Sülla planüra suot il cumün da Ramosch vain cultivà il gö tradiziunal da trar a mazlas. Dürant il mais d’avrigl s’inscuntran qua ils mazlists da la regiun. Apaina cha la naiv es alguada e la prada libra d’ella cumainza la cuorta stagiun dals mazlists. Ün lö ideal per giovar il vegl e tradiziunal gö da mazlas es la prada suot Ramosch, üna fracziun dal cumün da Valsot. Per regla daja duos turniers: Ün be per giovaders da Ramosch ed ün turnier cun partecipants d’oters cumüns. L’avrigl – il mais ideal La planüra suot il cumün da Ramosch consista da plüssas grondas terrassas chi han prada cun pitschens rövens e paca frus-chaglia. Dürant il mais d’avrigl s’inscuntra qua als amaturs dal gö da mazla. «Quist mais es ideal per giovar perquai cha l’erba nun es amo uschè ota ed i’s chatta plü facil la ballina», declera Mario Oswald da Ramosch. El ha imprais a giovar a mazlas cur ch’el es rivà sco magister avant blers ons a Ramosch. Per giovar as douvra ün bastun lom ed elastic chi’d es collià a la fin cun la mazla. «Las mazlas cun monch han differentas lunghezzas, la plü cuorta es 50 centimeters lung», manzuna’l. Da bottas e fuclas Per giovar a mazlas as douvra ün bun indschegn. Uschè staja scrit i’l cudesch «Nos cumün da Scuol» da Men Gudench il seguaint: «Da tocker la culla d’lain precis immez la mazla, da savair stimar la forza dal cuolp e la güsta mera, quai nun es propcha bricha liger». «Uschè bütta il giovader sia ballina da culur i’l ajer e prouva da tilla cloccar culla mazla intant ch’ella crouda», disch Mario Oswald. Tschinch jadas as poja as permetter da nu tocker la ballina avant co chi vala. Apaina cha la ballina es tocca vala quai sco üna botta, eir scha la ballina roudla be pacs meters. Sül traget sun segnats ot böts cun ün rinch da resgüm obain cun üna foura i’l terrain, l’uschè nomnada «fucla». Il böt da mincha giovader o da mincha gruppa es da rivar cun plü pacs tuns pussibel intuorn il parcours e da metter la ballina i’l rinch o illa fucla. Il svilup dal material Plü bod d’eira il gö da mazlas ün dals gös importants dürant la prümavaira, chi gniva giovà in tuot l’Engiadina Bassa. Intant cha las reglas sun restadas bod sco da quel temp, es il material gnü plü modern. La ballina da lain es hoz üna chi’s douvra eir pro’l gö da golf ed il lantern vain rimplazzà d’ün bastun da fibra da vaider. Be la mazla sco tala vain amo adüna fatta da lain dür. Ils turniers consistan per regla d’üna concurrenza singula e da quella da gruppas. Duos gruppas da quatter giovaders van insembel sül traget e fan vicendaivelmaing il protocol. Ils giovaders as müdan giò cun trar e las bottas vegnan sommadas. «Guadagnar guadogna quel cullas plü pacas bottas», uschè Mario Oswald. La ballina vain missa culla mazla illa fucla. I douvra concentraziun e mera pel gö da mazlas.

Barbara Haller Rupf es a partir dals prüms avrigl la nouva manadra da l’Academia Raetica, cun sez a Tavo. Ella succeda a Duri Bezzola , chi banduna l’instituziun davo ses ons. Barbara Haller Rupf ha 56 ons ed abita a Favuogn. Ella ha lavurà sco persuna da cader i’l sectur da la fuormaziun ed illa perscrutaziun dal turissem in Svizra, tanter oter eir in China. La Società Academia Raetica collia e rapreschainta las instituziuns, clinicas e las scoul’otas dal Grischun chi s’occupan culla scienza.

L’artist Reto Pulfer expuona actualmaing illas localitats da la Fundaziun Nairs a Scuol. Quist’exposiziun d’eira gnüda installada avant trais mais e quai in si’absenza. La Fundaziun Nairs preschainta actualmaing ün’exposiziun da Reto Pulfer . D’incuort ha Sabine Rusterholz Petko , la curatura da las exposiziuns d’ingon, invidà ad ün discuors virtual cun l’artist, chi abita in Germania. El ha dat ün’invista in sia vita d’artist in temps da la pandemia e co cha l’exposiun «Reto Pulfer creschentschas dal preschaint» s’ha sviluppada. Ricovers da taila Reto Pulfer ha realisà illas localitats da la Fundaziun Nairs ün parcours immersiv. Cun taila culurida e cusida a man o cun laina da dschember ha’l fabrichà ricovers arcaics. Quels ha’l cumplettà cun ogets ch’el ha chattà illa natüra. Sias ouvras invidan a l’aspectatur da far impissamaints davart la relaziun cha l’uman ha culla natüra e dal möd da viver düraivel. Pervi da las restricziuns da la pandemia nun ha Reto Pulfer pudü installar svessa si’exposiziun a Nairs. Sün via digitala ha’l instrui avant trais mais als agüdonts a Nairs. L’eivna passada ha’l lura per la prüma jada vis si’exposiziun. «Il prüm am n’haja dumandà da chi cha l’exposiziun es fin ch’eu n’ha realisà cha quai es la mia», manzuna’l, e: «Eir sainza mia preschentscha es ella gratiada bain.» Üna lavur da set ons Reto Pulfer ha expost ün’ouvra chi ha üna colliaziun cun seis roman «Gina – ein zuständiger Roman». Per part ha inspirà il cudesch l’ouvra chi’s nomna architectura d’algordanzas. «Vi da quistas duos ouvras n’haja lavurà dürant set ons», disch l’artist chi’d es nat a Berna e creschü sü ad Arlesheim. Adonta ch’el nun ha frequentà üna scolaziun d’artist s’occupa el cun scriver texts, poesia e culla musica. Avant divers ons ha’l fat müdada a Berlin ed ha expost in diversas citads in Europa ed in America. Sias ouvras metta’l in relaziun culla natüra e cul cosmos e fa landroura chosas ch’el transfuorma adüna darcheu ad alch nouv. L’exposiziun da Reto Pulfer es la prüma da la trilogia d’ingon. Dedichà a la natüra I’l tema principal da las trais exposiziuns da la stagiun 2021/2022 es la natüra. «Hoz, in temps da crisas globalas e dal müdamaint dal clima es la recreaziun da tuot l’ecosistem periclettà», manzunan ils respunsabels da la Fundaziun Nairs. Planisà sun, sper l’exposiziun actuala, üna cun Uriel Orlow ed üna cun plüs artists. Els tuots sun in tschercha da nouvas perspectivas ed alternativas dürablas. La curatura da quista trilogia d’exposiziuns es Sabine Rusterholz Petko. Las exposiziuns i’l Center d’art contemporana Nairs sun adüna avertas da gövgia fin dumengia da las 15.00 fin a las 18.00. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet www.nairs.ch. Promoziun da l’art La Fundaziun Nairs es gnüda fundada da l’on 2005 ed es üna sintesa d’üna halla d’art, d’ün center d’art e d’üna chasa d’allogi per artistas ed artists. La fundaziun voul promouver l’art da l’Engiadina e l’art contemporana naziunala ed internaziunala. In la halla d’art organiseschan ils respunsabels exposiziuns da tuot geners e sco center da cultura s’occupan els cun la cultura e la creaziun culturala illa regiun. In connex cul program internaziunal “Artists in Residence” selecziunescha üna giuria minch’on fin a 30 artistas ed artists e tils invidan per sogiuorn illas localitats dal center a Nairs. L’exposiziun actuala illa Fundaziun Nairs preschainta ouvras da Reto Pulfer. Cun taila culurida e cusida a man fabricha Reto Pulfer ricovers. Ricovers arcaics a Nairs (fmr/afi) La Fundaziun Nairs preschainta actualmaing l’exposiziun da l’artist Reto Pulfer. In ün parcours immersiv ha’l realisà cun taila culurida e cusida a man o cun laina da dschember ricovers arcaics. Reto Pulfer es nat a Berna ed abita uossa in Germania. Pervi da las restricziuns da la pandemia nun ha l‘artist pudü installar avant trais mais svessa si’exposiziun a Nairs. L’eivna passada ha’l lura per la prüma jada vis si’exposiziun, chi’d es la prüma d’üna trilogia. In ün discuors virtual cun Sabine Rusterholz Petko, la curatura da las exposiziuns d’ingon, ha’l dat ün’invista in sia vita d’artist in temps da la pandemia.

Las Maestranzas mundialas da ski-freestyle e da snowboard da l’on 2025 han lö a San Murezzan. La FIS ha surdat a Swiss Ski insembel cun San Murezzan / Engiadina l'incumbenza d'organisar la concurrenza in quatter ons. Avant ün mais vaiva Swiss Ski inoltrà seis dossier a la FIS. Qua cha la candidatura da San Murezzan d’eira l’unica ha la FIS surdat l’organisaziun a temp. Snowboard e ski-freestyle toccan daspö ons pro las disciplinas da Swiss Ski chi han il plü grond success. Quist on han ils atlets guadagnà set medaglias als Champiunadis mundials. Las Maestranzas mundialas a San Murezzan vegnan sustgnüdas da la Confederaziun, dal chantun Grischun, dals 12 cumüns da l'Engiadin‘Ota, da l'organisaziun turistica ESTM SA e da las pendicularas da l'Engiadin'Ota.

(cdm/fmr) St. Antönien e’ls cumüns Lavin, Guarda ed Ardez chi cumparan cumünaivelmaing pon far part da la rait dals Cumüns Alpinistics. Els sun ils prüms da quists cumüns in Svizra. Cumüns Alpinistics sun cumüns in cuntradas alpinas intactas cun ün turissem moderà, üna cultura chi viva e’ls abitants chi han ün’affinità pel alpinissem. Il böt dal sagè «Cumün Alpinistic» es il mantegnimaint da la cuntrada natürala e cultivada alpina cun ün turissem chi piglia resguard a quai. La rait da quists cumüns cuntgnaiva fin uossa be cumüns in Austria, Germania e Slovenia. L’on passà han candidà in collavuraziun cul Club Alpin Svizzer eir ils cumüns St. Antönien i’l Partens e Lavin, Guarda ed Ardez in Engiadina Bassa per quist label. «No eschan fich superbis cha no vain gnü success cun nossas candidaturas», accentuescha Marc Bless, il manader dal proget Cumüns Alpinistics Grischun. «L’iniziativa Cumüns Alpinistics as cunfa fich bain cun nossas valuors e no’ns allegrain dad esser part da quista rait», disch Françoise Jaquet, la presidenta dal CAS. Quist on survegnan ses nouvs Cumüns Alpinistics il sagè, da möd cha la rait consista uossa da 35 cumüns.

Sper la Società Chastè da Cultura, Chasa Jaura e cun las activitats dal Club da Liuns promouva eir «art val müstair» art e cultura in val. Ultima metta intant pais süll’exposiziun -Last Exit Eden- chi ha lö in diversas localitats a Sta. Maria. Tanter il Pass dal Fuorn e’l Tirol dal Süd, l’Engiadina e la Lombardia es situada la Val Müstair. Daspö ils 1. da schner 2009 fuorman las ses fracziuns Lü, Lüsai, Tschierv, Valchava, Sta. Maria e Müstair il Cumün da Val Müstair cun üna surfatscha da s-chars 200 kilometers quadrats e cun var 1500 abitants. Ün cumün situà in üna bella cuntrada natürala, fascinescha sco regiun turistica Val Müstair, ma eir sco lö d’abitar e da lavurar. Cultura, üsanzas, la lingua rumantscha, art e bler oter dan il buol al cumün. Culturalmaing es la val sün buna via. Diversas societats ed associaziuns procuran per üna richa schelta da cultura, art e tradiziun. Art vain sporta e promovüda impustüt da la Società Chastè da cultura, la Chasa Jaura ed eir da la Società «art val müstair». Exposiziun in divers locals a Sta. Maria «art val müstair» es üna Società d’Ütil public chi promouva l’art in val. I’l center da l’interess e dals sforzs d’intant sta l’exposiziun d’art cul titel «Last Exit Eden». «Quella muossa art creschüda our da la natüra, art our dad impissamaints, diversità, perdüraivlezza e culla radschun da l’uman e da seis minz biologic. L’exposiziun simbolisescha üna natüra intacta imnatschada dal spazi da viver Val Müstair», disch Pascal Lampert chi’d es gnü undrà cul premi da l’Uniun grischuna d’art e chi fa part a la suprastanza dad «art val müstair». Muossadas vegnan ouvras d’artistas e d’artists svizzers chi sun stats ün temp plü lung in val obain chi vivan là. Il fil cotschen es da muossar lur art, l’idea fundamentala dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair e dal Reservat Engiadina-Val Müstair da l’UNESCO. «I nu’s tratta d’üna concurrenza invers otras societats e dess esser ün inrichimaint ed üna pussibiltà da muossar chosas our d’ün oter punct da vista», disch Lampert. La società vain presidiada da Tim Krohn ed a la suprastanza, chi’d es al timum daspö il 2019, fan part Michaela Krohn , Vera Malmud, Pascal Lampert, Franzisca Peter (Biosfera) ed Aldo Rodigari (Cumün da Val Müstair). La società art val müstair vain presidiada da Tim Krohn.

Ils bundant 7650 commembers da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair pon s’allegrar d’ün resultat positiv. Il guadogn annual importa 850 000 francs. La Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair (BREVM) ha publichà quists dis seis rapport annual. Adonta cha l’on da gestiun es stat particular è’l stat ün on da gestiun allegraivel. Il guadogn annual importa 850 000 francs. «Nus ans allegrain cha la cliantella ha tanta fiduzcha in nossa banca», scrivan ils respunsabels da quella in üna comunicaziun als mezs da massa. Mantgnü la posiziun Da l’on 1913 es gnüda fundada la BREVM. Ils portaders da la banca sun ils bundant 7650 commembers. Cun lur tschertificat da partecipaziun sun las associadas e’ls associats cunproprietaris da la cooperativa, chi ha seis sez principal a Zernez. Il chomp d’actività da la banca tendscha da la Bergiaglia fin pro’ls cumüns da l’Engiadina, Val Müstair e Samignun. Ella occupa 40 impiegats, da quels sun trais in giarsunadi. Adonta da la pandemia dal coronavirus ed üna ferma concurrenza esa reuschi da rinforzar la posiziun da la BREVM. «La munaida da la cliantella s’ha augmentada per 12 pertschient sün passa 802 milliuns francs» manzunan Urs Reich , il president dal cussagl administrativ, e Thomas Malgiaritta , il mainagestiun, in lur rapport annual. Quai chi’d es per els ün segn da gronda fiduzcha invers lur instituziun. La BREVM ha pudü registrar ün augmaint dal volumen d’ipotecas da 4.9 pertschient sün passa 718 milliuns francs. Ils ulteriurs credits sun creschüts per 29.7 pertschient sün 27 milliuns francs. «Da quels pertoccan bundant 11 milliuns als credits da covid-19 chi sun gnüts pajats a firmas indigenas i’l rom dal program da garanzia da la Confederaziun», scrivan ils respunsabels. Consequenzas incuntschaintas L’on passà ha ragiunt la BREVM ün schmertsch da 10.98 milliuns francs. Ils cuosts da gestiun importan 6.79 milliuns francs, quai chi significha ün augmaint dad 1.5 pertschient. Intant cha’ls cuosts da persunal sun creschüts per 8.1 pertschient s’han sbassats ils cuosts da material. Davo avair resguardà las rectificaziuns da valur e las amortisaziuns s’amunta il resultat da gestiun a 3.56 milliuns francs. Per finir resulta ün guadogn annual da 850 000 francs. Quella summa vain scritta bun al chapital agen da la cooperativa. «Las consequenzas da la pandemia nu sun amo cuntschaintas. Ellas varan ün’influenza pel resultat da l’on da gestiun 2021», es l’avis dal president e dal mainagestiun. Els fan quint cha per l’üna o l’otra firma o eir persunas privatas dvantarà la situaziun plü difficila plü lönch cha la pandemia düra. Il sez principal da la Banca Raiffeisen Engiadina Val Müstair a Zernez.

Corona ha s-chatschà blers temas our da l’actualità. Per discuorrer da razzissem nu douvra però ingün’actualità. Madlaina Janett (37) es nada a Sri Lanka e creschüda sü a Tarasp in Engiadina Bassa. Ella quinta da sias experienzas. Quant preschaint es razzissem in Sia vita? Id es ün tema ch’eu sun adüna darcheu confruntada. Per furtüna na suvent, ma scha, es quai per mai schnuaivel e m’ha eir influenzada in mia vita. S’algord’La amo da la prüma jada ch’Ella d’eira gnüda confruntada cun razzissem? La prüma jada d’eira cur ch’eu vaiva tschinch ons. Eu d’eira cun meis genituors pro ün restorant a Tarasp e giovaiva cun oters uffants. Il bap d’ün da quels uffants es gnü pro mai e m’ha dit: «Mattina, tuorna in teis pajais.» Eir sch’eu savaiva ch’eu n’ha üna pel s-chüra d’eira per mai adüna Tarasp meis da-chasa. In quel mumaint n’haja però la prüma jada badà cha quai nun es per tuots uschè cler sco per mai. Quant Tilla turmaintan da quels evenimaints? Il prüm mumaint ferm. Da quellas robas m’han dal sgüra eir influenzada in mia vita. Eu prouv però da na laschar gnir massa dastrusch. As dost’La in da quellas situaziuns? Na, in quels mumaints am mancan simplamaing ils pleds. A Turich n’haja üna jada dumandà in ün bus ad üna duonna plü veglia davo üna fermativa. Eu varà pronunzchà fos il nom ed ella ha lura manià cun ün tun malamiaivel ch’eu dessa imprender tudais-ch. Ün’otra jada d’eira in üna butia da mangiativas davant üna curuna. Ün hom es gnü sper mai ed ha dit: «Hai, là dingionder ch’Ella deriva as mangia be verms.» As giavüschess’La minchatant da’S pudair dostar meglder? Eu nu savess perche ch’eu am stuvess dostar. Eu pudess per exaimpel schon dir ch’eu sun Svizra e discuorra tuot las quatter linguas federalas. Quai nu müdess però eir nüglia. Pro uschè glieud pens eu adüna vi d’alch cha meis bap disch adüna: «Minchün es svess patrun d’esser ün asen.» Che pens’La dal movimant da «Black Lives Matter»? Eu sun fich grata per la discussiun publica chi’d ha dat in connex cun «Black Lives Matter». Pür tras quel movimaint esa gnü preschaint quantas differentas sortas da razzissem chi existan insomma. Id ha dat sco daplü sensibilità pel tema. In che reguard daplü sensibilità? Divers pleds o noms chi gnivan dovrats plü bod, perquai chi nu paraiva chi sajan uschè noschs, nu das-chan plü gnir dovrats. Illa recloma as vezza daspö «Black Lives Matter» eir daplü persunas da pel s-chüra – per exaimpel pro la Swisscom o sün placats dal Globus. Ün dals impuls principals pel movimaint es la violenza da pulizia i’ls Stadis Units. Ha’La fingià fat in Svizra experienzas razzisticas culla polizia? Na. Ma eu m’algord cha nus gnivan adüna controllats cun passar il cunfin per ir a l’ester. Meis genituors sun albs ed apaina cha las guardgias da cunfin vezzaivan a mai i’l auto, stuvaivna fermar e muossar nossas cartas d’identità. Resentiv’La quai sco razzistic? Eu nu dschess razzistic, ma eu savaiva cha quai d’eira pervi da mia culur da la pel e cha nus daivan in ögl sco famiglia. Pro talas robas esa però istess eir adüna la dumonda, scha quai es propcha razzistic o scha be eu resaint quai uschè. Eu n’ha per exaimpel eir bler il sentimaint da stuvair prestar daplü per chi gnia valütà istess sco sch’ün da pel alba fess il listess. Id es però greiv da dir, scha quai es be mia impreschiun. Mett’La lura eir svess in dumonda co ch’Ella resainta alch? Hai, suvent dafatta. Üna duonna ch’eu vaiva accumpagnà dürant la gravidanza am vaiva per exaimpel regalà sco ingrazchamaint pastinas fattas svessa. Illa cartulina vaiv’la scrit: «Las pastinas sun dvantadas ün pa s-chüras, ma quai s’affà cun tai.» Eu nu chattaiva quai bainschi brich in uorden, ma d’eira istess malsgüra, schi nun es simplamaing seis curius umor. Che experienzas ha’La fat uschigliö in Sia lavur sco duonna da part? Dapertuot ingio ch’eu n’ha lavurà d’eira adüna l’unica duonna da part cun pel s-chüra. Illas squadras da lavur o i’l rapport culs meidis nun haja praticamaing mai fat noschas experienzas. Pro blers prüms inscunters cun duonnas in spranza badaiva però ch’ellas tmaivan ch’eu nu discuorra tudais-ch. Davo ch’eu am vaiva preschantada nu d’eira quai però ingün tema plü. Vain Ella suvent dumandada davo Sia derivanza? Cur ch’eu lavuraiva amo i’ls ospidals capitaiva quai praticamaing mincha di. Cun meis nom e mia pel s-chüra sun eu però adüsada da gnir dumandada davo mia derivanza. Tilla disturba quai? Eu di lura simplamaing aposta ch’eu saja da l’Engiadina Bassa. Blers sun lura ün pa perplexs e nu dischan plü nüglia. Oters invezza vöglian lura savair plü detaglià mias ragischs. A quels declera lura ch’eu sun adoptada e deriv da la Sri Lanka. Pelplü cuntinua lura però il dumandöz: Dingionder in Sri Lanka? Quant lönch est fingià in Svizra? Cu-gnuoschast a teis genituors biologics? Eir sch’eu sun sco dit adüsada, nu chat eu adüna güst da gnir dumandada davo mia derivanza be causa mia pel s-chüra e meis collegas cun pel alba però nüglia. As saint’La estra in Svizra? Eu nu’m sentiva mai estra quia. Per mai d’eira adüna normal d’esser creschüda sü in Svizra ed eu vez eir a Tarasp sco meis dachasa. Eu sun eir fich grata ch’eu discuor rumantsch e n'ha tras quai pudü imprender plü simpel bleras otras linguas. Causa ch’eu d’eira adüna üna minorità daiva eir in ögl. Pro la lavur as pudaiva cun pacs pleds manzunar a mai e minchün savaiva chi ch’eu sun. Dar in ögl ha dischavantags – ma eir avantags. «Eu sun fich grata per la discussiun publica chi’d ha dat in connex cun ‹Black Lives Matter›.» Madlaina Janett «In quel mumaint n’haja però la prüma jada badà cha quai nun es per tuots uschè cler sco per mai.» Madlaina Janett Madlaina Janett Madlaina Janett es nada in Sri Lanka. Tras adopziun è’la rivada sco mattina in Svizra e creschüda sü a Tarasp in Engiadina Bassa. 1990–1996 Scoula primara a Tarasp 1996–1999 Gimnasi a l’Institut Otalpin Ftan 1999–2002 DMS a l’Institut Otalpin Ftan 2002–2003 Sogiuorn sco au-pair a Londra 2003–2006 Scolaziun sco duonna da part a la BGS Cuoira 2006–2020 Actività sco duonna da part in divers ospidals illa Svizra centrala Daspö 2021 Aigna pratcha sco duonna da part e massöra d‘ayurveda Gnir valütà be a man da la culur da la pel (fmr/an) La majorità da la glieud in Svizra cugnuoscha razzissem pelplü be our da las medias. Grondas uondas ha per exaimpel chaschunà il cas da George Floyd. L’American da pel s-chüra d’eira mort dürant si’arrestaziun tras la pulizia a Minneapolis i’ls Stadis Units da l'America. Davo sia mort haja dat in tuot il muond protests cunter violenza da pulizia e razzissem. Ma co esa insomma per üna persuna da gnir valütada be a man da sia culur da la pel? Madlaina Janett deriva da la Sri Lanka. Ella es creschüda sü a Tarasp in Engiadina Bassa ed abita intant a Turich. Causa sia pel s-chüra è’la adüna darcheu statta confruntada cun razzissem. Madlaina Janett es creschüda a Tarasp. Daspö divers ons abita ella a Turich, ingio ch’ella ha daspö quist on sia aigna pratcha sco duonna da part. In seis minchadi è’la adüna darcheu confruntada cun razzissem.

In mardi davomezdi sun gnüdas iniziadas a San Murezzan las lavurs pella construcziun dal nouv center per attempats e da chüra in vicinanza dal Lai da San Murezzan. Il proget vess dad esser conclüs l’on 2024. Il bsögn d’üna ulteriura sporta d’abitar e da chüra per attempats es in Engiadin’Ota avantman fingià daspö divers ons. Quai per cumplettar quella existenta illa chasa d’attempats e da fliamaint Promulins a Samedan. Ils votants e las votantas dals cumüns da San Murezzan, Silvaplana e Segl vaivan dit da schi d’utuon 2019 pella fabrica d’ün nouv center per attempats a San Murezzan Bogn. Davo ch’eir la regenza Grischuna vaiva dat glüm verda per üna revisiun parziala da la planisaziun dal lö ha la suprastanza cumünala da San Murezzan relaschà la fin da schner il permiss da fabrica. Sül termin per mezs legals nu sun gnüts inoltrats ingüns recuors cunter il proget. Culla prüma palada cumainzan uossa las lavurs a San Murezzan. Previs esa da construir ün center per attempats cun 60 stanzas da chüra e 17 abitaziuns. A listess temp realisescha il cumün da San Murezzan üna garascha suotterrana publica chi dess rimplazzar ils parkegis d’infin uossa. Pella fabrica sto eir gnir spostada la Via Giovanni Segantini. La prüma palada per ün nouv center d’attempats e da chüra, in preschentscha da presidenta e presidents dals cumüns da San Murezzan, Segl e Silvaplana.

Als 25 avrigl han las votantas e’ls votants da Zernez da decider davart tschinch affars. Impè da far quai sco üsità illa radunanza cumünala fan els quai per üna jada a l’urna. Il suveran da Zernez vain invidà ad üna votaziun a l’urna. Uschè fa la suprastanza cumünala adöver da l’uschenomnada «Autorisaziun da dret d’urgenza pels cumüns». Quai in quel sen cha affars pon gnir suottamiss a la votaziun a l’urna, sainza stuvair salvar üna radunanza cumünala. Urgiaint o na urgiaint? «Avant co suottametter affars ad üna votaziun a l’urna sto la suprastanza güdichar scha’ls affars sun urgiaints obain na urgiaints», declera Corsin Scandella , il chanzlist dal cumün da Zernez. Cas urgiaints nu douvran ingüna consultaziun e pon gnir suottamiss directamaing a la votaziun a l’urna. «La suprastanza ha decis per la varianta culla consultaziun», manzuna’l. Plünavant ston las votantas e’ls votants surgnir la pussibiltà da consultar la documainta avant cha la missiva da votaziun vain stampada e protramissa. In quist cas han persunas interessadas gnü üna vouta la pussibiltà da drizzar lur dumondas directamaing a las persunas respunsablas. Ün’otra pussibiltà d’eira d’inoltrar las dumondas e remarchas in scrit a man da la suprastanza cumünala. Quellas sun gnüdas integradas illa missiva per la votaziun a l’urna. «Cun quist agir ha sgürà la suprastanza cumünala üna tscherta discussiun e spüert uschè la pussibiltà a mincha votanta e votant da’s partecipar a la discussiun politica avant la votaziun», uschè la missiva. Tschinch affars Il cumün da Zernez metta a disposiziun i’l quartier da Ruzön daspö ons parcellas da fabrica per indigens. 30 parcellas sun fingià surfabrichadas e desch stan amo a disposiziun per la vendita, tanter oter eir la parcella la plü gronda. La suprastanza cumünala priorisescha per quist lö ün fabricat plü grond. Ils investurs, la NCZ GmbH e l’Avrio Assest AG, voulan realisar ün stabilimaint cun 14 abitaziuns da domicil per indigens ed ingünas seguondas abitaziuns. Al principi da quist on es gnüda surtutta la rait electrica da la fracziun da Brail e gnüda integrada in l’organisaziun da l’EW Zernez. Cun quai faja dabsögn d’üna revisiun parziala da la ledscha da forz’electrica. Sper quists duos affars ha il suveran da Zernez da decider davart trais dumondas da credits d’investiziuns. L’EW Zernez prevezza d’optimar per l’import da 145 000 francs la rait da scumpart illa fracziun da Brail. Per elavurar sistems da sgürezza pel provedimaint d’aua vain fatta la dumonda per ün credit da 50 000 francs. Ün’ulteriura dumonda da credit da 140 000 francs pertocca la sanaziun da la sarinera da Zernez. Il cumün da Zernez invida a seis suveran ad üna votaziun a l’urna.

«Na, i nu va in Engiadin’Ota. I’s vain mez nar. O dal tuottafat.» Scriva la scriptura da l’Engiadin’Ota in ün mail. «Ma sast, quista squitta es schon buna. Quai hana uossa schon fat bain.» Disch ün chi ha üna firma da transport al telefon. «Scha jau tadless a meis cour, schi nu füss quist tuot nüglia.» Disch il polizist, davo ch’el ha controllà, schi dà ün concept da protecziun actual. «I’ls asils da vegls es la situaziun uossa uschè buna cha nus stuvain permetter schlockiadas.» Disch il minister da sandà dal Grischun aint il radio. Quai tuna bod sco scha quai til displaschess. «Il stüdi nun es ingün lö plü, be amo ün sentimaint.» Disch üna studenta, davo ün on da stüdi via computer. «Üna da mias nonas ha temma da corona. Tschella disch cha quai saja bain liongia. Ch’ella haja inamöd da murir ün di.» Disch üna giuvna da Turich chi’d es in visitas. «Eu sun uossa vaccinada. Uossa possa darcheu branclar a meis abiadis.» Disch üna cuntschainta. Süls campegis svizzers daja ün boom dad auto-rulottas sur Pasqua. In America es la vendita dad auto-rulottas creschüda per bod 20%. Ils Americans cumpran eir gugent rulottas cun plazza da plachar per ün helicopter o cun jacuzzi. Auto-rulottas king size. In uschè ün poust ir in vacanzas ed est sgür da contacts. In Brasilia decida ün tribunal cha predgias in baselgia sajan permissas dürant Pasqua. Il president da la Confederaziun disch chi saja da muossar inavant disciplina e cha nus stopchan tuottas e tuots ans tour insembel inavant. Glieud giuvna fa acziuns da protest a San Galla. Ils commentaris aint illa rait: «Che giuventüna maladüsada!» La pulizia da San Galla disch: «Nu laschai ir a voss uffants a San Galla!» Ils centers da fitness portan plont cunter la Confederaziun. Il president da l’Argentina ha corona adonta ch’el es vaccinà cun ün vaccin da la Russia. Millis da turists da la Germania sun rivats a Mallorca. Là pona ir aint ils restorants. A chasa füss quai impussibel. Aint il chantun San Galla sun darcheu pussiblas visitas aint ils asils da vegls. Il virolog renomnà da la Germania disch cha uossa gnia la terza uonda e chi güda be ün lockdown amo plü sever co tuot quai chi s’haja fat fin uossa. In America sun vaccinadas raduond 60 milliuns persunas (in America vivan vers 330 milliuns persunas). In Germania disch il minister da sandà chi detta bainbod libertats per persunas vaccinadas. Chi chi saja vaccinà possa bainbod ir pro’l cuafför sainza far ün test. A Venezia as poja laschar vaccinar sün ün vaporetto. A Tel Aviv daja la vaccinaziun aint illa bar, ün drink gratuit daja lapro. Ils uffants fan gimnastica cun mascrinas. Il muond dals umans es dvantà absurd. Ils ruos-chs lung l’aua dal Rom fan intant l’amur sco mincha prümavaira. *David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. David Spinn ler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair

Illa Val Müstair as spetta inavant a la concessiun per fabrichar la telecabina da Tschierv a Minschuns. D’incuort s’ha fuormada üna gruppa da lavur chi s’occupa cullas differentas parts dal proget «La Sassa – Minschuns». Üna gruppa da lavur dess coordinar in avegnir las lavurs in connex cul proget «La Sassa – Minschuns». Intant as spetta in Val Müstair inavant al permiss da l’Uffizi federal da trafic per fabrichar la telecabina da Tschierv sül territori da skis Minschuns. Lavur plü efficiainta Fin uossa d’eira Aldo Pitsch affidà cun l’incumbenza da coordinatur tanter il cumün da Val Müstair, ils Implants da Sport SA Val Müstair e la Domenig Immobilien AG. Sco chi vain manzunà in l’ultim Mas-chalch, la gazetta da la Val Müstair, ha elavurà il giurist dals Implants da sport, Gieri Caviezel , üna cunvegna tanter ils trais partenaris. L’intent da quella es da pudair lavurar in ün möd plü efficiaint. La cunvegna regla l’organisaziun, la comunicaziun, ils cuosts, ils termins e las disposiziuns finanzialas. Commembers da quista gruppa sun: Gieri Caviezel maina la gruppa, Aldo Pitsch rapreschainta il cumün ed Andri Foppa chi lavura i’l büro da planisaziun. «Tuot ils partits pertocs sun da l’avis chi fetscha sen da collavurar e da discutar ils singuls temas cumünaivelmaing», declera Gieri Caviezel. Fat ils adattamaints Daspö divers ons exista il proget «La Sassa – Minschuns» in Val Müstair. I’s tratta d’ün resort da vacanzas, da l’innaivaziun da la pista chi maina dal territori da skis Minschuns giò la val e da la realisaziun d’üna telecabina da Tschierv a Minschuns. L’investur dal cumün da vacanzas La Sassa a Tschierv, ils architects Domenig da Cuoira, fa per la realisaziun dal resort üna cundiziun: Il proget «La Sassa – Minschuns» vain realisà be schi vain fabrichada üna telecabina chi maina als skiunzs fin sül territori da sport d’inviern Minschuns. Al principi da november 2019 vaiva la regenza grischuna dat il permiss per reveder la planisaziun locala, da maniera cha’l resort pudess gnir realisà. Quai chi manca es la concessiun per fabrichar la telecabina. «Qua ha gnü l’Uffizi federal da trafic divers giavüschs e nus vain fat ils adattamaints», disch Gieri Caviezel. Plünavant s’esa in trattativas cullas orgnisaziuns da l’ambiaint a reguard il proget da recumpensaziun. Quel prevezza da renatürar üna part da la chava da gera Piz Daint, chi’s rechatta al pè dal Pass dal Fuorn. Daspö ons exista il proget «La Sassa – Minschuns». La Val Müstair spetta e spetta (fmr/afi) L’investur, ils architects Domenig da Cuoira, voul fabrichar ün resort da vacanzas a Prà Chalchera a Tschierv. Las cundiziuns sun cha a listess mumaint stessan gnir realisats la telecabina d’apport e l’implant d’innaiver i’l territori da skis Minschuns. Üna gruppa da lavur dess in avegnir coordinar las lavurs in connex cul proget «La Sassa – Minschuns». Intant as spetta amo adüna a la concessiun da l’Uffizi federal da trafic per fabrichar la telecabina. «Qua ha gnü quist uffizi federal divers giavüschs e nus vain fat ils adattamaints», disch Gieri Caviezel, chi maina la gruppa da lavur.

La Regenza ha garanti al cumün da Scuol üna contribuziun chantunala da maximalmaing 420 000 francs per restorar la Punt da Gurlaina. In connex cun quista contribuziun vain la punt missa suot protecziun chantunala da monumaints. La Punt da Gurlaina es gnüda construida da l'on 1905 ed es la punt d'atschal la plü imposanta dal temp da fluraschun dal turissem da bogns cuort davo l’on 1900. Ella es ün object da protecziun cumünal e figürescha in l'Inventar federal da las vias da comunicaziun istoricas (IVS) sco object d'importanza regiunala. Daspö l'on 1980 es la «Punt Gronda» serrada pel trafic motorisà, fuorma però istess inavant üna colliaziun importanta i’l cumün da Scuol. Las lavurs da revisiun previssas cumpiglian la renovaziun da la surstructura, la fixaziun da las balüstradas chi sun per part loccas sco eir la renovaziun da la protecziun cunter corrosiun. Ils cuosts totals dal proget da restoraziun importan circa trais milliuns francs. La Punt da Gurlaina a Scuol sta nouv suot la protecziun da monumaints.

(fmr/cdm) La Regenza ha approvà üna cunvegna da prestaziun tanter il chantun Grischun ed il Parc Naziunal Svizzer pels ons 2021 fin 2025: La contribuziun chantunala es ün sustegn per realisar differents progets dal PNS. Collavuratuors dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) spordschan sper la lavur i’l parc eir differents servezzans ad indigens e giasts. Els mainan p.ex. a Zernez dürant tuot on il center da visitaduors e procuran in quel adüna darcheu per exposiziuns davart fauna e flora. In S-charl spordscha il PNS i’l Museum Schmelzra ün’exposiziun davart l’uors. Pellas classas da tuot la regiun organisecha il Parc naziunal differentas sportas da scolaziun. Pels giasts fa il PNS excursiuns tematicas coordinond quellas e sias ulteriuras activitats cullas activitats dals oters parcs grischuns. In tuot esa 17 progets chi vegnan realisats i’ls prossems 5 ons per cuosts da 5,7 milliuns francs. Il Chantun as partecipescha cun üna contribuziun da 440 000 francs per on o cun totalmain 2,2 milliuns francs per l’intera perioda. L’otezza da la contribuziun chantunala correspuonda a l’otezza da la contribuziun cha’l Chantun paja eir als parcs natürals regiunals existents. Plünavant as partecipeschan la Confederaziun cun 2,7 milliuns francs e’ls cumüns cun 750 000 francs als cuosts totals.

Avant cuort es cumparü il 48avel Top Pop Rumantsch da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Illa chanzun «Tschêl blov» chanta il musicist engiadinais Gianni Tschenett (20) da si’increschantüm per l’Engiadina. Cun diversas bands ha’l fingià daspö lönch fat attent a sai. Il blues es ün stil da musica chi s’ha etabli a la salva dal 20avel tschientiner. Sviluppà our dals plonts da sclavs deportats da l’Africa i’ls Stadis Units es blues dvantà la basa per numerus oters stils da musica populara, sco per exaimpel il jazz, rock infin pro’l hip-hop. Ma basta cun l'excurs ill’istorgia da musica. Insomma nun es blues il prüm chi’s pensa, schi’s vezza il giuven guitarrist da Schlarigna. Cun seis talent musical cumprouva Gianni Tschenett adüna darcheu cun quanta premura ch’el perseguitescha seis sömmi da pudair viver da la musica. Into the Blues Survgni il plaschair pel blues ha’l da seis magister da guitarra chi’d es fan da quel stil da musica. Dürant las lecziuns hana cumanzà a sunar insembel chanzuns – o sco cha musicists dischan «jammar». Eir a chasa è’l gnü fingià bod in contact cun blues: «In üna s-chaffa vaiva chattà ün vegl disc cumpact da meis bap – «Blues Brother Soul Sister» – cun chanzuns da John Lee Hooker, Aretha Franklin ed otras grondezzas dal blues. Quella musica n’haja lura tadlà fich bler.» Fingià sco mat vaiva Gianni Tschenett gnü la pussibilità da star sül palc cun musicists arrivats. Sia mamma vaiva giò la Bregaglia ün local da cultura. Mincha mez on vaiva lö üna «Bluesnight» ingio ch’el ha pudü sunar insembel cun blers differents musicists. Eir in Engiadina ha’l svaglià fingià bod attenziun – per exaimpel cun preschantaziuns al «Out of the Blues» a Samedan, ingio ch’el ha tanter oter pudü sunar cun Philipp Fankhauser, ün dals plü cuntschaints artists da blues in Svizra. «Id es adüna la dumonda quant chi’s voul ragiundscher» Gianni Tschenett nu’s voul però limitar be ad ün stil da musica: «Eu sun da l’avis ch’ün bun musicist stopcha savair sunar blers differents geners da musica. Uschè prouva adüna da tadlar e sunar robas ch’eu uschigliö nu fess.» Eir cun sias duos bands actualas suna’l differents stils da musica. «Cun ’Dörti Karpet’ faina blues-rock, invezza cun ’Oak Street’ plüchöntsch indie/folk. A mai plaschan tuots duos stils istess bain ed eu nu vuless neir desister dad ün», disch Gianni Tschenett. Ün’ulteriura band cul nom «Airo» as vaiva scholta davo la partecipaziun a l’occurrenza da talents «band x-ost», ingio chi d’eiran perfin rivats i’l final. «Id es adüna la dumonda quant chi’s voul ragiundscher. Eu less ir la via da musicist, ma pro oters nun es quai il cas. Davo l’occurrenza vaina badà chi pudess gnir plü serius cun ’Airo’ e’ns vain stuvü decider», disch Gianni Tschenett, ma agiundscha chi nu sajan its ourdaglioter in dispitta. Cun singuls commembers dad «Airo» suna’l uossa adüna amo pro «Oak Street». Ingün «Solo Player» D’avair üna band intuorn sai es per Gianni Tschenett fich important: «Eu nu d’eira mai il tip chi laiva star sulet sül palc. In üna band s’haja üna fich stretta relaziun – bod sco üna famiglia. Perquai esa eir bler plü bel schi’s po sunar concerts insembel cun amis e na cun musicists chi nu’s cugnuoscha.» Da mantgnair plüssas gruppas es però eir üna sfida: «I dà mumaints ingio cha 24 uras al di sun bod massa pac per mai. Conflicts daja adüna, schi’s voul concentrar sün tuottas bands istess ferm. Ma a la fin am stoja dedichar a la band chi’d es güsta la plü dumandada.» Davo la pandemia as giavüschess Gianni Tschenett da pudair sunar concerts eir a l’ester, per exaimpel in Germania o in Italia. Sper festivals our i’l liber suna’l fich gugent in locals pitschens cun 40-50 persunas. «I’s riva da giovar bler meglder cul public. Sün ün grond palc daja adüna üna tscherta distanza», disch il musicist. Contribuir sia part pel rumantsch «Tschêl blov» d’eira üna da las prümas chanzuns cha Gianni Tschenett ha scrit in rumantsch. Eir sch’el es da l’avis cha blues stopcha avair texts inglais, voul el provar da far üna o duos chanzuns rumantschas l’on: «Per mai es quai eir ün möd per güdar a mantgnair la lingua. Scriver üna chanzun es per mai ün pitschen sforz per far mia part pel rumantsch.» Eir sch’üna o tschella firma da plattas ha fingià pichà porta, as concentrescha Gianni Tschenett intant il prüm però da survgnir ün plazza per far ün stüdi da musica. Top Pop Rumantsch Il Top Pop Rumantsch es üna seria da producziuns da musica actuala, lantschada da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) l’on 2005. L’idea es da promouver la chanzun rumantscha. Il böt es da sustgnair e scuvrir giuvens talents da musica cun dar ad els la pussibilità da realisar üna producziun professiunala. Quella chanzun vain lura preschantada via ils chanals dad RTR ad ün public vast. Il sömmi da pudair viver da la musica (fmr/an) Per Gianni Tschenett da Schlarigna d’eira fingià bod cler – el voul dvantar musicist. Cun seis talent vi da la guitarra ha’l fingià sco mat muossà ch’el manaja serius e fa tuot per ragiundscher seis böt. Insolit per ün giuven in sia età es sia paschiun pel blues. Culla chanzun «Tschêl blov» da sia band «Oak Street» es cumparü d’incuort il 48avel Top Pop Rumantsch. Per Gianni Tschenett es la chanzun cun text rumantsch üna premiera. Il giuven guitarrist as giavüschess da rivar cun sia musica eir sur ils cunfins oura, ma il prüm vulessa’l chattar üna plazza per ün stüdi da musica. Gianni Tschenett in seis elemaint. Cun premura perseguitescha il giuven guitarrist seis sömmi da dvantar musicist.

A partir da l’on da scoula 2021/2022 stuvessan ils uffants da Lavin e Susch be plü ir sü Zernez a scoulina. Üna gruppa da genituors s’ingascha però per mantgnair inavant la scoulina a Lavin. Els han inoltrà ün’iniziativa a la suprastanza cumünala da Zernez cha 264 persunas han suottascrit. Fingià daspö divers ons frequaintan ils scolars dals cumüns da Lavin, Susch e Brail ils s-chalins primars e’ls s-chalins ots a la scoula da Zernez. Pels uffants «pre-primars» da Lavin e Susch exista intant amo la pussibilità da visitar la scoulina a Lavin. Fingià pro la fusiun da las fracziuns da Lavin fin Brail al cumün da Zernez, l’on 2015, as vaiva previs da fusiunar eir tuot las scoulas e scoulinas. Quai d’eira eir stat part da la missiva da fusiun. Perquai esa previs da serrar la scoulina a Lavin pel prossem on da scoula. Als 1. marz 2021 es uossa però gnüda inoltrada a la suprastanza cumünala da Zernez ün’iniziativa suottascritta da 264 persunas. Quella pretenda cha la scoulina a Lavin gnia mantgnüda eir in avegnir. Process na inclegiantaivel «Culla decisiun da serrar la scoulina a Lavin eschna gnüts miss davant fats accumplits», disch Nils Wohlwend, pledader da la gruppa d’iniziativa. Il giuven bap da famiglia deriva dal chantun da Berna. Insembel cun sia partenaria ha’l ün uffant da duos ons ed abita a Lavin. Eir sch’el nun es amo pertoc directamaing da la decisiun as voul el ingaschar in quella chosa. Ils iniziants deploreschan tanter oter chi nu saja gnü tscherchà ouravant il discuors culs genituors. «In prüma lingia nu pudaivan nus incleger il process per quella decisiun. Da serrar la scoulina a Lavin es per nus üna grond’intervenziun i’l cumün chi sto gnir trattada a livel politic», güstifichescha Nils Wohlwend l’acziun da suottascripziuns. La gruppa intuorn il pledader argumentscha eir cha a Lavin saja avantman ün’infrastructura chi pussibilitescha a la muossadra da scoulina da resguardar plü individualmaing ils bsögns dals uffants: «Ella po per exaimpel cuschinar o ir culs uffants illa sala da gimnastica. A Zernez füssan els sforzats da’s tgnair vi d’ün urari da lecziuns. Implü stuvessan là il prüm eir gnir renovadas ed adattadas las localitats. Quellas a Lavin invezza restessan davo vödas.» Centralisaziun es part da la missiva L’ordinaziun da la ledscha da scoula dal Grischun prevezza üna quantità minimala da scolars per mantgnair üna classa. Per üna scoulina sun quai tschinch uffants. Per rivar a la quantità necessaria stuvaivan i’ls ultims ons eir uffants da Zernez ir giò Lavin. Tenor Emil Müller, capo cumünal da Zernez, ün dals motivs principals per la decisiun: «Dad üna vart vaina decis a man da la quantità dals scolars. Ün oter punct important es però eir cha la centralisaziun da las scoulas es part da la missiva chi d’eira gnüda elavurada per la fusiun.» Üna centralisaziun ha tenor Nils Wohlwend bainschi avantags e po esser finanzialmaing interessanta, ma nu das-cha ir a quint da las fracziuns. Perquai han els tscherchà il discuors culs respunsabels: «L’inscunter cun Emil Müller, ün rapreschentant dal cussagl da scoula e’l mainascoula d’eira fich positiv. I’l discuors ans han els spiegà ils motivs per lur decisiun. Il capo cumünal ans ha in quell’occasiun eir declerà cha da ramassar suottascripziuns saja l’unica pussibilità per far alch cunter la decisiun da serrar la scoulina», disch Nils Wohlwend. Decisiun definitiva pür l’on chi vain Causa cha’ls iniziants sun rivats da ramassar avuonda suottascripziuns daja üna votumaziun publica. «Nus pensaivan cha be glieud da Lavin e Susch suottascrivess l’iniziativa. Tant plü cuntaints eschna però cha plü o main la mità sun persunas da Zernez e Brail», disch Nils Wohlwend e manaja cha quai demuossa ch’eir illa populaziun saja avantman ün interess per mantgnair la scoulina a Lavin. Da la vart dal cumün da Zernez manaja Emil Müller a reguard l’iniziativa: «A la fin decida uossa il pövel. Quai sarà però il cas pür l’on chi vain. Nus guardain uossa però, scha la scoulina da Lavin po gnir mantgnüda fin cha l’iniziativa riva a l’urna. Pel mumaint nu pudaina però amo garantir nüglia.» Scoulina da Lavin dess serrar (fmr/an) A partir da l’on da scoula 2021/2022 esa previs da serrar la scoulina a Lavin e da trametter ils scolarins sü Zernez. Pro üna gruppa da genituors procura quella decisiun per malcuntantezza. Els han ramassà suottascripziuns ed inoltrà ün’iniziativa pro la suprastanza cumünala da Zernez. Ils iniziants argumenteschan cha la serrada da la scoulina saja üna grond’intervenziun i’l cumün chi stopcha gnir trattada a livel politic. Implü sun els da l’idea cha l’infrastructura a Lavin possa resguardar plü libramaing ils bsögns dals uffants. Tenor il capo cumünal da Zernez es la centralisaziun da las scoulas fingià gnü francà illa missiva da fusiun dal 2014. La scoulina da Lavin dess gnir serrada a partir dal prossem on da scoula. Üna gruppa d’iniziants as dosta cunter quella decisiun.

