La Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen organisescha per l’emprema ga – spel Cuors romontsch sursilvan intensiv – in «Cuors d’atun». Quel ha liug en rodund treis jamnas a Curaglia. Il «Cuors d’atun» da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen (FRR) vegn arranschaus dils 19 entochen ils 25 d’october 2024. Sco quei che la FRR scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha el liug el hotel Medelina a Curaglia. Il cuors sedrezza ton a persunas senza enconuschientschas preliminaras, sco era a participontas ed a participonts che han absolviu tochen e cun rodund 160 lecziuns da romontsch. Cuors tenor cuntegns Il «Cuors d’atun» a Curaglia sespleiga buc en livels, sco quei ch’igl ei usitau en cuors tradiziunals, mobein tenor cuntegns. L’instrucziun ha liug mintga di en otg sequenzas da 30 minutas. Las participontas ed ils participonts han la libertad da decider sezs, tgei sequenzas ch’els vulan frequentar. Sco alternativa han els la pusseivladad da sligiar pensums ni da luvrar vid incumbensas individualas. Daferton ch’in scolast instruescha, agescha ina secunda persuna d’instrucziun sco coach en ina stanza separada e sustegn las participontas ed ils participonts en lur process d’emprender. Entgins puncts da program il suentermiezdi ni la sera el rom dil program accumpignont cumpleteschan la purschida singulara. (cdm/fmr) Informaziuns ed annunzia: frr.ch/annunzia-medelina. Liug da cuors e dimora: medelina.ch. Il «Cuors d’atun» da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen ha liug en rodund treis jamnas el hotel Medelina a Curaglia.

Dapi ier, igl emprem d’october 2024, ei Egon Gsponer niev CEO dalla BVZ Holding SA che cumpeglia era la Viafier Matterhorn Gottard. El succeda a Fernando Lehner. Gia il november 2023 ha la BVZ Holding SA annunziau la midada da CEO sin quest atun. Cugl emprem d’october 2024 eis ella lu daventada realitad. Egon Gsponer ha surpriu il post da CEO da Fernando Lehner che va en pensiun. El ei staus 21 onns ell’interpresa, da quei 12 onns sco CEO. Egon Gsponer lavura dapi 23 onns tier la BVZ Hodling SA e dapi 13 onns eis el commember dalla direcziun. Ils davos otg onns eis el staus substitut da Fernando Lehner. «Cun quell’elecziun dat il cussegl d’administraziun peisa alla cuntinuitad ed ad ina persuna ch’enconuscha fetg bein la branscha dil traffic public e dil turissem», scriva l’interpresa en ina communicaziun als mieds da massa. «Cun bia plascher e luschezia surpren jeu il tgamun dalla BVZ Holding SA. Sin mei spetgan biaras sfidas ed interessants projects», vegn Egon Gsponer citaus ella communicaziun. Las duas parts principalas dalla BVZ Holding SA ein la Viafier Gornergrat e la Viafier Matterhorn Gottard. (cdm/fmr) Egon Gsponer (sen.) surpren il tgamun dalla BVZ Holding SA culla Viafier Matterhorn Gottard da Fernando Lehner.

Mesjamna, ils 25 da settember 2024, ha ina gruppa da diescha cussadentas e cussadents da Puntreis fatg ina viseta ella gallaria Desertina a Mustér. En quella san ins veramain semover era bein cun rollatur ni cun sutga da rodas. A caschun da quella sentupada han ins saviu percorscher che nos attempai han zun grond interess digl art. Tuts ein stai fetg attents ed incantai digl explicau. Damondas sin damondas han attestau quei. Aschia astg’ins buca pretender che nossa glieud seigi meins interessada vid art. Il commentari: «Quei ei stau fetg bien. Nus turnein puspei.» La gallaria Desertina stat a disposizun per giuven e vegl – pia per tuts che han interess digl art. Gl’ei veramein in liug da s’entupar. Per Linus Flepp, il possessur dalla gallaria, eis ei impurtont che la glieud emprovi da capir quei ch’el less dir cun siu art. El ei sco in pictur scribent ni in scribent pictur. Bia glieud ha tuttina grond interess da quei. Ina viseta ei pia adina beinvegnida. Il dialog ei ozildi il temps da tonta tecnica adina pli e pli impurtonts. Regina Caminada, specialista d’activitad en Puntreis a Mustér Impressiun dalla sentupada da cussadentas e cussadents da Puntreis cugl artist Linus Flepp.

Als campiunadis svizzers da powerlifting la fin dall’jamna vargada a Steinmaur el cantun Turitg ha Gina Berther da Rueras gudignau treis ga aur. Il medem mument eis ella sequalificada pils proxims campiunadis mundials. Hans Huonder/FMR «En sesez level jeu far in onn pausa. Mo lu sun jeu vegnida animada da tuttina separticipar al campiunadi svizzer da powerlifting a Steinmaur la fin dall’jamna vargada», di Gina ­Berther (30) da Rueras. Senza squetsch eis ella serendida el cantun Turitg e ha brigliau. Ella categoria dallas dunnas entochen 80 kg ha ella gudignau en tuttas treis disciplinas. En schanuglias ha ella alzau la peisa 140 kg. Quei ei in niev record svizzer e 15 kg dapli che quei ch’ella ha alzau al davos campiunadi mundial. Ella disciplina alzar la peisa giu dil baun ha Gina Berther alzau 90 kg. Era quei ei in niev record svizzer e 10 kg dapli ch’al davos campiunadi mundial. Ella disciplina alzar sur la crusch ha la Tuatschina la fin finala dumignau 195 kg. La peisa da 202,5 kg ha ella bein era alzau, mo quella ha buca quintau pervia d’in pign sbagl tecnic. Senza squetsch «Jeu sun fetg cuntenta cun quellas prestaziuns, surtut era perquei ch’jeu level gnanc separticipar als campiunadis. Jeu sun serendida a Steinmaur senza negin squetsch e magari ei quei nuot il mender per haver success», di Gina Berther che sequalifichescha aschia danovamein pils campiunadis mundials da l’auter onn. Questa primavera ha Gina Berther gudignau duas ga aur ed ina ga argien als campiunadis mundials da powerlifting ad Amsterdam. Treis ga aur per Gina Berther Als campiunadis svizzers da powerlifting la fin d’jamna a Steinmaur ha Gina Berther da Rueras gudignau en tuttas treis disciplinas da sia categoria. En duas da quellas ha ella schizun contonschiu novs records svizzers. Quei success ei reussius ad ella malgrad ch’ella gnanc leva separticipar als campiunadis. «Jeu hai lu schau animar da tuttina concurrenzar, era per garantir la qualificaziun pils campiunadis mundials 2025», di Gina Berther. (fmr/hh). Gina Berther ha gudignau en sia categoria en tuttas treis disciplinas dil powerlifting al campiunadi svizzer a Steinmaur. Gina Berther ha gudignau en sia categoria en tuttas treis disciplinas dil powerlifting al campiunadi svizzer a Steinmaur.

Questa sonda, ils 5 d’october 2024, ei Sedrun cumpleinamein els mauns dallas sgugialadras e dils sgugialaders grischuns, mo era dils sunatibas. Ils Sunatibas Sedrun ed ils Sunatibas Postabiala da Sumvitg porschan il di cantunal cun participaziun da rodund 300 persunas. Sgugialar ei buca gest in’activitad derasada sisum la Surselva. En pliras regiuns grischunas ei quei cant denton bein representaus. Sonda proxima duei quei semidar sisum la Surselva, silmeins per in di. Bunamein 40 formaziuns da sgugialaders e sunatibas digl entir Grischun s’entaupan al di cantunal a Sedrun. Igl ei l’emprema ga che quel ha liug sisum la Surselva. Naven dallas 13.00 ein d’udir las producziuns ella baselgia parochiala s. Vigeli. Ils fierabandieras ein da veser sigl areal da fiasta a Dulezi, buca lunsch naven dalla baselgia. Il di cantunal vegn organisaus dils Sunatibas Sedrun ed ils Sunatibas Postabiala Sumvitg. La FMR ha vuliu saver dil president dil comite d’organisaziun, Andreas Pfister, tgeininas che segien stadas las sfidas d’organisar quei arranschament, mo era tgei finamiras che seigien cumbinadas cun quel. FMR: Sgugialar ei in’activitad pauc enconuschenta sisum la Surselva. Tgei patratgs haveis Vus fatg enten surprender d’organisar il di da sgugialar cantunal a Sedrun? Andreas Pfister: L’idea persuenter ei vegnida dall’Uniun cantunala dallas sgugialadras e dils sgugialaders dil Grischun. Nus – ils Sunatibas Sedrun – essan associai a quella sco uniun ed essan vegni dumandai d’arranschar quei di. Las formaziuns dils sunatibas fuorman ina pintga gruppa enteifer l’uniun cantunala. Cun organisar quei di a Sedrun less l’uniun cantunala mussar sapientivamein sia cultura era en ina regiun ch’ei buca dotada cun uniuns e gruppas da sgugialadras e sgugialaders. Vus, ils Sunatibas Sedrun sco organisaturs, essas sis commembras e commembers activs. Co eis ei pusseivel d’organisar in tal arranschament sco pintg’uniun? Quei ei stau ina gronda sfida. Per formar il comite d’organisaziun e segidar havein nus retschiert sustegn dils Sunatibas Postabiala Sumvitg sco conorganisaturs. Empau fastedis ha la finanziaziun digl arranschament caschunau all’entschatta. Nus tschintschein cheu tuttina d’ina sentupada cun 200 entochen 300 persunas. Nus havein lu anflau spert in tschuppel sponsurs ed aschia saviu recaltgar la summa necessaria per garantir quei di. Il preventiv per quei arranschament semova entuorn 40 000 francs. Ina secunda gronda sfida eis eis stau d’anflar il diember da persunas voluntarias per quei di. Mo era quei ei reussiu. Tut en tut ein denter 50 e 60 persunas engaschadas en ina funcziun ni l’autra. Quei ei tuttina dabia lavur organisatoria per in sulet di. Per tgei motivs vegn quella sentupada restrenschida sin in di? En sesez san ils organisaturs decider sezs, sch’els vulan far ei duront in ni dus dis. Nus essan sedecidi per la varianta dad in di sco igl ei stau il cass igl onn vargau a Cazas. Avon entgins onns ha Claustra per exempel purschiu quei di da sgugialadras e sgugialaders el rom d’in giubileum centenar. Da rodund 250 sgugialadras e sgugialaders stat bein enqualin sur notg a Sedrun. Suenter la sentupada ufficiala la sonda sera allas 19.00 vegn ei dau la pusseivladad da s’entupar el restaurant Soliva a Sedrun. Tgeininas ein las finamiras principalas per Vus sco organisaturs? Nus lessen porscher ina biala sentupada ed empruar da fascinar era ils indigens e hosps da vacanzas per la tradiziun dils sgugialaders. Per quei motiv sperein nus che hosps da vacanzas, indigens e glieud dalla regiun vegni per guder quei di e quella grondiusa purschida. Era nus sco organisaturs lein guder quei di e far reclama pil sunar tiba. Sch’ei havess d’esser in mument aschia ch’ina gruppa da sgugialadras e sgugialaders neschess cheu tier nus, havessen nus secapescha plascher d’esser stai ils iniziants da quella plontina. Informaziuns detagliadas davart il di da sgugialar cantunal a Sedrun: www.buendnerjodler.ch. Jodladers grischuns sa scuntran a Sedrun Sonda proxima ha lieu a Sedrun il di chantunal da las jodladras e dals jodladers. Ils Sunatibas Sedrun Ignazi Monn, Fränzi Berther, Claudia Monn, Irene Huonder ed Andreas Pfister (da sen.) ein semtgai pil di da sgugialar cantunal dil Grischun a Sedrun sonda proxima. Ils Sunatibas Postabiala Sumvitg ein segidai vid l’organisaziun dil di cantunal: Da sen. Martin Monn, Robert Bundi, Murezi Candinas, Tarcisi Cathomas, Florian Cajacob, Flurin Monn, Pauli Bass, Silvia Carabelli, Gion Fidel Degonda, Pierin Monn e Rosmarie Schneider.

Ier ha la cuminonza d’interess dils possessurs da habitaziuns secundaras dalla destinaziun Flem Laax Falera presentau ina expertisa ch’ella ha schau elaborar d’ina squadra da perscrutaders dall’Universitad da Sogn Gagl. Igl ei l’emprema studia scientifica en Svizra che examinescha la convivenza denter habitonts secundars ed indigens. Ella risguarda denton mo aspects economics. «Ussa havein nus enta maun fatgs ed in document objectiv», ha Patrick Seliner declarau en siu beinvegni. El hotel Schweizerhof a Flem ha il president dalla cuminonza d’interess dils possessurs da habitaziuns secundaras Flem Laax Falera (IG FLF) beneventau in triep schurnalistas e schurnalists. Gl’interess pils resultats dalla studia scientifica ei staus gronds, tuttas medias grischunas ein vegnidas a Flem. 15 discuors intensivs Avon in onn ha la IG FLF iniziau in project che duei examinar la relaziun denter destinaziun e possessurs da habitaziuns. Ella ha surdau a dus giuvens scienziai promovi l’incumbensa da retschercar il potenzial denter indigens e habitonts secundars. Aristid Klumbies e Florian Gasser, dall’Universitad da Sogn Gagl HSG, han fatg la studia cun agid da diversas fontaunas, sco medias, bancas da datas, informaziuns dalla destinaziun turistica Flem Laax Falera ed era intervestas e discuors cun persunas selecziunadas. «Igl ei buca ina retscherca quantitativa, mobein qualitativa», ha Aristid Klumbies puntuau e rispundiu la damonda contas persunas che seigien separticipadas alla retscherca. «Per quella part dalla studia havein nus menau ed analisau 15 discuors intensivs da mintgamai in’ura cun habitonts secundars e cun indigens.» Daniel Schwarzenbach, Patrick Seliner e Aristid Klumbies (da sen.) Ils scienziai digl Institut per management sistematic e public governance dalla HSG ein sededicai intensivamein alla tematica, els han presentau detagls d’ina lavur scientific-analitica detg cumplexa. Quella muossa oravontut che las aspectativas economicas, a favur dils possessurs da habitaziuns, domineschan. La conclusiun dalla lavur ha Daniel Schwarzenbach, il responsabel per quei project dall’IG FLF, circumscret aschia: «La studia muossa tgei che nus savein e stuein migliurar. Per l’autra pretendin nus era acziuns dalla vart dalla politica locala e dalla destinaziun turistica». Emprema proposta concreta Il president communal da Falera, Norbert Good, ha priu part alla conferenza da medias sco hosp. Sco el ha getg, eri el all’entschatta fetg skeptics enviers quei project. «Cul resultat final sai jeu ir d’accord, la studia ei transparenta e neutrala», aschia Norbert Good, ella cumprovi ch’ils habitonts secundars seigien effectivamein ina ferma maschina per l’economia regiunala. Per nezegiar quell’emprema studia scientifica da quei gener en Svizra ha la IG FLF definiu ina emprema proposta concreta: La destinaziun Flem Laax Falera duei scaffir ina carta da clients per habitonts secundars, quella dueigi includer rabats e reducziuns da prezis e garantir ulteriurs avantatgs sin prestaziuns e survetschs. Diesch onns IG Flem Laax Falera Ils 12 da mars 2012 ha il pievel svizzer priu ina decisiun democratica all’urna. Finamira dall’iniziativa Weber eis ei stau d’impedir ch’ei detti adina dapli zonas da vacanzas entuorn ils vitgs. Ina maioritad ha approbau il project da votaziun. Ils cantuns da muntogna ein stai trumpai, lur regenzas han reagiu e sviluppau novas strategias. Ina da quella eis ei stau d’introducir taxas turisticas. Quellas han denton caschunau tensiuns denter hosps da vacanzas ed autoritads. «Nus essan buca las vaccas da latg dalla destinaziun», ein numerus possessurs da habitaziuns secundaras da Flem, Laax e Falera s’exprimi en brevs da lecturs, publicaziuns e seras d’orientaziun. Els ein s’alterai cunzun perquei che las vischnauncas han introduciu la basa legala senza ch’els hagien astgau separticipar alla discussiun politica, en lur secund domicil ein els stai exclus da condecider. La cuminonza d’interess «IG Zweitwohnungseigentümer Flims Laax Falera» ei resortida da quella situaziun. Ils 2 da schaner 2014 ein possessuras e possessurs s’uni ed han fundau l’uniun. Quella ei carschida spert, la fin da december 2022 dumbrava ella 708 commembras e commembers. Era en autras regiuns e destinaziuns ein uniuns e cuminonzas d’interess seformadas. Sco lezzas vul era la IGFLF separticipar activamein al svilup dalla destinaziun. Quei intent vulan ins contonscher cun dialog, transparenza, fidonza e verdeivladad. Mira era www.igflf.ch

Ei seigi gl’emprem studi scientific da tal gener ch’ins hagi a disposiziun en Svizra, han ils protagonists getg margis alla conferenza. Il document cuntegn tabellas, graficas, massa cefras ed expressiuns scientificas. Ils dus perscrutaders dall’Universitad da Sogn Gagl han analisau datas e cumportaments. Els han cumparegliau, tratg conclusiuns e rendiu attent al potenzial che fuss da nezegiar. Quei studi vali sco muossavia per migliurar il dialog denter ils habitonts secundars ed ils indigens, han ins fatg paleis. Avon diesch onns eran ils possessurs da habitaziuns secundaras sesenti sco vaccas da latg. Els paghien la finala era taglia en lur domicil secundar, e vegnien sbluccai senza risguard. Suenter l’introducziun dalla taxa turistica han biars boicotau survetschs, stizuns e mistergners indigens. Ins ha survegniu l’impressiun che la convivenza denter indigens e habitonts secundars mondi mo sur la buorsa. Ussa conferma il studi dalla HSG che la buorsa duei esser en emprema lingia el center, e buca la relaziun previda culs indigens. Senza dubi vegn quella lavur scientifica ad esser in instrument nizzeivel. Ch’ella vegni zacu e zaco ad influenzar la convivenza ed il dialog denter indigens e habitonts secundars ei buca da supponer. Memia fetg sefocusescha il studi sin aspects economics. Ei va per rabats e avantatgs. Forsa per saver attestar la muntada dalla maschina economica. Flem, igl 1 d'october 2024

Margis e mesjamna ei la tiarza superiura dil Consorzi da scola Laax-Falera-Sagogn-Schluein stada en acziun egl uaul. Sut il tgamun dil revier forestal han ils giuvenils da 15 onns plantau circa 200 plontinas en in territori ch’ils bostgers havevan runcau gl’unviern vargau. Sin quella surfatscha han spassegiaders ed il selvicultur constatau la stad vargada in’explosiun. 45 larischs, 40 ruvers, 30 ischials gits (Spitzahorn), 20 gliendas, 15 marunèrs, 20 douglasias e diesch cedras d’Atlas: quei ei gl’inventari da partenza. En tut ver 200 plontinas da quellas specias ha il selvicultur da revier Maurus Cavigelli empustau per l’acziun da regiuvinaziun. Buca ina monocultura pli, mobein ina policultura giavischa el pigl uaul dil futur. L’acziun haveva el annunziau gia dagitg: Ei detti in uaul niev, haveva el attestau il december vargau alla FMR a caschun d’ina uatga tras ils uauls Truccas e Sorts/Crusch. Ensemen cun Christian Buchli, gl’inschignier forestal cantunal responsabel, haveva el presentau la mesira. Els dus uauls da Sagogn haveva ils funcziunaris signau e schau pinar 350 cubics lenna. Il tagl marcant ha l’interpresa forestala fatg il fevrer e mars 2024. Demai ch’ina senda da viandar meina tras il territori, ei la mesira forestala buca stada tschelada. «Buca tuts han capiu la mesira», ha Maurus Cavigelli confirmau mesjamna el liug dall’acziun. Malgrad informaziun anticipada han buca tuttas habitontas e habitonts mussau capientscha per la mesira. Suenter il tagl marcant Igl ei ina legra casualitad che giuvenils gidan da regiuvinar ils uauls da Truccas e Sorts/Crusch. La gruppa da scolaras e scolars da 15 onns da Falera, Laax, Sagogn e Schluein ei separticipada all’acziun. Mintg’onn la davosa jamna avon las vacanzas d’atun ha il scalem superiur dil consorzi sia jamna da project. Ferton ch’ils giuvenils dalla secunda superiura absolvan mintgamai fuffergnadis, s’engaschan las scolaras ed ils scolars dalla tiarza per la cuntrada. Duront dus gis ein 14 giuvenils stai en acziun ellas zonas ch’ils bostgers havevan runcau. Gl’uaul niev vegni ad esser varionts, ins astgi spitgar ina veritabla explosiun da veta, haveva Christian Buchli declarau la fin d’avrel 2024 a caschun d’ina guidada publica tras il territori. La suprastonza communala haveva organisau quella per informar la populaziun. La guidada ei ida tras ina cuntrada che era semidada diltuttafatg. Il tagl marcant haveva caschunau discussiuns, ils funcziunaris denton empermess in uaul «niev», pli vasts e multifars. A caschun dalla guidada la primavera haveva la gruppa interessada saviu seperschuader che l’explosiun silla surfatscha digl uaul runcau cuava gia. Enstagl d’in uaul stgir e misterius ei in uaul cun glisch e veta sereghegliaus. Mesjamna ha el mussau als giuvenils che han prestau lavur cumina gl’effect dalla mesira: culeischens giuvens ch’ein catschai siado in meter, larischets, nughers cun fegliuna, suitgers e tieus pigns, massa ruvers e triembels. Tut quei spitgava sin glisch e silla caschun da crescher. Tuts vulan nezegiar la schanza «La finamira che nus vulevan, ei contonschida», ha Christian Buchli manegiau. Els englars novs semuossa la regiuvinaziun sco dira concurrenza. «Quel ch’ei il pli spert gudogna», descriva Maurus Cavigelli la situaziun actuala. Secapescha ch’in uaul ei buca in iert cun èras, nua ch’ins sa cunfinar quella e tschella sort. Tut crescha in en l’auter. Aschia emprova era il «zerclem» da nezegiar la schanza. Puaunas neras, carduns, senav e biaras autras sederasan e cuvieran il terren niu. En quei grond spazi da vitalitad e concurrenza ha la gruppa da giuvenils astgau contribuir alla diversitad. Las scolaras ed ils scolars han plantau gl’entir inventari ch’il selvicultur haveva semtgau. «En zacons onns duessas vus puspei visitar quei territori. Vus vegnis ad esser surstai co ei vesa ora lu», ha Maurus Cavigelli getg ad els. Dus dils giuvenils, Julian Capeder e Lorin Casanova, han confirmau ch’els veglien esser padrins d’ina dallas enfiarlas ch’els han plantau e protegiu specialmein cun ina seiv. Igl ei veramein ina speciala, ina da diesch da quella specia ch’il selvicultur ha priu el sortiment da plantar. «Igl ei ina cedra d’Atlas», han ils dus giuvenils informau. La plonta da guilas deriva dils cuolms dil Marocco e cumporta fetg bein la schitgira. Sco quei che Christian Buchli attesta, eis ei in experiment ch’ils organs forestals vulan far, per eruir sch’il territori dalla Foppa ei adattaus per tala specia. Il sortiment ch’ils giuvenils han plantau duront lur jamna da project duei perinagada contribuir agl uaul niev, alla varietad «nova» da feglia e discharina els uauls da Truccas e Sorts/Crusch. Ina cedra d'Atlas giuvna ch'ei gest plantada. La largia digl uaul da Truccas. Cheu seregheglia veta nova. Ina dallas gruppas che ha luvrau amiez la zona "explosiva" Julian e Lorin han gest finiu da construir la seiv da schurmetg per la cedra d'Atlas. Dus giuvenils han gest plantau ina dallas plontinas.

En in onn duei in ulteriur musical vegnir presentaus a Danis. Suenter il grond success cul musical Frisal-Frisal ha La Compagnia Rossini iniziau in ulteriur grond project. El center stat il Plaun Salter, in liug buca lunsch naven da Danis. Quel colligia cun aventuras e regurdientschas igl autur e cumponist dil toc Armin Caduff sco era biaras vischinas e biars vischins. Treis onns suenter la presentaziun da Frisal-Frisal duei Danis-Tavanasa puspei esser igl onn 2025 il liug d’in grond musical. Quel porta il num Plaun Salter. 2022 ha La Compagnia Rossini presentau il musical romontsch Frisal-Frisal ord la plema d’Armin Caduff. Il grond success da quei arranschament e la pissiun per la musica ha intimau il cumponist da scriver ina nov’ovra. 100 cooperaturas e cooperaturs En in newsletter da La Compagnia Rossini ch’ei vegnius publicaus dacuort san ins leger: «La presentaziun dil musical Plaun Salter fan igl ensemble da solistas e solists da La Compagnia Rossini, ulteriurs musicists e artists indigens, in chor ad hoc sco era in chor d’affons dalla regiun ed in orchester.» Maria Catrina Albin-Caduff da La Compagnia Rossini cumpletescha quei: «Las solistas ed ils solists ein pli u meins quellas e quels dil musical Frisal-Frisal. Ed era il chor ad hoc e quel d’affons cumpeglia in tschuppel cantaduras e cantadurs ch’ein stai dalla partida avon dus onns. Leutier vegn in orchester. Naturalmein ch’entgins han calau, auters ein vegni vitier.» Il medem vala pils acturs: «Cheu en vischnaunca havein nus in bien tschep da teatrists. Plirs ein era separticipai tschella ga.» Tut en tut pretenda il musical Plaun Salter igl engaschament activ da 100 persunas. Prest entscheivan las emprovas Cullas emprovas musicalas eis ei previu d’entscheiver las proximas jamnas. «Il toc ei digitalisaus ed ussa essan nus vid preparar las partituras ed ils cudischs per mintga singul. L’ovra ei vid semadirar», di Maria Catrina Albin-Caduff ch’ei perschuadida ch’era quei musical daventa specials ed interessants per aspectaturas ed aspectaturs. Igl ei in’ovra musicala, cumponida el stil d’ina opera, cun tuns dil jazz ed in ritmus plein slontsch. Las presentaziuns ein previdas dils 4 entochen ils 18 d’october 2025 ella halla dalla casa da scola a Danis. In liug magic Igl autur, cumponist e la fin finala era menader musical dall’ovra, Armin Caduff, lai renescher el toc aventuras e regurdientschas persunalas da Plaun Salter, in liug buca lunsch naven dil vitg da Danis: «Aschia in liug dat ei probabel en mintga vischnaunca. Per nus sco affons pli baul era quella crappa cun taunas leu enzatgei special. Per mei persunalmein era Plaun Salter in liug magic e misterius.» Mo era per Maria Catrina Albin-Caduff ei il liug in cun bia regurdientschas: «Da buobanaglia eran nus fetg bia leu.» Plaun Salter savess ins interpretar sco plaun saltond. «Sco affon s’imaginavel jeu che bia crappa e greppa a Plaun Salter sappi saltar e seigi striunada», di Armin Caduff. Schebein crappa e greppa saveva effectivamein saltar ha el mai pudiu eruir, mo el vul dar a quella supposiziun in plaz en siu toc. Per el ei la crappa aunc adina in misteri ch’el lai reviver en siu toc ch’el ei vid preparar dapi dus onns. La crappa da Plaun Salter gioga lu era in’impurtonta rolla en siu musical. Crappa custeivla che catta interess Il musical Plaun Salter raquenta la historia d’in liug particular. La crappa plein historias ei fetg custeivla; ella ei plein cristallas. Aschia eis ella in object da garetg: L’idilla da Plaun Salter savess vegnir destruida. In um ch’era turnaus pli baul dalla legiun e che viveva sco eremit agl ur dil vitg da Laradira, gioga in’impurtonta rolla el musical Plaun Salter. El protegia Plaun Salter en quei toc che vegn inscenaus da Flurin Caduff. El vitg va la curella ch’il Plaun Salter duei vegnir vendius. La crappa cun cristallas attila interessents da cumpra dalunsch e damaneivel. Ils ins vulan nezegiar la caschun per ch’il vitg sappi fadigiar bia daners, ils auters vulan buca vender la patria a jasters. En cumparegliaziun cul musical Frisal-Frisal vesa Armin Caduff entginas differenzas: «Il stil da musica resta. La historia ch’jeu raquentel dil liug ei denton speciala e nescha ord reminiscenzas. Mo era ils affons survegnan in’autra rolla e las dunnas camondan las fiastas.» La relaziun cugl eremit Tut speciala ei sia relaziun persunala cugl eremit che vegn representaus da siu fegl Flurin: «Quella persuna che viveva agl ur dil vitg ha ei veramein dau. Igl ei schizun stau aschia ch’jeu e miu frar havein cattau quei um morts e havein stuiu clamar per agid.» El eri lu cavrer ed enten passar il refugi da quel hagien els cattau la bara. Il musical vegn daus per romontsch e cumpletaus cun entginas cumponentas en talian ed engles d’interessentas ed interessents che vulan cumprar Plaun Salter. Musical Plaun Salter 2025 a Danis Sut l’egida da La Compagnia Rossini seprepara Danis per in ulteriur musical. Suenter Frisal-Frisal igl onn 2022 suonda en exactamein in onn la presentaziun dil musical Plaun Salter. La historia musicala ei dedicada al plaun dado Danis ch’ei pigl autur e cumponist dil toc, Armin Caduff, in liug magic e misterius. Rodund 100 persunas vegnan ad esser da veser e d’udir sin tribuna igl october 2025. (fmr/hh)

Igl anteriur Hotel Bellavista a Flem Casa d’Uaul ei dapi biars onns in liug bandunau. La miraglia da quei hotel dat perdetga d’in edifeci da gastronomia cun ina liunga historia – in toc historia dil turissem a Flem. Il Bellavista ei vegnius baghegiaus 1884 sco posta e hotel cul num «Posthof». Suenter biabein 125 ei igl edifeci vegnius rumius per adina e restaus entochen oz in object da problems. «Ei fa mal da mirar sin la miraglia niua dil Bellavista ch’ei staus duront biars decennis in object da referenza da Flem sco liug turistic», di Josef Müller. El e sia consorta Marianne han menau duront 18 onns il Park Hotel Waldhaus cun las duas «dependances» Bellavista e Segnes Post. Gia pli baul hagi il hotel Bellavista giu da batter cun crisas. Perquei hagien el e sia dunna lantschau igl onn 1992 l’ustria chinesa «Little China» el plaunterren dil Bellavista. Ellas alzadas sura hagien els renovau e fatg studios pil persunal dil Park Hotel Waldhaus. «Quei concept ha funcziunau bein entochen che nus havein calau sco hoteliers igl onn 2000.» Suenter seigi il Bellavista vegnius serraus e staus serraus. In butschin senza funs Igl onn 2017 ha igl investur Rainer Böhm da Herrliberg, ch’ei gia staus sco affon en vacanzas a Flem, cumprau il Bellavista. 2018 ha el entschiet cun ina renovaziun migieivla. Ei era previu da far sis habitaziuns e baghegiar ina casa el stil floreal cun mantener la structura historica sco perdetga dil temps. Mo la renovaziun dil Bellavista ei apparentamein daventanda in butschin senza funs perquei ch’ei vegneva neunavon nauschas surpresas cun consequenzas fatalas davos mintga tablegiau, davos mintga scalem e sut mintga plantschiu. Alla fin finala ha igl investur Böhm stuiu cavar ora l’entira substanza interna. Malgrad tut vuleva Rainer Böhm esser promts cun la casa Bellavista nova entochen igl onn 2021. Che quei ei buca stau il cass confirmescha era igl anteriur hotelier dil Parkhotel Waldhaus Josef Müller che ha nudau e noda aunc adina tut ils terms historics impurtonts dil Bellavista e da tut ils objects che appartegnan al Park Hotel Waldhaus a Flem. Il Bellavista era part d’in concept Igl onn 1884 ei il hotel Bellavista dad oz vegnius baghegiaus, da lezzas uras cun cuort per la fermada dallas postas da cavals. Silla vart viers sid han ins baghegiau in iral da heighels cun in tetg. E da l’autra vart dalla via ha il possessur era construiu ina stalla cun plazza per 20 cavals che stuevan adina esser semtgai per transportar ils hosps viers Cuera ed anavos. Il hotel Bellavista ei staus biars onns ina «dependence» dil Park Hotel Waldhaus. Sco secunda dependence ha il Park Hotel cumprau igl onn 1900 il Hotel Segnes Post. Sco quei ch’il cronist Josef Müller di en discuors cun la FMR, hagi ins disloccau igl onn 1906 culla posta da Flem dil Bellavista el Hotel Segnes Post, cunquei che gliez hotel eri en in liug pli central. «Cun la cumpra dil Segnas disponeva il Park Hotel ussa da treis hotels cun treis categorias: il Bellavista sco hotel da treis steilas, il Segnas cun quater steilas ed il Park Hotel cun tschun steilas. Quei concept era grondius per quei temps all’entschatta dil 20avel tschenaner.» Scola media dalla Hollanda «En ses megliers onns haveva il Hotel Bellavista 60 letgs», raquenta Josef Müller. «Il Bellavista ch’interessescha negin carstgaun pli oz, ei daventaus aunc pli attractivs dil mument ch’ins ha saviu endrizzar bogns en tut las stanzas d’hotel igl onn 1910. Cuort avon l’emprema uiara mundiala han ins schizun fatg emprovas cun arver il hotel igl univern.» Reussidas diltut seigien las stagiuns d’univern denton pér suenter l’emprema uiara mundiala, rapporta Jo Müller en sia cronica. L’emprema gronda midada pil hotel Bellavista hai dau igl onn 1939. Ella cronica san ins leger: «Ina scola media dalla Hollanda cul num Lyceum Beatrix pren dimora ella Bellavista naven digl 1. da schaner 1939. Suenter che la Bellavista ha surviviu plirs decennis sco scola media e lu puspei sco ’dependance’ han ils hoteliers Josef e Marianne Müller decidiu igl onn 1992 da realisar stanzas pil persunal ellas alzadas sura dil Bellavista. Ed el plaun terren han ins endrizzau in restaurant chines ed ina bar da jazz. Sco aunc autras parts ha il cussegl d’administraziun dil Park Hotel Waldhaus era vendiu il Bellavista pli tard. Entras la vendita igl onn 2017 ei il Bellavista mitschaus dil concuors che ha alla fin finala muntau la fin ad interim pil Park Hotel Waldhaus avon in onn. Niev project Avon paucs dis ei vegniu enconuschent a Flem ch’ina interpresa d’immobiglias cul num Prisma da Basilea hagi ussa cumprau igl anteriur Hotel Bellavista a Flem. Las ruinas secattan en la zona da baghegiar centrala dalla vischnaunca. Sco quei ch’igl uffeci da baghegiar da Flem ha fatg da saver alla FMR, vul il possessur cuntinuar cun l’intenziun oriunda digl investur Rainer Böhm da Herrliberg e construir ina casa cun habitaziuns silla parcella. Ei dat pia puspei meglieras vestas sigl anteriur hotel Bellavista. Il hotelier e collectader Josef Müller «Mia dunna Marianne ed jeu havein luvrau ina veta entira sco hoteliers.» Naven digl onn 1982 entochen 2000 ein els stai hoteliers dil Park Hotel Waldhaus a Flem. «Quei ei stau in liung ed impurtont temps da nossa carriera professiunala», di Josef Müller che ha uonn 76 onns. Dapi sia giuventetgna ha el rimnau e collectau rauba veglia. El Park Hotel Waldhaus ha Josef Müller fundau in museum d’hotel. Entgins onns ei quei museum vegnius engrondius mintg’onn per enzacons meters. Dasperas ha Josef Müller, suenter sia pensiun avon 11 onns, scret la cronica dalla societad Park Hotel Waldhaus. Oz dispona igl anteriur hotelier che deriva da Lucerna e che ha era gia menau il hotel Bürgenstock d’in agen atelier cun num Chalet Waldhaus. Leu rimna e collecziunescha el intgins objects ord la historia turistica . Quel sesanfla ella pintga casetta da lenn gest sut il Park Hotel Waldhaus. (fmr/mg) Dapi igl onn 2018 ei il Bellavista a Flem in edifeci da ruina. Josef Müller muossa in dessegn cun ils connexs dil Park Hotel Waldhaus e las duas dependances Bellavista e Segnes Post. La fot oei ina carta postala d’entuorn 1900 che muossa il hotel Bellavista el stan d’antruras sco hotel Postfhof Flims

A Sogn Placi sur Mustér anflan ins aunc restonzas dad ina schanza da siglir cun skis. Ina schanza ch’ei carschid’en cumplet. La FMR ei sespruada da sclarir empau la historia dil sport da siglir cun skis a Mustér che tonscha detg lunsch anavos el vargau. «Dapi ils onns 90 ei igl indrez carschius en cumplet.» Il citat deriva digl archiv mundial dallas schanzas da siglir cun skis, in archiv ch’ei accessibels online. E denter las schanzas svizras anflan ins era indicaziuns tier la schanza da Sogn Placi a Mustér. «La schanza da Sogn Placi vegneva duvrada l’entschatta dils onns 30 per campiunadis.» E vinavon tradescha igl archiv ch’igl indrez a Sogn Placi seigi vegnius remplazzaus ils onns 70 dad ina schanza pli pintga. «Carschius en cumplet» constat propi – per contonscher las restonzas dalla schanza da Sogn Placi ston ins numnadamein ir empau per las caglias e la finala stat ins avon in mir da betun da biabein 3 meters altezia. Ei setracta dalla meisa da siglir ed ins encorscha aunc oz la largia da pigliar catsch che tonscha dalla plaunca siado. Cheu pigliavan ils atlets catsch per siglir sur la meisa en direcziun dalla veglia plazza da ballapei da Mustér. Fastitgs els onns 20 Las ragischs da siglir cun skis a Sogn Placi tonschan pli che 100 onns anavos ella historia da Mustér. Quei demuossan las retschercas digl archivar communal, Gion Tenner. «Igl onn 1924 existeva ina schanza da skis gia a Sogn Placi.» El sereferescha sin indicaziuns egl archiv che tradeschan che la schanza ei vegnida destruida quei onn dad ina lavina. Igl archivar ha dau investa en protocols da duas sesidas dil Club da skis da Mustér digl onn 1926 che tractan la reconstrucziun dalla «Skischanze» da Sogn Placi: «Ella duei vegnir construida immediat.» Igl onn suenter che la radunonza dil Club da skis da Mustér era sefatschentada cun la schanza ei Pius Bundi naschius. El ei spirtalmein e corporalmein talmein fits ch’ins sa buca tralaschar da dumandar el co ins sa vegnir vegls en quella moda. Pius Bundi conceda denter auter d’haver fatg bia sport. «Buc a moda stravagada, mobein regularmein.» Cuorsa liunga e ballapei ein stadas las disciplinas preferidas da Pius Bundi sper igl engaschi duront biars onns ella colonna d’agid. Da concurrenzas da siglir cun skis a Sogn Placi ils onns 30 ha el mai udiu enzatgei. El sa denton ch’ei deva all’entschatta, cu il sport da skis ei s’etablius er en Surselva, ina disciplina che promoveva il siglir cun skis. «La disciplina nordica consisteva da cuorsa liunga, siglir cun skis ed in slalom gigant». Cun skis mav’ins gia baul a Mustér, tradescha Pius Bundi. «Gia miu bab mava cun skis.» Ina construcziun fallida Pius Bundi manegia che las restonzas actualas dalla schanza dateschien plitost dils onns 50 e buca dils onns 70, sco igl archiv mundial manegi. «La schanza ei vegnida baghegiada enaquella ch’ins ha dislocau la plazza da ballapei da Fontanivas a Sogn Placi.» E Pius Bundi gi ch’ins hagi sulet survegniu daners per la plazza da ballapei cun la cundiziun dad era baghegiar ina schanza da skis. «Quella schanza ei stada in flop», gi Pius Bundi senza targlinar. Auters da Mustér tschontschan dad ina construcziun fallida. Senza dubi s’audan ils amaturs da siglir cun skis d’antruras a Mustér tiels piuniers da quei sport ch’ei vegnius sco in’unda neu dalla Scandinavia ella Alps l’entschatta dil 20avel tschentaner. Tenor igl archiv mundial online deva ei ina schanza igl onn 1911 ad Arosa, a Nossadunnaun dapi 1912. Flem possedeva medemamein ina schanza da siglir cun skis construida igl onn 1930. Dapi igl onn 1924 ei siglir cun skis ina disciplina olimpica. Mo tgi eran ils sportists da Mustér che siglievan sur la «sprungschanze» a Sogn Placi? Buca sulet la schanza ei carschid’en, mobein era la historia da siglir cun skis sisum la Surselva. Ina historia d’in accident silla schanza da Sogn Placi ei denton cumprovada. Ils onns 70 viaden ha il scolast da skis Ciril Bisquolm pigliau catsch ed ei siglius sur la schanza da Sogn Placi. «Quei ei stau igl emprem e davos ch’ei siglius sur quella schanza,» gi oz siu frar Andi Bisquolm. «El ei setschentaus silla plazza da ballapei cun ina dètga ruclada e scurlada.» Da blessuras pli grondas eis el denton staus schanegiaus.

In nanin ha dau inagada a nus in cuors da scriver. Il num dil nanin ditg jeu buc. Nus levan emprender da scriver texts e vegnir renomai. Sai buca tgei caprezis che quei era, pertgei ei era in temps che negin leva leger. Aber in veva detg a nus, sche vus leis ch’ei legien, sche mei tiel nanin, quel ei maschina da dar cuors da scriver da quei ch’ei legian. Plunas pensiunai ein curi tiel nanin. Ussa tuts pensiunai che scrivan. Scrivan senza leger quei ch’ei scrivan. Perquei dat il nanin uss era a quels che scrivan cuors da leger quei ch’ei scrivan. Ed ussa bia pli biars che legian. Jeu fuss bunamein buc ius tiel nanin. Hai buca schi bugen nanins. Il nanin ei ina mischeida denter sabi e fumegl. Lu han nanins adina cun quella cefra siat. Quei che fa endamen a mi quei bundesrat. Sun lu tuttina ius. Il nanin ha detg: Tedlei bein! Nus scrivin uss in tetel cun siat plaids dad ina silba. Sut quel scrivin nus ina historia. Jeu hai tertgau ch’jeu seigi en scola. Schon stuiu seprender ensemen. Sper mei era in vocabulari ch’jeu vevel mo per mei, pertgei tschels tuts vevan aschia in tablet cun si in äpp e leu savevan ei smaccar e clamar giu ils plaids. Interessant. Tablets sco las tablas da scriver che nus vevan ell’emprema classa. Jeu sun aunc ius a scola el temps da crap, cun tablas plattamorta cun ina rama da lenn, ed a quels ch’eran nuot da sgarflar bustabs prendeva il scolast la tabla e cresmava quella giu pil tgau ch’il dall’emprema fuva cheu sc’in tuli culla rama entuorn culiez. Buobas hai jeu mai viu cun rama entuorn culiez. Ellas vevan pli bia cletg en quei grau. Tablets fan aschia endamen a mi miu temps prehistoric, vocabularis miu temps da legos, perquei che nies vocabulari veva in format sc’ina scatla da legos. Fuva aunc flot; pertgei cun legos fas ti automatisch pli tgunsch che cun plaids. Pia hai jeu priu e rugadau ora per miu tetel plaids dad ina silba, cavegliau quels in suenter l’auter sco da beiber aua, da dumbrar tut emblidau, e quei ha dau – vau: Far bab ei il pli grev ch’ei dat. Mussau miu tetel cun ina luschezia al nanin. Lez ha fatg da scolast, dumbrau ils plaids, detg ch’ei seigi otg enstagl siat, sch’jeu hagi buca saviu tedlar, e fiers mei ord il cuors. Quei ei stau miu cuors da scriver crapau giu. Sun forsa schon buc in da cuors. Hai aber buca dau si. Hai cuort sissu fatg in da far poesias. Quella gada tier in gigant. El veva num Franz. Gigant Franz ha dau a mintgin in pupi ed in rispli, mussau in maletg cun si in vadi cun in pletg, e detg: Nus scrivin uss la poesia dil cametg. Jeu tschappau il pupi e scret cun deletg: I era in cametg / quei era in anetg. / Ei zac da clar bi di / daus giu sin in vadi. / Surstaus ha quel fatg: «Wow» / e detg: «Jeu sun il Clau.» / «Tgei bi!», di il cametg: / «Jeu sun il Banadetg.» Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Leo Tuor

Questa fin d’jamna ein buca tuttas equipas da ballapei dalla regiun en acziun. Ferton che la 3. ligia absolva in program cumplein, fan pliras equipas d’autras ligias e gruppas pausa. El campiunadi dalla 3. ligia ha Schluein Glion absolviu il siatavel giug dalla stagiun 2024/25 encunter Triesenberg. Il giug ei vegnius daus la gievgia sera suenter la fin da redacziun. Dumengia proxima retscheiva Trun/Rabius l’equipa da Landquart. Landquart ha gudignau la fin dall’jamna vargada encunter Schluein Glion e ha saviu semeglierar ella tabella sil siatavel plaz. Trun/Rabius ei novavel cun sis puncts, dus dameins che Landquart. Il giug da casa la primavera vargada encunter Landquart ha Trun/Rabius spiars cun 1:5. Igl atun 2023 haveva l’equipa dalla Cadi aunc giu gudignau la partida a Landquart cun 3:1 Dus giugs en 4. ligia Schluein Glion dat siu giug dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia sonda sera ordeifer encunter Bregaglia. Dils sis giugs d’entochen ussa ha Schluein Glion gudignau sulettamein in, leutier vegn in remis. Ina victoria encunter il vischin dalla tabella – Schluein Glion ei siatavel e Bregaglia otgavel – fagess bein all’equipa dalla Foppa. Els sis giugs d’entochen ussa ha Danis-Tavanasa recaltgau siat puncts. Sonda sera seporscha ina buna caschun d’augmentar il conto el giug encunter il davos dalla tabella Valposchiavo. Valposchiavo ha contonschiu entochen ussa sulettamein dus remis en siat giugs. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia dat Lumnezia ordeifer encunter Schlarigna. Els emprems siat giugs dil campiunadi da quest atun ha Lumnezia gudignau in, Schlarigna ha denton gia endisch puncts sin siu conto e quei cun in giug pli pauc. Ils Engiadines ein pia favorits. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 so. 17.00 Mels – Walenstadt so. 17.00 Sevelen – Triesen so. 18.00 Sargans – Panaduz du. 14.00 Trun/Rabius – Landquart du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Schluein Glion so. 17.00 Danis-Tavanasa – Valposchiavo so. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lumnezia so. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Walenstadt – Grischun Central so. 16.00 Lusitanos de Samedan – Vaz-sut du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 13.00 Grischun Central – Rheintal Lai so. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Eschenbach-Wagen so. 13.00 Schwanden – Grischun Central so. 14.00 Surselva – Uznach-Schmerikon Tavanasa so. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Montlingen so. 13.00 Sargans – Mels so. 14.00 Grischun Central – Rorschach-Goldach Cazas du. 13.00 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Schlarigna so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Domat so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva d – Mels Trun so. 13.30 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Mels so. 18.15 Romanshorn – Tusaun/Cazas so. 19.15 Rapperswil-Jona – Uzwil du. 12.00 Domat – Frauenfeld du. 13.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Triesen du. 11.00 Tusaun/Cazas – Mels du. 15.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Schluein Glion ve. 20.00 Lusitanos de Samedan – Tusaun/Cazas ve. 20.30

Foto e film ei stau il program da quest’jamna dalla secunda classa dil gimnasi a Mustér. El rom dall’jamna da focus ein 12 scolaras e scolars sefatschentai dil formar ed editar fotos e films. Kai Kremser ha instruiu la classa, mo era schau bia spazi per esser creativs allas studentas ed als students. Pauc ei oz pli sempel che da fotografar e filmar. Ferton ch’ei duvrava persuenter ina camera aunc avon paucs onns, porschan ils telefonins quellas pusseivladads oz. La qualitad, che quels apparats han, ei buna, silmeins pigl album da famiglia ni per transferir las registraziuns sin plattafuormas dallas medias socialas. Mo tuttina ei fotografar e filmar buca semplamein fotografar e filmar. Tgi che vul in bien product, sto buca mo haver igl egl persuenter, mobein era enconuschienschas dallas pusseivladads tecnicas e las reglas da formaziun dil maletg. Foto e film el focus 12 scolaras e scolars ella vegliadetgna da 14 onns dalla secunda classa dil gimnasi a Mustér ein seprofundai quest’jamna – l’jamna da focus (mira box) – el tema foto e film. Kai Kremser ch’ei oriunds d’Ahlen en Germania ha accumpignau els. El ha studegiau fotografia e meina in’agentura da reclama e grafica. Igl ei la quarta ga ch’el instruescha quei tema a Mustér: «Era uonn sentel jeu il bien spért dalla classa. Talas jamnas da focus colligian e promovan la lavur el team. Igl ei bi da mirar co ils giuvenils lavuran e s’interesseschan.» Il plascher da far bunas fotos e films seigi ina dallas finamiras da quell’jamna da focus: «Impurtont eis ei en mintga cass che las studentas ed ils students hagien buca liunguriala.» (Mira era box.) Risguardar reglas ed esser creativs In program per quell’jamna da foto e film ha ei bein dau, mo Kai Kremser di: «Ei dat aschidadir in fundament da savida e quel less jeu intermediar. Mo duront in’jamna sco quella cheu less jeu era dar la pusseivladad d’esser creativs allas scolaras ed als scolars.» Fundament da savida ei per Kai Kremser per exempel la tecnica digl apparat e dils programs d’elavuraziun da foto e film, mo era la formaziun dil maletg. Mo lu era entginas reglas, per exempel tgei che duei vegnir publicau ni buca. Tgei vi jeu mussar? «Mintgin sto sedumandar: Tgei vi jeu mussar e tgei ei impurtont? Quei ein damondas era dall’etica», di Kai Kremser. Luvrau han las scolaras ed ils scolars quell’jamna vid sujets per fotos e films. Aschia ei in di vegnius dedicaus al portret da persunas. In auter di han els produciu films. Quels ein lu vegni cumpletai cun tun entras scolaras e scolars dalla tschunavla classa che han giu il tema musica da film. Mo lu han ellas ed els era empriu co editar fotos e films. Quei ei pusseivel oz cun agid da differents programs per exempel sil laptop. Las pusseivladads persuenter ein bunamein senza cunfins. Differents temas Duas ga per onn – la primavera ed igl atun – porscha il gimnasi dalla claustra a Mustér in’jamna da focus. En quellas tractan las scolaras ed ils scolars differents temas. All’jamna da focus actuala ei l’emprema classa sefatschentada dallas fontaunas, la secunda da foto e film, la tiarza dil romontsch e la quarta dalla religiun e l’etica. La tschunavla classa ha giu sco tema la musica da film respectivamein la formaziun grafica ed ina part dalla sisavla ei sefatschentada dil romontsch. Per quei intent eis ella ida sin viadi tiels Romontschs ell’Engiadina e las Dolomitas. In’autra gruppa dalla sisavla classa ei serendida ella Svizra franzosa per ir leu sils fastitgs da gliez lungatg. Sco pader Paul Tobler, magister al gimnasi di, dumbra la scola media a Mustér il mument 135 scolaras e scolars. (fmr/hh) «Saviu emprender bia» L’jamna da focus ha dau allas 12 scolaras e scolars dalla secunda classa dil gimnasi da Mustér ina nov’investa en tecnica e reglas da fotografar e filmar. Il program che Kai Kremers ha purschiu ha plaschiu. Bastian Eikens da Mustér: «Jeu fetsch magari fotos e films en miu temps liber. Ell’jamna da focus hai jeu denton saviu emprender bia da quei ch’jeu savevel buca, sco per exempel editar meglier fotos e films. Jeu hai saviu seperfecziunar ella tecnica, per exempel era co luvrar cun cazzolas per far videos.» Riccardo Job da Blinzuna: «A mi plai quell’jamna speciala fetg bein, surtut era da luvrar sco team. Jeu sun buca sedaus giu fetg cun fotografar e filmar entochen ussa, mo igl avegnir savess quei semidar sin fundament da quell’experientscha.» Fabio Cathomas da Breil: «Jeu hai plascher da quella tematica. Sch’jeu fotografavel zatgei, lu plitost la cuntrada ni il tschiel. El temps liber mon jeu denton pli bugen a dar ballapei ni cun skis che da fotografar e filmar.» (fmr/hh) Foto e film el focus Foto e film. Quei ei stau il tema dalla secunda classa dil gimnasi da Mustér quest’jamna. Ensemen cul Tudestg Kai Kremser che ha studegiau fotografia, han 12 scolaras e scolars fotografau e filmau, editau ed elavurau las producziuns cun programs. Quei han ellas ed els fatg en gruppas, sco per exempel quella da scolaras sil maletg. (fmr/hh) Kai Kremser (davos sin peis) ed il magister Martin Studer (dretg) ensemen cun treis scolars vid elavurar fotos e films al computer. Costums ed utensils han surviu ad in’inscenaziun. Scolaras dalla secunda classa dil gimnasi da Mustér giudicheschan lur lavurs da foto e film dils davos dis.

Avon in onn ha la via dalla greppa, frequentada stediamein dils indigens e turists, entschiet a fatschentar la populaziun da Luven. Mesjamna sera han las autoritads orientau surlunder. Quella via ei periclitada pli e pli savens da curdada da crappa e sbuadetschs. Ussa vul la vischnaunca Ilanz/Glion dar liber puspei gl’access – quei denton cun cundiziuns. «La gronda preschientscha questa sera muossa che quella caussa muenta ils da Luven. Ella muenta denton era nus. Pertgei la vischnaunca ei responsabla per la segirtad da ses habitonts». Cun quels plaids ha Marcus Beer, il president communal dad Ilanz/Glion, beneventau ils presents ella halla dall’anteriura casa da scola. Bien ina tiarza dallas 150 habitontas e habitonts da Luven ha dau suatientscha agl invit e vuliu saver tgei che mondi en caussa «via dalla greppa». Suenter il beinvegni ha il schef dils menaschis communals, Marco Casanova, informau e dau ina survesta dils fatgs. Prigulus sin distanza da 340 meters En plirs loghens ei la seiv culs posts e las lattas rutta. Vesta viers ost, en direcziun Luven. La sera d’informaziun havevan ils da Luven giavischau cun ina petiziun. Igl 1. da matg 2024 ha in comite iniziaus da Jeannette Dalbert, Hans Ragetli e Martin Wetten inoltrau alla suprastonza communala ina brev suttascretta da 106 persunas. Cun quella han els vuliu render attent all’impurtonza dalla via dalla greppa per la populaziun. Sin ina distanza da 340 meters meina quella a moda spectaculara tras ina preitcrap da plattamorta. Quella via viers Flond hagi la vischnaunca oriunda schau baghegiar 1911 da Hercli Bertogg da Sevgein. Adina hagien ins manteniu quella colligiaziun impurtonta per la populaziun da Luven e Flond. Ella surveschi dapi 113 onns a siu scopo, e la populaziun giavischi ch’ins tegni aviert vinavon ella, han ils petiziunaris puntuau en lur posiziun alla vischnaunca. Certs tocs dalla via ha crappa, plontas e buglia demoliu pulitamein. «Nus eran pertscharts che quella senda ha ina muntada pils da Luven, havein denton buca saviu valetar en tgei dimensiun», han ton il president communal sco era il schef dils menaschis communals dalla vischnaunca Ilanz/Glion concediu. Suenter la fusiun avon diesch onns ha negin rendiu attent las autoritads a quella prioritad dalla fracziun da Luven. Caschunau la petiziun ha ina publicaziun formala dalla vischnaunca Ilanz Glion el Fegl ufficial dils 23 da fevrer 2024. Quella ha irritau ils da Luven demai che la suprastonza communala haveva decidiu da serrar «lur» via dalla greppa. Dapi il december 2021 montava la vischnaunca mintgamai all’entschatta digl unviern in’aulta purteglia all’entrada dalla via dalla greppa, quei cugl avis che la via surveschi alla rumida e sco depot da neiv. La suprastonza communala ha communicau quei immediatamein els organs da publicaziun ufficials. Per ordinari allontanava la vischnaunca mintga primavera la purteglia. Quella gada eis ella denton restada serrada. Buca stau lev da decider Mesjamna sera ha Marco Casanova repetiu il motiv: «Quei ei stau necessari per schurmegiar la populaziun», ha el puntuau. Avon in onn havev’ins constatau che crappa e plattas, entiras plontas, cunzun fraissens secs, e buglia, curdava trasora sil tschancun critic. Il luvrer communal da Luven ha saviu confirmar che quei schabegi pli e pli savens. Suenter haver consultau il cussegliader da prighels dalla natira e suenter pliras uatgas el liug eis ei semussau che la via sto restar serrada. La via ha il construider tagliau effectivamein atras la preitcrap. En plirs loghens ein oz ils sochels dils posts da fier dalla seiv viers val erodai, medemamein entirs urs dalla via. Ei seigi buca stau lev da prender ina decisiun clara, concisa e cunzun responsabla per tuts, ha Marco Casanova concediu. Igl ei denton stau clar ch’igl access alla via dalla greppa ei per negin dalla populaziun da muntada existenziala. Plinavon eis ei stau clar ch’ins sappi porscher in’alternativa per la via da viandar denter Luven e Flond. Il prighel san ins buca allontanar Ch’ils da Luven han buca giu plascher dalla mesira absoluta han els manifestau cun lur petiziun. Periclitar la veta seigi irresponsabel, en cass d’accidents e mortoris stoppien la vischnaunca «tener neu il tgau», ha Marco Casanova mess el clar. Mesjamna sera ha il schef dils menaschis communals saviu quietar els. «Nus fagein uorden, schubergein ed allontanein il material ch’ei ussa silla via dalla greppa», ha Marco Casanova declarau. Aschia sappien ins prender en vesta dad arver la via silla stad 2025. Denton ha el era puntuau: «Il grond prighel savein nus buca allontanar, quel resta. Tut tenor svilup stuein nus denton puspei serrar la via». Il president communal Marcus Beer ha puntuau viers ils presents che la suprastonza hagi reservau el preventiv communal 2025 ina summa da 60'000 francs per far las lavurs che lubeschan dad arver la via. Cun in surrir ha el manegiau: «Bauns da seser dat ei negins pli en quei territori. Nus vulein buca che vus stoppies metter si cappellina cun seser sin quels». Marco Casanova ha finiu l’informaziun cugl avis ch’ins vegni a tener sut controlla permanenta la via dalla greppa. Ei seigi buca il sulet liug prigulus sin territori da vischnaunca. La situaziun malsegira dalla preit da plattamorta a Luven resta tendida. «Nus vegnin a metter ils signals da prighel cun admoniziuns ed informaziuns ch’ein necessarias.» Ina colligiaziun segira viers Flond dat ei dil reminent gia oz. Ils da Luven han pia ina alternativa. Naven dalla baselgia meina la via teis engiu tochen la pastira da Bual. Da leu viers ensi sbucca ella puspei ella via existenta, semplamein suenter la zona da prighel. In toc ch'ei entirs dalla via dalla greppa dadens Luven. Vesta viers Flond.

