Igl tschiel ansaragn, partizipaziùn carschainta a cuntantientscha da tutas varts, quegl e igl curt fazit da la cursa da velos giubilara d’Andeer a Juf c’e vagnida cumbinada cun egna fiera da products regiunals ad egna preschantaziùn da la cultura da Schons. Igl e vagnieu, sco ca Gion Duri Cantieni – igl inventader da quell’ocurenza da sport – veva pregetg: La sera avànt la cursa vigni’gl a plover a la dumeingia sessur deti igl sulegl. La ple fegn’ora da stad â alura banavanto las var 120 ziclistas a ziclists anunztgieus par absolver la 40avla cursa d’Andeer a Juf. 103 dad els en rivos agl final. La cursa e vagnida dominada da maniera impressiunànta digl giuven ziclist ­Andrin Züger da Favugn. El â banduno igl tgomp gea a Balamburtg ad â absolvieu tut sulet igl tschancùn aint par la Val Farera, rivànd agl final cugl avantatg da pongir duas minutas cugl tains final dad 1:02:37. Malgro igl bùn tains gli e’gl betga gartagieu d’egualisar igl record segl tschancùn dad 1:00:57, realiso da Graziano Paris igls 2017. Ad igl gli ear betga gartagieu da gudagnear igl premi spezial da 500 fràncs, dunos d’egn sponsur par que ziclist ca realiseschi egn tains da mains c’egn ura. Dantànt c’igl campiùn a recodist Graziano Paris â puspe cuntànschieu igl tearz miglier tains (1:04:36), davantànd cun quel igl amprem da la categoreia digls umens da las anadas 1964 -77. Quater ziclists en rivos an 1:04, cun me duas secundas lètga d’egn l’oter, a 14 ân realiso egn tains da mains ca 1:10. Trànter quels satgata ear igl renumo passlunghist Jonas Baumann. Da manzunar en ear las stupentas prestaziùns digls dus juniors Mattia a Nico Dasoli da Casti c’en rivos mademameing an que tains. Paul Nicca da Donat â mancanto par pocas igl podest da la sia categoreia. Dantànt ca Nico Fravi da Donat e davanto savund da la categoreia digls giuvenils. Igls ezs en partieus davent da Cröt. Daple damas ad igls veterans en rivos agl final La categoreia da las damas e stada ple grànda quest on cun egn tozel partizipàntas. Ella e va­gnida dominada cugl avantatg da pressapoc tres minutas da la ziclista Nicole Suter da Buchs (1:16:50), a la quala que parcurs para d’aver plaschieu fetg. Mo par la sensaziùn da la cursa ân procuro igls dus seniors Marcel Bass d’Andeer a Moritz Collenberg da Cuira. Els en igls dus sulets c’ân fatg part par la 40avla geada sainza interrupziùn. Capevel c’els en vagnieus banavantos a Juf cun fearm aplaus, ad a caschùn da la rangaziùn ad Andeer eni alura vagnieus undros sco vers campiùns par lur prestaziùn zund admirabla. Marcel Bass e vagnieu acumpagnieu d’egna squadra da sis gidànters. Amadus veterans earan vantirevels a da bùna vi­glia agl final a Juf. «Igl e ieu stupent! Igl e quella cursa c’â mantanieu me da restar giuven», manegia Marcel Bass. Ear la 40avla cursa e sasplajeada sainza ac­zidaints. Mo egn fetg bùn ziclist, ca manava la cursa a l’antscheata, â gieu egn incap cun egna roda a Balamburtg, ascheia c’el â gieu da zeder. Dantànt c’igls carschieus ad igls juniors ân sasfadiieu da rivar aintan Avras, e’gl sto 76 unfànts da las anadas 2014 a ple giuvens c’ân cumbatieu par egn bùn post segl parscurs zircular agl Gòldet sper igl bogn mineral. Quel e vagnieu domino da Kyan Camastral d’Andeer a da Livio Schamanna da Farschno. Cultura a products regiunals Igl Parc natiral Bavregn â sanizagieu digl giubileum da la 40avla cursa ziclistica a digl giubileum digls 200 ons Veia Comerziala d’organisar egna fiera da products, dafartànt ca la Cuminànza culturala a las uniùns rumàntschas ân preschanto la cultura da la Val Schons. «Tànt la fiera sco ear la santupada culturala en stadas da suczess. Quell’ocurenza â carmalo natier egn grànd pievel da feasta, ascheia ca tuts en cuntaints cugl gi dad oz», â’l constato igl sieus organisatur, Benedikt Joos c’â ear ludo igl varievel program acumpagnànt pigls unfànts cun plirs posts d’activitads. D’atracziùn speziala e sto igl pumptrack mobil. Cun quel las tres giuvnas iniziàntas ân lieu preschantar lur project c’ellas vutan realisar sper la tgea da scola ad Andeer. Mademameing zund cuntaint cugl dacurs da la cursa giubilara e sto igl capo organisatur, Silvio Kunfermann. Ear el ad igls sis cunfundaturs da la cursa ziclistica en vagnieus undros spezialmeing digl plidader Philipp Hugentobler c’â comento la rangaziùn, suainter ca la Musica digls giuvenils, sut la batgeta da Richard ­Liver, veva suno igl «San Carlo». La classificaziùn da las singualas categoreias Juniors (2004-2008) 1. Alessio Bragagna, Mauren FL, 1:04:38; 2. Mattia Dasoli, Casti/VS, 1:09:20; 3. Armin Schmid, Jenaz, 1:10:43 Umens A (1988-2003) 1. Andrin Züger, Favugn, 1:02:37; 2. Kevin Zürcher, Zug, 1:04:36; 3. Riccardo Zacchi, Rovellasca, 1:07:37 Umens B (1978-1987) Dominic Scandella, Appenzell, 1:06:42; 2. Wladyslaw Kwasnicki, Lagnau a.A, 1:06:42; 3. Michael Müller, Pany, 1:07:48 Umens C (1964-1977) 1. Graziano Paris, Cugnasco, 