Ils 21 da zercladur 1940 ei il buobet Ignazi Huonder da Segnas sparius si mises a Caischavedra-sut. In onn pli tard ha in pastur anflau la cavazza d’in affon e tocca d’ossa en in dutg in bien ton naven dil mises. Las duas soras dil buobet, Josefina ed Adelina, seregordan da quei trest eveniment. «Dacuort hai jeu visitau mia sora Joefina. Ella viva ella casa da vegls a Bombach-Höngg sper Turitg, buca lunsch naven d’Oberengstringen nua che nus habitein. Arrivond tier ella hai jeu udiu co ella raquintava ad ina conhabitonta la tresta sort da nies frar Ignazi», di Adelina Gloor-Huonder. Cun quella tresta sort ei manegiaus il destin che ha tuccau lur frar Ignazi. Sparius d’in mument sin l’auter La viseta tier sia sora Josefina ha intimau Adelina Gloor-Huonder da nudar a scret quei tragic eveniment. La Josefina ei stada igl emprem affon dalla famiglia d’Anna e Stanislaus Huonder-Giger. Il secund ei Ignazi staus. La tragedia ei schabegiada ils 21 da zercladur 1940. «Il bab era en survetsch militar ella Val Medel e la mumma stueva midar nuegl cun ina partida animals. Mia sora Josefina mirava digl Ignazi en nies mises a Caischavedra-sut, leu nua che la pista da skis a val ei oz. Ignazi che haveva lu treis onns e miez ei revius sin in mir da crappa e per siglir giu era ei memia ault. Per Josefina era el memia grevs per gidar giuadora, aschia ch’ella ei ida per clamar la mumma», raquenta Adelina Gloor-Huonder. Returnadas el liug cuort suenter era il buobet svanius. «Ina sgarscheivla situaziun per la mumma. Ella ha clamau agid. Tochen la notg han vischinas e vischins da Segnas gidau ad encurir il buob e l’auter di ha la tscherca cuntinuau. Students dil gimnasi e schizun paders dalla claustra ein segidai», seregorda Josefina el discuora cun sia sora Adelina. Sper tutta tragica da buc anflar il buobet ha ei aunc dau in grev stemprau la sera ch’el era sparius. «Sgarscheivel pils geniturs» Ignazi ei staus svanius. «Quei ei stau sgarscheivel pils geniturs», di Adelina Gloor-Huonder. In onn pli tard ha in pastur anflau la cavazza e tocca d’ossa en in dutg lunsch naven dil liug nua ch’il buob era sparius: «Igl ei vegniu constatau che quellas restonzas terrestras eran d’in buob.» Ins suppona ch’il buobet seigi vegnius tschaffaus d’in tschéss e che quel seigi sgulaus cun el sur la val. «In buobet en quella vegliadetgna vegn buca dad ir en quei cuort temps lunsch naven dil mises, aschia ni aschia buca leu nua che sias restonzas ein vegnidas anfladas pli tard», manegia Adelina Gloor-Huonder. Ina crusch el liug nua ch’el ei sparius dat aunc oz perdetga da quei sgarscheivel schabetg. «La historia ei vargada, mo buc emblidada», di la dunna pensiunada. L’ediziun dils 27 da zercladur 1940 dalla Gasetta Romontscha ha rapportau a quei trest eveniment. Famiglia cun diesch affons La famiglia d’Anna – oriunda da Rueras – e Stanislaus Huonder-Giger da Segnas ha giu diesch affons. Ignazi ch’ei sparius ei staus sper Vinzens Huonder-Desax che viva sco sulet aunc a Segnas, il sulet buob. Els dus han giu otg soras. Siat dils diesch affons vivan aunc. Las restonzas dil buobet Ignazi – aschia seregorda Adelina Gloor-Huonder – ein vegnidas satradas pli tard a Mustér: «Nossa sora Yolanda ei morta lezs onns ella vegliadetgna da paucas jamnas. Ensemen cun lezza ein las restonzas d’Ignazi vegnidas messas en fossa.» Sparius d’in mument sin l’auter Il zercladur avon 85 onns ei capitau sur Segnas in tragic eveniment. Ignazi Huonder – in buobet da treis onns e miez – ei svanius d’in mument sin l’auter. El era revius sin in mir e per salvar el da quel ha sia sora stuiu clamar per agid la mumma. Cu ellas duas ein arrivadas el liug dil mises a Caischavedra sut, era il buobet svanius. Ins suppona ch’el seigi vegnius tschaffaus d’in tschéss e che quel seigi sgulaus cun el sur la val. Entochen tard la notg e l’auter di han biaras persunas encuretg il buob, mo adumbatten. In onn pli tard ei la cavazza d’in buobet ed ossa vegnida anflada in bien ton naven dil mises. Adelina e Josefina, duas soras dil buobet, han documentau la historia. (fmr/hh) Igl artechel davart il tragic schabetg ella Gasetta Romontscha dils 27 da zercladur 1940. Il buobet Ignazi Huonder. Dretg sur Segnas si egl uaul sesanfla la pista da skis per vegnir a val dallas Pendicularas Mustér SA. Rodund 300 meters sut la staziun da cuolm dallas pendicularas sesanflava il mises nua che Ignazi Huonder ei sparius (paliet verd).

Gl’uestg da Cuera Joseph Maria Bonnemain ha priu gl’onn sogn 2025 sco impuls per dar a sia diocesa in accent special. Igl onn digl uestgiu 2025/26 entscheiva ils 15 da zercladur 2025. Ina gruppa da pelegrinas e pelegrins dalla Surselva va a pei a Cuera. «Cun quell’acziun vulein nus svegliar la dinamica ed il plascher da pelegrinar», declara Flurina Cavegn. L’assistenta pastorala e teologa fa part dil team che pastorescha las pleivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. En quei uffeci eis ella era commembra dil cussegl pastoral. Marcel Köhle, medemamein teolog e pedagog, presidiescha quei gremi. «Nus vulein ir a pei a Cuera, e buca semplamein, sco usitau, cugl auto privat ni traffic public», declara Flurina Cavegn. En discuors culla FMR confirma Marcel Köhle che l’idea hagi anflau immediatamein accoglientscha el cussegl pastoral. In pelegrinadi ligia e colligia Impuls a quei project hagi la fiasta d’avertura digl onn digl uestgiu 2025/26 dau, aschunta Marcel Köhle. Avon circa 20 onns ha in veritabel «boom» da pelegrinar entschiet ell’Europa. Ir a pei ina distanza liunga, sin ina via historica, ei daventau per biaras e biars ina finamira dalla veta. Aschia ein mellis semess silla via da s. Giachen, tras la Frontscha e tras la Spagna tochen a Santiago de Compostela. Quei ei cumbinau cun spiritualitad, sfida ed identificaziun corporala e persunala. El curtgin dalla pleiv, avon la baselgia catolica da Glion, han Flurina Cavegn e Marcel Köhle discuriu dil pelegrinadi dils 14 e 15 da zercladur 2025 a Cuera. Il pelegrinadi da Glion a Cuera ei quasi ina etappa da tut quei. «Quei ligia bia dapli che seser spert en in auto ni el tren», motivescha Flurina Cavegn. Ella ha proponiu d’organisar il pelegrinadi da Glion a Cuera. Parochianas e parochians da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein ch’ein vescals e motivai dueien ughegiar la pintga sfida dil pelegrinadi a Cuera, intimescha Flurina Cavegn. Pia buca seser sempla- e cumadeivlamein egl auto ni el tren viers Cuera per separticipar alla fiasta d’avertura digl onn digl uestgiu da Cuera. A pei en duas etappas Gl’onn digl uestgiu da Cuera 2025/26 secruscha per part cugl onn sogn 2025 dalla baselgia mundiala catolica. «Gl’intent ei il medem: purtar la speronza digl evangeli a moda autentica denter ils carstgauns», scriva uestg Joseph Maria Bonnemain en siu invit persunal da separticipar allas manifestaziuns. Gl’onn digl uestgiu entscheiva la dumengia dils 15 da zercladur 2025 (mira scaffa) a Cuera. Il motto da quel ei «Pelegrins dalla speronza». Cun sia iniziativa vul gl’uestg evocar ina dinamica ch’el resumescha cun treis verbs: «tedlar, agir, sperar». Flurina Cavegn e Marcel Köhle speran ch’ina gronda gruppa da pelegrinas e pelegrins dalla Surselva seigi amiez la massa da glieud che vegn a separticipar alla fiasta silla plazza Arcas. Flurina Cavegn gi ch’il viadi viers Cuera entscheivi a Glion, el curtgin avon la baselgia catolica, cun in patratg sin via. «Pils rodund 30 kilometers quintein nus sis uras. Nus vulein far quei en duas etappas», declara ella. La gruppa da participontas e participonts vegni a semetter sin via gia la sonda entuorn las 09.00, ina emprema etappa meini tochen Domat. Sco Marcel Köhle aschunta ein il program ed ils detagls dalla ruta aunc aunc buca fixai definitivamein. Pelegrins ein perinagada aviarts, flexibels, mudests e cuntents cun pauc. Tuttas pleivs ein beinvegnidas Quei ch’ils dus responsabels preciseschan el discuors culla FMR ei ch’il cussegl pastoral Glion-Sagogn-Schluein-Sevgein organiseschi bein il pelegrinadi, denton che l’entira populaziun dalla Surselva seigi envidada da separticipar. «Tut tgi che vul ei beinvegniu, pia era pleivs d’autro. La dumengia endamaun viandescha la gruppa sursilvana la cuorta distanza da Domat a Cuera. La fiasta digl uestgiu ei buca silla Cuort episcopala avon la catedrala, mobein silla plazza Arcas el marcau vegl da Cuera. Allas 10.30 ei leu in survetsch divin, lu dat ei in gentar communabel sut tschiel aviert, musica e sentupadas spontanas. Pils pelegrins sursilvans vegn ei ad esser il punct culminont dalla pintga aventura. Da gliendisgis-Pastgas, ils 21 d’avrel 2025, allas 19.00, orientescha il cussegl pastoral Glion-Sagogn-Schluein-Sevgein dil pelegrinadi dils 14 e 15 da zercladur 2025 da Glion a Cuera. Tuttas interessentas ed interessents ein envidai. L’occurrenza ei ella sala dalla pleiv catolica a Glion. La dumengia dalla s. Trinitad «Daco entscheiva gl’onn digl uestgiu da Cuera 2025/26» gest ils 15 da zercladur 2025 – e buca forsa da Pastgas ni da Tschuncheismas? Quella damonda rispunda il calender liturgic dils catolics. Ils 15 da zercladur 2025 ei numnadamein l’emprema dumengia suenter Tschuncheismas. E quella ei dedicada alla solemnitad cul num latin «Trinitatis», la fiasta dalla s. Trinitad. Dapi il 14avel tschentaner eis ei, tenor la baselgia roman-catolica, la veneraziun dil Bab, dil Fegl e dil s. Spért. El calender liturgic dils ortodoxs cristians digl ost ei quei gi la fiasta da Numnasontga.

L’anteriur skiunz d’elita Mario Reiter surpiglia l’emprim da fanadur 2025 la funcziun sco mainafatschenta da l’Uniun grischuna da skis. El è l’emprim da l’uniun en quella funcziun en plazza cumplaina. Sco quai che l’Uniun grischuna da skis scriva en ina communicaziun als meds da massa, è l’Austriac Mario Reiter (54) stà 16 onns en funcziun tar l’Uniun da skis da l’Austria. Là è el sa fatschentà dal marketing sco era dal sectur dal sponsoring ed il management da partenaris. Uss vegn el en il Grischun e surpiglia il post da mainafatschenta da l’Uniun grischuna da skis. Quest post è vegnì stgaffì da nov. Radund 50 persunas eran s’annunziadas per questa funcziun. «Mario Reiter è stà il top candidat tranter tuttas e tuts», lascha il president da l’uniun, Gaudenz Bavier, citar en ina communicaziun als meds da massa. Reiter è stà campiun olimpic da la cumbinaziun l’onn 1998 a Nagano. Sco quai che l’Uniun grischuna da skis scriva en sia communicaziun als meds da massa, è la realisaziun da quest post da mainafatschenta en plazza cumplaina in impurtant pass en direcziun dad in managament professiunal. Sco quai che l’uniun communitgescha plinavant, remplazza Roland Fuchs il directur alpin Osi Inglin che na prolunghescha betg ses contract. (cdm/fmr) Da sanester a dretg ils represchentants da l’Uniun grischun da skis: Claudio Baracchi (vicepresident), Gaudenz Bavier (president), ­Mario Reiter e Conradin Cathomen (manader dal gremi d’elecziun dal nov mainafatschenta).

Livia Heim ei ina giuvna artista che deriva dil cantun Sogn Gagl e che viva ina part digl onn al pei dil Péz Mundaun ell’ustria da muntogna Bündner Rigi. Dacuort ei vegniu enconschent che Livia Heim retscheivi uonn in premi da promoziun dalla regenza grischuna. La FMR ha empriu d’enconuscher Livia Heim agl ur digl uaul da Sogn Carli sur Morissen. «Quei uaul cheu ei miu liug preferiu per daventar quieta e per s’occupar da novas ideas creativas», raquenta Livia Heim (34) sper la caplutta da Sogn Carli Boromeo. La caplutta seigi il liug da sentupada che mintgina e mintgin varghi cun ir tras igl uaul siado viers il Péz Mundaun. «Dil Bündner Rigi nua ch’jeu lavurel gest uss ella gastronomia ensemen cun miu partenari ed in collectiv, preparel concerts e lavurel vid projects, vegn jeu savens giu cheu egl uaul. Igl uaul da Sogn Carli porscha inspiraziun e quietezia ed insumma bia da quei ch’jeu cattel buca leugiu els marcaus svizzers ni ellas metropolas dall’Europa. Egl uaul da Sogn Carli al pei dil Péz Mundaun catta Livia Heim fetg biara inspiraziun per sias inscenaziuns. Plirs munds – ina visiun Livia Heim ei carschida si a Nesslau el Toggenburg ed ha gia retschiert igl onn 2023 in premi da promoziun dalla Fundaziun da cultura dil cantun Sogn Gagl. (St.Gallische Kulturstiftung). En discuors cun la FMR ha l’artista detg ch’ella derivi d’ina famiglia da mistergners. «Miu tat e mia tatta eran purs e mes geniturs ein omisdus stai scolasts manuals. Nus havein adina zambergiau en famiglia.» Livia Heim ha acquistau in bachelor el studi da Contemporary Performance a Londra. Sco quei che la Regiun dil Toggenburg scriva igl onn 2023 en connex cun ina undrientscha per Livia Heim, s’occupeschi l’artista dalla creaziun da munds mitologics, d’atmosferas immersivas e da historias emoziunalas palpablas. Livia Heim sezza di, che sias ovras cumplessivas cuntegnien pliras ingredienzas, mo quasi adina muisca.. «Jeu lavurel denton era sco coreografa, cineasta ed artista visuala. Quei ein per exempel installaziuns e per exempel era Art Fashion, quei ein texturas purtablas e sculpturas che scuvieran novas identitads.» Musica generescha maletgs «Mias ovras ch’ein adina ina reit da pliras disciplinas artisticas han savens la musica sco basa», di Livia Heim che porta era il num Livia Rita sco num d’artista. «Jeu teidlel fetg savens musica. Mintg’ovra che nescha en miu atelier ha in text d’ina canzun sco basa.» Ella insceneschi denton buca producziuns che seigien gia dadas. Sia fermezia seigi quella d’inscenar sesezza ensemen cun siu mund, di l’artista che retscheiva in dils tschun premis da promoziun dalla regenza grischuna. «Egl avegnir fetsch jeu dapli exposiziuns cun in focus pli accentuau sils maletgs. Leu ein ils aspects visuals excepziunalmein pli impurtonts che la musica.» Aviarta per contacts Sia giuventetgna ha Livia Heim passentau en ina regiun campestra. Siu studi d’art ha ella fatg a Londra. Ella di, ch’ella viagieschi permanentamein vi e neu denter il mund campester pign e ruasseivel e las metropolas europeicas. «Malgrad ch’jeu mon bugen per miu fatg drovel jeu quels dus munds», di Livia Heim. «Igl esser entretschaus el mund grond ed el mund pli stretg dat a mi la caschun d’esser creativa e da viver la veta a moda e maniera pli intensiva.» Ella seigi adina alla tscherca da contacts cun glieud per discuorer sur igl art. Quei ton sil Bündner Rigi sco era els marcaus gronds. «La damonda co contonscher la glieud cun miu art e co parter mias ovras cun autra glieud fascinescha fetg mei.» Giavischs datti biars Sch’ella savessi giavischar da realisar in’exposiziun ni ina perfomanza x enzanua sin quei mund, lu fussi quei en ina dallas grondas salas ni tribunas els marcaus europeics. Quels loghens cudizzassien ella da realisar ina producziun bun biara glieud. Bugen separticipassi ella inagada al Festival Glastonbury che seigi in dils gronds festivals da musica dall’Engheltiara. Mo era en Surselva detti ei loghens ch’interessassien ella. Ella fagessi bugen ina gada ina performanza sin ina sutgera. Leu inscenassi ella in sgol accumpignau d’elements da suns e tuns. Ina gronda surpresa «Jeu hai strusch saviu crer ch’jeu sun nominada per in premi da promoziun dil cantun Grischun», di la giuvna artista Livia Heim. «Quei ei ina mega gronda honur per mei.» Ella hagi adina tertgau d’esser en Surselva en in liug che pauca glileud prendi notizia da lavur artistica. Ella supponi che sia tenuta aviarta pil niev e siu plascher da fascinar differenta glieud pigl art seigien stai criteris decisivs per il gremi che hagi selecziunau ella. «Igl ei en mintga cass in bi sentiment per mei e quei premi dat novas perspectivas e biara nova curascha da cuntinuar.» La regenza grischuna scriva ch’ella surdetti in premi da promoziun a Livia Rita Heim perquei ch’ella colligi il lungatg, la musica, il disegn da tribuna, siu tgierp e siu engaschi pil clima ad in’ovra d’art cumplessiva che vegli midar il mund a moda e maniera sensuala e cun biara fantasia. Premi da promoziun per Livia Heim Performanta, musicista e designra, quei ein las qualitads artisticas da Livia Heim che habitescha a Surcuolm e che vegn undrada questa primavera cun in premi da promoziun dil cantun Grischun. Livia Rita Heim producescha ovras d’art cumplessivas. En sias ovras d’art agescha ella sco cantadura, coreografa, cineasta ed artista visuala. Avon dus onns ha Livia Heim retschiert in premi dalla Fundaziun da cultura dil cantun Sogn Gagl. Ella laudatio da lezzas uras eisi vegniu constatau che Livia Heim disponi d’ina ferma fuorma d’expressiun visuala e musicala, metti siu focus silla relevanza dil cuntegn ed uneschi excellentamein ils mieds multidisciplinars en sias creaziuns. La FMR ha entupau Livia Heim a Sogn Carli sut il Bündner Rigi. (fmr/mg) Egl uaul da Sogn Carli al pei dil Péz Mundaun catta Livia Heim fetg biara inspiraziun per sias inscenaziuns.

La biblioteca communala da Ilanz/Glion porscha in Café da raquintar naven dils 5 d’avrel 2025. Il Café da raquintar ei ina pusseivladad da seser vid meisa e contribuir cun agens raquens ad ina tematica dada. Ei setracta da raquintar, tedlar e prender part dils raquens dallas autras e dils auters participonts. Cafés da raquintar dat ei en Svizra dapi diesch onns. 2015 han la Scol’aulta dalla Svizra dil nordvest ed il Pertschien per la cultura dalla Migros lantschau l’idea d’ina plattafuorma participativa per raquintadras e raquintaders, moderaturas e moderaturs ed instituiziuns organisaturas. Igl onn 2022 han ins lu fundau l’Uniun autonoma «Reit dils cafés da raquintar». Moderatura ed inizianta: Manuela Gredig-Meiler (sen.) moderescha il Café da raquintar che Magdalen Pfister (dretg) ha iniziau. El Grischun ein ils Cafés da raquintar aunc buc aschi derasai. Cafés da raquintar dat ei per exempel a Cuera ed a Tavau e naven dils 5 d’avrel 2025 era a Glion ella biblioteca communala. Magdalen Pfister, la menadra dalla biblioteca ha udiu dalla purschida ed ha cun Manuela Gredig-Meiler era gest cattau ina menadra professiunala che ha absolviu il cuors ch’ei drova per empalar il Cafés da raquintar. Quels vegnan moderai per tudestg. Biblioteca liug da raquens En mintga biblioteca vegni ei raquintau historias, di Magdalen Pfister, la menadra dalla biblioteca communala da Glion. «En mintga biblioteca datti raquens e perquei ei la biblioteca il dretg liug pil Café da raquintar.» La moderatura Manuela Gredig-Meiler aschunta ch’ella hagi udiu gia pli baul ch’ei detti era in Café da raquintar ella la Biblioteca dil marcau da Cuera. «Perquei sun jeu vegnida sill’idea da dumandar la biblioteca dalla vischnaunca Ilanz/Glion sch’jeu astgassi porscher in tal café.» Discuors accumpignau Il tema digl emprem Café da raquintar a Glion dils 5 d’avrel 2025 ei la primavera. Manuela Gredig-Meiler vegn ad introducir la tematica. Ella tschenta damondas allas participontas ed als participonts e procura che tuttas e tuts che vulan raquintar enzatgei per exempel davart la primavera. «Impurtont ei che tuts teidlan senza valetar quei ch’ina autra ni in auter participont di», di la moderatura. Ella secunda part han las participontas ed ils participonts la pusseivladad da tschentar damondas ed ins ha era la caschun d’emprender d’enconuscher in a l’autra. Manuela Gredig-Meiler di ch’ei drovi neginas preparativas pils discuors. «Mintgina e mintgin ha historias ch’ella ni el raquenta bugen e ch’ins teidla bugen.» In liug per tuttas generaziuns A caschun dalla presentaziun dil Café da raquintar a Glion di la menadra Manuela Gredig ch’ei cussegliadra psicologica da professiun ch’ella envidi tuttas generaziuns da prender part dil café. «Jeu enconuschel cafés, nua che mo seniors prendan part. Mo ei dat era rundas da raquintar mo cun giuvenils. Cheu a Glion vulessel jeu buca da bial’entschatta canalisar ils cafés tenor vegliadetgna e schlatteina. Tuttas e tuts ein envidai ed jeu sundel fermamein perschuadida ch’ina buna mischeida ei il meglier che sa capitar.» Pusseivladad da communicar La motivaziun per la menadra dalla biblioteca Magdalen Pfister ei da saver metter a disposiziun ina localitad dalla biblioteca per la communicaziun denter carstgauns. «Il format dil Café da raquintar ei predestinaus per nus sco biblioteca.» Manuela Gredig-Meiler di ch’ei detti ozilgi memia paucs loghens publics ch’ins sappi semplamein prender plaz, emprender d’enconuscher nova glieud e raquintar atgnas historias. «Jeu creigiel che las medias socialas carmalien ozilgi aunc pli fetg la glieud da star a casa persuls. E perquei vegnan entginas ed entgins forsa era ad haver retenientschas igl emprem mument da vegnir en biblioteca al Café da raquintar. Mo jeu sun perschuadida che quei sesligia e las bunas experientschas ein la megliera reclama pil Café da raquintar.» Negin liug da terapia La moderatura dil niev Café da raquintar di che sia rolla el café seigi sper il dar impuls era da mirar ch’ei resti tier il raquintar e tedlar. «Ei dat entginas reglas ch’jeu vegnel a declarar allas participontas ed als participonts all’entschatta.» Il Café da raquintar seigi negin liug da terapia ed era negin liug dalla canorta politica. «Igl ei mia rolla da sentir, sche la runda da raquintar va ella fallida direcziun. Cheu vegness jeu ad intervegnir immediat.» Manuela Gredig-Meiler di era ch’il Café da raquintar a Glion vegni ad esser ina premiera per ella suenter sia scolaziun. Annunzias pil Café da raquintar a Glion a: ­Manuela Gredig-Meiler (079 530 53 39) ni via e-mail; wiediesonnenblume@gmail.com. Igl emprem Café da raquintar a Glion en biblioteca ha liug la sonda, ils 5 d’avrel 2025 dallas 16.00–18.00. Raquintar e tedlar a Glion en biblioteca Naven dils 5 d’avrel 2025 datti in schinumnau Café da raquintar a Glion ella nova biblioteca communala el marcau vegl da Glion. El Grischun ein ils Cafés da raquintar aunc buc aschi derasai. Talas occurrenzas dat ei per exempel a Cuera ed a Tavau. A Glion ha Magdalen Pfister, la menadra dalla biblioteca, iniziau il Café da raquintar. «En mintga biblioteca datti raquens e perquei ei la biblioteca il dretg liug pil Café da raquintar.» Casualmein ha Magdalen Pfister era viu il num da Manuela Gredig-Meiler da Valendau che ha gest terminau la scolaziun sco menadra dil Café da raquintar. Ella vegn a moderar il Café da raquintar a Glion. (fmr/mg) Moderatura ed inizianta: Manuela Gredig-Meiler (sen.) moderescha il Café da raquintar che Magdalen Pfister (dretg) ha iniziau.

L’organisaziun Procap Grischun ei ina secziun cantunala da Procap, l’organisaziun pli gronda en Svizra da e per carstgauns cun impediments. Vendergis vargau ei la secziun grischuna s’entupada a Claustra en Purtenza a sia radunonza annuala. Sper commembras e commembras ha il president Reto Crameri beneventau ina retscha da hosps. Denter auters Silvia Hoffmann, la presidenta dil Cussegl grond e cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Quel ha referiu davart la revisiun parziala dalla lescha da scola culla tematica «inclusiun» el center. Era il president communal da Laax, Franz Gschwend, ei separticipaus alla radunonza generala dalla Procap a Claustra. El ha Reto Crameri beneventau per in motiv special: «In highlight special da nossa radunonza ei la surdada dil premi d’inclusiun 2025 alla vischnaunca da Laax», scriva la Procap en ina communicaziun da medias, quella seigi s’engaschada specialmein per la promoziun dall’inclusiun, aschia Procap. Reto Crameri ha surdau al president communal da Laax il crap da sulada culla gravura. La surdada ufficiala dil premi d’inclusiun 2025 ei la stad proxima en fuorma d’ina fiasta a Laax.(cdm/fmr) Premi d'inclusiun a Laax: il president da Procap Grischun, Reto Crameri (dretg) ha gest surdau il crap da sulada al president communal da Laax, Franz Gschwend.

Pigl onn 2024 sa la vischnaunca da Laax mussar, ina gada dapli, in quen communal excellent. Quel siara cun in gudogn schuber da varga 3,7 milliuns francs. Plazzals e projects mauncan buc. Igl ei in pign survetsch ch’ils da Laax apprezieschan: la gliesta dils seniors sur 75 onns el carnet dil quen communal. Quella gliesta vegn pli e pli liunga. La seniora da Laax ei Maria Wymann che ha cumpleniu igl uost 2024 100 onns. Il secund-vegl ei Eugen B. Hangartner ch’ei staus 23 onns president communal da Laax. El ei naschius 1929. La gliesta cuntinuescha cun 229 nums dad umens e dunnas che han cumpleniu 75 onns. In factur pigl avegnir da Laax ei la giuventetgna, per quella investescha la vischnaunca lu era mintg’onn. Il president communal Franz Gschwend menziuna quei cuortamein en siu rapport digl onn 2024, gl’onn current fineschi la siatavla e davosa etappa da sanaziun dalla casa da scola Grava. Ina tscheina per tuts Gl’onn vargau ha Laax investau netto 11,6 milliuns francs en tuts secturs dil maun public. En quel dalla scolaziun muossa il quen current ina summa da biebein 3,3 milliuns francs. La summa ei denton en relaziun cun tschels secturs. En vesta alla radunonza da calonda mars ha l’administraziun communala repartiu dacuort ellas casadas il quen e rapport 2024. Quella radunonza ei fixada dapi onns adina silla sonda avon l’jamna sontga da Pastgas ed ei cumbinada cun ina tscheina per tuts. La suprastonza vesa quei sco engraziament a votantas e votants per la confidonza. Las entradas da taglias e taxas ein la fontauna ed il motor da tuttas activitads per economia e funcziunar dalla veta sociala. Il sectur dallas finanzas e taglias muossa expensas da 5,5 milliuns ed entradas da 15 milliuns francs. Vesta nunusitada sin Laax. Davostier Falera. La Pro Laax sa bien grau Las entradas da taglia pon purtar apparentamein senza problems ils cuosts dalla scola e dall’infrastructura. Cun in pei da 40 % ha la vischnaunca incassau gl’onn 2024 biebein 3,2 milliuns francs taglia sin entradas. Igl ei buca la summa gronda: las taglias specialas han purtau 7,6 milliuns francs, da quei 2 milliuns taglia sin schischom, 3,2 milliuns taglia sin gudogn da schischom e 2,1 milliuns francs per midadas da maun. La Fundaziun Pro Laax sa bien grau da quellas entradas da taglia. Gl’onn vargau ha ella retschiert dalla cassa communala bunamein 525'000 francs. Quella summa drova la Pro Laax denton buca per far mantun. Onn per onn sa ella impunder daners per activitads a favur da cultura e sport. Il 2024 ha ella susteniu uniuns localas, ha promoviu musica, il museum e la biblioteca, la Cularta, en tut summeschan las expensas sin 567'246 francs. Expensas da 3,75 miu. pil turissem Buca emblidar astg’ins che la vischnaunca da Laax drova bia daners per «economisar» e manischar il turissem. Cullas taxas ch’ella incassescha e las contribuziuns ch’ella sto pagar pil turissem po la vischnaunca purtar senza problems era quei sectur. Il quen current dil turissem muossa expensas da 3,75 milliuns ed entradas da biebein 3,1 milliuns francs. En siu rapport resumescha il president Franz Gschwend ils plazzals e projects pli gronds ed actuals. In accent central dils proxims onns eis ei da scaffir spazi da habitar per indigens. Gia il settember 2022 ha il suveran approbau in credit dad 8,8 milliuns francs per construir a Cons ina casa cun 21 habitaziuns per indigens. Recuors da privats han denton frenau il slontsch. La vischnaunca seigi stada sfurzada da surluvrar il project en puncts irrelevants e da publicar ed exponer da niev quel. Punt nova Staderas-Murschetg In project che setrai dapi onns alla liunga ei la construcziun dil provediment d’aua sill’Alp Plaun. Sco quei che Franz Gschwend scriva, ei la vischnaunca da Laax en contractivas culla vischnaunca burgheisa da Sagogn. Quella ei possessura dallas fontaunas che dueien alimentar il reservuar planisau. Era il reservuar niev Plaun Casti seigi dependents dil consentiment dalla vischnaunca burgheisa da Sagogn. Aunc ina retscha auters projects spetgan ed ein sin rucca a Laax. Denter auter cuntinueschan las lavurs per la reit da calira a distanza pil quatier da Murschetg e la punt nova denter Staderas e Murschetg. Igl ei ina colligiaziun nova che survescha buca mo al traffic plaun, mobein era alla reit da calira a distanza. L’interpresa Flims Electric baghetga a Prau Pulté, avon il tunnel da Flem, ina nova centrala, quella survescha al provediment da Casa d’Uaul a Flem e Laax Murschetg . Spazi ella scoletta veglia In messadi en vesta allas tractandas dalla radunonza da calonda mars a Laax pertucca la scoletta veglia amiez il vitg. Avon in onn e miez haveva la radunonza refusau il concept dalla suprastonza communala da transformar quei baghetg en ina ustria. Ussa fa ella ina nova proposta. Igl ei previu da sanar il baghetg e reconstruir el en sia fuorma architectonica oriunda. La scoletta veglia duei survegnir il num «Spazi» e survir a divers basegns. La suprastonza propona da lubir in credit da 1,5 milliuns francs per in baghetg adattau da treis alzadas. El plaunterren ein, sco tochen dacheu, las tualettas publicas. Da niev dat ei sin quella surfatscha in local da giuventetgna pil scalem superiur dalla scola. Il plaunterren, sil livel dalla via principala, duei survir alla termagliera, la gruppa da giugs. Conform a quei intent vegn la plazza avon casa adattada cun cunfin tier via e traffic. Il surcombras dalla scoletta veglia daventa ina sala polivalenta, clara ed aviarta. La surfatscha da biebein 70 m2 ei accessibla cun ascensur ed includa ils indrezs sanitars. Tochen che la nova Sentupada, il center d’uniuns e cultura sper la baselgia parochiala, ei en construcziun, vegn il «Spazi» duvraus provisoricamein pils exercezis dils chors, per yoga, cuors ed auters basegns actuals. (fmr/abc) La scoletta veglia amiez Laax ei vita.

Ei era inagada in retg. Quel viveva en Sibiria. El era gronds e pussents. Ed el veva ina massa fumegls e survients che fagevan tut quei ch’el cumandava. Tgi che ughegiava da criticar quei retg ni sia politica ni tgi ch’era d’in auter meini, stueva ir en perschun ni murir. Il retg mirava era che ses subdits hagien buca memia cauld. Perquei schava el sprizzar glatsch sur la tiara ni scumandava da scaldar pegna. Ed igl ei vegniu ferdalaunc, ferdaglia. Quei retg vuleva era esser il pli grond e pussent digl entir mund. Perquei ha el tarmess si’armada per conquistar ina tiara suenter l’autra. Mo oha! Il retg dalla Sibiria ha fatg il quen senza igl ustier. Ina tiara ei sedefendida, e las tiaras vischinas han gidau ella. Il retg ha stuiu magliar fèl, perquei ch’el vegneva buca da conquistar quella tiara pintga. Ses fumegls e si’armada eran pli che mo perplexs. Confusiun regeva. Il retg ha ponderau da clamar Minotaurus, in taur che veva ina forza immensa e che vess segiramein sfraccau tut cun sia immensa corna. Mo il retg dalla Sibiria ha buc ughegiau da far quei pass, perquei ch’il retg dall’Alasca ei sedestadaus ed ha admoniu el. Sch’el tarmetti il Minotaurus, stoppi el tarmetter Pegasus, il cavagl cun alas. E da quel veva il retg dalla Sibiria in respect nundetg, per buca dir temuna. Perquei ha el schau il taur gigantic nua ch’el era. Mo el ha cuntinau da far uiara encunter quella tiara. Perquei ch’el ha denton buca giu success, ha el surpriu sez il commando dall’armada. E la finala ha el aunc engaschau schuldada dad autras tiaras (el pagava bein), e plaun a plaun ei la tiara ch’el attaccava vegnida sut squetsch. Tuttina ha el fatg mo pigns progress. Tochen al di ch’il retg dall’Alasca ei morts. Siu successur ha midau la politica. El ha pretendiu ch’el seigi il pli capavel digl entir mund e ch’el vegli procurar per pasch. E ch’ins stoppi tschintschar in cun l’auter e tedlar tgei che siu collega da l’autra vart dalla mar hagi da dir. E surtut: Tedlar tgei giavischs ch’el hagi. Il retg dall’Alasca ha aschuntau che siu collega sappi haver la tiara ch’el veva attaccau, sch’ei regi lu puspei pasch. Cheu ha il retg dalla Sibiria furschau ils mauns dil plascher e mess a freid il schampagn. Finalmein! El veva contonschiu sia finamira, perquei ch’el veva dictau co la pasch stoppi esser. Quella tiara stoppi daventar ina part da siu imperi e far tgei ch’el vegli. E las habitontas ed ils habitonts stoppien daventar ses sclavs. Quei ei stau in schoc per els. Il retg dall’Alasca ha tradiu nus. Ussa lai el nus a mesa via, schegie ch’el ha empermess da gidar nus, schevan els. Mo lez ha buca fatg stem da quellas reproschas ed ei ius sin canapè a durmir. Ed el ha durmiu dis ed onns. Duront ch’el durmeva, ha il retg dalla Sibiria cumandau a ses fumegls da schar liber il Minotaurus. E lu ei la stgiradetgna vegnida sur la tiara. Silsuenter ha il retg dalla Sibiria cuntinuau sia politica imperiala ed ha attaccau autras tiaras. E sch’el ei buca morts, fa el aunc adina uiara. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

«Ina Passiun romontscha op. 50» – ina premaudiziun cul Chor viril Lumnezia. En regurdientscha dil 90avel anniversari dil renomau cumponist lumnezian Gion Antoni Derungs (1935–2012) presenta il Chor viril Lumnezia ina premaudiziun dad «Ina Passiun romontscha op. 50». L’ovra concepida per chor viril, chor mischedau ad hoc, solists vocals, ensemble instrumental ed in raquintader vegn presentada duront l’Jamna sontga en quater concerts meditativs che han liug a Glion, Cuera e Pleif/Vella. Da Vendergis sogn vegn la versiun concertanta dalla «Passiun» emessa da RTR alla Televisiun svizra. Fascinaus ed inspiraus dil temps dalla Passiun La historia dalla passiun e mort da Niessegner Jesus Cristus ha adina puspei inspirau poets e cumponists, artists, cineasts ed acturs. Egl intschess romontsch han giugs dalla Passiun giu antruras gronda tradiziun e buna calamita, cunzun a Savognin, Lumbrein, Sumvitg e Domat. Gion Antoni Derungs (1935–2012), il valent cumponist lumnezian cun irradiaziun internaziunala ha scaffiu gia all’entschatta dils onns siatonta in ciclus cun canzuns dalla Passiun intitulaus «Ina Passiun romontscha op. 50». Davart sia motivaziun ed inspiraziun da cumponer quella ovra fuva il cumponist s’exprimius suandontamein: «Il temps dalla Passiun e l’Jamna sontga cun lur veglias melodias e lur oraziuns monotonas han giu impressiunau e facinau mei gia sco affon. Perquei hai jeu, baul ni tard, vuliu cumponer mez atgna musica dalla Passiun.» Sper quella «Ina Passiun romontscha op. 50» ha Derungs era cumponiu la musica ton per la «Passio Nova» (2001) da Giovanni Netzer sco per la «Passiun lumneziana» da siu cusrin Ursicin G. G. Derungs ch’ei vegnida inscenada 2003 sco giug el liber a Vella. Il Chor mischedau Surselva ha giu realisau 1990 la versiun dad «Ina Passiun romontscha» per chor mischedau. La premaudiziun dil Chor viril Lumnezia L’ovra cumplessiva «Ina Passiun romontscha» che cumpeglia nov carnets ei in ciclus da canzuns sacralas che san vegnir cumbinadas tenor gust e plascher, risguardond ils basegns dalla liturgia, la constellaziun locala e las premissas musicalas dils interprets. Per la premaudiziun concertanta dil Chor viril Lumnezia ha il dirigent Retus Giger tscharniu la versiun per chor viril, chor mischedau ad hoc, solists vocals ed instrumentalists. Sco solists vocals coopereschan: Maria Catrina Caduff Albin (sopran), Flurin Caduff (bass-bariton) e Silvio Collenberg (tenor). Igl ensemble instrumental secumpona da: Christian Barenius (violina), Clara Hagmann (violoncello), Martin Heini (orgla), Josias Just (clarinetta), Marin ­Muoth (percussiun) e Selina Weber-Derungs (flauta-traversa). Ella rolla digl evangelist Mattiu accumpogna igl actur Roman Weishaupt sco raquintader atras il concert. La viarva actualisada dil text deriva da sur Gieri Cadruvi. L’ovra «Ina Passiun romontscha» da Gion Antoni Derungs ei inspirada dil vegl cudisch da canzuns sacralas «Consolaziun dell’olma devoziusa» da p. Carli Decurtins. Quella publicaziun ch’ei cumparida per l’emprema gada 1690 e restampada en buca meins che 11 ediziuns ha surviu passa 250 onns ella liturgia catolica dalla Surselva. L’emprema versiun cun notas e melodias localas ei denton cumparida pér igl onn 1941. Ella ei vegnida procurada lezza ga dil cumponist Duri Sialm (1891–1961), dil reminent in aug da Gion Antoni Derungs. Martin Cabalzar La premaudiziun ha liug sonda, ils 12 d’avrel 2025 allas 20.00 ella baselgia claustrala a Glion, Dumengia da Palmas, ils 13 d’avrel 2025 allas 17.00 ella baselgia dalla s. Crusch a Cuera e Vendergis sogn allas 18.00 ed allas 20.30 ella baselgia da Pleif a Vella. Reservaziuns: www.chorvirillumnezia.ch Il Chor viril Lumnezia sut la direcziun musicala da Retus Giger.

Bunamein si’entira carriera professiunala ei Beat Manetsch staus redactur e producent da televisiun, schegie ch’el haveva atgnamein fatg la scola d’art. Cuort avon sia pensiun eis el turnaus anavos en Surselva ed ils davos quater onns eis el perfin turnaus anavos tier si’emprema amur: la lavur artistica. – Ina viseta a Flond tier Beat Manetsch e ses maletgs. Gl’um dalla televisiun, Beat Manetsch, ei turnaus avon sis onns en Surselva. Leu eis el era turnaus tier sia «emprem’amur», igl art. In maletg suenter l’auter pren Beat ­Manetsch (64) per mauns. Igl ei ver 25 maletgs. El posiziunescha mintgin da quels en siu grond surcombras a Flond ch’el ei gest vid baghegiar entuorn. Beat Manetsch declara mintga singul maletg: la tecnica, il sujet, il mument dalla creaziun, la historia davostier. Sia pictura ei enorm multifara, per ordinari eis ei bein ieli sin teila, mo adina ha el malegiau cun in auter streh, stil ni format – dil maletg naturalistic-concret cun pennel satel tochen all’abstracziun e reducziun cun streh e penel lad sin teila gronda. «E lu, tgei manegias ti? Beat Manetsch fa sias explicaziuns sin il surcombras a Flond cun slontsch, cun in plascherun ed adina cun in surrir. Igl ei quei rir da furbaz che para da dumandar permanentamein cun egls targlischonts e senza seludem, mo cun viv interess pil visavi: «E lu, tgei manegias ti da mia bravura?» Beat Manetsch ei buc in artist el senn classic dad ina persuna che viva da sia lavur artistica. El ei gie pensiunaus dapi quater onns (mira boxa). Mo dapi siu pensiunament anticipau, suenter in culp da tschurvi, eis el turnaus anavos tier ina da sias empremas amurs: la pictura. «Duront mi’affonza, duront e suenter il gimnasi a Mustér hai jeu ferdau igl art. Lu sun jeu denton s’inamuraus ella televisiun. Uss sun jeu per aschidadir turnaus anavos tier mia emprem’amur», recapitulescha Beat Manetsch sia via artistica. Suenter il gimnasi en claustra haveva el numnadamein fatg la scola d’art e perfin fatg la formaziun sco scolast da dessegn e historia d’art. Mo instruiu en quels roms ha el mai propi, perquei che «l’amur» ei eba vegnida denteren, la televisiun. Beat Manetsch seregorda perfin aunc dil mument ch’ha dau ad el igl impuls avon circa tschun onns da puspei prender per mauns colurs e pennels: «Jeu erel sisum il tscherscher el curtgin da mia casa cheu a Flond. Ei era in bellezia di per prender giu tschereschas. E lu hai jeu mirau entuorn e giu il patratg: Atgnamein fussi da malegiar quei panorama.» Il di sissu ei Beat Manetsch ius a cumprar teila, colurs e pennels e ha entschiet. Ed el di da sesez: «Jeu sun buc in artist, aber jeu sun ina persuna creativa.» Esser «miez weg» Dapi igl impuls sil tscherscher ei sia collecziun carschida, ed ella fuss en mintga cass digna per in’exposiziun. Ei dat unicats, nua che Beat Manetsch ha empruau or ina nova tecnica, sco p.ex. in maletg impressiunistic dètg gagl dalla planira dalla Greina. Ni lu muossa el era ina gronda teila alva cun in tgaun malegiaus da surengiu che passa sco en in effect da stop-tric tras la cuntrada. Denton sper quellas lavurs singulas ha Beat Manetsch era realisau serias, per exempel squetschs da linol che muossan pézs marcants dalla Surselva, dil Péz Terri tochen tiels Cavistrai. Quella gronda varietad artistica declara Beat Manetsch era cun siu gust da semplamein «schar capitar». «Igl ei in semegliont sentiment sco da sgular, semplamein empruar ora enzatgei e schar ir il maun – e buca propi saver, nua ch’ins setschenta. E sch’jeu sun fetg focussaus sin ina lavur, lu sun jeu ‹miez weg›, sco en trance. Jeu emblidel bunamein da cuschinar enzatgei da tscheina.» Da seschar purtar dil process creativ, quei seigi il privilegi dil temps dalla pensiun. «Tier la televisiun stuevel jeu adina tener en il temps d’emissiun ed il budget. Ussa sun jeu libers d’empruar e far», di Beat Manetsch. Baghegiau sez in delta Duront raquintar da siu process da malegiar, lai Beat Manetsch adina puspei curdar il plaid «sgular». Che da malegiar seigi «sco sch’in tschéss sgola sur la cuntrada». Ed el conceda: «Il sgular ei propi ina gronda brama e pissiun. Tier la televisiun ein las filmadas ord il helicopter adina stadas in highlight. Jeu erel adina talmein focussaus silla vesta da surengiu tras ina camera ni in monitur ch’jeu stuevel perfin better si da temps en temps … Aber jeu sun adina sgulaus sgarscheivel bugen.» Ed el raquenta perquei era dad ina da sias empremas experienzas da sgular duront si’affonza a Trun, la quala savess declarar la cumbinaziun da sgular e malegiar: «D’affon havevel jeu baghegiau sez cun plastic e cun ‹dahlattas› enguladas in aschinumnau ‹Hängegleiter›, in delta. Il polster per purtar igl entir apparat havevel jeu perfin cusiu sez, culla maschina da mia mumma.» Cun siu delta ha Beat Manetsch lu fatg ses emprems exercezis da sgular sin in rieven sur casa a Campliun, cun sustegn da collegas, dad ina schanza e dils skis … tochen il di che la polizia ha viu ses experiments da sgol ed ha scumandau il delta. Aunc oz, ver 50 onns pli tard, sto Beat Manetsch rir da siu delta, era sch’el muossa cun luschezia ina fotografia da cumprova: il giuven Beat e siu delta. Capitulau tier Spescha Schegie che Beat Manetsch viva dapi il 2019 a Flond, ei restada la colligiaziun cul vitg nativ Trun, seigi cun accumpignar filmicamein las festivitads da «600 onns Ligia Grischa» ni cun elavurar tematicas da Trun en sia lavur artistica. Aschia ha el gia empruau d’imitar ni copiar ovras dils enconuschents artists da Trun: Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed. Per exempel ha el creau ina varianta dad ina enconuschent’ovra da Carigiet, cun in utschi sin il sem d’ina finiastra. La versiun da Beat Manetsch ei propi remarcabla e greva da distinguer dil Carigiet original. «Dad imitar il stil da Carigiet ei buc aschi grev. Quei maletg hai jeu realisau pli u meins en in di da lavur.» Mo tier l’imitaziun dad in’ovra da Matias Spescha ha Beat Manetsch stuiu capitular. «Duront in’jamna hai jeu mischedau colurs ed empruau ora siu stil. La difficultad ei ch’in Spescha sto, malgrad tutta reducziun, tuttina haver ina certa splendur. Aber tier mei ha quei semplamein buca funcziunau – u che la colur era buca buna ni che la consistenza era buc ideala. Alla fin hai jeu buca fatg or da quell’ovra in Spescha, mobein in Manetsch!» E quei maletg penda oz ell’habitaziun dad in’anteriura collega da lavur. Buca schar emblidar Ed era in’autra seria da maletgs connectada cun Trun ei Beat Manetsch vid realisar. Igl ei ina seria da maletgs dad el e d’anteriurs conscolars – e quei el mument ch’ei survegnan ina entuorn las ureglias. «Nus havevan in augsegner a Trun che ‹schlagava› ils affons.» Duront lur temps d’affonza vegnevi quella persuna d’autoritad denton mai messa en damonda, schegie ch’ella surpassava permanentamein in cunfin. «A Trun vegn aunc oz discurriu da quei augsegner. Cun mia seria da purtrets less jeu buca far reproschas al quescher da quels onns, mo jeu less documentar la violenza digl augsegner, sco ina specia da diari, sperond che quei malfatg mondi buc en emblidonza.» E duront che Beat Manetsch raquenta quella historia e si’idea d’elavurar quella artisticamein, resorta era il schurnalist en el, il schurnalist che vul dar ina vusch ad ina verdad tschelada. Il retuorn Mo avon che Beat Manetsch vegn da cuntinuar e finir quella seria dils «schlagai» ed avon che sededicar ad autras picturas, vegn el a sefocussar pil mument sin lavurs filmicas. Actualmein eis el vid finir ina seria da purtrets filmics per in’exposiziun da Gualsers en Val S. Pieder. E sin quei atun less el presentar a Trun in film pli liung sur da tut las festivitads dils «600 onns Ligia Grischa». Per quella documentaziun ha el filmau material dad 8,5 terabytes – in volumen enorm ch’el ha uss da tagliar ensemen. Beat Manetsch ei pia turnaus sin sia pensiun en Surselva, a Flond e parzialmein era a Trun. Mo el ei era turnaus tier si’emprema amur, tier igl art – senza denton tralaschar las experienzas rimnadas duront ils onns ch’el ha viviu e luvrau a Basilea ed el rest dalla Svizra. E tgisà, forsa ch’ei dat in bi di aunc in ulteriur retuorn – forsa ch’in delta or da plastic e «dahlattas» sgola in bi di sur Campliun ora, cun in pilot che ri sco in furbaz e cloma da surengiu: «E lu, tgei manegias da mia bravura?» Dalla Surselva a Basilea ed anavos en Surselva Beat Manetsch (64) ei carschius si a Trun Campliun. Suenter il gimnasi ella Scola claustrala a Mustér ha el absolviu la Scola d’art a Basilea, nua ch’el ha era fatg la formaziun sco scolast da dessegn e historia d’art – e perfin aunc da gimnastica. Silsuenter eis el denton turnaus el Grischun per luvrar tier la Televisiun Rumantscha. Denter auter ei Beat Manetsch staus part dalla pintga squadra redacziunala che realisava l’emissiun critic-satirica dil «Muschkito» (1990 – 1993). Ils onns 90 eis el vegnius clamaus a Turitg, tier SRF, nua ch’el ha luvrau surtut ellas redacziuns dalla cultura populara, denter auter per emissiuns sco «Bsuech in...» ni «Landuf, landab». Duront siu temps sco redactur e producent tier SRF ha el era responsau emissiuns televisivas specialas sco quellas dil tscheiver da Basilea ni dil Basel Tattoo. Cuort avon sia pensiun ei Beat Manetsch turnaus el Grischun sco redactur da Cuntrasts tier RTR. Igl onn 2021 ha el denton seschau pensiunar anticipadamein, suenter haver subiu in culp da tschurvi. Denton era uss, duront siu temps da pensiun, eis el aunc adina per via sco redactur liber ed um da camera per occasiuns specialas. Per exempel ha el filmau igl onn vargau tut las occurrenzas a Trun en connex cul giubileum da «600 onns Ligia Grischa». Ed el tgira actualmein era aunc in project filmic per in’exposiziun dils Gualsers en Val S. Pieder. Sper quella lavur filmica sededichescha Beat Manetsch oravontut all’atgna pictura. Beat Manetsch ei bab dad in fegl da 26 onns e viva e lavura dapi il 2019 a Flond, nua ch’el renovescha pass per pass ina casa veglia amiez il vitg. (fmr/dat) «Igl ei sco da sgular» Gl’um dalla televisiun, Beat Manetsch, ei turnaus avon sis onns en Surselva. Leu eis el era turnaus tier sia «emprem’amur», igl art. Suenter il gimnasi sin claustra a Mustér haveva Beat Manetsch numnadamein fatg la scola d’art, ha lu denton luvrau treis decennis tier la televisiun. Dapi sia pensiun anticipada ha el creau ina dètga collecziun da maletgs, da cuntradas naturalisticas alla ferma abstracziun. «Igl ei sco da sgular», di el davart sia lavur artistica. El ha schizun gia empruau d’imitar ovras d’Alois Carigiet e Matias Spescha. – Ina viseta tiegl artist Beat Manetsch. (fmr/dat) In tgaun che va a spass tras ina cuntrada alva – in dils maletgs che Beat Manetsch muossa en siu surcombras a Flond. Beat Manetsch cun siu «Carigiet». Sco ina sort training artistic ha el empruau d’imitar in’ovra digl enconuschent artist grischun Alois Carigiet. Beat Manetsch cun siu «Carigiet». Sco ina sort training artistic ha el empruau d’imitar in’ovra digl enconuschent artist grischun Alois Carigiet. Beat Manetsch e siu delta – da buob haveva el construi sez quei apparat ed haveva fatg tests da sgular sur casa a Trun Campliun. Beat Manetsch ed in maletg dalla Greina.

