A sia radunanza generala ha la Chasa Editura Rumantscha (CER) preschentà venderdi passà il rapport e quint annual da l’onn 2022. Ins saja fitg cuntent cun l’onn passà, resulta ord ina communicaziun a las medias. L’onn 2022 haja la CER edì tschintg publicaziuns novas e plirs e-books. Legraivel saja l’intermediaziun da duas ediziuns en licenza, quai vul dir: ovras rumantschas da la CER èn vegnidas publitgadas en autras linguas (tudestg ed englais), quai che muntia in’impurtanta irradiaziun da litteratura e lingua rumantscha. La vendita è stada cun 2982 cudeschs pli auta che l’onn precedent (2021: 2797 ex.). L’avrigl duessan cumparair poesias da Jessica Zuan. (cdm/fmr)

Cumin da primavaira dals burgais da Domat Il president Ursin Fetz ha pudì beneventar en la Sentupada passa tschient persunas a la radunaza da primavaira tradiziunala, il Cumin da la Vischnanca burgaisa da Domat/Ems. El ha menziunà che la radunanza vegnia fatga per rumantsch, las dumondas dentant adina era per tudestg. En il center: il quint 2022, l’utilitad dals burgais, dumondas ed infurmaziun tar natiralisaziun. Quint anc cun gudogn Il cassier Sergio Maissen preschenta il quint annual che serra tar in retgav da ca. in milliun francs cun in pitschen plus da 33 500 francs. Pervi dals plans da baje­giar, ensemen cun la vischnanca politica, avdanzas per vegls en la Via Baselgia, ­vegnia il quint a serrar ils proxims onns main positiv. L’emprima etappa, quella da sbuvar abitaziuns veglias, saja a fin. Il vice-president Andri Jörger ha mussà maletgs. En furma d’ina buttiglia Emser Blauburgunder «Tuma Casté», han ins surdà l’utilitad dals burgais. Il quint e l’utilitad dals burgais èn vegnids approvads. Padel-tennis e pumptrack Ina incumbensa impurtanta da la vischnanca burgaisa è il sustegn da las organisaziuns culturalas e da sport. Quellas èn vegnidas sustegnidas cun 470 000 francs. La cussegliera Franziska Willi ha preschentà dumondas actualas. Il club da tennis vuless realisar en Vial in indriz da padel-tennis. Il project custass 220 000 francs. La radunanza contribuescha persuenter 30 000. Josef Willi ha engrazià en il num dal club da tennis per il sustegn da quest sport e l’offerta da piunier en il chantun. Er approvà ha la radunanza ina dumonda dad 11 000 francs da l’uniun Amedes Trail Hunter. Questa maina dapi 2017 il pumptrack che la vischnanca burgaisa ha sustegnì lezza giada cun 80 000 francs. Uss dovri sanaziuns ed adattaziuns. En num da l’uniun ha ­Mario Schütz engrazià per il sustegn. Acziun da natiralisaziun La cussegliera burgaisa Petra Hörler-Theus, presidenta da la cumissiun da natiralisaziun, ha infurmà il cussegl da l’acziun planisada che va dal 1. da zercladur fin ils 31 da december. Persunas che vulan vegnir natiralisadas pajan ina pauschala da 200 francs per taxas communalas. Quai è considerablamain damain che usità. Tut ils Grischuns e tut las Grischunas che vulessan daventar da quellas e da quels da Domat, pon salvar il lieu da burgais da fin uss. Quai ina resposta a bleras dumondas. En la part istorica ha Theo Haas raschunà dal bajetg dal lieu da sentupada, la Sentupada, ch’è vegnida ­inaugurada avant 20 onns. Fotografias mussan in vitg en transfurmaziun e co che vegl ha fatg plaz per nov – sco oz, en la Via Baselgia. En la Via Baselga en il center da Domat vegn fatg plaz per abitaziuns da vegls.

La Caritas dal Grischun tematisescha ADHS (sindrom da deficit da l’attenziun cun iperactivitad). Il psichiater Heiner ­Lachenmeier, expert sin il champ da ADHS referescha a Cuira davart il sindrom tar creschids. En discurs cun la FMR ­accentuescha el ch’i na sa tractia betg d’ina malsogna, mabain d’ina disposiziun ertavla che pertutgia er ils creschids. Da la lectura davart il tema ADHS en pliras medias resorta tranter auter che ADHS vegnia numnà in handicap. En in auter lieu statt scrit che persunas cun ADHS sajan umans da spiert liber cun talents spezials. E tge vala ussa? Segir è ch’il sindrom da deficit da l’attenziun cun iperactivitad ADHS polarisescha en la publicitad. La Caritas dal Grischun vul contribuir ad ina discussiun averta davart il tema. ADHS pertutga pia betg mo uffants, mabain era creschids. Cun ina saira da referat, film e discussiun vegn empruvà da chattar respostas a las dumondas da pertutgads, confamigliars, persunas da la medischina e da la tgira. Difficultads da sa concentrar ed iperactivitad Referent a Cuira è il psichiater Heiner Lachenmeier (guarda box). El di, ch’el sez saja pertu­tgà da l’ADHS. Quai na saja dentant nagina malsogna. Heiner Lachenmeier discurra d’ina disposiziun che possia avair avantatgs e dischavantatgs. ADHS haja dus sintoms marcants. Quai sajan difficultads da sa concentrar ed ­iperactivitad: «Tar ina persuna cun ADHS na ­vegnan las datas ed ils patratgs recepids betg prefiltrads automaticamain en patratgs impurtants e patratgs nunimpurtants. Las funcziuns executivas da la capacitad da pensar èn bain avant maun, ma l’indriz da cumond da las funcziuns executivas è limità tar ina persuna cun ADHS.» La promoziun da las funcziuns executivas che manchian possian vegnir promovidas cun medicaments. Impurtant sper ils medicaments saja dentant l'accumpagnament entras carstgauns, uschia l’expert da ADHS Heiner Lachenmeier. Accumulaziun dals patratgs chaschuna caos «Las opiniuns dals medis èn differentas», di il psichiater Heiner Lachenmeier. «I dat ina gruppa che considerescha ADHS sco malsogna e cunquai sco problem da sanadad. L’autra gruppa da medis – ed jau appartegn a quella – di che l’ADHS saja ina varianta dal esser uman cun avantatgs e dischavantatgs.» Heiner Lachenmeier numna ils dischavantatgs ina mancanza da las capacitads da filtrar ils patratgs. Perquai ch’ils patratgs s’accumuleschian crodia la pertutgada u il pertutgà dal sindrom en in caos. «Persunas cun ADHS han dentant er gronds avantatgs. Quai sa mussa savens pir cura ch’ellas u els èn creschids. Quels umans èn tranter auter bler pli creativs ed innovativs sin ils champs ch’els enconuschan.» Umens e dunnas èn pertutgads Segund l’expert e psichiater Heiner Lachenmeier han bleras dunnas ed umens cun ADHS la tendenza d’esser perfecziunistics ed adina surchargiads. Quels umans lavurian savens enfin ch’els crodian en in burnout. I dettia dentant era quels umans cun ADHS che siemian. Quels stettian a semper vid ina lavur e na vegnian betg giu dal flatg. L’ADHS pertutgia persunas femininas e masculinas. «Tar ils uffants dat l’iperactivitad dal moviment pli fitg en egl che l’iperactivitad dals patratgs. I dat omaduas variantas tar ils buobs e tar las buobas.» Tar blers tschessia l’iperactivitad dal moviment sco creschids. Ma l’ADHS restia tar persunas creschidas, declera Heiner Lachenmeier. Tar ils creschids dependia fitg co ch’els giajan enturn cun lur disposiziun da ADHS. Quellas persunas che tutgian tar ils semiaders ristgian pli tgunsch da vegnir sut las rodas che quellas che tutgian tar ils iperactivs. Impurtant è da savair «Impurtant è da savair sch’ins è pertutgà da l’ADHS. Ed impurtant è er da savair co ch’ins funcziunescha cun ADHS», di Heiner Lachenmeier. «Lu pon ins viver bain cun quai.» Senza in accumpagnament possia l’ADHS manar pli tard a malsognas secundaras sco depressiuns u malsognas da tema. ADHS u Sindrom da deficit d’attenziun cun iperactivitad L’expert da ADHS, autur e psichiater Heiner Lachenmeier di che tenor il stan da savida dad oz saja la disposiziun dad ADHS ina ereditad, damai ina disposiziun che vegnia dada enavant geneticamain. Betg tuttas e tuts che hajan dentant ertà l’ADHS hajan problems cun questa disposiziun. Trair a niz en il senn positiv l’ADHS haja gronds avantatgs. I dettia fitg bleras perscrutadras e perscrutaders da renum che hajan ADHS. Tenor l’organisaziun da ADHS Elpos Turitg datti en Svizra circa 200 000 persunas cun ADHS. (fmr/mg) L’expert da ADHS Heiner Lachenmeier Heiner Lachenmeier è medi spezialisà da psichiatria e psicoterapia. El ha ina atgna pratica ad Affoltern am Albis. Ultra da quai lavura el sco coach ed è autur da numerus cudeschs davart il tema ADHS. Heiner Lachenmeier chatta la noziun ADHS nunadattada. Empè da quai propona el la designa­ziun «UMIF», «Unusual Management of Information and Functions». Ella duai mussar che las infurmaziuns tar quella e quel ch’è pertutgà da ADHS vegnan elavuradas auter che tar in uman senza ADHS. (fmr/mg) ADHS pertutga er ils creschids La Caritas dal Grischun vul contribuir a la discussiun averta davart il disturbi da ADHS (sindrom da deficit da l’attenziun cun iperactivitad) e tschertgar respostas a dumondas da pertutgads e da confamigliars, da persunas da la medischina e da la tgira. Perquai intent organisescha la Caritas dal Grischun in’occurrenza cun in film, in referat ed ina discussiun davart ADHS. Referent è in dals enconuschents experts da ADHS, il psichiater Heiner Lachenmeier, ch’è er autur da pliras publicaziuns davart ADHS. Envers la FMR di Heiner Lachenmeier che ADHS na saja betg ina malsogna, mabain ina disposiziun. Tenor il stan da savida dad oz saja quai ina disposiziun che vegni dada enavant geneticamain. (fmr/mg)

La dumengia è stada la premiera dal film documentar «An der Quelle» el cinema Apollo a Cuira. En quel sa fatschenta il cineast uranais Felice Zenoni da l’istorgia da l’aua termala e minerala dal chantun Grischun. A la premiera dal film ch’è vegnida arranschada dal entusiast da film grischun Emil Anton Räber, èn pliras persunas engaschadas per il film stadas preschentas, sco era l’equipa da film. La perscrutadra dals bogns Karin Fuchs, il geolog Matthias Merz sco era Gondini A. Fravi, in sutbiadi dal piunier da hotels e bogns Johann Jakob Fravi. Els han discutà davart la situaziun dals bogns termals e las funtaunas mineralas dal Grischun. In accent ha l’organisatur da la saira dà per la fin, regalond al publicum ina buttiglia cun aua minerala indigena per il return a chasa. A la realisaziun dal film d’ina lunghezza da 45 minutas èn stadas engaschadas l'interpresa da producziun Mesch & Ugge SA, Radio e Televisiun Rumantscha (RTR) sco er 3sat. La versiun curta dal film da 25 minutas en linguatg romontsch e suttitels tudestgs pon ins vesair sin Play RTR sut il titel «A la funtauna». (cdm/fmr) La runda da discussiun suenter il film. Da sen. Felice Zenoni, Matthias Merz, Karin Fuchs e Gondini A. Fravi.

La stgarsezza da forzas da lavur qualifitgadas è in grond tema actualmain en bleras spartas professiunalas. Las interpresas d’aviatica Swiss Helicopter e REGA vulan segirar l’effectiv da pilotas e pilots per l’avegnir. Quai cun investir en ina nova tecnologica che duai render pli attractiva ed effizienta la scolaziun. La REGA e l’interpresa Swiss Helicopter collavureschan sin il sectur da la recrutaziun da persunal. Las pilotas ed ils pilots cumenzan tar la REGA cun ina experientscha da sgular da tranter tschintg e diesch onns. Blers vegnan da l’aviatica militara, auters d’interpresas da sgol privatas. Ina part dal persunal per la REGA vegn recrutà oz da Swiss Helicopter. Mancanza da pilots è in tema parzial Tar la REGA na saja la mancanza da pilotas e pilots anc betg in tema, di Heinz Leibundgut, il schefpilot da la REGA en discurs cun la FMR. A la tschertga da nov persunal saja dentant Swiss Helicopter, perquai che Swiss ­Helicopter recruteschia ina gronda part dals novs pilots per la REGA. «Quai vul dir che nus da la REGA avain en tschintg u diesch onns la mancanza che Swiss Helicopter ha oz, di Heinz Leibundgut. Morder sin ils dents e desister Rolf Heuberger, il CEO da Swiss Helicopter ­deplorescha che bleras e blers fan la scolaziun da pilot da helicopter be enfin tar la licenza persunala. (L’emprima da duas parts da la scola­ziun da pilot). «Igl è donn che blers na frequentan betg suenter la segunda part, damai la scola­ziun pratica en la clamada.» Ina gronda part da quellas e quels che termineschian l’emprima part da la clamada da pilot, hajan tranter 25 e 35 onns, di Rolf Heuberger. «La scolaziun pratica ­pretenda da morder sin ils dents e d’esser pronts da desister da bleras activitads en il temp liber. Quai na vulan tuts ozendi.» Segund il schefpilot da la REGA, Heinz Leibundgut cuzzia la scolaziun tar la REGA 200-300 uras da sgol, e quai e pir cura che la pilota u il pilot entria en il servetsch cumplain tar la REGA. Nov simulatur modular Swiss Helicopter e REGA han decidì da cumprar in segund simulatur per la scolaziun da novas pilotas e pilots. I sa tracta d’in simulatur «roll-on/roll-off.» Quai vul dir, il simulatur po vegnir endrizzà cun il cockpit da differents models da helicopters. I sa tracta tenor la REGA e la Swiss Helicopter d’in dals pli moderns simulaturs che remplazzia bleras uras da scolaziun en l’aria. Cun questa mesira quinta er Ernst Kohler, il CEO da la REGA, da pudair far pli attractiva la scolaziun. «Nus avain badà gia avant 10 onns che nus stuain far insatge. La scolaziun da pilot custa blers raps. Er il simulatur nov custa enfin 20 milliuns francs. Ma quels custs pajain nus ina giada. Per nus da la REGA èsi impurtant ch’il simulatur nov gidia svelt da far or da pilots da transport, bunas pilotas da salvament.» Enfin qua haja la REGA pudì profitar da ses num ed adina survegnì novs pilots, di Erich Kohler. «Il bun num da la REGA attira anc adina numerusas persunas en tuttas professiuns.» I dat naginas pilotas La dumonda da la FMR, daco ch’i na dettia betg dapli pilotas tar Swiss Helicopter u tar la REGA, n’han ils responsabels betg vulì ­respunder. Il schefpilot da la REGA, Heinz Leibundgut, ha ditg ch’i haja dà duas pilotas en la Svizra franzosa avant plirs decennis. Quellas na lavurian betg pli tar la REGA. Dapi lura sajan ils pilots da la REGA ina societad masculina. Heinz Leibundgut: «Ma nus avessan sa chapescha plaschair sche quai sa midass e nus survegnissan era dunnas sco pilotas en noss team.» A lunga vista mancan ils pilots L’interpresa Swiss Helicopter procura per la gronda part da la furmaziun dals pilots giuvens per la REGA. Swiss Helicopter è ussa a la tschertga d’interessentas ed interessents che vulessan emprender la professiun da pilot e midar pli tard tar la REGA en l’aviatica da salvament. Perquai han Swiss Helicopter e REGA decidì d’investir en in dals pli novs simulaturs d’aviatica che ­duai far pli attractiva e pli favuraivla la scolaziun. Tschertgadas èn tenor ils responsabels er dunnas che vulan daventar pilotas da ­helicopter. (fmr/mg) In dals aviuns da trenament per ils pilots da la REGA. Ils responsabels per la recrutaziun da persunal tar Swiss Helicopter e REGA. Da sanester: Rolf Heuberger e Heinz Günthard. Il cockpit dal nov simulatur da trenament po ve-gnir adattà a plirs models da helicopters.

