Parveia da lavurs da sanaziùn e la veia d’Emet a Farera sarada antoca vendargis, igls 12 da fanadur, mintgame da las 07.00 antoca las 17.30. Canzleia sarada Parveia da vacànzas e la canzleia sarada antoc’igls diesch da fanadur. Davent digls endesch da fanadur e ella puspe avierta. An cass urgiaints e’gl da sadrizar agl president comunal near agls suprastànts. Sarada digls parcadis A caschùn digl tarvaschegns digls 18 da zarcladur 2024 e’l vagnieu refuso igl project partutgànt parcadis novs. Las antradas a sortidas an la veia cantunala caschùnan grànds restgs da sirtad. Igl vaschinadi e betg agl cass da purtar las consequenzas d’egn seracass, surtut parquegl c’igl sustegn finanzial antras igls ultilisaders digls parcadis e betga do. Quegl â ussa peia consequenzas seriusas. Igl problem partutgànt igls parcadis par turists digl gi resta nunschliieu e vagnieu spusto ad egn termin nunfixo. Igl e peia a disposiziùn me pocs parcadis. Igls parcadis sen la plaza da deponer lena digl màn dretg an direcziùn d’Andeer sco ear igls parcadis agl antschies da la tgeava da crapa a Farera en saros.

Avànt 500 ons en 18 purs da Pignia vagnieus an possess da l’Alp Sut. Dantànt e l‘alp betga ple vagnida duvrada igls davos 100 ons ad igls bietgs en parquegl ieus an muschna... Mo l’uniùn less ussa refar anzaquànts mirs a taner an veta ascheia, cun egna feasta da giubileum, questa viglia alp da Pignia. L’Alp Sut e egna rastànza digl vargieu cun egn’istorgia da passa 500 ons. Sen 2 100 m s.m. sut igl Pez Curvèr en ànc diferaints bietgs par la giudeia d’alp, c’ân ànc lur mirs intacts. Gest sco avànt 500 ons ân ear agl tains preschaint puspe igls umens da Pignia prieu a màn la raspunsavladad da tgirar que liac historic. La tigia da pulenta «Antschiet â quegl tut cun l’aschinumnada tigia da pulenta», raquenta igl president da l’uniùn Mattia Mani. Quella tigia da pulenta e stada egna viglia tgamona da pasturs ca steva sen l’Alp Albin, agl sid da l’Alp Sut. Dantànt e la tigia da pulenta alura vagnida transportada igls 1976 agl Museum naziunal a Turitg. Là e ella stada par 20 ons – antocen ca la tigia e puspe turnada an Val Schons a plazada a Ziràn. Mo nign c’â savieu tge far near co nizagear que bietg, ear sch’igl e sto scret or egna concurenza d’arcitectura par la tigia. Igl Mattia Mani sez â ear gieu prieu part a quella concurenza. Dantànt e nigna da las ideias vagnida realisada ad ascheia e la tigia vagnida messa an parts a dustada an egn magazin. «Tge vargugna», ân igls iniziànts da l’uniùn da l’Alp Sut managieu. Conservar a magliear pulenta «Quegl fuss sto don da schar quella tigia da pulenta agl magazin», manegia igl Mattia Mani. Mo forza c’igl dat egna schliaziùn da puspe dar veta a la tigia. Igl Mattia Mani â numnadameing survagnieu schincagieu la tigia cun l’ideia da puspe meter sei ella. Tge â quegl ussa da far cun l’Alp Sut, pon ign forza s’amparar. Avànt 500 ons, numnadameing igls 4 da schaner 1524, â igl castelan episcopal da Farschno vandieu l’alp a 18 purs da Pignia. Igl madem gi, mobagn 500 ons agl futur, igls 4 da schaner 2024, ân tres umens da Pignia fundo l’uniùn Alp Sut. Igls iniziànts da quell’uniùn en igl Mattia Mani, igl Andrea Cantieni ad igl Stefan Catrina. Schon sco unfànts ân els passanto tains agl teritori da l’Alp Sut, sainza realisar quànt viglias ca quellas ruegnas segian. Sco amaturs da l’istorgia a cultura lessan els conservar que toc da l’istorgia alpina – a forza dar a la tigia da pulenta nova veta sco liac da scuntrada sen l’Alp Sut. Pigls 27 da fanadur â l’uniùn planiso egna feasta da giubileum sen l’Alp Sut, egn evenimaint cun blears sponsurs. Cugl transporter puril tocen sen l’Alp Sut La FMR â stgieu acumpagnear igl president Mattia Mani sen l’Alp Sut a visitar las ruegnas avànt la feasta da giubileum. Suainter tànta plievgia, e’gl egn’ea sto beal’ora la gievgia passada. Da Pignia ansei e’gl ieu cun egn transporter puril tocen sen l’Alp Sut. «Quel s’oda a mei ad a mieus bab, ascheia savainsa semplameing ir sen l’acla Bavugls», ri igl Mattia Mani. Par rivar sen l’Alp Sut va’gl gl’amprem sei a Bavugls. A là nass igl ear bagn dad ir cugl auto. Dantànt par la veia an l’Alp Sut e igl vehicel digl Mattia Mani ple adato. Ascheia va’gl ampo daple ca 30 minutas antocen tier las ruegnas. Egn teritori stupent Tge ca dat an îl, sch’ign riva sen l’Alp Sut, e igl teritori vast da la pastgira. Ella e situada gest sut l’Alp Neaza, ca vean ear oz ànc cultivada, agl plàn Tgampatsch. «Bi qua, never?», ampeara igl president da l’uniùn Alp Sut, «a varda, qua en ussa quellas ruegnas», a mussa igls mirs digls bietgs alpins. Quella miraglia e schon imposànta, sch’ign s’imaginescha ca quellas en bi dagî stadas qua, probabel par daple ca 500 ons. Igls mir sétgs less l’uniùn conservar a restaurar. L’art da la mastregnànza da quels bietgs sen 2 100 m s.m. e evidainta. Co ân igls carstgàns fatg quegl da que tains, sainza maschinas? Sen quella dumonda dat igl betg egna rasposta siira, mo igl Mattia Mani gi: «Quels en fri siir vagnieus sei cun bovs near a pe.» Igl dat dantànt prest nignas documantaziùns da l’alp. Me c’ella e vagnida bandunada gl’on 1900. L’Alp Sut sco ear la tigia da pulenta duessan survagnir egna nova veta a davantar ear egn liac da scuntrada. Igl president da l'uniùn da l’Alp Sut, Mattia Mani. Las ruegnas da l’Alp Sut cun seas mirs sétgs.