En sia seduta dalla mesjamna sera ad Andiast ha il cussegl da vischnaunca da Breil eligiu la cumissiun da cultura. Quella secumpona da Michael Friberg (Breil), Angela Gulli (Andiast), Patrick Albrecht (Dardin), Marc Pfister (Vuorz) e David Flepp (Danis). Per l’entschatta digl onn 2025 ha la suprastonza communala approbau ina ordinaziun da cultura. En connex cun quella ordinaziun han ils vischinadis saviu proponer las persunas per quella cumissiun. Plinavon ha il cussegl da vischnaunca approbau unanimamein il credit per la sanaziun dalla Via S. Giacun. Per lingia d’aua e deflussiun ein vegni sbursai 200 000 francs. (cdm/fmr)

Mustér Sonda, ils 5 d’avrel 2025 allas 17.00 vegn mussau el Center sursilvan d’agricultura a Mustér il film «Die Anhörung» da Lisa Gehrig. Il film ei vegnius honoraus sco meglier film documentar dil Premi da film svizzer 2024. Il film muossa quater requirentas e requirents d’asil refusai. El dat investa ella procedura d’audiziun davart ils motivs daco ch’els ein fugi en lur tiara. La documentaziun examinescha aschia il coc dalla procedura d’asil. Suenter il film suonda in discuors cul protagonist Yves Pascal Honla. El relata da sias experientschas e da las sfidas quotidianas sco requirent d’asil, sco era da las perspectivas da carstgauns ch’ein fugi. Agl apero seporscha la caschun da sediscuorer cun in dils fugitivs. La presentaziun dil film e la sentupada vegnan arranschadas dil Center sursilvan d’agricultura en collaboraziun culla Crusch Cotschna Svizra dil Grischun. Igl arranschament vegn sustenius dalla vischnaunca da Mustér, l’Uniun Medelina, la Promoziun dalla cultura Grischun cugl Uffeci da cultura, il Program d’integraziun cantunal ed «ici. Communablamein cheu». (cdm/fmr) Scena el film «Die Anhörung».

Questa fin d’jamna vegn dada la 13avla runda dil campiunadi da ballapei regiunal. Trun/Rabius e Schluein Glion – las equipas da 3. ligia dalla Surselva – absolvan impurtontas partidas ordeifer. Schluein Glion e Trun/Rabius ein parti cun terradas el campiunadi da ballapei regiunal da questa primavera. Las duas equipas sursilvanas dalla 3. ligia han spiars encunter Sargans, respectivamein Bogn Ragaz. Questa fin d’jamna suondan per omisduas squadras danovamein scuntradas ordeifer. Schluein Glion ei hosp da Triesenberg ch’ei ussa secund ella tabella. Quei plaz avisescha era l’equipa dalla Foppa. Per buca piarder il contact ei in success pia necessaris, era sco reacziun silla prestaziun mediocra dalla sonda vargada encunter Sargans. Da grond’impurtonza ei il giug da dumengia suentermiezdi per Trun/Rabius. Igl adversari – Landquart – ei in concurrent direct alla cua dalla tabella. Landquart ha mo in punct pli pauc sin siu conto che Trun/Rabius. Equipas da 4. ligia fan pausa Las squadras sursilvanas engaschadas ella 4. Ligia – Lumnezia, Schluein Glion e Danis-Tavanasa – han pausa la fin d’jamna. Perencunter absolva la secund’equipa da Trun/Rabius siu emprem giug da primavera ella gruppa da promoziun dalla 5. ligia. L’equipa dalla Cadi ei hosp a Mels che ha gudignau la fin dall’jamna vargada igl emprem giug encunter Lusitanos de Samedan. La secund’equipa da Trun/Rabius ei la suletta squadra sursilvana ch’ei sequalificada igl atun vargau per la gruppa da promoziun. Emprema scuntrada per las Sursilvanas Igl emprem giug da primavera absolvan las dunnas dil team dalla Surselva. Suenter il campiunadi digl atun ein ellas suveranamein alla testa dalla tabella dalla 4. ligia. Cun prestaziuns semegliontas a quellas digl atun vargau vegnan ellas da far il sparun ella 3. ligia. Dumengia suentermiezdi retscheivan ellas Triesen a Tavanasa. 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Schluein Glion ve. 20.00 Panaduz – Sargans so. 16.00 Triesen – Sevelen so. 16.00 Walenstadt – Mels du. 14.00 Landquart – Trun/Rabius du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Tusaun/Cazas so. 17.00 Domat – Lai Valbella du. 17.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Trübbach – Landquart so. 17.00 Panaduz – Val Tamina so. 18.00 Mels – Trun/Rabius du. 10.00 Triesenberg – Walenstadt du. 17.00 5. ligia, runda da primavera, gruppa 1 Flums – Tusaun/Cazas ve. 20.00 Vaz Sut – Bogn Ragaz so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Orion Cuera – Surselva b du. 17.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Brühl – Arbon so. 09.30 Cuera 97 – Heiden so. 13.00 Sargans – Mels so. 14.00 Rheintal – Montlingen so. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Glarnerland – Bogn Ragaz so. 11.00 Balzers – Domat so. 13.00 Valposchiavo – Panaduz so. 14.00 Surselva – Landquart Glion so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Vaduz – Tavau so. 12.00 Domat – Balzers so. 13.00 Buchs – Valposchiavo so. 13.30 Grischun Central – Bogn Ragaz Cazas so. 15.00 Landquart – Panaduz du. 10.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva b – Landquart Trun so. 14.00 Cuera 97 – Domat so. 16.00 Vaz Sut – Schlarigna du. 14.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Au-Berneck – Montlingen so. 10.00 Cuera 97 – Weesen so. 10.00 Buchs – Widnau so. 11.00 Diepoldsau-Schmitter – Surselva a so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Tavau so. 10.00 Orion Cuera – Valposchiavo so. 12.00 Landquart – Surselva b so. 13.30 Domat – Grischun Central du. 13.00 Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central b – Bregaglia Cazas so. 11.00 Valposchiavo – Grischun Central c du. 14.00 Domat – Orion Cuera du. 15.00 Juniors D2, gruppa 2 Mels – Domat so. 09.30 Landquart – Panaduz so. 11.00 Surselva c – Cuera 97 Schluein so. 11.00 Vaz Sut – Surselva d du. 13.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Domat so. 18.30 Tusaun/Cazas – Romanshorn du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Triesen Tavanasa du. 15.00 Junioras FF-17, gruppa 1 Surselva – Dardania S. Gagl Tavanasa so. 10.00 Junioras FF-15 1, gruppa 1 Oberthurgau – Sulgen so. 10.00 Tusaun/Cazas – Toggenburg so. 13.00 Junioras FF-15 2, gruppa 1 Triesen – Rapperswil-Jona so. 10.00 Cuera 97 – Schwanden so. 12.00 Uznach – Mels so. 14.00 Surselva – Tusaun/Cazas Tavanasa so. 14.00 Plaun a plaun vegnan tuttas equipas da ballapei puspei en funcziun suenter la pausa d’unviern.

Igl Uffeci federal da traffic ha acceptau ils plans per las novas sutgeras da Val Val – Cuolm Val e Val Val – Calmut a Tujetsch. Consequentamein san las lavurs da baghegiar quels dus novs indrezs da transport vegnir lantschadas questa primavera. Il proxim unviern vegnan ellas ad esser en funcziun. Dumengia vegn priu cumiau dallas sutgeras veglias, baghegiadas 1988. Ils 28 da mars 2025 ha igl Uffeci federal da traffic approbau ils plans pil remplazzament dallas sutgeras da Val Val – Cuolm Val e Val Val – Calmut. «Quels dus indrezs da transport novs dublegian la capacitad d’entochen ussa. Els ein era dus elements centrals dalla colligiaziun dil territori da skis dall’Alpsu e Milez/Cuolm Val», scriva l’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA en ina communicaziun als mieds da massa. Pli spert sils cuolms Las duas sutgeras existentas cun plaz per mintgamai quater persunas ch’ein vegnidas baghegiadas 1988 vegnan remplazzadas da dus indrezs novs. Omisduas sutgeras porschan plaz a mintgamai sis persunas. «Ellas dublegian la prestaziun da transport sin 2400 persunas per ura. Cun tschun meters per secunda ei il temps da viadi in bien ton pli sperts. Il temps da viadi dalla sutgera Cuolm Val importa da niev 3,18 minutas, quel sil Calmut 3,40 minutas. «Las duas sutgeras novas ein in impurtont pass el svilup dil territori da skis d’Andermatt-Sedrun-Mustér. El suttastreha la strategia d’investiziun da Vail Resorts en favur dalla qualitad e dall’aventura dils hosps igl unviern», scriva l’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA. Sutgeras da Garaventa Gia il schaner 2022 ha l’Andermatt-Sedrun Sport SA lantschau la planisaziun dallas duas sutgeras novas. Dapi lu ei vegniu luvrau intensivamein vid il project entochen alla coordinaziun dil project cullas autoritads cantunalas e communalas. Las duas sutgeras novas ein vegnidas planisadas e vegnan construidas da Garaventa. «Las ulteriuras lavurs da planisaziun ed execuziun ein vegnidas surdadas per gronda part ad interpresas regiunalas», scriva la societad. Cuort temps da realisaziun Il temps da realisar las duas sutgeras novas ei fetg cuorts. Naven dil davos di da menaschi da quest unviern – dumengia, ils 6 d’avrel 2025 – e l’avertura dallas sutgeras novas l’entschatta december 2025, sto in project cumplex vegnir realisaus. D’ina vart setracta ei da demontar igl existent, da l’autra vart dalla construcziun dils indrezs novs sco era dallas lavineras. Grazia a lubientschas specialas dil cantun Grischun e dalla vischnaunca da Tujetsch sa igl access als plazzals vegnir preparaus spert suenter la stagiun d’unviern. Ina attenziun speciala sto vegnir dada alla coordinaziun cun lavurs che vegnan fatgas sin ulteriurs plazzals el contuorn. Concretamein setracta ei dallas lavineras per segirar il territori sco era digl implont da fotovoltaica Solar Sedrun dall’Energia alpina. Cumiau dallas sutgeras veglias Dumengia, ils 6 d’avrel 2025 ein las duas sutgeras veglias da Val Val – Cuolm Val e Val Val – Calmut per la davosa ga en funcziun. Ellas ein vegnidas en funcziun igl onn 1988. Sco simbol final vegnan representants da Vail Resort ed Andermatt-Sedrun Sport SA a seser silla davosa sutga dalla sutgera da Val Val si Cuolm Val. Quella sutga arriva allas 16.10 si Cuolm Val nua ch’ei dat plaids ed in apero. Allas 17.15 suonda la cuorsa a val en direcziun Dieni. Novas sutgeras per Val Val Dumengia proxima, ils 6 d’avrel 2025 vegnan las duas sutgeras a Val Val en Val Tujetsch messas en funcziun per la davosa ga. Silsuenter ston ellas untgir a duas novas sutgeras. Ils dus indrezs da transport a quater ein vegni construi igl onn 1988 e vegnan remplazzai da duas sutgeras a sis. Sco quei che l’Andermatt Sedrun Disentis Marketing SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegnan las sutgeras novas en funcziun il december vegnent. Per che quei seigi pusseivel sto il plan da lavur esser coordinaus fetg bein. El territori vegnan numnadamein era baghegiai lavineras novas e buca lunsch naven era igl implont da fotovoltaica Solar Sedrun. (fmr/hh) Visualisaziun dalla nova staziun da val a Val Val. Survesta dalla duas sutgeras existentas a Val Val denter l’Alpsu e Milez.

Ei fa primavera e cunquei seregheglia la natira e l’utschleglia ei pli presenta. Als utschals sededichescha Thomas Bieler da pign ensi. Gl’um pensiunau da Rabius ei commember dalla gruppa ornitologica dil Grischun. Sia staziun da tgirar utschals blessai ei ina da 17 ch’ei dat el Grischun. «Inagada ein dus Franzos sefermai tier nus a Rabius. En ina scatla havevan els treis pintgas tschuettas, e quellas han els lu confidau a mi», raquenta Thomas Bieler. Igl ei ina da numerusas episodas da sia occupaziun sco ornitolog da hobi. Ils dus turists havevan giu cumpassiun cullas treis pintgas. Els havevan retschiert l’informaziun ch’ei detti ella vischinonza ina staziun da tgira per utschals. Las treis tschuettas Thomas Bieler avon la voliera, la "clinica" dils utschals anflai. Gl’ornitolog da hobi luvrava lu aunc cumpleinamein ed ei staus sfurzaus da decider. «Trer si ina tschuetta giuvna ei fetg fetg grev. Ed jeu havevel survegniu gest treis.» El havessi stuiu procurar miurs futschas, conservar e schelentar quellas, e lu perver las pintgas, plaunsiu e trasora, cun buccadas da quella carn.» E buca mo quei: nuninterruttamein havess gl’ornitolog stuiu mussar als utschals da rapina da vegnir independents, zacu havessen els stuiu pigliar sezs lur vivonda. Igl ei stau ina situaziun nunpusseivla. «Els havevan declarau a mi il liug dall’anflada. Aschia ch’jeu hai saviu organisar da purtar anavos las treis orfnas en lur habitadi». La lescha svizra d’animals scamonda a carstgauns da trer si animals selvadis, leutier s’audan era ils utschals. En Surselva han mo tschun persunas ina lubientscha speciala da far quei, e Thomas Bieler in da quels. Adina puspei sto il commember dalla gruppa ornitologica dil Grischun dar cussegls al telefon. Ei capeta che utschals emprovan da sgular, l’acziun gartegia buca ed els crodan ord gl’igniv. Ni ch’ins vesa co in gat tschappa in utschi. Adina puspei capeta ei che utschals collideschan cun finiastras e vitrinas da veider. Carstgauns s’avischinan, ed il basegns da gidar s’envida. «En in cass sco cullas treis tschuettas ditgel jeu adina da schurmegiar ils disgraziai da gats ni dil traffic, mo era da schar reger la sauna raschun. In maset ella trappa da miurs Gl’ornitolog cun staziun da tgira a Rabius muossa la statistica ch’el ha fatg digl onn 2024. En tut ha el giu 14 cass. Ina persuna ha vuliu saver tgei ch’ins sappi far cun in petgalenn che petgi trasora ella fatschada dalla casa. Ed in di d’unviern ha ina persuna purtau ad el in prelat blessau. Quel haveva in gat tschappau, ina ala digl utschi haveva ina plaga aviarta. Duront 76 dis ha gl’ornitolog tgirau el, las empremas jamnas el caset pign, lu ella voliera. «Quella passiun ha miu bab dau vinavon a mi. Cu jeu erel in buobet mussava e declarava el cun mintga caschun quei ch’ins saveva observar ora ella natira», raquenta Thomas Bieler. Gl’um dall’annada 1946 ei naschius a Trun. El seregorda aunc bein d’in schabetg da quels onns d’affonza ch’el haveva viu inagada sur casa en in clavau in maset futsch, pegliaus en ina trapla da miurs. Gl’onn 1954 ha ei dau in tagl ella veta dil buobet. Il bab, Eugen Bieler, selvicultur circuital a Trun, ei morts dalla tuberculosa. Thomas Bieler, gl’um che cumplenescha proximamein 79 onns, tradescha che quei tagl hagi schau anavos ina plaga ed influenzau sia veta futura. Inagada quater, oz 17 L’affecziun per flora e fauna ch’il bab haveva dau vinavon, ha el manteniu tochen oz. Suenter gl’eveniment tragic per la famiglia Bieler-Scherrer ei la mumma, oriunda da Sogn Gagl, returnada cun ses dus buobs anavos ed en quei marcau ei Thomas Bieler carschius si. La via professiunala ha menau el sectur social. «Gl’onn 1971 sundel jeu lu puspei turnaus a Trun, e pli tard secasaus cun mia famiglia a Rabius», di Thomas Bieler. El ha luvrau sco procuratur social, ei staus secretari regiunal dalla Pro Juventute ed ha menau il post dalla Pro Senectute. Da 1994 tochen 2010 ha el menau la Casa s. Martin a Trun. Gl'ornitolog da hobi muossa in iev ch'ei 13 gada pli gronds che quel d'ina gaglina: quel d'in struz. En siu temps liber ein ils utschals e l’ornitologia stai in equiliber. «Cu jeu hai entschiet, eran nus en quater, ussa eis ei 17», di Thomas Bieler manegiond il diember da staziuns da tgira d’utschals el Grischun. Dapi prest 40 onns ha el ina voliera per utschals dumiastis, cunzun canaris e parfichels. «Jeu havevel differents ‘nuegls’» remarca el e raquenta da sia passiun. Ella sparta dils utschals selvadis eis el s’approfundius pér pli tard. Avon 23 onns ha el fatg il diplom d’ornitolog campester e pli tard quel da menader d’excursiuns. Ils «nuegls» drova el per tgirar utschals blessai ni bandunai. En Surselva ein las tschun suandontas persunas autorisadas da tgirar utschals selvadis: Daniel Bundi, Curaglia (079 676 49 24); Walter Schmid, Val S. Pieder (076 571 12 85); Pirmina Caminada, Surcasti (079 259 09 46); Gieri Derungs, Glion (079 338 77 42) e Thomas Bieler (079 249 77 47).

Avon precis 50 onns, ils emprems dis d’avrel digl onn 1975 han pliras lavinas caschunau morts e donns nundetgs en Surselva. Il pli fetg ei il vitget dad Acla ella Val Medel vegnius tuccaus. Mo era ella fracziun da Caprau dado Mustér ha ina lavina satrau pliras casas ils 9 d’avrel 1975. La FMR ha discurriu cun Dumeni Columberg (83), il president communal da Mustér da lezzas uras ch’ei staus involvaus activamein ella crisa. Igl anteriur cusseglier naziunal e da lezzas uras president communal da Mustér, Dumeni Columberg ei staus involvaus activamein ella catastrofa dalla natira sissum la Surselva. El seregorda: «Oravontut ils 5 e 6 d’avrel 1975 ein stai muments da sgarschur ed anguoscha. Nevaglias sco negin saveva seregurdar.» Pervia dil prighel seigien tuttas vias vegnidas serradas ed il traffic da viafier seigi vegnius interruts. Dumeni Columberg: «Ei era il di avon dumengia alva. La damaun hai jeu informau il plevon, sur Giuli Cantieni, ch’ins stoppi desister dalla fiasta dils premcommunicants pervia dil prighel.» Viseta da cusseglier federal Kurt Furgler suenter las lavinas da 1975 ad Acla. Dretg dad el Dumeni Columberg, davontier Arnold Candreia ch’ei staus el stab da crisa e pli tard president communal da Medel. Realisau ina disgrazia pli gronda Dumeni Columberg che ha oz 83 onns di ch’el hagi passentau la notg dalla sonda silla dumengia ensemen cun entgins collaboraturs en casa communala da Mustér. Els erien en contact permanent cullas vischnauncas vischinontas e culla centrala a Cuera per discutar vicendeivlamein la situaziun da prighel. «Viers mesanotg ei la communicaziun telefonica cun miu collega medelin, president communal e deputau Battesta Flepp, vegnida interrutta. En quei mument hai jeu saviu, ch’ei seigi capitau ina disgrazia pli gronda.» Emprems salvaments la dumengia El decuors dalla dumengia, ils 6 d’avrel 1975 hagien las forzas da salvament da Mustér e contuorn saviu evacuar ulteriuras persunas en loghens prigulus e prender empremas mesiras da salvament, scriva Dumeni Columberg en «Plaun a plaun essan nus vegni pertscharts dalla dimensiun extrordinaria dalla devastaziun. La pli gronda ella Val Medel cun la destrucziun dil vitg dad Acla e la mort da treis persunas.» Pliras persunas seigien vegnidas evacuadas cun blessuras. Ils donns materials vid baghetgs e stabiliments seigien stai enorms. Il vitg dad Acla il pli sissum la Val Medel ei tenor ils rapports actuals d’avon 50 onns vegnius destruius dil taliter dallas lavinas. Igl ei oz scumandau da habitar ad Acla duront igl unviern. Giu grond cletg Era l’ucliva da Caprau che s’auda tier la vischnaunca da Mustér ei vegnida disfatga parzialmein. Dumeni Columberg ch’ei vegnius incumbensaus dalla regenza grischuna cun la dislocaziun dils habitonts dad Acla e Caprau seregorda: «Igl avrel 1975 han lavinas destruiu ina casa a Caprau, disfatg ni demoliu 24 baghetgs e ver 2700 m³ uaul sur Valentin e Caischavedra.» Per cletg seigi negin vegnius per la veta, di Columberg. «La gronda part dils habitonts dalla fracziun da Caprau haveva bandunau il di avon l’ucliva, denter els era las duas persunas ella casa devastada. Endisch eran aunc leu e han giu grond cletg.» Dislocar sco suletta opziun Entras la destrucziun digl uaul da Protestein hagi il vitg da Caprau piars siu schurmetg natural. Perquei hagi ei dau neginas autras letgas che d’ereger lavineras ni da dislocar ils 25 habitonts, di Dumeni Columberg che ha accumpignau ils eveniments da lavinas a Mustér e Medel igl 1975. «Suenter madira ponderaziun ein schibein ils pertuccai sco las autoritads communalas, cantunalas e federalas vegni alla conclusiun, ch’ei seigi pli cunvegnent da dislocar Caprau che d’ereger ustonzas.» Niev quatier alla Scaletta La dislocaziun dils habitonts seigi stada cumplicada e pretensiusa, scriva Dumeni Columberg en in rapport d’avon diesch onns. Pils da Caprau seigi ei en emprema lingia stau necessari d’anflar in liug adattau. «Grazia alla capientscha e generusadad dalla Claustra sco proprietaria dil terren havein nus saviu arver in niev quatier alla Scaletta, gest sper la via da Cavardiras.» Silsuenter seigi ei stau da procurar per l’avertura e da planisar la surbaghegiada da quater casas cun en tut nov habitaziuns. «Ina gronda sfida ei stau da finanziar quei. En emprema lingia havein nus calculau il buordi finanzial che mintga famiglia donnegiada possi purtar sin fundament da lur entradas individualas. Il manco havein nus calculau da cuvierer cun subvenziuns e donaziuns.» Las famiglias hagien alla fin finala stuiu surprender denter 10 e 15 % dalla summa total da 3,2 milliuns francs. Era Acla ha stuiu bardigliar Dumeni Columberg ha gia rapportau a caschun dil 40avel onn dapi las lavinas da 1975 che la dislocaziun dils habitonts dad Acla a Fuorns seigi stada ina caussa cumplicada e hanada. En discuors cun la FMR ha el detg denter auter che las lavurs mavien buca vinavon. Quei hagi caschunau bia malaveglia. «En quella situaziun fatala ha la Regenza – en concordanza cun la suprastonza communala da Medel ed ils pertuccai – incaricau mei da procurar per la reconstrucziun dallas casas. Jeu hai survegniu la plenipotenza da representar tuttas famiglias cumpigliadas e l’incarica da realisar tonpli spert la surbaghegiada ed oravontut procurar per la finanziaziun.» Quei seigi stau ina incarica fetg greva e pretensiusa. «Bunamein dus onns han ils dad Acla stuiu viver en dimoras provisorias a Curaglia e Fuorns. Entgins ein stai parzialmein ad Acla.» Quater casas en siat meins En strusch siat meins seigien quater casas vegnidas eregidas a Fuorns, di Dumeni Columberg. «Quellas casas novas han dau suttetg a siat famiglias cun 27 habitonts. La surbaghegiada ha custau biabein 1,8 milliuns francs.» La finanziaziun seigi succedida entras differentas contribuziuns dil maun public e da privats fetg generus. «La fin finala han las famiglias aunc stuiu surprender rodund diesch perschiens dall’investiziun totala, ni denter 50 000 e 100 000 francs.» Ils prighels dalla natira restan Las nevaglias dall’entschatta d’avrel 1975 ein stadas ina catastrofa cun dimensiuns unicas, specialmein per ils avdonts dad Acla e Caprau, remarca Dumeni Columberg alla fin da siu rapport. El avertescha sin basa dallas experientschas sissum la Cadi che las mesiras da segirtad astgien buca vegnir negligidas. E da gronda impurtonza seigi era ina buna organisaziun da prevenziun cun claras cumpetenzas e cun ina squadra bein scolada e preparada pil cass urgent. In vitg sutterau cun treis morts L’entschatta d’avrel 1975 hai dau grondas nevaglias en entginas valladas grischunas. Numerusas lavinas han caschunau enormas donns e grondas devastaziuns. Grevamein pertuccadas ein stadas las vischnauncas da Medel, Mustér, Tujetsch cun 24 baghetgs destrui dil tuttafatg.Il vitg dad Acla entadem la Val Medel ei vegnius destruius dil taliter e l’ucliva da Caprau (Mustér) disfatga parzialmein. Treis persunas han stuiu schar la veta ed ei ha dau biars blessai ch’ein stai satrai ella lavina ad Acla. Ils donns materials vid baghetgs, stabiliments ed uauls ein stai considerabels. La lavina dalla dumengia avonmiezdi dils 6 d’avrel 1975 ha era destruiu la punt sur il Rein Miez silla fotografia. (fmr/mg) Avon la lavinas da 1975 era Acla ina fracziun cumpacta dalla vischnaunca da Medel/Lucmagn. 27 persunas han stuiu dislocar suenter la lavina a Fuorns. La fracziun da Caprau ha piars circa 2700 meters cubic uaul da protecziun. Perquei han ins decidiu da dislocar ils habitonts dalla fracziun da Caprau che s’auda tier Mustér en in niev quatier. Dumeni Columberg Viseta da cusseglier federal Kurt Furgler suenter las lavinas da 1975 ad Acla. Dretg dad el Dumeni Columberg, davontier Arnold Candreia ch’ei staus el stab da crisa e pli tard president communal da Medel.

Pastgas 2025 siara l’ustria dil Hotel Postigliun ad Andiast ed ils ustiers Corina e Guido Sgier vulan suenter 37 onns prender la veta empau pli patgific. Cun la fin dalla ustria piarda la regiun buca sulet in excellent menaschi da gastronomia, Andiast piarda era l’ustria dil vitg. Pil mument para tut dad esser sco adina ella ustria dil Hotel Postigliun ad Andiast. Ils ustiers Corina e Guido Sgier stauschan meisas e caveglian sutgas per esser promts per ils hosps dalla sera. En cuschina prepara il fegl Sandro Sgier las tschaveras. «La sesiun ei stada liunga ed ussa havein nus dapli hosps che usitau», gi Corina Sgier. Il motiv che bia glieud vul actualmein guder l’atmosfera e la cuschina dil Postigliun ei l’inscripziun che penda dapi entgin temps all’entrada: «Ina era va a fin, cun in egl larmont ed in egl rient communichein nus dad esser sedecidi da serrar l’ustria dil Hotel Postigliun suenter 37 onns sin la fin d’avrel 2025 e da far empau pli patgific.» Prender in davos sitg Cun far pli patgific ston ils ustiers dil Postigliun denton aunc spitgar in amen. «Biars da nos hosps vulan aunc inaga tschenar tier nus avon che nus serrein», declara il hotelier e cuschinier Guido Sgier. La cuschina dil Hotel Postigliun gauda in renum extraordinari tier hosps ed indigens. Alla famiglia Sgier eis ei reussiu el decuors dils onns da seposiziunar sco local cun in ambient curteseivel nua ch’ei vegn surviu tratgas che han retschiert denter auter 15 puncts da Gault Millau, il guid gastronomic da renum. Ed il Postigliun sesanfla sin plaz dus dalla gliesta dallas ustrias che Gault Millau ha undrau en Svizra per las meglieras che surveschan selvadi. «Nus prendein cumiau da nossa clientella en etappas», gi Corina Sgier e fa attent ch’ins hagi gia baul dau adia als hosps da tschep dil hotel, entgins vegnan gia dapi decennis. «Per part ei quei cumiau staus detg emoziunals.» Las fluras ch’embelleschan gest el mument l’ustria ein ina renconuschientscha dils hosps viers ils ustiers dil Postigliun. «La renconuschientscha fa bein», gi Guido Sgier e Corina Sgier ha plascher che tons vegnan aunc inaga per dar adia. «Dumengia da Pastgas ei la cuschina aviarta per la davosa ga», gi il cuschinier ed aschunta che la decisiun da calar seigi buca stada sempla. «Nus havein denton capientscha che noss affons vulan buca cuntinuar cul menaschi», aschunta igl ustier. El gi che la decisiun seigi gest per il fegl e cuschinier Sandro Sgier buca stada sempla. Biars bials muments Corina e Guido Sgier san relatar da biars bials eveniments ch’els han astgau guder sco ustiers e hoteliers dil Postigliun. E da biara lavur ed uras da preschientscha. Avon 37 onns ei sedada la schanza da turnar ad Andiast e surprender l’ustria ed il hotel. «Da quella decisiun essan nus mai s’enriclai», declaran ils ustiers. «Suenter in pèr onns havein nus saviu cumprar il menaschi e quei ei stau ina pulita sfida.» Cuntinuadamein han els investau ed engrondiu il menaschi. «Clar che nus havein adina puspei saviu far vacanzas,» gi Corina Sgier. «In menaschi pli pign sco il nies funcziuna denton sulet sco menaschi da famiglia», fa Guido Sgier attent per aschuntar ch’in dad els seigi adina presents el menaschi, sche l’ustria ed il hotel ein aviarts. «Magari era la sera entochen las endisch, era sche negins hosps ein la finala vegni.» Quella liunga preschientscha ha forsa stermentau la descendenza da Corina e Guido Sgier da surpender il menaschi. Cun la fin dalla ustria dil Hotel Postigliun piarda la regiun buca sulet in’excellenta puschida. Andiast piarda era sia ustria dil vitg. «La meisa rodunda ei adina stada libra per ils indigens.» Guido e Corina Sgier dattan era sezs bugen troccas e dau troccas han biaras e biars sur onns el Postigliun. Guido e Corina Sgier han scret en connex cun la fin dalla ustria dad in egl larmont ed in rient. Per ils hosps dalla ustria e dil hotel resta sulet igl egl larmont en vesta dalla fin dalla ustria dil Postigliun. Dil tut a fin eis ei denton buc, schebein che l’ustria dil Postigliun siara, il hotel cun entginas combras meina la famiglia Sgier vinavon sco menaschi da garni che porscha da star surnotg e solver.

Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira. Da preschent pon ins visitar en il Musem d’art dal Grischun a Cuira l’exposiziun da giubileum. Ina selecziun dals objects dad artistas ed artists grischuns u da persunas connectadas cun il Grischun. Igl èn ovras rimnadas dapi il 1900. Tgi che visita l’exposiziun chatta ina varietad da stils e modas creativas las pli differentas. Davent da las allegorias d’Angelika Kauffmann dal 18avel tschientaner fin a videos dal temp modern. Da l’art concret fin a l’abstract e mez-abstract. Malgrà questa survista sur decennis n’è l’exposiziun betg surchargiada. Mintga singul object è plazzà uschia ch’el na va betg a perder. Avant in’emna hai jau fatg ina visita guidada en il museum. Nus eran ina gruppa da var trenta persunas. Il guid aveva selecziunà radund ventg objects ch’el vuleva declerar. Tranter auter era l’installaziun da Thomas Hirschhorn che vala sco in «enfant terrible» da la scena d’art internaziunala. Jau era plain mirveglias tge ch’il guid haja da dir tar quest’ovra che pareva d’esser construida a la bahuta e laschada a mesa construcziun. Sur l’entira lunghezza da la gronda sala sa stenda ina paraid da plastic mez transparent. Quel è fermà vi dad autas pitgas satiglias da lain sco quellas ch’ins dovra per far tetg. Quellas èn tatgadas giun plaun e vi dal palantschieu sura cun bindel brin da tatgar chartun. Tetg n’hai nagin. Davos la paraid èn plazzadas lungas maisas cuvertas cun sets da chartun u palpiri enzugliads en plastic. Da seser n’hai nagut. Lunghezza liongias u bischens smatgads ord folia d’aluminium èn rasads malordinadamain sin las maisas u pendan en l’aria e fineschan en furmas che regordan a scuflas u schambuns. L’entira gruppa guardava perplex sin quest’ovra e na saveva betg tge cumenzar cun quest object. Vesend nossa nunchapientscha declera il guid che noss museum stoppia simplamain posseder almain in object da questa corifea internaziunala. La finala saja Thomas Hirschhorn creschì si a Tavau. Empè da laschar guidar da mes sentiments diffus, hai jau visità ina segunda giada l’ovra. Daco è quest Hirschhorn in «grond artist»? Forsa perquai che sia installaziun na lascha mai fraida. U perquai ch’insatge en mai refusescha da m’occupar cun ella. Ella ma regorda ad insatge che fa mal. A fugitivs en miseria, ad unfrendas persequitadas, a maletgs ch’jau conusch da l’Ucraina e da la Strivla da Gaza. Il material utilisà è il pli rudimentar ch’ins chatta sin in plazzal da bajegiar. Impurtants objects per stabilisar la construcziun sco guttas e maulta mancan. In pitschen vent po derscher tut. L’ovra ma lascha sentir tge ch’i munta d’esser exponida totalmain e senza speranza d’agid e da protecziun a las forzas violentas dals conumans u da la natira. Tals muments pon succeder cun nus tuts. Tant pli fan els starment. Igl è il supergau. Tgi vul vegnir regurdà a quel? Rita Cathomas-Bearth è creschida si en Surselva ed abitescha a Cuira. Sco pensiunada ha ella peda e gust da s’occupar cun art e litteratura. L’exposiziun da giubileum en il Musem d’art dal Grischun è dal rest da vesair fin ils 6 da fanadur 2025.

La fin dalla jamna vargada ein ils Movis sepresentai sin tribuna ella halla Cons a Mustér a caschun dil giubileum da 25 onns. Semover e saltar ein gia stai all’entschatta el center dallas activitads che han mess en moviment affons e carschi ella Cadi. Esther Hendry ha menau ils Movis duront in quart tschentaner. «Igl emprem onn ein 15 affons s’annunziai sigl invit plazzaus el Fegl ufficial Surselva.» Quei gi Esther Hendry che ha accumpignau ils Movis dapi l’entschatta duront 25 onns e che ha dau vinavon il plascher per saltar e semover a pliras generaziuns. «Mintg’onn ein mintgamain 15 affons dapli vegni vitier e quei dall’entira Cadi.» Tenor las explicaziuns da Esther Hendry ha Movis contonschiu il punct culminont igl onn 2020 cun 134 participontas e participonts. Ch’il diember ei sereducius empau ils davos onns, ha da far cun la digren da naschientschas ella Cadi. «Avon paucs onns vegnevan 15 affons ord la Val Medel a saltar, oz vegn aunc in.» Sault dallas generaziuns Buca sulet affons fan part alla purschida da Movis, sco quei che Esther Hendry puntuescha. «Tier nus saultan generaziuns da sis entochen sur 60 onns e schizun entgins umens.» Alla presentaziun da giubileum ein varga 100 saltunzas e saltunzs separticipai sin tribuna. Sustegn da trenar, scaffir las coreografias e metter en pei il program da sault ha ella retschiert dad 11 mussadras. «La plipart dallas mussadras ha sezza fatg part pli baul a Movis.» Per jazz modern titulescha Esther Hendry il ritmus musical tenor il qual saltunzas e saltunzs han gia da bial’entschatta trenau las coreografias. «Pli tard ei il hip hop vegnius vitier, mo jeu apprezieschel era il sault teatral ni liric.» Saltar e semover san ins pli u meins tier mintga melodia. Il program dalla fin dalla jamna ei staus empau in viadi tras la historia musicala cun in charleston dils onns 1920 entochen musica contemporana moderna. Divertiment per egl ed ureglia e per Esther Hendry sco coreografa, saltunza ed aspectatura in eveniment. «Per secumblidar e sfundrar en in mund fantastic.» La famiglia Movis Tradiziunalmein presentan las gruppas da Movis lur habilitads al publicum el decuors dalla primavera. «A caschun dil giubileum dad uonn havein nus plazzau ina presentaziun supplementara la sonda suentermiezgi sper las presentaziuns ordinarias dil vendergis sera, dalla sonda sera e dalla dumengia.» Quitaus da haver memia pauc publicum ha Esther Hendry strusch stuiu far enzacu. Ils confamigliars ein stedi dalla partida per mirar tgei novas coreografias ed en tgei vestgiu ch’ils affons sepresentan sin tribuna. «Igl ei denton era ina sentupada da biaras persunas ch’ein sezzas separticipadas el decuors dils davos decennis a Movis.» La menadra e fundatura da Movis da Mustér ha concediu da haver grond plascher ch’ils Movis ein daventai empau ina gronda famiglia. Dapi dus onns ei Movis ina part dalla Uniun da gimnastica Cadi. La motivaziun ei restada Atgnamein havevan Esther Hendry e sias mussadras vuliu festivar il giubileum da 20 onns. «Lu ha corona denton fatg a nus in streh tras il quen.» Semplamein priu ord truchet ils plans d’avon tschun onns ha Movis lu tuttina buc. La presentaziun dalla fin dalla jamna ei per ella probablamein stada empau speciala, sche buc emoziunala. Ella surdat il tgamun da Movis suenter 25 onns en auters mauns. «Jeu stun denton vinavon a disposiziun sco menadra.» E la motivaziun dad Esther Hendry da saltar e dar vinavon las atgnas enconuschientschas e habilitads ei suenter 25 onns aunc la medema: «Esser creativa, plascher da semover e contribuir al socialesser.»

In gi erel da viadi per ir alla scolaziun da scriver che fetschel a Vienna. Tras la porta da mia dimora viado ellas streglias viennesas, sur via vi per suenter ir – tschibaditschap – da scala giu. Lu tener tier il binari dalla ubahn, spitgar e mirar per las taviarnas, entochen ch’il viadi sa ir vinavon. Igl ei sonda endamaun e la damaun paran biaras persunas a mi, sco sch’ellas fussen aunc en ina crosa. Semegliont a schnecs, sch’els ein aunc seretratgs en lur casetgs. Pli ditg ch’jeu patratgel suenter sur da quei fatg e pli fetg che quei secuntener fa senn per mei. La notg cuarcla ad ins ils uviarchels dils egls ed ins seretrai en in mund solitari. Ins svanescha, sparescha dil mund terrester ed entra el mund dils siemis ni dils derschalets. Ei dat era paupers galiots che semidan la notg da carstgauns en zombis insomnics. In zombi insomnic davent’ins pil pli sch’ins anfla buc il nuv da tschentar giu il carrussel da patratgs e vegn entras quei strusch da clauder egl. Gie, cu la notg spetga sin sava, san ins mai tgei ch’ella porta. Mo atgnamein san ins era buc tgei ch’il gi porta, sch’el vegn entuorn la cantunada cun siu scarnuz da surpresas. Basta, suenter quei excurs da patratgs matutins, contempl’jeu in um che spetga silla ubahn, sco jeu. El ha cavels liungs, alvs, ina barba in tec segada, schenada. Ina barba schenada ei per mei ina barba che semuossa buc dil tut, pia negina barbuna, plitost ina barbetta. El para a mi zaco dad esser in interessant cumpogn. Daco sai jeu gnanc gir, certas persunas derasan in vel misterius e quei misterius fa marveglias a mi. El mira mo per tiara e sils calzers dallas persunas che van sperasvi. Jeu studegel daco ch’el fa quei e lasch puspei circular mia cascada da supposiziuns. Forsa ch’el ei in tip schenau, ni ch’el sa entscheiver en dapli cun combas e calzers che cun egls e baditschuns, tgisà. Ni podà che quei ei in mecanissem da seschurmegiar dils cudischs aviarts che cumparan magari sch’ins mira en fatschas. La ubahn arriva e nus mein dalla medema porta en. El seplacca e mira vinavon per tiara ed jeu stun sin peis e vesel el. Diagonal dad el sesa in oreifer bi tgaun. El aulza per l’emprema gada la testa, mira sil tgaun e surri dad ina ureglia a l’autra. Suenter dat el il tgau sco per salidar il tgaun e tschaghegna duas gadas cugl egl seniester. Quella salidada celestiala fa rir mei da bien cor ed inagada dapli vegnel pertscharta che certs animals san ver in agen ed unic access a carstgauns che sa el meglier cass schizun sfraccar las crosas humanas. Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg, lavura sco pedagoga sociala e fa ina scolaziun da scriver a Vienna. Carin Caduff

Il Surselva Maraton ha buca liug l’auter onn e forsa insumma buca pli. Pil comite d’organisaziun dat ei negina successiun. Ils 21 da mars 2025 ha il comite d’organisaziun dil Surselva Maraton communicau ella Tuatschina – igl organ ufficial dalla vischnaunca da Tujetsch – ch’el cuntinueschi buca cull’organisaziun dalla cuorsa. Il comite ha dau peda ad interessentas ed interessents che lessen cuntinuar culla lavur d’organisaziun da s’annunziar persuenter entochen ils 6 d’avrel 2025. «Nus havein giu gnanc ina suletta reacziun sin nossa communicaziun. Ni davart il turissem, ni davart la vischnaunca ed era buca da persunas singulas», di Guido Friberg. El ei staus ils davos onns al tgamun dil comite d’organisaziun da quella concurrenza da cuorsa liunga populara. Consequentamein vul ei dir ch’ei dat negin Surselva Maraton igl onn vegnent e forsa insumma buca pli. «Nus communichein nossa decisiun a Swiss Ski», di Guido Friberg. Quei ei necessari damai ch’il Surselva Maraton ei ina da pliras cuorsas dil Swiss Loppet. Probablamein vegnan las concurrenzas da cuorsa liunga pils affons e giuvenils el rom dil Cup nordic grischun e dil Cup Energia alpina ad haver ina successiun a Sedrun/Rueras. «Sco ei vesa ora savess ei dar ina soluziun persuenter cun persunas ch’ein promtas da s’engaschar», declara Guido Friberg. Las persunas che han organisau ils davos onns il Surselva Maraton a Sedrun/Rueras. Da sen. Guido Friberg, Esther Nufer, Karin Karin Bär, Monika Bearth e Toni Cathomen.

Pil secund giug da campiunadi frunta il CB Trun Rabius sill’emprema equipa dil CB Landquart. Il giug ei da gronda impurtonza el cumbat encunter la relegaziun. Da bialaura e ferm vent dat igl arbiter liber il giug sin la plazza da bal a Landquart-Ried la dumengia suentermiezdi. La partida ei uliva all’entschatta. Trun/Rabius vegn gia naven dall’entschatta tier entginas caschuns da marcar, denton maunca la davosa precisiun. Era Landquart emprova adina puspei da vegnir malsegirs avon il gol da Trun. Quei pil pli cun spertas cunterattaccas, cun excepziun dalla 25avla minuta, cu Landquart vegn tier sia megliera caschun dalla vart dretga, dento senza pli grond success. Suenter 40 minutas sa Gianin Derungs recaltgar il bal ella zona da puniziun dil defensur e mo pli vegnir frenaus cun in foul. Il penalti resultont marca Patrizio Decurtins segir tiegl 1:0 pil hosp dalla Cadi. Cuort avon pausa vegn Landquart aunc inagada tier ina buna caschun, denton sietta igl attaccader il bal sur il gol ora, aschia che las equipas van cul resultat da 0:1 ella pausa. Dus penaltis per Landquart La secunda mesadad entscheiva in tec meglier per Trun/Rabius. Entras Gianin Derungs ed Orlando Monn vegn l’equipa hospitonta tier bunas entochen fetg bunas caschuns da marcar, denton vegnan quellas buca nezegiadas. Landquart surpren silsuenter la bitgetta dil giug. In proverbi el ballapei di: tgi che fa buc ils gols survegn els. Suenter in bal liung ord la defensiun da Landquart sa Trun/Rabius mo sclarir tier in corner. Suenter quei corner nunnecessaria ed in schischuri avon gol da Trun/Rabius anfla il bal la via vid il maun d’in defensur da Trun. Il penalti dispiteivel ella 72avla minuta marca David Micevski cun tutta forza agl 1:1. Nov minutas pli tard retscheiva Landquart il secund penalti. Suenter che Trun/Rabius ha defendiu cun memia bia hectica, croda in attaccader a tiara ella zona da puniziun. Era quei penalti sietta David Micevski segir e porta en avantatg l’equipa da casa cun 2:1. Duront las davosas minutas dilg giug emprova Trun/Rabius d’egualisar la partida, denton senza succsess. Ella 90avla minuta siara Landquart il sac diltuttafatg. Suenter in sbagl da baghegiar si il giug vegn Marc Pirovino persuls avon il gol e marca il 3:1. Aschia va quella partida a fin cul resultat final da 3:1 en favur da Landquart. Impedir sbagls individuals Per Trun/Rabius ei quei ina terrada absolut buca neccessaria. Davon ei buca vegniu sittau gols e davos buca defendiu cun cumpleina concentraziun. L’equipa dalla Cadi sto sminuir ils sbagls individuals e mussar ina solida prestaziun sur 90 minutas. Trun/Rabius sto mussar ina reacziun sillas duas terradas questa primavera, autruisa vegn ei grev da mantener il contact tiel miez dalla tabella. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Landquart 1 - Trun/Rabius 3:1 (0:1) Gols: 40. Patrizio Decurtins 0:1 (p), 72. David Micevski 1:1 (p), 81. David Micevski 3:1 (p), 90. Marc Pirovino 3:2. Landquart: Fadri Dennler, Yaron Bless, Renato Oswald, Suad Gerzic, Men Hermle, Jetmir Hashani, Manuel Candrian, Simeon Raphael Eckert, Gian Huber, Marc Pirovino, David Micevski. Reservas: Sandro Hertner, Irvin Cutuk, Mate Lekishvili, Mirco Fausch, Christian Lampert, Shayi David Iwadi. Trun Rabius: Livio Lozza, Elia Schmed, Damian Schmed, Mathias Flepp, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Orlando Monn, Nico Caduff, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Reservas: Aurelio Carigiet, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Andri Carigiet. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth, Sandro Orlik, Robin Monn (blessai), Lucas Seiler, Nic Culan Jacomet e Geo Cauzza (absents).

Tgi che ha giu viu igl emprem malgartegiau giug da primavera encunter Sargans ha fatg gronds egls da veser sco l’equipa da Schluein Glion ei sepresentada a Triesenberg, notabene l’equipa che cumbatta cun Schluein Glion pil secund plaz ella tabella. Tut quei che ha muncau a Sargans ei stau avon maun a Triesenberg: voluntad, cumbat, spertadad, engaschament ed era efficienza. Aschia ha l’equipa dominau naven dall’emprema minuta e schau duront il giug entir mai nescher dubis da buca turnar en Surselva cun treis puncts. Specialmein Laurin Zala ha fatg ell’emprema part dil giug ina pressiun enorma sur l’ala dretga ed aschia preparau cun bunas e spertas acziuns ils emprems dus gols. Ell’otgavla minuta ha el surviu la balla a Ronny Casutt sil tgau e mo quater minutas pli tard a siu frar Lars Zala sil pei aschi perfetg ch’el ha strusch saviu far enzatgei auter che spedir ella da gol en. Era suenter quella buna entschatta ha Schluein Glion dominau il giug e schau als hospitaders sil stretg e cuort plaz negin terren liber per crear acziuns offensivas. Cuort avon pausa ha Lars Caduff alzau il resultat sin 0:3 cun plazzar in culp liber da biebein 25 meters sur il mir vi el cantun bass seniester. Era suenter il té ha Schluein Glion buca schau luc ed instradau in’attacca suenter l’autra. E puspei ein biaras attaccas vegnidas lantschadas sur l’ala dretga dil giugadur Laurin Zala ch’ei semussaus en ina fuorma da gala en quei giug. Il quart gol ha el sittau gest sez ella 53avla minuta e per realisar il tschunavel gol ha el surviu la balla al rutinier Carlo Bearth. Tschun minutas pli tard ha Carlo Bearth sittau siu secund gol e mussau ch’el ha buca piars sias qualitads avon il gol e siu bien nas da star el dretg liug per realisar. Il gol d’honur per l’equipa indigena ei curdaus diesch minutas avon la fin dil giug suenter cun in siet da cantun. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg - Schluein Glion 1:6 (0:3) Leitawies. 95 aspectaturs. Arbiter: Feldmann. Gols: 8. Ronny Casutt 0:1, 12. Lars Zala 0:2, 40. Caduff 0:3, 53. Laurin Zala 0:4, 63. Bearth 0:5, 68. Bearth 0:6, 79. Chevalley 1:6. Triesenberg: Pupovac, Viegas Soares (76. Banzer), Banzer (16. Abidi), Arpagaus, Meier, Mazzini (81. Vogt), Sokoli (59. Jonas Gasner), Robin Gasner, Beck (90. Mazzini), Chevalley, Vogt (16. Maia de Sousa). Schluein Glion: Capaul, Laurin Zala, Gianluca Casutt (86. Lars Zala), Derungs, Büchler, Sgier (75. Holderegger), Ronny Casutt, Vinzens (67. Nuno Gomes), Bearth, Lars Zala (75. Coray), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 34. Ronny Casutt (foul), 36. Rogin Gassner (foul); 54. Sgier (foul) e 76. Mazzini (foul). Schluein Glion senza Afzali, Deplazes, Paulin, Pool, Walter (blessai/reconvalescents), Bundi e Manetsch (serrai). Corners: 4:10. Il giugadur da Schluein Glion Laurin Zala ha brigliau il venderdis sera cun sias attaccas sur l’ala dretga.

Quels dis eis ei 50 onns dapi la catastrofa da lavinas en plirs loghens el cantun Grischun. Era Mustér e la Val Medel ein stai pertuccai da quellas 1975. Fastedis han las nevaglias era caschunau allas Pendicularas Mustér SA. Quei documentescha in film da Norbert Levy che vegn mussau venderdis proxim a Mustér. Igl unviern 1974/75 ha entschiet baul igl atun 1974 cun empremas nevaglias. Ulteriuras ein suandadas e han la fin finala menau l’entschatta avrel 1975 ad ina catastrofa. Lavinas da tuttas varts han pretendiu unfrendas mortalas, han destruiu casas, clavaus e bia uaul. Igl uaul e baghetgs destrui Sin intschess dalla vischnaunca da Mustér ein pliras lavinas vegnidas a val. Senza caschunar pli gronds donns ei quei stau las lavinas ella Val Segnas, Val Clavaniev, Val s. Placi, Val Lumpegna/Stalusa e Val Gronda/Patschadauns. La lavina a Rusettas/Caischavedra/Lag Grond ha donnegiau pliras tegias da mises. Ella ha sdernau 20 hectaras uaul cun in volumen da rodund 2000 meters cubics lenna. Quei san ins leger ella cronica dil plan da menaschi forestal dalla vischnaunca da Mustér. Ordvart destructiva ei la lavina da Protestein/Caprau stada. 16 baghetgs – da quei ina casa el vitg – ein vegni destruiu ni donnegiau d’ina stermentusa lavina. Mintgina e mintga ha sia historia A biaras ein quels dis da sgarschur e cun nevglias enormas restadas en buna memoria. Il convischin da Mustér Norbert Levy ha filmau quella situaziun extraordinaria. In da ses films, quel davart las nevaglias el territori da skis dallas Pendicularas Mustér SA vegn mussaus venderdis proxim ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. El dat investa ella situaziun da lavinas el territori e co emploiadas ed emploiai dallas pendicularas ein vegni a frida culla situaziun avon che tuttina stuer capitular e spitgar sin megliers dis. Igl ei l’emprema ga che quei film vegn mussaus publicamein. La sera da film vegn organisada da La Culturella che less dar – silmeins per ina sera – spazi a quei eveniment extraordinari d’avon in miez tschentaner. Venderdis, ils 11 d’avrel 2025 allas 19.30 ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. Silsuenter vegn offeriu in apero. Entrada libra, collecta. Il runal il pli sisum dil territori da skis dallas Pendicularas Mustér SA menava all’entschatta dalla val siadora. Emploiau dallas pendicularas semtgaus da sittar giu ina lavina.

