront igl entir gi», manegia Mattiu Cathomas che ha cargau ils tschun murters per accumpignar cun plirs siets la processiun arrivada el Plaun Rueun. «En quei mument che las bandieras sesbassan stuein nus sittar treis ga.» Flurin Cabernard coordinescha ils siets cun siu collega via fund. «Eis promts?» Ils treis siets duront la proces­siun ein buc ils davos che succedan ils 15 d’uost. ­Suenter messa e processiun ein tuts stai envidai da far printgas era cun il cardinal Baselios Cleemis che para da haver plascher da dar plaid e fatg al pievel. «Romontsch sai jeu deplorablamein buc.»

L’emprema equipa da Schluein Glion ha ina clara finamira per la stagiun da ballapei vegnenta. «Nus lein returnar ella 2. ligia regiunala», di il cautrenader Corsin Cavegn. Gia egl emprem giug encunter Triesen vul la squadra dalla Foppa mussar sias ambiziuns cun plirs giugadurs novs. Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal. Suenter la relegaziun da Schluein Glion ha la Surselva negina squadra pli ella 2. ligia regiunala. Sco igl onn vargau dattan duas ella 3. ligia: Trun/Rabius e Schluein Glion; la squadra da Lumnezia era vegnida relegada la primavera ella 4. ligia. «Relegaziun disgraziada» Ils responsabels dall’Uniun sportiva Schluein Glion plaidan d’ina relegaziun disgraziada la primavera vargada. «Cul cader che stat a disposiziun a mi quest atun fuss quei buca succediu», di Corsin Cavegn che trenescha l’emprema squadra dapi igl october vargau. Da niev ella formaziun ein Lars Caduff (anavos d’Eschen Mauren), Carlo Bearth (anavos da Cuera 97) e Laurin Zala (dil CB Domat) che habitescha a Trin. Dall’atgna partiziun da juniors A vegn Luca Stabile. Midadas dat ei era tiel team da trenaders. Sper Corsin Cavegn e Patric Casutt ei Daniel Caduff da niev responsabels per la cundiziun. Pigl emprem giug dumengia suentermiezdi a casa encunter Triesen deplorescha Corsin Cavegn dus giugadurs ch’ein aunc en reconvalescenza, numnadamein Tiziano Vinzens e Sattar Afzali. Treis ulteriurs giugadurs mauncan ell’emprema scuntrada pervia d’absenza. «Las prestaziuns els giugs da preparaziun ein stadas bunas ed els trenaments treis ga per jamna essan nus adina stai denter 16 e 20 giugadurs», di Corsin Cavegn enviers la FMR. Quei seigi ina buna premissa per las preparativas. En giugs da preparaziun ha Schluein Glion denter auter battiu la squadra da 2. ligia da Mels cun 7:3. Il giug dil Cup svizzer la davosa fin d’jamna ei vegnius spiars encunter l’equipa da 3. ligia da Diepoldsau-Schmitter, mo quei pér suenter ina liunga lutga da penaltis. Attenziun al trenament Dapi igl unviern vargau ei tut vegniu aunc pli professiunal ell’equipa da Schluein Glion. Dapi lu vegnan ils giugadurs e responsabels numnadamein cussegliai d’ina interpresa specialisada sigl entir cumplex naven dils trenaments entochen la vivonda. «Ils giugadurs ein fascinai da quei sistem, respectivamein dils cussegls ch’els han survegniu da 80’20. Probablamein ha quella filosofia da trenament e vivonda era in effect sin blessuras, il mument havein nus veramein fetg bien en quei grau», constatescha Corsin Cavegn che menziunescha en quei connex surtut il nutriment: «Ils giugadurs miran sin quel avon e duront ils trenaments e giugs.» Suenter in strapaz sportiv seigi la vivonda decisiva per serevegnir spert. L’unitad ei la sfida Malgrad las bunas preparativas, la disciplina els trenaments sco era il rinforz entras plirs giugadurs novs constatescha Corsin Cavegn tonaton aunc in potenzial da migliur: «Impurtont eis ei ussa d’unir ils giugadurs sil plaz. La qualitad ei segiramein avon maun, uss stuein nus aunc vegnir megliers el giug senza bal. Quei vul dir seporscher al giugadur che ha il bal ni era sefar libers digl adversari. Mo lu era d’esser pli agressivs ed empruar consequentamein da reconquistar il bal. Cun auters plaids: uss stuein nus empruar da transferir la qualitad en in giug intelligent.» Ensemen culs dus caus pil sport Urs Casutt e Beat Dermont ed ils ulteriurs responsabels dall’uniun ha Corsin Cavegn la finamira da dominar la stagiun vegnenta dalla gruppa 1 dalla 3. ligia: «Igl ei communicau claramein che nus veglien contonscher la promoziun ella 2. ligia regiunala. Per contonscher quella finamira stuein nus probabel recaltgar rodund 55 da 66 puncts pusseivels. L’entschatta lein nus far dumengia suentermiezdi encunter Triesen.» Quella finamira seigi en mintga cass realistica cun quei cader: «Sche quels giugadurs fussen stai a disposiziun a mi la primavera fussen nus mitschai dalla relegaziun. Uss eis ei denton aschia e la realitad ei semplamein quella, che contonscher ina promoziun ei adina pli grev che da mitschar dalla relegaziun.» Interessanta astgess quella stagiun era vegnir perquei che la gruppa 1 dalla 3. ligia consista da pliras equipas che han dau igl onn vargau ella gruppa 2 ed ein cheutras pli u meins nunenconuschentas per Schluein Glion, mo era per Trun/Rabius. Novs giugadurs – nova motivaziun La primavera ei l’emprema equipa da Schluein Glion vegnida relegada dalla 2. ella 3. ligia dil campiunadi da ballapei regiunal. Quei malgrad che la squadra ha mussau plirs buns giugs per la fin dalla stagiun, mo il deficit da puncts digl atun ha buca pli saviu vegnir cumpensaus. Dumengia suenter miezdi parta l’equipa el campiunadi niev e gest egl emprem giug encunter Triesen vul l’equipa mussar sias ambiziuns: il retuorn direct ella 2. ligia regiunala. Al trenader Corsin Cavegn stat in cader da rodund 20 giugadurs a disposiziun. En quel sesanflan era entgins giugadurs novs, respectivamein ch’ein returnai a Crap gries. «Jeu sun fetg optimists per la stagiun vegnenta. L’equipa ha bia qualitad, uss ha ei semplamein num unir las habilitads dil singul», di Corsin Cavegn che ha surpriu l’emprema da Schluein Glion igl october passau. Dapi igl unviern vargau lavura l’equipa cun in program special che cumpeglia spel sistem da trenament era il nutriment. «Ils giugadurs han plascher da quel, surtut era quei che pertucca la vivonda», constatescha Corsin Cavegn che habitescha a Vella. (fmr/hh) Il trenader dall’emprema equipa da Schluein Glion, Corsin Cavegn, ei fetg optimists pil campiunadi da ballapei regiunal 2022/23. La finamira dalla squadra ei la promoziun dalla 3. ella 2. ligia regiunala.

Las presentaziuns dall’Opera Viva a Sursaissa ein idas a fin la sonda. Rodund 4000 persunas han visitau la producziun da «Semiramide» da Gioachino Rossini, quei suenter ch’ella ha stuiu vegnir spustada pliras ga. Il diember da visitaders seigi buns, mo buca fetg buns. Quella bilanza fa il president dil comite d’organisaziun Claudio Pfister. En cumparegliaziun culla media dils davos onns seigi quei in minus denter 10 e 15%. Il comite d’organisaziun vul examinar ils motivs. L’Opera Viva vegni segir puspei organisada. Sche quei seigi il cass mintga dus onns sco entochen dacheu seigi aunc buca clar, aschia Claudio Pfister sin damonda da RTR. Dapi la premiera ils 29 da fenadur ha ei dau en tut nov producziuns entochen la derniera ils 13 d’uost 2022. (rtr/fmr) Impressiun dall’opera «Semiramide» a Sursaissa.

Puntualmein silla proxima fin d’jamna vegn aviert venderdis, ils 19 d’uost 2022 il niev «Segnes Trail» a Laax. Suenter il «Nagens Trail» ei uss era il secund project dalla «BikeVision» dalla regiun da Flem, Laax e Falera terminaus. Il trail survegn muntada surtut quei mument che la sutgera Flem-Foppa-Naraus vegn spazzada. Lu survescha el sco colligiaziun tiel «Runca Trail» via Flem Xpress. Il niev trail a Segnes ei signaus cun tgietschen, pia sco enduro. El ei adattaus per ciclists avanzai. El meina dalla camona da Segnas sin 2100 meters sur mar sur ina distanza da 2,7 km ed ina differenza d’altezia da 310 m entochen al «Runca Trail». La part su dil trail ei greppus e signaus dalla bova da Flem. En direcziun «Runca Trail» eis el lu successivamein meins selvadis. Sco quei che la Gruppa Arena Alva scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha la vischnaunca da Flem investau rodund 300'000 francs el trail niev. Ulteriurs quater projects el rom dalla «BikeVision» ein previ. (cdm/fmr) Il «Segnes Trail» ei spectaculars, surtut ella part sisum.

Quest’jamna ha igl onn da scola 2022/2023 entschiet el Grischun. Duront 39 jamnas ha ei ussa num emprender, far pensums e secapescha era guder la cumpignia en scola. Damai che l’entschatta dalla scola ei curdada sin Nossadunna d’uost, ha la scola entschiet en enqual vischnaunca pér il mardis. Aschia era ella vischnaunca da Breil nua che la FMR ha astgau visitar las duas empremas classas. Ils affons dalla vischnaunca da Breil van a scola a Breil e Danis. La FMR ha astgau mirar viaden igl emprem di tiels novizs. A Breil datti uonn duas empremas classas. 13 affons van a scola tier la scolasta Tatjana Curschellas e 13 tier Sarah-Lea Schmed. Pils p­ignets ei quei stau in impurtont di ed els ein vegni accumpignai a scola dils geniturs ni era dil tat e dalla tatta. Quei sustegn ha franc aunc augmentau il plascher e gidau empau encunter la gnervusadad. Era sch’ei enconuschevan gia las scolastas, savevan ei buca propi tgei che spetgi els. Quei legn ei beinspert sesligiaus e la sera ein franc tuts turnai cuntents a casa. Ina minuta ni dus meins? Tatjana Curschellas dat gia il sisavel onn scola a Breil. Da siu em­prem di sco scolasta a Breil haveva La Quotidiana rapportau il 2017. Lezza ga haveva ella detg: «Cu ils scolars e las scolaras eran en mia stanza e naturalmein era bia geniturs che han mirau tier all’entschatta dalla lecziun, era quei in fetg curios sentiment. Mo gia suenter entginas minutas erel jeu en mia rolla sco scolasta ed hai saviu guder igl emprem di cun ils scolars e las scolaras.» Ussa eis ella daditg ina scolasta rutinada cun grond plascher da siu mistregn e suenter tons onns a Breil discuora la Tuatschina duront l’instrucziun bunamein aschia sco sch’ella fuss carschida si a Breil. Per sias scolaras e ses scolars ha ella sem­tgau ina scatla ed en quella han las buobas ed ils buobs astgau cave­gliar lur uorden. Cun plascherun han ei pachetau ora il turnister e priu neunavon igl etui culs ris­p­ials gizzai e las colurs. A moda ludica e culla historia da Max e siu amitg Max che han giu lur em­prem di da scola, ha Tatjana Curschellas – che fa sper sia lavur aunc la scolaziun da pedagoga curativa – capiu da sluccar l’atmosfera. Silla damonda, con ditg ch’in di da scola mondi, han ils ­affons dau rispostas interessantas. Naven dad ina minuta entochen tier dus meins han ils pignets fatg pliras propostas che laian supponer con spert ch’in di sa vargar ni eba era con liung ch’ei savess eventualmein semegliar en scola. Igl emprem di da scola ei denton franc vargaus fetg spert. Svegliar il plascher Buca mo per sias scolaras e ses scolars, mobein era per la scolasta Sarah-Lea Schmed eis ei stau gl’emprem di. «Jeu sun sesentida bein, ils affons enconuschevel jeu gia. Igl ei stau special d’emprender d’enconuscher ils geniturs oz», aschia la giuvna da 27 onns. Ella conceda ch’ella hagi buca saviu durmir «faruct» bein e ch’ella eri empauet gnervusa. Avon ch’ella daventi scolasta ha la dunna oriunda da Breil em­priu da cuschiniera ed era luvrau sil mistregn. Duront in praticum ella Casa Depuoz ha ella survegniu tschaffen da luvrar sco pedagoga ed ei sedecidida per quella via. «Igl ei bi ch’ins sa mussar enzatgei als affons. Ils affons selaian motivar bein e muossan lur plascher, igl ei ina lavur fetg en­grazieivla» declara Sarah-Lea Schmed. Sias finamiras per l’emprema jamna da scola ein oravontut emprender d’enconuscher in l’auter, svegliar els affons il plascher dad ir a scola ed era mussar certas structuras. Las re­glas da scola daventien cul temps rutina. «Prioritad ha il mument oravontut ch’ei mondien bugen a scola, hagien plascher e tuornien bugen l’auter gliendisdis», di Sarah-Lea Schmed. Las scolaras ed ils scolars dall’emprema classa han plascherun ed ein huslis cun tener si det. Il mardis ha era la scolasta Sarah-Lea Schmed giu siu emprem di. Lisa: «Jeu hai selegrau fetg dad ir a scola. Ins sa far pensums e da pausa termagls. Jeu sai gia leger e scriver in tec. Miu turnister ei turchis ed jeu astgel seser en scola sper mia amitga Larissa.» Dea: Gl'emprem hai jeu giu in tec tema, mo cu jeu erel en scola hai selegrau e giu plascher. Ussa, da pausa, sai jeu dar ball cun mes amitgs, quei ei bi. Larissa: «Jeu mondel fetg bugen a scola per emprender da scriver e far quens. Empau hai jeu gia empriu da mes fargliuns Fabio e Selina.»

La gronda differenza da temperaturas els aults duront il gi e la notg procura per dapli moviment ella greppa. Sche quei ei il motiv dalla bova al Péz Dolf (3028 m s.m.) ei incert. Il trutg alpin neu da Trin sur la Fuorcla dils Sax entochen alla camona Sardona resta serraus silmeins entochen la primavera proxima pervia dil prighel da bovas. Gia il margis avon in’jamna ei crappa sedistaccada dalla preit crap dil Péz Dolf ch’ei drizzada viers nord. Ina preit ch’ei situada visavi la camona da Sardona dil Club alpin svizzer che sesanfla sin 2160 meters sur mar entadem la Val Calfaisa, gest da tschella vart dil cunfin grischun e dalla vischnaunca da Trin. Helen e Beat Jäger meinan la camona en possess dalla secziun Zindelspitz dil Club alpin svizzer dapi 26 onns. Duront la jamna vargada ei continuadamein crappa sedistaccada dalla preit crap. «Nus havein avertiu nos hosps da buc ir sin il trutg en direcziun dalla Fuorcla dils Sax.» In trutg che meina gest sut il Péz Dolf vi. La sonda vargada ha in geolog examinau la situaziun ord il helicopter. E la dumengia ha Beat Jäger saviu fotografar in bova pli gronda ch’ei sederschida a val. «La bova ha contonschiu la senda en direcziun dalla Fuorcla dils Sax.» Grazia allas admoniziuns dils guardiacamonas sesanflava negin sin la senda pertuccada dalla bova, per cletg. Gronda differenza da temperatura La camona da Sardona sesanfla egl intschess dil patrimoni cultural mundial dalla Unesco ed ils responsabels dalla arena tectonica Sardona han annunziai via communicaziun la bova dil Péz Dolf il gliendisgis vargau. Per quella organisaziun lavura era il geolog Thomas Buckingham. El gi che bovas ella muntogna seigien enzatgei normal ed ins stoppi adina puspei quintar cun crappa e bovas. «Igl ei denton plausibel che la calira dalla stad actuala augmenta il prighel da bovas.» Scaluder san ins en connex cun il Péz Dolf che scheltira permanenta che sgregli hagi schau ir a val la bova, gi Thomas Buckingham. «Ei dat momentan grondas differenzas da temperatura duront il gi e la notg e quella differenza procura enconuschentamein per moviment ella greppa.» Il geolog renda attent als ferms urezis dallas jamnas vargadas che han procurau per ulteriura dinamica els cuolms dalla Val Calfaisa. «Urezis che han donnegiau trutgs e sendas ella regiun.» E che pon era dislocar crappa ni schizun parts da greppa. Leu nua ch’ina bova ei ida a val po plievgia intensiva dislocar ulteriur material. «Il trutg dalla Fuorcla dils Sax resta serraus per quei onn e la situaziun vegn examinada da niev la primavera proxima.» Senda alpina sur la Fuorcla dils Sax Bia glieud surmunta buca la Fuorcla dils Sax sin 2492 meters sur mar neu da Trin e Bargis, tenor las explicaziuns da Helen Jäger. «Igl ei ina senda alpina signalisada blau/alv.» E dalla vart grischuna ei la senda insumma buca signalisada. «Nos hosps ascendan la Fuorcla dils Sax che senumna per tudestg «Trinser Furgga» plitost per contonscher in bi punct per guder il panorama.» Insumma pretendan ils divers access neu dalla Surselva experienza dils viandonts che vulan contonscher la camona dil Sardona. La via la pli directa ella camona vegn neuasi dalla Val Calfaisa. Mo era quei access fa fastedis als responsabels dalla secziun. Per motivs da segirtad han ils responsabels dalla camona stuiu adattar igl access. La pagina dalla camona avertescha da s’avischinar als uals duront fermas precipitaziuns «Nus ponderein da far ina nova ruta.» Helen Jäger conceda che la situaziun actuala seigi empau speciala. «Duront ils 26 onns vargai vai jeu aunc mai viu enzatgei semegliont.

Pressapauc 40 persunas ein separticipadas il mardis sera a Castrisch all’orientaziun pertuccont la fundaziun d’ina uniun per la protecziun dils utschals en Surselva. Sco quei che Helen Riedi da Glion, ina dallas iniziantas di, ei igl interess e resun staus gronds, aschia che la fundaziun dall’uniun succeda el decuors digl atun. Ensemen cun Selina Gartmann da Val S. Pieder che habitescha medemamein a Glion, ha Helen Riedi arranschau la sera d’informaziun ella sala dil luvratori communal a Castrisch. La finamira da quella: eruir igl interess per fundar in’uniun per la protecziun dils utschals en Surselva sco secziun da BirdLife Grischun. «Nus essan fetg cuntents cul resun e havein saviu beneventar glieud naven da Curaglia entochen Flem, giuvens e vegls», di Helen Riedi. Medemamein ei l’orientaziun vegnida visitada d’ina delegaziun da BirdLife Grischun culla presidenta Michaela Bauer, Tom Bischoff e Benno Stanger. Dalla partida ei era Sergio Wellenzohn, president dall’Uniun per la protecziun dils utschals Landquart staus presents. Co vinavon? «Sin fundament da quei bien resun cuntinuein nus ussa cullas preparativas per la radunonza da fundaziun», di Helen Riedi. Quella duei haver liug el decuors digl atun. 30 persunas ein gia s’inscrettas sco commembers futurs. Medemamein dat ei interessents per la suprastonza. En in’emprema fasa vegn quella probablamein a consister da Helen Riedi sco presidenta, Selina Gartmann sco actuara ed Esther Perl sco cassiera. «Nus lessen lu aunc entginas persunas sco suppleants ni menaders da resort, per exempel era sco agid per organisar projects ni excursiuns», di Helen Riedi. Bugen havessi ella era glieud dil fatg ella suprastonza. Ina gruppa da lavur sefatschenta ils proxims meins dils detagls dalla fundaziun, denter auter d’elavurar ils statuts per l’uniun. Da vart da BirdLife Grischun vegn l’iniziativa dalla Surselva beneventada: «Nus sustenin secapescha cun tutta forza quellas stentas da fundar in’uniun. Ei fuss in’ulteriura impurtonta cuminonza d’engaschament en favur dils utschals el Grischun», di Michaela Bauer. Il mument dat ei el cantun Grischun treis uniuns regiunalas: Landquart, Cuera, Engiadina e Tumliasca. Utschals e lur vivonda Per l’uniun futura duein ils utschals star el center, mo lu era tut quei ch’ei impurtont per ch’els sesentien bein. «Nus patertgein secapescha vid il spazi da viver, mo lu era la vivonda. Gest ils insects ein da gronda impurtonza pils utschals, pia l’entira biodiversitad», accentuescha Helen Riedi. Siu interess pils utschals ei naschius il temps da corona: «Quei temps sun jeu daventada pertscharta dalla varietad d’utschals che nus havein ed jeu hai entschiet ad identificar els sin fundament da lur cant. Quei ei stau pusseivel cun agid d’in’app ch’jeu hai cargau giu.» Ensemen cun siu consort hagi ella lu visitau in cuors cumbinaus cun duas excursiuns a Cuera ed aschia seigi il plascher pil mund dils utschals carschius successivamein. Ad ina sera dil cuors seigi era il president dall’uniun da Landquart, Sergio Wellenzohn, staus presents e hagi relatau da sias experientschas: «Selina Gartmann ed jeu havein lu priu l’iniziativa da derasar l’idea per in’uniun per la protecziun dils utschals era en Surselva, damai che nus havein constatau ch’ei dat nuot semegliont cheu ella regiun. En entelgientscha cun BirdLife Grischun havein nus lu decidiu d’arranschar ina sera d’orientaziun.» Ina dallas finamiras dallas duas iniziantas ei era d’involver affons e giuvenils en damondas che pertuccan ils utschals. La preschientscha da glieud da tuttas generaziuns alla sera d’informaziun muossa ch’igl interess da giuven e vegl ei facticamein avon maun. Helen Riedi (sen.) e Selina Gartmann – las iniziantas d’ina uniun per la protecziun dils utschals en Surselva.

La squadra da Trun/Rabius ei semtgada pil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. Cun pintgas excepziuns sepresenta ella ella formaziun digl onn vargau. La finamira dil club ei da terminar il campiunadi primavera proxima sin in rang el miez dalla tabella. Cun risguard dils resultats digl onn passau ei quei realistic. En sesez havess l’emprema equipa dil Club da ballapei Trun/Rabius che dat il campiunadi da ballapei en gruppaziun cun l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa, da haver in niev trenader al tgamun. La primavera havevan ils giugadurs e responsabels numnadamein priu cumiau dil duo da trenaders Donat Albin e Philippe Vincenz. Igl ei denton buca vegniu aschia sco il club haveva sperau, numnadamein ch’ins anfli in ni danovamein in duo per quell’incumbensa. In tschuppel persunas qualificadas pil post ein vegnidas contactadas dils responsabels dil club, mo tgi che ha buca dau canaster ha buca saviu surprender il post per in motiv ni l’auter. Aschia ein Donat Albin e Philippe Vincenz sedecidi da cuntinuar. «Nus essan motivai e promts da trenar l’equipa quest atun. In’entira stagiun ei buca nossa finamira, sin primavera sperein nus ch’il club hagi ina soluziun», di Donat Albin enviers la FMR. Els dus diregian l’equipa dapi la promoziun en 3. ligia avon biebein treis onns. 2022/23 ei la quarta stagiun en seria che Trun/Rabius e Danis-Tavanasa dattan communablamein cun ina squadra ella 3. ligia. Buca pli el team da trenaders ei Sandro Tomaschett ch’era responsabels pils golis. Bun’equipa Cun Clau Berther ha in giugadur da tschep calau da dar ballapei ell’emprema equipa. Pigl auter eis ella restada ensemen. Da niev vidlunder vegnan ils dus giuvens giugadurs Robin Monn e Lucas Maissen, omisdus han dau il campiunadi dalla 4. ligia igl onn vargau cun Danis-Tavanasa. «Els han in fetg bien potenzial», di Donat Albin. Anavos d’ina blessura ei Orlando Monn che ha munchentau il campiunadi l’entira primavera. Cun 19 giugadurs ha il duo da trenaders in cader a disposiziun che duess danovamein saver cumpensar in ni l’auter giugadur blessau. Aschia ei quei il cass per l’entschatta dalla stagiun. Livio Janka vegn buca a saver dar igl emprem giug. «Il mument essan nus era lundervi d’anflar ina soluziun pil goli. Maurizio Cathomas ei blessaus e croda ora probabel per pli liung temps.» En giugs da preparaziun ha Trun/Rabius fatg buna pareta. Aschia ei vegniu gudignau denter auter encunter Lumnezia e Schlarigna. Il giug dalla prerunda dil Cup svizzer il mardis sera ordeifer encunter Bogn Ragaz ha Trun/Rabius gudignau cun 7:6 suenter penaltis. Il Cup grischun sco finamira Da principi ha Trun/Rabius duas finamiras pil campiunadi vegnent: Seplazzar el miez dalla tabella dalla 3. ligia e contonscher il final dil Cup grischun. «Il quart-final dil Cup grischun dein nus a Vaz-sut. Ina victoria encunter quei adversari dalla 4. ligia ei segiramein pusseivla. Lu fussen nus gia el miez-final, pia mo in giug pli naven dil final», di Donat Albin e puntuescha: «Ei fuss schon bi d’esser el final dil Cup grischun.» Per contonscher quellas duas finamiras vulan ils dus trenaders aunc migliurar surtut la constanza dall’equipa: «El campiunadi passau havein nus pliras ga buca saviu dar constant sur 90 minutas. Ina fetg buna mesadad e lu puspei ina mediocra. Ella defensiva stein nus relativamein cumpact, persuenter ha l’offensiva buca adina funcziunau. Questa stagiun sperein nus che quei seigi meglier.» La gruppa 1 dalla 3. ligia consista uss da pliras equipas novas che han dau ils davos onns ella gruppa 2, aschia pliras dil Principadi dil Liechtenstein: «Ei vegn segiramein buca ad esser pli sempel, mo persuenter sperel jeu pli attractiv.» Duess Trun/Rabius mussar el campiunadi vegnent prestaziuns constantas sco igl atun 2021, lu astgan ils aspectaturs a Pustget selegrar sin bunas scuntradas. «Impedir lein nus en mintga cass ina seria da giugs fleivels sco la primavera vargada», di Donat Albin. Igl emprem giug dumengia suenter miezdi absolva Trun/Rabius a casa encunter Triesenberg. Gia ella secunda runda suonda lu igl emprem derbi sursilvan encunter Schluein Glion. Trun/Rabius ei promt pil campiunadi Cul giug a casa encunter Triesenberg entscheiva per Trun/Rabius il campiunadi da ballapei dalla 3. ligia dumengia proxima. La finamira dalla squadra che vegn trenada quest atun da Donat Albin e Philippe Vincenz ei clara: «Nus lein seplazzar el miez dalla tabella.» Suenter il siatavel plaz final la stagiun vargada ei quei ina finamira pli che realistica. Ambiziuns ha l’emprema equipa da Trun/Rabius che dat en gruppaziun cun Danis-Tavanasa era el Cup grischun. La finamira ei da contonscher il final, suenter che l’equipa ei gia el quart-final. (fmr/hh) Il coach dall’emprema equipa da Trun/Rabius, Donat Albin, ei optimists per la stagiun da ballapei ch’entscheiva la fin d’jamna.