Vendergis ha la pleiv catolica da Glion purschiu in survetsch divin special. Quel ei staus dedicaus als animals ed ei ius a fin cun ina benedicziun da mintga animal ch’ils possessurs havevan priu cun els ella baselgia parochiala. Ils 4 d’october ei il patrocini da sogn Francestg. Quella persunalitad epocala ha viviu ad Assisi da 1182 tochen 1226. Per la cristianadad e per l’Europa ei Francestg daventaus exempel e muossavia. El sededicava buca mo als carstgauns agl ur, als paupers e basignus, mobein veseva era las pli pintgas creatiras sco part dalla Scaffiziun. «El numnava tuts frars e soras», han Flurina Cavegn ed Armin Cavelti, puntuau vendergis vargau en lur introducziun dil survetsch divin special. Cul tgaun en baselgia In tgaun dil raz Wizlar, cun sia loscha possessura ella baselgia da Glion. Sigl entir mund dat ei ils 4 d’october manifestaziuns ed acziuns en connex cullas creatiras. Igl ei il gi internaziunal dils animals. El center ein ozilgi plitost quels da casa e buca la selvaschina ed ils utschals, nungir ils animals da rapina. Quei gi da sogn Francestg ha intimau il scolast da religiun e la collaboratura pastorala dallas pleivs da Glion, Schluein, Sevgein e Sagogn d’organisar ina devoziun cun benedicziun dils animals. «Dieus ha bugen tuttas creatiras», han ils dus celebrants lu era puntuau en ina dallas oraziuns e supplicas. Ella baselgia parochiala da Glion han els beneventau varga 20 possessurs d’animals. Quels han dau suatientscha agl invit. Entrar en baselgia cun in animal ei per ordinari in tema tabu. Tgauns astgan gnanc accumpignar lur patruns sin santeri. Animals da casa ein denton confamigliars ed en quei senn han ils celebrants era vuliu includer els inagada specialmein en in survetsch divin. Per quella premiera han ils gats muncau, medemamein ils cunegls, las tartarugas ed ils pèschs. Alla fin dalla devoziun en baselgia, en cumpignia dils tgauns, han ils possessurs astgau vegnir davontier. Flurina Cavegn ed Armin Cavelti han dau ina benedicziun a mintga singul animal. Gl’onn proxim savess la preschientscha d’ulteriuras specias crescher. «Igl ei stau in basegns. Ils resuns che nus havein retschiert intimeschan da repeter quella devoziun speciala», ha Armin Cavelti sincerau sin damonda dalla FMR. La benedicziun d’in entir muvel biestga, d’ina muntanera cauras ni nuorsas, ni era d’auters animals da casa s’udeva tiels rituals. Armin Cavelti tegn in tgaun che la possessura ha purtau per schar benedir.

Vendergis encunter sera ei stau a Glion ina pintga festivitad en connex cun in project da baghegiar. L’uniun «a Glion», sco inizianta dil pumptrack, ha envidau commembers, sponsurs ed la vischnaunca all’emprema badelada. Ils geraus Caroline Gasser e Martin Capeder han representau las autoritads. Ei seigi stau ina collaboraziun intensiva ed emperneivla, han omisdus puntuau. La vischnaunca ei, ensemen cull’uniun, patruna da baghegiar. Marco Bracher, il president dall’uniun «a Glion», ha puntuau aunc ina gada ils avantatgs d’in pumptrack. Ei seigi in liug segir nua che pign e grond sappien exercitar ballontscha e coordinaziun e la tecnica d’ir cun velo, mo era exercitar la controlla dalla spertadad. Gl’implont pil temps liber vulan ins inaugurar la primavera 2025. Sin ina surfatscha da 1654 m2, el péz denter Via Schlifras e Via Fontanivas, dat ei il grond implont da tal gener en Surselva. Concepiu quel ha l’uniun «a Glion» ensemen cull’interpresa specialisada Velo Solutions. Bien 900 m2 dalla surfatscha totala ein undas e stortas sin surfatscha d’asfalt. Denter ils vials ondulai dat ei surfatschas verdas. Pil pumptrack dat ei reglas da cumportament. La lennaria indigena Coray Holzbau ei sponsura principala digl implont, quel porta perquei il num ufficial «Coray Holzbau Pumptrack a Glion». L'emprema badelada dil pumptrack a Glion ei dada. Sin primavera duess quel esser semtgaus.

Votantas e votants dalla vischnaunca Lumnezia ein s’entupai vendergis sera ad ina radunonza. Quella ha giu da prender posiziun tiel rapport e quen annual 2023. Quel siara cun in surpli d’entradas da 2'018'008 francs. Suenter deposit ella finanziaziun speciala, prelevaziun da quei conto e las amortisaziuns ordinarias seresulta in deficit da 378'382 francs. Cun gronda maioritad, senza cuntervuschs ed abstenziuns ha la radunonza communala approbau il rendaquen e descargau la suprastonza communala. Ella ha plinavon approbau ils quens finals da treis projects, numnadamein la sanaziun dalla via da quatier Davos Munts Dado su e sut a Degen; il parcadi, tualetta publica e suosta sper l’Alp Parvalsauns dadens Puzzatsch sco era il trutg da bike «Nino Schurter Biketrail» a Suraua. Pil project collectiv ensemen cul cantun per sanar la via d’uaul Seglias da Camuns ha la radunonza concediu in credit supplementar da 130'000 francs. La summa ei destinada per far las lavurs da Sutscheins tochen Butschaniz, il toc all’entschatta da quella via forestala. Plinavon ha la radunonza communala approbau cun gronda maioritad in credit da 218'000 francs per cumprar in vehichel communal che survescha alla rumida da neiv.

La radunonza communala da Falera da vendergis sera ha giu el center duas tractandas. La suprastonza communala ha presentau ad ella il project dil center da sport Prau la Selva a Flem. Ils responsabels, denter quels il president communal da Flem, Martin Hug, ein vegni a Falera per presentar el. La suprastonza communala ha dumandau la radunonza in credit dad in milliun francs vid l’investiziun da 25'871'000 francs. Per saver finanziar il project ein las vischnauncas da Flem, Laax e Falera secunvegnidas da fundar ina societad-purtadra. La radunonza communala da Falera ha approbau cun 53 GIE encunter 0 vuschs la contribuziun dad in milliun francs. Visualisaziun dil center da sport e temps liber Prau la Selva Flem. Vesta viers il Crap Sogn Gion. Medemamein unanimamein cun 53 encunter 0 vuschs ha la radunonza approbau in’autra damonda da credit. Quella pertucca il schurmetg d’auas grondas e bovas dalla vischnaunca vischinonta da Schluein. Quella sto investir ina summa da 24 milliuns francs per sanar las siaras e construir in grond rempar che retegn il material da bovas. Per las lavurs sin territori da Falera ha la suprastonza dumandau il suveran ina summa da 900'000 francs. Il credit ei destinaus per sanar las siaras ella Val da Cavegns che sbucca ella Val da Schluein. Plinavon ha la radunonza communala approbau cun 49 encunter 2 vuschs la lescha davart la limitaziun da fiugs artificials. El futur eis ei scumandau d’envidar fiugs artificials sin territori da Falera. Cunzun da s. Silvester e dalla fiasta naziunala digl 1. d’uost caschunavan quels regularmein discussiuns. Culla decisiun suondan ils da Falera las mesiras che autras vischnauncas turisticas ha priu.

Sonda ei la musica populara stada el center a Sedrun. Ver 700 persunas ein separticipadas al 49avel di grischun dils sgugialaders. Igl ei ina sentupada che l’Uniun grischuna da sgugialar organisescha mintg’onn en in auter liug. Chors, gruppas da sunatibas e bettabandieras han tgirau cumpignia, musica e folclora. Ils chors ed ils sunatibas ein sepresentai ella baselgia parochiala da s. Vigeli. «Ella historia da prest 50 onns dall’Uniun grischuna da sgugialaders essan nus oz l’emprema gada en Surselva. A Flem essan nus stai gia pliras gadas, denton sisum la Surselva aunc mai», ha il president cantunal Mario Filli informau en siu cuort plaid. Sonda allas 11.00 ha gl’Engiadines da Lavin beneventau ella halla Dulezi a Sedrun bien 250 sgugialadras e sgugialaders, sunatibas e bettabandieras. Quella sparta dalla musica populara ei derasada plitost el Grischun tudestg, Grischun central ed Engiadina. En Surselva dat ei dus chors da sgugialaders, il Jodelchörli Sardona da Flem ed il Jodelchor Zervreila da Val S. Pieder. Entschiet cun dus «himnis» L’entschatta dil 1973 han ils sgugialaders grischuns fundau in’uniun cantunala. Mintg’onn dapi lu surdat quella ad in comite local l’incumbensa d’organisar ina sentupada. L’ediziun d’uonn han buca sgugialaders, mobein sunatibas, surpriu. Ils Sunatibas Sedrun/Tujetsch ed ils Sunatibas Postabiala Sumvitg ein sedecidi d’organisar communablamein la 49avla sentupada annuala. Andreas Pfister, commember dils sunatibas Sedrun/Tujetsch, ha presidiau il comite local. En siu plaid da beinvegni ella halla Dulezi, ha el tradiu alla «famiglia» da sgugialadras e sgugialaders ch’il president cantunal hagi dumandau sch’els savessien s’immaginar da surprender quella fiasta. «Nus havein dau plaid cugl avis che nus hagien buc’idea tgei che spetgi, nus vegnien denton a dumignar quella sfida», ha Andreas Pfister tradiu avon che tuts presents han aviert la fiasta culla canzun generala «E gschänkte Tag», cun text e melodia dad Adolf Stähli (1925-1999). Igl ei quasi il himni naziunal dils sgugialaders. Aunc avon han tut ils 30 sunatibas sunau sil plaz avon la halla Dulezi lur himni tradiziunal «Uf de Bänklialp» da Johann Aregger (1927-2007). Negins giudicaments El center dalla sentupada annuala dils chors da sgugialaders dil Grischun ein las producziuns ella zona da silenzi stadas. En tut ein 34 formaziuns, chors, duets, terzets, in solist e gruppas da sunatibas, sepresentai ella baselgia parochiala da s. Vigeli. Quei ch’ei dau ell’ureglia ei con bein che tuttas formaziuns articuleschan, ei para che sgugialadras e sgugialaders dettien peisa a finiziuns e consonants finals. Olivia Christen, collaboratura da RTR ed oriunda da Tujetsch, ha moderau la part ella zona da silenzi. Per quella part dat ei denton negins giudicaments d’experts. Cun ina disciplina admirabla ha gl’auditori gudiu las producziuns, ils chors han perschuadiu cun punctualitad ed expressiun. Dallas 13.00 tochen las 17.15, mintgamai duront siat minutas, han tuttas formaziuns presentau lur canzun ni melodia. Ins ha udiu la forza dil sgugialar e dil sgagiel. Per exempel culla contribuziun dil solist Erich von Ah cun sia harmonica. Il sgugialader ha finiu la producziun in sgagiel tipic. Cun ina squadra da voluntaris Il duet Denise ed Ernst Wunderli da Flem, il Jodelchor Zervreila, il chor d’affons Randulina, dirigius da Johanna Bühler, ni era la formaziun da famiglia Cattaneo dalla Mesolcina culla tiba d’alp, ein exempels dalla multifariadad da quella sparta dalla musica. Gl’auditori ha tedlau 34 tocs, denter quels «Morge früeh im Glück», «Es Lied voll Suneschyn», «Weidbodajutz», «Dr Läbessinn». Il comite d’organisaziun ha giu a disposiziun ina squadra motivada da voluntarias e voluntaris. Alla fin dil 49avel di da sgugialar dall’Uniun grischuna da sgugialar ha Andreas Pfister saviu trer ina buna bilanza: «Fetg positiv ei tut stau. Quei muossan era ils resuns che nus havein retschiert: l’aura, il gentar, l’atmosfera e las localitads, tut seigi stau oreifer cheu Sedrun. Nus essan satisfatgs ed engrazieivels», ha il president dil comite d’organisaziun concludiu. 700 persunas han visitau la fiasta a Sedrun. Il chor da sgugialaders da Landquart amiez la sala. La cumpignia ei buca vegnida alla cuorta. Felix Frank (sen.) e Marcus Cavelti, omisdus da Razén, ein sepresentai sco duett. Ils buchins dalla tiba d'alp ein semtgai. Ils bauns ella baselgia parochiala da Sedrun ein stai occupai trasora. Ils 30 sunatibas han entschiet la fiasta cul toc general "Uf de Bänklialp" Randulina, il chor d'affons, culla menadra Johanna Bühler (secunda da sen.). Il chor da sgugialaders da Flem, Jodelchörli Sardona, en acziun ella baselgia s. Vigeli. Mario Filli, il president dall'uniun cantunala da sgugialaders, culla consuprastonta Daiela Weibel, ed Andreas Pfister, il president dil comite d'organisaziun dalla sentupada a Sedrun.

Suenter ina buna emprema mesadad, ella quala Schluein Glion ha sittau in gol, tuccau ina ga la petga ed ina ga la traversa e buca schau bia dil giug als hosps da Triesenberg, ei il giug semidaus ella secunda part. D’in mument sin l’auter han ils indigens piars ballas, dau pass falli e piars cumbats um encunter um, aschia ch’ils hosps han engraziau e han priu ils treis puncts cun els a casa. Il giug ha enschiet cun ina dominanza dall’equipa da Schluein Glion. Gia suenter tschun minutas ha Rafael Deplazes tuccau mo la petga suenter ina biala acziun persunala. Bien tschun minutas pli tard ei igl 1:0 denton curdaus entras Laurin Zala. Il goli da Triesenberg ha deviau ina balla aulta insufficientamein direct ad el avon ils peis, aschia ch’el ha saviu alzar la balla ord in anghel git ella reit. La megliera caschun d’alzar il resultat ha suenter ina biala cumbinaziun sur pliras staziuns Serafin Bundi giu diesch minutas pli tard. Siu siet ei denton rebattius dalla traversa giu sin lingia e lu anora enstagl ella reit. Era suenter pausa ha Schluein Glion giu l’emprema caschun da marcar. In siet da Lars Caduff ei denton vegnius bloccaus sin lingia dil gol d’in defensur. Silsuenter ha Schluein Glion dau il giug cumplet orda maun. E sco gia descret cheusura han ils hosps buca schau rugar duas ga e nezegiau las malsegirtads ella defensiun dils indigens. Ella 59avla minuta ha Cedric Chevalley egalisau cun sittar ina balla deviada ella reit ed ella 82avla minuta ha Ricardo Maia de Sousa astgau sittar la balla da gol en suenter plirs sbagls da differents giugadurs indigens. Sin quella frida ha Schluein Glion buca pli saviu reagar ed aschia spiars per la secunda gada en seria in giug che l’equipa havess maina astgau spiarder. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesenberg 1:2 (1:0) Crap Gries. 164 aspectaturs. Arbiter: Ibraimi Gols: 12. Laurin Zala 1:0, 59. Chevalley 1:1, 82. Maia de Sousa 1:2. Schluein Glion: Capaul, Gianluca Casutt, Derungs, Aron Büchler (81. Coray), Sgier, D’Atria, Bundi (71. Bearth), Laurin Zala, Vinzens (69. Bastos Rodrigues), Deplazes (61. Lars Zala), Caduff (86. Manetsch). Triesenberg: Pupovac, Büchel, Viegas Soares, Hasler, Hanselmann, Sljivar (76. Vogt), Meier (29. Ribeiro de Sousa, 71. Gassner), Maia de Sousa (90. Beck), Mazzini, Chevalley, Sokoli (76. Meier). Remarcas: Cartas melnas: 30. Bundi (foul), 36. Büchler (foul), 72. Pupovac (foul), 78. Gassner (foul), 90. D’Atria (foul), 90.+ 4. Manetsch (foul). 5. siet ella petga Schluein Glion (Deplazes), 21. siet ella traversa Schluein Glion (Bundi). Schluein Glion senza Afzali, Mattia Büchler, Paulin (blessai/reconvalescents), Ronny Casutt, Pool e Walter (absents). Corners: 8:4.

Suenter la terrada da 4:2 encunter Cuera 97 l’jamna vargada, frunta l’emprema equipa dil CB Trun/Rabius el siatavel giug da campiunadi sill’equipa da Landquart. Il giug entscheiva meglier pil caucasa. Gia ella 4. minuta vegn il CB Trun/Rabius tier l’emprema caschun da marcar entras Robin Monn, denton sietta igl attaccader spel gol ora. Trun/Rabius ha vinavon il surpli dil giug ed emprova dad ir en avantatg. Suenter 25 minutas vegn Orlando Monn tarmess da Rovin Schmed ella profunditad, cun sia spertadad semetta el atras encunter il defensur e sa mo vegnir frenaus cun in foul dil goli da Landquart ella zona da puniziun. Il penalti marca Patrizio Decurtins segir agl 1:0 per Trun/Rabius. Silsuenter emprova Trun/Rabius da marcar il secund gol, denton maunca la davosa precisiun. Landquart vegn ella 38avla minuta tier si’emprema caschun da marcar, denton parescha Livio Lozza il siet da Jetmir Hashani. Aschia van las equipas cul resultat da 1:0 ella pausa. Il te da pausa para da haver fatg bein all’equipa da casa. Gia ella 48. minuta sa Trun/Rabius giubilar per la secunda gada. Cun ina sperta cunterattacca vegn Orlando Monn tarmess ella profunditad da Lucas Maissen, el cugliuna il defensur da Landquart e porta il bal ella zona da puniziun. Sia flanca sa il goli parar, denton mo entochen tier Patrizio Decurtins che reaghescha il pli spert e sietta il 2:0 per Trun/Rabius. Silsuenter tschessa il giug empau, la defensiun da Trun/Rabius stat fetg bein e defenda fetg disciplinau, aschia che Landquart vegn tier neginas caschuns da marcar. Suenter 88 minutas siara Trun/Rabius si il sac diltuttafatg. Nico Caduff vegn lantschaus cun in bal liung, el semetta atras encunter il defensur, siu siet deviau vegn tier Gianin Derungs che lai buca supplicar duas gadas e marca cun saung freid il 3:0 per Trun/Rabius. Aschia va la partida a fin cul resultat final da 3:0 en favur da Trun/Rabius. L’emprema equipa da Trun/Rabius ha mussau ina fetg disciplinada prestaziun e strusch schau caschuns da marcar, aschia che quella victoria ei meritada. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Landquart 3:0 (1:0) Gols: 25. Patrizio Decurtins 1:0 (p), 47. Patrizio Decurtins 2:0, 87. Gianin Derungs 3:0. Trun Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Damian Schmed, Elia Schmed, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Patrizio Decurtins, Orlando Monn, Robin Monn, Gianin Derungs. Reservas: Aurelio Carigiet, Sandro Orlik, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Andri Carigiet, Nico Caduff. Landquart: Noé Niggli, Simeon Raphael Eckert, Renato Oswald, Manuel Candrian, Men Hermle, Yaron Bless, Joao Paulo Sousa Madureira, Shayi David Iwadi, Marc Pirovino, David Micevski, Jetmir Hashani, Mirco Fausch, Andrej Sofric, Antonio Da Silva Barbosa, Mate Lekishvili, Flurin Brändli, Paulo Fonseca Pereira. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth (blessai), Lucas Seiler, Tizian Duff e Geo Cauzza (absents).

La fin dall’jamna vargada ein buca tuttas equipas activas, da juniors e dunnas stadas en acziun. Ina runda cumpleina ha la gruppa 1 dalla 3. ligia absolviu. Per Trun/Rabius eis ella stada in success, per Schluein Glion ina trumpada. Trun/Rabius reiva plaun a plaun dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia siadora. La dumengia ha l’equipa dil trenader Claudio Bundi gudignau il tierz giug da questa stagiun (mira rapport da giug). Cun nov puncts ord siat giugs ei Trun/Rabius ussa sisavel ella tabella. Quella rangaziun astga denton buca tschorventar. Il davos dalla tabella, Sevelen che ha gudignau a casa encunter Triesen, ha sulettamein treis puncts pli pauc sin siu conto. Quei ei il mussament che las equipas ein fetg ulivas en lur fermezia. In’excepziun fa il capogruppa Bogn Ragaz che ha gudignau era la siataval scuntrada da quest atun. Pauc plascher han ils aspectaturs dil giug denter Schluein Glion e Triesenberg la gievgia sera giu (mira rapport da giug). Ils indigens, trenai da Mirco Zala, han spiars a casa cun 1:2 encunter Triesenberg. Ina bun’emprema mesadad basta buca, sch’ins dat ord maun las hottas suenter la pausa. Treis puncts per Schluein Glion Las duas equipas sursilvanas ch’ein stadas engaschadas la fin dall’jamna el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han giu different success. Schluein Glion ha gudignau la partida ordeifer encunter Bregaglia e ha aschia saviu sefrancar el miez dalla tabella. In giug turbulent han las aspectaturas ed ils aspectaturs viu a Trun denter Danis-Tavanasa ed il davos dalla tabella d’entochen lu, Valposchiavo. La decisiun en quei giug ei curdada ella 82. minuta. Lu han ils Poschiavins marcau il gol dalla victoria da 2:1. Il giug ei staus signaus d’in tschuppel cartas. Denter pliras melnas ha ei era dau ina cotschna per Danis-Tavanasa sco era ina mellen/cotschna per Valposchiavo e la fin finala era per Danis-Tavanasa cuort avon la fin dil giug. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ha Lumnezia gudignau il giug ordeifer encunter Schlarigna. In autogol da Schlarigna ed ils gols da Marc Casaulta e Pascal Marc Derungs han sigilau la secunda victoria stagiunala per la secund’equipa dils Lumnezians. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Triesenberg 1:2 Bogn Ragaz – Cuera 97 3:2 Mels – Walenstadt 2:3 Sevelen – Triesen 1:0 Sargans – Panaduz 5:1 Trun/Rabius – Landquart 3:0 1. Bogn Ragaz 7/21, 2. Triesenberg 7/15; 3. Walenstadt 7/13; 4. Cuera 97 7/10; 5. Schluein Glion 7/10; 6. Trun/Rabius 7/9; 7. Sargans 7/9; 8. Panaduz 7/9; 9. Landquart 7/8; 10. Triesen 7/7; 11. Mels 7/6; 12. Sevelen 7/6. 4. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Schluein Glion 1:2 Danis-Tavanasa – Valposchiavo 1:2 1. Surses 6/18; 2. Lumnezia 7/18; 3. Lai Valbella 7/16; 4. Tusaun/Cazas 7/13; 5. Schlarigna 7/9; 6. Schluein Glion 7/7; 7. Danis-Tavanasa 7/7; 8. Valposchiavo 8/5; 9. Bregaglia 7/3; 10. Domat 7/2. 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Lumnezia 1:3 1. Trun/Rabius 8/18; 2. Lusitanos de Samedan 6/14; 3. Schlarigna 7/11; 4. Panaduz 7/11; 5. Tusaun/Cazas 6/8; 6. Laax 6/7; 7. Rueun 5/6; 8. Lumnezia 8/6; 9. Danis-Tavanasa 5/3. Juniors A1, gruppa 1 Walenstadt – Grischun Central 5:2 Lusitanos de Samedan – Vaz-sut 2:3 1. Walenstadt 8/13; 2. Mels 6/12; 3. Trübbach 6/11; 4. Vaz-sut 7/11; 5. Surselva 6/10; 6. Grischun Central 7/9; 7. Orion Cuera 6/8; 8. Lusitanos de Samedan 7/7; 9. Schwanden 7/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 3:4 Grischun Central – Rheintal 4:2 1. Glarnerland 7/21; 2. Cuera 97 7/17; 3. Sargans 6/12; 4. Montlingen 7/10; 5. Grischun Central 7/9; 6. Heiden 7/8; 7. Arbon 6/7; 8. Rheintal 7/6; 9. Surselva 7/6; 10. Steinach 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Eschenbach-Wagen 5:4 1. Panaduz 7/21; 2. Walenstadt 8/18; 3. Balzers 6/15; 4. Flums 7/13; 5. Vaz-sut 6/9; 6. Uznach-Schmerikon 5/6; 7. Surselva 5/6; 8. Eschenbach-Wagen 6/6; 9. Grischun Central 5/4; 10. Triesen 6/3; 11. Schwanden 7/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Montlingen 2:4 Sargans – Mels 4:4 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Schlarigna 5:2 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Domat 1:7 Juniors D2, gruppa 2 Surselva d – Mels 1:0 1. Surselva c 7/21; 2. Domat 7/18; 3. Surselva b 7/18; 4. Surselva d 8/15; 5. Grischun Central 7/12; 6. Mels 8/7; 7. Landquart 7/6; 8. Panaduz 7/6; 9. Walenstadt 7/4; 10. Cuera 97 7/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Mels 0:2 Romanshorn – Tusaun/Cazas 1:1 Rapperswil-Jona – Uzwil 0:1 Domat – Frauenfeld 1:2 1. Bühler 5/15; 2. Mels 6/12; 3. Romanshorn 7/12; 4. Uzwil 7/12; 5. Cuera 97 5/10; 6. Triesen 7/10; 7. Tusaun/Cazas 7/8; 8. Frauenfeld 6/6; 9. Widnau 6/5; 10. Rapperswil-Jona 6/2; 11. Domat 6/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Triesen 5:0 Tusaun/Cazas – Mels 0:4 1. Surselva 7/21; 2. Mels 7/16; 3. Flums-Walenstadt 7/11; 4. Werdenberg 6/10; 5. Schlarigna 7/10; 6. Tusaun/Cazas 7/4; 7. Schwanden 6/3; 8. Triesen 7/3. Seniors 30+, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Tusaun/Cazas 4:3 Ils giugadurs da Landquart han anflau negins mieds per sittar in gol la dumengia encunter Trun/Rabius. Il goli da Trun/Rabius, Livio Lozza, ha contribuiu a quei success ed alla victoria da 3:0 per l’equipa dalla Cadi.

Pervia da lavurs da baghegiar ston plirs tschancuns dalla reit dalla Viafier Matterhorn Gottard vegnir serrai las proximas treis jamnas. Pertuccaus ei era quel da Mustér entochen Andermatt. Sco quei che la Viafier Matterhorn Gottard scriva en ina communicaziun als mieds da massa, sto il tschancun da Mustér entochen Andermatt vegnir serraus dils 14 d’october entochen ils 10 da november 2024. Enstagl da trens curseschan bus. En quei temps vegn fatg lavurs preparativas pil remplazzament dagl indrez da regulaziun ad Andermatt. En Surselva succedan lavurs da manteniment el tunnel dil Calmut. Parallelmein vegn luvrau vid la construcziun nova dil tschancun da Dieni a Tschamut el contuorn da S. Brida. En quellas treis jamnas vegn era renovau il trassé dil viaduct ella Val dil Run a Sedrun sco era fatg empremas lavurs per la cruschada a Tscheppa. Plirs plazzals In grond plazzal dat ei quei temps el Goms. Leu vegn la staziun da Gluringen renovada, sco era il trassé denter Gluringen – Reckingen – Münster. Renovaus vegn il trassé dalla viafier era el Visper- e Mattertal denter Vispesand ed Ackersand. Lavurs da sanaziun succedan era el contuorn da Stalden sco era denter Herbriggen e Lerch. Sco quei che la Viafier Matterhorn Gottard scriva, succedan las lavurs igl atun, in temps cun dameins traffic che schiglioc. Cheutras san las lavurs vegnir exequidas en ina moda efficienta e cun megliera qualitad. Las interpresas da baghegiar san luvrar aschia en pliras squadras. Consequentamein ston ils plazzals buca vegnir rumi duront il di. Plinavon san las immissiun da canera vegnir concentradas sin in temps limitau. Senza saver luvrar era duront il di stuessen las lavurs succeder sulettamein la notg, quei che havess consequenzas era pertuccont la canera. (cdm/fmr) In plazzal dalla Viafier Matterhorn Gottard. Da quels dat ei plirs denter ils 14 d’october ed ils 10 da november 2024.

La fin d’jamna ei il hotel Riders a Laax Murschetg setransformaus en ina plattafuorma per moda persistenta. Visitadras e visitader han saviu seschar inspirar da creaziuns da vestgadira ed accesoirs. Avon tschun onns ha la gruppa Arena Alva organisau l’emprema gada ina tala occurrenza. Lu eran 13 expositurs separticipai als «Laax Vintage Days». Il visiunari Reto Gurtner e sia squadra giuvna sesprova da promover el turissem in concept da persistenza. Culla fundaziun Greenstyle ha la gruppa scaffiu in instrument concret leutier. Buca mo parolas, era acziuns e fatgs, dueien sensibilisar la populaziun. En quei senn ei la secunda ediziun dils «Laax Vintage Days». «La glieud enquera alternativas» «Nus havein midau il concept», ha Reto Poltera, il commember dalla direcziun dalla gruppa Arena Alva confirmau alla FMR duront la viseta. Ei ha duvrau empau marveglias ed era curascha da s’approfundir el mund dil material ch’ei danvonz. La tematica ei cumbinada cullas noziuns englesas «upcycling», «fair fashion» e «conscious fashion». Pils Laax Vintage Days han ins transformau diesch combras da hotel en stanzas d’exposiziun interactivas. Visitadras e visitaders han astgau entrar, contemplar products e vegnir en discuors cun producentas e producents. L’exposiziun ha purschiu ina envesta en alternativas tiel commerci nuncontrollau. «Moda cunscienta dalla persistenza» ei stau il motto dall’exposiziun. La surabundonza strapazescha pulitamein ils consuments. «La glieud enquera alternativas», ha ina dallas dunnas en ina stanza confirmau. Aschia utiliseschan designers cun marcas renomadas pli e pli textilias e material ch’ei danvonz. Aschia ha Yannick Zamboni cun sia marca «maison blanche» mussau ina part da sia collecziun ch’el fa cun teilas «veglias». La generaziun giuvna vul buca mo consumar e purtar resti da H&M e C+A, moda ch’ein oz plitost uniformas cun vias da producziun nuncontrolladas. Tastgas, cun teila da storas Che Laax Vintage Days ei buca stau ina fiera da chichergnem han ins saviu constatar en mintga stanza. L’exposiziun ha vuliu inspirar e render attent allas sfidas globalas. Ella ha presentau exempels concrets d’interprendiders giuvens cun ideas. Aschia per exempel Alexander Manuel Benz. Quel trai a néz teilas veglias da storas da sulegl. «Nus collaborein cun condominis che remplazzan las storas da sulegl da lur habitaziuns. Ord las teilas veglias fagein nus tastgas», ha il possessur dalla marca «attached» declarau. Il giuven interprendider collavura cun fundaziuns e lur luvratoris schurmegiai giu la Bassa per carstgauns cun impediments. Quels luvratoris seigien savens suroccupai aschia ch’el anfli strusch pli loghens da producir ses artechel, ha Alexander Benz tradiu alla FMR. Collecziun da Yannick Zamboni al Laax Vintage Days

Dumengia vargada ei stau a Pigniu ina commemoraziun speciala. Dils 6 sils 7 d’october 1799 ei il general russ Alexander Suworow arrivaus cun 15'000 schuldai neu da Glaruna giu dil Pass Veptga. Sil gi exact 225 onns pli tard ha Arnold Spescha schau reviver quels gis e quei temps. «Uonn eis ei 225 onns dapi ch’il general russ Alexander W. Suworow ei vegnius cun sia armada neu dad Elm sur il Pass dil Veptga. 15'000 schuldai fomentai ein arrivai el vitg da Pigniu che dumbrava da lezzas uras da quei da 70 habitontas e habtitonts». Cun quels plaids ha la collaboratura da Surselva, Turissem, Alice Bertogg, envidau la populaziun ad in’occurrenza culturhistorica. Cu Suworow ei vegnius a Pigniu ei restau ella memoria collectiva. Quei ch’ei schabegiau ils 6 e 7 d’october 1799 ha inspirau historichers, cronists, cumponists, auturs, denton en emprema lingia la populaziun pertuccada. Suworow e Ranasca Il program da commemoraziun ha entschiet gl’avonmiezgi allas 10.00 cun in referat. Avon quater onns ei îl cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne» dad Arnold Spescha cumparius. Igl ei ina fontauna da raquens e fatgs en connex cul general russ e sia odissea digl atun 1799. La dimora a Pigniu ha giu vastas consequenzas. A moda impressiunonta, mo era divertenta, ha il referent, naschius e carschius si a Pigniu, raquintau da Suworow e tgei influenza che quel ha giu sin el. Giu dil purtret el biro dil bab, miravi il general ils onns curonta trasora cun egliada pitgiva e persequitavi el, ha Arnold Spescha getg. El ha capiu da fascinar cun detagls ord sia memoria, cun fatgs ed anecdotas dil mintgagi da Pigniu, mo era cun detagls da sias retschercas e contacts. Il romanist e scolast gimnasial, poet, anteriur dirigent ed expert da musica, vala quasi era sco expert da Suworow. Siu bab, scolast, pur, deputau e dirigent Giachen Gieri Spescha (1900-1983), ha influenzau el. Quel rimnava material, retschercava e refereva da general Suworow. Il fegl Arnold ha surpriu l’attaschonza a quella figura. Ell’ustria da siu vitg nativ ha el raquintau, descret, rendiu attent e divertiu. Era ina delegaziun dalla vischnaunca burgheisa da Domat cul president Ursin Fetz e la vicepresidenta Franziska Willi ha priu part all’occurrenza. La grond’Alp Ranasca schai denter il Pass Veptga ed il vitg da Pigniu. Dapi 1469 eis ella en possess dils da Domat, lezs ein colligiai specialmein cun Pigniu ed en consequenza era cun reminiscenzas da Suworow. Sogn Valentin Cu l’armada russa, fomentada ed en pupira, ha contonschiu ils 6 e 7 d’october 1799 il vitget, eran autras gia passadas: Austriacs, Franzos ed Engles havevan medemamein spogliau ils da Pigniu. Ils habitonts ha giu da supportar pliras invasiuns da schuldada jastra. En sias explicaziuns ha Arnold Spescha numnau ils fastitgs litterars, musicals e culinarics da quei temps ch’ein d’anflar aunc oz, naven dall’Alp Ranasca tochen a Sankt Petersburg. Suenter il referat haveva gl’ustier semtgau il gentar. Ei ha dau in sulet menu: Russers cun salata verda. Il recept ei publicaus el cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne», igl ei la versiun da Lisabet Spescha-Alig, la consorta dad Arnold Spescha. Ils 6 d’october 1799 era ei, sco uonn puspei, ina dumengia. Suenter il gentar cun russers ha Arnold Spescha mussau als visitaders «siu» Pigniu. Bien 60 persunas suandadas el tras il vitg. El ha mussau la posta, ha raquintau dallas casas, dalla caplutta da Nossadunna. Ils hosps ein suandai el en baselgia da sogn Valentin nua ch’el ha raquintau che Pigniu seigi stau in liug da pelegrinadi. El ha puntuau ch’il patrocini dil sogn seigi ils 7 da schaner – e buca ils 14 da fevrer. Sogn Valentin, gl’uestg posteriur da Passau, hagi missiunau a Pigniu il 5avel tschentaner, igl ei in dils emprems missiunaris dalla Rezia. La scola cun sis affons Ella baselgia fullanada han ils da Pigniu purschiu ina surpresa ad Arnold Spescha. Siu nevs Albert Spescha ei dapi varga 40 onns organist da Pigniu. El ha surpriu il post dil tat Giachen Gieri Spescha, lez haveva sunau 61 onns l’orgla. Dumengia suentermiezgi ha Albert Spescha intonau la canzun da s. Valentin, ed il pievel ha cantau en quater vuschs il «himni da Pigniu», la canzun tradiziunala da perdanonza. Avon sia casa paterna, la casa Suworow, ha Arnold Spescha finiu la guidada tras Pigniu. Dil cadruvi – sut la grunda dil clavau-pervenda gest sut baselgia – ei la gronda gruppa suandada Arnold Spescha tochen avon la casa communala inaugurada 1999. El ha raquintau da quella e dalla casa da scola «nova» ch’ins ha inaugurau festivamein 1953. Da gliez temps lubeva il cantun l’atgna scola ad in vitg sche quel disponeva d’in diember minimal da sis scolars. «A Pigniu mavan exact sis affons a scola – da quels eran tschun dil scolast», ha Arnold Spescha tradiu cun in surrir. Igl ei ina part dalla historia dalla famiglia. Participontas e participonts dalla viseta guidada han tedlau dil hotel ch’ei deva a Pigniu, da habitonts ch’ei emigrai e da descendents che prospereschan oz en auters loghens. La tura dil vitg ei ida a fin avon la casa da Suworow. Igl ei la casa paterna dad Arnold Spescha.

Il hotel Rustico a Laax resta ad interim center per requirentas e requirents d’asil e cunquei en affittanza dil cantun Grischun. Sco quei ch’il possessur dil Rustico, Werner Spitz ha detg alla FMR, seigi siu agen project da renovaziun aunc buca madirs e perquei hagi el prolunghiu il contract d’affittaziun cul cantun entochen la fin da mars 2025. Tier la vischnaunca da Laax, che haveva publicau gia il fenadur 2022 ina damonda da baghegiar dall’interpresa Spitz, Baumgartner e WIM SA silla parcella dil Rustico, san ins pari nuot, tgei che marscha. Il president communal Franz Gschwend di ch’el seigi buca informaus, tgei che cuori el mument. Il possessur dall’immobilia hotel Rustico Werner ­Spitz confirmescha denton enviers la FMR, ch’il cantun vegni a saver duvrar il Rustico sco center per requirents d’asil entochen la fin da mars 2025. La damonda da baghegiar tier la ­vischnaunca da Laax hagi el era prolunghiu aunc inaga, di Werner Spitz. «Nus essan vidlunder d’evaluar in project, mo savein aunc buca en tgei direcziun ch’ei va.» All’adressa dallas medias cusseglia il possessur dil Rustico da s’interessar aunc inaga la fin da mars 2025. Werner Spitz sclauda denton era buca, ch’ins vegni a prolunghir in’ulteriura gada il contract d’affittaziun cugl Uffezi cantunal da construcziun aulta. Dapi in onn alla tscherca A basa dil basegns actual tscherca igl Uffeci cantunal da construcziun aulta edifecis duvrabels sco centers per requirentas e requirents d’asil egl entir cantun Grischun. Gia avon in onn – en sia ediziun dils 30 da settember 2023 – haveva la Suedostschweiz scret, ch’il cantun seigi alla tscherca d’in niev liug per in center per requirentas e requirents d’asil en Surselva. Quei denter auter perquei ch’il contract cun il Rustico a Laax spireschi la fin digl onn 2024. Ed a basa dalla lubientscha da construcziun publicada la stad 2022 tier la vischnaunca da Laax, havess ins senza dubi supponiu ch’igl impressari d’immobilias Werner Spitz hagi in project concret en truchet. Alla damonda dalla FMR da lezzas uras haveva Spitz denton rispundiu ch’el hagi fatg ina buna investiziun cun cumprar il Rustico. La renovaziun digl object fetschi negina prescha. Ei fa aunc adina buca prescha Ussa, dus onns pli tard, di Werner Spitz ch’el hagi prolunghiu aunc ina gada il contract d’affittaziun cul cantun. Quella gada mo per treis meins entochen ils 31 da mars 2025. Dil discuors che la FMR ha giu quels dis cul marcadont d’immobilias resorta denter auter ch’ina renovaziun ei aunc adina buca urgenta e buca ella pipeline. Ei savess perquei capitar, ch’il contract d’affittaziun cul cantun vegn prolunghius aunc inagada e gliez muntass ina novitad positiva per las ver 50 requirentas e requirents d’asil che habiteschan oz el Rustico. Populaziun ei s’endisada Il hotel Rustico a Laax survescha dapi diesch onns sco center per requirentas e requirents d’asil. All’entschatta haveva la vischnaunca da Laax decidiu ina zona da planisaziun per impedir ch’il center sappi insumma vegnir aviarts. Alla fin da pliras decisiuns da dertgiras ha il cantun tuttina saviu prender en affittaziun il Rustico sco center transitoric per requirentas e requirents d’asil. A basa d’ina retscherca da meinis spontana che la FMR ha fatg a Laax, para il diever dil Rustico sco center per requirentas e requirents d’asil d’esser negin tema pli. Aunc negins plans pil Rustico a Laax «Nus savein che nus vulein far enzatgei ord il hotel Rustico», di Werner Spitz, il possessur dil hotel Rustico a Laax ch’ei dapi diesch onns in center per requirentas e requirents d’asil. La damonda da baghegiar hagi ins deponiu gia igl onn 2022 e prolunghiu, di Spitz enviers la FMR. «Nus essan vidlunder d’evaluar in project, mo savein aunc buca, en tgei direcziun ch’ei va», di Spitz. Tier la vischnaunca da Laax, che ha giu publicau gia il fenadur 2022 la damonda da baghegiar, san ins nuot, tgei che marscha. Il president communal Franz Gschwend di ch’el seigi buca informaus. (fmr/mg) Avon ils 31 da mars 2025 vegn il hotel Rustico a Laax buca renovaus

A Cuoz – in quatier da Mustér – vegn baghegiau ina casa dubla cun 12 habitaziuns administradas. Ellas ein en possess da glieud dalla Bassa, mo vegnan administradas el liug dil hotel Pazzola che sesanfla gest dasperas. Las lavurs da baghegiar la Residenza ­Pazzola ein vegnidas instradadas quels dis e vegnan terminadas la fin 2025. Cul gie dil pievel svizzer alla lescha da secundas habitaziuns ils 11 da mars 2012 ei semidau dabia sil sectur da baghegiar els loghens turistics. Ils biars havevan numnadamein surpassau la cumpart da 20 % da habitaziuns secundaras dil total da habitaziuns en vischnaunca. Ella lescha e l’ordinaziun suandonta ein ils detagls dall’iniziativa vegni stipulai e cun els era tgei pusseivladads ch’ils loghens turistics han per sesviluppar tonaton. Ina da quellas ein habitaziuns administradas, vul dir: Persunas d’ordeifer san cumprar quellas habitaziuns che ston denton esser administradas el liug. Cheutras duei vegnir impediu ch’ils barcuns da quellas habitaziuns seigien serrai 50 jamnas per onn. Cull’obligaziun d’affittar las habitaziuns ad jasters duein ellas generar novas entradas als loghens turistics. Dudisch habitaziuns «Ina dallas cundiziuns dalla lescha ei che las habitaziuns vegnien administradas el liug. Silla parcella che nus realisein quellas ussa havein nus la pusseivladad da far l’administraziun dalla Residenza Pazzola entras il hotel Pazzola», di Iso Mazzetta. Ensemen cun Edgar Durschei respectivamein cun la Societad da baghegiar Residenza Pazzola realisescha el leu dudisch habitaziuns novas en ina casa dubla. Igl ei habitaziuns ella grondezia da 2 ½ e 3 ½ stanzas cun ina surfatscha da 41 entochen 57 meters quadrat. Per otg habitaziuns ha la societad definitivamein cumpraders. «Ils possessurs san nezegiar quellas habitaziuns gratuitamein duront pliras jamnas ad onn. Igl ulteriur temps ston ellas star a disposiziun a hosps da vacanzas. Lu profiteschan ils possessurs d’entradas duront il temps che las habitaziuns san vegnir occupadas», di Iso Mazzetta ch’ei – ensemen cun Edgar Durschei – era possessur dil hotel Pazzola. Grazia a quei model seigi ei garantiu che las habitaziuns sappien vegnir occupadas turisticamein: «Tgi che cumpra ina tala habitaziun vul buca mo investir, el ha era interess che sia immobiglia seigi occupada.» La Residenza Pazzola ei calculada cun cuosts da rodund 5,5 milliuns francs. Administradas d’in hotel Sper l’administraziun ei il hotel Pazzola era responsabels per la survigilonza e las lavurs da pedel dalla residenza nova. Per quell’incarica vegn il hotel indemnisaus. Il hotel sez dispona da 14 combras cun 28 letgs, per part renovadas ils davos onns. «Cun quellas habitaziuns supplementaras seporschan secapescha era novas perspectivas pil hotel ed il restaurant da quel respectivamein per la hotellaria a Mustér. Cheu han plirs hotels serrau lur portas ils davos onns. Ina buna ed attractiva purschida da hotellaria ei era impurtonta per la regiun da Mustér Sedrun», constatescha Iso Mazzetta. Suenter ch’il hotel ei staus serraus duront in temps, eis el puspei vegnius aviarts avon rodund dus onns. Las habitaziuns respectivamein ils hosps da quellas duein era profitar da survetschs supplementars dil hotel e dil restaurant. Tenor Swissness La construcziun dalla casa dubla dalla Residenza Pazzola succeda cun betun e lenn. Il sutterran ei ord betun, las alzadas habitadas ord lenn. «Ella construcziun sedrizzein nus tenor ils criteris da Swissness, pia la construcziun cun materials persistents. Quei vul dir che tut il material vegn retratgs dalla regiun. Quei ch’ei buca da cheu, sto esser d’autras regiuns dil cantun ni silpli aunc da regiuns svizras», explichescha Iso Mazzetta. Las dudisch habitaziuns vegnan endrizzadas cumpleinamein, gnanc la pusada sto il possessur procurar: «Quei mument che la residenza ei finida, san ils hosps retrer las habitaziuns senza stuer procurar per ina caussa ni l’autra.» La surbaghegiada vegn cumpletada cun ina garascha sutterrana e secapescha era cun localitads che stattan a disposiziun allas habitaziuns per exempel sco deposit da velos ni skis. Impedir barcuns serrai Bein enqual habitaziun secundara en loghens turistics ha serrau en ils barcuns duront las pli biaras jamnas digl onn. Cun habitaziuns administradas duei quei vegnir impediu. Aschia per exempel culla Residenza Pazzola che vegn baghegiada a Mustér. Hans Huonder/FMR Quels dis han las lavurs da scavament per la nova Residenza Pazzola a Mustér entschiet: In baghetg cun dudisch habitaziuns vegn construius gest spel hotel Pazzola. Lez vegn incaricaus d’administrar e survigilar ellas. Igl ei numnadamein habitaziuns en possess da cumpraders dalla Bassa che ston denton vegnir administradas. Quei pretenda la lescha da secundas habitaziuns. «Habitaziuns administradas ein ina perspectiva per la hotellaria. En quei cass concret pil hotel Pazzola», di Iso Mazzetta. Ensemen cun Edgar Durschei eis el possessur dil hotel e dalla societad che realisescha la residenza. Grazia al model cun habitaziuns administradas sa vegnir impediu la problematica ch’ei sedada a sias uras tier las secundas habitaziuns. Biaras da quellas han numnadamein serrau ils barcus meins en e meins ora. Las habitaziuns administradas ston numnadamein star a disposiziun la gronda part dil temps per l’affittaziun a hosps da vacanzas. Da quei model profitescha il hotel sco administratur e cun survetschs, mo era il possessur sez sin fundament dallas entradas duront quellas jamnas. Visualisaziun dalla surbaghegiada culla Residenza Pazzola a Mustér/Cuoz. Vesta sigl intern d’ina habitaziun dalla Residenza Pazzola. Las dudisch habitaziuns vegnan endrizzadas cumpleinamein avon ch’ellas vegnien retratgas.

Michaela Casaulta va dapi prest 12 onns cun camiun. La dunna da 40 onns ei ina minoritad en quella branscha. Gl’uost vargau ha ella surpriu il presidi dall’Uniun da manischunzs Lumnezia. «Miu hobi grond ei il viagiar», declara Michaela Casaulta duront ch’ella meina siu vehichel da Flem viers Rehanau. Ella ha cargau material da scavament ch’ella meina ella deponia Vaschnaus. La manischunza enconuscha l’America ed il Canada, ei stada sin tuts continents, en marcaus populai spess e cuntradas solitarias. Gia da pintga fageva ella pli bugen cun autos che cun poppas. Michaela, naschida 1984 e carschida si ils emprems onns a Sagogn, era ina mattatscha nunconvenziunala. «Sche ti vulas inagada gudignar, sas buca mirar trasora ora da finiastra», hagien ins admoniu ella. La scolara sesenteva sco pigliada e discurreva pauc. Sto esser che Michaela Casaulta ei naschida cul gen dalla libertad. «Gie, quei constat dil tuttafatg», conferma ella. Rinforzar in l’auter ell’uniun Suenter la secunda classa ha la famiglia Casaulta bardigliau a Laax. Aunc oz viva ella leu ensemen cun siu partenari. Fundar in’atgna famiglia vegli ella buc, tradescha Michaela Casaulta. Duront ch’ella carrescha cun siu vehichel dil stradun digl Alpsu viers la cruschada dalla A13 lai ella valer che quei hagi connex cun siu regl da libertad. In pign toc da lezza ha ella unfriu gl’uost vargau. Ils manischunzs dalla Lumnezia han elegiu ella dacuort sco lur presidenta. Quei uffeci detti buc aschi bia lavur, remarca ella, seigi denton impurtonts. «Ins sevesa adina sin via e salida in l’auter. Denton anfl’ins mai il temps da star ensemen e da dar ina paterlada», puntuescha ella. Tras la famiglia dil bab eis ella colligiada fetg culla Lumnezia, era quei ei stau in motiv daco ch’ella ei stada promta da surprender il presidi dall’uniun. Ils 25 d’october 1980 ha ina gruppa d’iniziants fundau l’Uniun da manischunzs Lumnezia. Denter ils fundaturs ei era Marcel Capeder. Il fegl da lez, Renaldo Capeder, ei oz il patrun da Michaela Casaulta. Ella seigi fetg directa e plaidi agradora, sch’ella batti pils interess dils manischunzs, conceda la presidenta e remarca ch’ins sappi buca mo tgirar la cumpignia, mobein era rinforzar in l’auter en fatgs dalla professiun. Accident el Glacier Express Cun mirar trasora giuadora gudogna Michaela Casaulta dapi biars onns siu paun da mintgagi. Ses scolasts havessen buca sminau quei. Ella cabina dil camiun eis ei ruasseivel, ins auda strusch il motor. Igl ei in automat. «Jeu mon bugen cun quei auto. Malgrad ch’jeu havess aunc in siemi: ir cun in schlepper», tradescha ella e manegia in camiun a siala. Igl ei ina maschina cuorta cun cabina e motor, vid quella pend’ins ina menadira liunga, container ni carr da vitgira annex. Avon treis onns e miez ei la dunna da Laax turnada si dalla Bassa. A Bauma ha ella luvrau otg onns per ina fatschenta gronda cun pli che 100 vehichels. Gl’emprendissadi ch’ella ha fatg suenter il temps da scola ha dil reminent negin connex cun autos. Ella seigi cuschiniera, gi ella. En quei mistregn ha ella luvrau, denter auter, a Lake Louis el Canada, ed ella cuschina dil Glacier Express. Lezza plazza ha giu consequenzas: Ils 23 da fenadur 2010 luvrava la Sursilvana ella cuschina dil tren cu quel ei ius sur ils binaris ora. Ella ei vegnida blessada e pitescha aunc oz digl accident spectacular denter Fiesch e Lax. Camiun cun vanaun fixa Per sia fatschenta actuala manischescha Michaela Casaulta buca in autoet. «Miu Baby Boy ei diesch meters liungs e 2,55 aults e peisa 17,6 tonnas», specifichescha ella il vehichel. Igl ei in Mercedes Arocs cun tschun ischels ed ina punt fixa. La vanaun po tschaffar 23 tonnas. «Savens eis ei era asfalt frestg ni coffer», raquenta ella. Ella carrescha d’in plazzal da baghegiar a l’auter, buc in gi ei sco tschel. Al liug da cargar metta ella il gir anavos e gl’excavatur dil plazzal carga il material ella vanaun. Il num tudestg dil camiun, «Abschieber», renda attent che quel ha ina vanaun fixa cun ina preit hidraulica che stauscha anavos il material. Michaela numna gl’avantatg: «En terren cun pendenza san ins scargar aschia pli segir, pli spert e pli schuber.» La hectica sin via mudregia buc Malgrad ch’ella ha buca bunas regurdientschas dalla scola ei la dunna da 40 onns buc unfisa d’emprender. «En tut ils jobs ch’jeu hai luvrau sun jeu sefidada da miu motto dalla veta: ‹Mintga gi duess esser in gi da scolaziun›.» Sesenta la manischunza denton buca meinsvart stressada dil traffic e dalla hectica sin via? «Na, gliez mudregia buca pli mei. Mintgaton capesch’ins semplamein buca certas decisiuns dalla politica.» Ei detti pli e pli biaras leschas, ed era tablas da camonds e scamonds», gi ella. «Manischunzs ston esser ruasseivels», resumescha ella la qualitad centrala da sia professiun. Tut en tut s’endisien ins vid las disas dils conautomobilists, manegia la camiunista. Avon ch’ella ha fatg gl’examen dad ir cun camiun, dil 2008 tochen il 2011, eis ella stada al guvernagl d’in auter vehichel: El territori da skis da Laax ha ella menau, sco emprema dunna, in PistenBully cun suga. La manischunza ha marcau discretamein siu vehichel cun siu num. Il camiun cun tschun ischels, culla vanaun fixa. Dapi 12 onns gudogna el il paun da mintgagi cun mirar ord finiastra. Michaela Casaulta ella cabina da siu "Baby Boy"

Sonda, ils 19 d’october 2024 vegn il Bogn Sedrun puspei aviarts. Rodund in onn e miez eis el staus serraus pervia dalla renovaziun totala. La primavera 2023 ei il Bogn Sedrun vegnius serraus. Dapi lu ei vegniu luvrau intensivamein vid il project che cuosta 12,4 milliuns francs. En quei temps ei vegniu luvrau en emprema lingia vid il remplazzament dalla tecnica e la sanaziun totala dil bogn grond e dil bogn pils affons pigns. Quel dils affons ei vegnius engrondius. Gest dasperas sesanfla la ruschnera nova. Quella meina digl intern dil baghetg principal el liber e tuorna lu puspei anen. Ella ei 67 meters liunga ed astgass franc esser la grond’attracziun suenter la reavertura. Da niev ei era vegniu erigiu davon il bogn – en direcziun sid – ina nova terrassa. Egl intern vegn il bogn signaus d’in grond maletg da fatschada da Bane. Parallelmein culla sanaziun dil baghetg ei l’Energia Alpina, l’interpresa d’electricitad dalla vischnaunca, sedecidida d’installar in indrez che nezegia la calira dil bogn per la producziun d’energia. Dall’Energia Alpina, respectiv dalla reit d’anergia, retila il Bogn Sedrun dil reminent l’energia per scaldar l’aua. Sonda, ils 19 d’october 2024 vegn la reavertura dil Bogn Sedrun festivada. La vischnaunca ha semtgau in vast program ch’entscheiva allas 11.00 e che cuoza entochen las 18.00. Naven dallas 13.00 ei la fiasta publica dalla reavertura cun plaids e musica. In dils puncts culminonts dalla fiasta ei segiramein l’avertura dalla ruschnera entras ils affons allas 15.45. Il menaschi regular dil bogn entscheiva dumengia, ils 20 d’october 2024.

