Igl davos taimp ò la vischnanca digls Mulegns gia ena preschientscha publica scu strousch en’otra. Cun Origen, cun la spustada dalla Villa Alva e cun l’emissiun «Unser Dorf». Chel tgatsch publicistic on treis organisaziuns turisticas nizigia per en project fitg spezial: igl project digls mulegns. La derivanza digl nom «Mulegns» an rumantsch, scu er an tudestg «Mühlen», è clera. Cò stavan pi bod ples mulegns. Naturalmaintg mulegns, noua tgi niva piglia la forza dall’ava per metter an gir la roda-mulegn e chella fascheva eir la mola da crap soura per mular igl grang e tot l’otra garnezza. E chel fatg schea a fons agl project tgi è an discussiun ed è gio progredia dètg gliunsch. La realisaziun è preveida gio per la stad 2021. Er mulegns èn cultura Origen è gio ferm vedlonder dad elaborar e far vasibla l’istorgia dalla vischnanca tgi ò gia la fluriziun igl 19avel tschentaner cugl traffic dallas postas da tgavals sur igl Gelgia e cugl travagl digl hotel Posta Liung. «L’istorgia digls divers mulegns tgi eran activs agl conturn dalla vischnanca e l’istorgia dalla garnezza èn er ena part impurtanta dalla cultura da chel li. Er chel aspect duess neir elaboro istoricamaintg», dei igl intendant dad Origen, Giovanni Netzer. Er per Dieter Müller, magnafatschenta digl Parc Ela è igl project digls mulegns ensatge ideal per cumbinar cultura, nateira e turissem. «Nous lagn gugent contribueir la nossa part per dar daple muntada agl aspect dalla garnezza an general. Dallas festas digl pang tgi vagn realiso gio ples gedas a Salouf è igl tema garnezza central e sen la guida ins passa er tigl mulegn vigl a Salouf tgi è anc an funcziun». Igl biolog-scientist Peer Schilperoord, sesent gio dad decennis ad Alvagni ò fatg ena gronda lavour scientifica cun amprovas practicas per erueir tge garnezza tgi è stada l’uriunda ainten la regiun e tgenegna tgi è la pi resistenta ainten chellas cundiziuns climaticas e digl taratsch. L’ideia digls mulegns … … vign pero betg dallas dus instituziuns numnadas, mabagn da Turissem Savognin Beiva Alvra. «Per nous ègl en’occasiun singulara da piglier chella antiera dinamica tgi è igl mument ainten la vischnanchetta e far ensatge positiv ordlonder. En mulegn tgi gira cun la forza dall’ava currenta è ensatge attractiv. E schi gl’èn gist 100 mulegns tgi giran anc bler daple», declera Tanja Amacher, la directoura turistica. Ma ossa finalmaintg concret. Igl project prevei da construeir per lung digl Ragn da Faller ed igls sies uals laterals circa 100 rodas-mulegn. Pi grondas e pi pitschnas. Da lenn e da metal ed oters materials. Er la construcziun duess varier tant scu pussebel. Per augmentar l’attractivitad ins less er lascher accumpagner la rotaziun dalla roda-mulegn dad elemaints accustics e segns visuals antras la forza electrica tgi so neir gudagneda. «Nous vagn gio elaboro ena app tgi magna igls noss giasts sen chella tura digls mulegns. Cun infurmaziuns interessantas dalla vart istorica, tecnica ed energetica ischans persvadias dad aveir stgaffia ensatge zont interessant ed er attractiv. Zont per famiglias cun unfants. Blers partenaris e costs survasibels La gruppa da lavour dallas treis instituziuns ò contacto dalunga partenaris tgi savessan esser interessos. Igl cumegn da Surses è dalunga sto pront da sustigneir igl project ed è persvadia dalla vigour turistica e dalla muntada local-istorica. Igl cumegn metta an mintga cass a disposiziun la lenna tgi ins dovra per la construcziun dallas rodas-mulegn. Pinavant ins seia er pront da sustigneir cugl transport da material. Cugl ewz ins ò er savia gudagner en parternari tgi ò musso grond interess ed è pront da sustigneir igl project ord vista dall’energeia ed er finanzialmaintg. Ins vegia er gio organiso camps dad amprendists tgi nissan agl li per metter mang ve dalla construcziun. Er la scola ota tecnica ETH da Turitg e la scol’ota HTL a Biel on musso interess ve digl project. An lavours practicas vignan igls students a planisar igls divers mulegns ed a realisar els cun tot las fegnezzas tecnicas. L’associaziun grischuna digls impressaris ò decidia da metter a disposiziun per part maschinas e material e da lascher far igls fundamaints pigls mulegns durant igls camps dad amprendists. Da vart dalla finanziaziun ins ò betg anc savia communitgier bler. Essend tgi seian tants partenaris tgi sustignan, ins dastga chintar tgi resta per las treis instituziuns iniziativas ena somma da costs da ca. 80 000.– fr. Cò en exaimpel dad ena roda-mulegn gronda tgi è anc an funcziun a Salouf/Mulegn. Agls Mulegns duessigl dar mulegns an tottas grondezzas e variantas. Foto Peder A. Baltermia

La rezgia communala a Tinizong sa lascha betg manar da maniera rendabla. Uscheia ò igl cumegn da Surses tschartgea ena schliaziun. Chella ins ò catto cun la Uffer SA tgi less sbuar igl bietg existent e stgaffeir ensatge nov cun en oter concept. Igl project ambizious sa nomna «resurses2025». Scu manader digl project è nia angaschea Gian Andri Capeder. En pêr dumondas. FMR: Gian Andri Capeder, tgenegna è la Vossa veia professiunala anfignen ossa? Gian Andri Capeder: Siva digl amprendissadi scu bostger, vaia absolvia la scola da selvicultour a Maiavilla. Las mias ampremas experientschas scu selvicultour vaia fatg tar en biro d’inschignier giu la bassa. Scu Grischun cun malancuneia sunga turno igl 2011 a Churwalden. Lò sunga sto prest 10 onns responsabel pigl forestalesser, pigl sarvetsch tecnic, pigl mantignamaint digl provedimaint d’ava e per l’infrastrucutura turisitica Siva digl schaner 2021 sunga magnaproject da «resurses2025» tar la Uffer SA a Savognin. Vous abitez cun Vossa famiglia a Savognin, vez damais luvro divers onns a Churwalden. Da saveir luvrar, noua tg’ins abitescha è franc en grond plus, ma tge è veiramaintg la mutivaziun da surpiglier la guida pigl project «resurses2025»? Las mias rieischs èn la Val Surses e perchegl sunga angraztgevel, tg’ia va survagnia chella schanza unica da pudeir turnar a Savognin e d’elaborar en tal project scu «resurses2025» da fons anse. La visiun dad Enrico Uffer am ò tschiff dall’antschatta davent ed am ò motivo fitg da gidar sviluppar en project da chella muntada pigl noss forestalesser scu er per l’antiera cadagna da lenna e contribueir uscheia ensatge per la nossa val. Tge persvada Vous principalmaintg ve digl project? L’ideia digl project da rinforzar la regiun e nizigier las nossas resursas tgi creschan tar nous e betg dar tot or da mang. Sch’ins vo sur igl Gelgia ins antopa cun gronda prubabladad en camiun cun nomra taliangra tgi ò cargea lenna radonda. Chel exaimpel mossa bagn la situaziun actuala. La lenna, tgi crescha aint igls noss gôts, bandunga la val e vign elaborada an Italgia. I sa tracta dad ena visiun, cò è adegna cuntignia en tschert risc? Pigl mument èn chegl la revisiun parziala dalla zona a Gravas, ma cunzont er la finanziaziun digl menaschi operativ e la siertad dallas resursas. Cun la midada digl clima ed igl augmaint dallas temperaturas crescha er igl prievel da calamitads e tgi la part digl pegn sa sminuescha. Gl’è er fitg impurtant d’evitar sbagls concepziunals, perchegl tgi chels sa multiplitgeschan pi tard aint igl menaschi. Persunalmaintg sunga ia aint en tschert risc cun dar se ena plazza tigl mang public e midar ainten l’economia privata, sainza saveir schi «resurses2025» vigna realiso definitivamaintg u betg. Noua vasez las fermezzas digl project? Chel de tgi la crisa da corona è a fegn, è la midada digl clima puspe igl tema tg’ans vign ad occupar. Cun piglier maseiras cunter igl augmaint dallas temperaturas, vurdainsa pigl ambiaint, ma cunzont er per la proxima generaziun. Er tar «resurses2025» vogl per generaziuns e per ena contribuziun a favour digl clima. Chegl è la gronda fermezza digl project. Nous vivagn ainten ena regiun plagn resursas. Schi nign da far adiever da chellas e da las elaborar nusezs, nignsa da contribueir uscheia ensatge pigl clima, sviluppar anavant la nossa regiun, crear plazzas da lavour a lunga vista ed augmentar la creaziun da valour. Curasch na so betg esser la suletta motivazin La giovna istorgia dallas rezgias aint igl Grischun n’è betg ornada cun arbaias. Tantas rezgias communalas e privatas on sistia lour travagl. L’odissea an ples acts dalla rezgia gronda è anc ferm preschainta. Uscheia ins pò sa dumandar tge mutivaziun tgi la Uffer SA vegia da sa metter ve dad en project per ena rezgia nova. L’interpresa ò surpiglia la rezgia communala digl cumegn da Surses a Tinizong. Angal curasch na sogl betg esser. E sch’ins canoscha Enrico Uffer n’è chegl er betg igl cass: «Cun surpiglier igl travagl operativ dalla rezgia communala lainsa far en tranterpass sen la veia dalla realisaziun digl project «resurses2025». I lagn rimnar experientschas ed ans fatschantar pi a fons cun la tematica». Digl reminent «resurses2025» stat per re-surses an Surses ed igl 2025 ins chintess dad aveir contanschia l’otezza digl project. Ena visiun regiunala Tenor la firma Uffer SA vogl per daple tgi angal ena rezgia. I vo per ena filosofia economica ainten ena regiun perifera tenor igls suandonts criteris: nizigier las resursas ainten la val, sa far tant scu pussebel independent digl export da lenna, augmentar la creaziun da valour ainten la regiun, activar la cultivaziun digl gôt e sierar cotras l’impurtanta funcziun da protecziun digl gôt. Igl project stat igl mument ainten la fasa iniziala. Tar chella totga er ena revisiun dalla planisaziun locala a Tinizong/Gravas, l’antiera planisaziun cun ena calculaziun digls costs per indrezs e maschinas ed alloura l’elaboraziun dad en plan da business. Ena cumponenta impurtanta e forsa er decisiva è la finanziaziun. Ed i vala da risguardar tgi la situaziun sen la fiera è difficila e la concurrenza digl exteriour è omnipreschainta. Ins dastga betg leir produtgier an massa, mabagn sviluppar products spezifics e dad ota qualitad. Ainten en’amprema fasa vignan chegl ad esser essas massivas, quaders ed essas per l’industreia. En’interpresa per sasez Tar «resurses2025» sa tractigl bagn dad en project dalla gruppa Uffer. Pero duessigl dar en’interpesa per sasez.Tge structuras tgi l’organisaziun purtadra vign ad aveir è anc avert. Purtada finanzialmaintg niss l’interpresa dalla Uffer SA ansemen cun partenaris. La pluralitad dallas aczias restess tar l’Uffer SA per saveir tigneir ainta mang e palar la visiun e per garanteir tgi igl bagnesser dalla val e dalla regiun stettan agl center e tgi detta betg ena dependenza dad orsoura. En travagl modern e digital duess esser directiv per trer a nez da moda persistenta las atgnas resursas e per en’economisaziun ruschanevla digl gôt. Naturalmaintg niss igl travagl d’elaboraziun da lenna nizigia tant scu pussebel er dalla Uffer SA. Ins painsa cò an spezial ve digls quadrins. Igl quantum lenna tgi niss elaboro annualmaintg a Tinizong ins calculescha cun 25 000 – 30 000 m³ (oz ca. 4000 m³). Er cun la calculaziun digls costs da construcziun ins è gio dètg concret e discorra dad investiziuns da 18,5 miu. Repartia cun 5 miu. segls bietgs e 13,5 miu. sen maschinas ed indrezs. Igl stand dalla mecanisaziun e dalla digitalisaziun vign ad esser fitg ot. Gian Andri Capeder, Foto: Peder A. Baltermia

G’èn ossa bod treis onns tgi David Steier (30) ò surpiglia la Mazlareia Peduzzi scu successour e sotnev da Pietro Peduzzi. Igl davos taimp è el sto da veir regularmaintg ainten la reclama dalla televisiun scu ambassadour da «tgern svizra» e dad ena generaziun professiunala tgi dat peisa sen qualitad e tradiziun. «Igl mies past tradiziunal è anc adegna igl ghiz da Pasca tgi mia tatta fò. Chegl è en fartem cun diversas verduras frestgas e bunas ervas. Ed en bung gost da tot ansemen dat la citrona. Original vetiers totga la pulenta, ma en bung risot vo er bagn», dei David Steier tgi ò surpiglia avant treis onns scu sotnev la Mazlareia Peduzzi a Savognin da Pietro Peduzzi. Scu tgi seia sto da surpiglier en affar cun en bung nom tgi era liia ferm cugl patrung? Per el seia sto lez mument ena decisiun pitost spontana e siva seias chels treis onns passos schi spert. El vegia igl amprem anc saro giu la scolaziun cun igl certificat. Ossa seia el vedlonder da terminar la scola dimpressari mazler per saveir far igl mester mazler. I seia er sto ena sfida da sa far valeir scu nova persunga ainten en travagl ancunaschaint e da persvader la clientella. Chegl manegia David Steier tgi seia gartagea dètg bagn. Flexibladad è la mesa veta Per ena mazlareia da tradiziun scu la sia sa meida adegna puspe ensatge. I seia adegna da s’adattar a novas situaziuns. Chegl vegias corona er musso fitg bagn. E la concurrenza carschainta digls distributours gronds er cun products da tgern cumonda anc pi ferm dad esser flexibel: «I vala navot tgi nous purschagn adegna daples products. Nous stuagn an amprema lengia tigneir chegl tgi vagn. Chegl vot deir dad aveir products da qualitad ed aveir ena cuntinuitad ainten la qualitad», è igl gioven om d’affar pervadia. La gronda part dalla clientella seia el er nia da tigneir. En mazler ainten ena vischnanca saptga per sarveir igls cliaints ordvart igl taimp d’avertura dalla buteia. Ed er da deis tgi seia normalmaintg saro. Chella flexibladad digls sarvetschs seia er ena spezialitad dalla mazlareia da vischnanca. Cumpensar la sperdita Gnond segl tema da corona manegia igl mazler da Savognin: «Nous ischan franc mitschias cun en îgl blo. I vagn adegna savia tigneir avert la buteia e furneir la nossa clientella. An cumparegliaziun cun otras branschas vainsa savia star bagn sur l’ava. Ma er nous vagn gia pi pac. Segl stgamgiamaint sur igl davos onn da corona lessa deir tgi vegian en minus da 30%». Chegl tgi vegia mantgea seian zont las ustareias tgi vegia gio adegna da tigneir saro. La Mazlareia Peduzzi occupescha actualmaintg inclusiv igl patrung 13 persungas. I vala dad er aveir lavour per saveir dar las paias. Siva digl 1. Favrer da chest onn ò David Steier davert ena filiala a Samada. Ena buteia. Igl pansiert seia sto chel tgi ainten buteia a Savognin vegian els blera clientella tgi sa ferma gio dad onns e fetscha las sias compras da products da tgern. Siva geian els sur igl pass an Nagiadegna. Per tgi els survignan igls products dalla Mazlareia Peduzzi er an Nagiadegna durant lour dimora da vacanzas vegia el gia l’ideia da darveir la filiala a Samada. Lò è pero angal buteia ed el vegia da chintar cun treism ampluias sur onn. Cotras chinta el da saveir cumpensar en tant la sperdita. Digl reminent vegia el cun las pendicularas da Nagiadegn’ota en bung cliaint. Igl avigneir an îgl David Steier è er pertschert tgi so betg veiver e far affars gist angal oz, mabagn tgi ins stò tigneir an îgl er igl avigneir. Chegl monta per exaimpel er tgi el ò ossa ena hompage e cun chella reiva el a tgesa tar tots chels tgi vottan. Ampustar tgern online è ensatge tgi ins so far gio ossa er tar el e chel sector dalla vendita niro adegna pi impurtant. Ansomma ins stò s’occupar oz adegna daple er cun dumondas da marketing. Ena acziun da furtegna ainten chella direcziun è la reclama alla televisiun tgi ins vei igls davos meis David Steier adegna puspe: «Ia sung nia dumando da „Pro Viande“, chegl è l’associaziun tgi fò igl marketing per „tgern svizra“ sch’ia vess interess da far part cun en spot da televisiun. I vevan dumando anc ples ed ia sung nia tscharnia. Pertge propa na saia betg. Forsa perchegl tgi sung en mazler gioven e tgi coresponda allas aspectativas da qualitad tgi els e naturalmaintg er nous proclamagn». I seia betg sto uscheia tgi el vess gia da surpiglier cotg e barso en text tgi era paragea. Na, el vegia raspundia da maniera spontana allas dumondas e las raspostas correspondan allas sias visiuns professiunalas. En îgl agl avigneir ò igl possessour e manader dalla Mazlareia Peduzzi er pertutgond l’infrastructura digl sies travagl. La tga da maz a Savognin vign betg duvrada ple per chel scopo, mabagn angal ple per l’elaboraziun dalla tgern. El lascha mazzar la biestga tar en colleg a Flums. En’atgna tga da maz vigna betg an dumonda. Las investiziuns cun tot las preteisas da higiena fissan betg surpurtablas. Pansierts fò David Steier er cun la mazlareia/buteia a Savognin. I seia en bietg vigl tgi vess da neir sano. Segl plang sensom seian er stanzas tgi saptgan mianc neir duvradas. El è persvadia tgi igl li e la posiziun seian ideals. Er seia avant mang spazi avonda. Pero plans concrets vegia el anc nigns… David Steier preschainta diversas sorts tgern da tschot e dad ansoul tgi fissan adatos per ena bunga tschavera dalla festa da Pasca. Foto: Peder A. Baltermia

Ia sung schiglio en carstgang tgi crei mecta tot, magari er da chegl tgi e ansomma betg. Ins pudess perfign deir, tg’ia seia chi e lò naiv. Chegl è pero ainten me, da betg dubitar adegna e da tot. Ins vo uscheia er pi lev tras la veta, er schi capeta enqual geda tg’ins dat giu segl nas. Ensatge va ia pero mai savia creir e crei anc oz betg: chella tgossa cun la glioir da Pasca. Chella tgossa ò gia tar me consequenzas fatalas. Ia va adegna fatg scumpegls cun la glioir ed igls ovs ed uscheia adegna gia ena nota miserabla an biologia. Er ia sung carschia se ainten en travagl puril e va gio gia contacts cun animals avant tg’ia saveva ansomma eir a pe. Igl amprem animal tgi ò lavanto igl mies interess è naturalmaintg sto igl giat e siva alloura bagnspert las gaglignas tgi eran er dasperas la tgesa. Essend la daintadeira betg anc sviluppada per spalar ossa igls mies amprems onns scu carstgang, davigl roba pi lomma sen meisa e tranter oter er ovs. Ia era en mattatschet tgi contemplava fitg manedlamaintg las tgossas e leva adegna saveir danonder e pertge. Uscheia er tar igls ovs. E mies bab scu bung pedagog saveva tgi la miglra metoda per declarar ensatge fiss la visuala. El peglia me per igl mang e vo aint igl gagliner. El am mossa igl nia, noua tgi las gaglignas uavan e cò eran er gist aint dus ovs. I vo betg dei ed ena gagligna sa platga sen igl strom aint igl nia. Nous spitgagn en’urela e la gagliagna sa dolza cun en tschert cratschlem e vo puspe per sies fatg. En tgit aint igl nia: ossa eran treis ovs liaint. Per me era ossa la tgosa clera. Igl ov vign dalla gagligna. Er cun las glioirs veva ena tscherta cunaschientscha, essend tgi mies bab geva a tgatscha bassa e rivava chi e lò cun egna. Pi tard sunga er sto mez cun el ainten gôt e veva via ples gedas la glioir a lippar. Pero cun ovs veva la glioir da far ansomma navot. Chegl e tot sto bung e dretg anfignen tgi Pasca e alloura nia pi manevel. Cò schevan igls genitours, igls fardagliuns ed igls vaschigns, tgi da Pasca reiva la glioir e porta ovs e tschigulattas pero angal sch’ins fetscha pulit! Tot chegl porta la glioir da Pasca ainten en schel. Per me era l’antiera tgossa en angiavign. Ia saveva tgi igls ovs nissan dallas gaglignas e tge tgi la glioir vess da far cun ovs, am geva betg aint igl tgea. Schi vessan gio detg, tgi la golp porta igls ovs da Pasca, glez vessa anc tgapia. Pertge ia veva er santia tgi chella gess chi e lò cun las gaglignas e uscheia davigl ena relaziun tranter la golp ed igls ovs. U schi vessan detg tgi igl gheis porta igls ovs. Pertge mies bab veva rachinto tgi chel geia aint igl gagliner e geia cugls ovs. Pero tranter glioir ed ovs davigl per me nigna relaziun. Ena sagonda tgossa tg’ia era betg bung da suandar, era tgi la glioir da Pasca vess da purtar igls ovs e l’otra bunga roba ainten en schel. Nunpussebel. Ia veva via bagn avonda scu tgi la glioir curriva cun igls sies sagliots sur igls pros e tras igl gôt. E cun en schel se dies, fiss ella betg rivada gliunsch sainza perder mintga singul da chels ovs. E tgi fissan ias an tanta tocca, da glez e mianc da menziunar. En de da giantar cura tgi l’antiera famiglia era radunada ve da meisa, vaia alloura fatg paleis igls mies gronds dubis anvers la glioir da Pasca. E scu an chor on tots ampruo d’am declarar la tgossa: la glioir da Pasca seia betg scu las otras. Chella geia betg sen tottas quatter tgommas, mabagn adretgse. Ella peglia igls ovs dallas gaglignas ed igls detta calour. Las declaraziuns survagneidas eran per me simplamaintg betg sufficiaintas e cuntignivan bagn enquala cuntradicziun. Pero ia leva ossa spitgier giu Pasca e vurdar las tgossas cun igls mies agens igls. Da Pasca notg va ia betg lia eir a letg, mabagn star dasperas igl nia tg’ia veva paragea e spitgier la glioir da Pasca. Ed angal cun fadeia am onigl rabaglea a letg. La dumang sunga lavo cun las gaglignas e vurdo dalunga aint igl nia. Chel era amplania, pero la glioir nagliour ple d’anturn. Uscheia restavan tar me igls dubis e las mias cunaschientschas dalla biologia eran ossa tot gl’egn tranter gl’oter. Ia veva er fadeia da durmeir e veva semis terribels: glioirs da Pasca cun en schel se dies saltavan anturn igl mies letg ed igls ovs sgulavan per tgombra anturn anfignen tg’ia ma dasdava tot suanto. E pi tard, cura tg’ia geva a scola, fascheva adegna scumpegls cugls animals ainten istorgia naturala. Ia sbagleva adegna la golp cun las gaglignas e las gaglignas cun la glioir. Chegl veva er consequenzas ainten l’oura da malager. Igl scolast am ò do eneda ena brava sursinada, cura tg’ia veva malagea ena golp tgi era platgeda aint igl nia segls ovs. Ainten tots dus roms vaia mai survagnia ena nota sur en treis. Ed angal cun gronda fadeia sunga mintgamai nia promovia dad ena classa a l’otra. Las mias vistas professiunalas alla fegn dalla scola èn stadas miserablas. Igl cunsiglieder da clamada ò detg: «Te sast neir paster u famegl, oters mastiers veia betg per tè.» Chegl è sto igl sies verdict siva da divers tests. Ma betg angal chegl, siva vaia er refuso anfignen oz tottas tratgas e speisas dad ovs. Chella tgossa mossa cler e bagn, tgi cun talas detgas ins ègl bung da disturbar igl equiliber intern d’en unfant e chegl pò aveir consequenzas per la veta duranta. Scu per exaimpel tar me. E scu detg, anc oz creia betg ainten la glioir da Pasca. Er igl gheis vo tar las gaglignas per ovs, ma el igls maglia sez. Foto: archiv PdS

Femnas èn noschas e treidas. Femnas saglian cura tgi las tgoras beschlan. Femnas èn baterlieras e bagliaffungas. Per bunga sort dattigl nignas femnas ple – an tot cass totga chel pled betg ple ainten bucca sch’ins vot descreiver en carstgang. Ea, vez ligia dretg. Aint igl intschess surmiran dattigl nignas femnas sen dus tgommas. Capasche, femnas dattigl aint igl mond digls animals e dallas plantas. Pero igl pled femna per donna è zont negativ. La femna è tant scu en strogl. Tge? Bagn! I dat femnas! Mies tat, bab, frar, om dovran er chel pled. Ed er mia mamma. Savens è chegl la reacziun sch’ia fatsch attent ensatgi tgi detta betg igl pled femna, sch’ins manegia la donna u la matta. Exact, ia sung uscheia noscha e treida tg’ia derv la mia bucca e beschl. Ossa vaia duvro tot las expressiuns stereotipicas tgi vignan numnadas, schi ena donna tai betg. Schi ella sa sainta eguala dad er pudeir deir ensatge ed execuescha er igls sies dretgs. Chella femna stravaganta! Ia tai betg. Ma lasch er betg impressiunar da represchentants masculins da differents gremis, er communals, schi scassan igl tgea pi spert tgi ena donna preschainta ensatge u è d’en meini cuntrari ad els. Scassar igl tgea u scutinar cugl vaschign è en segn d’aveir nigna maniera, tgi so, forsa igl resultat d’ena educaziun patriarcala e paca intelligenza emoziunala. Pigl mument è pero da far attenziun, cun las distanzas da bung dus meters è igl scutinar betg ple scuntinem, mabagn tgapibel per blers. Siva da tschuncanta onns on las donnas sen plang federal igl madem dretg politic scu igls omens. Igl 1971 on 337 omens da Surses pudia decider schi vottan dar igl dretg da votar er allas donnas. 186 on da lez taimp detg na, 148 ea. Ena suletta vousch è betg stada valevla e chella è neida da Cunter. Tgi so, forsa ena donna cun barba e tschop tgi leva eir a votar u egn tg’ò cartia dad esser zont furber ed ò nudo: Chellas donnas duessan restar noua tgi totgan – ainten tgadafi! Per lez taimp, navot ena detga estra. Sulettamaintg egn da Beiva scu er egn da Rona on betg savia sa decider. Tgadafi u betg tgadafi? Chels dus on inoltro en cedel da votar veid. La maioritad digls omens sursetters tgi on detg na ò gia nign’impurtanza. La maioritad digls omens svizzers è stada da meini cuntrari. Curt taimp siva ò er igl cantun Grischun decidia l’egualitad politica tranter omens e donnas. L’egualitad politica segl palpieri è bela, pero ella stò er neir viveida. Betg tg’ia pretend, tgi ainten mintga gremi seia er represchentada ena donna, pero excluder da prancepi la donna è en schlet cunsegl. Las donnas tgapeschan betg chegl, chegl è mengia cumplitgia, uscheia en meini deraso gugent. Per l’amour da Dia, tgi pretenda er tgi tot igls omens vegian maglea la sabientscha cugl tgaz e seian abels da pansar connecto e d’aveir en horizont avert. Els ston er betg, uscheia scu tgi er tot las donnas ston betg s’interessar per exaimpel per dumondas politicas u socioculturalas. Mintgign po aveir igls sies agens interess e las sias atgnas preferientschas. Igls omens èn schi bungs scu las donnas e las donnas èn schi bungas scu igls omens. Dagn chel fundamaint agls noss unfants per tgi els possan construeir sen tal. Ed anc eneda, angal per repeter, femnas dattigl betg! *Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter

A Milang, Triest, Paris, Bordeaux, Vienna, Cracovia ed a surmar on emigrants da Vaz laschea anavos fastezs durant igl 18. e 19 avel tschentaner. Lour istorgias èn bagn documentadas, graztga allas perscrutaziuns da Donat Rischatsch tgi ò scretg en codesch surdlonder e concipia la tura istorica. Las sias reconstrucziuns digl passo sa basan sen passa 200 correspondenzas tranter emigrants ed ancunaschaints rastos a Vaz. Rachintadas e cumplementadas vignan las istorgias da Nicole Sigron. La FMR ò visito ena tura e resumo treis istorgias. Success graztga a persunal digl Grischun Jakob Fidel Margreth è emigro ansemen cugl sies amei da Lantsch, Jakob Nadig. Arrivos ad Udine on els luvro scu famegls ainten ena buteia. Pi tard on els scumanzo a marcadar cun lenna. Chella niva cumprada digl Tirol, purtada ad Udine e revandeida a Triest. Igl commerzi marschava da prancepi navot schi mal. Angal on els cugl taimp s’accurschia tgi cumpravan aint daple lenna tgi chegl tgi niva vandia. Igls dus ameis nivan anganos da lour agens ampluias taliangs. Uscheia on els decidia da recrutar persungas dall’atgna patria. Siva d’aveir gia ampluias or digl agen ravogl Grischunes, è l’interpresa davantada en success cumplagn. Cun neir pi vigl, vers igls onn 1870, è Signour Margreth alloura turno anavos a Vaz sc uom bagnstant. Ainten las vischnancas niva’l numno «barba dad ôr» perchegl tg’el ò realiso e sustignia ena ploma projects digls cumegns (scola, baselgia, tgesa da povers). Pinavant ò’l do credits per tschains pi favorevels tgi igls creditours da Filisour e Barvogn. Igl sies fegl, Enrico Margreth Fior è rasto ad Udine ed ò mano anavant igl commers cun lenna. Pi gugent artist tgi impressari Betg a tot igls emigrants da Vaz ègl gartagea da surdar igls travagls tgi vevan biagia se aint igl lontan. Uscheia per exaimpel capito tar Linard Cadosch. El veva surpiglia e mano en cafö betg gliunsch digl parlamaint Franzos. Durant igls sies onns a Paris ò’l profito digl svilup dalla classa burghesa digl 19. tschentaner. Dantant tg’igls nobels s’antuppavan gio dadei ainten agens salons on er igls burghes gia igl basigns da s’inscuntrar. Uscheia èn durant pacs decenis flurias passa 10'000 pastiziereias e nundumbrevels cafés an 1000 martgeas. Tg’igl local da Linard Cadosch, igl «Café de la Légion d’honneur» veva success, ins vesa ve digls blers inserats ainten las gasettas da Paris da chel taimp. E tuttegna è sies fegl Leon betg sto interesso ve digl affar. La sia passiun ò’l numnadamaintg catto tigl circus. All’antschatta zappava’l se sen las plazzas da Paris pi tard ainten teaters. Tgi chella decisiun niva sbaffageda a Vaz, ins vesa ve dad ena correspondenza. Georg Margreth, cusregn da Léon, ò scretg igl 1920 suandontas lengias da Nizza a tgesa: «Da curt sunga sto aint igl teater. Gl’amprem artist tgi va via è sto Léon. El ò ena flotta nombra e gudogna 160 francs an 20 minutas. Chegl è tgunsch anc igl pi scort tg’el fò a cò.» Pertge tgi Vaz è rasto catolic Chella davos’istorgia è betg demussada, vign pero rachintada a Vaz ed è documentada ainten igl codesch da J.J. Simonet «Istorgia digl cumegn baselgia catolic Vaz». Ella gioia durant igl taimp dalla refurmaziun, cura tg’igls discurs da refurmaziun vevan li a Glion. Demusso è, tg’igl prer da Vaz ò chell’eda participo allas discussiuns. Para tgi chels da Vaz vegian lia nizigier la caschung per neir refurmos. Perchegl ins vegia anvido en prer refurmo. Igl caloster a sies taimp, en catolic ferm persvadia, vegia lia impedeir chegl. Perchelgl seia’l ia a Nivagl per beneventar igl plevant refurmo avant tg’el arreiva a Vaz. El gl’ò admunia tgi la populaziun seia fitg villada, prest aggressiva anvers el e las ideas dalla refurmaziun. I seia da tameir per la sia veta uscheia tg’el discunseglia fermamaintg dad eir anavant. Igl prer refurmo ò cartia agl caloster, tgapo tema ed uscheia mai arrivo per refurmar igls cumegns. Vez savia,… …tgi fiss sto inditgia or d’en punct da vista topografic, da far la veia tras igl Schyn tranter Tusang e Casti da l’oter mang dalla val – lò noua tg’ella passava pi bod? A Vaz vign rachinto tgi chegl seia tranter oter nia impedia, perchegl tg’igls omens tamevan per lour donnas. Primo perchegl tg’igl travagl fiss s’augmento e secondo perved’igls luvrants tgi vessan biagia la veia. …tgi dava cleras preferientschas pertutgont igl urari digl pastregl communabel? D’anviern ins leva neir vedlonder tard. Uscheia era’l igl furn gio scaldo ed ins spargneva lenna. Da stadi ins leva far pang schi bod scu pussebel per saveir nizigier igl rest digl de per luvrar segl fons. *Las turas pon neir pustadas sen www.kulturampass.ch . *Chellas ed ulteriouras istorgias èn descretgas an detagl aint igl codesch «Auch hier ist Welt – Obervazer Auswanderer des 19. und frühen 20. Jahrhunderts» da Donat Rischatsch. Schatgen Fidel Margreth da Lain possedeva l’interpresa „Margreth et Comp.“ ad Udine Café Cadosch: Da mang sanester sesond Linard Cadosch da Lain. Sper el Luzi Simonessa er da Lain e sez possessour da la „Crèmerie chez Lucien Simonessa“ a Paris. Léon Cadosch scu acrobat da velo Léon Cadosch scu acrobat da velo

Da Pasca è eida a fegn la staschung per la scola da skis a Savognin. Gl’è sto l’amprema sot la direcziun da Lothar Künzli. Sieiramaintg tgi vess do onns pi simpels per antschever scu manader. Scu tgi la corporaziun è s’organisada durant chel onn da pandemia, pertge tgi el teira en’amprema bilantscha positiva e tge ideas tg’el ò pigl futur, ò’l tradia an en discurs cun la FMR. «Tg’ins sa noda enzichel è normal» Da manar ena scola da skis cun blera tradiziun ed anfignen 80 ampluias ed amplueidas durant las emdas fermas seia fitg bel ed a madem mument ena gronda responsabladad. «Ia va savia surpiglier ena corporaziun cun ena purscheida d’ota qualitad», manegia Lothar Künzli tgi è sto differents onns scolast da skis avant tgi s’annunztgier per la posiziun da manader. Forsa tgi chegl seia sto egn digls muteivs, tg’el seia nia accepto fitg bagn ainten la sia nova funcziun. D’aveir pudia santeir en grond sustign seia’l led. «Tg’ins sa noda all’antschatta enzichel an ena tala rolla è normal. Ia sung angraztgevel pigl sustign ratschet.» Durant gl’amprem onn vegia el savia optimar tschertas proceduras internas. Per exaimpel tigls process da pustaziun. «Talas midadas dovran pulit resursas e gl’è da rescolar igl persunal», declera igl om tgi ò stibgia e luvro ainten la branscha d’informatica avant tgi turnar anavos a Savognin. «Gist cun corona ischans alloura stos leds tg’igls giasts on ossa la pussebladad da pustar e stampar igls bigliets gio a tgesa.» Sviluppar ena scola da skis simpla Dasper las midadas internas ò igl noviz er do amprems impuls alla purscheida. «Durant chella staschung vaia surtot lia sondar, an tge direcziun tgi pudess eir», dei Lothar Künzli. Uscheia ins vegia ampruo or differentas purscheidas an furma da prototip, cun pacas resursas. Per exaimpel èn neidas purscheidas lecziuns da treis ouras ed er cursa lunga per famiglias. Persequito anavant ins vegia igl concept da «Skeacher». Chella purscheida pussibilitescha a giasts da reservar spontanamaintg ena lecziun tar scolastas e scolasts tgi spetgan sen pista u agl our d’ena loipa. «Tschertas tgossas èn neidas acceptadas bagn e chellas mantignainsa, otras mittainsa puspe d’en mang.» An general duess igl product digl futur esser simpel e flexibel. En’idea seia da porscher pachets cun las purscheidas principalas dalla scola da skis. Schi la famiglia viglia neir gl’antier de ni pi gugent eir a sa scusalar igl sivamezde, possa alloura neir decidia pir la dumang. «Igl giast dad oz less betg planisar tot an detagl, less trer pitost decisiuns spontanas ed eir aint schi pacas obligaziuns scu pussebel», è Lothar Künzli persvadia. Cuntaint cun l’amprema staschung Sot las circumstanzas dadas seia el fitg cuntaint cun la staschung. «Igl aton è sto stentous. Ia va savens tramblo durant las conferenzas da pressa digl Cunsegl federal», sa regorda Lothar Künzli. Tant pi led seia’l tg’igls territoris da skis vegian pudia rastar averts la fegn finala. Ed er la collaboraziun tranter las impresas digl sectour turistic ed igl mang public vegia funcziuno an Surses. «Ia va m’accurschia tgi tot las parteidas on tratg ve dalla madema soua per saveir spindrar la staschung d’anviern.» Impurtanta seia er stada la gronda disciplina digl persunal da sa tigneir allas maseiras da protecziun. Otras scolas da skis vegian numnadamaintg gia cass da corona e stuia sarar. «Graztga a tot chels factours ègl gartagea da porscher en tant normalitad agl giast» Summa sumarum ins vegia alloura schon gia pi pacs giasts tgi oters onns. «Sur Nadal vainsa gia bung ena terza pi pac, igl favrer è alloura sto bung», bilantschescha Lothar Künzli. Ossa spetgan la premaveira e la stad. En taimp noua tg’igl nov manader pò pussar enpo, avant tgi reflectar la staschung passada e planisar la proxima. «La mia fegnameira è da mantigneir schi dei scu pussebel chel schlantsch e chell’avertadad tg’ins ò all’antschatta d’ena nova sfida.» Er aint igl sectour digl marketing è nia luvro e pruo or novas ideias. Chest onn seian igls giast stos anc pi cuntaints tgi schiglio cun porscher la scola da skis en tant normalitad. (foto d’avant corona) Lothar Künzli è cuntaint cun l’amprema staschung scu manader.

Igls 13 da zarcladour decida igl suveran Svizzer davart dus iniziativas tgi pertotgan l’agricultura. Tenor Batist Spinatsch, manader cunsegliaziun agl Plantahof, caschunga surtot en passus per mal agl vainter tigls bagns purils Grischuns. Pinavant vei el, tgi pours, uniuns purilas e labels pudessan neir ainten en dilemma durant igl cumbat da votaziun tgi vign a s’intensivar proximamaintg. L’iniziativa «ava da bever» pretenda tgi angal ple bagns purils tgi produtgeschan sainza pesticids, nizegian betg antibiotics profilactics e dovran nign pavel cumpro tiers survignan paiamaints directs. La sagond’initiativa «Per ena Svizra sainza pesticids» less scumandar digltottafatg pesticids sintetics ed igl import da nutrimaint tgi è nia produtgia cun ageid da tals. Tge consequenzas vessan lour acceptaziuns per l’agricultura Grischuna? Scu sa posiziunescha la puraglia? Batist Spinatsch ò las raspostas. FMR: Savez per antschever dar ena survista dall’agricultura Grischuna pertutgont antibiotics profilactics, pesticids e pavel cumpro tiers? Batist Spinatsch: Cò valigl da disfranztger tranter dus tips da producziun: per l’egna igls 64% da tot igls bagns purils Grischuns tgi produtgeschan tenor directivas biologicas. Tals dastgan gio oz betg far adiever da pesticids ed antibiotics profilactics.Igls oters bagns - chels tgi produtgeschan tenor la cumprova da prestaziun ecologica (ökologischer Leistungsnachweis) – dastgan mademamaintg betg duvrar antibiotics profilactics. Chegl è reglo ainten la strategia resistenzas d’antibiotics (StAR). Cuntrari agls travagls da bio, dastgan els pero far adiever da pesticids. Ainten las regiuns muntagnardas cun producziun da pavel e pacs êrs vignan sprizzos surtot herbicids per impedeir igl zarclem. Cun betg exister producziuns intensivas scu giu la bassa, capeta chegl pero a moda zont modesta, an amprema lengia tar la producziun da grang. Fermamaintg pertutgeida d’en scumond fiss la branscha da vegnas ed igls producents da pomma, per exaimpel aint igl Signeradi. Lò vignan duvros daple pesticids. An cass d’en EA sa tschantess lò alloura la dumonda, sch’igls consuments fissan pronts da cumprar er meila cun en tatg u l’oter. Pussebel fiss er, tg’igls producents desistessan agls paiamaints directs e produtgissan scu anfignen oz. An mintga cass sa redutgiss l’atgna producziun da mangiativas. Existan alternativas agls pesticids? Ea, la digitalisaziun porscha bleras novas pussebladads all’agricultura. I dat gio oz roboters tgi zarclan. Chegl èn igl mument per part anc prototips, amprems tests èn pero fitg ampurmattonts. An cass d’en EA dessigl perfranc ena pressiun tgi maness a tschertas innovaziuns. Garanteir ins sogl betg chegl, pero ia crei tgi pudess tgunsch gartager d’etableir alternativas an terma da chels otg onns tg’ins vess peda d’implementar las midadas necessarias. Gl’è pero betg igls scumonds da pesticids ed antibiotics tgi fon mal agl vainter alla maioritad dalla puraglia Grischuna. Tge è alloura igl problem? Problematic è igl passus tgi scumonda da cumprar tiers pavel. Chel pretenda tgi en travagl tigna angal gl’andomber da biestga tg’el è bung da nutreir cugl pavel produtgia sen agen taragn. Nutrimaint supplementar na dastgess betg ple neir cumpro. L’iniziativa less uscheia contanscher ena reducziun dalla biestga segls bagns purils. La visiun da sminueir las problematicas digl nitrogen e digl fosfor è an mintga cass da beneventar. Ia crei tgi mintgign seia interesso ve da bung’ava ed ena biodiversitad intacta. Gist er igl pours èn fitg pertscherts da talas problematicas cun esser dependents d’ena nateira sanga. Da schliier chegl cun scumandar da cumprar tiers nutrimaint è pero en zap pulit extrem ed er sbaglea. De facto muntess chegl, tgi tscherts concepts da bagns purils na funcziunessan ansomma betg ple ed oters nissan ainten las strètgas. Concret - Tge funcziuness betg ple? Tge sa midess? En exaimpel èn las grondas stallas cun bung 2 000 gaglignas ainten regiuns muntagnardas tgi produtgeschan ovs. Igl pavel necessari è mianc pussebel da produtgier segl li e vign mano tiers. Ni er igls pours an Valragn tgi portan latg ainten las treis atgnas caschareias. Gl’antier process succeda tenor standards da bio, igl pavel tgi compran tiers è d’ota qualitad. Perchegl tgi las pastgiras sen passa 1500 m.s.m. na dattan pero betg nò avonda per realisar en tal concept, èn els per part sfurozs da cumprar pavel supplementar. Pero er an general: tge capitess siva d’ena stad sitga cun pac fagn? Sainza la pussebladad da cumprar tiers pavel, fissan igls pours tgunsch sfurzos da dar davent ena part dalla biestga. Talas dumondas rasponda l’iniziativa betg. An cass d’en EA vess igl parlamaint da sclareir e precisar chels puncts. Uscheia existan malsiertads. A madem mument saia tgi surtot pours da bio sa fon grev da trer ena decisiun pro u contra: pender se placats cunter las iniziativas tgi on per part bungas intensiuns, dasperas igl brombel digl label bio è betg schi simpel. Chegl pudess manar ad ena sperdita da credibilitad tigls products, gist sch’ins painsa allas buteias purilas. Igl cunsegl federal recumonda en NA a tottas dus iniziativas. A madem mument annunztga el dad obliier pi fitg l’agricultura tar la protecziun dalla nateira. An tge direcziun pudessan chellas maseiras eir tenor igl Voss manager? Differents plans d’acziun naziunals èn gio instrados e chels von anavant, cun u sainza las iniziativas. Ia pains surtot alla strategia cunter resistenzas d’antibiotica (StAR) u igl plan d’acziun metels da schurmetg per plantas. Pinavant existan aint igl Grischun projects da pilot per en’agricultura neutrala arisguard igl clima. Ulteriours temas vignan ad esser la reducziun digl domber da biestga u obligatoris da pattar puschigna cun uders giu mez. Ainten la politica agrara 22+ era preveida en’antiera paletta da maseiras per sviluppar en’agricultura durabla ed adattada agl li. Persunalmaintg catta sbaglea tgi chella è neida messa digl cunsegl naziunal sen la carunga. Igl zarcladour decida igl suveran Svizzer davart dus iniziativas tgi pertotgan l’agricultura. Batist Spinatsch è manader cunsegliaziun agl Plantahof ed en cunascheider verso dalla politica agrara. Batist Spinatsch è manader cunsegliaziun agl Plantahof ed en cunascheider verso dalla politica agrara.

Da Pasca seira ò Sepp Waldegg cun famiglia e persunal detg adia agls sies giasts fidevels dalla tgesa. Siva digl 1961 è igl hotel an mang alla famiglia Waldegg. Ossa è igl hotel nia cumpro dad ena fundaziun privata. Siva dad ena renovaziun mievla vign igl travagl mano anavant gio igl december 2021. Igl perunal pò restar. Igl onn 1870 è nia biagia digls frars Wasescha igl «Kurhaus Piz Mitgel» a Savognin. Chegl è sto en taimp tgi igl travagl dallas carotschas sur igl pass digl Gelgia ò gia fluriziun e dad eir an dimora da cura era en segn digl taimp. Uscheia ò antschet l’istorgia dalla tgesa cun dètg bler muvimaint e diversas midadas da possessours. Gio l’avertura dalla veidafier digl Gotthard ò do ena sfirgeida. All’antschatta digl 20avel tschentaner ò igl turissem d’anviern scumanzo a properar aint igl Grischun. Tigl Hotel Piz Mitgel ins ò investo e construia tranter oter l'ancunaschainta sala. L’amprema ghera mundiala ò puspe freno igl svilup. Siva da chella è nia en taimp tg’ins ò luvro intensivamaintg cun giasts engles. Ed alloura la sagonda ghera mundiala. Igl 1961 on Andreia e Miggi Waldegg cumpro igl hotel. Savognin ò biagia la soptgera ed igls runals vers igl Piz Martegnas e pi tard la gondla a Radons ed igls runals segl Piz Cartas. Igl nev surpeglia Igl Hotel Piz Mitgel ò er luvro adegna bagn cugls giasts da stad. L’avertura digl tunnel San Bernardino igl 1965 ò laschea s’accorscher ferm ena siminuaziun digls passants sur igl Gelgia. Durant igls onns èn er adegna puspe neidas realisadas diversas etappas da renovaziun e modernisaziun. Igl onn 1985 on Sepp e sia donna Regina cumpro igl hotel da sies barba ed on da lò davent do la noda alla tgesa. Er ainten la construcziun. Igl onn 1987 cugl tract dalla sala, las tgombras, pool e renovaziun dalla fatscheda. Cun la fegnameira da mantigneir tant scu pussebel digl stil original tgi era quasi en masditg dalla fegn digl stil floreal e digl stil Palazzo antras l’influenza talianga. Spezial era er per Sepp Waldegg e la sia squadra tgi per gronda part nivan las lavours exequeidas digl persunal durant la staschung morta. Igl schef da cuschigna manava las lavours. En'ulterioura etappa pi gronda da renovaziun è suandada igl 1994. Igl onns suandonts èn stos signias da problems turistics generals cun en regress dallas frequenzas er pigl hotel. La nursa neira Sepp Waldegg n’era betg chel hotelier e patrung conform scu tg’ins ò an vista cun vistgia e cravatta classica, ena conduita nobla, ena demananza adretta ed en surreir permanent ainten fatscha. Naturalmaintg tgi el era gentil. Fitg gentil. Pigls sies giasts era navot mengia bler. Er betg ensatge extraordinari. Er betg ensatge fitg spezial. Ma er pigl persunal era el adegna cò ed el era betg en schef, mabagn pitost en partenari sainza gronda hirarchias. Er el veva savens se la cravatta. E savens ena speziala. Egna spir nursas alvas e da mez ena neira. E cun chella manageva el sasez. El era consciaint da betg esser conform e leva mianc esser. Naturalmaintg era el adegna pront pigl dialog, pigl cumpromiss e pigl svilup. Ma betg a tot prietsch. El veva las sias ideias e las sias visiuns e per chellas stava el aint cumplettamaintg. Ed adegna cugl sustign da sia donna Regina e savens er digls unfants. Uscheia ò igl Hotel Piz Mitgel er gia blers giasts tgi pansavan en po scu el. Giasts tgi eran gugent activs. Giasts tgi on amprendia a stimar las belezzas dalla cuntrada. E chels èn stos fidevels. Per part a parteir dall’antschatta dalla èra Waldegg igls onns 1960. Anfignen oz. Finiziun cun giasts e persunal La finiziun dall’èra Waldegg agl Hotel Piz Mitgel sur Pasca è an chel senn stada tipica. Ella è stada ansemen cugls giasts ed ansemen cugl persunal. Per invitaziun persunala ò la famiglia gia anvido 150 digls giasts fidevels dalla tga digls davos 50 onns. Ed er igl persunal tgi è sto durant chel taimp. Betg tots on savia neir, oters èn betg nias perveia da corona, ma ca. 60 persungas èn rivadas. Ed ins ò pudia aveir l’impressiun tgi era ansemen ena gronda famiglia. Ena davosa geda on igls giasts pudia galdeir la hospitalitad dalla tgesa e las spezialitads ord cuschigna. Ed ins ò er pudia resanteir igl respect e la stema anvers igls patrungs conjugals. Rancunaschientscha ed angraztgevladad è er stada da santeir pigls numerous cunsegls e las bleras e retgas infurmaziuns tgi Sepp Waldegg ò do anavant or digl sies profond scazi da saveida segls camps igls pi differents. Gl’è betg sto en cumgio definitiv, essend tgi igl hotel duess neir mano anavant antras la nova fundaziun e novs hoteliers. La midada è succedeida cugl ferm giaveisch tgi igl spiert dalla tgesa possa veiver anavant. La famiglia Waldegg digl Hotel Piz Mitgel a Savognin ò detg adia: (da san.) Gian-Andreia cun sia partenaria Patricia Comunetti, Regina e Sepp Waldegg, Anigna Waldegg e Catrina Waldegg cun sies partenari Nicola Bartucca.Foto Peder A. Baltermia

Per saveir metter a chint igl consum dad ava tenor igl prancepi digl caschunader on igls cumegns laschea montar dumbraders dall’ava aint igls bietgs. Chels dumbraders ligian giu regularmaintg igl consum dall’ava. Mengia savens tenor la dertgira federala. Scu tgi en exaimpel mossa savess chegl caschunar problems agls cumegns. Dumbraders dall’ava èn betg ensatge nov. Er tigls cumegns da Surmeir betg. I dat cumegns tgi on laschea montar gio avant onns dumbraders. Chegl eran dumbraders analogs tgi nivan ligias giu eneda u dus ad onn. Igl consum dad ava vign mess a chint cun dus cumponentas: ena taxa da basa ed igl consum tenor indicaziun digl dumbrader. Siva las fusiuns digls cumegns igls davos onns on igls novs cumegns stuia unifitgier igl modus da metter a chint e cotras er igls dumbraders. Per gronda part è igl dumbrader analog alloura nia ramplazzo antras igl dumbrader digital. Avantatgs, ma er problems Tenor la lescha digl provedimaint d’ava digl cumegn da Surses vignan igls dumbraders furnias digl cumegn e restan er an possess da chel. La montascha vo a chint digl possessour digl bietg. Chel pò tscherner sez l’interpresa tgi fò la montascha. Anvers igls dumbrader analogs on igls dumbraders digitals clers avantatgs. Las datas vignan registradas da maniera digitala e dadas anavant alla centrala da datas digl cumegn via func. Igl cumegn ò betg da tarmetter sivor en ampluia per liger giu igl dumbrader an periodas regularas. Puspe an cumparegliaziun cugl dumbrader analog so igl digital bler daple. El so liger giu fitg savens las datas digl consum. Per regla mintga 6 secundas. Uscheia dat el infurmaziuns da tge deis e tge ouras tgi vign consumo quant’ava. El dat tantas infurmaziuns tgi igl cumegn vign an difficultads cugl schurmetg da datas. I stò gio betg esser tgi en cumegn fetscha abus dallas datas, detta anavant chellas, etc. Igl potenzial persiva fiss pero avant mang ed ord vista digl schurmetg da datas savess chegl gio esser en surpassamaint. Decisiun dalla dertgira federala En possessour dad ena tgesa aint igl cumegn da Hauenstein-Ifenthal/AG ò gia l’impressiun tgi igl cumegn surpassa las sias cumpetenzas an connex cugl schurmetg da datas ed igls dumbraders dad ava digitals. El ò fatg recurs cunter igl cumegn, pero sainza survagneir dretg. Siva en ulteriour recurs tar la proxima instanza giudiziala e puspe sainza survagneir dretg è igl cass ia anavant anfignen tar la dertgira federala. Cun la decisiun digls 5 da schaner 2021 on igls darscheders federals a Losanna alloura do dretg agl recurrent. E sustignia la preteisa tgi igl schurmetg da datas vigna surpasso. I stetta betg an relaziun da registrar mintga 6 secundas igl consum dad ava dad ena casal. Chegl seia anc giustifitgia tar en dumbrader dad electric. Cotras ins saptga controllar e garanteir la stabilitad dalla reit. Pero betg per en dumbrader dad ava tgi seia cò sulettamaintg per dar eneda ad onn igl chint dad ava. Ena tala registraziun cuntinuada digitala fetscha angal senn schi igl possessour digl object vess invista segl sies profil da consum. Chegl tgi seia gio betg igl cass. La consequenza dalla decisiun è stada tgi igl cumegn ò gia da lubeir agl recurrent dad installar en dumbrader analog. Consequenzas pigls cumegns En possessour dad ena tgesa da vacanzas aint igl territori digl cumegn da Surses veva chint digl cass a Hauenstein ed ò da sia vart intervignia e pretendia tgi igl sies dumbrader dad ava digital vigna demonto e ramplazzo antras en analog. Puspe cugl argumaint digl schurmetg da datas e cun referenza sen la decisun da precedenza. Aglmanc anfignen tgi igl cumegn saptga far transparent e garanteir igl schurmetg da datas sen chella lengia d’infurmaziun via igl dumbrader digital. Dall’administraziun digl cumegn da Surses ò el survagnia en screiver, noua tgi ins ò piglia cunaschientscha digls fatgs. Ad el ins ò offeria da leir midar igl dumbrader dad ava digital antras en analog. E chegl a chint digl cumegn. Agl frataimp è chegl gio succedia. L’administraziun communala ò er communitgia agl petent tg’ins vigna a sclareir cugl furnitour digls dumbraders, schi dess ena pussebladad tecnica per deactivar igl dumbrader e registrar sulettamaintg chellas datas tgi èn basignevlas pigl consum d’ava. La dumonda schi vò madem er ad oters cumegns dalla regiun u schi sa tracta dad en problem general ainten Svizra è damai anc averta. Chel apparat vess atgnamaintg da dumbrar angal igl consum dall’ava aint igls bietgs. El registrescha cotras pero anc bleras datas secundaras. Foto Peder A. Baltermia

Dalla radunanza communala fisica digl cumegn da Lantsch on igls 44 votants preschaints approvo igl contract da concessiun cun igl cumegn da Vaz perveia digl dretg d’adiever dallas funtangas a Sanaspans. En oter contract da concessiun, chel cun la tgava da gera Bovas SA, ò er survagnia igl sustign digl suveran. Pinavant èn nias concedias set divers credits an somma totala dad 1,370 miu. Tar igls credits concedias sa tractigl da projects tgi duessan neir realisos proximamaintg. Tar treis vogl per la sanaziun da diversas veias da fons e dad alp. Igls costs per chellas montan a 0.785 miu. En oter project da 0,120 miu.è per la sanaziun dalla tgamona d’alp a Sanaspans, egn per ena nova cabina da repartiziun digl current electric Zops/Surveglias ed egn per metter la lengia dalla canalisaziun a Son Caschang ainten la veia cantunala. Proteger la vischnanca dad avas grondas Egn digls set credits è en credit da planisaziun da 0.230 miu. Igls davos onns è sto a Lantsch ena ferma activitad da biagier. Chegl è sto occasiun per igl cumegn ed igl uffezi da gôt e prievels dalla nateira da surluvrar la carta da prievels an connex cun las avas. Chegl è nia fatg igls onn 2018/19. Igl resultat da chellas examinaziuns è sto tgi la vischnanca da Lantsch è periclitada da treis bovas: Val Tgietschen, Runcalatsch e Val Meltger. I exista lò gio tschertas maseiras da schurmetg, pero betg sufficiaintas. Uscheia è nia surdo ad en biro spezialiso dad elaborar en concept. Chel è avant mang ed ossa duess chel concept neir concretiso segls plans cun las maseiras basignevlas ed ena calculaziun digls costs detagleda. Per igls projects scu tals e las maseiras da construcziun tar las treis bovas ins ò da chintar cun investiziuns da radond 3 milliuns. Prolunga digl dretg da concessiun per l’ava da Sanaspans Igls votants da Lantsch èn mesemda seira er sa fatschantos dad en contract da concessiun per igl adiever dallas funtangas agl territori da Sanaspans. Atgnamaintg vogl per la prolunga ed adattaziun digl contract tgi existiva gio siva digl 1981 per en coz da 40 onns. Igl territori dallas funtangas è sen taragn digl cumegn da Lantsch. Lez veva chel mument betg basigns dall’ava ed ò do igl dretg d’adiever agl cumegn da Vaz. Gio igl 1982 ò igl cumegn da Vaz antschet a tschaffar las funtangas, pero construia la tschaffadas ins ò angal tar treis, essend tgi las otras furnivan betg ava avonda. Aint igl contract renovo èn risguardadas angal las treis funtangas tschaffadas. Igl cumegn da Lantsch veva pero gio vandia l’ava digl ual da Sanaspans allas ovras electricas digl martgea da Turitg (ewz). Igl cumegn da Vaz ò gia da s’oblieir tenor contract da pumpar chell’ava tgi vign duvrada puspe aint igl canal tgi vo vers Solas e l’ava vign duvrada per produtgier current. Pumpada vign l’ava nattageda davent dalla seranera Canius. Scu indemnisaziun per igl adiever dall’ava è nia cunvagnia, tenor igl quantum minimal dall’ava, en tschains da 10.– fr. per liters/minuta. Igl onn 2010 ò igl cumegn da Lantsch gia sez en tant basigns dall’ava da Sanaspans. D’ena vart per aveir daple siertad per igl agen provedimaint d’ava e per l’ava da fi ed alloura er perchegl tgi ins veva concedia ena part dad ena funtanga agl territori da l’otra vart dalla vischnanca vers igl Bot da Loz a Casti. Uscheia è nia sa cunvagnia tgi igl cumegn da Lantsch peglia dad ena lengia da colliaziun digl provedimaint dad ava da Vaz ena part da 24% per igl agen adiever. Cun risguardar ena reducziun correpobndenta digl tschains. Igl nov contract cun las adattaziuns menziunadas è nia approvo. Contract da concessiun tgava da gera Bovas Tranter Lantsch e Lai sa catta la tgava da gera Bovas. Sen territori da Lantsch. Gio igl 1971 è nia fatg en contract da concessiun cun la societad «Kieswerk Bovas AG » per explotar material. Cun ena dirada anfignen igl 2014. Igl 1987 è nia agiunto en supplemaint ed igl 1999 è nia approvo en nov contract. Chel spirescha alla fegn 2025. Ossa è la «Kieswerk Bovas AG» neida tigl cumegn da Lantsch cun la dumonda dad ena prolunga per ulteriours 35 onns. Damais anfignen fegn igl 2060. La dumonda è neida argumentada tranter oter cun las grondas investiziuns tgi la societd ò fatg igls davos decennis. Igl contract è nia concepia da nov. Vetiers vignan sarvetschs scu plaz per rimnar e sorteir material da divers speztga. Reglo da nov è nia tgi siva tgi la tgava da gera vign betg duvrada ple ò la societad da renaturar igl taragn sen agens costs. Stritgia è nia tgi persungas cun dretg da dimora aint igl cumegn possan deponer material sober gratuitamaintg. La radunanza communala ò approvo igl contract. Sot varia è neiia inoltrada ena moziun antras ena gruppa d’interess. Chella pretendess tgi tar revisiun dalla planisaziun locala niss risguardo daple igls interess da commers e mastiranza. Per chel scopo duessan igls votants neir infurmos avant la preexaminaziun antras igl cantun. Vista da surangiu sen l’alp Sanaspans. Las funtangas an discussiun sa cattan agl territori sotgiu. Foto: Peder A. Baltermia

