Ils 13 da favrer votescha il suveran svizzer davart la lescha da medias. Cun in pachet da 150 milliuns francs vulan il Cussegl federal ed il parlament sustegnair tranter auter la distribuziun da las gasettas e novas medias online. Las partidas burgaisas han prendì il referendum cunter la lescha e cumbattan ussa per in NA da vart dal suveran. «Il pachet da medias è in sfarlattim da daners. Abstrahà da quai vegnan nossas medias dependentas dal stadi.» Quai en il dus arguments dal president ad interim da la Partida populara dal Grischun, Thomas Gort ed dal cusseglier dals chantuns liberaldemocratic, Martin Schmid. Dal rest sajan els omadus consuments attaschads a las medias grischunas ed apprezieschian la varietad da las medias dal Grischun. Cusseglier dals chantuns Martin Schmid ha ditg a la FMR ch’el saja gia en il parlament sa decidì cun persvasiun per in NA al pachet da medias. «Quai na va betg ch’il stadi finanzieschia directamain redacziuns e prestaziuns schurnalisticas. Medias privatas duain restar privatas ed independentas dal stadi.» Il president ad interim da la PPS Grischun, Thomas Gort, na vesa betg il niz da sustegniments finanzials: «La qualitad dals products schurnalistics na vegn betg meglra cun novs subsidis. Il sulet effect da quest sponsoring supplementar è che las medias èn suenter dependentas dal stadi.» «Jau hai l’impressiun ch’ils aderents discurrian bain adina da las gasettas pitschnas e da l‘impurtanza da la regiunalitad. Jau suspectesch dentant ch’il davos giaja ina gronda part dals 150 milliuns tar grondas gasettas sco il Tagesanzeiger u tar las gasettas da Ringier sco per exempel il Blick.» Quai ha Martin Schmid ditg ed aschuntà: «La fin finala na vegni betg meglier e betg mender cun dir NA a la lescha da medias.» Ils editurs cun gasettas fin 40 000 exemplars vegnian er en l’avegnir a survegnir il sustegniment statal per la distribuziun da lur gasettas. «Nus stuain dir NA a quest pachet da medias, perquai che la lescha da medias cuntegna fatgs inconsequents.» Ch’ins na possia per exempel betg far reclama cun la varietad da medias «e lura pretender ch’ina gasetta gratuita na possia betg vegnir sustegnida. Quai na chapesch jau betg.» Thomas Gort da la PPS Grischun n’ha betg vulì respunder a la dumonda, sche sustegniments na fissan bainvegnids gist en in territori sco il Grischun cun sias trais culturas: «Quai che vala per la Bassa vala era per il Grischun. La medias duain restar independentas». Per il cusseglier dals chantuns Martin Schmid èsi cler che cun in GEA a la lescha da medias vegnissan er novas gasettas online promovidas e quellas muntassan ina ulteriura nova concurrenza era per las gasettas grischunas. «Perquai di jau: Il meglier servetsch che nus pudain far è da trametter enavos a l’expeditur questa lescha da medias.» «Or da mes punct da vista èn daners statals che vegnan duvrads per la lavur professiunala dals schurnalists inacceptabels», ha Martin Schmid ditg. «Il schurnalissem ha l’incumbensa da controllar la politica. Il schurnalist na dastga betg vegnir en la situaziun ch’i vegnia fatg ad el u ella la reproscha d’esser engaschà dal stadi.» El ha menziunà la discussiun da la rolla da l’editur dal Blick en il temp da la pandemia: «Gist quella ha mussà quant impurtant ch’igl è che medias e politica cultiveschian ina sauna distanza.» Martin Schmid ha agiunt ch’el saja conscient ch’i dettia er mecens privats ch’investeschien en gasettas. Per el saja quai dentant ina differenza, sch’ils raps derivian d’ina funtauna privat Svizra Cunter agids statals per las medias Cussegl federal e parlament vulan investir ulteriurs 150 milliuns francs en la promoziun da las medias svizras. Las investiziuns èn previsas en spezial per la distribuziun da las gasettas e per medias online. Ils aderents da la lescha da medias han preschentà lur arguments cun ina conferenza da medias a Cuira l’emna passada. Da quella ha la FMR rapportà. Oz laschain nus vegnir a pled ils adversaris da la lescha da medias. La FMR ha discurrì cun il cusseglier dals chantuns Martin Schmid e cun il president ad interim da la Partida populara dal Grischun, Thomas Gort.

Il cusseglier federal Alain Berset ha annunzià schluccadas sveltas da mesiras dal coronavirus. Gia oz pudessan la quarantina suenter contacts cun infectads ed il biro a chasa esser tempi passati. A questas propostas ha la regenza grischuna gia prendì posiziun. La regenza grischuna ha discutà mardi la situaziun dal coronavirus en il Grischun. Tar las propostas dal Cussegl federal davart la quarantina ed il biro a chasa ha la Regenza prendì posiziun, da las ulteriuras schluccadas pussaivlas messas en vista da cusseglier federal Alain Berset ha la regenza prendì enconuschientscha. La FMR ha discurrì cun ils trais cussegliers guvernativs ch’èn directamain pertutgads da las mesiras da Covid-19. Jon Domenic Parolini, il schef dal departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient ha ditg: «Nus vegnin a spetgar tge che Berna decida. Silsuenter ha la Regenza da decider davart las mesiras che stattan en sia cumpetenza. Igl è da quintar che quai saja in tema gia en la proxima sesida da la Regenza.» Las decisiuns en cumpetenza dal Cussegl federal possian dentant er avair consequenzas per las occurrenzas da cultura e per ils stgalims da scola secundar e terziar en Grischun. Pertutgant la dumonda dal purtar mascras en scola populara è Parolini da l’avis che quai che saja daventà realitad uss en blers lieus da la svizra franzosa, «perquai sto quai vegnir tematisà er tar nus proximamain». Il schef dal departament chantunal da sanadad e polizia, Peter Peyer n’ha betg vulì prender posiziun avant ch’il Cussegl federal haja decidì. «Jau poss dir tant: Il dumber dals cas en noss ospitals è fitg stabil actualmain. Quai malgrà ch’il dumber d’infecziuns è fitg aut er en il Grischun.» El saja da l’idea ch’ins stoppia agir a moda e maniera fitg precauta e far pass per pass. Il president da la Regenza e schef dal departament chantunal d’economia publica e fatgs socials, Marcus Caduff, beneventa tant la fin da l’obligaziun da lavurar a chasa sco er da la quarantina per persunas ch’èn stadas en contact cun infectads. «Cun il return en ils biros han ils restaurants er puspè dapli svieuta sur mezdi e cun laschar crudar la quarantina è il persunal puspè preschent al plaz da lavur.» Midadas dettia en il futur tar ils cas da direzza. Il Cussegl federal vegn a decider oz, mesemna cun gronda segirezza dad introducir in nov program cun in nov sistem per cas da direzza. A basa da quella decisiun stoppia la Regenza stgaffir ina nova basa legala per cas da direzza, ha ditg Marcus Caduff.

Quest onn po il Museum retic a Cuira festivar il giubileum da 150 onns cun in’etascha formada da nov en l’exposiziun permanenta. Ella mussa 150 objects ord mintg’onn da si’existenza. Ultra da quai vegnan realisadas duas ulteriuras exposiziuns che sa deditgeschan al mercenariat grischun ed a l’atgna exposiziun etnografica. En quest onn da giubileum vegnan er festivadas las ragischs cuminaivlas cun il Museum da la natira ed il Museum d’art. Questas duas instituziuns èn sortidas dal Museum retic a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Tut ils trais museums sa deditgeschan quest onn da giubileum ad in’exposiziun speziala. Quella èn il Museum Retic vegn averta ils 8 da zercladur 2022. Museum retic a Cuira.

A lur radunanza da delegads digitala han ils verd-liberals decidì las parolas per las votaziuns federalas dals 13 da favrer 2022. Els dian GEA a la midada da la lescha per abolir las taxas da bul, al pachet da mesiras per las medias sco er a l’iniziativa per la protecziun dals uffans e giuvenils da la reclama da tubac. NA dian els a l’iniziativa per il scumond d’experimentar cun animals.

Ils davos 30 onns avain nus gì bler d’emprender. Entant è la digitalisaziun avanzada ed ils pli pitschens san co ch’ins dovra in computer. Laptop, notebook, tablets e visurs tutgan tar noss min­tgadi. Ed anc in instrument fitg impurtant latiers: la APP dal telefonin. Far svelt in gieu per sa distrar – nagin problem. Prest nagut na pudain nus far senza ina app. Igl è ina realitad da nossa profes­siun, da la famiglia e dal temp liber. La digitalisaziun dominescha pelvair nossa vita. En ina famiglia cun quatter persunas è mintgina occupada cun guardar mintga trais u quatter minutas sin il telefonin. Ils blers contacts van sur las medias socialas. Er en ina famiglia cun quatter commembers è mintgin occupà cun quest termagl. La digitalisaziun ans ha tschiffads ch’igl è daventà ina dependenza. En vesta a quest svilup virtual emblidan ins savens ils contacts socials analogs. Perquai il tip dad oz: Co fissi da far in gieu da famiglia u da cumpagnia? A moda analoga. La variaziun è vasta sco quella da las apps electronicas. Spulvrai per cumenzar la stgatla cun il gieu il pli simpel e divertent: «Tgi che va plaun, va saun». Il num tudestg è pli conuschent «Eile mit Weile». I dat anc plunas auters gieus ch’ins po dar ensemen, Monopoly, Gieu dal ­guaud, Scrabble, jass, in quiz, cumbinellas d’engiavinar, Scotland Yard. Damai: Prendai giu da la curuna ils gieus. Dar in gieu analog, empè da virtual

L’entir pajais era cun bucc’avert davant la televisiun u davant il computer ils 16 da mars 2020. Quel di avant dus onns era il Cussegl federal, cun sia presidenta Simonetta Sommaruga, sa drizzà a la populaziun svizra cun ils pleds: «Jetzt muss ein Ruck durch unser Land!» E perfin per rumantsch aveva la cussegliera appellà: «Ussa sto mintga persuna far in sforz!» Il Cussegl federal ha decretà quel di la «situaziun extraordinaria» tenor lescha d’epidemias. Quai ch’è capità suenter è bain enconuschent a tuttas e tuts: lockdown, distanza sociala, mascrinas, vaccinaziuns mRNA, quarantena, isolaziun, Long-Covid, certificats, 2G+, Delta, Omicron, booster, tests da pooling etc. Senza dubi, quests dus onns hai dà ina brava scurlattada. Dapi dus onns brama la societad da pudair returnar a la normalitad, da schluccar las mesiras, da pudair s’embratschar, da franar la scurlattada. U formulà pli salop – tut sa legrava gea sin la gronda «after-party», per puspè esser liber dal «sforz» federal. Mesemna è il Cussegl federal ina giada dapli sa radunà a Berna per communitgar las novas mesiras e recumandaziuns. E bunamain per l’emprima giada vai en ina direcziun empermettenta – betg mo provisoric cun franar in zichel, mabain detg definitiv cun trair il frain a maun. Ignazio Cassis, il president da la Confederaziun, ed il minister da sanadad Alain Berset han annunzià e mess en vista schluccadas durablas, saja en connex cun homeoffice e quarantena, saja en la dumonda da certificats e mascrinas (guarda artitgel sura). Ma insaco n’èsi anc betg atmosfera da party: nagin’euforia, nagin’allegria. U sco ch’Alain Berset ha ditg mesemna: «Naginas trumbettas e posaunas – ussa vesain nus ina via or da la crisa. Ma quai n’è betg ina chaussa d’in di. Mabain quai è in process che cuzza pli ditg.» Pertge damai nagin’euforia? – Sch’il mund ha emprais inqual chaussa cun quest virus, lura èsi d’acceptar l’intschertezza, dad esser precaut e d’avair pazienza. Schegea ch’i dat persunas sabias e da quellas pli sabiuttas che san dapi l’enviern 2020 exact tge ch’i fiss da far per cumbatter il coronavirus. Ma l’intschertezza, la precauziun e la pazienza n’èn betg exnum las premissas idealas per far explodir ina «after-party». Però plaun plaunet pudess ins entschaiver a zambregiar ghirlandas or da mascrinas. Tut precautamain. U èsi tuttina da las metter en salv per ina proxima occasiun?

Oz lessel jeu presentar a vus in pèr exempels pertuccont la conversiun sfurzada ord motivs religius. Dunnas e mattatschas cristianas ein en differentas tiaras ina finamira preferida per rapidas, conversiuns sfurzadas ed abus sexuals, oravontut per ils Islamists. Onn per onn vegnan entuorn 1000 giuvnas cristianas ed hinduistas en la vegliadetgna da 12 tochen 25 onns rapinadas e sfurzadas alla conversiun. Lur suffrientschas ein enormas. En Nigeria ha l’organisaziun terroristica Boko Haram gia igl onn 2013 lantschau ina campagna da rapiment encunter mattatschas cristianas. In exempel ein las 276 scolaras ch’els han strapau ord lur scola, maltractau e torturau. Pli che 100 da quellas scolaras ein aunc oz sparidas. Semeglionts cass anfl’ins en la Siria, Irac, Mosambic ed el Pakistan. «In suentermiezdi, cura che jeu erel sin via encuter casa el marcau da Madina en la provinzia da Pundjab el Pakistan, sevischinan treis umens suspectus enviers mei. Sco giuvna cristiana da 14 onns en ina tiara nun-musulmana haiel pigliau gronda tema. Ils umens han stuschau mei en lur auto e cuvretg a mi ils egls. Sundel vegnida torturada e violada. Quei tut han els filmau. Silsuenter han els sfurzau mei da suttascriver in document che jeu seigi convertida agl Islam e che jeu haiel maridau voluntariamein in d’ils umens che haveva rapinau mei! Els han mess mei sut squetsch e detg, sche jeu refuseschel quei vegni mia famiglia mazzada.» Quei raquenta la giuvna Maira Shahabz, 14 onns ord il Pakistan – e schabegiau eis ei ils 28 d’avrel 2020. Sia famiglia ei sedrizzada alla dertgira statala per liberar la feglia ord quella letg sfurzada, deplorablamein senza success. La fin finala gartegia ei alla giuvna Maira da scappar. Ella e sia famiglia ston ussa sezuppar dils rapinaders. Lur suletta speronza ei da survegnir asil en ina tiara segira. Quei cass ei ius ora en bein. Mo biars auters restan el zuppau e las unfrendas ston supportar lur peinas tgeuamein. 95% dallas giuvnas e dunnas che vegnan rapinadas dils Islamists ein Cristianas e 70% che vegnan sfurzadas da maridar e de seconvertir sut squetsch, ein era Cristianas. Surtut en la societad dominanta dad umens en regiuns sut l’influenza dad ideologias islamisticas ein dunnas e femnas savens opprimidas. Sche ellas appartegnan ad ina minoritad religiusa ei il resc aunc bia pli gronds. Persecuziun religiusa exista ed ei per las unfrendas ina sgarschur. Lucia Wicki-Rensch, oriunda da Trun, s’engascha dapi 24 onns tar l’organisaziun Kirche in Not (ACN).

En connex cun la «Marke Graubünden» ch’il Chantun Grischun posseda e paja (e ch’è damai suttamessa a la Regenza) datti in ulteriur svilup stgandelus. Sco che jau hai reflectà en ina emprima episoda davart questa marca che fa pura beffa cun la politica linguistica e l’identitad trilingua da noss chantun exista ella unicamain en tudestg, la marca grischuna, surlavurada da curt per blers raps è: «Graubünden». E basta. Questa marca monolingua è tenor mai in fiasco per nossa politica linguistica ed in affrunt cunter las cuminanzas rumantschas e talianas. Il grond problem, gia crititgà da ditg e da bleras e blers: La marca vegn duvrada da passa 70 concessiunaris, damai dad organisaziuns, instituziuns – privatas, ma er quasi publicas sco l’Ospital chantunal – impurtantas per la percepziun da noss Chantun, ed ella vegn ultra da quai er duvrada per la reclama turistica dal Grischun etc. Tut quest sforz communicativ finanzià dal Chantun succeda damai unicamain en tudestg. Ma ussa hai dà in svilup – l’episoda 2 – che fa daventar la marca monolingua ina chaussa politicamain explosiva: Suenter ch’il tschantscherlim da marketing aveva adina sincerà ch’i na sa tractia betg d’ina marca per organisaziuns publicas, mabain surtut d’ina «Regionenmarke» per la communicaziun e reclama dad organisaziuns e firmas privatas, ha uss l’emprim uffizi chantunal integrà linguisticamain e visualmain la marca en sia denominaziun: «graubündenSport». Sco che nus legiain sin la pagina d’internet rumantscha da l’Uffizi da sport dal chantun Grischun, è «la midada da num da l’anteriur Uffizi da sport a graubündenSport vegnida realisada cun la finamira da rinforzar l'identitad cun la promoziun chantunala dal sport». Aha, grazia fitg, perfin cun la finamira da «rinforzar l’identitad», bla bla bla. Damai, chara Regenza, in uffizi chantunal, suttamess per 100% a la Lescha da linguas, ha uss tuttenina unicamain in num tudestg (ina denominaziun rumantscha u taliana na datti betg pli)? – Are you serious? Stimà Uffizi da sport, stimà Uffizi per la scola populara ed il sport (integrà en quel è il sport, anc pli stgandelus, d’in uffizi da scola spetgass ins dapli sensibilitad en quest resguard), stimà Departament, stimada Regenza – e, quant cuntents essan nus ch’el riva bainbaud, stimà Delegà per la plurilinguitad – igl è nairas uras da respectar la Lescha da linguas, en in emprim pass en la denominaziun da las partiziuns da l’administraziun chantunala, ed en in segund pass er en connex cun la penibla «Marke Graubünden». L’episoda 2 mussa quant problematica ch’ina tala marca monolingua è per il Grischun! Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Rico Valär

La cussegliera federala Simonetta Sommaruga vul accelerar il diever d’energias regenerablas. Cun la revisiun da la lescha federala d’energia vul ella determinar in cumond da construir indrizs solars per mintga edifizi nov en Svizra. Betg tuts èn intgantads da questa proposta. En 18 chantuns datti gia prescripziuns areguard energias regenerablas per novs bajetgs. Quellas prevedan che possessurs da chasas novas ston sa proveder tant sco pussaivel cun atgnas energias regenerablas. I na sto dentant betg esser energia solara. Er en il Grischun è quella pratica en vigur dapi in onn. Blers possessurs da chasas novas han construì indrizs d’energia solara. Auters han construì indrizs da geotermica u autras energias regenerablas. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli, il schef dil Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad e president dals directurs d'energia dals chantuns ha respundì a la FMR ch’i na saja betg plausibel, daco che la cumpart da l’agen provediment d’energia duai vegnir realisà en l’avegnir be cun indrizs solars: «Tenor mai tanschi da perscriver che l’energia stoppia esser regenerabla.» Bleras persunas che veglian bajegiar, sa decidian gia oz da libra voluntad per l’energia solara. Perquai na fetschia l’iniziativa da Berna nagin senn. Tenor Mario Cavigelli è il postulat da la cussegliera federala Simonetta Sommaruga inutil per il Grischun. Ed ultra da quai excludian ins autras energias regenerablas cun reducir las energias regenerablas be sin la fotovoltaica. Ch’i na dat nagin decret senza excepziun cumprova la protecziun da monuments. Tar l’obligatori per indrizs solars pudessi dar excepziuns, quai rapporta il radio SRF. En lieus ch’i na saja per motivs economics u tecnics betg pussaivel da construir in tetg cun fotovoltaica pudessan ins er desister d’indrizs solars. Ed excepziuns dettia er en connex cun la protecziun da la fatscha dal lieu ubain da la tgira da monuments. In obligatori da construir tetgs cun fotovoltaica è per Reto Nick, il mainagestiun da l’Associaziun grischuna da proprietaris da chasas, la fallada via. Da prevesair da principi indrizs solars per edifizis novs saja raschunaivel, ha el ditg a la FMR. «Il chantun Grischun ha dapi l’onn 2021 fitg bunas prescripziuns, nus vulain ans tegnair vi da quellas.» El na possia s’imaginar ch’il plenum da l’Associaziun grischuna dals proprietaris da chasas sustegnia in obligatori da fotovoltaica. Tgi che sa decida da construir u da sanar ses edifizi e da construir in indriz solar sin il tetg u d’applitgar energias regenerablas en in’autra furma per in bajetg, po tschentar ina dumonda da sustegniment finanzial al chantun. Ils sustegns finanzials pon esser generus. Els varieschan dentant da chantun a chantun. Scleriments en chaussa dat l’Uffzi chantunal per traffic ed energia sin sia pagina d’internet: www.aev.gr.ch. Infurmaziuns generalas davart energias regenerablas survegnan ins sut www.dasgebäudeprogramm.ch L’energia solara vegn utilisada pli e pli fitg. L’onn 2020 era ina cumpart da 5% da l’entira forza electrica svizra energia solara. Tranter il schaner e l’october 2021 èn vegnids annunziads en Svizra 18 000 indrizs solars novs. Quai è in augment da 25% en cumparegliaziun cun l’onn precedent. Per remplazzar l’energia atomara e tut ils purtaders d‘energia fossils dovri dentant anc fitg blers indrizs solars sin ils tetgs da la Svizra. Cun il postulat da la cussegliera federala Simonetta Sommaruga è ina nova discussiun lantschada. Grischun Energia solara ed autras regenerablas La cussegliera federala Simonetta Sommaruga vul in obligatori d’indrizs solars per edifizis che vegnan construids da nov. Da questa proposta n’èn betg tuts intgantads. Reto Nick da l’Associaziun grischuna dals possessurs da chasas è da l’idea da sustegnair er vinavant tuttas stentas per proveder chasas novas cun energias regenerablas. Dentant senza limitar las energias regenerablas e resguardar mo energia solara. Er il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ditg a la FMR che la pratica chantunala da fin qua, lubeschia l’entir spectrum d’energias regenerablas per chasas novas.