Sandro Buchli/FMR Avon in pèr dis hai jeu puspei ina gada mirau en mia scaffa da vestgadira. E mira cheu: Ils pullovers ein gia dapi in’uriala ella medema formaziun: Ner, blau, ner, verd, ner. «Jeu hai gia daditg buca pli duvrau mes pullovers», hai jeu tertgau tut dad ault. Cullas caliras dallas jamnas vargadas ei quei era buca stau necessari. «Mo adatg, gl’unviern pudess jeu lu duvrar tut quels pullovers», hai jeu tertgau, silmeins sch’ins teidla tier Werner Luginbühl, il schef svizzer dall’energia. Lez veva cussegliau tschei di dad engrondir la pluna lenna da brisch e dad organisar candeilas! Lu hai jeu turnau a mirar en mia scaffa da vestgadira e tertgau: «Mo, in u l’auter pullover dat forsa tuttina buca cauld avunda quest unviern, sch’i vess da vegnir freid ina ga.» Clar. Mario Cavigelli, il schef dall’energia grischuna di ch’ins hagi nuota da ver tema il mument pervia dall’energia. Lez ha detg ad RTR: «Buc esser memia nervus ussa, ils cantuns e la Confederaziun sepreparan». Mo tuttina, jeu sai buca co i va cun Vus, il davos temps ponderesch jeu adina co jeu savess aunc spar­gnar cheu e leu empau energia. La temperatura dalla frestgera hai jeu uss alzau per in dus grads, lu hai jeu er entschiet a far la duscha empau pli spert, sco quei ch’il schef dall’energia tudestga, Robert Habeck ­veva cusse­gliau. Candeilas hai jeu er aunc detgadiravunda. Numnadamein candeilas dils cranzs d’advent dils davos dus onns, che jeu hai strusch envidau… Pullovers caulds, sco detg, leu dessi aunc potenzial. E per segirtad hai jeu ina gada per sgnocca en­tschiet a googlar ils cavazzins (era sche googlar drova naturalmain era puspei energia!): Pullovers – Alaska – Eskimos – vestgadira – e promt ei vegniu or resultats da pullovers e giaccas d’unviern che vessen er aunc da dar chaud sch’igl ei minus 40. Mo buca mo tier mei mirel jeu co ei vesa ora cul consum d’energia, era tier ils auters hai jeu entschiet ad analisar lur consum. Per exempel mirel jeu ussa tut auter sin quels e-bikers e quels teslaists sin las vias. Ei quei ussa propi megliers e pli moderns carstgauns che quels benziners e quels che dattan ellas pedalas? E lu tratgel jeu era: Duess jeu ussa propi duvrar il lift che drova electricitad per ir ella quart’alzada, ni duess jeu ir da scala si – per spargnar energia? E duess jeu mo pli lavar miu resti cun 30 enstagl cun 40 grads – per spargnar energia? E duess jeu calar d’envidar il computer la sera, perquai che quel drova gie er electricitad? E duess jeu ussa propi cumprar ina pegna electrica per gl’unviern, sco biars auters han para fatg? E lu hai jeu era gia udiu da glieud ch’ein leds d’haver midau la pegna da la casa sin geotermia, u ch’han solar ed ein aschia pli autarcs che jeu! Mo ussa, avon che vegnir paranoids, lasch jeu ve­gnir in caffè or dalla maschina! «MO HALT, quei drova gie er electricitad!» vegni immediat endamen a mi! Quei drova lura energia, quei patertgar vi dall’energia! E co vai cun Vus, essas Vus vi da ponderar atras tut Vies consum persunal d’energia?

Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal 2022/23. Schluein Glion e Trun/Rabius che dattan ella 3. ligia retscheivan omisdus equipas dil Principadi dil Liechtenstein. Naven da sonda e dumengia dominescha il ballapei puspei, era ellas regiuns. Suenter la pausa da stad semesiran ils activs, junioras, juniors e seniors en differentas ligias e fermezias. Las duas pli fermas equipas dalla Surselva – Schluein Glion e Trun/Rabius – ein sepreparadas bein e han claras finamiras: Schluein Glion vul returnar per la fin dalla stagiun ella 2. ligia regiunala e Trun/Rabius avisescha in plaz el miez dalla tabella dalla 3. ligia. Dumengia retscheiva Schluein Glion l’equipa da Triesen e Trun/Rabius quella da Triesenberg. El campiunadi dalla 4. ligia dattan Lumnezia e Danis-Tavanasa ordeifer encunter Cuera 97, respectiv Tavau. Schluein Glion che va sco in dils favorits en quei campiunadi retscheiva Surses, l’equipa ch’ei vegnida relegada ella 4. ligia la primavera e che s’auda segiramein era el ravugl dils favorits. Las equipas sursilvanas dalla 5. ligia semesiran uonn ella gruppa 2. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Eschen/Mauren so. 16.00 Valposchiavo – Schaan so. 16.00 Domat – Buchs du. 15.00 Trun/Rabius – Triesenberg du. 15.00 Tusaun/Cazas – Landquart du. 17.00 Schluein Glion – Triesen du. 17.00 4. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Lumnezia so. 17.00 Valposchiavo – Panaduz du. 14.00 Schlarigna – Vaz-sut du. 14.00 Schluein Glion – Surses 15.00 Tavau – Danis-Tavanasa du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Maldost so. 15.30 Sargans – Landquart so. 17.00 Val Tamina – Lusitanos Samedan so. 18.00 Tusaun/Cazas – Lai Valbella du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Cuera 97 ve. 19.30 Laax – Domat ve. 20.00 Lumnezia – Sedrun/Mustér so. 17.00 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius so. 19.00 Vaz-sut – Rueun gl. 20.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Rotmonten du. 11.00 Au-Berneck – Surselva du. 13.00 Gossau – Cuera 97 du. 13.00 Romanshorn – Dardania S. Gagl du. 14.00 Winkeln – Tobel-Affeltrangen du. 14.30 Rorschach – Teufen mes. 20.00 Juniors A1, gruppa 1 Eschenbach – Altstätten du. 13.30 Buchs – Schlarigna du. 13.30 Bogn Ragaz – Appenzell du. 14.00 Montlingen – Widnau du. 16.15 Domat – Uznach du. 17.00 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Buchs – Uzwil-Henau so. 12.00 Zuzwil – Teufen so. 14.00 Romanshorn – Amriswil so. 14.30 Tobel-Affeltrangen – Uznach so. 15.30 Eschen/Mauren – Surselva so. 16.00 Rorschach – Rheintal du. 11.00 Juniors B1, gruppa 1 Orion Cuera – Tavau so. 15.00 Schlarigna – Landquart so. 16.00 Domat – Grischun central so. 17.30 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Valposchiavo so. 12.00 Vaz-sut – Surselva so. 13.00 Trübbach – Lusitanos Samedan so. 13.30 Bogn Ragaz – Grischun central du. 12.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Arbon – Appenzell so. 13.00 Herisau – Staad so. 13.00 S. Gagl dunnas – Cuera 97 so. 14.30 Surselva – Rorschach Glion so. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Mels – Domat so. 11.00 Sargans – Gams so. 14.00 Walenstadt – Tavau so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva b – Panaduz Sedrun so. 13.00 Schlarigna – Surselva a so. 14.00 Grischun central – Vaz-sut so. 15.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Cuera 97 so. 10.00 Uznach – Glarnerland so. 10.30 Surselva – Buchs Schluein du. 13.30 Juniors D1, gruppa 1 Mels – Landquart so. 10.00 Grischun central a – Sargans Cazas so. 13.00 Orion Cuera – Domat b so. 14.00 Domat a – Cuera 97 so. 15.30 Juniors D2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna so. 10.00 Surselva c – Grischun central b Schluein so. 11.00 Surselva b – Orion Cuera Trun so. 14.00 Valposchiavo – Panaduz so. 14.00 Domat – Landquart du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 – Mels so. 10.00 Vaz-sut – Val Tamina so. 11.00 Grischun central c – Balzers Tinizong so. 13.00 Tavau – Domat so. 15.00 Orion Cuera – Bogn Ragaz du. 14.00 Damas 2. liga, gruppa 1 Romanshorn – Frauenfeld du. 10.00 Au-Berneck – Rapperswil-Jona du. 11.00 Domat – Uzwil du. 13.00 Widnau – Triesen du. 16.15 Damas 4. liga, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Triesen du. 13.00 Schlarigna – Buchs du. 16.00 Vaz-sut-Cuera – Schwanden du. 16.00 Mels – Eschenbach du. 16.30 Junioras FF-15, gruppa 1 Linth 04 – Surselva so. 12.00 Eschenbach – Cuera 97 so. 12.30 Mels – Widnau so. 15.00 Domat – Werdenberg so. 15.30 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Tavau ve. 20.00 Tusaun/Cazas – Plaun/Imboden ve. 20.00 La squadra da 3. ligia da Schluein Gion. Retscha davos da seniester Simon Gallmann, Gian Luca Coray, Nico d’Atria, Rafael Deplazes, Gianluca Casutt, Nando Cabalzar, Damian Arpagaus (trenader da golis) e Thomas Müller (president). Retscha amiez da seniester Corsin Cavegn (cautrenader), Gian Sgier, Marino Cavegn, Murat Leblebici, Aron Büchler, Livio Derungs, Yves Wellinger e Patric Casutt (co-trenader). Retscha davon da seniester Beat Fryberg (fisioterapeut), Andri Sgier, Luca Stabile, Luzi Dermont, David Hornacek, Flurin Capaul, Andri Michel, Rui Gomes Machado, Urs Casutt (responsabel sport) e Beat Dermont (responsabel sport). Silla foto mauncan Alessandro Casutt, Lars Caduff, Matthias Derungs, Tiziano Vinzens, Serafin Bundi, Carlo Bearth, Martjin Egger e Laurin Zala.

L’aulta vegliadetgna da 100 onns contonschan mo paucs carstgauns. Gion Antoni Deflorin da Falens/Cumpadials astga festivar quei anniversai ils 22 d’uost 2022. Dapi il november 2014 ei el sesents en Casa sogn Giusep a Cumpadials. La vegliadetgna haveva sfurzau el per quei pass perquei ch’en siu dacasa a Falens era tut vegniu empau stentus. Cun el ha era sia sora Tresa priu dimora en casa da tgira. Plirs onns han els dus aunc saviu guder ensemen la sera sontga. Avon dus onns ha sia sora bandunau il terrester. Gion Antoni ei da buna sanadad e siu viv patratg lubescha ad el da persequitar il mintgadi cun leger gasetta e separticipar allas occurrenzas dalla casa. Gion Antoni ei ledis e sia veta ei stada els giuvens onns imprimida da lavur e segidar culla famiglia el puresser. Cun siu frar schumellin Francestg, il frar Bernard ed aunc quater soras ei el carschius si a Falens. Dils siat fargliuns vivan ussa aunc el (il vegl) e sia sora Bertha (la giuvna). Far in emprendissadi ei buca stau pusseivel, denton Gion Antoni saveva tschappar en nua ch’ei fageva da basegns ed era beinvesius sin plazzals da lavur. Pli tard ha el lu surpriu ensemen cun Francestg il tgamun dil puresser dalla famiglia. Tut quei e biaras autras anecdotas ord sia veta ha igl um da Falens ofniau el cudisch «Nus savevan da nuot auter» da Cornelia Vinzens. Gion Antoni Deflorin ei in um da principis. Quella tenuta ha signau siu caracter e sia filosofia da veta. El drova buca ils mieds da massa moderns, la gasetta ed il radio ein sufficients per esser informaus. Siu humor ei exemplarics e sia fidonza religiusa ei in impurtont fundament da sia veta. Tals regals ha el retschiert en si’educaziun e ha suandau las reglas cristianas. Quei ha buca midau el cura ch’el ha viu il mund. Sin plirs viadis ell’Europa ha el visitau marcaus e regiuns. La historia ha adina interessau el. En cumpignia ei Gion Antoni staus bein vesius. Sias tesas e sia filosofia communicava el cun dar il tgau confirmend sia perschuasiun. (fmr/ff) Gion Antoni Deflorin.

L’integraziun dils affons fugitivs dall’Ucraina ella scola populara ei buca sempla. Cun agid dalla tecnica – denter auter in’app da translaziun sil telefonin – e grondas stentas dallas persunas d’instrucziun reussescha quei tonaton. Sco quei ch’il meinascola da Mustér Roger Tuor di, ei la communicaziun facticamein la gronda sfida. Paucas jamnas suenter che l’invasiun dils Russ ell’Ucraina ha entschiet ils 24 da fevrer 2022 ein ils emprems fugitivs ucrains arrivai en Svizra. Ina gronda gruppa da 50 persunas – da quei 41 affons – han anflau dimora a Mustér, leutier pliras famiglias singulas. Spert ei ve­gniu purschiu a quellas il pli necessari pil mintgadi. Parallelmein eis ei denton era stau necessari da sclarir tec a tec la damonda dalla scolarisaziun dils affons obligai d’ir a scola. Quei ei era succediu cun risguard dalla situaziun dil singul, vul dir, dar als affons il temps da sedi­stanziar dils eveniments ell’Ucraina. Capacitads limitadas «En cumparegliaziun culs affons portu­ghès che neschan cheu ni che han in lungatg che ha singulas parallelas ed ei dalla melodia semeglionts al romontsch, ei l’integraziun dils affons ucrains ina bia pli gronda sfida», di Roger Tuor che meina la Scola populara Mustér dapi rodund sis onns. Empremas experientschas cull’instrucziun da scolarets e scolars ucrains ei vegnida fatga la primavera. Ils davos meins digl onn da scola passau han entochen nov affons ucrains visitau la scola populara a Mustér, dapi l’entschatta digl onn da scola quest atun ein tschun ell’instrucziun: «La communicaziun ei secapescha la gronda sfida. A nus stat negin a disposiziun en scola che sa ucrain, sco igl ei il cass en auters loghens el Grischun. Tonaton ei l’integraziun reussida bein.» Tudestg negins dils affons che sa, engles mo fetg pauc, quei che vala era pils biars geniturs. «Ils pigns han stuiu vegnir introduciu egl alfabet, entgins savevan gia empau, mo lu per part era mo egl alfabet kirilic», constatescha Roger Tuor. Lecziuns specialas Cun risguard dalla savida dils affons, mo lu era dallas experientschas per part traumaticas ch’els han fatg ell’uiara, sevolvan las scolastas ed ils scolasts aschi pragmatic sco pusseivel: «Ils affons absolvan tuttas lecziuns en lur classa, ultra da quei han els lecziuns specialas en matematica e lungatg. Il lungatg empruein nus d’instruir cun agid da maletgs ni era d’ina app sil telefonin. Sin quella moda san las persunas d’instrucziun communicar bein culs affons. Gia il temps da corona cun instrucziun a distanza ha mussau che la tecnica ha gronds avantatgs, era sche tut ei grev all’entschatta», di Roger Tuor. Quest atun dumbra la scola populara a Mustér 205 scolaras e scolars. Per bia pli biars affons digl exteriur che ston vegnir introduci cumpleinamein e che han buc in lungatg da communica­ziun, ha ei buca plaz: «Nus havein gia fetg grondas classas, surtut ella scoletta ed ils emprems onns dalla primara. Leutier vegn il plaz en scola ch’ei medemamein limitaus.» Facit: «Ils affons ein s’integrai bein ed ein vegni recepi bein dils indigens. Nus constatein ch’ei dat fetg bia bunaveglia da tuttas varts», di Roger ­Tuor e puntuescha: «Nus fagein mintga di il pusseivel – abstrahau da con ditg ch’els ein cheu.» Madretschas e padrins Sper las pusseivladads pedagogicas emprova la Scola populara Mustér d’integrar era socialmein ils affons en scola. «Nus havein per exempel madretschas e padrins pils affons ucrains. Aschia han els persunas da contact era enteifer las gruppas da scolaras e scolars», di Roger Tuor. Ils affons possien empustir spert contacts. Damai ch’igl ei stau necessari d’instruir a distanza ils davos dus onns era ell’Ucraina pervia da Covid-19, ha in ni l’auter affon deficits ella materia d’instrucziun. Buca adina sempla ei la tenuta dils geniturs ucrains enviers ils duers en Svizra: «Vonzeivi ein els semplamein per dus dis buca en scola, perquei ch’els ein enzanua sin viadi ni ch’els han semplamein midau domicil senza informar.» Roger Tuor ei satisfatgs dallas stentas dalla scola a Mustér: «Nus purtein quei saccados ed essan cuntents co l’integraziun sespleiga. Biaras autras vischnauncas han stuiu far neginas stentas supplementaras en quei grau.» «La communicaziun ei ina sfida» La primavera han nov affons ucrains frequentau la scola populara a Mustér, quest atun ein tschun ell’instrucziun. Cun agid d’in program sil telefonin, maletgs, madretschas e padrins emprova la scola d’integrar els aschi bein sco pusseivel. Hans Huonder/FMR Integrar ella scola populara affons che san buca il lungatg, ch’ein d’in’autra cultura e ch’ein sut circumstanzias aunc engreviai psicologicamein d’eveniments d’uiara, ei in pensum fetg pretensius. Aschi bein sco pusseivel emprova la scola a Mustér d’ademplir quell’incumbensa. «Las experientschas che nus havein fatg la primavera ein stadas positivas ed era quest atun fagein nus tut il pusseivel per porscher als affons ina bun’instrucziun», di il meinascola Roger Tuor. Pretensiusa ei surtut la communicaziun, damai ch’ils affons san buc tudestg, paucs san in techet engles. Dils scolasts sezs negin che sa ucrain: «Nus sesurvin d’ina app da translaziun sil telefonin, da maletgs e havein era dau als affons ucrains conscolaras e conscolars sco madretschas e padrins. Quels ein aschia era da grond’impurtonza per l’integraziun sociala.» Cul diember d’affons ucrains ei la Scola populara Mustér stada al limit. D’ina vart perquei che pliras classas ein gia fetg grondas, per l’autra pervia dil plaz ellas singulas stanzas da scola. Nuotatonmeins di Roger Tuor: «Nus fagein mintga di il pusseivel.» «Nus fagein mintga di il pusseivel.» Roger Tuor, meinascola a Mustér Roger Tuor ei meinascola a Mustér. L’inte¬graziun d’affons ucrains el menaschi da scola ei ina sfida.

La damonda per lenna da brisch ei bein carschida tier entgins reviers forestals en Surselva. Denton per bia buc aschia sco ella Bassa ni tiels furniturs privats. Lenna da brisch ei era buc ina gronda fatschenta pils reviers, plitost in survetsch alla publicitad per in, entochen uss, mudest prezi. Tgi che giavischa lenna da brisch digl uaul sursilvan sto per regla secuntentar cun lenn stgein. Lenna dira ei buca ton derasada, principalmein il fau ei rars en Surselva. Lenna dil fau ei tschercada per scaldar las pegnas aviartas, ils aschinumnai cheminés. Alla clientella indigena ei la derivonza dalla lenna buc aschi impurtonta sco quei ch’il selvicultur dil revier forestal da Mustér Simon Cathomen gi. «Ils hosps da vacanzas vulan denton saver danunder che la lenna da brisch vegn.» Il revier forestal da Mustér ei in dils reviers en Surselva ch’ei confruntaus cun dapli damondas per lenna da brisch. Cunzun dapi ch’ei dat certas resalvas pertuccont il provediment d’energia per il proxim unviern e dapi ch’il schef dalla cumissiun federala d’electricitad, Werner Luginbühl, ha cussegliau da ramassar candeilas ed als percasas cun pegna da lenn da cavigliar dapli lenna da brisch. E quella lenna da brisch dira dil fau garegiada principalmein dils hosps da vacanzas cumpra il revier forestal da Mustér d’ordvart, elavura quella lenna e venda ella alla clientella. Prezis carschi Quei fa era il revier forestal dallas vischnaunca da Laax e Sagogn, sco quei ch’il selvicultur Maurus Cavigelli conferma. «Ils prezis dalla lenna dil fau che nus cumprein ei carschius pulit.» Tuttina ha Maurus Cavigelli buca dau vinavon quei augment da prezi a sia clientella. «Nus vendin aunc adina in ster (0.75 m3) lenna dira fatg ora per 220 francs.» E sch’enzatgi vul quei ster furnius avon casa sto el aunc pagar enzatgei pil transport. Il selvicultur dil revier da Sagogn e Laax vesa la purschida da lenna da brisch empau sco survetsch public. Che la damonda per lenna ei carschida in stel senta era Maurus Cavigelli. E quei gia el decuors dils dus onns vargai. «Duront corona han dapli persunas priu domicil en lur casas e habitaziuns da vacanzas e duvrau dapli lenna.» Lenna dira fatga ora venda era il selvicultur dil revier forestal da Breil, Marc Bundi, sche la damonda ei avon maun. El lai denton buca elavurar quella lenna dils emploiai dil revier. «Jeu cumprel la lenna fix fertig fatga ora e tonschel ella vinavon alla clientella.» La gronda part dalla lenna da brisch venda Marc Bundi denton via las aschinumnadas sorts lenna. Lenna indigena, per regla stgein dil pégn da tiarza qualitad che resta dils tagls. Lenna che vegn cavigliada en pluna enzanua sper via e che la clientella elavura per regla sezza. «La damonda per las sorts lenna ei dapi onns pli u meins constanta.» Prezis constants E constants ein era ils prezis per la aschinumnada lenna da sorts. Els sedifferenzieschan buc fetg da revier tier revier. Ferton che la lenna da brisch elavurada vegn vendida cun il prezi per ster vegn la lenna frestga dalla sort vendida per meter cubic. E quei meter cubic lenna da brisch cuosta ella vischnaunca da Sumvitg 45 francs, sch’ella sesanfla gest ella vischinonza dil tagl, sco il selvicultur Beat Cadruvi gi. Sto il revier transportar la lenna el liug da rimnada cuosta il cubic 55 francs. «Sch’ils prezis d’energia creschan vinavon eis ei legitim da ponderar in alzament dils prezis per lenna da brisch.» Tenor las explicaziuns da Beat Cadruvi ein ils reviers, respectivamein las vischnauncas, libras da definir il prezi per lenna da brisch. «Nus selviculturs discurrin in cun l’auter e magari ein era ils prezis da lenna da brisch in tema.» Ch’ei ha dau ina ni l’autra damonda dapli per lenna da brisch ha era Beat Cadruvi enderschiu. «Si dalla Bassa ei ina damonda vegnida, perquei ch’ils prezis dalla lenna da brisch ella Bassa ein carschi marcantamein.» Simon Cathomen, il selvicultur da Mustér, fa stem che adina dapli clients vulan cumprar lenna elavurada e furnida avon casa. «Buc mintgin ei pli promts e habels da resgiar la lenna dallas sorts, transportar, fender la lenna e cavigliar ella sin pluna.» Ei drova dabia lavur entochen ch’il scanatsch fa siu duer e porscha cauld. «Per biars ei far lenna in tec in hobbi.»

Ier, dumengia, ha la tiarza sentupada d’oldtimers Surselva carmalau biara glieud a Rabius/Igniu. Rodund 150 possessuras e possessurs d’oldtimers ein vegni dalla Svizra e perfin digl exteriur per mussar lur scazis. «Quei ei bellezia, nus essen fetg cuntents», ha Manuel Reichenbach declarau. El ei in dils iniziants ed organisatur dalla sentupada che ha giu liug per la tiarza ga en Surselva. Tscheu e leu ei stau d’udir: «Quels leu eran en moda cu nus eran giuvens.» Quei per exempel tiels Sciroccos ni tiels Minis ed ils GTI’s. Empau nostalgia ei semischedada culla tarlischur dil pleh ed il fried da svapur, mo era las fatschas dils presents tarlischavan dil plascher. Buc il davos quellas dils passagiers che han astgau guder ina tura cun in oldtimer-taxi che ha cutschau els da Surrein via Rabius, Sumvitg e Cumpadials anavos ad Igniu. Ei ha dau enqual truvaglia ch’ei curdada en egl, aschia perfin in Ferrari Testarossa dil 1987. «Las fuormas dils oldtimers ein sco sculpturas sin rodas», ha detg Marco Pillaoud, il possessur dil Ferrari. (fmr/sr) Toni Solèr da Lumbrein cun siu Lamborghini da varga 70 onns. A Marco Pilloud da Segnas dian autos novs nuot. Sper siu Ferrari Testarossa tarlischa el denton dil plascher.

L’emprema runda dil cumbat electoral pil presidi communal d’Ilanz/Glion ei ida a fin la dumengia vargada senza ina decisiun e pretenda in secund scrutini. Cun 569 vuschs ha Claudio Quinter survegniu las biaras vuschs avon Marcus Beer che ha obteniu 505 vuschs. A Silvio Dietrich ha il suveran dau 429 vuschs. Il pli absolut fussen 766 vuschs stadas. Treis candidats havessen bugen il post dalla presidenta communala dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion Carmelia Maissen, ch’ei vegnida elegida sco cussegliera guvernativa ella regenza dil Grischun. Ina prognosa ei buca stada sempla, che negins dils candidats contonschien igl absolut pli fuva denton da spitgar. Aschia ein era negins dils candidats trumpai dils resultats. Quei han Claudio Quinter, Marcus Beer e Silvio Dietrich declarau sin damonda dalla FMR. Il secund scrutini ha liug ils 25 da settember 2022. Tschercar il contact culla populaziun «Jeu sun fetg cuntents cul resultat, quel muossa che la maioritad dalla populaziun dad Ilanz/Glion stat davos mei e va a prau cun mias vi­siuns pil futur», di Claudio Quinter (53) ch’ei commember dall’Allianza dil Center. Ch’el fe­tschi part da quella partida hagi segir giu in’influenza sil resultat. Igl interprendider independent el sectur d’immobiglias va naturalmein el secund scrutini e di: «Mias schanzas ein aunc adina fetg bunas ed intactas. Ei dat aunc potenzial che dapli glieud mondi a votar e detti a mi lur vusch.» Per vegnir elegius el secund scrutini vegni el a cuntinuar cul cumbat electoral via print e medias socialas, denton era a moda aunc pli directa e simpatica: «Jeu vegnel a discuorer aunc dapli culla glieud ch’jeu entaupel sin via.» Claudio Quinter fa sport da perseve­ronza e vesa il cumbat electoral a moda spor­tiva: «Jeu sun cuort avon l’arrivada e mon el secund scrutini – cun plascher. » Seconcentrar sillas fermezias «Trumpaus dil resultat sun jeu insumma buc, naturalmein havessel era priu auter, mo igl ei bien aschia sco igl ei. En tuttacass eis ei bien ch’ei ha dau ina schelta,» di Silvio Dietrich (54) ch’enconuscha la vischnaunca dad Ilanz/Glion da funs ensi. Silvio Dietrich ha accumpignau la scola tras la fusiun e tgamuna ella dapi l’en­tschatta sco menader da scola. Sch’el vegni ad ir el secund scrutini ni buc, hagi el aunc buca decidiu definitivamein. «Jeu stoss aunc ir suls cudischs, la tendenza ei denton plitost quella da seretrer sco candidat.» Per sias tematicas sappi el era s’engaschar igl avegnir ella direc­ziun da Ilanz/Glion ni sco deputau. La Partida socialdemocrata seigi presenta ella regiun, denton aunc buc aschi francada e quei pudessi era esser in motiv ch’el hagi buc obteniu dapli vuschs. «Jeu sun dapi biars onns activs el menaschi dalla vischnaunca ed enconuschel fetg bein quel, forsa vul la populaziun pli bugen in vent frestg», suppona Silvio Dietrich. In’autra – e perfin biala – raschun che biars hagien buca dau ad el lur vusch, seigi ch’ei levien salvar el sco menader da scola, ei hagien cussegliau ad el da star leu nua che sias fermezias seigien. Negina politica d’interess Grond plascher da siu resultat ha Marcus Beer (61). Igl anteriur menader dil Center da formaziun Surselva e giurist havess buca spitgau da survegnir tontas vuschs sco candidat senza partida. El lauda la participaziun alla elecziun ch’ei stada tier varga 44%. «Igl ei ina gronda surpresa per mei, tuts candidats han denton fatg flots resultats ch’ein buc immens lunsch in ord l’auter», aschia Marcus Beer. Sin fundament da quei resultat lessi, gie bunamein stoppi el ussa ir el secund scrutini. Ussa vali ei da far empau reclama per perschuader aunc dapli glieud ch’el seigi il dretg um per occupar il post da president. «Miu avantatg ei, ch’jeu sun buc ligiaus vid interess dretg ni seniester. Jeu sun libers el meini. Aschia fetschel era buca politica d’interess», declara Marcus Beer. Claudio Quinter ha fatg las biaras vuschs pil post da presidi da Ilanz/Glion. Marcus Beer ei cuntents cun sia tscharna, el ha survegniu las secund biaras vuschs. Silvio Dietrich ei buca trumpaus ch'el ha survegniu las pli paucas vuschs.