Il venderdis sera ha Schluein Glion battiu Triesenberg el giug dalla 3. ligia ed aschia reconquistau il secund plaz ella tabella. Trun/Rabius ha spiars sia partida ordeifer encunter Landquart e ha piars in plaz ella tabella. Las dunnas dalla Surselva cuntinueschan lur seria da victorias. Suenter la terrada egl emprem giug dil campiunadi dalla 3. ligia da questa primavera ordeifer encunter Sargans ei il giug encunter Triesenberg staus sil program da Schluein Glion. Avon quei giug era Triesenberg sil secund plaz dalla tabella, Schluein Glion sil quart. L’equipa dalla Foppa ha mussau il venderdis sera tgeinina dad ellas duas che s’auda effectivamein sin quei secund plaz. Cun 6:1 ha Schluein Glion spediu Triesenberg giu digl agen plaz. (Mira rapport da giug.) Negins puncts per Trun/Rabius Buca reussida ei la partenza da Trun/Rabius el campiunadi da primavera. Suenter la terrada ordeifer encunter il capogruppa Bogn Ragaz ha la squadra dalla Cadi giu da serender la dumengia a Landquart. Sco Trun/Rabius ei era Landquart ella secunda mesadad dalla tabella dalla 3. ligia. Schegie ch’igl emprem gol en quei giug ei reussius a Trun/Rabius, ei la partida tuttina vegnida spiarsa cun 1:3. (Mira rapport da giug.) Aschia ei l’equipa dalla Cadi ussa davos Landquart sil 10avel plaz. La differenza da puncts naven dil sisavel plaz dalla tabella entochen tiel davos munta sulettamein quater puncts. Spiars siu giug dalla fin d’jamna ha era la secund’equipa da Trun/Rabius el campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia. Encunter Mels han ils Sursilvans incassau sis gols senza sittar sezs in. Victoria per las dunnas Cun 4:0 ha l’equipa da dunnas gudignau la dumengia a Tavanasa il giug dalla 4. ligia encunter Triesen. Igl ei stau l’emprema scuntrada dallas Sursilvanas questa primavera. Aschia sesanfla l’equipa vinavon sin via directa ella 3. ligia. Dils otg giugs digl atun haveva l’equipa da dunnas gudignau siat ed en in ulteriur fatg in remis. 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Schluein Glion 1:6 Panaduz – Sargans 1:3 Triesen – Sevelen 6:2 Walenstadt – Mels 0:5 Landquart – Trun/Rabius 3:1 1. Bogn Ragaz 13/39; 2. Schluein Glion 13/25; 3. Triesenberg 13/24; 4. Cuera 97 13/22; 5. Sargans 13/19; 6. Triesen 13/16; 7. Sevelen 13/16 ; 8. Landquart 13/15 ; 9. Walenstadt 13/14 ; 10. Trun/Rabius 13/13 ; 11. Mels 13/13 ; 12. Panaduz 13/12. 4. ligia, gruppa 1 Valposchiavo – Tusaun/Cazas 0:6 Domat – Lai Valbella 3:2 1. Lumnezia 10/27; 2. Surses 9/24; 3. Tusaun/Cazas 11/23; 4. Lai Valbella 11/16; 5. Schlarigna 10/12; 6. Danis-Tavanasa 10/11; 7. Schluein Glion 9/10; 8. Bregaglia 10/10; 9. Domat 11/6; 10. Valposchiavo 11/5. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Trübbach – Landquart 1:3 Panaduz – Val Tamina 3:3 Mels – Trun/Rabius 6:0 Triesenberg – Walenstadt 0:3 1. Landquart 2/6; 2. Walenstadt 2/6; 3. Mels 2/6; 4. Triesenberg 2/3; 5. Panaduz 2/1; 6. Val Tamina 2/1; 7. Schlarigna 0/0; 8. Trun/Rabius 1/0; 9. Lusitanos de Samedan 1/0; 10. Trübbach 2/0. 5. ligia, runda da primavera, gruppa 1 Flums – Tusaun/Cazas 2:7 Vaz Sut – Bogn Ragaz 6:0 1. Vaz Sut 2/6; 2. Tusaun/Cazas 1/3; 3. Sargans 1/3; 4. Flums 2/3; 5. Lumnezia e Rueun 0/0; 7. Laax 1/0 ; 8. Danis-Tavanasa 1/0 ; 9. Bogn Ragaz 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Orion Cuera – Surselva b 0:2 1. Surselva b 2/6; 2. Surselva a 1/3; 3. Grischun Central 0/0 ; 4. Lusitanos de Samedan 1/0 ; 5. Orion Cuera 2/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Brühl – Arbon 4:4 Cuera 97 – Heiden 5:1 Sargans – Mels 1:2 Rheintal – Montlingen 2:4 1. Arbon 2/4; 2. Cuera 97 2/4; 3. Montlingen 1/3; 4. Mels 1/3; 5. Brühl 2/2; 6. Grischun Central e Schlarigna 0/0; 8. Rheintal 1/0; 9. Heiden 1/0; 10. Sargans 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Glarnerland – Bogn Ragaz 1:1 Balzers – Domat 6:0 Valposchiavo – Panaduz 1:2 Surselva – Landquart 8:1 1. Surselva 1/3; 2. Balzers 1/3; 3. Panaduz 1/3; 4. Landquart 2/3; 5. Glarnerland 2/2; 6. Cuera 97 1/1; 7. Bogn Ragaz 2/1; 8. Tavau 0/0; 9. Valposchiavo 1/0; 10. Domat 1/0. Juniors C1, gruppa 1 Vaduz – Tavau 8:6 Domat – Balzers 4:7 Buchs – Valposchiavo 5:1 Grischun Central – Bogn Ragaz 3:1 Landquart – Panaduz 11:1 1. Grischun Central 2/6; 2. Vaduz 2/6; 3. Balzers 2/6; 4. Landquart 1/3; 5. Valposchiavo 2/3; 6. Buchs 2/3; 7. Tavau 1/0; 8. Bogn Ragaz 2/0; 9. Domat 2/0; 10. Panaduz 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva b – Landquart 0:4 Cuera 97 – Domat 15:0 Vaz Sut – Schlarigna 2:6 1. Cuera 97 2/3 ; 2. Schlarigna 2/3 ; 3. Surselva a 2/3 ; 4. Vaz Sut 3/3; 5. Landquart 3/3; 6. Surselva b 2/0; 7. Panaduz 2/0; 8. Domat 2/0. Grischun Central ha retratg si’equipa. Juniors D, elita, gruppa 1 Au-Berneck – Montlingen 3:2 Cuera 97 – Weesen 9:2 Buchs – Widnau 3:6 Diepoldsau-Schmitter – Surselva a 1:4 1. Widnau 2/6; 2. Au-Berneck 2/6; 3. Glarnerland 1/3; 4. Balzers 1/3; 5. Diepoldsau-Schmitter e Cuera 97 2/3; 7. Surselva a 2/3; 8. Buchs 2/0; 9. Montlingen 2/0; 10. Weesen 2/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Tavau 1:2 Orion Cuera – Valposchiavo 3:3 Landquart – Surselva b 21:0 Domat – Grischun Central 6:2 1. Landquart 1/3; 2. Domat 1/3; 3. Tavau 1/3; 4. Orion Cuera e Valposchiavo 1/1; 6. Schlarigna 0/0; 7. Panaduz 1/0; 8. Grischun Central 1/0; 9. Surselva b 1/0. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central b – Bregaglia 0:8 Valposchiavo – Grischun Central c 6:6 Domat – Orion Cuera 3:2 1. Grischun Central c 2/4; 2. Domat 2/4; 3. Cuera 97 1/3; 4. Bregaglia 2/3; 5. Orion Cuera 2/3; 6. Valposchiavo 2/2; 7. Tavau 0/0; 8. Landquart 1/0; 9. Grischun Central b 2/0. Juniors D2, gruppa 2 Mels – Domat 4:2 Landquart – Panaduz 3:3 Surselva c – Cuera 97 12:6 Vaz Sut – Surselva d 12:3 1. Vaz Sut 2/6; 2. Surselva c 2/4; 3. Panaduz 2/4; 4. Grischun Central d e Mels 1/3; 6. Landquart 2/2; 7. Domat 2/0; 8. Surselva d 2/0; 9. Cuera 97 2/0. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Surselva – Triesen Tavanasa 4:0 1. Surselva 9/24 ; 2. Mels 8/16 ; 3. Werdenberg 8/13 ; 4. Flums-Walenstadt 8/11; 5. Schlarigna 8/10; 6. Tusaun/Cazas 8/4; 7. Triesen 9/3. Schwanden ha retratg si’equipa. Junioras FF-17, gruppa 1 Surselva – Dardania S. Gagl 1:0 1. Surselva 3/3; 2. Dardania S. Gagl 4/3; 3. Werdenberg 3/1; 4. Uzwil 4/1; 5. Ruggell 2/0. Frauenfeld ha retratg si’equipa. Junioras FF-15 2, gruppa 1 Triesen – Rapperswil-Jona 0:14 Cuera 97 – Schwanden 2:6 Surselva – Tusaun/Cazas 3:3 1. Rapperswil-Jona 2/6; 2. Mels 2/6; 3. Cuera 97 1/3; 4. Surselva 1/1; 5. Tusaun/Cazas 2/1; 6. Schwanden 0/0; 7. Linth 04 1/0; 8. Eschenbach 1/0; 9. Uznach 1/0; 10. Triesen 1/0. Clara victoria per Schluein Glion Suenter la terrada egl emprem giug da primavera dalla 3. ligia eran ils fans da Schluein Glion spanegiai silla reacziun el giug dil venderdis vargau. Quella ei stada vehementa. L’equipa dalla Foppa ha gudignau ordeifer encunter il concurrent pil secund plaz – Triesenberg – cun 6:1. Aschia ei Schluein Glion ussa puspei secund ella tabella. Buca meins che treis penaltis ha ei dau el giug da Landquart encunter Trun/Rabius. La fin finala ei la squadra indigena da Landquart ida sco victura giu dil plaz. Igl ei la secunda terrada da Trun el secund giug da primavera. Cuntinuau culla seria da victorias ha la squadra dallas dunnas dalla Surselva. Ella ha battiu Triesen cun 4:0. (fmr/hh)

Las ballas da launa mischedada ein semtgadas per pachetar en folia alva. Swisswool, l’interpresa che hanlegia ed elavura launa nuorsa ha dacuort annunziau da cumprar la primavera 2025 negina launa nuorsa. Ella fa valer surcapacitads e problems cun la vendita da products da launa. Aschia che la launa nuorsa sursilvana anfla per gronda part la via ella deponia. El ha tundiu sias nuorsas, Bruno Bundi da Vuorz che fa part alla suprastonza dalla Uniun cantunala dils elevaturs da nuorsas. E sco ei para setschenta sia launa nuorsa pli probabel ella deponia. In fatg ch’igl elevatur da nuorsas deplorescha fetg, perquei che la launa nuorsa vala per in product natiral indigen dad aulta qualitad. «Igl ei bunamein empau in puccau da dismetter la launa.» Ils magasins da launa ein empleni Il motiv, ch’ina buna part dalla launa dallas nuorsas grischunas anfla la primavera 2025 la via ella deponia, schai tier l’interpresa Swiss­wool. Ella cumpra tenor atgnas indicaziuns datier da 300 tonnas launa nuorsa per onn en Sviz­ra e la plipart dalla launa dallas nuorsas sursilvanas. Sco quei che Swisswool ha dacuort informau l’organisaziun tetgala dils elevaturs grischuns da nuorsas, desista ella da cumprar la launa nuorsa dalla primavera. El scriver alla Uniun tetgala dils elevaturs grischuns da nuorsas menziuna Swisswool treis fatgs che sforzien ad ina mesira nunusitada. L’interpresa fa valer da haver cumprau ils onns vargai dapli launa che quei ch’ella hagi saviu elavurar. «Nos magasins da launa ein empleni cun pliras tonnas launa, aschia che nus savein pil mument buca cumprar nova launa.» Swiss­wool fa valer ch’ei drovi ussa ina pausa per elavurar sco emprem la launa en reserva. Vinavon menziuna l’interpresa che la situaziun economica, principalmein en la Tiaratudestga, hagi schau curdar la damonda per products da launa. «Per products che drovan ina gronda cumpart da launa», sco quei che l’interpresa scriva. «Quei influenzescha secapescha il quantum launa che nus savein elavurar.» Lavandaria siara Il motiv principal che Swisswool sa pil mument buca cumprar launa nuorsa schai en Belgia. Leu vegn la launa nuorsa svizra numnadamein lavada. «Quella lavandaria vegn surprendentamein serrada per motivs finanzials e quei caschuna a nus problems.» Sco quei ch’il meinafatschenta da Swisswool, Friederich Baur ha declarau viers diversas medias existan sulet treis grondas lavandarias da launa ell’Europa: sper la lavandaria numnada en Belgia ina ella Engheltiara ed ina ella Europa digl Ost. «Quellas lavan la launa mintgamai tenor in auter proceder, aschia che nus savein pil mument buca, sche la qualitad che nus pretendin ei garantida.» Tenor las explicaziuns da Friederich Baur sedattan era novas damondas pertuccond cuosts da transport ed auter. «Nus sperein d’anflar ina soluziun entochen igl atun e che nus savein lu puspei cumprar launa», gi il schef da Swisswool. Marcus Berther che rimna la launa sursilvana per Swisswool a Mustér e pressegia ella leu en ballas rodundas ei staus empau surstaus dad udir dalla FMR ch’ei detti negina rimnada da launa la primavera. «Quei ei per mei niev.» El ha rimnau igl atun vargau biabein 12 tonnas launa sursilvana. Era Marcus Berther tschontscha dad in product dad aulta qualitad. Sias nuorsas ha Marcus Berther aunc buca tundiu ed avon che deponer la launa ella deponia vul el aunc tschercar alternativas. Cultem ord launa nuorsa Fadri Beeli da Sagogn ha gia tundiu sia nuorsas ed el ha anflau ina alternativa per buca stuer dismetter la launa. Buca forsa tier in auter cumprader da launa svizra. «Quels han tuts da batter cun surcapacitads», ha Fadri Beeli sentiu. El ha anflau en Turgovia ina interpresa che fa ord la launa da sias nuorsas pellets da cultem. «Quels pellets sai jeu duvrar per mias vegnas.» Ina fatschenta ei la vendita dalla launa nuorsa ni per Fadri Beeli ni per Marcus Berther ni per Bruno Bundi. «Ils cuosts da tunder ein in bienton pli aults ch’il mudest recav dalla launa», fa Bruno Bundi valer. Ils treis elevaturs da nuorsas ed aunc biars auters vulessen denton nezegiar il product enstagl dismetter el. Bruno Bundi manegia che biars elevaturs da nuorsas vegnien a desister da tunder lur animals duas ga per onn, sch’ei anflien negin cumprader per la launa. Neu dalla lescha per la protecziun dils animals ston ei sulet tunder ina ga per onn. «Per il beinstar digl animal eis ei denton meglier da tunder duas ga», gi Bruno Bundi.

Igl unviern vargau ha Andrea Veraguth de Groot dirigiu treis chors ed ei dacuort sepresentada cun dus ad in concert. Entschiet a direger ha ella avon varga 30 onns. Alla FMR ha Andrea Veraguth de Groot tradiu sia motivaziun da cuntinuar e cu ch’igl ei da calar. «Surpriu miu emprem chor hai jeu igl onn 1993.» Quei chor diregia Andrea ­Veraguth de Groot aunc adina. «Cun ina interrupziun da sis ni siat onns, nua che jeu sun separticipada al cant dil Chor mischedau Castrisch sco cantadura.» Andrea Veraguth de Groot valetescha sezza empau sco scolasta tradiziunala. «Ina scolasta che ha surpriu autras incumbensas en vischnaunca sper l’instrucziun en scola.» Entschiet a direger ha la giuvna scolasta sco vicedirigenta dil chor mischedau dil vitg da Vuorz, nua ch’ella ei carschida si. «Atgnamein hai jeu buc encuretg il post da direger, igl ei sedau aschia.» Il fundament musical ha Andrea Veraguth de Groot retschiert sco biaras e biars auters al seminari a Cuera. Igl onn 1993 ha la presidenta dil Chor mischedau da Castrisch telefonau sin canzlia a Vuorz per clamar la scolasta Andrea al telefon. «Nus encurrin in dirigent ni ina dirigenta.» La vicedirigenta dil Chor mischedau da Vuorz ha lu tertgau: «Daco atgnamein buca surprender in chor?» Grond engaschi Che la pissiun da direger ei buca tschessada tier Andrea Veraguth de Groot han ils visitaders dils dus concerts dall’entschatta avrel a Vuorz ed a Danis pudiu seperschuader – in concert nua ch’ils quater chors dalla vischnaunca da Breil ein sepresentai. Andrea Veraguth de Groot ha dirigiu il Chor viril da Breil. «Quei chor vai jeu surpriu igl onn 2014.» Lu ha ella dirigiu il Chor mischedau d’Andiast e dasperas eis ella aunc segidada ella Uniun da cant da Vuorz sco cantadura. «Il Chor mischedau d’Andiast vai jeu sulet surpriu sco chor ad hoc che sepresenta aunc a caschun da fiastas ni occurrenzas.» Ella Uniun da cant da Vuorz era il tenor pulit sutrepresentaus. «Jeu sun sulet separticipada a dus exercezis.» Senza dubi gida l’experienza che la dirigenta ha rimnau duront siu liung engaschi. Tuttina ha ella stuiu coordinar ils exercezis e sepreparar. «Demai che tuts ein stai flexibels cun planisar las provas ei quei iu.» Ina sfida d’anflar canzuns La dirigenta sto denton eleger il repertori musical che corrispunda allas habilitads da mintga chor. «Quei ei mintgamai ina sfida d’anflar canzuns ch’ein buca memia pretensiusas e che sveglian tuttina il plascher da cantar. Cantaduras e cantadurs vulan la finfinala sesentir bein», gi Andrea Veraguth de Groot. «In bien sentiment porta ton il chor sco la dirigenta.» E sch’ella vesa duront il concert in ni l’auter surrir sin la fatscha dad ina ni dad in cantadur senta ella ch’ella ei sin la dretga via. Dirigiu dabia formaziuns «Aschiditg ch’il coc constat e ch’il plascher e la cumpignia ein avon maun, sun jeu promta da cuntinuar.» Andrea Veraguth de Groot ei denton cunscienta che bia chors da vitgs ballontschan sin ina fina suga. «Quei ei aschia e sch’ei va buca pli, lu eis ei da calar.» La dirigenta mira empau sceptica sin chors da project, sentupadas da cant per in singul arranschament. «Quei funcziuna senz’auter per cantaduras e cantadurs pli giuvens. Culs onns drova la vusch denton in trenament pli regulau per semantener.» Ella ha dirigiu in chor d’affons che las vischnaunca da Breil, Vuorz ed Andiast han giu manteniu duront treis onns ed ella ha medemamein duront treis onns menau in chor da senioras. «Tuttas formaziuns funcziuneschan e reageschan empau auter.» Ed Andrea Veraguth de Groot sa senz’auter risdar da beinenqual punct culminont en sia liunga carriera sco dirigenta. Probablamein dattan era quels puncts ad ella la motivaziun da cuntinuar, da dar en il tun e procurar che la formaziun tegni il tact.

Ier dumengia avon 50 onns ei il vitg dad Acla entadem la Val Medel vegnius satraus d’ina lavina immensa che ha procurau per anguoschas e sgarschur. Treis persunas ein mortas ed entginas ein vegnidas blessadas. Ina da quellas persunas ei Antonia Tschuor-Venzin che viva cun sia famiglia a Sursaissa. La FMR ha fatg ina viseta ad ella. Antonia Tschuor-Venzin (63) ei ina da quellas persunas ch’ein vegnidas blessadas grevamein ella lavina dad Acla ils 6 d’avrel 1975. Ella lavura oz el turissem Sursaissa e viva dapi igl onn 1983 cun siu consort Ludwig Tschuor a Misanenga, ina fracziun da Sursaissa. Cun 13 onns ha ­ella stuiu schar amputar ina comba en consequenza dalla lavina. Grazia a sias grondas energias ha ella denton spert cattau la storta. Gia igl unviern sissu seigi ella ida cun skis e sco giuvna hagi ella fatg igl examen d’ir cun töff e cumprau in vehichel. «Secapescha ch’jeu sai buca cuorer in maraton cun mia protesa. Ei dat denton alternativas per restar en fuorma.» Antonia Tschuor-Venzin ei mumma da duas feglias ed in fegl. Actualmein meina ella il biro d’informaziun da Surselva Turissem a Sursaissa. Antonia Tschuor-Venzin ha surviviu varga 24 uras ella lavina. Ella viva oz a Sursaissa Il film serepeta «Mintg’onn ils emprems dis d’avrel hai jeu sc’in film cun maletgs e regurdientschas dalla lavina che passa», raquenta Antonia Tschuor-Venzin che ha piars ­ella lavina siu bab. Igl ei sco da tedlar ina sequenza ord in roman da catastrofas cura ch’ella discuora dil mument che la lavina ei vegnida. «Quei ch’ei il pli present a mi ei che nus eran giuaden en quella ruosna e savevan buca co ei mondi vinavon. Vegnin nus ora vivs ni buca? Nus havein adina conversau in cun l’auter sut la lavina. Nus havein sperau e detg in a l’auter tgei che nus vegnien a far, sche nus vegnien orda quella lavina. Cura che nus savevan buca pli tgei discuorer, havein nus detg uras ora paternos per buca sedurmentar. Jeu seregordel che nus eran fetg aviarts in cun l’auter e discurrevan sur da tut, perquei che nus savevan gie buca co ei vegni ad ir cun nus.» Negina relaziun cullas uras Antonia Tschuor-Venzin ch’ei stada satrada biabein in di sut la lavina dad Acla ensemen cun ses fargliuns ed affons vischins raquenta ch’els sco affons havevien piars il sentiment per il temps. Siu frar havevi en bratsch in’ura cun lontschettas che fagevien cazzola. «Suenter 12 uras tertgavan nus che nus seigien ussa in di sut la lavina e suenter 24 uras eran nus dall’idea ch’ei seigi dus dis. Ed jeu seregordel aunc bein che nus temevan da murir dalla fom. Il disturbi cun il temps ha giu da far cul schoc.» «Jeu stoi dir che las uras ella ruosna dalla lavina e quei mument che nus essan vegni liberai ein stai muments nundetg impressiunonts», seregorda Antonia Tschuor-Venzin. Suenter varga 24 uras, il gliendisdis hagien els sut la lavina udiu ramurs da helicopters. «Lu havein nus entschiet a grir tut quei che nus havein pudiu. Cuort suenter havein nus udiu vuschs che admonevan nus da star ruasseivels, nus vegnien liberai. Ella di ch’els hagien udiu resgias da motor che vegnevien pli e pli datier. «Jeu havevel il sentiment ch’els resgian cuninga el dies a mi. Jeu erel serrada en cun mias combas e savevel buca semuentar.» Cura ch’ils gidonters hagien giu liberau ella ord la tauna, seigi ella vegnida transportada igl emprem tier ils vischins ad Acla. Leu erien ils auters affons dalla lavina vid beiber e magliar. Ella seigi denton pervia da sia comba blessada vegnida sgulada fetg spert cul helicopter a Glion el spital. Viver cun in handicap Cura che Antonia Tschuor-Venzin ha intervegniu el spital cantunal a Cuera ch’ins stoppi amputar ina comba ad ella, seigi quei schon stau in mument fetg dir per ella d’acceptar quella novitad. Mo ei seigi stau la suletta via per puspei saver turnar el mintgadi. «Avon 50 onns miravan biars aunc uiersch sin ina persuna che haveva amputau ina comba», di la dunna che ha surviviu biabein in di ed ina notg sut la lavina. «Per biars erel jeu in’invalida ni ina pupratscha. Ei mava tras pial ed ossa a mi d’udir davos miu dies ch’enzatgi discurreva da quella culla comba da lenn. Da quellas situaziuns ha ei propi dau e quei buca mo inaga.» Sco giuvna hagi ella giu il giavisch d’emprender da cuschiniera, raquenta Antonia Tschuor-Venzin. Quei fussi denton buca stau pusseivel cun siu impediment. Aschia hagi ella stuiu eleger in mistregn tenor sias habilitads corporalas. «In grond handicap ei era stau per mei sco giuvna d’ir en sortida cullas amitgas ed amitgs dalla medema vegliadetgna. Ella havevi savens il sentiment da stuer secumprovar enviers ils auters. «Da quei temps mavan biaras giuvnas e giuvens a sault», di ella. «Mo tgei giuven havess saltau cun ina giuvna cun ina protesa? Negin. Quei ha fatg mal a mi.» Cunquei vegli ella buca far vendetga encunter la societad da lezzas uras. Biaronz vulessi ella mussar ch’ei seigi buca adina stau sempel da vegnir a frida culla sort d’haver in impediment sco dunna giuvna. Persula cun quater affons «Suenter la lavina digl 1975 ei mia mumma restada anavos sco dunna ­giuvna cun quater affons», di Antonia Tschuor-Venzin. Ella hagi realisau quella situaziun pér cura ch’ella sezza seigi stada ella vegliadetgna che sia mumma eri da lezzas uras. «Nus havein survegniu biars cussegls e fetg biars che vulevan gidar. Malgrad che buca tut ils cussegls ein stai beinvulents, ha ei tuttina dau bials muments legreivels. Aschia havein nus per exempel survegniu sustegn dils vischins da Medel e da Sursaissa, il vitg nativ da mia mumma. Ni in di havein nus survegniu ina viseta spontana da signur Hanspeter Lebrument, igl editur da Cuera, che ha surdau a mia mumma in schec da 1000 francs.» Il vitg dad Acla d’antruras datti buca pli, di Antonia Tschuor-Venzin che va igl onn 2026 en pensiun e ch’ei vegnida liberada ils 7 d’avrel 1975 cun 13 onns ord la lavina dad Acla. «Suenter strusch in miez onn, cura ch’jeu sun turnada dil spital cantunal, sun jeu stada per l’emprema gada puspei si Acla, el liug da disgrazia. Tgei trest e grev mument. Suenter hai jeu evitau visetas ad Acla. Mo ils sentiments da tema e perplexitad serepetan dapi lu adina ils emprems dis d’avrel, ni era cura ch’ei dat disgrazias da bovas sco quella ella Val Mesauc igl onn vargau.» Sco sch’ei fuss capitau dacuort Ier dumengia avon 50 onns ei la lavina dad Acla ella Val Medel rumplanada aval ed ha satrau ina gronda part dil vitget al pei dil Pass Lucmagn. Ei ha dau treis morts e plirs blessai. Pér il gliendisdis endamaun ha il salvament d’ordeifer saviu sgular cul helicopter ad Acla per salvar ils affons e carschi ord las ruinas dils habitadis sut la lavina. Ina dallas persunas ch’ein vegnidas salvadas ei Antonia Tschuor-Venzin che haveva lu 13 onns e che ha cuort suenter siu salvament ord la lavina stuiu schar amputar ina comba ch’era vegnida donnegiada sut la lavina. La FMR ha visitau Antonia Tschuor-Venzin en siu dacasa a Misanenga/Sursaissa nua ch’ella viva ensemen cun sia famiglia. Ella seregorda aunc oz sco sche tut fuss capitau dacuort. (fmr/mg) Antonia Tschuor-Venzin sfeglia ella gasetta «Blick» digl onn 1975 che dat perdetga dalla catastrofa da lavinas ad Acla en Val Medel. < Suenter la lavina digl onn 1975 ha la populaziun dad Acla bandunau siu vitg devastau. Antonia Tschuor-Venzin ha surviviu varga 24 uras ella lavina. Ella viva oz a Sursaissa

Sandro Vinzens ei oriunds da Luven e habitescha actualmein a Sogn Gagl. El lavura leu tier ina interpresa sco inschignier da software per la producziun da garnezi e gervosa. Ils differents projects han menau el en biaras tiaras da plirs continents. Siu temps liber passenta Sandro Vinzens bugen a Luven. El ei carschius si a Luven, ha suenter la scola populara frequentau il gimnasi dalla Scola cantunala a Cuera ed ha – culla matura el turnister – absolviu in studi sco inschignier mecanic alla Scol’aulta tecnica da Winterthur. Sandro Vinzens (33) lavura dapi siat onns sco specialist da process d’automatisaziun tier ina interpresa d’inschigniers a Sogn Gagl. L’interpresa Schmid Automation SA realiseescha concepts, planisaziuns d’electro, digitalisaziuns, fa cussegliaziuns ed realisescha process digitals, naven da ventilaziuns da tunnels, process da software per la fabricaziun da tschugalatta ni era indrezs d’automatisaziun da silos da graun e da bierarias. Planisaziun ei neccessaria «Process d’automatisaziun digitals ein la regla ozilgi tier grondas interpresas ed era tier fimas mesaunas», di Sandro Vinzens en discuors cun la FMR. «Perquei datti era pli e pli biaras studentas e students d’inschignier che sespecialiseschan sil sectur d’automatisaziun. Ed ei drova adina dapliras specialistas e specialists sin quei sectur.» Il mistregn d’inschignier e planisader da software seigi fetg vasts, cunquei che las interpresas da fetg biaras spartas professiunalas sigl entir mund automatiseschien lur producziun ozilgi. «Tier nus muntan ils silos da garnezi e las bierarias denton ina pulita part da nossas incumbensas.» La gervosa ei il product final Sandro Vinzens declara che l’automatisaziun dalla producziun da gervosa seigi mo ina part d’in project ch’el fetschi. Tut entscheivi cul graun che vegni menaus neutier. «Declarau fetg sempel san ins dir che suenter ch’il graun ei deponius en silos frequenta quel in process da lomiar e scaldar, mischedar, cuschinar, sferdentar e fermentar. Tut quels differents pass da process drovan ina lavur che sto vegnir planisada. Mia lavur principala ei d’automatisar tut quels pass. Mia sfida ei era d’analisar la situaziun da partenza ch’ei adina differenta.» «Process interesseschan mei» «Mei han process gia adina interessau», di Sandro Vinzens. «Jeu s’interesseschel per midadas da products e las vias ch’ei drova per far quei. En miu cass stoi jeu saver nua ch’in product sco la gervosa entscheiva siu viadi e nua ch’il process ei a fin. Jeu s’interesseschel schon era pil gust final dalla gervosa. Mo il gust ei la lavur ei la lavur dil producent dalla gervosa. Mei interesseschan denton las pusseivladads ch’ei dat culla digitalisaziun per saver crear ina gervosa tenor il giavisch dil client.» Cun quellas pusseivladads ch’el hagi vegli el saver cuntentar ils basegns da sia clientella. Quella sappi lu duvrar tut ils parameters giavischai. Bunas experientschas ell’Africa La lavur sco inschignier d’automatisaziun ha gia menau Sandro Vinzens ch’ei fegl d’in informaticher e biadi d’in interprendider d’electro pigl entir mund entuorn. «Jeu sun gia staus empau dapertut. Jeu lavurel en Svizra, haiel denton era gia accumpignau projects ell’Italia, Belgia, Hollanda, Slovachia, Pologna e Tiaratudestga. Plinavon haiel jeu luvrau per projects d’automatisaziun els Stadi uni, ell’Australia ed ell’Africa. E leu en tiaras sco la Kenia, Angola ni la Costa d’Ivur.» La lavur tecnica ei sigl entir mund pressapauc la medema. Differenzas detti ei denton ella collaboraziun cun ils indigens, di Sandro Vinzens. «La collaboraziun culla glieud ell’Africa ei buca mendra che cun ils Europès. Jeu stoiel dir ch’jeu haiel fatg fetg bunas experientschas ellas tiaras dall’Africa. Per haver il succcess giavischau ston ins emprender da capir l’historia dallas tiaras sco Ruanda ni Angola e respectar lur tradiziuns ed isonzas da viver.» La pandemia ha purtau midadas Dapi siat onns lavura Sandro Vinzens per projects d’automatisaziun sigl entir mund. «Avon la pandemia fagevel jeu fetg biara lavur el liug. Oz, suenter la pandemia ei quei semidau. Semidau ei entras la pandemia era che nus havein oz dapli lavur en Svizra. Era en nossa tiara fagein nus denton biara lavur el liug», manegia Sandro Vinzens alla fin dil discuors cun la FMR. «Ad interim fa nossa interpresa denton era biaras conferenzas e lavurs da sclariment per video. Quella pusseivladad ei sco dapertut era vegnida actuala en nossa fatschenta entras la pandemia.» In impurtont utensil ei la valischa Sandro Vinzens ei oriunds da Luven. El ha 33 onns e lavura dapi siat onns sco specialist da process d’automatisaziun tier ina interpresa d’inschigners a Sogn Gagl. En quella interpresa ei igl inschigner mecanic responsabels per process da producziun digitals da bierarias ed interpresas da garnezzi che furneschan lur rauba els silos da bierarias en Svizra ed en l’Europa. Tier la clientella da Sandro Vinzens s’audan denton era interpresas dils Stadis uni e dall’Africa. In impurtont utensil per la lavur professiunala da Sandro Vinzens ei la valischa. In bienton da siu temps da lavur eis el sin viadi e lavura egl exteriur. (fmr/mg) Sandro Vinzens ha fatg in studi d’inschignier mecanic e realisescha oz process da producziun digitals per bierarias sigl entir mund. Ils pass dil garnezi alla gervosa vegnan realisai oz da programs digitals, era ella bieraria da Cuera nua che Sandro Vinzens ha era luvrau.

Avon ualti exact 40 onns ei la Val Cristallina stada in grond tema. Lu ha l’armada numnadamein instradau ses plans per nezegiar la val sco plazza da tir. Igl avegnir duei buca mo vegnir sittau leu, mobein era sgulau cun dronas militaras. La vischnaunca da Medel ei aunc buc informada ufficialmein e la survigilonza da catscha spera da saver s’exprimer en connex culs problems che ­savessen sedar culla selvaschina. Ell’ediziun da mardis, ils 8 d’avrel 2025 ha la «Südostschweiz» rapportau che la Val Cristallina sin intschess dalla vischnaunca da Medel/Lucmagn seigi igl avegnir in liug pusseivel pil trenament da dronas entras l’armada svizra. Thomas Rothacher, vicemenader dall’Armasuisse e schef dalla taskforce da dronas ha detg: «La Val Cristallina ei effectivamein in’opziun.» Trenaments cun dronas Sebasond sill’ediziun dalla dumengia dalla NZZ ha la «Südostschweiz» rapportau dallas finamiras dall’armada svizra pertuccont dronas. La «taskforce dronas» promovi il svilup, mo manischar las dronas da cumbat stoppi esser exercitau. ­Parallelmein culla damonda dil svilup dallas dronas setschenta era la damonda nua ­exercitar cun quellas. Damai che la Val Cristallina ei in plaz da sittar ufficial dall’armada svizra ei quei liug en discussiun. Il contract dalla vischnaunca cull’armada cuoza entochen igl onn 2039. Examinar il contract «Nus essan buca vegni orientai d’Armasuisse davart quels plans. Entochen ussa havein nus las informaziuns sulettamein dils mieds da massa.» Quei ha il president communal Claudio Simonet detg il mardis sin damonda dalla FMR. La suprastonza communala hagi priu enconuschientscha da quei. Duessi ina damonda dall’Armasuisse vegnir alla vischnaunca stuessi il contract fatgs ils onns 1980 vegnir examinaus: «Lu vegnin nus segiramein a mirar, sche quels trenaments cun dronas stattan medemamein en rama dil contract. La fin finala vegn ei plidau ussa d’exercezis ell’aria», puntuescha Claudio Simonet. Quella situaziun stoppi ir aprau culs interess dall’alp, dil turissem e dil spazi da viver dalla selvaschina: «Igl ei clar che dronas procuran per stress tiels animals.» Silla damonda, co la plazza da tir seigi vegnida nezegiada ils davos onns ha Claudio Simonet detg: «Quei ei different. Magari empau dapli ni pli pauc, mo jeu less dir rodund duas jamnas per onn.» Co reaghescha la selvaschina? Igl effect che las emprovas cun miniziun ha giu silla selvaschina en Val Cristallina ei en sesez staus empau surprendents. La populaziun ton da camutschs sco tscharvas e capricorns ei anzi carschius ils onns cun exercezis. Apparentamein ei la selvaschina vegnida bein afrida culla situaziun. In motiv po esser ch’igl ei vegniu sittau pli u meins adina naven dil medem liug. Auter savess quei esser tier sgols cun dronas, aschilunsch ch’ei vegn sgulau egl entir territori. Enconuschents ei era igl effect dil parasgular silla selvaschina quei mument ch’ei vegn sgulau fetg datier dils animals. Andrea Baumann, menader dalla partiziun dil spazi da viver e la protecziun dallas specias tiegl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha detg sin damonda dalla FMR: «Nus savein che dronas san disturbar ils animals selvadis. Per quei motiv ha la Confederaziun era publicau in memorandum che sensibilisescha ils pilots da dronas sin quella problematica.» Igl uffeci seigi buca vegnius contactaus entochen ussa pertuccont l’idea da far trenaments cun dronas en Val Cristallina: «Nus sperein secapescha che nus vegnien involi, duess quell’intenziun daventar concreta. Lu savess ins segir discutar davart ils detagls dils sgols, per exempel ils temps.» Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha negina basa legala d’intervegnir en fatgs che pertuccan moviments cun dronas. Sulettamein per sgols enteifer ils asils da selvaschina federals sto vegnir fatg ina damonda ad el. 47 milliuns francs per dronas La finamira dall’armada svizra ei da saver agir ton pli spert cun dronas producidas en Svizra. Sco la NZZ dalla dumengia scriva, duein quellas vegnir en funcziun sur liungas distanzas. Persuenter ei l’armada promta da sbursar 47 milliuns francs ils proxims treis onns. Armasuisse ha confirmau quei sin damonda dall’agentura Keystone-SDA. «2027 lein nus haver las enconuschientschas e habilitads necessarias cun dronas per ina situaziun extraordinaria», di Thomas Rothacher ­alla NZZ. La finamira ei da simular cun dronas il transport da material explosiv ed armas ed aschia d’esser semtgaus pil seracass. Ils exercezis duein entscheiver previsiblamein igl onn vegnent. Discussiun emoziunala Ils 7 da december 1986 ha il suveran da Medel giu acceptau il project dalla Val Cristallina sco plazza da tir. Cun 153 gie encunter 139 na ei la decisiun denton ida péz a cup. La discussiun avon la votaziun era stada fetg animada. La «Acziun en favur Val Cristallina» haveva schizun purtau plogn tier la Dertgira administrativa dil cantun Grischun, pretendend ina votaziun davart quella plazza da tir previda. En seria eran brevs da lecturs vegnidas publicadas ella Gasetta Romontscha avon la votaziun. Suenter che l’armada ha entschiet a sittar ella Val Cristallina ei la discussiun secalmada spert. Parts dalla Val Cristallina ein sut protecziun. Dalla vart seniastra dalla val sesanfla in asil da selvaschina. Pervia dalla tschoccadad da camutschs ei ina part dalla Val Cristallina era zona da protecziun temporara entochen ils 31 da matg 2025. La Val Cristallina ei in liug nezegiau stediamein per excursiuns en differentas direcziuns, surtut sils Lajets ni il Lago Retico. Ella val vegn denton era cargau nuorsas e biestga dalla stad entochen viaden egl atun. Reglar da niev la survigilonza L’infrastructura d’examinar muniziun d’Armasuisse – denter auter cun carrs armai – ei repartida sin plirs loghens ella Val Cristallina. Schegie ch’ei dat mintgamai in avis a scret cura ch’ei vegn sittau, procuran persunas en posts da survigilonza ch’ei detti buca conflicts per exempel denter viandonts ed armada. Contonschibla ei la Val Cristallina numnadamein da pliras varts. «Quella survigilonza ei il mument era in tema da discussiun. Ella ha denton da far nuot cun quell’idea d’examinar dronas ella val», ha Claudio Simonet constatau sin damonda. Dacuort seigi la vischnaunca da Medel vegnida consultada en quei connex: «Entochen ussa vegneva quella survigilonza organisada d’ina interpresa, igl avegnir less Armasuisse involver la vischnaunca en quell’organisaziun.» Dronas el tschiel cristallin? La Val Cristallina sin intschess dalla vischnaunca da Medel savess daventar il liug da trenament cun dronas dall’armada svizra. Quei ha la NZZ scret en si’ediziun dalla dumengia vargada. Sco quei ch’il vicemenader dall’Armasuisse, Thomas Rothacher ha detg, ei la Val Cristallina in’opziun pils exercezis che duein entscheiver probablamein igl onn vegnent. «Nus havein udiu da quei sulettamein ord las medias», ha il president communal da Medel, Claudio Simonet detg sin damonda dalla FMR. Dapi 1986 ha la vischnaunca in contract cull’armada svizra pil diever dalla Val Cristallina sco plazza da tir. Da lezzas uras haveva quei project caschunau ina discussiun fetg viva ed emoziunala. La val vegn nezegiada per l’alpegiaziun e sco liug da viandar. Leu dat ei denton era differentas specias d’animals selvadis. Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun spera ch’el vegni consultaus en cass che quell’idea da far exercezis cun dronas ella Val Cristallina daventa concreta. (fmr/hh) La Val Cristallina fotografada naven da Muschaneras.

Spazi da habitar per glieud dalla gastronomia, commerci e mistregn ei scart dapertut. A Laax duess ei dar ella zona da Pardanal 43 studios e 15 habitaziuns pintgas. Dus projects cumbinai ein actualmein ella procedura per la lubientscha da baghegiar. En ina da quellas ei il president communal involvaus. Ils 23 da settember 2022 haveva Franz Gschwend declarau alla FMR: «Tgi che baghegia la finala, ei aunc aviert». Il president communal haveva confirmau che la davosa parcella ella zona da mistregn Pardanal mischedada per commerci e habitar s’adatteschi specialmein per ina casa da persunal. Igl ei ina parcella ch’ei en possess dalla vischnaunca politica. Cuort avon, il settember 2022, haveva la radunonza communala da Laax approbau la revisiun dalla planisaziun locala che camonda da mobilisar surfatschas libras. Demai ch’il territori da Pardanal ei attribuiu ad ina zona mischedada per habitar ed industria, ei la parcella era pertuccada dil sforz da surbaghegiar. «Nus essan vidlunder da sclarir co nus savessen trer a nez il meglier ella», haveva Franz Gschwend declarau il settember 2022 alla FMR. Ils profils indicheschan il project entadem la zona da mistregn Pardanal. Vesta silla Val Mulin e la Cadeina dil Signina. La Fortimo ei seretratga Ina emprema skizza digl uffeci da baghegiar haveva mussau ch’ins savess construir silla parcella 1575 ina casa da persunal cun tochen 110 studios. Quei ch’era lu aunc ina idea, ei daferton avanzau ad in project concret. Ussa ei il project ella procedura per la damonda da baghegiar. Igl ei buca mo in, mobein dus projects da duas societads: La Seehof Beteiligungs AG vul baghegiar ina casa cun 15 habitaziuns da 2.5 combras e 25 studios sin tschun alzadas ed ina garascha sutterrana, la societad sempla Mulin Nova ina casa da mistregn e da habitar cun 18 studios. «Ils dus projects ein cumbinai in cun l’auter», declara il president communal e raquenta tgei ch’ei schabegiau dapi la skizza da project. «Culla firma Fortimo Invest AG da Sogn Gagl haveva la vischnaunca anflau ina investura.» Igl ei la firma dils frars Philipp e Remo Bienz. Fortimo Invest vul baghegiar a Murschetg in hotel niev ed ei dependenta da persunal stagiunal che sa habitar ella vischinonza. «Demai che recuors retardan quei project da hotel, ei Fortimo seretratga da siu project a Pardanal», conferma il president communal. La suprastonza fuss stada promta da fixar cun quella in contract per in dretg da baghegiar per la parcella 1575. Ils treis partenaris Culla retratga dall’investura ei il squetsch carschius, la munconza da habitaziuns per persunal da gastronomia, pendicularas e mistergners ei urgenta. La plaunca en discussiun, denter il stradun digl Alpsu e la Val Mulin, ei aunc ussa vita. Ina part dalla parcella, la surfatscha planiva giudem la plaunca sut la caplutta s. Clau, drova la vischnaunca actualmein sco deponia da verdem e caglias. «Demai ch’il verdem vegn menaus naven periodicamein, vegn quei areal redimensiunaus», aschunta Franz Gschwend. El raquenta ch’ei hagi dau enqual midada dapi la skizza da project avon prest treis onns. Daferton eis el sez daventaus conproprietari d’in hotel ed ustria a Laax. El ha fatg quei pass per impedir che l’immobiglia mondi en mauns da speculants e per mantener la tradiziun gastronomica dil Seehof, sco el sincerescha. Ensemen cun Ueli Grand e Moritz Müssig ha Franz Gschwend fundau la societad nova «Seehof Beteiligungs AG». Ussa vul quella societad baghegiar ina casa da persunal cunquei che las damondas per habitaziuns da persunal ein buca tschessadas, anzi, il squetsch crescha ad in crescher. Cun treis mistergners Il medem temps encurevan treis mistergners indigens spazi ella zona Pardanal. Quellas treis fatschentas han fundau daferton la societad sempla Mulin Nova. Sils luvratoris e magazins han els projectau duas alzadas cun mintgamai nov studios d’affittar. Ella spunda sut il stradun digl Alpsu ei la casa da persunal projectada. «Tier tuttas decisiuns en suprastonza che pertuccan quella tractanda sundel jeu secapescha s’abstenius dalla discussiun e dalla votaziun», declara il president communal. Per la Seehof Beteiligungs AG e la societad sempla Mulin Nova dils treis mistergners valien exact las medemas cundiziuns pil dretg da baghegiar sco mintg’autra fatschenta che baghegia a Pardanal, sincerescha il president communal. Pigl auter hagi la suprastonza communala era schau sclarir giuridicamein la caussa, ei seigi definiu ch’ils studios sappien vegnir duvrai per nuot auter che per loschar persunal. «In diever turistic ei exclus», puntuescha Franz Gschwend. La damonda da baghegiar dil project Seehof Beteiligungs AG ei staus publicaus dils 14 da mars tochen ils 3 d’avrel. Quella dalla societad Mulin Nova ei publicada tochen ils 23 d’avrel 2025. Decisiuns en caussa ha l’autoritad da baghegiar aunc buca priu.

La pleiv da Sevgein ei mintg’onn l’emprema che festivescha perdanonza. Che quella ei gest duront il temps da cureisma ei ina particularitad. Dumengia vargada han ils da Sevgein celebrau quella fiasta ecclesiastica dedicada alla Sontga Fossa. La fiasta principala dalla pleiv da Sevgein ei mintg’onn la davosa dumengia dalla cureisma ed ei dedicada alla mumma dallas dolurs e la s. Fossa. Quella dumengia va la processiun dalla baselgia parochiala tochen sil crest sur il vitg. Da 1683 tochen viaden il 20avel tschentaner visitavan mintg’onn tochen 5000 pelegrins quei liug cun sia caplutta. Dalla vart seniastra digl altar principal fageva la nischa culla scena dalla sontga Fossa impressiun ed ils pelegrins encurevan cunfiert leu. Envidau ils vischins Il vut da Nossadunna dallas dolurs ha la processiun purtau en processiun dalla baselgia parochiala sil crest dalla s. Fossa Il vut, la statua da Nossadunna dallas dolurs cul fegl crucifigau, portan ils da Sevgein mintg’onn treis gis avon perdanonza ella baselgia parochiala. Aschia ha la «pietà» beneventau dumengia parochianas, parochians e hosps d’autro. Alla perdanonza d’uonn ha la pleiv envidau era ils vischins da Glion, Schluein e Sagogn. All’entschatta dil survetsch divin festiv ha sur Alfred Cavelti, il plevon dallas quater pleivs, salidau numerus hosps. Il Chor mischedau da Sevgein ha cantau sut la bitgetta da Flavia Walder, denter auter ina canzun nova da Gion Balzer Casanova ed in «Dona nobis pacem» da Mary Lynn Lighfoot. L’organista Rahel Hohl ha accumpignau il chor. En processiun ei la raspada da perdanonza ascendida cul vut da Nossadunna dallas dolurs sil crest da s. Fossa. Ella tradiziun populara ei la perdanonza da Sevgein enconuschenta sco «perdanonza da schnecs». Il motiv ei evidents, pertgei duront la cureisma dueva il pievel cartent desister da magliar carn. Per metter tuttina zatgei special sin meisa, survevan ils da Sevgein a lur hosps mintg’onn ils schnecs. Il convischin Giusep Demont (1884-1975) ha descret extendidamein quei usit popular en in text ch’ei deponius egl Archiv da stadi dil Grischun. Suenter il survetsch divin ha la raspada accumpignau il vut, cun cant dil chor, anavos sil crest ella caplutta da s. Fossa. ei dat en autras pleivs immaginesch’ins a Sevgein ils schnecs – la spisa tipica da carn da saun freid.

Igl onn 1991 ha il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun mussau ovras da Fortunat Cagienard el rom d’ina exposiziun cun in tschuppel artistas ed artists. Ussa retuornan lavurs da Fortu. C. – sco el senumnava – ella cuort. Tier visitadras e visitaders dalla vernissascha dall’exposiziun la sonda vargada eis el enconuschents e tuttina nunenconuschents. Fortunat Cagienard ch’ei morts ils 11 da schaner 2022 havess saviu festivar igl anniversari da 90 onns quest onn. Per ses dus affons Anita Schulz-Cagienard e Jörg Cagienard ei quei stau motiv avunda da returnar leu nua che la famiglia ha sias ragischs: Trun. Leu ei Fortunat Cagienard naschius. Sia famiglia ha viviu ella casa dil Hotel Tödi, pli tard buca lunsch naven dalla fabrica da ponn. Artist enconuschent … «Jeu sai aunc seregurdar bein dad el. Il temps da scola ha el schizun giu regalau a mi in maletg che mussava la Punt Russein», seregorda Pia Klaus-Hosang che viva oz puspei a Trun suenter liung temps a Basilea. Ella seigi vegnida alla vernissascha perquei ch’ella hagi enconuschiu Fortunat Cagienard che numnava sesez Fortu. C.: «Jeu hai vuliu saver tgei ch’el ha fatg e dapli da sia veta.» Davart quella ha Jörg Cagienard – il fegl da Fortunat Cagienard – relatau enqual detagl alla vernissascha: «Suenter il temps da scola ei nies bab ius a Glion e ha fatg leu igl emprendissadi da pictur. Silsuenter eis el seperfecziunaus ella cumposiziun e tecnica da colurs e ha era visitau in tschuppel seminaris d’art en Svizra ed egl exteriur.» La fin finfinala eis el secasaus a Wangs sper Sargans e ha fundau famiglia leu. Leu ha el luvrau biars onns sco artist. Dad el derivan maletgs surtut en acril, ieli ed aquarel. Ses sujets ein sesviluppai dil realissem entochen alla pictura abstracta. Rodund 40 ovras dattan perdetga da siu spectrum da stil da malegiar ell’exposiziun ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Leutier ha el denton era scaffiu in tschuppel sculpturas ord itschal, beinenqualina pil maun public ch’ei da veser aunc oz surtut el contuorn da Sargans. Fortunat Cagienard ei era staus illustratur da pliras ediziuns dil cudisch d’affons «Grischetta». … nunenconuschent … La vernissascha dall’exposiziun da Fortunat Cagienard la sonda vargada ei stada la davosa che Justina Simeon-Cathomas ha menau. Suenter siat onns sco presidenta dil Cussegl da fundaziun Cuort Ligia Grischa surdat ella quella funcziun oz gievgia ad Erica Cavegn-Pfister. L’exposiziun da Fortunat Cagienard ei per ella ina speciala: «Jeu savevel pauc ni nuot dad el, era buca da siu art. Sias ovras muossan denton ch’el ei staus in interessant artist aviarts pil mund.» Semegliontamein ha Marcus Schmed – il fegl digl artist Gieri Schmed permiert – reagiu silla damonda, con bein ch’el enconuschi igl art da Fortunat Cagienard: «Nus havein in maletg dad el a casa. Mo jeu hai buca enconuschiu el e sai pauc dad el. Entochen oz ei sia lavur stada per mei nunenconuschenta, schegie ch’il bab raquintava dad el. Fortunat Cagienard ha entginas bunas ovras ed en egl croda spert siu excellent sentiment per las colurs.» 1991 ha il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa mussau ovras d’in tschuppel artistas ed artists. Denter quellas per exempel d’Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed ein era lavurs da Fortunat Cagienard stadas da veser. Entochen la sonda ei igl art da Fortunat Cagienard era staus nunenconuschents per Marlies Krieg da Thalwil: «Jeu hai empriu d’enconuscher siu fegl e hai nezegiau quei bellezia di per serender a Trun e guder il svilup da quei artist e sias bialas ovras. Jeu sun impressiunada.» … e tuttina enconuschent In che ha enconuschiu bein Fortunat Cagienard ei Serafin Rensch: «El era tschun onns pli vegls ch’jeu ed jeu hai enconuschiu bein el il temps da giuventetgna. Pli tard hai jeu viu el meinsvart sin baghetgs: el sco cussegliader da colurs ed jeu ella survigilonza da baghetgs. Jeu sun era staus a casa tier el a Wangs. Tier nus a casa pendan dus originals dad el. Mei fascinescha siu stil digl art modern abstract e la fisionomia da siu abstract.» Enconuschiu bein igl artist ha era Giusep Decurtins-Deplazes ch’ei medemamein en possess da duas ovras digl artist trapassau: «Jeu seregordel aunc bein da sia participaziun igl onn 2009 alla senda d’art cheu a Trun. Jeu erel engaschaus en favur dalla senda e Fortunat Cagienard eis staus in da biars ch’ei separticipaus a quella.» La sculptura ch’el ha exponiu alla senda d’art ei dil reminent da veser aunc oz spel Hotel Tödi a Trun. La vernissascha la sonda suentermiezdi a Trun ei vegnida enramada musicalmein dall’indigena Svenja Tomaschett. Cun tocs en lungatg engles, romontsch e tudestg ha ella delectau ils roduns 40 presents e presentas ed aschia fatg cun sia diversitad musicala tutta honur alla diversitad digl art da Fortunat Cagienard. Las ovras da Fortunat Cagienard ein da veser el ­Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun entochen ils 6 da fenadur 2025. Art da Fortunat Cagienard a Trun Entochen l’entschatta fenadur muossa il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun in tschuppel ovras da Fortunat Cagienard. Igl artist ch’ei carschius si a Trun ei morts avon pressapauc treis onns. Uonn havess el saviu festivar igl anniversari da 90 onns. Fortunat Cagienard ei staus surtut pictur-artist, mo ha era scaffiu sculpturas ord itschal. A persunas da Trun empau sils onns eis el restaus en memoria dil temps da scola e giuventetgna. Mo per beinenqualin che ha visitau la sonda la vernissascha, eis el in artist nunenconuschent. Siu art vegn appreziaus surtut pervia da siu sentiment pil diever da colurs. Co ins sa nezegiar quellas ha el empriu igl emprem egl emprendissadi da pictur, silsuenter cun perfecziun en Svizra ed egl exteriur. (fmr/hh) La feglia Anita Schulz-Cagienard ed il fegl Jörg Cagienard en ina dallas stanzas cun ovras da Fortunat Cagienard ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Fortunat Cagienard havess cumpleniu uonn ils 90. In’ovra da Fortunat Cagienard ch’ei da veser il mument ella Cuort Ligia Grischa. Siu sentiment per las colurs ei buca da surveser.