La chamonna Cluozza i’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) attira minch’on millis da giasts. Quist’on rest’la però serrada. I vegnan fattas lavurs da renovaziun i’l intern e construi ün annex. Per spassegiaders es la chamonna Cluozza i’l PNS ün lö per as recrear, per üna pernottaziun o punct da partenza per üna da las bleras gitas i’l PNS. Ella d’eira gnüda fabrichada avant 110 ons ed es sün territori dal Parc Naziunal l’unica chamonna accessibla al public. Davo ch’ella d’eira gnüda renovada l’ultima jada dal 1992/1993 nu correspuond’la plü als bsögns d’hozindi. Actualmaing regna illa chamonna üna s-charsdà da lö chi impedischa ün lavurar efficiaint. Causa cha’ls fuonds e las paraids sun construidas in lain e sainz’isolaziun pissera quai per emissiuns da canera tant pels giasts sco eir pel persunal. Perquai esa necessari da far adattamaints e da fabrichar ün annex. Da l’on 2018 vaiva la Cumischiun federala dal Parc Naziunal Svizzer lantschà üna concurrenza da stüdi per chattar ideas per la renovaziun. Ingon cumainzan las lavurs per la realisaziun dal proget victur «Treglia». Üna sfida logistica «Nus prevezzain da cumanzar al principi da gün cullas lavurs», disch Flurin Filli, respunsabel dal PNS per la renovaziun da la chamonna Cluozza. El agiundscha cha quel termin saja però eir ün pa dependent da la naiv. L’ora pudess eir dürant la stà render difficil o dafatta impedir las lavurs: «Imprevissas daja pro mincha fabricat. Nus crajan però d’avair resguardà tuot quai chi pudess chaschunar problems. Quel factur nu pudaina però influenzar.» La chamonna es accessibla be in trais uras sur üna senda da spassegiar. Quel fat pissera cha la renovaziun e la construcziun da l’annex sun üna sfida logistica. Quai chi gniva fat plü bod cun müls sto hozindi gnir fat cun l’elicopter. Flurin Filli disch: «Causa cha la via vers la chamonna es pel mumaint eir parzialmaing dannagiada nu füssa gnanca pussibel da transportar il material fin pro la chamonna in ün oter möd co tras l’ajer.» Quels svouls, chi transportan tanter oter eir ils lavuraints, sun però limitats: «Nus vain a disposiziun be duos fanestras per svolar – üna jada in lündeschdi a bunura ed il venderdi davomezdi.» Limitats illa construcziun L’accessibilità nun influenzescha be las lavurs sco talas, dimpersè restrendschan eir che chi’d es insomma pussibel da construir. «Quella radschun pissera cha nus eschan limitats illas pussibilitats dal möd da construcziun», disch Flurin Filli. Implü ston eir gnir resguardats ils interess da la gestiun sco eir las pretaisas severas a reguard la protecziun da la cuntrada e da l’ambiaint dal PNS. Per schoglier il problem da la s-charsdà dal lö dess gnir fabrichà ün annex separà. Il proget «Treglia» prevezza per quai üna simpla tuor da lain da larsch. Cun üna surfatscha da tschinch sün tschinch meters spordscha quella sün trais plans allogi pel persunal. In quist möd vain liber illa chamonna principala daplü spazi per la cuschina, ün local per as müdar ed ün büro. Plünavant daja l’ün o l’oter müdamaint illas stanzas da dormir. Per adattar als bsögns d’hozindi esa previs d’isolar la chamonna principala cunter vent e canera e da refar il tet cun s-chandellas da larsch. Eir las installaziuns tecnicas vegnan adattadas. Tantüna üna pitschna sporta pels giasts Per realisar las lavurs sto la chamonna restar serrada quist on. Quai tanter oter eir per spordscher allogi als lavuraints. Adonta cha giasts nu pon pernottar illa chamonna exista istess üna sporta per els. «Schi’d es bell’ora po la glieud chi va a chaminar as recrear sülla terrassa davant la chamonna. Causa chi’d es inamöd al lö ün cuschinunz pels lavuraints pudain nus eir spordscher als giasts alch simpel per as custodir», disch Flurin Filli. Quell’offerta exista fin principi d’october. Las lavurs da renovaziun e la construcziun da l’annex dessan dürar fin la fin da settember. A partir da la stà 2022 es la chamonna Cluozza lura darcheu accessibla per giasts e spassegiaders. Cun passa 4500 pernottaziuns l’on es la chamonna Cluozza üna da las chamonnas las plü frequentadas da las Alps. Quist on vegn’la renovada. Il proget “Treglia” prevezza da realisar ün ulteriur abitacul sper ils existents.

Quist’eivna ha cumanzà la Swissgrid culla montascha da las püttas per la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt. La fin da l’on 2022 dess il nouv conduct gnir tut in funcziun. La lingia d’ota tensiun chi maina da Pradella a La Punt es importanta pel transit da la forza electrica e pel provedimaint dal chantun Grischun. Per chi possa gnir manà davent tuot l’energia prodotta faja dabsögn da nouvas lingias cun daplü capacità. Quist dis ha cumanzà la Swissgrid culla montascha da las prümas püttas per la nouva lingia d’ota tensiun. Ün punct debel 50 kilometers lunga es la lingia d’ota tensiun chi maina da Pradella a La Punt. Tenor la descripziun da la Swissgrid pel proget in Engiadina es la lingia existenta d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt ün punct debel illa rait da transmissiun svizra ed europeica. L’ingrondimaint dal conduct es üna part da la rait strategica 2025. I’ls duos ultims ons s’haja renovà e rinforzà la fundamainta e las püttas. Cun l’augmaint da la capacità sün duos lingias da 380 kilovolts vain ingrondi l’import da forza electrica nan dal nord. Plünavant vain la rait cun l’Austria e l’Italia plü sgüra e’l transport da l’energia davent dal Grischun amegldrà. Quist e prossem on vegnan las püttas sül trassè existent rinforzadas o dafatta rimplazzadas. La fin da l’on 2022 vain tut in funcziun il condot. «Dürant il temp da fabrica vaina planisà mumaints d’interrupziuns da la lingia d’ota tensiun», manzuna Joshu Jullier , il manader da comunicaziun dal proget «Pradella – La Punt» da Swissgrid, e: «Quai vaina coordinà lönch ouravant cun l’Austria e l’Italia, ils pajais vaschins.» 5005 tonnas atschal 127 püttas d’atschal portan la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt. Da quellas ston 93 püttas gnir rimplazzadas, 32 rinforzadas e duos vegnan fabrichadas nouv. Tuot in tuot sun quai 5005 tonnas d’atschal. La prüma etappa vain realisada tanter Zernez e La Punt. Quistas lavurs düran fin lügl. 120 camiuns a sella furnischan l’atschal fin pro’ls trais lös da deposit a Zernez ed a S-chanf. Da là davent segua il transport sün vias da god al lö da la montascha. Per part vegnan las püttas transportadas cun l’agüd d’elicopters. D’avuost fin in october vegnan lura trattas aint las lingias d’ota tensiun. «In vicinanza da zonas d’abitar e cumüns vegnan ütilisadas suas specialas chi han ün’emissiun da canera redotta» declera Joshu Jullier. Prossem on segua lura la seguonda etappa da la montascha da las püttas tanter Pradella e Zernez. Sustgnü a las OEE Sco masüra da recumpensaziun ha sustgnü la Swissgrid il proget da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) da metter suot terra la lingia da 110 kilovolts tanter Pradella e Bever. Intant sun ils cabels sco eir quels per la rait da fibra da vaider suot terra. Cumanzà s’haja eir culla demontascha da las 1100 püttas da lain da la veglia lingia da 60 kilovolts. Quista part da la recumpensaziun dess esser a fin la mità dal 2022. Las 127 püttas d’atschal da la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt paisan 5005 tonnas. tonnas. L’on passà s’haja rinforzà ils fundamaints da las püttas da la lingia d’ota tensiun. 5005 tonnas atschal (fmr/afi) La Swissgrid ha cumanzà quist’eivna cullas lavurs da montascha da las püttas da la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt. In avegnir vain transportada la forza electrica cun duos lingias da 380 kilovolt e rinforza cun quai il provedimaint electric i’l Grischun. Tanter La Punt e Zernez sun las püttas occupadas pel mumaint be d’üna vart cun üna lingia. Sün quista part cumpletta la Swissgrid il traget cun duos lingias. Las 127 püttas tanter Pradella e La Punt han ün’otezza da 50 fin 80 meters. Pels 50 kilometers douvra la Swissgrid var 5005 tonnas atschal, chi vain transportà cun 120 camiuns a sella fin als lös da deposit.

Eu d’eira apaina rivà a Catania ch’eu n’ha inscuntrà a Luca. I d’eira üna choda stà d’avuost ed el am vaiva manà cun seis auto a chasa a la Piazza Carlo Alberto. Que chi m’ha cuolpi in quist’uretta d’eira sia eleganza tuottafat aigna. El d’eira l’ultim exponent dad üna «dinastia» chi vaiva collià daplü d’ün secul il Grischun cun la Sicilia. Illa mità dals ans 90 la pastizieria d’eira gnüda serrada. Luca as vaiva büttà in stüdis davart ils origins dal glatsch. Al mumaint ch’eu n’ha fat sia cugnuschentscha stübgiava’l l’istorgia dal sorbetto. Seis cudesch scientific e voluminus vala amo hoz sco la bibla pels gelatieri. El tgnaiva cuors in tuot las parts da l’Italia e d’eira adüna in viadi. Luca Caviezel vaiva eir chattà documaints chi quintaivan co cha la naiv da l’Etna gniva transportada in Ingalterra. Cun discretezza e sainza rimprovers am quintaiva’l da l’istorgia e da las tensiuns da la baselgia valdaisa. O ch’el quintaiva co cha seis bapsegner d’eira rivà da Roma a Napoli e da là culla barcha a Palermo. Luca vaiva fat seis stüdis a l’ETH a Zürich, rivà a Catania vaiva’l, grazcha al sustegn las famiglias Ritter e Caflisch, drivi dal 1914 üna Pasticceria Svizzera . Pigliand cumgià m’avaiva Luca impromiss da gnir a sunar l’orgel in baselgia. Sco paschiunà musicist füss el plü gugent gnü maestro dad ün orchester, que chi nu d’eira stat pussibel. Adüna cur ch’el d’eira d’intuorn chantaiva el eir i’l coro da baselgia. Vicenzo Consoli descriva in L’olivo e l’olivastro, ün viadi metaforic tras il pajais dal limun, la Pasticceria renomnada sco «luogo del raduno, dell’incontro». La fin da la Pasticceria han fat la bürocrazia strapotenta e la criminalità in Sicilia. Ils frars e la sour lavuraivan ill’impraisa e mettaivan la munaida in üna cassa cumünaivla, da la quala minchün s’inserviva tenor bsögn. Davo la mort da sia duonna, eu nu d’eira plü a Catania, m’avaiva Luca scrit üna lunga charta, ün pa ün testamaint spiritual d’ün’actualità amo hoz. El scriva dal 2002 tanter oter: «Ingün nu rimplazza üna persuna chi s’ama, i sun però occasiuns per far ün mumaint la posa e reflettar sur dal chamin futur. Ed uschè rivarà eir per nus il mumaint cha nus stuvain metter dvart ils instrumaints da la lavur e bandunar il chomp arà e semnà o pront per la racolta. Ed i saran oters chi pudaran racoglier. Important nun es da restschaiver, mobain da dar. Dal rest, nus tuots murin quasi sainza ans inaccordscher mincha di ün paet, ed i sta a nus da dar valur als mumaints da noss dis.» Il funeral da Luca Caviezel, chi giaiva vers ils tschient ans, es stat desch dis davo la charta, als 22 december 2020 i’l Tempio a la via Naumachia Catania. Luca Ca viezel, Ca tania/Pitasch, 1923-2020...

Il giavüsch d’includer il trafic public illa carta da giasts per l’Engiadina Bassa e Val Müstair dvainta realtà. Davo 15 ons lantscha la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) insembel culs cumüns da Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair per prossem inviern la nouva carta da giasts. Tenor Martina Stadler , la directura da la TESSVM, es quai ün ulteriur pass illa direcziun d’üna destinaziun düraivla. «Nus eschan superbis da la nouva carta da giasts», uschè la directura. In avegnir profitan tant ils giasts da l’hotellaria sco eir da la parahotellaria dals cumüns nomnats da diversas plüvalurs. Sper l’ütilisaziun dal trafic public as poja as partecipar gratuitamaing a diversas excursiuns guidadas, aventüras e cuors in tuot la destinaziun da vacanzas. Giasts da Scuol e Valsot pon far adöver gratuitamaing dürant la stagiun da stà da las Pendicularas Scuol. La nouva carta da giasts es il resultat d’üna collavuraziun dal divers partenaris. Uschè d’eiran da prüma davent rapreschantants dals cumüns, da l’hotellaria e parahotellaria, da gestiuns da transport sco eir da l’Uffizi chantunal d’energia e trafic da la partida. In Val Müstair ed a Valsot profitan eir ils proprietaris da seguondas abitaziun da la nouva carta da giasts. Scuol e Zernez examineschan amo quist’opziun. La fasa pilot düra trais ons. A man da las experienzas fattas vain la carta sviluppada ed adattada als bsögns. Ed eir la finanziaziun dess gnir garantida a lunga vista. La nouva carta da giasts da la TESSVM integrescha eir il trafic public.

La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA introdüa la prosma stagiun d’inviern üna nouva carta per giasts. In avegnir profitan ils giasts da l’hotellaria e da la parahotellaria da diversas plüvalurs. Davo divers naufragis dals ultims ons tuorna il success: La nouva carta da giasts po gnir introdütta. Quista sporta es il resultat d’üna cooperaziun tanter la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA e’ls cumüns da Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair. Culla nouva carta pon ils giasts ütilisar il trafic public, as partecipar gratuitamaing a passa 70 excursiuns guidadas, aventüras e cuors in tuot la destinaziun da vacanzas. Giasts da Scuol e Valsot pon far adöver gratuitamaing dürant la stagiun da stà da las Pendicularas Scuol. Divers partenaris d’eiran integrats i’l proget. Sper ils rapreschantants dals cumüns d’eira eir l’hotellaria, la parahotellaria, gestiuns da transport e l’Uffizi chantunal per energia e trafic da la partida. La gruppa da proget ha plünavant surgni sustegn dals perits da la Rapp Trans, üna firma specialisada in chosa cartas da giasts. Cuntaints cul resultat Il giavüsch per üna carta da giasts per la destinaziun da vacanzas Engiadina Bassa e Val Müstair es relativmaing vegl. Impustüt la parahotellaria ha daspö 20 ons s’ingaschada per quista sporta. «A noss partenaris mancaiva in chosa üna persuna da contact, minchün da nus cumbattaiva per seis interess», s’algorda Donna Minar , la presidenta da la Cumünanza d’interess parahotellaria Engiadina Bassa. Quista mancanza es eir stat ün dals motivs chi s’ha fundà da l’on 2019 quella cumünanza d’interess. «L’introducziun da la carta da giasts d’eira nos proget principal», manzun’la e s’allegra dal success. Quista carta significha eir üna plüvalur pels giasts e renda plü attractiva la destinaziun. Daspö la stà passada sun abitaziuns da vacanzas bain occupadas. «Nus vain gnü eir üna buna stagiun d’inviern e per quista stà vaina fingià bainquantas reservaziuns», disch Donna Minar. Ün fenomen da la pandemia es cha giasts in l’età avanzada o da quels chi fan home-office piglian a fit abitaziuns da vacanzas per üna plü lunga dürada. Ils prossems progets da la Cumünanza d’interess parahotellaria Engiadina Bassa sun da spordscher tanter oter als commembers plattafuormas da servezzans sco per exaimpel per coordinar il persunal chi pulischa las abitaziuns. Desista da tour posiziun Ün’ulteriura gruppa d’interess es quella dals proprietaris da seguondas abitaziuns. Ils duos cumüns da Val Müstair e Valsot resguardan fingià illa fasa pilot las seguondas abitaziuns. Ils cumüns da Scuol e da Zernez examineschan amo quist’opziun. La Gruppa d’interess proprietaris seguondas abitaziuns da Scuol, o ils seguonds indigens, s’ingascha per ün trattamaint egual independent da l’allogi. Heinz Zürcher , il president dals seguonds indigens da Scuol, nun ha vuglü tour posiziun davart la nouva carta da giasts. Ils giasts da Scuol e Valsot pon ütilisar in avegnir gratuitamaing la pendiculara da Scuol schi sun in possess da la nouva carta da giasts. Eir ils giasts da la parahotellaria profitan in avegnir da la nouva carta da giasts.

Plastic es omnipreschaint in nos minchadi – schampo, pasta da daints, bavrondas, jogurt. La glista füss amo lunga. La Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair introdüa a partir dals 1. da mai 2021 cun «Bring Plastic Back» ün sistem da reciclagi per daplü dürabilità. Ün sguard illas curunas da las butias muossa cha plastic es praticamaing inevitabel. I vain dovrà sco imballaschi per mangiativas, cosmetica o pel sachin a la chascha ingio chi’s metta a la fin aint las cumpritas. Eir las curunas svessa cuntegnan parts dal material sintetic. Ma na be in butias, dimpersè eir uschigliö eschan nus circundats da prodots chi sun fats o cuntegnan plastic. Per prodüer quel material as douvra però öli mineral. Üna resursa chi’d es limitada. La soluziun es o füss: reciclagi. 500 cumüns e 5500 tonnas plastic Per reütilisar materials sintetics sto la qualità esser da prüma davent ota. Imballaschas e plastic per prodots d’economia accumplischan otas pretaisas da qualità e dad igiena. Perquai s’adattan ellas eir fich bain per gnir recicladas, quai dafatta fin quatters jadas. Important esa però chi gnia ramassà e sorti bain. L’on 2013 es gnü lantschà il sistem «Bring Plastic Back». Quel sistem s’ha intant stabili in passa 500 cumüns in Svizra. Uschè esa stat pussibel l’on passà da ramassar 5500 tonnas materials sintetics. Eir l’Engiadina Bassa s’ha occupada intensivamaing culla tematica da reciclar. Sco cha la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) scriva in üna comunicaziun als mezs da massa, po a partir dals 1. da mai 2021 eir la populaziun da Zernez fin e cun Samignun far adöver da «Bring Plastic Back» da l’organisaziun «sammelsack.ch». Elavuraziun cumplexa Ils sachs transparents da la Regiun EBVM pon gnir retrats i’ls lös da vendita dals üsitats sachs gelgs. Culla cumprita vain pajà ün import chi cuverna ils cuosts da ramassar, da transportar e da reütilisar. Deposità po’l gnir als lös definits in tuot la regiun. Ils sachs da «Bring Plastic Back» implits vegnan ramassats, pressats in ballas e transportats pro l’implant da sortir a Lustenau in Austria. Davo esser s-charpats, schloccats e sortits vegnan ils differents materials sintetics danövmaing pressats a ballas e manats pro affars specialisats da reciclar in Svizra ed Europa. Il resultat d’ün ulteriur process d’elavuraziun sun s-chalizzas. Quellas vegnan alguantadas ed elavuradas a materia sintetica da reciclagi, l’uschè nomnà «regranulat». Quist material vain dovrà per exaimpel per la producziun da büschens per la protecziun da cabels, folias e butiglias e tourna uschè darcheu illa chasada. Divers möds d’ütilisaziun A Zernez exista fingià daspö l’on 2020 il sistem da «Bring Plastic Back», fin uossa però sport d’ün affar privat. In quel temp sun gnüts ramassats 5380 kils materials sintetics da chasadas. I’l reciclagi rimplazzan quels 2690 kils material nouv. In quist möd han pudü gnir spargnats 8070 liters öli mineral. Il granulat guadagnà basta per la producziun da 2102 meters büschens per la protecziun da cabels. Il material chi nu po gnir dovrà per la producziun, vain trat a nüz da l’industria da cement sco material dad arder e rimplazza uschè 2687 kils charbun da crappa o da terra. Ulteriuras infuormaziuns davart «Bring Plastic Back» as chatta süllas paginas d’internet da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (www.regiunebvm.ch) o sün www.sammelsack.ch. Nouv möd da ramassamaint da plastic (fmr/an) Da viver sainza plastic nun es praticamaing na pussibel. El es preschaint in imballaschas, mezs eletronics ed oter plü. Per la producziun dal material sintetic as douvra öli mineral. Üna resuras limitada. La soluziun per spargnar öli es il reciclagi. Daspö l’on 2013 exista il sistem da ramassamaint e reciclagi «Bring Plastick Back». Quel sistem s’ha fingià stabili in passa 500 cumüns in Svizra. L’on passà esa stat uschea pussibel da ramassar 5500 tonnas dal material sintetic. A partir dals 1. da mai 2021 po eir la populaziun da Zernez fin Samignun far adöver dal sistem da ramassamaint «Bring Plastic Back». «Bring Plastic Back» promouva ün möd da reciclagi plü dürabel. Bainbod as poja eir in Engiadina Bassa far adöver da quel sistem.

(Stimadas audituras, stimats auditurs) 50 ons drets democratics per duonnas in Svizra. Ün grond giubileum, as lessa suottastrichar. Be ch’eu dun pro: sco hom svizzer – eir scha nat davo il 1971, e ch’eu nu less güdichar a meis antenats per lur decisiuns chi faivan in ün oter context istoric – ma: eu stun bod ün pa mal cha mia patria d’eira uschè sül tard. Schi, sco cristian suna imbarrazzà. Perche? «Dieu creet l’uman seguond sia imagna – seguond l’imagna da Dieu il creet el; sco hom e sco duonna ils ha el creats.» (Gen 1,27) Quai legia bain illa Bibla! Almain sün basa dal prüm raquint da la creaziun cha nus chattain i’l cudesch Genesis nu faja sen da cultivar ingüstias. Duonnas ed homens sun creats seguond l’imagna da Dieu – e quai stess esser radschun avuonda pel crettaivel da s'ingaschar per la dignità e pels drets da tuot ils umans independent da lur sex e d’otras differenzas. «…sco hom e sco duonna ils ha el creats.» (Gen 1,27) 50 ons drets democratics per duonnas in Svizra. – Ma co d’eira quai per las duonnas evangelicas? Grazcha al rezaint cudesch chi descriva la via da la prüma ravarendessa dal Grischun refuormà, saja cha nus d’eiran almain in quel reguard a l’avantguardgia. Sco prüma duonna ha nempe Greti Caprez dal 1931 cumanzà a lavurar sco ravarendessa, cunter grondas resistenzas, ma bain cul sustegn da duonnas curaschusas e dad homens curaschus da Furna chi han scrit ün chapitel important illa lung’istorgia da la güstia in nossa società. «…sco hom e sco duonna ils ha el creats.» (Gen 1,27) 50 ons drets democratics per duonnas in Svizra, 90 ons duonnas chi lavuran sco ravarendessas – ma cura han las duonnas evangelicas artschvü lur dret da vuschar in chosas ecclesiasticas? – E là stuna lura na be stut, ma sun bod ün pa superbi, cur ch’eu scuvrisch quella data in ün cudesch chi quinta dal svilup da l’uorden da baselgia in Grischun: las duonnas evangelicas han survgni lur drets democratics in Grischun na avant 50 ons, na avant 90 ons, mabain avant 108 ons! Dal 1913. Las duonnas evangelicas han survgni lur drets democratics in Grischun na avant 50 ons, na avant 90 ons, mabain avant 108 ons! Dal 1913. Quista scuvrida am fa curaschi: Schi, la baselgia po e dess esser a l’avantguardgia, s’ingaschand per güstia e dignità da noss prossems, per tuot quels creats sco duonnas e sco homens, per tuot quels creats da spür amur divina, e das-cha eir esser 58 ons plü svelta co la società burgaisa, perche «…sco hom e sco duonna ils ha el creats.» (Gen 1,27). Amen. Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 7 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Christoph Reutlin ger es il ravarenda dal cumün da Valsot....

I’l temp dal coronavirus es l’Engiadina dvantada ün grond büro. Mia Engiadina spordscha cun seis differents «Hubs» lös da lavur flexibels. Perits han d’incuort erui in üna discussiun ils bsögns chi existan sper ün internet svelt. Lavurar in ün büro situà illas muntognas animescha als impissamaints da svolar. Es quai propcha uschea? E che infrastructura as douvra per quai? Saran eir in avegnir ils büros illas muntognas retscherchats? Quistas ed otras dumondas sun gnüdas discutadas in marcurdi vers saira a chaschun d’ün livestream directamaing davent da l’InnHub PopUp a La Punt. Nouvas fuormas «Your first third place!» d’eira avant tschinch ons ün’expressiun tuot nouva. I’s discurriva da mountain hubs, da coworking e da lingias da fibra da vaider per avair üna colliaziun plü svelta in l’internet. L’idea visiunaria dals iniziants da Mia Engiadina d’eira da spordscher lös per lavurar chi inspireschan als umans e davent da l’ambiaint üsità. Ün dals iniziants e fundatur da Mia Engiadina es Jon Erni . Differents perits han tut suot la marella las diversas perspectivas dal lavurar illas muntognas, in quist cas in l’Engiadina: Che disch la teoria dal nouv trend e che pretenda la pratica da quistas nouvas fuormas da viver e da lavur? «L’Engiadina es dvantada i’l temp dal coronavirus ün grond büro», ha dit Andrina Brunner , manadra da l’InnHub PopUp e progets nouvs pro Mia Engiadina. «I douvra il müdamaint» Üna persuna chi s’inscuntra regularmaing a La Punt i’l InnHub Pop up es Caroline Rosenberger , fundatura da Sales Angel e manadra da gestiun dal «British-Swiss Chamber of Commerce». «Eu d’eira fich skeptica invers il home-office. Intant funcziuna quai fich bain e pretenda blera fiduzcha vicendaivla.» Ella svessa douvra il müdamaint da l’abitaziun da vacanzas in ün büro o plazza per lavur sco cha Mia Engiadina spordscha. «Qua as imprenda a cugnuoscher otras persunas e quai po eir promouver l’inspiraziun.» Cha la glieud piglia cun sai lavur illas vacanzas ha constatà Sonja Bannwart fingià avant ün pêr ons. Ella es coproprietaria da la Chesa Dimena e partenaria da l’InnHub La Punt. I’l nouv stabilimaint da la Chesa Dimena es previs da spordscher dal simpel Bed&Breakfast eir studios, abitaziuns o stanzas d’hotel. «Cur ch’eu vaiva dudi a seis temp cha Mia Engiadina fabricha la rait da fibra da vaider fin a La Punt n’haja contactà a Jon Erni», ha’la manzunà. La Chesa Dimena as rechatta in vicinanza da l’InnHub planisà. 50 pertschient turists da lavur Reto Bürgin ha fat per seis stüdi da geografia economica a l’Università da Berna diversas retscherchas a reguard la digitalisaziun illas regiuns muntagnardas da la Svizra. «Pustüt persunas da la cità predschan la sporta dal coworking illas muntognas», ha’l constatà. Tenor el esa important chi detta ün barat tanter ils indigens e quels chi fan adöver dal terz lö da lavur. 50 pertschient da tuot las persunas chi lavuran han la pussibiltà da far home-office e nu sun liats vi d’ün lö da lavur fix sco in üna fabrica. Il lavurar davent da chasa pretenda nouvas abiltats. «I’s sto restar avert ed esser pront d’entrar in contact cun nouvas persunas», uschè Reto Bürgin. La surfabricaziun Truochs/La Resgia es il domicil dal InnHub Pop up La Punt. Il livestream es gnü emiss directamaing da l’InnHub Pop up La Punt. Ün sguard in l’intern da l’InnHub Pop up a La Punt.

«Food Waste» es ün problem da nossa civilisaziun moderna. Minch’on vegnan büttadas davent tonnas da mangiativas chi’s pudess amo mangiar. L’applicaziun pel telefonin «Too Good To Go» pudess esser üna soluziun per quel problem. Daspö cuort as partecipeschan eir affars in Engiadina Bassa vi da quella sporta. 2.8 miliuns tonnas – quella quantità straminabla da mangiativas vain büttà davent in Svizra minch’on. Ün motiv po esser chi’s cumpra aint massa bler. A chasa as metta la roba illa s-chaffa fraida e s’invlida il jogurt chi faiva uschè quaida in butia. El scrouda e riva a la fin i’l s-chart. Ün oter motiv sun butias chi nu rivan da vender tuot lur roba frais-cha o affars chi han prodot massa bler. L’applicaziun «Too Good To Go» cumbatta impustüt quel problem. Davo la registraziun definescha il consüment l’aigna posiziun ed ün radius. Subit as vezza che butias chi’s partecipeschan. Pro quellas as poja cumprar sur l’app uschè nomnats «paquets da surpraisa» - üna cumposiziun da mangiativas chi gnissan büttadas davent. Amo massa pac cuntschaint «Too Good To Go» svess nun es nouv. Actualmaing es il movimaint activ in 14 pajais in Europa, daspö la stà 2018 in Svizra. Nouv es invezza ch’eir affars in Engiadina Bassa e la Val Müstair as partecipeschan. Il Volg i’l Center Augustin a Scuol per exaimpel daspö schner. Eir pitschens affar sun da la partida. «Nus eschan gnüts dumondats scha nus vulain partecipar. Eu cugnuoschaiva «Too Good To Go» però fingià da meis uffants chi dovran quel servezzan per restorants a Cuoira, ed eu chat quai üna fich buna chosa», disch Miranda Thoma dal Cafè Giacometti a Lavin. Eir il Cafè Fümm a Zernez spordscha paquets da surpraisa a seis cliaints. Sylvia Strimer, manadra dal cafè, disch: «Nus partecipain daspö ün mais e mez e vain vendü set paquets. Giasts da vacanzas fan però bler plü suvent adöver da la sporta. Pro’ls indigens esa amo massa pac cuntschaint.» Paquets da surpraisa Ils paquets cullas mangiativas as reserva la saira illa applicaziun. Il di davo as pudessa ir a retrar el – teoreticamaing. Ilona Christandl, manadra dal Volg i’l Center Augustin, disch: «Pels paquets stuvess eu avair mangiativas per üna valur da 18 francs chi scroudan il di davo. Ourdvart forsa dürant la stagiun morta vain nus quai fich d’inrar.» Scha la butia o l’affar nu dispuona da la quantità necessaria o pudaiva svess vender tuot ils prodots vegn la postaziun stornada. Eir per Sylvia Strimer es quai ün problem: «Be cun pan esa difficil da rivar a quel import, eu met lura simplamaing aint amo alch oter sco per exaimpel chips. Fin uossa nun haja amo mai annullà la postaziun, eir sch’eu nun ha ragiunt l’import defini.» Tenor Jessica Jocham, pledadra da «Too Good To Go» in Svizra, nu prescrivan els als affars che import cha’l paquet stopcha avair. Els pretendan unicamaing cha’l cliaint haja da pajar be ün terz dal predsch oriund da las mangiativas. Ün ulteriur problem es tenor Miranda Thoma cha’l cliaint nu sa ouravant che ch’el survegn: «Sch’el ha propcha jent quai cha nus preparain nu savaina. Adonta da quai vaina fin uossa però be fat experienzas positivas.» Redüer il sguaz e sensibilisar la glieud «Too Good To Go» collavura in Svizra cun sur 3700 affars e dombra 1.2 miliuns ütlisaders da l’applicaziun. Affars chi partecipeschan ston bainschi pajar üna cumischiun pel servezzan, però be schi vendan eir paquets da surpraisa. Cun «Too Good To Go» possan els uschè dad üna vart istess vender las mangiativas chi gnissan büttadas davent. Da tschella vart però eir guadagnar nouva cliantella culla preschentscha illl’applicaziun. Tenor Jessica Jochum saja lur böt primar però da güdar a redüer la quantità da mangiativas chi vain minch’on büttada davent e da sensibilisar la glieud per quella tematica. Massa bun per büttar (fmr/an) Minch’on vegnan in Svizra büttadas davent 2,8 milliuns tonnas da mangiativas. Suvent as cumpr’aint alch e s’invlida da mangiar. Il prodot scrouda e vegn büttà davent. Ün oter motiv sun butias chi nu rivan da vender tuot lur roba frais-cha o affars chi prodüan massa bler. L’applicaziun pel telefonin «Too Good To Go» cumbatta il problem chi’s nomna in inglais «Food Waste». Affars as pon registrar ed offrir als ütilisaders da quell’applicaziun uschè nomnats paquets da surpraisa – il cliaint nu sa nempe che ch’el survegn. Daspö cuort as partecipeschan eir affars da l’Engiadina Bassa al servezzan. Cun l’applicaziun da «Too Good To Go» as poja cumprar paquets da surpraisa. In quel möd as güda a redüer il sguaz da mangiativas. Cun l’applicaziun da «Too Good To Go» as poja cumprar paquets da surpraisa. In quel möd as güda a redüer il sguaz da mangiativas. Cun l’applicaziun da «Too Good To Go» as poja cumprar paquets da surpraisa. In quel möd as güda a redüer il sguaz da mangiativas.

La suprastanza cumünala da Scuol ha decis da prolungar il moratori per antennas da 5G. Uschè nu das-cha la Swisscom installar las antennas da la nouva generaziun i’ls cluchers da Scuol e da Ftan. Avant ün on vaiva la suprastanza dal cumün da Scuol decis ün moratori per permiss d’antennas da 5G. Uossa es ella revgnüda a quista decisiun ed ha prolungà il moratori sainza definir ün termin. L’intent da la Swisscom d’installar antennas da la nouva generaziun i’ls cluchers da Scuol e da Ftan vaiva procurà a seis temp per discussiuns ed opposiziun. Nosch retschaivamaint a Ftan Cunter la publicaziun da l’intent da fabrica da l’antenna per la telefonia mobila 5G i’l clucher da Ftan vaiva dat diversas protestas. In seguit vaiva il cumün da Scuol reagi ed organisà üna sairada d’infuormaziun. La telefonia mobila es a Ftan adüna darcheu ün tema. Quai pervi cha in tscherts lös s’haja ün nosch retschaivimaint dals signals pels telefonins. Per amegldrar quista situaziun vaiva inoltrà la Swisscom l’inviern da l’on 2019 la dumonda da fabrica per installar las antennnas da 5G a Ftan. Cunter quist intent sun entradas differents recuors e diversas suottascripziuns chi d’eiran gnüdas ramassadas da l’opposiziun. Consequenzas incuntschaintas Che cha’ls razs da 5G significhan pels umans e quant don cha la radiaziun fa a la natüra nun es amo cuntschaint. Scienziats han pudü observar cha la glieud patischa da mal il cheu, difficultats da’s concentrar, problems cun durmir o lura rumurs illas uraglias. «Nus eschan da l’avis cha differentas dumondas e decisiuns da güdisch, pustüt in connex cullas masüraziuns e la sgürezza per la populaziun, nu sun amo impegnativas avuonda per decider davart dumondas da fabrica», declera Christian Fanzun , il capo cumünal da Scuol. Plünavant manzuna’l cha quista decisiun vala per dumondas illas zonas da fabrica abitadas sün terrain cumünal sco eir vi e sün stabels dal cumün. «Dumondas da fabrica per dadour la zona vegnan percunter trattadas e decisas da cas a cas.» E pro dumondas da privats illas zonas abitadas renda il cumün attent cha quists indrizs nu sajan giavüschats. In quist connex manzuna’l il clucher da la baselgia refuormada da Scuol. «Oter co üsità es quist clucher in proprietà da la Corporaziun evangelica Scuol-Tarasp e na dal cumün», uschè il capo cumünal (vair artichel «Ün’antenna 5G chaschuna a Scuol per rumpatesta»). Plü svelt in l’internet Pro antennas existentas da 4G chi vegnan modifichadas a da quellas da 5G nun ha il cumün ingün’influenza. In da quists cas discuorran ils perits d’üna uschenomnada dumonda da bagatella. «Scha’l proprietari da l’antenna fa ün’actualisaziun da la software nu vezzaina quai», disch Christian Fanzun. Culla tschinchavla generaziun da la telefonia mobila as poja as mouver i’l internet cun üna sveltezza da duos gbit pro secunda, in ün ulteriur pass sarà eir pussibla üna sveltezza da desch gbit pro secunda. Plünavant spordscha 5G la pussibiltà da transferir datas cun differents apparats al medem mumaint. Eir i’l clucher da Ftan nu das-cha per intant gnir installada ün’antenna da 5G. Inavant ingüns permiss per antennas da 5G Inavant ingüns permiss per antennas da 5G (fmr/afi) La publicaziun d’intents da fabrica d’antennas per la telefonia mobila 5G procura per reacziuns e diversas protestas. La suprastanza cumünala da Scuol ha decis da prolungar il moratori per permiss da fabrica per antennas da 5G e quai sainza definir ün termin. Che cha’ls razs da 5G signifchan pels umans e quant don cha la radiaziun fa a la natüra nun es amo cuntschaint. La suprastanza cumünala es da l’avis cha differentas dumondas e decisiuns da güdisch, eir in connex cullas masüraziuns e la sgürezza per la populaziun, nu sajan amo impegnativas avuonda per decider davart dumondas da fabrica. Culla tschinchavla generaziun da la telefonia mobila as poja as mouver i’l internet cun üna sveltezza da duos gbit pro secunda

La Corporaziun evangelica Scuol-Tarasp ha salvà d’incuort sia radunanza generala illa sala da pravenda a Scuol. La tractanda antenna 5G i’l clucher da la baselgia San Geer a Scuol es stat il tema principal. La prüma part dal rapport presidial 2020 es gnü preschantà dal president scadent Peder Rauch , chi ha manà il consistori dürant blers ons e fin la fin da november 2020. Tanter oter ha‘l manzunà la problematica da l’antenna 5G. «La fin da schner 2020 ha gnü lö la radunanza extraordinaria cul tema antenna da 5G da la Swisscom. Il president e la vicepresidenta vaivan suottascrit ün contrat culla Swisscom sainza s’imaginar chi pudess dar contraversas a reguard ils razs.» Lapro ha’l agiunt cha aint il contrat nu d’eira neir na manzunà nüglia davart 5G e sco laics han els suottascrit cun l’intent da megliorar la situaziun da las colliaziuns. «Davopro s’haja constatà cha quai es stat ün grond sbagl. Il problem es cha la cumpetenza da las suottascripziuns nun es reglada ne i’ls statüts da nossa corporaziun e neir na i’ls statüts da la baselgia chantunala.» La dumonda da fabrica es gnüda refüsada La dumonda da fabrica, adressada al cumün da Scuol, vaiva suottascrit be il president da la corporaziun e quai nun es stat legal. Illa ledscha superiura dals cumüns dal chantun Grischun esa fixà cha’l president ed üna ulteriura persuna dal cussagl hajan la suottascripziun legala e perquai saja la dumonda da fabrica gnüda refüsada. A la radunanza extraordinaria d’eira gnüda fatta üna votumaziun consultativa cul resultat da 18 cunter e duos vuschs per l’antenna 5G. «Il cumün da Scuol ha lura refüsà la dumonda da fabrica invers la Swisscom», ha conclüs Rauch (vair artichel «Ingüns permiss per antennas da 5G»). Suot la tractanda orientaziuns ha la presidenta nouva, Annina Kasper , orientà davart novitats da l’antenna 5G. La Swisscom insista «Eu n’ha surgni d’incuort ün telefonat da Rolf Hefti da la Swisscom chi ha imnatschà pervi dal contrat. Sco ch’el ha pudü sclerir es il contrat valabel, cun quai cha quel es suottascrit da duos persunas.» Swisscom pretenda cha la dumonda da fabrica possa gnir suottascritta eir be d’üna persuna. La presidenta ha lura discurri cun diversas persunas pertoccas, cun giurists e cul cumün per provar da gnir a savair che chi’d es güst. «Il resultat da mias retscherchas es cha ingün nun es in quist cas bun da dar respostas impegnativas», ha orientà Kasper. Insembel cun Martin Sutter, da la gruppa d’adversaris , es gnüda fuormulada üna charta e provà da persvader la Swisscom da’s retrar dal contrat. Il problem es uossa chi pudess dar il cas cha l’affar gnia decis dal güdisch regiunal obain dal güdisch civil. Sutter ha lura orientà cha la chosa saja spinusa ed el ha eir retscherchà cun giurists e cun persunas dal fat e spera chi’s chatta üna via paschaivla. Kasper ha lura declerà a Hefti cha Salt e Sunsrise hajan installà antennas a Gurlaina e là pudess eir la Swisscom installar lur antennas. Il consistori spera da chattar üna soluziun paschaivla, ma quai nu sarà usche simpel. Flurina Auer nouva vicepresidenta Cun quai cha la vicepresidenta Erna Koller ha demischiunà davo ot ons in carica ha la radunanza elet cun acclamaziun a Flurina Auer sco successura. Annina Kasper ha manzunà quant greiv chi saja da chattar glieud chi saja pronta da’s metter a disposiziun sco commember da la suprastanza obain sco voluntari. Il rendaquint dal 2020 es gnü preschantà ed approvà e muossa ün vanz da bundant 34'000 francs. La Swisscom ha intenziun da montar ün’antenna 5G vi dal clucher da Scuol. Peder Rauch ed Annina Kasper speran da chattar üna soluziun paschaivla. Vi dal clucher da la baselgia San Geer a Scuol dess gnir montada ün’antenna 5G. Contraversas pervi da 5G (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö la radunanza generala da la Corporaziun evangelica Scuol-Tarasp. Sper las tractandas ordinarias ha dominà la discussiun davart il contrat dispittaivel da la corporaziun culla Swisscom pervi d’üna antenna da 5G. Cun quai cha quel es gnü suottascrit dal president scadent e da la vicepresidenta insista la Swisscom e pretenda da pudair installar lur antennas vi dal clucher da la baselgia San Geer a Scuol. La presidenta nouva dal consistori Annina Kasper s’ha infuormada pro glieud pertocca, pro giurists ed eir pro rapreschantants da la baselgia ed il resultat ha muossà ch’ingün nun es stat in quist cas bun da dar üna resposta impegnativa.

A reguard l'acziun da la Pulizia chantunala grischuna per arrestar ad Adam Quadroni l‘on 2017, existan para duos versiuns da protocols. La «NZZ am Sonntag» scriva da protocols originals e protocols manipulats. E perquai fa Urs Sutter , l‘achüsader public extraordinari ed ingaschà da la regenza grischuna, üna procedura penala cunter trais pulizists chantunals, ün meidi uffizial ed ün güdisch. Ün dals pulizists es intant pensiunà. A las persunas implichadas rinfatscha l’achüsader delicts sco abüs d’uffizi, privaziun da la libertà e d’avair falsifichà documaints. Per tuot las persunas vala la supposiziun d’innocenza. Cha tant la versiun originala sco eir la versiun manipulada dals protocols sajan rivadas pro l’achüsader saja probabelmaing success per sbagl, scriva la gasetta. La regenza spetta Il cussglier guvernativ respunsabel, Peter Peyer, ha dit invers la «NZZ am Sonntag» ch'els spettan il resultat da l'inquisiziun. Els nu‘s maisdan aint. Sclerir l'andamaint L’achüsader extraordinari, Urs Sutter, sto uossa sclerir scha l'arrestaziun e la decisiun da ospitalisaziun da Quadroni illa Clinica Waldhaus sajan statta legitima o scha quai saja stat privaziun da la libertà. E chi chi stuvess eventualmaing surtour la respunsabiltà. Cunquai cha'l meidi ha impli oura il formular per l’ospitalisaziun sforzada, tocca eir ei pro las persunas pertoccas da la procedura penala.

Il suveran dal cumün da Val Müstair ha da decider davart la vendita da l’abitacul «Lü Stailas». Material imprevis ha chaschunà pro la sanaziun da la Multa da Vau per cuosts supplementars. Il cumün da Val Müstair invida a sias votantas ed a seis votants ad üna radunanza cumünala. Illa sala da gimnastica da Sta. Maria ha il suveran da decider als 28 d’avrigl tanter oter davart la vendita da l’abitacul «Lü Stailas» illa fracziun da Lü. Sün l’invid per quista radunanza vegna fat l’avis cha «las prescripziuns a reguard Corona vegnan observadas». Ed i dà üna controlla d’entrada e la mascrina da protecziun esa da tour cun sai. Abitacul cun ses abitaziuns L’abitacul «Lü Stailas» illa fracziun da Lü es daspö l’on 2018 in proprietà dal cumün da Val Müstair. In quista chasa as rechattaiva il Center d’astrofotografia AVV chi d’eira gnü fundà da l’on 2009, l’on internaziunal da l’astrologia. Vaclav e Jitka Ourednik , duos perscrutaders svizzers chi derivan oriundamaing da la Tschechia, spordschaivan qua cuors in l’astrofotografia e da l’observaziun dal tschêl. In collavuraziun cun scoulas as pudaiva far tanter oter la part pratica da progets per la matura o per lavuors da seminar. Ils respunsabels organisaivan plünavant viadis astrofotografics i’ls lös s-chürs da la terra ed insembel as visitaiva l’ün o l’oter grond observatori. Davo il fallimaint da la gestiun han ils proprietaris decis da far müdada cun lur observatori e da spordscher lur cuors e viadis davent dal Partens. Il stabilimaint cuntegna ses abitaziuns sün trais plans, locals polivalents e garaschas. La valur commerciala seguond üna stima dal schner 2011 importa passa 1.4 milliuns francs. Roger e Sandra Meli-Stalder han inoltrà pro’l cumün da Val Müstair lur dumonda per cumprar l’abitacul. Ün credit supplementar Pervi chi manca amo l'examinaziun preliminara dal chantun vain spostada la decisiun davart l’adattamaint da la pista da skis Minschuns – Tschierv. Plünavant es previsa üna revisiun parziala da la planisaziun da zonas in connex cullas disposiziuns per la construcziun da las seguondas abitaziuns e’ls edifizis caracteristics pel purtret dal lö. Ils Implants da sport Val Müstair SA prevezzan da retrar aua per l’innaivaziun our da l’Aua da Muliniersch. Da la mità d’october fin la fin da favrer das-cha, tenor il contrat chi vain suottamiss a la votaziun, gnir retrat maximalmaing 20 liters pro secunda. E quai per ün’indemnisaziun da 100 francs per on. Per la sanaziun dals repars da la Multa da Vau faja dabsögn d’ün credit supplementar da 650 000 francs. La gronda part da quistas lavurs han pudü gnir realisadas l’on passà. Illa part d’immez ha la consistenza dal material procurà per ün adattamaint dal proget e cunquai per ulteriurs cuosts. L’abitacul «Lü Stailas» illa fracziun da Lü dess gnir vendü.