1:04:36; 2. Josef Schwitter, Näfels, 1:08:02; 3. Marcel Fürer, Heerbrugg, 1:09:52 Umens D (1963 a ple vigls) 1. Ewald Wolf, Vaduz, 1:19:24; 2. Marcel Rieser, Wittenbach, 1: 19:29; 3. Stefan Süss, Schönenberg, 1:22:28 Damas 1. Nicole Suter, Buchs, 1:16:50; 2. Larissa Tschenet, Cuira, 1:19:36; 3. Alia Pfiffner, Tavo Platz, 1:20:25 Giuvenils S15 (partenza da Cröt) 1. Nando Walther, Zezras, 29:30; 2. Nico Fravi, Donat, 31:28; Leon Schneider, tusàn, 31:28 Curiers cun velos 1. Simon Zoja, Turitg, 1:10:25, 2. Loris De Luca, Turitg, 1:11:15; 3. Cyril Studach, Turitg, 1:11:27 L’antiera classificaziùn po vagnir scargeada da la pagina andeer-juf.ch. Igls ziclists da la categoreia giuvenils S15: Nico Fravi da Donat (2.), Nando Walther da Zezras (1.) a Leon Schneider da Tusàn (3.). Vincent Joos d’Andeer e igl vantirevel victur da la concurenza. El â gudagnieu igl bissagieu velo da muntogna duno da Splügen Sport. gl victur da la 40avla cursa da velos d’Andeer a Juf, Andrin Züger da Favugn, agl final a Juf. Las tres damas segl podest: Larissa Tschenett da Cuira (2.), Nicole Suter da Buchs (1.) a Alia Pfiffner da Tavo (3.).

L’eanda passada e’gl sto la 14avla geada, ca la Scola professiunala da Winterthur â realiso egn curs pigls amprendists miraders da far mirs schetgs an Tumleastga. Igls 16 amprendists ân renovo egn tal a Pasqual. La veia veglia tras la Tumleastga manava da Seglias a Scharons, vargiànd alura Almen a Tumegl par rivar a Givòlta. Sin quella veia natirala passava durànt blears tschantaners tut igl trafi da transit. Segl antier tschancùn eara ella zircumdada da mirs schetgs. Mo igl blears digls ezs en scardalieus dantànt. Mo la grupa da lavur Cuntrada culturala tumleastgegna (CCT) cugl sieus parsura premuro, Rudolf ­Küntzel, sastainta da sanar a mantaner las davosas pardetgas digl tains medieval. L’eanda passada â puspe gieu liac egn curs facultativ ca la Scola professiunala da Winterthur porscha digls 2007 annà a ­seas amprendists miraders. 13 amprendists turitges a tres grischùns ân refatg 33 m d’egn mir scardalieu da la veia veglia tum­leastgegna manevel digl Létg da Canova. Sco da plirs ons annà eni vagnieus antruvidos digls spezialists par mirs schetgs ­Gerhard Stoll ad Oliver Krach, digl scolast digl rom Michael Scherrer a digl manader da construcziùn Luca Delle Cave. Rudolf Küntzel â organiso la lavur a procuro pigl aloschi agl Scalottas a Scharons a par la crapa basignevla. Usitadameing vean luvro cun crapa digl liac, mo siànd ca quella mancava par grànda part, âni uon par l’amprem’eada fatg diever ear da crapa restànta da la tgeava da San Bernardegn, messa a disposiziùn da la firma Battaglia d’Andeer. Mirs schetgs en egn bagn cultural Da l’inauguraziùn da gievgia passada e ear stada preschainta egna delegaziùn da la Scola professiunala da Winterthur cugl manader da la partiziùn biagear Kurt Brunner a sieus substitut René Metzger. Werner Preisig, parsura da Scharons ad Ursula Tscharner, suprastànta da la Tumleastga, ân rapreschanto igls vaschinadis a Pius Capaul igls proprietaris digl funs. Agl sieus bagnvegni â Rudolf Küntzel do egn sguard an l’istorgia da las activitads da la CCT c’â antschiet a sanar mirs schetgs igls 1997. Antoc’igls 2011 eara quegl acziùns singulas. D’alura annà en quellas vagnidas fatgas savund egn conzept general a programs da lavur da min­tgame sis ons. Uon schegna igl sagund da quels programs. L’instànza a Cantùn a Cunfederaziùn e gea sin roca a vean inoltrada quest atun. Igl Ufezi par natira ad ambiaint cantunal, igl Ufezi federal par veias, igl Fund par la cuntrada Svizra ad igls tschentgs vaschinadis da la Tum­leastga sustegnan finanzialmeing las lavurs da la CCT. Agl zenter da quellas en peia igls mirs schetgs par lùng da la veia veglia tumleastgegna da Scharons a Tumegl. Par ­l’egna deti’gl par lùng da quella igls ple blears mirs schetgs, par l’otra passi là la ple bleara glieud ca salegri da la beala mira­glia sanada ca segian egn bagn cultural da la cuntrada tumleastgegna, sco igl parsura da Scharons, Werner Preisig, cunfearma. Prest sano egn kilometer an 16 ons «Mo nus lagn ear sanar mirs schetgs a Dusch, a Sogn Lurentg, a Giuvòlta, ad a Scharons/Sontga Geada», anunztga Rudolf Küntzel. La CCT sanescha mintg’on var 70 m mirs schetgs. Digls 2007 annà â ella refatg 963 meters cun la surfatscha fruntala da 1150 m². La lavur da la CCT vali parquegl sco exemplarica agl Grischùn, mo fatga vean ella surtut digls amprendists miraders. Quels ân tuts exprimieu lur plascher d’amprender da far mirs schetgs, sco ca l’amprendista Melodie ­Andenmatten da Stierva â getg: «Chest curs è sto tot spezial per me, perchegl tg’ins fò schiglio mai meirs sitgs. Perchegl am ògl fatg fitg grond plascheir d’amprender chella tecnica.» Igl amprendist turitges Matteo Urenda â aschunto: «Nus vagn amprieu, ca mintga crap â egna fatscha, a c’ign sto parquegl vurdar da catar sieus cumpogn.» El vegni puspe igl on proxim, â’l concludieu cun plascher vasevel. Ad igl e sainza dubi ca la CCT vegni a cuntinuar sieus angaschamaint an favur digls mirs schetgs an Tumleastga. Igl mir schetg renovo sper igl Létg da Canova fa parada a vean a taner pigls proxims tschantaners. Rudolf Küntzel, parsura da la Cuntrada culturala tumleastgegna, mussa igl sbagl da l’antscheata, c’ign vegi betga cuviert igl mir schetg cun gràndas platas. La squadra d’amprendists turitges a grischùns salegra da lur lavur.