IDiesch commembers dall’Uniun da giuventetgna Surrein han construiu dacuort ina pergola ensemen cun siat giuvenils e quater menaders dalla Casa Prisma a Trun. Ils cuosts per la pergola ha l’Uniun da giuventetgna surpriu ed aschia fatg in bi regal allas habitontas ed als habitonts dalla Casa Prisma che s’auda alla Casa Depuoz. L’Uniun da giuventetgna ha vuliu sustener ina buna caussa e mess a disposiziun 2000 francs. Aschia han Andrina Giger ed Annalea Candinas giu l’idea da sustener giuvenils dalla Casa De­puoz. «Ei dueva esser in regal persistent e buc semplamein in’excursiun dad enzacontas uras e tut fuss stau vargau», declara Andrina Giger, ina commembra dall’Uniun da giuventetgna Surrein. Aschia han ella ed Annalea Candinas contactau ils responsabels dalla Casa Depuoz ed igl ei vegniu alla glisch, ch’ils giuvenils che vivan cul support dalla Casa Depuoz ella Casa Prisma, havessen bugen ina pergola per aschia saver passentar dapli temps communabel ordaviert. Maun en maun «Aschia essen nus sedecidi da finanziar il material per la pergola e da construir quella ensemen culs giuvenils dalla Casa Depuoz, quei cugl intent da realisar in project persistent communabel», declara Andrina Giger. Ils 13 d’uost ei la pergola, planisada da Sandro Maissen, ve­gnida construida. «Ils giuvens han construiu e nus giuvnas havein preparau gentar ed alla fin dalla lavur havein aunc gudiu ensemen in aperitiv en cumpignia simpatica», raquenta Andrina Giger ed aschunta: «Igl ei stau in bi e divertent di, ils giuvens han luvrau a moda nuncumplicada, cun motivaziun e maun en maun e tuts han gudiu la cuminonza ed astgau far ina bun’experien­tscha. Noss’acziun ei vegnida appreziada fetg e quei ei bi per nus sco uniun.» L’Uniun da giuventetgna Surrein ha regalau ina pergola allas habitontas ed als habitonts dalla Casa Prisma a Trun che s’auda tier la Casa Depuoz.

L’Uniun Co-Working-Space Tujetsch porscha plazs da lavur da biro en affittaziun, ina purschida per hosps da vacanzas, per proprietaris da secundas habitaziuns ed era per indigens che vulan luvrar sporadicamein e flexibel el vitg. Ils iniziants da quei survetsch da co-working a Tujetsch han per finamira da porscher plazs da lavur flexibels en biros. Per quei intent han els affittau las localitads anteriuras dalla Banca Raiffeisen a Sedrun. Ella halla da clientella da pli baul ha Tom Visser installau ussa ina gelateria. Ils biros davostier eran, suenter che la banca ha retratg in’autra sedia, restai vits. La vischnaunca Tujetsch ha fatg ina retscherca, schebein la purschida da plazs da lavur flexibels segi avon maun. Las biaras rispostas positivas han intimau da tschercar ina sligiaziun. Uss ei quella avon maun, cun sis plazs da lavur, in biro da sesidas ed in local per far caffè ni autras pintgas caussas culinaricas. Aviarts 24 uras e siat dis l’jamna Ils plazs da lavur porschan ina infrastructura sufficienta per far fatschentas da biro. Mintga interessent porta siu agen computer ed anfla cheu las colligiaziuns d’internet ni il squitschader. Las mobilias modernas lubeschan da luvrar enten seser ni star en pei. Igl access dil biro ei garantius sur 24 uras e siat dis per jamna. «Quei ei ina part dalla flexibladad che nus savein porscher als interessents», di Tom Visser ch’ei commember dalla giunta dall’uniun e meina il biro. «Per enzatgi che fa vacanzas ei l’avertura sur il temps entir da grond avantatg. Hosps da vacanzas vulan haver la libertad da temps per lur affars da fatschenta.» Per far paleis la purschida vulan ils iniziants luvrar ensemen cul biro da turissem, culs hotels e culs campadis dalla regiun. Las interpresas turisticas san integrar il coworking els pachets da lur purschidas. Grond interess han ils possessurs da secundas habitaziuns demussau. Els vegnan ussa orientai sin pliras vias da communicaziun. Purschida per hosps da vacanzas ed era per indigens Il biro «Co-working space» stat culs plazs da lavur a disposiziun per habitonts e hosps dalla regiun. In hosp sa prolunghir sia dimora ella regiun, in auter vul evitar il grond traffic dalla fin d’jamna e serender a casa enzacons dis pli tard. Cul plaz da lavur coworking sa el far ei e star en contact cun sia fatschenta. Igl indigen che sto serender mintga di dalla val giuadora sa luvrar da Sedrun anora e cheutras restar in ni plirs dis en siu liug da domicil e luvrar sco en homeoffice. Las tariffas per l’affitaziun ein moderatas. Per luvrar in di el biro da Sedrun paga igl interessent 30 francs. La tariffa dall’jamna ei 100 francs. Ils biros stattan en funcziun d’emprova tochen alla fin d’avrel digl onn proxim. Ei la purschida dumandada vegn il contract d’affittaziun cun la Banca Raiffeisen prolunghius. «Nus fagein nossa regiun turistica pli attractiva cun tala purschida e supplementarmein san era ils indigens seprofitar d’in avantatg. Cheutras promovin nus l’economia en nossa regiun.» Aschia s’exprima Martin Cavegn, president communal da Tujetsch, ed affirma il sustegn dil maun public per ils iniziants. Sis plazs da lavur da biro cun infrastructura vegnan fittai dall’Uniun Co-working Tujetsch a hosps da vacanzas ed ad indigens.

La Pro Lucmagn vul reactivar il scomi cultural denter la Val Blenio e la Surselva. L’entschatta ei vegnida fatga la dumengia vargada cun concerts cun musica classica a Mustér e Leontica. Ils statuts dalla Pro Lucmagn pretendan buc mo che la via dil pass seigi aviarta sur onn, mobein era che la populaziun dallas duas valladas vischinontas s’avischinien. Ils emprems onns dall’existenza dalla Pro Lucmagn – fundada avon rodund 23 onns – ei quei scop vegnius persequitaus cun differents arranschaments da sentupada. Quell’activitad ei lu denton tschessada pli e pli. Cun occasiun dil giubileum da 20 onns dalla Pro Lucmagn ei la suprastonza daventada pertscharta da quell’incumbensa e ha incaricau ina pintga gruppa da lavur da tschercar pusseivladads d’in scomi cultural e cheutras da caschuns da sentupada dils vischins dalla Surselva cun quels dalla Val Blenio. Musicists per part romontschs Cun concerts cun musica classica ei l’entschatta vegnida fatga la dumengia vargada. Ella bellezia baselgia da s. Gada a Mustér ed ella Chiesa di s. Giovanni Battista a Leontica ein stadas d’udir ovras da Benedikt Dolf, Gion Giusep Derungs, Bela Bartók e Franz Danzi. Interpretau quellas ovras han las violinistas Oana Milena Camartin e Scarlette Stocker sco era igl Ensemble Josias Just cun Katharina Brunner, Roberto Cuervo, Josias Just, Gion Andrea Casanova e Maja Rehm. Ils musicists ein dil reminent pil pli Romontschs cun ragischs ni domicil en Surselva, Val Schons ni Engiadin’aulta. Ils concerts ein vegni moderai da Simon Camartin. Sco quei ch’il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas ha puntuau al concert a Mustér, schai la sentupada da vischinas e vischins dallas duas valladas a cor. Ils proxims onns duein ulteriurs arranschaments communabels suandar, seigi sil camp cultural, dil divertiment, dallas scolas ni eventualmein era dil sport. Ina proxima scuntrada ha liug miez settember 2022. Lu s’entaupan classas dil scalem superiur d’Aquarossa e da Mustér ad in di communabel sil Lucmagn. Denter auter san las scolaras ed ils scolars prender investa dil mir da fermada da S. Maria. (fmr/hh) Impressiun dil concert ella baselgia da s. Gada a Mustér. Il sanctuari che haveva pli baul la funcziun da baselgia da vallada per Medel, Tujetsch e Mustér, ei vegnius erigius entuorn 1100.

L’Uniun da commerci e professiun Mustér porscha in’ulteriura caschun a scolaras e scolars dalla sisavla entochen la novavla classa, sco era als geniturs, da s’informar davart las professiuns che seporschan per in emprendissadi ella regiun. Quella presentaziun ha liug gievgia, ils 25 d’uost 2022 dallas 14.00 entochen las 18.00 tier l’interpresa Casatec SA a Mustér. La fatschenta sesanfla sut la staziun da viafier. Sco gia igl onn vargau stattan era uonn representant(a)s ed emprendists(a)s da rodund dus tozzels menaschis dalla regiun a disposiziun per dar sclariment dils mistregns, sco era las pusseivladads che seporschan silsuenter per seperfecziunar. Sin differents posts vegn presentau tut en tut bunamein 30 differentas professiuns dalla branscha dils mistergners entochen la tgira e las pusseivladads sil sectur dall’informatica. (fmr/hh) Avon in onn ha la revista da professiuns stuiu vegnir arranschada cun risguard dallas restricziuns pertuccont la pandemia. Uonn ei quei buca necessari.

Trun/Rabius gioga gia la quarta sesiun en seria ella 3. ligia e treis da quellas quater ga secloma l’emprema partida Trun/Rabius encunter Triesenberg. Sto esser che la Federaziun orientala da ballapei ha special plascher da quei cumbat ni che la fantasia pil plan da giugs maunca. Ton pli eran ils amaturs dil ballapei sursilvan puspei presents a Pustget e spannegiai dalla fuorma da Trun/Rabius en gruppaziun cun Danis-Tavanasa. La partida entscheiva animada, denton ei il respect che las duas equipas han in da l’auter palpabels. Perquei vegn il giug neutralisaus savens ellas retschas amiez. La megliera caschun avon pausa ha l’equipa da casa. Suenter biebein 30 minutas parescha Nikola Pupovac denton gest treis siets en seria sin cuorta distanza e tegn aschia la nulla entochen pausa. La secunda mesadad entscheiva grondius per Trun/Rabius. Cun ina biala cumbinaziun gartegia ei da vegnir tier igl emprem gol entras Patrizio Decurtins. E gnanc ina minuta pli tard aunc inaga ina gronda schanza pil CB T/R. Sto esser che Trun/Rabius ha giu in bien te da pausa. Mo Triesenberg ha astgau guder il medem te e vegn entras ina sperta cumbinaziun sur l’ala treis minutas suenter il gol da Trun/Rabius tier igl emprem gol. Quei gol vegn gest il dretg mument pils hosps. Silsuenter sequietescha la partida puspei empau. Trun/Rabius sco era Triesenberg vegnan tier bunas occasiuns, mo ils dus golis Damian Schmed – dil reminent normalmein giugadur ella defensiun – e Pupovac muossan omisdus ina fetg buna prestaziun. Vitier fallescha Triesenberg ella 66. minuta in penalti. Cu pli u meins tuts eran gia sedai giu cul remis ed aschia in punct, schula ir arbiter ella davosa minuta aunc inaga in penalti per Triesenberg. Il foul ei buc dispiteivels, sche quel ei staus ella da sedisch ni buc denton schon. Zivan Mitrovic lai buc supplicar duas ga e sieta il secund gol e cunquei ils treis puncts per Triesenberg. Ina petra pèrla per Trun/Rabius, in punct fuss cun quella prestaziun segir staus meritaus. (cdm) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Triesenberg 1:2 (0:0) Pustget, Trun. 220 aspectatur(a)s. Gols: 47. Patrizio Decurtins 1:0, 50. Julian Beck 1:1, 90. Zivan Mitrovic 1:2 (penalti) Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister (90. Gianin Derungs), Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Robin Monn (46. Remo Alig), Denis Monn (64. Beat Cadruvi), Mathias Flepp (84. Denis Monn), Daniel Pfister (46. Orlando Monn), Patrizio Decurtins (80. Daniel Pfister), Gianin Derungs (64. Salvatore Stagliano). Triesenberg: Nikola Pupovac, Hamza Sljivar, Jonas Beck, Borislav Pavicic, Sebastian Beck, Diego Mazzini, Julian Beck, Zivan Mitrovic, Nils Sprenger, Jonas Sprenger, Cédric Chevalley. Remarcas: Trun/Rabius senza Fabio Caduff, Mauricio Cathomas, Livio Janka, Silvan Muoth e Pascal Schmed.

Naven dall’entschatta entochen la fin – cun excepziun da fleivlas 10 minutas denter la 55- e 65avla minuta – ha l’equipa da Schluein Glion dominau igl emprem giug da campiunadi e battiu igl adversari da Triesen gest cun 8:2 (5:0). Lars Caduff cun treis e Sattar Afzali cun dus gols ein stai ils pli productivs indigens, ils ulteriurs gols han Andri Michel, Aron Büchler e Marino Cavegn sittau. La biala roscha d’aspectaturas ed aspectaturs ha sentiu naven dall’entschatta che l’equipa da casa leva per tut prezi partir la dumengia vargada cun ina victoria el campiunadi niev. Ils hosps da Triesen ein entochen pausa strusch vegni ord lur mesadad e han strusch giu ina bun’acziun offensiva. Persuenter han els incassau entochen tieil té tschun gols e cun empau dapli efficienza fuss il score aunc curdaus ora empau pli aults. Suenter pausa ha Schluein Glion lu schau suenter e piars empau la concentraziun. Quei ha possibilitau als hosps da sittar dus gols ed ina petga. Quella petga ha lu puspei destadau ils giugadurs indigens ed els han aunc inagada augmentau il tempo ed attaccau cun dapli perschuasiun. Aschia ein aunc treis gols curdai entochen alla fin, tuts treis suenter spertas attaccas sur las alas. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesen 8:2 (5:0) Crap Gries. 254 aspectaturs(a)s. Arbiter: Odiase. Gols: 11. Afzali 1:0; 21. Michel 2:0, 25. Caduff 3:0, 36. Caduff 4:0, 39. Büchler 5:0, 57. Ender 5:1, 62. Toplu 5:2, 66. Cavegn 6:2, 77. Afzali 7:2, 86. Caduff 8:2. Schluein Glion: Capaul, Zala (46. Gallmann), Casutt, Sgier, Büchler (77. Hornacek), Michel, Deplazes (57. D’Atria), Cavegn, Afzali, Cabalzar (60. Stabile), Caduff. Triesen: Kindle (26. Bicer), Mathis (76. Kosic), Salzgeber, Alexander Marxer, Büchel (46. Heeb), Toplu, Constantin Marxer, Arpagaus (46. Ender), Schierscher, Gomes, Neusüss (70. Kind). Remarcas: Cartas melnas: 17. Caduff (foul); 60. Casutt (foul) ed Alexander Marxer (foul). Schluein Glion senza Bearth, Matthias Derungs, Vinzens (reconvalescents), Livio Derungs (serraus), Bundi, Coray, Dermont ed Egger (absents). 65. siet ella petga da Constantin Marxer. Corners: 6:3.

Pia Solèr ha experientscha cun animals manedels. Questa stad eis ella la trentavla stad ad alp. Ell’Alp Scharboda eis ella varga 20 onns nursera e pastura. Questa stad eis ella confruntada l’emprema gada culs lufs che paran d’esser s’ignivai el territori. La FMR ha discurriu cun Pia Solèr. Els mudregian sia muntanera, malgrad tgauns da schurmetg, seivs, zonas e midadas cuntinuadas da pastira. Metter mintga notg en in claus 1400 nuorsas ei caussa nunpusseivla. Il territori ei da principi adattaus e concepius per tons animals. Dapi ils 10 da fenadur 2022 ei l’alp Scharboda entadem Vrin confruntada cul luf. Sch’igl ei mo in ni plirs sa ella buc, pertgei viu il(s) cumpogn(s) han ni ella ni siu partenari Leo Alig. Lufs tschappan e scarpan la nuorsa, maglian denton buca diltut ella. La lavur finala fa il tschéss cularin. Igl ei in fenomen da questa stagiun. Ensemen cun dus tgauns da pertgirar e treis da schurmegiar miran Pia Solèr e Leo Alig dils animals che purs dalla regiun han puspei confidau ad els. Pia Solèr ei possessura dall’alp. Scharboda ha ina surfatscha da 530 hectaras. Il territori tonscha naven dil Péz Terri e cunfinescha cul Frunthorn. Turists ed alpinists ha ei paucs, pertgei passadis e trutgs signalisai dat ei buc. Ensemen cullas alps Serenastga e Patnaul para Scharboda da formar il niev revier dil triep dil Wannaspitz. Vus essas la 21avla stad nursera enta Scharboda. Quella stad ei la pli speciala entochen oz, ni buc? Gie, quei ei propi aschia. Gia la primavera hai jeu tertgau ch’ei savessi dar ina stad speciala. Jeu hai buca bugen sch’ei fa baul primavera e la neiv liua memia spert. Lu verdegia ei bia memia baul tochen sisum. Atgnamein duess gl’arvadi tonscher tochen la fin da settember. Igl uost duess ei aunc haver pastg frestg sisum, quei ch’ei buca pli il cass. Cun quellas cundiziuns climaticas eis ei aschia stau uonn ina sfida dad ir ad alp. E lu ha aunc il luf ferdau l’aria da Scharboda? Gie, vitier las cundiziuns climaticas ei quella viseta aunc vegnida. Jeu hai buca giu tema, mo sperau che nus vegnien schanegiai. Nus havein saviu ch’ei savessi esser mo ina damonda dil temps tochen ch’enzatgei schabegi. L’entschatta havein nus gnanc realisau ch’el era gia cheu. Suenter ils 8 da fenadur ha la seria d’attaccas entschiet. Lu havein nus anflau ils emprems cadavers. Quels emprems scarps han probabel sviluppau in’atgna dinamica, ni buc? Cunquei ch’jeu sundel pastura ed aunc cautegia ha quei propi caschunau dabia malruaus en nies mintgagi. Ins ha stuiu annunziar ils scarps als survigiladers ed als possessurs, esser presents cu quels ein vegni, declarar, motivar, dar giu rapports e prender encunter reproschas. Dasperas has aunc da mirar dallas nuorsas e dils animals blessai. Tgei far cun quels era buca clar gl’emprem. Nus havein schau sgular giu els. Entgins havein nus tuttina stuiu schar durmentar. Nus havein empruau da tgirar si cheu ina nuorsa, quei che drova temps. Suenter treis jamnas eis ella tuttina ida caput. Jeu sun vegnida alla conclusiun ch’ei fa strusch senn da tgirar nuorsas che han surviviu l’attacca d’in luf. Vitier tut ha la malsogna dalla tschoccadad caschunau pazientas che nus havein stuiu tgirar. Quei tuna dramatic. Co eis ei pusseivel ch’il luf ei ruts en ella muntanera, han ils treis tgauns da schurmetg buca saviu dar damogn? Ordavon eis ei da gir ch’il territori ei fetg gronds. Gl’emprem eran nus forsa buca pertscharts ch’il luf savess arrivar schi spert. Ils treis tgauns da schurmetg han fatg lur duer. La notg ch’ils lufs ein vegni l’emprema gada eran ils tgauns entuorn la muntanera, en quella zona han els buca ughegiau d’attaccar. Las nuorsas ch’els han scarpau eran ruts ora. Pervia dalla vegetaziun avanzada eran ellas fugidas ensi viers pastg pli frestg. Ella buca dil luf ein ellas idas. Auter che animals selvadis sentan nuorsas buca il prighel dil luf. Quel ha giu sempel da tschappar. Jeu tegnel il maun el fiug pils tgauns, lezs han fatg lur lavur. Fuss ei pusseivel da metter l’entira muntanera en in claus da notg? Na, quei damognan ins buc, pertgei il territori ei schi gronds e structuraus. Ins stuess ponderar gitg ordavon nua ch’ins savess far in claus da notg per 1400 animals. Igl ei nunpusseivel per nus da rimnar mintga sera tons animals e da serrar quels el claus. Cul dubel persunal mass quei forsa, mo anflar persunal ei buca sempel. Ins sto veser che metter en claus tontas nuorsas ei ina lavur nungetg stentusa che engreviescha supplementarmein il menaschi d’alp. Il claus stretg promova era malsognas che san rumper ora. Malsognas san era ils cadavers derasar. Fa ei senn da sgular resp. transportar a val mintga cadaver? En noss’alp ein ils tschéss cularin (anot. redacz. «Gänsegeier») vegni activs. Vitier tut gl’auter ei quei stau in fenomen da questa stad. Strusch ch’il luf ei cheu e che quel producescha cadavers, havein nus ils tschéss cularin che sgola en gronds trops. Enteifer in pèr gis han quels rugalau bi schuber in cadaver. Quels utschals marcants han giu plascher dils scarps. Pensum dall’alpegiaziun eis denton buca da pavlar mintga stad quels utschals che fan uorden cun capiergnas. Co stuessan ins reagir en vesta alla situaziun actuala? Igl ei paradox: Il luf ha la libertad totala e nus stuessan serrar en mintga sera ina muntanera da 1400 animals. Nua ei la relaziun? Tenor mei ei il cunfin contonschius. Nus astgein buca acceptar dapli trops. In sulet ell’entira Surselva tunschess. Tons animals scarponts sin in migliac en ina regiun ei buca bien, gnac per quella creatira sezza. Politica ed uffecis cantunals e federals secusseglian tgi ch’ei cumpetents da reglar il problem. Tgei fagessas Vus? La gronda pusseivladad havessen ils organs da catscha. Jeu sai ch’il luf ei schurmegiaus, malgrad quei sto ei dar regulaziuns. Ei tonscha buca ch’ils survigiladers settan «mo» cun muniziun da spuentar. Aschia catschan ins el d’ina alp all’autra. Ils lufs ein mals e teman buca pli ils siets da spuentar. Nossa situaziun actuala ei desperada. Ei para ch’ins vegli cargar el futur 1400 lufs sillas alps e nulla nuorsas. Tut ils uffecis duessen ton pli spert semetter ensemen enstagl da star enta peis in a l’auter. La sligiaziun concreta fuss forsa da regular ils lufs sco quei ch’ins regulescha capricorns? Quei triep ch’ei ussa cheu e che mudregia treis alps stuess’ins exnum regular, ton ei clar per mei. Quei ston ins far ussa, ch’ils lufs ein cheu e ch’els catschan nuorsas. Cu lezzas ein naven eis ei memia tard. Tgei sto semidar per che Vus sappies cargar il zercladur 2023 puspei l’Alp Scharboda? Nossa regenza astga buca spitgar pli gitg. .Sittar ils lufs pigns sligia denton buca il problem. Ragischar il luf va era buca, pervia dallas cunvegnas internaziunalas. Tuttina stuess il cantun Grischun sligiar urgentamein il problem, a favur dallas alps, l’agricultura ed il persunal d’alp. Il territori da Scharboda. Pia Solèr e Leo Alig avon la tegia. La pastura e cautegia Pia Solèr.