Per localisar pi exact en quartier u en li ainten vischnanca on chels survagnia noms. Savens tradeschan chels ensatge spezific. E savens sa repetan els ainten las differentas vischnancas. Lagn far ena tura tras Surmeir. Chels noms da quartiers tgi sa repetan igl pi savens valan per bleras vischnancas tgi èn situadas da maniera pendenta, uscheia tgi dat ena part soura ed ena part sot. Magari er anc ena part da mez. Igl pled lategn per vischnanca è «vicus». Rumantschea è chegl sa mido an «vitg» per duvrar la furma sursilvana. E mecta sensom la Surselva dattigl ena vischnanca tgi ò nom «Sumvitg». Per turnar tigl lategn fiss chegl «summus vicus». Chegl tgi vo deir «la vischnanca sensom». Damais sensom la Surselva. Sumvitg era eneda la vischnanca igl pi sensom, avant tgi Mustér, Tujetsch e Medel èn nias populos. Sensom, giudem u da mez La denominaziun la pi savensa tgi cattagn ainten las vischnancas da Surmeir ò da far cun la situaziun digl quartier. Schi ensatgi stat sensom vischnanca, alloura è el a Sumvei. Naturalmaintg er ainten las variantas localas scu p.ex. Sumvoi a Lantsch. E dalla derivanza digl pled ègl atgnamaintg igl madem scu tar Sumvitg. Angal è cò betg managea ainten la val, mabagn ainten la vischnanca sezza. Sensom vischnanca è puspe chel «summus vicus» tgi è sa sviluppo tar Sumvei. Chel quartier giudem vischnanca è alloura correspondentamaintg Dimvei, Dinvei, Demvei u er anc otras variantas localas. È la vischnanca en po pi gronda ins so precisar anc pi bagn cun en quartier tgi è an mez vischnanca, numnadamaintg Mezvei. Chesta denominaziun digls quartiers fitg derasada gidava pi bod betg angal per l’orientaziun ainten vischnanca, mabagn er per saveir identifitgier pi bagn las persungas. Savens purtavan chellas igl madem nom. Uscheia erigl cler schi ins discurriva da Marioschla da Dimvei u da Giatgen da Sumvei. Oters noms savens Noms tgi ins catta adegna puspe ainten las vischnancas on da far cun tgossas u lis tgi dat er ainten las ples vischnanca. Uscheia so chegl er esser simplamaintg en plaz. E da chels davigl tants ainten mintga vischnanca. E schi, principalmaintg igls omens stavan las seiras da stad siva surasontga ensanouas ansemen sen en banc, ins scheva a chegl «far plaz». Schi igl plaz sa cattava manevel alla baselgia è chegl davanto Plaz Baselgia. Anc ossa numnos uscheia a Riom ed a Salouf. Ainten differentas vischnancas ins veva veias u tocs dalla veia tgi eran surtratgs cun crappa. A chegl ins dei sulada. E chegl ò alloura er do igl nom a quartiers. Rona canoscha La Sulada. Crest, Cresta u La Cresta è er en nom tgi antupagn adegna puspe. Tals lis ins nomna lò, noua tgi igl taragn sa dolza topograficamaintg ed el è numno veiramaintg siva la cresta dalla gagligna u pitost anc digl cot. Sep dalla Rosna… Er otras atgnadads digl taratsch pudevan dar en nom ad en quartier. Seia chegl tgi ins ardeva or caltschigna ed alloura era igl nom savens Caltgera. Davigl ainten chel li crappa da touf, alloura veva igl quartier nom a Savognin, Sur Tocf ed a Stierva, Touf. Ed era igl li an vischnanca manevel ad en ual, niva igl antier quartier magari numno Riven, Rieven u Somareiva. Ed era igl quartier a lò noua tgi igl ual geva magari suror e purtava material, dattigl ples lis tgi on nom Grava, Gravas u Gravella. Begls e truaschs ainten las vischnancas eran er puncts d’orientaziun ed uscheia èn ancunaschaints quartiers scu Sur Truasch a Stierva u Surbegl a Tinizong. Cumpogna è er en nom tgi cattagn ainten diversas vischnancas da Surmeir. Schi gl’era agl manevel ena crousch marcanta èn naschias ordlonder noms scu: La Crausch a Surava u Crousch a Mon. Davigl en quartier tgi era en tant pi bass ins ò numno chel La Rosna. Chel nom cattainsa anc oz a Cunter ed a Salouf. Ed essend tgi dava p.ex. daple Seps da Cunter veva egn dad els nom Sep da La Rosna. En pled tgi ins sainta betg ple savens è «antgerna». Chegl è en oter pled per cantung e vign er defino ainten ena vischnanca per en quartier tgi ins reiva ainten chella antgerna, pero betg anavant. En tal quartier cugl nom l’Antgerna dattigl a Salouf. Dus omens tgi abitavan ainten chel quartier ins numnava Giatgen e Tgetg dall’Antgerna. En quartiera Salouf tgi è saro ed ins reiva betg anavant ò nom Antgerna.Foto: PederA.Baltermia

Tgi tgi so rumantsch, so daple. Forsa perchegl dattigl persungas tgi amprendan rumantsch. La FMR ò discurria cun treis persungas tgi on amprandia surmiran: Roswitha Guetg (53) da Tinizong, Thomas Eigensatz (40) da Salouf e Marc Decurtins (47) da Savognin. Els rachintan tranter oter pertge tgi vegian lia amprander surmiran e tge lungatgs tgi els raschungan oz cun lour partenari(a)s e cun lour unfants. I dat adegna pi pacas Rumantschas e Rumantschs. La statistica è angraztgevla a mintgigna tgi amprenda rumantsch ed er surmiran. An Surses èn chegl p.ex. Roswitha Guetg, uriunda digl Tirol digl Sid, Thomas Eigensatz, uriund digl cantun Lucerna e Marc Decurtins, uriund da Trun an Surselva. Pertge on els lia amprender surmiran? Roswitha Guetg è neida igl 1989 a Savognin. Ella è uriunda digl Tirol digl Sid. Antschet ad amprender rumantsch ò ella mecta dalunga: «Ia veva antschet a luvrar aint igl Volg e spert gia l’impressiun tgi chegl geia betg sainza ancleir rumantsch.» Roswitha Guetg magna oz igl Volg a Savognin ed abitescha a Tinizong cun sies om e sia feglia. «Ia cat fitg bel tg’ia tgapesch adegna tot e sa uscheia er ma participar ad en discurs, schi ischans per exaimpel ad ena festa u ainten ustareia.» Thomas Eigensatz tgi è er nia gio cun 20 onns a Savognin, ò tignia or en po pi dei cun betg adegna tgapeir la gliout. El tgapiva bagn adegna daple, pero propi antschet ad amprender activ ò el pir avant tschintg onns. Durant igls 20 onns tg’el è cò, ò el gia differentas occupaziuns, tranter oter ò el luvro tigl kiosk digl Lai Barnagn e do scola dad essa. Oz è igl Lucernes pedel dalla scola Grava a Savognin e lavoura cun giuvenils. Lia amprender surmiran ò el per saveir discorrer rumantsch cun sies unfants. Marc Decurtins ò antschet la sia plazza scu scolast real a Savognin igl 1997. El saveva bagn gio rumantsch, pero betg anc propi surmiran. El è numnadamaintg carschia se a Trun. «Ia va panso oss igl amprem de da scola stost simplamaintg baitar surmiran, schiglio s’andeisan igls scolars ensacuras ve digl sursilvan. Ia va alloura simplamaintg baito ensatge, tgi tunava oter tgi sursilvan. Sch’igl è propi sto surmiran saia oss er betg ple exact.» Screiver surmiran ò el chel mument tge cletg betg anc stuia. Igl 2004 ò el alloura antschet ena nova plazza agl scalem superiour a Casti. Cò ò el amprandia a screiver surmiran, perchegl tg'el instruiva rumantsch. Cun tgi vign discurria tge lungatg? Thomas Eigensatz, tgi abitescha oz a Salouf cun sia donna e sies treis unfants, sa regorda anc exact digl mument tg’el è nia a Savognin: «Chegl è sto igls 19 da december 2001, cun la posta dallas tschintg.» Cun sies unfants discorran el e sia donna, tgi è uriunda da Salouf, angal rumantsch. Ed igls dus unfants, igls quals son gio baitar, baitan er tranter els rumantsch. Ed igl pêr tranter els? «Mia donna am ò amprandia a canoscher per tudestg e perchegl fissigl curious da midar igl lungatg dalla relaziun.» Las structuras tar Roswitha e sia famiglia èn en po pi pac cleras. Cun sies om, igl qual è carschia se a Savognin, baita ella masdo – rumantsch e tudestg. Uscheia baitan els dus tots dus lungatgs gio davent da tgi on amprandia a canoscher l’egn l’oter. Sch’ella è suletta cun sia feglia, baitan ellas angal tudestg tiroles. Schi igl bab è er anc dasperas, alloura vign baito en po rumantsch ed en po tudestg. Cugl fegl tgi igl om da Roswitha Guetg ò purto ainten la relaziun, discorra ella perancunter adegna angal rumantsch ed el er cun ella. Marc Decurtins e sia donna, tgi è carscheida se a Riom, discorran surmiran l’egn cun l’oter. Agls dus unfants, ò Marc Decurtins pero lia mussar sursilvan e chegl è er funcziuno fitg bagn. «Da pitschen ègl anc sto legher. Els translatavan alloura mintgamai chegl tgi schevan a mia donna u a me – surmiran e sursilvan.» Schi sia donna è tar la famiglia an Surselva, raschunga ella surmiran. E schi Marc Decurtins baita cun persungas dad oters idioms? «Ia va igl sentimaint tgi blers Rumantschs tgapeschan migler surmiran tgi sursilvan, perchegl discor ia adegna surmiran, sch’ia va da far cun ensatgi d'en oter idiom.» Tge ò gido cun amprender surmiran e tge è anc adegna difficil? «Simplamaintg pruar da baitar rumantsch cun la gliout» – è igl recept da Roswitha Guetg e Thomas Eigensatz. Roswitha Guetg ò l’antschatta surtot ruschano gugent cun unfants e gliout viglia. Dad aveir en partenari surmiran ò er gido fitg ad ella e mademamaintg a Marc Decurtins. Ensatge digl pi grev per Thomas Eigensatz seian igls artetgels: «La golp, chegl tunga simplamaintg curious, perchegl tgi chel pled è masculin per tudestg.» Roswitha Guetg, tgi discorra gio en zichel pi dei rumantsch tgi Thomas Eigensatz, ò oz atgnamaintg angal ple tschertas fadeias cun terms tecnics e cugl classicher – dumbrar. Ella dei: «Ia prov pero adegna. Ia prov adegna da baitar bagn rumantsch e da betg duvrar pleds tudestgs.» Ins ò da tadlar bagn per santeir tgi Roswitha Guetg è betg carscheida se cugl surmiran. Thomas Eigensatz sa regorda anc precis digl mument cura tg’el è nia l’amprema geda an Surmeir.

Davent digl avost 2020 è Romina Poltera la manadra dalla canorta Tgimirola a Savognin. Ainten en discurs rachinta ella scu tg’igl è da s’imaginar igl mintgade ainten la canorta, tge lungatgs tgi vignan discurrias e tge influenza tgi la pandemia ò pigls unfants. Avant bung en onn ò Romina Poltera antschet a luvrar ainten la canorta a Savognin. Igl sies amprendissadi veva ella fatg a Tusang e sessour ò ella fatg la SMP (BMS). Siva la finiziun, la stad 2019, è ella eida a viagier e luvro tranter oter tigl kiosk digl Lai Barnagn e la staschung d’anviern a Beiva, tigl Biviolino Kids Club. Chel «onn tranteraint» ò ella nizigia per ponderar tge tg’ella viglia far scu proxim. En patratg è sto dad eir a stibgier. Igl matg 2020 ò ella pero savia antschever ainten la canorta. Chel mument saveva ella gio tg’ella surpigless igl post dalla manadra davent digl avost. Eras Vous leda tgi vez catto ena plazza an Surmeir u fissas er eida giu Turitg? Gist Turitg fiss per me creia betg nia an dumonda. Ia va chel mument piglia en po scu tg’igl è nia e sung ossa pero leda tg’ia va catto ensatge se cò. Da pudeir manar la canorta è naturalmaintg er sto ena schanza per me. Vous vez antschet a luvrar igl matg 2020 e gio igl avost 2020 vez surpiglia igl post dalla manadra. Scu ischas eida anturn cun chella responsabladad? Cura tg’ia va antschet a luvrar, saveva tg’ia fiss manadra davent digl avost. L’antschatta vaia franc gia respect da chel job. Pero l’anterioura manadra am ò musso tot bagn ed uscheia ègl alloura atgnamaintg ia bagn. Ed ia pains anc oz: ia amprend mintga de ensatge da nov. Tge dovrigl per cumpetenzas per pudeir luvrar ainten ena canorta? Naturalmaintg ins stò aveir plascheir ve dalla lavour cugls unfants. Gl’è franc d’avantatg d’aveir ena scolaziun pedagogica u schiglio en background social. Esser flexibel e saveir luvrar bagn ainten en team èn er tgossas impurtantas. Impurtant è er tgi tottas painsan adegna cun. Nous ischan oss tar en punct tgi mintgigna so tge tg’igl è da far ed i vo tot mang an mang. Scu ègl cugl lungatg? Tot las collaboratouras savaron betg rumantsch? Dus baitan tudestg cugls unfants ed igl rest ed ia baitagn atgnamaintg adegna rumantsch. Ia prov propi da baitar er cun chels unfants tgi vignan betg da famiglias rumantschas, rumantsch, per tgi amprendan. Gis, canzungs e versets èn alloura per part rumantschs e per part tudestgs. Dattigl er unfants tgi tgapeschan ni rumantsch ni tudestg? Ea, er cun chels bait ia rumantsch e chi e lò ègl anc da duvrar mangs e peis pero els am tgapeschan adegna. Unfants amprendan schi spert. Scu ègl da s’imaginar en de ainten la canorta? Nous faschagn per mintg’emda en plan d’activitads. Chel cuntigna p.ex. per mintga de sequenzas da zamberger u malager e sequenzas dad eir oravant. Igls unfants amprendan a s’integrar ainten ena gruppa e da piglier risguard e d’amprender l’egn da l’oter. Tscherts unfants dovran mianc adegna program. Chels fon gist schi gugent simplamaintg angal tarmagls. Per part dorman igls unfants. Nous igls rachintagn er istorgias, faschagn gis e cantagn cun els. Mintga de è oter. Magler ansemen è er ensatge da gronda muntada ainten la canorta. Vez er da cuschinar e nattager vusezzas? Igl ple cuschinagn nous dus deis l’emda, ansemen cugls unfants ed igls oters dus deis fò ena cuschiniera giantar per nous. Nattager nattagiainsa er bler nusezzas ed igl mument ègl er da desinfectar bler. Vessas basigns dad anc daple persunal? An daples ins pudess adegna esser. Pi blers tg’ins è e daple tg’ins pò porscher agls unfants. Nous ischan ossa mintgamai an treis (per de) e nous nign da far tot chegl tgi vagn da far. Pero schi vessans anc daple persunal, savessans far anc daple cugls unfants, p.ex. pi savens ensatge ainten gruppas pi pitschnas. Savez pero porscher en plaz a mintga unfant tgi less neir ainten la canorta? Ea, glez bagn. Tscherts deis èn pi plagns tgi oters e gl’è adegna en po en neir ed en eir, pero plaz vainsa da prancepi per tots. An tot vainsa igl mument circa 24 unfants. Vez er unfants tgi dovran attenziun pi speziala? Ea, nous vagn unfants tgi vignan sustignias da logopedas u da pedagogas auditivas u tgi on ena sort da preeducaziun. Nous faschagn igl noss pussebel per integrar tot igls unfants. Nous vagn pero per part gruppas da dodesch unfants ed uscheia ans savainsa betg fixar angal sen en singul. Tge influenza ò la pandemia segl mintgade dalla canorta? Nous ans accurschagn atgnamaintg betg tant dalla pandemia. Mascrignas purtainsa angal cura tgi vagn da far cugls genitours. Perveia da corona pon igls genitours ossa betg ple simplamaintg neir pigls unfants, els on da scalinar. E chel scalign steira igls unfants magari or digl giuier ed uscheia è l’atmosfera ossa per part en po pi malquieta. Els corran alloura adegna e vardan tgi tgi vign. Donn è tgi savagn betg far las occurrenzas usitadas, p.ex. pigls genitours. Schiglio ègl pitost piculezzas e navot pi tragic. Tgi vagn adegna da desinfectar tot, è plaunet normal ed igls tests er gio prest. E tge rachintan igls unfants da corona? Tscherts tgapeschan betg pertge tgi igls carschias on da purtar ena mascrigna pero schiglio deigl atgnamaintg betg bler. Èn igls unfants surmirans pi flots tgi chels da Tusang? (rei) Na. Ia cat simplamaintg pi cool se cò perchegl tg’ia sa baitar rumantsch. Chegl è per me propi ensatge oter. Baitar rumantsch è simplamaintg chegl tg’ins è diso e fò gugent. Ia sa an chel senn m’identifitgier migler cun mamezza sch’ia bait rumantsch. Romina Poltera Annada: 1995 Carscheida se a: Tinizong Domicil: Cunter Speisa prefereida ainten la canorta: lasagne Nomra da calzers: 38 Animals da tgesa: dus tgangs ed en giat Canorta Tgimirola Savognin Domber d’unfants: circa 24 Vigliadetna digls unfants: treis meis anfignen e cun scoletta Amplueidas: tschintg fix, ena substituta, ena cuschiniera Avert: glindesde-venderde sainza mesemda Onn d’avertura: 2015 Fò part dalla uniun Laibella , ansemen cun la canorta da Valbella

Ea, manageas ischan nous. Nous tots. Te ed ia. I nirossas a deir: la sclavareia è dismessa tenor igls dretgs umans e scumandada an tot las sias furmas. Betg gist an eneda e betg dapertot igl madem mument. I dat pero nigns galiots ple rantos ve da cadagnas tgi remblan las bartgas. Scu sto practitgia tar divers imperis. Tigls Romans vevan sclavs er da cumbatter aint igl circus maximus cunter liuns u sainza arma cunter guerriers armos. Tot per divertimaint digl public. Er chegl dattigl betg ple. Ossa ischans aint igl 21avel tschentaner e strousch ensatgi discorra da sclavareia. E tuttegna dattigl ella. I stuagn forsa disfranztger: sclavareia n’è betg en status voluntari, mabagn egn tgi igls pertutgias vevan antras las circumstanzas externsocialas. Er la sclavareia moderna n’è betg voluntaria e la gronda differenza tar chella dall’antica u digls taimps digl colonialissem è tgi ins s’accorscha oz betg dad esser nia ainten la sclavareia. Ma ossa pi concret: chels tgi mettan oz otras persungas ainten chel status n’èn betg pussanzas politicas u conquistaders sen lour viadis d’expansiun. Oz è chegl la tecnica. Represchentada da gronds concerns. E chegl ena part spezifica dalla tecnica, numnadamaintg l’electronica. Bagn ancletg l’electronica è d’ena vart ena gronda benedicziun per la carstgangadad ed ans dat en grond sustign ainten tot igls camps dalla veta. Davent dalla communicaziun sur mobilitad anfignen tigls schi numerous apparats tgi livgian igl noss mintgade. L’electronica ò pero er l’otra vart. Ea, chella tgi ans ò fatg sclavs. Anfignen tgi igls apparats ed igl vehichels eran mecanics vevans ena tscherta survista ed invista ed erans magari er habels da reparar nusezs ensa-tge ve digl auto u ve dall’oura e la maschina da café. L’electronica ò mido chegl radicalmaintg. Oz vainsa dad aveir la cumpletta confidanza u simplamaintg d’ans surlascher agl destign dall’electronica. Nous savagn betg tge tgi chella fò cun nous e noua tgi ella ans «angola» dapertot las nossas datas e fò adiever da chellas. E forsa abus. Nous ischan absolutamaintg impussants. Ea, nous ischan sclavs. Sclavs moderns. Sclavs dall’electronica. Ainten l’industreia n’ègl betg nunancunaschaint tgi ins so biagier aint elemaints tecnics dirigias dall’electronica tgi son interromper d’en mument sen l’oter la funcziun dad en apparat. E davart digls vendaders survagnignsa adegna la madema rasposta: i renda betg da reparar. E nous sclavs vagn nignas otras lètgas tgi da cumprar en nov apparat. Perchegl tgi ena frestgera duvrainsa, en computer er e sainza auto savainsa er betg star. E per chel tric dall’industreia dattigl er gio dadei en nom: obsolescenza. I dat diversas furmas da sclavareia antras l’electronica. I dat schizont massa. En oter exaimpel è er, schi vagn problems tecnics cugl telefon, wlan u otras colliaziuns. Nous povers sclavs savagn far navot oter tgi telefonar chella nomra 0800 800 800. Ed alloura nignsa dirigias da Pontius tar Pilatus ed ischan surlascheas puspe cumplettamaintg agl destign dalla sclavareia. U forsa vign angal la rasposta: «Hinterlassen Sie nach dem Piepston…» u tgi ins possa er registar igl noss discurs per muteivs da qualitad. Ea, ia tem angal chel de tgi vign igl raspundeider segl mies telefon e dei: «Bitte hinterlassen Sie nach dem Piepston Ihr ganzes Vermögen». Ed ia an mia indulgenza da sclav dei simplamaintg: EA, JA, SI, OUI, YES… Peder Antona Baltermia da Salouf è stà durant 34 onns redactur da la Pagina da Surmeir – enfin ier. A partir dad oz po el giudair sia pensiun. Peder Antona Baltermia

Siva da passa 20 onns sarvetsch an Surses e conturn, ò l’anteriour’ambulaza digl Center da Sanadad Savognin surpiglia ena funcziun nova. La media da donnas Ladina Christoffel ò cumpro igl bus dalla marca VW ed igl biagia anturn. Pertge tgi chel è oz cotschen rosa e scu tg’el sustigna tranter oter la prevenziun da cancer, ò la media declaro alla FMR. L’ideia è nascheida igl 2018. Durant en referat è Ladina Christoffel neida a saveir, tg’igl cantun Grischun vegia la pi ota rata da cancer dalla madra (Gebärmutterhalskrebs) an Svizra. «Chegl am ò fatg surstar», sa ragorda la media. Mentalitad, geografia e lungatg Senchegl ò la doctoressa analiso las datas pi da fegn. Ella è neida alla conclusiun tgi la statistica pac plaschevla stat an strètg connex cun la prevenziun. «Aint igl Grischun – surtot an valladas periferas – vign fatg mengia pac an chel sectour.» Chella mancanza vegia treis muteivs principals. En amprem seia la situaziun geografica: «An enqualtgi vallada digl Grischun digl sid existan betg purscheidas spezialisadas agl manevel.» Betg mintga vallada seia pronta da cumprar l’infrastructua tgera tgi è necessaria per la ginecologia. «Las donnas èn savens er betg prontas da far en viadi dad en’oura e mesa per ena controlla da 20 minutas.», dei Ladina Christoffel. Tar las valladas digl Grischun digl sid vigna vetiers la barriera linguistica. En terz muteiv vesa la donna uriunda da Tavo tar la mentalitad. «An general tendescha la populaziun dalla periferia dad angal eir tigl medi, schi dat problems.» En’idea simpla ed effectiva I capeta alloura tgi p.ex. en cancer vign diagnostizo pir tard. «Tschertas malsognas s’annunztgan betg davantor. Controllas preventivas èn decisivas per saveir reager ad ouras.» Uscheia ò la media mess per fegnameira da schliier en tant chella problematica. «Ia va savia tgi stò cattar ena pussebladad per eir tar las donnas, schi ellas vignan betg ainten la practica.» En de seia ella stada a Savognin per tigneir las ouras da consultaziun e vegia via l’ambulanza viglia. Igl Center da Sanadad seia alloura sto pront da vender chella ad ella. «Per biagier anturn igl bus vaia gia grond sustign da collaboratours digl spital a Samada.» Resulto londeror è la «charrozza rösa”. En bus cotschen-rosa cun tot l’infrastructura per far examinaziuns ginecologicas. La calour ins vegia tscharnia la madema scu la mascha corschen-rosa tgi renda attent alla prevenziun digl cancer digl pèz. La missiun digl bus: Eir an valladas periferas e porscher consultaziuns ginecologicas. «Igls pi bels deis da lavour» All’antschatta ins vegia gia l’idea da ratschever las donnas directamaintg aint igl bus. «Naturalmaintg ègl pigl medi e per la paziainta pi ampernevel da far las visetas an ena stanza tgi ainten en bus.» Tant migler tg’igls cumegns mettan ossa a disposiziun localitads, noua tgi l’infrastructura mobila po neir installada. «Chegl funcziuna stupent. Nous giagn regularmaintg an Bergiaglia ed aint igl Puschlav. Las donnas vignan - las ouras da consultaziun èn plagnas.” I deta er surpresas: Ladina Christoffel sa ragorda d’ena paziainta tgi era gio 58 (!) onns betg ple stada tar ena ginecologa. «Cunsiglia vign dad eir mintga dus u treis onns.» La media s’accorscha ena gronda angraztgevladad e manegia: «Chels deis tg’ia sung sen veia cun la charrozza rösa, totgan tigls pi bels.» Angraztgevla è’la pigl sustign: «Igl noss project ò catto ena sponsoura tgi surpeglia igls costs da viadi. Chels vignan numnadamaintg betg paeas dalla cassa da malsangs.» Igl potenzial dalla practica mobila para grond. Pudess chel concept er funcziunar per oters sectours dalla masdegna? «Ea, l’idea da sarveir valladas periferas an chella moda cun sarvetsch medicinal spezialiso ins pudess schlarger. En medi dalla pel per exaimpel savess er far ensatge sumigliant.» Igl bus dalla marca VW è sto an funcziun digl 1996 – 2019 scu ambulanza tigl Center da Sanadad Savognin. Dr. med. Ladina Christoffel cun la charrozza rösa Ladina Christoffel è schefmedia dalla clinica da donnas Nagiadegn’ota a Samada. En’eda agl meis tigna ella er consultaziuns a Savognin. Dasperas la «charrozza rösa» ò la media iniziia la «tgombra digl pass». Chella tgombra a Samada è pansada per donnas dalla perifieria an gravidanza avanzada. Ellas on la pussebladad da star lò e spitgier la naschientscha. Gist d’anviern possa uscheia neir evito igl viadi sur en pass navanto e redutgia igl risc da cumplicaziuns. «Egna dallas mias fegnameiras è da m’angascher per las valladas periferas digl cantun Grischun.» Pigl sies mintgade scu media, seia la previsiun dall’ora savens gist schi impurtanta scu en resultat digl labor. Da declarar chegl allas collegas dalla Bassa seia betg schi simpel, pero savens divertent.