Ils responsabels dalla Pro Lucmagn ein cuntents cul menaschi digl unviern vargau. Il pass ei staus serraus 14 dis, quei ch’ei sut la media dils davos onns. Muort la biara neiv sils aults ein ils cuosts pil survetsch stai pli aults ch’igl onn avon. Alla radunonza generala a Campra il mardis sera han ils responsabels pil survetsch d’unviern dil Pass Lucmagn tratg ina bilanza positiva digl unviern vargau. Igl unviern 2023/24 ei staus il 24avel ch’il Pass Lucmagn ei staus aviarts duront igl unviern. Dapi 2000/01 ei la via stada serrada dil november entochen la fin d’avrel ella media 33,5 dis. Cun 14 dis serrai igl unviern vargau ha la Pro Lucmagn ch’ei responsabla pil survetsch d’unviern, registrau in diember da dis, che la via ei stada serrada ton, sut la media. In sguard anavos sils onns ch’il pass era buc aviarts ufficialmein igl unviern muossa ch’el era lu serraus entochen pressapauc 200 dis per onn. Sulet igl onn 1990 eis el staus serraus meins savens, numnadamein 67 dis. Gliez onn ed ils onns suandonts han intimau l’interessenza turistica e politica dallas duas varts dil Lucmagn d’instradar il project da tener aviert il pass era duront igl unviern. Secapescha cun risguard da tuttas mesiras da segirtad. Migeivel, mo bia neiv En cumparegliaziun culs dus unviarns avon cun dus, respectiv treis dis serrai, ei il pass tonaton staus serraus igl unviern vargau in bien ton pli stedi. Sco quei che la cumissiun tecnica ha orientau il mardis vargau las commembras ed ils commembers, ei igl unviern passau staus migeivels. Persuenter ha ei dau dabia neiv sils aults. Era igl unviern vargau ein tuttas datas davart l’aura, la situaziun da neiv e lavinas sco era dallas cundiziuns sin via vegnidas registradas digitalmein. Quellas datas surveschan da giudicar ils prighels, respectivamein la segirtad pil traffic. Muort la biara neiv eis ei danovamein stau necessari da sittar lavinas. Per l’emprema ga ei igl indrez permanent da sittar lavinas ad Acquacalda vegnius en funcziun. 24 ga ha el fatg siu survetsch. Las empremas experientschas fatgas cun quei indrez ein positivas. Biaras lavinas messas en moviment artificialmein han buca contonschiu la via ed aschia reduciu il survetsch da rumir la neiv dil stradun en quei liug. Dapli uras da survetsch Il survetsch d’unviern culla cuminonza Edelweiss ha prestau igl unviern vargau 1205 uras da lavur. Quei ei varga il dubel digl unviern avon (2022/23: 506 uras). Consequentamein ein era ils cuosts carschi. Cun bunamein 720 000 francs ein els in bien ton sur la media dils davos 23 onns (650 000 francs). La gronda part dils cuosts pil survetsch d’unviern al Pass Lucmagn surprendan ils cantuns Grischun e Tessin cun mintgamai ina tiarza. Tschella tiarza vegn finanziada dall’armada pigl access a sia staziun, Axpo, vischnauncas, pendicularas e commembers. Gallaria Scopi ei finida Las lavurs da baghegiar vid la prolungaziun dalla gallaria Scopi dalla vart grischuna ein terminadas. Da quella gallaria supplementara cun ina lunghezia da rodund 300 meters spetga la Pro Lucmagn ina migliur essenziala dalla segirtad sil pass. Quella duess haver per consequenza ch’il diember da dis ch’il pass sto vegnir serraus, sa vegnir reducius. Il project da regiuvinaziun dalla vart dil sid per augmentar leu la segirtad vegn realisaus ils proxims 15 onns. Sco la Pro Lucmagn constatescha, han las empremas mesiras pridas gia giu in effect positiv. Sco gia ils onns avon ein las frequenzas da vehichels sur il pass era vegnidas registradas igl onn vargau. La statistica muossa che pli che 100 000 vehichels carreschan en direcziun Mustér, ualti exact 100 000 en direcziun Biasca enteifer in onn. Da quei rodund 20 000 igl unviern mintgamai en direcziun sid, respectivamein nord. Impressiun dil territori dil Pass Lucmagn duront igl unviern. La via sul lag ei bein veseivla.

La stad vegnenta porschan ils survetschs dils autos da posta quater colligiaziuns directas per di naven da Mustér a Biasca ed anavos. Sco il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas di, ei quei in survetsch desiderau ed empermettent per la collaboraziun dallas duas regiuns. Bunas novas per persunas che vulan serender cul traffic public da Mustér a Biasca, respectivamein da Biasca a Mustér. Sco la Pro Lucmagn ha saviu orientar sias commembras e ses commembers alla radunonza generala il mardis sera a Campra, eis ei reussiu da fixar in urari per la stad vegnenta. Dils 14 da zercladur entochen ils 19 d’october 2025 circuleschan bus directs da Mustér a Biasca e da Biasca a Mustér. Las quater colligiaziuns ein repartidas sigl entir di. Pil survetsch ein las interpresas dils autos da posta dallas duas regiuns responsablas. Igl emprem bus parta a Mustér allas 08.03 ed ei allas 09.51 a Biasca. La davosa caschun da serender da Biasca a Mustér exista allas 16.03 cun arrivada allas 17.51 a Mustér. La gronda part dils ulteriurs cuors dallas duas interpresas mintgamai entochen sil pass restan. El senn dalla Pro Lucmagn Il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, ei satisfatgs dalla soluziun cattada: «Quei ei in pign pass, mo in ella dretga direcziun. Quella purschida promova il traffic public sul pass ed ei da grond’impurtonza era sco simbol dalla collaboraziun dallas duas regiuns.» Quella purschida hagi la Pro Lucmagn persequitau ditg, era sch’ella seigi da principi buca responsabla pil menaschi dil traffic dil pass duront la stad. La stad vegnenta duei vegnir fatg las empremas experientschas cun quella purschida, vul dir cugl urari fixau. «Silsuenter vesin nus vinavon. Nossa finamira ei aunc adina era in traffic public sur il Lucmagn duront igl unviern. Las experientschas dallas proximas stads vegnan a mussar tgei pusseivladads ch’ei dess eventualmein era pigl unviern. Igl urari, sco el ei fixaus ussa per la stad vegnenta, savess era esser in model pigl unviern. Adina denton cun risguard dalla segirtad dalla via.» Igl unviern exista il mument insumma negin survetsch dil traffic public sul Lucmagn. Il survetsch niev per la stad vegnenta vegn exequius dallas duas societads d’auto da posta da Mustér e Biasca sin incarica dils cantuns Grischun e Tessin. Consequentamein ei era la finanziaziun reglada. Mustér e Biasca vegnan colligiai L’autra stad dat ei quater colligiaziuns d’auto da posta da Mustér a Biasca ed il cuntrari. Ellas ein repartidas sigl entir di e porschan aschia ina nova pusseivladad da carrar dalla Surselva ella Val Blenio ed anavos. Hans Huonder/FMR Il proxim unviern ei il 24avel che la via dil Pass Lucmagn ei aviarta era duront igl unviern. La colligiaziun dil nord el sid ed il cuntrari ei in basegns pigl entir onn. Quei muossan las cefras dallas dumbraziuns. Varga 100 000 vehichels ein carrai igl onn vargau en mintga direcziun. Rodund 20 % dallas frequenzas dil traffic individual vegnan registradas igl unviern. Ils davos onns ei la Pro Lucmagn adina puspei era sedumandada co las colligiaziuns dil traffic public, concret digl auto da posta, san vegnir migliuradas. Ussa ei ina soluziun sin meisa, silmeins per la stad. L’autra stad dat ei l’emprema ga in urari cun quater colligiaziuns da Mustér a Biasca ed anavos senza stuer midar auto da posta sil pass. «Quei ei in pign pass, mo in ella dretga direcziun. Quella purschida promova il traffic public sul pass ed ei da grond’impurtonza era sco simbol dalla collaboraziun dallas duas regiuns», di Martin Candinas, president dalla Pro Lucmagn. In semegliont model savess el era s’imaginar pils meins d’unviern. Ussa duei denton vegnir fatg empremas experientschas cugl urari duront la stad. Pil president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, savess igl urari dallas colligiaziuns directas da Mustér a Biasca ed il cuntrari la stad vegnenta, era esser in model pigl unviern.

En l’emissiun «Vita e cretta» da questa dumengia va ei per il tema digl abus ella Baselgia catolica. Jeu hai ditg studegiau, sche jeu duei era far il «Pled sin via» tier quella tematica ni buc. – Gnanc tgisà ch’igl abus sexual ei absolutamein in «no-go». Mo enzaco fuss ei era da mia vart in «no-go» da quescher en quella damonda e da buca tematisar quei inagada en in «Pled sin via». Mirar naven, quescher ni relativar l’entira problematica, quei ha la Baselgia fatg dètg avunda ils davos decennis. Per part eis ei fetg turpegiont da veser, co certs responsabels dalla Baselgia han reagau: Contas gadas han els plitgunsch cartiu als delinquents che allas unfrendas, mo perquei ch’ei astgava buca schabegiar en ina veta celibatara? Contas gadas han ils responsabels cuschiu, mo per mantener la pareta e fassada da sontgadad ed infallibladad? Contas gadas han els installau ils delinquents en ina nova plazza en in’autra pleiv, mo ord fallida capientscha da perdun e remischun? Plaun plaunsiu vesan ussa era ils responsabels dalla Baselgia ch’els han procurau cun lur agir dils davos decennis per bia suffrientscha tier las unfrendas ni meglier detg, cun tralaschar da prender posiziun per ellas. – Prender posiziun PER las unfrendas, quei fuss atgnamein la dretga tenuta! Quella capientscha ei insumma buca nova ed ei tonscha persuenter (e quei era per ils responsabels dalla Baselgia) da dar in sguard ella Bibla! Els evangelis fa negin auter che Jesus attents nus ch’ei dat ina responsablad per ils pigns e fleivels e ch’ins astga buca far maldiever da quella responsabladad. El di: «Tgi che dat scandel ad in da quels pigns che creian en mei, per lez fuss ei meglier, sch’ins pendess ad el ina mola mulin entuorn culiez e sfundrass el giufuns la mar.» Quella passascha ei per mei in dils pli ferms plaids che la Bibla tradescha a nus da Jesus. E ual la schelta da quels maletgs «pender ina mola mulin entuorn culiez» e «sfunsar il delinquent ella mar» muossan a mi che la tenuta da Jesus ei fetg resoluta ella damonda digl abus. – Clar che nus astgein buca prender quella sentenzia plaid per plaid e castigiar ils delinquents sin quella moda, mo ella muossa tuttina ch’igl abus ei absolutamein in «no-go»! La medema tenuta giavischass jeu era da tut ils responsabels dalla Baselgia e da tut quels che vegnan confruntai cun damondas digl abus. Quei ei il minimum che las unfrendas astgan spitgar dad els. Mo il medem mument spitgass jeu quei era da nus tuts. Quescher e mirar naven sch’in abus schabegia ei ozilidi daveras in «no-go»! Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Remo Derungs da Vignogn ei dirigent, scolast da musica e mecanist d’instruments cun atgna fatschenta. Denter auter diregia el dapi 20 onns la musica da Vignogn. Quei seigi in’actitivad fetg engrazieivla, di Remo Derungs el discuors che la FMR ha fatg cun el a caschun d’ina viseta a Vignogn. Remo Derungs enconusch’ins en Surselva en emprema lingia sco scolast da musica, dirigent dalla Societad da musica da Vignogn e dalla Musica giuvenila Surselva e sco vendider d’instruments. Pér dacuort ha el dislocau cun sia fatschenta da Glion a Vignogn. Remo Derungs di ch’el stuevi – culs temps d’avertura fixs da la stizun – esser fetg bia temps presents. «Pervia da mias activitads sco dirigent, scolast da musica e persuna da projects hai jeu decidiu d’endrizzar miu luvratori a casa e da tgirar mia clientella sin empustaziun.» Il dacasa dil musicist da 48 onns ei Vignogn. Leu ei Remo Derungs carschius si culla societad da musica dil vitg. «Sco scolar sunavel jeu buc aschi bugen. En nossa famiglia vegnev’ei denton sunau e quei valeva per tuts. Cun crescher viaden ella musica e sunar adina dapli ei era miu plascher vid il far musica carschius. Oz savessel jeu buca viver pli senza far muscia.» Remo Derungs ha sper la musica da Vignogn e la musica da giuvenils gia dirigiu la musica da Vrin ni era la musica da Glion. Oz eis el era dirigent dalla Musica giuvenila Surselva che secumpona da musicantas e musicants dallas regiuns Lumnezia, Foppa e Cadi. E dapi 20 onns smeina el la bitgetta dalla Societad da musica da Vignogn ch’ei ina uniun che colligia fermamein la cuminonza el vitg da Vignogn. Da nuot vegn nuot «La finamira principala dil dirigent sto esser quella d’augmentar la qualitad dalla musica», di Remo Derungs. Ei seigi indispensabel ch’il dirigent audi ils sbagls. «Igl ei denton buca fatg mo cun dir, tgei ch’ei falliu e basta.» Sche la dirigenta ni il dirigent curregi ils sbagls el dialog constructiv, lu hagi el bunas schanzas da vegnir in pass vinavon enteifer las emprovas. «La buna communicaziun cun las musicantas ed ils musicants dat era dapli satisfacziun a mi sco dirigent.» Ina gronda sfida per el seigi ei da restar innovativs, di Remo Derungs. «Sche ti fas duront dus decennis adina ils medems spruhs, vegnan las musicantas ed ils musicants unfis e prendan buca serius tei pli. Perquei mettel jeu mintg’onn ina nova finamira che nus vulein contonscher. Jeu haiel era reduciu il temps d’emprovas. Nus entschevein culs exercezis il schaner e dein concert il mars.» Remo Derungs di che ton la band sco era el prefereschien d’haver in temps da preparaziun cuort, mo pli intensiv. «Jeu lessel aunc aschuntar che jeu sundel buca persuls sco coach responsabel. Il president dalla musica ei miu partenari principal. El ha ina gronda influenza sin l’atmosfera ed il spért dall’uniun.» Direger culla torta ei vargau Remo Derungs di en discuors cun la FMR che la musicanta ni il musicant stoppi veser ina plivalur entras il far musica. «Pli baul dirigeva bein enqual dirigent sia musica culla torta. Il dirigent era ina autoritad ch’ins astgava strusch dumandar enzatgei senza ch’ins survegneva in sgregn. Sche ti fas oz da quei sco dirigent, lu has ti spiars e tenor mei era cun raschun», di Remo Derungs. In dirigient stoppi esser musicist e surtut era psicolog cun biara empatia per entusiasmar sias musicantas e ses musicants. «Sch’ina musicanta ni in musicant vegn ad in exercezi ed ei inagada stressaus e malidis, lu laschel jeu seser giu quella persuna. Jeu entscheivel igl exercezi, e mon buca gest a cavagl a ses tuns e fetschel cunquei ch’ei tarladescha diltut a quella persuna.» Haver success cun ina band munti prender pil maun e menar las musicantas e musicants e svegliar igl interess per la musica, di Remo Derungs. En ina musica d’in vitg hagi ins in grond spectrum da qualitad. Quei stoppi esser aschia. Ina gronda sfida seigi ei perquei da cattar in bien equiliber da vegnir cun tuts sin in semegliont nivel. «Fetg impurtont ei tenor mei da luvrar bein cun quels ch’ein pli fleivels.» Remo Derungs manegia: «Mia devisa ei adina stada da far vegnir pli ferms il fleivel.» E tuttina stoppi ins mirar d’occupar bein las musicantas ed ils musicants pli ferms. «Igl ei savens era in act da ballontscha da cattar in bien equiliber en quei connex», di il dirigent e musicist Remo Derungs che far sper la musica era part entochen la fin digl onn 2024 dalla suprastonza communala dalla vischnaunca Lumnezia. Cuntents en Surselva «Jeu haiel luvrau ella Bassa ed era sunau e fatg scolaziuns ella Bassa. Mo jeu sun in Grischun e Sursilvan incarnau e savess buca viver per adina ella Bassa», rispunda Remo Derungs a la damonda, sch’el savessi buca viver meglier sco musicist e vendider d’instruments ella Bassa. «Jeu saiel era viver bein si cheu. Cheu haiel jeu mes amitgs.» Siu ambient da mintga di seigi impurtonts per siu beinstar. Plinavon seigi ei bi da far musica en nossa regiun. Ad interim ha il musicist Remo Derungs era survegniu incumbensas da cumposiziun. Per exempel ha el survegniu ina incumbensa d’arranschar litteratura pil Festival da la chanzun rumantscha 2025 a Vella. In’autra incumbensa ei quella da cumposiziun pil concert dil project Convivenza dils 26 d’october 2024 a Vella. Per quella presentaziun ha Remo Derungs cumponiu la part per la Musica giuvenila Surselva e Flavio Bundi ha fatg la musica pil chor da project Convivenza. Quel che dat en il tact als da Vignogn La societad da musica da Vignogn ei la musica da casa dil dirigent e musicist lumnezian Remo Derungs. Cun la musica da Vignogn ha el dau ses emprems concerts e fatg ils emprems pass ella publicitad. «Atgnamein havevel jeu sco affon dapli pascher da malegiar che da sunar», di Remo Derungs oz. «Mo cunquei che l’entira famiglia fageva musica, hai jeu era fatg quei.» Oz seigi el cuntents d’haver cattau siu mund ella musica. Seigi quei sco dirigent, scolast da musica, menader da projects da musica ni era sco mecanist d’instruments da musica. Per Remo Derungs che ha cumpleniu uonn siu 48avel onn da naschientscha ei la promoziun dils musicants giuvens ina finamira impurtonta. Quella finamira ei era sia motivaziun da direger la Musica da giuvenils Surselva. (fmr/mg) La devisa dil dirigent Remo Derungs ei da pretender bia dallas musicantas e dils musicants ferms e da far ord ils pli fleivels musicants ferms. Sco mecanist e vendider d’instruments ha Remo Derungs contacts cun musicantas e musicants dall’entira Surselva.

Questa fin d’jamna vegn danovamein dau ina runda restrenschida dil campiunadi da ballapei regiunal. Ina runda cumpleina dat sulettamein la 3. ligia. Las duas equipas da ballapei sursilvanas dalla 3. ligia ston serender omisduas dalla val giuadora dumengia proxima. La sonda sera frunta Trun/Rabius sin Triesenberg. L’equipa dil Liechtenstein sesanfla sil secund plaz dalla tabella. Tschun dils siat giugs da quest atun ha ella gudignau, denter auter ha ella battiu avon in’jamna l’equipa da Schluein Glion. Trun/Rabius ha mussau bunas prestaziuns els davos giugs, aschia la dumengia vargada encunter Landquart. Nov puncts ord ils emprems siat giugs ei ina buna raccolta da puncts che munta il mument in plaz ell’emprema mesadad dalla tabella. Dumengia absolva Schluein Glion siu giug encunter Walenstadt. Las duas equpias ein spartidas il mument entras treis puncts: Walenstadt ha 13, Schluein Glion diesch. Suenter la terrada disgraziada l’jamna vargada a casa encunter Triesenberg spetgan ils responsabels da Schluein Glion ina reacziun da lur equipa. Els davos giugs eis ella surtut buca stada efficienta avon il gol dils adversaris, cass cuntrari havess bein enqual resultat viu ora auter ed en favur dall’equipa dalla Foppa. Danis-Tavanasa retscheiva il capogruppa Dumengia suentermiezdi retscheiva l’equipa da Danis-Tavanasa il capogruppa Surses el giug dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. Surses ha gudignau tuts sis giugs da quest atun, ferton che Danis-Tavanasa ha recaltgau entochen ussa siat puncts en siat giugs. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia retscheiva Rueun la secunda squadra da Danis-Tavanasa. Las duas equipas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella cun sis, respectivamein treis puncts. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz ve. 20.00 Triesen – Mels so. 16.00 Panaduz – Sevelen so. 16.00 Cuera 97 – Sargans so. 16.00 Triesenberg – Trun/Rabius so. 17.00 Walenstadt – Schluein Glion du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Surses du. 14.00 5. ligia, gruppa 1 Rueun – Danis-Tavanasa so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Schwanden so. 14.00 Grischun Central – Surselva Cazas so. 15.00 Uznach – Schmerikon – Vaz-sut so. 15.30 Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Uznach so. 11.00 Brühl – Grischun Central so. 13.00 Montlingen – Sargans so. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Rapperswil-Jona so. 17.00 Mels – Bühler so. 19.00 Frauenfeld – Romanshorn so. 19.15 Widnau – Triesen du. 11.30 Cuera 97 – Domat du. 14.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Schluein Glion gl. 20.00

Igl Uaul Puzzastg sur Surrein sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg duei vegnir protegius cun ina seiv. Persuenter han vischinas e vischins concediu in credit da 1,44 milliuns francs la ­mesjamna sera a Rabius. Plinavon ha la radunonza da vischnaunca decidiu da separticipar e fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA. Quella duei sefatschentar denter auter dil retuorn a tschep dallas ovras. 2048 scadan ils contracts da concessiun dallas vischnauncas da Breil, Trun, Sumvitg, Mustér, Medel e Tujetsch cull’Ovra Electrica Rein Anteriur SA (ORA). En vesta a quei tierm ha ei num contrahar da niev cull’ORA davart las cundiziuns en connex cul retuorn a tschep. Quellas contractivas duein risguardar la «Strategia dalla forza hidraulica dil Grischun 2022–2050.» Quella strategia han la Regenza ed il Cussegl grond fixau en vesta allas contractivas che pliras vischnauncas han da menar ils proxims onns e decennis cun ovras hidraulicas. La strategia dil cantun ha la finamira da mantener la segirtad dil provediment cun electricitad el cantun e d’augmentar il dretg da cundecisiun en connex cull’aua sco resursa indigena. Plinavon da contonscher las finamiras dalla politica d’energia e dalla protecziun dil clima sco era da mantener plazzas da lavur el cantun. Ina corporaziun Per contonscher quellas finamiras, en special denton quells che pertuccan lur interess, ein las vischnauncas da Breil, Trun, Sumvitg, Mustér, Medel e Tujetsch sedecididas da fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras Electricas Reinanteriur SA. Sumvitg ha dau suatientscha a quella cooperaziun la mesjamna sera alla radunonza communala en casa da scola a Rabius. Ella ha decidiu da separticipar e fundar la corporaziun. Medemamein ha ella approbau ils statuts corrispundents. La vischnaunca da Sumvitg ei l’emprema che ha decidiu davart quella fatschenta. Sco il president communal Patrick Schaniel ha detg sin damonda dalla FMR, decidan las autras vischnauncas medemamein aunc quest atun: «La corporaziun less instradar sias lavurs l’entschatta 2025.» 1,44 milliuns pigl Uaul Puzzastg La radunonza communala da Sumvitg ha approbau la mesjamna sera in credit da 1,44 milliuns francs pigl Uaul Puzzastg. La decisiun ei vegnida prida per mauns dalla votaziun all’urna. Sco Patrick Schaniel di, ei quella previda dumengia, ils 24 da november 2024. Igl Uaul Puzzastg protegia ils quatiers da Surrein-Giachentrina e Surrein-Reits sco era la via da Val encunter prighels dalla natira. Il problem ch’exista en quei territori ei ch’igl uaul po buca seregiuvinar. In dils motivs ei il grond squetsch entras la selvaschina. «Per reducir il squetsch eis ei vegniu introduciu l’entschatta dils onns 1990 ina catscha cun accent principal sin camutschs e tscharvas. Plinavon eis ei vegniu investau en mesiras da protecziun encunter la selvaschina. Ei setracta da mesiras sco seivs da differentas grondezias, mieds chemics ni schurmetgs encunter scursar. Numerusas uatgas sco era studis han denton mussau che quellas mesiras han buca purtau fetg», scriva la suprastonza communala el messadi ch’ei vegnius presentaus en vesta alla radunonza dalla ­mesjamna sera. Examinau pliras variantas Per saver migliurar la situaziun ha la vischnaunca schau examinar pliras variantas. Tut en tut ein quater variantas stadas sin meisa. La fin finala eis ella sedecidida per la varianta cun ina seiv gronda, il manteniment dallas lavineras existentas e sche necessari era mesiras tecnicas. Ils davos onns eis ei semussau ch’igl ei buca pusseivel da decimar la selvaschina el liug aschia ch’ils donns san vegnir limitai. Cun ina seiv cun in’altezia da 2,5 m ed ina lunghegzia totala da 2,8 km duei il territori pertuccau vegnir tschinclaus ed aschia protegius. Sis geinas duein possibilitar igl access al territori per exempel per lavurs forestalas ni era per catschar viadora selvaschina che ha tonaton pudiu viaden. Sper la construcziun dalla seiv eis ei previu da construir 80 m lavineras e 50 bucs triangulars per proteger la seiv giudem direcziun damaun. Ei vegn plantau circa 15 000 plontinas da differentas specias da plontas. Dils cuosts totals da 1,44 milliuns francs surpren igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun prevedentamein 1,314 milliuns francs, pia 90 %. Sco Patrick Schaniel di, decida la Regenza las proximas jamnas davart il project. «La finamira ei da saver publicar las lavurs ton pli spert e da saver entscheiver culla construcziun igl onn vegnent. Entochen igl uost 2026 duessen las lavurs esser terminadas», di Patrick Schaniel. Vesta sin ina part digl Uaul Puzzastg sut il Con. Igl uaul protegia parts dil vischinadi da Surrein sco era la via da Val. Seniester silla foto la Val Sumvitg.

Il settember ha la Surselva Romontscha undrau sis persunalitads cun ina tabla commemorativa el Curtin d’honur a Trun. En quei connex ha Martin Cabalzar scret las biografias da tuttas 37 persunas ch’ein undradas en quei «Panteon». Il Curtin d’honur a Trun numna gl’autur dalla publicaziun il «Panteon romontsch». El renomau monument architectonic a Roma cun quei num han ins satrau persunalitads sco il pictur-artist Raffaele Sanzio ed ils retgs Vittorio Emmanuele ed Umberto. A Paris dat ei era in monument semegliont, il Dom des Invalides, leu ei la fossa da Napoleon. Il Curtin d’honur a Trun ei il liug da regurdientscha da persunalitads dalla Sur- e Sutselva. In cumpendi pil giubileum En tut dat ei actualmein 37 monuments, plattas e tablas. «Intent eis ei da regurdar allas fadigias e lavurs da Romontschas e Romontschs ch’ein s’engaschai per lungatg e cultura», scriva Toni Vinzens, il president dalla Surselva Romontscha ella prefaziun dil «muossavia» dil Curtin d’honur. A caschun dall’undrientscha dils 15 da settember 2024 ha l’organisaziun ediu in carnet accumpignont dil «Panteon» e dallas 37 persunalitads undradas che derivan digl intschess dalla Ligia Grischa. Martin Cabalzar ei gl’autur dil cudischet dil Curtin d’honur. A mintga persunalitad ha el dedicau ina pagina cun biografia e purtret. Buca mintgina dallas 37 persunas undradas ei pli presentas ed enconuschentas. Perquei eis ei stau uras d’edir in cumpendi leutier. Exact 100 onns suenter ch’ins haveva sanau 1924 il spazi dil «Panteon», cugl ischi historic sper la caplutta da s. Onna, raquenta il cudischet la historia e la tradiziun dil Curtin d’honur. El renda attent a multifariadad, creativitad, attaschonza ed engaschi pil lungatg e la cultura romontscha dalla Ligia Grischa. Il cudischet dil Curtin d’honur 2024 digl autur Martin Cabalzar san ins retrer tier la Surselva Romontscha, Via Tuleu sut 7, 7031 Laax, pil prezi mudest da 5 francs. Mira era www.surselva-romontscha.ch. Vesta en in cantun dil Curtin d'honur. Dretg la preit cullas tablas novas per las persunas honoradas.

En cuort ha la vischnaunca da Flem ina attracziun dapli: las lavurs vid l’ustria nova al Lag la Cauma van a fin sco planisau. Ils 14 da december vegn la «camona» aviarta. Structura e concept lubeschan da niev ina purschida gastronomica digl entir onn. In menaschi da bogn dat ei leu dapi l’entschatta dil turissem. Gl’onn1875 han ins fundau l’uniun da cura da Flem e dus onns pli tard ha il Parkhotel Waldhaus baghegiau gl’emprem implont da cura, ina casa da far bogn cun garderobas. Il placat culla matta che seglia el lag circumdaus d’uaul ei daventaus ina marca renomada dil turissem da stad da Flem. Quasi sil giubileum da 150 onns finescha il menaschi stagiunal ch’ei aviarts dil zercladur tochen il settember. El futur san ins ir gl’entir onn al Lag la Cauma. Buca per far bogn. Pertgei sigl unviern piarda il lag mintg’onn la gronda part da si’aua. Il lag s’empleina puspei, tenor il ciclus dalla natira, mintgamai la primavera. Surfatscha da 14,4 hectaras Naven dil december 2024 vegnan ils hosps dall’ustria nova a saver guder la natira e la cuntrada ruasseivla ed invernala dil renomau lag. «Sonda, ils 14 da december, ei il gi dallas portas aviartas», conferma il scarvon da Flem, Martin Kuratli, alla FMR, ei detti ina inauguraziun ufficiala da quei implont. Dapi 1969 ei la vischnaunca politica da Flem possessura dil Lag la Cauma, ella ei era patruna da baghegiar. Suenter ch’ins haveva discutau pli che 20 onns da divers projects, ha il suveran approbau il zercladur 2022 la davosa varianta e concediu in credit da 7,4 milliuns francs. La parcella dil Lag la Cauma includa ina surfatscha da 14,4 hectaras, cun lag, insla, baghetgs ed implonts da far bogn. Il baghetg central ei l’ustria, e quella cuntentava gia dapi gitg buca pli als basegns. «L’ustria nova porscha la schanza da concepir da niev l’experientscha ella natira, e quei da maniera persistenta ed innovativa», ha il president communal da Flem, Martin Hug, getg a caschun dall’emprema badelada. Quella ei stada ils 5 d’october 2023. In onn pli tard van las lavurs a fin. Patrik Cavelti, il meinabaghetg e collaboratur dil biro Spreiter, conferma ch’il project s’avonzi tenor plan. «Actualmein ein mistergners vidlunder da montar ils apparats dallas cuschinas, auters vid las fatschadas da lenn e puspei auters vid ils plantschius», explichescha Patrik Cavelti. Lenna digl uaul da Flem Il scarvon Martin Kuratli puntuescha daferton che la sanaziun digl ascensur dil Lag la Cauma seigi era prest finida. Igl ei in’investiziun separada da biebein 300'000 francs. Quei ascensur vegn ad esser en funcziun era gl’unviern e lubescha gl’access cumadeivel all’ustria alla riva dil lag. Gl’entir baghetg niev che vegn aviarts ils 14 da december ei in’ovra da Corinna Menn che haveva gudignau la concurrenza d’architects. Il matg 2022 ha ella presentau siu project «Waldhaus» alla radunonza communala. Igl ei lu era ina «camona d’uaul» che s’integrescha harmonicamein ella cuntrada. Corinna Menn ha buca concepiu in object alv da betun, mobein ina casa cun tetg teiss e fatschadas da lenn cun lasura stgira. «La gronda part dil lenn ch’ins ha duvrau per quei baghetg deriva digl Uaul Grond», declara Patrik Cavelti. L’architecta Corinna Menn ha dil reminent buca mess peisa sill’inscenaziun architectonica, mobein silla funcziunalitad. Ella ha fatg uorden cull’architectura spatitschada dils onns siatonta. Il baghetg d’entrada dil menaschi da bogn, ina casa cun tetg plat situada al pei dalla funiculara, ei denton buca inclus el project. Perencunter han ins integrau il pumpadi e la casa da barcas. Finamira eis ei stau da liberar la riva da baghetgs e da formar in aspect harmonic, cumpact e vertical ella zona denter spunda teissa dalla Val da Porcs ed il lag. El futur vegn la glieud che va a spass sillas sendas d’unviern da Flem a saver guder il cauld e la cumadeivladad dalla «camona» alla riva dil Lag la Cauma. La gestiun da quei menaschi surpren Rainer Anders. El ei enconuschents ella regiun sco gastronom dallas ustrias da muntogna Curnius e Larnags. A Laax Vitg meina Rainer Anders plinavon l’ustria Lags. Visualisaziun dall'ustria cun persunal da survir. La nova casa cullas duas ustrias en palancau, il settember 2024. Ina fotografia dalla casa da far bogn, entuorn gl'onn 1930. Visualisaziun dall'ustria nova al Lag la Cauma. Il Lag la Cauma cun sia colur türkis e gl'uaul circumdont ei in magnet cunzun la stagiun da stad. Seniester il trasse digl ascensur resp. la funivia. La casa en palancau, avon treis jamnas.

Dapi 2012 organisescha il musicist lumnezian Willi Derungs mintg’atun in’jamna da cant en Surselva. A quell’jamna separticipeschan cantaduras e cantadurs dalla Bassa e dil Grischun. Dapi la davosa dumengia exercitescha ina ventgina da cantaduras e cantadurs in program cun ovras d’ina cumponista e da cumponists da Venezia. La FMR ha visetau in exercezi e discurriu cul dirigent Willi Derungs. Ils projects da cant ed igl ensemble Voces Illiande (vuschs da Glion) ein vegni iniziai igl onn 2012 dil dirigent grischun Willi Derungs. Il musicist, che lavura a Berna, ha 57 onns ed ei carschius si a Vignogn en Val Lumenzia. L’intenziun dil chor da project Voces Illiande ei da preparar sche pusseivel mintg’onn in program musical cun ovras da tempra spirituala ni seculara. Sco quei che Willi Derungs, igl organisatur e dirigent dall’jamna da cant a Glion di, ei ina finamira dil chor Voces Illiande da promover il barat cultural denter las differentas regiuns svizras. Il chor ad hoc Voces Illiande ei ina formaziun mischedada cun umens e dunnas da sis entochen siat cantuns dalla ­Svizra. Ins vegli far musica da cuminonza e quei en ina atmosfera lucca, di il dirigent ­Willi Derungs. Cun far buna lavur vegni ins da preparar tgunschamein entginas ovras en quell’jamna intensiva, aschia ch’ins savessi sepresentar cun in concert sco finiziun. La damonda dil dar in concert spontan uonn vegn decidida pér viers la fin dil cuors. Duront in avonmiezdi da cant ella Casa Sentupada a Glion ha la FMR discurriu cun Willi Derungs. FMR: Tgi sa prender part dall’jamna da cant cun Voces Illiande? Willi Derungs: Ei dat negins examens ni tests per prender part all’jamna da cant. Mintgina e mintgin che ha tschaffen da cantar e d’emprender d’enconuscher nova litteratura da cant ei envidaus da separticipar. La gronda part dallas cantaduras e dils cantadurs ein laics. Uonn havein nus ina singula sopranista ch’ei cantadura da professiun. L’idea ei che tuts sappien profitar d’ina cantadura professiunala. Ella dat sin giavisch uras da cant singulas duront l’jamna da cant. Las participontas ed ils participonts dall’jamna ein tuts pli u meins engaschai en auters chors. Ei dat ina minoritad da cantaduras e cantadurs dalla Surselva el chor Voces Illiande. La maioritad vegn dalla Bassa. Daco exequis Vus tuttina a Glion l’jamna da cant? La raschun, che nus essan en Surselva, ei plitost mia decisiun. (El surri) Jeu diregel bugen en mia patria sursilvana. Plinavon haiel jeu aschia la caschun d’era presentar allas cantaduras ed als cantadurs nossa litteratura da cant romontscha. Nus cantein mintg’onn entginas canzuns romontschas. A Glion essan nus naven dil mintgadi ella Bassa, savein cumbinar il cant cun excursiuns e tgirar la cuminonza sco era l’amicezia denter cantaduras e cantadurs cun star da cumpignia denter e suenter ils exercezis da cant. En in marcau ella Bassa svanessen probablamein la gronda part en tuttas direcziuns la sera. Tgei plai allas cantaduras ed als cantadurs vid l’jamna da cant a Glion? Jeu creigel ch’ei seigi igl entir pachet dalla purschida che plai. Sco emprem la cumbinaziun da cantar ed en medem temps explorar la regiun dalla Surselva. Nus cantein ovras da temps passai sco per exempel madrigals e quest’jamna specialmein da cumponists da Venezia. A biaras ed a biars plai ei plinavon d’emprender d’enconuscher quella litteratura. Quella caschun datti schiglioc buc aschi stedi. Sco jeu hai udiu, plai la Casa Sentupada a biaras ed a biars. Quei liug porscha in silenzi unic ed ei fetg adattaus per in’jamna da cant. Jeu manegel era d’astgar dir che pliras cantaduras e cantadurs hagien entras nossa jamna da cant survegniu in ligiom cun la Surselva ed era cul Grischun. Co ei quei per Vus sco dirigent sursilvan da dar concert a casa? Per mei ei quei musicalmein buc auter che usitau. Clar, cheu «a casa» dat ei forsa confamigliars ed enconuschents che sesan el publicum. En gliez cass eis ei naturalmein empau pli special per mei. Jeu hai aunc adina in ferm ligiom emoziunal cun la Surselva. Or da quei pugn da vesta ei il liug da concert ella patria decisivs. Quei ha da far dapli cun mia situaziun emoziunala e buca ton cun la musica sco tala. Il tema dall’jamna da cant d’uonn ein cumponists da Venezia. Tgei musica ei quei? Venezia ha giu biars grondius ed impurtonts cumponists naven dil 15avel entochen il 17avel tschentaner. Jeu lessel menziunar mo treis: Adrian Willaert, Andrea Gabrieli ni era Claudio Monteverdi. Tuts treis han luvrau sco organists ni dirigents ella renomada Basilica di San Marco a Venezia. Cun Barbara Strozzi ei era ina dunna cumponista dil baroc representada el program. Ad ella ed ad els hai jeu dedicau l’jamna da cant d’uonn. Voces ­Illiande conta savens ovras ord il temps dalla renaschientscha ni dil temps baroc. La dumengia dils 8 da december 2024 allas 15.30 sepresenta in’autra formaziun da Willi Derungs, igl ensemble professiunal Novocanto da Berna cun in concert d’advent a Glion ella baselgia dalla claustra dominicana. Musicist da sum tochen dem cun biaras incumbensas Willi Derungs (57), il dirigent ed organisatur dall’jamna da cant Voces Illiande a Glion, ei suenter la matura alla scola Scola cantunala a Cuira sedecidius per la musica da professiun. El ha fatg studis els roms direger, trumbetta, clavazin, cant e cumposiziun al conservatori da Bienna ed a la Scol’aulta da musica e teater a Berna. Tier Ewald Körner ha Willi Derungs absolviu ulteriurs studis ella direcziun d’orchester. Allas universitads da Berna e da Turitg ha el fatg studis da scienza da musica, historia e pedagogia. Willi ­Derungs ei dirigent cun ina experientscha da biars onns. El ha dirigiu numerusas formaziuns en plirs cantuns. Denter auter eis el era staus dirigent dalla Musica dil marcau da Grenchen/SO ni era dalla Societad da musica Bern/Bümpliz. El collaborescha regularmain cun differents chors, orchesters (p.ex. Sinfonica Orchestra Biel, Capriccio Basel) e cun solistas e solists en Svizra ed egl exteriur. Derungs ha fundau igl onn 2006 il Chor da concert bernes Canto Classico ed anno 2009 igl Orchestra Classica. 2016 ha Willi Derungs fundau il chor da cantadurs professiunals Ensemble Novocanto ed igl ensemble vocal Musica Classica. Sper sia lavur multifara da direger lavura WIlli Derungs sco collaboratur scientific alla Scol’aulta d’art ­(ZHdK) a Turitg. (fmr/mg) Cantar e guder la Surselva Dapi 12 onns organisescha il musicist lumnezian Willi Derungs che habitescha a Berna l’jamna da cant Voces Illiande en Surselva. L’jamna da cant d’uonn cuozza aunc entochen oz venderdis sera ed ha liug a Glion ella Casa Sentupada. Var 20 cantaduras e cantadurs laics ed ina sopranista professiunala prendan part dall’jamna da cant, nua ch’ei vegn extercitau ovras d’ina cumponista e da plirs cumponists da Venezia. Quella citad hagi giu biars grondius ed impurtonts cumponists naven dil 15avel entochen il 17avel tschentaner, di il dirigent Willi Derungs. Barbara Strozzi, Adrian Willaert, Andrea Gabrieli ni era Claudio Monteverdi furneschien las partituras per l’jamna da cant d’uonn da Voces Illiande. (fmr/mg) Il musicist Willi Derungs organisescha e diregia l’jamna da cant da Voces Illiande Il chor da Voces Illiande datti dapi igl onn 2012. El consista per regla da 20 tochen 30 cantaduras e cantadurs.

«Habitar el territori alpin.» Aschia senumna igl arranschament da quest atun dil Forum Medelina. La scuntrada cun discussiun al podium e discussiun libra ha liug sonda proxima el Center sursilvan d’agricultura a Mustér/Salaplauna. «Pervia dalla tendenza dall’invidualisaziun dalla societad s’interessescha bia glieud per fuormas da habitar communablas», scriva l’Uniun Medelina ch’organisescha il Forum Medelina, en ina communicaziun als mieds da massa. Ils motivs per novas fuormas da habitar pon vegnir attribuids al basegns dil contact cun autra glieud ni la participaziun ad ina fuorma da habitar. In auter aspect pon criteris dallla persistenza esser. «El territori rural ed en regiuns periferas alpinas seporscha bia potenzial per innovaziuns socialas en connex cul habitar communabel», constatescha l’uniun. Il medem mument maunca denton il spazi da viver. Spazi da viver pagabel maunca En consequenza dall’iniziativa da secundas habitaziuns ein ils prezis specialmein per casas e habitaziuns veglias s’augmentai fermamein. Entras la cumpra da quels objects da persunas dalla Bassa maunca als indigens pli e pli spazi da viver pagabel. Davart quei tema vegn ei discutau uonn al Forum Medelina. Alla discussiun al podium separticipeschan Res Keller, iniziant dall’Associaziun Kalkbreite Turitg; Riet Fanzun dall’Uniun Anna Florin – per vitgs cun veta; Alex Messmer dall’Associaziun da baghegiar Tenna ed Yvonne Michel Conrad dalla Cuminonza d’interess per spazi da viver Cuera. Suenter la discussiun al podium moderescha Stefan Forster, president dall’Uniun Medelina, la discussiun. Il Forum Medelina ha liug sonda, ils 19 d’october 2024 el Center sursilvan d’agricultura a Mustér/Salaplauna. El entscheiva allas 16.00. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns, sco era las indicaziuns per s’annunziar suenter il podium per la tscheina el hotel Medelina a Curaglia: medelina.ch. Impressiun dil Forum Medelina igl onn 2023.

Las Pendicularas Mustér SA han fatg igl onn da fatschenta passau ina sperdita da 720 000 francs. Silla proxima stagiun vegnan il restaurant Paradis sil Cuolm da Vi e la scursalera a Caischavedra en funcziun. Il venderdis sera han las Pendicularas Mustér SA salvau lur radunonza generala el restaurant da muntogna a Caischavedra. Il cussegl d’administraziun cun Marcus Weber alla testa ha dau plaid e fatg davart igl onn da fatschenta passau. Igl unviern ei staus signaus da fetg bia neiv. «La stagiun havess buca stuiu vegnir terminada gia igl avrel. Ella havess saviu vegnir prolunghida entochen il zercladur», constatescha Marcus Weber. Scursalera e Paradis Persuenter ha la biara neiv giu per consequenza che las lavurs vid las investiziuns al cuolm ein seretardadas. Medemamein la stagiun da viandar. La stagiun da stad seigi stada normala. Ils hosps da vacanzas prefereschien puspei vacanzas da bogn enstagl da serender els cuolms. Consequentamein seigi la sviulta dil temps da corona buca vegnida contonschida. «Grazia a nossas investiziuns ed activitads havein nus tonaton saviu augmentar il grad d’enconuschientscha da nossa destinaziun. Nossa finamira ei da tener ils hosps cun qualitad ed attracziuns e da gudignar novs culla propaganda bucca tier bucca», accentuescha Marcus Weber. En vesta alla stagiun d’unviern 2024/25 vegn nova infrastructura en funcziun. Aschia la nova structura dalla staziun da muntogna a Caischavedra ni il niev restaurant Paradis sil Cuolm da Vi e la scursalera a Caischavedra. Il quen dallas Pendicularas Mustér SA pigl onn 2023/24 siara cun ina sviulta da 15,2 milliuns francs. Sut il streh sedat ina sperdita da 720 000 francs. Igl onn avon havevan las pendicularas aunc fatg in deficit da 1,82 milliuns francs e quei tier ina sviulta meins aulta. Energia caschuna fastedis In factur ch’engreviescha las Pendicularas Mustér SA e dil reminent era biaras autras pendicularas, ein ils cuosts d’energia. Per quei motiv ein ellas sedecididas da surprender igl implont solar Desertasol. In’emprema part dalla sanaziun digl indrez ei fatga, l’autra part suonda l’auter onn. Sco il directur Stefan Arnold di, spetgan las Pendicularas Mustér SA silla decisiun dall’Axpo da baghegiar l’Ovra da fotovoltaica Magriel. Pendents ei era il project d’ennevar da Caischavedra entochen S. Catrina. «En quei connex essan nus aunc vid empruar da liquidar ina protesta e lu da spitgar silla lubientscha», di Stefan Arnold. L’auter onn prevedan las pendicularas da remplazzar il runal Dadens. Aunc buca decidiu eis ei, schebein la sutgera Parlet vegn remplazzada ni buc. Schegie, duvrass ei leu ina correctura dalla pista. Reeligiu il cussegl d’administraziun Cun occasiun dalla radunonza generala il venderdis sera el restaurant da cuolm a Caischavedra ha il cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA priu cumiau da siu commember Francestg Cajacob. El ei buca vegnius remplazzaus. Ils ulteriurs – Marcus Weber, Vincent Augustin, René Epp, Martin Kreiliger ed Ueli Sutter – ein vegni reeligi. Ina collaboratura e dus collaboraturs festiveschan lur giubileums da lavur: Carli Columberg (30 onns), Monica Cardoso e Bartolomeu Neves Pereira dos Santos (mintgamai diesch onns). Marcus Weber ei e resta president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Mustér SA.

La fin d’october 2024 eis ei 125 onns dapi ch’il vitget da Casura en Val Medel ei barschaus giu. Persunas han buca pitiu donn. Damai ch’igl incendi caschunau d’affons che fagevan termagls cun schuebels ha destruiu cumpleinamein las casas, han ils avdonts stuiu bandunar il liug e secasar en auters vitgs ella Val Medel. Incendis cun grevas consequenzas ha ei dau plirs ella Val Medel pli baul. Il grev ei succedius igl onn 1777 a Curaglia. Sco ins sa leger el cudisch Val Medel, ei quel succedius ils 13 da settember e ha intschendrau 32 casas, 28 clavaus e nuegls, 33 talinas e truaischs ed il clutger baselgia. Il vitg ei vegnius destruius per gronda part. 1825 ei succediu in ulteriur grond incendi, quel a S. Roc. Otg casas, sis clavaus e treis truaischs ein vegni destrui. Adina puspei han era singulas casas e baghetgs d’economia ella val barschau. Ils 20 d’october 1899 ei il vitg da Casura, situaus sur Drual alla costa seniastra dalla Val Medel, daventaus l’unfrenda dallas flommas. Fatg termagls cun schuebels «Igl incendi ei succedius per malprecauziun cun schuebels surdai als affons per purtar quels ord la val dadens il vitg da Casura a casa. Leu lavavan las dunnas vestgadira, damai che la lingia d’aua pil vitg menava negin’aua pervia dalla schitgira. Per saver lavar la vestgadira ella val havevan ils umens construiu ina fuina cun in priel per saver scaldar l’aua.» Quei san ins leger el cudisch Val Medel cumparius igl onn 1996. Returnond el vitg han ils affons fatg termagls cun schuebels en in clavau. Fein e strom sec ha spert pigliau fiug quei di da bialaura ed en in pign interval ei il clavau staus en flommas. Damai ch’il fiug ei ruts ora cuort avon miezdi, eran biars umens ad uaul ni vid autras lavurs ordeifer il vitg. Spert ei igl incendi sederasaus sin baghetgs vischinonts ord lenn e cun tetgs da slondas. «In muvel ha pudiu vegnir deliberaus, entgins salvanoris e gaglinas han buca saviu vegnir spindrai», stat ei scret el cudisch. Igl agid vegnius neutier hagi buca pli saviu impedir il mender. Ina casa dubla, ina sempla sco era quater clavaus cul fretg ein barschai giu. Mo pauc digl inventari dils tenercasa ha saviu vegnir spindraus. Flepp, Giossi, Simonet e Giger La stad 2006 ha sur Martin Bearth scret in’interessanta contribuziuns els «Piogns» - il magazin dalla Val Medel – davart las famiglias che han viviu a Casura. Mo lu era nua che lur via ha menau suenter haver piars ualti bein tut. Auter che baghetgs d’economia ei denton nuot vegniu baghegiau da niev a Casura. «Derivonts da Casura ein las famiglias Flepp, Giossi, Simonet ed era Giger», scriva Martin Bearth. La famiglia Simonet haveva bandunau Casura avon il barschament. En quei artechel po Martin Bearth lu era haver anflau la soluziun, daco che las famiglias Flepp e Giossi han tschercau lur dimora suenter il barschament ad Acla, empau pli ensi ella Val Medel. Els cass dils Flepps, Giossis e Gigers ei la colligiaziun cun Acla sedada entras maridaglias ni entras cumpra d’ina casa leu. Malgrad la gronda catastrofa per las famiglias pertuccadas, vegn Martin Bearth tonaton era tier in aspect positiv da quei incendi: «Il positiv da quella pupira da pli baul fuvan ils ferms ligioms da parentella. Ins segidava denter parents.» Probablamein ei quei era stau il cass tier quei barschament. Vischnaunca decretescha scamonds Sin fundament dil barschament da Casura ha la vischnaunca politica da Medel reagiu spert, decretond differents scamonds rigurus. Tenor il cudisch Val Medel ha la radunonza da vischnaunca concludiu gia ils 29 d’october 1899 denter auter il suandont: «Tuts geniturs d’in affon che vegnan traplai cun zulprins en sac ni sin maun vegnan immediat puni cun 30 francs. Da quels van 20 francs en cassa da vischnaunca e 10 francs al tgisader. La suprastonza duei s’adressar tiegl uffeci da cumin per schar admonir e censurar ils affons che han caschunau ils barschaments ton a Casura sco a Curaglia sco era ils geniturs da quels affons.» Alla medema radunonza communala ei vegniu decidiu d’installar in comite d’agid e da metter a disposiziun gratuitamein la lenna per reconstruir ils baghetgs a Casura. Il comite d’agid ha la fin finala rimnau 75 francs. A Casura stattan oz dus baghetgs d’economia, sco era ina suoschna cun begl. Dil vitg d’antruras ein ton sco nuot pli da veser. «Ina destrucziun totala dad in vitg ei sclaussa oz» Ei la destrucziun d’in vitget entras in incendi sco a Casura en Val Medel era pusseivla oz? Tenor il cumandant dils Pumpiers Sursassiala, Gion Tenner, probablamein buc. Ils mieds naven digl alarm entochen la tecnica da stizzar fiug ch’ils pumpiers han oz, lubeschan in’intervenziun sperta ed efficienta. Hans Huonder/FMR «Cumbatter in fiug, emporta buca con gronds, dependa da plirs facturs. Temps d’alarm: Pli spert e meglier. Liug dil seracass ed access sco era cundiziuns da via ni per exempel neiv. Bien equipament e cumpetenza dils pumpiers. Plinavon la construcziun dils baghetgs ed il cuntegn da quels. Ulteriurs facturs ein l’aura, en special il vent, mo lu era ils mieds da stizzar ch’ein avon maun. Leutier s’auda era empau cletg», di Gion Tenner. El ei cumandant dils Pumpiers Sursassiala. Quei corp ei responsabels pigl intschess dallas vischnauncas da Mustér, Tujetsch e Medel. Infrastructura moderna Silla damonda dalla FMR, schebein in tal cass sco quel da Casura fussi era pusseivels oz di Gion Tenner: «Da quella damonda essan nus sefatschentai ensemen cun anteriurs pumpiers da Rueras e Sedrun en connex cul barschament da Selva en Val Tujetsch 1949. Las prestaziuns dallas pumpas ein oz bia pli grondas ed igl equipament dils pumpiers lubescha d’entrar en casas che brischan. Era la mobilitad lubescha in’intervenziun sperta. Plinavon san ins cun agid digl autoscala stizzar da surengiu il fiug. Il ventilatur a gronda prestaziun lubescha da sferdentar a moda fetg effectiva ed aschia medemamein da stizzar.» Quellas cundiziuns munchavien a sias uras ton a Selva, sco a Casura ed en auters loghens cun incendis. Gion Tenner ei perschuadius: «Tenor miu giudicament tenessen nus oz quels loghens. Forsa che dus ni treis baghetgs barschassen. Gest tenor situaziun forsa era zatgei dapli. Denton ina destrucziun totala dad in vitg ei oz ton sco sclaussa, sch’ei vegn buca dau fiug cun intenziun en plirs loghens.» Ei fussi era buca bien, sch’ei fussi buca pusseivel da dar il damogn ad in cass semegliont sin fundament dallas investiziuns fatgas ils davos onns e decennis: «Tuttina havein nus cocs da vitgs che fan quitaus: Curaglia dado baselgia, Mutschnengia, Rueras giudem il vitg ni Raveras a Mustér. Decisiv ei en mintga cass con spert ch’ei vegn alarmau sur 118.» In ulteriur problem a Casura «Il cass da Casura: Leu vegn aunc in ulteriur problem vidlunder, numnadamein il transport dalla aua. En in tal cass segida la digitalisaziun cun nus oz. Cun agid dad in’app savein nus schar quintar las posiziuns dallas sprezzas e dils vehichels da stizzar. Per objects impurtonts possedein nus plans d’intervenziun preventivs. Cun agid dad in’app vegnan quels mussai automaticamein tier in alarm al meinaacziun ed el sa mo aunc ordinar las posiziuns proponidas», explichescha Gion Tenner las pusseivladads ch’existan oz. Era Casura fussi aschia oz buca pli in grond problem. «Dapi entgins meins examinein nus Pumpiers Sursassiala era nova software che sustegn nus naven digl alarm entochen l’intervenziun dil seracass», di Gion Tenner. Il vitget da Drual en Val Medel. Sur lez – a Casura – sesanflan oz aunc dus clavaus. Quei liug era habitaus avon il barschament da 1899. Gion Tenner ei cumandant dils Pumpiers Sursassiala. Sut si’egida ei il corp vegnius modernisaus e scolaus intensivamein ils davos onns. 125 onns suenter igl incendi a Casura Ils 20 d’october 1899 ei il vitget da Casura en Val Medel daventaus l’unfrenda d’in incendi. Il motiv da quel ein affons stai che havevan fatg termagls cun zulprins. Sis baghetgs ein vegni destrui. Suenter quei barschament ha la vischnaunca da Medel decretau plirs scamonds. Fuss in incendi da tala dimensiun era pusseivels oz? Quella damonda ha la FMR tschentau al cumandant dils Pumpiers Sursassiala Gion Tenner. El di: «Ina destrucziun totala dad in vitg sco lezza ga a Casura ei oz ton sco sclaussa sch’ei vegn buca dau fiug cun intenziun en plirs loghens.» Las pusseivladads d’alarmar, ils mieds tecnics e la cumpetenza dils pumpiers ein oz da tut in’autra qualitad. (fmr/hh)

Giachen Maissen. En quei film che ha giu premiera avon exactamein 25 onns gioga Pascal Albin da Mustér la rolla principala. El ei igl idol ed il desiderau dallas dunnas giuvnas. La FMR ha entupau igl actur da lu ch’ei restaus singulars. L’Ottilia – sco el vegn numnaus da tuts tenor il num da sia mumma – vegn plidentaus aunc oz davart sia rolla sco Giachen Maissen cul Golf GTI tgietschen: Il Harry Hasler dalla Surselva. La persuna Giachen Maissen ei buca naschida pér el film realisaus sisum la Surselva ed en romontsch sursilvan. Mo en quel ha el survegniu ina fatscha. Naschida ei la historia en fuorma da columnas ella gasetta da giuvenils Punts. Fabian Huonder da Mustér era igl autur da quellas historias. El ei pia aschidadir il bab da Giachen Maissen, il mecanist d’autos surcargaus cun clichés: El ei in lässig, sa beiber senza vegnir stuorns ed ir spert cun auto. Il reschissur dil film, Daniel Candinas, oriunds da Surrein, ha detg en in’emissiun da RTR cuort avon la premiera dil film igl october 1999: «Il lungatg da Giachen Maissen ei specials. Mintgin less esser sco el, mo el ei singulars.» Al festival da film a Surrein ha il film giu premiera ed aunc oz san ins veser quella producziun divertenta egl internet. Empau sco Harry Hasler Las emissiuns da Harry Hasler cun Viktor Giacobbo sin SRF eran da gliez temps actualas. «Giachen Maissen ei aschidadir il Harry Hasler sursilvan. In tip cun in caracter singular, in che sa co la veta ei», di Pascal Albin (48) ella retrospectiva sin siu engaschament sco Giachen Maissen. 1999 seigi el vegnius plidentaus culla damonda, sch’el lessi giugar quella rolla: «Naturalmein, quei ei stau negin tema.» Enteifer in’jamna ei il film vegnius realisaus. «Nus luvravan per part dalla damaun allas otg entochen la sera suenter mesanotg», di Pascal Albin e constatescha: «Per mei ei quei stau zatgei resch niev. Igl ei stau bi da luvrar cun glieud che haveva gia savida sin quei sectur. Per mei persunalmein ei quei stau ina grondiusa experientscha.» En quella rolla seigi el sesentius empau sco in retg: «Esser el center d’ina historia, quei ei stau bi.» Buca da far curvien, sch’ins dat in sguard el film nua ch’el ei desideraus da biaras dunnas giuvnas ch’ein gia ventireivlas, sch’el mira sin ellas. «Has viu, el ha mirau sin mei», di ina giuvna a sia camerata. Aunc ina ga Giachen Maissen? Schebein el seschluitassi aunc ina ga en ina semeglionta rolla di Pascal Albin: «Giebein. Dil reminent sun jeu vegnius dumandaus concretamein avon entgins meins, sch’jeu fussi interessaus vid ina secunda part dil film Giachen Maissen.» Danunder che la damonda ei vegnida e con concreta ch’ella ei ha Pascal Albin – che vegn numnaus Ottilia tenor il num da sia mumma – buca vuliu tradir. Apropos Giachen Maissen: «Ina gascha ha ei buca dau per quella rolla. Persuenter la honur.» Aunc oz vegni el dumandaus ina ga ni l’autra: «Eis ti buca il Giachen Maissen?» «Ei era in auter temps» Ils onns avon la midada dil millenni eran per la giuventetgna sisum la Surselva quels dil Golf GTI – pil pli cotschens – e dil Postigliun a Mustér. Auto e bar giogan lu era in’impurtonta rolla en quei film che cuoza 33 minutas. «Nus s’entupavan el Postigliun e da leu mava ei lu vinavon pli tard. Quei temps ei aunc adina en miu cor. Il Postigliun era il liug da bia giuventetgna», di Pascal Albin. El seigi in tip che hagi bugen contact cun autra glieud, che tschontschi bia e ch’emprendi aschia era d’enconuscher bia glieud: «Quei drovel jeu. Il contact persunal apprezieschel jeu era en mia plazza tier las Pendicularas Mustér SA.» Leu eis el responsabels per la cuschina dall’ustria a Lai Alv e novissimamein era sco menader dalla cuschina el restaurant a Caischavedra. Mo Pascal Albin di era: «Jeu sun in tip che sedifferenziescha dalla massa. Jeu sun sco jeu sun.» Autos han giugau ina rolla pli baul ella veta da Pascal Albin: «Jeu hai giu differents models da Golf ed Audi. Oz ein autos buca pli aschi impurtonts per mei, schegie ch’jeu mirel adina bugen in bi auto.» Il mecanist ch’ei cuschinier Pascal Albin ha empriu da mecanist d’autos e ha luvrau en differents mistregns. La cuschina ei per el denton ina caussa dil cor: «Jeu hai luvrau bia ensemen cun miu frar Aluis ch’ei cuschinier da professiun. Dad el ed a moda autodidactica hai jeu empriu fetg bia. Jeu hai fatg persenn che nos hosps da vacanzas laian sefascinar per nossas specialitads.» Avon in temps hagi el cuschinau russers per ina gruppa e declarau a quels la historia da quella spisa. Denter quels erien medemamein Americans ed Engles ed els hagien giu plascherun. In’autra ga seigi el strusch vegnius da dar il damogn da far bulzani. Far ligiongias, sechentar schambun e carnpiertg seigi in da ses gronds hobis, ir per bulius medemamein. Pascal Albin ei carschius si a Mustér ensemen cun ina sora e dus frars, tuts in bien ton pli vegls ch’el. El ei restaus Giachen Maissen In discuors cun Pascal Albin 25 onns suenter las aventuras da Giachen Maissen lai negin dubi: El ei in tip communicativ, aviert e simpatic. E sco lu, eis el aunc adina persuls, schegie ch’el era la steila da bia giuvnas. «La dretg femna ei buca vegnida. Ei ha buca duiu esser. Forsa era perquei che mia veta ei memia selvadia. En mintga cass havess ei stuiu esser ina femna cun gnarva sco sugas da fier. Mo jeu sun perschuadius ch’ei fuss iu culla dretga», di Pascal Albin cun bucca rienta. Giachen Maissen – 25 onns pli vegls Igl october 1999 ei il film sursilvan Giachen Maissen vegnius presentaus a Surrein. En quel gioga Pascal Albin (48) da Mustér la rolla principala. El ei il desiderau dallas giuvnas: Il pli lässig, quel che sa beiber senza vegnir stuorns e quel ch’ei il pli spert cun siu GTI. 25 onns pli tard seregorda Pascal Albin da quei temps che la giuventetgna s’entupava el Postigliun a Mustér. (fmr/hh) Giachen Maissen ei 25 onns pli vegls. El ei, sco el ei, mo lai encrescher empauet pil temps da giuventetgna avon la midada dil millenni. Pascal Albin alias Giachen Maissen avon il Postigliun. Ina buna part dil film ei vegnida realisada en quei local amiez il vitg da Mustér.