Columna Mario Pult Be avant n’haja dudi illas novitats chi detta ün nouv record in Svizra. Ün da quels insolits, allegraivels. I’l parlamaint dal chantun Neuchâtel han las duonnas surtut la majorità! Bainschi be cun 58 pertschient, mo listess. In temps ingio ch’üna majorità da 50,1 pertschient vain celebrada sco gronda victoria, per exaimpel pro votaziuns, es quista majorità confortabla. Ingon vain algordà, quasi dapertuot in Svizra, dal giubileum da 50 ons daspö cha las duonnas han il dret da vuschar in affars politics. Adüna darcheu as doda a duonnas giuvnas chi sun stuttas cha lur nonas nu vaivan da decider nüglia, chi gniva decis per ellas. Quai capita suvent davo ch’ellas han gnü l’occasiun da verer l’exposiziun cha’l Museum naziunal svizzer preschainta davart quist tema. In quist connex am vain adimmaint mia mamma. Eu m’algord amo bain ch’ella s’interessaiva, tuot al cuntrari da meis bap, pella politica. Ella tadlaiva emischiuns al radio e vaiva instrui a nus trais mats davart la politica internaziunala. Uschè savaivna almain alchet davart la Guerra fraida e’l mür da Berlin, l’attentat da Kennedy, las tensiuns tanter l’Egipta e l’Israel. Ella vaiva abunà il «Nebelspalter», quella jada üna gazetta chi tematisaiva da maniera critica la situaziun politica naziunala ed internaziunala. Finalmaing, ün mez on avant co gnir sesanta, ha’la pudü ir a vuschar. Ed ella es ida, intant cha meis bap varà stübgià trais jadas, sch’el dess bandunar la stüva prüvada per alch uschea. Fin cha las radunanzas cumünalas han acceptà il dret da vuschar da las duonnas haja lura amo dürà ün pêr ons, eir scha in affars da baselgia til vaivna tschüf fingià avant la Prüma Guerra mundiala. Uossa as poja dumandar, scha’l fat cha las duonnas han pled in chapitel daspö ün mez tschientiner, ha müdà alch illa politica. Bler nun hana muantà. Perche? Perquai chi nun han apunta mâ gnü la majorità. Ellas han bainschi provà d’influenzar il möd da pensar, il möd da far debattas, il möd d’analisar ils problems, il möd da comunichar. Ed ün pa s’ha quai müdà. Quai nun es pac. Mo sch’ellas piglian, plan a plan, il timun in man, lura… Co guardess oura il muond scha, impè da tants homens narcists, i füssan duonnas chi cumandessan? In general patischa il muond actual da mancanza da valurs cha las duonnas han suvent in sai: respet per l'ambiaint, incletta pel prossem, voluntà da tscherchar nouvas vias, abiltà da construir punts. Quai sun premissas chi pon manar ad otras, forsa megldras, soluziuns pels problems existents. Suna massa optimist? Probabel. Üna vusch interna am scutta però, as basond sün experienzas persunalas in divers gremis e sün plüs nivels, chi vala la paina da far la prouva, da dar a las duonnas quista schanza. In plü d’ün reguard, saja in politica naziunala sco internaziunala, ans rechattaina davant mürs. Oramai cha l’istorgia muossa cha’ls homens san far plü bain mürs co punts, esa ura da surdar las mastrinas a las duonnas. *Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

Avant bod duos ons es Margarita Gaudenz tuornada davo bundant 50 ons da la Brasilia inavo in Engiadina Bassa. In ün’emischiun da «Profil» dad RTR hal Margarita Gaudenz quintà da seis temp in Brasilia, tanter oter eir da duos mais in praschun. Ma ella ha eir quintà da si’infanzia a Scuol e davart las raschuns da tuornar in età avanzada in Svizra. RTR/Anna Serarda Campell: Nus eschan qua a Scuol ed eu craj, Margarita Gaudenz, cha nus cumainzan dal tuottafat cun Vos temp sco matta? Margarita Gaudenz: Sco matta n’haja gnü enorm bel. Meis genituors vaivan da far, els nu vaivan bler temp per nus. Uschè d’eiran nus bler in gir o cha nus staivan da cumpagnia in nos grond üert. Eir il temp da scoula d’eira bel. Nus vaivan magisters chi giaivan oura illa natüra a tadlar als utschels o a cleger föglias. Dimena ün’infanzia dutscha, ma istess eir forsa ün pa speciala. Vos bap nu d’eira ün nobody, quai d’eira il docter Men Gaudenz. Co es quai, schi s’ha üna persunalità cuntschainta sco bap? Meis bap d’eira ün docter bainvis chi s’ingaschaiva per seis paziaints e l’admiraziun per el d’eira avantman. Hozindi pensa ch’el d’eira plüchöntsch absaint. I nu daiva bler contact cun el. Meis bap d’eira amo da quella generaziun, ingio cha las duonnas staivan a chasa e guardaivan dals uffants e faivan l’economia. Cur ch’eu vaiva giavüschà da pudair ir al gimnasi e far la matura ha’l il prüm dit da na. Ed istess, davo ch’eu vaiva tut davo ils roms ch’eu nu vaiva gnü, n’haja pudü ir sün l’Institut Otalpin a Ftan a far la matura. Davo la matura eschat lura ida la prüma vouta davent da l’Engiadina, e quai vaira svelta giò Turich. Eu laiva stübgiar romanistica ed art. Pro la prüma prelecziun d’art ha il professer a man d’ün purtret discurri ün’ura intera sur dad üna foda aint in ün vesti. Che lungurus. Davo ün discuors cun meis bap suna ida a Perugia e n’ha fat il diplom a l’Università per stranieri. Nus vaivan ün magister fantastic per l’art, chi’ns manaiva illas citads medievalas da la regiun. In Italia ha’La lura imprais a cugnuoscher üna persuna chi ha procurà per ün grond müdamaint in Sia vita. Schi, a Perugia n’haja imprais a cugnuoscher ün Brasilian. Qua eschna stats insembel ses mais e lura es el tuornà in Brasilia ed eu sun tuornada a Turich. Ün on davo è’l tuornà ed ha dit ch’el vöglia am maridar. Per meis genituors es quai stat ün vaira spavent. Els vessan schon gnü plü jent ch’eu maridess ün docter engiadinais. Adonta da tuot ha meis bap surtut ils cuosts dal viadi ed eu n’ha stuvü imprometter da tuornar, schi nu’m stess plaschair. Nus eschan rivats a Salvador illa Brasilia da l’on 1969, il temp il plü nosch da la dictatura. Co d’eira lura la situaziun politica in quel mumaint o co ha Ella badà quai? La situaziun politica d’eira fingià uschè inavant cha’l militar vaiva serrà il congress e’l senat. I d’eira da star fich attent che chi’s dschaiva, perche dapertuot d’eiran spiuns ed i’s rivaiva facilmaing in praschun. Schi’s laiva inscuntrar ad amis per via as chaminaiva adüna intuorn per chi nu gnian a verer che chi’s faiva. Meis ex-hom s’ha lura dostà per la democrazia. El faiva part ad üna gruppa d’opposiziun. Quels chi rivaivan in praschun gnivan torturats terribelmaing e lapro sun mortas 400 persunas. Ed istess ha’La gnü il curaschi da s’ingaschar cunter la dictatura. Ella d’eira eir in quista gruppa? Ma na dal tuot, perche ch’eu nun inclegiaiva dal tuot che chi capitaiva. Eu vaiva lura l’incumbenza da tagliar our da las gazettas artichels davart las torturas per trametter quai in Europa ed in Svizra. Cun verer lapro ün di our da fanestra n’haja vis co chi han kidnappà a meis hom. In mia disperaziun n’haja lura telefonà ad ün ami, e quel ha dit cha’l meglder füssa da verer cun l’advocat chi guarda pels praschuniers politics. Quel m’ha cusglià dad ir i’l quartier general a dumandar ingio cha meis hom saja. Rivada là m’hana dumandà chi ch’eu saja. Eu n’ha dit meis nom e là suna restada. Cun 23 ons es Ella quel di rivada innozaintamaing in praschun in Brasilia? Il prüm m’hana missa pro la pulizia federala in üna cella, ingio chi d’eiran aint lets da champogna e giò per terra d’eira üna foura chi serviva sco secret. La not gnivan sü là las pantiganas. Mia furtüna es statta, ch’inchün ha fat a savair al consul da la Svizra e quel ha tramiss il di davo al secretari. Eu pens cha quai sarà stat il motiv perche ch’eu nu sun mai gnüda torturada fisicamaing. Però torturas pon eir esser d’otra maniera. Per exaimpel cur chi’t piglian oura a mezzanot e chatschan üna pruna glüms per la fatscha sü ed at dumondan oura prunas robas. Üna vouta nu m’hana tschinch dis manà nüglia da mangiar. Il plü mal es la temma. In tuot mia vita nun haja mai plü gnü tanta temma co dürant quels duos mais. Hoz saja cha’l consul am vess pudü tour oura davo ses dis. Davo duos mais e cha la pulizia federala vaiva constatà ch’eu nu d’eira gnüda torturada, n’haja pudü ir a chasa. Rivada a chasa n’haja vis il desaster chi vaivan fat. In abitaziun. I vaivan ruot tuot e vaivan fat ün dischuorden terribel. Dürant quel temp d’eira quai la prüma jada ch’eu n’ha cridà e cridà, fin ch’eu d’eira stangla avuonda per ir a durmir. Co es quai, sch’Ella pensa hoz inavo a quel temp? Sch’eu pens a quel mumaint, schi n’haja adün’amo ün pa quista temma. Schabain ch’eu n’ha fat trais ons terapia. Perche es Vos hom restà duos ons in praschun? In üna dictatura nu douvra ingüns motivs. Quels han simplamaing ideas, e quellas ston gnir resguardadas. El es gnü torturà. I til han rasà giò ils chavels ed üna vouta til hana fat lichar giò quai ch’el vaiva scrit vi da la paraid. Davo ün temp til hana miss in üna praschun dadour ils quartiers e là til pudaiv’eu, cul permiss dal quartier general, visitar duos jadas l’eivna. Co as mantegna uschè üna relaziun sur duos ons? Eu d’eira giuvna e per mai es quai stat fich greiv. Dürant quel temp n’haja pudü far bleras traducziuns per ün’organisziun taliana e n’ha pudü instruir linguas in üna scoula media. Davo duos ons es lura stat il process e nus eschan gnüts libers. Intant vaiva m’inamurada in ün oter ed eu vaiva noscha conscenzia. Davo ün sogiuorn d’ün mais in Svizra suna tuornada a Rio de Janeiro. Qua cha meis hom nu d’eira a chasa, n’haja telenonà al seguond e quel es subit gnü per mai. Che progets han Ella e Seis seguond partenari lura gnü? Nus laivan simplamaing be star insembel in sia chasina sper il mar. Plü tard vaina tut a fit üna chasa veglia e vain miss ad ir duos butias. Davo ün temp vaina badà cha da quai nu pudaina viver. Quai chi manaiva da quel temp raps d’eiran affars cun charn e nus vain drivi cun success ün restorant. Quel d’eira fich cuntschaint pro artists ed in tuot il pajais. Lura es nat nos prüm mat ed eu vezzaiva adüna be cuort temp a meis seguond hom. Davo chi d’eira nat il seguond mat, n’haja tut e sun ida. Quai d’eira lura ün temp fich greiv per mai. Schi’d es pussibel, as stoja in Brasilia metter ils uffants in üna scoula privata. Eu n’ha lura fat üna fuormaziun da massaschas cun correcziun da la postura. Gnond plü veglia n’haja badà ch’eu stoss far alch oter, alch chi’d es corporalmaing plü leiv. Lura ha cumanzà per Ella üna nouva etappa. D’üna vart mamma suletta cun duos mats – chi ha però quasi eir chattà üna nouva paschiun, il Jin Shin Jyutsu. Pro’l Jin Shin Jyutsu as tocca culs mans tscherts centers d’energia dal corp per cha l’energia fluischa darcheu sco ch’ella stess fluir. Scha alch blockescha l’energia in nos corp nu po’la plü ir inavant ed i’s sviluppan mals o eir malatias. Quai as poja dovrar per sai svessa o lavurar vi dad otra glieud. Minchatant s’haja be da tegner l’ün o l’oter daint dal man, per exaimpel schi’s tegna il poldsch, schi’s güda al stomi, a la splemgia ed al pulmun, perche cha’l meridian dal pulmun va sül poldsch. Schi s’ha pissers esa be da tgnair ün mumaint il poldsch e dandet es tuot passà. Eu fetsch quai mincha di e perquai am sainta adüna bain – fisicamaing, emozionalmaing e mentalmaing in armonia. Ella es statta tuot in tuot 50 ons in Brasilia. Che Tilla ha portà inavo in Svizra avant duos ons? Üna vouta d’eiran quai meis figls chi stan in Europa. Ün abita cun sia famiglia a Berna e l’oter ha maridà üna Brasiliana. Insembel cun lur duos mats stana a Barcelona. Uschè ch’eu d’eira suletta a Salvador. E lura as esa in Svizra plü bain protet in l’età avanzada. Davo 50 ons in Brasilia es Margarita Gaudenz tuornada avant duos ons a Scuol. Quist’intervista es üna versiun scurznida da l’emischiun «Profil» da RTR dals 10 avrigl 2021. L’intera emischiun, realisada dad Anna Serarda Campell, as poja tadlar sün www.rtr.ch. Ün mez tschientiner illa Brasilia (fmr/afi) Margarita Gaudenz es tuornada avant duos ons da la Brasilia in Engiadina Bassa. Ella ha passantà si’infanzia a Scuol ed ha stübgià a Perugia ed a Turich istorgia d’art. Dürant il temp in Italia ha ella imprais a cugnuoscher a seis hom ed es ida a star cun el a Salvador. Il militar regnaiva da quel temp in fuorma d’üna dictatura. Margarita Gaudenz ha passantà duos mais in üna praschun. «In tuot mia vita nun haja mai plü gnü tanta temma sco dürant quels duos mais», manzun’la. Hoz abita ella a Scuol. «In Svizra s’esa plü bain protet in l’età avanzada», es ün dals motivs da seis retuorn.

Sco mat laiva Patrick Salutt (28) dvantar skiunz professiunal. Dürant seis stüdi d’architectura è’l però gnü in contact cun l’art. Daspö ils 20 da marz 2021 sun seis purtrets exposts illa gallaria «The Stable» a S-chanf. Co ch’el es rivà pro l’art nu sa Patrick Salutt plü uschè precis. Dal 2013 è’l i a Vienna per cumanzar ün stüdi d’architectura. Davo la finischun da quel stüdi è’l tuornà in Grischun ingio ch’el ha lura tanter oter lavurà i’l büro d’architectura da Valerio Olgiati. Eir sch’el ha amo adüna interess vi da l’architectura ha’l però eir badà cha be quai nu til basta. Davo ün on a Cuoira è’l darcheu tuornà a Vienna ed ha cumanzà a’s concentrar sün l’art. Cun success ha’l miss pè in quel muond e fa daspö là ün pass davo tschel. Fingià duos jadas ha’l pudü expuoner seis purtrets i’l rom da l’exposiziun d’artists grischuns i’l Museum d’Art dal Grischun a Cuoira. Daspö ils 20 da marz 2021 è’l preschaint cun sias ouvras illa gallaria «The Stable» a S-chanf. L’artist abita a Hamburg, ingio ch’el ha ün atelier e frequainta l’Academia d’Art. Ün pass davo tschel «L’art es dvantà meis möd d’exprimer», disch Patrick Salutt. Rivà pro l’art nun è’l però dad ün di a tschel – impustüt eir perquai ch’el nu deriva d’üna famiglia d’artists e nun ha mai gnü contact cun quel muond. Si’amia, ch’el ha imprais a cugnuoscher a Vienna, invezza es creschüda sü in üna famiglia dad artists e ha eir svess stübgià a l’Academia da l’Art. Uschè è’l gnü in contact cun quel muond ed ha cumanzà a s’interessar per la materia. «Eu am n’ha infuormà adüna daplü, fin a quel punct ch’eu vaiva l’impreschiun ch’eu riva eir da far svess alch. Davo n’haja fat ün pass davo tschel. Intant nu saja svess gnanca plü precis co chi ha cumanzà», declera il giuven artist. Cha success nun haja’l però mai spettà. Schi’s cumainza cun l’art as lavura be dapersai e nu’s fa quai neir per inchün oter. Adonta da quai ha’l però istess l’energia da far inavant ed eir da far quai mincha di: «Schi’s craja vi da quai chi’s fa, as faja üna buna lavur. Tia persuna es lura eir daperüna cun sai svess. Quai as bada illa lavur, e’l success vegn lura bod da sulet», es l’artist persvas. La plü gronda libertà Sco figl da paur stuvaiva Patrick Salutt güdar sül bain da seis genituors. Ün di ha’l dit a seis bap: «Eu nu sun nat per lavurar, eu sun nat per ir culs skis.» Dvantar skiunz professiunal d’eira lura eir per ün lung temp seis sömmi: «Ir culs skis es üna gronda part da mia vita e d’eira da quel temp meis möd d’exprimer. Quai chi’d es uossa dvantà l’art.» Las duos robas as poja eir congualar üna cun tschella: «Sco uffant d’eira l’ir culs skis la plü gronda libertà ch’eu am pudaiva metter avant. Il listess esa uossa cun l’art – unicamaing il resultat a la fin es ün oter.» Per as deliberar il cheu e gnir ad inspiraziun fa’l amo minch’on da magister da skis: «Eir sch’eu sun in gir culs giasts possa pensar tuotta di vi da mai, vi da las muntognas o vi da bleras otras robas. Cur cha la stagiun es a fin, bada lura ch’eu sun propcha vöd e n’ha darcheu energias per reimplir.» Ch’el bada lura üna sort da squitsch e sto bandunar l’Engiadina per cumanzar darcheu a pitturar. Inavo in seis atelier a Hamburg lavura’l lura trais, quatter mais be sulet vi da nouvs purtrets. Far üna buna lavur artistica Patrick Salutt pittura sün taila. Sias culurs fa’l cun pigmaints chi vegnan dovrats da l’industria per culurir büschmainta. Ils purtrets muossan figüras geometricas in differantas culurs. Il process da pitturar es pel giuven artists fich intim: «In quel mumaint es quai alch chi vain propcha da mai e ch’ingün oter nu fa.» El s’algorda eir amo bain vi da seis prüm purtret: «Quai m’ha dat üna tala satisfacziun profuonda ch’eu savaiva cha stoss simplamaing far inavant.» Cha da tscherchar ün stil d’art saja la fosa via, disch Patrick Salutt e manaja: «Schi’s taidla a si’intuiziun, as riva automaticamaing pro quai chi s’affà cun sai svess.» L’interpretaziun da si’art surlascha’l però a quel chi guarda il purtet. A la dumonda sch’el rivess da viver da sia art, respuonda’l: «Eu viv fich spartanic ed i bastess schon. Cun dar sperapro scoula da skis am possa però tgnair avert ün aspet artistic, ingio cha’ls raps nu sun relevants. In quel möd possa esser fich liber.» Per Patrick Salutt füssa bainschi eir ün böt da pudair expuoner i’ls museums cuntschaints o gallarias renomnadas. El vezza quai però plüchöntsch d’üna vart pragmatica: «Üna bun’exposiziun es in quel mumaint flotta, ma na alch chi dà energia a lunga vista. Da far üna buna lavur artistica am dà blerun daplü.» Ils purtrets da Patrick Salutt d’eiran fingià exposts al Museum d’art dal Grischun a Cuoira. Daspö ils 20 da marz è’l preschaint cun sias ouvras illa gallaria «The Stable» a S-chanf. Patrick Salutt es oriund da Susch. Intant abita’l a Hamburg ingio ch’el ha seis atelier e frequainta l’Academia d’Art.

(fmr/afi) Il cumün da vaschins da Scuol es proprietari da tuot il terrain dadour las zonas sco eir da diversas parcellas cun dret da fabrica, la chasa da vaschins giò Punt a Scuol, la Tuor Vonzun ad Ardez e diversas otras parcellas. Pro tuot quistas parcellas toccan eir diversas i’l territori da skis Motta Naluns. Per sustegner la gastronomia chi ha gnü da survendscher üna stagiun d’inviern 2020/21 cun müdamaints ed intschertezzas ha il cussagl da vaschins decis d’incuort da desister a la taxa dal dret da passagi. «Quella importa trais pertschient dal schmertsch e vain relaschada a la Bar La Palma, a l’Alpetta a Jonvrai ed a la Chamonna Naluns», disch Jon Fadri Tönett , il president dal cumün da vaschins da Scuol. Cun quai speran els da dar ün pitschen sustegn finanzial in temps da crisa.

(cdm/fmr) La Chesa Planta es üna sporta culturala importanta pel cumün da Samedan. Tanter oter spordscha la Chesa Planta üna biblioteca rumantscha, ün museum, cuors da rumantsch ed otras activitats culturalas. La suprastanza cumünala ha decis da prolungar il contrat da cooperaziun culla Fundaziun Planta. Il cumün da Samedan prevezza da renovar la chasa da la scoula industriala. Illa cumischiun da fabrica sun gnüts elets Paolo La Fata sco rapreschantant dal cumün, Andri Fanoni sco rapreschantant dal cussagl da la scoula industriala, Daniel Freitag da l’uffizi da fabrica, Martin Ganzoni, rapreschantant da la scoula industriala e Remo Püntener da l’Energia Samedan. La cumischiun vain accumpagnada da l’architect Roland Malgiaritta. Il preventiv per la renovaziun da la scoula industriala importa 12 milliuns francs. La suprastanza ha refüsà ün plont in chosas regulaziun dal trafic a Crappun e decis d’acquistar 46 notebooks per las scolaras e’ls scolars da la tschinch- e sesavla classa. Il büro d’indschegners Caprez SA ha surgni l’incumbenza per la progettaziun per la sanaziun da l’infrastructura da Plazzet a Quadratscha. Plünavant ha la suprastanza cumünala approvà ün contrat d’ütilisaziun cun l’Energia Samedan.

Üna gruppa da lavur ha elavurà il model directiv dal territori cumünal da Scuol. Il cumün ha invidà a diversas persunas ad üna prüma discussiun consultativa. Ils cumüns grischuns sun obliats d’elavurar ün model directiv dals territoris cumünals (MDTC). La basa fuorma la revisiun da la ledscha chantunala davart la planisaziun dal territori e la revisiun dal plan directiv chantunal. Il cumün da Scuol prevezza da discutar culla populaziun da tuot las fracziuns e cun organisaziuns dal cumün il sböz dal nouv MDTC. Basa per la planisaziun Che es vairamaing ün MDTC? Tenor il muossavia da l’Uffizi chantunal pel svilup dal territori pussibiltescha ün MDTC da tour suot la marella il svilup territorial d’ün cumün e definir quist svilup. Plünavant fuorma’l üna basa per la planisaziun locala. Ün MDTC resguarda eir las planisaziuns regiunalas e chantunalas sco per exaimpel il concept dal spazi regiunal o il plan directiv chantunal per l’abitadi. «Nus vain cumanzà da l’on 2019 culla lavur per nos MDTC», disch Arno Kirchen , il manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol.. A la gruppa da lavur s’han partecipats la cumischiun da planisaziun insembel cun l’uffizi da fabrica e commembers da la suprastanza cumünala. Els han surgni sustegn dal büro da planisaziun Stauffer e Studach da Cuoira chi ha eir miss in net e formulà il MDTC uschea co ch’el as preschainta acutalmaing. Persunas da la Scoul’ota da Lucerna surpiglian la moderaziun dals arrandschamaints culla populaziun. Pels prossems 20 fin 25 ons L’intent dal MDTC dal cumün da Scuol es da definir la strategia dal svilup da l’abitadi e las incumbenzas in quist connex, quai per üna perioda da planisaziun da tanter 20 e 25 ons. Plünavant serva’l ad üna melgdra orientaziun per decisiuns dal spazi. Il MDTC es eir ün instrumaint per la planisaziun da las zonas da fabrica. «Nus vain in ün prüm pass analisà la situaziun actuala in mincha singula fracziun», declera Arno Kirchen. Uschè cuntegna la versiun actuala dal MDTC sco introducziun ün purtret dal cumün da Scuol, infuormaziuns davart la demografia e da l’economia e da la mobilità. I seguan lura las singulas analisas e las propostas per las strategias cha la gruppa da lavur ha elavurà. «Uossa segua il pass, ingio cha nus integrain la populaziun da tuot las fracziuns per repassar ün’ulteriura jada il documaint.» Integrond la populaziun Il prüm arrandschamaint da quist gener es stat quist’eivna. Invidadas d’eiran diversas persunas chi rapreschaintan las differentas gruppas socialas e differentas funcziuns. «La selecziun da las partecipantas e partecipants vaina fat tenor ila criteris cha la Scoul’ota da Lucerna vaiva preparà», manzuna Arno Kirchen, e: «S’inclegia cha eir quellas persunas chi s‘interessan per quista chosa sun bainvissas.» Previs esa da realisar ün lavuratori ed amo ün ulteriur inscunter da discussiun. A basa da quistas discussiuns vain il MDTC adattà e suottamiss a la cooperaziun formala. In seguit examinescha il Chantun il model directiv e la suprastanza cumünala til approvescha. Scuol ha pront il model directiv dal territori cumünal da Scuol. Ün ulteriur instrumaint da planisaziun (fmr/afi) A basa da la revisiun da la ledscha davart la planisaziun dal territori e la revisiun dal plan directiv chantunal sun ils cumüns grischuns obliats d’elavurar ün model directiv dal territori cumünal (MDTC). Daspö l’on 2019 s’occupa üna gruppa da lavur cul model pel cumün da Scuol. «Nus vain in ün prüm pass analisà la situaziun actuala in mincha singula fracziun», manzuna Arno Kirchen, il manader da l’Uffizi cumünal da fabrica e gestiuns tecnicas. Il cumün da Scuol prevezza da discutar culla populaziun da tuot las fracziuns e cun organisaziuns dal cumün il sböz dal nouv MDTC. Il prüm arrandschamaint da quist gener es stat quist’eivna.

Daspö il cumanzamaint da la pandemia sun mortas in Svizra 10 594 persunas causa il coronavirus. Tour cumgià d’üna persuna es pels relaschats eir uschigliö fingià greiv. Dürant la pandemia ston els fruntar amo plü grondas sfidas. Intant cha inchüns discutan, scha propcha tuottas da quellas 10 594 persunas sajan mortas pervi o «be» cul virus, sta davo mincha persuna ün agen destin e paraints in led. Ida Fancoli (64) da S-chanf ha vivü ün tal destin. Seis bap, Carmelo Fancoli, es mort als 28 da marz 2020 vi da Covid-19. El d’eira bazegner, bap ed ün dret «Brailoker», sco cha’ls abitants da Brail vegnan nomnats. In Engiadina d’eira’l ün dals prüms cas mortals dal coronavirus. La pandemia restrendscha a tuots e tuot i’l minchadi. Ella nu resguarda neir ils mumaints ils plü strets e persunals, quels avant la mort. Tour cumgià d’üna persuna chara, tgnair seis man, branclar – tuot nun es plü pussibel. Ün ultim cumgià Carmelo Fancoli vaiva 91 ons. Per si’età d’eira’l fich independent. Tuot quai chi d’eira pussibel, faiva’l svess – cuschinar, ir a cumprar aint, ir pro’l meidi, pajar quints. Sia figlia guardaiva però regularmaing dad el e til güdaiva ingio chi faiva dabsögn. Sco üsità è’la eir passada la saira dals 16 da marz 2020 a Brail per guardar da seis bap: «El vaiva survgni feivra e tuossiva. Ils dis seguaints n’haja lura adüna darcheu guardà dad el. Cun quai cha seis stadi nu’s amegldraiva vaina fat gnir il meidi. Quel ha fat ün test da corona – positiv.» Per ella sco eir per seis bap d’eira la diagnosa ün schoc. El vaiva lura eir survgni fadia cul respirar e dovraiva oxigen. Insembel culs confamiliars ha Ida Fancoli lura decis da til manar a Samedan a l’ospidal: «Surdar a meis bap i’ls mans dals meidis d’eira per nus duos sco il mumaint da tour cumgià. Tant eu sco el savaivan cha quai sarà üna da las ultimas jadas cha nus ans vezzain.» Schi nu’s po esser dastrusch La spranza chi pudess tantüna gnir meglder vaiva Ida Fancoli però istess adüna. Ils prüms trais dis nu paraiva il stadi da seis bap d’esser uschè mal. Lura es però gnü il telefon da l’ospidal: «Els m’han dit chi nu guard’oura bain e dumandà sch’eu til less verer amo üna jada. Cur ch’eu d’eira pro el in stanza, m’ha’l dit chi nu til giaja bain. El d’eira stanguel e durmiva fich bler.» In sonda, ils 28 da marz 2020 es seis bap lura s‘indurmanzà per adüna. Cuort davo sia mort til ha Ida Fancoli amo pudü verer ün’ultima jada. Ma sco eir pro las visitas ouravant stuvaiva tuot capitar adüna suot masüras da sgürezza fich severas – dischinfectar, büschmainta da protecziun ed ingün contact da pel. «I d’eira fich trist chi nu’s pudaiva esser dastrusch per tour cumgià. Quella distanza sforzada faiva mal perquai chi’s voul esser là, accumpagnar, charrezzar e dar a la persuna chi sto ir tuot il cuffort pussibel», disch Ida Fancoli. Forza per superar Tuot otras difficultats ha portà l’organisaziun dal funeral. Dasper la limitaziun da persunas nu d’eira neir pussibel d’organisar ün ravarenda. «Nus vain perquai decis da tscherchar svess ad inchün», disch Ida Fancoli e cuntinua: «Nus vain lura chattà ad ün ravarenda pensiunà chi d’eira pront da tgnair ün pêr pleds per meis bap.» Ch’el svess nu vess bainschi na vuglü ün grond funeral, ma ella es persvasa cha blera glieud vess vuglü tour cumgià dad el. Davo il funeral d’eira’la per ün temp amo occupada cun rumir l’abitaziun e cun diversas robas organisatoricas. In üna foura è’la perquai crodada pür plü tard. Ella vaiva blers ons guardà da seis bap e til d’eira fich dastrusch. Tuot quai d’eira dandettamaing crodà davent. In quella situaziun tilla es però la pandemia gnüda incunter: «Causa ch’eu stuvaiva lavurar i’l ’homeoffice’ vaiva daplü temp per mai. Quai m’ha dat darcheu energia e forza per superar quai chi’d es capità.» Ün cuffort d’eira per ella eir cha seis bap d’eira cuntaint cun sia vita ed ha pudü star fin a la fin in sia chasa. Üna distanza sforzada (fmr/an) La pandemia restrendscha a tuots e tuot i’l minchadi. Ella nu resguarda neir ils mumaints ils plü strets e persunals, quels avant la mort. Dürant la pandemia nun es be il mumaint dal tour cumgià plü difficil e lià vi da masüras da sgürezza severas. Pels paraints in led seguan eir davo amo sfidas per organisar il funeral. Ida Fancoli (64) da S-chanf ha vivü ün tal destin. Ella ha avant ün on stuvü tour cumgià da seis bap. El d’eira üna da las prümas victimas da Covid-19 in Engiadina. A la FMR quint’la da sias experienzas e co cha’l «lockdown» tilla haja güdà ad elavurar quai chi’d es capità. Daspö il cumanzamaint da la pandemia sun mortas in Svizra 10 594 persunas causa il coronavirus. Pels relaschats üna sfida emoziunala ed organisatorica. / FOTO JONAS FOYN/CC BY 2.0

(rtr/fmr) In üna novità han las redacziuns dad RTR e da la FMR rapportà d’incuort – as referind sün ün artichel da la «NZZ am Sonntag» dals 18 d’avrigl 2021– chi detta üna procedura penala cunter trais pulizists chantunals in connex cun ün’arrestaziun dal whistleblower Adam Quadroni. In quella novità esa gnü scrit cha quella procedura penala as drizza eir cunter ün güdisch. Quella constataziun es sbagliada. Urs Sutter, l’achüsader public extraordinari ed ingaschà da la regenza grischuna, ha explichà invers RTR cha la part procedurala drizzada invers il president dal tribunal regiunal d’Engiadina Bassa/Val Müstair nun haja ingün connex cull’acziun poliziala dals 15 da gün 2017, la quala vain intercurrüda. Percunter detta ün’achüsa invers quel güdisch chi pertocca però ün’ordinaziun tschinch mais plü tard, la quala ha manà ad üna prosm’acziun poliziala, nempe als 17 da november 2017. Las redacziuns as s-chüsan per avair fat ün fos connex ed uschè publichà ün’infuormaziun sbagliada.

Mincha generaziun giuvna ha seis vocabulari. Pels creschüts sun quels pleds e lur significaziuns minchatant greiv d’incleger. La FMR güda e preschainta las plü importantas ed actualas expressiuns giuvenilas. «La can’e mez», «hammer» o «krass» d’eiran pleds cha generaziuns plü veglias dovraivan suvent. Che chi d’eiran plü bod pelplü expressiuns rumantschas sun dvantadas culla prosma generaziun da quellas tudais-chas. Intant cha classikers sco «uei», «ueilà» o «chau» vegnan adüna amo dovrats, consista il vocabulari dals giuvenils in Engiadina, ma eir utrò, per gronda part da pleds inglais. I’l rom d’üna retschercha ha la FMR dumandà a scolars e giuvenils a Strada, Scuol, Zuoz e Samedan. Seguaint üna glista cun pleds ed expressiuns cha’ls giuvenils douvran il plü suvent. La glista nun es cumpletta, as müda permanentamaing ed es natüralmaing da leger cun ün surrier. Lost Tradüt in rumantsch significha quist adjectiv simplamaing «pers». Manià nun es però il telefonin o la clav chi nu’s chatta plü. Ils giuvenils descrivan cun «lost» situaziuns cur chi nun han ingün’idea, sun malsgürs o intscherts. Quai as po referir a sai svess o ad oters. Per exaimpel: «Eu sun lost» o «tü est voll lost». Cul pled «voll» as rinforza il sentimaint da nun avair ingün’idea. Impè da dovrar «voll» vegn in tscherts cumüns eir agiunt ün «.ch» pel listess effect – dimena «lost.ch». Flexar Quai es la versiun moderna dal verb «blagar». Sco pro blers oters pleds esters eir, vegn el rumantschisà cun agiundscher a la fin ün «-ar». «Flexar» deriva da la cultura dal «hip-hop» e significha tant sco «muossar che chi s'ha». I’l studio da fitness po per exaimpel inchün «flexar» cun sias musclas. «Flexar» as poja però eir cun ogets sco cun ün’ura chara o cun s-charpas nouvas. Beef Eir quist pled deriva da la cultura dal «hip-hop». «Beef» circumscriva üna zuffa tanter duos rappers. Tradüt in rumantsch voul il substantiv però simplamaing dir «charn bouv». Però eir ils giuvenils til douvran per descriver dispittas. Id es pussibel da til dovrar in differentas variantas, per exaimpel pro sai svess: «Eu n’ha beef cun…», cun terzas persunas: «El ha beef cun…» o dovrar per provochar: «Voust beef?» – l’ultim pelplü in möd divertent. Fresh Sco cha l’adjectiv disch fingià svess, es quist la versiun frais-cha da «cool». Sco sia versiun veglia vain eir el dovrà in prüma lingia per descriver sch’alch es extraordinariamaing bun. «Fresh» po eir servir sco cumplimaint, per exaimpel sch’inchün es vesti bain o ha üna bella frisura. Lura as discha: «Tü guardast oura fresh.» L'istessa significaziun sco «fresh» han eir ils pleds «nice» o «lit» – quels vegnan però dovrats plü d’inrar. No front Quist’expressiun vegn dovrada per critichar sainza offender o ferir il visavi. Il substantiv inglais «front» deriva dals pleds «confruntaziun» o «confruntar». Cun metter la negaziun «no» davant il pled voul quai lura simplamaing dir: «Na tour in mal quai ch’eu di.» Pelplü sta «no front» al cumanzamaint d’üna frasa, per exaimpel: «No front, ma quist nu d’eira uossa in uorden da tai.» Cringe e creepy Ils duos adjectivs descrivan situaziuns dischagreablas. Perquai tils nomnaina insembel. «Cringe» voul dir tant sco avair sgrischidas d’alch. Minchün ha per exaimpel ün collega chi’s deporta minchatant ün pa curius o fa da stüpid. Quai po esser penibel per quels intuorn el. Uschè üna situaziun as descriva cun «cringe» – in tudais-ch as dschessa «Fremdschämen». Chars genituors, no front, ma per voss uffants eschat eir vus minchatant «cringe». Il pled «creepy» invezza significha sgrischaivel. El vegn dovrà per situaziuns chi fan ün pa temma o sun sulas. Da «bro» fin «pistazia» Seguaint amo ün pêr expressiuns chi nu vegnan dovradas uschè suvent sco las manzunadas, ma chi valan eir da gnir nomnadas: «Alter» – expressiun da stupefacziun «bro» – tanter mats pled amical per ün collega, mattas dovran il pled «chara» «na far saramonas» – na far da cumplichà «pistazia» – vain dovrà impustüt a Strada per inchün chi’d es sparmalà «suchtar üna seria» – guardar uschè bleras episodas sco pussibel «chilla tia vita» – na gnir nar «chillar» – star pachific «save» – sgür/cler Ün müdamaint permanent A tschertüns disturbaraja cha’ls giuvenils rumantschs douvran uschè blers pleds inglais. Sco mincha lingua es però eir il rumantsch suottamiss a müdamaints e svilups. Tscherts pleds o expressiuns pon in quist möd forsa eir inrichir üna lingua. Mincha generaziun giuvna as definescha eir tras seis agen vocabulari. Uschè es l’adöver da quels pleds ün möd per as cunfinar dals creschüts ed ün’importanta part dal gnir creschü. L’experienza muossa però eir cha cun gnir plü vegls tuornan blers darcheu a dovrar ün vocabulari plü tradiziunal. Il patuà dals giuvenils (fmr/an) Mincha generaziun giuvna ha seis agen möd da discuorrer. Avant ün pêr decennis consistiva il vocabulari giuvenil in prüma lingia da pleds rumantschs. Cul temp sun quai lura dvantadas expressiuns tudais-chas. Intant deriva la majorità dals pleds però da l’inglais. Eir scha blers tradiziunalists sbüttaran ils mans davart l’actuala lingua dals giuvenils, es quai per els eir ün möd per as definir. «Lost», «no front» o «fresh» sun ün pêr da quels pleds. Per promouver l’incletta tanter las generaziuns ha la FMR retscherchà las plü importantas expressiuns e declera che chi significhan. In prüma lingià douvran ils giuvenils pleds inglais. Pels creschüts nu sun quels però adüna uschè simpels d’incleger.

(fmr/an) A Zernez ha gnü lö in dumengia üna votaziun cumünala a l’urna. Il suveran ha gnü da decider davart 5 differentas fatschentas. Tuottas sun gnüdas acceptadas. La vendita da la parcella da fabrica nr. 217 a Ruzön es gnüda approvada cun 169 vuschs schi cunter 116 na. L’impraisa NCZ GmbH cun sez a Mörschwil ha l’intenziun da realisar sün quella parcella üna chasa da plüssas famiglias per spor-dscher abitaziuns da domicil per dar a fit o per vender ad indigens. Il predsch da vendita da la parcella cun üna surfatscha da 2032 meters quadrats d’eira fingià ouravant gnü fixà a 290 francs/m2 respectivamaing sün ün import total da 589 280 francs. In connex cun la surtutta da la rait electrica illa fracziun da Brail es la revi-siun parziala da la ledscha da forz’electrica gnüda acceptada cun 232 vuschs schi cunter 57 na. Eir ils trais credits d’investiziun sun gnüts approvats dal suveran da Zernez cun gronda majorità. A las Ouvras Electricas Zernez es gnü concess l’import da 145 000 francs per realisar ün proget d’optimaziun da la rait da scumpart electrica (rait da tensiun bassa) illa fracziun da Brail. Per proseguir l’elavuraziun da la sgürezza da qualità e la sgürezza dal provedimaint d’aua da baiver in situaziuns d’emergenza, es gnü approvà ün credit d’investiziuns da 50 000 francs e per la sanaziun da la sarinera Zernez ün import da 140 000 francs. Zernez ha acceptà tuot las fatschentas.

(cdm/fmr) «Reputaziun» – uschè as nomna la nouva chanzun da la band rumantscha «Blue Jeans». Sco cha la gruppa scriva in üna comunicaziun als meds da massa dess la chanzun rapreschantar la giuventüna grischuna. Fabrizio Forcella, il cheu da la band, ha davo lunga tschercha chattà a Nicoline Janka sco nouva chantadura. In lur nouva fuormaziun lessan els serrar giò cul passà. Insembel culla chanzun vegn eir publichà ün videoclip. Quel muossa per part scenas i’l cuntschaint «Stübli» da l’Hotel Schweizerhof a San Murezzan. Cumplettà vegn il clip cun cuortas sequenzas da videos i’l stil da «TikTok» chi muossan la natüra grischuna e scenas our da la vita da giuvenils. Il videoclip es gnü filmà cun sustegn dal programm GKB Forza. La chanzun sco eir il video vegnan publichats als 5 da mai 2021. Davo la publicaziun da lur nouva chanzun voul la band grischuna registar seis prüm album. Per Fabrizio Forcella e Nicoline Janka ün sömmi. Las chanzuns dessan esser i’l istess stil sco «Reputaziun». I’s tratta da veglias, ma eir da nouvas chanzuns. Lur sound conguala la band culla musica d’artists sco’ls «Arctic Monkeys» e’ls «White Stripes». Sco pro las ultimas duos chanzuns s’allegra la band «Blue Jeans» da collavurar cul producent da Turich Yoan Masao.

Pel mumaint sun ils utschels occupats cun far gnieu o cuar. Minchatant capita cha’ls pitschens croudan our dal gnieu. Chi es occupà cun far gnieu e chi es fingià vi dal cuar. E lura daja quels utschels chi han bler da far cun pavlar lur pitschens. Pro tschertas spezchas sco’l merl o il cuacotschen da chasa bandunan ils pulschins relativmaing bod il gnieu e quai avant co chi sapchan svolar. Quai es be üna da las tacticas per proteger ils utschellins in cas cha’l gnieu gniss chattà da l’inimi. Surviver dadour il gnieu Eir sch’els nu san amo svolar inandret sun els capabels da surviver eir dadour il gnieu. Per regla s’occupan ils genituors inavant dad els e procuran per pavel. «Il meglder esa schi s’observa ils pulschins chi sun crodats our dal gnieu», disch Ursina Irniger . Insembel cun seis hom Claudio maina ella a Lavin daspö ün on e mez üna staziun per chüra d’utschels. «Nus vain surtut quist’incumbenza da Domenic Godly chi ha fat quai dürant divers ons.» Pel solit nu douvran ils utschels l’agüd da l’uman. «Scha pussibel nu füssa da tils tocker culs mans», decler’la. Tenor ella daja adüna ün motiv perche cha’ls pulschins croudan our dal gnieu. Quai po esser chi sun debels o chi sun amalats. As rechatta il pitschen in ün lö na ideal, sco per exaimpel sün üna via o in vicinanza d’ün giat, lura es ün pitschen sustegn bainvis. Lapro basta da metter l’utschellin in ün frus-cher in vicinanza. Als genituors nu disturba l’odur uman ed els pavlan inavant a lur pitschens. Agüd douvran quels pulschins chi nu siglian intuorn e chi nun han amo pennas. Observar e lura pür agir La Staziun ornotologica da Sempach racumonda d’observar ils utschels our d’üna distanza da 50 meters. E schi nu vegnan pavlats dürant ün’ura, lura racumondan ils perits da contactar la prosma staziun da chüra d’utschels. «Schi s’ha propcha l’impreschiun chi’s stopcha güdar, lura esa il meglder da telefonar il prüm a nus», uschè Ursina Irniger. Ella ha fat l’experienza cha dürant quel temp as schoglia il problem. E schi fa propcha dabsögn da manar pro els l’utschè racumond’la il seguaint: «Il meglder esa da til metter in üna trocla da chartun, far aint fouras e verer chi saja s-chür. Uschè resta l’utschè quiet.» Sco ch’ella manzuna esa pel mumaint amo quiet in lur staziun da chüra. Ils prossems duos mais sun quels cullas plü grondas activitats i’l muond dals utschels. «La blera glieud telefona lura per cussagls», disch l’amatura d’utschels. Qua o là rivan pro els a Lavin eir utschels chi s’han ferits o svolats cunter üna fanestra. «Avant co manar ün utschè pro nus racumonda da contactar il prüm a nus.» Ün merl giuven ha bandunà il gnieu.