Aint igl frataimp ò l’uniun da promoziun, la Pro Origen, 1 500 commembers e commembras. Er chest onn sustigna l’organisaziun las producziuns da solt, cant e teater cun ena bela somma. Andrea Hämmerle, igl president ò communitgia tgi el sa reteira igl 2023 da chel uffezi. Siva digl onn da fundaziun, igl 2005 ò l’uniun da promoziun, la Pro Origen adegna salvo la sia radunanza generala igl meis d’avregl. Gl’onn passo è chegl betg sto pussebel perveia dallas maseiras da covid-19. Chegl è er da preschaint igl cass, uscheia tgi dat nigna radunanza generala an furma fisica. Scu tar otras uniuns on igls commembers e las commembras dalla Pro Origen la caschung da sa participar alla radunanza generala, tgi vign manada tras an scretg. 100 000 francs dalla Pro Origen per las producziuns Las antradas dalla Pro Origen dereivan ple u manc angal dalla contribuziun annuala digls commembers. Chegl èn stos igl 2020, 121 625 francs, 11 000 francs daple tgi anc igl onn avant. Igls commembers e las commembras dall’uniun da promoziun on la pussebladad da paer mintg’onn ena contribuziun, da paer ena somma per veta duranta u er d’esser donatour dalla Pro Origen. La commembranza vo da 50 francs anfignen tar 1900 francs, tot tenor model da commembranza. Da preschaint ò la Pro Origen 1 500 commembers. Avant treis onns eran chegl anc radond 1 100 donnas, omens e pêrs tgi paevan la contribuziun annuala. Er chest onn sustigna la Pro Origen las producziuns e singuls projects digl festival cun ena somma da 100 000 francs. Igl 2005 cura tgi l’uniun da promoziun è neida fundada è igl scopo da chella organisaziun sto chel, da sustigneir las producziuns, chegl tg’è er 16 onns pi tard anc adegna uscheia. Nignas persungas sa reteiran dalla suprastanza Da confirmar on igls commembers e las commembras dall’uniun da promoziun er las persungas tgi appartignan alla suprastanza dalla Pro Origen. Cler è gio ossa tgi an dus onns survign chel gremi cultural en nov parsoura. Andrea Hämmerle, igl anteriour cunsiglier naziunal e promotour digl Origen Festival Cultural ò communitgia tg’el sa reteira an dus onns digl uffezi da president dalla Pro Origen. Per ena reelecziun an suprastanza dall’organisaziun sa mettan a disposiziun Claudia Hürlimann, Peter Janutin, Thomas Kollegger, Gion Nutegn Stgier e Gaby Thomann. Agl patronat dalla Pro Origen fon part: Moritz Leuenberger, anteriour cunsiglier federal, Giusep Nay, anteriour president dalla dertgira federala e Vincent Augustin, anteriour deputo ed anteriour president dalla Lia Rumantscha. Ultra dad els appartignan agl patronat dalla Pro Origen er anc Brigitta M. Gadient, anterioura cunsigliera naziunala, Hansjörg Hassler, anteriour cunsiglier naziunal, Theo Maissen, anteriour cunsiglier digls cantuns e John Neumeier, intendant digl Ballet da Hamburg. Philipp Bühler è turno Siva d’esser sto igls dus davos onns manader da project da Grischun Viva è Philipp Bühler turno tigl Origen Festival Cultural, noua tg’el ò gio gia luvro per en pêr onns. El vign cunzont a sustigneir Giovanni Netzer, igl intendant digl festival, s’occupar ferm cun lubientschas da tot gener e sa tgapescha esser er rinforz davant e davos las culissas dalla pi grond’organisaziun culturala digl Grischun. Scu schef dalla gastronomia segna da nov Louis Andhamatten tg’ò tranter oter er luvro aint igl hotel Schweizerhof a Lai. Igl aton 2023 vign la tor cotschna demontada Andrea Hämmerle, igl president dalla Pro Origen dei tgi igl davos onn vegigl do pacs victours perveia dalla pandemia, persiva blers sperdents. Dalla gastronomia seia adegna puspe nia discurria quant tgi chella pitescha perveia dallas maseiras da covid-19, dantant dalla cultura strousch ena persunga tgi discurriva. Dantant seia chella da schi gronda muntada per la societad, per la cuminanza e per las emoziuns. A Berna vegia mantgea igls davos 12 meis cleramaintg ena schinumada lobi per la cultura. Origen scu instituziun vegia gia gronda furtegna igl davos onn cun aveir cugls Mulegns ena sagonda ferma pitga sper la cultura sezza. Per surveiver e per star er finanzialmaintg sur l’ava dovrigl ples tgommas pi fermas, punctuescha Andrea Hämmerle. Ensatge seia cler gio ossa è tgi igl aton 2023 svanescha la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. A chella cunvegna cun cumegn e cantun ins sa tigna, perchegl tgi las tractativas da prolunga per lascher pi dei chel bietg seian betg stadas schi simplas. Andrea Hämmerle, president dalla Pro Origen. Foto Gion Nutegn Stgier Anc bung dus onns resta la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. Foto Benjamin Hofer

Managea è betg bler travagl graztga agls blers giasts, mabagn bler travagl d’impressaris, mastirants e luvrants. La raschung è tgi all’antschatta da zarcladour 2021 è preveida l’avertura digl hotel, tgi sa preschainta alloura an nov vistgia. Cun Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival ed iniziant dall’acziun «spindrar igls Mulegns» vainsa visito igl hotel Liun tg’è igl mument en grond plazzal. Per mantigneir la substanza Giovanni Netzer dei tgi seia sto taimp da far tschertas lavours da sanaziun tigl bietg da passa 150 onns. Neidas fatgas anfignen ossa seian cunzont lavours per mantigneir la substanza digl object. I fiss daveiras sto donn sch’ins vess gia da sbuar chella tgesa cun ena lunga tradiziun ed en’istorgia interessanta cun esser ella pulit decadenta. Da grond’impurtanza seia tg’ins vegia fatg igl tetg, punctuescha Giovanni Netzer. Sano ins vegia er las lengias d’ava e dalla forza electrica. Da menziunar è tgi cun la sanaziun èn angaschedas ple u manc angal interpresas indigenas. La fatscheda survign la calour originala Chegl tgi pertotga la finanziaziun digl antier project è Giovanni Netzer schinavant cuntaint. L’acziun da fanestras seia stada en veir success, rachinta el. Tschartgea ins ò donatours per la sanaziun dallas 157 fanestras digl hotel. Per la sanaziun d’ena fanestra ò en donatour paea 1000 francs. Alla fegn finala ins vegia propi gia mengia pacas fanestras cun esser schi grond igl interess per l’acziun da sustign, dei igl intendant digl Origen Festival Cultural. Sanada vign er la fatscheda digl hotel, uscheia tgi siva dalla renovaziun sa preschainta igl hotel an calour originala scu igl 1870. Giovanni Netzer menziunescha tgi igl hotel vegia gia treis calours an sia istorgia da passa 150 onns: verd, lev mellen ed alv. Er intern vign sano Sanadas vignan da preschaint er singulas tgombras, varsaquantas stanzas, igl salon, la steivetta dasper l’ustareia ed er l’antrada digl hotel. La stad tgi vign ins viglia cunzont mussar tge tg’ins vegia tot savia far graztga agl sustign da plessas instituziuns, fundaziuns, bleras persungas privatas e davart dalla Confederaziun, digl cantun e digl cumegn. L’exposiziun duess esser en tagl tras l’istorgia digl hotel. Uscheia èn er da vaseir plessas tgombras, tgombras pi noblas, pi simplas e schizont ena tgombra digls ampluias digls amprems onns digl hotel. I dat er en’exposiziun da mobiglia viglia tg’ins ò catto aint igl hotel e tgi vign da preschaint er renovada. Admirar ins dastga er tot las decoraziuns da calour tg’èn neidas notiers davos igls meirs. Seiras culinaras e culturalas La sala digl hotel Liun è bagn ensatge pigl îgl. Cò ò tranter oter er la princessa Mary dall’Engaltera, la tatta dalla regina actuala Elisabeth II. sa laschea sarveir. Scu tgi Giovanni Netzer ò detg, less el lascher reveiver igl onn 1894 cura tgi la princessa Mary è stada giast aint igl Liun. El viglia far chegl cun ena seira culinara e culturala. Ideias vegia el an mintga cass avonda, i dovra angal igl taimp da realisar chellas. An vista allas maseiras da covid-19 ins augmainta igls plazs dallas terassas digls travagls da gastronomia d’Origen a Riom ed agls Mulegns. Uscheia dattigl per exaimpel davant la Villa Alva agls Mulegns dus terrassas. La collaboraziun cun la «ETH» Turitg vigna adegna pi concreta, dei Giovanni Netzer. Proximamaintg vigna preschento igl project tg’ins viglia realisar agls Mulegns cun la Scola ota da Turitg. Aint igl decurs dalla stad survign Mulegns alloura er viseta d’en ot giast. 30 coreografs on musso interess Igl program cultural dalla stad 2021 digl Origen Festival Cultural cumpeglia danovamaintg bler cant, er cant rumantsch, cumegia e cunzont bler solt. Gist 30 coreografs vegian s’annuztgia tar el per realisar ena producziun per Origen, punctuescha Giovanni Netzer. I sa mossa tgi igls miglers coreografs digl mond, scu per exaimpel Andrey Kayadanovsky (Vienna) e Juliano Nunes (Rio de Janeiro) tschertgan en li ed en bietg scu la tor cotschna segl Pass digl Gelgia per ena producziun da solt. Tranter oter sa preschaintan agl public la stad tgi vign igls ballets da Minca, Paris, Vienna e St. Petersbrug. Giovanni Netzer spera da pudeir realisar igl program, eventualmaintg angal en program redutgia scu la stad 2020. Davos igls meirs vignan notiers las pi belas decoraziuns. Davos igls meirs vignan notiers las pi belas decoraziuns. Chegl vala er per singuls plafungs. La fatscheda survign en nov vistgia. Cò ins vei bagn la dimensiun digl bietg. Sanadas vignan er las stgelas. La sala digl hotel Liun resta sa tgapescha.

Igl augmaint da 6,5% tar las pernottaziuns digls hotels e chel da 6,2% tar las abitaziuns da vacanzas è bagn positiv an cumparaziun cun la staschung d’anviern 2019/20. Chella è pero stada per bung treis emdas pi curta, perveia dallas maseiras cunter covid-19, tgi la staschung d’anviern actuala, tg’è eida a fegn da curt. L’emda passada èn igls purtaders turistics da Lai s’incuntros per far bilantscha dalla staschung d’anviern 2020/21. An general ins è cuntaint cugls affars digl davos anviern, chegl er sainza restorants averts. Lai seia betg s’avanzo tar en schinumno «hotspot» da corona e chegl tiers igls blers giasts ed igl final dalla coppa mundiala da skis. Chegl dei Maurin Malär tgi stat agl timung dalla «corona task force» Lai. Unitad tiers covid-19 Cun integrar tots purtaders digl turissem e piglier cunaschientscha digls barats dalla «corona task force» seia sto pussebel da furmar en’unitad ainten la destinaziun, per survantscher la pandemia, punctuescha Maurin Malär. Tot chegl seia sto pussebel da realisar e chegl tiers la mancanza da siertad da planisaziun e la flexibilitad. Digl december 2020 anfignen alla fegn dalla staschung d’anviern 2020/21 seia sto da s’orientar permanentamaintg da nov e d’acceptar las novas ordinaziuns da Berna, dei igl turisticher dalla Lai Marketing Support SA. Tot chegl vegia betg gist simplifitgia la lavour turistica. Totpiglia ins dastga pero discorrer d’ena staschung d’anviern fitg intensiva, manegia Maurin Malär. Igl sa cuntigneir real, la calmezza, la professiunalitad e la transposiziun dallas maseiras cunter la pandemia, tot seia sto exemplaric davart digls purtaders digl turissem, dei igl parsoura dalla «corona task force» Lai. An chel senn loda el mintga singul tg’ò da far ensatge cugl turissem ainten la regiun da vacanzas Lai. Ins chinta danovamaintg cun blers giasts Peter Engler, igl directour partent da Lai Pendicularas SA dei tg’ins seia anc mitschia cun en îgl blo, chegl tgi pertotga igl domber da skiunzs e las frequenzas tar las pendicularas. An cumparaziun cugl anviern 2018/19 schea igl regress digls skiunzs tar 10%, tar la staschung d’anviern avant schea chella sminuziun schizont angal tar 5%. Da far ena cumparaziun digl anviern passo cugl anviern 2019/20 fetscha betg senn, cun aveir termino gl’onn precedent las pendicularas la staschung gio igl mez da mars, dei Peter Engler. Per la staschung da stad 2021 ins è da bunga speranza ainten la regiun da vacanzas Lai. La stad 2020 seia stada ena stad da record, chegl er graztga agls blers giasts svizzers. Er la stad tgi vign ins chinta danovamaintg cun en veir boom da giasts svizzers. Da menziunar è tgi Lai ò gio siva da blers onns vers 90% giasts dalla Svizra. Alla fegn da favrer anc en minus da 9% Chegl tgi pertotga las pernottaziuns digl anviern passo tigls hotels da Lai, exclus igl meis d’avregl 2021, è da deir tgi digl december 2020 anfignen alla fegn da mars 2021 ins ò gia cun en total da 137 326 pernottaziuns en augmaint da 6,5%. Igl mars 2020 ins ò per exaimpel gia en domber a pernottaziuns d’angal 14 226 (cugl lockdown), igl mars 2021 schea chella cefra tar 34 938 pernottaziuns. Da remartger è tgi anfignen alla fegn da favrer 2021 on igls hotels a Lai fatg chest anviern 10,8% damanc pernottaziuns. Luvro bagn la staschung d’anviern 2020/21 on er igls resorts da vacanzas ed er las abitaziuns da vacanzas èn stadas occupadas scu anc mai. Digl december 2020 anfignen alla fegn da mars 2021 è igl domber dallas pernottaziuns tar resorts ed abitaziuns da vacanzas s’augmento per 6,2% sen en total dad 89 644 pernottaziuns. Persiva è igl domber dallas pernottaziuns tar las tgesas da camp e da colonias sa redutgia fitg, e chegl gist per 79%. Blers giasts ò gia cunzont er igl Privà Alpine Lodge a Lai. Er igl hotel Sunstar a Lai è sto bagn occupo igl anviern passo.

Igl Hotel Piz Mitgel a Savognin ò mido possessours. Siva 60 onns e da chels 40 onns cun la famiglia da Sepp Waldegg ò ena fundaziun cumpro igl object cun muntada architeconic-istorica per la regiun e magna anavant el siva ples etappas dad ena renovaziun mievla. La tgesa da tradiziun Hotel Piz Mitgel a Savognin è trepassada taimps da fluriziun e taimps da crisa. Egn da chels taimps è er sto igls davos onns tgi ins saveva betg schi dess ena cuntinuaziun pigl travagl gastronomic u betg. Igls hoteliers Sepp e Regina Waldegg eran planget stanchels e dalla sagonda generaziun è nign tgi vess gia interess da surpiglier. E per ena vendita e cuntinuaziun vessigl duvro pulitas investiziuns. Las vistas eran pac ampurmattontas. Spindraders indigens Gl’è alloura tuttegna sto ena surpresa tgi avant curt è sa mussada ena schliaziun pigl hotel a Savognin. Ed anc daple tgi chella è neida antras ena fundaziun tgi sa furma dad indigens e sa nomna «Piz Mitgel Val Surses». Chella sa cumpona digl impressari Luzi Thomann, l’advocata Eveline Saupper ed igl consulent Bruno Weber. Chella fundaziun cun ena Management SA Hotel Piz Mitgel sa metta alla sfida da manar anavant la tgesa cun la tradiziun gastronomica e la substanza architectonica uriunda. «Nous lagn amprender a canoscher l’istorgia da construcziun digl hotel ed eir la veia architectonica cugl duevel respect», dei Remo Derungs, igl architect incumbenso cun las lavours da renovaziun an treis etappas. L’amprema gio chesta stad ed aton cun sanaziuns ainten la part gastronomica dalla tgesa, ainten la cuschigna e la tecnica da tgesa. Schi er ena part digl exteriour vign vedlonder gio ossa n’è betg anc decidia. Betg lascher eir a perder objects istorics Eveline Saupper ò managea dall’infurmaziun allas medias tgi detta simplamaintg objects tg’ins na saptga betg lascher eir a perder. E tar chels chinta ella er igl Hotel Piz Mitgel. E digl reminent totga chel er tigl maletg dalla vischnanca ed i vala da mantigneir el. Scu chegl tgi vala er da mantigneir igl Hotel Posta Liun agls Mulegns. Ella vei er en tant simbolica tranter igls onns all’antschatta digl turissem aint igl Grischun e l’atmosfera da partenza turistica ed economica tgi rigia igl mument an Surses. Per la sanaziun digl hotel e cun risguardar tgi mintga tgombra e mintga stanza ò igl sies agen caracter ins vot pitost turnar tigl origen tgi far ensatge da nov. Da vart digls responsabels ins chinta cun investiziuns per tottas treis etappas da 4,5 – 5 milliuns. Anfignen ossa seian gio confirmadas donaziuns dad 1,3 milliuns. Puspe festas ainten sala Ena stanza speziala dalla tgesa è la sala an stil floreal. Cò ò gia anc avant bung 40 onns igl Chor viril Surses las sias provas da cant ed er igls concerts. Blers spusalezis on gia lò lour festa da nozzas. E tantas otras festivitads vetiers. Chegl duess, tenor igls novs hoteliers Michael e Marlies Gehring, davantar pussebel er anavant. Els vottan darveir la tgesa per tots. Cun tot igl respect anvers l’istorgia dalla tgesa ins viglia dar en’attenziun speziala alla cuschigna. Els vegian mano cun bung mang gio divers hotels an Austria, Tera tudestga e Svizra. Cun success. Igl davos igl Hotel Alpina Resort e Spa a Tschiertschen. E cugl madem anim lessan els er dar ena cuntinuaziun agl Hotel Piz Mitgel a Savognin. Ed els sa legran da saveir beneventar giasts ed indigens, siva l’amprema fasa da renovaziun, gio per la staschung d’anviern 2021/22. La substanza da construcziun digl Hotel Piz Mitgel vign giuditgeida scu fitg bunga.

Giatgen Arpagaus da Savognin è blers tgi canoschan. Igl pi tard siva da chegl tg’igl sies bov Elvis è nia ancunaschaint aint igl film da Heidi. Ma an taimps da corona tg’on li nignas occurrenzas è Elvis pitost davos las culissas. Tge fò Giatgen Arpagaus schiglio anc, sainza sies Elvis? “Igl mies animal preferia è igl tgaval ed adegna sto lez, “dei Giatgen Arpagaus da Savognin. El è carschia se ed ò vivia sia veta duranta a Savognin. Cun sia donna (barmeira) ed igls dus fegls ò el mano en travagl puril. Igl onn 2013 ò el alloura antschet cugl agroturissem. Aint igl frataimp ò igl om da 73 onns mess no 4 tgavals e 3 ponis cugls quals ins pò piglier ouras per amprender ad eir a tgavagl ni per far en bel giro cula carotscha ni d’anviern cula schlitta. Perveia da corona on Giatgen Arpagaus e sia gidantra Daniela Epper pudia galdeir en aton ed anviern cun ena massa gliout interessada pigls tgavals. I seia marscho schi bagn scu darar. Blers seian stoss giasts dalla bassa pero er l’egn u l’oter indigen. Surtot ena massa famiglias cun unfants vegian galdia ena tgavalgeda u viadi cula carotscha. Perfign igl november e schaner, dus meis tg’igl è schiglio pitost quiet, ò Giatgen Arpagaus pudia beneventar ena massa visitaders. En bel de d’anviern seia schizont nia en perign Tessines aposta per en de a Savognin per eir cula schlitta. Nizzigier las purscheidas davains nossa tera Cunchegl tg’igl è sto dètg simpel da tigneir las maseiras prescretgas an connex cugl virus da corona pò Giatgen Arpagaus vurdar anavos sen ena stupenta staschung. Blers Svizers èn betg ias an vacanzas ordvart la tera chest anviern, mabagn on nizzigia las purscheidas digl conturn. Uscheia ò el er sainza far grond reclama gia blers interessents pigls tgavals scu er per sia abitaziun da vacanzas, la quala sa catta ainten sia tgesa paterna noua tg’el abitescha gio sia veta duranta. Uscheia pò el offereir vacanzas segl bagn puril an en ambiaint pitschen e famigliar. Luvrar mantigna Da gioven era Giatgen Arpagaus ampluia tar las pendicularas digl Corvatsch an Nagiadegna, siva ò el fatg agl pour e luvro sur 30 onns an chella clamada. Ossa è el gio pensiuno enqualtgi onns ma sainza igls sies tgavals savess el betg tge stalager totta de. “Ia sung simplamaintg betg cuntaint la seira, sch’ia va betg luvro.» E la lavour cugls tgavals ed igls giasts seia betg en stueir mabagn en pudeir. Piglier siva mang “Plans fatscha betg,” dei Giatgen Arpagaus. El seia cuntaint da pudeir veiver de per de sia passiun- igls tgavals. Ed uscheia varda el fitg positiv sen la staschung da stad, noua tgi daro puspe ena massa gliout tgi vot neir a tgavagl e forsa l’egn u l’oter er a dar en tgit ainten uigl a vurdar schi Elvis seia er anc d’anturn. Giatgen Arpagaus cula schlitta sen veia da Tinizong vers Savognin Igl mument è Elvis pitost davos las culissas

Sen la sia terrassa anmez Savognin fò Sandro Balmer mobiglia da lenn vigl cun indrezs da gleischs. Pertge tgi chegl fetscha plascheir a blers e disturba pacs e scu tgi ena firma seia sa sviluppada or d’en hobby, rachinta igl Sursetter da 33 onns. Avant circa en onn ò Sandro Balmer da Savognin antschet a vender mobiglia e decoraziuns da lenn vigl. Igl spezial è tgi el fò chellas tgossas gugent an cumbinaziun cun gleischs. Dei è igl zamberger sto angal en hobby ed igl electricist ò fatg mobiglia angal per l’abitaziun dad el e dalla sia cumaratta. Oz ò el ena firma. En hobby ègl pero anc adegna, el lavoura numnadamaintg principalmaintg a Turitg scu sanitari da salvamaint. Fundar ena firma e vender tgossas tunga pi simpel tgi chegl tg’igl è. «Igl pi stentous e cumplitgia ègl cugls certificats da conformitad. Chels ins dovra sch’ins venda roba d’electricitad», dei Sandro Balmer. Adegna sto en po en artist Gio d’unfant zambergeva Sandro Balmer gugent. «Igl pi gugent pigliva dapart apparats electronics», rachinta el. Radios e perfign maschinas da lavar vegian gia da creir vedlonder. Scu giuvenil ègl ia an l’otra direcziun: metter ansemen an pe da piglier dapart. Igl sies hobby era en taimpet da metter ansemen computers cun tocca tg’el pustava sez. Amprandia ò el electricist. Ainten chel mastier ò el pudia far adiever digl sies pansar creativ. L’idea da vender è surtot neida dad ameis Avend plascheir da totta sorts lavours manualas, ò Sandro Balmer antschet avant en pêr onns a far mobiglia per la sia abitaziun: ena meisa, ena gleisch, ena chista pigls giats… Per chellas tgossas ò el adegna luvro cun lenn vigl. «Ia va survagnia blers cumplimaints da gliout tg’am visitava. Surtot ena lampa ò plaschia a blers. Adegna puspe ensatgi tgi ò dumando sch‘ia faschess betg er ensatge per els. Ia va pero adegna detg na.» E pertge? «Cunchegl tg’ia va amprandia electricist, saia quant exact tg’ins so luvrar, sch’ins less. Schi spert tg’ins pretenda en prietsch, cat ia tg’ins stò saveir star davos en product e chegl va ia betg savia.» E tuttegna, oz venda Sandro Balmer igls sies products sur ena pagina web. «La cumaratta ò detg ensacuras: lessas betg simplamaintg pruar eneda? Ed uscheia ògl alloura antschet.» La mobiglia tgi Sandro Balmer venda oz, è sa tgapescha fatga a moda professiunala. Giaveischs spezials An amprema lengia venda Sandro Balmer mobiglia da lenn vigl, savens an cumbinaziun cun gleischs. Schi ensatgi ò en giaveisch spezial, peglia igl zambergeder gugent taimp per crear ensatge nov. «Antras chegl survign ia naturalmaintg er inspiraziuns ed ideas. Ia cat chegl en process interessant e legher.» Uscheia sa sviluppan las ideas er savens aint igl discurs tranter Sandro Balmer ed igl cliaint: «Ena ameia ò p.ex. lia en portavegn. Ia la va dumandada sch’ella viglia ensatge spezial ed ella ò detg ea, pero saveva ella betg propi tge. Ia va antschet a far retschertgas sen Tutti e Ricardo e sung nia sen l’idea tg’ia pudess piglier en toc d’en parsepen vigl. Ella è stada incantada dalla idea ed uscheia vaia fatg en portavegn or d’en parsepen.» La terrassa scu luvratori Razgea, glimo, taglea etc. vign sen terrassa a Savognin. Sandro Balmer compra adegna daple maschinas e gaffanaglia. Anc ò tot plaz ainten l’abitaziun e cun ena rampa so’l piglier or sen terrassa las maschinas. Per cletg è la terrassa fitg gronda. Propi igl grond cletg è tgi la canera na disturba betg igls vaschigns digl bloc. «Gl‘è ena tgesa cun dodesch abitaziuns e nous ischan igls sulets tgi abiteschan cò sur onn. Uscheia disturbainsa betg propi ensatgi. Agls ples vainsa er dumando schi seia an urden. Blers on en nara plascheir e vardan gugent tge tg’ia fatsch.» Collaboraziun cun affars dalla val Las lavours tgi Sandro Balmer vign betg da far cun las sias atgnas maschinas, pò el far tar differents affars dalla val. «Sch’ia va roba tg’ia stò dar extern, p.ex. cun fier, lessa lascher far chegl ainten la val. Igl material varda da cumprar da martgadants svizzers.» Igl material tgi Sandro Balmer dovra per construeir la mobiglia, ò el per part ainten schler ed ainten l’abitaziun ed ultra da chegl ò el en magasign ainten en clavo d’en pour a Rona. Pansiers pigl futur Investeir ainten en luvratori less Sandro Balmer pigl mument betg. «Ia sa propi betg anc noua tgi chella tgossa vo. Investeir mengia spert mengia bler è privlous.» So Sandro Balmer s’imaginar da far angal ple mobiglia e calar da luvrar tigl sarvetsch urgent a Turitg? «Ia va mez marveglias tge tgi sa dat anc. Cun la plazza a Turitg ègl pero fitg flexibel, i fiss nign problem da redutgier lò en zichel e chegl fiss proximamaintg igl mies giaveisch.» Tge è la proxima fegnameira? «Anfignen tgi tot è uffizial cun conformitads e tot giarogl anc en pêr meis. Ia cattess bel schi chel proceder fiss saro giu anfignen la fegn digl onn 2021. Uscheia pudessa alloura vender las mias tgossas ainten buteias u oters lis da vendita.» Sandro Balmer Annada: 1987 Carschia se a: Winterthur anfignen seis onns e siva a Savognin Domicil: Savognin e Turitg Mastier: electricist e sanitari da salvamaint Speisa prefereida: maluns Nomra da calzers: 43 Li preferia an Surmeir: Motta Tscharnoz

Las lavours da construcziun per ena galareia da sondar per la bova da Brinzauls on antschet. Chegl communitgescha igl cumegn Albula/Alvra. Cun las furadas provan igls responsabels da cattar or, schi «la bova da Brinzauls» pudess neir sanada. Circa da premaveira 2023 ins saptga chintar cun igls amprems resultats da retschertga. La galareia da sondar duess neir 600m lunga ed igl project costa radond 10,5 milliuns francs. Igls costs vignan surpiglias per 90% digl cantun e dalla confederaziun. Schi igl project dalla galareia da sondar ò success, è ena sagonda fasa da biagier preveida. Cò duess la galareia neir prolungada e neir biageida anturn tar ena galareia da drenascha stabla. Uscheia fiss la regiun stabilisada a lunga vista. Survista dal project da la gallaria da sondar

Igls 18 da zarcladour 2021 derva igl hotel dalla “JUFA hotels” las sias portas a Savognin. Igl è gl’amprem hotel tgi la gruppa austriaca vign a manar an Svizra. La FMR ò visito igl plazzal agl quartier Grava cugl magnaproject e cugl manader da construcziun dall’interpresa Uffer SA, tgi fetta actualmaintg las davosas lavours. Las lavours èn bagn avanzadas. Diego Casparin, magnaproject e Robert Guetg, manader da construcziun, èn loschs schi contaimplan igl plazzal. Bagnbod vign la Uffer SA a surdar igl bietg punctualmaintg agl investour - tot sen bunga veia, las tgombras èn gio neidas surdadas la fegn da mars. En sguard anavos cugls dus omens da Savognin mossa pero, tgi gl’ò mantgea angal pac, e l’amprema badegliada vess ansomma mianc gia li igl aton 2019. Bungas vistas vesan els pigl futur: Treis ulteriours projects an connex cugl hotel èn sen meisa per dar peisa agl nov center turistic e per render attractiva l’anterioura zona d’industreia Grava. En sguard anavos En hotel d’ena tala grondezza vign betg realiso dad oz sen dumang. L’amprem’eda era’l nia preschanto alla publicitad igl onn 2018. «Igl de da chell’amprema communicaziun cuzzavan las nossas planisaziuns gio 8 onns», sa ragorda Diego Casparin. Nascheida seia l’idea igl 2010, cura tgi la Uffer SA vegia biagia la halla a Padnal. “Uscheia ins ò antschet a far partratgs scu tg’ins pudess nizzigier igl taragn dall’anterioura lennareia.” Las visiuns seian alloura sa concretisadas sivamang: Projectar, midada da zona, tschartger investours, redimensiunar, adattar…– chegl angal enqualtgi pass d’en lung process. Igl punct culminont è alloura nia cuntanschia igl aton 2019: Cunvignientscha e sottascripziun digls contracs cugl investour ITW digl Principadi da Lichtenstein. En’interpresa tgi sviluppa projects d’immobiglias. Parallelmaintg ins veva er savia preschentar la gruppa da hotels JUFA (varda box) scu manadra digl hotel. En bung timing Tg’ins è sa catto cugl investour ed ò scumanzo a biagier curt siva è sto retrospectivmaintg da grond’impurtanza. “Pac meis pi tard è l’antier’Europa stada agl lockdown. Dad alloura anc leir far en’investiziun turistica da radond 19 milliuns francs fiss sto fitg grev”, manegia Diego Casparin. Anc pi concret è Robert Guetg e dei: “Ena gruppa tgi magna 60 hotels ainten l’antier’Europa ò siva digl mars 2020 gia oters problems, tgi da stibgier noua investar.” Da biagier durant la pandemia vegia alloura bagn mano a costs supplementars an connex cun las maseiras da higiena, pero: “Tigl project digl hotel ischans nias davent cun en îgl blo”, manegia Robert Guetg. Ins vegia profito digl sistem modular. Chel vegia pussibilito da produtgier la construcziun da lenn gio durant eriger igl fundamaint da beton. “Uscheia ischans betg stos schi pertutgias digls prietschs variabels digl material e digls antardamaints da furniziun causa la pandemia.” Actualmaintg seia la lenna p.ex. 50% pi tgera tgi avant en onn. En sguard anavant Resulto è en hotel modern cun 72 tgombras (varda box). La transfurmaziun digl quartier Grava n’è pero betg anc fittada. Treis projects an connex cugl hotel èn pronts: Primo vign la veia da Grava schlargeda an direcziun dalla staziun dallas pendicularas. Uscheia po neir preparo ena pista per skiunzas e skiunz. Cotras ègl pussebel dad eir cun skis davent da Grava directamaintg anfignen tar la staziun da val. Giasts digl nov hotel profiteschan perfign digl concept “ski-in / ski out”. Chegl vot deir tgi la seira pon els turnar cugls skis dalla pista anfignen davant igl hotel, la dumang siva ponigl montar igls skis ed eir directamaintg alla staziun da val. Igl Cumegn Surses surdat proximamaintg las lavours per la veia, biagia vign chesta stad. Per la sagonda è planisada ena surbiageida visavis digl hotel cun ena part sagondas abitaziuns ed ena part abitaziuns administradas. Tar chel project stat la Uffer SA curt avant la dumonda da biagier. Per la terza duess neir biageida ena tgesa da persunal tgi dat dimora agl personal digl hotel scu er ad oter personal da staschung. Er cò è la planisaziun bagn avanzada. La JUFA hotels magna passa 60 hotels an quatter teras. An Austria, Tera tudestga, Ungareia e agl Liechtenstein generescha la gruppa austriaca radond 1.6 milliuns pernottaziuns ad onn. L’interpresa specialisada sen vacanzas da famiglia è neida fundada avant bung 30 onns da Gerhard Wendl ed è oz la pi gronda gruppa da hotels dall’Austria. Igl hotel a Savognin è gl’amprem tgi la gruppa manaro an Svizra. Enrico Uffer, igl magnafatschenta da l’Uffer SA, è nia da persvader la JUFA hotels da neir a Savognin. Gerhard Wendl: “La moda da biagier persistenta dad Uffer ans ò persvadia ed è congruenta cun las valetas dalla JUFA hotels.” La construcziun digl hotel suonda ad en sistem modular. A moda e maniera sumigliainta ò la Uffer SA p.ex gio construia l’arena da biatlon a Lantsch, la Bever Lodge an Nagiadegna ed igl Convict a Coira. En sistem cun blers avantatgs tgi pretenda pero ena bunga planisaziun. Diego Casparin, magnaproject: “Sch’ins biegia modular, è igl raster do avant da bel’antschatta. La planisaziun stò esser perfetga per tg’igl puzzle geia se alla fegn. Igl avantatg è sto, tgi las tgombras ed igl fundamaint on pudia neir fatgs a madem mument. Pianavant po la construcziun da lenn neir produtgeida quasi sot circumstanzas da labor ainten la nossa halla a Padnal. Surtot cun anvierns lungs scu an Surses ègl chegl d’avantatg.
Igl hotel da treis steilas superior ò 72 tgombras : 30 tgombras doblas, 33 tgombras per famiglias e 9 suitas da famiglia. Dasperas en grond restaurant public cumpeglia igl hotel ena zona da wellness, ena stanza da fitness, localitads da seminari ed ena vast’infrastructura per unfants.
Igls costs totals digl hotel montan a radond 19 milliuns francs. Da chels raps è la gronda part rastada an la regiun. Igl hotel ò 72 tgombras sen treis plangs Las tgombras e la mobiglia èn neidas construeidas a Padnal Igl hotel ò 72 tgombras sen treis plangs. Gerhard Wendl, fundatour e magnafatschenta dalla «JUFA hotels» Diego Casparin, magnaproject (san.) e Robert Guetg, manader da construcziun (dretg) davant igl cheminé ainten la lobby digl hotel.