Il cussegl communal da Domat ha en sia sesida da glindesdi approvà in’ulteriura contribuziun per il traffic plaun sur il Rain Posteriur. La colliaziun per il traffic plaun ch’è planisada traunter Panaduz e Domat po uss vegnir prendida per mauns. Il cussegl communal ha dà en occasiun da sia sesida da glindesdi passà sco ultim anè da la chadaina glisch verda per l’intent da construcziun. Quel era vegnì decis da l’onn 2014. Il project prevesa ina punt per velocipedists e pedunzs sut la punt existenta da la via naziunala. Las vischnancas da Panaduz e Domat sco eir las duas vischnacas burgaisas sa participeschan als custs da quella giada 1,1 milliun francs. Pervi da la sanaziun da la punt da la via naziunala nun han ins pudì cumenzar cun las lavurs ed igl hai dà tar custs totals dad 1,84 mil­liuns er anc custs supplementars da var 300 000 francs, sco ch’il president communal Erich Kohler ha declerà. Il motiv èn pretschs pli chars per atschal e lavurs cun atschal. L’import mancant duai vegnir portà da las duas vischnancas Panaduz e Domat, quai che sifignifitga in import da mintgamai 145 000 francs. La vischnanca da Panaduz ha gia approvà quel import supplementar. Cun l’approvaziun da vart da Domat possia il proget suenter diesch onns finalmain vegnir realisà durant l’onn current. Pledaders da las fracziuns han salidà l’intenziun, la PPS dentant s’è exprimida cunter quella: Ch’i saja il fauss mument per spender daners da taglia per da quests projects. Cun spetgar na vegnia betg pli favuraivel, uschia la PLD, AdC e PS, ed il cussegl communal ha vuschà cun indesch cunter trais vuschs per l’import supplementar da 145 000 francs. L’intent renda accessibel ina zona da repaus vischina e crea ina plivalur turistica. Sanaziun chasa da scola cun l’implant exteriur Il suprastant communal Armin Tanner (AdC) ha explitgà il credit da 184 000 francs per sanar l’edifizi da gestiun dal lavuratori forestal e communal. Il cussegl ha acceptà quel unanimamaing. Discussiuns haja dà tar il credit da 440 000 francs per la sana­ziun dal spazi exteriur da la chasa da scola Caguils. Cun plantas che porschan sumbriva, cun daplira sur­fatscha verda sco era cun ina susta duai vegnir augmentada la valur dal spazi exteriur. Il credit è vegnì approvà cun 13:1 vuschs, la PS ha succumbì cun ina dumonda da midament cun 5:9 vuschs. Nesina Ackermann (AdC), manadra dal departement scola, ha respundì l’interpellaziun da Reto ­Spiller (AdC) areguard l’utilisaziun da l’intelligenza artificiala (ChatGPT) a la scola da Domat. La scola s’occupia da quella, las persunas d’instrucziun ­vegnian scoladas correspundentamain, la sauna raschun duessia dentant valair en la scola adina dapli che l’IA, uschia Nesina Ackermann. Mesiras cunter il traffic da guntgida A13 Daniel Meyer (PPS), schef dal departement ambient e segirezza, ha explitgà durant l’ura da dumondas la tematica actuala «Traffic da guntgida A 13». Causa ch’i saja da spetgar lavinas da vehichels durant ils dis da festa hajan chantun e Confederaziun decidì mesiras. Lung l’A 13 duain vegnir installads «posts da triascha e dosagi». Tar la triascha duain vegnir laschads passar mo numers cun GR, tut ils auters manads enavos sin l’A13. Da quests posts sajan previs p.ex. tar Reichenau e Panaduz. Per Domat vegnia installà mo in post per il dosagi, ch’i dettia alura ina stagnaziun dal traffic artificiala, ma tut ils participants al traffic possian passar – uschia vulan ins engianar ils navis, da moda ch’ils automobilists na ­vegnian betg rendids attent sin vias da guntgida. La suprastanza ha laschà badair ch’ella na spetgia bler da questa soluziun e ch’i sajan en il spazi Cuira Sid necessarias autras mesiras. Visualisaziun da la punt per il traffic cun velos ed a pe sut la punt da l’autostrada.

Ils 19 da mars 2023 è stada l’avertura da l’exposiziun d’art dal reschissur ed artist Gian Gianotti en las anteriuras «Hallen für moderne Kunst» a Schaffusa. Questa mustra è da vesair anc enfin ils 16 d’avrigl. Ma dentant è ella daventada in vair eveniment da creaziun artistica, siond che Gianotti pictura là. El vegn dal teater, el chapescha d’inscenar sin grondas tribunas ed actualmain dat el anc ina giada cumplaina glischur a las vastas e vene­rablas anteriuras «Hallen für moderne Kunst» a Schaffusa, avant che lur scopo vegnia midà. Igl è pia dapli ch’ina exposiziun, quai che ­Gian Gianotti mussa là: El inscenescha ina magnifica ovra d’art cumplessiva da spazi, glisch, textilias e texts cun ses maletgs en format grond, embellida era da musica – sco a chaschun da la vernissascha, cur ch’i ha sunà il clarinettist Clot Buchli. Tut quels elements stgaffeschan in’impressiunanta, decidida e ferma atmosfera che resplenda cumplainamain la magia dal lieu. La realitad da las cuntradas abstractas Gian Gianotti malegia da maniera abstracta, per il solit maletgs en format grond, savens en la proporziun dal tagl d’aur. Però els na mussan nagin mund fictiv, nagin’illusiun, mabain els represchentan ina realitad che va tut atgnas vias, che pussibiliteschan atgnas scuvertas e novs inscunters. Avrir novs spazis, schlargiar il pensar, avrir ils cors, quai vul el, sco ch’el ha fatg a savair en ses pled a chaschun da la vernissascha. E propi, contemplond l’exposiziun evochescha el vairamain ina tensiun ed ina concentraziun resen­tibla: penelladas che mainan l’egliada baud amunt, baud enavant. Qua e tscha stritgs grugls, alura puspè planiras calmas. Las colurs sa salidan da paraid a paraid. Il blau termaglia cun las ­stretgas strivlas cotschnas da tschella vart. Glischond ord ina nischa s’oppona il mellen al grisch. Mintgatant in text accumpagnant u in titel dal maletg che dat da pensar. Vi da las paraids èn pusadas variaziuns picturadas che augmentan l’impressiun ... ma il messadi n’è mai determinà cleramain, adina è d’encorscher l’appel, l’invit d’esser avert, da sa laschar entretschar en in dialog cun las picturas. L’artist malegia sin il lieu En dus lieus envers ost e vest sa chattan pusadas sin traipes massivs duas grondas tailas, oriundamain vidas. Sin quellas pictura Gian Gianotti durant l’exposiziun dus maletgs davart ils temas «saira» e «damaun», cunsalvond uschia l’atmosfera particulara da la sala, da la glisch e da la localitad. Las visitadras ed ils visitaders han uschia l’occasiun da daventar perditga, co che Gian Gianotti creescha ses maletgs. Tgi che sa trategna en quellas salas, fa ­l’allegraivla experientscha dad assister a la creaziun artistica che po avrir novas perspectivas e vistas dirigidas dal gieu da la glisch ch’entra tras las grondas fanestras, ch’entretscha il dialog tranter ils tetgs e da las culmainas da las stgalas externas cun la structura da l’intern ed il salid dal Rain culond en perpeten. Là tut ch’è spazius ed impressiunant: las salas, ils formats, il flad, il schlantsch da Gian Gianotti, l’istorgia dal lieu e l’aura da las Hallas – uschia che quest’exposiziun daventa in eveniment impressiunant ed enritgint. Suenter quest’exposiziun – che vegn sustegnida da la Biblioteca Engiadinaisa da Segl/Maria – vegn l’edifizi da las Hallas per l’art modern a far plazza a la Scola auta pedagogica da Schaffusa. L’exposiziun da Gian Gianotti è da vesair sin il terz plaun da las anteriuras Hallas per l’art modern a Schaffusa. Ella è averta mintgamai da mesemna enfin la dumengia da las 16 enfin a las 20. Dapli infurmaziuns: gianotti.ch. Ils maletgs abstracts da Gian Gianotti na mussan nagin mund fictiv, mabain ina tut atgna realitad. Qua la pictura: «Scha’l bel nu basta». Ils maletgs abstracts da Gian Gianotti na mussan nagin mund fictiv, mabain ina tut atgna realitad. Qua la pictura: «Scha’l bel nu basta». L’artist Gian Gianotti a chaschun da la vernissascha en las anteriuras Hallas da l’art modern a Schaffusa. Las anteriuras Hallas da l’art modern a Schaffusa porschan in lieu adattà per exponer las picturas da Gian Gianotti. Ils maletgs abstracts da Gian Gianotti na mussan nagin mund fictiv, mabain ina tut atgna realitad. Qua la pictura: «Scha’l bel nu basta».

Da preschent è da vesair en la chasa da cultura ed art Cularta a Laax in’exposiziun tut speziala. Ella porta il num «Rumantsch è …» e sa fatschenta dal rumantsch e dals Rumantschs. Suenter che quella revista davart noss quart linguatg naziunal è stada da vesair en pliras citads da la Svizra, e lura er gia a Scuol, vegn ella mussada uss l’emprima giada en Surselva. A Laax – ina vischnanca cun buna schientscha per il rumantsch – è ella il mument en buns mauns. L’exposiziun è vegnida stgaf­fida durant il temp da la pandemia dal coronavirus. L’onn 2020 ha Christian Rathgeb – alura anc cusseglier guvernativ e lez onn er president da la regenza grischuna – inizià quest’exposiziun. Sut l’egida da la Lia Rumantscha è ella vegnida stgaffida dad Anna.R.Stoffel. L’exposiziun ch’è vegnida realisada per preschentar il rumantsch en l’en­tira Svizra, dat in sguard en l’olma dal rumantsch. Ella è concepida cun elements auditivs, films, piramidas cun infurmaziuns e cedels da notizia. Sin quels s’expriman bleras persunas davart lur relaziun cun lur linguatg matern rumantsch. Gist quels cedels da notizia dattan – tenor mes ­manegiar – ina nota tut ­speziala a l’exposiziun. Ina part integrala dad ella è ina carta geografica da la Svizra. Er quella è speziala. En in engaschament da pli che 500 uras ha ­Donat Caduff dà nums rumantschs a tuttas vischnancas svizras e sin ­questa carta èn quels da vesair. Sin ­questa carta pon ins guardar nua che Ducabuxa, Vinnavil-Praplaniv ni er Vedervitg e Maileras è. Temp d’avertura da la Cularta a Laax mira www.cularta.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Extract da l'exposiziun "Rumantsch è ..."

Michaela Tschuor occupa a partir dal fanadur 2023 in sez en la regenza lucernaisa. La politicra da l’Allianza dal center è vegnida elegida sco nova en l’emprim scrutini. Ils Lucernais han smirveglià la dumengia passada ch’ina candidata nova vegn elegida gia en l’emprim scrutini en la regenza. Ma era inqual Grischun u Grischuna pon avair smirveglià udind il num da famiglia rumantsch en las novitads. Sa tgi che questa ­Michaela Tschuor è insumma? «Jau sun ina mesa Grischuna», respunda Michaela Tschuor riend. Ses um saja il veterinari Flurin Tschuor. Cun maridar saja ella vegnida tar il num da famiglia rumantsch. Medemamain tras maridaglia saja ella daventada burgaisa da Trun. Ma contacts e lioms haja ella plitost cun Glion nua che ses um saja creschì si en ina famiglia da veterinari. «Il Grischun fa part da nossa famiglia», di Michaela Tschuor. Entras quai ch’i vegnia discurrì rumantsch en la famiglia da l’um, chapeschia ella pulit bain la lingua. La giurista da 45 onns è presidenta communala da Wikon. En la «Tierklinik Mittelland» fa ella, ensemen cun ses um e ­duas autras persunas, part da la giunta. I sa tracta d’ina clinica cun radund 80 collavuraturs e collavuraturas. (fmr/vi)

Cun 46 milliuns francs cuntanscha la Repower il 2022 bunamain il medem gudogn sco l’onn precedent. La svieuta dal concern crescha però per 46 % sin 4,7 milliardas francs. La raschun è cunzunt l’aut pretsch d’energia da l’onn passà. «Turbulent», «istoric», «burascus», «svaris ex­trems» e «pretschs explodids». Cun inqual superlativ ha la Repower preschentà la mesemna sia bilantscha. I saja stà l’onn il pli turbulent dapi ch’ins haja stgaffì la fiera libra d’energia, di il schef d’interpresa Roland Leuenberger. In onn cun uschè pauca naiv e plievgia ­saja unic en l’istorgia da l’interpresa. Da l’autra vart haja varià il pretsch d’energia a moda maiudida. Ils pretschs «explodids» per l’electricitad sa mussan en la svieuta ch’è s’augmentada cun 46 % a moda considerabla. Il gudogn perencunter na resplenda betg questa creschien­tscha. Lez è restà cun 46 milliuns francs cun in lev minus da 2 % quasi sin il medem livel. La raschun per questa discrepanza saja il pretsch d’energia, explitgescha Roland ­Leuenberger. «Sch’il pretsch crescha, fan ins simplamain dapli svieuta. Gliez na munta dentant betg exnum ch’il gudogn creschia era.» La Repower na vendia gea betg sulet l’atgna energia, mabain cumpria era dad auters producents electricitad ch’ella vendia lura puspè. Per l’energia cumprada stoppia ella dentant era pajar in fitg aut pretsch e la marscha na saja lura betg pli auta che tar in pretsch bass. Durant quest enviern ha era la Repower gidà a segirar il provediment d’enviern en Svizra. Per gliez ha ella tegnì enavos in tschert quantum aua en ils lais da fermada. «Quai ha gì per consequenza che nus n’avain betg turbinà l’aua il november e december per auts pretschs d’energia», di il schef dal concern. Quella aua stop­pian ins anc tegnair en reserva fin il matg ed ils gudogns sajan lura pir visibels il 2023. Plinavant haja dà bler damain naiv e plievgia. Perquai haja la Repower producì en tut 27 % pli pauca energia l’onn passà. La valita da l’aczia è creschida per 24 % sin 165 francs il 2022. La Repower vul sbursar ina dividenda da 5 francs per aczia. Quai fiss il dubel cumpareglià cun il 2019. Ils acziunaris ston dentant anc dar lur consentiment a la radunanza generala dal matg. Da las 7,4 milliuns aczias posseda il chantun Grischun 27 % e po quintar cun dividendas da var 10 milliuns francs. En il Grischun vul il concern investir quest onn radund 33 milliuns francs en renova­ziuns, revisiuns dad ovras existentas ed en l’ovra Chlus. Nua che la Repower less con­struir implants solars en il Grischun, n’ha il schef betg vulì tradir. Ils plans per l’Italia ha el però communitgà. Passa indesch gronds implants da fotovoltaica duain anc quest onn survegnir la permissiun. La gronda part da quests projects sa chattan en il sid – Calabria e Sicilia. Plinavant vul la Re­power construir quatter ovras a vent ed ina gronda ovra idraulica a pumpa a Campolattaro.