Mridul Goel, egn mat da 25 ons da l’India â visito Lon ad e viagieu tras igl Grischùn. Egn cuntrast an cumparegliaziùn cun la normalitad an l’India. Tutegna dat igl anzaquàntas sumaglientschas, par exaimpel las muntognas òltas. Igl on da studi va a fegn, igls examens en surmuntos a las vacànzas maritadas spe­tgan. Sco blears oters giuvenils, ve ear jou dezidieu dad ir sen vieadi. Durànt mia interessànta tura da duas eandas atras parts da l’Europa, ve jou amprieu d’ancanuscher egn giuven cun la madema fegnamira sco la mia: da scuvrir diferaintas tearas a martgieus. El â num Mridul Goel, egn giuven mat da 25 ons, ca ­dariva da l’India. El viva là an egn martgieu agl nord digl pajis datier da Neu-Delhi. Sper igl studi d’egn on a Firenza, magna el an l’India egn’atgna fatschenda da mobiglia pigl interiur. El e gea dus mains sen veia da viagear da martgieu a martgieu. Prag, Minca, Budapest a Hamburg en trànter oters liacs c’el â visito. Agl noss dascurs mi â el raquinto, c’el segi ànc mena sto an Svizra, mo c’igl giavisch segi grànd dad ear visitar quella teara. Igls custs earan dantànt egn motiv zentral, partge c’el veva betga prieu sen sieus program da vieadi ear quella destinaziùn. Sainza pana­gliear ve jou oferieu ad el da star sur notg tier me/nus a Lon. Daple vatgas ca carstgàns Duas eandas suainter la nossa santupada a Hamburg, sorta el piglver digl tren a Tusàn. Suainter igl lùng vieadi cun igl tren da nov uras e el lead dad easser arivo an Svizra, la sia davosa farmada, avànt c’el turni puspe a Firenza. Gea sen igl vieadi, antocen igl noss liac da dimora schmarveglia el an egn cuntegn. Arivo a Lon, tira el gl’amprem egna grànda fladada, vurdànd sur la Val Schons. Malgro igl sulegl ca mànca, targlischan igls seas îls. Natiralmeing ­dastga egna tschagna tradiziunala grischùna betga mantgear. Igls malùns cun ­buglia da mela gustan ad el stupent. Ear igl caschiel da l’Alp Curtginatsch tgata ànc spazi agl vainter. Da quel survean el prest betg avunda. La sera passa cun egna pintga guidada atras la vischnànca muntagnarda. Speart croda an îl ad el igls numerus clavos ad el tira la conclusiùn, c’igl segi a Lon daple vatgas ca carstgàns. Las veias en vidas, tut e ruassevel a nign carstgàn c’e danturn. Egn enorm cuntrast an cumpare­gliaziùn cun la normalitad an l’India. Sen nossa tura atras Lon sa el prest betga crer, c’igl deti a qua quellas stizùns digls bagn purils, quellas stizùns dad autosurvetsch. El e fetg sursto da la fidànza an la glieud. Aschei’anzatge â el ànc mai vieu an sia teara d’origin. La pintga vischnànca faszinescha el an tut gros mo suainter que lùng gi e’gl neras uras dad ir a durmir. Entusiasmo digl vieadi tras igl Grischùn Igl proxims gis passainta el cun far egn vieadi cun igl tren atras igl Grischùn. El returna a Lon a raquenta cun grànd en­tusiassem par la pùnts, igls pass, las muntognas a la nev, c’el â vieu. Ear egna visita a la tgavorgia da las Veiasmalas tutga vetier a natiralmeing, sco giast a Lon, ear egna spassageada tras igl Tùn Resùn. Durànt c’igls gis vargian, raquenta el blear da sia teara d’origin, trànter oter ear da las diversas diferenztgas. La ple grànda diferenztga e, c’el viva an egn, sco el gi, pintg martgieu cun «me» 1,2 miliùns abitants. Las veias en amplanidas a là cun carstgàns ad autos, egn enorm trafi da gi a da notg. L’aria frestga a l’aua schubra â el giudieu zund an Svizra, cunquegl c’el e anzuma betga diso quegl. Las culiaziùns da la posta, c’en betga propi frequentas, ân gravagieu sia experientscha an Svizra, tge c’el giuditgescha sco diferaint anviers cun la sia patria. Plenavànt manzùna el igls prezis òlts, c’impedeschian blears da l’India da visitar la Svizra. Tutegna dat igl anzaquàntas sumaglientschas, par exaimpel â l’India sper martgieus gigantics ear muntognas òltas. Ultra da quegl en va­tgas – ca valan là sco sontgas – da catar an grànd diember an tutas duas tearas. El raquenta plenavànt, ca la glieud segi da taimpra sumagliànta, peia an tutas duas tearas segian igls abitànts avierts a fetg cordials. Igl damagliear e natiralmeing ear betga propi da paragliear. Par damussar quegl, cuschegna el la davosa sera da la si’visita egna buntad tschagna savund egn rezept oriund da l’India. Tut an tut â l’experienztga an Svizra plaschieu ad el nunadieu bagn ad el bandùna Lon cun la sprànza da turnar bagnbòld. S’antali ca Mridul Goel â ear visito la tgavorgia da las Veiasmalas.