Nus Rumantschs – almain ils blers da nus – essan conscients surtut da dus registers per ans communitgar: rumantsch e tudestg. Ils ins – plitost paucs – han da mintga register dus sutregisters: dialect e linguatg da scrittira. Per il pli ans communitgain nus Rumantschs cun la dubletta rumantsch pledà e dialect tudestg. Nus scrivain plitost pauc, tant per rumantsch sco per tudestg. Ina varianta rumantscha ed ina varianta dal schwytzertüsch (u ina maschaida da dialects) constitueschan en noss sentir e pensar l’instrument cler per ans communitgar. Dal franzos san be fitg paucs insatge, dal talian varsaquants dapli. Quant bain che nus dumagnain quests dus registers in dasper tschel dependa da differents facturs. Igl è da supponer che la cultura linguistica dal tudestg occupescha en nossa schientscha in grond spazi e nossa cultura linguistica rumantscha sa dosta sco ch’ella po. Quai na fa betg smirvegliar, sche nus resguardain che nus Rumantschs vivain dapi tschientaners en il tschitsch da la cultura tudestga (dal reminent: insaquants Rumantschs era fitg datiers dal talian). La schientscha per il tudestg porscha e la schientscha per il rumantsch prenda e prenda bler or da tut ils secturs da la grammatica dal tudestg ed emprova insaco dad integrar en il sistem dal rumantsch. Il sintagma «verb cun adverb», numnà er «verb cun particla», vegn duvrà en il rumantsch da vegl ennà. El è in pau era da chasa en il talian: «le rose danno fuori». Dentant, en il rumantsch è quest sintagma sa sviluppà fitg grazia al tudestg. Blers cas na dattan strusch en egl pli. Ins auda e legia dentant era exempels extrems. Per exempel: «semetter atras» en la frasa: «Las dunnas drovien aunc bia dapli curascha da semetter atras…» (La Quotidiana 18-11-2021). Quai è ina «translaziun» disgraziada. Pensà per tudestg e construì nagut da valair per rumantsch. Quest cas è probabel uschè vital en il linguatg pledà ch'i ha tanschì da’l duvrar quatter giadas en il text. «(Sich) durchsetzen» è ina unitad semantica che ins n’obtegna betg cun «(sa) metter atras» per rumantsch. I vegn chapì, perquai che quest sintagma fa part dad in context e la finala era perquai ch’ins sa tant tudestg. Il fenomen da dar ad in verb rumantsch ina muntada dal tudestg che il rumantsch n’ha betg, na succeda betg darar. Per exempel: «Igl era en sarvetsch dumando» = «es war ein gefragter Dienst» (La Quotidiana 05-01-2022). Per rumantsch – er per surmiran – scrivess ins: igl era in servetsch tschertgà. Il verb rumantsch «dumandar» n’ha betg la muntada ch’il particip dal verb «fragen» po avair per tudestg. Per rumantsch pudess ins chattar en il text cità in equivalent dal tudestg scrivend «sefar valer». En in context in zic different pudess ins era duvrar «vegnir suren, vegnir dominè» ed auters sintagmas u verbs. La grammatica dad Arnold Spescha motivescha da tschertgar in verb (singul) rumantsch adattà per in sintagma «verb cun adverb» dal tudestg. (Spescha, § 154). Quai sugerescha ch'i fiss da trair ina giada ina lingia decidida tranter rumantsch e tudestg, linguisticamain, era pertutgant questa tematica. Sa chapescha che gliez pretendess da reunir las forzas, era per il rumantsch scrit. Nus Rumantschs che essan uschè paucs faschessan bain d’ans concentrar sin il principal, impundend tut las enconuschientschas che nus avain per rinforzar la schientscha rumantscha anoravers enstagl da sfruttar nossa energia zambregiond foss e rempars en l'intern.

Venderdi passà han il CEO da la Banca Chantunala Grischuna (BCG), Daniel Fust ed il president dal cussegl da Banca, Peter Fanconi, preschentà a las medias in gudogn da concern da varga 200 milliuns francs per 2021. Cun quest gudogn da record crescha er il pajament da dividendas. Tant il president sco era il CEO da la BCG han ditg che la diversificaziun saja il model che haja purtà quest grond success alla Banca Chantunala l’onn passà. Tenor il president Peter Fanconi haja la Banca Chantunala intensivà consequentamain las fatschentas d’investiziuns, provediment e da tschains e dasperas cultivà via partizipaziuns las fatschentas ordaifer las fatschentas da chasa tradiziunalas. “Questa diversificaziun è ina via sistematisada che nus avain enchaminà ils ultims onns. Ussa sa mussa che quella via porta buns fritgs.” Satisfatgs dal bun resultat è er il CEO da la BCG, Daniel Fust: « Jau hai spezialmain grond plaschair da nossa forza d’acquisiziun sin il sectur da las investiziuns e da las ipotecas. Quai mussa che nus avain products cumpetitivs e che nus avain cunzunt er bunas cussegliadras e cussegliaders.» Als investurs paja la BCG per 2021 ina dividenda ch’è per bundant 6 % pli auta che 2020. Il gudogn da record vegn er dabun al Chantun che reschaiva uonn 92.6 milliuns francs ( + CHF 5.3 milliuns) da la Banca Chantunala Grischuna. Ed alla finfinala van trais miliuns francs en il fondo intern per projects na commerzials (cultura, sport, cumminanza economia e turissem). Il chapital agen da la BCG è s’augmentà l’onn passà per 2.8 milliuns francs e munta ussa a 58.7 milliuns francs. «Noss focus à adina il Grischun…..» Dapi otg onns è il giurist e cussegliader d’interpresas engiadinais Peter Fanconi parsura dal cussegl da banca da la Banca Chantunala Grischuna (BCG). Venderdi passà – a la sava da sia davosa perioda d’uffizi – ha el preschentà in gudogn da record per 2021. La FMR ha discurrì cun Peter Fanconi. L’atun 2021 ha la regenza grischuna reelegì Peter Fanconi che cumenza il 1. d’avrigl 2022 sia davosa perioda d’uffizi da quatter onns. Sco che la regenza ha communitgà suenter l’elecziun haja Fanconi manà la strategia da la Banca Chantunala Grischuna cun grond success fin qua. Il gudogn creschent dals davos onns cun la strategia da diversificaziun porta era sia noda-chasa. FMR: En Voss votum oz avais Vus menziunà il success da la fatschenta diversifitgada per la Banca Chantunala Grischuna. Quella diversificaziun cuntegna tranter auter er activitads ordaifer il Grischun. È la BCG anc ina banca grischuna? Peter Fanconi: La BCG è 100% ina banca grischuna. Passa 70% da las Grischunas e dals Grischuns dovran la Banca Chantunala Grischuna sco lur banca principala. Quai è unic en Svizra. Nus essan dentant obligads da guardar ch’i dettia ina rendita. Quai è era l’incarica che la BCG ha da la regenza. Guardai, i dat duas pussaivladads: L’emprima è da restar en il chantun e lavurar be cun la clientella dal Grischun per il Grischun. E la segunda pussaivladad è da generar affars er ordaifer il Grischun che portan ulteriurs gudogns a noss chantun. Nus ans essan decidids per la segunda pussaivladad. Stattan ils affars ordaifer en proporziun cun las activitads en il Grischun? La Banca Chantunala Grischuna è durant quest temp che jau sun president dal cussegl da banca stà fitg selectiv cun la participaziun a fatschentas ordaifer il Grischun. Uschia sa dat la proporziunalitad. Perquai che creschientscha economica en il Grischun e quasi tar nulla stuain nus sco banca guardar sur ils cunfins dal Grischun ora. Anc ina giada: La BCG è e resta ina banca dal chantun Grischun. Igl è ina dumonda d'opportunitad: Noss focus è adina il Grischun, dentant è nossa incumbensa era da far bunas fatschentas. 2021 avais Vus cuntanschì in gudogn da record. Tgenin è il recept per questa reussida? Quai è sco tar ina turta. I dat differentas ingredienzas. Impurtanta è la strategia, vul dir, da savair tge turta ch’ins vul far. Lura dovri bunas cuschinunzas e cuschinunzs, damai tar la banca, bunas collavuraturas e collavuraturs cun bunas cumpetenzas ed in cumportament loial. La terza ingredienza è la forza innovativa che la BCG ha. Per che la turta reusseschia dovri ina buna maschaida ed il dretg temp da coier. Sche tut reussescha pon ins preschentar resultats sco la BCG ha preschentà oz. La clav per il success da la BCG è la diversificaziun. Tge vul quai dir? Nà da sia istorgia è la Banca Chantunala Grischuna enconuschenta per las fatschentas cun credits, damai sco banca ipotecara. Per nus èsi sta impurtant avant insaquants onns da reagir a las sbassadas massivas dals tschains e da tschertgar alternativas per generar autras entradas. Entras novs secturs da fatschenta, damain entras la diversificaziun ha la BCG pudì star sin pliras chommas. Las ipotecas èn anc oz ina part essenziala, dentant datti fatschentas che cumpletteschan quellas cun ipotecas. Vus avais menziunà en la preschentaziun a las medias che l’ultim temp hajan ils dus pleds «Grischun e bancas» procurà per novitads pauc bunas. Avais Vus manegià cun quai il process cunter il banchier grischun Pierin Vincenz? Gea. Ma nossa fatschenta n’è insumma betg tangada da quai. Igl è plitost ina istorgia emoziunala. Jau hai menziunà quai, perquai che entras tals process vegn la professiun da banchiera u banchier disfamada. Mai persunalmain disturba quai ch’ina professiun vegn disfamada a basa dal destin d’ina u pliras persunas singulas. Cun nos resultats dad oz avain nus da la Banca Chantunala Grischuna mussà in auter maletg da las bancas ed jau sper er dalla professiun da banca. Vus cumenzais proximamain Vossa ultima perioda d’uffizi sco president dal cussegl da la Banca Chantunala Grischuna. Tge finamiras avais Vus per questa davos etappa da quatter onns? Jau vuless bandunar en quatter onns ina BCG ch’è stabila e segirada cunter tuttas eventualitads. Jau sper che la BCG possia anc augmentar sias forzas innovativas. Sche tut reussescha po la Banca Chantunala Grischuna profitar e viver bain durant onns e giugar ina rolla impurtanta entaifer e probablamain er ordaifer il Grischun. A mai dess quai lura la persvasiun d’avair investì bain era mias resursas sco president dal cussegl da banca. Cifras dal 2021 en in’egliada Gudogn dal concern CHF 202. 9 milliuns (+12.2%) Resultat da fatschenta CHF 230.2 milliuns (+22.3%) Afflussiun da novs daners CHF 1.7 milliardas (+ 4.5%) Creschientscha da las ipotecas CHF 782.7 milliuns (+4.4%) Pajament da dividendas CHF 42.50 per scrit da participaziun (+ CHF 2.50) Grischun Gudogn da record per la Banca Chantunala Grischuna Venderdi passa ha la Banca Chantunala Grischuna preschenta a Cuira in gudogn da record per l’onn da fatschenta passà. Varga 200 milliuns francs munta il gudogn annual, quai è in augment dal gudogn da passa 12% en cumparegliaziun cun l’onn precedent. Il CEO da la BCG, Daniel Fust ed il president dal cussegl da banca, Peter Fanconi, han fatg da savair ch’ins vegnia a pajar ina pli auta dividenda a basa dal gudogn. La dividenda munta a 42.50 francs per scrit da participaziun. Dapli daners dat quai era per il chantun che survegn circa 5 milliuns dapli u totalmain var 93 milliuns francs da la Banca Chantunala. Per l’onn da fatschenta 2022 spetga la direc­ziun da la banca er in bun resultat, dentant betg in onn da record. (fmr/mg) Pagina 2

Jau hai gist dacurt gì in siemi in pau curius, anzi, bunamain inquietant. Jau ses davant in monitur, ina mixtura da televisiun e computer. Tuttenina trembla la terra. Ella trembla e trembla e trembla. Il maletg sin il visur sa schelenta. I restan mo pli fanestrinas da messadis e dad infurmaziuns tecnicas. E lura sa stizza insumma l’entir visur – nagin current pli. Panica sa derasa en la citad. Ils radios emprovan da transmetter novitads davart la situaziun, ma adumbatten. La glieud vuless festinar vers chasa, ma ils transports publics na funcziuneschan betg pli. E tge far cun quel pèrin parent talian che vuless gist oz turnar en patria? Giu en il port giaschan bartgettas, sin ina da las punts chamina in uffant solitari, oriund da las Indias. Auters uffants a la riva. Els rin e fan termagls, n’han nagins quitads. A chasa en chadafieu bragia mia consorta, jau zambregel cun bindels elastics, per metter en bal la maschina da café u sadieu tge apparats da cuschina. Maletgs surreals, tipics per siemis balurds. Probabel n’haja guardà memia bleras serias distopicas l’ultim temp. Per exempel il «raquint da la servienta» tenor il famus roman da Margaret Atwood. Cuntegn summaric: L’impestaziun globala ha per consequenza che enorm bleras dunnas èn daventadas nunfritgaivlas. Ils Stadis Unids han subì in putsch politic, han uss num Gilead e vegnan regids dad ina autocrazia religiusa. Per mantegnair la fertilitad en las famiglias bainstantas elitaras vegnan recrutadas entaifer il pievel commun tut las dunnas anc fritgaivlas e condemnadas ad in servetsch da «mammas emprestadas». Sut l’ensaina da citats biblics ed en preschientscha da la signura-chasa vegn la «servienta» fecundada dal «cumandant» da la famiglia, en in act sexual mecanic battegià «ceremonia». Tut las servientas portan la medema rassa cotschna ed ina gigantica huba alva, quasi sco schifleders da chavals. La dictatura è rigidischma, dunnas che cunterfan als cumonds vegnan tramessas en colonias da lavur sfurzada, tgi che rebellescha vegn pendì publicamain. Ma i dat tuttina moviment da revolta en l’underground da la societad da Gilead, i prui la speranza sin vias da scap vers il Canada liber. Il «raquint da la servienta» vala sco in dals gronds romans distopics, pèr a pèr cun il «Bel nov mund» da Huxley e «1984» dad Orwell. Per turnar a mes siemi: Mintgatant m’imaginesch jau tge che pudess capitar tar nus en in cas d’emergenza totala. In collaps permanent da l’electricitad per exempel, ina visiun che cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha er gia skizzà latentamain. La perioda da pandemia fiss in clacs dasperas. Imaginai l’interrupziun da tuts affars economics, birocratics ed interumans, chaussas che funcziuneschan oz be pli sin nivel digital. L’entir sectur terziar bloccà. La glieud sa desperass spassegiond cun ils smartfons oramai vids. Telefonar impussibel. E cuschinar pos ti gist emblidar, cun tut quellas apparaturas mega-sofisticadas en tia chadafieu. Frestgeras e stgaudaments ord funcziun. Ils generaturs d’urgenza en ils ospitals na marschassan er betg ad infinitum. E magari perfin l’aua currenta betg pli bavibla. Depressiun e destabilisaziun totala en la societad. Ils solits antidemocrats, snegadretgs e zampugnichels profitassan da la situaziun, assaglissan il Capitol da Berna, putschassan la Confederaziun, proclamassan il stadi da Gilead. Vid la furtga cun tut ils renegats! Nagin Canada a dretg e sanester. Vus sminais, jau hai legì memia blers romans distopics … Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – ed in siemiader liber. Benedett o Vigne...

L’Uffizi federal da statistica (UST) ha publitgà la fin da schaner las novas cifras davart las linguas discurridas en Svizra. Co statti damai cun il rumantsch? Quantas Rumantschas e Rumantschs datti? E nua vivan quellas persunas? – La FMR verifitgescha sis differentas pretensiuns popularas a maun da las cifras actualas federalas. Quants Rumantschs datti atgnamain? – Quai è ina dumonda detg frequenta en connex cun la lingua rumantscha. La resposta sa lascha respunder en moda placativa e positiva: Il pievel rumantsch empleniss patgific in dals gronds stadions da ballape en Svizra – p.ex. quel dal FC Basel cun 35 000 aspectaturas ed aspectaturs. E quai è atgnamain detg bler. Però da numnar ina cifra pli concreta vegn pli cumplitgà, schebain che l’Uffizi federal da statistica (UST) publitgescha onn per onn las cifras las pli actualas e precisas en connex cun la dumbraziun rumantscha. Era quest onn – ils 24 da schaner 2022 – ha l’uffizi rendì public intginas datas statisticas. Dentant èsi da far attenziun: I na sa tracta betg da cifras las pli actualas, perquai ch’i n’è gea betg pussaivel da far «statisticas live», vul dir immediatas. Mabain las cifras actualas sa basan sin sondagis fatgs durant l’onn 2020 tar radund 200 000 persunas. Ed ultra da quai sa tracti mo da la populaziun sur 15 onns. Las cifras pli cumplettas, inclusiv ils uffants, cumpara lura en il decurs da l’onn. Tuttina – sin basa da las cifras publitgadas dacurt pon ins verifitgar, sche ina u l’autra tesa u pretensiun generala davart il pievel rumantsch è insumma correcta. Lain perquai far il test cun sis pretensiuns: I dat adina pli paucs Rumantschs. Gea, per quella constataziun na dovri nagins studis da docter e naginas statisticas. La populaziun rumantscha tschessa. Però quants Rumantschs e quantas Rumantschas datti insumma ussa? Quella cifra po vegnir inditgada cun 35 311 persunas. Vul dir, quai èn propi ils «Super-Rumantschs», quellas persunas (sur 15 onns) ch’han inditgà il rumantsch sco lingua principala. I mancan damai sper ils uffants anc las persunas che dovran pli darar il rumantsch en lur mintgadi u pli darar che p.ex. il tudestg. Però è ussa la cifra dals «Super-Rumantschs» pli bassa ch’ils onns avant? – Na, ils davos onns è quella cifra restada atgnamain detg constanta, però cun leva tendenza aval. Circa 1% da la populaziun svizra è rumantscha. Quella cifra n’è (deplorablamain) gia daditg betg pli correcta. Avant var 100 onns pudev’ins anc vegnir circa cun quella cifra. Ed il 1970 – cura che las statisticas eran metodicamain cumparegliablas cun quellas dad ozendi – era la procentuala da Rumantschas e Rumantschs anc tar 0,8%. Entant discurra l’UST da 0,5% da la populaziun svizra ch’inditgescha il rumantsch sco lingua principala. Era qua cun tendenza aval. En il Grischun èn ils Rumantschs sin la segunda plazza. Gea, per il mument èn ils Rumantschs statisticamain anc sin segunda plazza. Però i vegn fitg stretg tranter las medaglias d’argient e da bronz. Tenor l’UST datti en il chantun Grischun 127 959 persunas ch’inditgeschan il tudestg sco lingua principala (rang 1), 23 756 persunas inditgeschan il rumantsch (2.) e 23 739 il talian (3.). Damai è la differenza tranter il rumantsch ed il talian anc minimala – exact 17 persunas, schegea che la cifra è ina calculaziun approximativa! Ma igl è bain pussaivel ch’il talian vegn a surpassar bainprest il rumantsch en il Grischun – perquai ch’il trend dals davos 10 onns è cler: il talian crescha ed il rumantsch tschessa. I dat memia blers «vegls» en Rumantschia e memia paucs «giuvens». Da basa è quella pretensiun mez correcta. Sco che l’UST ha gia declerà en ina publicaziun dal november 2019 e visualisà cun ina uschenumnada «piramida da populaziun» correspunda il maletg rumantsch da las generaziuns pli u main a quel en l’entira Svizra. Però il maletg è forsa pli accentuà en il mund rumantsch. I dat en media dapli «vegls» e damain «giuvens». Tenor las cifras actualas: Var 30% da las persunas cun lingua principala rumantscha èn sur 65 onns. Quai è bravamain dapli che tar la populaziun svizra totala – ca. 21%. Dus terzs da las Rumantschas e dals Rumantschs vivan ordaifer il territori linguistic rumantsch. Era las novas cifras da l’UST conferman da principi questa pretensiun. Tenor quellas vivan «mo» 35% dals Rumantschs en il territori linguistic rumantsch – ed il rest viva en l’uschenumnada «diaspora» (in term che l’UST na dovra però betg!), saja per in ulteriur terz en il Grischun ubain per anc ina giada in terz en il rest da la Svizra. Damai trais cerchels da mintgamai in terz: territori rumantsch, «diaspora grischuna» e «diaspora svizra». I dat però in impurtant crutsch vi da questas cifras dals trais terzs! Quel ha da far cun la pratica co che l’UST definescha insumma il «territori linguistic rumantsch»? Per illustrar: l’entira Engiadin’Ota (cun excepziun da S-chanf) vala per ils statistichers sco territori tudestg. Il medem vala per vischnancas sco Ilanz/Glion, Laax u Albula/Alvra! La decleraziun: L’UST prenda la maioritad linguistica sco mesira per decider, sch’ina vischnanca è rumantscha u tudestga. Declerà simpel: Sche la lingua maioritara a Laax è p.ex. il tudestg, lura vegn declerada quella vischnanca – ch’è gea uffizialmain ed instituziunalmain rumantscha – sco territori tudestg. Laax vegn damai classifitgà sco «diaspora» – ed ils Rumantschs da Laax tutgan tar la Svizra tudestga! La pli gronda cuminanza rumantscha viva en la citad da Turitg. Quai vegn pretendì atgnamain anc detg savens. P.ex. aveva la SDA rapportà be avant in onn: «In der Stadt Zürich leben rund 2000 Rätoromanen, so viele wie in keiner Bündner Gemeinde.» – Igl è bain vair: I dat ina bella cuminanza rumantscha a Turitg e conturn. P.ex. vivan tenor las cifras actualas en la citad da Turitg var 1200 persunas ch’inditgeschan il rumantsch sco lingua principala. Ma quai è anc adina pli pauc che p.ex. a Cuira (1671 persunas). Las novas cifras da l’UST na cuntegnan betg ils detagls da singulas vischnancas pli pitschnas en il Grischun. Igl è però da supponer che las vischnancas fusiunadas da Scuol e dad Ilanz/Glion furmian entant las pli grondas cuminanzas rumantschas – ed han dapli Rumantschas e Rumantschs che la citad da Turitg. Ulteriurs detagls davart las linguas en Svizra – surtut era davart tut las autras linguas pledadas èn da chattar sin: https://www.bfs.admin.ch.