Las societats da musica as dostan in tuot la Svizra cunter las nouvas masüras e restricziuns. I das-cha bainschi gnir fat musica in 15 persunas, però mincha musicant sto avair üna surfatscha da 25 m². Uossa vegnan ramassadas suottascripziuns per üna petiziun correspundenta. Als 14 avrigl ha il Cussagl federal adattà las masüras cunter il coronavirus. Bleras masüras sun gnüdas schlockiadas, per exaimpel han pudü drivir las ustarias darcheu lur terrassas e fin quatter persunas pon sezzer vi d’üna maisa e giodair il sulai da prümavaira. Eir ils kinos ed ils centers da fitness han darcheu pudü drivir lur portas. Ün mumaint da plaschair per tuot quels chi han pretais instancabelmaing cha las masüras gnian schlockiadas. Surfatscha da 25m² per musicant Pac plaschair han invezza gnü bleras musicantas e blers musicants cun lur societats da musica. Bainschi ha il Cussagl federal admiss da far musica in gruppas da fin 15 persunas, però sto mincha musicant avair almain duos meters e mez distanza da mincha vart, quai chi correspuonda ad üna surfatscha da 25 meters quadrats per musicant. Cha quista regla saja ridicula ed absurda, ha pretais il grondcusglier Ursin Widmer (PBD, Trin) l’eivna passada in occasiun da la sessiun dal Grond cussagl. Cha minchün dess provar svess, sch’el riva da soflar tras ün instrumaint e da stüder üna chandaila. Cha quai saja impussibel, ha’l pretais ed agiunt, cha differents stüdis hajan muossà, cha cun sunar ün instrumaint nun as derasan ils erosols. Quai vain nempe pretais dal Cussagl federal e perquai paran las masüras plü restrictivas indichadas. Reagir a las restricziuns plü severas Reagi a las restricziuns plü severas per musicantas e musicants han eir las uniuns da musica ed impustüt l’Associaziun svizra da la musica instrumentala. Quella ha nempe lantschà l’eivna passada üna petiziun cul giavüsch chi gnian adattadas eir per las societats da musica las masüras in üna fuorma realistica. «Musica instrumentala nu fa dal mal gnanca ad üna muos-cha, ed amo damain ad üna chandaila», scriva l’associaziun illa petiziun. Infra pacs dis es quella gnüda suottascritta da s-chars 18 000 persunas in Svizra. Fin uossa pudaivan musicantas e musicants far musica in fuorma da quintets (maximalmaing tschinch persunas), minchün stuvaiva absorbar üna surfatscha da quatter meters quadrats. Per fin tschinch persunas vala quista regla eir in avegnir. Però da ses fin 15 musicants e musicantas vala la prescripziun da 25 meters quadrats. Pro fin 15 persunas correspuonda quai a la surfatscha d’üna sala da gimnastica, constata l’Uniun da musica svizra. «Quai nu fa sen ed eir musicalmaing esa uschè impussibel da far prouvas», ha dit il grondcusglier Ursin Widmer chi’d es dirigent e musicist da professiun. Ulteriuras masüras prontas Eir Reto Mayer da Scuol, president da la cumischiun da musica chantunala sustegna l’acziun da ramassar suottascripziuns. «Quai es üna bun’idea», disch el our da persvasiun. E scha quista petiziun nu vess d'avair effet, haja l’Uniun da musica chantunala ponderà eir otras acziuns. «Üna füss per exaimpel da viagiar a Berna cun musicants e da muossar sülla plazza da la Chasa federala cun gronds badliners quant gronda ch’üna surfatscha da 25 meters quadrats saja insomma», quinta’l. Eir per el nu fetscha quista masüra propcha sen ed el spera cha’l Cussagl federal possa bain svelt preschantar masüras plü radschunaivlas eir per las societats da musica. Concurrenza da videos Ch'intant nu resta bler oter co da far inavant musica be in fuorma da quintet, causa cha per fin tschinch persunas valan amo adüna las reglas chi valaivan fingià daspö s-chars trais mais cun quatter meters quadrats per musicant. Sco cha Reto Mayer declera, han bleras societats da musica in Engiadina ed in tuot il Grischun fuormà gruppas pitschnas fin tschinch persunas per almain cuntinuar a far musica e giodair la paschiun. L’Uniun da musica chantunala ha eir inizià üna concurrenza da videos cun fuormaziuns da quintet. «Infra temp ütil sun entradas 20 registraziuns da quintets», infuorma’l, cha’l victur da quista concurrenza gnia dat cuntschaint bainbod.

Daspö desch ons exista la DMO Engiadina Samignun Val Müstair. Adonta da la collavuraziun as voula promouver l’individualità da mincha singula regiun da vacanzas. Da s-chaffir üna structura, üna strategia ed ün preventiv, quai d’eira l’intent da la nouva DMO (Destination Management Organisation) Engiadina Samignun Val Müstair. Daspö desch ons exista quist’organisaziun, chi fa reclama e chi promouva la chüra e l’infuormaziun dals giasts e tuot las spüertas turisticas da l’Engiadina Bassa, da Samignun e da la Val Müstair. Regiuns autonomas Per Martina Stadler , la directura da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha quista fuorma da collavuraziun as verifichada. La destinaziun cumünaivla ha cumanzà da l’on 2011 a lavurar cun 35 collavuraturs e cun ün preventiv da bundant tschinch milliuns francs. Hoz lavuran 40 persunas cun differents pensums e’l schmertsch da l’on 2020 importaiva set milliuns francs. «Pustüt in temp da crisa, sco l’actuala, ha quista fuorma da collavuraziun as cumprovada», disch’la. Adonta chi’s rapreschaintan unidamaing trais regiuns sun quellas autonomas. Mincha destinaziun ha sia aigna pagina d’internet, plattafuormas socialas individualas e differentas broschüras. Eir las campagnas da marketing sun pro regiun individualas. «Quai es important, perquai cha’l giast chi vain a Samignun es oter co quel chi vain illa Val Müstair.» Cun cussagliaziun al lö Intant cha Samignun es cuntschaint sco destinaziun per ir culs skis e zona libra da dazi es l’attracziun da l’Engiadina Bassa il Parc Naziunal Svizzer. Sco spüerta da nischa vala la Val Müstair culs duos labels da l’UNESCO. «Per tuot quista individualità faja dabsögn d’avair üna cussagliaziun al lö», uschè Martina Stadler. Perquai ha la TESSVM illas trais regiuns ot differents büros d’infuormaziuns pels giasts. Grazcha a la DMO esa, tenor ella, pussibel da trar a nüz sinergias. «Nus nu dovrain plü tantas licenzas e pudain spargnar bleras taxas.» Plünavant as poja profitar cumünaivelmaing da las cumpetenzas dals collavuraturs ed «i nu douvra per mincha regiun experts da marketing, d’internet o da l’administraziun.» La directura es persvasa chi s’haja chattà ün bun equiliber tanter la preschentscha locala, il marketing autonom per mincha regiun e las sinergias da basa. Success i’l prüm on Theo Zegg, il president da la TESSVM da quel temp, d’eira cuntaint culla partenza da la nouv’organisaziun turistica. Uschè d’eira scrit in seis rapport annual da l’on 2011 il seguaint: «Il böt ‘la DMO funcziuna’ vaina ragiunt. Las sfidas per l’avegnir sun grondas. Noss’organisaziun es pronta da far frunt a quistas sfidas.» In november da quel on es la TESSVM gnüda undrada sco regiun da model per sia dürabiltà. Uschè ha pudü Urs Wohler, il prüm president da la TESSVM, tour incunter a Berna il «Milestone 2011», ün premi turistic da la Svizra. Üna da las bleras spüertas turisticas cha la TESSVM promouva. Martina Stadler es daspö l’on 2017 directura da la TESSVM. Desch ons DMO Engiadina Samignun Val Müstair (fmr/afi) In december da l’on 2010 sun gnüts suottascrits ils contrats per la nouva DMO Engiadina Samignun Val Müstair. L’intent d’eira da s-chaffir per las trais regiuns da vacanzas la basa per üna structura, üna strategia ed ün preventiv. Adonta cha la DMO rapreschainta unidamaing trais regiuns sun quellas autonomas. Per mantgnair l’individualità maina la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) illas trais regiuns ot differents büros d’infuormaziuns pels giasts. Martina Stadler, la directura da la TESSVM, es persvasa chi s’haja chattà ün bun equiliber tanter la preschentscha locala, il marketing autonom per mincha regiun e las sinergias da basa.

Ch’uffants as tizchan minchatant in scuola es alch tuot normal. Scha our dal tizchar dvainta però violenza corporala e verbala, surpassa quai per ün uffant e’ls genituors il supportabel. In congual cun oters pajais europeans as rechatta la Svizra sülla trista prüma plazza da la statistica davart mobbing illas scoulas. Tanter set ed ündesch pertschient dals giuvenils svizzers ill’età da 15 ons sun fingià stats pertocs. Els gnivan exclus, ris oura o dafatta cloccats. Quai demuossa ün stüdi da PISA (Program internaziunal per la valütaziun da scolars) dal 2018. Il mobbing a las scoulas piglia eir pro – in congual cul stüdi dal 2015 s’han las cifras quasi redubladas. Da gnir mobbà es per ün uffant üna situaziun insupportabla. Ma eir ils genituors patischan. La mamma d’ün uffant pertoc quinta da sias experienzas. Per proteger las persunas nu vegnan manzunats i’l artichel ingüns noms. «I nu passaiva ün di chi nu capitaiva qualchosa» «Cumanzà haja fingià dürant la scoulina», disch la mamma e cuntinua: «I’ls ultims ons esa però gnü adüna pês.» Seis uffant frequainta intant üna da las ultimas classas primaras e d’eira adüna darcheu confruntà cun attachas verbalas e corporalas. Quellas attachas gnivan dad ün o da plüs conscolars. «Tuot ils ons n’haja adüna darcheu motivà a meis uffant d’esser ferm e d’ignorar las attachas», disch la mamma ed agiundscha: «Cul temp nu güdaiva quai però plü. I nu passaiva ün di chi nu capitaiva qualchosa, ed el nu’m quintaiva neir plü tuot.» Cha pro roba plü severa, per exaimpel cur cha seis uffant saja gnü cloccà insembel, haj’la contactà ils magisters. Quels han bainschi intervgnü e la situaziun s’haja amelgdrada, ma davo cuort temp darcheu pegiorada: «Quai d’eira sco ün ciclus chi’s repetta adüna darcheu.» Ch’impustüt las attachas verbalas hajan fat il plü mal a seis uffant – «che fast tü amo quia» – «tü est massa bler in quist muond» – «gnanca tia mamma nun ha jent a tai» – frasas chi d’eiran part da seis minchadi in scoula. «Al cumanzamaint n’haja amo provà da tscherchar il discuors culs genituors dals uffants chi mobbaivan, ma quai nun ha müdà la situaziun. Intant n’haja rasegnà», quinta la mamma. Il mumaint da reagir Minchün frunta situaziuns greivas in seis möd. Inchüns provan da schoglier tuot svess, oters serran ils ögls e speran cha’l problem as resolva uschè da sai. La vita nu lascha però adüna üna schelta e sforza suvent da reagir – uschè eir in quist cas: «Ün di es meis uffant rivà a chasa davo scoula. El d’eira sblach, absaint ed ha dit ch’el saja stanguel. El es lura i in sia stanza – n’haja almain cret. Davo cuort temp n’haja tschüf ün telefon d’ün da seis conscolars. El m’ha dit ch’els hajan güst amo pudü retegner a meis uffant chi’s vulaiva tour la vita.» Ün mumaint schnuaivel per la mamma: «Eu d’eir stramida, a mai tremblaivan las chommas e profuond in mai n’haja resenti ün’enorma dolur.» Quai d’eira il mumaint ch’ella ha stuvü reagir – ella ha tscherchà agüd professiunal pro l’assistenza psicologica da la scoula: «Meis uffant ha lura cumanzà üna terapia. El faiva bainschi gronds progress, las attachas però nu schmettaivan. Per sortir da la situaziun ans ha il servezzan psicologic lura cusglià ün sogiuorn illa psichiatria d’uffants e da giuvenils a Cuoira.» Normalmaing s’haja da spettar lönch fin chi vain libra üna plazza illa staziun, ma in quist cas esa i fich svelt. Infra pacs dis ha seis uffant pudü ir a Cuoira – per la mamma bod massa svelt: «Eu vess gnü gugent amo ün pa temp per am preparar. Per meis uffant d’eira quai però il güst mumaint. Scha nus vessan stuvü spettar plü lönch, vessna cumanzà a stübgiar, scha nus nu vulessan istess il prüm amo üna jada provar svess.» Dumondas chi turmaintan Ch'illa psichiatria d’uffants haja seis uffant imprais co’s deportar in situaziuns da mobbing ed a chi’s drizzar per survgnir agüd, disch la mamma ed agiundscha: «In pacas eivnas po’l darcheu tuornar a chasa. Adonta ch’el s’allegra es quai eir collià cun sentimaints ambivalents.» Dürant il temp illa clinica ha seis uffant fingià passantà divers dis d’insaj in sia classa veglia. Tenor la mamma s’ha la situaziun fingià amegldrada. Cha plü bod saja’l suvent stat be sulet, ma ch’uossa passaintan eir oters conscolars las posas e’l di da scoula cun el: «Forsa tils ha quai chi’d es capità fat reflettar e motivà da müdar lur agen cumportamaint.» Il retuorn a chasa significha per mamma ed uffant però eir müdamaints in lur minchadi: «Nus survgnin ün’assistenza social-pedagogica chi’ns güda da tgnair aint tschertas structuras dal di cha meis uffant ha imprais illa clinica.» Imbüttamaints nu voul la mamma far ad ingün. Ch’ella as vess forsa giavüschà üna communicaziun plü transparainta, impustüt da vart da la scoula. Ad ella svess turmaintan però suvent las istessas dumondas: «Vessa stuvü reagir oter?» – «Vessa svess stuvü discuorrer culs uffants chi mobbaivan?» – «Vessa stuvü tour a meis uffant our da scoula e metter in ün’otra?» Tuot dumondas chi nu’s riva da respuonder davopro. Il plü important ch’ella haja però imprais es, cha schi capita mobbing nun esa da spettar, dimpersè da reagir. Na guardar davent Suot mobbing s’inclegia ün cumportamaint fisic o psichic agressiv chi’s drizza sistematicamaing e repetidamaing dürant üna perioda plü lunga cunter üna persuna o cunter üna gruppa da persunas. L’intent es d’excluder e d’ümiliar scolaras e scolars pertocs. Mobbing po avair bleras fuormas – imnatschas, violenza corporala o derasaziun da famas. Uffants chi sun dürant il temp da scoula confruntats cun mobbing patischan eir da creschüts amo da las consequenzas. I’l muond professiunal müdan els suvent plazzas da lavur. Bler plü agravant es però il fat, ch’els sun daplü co oters pertocs da depressiuns e da’s privar d’vita. Uffants sco eir genituors chi sun pertocs da mobbing as saintan suvent pers e sainz’agüd. Per els exista però la pussibilità da’s drizzar al Servezzan psicologic da scoula dal Grischun. Il böt da quell’instituziun es da promouver cha scolaras e scolars as saintan in ün ambiant prüvà e possan ir sainza temma a scoula. Sco post neutral infuormescha e cussaglia el a genituors, scolaras e scolars, persunas d’instrucziun, direcziuns da scoulas ed otras persunas specialisadas in cas da mobbing. Sia sporta includa: intermediar ed infuormar, valütar la situaziun, cusgliar ed accumpagnar uffants, famiglias, classas e scoulas. Il Servezzan psicologic da scoula dal Grischun survagn var 300 dumondas l’on in connex cul tema mobbing. Daplü infuormaziuns as chatta sülla seguainta pagina d’internet: www.avs.gr.ch Cunter mobbing po però eir minchün svess far alch. Il plü important es da na guardar davent, schi capita violenza verbala o corporala cunter uffants. Na spettar, dimpersè reagir (fmr/an) Mobbing in scoula piglia pro. Adüna daplü uffants vegnan attachats verbalmaing o corporalmaing dad oters uffants. Ün stüdi dal 2018 muossa cha tanter set ed ündesch pertschient dals giuvenils svizzers ill’età da 15 ons sun fingià stats pertocs. Els gnivan repetidamaing exclus, ris oura o dafatta cloccats. In congual cul 2015 s’han las cifras quasi redubladas. In Grischun survain il Servezzan psicologic da scoulas, chi’d es il post neutral da cussagliaziun, var 300 dumondas l’on in connex cul tema mobbing. Pels uffants sco eir ils genituors pertocs es mobbing üna situaziun insupportabla. La mamma dad ün uffant pertoc quinta da sias experienzas. Pertocs da mobbing in scoula as saintan suvent sulets. Schi capita violenza verbala o corporala cunter uffants nun esa da spettar, dimpersè da reagir.

Set dis l’eivna e 24 uras per di, quai es il servezzan da la gestiun da taxi dad Andri e Seraina Guler da Sent. In pacs dis surdan els lur affar ed Andri Guler va in pensiun. Vis ha’l da tuottas robas, bellas e main bellas. Davo 35 ons servezzan da transports surdà Andri Guler da Sent seis affar in nouvs mans. Cun Markus Brand ha’l chattà üna persuna chi surpiglia l’affar da taxi, viadis e transport. E quai cun tuot quai chi tocca pro e chi maina la gestiun inavant uschè sco fin qua. Il nomer tschinch a la staziun Cumanzà vaiva Andri Guler da l’on 1987 sco impressari d’auto da posta, taxi e viadis. «Il cumanzamaint nu d’eira simpel», s’algorda Andri Guler. Da quel temp d’eira el cun seis taxi il nomer tschinch a la staziun da Scuol. Hoz es el cun tuot sias differentas sportas bod be sulet in quel lö. Pel simpel servezzan da taxi fin pro’l BusTaxi pels cumüns da Scuol e Valsot sun seis veiculs in gir. «Dürant la stagiun ota vaina fin passa 200 dumondas per transports al di. Uossa illa stagiun morta esa bainquant plü quiet.» Far il servezzan da taxi pretenda ün ingaschamaint da set dis l’eivna e da 24 uras per di. Cun 12 veiculs e 16 impiegats d’inviern esa pussibel da spordscher îl servezzan da taxi. « D’instà vaina ses schofförs e singuls chi vegnan a güdar cur chi fa dabsögn», manzuna Andri Guler, chi nun es be cuntschaint sco manisunz da taxi. 43 stagiuns pel hockey Per scoulas, societats, nozzas e per l’agen program annual ha Andri Guler planisà divers viadis cul car. «Meis prüm car n’haja acquistà fingià da l’on 1978 e quai cun l’agüd dal club da hockey da Sent», declera’l, e: «Dal giovader fin pro’l trenader e l’arbiter, minchün vaiva da pajar ün tschincun pro viadi.» Dürant 43 stagiuns ha’l manà a la squadra da hockey da Sent e quella dal CdH Engiadina a lur gös in tuot la Svizra. Cun seis car ha Andri Guler fat viadis in tuot l’Europa. «In Ollanda suna stat 185 jadas ed in 43 ons n’haja fat passa 3.5 milliuns kilometers.» In buna memoria til restaran la visita al CERN a Genevra e da las differentas ouvras atomaras. «Adüna bainvissas d’eiran eir fabricas da tschiculatta o schlers da vin», constata’l. Transportà da tuotta sorts Cun seis taxis ha’l transportà da tuotta sorts glieud, povra fin fich benestanta, gegüns e stuorns. «Eu n’ha manà a mammas in spranza a l’ospidal ed ün pêr dis plü tard manà la nouva famiglia a chasa», uschè Andri Guler. Dürant trais ons ha’l fat il transfer pel WEF da Tavo. Tanter oter han tut plazza in seis taxi il minister da sgürezza da l’Ingalterra, il president da la Brasilia o lura l’impressari grec Philipp Niarchos . Pro las diversas incumbenzas cumünalas e chantunalas toccan eir il transport da delinquents pitschens al Sennhof o a Realta. Ün’incumbenza particulara es quella dal currier special per la Swissconnect: Il transport dals tests dal coronavirus. «Dürant tuot meis viadis n’haja eir vis blers accidaints sün via ingio ch’eu n’ha adüna darcheu eir pudü güdar.» Sco cha Andri Guler disch, das-cha el sudar als prüms da mai ün affar cun ün bilantsch positiv. «Quai grazcha ad üna cliantella fidela, ad ün bun team, a buns partenaris ed al sustegn da tuot mia famiglia», conclüda’l e s’allegra da giodair in avegnir bler temp liber. Seraina ed Andri Guler surdan quists dis lur affar in nouvs mans.

La radunanza cumünala da Val Müstair ha decis da vender la chasa «Lü Stailas», situada illa fracziun da Lü. A l'ur da la fracziun da Lü as rechatta la chasa «Lü Stailas». Dürant blers ons gnivan qua observadas las stailas. Daspö ün pêr ons es l’abitacul vöd ed in proprietà dal cumün. Uossa es il stabilimaint gnü vendü. «La chasa nu d’eira interessanta per l’adöver cumünal e chaschunaiva cuosts», disch Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala, ed: «Eu sun cuntainta cha quella ha pudü gnir vendüda.» Plünavant ha la radunanza cumünala Val Müstair approvà duos adattaziuns dal plan da zonas: Üna jada la correctura da la pista illa la regiun da skis Minschuns e la seguonda a reguard il plan da zonas in connex cun seguondas abitaziuns. La radunanza ha eir aderi ün ulteriur credit da 650 000 francs per la sanaziun dal let dal flüm tras la Val Vau. Quella sanaziun cuostarà totalmaing 1.6 milliuns francs.

Uffants e giuvenils catolics pon ir in baselgia e güdar al pader a celebrar il cult divin. Quai as nomna ministrar o servir. Ma es quai insomma amo in moda? Aspersorium, naviculum o turibul – che chi pissera magari pro divers lecturs per ün grond segn da dumonda, cugnuoschan las bleras mattas e’ls mats catolics. Per els sun quai lur «mezs da lavur» dürant il cult divin. Els ministreschan o dit oter, güdan al pader a celebrar ils differents rituals dürant üna messa catolica. Manar pro l’altar las ostias, il vin e l’aua per la Soncha tschaina, ramassar las collectas, tgnair cudeschs o sventular il turibul culs intschains fan part da lur lezchas. Tenor il dret canonic, per uschè dir la ledscha da la religiun catolica, d’eira plü bod prescrit ch’ün ministrant stopcha esser preschaint a la messa. Hozindi es quai plü loc. Ma sun uffants e giuvenils insomma amo pronts dad ir in baselgia a far quels servezzans e che tils motivescha? Na be la cretta «Sco cha bleras societats han fadia da chattar commembers, vain eir nus fadia da chattar ministrants», disch Iwan Damerow da la pravenda catolica a Tarasp. Ch’ün motiv saja però eir cha’l cumün haja insomma pacs uffants. Tarasp ha pel mumaint tschinch ministrants – davo la prüma comuniun da prümavaira vessan da gnir pro amo duos. La prüma comuniun es l’act festiv cur ch’ün uffant catolic retschaiva per la prüma jada ils sacramaints da la soncha comuniun – o dit in möd banal, po per la prüma jada mangiar üna ostia dürant il cult divin. Quel act es premissa per pudair ministrar. Tuot sulet celebrar la messa sto il pader a Scuol. Là nu daja insomma ingüns uffants o giuvenils chi gessan a servir. Tuot oter a Müstair. Cun 23 han els bod fingià ministrants in surabundanza. Ir a ministrar nun es ün dovair. Scha’ls uffants fan insomma il servezzan in baselgia dependa tenor Matthias Rey, pader a Müstair, eir co cha la cretta gnia practichada pro minchün a chasa. Chi detta bainschi uffants e giuvenils chi ministreschan our da persvasiun. Però na be la cretta tils motivescha: «Impustüt ils uffants plü pitschens sun fascinats da tuot ils ogets e’ls rituals in baselgia. Per els es quai eir üna pussibilità per as partecipar ad ün’actività dals creschüts.» Cumünanza sco avantag e dischavantag Noah Damerow (17) da Tarasp es svess ministrant. El nun es bainschi na ferm crettaivel e nu va neir adüna istess gugent in baselgia, il giuvenil disch però: «Per mai es ir a ministrar eir üna pussibilità per sustgnair la cultura da nos cumün.» Cha’l plü gugent haja’l processiuns, perquai chi’s possa là eir ir dadourvart. Processiuns sun cortegis chi’s fa da prümavaira o d’instà i’l rom d’ün dals ots dis festivs catolics. In quellas occasiuns sun pelplü eir da la partida daplü co be ün o duos ministrants. La cumünanza tanter ils giuvenils es suvent üna da las motivaziuns principalas. «Nus giain minchatant insembel a kino o a tschaina», disch Noah Damerow. Il «highlight» es però per tuots il viadi chi’s fa da temp in temp insembel. Quai chi’d es dad üna vart motivaziun, po però eir avair ün effet cuntrari: «Scha’l cumpogn sorta da la gruppa motivescha quai minchatant eir ad oters da glivrar», disch Iwan Damerow. Ün ulteriur motiv es eir l’età. Tenor l’experienza da Matthias Rey es quai però dependent da la regiun: «Eu d’eira fingià in lös ingio chi’s d’eira superbi da ministrar eir amo dürant il temp da giarsunadi. In oters lös invezza rafüdaivan ils uffants fingià in sesavla classa.» Modernisar la cretta «Impustüt il müdamaint dal s-chalin primar i’l s-chalin ot es per blers uffants ün mumaint per schmetter», es eir Iwan Damerow da l’avis. Ün factur sarà chi nu s’ha plü vöglia da star sü uschè bod la dumengia a bunura. Ün oter po tenor Matthias Rey però eir esser, ch’in quell’età tils füssa dischagreabel scha’ls collegas gnissan a savair chi’s va a ministrar. Perquai es il pader da Müstair eir dal maniamaint cha la baselgia catolica haja dabsögn d’ün müdamaint – ella stuvess dvantar plü attractiva pels giuvenils. Cun ün rier disch el però: «Sch’eu savess che chi pudess manar il ’turnaround’ per la cretta, schi scrivessa ün cudesch da quai.» Uschè fan intant amo dabsögn mezs plü profans per motivar als giuvenils. Matthias Rey s’inserva d’üna tactica cha butias, restorants o cafè’s douvran per cliaints fidels. A Müstair ha mincha ministrant üna carta. Per mincha jada ministrar daja ün buol. Cur cha la carta es implida pona lura tscherner ün pitschen regalin. Per respuonder la dumonda iniziala, schi detta insomma amo uffants e giuvenils chi van a ministrar – hai, da quels daja. Quants dependa però fich ferm da la regiun. Lur motivaziuns sun eir suvent plüchöntsch chosas secularas impè da quellas spiritualas. Ün servezzan antiquà? (fmr/an) Ministrar o servir as nomna il servezzan dürant üna messa catolica. Uffants e giuvenils han la pussibilità d’ir in baselgia e güdar al pader pro’ls rituals. Quai chi d’eira plü bod prescrit es hozindi plü loc. Ministrar nun es plü ün dovair. Premissa es però la prüma comuniun. Sch’uffants o giuvenils fan insomma quel servezzan dependa eir da co cha la cretta vain practichada i’l dachasa. Ma es ministrar amo in moda? I dà pravendas chi nun han ingüns ministrants, otras invezza in surabundanza. Pelplü nun es però la cretta motivaziun per far il servezzan. Pro’ls uffants po quai esser la fascinaziun vi dals rituals, pro’ls giuvenils la cumünanza. Ministrants dürant üna processiun. Ma es il servezzan in baselgia insomma amo in moda pro uffants e giuvenils?

Il cumün da Valsot ha acquistà d’incuort üna parzella a l’entrada da Ramosch chi’d es adattada per realisar ün’inscenaziun o installaziun per bivgnantar ils visitaduors. Perquai es gnü scrit oura üna concurrenza d’ideas cha Erik Süsskind e sia squadra da Cuoira han guadagnà. In seis salüd a la surdatta dal premi sülla Ruina da Tschanüff a Ramosch ha il president cumünal da Valsot, Victor Peer, infuormà davart l’idea da la suprastanza. «No vain cumprà avant ün per ons la parcella 11143 a l’entrada da Ramosch e vain l’intenziun da realisar là ün’inscenaziun per bivgnantar ils visitaduors.» Il prüm s’haja stuvü sclerir scha quai es pussibel e lura s’haja scrit oura üna concurrenza d’ideas. «No vain gnü grond plaschair cha 17 artistas ed artists s’han interessats per tour part ed il resultat as poja uossa müravgliar hoz qua illas ruinas da Tschanüff.» Martina Hänzi, coordinatura pel turissem da Valsot, ha lura declerà co chi s’ha tut per mans la lezcha. «Pro la publicaziun pels partecipants vaina fuormulà cler che cha la concurrenza dess avair sco böt. No vain spettà propostas per ün’inscenaziun innovativa ed autentica cun materials indigens.» Il preventiv per l’inscenaziun nu das-cha surpassar ün import maximal da 100'000 francs. La publicaziun da la concurrenza ha gnü lö als 25 da schner 2021 ed il termin per l’inoltraziun es stat als 31 da marz. Üna giuria ha lura valütà las 17 lavuors e decis da surdar il prüm premi ad Erik Süsskind cun sia squadra da Cuoira per seis proget «11 spias». La realisaziun dal proget Insembel culs iniziants dal proget ha il cumün intenziun da realisar quel suot la premissa cha’l suveran dal cumün da Valsot approva ils 100'000 francs chi sun previs i’l preventiv 2022. Il proget vendschader prevezza 11 spias da gran chi allgordan als temps ingio cha Ramosch valiaiva sco chombra da gran da l’Engiadina e chi simboliseschan las 11 fracziuns da Valsot. Decisiv per la giuria es stat il möd fin e filigran dal proget ma eir il connex cull’istorgia. Süsskind, chi d’eira preschaint pro la surdatta dal premi, d’eira commoss e cuntaint. «Per mai es quist ün mumaint fich emoziunal e cur ch’eu n’ha let l’invid a la concurrenza sun creschüdas mias ambiziuns per tour part.» Sco ch’el ha dit ha’l üna gronda colliaziun cun l’Engiadina Bassa. «Mia söra e meis sör vaivan dasper maisa üna fotografia da bazegner Clà cun üna fotsch chi sejaiva il gran e sün quella eir las monnas. Subit m’es gnüda l’inspiraziun da la collianza da la regiun cul gran e cul pan dal minchadi.» L’istorgia dal passà dess dar inspiraziun ed algordar al temp da noss perdavans chi influenzescha eir il preschaint. Il proget vendschader cun 11 spias da gran. Victor Peer, president cumünal da Valsot, ha salüdà la raspada. Erik Süsskind, il vendschader da la concurrenza. Erik Süsskind, il vendschader da la concurrenza. Erik Süsskind (schn) cul püschel fluors da Victor Peer. Ündesch spias da gran (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö sülla Ruina da Tschanüff a Ramosch la surdatta dal premi pel imbellimaint da l’entrada da Ramosch. Il cumün da Valsot ha cumprà avant ün pêr ons üna parcella a l’entrada dal cumün ed ha decis da realisar üna concurrenza per imbellir l’entrada da las 11 fracziuns. 17 artistas ed artists han tut part a la concurrenza ed üna giuria ha valütà las lavuors. Vendschader da la concurrenza es Erik Süsskind cun sia squadra da Cuoira ed el ha pudü tour in consegn il premi merità. Seis proget prevezza 11 spias da gran in lingia chi algordan vi da l’istorgia da Ramosch sco chombra da gran da l’Engiadina ed a las 11 fracziuns dal cumün da Valsot.

Daspö passa duos ons es Tim Enderlin ambaschadur a Myanmar. Si’incumbenza es la defaisa dals interess svizzers illa politica ed in l’economia. Il Departamaint federal d'affars exteriurs (DFAE) rapreschainta la Svizra in bundant 100 pajais ed occupa 380 diplomatas e diplomats in Svizra ed in pajais esters. Ün chi s’ha decis per quist manster es Tim Enderlin , oriund da Scuol. Daspö il favrer da l’on 2019 rapreschainta el sco ambaschadur la Svizra a Myanmar. Promoziun da la pasch Da l’on 2012 es gnüda installada l’ambaschada Svizra illa cità da Yangon i’l Myanmar. L’incumbenza da l’ambaschada es la defaisa dals interess svizzers illa politica, in l’economia o i’l svilup. Ella s’ingascha per la transfuormaziun democratica dal pajais ed es activa tanter oter cun progets i’l sectur da la sandà o da la fuormaziun professiunala, ma eir per la promoziun da la pasch. «A Myanmar regnan daspö 70 ons conflicts armats», constata Tim Enderlin. A l’ambschadur sta a disposiziun ün preventiv da 35 milliuns francs svizzers l’on. Tim Enderlin es rivà dal 2019 directamaing da Laos a Myanmar. A Laos d’eira el bundant quatter ons il directer regiunal pel program federal Mekong per la Cambodscha, per Laos ed il Vietnam. Sco ambaschadur es el respunsabel per bundant 50 impiegats, 13 d’els sun Svizzers. «In temps da crisa es la sgürezza d’els e da tuot ils Svizzers chi abitan a Myanmar ün punct important», manzuna Tim Enderlin. Daspö favrer da quist on regna il militar sur dal pajais. Plü difficil dvainta illa situaziun actuala i’l sustegn da la populaziun. «Nus stain dar attenziun cha’l militar nu profita da noss programs e noss mezs finanzials.» Turnus da quatter ons Tim Enderlin lavura daspö l’on 1997 per la Confederaziun svizra. Davo la scolaziun da diplomat d’eira el ingaschà in divers uffizis. Tanter oter d’eira Tim Enderlin cusgliader diplomatic dad Eveline Widmer-Schlumpf , dad Ueli Maurer , da Didier Burkhalter e da Simonetta Sommaruga in lur ons sco presidents da la Confederaziun. Ün punct caracteristic dal servezzan da diplomat es il turnus da quatter ons: Mincha quatter ons vain müdà il lö da lavur. E lapro nu’s müda be il lö d’ingaschamaint, dimpersè eir il cuntgnü da la lavur. «Quai pretenda blera flexibiltà impustüt da la famiglia», declera Tim Enderlin. Da prüma davent ha el s’interessà pels pajas da svilup. Uschè ha’l passantà seis prüm sogiuorn ad Addis Abeba in l’Etiopia. «Sco diplomat as stoja esser avert, esser abel da lavurar suot squitsch, in ün ambiaint pretensius e cumportar stress», manzuna’l. Da Scuol oura i’l muond Tim Enderlin ha fat la matura a l’Institut Otalpin a Ftan e lura decis da stübgiar giurisprudenza a l’Università da Turich. El ha passantà si’infanzia insembel cun duos frars ed üna sour a Scuol. Hoz es el maridà e bap da duos uffants in l’età da 14 e 16 ons. «Els frequaintan la scoula internaziunala ed han la pussibiltà da far la matura ‘International Baccalaureate’», uschè Tim Enderlin. Seis hobis sun tanter oter leger e far sport. Da la Svizra til manca il plü ferm l’ajer frais-ch, l’aua netta e’l trafic public, ma eir ün bun toc chaschöl svizer. «Quai chi’d es in Svizra alch dal tuottafat normal nun es in oters pajais uschè evidaint.» Schi’d es pussibel riva Tim Enderlin cun sia famiglia üna jada l’on in Svizra. Üna visita a Scuol es ün punct fix i’l program da vacanzas. «Patria es per mai là ingio cha mias ragischs sun, dimena in Svizra ed in Engiadina. Dachasa am sainta dapertuot là ingio chi’d es güsta meis center da la vita ed ingio cha mia famiglia as sainta bain», responda’l a la dumonda sch’el tuorna lura illa patria. Rapreschentants da la Svizra «Sco ambaschadur as rapreschainta il Cussagl federal a l’ester», declera Tim Enderlin. Per dvantar diplomat nu’s das-cha avair da plü da 30 ons e posseder la naziunalità svizra Plünavant as stoja avair conclüs ün stüdi cul master. «I nu dependa che stüdi chi s’ha fat, important es il profil.» Davo il l’uschenomnà concours, üna selecziun successiva, segua la fasa da scolaziun, in Svizra e a l’ester e l’elavuaziun finala. Tim Enderlin pro üna ceremonia da signatura. Inauguraziun d’üna chadafö da scolaziun. Tim Enderlin in acziun a chaschun d’üna inauguraziun. Ün impreschiun da downtown Yangon. Daspö il 2019 es l’ambaschadur Tim Enderlin a Myanmar. 135 gruppas etnicas Myanmar, plü bod Burma, es situà al südost da l’Asia e cunfina culla Tailanda, Laos, China, nordost da l’India, Bangladesch e’l Golf da Bengalen. Il pajais ha üna surfatscha da bundant 677 000 kilometers quadrats e 53 milliuns abitants, chi derivan da 135 differentas gruppas etnicas. La cità principala es daspö l’on 2005 Naypyidaw. Als prüms favrer da quist on ha surtut il militar la pussanza guvernativa dal pajais. Daspö duos ons a Myanmar (fmr/afi) Davo il stüdi da la giurisprudenza a Turich es Tim Enderlin entrà i’l servezzan da diplomat per la Svizra. «Sco ambaschadur as rapreschainta il Cussagl federal a l’ester», declera Tim Enderlin, oriund da Scuol. Daspö il favrer da l’on 2019 es el insembel cun sia famiglia a Myanmar. L’incumbenza da l’ambaschada es la defaisa dals interess svizzers illa politica, in l’economia o i’l svilup. Daspö favrer da quist on regna il militar sur dal pajais. Üna situaziun chi fa gnir plü difficila la lavur da l’ambaschadur. Scha pussibel riva Tim Enderlin cun sia famiglia üna jada l’on in Svizra.

I’l rom d’ün plan strategic per ciclists da muntogna dess gnir realisà ün parc da trenamaint a Gurlaina ed ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan. Il cumün da Scuol ha inoltrà l’eivna passada las dumondas da fabrica. Dal 2018 es gnü preschantà a la conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ün plan strategic per ciclists da muntogna. Quel uschè nomnà «mountainbike masterplan» prevezza investiziuns da tschinch fin ses milliuns francs dürant set ons. La regiun dess dvantar plü attractiva per ciclists. Quai nu’s voula però ragiundscher cun fabrichar nouvas sendas, dimpersè in prüma lingia cun optimar quellas existentas. Schoglier loccas, render plü transibel ed impustüt evitar conflicts cun viandants, quai sun ils böts centrals dal «mountainbike masterplan». Las lavurs dessan implü avair ün’influenza minimala sülla natüra. Cumpetenza pro’ls cumüns Adonta cha la conferenza da presidents vaiva decis da perseguitar il plan strategic, es la cumpetenza per la realisaziun pro’ls cumüns svess. Perquai vaiva concess il cumün da Scuol in december 2018 ün import d’investiziuns da 1,8 milliuns francs, sur üna dürada da set ons, a favur dal «mountainbike masterplan». «Dal 2019 vaina cumanzà culla realisaziun», disch Niculin Meyer, manader da la promoziun d’economia dal cumün da Scuol. El cuntinua: «Causa chi’s tratta in prüma lingia da sendas existentas, pudaina far bleras optimaziuns i’l rom da lavurs da mantegnimaint. Quellas lavurs nu pretendan neir üna dumonda da fabrica per edifizis dadour da la zona da fabrica.» Uschè s’haja ils ultims ons fat pitschens adattamaints dals tragets ed installà surpassagis per saivs da muvel. Ingrondir la sporta In ün ulteriur pass esa uossa previs da realisar ün parc da trenamaint, per inglais «skill parc», a Scuol ed ün nouv trail a Ftan. Ils duos progets pretendan però ün permiss da fabrica. Quels ha il cumün da Scuol uossa publichà. Per trenar abilitats sül mountainbike dess gnir realisà a Gurlaina ün «skill parc». «In vicinanza da la pista finlandaisa exista fingià uossa la pussibilità d’exercitar d’ir cul velo sur divers obstaculs. Dürant la stà as chattan là adüna il marcurdi var 50–60 uffants cun lur manaders per trenar. Quai demuossa chi’d exista ün bsögn per üna tala sporta. In connex cull’optimaziun da la rait per mountainbikes faja eir sen da spordscher ün lö per exercitar», disch il manader da la promoziun d’economia. Cha perquai hajan els decis d’ingrondir e d’agiundscher a Gurlaina amo plüssas pussibilitats da trenamaint. Niculin Meyer intuna però, cha tuot las lavurs dessan resguardar ils contuorns ed avair uschè pac’influenza sülla natüra sco pussibel. Trail sco colliaziun tanter Prui e Ftan Ün plü grond proget es planisà a Ftan. Tanter ils Lais da Pesch e l’Institut Otalpin esa previs da construir ün nouv trail, voul dir ün traget specialmaing per mountainbikes cun uondas da terrain, stortas e sigls. Cha fingià dal 2016 saja gnü inoltrà üna dumonda per realisar a Ftan ün proget sumgliaint, disch Niculin Meyer. Quel füss da las dimensiuns bainschi stat plü grond, ma nu vess cumplettà l’ulteriura sporta da sendas per ir cul velo. «Perquai s’haja uossa decis da realisar quist trail sco colliaziun tanter Prui e Ftan. Eir ils iniziants dal proget oriund sun daperüna cun quella soluziun», uschè Niculin Meyer. Quel trail dess avair üna lunghezza da var 1,2 kilometers. Tenor il plan per la dumonda da fabrica esa previs da realisar üna lingia principala ed üna varianta plü pretensiusa. Ils cuosts per quel proget s’amuntan a var 110 000 francs. Ingrondir la sporta per ciclists (fmr/an) La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Dal 2018 d’eira perquai gnü instradà ün plan strategic – il «mountainbike masterplan». Quel prevezza ün’optimaziun da las sendas existentas. Schoglier loccas, render plü transibel ed impustüt evitar conflicts cun viandants, quai sun ils böts centrals dal plan strategic. Il cumün da Scuol voul eir ingrondir il parc da trenamaint – in inglais «skill parc» - a Gurlaina e construir ün trail sco colliaziun tanter Prui e Ftan. L’eivna passada sün gnüdas publichadas las dumondas da fabrica. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Previs es l’ingrondimaint dal parc da trenamaint a Gurlaina e la construcziun d’ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Previs es l’ingrondimaint dal parc da trenamaint a Gurlaina e la construcziun d’ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Previs es l’ingrondimaint dal parc da trenamaint a Gurlaina e la construcziun d’ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Previs es l’ingrondimaint dal parc da trenamaint a Gurlaina e la construcziun d’ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan. La Regiun Engiadina Bassa Val Müstair voul dvantar plü attractiva per ciclists da muntogna. Previs es l’ingrondimaint dal parc da trenamaint a Gurlaina e la construcziun d’ün trail sur l’Institut Otalpin a Ftan.

Cun ün inserat in gazetta prouva l’artist Alesch Vital da Scuol da vender «bastuns da distanza». Il böt es da ramassar raps per sustgnair la giuventüna. Chi chi nu tschercha güst üna nouva plazza da lavur sursiglia pel solit ils inserats illas gazettas. Ultimamaing ha ün inserat però dat in ögl. Agüd da solidarità – bastunet da distanza – 1,50 cm lung – divers diameters – da postar sur ün’adressa dad e-mail indichada i’l inserat. Che sarà l’intenziun davo quist inserat? E perche as dovressa ün bastunet da distanza? Cler, dürant la pandemia esa adüna bun da savair, scha’l visavis tegna aint las masüras da sgürezza racumandadas – ma per quai daja bain mezs plü pratics co ün bastun chi nu’s riva gnanca da metter in üna tas-cha. Per ir a chaminar pudess uschè ün bastun amo esser pratic, ma là s’esa our i’l liber e na in üna fuolla da glieud. E lura perche na güst nomnar bastun per ir a chaminar? Ma basta… Davo üna retschercha cuorta as riva sün üna pagina d’internet. Cun ün zich cumbinar as riva a la fin eir pro’l inserent svess – Alesch Vital. Nitschouler impè da fier Alesch Vital es ün agrartist, sculptur ed artist d’acziun da Scuol. A reguard seis inserat disch el: «La situaziun actuala m’ha motivà da lantschar quist’acziun». In prüma lingia es l’artist cuntschaint per sias sculpturas our da fier vegl. In quist cas s’inserva’l però d’ün material natüral – dal nitschouler. El ha fat bastuns d’ün meter e mez lunghezza. Quels voul el vender sün sia pagina d’internet per 42 francs al toc. Sch’el riva da ramassar raps cun si’acziun, dess l’import ir a favur da la giuventüna. «Tuot la società es bainschi pertocca da la situaziun, ma ils giuvens han merità il plü ferm da gnir sustgnüts», manaja l’artist. A chi o a che organisaziun ch’el vuless a la fin metter a disposiziun ils raps nu sa’l però amo. El disch cun ün surrier: «Il prüm stossa vender bastuns.» Ch’el haja fingià preparà ouravant ün pêr exemplars, ma scha la dumonda gnia massa gronda til stopcha lura güdar seis figl. Bel scha minchün vess ün bastun Da chattar oura chi chi’d es l’iniziant da quel inserat nun es stat uschè simpel. Quai es però eir l’intenziun da l’artist. Tenor el dess quai minchün chattar oura svess. «Quai es ün’ingiavinera», disch Alesch Vital e cuntinua: «Sch’inchün chatta interessant quell’acziun, schi chatta’l eir oura da chi cha quella es.» La lunghezza dad ün meter e mez dals bastuns nun es be casuala. Quella ha bainschi dachefar culla distanza da sgürezza racumandada. Ma Alesch Vital nu voul avair inclet quai sco critica vi da las masüras da sgürezza in connex culla pandemia: «Eu am n’ha simplamaing impissà chi füss bel, scha minchün in Engiadina vess uschè ün bastun.» Cha quai füss ün grondius purtret, disch l’artist cun ün rier. Ma apunta, cha’l prüm stopcha’l insomma vender bastuns. Animar da reflettar Si’acziun para a la prüm’ögliada fich ironica. Ma davo quella es sainz’oter eir ün aspet plü serius. Alesch Vital: «Hozindi vegn prescrit tuot che chi’s das-scha amo far e che nüglia». Cha la pandemia e las masüras da sgürezza hajan separà nossa società in duos partits – in aderents ed in adversaris. Impustüt ün aspet da la pandemia disturba ad Alesch Vital: «La cultura s’haja cumplettamaing negligida dürant tuot il temp. I’l sport s’haja però svelt provà da tuornar a la normalità». Ma ch’el nu vöglia critichar. Cun si’acziun vöglia’l simplamaing incuraschar la glieud da minchatant eir metter in dumonda tschertas chosas. Alesch Vital cun ün da seis bastuns da distanza. Culla vendita da quels voul l’artist da Scuol ramassar raps per la giuventüna. Cun quist inserat fa Alesch Vital reclama per seis bastuns da distanza.

Al principi dal mais gün han lö in Engiadina Bassa e Val Müstair ils examens da chatscha. Causa la pandemia s’haja ingon stuvü desister d’organisar il cuors da teoria. Per far l’examen da chatscha han ils candidats d’accumplir plüssas premissas chi sun fixadas in l’uorden da chatscha chantunal. Tanter oter ston ils candidats avair accumpli, al mumaint da l’annunzcha, il 17avel on da vita ed els ston avair absolt cun success l’examen da trar cul schluppet. Fin al di da l’examen da teoria ston els plünavant avair fat 50 uras da custodi pro üna società da chatschaders. In Engiadina Bassa e Val Müstair han lö al cumanzamaint dal mais gün ils examens da teoria pels venturs chatschaders. Vastas cugnuschentschas Daspö l’on 1997 spordscha l’Associaziun da chatschaders da patenta grischuna (ACPG) a las candidatas e’ls candidats üna buna preparaziun per l’examen da chatscha chantunal. La cumischiun pel perfecziunamaint dals chatschaders dal ACPG es respunsabla per üna scolaziun qualifichada e cumpetenta da las chatschadras e’ls chatschaders venturs. Quista scolaziun consista da duos parts: Teoria d’armas e da trar cul schluppet e da la teoria a reguard la sulvaschina, sulvaschina e l’ambiaint e teoria d’ir a chatscha. Plünavant pretenda ella bunas cugnuschentschas da tuot las ledschas da chatscha. «Causa la pandemia nu vaina pudü spordscher ingon il cuors da teoria pels venturs chatschaders», disch Mario Duschèn , respunsabel per la scolaziun dals chatschaders da l’Engiadina Bassa e Val Müstair. Uschè cha mincha candidata e candidat ha stuvü imprender la teoria individualmaing. «Dürant il mais da mai organisaina ün di ingio cha minchün po eruir che chi fa amo dabsögn d’imprender», declera’l. 50 uras da custodi La scolaziun per dvantar chatschadra o chatschader es pretensiusa. Sper l’ütilisaziun da l’arma ston els avair per finir grondas e vastas cugnuschentschas da la sulvaschina, da l’ambiaint, da ledschas e cugnuschentas da la chatscha. Plünavant han ils venturs chatschaders da prestar fin pro l’examen da teoria almain 50 uras da custodi pro üna società da chatschaders. «Quista prümavaira esa stat pussibel d’absolver las uras bsögnaivlas. Dimena eir quellas chi mancaivan amo da l’on passà», uschè Mario Duschèn. Per l’examen da chatscha da prossem mais s’han annunzchats 12 candidats. «E per quel da prossem on sun entradas 28 annunzchas.» Tenor el nun han tuot las discussiuns dals ultims ons a reguard la chatscha grischuna ingün’influenza sül nomer da chatschaders venturs. Quist trend muossa eir la statistica i’l rapport annual da l’Uffizi chantunal da chatscha e pes-cha. Uschè sun gnüdas retratas 42 patentas daplü per la chatsch’ota sco l’on passà. Ingon s’haja stuvü desister al cuors da teoria pels examens da chatscha. Blera teoria e pratica per dvantar chatschader (fmr/afi) Davo ün on da preparaziun esa al cumanzamaint da gün uschè inavant: Ils 12 candidats da l’Engiadina Bassa e Val Müstair absolvan lur examen da teoria da chatscha. Daspö l’on 1997 spordscha l’Associaziun da chatschaders da patenta grischuna üna preparaziun per pratica e teoria. Adonta da tuot las discussiuns dals ons passats a reguard la chatsch’ota es l’interess per dvantar chatschader avantman. «Pels examens da chatscha d’ingon s’han annunzchats 12 candidats. E per quels da prossem on sun entradas 28 annunzchas», disch Mario Duschèn, respunsabel per la scolaziun dals chatschaders da l’Engiadina Bassa e Val Müstair.