En trais onns ston els gia furnir energia – ils novs gronds implants fotovoltaics alpins. Uschiglio na paja la Confederaziun naginas contribuziuns. Lezzas èn generusas e muntan fin a 60 % da las investiziuns. Perquai emprovan vischnancas e concerns da profitar. Qua ina retschertga da plans concrets u emprimas ponderaziuns per gronds implants solars. A Scuol, Samedan ed a Tujetsch datti en tut quatter projects ch’èn gia pli avanzads. A Zuoz, Poschiavo, en il Surses, a Glion, en Lumnezia ed a Mustér vegnan fatgas emprimas evaluaziuns. A S-chanf ha la radunanza communala refusà dad iniziar in project. L’offensiva solara da la Confederaziun è ambiziusa. En tutta furtina ha il Parlament federal decidì il settember passà quest’offensiva per segirar il provediment d’enviern. La fin dal 2025 duai ella gia purtar fritg, resp. energia. Fin lura ston ils novs implants furnir 10 % da lur electricitad, uschiglio na paja la Confederaziun nagut. Fin il 2030 ston ils implants esser terminads. I sa tracta dad implants d’ina grondezza da set plazzas da ballape u dapli (LQ dals 24 da mars). Pli pitschens projects per implants solars n’han betg fatg part da questa retschertga. «La mesadad d’avrigl essan nus uschè enavant che nus pudain inoltrar il project a las instanzas chantunalas», di Heinz Gross da las Ovras electricas d’Engiadina. Cun nus manegia el Scuol Solar. Da questa societad simpla fan part sper las ovras era la vischnanca burgaisa, la vischnanca politica ed Energia Engiadina. L’implant è planisà sut il Piz Champatsch en la vischinanza da las pendicularas Motta Naluns. La vischnanca burgaisa è proprietaria dal terren. Heinz Gross inditgescha ina prestaziun tranter 25 e 40 MW che furnescha electricitad per radund 30 000 chasadas. Il focus tschentia Scuol Solar da preschent sin il discurs cun las organisaziuns d’ambient, di Heinz Gross. Parallel marschian ulteriuras preparativas. Il zercladur decida la radunanza communala da Samedan davart l’implant solar tranter la plazza aviatica ed il Flaz. L’implant sviluppescha «Energia Solara Engiadinaisa» che sa cumpona dal provedider Energia Samedan e dal biro d’inschigner TNC a Feldmeilen. Il terren tutga a 15 proprietaris. Sper l’adiever per l’energia solara possia il terren vinavant vegnir duvrà per l’agricultura, il turissem e la biodiversitad, di Roberto Borsotti da TNC. I saja prevedì d’installar ina prestaziun da radund 30 MW che furneschia energia per circa 10 000 chasadas. Gia il 2024 duess l’implant furnir energia. Lingias d’electricitad sajan avant maun, di Roberto Borsotti. «Quai è ina chaschun unica, cumpareglià cun auters projects.» En la vischnanca da Tujetsch vegnan planisads gist dus implants. In da quels è NalpSolar. L’AXPO lascha realisar l’implant da las Ovras da la Svizra Centrala (CKW). Il terren per l’implant sa chatta gist sper il Lai da fermada Nalps ed è en possess da l’Ovra electrica Rain Anteriur. Da lezza posseda l’AXPO passa 80 % da las aczias, gliez vala era per la CKW. NalpSolar duai avair ina prestaziun da 10 MW e furnir electricitad per var 3000 chasadas. Vias e lingias sajan sin fundament da l’ovra idraulica Nalps gia avant maun, respunda la pledadra da l’AXPO Jeanette Schranz. NalpSolar n’è betg il sulet implant ch’il concern d’energia less realisar en il Grischun. Il segund implant planisà a Tujetsch sa numna SedrunSolar situà tranter las lavineras da Scharinas ed il territori da skis da Sedrun. La vischnanca politica è proprietaria dal terren. L’interpresa Energia alpina planisescha l’implant. L’interpresa – en possess da la vischnanca – è a medem temp provedidra sco era producenta d’electricitad. SedrunSolar duai avair ina prestaziun da 17 MW e producir energia per circa 5000 chasadas. «L’avantatg è che nus essan a l’ur da las pistas da skis e che nus avain dapertut lingias d’electricitad», di Claudio Deplazes, president dad Energia alpina. Vias d’access existian era gia. Il venderdi passà ha Energia alpina gia montà in indriz da test. L’Alp Run auda ad ina societad simpla e sa chatta sin territori da Mustér. L’idea dals societaris sco era da la suprastanza communala è dad eriger sin quest’alp l’implant cun il num Solar Alpin Disentis. Emprimas evaluaziuns haja la vischnanca laschà far a la IG Solalpine, di Clemens Berther da la suprastanza communala. Damai che questas evaluaziuns hajan purtà resultats positivs, instradeschian ins gia evaluaziuns pli profundas. L’implant Solar Alpin Disentis duai avair ina prestaziun da 40-60 MW e furnir energia per radund 12 000 chasadas. Ina via d’access saja avant maun, lingias d’electricitad anc betg, di Clemens Berther. Mustér e la societad da l’Alp Run veglian tegnair las hottas enta maun en la fasa dad evaluaziun. Pli tard possian ins tschertgar ils investurs. «L’idea n’è anc betg approfundada. I vegn fatg pir emprims scleriments», punctuescha Daniel Solèr, president communal da la Lumnezia. Las evaluaziuns vegnian fatgas en la regiun da l’Alp Cavel, mabain era Staviala Vedra. L’Alp Cavel appartegnia a la vischnanca da Glion, sa chattia dentant sin territori da la Lumnezia. La regiun da Staviala Vedra sa chattia tant en possess sco era sin territori da la Lumnezia. Ina interpresa d’energia enconuschenta fetschia las evaluaziuns, di Daniel Solèr. I saja dentant anc memia baud da communitgar il num da l’interpresa. Lingias per transportar davent l’energia n’existian betg en quest territori, perquai sa tschentia la dumonda da rentabilitad. Vias da guaud u da megliuraziun sajan avant maun. «Jau poss confermar che nus avain interessents per eriger ovras alpinas solaras sin l’intschess da la vischnanca da Glion», di il president communal Marcus Beer. El precisescha ch’i sa tractia era d’in territori en il possess da la vischnanca che na sa chattia betg sin l’intschess communal (guarda Lumnezia). Dapli na less il president communal betg tradir per il mument. Cler è dentant ch’i sa tracta da dapli che mo dad ina interpresa interessada. En il Fegl Ufficial Surselva ha la suprastanza communala numnadamain communitgà duas giadas – il december ed il favrer – ch’ella haja «approvà ina decleranza d’intenziun per realisar in implant alpin solar». Ponderaziuns datti era a Zuoz. La suprastanza communala haja inizià l’atun passà scleriments per in implant solar sin ils rempars da lavinas Albanas sur Zuoz, di il chanzlist Patrick Steger. La suprastanza haja incumbensà in spezialist per sclerir per exempel la grondezza pussaivla. «La primavaira vulain nus avair ils fatgs sin maisa per savair, sche quai vala la paina da persequitar in tal project», di il chanzlist. Il territori appartegna a la Corporaziun vischinela da Zuoz. Ina via d’access existia gia, di Patrick Steger. Ed en la vischinanza sa chattia era la «s-chaballera» Albanas dal territori da skis Zuoz, uschia ch’i saja avant maun ina lingia d’electricitad. Tant la Repower sco era in sviluppader da projects fetschian evaluaziuns en la vischnanca da Poschiavo, di il president communal Giovanni Jochum. Las evaluaziuns sa concentreschian sin il Pass dal Bernina. La vischnanca saja proprietaria dal terren. Anc uss sa tractia quai dad ina idea e betg d’in plan concret. La grondezza da l’implant saja perquai anc averta cun ina prestaziun tranter 10 fin 100 MW. «Nus avain l’avantatg che la via chantunala ed ina lingia da tensiun auta mainan sur il Bernina», di Giovanni Jochum. «Las premissas èn fitg bunas.» En il Surses fetschia l’EWZ da preschent evaluaziuns, di il president communal Leo Thomann. «Els han informà nus ch’els sajan a la tschertga e sclereschian detagls.» Las evaluaziuns vegnian fatgas en plirs lieus. I sa tractia da lieus cun terren da possessurs privats. Ils trais gronds players d’energia tschertgan lieus adattads per implants solars en il Grischun. «Nus evaluain da preschent plirs lieus en il Grischun e betg mo in», di Marie Oswald, pledadra da las Ovras electricas da la citad da Turitg (EWZ). Ma i saja anc memia baud da communitgar nua precis. Era Repower planisescha dus fin trais implants solars alpins. «Nus na dain anc betg enconuschent nua», di Stefan Bisculm, pledader da Repower. «Uss essan nus en discurs cun las vischnancas, ils proprietaris da terren e las organisaziuns d’ambient.» Impurtant saja d’avair tut ils partenaris en la bartga. Sulet la AXPO tradescha cun NalpSolar (guarda Tujetsch I) in plan per in implant. Quai n’è dentant per lunsch ora betg tut. Il concern ha en mira da producir energia solara per radund 300 000 chasadas fin il 2030. La mesadad duai vegnir producì en las muntognas, scriva Jeanette Schranz, pledadra da la AXPO. Almain diesch implants – u dapli Il Grischun è sin via da daventar in Eldorado per gronds implants fotovoltaics alpins. En nov vischnancas datti ponderaziuns per diesch implants. E quai n’è gnanc tut. Pertge l’EWZ, l’AXPO e la Repower na vulan anc betg tradir lur plans. La FMR ha retschertgà nua ch’i dat ponderaziuns per implants fotovoltaics en il chantun Grischun. A Scuol, Samedan ed a Tujetsch existan en tut quatter projects ch’èn gia pli avanzads. A Zuoz, Poschiavo, Surses, Glion, Lumnezia ed a Mustér vegnan fatgas emprimas evaluaziuns. Igl è ina veritabla cursa encunter il temp. Fin il 2025 ston ils implants furnir 10 % da l’energia, uschiglio na paja la Confederaziun naginas contribuziuns. Damai che lezzas èn generusas – fin 60 % da l’investiziun – han bleras vischnancas e plirs concerns mustgas da profitar. Tar l’offensiva solara sa tract quai da mega-implants. Enfin uss na datti nagut cum­paregliabel en Svizra ed era betg en autras regiuns muntagnardas. Da realisar in tal implant uschè svelt è ina sfida nunditga. Lieus ch’èn senza via d’access u lingia d’electricitad han mo pitschnas schanzas dad eriger entaifer il termin prescrit in tal implant. Plinavant sto era il chantun festinar cun examinar ils projects e dar las permissiuns necessarias. Ils gronds concerns d’energia fan tuts era examinaziuns per implants, ma sa nuspeschan da tradir ils lieus. Sco per exempel las Ovras electricas da la citad da Turitg, EWZ, nua che la pledadra Marie Oswald di: «Nus evaluain plirs lieus en il Grischun e betg mo in. Igl è però anc memia baud da com­muni­tgar nua.» Ponderaziuns u plans per gronds implants solars alpins en il Grischun.

Suenter pauc mument è vegnì l’argument dals arguments: I n’è betg pervi da mai – igl è pervia da la polizia da fieu! Noss vischin U.* aveva scuvert la scarsola da nossa figlia avant l’isch da noss’abitaziun ed ha scalinà la sonda bunura, per far attent che quai ... ähhh ... na va – in tusset – … deplorablamain betg, da deponer là questa scarsola. Na, era betg mo per in pèr dis. Jau hai sincerà che la dischlocaziun saja gia instradada. Jau hai perfin demonstrà en il lieu che la plazza che resta dasper la scarsola surpassa la ladezza da quatter tgils. Guarda, hai jau ditg, qua è la scarsola, qua stun jau, dasper mai avessas ti plazza, lura avessi anc plazza per Claudia che vegn da surengiu e lura sper il tschabargal pudess anc passar Roman da sutensi – il medem mument! Quai na l’ha sa chapescha betg persvas. E lura è eba vegnì l’argument da la polizia da fieu! E quel m’ha irrità per l’emprima giada. Betg ch’jau n’avess anc mai udì l’argumentaziun. Jau l’hai gia udì en intervals regulars da pedels en tut las WGs, nua che jau hai vivì a Turitg. Ed ussa pia puspè: la polizia da fieu! Fin oz hai jau simplamain acceptà ch’i dettia insatge uschia: I sa tracta apparentamain da funcziunaris dad in uffizi per sulers vids. In’autoritad che occupescha avugads cun la cumpetenza da pretender da far urden. Anti-scenografs, persunas che na dastgan per motivs da sanadad betg entrar en brockis, boss finals da curunas da chalzers. Ma ussa m’èn tuttenina vegnids dubis. La polizia datti, nagin dubi. Gia vis e gia telefonà. 117. Ils pumpiers era, cler. 118. Ma la polizia da fieu? 117,5? Jau enconusch in, quel ha pertgirà il papa. Jau enconusch ina che scriveva ils protocols da las sesidas dal Cussegl federal. Jau enconusch in, quel gudogna ses paun da mintgadi cun planisar lavurs da construcziun uschia, ch’i dovra uschè blers lavurers sco pussaivel (agid da svilup), jau enconusch persunas che persvadan autras persunas da cumprar chaussas che quellas na vulan betg (emploiads da bancas e segiradas). Jau enconusch in clown ch’emprova da far rir uffants cun cancer, jau enconusch in che ha gudagnà ses raps cun dumbrar plantas ed in che fa apparats che mesiran quant spert che las plantas creschan. Jau enconusch in che gudogna raps cun guardar films, ma mai en mia vita n’hai jau inscuntrà insatgi ch’ha ditg: jau sun policist da fieu! * Il num cumplet dal vischin m’è fitg bain enconuschent. Martin Cantieni da Turitg è mainaproject, cineast liber e bab. Martin Cantieni, victur dal Premi Term Bel 2020

Ils proxims colloquis rumantschs a l’Universitad populara da Turitg (VHS ZH) han lieu ils 16 da matg ed ils 13 da zercladur 2023, adina da las 19.00 a las 20.30. Ils colloquis han lieu en furma ibrida, q.v.d. en preschientscha ubain en zoom (vendita da bigliets sulettamain via VHS Z). Las discussiuns vegnan manadas da Mevina Puorger. A l’emprim colloqui dals 16 da matg cun il titel «Clementina Gilly (1858-1942) Traunter di e not» è preschent Rico Valär. El ha edì quell’ovra. Al colloqui dals 13 da zercladur «Oscar Peer (1928-2013) Vi da che ch’eu pens minchatant» prenda part Walter Rosselli, il translatur dad Oscar Peer. Persunas interessadas sa drizzan al secretariat da la VHS ZH, tel. 044 205 84 84 resp. 044 205 84 94. Ulteriuras infurmaziuns dat Mevina Puorger 079 331 68 61