L’Uniun da commerci e mistregn Alpenarena organisescha uonn l’emprema gada in parcours da professiuns e mistregns per giuvenils. Quei che l’Uniun da commerci e mistregn Lumnezia organisescha dapi onns fa ussa era quella da Laax Flem. L’Uniun da commerci e mistregn Alpenarena (UCMA) vul preparar specialmein ils giuvenils per plazzas d’emprendissadi. Avon diesch onns han quater firmas da baghegiar ch’ein commemberas dall’UCMA tschentau in fundament. Ellas han purschiu in schinumnau «fuffergnadi sil plazzal da baghegiar». Las interpresas han envidau giuvenils d’emprender d’enconuscher las diversas professiuns dalla branscha. Ussa vul la UCMA slargiar quella purschida. Alla davosa radunonza generala ha la suprastonza presentau il concept d’in parcours da plazzas d’emprendissadi. Il project vegn realisaus Dall’UCMA fan actualmein 120 firmas part. Quellas han in grond potenzial e san porscher plazzas d’emprendissadi en 26 branschas. Quei potenzial vul l’UCMA trer a nez. L’uniun includa fatschentas da Trin tochen Schluein. «Gl’onn da scola 2025/26 vulessan nus bugen realisar quei project. La scola ei era aviarta persuenter», ha Marita Buchli confirmau alla FMR. Denter 60 ed 80 giuvenils dil scalem superiur dallas scolas Laax e Flem vegnan a saver fuffergnar gl’onn da scola 2025/26 en numerus mistregns. Ina delegaziun dalla suprastonza dall'Uniun da commerci e mistregn (HGVA) Flem Laax. Da sen. Bruno Lei, Marita Buchli (presidenta) e Silvia Thoma. «Il concept ei aunc buca definitivs. Mo la radunonza generala ei d’accord d’organisar quella purschida nova», gi Marita Buchli. D’ina gliesta culs mistregns san ils giuvenils selecziunar treis preferi. L’idea ei ch’els sappien visitar duront 1 ½ ura silmeins dus ni treis menaschis. Duront il gi da «fuffergnadi» el luvratori, hotel, ustria ni biro survegnan ils buobs e las mattatschas ina emprema envesta tgei ch’il menaschi fa. Els han ina elecziun dils mistregns ch’ein a disposiziun, naven da stagner, scrinari, commercianta, coiffeusa, tochen tier pedel, assistenta da hotel, electricist, vendider e 20 autras professiuns.

Margis ha l’Uniun da dunnas da Laax beneventau ell’aula Grava la radunonza generala dall’associaziun tetgala. Irmgard Cavigelli da Siat haveva annunziau sia demissiun sco presidenta dall’Uniun catolica da dunnas dil Grischun. Ella resta denton vinavon al tgamun. Igl ei stau la 91avla radunonza da delegadas. Margis han 61 representantas dallas 37 uniuns localas priu part a quella. La presidenta cantunala Irmgard Cavigelli da Siat ha beneventau dunnas ch’ein engaschadas ellas suprastonzas localas. Actualmein ein totalmein 4000 dunnas associadas all’Uniun catolica da dunnas dil Grischun. Igl ei ina secziun dall’Uniun svizra dallas dunnas catolicas. Midada da num La representanta da quella, Iva Boutellier, ei stada presenta ed ha dau ina envesta en in project actual dall’uniun tetgala. Alla proxima radunonza svizra propona la suprastonza ina midada da num. L’uniun tetgala da 17 secziuns cantunalas e 540 uniuns da dunnas localas, cun en tut 100'000 commembras, duei senumnar el futur «Frauenbund Schweiz». Il plaid catolic duei svanir ord il logo. «Denton buca ord nossa nossa ideologia e nies engaschament», ha Iva Boutellier puntuau. La noziun «catolic» hagi diversas muntadas e svegli differentas associaziuns che portien per part connoziuns negativas, ha ella declarau. Quella varietad caschuni malcapientschas e limiteschi la communicaziun dallas finamiras. «Tras il niev num vulein nus posiziunar pli clar ed aviert», ha Iva Boutellier declarau e getg che l’uniun tetgala vegli metter las acturas principalas, las dunnas, el center enstagl da sefixar sill’identitad religiusa. Il muossavia general cumprovi l’aviartadad dall’uniun svizra, ussa veglien ins accentuar quei culla midada da num, mantenend explicit las ragischs e finamiras cristianas. Il davos plaid hagi en quella caussa la radunonza svizra, ils 23 da matg 2025 a Visp el Valleis. Fundada 1933 sco organisaziun communizeivla han las uniuns da dunnas ell’entira Svizra rollas e funcziuns impurtontas els vitgs. Quei ha il president communal da Laax puntuau en siu plaid da beinvegni alla radunonza cantunala. «Jeu hai grond respect per vossa prestaziun, vossa lavur ei d’immensa valeta: l’uniun da dunnas stat per solidaritad, agid e tgira dalla cuminonza,», ha Franz Gschwend remarcau. En num dalla populaziun ha el engraziau allas dunnas per lur lavur che detti curascha a biars carstgauns. Surpresa per la cassa Irmgard Cavigelli da Siat presidiescha l’uniun cantunala dapi 2019. Ella haveva annunziau sia demissiun. Tier la tractanda dallas elecziuns ha ella declarau ch’ella seigi sedecidida da restar en uffeci. Cun acclamaziun ha la radunonza reelegiu ella, medemamein sias consuprastontas Edith Capaul, Elvira Boner e Rita Gfeller. En num dall'Uniun da dunnas da Laax ha la presidenta Seraina Cathomen (2. da dretg) beneventau a Laax la suprastonza dall'Uniun catolica da dunnas dil Grischun. L’Uniun catolica da dunnas dil Grischun ei conpurtadra digl Onn social grischun. Dapi 1972 ha quel pussibilitau a varga 1000 mattas ina scolaziun intermediara denter scola obligatorica e scolaziun professiunala. Gl’onn vargau ha il Cantun decidiu da desister da prolungir la cunvegna da prestaziun cullas purtadras. A lezzas ha el pagau ora ina summa restonta, la purschida digl Onn social ei cunquei sligiada. Quei porta ella cassa currenta dall’Uniun catolica da dunnas in dabien da 23'000 francs. Gl’onn vargau ha ella profitau supplementarmein d’ina donaziun da 20'000 francs d’ina dunna defuncta ch’ei seregurdada en siu testament dall’uniun tetgala.

La senda d’art a Trun ei promta per la proxima stagiun da stad ed el decuors da quella vegn ella cumpletada cun ulteriuras ovras. Questa sonda ei la reavertura. Igl unviern ei untgius alla primavera e ha destadau la natira. Amiez quella sesanfla a Trun la senda d’art. «La senda ei vegnida leventada ord la sien d’unviern e schubergiada per la primavera», di Erica Cavegn-Pfister dalla Cumissiun da cultura Trun. Spels objects exponi ein vegnidas plazzadas novas plachettas. Quellas cuntegnan in code QR e cheutras igl access a dapli informaziuns davart las artistas ed ils artists. Ina survesta dallas artistas e dils artists cun indicaziuns da quellas e quels ei era da cattar silla homepage dalla vischnaunca da Trun (Senda d’art – Vischnaunca da Trun). Senda vegn cumpletada El decuors dalla primavera e la stad vegn la senda cumpletada cun ulteriuras sculpturas. Sonda, ils 12 d’avrel 2025 dallas 17.00 entochen las 21.00 ei la reavertura ufficiala dalla senda. Ils artists Renzo Hendry ed Adrian Candinas da Nair-Art creeschan ina sculptura per la senda gest el liug, vul dir silla pastira davos la patinera a Trun. Tgi che ha interess, sa visitar ed observar els duront lur lavur. Ei vegn purschiu ina suppa ed in sitg. Avertura dalla senda d’art a Trun sonda, ils 12 d’avrel 2025 allas 17.00. Renzo Hendry ed Adrian Candinas han gia fatg la preparativas per lur lavur sonda silla senda d’art a Trun.

La vischnaunca da Sumvitg ha cattau in diember da candidatas e candidats sufficient per las elecziuns dils gremis politics dumengia proxima. Sco president communal pil trienni 2025–2028 recandidescha Patrick Schaniel (Sumvitg). En quei uffeci eis el vegnius eligius avon treis onns. Medemamein a disposiziun per ina proxima perioda d’uffeci stattan la geraua Cornelia Cathomas (Surrein) ed il gerau Meinrad Degonda (Rabius), ferton che Martin Bundi (Sumvitg) e Diego Deplazes (Rabius) semettan a disposiziun per l’emprema ga sco commembers dalla suprastonza communala. Andri Bearth (Rabius) e Michele Damiano (Rabius) recandideschan per la cumissiun da gestiun. Da niev a disposiziun per quella stat Gian Luca Lutz (Sumvitg). Per la cumissiun da baghegiar stattan Samuel Decurtins (Rabius) ed Otto Deplazes (Surrein) – omisdus entochen dacheu – a disposiziun, sco era da niev Severin Cajacob (Sumvitg) e Ladina Schmed (Sumvitg). (fmr/hh)

La radunonza communala da Tujetsch ha la mesjamna sera ella Sala Cristalla a Sedrun acceptau in credit da 313000 francs per la Via Milar a Rueras. Ei setracta d’in credit supplementar per la sanaziun dalla via. La suprastonza communala haveva dumandau in credit da 400000 francs. La radunonza communala ha pretendiu ch’ei vegni desistiu da sulada en quei connex, aschia ch’il credit ei vegnius reducius. 23 vischinas e vischins ein stai presents alla radunonza communala. (cdm/fmr)

Sonda, ils 12 d’avrel 2025 allas 19.00 relata Bertilla Giossi da sia lavur tier RTR ella Sala Cristalla ella halla da sport e cultura a Sedrun. Igl onn 2000 ha ella realisau siu emprem film documentar per l’emissiun Cuntrasts. Dapi lu ha ella produciu varga 50 films davart ils pli differents temas. Naven dallas dunnas che lavuran per la Neat, ils missiunaris romontschs en Tansania, la pissiun per la maschina da cuser Bernina, la mezca da casa ni uss actualmein in film davart igl avegnir dallas soras domenicanas da Glion che vegn emess ils 27 d’avrel 2025. Nua ir per las ideas? Daco filmar sis uras, sch’il film ei la fin finala mo 25 minutas liungs? Conta glieud ei insumma involvada en ina tala producziun? Rispostas sin quellas damondas dat Bertilla Giossi egl arranschament da sonda sera che vegn organisaus da Tujetsch Viva Cultura. (cdm/fmr)

In affon porta ina frastga da palmas enta maun. Il plevon benedescha quella avon messa. A casa vegn la frastga da palmas messa davos la crusch da Niessegner – tochen ch’ella vegn remplazzada in onn pli tard cun ina nova frastga. Ina biala tradiziun. Mo daco festivein nus la dumengia da palmas? Avon biebein 2000 onns duvrava il pievel da Jerusalem frastgas da palmas e d’ulivas per festivar ina victoria e la pasch. Aschia era il di cura che Jesus ei arrivaus a Jerusalem. Il pievel ha beneventau il profet ch’ei arrivaus sin in asen cun frastgas da palma e d’ulivas. Aschia ha il pievel cartent da Jerusalem fatg beinvegni a siu messias. El sperava che Jesus libereschi el digl imperi roman. Mo co duei quei gartegiar ad in um che va a cavagl sin in asen? Sin fundament dallas scartiras dil Veder Testament – numnadamein dil profet Zacarias – cartev’ins ch’il Salvader vegni in di a cavagl sin in asen. Il ver salvader vegni pia buca a liberar cun armas e cavalcond sco in imperatur sin in cavagl, mobein el vegni ad arrivar tut mudests sin in asen. Quei Salvader vegni a purtar pasch e giustia senza cumbatter. Avon vegn il Salvader denton a pitir. La dumengia da palmas ei l’entschatta dalla davosa jamna da cureisma, ni era la jamna dil pitir. La sontga Tscheina, la lavonda dils peis, il plaid da cumiau, il tradiment, il process e la crucifigaziun vegnan a suandar avon che la levada sa vegnir festivada da Pastgas. Pér la levada da Pastgas lai nescher e crescher els cartents la speronza sin ina pasch eterna suenter la mort. La speronza sin quella victoria festivein nus ina jamna avon Pastgas, pia la dumengia da palmas. Nus festivein magari buca cun frastgas da palmas ni d’ulivas, mobein nossas frastgas da pegn che simboliseschan medemamein quella speronza silla victoria gloriusa. «El sperava che Jesus libereschi els digl imperi roman. Mo co duei quei gartegiar ad in um che va a chavagl sin in asen?» Silvia Gartmann ha studegià scienza da religiun, sociologia, sinologia ed informatica. Ella instruescha a la Scola Chantunala a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La fin d’jamna sepresentan las equipas da 3. ligia dalla Surselva – Schluein Glion e Trun/Rabius – per l’emprema ga questa primavera avon agen publicum. El campiunadi dalla 4. ligia retscheiva Lumnezia l’equipa da Danis-Tavanasa. Il campiunadi da ballapei regiunal va gia ella tiarza runda da primavera. Cun quei semova el plaun a plaun en direcziun dallas decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun. Per l’emprema ga sepresentan las equipas sursilvanas dalla 3. ligia questa primavera avon agen publicum. La sonda sera retscheiva Schluein Glion la squadra da Walenstadt. L’equipa dalla Foppa ha reconquistau il secund plaz ella tabella la fin dall’jamna vargada cun ina clara victoria ordeifer encunter Triesenberg. Walenstadt ei novavel ella tabella cun endisch puncts dameins sin siu conto che Schluein Glion. La rolla da favorit ei pia claramein tier l’equipa dalla Foppa. Trun/Rabius sut squetsch Ina dira nusch spetga sin Trun/Rabius dumengia proxima. Hosp a Pustget ei numnadamein Triesenberg, il tierz dalla tabella che ha endisch puncts dapli sin siu conto che la squadra dalla Cadi. Las equipas ella secunda mesadad dalla tabella ein spartidas da paucs puncts. Sut circumstanzias sa ina victoria ni ina terrada s’effectuar essenzialmein sil rang. A Trun/Rabius ch’ei tierz davos ella tabella e che ha spiars ils dus emprems giugs da questa primavera fagess in ni l’auter punct bein encunter Triesenberg. In derbi sursilvan en 4. ligia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia sesanfla Lumnezia sigl emprem rang dalla tabella. El giug da sonda suentermiezdi retscheiva la squadra lumneziana Danis-Tavanasa aschidadir en in derbi sursilvan. Danis-Tavanasa ei el miez dalla tabella. La squadra da Surses ch’ei secunda ella tabella ha danovamein negin giug questa fin d’jamna aschia che Lumnezia vegn ad esser aschia ni aschia capogruppa era l’jamna proxima. La secund’equipa da Trun/Rabius retscheiva Schlarigna el giug dil campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia. Per l’equipa engiadinesa eis ei igl emprem giug questa primavera, per Trun/Rabius il secund suenter la terrada la davosa fin d’jamna ordeifer encunter Mels. El campiunadi da primavera dalla 5. ligia retscheiva Rueun la squadra da Sargans, Danis-Tavanasa gioga a casa encunter Lumnezia. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Cuera 97 so. 16.00 Mels – Triesen so. 17.00 Bogn Ragaz – Landquart so. 17.00 Sevelen – Panaduz so. 18.00 Schluein Glion – Walenstadt so. 18.00 Trun/Rabius – Triesenberg du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa so. 17.00 Schluein Glion – Bregaglia du. 16.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Triesenberg – Landquart ve. 20.00 Trun/Rabius – Schlarigna ve. 20.15 5. ligia, runda da primavera, gruppa 1 Rueun – Sargans ve. 20.00 Danis-Tavanasa – Lumnezia so. 19.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Grischun Central Trun du. 11.00 Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Balzers so. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Panaduz – Balzers ve. 19.00 Grischun Central – Valposchiavo Tinizong so. 11.00 Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Cuera 97 du. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Valposchiavo – Schlarigna ve. 18.30 Domat – Landquart so. 16.00 Juniors D2, gruppa 1 Domat – Tavau so. 11.00 Cuera 97 – Grischun Central so. 14.00 Bregaglia – Valposchiavo du. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tusaun/Cazas ve. 20.00 Triesen – Widnau so. 18.15 Romanshorn – Frauenfeld so. 19.15 Bühler – Mels du. 14.00 Domat – Cuera 97 du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Mels so. 19.00 Triesen – Werdenberg du. 17.00 Junioras FF-17 1, gruppa 1 Ruggell – Surselva so. 10.00 Junioras FF-15 2, gruppa 1 Triesen – Surselva so. 16.00 Ils amitgs dil ballapei astgan selegrar sils emprems giugs da casa da questa primavera da Trun/Rabius e Schluein Glion dumengia proxima.

Ier sera ei l’anteriura geraua da cultura da Trun, Erica Cavegn-Pfister vegnida elegida sco nova presidenta dalla fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Ella ei successura da Justina Simeon che ha demissiunau suenter siat onns alla testa dalla fundaziun. La historicra Erica Cavegn-Pfister da Schlans ei la nova presidenta dalla fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa. Erica Cavegn-Pfister, la nievelegida presidenta dil cussegl da fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa surpren il tgamun dil Museum Cuort Ligia Grischa da Justina Simeon che ha presidiau la fundaziun dapi igl onn 2018. Ella habitescha cun sia famiglia a Schlans ed ha studegiau historia. Duront sis onns ha ella luvrau en ina posiziun da cader ella biblioteca da la Scola politecnica federala a Turitg. Suenter eis ella turnada en sia patria per fundar leu famiglia ensemen cun siu consort. Ils davos onns ha Erica Cavegn-Pfister apparteniu alla suprastonza communala da Trun ed ha tgirau en quei gremi il departament ch’ei denter auter responsabels per la cultura. Dapi biebein in miez onn lavura ella sco promotura regiunala tier la Lia Rumantscha. FMR: Sco historicra ed anteriura geraua da cultura da Trun ei il presidi dil cussegl da fundaziun dil Museum Cuort Ligia Grischa gie in uffeci predestinau per Vus? Erica Cavegn-Pfister: Quei vegn a semussar. Mo ei constat ch’jeu hai grond interess pella historia e pella cultura locala. Historia ha adina interessau mei e perquei hai jeu era studegiau historia. Tier il Museum Cuort Ligia Grischa eis ei da dir che gia il baghetg ha ina historia fetg interessanta e fascinonta. Per mei ei gia quei motiv avunda per surprender il presidi dalla fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa. Tgei che vegn vitier per mei ei igl art. Trun ha ina vasta purschida culturala. Ina purschida pli gronda che auters loghens da quella grondezia. E quella purschida d’art catt’ins era en nies museum a Trun. Igl ei pia la cumbinaziun da historia, cultura ed art che porscha era in cert potenzial da svilup che motivescha mei d’exequir il presidi dalla fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa. Vus discurris d’in potenzial ch’ei avon maun . Tgeinin? Ils davos onns ei vegniu fatg nundetg bia el museum. Mia antecessura Justina Simeon e siu cussegl da fundaziun ein s’engaschai cun tutta forza e success per numerus projects ch’ein stai neccessaris. Quei ch’jeu less en mintga cass realisar pigl avegnir ei in concept d’exposiziuns. Quei ei enzatgei ch’ei era aunc pendent el Museum Cuort Ligia Grischa perquei ch’ins ha adina stuiu metter autras prioritads. Quei less jeu prender pils mauns beinspert cun prioritad. Tgei activitads ein previdas? Cunquei che nus havein giu igl onn vargau in onn fetg pulpiu cun differentas occurrenzas vegn ei a dar uss in temps cun occurrenzas pli pintgas. Nus havein fatg plaz el museum cun rumir fetg bia material. Quei ei era vegniu fatg culla finamira d’haver plaz per novas ideas. E precis perquei fagein nus era in concept d’exposiziuns che tscherca rispostas allas damondas tgei exponer e nua, co e cura. Plinavon havein nus da niev las stanzas per affons el surcombras dalla casa e quellas stanzas vulein nus era integrar el niev concept. Cheu ei nossa devisa da crear empau museum per nos pli giuvens. Tec a tec vegn il concept lu palpabels e vesibels el museum. Nua vegnis Vus a metter las prioritads neu dallas tematicas e dall’organisaziun? Las decisiuns pren l’entira giunta e buca la presidenta persula. Per mei persunalmein stat l’historia e cultura locala e regiunala el center. Viu sur l’entira regiun havein nus aunc in grond potenzial d’ovras ed utensils ch’ins astga presentar el museum. Cun talas exposiziuns savein nus era integrar ed involver las indigenas ed ils indigens. Cun focusar sil local e regiunal vegn la populaziun indigena integrada automaticamein ellas exposiziuns. E cun quei focus plidentein nus giuven e vegl. Cuort Ligia Grischa cun in niev tgamun Ier sera ha il cussegl da fundaziun dil Museum Cuort Ligia Grischa elegiu Erica Cavegn-Pfister da Schlans sco nova presidenta. Ella supren il tgamun dil cussegl da fundaziun da Justina Simeon che ha demissiunau suenter siat onns. La nova presidenta ha studegiau historia e luvrau duront sis onns ella biblioteca da la Scola politecnica federala a Turitg. Suenter eis ella turnada en sia patria a Schlans. Ils davos onns ha Erica Cavegn-Pfister apparteniu alla suprastonza communala da Trun e tgirau leu il departament ch’ei denter auter responsabels per la cultura. Dapi biebein in miez onn lavura Erica Cavegn-Pfister sco promotura regiunala tier la Lia Rumantscha. (fmr/mg) La historicra Erica Cavegn-Pfister da Schlans ei la nova presidenta dalla fundaziun Museum Cuort Ligia Grischa. Per la nova presidenta dalla fundaziun ei gia il baghetg historic entadem il vitg da Trun in motiv per s’engaschar pil museum.

Las fatschentas da Glion arvan lur portas la sonda proxima. 39 exposituras ed expositurs presentan lur products e prestaziuns el center dil marcau da Glion. L’exposiziun Primavera ha liug per la quarta gada. Franca Strasser, la presidenta dalla Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn di che l’exposiziun da primavera d’uonn seigi aunc adina ina dallas sulettas exposiziuns sut tschiel aviert el Grischun. «Mintgaton drov’ei pli ditg entochen ch’enzatgei niev catta il sustegn dil publicum», di Franca Strasser, la presidenta dall’Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn. «La Primavera ch’ei aunc adina ina dallas sulettas exposiziuns open air el Grischun ha stuiu siglir sur entgins obstachels per secumprovar.» L’emprema exposiziun hagi giu liug il 2021, agl ur dalla pandemia, raquenta Franca Strasser. Suenter la premiera hagien ils organisaturs stuiu dar plaid e fatg daco ch’ins fetschi uss ina exposiziun dad in di e desisti dalla ILHGA ch’eri secumprovada e che cuzzavi quater dis. «La Prima­vera ei negina alternativa per la ILHGA da pli baul», di la presidenta dallas 160 commerciantas e commerciants da Glion e conturn. «Perquei che negin da nossa uniun ha vuliu far pli la ILHGA cun ina gronda investiziun da temps e daners, havein nus ponderau, tgei alternativas ch’ei dess. Ed aschia ei la Primavera naschida.» Franca Strasser presidiescha actualmein l'Uniun da commeerci da Glion e contuorn che organisescha la Primavera 2025. Quella ha liug a Glion sonda, ils 12 d’avrel 2025 naven dallas 10.00 – 17.00. Vasta purschida La presidenta dall’uniun da commerci e mistregn Franca Strasser dat ina survesta dil perimeter d’exposiziun el center dil marcau da Glion. Leusuenter ein autos e bikes dus temas impurtonts dalla Primavera da sonda proxima a Glion. Dalla partida ein siat garaschas che presentan lur novs models. Tgi che sefatschenta el mument cun novs products pigl iert e pil balcon vegn era sin siu quen cun visitar l’exposiziun dalla stizun-fier e da tenercasa Zinsli. Dalla partida ei era Expert Surselva che representa principalmein la branscha da radio, televisiun e telefonia mobila. Plinavon separticipeschan las apotecas, drogarias, la papeteria Maggi, il Spital regiunal Surselva sco era La Naturo­pata. La fatschenta da famiglia Caveng festivescha siu 150avel onn d’existenza alla Primavera 2025. Las visitadras ed ils visitaders san era prender envesta dalla lavur dils pumpiers dad Ilanz/Glion ni era admirar il vehichel electric Terren che ha contonschiu igl onn 2023 il record mundial d’altezia per vehichels electrics el Chile. Moda e program per affons Tenor la broschura d’informaziun dalla Primavera dat ei ina exposiziun da moda speciala uonn. Presentada vegn la moda da secund maun dalla stiziun La Trucca che s’auda all’uniun da dunnas da Glion. Davart ils pli novs arranschaments da fluras survegn ins envesta tier las duas fatschentas da fluras Candinas e Calamandrin. E secapescha che era las visitadras ed ils visitaders pigns vegnan sin lur quen alla Primavera 2025. Quei cun giugar cugl excavatur ella sablunera surdimensiunada ni cun seschar smincar. Ultra da quei datti ina preit da reiver per cumprovar tgi che ha la megliera fuorma. Communicaziun e dimensiuns per exponer Sco quei che la presidenta dall’uniun da commerci e mistregn Franca Strasser di. emprovi il comite d’organisaziun era uonn da trer ina bilanza e lu conclusiuns ed optimaziuns per la proxima exposiziun. «Per la Primavera d’uonn havein nus creau in meglier flyer cun dapli informaziuns el stil da telegram. E lu havein nus era empruau d’optimar ils plazs d’exposiziun, aschia che mintga expositura ed expositur ha plazza avunda era per retscheiver il publicum.» L’exposiziun Primavera ha liug a Glion sonda, ils 12 d’avrel 2025 naven dallas 10.00 – 17.00. Glion fa «Primavera» Sonda proxima ha liug el center da Glion sin plirs plazs la quarta exposiziun da commerci e mistregn Primavera. 39 exposituras ed expositurs – treis dapli ch’igl onn vargau – separticipeschan all’exposiziun naven dallas 10.00 – 17.00 cun lur products ni prestaziuns da survetsch. «Per la Primavera dalla proxima fin d’jamna havein nus creau in meglier flyer cun dapli informaziuns el stil da telegram», di Franca Strasser, la presidenta dalla Uniun da commerci Glion e contuorn. «Plinavon havein nus optimau ils plazs d’exposiziun, aschia che mintga expositura ed expositur ha plazza avunda era per retscheiver il publicum.» La Primavera a Glion ei ina dallas sulettas exposiziuns da commerci open air el Grischun. (fmr/mg) Franca Strasser presidiescha actualmein l'Uniun da commeerci da Glion e contuorn che organisescha la Primavera 2025. Quella ha liug a Glion sonda, ils 12 d’avrel 2025 naven dallas 10.00 – 17.00.

Per la tschunavla gada han ils iniziants dalla cultura da far bogn en fontauna envidau ad in bogn collectiv ella fontauna dil vitg a Luven. Ils organisaturs han envidau e la glieud ei vegnida en in bi diember per seperschuader dalla atmosfera unica dil far bogn ella fontauna amiez il vitg Luven. La sonda sera cuort avon las 20.00 eran var 30 persunas sfunsadas ell’aua scaldada dil begl dil vitg. Ils hosps da far bogn en fontauna vegnan e van. Entochen 30 persunas ein stadas ensemen en fontauna la davosa sonda sera. Entuorn il begl stevan silmeins aunc inagada tontas persunas sco publicum – denter auter era per tedlar il referat da Martin Wetten, igl anteriur president communal da Luven che ha raquintau l’historia e historias agl ur dalla fontauna da Luven. «Brunnen gehen/Ir en fontauna» «Brunnen gehen» senuma igl event svizzer che vegn organsaus dil «Kollektiv Hotel Regina Basilea». Quell’occurrenza ha adina liug naven dil november entochen la fin da mars. Tier la retscha dallas fontaunas che vegnan scaldadas per far bogn a Basilea ed a Turitg s’auda era la fontauna da Luven. Quirin Streuli dall’uniun dallas scaldadras e dils scaldaders da fontaunas da Basilea ha declarau che Luven seigi per els in liug cun in ambient extrordinari. «Tut las autras fontaunas che nus scaldein sesanflan el marcau da Basilea ni en diesch loghens dil cantun Turitg.» Luven alla fin dalla turnea «Luven ei adina il grond final da nossa turnea d’unviern», di Quirin Streuli. «A Luven essan nus vegni entras contacts persunals.» Quirin Steuli dil Kollektiv Hotel Regina manegia ch’en in vitg sco Luven seigi l’aventura da far bogn en ina fontauna aunc pli gronda che per exempel el marcau da Basilea. Leu ella truscha dil marcau detti ei strusch en egl ad autras passantas ni passants che carstgauns fetschien bogn en fontauna. Aua scaldada cun lenna Sche la fontauna da Luven fuss pleina cunteness ella circa 10,8 cubics ni 10'800 liters aua. Per far bogn en fontauna basta denton la mesadad e quell’aua vegn tenor la squadra da Basilea scaldada cun ina pegna da lenna en duas parts. Ella pegna giusut vegn ei fatg fiug ed en in butschin sur il fiug ei l’aua che vegn scaldada. Quella vegn pumpada en fontauna e – cun la forza d’ina persuna che va cun velo – puspei pumpada anavos ella vanaun per scaldar. L’aua vegn scaldada sin 40 grads celsius. La procedura da scaldar cuozza pliras uras. Purschida unica Igl event da far bogn en fontauna a Luven vegn organisaus d’ina gruppa d’indigens. Beneventau all’occurrenza dalla sonda sera ha il fotograf ed artist Jaromir Kreiliger. El ha detg che la gruppa organisatura seigi cuntenta ch’igl event d’ir en fontauna a Luven hagi surviviu ils emprems tschun onns. «Il grond diember da participontas e participonts dad uonn muossa ch’ina tala occurrenza ei giavischada. Nus vegnin pia ad organisar vinavon il bogn en fontauna ed essan fetg engrazieivels alla vischnaunca Ilanz/Glion pil sustegn finanzial.» Separticipadas dil far bogn en fontauna a Luven ein daplirs hosps che persunas indigenas. Jaromir Kreiliger sco organisatur manegia che quei seigi normal ed ina damonda dil temps entochen che era la glieud dalla regiun vegni da surventscher la retenienscha d’ir a far bogn en fontauna. Sche la fontauna savess raquintar Igl anteriur president da vischnaunca Martin Wetten ei staus igl oratur da fiasta per la tschunavla occurrenza da far bogn en fontauna a Luven dalla davosa sonda. El hagi supriu bugen da dir in pèr plaids davart l’historia dalla fontauna da Luven, ha il referent detg sedrizzond inagada viers ils hosps el bogn e l’autra gada viers il publicum avon la cascharia. Martin Wetten ha raquintau entginas anecdotas sco per exempel da passants avon onns e decennis che han apparentamein duvrau la fontauna per far bogn ella speronza che negin vesi els. Ni ch’il referent ha era explicau co entgins sfarfatgs da Luven han dumignau avon decennis d’alzar ina notg in auto en fontauna. Il referent ha accentuau l’impurtonza dalla fontauna sco liug da lavur e sentupada dapi tschentaners. Plitsch platsch pacific ell’aua da Luven Sonda vargada ha giu liug a Luven ella fontauna dil vitg per la tschunavla gada igl event da far bogn en l’aua scaldada sin 40 grads. 30 umens, dunnas ed affons han priu plaz ella bognera publica da Luven ed han gudiu la bial’aura da primavera ed il plaid festiv da Martin Wetten, igl anteriur president communal da Luven. Il bogn ella fontauna da Luven ei dapi 2019 l’occurrenza finala dil collectiv da scaldadras e scaldaders Hotel Regina da Basilea che organisescha naven dil november tochen il mars ina turnea da bogns caulds en fontaunas dil marcau da Basel ed en diesch loghens dil cantun Turitg. (fmr/mg) Ils hosps da far bogn en fontauna vegnan e van. Entochen 30 persunas ein stadas ensemen en fontauna la davosa sonda sera. Igl anteriur president communal da Luven Martin Wetten ha referiu davart l’historia dalla fontauna dil vitg a Luven. In grond diember d’aspectaturas ed aspectadurs ha assistiu al bogn public en fontauna da Luven. Quirin Streuli dil Kollektiv Hotel Regina Basilea che organisescha il bogn en fontauna a Luven ha declarau co igl indrez da scaldar l’aua funcziunescha.

Sonda vargada ha giu liug a Mustér la radunonza generala dallas ludotecas grischunas. Igl avonmiezdi han las commembras ed ils commembers salvau la radunonza generala ed il suentermiezdi ein las 30 participontas e participonts s’occupai digl emprender cun dar giugs. «Las tractandas statutaricas han dau neginas discussiuns», ha Placi Manetsch, il gestiunari actual dalla Ludoteca Mustér declarau. «Ina part centerala da nies di da radunonza ei era oz il luvratori tematic dil suentermiezdi.» Per quella part han las ludotecas grischunas envidau ina specialista da giugs che ha presentau en in’ura e mesa sias propostas per augmentar la qualitad dil giugar e digl emprender. Priska Flury ch’ei pedagoga sociala ella sparta furmaziun da carschi. Ella instruescha dapi 20 onns scolastas e scolasts sil sectur digl emprender cun dar giugs. Alla referenta che ha sia practica el cantun Argovia eisi reussiu spert da tschaffar ed incantar las 30 participontas e participonts ella halla Cons cun excercezis practics per svegliar igl interess. Placi Manetsch, il menader dalla ludoteca da Mustér e Priska Flury, la docenta dil cuors d’emprender e giugar. Effects dils giugs Culs plaids «jeu vi envidar ina runda da dunnas ed umens da far cun mei entgins giugs», ha Priska Flury declarau sia funcziun avon ch’entscheiver il luvratori. Ella ha declarau ch’ella sedrezzi specialmein allas ludotecas perquei che las ludotecas emprestan sper il termagls era fetg biars giugs. «MIntgamai alla fin d’in giug declarel jeu allas participontas ed als participonts tgei effect ch’il giug che nus havein gest fatg ha sils affons, mo era tgei ch’el fa culs carschi.» Tenor la docenta sfunsescha la biara glieud che dat giugs en in auter mund. «Cura ch’il giug ei alla fin tuorn’ins anavos el mund real ed ils biars han lu il sentiment d’esser purtai dil cletg.» E cura ch’ins cala da giugar e tuorna ella realitad san ins savens buca capir che las uras ein vargadas aschi spert, ha la docenta Priska Flury detg. Giugar ed emprender «Tut ils giugs ein fatgs per emprender», ha la menadra dil workshop a Mustér manegiau. «Per las menadras ed il menaders dallas ludotecas grischunas eis ei impurtont d’emprender d’enconuscher entgins novs giugs e da survegnir da mei las informaziuns pedagogicas e didacticas leutier.» Priska Flury ha luvrau ditg el perfecziunament da carschi. En quella funcziun eis ella s’occupada intensivamein cun las damondas dall’utilitad dils giugs. Ludotecas drovan tuttas cumpetenzas Ton Placi Manetsch, il menader dalla ludoteca da Mustér sco era Priska Flury, la menadra dil cuors han confirmau ch’il persunal en las ludotecas seigien persunas cun biaras cumpentenzas. Priska Flury: «En ina ludoteca drov’ei buca mo persunas ch’enconuschan ils giugs. Ei drova era glieud che sa communicar, glieud che fa uorden culs giugs e persunas cun qualificaziuns mercantilas. Ina premissa communabla sto denton esser quella d’haver bugen la clientella, e quei ein ils affons. Ins sto pia era esser el cass da declarar la funcziun d’in termagl.» Fitness pil tschurvi Las ludotecas s’adresseschan als affons entochen 16 onns. Priska Flury ei denton perschuadida ch’ils giugs dallas ludotecas seigien era ina purschida ideala per carschi, quei surtut per trenar la memoria. Giugar fetschi buca mo ch’ils affons survegnien in bien fundament per emprender, mobein era ch’ ils carschi restien flexibels e mantegnien lur memoria. «Era als seniors vulessel jeu semplamein cussegliar da dar giugs. Biars fan quei culs beadis e denter els. Ils seniors dattan buca mo giugs per far ir il temps, mobein era per restar allerta.» Ludotecas alla tscherca Workshops sco quel dalla sonda vargada a Mustér ein muments ch’il persunal dalla ludotecas han astgau consumar enstagl da stuer dar sco adina. Che las collaboraturas ed ils collaboraturs dallas ludotecas grischunas demuossan jamna per jamna duront igl onn in grond engaschi persunal per indemnisaziuns mudestas muossan las discussiuns permanentas pertuccont la munconza da persunal. Quei tema vegni adina era discussiunaus alla radunonza generala, ha Placi Manetsch detg enviers la FMR. «Gest il davos onn ha ina ludoteca grischuna bunamein stuiu serrar pervia da munconza da persunal. Era il di dalla radunonza generala discutein nus adina puspei co nus savessan migliurar quella situaziun.» Ludotecas grischunas a Mustér La sonda vargada ha l’uniun dallas ludotecas dil Grischun salvau sia radunonza annuala a Mustér. Sper las tractandas ch’ein vegnidas liquidadas igl avonmiezdi han las 30 participontas ed ils participonts frequentau ina part tematica il suentermiezdi. «Giugar ed emprender» ei stau il tetel d’in workshop cun la docenta per furmaziun da carschi Priska Flury, ina persuna ch’ei sespecialisada sin damondas da cletg ed era da sesentir bein cun giugar ed emprender. Ella ha presentau en in’ura e mesa sias propostas per augmentar la qualitad dil giugar ed emprender. «Per las menadras ed il menaders dallas ludotecas grischunas eis ei impurtont d’emprender d’enconuscher entgins novs giugs e da survegnir da mei las informaziuns pedagogicas e didacticas leutier», ha la docenta Priska Flury detg en discuors cun la FMR. (fmr/mg) La preit cun giugs ella ludoteca da Mustér. Sper ils termagls ein ils giugs ina part impurtont da mintga ludoteca. Placi Manetsch, il menader dalla ludoteca da Mustér e Priska Flury, la docenta dil cuors d’emprender e giugar. Las participontas ed ils participonts dil workshop davart il giugar ed emprender ein stadas incantadas dalla purschida.

La davosa gievgia sera han las delegadas ed ils delegai dalla SanaSurselva priu cogniziun dalla demissiun da Thomas Buchli, il president dil cussegl administrativ dil spital regiunal Surselva. Alla medema radunonza eis ei denton era vegniu informau ch’il quen annual 2024 dil spital regiunal Surselva siara cun in pli pign deficit ch’igl onn 2023 e ch’il sperdita dil 2025 vegn ad esser aunc pli pintga. René Epp, il president actual dalla SanaSurselva ha discurriu d’ina fasa transitorica. «Ei dat grondas midadas tier nus el mument e midadas caschunan adina discussiuns e differentas opiniuns.» La davosa gievgia sera hai denton strusch dau discussiuns contradictorias. Quei ein ins buca disaus tier la Sana Surselva ils davos dus onns. Forsa ch’ei ha era dau dameins critica perquei che las vuschs criticas dallas vischnauncas da Laax ed Ilanz/Glion muncavan. La SanaSurselva ha salvau sia radunonza da delegai la davosa gievgia sera a Glion. René Epp ha manegiau en discuors cun la FMR ch’il «peak» dalla transformaziun dil provediment da sanadad en Surselva seigi aunc buca contonschius. «La damonda tgei che nies spital regiunal duei porscher egl avegnir vegn aunc a caschunar grondas discussiuns», ha il president manegiau. «Jeu sun denton fermamein perschuadius che nus damognien quei cun far pass per pass e trer vid il medem sughet.» La radunonza da delegadas e delegai da gievgia sera ha giu liug senza ils delegai da Ilanz/Glion ch’ei la vischnaunca da domicil dil spital. Muncau ha era la delegaziun dalla vischnaunca da Laax. Thomas Buchli cala Per las strusch 20 delegadas e delegai dalla SanaSurselva ei la demissiun da Thomas Buchli da Tenna sco president dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva stada ina novitad nunspitgada. El haveva surpriu il presidi dil spital igl onn 2015 e menau il cussegl d’administraziun tras buns e pli difficils onns, sco el ha detg sez. «Diesch onns ei in liung temps. Per mei eis ei ussa uras da calar.» Successur da Thomas Buchli daventa il miedi Gieri Cathomas, oriunds da Sumvitg, che viva ella Bassa. La midada dil presidi succeda cun la radunonza da delegadas e delegai dil spital regiunal Surselva il matg 2025. Suprastonza puspei cumpleta La suprastonza dalla SanaSurselva ei puspei cumpleta. Cunquei che las vischnauncas da Glion e Schluein ein extradas dalla suprastonza dacuort, ha la SanaSurselva stuiu occupar dus sezs en suprastonza. Vegni elegi ein Brigitte Berni-Frei che fa part dalla suprastonza communala da Val Sogn Pieder ed il president communal Clau Schlosser da Breil. Dameins cass staziunars Il menader da finanzas e controlling dil Spital regiunal Surselva, Matthias Müller, ha dau ina survesta dil menaschi dil spital egl onn 2024. El ha declarau ch’ils cass staziunars seigien tschessai igl onn vargau sin 2284 cass. Quei seigien pressapauc 170 cass dameins ch’igl onn 2023. En francs e raps munti quei ina sperdita da circa 880 000 francs. Matthias Müller ha explicau che biabein treis quartas dils cass staziunars seigien cass urgents che vegnien tractai cunzun igl unviern duront la stagiun da skis el spital. «Quels vegnan halt, ni ch’els vegnan buc», ha Matthias Müller manegiau. «Nus havein saviu cumpensar parzialmein quella sperdita da cass staziunars igl onn 2024 cun las tariffas che vegnidas alzadas bufatgamein.» Tenor la survesta dil menader da finanzas dil spital da Glion ein ils cass ambulants s’augmentai per circa 4,5 %. Era enteifer ils cass ambulants hai dau in augment tier ils cass urgents. Meglier quen annual Il quen annual 2024 da dil spital regiunal Surselva siara cun in deficit da 3,1 milliuns francs tier entradas totalas da 42 milliuns. Igl onn precendent 2023 haveva il deficit aunc muntau a 4,5 milliuns. Per uonn 2025 quenta il spital cun in deficit aunc pli bass da 2,1 milliuns francs. René Epp, il president da la Sanasurselva ei cuntents cun quei messadi ord la partiziun da finanzas dil spital. «Nus stuein haver pazienzia, ei va buc auter», ha René Epp detg suenter la radunonza. Spital ambulont ni letgs staziunars? Tgei purschida da spital drova la Surselva el futur? A quella damonda ha l’interpresa PwC (PricewaterhouseCoopers) empruau da rispunder cun mussar models pusseivels allas delegadas ed als delegai. La PwC era vegnida incumbensada dalla Sana Surselva igl onn vargau d’examinar las structuras dil spital regiunal Surselva. La PwC ei en connex cun quella lavur vegnida alla conclusiun ch’ei dat duas variantas pusseivlas per in menaschi da spital futur. L’emprema varianta ei in spital cun ina partiziun staziunara senza la partiziun da naschientschas. E la secunda varianta fuss in center da sanadad ambulant senza letgs staziunars. Tenor las empremas reacziuns dils delegai dalla SanaSurselva vegn la varianta cun letgs staziunars favorisada. Era il president dalla SanaSurselva René Epp ha confirmau enviers la FMR che la viarianta dil spital ambulont vegni ad haver in grev stan ellas discussiuns. «Igl ei denton impurtont che nus havein quella varianta sin meisa per cumparegliar», ha Epp detg. La discussiun dalla purschida da spital per la Surselva ha negin connex direct cun il niev baghetg da spital ch’ins vul realisar. Pertuccont il niev edifeci han ins communicau la davosa gievgia sera che la sanaziun dil vegl baghetg dil spital da Glion custass 86 milliuns ed in baghetg niev 72 milliuns francs. Spital da Glion cun pli pign deficit Las delegadas ed ils delegai dalla SanaSurselva ein vegni informai la davosa gievgia sera ch’il deficit dil 2024 dil spital regiunal Surselva seigi pli bass ch’il deficit digl onn avon. Martin Gabriel /FMR Il quen annual 2024 da dil spital regiunal Surselva siara cun in deficit da 3,1 milliuns francs tier entradas totalas da 42 milliuns. Igl onn precendent 2023 haveva il deficit aunc muntau a 4,5 milliuns. Per uonn 2025 quenta il spital cun in deficit aunc pli bass da 2,1 milliuns francs. Quella novitad ha il schef da finanzas e controlling dil spital regiunal Surselva, Matthias Müller communicau la davosa gievgia sera allas delegadas ed als delegai dalla SanaSurselva. René Epp, il president da la Sanasurselva ei cuntents cun quei messadi ord la partiziun da finanzas dil spital. «Nus stuein far pass per pass ed haver pazienzia, ei dat buc auter.» Il schef da finanzas dil spital ha era dau ina survesta dils cass staziunars ed ambulants el spital regiunal Surselva. Tenor quella survesta ein ils cass staziunars tschessai igl onn vargau sin 2284 cass, quei ein pressapauc 170 cass dameins ch’igl onn 2023. En francs e raps ein quei cerca 880 000 francs dameins entradas pil spital. Circa treis quarts dils cass staziunars ein tenor Müller cass urgents che vegnien cunzun igl unviern duront la stagiun da skis. S’augmentai ein ils cass ambulants el spital da Glion, e quei per circa 4,5 %. La SanaSurselva ha salvau sia radunonza da delegai la davosa gievgia sera a Glion. Thomas Buchli ha communicau sia demissiun sco president dil cussegl d’administraziun dil spital. Buchli ei staus 10 onns en quei uffeci. Sco novs suprastonts dalla SanaSurselva han las delegadas ed ils delegai elegiu Brigitte Berni-Frei da Val Sogn Pieder e Clau Schlosser da Breil.

La davosa sonda han l’Uniun da commerci da Glion e contuorn e Surselva Tourissem envidau per la quarta gada all’exposiziun «Primavera». Il spital regiunal Surselva ei sepresentaus alla Primavera cul directur Fadri Bisatz che ha rispundiu a damondas dil publicum. 39 interpresas da Glion ein sepresentadas la sonda vargada cun stans per liung dalla via dil Glogn, dalla Via dalla Posta, dalla Via dalla staziun e sil Plaz fiera da Glion. La fiera «primavera» ei vegnida organisada dalla Uniun da commerci Glion e contuorn cun sustegn da Surselva Turissem. L’Uniun da commerci Glion e contuorn ei satisfatga cul diember da visetadras e visetaders che hagien mussau in grond interess vid las exposiziuns sils stans. Igl onn proxim vul ins cuntinuar cun la tschunavla «Primavera». Sco quei che Franca Strasser, la presidenta dall’Uniun da commerci Glion e contuorn, ha detg alla FMR emprovi l’uniun cuntinuadamein d’optimar l’exposiziun da primavera. Ella persunalmein constateschi in bien svilup naven dall’emprema entochen la «Primavera» d’uonn. Sper las interpresas commercialas hai era dau fatschentas cun prestaziuns da survetsch ch’ein sepresentadas alla Primavera. Silla foto la firma da cussegliaziun Scuola da Glion. La sablunera surdimeniunada alla via dil Glogn ha era uonn attratg biars affons. Il spital regiunal Surselva ei sepresentaus alla Primavera cul directur Fadri Bisatz che ha rispundiu a damondas dil publicum.

Egl emprem giug suenter la pausa d’unviern a Crap Gries ha l’equipa da Schluein Glion mussau ina buna prestaziun encunter il plitost fleivel adversari Walenstadt. Gia suenter l’emprema mesadad ei il giug staus decididus, aschia che la secunda part ei plitost stada mo empau divertenta. Um dil giug ei il caposettagols da Schluein Glion, Lars Caduff, staus. El ha sittau ell’emprema mesura in «hattrick» classic ed aschia menau sco capitani si’equipa silla via al success. Per sittar ses treis gols eis el vegnius sustenius pulitamein da differents giugadurs digl adversari. Siu siet en direcziun dil cantun bass ella quarta minuta ha il goli schau ir denter la detta ora en gol e siu culp cul tgau ella dudischavla minuta han gest dus giugadurs ed aunc il goli buca saviu frenar, aschia che la balla ha puspei anflau la via ella reit. Era il tierz gol persunal da Lars Caduff ella 29avla minuta ei vegnius possibilitaus entras in sbagl dil defensur central da Walenstadt. Tal ha stuiu schar mitschar in pass da Ronny Casutt sperasvi els peis dil caposettagols che ha buca schau rugar da sittar siu sedischavel gol en quest campiunadi. Mo duas minutas pli tard ei lu era aunc il 4:0 curdaus entras Lars Zala, il qual ei vegnius survius ella gassa da Lars Caduff! Il te da pausa e la calira ha lu schau vegnir il giug ella secunda mesadad ualti quiets. Schluein Glion ha buca stuiu far bia pli per gudignar e Walenstadt ha buca saviu far enzatgei per dar ina viulta al giug. Aschia ei il giug segenaus encunter la fin cun enqual caschun per Schluein Glion ed igl emprem siet sin gol da Walenstadt ella 55avla minuta. Bien diesch minutas pli tard eis ei lu reussiu als hosps da sittar il gol d’honur entras Raffaele Tassone. Il tschunavel gol dils indigens ha Remy Manetsch marcau ella 82avla minuta cun in precis siet ch’ei vegnius menaus dalla petga da gol en. Era el ei vegnius lantschaus da Lars Caduff che ha reagau spert suenter in schul digl arbiter e ha buca schau temps als defensurs da sepreparar per l’execuziun dil culp liber. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Walenstadt 5:1 (4:0) Crap Gries. 155 aspectaturs. Arbiter: Ponjavic. Gols: 4. Caduff 1:0, 12. Caduff 2:0, 29. Caduff 3:0, 31. Lars Zala 4:0, 68. Tassone 4:1, 82. Manetsch 5:1. Schluein Glion: Capaul, Coray, Aron Büchler, Walter (48. Nuno Gomes), Derungs, Ronny Casutt, Tiziano Vinzens (48. Afzali), Laurin Zala, Holderegger, Lars Zala (69. Manetsch), Caduff. Walenstadt: Gavric, Patrick Loop, Pfiffner, Jud, Doyen (60. Gulli), Tassone, Karisik, D’Agostino, Nicola Loop, Gubser (46. Reinhardt), Qehaja (Milojkovic). Remarcas: Cartas melnas: 78. Karisik (foul) ed 80. Jud (foul). Schluein Glion senza Mattia Büchler, Gianluca Casutt, Deplazes, Paulin, Pool (blessai/reconvalescents), Sgier (serraus), Bearth e D’Atria (absents). Corners: 6:4.

Suenter dus giugs ordvart astga l’equipa da Claudio Bundi puspei ir alla catscha da puncts a Pustget. Entochen dacheu ei il cletg buca staus silla vart dils da Trun. Aschia seresulta daniev la posiziun sut il streh da relegaziun. Cun Triesenberg spetga in’equipa fisicamein fetg ferma che ha denton era qualitads tecnicas. Tut auter che sempla ei la sfida per Trun/Rabius era muort munconza da differents giugadurs blessai. Als aspectaturs sepresenta in giug aviert che ha ditg e liung neginas occasiuns malsegiras. L’equipa da casa vegn bein el giug e lubescha era buca bia avon igl agen gol. Gia baul semuossa in giug fetg cumbattiv e fisic. Il tempo dil giug ei consequentamein buc aults ed il ritmus dil giug vegn adina puspei interruts da fouls. Ell’emprema mesadad han ils dus golis buc ina strentga dumengia. Senza pli grondas occasiuns supplichescha igl arbiter tier il te da pausa. Suenter il te vegn la equipa da Trun/Rabius puspei bein el giug. Denton puspei seresultan neginas occasiuns malsegiras ord il giug dil caucasa. Ei cuoza entochen ella 63avla minuta ch’igl attaccader dils hosps vegn bunamein da vargar la defensiun dils da Trun e vegn frenaus cun in foul ella zona da puniziun. Igl arbiter muossa immediat sil punct da penalti. Cun empau cletg gartegia ei a Cédric Chevalley da marcar igl 1:0. Suenter biebein 70 minutas vegn il giug pli e pli grops. Ei cuoza entochen la 85avla minuta che in sbagl dils da Trun/Rabius resulta en in corner pigl adversari dil principadi. Quel vegn deviaus e setschenta puspei ella reit da Livio Lozza. Pia 2:0 en in giug entochen dacheu fetg uliv e senza grondas occasiuns. Cumbat tochen la fin L’equipa da casa lai denton buca pender il tgau e vegn entras in culp liber ella 89avla minuta tier ina fetg buna caschun da scursnir il retard. Livio Janka plazzescha il bal mo paucs centimeters memia ault e fa tremblar la traversa dil gol. Ils indigens fan vinavon pressiun ed aschia tucca ina flanca ella zona da puniziun cuort suenter il maun dil defensur da Triesenberg. Igl arbiter decida era cheu immediat sin penalti. Patrizio Decurtins vegn denton buca da nezegiar la schanza da scursanir il retard e sietta il bal sul gol ora. Era suenter quei penalti fan ils da Trun/Rabius tut il pusseivel per puder tener a Trun in ni l’auter punct. Mo cun tutta bunaveglia vul il bal buc anflar ella reit digl adversari. Aschia finescha il giug suenter in dir cumbat cun 2:0 pil hosp da Triesenberg. Pil CB Trun/Rabius vala la devisa da buca resignar pertgei il proxim impurtont giug spetga gia da gliendisdis Pastgas. Lu frunta l’equipa dalla Cadi numnadamein sil CB Lumnezia el miezfinal dil Cup grischun, puspei a Pustget. Denis Monn 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Triesenberg 0:2 (0:0) Pustget, 200 aspectaturs. Gols: 63. Chevalley 0:1 (p), 85. Büchel 0:2. Trun Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Silvan Cajacob, Lucas Seiler, Gianin Derungs, Orlando Monn, Rovin Schmed, Nico Caduff, Patrizio Decurtins, Elia Schmed. Reservas: Aurelio Carigiet, Enea Decurtins, Tizian Duff e Livio Janka. Remarcas: Trun/Rabius senza Geo Cauzza, Lucas Maissen (absents), Ramon Orlik, Silvan Muoth, Denis Monn, Mattia Friberg, Robin Monn, Sandro Orlik (blessai) e Damian Schmed (serraus). Cartas melnas per Derungs e Cajacob (Trun/Rabius) sco era per Meier, Büchel e Chevalley (Triesenberg).