Siva da bung dus onns vign nizigeida la plattafurma «Crossiety» an Surses. Taimp per ena pitschna bilantscha. Perchegl ò la FMR discurria cun Joel Singh, igl CEO digl start-up Svizzer. La plazza da vischnanca digitala «Crossiety» (varda box) è neida lantscheda igl 2016. Dus onns pi tard on gio passa 20 cumegns fatg adiever dalla plattafurma. L’interpresa cun sedia a Turitg chinta oz 95 cumegns participants an Svizra ed ò permangs da s’etablaran an Tera Tudestga. Anfignen oz è Surses igl sulet cumegn surmiran tgi ò instrado la plattafurma. Aint igl Grischun fon adiever quatter cumegns dalla plattafurma. La gliout sa participescha Las cefras mossan tgi la plattafurma vign duvrada ferventamaintg an Surses. «Siva da chegl tgi vagn lantschea igl 2019 Crossiety an Surses, è igl domber d’utilisadras ed utilisaders carschia cuntinuadamaintg», dei Joel Singht, igl CEO dalla plattafurma. Actualmaintg seian annunztgeidas passa 1 000 persungas ainten las endesch vischnancas da Beiva anfignen Salouf. «Chegl monta tgi cuntanschagn passa 67% dalla gruppa da meira – ena valeta excellenta, er an cumparegliaziun cun oters cumegns.» Pianavant seian annunztgeidas 157 gruppas tgi communitgeschan agl intern ed extern cun l’applicaziun. «An Surses ins so observar exemplaricamaintg, scu tgi persungas angaschedas dovran la plattafurma scu instrumaint per realisar lour agens projects», manegia igl schef executiv operativ. Costs survasibels Crossiety desista cumplettamaintg a reclama e venda er betg anavant las datas a terzs. Igl model d’affar è uscheia different a chel dad otras medias socialas e l’utilisaziun dall’applicaziun n’è betg gratuita. «Igls costs surpeglian igls cumegns partenaris. Las persungas, las uniuns u las interpresas tgi dovran Crossiety paian navot», declera Joel Singh. Tiers ena somma iniziala, sa cumponan igls costs annuals d’ena part da costs fixs e da costs variabels tgi montan ad en franc per abitanta ed abitant. «Pigl Cumegn da Surses sa dattan tenor chella furmla costs annuals da 7 350 francs ad onn.» Oters cumegns observan Sursettras e Sursetters dovran l’applicaziun ed igls costs pigls cumegns èn survasibels. Pertge porschan betg daple cumegns la plazza da vischnanca digitala? Joel Singh: «Nous ischan an contact cun differents cumegns digl Grischun ed optimists tgi ulteriours cumegns vignan vetiers agl avigneir.» Luzi Schutz, igl mastral digl cumegn da Barvogn/Filisour, observa ed è avert per talas plattafurmas: «L’introducziun da Crossiety è betg anc neida tematisada aint igl noss cumegn. Nous observagn scu tgi talas plattafurmas sa sviluppan ainten oters cumegns.» Ins saptga sainz’oter sa metter avant dad introdutgier eneda chel u en oter sistem sumigliant. Er igl cumegn d’Albula/Alvra para betg anc dad esser sa fatschanto pi a fons cun Crossiety. Igl mastral Daniel Albertin dei: «Anfignen ossa ègl betg anc nia tematiso da duvrar chella plattafurma. La nossa communicaziun vo sur la Pagina da Surmeir, Novitats e la pagina d’internet digl cumegn.» Tenor Joel Sing, CEO da Crossiety, vign ena plattafurma digitala mai a saveir ramplazzar igls contacts persunals L’applicaziun duess rinforzar la convivenza ed igl mintgade communabel

I vo mal cun blers menaschis da gastronomia. Cun ena acziun da bons on igls manaders digl Hotel Ladina a Barvogn, Matthias e Monika Hess, survagnia puspe en zichel liquiditad. Da projects sumigliaints rachinta er Marc Tischhauser, igl administratour da Gastro Grischun. L’antschatta mars ò igl Hotel Ladina a Barvogn fatg en’acziun da cumprar bons. Cunchegl tg’igl anviern è sto fitg deir per las finanzas digl hotel, on igls hoteliers Matthias e Monika Hess savia trer puspe en zichel flo antras chella acziun. Igls manaders on contacto lour giasts regulars directamaintg per e-mail. En taimpet siva on els er appello a lour communitad sen Facebook. Matthias Hess dei: «Nous vagn cuntanschia fitg blera gliout, principalmaintg antras l’acziun dad e-mails. Blers digls noss giasts regulars on cumpro bons per ans sustigneir.» Sen Facebook ins ò pudia liger: davent da 100 francs dagn nous 10% rabat, davent da 300 francs 20% rabat e davent da 1 000 francs 30% rabat. Giasts digl hotel on tschano ainten abitaziuns da vacanzas Matthias Hess: «Las ordinaziuns digl Cunsegl federal èn bungas per hotels pi gronds, cun 200 letgs u daple. Chels on anc adegna stgamgiamaint, er cun pi pac persunal. Nous vagn pero angal diesch tgombras ed ischans fitg dependents dalla nossa ustareia. 60% digl stgamgiamaint vign normalmaintg dall’ustareia.» Igls giasts digl hotel vessan bagn pudia magler ainten l’ustareia. Blers on pero betg fatg chegl perveia d’en fenomen d’abitaziuns da vacanzas tgi Matthias Hess e sia donna on displaschevlamaintg gia da constatar: «Perveia dallas ordinaziuns e las recumandaziuns digl Cunsegl federal, ò blera gliout gia respect dad eir an mengia bleras persungas resp. persungas da mengia bleras casadas ainten en’abitaziun da vacanzas. Uscheia vainsa gia blers giasts digl hotel tgi on gia famiglia u ameis tgi stavan ainten en’abitaziun da vacanzas a Barvogn e tgi èn ias savens a tschanar tar chels.» Betg tema da deficits L’acziun da bons ò damai purto en po liquiditad agl affar. È’l pero betg cò igl prievel tg’ins stò tottanegna dar or roba «gratuita»? «Da chegl vagn nous ansomma betg tema», dei Matthias Hess. «Blers tgi on cumpro igls bons ans on do part tgi els vegian an senn da neir pir l’otr’onn u perfign pir an dus onns. Igls bons èn valevels dus onns. Uscheia creia tgi vigna a sa parteir se flot. Nous ischan er fitg optimistics per chesta stad.» Sa lascher sen raps d’ageid è privlous Matthias Hess declera, tgi cunchegl tgi igls affars dalla stad passada seian marschos talmaintg bagn, survignan el e sia donna ossa betg sustign social. Sainza igls daners digls bons, fissigl nia fitg strètg pigl Hotel Ladina. I seia er fitg grev da survagneir daners da cass da direzza. «Ia sa da nign menaschi da gastronomia dalla nossa regiun tgi vess survagnia paiamaints da cass da direzza. En problem grond è tgi sch’ins survign scussiuns, so chegl esser en muteiv per betg survagneir igls paiamaints. Cunchegl tgi nous tots ischan dependents dallas staschungs, nign nous betg adegna da paer tot igls chints punctualmaintg ed uscheia ins ò dalunga da sa dar giu cun scussiuns.» Las sieranzas socialas èn per exaimpel ensatge tgi Matthias Hess e sia donna on betg adegna savia paer a taimp. A tots vogl en po madem Scu tgi Marc Tischhauser, igl administratour da Gastro Grischun rachinta, vegigl do projects da differentas varts an cumbinaziun cun bons an Svizra. «I dat perfign projects solidarics scu p.ex. cumprar en bon da 100 francs per en café d’ena ustareia», dei Marc Tischhauser. Tar tot igls projects ston las ustareias adegna s’annunztgier, per tgi la gliout possa tscherner en’ustareia specifica. S’annunztgier pon las ustareias er tar Lunch-Check. Privats pon pustar bons online e siva paer cun chels ainten las differentas ustareias. Igl november passo ò Gastro Grischun lantschea chest project da bons ansemen cun Lunch-Check. «Avant igl project èn stadas annunztgeidas circa 50 ustareias grischunas tar Lunch-Check, ossa ègl gio 270», dei Marc Tischhauser. Anfignen oss èn nias cumpros 16 000 bons cun ena valeta da daple tgi en milliun francs. Igls bons restan valevels per adegna. Matthias e Monika Hess

Igls «Motor Classics» da Lai, tgi vessan gia li digls 11 anfignen igls 13 da zarcladour 2021 èn nias annullos. Chegl screivan igls responsabels ainten ena communicaziun. Gio gl’onn passo ò l’occurrenza betg savia aveir li, perveia dalla pandemia. Las organisatouras ed igls organisatours on planiso persiva en’occurrenza ainten en rom pi pitschen pigl avost 2021. Tigls «Motor Classics» pudevan aspectatouras ed aspectatours schiglio observar autos ed oters vehichels vigls. Igl model da treis fasas per occurrenzas pi grondas, tgi è nia preschento digl Cunsegl federal, detta mengia paca siertad per realisar l’occurrenza. Pigl 2022 èn igls «Motor Classics» planisos pigls 10 anfignen igls 12 da zarcladour. Lai Motor Classics 2018

Tschel de sunga eida cugl tren da Casti giu Coira. Displaschevlamaintg dallas mademas ouras scu 100 scolars dalla Kanti. Ia totg tar chella gliout tgi ò betg angal gugent igl cumpartimaint da quatter per sasezza, mabagn gist igl antier tgar. A Tusang – u forsa er pir a Giuvalta u a Panadoz, pero tenor sentimaint a Tusang – ènigl nias igls scolars. Gl’è sto fitto cun la quietezza. Igl mies cumpartimaint da quatter – avant anc veid – è nia amplania. «Jo» vaia gnugnia sen la dumonda schi igls plazs seian anc libers. Igls dus mats e la matta digl mies cumpartimaint da quatter discurrivan naturalmaintg er anc cugls scolarigns digl cumpartimaint visavi. Gl’è pero nia mecta spert mecta interessant. Ia va pudia tadlar noua tgi seian stos a bever sonda passada – ainten ena hetta – e tgi tgi seia magari ia oravant cun tgi. Dalunga vaia stuia ma piglier ansemen da betg antschever a far dumondas. Ples gedas vaia surreis sot la mia mascrigna. Uscheia tunavigl er tar nous avant 10 onns. E gl’è puspe eneda sa verifitgia tgi ins è eba schon betg ple 17. Ossa ins discorra dad otras tematicas – «Star Wars». Tge? Igls mies pansiers nostalgics dalla Kanti vignan interrots. Ia tedl puspe attent agls scolarigns, tgi baitan ossa digls films da Star Wars. Bel da santeir, tgi er agls millennials plaiigl betg las episodas novas. O na – oss antschevan els a baitar digl film igl pi nov – episoda 9. Ia va betg anc via chel! Ia sung betg en fan massiv da Star Wars – pero fan avonda per betg leir survagnia tradia ossa tot. «Mide tema, mide tema, mide tema!», painsa plagn panica. Pero i calan betg. Tge far? Simplamaintg sperar tgi tradeschan navot impurtant? Pruar da betg tadlar – ea cler…! Ia sung segl precint da declerar la mia situaziun e d’igls supplitgier da baitar dad ensatge oter. Pero na, cun da chegl vaia fatg schletas experientschas. Sch’ins dumonda ad ensatgi da far igl bagn e gio betg ruinar en codesch u en film, vign igl ple detg ensatge scu: «Ia dei angal…» – e gio saia mengia bler. Star an peis ed eir? Ia tem tgi en muvimaint brusc savess aveir per consequenza tgi en detagl impurtant vigna tradia. Betg en pansier raziunal? Ma, ia sung cò ainten ena veira situaziun da stress! Cura tg’ia leva alloura gio prest star an peis – ea tuttegna – ò egn digls mats finalmaintg antschet a rachintar ena legra anecdota dalla sia cumaratta. «Oss angal ste tar chel tema», vaia panso. Arrivada a Coira, sunga naturalmaintg stada fitg surlievgeida. Ia crei tg’ia stoptga antschever ad eir pi savens cun la posta an pe digl tren. Anfignen tgi ensatgi tschainta dasper tè ainten posta dovrigl mecta bler – aglmanc tranter Savognin e Coira.

Tge rom d’instrucziun ast te igl pi gugent ainten scola? La pôssa!!! Francamaintg mintgign tgi canoscha en furbaz tgi rasponda uscheia. Chegl è navot antort. La pôssa, igl taimp tg’igls unfants passaintan ansemen oravant è fitg impurtant. Durant chel taimp vign amprandia sainza s’accorscher tg’ins amprenda. Igl plaz da pôssa porscha la pusseblad da far amiceztga cun unfants dad oters scalems. Igls unfants percorschan de per de tgi correr anturn, far a sa tgappar, sagleir cun la soua e far da tgavaligns igls fò plascheir ed igls fò bagn. Igls dat puspe la concentraziun per pudeir restar pi chiets ainten stanza. Muvimaint è lour equiliber. Igls davos onns ò igl spazi d’ena scola survagnia daple muntada. Bagn mintgign canoscha igls maletgs da stanzas da scola fullanadas cun pults e soptgas, ordinos scu suldos l’egn dasper l’oter. Tots faschevan adegna igl madem, fascheva bagn l’impressiun d’en zichel moda scu militer. Chegl èn pero maletgs passos. Las novas metodas per instrueir pretendan nov spazi. Igl spazi tgi ena scola ò, vign ozande er numno igl terz pedagog. Igl amprem pedagog seian las conscolaras ed igls conscolars, da talas e tals ins amprenda bler. Igl sagond pedagog seia la scolasta u igl scolast, ed igl terz la stanza, igl spazi tgi la scola porscha. Chel spazi sto esser flexibel e schi grond scu pussebel. Er ainten la veta privata è igl spazi d’abitar nia pi grond, unfants d’ozande èn betg ple disos da star a strètg. Ea, igl diavel e sia tatta costigl sch’è da far ena nova tgesa da scola. Ena nova tgesa da scola dovra igl cumegn da Surses. Siva digl avost 2014 visetan tot las scolaras e tot igls scolars da Surses la scoligna e scola primara aint igl madem li, numnadmaintg a Savognin. Gio da bel’antschatta ègl sto cler tg’è avant mang mengia pac plaz. Ed ossa, finalmaintg, vign discuto d’ena nova tgesa da scola. Dar scola è ena provocaziun, pero ena fitg bela. Igls davos onns è dasper igl dar scola nia vetiers la meisa da mezde scu er la survigilaziun. Er chellas parts èn ranvieidas sen en fitg bung concept da spazi. Igl spazi è betg angal igl li aint igl bietg, aglmanc schi impurtanta è la pussebladad da sa muantar aint igl liber. Muvimaint è la clav da success pigl amprender. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e viva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Igl de dalla mamma – ena caschung d’appreziaziun u squitsch dalla rolla tradiziunala dalla donna? Igls meinis schi dovra chel de von dapart. Tge tgi è franc è, tgi la relaziun tranter ena mamma e lour unfant(s) è ensatge spezial. La FMR ò dumando a mammas surmiranas, tge tgi seia bel ve digl esser mamma e tge tgi seia manc bel. Ellas on tarmess raspostas interessantas e divertentas. Igl pi bel è per me igl taimp tg’ia va cun e per igl mies unfant. Betg uscheia bel è, tgi la tualetta è nign salv da sfera privata ple. * Cornelia Candreia, Savognin Bel: Igl reir digls mies treis unfants cura tgi els èn cuntaints! Manc bel: La tgapientscha dalla societad schi en unfant è betg gist scu tgi la norma igl vess gugent! * Rita Cotti, Landquart Igl pi bel è per me da vaseir a reir igl unfant. Betg uscheia bel è per me, sch’igl cac è dapertot angal betg aint igl pez. * Judit Augustin, Savognin Bel: La carezza tot speziala ed unica tgi dat angal tranter mamma ed unfant. Manc bel: Da survagneir paca rancunaschientscha dalla societad per la gronda lavour tgi nous mammas prestagn de e notg. * Madlen Federspiel, Elgg Esser mamma: Egn digls pi bels sentimaints per veta duranta. Pitescha ties unfant, pitescha er igl cor dalla mamma. * Karin Luzio-Kopp, Savognin I dat muments plagn luschezza e cuntantientscha ed i dat er muments tgi èn strantgs e tg’ins vign ve digls agens cunfegns, pero tot an tot è igl esser mamma en’istorgia d’amour sainza fegn. * Manuela Maissen-Durisch, Tumegl Bel: Setmella muteivs dad esser ventirevla dattigl, schi mies unfants canoschan igl pro dalla veta, schi dismettan crappa cun ena paedetta, culeian figlias per far salata ed ambleidan mai da salidar las flours segl pro, faschond en matg. Manc bel: Igl partratg tgi ia scu generaziun pi viglia vegia gia ena pi bel’unfanza tgi mies unfants, en fenomen tgi sa teira para tras tot igl taimp. * Silvia Demarmels, Salouf Igl bel ve digl esser mamma è da galdeir igl taimp cugls mies unfants, da reir cun els, da sa sfunsar aint igl sies mond e da vaseir igl svilup tgi fon onn per onn. L’amour pigls mies unfants ed er la luschezza da mamma èn igls sentimaints tg’igl esser mamma porta er cun sasez e tg’ia cunascheva betg avant. Igl esser mamma am porta pero betg angal ve digls mies cunfegns, mabagn er sur igls mies cunfegns or. Esser surdumandada e plagn dubis. Gist chels sentimaints am portan anavant ainten la mia veta, perchegl tg’ia amprend or da mintga sfida ensatge nov. * Patricia Battaglia-Camen, Savognin Igl bel digl esser mamma èn per me igls gronds sentimaints – l’amour tranter nous e la nossa ferma colliaziun. Ma er tgi cugls noss unfants è la veta mai lungurousa, mintga de è scu en scarnoz da surpresas. Per me ègl betg uscheia bel tg’ia va dad eir a luvrar cura tg’igls unfants on vacanzas ed ia sa uscheia betg esser anturn els cura tg’ia giaveisch chegl. Ia passantess chel taimp pi gugent cugls mies unfants. * Linda Netzer, Savognin Bel: Îgls targlischaints digl mies fegl, plagn carezza tg’è pi ferma tgi tot gl’oter e cun ena vista segl mond tgi nous carschias vagn per part gio pers. Manc bel: I toffa mintgatant da cac. * Jrina Andenmatten, Stierva Igl bel d’esser mamma è per me, da vaseir a crescher se zap per zap en pitschen carstgang ed igl pudeir accumpagner sen la sia veia. Manc bel ègl, da betg ple aveir tant taimp per las mias ameias. * Tanja Augustin, Savognin Ensatge digl pi bel è da vaseir las fatschas digls unfants tgi gleischan digl plascheir. Manc bel ègl da veir da lavar la notg ed esser la dumang bod tuttegna puspe segl post. * Madlaina Capeder, Salouf Bel: La mamma ò ena fidanza primara anvers igl unfant e so uscheia esser scu tg’ella è e stò betg far la finta. Manc bel: Igl unfant canoscha fitg bagn la mamma e so perchegl precis scu tg’el so la tantar. * Roswitha Guetg, Tinizong Bel: D’accumpagner igls unfants tras las sia unfanza anfignen tigl giuvenil, pudeir observar igl sies svilup. Manc bel: Chel taimp passa bler mengia spert. * Amanda Thomann, Cunter

Igls 11 da matg 2021 vess Gion Peder Thöni festivo igl sies 100avel anniversari. A caschung da chest giubileum sa regorda la FMR alla veta ed ovra digl scolast, dirigent, organist, scribent, poet e cumponist uriund da Stierva. Dumbrar se ed explitgier tot chegl tgi è nia or dalla plema da Gion Peder Thöni dess circa en codesch per sasez. El ò scretg p.ex. toms da poesias, igl codesch voluminous «Tranter stgeir e cler», igl tom d’istorgias curtas «Fultscheidas e raschladas», «Las detgas da Vaz e da Surses» e «Grammatica digl idiom da Surmeir». El ò er scretg regularmaintg contribuziuns pigl «Noss Sulom», pigl «Calender surmiran» e per gasettas rumantschas. Gion Peder Thöni era digl meini tgi seia impurtant da furneir blera litteratura allas scolas rumantschas, per tgi igl rumantsch possa surveiver e prosperar. Uscheia ò el scretg OSLs e translaziuns da rachints per las scolas an Surmeir. El è er sa participo ad emissiuns da «Radioscola» ed ò scretg gis auditivs e teaters. Gion Peder Thöni ò er publitgia tractats historics. El ò per exaimpel perscruto minuziousamaintg l’istorgia digls caputschigns an Surmeir ed edia sez igl codesch «Igls caputschigns a Salouf». Igl 1946 è Gion Peder Thöni sto egn digls confundatours dalla Uniun da scriptours rumantschs. Dirigent e cumponist Sper la litteratura è la musica stada ena sagonda pitga fitg impurtanta ainten la veta da Gion Peder Thöni. El sunava igl orgel, dirigiva chors (p.ex. Chor baselgia Birsfelden) ed ò cumponia bleras canzungs, motettas e messas per chor, orgel e schizont orchester. Er texts per las sias canzungs ò el scretg blers. «Ave maris stella», quasi en hit, è nia arranschea da Gion Peder Thöni e canto digl Chor viril Alvra. A caschung digls giubileums da 50 e 75 onns digl Chor viril Alvra ò el cumpilo dus cronicas (1955 e 1980). Agl Radio Rumantsch, tar ena emissiun digl artg musical digl onn 2000, ò Gion Peder Thöni detg: «Ia crei tgi passa betg en sulet de tg’ia sung betg clavazzign u orgel. Per restar fit aint igl mastier dalla musica ins stò exercitar mintga de.» Per la bunga lavour e perseveranza sen camp cultural ò Gion Peder Thöni retschet igl premi Schiller (1984) e la rancunaschientscha digl Cantun Grischun (1991). Scolast e bab Gion Peder Thöni è carschia se scu fegl da pour a Stierva. El ò frequento igl seminari da scolasts a Coira ed ò instruia allas scolas primaras da Vaz ed Alvaschagn. Pi tard ò el fatg studis da lungatgs e musica a Friburg, Paris, Perugia e Ludlow (Engaltera). Siva da chegl ò el do scola allas scolas secundaras da Vaz, Casti ed Alvagni. Igl 1954 ò el banduno la patria ed è ia a star a Riehen, cantun Basilea-Martgea. Chel onn ò el er marido, la Son Giaglesa Claudia Koller. Els on gia dus fegls, Fluregn ed Urban ed ena feglia, Regula. A Riehen ò Gion Peder Thöni do scola anfignen tar la sia pensiun igl 1983. Igl liom tar Stierva e la regiun è resto fitg strètg. «Ainten las vacanzas da scola ischan nous adegna ias se Stierva», sa regorda igl fegl Fluregn Thöni, tgi ò oz 63 onns. La famiglia ò adegna discurria rumantsch ansemen. «Eneda tgi èn stos maridos, ò mies bab baito angal rumantsch cun mia mamma ed uscheia ò ella amprandia fitg bagn surmiran ed ò propi discurria sainza accent», dei Fluregn Thöni. Per Fluregn Thöni è rumantsch cleramaintg igl lungatg digl cor. El ò perfign marido ena Sursilvana ed uscheia è er igl lungatg da lour famiglia adegna sto rumantsch. Igl 2014 è Gion Peder Thöni mort ainten la tgesa d’attempos a Riehen. Sia donna ed el èn suteros a Stierva. Concert d’angraztgamaint Igl Chor masdo Stierva-Mon-Salouf ò gia previa da far en concert pigl 100avel anniversari da Gion Peder Thöni. Perveia dalla pandemia è chel pero nia spusto segl onn proxim. «Igl concert duess esser en omagi ed en angraztgamaint per la gronda lavour da Gion Peder Thöni», dei Claudio Farrér, igl president digl chor. «En angraztgamaint d’ena vart pigl chor – el ò scretg p.ex. reminiscenzas per nous – e dall’otra vart naturalmaintg pigl cant an general. Gion Peder Thöni ò laschea anavos en relasch vast da canzungs profanas e sacralas.» La baselgia da Stierva seia igl dretg li per dar igl concert, dei Claudio Farrér, tranter oter perchegl tgi Gion Peder Thöni vegia suno anc dei lò igl orgel. Igl chor ò pero betg angal an senn da cantar canzungs sacralas: «Nous vagn l’idea da far igl concert scu en onn liturgic e cantar cronologicamaintg canzungs sacralas, pero er profanas da Gion Peder Thöni.» Poesia or da «Scalign, Scalot, Zampugn» (1973) Miracla da matg O derva chel best da miracla! fò nescher calour sainza macla! – en tschiel per chest îgl unfiso da neiv e da mond navanto! O cloma lez schom createiras tgi scleran igl cor e las tscheiras a tants, tgi cun cor murtiro an brama s’on bod consumo! Ena selecziun dad ovras da Gion Peder Thöni Tranter stgeir e cler (poesias e novellas), 1962 Rumantsch Surmeir (grammatica per esters), 1969 Scalign, scalot, zampugn (poesias), 1973 Fultscheidas e raschladas (novellas ansemen cun Peder Cadotsch), 1983 Tant misterious tranter Meir e Lai – Geheimnisvolles zwischen Schyn und Heide, 1994 Igls caputschigns a Salouf, 2000

La radunanza communala d’Albula/Alvra ò savia aveir li venderde sainza limita da persungas. 48 votantas e votants èn stos preschaints. Igls treis credits tgi la suprastanza ò dumando, èn tots nias approvos. Egn da chels credits pertotga l’idea da translocar igl pievel da Brinzauls. Tot tgi so: Brinzauls sglischa. Igls davos onns perfign per daple tgi en meter ad onn. La situaziun è seriousa e perchegl sa prepara igl cumegn Albula/Alvra segl scenari tgi la vischnanca da Brinzauls savess betg ple esser abitabla. Preparar per igl cass serious Per chel intent ò igl cumegn laschea far en studi da planisaziun pigl scenari «translocaziun», an cunvigna cugl cantun. Da pudeir planisar e realisar da forsa translocar igls var 100 abitants da Brinzauls è dependent digl success dalla galareia da sondagi (varda box). «Spitgier igls resultats dalla retschertga dalla galareia e pir ponderar igl 2023 scu tgi pudess eir anavant – chegl è nigna opziun per nous», ò detg igl mastral, Daniel Albertin, venderde seira. Schi la vischnanca è en de inabitabla u fitg periclitada, stògl damai esser cler noua tgi la gliout so eir e scu tgi tot chegl vign finanztgia etc. La suprastanza ò uscheia dumando igls preschaints d’approvar igl credit da 510 000 francs per evaluar e planisar igls proxims pass. Chest preproject ò angal l’intenziun dad ansomma eneda erueir dumondas da costs, da spazi e da reglamaints – damai da concretisar enqualtgi eventualitads. Ena vousch singula ò protesto, tgi examinaziuns pi approfundeidas fissan bagn necessarias, avant tgi igl project vigna iniziia. Daniel Albertin ò argumento an chel connex: «Nous speragn tgi seia en project per la trocla. Chintar cugl mender stuainsa pero e perchegl ègl impurtant tgi saptgans antschever schi spert scu pussebel cun la planisaziun.» La suprastanza ò er gio incumbenso ena cumischung da planisaziun. Benno Burtscher, igl manader dalla cumischung e Silvio Sauter (planisader digl territori) on preschento igl project preparativ. Igl credit, igl qual vign digl reminent surpiglia per ple u manc 90% digl cantun e dalla Confederaziun, è nia approvo cun 47 vouschs persiva e sainza cuntervouschs. Credits per Crappa da Lauas ed Aclas d’Alvagni Sper igl credit pigl project preparativ pertutgont la bova da Brinzauls, ò la radunanza communala approvo dus ulteriours credits. Per la protecziun per crudadas da crappa a Surava (dalla pare-crap Crappa da Lauas) è nia approvo en credit da 1 970 000 francs cun 46:0 vouschs. 75% da chesta somma vignan surpiglias digl cantun e dalla Confederaziun. Igl rest digls costs vignan surpiglias digl cumegn Albula/Alvra (197 000 francs), dalla Retica e digl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun. Mademamaintg è nia approvo en credit da 1 125 000 francs per migliurar la veia dad Alvagni (Rezgia) anfignen las Aclas Davains cun 45:0 vouschs. Igl project dalla veia da 5,8 km duess neir realiso tranter stad 2021 ed aton 2022. La Confederaziun ed igl cantun surpeglian la gronda part digls costs, uscheia tgi resta pigl cumegn anc costs da 258 750 francs. Pi pac tgi budgeto Alla fegn dalla radunanza communala ò igl mastral, Daniel Albertin preschento las cefras digls otg projects realisos digls davos onns (davent digl 2016). Igl rendachint ò musso tgi set da chels otg projects, tranter oter sanaziuns da veias ed igl concept da molocs, ò igl cumegn savia realisar cun pi pac daners tgi chegl tgi fiss sto budgeto. La galareia da sondagi Da curt on antschet las lavours da construcziun dalla galareia da sondagi. Pero tge è en schinumno «Sondierstollen» ansomma e scu duess chel gidar alla bova da Brinzauls? La galareia vign «sagliantada» ainten la crepla stabila sot la bova e duess aveir ena lunghezza da 600 m. Da chella sort tunnel anor vignan alloura fatgas differentas furadas (preveidas èn circa diesch furadas) ainten la pizza ed ainten la substanza dalla bova. Las furadas on dus scopos. Ellas duessan dar sclarimaints davart las circumastanzas geologicas dalla pizza. Ultra da chegl pussibiliteschan las furadas tgi l’ava so correr dalla pizza ainten la galareia. E cun pi pac ava «ainten la bova», è er pi paca pressiun sen la bova. Igls geologs involvos speran uscheia da pudeir tardivar u perfign farmar la bova. Schi igl project dalla galareia da sondagi ò success, è ena sagonda fasa da biagier preveida. Cò duess la galareia neir prolungada e neir biageida anturn tar ena galareia da drenascha stabla (vot deir l’ava savess correr giu cuntinuadamaintg). Uscheia fiss la regiun stabilisada a lunga vista. Cugls amprems resultats dallas retschertgas chintan igls responsabels la premaveira 2023. Igl project costa radond 10,5 milliuns francs. Igls costs vignan surpiglias per 90% digl cantun e dalla Confederaziun. Daple infurmaziuns davart la bova ins catta sen www.albula-alvra.ch

A Savognin duess neir biageida ena nova scola a Grava. Chegl on decidia igls 149 preschaints dalla radunanza communala da glindesde. L’alternativa fiss stada da biagier ena scola aint igl quartier Bursa, chel project fiss pero sto bler pi tger. La dumonda schi ins viglia betg nizigier oters bietgs da scola an Surses è er giu da meisa. La scola Grava (primara e scoletta) a Savognin è viglia e vess gio pi dei basigns da neir renovada. Perchegl sa fatschaintan la suprastanza digl cumegn da Surses ed igl cunsegl da scola gio en mument cun la planisaziun d’en nov bietg da scola. Preistorgia Siva d’examinaziuns pi profondas an collaboraziun cun ena firma d’architects da Turitg, on savia neir elaboradas dus variantas da lis: en nov bietg da scola a Bursa, sen en areal sper igl stradung, u ramplazzar igl vigl bietg dalla scola Grava cun en nov bietg. La radunanza communala ò damai gia da decider glindesde passo, noua exact tg’ins less biagier ena scola nova. L’idea da sanar ed angrondaneir la scola existenta, avant dus onns en’opziun valevla, è neida dismessa dalla suprastanza e digls architects pi spert tg’igl è sto cler tgi chegl custess circa madem bler scu da biagier ena scola nova. Ultra da chegl dattigl leschas, quant gronda tgi ena stanza stoptga esser per tants e tants scolars e chegl fiss betg sto realistic da cuntanscher «angal» cun biagier anturn. Grondas discussiuns Glindesde seira on las votantas ed igls votants damai gia la tscherna da dus lis per ena scola nova. Igl cunsegl da scola e la suprastanza communala on proponia da fixar igl li dalla scola a Grava e betg a Bursa, argumentond surtot cugls daners e cugl fatg tgi la scola a Bursa fiss gist dasper igl stradung. Blers on piglia l’occasiun da star an peis e deir ensatge. La discussiun ò cuzzo prest en’oura. Igls scolasts èn stos d’en oter meini tg’igl cunsegl da scola, numnadamaintg da biagier la scola a Bursa. Ena vousch represchentanta ò tranter oter argumento uscheia, tgi a Bursa pudess neir biagia ensatge bler pi grond. Surtot ins vess er daple plaz dasper la scola, per ena plazza da giuier, en tschispet ed ena plazza per tott’ora. Chegl seian tgossas fitg impurtantas ed ins vegia da pansar ve digls unfants. Puncto finanzas, ò la pledadra detg: «A Bursa dessigl ena sala da gimnastica ed ena aula, uscheia vessans daple localitads ainten vischnanca, tgi er uniuns pudessan duvrar. Damai ins so betg attribueir igls costs angal alla scola. La sala da gimnastica tgi vagn ossa è occupada trasor da scolars.» Pinavant è nia numno igl muteiv tgi Bursa fiss pi manevel dalla farmada da posta tgi Grava. Schliaziun decentrala? Dasper las dus variantas ègl do anc en ulteriour patratg. En votant ò numnadamaintg dumando: «Pertge savainsa betg duvrar igls bietgs da scola veids an Surses? Ins stò centralisar la scola? La nossa val vign adegna pi centralisada sen Savognin, fissigl perchegl betg impurtant da pruar da reparteir igls scolars? Schi ena famiglia vign a star an Surses è ena dumonda pigl solit ‹dattigl ena scola ainten chella vischnanca?› A Salouf vainsa p.ex. ena tiptopa scola tgi è neida renovada avant 15 onns. La scoletta vess plaz a lò sainz’oter.» Igl mastral, Leo Thomann, ò detg tgi chella dumonda seia gio neida discutada igls davos onns. Tenor igl sies saveir seia pero anc mai nia voto davart chegl ed uscheia ins saptga ossa gugent votar. La votaziun ò musso tgi angal 20 persungas vessan lia persequitar ena tala idea decentrala ed uscheia è la tgossa stada liquidada. Uscheia è la discussiun puspe sa focusada sen las dus variantas: Grava u Bursa. Varsaquantas persungas èn stadas an peis ed on detg tgi egn digls project costa simplamaintg bler daple tgi l’oter. E tgi seia an mintga cass er da considerar tgi schi la scola niss biageida a Bursa, dessigl costs supplementars per biagier or la scola viglia a Grava, per tge scopo er adegna. «Vusoters scolasts baitez digl futur digls noss unfants, pero gl’è els tgi ston alloura paer chellas rosnas finanzialas», ò detg ensatgi. En’otra persunga ò agiunto, tgi igl cumegn vegia gio da paer avonda igls proxims onns cun projects turistics e tgi igl bietg da scola a Bursa seia en po en siemi. E salas da gimnastica per uniuns, vegigl er veidas ainten la val, p.ex. a Salouf u a Riom. Siva la discussiun ò la radunanza detg ea agl project da Grava cun 86 vouschs, 49 persungas fissan stadas per la scola a Bursa. Igls fatgs • La scola Grava è neida biageida igl 1954 e renovada igls onns 80. • Biagier ena nova scola a Grava costa bung 10 milliuns, a Bursa vessigl custo prest 20 milliuns. Chella gronda differenza resultescha tranter oter digl fatg tgi igl cumegn vess anc stuia cumprar igl taragn a Bursa. • Cugl project da Bursa, fissan nias vetiers anc daple costs. Pertge? L’idea fiss stada da biagier anturn la scola veida a Grava: turissem, abitaziuns, albiert per la giuventetna fissan p.ex. stos temas. Chegl fissan stos anc eneda costs dad aglmanc 4-5 milliuns francs pigl cumegn. • Durant tgi la scola nova vign biageida, ston igls scolars eir a scola ensanouas oter. En’opziun fiss p.ex. la scola da Salouf, aglmanc per ena part digls scolars. En Pumptrack agl Lai Barnagn Sa tgapescha tgi la glista da tractandas dalla radunanza communala ò gia anc daple puncts. Tranter oter è nia approvo en credit da 350 000 francs per en Pumptrack agl Lai Barnagn, visavi digl plaz da minigolf.

Dumengia passada on las medias rapporto tgi ena maioritad da votantas e votants approvessan la cunvegna da basa cun l’UE. E tge fon igls politichers giu Berna? La PPS è «sowieso» cunter tot cuntract, sainza mianc ponderar e valetar pro e contra. Igls socialdemocrats (PS) s’identifitgeschan cumplettamaintg cun ponderaziuns unilateralas digls sindicats pertutgont las paias e la controlla da chestas. Igl president ò fatg cler tgi totta discussiun per cattar en’antalgentscha seia vana. La PS seia betg pronta da sa mover mianc per en jota. E tge deian las otras dus parteidas tgi fòn part agl Cunsegl federal? Chellas dus forzas politicas tgi on siva digl na igl 1992 agl spazi europeic, sustignia adegna igls contracts bilaterals cun l’UE? Igl liberals taian pi gugent tgi s’exponer (ed on er betg igl curasch da dar en pêr ainten las costas digl agen minister digl exteriour). Ed igl Center? Igl president Gerhard Pfister è, er el, cunter las propostas e valetescha igl sboz da contract scu nunacceptabel. Pero cun mairas raschungs (schi ansomma) e cunter tot sang giudezza, scu tgi perfign igl agen ex. cunsiglier federal Arnold Koller constatescha; el, en om tg’ins dastga sainz’oter qualifitgier da bagn pondero e gliunsch davent da sustigneir riscs pi gronds. Vasond chesta situaziun ins dastga – a mies manager – discorrer cun bunga raschung dad en grond e profond malaise a Berna. I rigia tema da perder ensatge, cultivar igl status quo è tot chegl tg’ins è pront da far. Da lantscher novas ideias e propostas nign tgi para pront. Igl Cunsegl Federal è tranter igls commembers dividia ed uscheia blocco ni schizont paraliso. E chegl talaveisa tgi perfign las regenzas cantunalas pretenden novissimamaintg da cuntinuar las trattativas e da sa mover. Igl risc da chestas tenutas è – eneda daple – tgi las relaziuns cun l’UE von scu schon differentas gedas. Exact scu cugl secret bancar, cugls contos da banca sainza proprietari, cun las differenzas fiscalas cugls Stadis Unias ni er cun la plazza aviatica a Kloten. La Svizra politica s’enervescha e ranviescha tot las preteisas ni propostas, e chegl anfignen tgi la pressiun davainta mengia gronda; e pir alloura vignan acceptadas novas ideas e debloccada la situaziun. Scu para è la maioritad digl «pievel» betg schi tamaletga scu igl politichers, agls cals mantga tot curasch. Igl malaise è quasi scandalous: perchegl tgi nign è pront da proponer en’alternativa; ni a l’UE ni alla scena politica cò tar nous. Chegl è tant pi disgraztgea tgi la presidenta dalla Cumischung Europeica, donna Ursula von der Leyen, ò laschea santeir, per chels tgi òn ureglias, tgi cumpromiss fissan pussebels per l’UE. Damaias stuess esser pussebel er per la nossa Svizra da neir ancunter all’UE. Perchegl valigl da far sforz e squitsch segls noss politichers a Berna per tgi seian pertscherts tgi betg l’UE è igl problem, mabagn els sez. Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha. Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha. Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha. Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha

Bogn d’Alvagni: scola viglia Igl cumegn Albula/Alvra è alla tschertga d’investours pigls seis projects tg’èn avant mang per dar alla scola viglia agl Bogn d’Alvagni nova veta. Igl intent è da sanar igl bietg da passa 170 onns, da mantigneir la substanza da chel ed a lunga vista da nizigier chel per en scopo nizevel. Igl cumegn Albula/Alvra, cun las vischnancas Alvagni, Alvaschagn, Brinzauls Casti, Mon, Stierva e Surava è an possess da blers objects, tgesas e bietgs veids. Singuls edifezis, scu per exaimpel la scola viglia a Casti èn occupos. Ainten chel casamaint sa catta la canzleia e l’adminsitraziun communala e da singulas stanzas fò adiever igl codesch funsil. Oters bietgs tgi sa cattan ainten las set vischnancas è sto pussebel da vender cun els betg ple far en sarvetsch agl cumegn. Siva 1961 an possess digl cumegn Veida è er la «Tgesa Laim», detg oter la scola viglia agl Bogn d’Alvagni, tgi totga siva dalla fusiun da chels set cumegns igl 2015 er agl cumegn fusiuno Albula/Alvra. Tar chel object sa tractigl d’en bietg tgi datescha digl 1850, da lez taimp nia biagia dalla famiglia Laim scu tgesa d’abitar. Igl 1935 ò la famiglia Grünenfelder (biro da geometeria) cumpro igl object ed igl 1961 alloura vandia chel agl cumegn d’Alvagni. Per diesch onns on dus locals dalla «Tgesa Laim» sarvia scu stanza dalla scola primara, scu gio igl 1930 er. Siva da bung 40 onns è igl bietg veid e betg ple abito. Betg disfar igl profil digl bietg Igl bietg dalla scola viglia, scu chegl tg’el vign anc adegna numno totga tigl maletg digl Bogn d’Alvagni. An îgl croda cunzont la fatscheda da stil baroc. Ultra da chegl sa preschainta igl object ple u manc intern ed extern scu a sies taimp cura tgi chel è nia realiso dalla famiglia Laim. Vetiers vign tgi la «Tgesa Laim» appartigna er tar la glista d’inventar cantunla pigl schurmetg digl maletg d’en li. Tar ena sanaziun duess igl profil, la structura, igl tetg ed er ena part dalla mobiglia neir mantignia. Cun esser situo igl edifezi sen en tarragn stgalemo è tuttegna pussebel d’amplifitgier igl bietg. Chels aspects èn stos igl fundamaint per la lavour digls quatter diplomands e las dus diplomandas dalla Scola ota spezialisada digl Grischun (FHGR), tge pussebladads tgi dess da dar alla «Tgesa Laim» nova veta e cunzont er utilitad. Dalla clinica anfignen tar ena tgesa da dimora Ossa èn las lavours digls students d’architectura sen meisa. Seis lavours cun seis projects fitg interessants. Mesemda èn chels nias preschentos agls meds da massa e chegl tgi aint igl bietg tgi duess neir sano. Seis differents projects, tots tgi maretan respect e tg’ins savess tots er realisar per dar agl object ed agl li nova veta. Remo Steiner el ò preschento an pled e maletg la sia ideia. Per el fiss igl pi ideal da far or da chel bietg ena clincia da brunout. Igl li seia ple tgi adattao, la cuntrada e la nateira seian intactas ed aint igl manevel sa catta igl bogn termal. Igl stundent Fabio Kalberer el vei da far or da chel edifezi da 170 onns en center cultural cun en atelier ed er loclas per exposiziuns. Pigl student indigen Lucas Andreas Buschauer fiss igl object scu fatg per far or da chel en archiv cultural. La regiun Alvra vegia ena gronda istorgia, avant mang seian blers bagns culturals, chegl tgi mantga seia en li noua tg’ins rimna tot chels scazis, depona chels e cataloghisescha chels. Ena practica per masdegna naturala chel project è nia elaboro da Michaela Zberg. Naturopatia ed omeopatia duessan star aint igl center da chella practica per masdegna naturala. Ple u manc an chella direcziun vo er la lavour da Selina Gabathuler tgi vei la «Tgesa Laim» scu ideal per far or da chella ena erberia, cun vendidta da tottas sorts da products fatgs cun ervas da la regiun. Carmen Föhn ella ò preschento igl project tgesa da dimora per giuvenils tg’èn alla tschertga dalla dretga veia professiunala, persunala e sociala. Igls quatter students e las dus studentas on fatg lour lavours cugl sustign digls dus docents Thomas Albertin (uriund da Mon) e Miachel Meier. Grischun Central Seis projects interessants (fmr/gns) La «Tgesa Laim» agl Bogn d’Alvagni è en bietg tgi datescha digl 1850. Siva da bung 40 onns è chella tgesa pero betg ple abitada. An possess da chel edifezi è igl cumegn Albula/Alvra. Chel è alla tschertga d’investours per sanar chel bietg e per dar a chel nova veta. Quatter diplomands e dus diplomandas dalla Scola ota spezialisada digl Grischun on preschento lour projects tge tgi sa laschess tot far or da chel object cun ena fatscheda an stil baroc. Dalla clinica anfignen tar ena tgesa da dimora, d’en center cultural, en archiv cultural, ena practica per masdegna naturala ed en’erberia sa tractan las lavours digls students e dallas studentas. Tot-piglia seis projects fitg interessants. Uschia sa preschainta la «Tgesa Laim» oz ad Alvagni. Ina visualisaziun dad in'idea da project per la scola veglia d'Alvagni. Ina visualisaziun dad in'idea da project per la scola veglia d'Alvagni.

Ainten en nov codesch cun seis autours, rachinta Linard Candreia istorgias dalla sia unfanza. El screiva per exaimpel digls plascheirs da luvrar scu portier digl hotel Julier, digls avantatgs d’esser fegl da caloster e pertge tgi sies tat da Stierva fetscha betg bela tscheira sen ena foto da famiglia. Igl autour surmiran, Linard Candreia (64), ò publitgia da curt en codesch ansemen cun tschintg oters autours ed autouras. Els screivan davart lour unfanzas. L’idea è neida da Linard Candreia, tgi veiva cun sia famiglia a Laufen (BL), durant ena seira da cumpagneia. Igls seis litterats, tgi abiteschan manevel l’egn da l’oter, s’antopan numnadamaintg gio siva da ples onns regularmaintg. Sen bung 20 paginas digl codesch «Kindheiten» rachinta Linard Candreia damai dalla sia unfanza. El è bagn carschia se a Casti, tuttegna screiva el gio ainten l’amprema construcziun ensatge da Stierva. Sia tatta e sies tat stavan a Stierva e bleras regurdientschas on da far cun chella vischnanca. Gio sen l’amprema pagina vignigl serious e Linard Candreia rachinta scu tg’el seia crudo digl rapid da sies barba, da viadi sen l’alp da Stierva. En pêr paginas siva rachinta el d’en sagond e d’en terz accident. Mintg’eda tungigl en po pi brutal. Siva digl terz accident ò el stuia star en mez onn aint igl spital! Chel è capito da taimps cura tg’ins saveva anc neir cun stadal sen la veia d’autos da Mon giu Casti. Albula e Julier eran alloura concurrents Tot las istorgignas dalla unfanza da Linard Candreia èn per cletg betg talmaintg tragicas. Cun esser naschia igl 1957, ò el via las antschattas digls portiers digls hotels Albula e Julier (tgi stattan visavi l’egn a l’oter) a Casti. Igls portiers vevan tranter oter l’incumbensa da star davant igl hotel e pruar da far neir daple giasts ainten lour hotel tgi ainten tschel. Igl job digl portier era fitg popular tigls scolars, cura tgi els vevan vacanzas da stad. Ainten la 4. classa ò er Linard Candreia antschet a luvrar aint igl hotel Julier. La lavour igl ò fatg grond plascheir: observar da totta sort gliout e survagneir bunamangas, magari ansaladas. Linard Candreia screiva tgi schi en giast dumandava pigl prietsch d’ena tgombra era chegl adegna ena situaziun en zichel delicata. «An amprema lengia vaia stuia m’angascher pigl hotel Julier e numnar igls avantatgs da lez anvers igl hotel Albula. Schi giasts cattavan tg’igls prietschs seian pero exageros, igls tarmatteva simplamaintg aint igl Garni da mia mamma.» Galdeir la vista segl clutger baselgia Gio bod vessan Linard Candreia e sies treis fardagliuns prest pers lour bab. Lez era crudo d’ena pitga da telefon durant la lavour. Cun en cletg da tgavals ò el pero survivia. Pi tard ò el savia antschever a luvrar tigl cumegn da Casti, tranter oter scu caloster. Igls unfants digl caloster on stuia ministrar pi savens tgi oters unfants. Persiva saveva Linard Candreia noua tgi la clav pigl clutger baselgia fiss. Eir segl clutger è ensatge tg’el fascheva fitg gugent e dètg savens. Ed anc ensatge positiv ègl do ve digl esser fegl digl caloster: pudeir eir a vurdar televisiun tigl pader. Igl pader era da lez taimp egn digls sulets tgi veva ena televisiun a Casti. La carplina da tat e tatta Aint igl codesch rachinta Linard Candreia anc bler daple istorgignas. Rivond d’ena famiglia da catscheders, mantgan natural er betg talas anecdotas. Anc oz dettigl ena bela fotografia digls onns 20, da sia tatta e sies tat cun lour unfants. Tots fetschan bela tscheira, oter tgi igl tat. L’onda da Linard Candreia igl vegia eneda tradia pertge. «Sast, gist avant tgi chella foto è neida fatga, on tat e tatta fatg carplina. Tat vess lia exnom igl tgang da tgatscha sen la foto, schond tgi chel totga bagn er tar la famiglia. Tatta era strict ancunter.» Igl codesch «Kindheiten» è nia publitgia igl november 2020 da Petit-Lucelle a Kleinlützel e pò neir retratg sen la pagina web dalla tgesa editoura. Igls autours digl codesch èn Linard Candreia, Eva Allemann, Piero Onori, Ursula Pecinska, Michail Schischkin e Walter Studer. Ena vernissascha digl codesch è er planisada. Linard Candreia igl onn da scoletta 1961/62

Da preschaint sortan mintga de tranter 60 e 90 pachets digl affar da flours e plantas Schutz SA . Tarmess vignan chels cun la posta a clients ainten l’antiera Svizra. 70% dalla vendita vo sur igl «online-shop». En travagl cun ena tradiziun da passa 100 onns, en bung menaschi da famiglia ed en’orticultura cun en’atgna tratga da tottas sorts plantas è la firma Schutz SA da Filisour. Igl menaschi ins canoscha da Poschiavo anfignen Basilea e da Son Giagl anfignen Genevra scu en travagl serious e fido. Ena raschung èn betg angal igls bungs products, mabagn è er pussebel da retrer plantas e plantignas botanicas scu er da tottas sorts sems tgi dat betg da cumprar dapertot u ansomma angal a Filisour. Aposta per amplaneir igls satgets da sem ins vegia cumpro ena maschina per amplaneir igls satgets cun da tottas sorts sems, dei Markus Schutz, egn digls dus patrungs giovens. Varsaquants autos da furniziun La firma Schutz orticultura SA occupescha da preschaint 65 ampluias. Gist tantas persungas lavouran er tar la Schutz orticultura e cuntrada SA da Felix Schutz. Markus Schutz dei tgi igl mument marschigl ple tgi angal bagn. El ò er menziuno tgi 70% digls clients fetschan diever digl schinumno «online-shop». Tot chellas pustaziuns vignan tarmessas per gronda part per posta. Per bunga sort ins vegia er ples autos da furniziun per transportar las flours, plantas e plantignas da tot gener da Filisour tigls clients. Pustaziuns pi grondas chellas von betg per posta tar la clientella, mabagn vignan transportadas cugls autos da furniziun. Chegl saptga per exaimpel esser anfignen a Basilea, dei Markus Schutz. En bung nom er ordvart igl Grischun An tottas direcziuns dalla Svizra ins furnescha gugent las cumondas, manegia igl ortulan. La raschung tgi la Schutz SA vegia tants clients er ordvart igl Grischun e blers er sur igls cunfegns svizzers seia l’atgna tratga da plantas e plantignas, flours alpinas e sems da tottas sorts. Igl sortimaint seia fitg vast, singular ed er grond. Graztga a chels products tg’ins survigna betg ainten mintga orticultura ins vegia sa fatg en nom betg angal aint igl Grischun ed ainten Svizra, mabagn er aint igl exteriour, cunzont an Austria ed an Germania, manegia igl om digl rom. Pumers sa vendan fitg bagn Schi geia mal alla gliout, alloura seia igl autoprovedimaint (Selbstversorgung) dalunga pi actual, dei Markus Schutz. Chegl s’accorscha el er tar la vendita digls satgets cun sem. Sem da verdura, fletom e poma vendigl igl mument scu panets frestgs. Igl madem vala er pigls satgs cun dus kilos tiffels, tiffels per samnar. Er da totta sort pumera vigna cumprada da preschaint scu anc mai, menziunescha Markus Schutz. Neglas (Hängenelken) vignan cumpradas an en cuntign, cunzont da clients dalla bassa ed er digl exteriour. Naturalmaintg tgi la firma Schutz SA ò er clients-revendaders tgi vendan anavant la roba tgi reteiran dall’orticultura a Filisour. Flours e plantas alpinas El seia sto sursto d’ena pustaziun pi gronda d’en ortulan da Berlin, rachinta Markus Schutz. Chel vegia ordino da tottas sorts flours e plantas alpinas per en parc an Pologna. I seia daveiras ena gronda pustaziun tgi seia eida l’emda passada cun en auto da transport sur igl cunfegn. Furnia ins vegia ple u manc tot flours e plantas alpinas spezialas tgi seian resistentas cunter mintga clima, ò detg igl ortulan da Filisour. Detg ò el er tgi da preschaint seian blers ampluias occupos cun la furniziun da pachets, cun pachetar las plantas e plantignas, pachetar chellas an gasettas e cun ettichetar igls pachets. Tranter 60 e 90 pachets sortan per de digl affar e vignan tarmess davent da Casti cun la posta an tottas direcziuns dalla Svizra. En product tgi sa venda igl mument bagn tar l’orticultura Schutz SA èn geranis, chellas flours tgi orneschan er an Surmeir ple u manc mintga tgesa durant la stad anfignen igl aton. Vogl vers premaveira, alloura fon las donnas gio pansiers quants geranis e quantas chistas cun geranis tg’ellas dovran per ornar la lobgia e las fanestars dallas tgesas. Markus Schutz dei tgi da premaveira venda el 60 000 geranis (tocs). Cumpros vignan per gronda part geranis cotschens, geranis da clour cotschen stgeir, geranis da calour cotschen ed alv e schizont da calour neira. Aint igl sies affar vegia el er geranis spezials aint igl sortimaint. El cunseglia allas donnas tgi dereivan dalla regiun ed er d’otras regiuns pi otas digl cantun da cumprar geranis alpins. Chels vegian monis pi gross, els seian pi robusts ed er pi resistents cunter schaladas. Cun esser igls geranis flours tg’ins metta sen ena lobgia u sen las fanestras seian chels pi manevel alla fatscheda digl bietg, noua tgi seia er pi tgod. Igls geranis alpins piteschan bagn da temperaturas pi bassas, resistents seian els anfignen tar temperaturas da minus 1 grad. Per aveir bels geranis dovrigl plantas da bunga qualitad, bunga tera, tera nutriva e cultem avonda, punctuescha Markus Schutz. Geranis tgi pendan chels dovran pi paca tgira cun crudar las figlias e las flours setgas da sasez. Geranis surveivan sainza problems egn anfignen dus deis sainz’ava. 20 Vers 10 000 plantignas da tottas sorts dattigl da cumprar aint igl affar d’orticultura e flours a Filisour. 21 Satgets cun sems mantgan er betg aint igl sortimaint. 22 Geranis an plessas calours vignan er an vendita. 23 Ena pustaziun tgi vign sessour pachetada per tarmetter ad en client. 24 Mintga planta vign pachetada ainten gasettas u oter palpieri e vetiers er en fist per betg tgi igl moni rompa. 25 Igls pachets èn pronts, els vignan ettichetos per metter sen posta. 26 Igls pachets vignan manos a Casti e lò tarmess cun la posta. Fotos Gion Nutegn Stgier

Cun passar cugl auto da Casti an direcziun Lai e cun neir da Lai an direcziun Casti corda an îgl aint igl manevel da Vasarouls e sur Casti la signalisaziun e la tavla da traffic tgi fò attent tg’è lubia da carar angal cun tempo 60. Lubia fiss schiglio tempo 80, ma per ples meis è da nov redutgia igl tempo sen 60. Igl toc da tempo 60 ò ena lungezza da 1 000 meters. Da menziunar è pero er tgi la veia è per part donnageda ed ò per part er l’egna u l’otra fessa. La reducziun digl tempo ò dantant da far navot cun chella realitad. Daple siertad pigl access tigl plazzal Ins ò gio scumanzo cun las ampremas lavours per la construcziun dalla galareia da sondar. Cun las ampremas perfuraziuns dalla galareia da sondar cun ena lunghezza da 670 meters è previa da scumanzar igl meis d’avost. Anfignen alloura vignan fatgas lavours da preparaziun. Tranter oter vign er sanada e migliurda la veia da fons tgi magna dalla veia cantunala sot Vasarouls agl plazzal dalla galareia da sondar. Er igl plaz d’installaziun dalla galareia vign fatg ed er la prefurcletta vign construeida. Cun esser bler travagl da vehichels e camiuns sen la veia cantunala, vehichels e camiuns tgi magnan material e roba tigl plazzal, ò igl Uffezi da construcziun bassa digl cantun introduia an cunvegna cun la pulizeia stradala, tempo 60 segl tratg da 1 000 meters. I vo cunzont per sierar pi bagn igl access tigl plazzal e sa tgapescha er la sierezza digls automobilists tgi von an egna u l’otra direcziun sen la veia cantunala. Igl cumegn è nia infurmo Scu tgi Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra dei, ò igl cumegn gia da far navot cun chella reducziun digl tempo dad 80 sen 60 tranter Casti e Vasarouls. Igl mastral dei, tgi igl cumegn seia nia infurmo digl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun. En argumaint per redutgier igl tempo seia er sto tgi sen chel tratg dalla veia cantunala, noua tgi igl access tigl plazzal sa catta, seia la visibilitad betg schi bagn ideala, dei Daniel Albertin. Neir tar resultats graztga alla galareia da sondadi Per realisar la galareia vignan investos passa diesch milliuns francs. La gronda part da chella somma surpeglia igl cantun (9,5 milliuns francs) e naturalmaintg er la Confederaziun. Pigl cumegn d’Albula/Alvra resta uscheia ena somma modesta. La galareia ò scu gio menziuno ena lunghezza da 670 meters. L’otezza da chella schea tar 4,7 meters e la largezza da è 3,70 meters. Digl arviout digl tunnel vignan fatgas perfuraziuns aint igl crap per redutgier l’ava. Cun la galareia da sondar vign examino schi ena drenascha antras la galareia funcziuness er tar la bova da Brinzauls. Vess chegl d’esser igl cass alloura ins niss a far la drenascha per frenar uscheia igl privel dalla bova. Daniel Albertin dei tgi ins spetga cun tensiun segls resultats tgi sa dattan cun las perfuraziuns tg’ins fetscha ainten la stolla da sondar. Schi tot vo tenor plan ins survign da premaveira 2023 igls amprems resultats dallas perfuraziuns da provas fatgas ainten la galareia da sondar. Tempo 60 vala sen chel tratg da 1 000 meters er per la posta. Cò ins vei noua tgi tempo 60 è nia introduia sen la veia cantunala. Mademamaintg ins vei er noua tgi la galareia da sondar vign fatga.

L’avertura duess esser en omagi agls Mulegns ed alla tgesa da passa 150 onns. Dalla parteida è ena societad illustra. En giast è igl star-cuschinier Andreas Caminada, pero er Isabelle Chassot, la directoura digl Uffezi federal da cultura è agl Mulegns. Anc vign luvro mintga de e chegl dalla dumang bod anfignen la seira tard aint igl hotel Liun. Anc anfignen tar l’avertura igls 4 da zarcladour 2021 èn igls luvrants dallas interpresas fatschantos cun la sanaziun e cun la renovaziun externa ed interna digl hotel cun ena lunga istorgia singulara. Da preschaint è igl bietg anc zuppo davos ena gronda tenda plagn calours. Per l’avertura vign la tenda demontada e la fatscheda vign a sa preschentar an en nov vistgia. Chella survign la sia calour originala, scu da lez taimp tgi igl hotel è nia construia avant passa 15 decennis. Cun cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini Aint igl 19avel tschentaner on blers giasts prominents pernotto aint igl hotel Liun, chegl conferman igls codeschs da giasts tg’èn anc avant mang. Er all’avertura è preschainta ena societad illustra ed oters numerous giasts. Ena viseta agls Mulegns fò tranter oter er Isabelle Chassot tgi magna igl Uffezi federal da cultura. Digl reminent è ella gio stada ples gedas agls Mulegns ed ò er gio pernotto ainten chella tgesa da tradiziun. Ella vign a pled igl de dall’avertura, chegl tg’ins dastga er deir digl minister da cultura grischun, cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Giovanni Netzer, igl iniziant tgi dat nova veta agls Mulegns, sa legra cunzont er fitg tgi tranter igls giasts sa catta er igl star-cuschinier Andreas Caminada. Igl cuschinier è en bung amei da Giovanni Netzer ed en grond promotour digl Origen Festival Cultural. Onour agls Mulegns vign er a far Christian Jott Jenny, igl mastral da Son Murezza, igl de dall’avertura digl hotel Liun. Igl cumegn da Son Murezza ò sustignia igl project digl hotel cun ena bela somma. Interessant vign bagn er ad esser igl referat da Martin Leuthold tg’è sto blers onns igl schef-designer dalla firma da textilias Schläpfer SA da Son Giagl. Tranter oter ò el creo teila per las grondas tgesas da moda, Armani, Chanel e Dior. Per la renovaziun dallas diesch tgombras digl hotel ò el tschartgea la pi bela e fegna teila. La festa d’avertura cozza dallas 11.00 anfignen allas 12.30. L’avertura è betg publica, mabagn angal per giasts anvidos e medias. Anc vign luvro mintga de e chegl dalla dumang bod anfignen la seira tard aint igl hotel Liun. Foto MAD /Benjamin Hofer

Igl parlamaint ò approvo igl rendachint 2020. Tar antradas da 49 milliuns francs sera chel cun en gudogn da 3.1 milliuns francs. Vot deir cun 1.6 milliuns francs daple antradas supplementaras tgi tenor igl preventiv. Investiziuns ò igl cumegn fatg gl’onn passo per passa 11 milliuns francs. Igl cunsegl communal digl cumegn da Vaz è sa raduno marde seira per la sia quarta seduta aint igl 2021. La gronda part dalla seduta èn las 15 persungas tgi appartignan agl parlamaint sa fatschantadas cun cefras. An tavla è stada la preschentaziun ed approvaziun digl rendachint 2020 digl cumegn da Vaz. Ensatge daple antradas tar la taglia Igl rendachint 2020 conferma tgi igl cumegn da Vaz ò gia finanzialmaintg en bung onn. Chel testifitgescha er tgi cun 20.3 milliuns francs èn avant mang ena bela somma a meds liquids. Ultra da chegl schea igl grad dall’atgna finanziaziun tigl cumegn da Vaz tar 75%. Tar antradas da 49.329 milliuns francs sera igl rendachint 2020 cun en gudogn da 3.147 milliuns francs. Chel gudogn è per 1.476 milliuns francs migler tgi tenor preventiv. L’antrada dallas taglias chella è cun 20.542 milliuns francs per 747 000 francs pi ota tgi anc aint igl rendachint 2019. La somma dalla taglia tras igl gudogn da vendita d’immobiglias chella monta a 2.5 milliuns francs. La taglia da midada da mang chella è cun 2.9 milliuns francs per stgers 600 000 francs pi ota tgi anc aint igl rendachint digl 2019. Tigl cumegn da Vaz è la taglia da midada da mang 2%. Scu tgi Gian Reto Margreth ò detg seia la somma dalla taglia da midada da mang er s’augmentada cun esser igls prietschs da vendita per en po pi ots tgi anc avant dus onns. Sa redutgias èn igls costs digl persunal digl cumegn da Vaz e chegl per 208 000 francs sen total 10.455 milliuns francs. Lour pang da mintga de gudognan 150 omens e donnas cun luvrar tigl cumegn da Vaz. 377 000 francs dall’ovra electrica L’ovra electrica Vaz ò fatg igl 2020 en gudogn dad 1.357 milliuns francs (igl onn avant 1.768 milliuns francs). La contribuziun publica tgi igl cumegn da Vaz survign dall’ovra electrica schea tar 377 000 francs. Igl cumegn da Vaz ò fatg igl 2020 investiziuns per ena somma da passa 11 milliuns francs (investiziuns nettas 9.6 milliuns francs). Ena somma pi gronda è la somma parziala da 4.7 milliuns frans per l’angrondaneida dalla scola a Lai. Per la sanaziun dalla tecnica digl Center da sport Dieschen èn nias investos passa en milliun francs. Pigl turissem monta la cefra d’investiziun 1.9 milliuns frans e per l’energeia è chella cefra tar dus milliuns francs. Magasin, garascha e sosta Igl rendachint dalla tgesa d’attempos «Parc» a Lai è er nia approvo. Tar antradas da 3.4 milliuns francs sera igl rendachint 2020 cun en deficit da 283 000 francs. Tenor preventiv è sto previa en deficit da 198 000 francs. La raschung seia cò covid-19 ò detg Markus Pieren, igl administratour dalla tgesa d’attempos. Chitos fò el er tgi siva digl favrer 2021 seian set letgs betg occupos aint igl «Parc». Tar las expensas digl «Parc» èn igls costs da persunal, cun treis milliuns francs, la gronda somma. Igl cunsegl communal ò er do gleisch verda per augmentar igl pensum dalla direcziun da scola da 100% sen da nov 110%. Stefan Langenegger segna per la direcziun generala, la scola primara e la scoletta. Lena Zuberbühler è manadra dalla scola superioura inclus igl persunal da chella. Igl contract da locaziun tranter igl cumegn da Vaz e la Vinoteca Valbella SA è er nia approvo. La Vinoteca Valbella SA dat a tschains agl cumegn en magasin, ena garascha ed ena sosta. Igl magasin e la sosta vign duvro per metter sot tetg dalla material dalla loipa e la garascha per la maschina da far pista dalla loipa. Igl tschains annual per chels treis locals schea tar 22 867 francs. La durada dalla locaziun cozza tschintg onns e pò neir prolungada. La raschung tgi igl cumegn da Vaz peglia a tschains chels treis locals è tgi mantga adegna daple plaz aint igl luvratori communal, gist pigl material dall’infrastructura turistica. Vetiers vign tgi igl magasin, la garascha e la sosta dalla Vinoteca Valbella SA èn situos aint igl manevel dalla loipa. Sot varia ò Aron Moser, igl mastral digl cumegn da Vaz infurmo tgi la seira digl 1. da zarcladour 2021 dettigl ena conferenza via livestream, cun ena discussiun agl podi pertutgont la nova lescha da turissem. Igls 13 da zarcladour 2021 decida igl suveran digl cumegn da Vaz pertutgont la nova lescha da turissem. Aron Moser ò menziuno tg’el spera tgi chella vigna acceptada dalla populaziun cun dretg da votar, cun introdueir la nova lescha da turissem geiigl tuttegna per 800 000 francs daple antradas pigl cumegn. Daple antradas da taglia pigl cumegn da Vaz igl onn 2020. Foto Gion Nutegn Stgier

Sur-Alp Flex: Bus alpin Aint igl Grischun dattigl la purscheida digl Bus alpin an tschintg regiuns. L’antschatta dalla staschung pigl bus tgi vo da Sur all’Alp Flex è sonda proxima. Gl’onn passo on 4 553 persungas fatg adiever da chella purscheida. Da Sur sen l’Alp Flex dattigl igl Bus alpin gio siva digl 2009. Vot deir tgi la sonda avant Tschuntgesmas scumainza gio la 13avla staschung pigl Bus alpin. Anfignen igls 26 da zarcladour 2021 cursescha igl bus angal la fegn d’emda e da firos. Sessour alloura mintga de e chegl tschintg gedas an tottas dus direcziuns anfignen igls 24 d’otgover 2021. La stad 2020 ò igl Bus alpin da Sur all’Alp Flex attratg, er graztga a covid-19, anc bler daple turists ed er indigens. An tot on fatg adiever 4553 persungas da chella purscheida. Chegl è en augmaint da 12% an cumparaziun cugl domber digl onn da record igl 2018. Igl 2009 cura tgi igl Bus alpin è nia introduia per l’Alp Flex on 2406 giasts gia nizigia la pussebladad dad eir da Sur sen l’alp cugl bus. Per chel transport segna la firma da transport Marco Jäger da Sur. En augmaint ègl alloura er do tar la vendita digls tickets da parcadi all’Alp Flex. Igls automobilists on retratg gl’onn passo 4178 bigliets da parcar, 938 daples tgi anc igl 2019. Da menziunar è bagn tgi graztga agl Bus alpin è igl traffic da vehichels tranter Sur e l’Alp Flex bagn en po pi pitschen, dantant tuttegna anc grond. Antschatta dalla staschung da stad 2021 pigl Bus alpin tgi vo da Sur sen l’Alp Flex. Antschatta dalla staschung da stad 2021 pigl Bus alpin tgi vo da Sur sen l’Alp Flex.Foto MAD

Igl domber da scolars an Surmeir è ia anavos igls davos onns. Bleras scolas on betg savia surveiver suletas e stuia fusiunar. Bietgs da scola tgi vignan betg ple duvros per l’instrucziun da scola ins pò cattar an prest mintga vischnanca. Er a Sur è l'anterioura scola angal ple ena memorgia lontana. Igl onn 1962 è neida biageida la tgesa da cumegn a Sur. En bietg greisch-alv cun dus plangs. Igl bietg è nia adatto alla populaziun dalla vischnanca da lez taimp. La scola ò fatg adiever da dus salvs e la sala è neida duvrada dalla scola e digl cumegn. La banca Raiffeisen Sur ò er gia ena pitschna stanza aint igl bietg scu er igl archiv digl cumegn. Aint igl plang sot ò er gia plaz en local da pompiers, la caschareia ed ena schalera communabla. Tot an tot ò igl bietg sarvia a gl’antier cumegn ed è nia duvro activ dalla populaziun da Sur, rachintan Alfons Cotti ed Emma Spinas, tots dus naschias e carschias se a Sur. La scola Igls amprems onns è la scola da Sur stada ena scola cumplessiva. Vot deir tgi tot igls unfants dalla 1.-8.classa on gia scola ainten la madema stanza. Pigls dus onns scola secundara/reala on igls scolars da Sur stuia eir a Savognin/ Salouf. Igl 1969 ògl do ena scola communabla cun Marmorera e Mulegns. La 1.-3.classa è neida instrueida a Mulegns e chels dalla 4.-7.classa a Sur. Igl scolast tgi ò numnadamaintg do scola la sia antiera carriera a Sur è Gregor Spinas. La scoletta La donna da Gregor Spinas, Emma Spinas ò antschet igls onns 70 a dar scoletta. Sainza diplom da mussadra, persvia cun grond angaschamaint pigls unfants dalla vischnanca. Uscheia tgi er igls 3 unfants digl scolast e dalla mussadra èn ias a scoletta e scola tigls agens genitours. «Chegl ò atgnamaintg funcziuno dètg bagn,» dei Emma Spinas tgi è stada passa 20 onns mussadra a Sur. Igl taimp è sa mido Siva digl 2006 vignan instruias nigns scolars ple ainten la scola a Sur. Pacs onns siva è er la scoletta neida sarada. Er igl local da pompiers, la caschareia, la schalera communabla, la banca – tot è schliia se. Oz vign igl bietg strousch ple duvro pigl adiever communabel. Magara ena festa da famiglia an la sala u ena radunanza dalla giuventetna, ma schiglio en bietg veid. Bunamaintg veid. Nizzigier la schanza En om tg’ò nizzigia la caschung da far adiever privat d’ena anterioura stanza da scola è Alfons Cotti da Sur. Siva da bung dus onns ò el drizzo aint en atelier noua tg’el cusa selas specialas per eir a tgavagl. El ò savia piglier a tschains per en bung prietsch chella stanza digl cumegn da Surses. El veia ena gronda schanza per tot chels bietgs veids dalla val. La gliout vegia forsa simplamaintg mengia pacas ideias creativas scu nizzigier las localitads. Ma an mintga cass seian chels bietgs veids betg pers mabagn ena gronda schanza per privats da saveir piglier a tschains per en bung prietsch en local an l’atgna vischnanca. «Bill Gates ò er antschet ainten ena pitschna garascha sia carriera», dei Alfons Cotti cun ena risada. An ena seria locca preschainta la FMR bietgs da scola tgi vignan oz betg ple duvros. 1: Viadi d’aton dalla scola primara igl onn 1966. Davos dretg igl anteriour scolast Gregor Spinas. 1.-3.classa a Mulegns igl mars 1982. Igl bietg dalla scola da Sur – oz bunamaintg veid Igls scolars da scoletta on giuia igl teater “Alvetta ed igls 7 nanigns” igl onn 1976.

L’amprema dumengia da matg ò li a Savognin, siva digl 1666, ena festa tradiziunala, la festa Sontga Crousch. Tipic per la festa èn pluntanadas scu da canungs, durant igl antier de. Chella part dalla festa ò er gio caschuno discussiuns aint igl passo. Dantant è pero gio dalla parteida ena generaziun giovna da «minaders» Pi bod è la festa Sontga Crousch a Savognin neida celebrada igls 3 da matg. Oz vign’la spustada sen l’amprema dumengia da matg. Pigl solit vign la festa ambelleida digl cant digl Chor viril baselgia Savognin e digls tungs dalla Musica instrumentala Savognin. Igl punct culminont èn igls plunts digls minaders, tgi procuran per ena atmosfera speziala durant chel de da festa. Causa dalla pandemia ò la festa betg gia li igl onn passo e chest onn er angal an furma pi pitschna sainza cant e musica. Igls minaders ed igl avigneir Gio siva tgi dat la festa Sontga Crousch a Savognin, ambelleschan igls minaders chella festa cun dar ples gedas an de igls plunts cugls murters – dalla dumang allas 06.00 anfignen siva igl rusari allas 16.00. Avant 15–20 onns ègl pero do adegna puspe reclamaziuns pertutgont igl sagettem digls minaders. Igls plunts fetschan donn all’udeida da carstgang ed animal. Er la distanza digl sagettem tar la gliout seia mengia pitschna. Uscheia tg’igl li da sagettar ò stuia neir spusto dalla veia tranter las tgesas sot la baselgia Nossadonna. Igl onn 2007 ègl causa dallas reclamaziuns perfign do nigns plunts dalla festa Sontga Crousch. «Igl è anfignen oz mai capito navot», dei Armando Wasescha, anteriour minader. Tuttegna ins ò stuia s’adattar agl taimp ed acceptar tschertas midadas, scu gio menziuno cun spustar igl li da sagettar. Ena nova generaziun Plang a plang ègl er do midadas tigls minaders. Igls ples on fatg part sur decennis alla tradiziun. Uscheia er Armando Wasescha (62) da Savognin. Ad el ègl sto fitg impurtant da saveir surdar la tradiziun digls minaders an bungs mangs. Oz ènigl angal ple an 5 e betg scu pi bod an 10–12. Ma Armando Wasescha è persvadia, tg’igls giovens magnan anavant la tradiziun cun respect e plascheir. Dalla parteida siva digl 2011 èn numnadamaintg Rico Arpagaus, Mitgel Arpagaus e Mauro Guetg. Siva digl 2015 totga er Fabio Luzio tigls minaders, scu er Gian Luca Guetg siva digl 2018. Els vegian schon gia en nara plascheir scu unfants digl sagettem e vegian perchegl betg lia tgi chesta tradiziun gess a perder. Tots èn digl meini, tgi viglian cuntinuar schi dei scu pussebel cun la tradiziun digls minaders. Scu finiziun dalla festa Sontga Crousch, siva igl rusari, èn igls dodesch murters starsunos la davos’eda per chest onn. La derivanza dalla festa Sontga Crousch Anturn las reliquias dalla Sontga Crousch dattigl varsaquantas istorgias e legendas tgi tungan uscheia: l’imperatoura s. Helena ò catto la Sontga Crousch da Cristus igl onn 320 segl Golgota, igl li noua tgi Jesus da Nazaret è nia crucifitgia. Igl uestg da Jerusalem ò dulzo chesta gronda reliquia per la mussar agl pievel. Passa 300 onns pi tard ò en regent dalla Persia angulo la part dalla Sontga Crousch tgi era rastada a Jerusalem. Igls 3 da matg 628 ò igl imperatour Heraclius reconquisto chesta reliquia dalla Sontga Crousch tgi era eida a perder durant ena battaglia. Scu tgi la Sontga Crousch è rivada anfignen ainten la nossa vallada è betg sclaria anfignen oz. Igls 3 da matg 1666 ò igl uestg da Coira alloura attesto l’autenticitad dallas reliquias dalla Sontga Crousch tgi sa cattavan gio da lez taimp an baselgia a Savognin. El ò ordino da far mintg’onn ena processiun cun la Sontga Crousch tras Savognin. Uscheia è nia mano tras a Savognin igl onn 1666 per l’amprema geda la processiun an onour dalla Sontga Crousch. Las manschelas vignan tigneidas aint igl barnia e sessour vign do fi agls murters. Mauro Guetg ò permangs da carger en murter. Egn digls dodesch murters, pront cun polver neir e razgem. Ena pitschna orientaziun pigls minaders cura tg’on da sagettar. Da sanester: Armando Wasescha (anteriour minader), Mitgel Arpagaus, Rico Arpagaus, Gian Luca Guetg e Fabio Luzio. Sen la foto mantga Mauro Guetg. Fugastraglia a Savogin Igl muteiv pigl de da festa: la Sontga Crousch. Moda d’adiever digl murter Igl murter è en indrez da fier an differentas grondezzas e furmas. Anmez è ena rosna anfignen giudem, noua tgi sa catta ena pitschna rosna scu sorteida. Igl murter vign puso sen la tagliola e scu amprem vign stuppada la rosna segl fons cun en cacung da palpieri per tgi la polvra neira pòssa betg sorteir digl murter. Igl rest dalla rosna digl murter vign amplaneida e stagneda cun razgem. Ossa vign igl murter puso sen ena platta noua tgi vign fatg ena corda da minar or da polvra neira. Igls 12 murters vignan mess cun en po distanza ed an dus retschas egn sper l’oter. Ossa ston igls minaders correr cun las manschelas tgodas or digl fi tigl murter e vidar la corda da minar. Angal 1 secunda pi tard starsunga en enorm plunt.

Anc ins schess betg tgi an 14 deis derva igl hotel las sias portas. Da preschaint èn mintga de occupos passa 25 luvrants cun la sanaziun digl bietg da 150 onns. Ossa sa preschainta igl hotel an sia calour originala. Anfignen ossa èn nias investos set milliuns francs per sanaziuns e mantignamaint digl hotel e dalla Villa Alva. Siva dad ier è demontada la teila colorada, tgi zuppava la fatscheda digl hotel Liun. Montada è chella neida igl aton 2020 per tgi seia pussebel da luvrar er igl anviern e renovar cunzont la fatscheda digl edifezi. Laschea pachetar igl bietg an ena teila ò Giovanni Netzer, igl president dalla Nova Fundaziun Origen (proprietaria digl hotel) er, per betg tg’ins veia scu tgi la fatscheda digl object sa preschainta siva dalla sanaziun. Ena buna part dallas lavours tg’èn neidas fatgas igls davos 9 meis intern ed extern digl bietg èn neidas exequeidas per mantigneir surtot la substanza da chel. 32 firmas - 17 da Surses Giovanni Netzer ò detg ier tgi seia sto taimp da far tschertas lavours da sanaziun tigl bietg da passa 150 onns. Fatgas anfignen ossa seian cunzont neidas lavours da mantignamaint, lavours neccessarias ed urgentas. I fiss daveiras sto donn sch’ins vess gia da sbuar chella tgesa cun ena lunga tradiziun ed ena istorgia interessanta, cun esser ella pulit decadenta. Da gronda impurtanza seia tg’ins vegia fatg igl tetg, punctuescha Giovanni Netzer. Sano ins vegia er las l’engias d’ava, dalla forza electrica ed er digl scoldamaint. Da menziunar è tgi cun la sanaziun èn angaschedas 32 firmas. Da chellas dereivan gist 17 da Surses, nov digl Grischun e las otras d’ortvart igl cantun, interpesas per lavours spezialas. Per de èn igl mument vers 25 omens occupos cun lavours aint igl hotel ed er avant igl hotel. Scu tgi Giovanni Netzer ò detg ins vegia investo anfignen ossa radond set milliuns francs per sanaziun, renovaziun e mantignamaint digl hotel Liun e dalla Villa Alva. A parteir digl proxim aton duess suandar ena sagonda etappa da sanaziun, tranter oter er cun la renovaziun dalla Villa Alva. Igl intendant digl Origen Festival Cultural chinta cun ulteriouras investiziuns da 6,5 milliuns francs per las proximas lavours da sanaziun e renovaziun. La fatscheda ò gia treis calours Giovanni Netzer ò menziuno tgi igl hotel vegia an sia istorgia da passa 150 onns gia treis calours: verd, lev mellen ed alv. Ossa siva dalla renovaziun sa preschainta la fatscheda digl edifezi an sia calour originala. En lev verdign dat daple frestgezza agl hotel, daple eleganza e schizont targlischour. Remarcablas èn cunzont las bleras decoraziuns da calour tg’èn neidas notiers davos igls meirs. Er chellas èn en mussamaint tgi igl hotel era eneda egna dallas miglras adressas per lung dalla veia digl Gelgia. Mussar alla publicitad chel scazi La fegnameira da Giovanni Netzer ed er da sies numerous collaboratours e collaboratouras è da dar agl hotel Liun nova veta e da lascher resplender chel scu digls sies miglers onns. La fegnameira è da mussar alla publicitad la valour da chel scazi, d’organisar occurrenzas culturalas ainten la sala, tg’è ena belezza, e da reactivar la gastronomia. Per la sanaziun ògl duvro blera tgapientscha e sustign da blers, seia chegl dallas instanzas politicas communalas, regiunalas, cantunalas e federalas. Ultra da chegl ins è sto ranviia fitg a donaziuns da fundaziuns pi pitschnas e pi grondas e da persungas privatas. Giovanni Netzer ò chels bungs contacts tar las fundaziuns e tar las persungas tgi sa mossan gugent generousas, schi vign fatg ensatge cun bler angaschamaint e schi bler cor scu chegl tg’el fò. Igl resultat dalla sanaziun sa lascha mussar ed igl hotel davainta anc en bler pi bel bischu, tgi chegl tg’el era gio schon avant la renovaziun. 1 Gist 14 pictours dalla firma Rizzi da Beiva èn vedlonder cun dar calour alla fatscheda digl hotel. Giovanni Netzer ò er musso ier l’egna u l’otra tgombra tgi vign renovada.

Oss ègl no prest en onn e mez tgi Andrin Cotti da Sur è emigro per en taimp limito da treis onns cun sia famiglia an Nova Zelanda sen l’insla digl nord an ena vallada agl ost. Uriundamaintg fiss igl sies pensum sto, da luvrar an en pladimaint da 50% scu guid da tgatscha ed igls oters 50% scu luvrant per tgossas da construcziun sen ena farm. Ma igl è nia en po oter. Tar la famiglia Cotti cugl bab Andrin (28), la mamma Rahel (28) e las mattatschas Madlaina (4) e Gianna (2) ògl numnadamaintg do en pup. Bavegna Maurin Maurin è naschia igls 27 da schaner da chest onn e chegl betg an en spital, mabagn a tgesa. «Igl è sto la pi bela naschientscha da tottas», dei igl bab tot cuntaint. Els vegian gia grond cletg da cattar ena spindradra tgi seia stada pronta da neir gio passa 10 deis avant la naschientscha tar els sen la farm. Ella vegia pudia abitar aint igl guest house e seia uscheia stada pronta cura tgi Maurin seia sa mess sen veia da nescher. An cass d’urgenza, schi ensatge fiss betg ia scu previa durant la naschientscha, vessan els clamo igl helicopter e fissan uscheia er stoss an 20–30 minutas aint igl proxim spital, tg’è circa 123 kilometers davent da lour tgesa. Per bunga schort ègl ia bagn tot. «Maurin è sang e frisch», dei Andrin Cotti cun vousch surlievgeida. En nov pensum Igl pensum principal, cugl qual Andrin Cotti sa fatschainta ossa, è la producziun digl ieli da manuka – ena planta tipica da la Nova Zelanda. Avant bung en onn vevan els antschet cun ena plantera (Baumschule) sen la farm noua tg’els plantan 20 000–25 000 plantignas indigenas. Gio pacs meis siva on els savia antschever cun la producziun digl ieli da manuka. «An chella sparta sung ia schef e va quatter ampluias sot me», dei Andrin Cotti. Igl ieli vign exporto an Svizra e da lò anor vandia ed exporto anavant. Igl ieli da manuka vign surtot duvro per cosmetica e masdegna. La planta cun flours alvas u cotschnas vign passa otg meters ota. Sper igl ieli è la planta indigena ancunaschainta pigl mêl da manuka. Sper chel nov pensum vo Andrin Cotti circa eneda all’emda a tgatscha per la farm. El sagetta vatgas selvadias e cun la tgern da chellas pavlan els igls 50 tgangs tgi veivan sen la farm. Mintga paster ò passa tschintg tgangs per luvrar cun la biestga e vetiers anc dus tgangs cun razza specifica per sagettar portgs selvadis. «Cò stost aveir tgangs per luvrar, chegl è ena mecta tgossa chella tratga da tgangs.» Scu guid da tgatscha è Andrin Cotti occupo angal ple eneda agl meis. Perveia dalla pandemia da corona ègl rivo pac u nigns giasts tar els, uscheia tgi las prioritads da lavour èn sa midadas an favour dalla producziun digl ieli da manuka. La halla, noua tg’igl ieli vign produtgia, ò Andrin Cotti biagia. Ma schiglio dattigl pigl mument betg ple gronds projects da biagier. «La gliout da cò peglia mecta easy la situaziun da corona.» Strousch prescripziuns da corona «La gliout da cò peglia mecta easy la situaziun da corona», dei Andrin Cotti. An Nova Zelanda ògl do fitg pacs cass da corona, uscheia tg’ins s’accorscha pac u navot dalla pandemia aint igl mintgade. «I vo simplamaintg fitg dei anfignen tg’igl material tgi duvragn per luvrar vign», dei Andrin Cotti. Pachets digl exteriour dovran er cleramaintg pi dei tgi usito e naturalmaintg on els gia en onn nignas visetas ple dalla Svizra. Gist siva la naschientscha da Maurin seigl sto donn, tgi nign igls vegia savia visitar. Ed er ossa, en bung taimp per eir a tgatscha cun gist esser igl taimp da stgalmogna, vess Andrin Cotti grond tschaffen da passantar chel taimp spezial da tgatscha cun sies bab. Ustareias e buteias on davert e chegl seia mai sto oter. Ma a far cumischungs von igls Cottis angal mintga seis emdas. Igl li seia forsa schi grond scu Tusang. Ma igl viadi cozza 3.5 ouras. Uscheia veivan els surtot dalla fretga e verdura tgi cultiveschan an lour agen iert scu er dalla tgern tgi Andrin Cotti sagetta aint igl sies taimp liber. Els vegian anc ena vatga tgi detta latg, uscheia tgi tanscha da far cumischungs angal da taimp a taimp. «Igl stil da veiver dalla gliout ans plai betg» «Blers Svizzers èn perfecziunists e chegl è magari stentous. Ma schi te ast betg ple tala gliout anturn tè at mantgigl», dei Andrin Cotti. Els vegian an mintga cass er bungs luvrants, ma a blers ins stoptga far fi sot igl tgigl cun luvrar. E da surouras seia mianc da baitar. Tots vardan tgi vegian gio betg da far mengia bler. Ins saptga er betg sa lascher sen els. Igl Novzelandes seia en tip pacific e la balantscha tranter luvrar e veiver stoptga esser correcta. La mentalitad dalla gliout è tot otra tgi an Svizra e cun chegl vegian el e sia donna fadeia. Els èn tots dus persungas angaschedas ed ambiziunadas e chegl detta magari conflicts. Uscheia ègl sto impurtant per Andrin Cotti da midar la producziun digl ieli da manuka da moda convenziunala sen bio. «Per da chegl ò la gliout da giu cò ansomma nigna tgapientscha.» Ed ansomma, seigl a blera gliout dalla Nova Zelanda betg schi impurtant scu tg’igl damagler vigna produtgia e danonder tg’el vigna. «Per chels da cò stògl simplamaintg esser tot ‹business›», dei Andrin Cotti. Uscheia èn er las leschas pertutgont la moda e maniera da tigneir biestga tot oter tgi correctas, cumparaglea cun la Svizra. An general dettigl bler pi pacas leschas an Nova Zelanda. Ma ossa tgapescha el bler migler, pertge tgi la Svizra vegia tantas leschas pertutgont la puraglia ed igls dretgs digl animal. En camiun cun tgar annex tgi transportescha passa 550 nursas seia simplamaintg tot oter tgi correct. Vista agl futur En avantatg da pacas leschas è natural tg’ins vegia ena massa libertads. Eir a tgatscha e pastger cura tg’ins viglia e far ainten tgesa e conturn tge tgi para e plaia, chellas libertads giolda la famiglia pigl mument. Ma schi els vottan trer se lour treis unfants an Nova Zelanda è betg anc cler. I fiss naturalmaintg bler pi favorevel tgi an Svizra da cumprar en travagl puril cun ena gronda surfatscha. La lavour seia pero pi monotona ed ins vigna betg sustignia cun paiamaints directs digl stadi. Siva la scola obligatorica vegian igls giuvenils schletas premissas per la veta professiunala. «Far en amprendissadi scu an Svizra ins na sogl betg», manegia Andrin Cotti tg’ò amprandia da scrinari e da pour. Uscheia on els betg anc fatg la decisiun Nova Zelanda u Svizra. Igl contract tg’els on cugl possessour dalla farm cozza anc bung 1.5 onns. Anfignen alloura on els taimp da ponderar tge futur tgi sa giaveischan – surtot per lour unfants Madlaina, Gianna e Maurin. Andrin Cotti e Rahel Felder cugls unfants. Andrin Cotti durant la racolta dalla planta indigena manuka. La plantascha da manuka pronta per la racolta digl ieli. Andrin Cotti siva igl success da tgatscha cun las feglias Gianna e Madlaina (dretg).

La regenza garantescha alla vischnanca Albula/Alvra ena contribuziun cantunala da maximal 459 000 francs pigl project preliminar per planisar la dischlocaziun da Brinzauls. Chegl ò communitgia la regenza grischuna gievgia anvers las medias. A Brinzauls, ena fracziun dalla vischnanca d’Alvra, è an muvimaint ena bova d’ena gronda extensiun. Durant igls davos 4 onns è chella s’accelerada fermamaintg. Actualmaintg importa la sveltezza dalla bova Vitg var 1,2 meters per onn. La part vest dalla bova sa mova actualmaintg schizont cun 1,6 meters per onn. Vetiers vign igl muvimaint dalla bova Muntogna tg’è mademamaintg s’augmentada fitg ferm igls onns passos (anfignen 7 meters per onn). Antras chegl èn la fracziun Brinzauls scu er igls conturns pi vasts periclitos da grondas crudadas da crappa. Actualmaintg vign construeida ena galareia da sondar tgi duess furneir infurmaziuns impurtantas davart las relaziuns digl crepel e la bova. Pi tard duess la galereia neida extendeida ad ena galereia da drenascha. Causa da chesta situaziun precara sa prepara la vischnanca er pigl scenari tgi la fracziun Brinzauls na fiss betg ple abitabla. Perchegl ò la vischnanca incumbenso igl mars 2020 – ena indemnisaziun cugl cantun – l’interpresa Stauffer und Studach da Coira cun l’elavuraziun d’en studi da planisaziun pigl scenari d’ena dischlocaziun. Sa basond sen chest studi è nia elaboro igl project preliminar per planisar ena dischlocaziun. Gio igls 7 da matg veva la radunanza communala dalla vischnanca Albula/Alvra delibero en credit da 510 000 per chel preproject. Ossa è damai garanteida er la participaziun da vart digl cantun, an l’otezza da 90% da l’import total. Igl Rutsch da Brinzauls

Ena retschertga fatga tar ples tgeas d’alp conferma tgi dat en antardamaint da vers diesch deis tar la cargeda dallas alps. Segls ots schea anc blera neiv ed anc è igl access tar igls bargungs e tar las tigias d’alp betg pussebel. Discorrer d’ena bela premaveira, chegl savainsa daveiras betg. Anfignen ossa ògl strousch do en de cun bler suglegl, temperaturas ampernevlas e cunzont cun nign vent. La beischa ed igl favogn totgan ossa gio siva da plessas emdas tigl mintga de metrologic. Vetiers vign tgi dat pacs deis sainza plievgia e schizont sainza neiv. Damai tot oter tgi bunas premissas per crescher. Sur igl cunfegn digl gôt è la cuntrada anc cuverta cun neiv e cun las temperaturas tgi vagn adegna liva la neiv er betg. Ora da crescher ègl ansomma betg, mantga perchegl cunzont er igl tgod premavang. Uscheia sa preschainta er la pastgira da preschaint tot oter tgi dalla sia bela vart an cumparaziun cun oters onns. Per la cargeda dallas alps ò chegl consequenzas. L’ora ò da sa midar fitg Egn digls tgeas d’alp tgi vagn laschea neir a pled è Dario Albertin da Salouf. El è tgea d’alp dallas alps dall’armainta. Cura tg’ins possa chest on metter l’armainta ad alp, stetta igl mument bagn anc ainten las steilas. Per tgi crescha dovrigl miglras temperaturas e daple suglegl. Bletsch seia igl taratsch ple tgi avonda. Igl pour e tgea d’alp dei tgi schi fetscha ora dretga ins saptga forsa carger las alps tranter igls 20 e 25 da zarcladour, chegl tgi fiss radond diesch dies pi tard tgi en onn normal. Digl reminent segls ots vigna an en colp verd, chegl tg’ins saptga betg deir tar las prepastgiras. Dalla tigia dall’alp da vatgas a Tarvisch ins veia anc ossa angal igl tetg, dei Mario Steier, igl gioven tgea d’alp da Savognin. Gl’onn passo ins vegia mess las vatgas e l’armainta igls 18 da zarcladour sen las alps. Chest onn vigna chegl per en po pi tard. «Ia pains tgi ad alp ins vo chest onn diesch deis pi tard», dei Mario Steier. Per tgi seia uscheia vegian ora e temperaturas da sa midar fitg. I dovra igl favogn e notgs pi tgodas Tgea d’alp per las alps an Val Nandro è Andreas Stgier da Parsonz. El dei: «I dovra notgs pi tgodas e bler favogn per tgi la neiv liva». Seia chegl igl cass alloura vei igl pour plagn optimissem tg’ins possa carger las alps anc a taimp. An media ins vegia cargea igls davos onns las alps tranter igls 15 ed igls 20 da zarcladour. Chest onn vignigl vers igls 25 da zarcladour anfignen tg’ins possa carger las alps, punctuescha igl pour da Parsonz. El dei er tgi a Naladas, l’alp da vatgas, seia tuttegna carscheida l’erva tiers l’ora miserabla. I savess schizont neir igl 1. da fanadour Da Surses giagnsa an Val Alvra. Cò vainsa discurria cun Andreas Buchli da Solas Soura. El è tgea d’alp per las alps da Mot. El è da buna speranza tgi l’ora sa meida ed alloura geia er la neiv finalmaintg. Igl pour dei tgi schi l’ora vigna betg miglra, alloura savessigl tgunsch neir igl 1. da fanadour anfignen tg’ins possa metter las vatgas sen l’alp da Mot. Gl’onn passo seia la cargeda stada igls 22 da zarcladour. Betg pussebel seia igl mument da lascher pascular l’armainta sen egna dallas prepastgiras. I seia simplamaintg sto adegna mengia freid per tgi l’erva fiss carscheida. En onn normal ins saptga metter l’armainta agl «Stafel» en li sot Mot Soura anturn igls 25 da matg. Chest onn seia la pastgira agl «Stafel» anc sainza erva. Bletsch fiss ella e per tgi l’erva crescha dovrigl deis e notgs cun bunas temperaturas. La neiv seia betg schi noscha eneda tg’ella liva, seia chegl realitad vessigl da far tgod. An en meis capeta bler Ensatge pi tard vegian er da carger las alps da Lantsch, dei igl pour Daniel Ulber. Las vatgas ins metta en onn normal ad alp anturn igls 2 da zarcladour. Chest onn vigna chegl ensatge pi tard. Daniel Ulber dei er tgi an en meis capeta bler chegl tgi pertotga l’ora, las temperaturas ed er igl svilup dalla pastgira. Anfignen igl 1. da fanadour ins vess er da saveir carger l’alp dall’armainta. Armin Margreth, igl pour da Vaz e schef dallas alps digl cumegn da Vaz, manegia tgi las alps ins cargia diesch deis pi tard tgi schiglio. I mantga simplamaintg l’erva per gio carger all’antschatta da zarcladour, chegl tgi seia magari normal. Igl pour è digl meini tgi avant igls 15 da zarcladour seia betg pussebel da metter la biestga sen las alps. I vess da neir tgod ed alloura crescha l’erva. L’alp da Tarvisch sur Savognin, gist sur igl gôt, è anc navantada. Trais vadels en in claus

La veta professiunala da Peter Engler scu directour da Lai Pendicularas SA vo proximamaintg a fegn. Igl om da Tavo è angaschea tar chella societad siva digl 2012. Surpiglia la responsabladad ò el er per las investiziuns da 70 milliuns francs, tg’èn neidas fatgas an sies onns scu directour. Cun la fegn digl meis da matg vo a fegn igl angaschamaint da Peter Engler a Lai, scu directour da Lai Pendicularas SA. Avant tg’el è nia igl 2015 CEO da chel travagl è igl om da Tavo sto per treis onns commember dalla direcziun. Digl 2015 anfignen alla fegn da chest meis è Peter Engler la persunga tgi segna per la direcziun. Successour dad el davainta igl econom, cunsiglieder ed expert da pendicularas Thomas Küng. Igl om da 40 onns è siva da nov onns magnagestiun da Brunni Pendicularas SA Engelberg. Or da 90 annunztgas tg’ins veva gia per chel post ò igl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA tscharnia igl december 2020 unanim igl Lucernes scu nov CEO. Sa luvrar aint vign igl nov directour igl meis tgi vign e chegl cugl directour partent. La colliaziun sur la veia cantunala or Egn digls gronds muments per el scu commember dalla direcziun da Lai Pendicularas SA seia bagn sto cura tgi la colliaziun digls dus territoris da skis da Lai ed Arosa seia davantada realitad. Sto è chegl igl 2014, damai dus onns pi tard siva tgi Peter Engler ò antschet a luvrar tigl travagl da pendicularas da Lai. El dei tgi da gronda impurtanza pigl menaschi seia er stada igl 2015 la realisaziun dalla soptgera Obertor a Parpan. Chella colliescha igls territoris da skis ost-vest, digl Piz Scalottas e Stätzerhorn cugl Weisshorn. La realisaziun da chel project seia betg stada schi simpla er cun eir la soptgera sur la veia cantunala or. Pigls skiunzs seia chella colliaziun dantant stada en veir gudogn. Els dovran betg ple igl bus, igl auto e vegian er betg ple da traversar a pe la veia principala a Parpan per eir dalla vart digl ost alla vart digl vest per eir cun skis. Igl «Portal» a Churwalden En ulteriour punct impurtant seia sto igl december 2015, dei Peter Engler. L’avertura digl «Portal» a Churwalden cun la telecabina da panorama Heidbüel. Inve-stos per chella telecabina da panorama èn nias 20 milliuns francs. Prest otg milliuns francs ò alloura er custo da ramplazzar la viglia «Motta Hütte» aint igl territori da skis digl Corn Cotschen, cun en nov bietg. L’avertura dalla nova «Motta Hütte» è stada igl december 2017. Peter Engler, el dei tgi er las investiziuns pi grondas fatgas per l’infrastructura pigl sport da bike seian stadas giustifitgeidas. Oz totga Lai tar egna dallas pi ancunaschaintas destinaziuns da bike an Svizra. Igl 2016 ò Peter Engler surpiglia da Silvano Beltrametti igl uffezi da president dallas cursas da skis dalla coppa mundiala a Lai. I seian stos tschintg bels onns scu parsoura digl comite d’organisaziun e cun Luana Bergamin ins vegia catto ena persunga adattada per chel uffezi. Commember digl comite d’organisaziun da chellas cursas resta el anc, ò menzino igl om da Tavo. Gronds marets ò igl directour partent alloura er gia tgi a Lai on adegna puspe gia li cursas internaziunalas da bike e tgi igl 2018 ò Lai organiso igls campiunadis mundials da bike. 32 onns angaschamaint pigl turissem «An tge direcziun tgi mia veta professiunala vo, saia da preschaint betg anc deir», dei Peter Engler. Aglmanc per treis meis viglia el far pac u navot e galdeir cunzont la famiglia. 32 onns seia el sto gugent angaschea an ena furma u l’otra pigl turissem e chegl tanscha. Er chegl tgi pertotga la sia veia politica sen camp cantunal sa reteira el, dei igl om da 59 onns. «Igl proxim onn sunga siva da 12 onns deputo, uscheia tg’è damai taimp da far plaz a forzas pi giovnas», manegia igl politicher dalla PLD. Cugl intent da davantar landamma da Tavo veva Peter Engler inoltro gl’onn passo la sia demissiun scu CEO da Lai Pendicularas SA. Tanschia ògl alla fegn betg da neir successour da Tarzisius Caviezel. Davanto è chegl igl gioven Philipp Wilhelm. Peter Engler Urdenfürgli, Lai: La colliaziun tranter ils territoris da skis da Lai ed Arosa

Da mattatsch sunga sto cun bab a post, pi tard vaia piglia l’amprema patenta ed oz perscrutescha noss gôts e la selvaschi-gna savens an igl mies taimp liber. Ia va gio gia bleras antupadas nunspi-tgeidas, belezza impressiuns an la nateira ed evenimaints magics. La tgatscha è ena gronda passiun, tg’ia part durant igl antier onn cugls mies ameis. A madem taimp ègl er ena scola per la veta, tgi porscha en lascher plagn experientschas. Per tgi Vossa figliolanza pòssa parteir las mademas emoziuns: La tia vousch chinta, unias schagn nous NA alla smanatscha cunter gôt, selvaschigna e tgatscha!

Ia screiv chesta columna e sung vilada, frustada e tresta. E na, gl’è da far navot cun corona! Ia va vurdo ena documentaziun sen Netflix. Documentaziuns catta atgnamaintg ena stupenta tgossa! Er sch’ins ò fatg navot, dattan ellas igl sentimaint tg’ins vegia fatg ensatge productiv. Chel sentimaint ins survign betg cun vurdar ena seria. Cunchegl lessa betg valetar igl far navot, perchegl tgi er glez è absolut legitim. I dovra adegna igl yin ed igl yang, numnadamaintg la pôssa e la productivitad. Ma ossa anavos tar la documentaziun. Netflix para da purtar las documentaziuns sen en nov nivel, igl nivel d’animar da ponderar. Perchegl stoia dosar ellas, scu schurmetg dallas mias emoziuns. Chest’eda è mia marveglia stada pi gronda, cunchegl tgi blers ruschanavan gio dalla: «Seaspiracy». Schi vous vez vasia la documentaziun e pansez ossa tg’ia seia vilada sen l’industreia da pastger, schi glez sunga naturalmaintg er, pero igls mies sentimaints sa deditgeschan ad ensatge oter. Ia sung per l’egna vilada tg’ia sung a tgesa e reciclesch, vard noua tg’è pussebel da redutgier plastic e pegl se palpieras cura tg’ia vign a spass cugl tgang. Siva varda ena documentaziun sur da magler pesch e tge sentimaint am dat la documentaziun? Chegl tgi te fast è pigl giat! Te sast bever mintga de or d’en stromign e sast duvrar tar la proxima grillada chietamaintg plats e pusada da plastic. Chegl tgi te fast è schi pac, tgi vala bunamaintg navot. Tge frust! Per tots chels tg’on betg vasia la documentaziun, ella sa tracta dallas circumstanzas tar l’industreia da pastger. Per resumar la documentaziun è la mia columna mengia curta, ma igl fazit è, tgi per spindrar las mars, ed uscheia la nossa tera scu tgi la cunaschagn, stuainsa calar immediat da magler peschs dallas mars. Ed ensatge az saia deir, schi vurdez la documentaziun, vez er nign gost ple da magler pesch. Chegl perveia da dus raschungs. Las grondas reits mazzan tot las sorts da corallas ed er peschs. Ea, er igls beligns, scu per exaimpels igls delfins! Cunchegl tgi magliagn betg chels, vignigl pattos morts puspe anavos ainten las mars, scu rusment. Igl fatg tg’am ò pero do da pansar igl pi fitg è sto, tgi ple tgi 50 pertschient digl rusment ainten las mars vign caschuno dall’industreia da pastger. Tot motivada è alloura sto cler per me tgi tar me a tgesa na dettigl nign pesch ple. Ma spert è nia igl pugn aint igl mies magung. Ia magl a tgesa pesch pastgea frestg or dalla Gelgia u digl Lai da Marmorera. Schi sto eir eneda spert pogl dar tgi detta eneda ena beschla da ton cun pasta u filets da peschs fritos. Ma chegl capeta maximal tschintg gedas ad onn. Naturalmaintg resista siva d’aveir vasia chellas factas er sen chellas tschintg gedas. Ma vurdo segl antier è igl mies resister ansomma navot. Er schi l’antiera Svizra resista sen pesch è chegl mengia pac. Oters on ainta mang igl destign dallas mars, surtot igls Americans ed igls Chines. Ia amprov tuttegna da tgirar anavant las avas, ma ia sung vilada, frustada e tresta tgi cura tgi l’ava bandunga la Gelgia stoia aveir fidanza ainten oters, tgi paran betg d’esser cunsciaints da chella carica. Simona Demarmels è scolasta a Lantsch. Ella è carscheida se a Salouf. Igl 2019 ò ella publitgia – ansemen cun Anna Negrini – en’istorgia da fantasy an rumantsch, «Semperverd». Simona Demarmels

Aint igl rom dalla sia lavour da matura ò la gimnasiasta Nina Poltera vandia 15 maletgs da cussadentas e cussadents digl Scalottas a Scharans. Da curt ò gia li l’aucziun online e tot igls maletgs èn nias cumpros. Cugl gudogn da radond 1400 francs so la Fundaziun Scalottas ambelleir e colurar parts digl plafung digls sulers. Per Nina Poltera, tgi ò rieischs a Savognin, è sto cler tgi ella less betg screiver ena lavour da matura cun ena massa teoria. «Ia va savia dall’antschatta davent tg’ia less far ensatge tgi geida ad oters e betg angal far ensatge per la matura perchegl tg’ins stò», rachinta ella. Contemplar plafungs alvs Damai ò la matta antschet a far ponderaziuns, scu tg’ella pudess contribueir enstge cun la sia lavour da matura. Cunchegl tgi sies barba è en cussadent digl Scalottas, ò ella contacto la tgesa dad impedias. Ansemen cun la terapeuta d’art e la direcziun digl Scalottas ò Nina Poltera decidia da duvrar igls raps digls maletgs per colurar igl plafung digls sulers da colliaziun tranter igls bietgs digl Scalottas. «Els on gio gia an senn chegl ed uscheia è chegl gist ia se super.» Igls cussadents e las cussadentas vignan numnadamaintg stumplos anturn savens an lour letgs e ston alloura adegna contemplar en plafung alv. «Calours son far plascheir agls cussadents, igls animar ed augmentar lour bagnstar», dei Nina Poltera. En plascheir per tot igls pertutgias Uscheia on igls 15 cussadents, tranter els igl barba da Nina Poltera, er gia grond plascheir da pudeir malager e zamberger lour maletgs. «Nous igls vagn dumando tge tgi fetscha plascheir ad els e chegl on els alloura malagea.» Davos igl maletg sa catta mintgamai ena notiztga, ainten la quala las cussadentas ed igls cussadents descreivan tge tgi fetscha plascheir ad els. Ainfer chest workshop d’art on igls cussadents pudia duvrar tge materials tgi els levan. Uscheia on els betg angal luvro cun calours mabagn er cun conchiglias, tscheira, scalezzas e bler oter. «En cussadent ò p.ex. fitg gugent tgoras ed uscheia ò el creo en maletg plagn tgoras», rachinta Nina Poltera. Ella ò per part er pudia observar igls artists e las artistas. «La terapeuta d’art igls ò angal gido, schi geva betg oter. Gl’è sto fitg impressiunont quant independent tgi tscherts on luvro.» Ena foto da regurdientscha per mintga cussadent Nina Poltera è fitg cuntainta cun la bilantscha dall’aucziun. «La mia fegnameira è stada da vender tot igls maletgs per aglmanc 45 francs e chegl vaia cuntanschia. En pêr persungas on perfign paea anc bler daple.» Schi mintga maletg vess pudia neir vandia per 45 francs, vess chegl numnadamaintg gio tanschia pigl project da colurar igls plafungs. La matta sa legra fitg da pudeir rachintar agls cussadents ed allas cussadentas, tgi tot lour maletgs seian nias cumpros. La viseta aint igl Scalottas fò ella las proximas emdas. E scu regurdientscha a lour projects d’art, ò Nina Poltera regalo a mintga cussadenta ed a mintga cussadent ena fotografia da lour maletgs. L’aucziun Datum: 15–22 da matg 2021 Offerta iniziala: 45 francs Maximum: 245 francs Reclama: Facebook e flyers Gudogn total: circa 1400 francs Nina Poltera Annada: 2003 Domicil: Favogn Rieischs a: Savognin Rom da scola preferia aint igl gimnasi a Coira: economia e dretg, musica Animals da tgesa: dus giats Nina Poltera Teaser: En’aucziun plagn calours (fmr/aa) Davent digls 15 anfignen igls 22 da matg ò Nina Poltera vandia maletgs tgi cussadentas e cussadents dalla tgesa d’impedias Scalottas a Scharans on malagea. L’aucziun online ò la matta da 18 onns fatg scu lavour da matura. Ella è fitg cuntainta cun la bilantscha. Igls 15 maletgs ò ella savia vender per radond 1400 francs. Cun chels daners so la Fundaziun Scalottas ambelleir e colurar tscherts plafungs da sulers digl Scalottas. Igls cussadents e las cussadentas vignan numnadamaintg savens stumplos anturn an lour letgs e ston alloura adegna contemplar igls plafungs alvs.

Per bunamain duas uras è il tross dal Giro d’Italia passà sonda passada tras il Grischun. Vegnind da l’Italia èn ils cilists passads la Mesolcina, lura sur il Pass dal San Bernardino. Suenter ina descensiun ha il tschancun manà els a Spleia e vinavant fin l’ospizi dal Pass da Spleia. L’arrivada da la 20avla etappa è stada a Madesimo en Valtellina. Gì han ils sportists da tut l’aura durant l’etappa da 164 kilometers. Tar la partenza en Italia han els gì bler sulegl, cun ir sur il Pass dal San Bernardion èn las temperaturas sa midadas fitg. Cun traversar il Pass dal Spleia è il tross dal Giro d’Italia vegnì en ina plievgia, schizunt garnella hai dà, vitiers ina bischa fraida e temperaturas plitost malempernaivlas. A l’ur dal Pass dal San Bernardino ed en spezial per lung dal Pass dal Spleia han tschients e tschients persunas persequità la cursa. Ids viasi dal Pass dal Spleia e quai da la vart grischuna sco er da la vart taliana èn nundumbraivels ciclists, blers cun l’auto ed insaquants a pe. Sisum il pass èn lura ciclists e fans s’entupads cun blers skiunzs da turas per guardar en cuminanza la cursa roiala dal Giro d’Italia cun la muntada dals dus pass grischuns. L’atmosfera è stada fenomenala e la cumpagnia svizra e taliana è sa mussada als ciclists cun transparents, cun stgellas e plumpas e cun far pulit canera cur ch’ils sportists èn passads ensi ed engiu dals dus pass. Procurà per la culminaziun dal di ha lura il ciclist talian Damiano Caruso cun gudagnar l’etappa suenter quatter uras e 27 minutas. Egan Bernal, il ciclist da la Columbia, leader e victur dal Giro è vegnì segund cun in retard da 24 secundas sin il grond victur.

Alla testa dall’uniun stat da nov Claudio Gini. El suonda a cunsiglier digls cantuns Stefan Engler, tg’è sto diesch onns president dall’uniun. En nov represchentant an suprastanza ò er igl ewz, egn digls partenaris principals dall’uniun. Energeia è egn digls temas igls pi actuals igl mument. Seia chegl an connex cun la strategia dalla confederaziun 2050 u seia chegl an connex cun la fiera d’energeia ansomma. Scu sa preschainta igl avigneir dalla forza d’ava ed igls cumegns territorials dallas ovras hidraulicas e scu tgi igls tschains d’ava niron a sa sviluppar on er sa tgapescha er en connex cun l’energeia. Da neir tar furmas d’energeia tg’èn efficiaintas ed a madem mument cumpatiblas cugl ambiaint chegl è la strategia pigl avigneir aint igl mond d’energeia. Cun da chels temas e cun blers otters s’occupescha er l’Uniun «ela energiewelt» cun sedia a Savognin. Gio diesch onns Igl center da cumpetenza «biagier + energeia» aint igl bietg dalla Uffer SA a Savognin s’occupescha activmaintg cun dumondas d’energeia an connex cun biagier. Per tgi las bungas ideias restan betg angal ideias, mabagn vignan er realisadas, ins ò fundo avant diesch onns l’uniun tgi sa nomna «ela energiewelt». Tschintg partenaris principals furman l’uniun. Chegl èn: la Uffer SA, igl ewz, la Scolaota ibw, igl Parc Ela ed igls cumegns per eneregia Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Lantsch e Surses. Vetiers vign anc ena retscha da partenaris secundars tgi vignan da diversas spartas dall’economia tg’èn angaschedas cun ideias e products cura tgi vo per dumondas da biager ed energeia. L’uniun ò er dus magnafatschentas ainten las persunga dad Urs Hefti e Patric Vincenz. Tar la «ela energiewelt» vogl atgnamaintg per promover l’innovaziun tar l’atgna iniziativa an dumondas d’energeia e per nizigier tant scu pussebel las resursas indigenas.Cur tgi sa tracta digl biagier ins less esser en partenari constructiv per infurmar, dar cunsegls, scolar e sensibilisar e per communitgier ed intermediar tranter igls divers partenaris tg’èn invlovos ainten la cadagna da construcziun adegna cugl aspect dall’energeia efficiainta. Florin Jäger per Aurelio Capeder Cugl nov onn d’uffezi ògl do tar l’uniun ena midada alla testa dalla «ela energiewelt». Nov agl timung dall’uniun stat Claudio Gini da Beiva, sesent a Lai. El è an tottas modas e manieras en spezialist schi sa tracta d’energeia e cunzont er schi vo per la planisaziun da scoldamaints e lour tecnica. Claudio Gini surpeglia igl uffezi presidial dall’uniun da cunsiglier digls cantuns Stefan Engler. Da nov represchentant digl ewz è an suprastanza Florin Jäger. Chegl per Aurelio Capeder. Venavant a chel gremi appartignan Patrizia Zanini (cumegns d’energeia), Dieter Müller (Parc Ela)e Patric Vincenz (Uffer SA). Claudio Gini è da nov president dall’Uniun «ela energiewelt». Igl mond d’energeia è fitg vast. I dat adegna daples bietgs cun en indrez solar segl tetg.

Seis meis èn las portas digls restorants stadas saradas. Cun l’antschatta da chest emda dastgan ustiers ed ustieras puspe retschever giasts an lour menaschis, schi er cun sa tigneir allas ordinaziuns da schurmetg. En mez onn «de da pôss» er per las radond 70 ustareias an Surses e Val Alvra. Ena tala situaziun ògl mai do, tgi durant seis meis èn igls restorants stos saros. Covid-19 e cunzont las maseiras cunter chella pandemia on sfurzo ustieras ed ustiers da lascher saro lour travagls per en lung taimp. Detg pi concret igl antier anviern e vetiers er igls firos scu Pasca, Anzainsas e Tschuntgesmas. Per giasts e hospitants bagn en fatg nuntgapibel. La raschung è tgi er an Surmeir on igls ustiers e las ustieras fatg gl’onn passo pulitas investiziuns per pudeir porscher a mintga singul giast en schurmetg tenor las ordinaziuns dalla Confederaziun. An chel senn on igls hospitants e las hospitantas presto lavour exemplarica, ena lavour tgi igl Cunsegl federal ò stimo ansomma navot. La cumpagneia ò mantgea Ier ò la FMR visito treis ustareias per vurdar scu tgi giasts e las ustieras on gia las ampremas ouras siva tgi igls restorants on puspe gia avert lour portas. En restorant tgi veiva da luvrants e passants è igl Guidon a Beiva. L’ustiera Silva Guidon dei tgi sen chel de vegia ella spitgia cun brama da veir puspe igls sies blers giasts da mintga de. Els vegian propi mantgea igls davos seis meis. L’ustiera rachinta er tgi cugl «take-away» vegia ella betg fatg schi gronds affars igl davos mez onn. Cuntainta d’aveir puspe avert igl sies travagl a Lai è er la hospitanta Angelique Lenz digl restorant Danis. Da pudeir puspe retschever igls giasts siva en schi lung taimp seia en veir zap ainten la normalitad. Luvrants vegian bagn dastgea neir a giantar, dantant angal cun s’annuztgier. Deplorablamaintg seia igl davos taimp adegna sto freid, uscheia tgi igls giasts vegian mantgea, tiers tg’els pudevan neir aglmanc sen terrassa per consumar. Ossa seia ella ple tgi ventirevla da beneventar puspe igls sies blers giasts fidevels ed er oters. Dètg legrevels eran gio la dumang allas 10.00 treis giasts digl restorant Posta a Curvalad. Da buna luna era er l’ustiera Corinne Simonet. Las dvosas emdas vegia ella adegna gia giasts sen la terrassa e chegl tiers las temperaturas bassas. L’ustiera manegia tgi dovra en taimp anfignen tgi igls indigens vignan puspe regular an ustareia. Blers luvrants fetschan pòssa ainten lour affars e chegl resta pi prubel uscheia anc per en taimp. Igl suandont ò ella er detg: «Mintga singul giast ò mantgea.» Unisono on igls giasts tgi vagn antupo detg tgi ossa seia la qualitad da veiver puspe pi normala. Da star seis meis a tgesa ainten las atgnas pareis seia bagn sto stravagant. Ad ustareia geigl betg explicit per bever alcohol, mabagn per la cumpagneia, santeir novitads, galdeir la societad, per aveir legher e per veir otra gliout. L’ustiera Corinne Simonet cun treis digls sies giasts regulars. Foto Gion Nutegn Stgier