La davosa fin d’jamna ha il CB Trun/Rabius mussau con bia ch’ei pusseivel el campiunadi dalla 3. ligia cun grond engaschi e curascha. Suenter il resultat suveran da 3:0 encunter l’equipa da Landquart ei l’emprema equipa dil CB serendida la sonda el Liechtenstein per semesirar cun Triesenberg che sesanfla sin il secund plaz en la tabella. Il plaz ch’ei normalmein en in stan bunamein perfetg semuossa tut auter als da Trun/Rabius. Damai ch’in giug da 2. ligia denter Vaduz e Puschlav ha giu liug avon il giug da 3. ligia, ei il plaz en schliet stan. Aschia sepresenta als aspectaturs sco gia sminau in giug fetg grob cun bia fouls e pauc ballapei. Era las occasiuns avon gol ein plitost raras. Las empremas 20 minutas vargan senza grondas schanzas. Tut en tut sepresenta il hosp dalla Cadi denton meglier e vegn adina puspei tier mesas schanzas avon gol digl adversari. Ei cuoza denton entochen la 29avla minuta per ch’in gol seresulta ord las breigias. Gianin Derungs reagescha bein e dat spert in culp liber dall’alla dretga giu sin Robin Monn. Lez dat directamein la flanca sill’altezia dalla lingia da tschun da Triesenberg nua che Damian Schmed sesaulza il pli ad ault e sieta il bal bellezia en gol. Entochen pausa va ei vinavon cun in giug pauc attractiv e bia fouls. Secund gol gest suenter pausa Suenter pausa paran ils adversaris dad esser pli a dies als hosps ch’aunc avon pausa. Denton gia ella 47avla minuta anfla in pass da Triesenberg la fallida adressa cun la tala da Gianin Derungs. Igl attaccader fa buca supplicar duas ga. Cun tut sia rutina metta el il bal sper il goli ora al 2:0. Mo duas minutas pli tard vegn il goli da Triesenberg malsegirs e sietta promt il bal els peis agl adversari. Robin Monn vegn denton buca da nezegiar la schanza. Cul resultat da 2:0 gia aschi baul ella secunda mesadad Trun/Rabius denton en ina leva hectica. Adina puspei vegn igl adversari frenaus cun pigns fouls el miez da Trun/Rabius. Ils culps libers da Triesenberg ein adina in motiv d’esser attents. Denton era entras quels vegnan ils caucasa buca tier ina schanza concreta ni schizun tier in gol. Per gliez ei la defensiun dils hosps memia segira. Acziuns malgestas Il cuntrari plitost: Ella 62avla minuta vegn Gianin Derungs aunc inaga lantschaus e vegn en in cumbat dad in encunter in cun il goli da Triesenberg. Il defensur vegn denton da frenar Gianin. Entochen la fin dil giug va ei vinavon cun bia fouls ed era acziuns malgestas dall’equipa da casa. Adina vegn empruau da dar suenter senza ch’igl arbiter vegni da castigiar il pertuccau. Per gronda part e cul resultat positiv vegn Trun/Rabius denton d’ignorar il secuntener dil caucasa. En general eis ei buca stau in giug pigl egl digl aspectatur. Denton cun ina prestaziun solida naven da davos entochen davon eis ei reussiu inaga dapli al CB da vilentar il favorit ordvart. Danis Monn 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Trun/Rabius 0:2 (0:1) Gols: 29. Damian Schmed 0:1, 48. Gianin Derungs 0:2. Trun/Rabius: Livio Lozza, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Damian Schmed, Elia Schmed, Robin Monn, Orlando Monn, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Reservas: Mattia Friberg, Aurelio Carigiet, Enea Decurtins, Andri Carigiet, Silvan Cajacob, Nico Caduff e Sandro Orlik. Remarcas: Mintgamai treis cartas melnas per Triesenberg e Trun/Rabius. Trun/Rabius senza Lucas Seiler, Tizian Duff e Geo Cauzza (absents), sco era Ramon Orlik, Silvan Muoth e Denis Monn (blessai).

La tiradura Annina Tomaschett da Trun sa festivar in ulteriur bi success. La dumengia ha ella gudignau il final dil «shooting masters» dallas dunnas a Näfels. Otg ga per onn semesiran las meglieras tiraduras ed ils megliers tiradurs dalla Svizra a concurrenzas dil «shooting masters». Quei succeda ton culla buis d’aria sco cul caliber pign. Las meglieras otg ed ils megliers otg da mintga categoria absolvan allura ils finals. En quels siettan las otg meglieras tiraduras ed ils otg megliers tiradurs digl onn da lur categorias mintgamai duas serias a mintgamai tschun siets. Silsuenter vegn sittau mintgamai dus siets e quella e quel culs pli paucs puncts croda ora entochen che las duas meglieras ed ils dus megliers absolvan il final. Quei sistem procura per tensiun, era pils aspectaturs. Ils finals han giu liug la davosa fin dall’jamna a Näfels. Ella categoria dall’elita dallas dunnas ei Annina Tomaschett ida culla plema. Ella ha gudignau la concurrenza cun in avantatg da 0,5 puncts sin Muriel Züger. In 9,9 cul davos siet ha tunschiu ad Annina Tomaschett per la victoria. Sco premi ha ella retschiert – sco las ulteriuras victuras ed ils ulteriurs victurs da categoria – ina buis da caliber pign dalla marca Walther. La marca da buis Walther ei ina dallas pli enconuschentas mundialmein. Per Annina Tomaschett ei quei stau l’emprema victoria al final dils masters. (fmr/hh) Annina Tomaschett cul premi, ina buis dalla marca Walther ch’ella ha retschiert ord ils mauns da Sven Martini da Carl Walther.

La suprastonza communala dad Ilanz/Glion ei dapi in temps en contractivas culla claustra dallas soras dominicanas pertuccont il provediment d’aua. La vischnaunca sa cumprar quei implont privat e propona, per mauns dil parlament communal, da nezegiar la schanza. La claustra dallas soras dominicanas da Glion sebasa sils statuts dalla congregaziun fundada avon prest 160 onns. Sco dapi tschentaners ei la claustra sesviluppada sco cuminonza independenta. Schizun atgna aua da beiber ha la congregaziun tochen oz. Las biebein 70 soras dalla claustra vegnan buca pli giuvnas, aschia ha la cuminonza decidiu ina strategia pil futur. Il niev organ dalla claustra, la fundaziun dallas soras dominicanas da Glion, seconcentrescha silla casa materna e la baselgia claustrala. Cun ovra hidraulica pintga Conform a quella strategia venda la claustra ina gronda part da sias immobiglias entuorn la casa materna e la baselgia, pia funs agricol, cuolms e schizun il bein puril Albertushof. Actualmein contrahescha la congregaziun culla vischnaunca Ilanz/Glion pertuccont il provediment d’aua. Ils 23 d’october 2024 ei la fatschenta silla gliesta dallas tractandas dil parlament communal. La suprastonza communala propona da cumprar il provediment d’aua dalla claustra. L'ovra hidraulica pintga Sitgets/Prau Verd sur Glion. Las contractivas ein avanzadas e tochen la fin digl onn current fuss il contract semtgaus. Avon quater onns han las duas partidas entschiet a discutar d’ina midada da maun dil provediment d’aua dalla claustra. Finamira eis ei d’incorporar quel ell’infrastructura dalla vischnaunca. Gl’2004 ha la congregaziun sanau totalmein las tschaffadas e combras d’aua. Il 2011/12 han ins sanau il reservuar Sitgets/Prau Verd e 2016 construiu in’ovra hidraulica pintga. Quell’ovra pintga producescha en media 285'000 uras kilowatt quei che corrispunda al consum dad 80 casadas. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil parlament communal, generescha quei implont in gudogn brut da 75'000 francs ad onn. Impurtont a liunga vesta Tenor las duas partidas fuss ei previu che la vischnaunca Ilanz/Glion surprendess igl 1 da schaner 2025 gl’aquaduct e l’ovra pintga dalla fundaziun claustrala per in prezi da 1,8 milliuns francs. Per realisar la fatschenta concedan las soras dominicanas da Glion alla vischnaunca in emprest dad in milliun francs, la summa restonta duei in credit bancar garantir. «La cumpra dil provediment d’aua dalla claustra ei per la vischnaunca da muntada strategica. Ella sa cunquei segirar per sia reit da provediment d’aua ina quantitad supplementara da 160'000 m3», argumentescha la suprastonza communala. A liunga vesta vegni ei ad esser pli e pli impurtont da posseder fontaunas che furneschien era en periodas da schitgira avunda aua. Ils 23 d’october vegn il parlament communal a prender posiziun en caussa.

Dumengia ha la pleiv da Lumbrein festivau sia perdanonza en honur da Nossadunna dallas dolurs. Sco mintg’onn ein pli che 100 persunas, carschi ed affons, stai en acziun ed involvai. Gl’usit ecclesiastic ei ina tradiziun religiusa fundada avon varga 300 onns. Sper la fiasta da sogn Placi ei la perdanonza da Lumbrein probabel la pli enconuschenta tradiziun ecclesiastica en Surselva. Dumengia han ils da Lumbrein festivau la fiasta da Nossadunna dallas dolurs (mira scaffa). In rodel da processiun – ina specia da scenari – reglescha exact la successiun. En tut ein 63 persunas, da quei 22 affons, involvai. La Cumpignia da mats ei gest vegnida ord baselgia ed ha entschiet a marschar silla ruta dalla processiun. Sco in toc da teater Il rodel da processiun enconuschan ils da Lumbrein, mintgina e mintgina ei zacu e zaco staus participaus ed ha giu ina funcziun. «Igl ei stau ina bellezia perdanonza, cun massa glieud ed in cletgun cull’aura», resumescha Elmar Collenberg la manifestaziun da dumengia vargada. Ensemen cun Erika Capaul-Donau, Anton Capaul e Curdin Casaulta, fuorma el il comite ch’ei staus responsabels enteifer la pleiv per la processiun. Igl ei il punct culminont dalla perdanonza. Organisar quella processiun seigi pauc auter che da menar reschia ed inscenar in toc da teater, ha Elmar Collenberg manegiau. Requisits pigns, naven da plumatschs, cruschs e halumbards, tochen tier la vestgadira dil geni e quella dallas «Otg grondas» e las treis Marias, reglescha il rodel da processiun mintga detagl. Buca meins che 63 persunas han ina rolla ell’inscenaziun cun 36 gruppas e figuras. Il geni (sen.) ensemen culla squadra dallas Marias e purtadras da plumatschs. Avon la processiun ei mintgamai il survetsch divin festiv. Il plevon sur Dirk Jasinski ha celebrau quel senza predicatur festiv. Il chor KontraCant cul dirigent Flavio Bundi ha embelliu la messa festiva. Suenter ch’ei haveva aunc pluiu la damaun, ei il tschiel sesclarius e la processiun ei semessa en moviment. «Tut ei iu si bein. Nus essan fetg satisfatgs ed engrazieivels co tuttas e tuttas e tuts han cooperau, ein segidai e s’engaschai» ha era Erika Capaul manegiau. La squadra che ha «menau reschia» ei cunzun engrazieivla che sogn Pieder ei staus grazius culla processiun 2024 da Lumbrein. 1920 midau il termin da fiasta «La biala e zun attractiva processiun astga maina vegnir considerada sulet sco demonstraziun folcloristica da tradiziun ed object da contemplar, stend spalier e fotografond, mobein sco mussament vivent da cardientscha», ha redactur Giusep Capaul scret avon 24 onns el guid dalla processiun. Pigl onn sogn 2000 ha la pleiv da Lumbrein ediu in muossavia per la fiasta da Nossadunna dallas dolurs a Lumbrein. Giusep Capaul presenta en quei guid la processiun, sia historia e muntada. Gl’usit ha connex culla confraternitad da Nossadunna dallas siat dolurs. Sco quei che Giusep Capaul scriva, han ins fundau quell’instituziun pietusa 1720 cun ina bulla apostolica. La confraternitad han entschiet ad organisar la passiun da Lumbrein e la processiun leutier. La processiun era mintg’onn, e mintga 20 onns organisav’ins la representaziun dalla passiun. Ins haveva fixau la perdanonza, la fiasta da Nossadunna dallas dolurs, sill’emprema dumengia da cureisma. Culs onns ha quella retschiert il surnum «tscheiver da caschiel», demai ch’ins stueva desister dalla carn. Ferton ch’ins ha calau 1882 culla producziun dalla passiun, ei la processiun solemna semantenida tochen oz. 1920 ha la radunonza da pleiv decidiu da stuschar il termin da processiun dall’emprema dumengia da cureisma silla secunda dumengia d’october. Per l’ina demai che la processiun era il pli savens ella neiv. Per l’autra perquei che la fiasta devoziusa, cun gigina, abstinenza e renunzia a divertiments publics, era memia datier dil tscheiver ordinari cun fracass e canera. Ils purtaders da s. Cruschs e vuts, escortai dad umens cun spadas.

Trun/Rabius ha gudignau la sonda il giug da 3. ligia ordeifer encunter Triesenberg. Grazia a quels treis puncts ei l’equipa dalla Cadi ussa tschunavla ella tabella. Il giug denter Walenstadt e Schluein Glion ei vegnius refretgs. El campiunadi dalla gruppa 1. dalla 3. ligia marscha Bogn Ragaz cun gronds pass en direcziun dalla 2. ligia regiunala. La squadra songagliesa ha era gudignau igl otgavel giug da quest atun. Ella ha battiu Landquart. Igl avantatg da Bogn Ragaz sil secund dalla tabella Triesenberg munta gia nov puncts. Triesenberg da sia vart ha munchentau da mantener il contact cun Bogn Ragaz. L’equipa dil Liechtenstein ha numnadamein spiars a casa encunter Trun/Rabius cun 0:2. L’equipa dalla Cadi, trenada da Claudio Bundi, ei ussa tschunavla ella tabella cun 12 puncts. Els davos dus giugs ha Trun/Rabius survegniu negins cuntergols, quei plaida per la prestaziun defensiva e la disciplina dalla squadra. Il giug denter Walenstadt e Schluein Glion ei vegnius refretgs. Danis/Tavanasa spiarda mo per pauc Danis/Tavanasa ha spiars la dumengia a casa il giug dalla 4. ligia encunter il capogruppa Surses cun 0:1. La victoria dils Surmirans ei denton buca aschi aulta sco quei ch’ins havess pudiu spitgar sin fundament dallas prestaziuns mussadas entochen ussa. A Danis/Tavanasa fuss ei bunamein reussiu da procurar per ina surpresa, pertgei Surses haveva aunc spiars negins giugs entochen la dumengia. Sin fundament da quella victoria resta Surses alla testa dalla tabella cun treis puncts avantatg sin Lumnezia che ha giu negin giug la fin d’jamna. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ha Rueun battiu Danis-Tavanasa cun 3:0. Tobias Schär, Mirco Dermond e Jonathan Flütsch han sittau ils treis gols alla victora pils indigens. Grazia a quels treis puncts semegliura Rueun sil tschunavel plaz dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz 1:3 Triesen – Mels 2:3 Panaduz – Sevelen 2:3 Cuera 97 – Sargans 2:0 Triesenberg – Trun/Rabius 0:2 Walenstadt – Schluein Glion refretg 1. Bogn Ragaz 8/24; 2. Triesenberg 8/15; 3. Walenstadt 7/13; 4. Cuera 97 8/13; 5. Trun/Rabius 8/12; 6. Schluein Glion 7/10; 7. Panaduz 8/9; 8. Sargans 8/9; 9. Mels 8/9; 10. Sevelen 8/9; 11. Landquart 8/8; 12. Triesen 8/7. 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Surses 0:1 1. Surses 7/21; 2. Lumnezia 7/18; 3. Lai Valbella 7/16; 4. Tusaun/Cazas 7/13; 5. Schlarigna 7/9; 6. Schluein Glion 7/7; 7. Danis-Tavanasa 8/7; 8. Valposchiavo 8/5; 9. Bregaglia 7/3; 10. Domat 7/2. 5. ligia, gruppa 1 Rueun – Danis-Tavanasa 3:0 1. Trun/Rabius 8/16; 2. Lusitanos de Samedan 6/14; 3. Panaduz 7/11; 4. Schlarigna 7/11; 5. Rueun 6/9; 6. Tusaun/Cazas 6/8; 7. Laax 6/7; 8. Lumnezia 8/6; 9. Danis-Tavanasa 6/3. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Surselva 5:1 Uznach – Schmerikon – Vaz-sut 4:3 1. Panaduz 7/21; 2. Walenstadt 8/18; 3. Balzers 6/15; 4. Flums 7/13; 5. Vaz-sut 7/9; 6. Surselva 7/9; 7. Uznach-Schmerikon 7/9; 8. Grischun Central 6/7; 9. Eschenbach-Wagen 6/6; 10. Triesen 6/3; 11. Schwanden 7/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Uznach 1:0 Brühl – Grischun Central 9:1 Montlingen – Sargans 2:1 1. Rorschach-Goldach 8/18; 2. Cuera 97 9/18; 3. Montlingen 9/16; 4. Sargans 8/10; 5. Uznach 7/9; 6. Domat 8/9; 7. Mels 8/8; 8. Glarnerland 7/6; 9. Brühl 7/5; 10. Grischun Central 7/0. Balzers ha retratg si’equipa. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Mels – Bühler 3:0 Frauenfeld – Romanshorn 2:1 Widnau – Triesen 2:1 Cuera 97 – Domat 5:1 1. Bühler 7/18; 2. Mels 7/15; 3. Cuera 97 7/13; 4. Uzwil 7/12; 5. Romanshorn 8/12; 6. Triesen 8/10; 7. Frauenfeld 7/9; 8. Widnau 7/8; 9. Tusaun/Cazas 7/8; 10. Rapperswil-Jona 6/2; 11. Domat 7/1.

L’jamna vargada han ils commembers dalla protecziun civila dalla part su dalla Surselva absolviu lur cuors da repetiziun. En siat vischnauncas ei vegniu luvrau, denter auter vid la sanaziun dalla punt en Val Tenigia. La Protecziun civila Surselva organisescha dus cuors da repetiziun per onn. A quel dalla primavera separticipeschan ils commembers dalla part sut dalla Surselva, a quel digl atun quels dalla part su. Duront treis dis ein quels da Sursaissa e Breil entochen Tujetsch e Medel vegni clamai al cuors. En siat vischnauncas han els prestau differentas lavurs en favur dil cuminetel. Tut en tut han 69 persunas absolviu quei cuors da repetiziun. Punt sanada en Val Tenigia In dils siat plazzals ei staus en Val Tenigia sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg. Leu ei la punt sur il Rein da Sumvitg vegnida sanada. Ella era en in schliet stan. «Dad ina vart havein nus stuiu alzar ella. Pigl auter havein nus remplazzau las aissas dalla punt ch’eran marschas. Medemamein eis ei stau necessari da construir in niev tschabergal», di il meinagruppa Seamus Venzin. La construcziun ni sanaziun da punts seigi adina puspei ina dallas incaricas duront quels cuors da repetiziun. La dimensiun da quei project en Val Tenigia seigi tonaton stada empau pli gronda. «Quella ga havein nus era stuiu prender mesiras da segirtad», di Seamus Venzin. Tschun persunas ein stadas engaschadas vid quella lavur duront dus dis. Segidada vid la sanaziun ei era la gruppa dil menaschi tecnic dalla vischnaunca da Sumvitg. Il material per la sanaziun dalla punt ha la vischnaunca da Sumvitg mess a disposiziun. Loschs dalla lavur prestada en Val Tenigia. La punt en Val Tenigia ei sanada e semtgada pils pedunzs.

La Distec SA ha cuvretg ils tetgs da ses baghetgs a Mustér cun panels da fotovoltaica. Aschia sa l’interpresa cuvierer ina gronda part dil basegns d’energia cun quei indrez. Sco quei che la Distec SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, s’arva per ella in niev capetel: «Cun metter en funcziun il niev implont solar cun ina prestaziun da 360 kwp, savein nus cuvierer naven dad immediat ina gronda part dall’energia che nus duvrein en nos luvratoris. Igl ei energia schubra.» Ils tetgs dils gronds baghetgs a Mustér ein vegni cuvretgs il davos temps cun panels da fotovoltaica. En connex cull’installaziun seigi surtut in factur staus pretensius: «In implont solar sin 1100 meters sur mar ei buca mo ina sfida per l’integraziun ella cuntrada, mobein era ina pertuccont las cundiziuns da neiv.» Tonaton seigi ei stau clar per la Distec SA che la persistenza hagi negins cunfins. Vias innovativas e la responsabladad pigl ambient seigien ina part dalla filosofia dalla fatschenta. 75 tonnas co2 Igl implont da fotovoltaica a Mustér duei denton esser pér l’entschatta dalla stentas dalla Distec SA en favur dalla producziun d’energia schubra per ses menaschis. Prest duei era il liug da producziun a Trun vegnir cumpletaus cun fotovoltaica. Leu duei vegnir installau in’ulteriura prestaziun da 272 kwp. Ensemen cun quella contonschess la Distec SA sisum la Surselva ina prestaziun totala da 632 kwp: «Cheutras savein nus spargnar annualmein varga 75 tonnas co2. «Per la Distec SA ei quell’investiziun bia dapli ch’ina modernisaziun tecnica. Igl ei in clar confess ad in avegnir persistent. Sco in’interpresa engaschada ella precisiun e cun principis dalla fideivladad, selegra la Distec SA da cuntinuar quella via communablamein culs collaboraturs, emprendists, clients e partenaris», scriva la Distec SA. Qualitad e precisiun La Distec SA ei in menaschi che lavura cun aulta qualitad e precisiun. Sia paletta da producziun sil sectur dall’elavuraziun da metal ei fetg gronda. Leutier s’auda la montascha da gruppas da construcziun e la producziun da cumponentas, la producziun da tocca resgiada cun CNC sco era prototips e serias pintgas. Sper la lavur cun materia usitada sco itschal ed alumini, elavurescha ella era material d’aulta qualitad sco invar e titan. Ils tetgs dils baghetgs dalla Distec SA a Mustér ein vegni cuvretgs cun in implont da fotovoltaica.

Gievgia, ils 24 d’october 2024 sepresenta la musica dalla scola da recruta d’Aarau al publicum a Mustér. Il concert cun rodund 80 musicistas e musicists vegn daus el Center Fontauna. L’entschatta fenadur 2024 ha la scola da recruta ad Aarau entschiet. Sco ins sa leger en ina circulara dall’Armada svizra, consista la cumpignia da recruts 16-2/2024 da 103 umens e tschun dunnas. La direcziun musicala dalla scola ei els mauns da Philipp Werlen, sustenius da Philipp Rütsche e Maurice Weiss per la gruppa dils tamburs. La cumposiziun dalla musica ei fetg varionta: 60 sunadurs, otg alla battaria, diesch tamburs, dus ghitarists ed in cull’orgla da maun. Aschi varionts sco la cumposiziun ei era il repertori: Quel tonscha da transcripziuns classicas entochen litteratura originala actuala, parts solisticas e marschs svizzers tradiziunals. Duront il survetsch che cuoza 18 jamnas presta la formaziun differents engaschaments en favur d’autoritads militaras e politicas. In dils puncts culminonts ei stada la participaziun alla fiasta da musica dall’armada dalla Germania a Düsseldorf il settember vargau. Leu ha la musica dalla scola da recruta d’Aarau representau l’armada svizra. Cuort suenter ei la formaziun da recrutas e recruts stada d’udir al «Tattoo on Stage» a Lucerna. Leutier vegn la gronda turnea da concerts atras la Svizra. Quella ha entschiet ils 3 d’october 2024 a Romont el cantun Friburg e vegn terminada ils 30 d’october 2024 a Suhr el cantun Argovia. Tut en tut cumpeglia quella turnea otg concerts. (fmr/hh) Il concert dalla scola da recruta d’Aarau ha liug gievgia, ils 24 d’october 2024 allas 19.30 el Center Fontauna a Mustér. Reservaziuns da plaz san vegnir fatgas per info@militärmusik.ch. La musica da recruts 16-2/2024, staziunada ad Aarau, concertescha gievgia proxima a Mustér.

Dils 5 entochen ils 12 d’october 2024 ha il Camp Cadi per giuvenils giu liug danovamein en Belgia. 40 giuvenils naven da Trun tochen Rueras ein separticipai e gia per la tschunavla ga essan nus stai ad Antwerpen, il marcau cultural dalla Belgia. La tensiun ei stada gronda cu nus essan semess sin via cun Viadis Christoffel da Riein la sonda baul la damaun encunter Cuera e Basilea, lu Strassburg e Luxemburg per arrivar la sera allas sis ad Antwerpen. En sesez fuss il temps da viadi staus pli cuorts, mo las colonnas d‘autos usitadas han caschunau in retard da bunamein duas uras. Tuttina ein tuts stai cuntents dalla buna tscheina ed era leds da finalmein esser el liug destinau. La dumengia endamaun da bialaura havein nus lu per l’emprema gada fatg ina tura tras il bi marcau dad Antwerpen ed era visitau il museum da tschugalata. Omisduas aventuras han fatg impressiun ed ils Svizzers han empriu ch’era ils Beltgs san far buna tschugalata, gie schizun ch’els ein ils pli gronds producents dil mund. Tschugalata, uaflas e pommes frites han lu era accumpignau nus tras l’entira jamna e nus savein uss danunder che quellas specialitads derivan. Visetas ed excursiuns Spel marcau ad Antwerpen havein nus era visitau ils camps d’uiara ad Ypres, in’excursiun che ha fatg gronda impressiun, lu la capitala Bruxelles cun ina viseta el parlament europeic e dil marcau. Il mardis ei staus reservaus per admirar la Mar Atlantica e degustar ils pèschs frestgs dad Oostende. Ils vivs vein nus lu viu in di pli tard en Hollanda a Neeltje Jans, nua ch’ei vegn era fatg forza electrica cull’aua dalla mar e regulau l’altezia dall’aua ella tiara, aschia che grondas parts dalla Hollanda sesanflan schizun sut il nivel dalla mar. Ina tura atras il port da mar ad Antwerpen ed ina gronda tura tras las stizuns dil marcau han terminau il camp 2024. Excepiu d’in virus che ha attaccau treis participontas ei tut reussiu sco planisau e cuntents essan nus lu era returnai, schazegiond che a casa eis ei aunc adina il pli bi. Forsa ch’in ni l’auter lai encrescher pils giugs dalla sera, per la buna cumpignia ed ils bials e leghers muments, mo las bunas regurdientschas restan. 2025 a Paris La fin dil camp munta pils menaders gia l’entschatta dil niev camp 2025 che meina puspei a Paris. Las annunzias san gia vegnir fatgas proximamein sut campcadi.ch. Nus engraziein alla Fundaziun Tür auf – mo vinavon, allas pleivs dalla Cadi e tuts sponsurs che possibiliteschan quell‘jamna da sentupada pils giuvenils. La fontauna da Brabo – il herox d’Antwerpen. Neeltje Jans en Hollandia. La staziun principala d’Antwerpen.

Lotar Tomaschett (57) da Trun ei staus il fotograf ufficial dallas occurrenzas da 600 onns dalla Ligia Grischa che han giu liug naven dalla primavera entochen quest’atun a Trun. El lavura tier la vischnaunca da Trun ed ei fotograf passiunau. Dapi in temps fotografescha Lotar Tomaschett cun in’apparat ord il 19avel tschentaner. La FMR ha discurriu cul fotograf davart sia lavur pil giubileum dalla Ligia Grischa e davart siu hobi. «Igl ei nuota sempel da descriver mez tgi ch’jeu sun», di il pedel, fotograf e catschadur passiunau Lotar ­Tomaschett. «Jeu sun naschius e carschius si a Trun, haiel frequentau a Trun mes empredissadis da scrinari e pli tard da pedel. Ed jeu haiel adina luvrau a Trun. Dapi 2003 sun jeu pedel dalla casa da scola.» E bugen aschunti el aunc ch’el vivi fetg bugen a Trun. «Jeu sun in tip plitost ruasseivel, sun bugen en cumpignia, mo era fetg bugen persuls.» Tgi ch’ei staus ad ina occurrenza dil giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa a Trun, quella ni quel ha per franc era entupau enzanua Lotar Tomaschett culla camera. El ei adina leu nua ch’ei schabegia enzatgei ed adina agl ur observond e lu puspei fagend fotografias. «Jeu lavurel bugen cugl egl e buca ton cull’ureglia. Jeu sun buca cantadur e buca musicant. Cun fotografar vegnel jeu da realisar miu plascher da visualisar e documentar schabetgs.» La fiasta centenara dalla Ligia Grischa seigi in bien exempel, di Lotar Tomaschett. «Cun fotografar las differentas occurrenzas saiel jeu contribuir sin mia moda alla documentaziun historica dil vitg da Trun.» Era il mantener impressiuns visualas per las proximas generaziuns detti gronda satisfacziun ad el, raquentai Lotar Tomaschett en discuors cun la FMR. «Miu egl fotografescha adina» Cugl egl seigi el di per di alla catscha da fotografias, di Lothar Tomaschett. El manegia che la buna fotografa ni il bien fotograf hagien adina egls aviarts per novs motivs. «Mintgina e mintgin che va culs egls aviarts pil mund entuorn sa fotografar. Quei ch’ei drova ei in bien egl, la bunaveglia, perseveronza e marveglias», di Lotar Tomaschett. E sco tier mintga hobi drovi ei igl excercezi ed ins stopi star vidlunder sch’ins vegli survegnir bialas fotografias. Lotar Tomaschett fotografescha bugen cuntradas ed el ha era ina predilecziun per portrets da persunas. E quei ch’el fetschi era fetg bugen seigi da fotografar occurrenzas. «Da raquintar ina historia d’ina occurrenza cun fotografias, quei ei propi fascinont.» Tschiens e tschiens fotografias Alla fiasta da 600 onns Ligia Grischa ha Lotar Tomaschett buca fatg mo tschien, mobein tschiens e tschiens fotografias digitalas. «Jeu mirel cuort suenter il termin atras tut quei ch’jeu haiel fatg e stezzel tut quei ch’jeu manegiel che seigi buca bien. Lu mettel jeu d’ina vart quei che vegn duvrau per las medias, medias socialas ni era quels exemplars ch’il comite d’organisaziun drova spert. Ed il rest laschel jeu ruassar in pèr dis. Igl ei bien da survegnir ina distanza tier l’occurrenza ed ir vidlunder da zavrar las fotografias», di Lotar Tomaschett che ha era gia exponiu da sias fotografias el Museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Ei dat lavur La lavur sco fotograf dalla fiasta centenara a Trun hagi el sutvaletau, di el: «Igl ei da sepreparar sil termin da fotografar cun fixar tgei fotos ch’ins sto haver. Suenter il termin eisi da mirar atras tut e far la schelta. E lu vegn la lavur per las medias socialas e per la pressa che giavischa maletgs. Vonzeivi tut che vul ton pli spert enzatgei da tei.» Da fotografar las occurrenzas dalla fiasta centenara seigi stau fetg intensiv e stregn, ofniescha Lotar Tomaschett. «Igl ei denton era aschia ch’ils bials muments domineschan. Jeu vegnel per exempel maina dad emblidar las scenas ch’ein vegnidas filmadas or el liber pil concert da detgas e fatgas.» Quellas scenas visualas preproducidas ella natira seigi stau enzatgei bellezia. Era duront il teater el liber hagi ei dau scenas fetg engrazieivlas pil fotograf. Bialas fotografias hagi el saviu far leu davos las culissas ni cul publicum. Igl ei fetg sco dad ir a catscha «La catscha ed il far fotografias han fetg biaras parallelas» manegia il fotograf Lotar Tomaschett. «Jeu emprovel adina da far ordavon in maletg, co la fotografia ideala stuess veser ora. E suenter emprov’jeu da seposiziunar el liug e da vegnir aschi datier sco pusseivel da miu maletg.» Las fotografias stoppien exnum transportar emoziuns. Quel che miri la fotografia stoppi vegnir confruntaus cun in effect da surpresa. Lu seigi la schanza dada ch’ei setracti d’ina buna fotografia, di il fotograf. Tecnica veglia fascinonta «Cul telefonin sco apparat da fotografar saiel jeu buca entscheiver la massa», remarca el. El manegia ch’ils telefonins fetschien guess flottas fotografias ozildi. «Jeu mez stoi denton haver igl apparat da fotografar vid igl egl.» Dapi in temps s’occupescha Lotar Tomaschett era d’ina tecnica veglia da fotografar. El ha construiu in’atgna camera dil 19avel tschentaner (mira front). Tier quella camera va il fotograf cul tgau sut la cozza en, el stgir, per fotografar cun agid dalla tecnica da collodium (per tudestg Nassplattenfotografie). «Quei ei fetg fascinont per mei da scuvierer ils avantatgs da quella tecnica da fotografar cun collodium che nos antenats havevan. En quella tecnica analoga vulessel jeu seperfecziunar cun temps e peda.» Lotar Tomaschett ha aunc massa plans cun siu hobi da fotografar. Liunguriala ei en scadin cass in plaid jester pil pedel, fotograf e catschadur da Trun. Lotar Tomaschett e sias fotografias Lotar Tomaschett ei il fotograf ufficial dallas festivitads da 600 onns dalla Ligia Grischa a Trun. Tgi ch’ei staus ad ina occurrenza dil giubileum da 600 onns dalla Ligia Grischa a Trun, quella ni quel ha per franc era entupau enzanua Lotar Tomaschett culla camera. El hobi da fotografar ha il scrinari e pedel dalla casa da scola da Trun cattau avon in temps in’affecziun per la tecnica da fotografar cun collodium (tudestg Nassplattenfotografie). Lotar Tomaschett raquenta denter auter digl apparat da fotografar, tenor in model dil 19avel tschentaner, ch’el hagi construiu sez e ch’el drovi pli e pli savens per far fotos cun la platta da veider. (fmr/mg) Lotar Tomaschett ha buca mo observau il teater «Sut igl ischi» sin tribuna, mobein era quei ch’ei curriu e passau agl ur dalla tribuna dil teater el liber. Fotografar ei daventau il hobi principal da Lotar Tomaschett. Cheu ina dallas paucas fotografias ch’el ha fatg da sesez. Duront las lavurs da filmar or el liber per la producziun «Detgas e fatgas» hai dau maletgs che vegnan a restar en memoria ad el Il fotograf posseda ina gronda collecziun da fotografias dalla natira. Cheu ina dils Cavistrai. Lotar Tomaschett ha construiu sez ina camera per fotografar culla tecnica da collodium

S’imaginei che Vus fusses in vierm, nunveseivels e savens buca risguardaus dils carstgauns. Mo tuttina indispensabels per la prosperitad dalla tiara. En quella glossa rapporta il vierm Victor Husli ord sia perspectiva da sia veta el tratsch da Schluein e Sagogn. (fmr/abc) Silla plazza da ballapei da Schluein strembli trasora. Leu hai jeu piars nuot – e vi era buc esser. Ei dat gie gnanc zatgei da ruer a Crap Gries. Sil tschespet strembli sco sche cavals curressan entuorn. Igl ei denton mo in triep persunas che cuoran suenter ad ina balla. Jeu stoi conceder ch’ei fuss atgnamein in bi viver sut quei tschespet: ina biala surfatscha uliva ed il pastg ha propi finas ragischs per mei e mes cumpogns. Nus havein gia empruau ora. Mo ch’ins vegn tut stuorns dil stremblem e cultem. Il vierm cumin, Lumbricus terrestris, siu num scientific. Jeu stoi conceder ch’ils ballapedists da Crap Gries ein bunamein schi husli sco jeu. Culla differenza ch’igl ei buca lur mistregn da cuorer entuorn trasora sil tschespet. Miu mistregn eis ei per­encunter da seruschnar e cavar ruosnas e vaus el tratsch. Jeu sun Victor Husli, il vierm. Igl ei mo miu surnum. In vierm ei gie da principi nuot spectacular ed ins vesa era buca trasora mei. Biara glieud ha schizun disgust da mei. In ton capesch’jeu quei. Per l’ina essan nus viarms gie buca schi attractivs sco in tschut ni in cunegl. Per l’autra ein tgau e tgil tier nus bunamein tuttina. Sco tier ina ligiongia. Oh, ussa astg’jeu buc emblidar da tradir a vus miu num da noblezia: Lumbricus terrestris. Quei tuna tonaton bein, ni buc? Sch’jeu sepresentass mintga gada cun quel, scurlassas vus il tgau. Aschia sundel jeu semplamein il vierm Victor Husli. Biars carstgauns vulan buca schar valer con che jeu e mia parantella valan e con ferms che nus essan. Nus essan propi huslis. Cu jeu cavel mes vaus, dun jeu aria al tschespet. Jeu sun buca persuls. Sin in prau d’ina hectara vivan treis milliuns viarms. Ensemen peisan els 1800 kilos. Quei han carstgauns perderts eruiu. Che nus fagein buna lavur sil prau ei véra verdad. Tals praus ed èrs che vegnan arrai e segai quater-tschun gadas ei denton nuot per nus. Leu ha gnanc la talpa schanzas da tschappar nus. Bugen savess jeu sch’il pur appreziescha mia prestaziun. Cun sias maschinas savein nus naturalmein buca concurrenzar. El crei che mo lezzas seigien huslias. Mo nus viarms essan era maschinas, fermas maschinas. Excrements dil vierm, gl'atun, cu el ei mo sut il tschespet. Lumbricus terrestris: Jeu sun loschs da quei num, perquei vi jeu far endament a vus aunc inagada miu status. Il cultem e stremblem dallas plazzas da ballapei havein nus buca da basegns, ed era ils tractors grevs buc. Bia pli bugen havein nus las plazzas da golf. Leu strembla ei per bia buca ton. Ins ha plaz e sa semover. La plazza da golf ei propi nies reginavel. Sut il tschespet dalla plazza da golf da Sagogn Schluein essan nus ina pulita armada. Il quen ei gleiti fatgs: 60 hectaras ga 3 milliuns. 180 milliuns viarms populeschan quella plazza. Las maschinas da segar ein levas e schanegian nus. Ina tiara dalla cucagna ei quella plazza da golf per nus viarms! Ussa gl’atun udin nus magari glieud che sevila sgarscheivel pervia da nus: «Quels smaledi viarms fan ina purtgaria sin quei bi pastget!» Quei tschuf sin lur bials calzers da golf plai buc ad ellas ed ad els. Jeu stoi conceder: Gl’atun eis ei semplamein cumadeivel da sesvidar gest sil pastget. La stad eis ei bia memia cauld per nus siado en quellas altezias e nus preferin lu da viver pli profund ella tiara. Jeu stoi tradir a vus ch’ils mantuns grischs che nus producin ussa ein nuot auter che nos ladimers, nossa grascha. Purs san ch’in prau drova grascha per ch’el prospereschi. Demai che lur tractors grevs spuentan nus, untgin nus silla plazza da golf. Che gliez pastget sto vegnir engarschaus, san golfists savens buc. Nossa grascha ei in custeivel cultem. Cun garanzia. S’imaginei conta grascha che nus, ils 180 milliuns Lumbricus terrestris dalla plazza da golf Sagogn Schluein, producin actualmein.

Enconuscheis Vus, caras lecturas e cars lecturs, la muntada da Vies prenum? Cu geniturs enqueran in num per lur affon nunnaschiu, vegnan els probabel strusch ad eleger quel primarmein tenor la muntada. Auter eis ei en la Bibla. Leu stattan ils nums da persunas pil pli en connex cun igl esser, cul dafar ni cun la cumparsa dalla persuna. Aschia era il num hebraic «Rut». El munta «amitga» e Rut semuossa daveras amicabla. Quella giuvna dunna ei ina da mias figuras preferidas en la Bibla. Ad ella ei in entir cudisch biblic dedicaus. Cun ses quater capetels eis el cuorts, mo el vala sco pedra litterara. Rut ei ina dunna moabita. Ella ei promta da bandunar sia patria per accumpignar la sira Naomi (hebr. l’amabla) anavos a Betlehem. Da leu eran Naomi e sia famiglia fugi avon onns, muort in fomaz. Igl um da Naomi e ses dus fegls eran morts a Moab, ella tiara nua ch’els vevan survegniu asil. Per Rut eis ei buca vegniu en damonda, da schar partir Naomi, sco ei era previu, tut persula. Ils plaids che Rut ha drizzau viers Naomi en quei mument da partenza lain sentir che Rut agescha buca mo sco brit, mobein oravontut sco amitga: Nua che ti vas, mon era jeu, e nua che ti sefermas, sefermel era jeu. Tiu pievel ei miu pievel, e tiu Diu ei miu Diu. Nua che ti mieras, vi era jeu murir e vegnir satrada (Rut 1,16b-17a). Sin l’emprema egliada para quella bellezia empermischun da Rut da prender dad ella tutta identitad. Ella semetta dil tuttafatg el survetsch da sia sira. La cuntinuaziun dalla historia muossa denton che la promtadad da Rut, da parter cun Naomi buca mo la via mobein era la finamira e visiun pil futur, porta ventira ad omisduas. Il raquent da Rut ei mo in dils numerus exempels en la Bibla nua che carstgauns ein sin viadi. Quei fagevan els denton buc ord spir plascher, per scuvierer novas cuntradas e prender distanza dil mintgadi. Lur esser sin viadi muntava nuot auter che l’emprova da surviver. Igl esser sin viadi ei era in grond tema en nos dis. Ferton che biars astgan guder las varts positivas dil viagiar e passentar vacanzas, ein auters confruntai cun las varts tragicas dil stuer esser sin viadi: fugia en consequenza d’uiara, catastrofas dalla natira, violenza ed aunc bia auter. Astgar e stuer – dus aspects dil viagiar che stattan en ferma cuntradicziun. Ina sfida en nies temps! Possien tuts, schibein quels che astgan ed oravontut quels che ston viagiar, sesentir accumpignai dalla benedicziun da Diu, mo era dad amicabels carstgauns, aschia sco Rut. Forsa che siu num savess esser program per in bien s’inscuntrar: R – respect U – udida T - toleranza Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ils davos quater decennis ei Gion Battesta Manetsch sefatschentaus intensivamein dalla historia da siu vitg nativ Mumpé Medel. Il resultat da quei interess, da giudicar e collectar documents ei il cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia». Sonda, ils 26 d’october 2024 allas 19.30 presenta el quell’interessanta publicaziun rehamein illustrada ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. Mumpé Medel ei in da plirs uclauns dalla vischnaunca da Mustér. Sco en auters loghens signai dall’agricultura – quei che muntava e munta aunc oz surtut lavur – ein ils fatgs historics plitost rars. Scartiras en mauns privats ni archivs ston vegnir anfladas e lu interpretadas correctamein. Ei pretenda denton ina brava purziun perseveronza ed interess da perscrutar la historia d’in liug. Quei ha Gion Battesta Manetsch (69) fatg ils davos quater decennis per Mumpé Medel. Il resultat da quellas stentas ei in cudisch cun 470 paginas bein illustraus e cumpletaus cun ina carta geografica culs nums locals dil Rein da Medel ed il Rein Anteriur entochen si els cuolms. Detg cuortamein: La historia da Mumpé Medel ils davos 600 onns en ina publicaziun cun ina peisa da 1,1 kg. L’ediziun cumpeglia 400 exemplars. Autonomia e solidaritad «La historia rimnada sur sis tschentaners dat perdetga d’ina cuminonza che ha praticau ina gronda autonomia e vivida cun agid vicendeivel e solidaritad in per l’auter», scriva Gion Battesta Manetsch silla pagina cuviarta da siu cudisch. Da quei san ins pilver seperschuader sfegliond el cudisch cun quater parts tematicas: Fatgs historics, carstgaun e convivenza, agricultura ed edifecis e survetsch. Biars maletgs contribueschan all’impressiun che Mumpé Medel era ed ei aunc oz in uclaun veramein particular. Tonaton, l’autonomia ei buca pli quella da pli baul. «Entras la constituziun communala da Mustér ei quei secapescha semidau. Pli baul vegneva tut dirigiu e manischau el vitg, seigi ils fatgs d’alp, dall’aua ni lu era pli tard dall’electricitad ed il telefon. Corporaziuns e statuts han tratg dapart quei sistem da vischinadi», di Gion Battesta Manetsch. Il spért communabel seigi ius a piarder aschia. Quei svilup e surtut la veta da pli baul a Mumpé Medel emprova el d’intermediar en siu cudisch. Sesviluppai en quei temps ein era ils nums. Aschia plidavan ins pli baul da Butzolas (Pazzola) ni Medler Monpir (Mumpé Medel). Igl archiv en caplutta Igl onn 1982 ha il vischinadi confidau a Gion Battesta Manetsch igl uffeci da president dil vischinadi da Mumpé Medel. Tec a tec eis el vegnius confruntaus lu cul basegns dil vitg e parallalmein era culla historia da quel. Mo dalla historia era pauc d’anflar. El ei lu vegnius attents sigl archiv che sesanflava pli baul ella caplutta da s. Valentin. Leu ha el anflau documents da 1402 entochen 1959, bein conservai dapi 1964 egl archiv dalla vischnaunca. «Quels ein secapescha stai in bien agid, mo per part eran els screts cun ina scartira mal ligibla. Dil historicher Martin Bundi hai jeu lu retschiert bien agid enten leger quels documents. El ha lu era animau mei da scriver la historia da Mumpé Medel», seregorda Gion Battesta Manetsch. Sustegn dils vischins Sia lavur d’autur ha entschiet avon 18 onns: «Cura ch’ils vischins han saviu ch’jeu rimni documents han els purtau a mi successivamein material. Per mei ei quei secapescha stau d’engrau e sch’jeu mirel anavos sin quella lavur ei quella cooperaziun da biaras e biars segiramein stada enzatgei dil pli bi. Denter auter hai jeu survegniu si da Cuera il cudisch da cassa dil vischinadi da 1902 entochen 1950. Quel haveva in vischin priu cun el cu el era secasaus a Cuera.» Quei cudisch da cassa hagi furniu biaras informaziuns davart il svilup dil vitg. Deplorablamein seigien biars documents historics daventai l’unfrenda digl incendi dalla claustra 1799 ni semplamein svani. All’entschatta hagi el stuiu tschercar la via co presentar la historia dil vischinadi, mo era d’anflar in bien lungatg bein capeivel per in e scadin. «Ella persuna digl archivar communal da Tujetsch, Tarcisi Hendry, hai jeu lu retschiert in bien maun dretg. Sustegn hai jeu denton era survegniu da mias feglias Rita e Natalia. Igl ei aschidadir era empauet in project da famiglia», di Gion Battesta Manetsch che ha menau in bein puril a Mumpé Medel entochen avon tschun onns. Lu ei quel ius els mauns da siu fegl Silvan. Emprema menziun 1377 «Tenor pader Iso Müller dalla claustra da Mustér han ils Gualsers populau Mumpé Medel il 12avel ni il 13avel tschentaner. Avon ch’il vitg sco tal seformi vivevan las famiglias spatitschadas a Ragischs, Crusch ni Casti», di Gion Battesta Manetsch. L’emprema menziun da Mumpé Medel ch’exista ei quella davart la vendita da terren a Schlans entras Ulrich Jacobus von Pontaningen (Putnengia) igl onn 1377. En quella vendita agescha Hans von Wurzenstein (Ragischs) sco perdetga. Naven da lu, surtut naven da 1402, sa Gion Battesta Manetsch reconstruir e concretisar la historia da Mumpé Medel. Ina rolla ha la famiglia da Putnengia giugau, denter auter igl avat dalla claustra da Mustér, Pieder da Putnengia cul casti ministerial a Caschlatsch. La veta da pli baul En siu cudisch cun bunamein 470 paginas relata Gion Battesta Manetsch dallas famiglias che han viviu egl uclaun, da nums locals entochen il svilup dalla scola, giuventetgna, ils originals, la cultura e la tradiziun, mo era dil grond barschament da 1836. In auter eveniment natiral excepziunal ei igl orcan Vivian staus 1990, sdernond ina gronda surfatscha d’uaul dadens igl uclaun. S’entelli che l’agricultura fuorma in’impurtonta part da quella historia, seigi las nodas-casa, las fieras ni la meglieraziun funsila. Igl autur da quella zun interessanta publicaziun sefatschenta denton era da baghetgs, la Posta, il provediment d’aua ed igl uaul. Igl ei in exempel per in cudisch da historia d’in uclaun ed il medem mument igl emprem cudisch da Gion Battesta Manetsch che tradescha: «Jeu sun aunc vid in secund. Lez pertucca spirontamein nossa famiglia. Integrar quella historia era aunc en quei emprem cudisch fuss stau damemia.» La famiglia Manetsch ha giu 15 affons. Il cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» vegn presentaus sonda, ils 26 d’october 2024 allas 19.30 ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. Perscrutau la historia da Mumpé Medel 470 paginas pulpidas cun fatgs historics ed illustraziuns. 18 onns ha Gion Battesta Manetsch luvrau vid il cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia». Quels dis ha la publicaziun cun in’ediziun da 400 exemplars bandunau la stamparia ed ei semtgada per la presentaziun ils 26 d’october 2024. Igl autur che ha viviu si’entira veta a Mumpé Medel e che ha menau leu in bein puril, presenta in’ovra da gronda muntada per la historia locala. (fmr/hh) Gion Battesta Manetsch ha fatg il pur a Mumpé Medel. Ils davos pressapauc 40 onns eis el sefatschentaus intensivamein dalla historia da siu vitg. Il frontispezi dil cudisch da Gion Battesta Manetsch. Ina da biaras illustraziuns el cudisch: Luis Manetsch ella resgia installada 1934 a Mumpé Medel.

Ils 3 d’october 2024, exact allas 09.46, ha il Survetsch seismologic svizzer dalla Scola politecnica federala da Turitg, registrau in grond moviment da material el contuorn dad Elm. Negins carstgauns han sentiu la «stremblida» da 2,2 magnituds. La curdada da rodund 10'000 m3 crappa mida gl’aspect dallas Siat Dunschalas. Las Siat Dunschalas ni Siat Soras ei ina gruppa da pézs caracteristica dallas Alps glarunesas. Igl ei la renomada gruppa culla Ruosna da s. Martin denter Dialma/Elm e Flem. Il punct pli ault 2849 m s.m. ei la gronda dallas «dunschalas». Sco quei ch’il geolog Thomas Buckingham, collaboratur e cussegliader scientific dall’Arena tectonica Sardona, ha confirmau alla FMR, ein rodund 10'000 cubics material da verrucano sedistaccai dalla «dunschala gronda». Habitonts preoccupai dad Elm seigien ils emprems che hagien priu notizia digl eveniment geologic, gi el. La glieud giu ella val haveva s’encurschiu che la dunschala gronda haveva midau siu aspect usitau. Tuttenina muncava la cresta marcanta che s’extendeva sur la Ruosna da s. Martin viers il spitg dalla dunschala gronda. Las Siat Dunschalas, seniester la Dunschala Gronda, sut ves'ins la Ruosna da s. Martin. La Dunschala Gronda, ord la perspectiva glarunesa, viers il Grischun. Registrau exact silla minuta Immediat suenter ch’ils habitonts havevan annunziau lur observaziuns, ha Thomas Buckingham inspectau il territori. Cul helicopter han el ed ulteriurs specialists saviu registrar e documentar la gronda bova ch’ei ida a val dalla vart glarunesa. Gl’eveniment ei staus gievgia, ils 3 d’october. «Nus fatg curvien che negin ha sentiu il moviment da ton material ed annunziau quei. La reit da mesiraziun dil Survetsch seismologic svizzer ha denton detectau gl’eveniment», ha il geolog raquintau el discuors culla FMR ed aschuntau: «Ussa savein nus era exact cu igl ei schabegiau». Ils apparats da mesirar han registrau il moviment ils 3 d’october 2024, allas 09.46. Ils apparats sensibels han era registrau ch’igl ei stau negin tiaratriembel, mobein ina gronda curdada da material. «Igl ei da quintar ch’ei detti il proxim temps ni la primavera proxima ulteriurs tals eveniments. Perquei discussegliein nus da far turas el territori dallas Siat Dunschalas», scriva il post da gestiun dall’Arena tectonica Sardona. Zona geologica cumplexa Il geolog Thomas Buckingham suppona che tals eveniments dalla natira schabegian pli e pli tras plievgia cuntinuada, ferms urezis e precipitaziuns, tiaratriembels. Ils motivs dall’instabilitad dalla pézza en quei territori dallas Alps glarunesas en in perimeter denter Grischun, Glaruna e Sogn Gagl ein las diversas rasadas. Il geolog indigen permiert Conrad Cavigilli (1959-2010) haveva getg a caschun d’in’excursiun el Plaun Segnes Sura al redactur dalla FMR: «Quei ch’ei s’empluniu cheu avon milliuns onns ei mo miarda». El haveva rendiu attent ch’il Péz Vorab, las Siat Dunschalas ed era il Péz Bargis seigien da material nunstabil – auter che granit dir naven dalla Val Punteglias viers gl’Alpsu. La Ruttadira inversa glarunesa («Glarner Hauptüberschiebung») fa part dapi il 2008 dil Patrimoni mundial dall’UNESCO. La «miarda» ei denton ina singularitad che renda attent co las Alps ein seformadas. Avon 10-20 milliuns onns ein cozzas veglias da 250-300 milliuns onns sestuschadas sur cozzas pli giuvnas da «mo» 35-50 milliuns onns. L’instabilitad ei restada tochen oz. En vesta a quels eveniments d’avon milliuns onns ei la gronda bova dil Crap da Flem, ida a val avon 9500 onns, mo in schabetg pign. Il moviment dalla tiara vegn a fatschentar nus vinavon. La detga da sogn Martin Ils ins da Flem e Falera numnan quella gruppa da pézs las «Siat Dunschalas», pils da Sagogn e Laax eis ei las «Siat Soras». Cun influenza da Glaruna ei il num «Tschingelhörner» vegnius en moda a Flem. Sut la gronda ed aulta dallas «soras» ni «dunschalas » ei la Rusna da s. Martin. Tgi che fa la tura sul Pass Segnes da Flem a Dialma/Elm, va sut quei impostant portal natiral da 19 meters altezia ora. Gia ils emprems geologs che han perscrutau las Alps han rendiu attent a quella singularitad. Il renomau inschignier turitges Conrad Escher,ha dessignau el gia gl’onn 1812. Apparentamein ei quella atgnadad geologica colligiada cun detgas popularas. El cudisch da Flem (Paul Haupt Bern, 2. ediziun,1982) san ins leger che sogn Martin seigi fruntaus, duront in’excursiun ella cuntrada dil Segnes, sil giavel. Cun siu fest da viandont seigi el sedustaus encunter il nausch. Cun vehemenza hagi s. Martin fiers il fest encunter gl’inimitg, denton buca tuc lez. La forza dalla battida hagi rut ina finiastra tras la preitcrap dallas Siat Dunschalas. Dalla vart da Glaruna dat ei semegliontas detgas. Savens va ei pil secattinar denter ils habitonts dad Elm e quels da Flem. La Dunschala Gronda suenter la curdada dils 3 d'october 2024.