Donald Trump procura adina puspei per lingias grassas! Dapi ch'el ei turnaus en Cas’alva a Washington, dat ei quasi mintga di novitads e decisiuns che fan surstar e smarvigliar. – El ei in um dils gronds plaids, in um ch’ei detscharts da sias ideas, in um che sevesa sco spindrader dils Stadis Unids. Siu retuorn politic ha el annunziau sco in grond «comeback»: el seigi quel che metti tut en uorden; el seigi quel che fetschi «America great again». Sper tut quellas lingias grassas che nus udin quels dis, dat ei questa dumengia era ina novitad dad in «comeback». Igl ei il messadi da Pastgas, il messadi dalla levada; in «comeback» che funcziuna empau auter. Jesus ch’ei levaus da mort en veta, drova buca las grondas tribunas da quei mund. El enquera buca pussonza ed ei era buca turnaus per far vendetga. Ils raquents biblics drovan buca lingias grassas per tematisar la levada. E negliu aud’ins in grond plaid da Jesus, sco: «Jeu sun il salvader, jeu sun turnaus per metter tut en uorden!» ni «Jeu hai adina schon giu raschun!». - Sch’ei vegn tschintschau dalla levada, lu plitost en tuns migeivels. In bi exempel ei per mei la historia dad Emmaus nua che dus giuvnals eran sin via a casa. Els eran trumpai da quei ch’era schabegiau, trumpai che lur speronza en Jesus ei buca secumplenida. Ad in jester raquentan els ch’els hagien tertgau che quei Jesus vegni a spindrar Israel, mo ussa eis el morts e cun el era lur speronza. En lur trumpadas sentan els gnanc che quei jester ei Jesus e ch’el ei sin via cun els. El teidla tier, el ei ruasseivels e lai tschintschar els. Pér alla fin dad in viadi pli liung, cura ch’els partan il paun duront ina tschavera, sentan quels dus giuvnals: el, sin quel ch’els vevan mess tutta speronza, era gl’entir temps cheu! El era cheu, enamiez lur trumpadas ed ha dau nova speronza. Forsa ei quei in messadi particular da Pastgas: la levada ei segir buc in grond «comeback» el senn classic ed ha era nuot da far cun in retuorn cun gronda pumpa e maiestad. Tier Pastgas stat in auter patratg el center: numnadamein la speronza. Ei va per ina speronza che drova buca lingias grassas e gronds plaids. Igl ei ina speronza che glischa si enamiez tut las trumpadas e stgiradetgnas da nossa veta. E quella experientscha han era ils giuvnals fatg suenter la mort da Jesus: el ei cheu, el ei sin via cun els, era sch'els han manegiau d'esser persuls e bandunai. - Pastgas ei negina «show». Pastgas ei ina nova entschatta e quei buca sillas grondas tribunas, mobein sin via. Cun tei. E cun mei. Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Lars Caduff ha menau l’equipa da Schluein Glion la sonda sera alla victoria da 5:1 el giug da ballapei dalla 3. ligia encunter Walenstadt. Cun treis gols e dus assists eis el staus igl um dil giug. Trun/Rabius ha giu negina fortuna encunter Triesenberg. Discletg ed in penalti munchentau han menau alla terrada da 0:2. La fin d’jamna han las equipas da 3. ligia dalla Surselva – Schluein Glion e Trun/Rabius – saviu absolver lur emprems giugs da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal avon agen publicum. La sonda sera ha Schluein Glion retschiert Walenstadt. Dalla quarta entochen la 29avla minuta ha Lars Caduff marcau treis gols per l’equipa indigena ed aschia realisau in «hattrick» classic. Pils dus ulteriurs gols che Schluein Glion ha marcau ha el dau ils pass decisivs. Aschia ei Lars Caduff ussa cun in total da 16 gols en questa stagiun alla testa dalla gliesta dils megliers settagols dalla 3. ligia dalla Svizra orientala. (Mira rapport da giug.) Trun/Rabius ussa secund davos En in giug fetg cumbattiv e cun bia scenas el miez dil plaz ha Trun/Rabius spiars empau disgraziadamein cun 0:2 encunter Triesenberg. Entochen ella 63avla minuta han las aspectaturas ed ils aspectaturs buca viu biaras caschuns da marcar. Lu ha in penalti en favur da Triesenberg dau ina viulta al giug. Suenter il 0:2 ha la squadra indigena fatg gronda pressiun sil gol dils hosps dil Liechtenstein, mo la balla ha buc anflau la via ella reit da Triesenberg. Suenter quella terrada – la tiarza en seria questa primavera – ei Trun/Rabius ussa secund davos ella tabella ed aschia sin in plaz da relegaziun. Il disavantatg tier las autras equipas ella secunda mesadad dalla tabella ei denton fetg pigns. (Mira rapport da giug.) Lumnezia batta Danis-Tavanasa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha il capogruppa Lumnezia battiu la squadra da Danis-Tavanasa. Ussa han ils Lumnezians sis puncts avantatg sin Surses che ha denton dau dus giugs pli pauc. La secund’equipa da Schluein Glion ha spiars il giug da casa encunter Bregaglia cun 4:5. Cun 2:0 ha la secund’equipa da Trun/Rabius gudignau il giug dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia. Ella gruppa 1 da primavera dalla 5. ligia ha ei dau remis els giugs da Rueun encunter Sargans e Danis-Tavanasa encunter Lumnezia. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Cuera 97 0:2 Mels – Triesen 3:4 Bogn Ragaz – Landquart 2:1 Sevelen – Panaduz 3:3 Schluein Glion – Walenstadt 5:1 Trun/Rabius – Triesenberg 0:2 1. Bogn Ragaz 14/42; 2. Schluein Glion 14/28; 3. Triesenberg 14/27; 4. Cuera 97 14/25; 5. Triesen 14/19; 6. Sargans 14/19; 7. Sevelen 14/17; 8. Landquart 14/15; 9. Walenstadt 14/14; 10. Mels 14/13; 11. Trun/Rabius 14/13; 12. Panaduz 14/13. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa 2:1 Schluein Glion – Bregaglia 4:5 1. Lumnezia 11/30; 2. Surses 9/24; 3. Tusaun/Cazas 11/23; 4. Lai Valbella 11/16; 5. Bregaglia 11/13; 6. Schlarigna 10/12; 7. Danis-Tavanasa 11/11; 8. Schluein Glion 10/10; 9. Domat 11/6; 10. Valposchiavo 11/5. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Triesenberg – Landquart 1:4 Trun/Rabius – Schlarigna 2:0 1. Landquart 3/9; 2. Mels 2/6; 3. Walenstadt 2/6; 4. Trun/Rabius 2/3; 5. Triesenberg 3/3; 6. Val Tamina 2/1; 7. Panaduz 2/1; 8. Schlarigna 1/0; 9. Lusitanos de Samedan 1/0; 10. Trübbach 2/0. 5. ligia, runda da primavera, gruppa 1 Rueun – Sargans 2:2 Danis-Tavanasa – Lumnezia 1:1 1. Vaz Sut 2/6; 2. Sargans 2/4; 3. Tusaun/Cazas 1/3; 4. Flums 2/3; 5. Rueun 1/1; 6. Lumnezia 1/1; 7. Danis-Tavanasa 2/1; 8. Laax 1/0; 9. Bogn Ragaz 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Surselva b – Grischun Central 4:1 1. Surselva b 3/9; 2. Surselva a 1/3; 3. Grischun Central 1/0; 4. Lusitanos de Samedan 1/0; 5. Orion Cuera 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Balzers 2:6 1. Balzers 2/6; 2. Surselva 1/3; 3. Panaduz 1/3; 4. Landquart 2/3; 5. Glarnerland 2/2; 6. Cuera 97 1/1; 7. Bogn Ragaz 2/1; 8. Tavau 0/0; 9. Domat 1/0; 10. Valposchiavo 2/0. Juniors C1, gruppa 1 Panaduz – Balzers 3:0 Grischun Central – Valposchiavo 11:1 1. Grischun Central 3/9; 2. Vaduz 2/6; 3. Buchs 3/6; 4. Balzers 3/6; 5. Landquart 1/3; 6. Valposchiavo 3/3; 7. Panaduz 3/3; 8. Bogn Ragaz 2/0; 9. Domat 2/0; 10. Tavau 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Cuera 97 5:5 1. Cuera 97 3/4; 2. Schlarigna 3/4; 3. Surselva a 2/3; 4. Landquart 3/3; 5. Vaz Sut 3/3; 6. Surselva b 2/0; 7. Panaduz 2/0; 8. Domat 2/0. L’equipa Grischun Central ei vegnida retratga. Juniors D1, gruppa 1 Valposchiavo – Schlarigna 4:1 Domat – Landquart 2:1 1. Domat 2/6; 2. Orion Cuera 2/4; 3. Valposchiavo 2/4; 4. Tavau 1/3; 5. Landquart 2/3; 6. Panaduz 1/0; 7. Schlarigna 1/0; 8. Surselva b 1/0; 9. Grischun Central 2/0. Juniors D2, gruppa 1 Domat – Tavau 6:1 Cuera 97 – Grischun Central 13:0 Bregaglia – Valposchiavo 4:5 1. Domat 3/7; 2. Cuera 97 2/6; 3. Valposchiavo 3/5; 4. Grischun Central c 3/4; 5. Orion Cuera 2/3; 6. Bregaglia 3/3; 7. Landquart 1/0; 8. Tavau 1/0; 9. Grischun Central b 2/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tusaun/Cazas 1:1 Triesen – Widnau 3:3 Romanshorn – Frauenfeld 1:3 Bühler – Mels 0:0 Domat – Cuera 97 5:1 1. Mels 12/28; 2. Bühler 13/27; 3. Uzwil 12/20; 4. Triesen 12/20; 5. Cuera 97 13/20; 6. Frauenfeld 12/19; 7. Tusaun/Cazas 13/17; 8. Widnau 12/15; 9. Romanshorn 13/12; 10. Rapperswil-Jona 13/7; 11. Domat 13/4. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Mels 1:1 Triesen – Werdenberg 0:2 1. Surselva 9/24; 2. Mels 9/17; 3. Werdenberg 9/16; 4. Flums-Walenstadt 9/12; 5. Schlarigna 8/10; 6. Tusaun/Cazas 8/4; 7. Triesen 10/3. L’equipa da Schwanden ei vegnida retratga. Junioras FF-17 1, gruppa 1 Ruggell – Surselva 5:2 1. Ruggell 3/3; 2. Surselva 4/3; 3. Dardania S. Gagl 4/3; 4. Werdenberg 3/1; 5. Uwzil 4/1. L’equipa da Frauenfeld ei vegnida retratga. Junioras FF-15 2, gruppa 1 Triesen – Surselva 0:4 1. Rapperswil-Jona 2/6; 2. Mels 2/6; 3. Surselva 2/4; 4. Cuera 97 1/3; 5. Linth 04 2/3; 6. Tusaun/Cazas 2/1; 7. Schwanden 0/0; 8. Uznach 1/0; 9. Eschenbach 2/0; 10. Triesen 2/0. Cumbattiu senza cletg Trun/Rabius ha spiars cun 0:2 encunter Triesenberg igl emprem giug da casa da questa primavera dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. En ina partida cumbattiva – surtut el miez dil plaz – ei l’equipa dalla Cadi (mondura alva) buca vegnida da batter il goli dil Liechtenstein. Perencunter ha Triesenberg marcau dus gols ed aschia priu a casa ils treis puncts. Schluein Glion ha festivau la secunda victoria el tierz giug da questa primavera. L’equipa da Walenstadt ha stuiu suttacumber 5:1. (fmr/hh) Trun/Rabius ha spiars il giug encunter Triesenberg cun 0:2. La scena ella 63avla minuta che ha menau al penalti ed al 0:1 per Triesenberg el giug encunter Trun/Rabius (mondura alva).

Optima solar Surselva vul promover la forza solara Ils fretgs dalla lescha federala per la fiera d’electricitad procuran per malsegirtads ella scena che promova ovras solaras. Quei ei semussau il vendergis vargau alla radunonza dad Optimasolar Surselva a Castrisch. Leu han denter auter la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen, Berhard Signer dalla Repower e Walter Sachs dalla Associaziun svizra per l’energia solara dau plaid e fatg. «Baghegiar ina ovra solara sut quellas cundiziuns sepaga sulet sche quel che baghegia drova sez la plipart dalla producziun.» Quei ha il president dalla societad Optimasolar Surselva, Heiner Hochreutener getg il vendergis vargau alla radunonza generala a Castrisch. L’organisaziun Optimasolar Surselva ch’ei vegnida fundada avon in onn sustegn possessuras e possessurs da baghetgs per realisar ovras solaras sin lur tetgs. En Lumnezia eis ei reussiu ad Optimasolar Surselva da trer fil en guila per diversas ovras novas realisadas ni en mira da vegnir realisadas sin tetgs da stallas. «Las stallas possedan ina gronda surfatscha e sulegl dat ei dabia en Lumnezia.» Silvio Capeder che fa medemamein part alla suprastonza dad Optimasolar ha presentau alla radunonza ils fretgs dallas activitads che l’uniun ha raccoltau gia en siu emprem onn d’existenza. Dubis da contonscher la finamira Heiner Hochreutener ha denton dubis che la construcziun dad ovras solaras sin baghetgs existents cuntinueschi sco quei che la lescha federala per la fiera dalla forza electrica vul atgnamein. La revisiun dalla lescha ha il suveran svizzer acceptau il zercladur 2024. Quei che fa empau mal il venter a Heiner Hochreutener ein las ordinaziuns tier la lescha che la Confederaziun ha publicau l’entschatta digl onn 2025. «Jeu sun dil meini che las finamiras dalla lescha vegnan buca contonschidas cun quellas ordinaziuns.» Heiner Hochreutener ha menziunau denter auter ils prezis che las ovras electricas ston pagar als possessurs dad ovras solaras per il current ch’els drovan buca sez e ch’els spisgentan ella reit. Actualmein paga per exempel la Repower als possessurs dad ovras solaras entochen 12 raps per ura kilowatt electricitad ch’els furneschan. A partir digl onn 2026 sedrezza quei prezi denton als prezis dalla fiera. E tenor ordinaziun federala ein sulet sis raps per kilowatt garanti per current dad ovras solaras pintgas cun ina producziun maximala da 30 kW. Per tut tschellas ovras vegn quei prezi a sesbassar cuntinuadamein entochen la producziun maximala da 150 kW e pil rest vala il prezi dalla fiera. Aschia ei clar ch’igl ei economicamein interessant da duvrar sez l’electricitad producida sin tetg ni vid la fassada. «Ils biars tenerscasa e menaschis drovan denton mo ina pintga part dalla electricitad ch’els produceschan», ha Heiner Hochreutener accentuau. Vender alla cuminonza Walter Sachs, president dall’Associaziun svizra per l’energia solara ei medemamein staus presents a Castrisch ed el ha confirmau las explicaziuns da Heiner Hochreutener. El ha presentau las soluziuns che las ordinaziuns tier la lescha federala prevedan per augmentar il diever dall’atgna producziun d’electricitad. «Da niev eis ei pusseivel da s’organisar en aschinumnadas cuminonzas d’electricitad.» En quellas cuminonzas san ils possessurs dad ovras solaras vender lur energia als vischins che fan part alla cuminonza, per in prezi ch’ei interessants per producent e consument. «Teoreticamein sa in entir vitg s’organisar en ina cuminonza ed aschia retrer electricitad dallas ovras solaras che sesanflan en vischnaunca.» Per part ston els denton pagar per duvrar la reit e las pretensiuns administrativas da s’organisar e far giu quen ein buca pintgas. Sustegn dil Cantun Empau speronza als amaturs dalla forza solara ha la cussegliera guvernativa, Carmelia Maissen fatg alla radunonza da Castrisch. Ella ei denter auter responsabla per l’energia el cantun Grischun e ha puntuau ch’il Cantun sustegni gia ussa la realisaziun dad ovras solaras che pendan vid la fassada. «Cun quei vulein nus promover la producziun d’electricitad duront igl unviern.» La cussegliera guvernativa ha era menziunau la proposta dalla Regenza che vegn proximamein discutada el Cussegl grond. Via igl aschinumnau «green deal» vul la Regenza era sustener egl avegnir la construcziun dad ovras solaras sin tetg da baghetgs e quei a prau cul sustegn dalla Confederaziun. Ulivar las undas Suenter las explicaziuns da Bernhard Signer, responsabels tier la Repower per la vendita d’energia e da certificats eis ei capeivel daco che la producziun d’energia solara sto egl avegnir s’adattar als prezis dalla fiera. «La producziun d’energia solara crescha e quei mida cumpletamain la situaziun sin fiera.» Bernhard Signer ha mussau co la producziun s’augmenta duront il gi, cu ei dat sulegl e per gronda part duront la stad. «Quellas midadas ein bia pli incalculablas e pretensiusas per nus che marcadein e furnin energia.» La branscha d’electricitad spera ch’ils consuments s’adatteschien alla fiera e drovien electricitad lu, cu la producziun ei aulta ed ils prezis bass. Aschia che las grondas undas ella producziun vegnan ulivadas, silmeins per part.

La fin d’jamna ha l’Uniun da musica Sagogn envidau a siu concert annual. Dapi 14 onns onns suna quella sut la bitgetta da Stefan Roth. La formaziun presentau in program cun divers puncts culminonts. L’Uniun da musica da Sagogn (UMS) ei buca la pli veglia dil Grischun. Fundada ufficialmein il december 1961 eis ei ina dallas giuvnas. L’emprema fiasta ch’ella ha embelliu ei stada quella da Dumengi’Alva, ils 21 d’avrel 1963. Lu ha ella sunau l’emprema gada publicamein sil plaz Sutprei pils premcommunicants. In meins pli tard ei gl’emprem concert annual staus. Tozzels producziuns publicas ein suandadas e tochen oz embellescha l’uniun da musica fiastas profanas ed ecclesiasticas, separticipescha a fiastas da musica ed envida mintg’onn al concert annual. Il team Stefan Roth e Michael Cadruvi Il dirigent Stefan Roth meina dapi 14 onns musicalmein l'Uniun da musica Sagogn. Aschia da Dumengia da palmas. Ins sa ch’il livel dalla qualitad ei s’augmentaus generalmein e che las musicas da stuors ein sesviluppadas. Pli baul udev’ins marschs, polcas, corals, in paso doble ni in preludi. Oz eis ei cumposiziuns cumplexas ed integralas – parts orchestralas, ina roscha arranschaments per soli e registers. Il concert d’uonn dall’UMS ha inclus endisch tocs, denton senza in motto specific. Allas davosas fiastas da musica ei la musica da Sagogn separticipada ella secund-aulta classa nua ch’ella ha mintga gada perschuadiu ils experts. Al concert annual ei gl’auditori mintgamai gl’expert. Cun grond applaus ha quel engraziau e dumandau dus supplements. In da quels, la polca «Eine letzte Runde», ha il dirigent Stefan Roth arranschau per formaziun da brass. In bellezia toc che pign e grond, giuven e vegl, ha gudiu alla fin dil concert. Gl’auditori ha s’encurschiu ch’il dirigent principal Stefan Roth ed il co-dirigent Michael Cadruvi ein in team che capescha da motivar. Al concert annual ha Michael Cadruvi buca dirigiu, mobein sunau il cornet es. Sina Casanova ei sesida silla sutga davon seniester, quella dalla vusch principala. Ils dirigents han elegiu ina buna mischeida da litteratura per brass. Avon 14 onns han omisdus entschiet a direger l’UMS, Stefan Roth e Michael Cadruvi tgamunan ina formaziun cumpacta ed equilibrada. Ei fa surstar co ina e scadin da quella ein habels da sunar in tal program. La solista Sina Casanova ha sunau la part solo per cornet dil toc «Song and Dance» da Philip Spark. Igl ei stau in brav pensum per la giuvna musicanta. L’emprema part ei leva e melodiusa, la secunda fetg dinamica. Sunar quella cumposiziun ha duvrau liung flad el ver senn dil plaid. Il toc per Salouf 2025 Era il toc «Traversada» dil cumponist svizzer Oliver Waespi alternescha cun scenas spertas e pli migeivlas. El sebasa silla melodia ladina «S-chüra not» e skizzescha la traversada d’in pass alpin. La dinamica fa allusiun alla furtina, a prighels e speronzas. Il toc ei pretensius per la tecnica da sufflar, alternond cun scenas dramaticas e lomas. L’Uniun da musica Sagogn vegn a sunar el ils 14 da zercladur 2025 ella zona da silenzi alla fiasta districtuala da musica a Salouf en Surses. In cuntrast leutier, sco in lag migeivel cun rendida dil sulegl, ei «The Water of Tyne» staus. Philip Harper, il schefdirigent dalla famusa Cory Band englesa, ha arranschau per brass ina canzun tradiziunala. Gl’auditori ha gudiu la ballada cun solo dad Adrian Degonda agl eufoni. Il concert d’ina musica da secunda classa duei buca esser memia concertonts pigl auditori. Quel vul guder, e buca giudicar mintga nota e tact sco ina giuria da fiasta. Quei fatg ha il program dil concert annual risguardau. Fredi Cavelti, il president dall’uniun, ha moderau la sera – sco adina cuort e cun fin humor. Las retschas da musicantas e musicants ein occupadas cun glieud ch’ei motivada per la musica da brass. Biars giuvens, mo era musicants cun liunga experientscha fan part dalla UMS. Ella secunda part ha l’UMS sunau tocs pli melodius, dils cumponists Daniel Zeiter, la ballada da rock «Who Wants to Live Forever» da Queen e Freddie Mercury. Leonie Halser ha sunau la part da solo da quei toc. Sina Casanova en acziun sco solista, al concert annual dall'Uniun da musica Sagogn.

Pastgas simbolisescha en biaras culturas e tradiziuns la speronza sin ina veta suenter la mort – sin ina veta perpetna. Igl ei buca casualitad che nus festivein Pastgas la primavera – en in temps che la natira sesveglia. Ins sa dir, che l’Jamna sontga semanifestescha mintg’onn el ciclus dalla natira cun sias quater stagiuns. Igl unviern ed il Venderdis sogn fan endamen a nus il basegns da ruaus e dalla preparaziun sin nova veta. La primavera e Pastgas partan ils temas dalla levada e renaschientscha. La stad cun sia rihezia ed abundonza exprima la veta suenter la levada, ferton ch’igl atun envida nus da reflectar, schar dar e preparar il proxim ciclus. Ei para sco sche la natira scutinass an nus, onn per onn: «Ti astgas sefidar.» Sefidar e ver speronza silla levada. Mei fatschenta la damonda: Tgei influenza ha nossa speronza sin ina veta perpetna – sin nossa veta ed aschia era sin nossa mort? La mort s’auda tier la veta – meglier detg – ei dat buc ina veta terrestra senza mort. Quei ei la realitad. Jeu, ti – nus tuts vegnin a murir. Entras la naschientscha ei il process dalla veta era in process dil murir. Jeu fetschel l’experienza che bia carstgauns han breigias da patertgar ni paterlar sur dalla mort. E lu sedamondel jeu, co sa quei esser, che nus seconfrontein buca cun in tema ch’ei schi presents ed evidents? Clar, sedar giu culla mort e prender cumiau da persunas carezadas – quei fa mal, fa tema e meina nus als cunfins. Mo cun evitar e scatschar ils patratgs vegn ei buc meglier, ed evitar quei ch’ei inevitabel, fa buc senn. Jeu fetschel adina puspei curascha a persunas da seschar en sil tema – da patertgar a fin. E cheu vegnel uss anavos sin mia damonda: Tgei fa la speronza sin ina veta perpetna cun nus? La cardientscha, ch’ei va en ina moda e maniera vinavon suenter la mort, pren alla mort in ton sia sgarschur. Igl ei buca la fin – igl ei ina transformaziun. Quei dat cunfiert e speronza. E sch’in carezau carstgaun miera, ei il prender cumiau in process ch’ei collegiaus culla perspectiva ch’in ton dil carstgaun, forsa en fuorma da si’olma, exista vinavon en in’autra dimensiun. Aschia baghegiein nus ina punt denter nus e tals ch’ein gia sparti. Il prender cumiau e schar encrescher fa fetg mal e drova temps, la speronza sin in seveser denton, sa consolar e levgiar. E forsa, in di, cu noss’ura ha tuccau, savein nus schar dar pli lev – ella speronza sin ina veta en paisch ed ella glisch. Quei ei mia vesta sin la veta suenter la mort. E co patertgeis vus? Marlis Flepp ha studegià economia e lavura dapi il 2022 sur sasezza cun «beFRIEDEn». Ella fa gugent la punt tranter temas da la vita e da la mort ed accumpogna e cusseglia persunas en tals temas. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Igl ei puspei aschi lunsch e la fauna pascala invada las stizuns da victualias. Quella iconica dil Maître Chocolatier da Kilchberg (che ha procurau avon dus onns per ina dispeta giuridica), tschella alternativa artisanala da Glaruna, lu la bienmarcada da nos dus deletgeivels gigants cooperativs Cotg e Smagro, Suisse Garantie, auf die inneren Werte kommt es an, ni zatgei aschia. E precis per questas valurs moralas vai en questa columna. Gliendisdis vargau sun jeu turnaus dallas cumissiuns cun mia emprema lieur da tschugalata d’uonn. Empau dultschergnem fa donn a negin, me gönnt sech süscht nuot, ni co scheva l’auter? Haiel mess mia preda sil plat da cuschina, contemplau sia vestgadira tarlischonta, lu detg si per mei, allez, ussa vegn schigiau! Tuttenina – forsa hai jeu fixau memia ditg ses egls-mandel – mo tuttenina vegn il dubi. Co fetsch jeu ussa per ruir vid in’aschi gnocca creatira senza vilentar quels dalla Protecziun svizra dils animals? Per postar ei sin mia story senz’attrer la gretta da tschels dil PNS? Datti ina moda «humana» per satisfar mia fom d’in suenterpast? «Satisfar» tunass cheu schon in tec sco «sadissem», fuss ei schon mo pervia dall’emprema silba. Ozildi astg’ins mai emblidar la muntada simbolica da nies cunfar. Smardigliar la lieur cunter la preit? Ina mort anetga, ruc-zuc e las suffrientschas da miu lieuret tschessan. Aber lu vess jeu cheu in dètg puf, tut quella frusta stgir-brina explodida tras mia mudesta chadafö. Na, jeu sun in estet: sche mazzar il dessert, lu cun mied e metoda. In’amputaziun pulita en in liug precautamein preelegiu, ina che laschass in tagl «schuber», sche pusseivel suenter ina lingia dretga. Buc in mazler sundel, el mender cass in chirurg. Jeu traiel ora il truchet cun pusada, sfugliel lien, cheu eis el, il cunti git cun moni ner, in da quels sco quei che «mintga Svizzer hagi in tal», aschi mia megliera amitga franzosa. Aber era cheu in dilemma: Nua tagliar? Vid la cua? Lu fa ei mo mal alla paupra, maranta maratra tgei suffrientscha tochen ch’jeu arrivel tier il tgau. «Scavazzada», ditgel jeu si per mei. «Tut brutal ch’ei savess veser ora, silmeins eisi gleiti finiu.» En inaga sefetsch jeu en che mes mauns ein tut bletschs. Tontas ponderaziuns per far sco da revoluziunari franzos avon passa dus tschentaners – la historia va propi en cerchel. Tschitschaus en el turmegl da mes panzieris absurds, hai jeu piars igl appetit. Ni – eis ei propi schi tup sco ei para? Sche jeu cumprel buc ils izuns dil Peru en stizun, sche jeu isel mintga pèr caultschas bunamein entochen il tgil – cul temps eis ei vegniu schizun sexy – ni sche jeu hai vendiu igl auto avon otg onns, fetsch jeu buca propi l’illusiun che tut quellas acziuns midien mia ballontscha da CO2. Sche jeu sesprovel mintga di da far miu pusseivel vid la lavur, da viver pertscharts e buca dar petta pagada per mintga piculezza – lu ei quei buca propi da speronza che quei porti fretg – a negin. Jeu creigel … jeu crei ch’ei setracti cheu aunc inaga da mia smaledida obstinaziun. Ei sa bein esser che nossa civilisaziun postmoderna, quella che capescha mo plaids sco pragmatissem, logica ni recav – et alors? Per mei ein era pintgas acziuns tuttina impurtontas. Era sch’ellas fussen mo simbolicas. Quei ei forsa mias inneren Werte – negina valur senza demonstraziun. La fin finala hai jeu buca magliau la paupra lieur. Jeu hai schau liber ella ella natira – sin la sava da mes vischins. Timothée Zaremba-Cendroux è graficher e scolast, viva tranter Bienna e Mustér e «bogna sia cardientscha ella carstgaunadad duas ga per di». il columnist Timothée Zaremba-Cendroux

El decuors dall’Jamna sontga presenta il Chor viril Lumnezia a Glion, Cuera e Vella l’ovra «Ina Passiun romontscha opus 50» da Gion Antoni Derungs (1935-2021). La FMR ha visitau il concert dalla dumengia vargada a Cuera. Tgi che ha assistiu al concert la sonda ni dumengia vargada ei vegnius tschaffaus emoziunalmein dil cuntegn e l’interpretaziun digl ambient sacral, el qual la historia dalla passiun da Jesus Christus tenor ils evangelists vegn legida ils dis avon Pastgas. Malgrad cant e musica dil chor viril, dil chor pign mischedau, dils solist e dils sunadurs ei il caracter dalla producziun buca concertants, mobein meditativs. Contribuiu a quei effect ha la lecziun dil text biblic entras il lectur Roman Weishaupt sco evangelist. Lu ha il cumponist Gion Antoni Derungs teniu la fonetica sempla e transparenta en tonalitad stgira dil moll, ton ch’il cuntegn dil plaid ha surpriu igl intent impurtont. Il Chor viril Lumnezia cun dirigent Retus Giger, ils solist e sunadurs han dau l’emprem’audiziun dall’ovra «ina Passiun romontscha» op. 50 da Gion Antoni Derungs. La presentaziun munta in custeivel augment per la cultura da musica romontscha. La cumposiziun da nov elements All’entschatta dil project «ina Passiun romontscha, opus 50» ei stau in inscunter da dirigent Retus Giger cun Gion Antoni Derungs. Quei ei stau cuort avon la mort dil cumponist ed en quei discuors ha Derungs surdau a Giger las notas da sia cumposiziun. Retus Giger ha retschiert la partitura dall’ovra sco regal ed empermess da presentar quella. Sco emprem ha el denton stuiu scultrir il manuscript da Derungs, quei ch’ei buca stau ina sempla caussa. Cun agid da Luzius Hassler ei la versiun vegnida transcretta a moda digitala. Il cuntegn sebasa sil text ord la Passiun tenor igl evangelist Mattiu, actualisaus da plevon sur Gieri Cadruvi. Gion Antoni Derungs ha cumbinau sia cumposiziun aschia ch’ella ei accessibla per pliras formaziuns. Fragments dall’ovra vegnan cantai dil pievel, auters da formaziuns en pliras vuschs denton cun fonetica meins greva. El carnet numer nov ei l’entira Passiun cuntenida e vegn aschia presentada els concerts actuals. L’ovra «ina Passiun romontscha» ei da valeta per il lungatg romontsch ed enrihescha il scazi da cumposiziuns musicalas. Il Chor viril Lumnezia porta in’omagi al renomau cumponist lumnezian Gion Antoni Derungs en regurdientscha da siu 90avel anniversari. Presentaziun da valeta dil chor e dils solists A mintga carstgaun che va regularmein en baselgia duront l’Jamna sontga ei la tematica enconuschenta. La passiun da Niessegner Jesus Cristus vegn legida da pliras persunas sco part dalla devoziun eucaristica. Sper la lectura ein era las canzuns e las oraziuns monotonas ed imprimeschan ina atmosfera scura e deprimenta. La tematica da sgarschur e crim dalla suffrientscha da Niessegner ha Derungs surpriu ell’ovra. Ei sgara e caschuna sferdurs, dialogs e discussiuns survegnan vigur entras ils instruments. Fin e subtil dalla flauta, clarinetta ni gegia e cello. La percussiun rinforza tema, ils tuns dall’orgla sustegnan mintga situaziun dil schabetg. Il bass bariton da Flurin Caduff conta il discuors da Niessegner culs apostels, culs farisès e cun pilatus. Sia vusch bassa imprima la sfera deprimenta dil suffragi. Il cumponist ha schau libertads Silvio Collenberg marca cun in franc tun tenoric las differentas persunas els dialogs. Cun sia vusch clara e sonora ei il discuors bein capeivels. Las melodias en fuorma da musica contemporana ein ina sfida per in cantadur laic. Engrevionds ei igl effect dalla musica accumpignonta che va tuttavia buc en mongia cul cant. Tut ei vuliu aschia dil cumponist per accentuar il cuntegn. Cun medema sfida ei era la sopranista Maria Catrina Caduff confruntada en sia part solistica. Siu cant s’integrescha el dialog dalla historia. La part principala instrumentala ei surdada all’orgla sunada da Martin Heini. El ha astgau seluvrar en el mund neblus dalla cumposiziun. Cumponist Derungs ha schau agl organist la libertad d’interpretar musica. Heini ha capiu il patratg dalla cumposiziun e sunau ton ils intermezzos sco ils accumpignaments cugl effect adequat alla situaziun. Quater instruments ein stai part dall’ovra. Christian Barenius ha sunau la violina, Selina Weber-Derungs flauta a traversa, Josias Just clarinetta e Clara Hagmann cello. Marin Muoth ha cun la percussiun dau vigur els muments da sgarschur. Mintg’instrument ha accumpignau solo ils recitativs ni dialogs. Bein unificau e fina fonetica Dirigent Retus Giger ha teniu sia empermischun a Gion Antoni Derungs da presentar l’ovra «ina Passiun romontscha». El ha regalau alla cultura in’ulteriura ovra da valeta ord igl opus dil cumponist. La cumposiziun entira ei bein unificada cun las parts recitativas, solistas e coralas, enzugliadas en improvisaziuns dall’orgla. Las canzuns dil chor, cantadas en fina fonetica, han quietau bein enqual mument da stgirezia. Las canzuns finalas «Paupers orfans sper la fossa» e «Tuttavia meriteivel» han svegliau igl auditori ord la fasa meditiva. Ils presents han engraziau cun in applaus reteniu, denton sincers ed extendius. La premiera dalla presentaziun dil Chor viril Lumnezia ei stada la sonda vargada en baselgia dalla claustra a Glion. RTR ha registrau la producziun cun film e tun e la Televisiun Svizra emetta quella da Venderdis sogn el program dil di.

Plirs onns ei Andri Tomaschett staus engaschaus sco fravi d’armas el cantun Glaruna avon che surprender in engaschament professiunal cumplein tier l’Associaziun da tir svizra. In onn vargau ha el trenau il cader naziunal dallas junioras e dils juniors. Uss eis el returnaus en sia patria a Trun e porscha leu la savida recaltgada ella Bassa a tiradurs e catschadurs. La catscha ed il tir – quei ei el saung dils Tomaschetts da Trun. Nuota da far curvien ch’els dedicheschan lu era in buna part da lavur temps a quella pissiun. ­Andri Tomaschett (29) fa quei dapi plirs onns schizun en fuorma professiunala. «Suenter igl emprendissadi da scrinari sun jeu vegnius engaschaus da Tino ­Della Valle sco emprendist da fravi d’armas duront treis onns. Quei ei denton succediu sulettamein culla cundiziun ch’jeu surprendi in mument sia fatschenta», di igl um giuven ch’ei carschius si a Campliun a Trun. Detg e fatg: Igl emprem da schaner 2025 ei quei stau il cass. Avon ch’Andri Tomaschett fetschi quei pass ell’independenza eis el denton aunc staus ella Bassa. Leu ha el rimnau bunas experientschas che vegnan dabien ussa a sia clientella. Il fravi d’armas Surprender mo aschia ina fatschenta suenter igl emprendissadi ei buca stau el senn d’Andri Tomaschett. Per quei motiv eis el sedecidius per in engaschament professiunal alla Bassa. «Treis onns e miez sun jeu staus fravi d’armas tier l’interpresa Rüegg a Schwanden el cantun Glaruna. Leu hai jeu saviu seperfecziunar», di Andri Tomaschett e puntuescha: «Quell’interpresa ei fetg enconuschenta per sias qualitads specialas, denter auter vid la carabina, l’arma militara aschidadir veglia.» En quei temps ei era naschius el catschadur e tiradur da Trun igl interess per innovaziuns: «Jeu hai era construiu in agen model d’in cumpensatur dalla frida e dil moviment dalla buis il mument ch’il siet va. Actualmein sun jeu vid sviluppar ulteriurs novs sistems per buis da catscha.» Ella stizun en ina localitad cun duas alzadas egl anteriur magazin dalla fabrica da ponn a Trun porscha el uaffens da catscha e dil sport da tir, rauba accessoria, perspectivs, cameras termicas e vestgadira. Mo lu era surdinas – in supplement montaus d’avon silla buis che reducescha il tun dil siet. Cun ina lubientscha speciala dalla Polizia cantunala sa mintga catschadura e catschadur schar montar ina tala. «Pertuccont las armas persequiteschel jeu la filosofia da mantener quei ch’ins ha. Cun reparaturas ed adattaziuns ei bia pusseivel. Per biars ei ina buis era ina regurdientscha», di Andri Tomaschett. Buc adina stoppi ei esser per tut prezi in uaffen niev. Il trenader naziunal Per Andri Tomaschett che ha entschiet a sittar cun nov onns e ch’ei commember dall’equipa dalla ligia naziunala A da 10 meters dalla Societad da tir Voluntaria Trun, ein armas e tir denton mo ina part da sia pissiun. El ei sescolaus successivamein sco trenader da tir. Il mument absolva el era la perfecziun sco trenader professiunal cun attest federal (EFZ) da Swiss Olympic. En in onn quenta el terminar quella scolaziun che lubescha lu ad el da s’engaschar sco trenader en mintga sport. Igl onn vargau ei Andri Tomaschett staus engaschaus da Swiss Shooting – l’Associaziun da tir svizra – sco trenader naziunal dil cader dallas junioras e dils juniors a Magglingen. Quella funcziun ha el adempliu en plazza cumpleina. Sco trenader resta el fideivels als tiradurs giuvens, era ussa ch’el ha fatschenta a Trun. «Ina ga ad jamna mon jeu a Filzbach per trenar leu ina gruppa da tschun tiraduras e tiradurs ella vegliadetgna da 14 entochen 20 onns. Filzbach ei in da quater loghens da promoziun regiunals da junioras e juniors da Swiss Shooting», declara Andri Tomaschett. Il fravi d’armas e trenader La savida sco fravi d’armas e quella sco trenader duein vegnir dabien igl avegnir a sia clientella a Trun. El coaching da tiraduras e tiradurs vesa el lu era ina eventuala part futura da sia fatschenta. Sco responsabel pils fatgs da sittar dallas candidatas e dils candidats da catscha en Surselva va ina part da siu engaschament gia en quella direcziun. «Il retuorn a Trun cun surprender fatschenta ei staus bein planisaus. Ussa sun jeu fetg motivaus e less porscher in bien survetsch als tiradurs e catschadurs. Quei less jeu era far en ina moda flexibla duront il temps da catscha», di Andri Tomaschett. La fravia d’armas Tomaschett a Trun ei dil reminent ina da paucas el cantun Grischun e la suletta da Cuera ensi. La fravia d’armas Tomaschett ei aviarta mintgamai la gievgia ed il venderdis sco era la sonda avonmiezdi. Mardis e mesjamna tenor cunvegnientscha. Anavos el liug digl emprendissadi La fravia d’armas da Tino Della Valle a Trun ei en novs mauns. Cull’entschatta da quest onn ha Andri Tomaschett surpriu il menaschi. Aschia retuorna el leu nua ch’el ha fatg igl emprendissadi da fravi d’armas. «Tino Della Valle haveva purschiu a mi igl emprendissadi culla cundiziun ch’jeu surprendi siu menaschi in di», di Andri Tomaschett. Avon che far quei pass eis el staus engaschaus plirs onns sco fravi d’armas ella Bassa. Igl onn vargau ha el denton era luvrau tiell’Associaziun da tir svizra sco trenader da junioras e juniors. Ina funcziun da trenader mantegn el era igl avegnir a Filzbach, in center regiunal da trenament. La cumbinaziun dalla savida che Andri Tomaschett ha recaltgau ils davos onns sco trenader e fravi d’armas vegn dabien igl avegnir a tiraduras, tiradurs, catschaduras e catschadurs. Sper sia purschida en stizun e luvratori savess el era s’imaginar d’ademplir ina funcziun da coach. (fmr/hh) Andri Tomaschett en ina dallas localitads da vendita e luvratori da sia fravia d’armas a Trun.

Igl 1 da fenadur 2000 ha l’organisaziun nova entschiet. Cun structuras novas han las bunas «olmas» dalla Spitex Selva cuntinuau a visitar lur clientella a Trin, Flem, Laax, Falera e Sagogn, e dapi 2015 a Schluein. Uonn festivescha l’instituziun in quart tschentaner. «La Spitex Selva ha entschiet, ei restada activa ed ha luvrau cun success. Perquei che persunas da tuttas vischnauncas ein adina stadas ton ella suprastonza sco ell’operativa»: Quei pareri dat Paulina Arpagaus da Laax. Gl’onn 2000 era ella commembra dalla suprastonza communala. In onn avon ha ella giu da tgamunar ina gruppa da lavur. Quella ha stuiu reorganisar cumplettamein – sin camond dil Cantun – la tgira ed assistenza a casa dallas vischnauncas. Cantun e Confederaziun havevan pretendiu ina restructuraziun, autruisa detti ei neginas contribuziuns pli. Las tschun vischnauncas ella part sut dalla Surselva ein secunvegnidas ed han fundau la Spitex Selva, quellas enamiez la Spitex Foppa e quellas sisum la Surselva la Spitex Cadi. Ina squadra motivada La radunonza da fundaziun dalla Spitex Selva ei stada ils 11 da fevrer 2000 e strusch tschun meins pli tard ha la gestiun operativa entschiet. Arno Giovanoli permiert da Trin haveva surpriu il presidi dall’organisaziun, cun el han Paulina Arpagaus da Laax, Claudia Cabrin da Falera, Martin Bundi da Sagogn e Petra Eugster da Flem formau il gremi strategic. Il menaschi niev ei s’installaus en in biro el Center La Cauma a Laax. Entschiet ha la gestiun cun totalmein 6,5 plazzas parzialas repartidas sin gidontras da casa, ina specialista da tgira, ina coordinatura ed il secretariat. L’uniun da spitex ha stipulau cunvegnas da prestaziun cun tschun vischnauncas, avon diesch onns ha quella da Schluein cumplettau l’instituziun per la tgira ed assistenza a casa. Andrea Montalta da Schluein presidiescha dapi plirs onns quella. «Jeu sun loscha d’ina squadra ch’ei fetg motivada, ed jeu sun perquei era fetg bugen presidenta dalla Spitex Selva», declara ella. L’uniun-purtadra dall’organisaziun dumbra actualmein 280 commembras e commembers. Las persunas privatas che fan part da quella pagan ina contribuziun annuala sco promoturas e simpatisantas dall’organisaziun. Alternond circulescha la radunonza generala mintg’onn en ina dallas vischnauncas. «Uonn ei nossa radunonza generala ils 2 da zercladur a Sagogn», informescha Daniela Beeli. Ella ei dapi l’entschatta ella squadra. Igl 1 da fenadur 2000, cu la lavur operativa ha entschiet, eis ella entrada sco responsabla dalla contabilitad. Ensemen cun Petra Camathias meina ella oz in menaschi che ha fatg in svilup remarcabel. In svilup considerabel Dapi 25 onns fidaivlas a la Spitex Selva, da sen. Daniela Beeli, Ute Thouet ed Ima Scolieri. «Ei constat che la Spitex Selva ei sesviluppada cuntinuadamein vinavon ella tgira ed assistenza qualificada a casa», gi Daniela Beeli cuortamein. Duas da sias collegas, Ima Scolieri ed Ute Thouet, ein medemamein dapi 25 onns fideivlas collaboraturas. «Igl ei bi da saver viver e luvrar en quella regiun, e da saver sustener schi biars onns nossa glieud», gi Ima Scolieri. Sco gidontra da casa luvrava ella gia per l’organisaziun antecessura. Ute Thouet, la specialista da tgira, aschunta: «Aunc suenter 25 onns lavurel jeu cun tschaffen en mia clamada». Il svilup considerabel confirman las cefras dallas uras prestadas: Gl’onn 2001 ha la Spitex Selva facturau 8215 uras, gl’onn 2024 eis ei stau 26'400 uras. Oz seigi la barriera da clamar ed acceptar agid d’ordeifer bia pli pintga, conferma Anni Adam-Cahenzli. Ella ha menau 23 onns la Spitex Selva ed ei ida avon dus onns en pensiun. Siu giubileum da 25 onns festivescha la Spitex Selva culla populaziun els vitgs. En mintgin dat ei ina sentupada ils suandonts gis: 14-5-25: Trin Mulin (avon il Volg); 21-5-25: Flem Vitg (sper kiosk Mirsa, Via Nova); 23-5-25: Sagogn (avon il Volg); 28-5-25: Laax (avon il Center communal); 4-6-25: Schluein (sper la glienda Val Vedra); 6-6-25: Falera, (avon il Volg). Mintgamai dallas 16.00 tochen las 19.00.

Da gliendisdis Pastgas vegnan absolvi ils giugs dil miezfinal dil Cup grischun da ballapei 2025. Ils clubs da ballapei sursilvans da Schluein Glion, Trun/Rabius e Lumnezia ein engaschai en quels, leutier Landquart. Gudignar il Cup grischun da ballapei ei ina caussa da prestige, mo gia arrivar el final ei ina finamira da biars clubs. Pil pli reussescha quei als clubs che dattan ella 2. ni la 3. ligia, ina ga ni l’autra era ad in club representaus ella 4. ni la 5. ligia. Dallas quater equipas ch’ein da gliendisdis Pastgas el miezfinal ein treis dalla 3. ligia (Schluein Glion, Landquart e Trun/Rabius) ed ina dalla 4. ligia (Lumnezia). Il final ei d’Anceinza, ils 29 da matg 2025. Final cun participaziun sursilvana ei garantius In’equipa sursilvana vegn en mintga cass ad absolver il final dil Cup grischun 2025. A Trun fruntan numnadamein Trun/Rabius e Lumnezia in sin l’auter. Ferton che Trun/Rabius ha saviu decider il giug dil quartfinal encunter Moesano Calcio pér ella lutga da penaltis, ha Lumnezia procurau per ina victoria surprendenta. Ils Lumnezians han numnadamein battiu la squadra dalla 2. ligia regiunala da Valposchiavo cun 1:0. Fetg differents sepresenta il mument era la situaziun dallas duas equipas en lur ligias. Trun/Rabius ha spiars ils treis giugs da primavera dalla 3. ligia entochen ussa ed ei ussa secund davos ella tabella dalla gruppa 1. Lumnezia perencunter salida dalla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. El campiunadi current han ils Lumnezians spiars sulettamein ina partida. Ils aspectaturs a Pustget astgan pia selegrar sin in interessant giug gliendisdis proxim. Schluein Glion retscheiva Landquart En l’auter miezfinal retscheiva Schluein Glion l’equipa da Landquart. Las duas squadras enconuschan fetg bein ina l’autra. Il giug dil campiunadi digl atun vargau a Landquart ha Schluein Glion spiars cun 0:2 ed era schiglioc ei Landquart buca staus ils davos onns igl adversari «carezau» dall’equipa dalla Foppa. Sco Schluein Glion ha era Landquart gudignau questa primavera dus dils treis giugs dil campiunadi dalla 3. ligia. Cup grischun, miezfinal Schluein Glion – Landquart gl. 14.00 Trun/Rabius – Lumnezia gl. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Surses give. 20.15 Juniors A1, gruppa 1 Grischun Central – Surselva a Cazas gl. 14.00 Surselva a – Surselva b Schluein mes. 20.15 Juniors B promoziun, gruppa 1 Schlarigna – Rheintal so. 12.00 Grischun Central – Montlingen Cazas so. 14.00 Heiden – Mels mes. 20.15 Juniors B1, gruppa 1 Balzers – Landquart giev. 20.00 Tavau – Surselva so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Schwanden – Cuera 97 so. 14.00 Walenstadt – Trübbach mes. 20.00 Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Domat so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Valposchiavo Laax so. 13.00 Tavau – Schlarigna gl. 16.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Mels – Triesen giev. 20.15 Trun/Rabius retscheiva Lumnezia da gliendisdis Pastgas el miezfinal dil Cup grischun 2025. Dalla squadra indigena spetgan ils aspectaturs ina reacziun suenter las treis terradas el campinadi questa primavera, denter auter la dumengia encunter Triesenberg. Nossa foto muossa il giuven giugadur da Trun/Rabius, Nico Caduff (mondura alva), en acziun encunter in giugadur da Triesenberg.

Arnold Spescha è stà magister gimnasial, conrectur a la Scola chantunala a Cuira. El veva num Max Santacatarina ed ei staus in cumpogn da studi da mei, il bien Max, Dieus hagi si’olma! Ina malsogna maligna ha trestamein tschuncanau sia veta avoncaduras. Jeu hai fatg vess per el, in’ulteriura buna plonta dil curtgin da mes cumpogns era derscha, in bien amitg veva bandunau il terrester. Nus essan s’entupai avon dis ed onns en l’emprema prelecziun da nies studi alla Universitad da Turitg. Ina simpatia vicendeivla ei naschida, ei carschida e semantenida entochen sia mort prematura. Per esser sincers. Gl’emprem ha siu num plaschiu a mi tut particularmein: Max, in prenum en sesez da derivonza latina, mo che tuna alla tudestga, in num cuort dad ina silba, e Santacatarina, in num da schlatteina talian cun sis silbas. D’ina vart Max, Maximilian che munta «il pli grond» e da l’autra sontga Catrina, la martra. Quella cumbinaziun veva per mei enzatgei irritont e captivont enina. Il tat dil Max era immigraus avon decennis si dall’Italia ed era secasaus el cantun Argovia. Damai ch’il Max habitava a casa tier ses geniturs, s’entupavan nus mo enteifer las prelecziuns ed ils seminaris. Pintgas paterladas en las pausas ni magari da miezdi. La sera bandunava el Turitg. Ina gada per semester denton schevan nus far peiver l’universitad e passentavan in bi di ensemen el marcau da Turitg. Nus mavan a mirar in’exposiziun ni a kino. Ni che nus sesevan alla riva dil lag e tschintschavan sur d’Albert Camus, nies scribent franzos preferiu, e sur da bia auter, sur dil tschiel e dalla tiara. Secapescha che nus gudevan er in bien gentar ensemen. Quei vein nus repetiu mintga semester, in ver ritual. Alla fin dil studi ha el dau scola el cantun Argovia ed jeu el Grischun. Mo nus s’entupavan duas gadas ad onn. L’entschatta persuls e pli tard cun nossas dunnas. Nus eran er omisdus amitgs cun ina famiglia Meier che habitava el cantun Turitg. Ina gada ch’il Max e sia dunna han visitau nus cheu a Cuera, ha el purtau ina butteglia vin, sco ei era usit denter nus e sco ei succeda denter biars auters. «Quei ei lu in excellent vin», hai jeu detg al Max. Ed el: «Gie, enconuschas Ti quei vin?» – «Giebein, has Ti forsa survegniu quella butteglia dils Meiers?» – «Gie, daco sas Ti quei?» – «Sas, miu bien, avon enzacons onns hai jeu purtau quella butteglia vin als Meiers, cu nus essan stai ina gada sin viseta tier els. Jeu hai targlinau gl’emprem da dar quella butteglia, perquei ch’in péz dall’etichetta era ruts naven. Jeu vevel lu aunc giu dumandau mia dunna, schebein jeu astgi purtar quella butteglia cun in’etichetta in stel donnegiada. E mia dunna veva manegiau ch’il cuntegn seigi pli impurtonts che l’etichetta. Ed aschia ei quella butteglia cun l’etichetta senza in péz setschentada tier ils Meiers, nos amitgs communabels.» – «Na gliez, quei ei penibel», di il Max. Jeu hai consolau miu bien amitg: «Ti stos insumma buca star mal. Quei vin ei puspei turnaus anavos tier mei ed uss ha el la dretga vegliadetgna e la dretga madironza.» Arnold Spescha da Pigniu/Cuira è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala.