La satisfacziun da pudair manar la populaziun our da la pandemia dal coronavirus motivescha a Gino Clavuot mincha di da nouv. Daspö l’utuon passà ha’l coordinà divers progets in connex culla crisa actuala. La pandemia dal coronavirus ha procurà in tuot la Svizra per divers nouvs ed incuntschaints progets. Eir i’l Grischun s’occupan bleras persunas culla situaziun actuala e chi sun in tschercha da soluziuns per tuornar in üna nouva normalità. Daspö l’utuon da l’on passà ha Gino Clavuot, oriund da Tarasp, lavurà per quatter differents progets. Il müdamaint da lezchas e sfidas Daspö l’on 2017 lavura Gino Clavuot pro l’Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila. In connex cul cumbat cunter il coronvirus d’eira el ingaschà pro differents progets. Cumanzà haja cun ün dals duos posts da coordinatur dals contact tracers al chantun grischun a Meiersboden. In seguit ha’l güdà pro’l proget da las vaccinaziuns, il proget dals tests da firmas ed uossa es el partecipà pro ün’ulteriura lavur da pionier. «L’interessant vi da tuot quists progets es d’üna vart la diversità da la lavur, voul dir il müdamaint da lezchas e sfidas, e da tschella vart la lavur cun persunas», manzuna’l. Dürant ils ultims mais ha’l imprais a cugnuoscher diversas persunas cun differentas abiltats e cumpetenzas. «Da chattar la megldra cumbinaziun da tuot quellas forzas es fich interessant.» Eruir las pussibiltats per arrandschamaints Tenor il Cussagl federal dessan a partir da lügl darcheu avair lö arrandschamaints plü gronds, quai cun tschertas restrincziuns. Ils chantuns han la pussibiltà da permetter ouravant trais evenimaints pilot. «Actualmaing sun eu respunsabel pella coordinaziun e pella planisaziun dals parameters pels evenemaints, davart dal chantun, suot la situaziun actuala in connex cul coronavirus», declera Gino Clavuot. El e seis team eruischan co chi füss darcheu pussibel da realisar concerts, teaters o evenimaints da sport sainza periclitar la sandà dals spectaturs. «Lapro toccan las dumondas sco che tests as douvra o che masüras da sgürezza chi’s voul perseguitar.» L’ingaschamaint per tals progets es per regla da cuorta dürada e la realisaziun vain lura surtutta d’otras persunas. Per l’acziun da vaccinar han els tanter oter gnü l’incumbenza d’ingaschar il persunal bsögnaivel. «Per quell’acziun vain nus infra cuort temp ingaschà 60 persunas da la medicina, persunas d'administraziun e specialists da la logistica», s’algorda’l. Las larmas dal plaschair «La sfida la plü gronda dals ultims mais d’eira il spagat tanter la promoziun da la sgürezza da la populaziun da nos chantun e’l esser progressiv per chattar la via inavo illa normalità, sco avant la pandemia», uschè Gino Clavuot. La satisfacziun da pudair manar la populaziun our da la crisa dal coronavirus til motivescha mincha di da nouv. L’unic ch’el ha minchatant gnü da cumbatter d’eira «culla sön pervi dal manco da durmir, ma eir quai es stat tolerabel». Adonta da tuot l’intensività dals ultims mais haja dat per el eir mumaints inschmanchabels. Tenor Gino Clavuot d’eiran las reacziuns da las abitantas e’ls abitants da las dmuras d’attempats davo las vaccinaziuns ün dals plü bels mumaints. «Tschertas persunas d'eiran plain larmas da plaschair da pudair darcheu verer a lur abiadis.» Snook e l’astronaut Gino Clavuot es eir cuntschaint sco’l rapper Snook. L’eivna passada ha’l scrit la chanzun da l’astronaut. «l’s tratta da duos persunas chi spettan al tren, üna pro’ls binaris e l’otra i’l tren», manzuna’l, ed: «I s’inamureschan e’l tren parta.» Co cha l’istorgia va a fin nu tradischa’l. El es cuntaint da pudair viagiar bainbod darcheu sco avant la pandemia pel muond intuorn. «E lura m’allegra da pudair dar darcheu concerts cun public e na be digitals.» : Daspö l’utuon passà s’ingascha Gino Clavuot in divers progets pel retuorn illa normalità. Dal rapper al coordinatur (fmr/afi) D’incuort ha’l scrit üna nouva chanzun. Uschigliö lavura il rapper Snook, cun dret nom Gino Clavuot, pro l’Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila. Si’incumbenza dürant ils ultims mais d’eira la coordinaziun da divers progets i’l cumbat cunter il coronavirus. La satisfacziun da pudair manar la populaziun our da la crisa da la pandemia til motivescha mincha di da nouv. Gino Clavuot e seis team eruischan actualmaing co chi füss darcheu pussibel da realisar concerts, teaters o evenimaints da sport sainza periclitar la sandà dals spectaturs. Adonta da tuot l’intensività dals ultims mais haja dat per el eir mumaints inschmanchabels.

La suprastanza veglia dal cumün da Val Müstair vaiva l’intenziun da vender la sala cumünala a Müstair. Üna gruppa dad iniziants ha ramassà suottascripziuns per evitar quella vendita. Uossa resta la sala in mans dal cumün. Trar a nüz sinergias es modern. Trar a nüz sinergias es dafatta bun. Ad ün cumün fusiunà metta quai però davant üna dumonda – che far cullas immobiglias chi nu’s dovra plü? La varianta evidainta: vender. Ün agreabel effet secundar es, chi’s po in quist möd eir güst amegldrar las finanzas. Quell’intenziun vaiva eir gnü il cumün da Val Müstair. Els laivan vender la sala cumünala da la fracziun Müstair. Üna gruppa d’iniziants nu d’eira però perincletta cun quell’idea. Els han ramassà suottascripziuns ed inoltrà ün’iniziativa. Capità es quai fingià dürant la stà dal 2020. Ill’ediziun dal mai da quist on da la gazetta d’infuormaziun «Mas-chalch» es la populaziun uossa gnüda infuormada. Dovrada da plüssas societats «Davo la fusiun al cumün da Val Müstair sun gnüts libers plüs edifizis cumünals», disch il chanzlist, Not Manatschal. «Nus vaivan perquai l’idea chi’s pudess vender la sala cumünala a Müstair», cuntinua’l sias explicaziuns. Ün büro fiduziari indigen füss stat interessà da cumprar. Els vessan fat landeroura localitats da büro. «Quai vess natüralmaing significhà cha la fracziun da Müstair nu vess plü gnü üna sala per tscherts arrandschamaints, sco per exaimpel üna davomezdi per attempats. Causa cha la sala dispuona eir d’üna pitschna cuschina es quai l’unica località per talas occurenzas», uschè il chanzlist inavant. Per Luzian Ruinatscha, iniziant per l’acziun da suottascripzuns, füss la vendita statta inacceptabla: «Pro la fusiun d’eira gnü impromiss cha mincha fracziun possa avair üna sala cumünala. Da quella a Müstair fan eir adöver plüssas societats. La scoula da musica, la società da duonnas, ils chatschaders fan là lur exposiziun e l’ospidal las donaziuns da sang.» Plüs motivs cunter la vendita «Chasas cumünalas cun salas da gimnastica daja eir illas fracziuns da Tschierv e Sta. Maria. Implü eir amo pitschnas salas a Fuldera e a Valchava. Tenor noss’idea vessan quellas bastü», disch Not Manatschal ed agiundscha cha’ls abitants da la fracziun Müstair vessan pudü far adöver d’üna da quellas. Cha tenor la veglia suprastanza füss quai sainz’oter stat acceptabel. Per Luzian Ruinatscha existan però eir oters motivs per avair lantschà lur iniziativa: «Cun la sala cumünala a Müstair es colliada la defaisa civila. Per quella existan cuntrats cull’armada svizra. L’edifizi as rechatta eir illa zona per fabricats publics. Per insomma pudair vender, as vess stuvü müdar quella». Cha da la vendita sajan els insomma be gnüts a savair tras üna publicaziun. Il cumün vaiva scrit oura l’edifizi per chattar forsa amo oters interessents. «La suprastanza nu vess gnanca la cumpetenza da vender quella sala sainza cha quai gnia trattà in radunanza cumünala», disch Luzian Ruinatscha. Grond sustegn per l’iniziativa Perquai s’haja instradà l’iniziativa, per insomma trattar la vendita davant radunanza cumünala. «Nus vain ramassà 66 suottascripziuns be illa fracziun Müstair. Survgni vessna però amo bler daplüssas. Dabsögn vessan gnü be 50», uschè Luzian Ruinatscha davart il resun positiv a lur acziun. A man da quel ha eir la suprastanza stuvü reponderar seis agir. Not Manatschal: «Nus eschan gnüts a la conclusiun cha quella sala ha ün’importanza per la fracziun da Müstair. I nu’s po tilla vender. Per la suprastanza d’eira la chosa lura evasa.» Las ulteriuras chasas cumünalas nu prevezza il cumün da vender. «Nus vain d’incuort vendü la chasa Lü-Stailas. Quai nu d’eira però ün’immobiglia per accumplir lezchas dal man public. La vendita nu restrendscha il cumün in sia funcziun», conclüda Not Manatschal. Iniziants s’han dostà cunter la vendita (fmr/an) La veglia suprastanza dal cumün da Val Müstair laiva vender la sala cumünala a Müstair. La plü gronda fracziun nu vess uschè plü gnü localitats per diversas occurrenzas. Societats e gruppas vessan stuvü far adöver da las salas in tschellas fracziuns dal cumün. Tenor la suprastanza veglia üna situaziun acceptabla. Üna gruppa dad iniziants nun es però statta perincletta cun quel intent. Els han ramassà suottascripziuns per evitar la vendita. Ün da lur motivs d’eira, chi saja gnü impromiss avant la fusiun cha mincha fracziun possa avair sia aigna sala. L’iniziativa ha gnü success. La suprastanza ha reponderà e decis da desister. La sala cumünala a Müstair as rechatta i’l edifizi da la Banca Chantunala Grischuna, illa part suotvart da l’inter edifizi (vart dretta). La sala cumünala a Müstair as rechatta i’l edifizi da la Banca Chantunala Grischuna, illa part suotvart da l’inter edifizi.

Co as poja sviluppar cumünaivelmaing il potenzial dals trais differents parcs da natüra da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair? Per surgnir üna resposta sun gnüdas fattas diversas analisas. Ils resultats sun uossa gnüts preschantats in gövgia a la conferenza dals presidents, culla quintesenza chi’s voul far il prossem pass. La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) ha decis in gövgia d’inchaminar la terza fasa dal proget Parc da natüra/UNESCO reservat da biosfera. «Vers la fin da quist on vulaina preschantar il rapport final», disch Philipp Gunzinger , il president dal Forum Regiun EBVM e manader dal comitè directiv, invers la FMR. Eruir las strategias Illa regiun da l’Engiadina Bassa Val Müstair existan trais parcs da natüra: La Biosfera Val Müstair, il Parc Naziunal Svizzer e la Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Daspö ons as esa in tschercha da sinergias. Per chattar bunas soluziuns s’haja sün maisa ün’analisa da realisibiltà. Il rapport final da las analisas dess uossa servir als cumüns da Scuol, Valsot e da Val Müstair sco basa per las decisiuns in connex cun l’ulteriur svilup dal proget. Dal 2024 dess lura la populaziun decider schi’s voul realisar ün parc da natüra regiunal. «Nos intent es da preschantar transparentamaing davart ils avantags e’ls dischavantags dal proget d’ingrondimaint.» Il prüm vala uossa d’eruir scha las strategias dals partenaris turistics, da l’economia e d’organisaziuns e da las societats sun cumpatiblas cun quellas dal proget Parc da natüra/UNESCO reservat da biosfera. Cun l’agüd da perits externs A basa a dal stüdi da realisablità,chi d’eira gnü fat avant ün pêr ons, sun gnüdas manadas tras i’ls ons 2020/2021 in collavuraziun cun perits externs profuondas analisas a reguard il proget Parc da natüra/UNESCO reservat da biosfera. Suot la marella s’haja tut ils aspects da planisaziun e da dret, il potenzial da creaziun da valur sco eir l’organisaziun dal proget. Sco cha Philipp Gunzinger manzuna es la Regiun EBVM respunsabla pel svilup regiunal. Lapro tocca eir il dovair d’examinar las consequenzas economicas ch’ün ingrondimaint dal perimeter dals duos parcs da natüra, quel da la Val Müstair e da l’Engiadina. Pertocs da l’ingrondimaint sun tanter oter il cumün da Scuol e’l cumün da Valsot. Il Parc Naziunal Svizzer restess inavant la zona centrala da l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair. Interess es avantman Il stüdi da realisabiltà vaiva confermà ch’ün svilup saja pussibel e cha l’interess pro’ls partenaris da la regiun saja avantman. La regiun pudess tanter oter profitar dal label UNESCO, üna marca cuntschainta sün tuot il muond, e far reclama cun quista marca. Uschè pudessan prodots regiunals o sportas turisticas portar il label da l’UNESCO, e crear cunquai üna plüvalur per la regiun. A basa da quist stüdi vaivan las suprastanzas dals cumüns da Val Müstair, da Scuol, da Valsot e la cumischiun dal Parc Naziunal Svizzer decis d’aprpofundir las analisas e d’accordar las stategias e’ls bsögns culs partenaris da l’economia e dal turissem. Sül fundamaint da las conclusiuns ramassadas uossa ill’etappa duos ha suottamiss il comité directiv a la conferenza dals presidents il rapport correspundent. Uschè chi’s po uossa ir illa terza fasa. Üna regiun, trais parcs da natüra Illa regiun da l’Engiadina Bassa Val Müstair existan trais parcs da natüra: La Biosfera Val Müstair, il Parc Naziunal Svizzer e la Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. La Biosfera Val Müstair es gnüda arcugnuschüda da l’on 2011 sco regiun d’importanza naziunala. Insembel cul Parc Naziunal Svizzer as fuormaiva da quel temp il prüm reservat da Biosfera UNESCO otalpin. Plü tard es gnü pro il territori dal cumün da Scuol. Dal 2017 es quista cumünanza da reservats da natüra gnüda arcugnuschüda sco Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. Analisà ils divers aspects (fmr/afi) La conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ha decis d’inchaminar la terza fasa dal proget Parc da natüra/UNESCO reservat da biosfera. Illa regiun da l’Engiadina Bassa Val Müstair existan trais parcs da natüra: La Biosfera Val Müstair, il Parc Naziunal Svizzer e la Biosfera UNESCO Engiadina Val Müstair. I’ls ultims ons s’haja fat ün stüdi da realisabiltà. I s’ha analisà ils aspects da planisaziun e da dret, il potenzial da creaziun da valur sco eir la fuormaziun da l’organisaziun a reguard il svilup dal proget. A la fin da quist on voul il comitè directiv preschantar il rapport final.

La mancanza d’abitaziuns da fit a Scuol es dvantada precara. Numerusas persunas sun in tschercha d’ün nouv dachasa. Quels chi nu chattan ün’abitaziun ston improvisar. Uschè eir Remo Kühne da Scuol. El viva in ün busin. Abitaziuns da tour a fit sun fich raras a Scuol. Quai d’eira ultimamaing adüna darcheu da leger illas medias indigenas. Però fingià i’ls ultims pêr ons esa gnü vieplü difficil da chattar ün’abitaziun. La pandemia ha uossa pisserà cha’ls predschs sun explodits e las abitaziuns libras plü s-charsas. Numerusas persunas indigenas tscherchan pel mumaint ün nouv dachasa, ün ch’els rivan da’s prestar. Divers dad els ston intant improvisar. Uschè eir Remo Kühne (39) da Scuol. Insembel cun si’amia Elena Stecher (34) è’l daspö lönch in tschercha d’ün’abitaziun. Intant abita il pêrin in ün busin. Quel vaivan els insè fabrich’oura per far viadis. Che chi tuna davo l’absoluta libertà ed ün sömmi da vita, nun es in üna regiun muntagnarda sco l’Engiadina adüna uschè agreabel. Provà tuot il pussibel «Üna pitschn’abitaziun cun forsa amo ün üertin. Quai per ün predsch chi fa sen», quai füss il giavüsch da Remo Kühne e si’amia Elena Stecher. Daspö l’on passà es il pêrin in tschercha d’üna pussibilità per abitar a Scuol. «Nus vaivan chattà alch la stà passada, ma be temporariamaing, perquai cha la chasa es gnüda vendüda. Il predsch da fit d’eira in uorden, ma l’abitaziun fich veglia. Infra trais eivnas vaivna intuorn trenta mürs, perfin in cuschina», quinta Remo Kühne. Si’amia deriva da Serfaus ill’Austria. Els pudessan bainschi pendular, quai füssan però per viadi 50 minuts cul auto. Ma Remo Kühne disch: «Eu n’ha quia mia famiglia e meis collegas. Scuol es meis dachasa.» Ch’els hajan bainschi eir guardà per abitaziuns a Vulpera, Ftan o Sent. Ma cha là nu saja la situaziun megldra. «Nus vain propcha provà tuot il pussibel – tscherchà i’l internet, guardà la glista d’abitaziuns a fit o dumondà pro büros d’immobiglias. Dafatta scrit o dumandà activmaing a la glieud, schi nu vessan o savessan alch. Quai chi vegn liber, es però subit darcheu davent», dischan els ed agiundschan: «Bleras abitaziuns chi sun libras han ün predsch da fit cha nus nun’s rivessan da prestar, o chi sun in ün nosch stadi.» Il busin sco abitaziun temporara Spazi per durmir, üna maisa per mangiar, üna platta per cuschinar, üna pignina da lain per s-chodar e perfin üna tualetta biologica - il busin da Remo Kühne ed Elena Stecher es drizzà aint fich bain. «Quel vaina insè fabrichà oura per far viadis. Daspö marz è’l però nos dachasa», disch Remo Kühne. Per l’aua han els ün tanc da vainch liters. Da far üna duscha choda nun es però adüna pussibel: «Schi’d es chod dadourvart, vaja schon. Nus vain eir üna duscha da solar per s-chodar l’aua. Ed uschigliö as faja simplamaing plü pac la duscha», disch Remo Kühne cun ün surrier. Sia amia agiundscha: «Il plü stantus esa però, schi s’ha dad ir la not in tualetta.» Cha per far l’altschiva o per durmir, schi’d es propi fraid, possan els ir pro la sour o la mamma da Remo Kühne chi abitan eir a Scuol. Ma quai nun es nüglia per a lunga vista: «Ellas douvran lur agen spazi e nus eschan eir in ün’età cha vulain esser independents.» Tenor Remo Kühne nu sun els però ils unics in quista situaziun d’abitar: «A Scuol o cuntuorns cugnuoscha var desch persunas chi abitan temporariaming in busins o dafatta i’l auto. Simplamaing perquai chi nu chattan ün’abitaziun pajabla.» «I füss bel d’avair ün dachasa per restar ün pêr ons» Sül territori dal cumün da Scuol esa scumandà da campar sulvadi. Remo Kühne guarda perquai da parcar seis busin sün parkegis privats. Quai nun es però adüna pussibel, uschè ch’el ha eir fingià survgni üna multa. «Ün problem es eir da chattar üna plazza plü o main planiva», disch Elena Stecher. Cha ad els giaja schon bain, ma cha quist possa be esser üna soluziun temporaria, disch il pêrin. «I füss bel d’avair ün dachasa per restar ün pêr ons ed avair lö per tuot nossa roba. Simplamaing alch cha nus nu stuvessan be lavurar per rivar da pajar», manaja Remo Kühne e cuntinua: «Fingià plü bod d’eiran ils predschs d’abitaziuns a fit magari ots. Ma sco indigen as chattaiva adüna alch. Daspö la pandemia esa però dvantà propcha extrem». Tenor el haja illa regiun eir massa bleras abitaziuns vödas chi nu vegnan dattas a fit. Ch’üna soluziun pudessan esser cooperativas chi fabrichan abitaziuns per indigens. O cha’l cumün mettess a disposiziun terrain per fabrichar uschè nomnats «Tiny Houses» – quels as pudessa construir favuraivel ed eir svelt darcheu allontanar. «Eir adüna daplü glieud indigena, chi d’eira ida davent per lavurar o stübgiar, vuless darcheu gnir inavo a Scuol. I füss puchà, scha quels nu pudessan tuornar, be perquai chi nu chattan ingün’abitaziun», es Remo Kühne da l’avis. Busin impè d’üna abitaziun (fmr/an) A Scuol mancan abitaziuns da tour a fit. Quai han rapportà ultimamaing diversas medias indigenas. Eir fingià i’ls ultims pêr ons d’eiran abitaziuns adüna fingià raras. Sco indigen as chattaiva però adüna alch. Causa la pandemia sun uossa però explodits ils predschs e la mancanza es dvantada precara. Numerus indigens sun in tschercha d’ün’abitaziun. Ma co fruntan els la situaziun? Ün dad els es Remo Kühne (39) da Scuol. Insembel cun si’amia Elena Stecher (34) tschercha’l daspö lönch ün’abitaziun pajabla. Adonta ch’els han provà tuot il pussibel nun han els amo gnü furtüna. Intant abitan els perquai in ün busin chi d’eira insè pensà per far viadis. Remo Kühne ed Elena Stecher davant lur busin. Che chi d’eira pensà per far viadis es dvantà lur dachasa temporari. Drizzà aint cun tuot quai chi’s dovra. Ma a lunga vista manca il spazi e’l comfort ch’ün’abitaziun spordschess.

L’uors es tuornà in Engiadina Bassa. Quista notizcha d’eira avant ün pêr ons amo üna sensaziun. Hozindi nu para l’interess per l’uors plü uschè grond. Üna pitschna tschercha da radschuns. «Chattà stizis d’ün uors» - avant ün pêr ons pisseraiva quista novità per lingias grassas, pauras, paurs, apiculturas ed apiculturs in temma ed üna populaziun divisa in skeptica e plaschair. Avant ün pêr dis s’haja darcheu chattà stizis da la plü gronda bes-cha rapazza da la Svizra. Il prüm vi la Val Müstair, pacs dis plü tard sül territori dal cumün da Tarasp. Ed uossa? Ingünas lingias grassas illas gazettas culs gronds custabs culurits ed ingün cusglier federal chi vegn svoulà aint cul elicopter per admirar ils stizis. Eir las medias indigenas infuorman be cun pacas frasas davart la preschentscha da l’uors. Unicamaing illas medias socialas vegn reagi cun üna pruna polschs insü e courins. La simpatia per l’uors paraiva insomma adüna fingià plü gronda co per otras bes-chas rapazzas. Hozindi pudessa’l eir amo profitar da la polemica intuorn il luf. Evitar «turissem d’uors» «I vegn tut cugnuschentscha ch’el es qua, ma nüglia daplü», disch Curdin Florineth, schef da la guardgiasulvaschina dal circul da chatscha Suot Tasna-Valsot. Quai ha tenor el però plüs motivs: «El nun ha amo chaschunà dons e nun es gnü dastrusch als territoris abitats. Las scossas da bescha nu sun intant neir na amo dadourvart. Nus tgnain però in ögl la situaziun.» Es la regiun intant forsa eir preparada meglder a la visita d’ün uors? Marc Hosig, da l’Uffizi da chatscha e pes-cha dal Grischun, disch da bain: «I’s es adüsà cha da temp in temp es in gir ün uors. Il sistem d’avertimaint funcziuna eir bain. Apaina cha l’uors as rechatta in ün perimeter da quaranta kilometers survegn mincha paura ed apicultur chi’d es annunzchà ün avis per SMS.» La populaziun nu vegn però adüna a savair, scha l’uors es d’intuorn. Marc Hosig: «L’on passà d’eira eir üna bes-cha illa regiun. Quai nu vaina però comunichà activmaing, dimpersè be publichà sün nossa pagina d’internet. Causa ch’el nu vaiva chaschunà dons e cuntinuà seis viadi, nu’s vaiva ingün inaccort dad el.» L’uffizi es inamöd plütschönch defensiv cun infuormar. In prüma lingia per evitar ün «turissem d’uors». Curdin Florineth salüda quella tactica: «Scha la glieud gess a tscherchar l’uors, füss quai problematic e nus vessan blera lavur.» Id es da’s arrandschar Eir Karl Andersag nun es intant amo nervus. El abita a Tarasp ed es apicultur. Dal 2012 vaiva l’uors M13 desdrüt divers da seis pövels d’aviöls. «Eu n’ha uossa simplamaing surgnü l’avis chi saja ün uors sül territori da Tarasp. Meis aviöls protegia uossa cun üna saiv electrica», disch Karl Andersag. Ch’el haja implü amo installà üna trapla fotografica per survgnir ün purtret, scha l’uors vess da’s avicinar a sia chasina d’aviöls. «Eu nu sun cunter l’uors. Id es oramai da s’arrandschar, sch’el es d’intuorn. Eu vezzess dafatta gugent üna jada ün», disch il paschiunà filmader da bes-chas. Chi saja però inacceptabel, scha bes-chas da nüz gnian s-charpadas. Cha’ls paurs stopchan pudair viver, l’uors però eir. Divers paurs a Tarasp sun lura eir fich skeptics invers l’uors. Quai dischan els in plüs telefonats invers la FMR. Sia preschentscha nu tils fa plaschair. Chi’s possa bainschi proteger las scossas da bescha cun chans da protecziuns. Quels chans sun però libers e pudessan periclitar a viandants. Els protegian nempe lur scossa cunter tuot quai chi tilla vain massa dastrusch. La sulvaschina para però fingià da reagir a l’uors. Chi’s haja i’ls ultims dis pudü observar cha damain bes-chas pasculaivan süls prats. Implü paraivan ellas eir plü nervusas, manzuna ün dals paurs. L’uors es plü bainvis co’l luf Daperüna sun però tuots in üna chosa: Il luf es bler plü mal co l’uors. Ün tröp da lufs illa regiun füss pels paurs lura il «worst case». Eir per Curdin Florineth ün dals motivs cha l’interess per l’uors nu para güsta grond: «Il luf ha pel mumaint simplamaing üna bler plü gronda brisanza.» Adonta cha quella bes-cha rapazza nu periclitess seis pövels d’aviöls, es eir Karl Andersag cunter il luf: «Plü gugent l’uors. Il luf nun ha tenor mai ingün avegnir in nossa regiun.» Per Marc Hosig dependa però eir adüna sco cha la bes-cha svess as deporta: «L’uors es intant discret e nun ha amo chaschunà dons. Il dischinteress deriva eir da quai. Apaina ch’el fa dons o s’avicina massa als cumüns, as müda quai però svelt.» Al pè dal Piz Turettas illa Val Müstair s’haja chattà als 2 da mai illa naiv passivas dal uors.

Pelegrinar es hozindi modern. Chi decida da pelegrinar a Roma e chi piglia la via suot ils peis per rivar a Gerusalem. Jon Andrea Grond da Müstair s’ha decis per la cuntschainta Via Son Jachen. Davo 111 etappas e 2454 kilometers es el rivà a Santiago de Compostela in Spogna. Sias aventüras ha’l d’incuort publichà i’l cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg». «Als 5 da lügl 2010 sun jau parti davent da Müstair vers las alps da Tuer illa Val d’Avigna», scriva Jon Andrea Grond i’l pream da seis cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg». Tut cun sai ha’l eir ün quadernin nair cun paginas albas chi til ha servi sco diari. In seis raquint documentescha’l cun bleras fotografias, etappa per etappa, sias aventüras persunalas. Cumplettadas vegnan talas cun ulteriuras infuormaziuns interessantas tanter oter davart la legenda dal Son Jachen, la via sco tala o lura dal miracul da Santo Domingo. A la fin dal cudesch as chatta üna survista detagliada da partenza e böt, lunghezzas e differenzas d’otezza da minch’etappa. Giodair la libertà Plü bod faiva Jon Andrea Grond insembel cun seis figl gitas da plüs dis cul velo. Quist möd da viagiar da lö a lö ha dat andit da far quai üna jada eir a pè. «Eu chamin jent e lapro giod eu la libertà chi s’ha cun viandar», disch Jon Andrea Grond. Las prümas set etappas til han manà dal 2010 da Müstair a Cuoira. Sia conclusiun davo 121 kilometers e passa 8000 meters differenza d’otezza: «Quist’aventüra m’ha tuot in tuot plaschü fich bain – l’aventüra sülla Via Son Jachen vegn in mincha cas cuntinuada.» I’ls prossems trais ons han segui ulteriuras etappas tras la Svizra fin a Genevra. Cun chaminar ha il pelegrin da Müstair fat ün’experienza chi ha svaglià sentimaints incuntschaints. «In chaminond sainza stübgiar e discuorrer para cha’l corp s’unischa ed es ün’unità cun la cuntrada e la natüra.» Chattà il profuond sen Il viadi tras la Frantscha ha dat a Jon Andrea Grond quai chi til ha mancà in Svizra: «Il profuond sen da la Via Son Jachen, quist movimaint grondius.» Tenor el ha quai da chefar cun divers aspets. Uschè sun ils allogis per gronda part pro famiglias privatas, obain sün bains paurils e pensiuns. A partir da la settavla part da seis pelegrinadi ha’l surgni cumpagnia. Insembel cun Gian Tschenett , ün colleg da Müstair, es i inavant il viadi. «I dà tants motivs sco chi dà pelegrins», respuonda Jon Andrea Grond a la dumonda perche chi’s fa ün pelegrinadi. Chi tschercha la quietezza e mütscha dal stress e chi spera da guarir d’üna malatia. «Id ha in mincha cas ün effet spiritual, quai eir grazcha a tuot ils cults divins chi vegnan organisats pels pelegrins.» In quist connex manzuna’l la predgia da Pader Fabio in üna stalla. Id es l’ultima saira avant co rivar a Santiago de Compostela. «Davo üna predgia grondiusa vaina celebrà insembel cun Pader Fabio la soncha messa pels pelegrins. Per Gian e per mai es quist stat ün dals plü impreschiunants evenimaints da tuot il viadi sülla Via Son Jachen.» Davo 111 etappas e 2 454 kilometers sun els rivats als 13 da gün al böt a Santiago de Compostela. «Ün mumaint fich emoziunal», uschè Jon Andrea Grond, ed: «Jau sun parti sco viandant e rivà al böt sco pelegrin.» Il cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg» es scrit in fuorma da diari in rumantsch e tudais-ch. Sün 214 paginas as survegna ün’invista illa vita da pelegrin cun tuot sias bellas e main bellas varts. Il cudesch cuntegna diversas infuormaziuns, cartas ed impissamaints ed es cun quai ün bun agüd per pelegrins venturs. E per tuot ils oters üna lectüra divertaivla chi maina in blers lös interessants tanter Müstair e Santiago de Compostelo. Il cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg» cuosta 28.50 francs e po gnir retrat pro Qualitas Tschenett a Müstair, illa butia dal museum da la Clostra Son Jon a Müstair o pro la Lia Rumantscha a Cuoira. Pelegrinar a Roma ed a Gerusalem Sper la via da pelegrinadi dal Son Jachen daja duos ulteriuras cuntschaintas vias in Europa. La Via Francigena maina da Canterbury, üna cità al südost da l’Ingalterra, tras la Frantscha e la Svizra a Roma. Il böt dals pelegrins sun las fossas dals apostels Petrus e Paulus. Tuot quistas vias sun colliadas cun quella via chi maina a Gerusalem. D’incuort es cumparü il cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg», scrit da Jon Andrea Grond. La via es il böt. Jon Andrea Grond es i pè da Müstair fin a Santiago de Compostela. La catedrala da Santiago de Compostela. Cur cha’l corp s’unischa ed es ün culla natüra (fmr/afi) Ün traget da la Via Son Jachen maina da Müstair tras la Svizra fin a Genevra ed inavant tras la Frantscha e la Spogna. A Santiago de Compostela as rechatta la fossa da l’apostel Jacobus. Jon Andrea Grond da Müstair ha fat la Via Son Jachen a pè. Davo 111 etappas e 2454 kilometers es el rivà als 13 gün 2019 a Santiago de Compostela. D’incuort es cumparü seis cudesch «Via Son Jachen – Jakobsweg». In seis raquint documentescha’l cun bleras fotografias, etappa per etappa, sias aventüras persunalas. Cumplettadas vegnan talas cun ulteriuras infuormaziuns interessantas tanter oter davart la legenda dal Son Jachen.

Quista fin d’eivna ha gnü lö a Lucerna il final da la Concurrenza svizra da musica per la giuventüna (CSMG). Ils partecipants da la Scoula da musica da l’Engiadin’Ota han persvas la giuria cun lur producziuns. Gian Duri Gabriel da S-chanf, Simon Gabriel da S-chanf, Janic Sendhofer da San Murezzan e Noe Sendhofer , da San Murezzan, han cun lur trumbettas ragiunt in lur categorias il prüm premi cun distincziun. La CSMG es in Svizra la plü gronda concurrenza musicala per giuvenils. L’intent dal fundatur Gerd Albrecht , anteriur schef-dirigent da l’orchester da la Tonhalle, d’eira da promouver giuvens talents musicals. Quai cun dar üna plattafuorma per sunar davant üna giuria renomnada.

Principi d’avrigl es cumparü il cudesch «Bis in die Niederungen» dal scriptur barmör Curdin Melcher da Samedan. In seis texts scriva’l dad inscunters, observaziuns ed impissamaints. Curdin Melcher es mort cun be 33 ons. Pels genituors es la publicaziun eir ün’algordanza a lur figl. Curdin Melcher (1970–2003) ha passantà si’infanzia a Liestal e plü tard a Samedan. Insembel cun sia sour è’l creschü sü in üna famiglia rumantscha. El ha frequentà la scoula media in Engadina ed in seguit visità la Scoula per linguistica applichada SAL a Turich. Plüs ons ha’l vivü a Turich e cuntuorns ed in sia cità preferida, a Lucerna. El tuornaiva però adüna darcheu gugent in Engiadina pro seis genituors. Il plü grond giavüsch da Curdin Melcher d’eira da scriver. Cun ün dun d’observaziun extraordinari ed in ün möd reflettà, quinta’l in seis texts da situaziuns dal minchadi, d’inscunters e da persunas specialas. Davo üna crisa da vita profuonda e sogiuorns in clinicas psichiatricas, ha’l decis da terminar svess sia vita. El es mort als 8 da gün 2003 a Turich. Culla publicaziun da seis texts s’accumplischa uossa seis plü grond giavüsch. Ün möd fich detaglià e descriptiv Davo ün lung temp darcheu verer ad üna persuna. Üna persuna chi s’ha inscuntrà magari be üna jada e’s cugnuoscha insè be dal scriver. I’s tratta d’üna duonna. Spettond s’improuva da cumbatter la nervusità cun alcohol. Il temp passa. I’s vain malsgür. Tilla n’haja inclet inandret – es quist il dret lö, il dret urari? Plaschair anticipà as müda cun dubis. Ella riva finalmaing – davo cuort temp as bada cha tuot s’ha müdà. La chemia d’üna jada nun exista plü. I nu s’ha plü nüglia da dir. Da precis uschè üna situaziun scriva Curdin Melcher in ün da seis texts. Sco lectur o lectura chi d’eira magari eir fingià in üna tala situaziun, as riva da s’imaginar bain co cha’l protagonist as sainta. Quist dun da descriver situaziuns dal minchadi es caracteristic pels texts da Curdin Melcher. El descriva situaziuns ed observaziuns in ün möd detaglià, però sainza gnir lungurus. Suvent as cugnuoscha a sai svess illa rolla da l’observatur o perfin dal protagonist. Accumplir seis plü grond giavüsch Ma che persuna d’eira Curdin Melcher insomma? «El d’eira üna persuna fich sensibla», disch sia mamma Giovanna Melcher. Ch’el s’haja adüna interessà pels umans e per la natüra. «El as mettaiva adüna aint per sias ideas e defendaiva seis ideals, eir scha quai nu d’eira adüna simpel. Il muond cha Curdin vess gnü gugent, nun haja però mai dat», cuntinua sia mamma. Sia paschiun d’eira il scriver. Seis plü grond giavüsch, da gnir publichà, nu s’ha però mai accumpli dürant sia vita. Cun l’agüd da Romedi Arquint, chi ha eir scrit il pream dal cudesch, han seis genituors tscherchà üna chasa editura: «Nus vain amo tuot seis texts ch’el vaiva scrit dürant sia vita. Eir schi d’eira per nus fich greiv da’ns confruntar cun quai chi d’eira capità, vulaivan nus publichar üna part da quels texts. Eir sco algordanza vi da Curdin.» Eir scha Curdin Melcher d’eira, sco cha sia mamma disch, ün dret Engiadinais, sun seis texts scrits in lingua tudais-cha. Ils debels o dischavantagiats Protagonists da las istorgias da Curdin Melcher sun pelplü persunas a l’ur da la società, chi han passantà crisas o sun dischavantagiats. Per exaimpel il vaschin – cha plücofacil minchün chi abita in üna chasa da plüssas famiglias cugnuoscha – chi’s prouva d’ir our’d via, perquai ch’el discuorra sainza fin. Pro Curdin Melcher es quai sar Randt. El ha gnü be disfurtüna cullas duonnas e quinta eir fich detaglià da quai. O lura es il murdieu davant il grond affar chi petliaja per ün pêr raps. Quel inscunter finischa cun ün protagonist chi cuorra davent da sia aigna noscha conscienza. Curdin Melcher scriva però eir da sai svess. Davo dudesch ons visita’l per exaimpel darcheu il lö da seis viadi da confirmants. El s’algorda da sias escapadas cun üna pruna alcohol e da las plufrarias ch’el ha fat insembel cun seis cumpogn. Las escapadas d’eiran da quel temp ün möd per fügir da sias temmas e malsgürezzas. Malsgürezzas invers l’oter gener o la malsgürezza davart sia rolla illa società. La rolla dal tmüch chi nu disch nüglia e chi vain perquai valütà per arrogant. Eir scha quella rolla til plaschaiva vieplü, d’eira’l malsgür davart seis effet sün oters. Cun ün grond dun d’observar, scriva Curdin Melcher in seis texts da situaziuns dal minchadi, inscunters ed impissamaints. Curdin Melcher ha passantà si’infanzia a Liestal e plü tard a Samedan. Avant sia mort ha’l vivü a Turich ed in sia cità preferida, a Lucerna.

Co as preschainta il svilup digital in regiuns muntagnardas? Daja üna differenza tanter ils centers e las regiuns periferas? Il stüdi da Reto Bürgin e Heike Mayer s’occupa da quistas ed ulteriuras dumondas. Computers, laptops, telefonins, tablets e l’internet toccan pro’l minchadi, saja quai i’l temp liber o dürant la lavur. La digitalisaziun es dvantada üna part da nossa vita. Reto Bürgin ha fat per seis stüdi da geografia economica a l’Università da Berna diversas retscherchas a reguard la digitalisaziun illas regiuns muntagnardas da la Svizra. 46 intervistas Insembel cun Heike Mayer ha Reto Bürgin tut suot la marella la situaziun illa Val Müstair e l’Engiadina Bassa, duos regiuns d’interess special per lur stüdi. «L’iniziativa locala da ‘miaEngiadina’ procura pel svilup digital, quai culla realisaziun da la rait da fibra da vaider e culs Mountain Hubs. L’Engiadina Bassa dess dvantar il prüm terz lö da lavur per nomads digitals», scrivan els in lur stüdi. Per lur retscherchas hana dürant la stà e l’utuon da l’on 2018 realisà 46 intervistas cun acturs ed experts da la regiun. Plünavant haja dat divers discuors improvisats. Ils acturs derivan tanter oter da l’economia, d’administraziuns cumünalas, corporaziuns evangelicas, dal turissem o d’instituziuns culturalas. Nouvas pussibiltats economicas «Pustüt persunas da la cità predschan la sporta dal coworking illas muntognas», constatan ils duos perits. Lapro survain il esser giò’d via o la bellezza da la natüra üna nouva valur. E quai procura per innovaziuns in l’economia sco per exaimpel ils uschenomnats co-working spaces. La digitalisaziun dà eir a gestiuns etablidas nouvas pussibiltats in fuorma d’ün schligerimaint da la lavur administrativa. O lura daja quels affarists chi spordschan lur prodots na be in butia, dimpersè eir online sur l’internet. Ün’ulteriura schanza vezzan ils duos auturs dal stüdi i’l homeoffice. «Grazcha a l’internet dvainta la distanza tanter il center e la periferia plü cuorta e las infuormaziuns bsögnaivlas sun accessiblas davent da mincha lö.» Dal svilup digital profitan eir il secturs da sandà e da fuormaziun. Divers partenaris da las intervistas han rendü attent al privel cha la digitalisaziun maina cun sai per üna regiun perifera sco l’Engiadina Bassa e la Val Müstair: «Culla pussibiltà da far cumpritas online dvainta la concurrenza plü gronda.» Resguardar ils bsögns «Na tuots profitan istess da la digitalisaziun, ün fat chi nu’s das-cha invlidar», es üna conclusiun da Reto Bürgin e Heike Mayer. Per cha la digitalisaziun possa avair success as stoja resguardar tuot ils bsögns e giavüschs da l’economia. Plünavant han els constatà cha eir lur stüdi nu respuonda tuot las dumondas in connex culla digitalisaziun. Incuntschaint es sch’ün internet svelt es abel da frenar l’emigraziun our da las regiuns muntagnardas. Reto Bürgin a chaschun d’ün arrandschamaint da miaEngiadina.

Duos giuvnas mammas s’ingaschan per realisar üna canorta a Zernez. Sustegn survegnan ellas dal cumün. Cun ün questiunari dess in ün prüm pass gnir evaluà, schi'd exista insomma ün bsögn per quella sporta. Bleras mammas vulessan o ston davo üna gravidanza darcheu tuornar i’l muond professiunal. Saja quai per motivs finanzials, perquai chi vöglian restar in lur manster o per perseguitar inavant üna carriera professiunala. Chi chi nun ha per exaimpel ils partenaris o ils agens genituors chi pudessan guardar dals uffants, sta davant üna sfida. La soluziun sun canortas. In Engiadina existan canortas daspö plüs ons fingià in divers cumüns – per exaimpel a Scuol ed a Zuoz. A Zernez, chi’s rechatta plü o main illa mità da quels duos lös, però amo na. Quai as dess uossa müdar. Duos iniziantas han lantschà ün proget. Cun ün questiunari – lantschà al principi da mai – vulessan ellas evaluar il bsögn per üna canorta. Chattà sustegn pro’l cumün Silvana Toutsch (30) es üna da quellas iniziantas. Ella abita a Zernez ed es svessa mamma da duos uffants. Ella es specialista da chüra d’uffants e lavura daspö ündesch ons in quel manster. «Eu n’ha adüna fingià gnü il giavüsch da realisar svess üna canorta a Zernez. Fin uossa nu d’eira però amo pronta per far quel pass», disch la giuvna mamma. Seraina Bezzola (36) es la seguonda da las iniziantas. Eir ella es da Zernez e mamma dad ün uffant. Tenor Silvana Toutsch d’eira impustüt ella la persuna chi tilla ha motivada da tour uossa per mans ils proget e da provar da realisar üna canorta: «Nus nu savaivan però ingio cumanzar. Il prüm vaina guardà cun differentas instituziuns, scha quellas füssan prontas da’ns sustgnair. Nus vain però svelt badà chi füss plü simpel, scha nus tscherchessan il sustegn dal cumün.» Dit e fat. Ellas s’han missas in contact cun Riet Denoth chi’d es commember da la suprastanza. Insembel cul president cumünal, Emil Müller, han els lura scleri co proceder inavant. Temp per as etablir «Il cumün da Zernez füss fich interessà da pudair realisar il proget d’üna canorta», disch Riet Denoth. Illa sezzüda cul president cumünal han els lura decis da scumpartir ün questiunari. Il böt da quel es d’evaluar, schi’d es a Zernez insomma avantman il bsögn per quella sporta. Al principi da mai ha mincha chasada da Lavin fin a Brail surgni ün da quels questiunaris. Silvana Toutsch: «Eu craj in mincha cas chi saja avantman l’interess ed il bsögn. Ils genituors dal cumün da Zernez nu cugnuoschan forsa amo tuots il concept d’üna canorta e co cha quai funcziuna precis. Perquai giaraja ün mumaint fin cha quai as varà etabli.» Da quel avis es eir Riet Denoth ed agiundscha: «Il cumün ha in quist reguard forsa mancantà ün pa il trend. Ma eu sun persvas ch’üna canorta rendess amo plü attractiv il cumün da Zernez. Implü pudess quai eir s-chaffir plazzas da lavur.» In avegnir dabsögn Intant spettan els però amo cha’ls questiunaris gnian retuornats. «Pel solit daina a la glieud ün mais temp per respuonder, saja quai per posta o digital. Nos böt füss da decider fin la mità, il plü tard la fin d’avuost, scha la canorta po forsa gnir realisada. Uschè cha nus pudessan resguardar il proget i’l preventiv per l’on chi vain», disch Riet Denoth. Ch’important nu saja però la quantità dals questiunaris, dimpersè plüchöntsch la dumonda, scha la sporta saja eir dumandada in avegnir. Silvana Toutsch es persvasa chi darà plü bod o plü tard üna canorta a Zernez: «Nus nu saran da prüma davent occupats plainamaing. A man dals questiunaris chi sun intant gnüts retuornats vezzaina però cha diversa glieud vess in avegnir dabsögn da la sporta. Il plü important es però ch’eir ils uffants svess pudessan profitar. In üna canorta sun uffants da plüssas etats. Quai promouva l’aspet social e tils güda in lur svilup.» Dovressa eir a Zernez üna canorta? (fmr/an) Canortas existan fingià daspö plüs ons a Scuol ed a Zuoz. Duos mammas indigenas s’ingaschan uosssa per realisar üna tala sporta eir a Zernez. Per Silvana Toutsch d’eira quai adüna fingià ün giavüsch. Agüd survegn la specialista da chüra d’uffants da Seraina Bezzola. Eir ella es persvasa da l’idea. Insembel han las duos mammas giuvnas uossa tut per mans il proget. Sustegn survegnan ellas eir dal cumün da Zernez. Sco prüm pass dess però gnir scleri, schi'd exista insomma ün bsögn per quella sporta. Avant pacas eivnas ha perquai mincha chasada da Lavin fin a Brail surgni ün questiunari. Silvana Toutsch (sch.) e Seraina Bezzola vulessan realisar üna canorta a Zernez.