Savevas Vus che var 120 funtaunas mineralas èn documentadas davent dal 16avel enfin il 20avel tschientaner en il Grischun? Savevas Vus che la funtauna minerala da Val è cun circa 25° Celsius la pli chauda funtauna dal Grischun? E cun quai tenor definiziun er la suletta aua termala. Savevas Vus che tenor intginas curas da bogn medicinalas stuevan ils pazients far bogns da 10 enfin 14 uras per di – e quai durant 20 enfin 28 dis. Il cudesch da l’autura Karin Fuchs «Baden und Trinken in den Bergen» dat ina survista da la cultura da funtaunas mineralas dal Grischun dal 16avel enfin il 19avel tschientaner. Il cudesch è concepì sco survista generala e cuntegna fitg bellas fotografias dals bogns dal Grischun. Er chartas geograficas istoricas ed actualas na mancan betg ed inditgeschan mintgamai il lieu ed il tip dad aua minerala. Ed il meglier: Per mintga vischnanca cun ina funtauna minerala vegn inditgà il temp cura ch’ella è stada numnada l’emprima giada ed il svilup da tala enfin la fin dal 19avel tschientaner. I sa tracta pia dad in’ovra da standard per tut quels che vulan entrar en quest ritg mund grischun da las auas mineralas. Jau cussegl quest cudesch a mintgin e mintgina che va gugent ina u l’autra giada a far «wellness». Cun las infurmaziuns ed ils facts or da quest cudesch vegn ins segir a franc dad impressiunar il collega-saunist. Il cudesch è da retrair en las librarias. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts.

L’anteriura chanceliera federala Corina Casanova è nova presidenta da Grischun Viva. Ella è vegnida elegida a la radunanza generala da l’uniun l’entschatta favrer. Gia l’entschatta da l’onn passà ha Grischun Viva obtegnì dal chantun Grischun ina nova cunvegnientscha da prestaziun per tschintg onns. La finamira da l’organisaziun èsi da rinforzar vinavant il sistem da nutriment regiunal dal Grischun. Quai duai vegnir cuntanschì cun la cuntinuaziun dal program instradà, l’engaschament da la suprastanza ed il nov post cun funcziun da rait. Sco quai che Grischun Viva scriva en ina communicaziun als meds da massa, collia la suprastanza nova cumpetenza e know-how sin il sectur da l’agricultura, producziun, optimaziun, hotellaria e gastronomia sco era retail, turissem, mobilitad, furmaziun e perscrutaziun. Cun occasiun da la radunanza generala ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff accentuà l’impurtanza da las activitads da Grischun Viva pertutgant l’entira chadaina dal producent enfin il consument. La suprastanza nova da Grischun Viva. Da sen. Curdin Capeder, Isabel Jaisli, Georg Blunier, Fadri Stricker, Andrina Caprez, Giorgio Cappellin, Corina Casanova, Piotr Caviezel, Petra Kreilos, Michael Caflisch ed Andreas Bärtsch. Sin la foto mancan Kaspar Howald e Carlo Weber.

Agl è apparentamain fitg sanadaivel. Questa sort da planta – ina spezia dal por – è adattada per cundir differentas tratgas. Ils ins apprezieschan l’agl – ils auters smaladeschan el pervia da sia savur. Ma tge pon ins far per impedir che questa savur chaschunia malaveglia en in discurs suenter gentar, per exempel suenter avair mangià ina pizza cun agl. En questa situaziun datti in bun recept che po gidar. Prenda en bucca peterschigl frestg u ragisch da schentsch e mastegia quai insaquantas minutas. L’ieli eteric neutralisescha la savur da l’agl. Medemamain po era latg gidar a neutralisar la savur malempernaivla. Prenda simplamain in schluc e tegn il latg circa 30 secundas en bucca. Uschia ha il partenari da discurs naginas difficultads cun tai, almain betg pervia da l’odur dal gentar. Agl na chaschuna dentant betg mo ina savur ord la bucca. Er ils fastizs sin ils mauns pon chaschunar ina savur. Per impedir questa savur datti differents meds. In da quels: Sfruschar en ils mauns cun sal u suc da citronas e laschar effectuar quai in zichel avon che lavar ils mauns cun aua tievia. Quai gida fitg spert encunter la savur da l’agl. Cun fundagl èsi medemamain pussaivel da neutralisar la savur da l’agl. Il meglier è da sfruschar en quel sin ils mauns levamain bletschs e silsuenter lavar schuber quels. Dal reminent: Enfin che la savur da l’agl banduna il corp cuzzi enfin 20 uras. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Agl.

Tgi ch’è vegnì pli sitg davos las ureglias durant ils onns 90 (sco jau!), quel u quella è creschì si cun musica bernaisa: Polo Hofer, Züri West e Stiller Has (cun Endo Anacondo mort dacurt). Er Stephan Eicher chantava per part en dialect bernais. Ma natiralmain devi er anc la band Patent Ochsner. Magari devi la discussiun tgi ch’è meglier – Patent Ochsner u Züri West? Las discussiuns eran però lura svelt terminadas. Perquai ch’ils texts da Kuno Lauener da Züri West èn anc oz litteratura d’auta qualitad. Musicalmain era però Patent Ochsner – silmain tenor mes gust – pli multifar e pli agen e svegliava pli direct in’emoziun. Ils songs da Büne Huber eran veritabels plugls en l’ureglia: Bälpmoos, Scharlachrot, Fischer, W. Nuss vo Bümpliz, Niemer im Nüt, Ludmilla, Wysses Papier e bleras autras chanzuns. In schurnalist ha scrit dacurt ch’ils texts da Büne Huber sajan restads en memoria sur las melodias, er sch’ins na sa min­tgatant gnanc endretg tge ch’ils vers vulan dir, p.ex. «Bockstössigi Himbeerbuebe, Schüüch u brav wie Schaf, Schön fönfriesert». E pertge vuless jau ussa trair en memoria ils songs da Patent Ochsner? Sin ils 30 onns d’existenza da la band hai dà la fin d’october 2021 a Berna en la sala dal Casino ina registraziun «unplugged» da 24 songs da Patent Ochsner, in concert realisà dad MTV/Universal. E quest venderdi, ils 11 da favrer 2022, vegnan lantschads l’album e la turnea «unplugged» da questa band legendara bernaisa. Precis quella saira, a las 21.30 è da vesair e d’udir quel concert da Patent Ochsner dal Casino a Berna era en televisiun, sin SRF2. In bun mument damai per sie­miar pus­pè ina giada da tagliar la corda: «Bälpmoos – schpick mi furt vo hie!» Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il chantadur Büne Huber en acziun durant il concert unplugged en la sala da casino a Berna, la fin d'october 2021.

Sch’il temp passà era propi me­glier che l’actual – sur da quai vegn adina puspè discutà e dispità. Incontestabel è però ch’il temp passà era pli bunmartgà! Quai mussa quest bel placat da las pendicularas Savognin dals onns 1970. Per in pretsch da 15 francs han ins survegnì ina charta dal di per il territori da skis cun 11 runals e gondlas. E per ch’i saja cler ch’igl è manegià Savognin en Svizra e betg Sauvignon en Fran­tscha han ils grafichers da quest placat anc agiuntà la crusch alva sin funs cotschen sut il slogan. Tge ch’è main cler è lur motiv per la cifra 741 500 sin la charta da perfurar. Fin la fin da redacziun n’ha la FMR chattà nagina buna decleraziun persuenter. La FMR mussa quests dis placats istorics dal Grischun, per damain che 15 francs. (fmr/sb) MAD/Placat da la Biblioteca chantunala dal Grischun

Plaunsieu charrescha il tren tras la cuntrada. Guauds, punts e prads passan speravia. Els cumparan per in mumentin or da la brentina e svaneschan lura gist puspè. Jau lasch girar mia egliada e surri. Igl è in bel sentiment da stuair far nagut e da tuttina s’avanzar. Jau n’hai nagina idea, quant ditg che jau ses gia qua. Durant viagiar na valan betg las medemas leschas da temp sco uschiglio. Visavi da mai sesa ina dama, la suletta autra passagiera dal tren. Ella ha sbassà ses chau, sia fatscha n’è betg visibla pervia da la chapella. Profundada en in cudesch sfeglia ella las paginas, mo paucas èn anc danvanz. Jau ser ils egls e giaschel en la pultruna pulstrada. Cura che jau avr ils egls, vesa tut anc ora exact sco avant. N’essan nus betg pir gist charrads sper questa punt là? Tut è verd, la cuntrada ed il vagun. Verd, verd ed anc ina giada verd. Pertge na m’è quai betg gia dà en egl avant? Sulettamain la dama en sia rassa naira serrada fin al culiez sa distingua dal conturn. Anc adina legia ella ses cudesch. Na stuess ella betg gia daditg esser a fin? Insaco ma pari tuttenina vaira stitg en qua. Desperada m’auz jau per avrir la fanestra – ma adumbatten. Jau sun pigliada. Jau guard giu sin la dama che sesa anc adina qua cun in’egliada sbassada. «Perstgisai», rump jau il silenzi. «Cura è quai qua a la fin?» Per l’emprima giada durant quest viadi sa drizza ella si e ma guarda. Ses egls blaus paran surprais. «Ma quai pos gea mo ti decider», manegia ella. L’onn 2020 hai dà in exposiziun a la «Fondation Beyeler» a Riehen/Basilea cun maletgs d’Edward Hopper, ils quals pon en general ir bain a prà cun il temp da corona. Il text «Verd» sa basa sin in maletg d’Edward Hopper – numnadamain «Compartment C, Car 293». Laura Schütz da Falera lavura sco praticanta redacziunala tar la FMR. "Compartment C Car 293" sa numna quest maletg da l'artist Edward Hopper.

L’emna proxima discutescha il Cussegl grond la nova strategia da forza idraulica. Quella preveda ch’il chantun acquistass la maioritad dal possess tar la scadenza da las concessiuns da las ovras idraulicas . Bleras concessiuns d’ovras idraulicas scadan en ils proxims 30 fin 50 onns. La strategia da forza idraulica è il tema principal da la sessiun da favrer. Sin la glista da tractandas stattan er anc set incumbensas e nov dumondas parlamentaras (guarda er box). Tranter quellas l’incumbensa dal deputà Ilario Bondolfi (AdC, Cuira) concernent il resguard da las trais regiuns linguisticas en gremis da relevanza chantunala ubain er l’incumbensa dal deputà socialdemocrat da Cuira, Patrick Degiacomi pertutgant las contribuziuns unitaras per las scolas bilinguas. Oz èn il Chantun e las vischnancas da concessiun participadas cun mo pressapauc 20% vid ils implants idraulics en il Grischun. Il Grischun sa senta dischavantagià gia dapi blers onns. Ils concerns da forza idraulica che han la maioritad dal possess pajan taglia en la Bassa per lur gudogns. La gronda part da la creaziun da la valur vegn generada en la Bassa. La Regenza vul midar quai cun la nova strategia da forza idraulica. Tranter ils onns 2035 e 2050 scada ina gronda part da las concessiuns dals singuls implants idraulics. Questas concessiuns na duain betg vegnir prolungadas. Enstagl vul la Regenza far diever dal «dretg da scadenza». Quest dretg pussibilitass al Chantun da surpigliar ils implants per in pretsch favuraivel. Per il schef dal Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad, Mario Cavigelli è quest il mument ideal per ina midada dal paradigma. Era sch’ins stoppia vesair che mintga implant haja in’autra istorgia: «Il Chantun paja be per las parts sitgas da las ovras sco per exempel conducts da forza electrica u generaturs. Tut las parts bletschas pudain nus surpigliar per la tariffa nulla tenor las reglas dal dretg da scadenza.» Tenor la strategia che vegn discutada l’emna proxima en il Cussegl grond duain ils concerns da forza idraulica – suenter la scadenza – gestiunar ils implants a basa d’in mandat. Cun la nova strategia pudessan las autas pretensiuns als basegns dal provediment sin il territori chantunal vegnir satisfatgas meglier, pli independentamain da terzs e cun dapli participaziun a la decisiun. Il Cussegl grond vegn a fixar las finamiras, co realisar la strategia da forza idraulica. Il president da la Cuminanza d’interess da las vischnancas da concessiun da las ovras idraulicas, Not Carl, ha ditg a la FMR che la Regenza haja enchaminà la dretga via cun la nova strategia da forza idraulica. «La via da la Regenza maina ad ina buna soluziun per il Grischun. Questa via pudain nus sco vischnancas da concessiun sustegnair cumplettamain.» Sessiun d’incaricas e dumondas Il plan da lavur da la sessiun da favrer dal Cussegl grond cuntegna varsaquantas intervenziuns da las fracziuns ed oravant tut da singulas deputadas e deputads. Qua ina schelta: Dumonda Deplazes (Rabius) concernent la segirezza dal provediment cun energia electrica en il chantun Grischun Dumonda Derungs concernent bovas en Val Lumnezia Incumbensa Bondolfi concernent la consideraziun da las trais regiuns linguisticas en gruppas da lavur, en cumissiuns spezialisadas ed en gremis da relevanza chantunala Incumbensa Degiacomi concernent contribuziuns unitaras per las scolas bilinguas Dumonda Rutishauser concernent l’incarica da prestaziun a la Chasa da dunnas dal Grischun Dumonda Gartmann-Albin concernent la pedofilia en l’internet Incumbensa Baselgia-Brunner concernent la tgira d’uffants cumplementara a la scola sco purschida durant l’entir onn Incumbensa Berther concernent la protecziun duraivla da la sfera privata dals abitants en il chantun Grischun.

La Regenza ha approvà il plan directiv regiunal concludì da la regiun Plessur ils 23 d’avust 2021 pertutgant las tematicas «traffic turistic betg motorisà» sco er «alloschaments e gastronomia». Elements da questas tematicas èn vias da viandar, vias da velos sco er vias da velos da muntogna ed infrastructuras sco ustarias ed alloschaments ordaifer il territori d’abitadi. La finamira dal plan directiv è quella da stgaffir il rom liant per las autoritads per mantegnair e per sviluppar vinavant ina rait da vias da velos attractiva e segira ch’è colliada cun la rait da vias surordinada. Cun trair a niz las sinergias vulan ins augmentar l’attractivitad turistica en la regiun. En la regiun Plessur duai il traffic turistic betg motorisà vegnì promovì.

Blera naiv, blers giasts e plitost stretg cun il persunal: Las scolas dal sport da naiv han fadia da dar suatientscha a tut ils giavischs per instrucziun da skis durant la stagiun auta dal favrer. Andreas Cadonau/FMR Las proximas duas emnas èn las pistas grischunas bain emplenidas, la plipart da la Svizra fa vacanzas. E bleras famiglias tramettan lur uffants en la scola da skis. Igl è ina sfida per las scolas dal sport d’enviern da recrutar avunda persunal per dumagnar il punct culminant da la stagiun. Giusep Flepp timunescha la Scola dal sport da naiv da Mustér e dat las proximas ­duas emnas lavur a circa 60 magistras e magisters da skis, da snowboard e da passlung. «Durant quellas duas emnas pudess jau dar lavur ad ulteriuras diesch scolastas e scolasts.» Recrutar dapli magistras e magisters da skis durant la stagiun auta è strusch pussaivel, uschia che ­Giusep Flepp na po betg resguardar tut ils giavischs per instrucziun da skis. Bler persunal da la Bassa Ses collega da la Scola da skis da Scuol-Ftan, Cla Neuhaus, ha medemamain discurrì dad ina sfida da chattar avunda persunal per dumagnar las proximas emnas. A Cla Neuhaus stattan a disposiziun 100 magistras e magisters da skis. «Quai duess tanscher.» Tant Giusep Flepp sco Cla Neuhaus recruteschan bler persunal en la Bassa e per part èn quai studentas e students. In dischavantatg per ils schefs da las scolas da skis è ch’ils semesters da studi cumenzan per regla mez favrer. Uschia manca ina part da scolastas e scolast durant la stagiun auta. Uschi­glio èsi da recrutar persunal che ha gia experien­tscha d’instruir la tecnica dad ir cun skis ni cun aissa. Quel sto esser pront da far quai durant ina ni duas emnas, sper il persunal da tschep che stat a disposiziun. Giusep Flepp ha ditg ch’i saja reussì da carmalar ina ni l’autra giuvna ni giuven indigen da lavurar il proxim temp sco scolast da skis. Giusep Flepp: «Ils onns passads èsi stà plitost grev da chattar novs scolasts indigens.» Cla Neuhaus ha medemamain sentì che l’interess da lavurar sco magister da skis crescha puspè tar la giuventetgna indigena: «Nus avain era engaschà singuls magisters da la Germania e dal Tirol dal sid.» Classas pli pitschnas Reducì il dumber da scolaras e scolars per classa sin sis ha Giusep Flepp pervi da corona. «Nus avain stuì mussar a la clientella da prender serius lur temas.» Persuenter porscha la Scola dal sport da naiv da Mustér sulet lecziuns da mezs dis. Giusep Flepp: «Il sistem è sa cumprovà e vegn schazegià da noss giasts.» Ina singula persuna d’instrucziun po uschia instruir 12 scolars per di. Classas cun dudesch u dapli scolaras e scolars, sco avant onns, na datti era betg tar la scola da skis da Scuol-Ftan, sco quai che Cla Neuhaus ha explitgà. «Maximal otg scolaras e scolars, dapli n’accepta la clientella betg.» Instrucziun privata prova Giusep Flepp da porscher durant la fin da l’emna. «Qua datti natiralmain era cunfins, lavurar set dis per emna na beneventan betg tuttas scolastas e scolasts.» Cun la stagiun da skis èn ils manaders da las duas scolas cuntents – e per Giusep Flepp fiss in’autra situaziun bler mendra: «Dad avair scolastas e scolasts da skis e memia pauc lavur per quels.» Tut tschertga persunal Roland Primus timunescha sez ina scola da skis a Lai ed el presidiescha ina uniun che represchenta ils interess da magistras e magisters da skis. «Bunamain tut las scolas da skis tscher­tgan persunal per la stagiun auta.» Las malsegirtads dals dus envierns passads hajan intimà in ni l’auter magister ni magistra da skis da s’orientar autramain, ha Roland Primus expli­tgà envers la FMR. El ha er fatg attent ch’in suttetg favuraivel, in alloschi pajabel, per scolastas e scolasts da la Bassa manchia savens en las destinaziuns ­turi­sticas. Favuraivels, perquai che las pajas dal persunal d’instrucziun da las scolas da skis n’èn betg enorm autas. Roland Primus deplorescha ch’i na saja betg reussì a la Svizra da planisar meglier las vacanzas d’enviern e da reparter quellas sur l’entira stagiun. «Quai fiss d’avantatg per l’entira branscha turistica.» E Primus ha agiuntà: «Probabel essan nus il sulet pajais che planisescha las vacanzas da sport tenor il ciclus da la glina.» E Pastgas tard la primavaira sa repartan las vacanzas d’enviern meglier.