Enconuscheis Vus, caras lecturas e cars lecturs, la muntada da Vies prenum? Cu geniturs enqueran in num per lur affon nunnaschiu, vegnan els probabel strusch ad eleger quel primarmein tenor la muntada. Auter eis ei en la Bibla. Leu stattan ils nums da persunas pil pli en connex cun igl esser, cul dafar ni cun la cumparsa dalla persuna. Aschia era il num hebraic «Rut». El munta «amitga» e Rut semuossa daveras amicabla. Quella giuvna dunna ei ina da mias figuras preferidas en la Bibla. Ad ella ei in entir cudisch biblic dedicaus. Cun ses quater capetels eis el cuorts, mo el vala sco pedra litterara. Rut ei ina dunna moabita. Ella ei promta da bandunar sia patria per accumpignar la sira Naomi (hebr. l’amabla) anavos a Betlehem. Da leu eran Naomi e sia famiglia fugi avon onns, muort in fomaz. Igl um da Naomi e ses dus fegls eran morts a Moab, ella tiara nua ch’els vevan survegniu asil. Per Rut eis ei buca vegniu en damonda, da schar partir Naomi, sco ei era previu, tut persula. Ils plaids che Rut ha drizzau viers Naomi en quei mument da partenza lain sentir che Rut agescha buca mo sco brit, mobein oravontut sco amitga: Nua che ti vas, mon era jeu, e nua che ti sefermas, sefermel era jeu. Tiu pievel ei miu pievel, e tiu Diu ei miu Diu. Nua che ti mieras, vi era jeu murir e vegnir satrada (Rut 1,16b-17a). Sin l’emprema egliada para quella bellezia empermischun da Rut da prender dad ella tutta identitad. Ella semetta dil tuttafatg el survetsch da sia sira. La cuntinuaziun dalla historia muossa denton che la promtadad da Rut, da parter cun Naomi buca mo la via mobein era la finamira e visiun pil futur, porta ventira ad omisduas. Il raquent da Rut ei mo in dils numerus exempels en la Bibla nua che carstgauns ein sin viadi. Quei fagevan els denton buc ord spir plascher, per scuvierer novas cuntradas e prender distanza dil mintgadi. Lur esser sin viadi muntava nuot auter che l’emprova da surviver. Igl esser sin viadi ei era in grond tema en nos dis. Ferton che biars astgan guder las varts positivas dil viagiar e passentar vacanzas, ein auters confruntai cun las varts tragicas dil stuer esser sin viadi: fugia en consequenza d’uiara, catastrofas dalla natira, violenza ed aunc bia auter. Astgar e stuer – dus aspects dil viagiar che stattan en ferma cuntradicziun. Ina sfida en nies temps! Possien tuts, schibein quels che astgan ed oravontut quels che ston viagiar, sesentir accumpignai dalla benedicziun da Diu, mo era dad amicabels carstgauns, aschia sco Rut. Forsa che siu num savess esser program per in bien s’inscuntrar: R – respect U – udida T - toleranza Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La mesjamna sera ha Schluein Glion gudignau il giug da ballapei dalla 3. ligia ordeifer encunter Walenstadt. Tschun ga han ils Sursilvans dumignau la balla sur la lingia dil gol digl adversari. Sonda sera ei Schluein Glion hosp da Mels e Trun/Rabius absolva siu giug a casa encunter Walenstadt la dumengia. Suenter che Schluein Glion ha mussau plitost pintga efficienza avon il gol dils adversaris ils davos giugs, ha la squadra da Mirco Zala mussau la mesjamna sera ina reacziun. A Walenstadt ha l’equipa dalla Foppa gudignau claramein cun 5:0. Treis ga ha Lars Caduff tuccau la noda e mintgamai ina ga Serafin Bundi e Lars Zala. Grazia a quella victoria ei Schluein Glion ussa tschunavel ella tabella. Pensums sligiabels Questa fin d’jamna vegn dada la novavla runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia. La sonda ei Schluein Glion hosp da Mels. Schluein Glion ha ussa 13 puncts sin siu conto e cun quei quater dapli ch’ils Songaglies. Tenor il pupi ei la squadra dalla Foppa il favorit en quei giug. Trun/Rabius retscheiva dumengia l’equipa da Walenstadt. In sulet punct sparta las duas equipas ella tabella. Trun/Rabius ha mussau prestaziuns constantas els davos giugs, aschia ch’in success ei pusseivels era encunter Walenstadt. Walenstadt serenda a Trun culla terrada (0:5) la mesjamna sera encunter Schluein Glion ell’ossa. Derbi denter Surses e Lai A Tinizong semesiran sonda sera igl emprem dalla tabella dalla 4. ligia Surses ed il tierz Lai Valbella. En quei derbi va ei per dapli che puncts, buca il davos era perquei che Lai Valbella muossa ina fetg buna stagiun. Da Surses han ins spitgau pli u meins la prestaziun mussada entochen ussa. Il secund dalla tabella Lumnezia sto serender ell’Engiadina tier Schlarigna e Schluein Glion ei hosp a Domat. Sequent il resultat dil giug denter Surses e Lai Valbella savess Lumnezia surprender la testa dalla tabella la fin d’jamna. Cundiziun ei ina victoria tier Schlarigna. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia retscheiva Laax l’equpia da Schlarigna a casa. Laax ha mussau entochen ussa prestaziuns fetg differentas, la raccola ein siat puncts en sis giugs. Schlarigna ha quater puncts dapli sin siu conto. Suenter la victoria encunter Danis-Tavanasa absolva Rueun siu proxim giug ordeifer encunter Lusitanos de Samedan. L’equipa engiadinesa ei sil secund plaz cun tschun puncts dapli che Rueun. Danis-Tavanasa ei venderdis sera hosp da Tusaun/Cazas. Omisduas equipas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Walenstadt – Schluein Glion 0:5 Sargans – Landquart so. 16.00 Mels – Schluein Glion so. 17.00 Sevelen – Cuera 97 so. 18.00 Trun/Rabius – Walenstadt du. 15.00 Triesen – Panaduz du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Domat – Schluein Glion so. 15.00 Bregaglia – Tusaun/Cazas so. 17.00 Surses – Lai Valbella so. 17.00 Schlarigna – Lumnezia du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Danis-Tavanasa ve. 19.45 Laax – Schlarigna ve. 20.00 Lusitanos de Samedan – Rueun so. 19.15 Juniors A1, gruppa 1 Vaz-sut – Schwanden du. 13.00 Trübbach – Lusitanos de Samedan du. 13.30 Grischun Central – Orion Cuera du. 16.00 Surselva – Mels Schluein du. 17.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Steinach so. 13.00 Grischun Central – Arbon Tinizong so. 13.00 Glarnerland – Surselva so. 15.00 Rheintal – Sargans so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Uznach-Schmerikon so. 13.00 Vaz-sut – Grischun Central so. 13.00 Surselva – Triesen Trun so. 14.00 Flums – Vaz-sut gl. 20.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Uznach – Brühl so. 15.30 Grischun Central – Rorschach-Goldach Cazas du. 14.00 Sargans – Glarnerland gl. 19.30 Juniors C1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tavau so. 14.30 Valposchiavo – Vaduz du. 14.00 Surselva – Orion Cuera Glion gl. 19.30 Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Grischun Central so. 13.30 Domat a – Domat b so. 17.00 Juniors D elita, gruppa 1 Brühl – Staad so. 09.30 Wittenbach – Au-Berneck so. 10.00 Widnau – Steinach so. 12.00 St. Otmar – Grischun Central so. 13.00 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart so. 10.00 Domat – Surselva so. 11.00 Surselva – Valposchiavo Laax du. 11.00 Schlarigna – Vaz-sut du. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Bregaglia so. 11.00 Tavau – Grischun Central du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Walenstadt so. 10.00 Domat – Cuera 97 so. 11.00 Grischun Central – Surselva c Cazas so. 13.00 Surselva b – Landquart Schluein so. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Uzwil – Tusaun/Cazas du. 11.00 Rapperswil-Jona – Frauenfeld du. 13.00 Bühler – Widnau du. 14.00 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Widnau so. 11.00 Domat – Ruggell so. 13.00 Surselva – Diepoldsau-Schmitter Tavanasa so. 14.00 Mels – Tusaun/Cazas du. 15.00 Lars Caduff ha sittau treis gols la mesjamna sera per Schluein Glion el giug encunter Walenstadt.

Ils responsabels da La Stizun GmbH a Vignogn han registrau in lev augment dalla clientella e dalla sviulta egl emprem semester dil secund onn da menaschi. Il motiv ch’igl ei vegniu cumprau en pli stedi ella stizun da 24 uras a Vignogn ein adattaziuns dil concept. Aschia han ins engaschau in meinagestiun professiunal e La Stizun porscha ussa sper ils products regiunals era products convenziunals. Dapi il matg 2024 ei il commerciant da victualias Rico Müller gestiunari da La Stizun a Vignogn. El ha surpriu la gestiun da Gianfranco Soller ch’ei staus igl inziant ed emprem gestiunari da La Stizun. Sco commerciant hagi el fatg la via dalla cadeina da furnitur tier la cadeina da plivalur, di Rico Müller che viva a Tavau e che ha luvrau pli baul per differents producents e distribuiders da victualias. Ad interim s’occupeschi el da stizuns pintgas che promovien products regiunals. El cass da Vignogn seigi quei ina stizun moderna cun products regiunals. «Ils iniziants da La Stizun a Vignogn han tschercau ina persuna dil fatg. Demai che quella plazza cuntegn era ina part lavur concepziunala sun jeu s’annunziaus.» Rico Müller discuora d’in augment dalla sviulta duront la stad en La Stizun. «Sper il fenadur ed uost havein nus era giu il settember 2024 ina bia pli gronda sviulta ch’igl onn avon. Ed il settember ei buc in tipic meins da vacanzas. Pia munta quei ch’ils indigens vegnan era pli stedi che avon in onn en La Stizun a far cumissiuns.» Slargau il sortiment La gestiun da La Stizun ha constatau a basa dil monitoring egl emprem onn da fatschenta ch’il sortiment da victualias sto vegnir slargaus. Il resun ch’ins cumprassi bugen era products convenziunals sper ils regiunals hagien ils menaders da La Stizun adina puspei survegniu cunzun dalla clientella indigena, di il meinagestiun Rico Müller. «Mia co-menadra Sandra Wittenwiller e jeu havein engrondiu il sortiment per biabein 500 artechels da stizun e nus havein festivau quella midada ils 22 da zercladur 2024 cun ina fiasta avon stizun. Igl eco alla slargada dil sortiment ei staus gronds.» Tenor Rico Müller lavuri el ussa vid ils process currents. In da quels process seigi far in concept per in niev sistem da Self-check, quei vul dir d’optimar alla clientella la procedura d’entrada e da pagament. Dependents dils resuns «Nus essan fetg dependents dils resuns dalla clientella», di Rico Müller, il niev gestiunari da La Stizun a Vignogn, «nus savein buca seprestar da far gronds studis cun retschercas davart il secuntener dallas consumentas e dils consuments.» Ma per La Stizun seigi ei ina part impurtonta dalla filosofia da porscher products regiunals produci en Val Lumnezia ed en Surselva. «La damonda ei denton cons products regiunals e per tgei clientella», di Rico Müller, «regiunal e cantunal ei pli car da cumprar, quei ei en tuttas stizuns cun products regiunals aschia. Tier nies sortiment regiunal e cantunal s’audan principalmein products da latg e caschiel e carn.» Aunc buc ell’arrivada Pertuccont la professiunalitad d’ina stizun da Self-check che ha aviert siat dis duront 24 uras seigi ins aunc buc ell’arrivada, di il meinafatschenta «Nus lessan denton contonscher la professiunalitad garegiada entochen la fin da quest onn.» Rico Müller manegia cunquei da definir en detagl ils process da vendita e d’esser er in pass pli lunsch cul niev sistem d’entrada e da pagament. «Jeu lessel concretisar l’urgenza da quella finamira cun dir che nus essan presents en La Stizun adina igl avonmiezdi. Lu savein nus segidar culla clientella. Mo il suentermiezdi, la sera e la notg ei la clienta ni il client persuls en stizun. E sch’ei dat en quei temps mo in incap cun in code da strehs ch’ins vegn buca da leger en el sistem, lu sa quei schon strapazzar la gnarva.» La clientella La Stizun a Vignogn ha tenor il gestiunari Rico Müller registrau treis gruppas da clientas e clients. Quei seigi la populaziun indigena e quella clientella seigi carschida il secund onn da fatschenta. La secunda gruppa seigien ils luvrers che fetschien cumissiuns spontanas la damaun e la sera. E la tiarza gruppa seigien ils turists e hosps da vacanzas dalla regiun. El mument vegn mintga rap gudignaus en La Stizun a Vignogn duvraus per optimar ils process. In gudogn vegni La Stizun a recaltgar sil pli baul igl onn 2026, haveva igl inziant da La Stiziun Gianfranco Soller detg gia il schaner 2024 en in discuors culla FMR. 500 products dapli Precis in onn e miez suenter che La Stizun da Vignogn ha aviert sias portas ha la gestiun adattau siu concept cun slargar la paletta da products e cun eleger in meinagestiun professiunal. Rico Müller, il niev gestiunari, ha era giu l’incumbensa da ponderar co La Stizun da Self-check ch’ei accessibla cun la carta da clients ni culla carta da credit, duei daventar pli attractiva per la clientella indigena. Sin basa dils resuns egl emprem onn da gestiun han ins decidiu d’engrondir la paletta da products convenziunals. Slargau han ins denton era il diember da products regiunals e cantunals. La sviulta da La Stizun ch’ei aviarta siat dis ad jamna duront 24 uras ei carschida per in bienton ils meins da stad 2024 en cumparegliaziun cugl onn vargau. (fmr/mg) La Stizun ei accessibla cun la carta da credit ni cun la carta da clientella La Stizun da Vignogn ha engrondiu la davosa stad siu sortiment per circa 500 products.

Cun agid dils pumpiers da Sursassiala han ils inschigniers dalla punt pendenta da Mustér testau il niev indrez. Cun biabein 20 tonnas repartgidas sin l’entira punt ei la pendenta sestentida tenor las calculaziuns dils planisaders. Ils 16 da november 2024 vegn la punt surdada a siu diever. Ils emprems pass sin la punt pendenta che sestenda da niev 300 meter sur la val naven dalla caplutta da Sontga Gada e Mumpé Medel tradescha: La punt francada cun sugas ei stabila e semuenta strusch e la vesta ella val ei spectaculara. Sandro Muscas e ses nov collegas dil corps da pumpiers da Sursassiala han probabel buca giu tonta peda da sefatschentar culla vesta. Els ein stai involvai la sonda vargada en ina acziun empau speciala. Ils pumpiers han mess in bischel sur la punt pendenta per emplenir 25 chistas cun aua. Las chistas ein stadas cuvridas cun plastic per che l’aua untscheschi buc. Sandro Muscas ha tunschiu il meter ella chista. «En ina emprema fasa stuein nus emplenir las chistas cun 30 centimeters aua e pli tard cun 60 centimeters.» En tut ei la pendenta stada cargada la sonda vargada cun ina peisa da 20 tonnas. L’aua han ils pumpiers carrau neutier da Salaplauna. Negin test obligatoric Dalla vart da Mustér han ils inschigniers controllau co la punt reagescha sin la peisa. Christian Loretz, president dalla Uniun punt pendenta ei sez inschignier ed el gi che quei test da peisa seigi buca obligatorics. «Nus lessan semplamein saver, sche quei che nus havein quintau teoreticamein secumporta cun la practica.» Christian ­Loretz gi ch’ei detti buca tonta experienza cun punts pendentas visavi a punts da betun. «Tier ina punt da betun enconuschan ins exact co ella semuenta sut tgei cundiziuns e peisas.» Ina punt pendenta da fiera reagescha pervia digl itschal gia bia pli fetg silla temperatura. Ed igl inschignier fa attent allas biaras colligiaziuns che tegnan la pendenta: «Quei simplifichescha buc exnum da quintar la stabillitad dalla punt.» Gl’emprem ha ei giu num d’emplenir las chistas dalla vart da Mumpé Medel e silsuenter dalla vart da Mustér. Il geometer ha giu en mira cun sia apparatura ils puncts fixs vid la punt montai aposta per miserar ed ils resultats ein flessegiai sil monitur da Christian ­Loretz. «Las 20 tonnas ein sulet in ­dieschavel dalla peisa che la punt po la finfinala purtar.» Tenor la teoria dils planisaders havess la pendenta da sbassar per 80 centimeters enaquella che las 25 chistas ein emplenidas cun las 20 tonnas aua. Christian Loretz ei fetg cuntents cun quei ch’el vesa sil monitur. «Nus essan fetg fetg datier da quei che nus havein quintau.» Cun l’acziun dalla sonda vargada stat nuot pli en via, respectiv silla punt per impedir l’avertura ufficiala dils 16 da november 2024. Las chistas han Sandro Muscas e ses collegas puspei allontanau. Grazia alla pendenta s’avischina Mumpé Medel in bienton pli datier a Mustér.

Il Forum medelina ha tematisau la sonda vargada a Mustér la situaziun da habitar els vitgs muntagnards. Ils problems caschunai dalla damonda exegerada per secundas habitaziuns ei enconuschents. Davart ils mieds d’intervegnir varieschan ils meinis. «La situaziun actuala ei malsauna.» L’analisa da Riet Fanzun dall’Uniun Anna Florin ei clara. «Il turissem da pli baul mulscheva las vaccas ed oz vendin nus ellas.» Riet Fanzun ha plidentau la situaziun silla fiera d’immobilias ell’Engiadina nua che l’uniun s’engascha per scaffir spazi da viver per indigens. Enconuschentamein ein ils prezis per las casas veglias carschi negliu aschi fetg sco ell’Engiadina entras la damonda per secundas habitaziuns. «A Guarda ein 80 % dallas casas en possess da persunas d’ordvart che drovan lur habitaziuns per far vacanzas.» Riet Fanzun ha tratg sia bilanza la sonda passada a caschun dil Forum medelina nua ch’ina runda da discussiun ei sefatschentada a Mustér cun la situaziun silla fiera d’immobilias e las pusseivladads da scaffir spazi da viver per indigens. Problems ein enconuschents Vid l’analisa da Riet Fanzun han ils ulteriurs participonts e l’ulteriura participonta dalla runda da discussiun buca giu bia da remarcar. Yvonne Michel Conrad dalla Cuminonza d’interess che s’engascha per spazis da viver vitals el marcau da Cuera, Res Keller, iniziant dalla societad da habitar Kalkbreite a Turitg ed Alex Messmer dalla Societad da construcziun dil Pfrundhaus a Tenna han presentau e discussiunau soluziuns ed alternativas per spazi da viver pagabel en vitgs muntagnards. Alex Messmer ha presentau las stentas da realisar habitadis a Tenna e fatg attent ch’ei drovi dad ina vart persunas promtas da s’engaschar e da l’autra vart la vischnaunca promta da porscher maun. Che la finanziaziun dil project ei ina sfida ha Alex Messmer confirmau. Tenor in votum dils presents alla discussiun possedan biaras persunas che vivan en ina habitaziun dad ina societad da habitar el marcau da Turitg era ina secunda habitaziun ella muntogna. Quellas persunas profiteschan dils tscheins bass dalla societad. Sche quei ei aschia, ha Res Keller dalla Societad da habitar Kalkbreite buca saviu gir. Engaschi finanzial dalla Bassa Res Keller sa denton semaginar che diversas cooperativas da habitar a Turitg savessan ­senz’auter selubir da s’engaschar finanzialmein a favur dad ina societad da habitar ella periferia. «Senza engaschi dil maun public va ei denton buc.» Res Keller ha menziunau la pus­seivladad dalla vischnaunca da metter a disposiziun terren da baghegiar en dretg da construcziun. La runda da discussiun ha era plidentau la pusseivladad da conceder alla ­vischnaunca il dretg da precumpra sin casas che san tenor dretg vegl vegnir midadas en habitaziuns secundaras. Dad in tal dretg da precumpra tegn il president communal da Mustér, René Epp denton nuot. El che seseva el publicum ha dau d’entellir che las vischnauncas seigien pertschartas dalla situaziun da munconza da habitadis pagabels per indigens e senz’auter promtas da sustener iniziativas privatas. Il dretg da precumpra ei per il president communal da Mustér ina memia greva intervenziun el possess privat. «Jeu creigel era buca ch’il suveran acceptass ina tala intervenziun.» A Mustér ha la vischnaunca iniziau l’idea da scaffir ina societad da construcziun per l’anteriura casa da scola da Segnas. Igl interess da separticipar alla cooperativa maunca pil mument. Flem e sia lescha Senza intervenziuns legalas ei la situaziun silla fiera d’immobilias buca per domesticar, da quei ei Riet Fanzun dalla Uniun Anna Florin perschuadius. El ha menziunau la soluziun dalla vischnaunca da Flem e sia lescha da secundas habitaziuns ch’il suveran ha acceptau igl atun 2023. Tenor quella lescha ston possessurs da casas veglias scaffir ina part empremas habitaziun sch’els baghegian niev ni renoveschan da funs lur possess. Ina cumpleta midada en ina secunda habitaziun ei a Flem buca pusseivel. «Nus havein envidau la vischnaunca da Flem da presentar lur soluziun allas vischnauncas engiadinesas», ha Riet Fanzun declarau. Ed el ha era relativau la reporscha ch’ils indigens vendien la finala lur habitadis vegls a quels che pagan il bia. «Las casas veglias ein per regla en possess da cuminonzas d’ierta ed enteifer quellas cuminonzas ha ina singula persuna negina schanza da surprender il possess.»

La vischnaunca da Tujetsch ha envidau la sonda vargada all’avertura dil Bogn da Sedrun. Suenter ina sanaziun dad in onn e miez ed investiziuns da 12 milliuns francs han la populaziun ed ils hosps envidai priu investa dil Bogn Sedrun en vestgiu frestg. La sonda vargada ha il president communal da Tujetsch buca sulet envidau la populaziun da prender investa dil Bogn Sedrun, il bogn che ha aviert las portas suenter ch’el ei vegnius suttamess ad ina remedura cumpleta enteifer varga in onn e miez. Martin Cavegn ha beneventau planisaders e menaders da construcziun, ils presidents communals dallas vischnauncas e valladas vischinontas sco la representaza turistica. Il president communal ha repassau las stentas dalla vischnaunca e dalla cumissiun da baghegiar da metter en pei e realisar la sanaziun dil bogn. Planisada ei la sanaziun stada cun ina summa da 9,8 milliuns francs. «Nus essan denton vegni cunfruntai cun la carischia che ha augmentau ils cuosts la finfinala sin passa 12 milliuns francs.» Damai ch’il surpli dils cuosts ei sulet staus d’attribuir alla carischia ha ei buca duvrau in ulteriur pareri dil suveran. «Quei fatg ha igl Uffeci cantunal da vischnauncas confirmau.» Martin Cavegn ei pertscharts che buca tuts ella val han giu capientscha per quei agir. El ha engraziau a tut ils involvai per lur engaschi a favur dalla sanaziun aschia ch’igl ei reussiu da terminar la sanaziun ad uras. «Il zercladur havein nus definiu il termin dalla fiasta d’avertura e jeu hai lu buca sminau che nus vegnien dad arver sil termin planisau.» Plascher ha Martin ­Cavegn era vid la pictura digl artist Fabian Florin ­numnaus Bane ch’embellescha l’entira preit dil bogn cuviert. Novs ei era igl indrez da scaldar l’aua che retrai l’energia digl implont da calira a distanza dalla Energia Alpina. In implont che retrai sia energia grazia a sondas dalla tiara. E ch’impedescha ch’il Bogn Sedrun brischa mintg’onn 100 000 liters ieli. «In impurtont indrez, denton era ina grevezia» Il president communal da Tujetsch Martin Cavegn ei s’exprimius davart l’impurtonza dil Bogn Sedrun per la purschida turistica ella regiun. Ed era davart las stentas da recaltgar dapli entradas per curclar ils cuosts da menaschi. FMR. Tgei muntada ha quei bogn per Sedrun? Martin Cavegn: Quei bogn ha ina gronda muntada perquei che nus havein ina unica purschida cheu. Igl ei atgnamein buc in bogn da senudar, mobein in bogn da sedivertir. Cun la ruschnera essan nus era sespruai da porscher enzatgei niev en quei grau. Nus havein indigens e hosps dalla entira regiun, demai che la proxima semeglionta purschida ei lunsch naven. La purschida ei impurtonta senza dubi, ella ei denton era ina grevezia. Investar e renovar in bogn ei ina caussa, generar entradas avunda ina autra? Gie, ed entras las pli aultas investiziuns havein nus era dapli d’amortisar. Nus vulein denton augmentar las stentas da reclama pil bogn ed havein engaschau ina persuna ­responsabla per quella reclama en plazza da 50 %. Quei cuosta denton era dapli. Da recaltgar tontas entradas per presentar in quen ulivau ei per bia buca pusseivel. Sco vus haveis informau ein sulet 10 % dallas visitadras e dils visitaders indigens, quei para buc la massa? Diesch procent ei gnanc aschi mal. Cunzun duront la sesiun aulta cu biars hosps da vacanzas visetan il bogn van ils indigens secapescha buc a far bogn. Natiralmein che nus lessan motivar ils indigens da nezegiar nossa purschida e secapescha era las scolas ella regiun dad instruir da senudar. Grazia ad ina persuna ch’instruescha professiunalmein senudar san carschi ed affons emprender tier nus da senudar. Eis ei pusseivel da carmalar hosps ed ­indigens da pli lunsch da vegnir a Sedrun a far bogn? Nus havein dabia hosps che fan per part in liung viadi per far bogn a Sedrun. Per exempel hosps da Bellinzona ni secapescha era dalla Val d’Ursera e schizun hosps dil Valleis Sura. Nus havein per exempel grazia alla Viafier Matterhorn/Gotthard bunas colligiaziuns e la staziun dalla viafier ei buca lunsch naven dil bogn. Ord quella optica schai Sedrun tuttina empau central? Gie il tscherchel che nus savein impunder noss mieds da far dapli reclama per nossa purschida ei detg vasts. L’investiziun el bogn ha segiramein era da far enzatgei cun il resort planisaus a Dieni? Gie quei constat e sch’il ressort ei inaga realisaus vegnin nus a stuer introducir in management da temps per definir con ditg che mintga visitader sa passentar el bogn. Denton sefatschentein nus pli bugen cun quella sfida che da haver memia paucs visitaders. E co vesa ei ora cun realisar quei ressort da vacanzas? Ei vesa ora fetg bein.

Igl Indoor Festival da Mustér cuntinuescha, denton sut ina nova enzenna. El senumna da niev Indoor Sounds Mustér e stauscha il termin da fiasta dalla primavera sin la fin d’uost. Era egl onn 2025 dat ei in festival da musica a Mustér, denton sut in auter num. Sco quei che Florian Zanin, il cau dil comité d’organisaziun digl Indoor Festival, ha tradiu alla FMR senumna l’occurrenza musicala da niev Indoor Sounds Mustér. «Il plaid festival plascheva buc exnum a nus ed era empau irritonds per bands ed agenturas.» Florian Zanin gi che las bands ed agenturas hagien paregliau igl event da Mustér cun festivals gronds e consequentamein era pretendiu las gaschas leusuenter. «Nus essan denton in event da duas seras cun buna musica aschia ch’il num sounds declara meglier tgei che nus fagein e purschin.» La fin d’uost La midada da num ei denton sulet ina dallas novaziuns digl Indoor Sounds Mustér. «Il datum stuschein nus sin la fin d’uost». E quei datum pil proxim Indoor Sounds Mustér ei gia fixaus sco quei che Florian Zanin ha tradiu, numnadamein ils 20 e 30 d’uost 2025. Treis bands per sera ed ina after show party duei carmalar il publicum a Mustér. Igl Indoor Sounds seconcentrescha egl avegnir sin musica da pop e rock e desista da rap e hip hop. «Il vendergis sera dedichein nus ad in tema special.» Il motiv dalla midada da termin schai en ina futura collaboraziun cun ina auter event musical. Tgeinin che quei ei ha Florian Zanin aunc buca vuliu tradir. «La cunvegna ei aunc buca dil tuttafatg sut tetg.» El spera da saver porscher ulteriuras informaziuns la fin dil meins october. Senza quella collaboraziun fuss igl avegnir dallas duas seras da concert a Mustér staus periclitaus, quei ha Florian Zanin confirmau. El e ses cunorganisaturs speran, grazia allas novaziuns, da puspei carmalar dapli publicum als concerts a Mustér. Principlamein igl Indoor Festival dalla primavera vargada e cunzun las visetas dils concerts dil vendergis sera han buca pudiu ademplir las spetgas dils organisaturs.

Il grond tema da discussiun el supermarcau a Glion questa stad ei stau, sche jeu hagi buca gia daditg survegniu il pass svizzer. Caschunau quella confusiun ha la restampa dad ina columna digl onn 2021 cheu el «Daily Mail Romontsch». Mo jeu sai quietar la clientella dil supermarcau a Glion e la Romontschia en general: Jeu sun daditg vegnida pesada e mesirada e valetada sco bun’avunda. Per propi survegnir il mussament enta maun e per che tut mes nums e bustabs nunconforms ­vegnien el pass, hai jeu denton duvrau empau temps ella profunditad obscura dalla birocrazia svizra. Gl’unviern vargau eisi stau aschi lunsch: Jeu hai finalmein retschiert il carnet tgietschen e tut agitada hai jeu mussau el a tuts che levan veser el. Igl ein, per dir la verdad, buca stau biars, ed jeu sun suenter in mument era sesentida empau curiosa. Jeu sun sesentida sco in cugliun ni sco in scolar che survegn zuar bunas notas, mo sa buca propi il text. Ni quei sentiment cu la mumma veva cumprau novs calzers per mei ch’eran denton ina, duas grondezias memia gronds. Mummas fan quei: Ellas cumpran la primavera novas sandalas per tei, da curom cun ruosnettas davontier che duessen tener l’entira stad. Cun soccas grossas va ei schi circa, mo cu ei vegn pli cauld e ti trais ora las soccas, lu mo senodas pli. Ei entra crappa pintga atras las ruosnettas e ti stos trasor seser giun plaun e criz-craz arver, svidar ellas, e criz-craz puspei serrar ellas. Pér lu sas ti cuorer vinavon suenter la culla sin plaz-scola, denton scarpetschas ti e das en venter e vegns a casa cun ­ruosnas ellas caultschas, ­tattoos da catram sil schanugl e cun sgarau si davontier il nas dalla sandala. E la mumma suspira, perquei ch’ella veva giu la speronza che las sandalas mondien aunc sco calzers da dumengias al natalezi dall’onda che tegn fetg cul bi e commentescha adina las bottas ed ils tacs che ti has, cu ti sesas aschi ruasseivel sco mo pusseivel davos meisa tier ella e laias tuttina dar in tec glacé da tschugalata dalla comba giu ed ella sandala seniastra. E cu ti stas sin peis ei il glacé luaus e la socca alva cun bordura vegn tut bletscha. Mo quei fa nuot: Soccas cun bordura ei buca tiu stil! Strusch che la plaga sil schanugl ei medegada e las soccas svanidas el truchet, vas ti cun velo cullas sandalas memia grondas, e cu ti fas quei tric da frenar culs peis sil pneu, seforan ellas viaden els spadins dalla roda davos – e promt has aunc ina ruosna ella camischa ed in tattoo da catram sil cumbel. Gie, ualti aschia sesent’ins cun in niev pass svizzer – sco cun sandalas memia grondas ed in tec catram ell’identitad. Anna-Luisa Joël è creschida si en il Danemarc e viva dapi blers onns en Lumnezia. Ella ha gì minimum in pèr sandalas da tgirom brin ch’eran sgaradas si davanttiers. Ella ha scrit ina seria da quatter columnas cun «ruosnas» per la FMR. La segunda part suonda en l’ediziun da damaun da La Quotidiana.

Las soras dominicanas da Glion ein vidlunder da preparar lur avegnir. En vesta a quei ha la claustra instradau in project per l’anteriura scola da puras. Ils 8 da november envidan las soras la populaziun da mirar las propostas da studentas e students d’architectura dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun. Ei seigi in futur dil schar dar, d’ina nova orientaziun e dil cumiau, scriva la priura generala Annemarie Müller ella communicaziun da medias. Pli che 150 onns seigien ellas s’engaschadas ella regiun. Ellas hagien fundau e menau il Spital regiunal Surselva, iniziau scolettas e scolas e seigien stadas activas en divers secturs socials. Adina en survetsch da malsauns, dunnas, socialesser e perfecziunament. «Ussa stuein nus sededicar a nossas atgnas sfidas», scriva la claustra. Cun in’exposiziun envidan las soras da Glion la populaziun da separticipar ad in process cun biaras damondas aviartas. Ina da quellas pertucca gl’avegnir d’ina immobiglia marcanta, il chalet dall’anteriura scola da puras. Quei baghetg, construius 1956 ella plaunca da Quinclas sur il quatier da Sontga Clau, sesvida ils proxims onns. Encurir ideas – cun in’exposiziun Tochen 1995 han numerusas mattas dallas regiuns catolicas dil Grischun empriu leu da menar in tenercasa. Dapi prest 30 onns dat il baghetg el stil da chalet alloschi alla scola Vinavon. Oz eis ei ina partiziun dil Center da formaziun Surselva. En quella san giuvenils absolver il 10avel onn e sepreparar per in emprendissadi, profundir lur cumpetenzas da scola ni eleger ed anflar la via professiunala giavischada. Per quei baghetg enquera la claustra ina nova funcziun. Naven digl onn 2028 vegn la scola Vinavon numnadamein dislocada ella staziun nova a Glion. Las soras enqueran ideas pil diever dil chalet. Sco sora Annemarie Müller scriva, han ellas incumbensau la Scol’aulta specialisada dil Grischun da skizzar propostas. «Bugen presentein nus alla populaziun dalla Surselva, en fuorma d’ina exposiziun, las pusseivladads ch’ei dat da nezegiar quell’immobiglia», envida la priura generala. Ina classa da studentas e students d’architectura ha dedicau il 2023 las lavurs da bachelor alla transformaziun dalla «casa vinavon» a Glion. Era pil tract claustral L’exposiziun da talas lavurs entscheiva ils 8 da november 2024 cun ina vernissascha publica. Il project ha il tetel «Anavon ‘casa vinavon’». Sper las propostas architectonicas dettien las propostas era impuls alla damonda co las valladas grischunas sappien sesviluppar el temps dall’urbanisaziun. Ellas porschien rispostas a damondas cumplexas co ins sappi, egl avegnir, habitar, luvrar ni passentar il temps liber en Surselva ed a Glion. «Quei ein damondas che han explicitamein connex era cun nies agen avegnir», scriva la priura generala Annemarie Müller. Buca mo per l’anteriura scola da puras ed ussa scola Vinavon, era pil tract dalla claustra sezza, ston las soras dominicanas encurir sligiaziuns. «Bugen mussein nus ils resultats architectonics interessants e creativs dallas studentas e dils students. Cun quella caschun envidein nus denton vus da seconfruntar cull’atmosfera claustrala», scriva la cuminonza. Las soras havessien plascher sch’ei sesviluppassien, duront ina guidada en claustra, ideas novas co transformar igl avegnir era il tract claustral. Pugn da vesta Trends vegnan e van Igl ei in ir, vegnir, sesviluppar e vargar. Cun quei ciclus dalla vanadad ein era las claustras confruntadas – dapi che las empremas ein seformadas. Ei ha dau temps maghers e temps rehs. La reformaziun d’avon 500 onns ei «rutta ora» pervia dalla rihezia dallas claustras. Il stan clerical era vegnius memia profans. Las claustras encurevan buca il salit, mobein il profit. Igl ei stau in tagl ella historia. Vinavon han ins serrau claustras, ha aviart e fundau autras. Ils davos tschentaners han carstgauns adina puspei confidau il salit da lur olma a claustras. Era la congregaziun dallas soras da Glion ha profitau da quei secuntener. Ella ha buca encuretg beins materials, possess e facultad. Quei ei sedau aschia. All’entschatta tras il fundatur Gion Fidel Depuoz, lu tras dunnas da bunas famiglias dalla Tiaratudestga ch’ein entradas en claustra, e tras benefacturs generus. Senza quitaus economics han las soras da Glion saviu sededicar a lur vocaziun: survir als carstgauns e sustener il svilup da lezs. Oz ei la cuminonza da Glion arrivada ad in punct ch’ella ston planisar tgei che dueigi schabegiar inagada cun siu fatg. Ideas ein spert sin meisa: in center spiritual innovativ, ina claustra aviarta, in condomini per seniors, ina scola da musica, in center per congress da pasch, in albiert da giuventetgna cun spa… Encurir in diever niev per la casa vinavon ei buca greva. Quell’immobiglia san ins transformar en habitaziuns per famiglias. Biebein aunc 70 soras vivan actualmein ella cuminonza claustrala. Prudentamein sesprovan las responsablas da preparar gl’avegnir. Las soras enqueran era il contact culla populaziun. El temps che biars sorteschan dalla baselgia e che Taylor Swift e Cristiano Ronaldo vegnan venerai sco sogns, eis ei grev da vegnir cun ideas persistentas. Tut va schi spert, trends vegnan e van. En paucs onns savess ina bun’idea semussar sco la fallida. Il tract claustral, cun aula, gastronomia ed infrastructura, duess’ins buca unfrir memia spert.

Suenter las victorias encunter Landquart e Triesenberg frunta Trun/Rabius pil novavel giug da campiunadi sill’equipa promovida da Walenstadt. Muort l’absenza dil goli Livio Lozza vegn Nic Culan Jacomet empau nunspitgadamein tier sia premiera denter las petgas dil gol dils indigens. Da bialaura d’atun ed avon ina biala culissa d’aspectaturs dat igl arbiter liber il davos giug da campiunadi da quella stagiun a Pustget. Il giug entscheiva fetg uliv, caschuns da marcar dat ei fetg paucas. Suenter biebein diesch minutas vegn Mirco Pfister tier in siet da distanza ch’il goli da Walenstadt, Gzim Ademi, sa deviar via la traversa en in corner. Walenstadt vegn tec a tec meglier el giug ed era tier entginas mesas caschuns da marcar, denton maunca la davosa precisiun ni che Nic Culan Jacomet sa parar ils siets. Cuort avon pausa vegn Trun/Rabius aunc tier ina sperta cunterattacca sur l’ala seniastra, denton munchentan ils attaccaders il bal ella zona da puniziun. Era il siet d’Orlando Monn ella 38avla minuta fallescha per pauc la finamira. Aschia van las equipas cul resultat da 0:0 ella pausa. Era suenter pausa negins gols Suenter pausa semuossa il medem maletg sco avon pausa, ei dat dirs cumbats, il giug ha pil pli liug el miez dil plaz e caschuns da marcar dat ei paucas ni per casualitad. Suenter 55 minutas vegn Walenstadt tier in corner, la flanca sa il defensur Mirko Pfiffner spedir en direcziun dil gol, denton sclarescha Mirco Pfister il bal sin lingia. Suenter 59 minutas tarmetta Damian Schmed in bal liung en direcziun da Gianin Derungs. El surmunta ils defensurs e va en direcziun gol, denton cuort avon sittar vegn el frenaus d’in defensur. Robin Monn e Patrizio Decurtins vegnan silsuenter tier duas ulteriuras caschuns, denton sa il goli da Walenstadt mintgamai sclarir en corners. Cuort avon la fin dil giug vegnan ils hosps aunc tier ina buna caschun suenter in corner da Trun/Rabius che meina tier ina sperta cunterattacca. Denton sietta igl attaccader spel gol ora. Aschia che la partida va a fin cul resultat final da 0:0. Mirau sur igl entir giug ora ei il pari il gest resultat per quella scuntrada, per gudignar il giug han omisduas equipas mussau memia pauc engaschi ell’offensiva. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Walenstadt 1 0:0 Trun Rabius: Nic Culan Jacomet, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Damian Schmed, Elia Schmed, Rovin Schmed, Patrizio Decurtins, Orlando Monn, Robin Monn, Nico Caduff e Gianin Derungs. Reservas Sando Orlik, Matia Friberg, Enea Decurtins, Silvan Cajacob, Andri Carigiet e Lucas Seiler. Walenstadt: Gzim Ademi, Patrick Loop, Mirko Pfiffner, Daniel Jud, Paul Doyen, Kevin Karisik, Gian Luca D’Agostino, Nicola Loop, Kristian Divkovic, Ardi Qehaja, Jan Gubser, Anto Topic, Timo Gervasoni, Danino Brazerol, Pierluigi Cecchini, Nico Jäger. Remarcas: Trun/Rabius senza Ramon Orlik, Denis Monn, Silvan Muoth (blessai), Tizian Duff, Geo Cauzza, Livio Lozza, Lucas Maissen ed Aurelio Carigiet (absents).

Igl 1. da settember 1824 ei il Péz Russein/Tödi vegnius ascendius l’emprema ga. Cun entgins arranschaments vegn fatg attent uonn sin quei giubileum. In da quels ei il teater cun musica «Speck auf dem Tödi» che vegn presentaus dumengia en casa da scola a Sumvitg/Surrein. Ils catschadurs Placi Curschellas da Trun ed Augustin Bisquolm da Mustér ein stai ils emprems carstgauns sil Péz Russein/Tödi (3614 m s.m.). Els han ascendiu il péz igl 1. da settember 1824. Iniziant dalla premascensiun ei pader Placidus a Spescha staus. El che haveva ascendiu so emprem plirs pézs ella regiun, ha buca fatg sez quella tura quei di. El ha denton persequitau ella. Teater cun Gian Rupf a Surrein Quei tierm historic pil péz che cunfinescha cun ils cantuns Grischun e Glaruna, mo en Surselva era cun las vischnauncas da Mustér e Sumvitg, vegn festivaus uonn cun in tschuppel arranschaments dalla vart glarunesa sco grischuna. In da quels arranschaments ei dumengia, ils 27 d’october 2024 allas 16.00 en casa da scola a Surrein. Igl ei in’aventura en fuorma d’in teater cun musica dad Emil Zopfi, giugada da Gian Rupf e Fränggi Gehrig. Il toc vegn presentaus per tudestg. Il toc raquenta la historia da differentas figuras, denter auter Placidus a Spescha. Las rollas da quellas persunas involvidas da gliez temps ell’ascensiun dil Péz Russein vegnan giugadas digl actur Gian Rupf en quei toc che porta il tetel «Speck auf dem Tödi». Las figuras plaidan dallas aventuras da gliez temps ed el lungatg da lu. El center dil toc stattan historias dramaticas, la cuntraversa davart la premascensiun dil Péz Russein e per part era il destin tragic dils protagonists. L’organisaziun da quei arranschament a Surrein ei els mauns da Sumvitg Turissem en collaboraziun culla vischnaunca da Sumvitg. «Speck auf dem Tödi» dumengia, ils 27 d’october 2024 allas 16.00 en casa da scola a Surrein. Entrada libra, collecta. Igl actur Gian Rupf ei da veser dumengia a Surrein el toc «Speck auf dem Tödi».

Miu niev pass tgietschen ei zuar fetg bials, las paginas culs differents cantuns e lur uoppens in deletg da mirar, denton eis el ualti ­vits. Datier dalla Svizra, pia ell’UE, survegn’ins buca buls pli tier la duana ed igl ei gleiti ina sfida da puder tier in bul ni in visum endretg che cuarcla ina entira pagina. Mo in pass vit, resch niev, vul schi spert sco pusseivel sil pli pauc in bul. E co pon ins tier in aschia il pli effizient? Sgular duess ins ozildi buca mo a posta per survegnir in bul, perquei hai jeu encuretg alternativas egl internet. Beingleiti inspirada sun jeu ida giun curtgin ed hai entschiet a cavar ina ruosna. «Tgei fas?», damonda el. «Quei ei par cass memia profund per truffels.» – «Jeu cavel atras tochen tschella vart!», ditgel jeu. «Jeu hai legiu egl internet ch’ei detti glieud che creigi ch’il mund seigi plats. Sche jeu mo creiel avunda, stuess jeu maneivel saver cavar atras tochen Vanuatu!» El scrola il tgau. «Vesses silmeins entschiet giu spel Glogn, lu fusses pli spert atras …» Cul pass tgietschen e zappun mon jeu pia giu spel Glogn e cavel vinavon. Il sulegl brischa ­giuaden, la ruosna s’empleina trasor cun aua e crappa ed jeu sedamondel, sche jeu havess tuttina duiu prender cun mei in toc caschiel per dustar la fom. Tgisà sche jeu hai tuttina malcapiu zatgei? Forsa constat quei egl internet tuttina buc. Jeu legel suenter: Ils «platmundlers» creian ch’il mund seigi plats sc’in taglier cun in ur da muntognas entuorn entuorn, per che l’aua mondi buca suror. Vanuatu ed insumma igl Ocean Pacific schigi agl ur dil taglier e tgei che seigi da tschella vart, gnanc ditgien els or. Aha … en quei cass gida ei pauc da cavar atras per vegnir a Vanuatu. Jeu stoi anflar ina autra teoria. Cun pass, zappun ed ureglias penderlidas tschapprognel puspei si casa e secavel atras il cuntegn dalla ­frestgera. Enten magliar legel vinavon: In problem dils «platmundlers» pari dad esser ch’els seigien fetg aviarts per metodas scientificas e mesirien savens suenter per mussar si lur teoria – mo che las metodas muossien trasor il falliu: Ch’il mund seigi ­rodunds. Ch’els crodan tuttina buc giu da lur cardientscha, malgrad tut ils fatgs e mussaments che plaidan encunter, hagi da far cugl effect psicologic «Dunning-Kruger»: La tendenza dad adina valetar sesez ed igl agen meini pli ault che quel dils auters, oravontut dad auters cun savida ­objectiva sco scienziai. «Esser sturs e buca ­tedlar sin auters. Quei datti cretg buc mo tier ils platmundlers», tratgel jeu laguttend il davos toc caschiel. «Stoda ruosna … cu empleinas ti puspei quella?», damonda el, mirond sco in ch’ei gest sefatgs mal vid in pei. Mo jeu sun schon puspei viaden ella profunditad digl internet plein teorias fantasticas che savessen sligiar miu problem, sche jeu mo creiel ferm avunda ... Anna-Luisa Joël è creschida si en il Danemarc e viva dapi blers onns en Lumnezia. Ella ha studegià scienza da religiun ed è fascinada da tuttas sorts cardientschas. Per la FMR ha ella scrit ina seria da quatter columnas cun il titel «Ruosnas». La terza part suonda en l’ediziun da La Quotidiana da damaun.

La novavla runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia ei stada ina buna per las equipas sursilvanas. Schluein Glion ha gudignau sia partida a Mels e Trun/Rabius ha contonschiu in remis encunter Walenstadt. El campiunadi dalla 4. ligia han Lumnezia e Schluein Glion medemamein gudignau lur partidas. Schluein Glion ha gudignau la sonda il giug dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ordeifer encunter Mels. Suenter che Lars Caduff ha nezegiau in penalti ella 26avla minuta pigl avantatg dalla squadra dalla Foppa, han Serafin Bundi, Lars Zala e Ronny Casutt migliurau successivamein il resutat entochen sin 4:0. Grazia a quella victoria ei Schluein Glion ussa puspei secund ella tabella. Defendiu il sisavel plaz ella tabella ha Trun/Rabius grazia al remis encunter Walenstadt. Suenter las victorias encunter Landquart e Triesenberg ei quei il siatavel punct en seria. Sco els davos dus giugs ha Trun/Rabius era retschiert quella ga negins gols, quei che plaida per ina prestaziun solida e constanta surtut dalla defensiun (mira rapport da giug). Lumnezia vinavon secund El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia gudignau ordeifer encunter Schlarigna cun 3:2. Cun quella victoria restan ils Sursilvans secunds ella tabella. Damai che Surses ha battiu Lai Vabella (mira pagina 6), schai Lumnezia vinavon treis puncts davos il capogruppa Surses. La tiarza victoria stagiunala ha Schluein Glion festivau la sonda ordeifer encunter la latiarna cotschna Domat. Schluein Glion semegliura aschia sil tschunavel plaz ella tabella. Meins buna ei la runda dalla fin d’jamna stada per las equipas sursilvanas engaschadas ella gruppa 1 dalla 5. ligia. Danis-Tavanasa ha spiars ordeifer encunter Tusaun/Cazas e Rueun ha stuiu suttacumber a Lusitanos de Samedan. Sulet Laax ha ha saviu nudar in punct cul remis a casa encunter Schlarigna. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Landquart 1:0 Mels – Schluein Glion 0:4 Sevelen – Cuera 97 2:0 Trun/Rabius – Walenstadt 0:0 Triesen – Panaduz 3:0 1. Bogn Ragaz 8/24; 2. Schluein Glion 9/16; 3. Triesenberg 8/15; 4. Walenstadt 9/14; 5. Cuera 97 9/13; 6. Trun/Rabius 9/13; 7. Sargans 9/12; 8. Sevelen 9/12; 9. Triesen 9/10; 10. Mels 9/9; 11. Panaduz 9/9; 12. Landquart 9/8. 4. ligia, gruppa 1 Domat – Schluein Glion 1:4 Bregaglia – Tusaun/Cazas 2:2 Surses – Lai Valbella 2:1 Schlarigna – Lumnezia 2:3 1. Surses 8/24; 2. Lumnezia 8/21; 3. Lai Valbella 8/16; 4. Tusaun/Cazas 8/14; 5. Schluein Glion 8/10; 6. Schlarigna 8/9; 7. Danis-Tavanasa 8/7; 8. Valposchiavo 8/5; 9. Bregaglia 8/4; 10. Domat 8/2. 5. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Danis-Tavanasa 5:2 Laax – Schlarigna 3:3 Lusitanos de Samedan – Rueun 4:2 1. Lusitanos de Samedan 7/17; 2. Trun/Rabius 8/16; 3. Schlarigna 8/12; 4. Panaduz 7/11; 5. Tusaun/Cazas 7/11; 6. Rueun 7/9; 7. Laax 7/8; 8. Lumnezia 8/6; 9. Danis-Tavanasa 7/3. Juniors A1, gruppa 1 Vaz-sut – Schwanden 12:0 Trübbach – Lusitanos de Samedan 3:0 f Grischun Central – Orion Cuera 5:2 Surselva – Mels 2:3 1. Mels 7/15; 2. Trübbach 7/14; 3. Vaz-sut 8/14; 4. Walenstadt 8/13; 5. Grischun Central 8/12; 6. Surselva 7/10; 7. Orion Cuera 7/8; 8. Lusitanos de Samedan 8/7; 9. Schwanden 8/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Steinach 1:0 Grischun Central – Arbon 6:6 Glarnerland – Surselva 7:1 Rheintal – Sargans 3:7 1. Glarnerland 8/24; 2. Sargans 8/18; 3. Cuera 97 7/17; 4. Heiden 8/11; 5. Montlingen 7/10; 6. Grischun Central 8/10; 7. Arbon 8/8; 8. Surselva 8/6; 9. Rheintal 8/6; 10. Steinach 8/3. Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Uznach-Schmerikon 4:1 Vaz-sut – Grischun Central 2:5 Surselva – Triesen 2:7 1. Panaduz 7/21; 2. Balzers 7/18; 3. Walenstadt 8/18; 4. Flums 7/13; 5. Grischun Central 7/10; 6. Vaz-sut 8/9; 7. Triesen 8/9; 8. Surselva 8/9; 9. Uznach-Schmerikon 8/9; 10. Eschenbach-Wagen 6/6; 11. Schwanden 8/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Uznach – Brühl 2:5 Grischun Central – Rorschach-Goldach 3:11 1. Rorschach-Goldach 9/21; 2. Cuera 97 9/18; 3. Montlingen 9/16; 4. Sargans 8/10; 5. Uznach 8/9; 6. Domat 8/9; 7. Brühl 8/8; 8. Mels 8/8; 9. Glarnerland 7/6; 10. Grischun Central 8/0. Balzers ha retratg si’equipa. Juniors C1, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tavau 1:2 Valposchiavo – Vaduz 6:5 1. Orion Cuera 7/18; 2. Tavau 9/18; 3. Bogn Ragaz 7/13; 4. Landquart 7/13; 5. Buchs 7/12; 6. Valposchiavo 8/10; 7. Rapperswil-Jona 8/9; 8. Vaduz 8/7; 9. Schlarigna 8/7; 10. Surselva 7/4. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Grischun Central 4:4 Domat a – Domat b 1:10 1. Domat b 7/18; 2. Domat a 7/12; 3. Grischun Central 8/10; 4. Panaduz 6/9; 5. Vaz-sut 6/9; 6. Orion Cuera 7/6; 7. Cuera 97 7/6; 8. Landquart 8/1. Bogn Ragaz ha retratg si’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Brühl – Staad 8:2 Wittenbach – Au-Berneck 2:2 Widnau – Steinach 1:0 St. Otmar – Grischun Central 6:1 1. Brühl 8/24; 2. St. Otmar 8/14; 3. Widnau 8/14; 4. Wittenbach 8/11; 5. Rorschach-Goldach 7/10; 6. Au-Berneck 7/10; 7. Montlingen 7/10; 8. Steinach 8/6; 9. Staad 7/5; 10. Grischun Central 8/4. Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Landquart 5:1 Domat – Surselva 3:3 Surselva – Valposchiavo 5:3 Schlarigna – Vaz-sut 5:3 1. Valposchiavo 7/18; 2. Surselva 7/17; 3. Cuera 97 7/13; 4. Landquart 8/12; 5. Orion Cuera 7/10; 6. Schlarigna 7/10; 7. Vaz-sut 7/6; 8. Bogn Ragaz 7/6; 9. Domat 7/1. Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Bregaglia 2:1 Tavau – Grischun Central 4:4 1. Tavau 8/20; 2. Panaduz 7/18; 3. Cuera 97 7/15; 4. Landquart 8/15; 5. Domat 7/10; 6. Bregaglia 8/8; 7. Valposchiavo 7/7; 8. Orion Cuera 7/6; 9. Grischun Central c 8/5; 10. Grischun Central b 7/3. Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Walenstadt 2:1 Domat – Cuera 97 11:0 Grischun Central – Surselva c 6:2 Surselva b – Landquart 0:6 1. Domat 8/21; 2. Surselva c 8/21; 3. Surselva b 8/18; 4. Grischun Central 8/15; 5. Surselva d 8/15; 6. Landquart 8/9; 7. Panaduz 8/9; 8. Mels 8/7; 9. Walenstadt 8/4; 10. Cuera 97 8/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Uzwil – Tusaun/Cazas 2:2 Rapperswil-Jona – Frauenfeld 0:4 Bühler – Widnau 2:2 1. Bühler 8/19; 2. Mels 8/18; 3. Cuera 97 7/13; 4. Uzwil 8/13; 5. Romanshorn 8/12; 6. Frauenfeld 8/12; 7. Tusaun/Cazas 9/12; 8. Triesen 8/10; 9. Widnau 8/9; 10. Rapperswil-Jona 8/2; 11. Domat 8/1. Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Widnau 4:0 Domat – Ruggell 5:3 Surselva – Diepoldsau-Schmitter 10:1 Mels – Tusaun/Cazas 2:6 1. Domat 7/21; 2. Ruggell 7/15; 3. Tusaun/Cazas 7/13; 4. Cuera 97 7/10; 5. Surselva 6/9; 6. Werdenberg 6/9; 7. Mels 7/7; 8. Diepoldsau-Schmitter 7/4; 9. Widnau 8/2. Serafin Bundi (davontier) ha marcau il 2:0 per Schluein Glion encunter Mels.