La stagiun d’unviern en Surselva va viers la fin. Las destinaziuns turisticas train ina buna bilanza puncto pernottaziuns ed entradas els territoris da skis. Sulettamein la destinaziun da Laax/Flem/Falera ha giu ina digren da hosps il fevrer 2025. In ulteriur aspect negativ ella bilanza ei il termin da Pastgas ch’ei fetg tard uonn per far ina buna fatschenta turistica. Ellas treis destinaziuns sursilvanas Sedrun Mustér Turissem, Surselva Turissem e Flem/Laax/Falera discuoran las gestiuns d’in bien unviern cun buns resuns dils hosps. «Nus stuein esser pli che cuntents», di per exempel Kevin Brunold, il directur da Surselva Turissem. «Igl unviern drov’ei semplamein neiv per che la fatschenta turistica funcziuneschi. E naven dil december 2024 entochen il mars 2025 havein nus buca giu ina massa neiv, mo adina e dapertut avunda neiv. E la neiv ei adina vegnida precis el dretg mument.» Il turisticher Brunold confirmescha cunquei era quei ch’il climatolog Christoph Marty digl Institut federal per neiv e lavinas a Tavau ha detg enviers RTR. «Neiv intensiva hai dau l’emprema gada la fin da november 2024 e lu aunc inagada entuorn Nadal. Schiglioc ei la dunna Holla stada spargnusa igl univern vargau.» En general in meglier onn Sco la destinaziun Flem/Laax/Falera scriva han ins saviu registrar denter il december 2024 ed il fevrer 2025 in plus dad 1,9% tier las pernottaziuns. Contribuiu a quei bien resultat ha apparentamein il december 2024 cun in augment da pernottaziuns da bunamein 20%. Da principi seigi mo il fevrer staus pli fleivels cun in minus da ver 7%, scriva la destinaziun Flem/Laax/Falera. Era cullas empremas entradas el territori da skis ei la destinaziun Flem/Laax/Falera satisfatga. Da cumparegliar cun la stagiun 2023/2024 entochen ils 16 d’avrel han ins uonn ella medema perioda pressapauc 5% dapli entradas. Ils dis da Pastgas prolungheschan aunc inagada la stagiun a Flem/Laax/Falera. Tenor la destinaziun san ils dis da Pastgas aunc augmentar la buna bilanza. La duscha freida dil fevrer La destinaziun Laax/Flem/Falera ha rispundiu alla FMR ch’ins hagi giu ina digren da pernottaziuns il fevrer 2025. Las ulteriuras destinaziun sursilvanas Surselva Turissem e Sedrun Mustér Turissem han buca resentiu il fevrer 2025 sco meins pli fleivel ch’ils auters. Kevin Brunold, il directur da Surselva Turissem e Pascal Schär, il meinafatschenta dil marketing dalla destinaziun Mustér/Andermatt/Sedrun han – malgrad ch’els han aunc buca tuttas cefras – confirmau che tut ils meins naven dil november entochen il mars seigien stai fetg occupai cun pernottaziuns. Tier Flem/Laax/Falera han ins commentau la ruosna dil fevrer 2025 cun las vacanzas da scola che hagien cuzzau uonn entochen viaden el mars. Quei hagi probablamein influenzau il resultat turistic dil fevrer 2025. Aura ideala Pascal Schär dalla destinaziun Mustér/Sedrun/Andermatt ha fatg allusiun all’aura d’unviern. El manegia che la bial’aura hagi carmalau ils hosps, mo era biaras skiunzas e skiunzs indigens sillas pistas. Attratg skiunzas e skiunzs han tenor Pascal Schär denton era il niev restaurant Parvis a Cuolm da Vi e la scarsolera da Caischavedra ch’ei stada aviarta uonn era duront igl uviern. Tenor Kevin Brunold da Surselva Turissem ei la stagiun da skis a Sursaissa ed a Breil/Vuorz/Andiast finida. Las pendicularas da Breil arvan denton aunc inagada sur Pastgas, di Kevin Brunold. «Tenor la prognosa savein nus quintar culs hosps che han secundas habitaziuns en nossa destinaziun. Quels vegnan sur Pastgas. Nus stuein denton era esser realistics e dir che la fatschenta da Pastgas vegn buca ad esser ina gronda tier nus.» Las pendicularas da Flem/Laax/Falera han aviert entochen ils 21 d’avrel 2025. La stagiun da skis ad Andermatt/Sedrun/Mustér cuozza aunc entochen gliendisdis Pastgas. Aviartas sur Pastgas seigien denton mo aunc las pendicularas dil Gemstock. L’entschatta dalla stagiun da stad 2025 ha liug en mintga destinaziun empau pli baul ni pli tard. Denton datti era uonn la stad puspei biaras occurrenzas culturalas sco per exempel l’Opera Viva a Sursaissa e pusseivladads da far sport cun velo ni era turas ella muntogna. La neiv ei vegnida en purziuns Ils menaders dallas destinaziuns da vacanzas Laax/Flem/Falera, Surselva Turissem e Mustér Sedrun Turissem ein cuntents cun las frequenzas dalla stagiun d’unviern 2024/25. Martin Gabriel/FMR Ferton che Laax/Flem/Falera posseda apparentamein cefras concretas dalla stagiun d’univern 2024/25 ed indicescha per exempel ella media in plus dad 1,9 % tier las pernottaziuns denter il december 2024 ed il fevrer 2025 train las destinaziuns da Surselva Turissem e Mustér Sedrun Turissem lur bilanzas a basa da lur percepziun e da quei che vegn communicau ad ellas. Tenor quellas bilanzas rapportan era Mustér/Sedrun/Andermatt e Surselva Turissem da bunas stagiuns d’unviern. Malgrad ch’ei ha buca dau mantunadas neiv ein tuttas destinaziuns vegnidas da porscher pistas idealas entochen viaden el mars 2025. « La bun’aura ha era ­attratg fetg biaras indigenas ed indigens d’ir savens cun skis uonn», di Pascal Schär, il menader dalla gestiun da marketing da Mustér/­Sedrun/Andermatt. Dameins hosps il fevrer Els hotels e sillas pistas da Laax/Flem/Falera han ins giu ina digren da pernottaziuns il fevrer 2025. Tenor la gestiun dall’interpresa turistica ha quei da far cun las vacanzas da sport che han giu liug uonn entochen viaden el meins da mars. Las pendicularas da Breil/Vuorz/Andiast arvan aunc inagada sur Pastgas. Kevin Brunold, il directur turistic di che tenor la prognosa sappi ins quintar quels dis culs hosps che hagien secundas habitaziuns. «Nus stuein denton era esser realistics e dir che la fatschenta da Pastgas vegn buca ad esser ina gronda tier nus», di Kevin Brunold.

Avon 20 onns ha ina lieur selvadia che viveva en ina casa a Riein svegliau gl’interess. Ladina Christoffel haveva anflau ella gl’uost 2002 en in trutg da vaccas sill’Alp da Riein. Ina da quellas haveva passau sil pign cani brin e blessau gl’animalet da paucs gis. L’anfladra ha salvau il liuret dalla mort. Il guardiaselvaschina ed il veterinari havevan manegiau ch’ei seigi nunpusseivel da trer si ina lieur en casa. Ladina Christoffel ha denton teniu varga siat onns Luna a casa. Oz scumandass la lescha explicitamein da far quei. Il liuret-mascal ei vegnius gronds, gl’atun midava el il pegl, dil brin sigl alv, e la primavera digl alv sil brin. Culs gats s’accordava el pulit, sedustava denton tenor basegns cun sias greflas. Entuorn 2010 ha Luna pigliau ina fin nunspitgada. Ina notg ha la fiergna pudiu penetrar silla lautga ed el caset da Luna.(fmr/abc) Luna, la lieur alva da Riein, gl'avrel 2005

Duront 28 onns ha il miedi chiropractor Gian Jörger da Domat tractau pazientas a pazients en Surselva. Avon treis onns ha la pratica bardigliau da Schluein a Glion. Dapi la fin da mars 2025 eis ella serrada e persunas che vulan seschar tractar ston ir a Cuera. «Oz ei nossa disciplina pli enconuschenta ed era ils miedis san dapli tgei che nus fagein», declara Gian Jörger. Avon 28 onns, cu el ha aviert ina filiala da sia pratica en Surselva, era quei auter. Dapi lu ei bia semidau: Tut il traffic da transit mava tras Flem, il stradun digl Alpsu era pli stretgs e las stortas da Vallorca e Val Maliens malignas. «Jeu seregordel digl unviern da nevaglia 1998/1999. Ei ha dau damauns stentusas, culs termins che eran fixai baul la damaun a Schluein». Duront 28 onns ha Gian Jörger tractau mintga margis e mintga vendergis pazientas e pazients dalla Surselva ella pratica externa. Oz seigi Glion vegniu bia pli maneivel da Cuera, remarca il miedi specialist. Dapi varga 30 onns a Cuera «Mias pazientas e mes pazients en Surselva ein predominontamein da lungatg romontsch, igl ei in mund pli persunal. Quei hai jeu schazegiau», sincerescha il chiropractor che ha bandunau Glion. Demai ch’il local da tractament da chiropractica ha stuiu far plaz ad in auter survetsch dil center da fitness a Glion, havess el stuiu encurir sin questa primavera ina localitad nova. Il miedi dall’annada 1964 ha buca viu il senn da far quei, mo paucs onns onns avon la pensiun. Cuera seigi vegniu pli damaneivel alla Surselva, puntuescha el puspei, aschia ch’ei seigi responsabel che sias pazientas e ses pazients fetschien il viadi ella pratica principala ella capitala grischuna. Cu il giuven docter dalla chiropractica ei secasaus ils onns 90 a Cuera valeva el buca sco «endretg» miedi – malgrad in studi intensiv da tschun onns e tetel academic. En Svizra era la scienzia dalla chiropratica buca renconuschida. Gian Jörger raquenta co el ei daventaus chiropractor. Suenter la matura alla Scola cantunala savevi el nungrazia sedecider per in studi. Il sportist haveva udiu ch’ei detti ell’Engiadina in chiropractor. «Quei ha svegliau mias marveglias. In gi sundel jeu ius cun autostopp da Domat tochen a Sogn Murezi per visitar Urs Roner», gi el. Il chiropractor ha informau el e intimau dad ir quella via professiunala. «Suenter quella viseta sundel jeu turnaus a casa ed hai getg a bab ch’jeu seigi sedecidius e ch’jeu vegli far quei studi, e buc in auter. Denton ch’jeu stoppi perquei ir ell’America». Dalla decisiun eis el mai s’enriclaus. Strusch returnaus en Svizra ha il specialist dall’anatomia vertebrala aviert, ensemen cun sia dunna americana Rosmary Oman, ina pratica a Cuera. Il giuven da Domat era returnaus cun quell’intenziun. Il sportist d'elita «In gi hai jeu survegniu in telefon da Tarzisi Arpagaus, il menader dil center da fitness ell’Isla da Schluein», tradescha Gian Jörger. En connex cun sport e moviment dat ei blessuras che selaian tractar a moda alternativa. Il specialist raquenta co e daco ch’el ei insumma vegnius en Surselva. «Nus essan s’entupai e secapi immediatamein. Sin quei sundel jeu sedecidius dad arver ina ‘filiala’ a Schluein. Pil center da fitness e per el eis ei stau ina situaziun win/win, in fisioterapeut ha cumplettau la purschida. Gian Jörger ha dapi varga 30 onns ina chiropratica a Cuera. Gian Jörger ei carschius si a Domat, egl ambient d’in vitg surveseivel denter las Tumas. «Ti enconuschevas mintgin e tuts tschintschavan romontsch», seregorda el. Il romontsch, siu lungatg-mumma, ha el saviu discuorer regularmein ils davos 28 onns cun ses pazients dalla Surselva. Gl’um da 61 onns ei aunc oz in sportist passiunau, gie schizun in sportist d’elita che trenescha sis gadas ad jamna. Igl ei gl’equiliber tier la professiun. Avon in meins ha el gudignau duas medaglias d’aur al Master World Cup. Igl ei las concurrenzas internaziunalas da cuorsa liunga dils seniors. La distanza da 10 kilometers el stil classic ha el absolviu en in temps da 27 minutas e 26 secundas.

Da Pastgas 2001 ha il Cerchel cultural da Sagogn reactivau gl’usit da ruclar ovs. Gliendisgis-Pastgas, ils 21 d’avrel 2024, astgan pign e grond puspei guder quei divertiment da famiglia. Ils affons van, enta pugn igl iev da concurrenza, tochen sisum la spunda. Leu semettan els ella colonna. Mintgamai dus laian ruclar igl iev cotg decorau dalla plaunca teissa giu. Ei sa esser ch’in da quels frunta sin in obstachel e resta pendius. El ei denton buca ruts. L’auter che rocla vinavon tochen giudem la plaunca ei empaglia. Pil possessur ni possessura da lez ei la concurrenza finida. Aschia ei gl’iev ch’ei ruclaus la distanza pli cuorta qualificaus per la proxima runda. Quei ei la regla sempla dil ruclar ovs a Plaun Pigniel. Il liug idillic sur il vitg dadens da Sagogn ei da vegl enneu in liug da s’entupar per famiglias. Da gliendisgis-Pastgas era ei usit dad ir leu culs ovs ella scatla e da sedivertir. Da Pastgas 2001 ha il Cerchel cultural da Sagogn reactivau quei usit e cumplettau el cun ina legra concurrenza. Dapi che quell’uniun ha surdau 2010 ses statuts alla successura, la Pro Sagogn, envida lezza all’occurrenza. Ruclar ovs a Plaun Pigniel sur Sagogn, ils 5 d'avrel 2005. Il ruclar ovs a Plaun Pigniel ei secapescha mo da bial’aura. Tochen 80 affons dil vitg e d’autro separticipeschan mintg’onn all’occurrenza. Vitier dat ei ina medema concurrenza per carschi. Era lezs ein incantai da reiver sisum la spunda e da mirar tgei iev decorau che seigi il pli ferm. Il «Ruclar ovs» a Sagogn Plaun Pigniel ei da gliendisgis-Pastgas, ils 21-4-2024, naven dallas 13.00. La concurrenza pils affons entscheiva allas 13.30. L’occurrenza ei mo da bial’aura. D’aura malsegira dat tel. 076 581 94 13 sclariment. Ils ovs da Pastgas ch'ein adattai per la concurrenza da ruclar.

Breil Pil presidi dalla vischnanca da Breil dat ei in cumbat. Spel president en uffeci Clau Schlosser candidescha era Roman Flepp sco president communal. Sco quei che RTR rapporta, ha el communicau quei ella reit da medias socialas. Ensemen cun el candideschan era Adrian Bergamin e Ramon Schmed per in sez ella suprastonza communala. Quei succedi tenor il motto «niev slontsch per la vischnaunca». Sco els communicheschan, vulan els purtar niev slontsch e dar novs impuls alla politica communala. Clau Schlosser ei president communal da Breil dapi 2015. Las elecziuns communalas a Breil ein ils 15 da zercladur 2025. (rtr/fmr)

Sumvitg La suprastonza communala da Sumvitg ha eligiu Gionduri Maissen da Mustér sco niev canzlist communal. Sco quei che la vischnaunca scriva ell’ediziun dalla gievgia passada dil Fegl ufficial dalla Surselva, surpren el la plazza l’entschatta uost 2025. Duront igl uost vegn el introducius els fatgs communals da Fabian Collenberg che terminescha siu engaschi sco canzlist communal la fin d’uost. (fmr/hh)

L’entschatta matg arva la Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia l’esch per la publicitad. Bunamein dus onns suenter che las lavurs d’engrondir, renovar e modernisar il baghetg amiez il vitg han entschiet, ei il menaschi ussa en cumpleina funcziun. Alla mazlaria e sechentaria stat ussa dapli spazi a disposiziun, leutier indrezs tenics moderns surtut per sechentar carn. Quei che cuoza ditg vegn finalmein bien. Suenter in temps d’in onn e miez da bardigliar, luvrar en in provisori, renovar, engrondir e modernisar la mazlaria a Curaglia han Bina e Beno Pally e lur fegl Ivo saviu retrer l’infrastructura nova tard igl atun 2024. Ils davos meins ei la producziun dalla Sechentaria da carn Pally SA senormalisada aschia che l’interpresa sa presentar l’infrastructura nova alla publicitad sonda, ils 3 da matg 2025. Lu vegn arranschau in di dallas portas aviartas. Il baghetg engrondiu sepresenta en in niev vestgiu, igl intern ei endrizzaus aschia ch’el survescha ad ina producziun efficienta. Project ha cuzzau pli che 10 onns «Igl onn 2013 havein nus fatg las empremas ponderaziuns da meglierar nies menaschi da mazlaria», di Beno Pally. Ch’igl ei buca iu el tempo giavischau oriundamein ha giu surtut in motiv: l’engrondaziun e modernisaziun dalla mazlaria dalla famiglia Pally ei staus in project dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun. Ensemen cun quel ein auters projects vegni sviluppai, denter auter la cascharia a Breil che vegn engrondida. Quels projects ein stai aschidadir in pachet pretendiu dalla Confederaziun. Mo aschia ein ils singuls projects vegni susteni finanzialmein. «Per nus ei quei buca adina stau sempel. La fin finala constatein nus tonaton ch’il project ei reussius cumpleinamein. Igl ei stau pli che necessari da modernisar da rudien nies menaschi», puntuescha Beno Pally. Dalla primavera 2023 entochen igl atun 2024 ha la producziun stuiu vegnir limitada e procurada en in provisori gest spel baghetg en renovaziun ed engrondaziun. Il baghetg construius 1947 dil Consum ei vegnius engrondius per quater meters encunter vest. El ei vegnius alzaus, aschia ch’il baghetg porscha ussa tschun alzadas. Igl onn 1988 han Bina e Beno Pally endrizzau lur menaschi ella casa, 1993 han els acquistau quella. Tut sut in tetg Las cundiziuns da luvrar el baghetg avon l’engrondaziun e renovaziun eran buca idealas. Ei muncava denter auter in ascensur per transportar la carn semtgada per sechentar en alzadas pli ad ault. Biars viadis sin scala eran necessaris. Muort munconza da cundiziuns optimalas stuevan ils schambuns schizun vegnir sechentai ordeifer. Cul baghetg niev han las relaziuns da lavur e surtut era las capacitads saviu vegnir optimadas ed engrondidas, era grazia ad in ascensur che colligia las alzadas. «Ussa stattan nov stanzas climatisadas per sechentar a disposiziun, leutier duas grondas schelenteras e quater frestgeras. Tuttas ein novas e lubeschan da reglar electronicamein la temperatura e la humiditad tenor basegns», di Ivo Pally e constatescha: «La capacitad da sechentar ligiongias ei ussa treis ga pli gronda ch’avon.» Per saver nezegiar quell’infrastructura moderna a moda optimala ha el giu ina scolaziun. Grazia alla tecnica ston ligiongias, schettas carnpiertg, schambun ni puopla buca pli vegnir transportai d’ina stanza a l’autra. Igl entir process da sechentar succeda mintgamai en ina suletta cella. «Per saver sechentar carn duront igl entir onn ein tals indrezs indispensabels. Il temps che nus arvevan e serravan finiastras tenor basegns ei daditg vargaus. Aschia sa vegnir garantida ina qualitad constanta, quei che vegn pretendiu oz dil consument», di Beno Pally. Optimau igl entir menaschi Liug da furniziun e transport dalla rauba, mo era ils plazs da lavur ed ils indrezs tecnics ein plazzai aschia ch’els lubeschan lavur efficienta. Sco gia avon sesanfla la meza aunc adina el plaunterren. Animals cun ina peisa d’entochen 250 kg san vegnir mazzai leu. Vegnida modernisada ei era la stizun che sepresenta ussa en in vestgiu elegant. La Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia porscha lavur a diesch persunas cun in volumen total da 650 %. Il baghetg engrondiu e renovau dalla Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia. Ivo Pally en ina dallas cellas da sechentar carn.

Ilanz/Glion Il parlament communal d’Ilanz/Glion ha acceptau la gievgia sera parzialmein in’incumbensa parlamentara che pretenda mesiras da spargn dalla vischnaunca. Plinavon ha el incaricau la suprastonza communala d’examinar l’introducziun d’ina cumissiun da baghegiar e ha sbursau in credit per l’exposiziun permanenta dil Museum Regiunal Surselva. CDM/RTR/FMR En sia seduta dalla gievgia vargada ha il cussegl communal d’Ilanz/Glion surdau alla suprastonza communala ina part dall’incumbensa dil cusseglier Claudio Quinter. Quella pretenda d’elavurar in program cumplessiv da spargn e d’efficienza dils cuosts. La finamira da quell’incumbensa ei da far respargns da cuosts da 5 % sur tut ils posts da survetsch. Ils preventivs annuals vegnents dil quen current duein vegnir presentai mintgamai a moda equilibrada alla cumissiun da finanzas predeliberonta. Sco l’administraziun communala d’Ilanz/Glion scriva en ina communicaziun als mieds da massa, duei il grad d’atgna finanziaziun dallas investiziuns netto buc esser sut 70 %. Tut ils facturs che caschunan cuosts ston vegnir examinai e las mesiras proponidas ston esser realisticas e realisablas a cuorta vesta per contonscher aschi spert sco pusseivel finanzas positivas. Il parlament communal d’Ilanz/Glion ha acceptau unanimamein l’incumbensa inoltrada d’Ivo Frei e plirs consutsignaders che preveda l’introducziun d’ina cumissiun da baghegiar. Cheutras duei vegnir fatg il pass per ina revisiun parziala dalla lescha da baghegiar. Nova staziun a Siat Alla seduta dil cussegl ei il project dalla fermada digl auto da posta Tuf a Siat vegnius presentaus. La via cantunala vegn slargada dalla vart sid sill’altezia dalla resgia veglia, aschia ch’igl auto da posta sa fermar spel vial. Per saver sevolver tiel parcadi vegnan ils molocs e la tegia da lenn spustai viers sid. Sco remplazzament dalla fermada che croda naven el vitg pretenda l’AutoDaPosta SA ch’ei vegni construiu ina sempla fermada da posta el sectur dalla cruschada Via Rieven e Via Bual (fermada sil vial). Totalmein vegn ei quintau cun cuosts da rodund 250 000 francs. Il credit ei gia vegnius concedius. Contribuziun pil Museum Regiunal Surselva Il Museum Regiunal Surselva planisescha ina renovaziun generala da si’exposiziun permanenta. Il project «Tipic Surselva» che cuosta totalmein 1,1 milliuns francs duei modernisar l’exposiziun e sefocusar sillas particularitads dalla Surselva. Il cantun Grischun ha gia garantiu ina contribuziun da 100 000 francs, Surselva Turissem sustegn il project cun 30 000 francs e plirs auters sponsurs e fauturs pagan 700 000 francs. Il parlament communal d’Ilanz/Glion ha approbau unanimamein ina contribuziun da 200 000 francs sco cumpart dalla vischnanca. A Siat tiegl aschinumnau Tuf duei ei dar ina fermada ed ina rundella pigl auto da posta. La tegia ed ils molocs davos quella duein vegnir discloccai.

Dapi in miez tschentaner s’engascha Martin Cabalzar en favur dalla communitad. Sia schientscha per ina cuminonza pascheivla ed in svilup progressiv ha menau el d’ina funcziun a l’autra sco schurnalist, politicher ed um da cultura. Buca da far curvien ch’el vegn undraus cun in premi da renconuschientscha dil cantun Grischun la fin da zercladur a Trin. «El ha signau la pressa romontscha, ei in politicher da cultura engaschau e sco etnolog ha el ediu in cudisch original davart sia val – la Lumnezia.» Cun quella construcziun ha la regenza grischuna annunziau ils 27 da fevrer 2025 il premi da renconuschientscha dil cantun Grischun per Martin Cabalzar (68) da Cumbel. Sper Walter Lietha da Trin che retscheiva il premi da cultura, ei il Lumnezian in dad otg persunas che vegn undraus cul premi da renconuschientscha. «Jeu hai mai luvrau culla finamira da survegnir in premi. Sco cauredactur hai jeu giu il privilegi d’esser en ina posiziun da clav dalla Romontschia ed en quella sun jeu sesentius obligaus da s’engaschar pil romontsch. La lavur da schurnalist, sco politicher ed en favur dalla cultura ha dau e dat aunc adina gronda satisfacziun a mi», di Martin Cabalzar. Ina sentupada cun el al kiosc el baghetg dalla Migros a Glion – leu nua ch’el procura ina part da sia lectura quotidiana – muossa che siu interess per la veta quotidiana ei nunfrenaus era el temps da pensiun. Leu entaupa el glieud enconuschenta e da quella dat ei fetg biara. Igl interess animescha Schegie che Martin Cabalzar ei staus denter auter president communal, mistral, deputau e president dalla Regiun Surselva, eis el en memoria a biaras e biars sco schurnalist. Igl onn 1974 – cun 18 onns – eis el daventaus redactur dalla Talina, la periodica dalla Romania da giuventetgna. El ei staus redactur dil Tschespet e dil Calender Romontsch, mo surtut cauredactur dalla Gasetta Romontscha e da La Quotidiana. Naschius ell’enzenna dil schumellin secuvieren ils tratgs caracteristics da quel – saver s’adattar, esser flexibels, marviglius e creativs – perfetgamein culla mentalitad e la natira da Martin Cabalzar: «Jeu dun buca gronda peisa all’astrologia, respectivamein als horoscops. Mo jeu constateschel che biars schurnalists ein dall’enzenna dil schumellin. Igl ei facticamein aschia ch’jeu hai bugen il contact cun glieud e hai – sch’ins less dir aschia – era marveglias per quei che cuora e passa.» Esser en contact cun glieud e s’interessar per la cuminonza seigi la cumponenta fundamentala per buna lavur schurnalistica. La Lumnezia el cor Martin Cabalzar ei staus fideivels a sias ragischs, la Val Lumnezia e la Romontschia. Alla vallada ha el surviu sco politicher, cantadur e persuna engaschada ella cultura – alla Romontschia denter auter sco president dalla Romania e dalla Surselva Romontscha. Ed el era bugen scolast: «Jeu devel bugen scola e sesentevel bein en mia plazza sco scolast secundar a Vella cura che la damonda da daventar redactur dalla Gasetta Romontscha ei vegnida.» Schegie ch’el ei lu staus engaschaus professiunalmein ella redacziun a Glion e per part a Mustér, eis el s’interessaus pils fatgs dalla Val Lumnezia en funcziuns pli che dublas. «Unir politica, fatgs giudizials ed il schurnalissem ei buca pli pusseivel oz. Da gliez temps ei quei iu, gie ei schizun stau giavischau. El contract da lavur sco redactur dalla Gasetta Romontscha vegneva fatg allusiun explicita d’in engaschament politic sper la lavur schurnalistica», seregorda Martin Cabalzar ch’ei ius en pensiun avon rodund quater onns. Pensiunaus eis el denton mo sil pupi. Quei hagi sia consorta Pierina constatau dacuort. «Ti sesas aunc pli stedi en biro ch’avon», di Martin Cabalzar cun bucca rienta. Il Tschespet cun ovras da Theo Candinas ed il cudisch «Lumnezia – ses nums, sias detgas, sia historia e sia cultura» ein stai ils davos onns impurtontas e bialas ovras da Martin Cabalzar. E per che la sutga en biro sesenti buca vonzeivi bandunada, spetgan gia ulteriurs projects: «Ina finamira ei ina publicaziun cun ovras aunc buca publicadas dil relasch da Toni Halter.» Satisfatgs Sco president dil cussegl dalla Fundaziun Cultura en Lumnezia cuntinuescha igl interess ed engaschament da Martin Cabalzar en favur dalla val. Silla damonda, tgei che vegni spontanamein endamen ad el enten reflectar davart siu enorm engaschi, sto il convischin da Cumbel buca studegiar ditg: «Jeu sun buca loschs, mo satisfatgs da quell’ediziun dil cudisch da Lumnezia en romontsch ed ussa era en tudestg. Lu sun jeu era satisfatgs che La Quotidiana exista aunc adina. Quei ei il meret d’in team. In ni l’auter ha profetisau ch’ella existi buca ditg, il cuntrari ei denton il cass.» E co savess ei esser auter tier in um culla schientscha profunda per sia patria: «Ei fa quitaus da veser il svilup demografic negativ. Sche nus lein mantener nossa viarva romontscha e l’ierta culturala drova ei idealists – persunas che lavuran voluntariamein e senza mirar trasora sill’ura», di Martin Cabalzar ch’ei bab d’in fegl e d’ina feglia. Suenter in caffè el restaurant visavi il kiosc cun gasettas e periodicas el baghetg dalla Migros a Glion meina la via da Martin Cabalzar anavos a Cumbel en casa, leu nua ch’el lavura savens el zuppau per sia Val Lumnezia. Martin Cabalzar vegn undraus cun in premi da renconuschientscha dil cantun Grischun. La surdada ha liug ils 27 da zercladur 2025 a Trin. A Glion entaup’ins il Lumnezian savens al kiosc cun lectura.

Entochen la fin d’october 2025 muossa il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun in tschuppel skizzas d’ovras d’Alois Carigiet. Pil curatur dall’exposiziun, Marco Coray, dattan quellas in’investa ella maniera da luvrar e patertgar digl artist. Las skizzas ein en possess dalla Fundaziun Werner . Alois Carigiet ch’ei naschius 1902 a Trun e morts 1985 en siu vitg nativ ei enconuschents surtut pervia da ses maletgs en cudischs d’affons. Sco pictur-artist e graficher eis el denton era staus engaschaus en lavurs da decoraziun, placats e costums, mo lu era picturas da fatschada, maletgs e litografias. El ha malegiau cuntradas, animals e carstgauns. Ina da sias pli enconuschentas ovras ei il placat per l’exposiziun naziunala 1939 a Turitg stada ni lu era las picturas da preit ella sala dil Cussegl grond a Cuera ed el Muraltengut a Turitg. Era en Surselva dattan biaras picturas da fatschada perdetga digl art d’Alois Carigiet ed en bein enqual stiva penda ina da sias ovras. Skizzas da maletgs e litografias Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa dispona d’in tschuppel ovras d’Alois Carigiet. Aschia era d’entiras serias da sias illustraziuns da cudischs d’affons. Il museum posseda denton era il legat da Walter e Gertrud Gartmann cun dudisch ovras d’Alois Carigiet che cuvieran praticamein siu entir spectrum artistic. Quest onn muossa il museum ina seria d’interessantas skizzas che han la fin finala menau allas ovras finidas d’Alois Carigiet. «Quellas skizzas ha la Fundaziun Werner Coninx mess a disposiziun a nus per exponer. Nus havein plascher d’astgar mussar ellas», ha la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Erica Cavegn-Pfister, detg la sonda da Pastgas alla vernissascha dall’exposiziun. Quella cuoza entochen ils 31 d’october 2025. Las skizzas ein repartidas sin pliras localitads. Ei setracta da skizzas da 26 maletgs e quater litografias. Il curatur dall’exposiziun, Marco Coray, ha dau in fil tgietschen ad ellas, structurond l’exposiziun tenor temas: cuntrada e vitgs, agricultura, harlechins, portrets da dunnas e natira. La vernissascha dall’exposiziun la sonda suentermiezdi ei vegnida enramada musicalmein dalla cantadura Debora Lutz e dil ghitarist Hugo Gonzales. Da siu luvrar e patertgar «L’exposiziun da skizzas d’Alois Carigiet porscha la pusseivladad da seprofundar en sia maniera da luvrar e da patertgar. En sias skizzas sefatschenta igl artist a moda spontana ed intima da singuls detagls en situaziuns specificas. Las skizzas fuorman la basa la pli fundamentala da sias ovras e lubeschan in’egliada en siu process da creaziun», di Marco Coray, il curatur dall’exposiziun che ha studiau historia d’art. En sia lavur da Bachelor dil studi da historia d’art eis el sefatschentaus digl artist Matias Spescha: «En quella hai jeu sentiu l’influenza che Alois Carigiet ha giu sin Matias Spescha. Per quei motiv eis ei stau interessant da sefatschentar d’Alois Carigiet ellas preparativas per quell’exposiziun.» Las skizzas ein il fundament dils maletgs digl enconuschent artist. Per part corrispundan ils maletgs originals bunamein 1 : 1 allas skizzas. Las skizzas per gronda part cun rispli ni silpli aunc in tec aquarel muossan ch’Alois Carigiet saveva dalla bial’entschatta tgei ch’ils maletgs duevan mussar la fin finala. Marco Coray ha constatau la sonda: «Il giavisch d’Alois Carigiet era da vegnir capius. Ses maletgs duevan resplender siu esser. Mintg’ovra da Carigiet ei pia ina reflexiun da sesez. La fin finala san ins leger era la historia interna digl artist en ses maletgs.» La historia interna d’Alois Carigiet Da sonda da Pastgas ha il Museum sursilvan dalla Cuort Ligia Grischa a Trun aviert in’interessanta exposiziun. Entochen la fin d’october da quest onn muossa el 30 skizzas d’Alois Carigiet. Per quest’exposiziun ein ellas vegnidas messas a disposiziun dalla Fundaziun Werner Coninx. Per part corrispundan las skizzas als maletgs ni las litografias finidas. Aschia ei da veser el museum denter auter in extract dalla skizza dil pictur-artist per la pictura da preit el Muraltengut a Turitg igl onn 1949. Sco il curatur dall’exposiziun, Marco Coray ha constatau alla vernissascha la sonda vargada, ei mintg’ovra d’Alois Carigiet ina reflexiun da sesez: «La fin finala san ins leger era la historia interna digl artist en ses maletgs.» Las skizzas ein exponidas en pliras localitads dil museum, era leu nua ch’in tschuppel ovras originalas digl artist trapassau da Trun ein da veser. (fmr/hh) Marco Coray ei curatur dall’exposiziun cun 30 skizzas d’Alois Carigiet el Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun. Extract dalla skizza cun rispli per la pictura da preit el Muraltengut a Turitg igl onn 1949.

Forum Da far ussa – la primavera – cun egls aviarts ina spassegiada tras la natira sedestadonta survegn’ins tscheu e leu la caschun da far interessantas observaziuns. Il cagliom gauda ils radis caulds dil sulegl e quasi dapertut ves’ins enzatgei niev. In brumbel dalla flur, in fegl ella roma che para dad esser senza mur e savur, ils utschals ein pli huslis che mai e zambregian vid lur ignivs novs. Mo buca mo egl ault seregheglia veta nova, era giun plaun vegnan tscheu e leu il reptils neunavon ord lur lagugns d’unviern. Quella siarp sil maletg dad oz era aunc buca propi neunavon – ella ruassava stagn e bein e gudeva il cupid da miezgi el sulegl cauld. Pli probabel veva ella gest anflau avon cuort temps sia raziun vivonda pils proxims gis. Tgisà? En tuttacass ha ella purschiu a mi ina buna caschun da far enqual maletg. La flur, la steila melna d’uaul, ei ina raritad cheu tier nus. Lein pia ver quitau dad ella. Glieci Camenisch, Glion Observaziuns dalla primavera ella natira.

Columna/glossa Leo Tuor Sco biars ha il mél in asen sco bab. Sia mumma ei aber ina cavalla. Quei ei bien e dat in tec cunterpeisa. Ils tudestgs numnan il mél «Maultier» e sche la mumma ei igl asen ei quei in «Maulesel». «Maul» deriva dil latin «mulus», perquei dian ei era «muli» al mél. «Maul» ha pia da far nuot cun quei «Maul» che vus veis forsa tertgau. Ha da far nuot cun quei «Maul» che fa endamen il plaid romontsch «mulacca». Mulacca ei circa il medem sco mola ni miaula. Haver ina buna miaula ha gronds avantatgs. Dad «esser ina dètga miaula» ei denton per quels dasperas buca schi bien per la gnarva. Perquei ch’ei dat bia dètgas miaulas eis ei pia ina benedicziun sche ti has gnarva. Ils biars ein dil meini ch’ei seigi benedicziun da ver sanadad e daners. La verdad ei che ti stattas bia meglier, sche ti has gnarva e cuntentientscha. In exempel? – Fai «Impuls» per RTR. Ils «Impuls» van la damaun vegn avon las siat. Lur finamira ei da far buna luna als matutins. Quei ei bellezia. Las producentas han gia survegniu super luna da registrar e preparar quels, e lu dattan las impulsadras ed ils impulsers aunc in tec sulegl al publicum che teidla Radio Rumantsch. Mintga medaglia ha aber duas varts. Quei ei il tup vid las medaglias. Far impuls ei legher. Vegnir lu tiel honorari ei buca legher. Cunquei ch’ils impuls ein taxai sco zatgei litterar, vegns ti buca pagaus da RTR, mobein da ProLitteris. Co quels scuntran lu quen in cun l’auter ei nebulus, aber ussa buca dad interess per nus. ProLitteris vul saver entochen mintgamai ils 31 da schaner cons impuls che ti has dau igl onn vargau, tgei dis, da tgei uras, contas minutas, e tut da quei che ti has daditg emblidau. Radio Rumantsch metta, sminond quei, a disposiziun als impulsers ina gliesta, citeschel, «per l’annunzia ‹Verteilung Brodcast› (Zweitnutzungsrecht u era numnà gesetzliche Vergütungen ubain Verwertungsvertrag). Vus chattais en questa glista mintga emissiun, cun indicaziun da temp / uras da l’emprima diffusiun (Erstausstrahlung) sco era da la repetiziun (Wiederholung)». Quei lungatg ei buca lustigs. La procedura d’annunzia aunc meins. Quella ei aschi cumplicada che ProLitteris ha dau cuort avon ch’il termin cuori giu sur miezdi in cuors virtual, nua, citeschel, «ch’i vegn mussà co far questas inoltraziuns. Ultra da quai stattan las persunas responsablas da RTR a disposiziun per dumondas en connex cun la ProLitteris». Per survegnir tiu tec paga da risadas stoss ti pia far in cuors. Per annunziar trenta curonta impuls stattas ti lu circa in’ura e mesa vid emplenir gliestas. Ils impuls che ti has scret el decuors digl entir 2024 (vegntgaquater) vegnan pagai ora il settember 2025 (ventgatschun), priu che ti hagies empleniu ora tut senza munconzas sil termin indicau. Cuntrari sas emblidar tut. Abstrahau che quei ei per auturas ed auturs da vesta fiscaltecnica in cert dis-avantatg, sedamondan ins, con serius ch’in quen annual da talas interpresas ei, sche pagas vegnan pagadas varga in onn suenter. Plinavon ein ins en marveglias, sch’ils directurs da talas interpresas survegnan era lur paga pér in onn suenter lur lavur? Tut tgi che fa impuls sa spargnar da leger Franz Kafka. Tgi che fa impuls, sa con reals che quei grond autur ei staus descrivend ils mulins els biros e lur desprez pils pigns e sulets che retraian ev. lur paga bi e bein in onn suenter lur lavur. Dad in festival da litteratura, silla bar sper in wiski dubel haiel raquintau quei a Michel Houellebecq. Sch’ins fa la struba da scriver quei num, sche tuna el suenter dus wiskis sco da beiber aua: Uellbec. Uellbec ha detg a mi che ord vesta dils birocrats seigien nus ton sco insumma nuot. La finamira da quels seigi da restrenscher maximalmein nossas pusseivaldads da viver, nun ch’ei reusseschi ad els da simplamein eliminar quellas. Ord vesta dils uffecis seigi in bien burgheis in burgheis sin baun da bara. Aschilunsch Houellebecq. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein).

L’Uniun da commerci e professiun Mustér fa ina retscherca tier sias commembras e ses commembers pertuccont l’organisaziun d’ina proxima EX. Emprems resultats muossan ina tendenza positiva en favur d’ina exposiziun igl onn 2026 ni 2027. La davosa EX ei stada igl onn 2018. Igl onn 2018 ha la davosa EX giu liug el Center Fontauna a Mustér. Silsuenter ei quell’exposiziun regiunala daventada sco bia auter l’unfrenda dalla pandemia. «Tenor il turnus da quater onns, introducius igl onn 2010, fuss in’EX stada previda igl onn 2022. Che quella ha la fin finala buca giu liug ei d’attribuir a corona, mo era alla damonda fundamentala, co ed en tgei fuorma cuntinuar cun quell’exposiziun», di Roland Cajacob, president dall’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP). Per saver dapli e con giavischada ch’ina EX seigi, ei la suprastonza dall’UCP sedecidida da far ina retscherca tier las commembras ed ils commembers. Igl emprem era ei previu da far quei per telefon, la fin finala ein ins sedecidius per ina retscherca a moda digitala. Ella cuoza entochen ils 28 d’avrel 2025. «Silsuenter vegnan ils resultats analisai. Alla radunonza generala ils 24 da matg 2025 lein nus lu informar las commembras ed ils commembers davart ils resultats dalla retscherca», di Roland Cajacob. Duas premissas «Per saver organisar in’EX ella fuorma pli u meins da pli baul ston duas premissas vegnir ademplidas. Ina ei quella dil giavisch d’in bien diember da commembras e commembers da far in’EX, l’autra quella da persunas ch’ein promtas da s’engaschar el comite d’organisaziun», puntuescha Roland Cajacob. Decisivs per organisar in’EX ei denton era il diember d’exposituras ed expositurs. «En quei connex dat ei secapescha in cunfin. Jeu manegiel ch’ei drovi silmeins 50 ch’ei secunvegni d’organisar in’EX», di il president dall’UCP. Duessi l’EX tonaton puspei daventar realitad e vegnir cuntinuada igl avegnir, fagessi ei da basegns da coordinar eventuals termins cull’Uniun da commerci Glion, en cass che lezza sedecidessi igl avegnir per in’ulteriura ILHGA. Emprems resultats ein positivs Sco ils resultats intermediars dalla retscherca muossan, pudessan omisduas premissas vegnir admeplidas. «Entginas persunas ein promtas da surprender responsabladad el comite d’organisaziun. 60 pertschien da pressapauc 30 che han rispundiu la retscherca ein dil meini da far in’EX u 2026 ni 2027. Pli u meins eguals ei il resultat per far in’exposiziun duront dus dis, respectivamein treis dis. Ina maioritad dat ei entochen ussa per in program da rama. Medemamein ei ina maioritad dil meini che la participaziun da fatschentas buca commembras dall’UCP duei esser pusseivla sulettamein sch’ellas ein buca ina concurrenza directa», di Roland Cajacob. El ei perschuadius ch’ina EX havess era igl avegnir buna calamita: «Igl interess dalla glieud da visitar ella ei segiramein avon maun. Quei ei semussau mintga ga che nus havein organisau ella.» L’emprema EX 1986 Igl onn 1986 ei l’emprema EX vegnida arranschada el Center Fontauna a Mustér. Entochen igl onn 2010 eis ella vegnida purschida en in turnus da treis onns. Da lu entochen 2018 eis ella vegnida organisada mintga quater onns. L’Uniun da commerci e professiun Mustér ei adina stada la purtadra dall’EX ch’ei vegnida arranschada mintgamai d’in comite d’organisaziun. Mintga ga ei era vegniu purschiu in program da rama. Igl interess dalla populaziun da visitar l’EX ei adina staus gronds. Quellas endisch ga ch’ella ei vegnida organisada ei il diember da visitadras e visitaders staus entuorn 10 000 ni per part schizun aunc dapli. L’EX savess haver ina cuntinuaziun Entochen ils 28 d’avrel 2025 han las commembras ed ils commembers dall’Uniun da commerci e professiun Mustér la pusseivladad da s’exprimer davart l’organisaziun d’ina proxima EX. Alla radunonza generala il matg vul la suprastonza dall’uniun allura rapportar dils resultats dalla retscherca. Hans Huonder/FMR 2018 ha la davosa EX giu liug a Mustér. Ella ei stada l’endischavla exposiziun da commerci e professiun regiunala suenter l’emprema igl onn 1986. Dapresent vegnan las commembras ed ils commembers dall’Uniun da commerci e profesisun Mustér (UCP) dumandai, schebein ei duei dar ina successiun dall’EX. «60 pertschien da pressapauc 30 interpresas che han rispundiu la retscherca entochen ussa ein dil meini da far in’EX u 2026 ni 2027», di il president dall’UCP, Roland Cajacob. Medemamein han pliras persunas signalisau la promtadad da collaborar el comite d’organisaziun. Per Roland Cajacob ston duas premissas esser ademplidas per ch’ina EX seigi realisabla: «D’ina vart drova ei in bien diember d’interpresas ch’ein promtas d’exponer, da l’autra vart persunas che s’engaschan el comite d’organisaziun.» El ei perschuadius che l’EX ei giavischada dalla populaziun. Ils megliers onns ha ella attratg mintgamai entochen 12 000 visitadras e visitaders. In’impressiun dall’EX igl onn 2010 a Mustér. L’exposiziun da commerci e professiun ei adina era stada ina caschun da sentupada cun in program da rama.

Sfegliond dacuort ella gasetta dil Coop, hai jeu legiu in tetel che ha svegliau miu interess: «Sprechen Sie Kauderwelsch?» Ei era in text da Silvan Grütter, il schefredactur. Il plaid «Kauderwelsch» hai jeu udiu stedi en connex cun il romontsch. Ussa denton gia daditg buca pli. Mia feglia da 14 onns di a mi ch’ella hagi aunc mai udiu quella expressiun. Il lungatg preferiu da Silvan Grütter seigi Kauderwelsch, scriva el. Discuorer entgins paucs plaids dad in lungatg, duvrar mauns e peis ed in tec buna veglia tonschien per discuorer «Kauderwelsch». E quei en mintga tiara jastra. Vinavon declara il schefredactur l’etimologia da quei plaid. E lezza ei interessanta. Il reformatur Martin Luther dat gronda peisa alla cumposiziun dils lungatgs. El auda da lezzas uras ch’ei dat a Cuera e contuorn in lungatg special, numnadamein il romontsch. Martin Luther hagi perquei para numnau nies romontsch «Kauderwelsch» (Churer-Welsch). Il marcau da Cuera vegneva apparentamein numnaus el Tirol «Kauder». Quei era el sedischavel tschentaner. E «Welsch» fuva in lungatg dils marcadonts Talians da la Lombardia. Per Martin Luther era il romontsch para ina faviala nuncapeivla – las habitontas ed ils habitonts da Kauder (Cuera) discurrevan tenor el in lungatg malcapeivel e nunentelgeivel. Aschia ha il reformatur para creau il plaid «Kauderwelsch». Cun far retschercas ella reit anflel jeu denton aunc autras declaraziuns pertuccont il «Kauderwelsch». Mo la gronda part dils texts menziuneschan che Martin Luther hagi propi numnau il romontsch aschia. Quei plai a mi. Perquei ch’il plaid «Kauderwelsch» era per mei ina gronda beffa. Uss in tec pli pauc. A Cuera hai jeu giu fatg da giuvna l’experientscha ch’ei vegneva magari detg: «Ah, du kusch vo oba aba und redisch Kauderwelsch.» Jeu erel buca segira tgei ch’ei levan dir a mi. Martin Luther discurreva dil reminent tudestg (lungatg-mumma), latin (lungatg da scola e formaziun), grec (per leger e translatar il Niev Testament) e hebraic (per translatar il Veder Testament). Mo romontsch capeva el forsa strusch. Sa sche nos babuns han giu detg riend siper Martin Luther: «Tgi che sa romontsch sa dapli»? Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Schluein Glion En in tipic giug da cup gudogna Schluein Glion cun 2:1 gols encunter siu adversari buc il pli «carezau» satel, satel e cuntonscha aschia il final dil Cup grischun. Sch’ils giugadurs indigens havessan denton nazegiau - cunzun ell’emprema mesadad - pli efficient lur caschuns da marcar, fuss il giug gia staus decidius da pausa. Schluein Glion ha priu naven dall’entschatta il giug enta maun e ha lantschau in’attacca suenter l’autra encunter il gol dils hosps. L’equipa ha era creau pliras bunas caschuns da marcar, ils siets finals ein denton stai memia pauc decisivs e precis, aschia che aspectaturas ed aspectaurs han stuiu spitgar entochen la 28avla minuta per veser igl emprem gol. En quella minuta ei Lars Caduff vegnius survius culla balla silla vart seniastra dalla zona da puniziun e ha canunau ella cun forza e perschuasiun el tschiel dalla reit senza schar ina schanza al goli dils hosps. Tals han giu ell’entira emprema mesadad sulettamein ina buna caschun da marcar. Quella havess cuort avon la pausa denton bunamein purtau l‘egualisaziun. La deviaziun dalla balla da Rahael Eckert ei denton setschentada ella petga e da leu els mauns dil goli indigen. Suenter il te ha Landquart fatg empau dapli per l’offensiva ed suenter diesch minutas puspei giu discletg cun tuccar mo igl alumini. Il culp cul tgau da Yaron Bless ei rebattius dalla traversa. Quella buna caschun ha svegliau l’equipa da Schluein Glion e mo duas minutas pli tard ha Remy Manetsch alzau il resultat cun in ferm siet ord cuorta distanza denter las combas dil goli ella reit. El ei vegnius survius da Sattar Afzali che ha suenter in liung temps da reconvalescenza puspei giugau inagada naven dall’entschatta. Suenter quei gol ha Landquart stuiu investar aunc dapli ell’offensiva. Cun sittar mo tschun minutas pli tard in corner cun dabia «effet» eis ei gartgiau a Renato Oswald da scursanir il resultat e da dar nova tensiun al giug. Per dapli ha ei denton buca tunschiu, aschia ch’il giug ei ius a fin cun ina victoria meritada per Schluein Glion che astga aschia dar il final dil Cup grischun. Quel ha liug d’Anceinza a Cuera encunter il CB Lumnezia. Tut ils fans dall’USSI ein envidai da vegnir el stadion all‘Obere Au a sustener l’equipa. Beat Dermont Cup grischun, miezfinal Schluein Glion – Landquart 2:1 (1:0) Crap Gries. 150 aspectaturs. Arbiter: Simone. Gols: 28. Caduff 1:0, 57. Manetsch 2:0, 62. Oswald 2:1. Schluein Glion: Mattia Büchler, Coray, Sgier, Aron Büchler, Walter, Afzali (D’Atria), Ronny Casutt, Vinzens (24. Manetsch), Lars Zala (77. Holderegger), Bearth (81. Nuno Gomes), Caduff. Landquart: Dennler, Eckert (58. Iwadi), Bless, Gerzic (31. Oertli), Fonseca Pereira (46. Hashani), Hermle, Huber, Oswald, Candrian (69. Hertner), Pirovino, Micevski. Remarcas: Cartas melnas: 20. Bearth (foul), 35. Candrian (foul), 55. Huber (foul), 90. Sgier (foul) e 90. + 1 Hermle (foul). Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Deplazes, Paulin, Pool, Laurin Zala (blessai/reconvalescents), Bundi e Derungs (absents). 45. + 1 siet ella petga Eckert, 57. siet cul tgau ella traversa (Bless). Corners: 6:4.