Dapi prest in onn ei Christoph Zingg plevon evangelic ella Cadi. Suenter il studi dalla teologia a Berna eis el staus engaschaus en differentas funcziuns dalla pastoraziun, formaziun e cussegliaziun. Per el ha la Baselgia la funcziun d’accumpignar la glieud en in temps che fetg bia semida, era il patertgar davart la religiun. «Jeu sun sevivius en bein ella Cadi. Avon che vegnir engaschaus cheu enconuschevel jeu buca la regiun, mo jeu sun fascinaus dalla natira e dalla cuntrada. L’emprema ga ch’jeu sun staus el territori da skis da Mustér e hai mirau en direcziun Lucmagn, ha ei teniu eri il flad a mi», di Christoph Zingg (60) silla damonda co el hagi empriu d’enconuscher la part su dalla Surselva. Spert mida el dalla cuntrada tier si’emprema impressiun dalla glieud: «Ella ei fetg autentica, magari sceptica mo tuttina accessibla. Jeu schazegiel ch’ins salida in l’auter, da quei sun jeu buca endisaus d’auters loghens nua ch’jeu hai viviu.» In dils motivs ch’il Bernes ha surpriu il post da ser Roland Just ch’ei ius en pensiun, ei era il center dalla Pleiv evangelica Cadi a Mustér/Raveras: «Quei baghetg ei buca mo en in bellezia liug, el porscha era biaras pusseivladads da sentupada, el ha fetg bia potenzial.» Ils onns 1990 ha el pastorau a Bever, ils davos onns avon che vegnir ella Cadi eis el staus meinafatschenta dalla Fundaziun dallas ovras socialas da ser Ernst Sieber: «Per mei eis ei stau clar: Sch’jeu surprendel aunc ina ga ina pleiv, lu ei quei ina ellas muntognas.» In tip offensiv «La Pleiv evangelica Cadi consista d’in coc entuorn Mustér. Da Tschamut entochen Breil dumbra ella rodund 440 parochians», constatescha Christoph Zingg e puntuescha: «Igl ei ina sfida da dar a tuts il sentiment d’esser en ina cuminonza. Perquei motiv organisein nus regularmein sentupadas e survetschs divins.» Per part hagi ei num tschercar la glieud: «Jeu emprovel da far quei en ina moda offensiva e sun aviarts per critica ed impuls. Jeu less denton era saver dalla glieud daco ch’ella ei buca cuntenza ni daco ch’ella s’exprima el senn positiv.» Entras las scolaras ed ils scolars che frequentan las lecziuns da religiun tier Christoph Zingg vegn el er en contact cullas famiglias: «Jeu mon a casa tier ellas e vi saver tgei ch’els spetgan dall’instrucziun, tgei resalvas ch’els han e less mussar tgei ideas ch’jeu hai.» Il tempo da veta sisum la Surselva seigi auters che per exempel els marcaus: «Igl ei tut pli ponderau e pacific, schegie che tuts han lur truscha. Quei ei ina tenuta ch’jeu apprezieschel.» Tonaton di Christoph Zingg era: «Jeu sentel era cheu meinsvart ina malsegirtad en connex cun tut quei che semida e quei ei buca pauc. Bia glieud ha memia pauc temps da vegnir a frida cun quei tempo da midadas. Jeu hai era il sentiment che la cultura romontscha tegni ensemen cheu la glieud, forsa schizun pli fetg che la Baselgia.» La situaziun economica, las pusseivladads da far in emprendissadi, la plazza da lavur, co e nua viver igl avegnir – quei seigi temas predominonts da biars. Affons e giuvenils ein critics Per Christoph Zingg ei la Giuventetgna Cadi in canal d’access alla giuventetgna: «Ils giuvenils ein engaschai, buca mo en Giuventetgna Cadi. Els ein promts da separticipar ad interessants projects. Affons e giuvenils ch’jeu hai empriu d’enconuscher ein critics. Jeu emprovel d’involver els en temas dil mintgadi. Aschia sun jeu staus cun ina gruppa sin santeri a Cuera e hai sentiu leu, che la mort ei enzatgei che fatschenta els, era sch’els s’expriman forsa buca igl emprem mument.» Carstgauns giuvens seigien marveglius ed aviarts mo era constructivs e cooperativs. Per quei motiv ei Christoph Zingg era optimists pertuccont igl avegnir dallas pleivs: «Ils carstgauns ein buca meins religius che pli baul. Els restan religius, mo il patertgar semida. Oz ein ils carstgauns pli maiorens, els sesviluppeschan auter e vulan rispostas sin lur damondas criticas. Appartener ad instituziuns classicas ei buca pli exnum quei che biars vulan.» La funcziun dils plevons seigi ei d’accumpignar la glieud, da survir ad ella: «La glieud duei sedumandar tgei muntada che Diu ha, tgei ch’ei impurtont per nus. Sco plevon less jeu animar da sefidar da Diu, pertgei cu negin ei pli cheu, eis el aunc adina cheu. Diu lai negin persuls – quei ei in impurtont messadi.» El sez seigi staus grevamein malsauns avon entgins onns, ils miedis prognosticavien aunc in temps da veta da dus onns: «Mes dus fegls eran aunc pigns. El spital hai jeu sentiu la vischinonza da Diu. Jeu hai sentiu bunamein fisicamein siu maun.» Cun quei vegli el dir: «La Baselgia astga buca schar persula la glieud. Jeu less porscher in spazi da sustegn. Religiun vul dir carezia e carezia vul dir survir – plevons che realiseschan quei han in avegnir.» In concept per la protecziun persunala La Baselgia reformada evangelica dil cantun Grischun ha elavurau in concept per la protecziun persunala. Quel ei vegnius presentaus publicamein l’jamna vargada. Sco commember dil cussegl dalla baselgia ei Christoph Zingg staus involvius fermamein en quei concept, gie ha schizun dau il stausch decisiv persuenter: «Ins sa bein sedumandar sch’ei drova in concept per tut. El cass dalla protecziun persunala ei quei impurtont pils muments nua ch’in carstgaun sesenta offendius ni attaccaus persunalmein. Quei sa denton era esser in abus sexual. Nossa glieud lavura en spitals e casas da tgira, pia en menaschis ed instituziuns ch’ella ei fetg datier d’autra glieud. Quei sa esser ina benedicziun, mo quei sa era esser fetg difficil.» Cun quei instrumentari vul la baselgia sensibilisar la glieud per eventualas situaziuns che san ir en ina direcziun nunvulida. Ei astgi per exempel era buca dar mobbing. «En tals cass duei la glieud saver tier tgi sevolver e nua cattar sustegn professiunal. El cass ideal duvrein nus buca quei instrumentari, en cass che quei ei aschia essan nus semtgai», di Christoph Zingg. Quei concept vegli era mussar nua ch’ils cunfins seigien, co agir e co vegnir ord la situaziun. Christoph Zingg (60) ei carschius si a Rümlang el cantun Turitg. Suenter igl emprendissadi mercantil ha el fatg matura avon che studiar teologia da 1986 entochen 1992 a Berna. Silsuenter eis el staus engaschaus dus onns sco vicari a Schüpfen. Da 1993 entochen 2001 eis el staus plevon a Bever e spiritual al Spital circuital Engiadin’aulta a Samedan. 2002 entochen 2008 ha el menau la Missiun dil marcau da Turitg e silsuenter eis el staus dus onns menader dil sectur «formaziun e societad» tier la Baselgia reformada evangelica Aargau. Avon che surprender 2021 la nova funcziun ella Cadi ha Christoph Zingg menau diesch onns la Fundaziun dallas ovras socialas da ser Ernst Sieber. El ei s’engaschaus voluntariamein en differentas organisaziuns en Svizra e sin plaun internaziunal. Christoph Zingg ei spartius, viva en in partenadi e ha treis affons carschi. «Carezia vul dir survir» «La Baselgia astga buca schar persula la glieud. Jeu less porscher in spazi da sustegn. Religiun vul dir carezia e carezia vul dir survir – plevons che realiseschan quei han in avegnir.» Quei di ser Christoph Zingg che ha surpriu la Pleiv evangelica Cadi avon struschamein in onn. El seigi pertscharts da si’impurtonta funcziun, era en favur dalla giuventetgna: «Ils giuvens ein promts da separticipar ad interessants projects.» Christoph Zingg ei perschuadius che la glieud ei oz buca meins religiusa. En biaras damondas seigi ella denton bia pli critica. (fmr/hh) Sper sia funcziun en favur dalla Pleiv evangelica Cadi ei ser Christoph Zingg era meinafatschenta dalla Fundaziun «Tür für auf – mo vinavon».

Instituziuns, interpresas e privats sefatschentan tuttenina cun spargnar energia. Quei vala ella Surselva ton per il Spital regiunal Surselva ch’ei relevants per il sistem da sanadad sco per las Pendicularas dad Andermatt/Sedrun che manegian da saver spargnar 15% electricitad. Segirar il provediment d’electricitad ad instituziuns relevantas per la veta quotidiana ei ina dallas incaricas principalas dil stab directiv dil cantun Grischun per cass ch’il current havess dad esser scarts igl unviern. Relevants per la veta quotidiana ein per exempel ils spitals. La directura dil Spital regiunal Surselva, Claudia Käch ha getg ch’il spital regiunal hagi gia fatg entginas ponderaziuns co manischar ina eventuala munconza d’energia. «Nus vegnin segir a coordinar cun il cantun nossas stentas da spargnar e manischar energia.» In generatur da diesel per il seracass Il coc d’urgenza per segirar l’energia al spital schai empau zuppaus davos ils mirs dil spital. In generatur che producescha electricitad cun in motor da diesel ed ina prestaziun maximala da 420 kw. In motor che drova denter 70 e 100 liters diesel per ura, sche sia prestaziun maximala ei dumandada. Avon tschun onns ha il spital regiunal cumprau il niev generatur che po furnir electricitad al spital per tschun entochen sis gis cun las reservas da diesel ch’ein avon maun. Ina ga il meins metta il survetsch tecnic en funcziun il generatur per esser segirs ch’el funcziuneschi. Il generatur ed il motor da diesel ein scaldai era duront il temps ch’els ein buca en funcziun per esser promts da tuttas uras. «Segirar il provediment d’urgenza ei sulet ina da nossas stentas.» Claudia Käch gi ch’il spital regiunal sappi era spargnar energia. «Nus savein buca sbassar alla gronda las temperaturas en las stanzas da nos pazients.» Potenzial da spargnar vesa la directura dil spital per exempel ell’administraziun: «Cheu dat ei diversas pusseivladads che nus vegnin ad eruir en detagl.» Ina da quellas ei per exempel dad introducir dapli lavur da casa per emploiadas ed emploiai. Il current cuosta 30% dapli Spargnar ei era in tema tier la branscha da pendicularas ch’ei da muntada relevanta per il turissem d’unviern. E che ha declarau dacuort dad esser habla da spargnar 15% dall’electricitad. Silvio Schmid dallas pendicularas dad Andermatt/Sedrun confirma quella finamira e menziuna diversas spartas nua ch’ei selai spargnar. «Las garaschas dallas maschinas da pista ein scaldadas per che la neiv liui giud las maschinas.» Silvio Schmid gi ch’ei seigi pusseivel da scaldar pli pauc, sche la neiv sillas maschinas ve­gni allontadada avon che ir en garascha. Mo el vesa era potenzial el menaschi da sutgeras, gondlas e runals. «Eventualmein stuein nus reducir las uras da menaschi dils indrezs, vul gir entscheiver pli tard la damaun e calar pli baul la sera.» Spargnar ei per las pendicularas denton buca sulet in act da solidaritad. «Ils c­uosts d’electricitad creschan per circa 30% e quei munta per nus 500 000 francs dapli expensas.» Spargnar energia sepaga. Las pendicularas Andermatt/Sedrun san far diever da domaduas varts dil cuolm dil provediment da basa dallas ovras electricas localas. Las pendicularas che cumpran l’electricitad silla fiera libra han bein profitau ils onns vargai da prezis bass. Ussa ston quellas interpresas quintar cun cuosts d’electricitad massivs. Potenzial vesa Silvio Schmid da producir el futur sez energia. «Seigi quei via indrezs fotovoltaics ni era cun turbinar aua duvrada per far neiv.» Mo gest quei che pertucca turbinar aua pretenda Schmid che la via da lubir tals indrezs stoppi vegnir pli efficienta. Electricitad per far neiv Per Silvio Schmid eis ei impurtont che las pendicularas survegnan electricitad per far neiv. «Quei duess buc esser in problem, demai che l’electricitad duess esser avon maun l’entschatta dalla stagiun.» Mo en quei grau vesa Silvio Schmid in auter problem. «Ei sto plover en abundonza las jamnas proximas per che nus havein insumma avunda aua per far neiv.» Las pendicularas Andermatt/Sedrun retrain dabia aua per far neiv dad uals e dutgs – e leu ei l’aua momentan scarta. Il generatur dil spital regiunal a Glion pudess era funir energia ella reit per segirar il provediment general. El ei colli­giaus cun la centrala che regla il diever d’energia en Svizra che sa sezza metter en funcziun il generatur dil spital per spisgentar la reit. Quei ei tenor Claudia Käch denton negin tema. «Il generatur ei cheu per il spital en ina situaziun d’urgenza.»

La suprastonza communala dad Ilanz/Glion ha presentau gliendisgis la concurrenza d’architects ch’ella ha organisau questa primavera pertuccont ina nova suosta per las fermadas da postas e bus publics. Francesco Forcella ha gudignau e planisescha in object normau. «Pign, mo fin», ha la presidenta communala Carmelia Maissen circumscret la premiaziun da gliendisgis sera ella sala dalla casa cumin. Igl ei buca la pli gronda lavur ch’in biro d’architectura ha da far pil maun public. Per ordinari planisescha el ina casa da scola, ina halla, in luvratori ni enzatgei auter pli grond e marcant. Planisar ina suosta per la fermada digl auto da posta augmenta da principi strusch il renum d’in biro. Ed ei pudess buca esser ina incarica lucrativa. Malgrad quellas cundiziuns ein sis biros ch’ein domiciliai ella vischnaunca da Ilanz/Glion separticipai alla concurrenza. Il november 2021 ha la suprastonza communala envidau els d’inoltrar ina proposta. Tochen ils 31 da mars 2022 han els giu d’inoltrar l’idea per ina suosta normada che la vischnaunca Ilanz/Glion vul tschentar si els loghens da spetga dils bus ed autos da posta. En tut sto ella adattar 13 fermadas allas normas dalla lescha pertuccont l’egualitad da persunas cun impediments. Encuretg: in model normau Gl'architect Francesco Forcella (sen.) duront ch'el presenta sia proposta. Dretg Conradin Clavuot. Dils 15 biros sesents en vischnaunca han la finala sis inoltrau ina proposta. E quellas ha la suprastonza communala presentau alla populaziun. Conform all’impurtonza dalla caussa han mo treis persunas dau suatientscha. Quellas han persuenter saviu assister ad ina premiaziun fetg interessanta, fundada e constructiva. Gl’architect extern Conradin Clavuot, ensemen culla vicepresidenta communala Caroline Gasser ed il menader dalla partiziun da planisaziun, Andreas Pfister, han formau la giuria. Quels treis architects han giu da valetar e qualificar las propostas. Sper quel a favur dils impedi han las propostas stuiu ademplir differents criteris. La giuria ha encuretg ina suosta che selai producir a moda normada, pia plazzabla en tut ils loghens, ton el marcau sco el vitg. Era la topografia ed il maletg dil contuorn ha giu influenza. A moda creativa, culla tecnica, l’estetica ed il material, han ils teams d’architects empruau da satisfar alla funcziunalitad. La giuria hagi retschiert sis propostas grondiusas, ins sappi denton buca eleger tuttas, ha Caroline Gasser puntuau. Tgi ha planisau cun lenn, tgi cun veider, tgi ina construcziun sempla e cumbinada cun material ch’ei gest el liug. Gudignau la concurrenza ha Francesco Forcella cun sia proposta da preits da lenn en construcziun da stric. Quella proposta vegn quei architect ad elaborar vinavon e la vischnaunca vegn a realisar la primavera 2023 l’emprema fermada cun quei model. Ina suosta dil model «Forcella» vegn montada alla fermada digl auto da posta sut il spital, l’autra silla via Porta Sura, omisduas a Glion. En etappas suondan las ulteriuras suostas, mintgamai ina al Mulin da Pitasch, a Sevgein, Siat, Ruschein ed els ulteriurs loghens. La fermada digl auto da posta sper la Porta Sura a Glion survegn ina suosta.

Dumengia suentermiezgi ei la populaziun da Lumbrein s’entupada en ed entuorn la caplutta da sogn Roc. Suenter 1895 e 1965 eis ei la tiarza renovaziun dil sanctuari ch’ins ha baghegiau avon prest 400 onns. Il suentermiezgi allas 16.00 ha il caluster ed ugau da s. Roc, Giachen Derungs, tuccau ils dus zennets sil clutger. «La caplutta ei buca gronda, la nav ha ina surfatscha da mo 16 m2. Quei tonscha denton per far ina oraziun», ha il president dalla pleiv getg en siu plaid suenter che sur Dirk Jasinski haveva celebrau la messa. Dumengia ha Alexander Casanova presentau ed explicau la sanaziun dil sanctuari. En collaboraziun cugl architect indigen Ramun Capaul e la Tgira da monuments ha la pleiv Lumnezia investiu rodund 180'000 francs per renovar la caplutta. Sogn Roc a Lumbrein in da rodund 20 baghetgs sacrals e da muntada culturhistorica che la pleiv posseda e ch’ella sto mantener. Ils 16 d’uost ei stau il gi da sogn Roc ed entuorn quei datum ha la pleiv vuliu envidar la populaziun ad ina sempla festivitad per la fin dallas lavurs. Per ch'ei creschi e prospereschi Davon ils calusters Mengia e Giachen Derungs, davos il president dalla pleiv Alexander Casanova, ed il plevon sur Dirk Jasinski. All’entschatta dil 17avel tschentaner era il Grischun vegnius cumpigliaus cumplettamein en scumbegls ed embrugls d’uiara. Hostilitads havevan evocau in’uiara crudeivla. Las allianzas Austria-Spagna e Frontscha-Venezia influenzavan e cumpravan las Treis Ligias, las pussonzas jastras uegliavan e carmalavan. Duront ils scumbegls cun dertgiras nauschas, inquisiziuns, toruras ed assasinadis era in’ulteriura nauscha mulesta penetrada ellas valladas pli lontanas: la muria. Quella e l’aura sgarscheivla d’avon 400 onns han motivau la vischnaunca da Lumbrein da baghegiar ina caplutta. Sin fundament d’ina empermischun cun donaziun ha la vischnaunca baghegiau 1628 e 1629 ina caplutta da sogn Roc. Igl ei il sogn ch’ins venerava ell’entira Europa sco intercessur encunter la muria gronda. Ell’Italia e Spagna senumna el Rocco, en Frontscha Roch, en Tiaratudestga Rochus. A Lumbrein ha sogn Roc ina muntada speciala. Auter che tier ina caplutta «ordinaria» han ins tschinclau quella cun in mir ed semtgau in santeri per satrar ils defuncts. Cunquei che la muria ei tschessada, han ins denton mai duvrau quei santeri. «Nus mavan aunc per tiara da s. Roc, per ch’ei creschi e smarscheschi buc», ha in um attempau raquintau. El seregorda aunc bein ch’ins mava sin santeri da sogn Roc per tratsch. Ord ina ruosa prendevan ins quel a casa, il tratsch vegneva sternius sils èrs frestgs semnai. Duront bunamein 400 onns ei il gi da s. Roc, ils 16 d’uost, stau a Lumbrein in firau cumandau. Il mat pli reh da Lumbrein Buca mo il tratsch dil santeri, mobein era las unfrendas en fuorma da daners, han giu ina muntada speciala. «Sogn Roc era il pli reh mat da Lumbrein», pretendan ils seniors dil vitg. Sia influenza era schi gronda che la pleiv prendeva bia daners ord la cassa d’unfrendas. Aschi savevan singuls ni famiglias dumandar s. Roc in emprest. Tgi che duvrava daners per quella ni tschella investiziun saveva dumandar in credit e s’obligava da pagar anavos quel. Aschia haveva bunamein mintgina e mintgin da pagar anavos el decuors da sia veta in deivet a sogn Roc. La caplutta da s. Roc a Lumbrein cul mir marcant resplenda puspei. Pils da Lumbrein ha quei sogn pia giu gronda muntada, el ei schizun staus ina fuorma da banca dil vitg. A caschun dall’inauguraziun dalla caplutta han ins udiu tals raquents dalla tradiziun orala. Il president dalla pleiv e gl’architect han daferton presentau las lavurs ch’ins ha fatg. Suenter las renovaziuns dils onns 1895 e 1965 eis ei la tiarza gada ch’ins rugalescha quella caplutta. Ins ha allontanau la ligiadira da cement e remplazzau quella cun ina maulta da caltschina, ligiau giu da niev ils mirs externs e mess ina lingia da sfundrada. Era il mir dil santeri han ins reparau, lu remplazzau la scala d’entrada da betun cun scalems da crap. Ils maletgs ch’in pictur nunenconuschent haveva fatg ils 1895 ins buca stuiu renovar, medemamein buca il maletg digl altar che deriva da 1628.

Suenter in temps intensiv da preparativas e lavurs sa il parc da bike a Rabius/Igniu vegnir aviarts ufficialmein questa sonda, ils 27 d’uost 2022. La fiasta d’inauguraziun ha liug dallas 10.00 entochen las 14.00. Ei vegn dau la caschun d’examinar la purschida nova e da star da cumpignia. Il parc da bike ei ina da pliras purschidas novas che Sumvitg Turissem realisescha ni ha realisau. Aschia eis ella era lundervi da construir il mument ina preit da reiver gest ella vischinonza da quei parc. Il parc da bike ei ina purschida da divertiment per tut tgi che vul sedivertir sportivamein ni era examinar sias habilitads sil bike. (fmr/hh) Impressiun dil niev parc da bike a Rabius/Igniu.

La fin d’jamna dils 26 entochen ils 28 d’uost 2022 ei il contuorn da Mustér cumpleinamein ell’enzenna dils bulius. Als amitgs ed interessents da quels stat in program cun in tschuppel arranschaments a disposiziun. Organisatur e coordinatur da quella fiasta ei Stefan M. Seydel da Mustér. La fiasta da bulius che ha giu liug igl atun passau a Cumbel ha el buca semplamein vuliu schar ir en emblidonza mo aschia e ha procurau per ina cuntinuaziun da quella, quella ga sisum la Surselva. Silla damonda, tgei ch’el spetgi da quella fin d’jamna di igl iniziant dalla fiasta: «Quei ei grev da dir. Tut vegn ad esser era per nus ina surpresa. Tut en tut dat ei 20 acziuns, respectivamein arranschaments ed igl ei grev da giudicar conta glieud che vegn tier nus e che semova nua.» El ha organisau la fiasta en ina moda ordvart pragmatica e nunconvenziunala. El ha plidentau la glieud cun differentas occasiuns ed ei ius surtut la via dallas medias socialas per propagar la purschida. Liug da sentupada d’informaziun ei il Center sursilvan d’agricultura a Mustér/Salaplauna. Il mund dils bulius En sesez ein bulius omnipresents e Stefan M. Seydel sedamonda: «Dat ei insumma carstgauns che han da far nuot cun bulius. Bulius vid ils peis, il buliu d’atom, meffa, bulius mellens e da tschep. Bulius e lur micel sutterran – che sa esser entochen 8000 onns vegls – ein neginas plontas e negins animals. Scuvierer il mund dils bulius ei in tema fetg actual. Ei dat biars cudischs e films ch’ein d’anflar levamein egl internet. Aschia era la homepage cugl arranschament dalla fin d’jamna a Mustér e contuorn. Tut tgi che vul recaltgar informaziuns davart ils bulius ni contribuir enzatgei en fuorma d’in’exposiziun ni ina presentaziun sa separticipar. La fin d’jamna vegn terminada cun in cuors da bulius ed in’excursiun a Stagias/Academia Vivian. Quel entscheiva allas 09.00 ed ei sut la direcziun dils enconuschents experts da bulius Lia Heini-Piacentini ed Egmont Heisch. Tuttas informaziuns ein da cattar silla homepage www.fiasta-da-bulius.ch. Il mund dils bulius ei aschi varionts sco pauc auter.

Da munconza da lavur ston ils luvratoris e las interpresas da pegnas buca selamentar. La discussiun d’energia ha intimau in ni l’auter d’empustar ina pegna nova – ina che vegn denton furnida pli probabel pér la primavera proxima. La lavur dil tschentapegnas ha ina veglia tradiziun en Surselva, principalmein pervia dil crap scalegl. «Dapi dus meins crescha la damonda per pegnas.» Ivan Giger dall’interpresa Giger SA a Mustér ei buc il sulet tschentapegnas en Surselva che vegn momentan strusch suenter cun offerir. «Las discussiuns pervia il provediment d’energia han augmentau marcant la damonda per nossas pegnas scalegl.» La clientella ch’emposta tier l’interpresa Giger SA ina pegna scalegl sto haver in amen pazienzia: «Momentan duvrein nus tschun entochen sis meins per furnir ina pegna.» La gronda part dallas pegnas che banduna il luvratori dalla Giger SA furnescha l’interpresa ella regiun. Biebein in tierz va ordvart. Planisar uss - furnir primavera Era tier l’interpresa Maissen SA a Trun ei la damonda per pegnas scalegl carschida marcant, sco quei che Paul Riedi, il responsabel per la partiziun da pegnas scalegl dat d’entellir: «Enzaco han ins bunamein il sentiment ch’ei regi in tec panica.» Biaras damondas per ina pegna scalegl contonschan la Maissen SA si dalla Bassa. «Nus essan adina puspei stai presents ad exposizuns sco la BEA a Berna ni all’Olma a Sogn Gagl.» Quella preschientscha ha purtau fretg, las pegnas dil luvratori dalla Maissen SA ein enconuschentas ella Bassa. Sepresentar ad exposiziuns sto Paul Riedi momentan buc exnum per promover la pegna scalegl da Trun: «Las pegnas che nus planisein ussa savein nus furnir il mars.» Per la sesiun da scaldar digl unviern proxim tonscha ei pia buc. Pegnas ein buc in product ch’ins producescha sin reserva e venda ord il magasin. Ils luvratoris possedan entgins models per l’exposiziun, bia pegnas ein products unics, planisai ed adattai als giavischs dalla clientella. Mo era sche Ivan Giger vuless augmentar la producziun dall’interpresa ch’el tgamuna cun siu frar Uve Giger, ei quei momentan strusch pusseivel: «Nus mirein adina puspei d’engaschar ulteriur persunal, quel ei denton scarts.» Ils luvratoris da pegnas enqueran per regla tschentapegnas, miradurs ni auters luvrers engaschai sin plazzals da construcziun. Tier l’interpresa Maissen dat ei aunc in auter fatg che lubescha buca da semplamein far dapli pegnas. Paul Riedi regorda ch’il crap scalegl dall’interpresa Maissen seigi da derivonza sursilvana: «Explotar dapli crap ei buc aschi sempel e las resursas humanas ein medemamein restrenschidas.» Ina pegna da lenn ei schica Gian Andri Bearth ha surpriu avon paucs onns l’interpresa da pegnas Maissen cun luvratori e sedia a Cuera. Il giuven interprendider sursilvan ei specialisaus sin pegnas da scaldar cun lenna construidas cun metal. Da munconza da lavur sto Gian Andri Bearth era buca selamentar, sco el gi sin damonda: «Ei vegn aunc adina baghegiau bia.» Ed ina pegna ei ozilgi in product da design che s’accorda culla habitaziun. «Jeu sun buca segirs sche mia clientella giavischa ina pegna sulet pervia d’ina eventuala munconza d’energia.» La pegna da lenna s’auda ozilgi empau tiel sentiment da viver ed en biars loghens eis ella la fontauna da cauld secundara spel scaldament principal. Gian Andri Bearth furnescha e montescha sias pegnas a Cuera e contuorn e per part ella Bassa. Foto MAD Sbassar la puorla fina Per il menader dalla protecziun tecnica enteifer igl Uffeci per natira ed ambient, Georg Thomann ei lenna in’energia regenerabla indigena ch’ei digna da vegnir duvrada. «Il problem per la schubradad dall’aria ein buca las pegnas novas, mobein plitost las veglias.» Las pegnas novas ein tecnicamein sin in stan ch’ellas pon ademplir las pretensiuns per tener schuber l’aria. Priu il cass ch’ei vegn scaldau sco s’auda: «Scaldar cun lenna ei in tec ina scienzia.» Per impedir che memia bia fulin svaneschi dil tgamin siado ell’aria astgan ins scaldar sulet cun lenna setga. Impurtont eis ei da metter en pegna sco s’auda e dar aria al fiug. «Nus lantschein ina campagna d’informaziun igl october avon che la sesiun da scaldar entscheiva.» Tenor las explicaziuns da Georg Thomann dat ei 60 000 indrezs pli pigns da scaldar cun lenna el antun Grischun ed entgins da quels ein sils onns. In auter problem che lai crescher la cumpart da puorla fina ell’aria duront igl unviern ei l’aschinumnada inversiun. «Cu l’aria semova buca, crescha la cumpart da fulin ell’aria en certs loghens, fulin caschunaus dil traffic e dallas pegnas.» El Mesauc ha il cantun lantschau in’acziun da sanar pegnas da lenna per sbassar la puorla fina ell’aria.(fmr/ac)