Dapi 100 dis è Martin Bühler en uffizi sco cusseglier guvernativ e schef dal Departament chantunal da finanzas e vischnancas. El è persvadì ch’el haja survegnì il dretg departament. Cunquai che las finanzas concernian tut ils departaments chantunals possia el far blera lavur interdepartamentala. La FMR ha tratg ina bilantscha dals emprims 100 dis en uffizi. Bleras sfidas, captivant, cuntentaivel e motivant. Quels quatter chavazzins numna Martin Bühler en la bilantscha da ses emprims 100 dis sco cusseglier guvernativ. L’emprim temp haja el emprendì d’enconuscher la glieud da ses departament. «Jau hai visità tuttas partiziuns ed ina gronda part dal persunal da mes departament. Jau hai emprendì d’enconuscher ina squadra cun blera motivaziun che m’ha re­tschavì fitg cordialmain.» Martin Bühler di dentant er, ch’el haja chattà lavur che saja da prender per mauns il proxim temp. FMR: Co è la vita da mintgadi da Martin Bühler sa midada ils ultims 100 dis? Martin Bühler: L’esser disponibel è in chavazzin impurtant en connex cun quella dumonda. Jau era disà sco manader dal stab da crisa en il temp dal coronavirus d’esser disponibel. Sco cusseglier guvernativ è la pretensiun d’esser disponibel creschida anc ina giada. Jau sun da la damaun baud enfin la saira preschent en blers differents lieus da noss chantun. Jau vegn adina confruntà cun spe­tgas da la glieud e jau ma stoss esser conscient che jau sun ina persuna da l’interess public. Sco cusseglier guvernativ hai jau quatter rollas: Quella dal manader dal departament cun tut las partiziuns ed il persunal. La segunda la rolla è quella en l’autoritad colleghiala che pretenda da sa documentar bain e d’esser cudeschà cun las tractandas da la collega e dals collegas. La terza rolla concerna las activitads en la publicitad e la quarta è l’atgna famiglia. Essas Vus anc adina persvadids ch’i saja stà ina buna decisiun da candidar per la regenza? Gea segir. Jau faschess quai immediat anc ina giada. Daco? La lavur executiva è ina lavur che jau fatsch fitg gugent. En la regenza datti la pussaivladad da concepir, crear e realisar en favur da nos chantun. Il bel en ina autoritad colleghiala è ch’ins po sa fatschentar da fitg bleras tematicas. Da l’autra vart hai jau mez la pussaivladad da purtar las tematicas da mes departament en la regenza e da turnar cun las decisiuns en mes departament. Vus avais ditg ch’il departament chantunal da finanzas e vischnancas saja voss departament preferì. Daco atgnamain ? Perquai ch’il departament da finanzas e vischnancas è in departament che lavura per tut ils auters departaments. Mes departament fa lavur interdepartamentala. Jau hai gia fatg quai pli baud sco manader dal Stab directiv chantunal per exempel suenter la bova da crappa da Bondo u durant il coronavirus. Nus avain stuì collavurar a Bondo e durant la pandemia cun tut ils uffizis chantunals. Questa lavur tranter ils departaments ed er d’iniziar process communabels poss jau far uss sco cusseglier guvernativ. Quai è fascinant. Ed il segund motiv è la collavura­ziun tranter chantun e vischnancas. Questa collavuraziun pertutga gea era la refurma dal territori? Precis. Jau poss dir che nus vegnin a ­preschentar en la sessiun dal december al Cussegl grond il segund rapport davart las structuras communalas. Jau m’allegrel fitg per la discussiun davart quest rapport en il parlament chantunal. Suenter la decisiun da Laax, Sagogn e ­Falera da betg fusiunar han ins l’impres­siun che la glieud saja plitost sceptica, cura ch’ins discurra d’ulteriuras fusiuns da vischnancas. Essas Vus er da quest’opiniun? Na, quai na vuless jau betg confermar. Igl è vegnì fatg fitg bler sin il champ da las fusiuns da vischnancas. Nus essan vegnids da sbassar il dumber da vischnancas da grosso modo 200 sin 100. Impurtanta è la discussiun tranter vischnancas che pudessan fusiunar. Mia idea è ch’i dat anc spazi per novas fusiuns da vischnancas. Las sfidas futuras sco la transfurmaziun digitala u la planisaziun dal territori vegnan a pretender fitg bler da las vischnancas. Qua èsi tenor mai d’avantatg sch’ina vischnanca pitschna na sto betg far quai suletta. Ina part impurtanta da Voss departament èn las finanzas. Il quint 2022 ha serrà cun in resultat da record. Ils proxims onns èn – almain puncto entradas da la Banca naziunala – pli intscherts. Tgenina è la strategia da finanzas dal nov schef dal departament da finanzas e vischnancas? L’emprim vuless jau dir che la preschentaziun da l’emprim quint chantunal è stà in’experientscha ordvart interessanta per mai. Igl è natiralmain fitg bun da pudair partir en in ­uffizi cun bunas finanzas e bunas reservas chantunalas. Da l’autra vart stuain nus eruir ils motivs per la gronda forsch tranter il preventiv fitg precaut ed il quint cun gronds gudogns. Qua stuessi dar ina meglra avischinaziun tranter las cifras dal preventiv e quellas dal quint. Il chantun ha differents projects durant ils proxims onns che pretendan dapli disciplina da planisaziun dals daners. In exempel è la realisaziun da la transfurmaziun digitala, il Green Deal u in terz è la stabilisaziun da la situaziun da persunal. Quai èn dentant projects che dovran plirs onns. Elegì cun 28 649 vuschs Dapi 100 dis è il liberaldemocratic Martin Bühler da Fideris commember da la Regenza grischuna. Martin Bühler che cumplenescha ils 30 d’avust 2023 ses 47avel onn da naschientscha discurra da quatter rollas ch’el haja: Quella dal manader dal departament da finanzas e vischnancas. Plinavant la rolla dal cusseglier guvernativ en l’autoritad colleghiala da la regenza. La terza rolla saja quella dal cusseglier guvernativ en la publicitad e la quarta quella dal consort e bab da famiglia. Apropos famiglia: Martin Bühler è maridà cun Sandra Bühler-Krebs ed el e bab dad Adelina (naschida 2016), da la Maria (naschida 2010) e da Timo (naschì 2003). Martin Bühler è stà magister primar, pli tard ha el studegià scienzas politicas a l’Universitad da Turitg. Avant sia elecziun en la regenza è il colonel en il stab general stà manader da l’Uffizi chantunal per militar e protecziun civila. Il motto da vita da Martin Bühler è in citad da Nelson Mandela: «Esser liber na vul betg mo dir da schliar sias atgnas chadainas, mabain da manar ina vita che respecta e promova era la libertad dad auters.» (fmr/mg) Dapi 100 dis cusseglier guvernativ Avant prest in onn è il politicher liberaldemocratic dal Partenz, Martin Bühler vegnì elegì dal suveran grischun cun il segund meglier resultat (28 649 vuschs) en la regenza grischuna. Curt suenter las elecziuns ha gì lieu la repartiziun dals departaments. Martin Bühler ha survegnì ses departament giavischà. Dapi 100 dis è el manader dal Departament chantunal da finanzas e vischnancas. En discurs cun la FMR quinta Martin Bühler da sias differentas incumbensas sco cusseglier guvernativ. El beneventass ulteriuras fusiuns da vischnancas e di ch’el saja stà led da pudair partir sco schef dal departament da finanzas e vischnancas cun in resultat da record dal quint chantunal 2022. (fmr/mg).

Quest onn pudain nus puspè eleger las persunas che avessan da rapreschentar ils interess da noss chantun a Berna en il Parlament federal. Plaun a plaun vegnin nus ad enconuscher ils nums sin las glistas d’elecziun da las differentas partidas. Ils ins n’han betg grev, els pon simplamain scriver si ils nums da quels ch’èn già a Berna. Quels vegnan schon a far endretg quai. Els èn enconuschents. Ils auters ston preschentar novas fatschas – e quai n’è betg simpel, perquai che nus electurs/as n’enconuschain anc betg quellas persunas. Cler, i dat ussa anc in mez onn cumbat d’elecziun e là stuessan u pudessan ins vegnir ad enconuscher las politicras novas. Ma tge ston ins atgnamain far per vegnir nominà dad ina partida? Ston ins servir e lavurar durant onns ed onns, per lura survegnir la paja ed era anc pudair far vairamain politica, e quai a Berna? Ston ins avair ina massa raps sco en America? Raps per pajar placats e spots da reclama? U ston ins esser brigliant cun argumentar? Sch’ins taidla magari las debattas dal parlament naziunal, sche lura na para quai dentant betg propi dad esser in criteri ... Vegnan cun noss sistem da politica propi las meglieras persunas a Berna, quai che fiss pli probabel impurtant per noss chantun? Per impedir che adina las medemas biografias gidan a daventar politicher u politicra stuessan nus forsa midar ina giada la strategia. Nus pudessan far ina show da casting sco «Music Star» a sias uras. Ubain guardar tgi che ha ils pli blers followers sin Instagram il di d’elecziun? Ubain scriver ora las plazzas politicas sco ina plazza da cader tar ina interpresa impurtanta. Lura stuessan ils candidats e las candidatas magari ir a far in assessment. U co pudessan ins cuntanscher che las persunas las pli ablas dal chantun fissan finalmain ils canditats e las candidatas per ils posts politics a Berna? Natiralmain èsi impurtant che nus elegian da maniera democratica noss parlament a Berna. Jau na sun dentant betg segir, sch’il sistem cun las partidas politicas è anc il gist en noss temp cumplitgà. Forsa pudessan ins crear teams da cumpetenza empè da partidas politicas. Lura pudess jau eleger quel team che lavura en la direcziun che persvada mai per crear l’avegnir da noss chantun e da noss pajais. Lavurar per la chaussa è bain il pli effizient. Aber halt: ils politichers e las politicras empermettan gea bain da lavurar per la chaussa. Vi da quai n’hai jau betg pli pensà. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. David Spinnler

Savais Vus tgenin di ch’è il 100avel di da l’onn? – A ponderar bain n’è quai gnanc uschè simpel a quintar ora. Jau poss però tradir: il 100avel di è mintg’onn enturn ils 10 d’avrigl, tut tenor sch’igl è in onn basest ubain in onn normal. Quest onn è il 100avel di dal 2023 stà il glindesdi da Pasca, apunta precis ils 10 d’avrigl. Però jau fatsch ussa ina proposta fitg radicala, numnadamain quella da simplamain stritgar quel 100avel di or dal chalender! Ed jau decler gugent pertge. Onn per onn tractan numnadamain enturn quel di tut las medias la medema tematica: magistrats ch’èn dapi 100 dis en lur uffizi. Quest onn èn p.ex. vegnids vidlonder ils dus novs cussegliers federals (Albert Rösti ed Elisabeth Baume-Schneider), ils dus novs regents grischuns (Carmelia Maissen e Martin Bühler) ed en Engiadina èn vegnids a pled la presidenta communala da Scuol e quel da Zernez (Aita Zanetti e Domenic Toutsch). Dapertut hai dà intervistas cun bilantschas, experientschas e sfidas. Era la redacziun da la FMR ha discurrì cun intginas da quellas persunas. Schebain che diversas medias na fan betg uschè correct ils quints e publitgeschan quellas intervistas per part gia la fin da mars sut il chavazzin «100 dis en uffizi». La fin da mars è però aritmeticamain in sbagl cardinal (guarda sura). Ma quai è in detagl chalendaric. Turnain tar la proposta da stritgar il 100avel di: il «usit schurnalistic dals 100 dis» ma para atgnamain in pau absurd. Pertge fan tut las medias la bilantscha cun ils magistrats exact suenter 100 dis? Bun, igl è ina flotta cifra, ma propi relevanta per l’umanitad n’è ella betg. E la «relevanza» fiss atgnamain in impurtant criteri schurnalistic per tractar ina tematica. I dess gea dasperas anc autras flottas cifras che fissan gist uschè radundas u relevantas: 50 dis en uffizi, 99 dis, 111 dis, 200 dis, 222 dis, 250 dis etc. Ina raschun per la tscherna dal 100avel di pudess esser, ch’el na fa mal a nagin: Suenter 100 dis na pon schurnalistas e schurnalists anc betg propi far dumondas criticas. E da l’autra vart pon ils/las magistrats/as sviar u curclar lur dossiers delicats cun bellas flosclas: ch’ins saja anc vi d’emprender d’enconuscher l’uffizi, ch’ins saja gist vidlonder d’elavurar ina glista da mesiras, che quel dossier spinus vegnia ad esser ina gronda sfida durant il proxim temp etc. Atgnamain èn bilantschas suenter «100 dis en uffizi» fitg savens sco in canon cun bleras plattitudas. Surtut èsi in canon che sa repeta gist sur plirs chanals, perquai che apunta tut las medias fan il medem mument las medemas intervistas, cun las medemas dumondas a las medemas persunas. Uschia ch’i resultan era las medemas respostas. Perquai anc ina giada mia proposta: Stritgar per adina il 100avel di da l’onn or dals chalenders! Silmain per il schurnalissem. Per la paja vali la paina da far las dretgas dumondas a las dretgas persunas al dretg mument. Igl è tuttina, sche quai è suenter 127 dis u suenter 282 dis. Ils lecturs e las audituras vegnan segir ad esser cuntents/as, perquai che las respostas pudessan forsa esser pli interessantas. David Truttmann da Cuira è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR)

Il favrer è vegnida reedida la nova charta da geografia per la scola populara dal Grischun, ina charta sin la scala 1 : 200 000. Quai tuna detg nunspectacular. E tuttina èsi anc detg particular, perquai che quella charta sto mintga uffant grischun cumprar durant ses temp da la scola primara. Dapi decennis è la charta indispensabla en l’instrucziun geografica sin il stgalim da 5avla e 6avla classa. Schegea che en il fratemp dessi bain chartas digitalas ed applicaziuns en tuttas colurs e formats. Ed er perquai ha l’Uffizi per la scola populara ed il sport annunzià ch’el haja fatg en la pli nova versiun intginas adattaziuns. Quell’annunzia m’ha encuraschà da cumprar – damai en vegliade­tgna pli avanzada – mia segunda «Schulkarte», per la cumparegliar cun mia emprima charta. Quella aveva jau cumprà en la papetaria a Müstair, ina charta da l’onn 1987! Durant ils davos 36 onns hai dà inqual midada geografica en il chantun Grischun. La charta nova mussa dus tunnels ch’eran dal 1987 anc en profundas planisaziuns: Il Tunnel dal Veraina ed il Tunnel da basa dal Gottard. Divers sviaments da vischnancas èn ussa visibels sin la charta, a Trin, Filisur, Saas u Roveredo. Il Parc Naziunal Svizzer ha survegnì en il territori dals Lais da Macun in pitschen territori satellit. Ed in u l’auter vitg ha ussa dapli chasas ... Midà ha era la part davos da la charta da scola. Quella porscha oz in mix da cifras, graficas e chartas. P.ex. mussa ina charta en furma fitg survisibla las linguas da scola en il Grischun, nua tudestg, nua talian e nua rumantsch. Er en quest reguard hai dà inqual midada dapi il 1987. La charta da scola po vegnir retratga en librarias u papetarias. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. La nova charta geografica per l'instrucziun en scola - reedida il favrer 2023.

Dacurt ha noss collega da redacziun, Martin Camichel, scrit in purtret sur da Pauline Martinet. L’artista e designra oriunda da Losanna abita ussa a Zuoz ed è fascinada dals sgrafits engiadinais. Perquai ha ella tschertgà infurmaziuns e litteratura davart ils sgrafits – ma senza bler success. I dat numnadamain detg pauca litteratura specifica sur da questa tecnica tradiziunala da decorar las chasas en Engiadina. Perquai ha l’artista Pauline Martinet decis da realisar sezza in cudesch, da fotografar sgrafits e da rimnar infurmaziuns davart l’istorgia e la tecnica. La publicaziun avess da cumparair l’october 2023. Però i dat gia ina mini-versiun per «culurir». Pauline Martinet ha numnadamain gia creà vers la fin da l’onn passà in «cudesch per culurir» sgrafits – sumegliant a las milli versiuns da cudeschs, nua ch’ils uffants pon dar colur a differentas figuras. Schebain che questa publicaziun da 25 frs da Pauline Martinet n’è atgnamain betg in cudesch, mabain mo ina mappa cun 20 singuls fegls cun maletgs da sgrafits originals ch’existan propi tranter Samedan e Sent. P.ex. pon ins culurir in sgrafit da Brail creà dad Annamaria Reinalter ubain in sgrafit dad Ardez fatg dad in artist nunenconuschent. Ils blers dals 20 sujets èn dad in ami da l’artista, numnadamain da l’artist zuozingher Constant Könz. Ed a tge serva tut quai? – Forsa è quest «pre-project» da Pauline Martinet ina nova via (era per uffants) per s’avischinar als vegls e novs sujets da sgrafits, ina via per scuvrir draguns e ritschas, peschs e capricorns vi da fatschadas engiadinaisas. La mappa «Sgrafits – cudesch per culurir» pon ins cumprar en librarias. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia lura a tuttas e tuts. La publicaziun «Sgrafits – cudesch per culurir» da Pauline Martinet. Ina mappa cun 20 sgrafits engiadinais per colurar. La publicaziun «Sgrafits – cudesch per culurir» da Pauline Martinet. Ina mappa cun 20 sgrafits engiadinais per colurar. La publicaziun «Sgrafits – cudesch per culurir» da Pauline Martinet. Ina mappa cun 20 sgrafits engiadinais per colurar.