An sonda passada e’gl sto egn grànd pievel c’â prieu l’ocasiùn da prender investa an la baselgia da Sogn Murezi da Tumegl, salidos da Simon Berger, igl manader digl Ufezi pigl schurmetg da monumaints cantunal, an preschientscha da Thomas Reitmaier, directur digl Survetsch archeologic, a digl president comunal Pius Giger. Mathias Seifert â antruvido las diversas grupas da visitaders, raquintànd da maniera cumpetenta l’istorgia da Sogn Murezi da Tumegl c’e vagnieu stgavo da Hans Seifert a la sia squadra trànter igls 1994 a 2011. Igl colavuratur Carlo Troianiello veva erigieu igl bietg da schurmetg provisoric c’exista d’alura annà a c’e vagnieu crititgieu cugl taimp, parquegl c’el sumeglia egna baita digl Tearz mund amiez igl vitg da Tumegl. Da dodesch ons annà vean studagieu, tge ca de capitar cun las rastànzas digls bietgs istorics. La situaziùn e aschi cumplitgeada sco la structura digl bietg: La plev catolica sco possessura digl taragn damussa interess da mantaner las rastànzas, mo dispona betga digls mieds; igl vaschinadi politic, igl Cantùn a la Cunfedera­­ziùn ân betga da dezider. Igl vaschinadi, sut igl presidi da Pius Giger, â dantànt prieu l’iniziativa avànt egn on par tschartgear egna schliaziùn pigl avagnir da Sogn Murezi ad â ussa purto la dumonda a la publizitad, organisànd par quella egn gi da las portas aviertas da que monumaint singular an Svizra. An discussiùn statan savund Thomas Reitmaier las duas variàntas dad u cuvrir tut ne da construir egn bietg da schurmetg ca pussibilitass da dar aczess agl publicum da visitar igl monumaint istoric. Igl architect Marcel Liesch â dantànt fatg igls plans per egn tal bietg, igls quals el â preschanto a caschùn digl gi da las portas aviertas da sonda passada. Igl edifezi cun egn culmar an plirs scalems lubess l’integra­ziùn discreta agl vitg, savund sieus conzept. L’istorgia antscheva anturn 500 Dantànt e sarimnada l’amprema grupa d’interessents, igls quals en antros cun marveglias agl intern da la baita da sturz, tarlànd las declaraziùns da Mathias Seifert c’â recapitulo la lùnga istorgia digl bietg. Quella e vagnida reconstruida da Hans Seifert a documentada dad Ursina Jecklin-Tischhauser an egna publicaziùn da quater toms. L’istorgia antschevi atgnameing gea digl taimp da brunz, digl qual i ân cato anqual utensil an la strisa pli bassa, mo nigns fastezs d’egn bietg. Plenavânt damussan igls tgats romans, c’igl antschies vagneva frequento ear digls ezs, mo sainza relaschar egn bietg. Igl amprem edifezi datescha digl 5avel tschantaner, egn bietg da len. Ad alura savunda la scuvierta sensaziunala: Agl 6avel tschantaner e vagnida biageada l’amprema baselgia, deditgeada a Sogn Murezi, igl sontg da las funtànas. Là dat igl ear egna tala. La fundaziùn da la baselgia segi cartevlameing d’atribuir agl uestg Paschalis, parquegl c’i ân cato l’inscrip­ziùn an la schmultada: DOMPA, peia «Signur Pa-schalis». Lez eara uestg anturn 670, da­rivànt da la pussànta famiglia digls Victorids, marido cun egna contessa da Reziòlta. La famiglia digls Sacco ne Victorids dominavan la politica a la baselgia an Rezia digl 5avel antoc’igl 8avel tschantaner. Me da quels nobels vevian alura igls daners da construir tals bietgs, gi Seifert. Mo documaints a scret dat igl nigns antoc’igls 1398, cur ca Sogn Murezi vean numnada sco baselgia da parvenda. «Mo graztga agl num local «Sumantieri» suponevan nus, ca Sogn Murezi satgati là.» Egn project da biagear sclarescha igl passo Propi la scuvierta e d’angraztgear ad egn project da biagear digls 1994. Avànt ca quel vigni fatg â igl Survetsch archeologic fatg egn stgavamaint da sondar. «Nus vagn dalùnga cato igls amprems skelets ad alura la miraglia», saragorda Carlo Troianiello c’eara egn digls amprems stgavaders archeologics. Antoc’igls 2011 âni igls archeologs alontano passa 2000 m³ material a scuviert betga mains ca 15 midadas digl bietg oriund, avànt ca lez e ieu an decadenza a partir digl 16avel tschantaner. Gea l’amprema baselgia veva egn bietg anex ca vagneva scaldo cun egn stgòldamaint a canal. La funcziùn da que bietg e betg evidainta, mo igls archeologs suponan c’igl satractavi u d’egna pintga clostra ne d’egn ospezi par pelegregns ca viageavan agl sid. An prest mintga tschantaner digl taimp miez e’gl vagnieu aschunto egn bietg anex, da maniera c’igl cumplex cunsisteva a la fegn da la baselgia da 14 m lungheztga a 9 m ladeztga a da plirs bietgs anexs, digls quals ign sa disfranz­tgear egna sala, egna cuschegna, egn magasegn, ­egna cumoditad. Mo tut igls bietgs en betga