Dapi zacons onns san ins observar ellas Alps dalla Svizra in utschi imposant. Il tschéss cularin ei omnipresents ellas Alps centralas, era entuorn il Gottard ed il territori dalla Greina. Igl tschi che senutrescha da cadavers regorda a scenas ell’Africa. «Nies» tschéss – quel che nus manegiein generalmein – ei registraus el vocabulari romontsch sursilvan Vieli Decurtins cul num «evla». Duront tschentaners han ins temiu el sco concurrent. Tochen ch’el ei staus extirpaus. Oz ei l’evla turnada, ella fa part ed enrihescha nossa fauna alpina. Aunc in pli grond utschi indigen, il tschéss barbet, han ins reintroduciu. Oz admiran ins gliez utschi imposant antrusas disfamau che senutrescha dad ossa da cadavers. In prighel ei il tschéss barbet mai staus. Actualmein sederasa pli e pli in ulteriur da quella specia, il tschéss cularin (tud. Gänsegeier). Il polizist reglescha il cass El porta empau exotica meridiunala ellas Alps. Gl’imposant utschi han ins mai viu en nossas valladas. Denter il Péz Terri ed il Frunthorn, sur il priel dall’Alp Scharboda, ha il redactur dalla FMR saviu observar l’jamna vargada rodund 15 tschéss cularin che fagevan rudials. Il triep seschava purtar dalla termica, cullas alas stendidas han els svegliau l’attenziun. Livio Rey, plidader dalla Staziun ornitologica da Sempach, conferma che quei utschi hagi ina rolla fetg impurtonta el sistem ecologic dalla natira. El fetschi uorden il pli effizient cun cadavers che seigien ella cuntrada. Regularmein seigi il tschéss cularin d’observar mintga stad ella Svizra dil vest ed el Valleis. Ch’ina fetg gronda gruppa ei setransferida la stad 2022 encunter ost muossan las datas ch’ins anfla ella pagina d’internet www.ornitho.ch. Livio Rey puntuescha ch’il tschéss cularin ei tuttavia buca in utschi prigulus. Ei seigi documentau buca in sulet cass ch’in tal hagi attaccau zacu in animal viv, gi il scienziau, il tschéss spetgi adina tochen ch’el hagi caschun da sgular tochen tier gl’animal ventschiu. Culla preschientscha dil luf, las muntaneras da nuorsas, trops da camutschs ed autra selvaschia reglescha il «polizist sanitar» exemplaricamein mintga cass. In triep da tschéss che setschenta sper in cadaver fa uorden enteifer cuort temps. Quei evitescha che muostgas, muschins e vermaneglia, ils vérs cuvis d’infecziuns e malsognas, sepatrunan dil cadaver. Differents trops da lufs procuran pli e pli per disuorden, quei ch’ei d’engrau al tschéss cularin. Excepiu ch’ils cadavers vegnien buca transportai a val. Ils pasturs e purs ch’ein confruntai cun scarps savessan da principi mo documentar il cass, prender naven la marca da controlla digl animal e surschar lez als tschéss. Ei quei pusseivel? Quei ha la FMR vuliu saver da Hannes Jenny, collaboratur scientific digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun. Tochen la fin da redacziun eis ei buca stau pusseivel ad el da rispunder la damonda. Ils proxims gis vegn la FMR a survegnir il sclariment e rapportar surlunder. Il tschéss cularin ha ina lunghezia dad alas tochen 2.80 meters. Adina dapli observaziuns Sco quei che Livio Rey, plidader da medias dalla Staziun ornitologica da Sempach, conferma sin damonda dalla FMR, ei il tschess cularin dapi la stad 2015 adina puspei d’observar en Svizra. Il diember d’individis che sgolan e patruglieschan sur las Alps ei pilver carschius massiv. La Staziun orinitologica publichescha graficas e cartas che documenteschan quei. Las observaziuns han entschiet 1990 cun singuls utschals. Tochen 2010 ei la cefra restada quasi constanta. Gl’onn 2015 pari ch’ils tschéss cularin hagien scuvretg las Alps svizras dil vest ed il 2019 ei stau in onn culminont. Grondas patruglias da tschéss ein arrivadas cunzun ella regiun dil Lag Léman, Valleis ed Alps bernesas. Actualmein ei la cefra sestabilisada, ins ha observau en tut rodund 1400 animals. Quels sgolan denton pli e pli era viers las Alps centralas. Uonn han ins viu l’emprema gada gronds trops ella regiun dil Gottard, Furka e Greina. Ina gruppa da 67 animals han ins viu igl uost el territori denter Frunthorn e Péz Terri. In utschi social e nizzeivel Las alas stendidas ein denter 255 tochen 280 cm, il mascal ei denter 7,5 tochen 10,5 kilos, la femna 8 tochen 11 kilos. Ed il tschéss cularin (tud. Gänsegeier, lat. Gyps fulvus) viva en cumpignia, savens sgolan e maglian els en gruppas da 20 tochen 100 animals.Il tschéss cularin ei da casa ell’Europa dil sid, ell’Africa dil nordvest, el Proxim orient tochen ell’Asia centrala. Oriundamein era el in utschi dallas muntognas, viva denton era ellas planiras. Ell’Europa eis el il pli derasaus ella Spagna. Mintg’onn cua in pèr il fevrer e mars in sulet iev. Il bec crutsch ed il pign tgau cul lev flom caracteriseschan il tschéss cularin. Ella part sut dil culiez entscheiva il plemadi cul «cularin» alv-beige. Dalla capiergna preferescha quei utschi la beglia ed il dadens. Sco quei che Livio Rey dalla Staziun ornitologica da Sempach conferma alla FMR, ha el ina rolla fetg nizzeivla el sistem ecologic dalla natira. Biars exemplars serimnan entuorn in cadaver, traian e tilan per la delicatessa sut las costas. Els sbluccan quella e laian las restonzas, il skelet, al tschéss barbet.

Il 2017, 2018 e 2019 ha la «BaKi» giu liug mintgamai la primavera. Dus onns ei stau pausa «sfurzada» ed uonn carmala l’exposiziun per famiglias puspei. Quella ga ha ella liug sonda, ils 3 da settember dallas 10.00 – 17.00 ella scola a Glion. «Nus essan plaunet disai che la situaziun semida spert en consequenza dalla pandemia e perquei hai jeu buca vuliu organisar la ‘BaKi’ sco usitau il mars. La primavera er’ei bia memia malguess, mo annullar diltut l’exposiziun level jeu era buc e perquei hai jeu fixau provisoriamein il termin all’entschatta settember», declara Sonja Lombriser-Camathias ch’ei l’ini­zianta ed organisatura dall’exposiziun per pops ed affons e lur geniturs ed aschunta: «La primavera havevel jeu plitost il sentiment che nus stoppien strihar l’exposiziun per la tiarza ga, mo igl ei per cletg vegniu auter ed ussa selegrein nus sin massa hosps.» Crescha sco ils pops Da ga tier ga ei l’exposiziun per fami­glias carschida e daventada pli professiunala. Il 2017 ha Sonja Lombriser-Camathias realisau l’emprema exposiziun per famiglias ella casa rosa sut il spital. Quei cun 26 exposituras ed expositurs e rodund 500 visitaders. Suenter ha la «BaKi» giu liug en scola ed il 2019 ein gia 70 exposituras ed expositurs stai dalla partida e ver 1000 persunas han visitau l’exposiziun. Il program accumpi­gnont ei medemamein daventaus cun mintga ediziun dalla «BaKi» pli varionts e divertents e ha liug uonn en ina tiarza halla. Mo era seit, fom ni queidas sto negin pitir. Quella ga datti 65 stans. Crescha l’exposiziun aunc? «Na, grondas duess ella buca crescher pli. La grondezia actuala cun entuorn 70 stans ei ideala e per bia pli biars expositurs havessen nus era buca plaz», declara la dunna da 39 onns. Sulet ina dunna che tila il carr Ch’ina exposiziun da tala dimensiun, che ha liug gl’entir di ed en treis hallas vegn organisada d’ina suletta dunna fa surstar e sveglia la damonda, pertgei ch’ei dat buc in comite d’organisaziun ni in’uniun che s’engascha. «Quei ei la quarta ‘BaKi’ ch’jeu organiseschel cun grond plascher e bia motivaziun. Culs onns ha quei dau rutina ed jeu sai exact tgei ch’ei drova, tgei che maunca aunc, tgi ch’ei da contactar per quei ni tschei e nua ch’igl ei da metter prioritads. Sch’jeu entschevess a reparter las lavurs e delegar mass quei probablamein bia pli ditg che da far mezza», manegia la mumma da tschun affons dad otg entochen 20 onns. Secapescha ch’ella gaudi grond sustegn operativ dall’entira famiglia e da buns amitgs, autr’uisa dumignassi ella buca tut la lavur. «Igl ei in event da nossa famiglia e tuts han plascher da segidar nua ch’ei san», aschia Sonja Lombriser-Camathias. 65 exposituras ed expositurs L’exposiziun per famiglias ei cheu per far enconuschentas las purschidas ella re­giun, mo era talas dall’entira Svizra. «Ei dat bia purschidas per pops, affons e lur famiglias en Surselva. Da miu avis denton aunc adina memia paucas. Savens mauncan las localitads per organisaturas ed organisaturs che purschessan bugen enza­tgei», declara Sonja Lombriser-Camathias che dat alla «BaKi» ina survesta da quei ch’ei avon maun. Il program accumpi­gnont ei varionts e tonscha naven dad ir cun poni, semuentar cun MS Sports, far yoga e saltar entochen cantar e dar giugs. «Quei ei empau sco da far cuorts fuffer­gnadis ed emprender d’enconuscher la glieud ch’offerescha las purschidas», declara l’organisatura che ha era mess sil program dus referats; in davart la metoda ABL e l’auter davart hipnosa per affons. Ulteriuras informaziuns cun expositurs e program accumpignont ein d’anflar sin: www.baki-messe.ch Sonja Lombriser-Camathias ha lantschau il 2017 l’exposiziun «BaKi» che ha puspei liug sonda proxima, suenter dus onns pausa. Uonn presentan 65 exposituras ed expositurs lur purschida, era Sonja Lombriser-Camathias presenta sias scolas da saltar e far gimnastica.

L’jamna proxima ei ina gruppa d’indians dalla Columbia sin viseta en Surselva. Sin invit dall’uniun tudestga «Lebendige Zukunft» refereschan treis representants dil pievel dils Kogi da lur moda da viver sempla ed en concordanza culla natira. Jose Shibulata, Bernardo Simongama e Saga Narcisa Pinto-Zarabata, dus umens ed ina dunna ein representants dils Kogi. La quarta persuna ch’ei presenta mesjamna proxima a Glion ei Arregocés Coronado. El vegn a translatar ils discuors. Jose, Bernardo e Saga discuoran mo caballà. Dil lungatg indigen dils indians vegn il translatur a transponer en spagnol, da quel en tudestg. La communicaziun duront il viadi ell’Europa ei buca schi sperta, il messadi ei denton gl’essenzial. Fenomens dalla societad Pirmina Caminada segida d’organisar la sentupada culs Kogis ell’aula dalla claustra dallas soras dominicanas. «Els ein fetg ferms ella communicaziun», sa ella. Quei pievel indigen defenda dapi mellis onns ils dretgs dalla tiara, els batta pils uauls e las cuntradas muntagnardas. Dapertut nua ch’els s’encorschan malgiustia sefan els valer. Il renum da quei pievel curaschus ei schi gronds ch’ins ha fundau per els in’uniun. «Els enconuschan disturbis egl equiliber dalla natira, san giudicar malessers dil sistem ecologic e era dar cussegls effectivs en connex cun fenomens negativs dalla societad», scriva Lucas Buchholz, il fundatur e menader dall’uniun «Lebendige Zukunft». Jose, in dils treis representants dils Kogi, viseta Glion e discuora dalla veta sempla mo effizienta. Il messadi dil pievel indigen sidamerican fa surstar. Malgrad ch’els ein buca scolai e ch’els vivan solitariamein els cuolms el nord dalla Columbia, han els ina savida exemplarica. Senza haver visitau scolas ed universitads. Avon siat onns ein els viagiai ell’Europa sin invit dall’uniun. Els seigien buca sgulai bugen sur gl’Atlantic cugl aviun, igl ei denton buca iu autruisa. «Nus ell’Europa manegiein d’esser scolai dil meglier. Ils Kogi muossan che nies progress, nossa scolaziun, e nossas stentas per material, daners e professiun, ei buca il svilup ch’il carstgaun enquera propi», explichescha la conorganisatura dalla sentupada culs Kogi a Glion. Cun rodund 30'000 commembers ei quei pievel indian cumparegliabels cul romontsch e sia situaziun. Era gliez pievel ei mess a cantun, confruntaus cul sedepurtar dils gronds. In connex direct culla Romontschia ha la viseta dils Kogi buca. Quella ei sedada tras contacts persunals dils organisaturs. «Igl ei ina unica schanza d’emprender d’enconuscher lur messadi», declara Pirmina Caminada. Denter auter vulan ins presentar lur filosofia dalla veta. Las damondas centralas ein daco che nus essan cheu sin tiara e tgei rolla che nus carstgauns havein sin quella. Jose, Bernardo e Saga vegnan buca a mussar co ins sa gudignar dapli, mirar dalla rendita, rimnar e dismetter material. Duront lur referat a Glion vulan els render attent al cuort temps ch’ins viva sin tiara: Viver cuntents, en harmonia cullas valurs e cul contuorn. La sentupada culs treis indians columbians dils Kogi ei mesjamna, ils 31-7-2022. Allas 18.30 entscheiva la sera cun in puschegn facultativ. Allas 19.30 ei lu il referat cun pusseivladad da far damondas ed entrar en discuors culla gruppa.

Ier ha Armasuisse, la partiziun d’immobiglias dall’Armada svizra, inoltrau alla vischnaunca da Medel ina damonda da baghegiar. El territori La Stadera, ella vischinonza dall’anteriura staziun miez dalla pendiculara sil Scopi, vulan ins installar in pign implont cumbinau per producir energia cun vent e sulegl. Igl ei in implont da test per eruir las pusseivladads. Ella Val Medel posseda e meina l’Armada svizra ina impurtonta basa per survigilonza e defensiun dall’aria. Il menaschi sil Scopi ei decisivs per la strategia militara da nossa tiara, el porscha 17 plazzas da lavur a glieud indigena. La pendiculara nova, culla staziun a val naven dall’Alp Stgegia colligia l’infrastructura sil Scopi. Igl ei il sulet mied da transport sin 3190 m.s.m. Da 1950 tochen 2017 era la basa dall’armada accessibla cun duas secziuns. In dils emprems implonts pigns cumbinai La secziun miez dalla pendiculara veglia sil Scopi ei dapi tschun onns ord funcziun. Ier ha Armasuisse, la partiziun d’immobiglias dil Departament da defensiun, schurmetg dalla populaziun e sport, communicau ch’ins hagi inoltrau ina damonda da baghegiar en connex cun quell’infrastructura a La Stadera. «Nus vulein testar en quei territori in dils emprems implonts pigns cumbinai per producir energia cun vent e sulegl», communichescha Armasuisse. Ella scriva explicit ch’ei setracti d’in implont da test. La damonda da baghegiar ha ella inoltrau ier alla vischnaunca da Medel. Il temps da publicaziun entscheiva ils 29 d’uost e cuoza tochen ils 28 da settember. Ins vegli preparar aunc quest atun las lavurs per montar in prototip d’in sistem ch’ina firma svizra furneschi. Suenter il temps da publicaziun veglien ins prender en funcziun il menaschi da test digl implont pign cumbinau. Quel consista d’ina petga e propelers che produceschan energia da vent ed el medem mument energia fotovoltaica solara. Ils specialists spetgan ch’igl implont cul propeller da vent furneschi cira 27 MWh ad onn, quel dil sistem fotovoltaic culs panels en fuorma da flura 35 megawatts ad onn. La staziun vita La Stadera sut il Scopi. Cheu vul Armasuisse installar in implont da test cun rodas da vent e panels solars. Organisaziuns ed autoritads ein involvadas Ina visualisaziun digl 'implont da test per producir energia cun vent e sulegl a Stadera, sut il Scopi. Margrit Schwaller, la menadra dalla communicaziun dad Armasuisse, puntuescha sin damonda dalla FMR ch’ins hagi giu contact cullas organisaziuns dil schurmetg digl ambient e cuntrada. «Gie, dapi gl’onn 2020 havein nus giu pliras sesidas d’informaziun cun numerusas organisaziuns, la davos il fevrer 2022», gi la representanta dad Armasuisse. Enten preparar e planisar quei impurtont project hagien ins era organisau gl’atun 2020 ensemen culla Scola politecnica federala da Losanna e gl’Institut per la perscrutaziun da neiv e lavinas ina campagna da mesirar il vent. Las mesiraziuns specialas cul sistem LIDAR hagien pussibilitau da validar e stimar exact las relaziuns da vent. La media dils davos 10 onns muossi ina spertadad mesauna da 3,94 m/secunda. Duront la fasa da planisaziun ein apparentamein era la vischnaunca da Medel, il furnitur d’energia dalla Val, la OEM, il Cantun ed ils proprietaris da terren stai involvai e vegni orientai regularmein da quei project. Finamira dil departament federal da defensiun VBS e ses partenaris dall’economia svizra e dalla perscrutaziun seigi d’examinar las pusseivladad che la Confederaziun hagi da producir sezza energia persistenta, scriva Armasuisse en sia communicaziun dad ier. Quella finescha culla constataziun: «Quei liug en Surselva porscha ton pertuccont infrastructura existenta e buca pli duvrada, sco era pertuccont las relaziuns da vent e radiaziun dil sulegl cundiziuns optimalas». Ina emprema expertisa ed ils emprems resultats dils tests spetgien ins il quart quartal digl onn 2024. Quels vegnien a decider sch’ei seigi pusseivel da realisar el territori La Stadera in implont pli grond cun totalmein nov petgas e propellers, aschia Armasuisse.

Co savein nus gidar tons car­stgauns sco pusseivel? Quei sedamonda il filosof renomau Peter Singer en siu cudisch: Effektiver Altruismus. Eine Anleitung zum ethischen Leben. Lein dar in’egliada e s’informar sur digl agid da Jenny, Mattiu, Sara e Chris: La via da Jenny ha entschiet cun ina situaziun tragica. Ella ha stuiu mirar tier co ina dunna cun cumplicaziuns da parturir ha stuiu ir anavos en siu vitg damai ch’ella veva buca ils raps per il tractament el spital. Jenny ha en­tschiet a rimnar dunnas entuorn ella che mettevan mintga di dalla vart in pèr raps per lu gidar autras dunnas en cass d’urgenza e surprender lur cuosts medicinals. Quei moviment ei carschius schi fetg ch’ella ha saviu fundar plirs spitals cun scolas da tgirunzas ed universitads da medischina en pliras tiaras dil mund. Ella sezza viva vinavon ina veta sempla en clau­stra. La via che Mattiu ha priu suenter siu studi da filosofia ha fatg surstar biars. El ei ius e ha luvrau alla Wall Street. Suenter in onn ha el regalau la mesadad da sia paga – numnadamein pli ch’in milliun – ad organisaziuns da beneficenza. Denter auter ha el aschia possibilitau a bia famiglias da retscheiver ina reit encunter moskitos – aschia che lur affons piteschan buca da malaria e vivan en dètg buna sanadad. El sez viva dètg beinstont e gida vinavon mintg’onn bia persunas ed inspirescha auters rehs da daventar altruists efficients. La via da Sara ha sias ragischs duront viadis d’affonza en Tansania. Oz lavura la dunna ­giuvna parzialmein en Svizra e meina dasperas si’atgna organisa­ziun da beneficenza. Carschida si parzialmein tiels Massai dat ella lavur a dunnas discriminadas e venda lur lavurs manilas sin marcaus en Svizra. Il gudogn reinvestescha Sara dil tuttafatg en siu project – organisescha cuors da lavurs manilas, baghegia in biro grond per las luvreras che daventan adina pli biaras e vivan adina pli e pli fetg cuntentas e sur sesezzas. La via che Chris ha priu ei nunusitada. El ha decidiu da regalar in narunchel, damai ch’el sez drova mo in per viver – ed in auter carstgaun sa viver vinavon mo grazia a sia donaziun d’in organ. Perschuadius da siu act ha el publicau sia donaziun ed aschia iniziau in moviment da glieud che vul gidar auters carstgauns tras la donaziun d’in organ. Pli tard ha el interve­gniu ch’in scolast hagi survegniu siu narunchel e che quei scolast instruescha affons paupers. Co savein nus gidar tontas persunas sco pusseivel? Nus savein buca tuts ir la via da Jenny, Mattiu, Sara e Chris. Mo nus savein setschentar la damonda che ha era fatschentau els: «Co savein nus gidar persunas entuorn nus?» – ed ir nossa via. Forsa inspirescha era nossa moda da viver e gidar auters da nos concarstgauns da menar ina buna veta el survetsch dil concarstgaun. «Spenden an eine Schule, damit möglichst viele Personen in den Genuss einer guten Schulbildung kommen und somit der Gesellschaft mit ihren Fähigkeiten weiterentwickeln helfen. Spenden an ein Spital, das armen Personen eine medizinische Behandlung ermöglicht. Spenden an die Armen im eigenen Land, damit Sie eine Augenoperation durchführen können.» Ni dar lavur ad ina persuna che stueva luvrar ella prostituziun ni sclavaria ni sustener projects che sustegnan animals paupers e procuran per ina natira intacta. Gian discuora bugen d’altruissem effectiv e perschuada autras persunas, da regalar lur raps. E mirar ch’ei detti dapli persunas sin nies mund che promovan e vivan tenor quell’idea. Simona lavura sin banca e controllescha oz che la banca investeschi en projects che gidan aschi bia famiglias sco pusseivel da viver aschi sanadeivel sco pusseivel. Madlaina vul ir ella perscrutaziun e sviluppar cun siu team in medicament che tracta AIDS. «Poverty Action & Givewell» interquera organisaziuns da beneficienza e porscha sebasond sin quella analisas cefras concretas, tgei organisaziuns ch’ei vala da sustener, aschia che la donaziun vegn era a haver effect. Far aschi bia bien sco pusseivel e sez esser cuntents. Co se­gidein nus cun auters? Igl agid che nus savein porscher ad auters fa plascher a nus? Quei po esser ina caussa ni era pliras differentas. Las rispostas e vias pon esser aschi differentas sco ils carstgauns. Lein anflar nossa moda e maniera da segidar cun plascher cun auters. Lein regalar tgei ch’ei pusseivel per nus. Nus vegnin strusch a gidar tontas persunas sco els exempels menziunai. Mo cun mintga persuna che nus gidein va ei suenter nies su­stegn empau meglier ch’avon. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ier ei la tuor da signal sil pass dall’Alpsu semidada en ina tribuna da concert. Il cantautur Dodo ha cantau canzuns enconuschentas sco Hippie-Bus ed enzacontas da siu album niev «Pass» ed ei vegnius installaus sco guardian d’honur dalla tuor per in onn. «En mintga fin schai ina nov’entschatta», ei Dodo perschuadius. Il cantadur da reggae en dialect svizzer sa da tgei ch’el tschontscha. Avon tschun onns e miez ei il baghetg a Turitg, nua ch’el era dacasa e haveva siu studio, vegnius spazzaus. Perquei ha el stuiu ir novas vias e ha nezegiau la schanza da schar dominar la vart positiva ed ei staus promts per in’aventura. Treis onns pli tard ei Dodo viagiaus suls pass svizzers e ha viviu en siu container tgietschen dad 11,5 tonnas ch’era el medem mument habitaziun e studio. Da siu viadi ha Dodo raquintau la gievgia sil pass dall’Alpsu a caschun d’ina informaziun per las medias. Ambassadur per in onn Leu ha el numnadamein survegniu dalla Fundaziun Leuchtturm Rheinquelle la clav per la tuor da signal e vala ussa sco guardian d’honur ed ambassadur da quella tuor cotschna, ch’ei la tuor situada il pli ad ault sigl entir mund. Ir da pass tier pass cul container era atgnamein buca il plan da Dodo, oriundamein leva el numnadamein ir giu l’Africa, turnar en quella tiara nua ch’el ei carschius si ils emprems sis onns da sia veta. Mo lu ha la pandemia influenzau il viadi ed enstagl da returnar tier sias ragischa alla Costa d’Ivur (Elfenbeinküste), ha quel menau il cantautur sils pass dil Grimsel, Furka ed Alpsu. Enstagl sper la mar seigi el ius leu nua che l’aua neschi e hagi seschau inspirar dallas cuntradas alpinas, dall’aura e dalla solidariadad. Il resultat ein in tschuppel canzuns en siu tipic stil da reggae en dialect svizzer che fan buna luna. In meins sil pass dall’Alpsu Cu Dodo raquenta da siu viadi, discuora el d’ina odissea e quei ei era il tetel d’in film documentar che SRF ha fatg dad el duront siu viadi naven dil studio a Turitg ed el container suls pass. In’aventura ha il cantautur era giu igl october 2020 sil pass dall’Alpsu. En siu container tgietschen ha el fatg frunt all’aura, cumponiu melodias, scret texts ed oravontut registrau canzuns per siu niev album «Pass». La melodia dall’emprema canzun «Odyssee» entscheiva cun tuns mistics. «Quella melodia hai jeu udiu in di da tschaghera si cheu sill’Alpsu», ha Dodo declarau ed aschuntau che l’inspiraziun per la melodia seigi sco vegnida ord la nebla. Ei haveva gia neiv sil pass e tuttina ein Dodo ed il team da SRF viandai cun in guid da muntogna si tier la tgina dil Rein. «Jeu level seglir el Lai da Tuma, mo lu hai jeu tuttina schau star, ei era ferdaglia e nus essen perfin vegni en ina burasca da neiv», eis el seregurdaus riend e ha manegiau ch’ins stoppi buc per tut prezi far tut quei ch’ins hagi planisau. Il temps sil pass Alpsu seigi staus impressiunonts ed inspironts. Ei hagien registrau ina gronda part dallas canzuns leu ed adina saviu mirar silla tuor da signal. El mavi entuorn quella e studegiavi co ins possi ir sil balcun. «Igl ei ina gronda honur per mei dad esser guardian da quella tuor da signal.» Da Basilea viado ella mar Uss fa Dodo siu viadi ell’Africa dil Sid. Il settember lai el transportar siu container da Basilea a Rotterdam. Quei seigi denton aunc buc aschi segir, pervia dalla munconza d’aua possi la finamira era esser in’autra. Da leu mondi ei vi sur mar ed anavos ell’Africa – alla Costa d’Ivur. Back to the Roots pia e quei vegn probablamein era ad esser il tetel dil film da kino che vegn fatgs da Dodo duront quei viadi aventurus. Alla Costa d’Ivur vegn el a purtar duas butteglias cun aua ch’el ha priu ord il Lai da Tuma e quellas vegn el a deponer leu. Igl ei in retuorn ella patria che ha influenzau el en ses emprems sis onns dalla veta. «Cu miu bab era sin murir essen nus turnai en Svizra, dapi lu sun jeu mai pli staus leu», ha Dodo tradiu ed el ha era giu in messadi pils presents: «Sch’jeu hai mess enzatgei el tgau lu tilel jeu atras quei, jeu creiel fetg ella forza da mes patratgs e portel era viado el mund quella tenuta cun mias canzuns.» El vegli esser in exempel e mussar che mintgin sappi contonscher quei ch’el lessi. «Ei schai el maun da mintgin dad esser cuntents», ei Dodo perschuadius. Event per famiglias: Ils 19 da mars 2023 ha liug in event per famiglias sil pass dall’Alpsu. Dodo vegn a concertar quei di e raquintar da sias aventuras vi sur mar. Il cantautur Dodo ha dapi ier l’honur d’esser guardian dalla tuor da signal sisum il pass dall’Alpsu.