Il chantun ha evaluà ils lieus nua che la producziun dad energia regenerabla lascha s’augmentar. Principalmain via energia idraulica e dal vent, per l’energia solara valan mumentanamain anc autras reglas da gieu. Il «Plan directiv Energia» è dapi ils 12 d’avrigl suttamess al parairi public. «Per motivs da l’effizienza essan nus leds sch’i vegn fatg diever la las pussaivladads digitalas per prender posiziun.» Quai ha il cusseglier guvernativ Marcus Caduff ditg la mesemna passada tar la preschentaziun dal «Plan directiv Energia» a Cuira. La consultaziun electronica vala per project da pilot. Senza dubi quintan la regenza e l’administraziun chantunala cun bleras reacziuns vers il plan directiv. Quai ch’il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, il manader da la planisaziun directiva chantunala, Jacques Feiner ed il manader dal l’Uffizi d’energia e da traffic, Thomas Schmid han preschentà mesemna passada vegn sa chapescha a procurar per discussiuns. Durant ils davos tschintg onns ha l’administraziun evaluà las pussaivladads dad augmentar la producziun dad energia regenerabla. «Nus avain fatg quai per incumbensa da la Confederaziun.» Il cusseglier guvernativ ha menziunà la votaziun naziunala davart la strategia d’energia 2050 ch’il suveran ha acceptà avant set onns. L’administraziun ha tschernì ils lieus per augmentar via la forza da l’aua e dal vent la producziun d’energia indigena. «Per la forza solara ha il Parlament federal introducì autras reglas da gieu, uschia ch’ella nun è per il mument part dal plan directiv.» Potenzial per energia da vent «Realistic è ina producziun da circa 400 gigawatt electricitad cun la forza dal vent en il chantun Grischun.» En il plan directiv energia ha il chantun skizzà ils territoris che pudessan esser adattads per pitgas da vent. Thomas Schmid punctuescha ch’ins haja tschernì territoris che sajan gia nizzegiads, per exempel d’infrastructura turistica. E tar quels territoris appartegna era la Lumnezia e l’intschess ch’è gia stà en discussiun per in parc da vent. Ulteriurs territoris per producir energia cun la forza dal vent sa chattan en la vischinanza dal territori da skis da la Arena Alva. «Nus avain definì lieus da duas differentas prioritads, da principi tanschan ils lieus d’emprima prioritad per producir ils 400 gigawatt.» Che tut ils lieus dad emprima prioritad retschaivan la finala ina lubientscha a construcziun è dubitaivel. Thomas Schmidt ha fatg attent ch’il plan directiv saja per il mument unicamain ina basa da discussiun. «Per realisar ils implants basegna dad ina procedura da lubir normala.» E probablamain dovria daners publics per che las ovras da vent en la muntogna sajan insumma rentablas. Evaluà il potenzial da l’aua Jacques Feiner, il manader da la Planisaziun directiva chantunala ha regurdà als 2300 kilometers auas currentas en il chantun Grischun. «Be 32 % da quellas auas currentas vegnan nizzegiadas per producir energia.» Tuttina ha Jacques Feiner punctuà che 62 % dal potenzial da la forza da l’aua saja gia utilisà. Detagliadamain han ils uffizis examinà il potenzial da la forza idraulica. Uschia vulessan ins augmentar la producziun d’energia da la forza idraulica per 880 gigawatt, sco quai che la Confederaziun pretenda per cuntanscher la midada da la strategia d’energia. Augmentar la producziun da current principalmain durant l’enviern è pussaivel tenor il plan directiv per exempel cun stgaffir novs spazis per arcunar aua. Quai fiss pussaivel cun auzar il mir da fermada dal Lai da Zervreila ni dal Lago Bianco. Ils novs projects e diversas adattaziuns da ovras existentas chattan ins sin la pagina da l’Uffizi per il svilup dal territori e l’exposiziun dal plan directiv energia. La consultaziun dura fin ils 30 da zercladur 2023.

L’emna passada è cumparida en la gasetta online GRheute ina brev averta nua ch’ina dunna descriva il cumportament d’in prominent politicher. El l’haja tuttenina e nunspetgadamain tutgà en durant in aperitiv. La FMR ha discurrì cun ina giurista ed ha ­vulì savair – independentamain da quest cas – co che «tutgargnims» èn insumma da qualifitgar. Annetta Simeon è giurista e lavura en il center da cussegliaziun «beratungszentrum-gr.ch». Quel post dat pled e fatg en dumondas giuridicas da famiglia, lavur, locaziun etc. Annetta Simeon s’enconuscha ora en pliras spartas – dretg da lavur, dretg d’assicuranzas socialas, ma era en dumondas d’egualitad. FMR: In enconuschent politicher grischun tschiffa da davosen ina dunna cun ils mauns enturn vita. El ri a moda maldeschenta si per ella. Las duas persunas n’enconuschan betg ina l’autra. Tge pensais Vus spontanamain, sche Vus udis quai? Annetta Simeon: Quai ma para total dasperas. Sco politicher stuessan ins propi esser orientà davart moviments actuals sco # me too ed esser sensibilisà. E lura na sa cumportan ins propi betg uschia. Co descrivessas Vus quest depurtament? Sco «tutgargnim». El ha tutgà en ina dunna ch’el n’enconuscha betg – n’emporta betg cun tge intenziun. Quai na va betg. Sch’insatge uschia capita ina giada, lura sa perstgisan ins suenter. È quai «be» in cumportament nunadequat? U èsi gia giuridicamain relevant? In cumportament nunadequat èsi senza dubi. Abstrahà da quest cas descrit en la brev averta da l’emna passada – datti en il cudesch penal insumma ina disposiziun che chastia «tutgar­gnims»? Igl è l’artitgel 198 dal cudesch penal. I sa tracta dad ina surpassament che vegn persequità sulettamain, sch’i dat ina denunzia. Tgi che mulesta sexualmain ina persuna, vegn chastià cun ina multa – betg cun praschun. En il dretg da lavur datti dal reminent anc autras disposiziuns. Sche mulestas capitan durant la lavur, datti disposiziuns specificas tenor la lescha d’egualitad. En general – da tge dependi, sche «tutgargnims» valan sco mulesta sexuala sco descritta en il cudesch penal? U simplamain be sco cumportament nunadequat? Per exempel dependa quai dal fatg, sch’ins po cumprovar tge ch’è capità, quant nausch ch’igl è stà per las persuna pertutgada. Uschia che la procuratura publica è persvadida ch’il delinquent ha mess maun vi da la persuna – e dat pia ina multa. San ins definir quai pli precis? La giurisprudenza n’è betg ina scienza exacta, nua ch’ins po definir exact ils cunfins. Sch’insatgi tutga en cun intenziun ils organs genitals – saja quai ils primars u secundars – è la chaussa clera. Ma tutgar il givè n’è per regla anc nagina mulesta. I dat era cumportaments ch’èn simplamain nunadequats, dentant giuridicamain betg exnum relevants. Ils ultims diesch onns hai dà qua in grond svilup. Intgins cumportaments, gist tutgar en ­insatgi, ch’ins ha anc acceptà pli baud, vegnan resentids oz sco nunadequats. Cun buna raschun? Grev da dir. Da principi gea. Quel mument ch’ins tutga en ina persuna estra, surpassan ins atgnamain adina in cunfin. Mintgin resenta quai gea era auter, sch’insatgi tutga en. Il moviment # me too ha rendì conscient a ­talas situaziuns. Co duai ina persuna – saja quai in um u ina dunna – reagir, sch’ella è pertutgada d’in cumportament nunadequat, damai da «tutgargnims»? Il meglier èsi dad immediat pretender pled e fatg dal malfatschent, da confruntar el, sche quai è pussaivel. Da scriver ina brev averta è era stà fitg curaschus. E sch’insatgi è sa sentì offendì e degradà tras il gest, lura n’èsi betg d’excluder ina denunzia. Il meglier èsi dentant schon da reagir immediat. Forsa sa pers­tgisa la persuna gea era. Ma gist dunnas han savens tema da reagir, perquai ch’ellas audan lura «na sajas betg uschè sensibla» ubain «stoda emanza». Ed i po era capitar che las dunnas vegnan il davos sezzas inculpadas da dir manzegnas. Quai datti. In grond problem è era che tals cas capitan per il solit tranter duas persunas «sut quatter egls», senza perditgas. Sch’ins na po betg demussar u almain render avunda credibel il fatg, na vegn la procedura betg persequitada vinavant. Ina dunna pertutgada resenta quai sco in uschènumnà Freispruch. Il tutgargnader mitscha. Quai fa effectivamain fitg mal ad ina persuna pertutgada. E che talas persunas sa nuspeschan perquai da far ina denunzia, quai chapesch jau bain. Cunfins dal tutgargnar Las pli bleras dunnas enconuschan la situaziun, ma era umens pon gia avair fatg l’experientscha – numnadamain ch’ina persuna tutga en ins nunspetgadamain a moda malempernaivla. Ma cura è ina tutgada insumma in surpassament dal dretg penal? E cura èsi simplamain be in cumportament nunadequat e sbaglià? La FMR ha discurrì cun la giurista Annetta Simeon. Ella fa cussegliaziuns davart il dretg da lavur, il dretg d’assicuranzas socialas ed è era experta en dumondas dad egualitad. L’impuls per quest discurs ha dà ina brev da lecturs en la gasetta online GRheute, nua ch’ina dunna descriva co ch’in enconuschent politicher l’ha tuttenina tutgà en.

Barbara Janom Steiner e Giovanni Jochum duain represchentar il chantun Grischun en l’intepresa d’energia Repower. La regenza n’ha betg sezza dà enconuschent sias nominaziuns. Ils dus nums èn vegnids publitgads la mesemna en il Fegl da commerzi svizzer. Fin uss han Martin Schmid e Claudio Lardi occupà ils sezs dal chantun en il cussegl d’administraziun da la Repower. Pervi da la limitaziun dal temp remettan els l’uffizi. I sa tracta da posts lucrativs che vegnan tenor rapport da gestiun indemnisads fin a 90 000 francs l’onn. Betg mo pervi da la bella indemnisaziun, mabain era pervi da l’impurtanza dal concern d’energia è la nominaziun vegnida spetgada cun ina tscherta tensiun. L’elecziun sco tala succeda però pir ils 17 da matg. Lura sa radunan ils acziunaris e las acziunarias da la Repower a la radunanza generala a Poschiavo. Cun ils dus nominads ha la regenza tschernì capacitads spezia­lisadas en differentas spartas. Barbara Janom Steiner presidiescha dapi il 2019 la Banca naziunala svizra. La politicra è creschida si a Scuol. Ella ha studegià giurisprundenza ed ha lavurà passa diesch onns sco advocata independenta. Il 2008 è ella vegnida elegida en la regenza grischuna. La burgais-democrata ha timunà il departament da finanzas e vischnancas fin il 2018. Giovanni Jochum è president communal da Poschiavo. Il «podestà» politisescha era en la fracziun liberal-democratica dal Cussegl grond. El ha studegià economia da manaschi e revisiun a l’universitad da Son Gagl. Dal 2003 fin il 2016 ha el lavurà en pliras funcziuns tar la Repower, per exempel sco manader da la partiziun dals martgads u sco commember da la direcziun. La Repower è ina societad d’aczias dal dretg privat. La maioritad da las aczias tutgan dentant direct- u indirectamain al maun public, sco quai ch’i resorta dal rapport da gestiun dal 2022. Uschia posseda il chantun Grischun 27 % da las aczias. Las Ovras electricas dal chantun da Turitg (EKZ) – era en maun public – te­gnan 38 % da las aczias. Il fondo d’investiziun CEIS da la UBS tegna radund 23 % da las aczias. Sulettamain var 12 % da las aczias vegnan commerziadas a la bursa. L’onn passà ha la Repower cuntanschì ina svieuta da 4,7 milliardas francs e recaltgà gudogns da 46 milliuns. Suenter la Alpic, la AXPO e la BKW è la Repower il quart grond provedider d’energia en Svizra. Il schaner passà ha il chantun scrit ora ils dus posts per il cussegl d’administraziun da la Repower. Sin la dumonda da la FMR tenor tge criteris ch’ils nominads sajan vegnids nominads, lascha la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen be drizzar ora ch’i saja succedì tenor il criteris enumerads en l’inserat dal schaner. Janom e Jochum sin posts lucrativs La nominaziun fiss fatga – cun Barbara Janom Steiner e Giovanni Jochum delegescha la regenza duas capacitads en il cussegl d’administraziun da la Repower. Ils dus nums èn vegnids enconuschents la mesemna en il Fegl svizzer da commerzi. Là ha la Repower publitgà uffizialmain l’invit a la radunanza generala ils 17 da matg a Poschiavo. Pir lez di elegian ils acziunaris e las acziunarias ils dus novs commembers en il cussegl d’administraziun. En tut sesan sis persunas en il cussegl d’administraziun. Il chantun ha il dretg da nominar mintgamai dus candidats. Ils cussegliers survegnan indemnisaziuns fin 90 000 francs l’onn.

Davart il «Schmallenbergvirus» na dettia betg bleras enconuschientschas, scriva l’Uffizi federal veterinar. Igl è in virus che chaschuna defurmaziuns mortalas tar tschuts, vadels ed ansiels novnaschids. A Vuorz han ins fatg nauschas experientschas cun quel virus. Il num «Schmallenbergvirus» n’è strusch enconuschent n’era betg a possessurs dad animals da niz sco chauras, nursas e vatgas. E nunenconuschent era quel virus era als possessurs da nursas Irena e Bruno Bundi che mainan in manaschi da nursas a Vuorz cun 40 nursas grondas. L’entschatta october 2022 ha ina nursa bittà in tschut mort. «Quai nun è insatge anormal, en in onn datti adina ina ni duas nursas che bittan», di Irena Bundi. I nun è dentant restà tar in cas singul. Las bleras nursas che han fatg tschut durant l’enviern han survegnì tschuts cun grevas defurmaziuns corporalas sco ina bucca scursanida ed autras anormalitads. «Ils tschuts vivevan anc, èn dentant crappads ni han stuì vegnir durmentads curt suenter la naschientscha.» Betg chattà il motiv Sa chapescha ch’ils possessurs da las nursas han svelt percurschì ch’insatge na po betg esser normal. Il veterinari ha prendì provas dals tschuts e las examinaziuns nun han durant lung temp betg inditgà daco che las nursas partureschan tschuts defurmads. «Fin l’en­tschatta favrer avain nus survegnì betg main che 25 tschuts anormals ch’èn crappads curt suenter la naschientscha ni ch’il veterinari ha stuì durmentar.» Dudesch tschuts èn naschids durant quel temp tut normal. Per l’allevatura da nursas Irena Bundi nun è la via en uigl stada fitg empernaivla. «Tant pli perquai che nagin na saveva propi il motiv da las defurmaziuns.» Insacura è igl tschanc vegnì suspectà d’avair razzà in defect genetic che laschia nascher tschuts anormals. Il veterinari ha sustegnì quella tesa e Bruno Bundi è i cun il tschanc tar il mazler. Disfortunadamain ha el fatg quel pass, ston ins bunamain dir. Il tschanc valeva per ordvart bel e fritgaivel. Las nursas dad Irena e Bruno Bundi han regularmain fatg dus, intginas trais, e duas nursas han schizunt fatg quatter tschuts. Era en la tratga da nursas po in suspect fallà avair consequenzas nauschas, en quest cas per il tschanc. Chattà il virus – ma il vaccin n’è betg lubì «La diagnosa avain nus retschavì mez favrer 2023.» Las nursas èn stadas infectadas cun il «Schmallenbergvirus». Insacura è il suspect crudà sin quel virus ch’è, tenor las explicaziuns dal veterinari chantunal, Giochen Bearth, enconuschent en Svizra dapi l’onn 2012. «Nus avain gì cas en tut il chantun Grischun.» Quant derasà che quel virus è la finala na po Giochen Bearth betg dir. «I n’exista nagina obligaziun d’annunziar ils cas d’infecziun cun il ‹Schmallenbergvirus›.» Quai pon ins era leger sin la pagina dad internet da l’Uffizi federal veterinar. Tenor las indicaziuns da quest uffizi ha il virus retschavì ses num dal lieu nua ch’el è vegnì scuvert l’emprima ga l’onn 2011 a Schmallenberg en Germania. In mustgin infectescha chauras, nursas e vatgas cun il virus che nun è nuschaivel per il carstgaun. Fevra e furia Tenor las indicaziuns da l’Uffizi federal veterinar chaschuna l’infecziun fevra e la furia. Succeda l’infecziun dentant durant l’emprima terza dal temp da purtanza da nursas, chauras ni vatgas po il virus chaschunar grevas defurmaziuns tar ils animals novnaschids. L’Uffizi federal veterinar scriva ch’i na dettia ina buna protecziun cunter il virus. Auter che proteger ils animals che portan durant la stad dals mustgins. Bain exista en Germania in vaccin cunter il «Schmallenbergvirus». Il vaccin n’è dentant anc betg lubì en Svizra. Per Irena e Bruno Bundi restà pauc auter ch’ils donns finanzials ed il frust da las sperditas. Els han tegnì la stad passada las nursas a chasa e betg laschà ir ad alp, pervia dal luf. Sin l’alp na fissan las nursas pli probabel betg vegnidas en contact cun il mustgin. Almain per ils proxims dus onns èn las nursas ch’eran infectadas immunas cunter novas infecziuns, manegia l’Uffizi federal veterinar. Sulet il tschanc avess profità, sche la diagnosa fiss stada pli svelt sin maisa, el fiss anc en vita. I