Dad üna vart la pandemia e da tschella l’orcan chi ha desdrüt in lügl totalmaing il parc da suas a Sur En: L’on passà es stat ün on pretensius per Wolfgang Bosshardt chi maina il camping da Sur En. Schi’s vain actualmaing nan da la punt da Sur En e’s riva i’l camping da Wolfgang Bosshardt as vezza fingià blera vita sün quel. Adonta da las noschas previsiuns da l’ora es il campadi bain occupà. Impustüt in bleras da las rulottas fixas as vezza chi’d es inchün a chasa. «Schi, schi, quist on ha cumanzà bain», disch il manader dal camping Sur En da Sent, «causa chi vain scrit dapertuot chi saja ingon ün boom per far vacanzas in tenda o rulotta reservan blers giasts fingià uossa pellas vacanzas d’instà.» Sco cha’l commember da la suprastanza da l’uniun Swisscamps agiundscha es quai il cas eir pro’ls oters campings in Engiadina Bassa e Val Müstair (vair box). «Fingià l’on passà meglder co chi’s vess cret» Da l’on 2020 chi’d es proruotta la pandemia dal coronavirus han ils campings stuvü serrar duos mais cumplettamaing. «Gnanca ils giasts stabels nu pudaivan gnir in lur rulottas fixas», disch Wolfgang Bosshardt, «il plü difficil d’eira l’on passà chi nu’s savaiva lönch na co cha la situaziun cul corona as sviluppa.» Al principi da gün han ils campings lura darcheu pudü drivir. «E no vain eir pudü cumpensar quista perdita cullas bleras frequenzas dürant la stà, in prüma lingia sun gnüts giasts svizzers.» L’on passà es stat ün on pretensius pel camping Sur En eir per ün oter motiv. Vents han sgragischà blera bos-cha Üna da las sportas dal camping Sur En d’eira il parc da suas. In Engiadina daja da quels parcs be amo ün a S-chanf ed ün a Puntraschigna. «Quel qua a Sur En viagiaiva bain, l’on passà vessna fat ün record da frequenzas», manzuna Wolfgang Bosshardt. Miss ad ir quist parc da suas e til manà vaiva el insembel cun Mario Riatsch e Grant Thomas Fletcher. «A la fin da lügl ha ün orcan lura devastà nos parc cumplettamaing, el ha cupichà tanter 50 fin 60 bös-chs, no vain stuvü serrar tuot.» Intant es la bos-cha terrada gnüda manada davent, invezza dal parc da suas esa uossa ün clerai i’l god güst sper il camping da Sur En. «Mario ed eu vain decis da na far plü nöglia in chosa parc da suas, Grant invezza voul far sü ün nouv parc, var 300 meters plü inoura vers ost», infuorma il manader dal camping Sur En, «el spetta però amo il permiss.» Per quista stagiun nu daraja a Sur En ingüna sporta «parc da suas» plü: «Scha tuot va bain es quai il cas lura pella stagiun da camping 2022.» Wolfgang Bosshardt spera cha l’on actual saja main pretensius co l’on passà: «Las premissas sun bunas, no eschan illa situaziun privilegiada cha tuot es dadoura, uschè cha la glieud ha damain temma da far vacanzas pro no co in ün hotel.» «Eir blers giasts nouvs» Cuntaints cul principi da l’on sun eir collegas da Wolfgang Bosshardt: «Quist on ha cumanzà plü co bain pro no», disch Margit Weidenweber chi maina il camping a Scuol, «no vain fich bleras reservaziuns, ils giasts da camping vöglian far vacanzas in quist möd, la pandemia nu tils fa plü uschè gronda temma.» Wim Spaas chi maina la gestiun dal camping Cul a Zernez constata chi hajan ingon daplüssas reservaziuns co normalmaing, «impustüt in lügl». La radschun es sco ch’el suppuona il coronavirus: «Our il liber varà la glieud main temma da s’infettar co in hotels.» In congual cun l’on passà registrescha Isolde Christiandl, la manadra da gestiun dal camping Muglin a Müstair, daplüssas reservaziuns: «Da la mità da lügl fin mità d’avuost vaina be plü singulas plazzas chi sun amo libras.» Cha blers dals giasts chi hajan reservà sajan da quels chi gnian la prüma jada pro els a Müstair, agiundsch’la. Là, ingio chi d’eira il parc da suas da Sur En es uossa ün grond clerai. I’l camping a Sur En da Sent esa fingià blera vita. Nouv parc forsa quist on chi vain (fmr/fa) L’on passà es stat ün on pretensius pel camping da Sur En. Na be la pandemia dal coronavirus ha chaschunà rumpatesta al proprietari e manader Wolfgang Bosshardt: «Vers la fin da lügl ha devastà ün orcan eir amo tuot nos parc da suas.» Quel parc manaiva’l insembel cun Mario Riatsch e Grant Thomas Fletcher. Là ingio chi d’eira il parc es uossa be plü ün clerai. «Mario ed eu vain decis da na far plü nöglia in chosa parc da suas, Grant invezza voul far sü ün nouv», infuorma’l, «intant spetta’l amo il permiss, uschè cha’l parc nouv sarà pront il plü bod dal 2022.»

La cuntrada da palü Val Fenga in Engiadina Bassa po gnir revitalisada. La regenza conceda al cumün da Valsot üna contribuziun da maximalmaing 200 000 francs per realisar il concept da demontascha. La Confederaziun ed il chantun surpiglian minchün la mità dals cuosts. Illa cuntrada da palü Val Fenga ve-gnan demontads ils edifizis ed ils stabilimaints da l’Armada svizra. Quels servivan ils ultims decennis per proveder la chamonna Heidelberg dal Deutscher Alpenverein cun electricità. Tenor la descripziun e l’inventari es la Val Fenga üna da las cuntradas da palü las plü bellas in Svizra. La val otalpina es fich isolada e pervi da quai restada in ün stadi natüral. La cuntrada da palü Val Fenga po gnir revitalisada.

D’incuort es cumparü il cudesch «Kunst und Pflicht» edi da Guolf Regi. La publicaziun es ün omagi a la vita e la lavur da l’artist Edgar Vital da Ftan. Schi’s pensa vi da cuntschaints artists grischuns vegnan adimmaint Giovanni Segantini, Constant Könz ed Alberto Giacometti. Main cuntschaint es Edgar Vital (1883-1970) da Ftan. El vala però sco ün dals plü importants artists da la pittüra figürativa dal 20avel tschientiner in Grischun. Ma Edgar Vital nu d’eira be artist paschiunà. El d’eira tanter oter partecipà pro la fundaziun da l’Institut Otalpin e commember da plüssas suprastanzas. Eir a livel politic s’ingaschaiva l’artist. Edgar Vital d’eira capo da Ftan, mastral dal circul Suot Tasna, grondcusglier e president districtual. In lavur minuziusa ha Guolf Regi, autur dal cudesch e president da la fundaziun «Art Edgar Vital», documentà la vita da l’artist da Ftan. Ingüna tipica vita d’artist Edgar Vital es nat als 9 da mai 1883. Seis bap Andrea Vital (1855-1943) d’eira giurist e politiker. Tanter oter dal 1894 fin al 1902 es el stat cusglier guvernativ dal Grischun e dal 1899 fin al 1919 cusglier naziunal. Sia mamma Chatrina à Porta (1862-1938) derivaiva d’üna famiglia da randulins. Ella d’eira la figlia d’ün cuntschaint cafetier da Copenhagen. Edgar Vital es uschè creschü sü in üna famiglia benestanta. Da viver üna vita d’artist in quel ambiaint d’impressaris, cultura e noblessa nu d’eira per el adüna simpel. Seis genituors demuossaivan però grond’incletta per seis giavüschs e til sustgnaivan. Impustüt cun seis bap vaiva Edgar Vital üna buna relaziun. El nu perseguitaiva però la tipica vita d’artist. Fingià sco giuvenil mettaiva’l grond pais a si’apparentscha, impustüt a sia frisura e seis vestits. L’artist nu’s vezzaiva mai per via sainza cravatta o splerin. Da Cuoira fin a Paris La gronda part da sia vita ha Edgar Vital passantà a Ftan. Causa cha seis bap d’eira gnü elet illa regenza grischuna ha la famiglia però stuvü far müdada a Cuoira. Fingià da mat demuossaiva Edgar Vital ün grond dun pel disegnar. A la scoula chantunala a Cuoira ha’l perquai visità la partiziun tecnica. El nun ha però fini quella scoula. Per as dedichar a l’art es Edgar Vital, avant co far la matura, i a Minca. Illa chapitala bavieraisa ha’l visità differentas scoulas d’art e terminà seis stüdi a la «königlich bayrischen Akademie der bildenden Künste». Quel temp a Minca ha’l interruot plüssas jadas cun sogiuorns a Firenza ed a Roma. Davo seis stüdi è’l rivà a Paris ed in seguit a Genevra. Sün seis viadi artistic ha Edgar Vital adüna darcheu inscuntrà ad artists chi han hozindi ün grond renom – Matisse, Hodler e perfin Picasso. Adonta da quels inscunters ha’l adüna perseguità si’agna via sainza as laschar influenzar dals movimaints artistics da quel temp. Retuorn a Ftan Motivs famigliars han pisserà cha Edgar Vital es darcheu tuornà a Ftan. Fingià dal 1912 as vaiva’l drizz’aint ün atelier. Daspö il 1913 abitaiva l’artist lura darcheu permanent in sia veglia patria. Da chattar e da mantgnair la colliaziun cul muond da l’art svizzer nu d’eira per el però plü uschè simpel. Il trafic nu’s vaiva amo sviluppà ed üna chasa d’art nun existiva amo a Cuoira, maindir organisaziuns chi vessan pussibilità al giuven artist la via al public. Adonta da quellas difficultats ha’l sviluppà seis agen stil e s-chaffi impustüt impreschiunants purtrets da cuntradas. Main cuntschaint sun seis purtrets cun rispli e tusch o seis purtrets da persunas. Edgar Vital d’eira dürant divers ons eir illustratur dal Chalender Ladin. Edgar Vital nun ha pudü viver da si’art ed es mort plüchöntsch in povertà. Cuntaint sara’l però stat istess. In üna charta na datada vaiva’l scrit: «Vegn di per di ün’ura a spass, mang quai chi’m gusta e giod mia cigaretta.» Pitturà cunter il trend (fmr/an) L’artist Edgar Vital (1883-1970) da Ftan nun es cuntschaint a blers. El vala però sco ün dals plü importants artists da la pittüra figürativa dal 20avel tschientiner in Grischun. Cuntschaint è’l impustüt per seis purtrets da cuntradas. La tipica vita d’artist nu laiva Edgar Vital però mai viver. El ha fat scolaziuns d’art a Minca, Firenza e Roma. Seis viadi til ha perfin manà a Paris. El nun es però mai segui a trends da l’art da seis temp ed es adüna restà fidel a sai svess ed a seis stil. D’incuort es cumprü il cudesch «Kunst und Pflicht» da Guolf Regi. Quel cudesch onurescha la vita e la lavur dad Edgar Vital. Il cudesch «Kunst und Pflicht» preschainta vit’ed ouvra da l’artist Edgar Vital da Ftan.

Illas Alps daja adüna daplü frus-chagliom chi crescha sül pas-ch. Quai ha consequenzas nuschaivlas pella diversità da las spezchas. «Dürant ils ultims 25 ons s’ha diminuida la surfatscha dal pas-ch alpin per 5 pertschient, quai correspuonda a la surfatscha dal chantun Schaffusa», infuorma il scienzià Manuel Schneider. Pro’l center svizzer pella perscrutaziun da l’agricultura Agroscope (vair box) maina el il team Producziun da pavel in regiuns muntagnardas. «I’s tratta qua da l’economia alpestra ed eir da la prada alpina», declera’l, «no perscrutain ils effets tant da l’extensivaziun cul terrain chi nu vain plü cultivà sco eir dumondas da l’intensivaziun da l’agricultura.» I’ls ultims ons s’han seis team ed el occupats da las consequenzas da pas-ch chi crescha aint. Per quistas perscrutaziuns suna stats activs eir in Engiadina e Val Müstair. Ogna verda ed impustüt zuondra Perche crescha il pas-ch alpin insomma aint? «Surfatschas da pas-ch stipas e crappusas vegnan nüzziadas be plü d’inrar cun laschar pascular lasura bes-chas», disch Manuel Schneider, «las vachas chi dan bler lat han fadia da rivar sün quists pas-chs. Ed ingio chi nu pasculescha plü ingün muvel crescha frus-cagliom.» Chi’s tratta surtuot da l’ogn verd. «In Engiadina Bassa ed eir in Val Müstair chi sun regiuns fich süttas crescha daplü zuondra e damain da quista sort d’ogna», agiundscha’l. Evitar cha’l pas-ch crescha aint as lessa per plüs motivs: «Ils blers umans preferischan cuntradas avertas e na frus-chagliom, quai es important eir pel turissem.» Cha’l pasch chi giaja a perder sajan surfatschas, süllas qualas i’s possa prodüer mangiativas, cuntinuescha’l, «ma il grond dischavantag es quai impustüt pella biodiversità.» «Pacas spezchas suot la frus-chaglia» Pas-chs alpins toccan, sco cha Manuel Schneider declera, pro’ls spazis vitals cun la plü gronda biodiversità in Svizra: «Schi creschan però aint as diminuischa suot la frus-chaglia spessa la biodiversità dramaticamaing. Impustüt pro l’ogna verda.» Cha quella sapcha fixar il nitrogen our da l’ajer, explichescha’l, «e quai ha il medem effet sco scha l’uman alda üna surfatscha: I creschan ün pêr pacas spezchas da plantas chi pon trar a nüz bain il nitrogen. Ellas s-chatschan tuot las otras.» Illa frus-chaglia d’ogn verd spessa nu crescha neir ingüna bos-cha. Schi che as poja far? Cun agüd da las bes-chas Chi’s possa natüralmaing allontanar la frus-chaglia cun maschinas, respuonda il scienzà. El renda attent cha quai funcziuna però be in lös bain accessibels per quellas e na illas costas stipas: «E quai sun precis quellas surfatschas da pas-ch chi sun pericilitadas da crescher aint.» Il scienzià manzuna sco alternativa da laschar pascular là chavras o eir razzas robustas da bescha. «Eir armaints bovins sun adattats. Ma tuot nu güda nöglia, scha la frus-chaglia crescha subit darcheu.» Per impedir il cresch da quella douvra, sco cha Manuel Schneider declera, daplü muvel süllas alps: «Ma quai nun es economicamaing uschè simpel, ils paurs pon alpagiar muvel be scha quai renda eir», accentuescha’l, e manzuna la soluziun: «Scha daplüs consuments cumpran prodots giò da las alps pon ils pas-chs alpins gnir cultivats inandret e mantgnair lur biodiversità richa e lur bellezza.» Qua ün exaimpel da pas-ch alpin creschü aint. Bescha, ma eir chavras e muvel bovin maglian davent la scorza da l’ogn verd e rivan uschea dad impedir seis cresch. Cun basas in tuot la Svizra Agroscope, il center svizzer pella perscrutaziun da l’agricultura, es suottamiss directamaing a l’Uffizi federal per agricultura (UFA). L’Agroscope ha trais chomps d’incumbenzas: Il prüm sun incumbenzas da ledschas, p.ex. l’examinaziun da semenza o l’analisa dals effets da pesticids per l’ambiaint. Il seguond chomp d’incumbenzas es la cussagliaziun da la politica, che dess l’UFA resguardar pro la politica agrara? E’l terz es la perscrutaziun da basa, co po l’agricultura fuormar lur sistems da producziun in möd plü perdüraivel pussibel? I lavuran süllas basas da quella in tuot la Svizra var 1000 persunas per l’Agroscope. Engiadina Frus-chaglia invezza da pas-ch (fmr/fa) I’ls ultims 25 ons s’ha diminuida in Svizra la surfatscha dal pas-ch alpin per 5 perschient. Quai correspuonda a la surfatscha dal chantun Schaffusa. L’Agroscope, il center svizzer pella perscrutaziun da l’agricultura, ha suot ögl quist svilup. Manuel Schneider maina pro quist’instituziun il team Producziun da pavel in regiun muntagnardas. I’s tratta pro quista frus-chaglia impustüt dad ogna verda. In Engiadina e Val Müstair esa suvent eir zuondra. Sco cha’l scienzià disch nun ha quist svilup, frus-chagliom invezza da pas-ch, consequenzas be pel purtret da la cuntrada: «Da quai patischa eir la biodiversità sül pas-ch alpin.» Perquai füssa important cha'l pas-ch gnia alpagià eir in avegnir.

FMR: Cristiana Fliri, dürant 26 ons ha Ella manà a Scuol il Chantunet da cudeschs ed avant duos mais ha’La serrà la butia. Co esa uossa sainza la lavur in libraria? Christiana Fliri: Pel mumaint am sainta fich bain, i nun es plü ingün squitsch, id es plü simpel e plü leiv. Quai ch’eu giod enorm es quista libertà da star sü a bunura e na stuvair plü nöglia, be plü pudair. Schi vain amo üna jada ün pa üna foura, chi’m manca alch, füss quai crai eu in prüma lingia il contact cun tuot la glieud ch’eu n’ha imprais a cugnuoscher in quists blers ons. Sper ils indigens sun gnüts eir blers giasts chi han a Scuol e contuorns ün’abitaziun da vacanzas a verer sch’eu sun amo culla libraria. Co d’eira gnü adaquella ch’Ella ha decis da drivir a Scuol üna libraria? Quell’idea vaiva gnü fingià bod. Cur ch’eu vaiva fat la matura d’economia nu laiva far ingün stüdi, eu vaiva però vöglia da far alch pitschen chi cumpiglia tuot: Ün affar ingio ch’eu vess tuot l’andamaint da l’economia, d’eira meis giavüsch. Cur ch’eu n’ha decis da far la scolaziun da librarista d’eira eir cler ch’eu driva scha mâ pussibel üna pitschna butia da cudeschs. Lura eschna rivats a Scuol e qua nu d’eira ingüna libraria. Cur cha’ls uffants d’eiran ün pa plü gronds n’haja pudü tour a fit il local, ingio chi d’eira aint avant la butia da sport Flütsch. Pac plü tard n’haja survgni ün telefon dad Anni Hüberli chi vaiva dudi a meis intent. Ella ha dumandà sch’ella pudess as partecipar a la libraria. Eu d’eira cuntaintischma, perche ch’eu vaiva badà cun planisar e far il concept cha quai vain dür, be suletta e cun trais uffants. 18 ons vaina lura manà la libraria insembel, fin ch’ella ha decis, fingià ün on sur la pensiun oura, da schmetter. Eu n’ha lura decis da far eir eu inavant fin l’età da pensiun e n’ha ingaschà ün’impiegada, a Maja Grond. Uossa d’eira però tuot la respunsabiltà per l’affar be plü pro mai. Ha’La badà eir consequenzas da l’internet? Avant var ot ons es l’affar pellas librarias i massivamaing inavo. Dad üna vart d’eira quai causa la concurrenza da l’internet. Ma badà il plü ferm s’haja quai cur cha minchün ha gnü l’internet sül telefonin. Tuot ils cudeschs d’utschels, da fluors, chartas geograficas chi’s vendaiva fich bler nu gnivan plü cumprats causa cha minchün ha las apps correspundentas sül telefonin. Plü bod vendaivna 30 fin 40 da quels cudeschs da fluors, i’ls ultims ons be plü ün, duos l’on. Quai es il motiv cha no vain gnü var 30 pertschient damain entradas. L’e-book invezza nun es stat uschè ün grond problem pellas librarias, quai es be üna pitschna part chi cumpran da quels. E lura es gnü pro in marz 2020 eir amo il coronavirus? Schi, l’on passà sun gnüdas serradas tuot las butias dürant duos mais e mez, l’intschertezza d’eira gronda, che capita uossa? Dürant quel temp n’haja fat gnir pels cliaints ils cudeschs directamaing pro els. Ma fin la fin da l’on passà vaina gnü in butia uschè blera glieud cha no vain pudü cumpensar quella perdita. Quai chi’d es stat per mai ün pa disgrazchà sun stattas ingon quistas ses eivnas ch’eu n’ha darcheu stuvü serrar la butia. Previs vaiva da serrar quella per dal bun a la fin da favrer, als 18 da schner esa lura stat da serrar fin la fin da favrer causa il coronavirus. La perdita nun es statta gnanca quai chi m’ha seccà, dimpersè ch’eu nun ha pudü dir adieu a la cliantella. Quai d’eira ün pa puchà. Co vaja inavant uossa cun quista libraria? Eu vaiva il giavüsch chi resta inavant a Scuol üna libraria. Qua e là n’haja gnü dumondas, ma mai propcha concretas. Lura esa gnü settember, eu vaiva fingià dat sü da chattar ün successur, chi’d es gnüda da port’aint Simone Nuber, oriunda da Turich. Ella posseda daspö ün on ün’abitaziun a Scuol e vaiva dudi ch’eu schmetta. Sco prüm manster ha ella imprais librarista da chasas edituras. Ella ha lura stübgià geografia, ma ha dit ch’ella haja badà cha’ls amis chi sun restats sajan quels dals cudeschs. Perquai d’eira seis sömmi da manar davo la pensiun üna libraria. Eu n’ha badà pro ella üna paschiun enorma. Uschè maina Simone Nuber a partir da lügl la libraria da Scuol chi survain il nom Poesia Clozza. Eu sun fich cuntainta chi va inavant a Scuol culla libraria sper la Clozza. Cristiana Fliri ha manà a Scuol dürant 26 ons la libraria Chantunet da cudeschs. Il Chantunet da cudeschs a Scuol fotografà l'on passà.

Daspö desch ons exista in l’anteriura chasa da scoula a S-chadatsch l’archiv cultural regiunal. Per pudair cumprar dal cumün la chasa e tilla renovar ha la Società Aceb il sustegn d’üna fundaziun. Per salvar documaints vegls sün palperi, sco contrats, quints, chartas, artichels in gazetta o eir plans, placats, fotografias ed oter plü, exista daspö l’on 2011 a S-chadatsch l’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa. La Società da l’Aceb vain presidiada da Jon Duri Tratschin da Tschlin. Quista chasa vaiva miss a disposiziun a la società amo avant la fusiun il cumün da Tschlin. Da l’on 2017 ha lura il cumün intant fusiunà da Valsot decis da vender la chasa a S-chadatsch. A l’Aceb il prüm dret da cumpra «La suprastanza cumünala ha comunichà cha’l predsch s’amunta a 250 000 francs, ma cha’l cumün, chi sustegna l’intent da l’archiv regiunal, pretenda da quel 100 000 francs damain», infuorma Jon Carl Rauch da Sent, «siond cha l’Aceb nu vaiva ingünas finanzas s’haja constitui dal 2019 la Fundaziun Aceb ed eu n’ha surtut il presidi.» Intant cha la società s’occupa da la gestiun da l’archiv tschercha la fundaziun pussibiltats e sustegn per finanziar la cumprita da la chasa. Dal cussagl da fundaziun fan part ultra da Jon Carl Rauch il vicepresident Philipp Gunzinger da Scuol, il chaschier Jon Duri Tratschin e l’actuar Jonpeider Strimer d’Ardez «E lura esa eir da renovar la chasa chi’d es gnüda fabrichada intuorn l’on 1900.» Sper ils 150 000 francs pella chasa tschercha la fundaziun eir amo 250 000 francs pella prüm’etappa da la renovaziun. Ils cuosts totals s’amuntaran, sco ch’el agiundscha, a var 800 000 francs. «Sustegn plütöst per acziuns culturalas» Per chattar sustegn finanzial ha la Fundaziun Aceb scrit a cumün, regiun e chantun ed a fundaziuns in Svizra. «Las bleras fundaziuns sustegnan però plütöst progets culturals activs sco p.ex. ün teater e main infrastructura culturala», declera Jon Carl Rauch. Da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ha la fundaziun survgni, our dal fondo dal Cumüns concessiunaris, 30 000 francs. Quel import hana survgni eir da la Ernst Göhner Stiftung da Zug. «Dals 200 commembers da la Società Aceb e da simpatisants vaina survgni 7000 francs e da la Fundaziun Niarchos 3000 francs», infuorma il president da la Fundaziun Aceb. Sco ch’el conclüda ha l’Aceb invià «causa las difficultats da chattar finanzas» üna discussiun culla regiun e cul chantun in quista chosa. Il prüm in ün local a Vulpera Al principi dals ons 1990 existiva in Engiadina Bassa il giavüsch da fundar ün archiv cultural regiunal. Il prüm vaiva da l’on 2006 l’hotelier pensiunà Rolf Zollinger miss a disposiziun a la Pro Engiadina Bassa ün local in sia chasa a Vulpera Da l’on 2010 es lura gnüda fundada sül chastè da Tarasp la Società Archiv Cultural d’Engiadina Bassa (Aceb) cul president Domenic Scharplatz da Martina. Daspö desch ons es l’Aceb uossa da chasa a S-chadatsch. Da la suprastanza actuala fan part il president Jon Duri Tratschin da Tschlin, il vicepresident Peder Rauch, l’actuara Marisa Feuerstein, il chaschier Beat Hofmann, tuots trais da Scuol e l’assessur Curdin Brunold d’Ardez. L’Archiv cultural Engiadina Bassa as rechatta a S-chadatsch ill’anteriura chasa da scoula. Sustegn plütöst per cultura activa (fmr/fa) L’Archiv cultural d’Engiadina Bassa (Aceb) es in tschercha da finanzas. Dad üna vart douvra la Società da l’Aceb 150'000 francs per cumprar dal cumün da Valsot l’edifizi a S-chadatsch. E lura sto quella chasa eir gnir renovada. Pella prüm’etappa da las lavuors da renovaziun douvra l’Aceb ün import da 250'000 francs. Per chattar quistas finanzas ha la società constitui üna fundaziun. Quella vain presidiada da Jon Carl Rauch da Sent. Sco ch’el disch ha la Fundaziun Aceb bainschi survgni da regiun, commembers e da fundaziuns ün pêr imports: «Las bleras fundaziuns sustegnan però plüchöntsch progets culturals activs, sco p.ex. teaters, e main infrastructura culturala.»

Yves Müller es musicist, fotograf, autur ed editur. Impustüt in sia paschiun sco fotograf tschercha’l situaziuns specialas. Ils temas centrals da sia lavur artistica sun la mort ed uras. Chavels lungs ed üna cravatta. Eir hozindi es quai amo ün cuntrast. Yves Müller (34) viva ils cuntrasts. Il giuven artist es creschü sü a Scuol, ingio ch’el ha visità tuot las scoulas obligatoricas. Davo la matura a l’Institut Otalpin a Ftan è’l i a Turich per stübgiar informatica d’economia. Intant lavura Yves Müller fingià daspö plüs ons sco IT-consultant pro üna gronda banca svizra. Dad üna vart es sia lavur professiunala i’l sectur süt e tecnic e forsa eir ün pa conservativ d’üna banca. Invezza da tschella vart es sia lavur artistica. El es musicist, fotograf, autur ed editur. In quella lavur s’occupa Yves Müller per part cun chosas cun las qualas la majorità da la glieud nu’s voul confruntar. Duos temas centrals sun per el la mort ed uras. Eir quia darcheu ün cuntrast. Per Yves Müller han quellas duos robas però üna stretta colliaziun. As sviluppar tras experienzas specialas Yves Müller fa adüna che ch’el ha güsta vöglia. «Sch’eu less scriver ün cudesch, lura fetscha quai, istess sch’el es bun o nüglia», disch il giuven artist riond. Il plü important es per el d’avair plaschair vi da quai ch’el fa. Uschè nu descriva’l sia lavur artistica neir sco hobi, dimpersè sco paschiun. Il focus principal es pel mumaint però pro la fotografia. Davo cha seis bap til vaiva muossà la basa, ha’l imprais il rest autodidacticamaing – per dir uschè cun provar e far sbagls. Cumanzà ha Yves Müller insè cull’intenziun da fotografar bands dürant lur concerts. Intant consista la majorità da seis purtrets però da persunas, motivs abstracts ed apunta uras. Sün sia pagina d’internet as chattan però eir fotografias plüchöntsch insolitas. Per exaimpel d’ün institut funeber, ingio ch’el ha fat fotografias per la lavur da diplom d’üna studenta. Fich specialas ed unicas sun però las fotografias d’ün hom chi’d es sorti da la vita cun agüd da l’organisaziun «Exit». Sch’el fotografescha in tals ambiaints delicats, fa’l quai però adüna cun bler respet e sensibilità. «Da quellas fotografias nu fetscha be per avair ils purtrets. Important m’es eir l’experienza e ch’eu am possa a man da quella am sviluppar sco persuna», declera Yves Müller. La colliaziun tanter la mort ed uras «Hai, absolut», respuonda Yves Müller a la dumonda sch’el haja ün’affinità per la mort. «Quai es ün dals temas centrals in tuot quai ch’eu fetsch, saja quai illa fotografia, i’l scriver ed eir illa musica. La mort es alch chi’m fascinescha e m’interessa ferm», quinta’l ed agiundscha: «Ingün nu sa che chi segua davo chi s’es mort. I pertocca eir a minchün, nüglia nu viva in etern.» Ch’el nu s’algorda però plü co e da che cha quella fascinaziun es gnüda. «Cur ch’eu n’ha cumanzà a far fotografias plü artisticas d’eira quel tema in ün möd o l’oter adüna preschaint. Eu svess nu vaiva gnanca badà quai. Üna collega m’ha rendü attent a quel fat», disch Yves Müller. Cha per el saja quai adüna stat tuot natüral. Tant plü special paressa lura chi’s chatta sün sia pagina d’internet eir bleras fotografias dad uras. Na uschè per Yves Müller. La mort ed uras han per el üna stretta colliaziun: «Quai es per mai ün simbol per la mortalità, per uschè dir «memento mori». Mincha jada chi’s guarda l’ura s’haja üna secunda damain da viver». Quella fascinaziun per uras es gnüda tras seis bazegner. «El am laiva regalar alch chi m’algorda vi dad el – e quai d’eira ün’ura. Eu pensaiv lura propcha mincha jada ch’eu guardaiv lasura vi dad el.» Intant è’l svess dvantà collecziunader ed ha cun «Uhriversum» eir publichà ün roman cun fotografias dad uras. «Avair la libertà da far che e co chi’ns plascha» Per publichar lur cudeschs han Yves Müller e sia collega Anna-Katharina Höpflinger, chi’d es scienzada da religiun e cun la quala el collavura artisticamaing, fundà insembel la plattafuorma «Totechöpfli». Quella nu vöglian els però avair inclet sco chasa editura, dimpersè, sco ch’els dischan, «funtana da visiuns». Lur böt es nempe d’organisar eir evenimaints, sco per exaimpel occurenzas i’l rom da las publicaziuns. Nada es quell’idea in connex cun lur prüma gronda publicaziun «Ossarium – Beinhäuser der Schweiz». Che chi d’eira oriundamaing pensà sco simpel artichel davart ils differents lös in Svizra ingio cha l’ossa dals morts vegn conservada in quella fuorma, es dvantà a la fin ün inter cudesch. Quella publicaziun d’eira però amo gnüda fatta dad üna chasa editura. Causa cha quella vaiva tratta la majorità da las decisiuns, han Yves Müller ed Anna-Katharina Höpflinger decis da far quai svess in avegnir: «Nus vulain la libertà da far che e co chi’ns plascha. Id es curius da surdar ad inchün ün’idea e da surgnir inavo tuot alch oter.» Intant han els fingià publichà divers agens, ma eir cudeschs dad otra glieud. In avegnir dessan seguir amo plüssas publicaziuns. Da la mort e dad uras (fmr/an) Yves Müller es creschü sü a Scuol, abita però fingià daspö plüs ons a Turich e lavura pro üna banca. Ma el es eir musicist, fotograf, autur ed editur. In sia lavur artistica s’occupa’l principialmaing cun duos tematicas. Culla mort e cun uras. Pel giuven artist han quellas duos robas üna stretta colliaziun. D’ingionder cha si’affinità per la mort deriva, nu s’algorda Yves Müller però plü. La fascinaziun per alch ch’oters nu’s vulessan confruntar es per el alch tuot natüral. Insembel culla scienzada da religiun e collega, Anna-Katharina Höpflinger, ha’l fundà üna plattafuorma ed ha fingià publichà divers cudeschs. Pel mumaint as concentrescha’l impustüt sülla fotografia. Yves Müller es oriund da Scuol. El es musicist, fotograf, scriptur ed editur. Pel mumaint as concentrescha il giuven artist impustüt a sia paschiun per la fotografia. Ossaris sun lös ingio cha l’ossa dals morts vegn conservada. Per lur prüma publicaziun han Yves Müller ed Anna-Katharina Höpflinger visità plüs lös in Svizra cun ossaris.

Ils respunsabels pels concerts illa baselgia San Lurench a Sent cun Regula Ursprung han organisà d’incuort ün concert cul Duo Claudia Augusta. Quel as cumpuona da Matteo Bodini (cello) e da Pasquale Bonfitto (orgel) chi derivan dal Vnuost. Plü bod d’eira defini precis che musica chi’s pudaiva sunar o chantar in baselgias. Hoz es quai bler plü liber ed a Sent han lö concerts da tuot gener, da musica classica fin pro’l jazz. D’incuort ha gnü lö a Sent ün concert cul Duo Claudia Augusta dal Vnuost chi ha sunà ouvras classicas chi vessan pudü gnir sunadas eir avant tschientiners dad ons cullas restricziuns manzunadas. Matteo Bodini (cello) e Pasquale Bonfitto (orgel) han sunà süll’empora, voul dir illa rain dals preschaints. Bonfitto es fich cuntschaint in Engiadina, impustüt causa ch’el dirigia e maina il Cor Rudè da chant chi ha ün fich bun nom. Concert fich varià Il concert ha cumanzà cun üna suita in d-moll da Johann Sebastian Bach (1685–1750) per cello. Ils preschaints han lura giodü duos tocs dal istess cumponist per cello ed orgel. Cun quai chi’s tratta da duos instrumaints tuottafat differents, han ils duos musicists tut grond resguard ün sün tschel in möd cha la masdada dal nivel d’eira optimala, ingün nu dominaiva. Cun üna toccata dad Albert Rénaud s’ha müdà il stil musical e Pasquale Bonfitto ha muossà si’abiltà sül orgel cun grond indschign da la dainta. Davo duos ulteriurs tocs, plütost comoss e trists, s’ha lura müdà il stil musical cun ouvras da César Franck, Oliver Messiaen e dad Avor Prät cun musica leiva dissonanza vuglüda chi ha pretais dals duos musicists grond savair musical. Ün cul nom «Quatuor pour la fin du temps» e l’oter «Louange à l’Eternité de Jesu Christ». La fin dal concert ha Bonfitto darcheu lascha clingir l’orgel per tuot las uraglias. Ils musicists Pasquale Bonfitto es nat a Foggia in Italia ed ha stübgià a l’università da Foggia ed al conservatori per musica «Umberto Giordano». Dal 2007 ha el glivrà il stüdi cun distincziun e cul bachelor in talian, istorgia, latin e clavazin. Daspö il 2009 lavura el sco magister per lingua taliana, per musica e clavazin. El dirigia e maina divers cors, tanter oter il Rudè da chant. El es organist a la catedrala da Bulsan ed a la baselgia da Meran.
Matteo Bodini es nat a Schlanders i’l Vnuost ed ha stübgia musica (cello) pro Maria Tutzer, plü tard al Mozarteum a Salzburg ed al conservatori da Bulsan. El ha guadagnà divers premis per musica. Dal 2016-2019 ha el suna ill’Orchestra L. Cherubini. Bondini ha sunà parzialmaing in divers orchesters a Lugano ed a Bulzan. Viadis concertants til han manà eir in Germania, Frantscha, Grezia, Ukraina, Svizra, Austria, Lettonia, Cosovo ed ad Oman. Matteo Bodini e Pasquale Bonfitto han preschentà sco Duo Claudia Augusta in concert varià. Matteo Bodini e Pasquale Bonfitto han preschentà sco Duo Claudia Augusta in concert varià. Concert classic a Sent (fmr/bcs) La Società d’Ütil public da Sent organisescha cun Regula Ursprung concerts da tuot gener illa baselgia San Lurench a Sent. D’incuort han ils preschaints giodü ün concert cul Duo «Claudia Augusta» culs musicists Matteo Bodini (cello) e cun Pasquale Bonfitto (orgel), tuots duos dal Vnuost. Els han sport ün concert fich varià cun tanter oter ouvras classicas da Bach, Rénaud, Fauré, Rheinberger ed oters plü. Ils visitaduors cun marscrinas e culla distanza toccanta han pisserà cha las perscripziuns da corona sun gnüdas resguardadas. Ils duos musicists dal Vnuost han muossà lur savair in möd impreschiunant ed han pisserà per ün’atmosfera paschaivla.

«Hast vöglia dad ir a chaminar üna runda?», am dumonda ün’amia al telefon. Id es gövgia davomezdi ed eu n’ha amo dad evader magari bler hoz. Ün mumaint esitescha e lura pensa: «Schi, dai, üna posetta ed ün pa movimaint am fan bain. Davo lavura plü efficiaintamaing.» A las quatter sclingia vi da la porta. Eu guard giò dal balcun e vez a mi’amia a far chau davant nossa chasa, in ün pullover cun sü ün dinosaurier. Id es ün di da bellezza e fingià magari chod. Eu tir aint s-charpas e vegn our da chasa in meis «homeoffice-look». Sonja es üna da quellas amias chi sun sco ün’isla. Tü est insembel cun ella e tuot para dad esser leiv. Ingün sforz, ingünas aspettativas, nöglia da spectacular chi’s sto dir o far, dimpersè simplamaing esser insembel ün pa. Nus chaminain lung la via catramada in direcziun dal Üetliberg. Ella ha desdit sia plazza e sta uossa a Lucerna. Pel mumaint fa’la quai chi tilla fa güsta bain e quai ch’ella fa jent, e prouva da rumper oura dad aspettativas externas e dal squitsch da prestaziun. Eu tilla admir. Esser buna dad ir intuorn cun intschertezza ed al listess mumaint tgnair oura a sai svess, douvra curaschi. Davant ün bankin as ferm’la ed am disch: «Guarda üna jada vers il sulai e serra teis ögls, tant chi nu straglüscha, ma cha tü vezzast amo ils razs dal sulai a mouver tanter teis tschagls.» Eu fetsch che ch’ella disch ed observ muosters chi guardan oura sco sch’eu guardess tras ün caleidoscop. Nus tschantain üna sper tschella sül bankin e giovain cun noss ögls ed ils razs dal sulai. Davo ün mumaint tilla dumonda: «Nu cugnuoschast tü impissamaints chi’t turmaintan o dumondas chi’s mordan aint in teis cheu e tü nun est buna da far nögli’oter co da stübgiar e provar da chattar soluziuns?». Sainza am guardar disch’la: «Cler.» – «E lura? Che fast?» – Ella tira profuond il flà e sias spadlas as dozzan ligermaing. Ün mumaint guard’la gualiv oura e lura aint per mai: «Lura am tschainta in mia stanza davant üna da mias plantas, tilla quint ün pa e dumond che ch’ella manaja.» Ella surria ed eir eu surri. Chaminond inavo ans fermaina pro l’aualin, pro’ls utschels illas chabgias grondas dal GZ Bachwiesen, pro’l bügl chi sumaglia ad ün Buddha, avant co cha nus rivain pro mia chasa. Là staina amo ün mumaint discurrind aint il sulai, avant co ch’ella parta. Eu chamin sü da s-chala, driv l’üsch e vegn in mia stanza. Nus eschan stattas in gir plü lönch co quai ch’eu vaiva fat quint. Normalmaing douvra la mità dal temp per quista rundetta. «Uossa dai, finir quai ch’eu n’ha amo da far!» Eu sez davant il computer. Our dal guinchel da l’ögl vezza mia planta aint in seis bel pot. Eu stordsch il cheu vers ella, tilla guard e dumond: «Tü, perche am fetscha vairamaing suvent uschè ün stress cun tants impissamaints?». La planta sta là e tascha. Eu ri e pens: «Chi sa, forsa chi vegn ün di alch resposta», e surlasch meis impissamaints ad ella. Fiona Könz ha studegià biochemia ed art ed è emploiada en il stab dal presidi tar la Scola politecnica federala a Turitg. Dasper quel engaschament lavura ella sco artista libra. Fiona Könz

L’inviern passà culla blera naiv ha procurà per gronds dons i’ls gods da la Val Müstair. Ils collavuratuors da l’uffizi forestal cumünal ston uossa manar davent il prüm ils petschs. «Al principi da december haja dat bler naiv e fin la fin da schner haja adüna darcheu naivü pro no», disch il silvicultur Jörg Clavadetscher da l’Uffizi forestal dal Cumün da Val Müstair, «impustüt a Müstair fin sün var 1600 meters sur mar vaivna blera naiv fich greiva.» Sco ch’el agiundscha vaiva il prüm amo plovü ed i d’eira pac sulai e fraid. E la naiv tachaiva ferm vi da la romma da la bos-cha. La naiv frais-cha chi ha lura dat es eir restada sülla bos-cha: «Quist inviern vaiva quella da portar chargias extremas qua in Val Müstair», constata il silvicultur, «perquai sun cupichats blers bös-chs, cun ragisch e tuot, üna part es eir ruotta giò.» Da tuottas duos varts da la val La gronda part dal dons haja dat tenor Jörg Clavadetscher sün ün’otezza da 1200 fin 1600 msm. da tuottas duos varts da la val: «Fin da prümavaira d’eiran circa 1500 meters cubics per terra, i dà üna gronda lavur per rumir tuot quista bos-cha.» Daspö circa ün mais sun el e’ls impiegats da l’uffizi forestal chi mainan davent quella laina: «Üna buna part da la bos-cha pudaina trar giò cun maschinas, üna part nu resta oter co da svolar oura cun l’elicopter.» Ils cuosts per far quista lavur güda a finanziar al cumün l’Uffizi chantunal da god e privels da natüra. «I nu’s po spettar massa lönch cun rumir la bos-cha terrada», accentuescha il silvicultur. «Amo avant co chi svoula il magliascorza» Sco ch’el declera esa da rumir ils petschs cupichats avant cha’l scarafag magliascorza cumainza a’s far valair: «Subit cur chi vain plü chod cumainza’l a svolar.» Üna gronda part dals bös-chs terrats quist inviern i’ls gods da la Val Müstair sun petschs. Üna pitschna part es bos-cha da föglia, impustüt ogna, alossers ed otra frus-chaglia. «Illa prada as vezza eir cha las saivs vivas sun fermamaing dannagiadas», manzuna Jörg Clavadetscher, «ed i’ls contuorns da Sta. Maria e Müstair as constata chi sun gnüdas dannagiadas relativmaing blera frus-chaglia e bos-cha da föglia lung il Rom.» Chi nu fetscha pel bön dal god però tanta prescha da rumir quella quella bos-cha e frus-chaglia, infuorma’l, «il prüm esa da rumir ils petschs e l’otra bos-cha d’aguoglias, sco eir las saivs vivas sülla prada e sül pas-ch per cha l’erba possa crescher.» Lura as dedicharan ils impiegats da l’uffizi forestal cun basa a Valchava als dons lung il flüm. Ch’el spera uossa ferm cha’l prossem inviern sajan darcheu üna jada ün inviern cun damain dons, conclüda il silvicultur Jörg Clavadetscher, «uossa vaina gnü duos invierns indavorouda cun gronds dons pervi da blera naiv. Quai basta.» Ün collavuratur da l’uffizi forestal dal Cumün da Val Müstair rumischa insembel cun ün’impraisa forestala la bos-cha terrada da la naiv. Quist bös-ch terrà causa la naiv pesanta para da far penna. Bos-cha cupichada da la naiv sur il bain Ruinatscha. Dons i’ls gods da la Val Müstair (fmr/fa) La blera naiv da l’inviern passà ha terrà in Val Müstair numerus bös-chs d’aguoglia, da föglia ed eir frus-chaglia. Sco cha’l silvicultur Jörg Clavadetscher da l’Uffizi forestal dal Cumün da Val Müstair declera, haja dat dons da tuottas duos varts da la val. Ch’in tuot d’eiran fin prümavaira per terra circa 1500 meters cubics laina, disch el. Perquai sun il silvicultur e seis collavuratuors uossa landervia a rumir la bos-cha terrada. Sco prüm mainan els davent ils petschs. E quai fana scha mâ pussibel amo avant chi cumainza a svolar il scarafag nomnà magliascorza. Dons han subi eir las saivs vivas sülla prada e l’ogna e frus-chaglia lung la riva dal Rom.

Insembel cun l’acrobata da vusch Jolanda Steiner sco raquintadra, emetta l’orchester da chombra da Turich in dumengia da Tschinquaisma la cuntschainta tarabla engiadinaisa «Traideschin» illas stüvas svizras. Quai scriva l’orchester da chombra da Turich in üna communicaziun als meds da massa. «Traideschin» es üna da las plü cuntschaintas tarablas engiadinaisas. Il traideschavel figl d’üna famiglia engiadinaisa banduna sia patria per chattar sia furtüna in ün pajais ester. Seis viadi til maina in Frantscha a la cuort dal rai ingio ch’el s’acquista merits. El porta inavo al rai trais robas cha’l regent türch til vaiva involà. Grazcha a seis scharm, sia bella vusch e sia scortaschia conquista Traideschin a la fin il cour da tuots e quel da la bella princessa. Il toc es inscenà per uffants a partir da quatter ons. Il concert per famiglias vegn emiss gratuitamaing als 23 da mai 2021 a las 11.00 süls chanals da youtube e da Facebook dal orchester da chombra Turich.