Cuorsa liunga Swiss Ski ha fatg las selecziuns pils caders dalla proxima stagiun. Tier la cuorsa liunga ei Cla-Ursin Nufer curdaus dil cader B el cader C. Vinavon el cader C resta siu frar Jon-Fadri Nufer. (cdm/fmr)

Per l’emprema ga contonscha il Club da ballapei Lumnezia il final dil Cup grischun. Ils Lumnezians han gudignau il miezfinal encunter Trun/Rabius cun 3:1. Adversari da Lumnezia d’Anceinza, ils 29 da matg 2025 a Cuera ei Schluein Glion che ha gudignau encunter Landquart. Cun 2:1 ha Schluein Glion gudignau da gliendisdis Pastgas il giug dil miezfinal dil Cup grischun encunter Landquart (mira rapport da giug). Ella scuntrada dallas duas equipas dalla 3. ligia ch’enconuschan fetg bein ina l’autra ha Schluein Glion dominau surtut l’emprema mesadad dil giug. Grazia a quella victoria contonscha l’equipa dalla Foppa il final dil Cup grischun. Victoria meritada Adversari da Schluein Glion el final ei il Club da ballapei Lumnezia. Quel ha gudignau ordeifer encunter Trun/Rabius cun 3:1. La victoria dils Lumnezians ei bein empau ina surpresa. Tuttina resplenda ella las prestaziuns dallas duas equipas els davos giugs. Trun/Rabius ha buca giu ina buna partenza el campiunadi regiunal dalla 3. ligia questa primavera e spiars tuttas treis partidas. Lumnezia perencunter ha gudignau ses dus giugs da primavera dalla 4. ligia. Il sentiment da saver batter ina squadra era da 3. ligia – suenter ch’ins haveva gudignau il quartfinal dil Cup grischun encunter l’equipa dalla 2. ligia regiunala da Valposchiavo – para da haver dau il slontsch decisiv als Lumnezians. Ils gols per Lumnezia han Mauro Demont, Matias Alig ed Andriu Alig sittau. Il sulet gol per Trun/Rabius cuort avon la fin dil giug ei in autogol da Lumnezia staus. Il final dil Cup grischun denter Lumnezia e Schluein Glion ha liug d’Anceinza, ils 29 da matg 2025 allas 16.30 a Cuera. Gia allas 12.30 semesiran Domat e Cuera 97 el final dil Cup grischun dallas dunnas. Cup grischun, miezfinal Schluein Glion – Landquart 2:1 Trun/Rabius – Lumnezia 1:3 Campiunadi regiunal Juniors A1, gruppa 1 Grischun Central – Surselva a 1:8 1. Surselva b 3/9; 2. Surselva a 2/6; 3. Lusitanos de Samedan 1/0 ; 4. Grischun Central 2/0; 5. Orion Cuera 2/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Schlarigna – Rheintal 5:1 Grischun Central – Montlingen 4:5 1. Montlingen 2/6; 2. Arbon 2/4; 3. Cuera 97 2/4; 4. Schlarigna 1/3; 5. Mels 1/3; 6. Brühl 2/2; 7. Grischun Central 1/0; 8. Heiden 1/0; 9. Rheintal 2/0; 10. Sargans 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Tavau – Surselva 2:7 1. Balzers 3/9; 2. Surselva 2/6; 3. Panaduz 1/3; 4. Landquart 3/3; 5. Glarnerland 2/2; 6. Cuera 97 1/1; 7. Bogn Ragaz 2/1; 8. Tavau 1/0; 9. Domat 1/0; 10. Valposchiavo 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Domat 5:5 1. Schlarigna 3/4; 2. Cuera 97 3/4; 3. Surselva a 2/3; 4. Landquart 3/3; 5. Vaz Sut 3/3; 6. Surselva b 2/0; 7. Panaduz 2/0; 8. Domat 2/0. L’equipa Grischun Central ei vegnida retratga. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Valposchiavo 1:7 Tavau – Schlarigna 3:3 1. Valposchiavo 3/7; 2. Domat 2/6; 3. Orion Cuera 2/4; 4. Tavau 2/4; 5. Landquart 2/3; 6. Schlarigna 2/1; 7. Panaduz 1/0; 8. Grischun Central 2/0; 9. Surselva b 2/0.

Il program musical digl Indoor Sounds la fin d’uost a Mustér ei fixaus. D’udir ein denter auter Gentleman e Loi. «Ditg ei igl avegnir digl Indoor Festival Disentis staus incerts. Cul num Indoor Sounds Disentis va sia via ussa tuttina vinavon.» Quei han ils organisaturs digl Indoor Sounds Disentis communicau als mieds da massa igl atun vargau. Il num ei denton mo ina part dalla midada. Entras il partenadi cul Bike Event Just Ride, in arranschament da Sedrun Mustér Turissem ed IMBA (Associaziun internaziunala da mountainbike dalla Svizra) sedat in niev pachet cun purschida da musica, sport e ruaus. La fin d’jamna dils 29 entochen ils 31 d’uost 2025 stat pia ell’enzenna da musica e sport a Mustér. La purschida musicala seconcentrescha sil venderdis e la sonda. Il program musical ei fixaus Sco ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, vegn in’atmosfera unica d’acustica, glisch e natira a fascinar las visitadras ed ils visitaders digl Indoor Sounds: «Igl eveniment porscha ina mischeida interessanta d’artists internaziunals e locals. Cun quella purschida lein nus carmalar amitgs dalla musica ord l'entira Svizra e digl exteriur a Mustér.» Tiels acts principals s’audan Gentleman che fascinescha ils fans cun ses tuns da reggae e l’enconuschenta Loi. D’udir el Center Fontauna ein era Edb, Veronica Fusaro, la band Make Plain ed ils matadors locals Giganto & Mattiu. Spels concerts porscha Indoor Sounds Disentis era ina parti d’aftershow cun DJ Kamaki e DJ Ruff. (cdm/fmr/hh) Ulteriuras informaziuns: www.indoorsounds.ch. La prevendita da tickets entscheiva ils 9 da fenadur 2025 tier Ticketcorner. Gia ussa eis ei pusseivel da reservar tickets sur www.indoorsounds.ch. Gentleman ei in da pliras e plirs che sepresentan la fin d’uost agl Indoor Sounds el Center Fontauna a Mustér.

Descriver la veta da dr. Walter Schenker ei pretensius. Sia veta era plein activitads sils pli differents secturs. Naschius ei Walter Schenker ils 25 da matg 1926 a Gretzenbach el cantun Solothurn. Leu ha el frequentau la scola primara e ha lu fatg il gimnasi humanistic ad Altdorf, nua ch’el ha fatg la matura. 1946 ha el entschiet cul studi dalla medischina a Basilea. Da leu eis el lu ius per in onn all’universitad da Fribourg. Suenter ein dus semesters puspei succedi ella Alma Mater Basiliensis. Da leu eis el lu serendius per dus semesters all’universitad a Vienna. Returnaus a Basilea ha el fatg 1953 leu igl examen dil stadi. Suenter ei la lavur da dissertaziun suandada. Lezza ha el fatg egl institut dalla perscrutaziun experimentala dil cancer alla universitad da Heidelberg, nua ch’el ha retschiert il doctorat igl onn 1954. El ha lu encuretg ina plazza dad assistent che era da gliez temps fetg rara e per casualitat ha el anflau ina plazza el Henry Ford Hospital a Detroit ella USA silla chirurgia dallas aveinas tier professer Szilagi. Leu ha Walter Schenker luvrau duront sis onns ellas pli differentas spartas ella disciplina dalla chirurgia. Sin fundament da sia gronda experientscha chirurgica ha el lu survegniu l’offerta per ina plazza tier il renomau professer Nissen a Basilea, nua ch’el ha luvrau sco miedi superiur ella partiziun dalla chirurgia. Siu mentur ha lu tarmess el a Visp sco caumiedi- substitut, avon ch’el ei vegnius elegius il mars 1965 sco schefmiedi el spital S. Clau a Glion. Lavur da pionier el spital a Glion Cu dr. Walter Schenker ha entschiet sia plazza el spital a Glion eis el staus il sulet miedi e responsabels per tuttas spartas medicinalas. In’immensa responsabladad pasava sin sias schuialas. Siu mistregn era per el era clamada e nunstuncenteivels eis el s’engaschaus per megliurar il provediment medicinal. El ha entschiet ad engaschar in miedi suenter l’auter el spital. Oravontut era lu igl internist dr. Beat Strässle in grond agid per el ella medischina interna ed in beinvegniu levgiament. Pli tard ei lu dr. Rolf Maibach vegnius per la pediatria, per la ginecologia e piglialauncas ei dr. Hossein Schams entraus e per la ortopedia e traumatologia era il team vegnius cumpletaus cun dr. Felix Hardegger. En siu temps da 26 onns el spital ha Walter Schenker scolau fetg biaras assistentas ed assistents ed a biars ha el era saviu dar vinavon il plascher ed igl interess vid la chirurgia. El era in fervent ed engaschau scolast ella scola dallas tgirunzas grischunas dalla claustra da Glion. Ella claustra dallas dominicanas a Glion era el adina in beinvesiu miedi ed amitg. Per biars da nus miedis che havein enconuschiu el sco carstgaun, schef, scolast e collega lai el anavos ina melanconia, perquei che nus savein con bia che nus havein piars cun el irevocablamein. Famiglia Duront siu temps da scolaziun el Henry-Ford Hospital ella USA ha el empriu d’enconuscher la tgirunza Aline Hoffmann da Luxemburg. Las simpatias eran dad omisduas varts aschia che els ein maridai il 3 da settember 1956. Ils conjugals han giu quater affons: Walter, Markus, Erik e Carlo ch’ein era vegni miedi, da quei che siu bab ei adina staus fetg loschs. La mumma Aline era occupada cumpleinamein culs quater fegls e cull’organisaziun dalla veta da famiglia. Walter Schenker era aschi fetg engaschaus che el haveva detg inagada a nus ch’el sappi buc, co ses affons seigien carschi si. Cheu eis ei stau in grond cletg ch’ina mumma premurada era cheu. Politica Walter Schenker ei era staus fetg engaschaus ella politica. El haveva adina puspei ideas innovativas ed era per biars politichers locals cun siu patertgar per decennis ordavon. Quei ha era purtau ad el beinenqual critica ed enqual adversari, damai ch’entgins politichers eran surdumandai cun sias visiuns. Walter Schenker ei era vegnius elegius el Cussegl grond nua ch’el fageva era bugen politica. Ils proxims onns ein biars da ses proiects vegni realisai, ils quals el haveva gia instradau fetg baul. Enzatgei che el ha adina priu fetg da cor, era il baghegiar in niev spital a Glion. Per aschia saver porscher in bien, modern e contemporan provediment medicinal alla populaziun. Il niev spital ei lu vegnius inauguraus 1985 per siu grond plascher. Temps liber Pil temps liber restava ad el buca bia temps. El fageva regularmein vacanzas cun sia famiglia ella Frontscha dil Sid. Pli tard ha el lu era fatg la patenta da catsch’aulta ed ei ius enzacons onns alla catscha. El ei staus confundatur dil Lions Club Surselva 1975, cun il qual el ha adina giu ina relaziun amicabla. Pensiun Tgi che ha cartiu che dr. Walter Schenker vegni pli ruasseivels ella pensiun (1991) ei vegnius trumpaus. Cun 65 onns ha el aviert sia pratica medicinala 2000 a Valata-Sursaissa. Sia pratica dalla medischina generala e traumatologia ha el menau duront siat onns. En quei temps eis el vegnius sustenius energicamein dall’anteriura sora superiura Amalia Caplazi. Duront quei temps era el era il vicepresident dalla Fundaziun Steinhauser-Casanova ed ha ensemen cul cussegl da fundaziun realisau la casa dad attempai Steinahuser a Meierhof. Suenter la surdada da sia pratica 2000 a siu successur ha Walter Schenker priu in temps da congedi ed ei serendius, oravontut ils meins d’unviern, a Lanzarote nu ch’el haveva cumprau ina casetta ch’el numnava «Porta Alpina». Quella biala insla da vulcans dallas Canaras ha el appreziau fetg. En siu grond curtgin plantava el cun gronda premura fluras, palmas e cactus e selegrava dalla bellezia fluriziun. Ils davos onns mudergiavan las grevezias dalla vegliadetgna pli e pli fetg, aschia ch’el ha saviu tenor siu giavisch passentar sia sera dalla veta en dignitad ella Casa Steinhauser a Sursaissa. Walter Schenker ei morts leu ils 20 da mars 2025 ella vegliadetgna da 99 onns. Per sia gronda lavur e siu engaschi en tut quels onns per la populaziun dalla Surselva e pils turists s’auda ad el ina gronda renconuschientscha ed in cordial engraziament sur fossa ora. Dr. Walter Schenker vegn a restar fetg attaschaus en nossa memoria. Walter, ruaussa en pasch el santeri sper la claustra dallas dominicanas a Glion Tes collegas Gian Bundi e Felix Hardegger

Ina sentupada da possessurs da tgauns ei escalada il schaner 2021 a Breil. Ina che ha fatschentau la polizia, la procura publica e duas dertgiras. Alla fin dalla procedura ei ina persuna vegnida sentenziada da haver getg aviras viers ina autra persuna. Da strufegiar igl inculpau han las dertgiras desistiu, el sto denton surprender ina part dils cuosts. La plipart dils 20 000 francs dils cuosts dalla procedura surpren il stadi. Ils 9 da schaner 2021 van tschun persunas a spass a Breil sin la via da spassegiar egl intschess dalla plazza da golf. Accumpignadas vegnan las persunas da dus tgauns ch’ein buca vid la corda. Sin la medema via da spassegiar sesanflan da medem temps in um ed ina dunna cun in tgaun vid la corda. La sentupada ei buca stada fetg cordiala. Ella ha procurau per in veritabel «crach» denter ils posssurs dils tgauns. Ed ha pli tard fatschentau la polizia cantunala, la procura publica, e last but not least aunc duas dertgiras. Ils fatgs dalla sentupada dils tgauns e lur possessurs ein descrets detagliadamein en 13 paginas dalla sentenzia dalla Dertgira cantunala grischuna dils 11 da december 2024 e publicada il mars 2025. Il schaner 2024 era gia la Dertgira regiunala Surselva sefatschentada cun quei cass. Purtau plogn Purtau tgisa ha il possessur dad in dils dus tgauns ch’eran buca vid la corda. Ella sentenzia vegn el numnaus «accusader privat A». Ferton ch’il possessur dil tgaun vid la corda vala per «inculpau B». En sia sentenzia lai la Dertgira cantunala aunc inaga repassar ils fatgs ch’ein suenter l’inquisiziun dalla polizia e dalla procura publica buca dispiteivels, sco quei che la dertgira scriva: «Ils dus tgauns ch’eran buca vid la corda ein curri encunter al possessur e sia dunna dil tgaun ch’era vid la corda.» Sin fundament da quella scuntrada ha ei dau ina carplina denter ils possessurs dils tgauns. La Dertgira cantunala ha buca pli stuiu sefatschentar cun la damonda, sch’igl inculpau B hagi smanatschau viers igl accusader A, sch’el hagi dau fridas cun la pala da golf ni cun ils fests da skis sin ils tgauns digl accusader A. Vinavon sto la Dertgira cantunala era buca sefatschentar cun la damonda sch’ils tgauns digl accusader A han miers la dunna ed il tgaun digl inculpau B. «Ella procedura d’appellaziun avon la Dertgira cantunala ein quels fatgs buca pli relevants perquei ch’els ein buca vegni contestai», scriva la Dertgira cantunala. Getg aviras ni buc? La Dertgira cantunala ha sulet aunc stuiu sefatschentar cun la damonda, sche la Dertgira regiunala Surselva hagi cun raschun sentenziau igl inculpau B da haver getg aviras viers igl accusader A. «El duei denter auter haver titulau in igl accusader A ‹maledetto idiota›.» Ina examinaziun pli detagliada dalla sentenzia dalla Dertgira cantunala, respectiv dalla Dertgira regiunala Surselva muossa ch’igl ei buca reussiu allas instanzas d’inquisiziun da sclarir la damonda, sch’igl inculpau B mava a spass cun festa da golf ni cun festa da skis. A pretenda numnadamein che B hagi dau fridas sil tgauns cun festa da golf. Perencunter ha B pretendiu da esser staus a spass cun festa da skis e fridas hagi el dau neginas, el hagi sulet fatg smanis per capientscha. B ei numnadamein da lieunga taliana. Saviu nuot dad in scamond Igl accusader A ha vinavon dau d’entellir da buca haver saviu che la vischnaunca da Breil enconuschi in’obligaziun da tener il tgaun vid la corda. El ha fatg attent alla lescha per la protecziun dils animals che pretendi da dar moviment als tgauns ed alla obligaziun da possibilitar contacts socials denter ils tgauns. En quei cass concret ha la scuntrada dils tgauns plitost promoviu ils contacts socials denter ils possessurs dils tgauns. La Dertgira regiunala Surselva ha renconuschiu igl obligatori dalla vischnaunca da tener ils tgauns en corda. Sin la damonda, sche la situaziun fussi era escalada, sch’ils dus tgauns fussien stai vid la corda ha igl accussader A, tenor l’inquisiziun, anflau negina risposta. Offendiu igl accusader La Dertgira regiunala Surselva ha bein sentenziau igl inculpau B da haver offendiu igl accussader A cun sia «maledetta idiota.» Da castigiar il inculpau ha la dertgira denton desistiu e la Dertgira cantunala ha susteniu la sentenzia dalla Dertgira regiunala Surselva. Agl inculpau e sentenziau B restan cuosts dalla procedura da biabein 2400 francs ed ils rest dils cuosts dalla inquisiziun e dalla procedura paga il stadi. En tut varga 20 000 francs. Il facit dalla historia ei probabel quella: Igl ei buca da far curvien che las dertgiras regiunalas ein surcargadas cun lavur. Probablamein ei quella da Breil buca la suletta sentupada da tgauns, respectiv da possessurs da tgauns che fatschenta las dertgiras.

Quest’jamna ei il chor «Jugendchor beider Basel» a Breil. Gl’ensemble da giuventetgna d’omisdus mez-cantuns da Basilea exercitescha il program da siu concert ch’ei ils 23 e 24 da matg ella Voltahalle a Basilea. Ussa vendergis presentan els quel l’emprema gada a Glion. «Uonn essan nus ina gruppa plitost pintga. Mo quei ei buca gl’essenzial», remarca Tim Waldmeier. El e Julia Baumgartner meinan quest’jamna in camp da cantar a Breil. L’emprova ella sala dalla Casa Albin entscheiva mintga damaun allas 9.15 – sco usitau cun exercezis da sluccar e cantar en. «Quels exercezis ei buca mo impurtonts per sluccar il tgierp e las cordas vocalas», declara Julia Baumgartner. Ella ei co-menadra dil camp. Siu partenari, Tim Waldmeier, aschunta: «Quell’introducziun ei essenziala per rimnar l’attenziun e per formar l’unitad». Omisdus han aunc buca vargau 30 onns ed ein dirigents professiunals. Alla Scol’aulta da musica a Basilea han els studegiau ensemen e finiu la stad 2022 lur scolaziun cul master en direcziun da chor. Ina passiun communabla Duront lur temps da studi han Timo Waldmeier e Julia Baumgartner fundau, ensemen cul dirigent, cumponist e pianist Jürg Siegrist da Muttenz, in chor da giuventetgna. Il «Jugendchor beider Basel» ha retschiert sustegn dall’Uniun da chors d’omisdus cantuns Basilea e dall’Uniun svizra da chors. Dapi siat onns s’etablescha quel cun ina purschida da qualitad. «Gie, ei constat, quels che s’annunzian pils projects ein fetg motivai», declara Julia Baumgartner. Ella e Timo Waldmeier sebrattan enten menar ils exercezis dil project 2025. «Nus essan surstai con spert ch’els emprendan il program», remarcan omisdus. Cun «els» manegian ils dus dirigents las otg sopranistas, las siat altistas, ils treis tenors ed ils tschun bass. Vesta en ina emprova da cant dil "Jugenchor beider Basel" a Breil. Las participontas ed ils participonts ein da casa els dus mezs-cantuns da Basilea, tuts han ina passiun communabla: cantar, far musica cull’atgna vusch. Ellas ed els ein buca commembers dil «Jugendchor beider Basel», mobein separticipeschan al project annual cul concert. Quel d’uonn ei planisaus ils 23 e 24 da matg 2025 silla tribuna dalla Voltahalle. Endisch emprovas per 13 canzuns Julia Baumgartner e Timo Waldmeier L’jamna avon Pastgas ei la gruppa s’entupada a Basilea per instradar il project cul tetel «fyyre». Cantaduras e cantadurs han s’empriu d’enconuscher, culs co-dirigents han els legiu l’emprema gada las partituras e fuffergnau el Il motto ei dedicaus al festivar la veta en tut sias facettas. Uonn ein 23 dunnas ed umens giuvens da 18 tochen 25 onns s’annunziai da preparar cun Julia Baumgartner e Timo Waldmeier il concert. Duront la viseta ella sala dalla Casa Albin a Breil han els schau mirar ellas notas e tedlar las canzuns. Per emprender las 13 canzuns dat ei endisch emprovas repartidas sils tschun gis a Breil. Il chor empren ton ovras dalla literatura cumprovada sco era ovras che seconfruntan cull’estetica da tuns actuala. Il program «fyyre» ei multifars ed includa canzuns da divers lungatgs, culturas e temps. Duront la viseta all’emprova ha il chor schau resunar in «Cantate Domino» da Claudio Monteverdi (1567-1643) en sis vuschs, lu «Für immer uf di» da Patent Ochsner e «Meiteli, wenn du witt go tanze», la canzun populara arranschada da Susanne Würmli. Aunc diesch autras canzuns exercitescha il «Jugendchor beider Basel» per la premiera da concert a Glion. Il concert en Surselva dil «Jugendchor beider Basel» ei venderdis, ils 25 d’avrel 2025, allas 19.00, ella baselgia catolia. L’entrada ei libra. L’uniun «a Glion» sustegn l’organisaziun dil concert.

Sche ti vessas dumandau mei avon entgin temps tgei che dacasa munti? Lu vess jeu pli probabel giu breigias da dar a ti riposta. Mo dapi la mort da nos geniturs, enten far uorden e rumir lur habitaziun, ha quei plaid survegniu ina tut autra muntada. La habitaziun ei vita – negin dacas pli? – Ni datti aunc auters dacasa? Per mei hai gia adina dau plirs dacasa. Da pign ensi sun sesentida spert ed empauet dapertut dacasa. Schar encrescher ei per mei in plaid jester. Pli baul hai jeu passentau dabia temps en auters tenercasa, tier parents ed era aupair el Valleis a Sion. En mintga liug sun sesentida beinspert bein e dacasa. Da mintga liug hai bialas regurdientschas ed il lungatg franzos schai aunc oz cor a mi fetg bein. Dacasa, sentiments, experienzas, aventuras? Ei dat denton in dacasa preferiu e quei ei Campliun. Leu hai gia baul passentau bugen temps. Gl’emprem tier tat e tatta e pli tard en plazza tier aug ed onda. Cheu dess ei bia da raquintar da nossas aventuras ellas streglias dil vitget. Mo ina dallas bialas regurdientschas da Campliun ein ils gentars da dumengia tier la tatta. Tut mes augs, mi’onda, tat e tatta ed jeu vid ina gronda meisa. La tatta cun bucca rienta surveva il gentar ed ella pareva a mi empau sco la clutscha cun ses pluscheins. E lu suenter gentar. Segir il schigentar la vischala era buca gest mia pissiun. Mo tut ils auters svanevan era buc ord cuschina. Ei vegneva priu peda da paterlar, sediscuorer, far legher e magari perfin sunar. Quei era aschi ina biala ed emperneivla atmosfera e sco buobetta gudevel la cumpignia e la truscha a casa tier la tatta. Il sentiment dad esser dacasa ch’jeu sentel aunc oz sch’jeu patratgel vid Campliun. Per pli tard, cu jeu hai giu mezza famiglia, la tatta era morta, sun jeu vegnida pertscharta che mia mumma haveva surpriu la tradiziun dalla tatta. E tier ella veva ei adina plaz davos meisa. Temps per in café ed in paterlada, temps per in bien cussegl, temps per tut tgi che duvrava agid. Tier mumma a Danis sesenteva ins bein, tuts eran adina beinvegni. Ed aunc uss era sche la habitaziun ei vita – sesentel jeu leu dacasa. Tgei ei il dacasa? Entginas mobiglias sco regurdientscha ed il giavisch da menar vinavon la tradiziun da mumma e tatta? Dacasa ei leu nua ch’ins vegn bugen. Dacasa dependa buca mo dil liug. Dacasa ein ins leu nua ch’ins sesenta bein, sa esser sco ins ei ed anfla ureglias, mauns e cors aviarts in per l’auter. E quei sa esser x zanua sin nies mund. Andrea Cathomas-Friberg è scolasta da scolina e catecheta da Dardin. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Sur pistas, vias e binaris ein adina dapli sistems stabels da far ir lavinas installai. Sistems ch’ins sa metter en funcziun dalla val anora via telefonin. Sche la reit dil telefonin croda ora dat ei ina alternativa che funcziuna via func. Ina ch’ils responsabels per la protecziun da lavinas ston aunc trenar in tec, tenor las experienzas dalla jamna vargada el cantun Valleis. Sin territori dalla vischnaunca da Tujetsch, egl intschess dalla Alp Tgom, sesanflan treis petgas. Aschinumnai indrezs stabels per far ir lavinas. Quei gi il menader digl Uffeci forestal da Tujetsch, Adrian Deragisch ch’ei medemamein cussegliader local per prighels dalla natira. Ils indrezs stabels lubeschan da far ir lavinas avon che grondas nevadas setschentan ellas plauncas. «Nus vulein impedir da stuer serrar la via cantunala e la viafier pervia dil prighel da lavinas.» Sco quei che Adrian Deragisch declara han las lavinas dalla vart dretga dalla val gia periclitau la via ed il binari dalla vart seniastra che vegnan neu dil Pass Alpsu. Da tutt’aura Ils indrezs stabels lubeschan da far ir lavinas era da macort’aura, cura ch’il helicopter sa buca sgular. Via telefonin san ins metter en funcziun igl indrez sil cuolm che lai detonar sur la neiv material explosiv. Entras la detonaziun semetta la lavina en moviment. Indrezs stabels ein era montai els aults sur il Mattertal en direcziun da Zermatt. Leu ein curdadas la gievgia avon Pastgas, ils 17 d’avrel 2025 grondas nevadas. Nevadas che han interrut il current ella val. Ed en consequenza dalla interrupziun dalla electricitad ei suenter in’ura era la reit dils telefonins curdada ora. Las antennas da telefonin possedan in provediment d’urgenza d’electricitad che tonscha sulet in’ura. Consequentamein ha ei dau problems da metter en funcziun ils indrezs stabels per far ir lavinas. «Ei dat denton ina alternativa da metter en funcziun igl indrez», gi Lukas Stoffel per fatgs da lavinas e prevenziun tiegl Institut federal per la perscrutaziun da lavinas (SLF). «Ins sa era tarmetter il camond alla petga via func.» Problems cul func Lukas Stoffel conferma denton ch’ei hagi dau problems el Valleis avon ina jamna da metter en funcziun ils indrezs da far ir lavinas via func. «La finala eis ei tuttina gartegiau cun agid dalla interpresa che ha furniu e montau ils indrezs.» Lukas Stoffel gi ch’ils furniturs dils indrezs stabels seigien en contact cun las persunas responsablas per la protecziun da lavinas. «L’interpresa vegn segir a far sias ponderaziuns en connex cun ils schabetgs el Valleis.» Concret vul quei gir ch’ils responsabels ston era saver co metter en funcziun lur indrezs stabels via func, sche la reit dil telefonin funcziuna buca pli. La varianta da metter en funcziun il sistem via func ei era enconuschenta ad Adrian Deragisch. El gi che la vischnaunca da Tujetsch seigi sezza buc en possess dad in tal func. «Las pendicularas dad Andermatt/Sedrun possedan in tal sistem e teoreticamein san ils responsabels dalla pendicularas era metter en funcziun ils indrezs tuatschinas.» Las forzas da salvament ein buca dependentas dalla colligiaziun via telefonin. Cun polycom possedan quellas forzas e la polizia in agen sistem da communicaziun. Las antennas da quei sistem vegnan spisgentadas cun current d’urgenza ch’ins ei lundervi d’augmentar aschilunsch ch’el tonscha duront 72 uras. Indrezs beinvesi «Indrezs stabels da far ir lavinas ein sederasai continuadamein ils onns vargai», gi Lukas Stoffel. «En Svizra datti biebein 300 indrezs e la plipart da quels sesanflan en territoris da skis.» Impurtont eis ei, tenor las experienzas dil specialist da lavinas, da siglientar ad uras avon che memia bia neiv ei ella plaunca e la lavina vegn memia gronda.» Lukas Stoffel gi che per regla tonschi ina detonaziun per far ir la neiv a val. «Duront grondas nevaglias eis ei gia stau necessari da siglientar entochen treis ga el medem liug.» Per ils indrezs stabels moderns ei quei negin problem, els ein magasinai cun 12 entochen 24 cargas explosivas. Siglientar lavinas ei enconuschent en Svizra dapi ils onns 40. Lu ed aunc gitg pli tard ei vegniu siglientau cun fiera minas e bischels da rachetas, tenor publicaziuns digl SLF. Cun siglientar lavinas ha ei era gia dau pulits donns sco igl unviern 1998/1999 per exempel ella Val Medel. Collaboraturs dall’armada han siglientau lavinas al Piz Muschaneras. Duas lavinas ch’ein idas eninna a val han donnegiau la lingia da tensiun aulta e caschunau donns da plirs milliuns francs. Persunas han buca pitiu donn.

El parlament communal dad Ilanz/Glion dat ei ina gronda roschada en vesta alla legislatura 2026-29. Ils 18 da matg 2025 elegia il suveran dalla vischnaunca Ilanz/Glion sias autoritads per la proxima perioda d’uffeci 2026-2029, numnadamein la suprastonza ed il parlament communal. L’entira suprastonza recandidescha per ina proxima legislatura, quei ein il president communal Marcus Beer ed ils quater gerai Hanspeter Bundi, Martin Capeder, Caroline Gasser Curschellas e Michal Karin Hohl. El parlament communal vegn ei a dar ina gronda roschada, 14 dils 25 posts ston vegnir occupai da niev. Endisch persunas recandideschan per ina proxima perioda, numnadamein Jan Berni, Gian Marco Bianchi, Christian Caduff, Ursin Cajochen, Daniel Candinas, Ivo Capaul, Rita Duff-Cavegn, Flavio Elvedi, Ivo Frei, Gierina Gabriel e Claudio Quinter. Otg commembras e commembers han contonschiu il temps d’uffeci maximal e san buca pli candidar, numnadamein Remo Bearth, Bruno Caderas, Anita Caduff-Giger, Marcus Camenisch, Tarcisi Cavigelli, Jeannette Dalbert-Caviezel, Kurt Vieli e Thomas Zinsli. Demissiunau han quater deputadas e dus deputai, numnadamein Julian Bertogg, Sarina Casanova, Annette Cola, Mathilda Derungs Carisch, Anna Gschwend Malin e Manuel Montalta. Il center da Glion culla casa cumin. Ils candidats novs Amiez ina procedura per ina revisiun totala dalla constituziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion han partidas e persunas senza partida annunziau lur interess pil parlament. Tenor la publicaziun dalla vischnaunca dat ei entochen ussa nov candidaturas novas per la legislativa. Interess da far part da quella han Claudio Arpagaus, Roman Buchli, Uolf Candrian, Hubert Capaul, Elias Casanova, Marco Coray, Roman Schmucki, Raffael Spescha e Jan Tomaschett. Per cumplettar la gliesta dallas candidaturas per las elecziuns dils 18 da matg mauncan aunc tschun persunas, oravontut las dunnas paran dad esser plidentadas.

Siat onns ha Justina Simeon-Cathomas presidiau la Fundaziun Cuort Ligia Grischa a Trun. En quei temps ei vegniu investau rodund in milliun francs ella casa, leutier ha il curtgin survegniu in niev vestgiu. Varga 50 arranschaments – denter quels in tschuppel exposiziuns – ein vegni organisai sut si’egida. L’entschatta avrel ha ella terminau siu engaschament en favur dalla fundaziun. «Jeu hai detg gia all’entschatta da miu engaschament sco presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa ch’jeu adempleschi quella funcziun siat onns. Aschia eis ei stau clar ch’ei drova in niev tgamun igl onn 2025», di Justina Simeon-Cathomas da Trun. Ed ella precisescha: «Cun quella finamira hai jeu vuliu dar a memeza peda da realisar entgins projects senza surdar pendenzas a mia successura ni miu successur. Sch’ins definescha il temps d’engaschament lavuran ins auter.» Ils 10 d’avrel 2025 ha ella surdau la bitgetta dil cussegl da fundaziun ad Erica Cavegn-Pfister da Schlans. «Naturalmein ch’jeu vegnel adina puspei a vegnir el museum, mo ussa less jeu dar autras prioritads», di Justina Simeon-Cathomas. Ella selegri da haver dapli temps per las quater biadias ed ils treis biadis e per far sport: «Quei presidi ei tuttina staus cumbinaus cun dabia lavur. Mirau sur tut ora eis ei stau rodund in di da lavur per jamna.» Dau plirs accents Ils siat onns da siu engaschament en favur dalla Cuort Ligia Grischa ed il museum integraus en quella ei Justina Simeon-Cathomas vegnida confruntada cun bein enqual sfida, mo era surpresa: «In impurtont tierm pil museum ei segiramein il legat da Walter e Gertrud Gartmann la primavera 2019 staus. El cumpeglia dudisch ovras d’Alois Carigiet che cuvieran praticamein siu entir spectrum artistic.» En siu temps d’uffeci ei denton era curdada la festivitad da 600 onns dalla Ligia Grischa igl onn vargau. «En quei connex havein nus purschiu denter auter per l’emprema ga in’exposiziun repartida sill’entira casa», di Justin Simeon-Cathomas. La purschida d’art e cultura dils davos onns cun in tschuppel interessantas exposiziuns ha augmentau considerablamein il diember da frequenzas. Ils onns cun pandemia ei quel sedubliaus sin varga 4000 ed ils davos quater onns eis el sestabilisaus denter 3000 e 4000. Ediu pliras publicaziuns La casa ei sesviluppada pli e pli era ad in liug per exempel da nozzas ni sentupadas da classa. D’attribuir ei il svilup da frequenzas denton era a novas publicaziuns. Aschia ina per las scolas davart Alois Carigiet ni era ina broschura davart las picturas muralas d’Alois Carigiet. «In fetg bi project ei era staus quel dil guid d’art edius dalla Societad da historia d’art en Svizra davart la Cuort Ligia Grischa a Trun», di Justina Simeon-Cathomas. Auturs da quei cudischet cun 90 paginas ein stai Marc Antoni Nay e Sandro Decurtins. La Cuort Ligia Grischa ha scaffiu ina plazza da lavur da 50 % surtut pils fatgs administrativs, per la preschientscha duront il temps d’avertura e sco menadra dil team che cumpeglia duas ulteriuras persunas cun engaschament tenor uras. Las finanzas ein ina gronda sfida In baghetg dalla dimensiun e muntada historica sco la Cuort Ligia Grischa pretenda era d’investar. Renovaziuns, adattaziuns e meinsvart era surpresas ein cumbinadas cul basegns da daners. «En quels siat onns havein nus investau ella casa varga in milliun francs. Recaltgar ils mieds finanzials per quellas investiziuns ei ina gronda sfida», constatescha Justina Simeon-Cathomas. Alla tscherca da daners hagi ei dau trumpadas, muments encuraschonts e schizun surpresas: «Ina ga havein nus giu ina gruppa sin viseta ed ina dunna ei lu s’interessada per la casa. Ella ha giavischau la documentaziun dalla cuort e vuliu saver da nossas investiziuns. Sin fundament da sias relaziuns havein nus lu retschiert ina biala summa d’ina fundaziun.» Ina surpresa – lezza ga ina negativa - ei stada il donn ch’il vent ha caschunau 2019 vid il tetg. Ina part dall’ala tetg encunter nord ei vegnida alzada dil vent e ha stuiu vegnir reparada. Il medem onn ha ina gronda part dalla neiv ruschnada giu dall’ala tetg encunter sid cuvretg la via cantunala. «Nus havein giu grond cletg che negin ha pitiu donn. La via cantunala era cuvretga cumpleinamein, il traffic saveva buca circular. Per descargar il rest dil tetg dalla neiv havein nus stuiu organisar in’acziun speciala cun guid da muntogna e helicopter», seregorda Justin Simeon-Cathomas. Investau pressapauc in milliun En siu temps d’uffeci ei la fatschada dalla casa vegnida renovada en vesta agl onn giubilar da 600 onns dalla Ligia Grischa. Quella ha custau persula 350 000 francs. El plaunterren ei ina recepziun cun stizunetta vegnida installada e leutier ei vegniu endrizzau in niev archiv per maletgs. La cuschina veglia dalla casa ei vegnida restaurada e sepresenta ussa sco antruras cura ch’ella vegneva nezegiada. Sisum dil tut ella casa ei vegniu bardigliau ed endrizzau stanzas per cuorturiala pils affons. Leutier ei il curtgin dalla casa vegnius formaus da niev. «Quell’investiziun da rodund 800 000 francs ei vegnida finanziada separadamein cun sustegn generus da pliras varts», di la presidenta partenta che mira cun satisfacziun e plascher anavos sin quels siat onns: «Jeu hai astgau collaborar cun in bien team e hai empriu d’enconuscher bia interessanta glieud.» Siat onns en survetsch dalla cuort a Trun L’entschatta avrel ha Justina Simeon-Cathomas surdau il presidi dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa ad Erica Cavegn-Pfister. Siat onns eis ella stada engaschada en favur dalla casa historica a Trun. En quei temps ha ella sviluppau dabia activitad. Quella ei stada cumbinada cun sfidas. Denter quellas s’auda la lavur da procurar per daners per las investiziuns. Rodund in milliun francs ei staus necessaris per differents projects, denter auter la renovaziun dalla fatschada dalla casa en vesta al giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa. En quels onns ha la casa cun siu museum organisau pli che 50 arranschaments. (fmr/hh) Siat onns ei Justina Simeon-Cathomas stada presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa a Trun. Ella ha iniziau pliras investiziuns, publicaziuns ed exposiziuns ella casa cun museum. Foto Hans Huonder

Dapi l’entschatta dalla primavera envidan Edi e Ramona Caduff, ensemen cul cuschinier Ursin Derungs, ell’ustria NUA. Leu spetgan da niev inscenaziuns culinaricas. L’ustria da Ramona ed Edi Caduff a Degen ha in niev num ed in niev cuschinier.Il num ei specials. Il local ell’anteriura stizun dil Volg, ha treis bustabs. Pils Romontschs eis ei in plaid ch’ei definibels claramein. Leu NUA ch’jeu mondel. Leu NUA ch’ei dat bunas tratgas, e quei buca mo capuns e maluns. NUA sa era esser ina damonda: Nua mein nus cursera a tscheina? Ramona ed Edi Caduff han encuretg gitg il dretg num da lur ustria restructurada. La finala ein els sedecidi pils treis bustabs. «Il num duei colligiar l’originalitad dil menaschi da bio culla creativitad dalla cuschina. El simbolisescha era il respect per la natira, sco era nossa filosofia da restar autentics», explichescha Ramona Caduff. Il NUA a Degen pudess daventar in’adressa per gourmets. Cuschinar ei ina passiun Il trio che envida ell'ustria nova NUA a Degen. La purschida nova ei in cuntrast tier gl’usitau dil davos temps. «Il pli savens aud’ins en nossa vallada d’ustrias che siaran ni che mauncan», renda Edi Caduff attent. El e sia dunna meinan dapi onns il bein puril amiez il plaun da Degen. Sper la caplutta da sogn Bistgaun ei la stalla culla biestga ed ils animals manedels, dasperas il grond iert. Igl ei la basa dils products che vegnan ella cuschina dad Ursin Derungs. Cun el han Ramona ed Edi Caduff saviu gudignar ina persuna dil fatg. «Jeu cuschinel quei ch’il menaschi, siu iert e las stagiuns porschan», declara il cuschinier da 29 onns. El ei carschius si a Dardin, ha empriu ed ei seperfecziunaus en sia clamada. En discuors cun el s’encorsch’ins ch’il cuschinar ei buca mo professiun, mobein passiun. «Quei che Edi porta, vegn jeu a duvrar. Jeu hai grond plascher d’astgar esser creativs culs products indigens», sincerescha Ursin Derungs. Suenter gl’emprendissadi ha el luvrau en divers menaschis. Ussa selegra el d’esser libers e da saver applicar sia atgna creativitad e cumponer deletgs culinarics. Negina carta da menu L’ustria NUA ei in in menaschi pign e persunal amiez la Lumnezia. Ramona Caduff ei il ligiom denter bein puril e cuschina. Ella organisescha, pren encunter las empustaziuns, decorescha las meisas, beneventa e survescha ils hosps, ed ha adina la survesta. Ch’ella, il cuschinier creativ ed il producent sappien satisfar ils hosps, garantescha gl’urari d’avertura. «Mintga sera, dalla mesjamna tochen e culla sonda, essan nus cheu per els», gi Ramona Caduff, puntuescha denton, «reservar ils plazs ei in stuer ». Sa ella tradir zatgei dalla carta da menu, ni d’in deletg dalla cuschina? «Nus havein sapientivamein negina carta. Tgei che nus survin, present’jeu mintgamai persunalmein a meisa», rispunda Ramona Caduff. Sco il cuschinier Ursin Derungs eis era ella carschida si a Dardin. El NUA a Degen selegra la pintga squadra da presentar lur passiun pigl agen, da prender digl agen e da preparar quei ch’ei dat. Ch’ins gauda in taglier era culs egls ei ina regla fundamentala dalla gastronomia. Aschia ein inscenaziuns garantidas, cun baguos, tiasta, rieblas, tochen tiels bulius, ils pèschs, las sparglas, naven dalla carn vadi, truffels tochen tier las pastas. Surpresas ein inclusas.

En ina spunda ella vischinonza dalla porta da Porclas han varga 50 affons e giuvenils dalla primara e scalem superiur dalla scola Lumnezia plantau giuvens truscals. Igl ei ina cultura speciala. En sis siat onns ein quels carschi ed ins sa duvrar els sco pigneuls da Nadal. Savens discuor’ins oz dalla persistenza, dallas vias cuortas da products, da consuments cunscienzius e dil crear atgna valur. A quei motto ei l’acziun dallas scolas dalla Lumnezia dedicada. «L’idea ha in da nos luvrers communals giu. Ed ussa realisein nus quella», ha Robert Lang, il selvicultur dalla Lumnezia, puntuau. Quei ei pusseivel cun agid dallas scolaras e dils scolars dalla vallada. La finala eis ei in project persistent che survescha alla populaziun. Il pigniel da Nadal ei mintg’onn in artechel da consum per in cuort temps. Quei requisit s’auda en mintga stiva. Tenor WaldSchweiz, l’organisaziun dalla branscha forestala svizra, vend’ins mintg’onn biebein 1,7 milliuns pigneuls da Nadal. La mesadad da quels vegnan importai digl exteriur. Pignola persistenta «Noss’acziun ei pintga, mo exemplarica», ha Robert Lang remarcau ier duront la lavur ella spunda teissa. L’jamna avon las vacanzas da primavera prestan il scalem superiur e la primara dalla scola Lumnezia ina lavur cumina per in project persistent. Finamira eis ei ch’ei dat en zacons onns ina surfatscha tgunsch accessibla nua che la vischnaunca sa raccoltar agens pigneuls da Nadal. Quei fa ella dil reminent gia dapi biars onns. Il selvicultur ed ils luvrers communals ston denton adina ir da péz a cantun per tagliar in cert diember da pigneuls. Ei dat negina plontaziun speciala ed adattada. Grazia all’acziun da quest’jamna dallas scolas vegn ei ad esser pusseivel en zacons onns da racoltar agens pigneuls da Nadal. Davos la deponia da Sanetsch, sin anteriur territori communal da Cumbel, han ils 19 giuvenils dil scalem superiur preparau la scarpa ch’il selvicultur ha elegiu per la pignola persistenta. Livia Caduff, Morissen Quei che nus fagein oz plai a mi. Perquei ch’jeu sai ch’igl ei zatgei bien, ins sa pertgei, e quei motivescha. Nus plantein pigneuls da Nadal ch’ins sa pli tard tagliar e duvrar direct en nossa vallada. Nus havein era a disposiziun buns uaffens. Quels ei in tec grevs, mo ei va tuttina bein da cavar las ruosnas. Toni Andri Derungs, Surcasti Jeu hai era gia gidau da far lavurs d’uaul, da trer ora ragischs e mesirar giu. Plantar uaul ei per mei zatgei niev. Jeu capeschel che nus fagein oz in’acziun speciala che fa senn. Igl ei ina ch’ils bostgers fan fetg pauc, lezs resgian e racoltan lenna. Nus plantein pigneuls en in liug ch’ei contonschibels bein cun vehichels. Cedric Caduff, Morissen Jeu hai era gia luvrau egl uaul cun miu bab. Plantau havein nus era gia, denton buca pégns giuvens mobein enfiarlas da malèrs. Il selvicultur Robert ha declarau a nus il senn da quell’acziun dad oz. Igl ei special da saver ch’ei creschan pigneuls da Nadal ella plaunca sut la deponia da Porclas. Enea Bundi, Degen Quella lavur che nossa scola fa oz plai a mi perquei ch’jeu sai ch’igl ei in’acziun speciala. Il selvicultur ha getg ch’ins plonti fetg paucs pegns. Nus plantein pigneuls da Nadal per ch’ins stoppi pli tard buca ir a cumprar en ina stizun gronda. Igl ei propi pigneuls lumnezians. En in pèr onns model jeu forsa a mirar co els ein carschi. Ellas quater han gest plantau in truscal e cuarclan las ragischs cun quitau cun tratsch. Per far ina cultura cun sistem ston ins stender la corda e marcar ils loghens nua che las ruosnas vegnan. Cavar ina ruosna ella scarpa teissa ei buca schi sempel. Il selvicultur instruescha co ch'igl ei da plantar. In truscal ha ragischs finas ch'ins sto tractar cun quitau. Jasmin dat aua al truscal ch'ei plantaus frestg. Cul fussé cun sigir haveva ella aunc mai luvrau. Davostier il selvicultur che observa. La tschun- e sisavla classa dalla scola Lumnezia, cul selvicultur Robert Lang (sen.) ed ils scolasts Svenja Tuor ed Andriu Hosang (dretg).

La Regenza ha garantiu all’uniun PSR Cadi ina contribuziun cantunala da 52 571 francs. Cun quei sustegn possibilitescha ella d’extender il project pil svilup regiunal (PSR) dalla Cadi cul project parzial «Stizun dil vitg Surrein». Sco quei che la Regenza scriva en ina communicaziun als mieds da massa, retscheiva il project parzial «Stizun dil vitg Surrein» ina contribuziun federala da 65 714 francs. Ils cuosts subvenziunabels importan 164 285 francs. Sco vitrina per products regiunals Il matg 2022 ha la Regenza deliberau – el rom dil svilup regiunal – ina contribuziun cantunala da maximalmein rodund 2,2 milliuns francs pil PSR Cadi. Quei ei succediu culla premissa che la Confederaziun paga ina contribuziun da maximalmein rodund 2,4 milliuns francs. Il project communabel PSR Cadi ha cumpigliau entochen ussa sis projects parzials ella regiun denter Breil ed il Pass Alpsu. Ussa duei el vegnir extendius cul project parzial «Stizun dil vitg Surrein». Igl avegnir vegn la stizun menada sco stizun hibrida: Duront pliras uras succeda il survetsch cun preschientscha da persunal, schiglioc sco stizun d’autosurvetsch. La stizun vegn ad esser aviarta siat dis l’jamna. Igl avegnir vegn mess il focus sin products regiunals e silla digitalisaziun. Surrein ei situau amiez la Cadi e per quei motiv bein adattau sco liug per in partenadi da distribuziun dil PSR Cadi. Ultra da quei survescha la stizun sco vitrina pils products regiunals. La sensibilisaziun e la commercialisaziun ein numnadamein finamiras impurtontas dil PSR. (cdm/fmr) La «Stizun dil vitg Surrein» ei ina part dil project pil svilup regiunal (PSR) dalla Cadi.

Ella 15avla runda dil campiunadi regiunal da ballapei 2024/25 san las equipas sursilvanas dalla 3. ligia sepresentar avon agen publicum. Schluein Glion retscheiva Landquart e Trun/Rabius dat encunter Cuera 97. Lumnezia va cun gronds pass en direcziun dalla 4. ella 3. ligia. El giug da sonda retscheivan ils Lumnezians la secund’equipa da Schluein Glion. Da gliendisdis Pastgas ha Schluein Glion retschiert Landquart el miezfinal dil Cup grischun 2025. L’equipa dalla Foppa ha gudignau la scuntrada cun 2:1. Sonda sera retuorna Landquart silla plazza da ballapei a Crap Gries per absolver il giug dalla 15avla runda dil campiunadi regiunal encunter Schluein Glion. Sin fundament dalla prestaziun il gliendisdis vargau, mo era sin fundament dalla situaziun ella tabella ei l’equipa sursilvana favorisada: Schluein Glion ha recaltgau entochen ussa 28 punts ed ei secund ella tabella, Landquart ei otgavel cun 15 puncts. Trun/Rabius sut squetsch L’equipa da Trun/Rabius ha giu ina schliata partenza el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia questa primavera. Tuts treis giugs ein vegni spiars, leutier ei vegnida la terrada da gliendisdis Pastgas el miezfinal dil Cup grischun encunter la squadra da 4. ligia da Lumnezia. Dumengia suentermiezdi ei Cuera 97 hosp a Pustget. L’equipa dalla capitala grischuna ei quarta ella tabella cun 25 puncts, Trun/Rabiu ei sil secund davos plaz cun 13 puncts. Che la squadra dalla Cadi sa tener petg ad equipas plazzadas era ell’emprema mesadad dalla tabella dalla 3. ligia ha ella mussau encunter Triesenberg avon duas jamnas. Daco duess ei lu buca reussir da gudignar encunter Cuera 97? Duas terradas per Surses Alla testa dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia para in’emprema predecisiun pertuccont igl emprem plaz d’esser curdada. Surses ha spiars ils dus emprems giugs da primavera. Aschia ha Lumnezia sis puncts avantatg silla squadra surmirana. Schanzas silla promoziun ha era aunc il tierz rangau ella tabella Tusaun/Cazas che ha siat puncts dameins che Lumnezia. Sonda retscheivan ils Lumnezians la secunda squadra da Schluein Glion ch’ei sisavla ella tabella. Danis-Tavanasa ei hosp da Surses. Las prestaziuns che Danis-Tavanasa ha mussau questa primavera empermettan ina partida uliva encunter Surses, tonpli ch’ils Surmirans han buca giu la partenza giavischada questa primavera. Treis equipas senza terrada El campiunadi dalla gruppa 1 da promoziun dalla 5. ella 4. ligia ein treis equipas aunc senza terrada: Landquart, Mels e Walenstadt. Tuttas treis equipas absolvan la fin d’jamna scuntradas encunter equipas che han aunc recaltgau negins puncts questa primavera. Trun/Rabius ch’ei quart ella tabella cun treis puncts ord dus giugs serenda a Pfäfers pil giug encunter Val Tamina che ha recaltgau entochen ussa in punct en dus giugs. 3. ligia, gruppa 1 Sargans- Triesen so. 16.00 Mels – Sevelen so. 17.00 Bogn Ragaz – Panaduz so. 17.00 Schluein Glion – Landquart so. 18.00 Walenstadt – Triesenberg du. 14.00 Trun/Rabius – Cuera 97 du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Surses 6:2 Surses – Schlarigna 2:4 Lai Valbella – Valposchiavo so. 16.00 Lumnezia – Schluein Glion so. 17.00 Domat – Bregaglia so. 17.00 Surses – Danis-Tavanasa so. 17.00 Schlarigna – Tusaun/Cazas du. 17.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Schlarigna – Walenstadt so. 15.30 Trübbach – Mels so. 17.00 Val Tamina – Trun/Rabius so. 18.00 Panaduz – Triesenberg so. 18.00 Lusitanos de Samedan – Landquart so. 19.00 5. ligia runda da primavera, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Sargans ve. 20.00 Laax – Bogn Ragaz ve. 20.00 Danis-Tavanasa – Rueun so. 16.00 Flums – Vaz Sut so. 18.00 Juniors A1, gruppa 1 Surselva a – Surselva b 2:3 Grischun Central – Lusitanos de Samedan Cazas du. 13.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Schlarigna so. 13.00 Sargans – Brühl so. 14.00 Montlingen – Arbon so. 14.00 Mels – Grischun Central so. 14.30 Rheintal – Heiden so. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Tavau – Surselva 2:7 Glarnerland – Tavau so. 12.00 Domat – Cuera 97 so. 13.00 Bogn Ragaz – Panaduz du. 14.00 Surselva – Valposchiavo Schluein du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Walenstadt – Trübbach 13:5 Cuera 97 – Trübbach so. 11.00 Vaz Sut – Flums so. 13.00 Schwanden – Sevelen so. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Domat so. 10.30 Bogn Ragaz – Tavau so. 12.00 Landquart – Vaduz du. 10.00 Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Cuera 97 5:5 Domat – Landquart so. 15.00 Vaz Sut – Surselva b du. 11.00 Panaduz – Surselva a mes. 19.30 Juniors D elita, gruppa 1 Balzers – Glarnerland 1:2 Cuera 97 – Widnau so. 10.00 Au-Berneck – Diepoldsau-Schmitter so. 10.00 Buchs – Balzers so. 13.00 Weesen – Surselva so. 13.30 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central so. 12.00 Valposchiavo – Tavau so. 13.30 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Bregaglia – Landquart so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Vaz Sut – Surselva c so. 10.00 Grischun Central d – Cuera 97 Cazas so. 12.00 Landquart – Mels so. 13.30 Surselva d – Domat d Trun du. 11.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Cuera 97 so. 18.15 Bühler – Frauenfeld so. 19.00 Domat – Tusaun/Cazas du. 17.00 Widnau – Mels du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Mels du. 14.00 Tusaun/Cazas – Flums-Walenstadt du. 15.00 Junioras FF-17 1, gruppa 1 Ruggell – Uzwil so. 10.00 Surselva – Werdenberg Vella so. 13.00 Junioras FF-15 2, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schwanden so. 10.00 Surselva – Linth 04 Schluein so. 11.00 Uznach – Cuera 97 so. 11.30 Eschenbach – Triesen so. 16.15 Mels – Rapperswil-Jona du. 12.00 Trun/Rabius retscheiva Cuera 97 el giug da campiunadi dalla 3. ligia dumengia suentermiezdi. Reussescha ei da recaltgar ils emprems puncts questa primavera? Nossa foto muossa il giugadur da Trun/Rabius Mirco Pfister (alv) el giug encunter Triesenberg avon rodund duas jamnas.