Ch’i dovra ils corps da pumpiers er en il Grischun conferma il fatg ch’ils pumpiers èn stads 1450 giadas en acziun l’onn 2022. La setgira saja stada l’onn passà in problem er per la lavur dals pumpiers. Quai ha ditg Roland Farrér, il president da l’Associaziun ­grischuna da pumpiers a la radunanza da delegads da sonda passada a Razén. A Razén ha gì lieu sonda passada la radunanza da delegads da l’uniun tetgala, che reunescha ils pumpiers dal Grischun. President da l’Associaziun grischuna da pumpiers è dapi 2012 ­Roland Farrér da Stierva. Il cumandant dals Pumpiers Alvra n’è betg mo parsura dals 3884 pumpiers e pumpieras ch’i dat en il chantun Grischun, el è er vicepresident da l’Associa­ziun svizra da pumpiers. A quella appartegnan 1137 secziuns cun passa 80 000 pumpiers e da quel dumber èn 11 % dunnas. Il temp da corona haja mussà ch’er ils pumpiers dal Grischun hajan d’esser pronts en cas d’urgenza, ha ditg ­Roland Farrér. Respect haja el er dals pumpiers che sajan engaschads en Tirchia ed en Siria pervia dals terratrembels. Els prestan lavur exemplarica, gea prest lavur senza aspects. «Preparads sch’i vegn propi urgent a Brinzauls han er d’esser ils pumpiers da la Val Alvra», di Roland Farrér. Dal reminent fa el part al stab directiv dal Cumegn Albula/Alvra en connex cun la bova da Brinzauls. Mitschà fin ussa saja ins er en il Grischun quai che pertutga la setgira, ha punctuà il parsura dals pumpiers grischuns. El è sa dumandà tge che succedia sche la mancanza d’aua vegnia pli gronda, gist la mancanza d’aua per stizzar fieus. Prest quatter cas per di Il 2022 èn ils 54 corps da pumpiers grischuns stads gist 1450 giadas en acziun. Quai èn 350 giadas dapli che anc l’onn 2021. Da las 1450 giadas ch’ils pumpiers èn vegnids clamads èn els stads in terz en acziun pervia d’incendis ed ils auters dus terzs pervia d’auters cas. Quai èn: cunzunt accidents stradals, salvament da persunas (total salvà 44 persunas), catastrofas da la natira, privels pli gronds u pli pitschens, salvaments d’animals ed auters cas urgents. Cun 1450 acziuns èn ils pumpiers da noss chantun stads engaschads en media prest quatter giadas per di il 2022. S’augmentads ferm èn ils alarms d’incendis (BMA-Alarme) e da servetschs. Il 2022 munta la summa dals donns pervi da fieu a 11,2 milliuns francs e quella per ils donns elementars a 6,1 milliuns francs. En Svizra èn ils radund 1150 corps da pumpiers stads schizunt 85 000 giadas en acziun (12 700 incendis) il 2022. In uschè bun image n’han autras organisaziuns strusch Sa regurdads cun sa d’auzar da las sutgas èn ils delegads da Markus Feltscher, l’anteriur directur da l’assicuranza da bajetgs, ch’è mort dacurt andetgamain. «Cun plaschair avessan nus surdà ad el la commembranza d’onur da l’Associaziun grischuna da pumpiers», di Roland Farrér. Chattà blers pleds da laud per pumpiers e pumpieras ha il cusseglier guvernativ e president da la regenza Peter Peyer. Pumpiers e pumpieras sajan in fitg bun ­exempel per ina collavuraziun da success e da cuminanza. In pumpier sulet na sappia betg far uschè bler, i dovria simplamain la collavura­ziun, ha punctuà il schef dal Departament da gustia, polizia e militar. Per pumpiers e pumpieras saja fidanza vicendaivla indispensabla, ha accentuà Peter Peyer. Marc Handlery, il directur da l’assicuranza da bajetgs ha ditg ch’in uschè bun image sco ils corps da pumpiers ­hajan mo paucas organisaziuns publicas. Ils corps da pumpiers sajan enconuschents per lur gronda diversitad. Quai conferman er las 24 000 uras che pumpiers e pumpieras dal Grischun hajan prestà il 2022 cun esser en acziun per la publicitad. Cusseglier guvernativ Peter Peyer (san.) e Roland Farrér, il president dals pumpiers grischuns.

La stagiun da tir sin la distanza da 300 meters e da pistola è vegnida lantschada sonda passada a Cuira. Tar il tir d’avertura dals matscheurs grischuns è be reussì ad Elmar Fallet da defender la victoria da l’onn passà. Las bunas relaziuns han chaschunà ch’ils ­matscheurs da noss chantun han sajettà buns resultats sin 300 meters e sin 50 meters cun la pistola e quai tar temperaturas malempernaivlas sonda passada al stand da tir Rossboden a Cuira. Nagina surpraisa è che Norbert Caviezel (Cuira) ha sajettà il pli ferm cun l’arma da militar en la categoria duas posiziuns. Il tiradur da 41 onns è vegnì sin 546 puncts e ha bunamain declassà ils concurrents. Uschia ha Hans Peter Lötscher (Pany) sco segund gist fatg diesch puncts damain che Norbert Caviezel. Carl Frischknecht (Tumegl), in dals megliers ­matscheurs grischuns ha cumplettà il podest. Betg il favurit Georg Maurer (Favugn) sa numna il victur tar l’arma da sport tar l’occurrenza da dus posiziuns, mabain Dominic Lorenzetti (Cuira). Dominic Lorenzetti è vegnì sin 574 puncts. Plaz dus è ì sco gia avant in onn ad ­Otto Bass (Sumvitg) cun in punct damain ch’il victur. Plaz trais ha obtegnì Georg Maurer cun sajettar per el in resultat plitost modest da be 571 puncts. Victoria per Urs Brazerol En il matsch en venter cun l’arma da militar è la victoria ida a Carl Frischknecht, l’anteriur president dals tiradurs grischuns. El ha fatg 574 puncts, gist 11 puncts dapli che Silvia Plaz (Giuvaulta/Savognin) ch’è vegnida segunda. Cumplettà il podest ha Hans Luzi Stucki (Valendau). En la categoria arma da sport è Urs Brazerol (Farera) il grond victur tar il tir d’avertura 2023. El gudogna la categoria cun il resultat ferm da 574 puncts. Roger Monsch (Zezras) è vegnì segund cun trer in punct pli pauc che Brazerol. Arno Theus (Favugn) el è sco terz er stà sin il podest grazia a ses 582 puncts. Ina classa per sasez è ina giada dapli stà Elmar ­Fallet (Müstair) cun la pistola sin la distanza da 50 meters. Il Jauer ha tratg precis e scrit a la fin ferms 578 puncts. Sybill Tscharner (Aschera/Schiers) è vegnida segunda cun sajettar 15 puncts damain che Elmar Fallet. Cumplettà il podest ha lura Ramon Crameri (Zezras) cun 557 puncts. Sin la distanza arma da 50 meters è la victoria ida a Valentina Caluori (Panaduz) e tar la categoria seniors ad Yvonne Margreth (Castrisch). Dastga esser cuntent cun ses resultat: Elmar Fallet.

Diesch burgais, verds e sanesters lantschan la campagna da votaziun en il Grischun. A Savognin han els preschentà il glindesdi lur raschuns per in GEA a la lescha da clima. Els han sutlingià l’impurtanza per il chantun turistic, ma era avisà a la necessitad globala da finalmain agir e proteger il clima. Claudia Cadruvi/FMR Damai che la PPS ha prendì il referendum votescha il suveran svizzer ils 18 da zercladur 2023 davart la lescha da clima (guarda box). En il comité grischun «Gea per il clima» ­s’engaschan fin uss settanta persunalitads da politica, sport, economia e cultura. Il dumber dad exponents che battian per la lescha ­creschia di per di, scriva il comité en sia ­communicaziun. «Jau abitesch a Samedan. Sche la schelentera da las Alps daventa ina schampra frestgera, lura na constat insatge definitiv betg pli», di la deputada socialdemocrata Franziska Preisig. A Samedan saja quai stà quest enviern anc ina giada dus grads pli chaud ch’ils ultims onns. Il losch vadretg da Morteratsch lieuia e saja be pli in vegliet rubaglià. «Jau sent di per di la midada dal clima avant mia porta-chasa e ves co che l’aua dal vadretg curra da l’En giu. Quant nauscha sto la situaziun esser là, nua ch’i na culla nagina aua pli? Là nua che las existenzas èn gia ruinadas pervi da la midada da clima?» di Franziska Preisig. Per la deputada socialdemocrata èsi uras dad agir e da dir gea a la lescha da clima ch’è ina cuntraproposta indirecta tar l’iniziativa per ils glatschers. «Suenter quest enviern cun pauca naiv èn speranza tuts pertscherts quant dependents che nus essan da la naiv e da temperaturas fraidas», di Kevin Brunold, deputà da l’Allianza dal Center. Il turissem d’enviern saja la pli impurtanta pitga dal turissem grischun. «Senza naiv manca a nus l’enviern la basa d’existenza.» La lescha da clima saja la dretga via, di Kevin Brunold. Fin il 2040 duain las emissiuns da serra vegnir reducidas per 75 % visavi il 1990. Exact gliez stoppian ins far per avair era en l’avegnir avunda naiv natirala per il manaschi turistic. Avant dus onns han votants e votantas refusà la lescha da CO2. Cussegliera naziunala Anna Giacometti accentuescha che la lescha da clima «na cuntegna nagins scumonds, e na maina betg a novas taxas e taglias.» La politicra da la PLD vesa era avantatgs per l’economia e mastergn. «Nus stuain vesair e nizzegiar la midada energetica sco schanza.» El sez haja gia passentà in terz da sia vita, ma ses uffants vivian forsa anc 80 onns, di Simon Gredig, deputà dals verds. «Jau consideresch quai sco mia obligaziun da procurar che noss chantun è era anc il 2100 abitabel e bun da viver.» La lescha da clima saja in element per cuntanscher questa finamira. Sco scienzià d’ambient saja el pertschert quant svelt ch’ins stoppia agir per impedir pli gronds donns. «Sco politicher hai jau emprendì, quant ditg che process politics duran, quant difficilas che grondas midadas èn e quant impurtants che pitschens pass èn.» La Svizra saja s’obligada il 2015 cun la cun­vegna da Paris da cuntanscher netto-nulla fin il 2050, regorda la deputada verdliberala Géraldine Danuser. La lescha da clima mussia la via co vegnir tar questa finamira cun suandants elements: protecziun dal clima, innovaziun e segirezza d’energia. I sa tractia d’ina lescha da basa cun ­finamiras intermediaras liantas per bajetgs, industria e traffic. «La lescha da clima mussa la via co sa deliberar dad energias fossilas», di la verdliberala. Decisiun davart milliardas ils 18 da zercladur Ils 18 da zercladur 2023 decida il suveran svizzer davart la lescha da protecziun da clima. Lezza na cuntegna nagins scumonds, mabain mesiras da promoziun. La finamira principala èsi da promover stgaudaments e tecnicas che schanegian il clima. Plinavant duai la Svizra daventar pli independenta dad ieli, benzin, diesel e gas da l’exteriur. I va era per dapli segirtad energetica. La lescha preveda suandantas mesiras: - 2 milliardas francs entaifer diesch onns per remplazzar stgaudaments dad ieli e gas cun sistems da pumpas da stgaudar u cun lain - remplazzar stgaudaments electrics che dovran durant la stgarsezza d’enviern bler current - 1,2 milliardas entaifer sis onns per ­sustegnair l’industria ed il mastergn che vulan applitgar tecnologias innovativas e favuraivlas al clima - mesiras per proteger la natira ed ils ­umans dal stgaudament da clima, per exempel da bovas e dad auas grondas en las muntognas

CMD/FMR Las duas glistas principalas ha la PPS gia dà enconuschent. Il mardi ha ella communitgà ina ulteriura glista cun tschintg candidats da l’Engiadin’Ota che battan quest atun per in sez en il Cussegl naziunal. Stefan Metzger, deputà da Zuoz, occupa l’emprim plaz sin la glista. Suenter suondan Gian Marco Tomaschett da San Murezzan, Samuel Schäfli da Bever, Christian Florin da Zuoz e Mario Salis da San Murezzan. La PPS grischuna mettia pais sin l’Engiadin’Ota sco regiun cun blers votants e votantas, scriva la partida en sia communicaziun. En ils onns da pandemia sajan blers da la Bassa vegnids ad abitar en la regiun e furmian uss in grond potenzial dad electurs ed electuras.

Co finanziar il prototip d’ina maschina che prenda si puma crudada? Tge fa la scola da skis a Savognin sch’i dat mo pli pauca naiv? Students da bachelor a Cuira han gì ideas ed elavurà plans da business. Per ils trais megliers plans hai dà premis. Trais equipas da students han retschavì l’emna passada premis per lur plans da fatschenta a la Scola auta spezialisada dal Grischun. L’emprim premi da 1500 francs han recaltgà Fabian ­Venzin, Romeo Scheurer, Hannes Vögeli e Marco Oberholzer, communitgescha la scola auta. Ils students d’economia da manaschi han sviluppà in plan da fatschenta per ina maschina automatisada che prenda si puma crudada. Ina tala maschina reduciss il pretsch per far most, pertge la puma crudada sto vegnir prendida si a maun e gliez dovra blers gidanters – e custa. La finamira da lur plan da fatschenta è stada da mussar quants daners ch’ins pudess spargnar cun ina maschina automatisada e da persvader investurs da finanziar la producziun d’in prototip. Quatter dunnas han recaltgà il segund premi da 1000 francs, numnadamain Sina Barandun, Stefanie Meier, Svenja Neuhäusler e Noelle Wolf. Ellas èn sa dumandadas tge ch’ina scola da skis duai pigliar a maun, sch’i vegn adina pli chaud. A maun da l’exempel da Savognin han els sviluppà lur plan da fatschenta. Quel prevesa da cumbinar la scola da skis cun ina scola da bike. Il terz premi da 500 francs è ì al team per la strategia da marketing per in «skater billie», ina maschina da trenament per a chasa che simulescha ina tura da passlung. La concurrenza «Best Buisinessplan» a la Scola auta spezialisada dal Grischun datti dapi il 2003.

Rodion Romanowitsch Raskolnikow deriva dad ina famiglia burgaisa daventada paupra. El studegia a Son Petersburg giurisprudenza. En sia stanza «pauc pli gronda ch’ina stgaffa» vul el dominar sia vita be cun l’intellect. Sa basond sin il progress scientific al para legitim dad assassinar ina veglia usuraria che na’l pareva «betg megliera ch’in plugl». Cun ils daners engulads vuleva el finanziar ses studi. Suenter l’omicidi senta Raskolnikow però ina gronda suldina. Pir grazia a l’amur per Sonja Marmaledowa bada el che per chattar ina via or da questa suldina al restia mo da confessar il delict e sa laschar chastiar… Il roman «Verbrechen und Strafe» da Fjodor Dostojewskij è cumparì da l’onn 1866, la traducziun tudestga dal 1882. Mes tip oz è da betg sa laschar spaventar da sias 745 paginas e da leger quest roman translatà en tudestg da Swetlana Geier. Dostojewskij descriva bain e cun empatia il conflict, en il qual Raskolnikow sa chatta. L’autur ha er umor: Per exempel repeta Dostojewskij en moda parodistica las expressiuns da figuras pauc simpaticas, sco Pjotr Petrowitsch che vuless maridar a tut pretsch la sor da Raskolnikow, Nadja. Dal rest, cudeschs gross cun scrittira pitschna han er in avantatg: I dura pli ditg fin ch’ins sto ir puspè en libraria a tschertgar nova lectura. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il cudesch da Fjodor Dostojewskij translatà da Swetlana Geier

Sonda èsi vegnì annunzià a Tartar ch’in um saja sparì. Suenter ina tschertga da pliras uras han ins chattà el en in vallun. Quai scriva la Polizia chantunala en ina communicaziun a las medias. Sonda passada è entrada en ina chasa da dimora a Tartar l’annunzia, ch’i vegnia tschertgada dapi curt avant mezdi in cussadent autistic e che la tschertga nun haja gì success. Tar l’acziun da tschertga che la Polizia chantunala grischuna ha alura organisà ensemen cun commemers dal CAS, Secziun Piz Beverin, han ins lavurà cun trais chans plirs chauns. Cun agid d’ina drona da la polizia è il sparì alura vegnì chattà a las 18.20 en in territori malstransibel. L’um ha pudì vegnir surdà senza feridas als respunsabels da la chasa da dimora.