Ultimamaing, cun svutrar in mia curuna da cudeschs, n’haja chattà ün cudeschet cul titul «Il piz da la corna tschanca. Üna tarrabla surrealista», da Ion Demarmels. In quella tratta Demarmels – giurist da professiun – in ün möd interessant e divertent üna dumonda insè fich seriusa, nempe quella da la luotta dal bön cunter il mal. Dischillus da l’uman voul il char Segner cha be ils buns umans rivan in tschêl, per tschels ha’l stabili l’infiern. Al diavel ha’l surdat l’incumbenza da surmanar ils umans da dvantar noschs u da far robas na bunas. Chi chi’d es bun da resister a quai, voul dir al diavel, es degn da gnir in tschêl. Ils oters ston ir giò l’infiern. Il problem dal diavel es lapro cha las parts dal corp uman chi füssan interessantas per el – il saninclet, il cour e la conscienza – sun già occupadas dal bön. Pervia da quai nu po’l metter a la prouva ils umans, sco ch’el vuless e stuvess. Per müdar quista situaziun malcuntantaivla, drizza il diavel ün plant al char Segner, per radgiunscher da pudair metter almain ün piz da sia corna tschanca aint il cour da l’uman. Uschea füss el adüna in contact cun l’uman e til pudess tribular. Il plant dal daivel chaschuna üna vair’irritaziun in tschêl. Per il president dal Tribunal divin esa cler, chi nu’s stopcha gnanca entrar in üna roba talmaing abstrusa. Ma Dieu voul chi regna güstia absoluta e ch’eir quist plant, eir sch’el deriva dal diavel, gnia trattà suot üna cundiziun: il diavel nu possa svess zappar pè in paradis. El as stopcha laschar rapreschentar d’ün’orma our dal bargiatọ̈li. La gronda furtüna dal diavel es cha dr. Marchet Jerta, ün giurist d’üna reputaziun fenomenala, es güsta mort ed in viadi vers il bargiatọ̈li. Ad el po il diavel incumbenzar da manar il process cunter il tschêl. Schabain cha Jerta es preparà fich bain, perda’l il process e listess es il diavel cuntaintischem. Da quinderinavant po’l nempe trattar cun l’uman sur ün oter organ – sur la lengua, l’organ chi articulescha ils pleds. Cun pensar a pleds eschna fich svelt pro la politica. Adüna pro votaziuns as poja leger che chi capitarà in cas d’ün schi, e che in cas d’ün na. E no vain da crajer quai sco zücher. Ed adüna avant elecziuns ans impromettan las candidatas ed ils candidats il blau giò dal tschêl, u dit tenor il piz da la corna tschanca: il nair sü da l’infiern. Güsta dürant il temp burrascus da corona esa greiv da savair che chi’d es vaira e che brich. Üna vouta haja gnü nom cha mascrinas nu güdan nüglia, davo suna dvantadas obligatoricas. Dal vaccin vegna dit ch’el ans fetscha immun cunter Covid-19 e tuottüna vaina pudü leger illa pressa cha persunas han tschüf corona, schabain ch’ellas d’eiran vaccinadas. Che es vaira, che üna manzögna? Mal dir. Minchatant m’insömg eu d’ün Pinuoch chi tschüffa ün nas lung, sch’el disch üna sfüfla. Dal rest, il «Piz da la corna tschanca» es gnü reedit avant ün pèr ons. I vala la paina da til leger. Sainza manzögna! *Peider Andri Parli è translatur tar il chantun Grischun e grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Causa la blera naiv e las temperaturas fraidas nun es la vegetaziun creschüda in territori ladin uschè svelt co oters ons. L’ora dals prossems dis decida schi dà pels paurs ün on normal o ün tardiv. Bundant üna fin trais eivnas retard, dischan ils paurs interrogats in quai chi reguarda il retard dal cresch da la vegetaziun ingon. La FMR ha discurrü culs paurs Gian Bott da Valchava, Anton à Porta da Scuol e’ls collegas Gian Peter Niggli e Gian Sutter da Samedan. Il plü tardiv esa a Samedan: «La planüra qua es bainschi verda, ma dalunga chi’s dozza l’ögliada es tuot amo alb», constata Gian Peter Niggli. Daspö bundant 100 ons guardan ils paurs in Engiadin’Ota cur cha’l lai da San Murezzan es sdret: «E quai es stat il cas ingon dal medem temp sco la media dals ultims ons.» «Marchadants da fain han bler da far» Chi saja davo però restà fin uossa lönch fraid, cuntinuescha il paur e president cumünal da Samedan, «id ha dat nots cun 2 fin 5 grads suot nolla, «per chi cumainza a crescher douvra però di e not almain 3 grads.» Chi nu’s possa amo pascular il muvel sülla planüra da Samedan, constata Gian Peter Niggli, «ils buns ons sun cur chi’s po laschar oura il muvel al principi da mai, uossa vaina ils 20 mai, nus vain dimena ün retard da trais eivnas.» Scha’ls paurs ston pavlar trais eivnas plü lönch stona tuot tenor cumprar il pavel: «Ün marchadant da fain m’ha dit ch’el saja uossa mincha di in gir a vender pavel.» Esa dimena noschas vistas pella racolta da fain in Engiadin’Ota? «Na, schi vain bainbod chod poja ir fich svelt chi crescha il pavel», quieta Gian Sutter chi presidiescha l’Alpina, la societed da paurs d’Engiadin’Ota, «ils prossems desch dis decidan schi dà ün on normal o ün tardiv.» «Be chi nu detta amo dschetas» Chi sajan in Engiadina Bassa ingon var duos eivnas plü tard co normalmaing culla vegetaziun, disch Anton à Porta, «ma prümavairas tardivas sun pel solit bunas prümavairas.» Ch’el craja cha quai saja il cas eir ingon: «Id es ümid, quai chi’d es fich important in nossa regiun, e suraint esa amo naiveras chi tegnan eir ümid il terrain.» Schi gnia uossa chod suppuona’l chi detta üna fich buna stà eir pellas alps. Il paur spera be chi nu detta plü ingünas dschetas: «La bos-cha da frütta, ils mailers sun uossa in flur, schi dess üna dscheta nu’s recreessan quels plü per quist on.» In quai chi reguarda ün’eventuala mancanza da pavel manzuna’l chi saja creschü a Scuol fingià avuonda per laschar pascular. «Qua o là capita chi’d es da cumprar pavel, eu nun ha però dudi ingon da paurs qua pro no chi hajan stuvü cumprar üna pruna fain», infuorma Anton à Porta. Bundant ün’eivna retard eir in Val Müstair «Cul cresch da la vegetaziun varana qua a Valchava ingon ün retard da bundant ün’eivna», disch Gian Bott, «il fain aint in tablà vain uossa schon planet ün pa s-chars eir in Val Müstair.» Cha’ls collegas paurs a Müstair sün var 1200 meters sur mar hajan fingià pudü laschar oura las vachas sülla prada, constata’l, «in quels lös ün pa parats crescha dalunga daplü erba.» A Valchava chi’d es var 200 meters plü ot nun esa creschü amo uschè bler: «Ma id ha plovü bain, e quai es eir important», accentuescha’l, «schi gniss uossa bell’ora e temperaturas chodas pudessa amo adüna dar üna fich buna stà, giò’n val ed eir süls pas-chs süls ots.» Illa planüra da Samedan nun esa creschü amo bler pavel. Bel ümid, mo fraid (fmr/fa) La vegetaziun nun es creschüda in Engiadina e Val Müstair uschè bain sco oters ons. Ils paurs interrogats nu’s fan però amo gronds pissers. Gian Peter Niggli chi fa da paur a Samedan disch cha la vegetaziun haja ingon ün retard da var trais eivnas: Il motiv sun tenor el las temperaturas fraidas dürant la not. Chi hajan a Scuol e contuorns var duos eivnas retard, disch seis collega Anton à Porta, «id es però bel ümid e quai es in nossa regiun sütta fich important.» El po fingià pascular il muvel. In Val Müstair pon be ils paurs da Müstair pascular las vachas: «Pro no qua a Valchava es la naiv be güsta alguada, i nun es creschü amo uschè bler», constata Gian Bott, «uossa stessa gnir ün pa bell’ora cun temperaturas chodas, lura creschissa subit üna pruna.»

Susanna Fanzun es la presidenta da las cineastas e cineasts independents rumantschs. La situaziun culla pandemia ha consequenzas eir per seis proget actual «Ils Giacomettis». FMR: Che significha la pandemia dal coronavirus pels progets e la lavur da las cineastas e dals cineasts? Vais vus insomma pudü lavurar l’on passà e quist on? Susanna Fanzun: Eir nossa lavur vain buollada da las circunstanzas extraordinarias in connex culla crisa da sandà. Plüs progets da film in lavur as tiran a l’inlunga. Adonta da quai sun gnüts realisats dal 2020 da las trais cineastas Menga Huonder-Jenny, Ella Steiner e da mai films documentars per l’emischiun Cuntrasts da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Insomma sun las coproducziuns cun RTR da gronda valur per il film rumantsch. L’on passà es gnüda realisada da Carlo Beer ed Urs Berlinger la prüma seria web ficziunala «Metta da fein». Il producent e redschissur Ivo Zen ha lantschà l’on passà, cuort avant il cunfinamaint, cun success il film da kino «Suot tschêl blau». Uossa vegn el amo üna jada illas salas da kino cun quel film. Hercli Bundi es activ sco producent sül livel naziunal ed internaziunal. Actualmaing ha il producent plüs films a festivals e cul film documentar «Football inside» ün chi’d es güsta rivà illas salas da kino. Sülla pagina mirafilm.ch spordschan els eir l’opziun da verer ils films per lingia. Voul quai dir cha’ls cineasts e cineastas pon agir darcheu sco üsità? Na. I dà bainschi lavuors chi’s po far, otras però sun impussiblas. Implü dependa fermamaing in che fasa cha’ls singuls progets sun. Retscherchar e sviluppar ün proget es plütöst pussibel, da filmar invezza es pel mumaint suvent impussibel. Eir la malsgürezza pertoccond co finanziar ils films es gronda. Fundaziuns ed instituziuns culturalas chi sustegnan films spettan cun respuonder a dumondas per sustegn e quai significha chi s’es bloccà. As sentis vus sustgnüts da vart da la politica? Pellas cineastas e cineasts dal Grischun füssa important dad avair eir üna promoziun da film definida. Illa debatta i’l Grond cussagl d’utuon 2020 esa gnü dat ün signal positiv pella promoziun da la cultura in general. In quella ha trattà il parlamaint grischun il concept davart la promoziun da cultura. E la majorità da las deputadas e deputats til han sustgnü. Il büdschè es gnü augmantà dad ün sün trais milliuns francs per quatter ons, culla cundiziun cha’l preventiv chantunal gnia acceptà minch’on. Actualmaing vain structurada la promoziun da film. Quella prevezza da sustgnair il scriver scenaris, la producziun e la distribuziun da films. Quai sun perspectivas positivas. Haja dat illa branscha da films eir da quels chi han profità da las restricziuns pervi da la pandemia? Profità da la crisa da corona han impustüt ils gronds distributuors da films chi spordschan servezzans per verer films via lingia. Tschients da milliuns da francs sun its in cassas da gigants da «streaming» a l’ester. Ils gudogns van per gronda part i’ls Stadis Units. Quai va sün cuosts dal film svizzer. L’Associaziun svizra da redschia e da scenari da film s’ingascha perquai cun veemenza, cha 4% dals gudogns in Svizra gnian investits illa lavur da film indigena. Che füss nossa cultura sainza noss films? Eir aint il pitschen daja grondas istorgias. Ün film fat bain, cun paschiun, ingaschamaint e perseveranza es üna plüvalur culturala. Co as preschantarà la situaziun quista stà, eir pels festivals da film? Redschissuras e redschissuors, auturas ed autuors, producentas e producents, distribuziuns e kinos han da patir pel mumaint. Ils kinos e tscherts festivals sun stats creativs ed han sport la pussibiltà da pudair verer films per lingia. Eir festivals da film han sport quell’opziun. Quai ha diminui ün zich il don economic. La situaziun as para da müdar plan a plan. Il grond festival da film a Locarno vegn organisà quista stà. Quist’eivna han publichà ils organisatuors, chi gnaran missas damain sopchas sülla Piazza Grande ed aint illas salas. Els sun però sgürs cha l’atmosfera sarà adüna amo magica. Che bella perspectiva. L’intervista es gnüda fatta per scrit e per telefon. La famiglia Giacometti La famiglia dals artists Giacometti da la Bergiaglia fascinescha a la cineasta Susanna Fanzun fingià daspö lönch. Da l’on 2001 vaiv’la fat, amo sco cineasta dad RTR, il film «Nos Alberto». Uossa però s’occupa la cineasta independenta da Scuol da tuot la famiglia Giacometti: Co esa gnü adaquella chi’d ha dat in üna pitschna val alpina üna dinastia d’artists cun renom internaziunal? Il bap dad Albeto, Giovanni Giacometti, d’eira eir artist. Ils frars Diego, Bruno e la sour Ottilia, tuots han lavurà da maniera creativa. Cun verer sün l’intera famiglia appara il plü cuntschaint da la famiglia, Alberto Giacometti, in üna nouva glüm. I’l focus piglia Susanna Fanzun eir la rolla da la mamma Annetta chi nu d’eira svessa artista, ma chi ha giovà üna rolla importanta: «In quel sen es ella üna persuna principala zoppada», disch la cineasta. Il co-producent dal film da Susanna Fanzun es il cuntschaint cineast, redschissur e producent Samir, cun sia firma da producziun Dschoint Ventschr. Cur cha’l film sarà pront nun es amo cuntschaint: «Vezzaran, eu di adüna, in ün, duos ons è’l sgür a fin», manzuna la cineasta cun ün surrir. Per rinforzar il film rumantsch Da l’on 2008 han cineastas e cineasts rumantschs fundà l’organisaziun “Cineasts Independents Rumantschs”. Il böt da la CIR es da rinforzar il film rumantsch in general ed impustüt eir da promouver sia preschentscha in otras regiuns linguisticas. L’uniun vain presidiada actualmaing da Susanna Fanzun, chaschiera es Menga Huonder-Jenny ed actuara es Manuela Schneider. La CIR spordscha a seis vainch commembers e commembras cussagliaziun e sustegn in tuot las dumondas chi reguardan la producziun d’ün film. La cineasta Susanna Fanzun in acziun. Tuots güdan a l'hom da la camera per ch'el haja la dretta glüm per filmar. Temps pretensius per far films (fmr/fa) La pandemia dal coronavirus difficultescha eir la lavur da las cineastas e cineasts. Quai conferma la cineasta independenta Susanna Fanzun. Ella presidiescha l’uniun Cineasts Independents Rumantschs. Insembel cul co-producent Samir es ella landervia a realisar seis film davart la famiglia d’artists Giacometti in Bergiaglia. In l’intervista culla FMR declera la cineasta da Scuol cun che difficultats ch’ella e seis collegas sajan confruntats causa la pandemia. Ella manzuna eir chi chi ha profità l’on passà da la crisa dal corona: “Quai sun impustüt ils gronds distributuors da films chi spordschan servezzans per verer films via lingia”, disch la cineasta Susanna Fanzun.

Ella predscha da tour plü pachific illa vita, fila però svess cul velo giò per costas e va minch’on 50 000 km cul auto dad ün lö a tschel. Alice Kühne es psicologa, coach, trenadra e sportista. RTR: Che sentimaint esa da star süsom il trail da downhill e da savair, uossa cumainza la cuorsa ed i va simplamaing extrem svelt aval? Alice Kühne: Eu pens cha quel sentimaint cugnuoschan tuot ils sportists chi fan ün sport ün pa tecnic. Quai es ün tschert plaschair, i s’es agità, i s’allegra, i nu’s sa però co cha la cuorsa finischa ed i’s prova dad esser enorm focussà. Co ha Ella avant vainch ons insomma scuvert quist sport? A Scuol daiva da quel temp üna pista da downhill. Eu n’ha svess prov’oura üna jada e vaiva plaschair. Il sport es però plüchöntsch char ed ün velo cuosta fich bler. Per mai d’eira lura cler, ch’eu am riv be da prestar quai, sch’eu fetsch cuorsas e n’ha sponsurs. D’eiran effectivmaing raps ün motiv per as professiunalisar? Quai d’eira dal sgür ün grond motiv. Perquai cha meis ami da quella jada faiva svess cuorsas, cugnuoschaiva eir be quella vart. Cun saidesch o deschset ons d’eira eir amo juniora e sun uschè rivada pro vaira svelt. As d’eira sco juniora da las duonnas plü o main adüna sül podest? Quai d’eira propcha uschè. In Svizra daiva da quel temp forsa desch duonnas. Oter co hozindi nu d’eiran a las cuorsas internaziunals neir bleras chi partecipaivan. I d’eira però schon da’s qualifichar pel final, ma il niveau d’eira ün toc plü bass. La differenza dal temp tanter la vainchavla e la prüma d’eira fich gronda. Il sport s’ha sviluppà enorm i’ls ultims ons. Ir cul velo sur ragischs giò per üna costa para privlus. Ha’La tscherchà quel «kick»? Da far ün sport tecnic ha üna tscherta fascinaziun. I d’eira sgüra eir quel tschert «kick» chi’m plaschaiva però eir d’avair la controlla dal movimaint e da gnir dastrusch a meis cunfins. Che d’eira il plü grond success da Sia carriera? Cuort avant ch’eu n’ha schmiss pudaiva partecipar als champiunadis mundials. Be fingià da pudair partecipar d’eira ün grond success. Eu sun gnüda deschdot- o quindeschavla, e causa ch’ingün nu vaiva spettà quai, d’eira sgüra amo plü’n grond success. D’eira per quist sport ün agüd o plüchöntsch üna difficultà dad esser üna duonna fina e pitschna? Perquai chi nu daiva amo velos cun roms per mia grondezza, d’eira quai plüchöntsch üna difficultà. Hozindi es quai tuot oter. I dà roms per duonnas pitschnas, tuot es gnü plü leiv ed i’s dovra plü paca forza. Tuot in d’üna jada d’eira fini cun ir cul velo. Perche? I d’eira adüna daplü squitsch. I m’es gnü massa bler ed eu n’ha pers il plaschair dad ir cul velo. Perquai ch’eu vaiva eir difficultats cun ün trenader n’haja decis da sortir dal team e da far per mai svess las cuorsas. Il prüm on giaiva quai amo bain. Davo chi’m d’eira però gnü involà il velo ed eu nu rivaiva dad ir cul velo nouv, n’haja decis da schmetter. Ella ha lura fat ün tagl radical? Il velo da downhill nun haja davo plü toc aint per var tschinch o ses ons. Eir il velo normal per duos, trais ons, perquai ch’eu vaiva propcha avuonda da tuot. Giuvnas e giuvens sun i’l sport adüna darcheu suottamiss a squitsch. Quant as recugnuosch’La svess in discussiuns davart quella tematica? Da sustgnair ils giuvens d’eira ün grond motiv ch’eu sun darcheu tuornada in quista scena. Eu sun persvasa chi nu dovra quel squitsch per avair buns resultats e chi’d es important da sviluppar tuot la persunalità da l’atlet. Co ha’La chattà inavo pro’l downhill? Davo il stüdi suna ida ün pa pel muond, sun però darcheu tuornada a Scuol. Eu n’ha lura decis dad ir darcheu üna jada cul velo. Vaira svelt n’haja badà cha quai es schon üna paschiun da mai. Eu sun lura eir darcheu ida ad üna cuorsa e n’ha vis chi manca impustüt per las duonnas il sustegn. Quai d’eira lura ün pa il scopo ch’eu am n’ha decisa chi’s pudess far alch. Ella ha fundà ün team da duonnas. Precis. Eu vaiva fundà il team «Pink Gravity». Quel vaiva per quatter o tschinch ons. Perquai chi nu gnivan davo mattas e giuvnas chi faivan quel sport ed eu vaiva surtut il post sco trenadra naziunala, n’haja però darcheu schmiss. Davo la maturità a l’Institut Otalpin a Ftan d’eira per Ella cler: «Eu vegn a Berna.» Perche stuvaiva esser Berna? Meis bap d’eira Bernais e nus abitaivan eir fin a la scoulina a Berna. Perquai d’eira quel lö adüna ün pa in meis cour. Id es eir uossa amo patria per mai. Per mai d’eira perquai cler ch’eu nu vegn a Turich, adonta cha quai füss stat plü dastrusch da l'Engiadina. Ella ha lura cumanzà ün stüdi da sport. Vairamaing vulaiva stübgiar medicina. Eu savaiva però cha quai nu va, sch’eu fetsch cuorsas. Perquai lura il stüdi da sport. Quai m’interessaiva eir ferm, eu vaiva però l’impreschiun cha be quai nu’m fetscha gnir cuntainta. Perquai n’haja decis d’integrar eir amo la psicologia. Eu n’ha lura fat tuots duos stüdis parallel. Ella ha però decis da cuntinuar cul sport e na culla psicologia. Es la fascinaziun pel sport plü profuonda? Il stüdi da sport d’eira fich social e faiva fich bain. Il stüdi da psicologia d’eira güst l’incuntrari. Tuots d’eiran trats aint nair o grisch e faivan tscheras. Pro’l sport d’eira tuots plain culur, i’s giaiva insembel a far sport, in muntogna e l’atmosfera d’eira tuot otra. Eu nu’m rivaiva da metter avant dad esser tuottadi in üna stanza e da discuorrer cun üna persuna. Che as faja insomma cun ün stüdi da sport? Eu vaiv improuv’oura da dar scoula, ma be per ün mais. Quai chattaiva però schnuaivel e n’ha badà ch’eu nu riv da far quai. Eu n’ha lura pensà da far alch in direcziun medicina o terapia e n’ha gnü la furtüna da chattar üna plazza sco terapeuta da sport a Clavadel. Quai m’ha plaschü fich bain. Eu n’ha lavurà illa psicosomatica e n’ha pudü cumbinar precis quai ch’eu laiva - la psica cul sport. Co s’haja da s’imaginar quai? Terapeuts da sport sustegnan tanter oter la glieud da gnir tras movimaint plü sans illa psica. Quai po esser cun ir a chaminar, ir a cuorrer o a rampignar. I’s guarda eir ingio chi sun ils cunfins, ch’el imprenda a cugnuoscher a sai svess e sviluppa sia fiduzcha. Üna vita sana es pel mumaint fich i’l trend. Co observ'La quist trend? La basa es insè buna. I dà però blers chi dovran il sport per cumpensar alch. In quels cas as guarda che chi’d es, scha’l sport nun es plü. Vaja be pel corp o co chi’s guard’oura. I’l sport es eir adüna la dumonda quant chi’d es bun o quant chi’d es massa bler o massa pac. Güda Ella da chattar üna via, o riva la glieud pro ella in ün mumaint chi nu sun psichicamaing miss sü bain? Pro mia lavur ch’eu fetsch ad agen quint vegnan plü o main tuots. Cun atlets lavura impustüt vi da la vart mentala. Da l’otra vart daja glieud chi douvra motivaziun o tscherts trics per viver ün vita activa. Pro mia lavur illa clinica holistica a Susch esa glieud chi ha ün problem psichic. Ella ha lönch vivü üna vita trapartida. D’instà ir cul velo e d'inviern la lavur terapeutica. Co d’eira da viver üna vita in muonds uschè differents? Eu vaiva lönch l’impreschiun ch’eu douvr quai. Fingià dürant il stüdi n’haja badà cha be la lavur sco psicologa m’es bod massa seriusa. Eu douvr il muond dal sport per dar üna tscherta ligerezza a mia vita. Id es però eir üna gronda sfida d’organisar tuot quai. I’l minchadi stuvaiva esser independenta ed avair üna lavur chi’m permettaiva dad esser uschè flexibla. Sur ons ha Ella eir vivü sainz’abitaziun fixa. Impustüt nu’m rivaiva da decider ingio star, scha na in Engiadina. Però da tuornar mincha jada in Engiadina d’eiran trais, quatter uras daplü cun l’auto. Eu vaiv lura simplamaing mia chartera pro meis genituors, ma ingün‘abitaziun. Rumper oura da las convenziuns, es quai fors’eir quell’energia chi Tilla ha dat schlantsch. Hai, eu pens schon. Viver la vita uschè sco chi’s voul, dà eir energia. I s’ha eir adüna da stübgiar, schi’s es amo sülla dretta via. Fin uossa d’eira quai uschè ed i d’eira eir bun per mai. S’ha quai müdà, forsa eir grazcha a quista crisa da corona? Eu n’ha adüna gnü ün pa temma da stuvair esser be in ün lö. Suvent vaiva eir l’impreschiun cha a mai plascha da viver in Engiadina be perquai ch’eu sun adüna darcheu davent. Causa corona n’haja badà ch’eu riv da star quia ed i’m plascha amo adüna. La stabilità ha üna qualità ch’eu nu cugnuoschaiva fin uossa. Actualmaing lavur’La illa clinica Holistica cun paziaints da burnout. Üna malatia da nos temp ingio cha tuot va svelt e cha minchün ha stress. La società as müda e nus stuvain adüna prestar daplü. Id es però uschè cha l’uman ha limitas e cha quai nu funcziuna adüna. Minchatant esa lura simplamaing massa bler. Ella ha dit, cha Sia fermezza saja da güdar a la glieud da chattar il meglder in sai. Quai es la basa pro tuot mia lavur. Saja quai i’l sport, illa psicologia o illa lavur cun giuvenils, ma eir cun creschüts. Eu prov adüna d’integrar quai e da muossar a la glieud che potenzial ch’els han. Riv’Ella da trar amo ün cunfin tanter relaziuns privatas e cliaintas e cliaints? Hai, quai funcziuna vaira bain, ma d’eira alch ch’eu n’ha stuvü imprender. Schi’s cumainza üna lavur terapeutica nun es quai uschè simpel, perquai chi’d es eir fich interessant da verer tuot. Ella ha eir stuvü imprender d’acceptar cha na minchün as voul laschar güdar. Cur ch’eu cumainz dad incleger co ch’üna persuna pensa, suna vaira svelt buna d’analisar che muosters ch’ella ha. Suvent es per mai lura cler ingio ch’ella stuvess müdar alch. Quai nun es però mi’incumbensa. Minch’uman sa quai svess il meglder. Es quai uschè? Hai, quai craja. El nu s’es forsa amo consciaint, ma insè sa minch’uman svess, sch’el es fingià pront da far quel pass. I’s po accumpagnar e sustgnair, ma daplü nu’s poja far. Ella es actualmaing immez üna scolaziun in connex culla cumbinaziun da yoga cun psicologia. Precis. Eu sun vaira «fan» da yoga. Eir pervi da la filosofia d’observar e badair che chi capita i’l corp. In quista scolaziun as cumbina tuot il savair da la psicoterapia e s’integrescha las posiziuns dal yoga. Daja intant eir üna metoda da lavur cha be Ella dovra? Eu prouv adüna d’integrar nouva roba e d’individualisar fich ferm. Mia metoda es, ch’eu guard pro mincha cliaint che ch’el douvra pel mumaint e cun che tecnica ch’eu til poss sustgnair il meglder. Quist’intervista es üna versiun scurznida da l’emischiun «Profil» da RTR dals 15 da mai 2021. L’intera emischiun, realisada dad Anna Serarda Campell, as poja tadlar sün www.rtr.ch. Alice Kühne ha 37 ons ed abita a Scuol. Fin a l’età da scoulina ha ella vivü a Berna. Las scoulas obligatoricas ha ella lura visità a Scuol ed in seguit fat la matura a l’Institut Otalpin a Ftan. Intant lavura ella sco terapeuta da sport e psicologa. Dasper quai es ella eir guida da velo e daspö l’on 2019 trenadara da la squadra naziunala da downhill. Üna vita in movimaint (rtr/fmr/an) Alice Kühne da Scuol es üna da las pionieras dal sport da downhill. Cun saidesch ons ha ella cumanzà sia carriera e partecipà a numerusas cuorsas naziunalas ed internaziunalas. Seis plü grond succes d’eira da pudair partecipar als champiunadis mundials. Davo diversas difficultats ha’la terminà sia carriera cun 24 ons. Davo ün stüdi da sport e da psicologia, lavura ella intant sco terapeuta da sport. In quella funcziun chüra ella a sportistas e sportists, a glieud chi voul viver plü san, ma eir a persunas cun «burnouts». Per sia lavur tscherch’la adüna nouvas metodas ed as scola cuntinuadiamaing inavant. Ella ha però eir stuvü acceptar cha na minchün as voul laschar güdar. Divers ons d’eira Alice Kühne da Scuol svess activa i’l sport da downhill. Hozindi chüra ella atlets ed atletas e persunas cun problems psichics.

Uffants sparischan our da differents motivs. La gronda part mütscha da chasa pervi da problems persunals e tuorna davo pac temp darcheu. I dà però eir uffants chi restan sparits per adüna. Stress, blera glieud, intretschà in ün discuors o simplamaing distrat per ün batterdögl – lura il mumaint d’anguoscha: «Ingio es meis uffant?» Quist mumaint es per mincha genituor o persuna accumpagnanta il dischöl il plü grond chi’s po s’imaginar. Illa majorità dals cas cumpara l’uffant per furtüna darcheu davo cuorta tschercha. A tschertüns po eir la situaziun persunala gnir massa bler. Els mütschan da chasa, tuornan pelplü darcheu sans e salvs. I da però eir il cas ch’uffants restan sparits per adüna. Pels pertocs ün temp plain intschertezzas, temmas e pissers. I’l fratemp chi’d ha dürà da leger l’artichel fin a qui-sta frasa, es darcheu gnü annunzchà ün uffant spari. A la fin da quist artichel as varà il nomer augmantà a tschinch uffants. Mincha duos minuts scumpara in Europa ün uffant. Quai sun 250 000 l’on. In memoria da quels uffants es ils 25 da mai gnü declerà sco di internaziunal dals uffants sparits. Laschar üna notizcha als genituors Noschas prestaziuns a scoula, mal d’amur, mobbing, conflicts a scoula o problems culs genituors: Situaziuns chi pon dvantar uschè pesantas ch’uffants mütschan da chasa. La Polizia chantunala dal Grischun as focussescha in sia lavur da prevenziun per giuvenils eir sün da quels cas. Anita Senti, pledadra da la Polizia chantunala, disch: «Nossas collavuraturas e collavuraturs van illas classas per discuorrer davart ils differents problems cha’ls giuvenils han. Pel cas ch’els nu te-gnan plü oura in lur dachasa, tils cusgliaina da simplamaing laschar üna notizcha cuorta. Uschè nu’s ston ils genituors far massa pissers ed i’s po evitar cha quels uffants vegnan scrits oura internaziunal.» Il pês es però sch’ün uffant vegn rapinà. Plü suvent co per intenziuns criminalas capita quai però perquai ch’üna part dals genituors voul trar davent l’uffant cha tschella part. Pelplü per mütschir in ün oter pajais. Suvent eir rapinà dals genituors Tenor üna statistca europeica dal 2019 da l’organisaziun «Missing Children Europe», sun rapinaziuns tras genituors cun 22,7% il seguond suvent motiv per scumparsas d’uffants. Rapimaints criminals sun cun «be» 0,4% plüchöntsch bass. Ma mincha cas es ün massa bler. L’organisaziun da «non-profit», «Missing Children Switzerland», s’occupa cun tuot ils differents cas d’uffants sparits in Svizra. Els chüran üna «hotline» da 24 uras sur la quala els piglian incunter annunzchas. Sch’ün uffant sparischa spor-dschan els agüd als genituors ed als pertocs. Els cussaglian co agir e che instituziuns involver. I’l cas ch’ün uffant es mü-tschi da chasa sustegnan els las famiglias fin al retuorn. Eir ils uffants svess as pon drizzar ad els e survegnan agüd. Tuot la lavur da «Missing Children Switzerland» capita in stretta collavuraziun culla polizia. In cas da rapimaints tras ün dals genituors a l’ester, collavureschan els eir cul Servezzan Social Internaziunal Svizzer chi’s rechatta a Genevra. Ün dals cas chi ha pisserà per bler’attenziun, d’eira quel da las schemblinas Livia ed Alessia Schepp dal chantun Vad. Ellas sun gnüdas rapinadas avant desch ons da lur bap. Daspö là manca mincha stizi dad ellas. Ingüna statistica uffiziala per la Svizra Ma co guard’insomma oura la situaziun in Svizra? Las datas davart ils cas da minorens sparits eruischa la Polizia federala (Fedpol). Üna statistica uffiziala nun exista però per la Svizra. L’organisaziun «Missing Children Switzerland» s’inga-scha tanter oter eir cha quellas datas gnian eruidas per mincha chantun unitariamaing e cumplettas. Cha be in quel möd possa gnir rendü attent al problem ed uschè eir gnir sensibilisada la glieud. Tenor üna stima da «Missing Children Switzerland» importa il nomer dad uffants chi mütschan in Svizra da lur dachasa raduond 25 000 cas l’on. Pro’ls rapimaints tras genituors s’augmainta il nomer a daplü da 100 cas l’on. Ed in Grischun? Anita Senti da la Polizia chantunala disch: «Pel mumaint nu daja in Grischun ingüns uffants sparits. Quels chi sparischan cumparan per furtüna davo cuort temp darcheu.» Di internaziunal dals uffants sparits (fmr/an) Minch’on sparischan in Europa var 250 000 uffants. Ils motivs sun differents. La majorità dad els ha problems persunals e mütscha pervi da quai da chasa. Els tuornan però davo pac temp darcheu. Ra-duond ün quart dals uffants vegn rapinà d’üna part dals genituors per tils trar davent da tschella part. Pelplü cun l’intenziun da mütschir in ün pajais ester. Cun var 0,4% es il nomer dals uffants chi vegnan rapinats our da motivs criminals plüchöntsch bass. Minch’uffant spari es però il dischöl il plü grond chi’s po imaginar per tuot ils pertocs. Per commemorar e sensibilisar es ils 25 da mai gnü declerà sco di internaziunal dals uffants sparits. Minch’on sparischan in Europa 250 000 uffants. Ils 25 da mai es il di internaziunal dals uffants sparits.

Dürant ils mais da stà fin aint pel utuon organisescha la società CREACUMÜN l’acziun «piglia plazza» per activar ils spazis publics illas fracziuns dal cumün da Scuol. Las plazzas dvaintan per ün pêr eivnas lös per inscunters, planisats o spontans, per indigenas ed indigens e giasts. Quai scriva la società CREACUMÜN in üna comunicaziun a las medias. La società CREACUMÜN exista daspö l’avrigl 2020. Ella ha l’intenziun da render plü famigliar la significaziun e la gronda ierta culturala dals spazis publics, sco per exaimpel plazzas e vias. Cun occurrenzas, workshops, publicaziuns ed oter plü vegnan tematisadas la planisaziun, concepziun e cultivaziun dal spazi construi. Grond’importanza ha per la società impustüt da render cuntschaint quista tematica pro’ls uffants e giuvenils. Üna prüm’eivna da proget ha pudü gnir realisada in october 2020 insembel culla scoula dad Ardez e Guarda. La prüma radunanza generala publica es planisada pels 21 d’avuost 2021 a las 16.00 sün Plaz a Ftan. L’acziun «piglia plazza» cumainza a Sent e resta adüna per trais eivnas sün mincha plazza in üna da las fracziuns dal cumün da Scuol: 07-06 fin als 27-06-21 sül Plaz a Sent, 28-06 fin als 18-07-21 sül Plaz a Scuol Suot, 19-07 fin als 08-08-21 sülla Plazza Fontana a Tarasp, 09-08 fin als 29-08-21 sül Plaz a Ftan, 30-08 fin als 19-09-21 sülla plazza Bröl ad Ardez e dals 20-09 fin als 10-10-21 sülla Plazzetta a Guarda.

Scha qualchün ans guarda ün pa da schlinch e prouva dad ingiavinar – spagnöl? talian? – lura glüschan noss ögls: «Eu sun da lingua rumantscha!» Que chi avant decennis d’eira ün manco, es hoz ün plus. Cun que es dit tuot: Cura cha nus discurrin rumantsch, co cha nus discurrin rumantsch, que nu va pro ad ingün. Nos «sacados» linguistic vaina sur-vgni in scoula, ed uossa ans arrandschain nus uschè bain sco cha que va. Anglicissems, germanissems, e schi vain a cancers grammaticals o stilistics nun es que la catastrofa, üna lingua as müda e nus ans müdain cun ella. Discuorrer sco cha’l pical m’es creschü, es üna buna devisa chi güstifichescha eir ils «Münstertalerissems». Eu m’algord amo als ans sesanta cur cha mia mamma d’eira tuornada da la saira da las Grischunas cun la novità ch’ellas hajan introdüt il chasti da 50 raps per mincha pled tudais-ch discurrü dürant il far s-chaina insembel. Dimena na plü «rösti», «wäa» o «hocker», mabain mailinterr’in painch, s-chabè e rasada – s-chüsai, eu n’ha stuvü consultar il dicziunari da l’UdG. Que d’eira stat per mai il segn d’alarm, il rumantsch es amalà, i’s sto introdüer masüras specialas. Cha talas nu güdan e chi pon esser cuntraproductivas m’es eir dvantà cler. Ma co rinforzar il plaschair, minchatant dafatta la superbgia da’s nomnar Rumantsch? Leger va amo, cul scriver esa fingià plü mal, il meglder es tadlar e discuorrer. Que faina sün via, e que fa il radio e la televisiun rumantscha, e la RTR fa que bain. I vain discurrü pulitamaing rumantsch, cun impuls, coppinas e «Kikerises», pro’ls anniversaris vegn a pled glieud da tuot ils circuls socials, l’archeolog linguistic chava minch’eivna cristals ed i dà eir il circul litterar. Che impertinenza da pretender uossa cha que chi manca pro’l RTR saja il rumantsch, il rumantsch sco paziaint, üna pitschna lingua tanter draguns e gigants, ed eir il rumantsch cun sias chavorgias tanter ils idioms, ma eir il rumantsch sco eldorado per perscrutaziuns e divertimaints. Il rumantsch vain a la cuorta sco tema, linguistic e cultural. Eu n’ha badà quai cur ch’eu n’ha perseguità in Danemarca ils quizs e las emischiuns divertentas linguisticas: Cura es quist pled gnü introdüt illa lingua danaisa? Che dialect discuorra quista duonna? Che proverbi muossa quist disegn? Bod na da crajer cha dumandas linguisticas pon insomma dvantar formats attractivs, e quai per üna lingua chi nun es in privel! E quist plaschair da preschantar las bellezzas ed eir ils problems da la lingua, mancan bod dal tuot pro RTR. Qua am vegnan adimmaint las concurrenzas tanter scoulas rumantschas a la televisiun, ed eu am dumand, scha talas emischiuns nu füssan plü adattadas co las debattas cun nossa rapreschantanza politica a Berna. «Onni soit qui mal y pense…» Radio e televisiun han in man da tematisar il rumantsch sainza la percha pedagogica e’l daint muossader, fantasia e creatività nu mancan. Uschè cha per finir il Ladin nu ria, schi «toffa» pro’l Sursilvan, o scha al cuntrari il Ladin inclegia eir il «carmalar» sursilvan. E la Surmirana chi va a la pes-cha da «litgivas» sa cha pel Ladin sun que «forellas». Ma i’s pudess eir ir amo ün pass inavant: A mai plaschessan eir emi-schiuns chi’s occupan cun dumondas actualas da la politica culturala rumantscha, na in fuorma da rapports neutrals, mobain dispittas e cuntraversas, perche – co dschaiva Helmut Schmidt – üna democrazia, ingio chi nu vain dispittà, nun es üna democrazia. Romedi Arquint è teolog ed è stà scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

D’incuort ha gnü lö la radunanza da delegats da la Corporaziun Energia Engiadina chi rapreschainta ils cumüns concessiunaris da las Ouvras Eletricas Engiadina da S-chanf fin Valsot. Quista radunanza vess tradiziunalmaing gnü lö la fin da marz ed es causa la pandemia dal coronavirus gnüda spostada sül principi da mai. Ma finalmaing nun esa neir quist on stat pussibel da manar tras quella i’l rom üsità, dimpersè be in ün ravuogl plü stret. «La radunanza ha gnü lö be culs organs statutarics, dimena sainza giasts ed eir sainza commembers dals cussagls cumünals, grondcusgliers ed oters funcziunaris», quinta Fritz Felix, daspö blers ons administradur da la Corporaziun Energia Engiadina. Sco ch’el declera sün dumonda, sun las tractandas statutarias gnüdas evasas sainza discussiuns. Il plü important punct sülla glista da tractandas es stat üna jada implü las contribuziuns our dal fondo dals tschinch pertschient dals fits d’aua. Daspö blers ons stan nempe a disposiziun tschinch per-tschient dals fits d’aua a cultura e sport i’l perimeter dals cumüns concessiunaris. Sco cha Fritz Felix ha declerà, sun gnüts scumpartits eir quist on bundant 410 000 francs a societats, organisaziuns, persunas e progets chi s’ingaschan in quists secturs. Da quels vegnan pajats minch’on 80 000 francs a l’Institut Otalpin Ftan per l’instrucziun da rumantsch tenor üna cunvegna da prestaziun tanter l’institut e la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair chi düra amo fin dal 2023. Tenor üna cunvegna da prestaziun survain eir la Funda-ziun Nairs ün sustegn general da 60 000 francs, implü 10 000 francs pel program annual da cultura. 125 000 vegnan scumpartits minch’on a las societats ed organisaziuns da sport in Engiadina Bassa tenor üna clav da scumpart speciala. Da quist import survain la Società da promoziun dal sport d’inviern ün import pauschal da 25 000 francs. Imports plü gronds surve-gnan eir la Società da promoziun da la scoula da musica, nempe 16 000 francs per l’acquist d’ün clavazin, e 20 000 francs per la Fundaziun Pro Terra Engiadina per l’ultim’etappa da la refacziun dals uigls istorics Chant Dadaint a Ramosch. Sco cha Fritz Felix infuormescha, sun gnüts scumpartits var 80 000 francs sün üna tschinquantina da progets ed arrandschamaints da cultura chi pertoccan la regiun dals cumüns concessiunaris. Sco ch’el quinta as tratta quia da progets per exaimpel per realisar cudeschs, fin pro exposiziuns, concerts e festivals da plüs dis. Cha la regla saja, cha las dumondas da sustegn stopchan gnir inoltradas fin als 31 december per progets da l’on chi segua. «Però adüna nun es quai pussibel. Perquai resguardaina, scha pussibel, eir dumondas chi vegnan inoltradas dürant l’on», declera l’administradur da la Corporaziun Energia Engiadina. Insembel culs duos capos cumünals da Scuol e da Valsot, Christian Fanzun e Victor Peer, fuorma l’administradur Fritz Felix la cumischiun chi tratta las dumondas da sustegn. Quista cumischiun vain presidiada da Victor Peer. Il president cumünal da Zernez, Emil Müller, es president da la Corporaziun Energia Engiadina chi rapreschainta ils quatter cumüns concessiunaris da S-chanf, Zernez, Scuol e Valsot. Eir l’instituziun culturala Nairs ha tschüf totalmaing 70 000 francs dals cumüns concessiunaris.

Pro la prüma exposiziun davo la pandemia da corona preschainta Robert Hüberli da Scuol illa Grotta da cultura a Sent üna schelta da sias ouvras in acril. Las ouvras vegnan descrittas dal artist sco realissem abstract. L’exposiziun es ida averta in sonda avant Tschinquaisma. Robert Hüberli (1950) es nat a Herisau, es creschü sü a Degersheim i’l Toggenburg ed ha fat müdada dal 1976 a Scuol. Là ha’l surtut pro l’impraisa da fabrica Bezzola la plazza il prüm sco manader da fabrica e plü tard sco manader da la dita. Tanteraint ha’l lavurà a partir dal 2000 dürant desch ons giò la Bassa intant cha sia famiglia es restada a Scuol ed el d’eira lura be las fins d’eivna a chasa: «Là n’haja cumanzà l’on 2008 culs prüms cuors da pitturar cun acril a la scoula da la Migros. Daspö il 2016 lura plü intensiv e culla scoulaziun pro Art-passion a Dornbirn pro Angelika Domenig culla priorità realissem abstract.» Davo seis temp da desch ons giò la Bassa es el tuornà darcheu a Scuol e lavura intant independent, parzialmaing sco manader e cusgliader in divers progets. «Uossa pittur eu, sch’eu n’ha vöglia e quaida e meis möd da pitturar douvra relativmaing bler temp. Eu sto spettar tanter las diversas vettas fin cha minchüna es sütta per far il prossem pass e quai es cumbinà cun bler temp.» Prüma exposiziun illa grotta a Sent Sco cha l’artist disch daja la pussibiltà da lavurar vi da plüs purtrets a listess mumaint in möd intensiv obain d’avair pazienza e spettar fin cha las differentas vettas sun süttas. Robert Hüberli nun ha a chasa bler lö ed uschè po el lavurar be vi da duos purtrets la jada. Sülla dumonda perche ch’el expuona illa Grotta da cultura ha’l dit: «Eu n’ha adüna darcheu visità exposiziuns illa Grotta e n’ha dumandà üna jada, schi füss pussibel d’expuoner. Nicolas Deichmann, chi fa part a la suprastanza, ha fat üna visita pro mai a chasa e ha decis spontanamaing da realisar cun mai mia prüm’exposiziun.» Hüberli ha eir il sustegn da sia duonna chi til animescha da giodair sia paschiun. Il lavurar cun plü pac o plü bler aua chi vain maisdada cul acril daja bler daplüssas pussibiltats per variar. L’avertüra da l’exposiziun a Sent ha gnü lö sonda avant Tschinquaisma ed es averta adüna il mardi e la sonda tanter las 17.00 e las 19.00 fin als trais d’avuost. Robert Hüberli expona actualmain a Sent Robert Hüberli expona actualmain a Sent In'ovra da Robert Hüberli In'ovra da Robert Hüberli

Il turissem es dependent d’ün ambiaint e d’üna natüra d’ota qualità. La TESSVM s’ingascha fingià daspö ons per üna dürabiltà permanenta. Insembel cun divers partenris s’haja elavurà ün manual ed ün cuors per promouver la dürabiltà i’l management da las destinaziuns da vacanzas. Divers partenaris han elavurà dürant ils ultims trais ons ün manual per destinaziuns turisticas svizras. Her ha preschantà la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) il cudesch chi fa part al proget dad Innotour per üna dürabiltà applichada illas destinaziuns turisticas da nos pajais. Ün’importanta tematica Dürabiltà es ün tema omnipreschaint. Per spordscher ün turissem da qualità s’haja elavurà ün manual pel management da las destinaziuns turisticas (DMO). «Sainza dürabiltà nu daraja in avegnir ingün turissem», es Martina Stadler , la directura da la TESSVM, persvasa. Illa regiun da vacanzas intuorn il Parc Naziunal Svizzer es la dürabiltà daspö decennis ün tema important. Insembel cun la Scoul’ota per scienzas applichadas da Turich (ZHAW) ed oters partenaris chantunals e federals s’ingascha la TESSVM per la promoziun da quista tematica i’l sectur dal turissem. «Il bsögn per daplü dürabiltà i’l turissem svizzer es cuntschaint, be fin uossa nu daiva amo ingün manual correspundent per las DMO’s», manzun’la. Il manual «Dürabiltà applichada illas destinaziuns turisticas svizras» ed il cuors pratic dessan güdar d’eruir tanter oter las masüras bsögnaivlas per mincha singula destinaziun. Oriund da la Germania Sco basa pel nouv manual ha servi la versiun pel turissem in Germania. Il manual e’l cuors pratic sun duos da las quatter parts d’ün proget per innovaziuns i’l turissem svizzer e chi vain rapreschantà da la TESSVM. La respunsabiltà pel proget han gnü Yvonne Schuler , collavuratura da la TESSVM, ed Yvonne Pirchl-Zaugg da la ZHAW. Ellas han dat ün’invista i’l resultat da lur lavur. La basa dal manual fuorman las trais dimensiuns da la dürabiltà ambiaint, società ed economia. A man da 40 criteris seguan racumandaziuns concretas tenor soluziuns chi sun gnüdas eruidas tenor ils meglders exaimpels our dal minchadi. Ün rating per la TESSVM Plünavant vain la sporta cumplettada cun ün cuors. «Il cuors düra quatter dis sparpaglià sün bundant ün on», declera Yvonne Pirchl-Zaugg. Quists cuors vegnan realisats da la sanu future learning ag insembel culla ZHAW. Martina Schuler renda attent cha las DMO’s sajan dependentas da lur divers partenaris per ragiundscher ils böts per üna dürabiltà permanenta. «In nossa destinaziun sun quai per exaimpel prodots o hotels chi portan il sagè da qualità da la Biosfera Val Müstair.» La TESSVM d’eira insembel cun la «Schaffhauserland Tourismus», las prümas destinaziuns chi han visità il cuors pilot. «Ün da nos prossems intents es da laschar far ün uschenomnà rating, üna examinaziun externa, da nossa DMO a reguard la dürabiltà», declera la directura. Il nouv manual cumpiglia passa 140 paginas e vain distribui in tuot la Svizra. Il manual resguarda trais differentas dimensiuns. La TESSVM ha realisà ün manual. Realisà ün manual turistic (fmr/afi) In collavuraziun cun diversas partemaris chantunals, federals e turistics ha realisà la destinaziun da l’Engiadina Scuol Samignun Val Müstair ün manual. L’intent dal manual es d’analisar la situaziun da dürabiltà actuala da las regiuns turisticas. Plünavant maina’l divers exaimpels pratics co ch’üna destinaziun dess proseguir concretamaing per implementar progets e sportas nouvas. Illa regiun da vacanzas intuorn il Parc Naziunal Svizzer es la dürabiltà daspö decennis ün tema important. Il manual «Dürabiltà applichada illas destinaziuns turisticas svizras» ed il cuors pratic dessan güdar d’eruir tanter oter las masüras bsögnaivlas per mincha singula destinaziun.