Tgeinina ei la megliera squadra da ballapei dalla Surselva? La risposta vegn dada sonda sera. Lu retscheiva Schluein Glion numnadamein l’equipa da Trun/Rabius egl emprem derbi da questa stagiun dil campiunadi dalla 3. ligia. Il campiunadi da ballapei regiunal 2022/23 ei aunc giuvens. In’emprema runda ei absolvida, mo ella dat gia emprems indezis co quella stagiun savess sesplegar. Schluein Glion ha declassau Triesen avon agen publicum ferton che Trun/Rabius ha spiars encunter Triesenberg cun in gol ella pli davosa minuta. Ins savess pia dir: Schluein Glion ei sin ­cuors, Trun/Rabius buca dil tut. Quei sa denton semidar sonda sera a Crap gries. 4. ligia: Lumnezia retscheiva Schluein Glion Lumnezia sco Schluein Glion che fruntan dumengia suentermiezdi in sin l’auter han spiars lur partidas dall’emprema runda dil campiunadi dalla 4. ligia. Quei ei empau ina surpresa, buc il davos perquei che omisduas formaziuns s’audan denter las meglieras da quella ligia: Lumnezia ha dau ina buna secunda mesadad dil campiunadi da 3. ligia la primavera vargada e Schluein Glion ha ambiziuns sin in rang davontier ella tabella. L’em­prema victoria avisescha era Danis-Tavanasa sonda suenter miezdi. Hosp a Mutteins ei la secund’equipa da Valposchiavo. Era ella ha buca giu fortuna egl emprem giug e spiars a casa encunter Panaduz. 5. ligia: In trio alla testa Siat dallas diesch squadras dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ein dalla Surselva e treis dad ellas sesanflan alla testa dalla tabella suen­ter l’emprema runda. Igl ei quei Trun/Rabius, Sedrun/Mustér ed Union Trin. Trun/Rabius retscheiva Rueun el giug dalla secunda runda. Rueun ha giugau remis encunter Vaz-sut, igl adversari da Sedrun/Mustér da sonda sera. Union Trin ei hosp ordeifer tier Danis-Tavanasa. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Domat so. 16.00 Triesen – Eschen/Mauren so. 16.00 Triesenberg – Tusaun/Cazas so. 17.00 Schluein Glion – Trun/Rabius so. 18.00 Buchs – Ruggell so. 18.15 Landquart – Valposchiavo du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz so. 15.00 Danis-Tavanasa – Valposchiavo so. 17.00 Lumnezia – Schluein Glion du. 15.00 Schlarigna – Cuera 97 du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Bogn Ragaz ve. 20.15 Bregaglia – Landquart so. 17.00 Mladost – Sargans so. 18.00 Panaduz – Val Tamina so. 18.00 Lusitanos Samedan – Tusaun/Cazas du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Rueun ve. 20.00 Cuera 97 – Laax so. 17.00 Sedrun/Mustér – Vaz-sut so. 17.00 Danis-Tavanasa – Union Trin so. 19.15 Domat – Lumnezia du. 17.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Teufen – Rotmonten du. 10.00 Dardania S. Gagl – Gossau du. 12.00 Surselva – Winkeln Schluein du. 13.00 Rorschach – Romanshorn du. 13.00 Cuera 97 – Au-Berneck du. 14.00 Tobel-Affeltrangen – Brühl du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Widnau – Eschenbach-Wagen du. 12.00 Appenzell – Altstätten du. 13.30 Bogn Ragaz – Buchs du. 14.00 Schlarigna – Domat du. 14.00 Uznach – Montlingen du. 16.00 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Buchs – Rorschach ve. 20.00 Teufen – Romanshorn so. 12.00 Uzwil-Henau – Surselva so. 15.00 Rheintal – Zuzwil so. 15.00 Uznach – Eschen/Mauren du. 14.00 Amriswil – Tobel-Affeltrangen du. 15.30 Juniors B1, gruppa 1 Grischun central – Tavau Tiniziong so. 12.00 Domat – Schlarigna so. 15.00 Landquart – Orion Cuera so. 17.30 Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Vaz-sut so. 14.00 Surselva – Trübbach Trun so. 15.00 Lusitanos Samedan – Bogn Ragaz so. 15.00 Panaduz – Balzers du. 14.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Rorschach – Appenzell so. 13.00 Bogn Ragaz – Arbon so. 13.30 Cuera 97 – Herisau so. 14.00 Staad – Brühl so. 14.30 Surselva – S. Gagl dunnas Schluein so. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Sargans so. 12.00 Tavau – Mels so. 14.00 Grischun Central – Walenstadt Cazas so. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Surselva b Glion so. 11.00 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Landquart – Grischun central so. 16.00 Cuera 97 – Schlarigna du. 13.00 Valposchiavo – Panaduz du. 14.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Buchs – Glarnerland so. 09.30 Surselva – Rapperswil-Jona Schluein so. 11.00 Cuera 97 – Uznach so. 12.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Orion Cuera so. 10.00 Sargans – Landquart so. 10.00 Domat b – Grischun central so. 13.00 Mels – Domat a so. 13.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97-Orion Cuera – Domat so. 10.00 Surselva c – Bogn Ragaz Laax so. 11.00 Schlarigna – Surselva b so. 12.00 Grischun central – Panaduz Cazas so. 13.00 Landquart – Valposchiavo so. 14.30 Juniors D2, gruppa 2 Balzers – Cuera 97 so. 10.00 Domat – Vaz-sut so. 13.00 Landquart – Grischun central so. 13.00 Val Tamina – Orion Cuera so. 13.30 Mels – Tavau so. 15.00 Damas 2. liga, gruppa 1 Weinfelden – Ebnat-Kappel du. 11.00 Toggenburg – Widnau du. 11.00 Uzwil – Romanshorn du. 13.00 Rapperswil-Jona – Domat du. 13.30 Damas 4. liga, gruppa 1 Eschenbach – Schlarigna du. 13.00 Buchs – Vaz-sut-Cuera du. 16.00 Surselva – Tusaun/Cazas Tavanasa du. 16.00 Triesen – Mels du. 17.00 Junioras FF-15, gruppa 1 Triesen – Eschenbach so. 10.45 Cuera 97 – Linth 04 so. 12.00 Surselva – Domat Schluein so. 13.30 Werdenberg – Mels mes. 19.00 Seniors 30+, gruppa 1 Plaun/Imboden – Vaz-sut-Landquart ve. 20.15 Tavau – Lusitanos Samedan ve. 20.15 Cuera 97 – Tusaun/Cazas ve. 20.30 Tusaun/Cazas – Schluein Glion mar. 20.00

La secziun grischuna dalla Ligia svizra per la protecziun dalla patria metta uonn in accent sil giubileum da 50 onns premi Wakker. En tut ils loghens grischuns che han retschiert quella distincziun organisescha ella ina commemoraziun. Sonda ha Vrin beneventau massa hosps, semegliont sco ils 13 da zercladur 1998. «Il pli entadem, mo buca alla fin» ei il motto dalla commemoraziun staus. Sonda ha la Ligia grischuna per la protecziun dalla patria visitau Vrin.Quei vitg cun ses uclauns Vrin Dado, Cons, Ligiazun e S. Giusep ei vegnius enconuschents avon 24 onns ell’entira Svizra pervia dil premi Wakker. Entuorn la midada dil milleni haveva la Ligia svizra per la protecziun dalla patria mess in accent sin habitadis che havevan integrau cun quitau baghetgs novs ella substanza veglia. Sa el cuntinuar sia atgna via? Gl’onn 1998 ei Vrin staus gl’exempel naziunal. L’organisaziun ha undrau la vischnaunca entadem la Lumnezia specialmein per siu quitau d’integrar ils baghetgs d’ina agricultura moderna el vitg ed els uclauns. Quei medem onn han ins baghegiau la mazlaria. Quella, las stallas e casas novas sco era baghetgs publics cumpletteschan a moda harmonica il habitadi. Sco sche tut fuss carschiu organicamein. «El medem mument ha la vischnaunca priu mesiras organisatoricas per promover la situaziun economica dalla populaziun agricola. Ella contribuescha cunquei ad ina cuminonza dil vitg habla da surviver», ha la Protecziun dalla patria scret en sia motivaziun pil premi Wakker 1998. Uonn, pil giubileum da 50 onns premi Wakker, metta la secziun grischuna dalla Protecziun dalla patria el center Guarda, Spligia, Vrin, Fläsch, la Bergaglia sco era Origen. Quels tschun vitgs respectiv vischnauncas e l’organisaziun da Giovanni Netzer ein sefatgs meriteivels sco exempels naziunals. A mintgin ha la secziun grischuna dedicau ina viseta cun fiasta commemorativa. Sonda ei Vrin staus el center. «Sa el cuntinuar sia atgna via, ni vegn Vrin tratgs ell’unda dil svilup general?» ei stada la damonda ch’ins ha empruau da tematisar ed anflar rispostas. Numerus hosps d’ordeifer ein suandai gl’invit ed ein separticipai al vast program. Quel ha entschiet cullas portas aviartas en dus menaschis che surveschan all’agricultura: la mazlaria e la sennaria. La mazlaria ha ina cooperativa aviert 1998, il medem onn dil premi Wakker. Ils visitaders han saviu visitar quella e la sennaria gest renovada e reaviarta sil gi dalla commemoraziun. Girada plein tempra 1998 era Vrin aunc ina vischnaunca autonoma, dapi 2013 eis ella fusiunada cullas autras siat fracziuns ella vischnaunca Lumnezia. Il president communal Daniel Solèr ha beneventau ils hosps e la populaziun ella halla plurivalenta da Vrin. La meinagestiun dalla Protecziun dalla patria dil Grischun, Ludmilla Seifert, ha purtau ils salids cantunals enta Vrin e mess il premi Wakker 1998 el context culla situaziun dad oz. Ina generaziun pli tard valan autras cundiziuns. Gl’architect Gion A. Caminada, in meriteivel promotur dil svilup peristent, ha influenzau l’architectura buca mo a Vrin. Sia filosofia dat el vinavon medemamein dapi 24 onns alla Scola politecnica federala da Turitg. Sco accent central dalla fiasta commemorativa pil premi Wakker ha el menau ils hosps tras il vitg tier differents objects, ensembles architectonics e loghens da survesta. El ha explicau il plaz cadruvi, la renomada stiva da morts, la mazlaria, ils quatiers e la muntada dall’architectura per la cuminonza. Igl ei e resta siu messadi central d’integrar a moda ponderada gl’object en ina cuminonza vitala. La sennaria da Vrin ei reaviarta pil giubileum da 24 onns dapi la surdada dil premi Wakker La Societad da musica Greina Vrin sin tribuna ella halla plurivalenta. Il vitg da Vrin ha pudiu semantener, malgrad ch'el ei era sesviluppaus ils davos 24 onns. Marco Meier (enamiez) ha discutau cun Reto Crameri, Gion A. Caminada, Carmelia Maissen e Daniel Solèr. Duront la girada han tuns musicals surpriu la gronda gruppa ch’ei suandada el silla girada. Remo Derungs, Clau Maissen, Res Coray, Alexi Nay e Marcus Hobi eran sepostai en divers loghens. Alexi & Marcus han per exempel cantau naven da Crestas, davos la casa da scola cun vesta sill’Alp Salischinas, la canzun cun quei tetel. Nunspitgadamein han ins udiu musica giu dil clutger dalla baselgia parochiala. Tuns e suns moderns da jazz improvisau han buca muncau. Vrin ei tuttavia buca mo folclora, mobein d’in spért aviert. Discussiun al podi Suenter la girada plein tempra ei la raspada da fiasta returnada ella halla plurivalenta per la davosa part dalla fiasta. Il publicist e filosof Marco Meier ha moderau ina discussiun al podi. Il president communal Daniel Solèr, la presidenta da Ilanz/Glion e cussegliera guvernativa designada Carmelia Maissen, il deputau dalla Val d’Alvra, Reto Crameri e Gion A. Caminada han discutau cun el la damonda co vitgs e cuntrada duessien, sappien ni stoppien sesviluppar. Resortiu da quella discussiun ei ch’igl ei cumbinau cun ideologias, cun decrets, proceduras e la finala maioritads politicas. In messadi che gl’architect e professer da Vrin ha accentuau specialmein ei ch’ins dueigi buca vender nunponderadamein els vitgs ils clavaus e baghetgs agricols per schar construir objects da prestige e habitaziuns secundaras. Cun quei agir actual prendien ins naven alla generaziun futura la schanza da sviluppar il habitadi e novas fuormas da habitar. Deplorablamein havevan ils organisaturs cargau pulitamein il program. Per quei motiv han ins stuiu interrumper il pign concert dalla Societad da musica Greina Vrin. Era l’attenziun per la prelecziun da Leo Tuor ei vegnida alla cuorta la finala.

Avon 50 onns ei stau l’emprema sentupada da scolars ch’ein stai a scola a Dardin. Sonda ein 70 persunas da 40 annadas puspei sevesi. Els vegnan da Capeder, Gliz, Capaul, Casut, Casura. S’entupai ein els a Caprè. Sco il num tradescha, habitava negin auter ch’il prer en quei uclaun da Dardin. Leu ein casa pervenda, casa da scola e baselgia. Leu han ils affon empriu da leger, da scriver, dad esser attents e suandar l’instrucziun. Tgi dumignava bein quei, tgi dameins. En scadin cass ha mintga persuna ch’ei sentupada sonda vargada en quei liug ina atgna historia. Tgi ei restaus a Dardin, tgi ei ius, ni ha stuiu ir, per motivs professiunals ni maridaglia. In comite d’organisaziun local ha envidau tuts alla «sentupada da classa», e varga 70 persunas han dau suatientscha. Marcus Albrecht haveva entschiet 1972 ad organisar la sentupada e presidiau il comite. Lu ha Bistgaun Cathomen surpriu il presidi, el ha empalau l’emprema gada la sentupada hilarica e biala. La gronda scola da Dardin, cun scolaras e scolars dallas annadas 1927-1967. Luregn Carigiet, in dils presents, ei ius naven per far la patenta da scolast. El ei returnaus en stanza da scola a Caprè. Tier el ein divers dils participonts stai a scola. El sia veta a Casu ed ha giu – sco tuts ch’ein vegni da lunsch e da maneivel – in grond tschaffen dalla sentupada. Aluis Maissen ei in onn pli vegls e habitescha dapi decennis a Cuera. Quei convischin da Dardin ha fatg carriera politica. Las «buobas» ein biaras maridadas e secasadas ordeifer. Ellas han affons carschi che fan lur agen cuors dalla veta. «Buobs» e «buobas» han perinagada giu caschun da salidar in l’auter, da mirar sin glieud da Dardin ch’ins haveva gia onns buca pli viu. Giacun Martin Cathomen ha giu plascher da seveser cun siu conscolar Luregn. Gl’um dad 84 onns ei vegnius da Paris cul TGV, aposta per la sentupada dils da Dardin. El viva dapi biars onns ella metropola franzosa, el havevi mess si fatschenta cun siat emploiai, pli tard ha el dau si quella e tgirau sia dunna malsauna. Carriera a New York ha Giusep Cavegn fatg. Era gl’um dall’annada 1934 ei separticipaus cun grond plascher alla sentupada tradiziunala e da far viva cun conscolars. Pliras famiglias ein stadas representadas cun quater e tschun fargliuns. Mierta Schlosser-Walder, conscolara da Giusep Cavegn, ei stada presenta cun in fegl e treis feglias. Tschels treis affons seigien aunc memia giuvens per separticipar alla sentupada legendara dalla scola da Dardin, ha dunna Mierta manegiau.

Avont siat onns ha la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) distinguiu la vischnaunca Lumnezia sco vischnaunca attractiva per giuventetgna. Ussa ha era la vischnanca da Tujetsch – la quarta el Grischun – quel. Gievgia sera, a caschun d’ina dieta specifica cun 100 participonts, suenter la radunonza generala ad Andermatt, ha la SAB surdau ufficialmein il label cul tetel e logo special «Vischnaunca da muntogna. La giuventetgna – nies futur». Cun quel honorescha la SAB vischnancas che risguardan ils basegns dalla giuventetgna e laian condecider en damondas digl avegnir. Ella val Tujetsch munta quei che giuvnas e giuvens ein envidai specialmein da gidar a sviluppar gl’avegnir e frenar la depopulaziun. En Tujetsch dat ei in local da giuventetgna e l’uniun da giuventetgna ei activa e funcziuna bein. Quella ha lu era inoltrau l’annunzia cul dossier pil label naziunal. Giuvenils han mo duas opziuns La Val Tujetsch En lur dossier han ils Tuatschins numnau pliras ideas per migliurar la situaziun e las cundiziuns generalas a favur dalla giuventetgna. Daniel Schmid ha representau ad Andermatt il dossier cull’annunzia. En sia vischnaunca s’engascha el pils interess dalla giuventetgna. El fa part dalla suprastonza dil Forum da giuventetgna dalla Gruppa svizra per regiuns da muntogna. Actualmein presidiescha Sarina Caduff da Cumbel quei gremi. La giuventetgna sezza duei discutar gl’avegnir en regiuns da muntogna, aschia sappi quella eruir a moda directa ed agir leusuenter, ei il messadi central. Suenter scola obligatorica, emprendissadi ni gimnasi dat ei per la giuventetgna ellas muntognas mo duas opziuns: restar ni ir giu la Bassa a rimnar experientschas. Damondas dalla mobilitad, la purschida da plazzas e novas fuormas da luvrar sco co-working cumpletteschan ils projects ch’ei digns da migliurar. Ils giuvenils han organisau sez la dieta specifica ad Andermatt. Il Forum da giuventetgna dalla SAB secumpona da representants dallas differentas vischnancas che han gia retschiert il label. Quei gremi ei era responsabels per surdar il label a candidaturas inoltradas. Regularmein s’inscuntran las giuvnas ed ils giuvens e formuleschan communablamein propostas che la SAB promova e recamonda alla politica. Finamira eis ei da sebrattar, discutar ideas e promover quellas. Daners directs per projects survegnan las vischnancas denton buc per quella sparta. Sper Tujetsch ha era la vischnaunca Val de Bagnes (VS) retschiert il label dalla SAB. Cun Tujetsch e Val de Bagnes ein exact 30 vischnauncas distinguidas. Il logo ei concepius aunc ussa sulettamein en treis lungatgs naziunals, il quart, il romontsch maunca. (fmr/abc)

L’aua ei il bein principal che carstgauns, animals e plontas drovan. Ei secapescha savens da sesez ch’ins ha a disposiziun quella adina e dapertut. Il cau-fontauna da Laax, Simon Caviezel, ha presentau vendergis sera co in aquaduct funcziuna e co ins controllescha e manischescha quei element custeivel. Actualmein san ins visitar el Museum da Laax duas exposiziuns specialas. Ina ei dedicada al caricaturist Hans Moser che cumpleness uonn 100 onns. En numerus dessegns ch’el ha fatg admonescha el cun plema gitta da haver quitau d’ambient e natira. Igl ei il connex culla secunda exposiziun. Quella ei dedicada all’aua sco bein ed element custeivel ch’il carstgaun drova e trai a néz. En connex cul program accumpignont ha il cau-fontauna dalla vischnaunca da Laax, Simon Caviezel, referiu surlunder. Vendergis sera ha el presentau il provediment d’aua. «Nus havein aunc avunda», ha el getg pliras gadas duront ch’el ha rendiu attent allas controllas che s’audan tier siu mintgagi. Quellas han questa stad in’attenziun speciala, pertgei la schitgira fa quitaus e sveglia malsegirtad. Ei hagi aunc avunda, ha Simon Caviezel confermau. Enteifer la squadra dils luvrers communals eis el responsabels dapi tschun onns pigl aquaduct. Il cau-fontauna diplomau meina in menaschi da 51 kilometers lunghezia (mira scaffa). Sche 1847 m3 van a piarder Duront siu referat ha el dau ina envesta en ina part essenziala dall’infrastructura communala. Adina puspei sto el rispunder la damonda dallas autoritads sch’ei hagi aunc avunda. Il liug turistic cun ses 2000 habitonts stabels sto proveder duront la stagiun aulta quater gadas dapli persunas cun aua. Gl’aquaduct communal ei ina sparta cumplexa ch’entscheiva sil glatscher dil Vorab. Quel liua e si’aua sfundra el terren da carst dallas alps. Da pliras fontaunas e tschaffadas vegn ella menada ellas combras d’aua, da leu els reservuars. Il caufontauna da Laax, Simon Caviezel, denter duas part-sutterranas da hidrants. Ella sala dil museum ha el giu in auditori attent che ha giu interess da seschar mussar il provediment d’aua. Duront in’ura ha Simon Caviezel dau ina survesta dil conduct. Da principi ei mintga daguot dil provediment cumpigliaus en in sistem electronic da controlla. Sch’in bischel ha per exempel ina fessa ni mo ina pintga ruosna, va bia aua a piarder. Il cau-fontauna ha mussau ina tabella che indichescha che 1847 m3 aua van mintga meins a piarder cun ina ruosna da 6 milimeters. Anflar il dretg liug ei pusseivels grazia a quei sistem da survigilonza. Lu sto il gerau responsabel decider cu e nua ch’ins cava il foss ni repararugalar il donn cun ina punctaziun. Aerobas e microbas Gl’emploiau dall’aua ha era dau in cussegl confidenzial pertuccont ina controlla che mintga persuna sa far sez. La transparenza pertuccont l’aua da beiber ei garantida dapertut. Ella pagina d’internet www.trinkwasser.ch san ins s’informar dalla direzia dall’aua da numerusas vischnauncas svizras. Quella da Laax variescha denter 10 tochen 17 grads franzos. En Surselva ein denton mo las vischnauncas da Laax e Glion colligiadas cul sistem d’informaziun. Silmeins ina gada ad onn sto Simon Caviezel informar la populaziun davart la qualitad dall’aua. Ei s’auda tier siu mintgagi da prender emprovas e da far controllas cun diversas metodas e fuormas. En quei senn ei il cau-fontauna in miez chemicher, laborant, biolog, tecnolog da vivonda, pedel ed installatur. Sia lavur ha connex cun quellas professiuns. L’aua che vegn els reservuars ei perinagada d’excellenta qualitad. L’impurtonza dall’aua da beiber accentueschan era ina retscha da leschas, ordinaziuns e regulativs. Aschia dat ei ella vischnaunca da Laax, sco quei ch’il cau-fontauna ha tradiu, ina disposiziun confidenziala cul tetel «Scenari davart il cass urgent dil provediment d’aua». Igl ei in mied ch’ei reservaus allas autoritads ed ils funcziunaris dils posts-clav. Ina survigilonza professiunala, da tuttas uras e cun numerusas mesiras da segirtad, garantescha che aua clara, pura e d’excellenta qualitad cuora tras ils 52 kilometers bischels digl aquaduct da Laax. L’aua da Laax – cuort e bien L’aua da beiber da Laax ei in custeivel bein ch’ei surprendentamein fetg bienmarcaus. Per 1000 liters pagan ins 50 raps. Quintau sils treis liters ch’ina persuna beiba mintga gi ella media eis ei 0.075 francs. In liter aua minerala cumprada en stizun ei 1500 gadas pli cara. Consum total a gi: 2120 m3 Lunghezia dil conduct: 51 kilometers 3 reservuars (Siel, Casti, Lavanuz) cun totalmein 950 m3 aua da consumar e 450 m2 aua da stizzar. 1 pumpadi per aua da funs (Manul/Fops) cun prestaziun da 500 liter/minuta Regladers principals: 309 R egladers da casa: 711 Hidrants: 144 Gl’onn 2021 ha la vischnaunca tschaffau 1'019'000 m3 aua dallas diversas fontaunas. Da quei ha ella facturau als consuments 410'420 m3, ulteriurs 50'000 m3 ein curri gratuitamein tras ils begls dallas fontaunas dil vitg. Dus implonts cun ovras hidraulicas pintgas (Lavanuz, Manul) han produciu 331'618 kilowatt uras electricitad. Consum d’aua en in tenercasa svizzer Ina persuna en Svizra consumescha ella media 142 liters aua a gi. Da quei drova ella 29 % per la tualetta, 25 % per far bogn e duscha, 16 % per cuschinar, 12 % per la maschina da lavar, 11 % pil lavabo el bogn, 2 % per la maschina da lavar vischala e 5 % pil contuorn dalla casa.

L’aura ha teniu, tochen la sera allas 18.00.Per las uras da tscheina ei la plievgia vegnida. Ed era la glieud, lezza ei vegnida cun fom ed ha schizun giu pazienzia da star colonna. Ils varga 30 commembras e commembers dall’Uniun da giuventetgna da Rueun, ensemen cul persunal dils siat stans ch’ein separticipai al Street Food Festival 2022, han giu da far ils mauns pleins. Sco quei che Tizian Schär ed Andri Carigiet, dus dils responsabels dalla fiasta amiez Rueun, han confirmau, ha la glieud buca seschau disturbar dil cuort uradi. Nuot ha saviu spuentar ils visitaders. Per l’ina haveva la giuventetgna montau ina tenda, per l’autra ha la temperatura lubiu da star ni seser pacific.Ils da Rueun e bia visitaders d’ordeifer han schau gustar – el ver senn dil plaid – il sisavel festival cun specialitads da diversas tiaras. «Nus essan fetg satisfatgs e vegnin a cuntinuar cun quell’occurrenza», ha Tizian Schär confirmau. Camerieras e cameriers dil Streetfood Festival da Rueun. La biara glieud ha buca seschau influenzar digl uradi. Ils affons han giu plascher da sedivertir cull'aua, pertgei freid eis ei buca stau.

Gia el secund giug da campiunadi ein las duas equipas sursilvanas semesiradas la sonda vargada a Crap Gries. Avon ina biala culissa da varga 400 aspectaturas ed aspectaturs ha Schluein Glion saviu gudignar la partida cun in gol differenza, Trun/Rabius ha denton mussau in giug engaschau e ha battiu entochen la fin per egalisar il resultat. La partenza el giug ei reussida meglier als hosps dalla Cadi. Gia ella tschunavla minuta ha Patrizio Decurtins sittau il 0:1 ord cuorta distanza. Suenter ina flanca dalla vart seniastra eis el vegnius emblidaus cumplettamein dalla defensiun indigena. Schluein Glion ha reagau vehement sin quella frida. Duas minutas pli tard ei Laurin Zala mitschaus cun sia spertadad da siu adversari, ha denton tuc cun siu siet mo la petga. Ella endischavla minuta ei igl 1:1 denton curdaus entras Lars Caduff. Cul tgau ha el sviau ina flanca d’Aron Büchler ella reit. Suenter quei furioso ei il giug secalmaus. Trun/Rabius ei seretratgs empau en sia mesadad e ha empruau siu cletg cun cunterattaccas, Schluein Glion ha encuretg cuntinuadamein la via al gol, la precisiun dils pass finals e dallas flancas ei denton stada insufficienta. Ella 32avla minuta ha il defensur Gian Sgier perquei priu sez las hottas enta maun. Cun la balla vid il pei eis el currius anavon e siu siet da distanza ei vegnius deviaus dalla defensiun da gol en, il goli ei aschia vegnius pigliaus contre-pied. La partenza ella secunda mesadad ei puspei reussida meglier a Trun/Rabius. Ella 52avla minuta ha Patrizio Decurtins giu sil pei la gronda schanza d’egalisar. Suenter in pass dall’ala seniastra ha el ord cuorta distanza saviu sittar, il goli da Schluein Glion, Flurin Capaul, ha denton mussau ina grondiusa parada e pescau la balla ord il cantun bass dretg. Entochen ella fin ei il giug silsuenter staus ulivs senza biaras grondas caschuns da sittar gols. Igl ei semussau ch’in derbi viva cunzun dil cumbat. A Schluein Glion ei la partenza el campiunadi reussida cun quella secunda victoria, a Trun/Rabius che ha spiars duas gadas cun in gol differenza, buca. La prestaziun mussada a Crap Gries dall’equipa dalla Cadi ei denton stada empermettenta e vegn bein a purtar fretg els proxims giugs. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Trun/Rabius 2:1 (2:1) Crap Gries. 425 aspectatur(a)s. Arbiter: Imhof. Gols: 5. Decurtins 0:1; 11. Caduff 1:1, 32. Sgier 2:1. Schluein Glion: Capaul, Dermont (58. Coray), Casutt, Sgier, Büchler, Michel; Derungs (86. Bearth), Cavegn, Zala (58. D’Atria), Cabalzar (69. Vinzens), Caduff. Trun/Rabius: Schmed, Maissen, Ramon Orlik, Sandro Orlik (88. Alig), Mirco Pfister, Flepp, Denis Monn (68. Muoth), Daniel Pfister (46. Orlando Monn), Derungs (73. Stagliano), Alig (46. Robin Monn), Decurtins. Remarcas: Cartas melnas: 60. Sgier (foul); 63. Denis Monn (foul), 73. Robin Monn (foul), 84. Coray (foul) e 90. Vincenz (trenader Trun, reclamar). Schluein Glion senza Afzali, Deplazes, Matthias Derungs (reconvalescents), Bundi, Egger, Gallmann (absents) e Stabile (malsauns). Trun/Rabius senza Cathomas, Caduff, Janka e Pascal Schmed (blessai). 7. siet ella petga Schluein (Zala), 90. siet ella petga Schluein (Cavegn). Corners: 6:3.