Gievgia la damaun ha la Polizia chantunala grischuna fatg sin la via dal Pass dal Güglia a Rona dador vischnanca ina controlla da la spertadad. L’apparat che mesira il tempo ha registrà in auto ch’era en viadi cun ina sveltezza da 144 km/h. Senza la toleranza prescritta signifitga quai in tempo netto da 140 km/h. La polizia ha fatg fermar a l’automobilist che aveva ina vegliadetgna da 23 onns e’l denunzià tar la Procura publica dal chantun Grischun. In uschenumnà pirat da la via è quel u quella automobilista ch’è surpassa en il cas concret la sveltezza permessa per 60 e dapli kilometers l’ura. En quel lieu sper Rona vala la spertadad maximala dad 80 km/h. Al Croat che abita en Svizra ha la Polizia chantunala grischuna prendì davent il permess dad ir cun auto gist sin il lieu. (cdm/fmr)

Igl è ina raritad exquisita per fans da comics, per amaturs dals idioms, per Rumantschuns e Rumantschunas – il Crestomat. Fin uss al devi be online. Uss è el cumparì sco omnibus che cuntegna l’entira saga da las aventuras dal giuven ed attractiv dr. Clau. Igl è in daletg unic. «Nus preschentain plain luschezza il Crestomat», scrivan ils dus auturs Sabrina Bundi e Michel Decurtins davart l’omnibus gist publitgà. In omnibus è la cumpletta seria d’in comic. Cumenzà a scriver e publi­tgar – toc per toc – han ils dus auturs gia il 2013 sin www.cre­stomat.ch. Uss èn cumparids tschintg carnets plus carnet final per rumantsch e per tudestg. Fascinant vi dal comic è la cumbinaziun da ­figuras da la mitologia e cultura rumantscha cun figuras che sumeglian eroxs da comics renumads sin l’entir mund. Ils dialogs èn plain citats da vegls versets u da chanzuns ruman­tschas d’antruras. E tuttina èsi ina ovra stget contemporana, fatga per il gust d’in public che ama ironia cundida cun ina bella purziun subversivadad culturala. Era als idioms fa il comic reverenza cun laschar pledar mintga erox ina autra favella. Il pitschen star da la seria, il buttatsch cun egls – el è in gnoc da s’inamurar – pleda surmiran. Dr. Clau – el è crudà da tschel mund en il vair mund, il Crestomat – tschantscha sursilvan. Il pur suveran – el batta cun ils abitants da sia collina cunter la sgarschaivla armada da monsterins da la mitta da fain – discurra vallader. E la bella Margriata – ella fa vegnir dr. ­Gion tut balurd – baita l’idiom pli erotic da la Rumantschia, numnadamain quel da Schons. Sin l’emprima pagina stattan be quatter pleds: «Pumfate!», «Autsch…», «Eh…» ed «Am…?». Plaschair da gliez ha Gion Mathias Cavelty che scriva la prefaziun da l’omnibus. «Sco na-lectur ma legrel jau immens da comics sco quest qua perquai ch’i dat quasi nagut da leger.» «As imaginai da stuair as morder tras las 7500 paginas da la Crestomazia Retorumantscha da Caspar Decurtins che ha servì a l’autura Sabrina Bundi ed a l’autur Michel Decurtins sco funtauna d’inspiraziun! Vus fissas blers, blers onns londervi.» Cun il Crestomat giaja quai in batter d’egl. Las figuras pudessan manaivel esser naschidas dal tscharvé dal renumà Haward Phillips Lovecraft cun sia litteratura da horror da fantasia, scriva Gion Mathias Cavelty. Mo ch’ils eroxs dal Crestomat faschessan senza problems flucs cun las creatiras da sgarschur da Lovecraft. Las armadas da demunis dal Crestomat «quai è sgarschur cosmica». E tge è atgnamain la story dal Crestomat? Il giuven dr. Clau croda da stgala giu e na sa tschenta betg en tschaler, mabain en il Crestomat – in mund fantastic, nua ch’il pur suveran e Sep ferm battan cunter la metta da fain che posseda ina armada da glimaris e pitschens zombies. A dr. Clau reusseschi insacura puspè da turnar a chasa, en ses mund. Ma là na po el betg pli esser ventiraivel. El sa regorda da dus bels egls d’ina dunna che viva en il Cre­stomat. «Pil tenti, jeu sai semplamein buca emblidar els.» Dr. Clau sto puspè sa render en il Cre­stomat e sa metter a la tschertga da la dunna. Ma avant ch’el la chatta vegn el rapinà d’in dragun cun num Zila che fa per cumond ad in remartgabel cumpogn, al scolar da la scola naira. Lez ha sia atgna agenda e na chapescha betg dal tut che dr. Clau siemia be dad ina solia dunna sch’i dess bain tantas dunnas attractivas sco per exempel la stria da Dentervals u la Mariuschla Padrutt. Insacura chatta dr. Clau sia desiderada – la Margriata ch’al maina en sia tegia d’alp, nua ch’i dat in bel cup Incarom. «Tge fiss ina tegia d’alp senza Incarom», di Margriata avant ch’ella bi­tscha dr. Clau ed els sa tschentan en treglia. Quai n’è dal reminent anc ditg betg il happy end dal Crestomat. Ed en sasez n’è betg la story sco tala il principal, mabain gist quests muments e citats sco quel da l’Incarom – e sa chapescha las illu­straziuns. Lezzas ha procurà per ils emprims dus carnets ­Mathias Durisch. Il terz carnet ha disse­gnà David Boller ed ils davos carnets Tina Valentino.

A partir da l’emprim d’avust lavura Markus Solinger tar la Lia Rumantschia. El tradescha pertge ch’el vul esser secretari general e tge che la Rumantschia munta per el. FMR: Tge cutizza Vus da daventar secretari general? Markus Solinger: Sch’ins ha il cor al dretg lieu per la cultura rumantscha, lura è questa dumonda danvanz. Sch’ins dastga far ina lavur per ve­gnir pli datiers da las atgnas ragischs e per sviluppar e tgirar noss stgazi rumantsch, lura è quai ina lavur stupenta. Jau na sai betg, tgi che na less betg far ina tala lavur. Tge è la Rumantschia per Vus ? Quai èn mias ragischs. Jau sun cun mes 55 onns adina stà collià cun il rumantsch, jau sun creschì si rumantsch, jau discur rumantsch en famiglia, jau chant gugent chanzuns rumantschas. Quai è quai che fa la lavur sco secretari general e per mai persunalmain uschè interessanta. Vus lavurais per l’industria da gas – ina industria che n’ha a lunga vista naginas perspectivas, perquai ch’ins sto sa deliberar dad energias fossilas. Che Vus vulais daventar secretari da la Lia – è quai da chapir sco fugia ? Igl è gnanca zitg ina fugia. La branscha da gas vegn malchapida. Ella stipulescha dapi il 2016 da daventar neutrala da CO2. Las tecnologias existan, per exempel da midar forza electrica en gas ed era las pussaivladads cun producir gas da bio en Svizra èn fitg dadas. Igl è snuaivel interessant da lavurar en quest sectur ed i fa era in zichel mal da bandunar mes collegas. Ma jau m’allegr uss da prest lavurar per la Lia Rumantscha. Vus avais lavurà ed abità ils ultims decennis en la Bassa. Midais Vus ussa chasa? Nus avain ina abitaziun a Scuol e jau sun quasi mintga fin d’emna a Scuol. Jau passent la gronda part da las vacanzas en Engiadina. Oz è mes domicil a Maur. Mia dunna sa chatta era en in midament da lavur. Co che nus ans organisain, quai stuain nus l’emprim anc discutar en famiglia. Tge faschais Vus gugent en il temp liber? Massa bler. Jau hai blers interess en il sport. D’enviern il curling. La stad vom jau cun moutainbike. Nus avain en famiglia ina fitg bella chamona ch’è propi la passiun spira. Ella sa chatta en la Val Laver. La meglra chaussa vi da questa chamona – il telefonin na funcziuna betg là. Um da marketing da 55 onns Dapi il 2013 lavura Markus Solinger tar l‘Associaziun svizra da l’industria da gas. Cun in team da 25 persunas represchenta l’associaziun ils interess da l’industria da gas. Solinger maina la partiziun da marketing e la scolaziun. El fa part da la direcziun da l’associaziun. Dal 1989 fin il 2013 ha el lavurà en differentas interpresas, per exempel tar la Landis & Gyr u tar la Swissair Information Systems. Per il solit era’l manader da marketing en questas interpresas. Markus Solinger (55 onns) abitescha a Maur en il chantun Turitg. El è creschì si a Scuol ed ha fatg l’emprendissadi mercantil a Cuira. Pli tard ha el agiuntà in studi d’economia da manaschi a la scola auta spezialisada ed ha fatg in certificat da management a l’Universitad da Son Gagl. Ses hobis èn curling, chantar, bike e viagiar.

Claudia Cadruvi/ FMR Dapi che Diego Deplazes ha dà enconuschent sia demissiun èsi vegnì spectulà: Tgi daventa nov secretari general da la Lia Rumantscha (LR)? U datti forsa perfin ina dunna sin quest post? – Ussa è la tscherna fatga. Markus Solinger timuna a partir d’avust la «operativa rumantscha». Ma las mirveglias restan grondas. Tgi è Markus Solinger? – En la Rumantschia è el quasi ina persuna nun­enconuschenta. È quai d’avantatg? U èsi in’ipoteca? Savens vegni fatg valair ch’i saja bunamain in attest da qualitad, sch’ins è in «nobody» en il mund rumantsch. Sch’ins n’è betg in toc da la turta rumantscha, maindir ina tscharescha sin quella. Tegna Markus Solinger pli ditg la dira che ses dus antecessurs? Ed insumma, tge tip sa metta qua a la testa da la Rumantschia? Las duas presidentas èn persvadidas da las cumpetenzas ed experientschas da Markus Solinger. Ellas din dentant era che las spetgas envers in secretari general sajan enorm grondas. Quel avess quasi dad esser in superman. I saja perquai da transfurmar la structura da la LR per betg surchargiar in secretari general. Era quella constataziun lascha enavos inqual mirveglia. Ina decisiun è cun la tscherna da Markus Solinger dentant crudada a moda clera. La suprastanza da la LR na fa pli naginas tschernas tenor regiun. Il «regiunalitis» tutga definitiv tar il passà. Ch’ins tscherna il candidat u la candidata tenor sias qualitads, e betg quel u quella che appartegna a la dretga regiun u partida, gliez è da beneventar.

In expert da marketing elegia la suprastanza da la Lia Rumantscha sco nov secretari general – ina persuna fin uss nunenconuschenta en la Rumantschia. Markus Solinger ha fatg la cursa e persvadì la suprastanza. Las duas co-presidentas Gianna Luzio ed Urezza Famos decleran pertge che la suprastanza l’ha tschernì sco nov secretari general da la Lia Rumantscha. FMR: Markus Solinger n’è betg ina persuna dal moviment rumantsch. Pertge ha la suprastanza elegì el? Urezza Famos: Insatgi che viva uschè ditg en la Bassa, è in Rumantsch, è mintga fin d’emna en l’Engiadina ed ha contact là per exempel cun ses collegas – lez fa part d’in moviment rumantsch. Betg sulettamain tschertas spartas culturalas tutgan tar il moviment rumantsch. Il moviment rumantsch è bler pli vast. Tradiziunalmain è il secretariat general in Sursilvan, almain ils ultims tschuncanta onns. Pertge betg pli in Sursilvan u ina Sursilvana? Gianna Luzio: I n’è betg stada ina decisiun cunter la Surselva, mabain ina decisiun per las cumpetenzas ed experien­tschas da Markus Solinger. Nus avain tschertgà ina persuna che po purtar envant la Lia Rumantscha. I dat la sfida da la digitalisaziun ed igl è da metter tras ils interess rumantschs en la politica a Berna e tar il chantun. Tge ha persvadì la suprastanza vi da la candidatura da Markus Solinger? Gianna Luzio: Nus essan persvadids ch’el posseda las cumpetenzas necessa­rias. Nus vulain per exempel rinforzar tant la communicaziun interna sco externa. Savens hai gea num, ins na sappia betg tge che la Lia Rumantscha fetschia insumma. El posseda experientscha da timunar e communitgar en in context cumplex – cun differents interess e ­differentas linguas sin livel svizzer. ­Quai ans ha plaschì e nus avain ditg, quei duvrainsa tar la Lia Rumantscha. La Surselva, la pli gronda regiun rumantscha, n’ha uss nagin exponent pli a la testa da la Lia. Gianna Luzio: La Surselva è represchentada cun Andreas Gabriel sco suppleant dal secretari general. Jau mezza sun dal reminent era mesa Sursilvana ed hai ragischs a Surrein en la Cadi. Lessas Vus vegnir davent in pau dal pensar regiunal entaifer la Lia? Urezza Famos: Igl è en general ina sfida da la Lia Rumantscha da vegnir davent da quest pensar. Las Rumantschas ed ils Rumantschs sa movan en tut la Svizra ed en il Grischun. Per nus n’è quai mai stada ina tematica – ni la regiun, ni la confessiun, ni la partida politica. ­Impurtantas èn las cumpetenzas da las persunas che portan enavant nossa instituziun. Ils dus ultims secretaris generals da la Lia Rumantscha Diego Deplazes e Martin Gabriel n’èn betg stads ditg en uffizi. Tge speranzas avais Vus tar il nov secretari general? Gianna Luzio: Las spetgas ch’ins ha ­visavi il secretari general èn enorm grondas. El avess bunamain dad esser in superman che ademplescha tut ils giavischs. En quel grà essan nus en in process tant cun Markus Solinger sco era cun Andreas Gabriel – co organisar la lavur per ch’il secretari general na saja betg surchargià. Urezza Famos: Markus Solinger ha l’incumbensa clera da transfurmar structuras en la Lia Rumantscha – precis per ch’i na capitia betg pli che tuttas aspettativas sa concentreschan sin ina suletta persuna ed inchargian quella. In Ladin daventa secretari da la Lia A partir da l’avust è Markus Solinger secretari general da la Lia Rumantscha. La suprastanza ha tschernì il Ladin che viva en la Bassa pervi da sias experientschas da timunar. El ha lavurà ils ultims onns sco manader da marketing en la branscha da gas. Cun l’elecziun da Markus Solinger (55 onns) va a fin la tradiziun dals ultims decennis ch’in Sursilvan occupescha il post da secretari general. La co-presidenta Gianna Luzio di: «I n’è betg stada ina decisiun cunter la Surselva, mabain ina decisiun per la cumpetenza e l’experien­tscha da Markus Solinger.» Lez fa da preschent part da la direcziun da l’Associaziun svizra da l’industria da gas. Là maina el la partiziun da marketing e la scola­ziun. Il spezialist da marketing viva en il chantun da Turitg, ma passenta bunamain mintga fin d’emna e la gronda part da sias vacanzas a Scuol, sco ch’el di. A la dumonda pertge ch’el veglia daventar secretari general da la Lia, respunda Markus Solinger: «Sch’ins ha il cor al dretg lieu per la cultura rumantscha, lura è questa dumonda danvanz. Jau crai, sch’ins dastga far ina lavur per sviluppar e tgirar noss stgazi rumantsch, lura è quai ina lavur stupenda. Jau na sai betg, tgi che na less betg far ina tala lavur.»

Las pastgiras d’alp che vegnan surbajegiadas cun panels solars e che na san betg pli vegnir pasculadas n’appartegnan pli probabel betg pli a la surfatscha da l’alp. Als manaschis d’alp van entradas a perder ed els na san betg pli chargiar tanta biestga. Quellas infurmaziuns ha l’uffizi agrar communitgà a chaschun da la dieta dals chautegias ils 20 d’avrigl al Plantahof. «A nus mancan las experientschas.» Quai ha il manader da la partiziun agrara da l’Uffizi d’agricultura e da geoinfurmaziun, Pieder Vincenz ditg a la dieta dals chautegias ils 20 d’avrigl al Plantahof. Pieder Vincenz ha tematisà las grondas ovras solaras planisadas en l’intschess alpin e las consequenzas per l’alpegiaziun. «Nus na savain betg co che l’erva sa sviluppescha sut ils panels da las ovras solaras e sch’ina pasculaziun è insumma pussaivla tranter ils panels.» Valitar da nov Il timun da la partiziun agrara ha ditg ch’ins vegnia a valitar la situaziun da la pastgira en in pèr onns suenter che las ovras sajan construidas. «I sa esser che nus stuain curreger l’occupaziun normala da l’alp.» Pieder Vincenz ha annunzià che las surfatschas da las ovras solaras vegnian stritgadas dal perimeter da l’alp, sche la pasculaziun saja cumplettamain impedida. «Uschia vegn era l’occupaziun normala da l’alp curregida engiu.» Quai ha per consequenza ch’il dumber maximal dad animals che san vegnir chargiads sin quella alp vegn sbassà. «Da nov sto era la qualitad ecologica e la biodiversitad da las surfatschas vegnir revalitadas suenter in pèr onns.» E sche quella qualitad ecologica da la pastgira sa reducescha sut ils panels solars vegnan las contribuziuns per la biodiversitad da quellas surfatschas sbassadas, sche betg stritgadas. Occupaziun normala Mintga alps posseda ina uschenumnada occupaziun normala ch’inditgescha quants animals che dastgan ir sin quella alp durant in tschert temp da la stad. Ina occupaziun normala è per exempel ina vatga che va ad alp durant 100 dis. Trais vadels da sis mais ch’èn tschient dis ad alps dattan bunamain ina occupaziun normala. Las occupaziuns normalas na servan betg sulettamain per definir il dumber dad animals che dastgan ir durant la stad sin mintga singula alps. Els servan era per mesira per las contribuziuns d’alpegiaziun. Surpassan ni sutpassan ils manaschis d’alp per ina tscherta procentuala durant la stad l’occupaziun normala da l’alp vegn ina part da las contribuziuns d’alpegiaziun stritgada. Quai vala medemamain, sche l’occupaziun normala dad ina alp sa sminuescha, eventualmain entras ina ovra solara sin pastgira. Patescha la biodiversitad da la pastgira entras ina ovra solara na datti era nagins ni damain daners per la biodiversitad.