Che l’impurtanza da l’infurmaziun mediala saja creschida durant corona. Quai avevan nus pensà. Che er la schientscha per funtaunas d’infurmaziun fidadas saja creschida, resguardond tut las teorias conspirativas e las dischinfurmaziuns coronalas. Gea, era quai avevan nus pensà. Però: Pensà fauss! I n’è betg uschia. Quai na pretend betg jau, mabain il «fög» (Forschungszentrum Öffentlichkeit und Gesellschaft da l’Universitad da Turitg) che publitgescha onn per onn in studi renconuschì davart la qualitad en las medias. Quel institut vegn en sia pli actuala retschertga ad ina conclusiun alarmanta: «Al schurnalissem mancan oz pli che mai las resursas per ina rapportaziun da qualitad.» Zac-bum, quai sesa! Però quel alarm na para betg da vegnir udì, sco ch’il resultat da votaziun da questa dumengia mussa. Schebain che la populaziun svizra savess atgnamain – tenor la retschertga dal «fög» – ch’il schurnalissem è in instrument ideal per cumbatter la dischinfurmaziun. Ma apunta, i mancan ils raps per furnir bun’infurmaziun da basa, finanziada sur entradas d’abunaments e sur entradas da reclama. Be aifer in onn ha la branscha gì 380 milliuns damain entradas da reclama. Aifer in onn! E quels raps n’èn betg vegnids transferids tar portals online en Svizra, mabain tar concerns internaziunals sco Google e Facebook. Era las edituras ed editurs en il Grischun èn s’engaschads durant la campagna da votaziun per il pachet da mesiras per las medias (150 milliuns per onn) cun dir cler e net: «Nus avain in problem!» – Deplorablamain han memia bleras votantas e votants, er en il Grischun, resguardà quel alarm mo sco problem da fatschenta da quels interprendiders privats, interpretà quai sco lur risico d’editurs. Il pachet da medias ch’ha fatg naufragi questa dumengia na fiss betg stà la resposta cumplaina sin la crisa mediala. Ma i fiss stà in plaster – er in plaster per che las gasettas possian sa sviluppar vers in avegnir digital. Ussa restan enavos las medemas dumondas sco avant: Co finanziar en avegnir en Svizra in’infurmaziun che sa stenta da lavurar tenor princips schurnalistics (independenza, diversitad d’opiniuns, vardad etd.)? Co garantir a lunga vista in’infurmaziun independenta en in stadi democratic? Co finanziar in schurnalissem local? Igl è gea pauc probabel che Google e Facebook rapportian da las radunanzas communalas da Laax, Surses e Val Müstair – trais vischnancas ch’han refusà il pachet da medias. Quella rapportaziun locala fan er en avegnir las gasettas grischunas – e la SRG SSR. La dumonda è mo, quant ditg e per tge pretsch? E quant vala a nus l’infurmaziun? Dal rest è gea schon en vista in’iniziativa per smesar las taxas per la SRG SSR. Basta ch’il problem na vegnia betg pli grond! I na dat nagin sustegn supplementar per las medias en Svizra - il suveran svizzer di NA ils 13 da fanadur 2022 al pachet da mesiras per las medias.

Quai è stà mes sbagl. Mea culpa. Bun, i n’è betg gist ina «maxima culpa» che jau m’avess adossà, cun forsa avair permalà u vulnerà insatgi. Igl è simplamain stà in sbagl, nua che jau sun stà mez il tamazi – u il «trut». Surtut sent jau ussa, durant scriver questa columna, las consequenzas da mes sbagl. I ­mudregia. Jau sun numnadamain sfurzà da scriver questa columna. – Però tge è capità? Ora cun la puma! Questa rubrica da columnas datti dapi decennis. Da preschent vegn ella scritta da passa 60 auturas ed auturs libers or da l’entir cosmos rumantsch. Ina squadra fidaivla che scriva texts cun plima fina ubain cun il martè grond. Texts engaschads, vivs, raffinads, spiertus, pensivs, divertents ed or dal mintgadi. Nus da la redac­ziun da la FMR avain en mintga cas grond gust da leger (sco emprims!) quels texts e da’ls pudair impaginar. U meglier ditg: nus avessan grond gust! Perquai che a partir da schaner 2022 èn arrivadas en redacziun adina pli paucas columnas! Plaun a plaun ha la funtauna columnistica stalivà. Tge pomai è capità? Ha quai da far cun corona – cun la vita che sa normalisescha pass a pass? U èsi memia bell’aura per scriver? Igl è da savair il suandant: Adina enturn la fin da l’onn scriv jau – sco schefredactur da la FMR – ina brev a tuttas columnistas e columnists. Quella brev cuntegna infurmaziuns davart la FMR, davart las ­columnas, davart ils onuraris, las lunghezzas dals texts etc. Igl è damai ina brev per engraziar e per dar in sguard enavant en il proxim onn. La brev cuntegna numnadamain era – e quai è prest il pli impurtant – in plan. Il plan da columnas. Sin quel èn numnads nums e termins, tgi che ha da scriver sin cura. Cura che la funtauna columnistica ha entschet a stalivar las davosas emnas hai jau sa chapescha consultà be direct quel plan. Tgi ha emblidà da scriver? Ma a mai parevi lura schon dubius che auturs uschiglio fitg punctuals e fidads n’avevan betg tramess lur texts. Ed i na deva er betg – sco uschi­glio magari – da quels che s’annunziavan per dir ch’il text arrivia lura schon insacura, cun 100% garanzia, simplamain cun duas u trais emnas retard. Ma gnanc quai! In profund silenzi en las vastadads rumantschas. Quest venderdi passà era il chanaster da columnas però talmain vid che jau hai stuì far retschertgas minuziusas. E lura è ve­gnid’ora la baschatta! Mes e-mail cun infurmaziuns e cun il plan da columnas, scrit ils 23 da december 2021, aveva jau bain tramess, però mo ad ina ­pitschna gruppa da columnistas e columnists. Ils blers aveva jau simplamain «emblidà» d’agiuntar en il scumpartider da mail. La gronda part dals auturs n’ha damai udì nagut da mai… In detg malheur! Perquai hai jau ussa da scriver mez questa columna! Forsa che suenter arrivan lura pass a pass puspè novs texts. Sa chapescha hai jau immediat scrit a tut las 60 auturas ed auturs e declerà mes sbagl. Insumma, fatg è fatg. I na sa lascha betg pli midar. Ma i mudregia e secca tut­tina! E quel sentiment na ma lascha betg en ruaus. Però quel sentiment da pudair urlar sco il chaun Barry vers la stgira notg, quel sentiment enconuscha segir mintgin/a. Perquai ch’i dat gea avunda locuziuns e proverbis ch’emprovan da consolar en talas situaziuns. P.ex. datti quel da Robinson Crusoe: «Fallond s’emprenda.» U quel emprestà dal tudestg: «Fallar è uman.» U l’englais: «Shit happens.» Ma il pli bain ma plascha in proverbi tirolais che jau hai gia udì savens a Müstair: «Hinten nach reitet die (krumm) Urschel!» – Il proverbi vegn cun il curius maletg dad ina Urschel che chavaltgescha a la fin. Tge pomai vul quai dir? – La decleraziun: Guardond enavos èn ins adina pli furber ed i na fa betg grond senn da far chalenders. Grazia, chara Urschel, i ma para bunamain, sco sche quest proverbi gidass. Mes sbagl mudregia gia in zichel damain. E dal rest: la columna è scritta! David Truttmann è schefredactur da la FMR Fundaziun Medias Rumantschas e tgira la rubrica da las columnas che cumparan tranter auter en La Quotidiana e per part en la Pagina da Surmeir. David Truttmann

Dapli cuntentientscha per lur lavur retschaivan ils allevaturs da nursas nà da la fiera a maz. Dapi passa in onn è il pretsch per ils agnels d’engrasch uschè aut sco anc mai. Quai è ina tscherta cumpensaziun per ils allevaturs per las grittas chaschunadas dad autras varts. Cun bler fastidis han ils allevaturs da nursas gì da batter ils onns passads pervia dals animals da rapina che maltracteschan gugent lur muntaneras. Els procuran per lavur supplementara cun chauns e saivs da protecziun. Dapli plaschair han ils allevaturs cura ch’els van cun lur agnels d’engrasch sin fiera. «Ils pretschs pajads actualmain per quels tschuts èn fitg buns.» Dacurt ha l’allevatur da nursas Bruno Bundi vendì agens agnels d’engrasch sin la fiera da maz a Glion per 7.15 francs per kilo paisa viva. «Avant diesch onns eran quels pretschs anc stgars sur quatter francs il kilo.» Tenor las explicaziuns da l’allevatur da chasa a Vuorz survegn el actualmain tranter 120 e 130 francs dapli per ses agnels che paisan in zichel sur 40 kilos. Bruno Bundi che fa part a la suprastanza da l’Uniun chantunala dals allevaturs da nursas quinta ch’ils pretsch creschian anc la primavaira. «L’onn passà han ins schizunt pajà il matg a la fiera a Mustér passa 9 francs il kilo.» Sin aut nivel Christian Parli, mainagestiun da la Grischun Biestga SA, ha discurrì en connex cun ils pretschs per agnels d’engrasch dad in sgol sin aut nivel. «In che cuzza gia dapli ch’in onn e mez.» La Grischun Biestga SA organisescha tranter auter las fieras da maz en il Grischun. Tenor il gestiunari nun èn mo ils pretschs per agnels fitg buns. «En general èn ils martgadants pronts da pajar buns pretschs per nursas.» Christian Parli ha discurrì da pliras fieras dad agnels d’engrasch «nua che plirs martgadants eran preschents che han chatschà ils pretschs ad aut». Daco che charn-tschut è pli tschertgada ch’ils animals da maz tradiziunals nun han tant Christian Parli sco era Bruno Bundi betg pudì explitgar. «I dat diversas supposiziuns.» Ina da quellas ha Bruno Bundi pledentà: «Bain tschessa il dumber dad allevaturs e da nursas levamain en Svizra, quai sulet na po dentant betg declerar ils pretschs auts.» Sistem da contingents Dapli che la mesadad da la charn-tschut consumada en Svizra vegn importada. Principalmain èn quai tocs d’auta qualitad sco filet da tschut. Per dastgar importar charn da l’exteriur per in dazi pli modest ston il martgadants acquistar contingents. E per acquistar da quests contingents d’import ston ils martgadands respectiv ils mazlers era elavurar ina tscherta cumpart dad agnels giu da pastiras ed ord uigls svizzers. In sistem ch’animescha ils mazlers da cumprar charn svizra. Per regla emprova la branscha per agen interess da sa cunvegnir. Martin Leutwiler lavura per la ASF SA, ina interpresa domicilada a Sursee che martgantescha cun animals. Leutwiler è regularmain preschent sin las fieras d’agnels d’engrasch grischuna e ha pledentà plirs motivs che procuran per auts pretschs a favur dals producents. «I dat pli paucs animals sin fiera.» Martin Leutwiler ha numnà il luf e l’obligaziun da marcar las nursas cun marcas electronicas. «Blers allevaturs da nursas han per quai chalà.» La charn-tschut è tschertgada Dasperas crescha la dumonda per charn nursa e da tschut. «Tschertgada è quella charn da la populaziun che viva en Svizra e che na mangia betg charn-portg.» Per regla desista quella glieud da la charn portg per motivs religius e culturals. Ils pretschs per la charn-nursa da l’exteriur èn medemamain s’augmentads. «Pervia da corona», sco quai che Martin Leutwiler ha dà d’entellir. Per l’allevatur sursilvan Bruno Bundi che tgira sia muntanera cun sia dunna Irena Bundi è la situaziun da la fiera actuala agreabla. Malgrà il sustegn public per l’agricultura è la motivaziun da lavurar pli gronda: «Igl è bel, sch’ins retschaiva per l’agen product in bun pretsch.»

Il suveran svizzer ha ditg NA al pachet da mesiras per las medias. Era las votantased ils votants dal chantun Grischun han detg NA cun 54% pertschient da las vuschs. Il NA dal pievel svizzer a la proposta dal Cussegl federal e dal parlament da sustegnair las medias cun ulteriurs 151 milliuns è pli cler che spetgà a basa da las retschertgas d’opiniun naziunalas. Ils iniziants dal referendum han cumbattì cun success la fatschenta che vuleva sustegnair la distribuziun da gasettas, novas medias online e staziuns da radio e televisiun localas. In NA a la lescha da medias hai dà en il Signuradi, en vischnancas dal Partenz, en il Grischun Central, giudim la Surselva, en il Mesauc ed en la Val Calanca. Sustegn hai dà da parts da l’Engiadina, sisum la Surselva sco era da la Bregaglia e dal Puschlav. Il NA dal chantun Grischun mussa ch’il project da votaziun ha era gì blers adversaris en il chantun triling cun varsaquantas gasettas pitschnas ch’avessan pudì profitar dal pachet da medias. L’editura da la Posta Ladina, Martina Gammeter che ha era fatg part dal comité grischun GEA al pachet da medias, è fitg dischillusiunada dal resultat. «Ord mes pugn da vista n’è la debatta tar il pachet da medias betg vegnida manada confurma als fatgs. Ils adversaris han argumentà fitg populistic ed igl è vegnì polemisà. Quels che han clamà il pli dad aut han ussa gudagnà.» Per ella sco editura sa tracti d’avair sut controlla ils custs creschents per la distribuziun da la Posta Ladina. Or da quai pugn da vista saja ella fitg surpraisa dal resultat dal chantun Grischun. «Igl è grev da dir oz, quant ditg che nossa interpresa po anc purtar ils custs da distribuziun. La Posta vegn segiramain ad auzar il pretsch per la distribuziun e nus essan lura sfurzads d’auzar il pretsch da l'abunament per la Posta Ladina». Il suveran haja ussa ditg NA al pachet che avess sustegnì tut ils editurs svizzers. Cunquai saja er il tema, sustegniment per las regiuns e per ils editurs pitschens, giu da maisa, ha Martina Gammeter ditg a la FMR. Per il cusseglier dals stans Martin Schmid che ha cumbattì il pachet da medias han votantas e votants dal Grischun prendì ina buna decisiun. «Il suveran grischun è apparentamain era da l’opiniun che las grondas chasas da medias na dovrian betg daners da taglia per surviver.» Schmid ha chapientscha per ils quitads dals editurs dal Grischun. El saja dentant stà gia en il Cussegl dals stans da l’idea da differenziar tranter editurs che basegnian sustegn ed ils gronds privats che na veglian betg esser dependents. «La cussegliera federala Simonetta Sommaruga avess gì l’incumbensa d’intervegnir politicamain e d’influenzar la discussiun be en direcziun da la distribuziun da las gasettas. Quai avess dà damain opposiziun en il parlament e nus avessan spargnà il referendum.»

Avais Vus era ina giada remartgà che la quarta lingua naziunala n’era betg represchentada en ina communicaziun uffiziala? Per cumbatter quest problem ha la Pro Svizra Rumantscha lantschà il project ‹reclamaziun.ch› l’entschatta 2021. La FMR ha vulì savair tge bilantscha che l’uniun fa suenter in onn. L’idea da la suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha era d’envidar commembers e commembras da la trametter exempels da communicaziuns tudestgas. L’uniun vuleva lura respunder a quellas e quels che n’avevan betg duvrà il rumantsch. «Igl è impurtant da mantegnair la preschientscha dal rumantsch», declera Barbla Etter , copresidenta da la PSR. La lescha da linguas chantunala duaja vegnir resguardada, cunquai che las autoritads uffizialas sajan in exempel per ils burgais e las burgaisas. Barbla Etter raquinta che l’uniun haja surve­gnì radund in tozzel annunzias, per exempel pertutgant tavlas da via. Sin intginas reclamaziuns haja l’uniun reagì punctualmain e dumandà suenter il motiv, quai cunzunt tar uffizis chantunals che fissan tenor la lescha da linguas chantunala obligads da duvrar il rumantsch. «Nus avain constatà che las autoritads fissan conscientas da l’impurtanza d’utilisar il rumantsch, ma n’han betg avunda resursas», concluda Barbla Etter. L’uniun haja era survegnì resuns concernent organisaziuns che na fissan betg obligadas d’applitgar il rumantsch, ma da las qualas la glieud giavischass che la lingua vegniss res­guardada. Quai perquai che las organisaziuns han in caracter naziunal u èn era responsablas per ina regiun rumantscha. Barbla Etter numna exempels d’inscripziuns en ils novs trens da la Viafier retica, d’in newsletter da l’uvestgieu da Cuira e da prospects da la Staziun ornitologica svizra da Sempach. «Il project vegn era ad exister en l’avegnir», ­accentuescha Barbla Etter. L’uniun ha planisà d’era scriver ad intginas organisaziuns che na fissan betg exnum obligadas da duvrar il rumantsch. Plinavant vul la PSR s’annunziar tar tut ils departaments dal chantun Grischun e tar il Post spezialisà da plurilinguitad per als far attent al problem. «Nus vulain en emprima lingia surtut ans drizzar al Grischun, cunquai che la lescha da linguas vala en e per il chantun Grischun», declera Barbla Etter. Plinavant vul l’uniun era animar auters ed autras da daventar activs/as. Quai vul ella far cun metter a disposiziun dus models da brev: ina en furma d’ina animaziun da duvrar il rumantsch, l’autra en furma d’in avis pertutgant in’obligaziun da duvrar la lingua. Cumbatter per la preschientscha dal rumantsch vegn pia era ad esser vinavant in tema. Ils resultats da las stentas sa vegnan a mussar cun il temp. Tar ils trens da la Viafier retica na datti nagina ‹fermada sin dumonda›. Foto mad In exempel positiv: Per l’emprima giada è il rumantsch represchentà sin ils outfits dals olimpionics. Reclamar sch’il rumantsch n’è betg preschent Mintgatant va la lingua rumantscha en emblidanza tar in’inscripziun u communicaziun uffiziala. L’uniun Pro Svizra Rumantscha (PSR) ha purschì l’onn 2021 cun ses project ‹reclamaziun.ch› in’adressa per annunziar tals cas. Barbla Etter, la copresidenta da la PSR, declera pertge ch’igl è impurtant ch’il rumantsch saja preschent en la publicitad e raquinta da las reclamaziuns ch’èn vegnidas inoltradas. (fmr/ls)

La dumengia da mezdi è capità in accident mortal al Piz Kesch a Bravuogn. In alpinist è crudà sur ina paraid-crap ed è mort. Per pudair eruir ils motivs da quest accident tschertga la Polizia chantunala dal Grischun perditgas. Communablamain cun ina gruppa dal Club alpin franzos era l’um en la vegliadetgna da 68 onns sa rendì la dumengia en damaun da la chamona dal Kesch sin il Piz Kesch. Lura ha el bandunà la gruppa per descender il piz en direcziun dal depot da skis. Sin quest tschancun è el crudà 200 m dad ina paraid-crap giu. In skiunz da turas che sa chattava medemamain en il depot da skis ha prestà l’emprim agid. La media da la Rega ha dentant stuì constatà la mort dal disgrazià. Las lavurs da salvament èn vegnidas sustegnidas dal Club alpin svizzer Bernina. La Polizia chantunala supplitgescha persunas che san far indicaziuns davart l’accident da s’annunziar tar la Polizia chantunala a Samedan (081 257 64 50). Il lieu da l’accident mortal al Piz Kesch.