ple reconstruibels, parquegl c’i en vagnieus sbuos digls màns antras bietgs privats pli novs. Egna midada da radient e vagnida fatga durànt igl 8avel tschantaner, alura e’gl vagnieu mido igl cor an egn cun tres absidas sco a Mistail. Davent digl 11avel tschantaner vean igl banduno igls bietgs anexs. Davent digls 1398 pearda Sogn Murezi sia funcziùn da baselgia da parvenda, parquegl ca la baselgia nova eara vagnida biageada. Igl conturn da Sogn Murezi searva ànc sco santieri, ne sumantieri an tumlea­stgegn, antoc’igl 16avel tschantaner. Alura sara’la ida an decadenza a surcarschida cugl taimp. Da quels dus tschantaners e’gl vagnieu stgavo passa 400 fossas. Igl fuss ànc pliras agl danturn. Qual e igl avagnir da Sogn Murezi? Quella amparada raspunda Pius Giger, igl parsura digl vaschinadi da la Tumleastga sco savunda: «Cugl gi da las portas aviertas vainsa lieu infurmar igl pievel c’â anzacuras da dezider la schliaziùn definitiva.» Mo igl vaschinadi sez vegi betga la cumpetenza, siànd be­tga possessur digl taragn. «Nus promovagn dantànt igl project, antoc’igl vean fundo egn’organisaziùn purtadra, agl cass ideal ­egna fundaziùn», aschunta Giger. La suprastànza preferess egn bietg da schurmetg par mantaner viva la memorgia a quels seglmains 1000 ons d’istorgia locala vasevla. La dezisiùn finala vegi igl suveran, concluda Giger. Mo ­antoc’alura vean la baita da sturz a disturbar ànc bagnanqualegn, mo ella schurmegia dantànt las rastànzas da 1500 ons cultura da biea­­gear. ­ Egna baita da sturz provisorica schurmegia da 29 ons annà las rastànzas da la baselgia clostrala Sogn Murezi da Tumegl digl 550. Davostier la baselgia nova digls 1398. Vesta an la nav da la baselgia. Davostier vez’ign igl cor nov digl 8avel tschantaner cun las tres absidas. Davostier e’gl la miraglia digl cor oriund. Pius Giger, president comunal digl vaschinadi da la Tumleastga â do nov anim agl project da schurmagear la baselgia da Sogn Murezi.

«Viver igl rumàntsch!» – sut que moto stat egna sera curtasevla a legrevla par promover igl rumàntsch. Intervestas, istorgias, sco ear egn’emissiùn dad RTR digl on 1990 ân divertieu sonda igl publicum a Pignia an tut gros. An egna faszinànta cumbinaziùn da cultura a lungatg ân numerusas spectaturas a numerus spectaturs savieu giuder egna sonda sera plagn tensiùn a Pignia. La tenda sen la plaza da scola eara amplanida cun giasts spanagieus da lungatg rumàntsch, mo ear anzaquànts da lungatg tudestg ân cato la veia an la vischnànceta. Sut igl tetel «Kino Rumàntsch Nocturn» steva egn vast program, ca tanscheva d’impressiùns da ple bòld antocen tier filmets actuals. Ear egna surpresa – egn abitànt da Pignia cun sias istorgias or da la veta – â betga manco. Rasponsabel par quella sera eara Andrea Cantieni, c’â organiso que evenimaint spezial cun agid da las quater uniùns, numnadameing la Cuminànza Culturala Val Schons, Viva Pignia, l’uniùn Sutselva Rumàntscha a l’uniùn Rumantscha Grischun Central. Istorgietas da rir da schlupar Sen far notg resùna la melodeia da la canzùn «La patria» – sunada digls frars Cantieni – atras la tenda plagna d’amaturs da la Rumantscheia. L’atmosfera da bùna luna animescha gest da cantar cun. Senaquegl fa Walter Battaglia, ca magna tras igl program, egn cordial bagnvagnieu a preschainta igl cuntegn da la sera. Ear Gierina Michael, la co-presidenta da l’URGC tegna egn pled cun manzunar la fegnamira da las uniùns, peia da promover a surtut viver igl rumàntsch. Suainter egn intermezzo digls frars Cantieni, santali cun egna canzùn rumàntscha da Tumasch Dolf, va’gl anavànt cun istorgias da Dumeni Mani. Igl satracta da raquintaziùns veras da sia unfànza, digl qual el â scret an egn cudesch cun ragurdànza. Risadas tùnan tras la tenda, cura c’el preligia anzaquàntas istorgias, trànter oter cun igl tetel «Igls falambers» a «L’an­tscheata da far fagn». Da sia veta a Pignia ad an las muntognas raquenta el an egna moda humoristica a libra, tge ca vean ludo digl publicum cun grànd aplaus. Films actuals a da ple bòld Durànt egna curta posa e’gl pussevel da saproveder cun anzatge dabever par be­tga pitir la set. Igl program cuntinuescha cun la preschantaziùn da duas intervestas cun parsùnas da la Val Schons. Casper Nicca â registro pliras intervestas cun fotografeias a videos cun parsùnas ca vivan an la regiùn anturn igl Bavregn. Plagn marveglias ân igls giasts tarlo a vurdo, tge ca Marlena Zinsli a Dumeni Mani ân raquinto da lur veta. Igl punct culminànt e l’emissiùn digl on 1990, egna producziùn dad RTR. Segl Plaz vischnànca