L’avrigl 2023 è stà musica per las ureglias! Durant l’entir mais han strasunà chanzuns tras las valladas rumantschas. Concerts da sisum enfin giudim: il Chor viril Lumnezia, il Cor masdo da Puntraschigna ed il Cor maschado da Donat, las musicas da Sagogn, Ftan, Suraua e Tarasp, concerts a Cham (ZG), Champfér e Cuira ed er il Chor d’affons Sumvitg ha fatg furora a Trun. Ma i ha dà d’udir anc blers auters tuns durant quest mais passà. Dapi divers onns vuless la Lia Rumantscha chantar ina nova melodia, senza però propi savair cun tge tun ch’i fiss d’entschaiver. I sa tracta da la melodia da la «digitalisaziun». En connex cun la tscherna dal nov secretari general, Markus Solinger, ha la LR dentant cumprovà dad avair chattà la storta digitala. Il di che l’organisaziun ha communitgà quest mais il num dal nov secretari, ha la maschina da retschertga Google apparentamain registrà in novum: L’emprima giada en l’istorgia da l’internet è ina dumonda rumantscha stada sin l’emprima plazza da la hitparada dals chavazzins da retschertga. La dumonda: «Tgi è Markus Solinger?» Las chanzuns da la hitparada vegnan forsa en avegnir cumponidas da l’intelligenza artifiziala (IA). Tut che discurra actualmain da la IA, tut che vul savair, sche l’IA pudess surpigliar l’agen job, tuts che fan experiments cun chatGPT u cun auters chatbots. Quai ha era fatg quest mais in autur (in reverenda ladin) en la rubrica «Pled sin via». En moda transparenta ha el fatg l’experiment da laschar scriver il chatGPT il «predi» prestigius da Pasca. Il resultat è stà magari surprendent – il predi da la maschina è forsa perfin pli interessant che in u l’auter pled ch’ins auda mintgatant en las … – ma laschain quai, perquai che era ils schurnalists e las schurnalistas ston dar adatg da betg vegnir sut las rodas en las gasettas. Tuns pauc agreabels datti forsa bainprest d’udir giu dal Piz Buin Pitschen. Là pudess vegnir aval proximamain ina bova da crappa che pudess enzugliar cun pulvra la Chamonna Tuoi dal Club alpin svizzer (CAS). Quella chamona è restada serrada sur enviern. Ma per la stagiun da stad pudess ella puspè avrir, tenor decisiun da quest mais da la vischnanca da Scuol. Il CAS è en mintga cas levgià da la decisiun communala. Schegea ch’il president da la secziun dal CAS en Engiadina Bassa, Heinz Gross, avess in fervent giavisch: «Il plü bel füss, scha quista part delicata da la muntogna gniss aval toc a toc dürant il prossem temp, uschè cha l’intera situaziun as calmess.» – Quest giavisch fervent suttascrivess segir immediat era in’auter president: Daniel Albertin, mastral da la vischnanca Albula/Alvra. Ils tuns sur Brinzauls èn numnadamain era pauc melodius. A Falera para da midar la chanzun – il chant sonor rumantsch pudess vegnir remplazzà dal «Minnesang» tudestg. Per il post da president communal en la vischnanca rumantscha sa mettan numnadamain a disposiziun duas persunas che n’han gnanc ina minima enconuschientscha da la lingua rumantscha. Gnanc passivamain. En occasiun dad ina radunanza communala da quest mais han els dus ultra da quai sa preschentads sco candidats senza experientschas politicas. Basta, ans imaginain ina giada in discurs d’annunzia per ina manadra d’ina stizun da vischnanca. Co fissi da decider, sche la candidata-vendidra schess en quel discurs: «Jau n’hai anc mai lavurà en la vendita e la lingua dal vitg na chapesch jau er betg.» – La decisiun pudess esser detg evidenta! Sco davos chor che participescha a las elecziuns naziunalas, ha era la Partida liberaldemocratica dal Grischun (PLD) annunzià quest mais sias chantaduras e ses chantadurs. Intginas lecturas e lecturs sa dumondan forsa pertge ch’igl ha cuzzà uschè ditg tar la PLD. E la resposta pudess esser questa: Igl ha cuzzà in pau pli ditg per eruir tgi che pudess esser solist u solista e l’emprim num sin la glista d’annunzia: La cussegliera naziunala en uffizi, Anna Giacometti, ha fatg la cursa ed occupa ussa quella plazza. Il tenor Christian Rathgeb ha la partida mess en terza lingia e fatg valair che quel giuvenotter (ed anteriur regent grischun) survegnia lura schon sia schanza en l’avegnir. In veritabel semperverd è la chanzun dal luf. Quest mais è sa lamentà in guardiaselvaschina dal Grischun Central – tar ina sairada d’infurmaziun a Casti – da diversas dissonanzas tar quest semperverd. Tenor el èsi en contact cun purs uschia: «Igls pours meidan dalunga tung e dolzan la vousch schi vo pigl louf e chegl vess betg dad esser uscheia. Cun pasters, tgeas d’alp ins so anc discorrer normal, cugls pours deplorablamaintg betg.» Però en quest cas èsi da defender ils purs: Els èn ils sulets che perdan agens animals pervi dals lufs, quai che n’è betg propi il cas tar tut ils auters. La vischnanca da Zuoz ha tschernì il «tun» da la posta per installar tar las chasas novas tavlas cun numer ed adressa. Zuoz ha numnadamain entschet a montar tavlas melnas – in mellen sco tar la posta. Ma las tavlas e la colur han procurà a Zuoz per chaus cotschens e per ina rimnada da suttascripziuns – uschia che la vischnanca ha ussa sistì la montascha e reponderescha la chaussa. Buccas nauschas pretendan che Zuoz pondereschia ussa perfin da metter sin las tavlas anc in grond «P» – tenor il novischem logo da La Posta. Il mais concertant d’avrigl sto sa chapescha finir cun ina critica da concert. Quella ha p.ex. scrit in fidaivel redactur liber da la FMR davart il «Cor maschado da Donat». Quel ha preschentà in program musical fitg variant davart l’emigraziun en general, ma surtut era davart l’emigraziun da bleras Sutsilvanas e Sutsilvans or da la Val Schons. Il redactur lauda la prestaziun dal chor, finescha il rapport dentant cun in larmin per l’idiom sutsilvan: «Me anqual ureglia rumàntscha e ida ord la sala cridànd anqual larma d’ancarschadetgna pigl rumàntsch ca para dad easser igl proxim emigrànt.» La lingua rumantscha che fa la valisch ed emigrescha – quai è bain anc in interessant maletg. En quel senn: Arrivederci! In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». (fmr) Variantas da maletgs "inspirads" da l'intelligenza artifiziala: in tipic Grischun, la previsibla bova da Brinzauls, il nov secretari da la Lia Rumantscha.

Quest onn sa radunda il 500avel anniversari da la refurmaziun, instradada 1523 da Johannes Comander a Cuira. Da Cuira anora è quest moviment refurmatoric che n’è betg stà mo ina refurma religiusa, s’irradià en l’entir chantun introducind in process ­d’innovaziun e democratisaziun che ha influenzà a moda persistenta la cultura e la politica grischuna. La raspada evangelica da Cuira commemorescha il 500avel anniversari da la refurmaziun, pia in term istoric sut il titel «Comander 2023». Quai fa ella cun numerus arranschaments resumads sut ils accents tematics: disputaziun, ­raspada, teater e cultura, meditaziun e punt en l’avegnir (antistitium 2023+). Per l’entir project che cumpiglia era pliras publicaziuns ed in gieu en il liber ha la Plaiv refurmada Cuira sbursà in credit da 1,347 milliuns francs. Questa fin d’emna ha gì lieu il cumenzament fulminant da las festivitads en preschientscha d’in grond ed illuster publicum en la sala dal Cussegl grond a Cuira. Sco quai ch’il parsura da la baselgia refurmada da Cuira, Curdin Mark ha accentuà, stattan las festivitads commemorativas en l’ensaina da la convivenza, dal stgomi e da la varietad d’opiniuns. «Nus na vulain betg mo glorifitgar il passà, mabain er analisar a moda critica il svilup e trair ordlonder las conclusiuns necessa­rias», ha ditg Curdin Mark. En questa lavur scientifica cooperescha la plaiv stretgamain cun l’Institut per la perscrutaziun da la cultura dirigì da Cordula Seger e cun l’Archiv municipal da Cuira. En quest connex è cumparì dacurt la ­publicaziun «Glaube und Bewährung – 500 Jahre Reformation in Chur 1523–2023». L’avertura festiva en la sala dal Cussegl grond è vegnida introducida venderdi saira cun pleds gratulatorics dal president da la regenza Peter Peyer, dal parsura da la citad Urs Marti, dal istoricher Sebastian Brändli e dal represchentant dals Waldensers Emanuele Fiume. Per ils intermezzos musicals han Josias Just (clarinetta) ed Andrea Kuratle (clavazin) procurà. Sco moderatura ha Maria Victoria Haas manà suveranamain tras il program. Er ina refurma culturala e politica En curts votums limitads a quatter minutas han 11 oraturas ed oraturs skizzà aspects specifics da la refurmaziun en las valladas grischunas. La sociologa e schurnalista Christina ­Caprez ha raquintà da las adversitads cun las qualas sia tatta, Greti Caprez-Roffler (1906–1994) è stada confruntada sco emprima plevonessa betg mo en il Grischun, mabain er en Svizra. Cunter la ferma opposiziun da la Sinoda retica ha la plaiv da Furna gì il curaschi d’eleger ella 1931 sco «plevonessa illegala». L’istoricher Daniele Papacella ha rapportà dals cumbats per part sanguinus en connex cun la refurmaziun en las valladas talianas Brega­glia e Puschlav, menziunond tranter auter er il mazzament collectiv en Valtellina. Gest sin in cunfin cun l’Italia saja la suppressiun dals refurmads natiralmain stada fitg virulenta. Tuttina haja l’entira Bregaglia ed ina terza dal Puschlav adaptà la nova cretta. En l’ufficina da Poschiavo saja schizunt in dals emprims cudeschs rumantschs vegnì stampà. Cun exempels da las scrittiras religiusas dal giurist samedrin Jachiam Bifrun (1506–1572) e la «Bibla da Scuol», in’ovra monumentala da Jacob Anton Vulpius (1629–1706), ha Chasper Pult documentà che la refurmaziun n’è betg stada mo ina refurma ecclesiastica, mabain cunzunt era ina revoluziun culturala. Da sia stentusa lavur en la diaspora refurmada da la Cadi ha rapportà l’anteriur preditgant ­Roland Just, constatond ch’i haja duvrà bler pazienza ed in aut grad da toleranza da frustra­ziun per tegnair la dira durant 33 onns a ­Mustér en la sumbriva da la claustra. Sia plaiv saja stada fitg eterogena, en ses center «Aua viva» s’entupavan cunzunt persunas emigrads, domiciliadas per l’entira Surselva enturn. Plaivs refurmadas avant novas sfidas L’archivar e suprastant da la plaiv evangelica Val Alvra, Wolfgang Schütz ha relatà da las experien­tschas cun la fusiun da las plaivs en Val Alvra e Surses. La reuniun da 12 plaivs ord dus Colloquis differents e cun trais linguas (surmiran, puter e tudestg) saja stada ina gronda sfida, tant pli che l’interess per fatgs da baselgia daventian adina pli pitschens. Wolfgang Schütz ha pledentà perquai per ina collavuraziun pli intensiva cun las plaivs catolicas per uschia pudair rinforzar las ragischs e valitas cuminaivlas dal cristianissem. L’istoriografa Mirian Nicoli è s’occupada da la situaziun bi-confessiunala da las famiglias aristocratas en il Mesauc. Entant che lètgs maschadadas tranter il pievel cumin n’eran betg bainvisas, vegnivan ellas plitost toleradas tranter l’aristocrazia che pudeva uschia mantegnair ed augmentar meglier la pussanza. L’istoricher d’art Leza Dosch ha referì davart l’architectura da la baselgia Comander a Cuira. Da las quatter baselgias refurmadas a Cuira (Martin, Regula, Masans e Comander) è Comander la suletta ch’ei vegnida construida sco baselgia protestanta. Ella è vegnida erigida 1956/57, pia pir 400 onns suenter la mort da Comander (guarda box) tenor ils plans da l’architect Flurin von Planta. Ses intern è magari spartan e focussà sin maisa d’altar e chanzla. Tant pli generus èn il clutger e la plazza avant baselgia dimensiunads. L’istoricher Adrian Collenberg ha infurmà davart ils embrugls che la refurmaziun ha chaschunà cunzunt en Tumleastga che tutgava per grond part al domini da l’uvestg da Cuira ed aveva cun la claustra da Cazas ina ferma posiziun. Cun main impediments è la refurmaziun stada confruntada en Val Schons e Valragn che aveva pudì sa deliberar gia baud da lur signurs feudals. La scienziada da musica Laura Decurtins è s’occupada da la promoziun extraordinaria dal chant en la plaiv da Zuoz, che ha promovì gia baud cun success il chant polifon, impiegava in dirigent e remunerava era quel commensuradamain. Dal moviment zelot dals pietists, da lur finamiras cuminaivlas, ma era da lur divergenzas cun ils refurmaturs ha Holger Finze-­Michaelsen referì. Ord la pratica e las sfidas dal mintgadi en la pastoraziun ha raquintà la plevonessa da Tavau Ursina Hardegger. Ella ha accentuà la necessitad da s’occupar dapli dals problems e basegns concrets da la populaziun en ses mintgadi da chattar da cuminanza soluziuns pussaivlas. La dieta è sa cuntinuada la sonda cun referats da ser Jan-Andrea Bernhard davart la il refurmatur Johannes Comander, da Peter Opitz davart la muntada da las disputaziuns che han gì lieu a Turitg ed en il Grischun, e da professuressa Eva-Maria Faber davart las schanzas ­istoricas ed ecumenas d’emprender per la sinodalitad actuala. Plinavant hai dà referats d’input da Florian Hitz, Randolph C. Head, ­Immcolata Saulle Hippenmeyer e Rita Famos davart: libertad da cardientscha, coexistenza, plaiv e raspada, baselgia e stat. Suandada è ina disputaziun tranter ils referents, moderada da Maria Victoria Haas che studegia actualmain teologia a Lucerna. Tgi è Comander? Johannes Dorfmann (1485–1557), numnà Comander, è stà figl d’in chapeller da Maiavilla. El ha frequentà il gimnasi claustral a Son Gagl e studegià a l’Universitad da Basilea. A Son Gagl ha el emprendì d’enconuscher il posteriur refurmatur Vadian, a Basilea Zwingli. Suenter il studi è Comander stà plevant ad Escholzmatt (LU). L’onn 1523 ha il cussegl da la citad da Cuira clamà el sco plevon en la baselgia da s. Martin. Sias famusas pregias èn prest stadas enconuschentas lunsch enturn ed a la disputaziun da 1526 a Glion è vegnì preschentà 18 tesas che n’han betg mo revoluziunà la baselgia, mabain era promovì il process da democratisaziun entaifer las Trias Lias ed uschia gì ina gronda irradiaziun per il svilup politic e cultural en l’entir Grischun. (fmr/mc) Cun numerus arranschaments commemorescha la plaiv refurmada da Cuira il giubileum centenar da la refurmaziun entras Johannes Comander.