Sonda ei ils purs ed interessai alla tratga da biestga brina s’entupai a Vella al premi da genetschas. La bun’aura, bia glieud sil plaz e la qualitad dils animals han influenzau quell’occurrenza. La numra 19 dil catalog dall’exposiziun ei dada en egl gia ella retscha dallas genetschas rentadas. Silmeins als experts dil raz brin. Tals ein stai stediamein sil plaz d’exposiziun. Sco mintg’atun ha l’Uniun da tratga da biestg Lumnezia organisau quella ed envidau la populaziun da vegnir sil parcadi dallas pendicularas a Vella. Numerus interessai dalla Lumnezia e d’ordeifer, famiglias purilas, glieud da tuttas generaziuns han ins viu entuorn il rudi. 73 animals sil plaz Sco expert ha il president dall’uniun, Paul Caduff, saviu engaschar uonn Rico Deflorin. En siu commentari final dil premi da genetschas ha il giuven da Castiel el Scanvetg mess sil punct: «Hagies quitau vinavon dalla vacca brina» e tratg la conclusiun dil gi: «Als allevaturs da Cumbel eis ei reussiu da defender il tetel.» Onn vargau haveva la famiglia Arpagaus da Cumbel menau a casa, respectiv en stalla, la Ucraina, la victura ornada cul pindel d’honur. Quella gada ein Marco, Andreas e Severin Arpagaus turnai culla Hasi decorada, la victura dil premi da genetschas lumnezian 2024. Ella categoria dallas vaccas veglias ha Renzo Blumenthal presentau agl expert gl’idol dall’Olma 2023 a Sogn Gagl. Rico Deflorin ha viu las qualitads dalla Palmira e rangau ella sco megliera dalla partiziun. Pil cup da menaschi ha gl’allevatur da Vella menau el rudi il duo Betty e Mala. Quellas duas genetschas harmoniseschien il meglier, ei seigi in tip fetg modern, ha gl’expert ludau. La Hasi, cun ses possessurs, la famiglia Arpagaus, da Cumbel. Garlets e fundament Quei ch’ei dau en egl ei l’unitad ella diversitad. Rico Deflorin ha saviu rangar animals da bunamein tut ils 15 nuegls. Per la producziun da latg dueien els ademplir las finamiras dalla tratga. Dallas mugias pleinas tochen tier las vaccas en tiarza lactaziun hagi el viu qualitad extraordinaria, ha gl’expert dil Scanvetg manegiau. Decisiva ei la lingia centrala, in iver pendius si endretg, ferms garlets che pon purtar quel sco era fundament e butschida ideala. Denter ils numerus aspectaturs che han visitau uonn il premi da genetschas a Vella han ins era viu uonn biars purs dalla Cadi e dalla Foppa. Rangaziun Partiziun 1, mugias pleinas 1. Barbi, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Grischuna, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 3. Henrietta, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 4. Susi, Luca Riedi, Morissen; 5. Vreni, Patrick Sgier, Tersnaus; 6. Rona, Paul e Simona Caduff, Morissen. Partiziun 2, genetschas original brinas 1. Sara, Bruno Arnold, Lumbrein; 2. Nena, 3. Uganda, 4. Ragetli, 5. Mona, tuttas Peter Rohrer, Vattiz. Partiziun 3, genetschas 1. Hasi, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 2. Mei, Renzo Blumenthal, Vella; 3. Bonny, Toni Cadonau, Flond; 4. Skay, Luca Riedi, Morissen; 5. Ozalee, Urs Spescha Surcuolm; 6. Glarida, Gion Peder Vinzens, Luven; 7. Tina, Pieder Caviezel, Surcuolm. Partiziun 4, genetschas 1. Betty, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Roxy, Toni Cadonau, Flond, 3. Claudia, Toni Cadonau, Flond; 4. Rina, Bruno Arnold, Lumbrein. 5. Tijana, Patric Capaul, Lumbrein; 6. Binia, Patric Capaul, Lumbrein. Partiziun 5, genetschas 1. Prima, Urs Spescha, Surcuolm; 2. Bria, Urs Spescha, Surcuolm; 3. Mala, Renzo Blumenthal, Vella; 4. Zini, Patric Capaul, Surcasti; 5. Bettina, Bernard Capaul, Lumbrein; 6. Bilivia, Marcel Caduff, Morissen. Partiziun 6, genetschas 1. Mia, Patric Capaul, Surcasti, 2. Cora, Patric Capaul, Surcasti, 3. Belinda, Bernard Capaul, Lumbrein; 4. Betina, Bruno Arnold, Lumbrein; 5. Haimali, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel. Partiziun 7, genetschas 1. Fenja, Paul e Simona Caduff, Morissen; 2. Jasmin, Peter Rohrer, Vattiz; 3. Hailey, Paul e Simona Caduff, Morissen; 4. Ulrike, Patrick Sgier, Tersnaus; 5. Simba, Peter Rohrer, Vattiz. Partiziun 8, vaccas, duas lactaziuns 1. New, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Elly, Maurus Blumenthal, Morssien; 3. Taifun, Pieder Caviezel, Surcuolm; 4. Ela, Urs Spescha, Surcuolm; 5. Cadie, Gion Peder Vinzens, Luven. Partiziun 9, vaccas, treis e dapli lactaziuns 1. Palmira, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Fenjala, Bernard Capaul, Lumbrein; 3. Alina, Peter Rohrer, Vattiz; 4. Tania, Patric Capaul, Lumbrein; 5. Hildi, Bruno Arnold, Lumbrein. Vaccas original brinas 1. Winnie, 2. Wunia, 3. Mia, 4. Geni. Tuttas da Peter Rohrer, Vattiz. Cup da menaschi 1. Renzo Blumenthal, Vella; 2. Toni Cadonau, Flond; 3. Urs Spescha, Surcuolm. Bi iver genetschas 1. Hasi, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 2. Mia, Patric Capaul, Surcasti; 3. Betty, Renzo Blumenthal, Vella. Bi iver vaccas 1. Palmira, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Fenjala, Bernard Capaul, Lumbrein; 3. Elly, Maurus Blumenthal, Morissen. Victura dil gi 1. Hasi, Marco, Andreas e Severin Arpagaus, Cumbel; 2. Betty, Renzo Blumenthal, Vella; 3. Prima, Urs Spescha, Surcuolm; 4. Mia, Patric Capaul, Surcasti.

Gl’actur Curdin Caviezel da Luven passenta dapresent entgins gis en siu vitg nativ Luven. Il motiv ei ch’el gioga a Cuera silla tribuna dalla Klibühni gl’emprem toc ch’el ha concepiu e scret sez. «Jeu hai vuliu mussar quel en mia patria», ha el getg el discuors culla FMR. La cella d’iev fructificada entra ella madra. Buca plaunsiu, mobein spert, terribel spert. Leu entscheiva l’autobiografia da Curdin Caviezel. Igl ei quella da scadin human, naven dalla schendrientscha e quei che schabegia all’entschatta ed ils nov meins suandonts. Bruno Cathomas, gl’actur da Laax, ha mussau sin tribuna cul toc «Peiden» ina part da sia biografia. Curdin Caviezel entscheiva a raquintar bia pli baul. En siu toc «9 Monate ALL INCLUSIVE» vegn il publicum confruntaus cul micromund. La davosa fin d’jamna e la proxima muossa la Klibühni a Cuera il toc ch’el ha scret e concepiu. Curdin Caviezel en sia rolla dil toc "9 Monate - ALL INCLUSIVE" ella Klibühni a Cuera. Fetg cuntents a Vienna «Suenter quater presentaziuns gaudel jeu ils treis gis liber», gi el al redactur dalla FMR. El ei a casa tier ses geniturs a Luven. Bettina e Peter Caviezel han visitau la premiera a Cuera, ed els vegnan ad esser presents alla derniera, cu lur fegl gioga 70 minutas persuls silla tribuna. «Gie, igl ei pretensius, bia text e bia moviment», conceda Curdin Caviezel. Biars buns resuns dettien ad el denton la pagaglia per quella lavur. El viva a Vienna sco actur liber. Da leu anora selai el engaschar per producziuns en Tiaratudestga, Austria ed era en Svizra. El seigi fetg cuntents da sia veta ella metropola austriaca, «Vienna ei mia basa principala», gi el. Viver leu seigi cumplettamein auter che a Berlin, ella capitala tudestga mondi tut bia pli spert, e Vienna detti gronda peisa alla cultura. La stad vargada ha gl’actur s’udiu tier gl’ensemble dil toc «Best Exotic Marigold Hotel» dalla Sommernachtskomödie Rosenburg. Igl ei in amfiteater cun 900 plazs en in casti historic. «Gl’onn proxim sundel jeu engaschaus leu per la rolla principala», tradescha il Sursilvan. El seigi actur cun tgierp ed olma, e buca autur, conceda Curdin Caviezel. Tuttina ha el vuliu realisar in agen toc. «Il concept havevel scret e puspei mess dalla vart. Per la «cumedia absurda» ha el saviu duvrar tut sias habilitads artisticas. «Era quellas d’organisar», lai el valer. Producir sez in toc seigi denton adina ina lavur da team, puntuescha el. En tut ein 15 persunas involvadas ella producziun actuala ella Klibühni a Cuera. Grond plascher ha el da collaborar cun Bettina e Luca Brunold. «Cun els sai jeu naturalmein tschintschar romontsch», aschunta el. Ils fargliuns, carschi si a Vella, han posiziuns da clav davos las culissas. Luca Brunold ha fatg il maletg da tribuna e Bettina ils costums sco era cussegliau en caussas dils requisits. Gl'actur Curdin Caviezel, cun in'autra culissa, quella dil Signina. Zacu forsa in toc romontsch? Sin tribuna ei duront las 70 minutas ch’il toc cuozza mo ina persuna. Curdin Caviezel gioga entuorn e sin hexagons. Cun in tempo narr dat el treis rollas, el tschontscha, damonda, filosofescha, s’irritescha. La figura centrala dil giug ei igl «Es». Igl ei la tiarza persuna dil pronom persunal tudestg. Gl’emprem sa numnadamein negin sch’il schierm daventa in buob ni ina mattatscha. Quei «Es» teidla lu era e communichescha culla madra sezza, il «hotel» nua ch’il schierm ei s’ignivaus. Dall’emprema tochen la davosa minuta vegn ei buca lungurus allas aspectaturas ed als aspectaturs. Sis gadas dat gl’actur il toc a Cuera. Vegn quel mussaus era en auters loghens? «Gie, gl’emprem a Quendlinburg ella Saxonia, lu puspei en Svizra ed era a Vienna», tradescha gl’autur ed actur dil toc. Avon tschun onns haveva el sincerau alla FMR ch’el vuless bugen far in toc romontsch. Con avanzaus ei gliez project? «Las ideas ein avonmaun. Dapli vi jeu pil mument denton aunc buca tradir», remarca Curdin Caviezel. Gl’engaschau um dil teater vegn baul ni tard a presentar l’idea concreta. Avon dus onns han ins dil reminent viu el ella rolla dil postin Linus el film romontsch «Métta da fein».

L’ustiera dil restaurant Rathaus a Stussavgia Plaz e l’ustier dil Turrahus entadem la Val Stussavgia sin 1700 m s.m. contonschan igl onn proxim la vegliadetgna da pensiun. Il possessur dil Rathaus ch’ei era il possessur dil Turrahus ei alla tscherca da novs affittaders ni cumpraders. «Nus essan vidlunder da tschercar successuras e successurs per omisdus menaschis da gastronomia», di Felix Hunger ch’ei il possessur digl albiert e restaurant Rathaus a Stussavgia Plaz e dil Turrahus dadens Thalkirch. Ei seigi casualitad che omisdus affittaders hagien disdetg il medem mument, di Felix Hunger. «Ton l’ustiera dil Rathaus sco era quel dil Turrahus han contonschiu la vegliadetgna da pensiun l’auter onn ed igl ei capeivel ch’els vulan calar.» El seigi da buna speronza da cattar ina successiun per omisdus menaschis en Val Stussavgia, di Felix Hunger ch’ei era possessur d’ina lennaria a Stussavgia ed a Panaduz. «Pertuccont il ­Rathaus essan nus aviarts per tut las opziuns, pia per vender ni per affittar igl object. Tier il Turrahus ei quei aunc incert co ei va vinavon.» Per indigens ed jesters Il hotel restaurant Rathaus a Stussavgia Plaz ei vegnius baghegiaus alla fin dil 15avel tschentaner sco casa cumin. Oriundamein ei quei stau in edifeci dalla vischnaunca. Pli tard han ins fatg ina casa d’albiert cun restaurant ord il ­Rathaus e dapi igl onn 1905 ei la famiglia da Felix Hunger possessura dall’immobiglia. ­Entochen 1997 ha la famiglia Hunger era menau il Rathaus che ha oz 14 combras da durmir ed in restaurant ch’ei era il liug da sentupada pils indigens. La secunda ustria, il Turrahus vegn ad esser pli enconuschenta a quellas ed a quels d’ordeifer. Quell’immobilia han Felix e sia consorta Maria Hunger-Fry cumprau igl onn 1999. Il Turrahus schai il pli entadem la Val Stussavgia sin 1700 m s.m. Quei albiert vegn frequentaus da fetg biars turists e skiunzas da turas e cuorsa liunga. En quella ustria datti era entginas combras da pernottar ed in albiert per gruppas. En Stussavgia creschan las ustrias buca sillas caglias. Sper ils dus restaurants ch’ein sil precint da serrar datti aunc in menaschi d’ustria a Thalkirch, in hotel a Tenna e lu dus menaschis oradem la val, a Versomi ed a Valendau. Da buna speronza Il president communal da Val Stussavgia, ­Lukas Züst, fa da saver alla FMR ch’ei fussi fetg impurtont per la vischnaunca da mantener omisdus menaschis, il Rathaus ed il Turrahus. «Jeu vi buca malegiar il giavel vid la preit. Mo il Rathaus ei screts ora gia in temps ed ins ­auda nuot. La vischnaunca sa far nuot auter che spitgar e s’interessar tier ils possessurs co ei va vinavon. Secapescha che nus havein era discutau la situaziun dalla gastronomia en suprastonza», di il president da vischnaunca ch’ei gest vegnius reelegius avon treis jamnas per in’ulteriura ­perioda d’uffeci. «Jeu vulessel dir che la vischnaunca ha da mussar preschientscha ed interess en caussa. Mo igl ei buca caussa dalla vischnaunca politica da semischedar en fatgs privats sch’il possessur d’ina immobilia ei alla tscherca d’in cumprader ni d’in affittader niev.» El vegni en mintga cass a telefonar cun Felix Hunger proximamein per dumandar el co ei mondi vinavon cul Rathaus e cul Turrahus. Basegns d’investiziuns Felix Hunger, il possessur dils dus edifecis da gastronomia en Stussavgia discuora d’investiziuns considerablas ch’ins stuessi far ils ­proxims onns el baghetg dil Rathaus a Stussavgia Plaz sco era el Turrahus. «Tier il Turrahus ei igl exteriur en in meglier stan che parts dil baghetg endadens.» El Rathaus ha la famiglia Hunger fatg grondas investiziuns avon quater onns, mo ei dat adina renovaziuns che ein da far. Felix Hunger di ch’el e sia famiglia sco possessurs vulessien en scadin cass far quellas investiziuns che muntien era manteniment dils edifecis. In’opziun seigi denton era da far las investiziuns ensemen cun in partenari privat. L’opziun da vender al maun public hagi secunda prioritad per el. «En emprema lingia essan nus ussa denton alla tscherca d’affittaders per las duas casas da gastronomia», aschia Felix ­Hunger ch’ei sez ella vegliadetgna da pensiun. Stussavgia batta per sias ustrias Muort pensiunament dils ustiers ein tuttenina dus impurtonts menaschis da gastronomia en Val Stussavgia vacants. Ils possessurs ein alla tscherca da successuras ni successurs malgrad ch’igl ei buca sempel da pladir persunal da gastronomia. Martin Gabriel/FMR Ella vischnaunca Val Stussavgia datti midadas ell’ustria Rathaus a Stussavgia Plaz ed el Turrahus dadens Thalkirch. Proxima stad van ils ustiers dil restaurant Rathaus, ch’ei era in alloschi cun 14 combras da durmir, en pensiun. Ed igl atun 2025 vegn igl ustier dil Turrahus entadem la Val Stussavgia pensiunaus. El ha menau il Turrahus naven digl onn 1999 nuninterrutamein. Il lennari Felix Hunger ei possessur dil Rathaus e dil Turrahus. El ei el mument intensivamein alla tscherca da novs affittaders ni cumpraders. Malgrad che la fiera da persunal sil sectur dalla gastronomia seigi pli schetga che schetga, seigi el da buna speronza da cattar ina successiun per omisdus menaschis, di Felix Hunger ch’ei possessur d’ina lennaria a ­Stussavgia ed a Panaduz. «Pertuccont il Rathaus essan nus aviarts per tut las opziuns, pia per vender ni per affittar igl object. Tier il ­Turrahus ei quei aunc incert co ei va vinavon.» Il president communal da Val Stussavgia, ­Lukas Züst, fa da saver alla FMR ch’ei fussi fetg impurtont per la vischnaunca da mantener omisdus menaschis. « Il Rathaus ed il Turrahus ein duas fermas petgas da nossa gastronomia. Nus observein ussa tgei che marscha e vegnin a dumandar suenter co ei stat.» Il Turrahus il pli entadem la Val Stussavgia ei in liug tschercau dils turists e dallas passantas, mo era dils indigens. Igl albiert e restaurant Rathaus a Stussavgia Plaz ei publicaus per affittar ni per cumprar. Commentari Il giavel ei sin sava Martin Gabriel/FMR La situaziun da partenza dallas ustrias che savessen serrar en ­Stussavgia muossa che la glieud els vitgs sursilvans ha tochen las ureglias cun ­postas, bancas, stizuns ed ustrias che siaran. «Jeu vuless buca malegiar il giavel vid la preit, mo ins ha ditg udiu nuot pli», ha il president communal da Stussavgia detg tschei di al telefon en connex cun las midadas futuras en las ustrias da Val Stussavgia. En Surselva ei il giavel gia daditg silla sava digl esch pertuccont la muria d’ustrias. Ei dat ustieras ed ustiers ch’ein ella vegliadetgna da pensiun ed han negins successurs. Auters stuessan investir en lur locals per saver affittar vinavon lur ustria. La vischnaunca da Schluein ha reagau cun cumprar il restaurant dil vitg ed affittar quel – cun pign success. E lu datti investurs che vegnan si dalla Bassa e cumpran in’ustria suenter l’autra. Els fan renovaziuns custeivlas e meinan lu quellas ustrias sco tempels da gourmet. La Städtlibeiz el marcau vegl da Glion ei in exempel. Adia liug da sentupada per nossa glieud dil vitg! Ed en quels restaurants va era negina luvrera e negin luvrer cun caultschas da lavur a gentar. Lukas Züst, il president communal da Val Stussavgia ha raschun, sch’el di ch’ei seigi buca caussa dalla ­vischnaunca d’intervegnir ella damonda dallas ustrias en sia val. Mirar tier e star culs mauns en sac ei denton buca la sligiaziun. La politica communala ha (adina pli savens) la sontg’incumbensa da promover il commerci local che porscha plazs da lavur. Era las ustrias ein menaschis commercials. Ei dat ­vischnauncas che disponan da regulativs e perfin da leschas per promover l’economia locala. Cun far tals regulativs vegnan adina era ventiladas e sviluppadas novas ideas che savessen mussar sligiaziuns, era pils menaschis d’ustria. Secapescha, in tal program da promoziun d’economia e d’ustrias ei buca gratuits. El cuosta e dat lavur. Denton eis ei lavurs e raps che restan ella val e vegnan forsa da scatschar il giavel ch’ei sin sava.

Resumaziun: Jeu hai cavau ina ruosna giun curtgin, tenor la teoria ch’il mund seigi plats, per arrivar a Vanuatu e per survegnir in bul en miu niev pass svizzer. Mo la teoria para buca da constar. «La ruosna giun curtgin vegn nuota emplenida gest ussa», exclomel jeu si per el, «jeu hai anflau ina nova teoria che savess menar a mia finamira: Forsa ei il mund buca plats, mobein cavortgs!» Jeu prelegel dalla teoria ch’ei detti fotografias da satellits che muossien ­ruosnas ella tiara, entradas profundas per arrivar egl intern da nies planet, nua ch’in sulegl pign pendi enamiez e glischi ora las «preits», nua ch’ei detti tiaras ed auas sco si tier nus silla surfatscha. Buca mo ils Nazis seigien scappai en leu, ei detti gia d’antruras enneu entirs stadis da curiosas fuormas da carstgauns cun sistems politics profundamein cuntraris a nos sistems. Si en Norvegia, sper Bergen, hagi ei dau in’entrada el mund intern. Niels Klim, en realitad dil Danemarc e caluster el dom da Bergen, seigi daus ella ­ruosna ed hagi fatg in viadi atras las tiaras internas. Aschia vegni descret da Ludvig Holberg, in famus scribent, egl onn 1741. La Norvegia s’udeva da lezzas uras al Danemarc e glieud dil Danemarc di buca manzegnas («Dänen lügen ­nicht» dad Otto Waalkes). Era ell’Islanda detti ei ina entrada atras in vulcan. Tgi che legia «Il viadi egl intern dil mund» da ­Jules Verne vegn a saver quei. Quei mund intern para zuar buc aschi fasierlis sco quel da Holberg, mo forsa ein professer Lidenbrock & co curdai en ina autra part da quei mund. Finalmein detti giu l’Antarctica ina ruosna, e lezza seigi quella dils Nazis. Jeu mo sperel che jeu secavi buc atras tochen leu. Leu eis ei freid e Nazis paran en general dad haver schliata luna e dad haver il medem disturbi psicologic sco ils «platmundlers» (mira la columna dad ier). «Jeu sai nuota tgei ni tgi ch’ei cheu pli cavortgs», marmugna el, ferton che jeu traiel en mes ­stifels, smeinel il zappun sur la schuiala e mon giun ­curtgin. Treis truffels marschs e massa crappa pli tard sentel ch’il zappun secava tras la tiara bletscha sco tras pischada. Igl ei tard ed ella glisch dalla glina vesel jeu co la ruosna s’empleina cun aua. Lu mon jeu si en casa per miu pass e scomiel mes stifels cun nudaglias. El dorma sin canapé. «Ahoi, jeu sun lu naven», ditgel ad el e ballinel sco in’anda giun curtgin. Las steilas tarlischan si el tschiel e resplendan ell’aua dalla ruosna. Jeu ­segliel viaden e senodel a seniester tochen la secunda steila e lu dretg entochen la damaun, perquei che leu ­sesanfla, quei sai jeu dad Edoardo Bennato, «l’isola che non c’è». Anna-Luisa Joël è creschida si en il Danemarc e viva dapi blers onns en Lumnezia. Ella ha studegià scienza da religiun ed è in fan da tuttas sorts cardientschas. Per la FMR ha ella scrit ina seria da quatter columnas cun il titel «Ruosnas». La quarta part suonda en l’ediziun da La Quotidiana da damaun. Anna-Luisa Joël

Dapi 45 onns sepresenta la Cumpignia da teater Rueras regularmein alla tribuna. Aschia era uonn e quei gest cun duas cumedias la medema sera. Ils dus tocs humoristics «In regissur da professiun» e «Schneclas-meila» cun reschia da Hubert Venzin han premiera venderdis, ils 25 d’october 2024 en halla da gimnastica dalla casa da scola a Sedrun. Dus tocs la medema sera. Quei ei in novum per la Cumpignia da teater Rueras. Persuenter ha ella denton motivs. «Nus essan ina fetg pintga gruppa da teater ed aschia eis ei era grev d’anflar rollas pli liungas e pli cuortas. Cullas duas cumedias eligidas per quest onn ei quei denton pusseivel per las acturas ed ils acturs ch’ein plitost sils onns. Dad otg che sepresentan uonn alla tribuna ein sulettamein dus aunc buca pensiunai», di ­Hubert Venzin (67). Ils pensiunai restan activs La Cumpignia da teater Rueras ei activa dapi 45 onns e dapi 40 onns meina Hubert Venzin reschia. La davosa ga eis ella sepresentada alla tribuna avon dus onns cul toc «Ina colligiaziun dubiusa». «Bugen beneventassen nus acturas ed acturs pli giuvens en nossas retschas. Igl interess pil teater popular cheu tier nus ei denton pigns, aschia ch’ei resta a nus nuot auter che da cuntinunar aschia sco igl ei pusseivel. Zacu vegn ins lu era staunchels d’encurir glieud e la fin finala tuttina buca anflar interessentas ed interessents», di Hubert Venzin che sepresenta era uonn sez alla tribuna. La decisiun sch’ins vegli far teater in auter onn vegni mintgamai prida la fin digl onn. Sin tribuna en halla da gimnastica dalla casa da scola a Sedrun ein da veser uonn singulas acturas ed acturs che fan teater per part gia dapi 40 onns. «La glieud vul rir» Che la cumpignia ei sedecidida per duas cumedias uonn ha in motiv special: «Las aspectaturas ed ils aspectaturs tschercan il divertiment. Sch’jeu mon ina ga ni l’autra a mirar teater en in auter liug sche vesel jeu co la glieud vul rir», di Hubert Venzin. Tonaton conceda el era: «Jeu presentass bugen puspei in toc modern. Ei sto buc esser exnum dramas sco pli baul, mo tonaton enzatgei pli pretensius. Per quei maunca a nus denton la glieud.» Dus tocs pretendan concentraziun «Las commembras ed ils commembers dalla cumpignia han reagau a moda positiva sill’idea da presentar duas cumedias la medema sera. Tuttina ein tuttas e tuts era stai spanegiai co quei possi reussir», constatescha Hubert Venzin. Giugar in’autra rolla avon pausa che suenter pausa seigi zatgei plitost nunusitau e pretendi dabia concentraziun: «Suenter pausa entschevin nus aschidadir tier nulla. Mintgina e mintgin ha lu in’autra rolla, quei pretenda secapescha gronda concentraziun. Singuls ein duront ina cumedia bunamein duront in’ura sin tribuna.» Inclusiv la pausa denter ils dus tocs cuoza la sera da teater pressapauc duas uras. Ils dus differents maletgs da tribuna ha Hubert Venzin procurau sez: «Igl ei sempels maletgs. Mo per saver brattar els duront pausa eis ei stau necessari da procurar per enzatgei pratic.» Dil reschissur e schneclas-meila «In reschissur da professiun» ei in toc da Claudia Gysel e «Schneclas-meila» in da Hanna Frey. Las versiuns romontschas ha il reschissur Hubert Venzin procurau sez. «In reschissur da professiun» sereferescha indirectamein silla gruppa da teater. Quella exercitescha il toc «La Giulia ed il Sep sill’alp Curnera». Duront ils exercezis tila il reschissur la faultsch el canvau. Susi, la presidenta dalla gruppa, vegn sill’idea d’engaschar in reschissur da professiun. Quel arriva cun empau retard. El ei dil meini che la gruppa presenti il toc «Romeo e Giulia» da Shakespeare. La confusiun ei programmada, damai che la gruppa exercitescha in auter toc che quei ch’il reschissur manegia. El toc «Schneclas-meila» ei Silvio Monn in cussegliader per damondas dalla veta. El fa quei denton mo per ina clientella exclusiva. Damai ch’el ha migrena, eis el dependents da medicaments. Enten prender quels sbaglia el denton la scatla da tabellas e pren quellas da durmir. Si’incumbensa seschlueta ed aschia pren il caos siu decuors. Las duas cumedias vegnan presentadas venderdis, ils 25 d’october allas 20.00; dumengia, ils 27 d’october allas 17.00; venderdis, igl 1. da november allas 20.00 e sonda, ils 2 da november 2024 allas 20.00 en halla da gimnastica dalla casa da scola a Sedrun. Reservaziuns da plazs per telefon 081 949 17 67 mintgamai dallas 16.00 entochen las 19.00. La cumpignia presenta duas cumedias La Cumpignia da teater Rueras sepresenta puspei alla tribuna. Uonn fa ella quei gest cun duas cumedias: «In regissur da professiun» e «Schneclas-meila». La reschia meina Hubert Venzin (seniester silla foto) ch’ei era da veser sco actur e che ha era gest procurau ils maletgs da culissa. Venderdis, ils 25 d’october 2024 ei premiera ella halla dalla casa da scola a Sedrun. La Cumpignia da teater Rueras ei vegnida fundada avon 45 onns e ha presentau dapi lu bunamein mintg’onn in toc teater. (fmr/hh) La Cumpignia da teater Rueras ei semtgada per las duas cumedias che vegnan dadas las proximas jamnas. Scena el toc «In reschissur da professiun». Il reschissur e las acturas plaidan buca il medem lungatg.

Il plevon dalla pleiv Lumnezia miez, sur Peter Aregger, ei dapi l’entschatta uost 2024 parsura dil Decanat Surselva. Tgei ch’il decan niev ha da far e tgei ch’el vul promover e contonscher, ha el tradiu a caschun d’ina sentupada culla FMR. Questa primavera ei il Decanat Surselva s’entupaus ad ina da sias quater sesidas annualas. Igl ei l’assemblea dils plevons catolics da quella regiun. Actualmein fan 24 persunas part da quei gremi. Igl ei glieud ch’ei responsabla ellas pleivs per la pastoraziun, pia spirituals ed assistents ni gidonters pastorals. «Las dunnas ein secapescha inclusas», precisescha sur Peter Aregger. La radunonza da primavera ha elegiu il plevon dalla Lumnezia miez sco niev schef dil Decant Surselva. «Jeu sesentel insumma buca sco schef. Jeu sun semplamein responsabels per la cuminonza», declara el alla FMR. In emprem signal da Ruma L’entschatta uost 2024 ha Peter Aregger surpriu il post da siu antecessur Matthias Hauser. Lez haveva la suprastonza dalla pleiv da Val S. Pieder relaschau, aschia ch’el ha bandunau la regiun. Siu successur ei staus a disposiziun pigl uffeci. Cun ina finamira: «Promover il bien clima ella cuminonza», puntuescha el. Il decan niev ei pertscharts ch’igl ei actualmein cunzun in gremi dad umens. La teologa ed assistenta pastorala Flurina Cavegn ei la suletta commembra dil Decanat. Quei eri buca adina aschia, renda sur Peter attent. «Avon 20 onns eran silmeins quater dunnas», gi el e menziuna lur nums: «sora Herta Handschin, sora Giulitta Livers, sora Valentina Spescha e sora Odile Degonda». Co vesa el la situaziun pil futur? «In emprem signal vegn actualmein da Ruma. Alla Sinoda mundiala dils uestgs separticipeschan per l’emprema gada buca mo clericals, mobein era 50 laics». Spiritualas ordinadas dat ei denton aunc buca. Sur Peter Aregger el biro dalla pleiv a Vella. Ina da sias finamiras – en sia regiun – seigi quella da promover la sinodalitad, pia la cuminonza, sincerescha il decan niev. Pli baul eri l’entira pussonza en vischnaunca els mauns da singuls, digl augsegner e dil scolast, e forsa aunc d’in tierz um prominent. «Oz ei quei naturalmein semidau», gi sur Peter. Las persunas ch’ein promtas da surprender posts e survir alla cuminonza ein savens suttapostas a malaveglia, critica ed opposiziun. Tendenzas cutrarias «Gl’interess per la cuminonza sereducescha, quei semuossa gia ellas uniuns», gi il decan ed aschunta che quei vali era per la cuminonza dils cartents. Ina pleiv, aunc avon 20 onns ina instituziun impurtonta, taxesch’ins quasi sco uniun. Siu representant, il plevon, sesprova da tener ensemen sia muntanera, quei ch’ei buca pli schi sempel el temps digl individualissem e che la glieud sortescha dalla baselgia. Fa quei buca quitaus al decan dalla Surselva, el ch’ei da principi in stretg collaboratur digl uestg diocesan? «Bein, quei fa ei», lai sur Peter Aregger valer. El fa denton attent ad in fenomen: «Ins sa che la Baselgia catolica mundiala crescha ad in crescher. Sulettamein ell’Europa va la tendenza anavos.» La cultura cristiana europeica seigi stada sur tschentaners el center, «oz domineschan autras», constattescha il plevon dalla Lumnezia miez. Sinoda mundiala sveglia speronzas Ina finamira dil Decanat Surselva ei il spért da cuminonza. «Sch’ins pren veramein serius la cardientscha cristiana ei gest la cuminonza gl’element ed il ligiom central.» La cardientscha seigi vegnida onz privata, constattescha sur Peter vinavon. Il spért da cuminonza selai denton buca sfurzar. L’indifferenza generala enviers la baselgia relativescha il teolog cugl avis ch’ei hagi adina dau temps maghers e temps grass. El presuppona ch’il niev spért ch’ins constatteschi alla Sinoda mundiala savessi muentar enzatgei ell’Europa centrala. Il problem acut seigi ch’ils collaboraturs maunchien, ton las persunas ordinadas sco ils laics, «seigi lu umens ni dunnas», puntuescha il decan niev. El includa era las cuminonzas reformadas, lezzas sbattien culs medems problems. Anavos tier las obligaziuns dil parsura niev dils plevons catolics sursilvans. «Survir, controllar e cussegliar», resumescha il decan sia lavur pratica. Peter Aregger renda attent ch’el meini las quater sentupadas annualas, treis formal-administrativas ed ina retratga meditativa, el organiseschi, sper auter, scolaziuns e seigi responsabels per las surdadas digl uffeci parochial. El hagi gest tarmess gl’invit per la proxima radunonza dil Decant Surselva, remarca il tgamun niev. «Quella ei ils 6 da november 2024 a Trun ed entscheiva cun ina oraziun communabla ella caplutta da s. Onna», avisescha el. Suenter vegn la radunonza a dislocar ella sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa e tractar las «fatschentas». Dapi prest 25 onns en Surselva Sur Peter Aregger ei naschius 1968 a Lucerna e carschius si a Littau, ina vischnaunca cunfinonta cul marcau. Suenter in emprendissadi da scrinari ha el passentau dus onns, da 1990 tochen 1992, ella Guardia papala a Ruma. Turnaus ha el absolviu la matura e studegiau teologia. Gl’onn 2001 ha el festivau messa nuviala e surpriu la pastoraziun dallas pleivs Laax e Falera. Il settember 2013 ha el midau en Lumnezia sco administratur dallas pleivs da Degen, Morissen, Vella e Vignogn. Il zercladur 2015 han quellas festivau l’inauguraziun ufficiala da lur plevon e successur da sur Marcus Flury. Il decan niev, davostier la baselgia da Pleif a Vella.

Dumengia vargada ha la tschunavla biennala Art Safiental festivau sia finissascha a Tenna. Per Johannes Hedinger eisi stau la davosa exposiziun sco menader artistic dalla biennala. Alla fin da quest onn mida la societad purtadra dalla biennala. Il Parc natural Beverin, la vischnaunca Val Stussavgia e Turissem Stussavgia surdattan quella incumbensa alla nova Uniun Art Safiental. Ton Johannes Hedinger, il menader artistic che banduna la biennala Art Safiental la fin digl onn 2024 sco era Piera Buchli, ch’ei ina dallas representantas dalla nova Uniun Art Safiental, confirman enviers la FMR ch’ei hagi dau differentas opiniuns davart igl avegnir dalla biennala. Johannes Hedinger e siu institut da perscrutaziun per art campester e d’ambient (ILEA) hagi integrau memia pauc la populaziun indigena ell’occurrenza, quei ei in dils resultats d’ina retscherca tier la populaziun da Stussavgia ch’ei vegnida fatga igl onn vargau dils purtaders dalla biennala. Gia avon dus onns han ins entschiet a planisar las midadas dalla biennala Art Safiental. Entochen che las midadas ein realisadas varga in temps perquei che las proximas exposiziuns ein gia preparadas. Piera Buchli: «Nus essan engrazieivels a Johannes Hedinger per sia prestaziun extraordinaria e per siu grond engaschament per la biennala dils davos tschun onns.» Alla fin da quest onn mida la societad purtadra dalla biennala. Il Parc natural Beverin, la vischnaunca Val Stussavgia e Turissem Stussavgia ­surdattan la bitgetta alla nova Uniun Art Safiental. Ina publicaziun per la fin Dumengia vargada ha giu liug a Tenna la finissascha dalla biennala Art Safiental 2024. Cun quella caschun han il menader artistic Johannes Hedinger e siu institut ILEA presentau in cudisch cun ideas e ponderaziuns per crear in avegnir persistent ed attractiv per las proximas ­generaziuns. Quella publicaziun ei enzatgei sco igl accent final digl institut ILEA che ha influenzau fetg las tematicas dalla biennala entochen dacheu. Johannes ­Hedinger: «Suenter tschun biennalas eisi bien ed ei fa senn da reponderar il concept. E perquei eisi era bien d’engaschar novas persunas per l’exposiziun.» Johannes ­Hedinger giavischa a quellas ch’ellas ­vegnien d’integrar meglier ils giavischs dalla populaziun indigena. Malgrad quei spera il directur artistic partent che la biennala Art Safiental mantegni empau da sia independenza. Entras quella seigi la biennala daventada enconuschenta. Dameins global e dapli local La nova uniun Art Safiental che surpren naven da 2025 d’organisar la biennala ei vegnida fundada la stad 2023. L’artista indigena Piera Buchli da Versomi ei ina dallas exponentas dalla nova uniun. Sia finamira pigl avegnir dalla biennala ei da colligiar quella cun la Val Stussavgia e sia populaziun. «L’idea ei d’integrar pli fetg la populaziun dalla Stussavgia e da cattar ina direcziun che ha sias ragischs ella val.» La pli gronda finamira seigi denton da cattar il focus communabel denter la populaziun e l’uniun Art Safiental cun la biennala, di Piera Buchli. «Art Safiental ei la populaziun dalla val ed ils artists d’ordeifer. Il pli captivont eisi sch’ils indigens san beneventar artistas ed artists d’ordeifer e crear ina relaziun cun quellas artistas ed artists e cun lur art.» Luc ­Isenschmid, in artist svizzer che viva er a Versomi, remarca en quei connex che la populaziun dalla Val Stussavgia seigi fetg aviarta e muossi grond interess pigl art. Quei seigi in fantastic punct da partenza, da quei stoppi la nova uniun tener quen egl avegnir. Tut en preparaziun Tenor Piera Buchli san ins aunc buca dir concret co la proxima biennala Art ­Safiental sepresenta e cu ella ha liug. «Igl emprem stuein nus structurar la nova uniun e mirar tgei persunas che nus ­duvrein. Cert ei che persunas dalla Val Stussavgia vegnan a vegnir integradas. Nus sezs habitein era dapi treis onns cheu a Versomi, havein in project d’art cun nossa . Nus enconuschein ferton biara glieud.» Piera Buchli di ch’ins hagi buca l’intenziun d’organisar aschi spert sco pusseivel in proxim event, mobein da prender peda da far in concept per la biennala che risguardi denter auter era ils basegns deponi ella retscherca. Johannes Hedinger banduna la biennala Art Safiental la fin da quest onn. Tgi vegn e tgi va. Ils profils sturschi digl artist grischun Andrea Todisco van a prau cun las midadas actualas tier Art Safiental.

Dapi 30 onns rimna l’organisaziun bernesa Velafrica velos vegls ni era pli novs che vegnan buca pli duvrai. Sonda proxima dat ei a Glion in gi da rimnada. Il Club da velo Surselva ha lantschau l’acziun per Velafrica ensemen cun Menzli Sport. L’organisaziun bernesa Velafrica ha entschiet avon 30 onns in project d’integraziun. Ella rimna velos vegls ni pli novs buca duvrai. En instituziuns socialas en Svizra lai ella reveder quels e semtgar pigl export a partenaris a Tansanzia, Burkina Faso, Madagaskar ed ulteriuras tiaras afrianas. En quels onns ha Velafrica saviu tarmetter pli che 300'000 buns vehichels d’occasiun en totalmein siat tiaras dall’Africa. Il Club da velo Surselva e la fatschenta Menzli Sport sustegnan quell’idea. Sonda proxima rimnan ils dus partenaris tuttas specias da velos duvrai, mountainbikes, citybikes, ni velos d’affons. In velo per ir a scola Mats Gurtner, il responsabel da Velafrica, puntuescha tgei che vegn rimnau: «Nus prendein tut ils tips da velos. Tals ch’ein propi buca buns demontein nus e rimnein la tocca da reserva». Tut ils tips da velos ein pia d’engrau per reparar ni reveder. Velafrica e ses dus partenaris sursilvans mettan denton era el clar quei che vegn buca rimnau: «Trottinets, velos pigns senza transmissiun (velos da pops), carrs annex da velo ed accessori sco per exempel sézs da velos». Velafrica, il project da rimnar e reveder velos en Svizra, fa senn. Ils vehichels pon auters duvrar, per exempel per ir a scola. Ell’Africa dat ei biaras vias ch’ein buca asfaltadas. Il velo fa leu gronds survetschs, e quei buca pil temps liber. En biaras regiuns dil continent ston ils carstgauns ir a pei grondas distanzas. Ils velos ein aschia in grond agid per ir a scola, a fiera, tiel miedi ni tier instituziuns sanitaras. Ils vehichels ch’il Club da velo Surselva e Menzli rimnan sonda proxima vegnan silsuenter en divers centers d’integraziun. Leu vegnan els revedi e semtgai pil export. Velafrica collavura cun 30 menaschis d’integraziun sociala ed instituziuns per l’execuziun giudiziala. «La lavur cun velos rinforza carstgauns senza lavur, porscha cuntegns pratics d’emprender ed ei ina occupaziun che fa senn per carstgauns en perschun», scriva Velafrica en sia communcaziun pertuccont l’acziun a Glion. La rimnada da velos per l’Africa ei sonda,ils 26 d’october 2024, a Glion, avon il center Mundaun vegl (Migros), via dil Glogn 23, dallas 10.00 tochen las 15.00.

Venderdis, igl 1. da november 2024 allas 19.00 relata il gardist Carlo Pfister da Schlans da siu temps en survetsch dil papa a Ruma. Igl arranschament ha liug ella Biblioteca Trun. Carlo Pfister ei staus engaschaus sco gardist da 2011 entochen 2022. «El ha fatg quei cun tgierp ed olma ed adina priu peda per las numerusas visetas ord sia patria», constatescha il team dalla biblioteca che consista da treis dunnas. Suenter la sentupada cul tetel «Reminiscenzas da Ruma» offerescha la biblioteca in pign apero. La Biblioteca Trun porscha differentas occurrenzas duront igl entir onn ora, seigi per affons sco carschi. (fmr/hh) Ella Biblioteca Trun seregorda il gardist Carlo Pfister da siu temps a Ruma.

Dumengia proxima, ils 27 d’october 2024 entscheiva il Chor viril Ligia Grischa siu 173avel onn da cant. Quel entscheiva tradiziunalmein culla radunonza generala. Sco quei ch’il Chor viril Ligia Grischa scriva en ina communicaziun, s’entaupan ils cantadurs ell’aula dalla casa da scola a Glion per trer bilanza e mirar el futur. Dapi varga 50 onns ei l’aula la basa dil chor, ton dalla radunonza generala sco dils exercezis. Igl onn da cant empermetti entginas uettas, aschia la suprastonza ed il directur Christoph Cajöri. Els vegnan a saver rapportar d’in onn da cant extraordinari. Cun totalmein 12 concerts e presentaziuns eis el staus pulpius sco darar ella liunga historia dil chor. Cun success ei il Chor viril Ligia Grischa separticipaus il fevrer 2024 alla concurrenza svizra da chors a Cuera. Plinavon ha el cooperau alla commemoraziun da 600 onns Ligia Grischa, quei cun ina turnea fetg reussida che ha menau a Trun, Glion, Spligia, Mesauc e Domat. Suenter la fiasta da cant districtuala a Trun e la participaziun alla fiasta 500 onns stadi liber dallas Treis Ligias a Glion ha il chor regiunal representau la fin da zercladur la Romontschia alla fiasta federala da costums a Turitg. Sco quei che la suprastonza sincerescha, vegn gl’onn da cant 2024/25 ad esser pli moderaus. Il program exact vegn il directur a presentar a caschun dalla radunonza generala. Quella entscheiva dumengia, ils 27 d’october 2024 allas 19.00 ell’aula a Glion. Il plan dallas emprovas ed ulteriuras informaziuns anflan interessents silla pagina d’internet www.ligia-grischa.ch. Fetg bugen beneventa il chor scadin che conta bugen. (cdm/fmr)

Cullas prestaziuns che la tiradura Annina Tomaschett da Trun ha mussau ils davos onns fuss ella stada qualificada pli baul per giugs olimpics e campiunadis mundials. Ella sietta denton en in temps che l’equipa naziunala da tir da dunnas ei aschi ferma sco aunc mai. Cun Nina Christen e Chiara Leone ein gest duas campiunessas olimpicas collegas da cader dad ella ed aschia era concurrentas ellas qualificaziuns. «Gia avon in onn eis ei stau clar ch’jeu sappi buca separticipar als giugs olimpics a Paris. Quella decisiun ei curdada en in temps ch’jeu hai giu ina fasa da tir empau difficultusa per in factur ni l’auter», di Annina Tomaschett (24). La participaziun als giugs olimpics ei stada ina da sias finamiras: «Naturalmein ch’ei mudregia mei empauet sch’jeu contonschel buca ina finamira. Mo jeu sai buca midar quei. Giugs olimpics han liug mintga quater onns, mirar co ei vesa ora culs proxims.» Duas impurtontas victorias Igl optimissem para d’esser ina dallas grondas qualitads dalla tiradura oriunda da Trun ch’appartegn al cader naziunal da tir dall’elita. Quei optimissem ei senz’auter giustificaus: La primavera ei Annina Tomaschett daventada campiunessa svizra culla buis d’aria sur la distanza da 10 meters a Berna e l’entschatta october ha ella gudignau il final dils «Shooting Masters» – ina sera da tirs naziunals – a Näfels. Quei ei prestaziuns che muossan la constanza che la Sursilvana ha dapresent. Il tetel da campiunessa svizra ei lu era staus il punct culminont dad ella quest onn: «Las premissas per contonscher in bien resultat eran en sesez buca bunas, damai ch’jeu erel malsauna. Jeu sun denton sefocusada e hai fatg miu job, quei ei stau fenomenal.» Bunas regurdientschas ha ella era dil cup mundial da tir a Baku en Aserbaidschan la primavera: «Quei ei stau in’experientscha fetg positiva, era da saver esser ensemen cul team e veser in’autra tiara. Il sulet negativ ei stau il temps da spetga sillas plazzas aviaticas. Otg uras havein nus stuiu spitgar avon che saver sgular anavos en Svizra.» Gronda concurrenza Cun Nina Christen e Chiara Leone appartegnan las campiunessas olimpicas dalla distanza da 10 meters cun buis d’aria dils davos quater onns al cader naziunal dallas dunnas. Omisduas entaupa Annina Tomaschett ina ga ni l’autra, surtut denton els camps da trenament communabels: «Nina Christen vesel jeu pli stedi els trenaments. Quei ei secapescha in avantatg, damai ch’ella sa adina puspei dar in cussegl ni l’auter.» Ils plans d’exercezi ein denton individuals, aschia che trenaments communabels regulars ein buca la regla. Leutier vegnan differents stans d’exercezi cun distanzas da 50, respectivamein 10 meters. Ils resultats che las duas campiunessas olimpicas contonschan ein per Annina Tomaschett buca nunrealistics: «Il mument essan nus el cader pliras che san sittar sin quei nivel. Impurtonta ei denton la constanza. Quella ei decisiva per las selecziuns. La fin finala decidan pigns facturs.» La Svizra hagi il mument in luxus pertuccont diember da bunas tiraduras: «Quei ei denton era bien per mintga singula, pertgei mintgina sto mussar regularmein bunas prestaziuns.» Buca dil tut ventireivla ei Annina Tomaschett il mument cun in tschuppel midadas persunalas da funcziunaris tier Swiss Shooting, l’associaziun da tir: «Igl ei buca adina stau sempel quest onn dad esser cumpleinamein cul tgau tier la lavur. Surtut buca sch’ei dat midadas da trenaders e responsabels.» Co vinavon? Ferton che Annina Tomaschett preferescha la distanza da 50 meters, ei la distanza da 10 meters medemamein decisiva per s’avanzar el cader e las selecziuns: «Ussa lavurel jeu vid ils pli davos detagls. Sur la distanza da 10 meters stoss jeu sittar pli constant, vul dir da 10 aults. Per s’uder tier las meglieras ein 50 entochen 60 da quels necessaris en in tir.» El tir da 10 meters ei il 10.9 il pli ault resultat. Dapli peisa dat la Sursilvana era al trenament mental igl avegnir. A cuorta vesta ha la selecziun per la concurrenza internaziunala da tir a Luxemburg prioritad. Quella ha liug miez december. Silsuenter ein ils campiunadis svizzers da l’auter onn lu puspei ina da sias grondas finamiras. Cader naziunal era l’auter onn Ina damonda ch’ei aunc buca rispundida cumpleinamein ei quella digl engaschament professiunal d’Annina Tomaschett sco tiradura. Quella decisiun croda pér el decuors dil november. Il mument ei Annina Tomaschett engaschada da Swiss Shooting en ina mesa plazza. Il contingent da talas plazzas ei denton limitaus. Schebein ella sa mantener quei engaschament miez-professiunal da Swiss Shooting dependa d’ina retscha da tests e giudicaments dils trenaders. En quels sto ella contonscher in diember da puncts fixau. Ell’equipa naziunala resta Annina Tomaschett denton en mintga cass. L’appartenenza al cader ei buca ligiada vid ina plazza tier Swiss Shooting. «Sch’jeu survegnel buca quella mesa plazza sco entochen dacheu naven dil schaner, vegn jeu a returnar a Trun. Leu hai jeu era la pusseivladad da trenar. Leutier vegnessen secapescha ils trenaments cull’equipa naziunala.» Il mument habitescha Annina Tomaschett a Biel nua ch’ella trenescha era el center federal da tir. Per saver finanziar siu engaschament el tir desista ella il mument da bia auter: «Il tir ha tutta prioritad. Jeu drovel negin auter luxus ed era buca duas ni treis ga vacanzas ad onn enzanua.» Annina Tomaschett ei pictura da professiun. «Jeu lavurel vid ils pli davos detagls» En sesez astga la tiradura da professiun Annina Tomaschett (24) mirar cun satisfacziun sigl onn da tir passau. Ella ei daventada campiunessa svizra e ha gudignau il final dils «Shooting Masters». Ella s’auda denter las meglieras tiraduras svizras, mo tonaton stattan duas autras ad ella avon il sulegl: Las campiunessas olimpicas Nina Christen e Chiara Leone. Per Annina Tomaschett ha la Svizra il mument in problem da luxus cura ch’ei ha num selecziunar las meglieras per campiunadis ni giugs olimpics. Ella sezza lavura cun consequenza per esser davontier dil tut la fin finala: «Ussa lavurel jeu vid ils pli davos detagls. Sur la distanza da 10 m stoss jeu sittar pli constant.» (fmr/hh) Uonn ei Annina Tomaschett daventada campiunessa svizra e ha gudignau il final dils «Shooting Masters».

Dapi gleiti 200 onns dat el vitg da Lumbrein ina particularitad: la punt santeri colligia la casa pervenda culla baselgia parochiala. Quei object architectonic maunca actualmein, la punt amiez il vitg ei naven. Sin primavera vegn ina nova cun artg a remplazzar ella. Questa primavera ha il Cantun instradau la sanaziun dalla via principala tras Lumbrein, il project includa era tuttas lingias d’infrastructura sutterranas. Pil tschancun da 700 meters ha la Regenza lubiu ina summa da 3,52 milliuns franc. Tochen la fin dalla stagiun da baghegiar currenta vegn l’emprema etappa ad esser finida. Gl’onn proxim cuntinuescha il program, lu ston ins sviar il traffic sur las vias da quatier. Sur quella da Dual meina ina punt. Cun ina altezia maximala da 3.40 meters eis ella memia bassa pil traffic da vitgira. La vischnaunca Lumnezia sto denton aschia ni aschia sanar quella punt speciala amiez il vitg. Eregiu avon prest 200 onns L'entschatta october han ils luvrers allontanau la platta da betun dalla punt-santeri. Gl’onn 1828 hagien ins concludiu da baghegiar la casa-pervenda nova e dus onns pli tard entschiet a baghegiar. Tagliacrappa, miradurs e scrinari seigien vegni sil grep da Sassegl. Sco antruras usitau hagien ils parochians prestau lavur cumina per la nova casa bein situada gest sper baselgia: Quellas notizias el cudisch «500 onns pleiv da Lumbrein 1515-2015» rapportan dalla casa pervenda ch’ins ha eregiu avon prest 200 onns. Dalla punt santeri eis ei scret sulettamein «encunter dado ei la punt sur la Via Dual che colligia baselgia e casa pervenda». Da quella casa va il prer dapi lu direct sin santeri ed en baselgia. Ils parochians mavan suenter messa per ordinari la via cuntraria, numnadamein viers il plaz-cadruvi per separticipar alla radunonza communala. La punt-santeri colligia la baselgia e la casa-pervenda (sen.). Vest avon ch'ins ha rut giu la punt cugl artg. Ils tagliacrappa e miradurs ch’ein stai en acziun 1830 han era baghegiau la punt denter il grep da Sassegl ed il santeri. La generaziun veglia da Lumbrein seregorda co quei object veseva ora: Sin fotografias ves’ins ina classica punt-crap cun artg. Quella surmuntava ni in ual ni ina val. «La via da quatier sut la punt survescha sco via d’access pil vitg vegl», san ins leger el rapport tecnic ch’ils inschigniers Elmar e Ciril Collenberg han scret il 2023. Il rapport fa part dalla documentaziun per ina punt nova. Avon treis jamnas ha la vischnaunca spazzau la veglia. Igl ei buca l’originala cugl artg. «La punt santeri han ins remplazzau ils onns 1960 cun ina sempla platta da betun ed in tschabergal d’itschal», san ins leger el rapport tecnic. Part digl inventari ISOS Avon dus onns ha la vischnaunca Lumnezia surdau al biro d’inschignier l’incarica da controllar e verificar la punt veglia e da projectar ina nova. «La platta da betun ei en in stan fetg schliet, l’armadira sutten ei visibla e fa gia ruina, era il betun sez ei en in stan desolat. Ina sanaziun dalla punt ei inevitabla», indichescha l’examinaziun. Demai ch’il quatier Sassegl e la baselgia s. Martin ein registrai sco ensemble egl inventari ISOS dils monuments d’impurtonza naziunala, ha la vischnaunca mess la cundiziun ch’il project per ina punt nova pretendi in accumpignament architectonic. Aschia ei era gl’architect indigen Ramun Capaul involvaus en quell’intervenziun ella substanza dil vitg. La punt santeri, in element funcziunal nunspectacular amiez il vitg da Lumbrein. La punt veglia da da 1830 da crappa natirala cun arviul san ins buca remplazzar. Oz valan autras normas e gusts ed ins ha era autras pusseivladads cun material. La varianta finala ch’ils inschigniers han elaborau en stretga collaboraziun cugl architect preveda tuttina ina punt cun arviul. «Ina punt cun platta da betun en lev arviul, purtada da dus tschabergals da betun, medemamein en lev arviul», descriva il rapport tecnic che la vischnaunca ha publicau cun plans e damonda da baghegiar. Gl’access silla punt culn lev arviul construesch’ins cun scalems liungs, medemamein en betun. Gl’access per persunas cun impediments maunca buc, la lescha federala camonda numnadamein ina construcziun adattada. La punt santeri nova a Lumbrein vegn ad esser in element niev e caracteristic pil coc dil vitg.