d’Andeer en da lez tains sarimno indigens, visitaders sco ear cors a musicas par festivar a undrar la Val Schons. Sacapescha ca la qualitad, mo ear igl stil da savastgir da la glieud mussa, c’igl satracta da tains passos. Igls visitaders digl «Kino Rumàntsch Nocturn» sadiverteschan cunzund da las parsùnas ancunaschaintas c’ân samido – near ear betga. Egna sera gartageada Igl vainter fa mal digl rir ad an egn’atmo­sfera par l’amur par igl lungatg tgata la sera egna fegn. La fegnamira da viver igl rumàntsch e siirameing vagnida adamplida a caschùn da la sera an cuminànza a Pignia. Igl punct culminànt dala sera e stada l’emissiùn dad RTR digls 1990, emessa digl Plaz vischnànca d’Andeer. Dumeni Mani preligia las sias istorgias ca diverteschan igls preschaints. Igls frars Cantieni ân procuro pigl divertimaint musical.

Els en gea rivos lientsch igls tres sculars da la scola superiura Gianna Waser, Maurus Staubli a Valerio Müller d’Andeer: Lur fegnamira da meter a strada egn pumptrack cun egn zona da s’antupar sper la tgea da scola e manevla, graztga agl sustegn digl Parc natiral Bavregn, digl vaschinadi, da la firma Velosolutions da Flem, da blears sustaniders a da la Bànca Raiffeisen Grischùn Zentral. Igl atun digls 2021 ân igls tres sculars fatg igl parpiest da realisar egn pumptrack ad Andeer, peia egn viél undulo. «Igl october da lez on eassan nus stos segl pumptrack a Flem par festivar igl aniversari digl Maurus», raquenta Gianna Waser. «Segl vieadi a tgea vainsa constato, c’igl fuss grandius, sch’igl dess egn tal andrez ear ad Andeer. Ascheia eassan vagnieus a quell’ideia.» Igls tres sculars ân alura persequito venavànt lur intenziùn cun cor ad olma. Cun bleara premura âni fatg igls amprems sclarimaints. Sustegn professiunal par ancurir sponsurs âni surva­gnieu digl Parc natiral Bavregn. Dantànt âni preschanto igl project a la suprastànza digl vaschinadi d’Andeer. Leza â musso bagnvuglientscha par quell’ideia. Igls tres iniziànts ân contacto la firma Think & Build Velosolutions GmbH da Flem. Leza â sbozo egn parfetg pumptrack par la Val Schons. Els sezs ân fatg egn dossier davart lur project a scret numerusas dumondas a fundaziùns ad eventuals sponsurs. Par la construcziùn d’egn pumptrack fix vean quinto cun custs da radund 270 000 fràncs. Da quels vignan curvatos 140 000 fràncs cun atgnas prestaziùns a contribuziùns digl màn public. Igls 130 000 fràncs rastànts den vagnir finanztgieus antras mieds da sponsurs privats. La planisaziùn a la realisaziùn digl andrez den vagnir fatgas da fatschendas da la regiùn, a sacapescha ca las scularas a sculars sezs vignan ear a sagidar tànt sco pussevel par concretisar lur ideia da con­struir egn liac da santupada pigls giuvenils da Val Schons, Avras a Valragn par rinforzar la cuminànza an la regiùn. Partge drov’igl egn pumptrack ad Andeer? Gianna, Valerio a Maurus raspundan a quell’amparada an lur video sco savunda: «Parquegl ca nus veian egn liac par viver igl noss plascher a noua ca nus vagn l’ocasiùn da samuantar. Mo ear par ca nus passanteian betga tànt tains cun mieds electronics a ca nus pudeian far ascheia egn plascher agls noss geniturs!» An que video vean musso da maniera impressiunànta, co igl e dad ir cun skateboard, inline skates near scooters sen la crapa da sulada da las veias d’Andeer a quànt ple tgientsch c’igl nass dad ir sen egn pumptrack, peia egn viél undulo. «Nus geniturs vagn alura fundo ­l’uniùn Pumptrack Val Schons», gi Karin Staubli, la parsura actuala da quella. «Mo nus vagn getg agls unfànts, c’igl segi bagn egna stupent’ideia, mo c’els vegian da s’organisar sezs. Alura e’gl dalùnga va­gnieu concret. Nus eassan stos tut surstos, quànt schlàntsch ad angaschamaint c’i ân investieu par que project durànt lur tains liber. I s’antupavan adigna puspe ad ân organiso tut sezs. Uss e’gl aschei’anavànt, c’igl satracta me ànc da rimnar igls daners basignevels. Igl project sco tal e fatg. La fegn d’avust â liac igl tarvaschegns, agl qual la suprastànza vean a preschantar igl giavisch par meter a di­sposiziùn igl taragn sper la plaza da scola a da surprender igls custs digl mantegnamaint futur digl andrez.» Tgi ca vut sustaner igls tres curaschus «heroxs locals» d’Andeer, tgata tut las infurmaziùns basignevlas sen la pagina www.lokalhelden.ch/pumptrack-val-schons near sen www.naturpark-beverin.ch/de/pumptrack-valschons. Gianna, Maurus a Valerio vutan realisar egn pumptrack ad Andeer. Igls tres sculars da la scola superiura a lur mesa d’infurmaziùn a caschùn da la cursa da velos d’Andeer a Juf.

Actualmeing vean biageada la galareia da sirtad par lùng digl tunel da l’Isla Bella dafor Givòlta. Igl Ufezi federal da vias (UVIAS), â anvido la populaziùn an sonda passada da prender investa an que plazal. Igl interess par tal e sto surprendaint: I vagnevan an roschas, c’igl pareva egna prozessiùn a favur da la sontga Barbara ca banavainta tgi c’aintra. Sonda a las nov ear’igl me egn caschlet d’interessos c’en antros agl auto da posta dad Andrea Gaudenz d’Andeer. Sias duas postas cursavan mintga quart d’ura trànter igl Zenter digl trafi pesànt ad igl plazal. Mo quegl â dalùnga samido da radient: Las postas s’amplanevan ple a ple ad igls guids vevan da far sco las mirs an pagliola par manar tut igls marveglius aint pigl nov tunel a glis declarar igls detagls da la lavur da miniers. Leza lavur e pratensiusa da trafurar que tschainghel lom, agl qual i en penetros 600 m davent digls 26 da schaner da quest on. Malgro c’igl e pér fatg egn bùn quart da la trafurada da 2449 m, e’gl va­gnieu salvo que «gi digl plazal aviert» gea ussa. La raschùn par quella preschanta­ziùn publica e stada surtut igl giubileum digls 50 ons da la «Sozietad svizra par lavurs sutteranas». Avanzamaint da var 12 meters par gi Suainter ca mintgegn veva ratschiert ­egna beala tgaplegna cotschna, e l’amprema roscha vagnida banavantada digl magnaconstrucziùn Claudio Isler par guidar ella aint pigl tunel stgavo da frestg. Lez stat, sco mintga tunel, sut igl schurmetg da la sontga Barbara ca glischa a l’antrada bagn vasevlameing. Claudio Isler â manzuno, ca la parfuraziùn da la galareia segi savens difizila, parquegl c’igl grep cunsisti da platamartscha, agl danturn digls dus portals parfegn me da grava. Las rasadas digl tschainghel scheschian par part detg libras, ad els fruntian a bagnanqual funtàna. Quegl e bagn vasevel, dapartut e’gl zups d’aua giobass. Quella â da vagnir pumpada ord igl tunel. Quels impedimaints targegnian lur lavur. Dantànt spetgian els ànc ple gràndas funtànas a material ple difizil. Tute­gna quentani d’aver perfuro la galareia igl curs digls 2024. Par avanzar agl grep âni egna maschinùna cun dus bratschs, cugls quals i san furar mintgame egn tozel rusnas da carpantar ad alontanar igl material suainter las carpantadas. Las ezas vignan fatgas cun emulsiùn explosiva ca vean pumpada an las rusnas sétgas. Mintga furada amporta quater meters. «Nus fa­giagn tres furadas agl curs d’egn gi da lavur», gi Claudio Isler. La lavur vean fa­tga mintgame da tres squadras d’an tut var 40 miniers, tecnizists a mecanists. La galareia da sirtad e trànter 20 a 50 m distànza digl tunel existent. Parquegl âni d’aver quito cun carpantar da betga caschunar megna grànda stramblidas c’iritassan igls automobilists. Igl dat seat passadis vei agl tunel, atras las qualas la glieud pudess samitschantar agl cass d’aczidaints cun barschamaints. La surfa­tscha da la galareia vean sirada cun egna stresa da betùn squitro a, noua c’igl fa dabasegns, cun rets d’atschal a fibras da polipropilen. Igl arvieult vean franco cun àncras. Igl material stgavo vean duvro par part par schlargear l’autostrada par egn meter antocen la sortida da Panaduz. Egna spassageada populara agl tunel La galareia da sirtad ad igl schlargiamaint fan part da la sanaziùn generala da l’autostrada trànter Givòlta a Panaduz, infurmescha Eugenio Sapia, igl respunsabel par la comunicaziùn digl UVIAS. Lez inve­sta var 220 miliùns fràncs an que project, 58 miliùns peia par la galareia da sirtad ca ­vean fatga d’egna cuminànza da lavur da tres interpresas. Las lavurs da sanaziùn vignan ad easser schinadas igls 2029. Turno da la galareia ân ign pudieu visitar l’exposiziùn c’â musso an mintga detagl igls pass da la sanaziùn da que tratg da l’autostrada. Blears visitaders ân fatg diever da s’infurmar ànc ple deta­glieadameing, avànt c’i ân giudieu las liongias barsadas a las bavràndas bissi­geadas. Igls unfànts ân gieu la caschùn da manischar egn tgavatur a spustar egn mùnt da gera. An tut e’gl vagnieu dumbro var 600 parsùnas c’ân saprofito da dar egn sguard an la galareia an construcziùn. Evidaint ca Eugenio Sapia a Davide Fabbri, igl parsura da Sozietad svizra par lavurs sutteranas, ân bilantscho cun plascher a la fegn da l’ocurenza: «Igl evenimaint e sto da grànd suczess». Mo anqualegn â sadumando, scha la galareia da sirtad segi betga la preparaziùn par egn sagund tunel autostradal c’e gea vagnieu pratandieu qua a tscha. «Planiso e quegl betga, mo igl e egn tema, cugl qual igl UVIAS e confrunto.» Mo quel fussi nut aschi sempel da realisar, parquegl c’igl antschies e part digl Inventari federal da las cuntradas natiralas a par l’otra segi la fagevladad an dumonda par motivs topografics a finanzials. Dantànt vean la trafurada nova a sarvir sco galareia da sirtad par mitschantar glieud an prievel. L’atracziùn da l’Isla Bella Cumbagn ca las lavurs par la galareia da sirtad sper igl tunel da l’Isla Bella e stgavo pér par egn quart, e’gl sacato var 600 interessos par prender investa agl plazal sutteran la sonda passada. Igl Ufezi federal da vias UVIAS a la «Sozietad svizra par lavurs sutteranas» vevan anvido a quella uatga an ocasiùn digl 50avel aniversari da l’organisaziùn digls spezialists par biagear tunels. Guidos digls magnaconstrucziùns ân igls visitaders dastgieu antrar par dar egn’iglieada an las lavurs digls miniers par vagnir a saver, co quella galareia da strusch 2,5 km da Givòlta a Panaduz vigni construida. (fmr/bt) Igls guids ân gieu grànd fatschegn da guidar tut igls interessos tras la galareia da sirtad an construcziùn ca vean inundada d’aua da funtànas. Egn digls seat passadis ca culeian la galareia da sirtad cugl tunel da l’autostrada. A l’antrada digl tunel da sirtad stat la gigantica maschina cun dus bratschs, cun la quala igl po vagnir furo rusnas da carpantar ad alontano igl material.

La plaza da tenis ad Andeer vean duvrada savens, betga me dad indigens, mobagn ear da giasts a visitaders da la vischnànca agl pe da la Val Schons. Suainter igl mantegnamaint da la plaza durànt dudesch ons e vagnieu dezidieu c’igl segi neras uras par egn fùns nov, peia egna sanaziùn afùnsa. Par inaugurar a festivar quel â gieu liac la sonda passada egn turnier da tenis. Targlischànd igls radis digl sulegl saremnan las giujeadras ad igls giujeaders, sco ear las spectaturas ad igls spectaturs sonda, curt suainter las diesch sen la nova plaza da tenis. Annaleta Semadeni, la manadra da la partiziùn tenis, tegna senaquegl egn curt pled, trànter oter cun declarar igl dacurs digl turnier. Igls racets vignan tschifos ad igls amprems giois, ca cuzan mintgamai 20 minutas, antschevan. Sen bàncs avànt la tgeeta da tenis, c’e vagnida biageada igl on 1999, savunda igl publicum la bura ca va anvei ad annà sur las duas plazas. Suainter anzaquànts giois dat igl egna possa da miezgi par sarinfurzar. Igl campiunadi, igl qual vean absolviou dad endesch partizipants/as, cuntinuescha. Igl dat egna rangaziùn ad egn plaschevel star anzemel da cumpagneia arundescha igl gi. Pass par pass La nova plaza samussa bagn gartageada, a tgata bùna acuglientscha tier igls giujeaders. Igl motiv par la sanaziùn e sto c’igl fùns eara vagnieu vasevlameing agls ons, eara tschuf ad iso. Annaleta Semadeni manegia c’igl segi schizund vagnieu aschi lientsch c’anzaquànts en sglischieus ad ân stiert igl pe. «Ascheia saveva quegl betga ir anavànt», fa ella a saver. Ella declara c’igl satracti an amprema lingia d’augmantar la sirtad digls duvraders, «mo cun la cunve­gna ca nus vagn cun igl campadi ad igls hotels digl conturn, ca datan lur contribu­ziùn a l’uniùn, lagn nus ear porscher anzatge anvidànt». Ascheia â la firma Joseph prieu a màn que project da sanaziùn. La lavur â gieu liac durànt duas eandas digl zarcladur 2023, an las qualas igl material vigl e va­gnieu ramplazo. Igl satracta d’egn darpùn da quarz, c’e ple anguliv an cumparaglia­ziùn cun igl prezedaint a lascha cular tras l’aua miglier. «La measadad digls custs da zirca 130 000 fràncs â igl vaschinadi d’Andeer surprieu», manzunescha la parsura digl club da tenis tut angraztgevla. Sanaziùn ca sarenda Durànt las eandas passadas â igl club da tenis stgieu banavantar sis novs amaturs â da tenis. Quegl va a pro cun igls bùns resùns c’Annaleta Semadeni â survagnieu da tut las varts. Igl club cunsista ussa da biabagn 40 cumembers da diferaintas vigliadetgnas. La parsura varda agl futur cun egna tenuta positiva, spera c’igl gartegi da mantaner gî a lieng quella plaza a salegra da mintga nova anunztga da giujeaders da tenis. Igls giujeaders da tenis an acziùn Pass par pass ân igls luvraints amplanieu igl nov material.