Suenter in grond brimbori da reclamas e festivals e turneas èn ellas lura la finala stadas accessiblas, las tschintg episodas da la nova seria dad RTR: «L’ultim Rumantsch». E quai ch’ins sminava gia confruntà cun blera reclama e communicaziun en tudestg e cun ina prepremiera a Turitg: il public en mira paran dad esser ils germanofons. Quai s’integrescha en insatge che para ina nova preoccupaziun da la direcziun dad RTR: dad esser attractiv per in public da lingua tudestga. «Decodar nossa cultura» – gia vesì ed udì? «Wir helfen Ihnen dabei, unsere Kultur zu entschlüsseln.» Aha, nossa cultura è in code ch’ins sto far il knacken, in code «einzigartig und exotisch», maluns, capuns, bizochels. Grazia fitg, RTR, per quest super servetsch. Turnain tar «L’ultim Rumantsch». Quels da lingua tudestga vegnan forsa a chattar super dad encleger senza suttitels 70 % d'ina seria «rumantscha». Els vegnan forsa a chattar «autentic» il caos da bilinguissem, code-switching, communicaziun asimmetrica (in discurra consequentamain rumantsch cun insatgi che respunda en tudestg u viceversa) u simplamain la midada cumpletta al tudestg tranter duas figuras da lingua rumantscha. Per ina persuna da lingua rumantscha sumeglia quai plitost ad ina sociolinguistica absurda e pervertida. Dovras in pèr exempels? Ina figlia da famiglia (u almain da mamma) rumantscha sto suenter paucs onns davent da chasa far lecziuns da rumantsch e puspè emprender pleds sco scarnuz, rispli, carin e neunavon? La medema figlia ha survegnì en in pèr onns Turitg in ultimativ accent svizzer tudestg en ses rumantsch? Ed al medem temp scriva ella en trais secundas frasunas rumantschas en ses messadis da Whatsapp? E lura pronunzia ella er anc «spontanamain» en ina emissiun televisiva frasas sco: «La crisa da corona e la midada dal clima mussan si che las regiuns muntagnardas vegnan adina pli attractivas.» Ella conguala il Jauer cun ina lingua da «pievels selvadis en terras lontanas» (please, what?) e s’identifitgescha uschè ferm cun il rumantsch ch’ella sco nomada globala di: «Jeu laschel buca ragischar or mei.» Autsch, RTR. Quai n’è sa chapescha betg avunda absurditad. Il nausch impressari Conradin Caprez (Roman Weishaupt) discurra mo tudestg, ma en il mument il pli tensius di el: «Ussa buca vegnir nervusa.» Hä? Ed in abitant da Lü che discurra rumantsch scriva a «La Posta» ina brev da lectur en Hochdeutsch? «Ein Dorf wird verscherbelt, wir werden aus den Häusern vertrieben.» Hä? Ed er tut ils clischés davart ils Rumantschs ch’èn ach uschè nunditg davos la glina chattan quels da lingua tudestga segir mega schnüsic. La redacziun da «La Posta» lavura cun computers da l'ultim tschientaner? Ils unics temas ch’interessan èn ladimers e fieras da muvel? Els èn cumprabels e taciturns e la controlla sociala omnipreschenta? Grazia, RTR. Las qualitads che la seria ha, cun la story captivanta d’ina chasa da medias sut pressiun, cun acturas rumantschas sco la grondiusa Marietta Jemmi e l'engaschada Annina Sedlacek, cun ina scuverta sco l’actur Noam Jenal e cun acturs laics che fan buna figura, mussa quant donn ch’igl è che RTR n’ha betg gì dapli fidanza da producir – tenor sia incumbensa e las spetgas da ses public primar – ina seria rumantscha che merita era quel num (quai che na signifitga betg ch’ins duai excluder il bilinguissem). Ussa stoi jau tutta saira tadlar nausch tudestg dad acturs rumantschs e nausch rumantsch dad acturs tudestgs – e sun dischillus. L’ultim che quai ma para è autentic, plitost absurd. Rico Valär da Zuoz/Turitg è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg. Rico Valär da Zuoz è professer per litteratura e cultura rumantscha a l’Universitad da Turitg.

Fin e manidel – uschia pudess ins descriver il nov studi davart la valurisaziun turistica en il Grischun. El mussa nair sin alv l’impurtanza dal turissem per il chantun – atgnamain nagut nov. Surprendenta è però la minuziusadad dal studi. Savevas Vus che mintga quart franc en il Grischun vegn gudagnà cun il turissem? E che bunamain mintga terza plazza ha ina connex cun il turissem? Il nov studi davart la valurisaziun dal turissem cuntegna in sfratg cifras. «Las cifras porschan ina buna basa per prender en l’avegnir decisiuns politicas economicas en connex cun il turissem», ha ditg Marcus Caduff la mesemna avant las medias. L’ultim studi era vegnì fatg avant 15 onns. Dapi lura è marschà bler – la crisa da finanzas, il franc è daventà pli ferm, la pandemia. Gist durant il temp da corona hajan mancà cifras, per exempel davart ils giasts che vegnan mo gist per in di en il Grischun, ha ditg Marcus Caduff. Uss datti cifras actualas. 23,8 milliuns giasts han visità il Grischun il 2022. Da quels èn 4,7 milliuns vegnids mo gist per in di. 19,1 milliuns han pernottà. Il studi ha perfin intercurì nua: La gronda part ha durmì en l’atgna abitaziun da vacanzas, numnadamain passa 8 milliuns. Passa 5 milliuns han preferì l’hotel. Il rest è stà en la parahotellaria u tar amis u tar la parentella. Il studi eruescha perfin las cifras per mintga regiun: Alvra, Arosa, Engiadina, Surselva, Purtenz e Val dal Rain. Tgi che ha mirveglias po consultar online tuttas tabellas e graficas. En media sbursa in turist 118 francs en di. I variescha però ferm tranter ils turists che stattan sur notg u quels che vegnan mo in di. Tgi che dorma en in hotel, dat ora en media 260 francs. Tgi che va a durmir tar la parentella, sa cuntenta cun 34 e tgi che ha ina abitaziun da vacanzas dat ora 54 francs. Quai fissan las cifras medias per l’entir chantun. Interessant è da guardar quant ferm che las summas varieschan d’ina regiun a l’autra. En l’Engiadina impunda in giast d’hotel bunamain 300 francs en di, en la regiun Alvra e Moesa be 163 francs. A 4 milliardas francs munta la valurisaziun brutta dal turissem il 2022 – quai fa 26 % da tut la valurisaziun dal chantun. Auters chantuns turistics sco il Vallais, Berna u il Tessin genereschan damain cun il turissem. Inclus en las 4 milliardas n’èn betg mo hotels u pendicularas, mabain era branschas da transport u il sectur da construcziun che gudognan indirectamain cun il turissem. Ils impressaris profiteschan per exempel dad incumbensas per renovar abitaziuns secundaras. En media investescha in proprietari d’ina abitaziuns da vacanzas 11 600 francs l’onn. Per lunsch ora la gronda part da las lavurs surdattan ils proprietaris ad interpresas da construcziun indigenas. Bunamain 33 000 plazzas cumplainas han in connex cun il turissem. Quai èn 31 % da las plazzas en il Grischun – tant sco en nagin auter chantun. Il studi mussa era tgi ch’è fitg dependent dals giasts. Cun 90 % èsi la branscha d’alloschament, suenter suondan las pendicularas cun 81 % ed il traffic cun 63 %. La gastronomia gudogna era bain cun ils indigens, dependa però tuttina per 56 % dal ­turissem. La EBP Schweiz ha concepì il studi. L’interpresa da cussegliaziun da Turitg ha interrogà bunamain 21 00 giasts ed indigens e 1330 interpresas il 2022. En pli han 8300 proprietaris e proprietarias d’abitaziuns da vacanzas emplenì ora in’enquista online. «Il nov studi sa basa sin tantas datas che mintg’auter chantun pudess esser scuidus», ha ditg Oliver Hoff da la EBP. Insatge sumegliant n’existia anc nagliur en Svizra. Tge conclusiuns che la politica tira dal nov studi na saja anc betg cler, ha ditg Marcus Caduff. L’emprim dovria quai in’analisa da tut las cifras ch’el enconuschia era pir ussa. Suenter stoppian ins decider ensemen cun ils acturs turistics e cun las regiuns, tge mesiras ch’i dovria. Qua chattan ins las cifras detagliadas: www.wertschoepfung-tourismus-graubuenden.ch.

Il settember passà aveva in sbuvaditsch destruì ina part da la Via dal Meir – uschia che questa via istorica spectaculara ed attractiva per viandantas e bikers è restada serrada. Ussa ha la vischnanca da Scharàns decis da refar la via cun ina varianta favuraivla, cun tagliar la senda en il grip sin ina lunghezza da var 20 meters. La via avess dad esser averta gia puspè sin questa stad. Avant sis dis, ils 30 da schaner 2024, ha la vischnanca da Scharàns publitgà la dumonda da bajegiar sin sia homepage ed in di pli tard medemamain en il fegl uffizial da la gasettina emnila Pöschtli: «Wiederherstellung Wander- und Radweg Alter Schin». Quai che tuna tecnic e tudestg n’è nagut auter ch’il project per metter puspè en urden la Via dal Meir (Alter Schin). In sbuvaditsch sin la via spectaculara Ina curta retrospectiva: Detg exact avant tschintg mais, ils 3 da settember 2023, avevan chatschaders udì ed observà co ch’ina bova ha destruì cumplettamain var 30 meters da la via veglia che maina da la vart nord tras il Meir (per tudestg Schinschlucht). Tar la Via dal Meir sa tracti dad ina da las veglias colliaziuns tras la chavorgia, ina via ordvart spectaculara tranter las vischnancas da Scharàns en la Tumleastga e Muldain en la vischnanca da Vaz. Oz è questa via veglia e panoramica zunt attractiva per viandantas e bikers. Tenor indicaziuns da la vischnanca da Scharàns han ils davos onns surtut blers e-bikers frequentà questa via, p.ex. per far in gir pli grond cun lur velo electric tranter Cuira – Lai – Tumleastga – Cuira. Trais variantas Suenter il sbuvaditsch dals 3 da settember èsi dentant stà finì cun ils bels girs cun l’e-bike. La via è vegnida serrada. Il sbuvaditsch aveva destruì in traject da var 25 meters. La dumonda spinusa è lura stada, sche la via sa laschia insumma anc reparar sin quel traject e co che quai pudess esser pussaivel? – Gia l’atun 2023 ha il president communal Werner Preisig explitgà envers RTR ch’i dettia atgnamain trais variantas, las qualas fissan dentant cumbinadas cun differents custs: realisar ina punt/in piogn ubain tagliar ora ina part dal grip, e sco terza varianta è vegnì discutà dad insumma sviar il punct neuralgic cun in tunnel. Per pudair decider en chaussa, ha la vischnanca dà en incumbensa in’expertisa geologica e laschà far tut ils scleriments tecnics necessaris. Varianta per 160 000 francs La part destruida da la Via dal Meir sa chatta sin territori da la vischnanca da Scharàns, perquai stat la reconstrucziun da la via era en sia responsabladad. Ma gia da bell’entschatta ha Scharàns era integrà la vischnanca vischina da Vaz e las autoritads chantunalas, v.d. il post spezialisà da «Traffic plaun» tar l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun. Sin basa da tut las expertisas e discussiuns ha la vischnanca damai tratg quest davos mais ina decisiun: Ella vul refar la Via dal Meir cun la varianta minimala, numnadamain cun tagliar ora il grip per var 1 m largezza e sin ina lunghezza da 20 meters. Tenor las indicaziuns dal chanzlist communal, Felix Tschalèr, custass quella intervenziun radund 160 000 francs. Ed exact quella «varianta minimala» è ussa era vegnida publitgada sco dumonda da bajegiar. Per cumparegliar: la varianta pli voluminusa e segira cun in tunnel dad ina lunghezza da passa 283 meters, cun simplamain prolungar il tunnel existent pli pitschen en la Val da Meir. Quella varianta avess custà vers 1,5 milliuns francs, quai che fiss sa chapescha ina brava summa per ina via frequentada «mo» da bikers e viandantas. Avertura sin la stad 2024 Tenor infurmaziuns da la vischnanca da Scharàns spera ella che 60 % dals custs da reconstrucziun vegnian subvenziunads. Ina dumonda correspundenta saja vegnida inoltrada al post spezialisà da «Traffic plaun» dal Grischun. Ultra da quai spera Scharàns da survegnir sustegn tar la finanziaziun da Vaz, la vischnanca da l’autra vart da la Via dal Meir. Però tgi che paja la fin quant, dependia da la decisiun dal chantun, la quala saja anc pendenta. La vischnanca da Scharàns vuless en mintga cas far vinavant ussa cun la Via dal Meir. Tenor las indicaziuns da Felix Tschalèr èsi previs dad entschaiver gia il mars 2024 a rumir la bova e la via demolida. Lura stoppia la via da la vart da Vaz anc vegnir sanada, per ch’i saja insumma pussaivel da lavurar da quella vart cun in bun access al plazzal. La vischnanca da Scharàns ha per finamira da reavrir la Via dal Meir sin mez 2024 – uschia che e-bikers ed e-bikras pudessan puspè far lur gir da Cuira – Lai – Tumleastga – Cuira. Ma l’emprim sto vegnir superà l’emprim obstachel: la dumonda da bajegiar. Quella è exponida anc enfin ils 20 da favrer 2024 sin la chanzlia communala da Scharàns. Avrir la Veia dal Meir sin la stad La Via dal Meir è serrada dapi la stad passada. La raschun è ina bova ch’ha demolì ils 3 da settember 2023 in traject da vers 30 meters da quella via da viandar e da velo (fotografia). Dapi quel di n’èsi betg stà cler tge che capita cun questa via veglia da colliaziun tras la chavorgia dal Meir (per tudestg Schinschlucht) – ina colliaziun directa tranter la Tumleastga e Lai. Ussa ha la vischnanca da Scharàns dentant publitgà ina dumonda da bajegiar en connex cun la Via dal Meir. Ella vul refar il traject demolì a partir dal mais da mars ed avrir lura la via sin mez 2024. Il project prevesa da tagliar ora dal grip ina pitschna senda da 1 m largezza sin ina lunghezza da var 20 m. La vischnanca quinta cun custs da «mo» 160 000 francs. Da sviar il punct neuralgic cun in tunnel avess custà enturn 1,5 milliuns. (fmr/dat) I dat gia singulas parts da la Via dal Meir, nua che la via è tagliada or dal grip. Ussa vegn fatg quai fatg sin ulteriurs 20 meters en la Val dal Meir. I dat gia singulas parts da la Via dal Meir, nua che la via è tagliada or dal grip. Ussa vegn fatg quai fatg sin ulteriurs 20 meters en la Val dal Meir. Ina varianta fiss stada da prolungar il tunnel existent en la Val da Meir sin ina lunghezza da totalmain 283 meters. Quella varianta vegn dentant valitada da la vischnanca da Scharàns per memia chara. Ils 3 da settember 2023 ha ina bova destruì cumplettamain in traject da vers 30 meters da la Via dal Meir. Dapi lura è la via da viandar e per velos serrada per tut il traffic. Ils 3 da settember 2023 ha ina bova destruì cumplettamain in traject da vers 30 meters da la Via dal Meir. Dapi lura è la via da viandar e per velos serrada per tut il traffic. Ils 3 da settember 2023 ha ina bova destruì cumplettamain in traject da vers 30 meters da la Via dal Meir. Dapi lura è la via da viandar e per velos serrada per tut il traffic. Ina skizza da detagl or dal rapport tecnic per mauns da la vischnanca da Scharàns mussa, co ch’il grip dal Meir vegniss taglià per 1 meter largezza en il lieu destruì dad ina bova.

L’anteriur cusseglier guvernativ cusseglia vischnancas en connex cun implants d’energia. La vischnanca da Claustra sa bain grà da ses servetschs. Visavi la FMR na less Mario Cavigelli betg s’exprimer davart ses nov job. Ellas èn raras e tschertgadas – las persunas dal fatg per dumondas d’energia. Da preschent dovran bleras vischnancas pled e cussegl per planisar implants u per negoziar cun concerns da la Bassa davart il return dad ovras idraulicas, l’uschenumnà Heimfall. Dapi in onn è Mario ­Cavigelli ex-cusseglier guvernativ. El posseda ina custaivla savida sco anteriur insider ch’è stà dudesch onns a la testa dal departament responsabel per energia. Ed uss cusseglia el pia vischnancas u interpresas. Gliez tradescha ses profil da linkedin.Gugent avess la FMR discurrì cun el davart quest nov engaschi e vulì savair co ch’igl è da lavurar per las vischnancas e betg pli per il chantun. Ma Mario Cavigelli na less betg s’exprimer e supplitgescha da s’infurmar direct tar las vischnancas che al incumbenseschan. Ina da questas vischnancas è Claustra. A Claustra dat il chanzlist Michael Fischer pled e fatg: Cun Mario Cavigelli hajan ins survegnì ina persuna cun gist trais cumpetenzas enina. «El ha ina gronda ­savida dal fatg. El posseda experientscha politica. Ed el è sa chapescha in giurist versà.» Schon mo da chattar in giurist cun savida en dumondas d’energia fiss stà dif­ficil, di il chanzlist. «Talas persunas èn stgarsas.» Mario Cavigelli saja stà enorm impurtant per metter Madrisa Solar sin buna via. Sin il territori da Claustra vul la Repower construir in implant fotovoltaic che producescha energia per 4000 chasadas. La dumonda da bajegiar è da preschent pendenta tar il chantun. Mario Cavigelli haja cusseglià la vischnanca, saja stà da la partida tar las tractativas cun Repower ed haja gidà ad elavurar il contract per dar il dretg da duvrar il terren a Madrisa, explitgescha Michael Fischer. Il chanzlist dovra il pled ­«matchentscheidend» en connex cun la sairada d’infurmaziun davart l’implant solar nua ch’era Mario Cavigelli saja s’exprimì. Sco anteriur cusseglier guvernativ possedia el la credibilitad necessaria. A l’urna hajan ils votants e las votantas da Claustra lura lubì Madrisa Solar. Tant il contract per duvrar il terren sco era il credit da 3,8 milliuns francs per ina participaziun minoritara da la vischnanca vi da Madris Solar SA sajan vegnids approvads cun bunamain 60 pertschient da las vuschs. «Sche la vischnanca avess fatg persula las contractivas senza Mario Cavigelli, avess la populaziun forsa ditg, che la vischnanca n’haja nagina idea ed haja sa laschà trair sur maisa vi da la Repower», suppona ­Michael Fischer. Ma cun l’ex-cusseglier guvernativ haja la populaziun gì insatgi che sa per tge ch‘i va e che haja pudì negoziar cun la Repower sin il medem livel.

Ellas n’èn betg perina, la regenza e la Bregaglia. Avant diesch dis èn trais cussegliers guvernativs pelegrinads en la val per discutar l’uschenumnà Heimfall da las ovras bregagliottas. La Bregaglia less cuntinuar cun l’EWZ. Il chantun ha autras finamiras. Omaduas varts s’expriman a moda precauta – igl è pia brisant. La regenza scriva ch’ella haja vulì «promover en spezial la chapientscha cuminaivla per la forza idraulica» cun sia visita d'avant diesch dis en la Bregaglia. Il president communal Fernando Giovanoli repeta visavi la FMR pliras giadas: «Ils interess dil chantun n’èn betg ils medems sco quels da la vischnanca.» Che gist trais cussegliers guvernativs – ­Peter Peyer, Carmelia Maissen e Martin Bühler – visitan la val cun ses var 1600 abitants ed ­abitantas mussa: I va per bler. La vischnanca vul renovar il 2026 la concessiun cun l'EWZ per las Ovras idraulicas da la Bregaglia – cuntrari a la strategia dal chantun. Las ovras bregagliottas tutgan tar las grondas en il Grischun. EWZ è in partenari fidà Dapi passa sessant’onns fetschia la Bregaglia bunas experientschas cun l’EWZ, di Fernando Giovanoli. L’interpresa da la citad da Turitg porscha 28 plazzas da lavur. La Bregaglia ha in dals pli favuraivels pretschs per current en l’entira Svizra. Suenter la bova da Bondo ha l’EWZ gidà a moda pragmatica. Perquai di il sindaco: «Nossa finamira resta ina reconces­siun en dus onns.» En sasez scada la conces­siun il 2039. Ma tant l’EWZ sco la vischnanca han interess vitals per concluder pli baud ils contracts. La citad da Turitg vul investir e fa gliez sa chapescha be cun ina nova concessiun en satg. E la Bregaglia vul dapli daners. Dapli daners per la cassa vida Betg mo la suprastanza, era la populaziun vul far vinavant. Cun 122 cunter 1 vusch è la radunanza communala s’exprimida l’atun passà per ina reconcessiun anticipada. Fin uss paja l’EWZ mintg’onn tranter 2,7 fin 3,3 milliuns francs. Ina nova concessiun duai purtar minimum 4,4 milliuns – u fin 9,4 milliuns, sche l’EWZ cuntanscha bels gudogns cun la forza bregagliotta. «Uschia vulain nus stuppar la rusna en nossa cassa e procurar per entradas segiras per la proxima generaziun», di Fernando Giovanoli. La suprastanza da la Bregaglia ­negozieschia gia dapi diesch onns cun l’EWZ per il reconcessiunament. La visita da la regenza n’haja midà nagut vi da la tenuta da la ­suprastanza. Ristg cun strategia dal chantun Il chantun less però che las concessiuns na giajan betg pli en la Bassa. La finamira è ch’il chantun e las vischnancas surprendian las maioritads tar las ovras e gudognan uschia dapli daners ch’enfin uss cun la forza idraulica. Ma per realisar l’uschenumnada «Heimfallstrategie» dovri: ina societad che tegn las aczias dal chantun, lura in biro d’inschigners cun las cumpetenzas per far marschar las ovras e lura anc ina interpresa che venda l’energia. Tut quai exista fin uss be sin il palpiri. Per la Bregaglia vegn la strategia chantunala perquai memia tard – e munta era in ristg. Ella tema da perder las 28 plazzas da lavur da l’EWZ, sch’ella sa metta ensemen cun il chantun. Plinavant: cun la reconcessiun van minimum 4,4 milliuns francs l’onn en cassa. Quests daners n’èn betg garantids cun la strategia chantunala. Ed insumma stuess la Bregaglia pajar ora l’EWZ sch’ella less surprender las ovras cura che la concessiun scada. L’uschenumnà Heimfall è gratuit sulettamain pertutgant l’infrastructura «bletscha» (mir da fermada u turbinas) ma betg per ils indrizs «sitgs» (generaturs u indrizs electrics). Ma daners per pajar ora l’EWZ na posseda la vischnanca tribulada da bovas betg avunda. Solar, chalur dal Lai da Malögia La Bregaglia è energeticamain innovativa sco strusch in’autra vischnanca svizra – quai era grazia a l’EWZ. Gliez mussa il rapport strategic da passa da settanta paginas che la vischnanca ha publitgà tar il tema energia. L’implant Albigna è stà in dals emprims pli gronds implants fotovoltaics alpins. Uss datti ulteriurs plans: stgaudar chasas cun la chalur dal Lai da Malögia, 14 indrizs solars sin bains purils u in’ulteriura ovra idraulica cun aua da baiver. Il rapport cuntegna era «musica per l’avegnir» che demonstreschan la voluntad da la Brega­glia per l’innovaziun, per exempel in grond indriz solar alpin ch’è cumbinà cun rodas da vent. Bilantscha dal sindaco Cun ses projects energetics mussia la Bregaglia co ch’ins possia surviver en ina regiun perifera, di Fernando Giovanoli. E pertutgant la visita da la regenza: «Jau chatt ch’igl è bel che trais cussegliers guvernativs èn vegnids en la Brega­glia ed han tadlà e discurrì trais uras cun la ­suprastanza. Nus na vulain nagina confruntaziun.» El speria che la regenza chapeschia uss la tenuta da la suprastanza ed ils interess da la ­Bregaglia. Bregaglia na ceda betg A la regenza grischuna na plascha quai struschamain. La Bregaglia vul puspè dar la concessiun per sias ovras idraulicas a l’EWZ, l’interpresa d’energia da la citad da Turitg. La visita da trais cussegliers guvernativs en la val na mida nagut. Claudia Cadruvi/FMR Gudagnar dapli daners cun la forza idraulica – gliez è la strategia dal chantun Grischun. Per cuntanscher quai, na duain las concessiuns cun las interpresas da la Bassa betg pli vegnir renovadas. Il chantun e las vischnancas duain surpigliar sezzas las ovras idraulicas u almain la maioritad da las aczias. In stritg tras quest plan fa ina pitschna val en il sid dal Grischun. La Bregaglia vul en dus onns puspè dar la concessiun a l’EWZ. Avant diesch dis èn gist trais cussegliers guvernativs pelegrinads en la pitschna vischnanca da var 1600 abitants. Bunamain trais uras han Carmelia Maissen, Martin Bühler e Peter Peyer discutà cun la suprastanza communala. Tema principal: il return a tschep, l’uschenumnà Heimfall. Ma la Bregaglia ha fatg bunas experientschas cun l’EWZ che porscha 28 plazzas. «Jau chatt ch’igl è bel che trais cussegliers guvernativs èn ve­gnids en la Bregaglia ed han discurrì trais uras cun la suprastanza», di il sindaco Fernando ­Giovanoli. La visita n’haja però midà nagut vi da la tenuta da la suprastanza.

La Lia Rumantscha (LR) beneventa ch’il Cussegl federal refusescha l’iniziativa «200 francs bastan». «Quella avess numnadamain consequenzas gravantas per la purschida da service public per la populaziun rumantscha», scriva la LR en sia posiziun en il rom da la procedura da consultaziun concernent la revisiun parziala da l’Ordinaziun davart radio e televisiun (ORTV). Ma ch’era la reducziun da la taxa da medias, proponida dal Cussegl federal sin il stgalim da l’ordinaziun, avess consequenzas drasticas per la SRG SSR: «Ina reducziun dals meds da la SRG SSR avess consequenzas directas per RTR sco ina da sias unitads d’interpresa. Il rumantsch sco lingua naziunala cun la pli pitschna derasaziun ed oramai paucas purschidas medialas fiss pertutgà surproporziunalmain ferm da talas reducziuns.» Tenor la LR èsi fitg impurtant ch’il service public saja garantì er en il futur en tut las linguas naziunalas ed en tut las regiuns e ch’ins mettia a disposiziun ils meds correspundents. (cdm/fmr)

Il chantun ha sajettà en tut 20 lufs tranter l’avust 2023 ed ils 31 da schaner da quest onn. Uschia haja il Grischun pudì regular dus terzs dals lufs ch’eran anc lubids suenter ils recurs, ha ditg cussegliera guvernativa Carmelia Maissen il glindesdi. Il chantun Grischun vuleva sajettar oriundamain fin ils 31 da schaner da quest onn 44 dals almain 90 lufs che vivan en il Grischun. 13 lufs lubids n’han però a partir dals 8 da december 2023 betg pli dastgà vegnir sajettads pervi da recurs d’organisaziuns d’ambient. Igl èn anc restads 31 lufs lubids. Da lezs èn 20 lufs ve­gnids sajettads. Sulet sis da quests lufs èn vegnids regulads tenor l’ordinaziun da chatscha schluccada a partir da l’emprim da settember. L’ordinaziun lubiva ina regulaziun proactiva che dastgava succeder era senza che trieps avessan stgarpà animals da niz. 14 lufs èn vegnids sajettads tenor il dretg vegl, damai perquai ch’els avevan stgarpà nursas u chauras. Betg cuntanschì ha il chantun la finamira dad extirpar quatter dals dudesch trieps che vivan en il Grischun. Duas extirpaziuns da trieps èn vegnidas bloccadas entras ils recurs. Tar tschels dus trieps è la chatscha stada difficultusa. Sco che Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga ha explitgà, èsi pussaivel che in dals quatter trieps è sa separà suenter avair sajettà dus lufs. I sa tracta dal triep dal Beverin ch’è vegnì enconuschent en l’entira Svizra suenter attatgas sin vatgas-mamma. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen sa mussa satisfatga cun il resultat da la chatscha sin lufs. Ella ha avisà che dus terzs dals lufs, ch’èn stads lubids da regular fin il davos, sajan vegnids sajettads. Il chantun persequiteschia trais finamiras cun la regulaziun, ha ditg la parsura dal Departament per infrastructura, energia e mobilitad. Ins veglia franar l’augment da lufs, reducir donns vi dad animals da niz e cuntanscher ch’ils lufs daventian pli spuritgs. Il chantun ha impundì bleras forzas per la cha­tscha sin ils lufs. 50 dals 59 guardiaselvaschinas grischuns han fatg chatscha, savens la notg. Plinavant han 435 chatschadurs survegnì la lubientscha da sajettar l’animal da rapina durant la chatscha speziala. Pervi dals termins da chatscha speziala ed ils recurs èn restads be paucs dis. Durant lezs n’èsi reussì a nagin cha­tschadur da sajettar in luf. Per dumagnar en l’avegnir la pretensiusa regulaziun da lufs vul il chantun stgaffir tschintg ulteriuras plazzas da guardaselvaschina, ha explitgà Carmelia Maissen. La proxima regula­ziun proactiva duai durar il dubel dal temp che l’emprima. Ella entschaiva l’emprim da ­settember 2024 e dura fin il davos da schaner 2025. Cuntanscher ina normalitad FMR: Carmelia Maissen, essas Vus cuntenta cun il dumber da lufs ch’il Grischun ha pudì sajettar quest’enviern? Carmelia Maissen: Nus avain pudì sajettar dus terzs dals lufs che nus avain survegnì la lubientscha. Nus pudain trair ina bilantscha positiva da quests dus mais. Igl è stà ina gronda sfida. Nus savain dentant era che las spetgas, cunzunt da l’agricultura, eran chapaivlamain bler pli autas. FMR: Il Vallais ha sajettà dapli animals. Fissas Vus en il Grischun era gugent vegnida sin quest dumber? Carmelia Maissen: Nus avain survegnì la lubientscha per 31 lufs ed avain regulà dus terzs. I fiss stà bun, sche nus avessan pudì sajettar dapli. Il Vallais ha lubientschas per entirs trieps. Quai è pli simpel per ils guardiaselvaschinas. Els na ston betg differenziar tranter animals giuvens u vegls. Er il territori u autras cundi­ziuns èn stadas differentas en il Vallais. Nus stain en stretg contact cun ils Vallesans – era per emprender in da l’auter. FMR: Vus avais ditg en la conferenza da medias ch’ins stoppia cuntanscher ina normalitad da regular il luf. Quant lunsch davent èn ins anc da questa normalitad? Carmelia Maissen: I dovra anc in pau experientscha ed in dialog co ch‘ins schlia quest sfida per propi – ch’i daventia ina regulaziun acceptada. Avant tschuncanta onns, cura ch’ins ha cumenzà a regular ils capricorns, ha quai era dà discus­siuns e conflicts. Quai dovra simplamain in mument fin ch’ins è tar questa normalitad. Jau sper dentant che nus vegnian svelt in pass vinavant – cun prestar lavur pragmatica sin basa dad experientscha, savida e fatgs. Fradaglias e nagins fastizs FMR: Arno Puorger, Vus avais accumpa­gnà pliras giadas ils guardiaselvaschinas a la chatscha da lufs. Co è quai stà? Arno Puorger: Igl è ina experientscha unica. Igl è impurtant per nus da vesair la lavur pratica. La chatscha sin il luf succeda la notg, ins ha be paucs indizis nua ch’ils lufs pudessan esser. Ins passenta il temp cun ­observar. Igl è dischagreabel da star ordadora en tutt’aura la notg il december e schaner. Ins na dastga betg sutstimar la lavur dals ­guardiaselvaschinas. FMR: Regia tensiun u èsi lungurus? Arno Puorger: I po natiralmain esser ina tscherta tensiun, ma era lungurus. Igl è sco ditg ina lavur, ina incumbensa. Savens passentan ins in’entira notg senza indizis. FMR: 435 chatschadurs avevan ina lubientscha speziala per era sajettar lufs. Uss han sulet ils guardiaselvaschinas sajettà ils animals. Pertge? Arno Puorger: Quest’onn èsi stà ina regulaziun proactiva da mo dus mais. En l’avegnir cumenza la regulaziun gia il settember. Questa giada han ils chatschaders pudì gidar mo paucs dis, pertge l‘entschatta da december hai dà in grond tatsch naiv e lura avain nus stuì interrumper la chatscha pervi dal recurs da las organisa­ziuns da protecziun. Suenter èn restads be anc paucs dis da chatscha.

Tge giugadur en l’istorgia dal ballape en Germania ha gì ils pli gronds success? – Beckenbauer? Netzer? Matthäus? – Na, igl è Thomas Müller, quest giugadur puranchel cun chommas sco zulprins! 33 titels e trofeas ha el gia gudagnà, surtut cun ses club FC Bayern München, nua ch’el gioga gia dapi si’uffanza, suenter avair bandunà cun 10 onns il club da l’agen vitg, il TSV Pähl. In trenader dal FC Bayern aveva ditg al mattet suenter in trenament da prova: «Wir wollen dich haben.» Quella frasa stat scrit en in cudeschet da lectura tudestga per uffants da la vegliadetgna da l’anteriur mattet: «Thomas Müller – Mein Weg zum Traumverein». (Bun, sche Bayern è propi in club da siemi, quai è in’autra dumonda!) En il cudeschet raquinta il star sez da ses emprims pass da carriera. El fa quai cun ses umor bain enconuschent. Tar ses trenament da prova a München ha el respect da ses ferms adversaris. En confrunt cun quels haja el, Thomas Müller, gea chommas sco tgiradents. Ma el di: «Das ist okay. Denn wo keine Muskeln sind, kannst du dir auch nicht wehtun!» – Quai è in dals spruhs legendars dal giugader ch’ha ussa 33 onns e va vers la fin da sia carriera. I dat numerus cudeschs d’uffants davart carrieras da stars da ballape, da quels frestgs, giagls ed interactivs – e perfin rumantschs. Il cudesch da Thomas Müller è pli classic, in cudesch da lectura cun finas illustraziuns. Il text na raquinta dentant betg mo da las bravuras dal giuven Thomas Müller, mabain era da sias amicizias, sconfittas e malsegirtads. Cun «Mein Weg zum Traumverein» n’è l’istorgia anc betg finida. I suondan anc ils cudeschets «Mein Weg in die Startelf» e «Meine erste Meisterschaft». Insumma, legend ils cudeschs ensemen cun ils uffants vegn el perfin in zic simpatic, quest Thomas Müller, schegea ch’el gioga tar il FC Bayern! – Ils cudeschs datti en librarias e bibliotecas. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Illustraziun dal giuven Thomas Müller en il cudesch "Thomas Müller - Mein Weg zum Traumverein".

Flavio Bundi L’art da la ficziun porscha a nus la pussaivladad d’explorar novs munds e da provocar la realitad. Gist en il mund rumantsch, nua che la lingua e ses svilup giogan ina rolla decisiva, prendan auturas ed auturs gugent la realitad cumplexa – e mintgatant cuntradictorica – sco inspiraziun per scriver istorgias davart l’identitad ed il mintgadi. Fic­ziun è dentant fic­ziun. E ficziun po natiralmain era provocar. Schebain il product final – sco en il cas da la seria «L’ultim Rumantsch» – plascha alura u betg è in in’autra ­dumonda. Sco chasa da medias publica èsi noss’incumbensa da porscher il service public per Rumantschas e Rumantschs – da tematisar chaussas actualas, dad infurmar e divertir, da dar a mintgina e mintgin la pussai­vladad da reflectar ils differents fatgs, ma era da mussar nossa purschida e nossa lingua sur ils cunfins dal Grischun ora. Quai fa RTR en ses mintgadi cun sia ­purschida multifara per giuven e vegl, per Rumantschas e betg Rumantschas. Cun la realisaziun da la seria «L’ultim Rumantsch» ha RTR producì ina seria pli lunga ed uschia era gì la pussaivladad da dar a la lingua ed a la cultura ruman­tscha ina visibilitad sin tut ils chanals da la SRG SSR ed en l’entira Svizra. Mo era da promover ed engaschar acturas ed acturs, auturas ed auturs – laics e professiunals – e da dar ad els ina plattafurma per mussar e sviluppar lur talents. Mussar ch’il rumantsch viva e sa sviluppa. Che noss mintgadi è divers. Gea, min­tgatant perfin cuntradictoric e plain obstachels. S’occupar da e cun sasez n’è betg adina simpel. Flavio Bundi, schefredactur FMR La seria reflectescha la vita da mintgadi, mussa in’istorgia che pudess capitar dapertut, inte­grescha ils differents idioms, divertescha e gioga natiralmain era cun in u l’auter clisché. Che precis questa refle­xiun da las atgnas realitads e clischés dat da discutar, na fa betg surstar. S’occupar da e cun sasez n’è betg adina simpel. En la cuminanza rumantscha multifara datti persunas, che discurran cun in accent turitgais u che scrivan meglier tudestg che rumantsch. Ubain er acturas ed acturs che na discurran betg perfect rumantsch, persunas che han emprendì nossa lingua sco lingua estra e persunas che consumeschan emis­siuns rumantschas cun suttitels tudestgs. Era quai è ina da nossas realitads. Era quai è noss public en mira. La dumonda è dentant, co che nus giain enturn cun questas realitads? Co tematisain nus questa bilinguitad vivida sco pitschna cuminanza linguistica e culturala? Tge è la soluziun oz, damaun e puschmaun? Ignorar u plitost sensibilisar e tematisar? Che RTR provochescha gist questa reflexiun cun sia seria fictiva, mussa che nossa realitad è individuala. Mintgina e mintgin da nus ha in’autra realitad, in’autra relaziun cun il rumantsch, in’autra vista sin las tematicas ed in’autra opiniun. Ma i mussa era ch’ina seria ubain in film è capabel da reunir, da metter en dumonda chaussas, da cumbatter per la lingua, ma cunzunt era da sa dumandar tgi che nus essan e tge identitad che nus avain. Flavio Bundi è schefredactur da Radiotelevi­siun Svizra Rumantscha. En questa columna prenda el posiziun sin singulas criticas en connex cun la nova seria ficziunala «L’ultim Rumantsch», accessibla dapi la fin da schaner sin ils chanals dad RTR.

La pestilenza da portgs è en la Lumbardia – 65 kilometers davent dals cunfins. La dumonda na saja betg, sche la pestilenza vegnia insumma en Svizra, mabain sulet cura, di Giochen Bearth, il veterinari chantunal. Il chantun saja semtgà. L’emna passada hai dà letras grassas che la pe­sta da portgs pericliteschia il Tessin. Quant fitg èn periclitadas las valladas dal sid grischunas? Il veterinari chantunal Giochen Bearth dat resposta ed explitgescha co ch’il chantun sa ­preparia per in cas eventual. FMR: Faschais Vus quitads pervi da la pestilenza da portgs? Giochen Bearth: Nus persequitain dapi onns la situaziun en l’Europa. Fin l’onn passà ve­gniva il privel dal nord – da la Pologna e da la Germania. Uss è la pestilenza da portgs en la Lumbardia, 65 kilometers davent dals cunfins svizzers. En Svizra n’avain nus anc nagin cas. Nus stuain tuttina esser precauts e semtgads. La dumonda n’è betg sche la malsogna vegn, mabain cura. Il Tessin è periclità. Co statti cun las vals dal sid sco il Puschlav, la Bregaglia u ­Müstair? Nossa analisa mussa ch’il Grischun è era pertutgà dal privel – concret èsi la Mesolcina. Lezza ha in cunfin verd cun l’Italia ed è datiers da tratgas da portgs a Bellinzona. L’avantatg è che la Mesolcina n’ha betg tratgas da portgs intensivas. I dat bain intgins portgs selvadis, ma betg tants sco en il Tessin. Tenor nossa analisa relativescha quai in pau il privel si dal sid. Ed il Puschlav? Là datti propi mo singuls portgs selvadis che vegnan mintgatant si da la Valtellina e svaneschan lura puspè engiu. Era là n’è la tratga da portgs betg uschè intensiva. Il privel n’è pia betg grond. La Val Müstair che cunfinescha cun il Tirol dal sid n’è betg periclitada. Co pudess la malsogna insumma vegnir importada? Per l’ina entras portgs selvadis, per l’autra en­tras victualias, per exempel cun charn d’in animal infectà. Il virus na sa lascha betg mazzar uschè spert cun setgentar u stgaudar la charn. Teoreticamain pudessi capitar che charn infectada vegn importada, vegn insaco en las lavadiras e – malgrà ch’igl è scumandà – dada als portgs. Co sa manifestescha la malsogna tar ils portgs? Co tar ils carstgauns? Il carstgaun n’è betg periclità, absolutamain betg. I na dat nagina zoonosa, vul dir la malsogna na po betg ir da l’animal tar il car­stgaun – ni cun il contact cun portgs ni cun mangiar la charn. Tar ils portgs da chasa è la mortalitad fitg gronda. Per il pur n’è quai natiralmain betg bun. Ma nus pudain uschia quintar che sch’i dat ina infecziun en in manaschi, lura vegnin nus spert infurmads. I sto ir spert per che la malsogna na sa ­derasia betg. Funcziuna quai? Sur onns sensibilisain nus gia ils purs ch’els stoppian reagir tar sintoms ed infurmar il veterinari. Nus stain en stretg contact cun l’Uffizi da chatscha. Sch’ins chatta insanua in cadaver d’in portg selvadi, ston ins prender emprovas e laschar intercurir. Accumpagnant controllain nus adina in tschert quantum da portgs sajettads durant la chatscha. Gliez faschain nus en coordinaziun cun la Confederaziun. Co as preparais Vus sin la pestilenza da portgs? Nus stuain esser semtgads per in emprim cas. Nus avain stretg contact cun ils uffizis pertu­tgads: chatscha, guaud, privel da la natira, agricultura. Nus faschain mintg’onn exercizis e simulain cas da malsognas ensemen cun il servetsch civil e militar. Nus fissan semtgads, sch’i dess in cas. Ma las consequenzas fissan natiralmain massivas. Betg mo per ils purs, mabain per exempel era per il turissem. I dess restricziuns dad ir en il guaud, dad ir a ­chatscha, da viandar ed ir cun velo en la zona pertutgada. In exercizi naziunal da l'onn 2021 a Salvenach en il chantun Friburg - in exercizi per cumbatter la pestilenza da portgs africana. En il satg da rument sa chatta in cadaver dad in portg selvadi L’emprim veterinari a Sumvitg, lura veterinari cirquital e dapi tschintg onns veterinari chantunal – Giochen Bearth.

Ina spendrera en il Grischun vegn mulestada al telefon. Ina persuna tschenta dumondas davart la sexualitad en la gravidanza ed ­insista – ella vul udir dad experientschas persunalas da la spendrera. Era en auters chantuns hai dà telefonats tenor il medem muster. Il december scalini in venderdi saira enturn las otg. Igl è in numer nunenconuschent. La spendrera* cun atgna pratica en il Grischun prenda giu mintga telefon. I pudess gea esser ch’ina da sias clientas ha survegnì deglias. Ina Deborah Ramseier s’annunzia. Ella haja problems e stettia psichicamain mal. Ella dovria ina spendrera per sa confidar. La spendrera grischuna di ch’ella dastgia gugent telefonar il proxim di. La sonda vegn il telefon cura che la spendrera sesa en l’auto. Deborah Ramseier vul discurrer d’in tema sensibel. La spendrera vul savair, sch’ella saja gia en tractament tar ina ginecologa. Ma la persuna al telefon respunda ch’ella na veglia nagina ginecologa. Ella tschertgia ina hebamma en la medema vegliadetgna. Ella haja vis la spendrera che saja immediat stada simpatica sin la pagina d’internet da la pratica. La persuna vul savair, sche la spendrera è averta per discurrer davart la sexualitad en la gravidanza. «Jau hai ditg che quai tutgia era tar mias incumbensas e ch’ella duai vegnir en mia pratica», raquinta la spendrera en il discurs cun la FMR. Ma la persuna al telefon vul sa confidar immediat. Ella haja savens quaidas. En detagl descriva ella intimitads da sia vita sexuala. «Ella ha adina puspè vulì savair, sche quai saja normal durant la gravidanza», raquinta la spendrera. «Jau l’hai ditg che quai saja normal.» Gliez na basta però betg a la persuna che telefonescha. Ella vul savair tge experientschas persunalas che la spendrera haja fatg, cura ch’ella è stada en speranza, sch’ella possia confermar or d’atgna experientscha che quai saja normal. La spendrera na tradescha nagut privat e ­resta professiunala. Tuttina ha ella in curius sentiment. «La persuna dumonda adina puspè, sch’i na saja forsa betg il dretg mument per telefonar u sche jau na saja forsa betg averta per discurrer surlonder», raquinta la spendrera. Igl èn dumondas manipulativas. La spendrera sto terminar il telefonat ed em­permetta da s’annunziar puspè. Cura ch’ella telefonescha enavos, s’annunzia la medema vusch – però cun in auter num. Questa giada fa la persuna curtas e na s’annunzia suenter mai pli. En tut èsi stà trais telefonats. Ma quels trais telefonats han mudregià la spendrera. «Jau sun ma sentida miserabel. Jau sun ma sentida mulestada. Tar mintga telefon cun in numer nunenconuschent, hai jau suenter gì in nausch sentiment.» Il schaner intervegn la spendrera ch’ella na saja betg l’unica. Ella legia il scriver d’ina secziun da la Federaziun svizra da spendreras che avertescha da talas mulestas ed intimescha dad ir tar la polizia. Il venderdi passà ha la spendrera fatg denunzia pervi da mulesta sexuala. Ella enconuscha anc ina ulteriura spendrera grischuna ch’è ida tar la polizia. Era ina spendrera* da la Bassa che maina ina pratica cun passa in tozzel collavuraturas ha fatg denunzia. Tar ella scalina il telefon ina damaun da las 6.30. Il muster dal discurs è il medem sco tar la spendrera grischuna. La persuna che telefonescha dumonda era suenter il numer da spendreras pli giuvnas da la pratica per pudair discurrer cun «insatgi da la medema posa» davart la sexualitad en la gravidanza. La manadra da la pratica na dat ora nagins numers. Ella ha gronda experientscha. Ma era ella na remartga l’emprim betg ch’i sa tracta tar quest telefonat d’ina mulesta sexuala. «Nus spendreras essan disadas da gidar, sch’insatgi sa chatta en las stretgas», di ella. «Nus na vegnin gnanc sin l’idea che nus pudessan vegnir mulestadas.» Pir suenter il telefonat daventa ella pertscherta ch’il telefonat deriva d’in um. «Perquai che la persuna è s’annunziada sco dunna, hai jau automaticamain gì en il chau il maletg d’ina dunna, malgrà la vusch bassa.» La spendrera pensa durant il telefonat ad ina dunna psichicamain malsauna. Plinavant fa ella quitads per il pop en il venter da questa persuna. La manadra da la pratica ha enconuschien­tscha da tals telefonats mulestus era en il chantun Berna, Lucerna, Soloturn, Argovia, Turitg e Sutsilvania. Duas secziuns da la Federaziun svizra da spendreras han uss reagì. Ellas averteschan en in scriver las commembras. La FMR ha survegnì invista en il scriver da la secziun da Berna. Era la Federaziun svizra da spendreras è alerta e sa fatschenta cun il tema. La presidenta Barbara Stocker Kalberer cusseglia a spendreras pertutgadas da denunziar la mulesta a la polizia. Telefonats mulestus e manipulativs En differents chantuns da la Svizra han spendreras survegnì telefonats ­mulestus – era en il Grischun. Ina persuna vuleva s’infurmar davart la sexualitad en la gravidanza. A moda manipulativa ed insistenta ha questa persuna empruvà da far raquintar las ­spendreras davart atgnas experientschas cun la ­sexualitad en la gravidanza. La persuna vuleva era numers da spendreras pli ­giuvnas sut il pretext da pudair discurrer dal tema cun ina spendrera da la medema vegliadetgna. Duas sec­ziuns da la ­Federaziun svizra da las spendreras han scrit a lur commembras per avertir e per supplitgar las pertutgadas dad ir tar la polizia. Duas spendreras han raquintà a la FMR da tals telefonats. Omaduas eran pertschartas pir suenter il telefonat ch’i sa tracta d’ina mulesta sexuala. Ina ha ditg: «Nus spendreras essan disadas da gidar, sch’insatgi sa chatta en las stretgas. Nus na vegnin gnanc sin l’idea che nus pudessan vegnir mulestadas.»

La davosa stad sundel jeu staus culla scol’aulta per ina jamna a Milaun ad ina jamna da studi. Strusch arrivai ei dad in pèr constudentas vegniu il giavisch da serender en direcziun Duomo. Leu ella vischinonza seigi numnadamein la stizun Luini che hagi ils megliers panzerottis da Milaun. Daco buca, haiel tertgau. Da viadi cun gruppas lasch jeu numnadamein bugen decider tschels. Jeu suondel lu semplamein bugen. Tschipaditschap ir suenter e sulet stuer dar adatg da buca vegnir suten dad ina vespa. Il pluoder (surs. il cumpogn) ed jeu havein perquei e buca studegiau ditg ed essen semplamein suandai agl entir battaclanc da studentas e students dalla scol’aulta. Ch’ei seigi allura da far dapli adatg da buca vegnir suten dad ina lavina turists asiatics che dad ina vespa talianra ha intec fatg surstar. Tuttina essan nus en ina gruppa da radund 10 persunas arrivai tier quei Luini prest sper il Duomo. Per saver entrar havein nus stuiu ir sper in um vi. Ils egls da quei um eran absents. Entamaun teneva el in cup. Gnervus calzerava el entuorn. Spidava adina puspei sin via e spitgava ch’in ni l’auter turist metta in daner en siu cup. Nus tuts havein denton ignorau quei um ed essan entrai. Aschi desinteressai sco quei ch’ins ignorescha halt en vacanzas la pupira duront ch’ins cuora dad ina attracziun a l’autra. Entrai tier Luini spitgava ina gronda teca da take-away cun differents panzerottis. Empustau il giavischau – e tschun minutas pli tard era in ravugl da students dalla scol’auta puspei avon esch e magliava siu paunet frittau. Approfundaus en small-talk davart la consistenza e buontad da quei panzerotto haiel jeu viu agl ur da mia egliada co il pluoder ha bandunau persuls il Luini ed ha purtau a quei um che spitgava cul cup avon esch in panzerotti. E silsuenter eis el allura puspei vegnius tier la gruppa ed ha fatg sco sch’ei fuss stau nuot. Negin ha viu quei. Ed el sez ha era mai detg ad enzatgi ch’el hagi purtau a quei um ina pintga tschavera. Quei ha fatg gronda impressiun a mi. Ina pintga, denton bun’ovra. E quei senza dar sinzur. In’ovra ch’el ha fatg buca per seprofilar, buca per igl agen account da social-media ed era buca cun grond bahau el num da Jesus. Mobein sulet per il concarstgaun ch’ei en pitgira. Chapeau pluoder! Orlando Cadonau è student e dapi onns en ina marusaglia cun il club da ballape Basilea. Igl enviern emprova el stinadamain dad imitar la «hocke» da Didier Cuche. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Tge bels nums rumantschs: «Tea Fondada», «Grischun», «God da Larsch», «La Perla», «Ninanana», «Grusaida» u «Diala». Quai èn mo set dals numerus nums che appartegnan a products tut spezials. Numnadamain a products da la tessaria artisanala Tessanda en Val Müstair. Lur pretschs paran bunamain surdimensiunads, ma sch’ins pensa tge lavuruna che las tessunzas han per taisser in sdratsch, in sientamauns, in scussal u perfin in tarpun, lura èn els giustifitgads. Ed ellas utiliseschan mo fils natirals dad auta qualitad. Scuvert il sdratsch «Tea Fondada» hai jau tar mia mamma ed jau poss confermar che la qualitad è propi auta. Il sdratsch n’è betg mo fitg nizzaivel, mabain er anc bellischem e disponibel en diversas colurs. Ils products da la Tessanda pon vegnir cumprads en la butia a Sta. Maria u en l’internet. Jau hai empustà in sdratsch era per mia chasada ed jau poss dir cun buna conscienza ch’i vala la paina da cumprar in product da la Tessanda. Per mintga product datti dal rest ina nizzaivla decleraziun, tips ed infurmaziuns supplementaras en l’internet. Er ils bels nums rumantschs vegnan translatads e mintgatant datti anc in‘istorgia tar il num. Il sdratsch p.ex. è tenor la pagina-web numnà suenter ina legenda jaura: «Tea fondada» è in lajet mistic en la Val Mora en Val Müstair. Savend tut quai na schubregel jau betg pli uschè navidas cun mes sdratsch da la Val Müstair. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In sdratsch da la Val Müstair

En connex cun ils projects solars alpins vegn adina puspè fatg la dumonda, sche quai funcziuneschia da laschar pascular animals sut ils panels solars u betg. Enfin uss manca la cumprova ch’ils indrizs fotovoltaics èn cumpatibels cun pasculaziun dal muvel en il medem lieu. I dat studis davart questa tematica; quels pertutgan dentant il territori planiv. Ils tests da cumpatibilitad per las regiuns muntagnardas èn uss en planisaziun. Sche la pasculaziun è pussaivla sin in sulom muntagnard ch’è surbajegià cun panels solars duai vegnir sclerì il proxim temp. Da quest’opiniun èn tant ils possessurs da las alps sco er las ovras electricas. L’institut federal per la perscrutaziun d’agricultura Agroscope ­dispona da studis davart la dumonda da la cumpatibilitad. Quels studis fatgs en l’exteriur tractan dentant be la problematica en la cuntrada planiva ella Bassa ed ein cumpatibels per quellas regiuns. Caren Pauler, collavuratura scientifica tar Agroscope en la gruppa che perscrutescha sistems da pasculaziun di, che las cuntradas planivas hajan autras premissas che las cuntradas muntagnardas. En connex cun ils projects per implants solars alpins vegn cunzunt il Plantahof a Landquart adina puspè dumandà, sche la pasculaziun saja cumpatibla cun projects fotovoltaics sin las alps. Batist Spinatsch, il manader da la cusse­gliaziun purila di: «Suenter ch’il project solar Val Nandro en Surses è vegni renvià, renun­ziain nus al test giavischà da las Ovras electricas da Turitg (EWZ).» Partida remessa n’è betg partida persa «Il test oriund cun panels solars e pascula­ziun da muvel al Plantahof era collià directamain cun il project en la Val Nandro», declera Batist Spinatsch dalla cussegliaziun purila. L’EWZ che aveva inizià quest test ed era ­autras interpresas da forz’electrica han dentant anc auters projects solars alpins. La dumonda sto vegnir sclerida. «Perquai vulain er nus dal Plantahof far vinavant cun las lavurs da scleriment.» Ina persuna che sa fatschenta cun quellas dumondas da la statica e da la cumpatibilitad è David Baselgia da l’interpresa Cresta Geo SA a Cuira. El ha gia manà e maina differents projects d’indrizs fotovoltaics en las muntognas. «Tar nus nun è il tema da la cumpatibilitad tranter pasculaziun e panels solars sin las alps insumma betg giu da maisa. Nus avain in ­sistem che nus essan persvas ch’el funcziunass.» Ins stoppia dentant savair che la pasculaziun na saja betg pli precis la medema sco senza indrizs da fotovoltaica, di David Baselgia che ha tranter auter er realisà projects muntagnards sco igl implant solar sin il mir dil Lag da la Muttsee en il chantun Glaruna. I curra insatge Il manader da project David Baselgia di, ch’i saja fitg grev da respunder a la dumonda, sch’i dettia resultats davart la cumpatibilitad tranter pasculaziun ed indrizs fotovoltaics anc il 2024. «Probablamain pudain nus installar il mars 2024 in u dus elements da test. Davart il lieu essan nus anc en contractivas. La collavuraziun cun il Plantahof sto dentant anc ve­gnir discutada e davart il mument, cur che nus avain resultats pudain nus be specular oz.» En mintga cas saja sia interpresa involvida en plirs projects d’implants fotovoltaics cun far lavurs da scleriment, di David Baselgia. «Nus avain sviluppà in agen sistem da purtaders dals panels ensemen cun ina interpresa da fotovoltaica. Nossa lavur è la statica.» La gronda differenza tranter las regiuns planivas en la Bassa e las regiuns muntagnardas saja ch’ins haja en la muntogna in’autra statica era cun autras autezzas dals panels pervia dals quantums da naiv. Quai pretendia ch’ins stoppia duvrar pitgas pli autas e diagonalas che hajan in auter angul. Quella construc­ziun che cuntegnia era pitgas traversas chaschunia resalvas era tar il Plantahof, uschia David ­Baselgia: «Ins tema ch’ils animals pudessan vegnir blessads cun traversar las pitgas traversas. Nus stuain lavurar vid las resalvas dal Plantahof ed essan en discurs.» En l’interess da tut ils acturs Caren Pauler, perscrutadra scientifica da si­stems da pasculaziun en l’institut federal Agroscope ha respundì a la FMR, ch’i dettia studis che cumprovian ch’ils animals pasculeschian gugent sut ils panels solars. Persunalmain saja ella da l’idea ch’ils animals en pasculaziun possian s’arranschar bain cun ils indrizs fotovoltaics, uschenavant ch’ils panels sajan sin ina autezza ch’ils animals possian passar sutora senza problems. «Sin ina pastgira da guaud na van ils animals er betg encunter las plantas. E pitgas da betun enconuschan ils animals gea da las stallas libras.» Ord vista da la perscrutadra dad Agroscope fan ils tests da cumpatibilitad tranter pasculaziun e fotovoltaica ed ina evaluaziun cumplessiva en scadin cas senn. L’Uniun purila dal Grischun è cunter implants solars alpins sin il terren agricul. Il president da l’uniun Thomas Roffler ha ditg ch’il terren agricul – e tar quel tutgian er las alps grischunas – sajan ina pitga impurtanta per l’existenza dals purs. La cumbinaziun d’implants da fotovoltaica ed alpegiaziun saja ord vista da l’agricultura fitg problematica, uschia Thomas Roffler. Pascular sut ils panels? Maglian las vatgas sut ils panels d’in implant solar alpin? I dat studis che din gea en regiuns planivas. Ma en il territori da muntogna è la dumonda averta, sche la pasculaziun è qua cumpatibla cun novas ovras solaras alpinas u betg. Martin Gabriel/FMR La dumonda d’experimentar, schebain ils ­animals pasculeschan sut ils panels d’in implant solar è sa dada en connex cun il project Nandro Solar en Surses. Las Ovras electricas da Turitg (EWZ) avevan inizià tar il Plantahof in test per eruir la cumpatibilitad da pasculaziun ed ovras solaras. Ad interim ha il project Nandro Solar fatg naufragi en la votaziun dal pievel da la vischnanca da Surses. Ed il test al Plantahof è era vegnì sistì perquai ch’i sa tractava d’ina incumbensa da l’EWZ. La FMR ha discurrì cun differents acturs ch’èn involvids en la dumonda da la cumpatibilitad da la pasculaziun cun las ovras fotovoltaicas alpinas. La dumonda para da ­fatschentar l’agricultura, ils concerns d’energia sco proprietaris da las ovras solaras alpinas, ma era la perscrutaziun. L’institut Agroscope ha respundì ch’i dettia be studis fatgs per regiuns planivas en la Bassa. Batist Spinatsch, il manader da la cussegliaziun purila al Plantahof, savess gugent co ch’i va ­vinavant. «Nus da la cussegliaziun purila ­essan interessads da sclerir la dumonda tant pli svelt.» In’interpresa privata spezialisada per projects da fotovoltaica dal Grischun ha annunzià da vulair far ina installaziun da test il mars 2024. Visualisaziun dil project solar alpin Nalps en Tujetsch cun las vatgas che giaschan sut ils panels.

In grond local vid è pront a Cuira per il nov studio dal Radio Alpin. Avant in mais ha l’Uffizi federal da communicaziun procurà per in terratrembel medial en il Grischun. Enstagl al radio RSO (Radio Südostschweiz) ha l’uffizi surdà la concessiun per ils onns 2025 – 2035 al Radio Alpin dals dus interprendiders Roger Schawinski e Stefan Bühler. Fin che Radio Alpin po s’installar, tegna Stefan Bühler la bastiun en ses biro grond. – Ina visita. Stefan Bühler mussa gugent – e cun luschezza – las localitads dal futur «Radio Alpin». Igl è in biro grond, schegea plitost trist e sduvrà. El sa chatta en in cumplex da vaider cun stizuns e biros en la Rheinfelsstrasse 1 a Cuira, be paucs meters davent da la staziun da tren Cuira-Vest ed era mo paucs meters davent da l’edifizi chantunal Sinergia. Stefan Bühler mussa gugent ils 200 m² surfatscha e declera nua ch’ina dunsaina da collavuraturas e collavuraturs dal nov radio privat avessan da traffitgar a partir dal 2025. Però el di era: «Uschè ditg che nus n’avain betg la conferma definitiva, sche nossa concessiun po entrar en vigur sin entschatta dal proxim onn, resta quest biro vid. Nus na pudain gea betg far investiziuns en l’infrastructura da radio cun studios e tuttiquanti senza avair ina garanzia che nus possian propi emetter.» Uschia che Stefan Bühler resta per il mument tut sulet en il biro vid, ma el resta qua cun l’arma al pe per dar l’attatga. Sustegn survegn el da ses cumpogn da cumbat da Turitg, il pionier da radio svizzer Roger Schawinski. Fullavia e bandierel Da la decisiun dal BAKOM dals 11 da schaner 2024 han els dus gì in plaschairun, schegea che la dunna da Stefan Bühler ha ditg quel di ad el: «Ti battas!» Tant el sco era Roger Schawinski n’èn gea betg ils pli giuvens, tuts dus van vers ils otganta: Stefan Bühler è da l’annada 1948, Schawinski da l’annada 1945. Per Stefan Bühler è dentant lur vegliadetgna irrelevanta: «Nus essan gea mo las duas persunas ch’han inoltrà la candidatura e che stattan botta per la nov’interpresa.» Ch’el e Schawinski sajan la «Speerspitze», di Bühler pliras giadas, per uschedir il fullavia ed il bandierel per realisar in radio privat en il Grischun: «Nus vulain stgaffir la basa – ma il nov emettur sto lura vegnir realisà dad in team giuven.» Porscher in’alternativa Gia en quests pleds resorta il stimul principal dals dus concessiunaris, numnadamain dad esser la «bastiun che rumpa il monopol» da la chasa da medias Somedia, la quala edescha pliras gasettas (tranter auter La Quotidiana), gestiunescha pliras paginas online ed emetta la TSO ed il RSO. «Nus vulain stgaffir dapli diversitad en la purschida mediala ed en las opiniuns, quai è nossa motivaziun principala», di Stefan Bühler: «Nus vulain cumbatter ils monopols e l’unilateralitad – nus vulain porscher in’alternativa. Quai è gia adina stà il motto professiunal da Roger Schawinski en il sectur da radio, gia cura ch’el emetteva la fin dals onns ’70 sco pirat ses Radio 24 davent dal Pizzo Groppera.» E per el sez – Stefan Bühler – saja la motivaziun sumeglianta, simplamain or dad ina perspectiva editoriala e schurnalistica: «Il monopol medial actual en il Grischun è il pli mal en Svizra.» Quai di il schurnalist ed editur Stefan Bühler ch’ha sez lavurà 25 onns en la chasa editura da la famiglia Lebrument, per gronda part perfin en posiziuns da manar e durant 10 onns sco schefredactur da la Bündner Zeitung. Ils davos 25 onns è Stefan Bühler stà editur independent (p.ex. chasa editura Desertina) e cumissiunari per autras chasas edituras (p.ex. Chasa Editura Rumantscha). «Giuven, critic ed independent» Ma tar la concessiun da radio actuala na vai apparentamain betg per il passà u per il preschent, mabain per l’avegnir en il biro grond a la Rheinfelsstrasse 1. Davent da qua avessi tenor la candidatura da Radio Alpin da dar a partir da schaner 2025 in radio da 24 uras e da trais linguas, principalmain tudestg, parzialmain era rumantsch e talian. Ed era sche Stefan Bühler conceda ch’els na possian betg inventar da nov la roda radiofonica, è el persvas da pudair offrir en avegnir «in emettur giuven, critic ed independent che porscha tut las novitads relevantas da la regiun e che promova la debatta». Che lur program saja en mintga cas vegnì valità meglier dal BAKOM che quel da la Somedia e surtut haja lur dossier gia fatg ponderaziuns co integrar en la lavur da mintgadi innovaziuns sco l’intelligenza artifiziala. Ils custs previs per gestir il Radio Alpin: 4,5 milliuns francs per onn, grazia a la concessiun federala vegnan dentant subvenziunads 2,8 milliuns. La concessiun è vegnida surdada per ils onns 2025 – 2034. Il num d’emettur «Radio Alpin» è anc provisoric ed administrativ. Cun 11 plazzas cumplainas Sin la dumonda, sche lur program saja propi realistic, renda Stefan Bühler attent a las obligaziuns dal BAKOM envers ils concessiunaris: «L’uffizi lascha controllar, sch’ins adempleschia tut ils criteris, per exempel pertutgant la collavuraziun regiunala e la rapportaziun per rumantsch e talian.» La concessiun attribuida pretenda numnadamain er elements da program en quellas duas linguas minoritaras dal Grischun. Concernent il rumantsch ha Radio Alpin candidà cun l’idea da collavurar en avegnir cun la FMR (Fundaziun Medias Rumantschas), la quala na fa dentant nagina lavur radiofonica. Stefan Bühler di: «Gea, qua stuain nus pir entrar en contact cun la FMR e sclerir, tgeninas pussaivladads ch’i dess per profitar da quella purschida rumantscha.» (Remartga redacziunala: Enfin al mument da quest’intervista n’han ils iniziants da Radio Alpin mai gì contact cun la FMR.) E che il Radio Alpin vuless realisar ses program cun mo 11 plazzas cumplainas, en cumbinaziun cun ina rait da correspundents/as, resguarda l’iniziant sco calculaziun realistica: «Igl è da dir che quellas 11 plazzas redacziunalas fan cumplainamain ina rapportaziun regiunala. Quella squadra na fa betg novitads ed istorgias naziunalas ed internaziunalas. Là collavurain nus, sco autras staziuns era, cun partenaris svizzers e cumprain da quels ils servetschs necessaris.» Chattà persuna che maina il radio Era sche Stefan Bühler è al mument tut sulet – ed er in pau pers – en il biro grond a Cuira, senta el in grond sustegn da pliras varts: «Nus avain survegnì enorm blers resuns da la populaziun e d’instituziuns. E gea, nus avain gia survegnì numerusas annunzias da persunas che vulessan lavurar tar nus. Perquai essan nus propi da fitg buna speranza da pudair metter en pe aifer in onn in bun emettur.» Sco ch’el tradescha, hajan el e Roger Schawinski era gia chattà ina persuna che vuless manar l’emettur, vul dir in/a directur/a da program. Ch’i saja ina persuna bilingua e grischuna. Dapli n’ha Stefan Bühler betg vulì tradir, perquai che quella persuna possia gea pir vegnir engaschada e communitgada cura che la societad purtadra – la Radio Alpin AG cun sedia a Cuira – saja fundada. Quai avess da capitar durant las proximas emnas. «Pir cura che l’interpresa è fundada, pudain nus cumenzar a far acquisiziuns e suttascriver contracts», di Stefan Bühler. E lura pudessan era entschaiver las emprimas lavurs: bajegiar il studio, stgaffir las premissas tecnicas, engaschar persunal. Ma apunta, tut quai dependa anc da la dumonda spinusa, sche la concessiun ha vigur legala. Tut las preparativas da Radio Alpin pon restar bloccadas, sche la Somedia faschess recurs cunter la decisiun dal BAKOM tar il Tribunal administrativ federal (guarda boxa). Discurs cun Somedia Co ch’i va vinavant las proxims emnas, dependa damai ferm era da la chasa editura Somedia. Roger Schawinski aveva da sia vart ventilà avant in mais ch’i pudess dar ina collavuraziun u surdada, cun quai che RSO pudess avair studios e persunal danvanz. Hai entant gia dà discurs tranter RSO e Radio Alpin? – «Gea, nus essan entrads en contact. Igl ha dà discurs! Ma senza ch’igl avess dà decisiuns.» Dapli n’ha Stefan Bühler betg vulì tradir. La Somedia, vul dir il president da la Radio Südostschweiz AG, Silvio Lebrument, ha mess en vista envers la FMR ch’i dettia quest glindesdi «news» en chaussa concessiun e recurs. Igl è bain pussaivel ch’il bandierel Stefan Bühler vegn ad udir glindesdi da quellas «news» durant seser sulet en ses biro grond da la Rheinfelsstrasse 1. L’emprim telefonat vegn lura ad ir vers Turitg. Dad RSO tar Radio Alpin Ils dus interprendiders Stefan Bühler e Roger Schawinski han fatg la cursa l’entschatta da quest onn 2024 cun lur proposta per il Radio Alpin per ina concessiun da radio privat per la regiun Glaruna e Grischun (Südostschweiz). Fin ussa era quella concessiun ch’è munida cun ina subvenziun federala dad 2,8 milliuns en mauns da la chasa da medias Somedia. Quella emetta dapi blers onns in radio privat, l’emprim sut il num Radio Grischa – ch’era antruras anc in’interpresa privata, avant che vegnir integrà en il conglomerat da medias da la famiglia Lebrument – ed a partir dal 2015 sut il num Radio Südostschweiz (RSO). Quel radio ha gist en il Grischun in bun auditori ed ina tradiziun da passa trais decennis. Ma ils criteris «tradiziun» u «auditori» n’ha il BAKOM betg vulì resguardar en sia valitaziun. Ella ha mo examinà ils dus palpiris per ils dus radios, Radio Alpin ed RSO, senza considerar, sch’i dat quel emettur pir sin palpiri u sch’el è gia etablì. La valitaziun dal BAKOM è stada stretga, sco che la disposiziun (publica) da l’uffizi dals 11 da schaner 2024 cumprova. Tenor ils differents puncts e criteris ha il Radio Alpin fatg mo paucs puncts dapli che RSO: 1200 puncts cunter 1167 puncts. Ma gist tar candidaturas ch’èn pli u main medem bunas, vegn en vigur ina pretensiun da la Lescha da radio e televisiun (LRTV). Tenor quella survegn la concessiun quel radio che porscha gia mo cun sia existenza dapli diversitad. Uschia che il BAKOM ha decis da surdar per ils onns 2025 fin 2034 la concessiun per il radio privat local per la regiun «Südostschweiz-Glaruna» al Radio Alpin da Stefan Bühler e Roger Schawinski. L’interpresa Somedia (v.d. la filiala Südostschweiz Radio AG) ha annunzià avant in mais da vulair far recurs tar il Tribunal administrativ federal. Fin la fin da redacziun da questa gasetta n’è il recurs anc betg vegnì communitgà uffizialmain. (fmr/dat) Ina surfatscha da 200 m² fiss pronta a Cuira per installar il nov Radio Alpin ch’avess d’emetter tenor concessiun a partir dal 2025. Ina surfatscha da 200 m² fiss pronta a Cuira per installar il nov Radio Alpin ch’avess d’emetter tenor concessiun a partir dal 2025. "Nus vulain esser ils fullavias per in radio independent en il Grischun." - Quai è la motivaziun principala da Stefan Bühler cun ses project dal Radio Alpin, ch’el porta ensemen cun Roger Schawinski. Per il mument è Stefan Bühler anc sulet en il biro grond, en in onn avessan da lavurar qua ina dunsaina da collavuraturas e collavuraturs da Radio Alpin. In dals dus purtaders dal Radio Alpin, Stefan Bühler, en ses magasin da cudeschs en il tschaler da la Rheinfelsstrasse 1 a Cuira. Dapi passa 25 onns è Bühler editur independent e cumissiunari per autras chasas edituras. In dals dus purtaders dal Radio Alpin, Stefan Bühler, en ses magasin da cudeschs en il tschaler da la Rheinfelsstrasse 1 a Cuira. Dapi passa 25 onns è Bühler editur independent e cumissiunari per autras chasas edituras. In biro vid – suenter il terratrembel Avant exact in mais ha il BAKOM procurà per ina stremblida radiofonica en il Grischun: enstagl da Radio Südostschweiz ha Radio Alpin survegnì attribuì la concessiun. Quel «nov» radio n’ha anc nagut, cun excepziun dad in grond biro vid a Cuira-Vest. David Truttmann/FMR Igl è in biro da var 200 m² en la Rheinfelsstrasse 1 a Cuira. Qua è s’installà dapi l’onn passà l’editur grischun Stefan Bühler. Ed en questa localitad lessan el ed il piunier da radio turi­tgais Roger Schawinski installar il nov Radio Alpin. Che els dus han insumma survegnì ils 11 da schaner 2024 da l’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM) la concessiun per in radio privat per il Grischun e Glaruna, subvenziunà annualmain cun 2,8 milliuns francs, quai è stà in pitschen terratrembel medial. Ed igl è stà in success per ils dus interprendiders che vulan far sballunar gia dapi onns il «monopol» da la chasa da medias Somedia. Per quell’interpresa è la decisiun cunter l’agen Radio Südostschweiz (RSO) stada ina sconfitta. Probabel dat l’interpresa enconuschent oz glindesdi, sch’ella fa recurs cunter la decisiun dal BAKOM u betg. Fintant che la concessiun per ils onns 2025 – 2034 n’ha betg vigur legala, spetgan Schawinski e Bühler en lur grond biro. Stefan Bühler di: «Uschè ditg che nus n’avain betg la garanzia che Radio Alpin po emetter a partir dal 2025, resta quest biro vid.»

Il project per ina «chasa da maz e center per elavurar charn» en la regiun Alvra ha fatg ussa in proxim zap enavant. Mesemna passada èn passa 100 persunas vegnidas a Casti per sa laschar infurmar davart il project. Cun lur preschientscha han ellas gist dà il signal da partenza per insumma crear ina cooperativa per la nova «Mazlareia Ela». «Super èsi stà! Jau sun fitg surprais che tanta glieud ha mussà interess.» – Quai di Cordo Simeon, commember da la gruppa da lavur che prepara gia dapi plirs mais l’idea per in center regiunal per elavurar charn. Mesemna saira ha sia gruppa da lavur envidà a Casti, en la halla polivalenta, ad in’infurmaziun en chaussa. Passa 100 persunas èn vegnidas, e betg mo purs e puras tenor las indicaziuns dal pur Cordo Simeon dad Alvagni. Quel grond interess saja per els sco «ina pi tschna paja» per tut lavur instradada dals davos dus onns. In nov num: «Mazlaria Ela» Atgnamain era gia enconuschent dapi la fin da l’onn 2023 – la FMR aveva rapportà la fin da december 2023 – che la nova chasa da maz e d’elavurar charn duess vegnir installada en las localitads da la mazlaria existenta e privata a Cunter. Quell’infrastructura tutga anc a la «Metzgerei Surses». Quella mazlaria vegn manada dapi blers onns sin quint privat da Luigino Maffei e Bruno Aguilar. Ma l’infrastructura da quel manaschi stess da principi a disposiziun bainprest per ina vendita, respectivamain per ina cumpra, sco che la gruppa da lavur per la chasa da maz regiunala ha pudì infurmar mesemna. Tar l’entir inventari tutga la chasa da maz a Cunter cun tut ils indrizs d’elavurar charn ed era l’inventari da stizun al Stradung a Savognin. Ed anc ina «novitad» han Cordo Simeon e sia gruppa pudì tradir mesemna a Casti, numnadamain il num rumantsch dal nov center: «Mazlareia Ela». Ina cooperativa Sper la creaziun dal num spetga dentant anc bler’autra lavur durant ils proxims mais. Perquai ch’il center d’elavurar charn è in da set differents sut-projects da PRE (project da svilup regiunal, guarda boxa), sto l’emprim insumma vegnir fundada in’organisaziun purtadra. «Nus ans avain decis per ina cooperativa», di Cordo Simeon, «quai è simplamain ina furma d’organisaziun pli persunala.» Mintgina e mintgin, privat u interpresa, po daventar commember da la cooperativa cun in import da previsiblamain var 1000 francs. La mazlaria na duai betg mo elavurar products da l’agricultura, mabain era charn da selvaschina da chatschadras e chatschaders. Cordo Simeon: «La finamira è simplamain ch’ils animals vegnian mazzads ed elavurads qua en la re giun, per er evitar ils lungs transports cun animals vivents.» Vers 1,8 milliuns Ina giada che la cooperativa da la «Mazlareia Ela» è fundada vulan e ston ils iniziants ir a la tschertga da raps, tant per la cumpra da la mazlaria privata sco era per far punctualmain intginas investiziuns tar quella. Tenor Cordo Simeon fan els quint cun ina summa totala da cumpra ed investiziun dad 1,5 fin 1,8 milliuns francs. Quels raps duain vegnir ensemen sur il sustegn da PRE, cun agens meds (per part cun sustegns externs) e cun credits. E lura en in terz pass, dasper installar la cooperativa e rimnar ils raps, vai per chattar in gestiunari ed eventual persunal. Cordo Simeon fa quint cun impegns da lavur en in pensum da var 200–300 %. Pir ensemen cun ils gestiunaris pudessan vegnir ponderads proxims detagls, sco p.ex. la purschida exacta da products e la vendita. Il chalender da termins per realisar tut las dumondas instituziunalas ed operativas da la «Mazlareia Ela» è sportiv. Gia la stad 2024 vuless la gruppa da lavur far la cumpra da l’immobiglia e lura era gist las emprimas investiziuns. Il manaschi avess lura, sche tut va bain dad ir en funcziun il proxim onn. Ma entant è pir capità questa mesemna passada il signal da partenza far il «sprint» final fin tar in center regiunal da maz e d’elavuraziun da charn. Suenter il signal da Casti suonda damai lavur. La colliaziun da PRE cun la «Mazlaria Ela» Il PRE (Projekte regiunaler Entwicklung) è dapi passa 15 onns in instrument da promoziun regiunala da la Confederaziun. En emprima lingia è la finamira da valurisar l’agricultura regiunala – e quai surtut cun collavuraziuns prudentas tranter divers acturs, sco p.ex. tranter agricultura e gastronomia. Ils projects da PRE duain trair a niz ils potenzials da la regiun ed a la fin dals quints generar dapli entradas per l’agricultura. Ils PRE's vegnan finanziads per gronda part da la Confederaziun e dal Chantun. Il grond project PRE en la Regiun Alvra, inizià gia l’onn passà e concretisà avant trais mais a Savognin, sa numna «Ela Genusswelt». El ha per finamira da valurisar l’agricultura en la regiun dal Parc Ela cun ina meglra commerzialisaziun dals products regiunals, sco p.ex. chaschiel e charn. Aifer quel grond project datti set differents projects parzials. En il cas da la «Ela Genusswelt» èn quai tranter auter la «Mazlaria Ela», ina chascharia mobila per l’Alp dalla Creusch, in’elavuraziun da puma en la regiun ed auter. Organisatoricamain sto mintgin da quels sut-projects dentant avair in’atgna instituziun purtadra. En il cas da la «Mazlaria Ela» fiss quai apunta ina cooperativa. (fmr/dat) Or da questa chasa da maz da la «Metzgerei Surses» avessi da dar en il decurs dals proxims mais la «Mazlareia Ela». Ina cooperativa che fiss purtadra da la mazlaria regiunala vegn installada en il decurs da las proximas emnas. L’intern da la chasa da maz da la «Metzgerei Surses». Qua vuless la cooperativa far intginas investiziuns punctualas en vista ad ina nova «Mazlareia Ela». La «Mazlareia Ela» è per nascher L’interess è stà fitg grond mesemna passada. Passa 100 persunas sajan vegnidas a Casti per s’infurmar davart il project per ina «chasa da maz e center per elavurar charn» en la regiun Alvra. Quella cifra numna Cordo Simeon, pur dad Alvagni e commember dad ina gruppa da lavur per il project. La gruppa s’engascha dapi dus onns per il center da maz ch’ha ussa era in num rumantsch: «Mazlareia Ela». Mesemna èn vegnids preschentads ulteriurs detagls dal project da PRE: L’actuala «Metzgerei Surses» privata a Cunter/Savognin duai ir en mauns dad ina coopera­tiva. Quella rimna raps, fa emprimas investiziuns da vers 1,8 milliuns francs e procura lura per la gestiun. L’intenziun da Cordo Simeon e sia gruppa è da tegnair uschia en la vallada tut l’elavuraziun da charn agricula e da chatscha. (fmr/dat)

Para che bunamain 20 % dals pèrs en Svizra emprendian ad enconuscher in l’auter sur in’app per datings. Quants da quels che restan lura propi er ensemen na sai jau betg. Ma jau enconusch insaquants. Ed in da quels pèrs essan era mes um ed jau. Che quai è il cas è bunamain ina miracla. Atgnamain aveva jau installà l’app Tinder mo per spass e sco passatemp suenter avair terminà ina relaziun avant bunamain otg onns. Jau n’aveva insumma naginas aspectativas. Guardond enavos stoss jau er admetter che la gronda part dals umens che jau hai vesì sin Tinder n’aveva betg propi potenzial per maridar. Ina part dals umens sin Tinder enconuscheva jau gia. Gea, il Grischun è pitschen ed adina puspè hai jau vesì la fotografia d’in enconuschent e perfin d’in marus anteriur. Quai ha procurà per ina u l’autra risada. Ma quai n’è betg propi il senn dad in’app per datings. Auters umens ma parevan a l’emprima egliada fitg simpatics. Cun quels hai jau gì in uschenumnà match. En quest cas avra ina fanestra da chat en l’app, nua ch’ins po scriver in cun l’auter. Ed a segunda egliada eran quels umens tamazis. In aveva l’impressiun che jau saja la dunna da sia vita mo cun avair vesì duas u trais fotografias da mai. Quel è lura stà permalà cura che jau hai scrit che quai na saja betg il cas tar mai e che jau craja ch’i saja meglier, sche nus na scrivian betg pli. In pèr han fatg spruhs talmain stupids che jau hai spert stizzà noss match ed uschia era nossa conversaziun. E suenter duas emnas hai jau stizzà l’app per evitar anc dapli spruhs stupids. Ad in da mes matchs aveva jau dà mes numer da telefonin per cuntinuar cun la conversaziun. Gea, el ma pareva memia legher, interessant e particular per terminar il contact. Cura che nus avevan fatg giu l’emprima giada betg online, mabain amez Cuira davant il Globus, era Tinder gia dapi in temp stizzà per mai. Ed el ha stizzà ses Tinder anc quella saira. Il rest è istorgia: l’um da Tinder m’ha plaschì fitg er anc a terza u quarta egliada e sco ch’i para er jau ad el. Suenter in temp essan nus daventads in pèr e suenter insaquants onns avain nus maridà ed il resultat da l’amur da Tinder èn ussa trais uffants. Malgrà spruhs stupids ed in marus anteriur, hai jau chattà mes um da siemi sin l’app. Jau sun anc adina fitg fitg cuntenta dad avair gì l’app in pèr dis sin mes telefonin. Jau sun numnadamain persvasa che jau n’avess betg emprendì d’enconuscher mes um sin in’autra via. Schebain ch’il Grischun è gea pitschen ... Annetta Janka-Zini, anteriura utilisadra da Tinder e redactura da la FMR.

La chasa da medias Somedia ha inoltrà glindesdi il recurs cunter la decisiun dal BAKOM da surdar la concessiun al Radio Alpin. Per l’interpresa saja la decisiun nunchapibla e perquai veglia ella cumbatter per sia concessiun – ed emetter vinavant. «Nus na dain segir betg si!» – Silvio Lebrument, president dal cussegl administrativ da la Somedia en il biro redacziunal da si'interpresa. La «Buchstabensuppe» giogan las duas moderaturas Sara Marti e Francesca Albertini oz glindesdi cun il bustab «B». Il quiz dal radio RSO è popular e vegn emess mintgadi – gist suenter las novitads da mezdi. La candidata dad oz ha success, e las duas collavuraturas dad RSO han gust per ella. «Il recurs va sin posta» Pauc success ha RSO gì tar l’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM). Quel n’ha betg resguardà als 11 da schaner 2024 il radio da Cuira per ina reconcessiun per ils onns 2025 – 2034. La cursa ha fatg il radio concurrent ch’exista pir sin il palpiri, il Radio Alpin da Roger Schawinski e Stefan Bühler (guarda boxa). Anc oz, in mais pli tard, sto Silvio Lebrument, il president dal cussegl administrativ da la chasa da medias Somedia ed uschia er schef dad RSO, scurlattar il chau: «La decisiun dal BAKOM è simplamain nunchapibla. Noss radio – pli baud Radio Grischa ed ussa RSO – emetta dapi 35 onns ed ha adina ademplì tut las pretensiuns. Che tut quella lavur na vegn betg resguardada tar in reconcessiunament, quai n’è per nus simplamain betg chapibel, surtut betg per il team da radio che fa di per di in bun job.» Perquai ha la Somedia annunzià gia avant in mais da vulair recurrer tar il Tribunal administrativ federal. «Quel recurs va oz glindesdi sin posta», tradescha Silvio Lebrument. E sia decleraziun da quel pass: «Nus avain legì attentamain la disposiziun dal BAKOM e vis ch’i dat numerus puncts che na quadran betg e che pledassan atgnamain per nossa candidatura.» Dapli en detagl na vul l’interprendider betg entrar cun la FMR – per «raschuns tacticas da process». «Nus na dain segir betg si!» – Silvio Lebrument, president dal cussegl administrativ da la Somedia en il biro redacziunal da si'interpresa. Las duas moderaturas dal radio RSO, Sara Marti (san.) e Francesca Albertini (dretg) durant il gieu "Buchstabensuppe" en il program da mezdi. «Nus na dain segir betg si!» – Silvio Lebrument, president dal cussegl administrativ da la Somedia en il biro redacziunal da si'interpresa. «Nagina posiziun da monopol» Ina raschun principala che Radio Alpin ha «prendì davent» la concessiun al RSO è l’argument dal «monopol». Er ils novs concessiunaris – Stefan Bühler e Roger Schawinski – fan valair che l’interpresa Somedia saja in monopolist en il mund medial grischun. Quella reproscha renviescha Silvio Lebrument cun persvasiun: «Nus n’avain betg ina posiziun da monopol! Gist en il chantun Grischun exista ina purschida mediala diversa ed intacta, cumbain che la Somedia è ina ferm’interpresa regiunala. Ma sper nus datti anc ina vasta purschida.» Silvio Lebrument enumerescha ina lingiada da medias: «Nus avain p.ex. RTR en il Grischun – che stat finanzialmain fitg bain ed è redacziunalmain ina concurrenza per nus. Lura datti da nov la FMR ch’è finanziada dal maun public ed è independenta. RSI emetta emissiuns en lingua taliana. SRF è preschent en il Grischun, tranter auter cun la ferma vusch dal ‹Regionaljournal›. Ed en Engiadina lavura la chasa editura Gammeter cun sia gasetta Engadiner Post/Posta Ladina e cun portals online. E betg d’emblidar tut las medias socialas ch’han conjunctura dapi divers onns.» Tenor Silvio Lebrument regia en il Grischun diversitad e mintgin/a possia far valair si’opiniun insanua: «Da discurrer dad in monopol da la Somedia è simplamain sbaglià!» Per la paja renda el attent ad auters chantuns, nua che las chasas da medias regiunalas sajan svanidas e nua che tut ve­gnia dirigì davent da Turitg. A quel trend em­provia gist la Somedia da far frunt. «Nus na dain betg si!» Avant diesch onns aveva la Somedia anc guda­gnà tar la concessiun d’in radio privat cunter Bühler/Schawinski – malgrà in lung process giuridic suenter la decisiun. Questa giada ha l’interpresa stuì succumber. Ha la Somedia damai inoltrà ina pauc buna candidatura, sch’ella perda cunter in radio ch’exista be sin il palpiri? – «Nus avain simplamain candidà cun il program existent, vul dir cun in concept realistic», respunda Silvio Lebrument: «La concurrenza po sa chapescha empermetter il tschiel. Ma tenor mai n’èsi simplamain betg realistic da vulair far quel program cun ina redacziun da mo indesch plazzas cumplainas.» In’ulteriura chaussa che l’uffizi federal n’haja betg resguardà, saja la vegliadetgna dals dus purtaders dal Radio Alpin (Stefan Bühler e Roger Schawinski èn d’annada 1948 e 1945). Silvio Lebrument: «Il BAKOM surdat per diesch onns ina concessiun da radio a dus umens pli vegls, senza pretender dad els in ‹concept da successiun› che fiss plausibel.» La dumonda da concessiun vegn ussa damai, causa il recurs da la Somedia, tractada dal Tribunal administrativ federal. La charplina giuridica vegn a cuzzar mais u perfin onns. Uschè ditg vegn RSO ad emetter enavant a mezdi sia «Buchstabensuppe», silmain cun ina concessiun provisorica. Ma era sche la concessiun per Radio Alpin avess da survegnir in bel di vigur legala, sche empermetta Silvio Lebrument: «Nus emettain vinavant en in tal cas. I dess senza dubi in auter RSO, senza mandat da prestaziun e senza subvenziun. Ma nus na dain segir betg si!» Radios e recurs Ils dus interprendiders Stefan Bühler e Roger Schawinski han fatg la cursa l’entschatta da quest onn cun lur Radio Alpin per ina concessiun da radio privat per la regiun Glaruna e Grischun (Südostschweiz). Fin ussa era quella concessiun, ch’è munida cun ina subvenziun federala dad 2,8 milliuns francs, en mauns da l’interpresa Somedia cun ses radio RSO (Radio Südostschweiz). La valitaziun dal BAKOM è stada stre­tga, sco che la disposiziun (publica) da l’uffizi tradescha. Ma gist tar candidaturas ch’èn pli u main medem bunas, va en vigur ina pretensiun da la Lescha da radio e televisiun. Tenor quella survegn la concessiun quel radio che porscha gia cun sia existenza dapli diversitad. Uschia ha il BAKOM decis da surdar per ils onns 2025 fin 2034 la concessiun per la regiun «Südostschweiz-Glaruna» al Radio Alpin. Cunter quella decisiun ha l’interpresa Somedia (v.d. la filiala Südostschweiz Radio AG) uss inoltrà in recurs tar il Tribunal administrativ federal. Il BAKOM sez n’ha betg vulì prender posiziun envers la FMR tar questa dumonda e procedura da concessiun. (fmr/dat) Proxima runda per l’unda grischuna Radio Alpin u tuttina vinavant il radio RSO? – Avant in mais ha l’Uffizi federal da communicaziun decis per il Radio Alpin da Roger Schawinski e Stefan Bühler. Ussa ha la concurrenta Somedia inoltrà in recurs cunter la decisiun dal BAKOM. David Truttmann/FMR Ussa èsi cler: la dumonda per la concessiun d’in radio privat en il Grischun (e Glaruna) va en la proxima runda, vul dir en ina «runda giuridica». Ier glindesdi ha l’interpresa Somedia confermà envers la FMR d’avair inoltrà in recurs tar il Tribunal administrativ federal cunter la decisiun dal BAKOM d’avant in mais. L’Uffizi federal da communicaziun aveva numnadamain surdà per ils onns 2025 – 2034 la concessiun d’in radio privat al project cun il num Radio Alpin. Purtaders da quel project èn ils dus interprendiders Roger Schawinski e Stefan Bühler. La Somedia sa dosta surtut cunter la reproscha dad avair en il Grischun ina posiziun da monopol. Enumerond pliras chasas edituras ed emetturs, da la firma Gammeter en Engiadina enfin tar SRF, RTR ed FMR, manegia Silvio Lebrument: «Da discurrer dad in monopol da la Somedia è simplamain sbaglià!» Il president dal cussegl administrativ da la Somedia va cun optimissem en il cumbat giuridic per ses radio RSO ed empermetta perfin d’emetter vinavant quel – era sch’il Radio Alpin avess da survegnir per dal bun la concessiun.

Ina gestiunaria da la Germania che maina in hotel a Tavau na po betg cumprar senza lubientscha ina immobi­glia per ina chasa da persunal. Il Tribunal federal ha dà suatientscha ad in recurs da l’Uffizi federal da giustia. Perquai ch’igl è strusch da chattar abitaziuns a Tavau, ha in hotel vul ì cumprar in sulom cun in hotel per far londeror ina chasa da persunal. Las autoritads grischunas ed era la giustia èn stadas da l‘avis che quai giaja senza lubientscha – era sche il hotel che leva far la cumpra tutga ad ina persuna da la Germania. Ellas èn partidas da quella ch’i valia ina excepziun da la Lex Koller. Lezza era vegnida introducida per restrenscher la cumpra dad immobiglias tras persunas da l’exteriur. Il Tribunal federal tira dentant ina autra conclusiun en sia sentenzia ch’è vegnida publitgada il venderdi passà. Ils derschaders e las derschadras explitgeschan ch’ina cumpra d’immobiglias entras esters dastga tenor lescha be succeder senza lubientscha, sche l’immobiglia serva sco manaschi permanent, sco per exempel in hotel. Uschia haja il legislatur vul ì promover investiziuns per novs manaschis entras esters. Abitaziuns dastgan en tals cas mo vegnir acquistadas, sch’ellas tutgan tar il manaschi ed èn necessarias per lez. Il crutsch tar il cas actual è che la chasa da persunal avess stu ì vegnir cumprada a medem mument sco il manaschi principal. L‘interpreta­ziun da la lescha mussia che quai saja scrit explicit en la versiun franzosa da la disposiziun concreta. Da divergiar da questa disposiziun na saja betg lub ì. I saja l‘incumbensa dal parlament da pussibilitar era pli tard ina cumpra dad abitaziuns necessarias da persunal – senza ch‘ins stoppia avair ina lubientscha. Il parlament ha gia instradà remedura. Suenter il Cussegl dals chantuns ha era il Cussegl naziunal acceptà il settember ina moziun per ina midada da la Lex Koller, per che tals cas na capitian en l’avegnir betg pli. Il Cussegl federal aveva refusà la moziun, sto uss per ò far adattaziuns tar la Lex Koller. Sentenzia 2C_325/2022 dals 21 da december 2023, publitgada ils 09-02-2024.

En il pled d’avertura ha il president dal Cussegl grond tematisà l’intelligenza artifiziala. «Èsi uss in avatar che tegna il pled d’avertura da la sessiun da favrer?» U èsi il president dal Cussegl grond? Franz Sepp Caluori ha giugà il glindesdi cun intelligenza artifiziala en ses bainvegni als deputads ed a las deputadas. En spagnol e corean ha pledà in signur avatar Franz Sepp Caluori. Quai betg mo per il gaudi dal parlament, mabain gist era per admonir. La nova tecnologia porschia bleras schanzas, mo dovria era ses terms. Fin uss hajan pir 18 stadis definì directivas – nunliantas – per l‘adiever dad intelligenza artifiziala. Quai stoppia sa midar. Era il Cussegl grond duai daventar activ e fixar reglas cun la finamira da stgaffir confidenza e procurar ch’il svilup da la nova tecnologia s’accordia cun las valurs e normas dal chantun. «Ignorar las midadas tras l’intelligenza artifiziala fiss circa uschia, sco sche nus empruvassan da tegnair si la Plessur mo cun ils mauns», ha ditg Franz Sepp Caluori en sia avertura da la sessiun. Sco deputads e suppleants che prendan per l’emprima giada part ad ina sessiun dal Cussegl grond èn vegnids saramentads Martin Berthod da la PPS, Martin Bundi da la PLD, Laura Caluori da la AdC, Christian Kindschi da la PLD e Daniel Schläpfer da la fracziun da la PS. La sessiun dura fin mesemna. Las tractativas èn publicas e pon vegnir observadas directamain da la tribuna dal Cussegl grond a Cuira u via livestream.

Il cunfin è fix – la regenza na dastga betg budgetar dapli ch’in minus da 50 milliuns. Quai impedeschia dapli plazzas per polizia u dapli daners per canortas, crititgeschan ils socialdemocratas. Els giavischan remedura. Lur proposta ha strusch schanzas. La tractanda è tant sco incontestada. Il glindesdi ha il Cussegl grond cumenzà cun la debatta davart il program da la regenza, il mardi vai vinavant cun il plan da finanzas dals 2025-2028. Las fracziuns van per gronda part d’accord cun la regenza. Dapli che commentar e prender enconuschientscha na pon ellas betg tar questa tractanda. Sulet tar il budget datti in pau opposiziun. Ils socialdemocrats vulessan schluccar las re­glas da budgetar. La deputada Erika Cahenzli-Philipp da la PS è pledadra per questa proposta che vegn decidida il mardi. FMR: Il budget na dastga – tenor las valurs directivas – betg surpassar in minus da 50 milliuns. Pertge lessas Vus midar quai? Erika Cahenzli-Philipp: Las valurs directivas èn nossas reglas da gieu. Ellas dattan a nus il rom per la politica da finanzas. Nus essan però da l’avis ch’ins stoppia schlargiar las reglas. Ils ultims 15 onns han ins min­tgamai budgetà in minus. Suenter è sa resultà en il rendaquint in plus d’enturn 100 u 150 milliuns. Ma pertge crititgescha la PS il minus maximal da 50 milliuns en il budget? Sche nus rentain e serrain en las sugas uschè ferm, na pudain nus betg far tschertas chaussas che fissan necessarias per la populaziun. Ins renunzia a chaussas impurtantas perquai ch’ins fa quitads da vegnir en il minus. Ma nus avessan avunda daners. Pudais Vus far in exempel? Las mesiras per la digitalisaziun excludan ins per exempel da las valurs directivas. Là vegn ditg ch’i na dovria betg questas reglas da gieu – perquai ch’ins ha remartgà che las reglas èn memia severas. Quai mussa che las reglas ans impedeschan en il svilup dal chantun. Nua stuess ins pia impunder dapli daners? Nus avessan pensums en la tgira d’uffants ordaifer la famiglia. Era da stgaffir plazzas avain nus retegnientschas. I duvrass per exempel dapli policistas e policists u era persunal per la scola speziala. Nus ans adossain in squitsch da spargnar, malgrà ch’ils daners fissan avant maun. Ils ultims onns ha il chantun gea pudì accumular l’agen chapital. Quant fitg dastgassan ins lura tenor Vus ir en il minus tar il budget? Nus na vulain betg metter tut sin il chau, insumma betg. I duai simplamain daventar pli dinamic e flexibel cun guardar enavos, quant grondas che las divergenzas tranter budget e rendaquint èn stadas. Las divergenzas dals ultims diesch onns vegnan lura resguardadas. Tenor lezzas dastgan ins augmentar il minus en il budget. N’exista lura betg il privel ch’ins scriva cifras cotschnas? Nus essan persvadids ch’il rendaquint dal chantun Grischuna scriva anc adina in plus. Ed era sch’i sa resultass ina giada in onn in deficit en il quint, avain nus gea agen chapital che nus avain spargnà per pensums impurtants.

Jau hai guardà «L’ultim Rumantsch». Tge schoc, mann! HEY, NUS MURIN ORa! Sco ils sauriers. Tutti quanti, cun pel e pelegn. Dus millennis vita diraglia, cun raras festas e gustusas dispitas, tut simplamain da rendì. Furt e davent, senza ni hau ni mau. Lura è tut stà per il giat. E milliuns da subvenziuns ed oraifras prestaziuns, da Lias e radios, Quotis e Rumantschuns han nizzegià schuber nagut. Igl è da fugir. Tgi sa regorda damaun anc da noss incumparabels eroxs, vus savais schon: il Beni Buttatschfurà ed il Göri Tgaufess? Tgi sa en diesch onns anc da Martin Naziunal e da Jon (prest) Federal, da la lavina naira e da nossa sublima Chara Lingua? Ed il mender da tut: tge faschain nus senza Battaporta e Gratulaziuns? «Pulentas!», aud’ins a ramplunar in bel bass rumantsch tras ina porta da la chasa RTR. «Quai è in blut fake», di in segund. «Tipic postfactic!», dat in terz sinzur, stgadanond ses pugnin dad engiadinais urbanisà sin la maisa da plattamorta. Sco patrun chasa astga el sa lubir questa erupziun vaira violenta. Ina conspiraziun? Il cuntrari, in seminari! Privatissime. Da trais illusters Rumantschs, dus CEOs ed in pedagog. E per demonstrar ch’il fieu rumantsch è tut auter che stizzà, han quels trais cumpogns stante pede et in loco fundà ina nova disciplina academica: la Rumantschologia. Che n’è nagut pli pauc ch’in remake da la scola filosofica da Socrates. Ina renaschentscha!! Precis, ina dapli. Sajas bainvegnids, ô venerads Hellens, qua tar nus en il nov umbli dal mund! – Tge ignorant e banausa pretendeva che l’istorgia na sa repetia betg? En stanza sa calman las emoziuns plaunsieu e la trinitad greco-rumantscha sa metta puspè a la lavur rumantschologica. Cun ureglias gizzadas udiss ins ladinamain in murmurar ritmic – in pau sco en ina scola da Coran. Mintgatant mitschan scrottas da pleds: Enideni dep … schnep, utclamana isatanna … lirica! Genuina! Genial! E tranteren la vusch stentorica dal Pestalozzi neo-socratic Chasper da Pradasetga: Bunischem, Nichi, u – stupend, Mäkki! Che è nagin auter ch’il big boss dal Chastè Rumantsch sper la Plessur. Pelvair, ils dus discipels van evidentamain gugent a scola tar lur Socrates alpin. Malgrad las «heavy» lezias, sco nus essan vegnids a savair. – Dal reminent, «La müdada» na saja lura betg l’emprim cudesch rumantsch ch’els hajan legì en lur vita. Ma lunsch or il pli gross. – Ed omadus san bainischem quant fortunads ch’els èn da pudair frequentar quest seminari tar in pedagog uschè renomà, adina en gir. In vair Gion dapertut. El saja halt er in strassen-philosoph, sco ses pendant da l’antica. Hei, tge plaschair da guardar cun quant slantsch ch’ils dus manaders d’interpresas industri … stgisai… cultu-ralas dattan tut per cumpensar lur «gap» rumantsch! E pir anc gratuit e cun suar sco pudels. Insumma, tge s’empon il Nichi ed il Mäkki ch’en lur carriera professiunala dumondas istoric-culturalas rumantschas èn stadas da la vart? A la finfinala hai anc adina num: Pinchis first! No problem. I n’è mai memia tard per recuperar il manchentà. Viva la Rumantschologia! Viva Socrates! Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Caviezel

Otg derschadras e sis derschaders engiran dad ademplir l’uffizi a moda cunscienziusa. Dus engiran per talian, ils auters per tudestg – nagin per rumantsch. La Dretgira superiura cumenza sia lavur il 2025. Il mardi è stada la saramentaziun. Mo paucas minutas ha durà il mardi en damaun la saramentaziun en il Cussegl grond. L’emprim ha engirà Remo Cavegn sco president da la Dretgira superiura. Lura il vicepresident Thomas Audédat. Suenter las otg derschadras ed ils quatter derschaders. La saramentaziun fiss pia gia fatga – era sche la nova Dretgira superiura cumenza pir il schaner da l’onn proxim sia lavur. Il president da la dretgira ha respundì a la FMR intginas dumondas davart la cumposiziun – linguistica e da las schlattainas – da la dretgira. FMR: Vus essas gist vegnì saramentà sco president da la Dretgira superiura. Tge sentiment è quai? Remo Cavegn: Igl è ina onur da vegnir saramentà avant il Cussegl grond sco emprim president da la Dretgira superiura. En tut lavuran 14 derschaders e derscha­dras a la Dretgira superiura – cun ina maioritad dunnas. Ha quai ina muntada? Nus essan otg derschadras ed sis derschaders. Nus giain cun l’ir dal temp. La repartiziun correspunda a la repartiziun da las schlattainas en nossa clamada. Quai fa bain a la dre­tgira. Dus derschaders han engirà per talian, ils auters per tudestg. La Dretgira superiura n’ha nagins derschaders rumantschs. Tge munta quai? Igl è da principi da deplorar che nagin pleda rumantsch sco lingua materna. Nus avain però paucs cas rumantschs. Sche nus avain in cas, garantin nus ina procedura rumantscha. Per l’ina avain nus derschaders che san la lingua a moda passiva, che chapeschan rumantsch. Per l’autra avain nus actuars ed actuaras che san bain rumantsch. Ma a la fin decidan ils derschaders e las derschadras e betg ils actuars. Basta lura be ina chapientscha passiva? Per il pli avain nus proceduras en scrit e pudain lavurar cun translaziuns. Las transla­ziuns vegnan fatgas tar nus en chasa. I dat pia actuars ed actuaras che san bain rumantsch – che pudessan manaivel era daventar derschaders. Co vulais Vus en l’avegnir evitar la situaziun desastrusa, ch’i na dat gnanc in unic derschader rumantsch a la Dretgira superiura? Intervegnis Vus tar la cumissiun da giustizia e segirezza che propona ils derschaders al Cussegl grond? Puncto dumber da cas na sa tracti betg d’ina situaziun desastrusa. Nus avain gì be in cas rumantsch a la Dretgira chantunala ils ultims diesch onns. Per ademplir la lavur n’èsi pia betg in tal basegn. Ma per resplender la populaziun dal chantun a la dretgira – igl è la chaussa da las partidas da procurar ch’i dettia cun la proxima vacanza puspè in derschader u ina derschadra che represchenta la part rumantscha da la populaziun.

Betg dar ora memia blers daners e betg vegnir cun daivets en las stretgas – gliez è era la finamira da la regenza cun ses plan da finanzas. La finamira vul ella cuntanscher cun otg «valurs directivas». Il Cussegl grond ha approvà il mardi las directivas. Scolars e scolaras han tadlà il mardi sin la tribuna dal Cussegl grond la discussiun davart il plan da finanzas – classas da la scola superiura da Sursaissa e Vella. Kevin Brunold da la AdC ha fatg in bainvegni entusiasmà als scolars: «Vus essas noss avegnir. En intgins onns pudais Vus surpigliar il manaschi dal Cussegl grond.» Deplorablamain ha il Cussegl grond tractà insatge che na fa betg gist mustgas da daventar in di deputà u deputada – las valurs directivas per il plan da finanzas. Walter von Ballmoos da la PLD è perfin sa perstgisà tar ils scolars ch’i saja ina debatta uschè sitga. Il sulet punct propi contestà è stà, quant grond ch’il deficit budgetà (FMR dals 12-02-2024) dastga esser. La PS n’ha gì nagina schanza cun sia proposta da flexibilisar il deficit maximal da 50 milliuns francs en il budget. Cun 87 cunter 27 vuschs ha il Cussegl grond refusà la proposta. Il deficit maximal da 50 milliuns en il budget è l’emprima valur directiva da la politica da finanzas. Las autras set valurs directivas ha il Cussegl grond approvà senza far lungas. I sa tracta da directivas sco: las expensas na dastgan betg crescher pli fitg che l’economia tegnair bassas las taglias chantunalas il deficit budgetà per vias na dastga betg surpassà 20 milliuns las pajas na duain betg crescher dapli che 1 pertschient

Gia il glindesdi han plirs deputads reclamà perquai che la Viafier retica stritga numerusas colliaziuns. Oz, mesemna, vegn discutada ina resoluziun en il Cussegl grond. Lezza pretenda che la regenza e la Retica repondereschian las mesiras. Cun tun uschè resolut han ins strusch udì a discurrir la ministra da traffic Carmelia Maissen. Sia vusch n’ha betg zuppentà l’indignaziun. Il schaner ha la Viafier retica communitgà sur ura che numerusas colliaziuns vegnan stritgadas a partir dals 11 da mars. I pertutga colliaziuns en l’entir chantun. Perquai ch’i manca locomotivists e locomotivistas, sto la Retica far «adattaziuns da producziun». Quellas n’eran gnanca tractandadas il glindesdi en il Cussegl grond. Ma en connex cun las finamiras da traffic da la regenza han plirs deputads pronunzià lur frust davart l’agir imprevis da la viafier. «Sche la Retica fiss ina interpresa privata, avess quai consequenzas per la direcziun», ha ditg Stefan Walser da la PS. La buna reputaziun da la viafier vegnia lavagada. Il deputà da Tavau ha era crititgà la communicaziun: La Retica haja orientà las autoritads communalas pir la saira avant che dar enconuschent da reducir l’urari. «Dad in mument sin l’auter essan nus vegnids mess davant fatgs accumplids», ha ditg Felix Schutz da la PLD. El haja chapientscha ch’ins stoppia prender resguard sin la sanadad dals locomotivists che na possian betg far sururas a moda smesirada. Ma quai capitia oravant tut sin donn e cust dad in tschancun che na saja betg adattà, ha ditg il deputà da Bravuogn. Tranter Tavau e Filisur crodian ora tuttas colliaziuns. Cun il tren duria il viadi 24 minutas, cun il bus 54 minutas. E la via haja tantas stortas che blers viagiaturs survegnian vungas en il bus. «Jau part vossa malcuntentientscha», ha ditg Carmelia Maissen. La cussegliera guvernativa ha fatg attent che la Retica haja gì il 2023 in record da passagiers. «Ed uss èsi dublamain stentus ch’i manca in med da producziun impurtant per cuntinuar questa via, numnadamain locomotivistas e locomotivists scolads.» Avant che dar enconuschent la reducziun d’urari haja la Retica ponderà ensemen cun l’Uffizi d’energia e traffic ventg mesiras co spargnar uras da lavur da locomotivists. «Nus na pudain betg mantegnair la medema purschida e striunar nà uras da locomotivists», ha ditg la ministra da traffic il glindesdi en il Cussegl grond. Il chantun e la Retica tschertgia da preschent cun tutta forza optimaziuns. «Nus avain buna speranza, che nus cuntanschian anc me­glieraziuns, cura che nus avain terminà nossa examinaziun il davos da quest mais», ha ditg Carmelia Maissen. 42 deputads e deputadas han suttascrit ina resoluziun che pretenda ch’il chantun sco acziunari principal da la Retica prendia sut la marella anc ina giada a moda critica las scursana­ziuns d’urari. Anc oz, mesemna, discutescha il Cussegl grond la resoluziun or da la plima da Reto Crameri da l’AdC. Era en l’ura da dumondas sto Carmelia Maissen respunder dumondas areguard la mancanza da locomotivists.

Duas uras ha il Cussegl grond discutà la mesemna – e lura decidì ina resoluziun che pretenda che la Retica repondereschia sias restricziuns d‘urari. Felix Schutz è sa dustà per sia regiun. Lezza porta tenor il deputà dal circul da Bravuogn il pli grond burdi. Pendularias e viagiaturs sa vilentan en l’entir chantun pervi da las uschenumnadas «adattaziuns da producziun». Lezzas muntan ch’i circuleschan a partir dals 11 dal mars pli paucs trens fin che la Viafier retica ha puspè avunda locomotivists e locomotivistas. Spezialmain grit èn ins en la regiun Alvra. Perquai ha Felix Schutz gist prendì duas giadas il pled en questa sessiun dal Cussegl grond. Il deputà dal circul da Bravuogn crititgescha che la regiun stoppia purtar il pli grond burdi. FMR: Vus essas trumpà da la Retica e dal chantun. Tge vilenta Vus il pli fitg? Felix Schutz: Mia trumpada na va betg en spezial cunter la Viafier retica. Jau sun trumpà ch’ins n’ha betg discussiunà questas «adattaziuns da producziun» cun las regiuns. Vus punctuais che Vossa regiun saja dischavantagiada sur mesira. Nus essan pertutgà il pli fitg en il chantun. 24 % dals respargns da locomotivists succedan sin la lingia Filisur-Tavau. Quai è – ensemen cun las lingias enturn Cuira – il pli aut respargn. Il problem è: Tar nus na pon ins betg guntgir sin l’auto da posta. Ma i vegnan gea purschidas colliaziuns cun auto da posta? Da Filisur a Tavau dovran ins empè da 24 minutas cun il tren, 54 minutas cun l’auto da posta – sin ina via spir stortas tge ch’è dischagreabla per la glieud. Autras regiuns ston era prender en cumpra reducziuns. Per trais mais e mez na datti insumma nagina colliaziun da tren sin la lingia Filisur-Tavau, suenter van durant trais mais e mez be 40 % dals trens e lura durant dus mais be 60 %. Nagliur en il chantun n’è quai uschia. En l’Engiadina Bassa ston ins prender en cumpra da midar tren, autras regiuns han auters dischavantatgs. Ma nus tutgi il pli fitg. Tgi è pertutgà? Pendularis n'arrivan betg pli ad uras a la lavur u en scola. Sch’il bus parta a las 7.30 a Filisur, vegn ins memia tard a Tavau. I pertutga era pendularis da l’Engiadina u pendularias che vegnan da Tusaun e van a Tavau. Co schlian quests pendularisil problem? Singuls ston prender ina chombra u – jau na sai betg co ch’els fan. Igl è in grond problem. Sch’i giess mo dus mais, pudess ina scolara forsa durmir tar ina collega ed in creschì prender l‘auto. Ma il tragic è che las restricziuns duran bunamain l’entir onn. Vus avais critigà che l’uffizi responsabel u era la Retica hajan ponderà pauc cura ch’els han stritgà questas colliaziuns. Ils mais ch’il tren va be parzialmain mancan precis las colliaziuns las pli impurtantas – quellas da la damaun e da la saira. Quai na pudain nus betg chapir. Noss giavisch è ch’ins mantegnia las collia­ziuns da la damaun e da la saira. Il di ora n’èsi betg uschè nausch, sch’il tren va be mintga duas uras. La cussegliera guvernativa dal Grischun Carmelia Maissen ha empermess che la Retica ed il chantun tschertgian optimaziuns. Avais Vus fidanza che quai reusseschia? Nus sentin che la direcziun da la Viafier retica sa stenta propi. Nus avain survegnì il signal che la Retica pondereschia anc ina giada seriusamain tge ch‘ins po tuttina anc porscher. Quai correspunda a quai Carmelia Maissen ha ditg en il Cussegl grond. Squitsch sin la Retica Ina resoluziun dal Cussegl grond vul far squitsch sin la Viafier retica ed il chantun. La reducziun da l’urari a partir dal mars duai vegnir reponderada. Pendularias u scolars ch’èn dependents dal tren, duain stuair sa restrenscher uschè pauc sco pussaivel. Ella n’è betg lianta – la resoluziun ch’il Cussegl grond ha decidì la mesemna. Ina finamira ha la resoluziun però gia ademplì: Deputads e deputadas han pudì exprimer durant duas uras lur indignaziun che la Viafier retica scursanescha l’urari. I mancan locomotivists. Reto Crameri da l’AdC ha formulà la resolu­ziun cun pliras pretensiuns. Ils verdliberals ha proponì da sa restrenscher sin mo ina pretensiun, numnadamain ch‘ils pendularis u las scolaras na vegnian betg restrenschids uschè ferm. Cun 51 cunter 49 vuschs e 10 abstenziuns ha il Cussegl grond approvà la resoluziun cun be questa pretensiun. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha sincerà ch’il chantun saja gia londervi da reponderar ensemen cun la Retica las mesiras co spargnar uras da locomotivists. Sin gliez spera cunzunt la regiun Alvra. «Nus essan pertutgads il pli fitg. 24 % dals respargns da locomotivists succedan sin la lingia Filisur-Tavau», di il deputà Felix Schutz en l’intervista cun la FMR.

Il privilegi dad avair ina garanzia dal stadi n’ha betg mintga banca. Quest privilegi è en sasez sco ina assicuranza e vala fitg bler. Enturn 3,4 milliuns francs paja la Banca chantunala grischuna mintg’onn al chantun per quest privilegi. Heinz Dürler è da l’avis che gliez saja memia pauc. Il deputà da la PPS ha en senn dad inoltrar in’incumbensa. La mesemna suenter l’ura da dumondas èsi cler per Heinz Dürler, el vul inoltrar ina intervenziun en il Cussegl grond. Il deputà vul cuntanscher che la Banca chantunala grischuna (BCG) stoppia pajar dapli per la garanzia dal stadi. En l’ura da dumondas ha il deputà da la PPS dumandà la regenza, sch’i dettia in basegn dad agir en quel reguard. Il minister da finanzas Martin Bühler ha respundì che l’indemnisaziun che la banca paja per la garanzia dal stadi saja transparenta e legitimada a moda democratica. L’autezza per calcular l’indemnisaziun saja reglada en la lescha ed haja muntà l’onn passà a 3,4 milliuns francs. Ins stoppia dentant considerar ch’il chantun sco acziunari principal, retschaivia da la Banca chantunala grischuna mintg’onn anc pajaments d’enturn 100 milliuns francs, ha ditg il minister da finanzas. Dapi il 2013 haja il chantun incassà passa 1 milliarda. Tuttina ha il minister da finanzas stuì conceder: «La garanzia dal stadi munta per il chantun il pli grond ristg or dad ina obligaziun eventuala.» Plinavant saja la banca uschè impurtanta ch’il chantun stuess era senza garanzia statala gidar, sche la Banca chantunala grischuna vegniss en las miserias. Martin Bühler è dentant persvadì ch’ella ageschia a moda prudenta. Ella na lavuria betg en secturs cun auts ristgs sco l‘investmentbanking, possedia blers agens meds, cun ils quals ella possia superar sperditas potenzialas. In cas che la banca stoppia far diever da la garanzia da banca, saja pauc probabel, ha ditg Martin Bühler en il Cussegl grond. La garanzia dal stadi è dal reminent formulada uschia en la lescha: «Il chantun Grischun stat bun per tut las obligaziuns da la banca, uschenavant ch’ils agens meds da quella na tanschan betg.» Heinz Dürler n’ha il minister da finanzas però betg pudì persvader. «Per il ristg che nus purtain, è l’indemnisaziun dad 3,4 millliuns francs ad onn memia bassa», ha il deputà ditg suenter l’ura da dumondas a la FMR. Il Cussegl grond stoppia prender l’iniziativa e pretender ina adattaziun, di il deputà da la PPS. La sistematica per calcular l’indemnisaziun per la garanzia dal stadi saja en sasez en urden – be l’autezza betg. La banca saja creschida ils ultims onns ed haja extendì ses affars. Quai muntia in pli grond ristg per il chantun. «I dat exempels per bancas che pajan dapli, per exempel la Banca chantunala da Turitg», ha ditg Heinz Dürler. Il chantun da Turitg survegnia dapli daners da sia banca per il ristg ch’il chantun portia cun la garanzia dal stadi.

Savevas vus che per trais dunnas han retschet il premi Oscar per la meglra reschia dapi l’emprima ceremonia l’onn 1929 – Kathryn Bigelow (2010), Chloé Zhao (2021) e Jane Campion (2022). Perquai è mes tip dad oz l’episoda 426 dal podcast «Geschichten aus der Geschichte» davart l’emprima cineasta Alice Guy. En quella episoda vegn raquintà la biografia d’Alice Guy, ina cineasta naschida l’onn 1873 en Frantscha. Sco giuvna ha ella lavurà sco secretaria per Léon Gaumont, il possessur d’ina butia per equipament da fotografar. Gaumont e Guy eran vegnids envidads ils 22 da mars 1895 a la preschentaziun per commerziants/as dal cinematograf dad Auguste e Louis Lumière. Suenter quella preschentaziun ha Lèon Gaument vendì cameras da filmar en sia butia. Alice Guy ha proponì a ses schef da realisar filmins da demonstra­ziun per la clientella ed uschia ha ella scrit e realisà il filmin da 50 secundas «La Fée aux Choux» – l’emprim filmin cun ina istorgia fic­ziunala. Alice Guy ha realisà vers 1000 filmins, sias prestaziuns èn dentant ditg vegnidas ignoradas. Ella è morta l’onn 1968. Oz vala Alice Guy sco l’emprima reschissura, l’emprima cineasta che ha realisà in film ficziunal ed in film sonor, l’emprima dunna che ha manà in studio da film en ils Stadis Unids – ina dunna che avess tenor mai merità senza dubi il premi Oscar. L’episoda 426 dal podcast «Geschichten aus der Geschichte» è accessibla sin Spotify ed Apple. A tgi che s’interessescha per la biografia dad Alice Guy poss jau recumandar il film «Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché» ni il cudisch «Alice Guy Blaché. Lost Visionary of the Cinema». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

In bun exempel che relaziuns tranter ils idioms funcziunan bain, èn Gion Camenisch, oriund da Flond, e Maria Luisa Camenisch, oriunda da Tarasp. Dapi 45 onns èn els maridads. Oz vivan els ad Uttwil en il chantun Turgovia. A la FMR ha il pèr inter-idiomatic raquintà si’istorgia da l’emprim inscunter e tradì tge idiom ch’ha sa fatg valair en lur mintgadi. «Tgietschen dalla sera fa biala tschera, tgietschen dalla damaun fa la sera pultaun» – «Nüvel cotschen da la saira, di davo bel di da faira, nüvel cotschen la daman fin la saira grond pantan». A maun da quest proverbi decleran Gion e Maria Luisa Camenisch a glieud cun marveglias la differenza tranter lur idioms materns sursilvan e vallader. Gion Camenisch è oriund da Flond, sia dunna Maria Luisa Camenisch è oriunda da Tarasp. Dapi 45 onns èn els maridads e vivan oz a la riva dal Lai da Constanza. «Nus essan bler sper il lai, giain cun la navetta. Las muntognas avain nus gì avunda», manegia Maria Luisa Camenisch. Maria Luisa da Tarasp, Gion da Flond «Jau era ina Stecher avant, sco quai ch’i dat blers a Tarasp» raquinta Maria Luisa Camenisch ch’ha l’annada 1947. Cun 16 onns ha ella bandunà l’Engiadina ed è ida a l’ester. Ella è dentant adina puspè turnada en patria, tranter auter era per far l’emprendissadi sco vendidra a Scuol. Là ha Maria Luisa Camenisch emprendì d’enconuscher ses emprim um, in Tudestg, cun il qual ella è ida lasuenter a viver en Germania. Maria Luisa Camenisch è sa spartida da ses emprim um ed è turnada cun ses dus uffants pitschens en Svizra. Betg ina situaziun simpla per la mamma suletta: «Quai è stà terribel. Jau era ina da las emprimas. Ed jau hai adina gì il sentiment che jau stoppia dir daco che jau sun spartida, dir che jau na saja betg la culpa.» Ella ha gì grond sustegn da sia famiglia, ha vivì cun sia sora Rut Plouda a Savognin e suenter lavurà sco vendidra en la butia «Stiva Sursilvana» da sia sora Carolina Bearth a Glion. Gion Camenisch è naschì 1945 a Flond. Cunquai ch’el na leva betg surpi­gliar la puraria dal bab e el ì a Brunnadern en il Toggenburg per far ses emprendissadi sco chanzlist. Suenter ha el fatg la matura e studegià economia a l’Universitad da Son Gagl (HSG). Per motivs da lavur è Gion Camenisch turnà en patria. Là ha el lavurà per la Pro Surselva, ensemen cun la sora da Maria Luisa Camenisch, Carolina Bearth. «Jau enconuscheva tai gia dal num, cunquai che tia sora lavurava era tar la Pro Surselva.» L’emprim saut en il Hotel Rätia «Jau hai dà scola da skis. Quella saira essan nus ids in pèr ensemen a Glion en il Hotel Rätia a saut», sa regorda Gion Camenisch vi da l’emprim inscunter durant tschaiver da l’onn 1977. Era Maria Luisa Camenisch sa regorda bain vi da quella emprima scuntrada: «Tge ch’ha dà en egl a mai è ch’el era in um fitg quiet. El na discurriva betg uschè bler. El discurra ussa bler dapli!» Per sa regurdar da la data dal spusalizi ston els, suenter tants onns, trair ora l’anè per guardar suenter: la saira da Nadal, ils 24 da december 1978. Las nozzas èn stadas ils 14 da fanadur 1979 a Flond. Probabel è la maridaglia da Gion e Maria Luisa Camenisch l’emprima nozza ecumena en la regiun, cunquai ch’in plevon catolic ed in collega refurmà han maridà ils spus. Èn las differentas confessiuns stadas in problem? «Quai è stà il pli pitschen tema», respunda Maria Luisa Camenisch. E ses um agiunta: «Per nus uschè u uschia betg.» Maria Luisa Camenisch ha purtà cun ella dus uffants pitschens en la lètg: «Gion era sco il bab dals uffants. Era per la famiglia da Gion n’è quai stà nagin problem. Els han acceptà ils uffants sco sche quels fissan lur», sa regorda Maria Luisa Camenisch. «Scheniv» ni «deschnouv»? En la butia «Stiva Sursilvana» a Glion è Maria Luisa Camenisch stada confruntada svelt cun il sursilvan. «Qua datti il pled ‹scheniv›. Quai tunava da ‹Jennifer›. Quels din ‹scheniv› per ‹dischnov›!» Ma ella è sa disada svelt vi dal nov idiom ed ha refusà da discurrer tudestg cun la clientella: «Jau hai adina ditg: discurri rumantsch cun mai, jau na vi betg discurrer tudestg. Nus savain – sche nus vulain! Ins sto simplamain sa stentar in zic. Lura èsi ì svelt.» «Jau n’aveva nagin’idea dal vallader e Maria Luisa saveva sursilvan», sa regorda Gion Camenisch. «A Glion vuleva el adina discurrer tudestg cun mai, perquai ch’el na chapiva betg adina mes vallader», agiunta sia dunna. Perquai ha ella lura l’entschatta discurrì sursilvan cun el e pir midà enavos sin vallader, cur che Gion Camenisch la chapiva meglier. «Oz discurrin nus ina maschaida. Jau gnanc m’accorsch, sche jau discur sursilvan ni vallader», manegia Gion Camenisch. Cun ils dus uffants discurran els rumantsch, cun lur quatter biadis ed il sutbiadi tudestg, cunquai che lez na discurran betg pli rumantsch. Magari fan els sgnoccas da l’idiom da l’auter: «Els din ils kindels, las bonas. Nus schain bliuschas ed affons», di Gion Camenisch cun in surrir. «Vus schais la nebla e la brev», respunda sia dunna. Sco finiziun: Tge è il cussegl da Maria Luisa e Gion Camenisch per ina buna relaziun? «Jau crai ch’i dovria toleranza. Jau hai adina pensà per mai ch’igl è bel da vegnir vegl ensemen, ma ins sto sa sviluppar. Ins sto esser pront da sa midar», respunda Maria Luisa Camenisch a la dumonda. «Ins sto far tscherts cumpromiss», agiunta ses um.

A partir dal 2025 stuess il Grischun avair in nov radio – il Radio Alpin. Quai è silmain la decisiun che l’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM) ha tratg avant exact in mais. Quel uffizi ha surdà la concessiun per in radio commerzial en il territori Grischun/Glaurna per ils onns 2025 fin 2034 al nov Radio Alpin da Roger Schawinski e Stefan Bühler. Tratg la curta ha la gronda chasa editura grischuna Somedia cun ses Radio Südostschweiz (RSO). Quest’emna ha la perdenta en quest cumbat fatg a savair da recurrer encunter la surdada da concessiun. Damai èsi ina «histoire à suivre». Senza dubi, il BAKOM ha dà schlantsch al mund medial grischun. I dat moviment. Però èsi in bun schlantsch? I dat dubis – perquai che la decisiun dal BAKOM fa propi surstar. Tenor la disposiziun dals 11 da schaner 2024 han ils dus radios concurrents fatg circa medem blers puncts en la valitaziun dal BAKOM. Radio Alpin ha fatg intgins «punctins» dapli che RSO, ma atgnamain èsi in resultat pari. Radio Alpin va però cun la plima concessiunara, perquai che tar in resultat da «quasi paritad» gudogna – tenor la Lescha federala davart radio e televisiun (LRTV) – adina il candidat che procura gia mo cun si’existenza per dapli diversitad mediala. Tant enavant la teoria. Ma en realitad surdat ussa l’uffizi questa concessiun ad in radio privat ch’exista propi pir sin il palpiri – e betg ad in radio gia installà ed etablì ch’ha experientscha e tradiziun sco p.ex. il RSO. Ins pudess bain dir ch’i saja undraivel che l’uffizi dat ina schanza al «pitschen» e «nov» envers il «grond» e «ferm». Ma tut quai ch’è nov, na scua betg a priori meglier. Il BAKOM dat numnadamain en maun la concessiun a dus umens en la vegliadetgna dals davos dus presidents americans. Roger Schawinski ha 78 onns e Stefan Bühler è da l’annada 1948. Els dus han bain experientscha mediala ed apparentamain avunda raps sin il conto. Ma lura vegni gia pli tranquil: In dad els (Schawinski) ha bler’idea da radio, ma pauc’idea da las relaziuns grischunas. E l’auter (Bühler) enconuscha bain las relaziuns grischunas, n’ha però nagin’idea da far radio. Che il BAKOM metta questas duas «corifeas» sisum il podest e tracta il persunal redacziunal dad oz dad RSO sco «uffants da scoletta», quai è bain fitg remartgabel. Ils dus novs concessiunaris sa vesan gea era sco «bandierels» (tenor definiziun da Stefan Bühler furmian els la «Speerspitze») per rumper il «monopol» medial da la Somedia. Abstrahà da la dumonda, sche gist els dus, cun lur premissas, fissan ils ideals capos da battaglia, sa tschenta tut in’autra dumonda: Datti propi in «monopol medial» en il Grischun? Dapi onns ed annorums vegn la Somedia confruntada cun quella renfatscha. – Prendain perquai per mauns la simpla definiziun dal «monopol», nua che in singul player po cumandar las festas dad A fin Z. En il cas dal mund da medias pudess il «monopolist», grazia a sia posiziun exclusiva, dictar las istorgias e tematicas a bainplaschair ed influenzar uschia be sulet tut il discurs public. È la Somedia pia en ina posiziun da monopol? Sa chapescha che la Somedia è ina ferm’interpresa chantunala cun bleras purschidas. Ed i po dar che la Somedia aveva anc vers la fin dals onns ‘90 ina situaziun da quasi-monopol, cura ch'ella aveva sgrattà ensemen (e salvà per part) divers titels da gasetta. Ma entant ha midà il vent medial. El ha perfin midà radicalmain! – Mo intgins exempels: RTR è daventà ils davos 15-20 onns in fitg grond player en il Grischun, saja cun emissiuns televisivas cun derasaziun naziunala ubain cun ina fitg vasta purschida online. In auter exempel: En Engiadina ed en las vals dal sid n’ha la Somedia da dir insumma nagut. Là dictan autras chasas da medias las festas, sco p.ex. la chasa editura Gammeter da San Murezzan ch’è fitg profilada a livel local-regiunal. Tar il radio è il RSO mo in da plirs emetturs. I dat ferma concurrenza radiofonica da staziuns da dretg public sco RTR, SRF ed RSI – ed a livel privat datti il ferm FM1. Gnanc da discurrer ch’ils giuvens Grischuns na taidlan gnanc pli radio, mabain podcasts tudestgs u audio-streams svedais (Spotify). I dess anc numerus auters exempels per la diversitad mediala grischuna – da GRHeute fin tar La Pagina da Surmeir ed Il Grigione Italiano. Tut quels mediums n’èn betg en mauns da la Somedia. Tgi che discurra damai oz anc dad in «monopol medial» en il Grischun, quel ha durmì ils davos 15 onns e serra anc adina tut ils egls e las ureglias. Quai na vul anc ditg betg dir ch’ins stoppia proteger la Somedia sco la poppa da l’egl e metter or il tapet cotschen. Sia rapportaziun en la TSO ubain en la Bündner Zeitung po e sto vegnir crititgada. Ma per deponer quella critica datti chanals avunda, saja l’agen profil da Facebook u ina columna da la FMR. En ina tala columna pudess p.ex. vegnir deponida questa critica: La Somedia sto sa prender sezza per il nas! Ch’ella ha pers questa cursa concessiunara cunter Schawinski e Bühler, cun avair davos il dies in’experientscha da radio da 35 onns en il Grischun, quai è plitost blamabel. Ma la dumonda la pli spinusa sto sa tschentar il BAKOM: Tge mida a partir dal 2025 per in/a auditur/a da radio? – Roger Schawinski ha fatg da grond ils 11 da schaner 2024 ed ha ditg en intervistas che Radio Alpin vegnia ad esser «in meglier radio che quel che vegn furnì ussa da la Somedia»! Tgi ch’enconuscha però ils radios or da la cuschina da Schawinski e quel ch’enconuscha da l’autra vart era il program dad RSO, quel sa: Quai ch’ins auda a partir dal 2025 en in radio privat grischun, quai vegn a tunar circa medem sco fin ussa. Meglier na vegni segir betg! E quel svilup è d’engraziar tranter auter er al BAKOM. David Truttmann è schefredactur da la FMR (Fundaziun Medias Rumantschas), ina redacziun independenta che collavura cun plirs partenaris medials, tranter auter era cun la chasa editura Somedia. Er en la candidatura da Radio Alpin è la FMR vegnida numnada sco pussaivla furnitura da cuntegns radiofonics. Duas moderaturas dal radio RSO, Sara Marti (san.) e Francesca Albertini (dretg), durant il gieu «Buchstabensuppe» en il program da mezdi. Quest radio privat da l’interpresa Somedia ha pers sia concessiun a partir dal 2025 al concurrent Radio Alpin da Roger Schawinski e Stefan Bühler.

Dapi sis onns ha la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun ina nova constituziun. A basa da la nova constituziun èsi stà necessari da reveder las leschas. Uschia era la veglia ordinaziun davart la vita ecclesiastica. Or da la veglia ordinaziun è naschì il sboz per la nova Lescha da las plaivs evangelicas refurmadas dal Grischun. Quella è actualmain en consultaziun tar las plaivs. La lescha vegn alura tractada dal Cussegl grond evangelic. Davos il sboz per la nova lescha da las plaivs stettian nundumbraivlas ed intensivas uras da discussiun en il cussegl da baselgia chantunal, di Erika Cahenzli-Philipp che presidiescha actualmain il gremi executiv dalla Baselgia evangelica grischuna. «La veglia ordinaziun davart la vita ecclesiastica en las plaivs ha 44 onns e nun è pli actuala.» La presidenta dal Cussegl baselgia chantunal di er, che la nova lescha da las plaivs cumpiglia – sper la lescha davart las regiuns ecclesiasticas, la reordinaziun da la gulivaziun da finanzas e la nova lescha da persunal – in dals pilasters da chantun da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Agl ur da la procedura da consultaziun da la nova lescha da las plaivs ha la FMR discurrì cun Erika Cahenzli – Philipp, la presidenta dal Cussegl – baselgia chantunal. FMR: Il vegl urden davart la vita en las plaivs ha 44 onns. Avais Vus anc pudì surpigliar insatge da quest urden en la nova ­lescha da las plaivs? Erika Cahenzli-Philipp: Il vegl urden n’è betg uschè antiquà ch’ins na pudess insumma betg pli duvrar el. Sco dapertut hai dentant er dà midadas en la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun en ils ultims decennis. Uschia èsi bun che nus avain pudì reveder questa lescha. En curt temp pudain nus surdar a las 12 regiuns ecclesiasticas da noss chantun ed a nossas plaivs ina nova lescha che correspunda a la vita ecclesiastica dad oz. Ina part da las novas realitads che nus avain stipulà en la lescha vegnan gia oz pratitgadas en las plaivs. Tge èn las novas realitads en la baselgia refurmada? Ils basegns da las commembras e dals commembers da nossa baselgia èn sa midads. I vegn giavischà dapli individualitad. Quai sa mussa en il mintgadi ecclesiastic. Sco exempels: I dat giavischs individuals per battegiar ils uffants forsa era ordaifer las localitads da la baselgia. Ni ch’ins vul celebrar ina nozza en in auter rom ch’il tradiziunal. Ins è daventà pli mobil e mida pli savens domicil. Ma forsa vuless’ins tuttina cuntinuar la lavur en il consi­stori da la plaiv dal vegl domicil. En il sboz proponin nus d’adattar la lescha cun schlar­giar las pusseivladads da pratitgar a la commembranza. Plinavant datti novas pussaivladads da prender part a la vita ecclesiastica per persunas che han ina segunda abitaziun en ina plaiv. Concernent las casualias vegni a dar intginas schluccadas da las premissas. Tuttas activitads da las plaivs da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun restan dentant publicas per l’entira plaiv. Quai vul dir ch’i na dat er en avegnir naginas occurrenzas privatas pli. Il dumber da commembras e commembers en la baselgia refurmada tschessa ad in tschessar. Munta quai ch’i sto vegnir fusiunà dapli? La digren dal commembradi è deplorablamain ina consequenza dals process da midada. Il Cussegl da baselgia chantunal ha fatg ponderaziuns davart la grondezza da las plaivs en l’avegnir. Nus vulain che nossa baselgia restia activa e perquai recumonda il cussegl da baselgia chantunal da definir da nov ch’ina plaiv stoppia en l’avegnir disponer d’in pensum minimal da 50 % per ina plevonessa u per in plevon. Ina plazza da 50 % munta era che la plaiv sto avair almain 400 commembras e commembers. Plaivs che han damain che 400 commembras u commembers ston tschertgar schliaziuns cun autras plaivs. Tge lavurs cuntegna quest pensum minimal da 50 %? Da principi sa tracti da la pastoraziun cun tut ils pensums che tutgan latiers. Impurtant da savair è che l’instrucziun da religiun n’è betg pli cuntegnida en il pensum da la plevonessa u dal plevon. Ed ultra da quai vulessan nus distatgar la lavur d’administraziun dal pensum da plevonessa u plevon. Quai munta che la plazza da minimalmain 50 % na cuntegna betg pli l’instrucziun da reli­giun e l’administraziun. Quests dus pensums survegnan ina nova dotaziun da per­tschients da lavur che pon tut tenor sa chapescha vegnir attribuids al pensum da la plevonessa u dal plevon. Quella nova definiziun nun è nagin exercizi da spargn per la baselgia chantunala. Il cuntrari è il cas. Ma qua sa tracti d’ina proposta per reglar las cumpetenzas da la lavur en las plaivs. Uss pudain nus anc agir, pli tard èsi forsa da reagir. L’artitgel 10 dal sboz per la nova lescha porta il titel «spazi d’agir»? Gea, sin dumonda da singulas plaivs u re­giuns ecclesiasticas po il cussegl da baselgia chantunal lubir emprovas d’exequir incumbensas u er occurrenzas da la baselgia en in’autra furma. Talas furmas alternativas ston dentant vegnir argumentadas e dovran il sustegn da la radunanza da la plaiv. Nus vulessan cunquai augmentar las schanzas tras individualitad e dar la chaschun a las plaivs da viver lur creativitad e dad ir novas vias en la vita dalla plaiv. La procedura da la nova lescha da las plaivs refurmadas La lescha da las plaivs da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun è enfin ils 15 d’avrigl 2024 en consultaziun tar las plaivs e tar las 12 regiuns ecclesiasticas dal Grischun. Il zercladur 2024 vegn la sinoda grischuna a discutar sia consultaziun. Il november 2024 duai la nova Lescha da las plaivs grischunas vegnir discutada ed approvada dal Cussegl grond evangelic. Uschia pudess la nova lescha ir en vigur il cumenzament da l’onn 2025. (fmr/mg) Lescha da las plaivs refurmadas cun novas propostas per la pastoraziun Il cussegl da baselgia da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun fa propostas rigurusas en connex cun la grondezza da las plaivs e la pastoraziun. Il sboz per la nova Lescha da las plaivs propona tranter auter ch’ina plaiv duess en l’avegnir avair ina plevonessa u in plevon en in pensum minimal da 50 %. Per cuntanscher quest pensum sto la plaiv dentant avair almain 400 commembras e commembers, di Erika Cahenzli-Philipp, la presidenta dal cussegl da baselgia chantunal. La Baselgia evangelica refurmada dal Grischun stoppia d’ina vart reglar las cumpetenzas da la lavur en las plaivs. E da l’autra vart stoppian plaivs cun damain che 400 commembers tschertgar la collavuraziun cun autras plaivs,di Erika Cahenzli-Philipp en in discurs cun la FMR. (fmr/mg)

Dapi prest sis onns è Ruschein in vitg senza ustaria. I dat bain anc il «Boarder camp swiss mountain hostel» che fa era reclama sco albiert per la giuventetgna. Là san ins para er ir a baiver ina gervosa la saira – sch’igl è insumma avert e sch’i ha plaz. Ma fitg enconuschenta n’è questa purschida betg tar ils abitants da Ruschein. Ustarias èn impurtantas per l’identitad dad in vitg. Ins pudess dir ch’ellas sajan schizunt relevantas per il sistem sociocultural dad ina cuminanza pitschna. Il problem è ch’ellas na rendan betg en in vitget muntagnard. Là n’èsi finanzialmain betg interessant da manar e tegnair avert sur onn almain sis dis ad emna in’ustaria. Ma a Ruschein datti uss in local privat che savess chattar la via en l’istorgia dal vitg e daventar in exempel era per auters lieus senza ustaria: il local da Gusti Schönenberger. Ina damaun baud, anc en letg, m’ha mes um ditg: «Jau avess in num per il local da Gusti! – Montebello!» L’istorgia da Gusti cun Ruschein (ed anc pli impurtant cun Ladir, nua ch’el ha ina chasa da vacanzas) ha cumenzà avant 50 onns. Gusti, in impressari en il sectur dad orticultura ed art da curtins, è dapi blers onns ina persunalitad enconuschenta tar nus. Betg mo perquai ch’el tutgava avant insaquants onns tar ina gruppa che avess gugent reintroducì a Ladir la messa latina. Betg mo perquai ch’el è in um curaschus ed ha tuttina in pau tema da «la fin dal mund». El è era enconuschent sco raquintader passiunà dad istorgias ed ideas, sch’ins entaupa el spontan sin via. Ed el è bainvesì sco persuna ordvart generusa che fa era insatge per la cuminanza. El è pli probabel sur onn in dals megliers clients da la stizun dal vitg a Ruschein. Là cumpra el era mintgamai ils chanasters bain emplenids ch’el regala la fin da l’onn giu la Bassa. Basta, Gusti ha cumprà avant blers blers onns dad ina cuminanza d’ierta ina stalla, in clavau, a Ruschein sper la chaplutta da sontg Antoni. Ils davos mais ha el fatg or da quest bajetg in bischu, u meglier ditg laschà far, pli probabel per blers daners. Tut «vom Feinsten» inclusiv fotovoltaica integrada sin il tetg. En il plaunterren ha el endrizzà in local da sentupada cun tut quai ch’ins po giavischar. Betg in’ustaria, na. Ma in local sco fatg per inscunters privats, per festas cun collegas, per il café mensil, per pitschnas occurrenzas. E qua è sa mussada ina giada dapli la generusadad da Gusti. Sin dumonda lascha el utilisar ses local era a persunas che na tutgan betg tar «sia pasta». Dacurt ha l’uniun da dunnas da Ruschein e Ladir salvà là sia radunanza generala, Meinrad Cadruvi ha preschentà là ses cudesch «Scolaziun a Ruschein» e proximamain sa radunan là forsa regularmain quatter dunnas da Ruschein da lingua tudestga che vulan exercitar conversaziun rumantscha. Per da questas chaussas metta Gusti a disposiziun gratuitamain ses local. Tge cletg per tut quels e quellas che na san betg nua uschiglio sa scuntrar per star in pau da cumpagnia. Uss èsi mo da sperar ch’il num Montebello plaschia era a Gusti. Avant che publitgar questa columna fissi forsa bun dad infurmar el. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

Indesch dretgiras regiunalas trueschan en il Grischun ils delicts criminals e decidan davart plants. 108 derschadras e derschaders giuditgeschan ils cas en emprima instanza. Ils 9 da zercladur vegnan els elegids u reelegids. Enconuschais Vus ils nums dals derschaders da Vossa regiun? Probabel betg, nun che Vus essas stads involvids insacura en ina procedura. Ma era sche Vus na pudais betg dumbrar si ils nums – tut ils derschaders èn vegnids elegids a moda democratica. Per il solit succedan las elecziuns però a moda tgeua perquai ch’i dat precis tantas candidaturas sco posts. Mo darar datti scrutinis publics. Quest onn elegia il Grischun ils 9 da zercladur las derschadras ed ils derschaders regiunals. Nua che quai succeda a moda tgeua e nua a moda publica, sa mussa l’avrigl. Nov tar questas elecziuns è: Be persunas che s’annunzian uffizialmain, pon vegnir elegidas. En tut datti 108 derschadras e derschaders regiunals, sco che la chanzlia chantunala respunda sin dumonda da la FMR. Mintga dretgira ha in president e las bleras era in vicepresident. Vitiers vegnan anc otg derschadras u derschaders accessorics. La dretgira Plessur ha cun total indesch commembers il pli aut dumber. Tgi che lavura tar las dretgiras regiunalas, pon ins guardar suenter sin la pagina da «giu­stitia dal Grischun». Ils presidis èn occupads cun umens, dano a la Dretgira Viamala. Là stat cun Regula Strässler ina dunna a la testa. Tut ils presidents e la presidenta èn giurists, ils vices per il solit era. Ils posts da derschaders accessorics èn occupads per gronda part cun laics e laicas. Forsa in pau remartgabel semeglia il fatg che las actuaras ed ils actuars da dretgira han adina ina furmaziun giuridica. Lezs na vegnan però betg elegids dal pievel, mabain da la cumissiun administrativa da las singulas dretgiras. Sto betg esser giurist Per candidar sco derschadra u derschader ston ins avair 18 onns, esser burgaisa u burgais svizzer, esser abel da giuditgar ed abitar en la re­giun. Ina furmaziun giuridica n’è tenor betg premissa, gnanca per il presidi u il vicepresidi. «Da preschent na datti nagina examinaziun dals candidats», scriva la chanzlia chantunala sin dumonda da la FMR. Gliez sa mida a partir dal 2025. Lura vegn questa disposiziun en la lescha: «La Dretgira superiura examinescha la qualificaziun da las candidatas e dals candidats. Ella communitgescha publicamain, sch’ella è da l’avis che candidatas e candidats admess a l’elecziun na sajan betg adattads.» Propostas fin ils 8 d’avrigl «Mo persunas proponidas a moda valaivla, èn elegiblas», scriva la regenza en sias instrucziuns per las elecziuns dals 9 da zercladur da quest onn. Candidaturas selvadias, senza ina propo­sta valaivla, n’èn pia betg pli pussaivlas. Da preschent publitgeschan las regiuns il proceder d’annunzia. Propostas per candidaturas ston vegnir inoltradas fin ils 8 d’avrigl tar las dretgiras regiunalas. Mintga proposta dovra diesch suttascripziuns da votants u votantas da la regiun. Fin ils 12 d’avrigl han candidats u candidatas lura anc la pussaivladad da sa retrair. Suenter vegn publitgà en il fegl uffizial, sch’i vegn ad ina elecziun tgeua u betg. In scrutini public dovri, sch’igl ha dapli – ma era sch’igl ha damain – annunzias che posts da derschaders. Segund scrutini l’avust En cas d’in scrutini public ils 9 da zercladur vala: Tgi che cuntanscha il pli absolut, è elegì sco derschader u derschadra a la dretgira regiunala. Sche betg tuts posts èn occupads, datti in segund scrutini ils 11 d’avust. Per lez pon s’annunziar novs candidats. La giustizia en la Dretgira regiunala Plessur La giustizia en la Dertgira regiunala Plessur

Ha insatgi «tentau ni dau la tecca»? Avais Vus ina luna «sc’in tgiet»? Vulais Vus «tulanar, tugnar e blastemmar»? Lura na datti nagut meglier che da trumbettar viadora pleds – cunzunt sursilvans – cun «t». Ils classichers fissan: «tgutg, tamazi, tappalori». En il vocabulari sursilvan chattan ins anc bler dapli. Per che Vus na stoppias betg ir a tschertgar, als hai jau scrit ora: «Tachi, talac, tamberl, toc tapun, tappagnac, tappatscholi, tappatuli, tarlahader, tarluc, tartogn, tatsch, tatta veglia, telpi, tema-mustgas, tentauner e tenti.» Attenziun, uss vegnan ils classichers da las blastemmas sursilvanas: «Tgagiacandeilas, tga-giacaultschas, tgagiagiavels, tgagiastretg.» Ins na sto dal reminent betg sa tegnair adina vi dal vocabulari e dastga gugent er esser creativ, per exempel cun «tgagiaservlas, tgagiavuts ni tgagia-schi-gliocenzatgei». Main elegants fissan: «tgil ni tgau tiest». Gia meglier tuna: «trufflun, trugl, truglia, trut». Vinavant vai cun: «Tgaubotsch, tgaugries, tgaumogn, tgaupentel, tgauquader.» Da dir «tschagrun» u «toc tschagrun» porscha er ina tscherta satisfacziun. Main enconuschents èn: «Tschahaia, tschampa, tscharlatan, tsche­tschafenghels, tschichi, tschuffinchel, tueit, tuffanori, tulein, tuli, tuppira carstgaun e turschattauner.» Sch’insatgi ha resalvas pertu­tgant la furma per gronda part masculina da quellas expressiuns: ils blers da quels pleds pon ins senz’auter duvrar er en la furma feminina. E tgi che vul po perfin ornar las blastemmas cun ina staila. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Pervi da grevs sbagls procedurals annullescha la Dretgira superiura da Turitg la sentenzia cunter Pierin Vincenz ed encunter ils auters inculpads en l’affera Raiffeisen. La FMR ha legì la decisiun da la dretgira ed explitgescha il daco e dacum. Igl è surprendent tge che la Dretgira superiura da Turitg ha fatg public il mardi. La sentenzia da l’emprima instanza en il process Raif­feisen è annullada. Anc dapli fa smirvegliar: La procedura cumenza quasi puspè tar nulla. Pertge la procedura na turna betg tar preinstanza. Anzi, la Dretgira superiura renviescha la chaussa gist enavos a la procura publica. Qua suondan las dumondas e las respostas principalas: Ses chasti da praschun da trais onns e nov mais è annullà. Gliez vala era per il chasti pecuniar da 280 schurnadas a 3000 francs. Per l’anteriur schef da la banca Raiffeisen vala puspè la supposiziun d’innocenza. Na, la Dretgira superiura n’ha ditg nagut davart sia culpa pertutgant las renfatschas d’avair cugliunà, sfalsifitgà e laschà unscher. Cun gliez è la dretgira gnanc sa fatschentada. Ella ha pir giuditgà las premissas formalas da l’entir process – è lezzas na satisfan betg. Per Pierin Vincenz vul l’annullaziun da la sentenzia dir ch’el stoppia spetgar anc pli ditg fin che ses cas è propi decidì. «Pervia da grevs sbagls procedurals», scriva ella en sia communicaziun. Concret sa tracti da dus sbagls. Per l’ina ha la procura publica tralaschà da translatar l’act d’accusaziun – l’uschènumnada Anklageschrift – en franzos. In dals accusads è da lingua franzosa. Per l’autra saja l’act d’accusaziun cun sias passa 356 paginas simplamain memia lung. Il principal è ch’ils inculpads sappian precis tge che vegn renfatschà ad els. Gliez è impurtant per pudair sa defender. La Dretgira superiura crititgescha che l’act d’accusaziun saja in pau baterlus. El cuntegnia consideraziuns che na cumpetian betg a la procura publica, mabain a la dretgira. «Entras gliez èsi vegnì engravgià als inculpads da sa defender avant l’emprima instanza», scriva la Dretgira superiura da Turitg. Lezza ha bain era crititgà che l’accusaziun cuntegna per part renfatschas pauschalas, ma n’ha betg considerà quai sco sbagl procedural decisiv. Era la mancanza d'ina translaziun franzosa ha l’emprima instanza considerà auter – era perquai che l’inculpà da lingua franzosa aveva atgnamain sincerà a l’entschatta dal process ch’el haja chapì las renfatschas. Tuttina ha el reclamà en segund’instanza che la translaziun haja mancà. Na, pertge la critica vi da l’act d’accusaziun na deriva betg da Pierin Vincenz u da ses advocat, mabain d’in auter inculpà. Era Beat Stocker – el è sper Pierin Vincenz la segunda figura principala en l’affera Raiffeisen – ha crititgà auters puncts. Per exempel ch’ils derschaders da l’emprima instanza sajan stads partischants. Ma gliez n’ha la Dretgira superiura betg laschà valair. Entaifer trenta dis pon las partidas recurrer tar il Tribunal federal cunter la decisiun. Damai ch’i sa tracta dentant d’ina decisiun intermediara, èn las schanzas d’in recurs marginalas. Plinavant ston ins era dir: Igl è meglier ch’in sbagl procedural – sco per exempel quel da la translaziun che manca – vegn curregì uss e betg forsa pir en intgins onns dal Tribunal federal u dal Tribunal per dretgs umans a Strassburg. La procedura entschaiva bunamain tar nulla. La procura publica sto anc ina giada scriver l’act d’accusaziun. E suenter ha l’emprima instanza da decider danovamain. Ins ha pers radund trais onns cun questa annulla­ziun e renviada. Il chantun da Turitg e la Confederaziun portan ils custs per la procedura avant la segunda instanza. Ils inculpads vegnan indemnisads per lur custs d’advocats. Pierin Vincenz ha da bun radund 34 700 francs per ses advocat. Beat Stocker survegn radund 64 600 francs. Ils auters inculpads survegnan tranter 9000 e 53 000 francs. Era sche quai para dad esser autas summas, ils custs per ils advocats en quest process na cuvran ellas betg. Puspè cumenzar tar nulla Ella è annullada – la sentenzia cunter Pierin Vincenz ed ils auters inculpads en l’affera Raiffeisen. Per la procura publica èsi ina brava schleppa. La Dretgira superiura da Turitg renviescha il cas pervi da grevas mancanzas proceduralas a la procura publica. Ella è nunspetgada e surprendenta. La segunda instanza ha fatg enconuschent sia decisiun il mardi e crititgescha grevs sbagls procedurals da la procura publica che ha examinà las renfatschas cunter Pierin Vincenz e sis auters inculpads. En spezial èsi l’act d’accusaziun che na te­gna betg pitg a la segund’instanza. Sin 365 paginas aveva la procura publica formulà il 2020 l’accusaziun pervia da cugliunaria, sfalsifica­ziun e corrupziun. Ma gist questa lunghezza crititgescha la segunda instanza. L’accusaziun cuntegnia detagls nunnecessaris u giudicaments che na cumpetian betg ad ina procura, mabain a la dretgira. L’act d’accusaziun stoppia esser uschè curt e precis sco pussaivel, scriva la Dretgira superiura: «Decisiv è ch’ina persuna inculpada sappia exact, tge ch’i vegn renfatschà ad ella.» L’accusaziun n’haja betg satisfatg a questa pretensiun. Cun l’annullaziun da la sentenzia da l’em­prim’instanza èn era annullads il chasti da praschun per Pierin Vincenz ed i vala la presumziun d’innocenza.

La publicaziun "Findet mich das Glück" dal duo artistic Peter Fischli e David Weiss. Avant detg exact 20 onns è cumparì in cudesch svizzer (en lingua tudestga) ch’ha anc adina status da cult. Igl è in classicher ch’è da cumprar en mintga stizun dad in museum d’art – il cudeschet «Findet mich das Glück?» dals dus artists da renum internaziunal Peter Fischli e David Weiss (barmier). Il duo d’artists turitgais ha lavurà cun success en las pli variadas spartas (film, sculptura, cudeschs, fotografia etc.), ma adina cun bler umur ed ironia. Insumma, la fin dal 2003 han els dus publitgà – sco resultat dad in’installaziun artistica a la Biennala da Venezia – in cudeschet cun la dumonda banala: «Ma chatta la fortuna?». Il cudeschet nair da Fischli/Weiss n’è nagut auter ch’ina collecziun da simplas dumondas – dumondas stranas e schregas che dattan da pensar e surtut da surrir. Ils dus artists dumondan per exempel: «Pertge èn las stailas scumpartidas uschè en in dischurden?» – «Èn mes sentiments corrects?» – «Tge fa mi’olma durant che jau lavur?» – «Perdain nus la controlla?» – «Sun jau in stroli?» – «Pertge sa presta il mund il luxus dad avair a mai?» – «Fiss jau in bun Giapunais?» Insumma, las circa 400 dumondas èn banalas ed abstrusas, ma ellas tschiffan tuttina bleras zinslas e scrottas da patratgs dal mintgadi, zinslas che laschan rir da sasez. «Findet mich das Glück?» è in cudeschet ideal per risadas sin tualetta u anc meglier per ina sairada cun amis, per dar svung al discurs cun dumondas spiertus-divertentas. Dal rest: la dumonda finala dal cudesch è anc bler pli spiertusa ch’il titel: «Ma tschertga la fortuna al sbaglià lieu?» Di per di dat la redacziun da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia a tuttas e tuts.

La Polizia chantunala dal Grischun ha arrestà a Grüsch in fraudulader notoric. L’um svizzer da 43 onns ha concedì d’avair schluppettà a partir da l’atun 2019 pliras dunsainas d’animals da selvaschina gronda e pitschna. Al fraudulader cha la Polizia chantunala grischuna ha arrestà en il Partenz han pudì vegnir cumprovads ils delicts: La surveglianza da chatscha aveva chattà durant la segunda mesadad da schaner en il guaud sper Grüsch in tschierv fraudulà. Sco che la Polizia chantunala ha scrit en ina communicaziun als meds d’infurmaziun ier mesemna èsi gartegià ad ella dad arrestar pauc pli tard in Svizzer da 43 onns. Il suspectà ha concedì d’avair fraudulà quest tschierv. Durant las interrogaziuns ha el alura admess dad avair sajettà a partir da l’atun 2029 anc autra selvaschina: Ch’el haja fraudulà pliras dunsainas d’animals da selvaschina gronda e pitschna. Ensemen cun la Procura publica dal Grischun e la surveglianza da chatscha eruescha la Polizia chantunala la dimensiun exacta da quests delicts. (cdm/fmr) A la Polizia chantunala grischuna èsi gartegià dad arrestar in fraudulader.

ARD Degeto DONNA LEON - SCHÖNER SCHEIN, am Samstag (03.12.22) um 20:15 Uhr und um 01:15 Uhr im ERSTEN. Commissario Brunetti (Uwe Kockisch) ermittelt gegen die Mafia. © ARD Degeto/Nicolas Maack, honorarfrei - Verwendung gemäß der AGB im engen inhaltlichen, redaktionellen Zusammenhang mit genannter Degeto-Sendung und bei Nennung "Bild: ARD Degeto/Nicolas Maack" (S2). ARD Degeto/Programmplanung und Presse, Tel: 069/1509-335, degeto-presse@degeto.de Dapi blers onns mussa l’emettur tudestg ARD crimis che sa basan sin ils cudeschs famus da Donna Leon cun ses Commissario Guido Brunetti (guarda foto). Lieu d’acziun è «La Serenissima», sco che la citad da la laguna Venezia vegn era numnada. Jau na guard atgnamain betg uschè gugent crimis, almain betg da quels cun memia blera tensiun, memia bler sang e cun tematicas memia deprimentas. En quest senn er’jau onns a la lunga a la tscher­tga dad in «feel-good-crimi» – tge ch’è, jau sai, atgnamain ina cuntradicziun. Suenter intginas sairas sanguinusas e notgs nua che quels crimis m’han persequità, hai jau chattà insacura mes ideal «feel-good-crimi»: Donna Leon. La gronda qualitad da quel è tenor mai: ils cas èn detg previsibels, magari perfin construids in pau memia simpel. Surpraisas datti paucas. E lura vegnan ils detagls dals cas era be plaun a la glisch (i tanscha patgific patgific dad ir per in joghurt en frestgera). La camera mussa adina puspè la bella citad da Venezia – saja quai or da la perspectiva d’utschè, ma lura era las bellas chiesas, ils ponti e gondolieri. Jau ditg a vus: atmosfera veneziana pur, sco sche vus fissas sez a Venezia. Gea, tranteren ma secca Donna Leon era cun tut ses stereotips, per exempel dal policist talian che vegn adina memia tard. Ma tut en tut ma plascha quest crimi paschaivel e pittoresc – el è mes crimi favurit per lura suenter era anc pudair durmir bain. «Donna Leon» è da vesair sin la me diateca online da l’ARD. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Èn elecziuns tgeuas insatge dubius, intransparent u forsa nundemocratic? Ils 9 da zercladur elegia il Grischun 108 derschadras e derschaders per sias dretgiras regiunalas – per regla en elecziuns tgeuas. Dus exponents da partida raquintan co che quai marscha. I na po gea betg esser casualitad ch’i dat bunamain adina tants candidats e candidatas sco posts a las dretgiras. Ma per il solit è gist gliez il cas tar las elecziuns da las dretgiras regiunalas – pli baud districtualas. Bunamain adina candideschan be tantas persunas sco quai ch’i dat posts. Lura scroda l’elecziun publica. La tscherna succeda a moda taciturna respectivamain tgeua. Probabel è gliez era tar las elecziuns da questa stad il cas. Ma tge marscha insumma davos las culissas, per ch’i na dettia betg memia bleras candidaturas? S’inscuntran las partidas regiunalas a moda clandestina en stanzas obscuras e fan cunvegnientschas secretas? La realitad è main spectaculara, sco che la retschertga da la FMR en duas regiuns mussa. E cunzunt: Ellas na stattan betg gist en fila – las persunas ch’èn prontas da sa metter a disposiziun. En la Regiun Viamala hai dà ils ultims onns be ina giada in scrutini avert. Il 2022 vulevan duas persunas surpigliar il vicepresidi a la dretgira regiunala. Ils votants han lura elegì Nicole Lenz. La presidenta Regula Strässler ed ils derschaders accessoris èn vegnids tschernids tgeuamain. Ils diesch sezs a la dretgira sa repartan uschia: 4 AdC, 2 PLD, 2 PS, 1 PPS, 1 senza partida. Trais derschaders accessoris – da la PLD, PS e PPS – sa retiran a la fin da quest’onn. Els ston vegnir remplazzads. «Nus empruvain da coordinar che las partidas cun ina vacanza tschertgian ina candidata u in candidat adattà», di Gian Michael. Il politicher da l’AdC da Schons descriva in proceder coordinativ pragmatic. A chaschun d’ina occurrenza haja el dacurt inscuntrà exponents da las autras partidas burgaisas da la regiun. El haja infurmà che l’AdC sa tegnia enavos e na vegnia cun naginas novas candidaturas. Cun la PS n’ha Gian Michael fin uss anc betg discurrì, ha però en senn da telefonar. El suppona ch’era la PS saja a la tschertga per ina successura u in successur per sia vacanza. «Nus essan ina gronda regiun cun pliras culturas», di Gian Michael ed enumerescha: «Avras, Val Rain, Val Schons, Tusaun, Mantogna e Tumleastga.» Perquai vegnia era fatg stim a las valladas. «Almain trais persunas dal sid da la Viamala stuain nus avair en la dretgira.» A las dretgiras regiunalas èn per il solit be il presidi ed il vicepresidi occupads cun giurists. «Igl è dentant bun sch’anc ulteriurs giurists sustegnan il presidi», di Gian Michael. Da preschent sa chattian gist dus giurists tranter ils derschaders accessoris – uschiglio per regla laics e laicas – da la Dretgira Viamala. In da quels chalia ed i fiss ideal sche quel vegniss puspè remplazzà cun in giurist u ina giurista. I saja dentant tut auter che simpel da chattar buna glieud, di il politicher da l’AdC. Cun 11 derschadras è la Dretgira Plessur la gronda tranter las dretgiras regiunalas. Spezial è era che tuts – danor in derschader – han ina furmaziun giuridica. La repartiziun sin las partidas sa preschenta uschia: 4 PS, 4 AdC, 2 PLD, 1 PPS. Er en la Regiun Plessur èn elecziuns tgeuas la regla – e cumbats electorals ina raritad. Tuts 11 derschader e derschadras hajan en senn da puspè candidar, di Andrin Ehrler, co-president da la PS Cuira. Sch’i vegn tar elecziuns tgeuas u sch’i dat in scrutini public ils 9 da zercladur, è però pir cler ils 8 d‘avrigl. Lura scada il temp d’annunzia e per lura vesan ins, sch’i dat dapli candidaturas che posts. «L’avantatg dad elecziuns tgeuas è che las partidas na ston betg far in grond cumbat electoral», di Andrin Ehrler. Ma sia partida saja sa chapescha era pronta da cumbatter per ils agens candidats. Impurtant saja che la cumposiziun da la dretgira resplendia la populaziun. Ina furmla magica n’existia però betg per ils sezs da la Regiun Plessur. Cun intginas autras partidas haja el discurrì a moda informala a chaschun d’inscunters, ma aposta ina sesida pervi da questas elecziuns n’haja quai betg dà. «Il punct è – igl è grev da chattar bunas candidaturas, sch’ins vul glieud dal fatg», di il co-president da la PS da Cuira. «Gist in advocat, ch’è derschader accessoric a la dretgira regiunala Plessur, na po lura betg anc defender clients avant questa dretgira.» Gliez saja in dischavantatg tar la tschertga. «Impurtant è plinavant cuntinuitad a la dretgira», di Andrin Ehrler. La PS n’haja nagin interess da betg pli eleger in derschader u ina derschadra. Tar ina proxima vacanza fissi tenor el dentant bun dad eleger ina dunna. Da preschent dettia be duas derschadras – omaduas da la PS – a la Dretgira regiunala Plessur. Per tscherts cas giuridics saja perscrit che ina dunna fetschia part dal gremi da derschaders. Elecziun tgeua – nagut misterius I tuna in zichel misterius: «elecziun tgeua». Quest onn sa splegan las elecziuns per las dretgiras regiunalas probablamain puspè per gronda part a moda tgeua, senza cumbats electorals. La FMR ha perquai vulì savair co che las preparativas marschan davos las culissas. Dus exponents politics han dà invista. Quai ch’els raquintan na tuna insumma betg spectacular, nagut dad inscunters secrets tranter partidas. Igl è bain uschia che las partidas discurran ina cun l’autra, ma gliez plitost a moda infurmala. Il grond problem per las partidas è dad insumma chattar avunda buna glieud adattada. Andrin Ehrler è co-president da la PS da Cuira

La vischnanca da Lantsch scriva per part sper tudestg sias communicaziuns en ses dialect local, il rumantsch da Lantsch. Quel sa distingua dal surmiran cun ina gronda variaziun da diftongs. La FMR ha dumandà il president communal da Lantsch, daco ch’els fan insumma la fadia da scriver en il rumantsch local. Regularmain èsi da leger en il fegl uffizial da la vischnanca da Lantsch, che vegn publitgà en las gasettas regiunalas Novitats e La Pagina da Surmeir, in rumantsch aparti e nunusità a scrit. Dus extracts: «Firos a Lantsch: Suandont ina glesta digls firos da Lantsch. Naus supplitgain da respecter igl uarden da firos. (...) Angraztg par piglear ancunaschientscha.» La Pagina da Surmeir dals 11 da schaner 2024 «Rimnada da palpieri: Measeamda, igls 22 da november 2023 vignan igls scolars a rimnar igl palpieri vigl. Viglias deponer per plaschair igls faschs dasper voia avant las 8 la dumang.» La Pagina da Surmeir dals 9 da november 2023 Lecturas e lecturs versads s’accorschan spert surtut vi dals diftongs ch’i na sa tracta betg d’in text normal surmiran. Igl èn numnadamain annunzias communalas en il dialect da Lantsch. Il rumantsch da Lantsch s’auda tar l’idiom surmiran, sa differenziescha dentant en intgins puncts dal surmiran standardisà (guarda box). Mo paucas communicaziuns per rumantsch Betg tut las communicaziuns da la vischnanca da Lantsch na vegnan dentant publitgadas en il rumantsch local, vul dir insumma per rumantsch. Mo punctualmain è il dialect melodius da leger sper las annunzias tudestgas correspundentas da la vischnanca da la regiun Alvra. «I n’è betg cler definì, tge texts che vegnan publitgads er en rumantsch da Lantsch», explitga Simon Willi, il president communal da Lantsch. Ils invits a las radunanzas communalas sajan dentant tuts sper tudestg era per rumantsch. Autras communicaziuns vegnan però tschernidas casualmain. «Nus publitgassan gugent dapli per rumantsch, sche nus avessan danvanz persunal», manegia Simon Willi in pau consternà. «Mintgatant pudain nus era prender ina veglia communicaziun rumantscha ed actualisar quella.» I na saja dentant betg mo in problem da capacitad, mabain era ina sfida linguistica. Betg tut ils emploiads da l’administraziun communala sappian il rumantsch da Lantsch. «Ina persuna discurra per exempel vallader, in’autra ha emprendì rumantsch», declera Simon Willi. Dentant emprovian els da far il pussaivel. Ed el menziuna gist anc si’atgna contribuziun vi da las publicaziuns en rumantsch da Lantsch: «Jau dun er anc in tgit sin tut ils texts rumantschs!» Daco betg per surmiran? Els scrivian suenter udida, uschia sco ch’ils pleds vegnan pronunziads a Lantsch, explitga Simon Willi vinavant – damai ch’il rumantsch da Lantsch n’è mai vegnì normà e duvrà sco lingua da scola. I na dat pia betg in vocabulari. Sco Gion Pol Simeon scriva en la cronica «Lantsch – Ina vischnanca ier ed oz» da l’onn 2009 emprendan ils da Lantsch dapi 1897 en scola surmiran – enfin oz, cun in intermezzo en rumantsch grischun. La lingua pledada è dentant restada il rumantsch da Lantsch. Daco na fa la vischnanca da Lantsch sias communicaziuns rumantschas sper il tudestg pia betg per surmiran, en la lingua da scola? «Pli baud vegnivan ils protocols communals gia scrit en rumantsch da Lantsch. E nus cuntinuain cun quella tradiziun da scriver nossas communicaziuns en quel dialect», manegia il president communal da Lantsch. Las emprimas perditgas a scrit dal rumantsch da Lantsch – che dateschan da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner – èn lura Gion Pol Simeon protocols da radunanzas da vischnanca u da sedutas da suprastanza. Dentant eri il tudestg gia pli baud la lingua principala da l’administraziun. Uschia saja l’emprima constituziun communala da l’onn 1847 vegnida scritta per tudestg, schegea che bunamain l’entira populaziun discurriva da quel temp anc rumantsch. Promoziun dal rumantsch constituziunal Reacziuns da la populaziun n’haja fin ussa betg anc dà sin ils texts en rumantsch da Lantsch en il fegl uffizial, di Simon Willi. «Nus essan dentant ina vischnanca bilingua e vulain far visibel il rumantsch, per exempel cun inscripziuns rumantschas u apunto cun quellas communicaziuns.» Dal reminent saja la vischnanca da Lantsch obligada da far diever dal rumantsch. Uschia statti en la constituziun communala che la vischnanca stoppia promover fadias per il svilup da la lingua rumantscha tradiziunala. Igl è dentant da sentir ch’il president communal Simon Willi e ses team na fan betg mo quellas stentas da translatar en rumantsch da Lantsch, perquai che la constituziun prescriva quai, mabain perquai ch’i stat a cor da dar preschientscha al rumantsch da Lantsch ed al rumantsch sco tal. Perquai che era a Lantsch vegn il tudestg adina pli ferm. Dapi l’onn 2000 furman numnadamain las persunas da lingua tudestga la maioritad a Lantsch. Per lectura approfundada davart il dialect e la vischnanca da Lantsch: Gion Pol Simeon (ed.): Lantsch/Lenz – Ein Bergdorf einst und heute. Ina vischnanca ier ed oz. 2009. La pli gronda part da las communicaziuns da la vischnanca da Lantsch èn scrittas per tudestg, mo mintgatant èn era da leger texts per rumantsch. Al president communal Simon Willi stat a cor da scriver temp en temp ina communicaziun per rumantsch da Lantsch.

Quest onn datti en Surselva ed en las autras regiuns da la Lia Grischa, ma insumma en l’entir Grischun, festivitads pervi da terms istorics. Il stadi federativ da las Trais Lias han ins fundà 1524. Tschient onns avant han ins renovà a Trun la Lia Sura resp. la Lia Grischa. Il num da noss chantun dat perditga d’eveniments e scuntradas avant 600 e 500 onns. Ina da quellas è succedida ils 29 da schaner 1367. Quest di èn s’inscuntrads represchentants dal chapitel catedral e da las vischnancas a la ruta da transit tranter ils Tschintg Vitgs ed il Puschlav, inclusiv Engiadina e Val Müstair. Era l’Engiadina ed ils burgais da la citad da Cuira, ensemen cun ils ministerials da l’uvestg, han fixà in patg. Els han vulì s’unir per defender in grond privel che smanatschava. L’uvestg da Cuira Peter Gelyto, in regent ester da la Boemia, aveva quaidas da «vender» ses territoris subdits. Uschia èn ils represchentants da quels s’alliads ils 29 da schaner 1367 per sigilar la cunvegna da la Lia da la Chadé. Tut questas infurmaziuns m’ha dà l’ovra «Festschrift 600 Jahre Gotteshausbund». Igl è in cudesch da 560 paginas che la chasa editura Calven ha edì 1967, el cuntegn contribuziuns da 15 istoriografs e scienziads. In da quels è Oskar Vasella (1904-1966) che è mort paucs mais avant che la scritira giubilara cumparia. En ses artitgel preschenta el la persuna da l’uvestg Peter Gelyto e l’entschatta da la Lia da la Chadé. La «biografia» da lezza è in cumpendi tant interessant sco captivant. Il cudesch chattan ins anc en antiquariats (p. ex. www.zvab.com) per radund 25 Euros. Uschiglio pon ins empristar el en las bibliotecas. Frontispizi dal cudesch "Festschrift 600 Jahre Gotteshausbund, 1967

Il tip Ina da las pli bunas pizzas che jau hai mangià fin uss cun ina pasta sco ina nivla. Cura ch’i gieva per pizza, devi per mai mo ina varianta: la pasta aveva dad esser satiglia e croccanta. Ma dapi che jau hai pudì giudair ina pizza per gourmets durant las vacanzas da Nadal en Engiadin’Ota, hai jau stuì reveder mia opiniun. Ina pasta grossa e cun aria po esser precis uschè deliziusa. A mangiar questa pasta era sco da morder en ina nivla da cumulus: voluminusa, radunda e gustusa ed in zichel croccanta, ma betg uschè ferm ch’i dat gist milli mieulas. Natiralmain sai jau ch’in nivel da cumulus consista probablamain plitost da particlas d’aria fitg fraida e bletscha, ma uschia sco ch’ella guarda ora, precis uschia gustava questa pasta da la pizza. Tge è dimena la differenza da questa pasta? Ella nun è vegnida fatga a la svelta. Ella ha survegnì temp almain 12 uras, sche na perfin trais dis per ir si. Ultra da quai consista questa pasta d’ina uschenumnada «Lievito Madre», ina mamma da levon e da diversas sorts da farina. La maschaida da farina è natiralmain in recept top secret da l’ustaria. Mo tant saja tradì: la mamma da levon vegn da Cavallino a Venezia. Era sche jau n’hai betg la dretga maschaida da farina, hai jau ussa cumenzà er a chasa a laschar levar la pasta da pizza durant in temp pli lung – per il divertiment da mes uffants – la davosa giada perfin uschè ditg, fin che la pasta leva scappar sur l’ur da la cuppa ora. La differenza è frappanta! Jau recumond als amaturs da pizza tranter vus da prender ina giada bler temp per preparar la pasta. Quai che vegn lura sin la pizza pudess vegnir tractà en in auter tip. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dacurt è vegnì enconuschent ch‘in possessur d’ina chasa a Zuoz che sa chatta en in maletg dal lieu da muntada naziunala è vegnì undrà cun il premi solar svizzer 2023. I sa tracta dal giurist Lucian Schucan che ha renovà sia chasa veglia e construì in tetg cun tavlas da fotovoltaica. La FMR ha discurrì cun Simon Berger, il protegider da monuments chantunal, davart ils obstachels per renovar edifizis protegids cun bajegiar indrizs d’energia solara. Il possessur da la chasa al principi da Zuoz, ­Lucian Schucan, ha mess da l’entschatta sin la via giuridica. Sco advocat era el conscient, ch’i dettia bleras reglas e leschas che sajan da suandar cun talas fabrica: Sia chasa che sa chatta en in maletg dal lieu da muntada naziunala ha el renovà e construì in tetg cun tavlas da fotovoltaica. El ha vulì mussar ch’i saja pussaivel da lantschar e far valair ses project er en talas situaziuns cumplitgadas. Il permiss da construcziun è alura vegnì concedì entaifer in onn. Ve­gnì construì è il project durant 40 mais. Simon Berger, il manader da la tgirra da monuments chantunala di, ch’el guardia cun in egl critic sin questa chasa a Zuoz. FMR: Tge pensais Vus cura che vus guardais sin questa chasa renovada a Zuoz che ha uss in tetg da fotovoltaica? Simon Berger: La chasa a Zuoz è in interessant object. Qua è succedì bler. La chasa ha d’ina vart in tetg da fotovoltaica integrà e da l’autra vart in indriz cun tavlas per producir energia solara. Quest tetg ha era ina lunga lucarna. Da medem mument è l’anteriura stalla vegnida reconstruida sco spazi d’abitar. Da dir è ch’il permiss per renovar in bajetg vegn adina concedì da la vischnanca. La vischnanca po engaschar in cussegliader da construc­ziun per in tal project. Quai n’è betg obligatori, ma en il cas da la chasa a Zuoz è quai stà il cas. Sche la tgira da monuments vegn involvida (quai n’è betg adina il cas) lura guardain nus cun in egl critic sin tals projects ed em­pruvain da respunder a las dumondas cun la vista da la pratica en l’entir chantun. Co sa cumporta la tgira da monuments en general cun la construcziun d’indrizs da fotovoltaica? Da principi èn quai dus differents interess. Differents interess piztgan mintgatant in l’auter. Nus sco tgira da monuments avain l’incumbensa da proteger la substanza da con­strucziun istorica en il chantun Grischun. Nus avain da guardar che la protecziun da quels edifizis saja garantida. L'Uffizi chantunal d’energia e traffic da sia vart ha l’incumbensa da promover energias regenerablas tenor tuttas pussaivladads. Nus faschain parairis davart la cumpatibilitad d’indrizs solar sin bajetgs cun la substanza ch’è degna da vegnir protegida. Sche nus vegnin a la conclusiun ch’ins possia integrar in indriz da fotovoltaica en in bajetg protegì, lura po quai vegnir lubì da la vischnanca. Co è la tenuta da la tgira da monuments grischuna areguard ils permiss per indrizs fotovoltaics vid bajetgs? Avais vus ina tenuta averta u plitost ina tenuta reservada? Jau less remartgar al cumenzament che nus essan – or dal punct da vista da la tgira da monuments – adina in pau en retard en questa tematica. L’integraziun d’indrizs da fotovoltaica vid ina chasa è ina chaussa fitg tecnica. Qua sa mida fitg bler en plirs reguards. Per exempel co ch’ins po integrar tavlas solaras nà da l’estetica e co ch’ins po integrar ils panels en in bajetg vegl. Il process dal progress da la tecnica è fitg dinamic. Qua n’essan nus betg adina sin il stan actual. Per respunder a la dumonda: La tgira da monuments dal Grischun n’ha betg ina pratica averta, ma nus essan averts da sa confruntar cun las dumondas da quella tecnica d’energia solara e da giuditgar l’integraziun da panels sin in tetg d’ina chasa en in cas singul. Confederaziun e chantun promovan la construcziun d’indrizs solars per chasas privatas. Tar quellas tutgan gest en il ­Grischun era blers edifizis ch’èn protegids. Co manegiais Vus che l’integraziun d’indrizs solars en bajetgs privats vegnia a sa sviluppar? Jau na possed nagina culla da cristal, quella avess jau dentant gugent. Sco tgirader da monuments constatesch jau che la politica vul promover adina dapli proceduras da permissiun pli simplas per indrizs d’energia solara. Igl è da supponer ch’insaquants obstachels per quest tema vegnan a crudar. Da quai stuain nus prender cogniziun. Ma noss’incumbensa da s’engaschar per ils bajetgs ch’èn degns da ­vegnir protegids e per las fatschas dals vitgs ­grischuns, er quella incumbensa resta vinavant. Damai: D’ina vart vegn la tgira da monuments a stuair prender resguard sin las directivas ­politicas. La tgira da monuments na vul betg impedir che projects pon vegnir realisads. Per nus èsi dentant impurtant da chattar bunas soluziuns. La substanza dal bajetg e la fatscha dal vitg Il tgirader da monuments chantunal, Simon Berger declera las incumbensas da la tgira da monuments chantunala en connex cun chasas privatas ed indrizs da fotovoltaica. La dumonda da la substanza L’emprim interess da la tgira da monuments en connex cun ina chasa protegida saja la substanza dal bajetg, di Simon Berger. Entant che la chasa disponia d’ina substanza istorica da forsa plirs tschients onns, saja l’indriz fotovoltaic nov ed ester. «Oz discurr’ins anc da las tablas da fotovoltaica sin il tetg. Las tavlas da fotovoltaica vid la fatschada da la chasa èn dentant er gia in tema.» I sa tractia da la dumonda da l’intervenziun en la substanza. Simon Berger dat in exempel: Sch’ina chasa veglia en in status da protecziun duai survegnir in tetg cuvert dal tut cun tavlas da fotovoltaica, lu munta quai per nus che la fotovoltaica eliminescha la substanza veglia che cuvriva avant il tetg. Nossa incumbensa èsi da giuditgar en quest cas, sche l’indriz da fotovoltaica po cumpensar la substanza dal bajetg che va a perder.» La fatscha dal vitg Il segund aspect saja ina incumbensa fundamentala da la tgira da monuments, di Simon Berger. «La fatscha d’in vitg u d’in quartier na dastga betg vegnir donnegiada per exempel entras la construcziun da fotovoltaica.» L’exempel da la Chasa Schucan a Zuoz vegni a far scola. Auters possessurs vegnian probablamain a vulair copiar quai che signur Schucan haja fatg vid sia chasa cun in tetg da fotovoltaica. En quest cas saja l’incumbensa da la tgira da monuments da far in maletg da la fatscha dal vitg a lunga vista, di Simon Berger. (fmr/mg) Panels solars sin bajetgs protegids Il Solarexpress da la Confederaziun n’ha betg cuntanschì be las vischnancas. Er tar ils possessurs da chasas privatas èsi fitg actual da renovar cun integrar indrizs da fotovoltaica. Insaquants obstachels dapli dovra quai tar chasas ch’èn protegidas. Al principi da Zuoz datti in tal project. Il possessur da la chasa, Lucian ­Schucan, ha mess da l’entschatta sin la via giuridica, perquai ch’el era conscient sco advocat, ch’i dettia bleras reglas e leschas ch’èn da suandar en talas fabricas. El ha vulì mussar ch’i saja pussaivel da lantschar e far valair ses project er en talas situaziuns cumpli­tgadas. A basa da quest exempel ha la FMR vulì savair dal tgirader da monuments chantunal, Simon Berger, co che ses uffizi giuditgeschia dumondas da projects da fotovoltaica sin ils tetgs da chasas protegidas. (fmr/mg) In bajetg vegl che la vischnanca ha declerà sco protegì ch'è vegni renovà cun integrar cellas da fotovoltaica è la chasa Schucan a Zuoz

Il parlament federal vul para liquidar bleras moziuns en la sessiun da primavaira che ha cumenzà il glindesdi. Sin il program stattan paucas fatschentas grondas – ma bleras moziuns, sco per exempel quella dad Anna Giacometti che batta per asens e mils. Asens e mils na dastgan betg vegnir tegnids persuls, pretenda cussegliera naziunala Anna Giacometti. L’emprim obstachel ha sia mo­ziun gia superà. Cun 99 cunter 75 vuschs ha il Cussegl naziunal ditg GEA en la sessiun d’enviern a questa pretensiun. I sa tractia dad animals socials che sa sentian bain en gruppas, scriva ella en sia intervenziun. Il mardi decida il Cussegl dals chantuns, sche l’ordinaziun per la protecziun d’animals sto propi vegnir adattada en quest senn. Ina tschientina da moziuns – cun intents magari particulars sco quel dad asens socials – stattan sin il program da la sessiun da las duas chombras federalas. Ma era singulas leschas vegnan discutadas. Ina fatschenta gronda è la revisiun da la lescha da dazi ch’il Cussegl naziunal tracta l’emna proxima sco emprima chombra: Las tariffas e proceduras da dazi duain daventar pli simplas. Dispitaivel è schebain ins duai unir il dazi e la guardia da cunfin. Per novas reglas dad ertar interpresas pitschnas u mesaunas vai en in’autra revisiun ch’il Cussegl naziunal ha gia tractà. Il Cussegl dals chantuns è dentant sceptic ed ha fin uss gnanc vulì entrar. Sch’el refusa en l’ultima emna da ses­siun puspè d‘entrar, è la revisiun giu da maisa. Auters projects da lescha pertutgan la carta d’identitad electronica ubain ina meglra protecziun da minorenas che vegnan sfurzadas da maridar. La sessiun da primavaira dura fin ils 15 da mars 2024.

La Svizra duai surpigliar directamain las permissiuns da l’Uniun europeica (UE) per ils pesticids, fungicids ed insecticids. Gliez pretenda il parlament. Suenter il Cussegl naziunal ha era il Cussegl dals chantuns assegnà il mardi ina moziun correspundenta. Cun 27 cunter 13 vuschs ha la chombra ­pitschna ditg GEA a l’intervenziun dal Vallesan Philipp Matthias Bregy da l’Allianza dal Center. Critica hai dà da l’ala sanestra e verda. La minoritad ha fatg attent che questa midada da sistem mainia a dapli contaminaziuns da las auas. Il Cussegl naziunal aveva approvà la moziun l’atun passà cun ina pitschna maioritad. Il Cussegl federal sto tenor moziun uss procurar che las autoritads svizras renconuschian las permissiuns per pesticids, fungicids ed insecticids da l’UE. Las autoritads svizras ston relaschar las permissiuns en il medem temp sco en l’UE. Per gliez sto per exempel vegnir adattada la lescha d’agricultura. Philipp Matthias Bregy ha argumentà sia moziun cun gliez che tant l’agricultura biologica sco era la convenziunala sajan dependentas da tals meds. En Svizra dettia però adina damain pesticids u meds per proteger las plantas. En ils pajais vischins possian ils purs e las puras impunder pli novs e megliers meds che sa cumportian ecologicamain pli bain. Il Cussegl federal era s’exprimì encunter la moziun. El haja gia concludì pliras mesiras per simplifi­tgar da renconuscher ils meds lubids en l’UE, ha ditg la ministra agrara Elisabeth ­Baume-Schneider. (sda/fmr)

La ditga dal Wilhelm Tell è enconuschenta, era grazia a las bleras adattaziuns litteraras, divers films ed intginas inscenaziuns da teater. Il reschissur sursilvan René Schnoz presenta ils 2 fin ils 10 da mars 2024 sia versiun «TELL von Joachim B. Schmidt» en il Teater Cuira. Il mitos da Wilhelm Tell, il um che vegn sfurzà dal chastellan Gessler da sajettar il mail giu dal chau da ses figl Walter, è da renum mundial – cunzunt pervia dal drama «Wilhelm Tell» da Friedrich von Schiller. Oz è la vardaivladad dal mitos dispitaivla, tuttina fatschenta ella anc adina la Confederaziun ed il Tell è noss erox naziunal. Era René Schnoz ha decidì d’inscenar il «Tell» dal scribent grischun Joachim B. Schmidt. «Quei roman è uschè teatral, quei stoss jeu far per la tribuna», declera il reschissur sursilvan René Schnoz sia motivaziun en in discurs cun la FMR. Il «Tell» da Joachim B. Schmidt Il cudesch «Tell» da Joachim B. Schmidt è cumparì l’onn 2022 tar la chasa editura Diogenes. L’autur Joachim B. Schmidt è creschì si sin in bain puril sin la Mantogna, viva oz cun sia famiglia en la chapitala da la Islanda, Reykjavík. Joachim B. Schmidt raquinta la ditga dil renumà culp sin il mail ord la perspectiva da persunas mai udidas fin ussa: sper Wilhelm Tell, il lanfogt Gessler ed il mattet Walter vegnan tranter auter la consorta Hedwig Tell, il litinent Harras ed aunc auters/as a pled che raquintan lur versiun dals eveniments che han para gì lieu l’onn 1307. «Ins vegn datiers a mintga persuna, schizunt a las persunas nauschas», schia René Schnoz. En il «Tell» da Joachim B. Schmidt n’è betg il chastellan Gessler il malfatschent, mabain il litinent Harras e sia schuldada. Il Gessler ha bregias cun il favugn alpin e lai encrescher per sia famiglia. Walter n’è era betg il figl da Tell, mabain ses nev. Il frar da Wilhelm Tell è morts e sco da quai temp usit ha il frar maridà la vaiva. Era il tema actual violaziun entras armada e clerus vegnan tematisà en il «Tell» da Joachim B. Schmidt. Il «Tell» da René Schnoz Sin la tribuna dil Teater Cuira vegnan las differentas figuras ord il roman «Tell» giugadas da Angela Collenberg, Riikka Lässer, Ivo Bärtsch e Thomas Beck. Las acturas ed ils acturs grischuns giogan tut las 12 figuras dal roman. Per pudair distinguer las differentas figuras portan els mascras. «Per l’ina level jeu ch’ins vesa buc exnum acturs ed acturas sin tribuna, mabain figuras che sa muventan e raquintan. Da l’autra vart level integrar la tradiziun da mascras dalla Svizra Centrala», declera René Schnoz sia decisiun da lavurar cun mascras ch’èn vegnidas creadas spezialmain per l’inscenaziun da Hugo e Sandra Stadelmann da Lucerna.​ Suenter blers onns sin differents palcs da teater ha René Schnoz avunda da la lingua tudestga da la tribuna – il uschenumnà «Bühnendeutsch». A quella manchia l’odur da la stalla, uschia René Schnoz. Per quai discurran las figuras dialect austriac ni uranais, il dialect originals da las figuras che vegnan avant en la ditga. Las vuschs èn vegnidas registradas ordavant da differentas acturas ed acturs da l’Austria ni dal Uri. Quellas registraziuns ensemen cun las mascras ed il gieu da las sumbrivas dattan vita a las figuras. En il «Tell» da Joachim B. Schmidt è la cuntrada alpina determinanta. Per che quella cuntrada vegni transferida sin la tribuna dal Teater Cuira collavura René Schnoz danovamain cun l’illustratura Angela Wüst. Ella malegia il scenari muntagnard live e sustegn uschia il gieu da las figuras. A medem temp vegnan las figuras accumpagnadas dal musicist e frar dal reschissur Andi Schnoz e da Jan Rehwinkel cun ses Didgeridoo. «Ils aspectaturs e las aspectaturas spetga ina bella istorgia d’in mitos d’in erox naziunal che vegn raquintada in zichel auter» resumescha il reschissur René Schnoz il toc che ha premiera ils 2 da mars 2024 en il Teater Cuira. «Tell von Joachim B. Schmidt» vegn preschentà ils 2, ils 5, ils 6 ed ils 8 da mars 2024 mintgamai a las 19.30, ed ils 10 da mars gia a las 17.00 en il Teater Cuira.

Ils 6 e 7 da mars 2024 han lieu a Tavau ils 35avels campiunadis da skis svizzers da la polizia. 170 polizistas e polizists sa mesiran en las disciplinas slalom gigant, passlung e cursa da patruglias. La Polizia chantunala dal Grischun è vegnida incaricada da la Cumissiun svizra per il sport da la polizia cun quest pensum. Il comité d’organisaziun è sut il timun da Marcel Leuthold-Züger, il presidi d’onur partan il cusseglier guvernativ Peter Peyer ed il cumandant da la Polizia chantunala dal Grischun, Walter Schlegel. Avant diesch onns han ils campiunadis da skis svizzers da la polizia gì lieu per la davosa giada en il chantun Grischun. (cdm/fmr) A Tavau han lieu l’autra emna ils campiunadis da skis svizzers da la polizia.

Quest davos mais da favrer ha la «glieud» dà da discutar. Glieud dapertut – glieud da diversa quantitad e qualitad! Als tschaivers eri memia blera glieud ed en las locomotivas memia pauca. Giain damai tranter la glieud! Schurnal grafic da Jon Bischoff en connex cun la mancanza da locomotivists/as tar la Viafier retica. I dat anc glieud che discurra il rumantsch da Lantsch. Igl è in dialect local ordvart particular cun blers diftongs, sco p.ex. «measeamda» enstagl da «mesemda» per surmiran. Il dialect n’è mai vegnì normà e na vegn sa chapescha era betg instruì en scola. E tuttina scriva la vischnanca en il fegl uffizial ina part da sias communicaziuns en il dialect dal vitg. Quai succedia «tenor l’udida», sco ch’il president communal da Lantsch, Simon Willi, ha declerà quest mais a la FMR. El sez fetschia adina anc ina controlla «presidiala» avant che publitgar ils texts rumantschs. Ma atgnamain n’è Lantsch betg in’excepziun. Era bleras autras persunas rumantschas scrivan rumantsch mo «tenor l’udida». Quai che na facilitescha però betg adina la lectura. La suprastanza dal Cumün da Val Müstair dovra en avegnir damain glieud. Tenor la votaziun en radunanza communala e (bainprest a l’urna), mida la constitu­ziun communala uschia che mo pli tschintg enstagl da set persunas sesan lura en il gremi communal. Buccas nauschas manegian ch’i n’avess atgnamain gnanc duvrà ussa questa revisiun, perquai ch’il svilup demografic negativ en Val Müstair vegn gea bainbaud a re­glar da sez il numer da suprastantas e suprastants. La glieud ha discutà vi e nà ils davos mais ils arguments per u cunter parcs solars en il Grischun. In crap da stgarpitsch è adina era stada la pasculaziun en ils territoris cun alpegiaziun. La dumonda è simpla: Vegnan vatgas u biestga manidla da pascular sut ils panels? – Era il Plantahof è interessà da sclerir la dumonda e ponderescha da far tests. Gia in pass ordavant para d’esser l’Agroscope, il center federal per perscrutaziun agricula. Caren Pauler, ina perscrutadra a quel institut, na vesa numnadamain nagin problem ch’ils panels pudessan ­disturbar u perfin ferir ils ­animals. A la FMR ha ella ditg: «Sin ina pastgira da guaud na van ils animals era betg encunter las plantas. E pitgas da betun enconuschan ils animals gea da las stallas libras.» Igl è damai da sa fidar dals animals e da lur saun giudizi. A quella fidanza envers la muaglia ha er appellà Claudio Gregori quest mais a Landquart tar ina dieta per persunal d’alp. Il paster da Bravuogn ha numnadamain ditg che durant «gis da nebla e da neiv stos ti haver confidonza en tia muntanera». Quai che vala per tschajera e naiv, vala ussa damai era per panels. I dovra blera e buna glieud per ir a chatscha da lufs. Tenor la statistica grischuna èn vegnids sajettads durant quest enviern «mo» 20 da 31 lufs che fissan atgnamain stads lubids. E quels 20 ­animals ha liquidà la surveglianza da cha­tscha – entant ch’ils 435 chatschaders e chatschadras ch’avessan ­astgà sajettar lufs, n’han betg fatg butin. La consequenza è ussa che la regenta responsabla, Carmelia Maissen, ha ditg quest mais ch’il chantun veglia stgaffir tschintg ulteriuras plazzas da guardiaselvaschina per dumagnar tut las lavurs da l’Uffizi da chatscha e pestga, inclusiv regulaziun da lufs. Atgnamain èsi anc interessant: Dad ina vart è il chantun gist vidlonder da realisar a tut pudair ina strategia digitala en l’administraziun, cun emploiar ina quarantina d’experts/as d’informatica. E da l’autra vart dovra la medema admini­straziun experts/as per tegnair sut controlla la natira. Forsa dessi ina cumbinaziun da differentas professiuns: schluppettar la damaun in luf – e lura passentar il suentermezdi en pantoflas davant il laptop. Quai pudess ins lura vender sco «life-work-balance» en versiun grischuna. A Cuira vivan radund 40 000 persunas. Quai è atgnamain detg blera glieud, u betg? – E detg exact tanta glieud en Svizra èn Rumantschas e Rumantschs ­(lingua principala). Ma il chantun Grischun tralascha dad era scriver regularmain per rumantsch e talian sias communicaziuns en las raits socialas – vul dir ch’el scriva sin Facebook, X ed Instagram quasi mo per tudestg. En ina resposta ad ina dumonda dal deputà Fabian Collenberg conceda la regenza grischuna ch’i fiss ­pussaivel da far dapli «posts» e «tweets» era per rumantsch. Ma ella renda er attent ch’i na saja – per raschuns da sveltezza, cumpetenza e tecnica – betg adina pussaivel da communitgar en trais linguas. – Per gidar il chantun or da quest dilemma fan ils 40 000 Rumantschs e Rumantschas perquai ina simpla proposta per simplifitgar tut ils proceders da communicaziun sin las raits socialas: Utilisai mo pli in’unica lingua. Sa chapescha èsi cler tgenina! Mo cun bunischma glieud è la regenza grischuna ida en visita dacurt en la Val Bregaglia – cun Carmelia Maissen, Peter Peyer e Martin Bühler. Quest trio guvernativ ha fatg pelegrinadi a Malögia per s’inscuntrar là cun la suprastanza communala da la Bregaglia. Tenor communicaziun da la regenza grischuna han ins tar quel inscunter «promovì en spezial la chapientscha cuminai­vla per la forza idraulica». In ­artitgel da la FMR ha lura bustabà in pau pli en detagl quella frasa, perquai ch’i gieva al chantun natiralmain per persvader la Bregaglia da betg prolungar la concessiun per las ovras idraulicas a la EWZ da Turitg. Il chantun Grischun vuless numnadamain profitar dal return a tschep (Heimfall), sa participar pli ferm vi da las «novas» ovras, tegnair la gestiun da las ovras en mauns grischuns u silmain negoziar meglras cundi­ziuns. Bleras vischnancas han gia fatg per cumond al chantun (Surses) u ch’els fan quai proximamain (p.ex. en Surselva). Ma per la Bregaglia è quai tut café fraid. La vischnanca ha gia tractà cun Turitg e vul reconsessiunar en dus onns sias auas a la EWZ. Il pele­grinadi dals trais cussegliers guvernativs en Bregaglia è damai stà per il giat. Ma probabel n’è la visita betg stada invana perquai ch’ella fiss stada memia tard. Pudessi forsa er esser uschia ch’ils Bregagliots fidan simplamain dapli a las instanzas da Turitg che a quellas da Cuira? Ina tschaina ensemen cun buna glieud è simplamain flot e pa­tgific. I sto esser stà tar ina tala tschaina che Jon Fadri Huder – lura anc president communal da Samedan – ha ditg: «Eu füss gugent üna jada president in ün cumün, ingio cha ingün nu cugnuoscha a mai.» Oz, intgins onns pli tard, è el president communal dad Ebnat-Kappel en il chantun San Galla, perquai ch’in collega ha prendì serius la frasa. Era sche Huder ha sincerà quest mais envers la FMR dad esser satisfatg d’avair fatg la midada da Samedan ad Ebnat-Kappel, sche èsi da cussegliar il suandant: Vus pudais dir e far e giavischar tut il pus­saivel durant ina tschaina en buna cumpagnia – però mai dir che vus vulessas daventar president/a communal/a! La probabilitad è gronda ch’ins prenda vus per il pled. E gea, i dat anc divers auters cas ch’èn vegnids quest mais en las buccas da la glieud – il placat antisemitic da Tavau, l’annulla­ziun da la sentenzia encunter ­Pierin Vincenz ed ils stivals da purs che pendan vi da tavlas da vitgs. Ma laschain ussa che la glieud discurra. Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» mintgamai cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

Dapi blers onns mussa l’emettur tudestg ARD crimis che sa basan sin ils cudeschs famus da Donna Leon cun ses Commissario Guido Brunetti (guarda foto). Lieu d’acziun è «La Serenissima», sco che la citad da la laguna Venezia vegn era numnada. Jau na guard atgnamain betg uschè gugent crimis, almain betg da quels cun memia blera tensiun, memia bler sang e cun tematicas memia deprimentas. En quest senn er’jau onns a la lunga a la tscher­tga dad in «feel-good-crimi» – tge ch’è, jau sai, atgnamain ina cuntradicziun. Suenter intginas sairas sanguinusas e notgs nua che quels crimis m’han persequità, hai jau chattà insacura mes ideal «feel-good-crimi»: Donna Leon. La gronda qualitad da quel è tenor mai: ils cas èn detg previsibels, magari perfin construids in pau memia simpel. Surpraisas datti paucas. E lura vegnan ils detagls dals cas era be plaun a la glisch (i tanscha patgific patgific dad ir per in joghurt en frestgera). La camera mussa adina puspè la bella citad da Venezia – saja quai or da la perspectiva d’utschè, ma lura era las bellas chiesas, ils ponti e gondolieri. Jau ditg a vus: atmosfera veneziana pur, sco sche vus fissas sez a Venezia. Gea, tranteren ma secca Donna Leon era cun tut ses stereotips, per exempel dal policist talian che vegn adina memia tard. Ma tut en tut ma plascha quest crimi paschaivel e pittoresc – el è mes crimi favurit per lura suenter era anc pudair durmir bain. «Donna Leon» è da vesair sin la me diateca online da l’ARD. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Per in lung temp n’hai jau betg vulì crair che questa rolla naira ma gida propi! Avant intgins onns è quel object daventà detg trendy – tuttenina lavuravan tut ils fisioterapeuts, medis, gea perfin instructurs da fitness e scharlatans da sanadad cun questa stoda rolla naira. «Bun, era quels pon sbagliar!», hai jau pensà alura. En mintga cas na vuleva per nagin pretsch suandar a questa moda. Ussa dentant, intgins onns pli tard, sun jau persvadì dals avantatgs miraculus da la rolla naira! Prest mintga di ma storsch jau cun mes dies sin la rolla da material sintetic, e mintga giada sfratga in u l’auter spinal. Las dolurs effectuadas tras lungs dis sin ina sutga dal biro sa schlian, jau ma sent immediat meglier. Apparentamain – quai hai jau legì sin ina pagina dad in producent da talas rollas, avain nus carstgauns radund 20 kilos faszias! Faszias, quai èn structuras che enzuglian las musclas e l’ossa – che «tatgan» savens, procurond uschia per da tut las sorts mals. Cun agid dad uschè ina rolla èsi pussaivel da leventar las musclas. Perquai mes tip: Giai sin la rolla, i gida propi! – almain tar mai! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Schluccar la lescha d’abitaziuns secundaras – proxim mardi è il Cussegl dals chantuns en roda da decider. La cumissiun recumonda in GEA. Stefan Engler è commember da la cumissiun. La FMR ha discurrì cun il Surmiran davart il privel che abitaziuns per indigens svaneschan. Chasas d’avant il 2012 duain ins dastgar spazzar e bajegiar si da nov u engrondir e far dapli abitaziuns da vacanzas londeror – era en vischnancas che han gia bleras abitaziuns secundaras. Questa schluccada da la lescha ha decidì il Cussegl naziunal l’atun passà. Critichers teman ch’i giajan uschia a perder abitaziuns favuraivlas per indigens. Els speran ch’il Cussegl dals chantuns curregia la deci­siun. Ma la cumissiun da la Chombra pitschna recumonda cun 10 cunter 3 vuschs da suandar il Cussegl naziunal. Stefan Engler da l’AdC fa part da la cumissiun. Il cusseglier dals chantuns explitgescha pertge ch’el sustegna la schluccada che vegn tractada l’emna proxima en la Chombra ­pitschna. FMR: Co avais Vus votà en la cumissiun ? Stefan Engler: Jau hai sustegnì la soluziun dal Cussegl naziunal. Jau ves però era ch’ins po avair dubis, sche quai promova il mantegniment dad abitaziuns per indigens. Jau sun in pau stratg vi e nà, sch’ins po salvar cun questa schluccada chasas veglias dad ir en decadenza, ubain sch’i chaschuna in squitsch nungiavischà da midar l’adiever da las abitaziuns. Pertge sustegnais Vus lura tuttina la schluccada? Ella va enavos sin l’iniziativa parlamentara da Martin Candinas. Sia intenziun è stada da dar dapli pussaivladads a proprietaris da mante­gnair lur chasas ch’èn vegnidas construidas avant il GEA a l’iniziativa d’abitaziuns secundaras. Dal reminent sustegna era la regenza grischuna la schluccada. Tge munta la schluccada per ina regiun sco il Surmeir? I pertutga gea chasas construidas avant il 2012. Per lezzas vul ins stgaffir la pussaivladad da spazzar, engrondir e nizzegiar ina part era sco segundas abitaziuns. Uschia dat ins in stimul da mantegnair abitaziuns per indigens, da las modernisar cun dapli confort e cun dapli effizienza d’energia. Ina part po vegnir duvrada sco abitaziun secundara – ev. per insumma finanziar tut quai. Gliez è l’intenziun principala: mantegnair e betg destruir abita­ziuns per indigens. En chasas veglias datti savens abitaziuns favuraivlas per indigens. Cun la schluccada da lescha vegnan quellas sut squitsch. Igl è bler pli lucrativ da far or dad ina chasa veglia ina abitaziun da vacanzas. Lezza pussaivladad exista gia oz – la libertad da nizzegiar ina chasa dal dretg vegl sco abitaziun secundara... ...ins na po uss dentant betg stgaffir ulteriuras abitaziuns secundaras, sch’ins stgarpa giu e bajegia si da nov la chasa. Gliez constat. Il Cussegl federal ha proponì: Sch’i vegn stgaffì novas abitaziuns, ston quellas esser per indigens. Il Cussegl naziunal ha refusà quai. Tge schais Vus? Las vischnancas pon far diever da questa pussaivladad – però senza che quai vegn francà en la lescha d’abitaziuns secundaras. Las vischnancas dastgan reglar quai. Jau crai ch’i dettia bleras vischnancas nua ch’il squitsch sin las abitaziuns per indigens è grond - uschè grond ch’ina quota minimala per abitaziuns primaras fiss giustifitgada. Igl è ina soluziun ch’jau sustegn era. Sustegnais Vus questa proposta dal Cussegl federal era l’emna proxima en la debatta dal Cussegl dals chantuns? Sch’il Cussegl naziunal avess gia ditg GEA, na fissi per mai nagin problem da sustegnair la proposta dal Cussegl federal. Ma damai ch’il Cussegl naziunal n’ha betg acceptà quai, sa resultass ina differenza tranter las duas chombras. Nus na vulain betg retardar la revisiun u perfin periclitar l’entir affar. L’idea per la schluccada deriva da Voss collega da partida Martin Candinas. È gliez il motiv che Vus targlinais da sustegnair il cumpromiss dal Cussegl federal ? I fiss pli lev da sa decider auter, sch’il project vegniss d’insatgi auter. Malgrà che la schluccada stgaffescha stimuls da remplazzar ina chasa veglia cun ina nova – u era plazzar a moda pli favuraivla sin ina parcella – po uschia era vegnir mantegnì spazi d’abitar per indigens u perfin dar novas abitaziuns per indigens. Mender fissi sch’ils proprietaris vendessan la chasa e quella vegniss lura insumma duvrada en autra guisa. La schluccada po augmentar il squitsch sin las abitaziuns d’indigens. Tge pussaivladads vesais Vus per evitar gliez? Il pli sensibel spazi è il center d’ina vischnanca, nua che l’identitad e l’autenticitad èn periclitadas cun memia bleras abitaziuns da vacanzas. Là pon las vischnancas intervegnir. Ellas dastgan fixar quotas u contingents – lubir da renovar u sanar be sch’i stat in tschert dumber dad abitaziuns per indigens a disposiziun. Quai tuna cumplitgà. Na fissi betg pli simpel sche las restricziuns vegnissan da surengiu? I dependa tge chapientscha dal stadi ch’ins ha – quant lunsch ch’i dat ina responsabladad sin livel communal u quant lu-nsch ch’ins regla las chaussas a moda ­centrala cun scumonds. Ins sto era resguardar: en ­Lumnezia è la problematica ­pertutgant il spazi d’abitar tut autra ch’en l’Engiadina. E co vesi ora en il Surmeir ? Ins ha pli tgunsch blera substanza veglia, nua ch’ins è interessà da modernisar. Il donn è pli grond sch’ins tralascha il mantegniment d’ina immobiglia perquai ch’ins n’ha nagin stimul da renovar e forsa anc crear ina abitaziun da vacanzas – cun la finamira da pudair finanziar il mantegniment dal rest da la chasa.

La mesemna sun jau ida al kiosc, hai emplenì ora in cedel da swisslotto ed hai suenter pensà – cunter tutta sauna raschun – jau gudogn ils 61 milliuns. Lura hai jau ponderà tge far cun quest sfratg daners. Qua mes plan: L’emprim cumprass jau la cumadaivla pultruna che jau hai vis gist suenter avair emplenì ora il cedel en ina superlessiga stizun da design. La pultruna – in «lounge chair» – avess jau gugent en colur da citrona e vitiers gist anc il pitschen elegant stgabè per metter si ils pes. Cun il rest dals milliuns faschess jau dus mantuns. In mantun, pia circa 30 milliuns, fiss per spargnar. La mesadad da quest mantun investiss jau en aczias da la Banca naziunala svizra. Jau vesel gist il portfoliomanager avant mai che sa storscha e sa dola da spir dolurs pertge: «Ins na cumpra simplamain betg aczias da la banca naziunala. Quellas na dattan gnanc dividendas.» Ma il curs da questas aczias fa magari turnigls a la sturna. E tar in da quests turnigls vendess jau las aczias per il dubel. Fitg simpel. U betg, signur portfoliomanager? E cun l’autra mesadad da quest mantun da spargnar cumprass jau aur. Jau aud gist co ch’il portfoliomanager urla da spir resistenzas internas e co ch’el di: «L’aur è da preschent bler memia char, ti stos spetgar fin ch’il pretsch croda puspè. Uschia na pos betg investir tes daners.» Exact, jau na vi gea era betg investir daners. Jau vi simplamain cumprar 250 barras dad aur dal kilo e lura laschar dar l’aura dal plaz da finanzas per ils lareschs. Pertge tant è tschert, tuttas prognosas ch’èn vegnidas fatgas ils ultims dus decennis areguard il pretsch dad aur èn stadas cumplettamain sbagliadas. E sch’il pretsch dad aur avess propi dad ir chaupiz, avess jau almain insatge che traglischa bellin en mes tresor, resp. sut las tulipanas en mes curtin. Lura hai jau gea anc in segund mantun. Lezs 30 milliuns fissan per dar ora. Cun lezs empleniss jau l’emprim mia cassa da pensiun. Il portfoliomanager cumenza e bragir pitras larmas. Il pauper toc na rabla ora gnanca pled pli. Gea, cler, sch’ins ha tantas barras dad aur dal kilo sut las tulipanas en il curtin, na ston ins atgnamain betg dispit emplenir si la cassa da pensiun. Ma damai che jau vuleva gia adina ina giada far quai en mia vita, faschess jau pia ussa – aur sut tulipanas vi u nà. E la cassa da pensiun da mes um e quellas da mes uffants empleniss jau era gist si. So, quai fiss fatg. Lura cumprass jau la chasa, en la quala jau abitesch, uschia che jau e mes vischins na stuessan mai pli avair tema che noss locatur ans fiera or da chasa. Intgins milliuns dess jau anc sco donaziun per l’organisaziun che jau sustegn gia fin uss mintga mais cun intgins fränclis. Forsa che jau renovass anc in zichel la tegia da mises ed il clavà. Lura fissan ils milliuns probabel duvrads si. Uschiglio faschess jau sa chapescha sco sch’i na fiss capità schuber nagut e cuntinuass a lavurar sco schurnalista fin tar mia pensiun. Pertge, tge datti pli bel che da lavurar sco schurnalista? Per questas ponderaziuns, tge far cun 61 milliuns, na dovr jau gnanc tschintg minutas. Tut satisfatga vom jau a baiver dus capuccinos. Tuttenina ma van snavurs dal dies giu. Il fiscus?! Jau stuess gea anc pajar taglia – suenter avair dà ora tut ils daners e zuppà las barras dad aur sut mias tulipanas. Tgi sa quant ch’il cumissari da taglia less da mes gudogn? In terz? U forsa bunamain la mesadad? Tge garmaschia! Tge terrur! Co pomai duess jau era pajar tants milliuns? Per l’emprima giada en mia vita chapesch jau ils fastidis da milliunaris e milliardaris. E la saira cura che jau cumparegl mes cedel cun las cifras che swisslotto ha tratg ora, resent sper la trumpada era in pitschen pitschen levgiament.

La chasa da la translaziun Looren da Turich s’engascha sin pliras modas per la lingua e per la diversitad linguistica. In dalspli novs projects sa numna «Fervur rumantscha!» e duess promover la lingua rumantscha en l’America Latina e ­«l’interchapientscha». «Interchapientscha», quai è il chavazzin che descriva il meglier tge che l’iniziativa «Fervur rumantscha!» cuntegna. «Nus vulain laschar translatar lirica rumantscha en spagnol, portugais, quechua e tzotzil da traducturs e traducturas da l’America Latina», declera la responsabla per il program latin-american da la chasa da la translaziun Looren (guarda box), Carla Imbrogno. Tras questa collavuraziun transatlantica dess la chapientscha dad ina lingua per l’autra vegnir svegliada. «Quest’iniziativa è in punct da partenza per pliras collavuraziuns, ateliers e barats e dess speranza cuzzar anc ditg», declera Carla Imbrogno, la responsabla dal project «Fervur rumantscha!». Grond interess per il rumantsch en l’America Latina L’idea è che glieud interessada da l’America Latina che lavura cun la lingua, possia s’occupar cun lirica rumantscha. «In gieu linguistic per professiunals da lingua. Era senza enconuscher la lingua bain, vulessan nus empruvar da chattar ils cunfins linguistics e sfundrar en la realitad lirica», emprova Carla Imbro­gno da declerar. Che l’interess en l’America Latina saja stà fitg grond, era sch’ins haja l’em­prim anc stuì declerar tge che rumantsch saja insumma, conceda Imbrogno. Reclama en l’America Latina ha la chasa Looren fatg online e tras la Pro Helvetia, che sustegna ina part da quest barat. Tranter auter sustegnan era la Lia Rumantscha, Textshuttle e pliras universitads ed instituziuns da la Svizra e l’America Latina quest program. L’atun passa hai era dà ina introducziun en il program ed en la lingua rumantscha da Rico Valär. Passa 50 traducturas e traducturs interessads èn s’annunziads. Rumantsch online Far part possian en questa emprima runda be 25 persunas, declera Imbrogno. «I dat plirs inscunters online tranter las auturas ruman­tschas e quellas 25 persunas da l’America Latina cun in’introducziun en la lingua. L’emprim termin è ils dus da mars 2024. Oravant han las auturas rumantschas tramess ina schelta da lur texts en scrit ed era sco datoteca da tun. «Ils participants han era gia survegnì access a material per emprender rumantsch online, il program da traducziun Textshuttle ed il Pledari grond, però era la grammatica.» L’idea na saja betg ch’els em­prendian rumantsch, mabain ch’els possian chapir la lirica, uschia Carla Imbrogno. Experiment e gieu cun las linguas Ensemen cun agid bilateral, en sesidas asincronas online da las auturas rumantschas, elavureschan alura ils Latinamericans ils texts. Las auturas rumantschas che sa participeschan èn: Leta Semadeni, Rut Plouda, Gianna Olinda Cadonau, Flurina Badel, Romana Ganzoni, Carin Caduff, Nina Dazzi e Jessica Zuan. «L’em­prim vegnan ils Latinamericans a translatar pled per pled e lura pir emprovan els da tutgar il dretg tun e la muntada», di Carla Imbrogno. «Quai èn tut persunas professiunalas che fan quai or dad interess e gust vi dal giugar cun la lingua. In profit economic na vegn betg spe­tgà, era sche nus vulessan la fin finala publitgar ils texts en in pitschen cudesch.» Per quels che vulan savair co questa lirica rumantscha è vegnida translatada en spagnol e portugais datti ils 13 d’avrigl 2024 la pussaivladad da tadlar online co che insaquants texts ve­gnan recitads. Dapli sin la pagina da web da la chasa traductura Looren: https://looren.net/de. Chasa Looren La chasa da translaziun Looren sa chapescha sco fanestra ora en il mund. Dad ina vart pussibilitescha la chasa a Wernetshausen, damanaivel da Hinwil en il chantun Turitg, a translaturas e translaturs professiunals da tut il mund da viver la durant in pèr emnas e lavurar vi da lur projects. Da l’autra vart organisescha e sustegna la chasa da la translaziun ­Looren differents projects, occurrenzas e collavuraziuns che han da che far cun linguas, translaziuns, lirica ed intermediaziun da lingua ed il metier creativ da las translaziuns e cultura ad in vast public. Ils responsabels da la chasa èn adina en barat cun ils acturs impurtants dal manaschi litterar – en Svizra ed en l’exteriur. La fundaziun è vegnida fundada l’onn 2005 ed è la suletta instituziun da quest gener en Svizra. La Chasa vegn administrada da l’uniun cul medem nom e finanziada per gronda part da la fundaziun Litar. (fmr/opm) Carla Imbrogno lavura per la chasa da la translaziun Looren sco responsabla per ils projects en l’America Latina.

A Lantsch, en il Grischun central, producescha la fundaziun Origen per las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» in grond teater al liber. Las persunas responsablas da quel han informà ier gievgia a Lantsch, en il lieu d’acziun. L’autur Giovanni Netzer integrescha la cuntrada en questa producziun. «Jau hai grond gust da manar quest project». Quai ha Giovanni Netzer sincerà ier gievgia a Lantsch, a chaschun da la preschentaziun da quel. Igl è in special entaifer ils numerus ch’el ha realisà ils davos onns. L’atun passà haja la regenza grischuna dumandà sch’el possia s’immaginar da realisar in teater al liber per las festivitads «500 onns Stadi liber da las Trais Lias». L’emprim avevan ins s’immaginà Vazerol sco lieu da l’inscenaziun. Damai il lieu nua ch’ils deputads han, tenor la legenda, sigilà ils 12 da mars 1524 l’act da fundaziun dal Stadi da las Trais Lias. La purgamaina dal Puntstag 1524, conservada en l'Archiv da stadi dal Grischun a Cuira. Lantsch, vegl lieu da transit Intgantà da la dumanda ha Giovanni Netzer dentant proponì in auter lieu. Quel ha il num local «Teara Planga» ed è situà a curta distanza da Vazerol. Numnadamain gist sper la baselgia veglia da Lantsch. En questa cuntrada, cun vista vers sid ed ils passadis vers sid, plazzescha Giovanni Netzer il grond teater festiv. «Striunar natier svelt svelt in teater en quest lieu n’è betg simpel», ha el concedì e remartg à ch‘i saja ina bella sfida. Dentant ensemen cun sia squadra possia el sa basar sin ina lunga experientscha da tals projects. Giovanni Netzer ha ditg quai ier gievgia a la conferenza da medias en la sala da la chasa da scola da Lantsch. Il president communal da quella, Simon Willi, ha rend ì attent en ses bainvegni che ses vitg saja dapi tschientaners in lieu da transit. «Qua manava la via tranter sid e nord. L‘onn ch’ils deputads èn s’inscuntrads per signar il contract, existeva nossa baselgia veglia gia. Ed ella aveva il medem aspect sco oz» ha il president communal declarà. Simon Willi ha exprimì ses plaschair ch’ins ha elegì la cuntrada da la Teara Planga sut la baselgia veglia sco lieu dal teater liber. Il teater, ina da las delicatessas Il president da la Regenza, Jon Domenic Parolini, è vegnì a Lantsch ensemen cun Daniel Camenisch. Il manader dal project «500 onns Stadi liber da las Trais Lias» ha confirmà ch’il chalender da las activitads giubilaras s’emplainia legraivlamain. Quai cumprova il leporello nov ch’è uss a disposiziun e vegn distribuì. En tuttas parts da las anteriuras Trais Lias èn previsas dietas, simposis, exposiziuns, i dat in gieu auditiv e l’Archiv da stadi ha laschà reproducir la purgamaina da fundaziun dals 12 da mars 1524. A Lantsch ha il president da la Regenza dentant vulì preschentar il grond teater al liber. «Igl è ina da las delicatessas da las festivitads», ha Jon Domenic Parolini accentuà. A l’ur ha el ditg: «Igl è ozendi in priviligi da pudair viver en in stadi che garantescha a tut ils umans libertad, dretg ed urden.» Quest process han ins statu ì ils 12 da mars 1524. Co che Giovanni Netzer integrescha quest factur en l’inscenaziun vegnan visitadras e visitaders a vesair l’atun proxim. Avant ch’el ha discurrì da quella, ha il president da la Conferenza dals presidents da la Regiun Alvra, Luzi Schutz, informà che l’idea dal teater haja chattà da l’entschatta davent resuns positivs da la vart da las vischnauncas, tuttas hajan er sustegnì il project. «Nossa regiun è situada geograficamain amez la scenaria da las Trais Lias, ella è er la suletta cun trais linguatgs», uschia Luzi Schutz. Il moviment e l'esser da viadi Er l’aura fa part da la scenaria dal teater. Uschia èn tuttas preschentaziuns, er da plievgia, sin ina tribuna sumeglianta sco tar la «Regina da Saba» sin il pass dal Gelgia, la «Arche Noah» mussada a Murmarera, u er l’emprim teater che Giovanni Netzer aveva producì avant onns a Brinzauls. Pertutgand l’inscenaziun da l’atun proxim n’ha el betg vulì ir en ils detagls. El ha dentant ditg che radund 50 persunas sajan sin tribuna, e quai uschè profis sco laics. In impurtant element da la culissa vegn la cuntrada ad esser. Igl è dal rest la specialitad d’Origen d’integrar quella. Il moviment, il transit, esser da viadi ed ils curriers che repartevan las brevs, han influenzà il process politic. Quai pudessan esser insaquantas da las scenas da quest teater al liber. Giovanni Netzer ha puntuà ch’ins na vegn betg a vesair a Lantsch in gieu cun atmosfmera patetic-patriotica sco usità avant 100 onns. L’autur vul er betg sa focussar damemia sin l’act cun la purgamaina dals protagonists. «En quest teater al liber vai per il spazi, damai la cuntrada, e per il process istoric, dentant er per il futur sco terz accent», ha Giovanni Netzer ditg. Il teater al liber duai s’adressar a tuttas generaziuns, cun dar in accent a la giuventetgna.