Igl emprem derbi sursilvan dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia da questa stagiun ei ius a fin cun ina victoria per Schluein Glion. Trun/Rabius ha mussau ina prestaziun engaschada, mo quella ei era buca vegnida remunerada el secund giug dil campiunadi current. Hans Huonder/FMR Grazia a treis ulteriurs puncts fuorma Schluein Glion ussa la testa dalla tabella dalla 3. ligia communablamein cun Triesenberg e Ruggell che han medemamein gudignau omisdus emprems giugs. Trun/Rabius ha spiars ils dus emprems giugs cun 1:2, mo las prestaziuns en omisduas scuntradas ein fetg empermettentas pils proxims giugs. El campiunadi dalla 4. ligia ha Danis-Tavanasa festivau l’emprema victoria stagiunala a casa encunter la secund’equipa da Valposchiavo. Lumnezia e Schluein Glion han partiu ils puncts. Alla testa dalla gruppa 1 dalla 4. ligia sesanflan suenter dus giugs Vaz-sut e Cuera 97. Union Trin ha era gudignau il secund giug dil campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. La victoria ei reussida ordeifer encunter Danis-Tavanasa. Ina victoria ha ei era dau per Laax e Rueun ha battiu Trun/Rabius. Negin victur ha ei dau el giug denter Sedrun/Mustér e Vaz-sut, ferton che Lumnezia ha stuiu suttacumber a Domat. L’emprema victoria stagiunala ha l’equipa dils juniors A dalla Surselva festivau ella «Youth League». La squadra ha battiu Winkeln. Ina terrada ha la selecziun sursilvana dils juniors B incassau ella «Youth League». Il giug encunter Uzwil-Henau ei ius a fin cun 2:4. Gest cun 8:2 han las junioras (FF15) dalla Surselva gudignau lur emprem giug dil campiunadi encunter Domat. Igl ei l’emprema ga che la Surselva separticipescha insumma cun ina squadra da ballapei da mattatschas al campiunadi. Ina megliera partenza en quella nova era dil ballapei sursilvan havess ei pia buca saviu dar. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Domat 3:3 Triesen – Eschen/Mauren 4:1 Triesenberg – Tusaun/Cazas 3:0 Schluein Glion – Trun/Rabius 2:1 Buchs – Ruggell 2:3 Landquart – Valposchiavo 1:3 1. Triesenberg 2/6; 2. Ruggell 2/6; 3. Schluein Glion 2/6; 4. Valposchiavo 2/4; 5. Domat 2/4; 6. Landquart 2/3; 7. Triesen 2/3; 8. Schaan 2/2; 9. Trun/Rabius 2/0; 10. Tusaun/Cazas 2/0; 11. Buchs 2/0; 12. Eschen/Mauren 2/0. 4. ligia, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz 2:1 Danis-Tavanasa – Valposchiavo 3:0 Lumnezia – Schluein Glion 2:2 Schlarigna – Cuera 97 2:5 1. Vaz-sut 2/6; 2. Cuera 97 2/6; 3. Surses 1/3; 4. Tavau 1/3; 5. Panaduz 2/3; 6. Danis-Tavanasa 2/3; 7. Lumnezia 2/1; 8. Schluein Glion 2/1; 9. Valposchiavo 2/0; 10. Schlarigna 2/0. 5. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Bogn Ragaz 9:0 Bregaglia – Landquart 3:0 Mladost – Sargans 6:3 Panaduz – Val Tamina 3:2 Lusitanos Samedan – Tusaun/Cazas 2:1 1. Lai Valbella 2/6; 2. Mladost 2/6; 3. Bregaglia 1/3; 4. Panaduz 1/3; 5. Landquart 2/3; 6. Lusitanos de Samedan 2/3; 7. Val Tamina 2/3; 8. Sargans 2/0; 9. Tusaun/Cazas 2/0; 10. Bogn Ragaz 2/0. 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Rueun 1:2 Cuera 97 – Laax 1:3 Sedrun/Mustér – Vaz-sut 2:2 Danis-Tavanasa – Union Trin 2:4 Domat – Lumnezia 6:3 1. Union Trin 2/6; 2. Sedrun/Mustér 2/4; 3. Rueun 2/4; 4. Domat 2/4; 5. Laax 2/4, 6. Trun/Rabius 2/3; 7. Vaz-sut 2/2; 8. Danis-Tavanasa 2/0, 9. Lumnezia 2/0; 10. Cuera 97 2/0. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Teufen – Rotmonten 3:0 Dardania S. Gagl – Gossau 0:2 Surselva – Winkeln 2:1 Rorschach – Romanshorn 2:1 Cuera 97 – Au-Berneck 3:2 Tobel-Affeltrangen – Brühl 1:2 1. Gossau 2/6; 2. Rorschach-Goldach 2/6; 3. Brühl 2/6; 4. Au-Berneck 2/3; 5. Tobel-Affeltrangen 2/3; 6. Teufen e Dardania S. Gagl 2/3; 8. Cuera 97 2/3; 9. Surselva 2/3; 10. Winkeln 2/0; 11. Rotmonten 2/0; 12. Romanshorn 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Widnau – Eschenbach-Wagen 6:0 Appenzell – Altstätten 2:2 Bogn Ragaz – Buchs 2:1 Schlarigna – Domat 3:3 Uznach – Montlingen 2:1 1. Uznach 2/6; 2. Bogn Ragaz 2/6; 3. Altstätten 2/4; 4. Buchs 2/3, 5. Montlingen 2/3; 6. Widnau 2/3; 7. Schlarigna 2/1; 8. Appenzell 2/1; 9. Domat 2/1; 10. Eschenbach-Wagen 2/0. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Buchs – Rorschach 7:7 Teufen – Romanshorn 0:3 Uzwil-Henau – Surselva 4:2 Rheintal – Zuzwil 3:4 Amriswil – Tobel-Affeltrangen 3:2 1. Zuzwil 2/6; 2. Uzwil-Henau 2/6, 3. Romanshorn 2/6; 4. Eschen/Mauren 2/3; 5. Tobel-Affeltrangen 2/3; 6. Amriswil 2/3; 7. Rorschach 2/2; 8. Rheintal 2/1; 9. Buchs 2/1; 10. Uznach 1/0; 11. Surselva 2/0; 12. Teufen 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Tavau 7:0 Domat – Schlarigna 1:1 Landquart – Orion Cuera 18:1 1. Landquart 2/6; 2. Grischun Central 2/6; 3. Tavau 2/3; 4. Domat 2/1; 5. Schlarigna 2/1; 6. Orion Cuera 2/0. Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Vaz-sut 2:6 Surselva – Trübbach 4:2 Lusitanos Samedan – Bogn Ragaz 3:3 Panaduz – Balzers 9:1 1. Vaz-sut 2/6; 2. Bogn Ragaz 2/4; 3. Lusitanos de Samedan 2/4; 4. Panaduz 1/3; 5. Surselva 2/3; 6. Valposchiavo 2/3; 7. Grischun Central 1/0; 8. Balzers 2/0; 9. Trübbach 2/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Rorschach – Appenzell 8:1 Bogn Ragaz – Arbon 0:1 Cuera 97 – Herisau 3:4 Staad – Brühl 4:1 Surselva – S. Gagl dunnas 1:0 1. Herisau 2/6; 2. Rorschach-Goldach 2/6; 3. Arbon 2/6; 4. S. Gagl dunnas 2/3; 5. Staad 2/3; 6. Surselva 2/3; 7. Bogn Ragaz 2/1; 8. Brühl 2/1; 9. Appenzell 2/0; 10. Cuera 97 2/0. Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Sargans 0:8 Tavau – Mels 1:3 Grischun Central – Walenstadt 2:2 1. Sargans 2/6; 2. Walenstadt 2/4; 3. Mels 2/4; 4. Grischun Central 1/1; 5. Domat 1/1; 6. Ruggell 0/0; 7. Gams 1/0; 8. Buchs 1/0; 9. Tavau 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Surselva b 2:0 Vaz-sut – Domat 3:7 Landquart – Grischun Central 3:1 Cuera 97 – Schlarigna 2 :12 Valposchiavo – Panaduz 1:8 1. Schlarigna 2/6; 2. Domat 1/3; 3. Landquart 1/3; 4. Panaduz 2/3; 5. Grischun Central 2/3; 6. Surselva b 2/3; 7. Surselva a 2/3; 8. Valposchiavo 1/0; 9. Cuera 97 1/0; 10. Vaz-sut 2/0. Juniors D, elita, gruppa 1 Buchs – Glarnerland 1:8 Surselva – Rapperswil-Jona 1:9 Cuera 97 – Uznach 1:0 1. Cuera 97 2/6; 2. Rapperswil 2/3; 3. Glarnerland 2/3; 4. Uznach 2/3; 5. Surselva 2/3; 6. Buchs 2/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Orion Cuera 2:1 Sargans – Landquart 1:4 Domat b – Grischun Central 1:6 Mels – Domat a 1:17 1. Domat 2/6; 2. Landquart 2/6; 3. Panaduz 1/3; 4. Orion Cuera 2/3; 5. Grischun cent.2/3; 6. Sargans 2/3; 7. Cuera 97 1/0; 8. Domat 2/0; 9. Mels 2/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97-Orion Cuera – Domat 0:6 Surselva c – Bogn Ragaz 6:6 Schlarigna – Surselva b 9:0 Landquart – Valposchiavo 0:9 1. Valposchiavo 2/6; 2. Schlarigna 2/6; 3. Surselva c 2/4; 4. Surselva b 2/3; 5. Domat 2/3; 6. Landquart 2/3; 7. Bogn Ragaz 2/1; 8. Grischun Central 1/0; 9. Panaduz 1/0; 10. Cuera 97-Orion Cuera 2/0. Juniors D2, gruppa 2 Balzers – Cuera 97 7:1 Domat – Vaz-sut 20:1 Landquart – Grischun Central 2:4 Val Tamina – Orion Cuera 3:2 Mels – Tavau 0:2 1. Balzers 2/6; 2. Tavau 2/6; 3. Domat 2/3; 4. Mels 2/3; 5. Val Tamina 2/3; 6. Grischun Central 2/3; 7. Vaz-sut 2/3; 8. Bogn Ragaz 1/1; 9. Orion Cuera 2/1; 10. Landquart 1/0; 11. Cuera 97 2/0. Damas 2. ligia, gruppa 1 Weinfelden – Ebnat-Kappel 2:5 Toggenburg – Widnau 5:4 Uzwil – Romanshorn 1:0 Rapperswil-Jona – Domat 2:3 1. Toggenburg 2/6; 2. Uzwil 2/6; 3. Frauenfeld 1/3; 4. Ebnat-Kappel 2/3; 5. Widnau 2/3; 6. Rapperswil 2/3; 7. Triesen 2/3; 8. Domat 2/3; 9. Weinfelden-Berg 1/0; 10. Au-Berneck 2/0; 11. Romanshorn 2/0. Damas 4. ligia, gruppa 1 Eschenbach – Schlarigna 10:0 Buchs – Vaz-sut-Cuera 4:5 Surselva – Tusaun/Cazas 4:1 Triesen – Mels 1:13 1. Mels 2/6; 2. Vaz-sut-Cuera 2/6; 3. Surselva 1/3; 4. Eschenbach 2/3; 5. Buchs 2/3; 6. Tusaun/Cazas 2/3; 7. Schwanden-Linth 1/0; 8. Triesen 2/0; 9. Schlarigna 2/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Triesen – Eschenbach 4:4 Cuera 97 – Linth 04 2:2 Surselva – Domat 8:2 1. Eschenbach 2/4; 2. Surselva 1/3; 3. Widnau 1/3; 4. Werdenberg 1/3; 5. Triesen 1/1; 6. Linth 04 1/1; 7. Cuera 97 2/1; 8. Mels 1/0; 9. Domat 2/0. Seniors 30+, gruppa 1 Plaun/Imboden – Vaz-sut-Landquart 2:0 Tavau – Lusitanos Samedan 4:1 Cuera 97 – Tusaun/Cazas 2:1 Tusaun/Cazas – Schluein Glion mar. 20.00 Lars Caduff (sen.) ha sittau igl 1:1 per Schluein Glion. Il goli da Trun/Rabius, Damian Schmed, sa sclarir la situaziun. Suenter ina bial’acziun singula tucca Laurin Zala sulettamein la petga. Livio Derung (sen.) e Ramon Orlik el cumbat. Cumbat per la balla ella zona da puniziun da Schluein Glion (blau/mellen). Trun/Rabius ha battiu entochen la fin dil giug per recaltgar silmeins in punct.

120 000 francs impunda Sumvitg Turissem per nov’infrastructura da divertiment e sport ad Igniu denter Rabius e Surrein. D’ina vart ei quei il bike trail ch’ei vegnius surdaus ufficialmein a siu intent la sonda vargada, da l’autra vart ei quei ina preit da reiver ch’ei en realisaziun. All’inauguraziun dalla purschida da bike ha il president da Sumvitg Turissem, Andy Monn, saviu beneventar rodund 150 persunas, denter ellas biars sponsurs e donaturs. Gabriel Candinas ch’ei staus involvius stretgamein ella planisaziun dil trail ha dilucidau entgins detagls dil project da bike. Quei iral ha ina mesira da rodund 650 m. Sur Saji Vellavoor ha benediu la pista nova ch’ei adattada ton per ciclists avanzai sco per entscheviders. Ils dus bikers Sascha Deplazes ed Alessandro Solèr han dau in schatg da lur savida e mussau tgei ch’ei pusseivel sin quei trail. (fmr/hh) Alessandro Solèr (davon) e Sascha Deplazes en acziun sil niev bike trail a Sumvitg/Igniu.

Il trot da mintgadi, la buna luna ed igl univers ein viandai ensemen per trutgs e pitgognas. Els han gudiu ina spassegiada da pliras etappas. Duront l’emprema etappa ei il trot da mintgadi currius ordavon ed ha tulanau che la buna luna ed igl univers seigien palanders. La buna luna denton gudeva l’aria fina, l’odur da jarvas e plontas e las colurs dallas fluras e tschittas. Igl univers observava ses cumpogns e suandava els. Duront la secunda etappa ei era il trot da mintgadi secalmaus empau. Ils treis cumpogns han giu da raquintar ina massa in a l’auter. La buna luna ha gia fatg plein euforia plans per la proxima jamna da vacanzas. Il trot da mintgadi ha raquintau dallas plunas pendenzas ch’el ha schau anavos en biro e da sia agenda ch’era gia pulit emplenida suenter quellas vacanzas. Igl univers ha tedlau e smarvigliau da ses dus cumpogns. Inaga ha el manegiau ch’ei fussi bein da guder il mument. La buna luna ed il trot da mintgadi han dau il tgau, mo cuort suenter ha la buna luna schon puspei discurriu dils cuolms ch’ella lessi bugen aunc ascender, ed il trot da mintgadi ha dumandau igl univers per cussegl: Duei jeu far il proxim project aschia ni aschia? Duei jeu propi dar giu ina u l’autra incumbensa ni fussi buca forsa tuttina il meglier, sche jeu fagess gest tut? Silla tiarza da quater etappas ein la buna luna ed il trot da mintgadi vegni els cavels in a l’auter. Quella ga ha la buna luna catschau il trot da mintgadi che leva aunc tener empau ils peis el flum. Sinaquei ha quel accelerau siu pass ed ei bunamein currius tras la cavorgia. La senda manava sur crappa ballucconta e trutgs stretgs. «Oh, va mo empau! Fai adatg!», ha la buna luna clamau davossuenter ed igl univers ha mo scurlau il tgau da tonta ortgadad. Il trot da mintgadi ha denton buca seschau stermentar e cuort avon ch’ir sur ina punt vi ha el lu tuttina spitgau sils auters. Ils cumpogns han mirau dalla val giuadora. La senda che menava giu en ina planira era vinavon carpusa e stretga. «Sas con bi che quei ei, cu nus essan lu giu en quella planira?», ha la buna luna remarcau. La buna luna ei seperstgisada tiel trot da mintgadi ed ha empermess ad el ch’el astgi lu tener ils peis el flum, cu els hagien descendiu la cavorgia. Tut ei iu bein. Il trot da mintgadi e la buna luna han denton fatg quitaus pil proxim di. La prognosa dall’aura empermetteva ina calira nundetga e la quarta etappa menava giu dallas altezias els vitgs pli gronds plein asfalt. Igl univers ha viult ils egls. Enaquella ei il trot da mintgadi scarpitschaus, ha sturschiu il pei ed ei cupitgaus cun sacados e tut giun plaun. El saveva buca fitgar pei pli. Ils treis cumpogns han stuiu interrumper lur tura. Il quitau pervia dalla calira da l’auter di era sesligiaus. Il trot da mintgadi ha giu peda sis jamnas d’organisar e planisar da niev las incumbensas, e la buna luna selegra aunc oz sillas proximas viandadas culs cumpogns. Il mument gauda ella semplamein la pausa. Ed igl univers – lez di buca la massa. U ch’el scrola il tgau, volva ils egls ni ch’el surri. Alice Bertogg è promotura regiunala da la Lia Rumantscha e viva cun sia famiglia a Sevgein. Sias vacanzas ha ella stuì interrumper pervi d’in accident durant viandar. Alice Bertogg

Schegie ch’ei dat uonn plitost paucs bulius, ein quels tonaton stai la fin dall’jamna vargada el center d’in arranschament a Mustér. Sco quei ch’igl organisatur dalla fiasta da bulius, Stefan M. Seydel ha detg sin damonda dalla FMR, detti ei probabel ina cuntinuaziun da quella igl onn vegnent. En ina moda nunconvenziunala ha Stefan M. Seydel da Mustér organisau la secunda fiasta da bulius. Avon in onn haveva quella giu liug a Cumbel, uonn ei Mustér stau en roda e sco quei ch’igl organisatur di, ha la tiarza probabel liug l’auter onn a Glion: «La claustra da Glion s’interessescha fetg da collaborar stretgamein vid quella tiarza fiasta.» Schebein quei vegni ad esser il cass, dependi era dad Alison Langley che seigi stada la fundatura dalla fiasta da bulius. In termin pusseivel savessi danovamein la fin d’uost esser. «Jeu sun fascinaus» La fiasta da bulius a Mustér ei sestendida sur treis dis – dil venderdis entochen la dumengia. Rodund 20 acziuns ni loghens han tematisau il buliu, respectivamein il micel. Conta glieud ch’ei separticipada a tgei caschun da sentupada e discuors davart il tema bulius ha Stefan M. Seydel buca saviu dir sin damonda dalla FMR: «En entgins loghens ha ei giu dabia glieud, en auters insumma negin. Nus savevan che quei pudessi esser aschia. Mirau sur tut ora sun jeu denton cuntents e fascinaus da biars buns discuors.» Il cuors da bulius e l’excursiun previ la dumengia ell’Academia Vivian a Stagias cun Lia Heini-Piacentini ed Egmont Heisch han buca giu liug. «In dils motivs principals persuenter ei ch’ei dat paucs bulius uonn», di Stefan M. Seydel. In dils arranschaments visitaus bein ei il referat da Sylvia Fontana el Center sursilvan d’agricultura a Salaplauna staus. Ella ei stada involvida intensivamein ella restauraziun interna dalla baselgia claustrala a Mustér e ha relatau dalla problematica dalla meffa. Quella sa caschunar gronds donns per exempel vid altars ni era maletgs. In problem bunamein nunsligiabel seigi il micel che seigi grevs da contonscher. (fmr/hh) Bulius e micel ein stai temas la davosa fin d’jamna a Mustér. Aschia era il referat da Sylvia Fontana.

23 interpresas dalla regiun han presentau l’jamna vargada a Mustér lur professiuns allas scolaras ed als scolars che stattan avon l’elecziun dalla clamada. Difficultads d’occupar las plazzas d’emprendissadi han surtut menaschis dil sectur da baghegiar, la gastronomia e hotellaria. Aunc adina van biars giuvenils la via dil commerciant. Per la secunda ga suenter 2021 ha ina gruppa da lavur dall’Uniun da commerci e professiun Mustér purschiu ina revista da professiuns. Ferton ch’ella ei vegnida organisada igl onn vargau en duas seras ed en dus differents loghens, eis ella seconcentrada uonn sin in suentermiezdi en in liug. Il baghetg dalla Casatec SA a Mustér ei staus il liug ideal persuenter. Pierino Bisquolm, in dils conorganisaturs, tila ina bilanza positiva dalla participaziun alla revista: «Nus essan fetg cuntents. Las scolas ein separticipadas stediamein, quei che ha fatg grond plascher.» Visitau la revista han surtut la sisavla primara e las classas dil scalem superiur dallas scolas da Mustér, Sedrun e Trun/Sumvitg. Las 23 interpresas participontas han purschiu 30 professiuns. Fetg positivs seigien era biars resuns dils affons e giuvenils stai, surtut per quei che la revista ei vegnida purschida uonn en in sulet liug il medem suenter miezdi. Rodund 100 affons han nezegiau la caschun da s’informar. La proxima revista duei haver liug 2024. Aschia vul ins impedir l’auter onn ina collisiun da termins culla revista «Fiutscher» a Cuera. Quella vegn arranschada il november 2023. Resuns positivs Bia laud dat ei per quella revista era digl Uffeci per la formaziun professiunala dil Grischun. «Quei ei ina fetg buna caussa. Talas iniziativas beneventein nus naturalmein», di il menader digl uffeci, Curdin Tuor. Sin damonda dalla FMR ha el mess a disposiziun entginas interessantas cefras che pertuccan l’elecziun dalla clamada. Aschia pertuccont las plazzas d’emprendissadi buca occupadas per la fin da fenadur, pia cuort avon l’entschatta dils emprendissadis: 2020 era quei 708 plazzas libras, avon in onn 778 ed uonn 822. Interessants ei era il diember da contracts d’emprendissadi approbai digl uffeci: Per la fin da fenadur 2020 era quei 1572, 2021 1459 ed uonn per la fin da fenadur 1520. In’interessanta gliesta ei era quella dallas professiuns eligidas da giuvnas e giuvens pigl emprendissadi. Per l’entschatta digl onn d’emprendissadi 2021 ei quei stau claramein la professiun da commerciant(a) cun 237 contracts, suandada dalla tgirunza/tgirunz (EFZ) cun 125 contracts ed il specialist da commerci en detagl cun 80 contracts. Cun in bien ton pli paucs contracts suondan igl installur d’electro (65), specialist da communicaziun en hotel (52) e dessignader (51). La professiun da scrinari han 41 eligiu igl onn 2021, quella da cuschinier 32, lennari 30 e miradur 26. Cun auters plaids: La professiun da miradur ei vegnida eligida igl onn vargau da sulettamein 1,7% dallas giuvnas e dils giuvens grischuns. Perencunter han bunamein 15% eligiu la via professiunala dil commerciant. Negina tendenza Pierino Bisquolm ch’ei staus conresponsabels per la revista da professiuns a Mustér ha buca saviu constatar ina tendenza tier ina ni l’autra clamada: «Quei che nus constatein ei che las giuvnas elegian pli savens era professiuns da mistergner. Tier nus el menaschi dalla Distec SA ha danovamein in’emprendista entschiet uss la scolaziun sco polimecanista.» Era en autras professiuns ei quei veseivel. Igl Uffeci per la formaziun professiunala ei neutrals ella cussegliaziun dallas professiuns. «Nus empruein da far quei tenor las habilitads ed ils interess dils giuvenils», puntuescha Curdin Tuor. Dad onn tier onn detti ei levas tendenzas per ina ni l’autra professiun. In’influenza sil diember d’emprendistas ed emprendists han las annadas. Gest ellas regiuns periferas ei il diember da naschientschas sereducius naven dalla fin dils onns 1990. Quei sentan era las fatschentas, bein enqual plazza d’emprendissadi sa buca vegnir occupada. «Pigl onn da scolaziun che ha gest entschiet ei aunc adina publicau tier nus plazzas d’emprendissadi libras surtut ella branscha da baghegiar principala e secundara, sco era ella hotellaria/gastronomia», di Curdin Tuor e constatescha: «Co propagar e far gust sillas plazzas d’emprendissadi ei caussa dallas branschas. En quei process essan nus neutrals.» Impurtontas reglas Interessantas informaziuns davart l’elecziun dalla clamada porscha la pagina d’internet www.tbbk-ctfp.ch dalla Conferenza tripartita dalla formaziun professiunala dalla Svizra. In commitment communabel da plirs partenaris dat differents cussegls ed appellescha all’unitad. Aschia duein plazzas d’emprendissadi libras vegnir publicadas sil pli baul igl uost digl onn avon igl emprendissadi. Contracts d’emprendissadi duein vegnir fatgs sil pli baul in onn avon l’entschatta digl emprendissadi. Davart ils uffecis cantunals vegnan contracts d’emprendissadi approbai sil pli baul il settember digl onn avon igl emprendissadi. Sco quei che la conferenza puntuescha, ei quei «urari» egl interess dils giuvenils, menaschis e cantuns. Interessantas informaziuns ein era da cattar sin www.berufsberatung.ch . Biars elegian la via dil commerciant Ina statistica digl Uffeci per la formaziun professiunala dil Grischun muossa tgei professiuns ch’ils giuvenils elegian pigl emprendissadi. Claramein alla testa ei la clamada dil commerciant. Pli grev eis ei d’anflar giuvenils per professiuns da mistergner. Hans Huonder/FMR La tscharna dalla professiun ei buca sempla, tonpli che las pusseivladads ein grondas. Mintga branscha porscha interessantas clamadas che possbiliteschan era da seperfecziunar suenter igl emprendissadi. Sco quei ch’ina statistica ch’igl Uffeci per la formaziun professiunala dil Grischun ha mess a disposiziun alla FMR muossa, ei la professiun dil commerciant la pli stedi eligida. Perencunter han las interpresas cun clamadas da mistergner onz pli grondas difficultads d’anflar emprendists. Per facilitar l’elecziun dalla professiun ha l’Uniun da commerci e professiun Mustér era organisau uonn ina revista da professiuns. Rodund 100 giuvenils han nezegiau la caschun da s’informar. Tenor il menader digl Uffeci per la formaziun professiunala dil Grischun, Curdin Tuor, ei in tschuppel plazzas d’emprendissadi el Grischun aunc adina buca occupaus, schegie ch’igl onn d’emprendissadi ha gia entschiet. «Co propagar e far gust sillas plazzas d’emprendissadi ei caussa dallas branschas. En quei process essan nus neutrals», puntuescha Curdin Tuor. Pagina x «Co propagar e far gust sillas plazzas d’emprendissadi ei caussa dallas branschas.» Curdin Tuor, menader digl Uffeci per la formaziun professiunala dil Grischun L’elecziun dalla professiun ei buc’adina sempla. Revistas da professiuns e fuffergnadis gidan ad anflar la dretga via. Rodund 30 professiuns ein vegnidas presentadas allas giuvnas ed als giuvens che bandunan la scol’obligatoria ils proxims onns. Localitads dalla Casatec SA a Mustér han surviu alla revista da professiuns dall’Uniun da commerci e professiun Mustér la gievgia vargada.