A l’entschatta da la ­pandemia aveva jau 17 onns – ussa hai jau prest 20. Jau sun pia daventada creschida durant il temp da corona. Jau ma regord anc bain dal venderdi da mars avant prest dus onns. Gist turnada d’ina emna da project a Bienna, hai jau ­retschavì la novitad che la scola vegnia serrada l’emna che suonda. Quai pareva fitg surreal en quest mument. Ussa ma pari che quest di è stà avant ­decennis. A l’entschatta era l’entira chaussa en in curius senn anc aventurusa. Jau aveva l’impressiun d’esser per l’emprima giada involvida en insatge che pertutga l’entir mund. Igl era l’em­prima giada che mia vita e mes plans eran vegnids mess cumplettamain sutsura. Jau pensava che tut vegnia bainspert ad esser passà. Quai n’è betg capità. Svelt è la pandemia daventada il tema numer 1 per smalltalk e discussiuns pli lungas. Suenter avair gì da scriver in ‹text davart corona› en rumantsch, tudestg, englais e franzos en scola aveva jau definitivamain avunda da la tematica. Durant il temp da homeschooling hai jau savens pensà al proverbi «Sei vorsichtig mit deinen Wünschen, sie könnten in Erfüllung gehen». N’aveva jau betg giavischà d’avair dapli temp liber, dapli temp per mia lavur da matura? Jau vuleva era adina ina giada avair scola da chasa anora, simplamain per savair co che quai è. L’onn avant n’era jau betg stada a chasa a mes anniversari pervia d’in viadi da studi ed aveva giavischà da pudair festivar il proxim onn a chasa. Da mes 18avel natalizi era jau lura propi a chasa – dapli a chasa che spetgà. Savens audan ins ch’ils giuvenils e las giuvenilas sco jau pateschian il pli fitg da las restricziuns. Jau crai che quai constettia bain, dentant mo per part. Sche jau udiva da las temas existenzialas da ­fatschentas u da geniturs cun uffants pitschens che stuevan lavurar da chasa ­anora, aveva jau schleta conscienza. Jau aveva schleta conscienza d’avair en quella situaziun il sentiment da betg vulair manchentar insatge. Cunquai ch’ins ha en mia vegliadetgna anc pli paucas obligaziuns, aveva la giuventetgna pli probabel era pli pauc quitads. Da l’autra vart constatti bain ch’ins fa en quella vegliadetgna experien­tschas per la vita che na sa laschan betg spustar. Per ils uffants pitschens n’è per part forsa gnanc sa midà uschè bler, uschè ditg ch’els ed ellas pudevan anc termagliar cun vischins u fragliuns. Glieud creschida stueva durant il lockdown era spustar termins, quels sa laschavan però savens prender suenter. Al cumenzament era jau trista che blers eveniments, sin ils quals jau m’era gia legrada daditg, èn vegnids stri­tgads. Mes viadi da matura n'ha per exempel betg gì lieu en la medema furma. Cun il temp è la situa­ziun dentant daventada bunamain normala per mai. Senza corona avess jau franc vivì ils davos dus onns cumplettamain auter. Ma tut na fiss segir betg exnum stà meglier u pli bel. En mintga cas hai jau ussa in’istorgia che jau poss raquintar in di a mes biadis ed a mias biadias. A l’entschatta da la pandemia aveva jau 17 onns – ussa hai jau bainbaud 20. Laura Schütz ha terminà il gimnasi la stad passada. Actualmain fa ella in onn intermediar, durant il qual ella lavura era sco redactura tar la FMR. Foto mad

A prà cun il tema principal da la sessiun – la forza idraulica – ha la presidenta dal Cussegl grond, Aita Zanetti (AdC) avert la sessiun da favrer cun intginas ponderaziuns davart la muntada da l’aua per il Grischun. «Il diever da l’aua tras la publicitad è da muntada decisiva. Quai è stà uschia en il passà e vegn er ad esser uschia en il futur», ha Aita Zanetti ditg en ses pled d’avertura per la sessiun da favrer dal Cussegl grond. La presidenta ha fatg al­lusiun al provediment d’aua sco incumbensa dal maun public. A sias uras procurava la vischnanca per il provediment d’aua enfin tar il tgiern dal bigl. Betg mo l’aua en ils bigls communals, mabain era la sauaziun dals prads eri ina chaussa publica che vegniva reglada tranter maun public e privats. «Aua è in bain communabel» ha Zanetti ditg. «Il Grischun è enconuschent per sias bleras funtaunas cun ils pli differents minerals. Ultra dals aspects economics ha l’aua inspirà picturs e poets sco per exempel Giovanni Segantini cun la matta che baiva giu dal tgiern.» Aita Zanetti ha cità per la fin da sias pondera­ziuns ina passascha da l’En or dal cudesch ­«Gebrauchsanweisung für das Engadin» da l’autura da Sent Angelika Overath. L’autura menziuneschia en quest connex era l’ovra idraulica da Scuol ed il comité cunter la construcziun da questa ovra ch’è sa furmà il onns 1950. «Quella gruppa era da l’idea ch’i na saja oz, en il temp da la forza atomara, betg pli necessari da ruinar la natira cun lais da fermada e cun ovras electricas. Ed ozendi vala la forza idraulica sco electricitad verda» Cun tractar la missiva da la regenza davart la strategia chantunala concernent la forza idraulica vegnia il Cussegl grond a decider las proximas uras da la sessiun co proceder en il futur cun la forza idraulica. Energia, Covid, luf, sbuvadas e regiuns linguisticas En la sessiun da favrer dal Cussegl grond vegnan discutads blers differents temas. Set incumbensas e nov dumondas figureschan sin il plan da lavur dals proxims dus dis. Sper l’infurmaziun davart la situaziun actuala dal coronavirus e las decisiuns davart las mesiras chantunalas, discutescha il parlament surtut davart las propostas da la regenza areguard la strategia chantunala da la forza idraulica. Plinavant vuless deputà Gian Derungs (AdC, Lumnezia) savair da la regenza co ch’ella vul proceder cun las sbuvadas che vegnan constatadas en Val Lumnezia. Il Cussegl grond vegn ultra da quai a discutar ina incumbensa da fracziun da Gian Michael (AdC, Schons) pertutgant las consequenzas dals animals da rapina per l’agricultura. Deputà llario Bondolfi (AdC, Cuira) ha lantschà la discussiun concernent la represchentanza commensurada da tuttas trais regiuns linguisticas en cumissiuns ed auters gremis chantunals. Per quest intent ha Bondolfi inoltrà ina incumbensa. (fmr/mg)

La regenza ha respundì en l’ura da dumondas a duas dumondas pertutgant il diever da la lingua rumantscha – en connex cun la marca «graubünden» ed en connex cun il nov med d’instrucziun da rumantsch Mediomatix. Martin Gabriel/FMR Il schef dal departament d’educaziun cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini, ha accentuà che l’Uffizi da scola populara e sport na fetschia betg midadas dal num graubündenSport. Tar la marca «graubünden» ha Parolini ditg che l’entira correspundenza regulara dal chantun che sa drizzia a l’entira populaziun vegnia fatga en trais linguas. La marca «graubünden» saja vegnida introducida l’onn 2003 sco instrument da marketing per il Grischun ed en situaziuns da marketing vegnia la noziun «graubünden» duvrada cun il pled tudestg. Deputada Cornelia Märchy-Caduff ha vulì savair co ch’i stettia cun il med d’instrucziun da rumantsch Mediomatix en rumantsch grischun per las scolas da Domat, Trin e Cuira? En connex cun la preschentaziun da Mediomatix en las medias, il schaner passà, na saja il rumantsch grischun betg vegnì numnà. Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha respundì che l’Uffizi chantunal per scola populara e sport haja consultà l’atun 2021 las direcziuns da scola da las scolas da Domat, Cuira e Trin e sclerì ils basegns per las classas bilinguas. I na saja betg previs da producir il med didactic Mediomatix en rumantsch grischun.

Durant la debatta da Covid-19 da mesemna en il Cussegl grond hai dà blers pleds da laud ed engraziament per la lavur da la regenza. E da l’autra vart – da vart da la regenza – è vegnì engrazià al Cussegl grond ed a la populaziun. Malgrà grondas expensas pon ins quintar cun in resultat positiv en il quint chantunal 2021. Bleras deputadas e deputads han vulì metter in accent final tar il tema pandemia. Igl è gea era stà ina tematica e discussiun engraziaivla per deputadas e deputads en vista al cumbat electoral. Il cusseglier guvernativ Peter Peyer ha ditg ch’i saja d’esser precaut: «Quest mardi avain nus anc gì 700 infecziuns novas en il Grischun.» I dettia en Svizra anc bleras entradas en ils ospitals ed er mortoris en consequenza dal coronavirus. Peter Peyer ha era avertì: «Ina gronda quota d’infecziuns ha per consequenza ch’i dat mutaziuns dal virus». Il president da la regenza Marcus Caduff ha ditg en il plenum che la pratica cun las indemnisaziuns per cas da direzza haja funcziunà bain en il Grischun. Quai malgrà ch’il Cussegl federal haja decis pir il december 2021 da reactivar il program per cas da direzza per la segunda mesadad da l’onn. Marcus Caduff: «La regenza ha decidì a basa da la novitad da Berna da pajar indemnisaziuns per ils davos trais mais dal 2021. A tuttas interpresas ch'han pudì far valair dad esser – tenor ordinaziun – uschenumnads cas da direzza, avain nus pudì consentir in sustegn finanzial. E la regenza ha decidì da pajar en il mender cas or da la cassa chantunala, sche la Confederaziun na pajass betg sia cumpart.» En la sessiun d’avrigl vegn il Cussegl grond a s’occupar cun il messadi davart l’ordinaziun nova per cas da direzza. Quella prevesa pajaments pli restrictivs en l’avegnir. Il Cussegl grond è vegnì infurmà tge structuras da la pandemia ch’il chantun vul mantegnair. Tenor la regenza duain ils letgs da tgira intensiva per pazients da Covid-19 vegnir mantegnids en pichet. Er l’organisaziun e l’infrastructura da basa è finanziada per 2022. Per l’onn proxim sto la regenza preschentar in credit d’impegn al Cussegl grond. «Nus avain sustegnì tuttas interpresas che nus avain pudì dar support finanzial nà da lur dretg sco cas da direzza» Marcus Caduff, president da la regenza Tenor cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è l’obligatori da mascras en las scolas popularas «tempi passati». Per in tschert temp saja dentant anc necessari che la magistraglia portia las mascras. Novitads positivas ha Jon Domenic Parolini gì per las occurrenza da cultura: «En il Grischun vegni finalmain puspè a dar quest onn occurrenzas grondas.» Il Grischun vegnia a tegnair sidretg las mesiras da sustegniment per la cultura enfin la fin da l’onn 2022. A mantegnair vegnia il chantun er il sistem da monitoring da las auas persas per diagnostitgar ina preschientscha eventuala dal coronavirus. «Ina gronda quota d’infecziuns en la populaziun ha per consequenza ch’i dat mutaziuns dal virus» Peter Peyer, cusseglier guvernativ La pandemia ha custà al chantun l’onn 2021 circa 85 milliuns francs. Il schef da finanzas chantunal, cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha mess en vista al Cussegl grond in bun quint annual 2021. «Malgrà che nus avain investì fitg blers daners en la pandemia l’onn passà, avain nus stuì pajar be ina cumpart da tut quels sustegniments ord l’atgna cassa. Las investiziuns pervi da la pandemia èn supportablas ed il quint provisori dal 2021 na vesa betg or uschè mal», ha ditg Christian Rathgeb mesemna en la sala dal Cussegl grond.

Capuns e maluns e plain in pigna – Quai èn bain ils classichers da la cuschina grischuna che tuttas e tuts enconuschan. Però co statti cun «bütschella» u la «liongia cun ossa»? Il patrimoni culinaric da la Svizra è ritg e dapi l’onn 2004 tgira l’uniun ina bella pagina d’internet cun spezialitads or da tuts il 26 chantuns da la Svizra. L’attractiv da quella pagina d’internet è che era spezialitads main enconuschentas èn numnadas qua, sco per exempel il Bassersdorfer Schüblig (ina liongia) u la cuschaula da Friburg (in paun cun safran). E lura pon ins era filtrar las spezialitads tenor il chantun Grischun, uschia per exempel la «bütschella», in paun radund da farin’alva cun rosinas e springì cun zutger. Savevas Vus che quest paun ha differents nums en il Grischun: Per exempel «Pitta», lura en parts da l’Engiadina “Bütschella” u en l’Engiadina Bassa “Pan dultsch”. In’auter num rumantsch è era la «leventada». L’emprima giada numnà vegn la «bütschella» avant 400 onns. Ins emprenda era sin questa pagina interessants fatgs da l’istorgia, per exempel che farin’alva è ditg stada in luxus en il Grischun e stueva vegnir importada da l’Italia. Perquai è la «bütschella» ditg be vegnida mangiada dis festivs. La pagina è da chattar sut www.patrimoineculinaire.ch

L’Allianza dal Center ha nudà la fin da l’emna passada in bel success a chaschun da las elecziuns dals parlaments da las citads da Turitg e Winterthur. L’Allianza grischuna discurra da signals ordvart positivs per l’entira partida e la finamira da persvader cun program e persunal era la populaziun urbana. Ina novitad da las elecziuns communalas da la citad da Turitg è ida in zichel a perder. Ch’igl è numnadamain reussì a l’Allianza dal Center da turnar cun sis sezs en il parlament communal da Turitg. Avant quatter onns aveva la PCD anc pers sia entira represchentanza en il parlament da la citad. Sut nova bandiera e communablamain cun l’anteriura PBD ha l’Allianza surpassà en intgins circuls electorals da la citad la cumpart da 5% da las vuschs. Ina cumpart pretendida per entrar en il parlament da Turitg. L’Allianza occupa en il parlament da nov 6 dals 125 sezs. En ses rapport d’elecziun scriva SRF da l’Allianza dal Center sco victura dascusa da las elecziuns dal parlament da la citad da Turitg. Winterthur ha medemamain elegì la fin da l’emna passada ses parlament communal. Cun in maletg sumegliant sco a Turitg, las partidas dal pol PS e PPS perdan, e las partidas dal mez gudognan e tranter quellas era l’Allianza dal Center. Satisfacziun en il Grischun Ils resultats da l’Allianza en las duas citads dal chantun Turitg n’èn betg stads tschelads a l’Allianza grischuna. Kevin Brunold che presidiescha la partida communablamain cun Aita Zanetti ha gì grond plaschair dal resultat da la partida en las duas citads. «Quai è in bun signal che fa curaschi.» Il president da l’anteriura PCD svizra, Gerhard Pfister, ha regularmain fatg reclama per la fusiun cun la PBD cun l’argument ch’i saja impurtant da pledentar votantas e votants en las citads ed aglomeraziuns svizras. Apparentamain para quai da funcziunar, almain en ina emprima runda a Turitg. Da l’opiniun che la fusiun haja gidà l’Allianza da reussir a chaschun da las elec­ziuns communalas da Turitg e Winterthur è era il politolog Clau Dermont. «Persulas han las partidas pitschnas fadia da surmuntar l’obstachel da 5% da las vuschs en la citad da Turitg.» Reussir en ils chantuns ferms Era per il cusseglier naziunal da l’Allianza dal Center Martin Candinas èn ils signals da la fin d’emna a Turitg e Winterthur impurtants. «Nus avain adina ditg da stuair reussir en ils gronds chantuns da la Svizra, numnadamain a Turitg, a Berna, en l’Argovia ed en il chantun Vad.» Betg main che 92 da las 200 cusseglieras e cussegliers naziunals derivan da quels quatter chantuns. «Senza fusiunar ed augmentar la preschientscha en quests chantuns restain nus ina partida che represchenta sulet las regiuns perifericas.» Il cusseglier naziunal grischun è conscient che gliez na tanscha betg per tegnair il sez da l’Allianza en il cussegl federal. E che la cussegliera federala Viola Amherd ristga dad ir anticipadamain en pensiun suenter las proximas elecziuns naziunalas. Il mars en il chantun Berna Il proxim test per l’Allianza succeda ils 27 da mars 2022 a chaschun da las elecziuns da regenza e parlament en il chantun Berna. Per il politolog Clau Dermont n’èn quellas dentant betg uschè captivantas sco las elecziuns grischunas dal matg 2022. En il chantun Berna era l’anteriura PBD bain represchentada e la PCD strusch existenta. «Il persunal che stat a disposiziun en il chantun Berna è bunamain il medem.» En il chantun Grischun èn dentant duas partidas fermas s’unidas tar l’Allianza dal Center e vitiers vegnan anc las novas reglas da gieu per las elecziuns dal parlament grischun. Signals positivs almain quai che pertutga las preparativas per las elecziuns chantunalas dal matg 2022 po Kevin Brunold annunziar. «Nus sentin blera prontadad da candidar per l’Allianza dal Center.» Il copresident da la nova partida burgaisa è da buna speranza da reussir a chaschun da las elecziuns da la primavaira. Tant pli, sch’ils signals da la Bassa dattan curaschi.

Als 13 da favrer ha pudì votar la populaziun davart il project da votaziun per il sustegn finanzial da medias. La popula­ziun è stada divida en adversaris ed aderents. Ils ins han crititgà che la politica sustegnia cun daners da taglia editurs privats che possedan gia milliuns, ils auters che la politica pericliteschia l’independenza da las medias. In magazin che sa finanziescha per la gronda part sez, è il magazin online «Republik». El è finanzià en emprima lingia cun contribuziuns da sias lecturas e lecturs e n’è usche per exempel betg dependenta dad entradas da reclama. Ils iniziants empermettan perquai che la «Republik» saja in magazin independent. La necessitad d’in tal magazin vesevan els tranter auter perquai che las grondas chasas edituras svizras hajan negligì il schurnalissem e res­guardian memia pauc la separaziun tranter publicitad e text redacziunal. Questa tenuta tgira dentant era per critica da vart da las medias «tradiziunalas». Uschia din ellas che la «Republik» na resguardia betg adina tut las reglas schurnalisticas, che la sensaziun da l’istorgia va a cust dals fatgs u che la «Republik» na saja betg adina objectiva en ses artitgels. Questas criticas vesan ils ini­ziants dentant sco indizi che la «Republik» haja pudì sa posiziunar en il martgà da medias e ch’ella vegnia prendida serius. Quai mussan era las cifras. Il magazin online che vegn publitgà dapi ils 14 da schaner 2018 aveva a la fin da l’emprim onn enturn 22 000 abunents. Entant è creschì il dumber per la fin dal 2021 sin 29 000 che pajan ina contribu­ziun mensila u annuala. Sut www.republik.ch sa po mintgina e mintgin sasez far si’opiniun davart la «Republik». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Insatgi da nossa scola a Moosseedorf ha gì l’idea gloriusa d’offrir il rom facultativ «cuschinar» per ils uffants da la segunda e terza classa. Primara. E jau curaschusa sun stada pronta da surprender las lecziuns ch’han lieu la mesemna mezdi. La mesemna suentermezdi hai jau gea liber, ha, ha, ha! Damai, ditg e mess vi ils spaghettis. Ma jau hai fatg il quint senza l’ustier: Spaghettis n’è betg il menu ideal. Mintgin dals nov pitschnins sto avair da far insatge, uschiglio regna il caos. Quel regna soviso. S’imaginai, ils uffants bernais van in onn pli baud a scola. Mes cuschinunzs curts han damai mo set ed otg onns! Lura faschain nus halt fajitas. Dus taglian peperoni, dus spaletschan las gurcas, dus fan ina sosa cun avocado ed ina cun quarc e las pli grondas (quellas che vegnan cun il chau sur la platta da cuschinar) pon brassar il pulaster. Enfin che nus mangiain, èsi quasi l’ina. E la lecziun finescha en ina mes’ura. Vul dir: Spert, spert, mangiar e lura lavar giu ruckzuck – uschè bain sco ch’i va. In na va betg uschè bain. Entant che las bravas mattas lavan giu e mettan a lieu la vaschella, sponda in buob il sirup e dus auters curran suenter in l’auter per dar schleppas cun il sdratsch. Jau dun trais taifels – tge che gida mo tschintg minutas. Pruvain cun tschigulatta – quai gida adina. Ma ils uffants èn in pau dischillus. Il rom ha num uffizialmain «ADS – Angebot der Schule Kochen/Backen». Els han interpretà quai sco «cuschinar E far turtas». Els lessan uss far turtas. Ma il temp è gia passà. Faschain halt la proxima giada… «Ina turta da carottas?» – «Ina Schwarzwälder?» e «Pizza!». Jau propon muffins e schuppa da bustabs (ha, il past il pli pedagogic ch’i dat). Ma Mohamed recloma:«Ou na, schuppa da bustabs n’hai jau betg gugent!» Qua hai jau natiralmain ditg la frasa che tuts din ad uffants che na vulan betg mangiar quai che vegn sin maisa: «Cler, mes chars, lura faschain nus halt chicken nuggets.» – Dream on! Nossa scola stuess esser in pau pli transparenta e dar in auter num al rom facultativ. Numnadamain: «ADHS – Kinder kochen». U forsa «ADHS Kinderkochen». Dal rest: ADHS na fiss gnanc uschè dasperas. Minimum dus da mes cuschinunzs han uffizialmain questa diagnosa. In auter è quasi in scheni matematic – però precis il cuntrari en situaziuns socialas. Ma betg mo ils buobs: Ina matta va da terapia a terapia per curar sias agressiuns e duas autras pon para gia consumar da tuttas sorts medias, uschè ch’ellas raquintan mo da Tiktok e Squid Game. «E tge che jau vulev’anc dir», di Lara (senza diagnosa) cur ch’ella turna en cuschina suenter che jau hai tramess a chasa tuts. Jau pens – oha, tge vegn uss pomai? Ma ella leva mo dir: «Jau hai in chaval.» Chatrina Josty-Kreuzer viva e dat scola en il chantun Berna. Chatrina Josty