Temma es ün signal dal corp per render attent ad ün privel. Insomma alch tuottafat normal ed important. Sch’ella piglia però suraman restrendscha quai il minchadi e la vita sociala da la persuna pertocca. Avant pacs ons d’eira da leger illas gazettas dad üna duonna in Grischun chi ha clomà la polizia. La radschun nu d’eira forsa ün lader. Na, la duonna vaiva talmaing temma dad ün arogn ch’ella nu d’eira plü buna d’agir. Che chi’d es divertent da leger e pissera per pulaccas, es pels pertocs bainschi dischagreabel, ma nüglia chi tils chaschuness gronds problems in lur minchadi. La temma d’ün arogn sco eir la temma da l’otezza valan sco temmas specificas. Da gnir confruntà cun da quellas temmas as riva pelplü dad evitar. I nun influenzeschan neir la vita sociala. I da però eir temmas chi vegnan uschè grondas chi marcan il minchadi d’üna persuna. Scha quai capita, as discuorra d’ün disturbi da temma. Ils Servezzans psichiatrics dal Grischun s’occupan dürant il mais da mai da quel tema. Differentas fuormas da temma «Temma es üna’emoziun normala, ün sentimaint ed üna reacziun ad ün privel», declera Mathias Egger, psicolog pro’ls Servezzans psichiatrics dal Grischun. «Problematic vegna però, scha la temma es massa intensiva o düra massa lönch, sch’ella es adüna darcheu avantman, ma eir sch’ella es irraziunala», uschè il psicolog inavant. In da quels cas as discuorra da disturbis da temma – temmas chi pisseran per ün grond squitsch pro’ls pertocs e tils restrendschan in lur minchadi. In Svizra patischa plü o main mincha ses- o settavla persuna da quel problem. Id existan però differentas fuormas da temmas. Las plü derasadas sun las temmas socialas e las agorafobias o in tudais-ch «Platzängste», declera Mathias Egger. D’üna temma sociala as discuorra, scha’l pertoc ha gronda fadia da gnir valütà o observà. Quai po esser pro ün examen, ün discuors d’annunzcha o perfin pro ün apèro. Agorafobias invezza, eir scha’l pled tudais-ch discuorra da plazza, han dachefar culla temma da na pudair fügir our d’üna situaziun. Quai po gnir avant in tunnels, i’l bus o dafatta cun spettar illa lingia da la cassa in üna butia. Confruntar e na evitar Per ch’üna temma vegn ün problem, giovan plüs facturs üna rolla. «Dad üna vart as poja avair geneticamaing la tendenza da sviluppar ün tal disturbi. I po però eir esser chi s’ha imprais quai, per exaimpel scha’ls genituors reagischan a tuot plüchöntsch temus. Da l’otra vart sun però eir evenimants greivs, sco üna perdita, üna desditta, ün mortori o malatias in famiglia chi pon avair ün’influenza», declera Mathias Egger: «Decisiv es lura quantas forzas cha la persuna ha per fruntar da quellas situaziuns. Ils contacts, amicizchas o insomma la rait sociala han eir ün’importanta funcziun. Schi s’ha glieud cun la quala i’s po discuorrer dal problem, güda quai da tour davent pais. Quant optimistic e positiv chi s’es svess, es natüralmaing eir fich decisiv.» Causa cha na mincha persuna nun ha però las listessas premissas, as po pro tschertünas istess sviluppar üna malatia psichica. La persuna as retira e cumainza dad evitar las situaziuns chi chaschunan la temma. I capita insomma precis quai chi füss dad evitar. «Intant chi’s prova da sviar da quellas situaziuns, resta la temma istess adüna preschainta. Ella es bainschi missa dvart, ma adüna a la guetta ed imnatscha dad attachar. Perquai esa fich important da sortir da quels muosters e da’s confruntar culla temma», es Mathias Egger persvas. Stigmatisaziun es adüna amo ün problem «Schi’s patischa per ün lung temp ed i’s bada chi nu’s riva svess da schoglier – lura füss quai il dret mumaint da tscherchar agüd professiunal. Impustüt, schi nu’s po neir plü accumplir sia rolla sco genituor, sco collavuratur o sco schef», declera Mathias Egger. Il prüm pass important füss la visita pro’l meidi da chasa. In üna controlla po quel excluder radschuns corporalas sco impuls pels problems psichics. In seguit assegna el il paziaint al servezzan psichiatric. In ün discuors vegnan lura fats il prüms sclerimaints e lura vain defini pass per pass che fuorma da terapia chi’d es la güsta. Per surgnir agüd as pon persunas pertoccas però eir annunzchar svess pro’l Servezzan psichiatric dal Grischun. Eir schi ha dat i’ls ultims ons ün grond svilup, es tenor Mathias Egger la stigmatisaziun da persunas cun malatias psichicas adüna amo ün problem: «Eu n’ha suvent paziaints chi’m dischan ch’els vessan uschè gugent simplamaing ruot üna chomma ed ün gess. Uschè vezzess la glieud almain che ch’els han. Persunas cun temmas as svarguognan eir perquai chi han l’impreschiun da valair in nossa società sco deblas. Disturbis da temma nu sun però ün deblezza. Da star pro seis sentimaints e da fruntar sia temma es invezza ün sen da gronda fermezza.» Agüd psicologic in Grischun Ils Servezzans psichiatrics dal Grischun garantischan il provedimaint psichiatric d’uffants, da giuvenils e da creschüts i’l chantun Grischun. Lur incumbensa cumpiglia il sectur staziunar ed ambulant, l’offerta da clinicas dal di sco eir il sectur da las chasas da dmura e da lavuratoris per persunas cun malatias psichicas e persunas cun impedimaints spiertals. Da temp in temp definischan els temas dal mais. Dürant il mais mai da quist on es il focus sün disturbis da temma. In Svizra sun 15% da la populaziun pertocs d’ün disturbi da temma. Il plü important esa da’s confruntar cun sia temma e da na tilla sviar.

La suprastanza da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa (SCMEB) ha decis dad organisar l'on 2023 ün'ulteriura EBexpo. Davo il sucess chi s’ha gnü dals ons 2013 e 2018 organisescha la SCMEB ün’ulteriura exposiziun illa halla Gurlaina a Scuol e quai dals 28 fin als 30 d’avrigl 2023. Actualmaing vain fuormà il comitè d’organisaziun ed ils detagls pels expositurs vegnan elavurats. La publicaziun per s’annunzchar segua prosma prümavaira. La SCMEB dombra actualmaing raduond 200 commembers e fuorma üna rait da mansterans e commerciants da Zernez fin Samignun. Plünavant rapreschainta la società ils interess dals commembers tenor il principi dal marchà liber in temas economics e politics. Il böt es da preschantar las sportas e’ls servezzans da las dittas indigenas a la populaziun ed a las instanzas ufficialas.

L’Institut Otalpin Ftan (IOF) rinforza seis gremi directiv. Christoph Hendrickx surpiglia insembel cun Stefanie Aichholz a partir dals prüms avuost da quist on la direcziun da la scoula media. Hendrickx s’ingascha fingià uossa per differents progets a l’IOF. El sarà in avegnir respunsabel per l’administraziun, intant cha Aichholz surpiglia la direcziun pedagogica. L’IOF es daspö l’avrigl da quist on üna part dal Dulwich College International. Christoph Hendrickx ha stübgià economia a l’Università da San Galla ed ha experienza da manar gestiuns multinaziunalas. Cun seis savair dess gnir rinforzà il fundamaint economic da l’IOF e la nouva strategia dal Dulwich College International dess gnir realisada.

Cugnuoschais eir da quella glieud chi vaivan fingià adüna ün plan da la vita – e quel ha lura funcziunà perfet? Eu bain. Mia gronda dumonda in quel connex: Co? Co pel diavel as faja quai? Co eschat vus buns da planisar tuot? E co as riva da trar tras quel plan? Co vais vus savü fingià avant ons che chi’s cuntainta i’l futur? Naja, sch’inchün ha respostas am po’l/la jent contactar, merci! Pro mai funcziuna quai cul plan da la vita – schi’s voul exprimer positiv – magara so-la-la. Ün exaimpel exemplaric: abitar ed abitaziuns. Eu sun uossa 26. Influencers chi sun in mi’età muossan sün Instagram lur villa (!) ch’els fabrichan in Spogna per pudair far là vacanzas cun lur duos uffants (hai, eu sa cha Instagram nun es l’app ingio cha la vita reala vain muossada ün ad ün, ma listess). Collegas e collegs as cumpran ün busin per til fabrichar oura e pudair ir in viadi. Oters han chattà lur gneuin per fundar üna famiglia, cun üert e schnic schnac. Ed eu? Jäää. Eu sun güsta in tschercha per la x-avla jada d’ün lö per abitar. E quai es – per dir sco chi’d es – simplamaing ün uu huora cac! Eu n’ha fingià fat müdada circa 15 fin 20 jadas, tuot tenor co chi’s dombra. Cur ch’eu d’eira amo üna poppa da S-chanf a La Punt Chamues-ch. In mia pubertà cun meis genituors a Cuoira. Davo suna ida a star cun meis bap e si’amia in ün’otra abitaziun a Cuoira. Cun 18 n’haja decis ch’eu sun bain creschüd’avuonda per ir a star suletta, uschè ch’eu n’ha fat ün stop in üna chasa da students/as a Cuoira, lura üna stanza da WG a Glion, davo pro üna collega da mamma a Maiavilla, lura suna tuornada a La Punt Chamues-ch per ün pêr mais, sun statta cuort a Puntraschigna, ün temp sainz’abitaziun, ün practicum a Berlin, stanza da WG ad Uster per ün stüdi ch’eu n’ha interruot davo ün semester, tuornada a Cuoira, per ün oter stüdi suna ida a star a Zollikofen, nouva WG illa cità da Berna, tuornada per la seguonda vouta a Cuoira pervi d’üna plazza da lavur e lura amo üna jada müdà abitaziun a Cuoira. E quell’abitaziun vaina desdit per la fin dal mais. Che gira fos? Criticras dschessan: Eu sun ün pa ün schluffi, ingün bun man per chattar ün lö stabel per abitar o cha quai saja la vendetta da Dieu perquai cha meis genituors nu m’han laschà battiar (chars salüds ad üna duonna plü veglia chi m’ha propcha dit quai) o ün ex-ami chi d’eira persvas cha la disfurtüna am perseguitescha, eir ad el lessa salüdar cordialmaing. Tenor mai d’eiran ils motivs plüchöntsch ils seguaints: naïvità pubertara, differenzas d’opiniuns, separaziuns, müdadas da stüdis e plazzas da lavur (a reguard plan da la vita eir ün tema per sai svess), stress da chattar ün’abitaziun e lura stuvü as decider per ün’opziun suboptimala. Roba chi capita oramai – o almain a mai – ter suvent. Ultimamaing m’ha quintà inchün ch’el cumbatta di ed on culla listessa merda. E quai ha fat bain da dudir. E forsa cha meis striptease emoziunal güda eir ad inchün. Far naufragi tocca pro la vita. E minchatant güda fingià, be schi’s vezza chi nu s’es l’unica chi ha semi-success cul plan da la vita. PS: Sch’inchün vess amo üna villa in Spogna ch’el/ella nu douvra güsta: Eu tilla poss jent perchürar ün pêr mais. Alina Müller ha studegià psicologia ed instruescha rumantsch. Actualmain lavura ella a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Alina Müller ha studegià psicologia ed instruescha rumantsch. Actualmain lavura ella a la Scola auta da pedagogia dal Grischun....

D’incuort ha gnü lö la radunanza generala da l’Associaziun grischuna per la protecziun dal territori sainza bes-chas rapazzas. Vo vaivat let inandret – sainza bes-chas rapazzas. L’assozaziun d'eira gnüda fundada dal 2013 giò’l Puschlav, cur cha l’uors M13 vaiva fat gronds dons. Pel mumaint ans fan plütöst ils ca. 60 lufs in Grischun pissers. Davo cuorta discussiun ha la radunanza decis da müdar il nom sün: Associaziun grischuna per la protecziun dal territori cunter animals da rapina gronds. A quista associaziun stuvess tour part tuot nossa populaziun, perche chi va per proteger l’uman e las bes-chas cunter attachas da bes-chas da rapina grondas. Ils paurs da muvel manü sun pertocs fich ferm da las attachas dals lufs. 2020 sun gnüdas s-charpadas 257 bes-chas dals lufs, ün cifra chi dà da pensar. Il pövel grischun ha fat bun l’on passà la revisiun da la ledscha da chatscha cun 67,3%. Scha quista revisiun füss gnüda acceptada eir dal pövel svizzer, schi vess il chantun svessa pudü trar masüras cunter ils lufs. Il pövel urban nun ha gnü fiduzcha in no, ed uschè van inavant ils problems culs lufs. L’unic cha Berna lascha far intanta, es d'augmentar la protecziun da las scossas cun saivs e chans da protecziun. Aint in ün dals ultims «Pur grischun» ha il Plantahof descrit las masüras in detagl. Displaschaivelmaing vaina in Grischun eir alps da bescha, ingio chi nu va a tegner aint tuot quistas masüras. Noss’associaziun pretenda cha tuot ils dons e las masüras da protecziun gnian pajats da la Confederaziun. In avegnir stoja eir dar la pussibiltà da regular ils dons cun schluppettar lufs giuvens. Il luf es uossa ferm derasà in tuot l’Europa e perquai nu faja plü dabsögn da til proteger uschè ferm sco fin uossa. Fich cuntaints eschna cha eir l’Asssociaziun da pauras e paurs grischuns ha fundà üna cumischiun chi’s dà giò culs problems dals lufs. No sperain chi detta üna buna collavuraziun da tout las instanzas pertoccas. Be scha no stain insembel, vaina forza da müdar alch in avegnir, per proteger meglder nos muvel manü. No sperain sün bleras nouvas commembras e commembers singuls. Eir societats, sco las societats agriculas sun pro no bainvissas sco commebers collectivs.

Pled sin via Stephan Bösiger Quist venderdi ha lö/ha gnü la Not lunga da las baselgias. Intant ch’in Engiadina as poja/s'haja pudü visitar ad Ardez üna gronda variaziun da occurrenzas e meditaziuns, es gnüda preschantada pro mai illa baselgia da Langenthal ün’installaziun da l’artist Kurt Baumann cul nom «La Tolérance». Vi da fils fins – sco pro ün mobile – pendan ils simbols da las differentas religiuns, da la crusch sur il pon d’uraziun fin als sains tibetans da meditaziun. E sco chi’d es pro ün mobile: sch’ün oget vain in movimaint, schi ha quai ün’influenza eir sün tuot tschels. Sch’ün simbol dess star salda, ston star salda eir tuot tschels. Our d’experienza savaina ch’ün mobile sta salda be d’inrar e cha’l minim soffel basta ch’el as metta in movimaint. L’equiliber es fragil e passager. Quai chi vala per l’installaziun artistica, vala eir per la vita, convivenza sociala e religiusa. In quist reguard pretenda l’artist la toleranza vicendaivla. «Forsa dovress nos muond damain toleranza, ma daplü respet vincendaivel.» Stephan Bösiger, reverenda Ma culla toleranza es ün pa üna roba e scha nus pretendain dad esser tolerants, vaina da’ns dumandar, scha quai es adüna ün fat positiv. Ella es da grond’importanza p.ex. illa mecanica ed illa producziun. Sch’ün oget es illa toleranza, lura è’l da buna qualità, sch’el surpassa la toleranza vegna’l büttà. Uschè esa bleras jadas eir tanter da nus umans: Nus tolerain l’ün l’oter fin al cunfin da nossa toleranza e lura mettaina term. Na perquai cha nus ans vessan propcha occupats cun nos visavis, ma perquai ch’el disturba nos gir dal muond. Forsa dovress nos muond damain toleranza, ma daplü respet vincendaivel. Quai significhess cha nus ans confundessan daplü cun noss prossems, particularmaing cur ch’els sun d’ün oter avis. La consequenza füss cha tuots vessan da’s muantar. Daplü respet invezza da toleranza deliberess ün potenzial enorm dad ideas nouvas chi naschan in discussiuns sinceras, i’ls conflicts da cretta, illas trattativas politicas, illa convivenza sociala. Hozindi vain pretais blera toleranza dals conumans, quai suvent cun pac respet. Quai ruina l’equiliber flaivel chi’s muossa in ün mobile, ch’el saja religius, social o persunal. Perquai nun esa da dumandar: Co hast culla toleranza? Ma blerant: Co hast cul respet? Respet invers tai ed invers teis prossem… Stephan Bösiger è reverenda refurmà da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». La Tolérance, installaziun da Kurt Baumann, Aarwangen.

I vain darcheu fabrichà. Ün dals materials da construcziun ils plü populars es laina. Quel material manca però pel mumaint, el es plü rar e plü char. E per üna jada nun es gnanca corona principalmaing la cuolpa. Da prümavaira cumainzan in Grischun tipicamaing darcheu ils fabricats. Eir in Engiadina e la Val Müstair vegna darcheu fabrichà. Chasas nouvas, üna renovaziun o simplamaing pitschnas lavurs da mantegnimaint. La pandemia ha pisserà cha la glieud nu pudaiva plü ir in vacanzas. Ils raps spargnats investischan blers perquai in lur dachasa. Tschertüns as praistan üna veranda da vaider, üna cuschina nouva, fanestras nouvas o chi laschan refar il tet. Ün dals materials da fabrica ils plü populars es laina. Schi’s viva in ün chantun ingio chi s'es circundà da gods, s’haja l’impreschiun cha laina saja alch chi exista in surabundanza. Ma al mumaint manca a la branscha da construcziun il material – tanter oter eir laina. Quatter mais impè da trais eivnas «Pro tscherts prodots da laina spettaina fin a quatter mais. Plü bod d’eiran quai forsa trais fin quatter eivnas», disch Simon Salzgeber, proprietari da la firma Salzgeber marangun a S-chanf. Impustüt per plattas pressadas e lain collà düran ils termins da furniziun pel mumaint blerun plü lönch co plü bod. La marangunaria a S-chanf nun es però ferm pertocca dal problem. «Nus lavurain in prüma lingia cun laina indigena. Causa cha nus vain eir ün magazin, nun esa pro nus uschè mal», manzuna Simon Salzgeber. Laina manca eir vi la Val Müstair. Dietrich Spiess, mainagestiun da la Foffa Conrad Holzbau AG, disch: «Patruns da fabrica ed architects ston pel mumaint avair pazienza e planisar meglder ouravant. Nossa fürtüna es però, cha nus vain svess üna resgia. Ma lain collà manca eir pro nus.» Na be la pandemia es la cuolpa Per üna jada nun es però il coronavirus il cuolpabel da quista situaziun. Almain na be. «Sco dapertuot han eir las resgias e las fabricas da prodots da laina stuvü interrumper lur producziun avant ün on», declera Dietrich Spiess. Però eir davo la prüm’uonda, cur chi pudaivan darcheu cumanzar a lavurar, nu d’eira pussibel da prodüer illa listessa dimensiun sco avant. Impustüt las masüras da sgürezza impedivan quai. Simon Salzgeber: «Dad üna vart d’eira simplamaing plü pac persunal illas fabricas. Causa chi stuvaivan eir gnir resguardadas las distanzas, nu pudaivan neir lavurar istess bleras persunas sco pel solit vi da las maschinas.» Cha laina es dvantada üna resursa plüchöntsch rara, ha però in prüma lingia ün oter motiv. Predschs maximals «Il marchà da laina europeic es sco tschütschà oura», dischan tuots duos impressaris. Ils gronds producents exportan la majorità da lur prodots our da l’Europa. «Impustüt ils Stadis Units e l’Asia cumpran sü tuot», manzuna Simon Salzgeber. Cha güst ils Stadis Units importan uschè blera laina da l’Europa fa però star stut. Cun Canada han els nempe ün dals plü gronds producents dal muond be güst davant porta. La cuolpa es quia üna dispitta dal commerzi tanter ils duos pajais. Sper la mancanza ha quella dispitta eir influenza süls predschs. Ils Stadis Units pajan nempe predschs maximals per la laina chi deriva da l’Europa. «Tuot tenor che prodot, s’han ils predschs augmentats per 40 fin 100%», declera Simon Salzgeber. Quel fat conferma eir Dietrich Spiess. Pazienza es dumandada (fmr/an) Süls plazzals da fabrica in Engiadina e la Val Müstair vegna darcheu lavurà. Blera glieud nun ha pudü ir in vacanzas ed as praista perquai üna cuschina nouva, üna veranda da vaider, fanestras nouvas o laschan far lavurs da mantegnimaint vi da lur chasa. Ün dals materials da construcziun il plü popular es laina. I füss da crajer ch’in Grischun saja quai üna resursa in surabundanza. Pel mumaint sun prodots da laina però plüchöntsch rars e’ls termins da furniziun plü lungs co pel solit. Per üna jada nun es però be la pandemia la cuolpa. Üna dispitta dal commerzi tanter ils Stadis Units e Canada pissera impustüt per quista mancanza e per predschs ots. In Engiadina e la Val Müstair vegna darcheu construi. Ils patruns da fabrica ston pel mumaint però avair pazienza. I manca la laina.

A chaschun da la radunanza cumünala han approvà las votantas ed ils votants dal Cumün da Val Müstair tuot las fatschendas tractandadas. Ils preschaints han acceptà tanter oter üna revisiun parziala dal reglamaint da sunteri e da sepultüra. Ils 36 preschaints a la radunanza cumünala da Val Müstair han approvà unanimamaing in marcurdi saira a Sta. Maria tuot las fatschendas tractandadas. Els han acceptà trais rendaquints, han approvà ün credit da 590 000 francs e la revisiun parziala dal reglamaint da sunteri e da sepultüra. Rendaquint cun perdita La suprastanza cumünala da Val Müstair ha preschantà a la radunanza cumünala ün rendaquint cun üna perdita da 393 000 francs e quai pro entradas da passa 13.5 milliuns francs e sortidas da var 13.9 milliuns francs. I’l preventiv per l’on 2020 d’eira previs ün s-chavd da passa 174 000 francs. Il cash flow importa 14 000 francs. Plünavant s’haja fat investiziuns per passa 3 milliuns francs e procurà per entradas dad 1.69 milliuns francs. Uschè chi restan investiziuns nettas per la facultà administrativa da passa ün milliun francs. «Ils rendaquints da la Biosfera Val Müstair e quel dal Center da sandà Val Müstair sun gnüts approvats cun gronda majorità», disch Not Manatschal , il chanzlist dal Cumün da Val Müstair. Survendschü bain la pandemia Sco cha Gabriella Binkert Becchetti , la presidenta dal Cumün da Val Müstair, manzuna i’l preambul dal rendaquint 2020, haja l’on cumanzà tuot innoziaint. «L’uniun dal muond ha las infuormaziuns confusas in chosa Corona il prüm scuà da la vart», uschè la presidenta cumünala. Tenor ella s’haja survendschü illa Val Müstair relativmaing bain la catastrofa da sandà. «Nossa Val ha in divers secturs pudü portar pro ad ün meglder sentimaint da vita.» Ella es persvasa cha las consequenzas da la pandemia as badaraja pür i’ls prossems ons. Uschè spera la Val Müstair eir in avegnir sülla bainvuglientscha «da tuot ils cumüns da fermas finanzas, ils cumüns da padrinadi, il Padrinadi svizzer e l’Agüd svizzer per la muntogna.» Üna fossa cumünaivla Ün proget chi düra plüs ons es la refacziun da la Val Brüna. «Ingon vegnan realisats ils repars a Müstair», manzuna Not Manatschal. Ils suveran ha approvà per quist intent ün credit da 590 000 francs. I’ls ultims ons s’haja constatà cha adüna daplüssas persunas giavüschan da gnir sepulits in üna fossa cumünaivla. «Per regla sun quai persunas attempadas chi abitan illa Val Müstair e’ls confamiliars giò la Bassa», declera Not Manatschal, ed: «Uschè cha ingün nun ha temp da cultivar la fossa dal trapassà.» Culla revisiun parziala dal reglamaint da sunteri e da sepultüra vegna aderi al giavüsch d’üna fossa cumünaivla. «I’l sunteri da Sta. Maria saraja in avegnir pussibel da metter l’urna in üna fossa cumünaivla.» La radunanza cumünala dal Cumün da Val Müstair ha approvà il rendaquint cun üna perdita. Val Müstair: Rendaquint cun perdita (fmr/afi) Ils 36 preschaints a la radunanza cumünala da Val Müstair han fat bun trais rendaquints: Quel cumünal, quel da la Biosfera Val Müstair e quel dal Center da sandà Val Müstair. Pro sortidas da 13.9 milliuns francs ed entradas da 13.5 milliuns francs resulta i’l rendaquint cumünal ün suravanz da sortidas da 393 000 francs. Plünavant han las votantas e’ls votants fat bun ün credit da 590 000 francs e la revisiun parziala dal reglamaint da sunteri e da sepultüra. I’l sunteri da Sta. Maria saraja in avegnir pussibel da metter l’urna in üna fossa cumünaivla.

Il CAS Engiadina Bassa Val Müstair es in possess da trais chamonnas, tuottas situadas in Engiadina Bassa. Avant 12 ons vaivan cumanzà las trattativas culs uffizis respunsabels per fabrichar our da l’Alp Sprella üna chamonna dal CAS eir per la Val Müstair. Uossa es tant il permiss dal Chantun sco eir dal Cumün da Val Müstair sün maisa. Las chamonnas da Tuoi, Linard e Lischana sun in proprietà da la secziun dal Club Alpin Svizzer (CAS) Engiadina Bassa Val Müstair. Ün proget chi düra fingià divers ons es la realisaziun d’üna chamonna dal CAS eir per la Val Müstair. L’utuon da l’on 2017 vaivan inoltrà ils respunsabels da quista secziun la dumonda da fabrica per l’Alp Sprella illa Val Mora. L’intent d’eira da transmüdar la veglia Alp Sprella in üna chamonna dal CAS. Quist’alp, chi’d es situada bundant duos kilometers avant l’Alp Mora, gniva fin uossa datta a fit dal Cumün da Val Müstair. Il proget prevezza da realisar in l’anteriur stabilimaint da la stalla lös per pernottar ed illa tea la stüva, la cuschina e’ls ulteriurs locals da tecnica e per la gestiun. La chamonna dess esser averta dürant las stads e dar allogi a quels chi van cul velo ed a persunas chi fan gitas plü cuortas o plü lungas. Ün’experienza unica La Val Mora es üna cuntrada da valur unica in Val Müstair e tras quai fich populara tant pro viandants sco eir pro velocipedists da muntogna. Culla nouva chamonna voul la secziun CAS Engiadina Bassa Val Müstair pussibiltar als giasts ün’experienza unica in üna cuntrada fascinanta, dalöntsch davent dals cumüns giò la val. Sco cha Heinz Gross , il president da la secziun regiunala manzuna s’haja i’ls ons passats plüssas jadas gnü da surlavurar, redimensiunar ed optimar il proget. «Uschè cha uossa es avantman ün proget moderà, chi resguarda cun premura la cuntrada e natüra sensibla aint in Val Mora in tuot ils resguards.» Tenor el capitan ils müdamaints dals edifizis cun precauziun, uschè cha'l caracter po gnir mantgnü. Las capacitats per giasts e'ls uraris da gestiun resguardan optimalmaing ils spazis da viver da la sulvaschina. «Uschè es creschü ün proget chi cumbina ed unischa ils bsögns da protecziun e'ls interess turistics cun gronda consonanza», uschè il president, e: «plünavant as cunfà il proget eir culs böts da la UNESCO Biosfera Val Müstair.» Pronta per la stà 2023 Ils cuosts da fabrica calculescha la secziun CAS Engiadina Bassa Val Müstair sün 2.5 milliuns francs. Cun la via existenta fin pro la chamonna po la fabrica in concordanza cul guardgiasulvaschina gnir realisada cun precauziun e sainza transports cun elicopters. Las lavurs dessan cumanzar prossem on, uschè cha la chamonna Alp Sprella füss pronta per la stà da l’on 2023. «La situaziun a reguard eventuals recuors es intscherta», declera Heinz Gross. L’Alp Sprella illa Val Mora dvainta üna chamonna da la secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair. Üna chamonna dal CAS per la Val Müstair (fmr/afi) Daspö divers ons d’eiran ils respunsabels da la secziun dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair in trattativas culs uffizis per renovar l’Alp Sprella illa Val Mora. Uossa han las instanzas chantunalas e'l Cumün da Val Müstair dat il permiss da fabrica pel proget. La Val Mora es üna cuntrada da valur unica in Val Müstair e tras quai fich populara pro viandants e velocipedists da muntogna. Qua cha l'alp nu vain plü nüzziada agriculmaing, voul la secziun CAS Engiadina Bassa Val Müstair fabrichar intuorn ils edifizis da la chamonna e la stalla in üna chamonna dal CAS. Il proget correspuonda eir als böts da la UNESCO Biosfera Val Müstair.

La Società Art Engiadina organisescha ingon il 27avel Simposi internaziunal da sculpturas a Sur En da Sent. Dals 5 fin als 12 da gün lavuran artists indigens e da pajais esters vi da lur ouvras. A Sur En as laschan quist on 17 artistas ed artists da tuot il muond inspirar da la cuntrada da l’Engiadina Bassa.Sül campagi lung l’En lavuran els vi da lur ouvras da lain, da metal o da crap. Il punct culminant da l’eivna dal simposi es la vernissascha da las sculpturas, la quala ha lö in sonda ils 12 da gün. A partir da las 14.00 ha lö la vernissascha. Il public es invidà dürant quella d’inoltrar lur propostas pel premi dal public, chi vain surdat a las 17.00. Las ouvras preschantadas sun vnalas. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet www.art-engiadina.com.

La Corporaziun evangelica Ardez-Ftan-Guarda ha organisà d’incuort ün inscunter cun ün program vast e cun temas per minchün. Illa baselgia cults divins, sün Plazza Crusch ün concert da rock rumantsch, illa Tuor ün’installaziun cul titel müdamaints e bler oter plü. La Not lunga da las baselgias 2021 es gnüda organisada e festagiada in diversas citads e cumüns in tuot la Svizra. Creschüts, uffants, amaturs da musica, crettaivels, na crettaivels, sportists, giardiniers ed oters chi vaivan il desideri, chi laivan augmentar lur orizont e chi laiva gnir a cugnuoscher la baselgia in ün oter möd han tut part. Il böt d’eira da gnir a savair la variaziun tanter classica e moderna o da chattar il silenzi ed il pos in ün’otra fuorma. Avant las occurrenzas sun gnüts salüdats ils preschaints illa baselgia ad Ardez da la ravarendessa Marianne Strub e dal president da la corporaziun Chasper Stupan . Davo il salüd ha minchün pudü decider che ch’el voul piclar our d’ün program fich vast e varià. Cult divin cun musica Illa baselgia ad Ardez ha gnü lö al principi da la saira ün cult divin cul ravarenda Christoph Reutlinger da Valsot e cun musica da jazz cun orgel da baselgia e trumbetta. «Grazcha e pasch sajan cun vus. Müdamaints sco musica in differents stils laschan güzzar las uraglias» e perquai han ils preschaints dudi sper pleds significants eir musica ün pa insolita. Musica da George Gershwin in differentas variantas han dat il context tanter musica ed impissamaints dominats da l’amur. «Amur ha plazza eir illa bibla ed in baselgia, perche amur furtünada ans maina a Dieu. Flommas sun flommas dal Segner», ha dit Reutlinger. Davo il cult divin haja dat üna spassegiada giò’n Plazza Crusch pro la gruppa da rock REAT. Eir quels chi nu savaivan ingio cha quella plazza as rechatta stuvaivan be ir davo las uraglias e fingià s’han els darcheu chattats sün üna plazza cun blera giuventüna e cun musica da rock rumantscha. Cun guitarra, E-bass e batteria han els pisserà dürant ün’ura per buna glüna. Installaziun cul tema müdamaints Illa Tuor, in ün ravuogl quiet e pensiv, han ils preschaints tadlà e contemplà als pleds ed a las fotografias «nouv e vegl, preschaint e passà» da Mario Pult da Ftan. «Müdamaint» d’eira il titel da sia installaziun e tanteraint impissamaints e citats d’ün pêr filosofs: «La mort nun es forsa oter co ün müdamaint dal lö. Realtà es ün sü e giò, l’unica constanta es l’impissamaint.» Tanteraint fotografias da cumüns e da situaziuns da plü bod e dad hoz. Ün oter dit: «La vita tocca als vivs e chi chi viva sto far quint cun müdamaints» o ün ultim da blers: «Cun ans müdar ün pa pudaina müdar tuot». Chi chi ha tut ün’uraglia plaina da la Not lunga da las baselgias es i a chasa cun bun sentimaint e culla satisfacziun d’avair imprais alch dal cuntgnair tanter umans in pasch. Il ravarenda Christoph Reutlinger da Valsot pro’l cult divin. La ravarendessa Marianne Strub d’Ardez ha salüdà ils preschaints. La gruppa da rock rumantsch REAT ha pisserà per buna glüna. Il ravarenda Christoph Reutlinger da Valsot pro’l cult divin. Not lunga da las baselgias (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö ad Ardez la Not lunga da las baselgias cun ün program vast e per minchün alch. L’organisaziun es statta in mans da la Corporaziun evangelica Ardez-Ftan-Guarda cun cults divins, concert da rock rumantsch, cun ün installaziun illa Tuor cul titel müdamaints e bler oter plü. Parts da l’occurrenza sun gnüts transmiss via livestream sün www.ardez-reformiert.ch. Ils organisaturs han dat grond pais da resguardar las masüras dal coronavirus. Il salüd han sport illa baselgia ad Ardez la ravarendessa Marianne Strub ed il president da la corporaziun, Chasper Stupan, chi han pisserà per ün program per minchün.

Illa Pensiun Avrona a Tarasp sun actualmaing exposts divers tagls a siluetta in differentas tecnicas e fuormas. Dora Erny insembel cun seis figl Jakob Erny da Sent as dedicheschan a quell’art in fuorma tradiziunala, ma eir in möd plü modern. Dora Erny (1957) es nada sün l‘Asphof a Rothenfluh i’l chantun Basilea. Daspö l’on 1994 viva ella a Sent ingio ch’ella vaiva surtut cun seis hom l’Hotel Rezia. «Davo la mort da meis hom dal 2000 n’ha eu lura manà l’hotel amo 12 ons e n’ha lura pudü vender quel. Eu abit però cun meis uffants amo adüna a Sent», uschè Dora Erny. Seis uffants sun creschüts sü qua e discuorran rumantsch, quai cha lur mamma nu po pretender da sai. La lavur dad hoteliera e la chasada cun trais uffants han pretais ün’equiliber e quai tilla ha manada als tagls a siluetta. «Ils cuntuorns e la natüra cun sia fauna e flora han influenzà mia lavur e domineschan ils motivs davent dal principi, voul dir davent dal 1987.» Jakob , ün da seis figls chi nu d’eira preschaint pro la visita ad Avrona, fa eir tagls a siluetta, però in otras fuormas na dal tuot tradiziunalas. «El adatta ils tagls cun culuors ed ha sviluppà seis agen möd d’art. Jakob ha lavurà trais ons sco cuschinunz illa Pensiun Avrona e perquai vaina eir gnü la pussibiltà d’expuoner nossas ouvras in divers locals da la pensiun.» Cuors da tagls a siluetta «Eu organisesch eir cuors da tagls a siluetta pro la Manufacta Engiadina e pro la Pro Junior chi spordscha sper vacanzas eir cuors per regenerar energia», disch Dora Erny. Il motto da quell’organisaziun es imprender e viver mansters ed art tradiziunal in ün spazi da viver extraordinari illa natüra da l’Engiadina. Pro Dora Erny as bada in discuors, ma eir in seis tagls a siluetta l’amur per cuntrada e tradiziun. Ella ha imprais quel metier in fond cuors ed impustüt autodidactamaing. Dora Erny lavura sperapro eir pro’l turissem ed in diversas otras spartas. Ella ha expost sias ouvras i’l Hotel Rezia, i’l Altes Bad Pfäffers, a Grüsch, i’l Museum Sissach ed illa Grotta da cultura a Sent. Jakob Erny s’ha pudü installar cun sias lavurs in ün atelier a Vulpera. Ils tagls a siluetta pretendan ün lavurar precis, cun skizzar ouravant l’intent cun rispli, blera pazienzcha ed ün böt precisamaing avant co cumanzar culla lavur. L’exposiziun ad Avrona es averta dürant las uras d’avertüra da la Pensiun Avrona fin la fin d’october. Las lavurs da Dora Erny as preschaintan in möd tradiziunal. Ouvras in möd plü modern da Jakob Erny. Ouvras in möd plü modern da Jakob Erny. Dora Erny ha expost cun seis figl Jakob tagls a siluetta ad Avrona. Art filigrana ad Avrona (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun da tagls a siluetta da Dora e da Jakob Erny da Sent illa Pensiun Avrona a Tarasp. Las ouvras sun sparpagliadas in tuot la chasa e muossan tagls tradiziunals, ma eir da quels in üna tecnica plü moderna e cumplettats per part cun culurs. Cun quai cha Jakob Erny ha lavurà sco cuschinunz illa pensiun s’ha datta la pussibiltà da pudair preschantar lur ouvras ad Avrona. Dora Erny spordscha eir cuors per tagls a siluetta. Jakob Erny s’ha installà in ün atelier a Vulpera. L’exposiziun es averta dürant las uras d’avertüra da la pensiun fin la fin d’october. (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö la vernissascha da l’exposiziun da tagls a siluetta da Dora e da Jakob Erny da Sent illa Pensiun Avrona a Tarasp. Las ouvras sun sparpagliadas in tuot la chasa e muossan tagls tradiziunals, ma eir da quels in üna tecnica plü moderna e cumplettats per part cun culurs. Cun quai cha Jakob Erny ha lavurà sco cuschinunz illa pensiun s’ha datta la pussibiltà da pudair preschantar lur ouvras ad Avrona. Dora Erny spordscha eir cuors per tagls a siluetta. Jakob Erny s’ha installà in ün atelier a Vulpera. L’exposiziun es averta dürant las uras d’avertüra da la pensiun fin la fin d’october.

Hozindi algorda insè be amo la tuor da la baselgia chi cucca our da l’aua al vegl cumün da Graun sül Pass dal Raisch i’l Tirol dal Süd. Per cuort temp tuornan las restanzas dal cumün a la surfatscha. L’istorgia dal cumünet Graun es tragica. Da l’on 1950 es il cumün vegl gnü inondà dal lai da serra. Quella serra d’eira gnüda fabrichada per prodüer forz’eletrica per l’Italia dal Nord. Passa 100 famiglias pertoccas vaivan pers lur dachasa e lur existenza. Restà dal cumün vegl es be la tuor da la baselgia St. Katharina dal 14avel tschientiner. Ella attira minch’on millis da turists ed es ün motiv popular per fotografias. Causa lavurs da mantegnimaint vi da la serra es uossa gnü sbassà il livel da l’aua. Davo 71 ons sun perquai las ruinas da las chasas per cuort temp darcheu accessiblas. Resistenza da la populaziun Il proget da fabrichar üna serra sül Pass dal Raisch existiva fingià avant la Prüma Guerra mundiala. Propcha concret sun ils plans però pür dvantats davo la guerra, cur cha’l Tirol dal Süd es gnü incorporà ill’Italia. Impustüt la regenza faschistica suot il dictatur Benito Mussolini ha sforzà la realisaziun dal proget. Adonta cha la Seguonda guerra mundiala vaiva danövmaing frenà la planisaziun, han dal 1947 definitivmaing cumanzà las lavurs – adonta d'üna gronda resistenza da la populaziun indigena. Davo trais ons d’eiran las lavurs da fabrica terminadas. Dürant la stà da l’on 1950 sun il cumün da Graun, Arlund, Piz, Gorf ed ils Stockerhöfe ed üna part dal cumün da Raisch gnüts inondats da l’aua dal lai da Raisch/Reschen. 163 chasas e bains paurils sun gnüts sigliantats e 514 ha surfatscha cultivada es gnüda desdrütta. Eir scha dürant ils ons settanta sun var 35 ha darcheu gnüdas rimplidas, exista illa populaziun adüna amo üna gronda rabgia e dolur pervi dals evenimaints da quels ons. Causa lavurs da mantegnimaint s’ha sbassà il livel da l’aua. Las ruinas da las chasas sun tuornadas a la surfatscha. Causa lavurs da mantegnimaint s’ha sbassà il livel da l’aua. Las ruinas da las chasas sun tuornadas a la surfatscha. Causa lavurs da mantegnimaint s’ha sbassà il livel da l’aua. Las ruinas da las chasas sun tuornadas a la surfatscha. La tuor da la baselgia St. Katharina es l’unica restanza dal cumün vegl da Graun. Ella attira minch’on millis da turists ed es ün motiv popular per fotografias.

Ultimamaing ha gnü lö illa sala da scoula a Sta. Maria in Val Müstair la preschantaziun da la broschüra «A la riva dal Rom». E quella es gnüda inromada cun referats, installaziuns e cun lavurs da scolaras e scolars. «La broschüra chi existiva fingià ha gnü ün bun resun ed es gnüda predschada causa ch’ella d’eira fich extaisa e muossaiva la colliaziun dals divers aspets dal flüm. Ella cuntgnaiva tanter oter eir istorgia, cultura, ecologia ed aspects economics», cun quists pleds ha Franziska Peter da la Biosfera Val Müstair salüdà ils preschaints. Grettina Weber da la Pro Natura Val Müstair ha lura declerà perche chi s’ha realisà üna nouva broschüra cul titel «A la riva dal Rom - ün flüm scriva istorgia». «Il punct da partenza per la broschüra nouva es statta dal 2003, cur cha l’ONU ha proclamà l’on da l’aua. Là han diversas organisaziuns insembel culla Pro Natura Val Müstair organisà ün di da l’aua chi ha chattà ün bun resun pro tuot la populaziun da la val e pro’ls invidats a quell’occurrenza.» Quel entusiassem ha lura gnü per consequenza chi s’ha decis da ramassar tuot las infuormaziuns davart il Rom in üna broschüra chi’d es gnüda preschantada a Sta. Maria. La Biosfera e la Pro Natura s’allegran cha quista broschüra animescha a la glieud da far üna gita cullas indicaziuns detagliadas. Ouravant han ils scolars muossà cun pleds e fotografias lur tenuta invers il Rom ed han preschantà ün teaterin ed üna prelecziun. Divers referats informativs Davo la preschantaziun da la broschüra nouva sun ils preschaints gnüts infuormats cun trais referats da persunas dal fat. Tanteraint adüna la moderaziun informativa da David Spinnler chi maina la Biosfera Val Müstair . Il prüm ha Pio Pitsch , cuniniziant e manader ecologic dal proget da la revitalisaziun dal Rom, referi davart da la «Revitalisaziun da las auas i’l chantun Grischun». «Il nom Rom deriva logicamaing dal tudais-ch ‘der Ast’ e schi’s contaimpla üna charta geografica culs flüms schi sun insè tuot ils flüms roms.» Ils umans han adüna darcheu provà da chanalisar ils flüms, quai chi provochescha cha l’aua fluischa bler plü svelt. Intant s’haja badà cha quai nu serva ad ingün e s’ha cumanzà da revitalisar in möd perdüraivel per possessurs, paurs e bler oters.» Eir pro’l Rom s’haja fat dal 1995 correcturas dal let e fin dal 2003 tschinch ulteriuras. Otras sun previssas. Pio Pitsch ha eir orientà dad otras revitalisaziuns e muossà ils resultats a man da fotografias. La funtana dal muond «Il Rom - funtana dal muond» es stat il titel dal referat dad Ernst Bromeis , ambaschadur d’aua. El ha quintà ed infuormà davart seis inscunters cun lais, flüms ed auals. «L’uman in sia arroganza ha chanalisà blers flüms per tils manar inavo davo decennis e tschientiners in sia fuorma oriunda cul resultat chi s’ha imprais alch.» Il Lai da Rims cullas cascadas spisgiaintan il Rom. In tuot seis progets in connex cull’aua ha Ernst Bromeis imprais bler e parta seis savair in referats sco d’incuort a Sta. Maria. Che ch’el metta a cour als umans es cha l’aua appartegna a tuots e cha nus stain partir l’aua cun noss conumans. Important esa eir da spargnar aua ed energia. Seis impissamaints sun its a cour ed eir quels da Christoph Lüthi chi ha tematisà in seis referat la s-charsdà d’aua i’l süd dal muond. Cun chartas geograficas e fotografias ha el provà da sensibilisar ils preschaints. «S-charsdà d’aua han tuot ils pajais chi vivan cun ün milliun liters d’aua l’on pro uman, inclus sauaziuns, industria ed oter plü.» A Kapstadt, in l’Africa dal süd, s’haja realisà ün proget per spargnar aua chi ha gnü sco resultat chi’s douvra uossa be amo s-chars la mità da plü bod. David Spinnler ha moderà l’inscunter. Ernst Bromeis ha fat impissamaints davart il dret dad aua per minchün. Pio Pitsch ha referi davart revitalisaziuns da flüms in Grischun. Franziska Peter da la Biosfera Val Müstair ha orientà davart la broschüra. A la riva dal Rom (fmr/bcs) La Pro Natura Val Müstair e la Biosfera Val Müstair han invidà d’incuort a la vernissascha da la broschüra «A la riva dal Rom - ün flüm scriva istorgia». L’evenimaint es gnü inromà cun impissamaints dals scolars, cun texts e fotografias e da trais referats dad homens dal fat. Ils referats han drivi ils ögls dals preschaints e muossà che importanza cha l’aua ha pels umans, cul cussagl da spargnar e brattar quel elemaint sten important per tuot la vita sün terra culs conumans. La moderaziun da la dieta es statta in mans da David Spinnler e pels referats han procurà Pio Pitsch, Ernst Bromeis e Christoph Lüthi.