La proxima sera da cuminonza a Ruschein meina anavos en in temps nua che mo fetg paucs vevan ina camera per filmar. In da quels era Louis Hartmann da Lucerna (1908 – 1994), che ha fatg cuort suenter la secunda uiara mundiala regularmein vacanzas a Ruschein cun sia famiglia. El ha filmau denter auter 1949 «ils cavrers da Ruschein» e 1951 quei che prest mintga famiglia fageva sezza el vitg: «paun casa». Avon circa 50 onns ha Albert Klaiss (1935 - 1992) da Ruschein documentau cun sia camera numerus muments dil mintgagi el vitg: «arar cun cavagl», «ir a schar moler il graun», «la scoletta e la scola pintga 1972/73», «cattar biemaun». En ina da sias producziuns ha el filmau la generaziun veglia da gliez temps, persunas ch’eran naschidas zacons onns avon l’emprema uiara mundiala. El duei ver getg a quellas: «Fagei cura che jeu filmeschel zatgei che Vus fageis bugen ni adina puspei.» Ordlunder ha quei dau in interessant document che regorda oz in ni l’autra dil vitg al bab ni la mumma, al tat ni la tatta, al basat ni la basatta, gie schizun agl urat ni l’uratta. Ils films per noss’occurrenza ein vegni mess a disposiziun a nus dil Museum Regiunal Surselva a Glion. Nus vein scursaniu quasi tuts per la sera da cuminonza e mess ensemen in mosaic da nov films cuorts – tut films mets, ils emprems en ner alv. El decuors dalla sera dat ei era ina cuorta orientaziun da Flavio Huonder dad RTR sur dalla plattafuorma «nossaistorgia.ch». Beinvegnidas ein sco adina era persunas d’ordeifer. L’entrada ei gratuita. Films vegls da Ruschein. Sonda, ils 3 da settember 2022 allas 20.15, Casa da scola Crestas, Ruschein. Dapli sin www.dacuminonza.ch Per la gruppa d'interess «da cuminonza a Ruschein – la sera dils treis»: Maria Cadruvi ed Andreas Joos Ord il film «Ils cavrers da Ruschein».

El Rein anteriur sut il vitg da Vuorz ei vegniu realisau las davosas jamnas pliras mesiras nunconvenziunalas en favur dil spazi da viver dils pèschs. Lenna, plontas e crappa plazzada el flum ch’ei canalisaus leu, duei porscher refugis als pèschs. Pil survigilader da pesca Roland Tomaschett ei mintga mesira che sa migliurar il habitat dils pèschs d’impurtonza. La populaziun da pèschs ch’ei sereducida fetg ils davos onns en Surselva fa quitaus als pescadurs e la survigilonza da pesca. Ils motivs per quella reducziun marcanta ein per gronda part nunenconuschents. Eventualmein eis ei ina cumulaziun da differents facturs. Per eruir ils motivs ei vegniu instradau in project da perscrutaziun el Rein anteriur. Sin incarica digl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun interquera igl institut Hydra da Constanza tgeinins che pudessen esser ils motivs dalla reducziun da pèschs (mira finiastra). In project da pilot Malgrad la lavur da perscrutaziun che duei eruir ils motivs dallas circumstanzias ch’engrevieschan la populaziun da pèschs, resta igl uffeci buca lischents. Aschia ha el planisau e realisau pliras mesiras sil tschancun dil Rein anteriur ensiviars naven dalla punt che meina alla staziun dalla viafier da Vuorz. Gest en quei liug dil Rein anteriur ei vegniu pescau la primavera vargada per eruir la grondezia dalla populaziun da pèschs. «La raccolta ei buca stada fetg gronda e ha confirmau quei che nus supponevan deplorablamein», di il cau dalla survigilonza da pesca dalla Surselva, Roland Tomaschett da Trun enviers la FMR. Quei ei in dils motivs ch’igl uffeci ei sedecidius da realisar leu in project da pilot per relaziuns grischunas. El stat ell’enzenna dalla meglieraziun dalla structura dil flum. Dalla vart e permiez il flum ei vegniu plazzau blocca da crappa, catschau en burels e fermau cun sugas plontas derschidas per che quellas mondien buca dall’aua giu. «En quels loghens anflan ils pèschs – surtut era ils pigns – refugis», declara Roland Tomaschett l’idea fundamentala dil project. En quels loghens vegn il catsch dall’aua denton era interruts marcantamein. Ils cuosts pil project importan rodund 125 000 francs. Structura fetg monotona Naven da Pardomat sin intschess dalla vischnaunca da Mustér engiuviars ei il Rein anteriur vegnius canalisaus per gronda part pli baul. «Consequentamein ha el ina structura monotona en fetg biars loghens», di Roland Tomaschett. Cul project realisau uss a Vuorz sin intschess dalla vischnaunca da Breil daventa il flum puspei pli varionts e pli adattaus era per la veta en quell’aua. Il project ha pretendiu ina procedura da baghegiar per objects ordeifer la zona da baghegiar tiel cantun, patrun ei la vischnaunca da Breil. Exequiu las lavurs ha in’interpresa privata cun ina maschina da baghegiar. Rodund duas jamnas ha ei cuzzau entochen las sis mesiras el flum ein stadas realisadas e surveschan ussa alla fauna dall’aua. Tenor Roland Tomaschett duessen quellas mesiras tener rodund diesch onns. In’emprema bilanza da quei project da pilot duei vegnir fatga primavera: «Nus savein cons pèschs ch’eran cheu el Rein anteriur la primavera vargada e savein lu cumparegliar quellas indicaziuns cun quellas da primavera proxima.» Sco quei che Roland Tomaschett di ei quei project singulars pil cantun Grischun, en autras regiuns dalla Svizra hagien ins gia realisau tals: «Per nus ei quei en mintga cass ina nov’experientscha. Novaziuns ein necessarias sche nus lein empruar da migliurar la situaziun pils pèschs.» Culla realisaziun dallas mesiras eis el cuntents: «Uss ha ei num persequitar ellas ed eventualmein era far remeduras.» Ils cuosts dil project vegnan dil reminent finanziai ord il fond per renaturalisaziun dallas auas dall’Ovra electrica Turitg. Impurtont project da perscrutaziun Dapi onns sereducescha il diember da pèschs els flums el Grischun. Daco che quei ei aschia san ins buca. Per eruir quels motivs ha igl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun lantschau in grond project che cuoza treis onns. Hydra da Constanza ha l’incarica d’intercurir il Rein anteriur. La primavera vargada ei vegniu pigliau pèschs en treis parts dil Rein anteriur a Vuorz, Zignau e Surrein. Plirs da quels ein vegni unfri per la perscrutaziun. Els ein vegni examinai entochen sil pli davos detagl. Per quella lavur eis ei vegniu tschercau loghens dil Rein cun differenta structura, pia ina schelta representativa per las cundiziuns pertuccont topografia ni era ecomorfologia. Tut en tut ein las examinaziuns vegnidas fatgas ni vegnan aunc fatgas uonn en sis loghens dil Rein anteriur. Cun agid da quei project duein ils motivs per la digren dalla populaziun da pèschs vegnir erui. En strusch treis onns duein resultats esser avon maun. Rut il catsch dall’aua pils pèschs Da Pardomat engiuviars ei il Rein praticamein in canal. Entras quei catsch dall’aua ei il spazi da viver dils pèschs limitaus. Cun blocca da crappa, plontas derschidas ell’aua e burels vegn quei catsch interruts ussa sin ina part dil Rein sut Vuorz. Hans Huonder/FMR Las mesiras pridas el decuors dallas davosas jamnas ein succedidas en connex cun in project da pilot. «Per l’emprema ga vegn intervegniu en in flum el Grischun en tala moda e maniera», di il cau dalla survigilonza da pesca dalla Surselva Roland Tomaschett da Trun. Entras crappa, burels e plontas vegn il catsch dall’aua interruts ed en quels loghens seporscha aschia futuramein spazi da viver pils pèschs. Las mesiras succedidas cun agid d’ina maschina da baghegiar vegnan finanziadas ord il fond per la renaturalisaziun dallas auas dall’Ovra electrica Turitg. Dapi onns sereducescha la populaziun da pèschs ellas auas grischunas. Per quei motiv ein mesiras en favur dad els necessarias. «Cun far nuot vegn ei buca meglier», constatescha Roland Tomaschett. Spanegiaus astgan ins esser sin in studi d’in institut che vegn fatgs il mument el Rein anteriur en Surselva sin incarica digl Uffeci per catscha e pesca dil Grischun. El cuoza treis onns e duei furnir novas enconuschientschas daco che la populaziun da pèschs ei sereducida talmein ils davos onns. «Cun far nuot vegn ei buca meglier.» Roland Tomaschett, cau dalla survigilonza da pesca dalla Surselva Burels fermai el flum rumpan il catsch dall’aua ed il material che serimna porscha niev spazi da viver als pèschs. Plontas derschidas el flum e fermadas cun sugas per ch’ellas restien leu, protegian ils pèschs. Il survigilader da pesca Roland Tomaschett ei cuntents cullas mesiras realisadas el Rein anteriur sut Vuorz.

Gl’Archiv cultural Lumnezia ha organisau in’exposiziun speciala cul tetel «scola ier ed oz». Ina gruppa preparativa ha concepiu quella en in’anteriura stanza dalla scola dad Uors. L’exposiziun dat ina survesta da quei sectur impurtont dalla veta. Tochen 1843 secapeva ei buca da sesez che tuts sappien leger e scriver. L’instrucziun era caussa d’uniuns ed organisaziuns, cunzun dallas baselgias. Las duas scolas cantunalas, la catolica e la protestanta, han ins fundau gia 1804. Pér 1843 han las autoritads cantunalas denton fundau in cussegl educativ, e quel ha entschiet ad organisar la scola elementara obligatorica. Dapi lu ein prest 180 onns vargai. Quell’entira historia, concentrada silla Lumnezia, presenta l’exposiziun «scola ier ed oz» digl Archiv cultural Lumnezia. Ell’anteriura casa da scola ad Uors/Suraua ha ina gruppa preparativa concepiu in’exposiziun che muossa il svilup. Ina roscha fotografias da classas L’exposiziun speciala ha gl’archivari Simon Derungs iniziau e realisau en collaboraziun cun Giancarlo Albin, Marina Derungs-Caduff e Norbert Capeder. «La scola ei e resta in tema central ella veta da mintgina e mintgin», gi Simon Derungs. Finadina persuna ha ina regurdientscha da quei temps dall’affonza e giuventetgna. Positiv sco negativ secruschan, tier la tematica dat ei nundumbreivlas reminiscenzas. Ina massa talas ein concentradas ell’exposiziun speciala. Igl ei la secunda ch’igl archiv organisescha. Avon quater onns han ils visitaders saviu mirar e s’informar dalla historia dil bogn da Peiden. «Quella ha mussau ch’igl interess per tematicas culturhistoricas ei gronds», declara Simon Derungs. Cun material digl archiv e d’emprests ha el saviu concepir quella gada in artg da 1846 tochen oz. Ell’anteriura stanza da classa ein numerus documents presentai. La stanza ei buca surcargada. Raritads e particularitads mauncan buca. Per exempel ils carnets da concepts dils fargliuns Schmid ch’ein carschi si ad Uors. La part che vegn a svegliar gronda attenziun ei quella dallas fotografias da classas. 20 crunas cuntegnan fotografias da classas da tuts otg vischinadis. Ins enconuscha persunas marcantas sco Gion Giusep Derungs 05, Gion Luregn Arpagaus, Gion Pèter Caminada. Lu vesan ins era ina classa cun scolast Giusep Vinzenz Camenisch (1868-1945) da Morissen, e Wolfgang Derungs da Vella. Il bab dil cumponist Gion Antoni Derungs ei morts cuort suenter en giuvens onns. Ins scuviera denton era fotografias da scolars culs scolasts secundar Michel Cavigelli, Toni Caduff e Toni Halter. Era cun Gion Giusep Derungs 32, il posteriur dirigent, scolast da musica e cumponist. Sia carriera ha entschiet ella scola ad Uors. Cumparegliaziun e plans d'instrucziun Parallel cul gi dallas portas aviartas san ins mirar in’exposiziun dallas reminiscenzas, ch’il leger, scriver e far quens era decisiv . Oz valan aunc biars auters criteris, e quels ein nudai silla tabla, quella gronda tabla ch’ins drova strusch pli. Aposta per l’exposiziun ha Gion Martin Cabalzar da Lumbrein mess a disposiziun sia documentaziun privata en fuorma d’ina retscha da cudischs ligiai. Il pedagog ha instruiu 40 onns, da 1976 tochen 2016, a Vrin e Lumbrein. Ina meisa muossa ina cumparegliaziun da treis generaziuns da scolast, il tat Gion Martin Cabalzar, siu fegl Gion Risch Cabalzar ed il biadi contemporan Gion Martin Cabalzar. Sco quei che la scolasta Marina Derungs-Caduff ha confirmau enten endrizzar l’exposiziun drova la scola dil plan d’instrucziun 21 mo pli darar la tabla. Quella ei stada tochen viaden el 21avel tschentaner la mobiglia marcanta dalla stanza da scola. Mintgina e mintgin ha en memoria il scolast culla rida e la tabla. E forsa aunc cul fest liung che astgava buca muncar. Ils onns sissonta han geniturs dil reminen lubiu era allas feglias d’absolver il seminari a Cuera. Era quei fatg s’auda tiel svilup dalla scola populara. Ell’exposiziun vesan ins ina collecziun representativa da mieds d’instrucziun. Ins vesa ils emprems cudischs da leger, la fibla per alfabetisar da 1945 culla cuviarta blaua, sia successura «Mia affonza» da 1965. L’exposiziun egl archiv ad Uors ei cumpletta, ella muossa era il laptop ed il code QR ch’ils scolars drovan oz. Ina massa fotografias da tut ils vitgs lumnezians ei exponida ellas crunas. Avon decennis ei Simon derungs era sesius en in tal baun da scola. Il gi dallas portas aviartas egl Archiv cultural Lumnezia cull’exposiziun speciala ei sonda, ils 3-9-2022, dallas 10.00 tochen las 15.00. Ella casa da scola ad Uors. L’exposiziun «scola ier ed oz» ei aviarta vinavon dumengia, ils 4-9-2022, dallas 13.00-15.00 e sonda, ils 10-9-2022, dallas 9.00-12.00

Gievgia vargada ha LQ publicau in artechel en connex cul tschéss cularin (mira LQ dils 25-8-2022). En quella ei ina risposta digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun restada aviarta. Gl’uffeci rispunda ussa. Il medem mument rispunda la Staziun ornitologica da Sempach ad ina brev da lecturs en connex cun quei grond utschi ch’ei arrivaus ellas Alps. L’alpegiaziun dils animals manedels ein confruntada cun grondas sfidas. Sper malsognas mudregian ils animals scarponts persunal d’alp, purs e la survigilonza da catscha. Oravontut ils lufs che sederasan caschunan malaveglia. Ellas alps da nuorsas ein ils responsabels confruntai trasora cun cadavers ch’ein d’allontanar. Daferton sederasa era il tschéss cularin (Gänsegeier). Ei seigi documentau buca in sulet cass ch’in tschéss cularin hagi attaccau zacu in animal viv, ha il redactur dalla FMR, scret egl artechel da gievgia vargada, el spetgi adina tochen ch’el hagi caschun da sgular tochen tier gl’animal ventschiu. Gest a quell’informaziun formulada nunprecisamein ha evocau ina brev da lectur ch’ei publicada oz ella LQ (mira pagina 11). Quella pretensiun seigi fallida ed ei seigi da supponer ch’ils ornitologs da Sempach sappien quei exact, scriva gl’autur.Ei seigi documentau cun video che quels utschals attachien nuorsas e vaccas, peclien el venter e si dies tochen che quels animals stoppien la finala ceder. Il plidader dalla Staziun ornitologica da Sempach giavischa ch’il redactur dalla FMR transcriva il citat plaid per plaid tenor il discuors al telefon da mesjamna vargada. «Tenor miu saver dat ei en Svizra buca in sulet cass nua che tschéss cularin attaccan ni catschan animals sauns. Il tschéss cularin ei in magliacadavers ed el ughegia el mender cass da s’approximar ad animals blessai (che fussen aschia ni aschia prest ventschi).». A moda extendida pren il plidader dalla Staziun ornitologica da Sempach posiziun enviers la brev da lecturs (mira box) ed enviers il secuntener dil tschéss cularin. Egl artechel da gievgia vargada ei ina damonda restada pendenta. Sch’ins sappi buca surschar singuls cadavers dad animals da casa sillas alps als tschéss cularin? Hannes Jenny, collaboratur scientific digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun, rispunda extendidamein (mira scaffa) quella damonda. Ei dat claras reglas culs cadavers dils scarps En connex culla damonda sch’ins sappi buca surschar ad in triep da tschéss cularin singuls cadavers d’animals scarpai sereferescha Hannes Jenny, il collaboratur scientific digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun, silla legislaziun e silla cumpetenza digl Uffeci per la segirtad da victualias e sanadad dils animals dil Grischun. Sia risposta: «Tschess cularin ein magliacadavers caracteristics e sespecialisai d’encurir e da trer a néz cadavers da remagliaders pigns tochen gronds. Quei sa succeder senz’auter ensemen cun auters magliacadavers ni magliaossa sco evla, corv grond, quacs, tschéss barbet e da niev era tschéss da capetsch (Mönchsgeier). En territoris cun scarps da luvs ein seformadas questa stad l’emprema gada gruppas da tochen 70 tschess cularin. Corrispundentamein spert vegnan ils cadavers d’animals scarpai lu era tratgs a néz. En quei senn occupeschan quels animals puspei lur rolla el sistem ecologic. Dall’autra vart vala oz claras reglas en contact cun animals ventschi sillas alps (cumpetents ei gl’Uffeci per la segirtad da victualias e sanadad d’animals). Sin menaschis d’alpegiaziun ston ils cadavers d’animals vegnir dismess correct e senza donns sur il Post regiunal per rimnar cadavers d’animals. Armauls ston ins adina sgular naven, pertgei tals cadavers ein relevants per epidemias. Il medem vala era per cass da scarps da nuorsas, per exempel dil luf. Excepziunalmein astgan ins en tals cass e cul consentiment dil veterinari cantunal satrar el liug maximalmein tschun cadavers (denton buca en terren palus, buca ella vischinonza d’uals e tschaffadas). L’arrivada dils magliacadavers pli efficients tschéss cularin ed era tschéss da capetsch scaffescha novs fatgs. Quels utschals ein savens pli spert tiels cadavers e nezegian leu lur rolla. Ins sto segir examinar la damonda sch’ins sto adattar la dismessa dils cadavers sillas alps senza resca d’epidemias. Quella pratica vegn probabel a vegnir reglada ils proxims onns.» Animals grevblessai pren el era Il plidader da medias dalla Staziun ornitologica da Sempach pren posiziun Tier la brev da lecturs pren Livio Rey suandontamein posiziun: «La preschientscha concentrada dil tschéss cularin en Svizra ei in fenomen relativamein novs. Ils utschals ein hosps da vivonda dalla Frontscha centrala. Leu han ins reintroduciu els cun success suenter ch’ins haveva ragischaus els pervia da frauds. Gronds utschals che cumparan relativamein nunspitgadamein ed en grond diember en Svizra, sveglian naturalmein era las emoziuns ella populaziun. per saver interpretar endretg siu secuntener eis ei leutier essenzial ch’ins enconuscha la moda da viver dil tschéss cularin. Tschéss cularin ein buca catschadurs ed attaccan, ton sco igl ei enconuschent, buca animals sauns. Ei dat cass documentai che tschéss cularin sepatrunan dad animals vivs. Lezs animals ein denton grev blessai e fetg fleivels, en ils quals cass ch’il tschéss cularin ha denton buca caschunau las blessuras. Gia inagada el vargau han ins ragischau in tschéss en Svizra, il qual ins haveva inculpau ch’el attacci animals e schizun carstgauns. Oz savein nus ch’il tschéss barbet ei absolutamein nunprigulus. Igl ei perquei impurtont ch’ins documentescha exact tuttas attaccas potenzialas da tschéss cularin sin animals da casa. Mo aschia eis ei pusseivel da giudicar, sche las inculpaziuns encunter il tschéss cularin han in coc verdad ni sch’ins ha semplamein interpretau falliu siu secuntener, aschia sco quei ch’igl ei stau il cass pli baul cul tschéss barbet».

Gl’onn 1991 ha el cumprau gl’emprem camiun ed entschiet sco impressari da transports. Ier ha Reto Casutt da Val S. Pieder fatg il davos viadi. El ei carraus giu Cuera ed anavos – per ir ella pensiun. Enqual gadas hagi el sperau che negin camiun ni la posta vegni encunter, raquenta Reto Casutt. Il manischunz dall’annada 1957 carrescha dapi 45 onns cul camiun silla via da Val S. Pieder. Ier eis el ius per la davosa gada sin viadi cun siu vehichel. El ei ius a Cuera e turnaus anavos la sera. Il camiun culla numra GR 38646 ha el vendiu. Culla fin d’uost 2022 va Reto Casutt en pensiun. Ei seigi il pli bi camiun ch’ins entaupi sin via, audan ins tscheu e leu ella populaziun dalla regiun. Il vehichel dalla marca Scania dat en egl culla carrossaria nera e la fotografia marcanta silla punt. Quei sujet ha il fegl Sandro Casutt fatg avon tschun onns, el muossa in laghet nocturn sut il Péz Fanella. Davostier vesan ins la pezza dallas Alps bernesas. Per e cull'aua da Val Reto Casutt, impressari da transports, sin siu davos viadi - suenter varga 3 milliuns kilometers. Sin via fan ils paucs stem sin da quei sujet d’omisduas varts dalla punt. Sche quel ei denton parcaus enzanua, dat el propi en egl. Reto Casutt ei loschs da siu vehichel. Ed el enconuscha la via da Val S. Pieder sco buc in auter. Gnanc in manischunz d’autos da posta ei carraus schi gitg quella distanza sco el. Treis gadas a gi, dapi 1991 sco impressari independent, ha el transportau aua per l’interpresa «Valser». A Glion vegn la vitgira transcargada silla viafier. Gl’onn 1983 haveva la Viafier retica aviert il center ella Via Santeri ed avon diesch onns ha quei menaschi bardigliau alla staziun da Schnaus. Aua minerala da Val dat ei dapi 1960. Lu haveva gl’investur tudestg Kurt Vorlp schau arver la fontauna ella spunda sur la Therme, pauc pli tard ha el vendiu quella a Donald M. Hess. Gl’investur e possessur d’ina bieraria a Berna ha sviluppau il concept innovativ per distribuir quell’aua minerala. Il survetsch dallas camiunettas che portan ils harass d’aua tochen en tschalèr ei daventaus giu la Bassa in grond success. Quei sistem ha era dau in brav stausch al renum da Val S. Pieder sco liug da cura e turissem. 45 onns ha Reto Casutt fatg ils transports gronds naven dall’ovra d’emplenir tochen a Glion. Siu camiun ha cargau e transportau mintga gi circa 28'000 liters bubrondas tochen silla rampa dalla viafier. Il sortiment ei carschius dad onn tier onn, cunzun dapi 2002 cu la Hess Group ha vendiu l’interpresa a Coca Cola. Naven da damaun meina in auter manischunz il Scania nér cul logo marcant. Quel ha a disposiziun in’autra via, era lla via da Val ei sesviluppada quels davos 45 onns.

In tschéss cularin ha blessau grevamein in vadi nievnaschiu aschia ch’il veterinari alarmau ha stuiu durmentar quel. Il cass ei schabegiaus gliendisgis sut il Stei en Lumnezia. Quella novitad ha il sistem d’informaziun da Plantahof ed Uffeci da catscha e pesca dil Grischun davart scarps d’animals da casa derasau. La app ufficiala per las medias socialas da Plantahof ed Uffeci da catscha e pesca dil Grischun ei in survetsch d’informaziun per avertir purs da biestga ed animals manedels sco era apiculturs. Ils biars purs ed apiculturs han lu era scargau sin lur telefonin quell’applicaziun. La communicaziun sperta duei render attent che animals da rapina ein ella cuntrada e che quels han forsa gia attaccau animals da casa. Entochen ussa han las communicaziuns pertuccau gl’uors ni lufs. La pli nova informaziun dalla app ufficiala pertucca in utschi. Igl ei negin utschi da rapina, mobein in utschi da cadavers. In singul tschéss cularin sto haver piclau in vadi nievnaschiu e caschunau a quel grevas blessuras. Observau il cass ha negin. La vacca-mumma era en claus da far vadi silla pastira. Quei conferma gl’Uffeci da catscha e pesca dil Grischun. Il cass seigi entochen oz unics en Svizra ed era buca documentaus e registraus zanua els cudischs dil fatg. Quei declara ton Hannes Jenny, il collaboratur scientific digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun, sco era Livio Rey, il plidader dalla Staziun ornitologica da Sempach. Sin damonda dalla FMR ha Hannes Jenny tarmess a scret la suandonta notizia da quei ch’ei schabegiau gliendisgis en Lumnezia, silla Pastira Sura sut il Stei: «Gliendisgis sera han ins anflau el claus da far vadi in nievnaschiu cun grevas blessuras el contuorn dil tgil. Il veterinari alarmau ha stuiu durmentar el. Il vadi han ils pasturs bein aunc saviu observar sin lur tura dalla damaun sauns ella vischinonza dalla mumma. Tenor la survigilonza da selvaschina ch’ei stada sil plaz e sin fundament dallas blessuras, partein nus dil fatg ch’il tschéss cularin ha caschunau quellas ch’ins ha saviu observar duront il gi ella regiun dall’alp. Margis entuorn miezgi ei in tschéss cularin cumparius cuortamein, el ei denton buca s’avischinaus all’alp. Igl ei in cass fetg extraordinari». Ch’in singul tschéss ughegi da sgular vitier ad ina vadi nievnaschiu ed entscheivi a piclar vid quel giudichescha medemamein Livio Rey sco «enzatgei fetg extraordinari». Il biolog e plidader dalla Staziun ornitologica da Sempach, vul ch’ins erueschi la damonda centrala: «Pertgei ha la vacca-mumma buca defendiu siu vadi?». Gl’animal ch’ins ha stuiu durmentar s’udeva al pur che ha scret la brev da lecturs ch’ei cumparida margis ella LQ.(fmr/abc) Il tschéss cularin evochescha discussiuns.