Prest 20 onns è Anna Pia Maissen stada directura da l’Archiv da la citad da Turitg. La fin da mars va Anna Pia Maissen, ch’è creschida si a Cuira, en pensiun. La FMR ha fatg ina visita a la directura partenta che ha cumenzà a l’archiv avant passa 30 onns. Cun in egl da tristezza ed in egl da legria bandunia ella l’archiv municipal da Turitg, ha Anna Pia Maissen ditg: «Jau sun trista da stuair bandunar la professiun da mes siemis. Da l’autra vart ma legrel jau d’esser en il futur mes agen capo.» Anna Pia Maissen è entrada l’onn 1990 sco collavuratura scientifica en l’archiv da la citad da Turitg. Pli tard è ella daventada manadra da partiziun e part da la direcziun da l’archiv. E l’onn 2003 è ella vegnida elegida sco directura. In sigl en l’aua fraida saja la lavur d’archivara stada l’emprim temp sco collavuratura. Il sguard enavos dettia dentant blera satisfacziun, forsa er perquai che sia lavur l’haja interessada e sfidada en tuttas fasas. Anna Pia Maissen è stada l’emprima dunna e l’emprima Ruman­tscha sco directura da l’archiv, e quai a Turitg: «Mia decleraziun da lezzas uras, ch’il dialect dal Grischun saja uss halt il nov dialect turitgais ha generà gronda ilaritad.» FMR: En pliras gasettas turitgaisas han ins pudì leger che Vus surdettias a Vossa successura in archiv en in stadi excellent, ma dasperas era in team da collavuraturas e collavuraturs che bleras superiuras u supe­riurs prendessian fitg gugent? Anna Pia Maissen: Gea, en mintga cas poss jau dir cun luschezza, che jau surlasch in bun archiv cun in team fitg motivà a mia successura. Igl è in archiv modern che dispona d’in enorm potenzial da svilup. Sper l’archiv analog essan nus vidlonder da realisar l’archiv digital. E quai è actualmain la sfida principala per tut ils archivs publics. L’archiv analog e l’archiv digital han differents terms da temp. Nus stuain conservar infurmaziuns impurtantas a lunga vista e la furma digitala en quest format sa mida d’in cuntin e viva forsa tschintg onns. Nossa incumbensa è da chattar ina schliaziun tranter quels dus pols. È quai pussaivel u betg? E co? Questas dumondas occupeschan nus. Tge è il bel vi da la lavur? Cur che jau hai cumenzà a lavurar qua en l’archiv na devi nagina furmaziun per questa professiun en Svizra. Che jau sun daventada archivara è stà ina casualitad. Jau aveva gist terminà mia lavur tar l’administraziun federala en l’Uffizi federal per fatgs da fugitivs a Berna. Mes professer da doctorat che lavurava per cas da quel temp sco vicedirectur en l’archiv municipal da Turitg m’ha dumandà da gidar cun in’exposiziun. Quai hai jau fatg, ed or da duas emnas èn daventads dus mais, dus onns ed uschia vinavant. Jau ma regord: Mes emprim temp sco archivara è stà ina sfida enorma, essend che jau na saveva betg tge far. Las archivalias dal scrivant da la citad eran dentant uschè interessantas che jau hai bunamain emblidà d’archivar quellas. Gea, ed areguard las premissas: Cur che jau hai cumenzà qua, era l’unica premissa dad esser istoriografa. Oz dovri supplementarmain ina furma­ziun en scienza d’infurmaziun ed in’affinitad per l’informatica. Ina premissa explicita è plinavant ch’ins na saja betg in tip da collectader – ins sto metter clers cunfins tranter interess ed effizienza. L’archiv da la citad da Turitg è il pli grond archiv communal en Svizra. Tge accents avais Vus mess sco directura ? Per mai èsi stà impurtant da tegnair pass cun ils svilups tecnics che pertutgan nus tuts. Per exempel la digitalisaziun. En quest senn avain nus derasà sco in dals emprims archivs svizzers las metodas internaziunalas per la gestiun da documents entaifer l’administraziun. Il pli fitg a cor a mai è stà da posiziunar l’archiv sco center de prestaziun ed engaschi per noss servetschs, insumma per il servetsch public. L’archiv sto esser uschè avert sco pussaivel per noss public, la sava per entrar sto esser uschè bassa sco pussaivel e la transparenza en nossas decisiuns maximala tenor las leschas. Quai è la meglra publicitad per in archiv. Da realisar quai ha fatg grond plaschair. Voss bab, l’enconuschent professer Alfons Maissen è stà in passiunà collectader e perscrutader dad usits e tradiziuns en il Grischun. El ha era realisà il Museum Regiunal Surselva a Glion e documentà millis da chanzuns popularas rumantschas. Avais vus ertà dal bab l’interess per l’istorgia e per il collectar? (ri) Il regl de collectar n’hai jau strusch ertà da mes bab. Cun collectar na vegn ins numnadamain betg lunsch sco archivara. Na, jau schess plitost che jau sun vegnida socialisada da mes bab. Tge che jeu hai per franc emprendì dad el è d’avair mirveglias e d’avair interess per tut quei che stat davos noss texts ed objects. Jau hai emprendì da mes bab che documents scrits ed objects èn plain vita. Ch’els èn mussaments da vita, da fantasia, da scienza, da lavur ni bella vita, da fortuna e calamitads. Adina han carstgauns chattà expressiuns da vita en scrittiras, en guaffens, en instruments, en utensils. Ed or da tut quai pon ins emprender fitg bler. Jau crai che quai saja l’ierta la pli impurtanta da mes bab. Ins sto mantegnair la mirveglia ed il gust da viver e da scuvrir. Senza quai è la vita grischa. Ed jau vuless che la vita sa preschentia en colurs traglischantas e carmalantas. Tge document en l’archiv è per Vus persunalmain il pli interessant? Cun 24 kilometers actas èsi natiralmain fitg difficil da far ina schelta. Ma, jau ves adina puspè novas chaussas interessantas. I dependa era da quai ch’interessescha la communitad gist en il mument. Actualmain è la discussiun davart rassissem en il focus. Tge munta quai oz, sch’ina chasa a Turitg ha per exempel num «Zum kleinen Mohren»? Damai: Jau n’hai betg in document preferì. Per mai è la valur da l’infurmaziun impurtanta. Saja quai in contract or dal 10avel tschientaner ubain in document dal 21avel tschientaner. Tge di quest document a nus, en tge connex? Tge munta quai p.ex. sche nus chattain adina pli blers decrets dal 18avel tschientaner che scumondan da batlegiar? Quai vul dir che tut ils scumonds n’han gidà nagut. Questa constataziun dat interessantas infurmaziuns davart la situaziun sociala da quest temp. Vus giais en pensiun bainprest. Cun tge plans? (ri) Jau chal cun il ferm plan da chalar da far plans, strategias e concepts. L’emprim da tut vuless jau giudair in pau d’esser libra da tuttas incumbensas. Cler che jau vegn a ma fatschentar cun ina chaussa u l’autra. En l’archivistica vuless jau restar activa sin champ internaziunal, forsa puspè scriver in artitgel u l’auter. E finalmain ma vuless jau puspè deditgar a las tecnicas da far gravuras che jeu hai emprendì a la scola d’artisanadi a Turitg. Quai dovra temp ed indrizs. Per tut quai ha mancà la peda. E sch’i dat in u l’auter project interessant che splunta, lura na vegn jau probablamain betg a dir na. Il pli grond archiv communal da la Svizra L’archiv da la citad da Turitg n’è betg mo il pli grond archiv communal da la Svizra. El è il tschintgavel grond archiv da la Svizra insumma. Sias actas han ina lunghezza da 24 kilometers. L’archiv exista dapi il 1798. Las archivalias cumpiglian la citad da Turitg e las 19 vischnancas a l’ur che appartegnan oz a la citad. Er ils cudeschs dals burgais da temp tardmedieval ed ils registers paro­chials dapi la refurmaziun èn archivads sut il tetg da l’archiv municipal. Il pli impurtant inventari d’archivalias èn dentant las actas da las autoritads da la citad da Turitg dals davos passa 200 onns. L’archiv è suttamess al departament presidial da la citad da Turitg. La directura Anna Pia Maissen è dapi il 2003 directura da l’archiv. Turitg Anna Pia Maissen va en pensiun sco archivara municipala La fin da mars va Anna Pia Maissen, l’emprima dunna e Ruman­tscha ch’è stada a la testa da l’archiv da la citad da Turitg, en pensiun. «Jau sun trista da stuair bandunar la professiun da mes siemis. Da l’autra vart ma legrel jau d’esser mes agen capo en il futur.» L’ istoriografa Anna Pia Maissen ha cumenzà l’onn 1990 en l’archiv municipal sco collavuratura. L’onn 2003 è ella vegnida elegida dal Cussegl da la citad sco directura da l’archiv. «Jau poss dir cun luschezza che jau surlasch in bun archiv cun in team fitg motivà a mia successura. L’archiv da la citad da Turitg n’è betg mo il pli grond archiv «communal» en Sviztra, mabain tutga insumma tar ils tschintg pli voluminus archivs en Svizra. La FMR ha visità Anna Pia Maissen en ses biro en la chasa istorica al Neumarkt 4 e discurrì cun ella davart ses temp sco directura e davart il svilup da l’archiv da Turitg cun 24 kilometers actas. Pagina 2

En sia columna dals 18 da favrer scriva Ursicin G.G. Derungs davart l’Europa da l’ost en il tschientaner passà ed en ils davos 20 onns. El numna la «teoria da Stalin d’in communissem en ina tiara», basa da l’Uniun da republicas socialistas sovieticas (URSS) fundada 1922. Lezza n’era dentant betg in pajais, mabain l’uniun da plirs pajais, pia in imperi. Ils principals commembers eran la RSS russa e la RSS ucranaisa. L’autur fa endament l’agressiun da Hitler cunter l'URSS 1941. Lezza e ses alliads, t. a. ils USA, han surventschì la Germania l'onn 1945; l’URSS è lura s’augmentada cun trais RSS balticas e cun in toc Ucraina. Stadis da l’Europa da l’ost èn vegnids «republicas popularas» communistas. Il 1949 han ils USA, cun auters pajais da l’occident, fundà l’Organisaziun dals pajais da l’Atlantic nord (per englais NATO) per garantir la libertad e la segirtad da tut ils stadis commembers cun mezs politics e militars e per stgaffir in urden paschaivel, gist e stabel. L’autur punctuescha ch’i sa tractava d’ina «cunterpaisa dalla Russia sovietica». Da matg 1949 è naschì il Patg da Varsovia cun ils stadis communists, ma senza la Jugoslavia da Tito. Cun la fin da l’URSS 1991 èn sias RSS vegnidas independentas e las «republicas popularas» democraticas. Il patg da Varsovia è svanì 1991. L’anteriura RSS russa è pia vegnida la Federaziun russa, cun 17 098 246 km², il stadi il pli vast dal mund, cun ina populaziun da var 144 milliuns. Ses president, Vladimir Vladimirovitsch Putin, ha pruvà e prova da derasar sia influenza a disfavur dals pajais limitrofs. Il 2014 ha’l annectà la Crim, ina regiun autonoma da l’Ucraina. Perquai han plirs pajais da l'Europa da l’ost giavischà da vegnir commembers da la NATO, t. a. Estonia, Lettonia, Lituania, Pologna, Republica tscheca e Rumenia. Era l’Ucraina less vegnir commembra da la NATO per restar in pajais democratic da l’Europa. Quai è ses dretg, tant pli che la Russia na respecta betg ils cunfins renconuschids dal dretg internaziunal. En l’ediziun gia citada da La Quotidiana scriva Lea Suter, presidenta da l’uniun Forum per la cultura da pasch (Glion), che Putin «havess mustgas d’occupar militaricamein il stadi vischinont Ucraina» (p. 5). Lezza giavischa da vegnir er ella commembra da la NATO. Putin n’accepta betg quai ed ha concentrà passa 100 000 schuldads cun armas modernas enturn l’Ucraina, per far squitsch e forsa lura attatgar. Quai fa endament il fomaz da 1932/33 menziunà dad Ursicin G.G. Derungs: lezza giada ha Stalin duvrà quell’arma cunter il pievel da l’Ucraina. Il president Joe Biden n’è betg in nov Edgar Hoover, mabain in democrat che vul gidar ses alliads democratics. Quai ha num «solidaritad». Sche Putin cun sias armas attatga il pievel ucranais, lura vegn lez segir a sa dustar.

Capuns e maluns ed in plain in pigna – quai èn bain ils classichers da la cuschina grischuna che tuttas e tuts enconuschan. Però co statti cun «bütschella» u la «liongia cun ossa»? Il patrimoni culinar da la Svizra è ritg e dapi l’onn 2004 tgira in’uniun cun quel num ina bella pagina d’internet cun spezia­litads or da tuts il 26 chantuns da la Svizra. L’attractiv da quella pagina d’internet è che era spezia­litads main enconuschentas èn numnadas, sco per exempel il Bassersdorfer Schüblig (ina liongia) u la «cuschaula» da Friburg (in paun cun safran). E lura pon ins era filtrar las spezialitads tenor chantuns, p.ex. tenor il chantun Grischun, uschia cumpara er la «bütschella», in paun radund da farin’alva cun ivettas e springì cun zutger. Savevas Vus che quest paun ha differents nums en il Grischun: Per exempel «pitta», lura en parts da l’Engiadina «bütschella» u en l’Engiadina Bassa «pan dutsch». In’auter num rumantsch per quest paun è era la «leventada». Documentada l’emprima giada è la «bütschella» avant 400 onns. Ins emprenda sin questa pagina damai interessants fatgs davart l’istorgia, per exempel che farin’alva è ditg stada in luxus en il Grischun che stueva vegnir importada da l’Italia. Perquai è la «bütschella» ditg be vegnida mangiada a dis festivs. La pagina è da chattar sut www.patrimoineculinaire.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La Giuvna partida populara svizra dal Grischun ha dus novs commembers da suprastanza. A la radunanza online da la dumengia vargada èn Gieri Flurin Darms da Glion e Ružica Pavič dad Igis vegnids eligids per ils dus commembers demissiunants Marco Kalberer e Jasmin Roffler. Vinavant èn suprastanza restan il president Sandro Schmid sco er Vanessa Michael e Marco Ruchti. A la radunanza èsi vegnì rapportà da l’onn da fatschenta 2021. Il program da la partida pils onns 2022 enfin 2026 è vegnì adattà a las midadas sociopoliticas dals ultims quatter onns, senza sviar dals temas cumprovads, numnadamein las stentas a favur da la libertad, l’idependenza e la responsabladad persunala. En l’avegnir vul la partida sa focusar sin ils temas centrals.

Il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna ha sustegnì il davos onn projects en l’import da totalmain 19,5 milliuns francs – tranter auter era projects en il Partenz ed en Engiadina. Tenor il president dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna, anteriur cusseglier federal Hans-Rudolf Merz, è il 2021 stà in onn da grond success per quell’organisaziun. Tala è sa mussada – sco gia tar la fundaziun 1940 – era l’onn passà sco ina resposta sin la crisa. Contribuì a la finanziaziun restanta 149 vischnancas e corporaziuns han survegnì 2021 agid dal Padrinadi svizzer. En tut èn 19,5 milliuns francs vegnids mess a disposiziun per la finanziaziun restanta da blers projects. Spezialmain han ins pudì sustegnair provediments d’aua, scolas, vias, construcziuns da protecziun e finanziaziun da mantegniment ed economisaziun dad alps, tut mesiras che servian tant a la tgira dal singular mund muntagnard sco era a la protecziun dal clima e da la natira. Legraivel è che las entradas èn era creschidas durant il segund onn da la pandemia a totalmain 22,4 milliuns francs grazia a donaziuns da fauturs, fauturas, chantuns, vischnancas e surtut dad instituziuns privatas. Ulteriuras entradas derivan da diversas publicaziuns dal Padrinadi. Sustegn en il Partenz ed en Engiadina Profità da l’agid han plirs chantuns muntagnards. Uschia era il Grischun. La vischnanca da Luzein en il Partenz ha instradà gia avant onns la meglieraziun totala cun custs da 20,4 milliuns francs. Il project po vegnir sustegnì dal Padrinadi cun 125 000 francs annualmain vi dals custs restants, ed ina contribuziun da 100 000 francs è gia vegnida concedida. Renovada vegn era la Chasa da dimora per emprendists en Engiadina a Samedan. Quella dat albiert a 60 emprendists ed emprendistas che ston bandunar lur vitgs durant la scolaziun professiunala. Gia ha il Padrinadi dà ina contribuziun persuenter or da ses fond da scola. Ulteriurs meds èn vegnids segirads sco finanziaziun restanta tar expensas totalas da 4,5 milliuns francs. Grev onn per il secretariat Per il secretariat – timunà da Barbla Graf – saja 2021 stà in onn difficil pervia da la pandemia corona e causa ils engaschis divers da biro e da homeoffice anora. Ma il secretariat haja dumagnà – tenor il parsura – stupent ses pensum. (fmr/gc)

Vus avais da cuschinar per voss uffants, ma n’avais nagin’idea tge prender or da la stgaffa ed or da la frestgera? A cuschinar ina brava purziun verdura cun anc dasperas ina purziun vitaminas e salata, quai na procura betg propi per ina party! E vus avessas atgnamain anc tut gust da cuschinar insatge ensemen cun voss bagais, insatge simpel per ch’i na dettia betg gist in desaster en cuschina? Insumma, i n’è gnanc uschè lev da chattar per ils uffants insatge simpel ed insatge che na frunta betg sin protestas fundamentalas a maisa... Però i dat ina soluziun: ils filiens viennais! Las ingredienzas principalas da quels filiens èn liongias viennaisas e spaghettis. Co cuschinar? Fitg simpel – l’emprim èsi da prender las liongias viennaisas or da frestgera e las tagliar en pitschens tocs da mintgamai 1-2 cm. Lura èsi da prender or da stgaffa ina pachet spaghettis e furar mintgamai var quatter spaghettis «dirs» tras ils tocs liongia. Pertge quatter spahettis? – Insumma, quantas chommas han filiens da mintga vart dal corp? Silsuenter èsi da far simplamain sco adina cun spaghettis – coier al dente en aua da sal. Il resultat da «Gault Millau» èn apunta ils filiens viennais. Cun u senza sosa cotschna, ils uffants vegnan ad avair in gaudi. Culinaricamain èn ils filiens viennais plitost in desaster. Tut (ma propi tut!) gusta e savura a la fin da «wienerlis»: ils spaghettis, la sosa e l’entira cuschina. Magari ha perfin il cafè da bab e mamma suenter gentar in gust tut aparti viennais, ma betg or dad in Kaffeehaus. Jau poss garantir: la proxima giada cuschinais vus puspè pommes-frites! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Spaghettis e viennaisas

«Rumantsch: In ferm toc Svizra, ma er in ferm toc mund.» Quai è il motto da l’Emna rumantscha ch’il Departamentfederal per fatgs da l’exteriur (DFAE) organisescha en collavuraziun cun il chantun e cun la Lia Rumantscha. L’onn passà a chaschun da l’emprima Emna rumantscha aveva ina delegaziun da Glion frequentà l’emna en Chasa federala a Berna. Quest onn èn quai 12 scolaras e scolars da Scuol e Savognin. Per il cumenzament da l’emna han els deponì en Chasa federala ina valisch plain ideas per promover il rumantsch. Las scolaras ed ils scolars han preschentà lur ideas al president da la Confederaziun, cusseglier federal Ignazio Cassis ed al schef dal Departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini. Sco quai che Ignazio Cassis ha ditg, sajan la coesiun e la passiun per la diversitad fermezzas da la Svizra. «Sin questas fermezzas sto la Svizra sa concentrar per dumagnar sias sfidas.» Las scolaras ed ils scolars da Savognin e da Scuol mussian che nossa diversitad mainia ad ideas innovativas che distinguian la Svizra er a l’exteriur, ha Cassis ditg. Tenor il president da la Confederaziun, Ignazio Cassis, è la diversitad ina ritgezza per noss pajais. Quella occurrenza annuala lubeschia da promover nossa identitad multifara. Sper las activitads a Berna, organiseschan las represchentanzas svizras en l’exteriur er quest onn puspè diversas occurrenzas per render pli enconuschenta la lingua e la cultura rumantscha en lur pajais. Pervi da las mesiras en connex cun la pandemia però vegn quai fatg per gronda part en furma d’eveniments e cuntegns digitals. La promoziun da las linguas minoritaras en Svizra fa ultra da quai part dal dialog politic structurà e cuntinuà ch’il schef dal DFAE maina cun ils chantuns Grischun e Tessin. En il rom da quest barat è tranter auter er naschì il program «Piccolo Erasmus» che permetta al persunal da l’administraziun federala da lavurar en ina da las duas administraziuns chantunalas e viceversa. Ellas ed els pon uschia prender ina invista persunala e professiunala da la diversitad da la Svizra. Grischun – Svizra Ina valisch cun ideas rumantschas per Berna Glindesdi ha cumenzà l'emna internaziunala da la lingua rumantscha («Emna rumantscha»). Questa iniziativa è vegnida lantschada l'onn passà dal Departament federal per affars da l’exteriur en collavuraziun cun il chantun Grischun e cun la Lia Rumantscha. Quest onn ha il president da la Confederaziun envidà dudesch scolaras e scolars dal stgalim secundar da Savognin e da Scuol a Berna. Els han purtà cun els ina valisch plain propostas per render enconuschenta la lingua e la cultura rumantscha en Svizra ed a l'exteriur. Las scolaras ed ils scolars tranter 14 e 16 onns che represchentan il surmiran ed il vallader han retschavì in invit tut spezial: inscuntrar il president da la Confederaziun a Berna per inaugurar cun el la segunda ediziun da la «Emna rumantscha». (rtr/fmr/mg)