Resumaziun: Per survegnir in bul per miu niev pass svizzer hai jeu vuliu anflar la via la pli directa sin tschella vart dil mund ed hai retschercau egl internet. Denton ha ni la teoria dil mund plat ni la teoria dil mund caviertg menau mei nua jeu level, mobein ina poesia d’Edoardo ­Bennato e mias nudaglias. Jeu senodel sils emprems radis dil sulegl tochen ch’jeu arrivel «alla isola che non c’è». L’aua ei bassa e ruasseivla, mo jeu vesel negliu tiara, ni casas ni plontas. Jeu vesel greppa, semessa en in rudi entuorn entuorn, sc’ina seiv da greppa, mintgaton sut e mintgaton sur la surfatscha dalla mar, tut tenor sche lezza ei aulta ni bassa. In riff, in scogl, enamiez la vasta mar, senza nuot. Mo spetga ... Il pli oradem egl ost dils greps aquatics stat ina sort latiarna da metal per far attents ils marinaris dil prighel. La cazzola glischa denton buca pli. Jeu sun pia buca arrivada a Narnia – leu van ins atras ina scaffa entochen ina latiarna ardenta – mobein para al Riff da Minerva egl Ocean Pacific. Minerva ei la dieua romana dall’uiara tactica. Mo dieuas san buca posseder tiaras sin nies mund. Perquei han in pèr Americans dalla partida libertara inaga empruau da fundar leu ina republica, han denton fatg il quen senza ils da Tonga. La flotta tonganesa ha sinaquei fatg cuortas e sittau silla latiarna. Dapi lu ha negin midau il pér ni propi priu possess dil liug. In liug senza kiosk ni ­glacé, gnanc internet datti leu. Ei dat nuot auter che la mar ed il tun rebattent dallas undas che sfraccan nunstunclenteivlamein encunter il scogl. Mo sut la surfatscha ruha, denter la greppa en, vivan da tuttas sorts creaturas fantasticas. Squagls da scogl che patruglieschan en roschas, ni singulas sepias che saultan ell’aua e raquentan historias a ti. Quei hai jeu viu mezza, cu jeu sfunsavel cun mias nudaglias. Schaumnas da pèschs-harlechins e pèschs-chirurgs e da quels cun lefzas dultschas ni cavester. Pèschs en tuttas colurs: Ners cun tacs alvs, alvs cun tacs ners, sdrimai verd, mellen ed oransch ni tut blaus e pigns. Pèschs che sescagnavan e pèschs che pasculavan e pèschs ch’ins veseva strusch cu els senudavan a spass sur il sablun el profund. Il mund aquatic ei in universum tut aparti cun creaturas che nus savein strusch s’imaginar. E co pomai ein quellas creaturas, dependentas dil scogl per nutriment e schurmetg, vegnidas ora leu, enamiez igl Ocean Pacific? Ein ellas senudadas sur la profunditad enorma dallas inslas da ­Tonga ni Fiji, tschiens miglias marinas naven? Ni ein ellas forsa daventadas realitad entras la fantasia che ha purtau mei ora leu? Tgisà. Ina duana hai jeu en mintga cass buc anflau – e sun navigada vinavon cun miu niev pass svizzer. Anna-Luisa Joël è creschida si en il Danemarc e viva dapi blers onns en la Lumnezia. Mintgatant sto ella puspè ir ora sin la mar, ed ella è pelvair stada a «Minerva Reef» – in lieu che na tutga a nagin. Per la FMR ha ella scrit ina seria da quatter columnas cun il titel «Ruosnas». Questa è stada la davosa part. Anna-Luisa Joël

Tgi che lavura temps cumplein ha dabien 100 % paga, tgi che lavura 50 % survegn 50 % dalla paga. E tgi che lavura mo in avonmiezgi survegn 10 %. Negina discussiun, savess ins tertgar. Mo ella semeglia dils luvrers ella vegna dat ei autras reglas e bia discussiuns. Alla fin dil gi dat il patrun dalla vegna a tuts la medema paga, tuttina con ditg che mintgin ha luvrau. In denar per quels che han luvrau dalla damaun tochen la sera, in denar per quels che han luvrau in miez gi ed in denar per quels che han luvrau mo in’ura. Quella semeglia provochescha aunc oz. Gest sch’ei va per daners essan nus fetg sensibels. Medema paga per la medema lavur, quei ei la lescha, silmeins sil pupi. Tgi vuless luvrar tier in schef che dat pagas senza risguardar la prestaziun? Jeu che lavurel mo parzialmein fuss buc aschi mal vidlunder, sch’jeu survegness ton sco quel cun plazza cumpleina. Mo fuss quei gest? E gnanc da patertgar las scuidonzas e revoltas che quei caschunass. Caos el sistem da lavur, quei sa buc esser la finamira da quei raquent. La semeglia muossa denton, con fetg che nus essan fixai sin prestaziun e gudogn. Quel che presta dapli, gudogna buca mo dapli, na, quel vala en nos egls era dapli. Quels che lavuran bia, quels procuran che nossa societad ed economia funcziuneschan bein. Mo tgei eis ei cun quels che lavuran a casa, quels che fan lavur da tgira senza survegnir paga? Tgei eis ei cun quels che san buca luvrar dapli ni che survegnan buca lavur? Per Jesus valan tuts tuttina bia. Mintgin ha dabien in’endretga paga. E tgei ei endretg? In denar. Quei fuva circa ton sco in carstgaun duvrava da gliez temps per saver surviver. Sch’il patrun dat a tuts in denar, lu perquei che mintgin duei haver avunda per el e sia famiglia. In denar, quei ei buca la massa, mo quei tonscha. Oz para ei ch’ei detti neginas limitas per quellas horrentas pagas. Pli ch’jeu sefatschentel cun quella semeglia, pli ch’jeu vesel con grev ch’igl ei da realisar las ideas davostier. Mo quei ch’il patrun dalla vegna gi alla fin, sa mintgin prender a cor. El gi ad in dils luvrers: «Jeu hai buca fatg entiert a ti. Essan nus buca secunvegni per in denar? Eis ti scuius, perquei ch’jeu sun buns?» Atgnamein savess il luvrer esser cuntents. El ha survegniu la paga empermessa. In problem ha el pér, cu auters survegnan tuttina bia. Tgei ei endretg? Sper ina buna paga duvrein nus era renconuschientscha per quei che nus fagein, tuttina tgei ni con bia che nus luvrein. Quei ei in schenghetg. Tut gratuit. Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en il Partenz ed a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

L’emprema fin d’jamna dil november organisescha l’Uniun da gimnastica Cadi il campiunadi grischun da gimnastica d’acrobatica el Center Fontauna a Mustér. Sper las gimnastas ed ils gimnasts dalla regiun concurrenzeschan era gruppas d’uniuns dall’entira Svizra. Il campiunadi vala sco qualificaziun pils campiunadis d’Europa. Tut en tut ein varga 100 atletas ed atlets da veser. La gimnastica d’acrobatica ei buca fetg populara en Svizra. Tonaton dat ei entginas uniuns che porschan quell’activitad dil temps liber. Dapi entgins onns dispona era l’Uniun da gimnastica Cadi d’ina gruppa da quei sport. Ella ei gia separticipada ad entginas concurrenzas en Svizra e quei cun bien success. La gruppa d’acrobatica dall’uniun dumbra il mument 16 mattatschas e mattatschs. Per l’emprema ga in campiunadi Ussa fa l’Uniun da gimnastica Cadi in ulteriur pass en favur dalla gimnastica d’acrobatica. La fin d’jamna dils 2 e 3 da november 2024 organisescha ella numnadamein il campiunadi grischun. «Igl ei l’emprema ga che quei campiunadi grischun d’acrobatica sco sport da concurrenza vegn organisaus. Il motiv ei ch’ei deva entochen ussa negin’uniun, respectivamein negina gruppa da gimnastica d’acrobatica el Grischun. Quella dalla Cadi ei l’emprema», di Sara Gadola-Cajacob ch’ei commembra dil comite d’organisaziun. Igl impuls decisiv persuenter seigi vegnius d’Acro Suisse, l’associaziun svizra dalla gimnastica d’acrobatica. Igl arranschament a Mustér vul ella nezegiar per far quei sport pli enconuschents el cantun Grischun. Ina da pliras concurrenzas Arranschaus vegn il campiunadi ella halla plurivalenta dil Center Fontauna a Mustér. Per las aspectaturas ed ils aspectaturs vegn construida ina tribuna. Las participontas ed ils participonts semesiran sin ina matta cun ina grondezia da 14 x 14 meters. Quella sto vegnir retratga si dalla Bassa. L’entrada alla concurrenza ei libra. «Nus selegrein da mintgina e mintgin che vegn sin viseta. Il campiunadi empermetta presentaziuns da concurrenza sin ault nivel, cun elegranza e precisiun», di Sara Gadola-Cajacob. Il campiunadi grischun vala sco qualificaziun pils campiunadis d’Europa. El ei ina da pliras concurrenzas che vegnan organisadas mintg’onn en Svizra. Gruppas dall’entira Svizra Sper la gruppa indigena separticipeschan era gruppas da Turitg, Winterthur, Genevra, Gossau e Bülach al campiunadi. 108 participontas e participonts ein s’annunziai. La gronda part ei affons e giuvenils che concurrenzeschan sco duos ni trios. Las prestaziuns vegnan giudicadas d’ina giuria. Da veser el Center Fontauna a Mustér ein acrobatas ed acrobats che s’audan denter las meglieras ed ils megliers dil mund. Aschia Viktor Berezovskiy e Matvii Kosariev che han gudignau bronz il settember 2024 al campiunadi mundial a Portugal ella categoria da duos dils umens. Ni lu era Timea Spielmann e Norina Fröhlich ch’ei vegnidas otgavlas al campiunadi mundial ella categoria da duos da dunnas. Al campiunadi grischun separticipeschan differentas acrobatas ed acrobats era a pliras disciplinas. Rimnar experientschas Il campiunadi grischun da quest onn vul l’Uniun da gimnastica Cadi nezegiar per rimnar exeprientschas cull’organisaziun. «Da principi eis ei bein pusseivel che nus arranschein ina semeglionta concurrenza era ils proxims onns. En tgei turnus dad onns savein nus denton aunc buca. Nus rimnein ussa experientschas», di Sara Gadola-Cajacob. L’infrastructura el Center Fontauna seigi ideala, quei che levgieschi l’organisaziun. Il campiunadi da gimnastica d’acrobatica ei buca mo in’attracziun per las concurrentas ed ils concurrents, mobein era per las aspectaturas ed ils aspectaturs. Leutier gioga era il factur economic ina rolla, pertgei biaras e biars d’ordeifer restan era sur notg a Mustér. RTR emetta il campiunadi via livestream. Ulteriuras informaziuns pon ins cattar sin acrosuisse.ch. La gruppa d’acrobatica dall’Uniun da gimnastica Cadi separticipescha la fin d’jamna dils 2 e 3 da november 2024 al campiunadi grischun a Mustér ed aschia alla qualificaziun pils campiunadis d’Europa. Gimnastica d’acrobatica ei in sport fascinont che pretenda denton bia trenament.

La dieschavla runda dil campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia da quest atun ei probablamein la desiderada da biaras amitgas e biars amitgs dil ballapei en Surselva. En quella fruntan numnadamein las equipas da Schluein Glion e Trun/Rabius ina sin l’autra. Il derbi sursilvan vegn daus la sonda sera a Crap Gries a Schluein. La runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal va plaun a plaun a fin. Questa fin d’jamna vegn la dieschavla e secunda davosa runda regulara absolvida. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia semesiran las duas meglieras equipas da ballapei sursilvanas: Schluein Glion e Trun/Rabius. Las duas equipas han giu in decuors fetg different dil campiunadi entochen ussa. Treis puncts differenza Schluein Glion ei partius ella stagiun nova igl uost culla finamira da tener petg allas meglieras equipas dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Quei ei denton reussiu mo per part. L’equipa schai bein sil secund plaz dalla tabella, mo la distanza da puncts tiel capogruppa Bogn Ragaz munta gia nov puncts. Schluein Glion ha schau scher memia biars puncts encunter adversaris che fussen stai da batter. En quels giugs ha surtut l’efficienza avon il gol digl adversari muncau. L’equipa da Trun/Rabius ei partida cun duas terradas el campiunadi. Silsuenter ei la squadra dalla Cadi denton semegliurada successivamein. Els davos siat giugs ha ei dau quater victorias ed in remis. Cun quella prestaziun schai l’equipa ussa sil fetg bien tschunavel plaz. Schluein Glion e Trun/Rabius spartan il mument sulettamein treis puncts. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas els davos giugs astgan las aspectaturas ed ils aspectaturs spitgar sonda sera a Crap Gries e bien ed interessant giug da 3. ligia. Lumnezia retscheiva Domat El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei il capogruppa Surses semesiraus la gievgia sera cun Tusaun/Cazas. Il giug ha giu liug suenter la fin da redacziun. Il secund dalla tabella – Lumnezia – retscheiva sonda suenter miezdi a Vella l’equipa da Domat, il davos ella tabella. Lumnezia ha mussau prestaziuns constantas quest atun e spiars sulettamein il giug encunter Surses. La situaziun da partenza pil giug da sonda da Lumnezia encunter Domat ei pia clara. Las duas autras equipas sursilvanas da 4. ligia, Schluein Glion e Danis-Tavanasa, semesiran dumengia suentermiezid a Crap Gries. Schluein Glion sesanfla sil tschunavel plaz dalla tabella, Danis-Tavanasa sil siatavel. Las duas equipas ein spartidas entras treis puncts. Rueun encunter Laax Sonda suentermiezdi retscheiva Rueun l’equipa da Laax pil giug dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia. Las duas squadras ein vischinas ella secunda mesadad dalla tabella. Sulet in punct sparta ellas. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas els davos giugs astgan las aspectaturas ed ils aspectaturs spitgar in giug uliv dallas empremas equipas da clubs che han dau omisdus pli baul era ella 3. ligia. Il davos dalla tabella, Danis-Tavanasa, retscheiva il capogruppa Lusitanos de Samedan. Il giug vegn daus la sonda sera a Mutteins a Tavanasa. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Triesenberg 6:1 Cuera 97 – Triesen so. 16.00 Panaduz – Mels so. 16.00 Schluein Glion – Trun/Rabius so. 18.00 Walenstadt – Bogn Ragaz du. 14.00 Triesenberg – Sargans du. 14.00 Landquart – Sevelen du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Domat so. 15.00 Valposchiavo – Bregaglia so. 17.00 Lai Valbella – Schlarigna so. 17.00 Schluein Glion – Danis-Tavanasa du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Tusaun/Cazas ve. 20.15 Rueun – Laax so. 16.00 Danis-Tavanasa – Lusitanos de Samedan so. 19.00 Juniors A1, gruppa 1 Mels – Trübbach du. 15.00 Orion Cuera – Surselva du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Glarnerland so. 13.00 Sargans – Montlingen so. 14.00 Surselva – Heiden Glion so. 14.00 Arbon – Rheintal du. 13.00 Steinach – Grischun Central du. 13.30 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Triesen so. 14.00 Schwanden – Surselva so. 14.00 Grischun Central – Balzers Cazas so. 15.00 Uznach-Schmerikon – Flums du. 12.00 Eschenbach-Wagen – Panaduz du. 13.15 Schwanden – Grischun Central mes. 19.00 Flums – Eschenbach-Wagen mes. 19.30 Panaduz – Walenstadt mes. 20.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Cuera 97 so. 11.00 Glarnerland – Mels so. 13.00 Grischun Central – Uznach Cazas du. 13.00 Brühl – Domat du. 13.30 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz so. 10.00 Buchs – Surselva so. 11.00 Vaduz – Rapperswil-Jona so. 12.00 Orion Cuera – Valposchiavo so. 13.00 Bogn Ragaz – Buchs mes. 19.00 Juniors C2, gruppa 1 Cuera 97 – Panaduz ve. 19.30 Domat b – Orion Cuera so. 17.00 Vaz-sut – Domat a du. 12.00 Juniors D elita, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Widnau so. 09.00 Steinach – St. Otmar so. 09.30 Au-Berneck – Brühl so. 10.30 Grischun Central – Wittenbach Cazas so. 13.00 Staad – Montlingen du. 10.30 Juniors D1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna so. 10.00 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 13.00 Orion Cuera – Domat du. 14.00 Vaz-sut – Valposchiavo du. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 so. 10.00 Bregaglia – Tavau so. 14.00 Domat – Orion Cuera du. 13.00 Valposchiavo – Landquart du. 14.00 Grischun Central c – Grischun Central b Cazas giev. 19.00 Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Surselva d so. 10.00 Walenstadt – Grischun Central so. 10.00 Surselva c – Surselva b Laax so. 11.00 Cuera 97 – Panaduz so. 12.00 Mels – Domat du. 13.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Widnau – Domat so. 19.00 Mels – Romanshorn so. 19.00 Cuera 97 – Rapperswil-Jona du. 14.00 Frauenfeld – Uzwil du. 14.00 Triesen – Bühler gl. 20.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Schwanden du. 14.00 Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Domat so. 10.00 Ruggell – Surselva so. 10.00 Diepoldsau-Schmitter – Mels so. 10.00 Tusaun/Cazas – Werdenberg so. 11.00

Il mardi la damaun baud èn dus autos da persunas collidads a Razén. Ils dus manischunzs èn vegnids blessads. Sco quai che la Polizia chantunala dal Grischun scriva en ina communicaziun als meds da massa, è l’accident capità curt suenter las 6.20. In um en la vegliadetgna da 64 onns è charrà da l’areal da la funtauna d’aua minerala da Rhäzüns sanester en la Via Taliana. Là è succedida ina ferma collisiun da la vart cun l’auto da persunas dad in um da 44 onns che vegniva da Razén. Ils dus manischunzs blessads èn vegnids transportads cun ambulanzas en ils ospitals a Tusaun e Cuira. La Polizia chantunala dal Grischun sclerescha ils motivs da l’accident. (cdm/fmr) l mardi la damaun baud èn dus autos da persunas collidads a Razén. Ils dus manischunzs èn vegnids blessads.

Gl’areal Maissen a Glion, oradem il marcau encunter il Glogn, ei ina gronda parcella da rodund 6500 m². Igl ei ina surfatscha che spetga sin investurs. Gl’emprem pass concret leutier ha il parlament communal fatg. Mesjamna sera ha el approbau la proposta da cumprar la parcella. Divers parlamentaris ein s’exprimi en caussa. Finadin ha puntuau ch’ins metti buca en damonda la fatschenta, da principi hagi la gruppa da project numnadamein presentau in dossier fundau e cumplet. Tuttina ha il president communal Marcus Beer stuiu rispunder enquala damonda pertuccont la cumpra digl areal Maissen. La finala eis ei ina investiziun da 5,65 milliuns francs. «Ina persistenta», ha in parlamentari puntuau. Avon exact in onn, alla sesida dils 25 d’october 2023, haveva Jan Berni, ensemen cun 21 consutsignaders, inoltrau alla suprastonza communala la damonda pertuccont quella fatschenta. Daco che la vischnaunca nezegi buca il dretg da precumpra pigl areal Maissen, ella paghi tonaton mintg’onn alla possessura, la Repower, ina indemnisaziun da 40 000 francs, ha Jan Berni vuliu saver. «Ina fetg buna caschun» Survesta digl areal Maissen a Glion. Suenter quell’interpellaziun ei il carr semess en moviment: La suprastonza communala ha lantschau in project e gia ils 21 da fevrer ha il parlament approbau il rapport che propona d’aquistar gl’areal Maissen. Sebasond sil messadi ha il parlament priu il conclus per mauns dalla votaziun all’urna. Cun 24 encunter nulla vuschs ha el concediu il credit da 5,65 milliuns francs ed autorisau la suprastonza da far ils proxims pass. «Igl ei ina fetg buna caschun che porscha a nus ina gronda cuntervalur», ha il president communal getg ella discussiun. Suprastonza e parlament ein stai perina. Ils parlamentaris ch’ein s’exprimi han puntuau che la parcella da bien 6500 m2 seigi in toc da filet ed ina gronda schanza per la vischnaunca. Il pievel vegn a decider Il parlament ha priu la decisiun per mauns dalla votaziun all’urna. El ha incumbensau la suprastonza da semtgar il contract culla Repower. Votantas e votants dad Ilanz/Glion han ils davos plaid all’urna e quei ils 18 da matg ni ils 28 da settember 2025. Sch’il suveran vegn a confirmar la proposta da suprastonza e parlament vegn la vischnaunca a far il proxim pass. Finamira eis ei da surbaghegiar gl’areal Maissen. Tenor il messadi eis ei pusseivel da baghegiar silla surfatscha denter Via Mulin, Via Resgia e Via dil Glogn sis blocs cun en tut 60 habitaziuns. La vischnaunca investescha denton buca sezza, mobein vegn a lantschar ina concurrenza d’investurs. «Nus perdein buca raps, anzi, igl ei ina plivalur», ha in parlamentari puntuau ella discussiun. Ad ina ni pliras societads-investuras vegn la vischnaunca Ilanz/Glion a dar giu il terren el dretg da baghegiar ed incassar il tscheins annual. La parcella 485, il «filet» che la vischnaunca vul cumprar, pretendi contractivas prudentas e beinponderadas, han plirs parlamentaris getg. La gruppa da project che ha examinau e preparau la cumpra vegn era a menar ed organisar la concurrenza d’investurs. La vischnaunca cumpra gl’aquaduct dalla claustra Sper la tractanda digl areal Maissen ha il parlament discutau e priu ulteriurs conclus. Aschia la cumpra dil provediment d’aua cun ovra electrica dalla claustra dallas soras dominicanas da Glion (mira LQ dils 15-10-2024). Unanimamein ha il parlament approbau il credit dad 1,8 milliuns francs. La suprastonza communala sa cunquei finir las contractivas culla fundaziun dalla claustra e suttascriver il contract. Grazia all’aquisiziun digl implont vegn la vischnaunca Ilanz/Glion a disponer da 37 % dapli aua da beiber ch’entochen ussa, quei ein 160 000 m³ aua. Plinavon ha il parlament elegiu da niev Flavio Elvedi sco commember dil cussegl da scola. El daventa successur da Julian Bertogg che haveva demissiunau enteifer il temps d’uffeci. Ina ulteriura fatschenta da persunal ch’il parlament ha discutau quella d’instituir ina cumissiun predeliberonta per la revisiun dalla planisaziun locala. Suenter ina discussiun formala ha el decidiu da fundar la cumissiun, quella duei cussegliar ed informar il parlament en caussa dalla revisiun totala currenta. La cumissiun secumpona da tschun commembers, numnadamein Jan Berni, Sarina Casanova, Kurt Vieli, Thomas Zinsli e Daniel Candinas. Ella vegn ad esser en acziun per in temps limitau, tochen che la revisiun dalla planisaziun locala dad Ilanz/Glion va en vigur.(fmr/abc)

Tgi che lavura temps cumplein ha dabien 100 % paga, tgi che lavura 50 % survegn 50 % dalla paga. E tgi che lavura mo in avonmiezgi survegn 10 %. Negina discussiun, savess ins tertgar. Mo ella semeglia dils luvrers ella vegna dat ei autras reglas e bia discussiuns. Alla fin dil gi dat il patrun dalla vegna a tuts la medema paga, tuttina con ditg che mintgin ha luvrau. In denar per quels che han luvrau dalla damaun tochen la sera, in denar per quels che han luvrau in miez gi ed in denar per quels che han luvrau mo in’ura. Quella semeglia provochescha aunc oz. Gest sch’ei va per daners essan nus fetg sensibels. Medema paga per la medema lavur, quei ei la lescha, silmeins sil pupi. Tgi vuless luvrar tier in schef che dat pagas senza risguardar la prestaziun? Jeu che lavurel mo parzialmein fuss buc aschi mal vidlunder, sch’jeu survegness ton sco quel cun plazza cumpleina. Mo fuss quei gest? E gnanc da patertgar las scuidonzas e revoltas che quei caschunass. Caos el sistem da lavur, quei sa buc esser la finamira da quei raquent. La semeglia muossa denton, con fetg che nus essan fixai sin prestaziun e ­gudogn. Quel che presta dapli, gudogna buca mo dapli, na, quel vala en nos egls era dapli. Quels che lavuran bia, quels procuran che nossa societad ed economia funcziuneschan bein. Mo tgei eis ei cun quels che lavuran a casa, quels che fan lavur da tgira senza survegnir paga? Tgei eis ei cun quels che san buca luvrar dapli ni che survegnan buca lavur? Per Jesus valan tuts tuttina bia. Mintgin ha dabien in’endretga paga. E tgei ei endretg? In denar. Quei fuva circa ton sco in carstgaun duvrava da gliez temps per saver surviver. Sch’il patrun dat a tuts in denar, lu perquei che mintgin duei haver avunda per el e sia famiglia. In denar, quei ei buca la massa, mo quei tonscha. Oz para ei ch’ei detti neginas limitas per quellas horrentas pagas. Pli ch’jeu sefatschentel cun quella semeglia, pli ch’jeu vesel con grev ch’igl ei da realisar las ideas davostier. Mo quei ch’il patrun dalla vegna gi alla fin, sa mintgin prender a cor. El gi ad in dils luvrers: «Jeu hai buca fatg entiert a ti. Essan nus buca secunvegni per in denar? Eis ti scuius, perquei ch’jeu sun buns?» Atgnamein savess il luvrer esser cuntents. El ha survegniu la paga empermessa. In problem ha el pér, cu auters survegnan tuttina bia. Tgei ei endretg? Sper ina buna paga duvrein nus era renconuschientscha per quei che nus fagein, tuttina tgei ni con bia che nus luvrein. Quei ei in schenghetg. Tut gratuit. Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en il Partenz ed a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Fabrizio Cavegn ei vegnius honoraus la sonda sera cul premi dil giugadur digl onn 2024 dalla Svizra orientala. Igl «award» ha el retschiert en renconuschientscha per sias prestaziuns. La sonda sera ha l’Associaziun da ballapei dalla Svizra envidau alla «notg dil ballapei dalla Svizra orientala». Igl arranschament ha giu liug ella halla dall’Olma a S. Gagl e cun occasiun da quel ein pliras persunas vegnidas honoradas. Ina da quellas ei Fabrizio Cavegn (22) da Vella. Igl attaccader dil Club da ballapei Vaduz ei vegnius undraus sco giugadur digl onn dalla Svizra orientala. Fabrizio Cavegn dat il secund onn il campiunadi dalla Challenge League – la secund’aulta ligia da ballapei en Svizra – cun Vaduz. Igl emprem onn sco giugadur tier la squadra dil Liechtenstein – la stagiun 2023/24 – ha el sittau 12 gols per si’equipa. Quest atun ha el era gia marcau tschun ga. Alla fiasta la sonda sera a S. Gagl ha el buca mo retschiert quei «award», mobein ha era obteniu la gratulaziun dil skiunz Marco Odermatt. Quel ha gratulau a Fabrizio Cavegn via livestream e dau ad el surtut in tip: «Mantener il plascher vid il sport.» Cun lur preschientscha agl arranschament han sia famiglia ed ina delegaziun dil Club da ballapei Vaduz medemamein fatg honur a Fabrizio Cavegn. (fmr/hh) Fabrizio Cavegn (amiez cun sia famiglia). Da sen. il frar Marino, il bab Corsin, la sora Chiara Lorena e la mumma Carin.

Ils davos onns ha ina gruppa da project sut il patrunadi dalla Fundaziun da cultura Lumnezia promoviu l’avischinaziun denter las treis vischnauncas da Lumnezia, Val Sogn Pieder e Sursaissa. Sut il tetel Convivenza han ins organisau 20 occurrenzas culturalas. La davosa sonda sera ha giu liug a Vella il concert Convivenza. Quei ei stau il davos arranschament ad interim. «Jeu selegrel fetg d’astgar annunziar ch’ei dat ina premiera questa sera. Igl ei ina nova cumposiziun da Flavio Bundi e Remo Derungs cun tetel ‹Convivenza›.» Tobias Heinisch, in dils dus meinaprojects da Convivenza ha salidau in grond publicum en sala plurivalenta a Vella. Ed el ha cuntinuau: «Mo questa sera ha liug – silmeins pil mument – la davosa occurrenza dil project ‹Convivenza – Zusammenleben›.» Dau il concert a Vella han las 43 musicantas e musicants dalla Musica giuvenila Surselva ed in chor da project cun 80 cantaduras e cantadurs ord las treis vischnauncas dil project Lumnezia, Sursaissa e Val Sogn Pieder. La musica sco ambassadur «La musica ei in super bi ambassadur che colligia e fa punts», ha Flavio Bundi, il dirigent dil chor da project Convivenza detg. «E quei che nus fagein questa sera ei nuot auter che colligiar culturas.» La finamira seigi da colligiar las treis vischnauncas da project, mo era da mirar sur las scheinas da quellas ora, ha Flavio Bundi detg. E Remo Derungs, il dirigent dalla Musica giuvenila Surselva ha dau ella medema crena. «Musica colligia senza ch’ins stoppi dir bia. Il concert da questa sera ei in’occurrenza fantastica pil project Convivenza.» La convivenza hagi negins cunfins geografics. Ton ella musica giuvenila Surselva sco era el Chor mischedau Suraua detti ei actualmein era persunas d’ordeifer ils cunfins da vischnaunca che vegnien a sunar ed a cantar. Experientscha interessanta Las davosas jamnas han il chor e la musica luvrau vid il concert Convivenza. Sco quei ch’ils dus dirigents han detg en discuors cun la FMR, gaudien las cantaduras ed ils musicists da saver far musica en ina formaziun gronda. «Ins vesa co las fatschas dils cantadurs e dallas musicistas sesarvan e co il plascher crescha duront cantar e sunar», ha Flavio Bundi detg. Sco punct culminont dil concert han la musica giuvenila ed il chor da project dau la cumposiziun «Convivenza», scretta dils dus dirigents Flavio Bundi e Remo Derungs aposta per quei concert. Il publicum ha remunerau era quella producziun cun in grond applaus. 20 occurrenzas en treis onns «Nus vulessan buca calar per adina», ha la co-menadra dil project Convivenza Rita Schmid detg en discuors cun la FMR cuort avon il concert. «Mo ei constat ch’igl ei la davosa occurrenza da quei project ad interim.» La fundaziun da cultura Lumnezia sco purtadra da Convivenza hagi definiu il project per ina fasa da quater onns. E quels seigien vargai ussa, ha il co-menader Tobias Heinisch constatau. «Nus havein luvrau cun plascher ed entusiassem, mo ussa eisi uras da far ina pausa ed eventualmein pigliein nus in niev catsch zacu.» Ils davos onns seigien stai fetg intensivs, han ils dus menaders detg. «Nus havein organisau 20 occurrenzas ils onns suenter la pandemia. Ed igl ei buca fatg mo cun envidar e reservar in local. In grond pensum ei mintgamai da procurar las finanziaziuns.» Approfundir la convivenza Per la cuntinaziun dil project giavischassen ils dus menaders da project Rita Schmid e Tobias Heinisch d’approfundir aunc pli fetg la convivenza en las treis vischnauncas. «Bia ei naschiu en quels davos onns. Igl ei reussiu a nus da scaffir ina nova valur sociala en nossas treis ­visch­nauncas. Nus essan i d’ina occurrenza a l’autra senza far in calender», han declarau Rita Schmid e Tobias Heinisch. «Bia ei gartegiau – concerts, luvratoris, teaters cun maschinas agricolas, fiastas. Denteren ha ei era dau sfidas ed ina ni l’autra trumpada. Mo la finfinala restan las bialas regurdientschas e las experientschas positivas.» Davosa occurrenza da Convivenza La davosa sonda sera ha la gruppa da project Convivenza, che ha promoviu ils davos quater onns la convivenza denter las vischnauncas da Val Sogn Pieder, Sursaissa e Lumnezia, envidau al concert Convivenza a Vella. Quei concert ei staus la davosa da 20 occurrenzas che la gruppa ha realisau. Ils dus meinaprojects Rita Schmid da Val Sogn Pieder e Tobias Heinisch da Flond han tratg ina bilanza per la FMR. Els hagien entschiet avon quater onns cun gronda euforia ed entusiassem. La finamira seigi stada da colligiar la populaziun indigena, mo era ils jasters e hosps dallas treis vischnauncas. (fmr/mg) Amitgas ed amitgs da Convivenza ein sentupai per tedlar il concert a Vella sonda vargada. Fotos Martin Gabriel 43 musicantas e musicants dalla Musica giuvenila Surselva ed in chor da project cun 80 cantaduras e cantadurs ein seproduci avon in grond publicum a Vella Ils meinaprojects da Convivenza, Rita Schmid e Tobias Heinisch, fan printgas per la finiziun dil project.

Carlo Janka ha publicau avon paucs dis sia biografia. «Durchbruch – Mein Weg – Dein Erfolg» ei il tetel dil cudisch, ch’igl anteriur skiunz da professiundiscuora aviartamein en in lungatg sempel e direct da grevs e bials muments da sia veta. La davosa gievgia ha Carlo Janka envidau ad ina prelecziun ord siu cudisch a Glion. L’iniziativa per la sera da prelecziun la gievgia vargada ei vegnida dallas duas fatschentas indigenas Maggi SA e Menzli Sport. Ils dus interprendiders Erich Putzi e Mattias Menzli han beneventau ina tschuncontina da persunas agl inscunter cun igl anteriur skiunz da professiun da Sursaissa. Carlo Janka ha detg enviers il publicum ch’el smarvegli conta lavur che l’ediziun dil cudisch hagi dau. «Quei mument, ch’jeu haiel teniu enta maun il cudisch da 180 paginas per l’emprema gada, hai jeu schon giu in sentiment da gronda satisfacziun», ha Carlo Janka tradiu. Plascher hagi el ussa da dar vinavon alla lectura ed al lectur sias experientschas. En quei senn seigi la biografia «Durchbruch – Mein Weg – Dein Erfolg» buca mo in cudisch cun documents ord sia veta, mobein era in cudisch cun cussegls, co secuntener en situaziuns difficilas ella veta. Carlo Janka ha declarau: «Il cudisch tracta denter auter era muments ch’ein stai per mei ina gronda sfida en mia carriera sco skiunz. Mia via, co jeu sun vegnius da surmuntar tals muments, sa forsa era esser ina via per autras ed auters en autras situaziuns da grondas midadas, seigi quei el sport, ella veta professiunala ni per exempel alla sava d’in pensiunament.» Dil coach per sesez al coach per auters «Vus tuttas e tuts saveis ch’jeu haiel giu in mistregn fetg special sco skiunz da professiun», ha Carlo Janka detg cun beneventar il publicum. «Per skiunzas e skiunzs ella cuppa mundiala da skis deva ei da miu temps strusch in sustegn psicologic professiunal per situaziuns criticas.» Sch’el legi ussa en sia biografia scretta digl autur Philipp Gurt la passascha dalla ruclada da siu amitg d’equipa Daniel Albrecht igl onn 2009 a Kitz bühel, sappi el aunc oz strusch capir, co el seigi vegnius da motivar sesez d’ir suenter quei accident alla partenza dalla cuorsa rapida. Quella passascha dil cudisch, che muossa Carlo Janka en dubis e grevadetgnas per siu amitg Daniel Albrecht, ha igl anteriur skiunz da Sursaissa prelegiu sco schatg ord il cudisch. Auters muments difficils seigien per exempel stai da saver che sia mumma hagi orda temas maina saviu mirar ella televisiun, co el mavi cuorsas da speed, ha Carlo Janka detg. «Mo enzaco hai jeu – cun mias atgnas forzas – stuiu sur ventscher tut ils onns sco profi da skis quels muments tenend en egl mias claras finamiras. Ed oz astgel jeu dar vinavon quei ad auters sportists. E cul cudisch era a tut ils auters ch’ein interessai.» Victur olimpic sco finamira Ina persuna ch’enconuscha Carlo Janka d’affon ensi ei Pius Berni, igl anteriur trenader da skis dils «Wisalis da Sursaissa». El cudisch descriva el Carlo Janka sco ina persuna fetg ruasseivla e che luvrava gia sco affon cun claras finamiras. Carlo Janka sez ha detg al publicum alla prelecziun a Glion ch’el hagi gia sco affon giu la finamira da daventar skiunz da professiun. Ed enzanua hagi el – sco quei che Pius Berni scriva – era exprimiu la finamira da daventar victur olimpic. «Pertuccont mias finamiras haiel jeu semplamein vuliu deponer el cudisch ch’ei seigi nundetg impurtont d’haver finamiras claras ella veta. Mo lu eis ei pusseivel da realisar ils agens giavischs.» Cudisch naschius per telefon Igl autur dalla biografia da Carlo Janka, il scribent da crimis grischun Philipp Gurt, ch’ei staus gia entginas gadas silla gliesta dils bestsellers cun ses romans criminals, era buca presents la davosa gievgia sera a Glion. Sco quei ch’ils moderaturs Mattias Menzli ed Erich Putzi han remarcau, seigi ina gronda part dil cudisch naschius al telefon denter Philipp Gurt e Carlo Janka. 241 telefons hagien Gurt e Janka fatg e lu seigi il cudisch naschius enteifer cuort temps. Che quei ei reussiu bein, ei per Carlo Janka era ina consequenza d’in medem stil da luvrar. «Philipp Gurt ed jeu luvrein bugen cuort ed intensiv vid in project. Igl autur ei adina vegnius spert sil punct. Per mei ei quei stau super. Jeu haiel era saviu sefidar cumpleinamein dalla plema da Philipp Gurt», ha Carlo Janka detg en discuors cun la FMR. 241 telefons per in cudisch Il victur olimpic e victur dalla cuppa mundiala da skis alpin Carlo Janka (38) posseda dapi paucs dis sia atgna biografia. «Durchbruch – Mein Weg – Dein Erfolg» senumna il cudisch ch’ei vegnius screts digl autur grischun Philipp Gurt. Il cudisch ei vegnius screts a basa da 241 telefons denter Carlo Janka ed igl autur da crimis grischun Phillipp Gurt. Igl ei ina mischeida da biografia e muossavia. Sin 180 paginas raquenta Carlo Janka da bials e pli grevs muments en sia veta. (fmr/mg) Carlo Janka ei staus a disposiziun per damondas ord il publicum Ver 50 persunas ein separticipadas alla sera da prelecziun cun Carlo Janka a Glion. Suenter la prelecziun hai dau la pusseivladad da schar signar Carlo Janka il cudisch. Carlo Janka ha legiu duas differentas passaschas or da siu cudisch ch’ei cumparius avon paucs dis.

Sonda vargada ha il Club da velos Surselva rimnau velos per l’Africa ensemen cun la stizun da velos Menzli Sport. Gia per la secunda gada ha quella acziun annuala giu liug e cattau in bien resun. Varga 50 velos ein vegni surdai per mauns dil project Velafrica che procura ch’ils velos arrivan el liug. Mintga ciclista e ciclist enconuscha la situaziun. Da temps en temps eis ei da far uorden en garascha ni el tschaler da velos. E lu setschenta la damonda: Tgei far culs velos vegls? Ina risposta a quella damonda vegn dapi dus onns dil Club da velos Surselva e dalla fatschenta da velos Menzli a Glion: Purtei ils velos al di da rimnada a Glion. Tgi che vul pia sedeliberar da siu velo vegl ch’el drova buca pli, mo ch’ei aunc en in stan duvrabel, sa purtar quel a Glion avon igl anteriur Center Mundaun. La davosa sonda ha il Club da velos rimnau varga 50 velos per surdar all’organisaziun svizra da nonprofit Vel­africa che ha sia sedia a Berna. Ella fatschenta da velos da Mattias e Gian Marco Menzli a Glion san ins denton era deponer igl entir onn velos per l’Africa. En in bien stan Ils velos ch’ein vegni purtai sonda vargada a Glion eran en in bien stan. Era Guido Schweizer, il president dil Club da velos Surselva era cuntents cun la qualitad dils velos deponi. «Ils velos munglassen esser en in stan ch’ins sa aunc reparar els», di Guido Schweizer. «Sch’il velo ei datier dil rumien bloccont, lu eis ei meglier da dismetter el.» Oz hagi ins survegniu ina collecziun fetg varionta da velos dad umens, da dunnas e d’affons. «Denter quels varga 50 exemplars ch’ein vegni purtai, datti era models fetg vegls aunc senza plema. E lu haiel jeu viu velos da muntogna dall’emprema generaziun. A mi ei vegniu endamen il temps da pli baul che nus mavan cun da quels models el Club da velos Surselva.» In’excepziun seigien ils velos electrics, ils schinumnai e-bikes, ha Guido Schweizer declarau enviers la FMR. «Quels savein nus buca prender encunter. Oz endamaun ei in um staus cheu e vuleva surdar in e-bike a nus. Quels sa Velafrica buca tarmetter ell’Africa, perquei ch’ins lavura buca cun la tecnologia dad e-bikes els loghens che Velafrica furnescha.» ­ Guido Schweizer, il president dil Club da velos Surselva cun dus gidonters dil di da rimnada da velos per l’Africa a Glion.

Venderdis vargau han ils caus-fontauna dil Grischun salvau lur radunonza generala a Val Sogn Pieder. Igl ei stau l’emprema radunonza sut il presidi dil sursilvan Simon Caviezel. Sper las tractandas usitadas ein ils caus-fontauna vegni informai davart la tematica dil radon e contacts pusseivels cun l’aua da fontauna. «L’autocontrolla ei indispensabla», ha Stefan Näf, il specialist per l’aua da beiber tier igl Uffeci cantunal per la segirtad da victualias e la sanadad d’animals, detg en siu referat ch’ei staus il tema principal dalla radunonza generala dils var 75 caus-fontauna dil Grischun il davos venderdis a Val Sogn Pieder. Stefan Näf ha referiu davart controllas regularas en ils provediments d’aua. El ha era explicau ils tests e las expertisas pusseivlas. Plinavon ha il specialist referiu davart ils sistems, co ins catta il radon ella tiara. Radon seigi in gas ch’ins fredi e vesi buca, ha Stefan Näf detg. Mo ei setracti d’in gas radioactiv che derivi dil grep che cuntegni uran e sedividi ella tiara. Radon caschuni cancer dil lom. Sco quei ch’il referent ha era mussau sin ina folia ein 10 % dils cass da cancer dil lom d’attribuir a contacts cun radon. Perquei ha il referent appellau als caus-fontauna da far tut il pusseivel per eliminar preventivamein ils prighels ch’ins sappi eliminar. Alla fin dil referat eisi vegniu discussiunau davart la protecziun dil radon per las collaboraturas e dils collaboraturs dils provediments d’aua. Promover l’informaziun Ils caus-fontauna han tematisau a Val Sogn Pieder l’influenza dil gas radon sin l’aua. Simon Caviezel, dapi in onn president dils caus – fontauna dil Grischun (mira box) ha accentuau en discuors cun la FMR che gas radioactivs sco il radon seigien in tema impurtont per l’informaziun da mintga cau-fontauna. L’uniun cantunala vegli promover quella informaziun. Simon Caviezel ha declarau: «All’adressa dallas consumentas e dils consuments d’aua da spina vulessel dir che nus astgein beiber cun buna cunscienzia nossa aua da tgiern. Mintga cau-fontauna ha la scolaziun neccessaria per separar l’aua da beiber dall’aua che savess cuntener gas sco radon.» En quei connex vulessi el aunc aschuntar enzatgei, ha Simon Caviezel detg: «Nus s’occupein oz aunc dad autras chemicalias fetg pintgas e pli nunenconuschentas ell’aua da fontauna. Quellas ein da cumbatter urgentamein. Mo per quels pass drovi ei decisiuns dalla politica sin scalem Svizzer. Tonaton vuless jeu menziunar che nus ella muntogna havein – cumparegliau cun autras regiuns svizras – fetg pigns problems cun chemicalias.» Buna qualitad d’aua Simon Caviezel ha detg che mintga vischnaunca vegli offerir a sias habitontas ed a ses habitonts la megliera aua da beiber. Ed ina buna qualitad hagien las vischnauncas grischunas senza dubi. Certas differenzas regiunalas e localas seigien dadas. Ei detti regiuns cun dapli mineralias che autras. «Jeu cattel che nus el Grischun ed era en Svizra havein gronds avantatgs cun la qualitad da noss’aua, sche nus cumparegliein quella en certas tiaras igl exteriur ch’ins freda il clor ell’aua da beiber. Il clor cumbatta bein las bacterias, mo il fried ell’aua da beiber ei malemperneivels.» Differenzas ein dadas «Mintga provediment d’aua ei auters», ha Simon Caviezel detg. «Entscheiver entscheiva tut cullas finanzas. Ei dat vischnauncas che han daners ed investeschan bia en il provediment d’aua. E lu datti deplorablamein era vischnauncas che stuessan investar, mo che han buca las finanzas persuenter.» Plinavon detti ei provediments cun grondas reservas d’aua da beiber ed il cuntrari detti ei era. «Ei ha naturalmein dau novas prescripziuns che han era obligau las vischnauncas da far investiziuns e da metter ils provediments d’aua sin in stan actual.» Dapi in onn en uffeci Igl atun 2023 ei Simon Caviezel da Laax vegnius elegius sco president cantunal dils caus-fontauna dil Grischun. Il davos venderdis ha el tgamunau sia emprema radunonza generala a Val Sogn Pieder. El seigi absolutamein buca enriclaus d’haver surpiu il presidi dall’uniun ha il cau-fontauna da Laax detg sin damonda dalla FMR. Quei emprem onn d’uffeci hagi purtau novas experientschas e buns barats cun collegas dad auters provediments d’aua communals. A caschun dalla radunonza generala dils caus-fontauna a Val Sogn Pieder ha Stefan Näf, il specialist per l’aua da beiber tier igl Uffeci cantunal per la segirtad da victualias e la sanadad d’animals informau ils caus-fontauna davart il radon ell’aua da fontauna. (fmr/mg) La secunda generaziun en uffeci L’uniun dils caus-fontauna dil Grischun ei vegnida fundada igl onn 2007. Actualmein ha l’uniun 150 commembras e commembers che lavuran sco cau-fontauna ni era sco survigilader da fontauna els provediments d’aua dallas vischnauncas grischunas. Ils emprems 16 onns ha Ueli Wehrli, il gestiunari da Aquagrischa, tgamunau l’uniun dils caus-fontauna. Simon Caviezel ch’ei vegnius elegius avon in onn a Zernez sco president ei in representant dalla generaziun giuvna da caus-fontauna. Ils fundaturs dall’uniun seigien ussa per gronda part pensiunai, di Simon Caviezel. El ei cau-fontauna dalla vischnaunca da Laax ed el ei igl emprem Sursilvan che presidiescha l’uniun cantunala dils caus-fontauna. Igl emprem onn d’uffezi seigi staus in onn variont per el, ha Simon Caviezel detg en discuors cun la FMR. «En nossa uniun sebasa ina gronda part dalla communicaziun sin barats d’experientschas. Il barat ei il pli interessant era vid il menar quella uniun.» La lavur per el da presidiar ils caus-fontauna seigi buca ina gronda incumbensa, ha Simon Caviezel detg. «Igl onn vargau havein nus giu duas sesidas da suprastonza. E lu haiel jeu aunc giu zacons telefons da collegas che han duvrau sclariments. (fmr/mg) La suprastonza cantunala dils caus-fontauna dil Grischun (da san.): Simon Caviezel, president, Peter Schmid, actuar, Stefan Fankhauser, vicepresident, Martina Berri, finanzas, e Johannes Studer, menader formaziun. Fotos Martin Gabriel

Suenter in’emprema mesadad plitost ruasseivla e senza biaras acziuns offensivas dad omisduas varts, decida Schluein Glion il giug egl emprem quart ura dalla secunda mesadad cun treis gols. Avon l’imposanta culissa da bunamein 500 aspectaturas ed aspectaturs ha Trun/Rabius bein aunc sittau il gol al 3:1. Per dapli ha ei denton buca tunschiu, aschia che l’equipa da casa ha decidiu il giug cun sittar dus ulteriurs gols ellas davosas diesch minutas. Dall’emprema mesadad dat ei buca da scriver la massa. Ella secunda minuta havess Schluein Glion stuiu ir en avantatg. Suenter ina biala attacca sur pliras staziuns ei Serafin Bundi numnadamein vegnius al siet tut persuls avon il goli da Trun/Rabius. Cun ina buna reacziun ha Livio Lozza denton bloccau il siet e salvau il remis als hosps. Lezs han giu ella 29avla minuta lur suletta caschun da sittar in gol. La deviaziun da Patrizio Decurtins ord cuorta distanza sin in pass neu dalla vart dretga ei denton ius mo per pauc spel gol vi. Treis gols da Lars Caduff La secunda mesadad ei lu stada pli animada ed ella ha entschiet bein per Schluein Glion. Gia suenter duas minutas ei la balla setschentada suenter in corner tier Gian Sgier che ha buca studegiau ditg e sittau cun ina balla artgada ord vegn meters sia equipa en avantatg. Tschun minutas pli tard ei Lars Caduff vegnius survius da Laurin Zala ella zona da puniziun, el ha cuglienau siu defensur e plazzau la balla al 2:0 el cantun ault dretg. E mo quater minutas pli tard ei gia il 3:0 curdaus. Quella gada ei Lars Caduff mitschaus suenter in culp liber rebattius da Trun/Rabius ord l’atgna mesadad all’entira defensiun dils hosps ed ha buca schau schanza al goli cun in siet plazzau el cantun bass. Ella 68avla minuta han ils hosps lu aunc inagada survegniu empau speronza da forsa tuttina aunc saver volver il giug, suenter che Patrizio Decurtins ha sittau suenter in corner il 3:1. Schluein Glion ha denton dau fetg concentrau e disciplinau ella denfensiun ed ha aschia buca lubiu als hops da crear grondas caschuns da marcar. Cun duas cunterattaccas ellas davosas diesch minutas ha persuenter l’equipa da casa mussau ch’ella sa puspei nua ch’ils gols stattan a Crap Gries e ha sittau entras il giuven Ronny Casutt, suenter ina sperta attacca sur pliras staziuns e cul tierz gol persunal da Lars Caduff dus ulteriurs gols al resultat final da 5:1. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Trun/Rabius 5:1 (0:0) Crap Gries. 490 aspectaturs. Arbiter: Züst. Gols: 47. Sgier 1:0, 52. Caduff 2:0, 56. Caduff 3:0, 68. Decurtins 3:1, 83. Casutt 4:1, 90. Caduff 5:1. Schluein Glion: Capaul, Walter, Gianluca Casutt, Derungs, Aron Büchler (86. Coray), Sgier (65. Bearth), Laurin Zala (86. Bastos Rodrigues), Bundi (79. Manetsch), Ronny Casutt, Deplazes (62. Lars Zala), Caduff. Trun/Rabius: Lozza, Pfister, Flepp, Damian Schmed, Elia Schmed, Maissen (86. Friberg), Rovin Schmed (63. Cajacob), Decurtins (89. Aurelio Carigiet), Orlando Monn (69. Andri Carigiet), Robin Monn, Derungs. Remarcas: Cartas melnas: 36. Damian Schmed (foul), 52. Deplazes (foul), 65. Caduff (foul), 69. Gianin Derungs (foul), 75. Elia Schmed (foul), 78. Bundi (foul), 80. Andri Carigiet (foul) e 82. Laurin Zala (foul). Carta melna/cotschna: 85. Damian Schmed (foul). Schluein Glion senza Afzali, Mattia Büchler, Paulin (blessai/reconvalescents), D’Atria (malsauns), Carigiet, Alessandro Casutt, Holderegger e Pool (absents). Trun/Rabius senza Caduff, Cauzza, Duff, Jacomet, Denis Monn, Muoth e Ramon Orlik. Corners: 5:3.

La sonda sera ha l’Associaziun da ballapei dalla Svizra Orientala envidau alla «notg dil ballapei dalla Svizra Orientala» a S. Gagl. A quella ei il Lumnezian Fabrizio Cavegn vegnius honoraus cugl award sco meglier giugadur dalla Svizra Orientala. Ina ga per onn honorescha l’Associaziun da ballapei dalla Svizra Orientala giugaduras, giugadurs e funcziunaris. La sonda sera ei quei arranschament a S. Gagl staus in tut special ord vesta grischuna. Fabrizio Cavegn (22) ch’ei engaschaus sco attaccader tiel Club da ballapei Vaduz ei vegnius honoraus cul premi dil meglier giugadur dalla Svizra Orientala. Il premi ha el retschiert per sias excellentas prestaziuns ella Challenge League, la secund’aulta ligia da ballapei svizra. La stagiun 2023/24 ha el sittau 12 gols per siu club e quest atun medemamein gia tschun. El ei denton era staus commember dil cader dall’equipa da ballapei naziunala sut 21 onns. La FMR ha confruntau Fabrizio Cavegn cun entginas damondas. FMR: El giug dalla dumengia encunter Wil (0:0) haveis Vus per ina ga marcau negins gols. Haveis Vus fatg memia bia fiasta la sonda silla dumengia? Fabrizio Cavegn: Na, jeu hai buca fatg gronda fiasta. En mintga giug eis ei denton era buca pusseivel da sittar gols. La dumengia hai jeu giu neginas schanzas da marcar encunter Wil. Cun quei punct encunter Wil essan nus cuntents ed havein bugen priu el cun nus a casa. Tgei munta l’undrientscha sco giugadur digl onn dalla Svizra Orientala per Vus? Quei ei secapescha stau in mument ed eveniment tut special. Esser il meglier giugadur digl onn 2024 dalla Svizra Orientala ei era cumbinau cun empauet luschezia. La fin finala dattan plirs dalla Svizra Orientala era cun auters buns clubs sco per exempel il CB S. Gagl. Jeu erel denter ils treis nominai per quei premi ed hai sperau ch’jeu gudogni. Igl ei bi d’ir per quei award sco Grischun, Lumnezia e Romontsch. Ha ei gia dau biaras reacziuns sin quella honur? Gie, jeu hai survegniu reacziuns da congiugadurs dad ussa e da pli baul, da camerats e biars enconuschents. La famiglia ed ina delegaziun dil Club da ballapei Vaduz ein stadas presentas. Con impurtonta ei la famiglia respectivamein il CB Vaduz per Vus? La famiglia ei da fetg grond’impurtonza per mei. Els sustegnan mei sco ei san e pon e per quei motiv hai jeu giu plascher che tuts ein stai alla fiasta. Secapescha hai jeu era giu plascher dalla delegaziun dil Club da ballapei Vaduz. Il club ei il mument da grond’impurtonza per mei. Jeu drovel el ed el drova mei. Nus fagein tut il pusseivel da tener petg allas meglieras equipas dalla Challenge League. Persunalmein sun jeu cuntents cullas prestaziuns da quest atun. Quella honoraziun vegn a svegliar igl interess per Vus da bein enqual club, era dalla Super League. Savess il temps tier Vaduz prest esser a fin? Jeu hai giu damondas d’auters clubs gia la stad vargada. Suenter quei award, mo era suenter las prestaziuns da quest atun savess ei secapescha puspei dar nov’interessenza. Tier Vaduz hai jeu in contract entochen la stad 2026. Sco ei vesa ora il mument stun jeu leu segir entochen la stad vegnenta. Tuttina eis ei grev da dir tgei che schabegia il proxim temps. Da tgei summa da transfer setractass ei il mument tier Vus? Il mument vegn mia valeta indicada cun rodund in miez milliun francs. In grond club pagass probablamein quella summa, in club pli pign empruass naturalmein da sbassar il prezi. Contrahar ei denton buca mia caussa. Gliez fagessen ils clubs. Fabrizio Cavegn ei vegnius undraus dall’Associaziun da ballapei dalla Svizra Orientala cugl award dil meglier giugadur da ballapei dalla Svizra Orientala.