Dacuort ha la vischnaunca Ilanz/Glion saviu surdar alla Viafier retica il spazi da parcar a Pendas. Denter ils binaris ed il Rein ha ella scaffiu ina zona P+R. Quella survescha ton a pendularis che drovan il traffic public sco era a visitaders da Glion. La purschida ei buca nova. Tochen gl’atun vargau era il parcadi P+R dalla Viafier retica (VR) denter il hotel Eden Montana ed ils binaris dil tren. Dapi il december vargau, culla midada digl urari, ein ils autos da posta buca pli silla plazza dalla staziun a Glion. Leu arrivan, ferman e partan ussa ils autos da posta. Il parcadi P+R perencunter ei dislocaus da tschella vart dils binaris. Aunc ussa eis ei in liug plitost nunenconuschent. Sutpassadi direct tier binaris Culla restructuraziun e renovaziun totala dalla staziun han la vischnaunca e la VR fatg ina entelgientscha. «La Retica ha dau alla vischnaunca sia surfatscha da P+R per che nus sappien realisar il terminal dils autos da posta. Nus havein perencunter dau ad ella ina nova surfatscha pil medem scopo», conferma Andreas Pfister sin damonda dalla FMR. Il menader dall’infrastructura e planisaziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion conferma ch’il P+R Pendas seigi finius e che la VR hagi priu en funcziun quel sin Pastgas. Davos ils binaris dalla staziun da Glion dat ei da niev in P+R. Quel ha access direct als binaris dalla Retica. Ils davos diesch onns ei il territori da Pendas pilver semidaus. Tochen 2013 menava ina stretga via da funs per liung la riva dil Rein encunter il bein puril Rheinhof ed ils èrs e praus davos quel. Davos la staziun fuva ina surfatscha agricola da duas hectaras. Lu ha la VR annunziau la gronda restructuraziun dalla staziun da Glion. La stalla e la casa purila ha fatg plaz daferton als binaris novs ed al baghetg da menaschi dil caulingia e sia squadra. Dapi la spazzada dil Rheinhof survescha la parcella 493 buca pli all’agricultura, mobein al diever public ed al traffic. La vischnaunca ha priu plirs conclus da reveder e midar zonas. Sper il baghetg dil caulingia ed ils binaris da transcargar ei ussa era il parcadi P+R dalla viafier. Naven da quel han ils automobilists access als binaris dil tren. Il sutpassadi ei ina colligiaziun directa, nova e cumadeivla. Il parcadi P+R porscha plaz a 76 autos e survescha era als automobilists che visetan Glion. Buca gratuit «Gl’areal ei restaus en possess dalla vischnaunca e survescha al diever dalla Viafier retica», conferma Andreas Pfister vinavon. Deponer igl auto privat sin in parcadi P+R ei pusseivel en Svizra sin mintga staziun da viafier. Per la Viafier federala eis ei in survetsch da standard, aschia era per la Viafier retica. Igl ei denton buca ina purschida gratuita, ni per pendularis, ed era buca per glieud che va mo sporadicamein cul tren. L'entrada al P+R Pendas ei gest sper la punt dil Rein. Gest sper la punt dil Rein meina buca pli ina stretga via da funs viers Pendas, mobein ina via lada ed asfaltada. Parcar en quella zona cuosta 8 francs a gi, 65 francs il meins, ni 360 francs ad onn. Il P+R Pendas a Glion ei in’alternativa tiels auters parcadis publics a Glion. El s’adattescha cunzun al tact da mes’ura dils trens. Ins sa ir cul tren, ha denton ina certa libertad, ina alternativa per pendularis che vulan mantener ina certa independenza.

Il december ha il Chor mischedau Surselva presentau in concert cul tetel «cant per la pasch». Gia suonda il proxim project. Dacuort ha il dirigent Rest G. Tuor presentau quel, el ha connex culla pasch e culla harmonia. Il davos concert ha giu il tetel «Cant per la pasch». Il proxim dil Chor Surselva ha sapientivamein era connex cun quella tematica. Il cuntegn dil proxim project ha il menader musical Rest G. Tuor resumau suandontamein el discuors culla FMR: «Musica selai buca influenzar dalla politica e da nauschadads da quest mund». A caschun dalla radunonza generala ha el, ch’ei dapi varga 30 onns dirigent e motor dil Chor Surselva, presentau l’idea dil concert 2026. Quel dil december 2024 ha giu il suttetel «Cant per la pasch». Gia cun finir gliez concert festiv ella baselgia claustrala a Glion, cull’interpretaziun dalla messa da credo da Mozart e gl’oratori da Nadal da Camille Saint-Saëns, han ils varga 50 cantaduras e cantadurs giu marveglias cun tgei program ch’il dirigent vegli far gust pil proxim project. Alla radunonza generala ha el presentau quel. Dar in cunteraccent En siu rapport ha Rest G. Tuor menziunau all’entschatta ch’il chor hagi dumignau, grazia ad ina buna disciplina, il grev program dil concert dil december, e quei cun relativamein paucas emprovas. Quei slontsch e quella motivaziun vul el prender el project niev. «Nus vulein esser aviarts per tuttas direcziuns geograficas», ha el tradiu il cuntegn ed il motto el discuors culla FMR. Partend naven dalla Surselva, la patria, eis ei las direcziuns dil compass. Naven digl agen duei il Chor Surselva buca seschar starmentar d’entupar autras tiaras, culturas e harmonias. «Nus vulein dar in cunteraccent alla politica mundiala», ha il dirigent fatg allusiun. Sin plaun internaziunal metta la politica pli e pli cunfins, dapertut sederasa in cert naziunalissem ed egoissem. «Musica surmunta cunfins ed unescha» ei il messadi ch’il program vul exprimer. Cullas undas e cul vent Enviers quella tendenza stenda il Chor Surselva ora las antennas. Cul proxim program vul el far attents, esser ina «demonstraziun» encunter constricziuns, smanatschas, bloccadas e sforz. «Il plascher dallas harmonias duei esser el center. Nus vulein far quei senza bia texts e cun canzuns meditativas», declara Rest G. Tuor sin damonda dalla FMR. Il proxim concert duei esser sempels, oncis e senza orchester. «Sil pli ina solista ed il clavazin», tradescha il dirigent sia idea. Rest G. Tuor ed ina part dil chor, duront ina emprova dil davos project. Il concert duei entscheiver cullas canzuns da partenza, las romontschas. Il dirigent elegia tetels adattai da Gion Antoni Derungs. Sch’il chor va silsuenter culla guila dil compass, vegnan las harmonias ad ir en tuttas direcziuns: Viers nord tier las melodias dalla Scandinavia. Digl ost vul il dirigent prender canzuns dall’Ucraina e dallas Filippinas, dil sid talas dall’Africa dil sid, e dil vest talas dalla Frontscha e da tschella vart digl Ozean atlantic. Il program che Rest G. Tuor ha elegiu pretenda buca specificas enconuschientschas da lungatgs «exotics». Impurtont seigi da tarmetter tuns cullas undas e cul vent, accentuar il messadi dalla musica, dar vinavon agl auditori la capientscha per las harmonias e schar sentir las tempras d’autras culturas. Ellas direcziuns dil compass vul Rest G. Tuor puspei ir cun cantaduras e cantadurs che han tschaffen dall’idea. En mira ha el in chor da project da minimalmein 50 persunas. Cun duas emprovas da fuffergnadi ils 9 ed ils 23 da matg 2025 vul Rest G. Tuor introducir ellas partituras previdas. Il concert ei planisaus baul la primavera 2026. Ulteriuras informaziuns mira www.chorsurselva.ch

Dapi biars onns discuor’ins en Lumnezia d’in hotel cun capacitads pli grondas che maunca. Alla radunonza communala da vendergis sera ha la gruppa d’interess informau da sia iniziativa e dils pass ch’ella ha fatg en caussa. Ils plans per ina surbaghegiada dil parcadi dallas pendicularas ein semtgai. Probablamein eis ei stau la tractanda che ha interessau il pli fetg ils presents. All’emprema radunonza communala dil 2025 ha il president communal Daniel Solèr astgau beneventar 127 votantas e votants. El e ses consuprastonts Martin Sgier, Erwin Capeder, Gian Caduff e Daniel Blumenthal, han era beneventau a quella dus representants dalla cuminonza d’interess «Valurisaziun dalla staziun a val dallas pendicularas a Vella». Orlando Menghini, dil biro da planisaziun Stauffer & Studach e Gian Fanzun, architect, omisdus da Cuera, han presentau co l’idea per in hotel silla parcadi Zignaus a Vella ei sesviluppada ed avanzada. Il concept ei sin meisa All’entschatta ha il president communal mess el clar che la vischnaunca ha buca saviu vegnir activa en caussa. Pertuccont l’idea d’in hotel sil parcadi dallas pendicularas a Vella ha ei duvrau l’iniziativa privata. Aschia ha ina gruppa d’interess instradau sin basa privata in process da valurisar gl’areal a Zignaus. Da quella fan part Andreas Hämmerle, Simon Osterwalder, Gian Derungs, Elmar Collenberg, sco era Norbert Cavegn sco representant dil hotel Pellas. La vischnaunca ha in plaid el capetel en connex culla planisaziun dil territori e midadas da zona. La zona actuala lubescha buca da baghegiar in cumplex da hotel sil parcadi dallas pendicularas. La cumpart gronda dil perimeter cumpigliau posseda la Fundaziun ecclesiastica Caplania. Sia representa, la pleiv Lumnezia miez, ha la gruppa d’interess involvau, medemamein ils ulteriurs proprietaris da terren. Tuts ein stai d’accord da sviluppar in concept per ina surbaghegiada. Vesta naven da Bual viers nord sigl areal Zignaus ed il vischinadi da Vella. Seniester la staziun a val dalla pendiculara Vella-Triel. Il planisader Orlando Menghini ha descret alla radunonza communala la situaziun dalla planisaziun e tgei pass ch’ein necessaris per realisar in project. La gruppa d’interess ch’ei seformada ha organisau dus workshops, da quels han fatg part gl’expert da hotels Oliver Giger ed ina cumissiun d’experts culs architects Andreas Hagmann e Conradin Clavuot, sco era Johannes Florin dalla Tgira da monuments dil Grischun. Accumpignau il process han era ils representants dalla vischnaunca, il president communal Daniel Solèr e gerau Gian Caduff. Entuorn 45 milliuns francs Gl’architect incumbensau Gian Fanzun ha mess el clar che la cuminonza d’interess hagi aunc buca, ella fasa actuala, saviu ir alla tscherca dils investurs. Lur pensum seigi stau da far ina studia da variantas e pusseivladads per ina surbaghegiada. In project pusseivel ei ussa sin meisa e Gian Fanzun ha presentau alla radunonza communala il model e la studia. El ha era explicau il concept e rispundiu damondas. Denter auter ha el confirmau ch’ins discuori d’investiziuns d’entuorn 45 milliuns francs. Il project duei includer in hotel da treis steilas per famiglias cun circa 150 combras. Tenor gl’expert da hotels che ha fatg part dall’evaluaziun eis ei la dimensiun minimala per realisar in tal project. Il model da Vella, cullas duas casas principalas dil hotel planisau (marcau tgietschen). L'architectura sereferescha a quella dalla casa da vegls e da tgira Da Casa Val Lumnezia (sura sen.). Vesta da nord viers sid. Per saver finaniziar quel drova ei ina cumpart da habitaziuns secundaras. Ina garascha sutterrana cun 200 parcadis duei remplazzar la surfatscha actuala ch’ei ussa a disposiziun als vehichels. Il president communal ha rendiu attent ch’ins hagi risguardau gl’aspect dils parcadis supplementars el temps da sesiun aulta. Il concept architectonic che la cuminonza d’interess favurisescha secumpona da duas casas principalas cun mintgamai treis alzadas. La fuorma e grondezia dallas casas sedrezzan alla quella dalla casa da vegls e da tgira Da Casa. Ina secunda part dil project includa il slargiament dil hotel Pellas, ei fuss planisau d’engrondir e cumplettar el cun 24 combras novas. Enteifer diesch onns Gl'architect incumbensau Gian Fanzun, a caschun dalla presentaziun dil concept architectonic. Il president communal Daniel Solèr ha puntuau che la cuminonza d’interess ha organisau e pagau sezza tuttas lavurs ch’ella ha schau far. La vischnaunca e la cuminonza d’interess han fixau ina cunvegna pertuccont la planisaziun locala. Sch’il project vegn realisaus enteifer diesch onns vegn la cuminonza d’interes a restituir alla vischnaunca ils cuosts dallas lavurs da planisaziun. La vischnaunca sa vegnir activa pér cu l’investura futura – ch’ei aunc d’anflar – inoltrescha la damonda per ina midada da zona. Cumprar «la casa dil pec» a Vella Sper l’orientaziun pertuccont il project da hotel ha la radunonza communala giu da prender divers conclus. Cun gronda maioritad e senza cuntervuschs ha ella approbau, per mauns dalla votaziun all’urna dil settember 2025, in credit da 1'350'000 francs per cumprar ina cumpart dalla parcella 4324 a Vella. La cuminonza d’artavels dalla «casa dil pec» venda alla vischnaunca – culla resalva che la cuminonza all’urna approbeschi il settember 2025 il project – la part veglia dall’immobiglia, cun pasternaria, treis habitaziuns e garaschas. La part nova venda ella a cumpraders indigens. Culla cumpra vul la vischnaunca garantir che la pasternaria dalla cooperiva ViVal sa mantener siu menaschi en quella casa. Avon la votaziun ha il president communal presentau alla radunonza in plan da rentabilitad dall’investiziun. Via La Ritta e stan da mulscher Alp Sezner La suprastonza communala ha presentau treis autras damondas da credits. Ina summa brutta dad 1,8 milliuns francs ha il suveran concediu unanimamein per sanar la via d’uaul viers ils cuolms La Ritta sur Tersnaus. Ei setracta d’ina via d’ina lunghezia da 5,7 kilometers, ella ei da gronda impurtonza pigl uaul da schurmetg. Il cantun subvenziunescha l’investiziun cun ina cumpart da 68 %. Ina summa da 880'000 francs investescha la vischnaunca pils stabiliments dall’Alp Sezner, ina dallas quater alps da vaccas ella vallada. El center dil project ei in stan da mulscher directamein ella stalla, quel duei remplazzar la rentada convenziunala. La radunonza ha concediu cun gronda maioritad e senza cuntervuschs il credit. Vinavon ha la radunonza communala approbau la proposta dalla suprastonza da sanar la Via Resgia a Vattiz. .Per quei intent ha ella lubiu in credit da 295'000 francs. Era cun gronda maioritad e senza cuntervusch ha la radunonza ina revisiun parziala dil reglament da salarisaziun per la suprastonza communala. Cun vigur retroactiva naven digl 1 da schaner 2025 vegnan ils commembers dall’executiva indemnisai cun 12'000 francs ad onn. Igl ei buca pli in gremi da nov, sco quei che la constituziun camonda, mobein da tschun. Sigl 1 da schaner 2028 sa la vischnaunca reveder la constituziun e fixar ufficialmein il gremi da tschun commembers da suprastonza. Pil temps intermediar ha il Cantun delegau in cumissari ella persuna dad Ueli Caduff.

Dumengia han votantas e votants dalla vischnaunca Val Stussavgia giu da remplazzar all’urna ina persuna per la suprastonza communala ed ina pil cussegl da scola. Suenter la demissiun da Simon Buchli ha il suveran giu l’elecziun pil post ella suprastonza: Treis persunas han candidau, numnadamein il pur ed anteriur president communal Thomas Buchli, il giurist Philipp Gremper e la pura Anne Casutt. Cun ina participaziun da 53,63 % ha il suveran elegiu Thomas Buchli, el ha retschiert 210 vuschs, quei tier in pli absolut da 203. Thomas Buchli ei staus president communal da 2013 tochen 2020. Philipp Gremper ha fatg 158 ed Anne Casutt 3 vuschs. Pil post vacant el cussegl da scola ha Rebecca Bösch candidau. Ella ha contonschiu 367 vuschs, tier in pli absolut da 187. L’jamna vargada ha la vischnaunca Val Stussavgia plinavon informau ch’ils iniziants dils dus implonts solars Falätscha ed Alp Tenna sisteschien da sviluppar vinavon ils projects, e quei per motivs econimics e dils termins. Ils termins dil SolarExpress seigien memia stretgs ed era ils prezis dil current seigien sesbassai, aschia ch’ei drovi ina reponderaziun dalla situaziun. Ils projects mondien ussa en truchet tochen che las cundiziuns economicas seigien pli positivas. Ils participai seigien denton units dil meini che SafientalSolar savessi prestar ina contribuziun economica.

L’aula ella claustra da Glion ei stada fullanada venderdis sera. Entuorn 300 persunas ein vegnidas per veser la premiera dil film «Cumià e cumenzament – l’avegnir da las soras dominicanas da Glion». Igl ei in film documentar da 25 minutas realisaus el rom da l’emissiun Cuntrasts dad RTR. En siu film ha l’autura Bertilla Giossi documentau co las soras dominicanas da Glion prendan enta maun lur avegnir, demai che lur communitad vegn dad onn ad onn pli pintga. Tgei schabegia in bi di cullas grondas localitads dalla claustra, sche las soras ein buca pli? La media da vegliadetgna ei arrivada daferton ad 86 onns. Denter auter han las soras era engaschau ina firma externa che duei evaluar e sviluppar ideas co duvrar egl avegnir la gronda immobiglia. Bertilla Giossi muossa – dil reminent en siu davos film sco redactura dad RTR avon la pensiun – il mintgadi actual dallas soras dominicanas. Ed ella lai gest commentar e valetar ellas sezzas gl’avegnir da lur cuminonza. Suenter la premiera dil film ell’aula dalla claustra han il president communal dad Ilanz/Glion, Marcus Beer, la priura generala, sora Annemarie Müller, e Mariano Tschor dil cussegl da fundaziun dalla claustra, skizzau ideas per in diever futur dallas localitads claustralas. (fmr/dat) Il film «Cumià e cumenzament» ei vegnius emess ell’emissiun Cuntrasts dad RTR, el ei era accessibels online sillas plattafuormas dad RTR. L’aula dalla claustra da Glion ei stada fullanada venderdis vargau alla premiera dil film «Cumià e cumenzament» dad RTR.

Fraissens seccan ed il pégns pigiureschan, aschia ch’els ston vegnir allontanai per liung da vias, viafier e conducts d’electricitad. Il forestalesser remplazza silmeins per part las plontas allontanadas cun pumera adattada alla midada climatica, per exempel cun ruver ni ischi campester. Denter auter per liung dalla Via Alpsu denter Rueun e la staziun da Vuorz. Ils fraissens sur la Via Alpsu ella vischinonza dalla spartgida dalla via che meina en direcziun da Vuorz ed Andiast ein tuttenina stai svani. Allontanau quels fraissens ha la gruppa forestala dalla vischnaunca da Breil, aschia che la spunda sepresentava il mars 2025 detg niua. Ils fraissens piteschan dad ina malsogna caschunada dad in buliu importaus pli probabel dalla Asia digl Ost. Quei scriva igl Uffeci federal d’ambient ch’ei dil meini che 95 % dils fraissens svizzers seigien pertuccai dalla malsogna. Era ils exemplars sur la Via Alpsu eran infectai ed il prighel ch’els crodien en cuort entochen sil vial dalla via era gronds. Per quei motiv han ils collaboraturs digl Uffeci forestal da Breil retschiert l’incumbensa da derscher las plontas. Nova pumera Igl Uffeci forestal da Breil han denton plantau nova pumera. Quei conferma il selvicultur Marc Bundi sin damonda dalla FMR. «Nus sustenin la natira per che la spunda vegni aschi spert sco pusseivel puspei surcarschida.» Principalmein vai era per segirar la Via Alpsu da crappa che sa curdar sin via, sco quei che Marc Bundi fa attent. Sedecidius ei il selvicultur dalla vischnaunca da Breil da plantar igl ischi campester. «Quella plonta supporta temps da schitgira ed ella vegn era buca memia aulta.» Marc Bundi menziuna la midada dil clima che porta temps da pauca plievgia e temperaturas pli aultas. «Il pégn ha enconuschentamein problems da supportar las midadas climaticas, aschia che nus sespruein da plantar plontas che san s’adattar.» Plontas buca memia aultas pon era buca curdar silla Via Alpsu per cass ch’ellas havessan da sederscher. Dacasa el clima migeivel Tenor las indicaziuns digl Institut federal da perscrutaziun (WSL) ei il ischi campester il pli derasau da tut las 120 sorts dad ischis ch’ei dat sigl entir mund. El crescha ella plipart dalla Europa naven dalla Mar Caspica entochen ell’Algeria ell’Africa dil nord e meins ella Scandinavia, scriva il WSL. «En Svizra ei igl ischi campester dacasa el Giura, el Valleis sut sco el sid dil Tessin.» Ed in diember dad ischals campesters creschan ussa sur la Via Alpsu ella vischinonza dalla spartgida dalla via en direcziun Andiast e Vuorz. «Co els sesviluppeschan savein nus per propi en in pèr decennis», gi Marc Bundi. Strategia da plantar Il selvicultur cantunal Urban Maissen conferma ch’igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira hagi ina cunvegna cun igl Uffeci da construcziun Bassa pertuccond segirar la via da prighels dalla natira. «Per impedir che plontas crodien sil vial, vegnan ellas allontanadas sin ina certa distanza dalla via.» Tenor Urban Maissen dat ei magari telefons e damondas pervia dallas intervenziuns detg massivas. «Nus sentin denton ina gronda capientscha dalla populaziun viers nossas mesiras.» Urban Maissen fa attent che la natira cuarcli spert las plagas. Sper la segirtad dil traffic ei il prighel dall’interrupziun dalla forza electrica era in tema. Era leu vegnan las plontas che savessan curdar sin la lingia allontanadas. Urban Maissen menziuna medemamein la midada dil clima ed ils problems ch’ils pégns han cun schitgira e temperaturas pli aultas. «Nus havein ina clara strategia quei che pertucca plantar da niev.» Sco quei ch’il selvicultur cantunal sincerescha enconuschan ins oz detg bein tgei plontas ch’ein adattadas per dar damogn allas sfidas climaticas futuras. Urban Maissen numna denter auter il ruver. E quei ruver ha igl Uffeci forestal dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion plantau avon entgins onns in per tschien meters naven dalla untgida da Vuorz/Andiast. Ils ruvers ein leu part da grondas reits d’itschal montadas per segirar il traffic sin via. Proteger dalla selvaschina Ei dat aunc auters motivs che plaidan per plantar pumera da feglia enstagl pègns, tenor las explicaziuns da Marc Bundi. «Proteger las plontinas da feglia dallas selvaschinas ei bia pli sempel e pli favoreivel.» In bischel da protecziun tonscha visavi ad ina seiv ch’ei necessaria per proteger per exempel il viez. Mo era pertuccond la muria dils fraissens ei Marc Bundi tuttina in tec optimistics: «Ils onns 90 ein bunamein tut ils uolms svani en cuort temps pervia dad ina malsogna.» Denton buca tut ils uolms ein svani. Quels ch’ein restai prospereschan ussa veseivlamein.

Jgnaz Lombris ei entraus 1967, cun 15 onns, ell’Uniun da musica Sagogn. Siu frar Josef ch’ei in onn pli giuvens, ei suandaus in onn pli tard. Els han influenzau il svilup d’ina dallas capo-musicas dalla Surselva. Che la motivaziun ei buca tschessada suenter 58 resp. 57 onns tradescha il discuors culla FMR. «La gievgia sera ei reservada per la musica», puntueschan Josef ed Jgnaz Lombris. Dapi decennis ei quei aschia, igl ei la sera che commembras e commembers dall’Uniun da musica Sagogn s’entaupan cul dirigent agl exercezi jamnil. Duront ils meins dallas emprovas mauncan ils dus veterans darar. Nun che Josef, il giuven dils dus frars fussi gest a Basilea, nua ch’el e sia dunna van regularmein per mirar dils biadis. «Jeu pren gl’instrument cun mei giu Basilea e treneschel era giu leu», tradescha Josef. Siu frar Jgnaz ch’ei in onn pli vegls aschunta ch’era el prendi mintga gi enta maun siu cornet. «Autruisa mass quei buc», lai el valer. Jgnaz ha 73 onns, ei bab da quater affons e tat da nov biadis. Josef ha 72 onns, e medemamein bab da quater affons e tat da sis biadis. Jgnaz (sen.) e Josef Lombris, ils dus veterans che sunan dapi 58 resp. 57 onns ell'Uniun da Musica Sagogn. Endisch ord la medema casa La primavera presentan las societads da musica ed ils chors quei ch’els han exercitau duront gl’unviern. Dapertut ella regiun san ins visitar concerts. Ad in da quels ha l’Uniun da musica Sagogn envidau dacuort. Igl ei ina formaziun da brass che seposiziunescha cun sias prestaziuns. Jgnaz e Josef Lombris ein duas petgas dall’uniun. Jgnaz suna dapi 1967, siu frar Josef ch’ei in onn pli giuvens dapi 1968. «Jeu havevel 15 onns ed hai stuiu dumandar la lubientscha dil scolast Peter Coray sch’jeu astgi entrar ell’uniun», raquenta Jgnaz. L’Uniun da musica Sagogn haveva entschiet siu otgavel onn dapi la fundaziun. Alla radunonza generala ha il scolar superiur astgau separticipar cun ina resalva: «Duront ch’ei han fatg la discussiun da prender si mei hai jeu stuiu bandunar la sala dall’ustria Sil Plaz», seregorda el. In onn suenter ha il giuven dils Lombris giu da far la medema procedura. Per omisdus eis ei stau formalitads che han secapiu da sesez. Crisas han buca muncau Ils emprems 15 onns s’udeva l’Uniun da musica da Sagogn buca tier las ambiziusas, allas fiastas districtualas separticipava ella cun prestaziuns mediocras. «Nossa emprema fiasta ei stada il matg 1969 a Vignogn. Ella tenda havevan ils da Sagogn sunau il toc «Simmelibärg» dad Albert Benz. Ils experts han dau il suandont pareri: «Die Tonkultur ist noch nicht voll entwickelt, was bei den erfreulich vielen jungen Leuten fast begreiflich ist. Es klang alles zu gleichförmig, ohne innere Überzeugung, wohl sehr brav, aber zu verhalten.» El seregordi aunc, co musicants d’autras societads rievien ora els. «Jeu hai engirau a memez che quels vegnan in gi schon a calar da rir», conceda Josef. Ils giudicaments dils experts da fiasta e d’auters ha buca buca stizzau il fiug. «Crisas han veramein buca muncau, in temps eran nus mo pli en quendisch», sa Jgnaz Lombris. Zacons onns suenter ch’el era entraus, ha Josef entschiet a scolar ils novizs. Mintg’onn gartegiava ei da recrutar giuvens. Ed era giuvnas. «Nossa musica ei ina dallas empremas che ha recepiu dunnas», declara Jgnaz. Quei ei stau 1974, lu ha la radunonza generala priu si quater, denter quellas la consorta futura da Josef. Sunar tier sogn Pieder Ils dus frars han influenzau da detschiert il svilup dall’Uniun da musica Sagogn. Josef ei gl’ambizius ed Jgnaz quel dallas sgnoccas, in duo optimal. La passiun per la musica han els dau vinavon a lur affons. «In temps eran endisch da nossa famiglia ella musica», tradescha Josef. Suenter ch’els eran maridai han ils dus frars baghegiau ina casa dubla e fundau famiglia. Omisdus han presidiau l’uniun da musica, Jgnaz da 1992 tochen 2000, Josef da 1982 tochen 1984. Da 1983 tochen 1987 ha Jgnaz dirigiu la societad, quei temps presidiava siu frar quella. Dapi ch’el ei entraus suna Jgnaz il medem instrument, il cornet. En siu 58avel ell’uniun manegia el cun in surrir: «Cu jeu hai lu sunau 60 onns cornet ed jeu havess plaunsiu da murir, stundel jeu forsa avon la porta dil parvis. Lu vuless jeu schon declarar a sogn Pieder ch’jeu sunass bugen vinavon il cornet si tier els». Il giuvnot da 19 onns aspirava dad ir ella musica militara, quei ch’ei deplorablamein buca gartegiau. Era quei siemi ha buca mitigau il plascher da far musica. Anzi. El ha spargnau per saver cumprar tier la fatschenta Fischer a Cuera in cornet d’argient. La qualitad dils instruments da stuors era semigliurada, sunar cun ina marca englesa era la finamira da biars. Ferton che Jgnaz ei restaus fideivels al cornet ha Josef midau pliras gadas, dapi zacons onns suna el bariton. Igl onn decisiv 1986 En regurdientscha speciala han ils dus frars la fiasta districtuala da 1977 a Surrein. A quella ein ils da Sagogn separticipai sut la bitgetta da Gion Decurtins. Els eran returnai cun arbagias d’aur. Ils experts han giudicau suandontamein l’interpretaziun dil toc da patg «Schöne weite Welt» da Herbert König: «Eine erfreuliche, frische und überzeugende Darbietung eines gut instrumentierten Bläserensembles, von dem man den Eindruck hatte, dass es auch anspruchvollere Aufgaben meistern könnte». Il giudicament quater onns pli tard, alla fiasta districtuala a Lumbrein, ha descret il svilup: «Dieser Verein, der in seinen Reihen viele junge Bläser aufweist und daher im Aufbau begriffen scheint, hinterliess einen guten Eindruck. Falls auf dieser seriösen Basis weiter gearbeitet wird, berechtigt die Musikgesellschaft Sagogn zu den schönsten Hoffnungen». 1986 ei stau in onn decisiv per l’Uniun da musica Sagogn. Jgnaz Lombris dirigeva quella e presidiava era il cussegl da scola. Quei gremi ha stuiu eleger in scolast niev. «Schon Gion Decurtins capeva fetg da motivar», conferman ils dus frars. Lu ei Silvio Lechmann, il scolast nievelegiu entraus ed Jgnaz ha saviu surdar la bitgetta ad el. Duront 22 onns ei quel staus fideivels all’uniun dil vitg. «Silvio ha saviu trer si nossa musica», puntueschan ils dus frars. Daferton ein puspei zacons onns vargai. Dapi 14 onns diregia Stefan Roth, ensemen cun Michael Cadruvi – il schiender d’Jgnaz . Josef ed Jgnaz ei dagitg musicants veterans e surlaian oz alla giuventetgna da discutar e prender decisiuns. «Da radunonza stuein nus buca pli dar nies senf. Sch’els vulan ir a fiasta, sche mein nus», manegia Josef.

Avon treis onns ei il verrucano da Glion vegius el center. Tgei che quei seigi veramein savevan mo ils specialists. Dapi la stad 2022 ei quella particularitad geologica amiez il marcau da Glion – en fuorma da blocs e crappuns. L’exposiziun «Schichtwechsel – La Surselva» finescha culla fin d’october 2025. Tgei che schabegia culla crappa ei aunc buca clar. «Nus spitgein aunc sill’informaziun a scret dalla vischnaunca», declara Rino Caduff sin damonda dalla FMR, el sappi aunc buca il cuntegn ed ils detagls dalla decisiun dalla suprastonza communala, aschunta il president dall’uniun Schichtwechsel-La Surselva. Quell’uniun ha plazzau la primavera 2022 rodund 20 tonnas crappa en divers loghens dil marcau. Ils blocs s’audan tier la gronda exposiziun davart la geologia dalla Surselva. Ils 11 d’avrel 2025 ha la suprastonza communala publicau ch’ella hagi priu ils 8 d’avrel 2025 ina decisiun en caussa. Sebasond silla proposta dalla gruppa da lavur «spazzada dall’exposiziun da crappa Schichtwechsel-La Surselva» hagi ella decidiu gl’ulteriur proceder en caussa. La crappa en curtgin dalla pervenda catolia a Glion. En contact cullas pleivs Las convischinas ed ils convischins vulan saver tgei che schabegia culla crappa. Questa stad resta la gruppa da blocs da tuttas sorts aunc sin plazza-cumin, el curtgin dalla pleiv catolica ed en quel dalla baselgia reformada. El marcau vegl ed el center da Glion haveva ils menaders artistics dall’exposiziun, Christian Aubry e Lucrezia Zanetti, plazzau aunc ulteriurs monolits e crappuns marcants. Che quels ston naven ei Rino Caduff pertscharts, el vul e sa denton aunc buca rispunder la damonda tgei che schabegi culs 200 objects. Ina part da quels, ils granits e veruccanos, ils crappuns da plattamorta, caltschina e marmels marcants, han leventau gl’interess e s’audan empau tiel maletg dil marcau. Ch’ina exposiziun d’art pretendi ina lubientscha da baghegiar ei unic ella vischnaunca Ilanz/Glion. Quei ha il project «Schichtwechsel – La Surselva» pretendiu. Il fevrer-mars 2022 ei la damonda da baghegiar stada publicada e l’autoritad da baghegiar ha era lubiu ella – cun cundiziuns claras. L’uniun purtadra ha retschiert la lubientscha da plazzar tenor in plan definiu ils 200 blocs – cun ina clara limita da temps: L’exposiziun seigi lubida tochen ils 31 d’october 2025. Sebasond sin quella decisiun ha la crappa astgau arrivar. L’uniun-purtadra ha inscenau el marcau varga 200 blocs. Tochen la fin d’october ston quels naven. Dat ei interessents che vulan tener in ni plirs objects? Tenor Rino Caduff eis ei aunc memia baul da prender posiziun, el vul s’exprimer schi prest ch’ils detagls ein enconuschents. «Nus essan en contact cun divers privats», tradescha el. La reuniun dalla crappa silla plazza cumin a Glion.

La Musica Greina Vrin e la Societad da musica Lumbrein ein duas petgas dalla cultura da lur vitgs. Omisduas han ina ferma identitad locala. Gl’atun vargau han las radunonzas generalas concludiu ch’ei fussi d’organisar in onn da musica communabel. Quel ha entschiet l’entschatta schaner. Il punct culminont digl onn da musica communabel ein ils dus concerts. Sonda proxima ei gl’emprem a Lumbrein, ed il gi dallas mummas, ils 11 da matg, suonda quel a Vrin. «Nus essan s’anflai bein. In pèr selegran ch’igl ei pli biars, igl ei mintga gada in vegnir ensemen», manegia Corsin Alig a caschun d’ina viseta ad in dils davos exercezis avon il concert. El diregia il 20avel onn la Societad da musica Greina Vrin. Avon dus onns, ils 13 da matg 2023, ha quella festivau siu giubileum da 150 onns, igl ei la pli veglia dallas musicas sursilvanas. Lu dumbrava la societad 26 musicantas e musicants. Entschatta cun Corsin Alig Gl’atun vargau ei Corsin Alig vegnius confruntaus cun in tschuat demissiuns aschia ch’igl era en vesta in onn da musica malsegir. Ils instruments gronds muncavan anetgamein aschia ch’il dirigent havess stuiu exercitar cun ina formaziun da brass nuncumpletta. A Lumbrein, dado la Val Miedra, era sesviluppada ina situaziun cumparegliabla. Leu era la dirigenta Sabrina Sgier confruntada dapi in temps cun memia pauc glieud els registers dils instruments pigns. «Sunar cun circa 16 musicantas e musicants fuss strusch pli iu», raquenta ella alla FMR a caschun dalla viseta ella halla polivalenta a Lumbrein. Ussa eis ella leda ch’ei ha dau ina sligiaziun per omisduas musicas. Musicantas e musicants dallas societads da Vrin e Lumbrein, uni en ina formaziun da concert. Ellas ein numnadamein s’anfladas. Omisduas radunonzas generalas han giu da decider sch’ins vegli sunar vinavon persuls ni organisar in onn da musica communabel. Sabrina Sgier ha surpriu gl’atun vargau il tierz onn la bitgetta dalla musica da Lumbrein. Perquei ch’ella ei daventada la secunda gada mumma ha ella giu il temps da maternitad ch’ei secruschaus cugl onn da musica 2024/25. Ella e Corsin Alig han planisau in program e mess si las vuschs per ina nova formaziun ch’exercitescha e sepresenta dil schaner tochen e cugl october 2025. Midadas els registers In pensum buca schi sempel, pertgei omisduas musicas ein petgas dalla cultura en lur vischinadis. Sco a Vrin ha era a Lumbrein la societad da musica ina liunga tradiziun dapi l’emprema fundaziun 1885 e la secunda 1907. Omisduas musicas embelleschan la sera famigliara, Dumengi’alva, perdanonza, ellas dattan il concert per seniors e per giubilars, e buca d’emblidar sunan ellas da perdanonza. Cun 25 emprovas risguarda e garantescha il program da musica tut ils termins d’occurrenzas usitadas els vitgs. Entschiet ils exercezis ha Corsin Alig persuls il schaner e fevrer. Suenter siu temps da maternitad ei Sabrina Sgier returnada. Il dirigent da Vrin declara aunc ina mesira ch’el ha stuiu prender per formar la nova squadra musicala: «Diversas persunas ein stadas promtas da midar instrument.» Quei seigi stau decisiv ed hagi levgiau fetg sia lavur al tgamun. Sabrina Sgier aschunta: «Quella disposiziun nova dils registers han motivau fetg mei». Ella e Corsin Alig, ensemen cun 33 musicantas e musicants sepreparan dapresent pil concert communabel tenor la devisa «1 + 1 = 1. E co cuntinueschan las duas societads suenter ils dus concerts a Lumbrein e Vrin? Corsin Alig rispunda: «Tgei che marscha gl’auter onn sai jeu buc.» Actualmein selegra l’entira formaziun da sepresentar e delectar gl’auditori cun in program variont. Il register dils eufonis studegian la partitura. Vesta silla tribuna culla formaziun Vrin-Lumbrein, culla bitgetta Sabrina Sgier. Vesta el register dallas posaunas. Ronnie Caminada, il president dalla musica da Vrin, e Fabiana Capaul, la presidenta da quella da Lumbrein.

Gl’Irlandes Torlach Mac Con Midhe ei vegnius el Grischun avon 25 onns. Romontsch era in lungatg jester per el. Ussa ha el publicau in roman historic en sursilvan. «Jeu hai scret e publicau in niev roman historic per romontsch», annunzia Torlach Mac Con Mi. Gl’um da 72 onns ha luvrau avon sia pensiun sco linguist e translatur tier la Hamilton a Panaduz. El ei staus la cunscienzia linguistica da quell’interpresa. Dapi ch’el ei pensiunaus ha el peda dad esser creativs e da s’approfundir ella litteratura. Sco quei ch’el communichescha, ei siu cudisch cul tetel «Il fegl perdiu» cumparius dacuort. Ei setracti d’in roman fictiv davart il cerchel d’in uestg da Cuera alla fin dil 15avel tschentaner. Gl’autur Torlach Mac Con Midhe resumescha suandontamein il cuntegn dil roman historic. «Igl ei in tip da purtret dil marcau da Cuera, sias casas e streglias, la cuort episcopala ed oravontut la catedrala. L’acziun presenta ina mischeida da ficuras fictivas e historicas». Egl idiom sursilvan san lecturas e lecturs prender part all’acziun digl onn 1487. Il giuven student Martin Cadonau tuorna da ses studis da teologia all’universitad da Padua. El vegn cun novas ideas, e quellas sveglian ils dubis da siu protectur, il prenci-uestg da Cuera. In conflict sesviluppescha, e quel revela pass per pass il misteri dils origins da Martin. Il roman historic da 200 paginas cumpara sco cudisch tascabel ed entscheiva cun in prolog, cuntinuescha cun 26 capetels e finescha cun in epilog. El fa allusiun allas controversas religiusas e culturalas dalla fin dil 15avel tschentaner. L’ediziun dil cudisch ei cumbinada cun ina pagina d’internet. Quella porscha informaziuns profundadas e parallellas davart il roman. Ils lecturs san era discutar il cudisch cun auters en quei forum. Il maletg da Antonio Pisanello illustrescha il frontispezi dil cudisch da Torlach Mac Con Midhe «Il fegl perdiu» ei ei venals ellas librarias sco era online silla pagina web www.feglperdiu.wordpress.com

La vischnaunca Ilanz/Glion ei vidlunder da realisar sia strategia d’immobiglias. In dils objects ch’ella vul vender ei la casa da scola veglia a Ruschein. Igl ei l’anteriura casa communala el stil da chalet, construida 1947. Gl’object a Vinal schai sin ina parcella generusa cun bien access. Encunter l’intenziun da vender quella sedosta la populaziun, ella ha inoltrau ina petiziun encunter la vendita. Sco quei che l’administraziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion communichescha, vul ella dar envesta cumplessiva en sias ponderaziuns da vender ni da dar giu la parcella en dretg da construcziun. La sera publica ei mesjamna, ils 7 da matg 2025, allas 20.00, ella halla polivalenta a Ruschein. (fmr/abc) Casa communala a Ruschein, baghegiada 1947.

La representanza feminina ella politica communala ei detg mudesta en Surselva. Sulet en nov dallas 15 suprastonzas communalas sesa ina dunna. Per regla setracta ei da cumbattantas singulas els gremis– auter che a Val Sogn Pieder. Dapi in onn fan treis dunnas part al tgamun politic dalla vischnaunca. La vesta feminina ei detg mudesta els gremis politics en Surselva. Ellas 15 suprastonzas communalas sesan sulet 12 dunnas. Ina da quellas ei Nicole Giossi che tgira enteifer la suprastonza communala da Tujetsch l’agricultura, la sanadad e la segirtad publica. Sco quei ch’ella ha tradiu alla FMR candidescha ella igl onn 2026 a caschun dallas proximas elecziuns communalas per ina ulteriura perioda d’uffeci. «Nus havein in bien clima da lavur en suprastonza e quei ei per mei il motiv principal per cuntinuar.» Elegida ei Nicole Giossi vegnida en ina tscharna supplementara avon quater onns. «Entochen lu sun jeu buca s’engaschada politicamein en vischnaunca.» Ed in engaschi politic era atgnamein era buca previus, declara Nicole Giossi. Sco pura ha ella denton sentiu il giavisch da puras e purs da Tujetsch ch’ei fussi bien da haver ina representanta ni in representant dall’agricultura en suprastonza. «Il president communal ha medemamein motivau mei da candidar.» Aschia che Nicole Giossi ei dapi sia elecziun responsabla en suprastonza per l’agricultura, la sanadad e la segirtad publica. Ella conceda ch’igl engaschi politic sappi magari era esser stuffis, denton buc enteifer la suprastonza. «Mes cunsuprastonts ein interessai dad udir miu pareri.» Suandada al giavisch dil mazler «Jeu vivel cheu en in paradis», gi Barbara Schneider Zinsli e manegia cun quei la Val Stussavgia. In paradis che ha dau ad ella avon 24 onns ina nova patria. E per quella patria ei Barbara Schneider Zinsli promta da s’engaschar, pil mument sco suprastonta communala dalla vischnaunca Stussavgia. «Igl onn 2018 ha il mazler dumandau mei, sche jeu vegli buca candidar per la suprastonza.» Per Barbara Schneider Zinsli ei quei stau in ferm segn. «En quei mument hai jeu giu il sentiment dad esser ina da cheu.» Ella aschunta ch’ella havevi strusch ina idea tgei che spetgi ella. Dapi sia elecziun tgira la suletta suprastonta dalla vischnaunca Stussavgia il departement da scola che cuntegn la cultura, il sport e la sanadad ed il socialesser. «Magari drova ei empau pial dira ella politica communala», manegia Barbara Schneider Zinsli. Ed ella valetescha il scolaresser per pulit emoziunals. «Duront il temps da corona ein ils differents meinis pertuccond las mesiras per impedir l’infecziun sviai ferm era en Stussavgia.» Muentar enzatgei Sia lavur per il generalesser valetescha Barbara Schneider Zinsli aunc adina per fetg interessanta. «Secapescha ch’ei ha dau ina ni l’autra ga ina situaziun che jeu sun sedumandada daco che jeu fetsch insumma quei. Mo da l’autra vart san ins propi muentar enzatgei sin palancau communal.» Magari havess Barbara Schneider Zinsli aunc bugen ina secunda dunna el gremi. Buca perquei ch’ella ha il sentiment ch’ils collegas prendien buca serius ella: «Nus dunnas havein empau in’autra vesta sils fatgs ed in’autra moda da communicar.» Avon passa quater onns ha Barbara Schneider Zinsli candidau per il presidi communal. «Per stuer suttacumber ad in um», sco quei ch’ella tradescha cun rir. «Jeu stoi conceder ch’ina tala terrada fa mal.» Barbara Schneider Zinsli ha en quei mument patertgau vid la nunreelecziun da Christoph Blocher sco cusseglier federal. «El ei staus fermamein permalaus e quei capeschel jeu uss enzaco.» Barbara Schneider Zinsli ei oriundamein actura e reschissura da teater e psicologa. «Il mund dil vitg ei empau ina tribuna mundiala e quella vesta gida ina ga ni l’autra da mantener ina certa distanza.» Treis dunnas en suprastonza Dapi las elecziuns communalas a Val Sogn Pieder avon in onn sesan treis dunnas alla meisa da sesida dalla suprastonza communala. Per il president communal Othmar Berni ch’ei medemamein vegnius elegius avon in onn ei quei ina normalitad. «Ni forsa ston ins gir ch’ei stuess esser normalitad.» Empau surstaus ei il president communal da Val Sogn Pieder tuttina staus che negin d’ordvart ha reagau sin l’elecziun dallas treis dunnas. Il president communal crei buca che la populaziun da Val Sogn Pieder hagi cun sia tscharna vuliu promover sapientivamein las dunnas. «Tier nus stat plitost la persuna e sias habilitads el center.» El sez beneventa fetg che las dunnas ein presentas ella politica communala da Val Sogn Pieder. «En mia veta professiunala vai jeu fatg l’experienza ch’ina mischeida dallas schlatteinas ei fetg d’engrau alla lavur da mintgagi.»

Enconuschents en l’entira Svizra ei Gieri Cathomas staus duront il temps da corona. Lu ha el organisau igl emprem per il Grischun e pli tard per la Confederaziun tests da massa. Ussa ein las habilitads dil miedi ed interprendider da sanadad dumandadas en Surselva. La suprastonza da SanaSurselva propona el sco successur da Thomas Buchli al tgamun dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva. Sco interprendider da sanadad cun experienza professiunala duront biars onns ei Gieri Cathomas cunscients dils problems che regian el sectur da sanadad. Quei scriva il miedi ed interprendider sin la pagina da Sustainable Health. Ina interpresa che cusseglia interpresas en diversas spartas e nua che Gieri Cathomas vegn titulaus sco partenari. Tenor las indicaziuns dalla interpresa schai il focus da Sustainable Health el sectur da sanadad. Sia experienza professiunala vegn Gieri Cathomas cun gronda probabladad a duvrar egl avegnir en favur dil Spital regiunal Surselva. La suprastonza da SanaSurselva propona numnadamein il miedi ed interprendider sco successur da Thomas ­Buchli al tgamun dil cussegl d’administraziun dil Spital regiunal Surselva. La radunonza da delegadas e delegai dil spital dils 15 da matg 2025 sto reglar la successiun al tgamun dil cussegl d’administraziun, perquei che Thomas Buchli ha abdicau. Desista da prender posiziun Gieri Cathomas vul pil mument buca prender posiziun davart sia nova incarica, silmeins buc entochen che la radunonza da delegadas e delegai dil Spital regiunal Surselva ha fatg la tscharna per il niev presidi. Nunenconuschents en Surselva ei Gieri Cathomas ch’ei carschius si a Sumvitg tuttavia buc. Igl onn 2012 ha l’emissiun Cuntrasts da RTR documentau la via nunconvenziunala da Gieri Cathomas da siu temps da giuventetgna a Sumvitg entochen tiel studi da medischina e sia lavur sco interprendider da sanadad. L’attaschadad alla Surselva e Sumvitg ei aunc adina dada. Quei tradeschan sias indicaziuns sin la pagina da Sustainable Health: «Inspiraziun e perseveronza anflel jeu denter auter cun segar plauncas e luvrar cun la resgia da motor.» Ed el cumpletescha las indicaziuns tier sia persuna: «Jeu discuorel current tudestg, engles e romontsch.» Perschuadius dalla proposta Il president da SanaSurselva, René Epp ei perschuadius da haver anflau da dretga persuna promta da surprender il tgamun dil cussegl d’aministraziun dil Spital regiunal Surselva. «El ei dad ina vart miedi e da l’autra vart interprendider el sectur da sanadad ed enconuscha aschia omisduas varts ch’ein impurtontas per in spital.» E per in avantatg valetescha il president da SanaSurselva il fatg che Gieri Cathomas ei carschius si en Surselva ed enconuscha la mentalitad indigena. «Ed el ei independents perquei ch’el ei buca staus involvaus els viriveris vargai dalla politica da sanadad en Surselva.» René Epp spera fetg ch’ei reusseschi al niev president dil Spital regiunal Surselva, priu il cass ch’el vegn elegius, da puspei far punts denter ils divers acturs dalla politica da sanadad en Surselva che han el vargau buca giu il fein sil medem ladretsch. Il president da SanaSurselva ei dil meini che la Surselva sappi profitar dallas experienzas professiunalas da Gieri Cathomas. «El ei in bien communicatur e posseda ina gronda reit da contacts.» Campagna da testar Quella reit da contacts ei era stada in tema duront corona nua che Gieri Cathomas ha, en incumbensa dil cantun Grischun, lantschau ina campagna da testar per eruir la derasaziun dil virus. Ina campagna che la Confederaziun ha la finala surpriu e che ha purtau Gieri Cathomas ellas medias naziunalas. Ina contribuziun dil Blick dil mars 2021 presenta las stentas dil miedi ed interprendider per introducir tests da massa en Svizra. Il Blick lai era vegnir a plaid differentas persunas che han lu giu contact cun Gieri Cathomas, sco per exempel la menadra digl Uffeci social e da sanadad dil cantun Sviz, Martina Trütsch: «Gieri Cathomas ei in realisader, el vegn en sneakers e pullover da capuza e perschuada ton la persuna che schubregia sco il menader dad in institut cun il medem entusiassem.» In meins pli tard ha Gieri Cathomas sez priu posiziun viers sia moda da luvrar viers RTR: «Ins astga mai esser memia perfetgs, memia svizzers.»

Patricia Tschuor-Marques Jeu mon buc el caffé per anflar cumpignia. Jeu mon per beiber in caffè (tgei fina nianza denter quels capials sil bustab final). Jeu mon suletta. Forsa leger in tec la gasetta, sortir patratgs, schar per in mument il mund ordeifer. Quei ei il plan. Il plan funcziuna mai. Tut tenor nua che ti vul beiber in caffè, ei quei buc in’intenziun solitarica, mobein in eveniment social. E quei era sch’ins seplacca sapientivamein vid la pintga meisa per duas persunas. Sche pusseivel el cantun. Davos la plonta. Culla gasetta. Ei va buca treis minutas entochen ch’enzatgi pren medemamein plaz culs plaids «Jeu vi nuota disturbar». Mo manegia atgnamein: «Jeu drovel uss in publicum.» Dacuort sundel jeu puspei stada. Espresso, gasetta, sulegl da primavera, tut pareva en uorden. Lu ei signur B. vegnius. Scolast pensiunau cun preferenza per la politica locala e l’intensitad dils suns e tuns. El ei sesius senza invit, ha empustau ina minerala ed ha detg, miez si per mei e miez el nuot: «Sas, pli baul era quei cheu in liug da sentupada. Ussa sesan tuts cheu cun lur telefonins.» Jeu hai mirau sin miu espresso, sin mia gasetta e sun sedumandada, schebein jeu seigi retro ni forsa suspectusa. Strusch ei signur B. ius, ei dunna C. vegnida. Ella ha purtau ina petta, secapescha fatga sezza ed ha annunziau dad ault che quella seigi bia megliera che quella dall’jamna vargada: «Sas, quella che la Tudestga haveva fatg, jeu detg a ti, la pasta era propi curiosa.» Jeu hai dau il tgau curteseivlamein, hai survegniu in toc ed hai aschia fatg part ufficialmein dalla cumissiun da degustaziun dil vitg. Bravo. Aschia va quei. Ins vegn persula e va informada. Davart la sanadad da treis vischins, sur dil stan da vendita d’ina casa a Dardin e sur dalla curella ch’enzatgi a Glion fetschi caschiel nuorsa en tschaler. Sche quei constat? Buc idea. Mo igl ei vegniu plidau cun ina seriusadad sco sch’ei mass per in resultat d’ina votaziun naziunala. Jeu hai bugen quels muments el caffé. Propi. Era sche jeu hai magari suenter il sentiment d’esser stada plitost part d’ina emissiun da radio che d’in suentermiezdi quiet. Igl ei quei equiliber tipic denter vischinonza ed atgnadad che fuorma nossa regiun. Ins s’enconuscha ed ins lai tuttina en ruaus tschella persuna. Pil pli. Miu espresso ei staus freids e la gasetta buca legida. Mo jeu hai astgau rir, dar il tgau, quescher, observar e la finala hai aunc giu in recept per ina petta da rabarbra en sac. Per in mument sun jeu stada al puls, senza curdar si. Ed enzaco ei quei gest stau quei che jeu hai duvrau. Ina remarca finala: En cass che vus entupeis mei a buend espresso, prendi plaz. Jeu selegrel! Patricia Tschuor-Marques viva a Rueun, ha gugent in bun espresso, fins patratgs e leghers cumpogns da maisa.