«Pervia da la pandemia han la Sessiun da giuvenils e las partidas giuvnas gì difficultads da promover la genera­ziun giuvna», di Barbara Wülser, manadra dal Post da stab per l’egualitad da las schanzas. Perquai saja ussa in bun mument per organisar ina segunda occurrenza che s’adressa a dunnas giuvnas. Questa saira ha lieu a Cuira in’occurrenza – organisada dal Post da stab per l'egualitad da las schanzas e da la Sessiun dals giuvenils dal Grischun – per dunnas giuvnas da 13 fin 30 onns. FMR: Vossa finamira è da motivar dunnas giuvnas interessadas da s'engaschar politicamain. Pertge dovri ina tala occurrenza? Barbara Wülser: «Dapi onns stagnescha la procentuala da las dunnas engaschadas politicamain tar circa 20% en il Grischun. Tenor gremi variescha quai: Entant ch’i dat bleras represchentantas en uffizis da scola, datti strusch presidentas communalas u represchentantas en cumissiuns da gestiun. Savens fiss l’interess qua, ma quel na vegn betg persequità vinavant. Che nus avain in basegn da cumpensaziun ma mussan las cifras e mias atgnas observaziuns. Dunnas na fan betg meglra politica ch’umens, ma igl è impurtant che l’entira populaziun saja represchentada.» Dapi onns datti mesiras da promoziun. Pertge na vegni betg meglier? «In motiv è la cumpatibilitad da la professiun, la politica e la famiglia. Quella vegn influenzada da l’equiliber en partenadis. En la politica è la cumpatibilitad spezialmain greva pervia da las structuras, cunquai ch’i dat per exempel bleras sesidas dasper il temp da lavur. La definiziun da l’atgna rolla sociala ha era ina gronda muntada. Savens s’enga­schan dunnas plitost en moviments, en gruppas, per exempel tar la chauma da las dunnas. I dovra curaschi d’entrar en in gremi d’umens. Studis mussan che dunnas che s’exponan, vegnan plitost attatgadas pervia da lur schlattaina. Politicras n’èn ultra da quai betg uschè preschentas en las medias sco politichers. Maletgs vegnan reproducids. Uschia vegn dà in signal a la glieud ch’ina politicra na correspundia betg a la norma. La finala vai era per pussanza, da la quala savens umens stuessan renunziar en quest cas. Tgi è però pront da desister da quella?» Exista il privel che l’occurrenza cuntanscha cunzunt dunnas gia sensibilisadas? «Nus ans essan conscients/as che quella s’adressa cunzunt a mattas bain scoladas. Sche quellas giuvnas san dentant ch’ellas represchentan ils giavischs da lur generaziun, pon ellas agir sco portavusch per persunas main scoladas. Al parlament da mattas avain nus remartgà che p.ex. mattas da las vals da lingua taliana sa sentan savens isoladas. Persunas bilinguas pon construir punts tranter differentas regiuns. Igl è ultra da quai impurtant che la furmaziun politica cumenzia gia baud, en cas ideal en famiglia. Las scolas pon egualisar las situaziuns da partenza.» Datti en il spectrum politic grondas differenzas pertutgant la represchentanza da dunnas? «Jau crai che la conscienza dal problem na saja betg tar tut las partidas medem gronda. Gronda paisa sin la promoziun da las dunnas mettan surtut la Verda e la PS, i daventa era tar las autras partidas plaunsieu in tema. Eveline Widmer Schlumpf e Brigitta Gadient èn per exempel precursuras da partidas burgaisas. Tar l’occurrenza da questa saira avain nus aposta envidà era umens giuvens da las partidas giuvnas e da la sessiun dals giuvenils, per accentuar la diversitad ed ils giavischs communabels. Tut las partidas giuvnas, cun excepziun da la Giuvna PPS che n’era betg interessada da sa participar, èn represchentadas.» L’onn 2012 ha il parlament da mattas gì lieu per l’emprima giada, il fratemp gia quatter giadas. Tge connex ha quel cun questa occurrenza? «Il parlament da mattas sa drizza a giuvnas da 13 fin 16 onns. A quel vegn fatg attent tras las scolas. Per bleras è quel l’emprim contact cun la politica. L’event da questa saira duess ir in pass vinavant. Qua vulain nus mussar tge pussaivladads ch’i dat da s’engaschar e da sa colliar. I duess vegnir visibel ch’i dat idols, dunnas giuvnas activas sco «ti ed jau». Da quellas experientschas pon far curaschi. L’occurrenza publica «Politicras giuvnas: Entrai per plaschair!» è a las 17.00–20.15 en la Biblioteca da la citad da Cuira. Dunnas giuvnas pon s’infurmar davart las pussaivladads da la participaziun politica e sa barattar cun politicras e cun activistas. Barbara Wülser, manadra dal Post da stab per l’egualitad da las schanzas. Foto mad

«Igl è ina tematica memia gronda. Jau hai l’impressiun che jau na possia tuttina midar nagut e na vi perquai pli gugent betg ­ma fatschentar cun quai» – da quellas remartgas auda Anita Mazzetta dal WWF savens en connex cun il viver persistent. Ella però è da l’avis che l’umanitad possia midar ses agir. Anita Mazzetta raquinta da sia lavur e dat tips per il mintgadi. «Il WWF n’è betg simplamain in’organisaziun per la protecziun d’animals sco che blera ­glieud pensa», accentuescha Anita Mazzetta che maina la secziun grischuna dal WWF. L’organisaziun internaziunala haja dus aspects centrals: Il WWF veglia mantegnair la biodiversitad e promover il consum persistent. «Nus duessan nizzegiar las resursas natiralas sco las auas, ils guauds ed il terren, na dastgain però betg surduvrar noss chapital», di la manadra dal WWF grischun. Per cuntanscher midadas collavura il WWF cun grondas firmas, per exempel grossists/as da nutriment. «Nus gidain da sviluppar certificats per products persistents ed infurmain ils consuments e las consumentas», declera Anita Mazzetta ed accentuescha: «Nus stuain esser conscients/as da las consequenzas da noss consum e savair che nus al pudain midar.» Per render attenta la glieud a la tematica fetschia il WWF per exempel lavur da sensibilisaziun en scolas. «Il motiv principal per il stgaudament dal clima èn ils gas cun effect da serra chaschunads da l’uman», scriva il WWF Grischun sin sia homepage. Tenor in rapport da l’avust 2021 da l’«IPCC» (Intergovernmental Panel on Climate Change) na saja la concentraziun da CO2 en l’atmosfera durant almain ils davos dus milliuns onns mai stada pli auta ch’ozendi. Per limitar la midada dal clima stoppian las emissiuns da CO2 netto vegnir reducidas spert sin nulla. La finamira da la Cunvegna davart il clima da Paris è che la temperatura globala na s’augmentia en media betg per dapli che 1,5 grads en congual cun il temp preindustrial. «Cun la politica actuala na cuntanschain nus betg la finamira dad 1,5 grads», è Anita Mazzetta persvasa, «igl è però existenzial da reagir svelt e resolut.» L’uman stoppia midar ses cumportament pertutgant en tuts secturs per reducir ses fastizs da CO2. Il nutriment saja in sectur che dovria fitg bleras resursas e chaschunia emissiuns da CO2 per exempel tar la producziun, il transport e la fabricaziun. «Foodwaste» saja ultra da quai in grond problem. Blers legums restan gia enavos sin ils funs, tar la producziun van ulteriuras victualias a perder e la finala bitta era anc il consument u la consumenta davent bler da mangiar. «Noss foodwaste ha il medem effect negativ sin l’ambient sco 50% da noss traffic individual», explitgescha Anita Mazzetta. L’abitar e la mobilitad èn ils auters secturs, en ils quals Svizzers e Svizras chaschunan grondas emissiuns da CO2. Per stgaudar l’abitaziun u per viagiar vegnan savens utilisadas energias fossilas. Tenor l’Uffizi da statistica federal ve­gnan circa dus terzs dals bajetgs en Svizra stgaudads cun gas u cun ieli. Il quart sectur, en il qual l’uman fa donn a l’ambient è l’industria. Per il consument e la consumenta n’èsi betg adina simpel da giuditgar tge products ch’èn propi persistents. «I dat emprims products cun etichettas, ch’informeschan davart la cumpatibilitad cun il clima», remartga Anita Mazzetta. Labels possian esser in tschert agid. Il WWF porscha in app cun ina valitaziun dals labels. «‹Bioknospe› è tranter auter excellent», di Anita Mazzetta. I saja ultra da quai essenzial da s’infurmar per ch’ins sappia per exempel che la producziun d’avocados basegna fitg blera aua. «La producziun d’in kilo avocado dovra 1000 e dapli liters aua, aua ch’è savens stgarsa.» Plinavant duessan ins preferir nutriment stagiunar e regiunal e laschar reger la sauna raschun. «Ina tomata da la Sicilia ch’è creschida grazia a la chalur dal sulegl è pli persistenta ch’ina tomata svizra ch’è vegnida tratga en ina chasa da vaider stgaudada», exemplifitgescha Anita Mazzetta. Igl è pia da decider differentamain da cas a cas. Trais dumondas ad Anita Mazzetta FMR: Tge munta viver persistent per Vus? Anita Mazzetta: «Viver persistent munta da betg consumar dapli resursas ch’il planet porscha. Sche tuts utilisassan uschè bleras resursas sco ils Svizzers e las Svizras, duvrassan nus circa trais planets.» Co po il fastiz ecologic vegnir reducì? «D’ina vart sto mintga persuna singula midar ses cumportament en divers secturs. La politica gioga però era ina rolla impurtanta: Cun agid da prescripziuns e sustegns finanzials po ella influenzar bler.» Tge èn Voss tips per viver persistent en il mintgadi? «Jau cussegl las suandantas mesiras: nutriment: reducir consum da charn sin ina fin duas giadas l’emna, sa nutrir stagiunar e regiunal mobilitad: passentar las vacanzas en la vischinanza u viagiar cun il tren, ir pli savens cun il velo enstagl cun l’auto sco possessur/a d’ina chasa: stgaudar a moda solara, cun lain u pumpas da stgaudar enstagl cun ieli u gas.» Ina seria persistenta I dat bleras definiziuns da la noziun «persistenza». Ina da las pli renumadas è la definiziun dal rapport da Brundtland da l’onn 1987 da las Naziuns unidas: «In svilup persistent permetta che generaziuns futuras vegnan da satisfar lur basegns tuttina bain sco las generaziuns dal preschent.» Sch’ins conguala pliras definiziuns dat tenor www.nachhaltigkeit.info en egl, che la persistenza sa drizza mintgamai sin il preschent ed il futur. I giaja mintgamai per proteger tscherts bains u tschertas resursas, cunzunt sche quellas n’èn betg regenerablas, per ch’ellas exisitan era vinavant. En il center da la persistenza stattan l’ambient, l’economia e la societad. La FMR sa concentrescha en ina seria d’arti­tgels sin l’aspect ecologic da la persistenza. Ella tracta divers temas, tranter auter il bajegiar ed il nutriment persistent. A pled vegnan instituziuns, interpresas e persunas singulas. (fmr/ls) Anita Mazzetta, manadra dal WWF Grischun. Foto mad Logo da la seria da persistenza. Grafica Silvana Derungs

Mesemna ha il chantun Grischun cumenzà uffizialmain cun las lavurs da construcziun dal nov center da dietas Plantahof a Landquart. Il credit d’impegn per il project munta a 24,5 milliuns francs. Las lavurs da construcziun duran fin l’onn 2025. «Sper il plaz cun l’edifizi nov èsi er fitg necessari da sanar la sala e la cuschina», ha ditg Gian Michael, il president da la Cumissiun da furmaziun e cussegliaziun dal Plantahof mesemna a chaschun da l’emprima badigliada. Ils edifizis existents sajan vegnids utilisads dapli che 40 onns. «Il Plantahof è scola purila e center da cumpetenza enina. Ils servetschs èn tschertgads. Per satisfar a questa dumonda dovra il Plantahof lieu.» Il manader da l’Uffizi chantunal da con­strucziun auta, Markus Dünner, ha cuntinuà e ditg che en differents secturs na correspundian ils edifizis betg pli a las prescripziuns ed als standards che valian ozendi. Ils planisaders dal project ensemen cun in team spezialisà han gì la sfida da preschentar in project cun in center da dietas che pussibilitescha en connex cun il manaschi da separar ils edifizis e da duvrar quels a moda e maniera flexibla e tenor basegns. La realisaziun da l’edifizi nov cun il standard da minergia – p saja fitg pretensiusa, ha l’architect chantunal Markus Dünner punctuà, «malgrà che nus avain en connex cun l’ecologia pretensiuns fitg restrictivas cun il project Plantahof, na vegnin nus cun questa sanaziun anc betg da cuntanscher la finamira da netto nulla.» Percunter vegnian las pretensiuns e prescripziuns legalas areguard la tecnologia ecologica ademplidas cumplettamain. L’element essenzial dal nov center da dietas Plantahof è la sala da mangiar sco lieu d’inscunter e da colliaziun tranter l’edifizi principal, la scola, l’auditori Weber e la nova cuschina. Grazia a la cumbinaziun en in local da la sala da mangiar e da la cafetaria po l’infrastructura vegnir utilisada tenor ils basegns ch’èn gist avant maun. Ils locals accessorics en l’edifizi da la cuschina pussibiliteschan da conservar ils products stagiunals che vegnan racolts sin il bain. E las chombras en l’alloschi nov han in standard da construcziun modern e pon vegnir duvradas sco chombras singulas u sco chombras dublas. Ils novs edifizis èn concepids uschia, ch’il manaschi po cuntinuar durant l’entira fasa da construcziun. «Cun in proceder en etappas po il project vegnir realisà cun dapli effizienza e senza perder bleras resursas», ha declerà Markus Dünner. Quest onn vegn construì il nov alloschi che po vegnir retratg previsiblamain la primavaira 2023. Suenter vegnan la cuschina e la sala realisadas. Quellas duas infrastructuras vegnan messas en funcziun vers la fin da l’onn 2024. La finiziun dal project cun las lavurs da conturn vegn ad esser la primavaira 2025. En occasiun da l’emprima badigliada al Plantahof ha il schef dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad, Mario Cavigielli, menziunà l’impurtanza e la necessitad dal Plantahof per il chantun Grischun. La Regenza haja pudì persvader il Cussegl grond ed il suveran da dir GEA al credit da 24,5 milliuns francs. «E quai perquai ch’il Plantahof è in’instituziun da muntada surregiunala cun bleras cumpetenzas sper la scolaziun dals purs.» Badigliada per il nov Plantahof Per la summa da 24,5 milliuns francs retschaiva il Plantahof a Landquart in nov center da dietas. Cun palas e trax è vegnì dà ier il culp da partenza per las lavurs da construcziun. Ils emprims edifizis dal Plantahof èn vegnids construids avant varga 120 onns. Il vegl center da dietas existent vegn duvrà dapi 40 onns. «Dapi l’onn 2017 planisain nus in nov center da dietas. Ed oz essan nus uschè lunsch che nus pudain cumenzar cun las lavurs da construc­ziun.» Quai ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ditg en ses bainvegni a l’emprima badigliada dal nov edifizi che vegn a furmar ina part dal nov center da dietas. L’architect chantunal Markus Dünner ha ditg a la FMR che la cuschina, l’alloschi ed il center da dietas dal Plantahof sajan decadents e na correspundian betg pli a las pretensiuns actualas. «Il Plantahof dovra oz in center da dietas cun ina infrastructura che po vegnir duvrada a moda flexibla.» Ultra da quai dovria ina sanaziun che adempleschia las pretensiuns legalas areguard la tecnologia ecologica.«Cun ils edifizis projectads vegn meglierà cleramain l’aspect exteriur dal Plantahof.» Sco emprim vegn construì il nov alloschi che duai vegnir avert la primavaira 2023. Silsuenter vegnan la cuschina e la sala construidas da nov. Quellas infrastructuras vegnan retratgas la fin da l’onn 2024

Dapi passa 30 onns mainan Barbara e Sep Benedetg Candinas in manaschi puril biologic a Sumvitg. En connex cun la seria da persistenza ha la FMR dumandà Barbara Candinas, tge che persistenza muntia per ella. Sper lur manaschi puril cun vatgas-mamma porscha la famiglia Candinas er ina chombra da «Bed & Breakfast» ed in servetsch da catering. Cun lur bain puril è ella commembra da l’associaziun «Amarenda». L’idea da l’uniun da quatter manaschis biologics è da collavurar e suste­gnair in l’auter. FMR: «Viver persistent» – tge munta quai per Vus areguard Voss manaschi puril biologic? Barbara Candinas: L’idea d’in manaschi biologic è da proteger la biodiversitad. Quai munta da porscher cun muschnas, mirs sitgs e chaglias da differentas grondezzas in dachasa per insects, luschards, rustgs ed auters animals. Ins na duess pia betg adina directamain «far urden», mabain era laschar flurir insatge sco ch’i sa dat gist. Sper il manaschi avain nus era anc plantas cun ca. 100 differentas sorts puma. Co integrais Vus il viver persistent en il mintgadi? Jau na sun nagina asceta, chat però bun d’esser conscienta da quai ch’jau consumesch. Jau ma sprov da schanegiar la natira cun duvrar noss agens products e cunzunt cumprar rauba regiunala e stagiunara. La regiunalitad chat jau perfin anc pli impurtanta ch’il certificat da bio. Cun cumprar nutriment stagiunar pon ins mintgamai sa legrar per quai che suonda en la proxima stagiun. Ultra da quai hai jau gugent moda e cumprel savens vestgadira da secondhand. Jau chat era bel da pudair dar in nov niz ad ina chaussa, uschia utilisesch jau per exempel ina veglia cuppa da schuppa sco vasa. Cura e pertge As essas Vus decidida da viver a moda persistenta? Entras il manaschi puril hai jau entschavì a m’interessar per la tematica. Igl è d’avantatg che mes um ed jau avain omadus interess sumegliants e chattavan l’idea dal manaschi biologic ina buna chaussa. Cun cultivar ina agen iert poss jau empruvar e sviluppar novas ideas.Jau sun da l’opiniun che mintgin e mintgina possia influenzar in zic la midada da clima, sch’el u ella vul. I ­n’è betg pussaivel da midar il mund, ma da far pitschnas midadas en il mintgadi bain. Avais Vus survegnì resuns da Voss conturn? Glieud che passa sper mes iert vi reagescha savens a moda positiva. Las flurs dal finotg la plascha per exempel e na vegnan betg vesidas sco zerclim. Forsa po quai dar in impuls, ch’i na sto betg adina esser tut ordinà exactamain e po tuttina esser bel. Cun noss servetsch da catering fatsch jau savens l’experientscha che blera glieud collia in vair aperitiv cun baiver suc d’oranschas. Sche nus replitgain lura che nus servian suc da maila enstagl, po quai forsa era dar da patratgar.Al cumenzament da noss manaschi biologic n’eran ils resuns betg mo positivs, per exempel perquai che noss tartuffels eran in zic pli chars ch’auters. Sch’ins fa insatge nov s’exponan ins adina. Oz vegn jau era mezza animada d’auters ed autras ed emprov era gugent novas chaussas. Tge èn Voss plans futurs per Voss manaschi puril? Noss proxim project è da surdar noss manaschi. Cunquai che noss uffants n’èn betg interessads vegnin nus a dar a fittanza u vender el. I fiss bel da chattar in successur u ina successura che cuntinuass a moda biologica. Sche nus chattain insa­tgi cun in patratgar sumegliant, vegnin nus a resguardar quella persuna. Jau crai dentant ch’igl è era pussaivel da sa sviluppar. Cura che nus avain surprendì il bain puril l’onn 1988 n’era el la finala era anc betg biologic. Tips da Barbara Candinas -utilisar «pads» persistents per lavar vestgadira (ina sort palpiri che sa schlia si durant lavar) -sa laschar inspirar da tips da per exempel SRF1 u RTR per pudair cuschinar era l’enviern a moda varianta (cun p.ex. dar in nov gust tras in’autra spezaria) -conservar e setgentar nutriment Ina seria persistenta I dat bleras definiziuns da la noziun «persistenza». Ina da las pli renumadas è la definiziun dal rapport da Brundtland da l’onn 1987 da las Naziuns unidas: «In svilup persistent permetta che generaziuns futuras vegnan da satisfar lur basegns tuttina bain sco las generaziuns dal preschent.» Sch’ins conguala pliras definiziuns dat tenor www.nachhaltigkeit.info en egl, che la persistenza sa drizza mintgamai sin il preschent ed il futur. I giaja mintgamai per proteger tscherts bains u tschertas resursas, cunzunt sche quellas n’èn betg regenerablas, per ch’ellas exisitan era vinavant. En il center da la persistenza stattan l’ambient, l’economia e la societad. La FMR sa concentrescha en ina seria d’artitgels sin l’aspect ecologic da la persistenza. Ella tracta divers temas, tranter auter il bajegiar ed il nutriment persistent. A pled vegnan instituziuns, interpresas e persunas singulas. (fmr/ls) Barbara Candinas experimentescha gugent en ses curtin. Foto mad

Ils schabetgs en l’Ucraina commoventan l’entir mund. En pliras citads da la Svizra hai gia dà demonstraziuns e manifestaziuns da solidaritad en favur dal stadi ucrain. Glindesdi, ils 28 da favrer 2022 a las 18.30 è prevedida a Cuira ina guardia d’admoniziun per la pasch. Cun chandailas sin la Plazza Alexander vegn demussada la solidaritad cun ils pertutgads da la guerra e dà in signal per in mund senza guerra.

Il favrer ha la suprastanza dal Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna tractà 33 projects e concedì in sustegn finanzial total per quels dad in milliun francs. Ils projects sa chattan en ils chantuns Grischun, Vallais, Tessin, Berna, Glaruna, Uri, Son Gagl, Friburg, Lucerna e Giura. Sco quai che la suprastanza constatescha en ina communicaziun als meds da massa, vegnan bleras vischnancas en muntogna confruntadas cun grondas sfidas. Il territori da muntogna pretenda mesiras da protecziun cunter crappa e bovas, inundaziuns, lavinas ed auters eveniments da la natira. Sper quest’incarica han ellas da remplazzar conducts d’aua e reservuars, sanar vias d’access e da guaud sco er chasas da scola e d’attempads. Per vischnancas flaivlas da finanzas è quai in grond burdi. Ils projects vegnan sustegnids da la Confederaziun e dals chantuns, mo la finanziaziun dals custs restants ston las vischnancas e las cooperativas procurar sezzas. Dapi l’onn 1940 sustegna il Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna ils projects en muntogna. L’onn 2021 ha el sustegnì las stentas da las vischnancas e las cooperativas cun in import da 19,5 milliuns francs. Plinavant ha el pudì intermediar ina summa da 1,25 milliuns francs cun sustegn da vischnancas da padrinadi. Questas summas gidan er a cuntantscher ina plivalur en las muntognas. Ellas vegnan dabun per exempel al mastergn local.

«Rumantsch: In ferm toc Svizra, ma er in ferm toc mund». Sut quel motto èn 12 scolaras e scolars da Savognin e Scuol stads en ­visita l’emna passada a Berna tar il president da la Confederaziun Ignazio Cassis per festivar «l’Emna rumantscha.» Prendì part a quest inscunter ha era il schef dal Departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini. Igl è la segunda «Emna rumantscha» ch'il Departament federal per fatgs da l'exteriur ha organisà en collavuraziun cun il Chantun e cun la Lia Rumantscha. Ils scolars da Savognin e Scuol han deponì glindesdi en Chasa federala ina valisch plain ideas per promover il rumantsch. Il cusseglier federal Ignazio Cassis ed il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini han dà in sguard en questa valisch cun ils giavischs da las scolaras e dals scolars. Sco quai che Ignazio Cassis ha detg, mussian quests giavischs che nossa diversitad svizra mainia ad ideas innovativas che distinguian er la Svizra a l’exteriur. «Ils messadis da l’Emna rumantscha èn vegnids purtads or en il mund durant quella.» A la fin da quest’emna ha la FMR discurrì cun il cusseglier federal Ignazio Cassis. FMR: Signur president da la Confedera­ziun, l’Emna rumantscha ha gì lieu l’emna passada per la segunda giada. Vus avais ditg che cun questa occurrenza saja reussì da crear ina plivalur? Ignazio Cassis: Gea, quai constat. Jau sun propi cuntent. Cun la visita da las scolaras e dals scolars al cumenzament da l’emna pas­sada avain nus survegnì novs impuls. Impuls che gidan nus er a procurar per la cuntinua­ziun da l’Emna rumantscha. Ultra da quai èn varga 140 collavuraturas e collavuraturs da mes Departament federal per fatgs da l’exte­riur sa participads ad in curs da rumantsch l’emna vargada. Grazia a nossas represchentanzas en l’exteriur avain nus cun l’Emna rumantscha purtà la diversitad svizra or en l’exteriur. Las represchentanzas han organisà bunas occurrenzas e cuntegns durant l’entira emna. Per exempel: videos, ina glista da ­reproducziun da Spotify cun chanzuns rumantschas, intervistas cun artistas ed artists rumantschs e bler auter. «Sco cusseglier federal da lingua taliana na poss jau duvrar fitg bler il talian.» Ignazio Cassis, president da la Confederaziun L’emna rumantscha vegn derasada sin l’entir mund. Quant porta quella derasaziun dentant per il rumantsch en Svizra ed en il Grischun? L’Emna rumantscha è vegnida lantschada l’onn passà da mes departament ensemen cun il chantun Grischun e cun la Lia Rumantscha. Quest onn avain nus envidà duas classas da scola a Berna. Jau hai gì l’impressiun ch’ils giuvenils sajan stads fitg loschs. L’Emna rumantscha augmenta lur segirezza d’esser in motor da lur cultura. Ils giuvenils daventan ambassaduras ed ambassadurs conscients da lur lingua e cultura en Svizra, els sviluppan ideas co promover la Ruman­tschia e las fan er daventar visiblas. Qua tras vegn il rumantsch en Svizra recepì meglier. Natiralmain è l’Emna rumantscha mo ina da bleras pussaivladads che stattan a disposiziun a la populaziun rumantscha ed a l’entir Grischun per giugar ina rolla pli impurtanta en Svizra. Na fiss ina tala Emna rumantscha er il mument per metter in accent ferm politic a favur dal rumantsch en Svizra. Per exempel da dar al rumantsch il status d’ina lingua cumplainamain uffiziala da la Confederaziun? Qua ston ins sa dumandar, tge che nus cuntanschessan effectivamain cun quai. L’onn 1938 è il rumantsch vegnì renconuschì sco lingua naziunala. 1996 han ins definì il rumantsch sco lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun. Ch’ins ha fatg quai è stà impurtant e gist. Mo nus stuain er considerar tge ch’è pratitgabel e co ch’i stat cun la proporziunalitad. Il talian è per exempel lingua cumplainamain uffiziala sin plaun federal. Sco cusseglier federal da lingua taliana na poss jau dentant duvrar fitg bler il talian. Jau ves quant grev che quai è cun il talian. Per mai èsi perquai impurtant che la Confederaziun ed ils chantuns promovian la chapien­tscha ed il barat tranter las cuminanzas ­linguisticas. E la Confederaziun sustegna mesiras ch’ils chantuns prendan per mantegnair e promover il rumantsch ed il talian. Damai: Ins po dir che l’Emna rumantscha saja in event impurtant per Vus persunalmain? Gea. L’Emna rumantscha sta a cor a mai persunalmain. Suenter l’emprima emna l’onn 2021 avain nus cun la segunda emna quest onn stgaffì ina cuntinuitad ed avain stabilì insaquantas chaussas; igl è stà in’emna sut l’ensaina da lingua e cultura rumantscha – analog a la «Semaine de la francophonie» e da la «Settimana della lingua italiana». Lingua e cultura stattan per nossa identitad, èn damai la DNA svizra. Vus avais adina accentuà che Vus sajas er il represchentant dal rumantsch en il Cussegl federal. Tgenina è Vossa motivaziun per quest engaschament? Jau vuless per motivs persunals emprender d’enconuscher meglier questa part da la Svizra. Sco cusseglier federal da lingua taliana stattan las minoritads linguisticas spezialmain a cor a mai. Sco Tessinais cun lingua materna taliana dispon jau d’ina autra vista sin las culturas vividas en nossa terra. Jau enconusch la valur da nossa diversitad e questa valur vuless jau trair a niz a favur da la Svizra. «La lingua rumantscha e la populaziun rumantscha èn ina part impurtanta da nossa identitad e da nossa singularitad.» Ignazio Cassis, president da la Confederaziun Tenor las novas cifras statisticas ha il ­rumantsch anc ina cumpart da 0,5 per­tschient da la populaziun en Svizra. Quant impurtanta è questa minoritad tuttina per il president da la Confedera­ziun Ignazio Cassis? Sin la cupla da nossa Chasa federala statti scrit «Unus pro omnibus, omnes pro uno». In cler motto: La Svizra é ina naziun che sa basa sin la veglia da la convivenza. Nossas quatter linguas naziunalas èn in chit che tegna ensemen nus. Dal motto da l’Emna Rumantscha resorta quai anc pli cler: «rumantsch, in ferm toc Svizra.» La lingua rumantscha e la populaziun rumantscha èn ina part impurtanta da nossa identitad e da nossa singularitad. Quai gioga ina rolla fitg impurtanta per nossa coesiun naziunala. La diversitad da nossas linguas e culturas è nossa fermezza ed ina ritgezza. Da quai ans stuain nus esser conscients. La valisch cun ideas rumantschas Las 12 scolaras e scolars da Savognin e da Scuol han purtà ina valisch cun ideas rumantschas en Chasa federala e surdà quellas al cusseglier federal Ignazio Cassis ed al cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Ils giuvenils hajan purtà numerusas bellas ideas creativas, ha Ignazio Cassis confirmà vers la FMR. In exempel saja sta l’idea dal «Burtel mobil»: Ina spezia da Foodtruck che pudess charrar per l’entira Svizra enturn e vender spezialitads grischunas. In’autra idea: Ina app da telefonin per translatar svelt e simpel texts en rumantsch ubain dal rumantsch en autras linguas. «Minoritads stattan a cor a mai» Crear ina plivalur: Sut il motto «Rumantsch – in ferm toc Svizra» ha gì lieu la segunda Emna rumantscha en Chasa federala. La FMR ha discurrì cun il president da la Confederaziun Ignazio Cassis che tira bilantscha positiva da quest’emna. «Jau sun propi cuntent. Cun la segunda Emna rumantscha avain nus creà ina bella plivalur.» Quai ha il president da la Confedera­ziun Ignazio Cassis ditg a la FMR en sia bilantscha da la segunda Emna rumantscha. Questa ­iniziativa è vegnida lantschada l’onn passà dal Departament federal d’affars exteriurs (DFAE) en collavuraziun cun il chantun Grischun e la Lia Rumantscha. Scolaras e scolars da Scuol e Savognin han purtà novs impuls en Chasa federala. Plinavant han passa 140 collavuraturas e collavuraturs dal DFAE fatg in curs da rumantsch. Grazia als ­represchentants en l’exteriur hajan ins purtà la diversitad svizra or en l’exteriur. Ignazio Cassis di, ch’el saja in represchentant era dal rumantsch en il Cussegl federal: «Sco cusseglier federal da lingua taliana ma stattan las minoritads linguisticas spezialmain a cor», ha el accentuà en l’intervista cun la FMR. Pagina 3

Las lingias grassas e finas dal favrer 2022 Tge è capità quest davos mais? Ma surtut tge è vegnì ditg quest davo mais? – Il «Mais da pais» preschenta ina schelta da citats: Il president da la Confederaziun, ­Ignazio Cassis, ha ditg la frasa ch’è ida a tuts tras il chau: «Igl è in pass decisiv vers la normalitad.» Ed era il president da la regenza grischuna, Marcus Caduff, ha ditg: «Ussa è vegnì quel mument per prender en mira puspè ina vita normala.» En connex cun las schluccadas coronalas han tuttas e tuts suspirà ed èn sa legrads da la banalitad da la normalitad. Però be in’emna pli tard – uschè cinic sco ch’i tuna – è la borla normala puspè schluppada: guerra en l’Ucraina, guerra amez l’Europa. Ella è stada bella, l’emna normala. Anc avant hai dà pleds pli legraivels en il Grischun, p.ex. en connex cun ils resultats dal 2021 da la Banca Chantunala Grischuna (BCG). Quella ha preschentà quest mais in gudogn da record da 200 milliuns francs. Il president dal cussegl da la BCG, Peter Fanconi, ha tradì en in’intervista cun la FMR il recept da success da quel record: «Quai è sco tar ina turta. I dovra ina buna maschaida ed il dretg temp da coier.» – Insumma, jau na sai betg co ch’i va tar vus. Però ils raps sin mes conto lasch jau coier e buglir dapi quatter decennis. Ma la turta n’è anc adina betg ida si. Probabel èn las ingredienzas sbagliadas. Il mais da favrer è era il mais da tschaiver, surtut en Surselva. Malgrà ch’ils differents tschaivers èn vegnids redimensiunads, datti anc valurs stablas, sco p.ex. La Sibla, la gasetta da tschaiver da Mustér. Ina da las bunas sgnoccas da La Sibla 2022 è quella en connex cun las pendicularas da Mustér: «Tgei fussen nus senza las pendicularas? Lu fussen nus in vitg sco Trun ni forsa schizun mo sco Sumvitg.» Insumma, sch’ins resguarda mo la rapportaziun en las medias (socialas e convenziunalas) en connex cun il nov Runal la Péra a Trun, lura paressi bunamain che quel territori da skis fiss pli grond che quel sur Caischavedra. Las fins d’emna dal favrer èsi adina dad avair pazienza – surtut al tunnel dal Vereina. Ils dis dals 19 e 20 da favrer 2022 eri da star en colonna durant var trais uras davant il portal a Selfranga! – Perquai ha dumandà in redactur: Co sa prepara atgnamain la Viafier retica (VR) sin quels dis cun uschè bler traffic? ­Simon Rohner, il responsabel tar la VR per il transport d’autos al Vereina, ha dà ina interessanta resposta: «Apaina chi vegnan publichats ils plans da vacanzas definitivs dals differents chantuns, ma eir dals pajais cunfinants, cumanzaina cullas prümas planisaziuns.» Igl è ­simplamain anc divertent da s’imaginar che la VR sto spetgar enfin che l’Aargau, il chantun Turitg ed il Bundesland Baden-Württemberg han decis cura laschar far vacanzas lur uffants per lura finalmain pudair planisar la lavur e las vacanzas dals agens locomotivists. L’intendant dad Origen, Giovanni Netzer, ha ditg quest mais: «La tor duess saveir eir sen viadi an oters lis, chegl è er stada l’ideia digl project.» Quai ha ditg il maister da las turs en il Grischun tar la preschentaziun da la tur alva en in’ufficina da l’ETH a Turitg. Là è vegnì mussà co la «stampa» traidimensiunala da la tur alva ch’il Festival cultural Origen vuless eriger als Mulegns, vegn fatga. Giovanni Netzer ha apunta rendì attent al sistem modular da questa construcziun, in sistem che lubescha che mintga element da la tur pudess «ir sin viadi». Quai èn gea vistas empermettentas per ils abitants dals Mulegns che vulessan impedir la construcziun da la tur amez lur vitg. La tur pudess gea vegnir transportada davent – element per element – e construida en in auter lieu. La nova presidenta dal parlament communal dad Ilanz/Glion, ­Gierina Gabriel, ha ditg quest mais en in’intervista cun la FMR: «Plaunsiu ­duess ei esser ozilgi normal che dunnas tgamunan ina vischnaunca.» Sia vischnanca ha numnadamain occupà ussa divers uffizis-clav cun dunnas, tranter auter è gea Carmelia Maissen presidenta dad Ilanz/Glion (e candidata per la Regenza). Però quant «normala» che la ­represchentanza feminina è, quai ha mussà paucs dis suenter l’intervista cun Gierina Gabriel ina evaluaziun dal Chantun: En suprastanzas u parlaments communals sesan actualmain mo circa 20% dunnas. E gea, en la regenza grischuna datti perfin 0% dunnas. Igl è pussaivel che quai sa midia tar las elecziuns questa primavaira – però lura avess Ilanz/Glion puspè in manco! En sasez vuleva l’investur talian Walter Vismara svegliar il vitg da Tarasp or da la sien da Rosaspina. El aveva cumprà avant 20 onns il vegl Hotel Tarasp ed aveva intenziuns detg spectacularas cun quel, tranter auter cun dus edifizis en furma da betschlas sper il lai. Ma entant va l’hotel en muschna, las circumstanzas han midà ed a Walter Vismara mancan ils raps. Envers la FMR ha el declerà: «Davo il fallimaint da la banca americana Lehman Brothers e meis divorzi s’ha mia situaziun finanziala müdada drasticamaing.» Suenter quests pleds resta be anc averta la dumonda tge ch’era propi pli mal per sia bursa: la crisa da finanzas mundiala l’onn 2008 ubain tuttina la crisa matrimoniala? Ina bella resposta è vegnida quest mais da Trun. Là ha la plazza da glatsch gudagnà en in voting dal Blick la distincziun per la pli bella patinera da la Svizra. La preparaziun da quel glatsch numer 1 è dapi 60 onns en ils mauns da la Uniun da scursalets Trun. E tar quella datti ina gruppa che prepara notg per notg il glatsch natiral – ils ­«Ysmeischters», sco ch’els vegnan numnads. Il capo da quella gruppa è Clau Giger. Ed a la dumonda da la redactura pertge ch’el fetschia insumma tut quella lavur, ha el ditg: «Jeu hai bugen il freid.» – Atgnamain datti strusch meglras premissas per in «Ysmeischter». Sco mintga mais – bler è vegnì ditg e raquintà er durant il favrer 2022, blers citats fissi anc da menziunar. P.ex. ha il caluster da la baselgia da Nossadonna a Savognin declerà ses stress cun l’ura da clutger defecta. En Val Müstair han ils suprastants partents exprimì lur disfidanza envers la presidenta communala. Ed il suveran svizzer ha ditg NA ad ina promoziun pli ferma da las ­medias tras il stadi. Però ditg è ditg, vulain ussa taschair. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». Il pais dal mais favrer 2022 - en Europa èsi guerra.

Comment ça va? Vous avais bien dormi? Q’est-qu’y-ce-passe? Na, na! A questas dumondas na stuais betg respunder. Nossa gasetta rumantscha na cumenza er betg a publitgar texts franzos. Vus avais bain chapì ch’igl è franzos – e betg englais? En la Svizra orientala, en particular en il Grischun, ha il segund linguatg naziunal svizzer pers bler da sia reputaziun. Igl è donn, dentant in fatg che tuts pon attestar. Ils dus davos decennis han ins cumenzà a marginalisar il franzos. La politica d’educaziun ha dà la preferenza a l’englais, sin donn e cust dal franzos. Quel è dentant, e resta vinavant, il segund linguatg naziunal svizzer. A lunga vista èsi privlus per la coesiun da betg promover el. I vegn chantà englais, la politica è anglofona, la scienzia sa chapescha er. Il linguatg franzos n’ha nagina schanza cunter l’englais. Er auters linguatgs europeans betg, ni il tudestg, ni il talian ed er betg il spagnol. Englais è il linguatg universal ch’ils uffants han d’emprender gia en scola primara. Tgi che sa englais, sa dapli. Ins va en l’Italia en vacanzas – e s’exprima per englais. Glieud da la Turgovia va a Genevra insaquants dis– e discurra englais cun ils Genevrins. A Paris e Roma, metropolas europeicas, è quai il medem. Ils Talians beneventan oz lur giasts per englais. Paradox. Per revegnir al franzos: Tgi che va sin viadi, duess savair insaquants pleds dal linguatg da la «Grande Nation». Per inscuntrar e s’avischinar, per emprender la cultura è quai decisiv. Per glieud che vul trenar ed isar specificamain il franzos datti ina pussaivladad divertenta. Cumprai ina giada al kiosk la revista «écoute». Quella cumpara 14 giadas l’onn e cuntegn reportaschas, rubricas, purtrets da citads, glieud ed istorgias interessantas e divertentas. Ils texts èn scrits per divers livels. En ina tabella dasper mintga text datti ina translaziun en tudestg dals pleds tenor livel da difficil enfin lev. Dapli guardai www.aboandmore.ch/produkt/ecoute-abo Il frontispezi dalla revista.