Ils rodund 500 aspectaturs han viu la sonda sera a Crap Gries la victoria da Schluein Glion el derbi sursilvan encunter Trun/Rabius. L’equipa indigena ha decidiu il giug cun 5:1 – tuts sis gols ein curdai ella secunda mesadad. El campiunadi dalla 4. ligia ha Lumnezia festivau l’otgavla victoria stagiunala. La fin dall’jamna vargada ei la secunda davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal da quest atun vegnida dada. El center digl interess dalla Surselva il derbi dallas duas meglieras squadras sursilvanas Schluein Glion e Trun/Rabius. Quel ei vegnius daus a Crap Gries avon ina biala culissa da rodund 500 aspectaturas ed aspectaturs. Ils gols che han muncau ell’emprema mesadad ein vegni survi en abundonza ella secunda. Cun 5:1 – da quels treis gols da Lars Caduff – ha Schluein Glion la fin finala bandunau la plazza. A Trun/Rabius ei silmeins reussiu il gol d’honur (mira rapport da giug). Grazia a quella victoria resta Schluein Glion secund ella tabella, Trun/Rabius spiarda in plaz ed ei ussa sisavel. Dil reminent: Cun ses treis gols ha Lars Caduff surpriu la testa dalla rangaziun dils settagols dalla 3. ligia dalla Svizra Orientala. Ensemen cun dus ulteriurs giugadurs eis el actualmein emprem. Tuts treis han sittau entochen ussa mintgamai 12 gols. Surses spiarda – Lumnezia gudogna El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia fuorman Surses e Lumnezia ussa communablamein la testa dalla tabella. Surses ha spiars siu giug la gievgia sera encunter Tusaun/Cazas. Igl ei stau l’emprema terrada dils Surmirans quest atun. Lumnezia ha victorisau encunter Domat. Omisduas eqiupas han ussa 24 puncts ord nov giugs. Danis-Tavanasa ha gudignau la partida ordeifer encunter Schluein Glion. Il sulet gol en quei giug ha Toni Cathomas marcau. Schluein Glion e Danis-Tavanasa ha ussa mintgamai diesch puncts. Per quest atun ei il campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia terminaus, el cuntinuescha la fin da mars 2025. Laax batta Rueun Ella davosa runda dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ha Laax gudignau cun 4:3 il giug ordeifer encunter Rueun. Grazia a quella victoria ha Laax fatg in sparun anavon ella tabella ed ei ussa tschunavel. Danis-Tavanasa ha spiars la partida a casa encunter il capogruppa Lusitanos de Samedan cun 1:2 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Triesen 4:3 Panaduz – Mels 1:0 Schluein Glion – Trun/Rabius 5:1 Walenstadt – Bogn Ragaz 0:3 Triesenberg – Sargans 4:3 Landquart – Sevelen 2:2 1. Bogn Ragaz 10/30; 2. Schluein Glion 10/19; 3. Triesenberg 10/18; 4. Cuera 97 10/16; 5. Walenstadt 10/14; 6. Trun/Rabius 10/13; 7. Sevelen 10/13; 8. Sargans 10/12; 9. Panaduz 10/12; 10. Triesen 10/10; 11. Mels 10/9; 12. Landquart 10/9. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Surses 6:1 Lumnezia – Domat 4:1 Valposchiavo – Bregaglia 2:5 Lai Valbella – Schlarigna 1:4 Schluein Glion – Danis-Tavanasa 0:1 1. Surses 9/24; 2. Lumnezia 9/24; 3. Tusaun/Cazas 9/17; 4. Lai Valbella 9/16; 5. Schlarigna 9/12; 6. Schluein Glion 9/10; 7. Danis-Tavanasa 9/10; 8. Bregaglia 9/7; 9. Valposchiavo 9/5; 10. Domat 9/2. 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Tusaun/Cazas 1:0 Rueun – Laax 3:4 Danis-Tavanasa – Lusitanos de Samedan 1:2 1. Lusitanos de Samedan 8/20; 2. Trun/Rabius 8/16; 3. Panaduz 8/14; 4. Schlarigna 8/12; 5. Laax 8/11; 6. Tusaun/Cazas 8/11; 7. Rueun 8/9; 8. Lumnezia 8/6; 9. Danis-Tavanasa 8/3. Juniors A1, gruppa 1 Mels – Trübbach 6:0 Orion Cuera – Surselva 3:1 1. Mels 8/18; 2. Vaz-sut 8/14; 3. Trübbach 8/14; 4. Walenstadt 8/13; 5. Grischun Central 8/12; 6. Orion Cuera 8/11; 7. Surselva 8/10; 8. Luistanos de Samedan 8/7; 9. Schwanden 8/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Glarnerland 4:3 Sargans – Montlingen 3:2 Surselva – Heiden 2:3 Steinach – Grischun Central 2:6 1. Glarnerland 9/24; 2. Sargans 9/21; 3. Cuera 97 8/20; 4. Heiden 9/14; 5. Grischun Central 9/13; 6. Montlingen 8/10; 7. Arbon 8/8; 8. Rheintal 8/6; 9. Surselva 9/6; 10. Steinach 9/3. Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Triesen 3:7 Schwanden – Surselva 0:13 (interrut) Grischun Central – Balzers 1:4 Uznach-Schmerikon – Flums 3:6 Eschenbach-Wagen – Panaduz 0:18 Schwanden – Grischun Central mes. 19.00 Flums – Eschenbach-Wagen mes. 19.30 Panaduz – Walenstadt mes. 20.00 1. Panaduz 8/24; 2. Balzers 9/24; 3. Flums 9/19; 4. Walenstadt 9/18; 5. Triesen 9/12; 6. Grischun Central 8/10; 7. Surselva 8/9; 8. Uznach-Schmerikon 9/9; 9. Vaz-sut 10/9; 10. Eschenbach-Wagen 7/6; 11. Schwanden 8/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Cuera 97 2:2 Glarnerland – Mels 1:6 Grischun Central – Uznach 4:3 Brühl – Domat 10:1 1. Rorschach-Goldach 10/22; 2. Cuera 97 10/19; 3. Montlingen 9/16; 4. Sargans 9/13; 5. Brühl 9/11; 6. Mels 9/11; 7. Domat 9/9; 8. Uznach 9/9; 9. Glarnerland 9/6; 10. Grischun Central 9/3. Balzers ha retratg si’equipa. Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Bogn Ragaz 5:2 Buchs – Surselva 3:2 Vaduz – Rapperswil-Jona 8:1 Orion Cuera – Valposchiavo 7:2 Bogn Ragaz – Buchs mes. 19.00 1. Orion Cuera 9/24; 2. Tavau 9/18; 3. Landquart 8/16; 4. Buchs 8/15; 5. Bogn Ragaz 8/13; 6. Vaduz 9/10; 7. Valposchiavo 9/10; 8. Rapperswil-Jona 9/9; 9. Schlarigna 8/7; 10. Surselva 9/4. Juniors C2, gruppa 1 Cuera 97 – Panaduz 2:8 Domat b – Orion Cuera 6:0 Vaz-sut – Domat a 10:4 1. Domat b 8/21; 2. Panaduz 8/15; 3. Domat a 8/12; 4. Vaz-sut 8/12; 5. Grischun Central 8/10; 6. Orion Cuera 8/6; 7. Cuera 97 8/6; 8. Landquart 8/1. Bogn Ragaz ha retratg si’equipa. Juniors D elita, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Widnau 2:1 Steinach – St. Otmar 1:3 Au-Berneck – Brühl 1:4 Grischun Central – Wittenbach 3:5 Staad – Montlingen 7:1 1. Brühl 9/27; 2. St. Otmar 9/17; 3. Wittenbach 9/14; 4. Widnau 9/14; 5. Rorschach-Goldach 8/13; 6. Staad 9/11; 7. Montlingen 8/10; 8. Au-Berneck 9/10; 9. Steinach 9/6; 10. Grischun Central 9/4. Juniors D1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Schlarigna 2:5 Surselva – Cuera 97 2:3 Orion Cuera – Domat 4:3 Vaz-sut – Valposchiavo 11:0 1. Valposchiavo 8/18; 2. Surselva 8/17; 3. Cuera 97 8/16; 4. Orion Cuera 8/13; 5. Schlarigna 8/13; 6. Landquart 8/12; 7. Vaz-sut 8/9; 8. Bogn Ragaz 8/6; 9. Domat 8/1. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 6:5 Bregaglia – Tavau 1:9 Domat – Orion Cuera 6:0 Valposchiavo – Landquart 6:5 Grischun Central c – Grischun Central b Cazas giev. 19.00 1. Panaduz 9/24; 2. Tavau 9/23; 3. Cuera 97 9/16; 4. Landquart 9/15; 5. Domat 9/14; 6. Valposchiavo 8/10; 7. Bregaglia 9/8; 8. Orion Cuera 8/6; 9. Grischun Central c 8/5; 10. Grischun Central b 8/3. Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Surselva d 2:6 Walenstadt – Grischun Central 5:2 Surselva c – Surselva b 5:3 Cuera 97 – Panaduz 1:7 Mels – Domat 3:1 1. Surselva c 9/24; 2. Domat 9/21; 3. Surselva b 9/18; 4. Surselva d 9/18; 5. Grischun Central 9/15; 6. Panaduz 9/12; 7. Mels 9/10; 8. Landquart 9/9; 9. Walenstadt 9/7; 10. Cuera 97 9/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Widnau – Domat 3:1 Mels – Romanshorn 7:2 Cuera 97 – Rapperswil-Jona 3:2 Frauenfeld – Uzwil 0:2 1. Mels 9/21; 2. Bühler 8/19; 3. Cuera 97 9/19; 4. Uzwil 9/16; 5. Frauenfeld 9/12; 6. Widnau 9/12; 7. Tusaun/Cazas 9/12; 8. Romanshorn 10/12; 9. Triesen 8/10; 10. Rapperswil-Jona 9/2; 11. Domat 9/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Werdenberg – Schwanden 7:0 1. Surselva 7/21; 2. Mels 7/16; 3. Werdenberg 7/13; 4. Flums-Walenstadt 7/11; 5. Schlarigna 7/10; 6. Tusaun/Cazas 7/4; 7. Triesen 7/3; 8. Schwanden 7/3. Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Domat 1:9 Ruggell – Surselva 0:3 Diepoldsau-Schmitter – Mels 2:1 Tusaun/Cazas – Werdenberg 3:1 1. Domat 8/24; 2. Tusaun/Cazas 8/16; 3. Ruggell 8/15; 4. Surselva 7/12; 5. Cuera 97 8/10; 6. Werdenberg 7/9; 7. Mels 8/7; 8. Diepoldsau-Schmitter 8/7; 9. Widnau 8/2. Lars Caduff ha sittau treis gols per Schluein Glion el giug da 3. ligia encunter Trun/Rabius.

Sumvitg/Surrein La dumengia han igl actur Gian Rupf ed il musicist Fränggi Gehrig presentau il toc «Speck auf dem Tödi» en casa da scola a Sumvitg/Surrein. La presentaziun ei vegnida arranschada da Sumvitg Turissem. Igl emprem da settember 2024 eis ei stau exactamein 200 onns dapi ch’il Péz Russein/Tödi ei vegnius ascendius l’emprema ga. Quei eveniment ha igl autur Emil Zopfi nezegiau per scriver in toc teater musical. En quel vegn la historia dalla premascensiun tematisada en ina moda e maniera divertenta. D’ina vart perquei ch’ils Glarunes han mai propi saviu secuntentar che Grischuns ein stai sco emprems sil Péz Russein. Els sezs ein lu denton stai sco emprems sil Tödi, il péz ch’ei buca dil tut aschi aults sco siu schumellin, il Péz Russein. A Gian Rupf eis ei reussiu da raquintar la historia cun bia scharm, en vestgiu d’alpinist e secapescha cun in dètg toc carnpiertg. Cutgnas carnpiertg havevan ils dus catschadurs Placi Curschellas ed Augustin Bisquolm schau sil Péz Russein tier la premascensiun. Quei duevi esser la perdetga ch’els seigien stai sco emprems sil péz. La musica cugl accordeon da Fränggi Gehrig ha dau ina tempra tut speciala a quella presentaziun ton originala sco humoristica. (fmr/hh) Gian Rupf (dretg) e Fränggi Gehrig el toc «Speck auf dem Tödi».

L’jamna vargada ha la Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen organisau per l’emprema ga in cuors da romontsch sursilvan intensiv d’atun a Curaglia. 12 persunas ein separticipadas a quel. Sco il menader dil cuors Conradin Klaiss ha detg sin damonda dalla FMR, duei quei cuors vegnir purschius era ils proxims onns. «Al cuors da romontsch sursilvan intensiv 2023 a Glion havein nus fatg ina retscherca tier las participontas ed ils participonts pertuccont lur basegns da seperfecziunar el lungatg. Bein enqualin ha exprimiu il giavisch da saver cuntinuar cun in cuors senza stuer spitgar sil proxim onn. Quei giavisch ei vegnius surtut dils entscheviders. Sin fundament da quels resultats essan nus lu sedecidi d’organisar era in cuors d’atun», di il menader dils cuors dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen (FRR), Conradin Klaiss. La fundaziun ei sedecidida da porscher quei cuors sisum la Surselva el hotel Medelina a Curaglia. In bien diember da participonts 12 persunas ein s’annunziadas pil cuors che ha giu liug l’jamna vargada. «Igl ei tut glieud cun ina relaziun tier la regiun. U ch’ei han cheu ina habitaziun secundara ni ch’igl ein schizun setratgs neutier. Els vulan s’integrar», constatescha Conradin Klaiss. La mesadad dallas participontas e dils participonts ha gia ina buna savida dil romontsch sursilvan, tschella consista d’entscheviders: «Aschia havein nus saviu far duas gruppas, risguardond il stan da savida.» Conradin Klaiss e Marisa Thöni-Coray han dau l’instrucziun. «En sesez ei in aschi pign diember da participontas e participonts in luxus. Els san vegnir instrui individualmein e profiteschan aschia fetg da quei cuors», di il menader. Per la FRR sco organisatura seigi quei diember denton era staus ideals per saver rimnar las empremas experientschas cun quei cuors d’atun. In vast program accumpignont El hotel Medelina a Curaglia ei sepurschiu la caschun d’instruir bein en duas gruppas. Ina part dallas participontas e dils participonts ha era pernottau leu. Sco al cuors da romontsch sursilvan intensiv a Glion ha la FRR era purschiu in program accumpignont en Val Medel e sco a Glion ha la Somedia era mess a disposiziun per quei cuors plirs exemplars da La Quotidiana – per las participontas ed ils participonts ina buna caschun da lectura. Il program accumpignont ha cumpigliau referats, in’excursiun ed ina guidada el vitg da Curaglia, mo era in concert cun Pascal Gamboni. Las participontas ed ils participonts han empriu da dar troccas ed ein vegni orientai d’ina seniora e d’in senior dalla val davart lur veta. Cuntinuaziun l’auter onn Sco Conradin Klaiss di, duei il cuors vegnir cuntinuaus ils proxims onns: «Nus havein retschiert buns resuns dallas participontas e dils participonts. Nus lessen porscher era igl avegnir in cuors en ina rama da participaziun surveseivla, vul dir maximum entuorn 20 persunas.» L’evaluaziun finala dil cuors il venderdis da miezdi ha Marisa Thöni-Coray fatg. Ed ella vegn alla medema conclusiun sco Conradin Klaiss: «Las participontas ed ils participonts han schau plascher en special l’atmosfera familiara ella Medelina, mo lu era la grondezia dalla gruppa cun 12 dels. Aschia han tuttas e tuts profitau fetg da quell’jamna da cuors. Pliras e plirs san s’imaginar da returnar in auter onn.» Ina dallas finamiras dalla FRR resta facticamein da porscher a quei cuors d’atun ina scolaziun fetg individuala. Quella vegn dabien a mintgina e mintgin ed ei aschia ina fetg buna cumpletaziun dil cuors da stad a Glion. Las experientschas fatgas quest’jamna, seigi cul concept dil cuors sco cull’infrastructura a Curaglia, seigien positivas ed in bien fundament per optimar il program ils onns vegnents. Las participontas ed ils participonts dil cuors da romontsch sursilvan d’atun a Curaglia duront in’excursiun silla Senda da senns dalla Val Medel.

Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna. «Quei che ti lessas buca ch’ins fetschi cun tei, quei fai era buc cun auters.» – Gia avon 300 onns haveva Immanuel Kant formulau en siu imperativ categoric il coc per in agir cun dignitad! Bugen lessel jeu dedicar quella columna a quella tematica. Sche nus fagein patratgs sur dalla dignitad d’in carstgaun, stuein nus sco emprem vegnir cunscients tgei basegns da basa che tut ils primats han: il basegn dad esser part dad ina cuminonza (esser acceptaus ni esser carezaus) ed il basegn da saver agir a moda independenta (basegn suenter autonomia). Il problem central – in principi che mintgin da nus enconuscha: il principi dil surviver (igl emprem jeu, lu mia famiglia, lu mia cuminonza). E cun quella premissa mein nus el mintgadi, surprendin la rolla dil bab, digl amitg, dil fegl, digl emploiau, digl impressari, dil consument – cun la finamira dad agir cun dignitad en nossas situaziuns dil mintgadi: cumprar victualias, ir en vacanzas, mobilitad, consum da medias … mo igl emprem mirein nus secapescha per nus! Mo tgei ei ussa dignitad exact? Dignitad ei in dils facturs che fa che nus sesentin sco ver carstgaun – sco individi (SELSBT) – nies sesentir sco subject, numna quei Gerald Hüther, in da mes auturs contemporans preferi. Respectar miu visavi sco carstgaun cumplein, senza spetgas vid siu secuntener en favur da miu beinstar. Entrar en contact cun carstgauns independentamein da lur rolla, pussonza, status etc. – e da tractar quella persuna sco subject. Quei tuna tut ualti sempel e banal – mias observaziuns muossan plitost il cuntrari: Mintgin manegia ch’el sappi ei meglier che siu visavi e cun quell’opulenza da savida ord il web, da Chat-GPT, ils videos da TikTok ni ord la bubble da social media da Linkedin, Instagram, Twitter, Facebook, Snapchat e collegas, crescha in sentiment da buca pli saver ademplir las atgnas spetgas da basa – e nus perdin ord egl igl essenzial (nus secumparegliein cun tut quels che stattan aunc meglier che nus). Mo forsa che nus havein gnanc giu la schanza da vegnir en contact cugl essenzial. Forsa che la scola (la muntada oriunda «die Musse»), ei oz pli bia in liug nua ch’ei vegn evitau da sedar giu cun sesez ed empriu da buca tedlar sigl agen compass intern (metafra per in radar per nies agir cun dignitad). Gie, ei quei forsa gnanc la finamira dalla scola – da producir persunas che ageschan cun dignitad, persunas che lain buca passar silla cua? Co fuss il mund forsa spert bia pli bials, sche nos affons schassen tuttenina buca pli tractar sco objects? Sche nos affons fagessen forsa buca quei che vegn cumandau ad els da surengiu? Gie, sche quei schabegiass, havess jeu speronza per il futur ed il svilup da nossa societad. Lu savein nus forsa buc acceptar che nus havein da votar sur digl engrondir las vias spertas en Svizra, schegie che nus havessen dad ademplir finamiras cuntrarias sin basa dil contract pigl ambient en la cunvegna da Paris 2030. Lu savessen nus buca pli mirar tier als giugadurs da ballapei carezzai e surpagai. Lu fagessen entgins emploiai da nossa pli gronda banca forsa opposiziun ed acceptassen buca mo aschia che lur CEO gudogna – tenor in studi dall’Unia dil 2022 – 267 ga dapli che la persuna cun la pli bassa paga en quell’organisaziun! Co sesentesses ti, sche tia lavur dad in entir onn savess vegnir «ademplida» e pagada en in di? – Secuntener cun dignitad ei per mei auter! Tgei manegias ti? Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna.

Igl 1 da fenadur 2024 ha ina suprastonza communala nova priu a mauns il tgamun dalla vischnaunca da Sagogn. Dacuort ha la presidenta Katrin Blumberg e ses quater suprastonts envidau ad ina sera d’informaziun e brat. Igl ei stau la caschun da sepresentar. «Buca tuts ein stai allas radunonzas d’elecziuns. Perquei vulein nus bugen sepresentar», ha la presidenta communala Katrin Blumberg getg en siu beinvegni. Gievgia ha ella beneventau rodund 100 persunas ad ina sera d’informaziun. Igl ei l’emprema gada che las autoritads da Sagogn han organisau ina tala – semplamein per s’emprender d’enconuscher. Igl 1 da fenadur 2024 ei l’executiva seconstituida e daferton ha la schefa ed ils schefs da ressorts saviu seluvrar en lur uffecis e dossiers. Ch’igl ei buca paucs ha la presidenta communala puntuau, ella seigi denton da buna fei e ch’ei gartegi da dumignar la sfida. Regress d’affons La presidenta Katrin Blumberg ei responsabla per l’administraziun ed il stab directiv, plinavon ils fatgs da sanadad, spitals, luvratori communal e turissem. La planisadra studegiada ei era involvada ella planisaziun locala. Alexander Ernst ei il niev responsabel dallas finanzas. Ils davos treis meins hagi el analisau las cefras e la situaziun, ha el getg. Il pei da taglia dad 80 % ei in avantatg pil singul pagataglia, cheutras mauncan denton mintg’onn rodund 300'000 francs alla cassa communala. Las resursas d’ina vischnaunca pintga ein evidentamein limitadas ed ei drova sforzs specials da tener gl’equiliber. Il diember carschent da habitonts seigi bein in avantatg – buca il davos per las entradas da taglia – ha Alexander Ernst getg. Las graficas ch’el ha muossau indicheschan in regress dallas naschientschas, quei ch’ei buca d’engrau pil svilup general dil vitg. In revier forestal niev Daniel Tuggener ei era responsabels per la cultura. Per romontsch ha el sincerau ch’el seigi vidlunder d’emprender il lungatg dils indigens. El hagi grond tschaffen dil romontsch, sia finamira seigi da presentar el decuors dalla legislatura sias tractandas per romontsch, ha Daniel Tuggener declarau. Il ressort agricultura e forestalesser ei da niev els mauns da Martin Hunger. En sia presentaziun ha quel orientau che las vischnauncas Sagogn, Laax, Falera e Schluein seigien vidlunder da fundar in revier forestal communabel. Aunc ussa fuorman mo Sagogn e Laax in tal. Il gerau ha plinavon informau che la signuna dall’Alp s. Martin da Sagogn, Christine Inauen, hagi gudignau a Galtür el Montafon la medaglia d’argient alla premiaziun internaziunala da caschiel d’alp. Igl ei ina presentaziun da 150 alps e 400 caschiels d’alp. Uffeci da baghegiar externalisau Hannes Furger ei il gerau niev dil baghegiaresser. Ils davos onns ha la sanaziun dallas vias caschunau bia lavur al schef da quei sectur. Numerus interess privats ein involvai, quei che ha era caschunau malaveglia. Sco Hannes Furger ha informau, haveva aunc la suprastonza veglia decidiu d’externalisar l’administraziun da baghegiar. La vischnaunca ha surdau l’incumbensa ad in biro da Cuera. Il gerau sto buca pli s’occupar da detagls cun controlla dallas actas e formalitads dils dossiers inoltrai. La suprastonza communala da Sagogn, da sen. Martin Hunger, Hannes Furger, Daniel Tuggener, la presidenta communala Katrin Blumberg ed Alexander Ernst. La suprastonza communala nova da Sagogn secumpona da tschun persunas ch’ein buca da lungatg mumma romontsch. Diametral a quella situaziun ei artechel 4 dalla constituziun communala. Quel oblighescha al principi territorial e ch’il romontsch ei lungatg ufficial dalla vischnaunca. Co la presidenta communala Katrin Blumberg ha sincerau ei quei in fatg indiscutabel. Tuts tschun suprastonts capeschan ni ein integrai en in ambient famigliar romontsch. Alla fin dallas informaziuns ha la suprastonza envidau ils presents ad in apero che l’Uniun da giuventetgna ha organisau e surviu. Aunc avon ha Thomas Buchli, il president dil cussegl d’administraziun dalla societad Spital Regiunal Surselva SA, dau ina investa dalla situaziun e dallas finanzas dil spital da Glion. Atgnadads da Sagogn Sagogn ei ina dallas pintgas dallas 15 vischnauncas politicas dalla Surselva. La vischnaunca ha ina surfatscha da 6,92 km2 e schai sin 779 m s.m. el funs dalla vallada. Avon cerca 200 onns, 1835, vivevan 584 habitonts a Sagogn, a Glion perencunter «mo» 574. Oz dumbra la vischnaunca autonoma da Sagogn 776 habitonts (cefra actuala, tendenza carschen). Il territori communal cunfinescha egl ost cun Flem, el nord cun Laax e Falera, el sid cun Glion e Val Stussavgia, el vest cun Schluein. Vitg Dadens e Vitg Dado – las duas fracziuns da Sagogn antruras separadas geograficamein – ein oz praticamein carschidas ensemen. Mo pli ina parcella gronda dad 1,4 hectara denter ils dus vitgs indichescha aunc quella anteriura atgnadad da Sagogn. In’autra atgnadad ei la confessiun. Suenter la Reformaziun e tochen avon paucs onns era la cumpart adina restada fixa sin 1/3 reformai e 2/3 catolics. Che la confessiun ei oz irrelevanta muossa la repartiziun actuala, 51 % ei catolics, 22 % reformai e 27 % senza confessiun. La vischnaunca ha actualmein in pei da taglia ei 80 %. Ella profitescha direct ed indirect dil turissem e dalla parahotellaria. En fuorma da cunvegnientschas ei Sagogn colligiau culla destinaziun Flem Laax Falera. Ferton ch’il territori communal ei limitaus, ein vasts possess privats e dalla vischnaunca burgheisa sin territori communal da Laax. Sagogn, atun 2024

Dapertut vegn plonschiu pervia dalla munconza da persunal. En tuttas branschas eis ei in problem acut e serius. La situaziun pli precara ei forsa els spitals e casas da vegls e da tgira. Ei para irreal ch’ins siara culla clav combras e lai vits ils letgs, perquei ch’il persunal maunca. Gia daditg semaglia il vierm tras il sistem dil sanitaresser. Quei che schabegia davos las culissas, ei nuot auter ch’ina uiara da formulars, tabellas, cefras e statisticas. Mintga specialista e specialist da tgira sto mirar sill’ura, cun in program special che controllescha mintga moviment. Tgi che lavura en ina casa da vegls e da tgira, drova dapli temps pil computer che pil carstgaun. En vesta a quei svilup san ins bein s’immaginar ch’ina menadra da tgira ei mo pli ina birolista. Ella sto mirar sill’ura trasora, dumbrar minutas che sias specialistas e sias gidontras seglian d’ina combra all’autra. Adina cun in apparat che maglia trasora cefras. Las tgirunzas astgan buca restar memia ditg tier la persuna attempada. Quella duvrass e giavischas in tec dapli attenziun. Il persunal ei denton occupaus cun perver il computer, cun minutas, secundas e datas dallas manipulaziuns. Ils differents process, concepts, documentaziuns e formulars maglian cefras. La tgira ei tecnocratisada cumplettamein. Buca da far curvien co il svilup va: Il sistem demotivescha e demoralisescha glieud che ha entschiet zacu a luvrar plein fiug e motivaziun en ina clamada nua ch’il contact cun glieud ei centrala. Ins sto buca sedumandar nua che quella via meina. Gie, ei vegn aunc pli tecnocratic! Ei para che la digitalisaziun vegli spuentar mintga tgirunza e tgirunz ord combra. Il management da qualitad emprova da remplazzar il carstgaun – che sa patertgar e sentir – cul roboter. Management da qualitad ei cumbinau cun matematica, mirar sill’ura, quintar la minuta, registrar la cefra. Ins sto temer ch’il svilup en quella direcziun cuntinueschi. Il carstgaun – era quel en ina casa da vegls ella periferia – sa buca pli far auter che seschar tgirar d’in roboter. Lez recloma lu buca pli e sa era buca dar encunter. Quei che schabegia actualmein el sanitaresser svizzer ei surreal – mo tuttina real. Intenziunadamein vulan ins tecnocratisar e digitalisar la tgira da persunas. Culla viarcla ch’ei seigi da spargnar. Il sistem fomentau rimna datas ed algoritems. Cun acribica sto il persunal – che tgirass ed assistess bugen glieud – suandar programs. Buca da far curvien ch’ei drova en 30 onns mo pli roboters.

Tgirar in confamigliar a casa ei ina gronda sfida per ina famiglia. Per Rita e Silvan Duff da Glion Strada ei il mintgadi semidaus totalmein dapi igl atun 2021, cura che lur fegl Pablo ei sedisgraziaus cun auto ed ei dapi lu tetraplegicher, vul dir schiraus naven dalla schuiala engiuviars. Rita e Silvan Duff ein dapi in onn tgirunzs duront 24 uras il di. La FMR ha fatg ina viseta tier ­famiglia Duff a Glion Strada. «Igl ei nundetg bi che mes geniturs e mia sora Sheila dattan la pusseivladad a mi da star cheu a casa», di Pablo Duff ch’ei tetraplegicher, schiraus naven dalla schuiala engiu. Ils emprems nov meins suenter siu accident cun auto igl atun 2021 eis el staus el Center svizzer da paraplegichers a Nottwil. Siu pli grond giavisch ei staus quel da saver turnar a casa. Il center dalla casa d’ina famiglia a Strada dadens Glion ei la stiva, ch’ei era il liug che la famiglia Duff viva ina gronda part dil di. La stiva contonscha era Pablo cun igl ascensur ch’ei vegnius baghegiaus suenter siu accident. «Nus havevan paucs onns avon igl accident baghegiau ina casa nova cheu a Strada», declaran Rita e Silvan Duff. «Enteifer ils meins che Pablo ei staus a Nottwil, havein nus fatg midadas vid la casa per che tut seigi aschia che era Pablo sappi semover cun la sutga da rodas.» Ei drova dus confamigliars La stad 2022 – nov meins suenter igl accident – ha Pablo Duff saviu turnar a casa da Nottwil. Igl emprem temps ha la mumma Rita tgirau cun persunas externas siu fegl sper igl ulteriur tenercasa. Igl um Silvan luvrava lu aunc sco manischunz d’auto da vitgira. «Quei mava denton buca pli, perquei che mia lavur era fetg malregulara cun las tschaveras. E la sera erel jeu memia staunchels per saver segidar cun la tgira», di Silvan Duff. «Jeu havevel tuttenina il sentiment che jeu seigi in buordi per la famiglia e perquei hai jeu visau mia plazza. Rita ed jeu havein decidiu da tgirar Pablo ensemen.» En quella situaziun drovi ei numnadamein dus confamigliars per la tgira. «Cunquei che nies fegl sto vegnir tgiraus il di e la notg, savein nus ussa sebrattar era cun levar la notg. Nus havein in stustegn minimal dalla Spitex Foppa e tut gl’auter fagein nus sezs tochen ussa», raquenta Rita Duff. «Proximamein survegnin nus denton in sustegn parzial per la tgira.» 365 dis ad onn duront 24 uras Il di da lavur dils conjugals Duff entscheiva il bia la damaun allas siat. «Lu datti caffè e nus fagein il plan dil di», di Rita Duff. Allas otg entscheivi ella cun la tgira da Pablo e siu um Silvan fetschi il tenercasa. «Ei dat ina tgira cuorta che cuozza in’ura e mesa. Mintg’auter di drova Pablo denton ina tgira pli liunga e quella cuoza denter treis e quater uras.» Da tgirar ina persuna, che hagi negin sentiment el tgierp, munti ch’ins stoppi luvrar exact, declara Silvan Duff. «Ins sto per exempel dar adatg che la vestgadira sesi endretg senza fauldas. Pablo senta gie buca sch’ei smacca, taglia ni isa zanua. Quei savess dar blessuras.» Ina part impurtonta dalla tgira ei la lavur da tener en moviment la giugadira da Pablo. Quei drova excercezis ch’ins fa mintga di entginas gadas. E lu detti ei terapias jamnilas ch’ins stoppi ir tochen a Scharons nua ch’ei detti ina terapia da bogn. Decisiun ei stada clara Per Rita e Silvan Duff ed era per la sora Sheila eis ei stau negina discussiun che Pablo duei turnar a casa suenter ch’el sorta dil Center da paraplegichers a Nottwil. «Nus havein giu ed havein aunc adina in grond sustegn da nos vischins el quartier», declaran ils geniturs. L’entschatta ein els segidai activamein. Ed oz stattan els aunc adina a disposiziun per tuttas situaziuns. «Ina damonda, che fatschenta fetg nus, ei tgi che tgirass nies fegl sch’ei havess da schabegiar enzatgei cun nus in di. En Surselva mauncan las forzas da lavur qualificadas sil sectur dalla sanadad. Allas organisaziuns sco la Spitex maunca il persunal.» Dalla SUVA han els sur­vegniu la risposta ch’ins stuessi en gliez cass telefonar al clom d’agid 144 e metter Pablo el spital. «Per cletg havein nus giu in grond sustegn en tuttas damondas dil Center da paraplegichers da Nottwil.» Il center hagi cussegliau e cussegli era vinavon era puncto finanzas e segiradas ni terapias per Pablo. Nossa relaziun ha profitau «Per cletg havein Silvan ed jeu adina communicau fetg aviert e direct in cun l’auter», di Rita Duff. «Quei ei era uss il cass, cura che nus essan staunchels inagada ni l’autra ed havein avunda. Avon che schar vegnir ad in conflict eis ei impurtont ch’ins di al partenari ch’ins drovi empau libertad per trer flad e tancar forzas.» Ir en vacanzas pli lunsch hagien els buca saviu dapi ch’els tgirien lur fegl. Quei seigi era buc aschi nausch, di Silvan Duff. «Jeu haiel miu mises e Rita ha ses hobis ed aschia vegnin nus sur las rundas.» Lur mintgadi seigi semidaus dil taliter cumparegliau cun pli baul. «Mo nossa famiglia ei vegnida pli ferma entras la sort da Pablo. Nus setenin aunc bia pli fetg ensemen.» Tgira da confamigliars ei ina sfida Oz, mesjamna, ils 30 d’october ei il gi svizzer dalla tgira entras confamigliars. En 10 cantuns dalla Svizra, er el Grischun, datti acziuns per render attent allas sfidas dalla tgira entras confamigliars. Denter ils confamigliars che tgiran ina ni pliras persunas a casa secattan era Rita e Silvan Duff da Glion Strada. Els tgiran da cuminonza lur fegl Pablo che ha 20 onns e ch’ei sedisgraziaus avon treis onns cun in auto. Pablo ei dapi lu tetraplegicher e sto vegnir tgiraus di e notg. Silvan (49) ha calau da luvrar sco manischunz d’auto da vitgira igl atun 2023 e procura ussa la tgira da Pablo ensemen cun sia dunna Rita (47). La FMR ha fatg ina viseta alla famiglia Duff a Glion Strada. (FMR/mg) La famiglia Duff cun Rita e Silvan cun Sheila e Pablo Duff.

Best friends, amitgs, collegs, parents, enconuschents. Magari fai bein da sedumandar: Tgei persunas ein presentas en mia veta? Cun tgi passentel jeu miu temps liber? Tgi fa bein a mi? Cun tgi vess jeu bugen dapli contact? Tier tgi sun jeu schon daditg buc pli s’annunziaus? Datti forsa persunas ch’jeu drovel insumma buc pli en mia veta? Sco quei ch’ins fa dafertontier uorden en scaffa da resti, astg’ins era sortar e definir daniev il cerchel social. Ei dat ina renomada teoria da Robin Dunbar, psicolog ed antropolog britannic, che structurescha amicezias suandontamein: Il carstgaun ha per regla duas tochen tschun persunas che valan sco fetg buns amitgs ed amitgas. Ins tgira quellas relaziuns cun discuors intims e persunals. Silsuenter dat ei il secund cerchel d’amitgs che secumpona da 15 tochen 20 persunas. Quei sa esser famiglia ed amitgs, persunas ch’ins raquenta buc mintga misteri. Il tierz cerchel ha maximalmein 50 persunas. Quei ein econuschents ch’ins ha adina puspei contact e ch’ins entaupa adina puspei. La davosa gruppa ei empau pli superficiala. Quei ein 150 tochen 200 persunas ch’ins ha en ina moda ni l’autra passentau temps ensemen. Ins salida in l’auter, ins ha denton buca pli grondas conversaziuns. Ei dat denton era relaziuns che van dapart. Seigi quei pervia d’ina dispeta ni semplamein perquei ch’ins piarda in l’auter ord ils egls. Quei sa capitar, sa far mal, mo s’auda vitier. Persunas vegnan ella veta – e persunas van puspei. Tut tenor en tgei stadi ni en tgei situaziun da veta ch’ins sesanfla, san quels cerchels semidar. In’amitga sa daventar ina megliera amitga, ed in bien amitg sa ruschnar en in cerchel ch’ins ha negin contact pli. Ins duess discuorer cun amitgs e collegs tuttina sco cul partenari. En ina relaziun intacta duess ins gie adina saver dir tut. Communicaziun aviarta ei il plaid clav. En in’amicezia da collegs, che vegn teoreticamein construida sillas medemas petgas socialas, savess quei pia era esser pusseivel. Vul dir ch’ins dicuora sur da desideris e basegns: Tgei schazegel jeu vid in’amicezia? Tgei giavischel jeu da l’autra persuna? Drovel jeu discuors divertents? Vi jeu levgiar miu cor? Duess ins cussegliar in a l’auter? Vulein nus s’entupar mo mintgaton per beiber in caffè? Giavischel jeu in’embratschada intensiva? Lein nus cuschinar ni far sport ensemen? Jeu sez hai aunc buc empruau ora quella varianta. Jeu sun era buc segirs, sch’ei drova quei ni sch’ins lai semplamein ir las amicezias sco quei ch’ellas van – senza definir desideris. Ei dat probablamein pliras variantas, co ch’ins tgira amicezias e contacts. Mintgin il siu. Per cass ch’in ni l’auter enconuschent da pli baul auda uss quei cheu … sche lu: Bi che nossas vias ein secruschadas! Bi che nus vein giu in bien temps ensemen! Dai part, sche ti vuls dar ina paterlada cun mei. Jeu pren bugen peda. Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuira. Sper il studi è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Indoor Festival Disentis ha num da niev Indoor Sounds Disentis. Il medem mument ein ils organisaturs sedecidi per ina cooperaziun cun Just Ride. Musica e bike segnan pia la fin d’jamna dils 29 entochen ils 31 d’uost 2025 a Mustér. «Ditg ei igl avegnir digl Indoor Festival Disentis staus incerts. Cul num Indoor Sounds Disentis va la via ussa tuttina vinavon.» Quei scrivan ils organisaturs digl Indoor Sounds Disentis en ina communicaziun als mieds da massa. Il num ei denton mo ina part dalla midada. Entras il partenadi cul Bike Event Just Ride, in arranschament da Sedrun Mustér Turissem ed IMBA (Associaziun internaziunala da mountainbike dalla Svizra) sedat in niev pachet attractiv cun purschida da musica, sport e ruaus. La fin d’jamna dils 29 entochen ils 31 d’uost 2025 stat pia ell’enzenna da musica e sport a Mustér. Sco ils organisaturs scrivan, seconcentrescha la purschida da musica sil venderdis e la sonda. Il program definitiv ei aunc buca fixaus. La finamira ei da dar a musicistas e musicists giuvens la pusseivladad da sepresentar. Duront tuts treis dis porscha Just Ride pusseivladads da bike sin ina reit da sendas da 300 km dalla regiun Mustér Sedrun. Sil program stattan ton pusseivladads da freeride, turas guidadas sco era in program pils affons. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns www.indoorsounds.ch. Impressiun digl Indoor Festival Disentis el Center Fontauna a Mustér.

Ils Gualsers han buca mo populau Sursaissa ni la Purtenza, mobein era parts sisum la Cadi. En siu cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» tematisescha Gion Battesta Manetsch denter auter quell’atgnadad digl uclaun el sid da Mustér. Aschia arva el in niev capetel ella historia dalla populaziun dils Gualsers el Grischun. La sonda sera ha Gion Battesta Manetsch presentau siu cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» el Center Fontauna a Mustér. El ha fatg quei ella Sala Cuflons. Cuflons ei il territori dil Rein Anteriur denter S. Gada e Mumpé Medel, leu nua che la nova punt pendenta sesanfla. Da Cuflons entochen Vergera e l’Alp Pazzola sestenda il territori da Mumpé Medel. Quei territori, la veta da pli baul, ils baghetgs, las famiglias, las atgnadads e la mun­tada dil liug pil transit denter nord e sid tematisescha Gion Battesta Manetsch en siu cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» cun rodund 470 paginas. Pressapauc 100 persunas ein stadas la sonda sera alla vernissascha dil cudisch ch’ei vegnida moderada da ­Gionduri Maissen. Denter las persunas presentas ein era stai tuts fargliuns digl autur. 12 da 15 vivan aunc e bein enqualin ha aunc relatau quella sera d’in eveniment ni l’auter da pli baul. Ils Gualsers a Mumpé Medel In interessant aspect dalla perscrutaziun da Gion Battesta Manetsch ei la populaziun da Mumpé Medel. «Pader Iso Müller dalla claustra da Mustér ha perscrutau la vasta historia dalla claustra e dils habitonts da Mustér. Tenor sias retschercas ein ils Gualsers arrivai en Sursassiala sur il Pass Alpsu el 12 e 13avel tschentaner. Els ein secasai a Tschamut, Mumpé ­Medel e Mutschnengia. Tuts treis vitgs ­se­sanflan sper la via da transit.» Gion Battesta Manetsch constatescha che differents datums historics dall’ucliva da Mumpé Medel dattan perdetga dil grond traffic sul Pass Lucmagn il 12avel e 13avel tschentaner. «La famiglia de Putnengia sco posses­sura digl entir territori da Mumpé Medel stueva era procurar pil manteniment da sia part dalla via. Ella era obligada da far quei en num dalla claustra ed aschia da garantir il transit sul Pass Lucmagn. Per saver ademplir il manteniment duvrava ei forzas da lavur. En quei connex ei d’anflar il motiv dall’arrivada dils Gualser en quei temps», scriva Gion Battesta Manetsch. Cun auters plaids: Ils Gualsers han anflau lavur a Mumpé Medel ed ein secasai leu. Niev capetel ella historia dils Gualsers La populaziun da loghens sisum la Cadi pli baul entras ils Gualsers ei in capetel pli u meins nunperscrutau ella historia dils Gualsers el cantun Grischun. Thomas Gadmer, meina­fatschenta dall’Uniun dils Gualsers dil Grischun ch’ei staus presents la sonda sera alla vernissascha, ha ludau il cudisch da Gion Battesta Manetsch e constatau: «El tematisescha la ­historia dils Gualsers sisum la Surselva e siara aschia ina largia ella perscrutaziun dil svilup dalla populaziun dils Gualsers el cantun Grischun. Jeu hai plascher d’udir ch’era Mumpé Medel era pli baul in liug habitau da Gualsers e da sentir la schientscha gualsra en quei liug.» La Cadi seigi in territori spirontamein romontsch. Probablamein seigi quei il motiv ch’ins hagi mai fatg leu retschercas pertuccont ils Gualsers: «L’Uniun dils Gualsers dil Grischun ei engrazieivla sch’enzatgi sefatschenta da quei tema cheu.» Bugen seigi l’uniun era promta da sustener quellas stentas. Interessanta publicaziun En siu cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» tematisescha Gion Battesta ­Manetsch la historia dall’ucliva denter Mustér e Mutschnengia. Il fundament historic da sias retschercas fuorma ina brev digl onn 1377. La vendita da terren a Schlans entras Ulrich Jacobus von Pontaningen (Putnengia), sustenida da Hans von Wurzenstein (Ragischs, in liug sut Mumpé Medel) sco perdetga, ei il mussament che Mumpé Medel era populau lu. Naven da lu sa Gion Battesta Manetsch reconstruir e concretisar tec a tec la historia da Mumpé ­Medel sin fundament da documents egl archiv dalla vischnaunca da Mustér, scartiras en possess privat ni datums vid baghetgs e crappa. Suenter ch’il possess digl entir territori entras la famiglia da Puntnengia ei ius successivamein en singuls mauns, ha Mumpé Medel scaffiu successivamein structuras analogas ad ina ­vischnaunca. Tonaton ei igl uclaun adina restaus in vischinadi da Mustér. Il barschament da 1836 In eveniment marcant ella historia da Mumpé Medel ei il barschament igl onn 1836 staus. Siat casas e sis clavaus ein vegni intschendrai. 13 famiglias han giu negin dacasa pli enteifer cuort temps. Tec a tec ei il vitg vegnius re­construius ils onns suandonts. En siu cudisch gest cumpariu cun in’ediziun da 400 exemplars lai Gion Battesta Manetsch era flessegiar en regurdientschas persunalas sco affon, starler e pli tard sco pur. La publicaziun cun rodund 470 paginas ei aschidadir la «biografia» da Mumpé Medel da 1377 entochen oz. Il cudisch sa vegnir cumpraus tier la Papetaria Libraria Andrea a Mustér ni empustaus directamein tiegl autur Gion Battesta Manetsch a Mumpé Medel. El cuosta 40 francs. Sils fastitgs dils Gualsers Avon plirs tschentaners han ils Gualsers populau las valladas grischunas. Per gronda part da surengiu ed en loghens ch’eran strusch ni insumma buca populai. Il cass ei quei era stau a Mumpé Medel. Gion Battesta Manetsch che ha presentau la sonda sera il cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» a Mustér constatescha, ch’era Mumpé Medel ei stau pli baul ina destinaziun dils Gualsers. Probabel ein els arrivai leu denter auter per luvrar vid la Via imperiala che menava da Mustér a Cuflons e sur Mumpé Medel enviers Mutschnengia e la fin finala sur il Pass Lucmagn. Per l’Uniun dils Gualsers dil Grischun ei la populaziun gualsra sisum la Surselva mai stada in grond tema. Corrispundentamein constatescha il meinafatschenta da quella, Thomas Gadmer, lu era: «Gion Battesta Manetsch tematisescha la historia dils Gualsers sisum la Surselva e siara aschia ina largia ella perscrutaziun dil svilup dalla populaziun dils Gualsers el cantun Grischun.» La historia davart Mumpé Medel che Gion Battesta Manetsch ha scret entscheiva cun ina brev da vendita da terren digl onn 1377 e cuoza entochen oz. (fmr/hh) Gion Battesta Manetsch ha presentau la sonda sera siu cudisch «Mumpé Medel – Ils Gualsers e lur historia» el Center Fontauna a Mustér. Il frontispezi dil cudisch da Gion Battesta Manetsch.

Mesjamna, ils 30 d’october 2024 ha ei dau in’interrupziun dil current a Breil, Dardin e Danis. Igl incap ei succedius entuorn las 11.00. Ina plonta pinada d’ina persuna privata ei curdada silla lingia da 16 kv denter Tavanasa e Breil. Consequentamein ha ei dau ina strasarsa. Il current ei vegnius interruts automaticamein. La lingia ei buca vegnida donnegida. Sco quei che la Repower communichescha, ha il provediment d’electricitad saviu vegnir reprius a Breil suenter ina mes’ura. A Dardin e Danis ha l’interrupziun cuzzau rodund 50 minutas. Tut en tut ein rodund 1500 clients stai pertuccai. Repower deplorescha quei incap e las malemperneivladads sedadas ordlunder. (cdm/fmr)

Igl onn 2025 eis ei 100 onns dapi ch’il scamond d’automobils el Grischun ei vegnius abolius. En vesta a quei tierm prepara il Museum Regiunal Surselva a Glion ina exposiziun davart igl automobil en Sur selva. Quella vegn arranschada en collaboraziun cul curatur Beat Gugger. Per saver embellir quella ei il museum alla tscherca da fotografias d’autos da pli baul en Surselva. Las fotos duessen esser dil temps denter 1930 e 1980. Sco ils responsabels dil Museum Regiunal Surselva scrivan en lur newsletter, ein fotos cun persunas e lur autos sco era la historia leutier d’interess. Giavischai ein era films davart quei tema. Las fotos vegnan digitalisadas dalla Fundaziun da fotografias Grischun a Cuera e silsuenter returnadas alla possessura ni al possessur. Sco cunterprestaziun obtegnan els era il maletg digital. (cdm/fmr) Ulteriuras informaziuns: info@museumregiunal.ch ni 081 925 41 81. Il Museum Regiunal Surselva organisescha l’auter onn in’exposiziun davart 100 onns automobils.

Venderdis, ils 8 da november 2024 porscha la Canorta Lumpazi da Mustér ina tscheina da gala ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér. Allas 18.00 vegn l’esch a quella aviarta. Il program dalla sera cumpeglia in concert dils affons da Lumpazi ed ina demonstraziun da striegn cun Jamil Tafazzolian. Ei vegnan ingantadas differentas lavurs creadas dils affons. Sco las organisaturas ed ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ei cusseglier naziunal Martin Candinas il hosp prominent da quella sera moderada da Christoph Zingg. La Canorta Lumpazi ha saviu festivar igl onn passau il giubileum da 10 onns. Ella ei daventada in’impurtonta instituziun per dunnas ed umens en professiun che giavischan ina survigilonza da lur affons pigns. (cdm/fmr) Annunzias per la tscheina ein aunc pusseivlas da far entochen ils 2 da november 2024 silla homepage dalla canorta lumpazi-cadi.ch/gala-dinner/. El prezi da 110 francs ei cumpriu in menu exclusiv cumplet cun quater parts e bubrondas. La tscheina da gala vegn sustenida da pliras donaturas e plirs donaturs. Igl onn vargau ha la Canorta Lumpazi a Mustér saviu festivar il giubileum da 10 onns.

En consequenza d’in accident silla via principala ella vischinonza da Tschamut ei in um vegnius blessaus grevamein la mesjamna vargada. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, era igl um ella vegliadetgna da 60 onns sin via dil Pass Alpsu en direcziun Sedrun entuorn las 09.15. En in caraun dretg sur Tschamut eis el collidaus cun siu auto culla seiv grischuna dalla vart dretga dalla via. En consequenza dalla collisiun ei igl auto carraus ord via e cupitgaus rodund 30 meters dalla plaunca giuadora. Luvrers engaschai sin in plazzal ella vischinonza han segirau igl auto e prestau igl emprem agid. Ella tgira ed il salvament digl um blessau grevamein ein stai allura diesch persunas dil Salvament da via Sursassiala sco era in’equipa dalla Rega e dil Survetsch da salvament Surselva. Suenter in emprem provediment medicinal d’urgenza el liug ei igl um vegnius transportaus cul helicopter el Spital cantunal Grischun a Cuera. La Polizia cantunala dil Grischun examinescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il liug digl accident ella vischinonza da Tschamut cugl auto cupitgau.

Cura che jeu menziuneschel a Vienna che jeu discuori romontsch, dat ei savens la reacziun: «Ah, rumänisch!» Sche jeu declarel lu la differenza denter rumen e romontsch, interessescha quei buca tuts tuttina: «Quei lungatg havein nus buc en nies sistem», ha ina emploiada ufficiala manegiau – ed aschia sundel ussa registrada sco Rumena tiegl uffeci da lavur. Tut auter mia vischina. Cu ella ha udiu che jeu discuori romontsch, han ses egls entschiet a tarlischar. Sco professura da linguistica eis ella zun interessada en lungatgs da minoritads. Ella era aschi incantada che jeu hai bunamein survegniu tema ch’ella siari mei en in caset per intercurir quella specia speciala, «la Sursilvana». Dapi lu haiel adina priu igl ascensur, per buca stuer vargar siu esch (e segir buca perquei che jeu fuss memia marscha dad ir treis alzadas a pei ...). Mo el mund digital san ins buca mitschar. In gi ha mia vischina scret a mi. Sche jeu lessi buca far part en ina prelecziun? Miu lungatg vegness numnaus «il lungatg misterius» ed ils students e las studentas stuessien anflar ora – entras damondas e senza cudischs ed explicaziuns – co quei lungatg funcziunescha. Il davos detti lu ina pintga fiasta, nua che jeu sappi envidar en aunc auters dalla cuminonza romontscha da Vienna. Jeu hai stuiu rir. La cuminonza romontscha da Vienna? Sper mia co-columnista Seraina Caduff e sia famiglia vegn negin endamen a mi che s’udess vitier; silpli las duas mussadras da miu fegl pign che han entras el gia empriu ils plaids «lulli» e «beiber» – in’entschatta. Mo ina fiasta ei ina fiasta ed aschia haiel getg tier. Biebein dudisch students e studentas han beneventau mei ella stanza dall’universitad, nua che mia vischina prelegia. Els han priu neunavon lur questiunari ed han, in suenter l’auter, tschentau a mi las damondas: Co ha «fire» num en tiu lungatg (lur lungatg da studi ei engles), co schesses ti «sky», «hide», «large» etc. Jeu sun sesentida sco in vocabulari digital, nua ch’ins sa cliccar sin in nuv per tedlar il plaid, e hai getg: «fiug», «tschiel», «sezuppar», «lartg» ... mument, «lartg»? Il medem sco il plaid engles, «large»? Tier quei plaid sundel dada ord miu modus da computer ed hai entschiet a reflectar. Definitivamain in sbagl! Ei era sco sch’ins repetess diesch gadas il medem plaid; tuttenina tuna tut curios. Jeu sun vegnida malsegira. Aunc pir eis ei vegniu, cura ch’ils students e las studentas levan che jeu translateschi entiras construcziuns per els. En miu tgau ein las reglas dil romontsch semischedadas cun tut la grammatica dils auters lungatgs che jeu enconuschel. Per exempel levan ei saver, sch’ei detti ina differenza en miu lungatg misterius denter «he read a book» e «he was reading a book». Ehm ... tgei ei insumma la ­differenza egl engles? Suenter la lecziun ha mia vischina scret a mi che ses students e sias studentas seigien incantai, hagien aunc buc anflau ora il lungatg e selegrien schon silla proxima lecziun. Jeu perencunter sundel dapi quell’ura tut confusa e gnanc pli segira: Discuorel jeu propi romontsch? Ni forsa tuttina rumen? Annatina Foppa ha gugent café e cultura – e perquai era la citad da Vienna. Là viva ella dapi l’onn 2022 cun sia famiglia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Annatina Foppa

La fin d’jamna vegn dada la davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal. Ils trenaders dallas equipas da 3. ligia dalla Surselva, Claudio Bundi da Trun/Rabius e Mirco Zala da Schluein Glion, ein cuntents cullas prestaziuns da lur equipas quest atun. Tonaton constateschan omisdus: «Nus havein regalau bein enqual punct als adversaris.» Questa fin d’jamna vegn l’endischavla e davosa runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal absolvida. Silsuenter gaudan las equipas la pausa d’unviern entochen ch’ils trenaments entscheivan puspei el decuors dil schaner. En quella davosa runda ein las duas equipas sursilvanas da 3. ligia da veser en giugs ordeifer. Trun/Rabius ei hosp da Triesen e Schluein Glion da Panaduz. Ils dus adversaris han omisdus dameins puncts sin lur contos che las equipas sursilvanas. Cun ina victoria savess Schluein Glion defender il secund plaz ella tabella. Trun/Rabius ch’ei il mument sisavel savess eventualmein schizun aunc far in sparun anavon ella tabella. Trun/Rabius: «Buna mischeida da giugadurs» «Tut en tut sun jeu cuntents culla stagiun d’atun d’entochen ussa. Fuss bi sche nus savessen aunc recaltgar in ni l’auter punct encunter Triesen la fin dall’jamna», di il trenader da Trun/Rabius, Claudio Bundi. El constatescha che si’equipa ei daventada pli uliva en cumparegliaziun culla stagiun precedenta: «La mischeida da giugadurs giuvens ed arrivai ei megliera.» Schegie ch’entgins giugadurs da tschep ein aunc adina blessai, eis el leds che la gronda part ei restada sauna. Els diesch giugs d’entochen ussa ha Trun/Rabius recaltgau 13 puncts. Cun quella raccolta ei Claudio Bundi cuntents. Tonaton di el: «En plirs giugs havein nus regalau puncts als adversaris. Cun in tec cletg savessen nus haver tschun ni sis puncts dapli sin nies conto. Jeu patratgel vid ils giugs encunter Panaduz, Mels e Cuera 97. Cun quels puncts supplementars fussen nus leu nua che nus s’udessen ella tabella.» La prestaziun dall’equipa en quels diesch giugs taxescha el per solida: «Quest atun havein nus contonschiu dapli constanza ellas prestaziuns ed jeu sun leds che nus havein era buca stuiu tschercar in goli mintg’auter giug.» Las bunas prestaziuns en plirs giugs laian lu era sentir igl optimissem da Claudio Bundi per la stagiun dalla primavera vegnenta: «Cun excepziun da Bogn Ragaz e Schluein Glion savein nus gudignar encunter tuttas equipas. Nus stuein haver tema da negin. Impurtont eis ei che nus recaltgeien primavera ils puncts era encunter ils concurrents ch’ein il mument davos nus ella tabella.» Schluein Glion: «Tut priu cuntents» Mirco Zala che ha surpriu la squadra da Schluein Glion la stad vargada tila ina bilanza positiva da si’equipa pils diesch giugs d’entochen ussa da quest atun: «Tut priu sun jeu cuntents culla squadra. Sulet il diember da puncts (10 giugs/19 puncts) ei buca dil tut cuntenteivels.» Tenor Mirco Zala ha Schluein Glion munchentau da recaltgar puncts en plirs giugs: «En sesez havein nus dau in schliet giug sulettamein encunter Landquart. Els auters che nus havein buca gudignau, havessen nus giu caschuns avunda per haver success. Per part ha era il cletg muncau. Ils davos giugs ei il nuv denton sesligiaus. Ussa che nus fussen veramein en ina buna fuorma, va il campiunadi denton a fin.» El constatescha che l’equipa ei stada fetg disciplinada ella defensiun: «En quels diesch giugs havein nus survegniu sulettameni diesch gols.» Quest atun ein plirs giugadurs giuvens dall’uniun vegni integrai ell’emprema squadra. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas quest atun ei Mirco Zala perschuadius che l’equipa muossa primavera proxima danovamein in bien campiunadi: «L’integraziun dils giuvens cuntinuescha. Quei drova pazienzia, mo nus essan silla dretga via. Nus prendin in giug suenter l’auter ed empruein da far greva la veta a tut nos adversaris, sco era da restar sils calcogns da Bogn Ragaz aschi ditg sco pusseivel.» Il campiunadi cuntinuescha la fin d’jamna dils 29/30 da mars 2025. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Mels so. 16.00 Triesen – Trun/Rabius so. 16.00 Panaduz – Schluein Glion so. 16.00 Sevelen – Bogn Ragaz so. 18.00 Landquart – Triesenberg du. 14.00 Cuera 97 – Walenstadt du. 16.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Montlingen – Cuera 97 so. 15.30 Arbon – Rheintal du. 13.30 Juniors B2, gruppa 1 Eschenbach – Triesen so. 12.15 Panaduz – Surselva so. 14.00 Eschenbach-Wagen – Balzers du. 13.00 Uznach-Schmerikon – Grischun Central du. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Glarnerland – Brühl so. 13.00 Montlingen – Grischun Central so. 13.30 Sargans – Domat so. 14.00 Mels – Uznach du. 11.30 Juniors C1, gruppa 1 Schlarigna – Landquart so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Orion Cuera – Valposchiavo du. 13.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Triesen ve. 20.15 Frauenfeld – Widnau so. 18.15 Uzwil – Bühler du. 11.00 Rapperswil-Jona – Domat du. 13.00 Cuera 97 – Mels du. 16.00 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Surselva du. 12.00 La stagiun da ballapei va a fin Questa fin d’jamna vegn dada l’endischavla e davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal da quest atun. Silsuenter gaudan las giugaduras ed ils giugadurs la pausa d’unviern. Las equipas da 3. ligia dalla Surselva, Schluein Glion e Trun/Rabius, ein engaschadas en giugs d’ordeifer encunter Panaduz, respectiv Triesen. Ils trenaders Mirco Zala e Claudio Bundi tilan omisdus ina bilanza positiva da quest atun. Omisdus constateschan denton era ch’ei fussi stau pusseivel da recaltgar entgins puncts dapli. Avon la davosa runda d’atun ei Schluein Glion secund ella tabella, Trun/Rabius sisavel. (fmr/hh) Dapi questa stagiun ei Mirco Zala trenader da Schluein Glion. Il trenader da Trun/Rabius, Claudio Bundi, ei optimists pil campiunadi da primavera.

Viseta e portret duront l'jamna da cant a Glion

Viseta duront l'jamna da cant a Glion

Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna.