(cdm/fmr) Igl Parc natiral Bavregn (PNB) rinforza las cumpetenzas segl tgomp da la digitalisaziùn a da l’inovaziùn soziala an la regiùn. Igl amprem pass anviers quella fegnamira e sto igl project «biro agl vitg», c’igl Parc â lantscho igl favrer 2021 anzemel cun la fabrica d’ideias a d’activitads professiunalas, Dezentrum da Turitg. Sco proxim pass andreza igl PNB egna post local ca s’ocupescha da la digitalisaziùn a da l’innovaziun soziala agl perimeter digl parc. Igls respunsavels da que post en igls dus colavuraturs digl Dezentrum, Mirko Fischli a Malik El Bay. Cun fundar la cuminànza d’abitar an las muntognas a Pazen ân els gea realiso egn model da lavur independenta digl liac agl antschies digl PNB. Prinzipalmeing vean la lavur digls dus umens a cumpagliear l’infurmaziùn ad igl barat an conex cugl progress tecnologic a sozial sco ear identifitgear trends novs cun la fegnamira da stagfir plevalur par la regiùn digl parc. Pigl amprem vignan Mirko Fischli a Malik El Bay a sameter an contact cun oters partenaris da la regiùn sco par exaimpel igl Turissem Viamala near «Coworking Grischùn». Mirko Fischli far part digl nov post da cumpetenzas. Malik El Bay.

Igl triep da lufs digl Bavregn fatschainta Igl triep digls lufs digl Bavregn â scarpo igl on passo trànter oter egn vadi ad egn asen. Tge capeta quest on? Co vegnan igls purs a la pastreglia a frida cun quella sfida? La FMR â disucrieu cugl tgieutigia da las alps a cun dus purs da la regiùn par andriescher, tge c’els spetgan da la nova stagiùn a tge temas ca fatschaintan els. La nova stagiùn d’alp stat avànt porta, mo las ragurdientschas da la fegn da la stad passada en ànc fetg preschaintas. Suainter c’igls lufs vevan scarpo igl on 2019 passa 15 tgoras ca stevan sut protecziùn da muntaneras, e igl triep vagnieu regulo. Igl efect giavischo da quella regulaziùn â dantànt betga cuzo gitg. Igl on passo ân igls lufs scarpo trànter oter egn vadi ad egn asen. Igl Cantùn â dascret quegl sco nova dimensiùn digls stgarps da lufs a leva regular danovameing igl triep. La Cunfederaziùn â dantànt refuso quella dumonda cugl motiv, c’igls animals scarpos erian betga schurmagieus cun las masiras da proetecziùn da muntaneras. «La nev e nign problem» Silvio Clopath da Maton e tgieutigia da las alps da la Corporaziùn Muntogna da Schons. El declara la situaziùn sco savunda: «La bleara nev, ca nus vagn ànc an l’olta, e nign problem. Tge ca fa quitos a nus e pletòst igl luf a la dumonda, co rivar mester ad el». Venavànt â el declaro, c’els vignan a savundar igls cunzegls digl Cantùn partutgànt la protecziùn da muntaneras. Quel vut gir: Vatgas mamas c’ân da far vadi ston vagnir separadas cun egna zev cun duas cordas. Igl vadi sto star an quella closira par ple u mains duas eandas, antocen c’el e ampo ple grànd a fearm. Que prozeder caschùna ampudimaint suplementar a pretenda organisaziùn, co Silvio Clopath explitgescha. Egn’otra variànta veza el betga. «Igl e impurtànt, ca nus risguardeian igls cunzegls, ascheia c’igls stgarps vignan ear dumbros sco tals a ca la regulaziùn vean lubida, scha quella e nezessaria», feta igl tgieutigia. «Nunpussànza» Beni Dolf da Maton â egna tratga da radund 20 vatgas mamas. El â surprieu igl bagn puril igls 2016 da sieus geniturs a magna quel davent digls 2019 cun sia duna Fabienne. «Tier me caschùna quella tematica digl luf egn grànd stress. Blearas amparadas en betga sclaridas a jou saint egna guessa nunpussànza», declara Beni Dolf a la FMR. «Tge ca fatschainta me igl ple fetg, e l’amparada, co igl e da s’organisar, cur ca las vatgas ân da far vadi. La glieud vut tgarn frestga, a quegl munta, ca nus vagn da basegns vadeals duas geadas ad on. Parquegl e’gl, savund me, nigna opziùn a lunga vesta da simplameing procurar, ca la biestga fetschi betga vadi durànt igl tains d’alp. Vetier vean, c’igl e anzatge digl ple natiral, scha las vatgas fan vadi an la natira», cuntinuescha igl pur da Maton. «Igl prievel d'egn stgarp e megna grànd» Paul Nicca, ca magna egn bagn puril anzemel cun sia duna Romana a Donat, â radund 25 vatgas mamas. Ear el â stuvieu safatschantar cun l’amparada, cura c’igl mumaint da far vadi segi igl miglier pigl sieus manaschi. «Igl on 2019 â la measadad da la nossa biestga ànc fatg vadi se d’alp. Igl on passo egl ànc sto egn quart, a quest on ân tutas fatg vadi an nuvegl u d’unviern near da parmavera», â el declaro a la FMR ad amparada telefonica. «Cura ca ve vieu igls grànds fastezs digl luf, ve jou sadezidieu, da betga ple schar far las vatgas se d’alp. Igl prievel d’egn stgarp e tanor me simplameing megna grànd. Plenavànt dat igl adigna daple cunflicts trànter viandànts a vatgas mamas. Que fatg â sustanieu la mi’dezisiùn», continuescha el. Pigl pur da Donat e cler: Schi gitg c’igl luf e egn tema, vean el betga ple a schar far vadi las vatgas se d’alp. Savund el sto dantànt mintga pur dazeder sez, tge veia c’e la gesta pigl agen manaschi.

An sonda passada ân sascuntro igls promoturs da la pumera da best’òlta da pliras valadas grischùnas agl zenter par sorts viglias agl Curtgegn forestal cantunal a Roten. La suprastànza da l’Uniùn par pumicultura digl Grischùn Zentral (UPGZ) veva anvido giasts da Trin a da l’Engiadegna Bassa. Igl intent da la scuntrada e stada d’infurmar mintgame davart igls projects regiunals partutgànt la pumera da best’òlta. Suainter la preschantaziùn da tals âni prieu anvesta agl curtgegn da las sorts c’â subieu anqual midada agl curs digl on passo. Que curtgegn par mantaner las viglias sorts grischùnas eara vagnieu stgafieu igls 2009, alura cun 22 malers. D’alura annà e’l vagnieu schlargieu cuntinuadameing. Suainter l’analisa genetica, fatga igls ons passos, â’gl dantànt samusso, c’anzaquànts malers earan betga d’egna viglia sort grischùna, mobagn variàntas da sorts existentas. Tres da quellas plàntas en vagnidas eliminadas a nov en vagnidas anfarladas cun sorts propi originalas. Igl november passo en plenavànt vagnieus tschantos pérers, palojers a tscharschers originals. Ussa dispona igl curtgegn da sorts d’egna quarta retscha da pumera cun 43 aschinumnadas «plàntas-mama» segl antschies betga ple duvro digl Curtgegn forestal cantunal a Roten. Quellas en vagnidas preschantadas agls giasts da Martina Mändli, la parsura da l’UPGZ, da Thomas Egli, igl pumerist partent, a da sieus suczessur Christian Buchli. Quell’anvesta â do caschùn par discurs persunals, agls quals igl e vagnieu nuvo igls contacts basignevels trànter las delegaziùns par nizagear las sinergeias partutgànt la cultivaziùn futura da la pumera da best’òlta. Igl mantegnamaint digl curtgegn da Trin An que conex ân rapurto Hanspeter Capatt ad Ivo Thaler da Trin davart las staintas cuminevlas da la cumissiùn da migliuraziùn a da l’Uniùn par la tgira da la cuntrada a da la pumera (LOVT) da mantaner igl vast curtgegn da pumera giosut igl vitg. Que curtgegn eara ple bòld impurtànt par la proviantaziùn da la populaziùn cun puma, parquegl mintga famiglia ca possedeva egna parzela cun pumera. Parquegl dat igl oziglgi par part parzeletas da me 150 m 2 cun egn pumer. La fegnamira e, tanor Capatt, da midar la structura da tala maniera c’igl antier curtgegn possi vagnir mantanieu sco tal. Cultivaturs futurs den vagnir ublieus da tgirar a ramplazar la pumera da best’òlta agl cass da basegns. Cugl project «Puma» de la pumiculutra da Trin survagnir nov schlàntsch. Quel degi promover tut igls tgomps da la pumicultura tànt la plantaziùn a la tgira da la pumera, l’elavuraziùn a la vendita da la puma. Quella fegnamira de, savund Ivo Thaler, ear vagnir cuntanschida cun andrizar egna torareia, par la quala i fan actualmeing tut igls sclarimaints basignevels cugl intent da puder meter an funcziùn quella antoca la stagiùn digls 2022. Que andrez e planiso an l’anteriura caschareia. La fegnamira e da torer var 5 t puma par antschever. L’UPGZ â signaliso agls giasts da Trin igl sieus interess d’egn tal andrez ad â mess an vesta, c’igl fussi pussevel da furnir var 2 t puma tumleastgegna. An la torareia planisada pudess dantànt ear vagnir tosta otra fretga a da tutas sorts verdura, tut tanor igl basegns digls furniders. Igl LUIGI par promover la pumera da best’òlta Agl curs digl program e’gl plenavànt sto Thomas Kohl da Ramosch c’â infurmo davart igl project internaziunal «Linking Urban and Inner-Alpine Green Infrastructure» (LUIGI). Quel de antretschar igls antschies da pumicultura digl Artg alpin l’egn cun l’oter a promover la cultivaziùn da la pumera da best’òlta. Que project vean sustanieu digl Ufezi federal pigl svilup digl spazi a digl cantùn Grischùn. «Sco amprem pass vean cartografada tut la pumera da l’Engiadegna Bassa, noua c’igl e var 1200 da tals pumers. Alura vean intermedieada la savida da tgirar quella pumera», gi Kohl. «Plenavànt vean Thomas Egli ad ampruvar d’andriescher, danunder ca quella pumera dariva oriundameing.» A caschùn da la santupada e lez vagnieu undro pigl sieus imens angaschamaint da 12 ons an favur da las sorts originalas da pumera grischùna. Suainter igls resultats da l’analisa genetica a la restructuraziùn digl curtgegn â l’UPGZ uss d’adatar igls seas figls d’infurmaziùns, parquegl c’egna part da quels vean ear aschuntada a la stgatla da degustaziùn «Zoja» (rumàntsch ladin par «bischu»). An quella vean pacato nov diferaintas sorts mela tumleastgegna. La «Zoja» pudeva vagnir cumprada igls 15 ons passos sco regal d’egn custevel product regiunal. A la fegn da l’ocurenza â Martina Mändli Walder constato cun cuntantientscha: «Igl e sto egn barat bagn gartagieu. Igl suczess pigls noss projects dependa fetg da la qualitad da la cunlavur trànter igls pumiculturs. Quella dat alura nov anim par s’angaschar venavànt par la pumicultra da best’òlta.» Martina Mändli Walder, parsura da l’Uniùn par pumicultura digl Grischùn Zentral (amiez) preschainta agls giasts igl curtgegn da las sorts viglias a Roten. Martina Mändli Walder angraztga a Thomas Egli pigl sieus imens angaschamaint durànt egn tozel ons an favur da las viglias sorts grischùnas. Thomas Kohl da Ramosch (flanco dad Ivo Thaler a Martina Mändli Walder) â preschanto igl project internaziunal LUIGI. Thomas Kohl da Ramosch â preschanto igl project internaziunal LUIGI. La stgatla «Zoja» cuntegna nov «bischus» da la puma tumleastgegna.

Maria Wipfli da Clugen raquenta digl sieus passatains Ella e trànter oter mama a tgirùnza ad igl sieus passatains e fotografar an la natira. Maria Wipfli da Clugen raquenta da la sia metoda da cumpensar igl mintgagi pratensius. Mintga minuta libera va ella a fotografar insects, flurs near salvaschegnas . La FMR â stgieu dar egn tgit agl sieus portfolio. «Avànt egn peer ons sund jou stada a la tscheartga d’egna caschùn da cumpensar igl mieus mintgagi cun egn passatains », antscheva Maria Wipfli a raquintar. «Nus vagn survagnieu egna camera schon d’unfànts ad jou fageva bugent fotografeias. Graztga aquellas experienztgas ca ve stgieu far da buaba sund jou sadezedida da fotografar motivs da la natira», cuntinuescha ella. Anfisa da fotografar la cuntrada Cugl tains en igls motivs vagnieus adigna mains pretensius. Ascheia c’ella â sadumando, tge motivs novs c’ella pudess ancurir. Sen Facebook â Maria Wipfli vieu fotografeias d’egn colega ca fotografava salvaschegnas. Ella â contacto el a s’infurmo, tge equipamaint c’ella drovi. Cun quater objectivs ad egna cameara â ella alura fatg las ampremas experienztgas. Egn curs da fotografar â ella betga fatg. Riànd manegia ella: ««Jou se gnànc, co las diferaintas parts da regular la camera ân propi num. Mo jou se, tge ca sto midar par cuntànscher las miglieras cundiziùns par obtaner bùnas fotografeias. Egn on ple tard â la mama d’egna buaba cumpro vastgadira da camufladi ad amprieu, co ella stotgi saposiziunar anviers igl vent, ascheia c’igl animals freadian betg ella. Respect pigls animals Maria Wipfli e fetg bugent an la natira a va savens a spass. Cun las experienztgas a la savida c’ella â s’apropriieu dantànt, â ella gea savieu far fotografeias da tschearvs, tgavriels, gualps a tes. «Jou se, noua c’igls tes near las gualps ân lur tànas a noua c’igls tgavriels near tschearvs pasculeschan. Scha jou sto egn’eada ver infurmaziùns spezificas davart igls animals, alura contactesch jou egn catschadur near s’infurmesch via internet», palainta Maria Wipfli. Par ella e’gl impurtànt, c’igls animals vignan betga disturbos dad ella. Quegl vegi da far cun respect a segi blear ple impurtànt ca da turnar cun anzaquàntas bùnas fotografeias. Las sfidas Mintgatànt e’gl pintgas tgossas ca fan, ca la fotografeia gartegia betga da maniera parfetga. Quegl po par exaimpel easser egn singul fistei c’e gest avànt igl grugn d’egn tgavriel near egn tgagliom ca zupainta la corna d’egn tschearv. La devisa da la fotografa amatura e da star luca a giuder igl mumaint. «Egna distànza da diesch antocen 15 meters fuss optimala, mo quegl san ign betga planisar. Mintgantànt ear’igl ear me tres meters a mintgatànt 20 meters. Igl e greav da catar la posiziùn gesta par egn peer uras. Mo quegl e sco cugl îl ca vean furmo cun la rutina da fotografar: Igl va adigna miglier», declara Maria Wipfli. Plenavànt sto ella adigna easser avànt igls animals agl liac digl schinumno «blind date». Egna tgossa, c’ella manzùna ear an conex cun las sfidas digl sieus passatains e la confruntaziùn cun la brutalitad da la natira. «Adigna e’gl betga legher da ver, co la natira funcziunescha. Declaro cun exaimpels banals: Filients maglian mustgas, igls salamanders maglian igls vearms ad ascheia anavànt», declara ella. Santupadas spezialas Egna santupada ca Maria Wipfli â an bùna mimorgia e quella cun anzaquànts tes. «Jou ve saposiziùno avànt egna tàna da tes a ve gieu grànd plascher c’els en sortieus. Quegl munta ca veva la dretga posiziùn. Igls tes en fetg santevels quegl ca partutga igl fread ad els vessan betga banduno lur tàna, sch’els vessan fardo me», explitgescha Maria Wipfli a cuntinuescha: «Displaschevlameing ve jou gieu igl falo obejectiv cun me lez’eada, ascheia ca las fotografeias en betga gartageadas». Ear scha la santupada e stada fetg beala, veva ella egn curius santimaint. La raschùn: igls tes vevan egna distànza da suletameing dus meters, a Maria Wipfli saveva betga schazagear, co els reageschan sen ella. La ple beala experienztga â ella stgieu far cun egn tgavriel. La fotografa eara schon sen veia a tgea, cura c’ella â observo egn tal. Par furtuna veva ella ànc betga dusto igl aparat da fotografar ad a savieu fotocuptgear igl model extraordinari. Igl e ànc betga da gî, ca Maria Wipfli tgargia las sias fotografeias sen Instagram. Ella â plascher da las reacziùns, mo e dantànt partschearta: «Igl resultat, peia las fotografeias, e betga quegl ca quenta. Impurtàntas en las bealas uras ca jou lastg passantar an la natira. Cun near sainza animals avànt igl aparat da fotografar». «La mi’ fegnamira e da modifitgear schi poc sco pussevel las fotografeias ca ve fatg». Maria Wipfli «Catar la dretga posiziùn par sasez e la tgossa ple pratensiusa». Maria Wipfli «Ple savens c’ign fotografescha a daple motivs c’ign tgata.» Maria Wipfli A Maria Wipfli plen igl miglier las fotografeias fatgas an situaziùns spontanas. Egna part da la squadra digls musicànts da Brema? Cugl tgavriel fotografo â Maria Wipfli gieu egna da las santupadas ple spezialas. La ràna â la fotografa vieu par schabetg durànt egna spassageada. Egn digls tes manziunos.

Adrian Arquint â s’exprimieu davart igl triep da lufs digl Bavregn Igls purs ad igl tgieutigia da las alps sen la Muntogna da Schons stetgan cun egn tschearta tema a frustraziùn la stagiùn d’alp vagnainta. Lur raschùn: Igl triep da lufs ad igls stgarps da la stagiùn passada. Igl artetgel digl margis passo an La Quotidiana â musso, c’igls purs stetgan cun egna tschearta tema igl tains d’alp. «La bleara nev, ca nus vagn ànc an l’olta, e nign problem. Tge ca fa quitos a nus e pletòst igl luf a la dumonda, co rivar mester ad el», â palanto Silvio Clopath, igl tgieutigia da la Corporaziùn Muntogna da Schons l’eanda passada a la FMR. Tutegna â’gl tuno tier Beni Dolf da Maton: «Tge ca fatschainta me igl ple fetg, e l’amparada, co igl e da s’organisar, cur ca las vatgas ân da far vadi.» Parveia da que motiv â la FMR amparo Adrian Arquint, igl parsura digl Ufezi da tgatscha a pestga, co igl Cantùn giuditgeschi la situaziùn agl antschies digl Bavregn. F MR: Vean igl triep da lufs digl Bavregn observo an moda a maniera speziala digl Ufezi da tgatscha a da pestga? Adrian Arquint: «L’observaziùn digls animals da rapegna grànds e egna da las nossas leztgas prinzipalas. A quella incumbensa adamplainsa agl antier cantùn Grischùn. Sainza dubi en las observaziùns agls antschies prinzipals digls trieps ple intensivas. Mo igl teritori digl triep da lufs digl Bavregn s’extenda sur 450 kilometers quadrat. Blearas geadas savainsa betga, noua c’igls animals satgatan. Egn digls animals giuvens digl on 2020 satgata par exaimpel gest agl Tirol. Quegl mussa, tge distanza c’egn luf singul po far an egn curt tains.» Dat igl egn conzept, co igl Cantùn vut reagir agl cass, c’igl dapurtamaint digl triep da lufs digl Bavregn vess bagnbòld da davantar problematic? «Nus vagn da savundar las prescripziùns da la lescha. Quegl vut gir: registrar, documentar a giuditgear igls stgarps, a cur c’igls dons surpassan igls cunfegns definieus, stgainsa prender masiras, sco par exaimpel regular igl triep near sagitar igl animal problematic.» Sa igl Ufezi schon novas d’egna tearza generaziùn da giuvens? «Na, nus savagn ànc nut d’egna nova generaziùn. Normalmeing en igls animals giuvens d’observar davent digl fanadur near igl avust.»

Igl Parc natiral Bavregn (PNB) â organiso la fegn d’eanda passada igl «Gi da la biodiversitad» ad Andeer. Passa 40 experts da flora a fauna ân sapartizipo a preschanto lur scuveartas. Igl raport final vean a cumparer agl curs da quest atun. Mintg’on dat igl egn «Gi da la biodiversitad» agl cantùn Grischùn. Suainter la Fundaziun Pro Terra Engiadina a la Bisofera Val Müstair e’gl uon sto la leztga digl Parc natiral Bavregn (PNB) d’organisar quella ocurenza. Ella â gieu liac la sonda a la dumengia passada an Val Schons. Egn inventari impurtànt Passa 40 botanists a zoologists en sarandieus an la natira da vendergis a sonda durànt 24 uras par ancurir speztgas tanor 16 tgomps sco par exaimpel filients, utscheals a plàntas. An sonda sera e vagnida preschantadas egna part da las scuveartas an la sala polivalenta ad Andeer. La dumeingia ân gieu liac duas excursiùns cun experts. Egna â mano tras igl gòld da rivas d’Andeer a tschella agl teriori da l’Alp Nera, cun las sias palés bassas ad igls seas pros maighers. Tut quellas scuveartas fatgas la fegn d’eanda passada vignan registradas an egn raport final ca vess da cumparer igl atun da quest on. Savund Sebastian Nagelmüller digl PNB e â que inventari da grànda muntada: «Per cur c’anzatge mànca, vagnainsa partschearts da l’impurtànza a la funcziùn da quels animals near da quellas plàntas. Parquegl e’gl da basegns da saver, tge bilàntscha ca la biodiversitad nus preschainta». «Quegl mi e ànc mai capito an 40 ons» Hans Schmocker a tres colegas earan sen veia par ir sen l’Alp Neaza a se Dumagns. An egn liac âni savieu observar blearas piutschas, c’earan ànc adigna ocupadas cun la copulaziùn. «Quegl capeta ansasez ple tumprivmeing. Mo uon, cun la bleara nev c’e per gest luada, â que prozess ampo ratard», declara Roland Ungrich, egn digls manzunos colegas da Hans Schmocker. Ear zearps, sco par exaimpel vipras near natras glischas a tschischeglias vegian els vieu. A gest egna da quellas ân fatg surstar Hans Schmocker. La tschischeglia scuvearta â mors igl herpetolog – igl spezialist par reptils. «Ella satanava aschi fearmeing ved igl mieus màn c’ella e ear betga dada giobass, cura ca ve scho palandar igl màn. Quegl e sto anzatge talmeing interessànt, ca mi e ànc mena capito an 40 ons», â el raquinto riànd durànt lur preschantaziùn da sonda sera. Scuveartas a fatgs spezials Igl expert par miezmir-a-miezutscheals â savieu observar la speztga rinolof pintg (Rhinolophus hipposideros – kleine Hufeisennase) an la tgavorgia da la Pùnt Crap (Rofla), c’e d’impurtànza naziunala a fetg rara. Blears insects a bos earan dantànt betga observabels parveia da la caliras, co igl expert digls tschientpes, Edi Stöckli, â declaro: «An Svizra dat igl passa 65 speztgas da tschientpes. Mo jou ve cato me sis da quellas agl gòld da riva d’Andeer. Parve da la calira earan igls animals aschi lientsch sut teara, c’els parevan dad easser svanieus. Jou ve darar vieu egn gòld aschi setg». La glimaja da grepa e egna da las speztgas las ple raras da la vart digl nord da las Alps. Ella segi la davos’eada vagnida registrada avànt 80 ons. Par Peter Müller, igl expert da glimajas, e stada la scuvearta da quella glimaja agl gòld da rivas ad Andeer egn digls puncts culminànts.

Pigl palantschieu sura da la baselgia da Ziràn drov’igl egna tgira speziala c’e definida an egn plan ca cuza tres ons a custa 305 000 fràncs. Nadja Lucchinetti/FMR Igl plafùn da la baselgia san Martegn da Ziràn e egn’ovra d’art speziala a da muntada internaziunala. El e vagnieu stgafieu igl on 1114 a cunsista da 153 quaders da len c’en picturos cun da tut las sorts musters a motivs religius. Que plafùn e vagnieu restauro cumpletameing igls ons 1939-1940. Davent d’alura en adigna puspe vagnidas fatgas lavurs da mantegnamaint a da salvamaint. Igl on 2009 e vagnieu conzipieu egn plan da tgira pigl palantschieu sura ca definescha tut las lavurs basignevlas pigl salvamaint da quels quaders pigls proxims tres ons. Las lavurs previdas tanor que plan vignan a caschunar custs da 305 000 fràncs ad en basignevlas tanor la regenza. Parquegl cuntribueschan igl cantùn a la Cunfederaziùn mintgame 58 400 fràncs par finanztgear las lavur savund igl plan actual ca cuza digls 2021-2023. Quegl â igl cantùn comunitgieu an gievgia passada. «Que plan e egn’exzelenta ovra» Regula Götte da Ziràn e la presidenta da la fundaziùn digl plafùn da la baselgia san Martegn da Ziràn. Quell’instituziùn e vagnida fundada igl on 2004. Regula Götte â declaro a la FMR, co igl segi vagnieu ad egn tal plan da tgira a partge c’el caschùni tals custs. «Igls 1989 en vagnieus tscharnieus anzaquànts quaders da referenza. Quels ân ign controlo regularmeing durànt anzaquànts ons. Parquegl c’ign â partgiert dons e vagnieu elavuro que plan da tgira igl on 2009», declara Regula Götte. Igls dons registros en vagnieus caschunos oravànt tut d’egn bulieu c’â tschifo igl len a la calur c’e saschlieada. Igl plan da tgira cumpeglia trànter oter l’infrastructura par cuntànscher igls quaders, siguranzas, igl indrez d’alarm a la controla ad igl mantegnamaint digl tetg near da las instalaziùns electricas. «Que plan e egn’exzellenta ovra da diferaints mastargners, da la tgira da monumaints a da spezialists da ventilaziùns. Nus survagnagn grànd sustegn da diferaintas fundaziùns ad eassan fetg angraztgevels parsuainter. Ascheia savainsa mantaner igl plafùn ear par las proximas generaziùns», explitgescha la presidenta Regula Götte.

Vendergis proxim tschearna igl tarvaschegns digl nov vaschinadi Muntogna da Schons la bandiera. Duas ­variàntas statan a disposiziùn. Tutas duas vapas risguardan la variànta c’â gudagnieu igl on passo la concurenza davart la bandiera. Nadja Lucchinetti/FMR Igl proxim tarvaschegns digl vaschinadi Muntogna da Schons â liac igls 2 da fanadur 2021 a las 20.15 an tgea da scola a Donat. Las fatschendas cumpeglian betga me l’infurmaziùn digl Parc natiral Bavregn (PNB) davart igl nov cuntract digl parc a tut igls quents anuals digls vaschinadis vigls, mobagn ear la revisiùn digls statuts digl consorzi da l’aua duvrada a la schelta d’egna bandiera. Igl zens da Maton sco substitut Par preparar la fusiùn veva la grupa da project organiso egna concurenza da bandieras igl on passo. A la fegn da quella earan ancunaschaints igls posts da podest, mo la furmaziùn definitva da la bandiera a la schelta da las calurs earan betga cleras. Ascheia e vagnieu dezidieu, ca la vapa da Maton degi substituir igl logo digl nov vaschinadi, antocen c’egna nova bandiera segi stgafida. L’elecziùn d’egna vapa e tanor cuntract da fusiùn da reglar antocen igl davos digl on 2021. Igl nov vaschinadi â parquegl do l’incumbensa a la firma sangagliesa Heimgartner Fahnen AG da stgafir egna bandiera ca risguarda las prescripziùns a la variànta digl victur near da la victura da la concurenza da bandieras. Sulegl, ava a muntognas L’amprema variànta mussa tres muntognas alvas ad igls dus roms ondulos d’egn ual. Quels simboliseschan igls dus uals: la Val Tschiel ad igl Fundogn. Igl tschiel davo las muntognas e cotschen a vean orno d'egn sulegl d’or. La savunda variànta cuntegna las calurs: blau, argient, cotschen ad or. Ella mussa duas strivlas alvas ca rapreschaintan u las undas digls uals prinzipals near las cornas d’egn capricorn. Ear segl sieus funs blau targlischa igl sulegl d’or. Par evitar malruassevladads e la suprastànza sadezidida da betga preschentar las variàntas a las medias. Ella scriva agl messadi, ca tutas duas variàntas rapreschaintan impurtànts simbols digl nov vaschinadi a vomian a pro cun las prescripziùns cantunalas partutgànt bandieras. Las variàntas en vagnidas tarmessas agls partgieus da la populaziùn digl nov vaschinadi ad en da catar agl messadi sen la pagina d’internet www.mdschons.ch.

Tres expertas a sis experts ân intercuretg la biodiversitad sen plirs secturs a Veulden. Da vendergis antoca dumeingia âni uranto sis antschies tipics davent da 1200 antoca 1600 m sur mar, constànd dapartut egna varietad surprendainta da flora, insects ad utscheals. Las tres dunas Gabrielle Frey, Esther Scherz da Veulden ad Ursula Hofer Magnin da Sched, vevan organiso igls 2020 l’ocurenza «Aventura biodiversitad Veulden» an conex cun la migliuraziùn previda. Igls resultats zund positivs da las re­tscheartgas digl on passo ân motivo André Rey, igl ecolog turitges ad expert par avieuls salvadis, d’organisar ear uon egna tala dieta da cuminànza cugls ple diferaints cumembers da la Sozietad en­tomologica da Turitg. Igls entomologs s’ocupeschan cugls insects. Da la partida en quest’eada ear stos spezialists par tschita-bulas, bulas da notg, avieuls salvadis, veaspras, furmiclas, saleps, sgolanotgs, plàntas ad utscheals – peia spezialists da tut igls secturs digl ambiaint. Els ân intercuretg quater antschies tipics par Veulden: pros d’aclas, pros maighers, pros paludus, pros grass ad en ieus par lùng da la «Veia da las flurs», la senda botanica da Veulden. An quels antschies âni examino secturs da 30 m2 par aver min­tgame egna masira cumparaglieabla. Lur observaziùns âni preschanto publicameing tànt igl vendergis sco ear la sonda sera. Quegl e dantànt sto raports provisorics, ascheia ca lur preschentaziùns en pletost stadas spontanas ad igl interess da la vart da la populaziùn e sto mudest. Lur observaziùns a documentaziùns vignani dantànt a cumpagliear an egn raport final. Lez vean a cumparer pér agl curs da quest atun. «A basa da que raport pudainsa alura dezider, scha nus vagneian a far egn project par promover las spezias agl rom da migliuraziùn an preparaziùn», gi Gabrielle Frey. «Quegl c’â samusso clerameing e, ca Veulden e egn parvis partutgànt la biodiversitad – ussa rancunaschieu da tschearcals d’experts. An que conex e’gl da manzunar, c’igl dat plirs studis ca damussan, ca la biodiversitad pitescha suainter aver fatg egna mi­gliuraziùn funsila. La nossa intenziùn e natiralmeing quella, ca la migliuraziùn vigni fatga da maniera, ca la biodiversitad vigni betga periclitada, near seglmains fatga ascheia, ca la flora speziala ad igls antschies paticulars vignian schurmagieus a mantanieus.» Las tres dunas spetgan peia, c’igl vigni svilupo ideias concretas, co schurmagear tschearts ambiaints ear agl curs da la migliuraziùn. Roschas da scuveartas sensaziunalas «Igl satracta peia betga me da schurmagear anqual bula near salep, mobagn da proteger igls ambiaints vitals sco tals da nossa flora a da tutas spezias ca vivan an quels», insista Frey, dafartànt c’igls spezialists entomologs relatan da lur scuveartas sensaziunalas. Igl e tàntas c’igl e betga pussevel da dar egna curta survesta. Me anqual exaimpel segi manzuno a qua. André Rey palainta c’el vevi observo anto’ussa me quater zigenas da bagianas da muntogna (Zygaena osterodensis), a Veulden parancunter vegi el cato 20 tocs me an egn gi. Samagliàntas constataziùns valan ear par la flora: An lur quaders definieus âni cato igl botanist Peter Weidmann a la sia squadra 75 diferaintas sorts da flurs a plàntas. «Nus eassan strusch vagnieus ord igl flatg, parquegl ca nus vagn cato egna tala varietad da plàntas», s’entusiasmescha igl botanist. «Nus vagn cato tozels da plàntas c’en betga ple vagnidas documentadas igls davos 25 ons. Mo an que conex e’gl d’aczentuar, ca nus vagn betg intercuretg egn territori schurmagieu, mobagn cultira cultivada. Parquegl e’gl incredibel, tge c’ign observa tut sei qua.» Quella multifariadad dependi dantànt da las blearas pintgas structuras da la cultira c’existian ànc, a quellas vali igl da mantaner ear agl ava­gnir. «Igl e egna baleztga, c’ign â qua egna tala abundànza da flurs, insects ad utscheals. Nus stimagn quegl tànt ple, parquegl ca nus vagn betga ple quella gio’ la Bassa», gi l’ornitologa Yvonne Fabian. La conclusiùn da tut igls experts e stada quella: Impurtànt e’gl da cumprovar, ca l’agricultura muntagnarda mussa, c’ign possi nizagear la cultira, sainza destruir la biodiversitad; partge, sch’egna sort da plàntas e svanida, svanescha egn’antiera roscha d’otras creatiras. Ad igl e betga ple pussevel da recolonisar quels spazis pears. Quegl c’e pears, e pears par adigna, e lur sentenztga.

La 66vla radunànza generala da la pendiculara Razén-Veulden SA â gieu liac vendergis passo. Igls temas tractos earan trànter oter igl quent anual, igls abunamaints a la demissiun da Jürg Frei. Igls acziunaris a hosps da la pendiculara Razén – Veulden SA s’antupan usitadameing mintgame igl davos vendergis suaintermiezgi digl zarcladur a lur radunànza generala. Igl parsura digl cunzegl d’aministraziùn da la pendiculara Razén – Veulden SA, Renato G. Murk, â das­tgieu banavantar numerus acziunaris an la remisa da l’ustreia Crap Salvatg a Veulden, trànter quels ear igl momentameing ple òlt Grischùn, igl president digl Cunzegl grànd, Martin Wieland da Tamegn. Parveia da la pandemia â la LRF betga cuntànschieu igl diember da passaschiers digls 2019. Graztga ad egn bùn manaschamaint digl quent a reposiziùns e’gl tutegna saresulto egn pintg gudogn net da 1400 fràncs. Igl e evidaint ca la LRF e intenziunada da puspe augmantar igl diember da passaschiers a cun quegl ear sia svieulta. Quegl motivescha la squadra ad igl magnfatschenta Roman Bernard da porscher venavànt lur survetsch fido a curtasevel a lur cliantela. Igls abunamaints en impurtànts La rancunaschientscha digl abunamaint da measa taxa, digl abunamaint general a digl BüGA sco ear igl urari agl tact da measas uras en elemaints impurtànts, savund igl cunzegl d’administraziùn, ca la LRF resti atractiva par la cliantela. Gest pigls possessurs digl abunamaint general a digl BüGA da Cuira a conturns saporschan ascheia blearas caschùns da far turs spontans se Veulden durànt tut on. Igls acziunaris ân apruvo tut las propostas digl cunzegl d’aministraziùn a caschùn da la radunànza generala digls 25 da zarcladur, gli angraztgànd par la sia lavur. Que cunzegl sacumpona da Renato G. Murk (parsura), Roman Bernard (vize-parsura a magnafatschneda), dr. Johann L. Camenisch, Magnus Camenisch, Rahel Egli a d’Ignaz Cadosch. La cunlavur trànter quellas parsùnas digl sectur turistic, digl comerzi a da la tecnica sapreschainta da maniera ordvart positiva. Jürg Frei (Domat) â demissiuno suainter easser sto activ an suprastànza durànt 15 ons. Igl e ear vagnieu prieu cumgieu da Mia Schmid c’eara la «bùn’olma» an l’administraziùn da la LRF durànt plirs dezenis. La radunànza generala e ear uon betga vagnida concludida cugl apero usito, par motivs da la pandemia. Parsuainter cugl simpatica angraztgamaint a la «pintga cotschna» da la vart digl president digl Cunzegl grànd Martin Wieland. La 67avla radunànza generala e previda pigls 24 da zarcladur 2022.