A parteir dad oz, digls 1. d’otgover, porscha la destinaziun da vacanzas Lai en agen center da test da Covid. Chel vign installo aint igl anteriour local dalla banca UBS a Lai. I sa tracta d’ena fasa d’amprova tgi cozza per antant anfignen igls 31 d’otgover. Sandra Balzer/FMR Rimnar experientschas pigl anviern Igl basigns da testar è grond e perchegl ins less discarger igls medis e l’apoteca ainten la regiun da Planeiras. Perchegl vo Lai ossa ainten l'offensiva ed installescha per l'antiera destinaziun igl nov center da test. Ins viglia pero er dar la pussebladad da sa lascher testar per en viadi agl exteriour ni per visitar en ­restorant u en hotel, dei Maurin Malär. Per antant è igl center da test ena fasa d’amprova durant igl meis otgover. Installo vign el aint igl anteriour local dalla banca UBS a Lai. «Igl è betg anc previsibel, sch’igl certificat obligatoric vala veanavant durant igl anviern e schi chel vign extendia sen territoris da skis. Fiss chegl igl cass, saro en center da test inevitabel. Chella fasa d’amprova porta experientschas fitg impurtantas», dei Maurin Malär. Cun la fasa d’amprova ins less amprender a canoscher igls process per vaseir, tge tgi funcziunescha e tge betg, uscheia tg’ins fiss pront a dretg taimp per la staschung d’anviern. Integrar igl center aint igl spital Scu sa preparan otras destinaziuns turisticas per la proxima staschung d’anviern cun corona? Tanja Amacher è administratoura tar turissem Savognin Beiva Alvra SA. Ella dei: «Tar nous è chegl ena sim­pla tgossa, essend tgi vagn en spital e savagn satisfar uscheia agls basigns ainten la nossa destinaziun. Schi suandess en certificat obligatoric per igl territori da skis stuessans sclareir las capacitads ansemen cugl spital», dei Tanja Amacher. La regiun Tavo/Clostra sa catta ainten ena situaziun sumiglianta. «An cumparegliaziun cun otras destinaziuns ischans ainten ena situaziun favorevla. Cugl spital Tavo purschagn nous gio dadei en center da test cantunal ed uffizial», dei Samuel Rosenast tgi è responsabel per la communicaziun dalla regiun anvers la FMR. Pertutgont preparaziuns sen en certificat obligatoric aint igl territori da skis na leva el betg s’exprimer. È damai la regiun da Planeiras ve da fular veia per otras regiuns turisticas? «Nous ischan nigns pioniers», dei Maurin Malär da Lai. «Schi otras destina­ziuns imiteschan igl noss center da test ans legrainsa an senn dalla tgossa, i vo per la sanadad digls carstgangs. Nous lagn porscher en bung service per indigens e giasts – e chegl mintga de – perchegl ans vainsa decidia per chel center», accentuescha Maurin Malär. Angal sainza sintoms Durant la fasa d’amprova vign igl center da test mano e finanztgia dalla practica da medi dr. Michael Fierz da Lai. Per igl center stò neir recruto persunal supplementar. Dantant tg’igl center vign mano da persungas digl fatg medicinal, ston ulteriours collavuratours betg esser spezialisos. Chegl simplifitgescha da recrutar persunal supplementar. Durant la fasa d’amprova vignan purschias tests da PCR scu er tests svelts d’antigen per retschever en certificat da Covid. La purscheida sa drezza exnom a persungas sainza sintoms e mossa spertamaintg resung. Gio curt siva la communicaziun èn nias registros varsaquants termins. Ins saptga dantant betg far ena prognosa scu tgi la dumonda sa sviluppescha anavant a parteir digls 11 d’otgover, schi mintgign stuess surpi­glier sez igls costs digls tests d’antigen, dei Maurin Malär. Tgi tgi less sa lascher testar po sa registrar sot www.testzentrumlenzerheide.ch. Igl center è avert da glindesde anfignen sonda dallas 8.00 anfignen las 12.00 e dallas 13.00 anfignen las 18.00. La dumengia è igl center avert dallas 8.00 anfignen las 12.00. En center per tests svelts La regiun da vacanzas da Lai installescha a parteir dad oz en center da test da Covid. Per antant vign igl center avert durant igl meis otgover e scu fasa d’amprova. Ins less rimnar experientschas, sch’igl vess da dar en menaschi cuzzevel durant la staschung d’anviern. Destinaziuns cun en spital integreschan actual­maintg igl center da test da Covid ainten lour spital, exaimpels persiva èn da cattar a Scuol, Tavo ni Savognin. Dantant tgi otras regiuns da vacanzas possedan en agen spital n’è chegl betg igl cass a Lai. Anc ègl avert, sch’igl certificat obligatoric vala er per igls territoris da skis durant la staschung d’anviern 2021/22. A Lai è igl tenor pero cler: ins less esser pront e rimnar experientschas sch’igl è pussebel da manar en center da test. Decisivas saron las directivas dalla Confederaziun e digl cantung tgi suondan las proximas emdas. Igl directour dalla taskforce Lai Maurin Malär dei anvers la FMR: «I saro impurtant, scu tg’igl menaschi digl territori da skis vei or. Schi daro en certificat obligatoric, ègl inevitabel dad aveir en center tgi po far svelt tests.» Otras destinaziuns scu Tavo ni Savognin sa mossan anc reservadas essend tg’igls centers da test aint igls spitals funcziuneschan actualmaintg ed igl certifcat obligatoric per territoris da skis n’è betg anc introdutgia. (fmr/sab) Igl center da test da Covid vign installo aint igl anteriour local dalla banca UBS anmez Lai. igl directour dalla taskforce Lai Maurin Malär ègl cler: cun ena fasa d’amprova ins so far experientschas impurtantas per en eventual center da test durant igl anviern.

Igl è aton: sen igls êrs raccoltan igls pours lour tiffels u granezza. La qualitad e quantitad d’ena tala raccolta dependa pero dall’ora e dallas temperaturas digls davos meis. Ena viseta sen igl bagn puril dalla famiglia Heinrich a Filisour mossa: las capriolas dall’ora da chest onn – tgi vignan er attribueidas alla midada digl clima – on gia consequenzas tge tgi pertotga la raccolta dallas davosas emdas. «Las Sorts» sa nomna igl bagn puril da Sabina e Marcel Heinrich a Filisour. «La Sort» è rumantsch e monta «destign». Tigls Heinrichs pudess chel nom pero sainz’oter er er star per tot chellas sorts tiffels e garnezza viglias e raras tgi la famiglia cultivescha gio siva da 20 onns. 80 tonnas raccolta Da cefras rachinta igl pour Marcel Heinrich anaveidas. An cumparegliaziun cun pours giu la Bassa seian las dimensiuns dalla cultivaziun e dalla raccolta ainten la Val Alvra fitg pitschnas. Tuttegna tradescha igl pour biologic l’egna u l’otra cefra: «Nous cultivagn an amprema lengia tiffels, chegl èn tranter 40 e 50 sorts. I sa tracta da sorts fitg viglias e per part er raras. Sper igls tiffels cultivagn nous er spelta (Dinkel), giotta (Gerste), seiel (Roggen) e favatscha (Ackerbohne). Ad onn raccoltainsa tranter 50 ed 80 tonnas. Perveia dall’ora suboptimala vainsa chest onn radond 20% pi paca raccolta tgi oters onns.» Sieranzas dumandadas Cun ena sieranza da tampesta son bagns purils sierar sperditas dalla raccolta caschunadas da tampestas, avazungs, schaladas e burascas. Bunamaintg mintga sagond bagn puril svizzer ò chest onn annunztgia en donn alla sieranza da tampesta. Er ainten la Val Alvra seia l’ora stada tot oter tgi ideala per la cultivaziun – cunzont per igls tiffels, manegia Marcel Heinrich. «Igls tiffels eran maiers. Ansasez eliminainsa igl crut digls tals aint igl decurs dalla stad cun ena maschina speziala. Igl era en dètg dilemma schi lagn anc spitgier en mument e sperar, tg’igls tiffels creschan anc en po», rachinta Marcel Heinrich. Alla fegn finala vegian els tscharnia la dretga veia e seian cuntaints cun la raccolta, dei Marcel Heinrich. Midada digl clima Cultivar tiffels è ena scienza per sasez. Tenor Marcel Heinrich duvressigl: «Ena premaveira tgoda e sitga per far igls êrs e per tg’igls tiffels fetschan rieischs. Siva duvressigl mintg’emda en po plievgia ed adegna puspe en po vent per setgantar igl crut. Durant la raccolta vessa gugent puspe sitg. Ultra da chegl duvressigl adegna puspe singuls deis da caleiras per eliminar las sporas da bulias.» Chellas sporas pon infectar igl crut. La consequenza: igl crut ed igl tiffel sez smarschan. Las capriolas dall’ora attribuescha Marcel Heinrich alla midada digl clima. «Er schi vagn ora extrema scu chest’onn dattigl varsaquantas sorts tiffels pi viglias tgi èn resistentas an cumparegliaziun cun sorts pi novas. Er an futur saro la tscherna dalla sort essenziala per pudeir produtgier, malgro oras extremas», dei Marcel Heinrich. Angal cultivar tiffels seia cun talas midadas dall’ora en risc. Per redutgier igl risico cultivescha la famiglia Heinrich sper igls tiffels er spelta, giotta, seiel e favatscha. La favatscha, en protein natural Cunzont la spelta, la giotta e la favatscha vegian chest onn purto ena bunga raccolta, dei Marcel Heinrich. El rachinta da quatter tonnas spelta e treis e mez tonnas favatscha. Igl corresponda agl sies tip d’ampruar adegna puspe novas sorts, dei Marcel Heinrich. Uscheia er la favatscha tgi vign elaborada an fregna. I sa tracta d’ena sort fitg viglia tgi dereiva digl Valleis. Igls Heinrichs l’on antschet a cultivar avant set onns. «L’ecologia dalla bagianga è simplamaintg geniala. Ella porscha ena pastgira per aviouls e migliurescha igl taragn. Cun process fitg cumplitgias produtgescha la bagianga en nitrogen natural per ella sezza, pero er per las culturas suandontas. Perchegl èn chellas plantas da gronda muntada e saron chegl er an futur, schi risguardagn la midada digl clima. Ultra da chegl cuntignan ellas protein vegetal», dei Marcel Heinrich. Chitos pigl futur Cunzont oras extremas scu chest onn son esser gravantas per en pour scu Marcel Heinrich tgi cultivescha tiffels e granezza. Igl pour rachinta da chitos economics pero er da chitos genetics. «An futur nirogl betg pi simpel tge tgi pertotga l’ora e chegl am fò gronds chitos. La genetica tgi vagn biagia se sur tot chels onns po eir a perder cun talas oras e chegl n’è betg simplamaintg da ramplazzar ni cumprar ensanouas», dei Marcel Heinrich. Las sorts viglias èn pi resistentas Igl è igl taimp dalla raccolta. Cunzont per la cultivaziun digls tiffels ainten regiuns alpinas era l’ora da chest onn tot oter tgi ideala. Causa dallas fardaglias durant la premaveira, la setgira suandonta e las plievgias durant la stad era igl crut digls tiffels fitg maier e smarschia. La consequenza: sperditas dalla raccolta. I dat pero er enqualtgi sorts tiffels tg’èn sa mussos fitg resistents e cun bunga raccolta, malgro l’ora extrema. I sa tracta tranter oter da sorts pi viglias. La famiglia Heinrich cultivesch 40 anfignen 50 sorts tiffels. La favatscha ò chest onn purto treis e mez tonnas raccolta per la famiglia Heinrich. Malgro l’ora suboptimala è la raccolta digls tiffels tuttegna gartageda. Marcel Heinrich e la sia famiglia cultiveschan tranter treis e quatter hectaras fons.

Esser marido cun en pour vot deir per blers, tgi ins seia poura. Ia resaint chegl adegna scu cumplimaint. Pero ia persunalmaintg cat betg giustifitgia tg’ia vign numnada poura. Ansomma vaia adegna puspe discussiuns sur dalla muntada digl pled poura. Ia na va betg amprandia da poura. Igl pour è en sinonim pigl agricultour, an tudestg «Landwirt», chegl tenor la descripziun da mastier. Tigl pled poura na constat chegl betg. La poura è betg igl madem scu l’agricultoura. Franc, i dat la poura, er chegl è en mastier tgi ins so contanscher cun en certificat professiunal federal. Amprender ins sogl tots dus mastiers aint igl Plantahof. Schi nous discurrign rumantsch faschainsa pero nigna differenza schi duvragn igl pled poura e managiagn l’agricultoura («Landwirtin»). L’agricultoura cattainsa betg aint igl noss scazi da pleds digl mintgade. Tgi so, schi chegl sa meida cugl taimp, u schi ena linguista creativa catess perfign en nov pled rumantsch persiva. Amprender da poura u amprender dad agricultoura n’èn betg la madema scolaziun. Alla fegn possedan chels dus mastiers er betg igl madem diplom. Betg d’amblidar èn las differenzas chegl tgi pertotgan las lavours tranter la poura e l’agricultoura. Schi ensatgi less propi, alloura sunga gugent «la donna digl pour». E scu «donna digl pour» sunga ma ruschnada ainten chella rolla da poura. Onn per onn daple, ple u manc sainza leir sapientivmaintg. Gl’è simplamaintg sa do uscheia. La mia lavour segl bagn puril sa restranscha segl biro e segl gidar far fagn cura tgi gl’è da basigns. Naturalmaintg er segl carsinar vadeligns ed ansoulas, pero er sen baitar aint chi e lò cura tg’ia na sung betg dumandada. A cor am stat cunzont igl vurdar pigl bagnstar da tot chels tgi lavouran set deis l’emda. Adegna puspe m’accorscha pero tg’ia sung la fegn finala tuttegna involvada ainten tot chegl tgi igl pouresser porta cun sasez. Gist tschel de. Ena seduta cun represchentants digl project «agricultura neutrala agl clima». Cefras anve ed anno, i vo per emissiuns da gas cun effect da sera, utilisaziun dallas resursas, emissiuns da CO² etc. Tot temas impurtants ed interessants, ed aint igl center stat igl noss intent da propa reuscheir e migliurar ensatge segl noss travagl. Ainten chel discurs serious croda tottanegna igl pled BFF. La scursaneida per «Biodiversitätsförderflächen», chegl sa tgapescha per mintga pour. E per me, navot oter tgi «Best Friends Forever». En tgit digl mies om sur meisa no ed en surreir an fatscha. En «running gag» an nossa famiglia, chel BFF. Mies om ed ia tgapign mintgign ensatge oter sot BFF e tuttegna tgapignsa l’egn l’oter. Ed er sch’ia dung digl tgea anvers igls represchentants digl project, per me resta BFF «Best Friends Forever». Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

Els screivan, poetiseschan e fon remas – la cuminanza digl Muchetta sen Twitter. Radond quatter onns exista igl hype davart la muntogna marcanta ainten la Val Alvra. Cun poesias e versets celebreschan ambassadours, bards e troubadours – scu tg’igls «giuvnals» sa nomnan – la belezza, apparentamaintg «incumparabla» dalla muntogna Muchetta. La FMR mossa e declera igls tschintg fatgs davart en spectacul medial tgi na para betg da piglier ena fegn. Twitter – engles per tschivlitem – è ena plattafurma tgi pussiblitescha agls utilisaders da derasar novitads curtas. Chellas novitads vignan numnadas tweets. A parteir digl 2017 exista sen Twitter ena cuminanza tgi celebrescha cugls sies tweets la muntogna Muchetta ainten la Val Alvra. Digl reminent dereiva igl nom Muchetta digl rumantsch e monta tant scu steidacandeilas. Cun 2 622 m s.m. n’è el betg igl pi ot. Cugl sies habitus è el – tenor la cuminanza sen Twitter – sainza dubi pero igl pi grond. Fatg 1: Stefan Engler – cunsiglier digls cantuns – ò sviglia igl hype «Trägt der #Muchetta einen Degen, dann gibt es sicher Regen.» Cun chel tweet ò igl cunsiglier digls cantuns, Stefan Engler, sviglia igls 24 da fanadour 2017 en hype nunfranabel. Ampremas translaziuns digl sies tweet per rumantsch e taliang èn stadas la consequenza. Suandos èn indumbrevlas poesias da differentas persungas an connex cugl Muchetta. Aint igl frataimp pudessan exister radond 1 500 anfignen 2 000 tweets. Egna dallas persungas fitg activas è Thomas Kollegger dad Alvagni – igl manader digl Uffezi da vischnancas. El fò regularmaintg tweets davart igl Muchetta cun fotografias e versets correspondents – er per rumantsch: «Avant tgi vign stgeir savainsa propi deir: TE ist nossa grond’amour. Tge pussanza, tge splendour!» Fatg 2: i dat differentas categorias da tweets Tenor la «muchettalogia» – scu tg’igls «giuvnals» la nomnan – dattigl differentas categorias da tweets: lods, reglas dall’ora u muntognas concurrentas. La Veiadafier retica gioia savens ena rolla aint igls tweets, essend tg’igl simbol per lezza – igl viaduct dalla Landwasser – sa catta agl pe digl Muchetta. Igl istoricher, sociolog e schurnalist, Christian Ruch, screiva: «Oben weiss und unten rot – das lindert alle Seelennot. #Muchetta und die #RhB sind traut vereint, wie ich hier seh. So lasst es mich ganz deutlich sagen: ER behütet Loks und Wagen.» Fatg 3: La cuminanza ò er firos Per la cuminanza digl Muchetta è igl de dall’amprema annavada digl Muchetta igl pi ot firo digl onn. An chel connex gioia igl meteorolog da SRF, Gaudenz Flury, ena rolla impurtanta. Uscheia ò el annunztgia igls 20 da settember l’amprema navantada da chest’onn: «Der #Muchetta, DER Berg im Albulatal, ist weiss. Laut @ChristianRuch und @thomaskollegger, welche diesen Berg huldigen und ihm Tag und Nacht zu Füssen liegen, handelt es sich um die #Erstbeschneiung, ein grosses, wenn nicht sogar das grösste Event im Albulatal.» Fatg 4: Mintg’onn ò li en pelegrinadi Igls «giuvnals» s’antoppan mintg’onn per en pelegrinadi segl Muchetta. Siva digl 2020 sa participescha schizont igl president u la presidenta digl Cunsegl grond agl pelegrinadi – tenor igl motto: igl pi ot sen igl pi ot. Igl proxim pelegrinadi ò li igls 19 da zarcladour 2022, previsiblamaintg ansemen cun la presidenta digl Cunsegl grond, Aita Zanetti. I dat schizont en pelegrinadi digital tgi duess er neir transfurmo proximamaintg ainten en audioguid. Tgi tgi s’interessescha pigl pelegrinadi digital po consultar la pagina www.izi.travel/de/a9f2-muchetta-pilgerweg/de Fatg 5: Pir cun esser sto segl Muchetta, ins po sa numnar ambassadour Schi dei tg’ins canta en lod pigl Muchetta ins vala scu bard ni trubadour dalla cuminanza digl Muchetta. Pi spert tgi en bard u en trubadour peglia part alla ascensiun, respectiv agl pelegrinadi tgi ò li mintga stad, po el sa numnar ambassadour. Actualmaintg dombra la cuminanza 19 ambassadours certifitgias. Igls «giuvnals» digl Muchetta #muchetta – tgi tgi tschertga chel tgavazzign sen la plattafurma «Twitter», a chel cumparan indumbrevlas poesias, versets e lods davart la muntogna marcanta ainten la Val Alvra – igl Muchetta. I sa tracta d’en veir hype tgi exista siva digl 2017 – aint igl frataimp è sa sviluppada ena cuminanza. Cun lour posts celebreschan els la belezza dalla muntogna tgi sesa segl tron anmez la Val Alvra. Igls «giuvnals» digl Muchetta èn sa scuntros er chest’onn pigl pelegrinadi. Dalla parteida è er sto igl president digl Cunsegl grond, Martin Wieland (davant). Igls 20 da settember 2021 screiva Thomas Kollegger: «Hiermit wird’s zertifiziert, auf dass der Erdkreis jubiliert: #Erstbeschneiung ist geschehen. Verzuckert dürfen wir IHN sehen. So freuet Euch, Ihr Menschen all. Gnade geschah im #Albulatal.» Er versets rumantschs èn da cattar: «Igl pi ot da chesta tera è veiramaintg d’en otra sfera!» Igl amprem tweet da Stefan Engler è nia translato an rumantsch e taliang.

Treis concerts differents, dus sen far notg ed egn la dumang sen far de. Igl onn cultural tar Origen vo a fegn cun bler cant, cant tgi vo a cor. Aint igl center digl amprem concert stattan cumposiziuns rumantschas, cumposiziuns tg’ins canoscha betg uscheia. Origen ò dad onn tar onn betg angal adegna daples amatours digl solt. Na, igl festival cultural ò er fitg blers ameis digl cant. Igl Chor d’Origen cugl «maestro» Clau Scherrer ò aint igl frataimp sa fatg en nom sen camp naziunal ed er internaziunal. Siva tgi la pandemia ò procuro tgi occurrenzas da cant èn neidas pi raras, ò er tar Origen igl cant pers en po a taragn, ma betg a muntada. Per la fegn digl 2021 stattan persiva gist treis concerts segl program tigl pi grond festival da cultura tgi dat aint igl Grischun. Vendarde ò igl festival preschanto agls Mulegns igl sies program d’aton. Derungs, Dolf e Cantieni La tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia è er igl li adatto per concerts noua tgi la lavada digl suglegl e la darandeida èn ena part essenziala digls concerts. Pigls concerts «Ruinaulta» ò Clau Scherrer catto las pi bleas canzungs tgi von bagn a pêr cugl aton, chella staschung tgi dat alla nateira en oter maletg, en maletg cun calours tgi paran d’esser messas an teila digl pi grond pictour. Messas an notas da cumponists grischuns ancunaschaints èn alloura las melodias tgi igl Chor d’Origen interpretscha tigls quatter concerts «Ruinaulta». Da santeir èn cumposiziuns da Gion Antoni Derungs, Benedetg Dolf, Armon Cantieni ed er da Paul Juon. Cant lategn e chegl igl pi fegn, stat segl program tar Origen cun l’antschatta digl advent. Igls treis concerts «Rorate» on li la dumang allas 07.00 e vignan ad esser dalla taimpra ed er dalla qualitad fitg singulars. Maximilian Vogler cugls sies omens anveida ad ena meditaziun matutina tgi lascha s’accorscher l’antschatta digl advent pir dretg. Per sa legrar sen Nadal èn alloura igls quatter concerts tg’on li varsaquants deis avant la gronda festa. Igl Chor d’Origen interpretscha musica da Nadal da cumponists franzos, ovras tgi rachintan an pled e tung dalla speranza e digl return dalla gleisch. En immens interess La stad passada è sto pussebel da vurdar davos las miraglias da passa 150 onns digl hotel ­Liun agls Mulegns. Gist cun en schi grond domber ad interessos ins veva betg chinto, dei Giovanni Netzer, igl intendant d’Origen. Realitad è tgi 23 000 persungas on gia interess da vaseir igl hotel cun ena fitg gronda istorgia. L’istorgia da chella tgesa da tradiziun ò alloura er da far ensatge cun la sanaziun e renovaziun interna digl bietg. Las tgombras existentas vignan sanadas, or da dus u treis salvs dattigl ena tgombra pi gronda, detg oter suitas. Igl hotel duess davantar en bischu, cun betg daple tgi 12 suitas e tgombras, ò detg Martin Leuthold, el tgi segna pigl dessegn da mintga stanza. Igls giasts duessan sa cattar bagn ainten lour stanzas, ellas tgi duessan pitost esser en li d’abitar tg’en li da far vacanzas. Igl hotel Liun duess davantar en hotel da cultura, ena tgesa per giasts tgi tschertgan igl pôss an cumbinaziun cun occurrenzas culturalas, ò detg Martin Leuthold. Londra, Roma e Moscau Mintga tgombra e suita ò er en nom e chegl en nom d’en martgea an Europa. L’inspira­ziun da dar allas tgombras ed allas suitas en nom d’en martgea è neida graztga agls codeschs digls giasts digl hotel Liun. Digls taimps glorious digl hotel ò pernotto agls Mulegns la noblezza da Londra, Roma, Firenze, Odessa, Moscau, Paris e Helsinki ed er da blers oters martgeas. Andrizzadas vignan las tgombras e las suitas cun tapetas cun motivs tg’on an egna u l’otra furma ena relaziun cugl martgea tgi dat igl nom allas stanzas cun 24 letgs. Previa è da retschever gio la stad 2022 igls amprems giasts. Per finanztgier la sanaziun e renovaziun vignan fatgas plessas acziuns da solidaritad. Scu tgi Giovanni Netzer ò confirmo seia l’an­tschatta dallas acziuns gartageda, uscheia tg’ins possa scumanzar proximamaintg cun las ampremas sanaziuns e renovaziuns dallas tgombras. Er chegl tgi pertotga la nova cuschigna ins seia sen la miglra veia per realisar ella. Igls concerts «Ruinaulta» on li igls: 15, 17, 17 e 24 d’otgover 2021 allas 17.00 ainten la tor cotscha sensom igl Pass digl Gelgia. Sot la direcziun da Clau Scherrer canta igl chor cumposiziuns da cumponists rumantschs. Extern è igl hotel Liun gio sano e renovo.

Sonda passada ò gia li a Savognin la fiera a caschung dalla tundeida. Las nursas on pero betg savia neir tundeidas chel de a Savognin causa dallas restricziuns dalla pandemia. Da belezza ora d’aton on ena massa visitaders catto la veia a Savognin alla fiera cun passa 35 stands. La fiera è pero normalmaintg betg igl punct culminont da chel de mabagn la tundeida dallas nursas. Chest onn èn las nursas pero neidas tundeidas gio ordavant e chegl segl bagn puril dalla famiglia Cotti a Sur. Video dalla tundeida Ena tundeida sainza nursas è betg propi igl mellen digl ov. Persiva èn igls visitaders nias a vaseir sen la plazza da scola Grava en video dalla tundeida tgi ò gia li gio en per deis avant a Sur. Ena massa gliout ò piglia plaz allas meisas davant chesta televisiun gronda. Ma forsa betg angal per vuseir scu tgi las nursas vignan tundeidas. Forsa er simplmaintg per galdeir en drink an cumpagneia da belezza ora d’aton. Blers products dalla regiun Digl hotel Bela Riva anfignen tigl Jufa hotel scu er sen plazza da scola on igls expositours vandia igls sies products. Agls stands da fiera ins ò catto ena massa products dalla regiun scu caschiel, ovs, pang e lugargias. Ma er tgossas decorativas ni vistgadeira cuseida sezza ed anc bler oter. Er per la fom e seid è nia procuro. Las tgoras da Dino Balestra turnan dall’alp. Fotos: Tanja Jäger Foto 2: Taschas, cartas u maletgs cun motivs da nursas. La tundeida sur videostream sen plazza da scola. Graztga la bel’ora ò la fiera pudia neir manada tras. Foto 1: Las tgoras da Dino Balestra turnan dall’alp. Foto 2: Taschas, cartas u maletgs cun motivs da nursas. Foto 3: La tundeida sur videostream sen plazza da scola. Foto 4: Graztga la bel’ora ò la fiera pudia neir manada tras.

La staschung dallas tgamonas CAS vo chels deis a fegn. La pandemia e las maseiras da protecziun on influenzo igl menaschi digl mintgade. Strousch la mesadad digls letgs on pudia neir occupos chesta stad. Siva digls 13 da settember 2021 vala en certificat obligatoric ainten las tgamonas. La FMR ò discurria cun treis guardiatgamonas davart las sfeidas organisatoricas per garanteir en travagl tgavegl ainten las tgamonas – chegl malgro restricziuns. Pernottar ainten ena tgamona CAS è ancunaschaint per pac plaz, smatgea tranter oters giasts tgi runtgan. Siva dalla pandemia è chegl sa mido. Durant la staschung da stad on valia maseiras da protecziun. Per garanteir la distanza ainten tgombras e steivas n’on las tgamonas betg pudia neir occupadas cumplagnamaintg, strousch la mesadad digls letgs eran occupos. Sainz’oter en plus pigl giast: pi paca gliout e daple plaz ainten tgombra. La chamanna Kesch, la chamanna Jenatsch e la chamona d’Ela èn treis hettas bagn frequentadas aint igl Grischun Central ed igl territori cunfinant. La chamanna Kesch e la chamanna Jenatsch èn manadas d’en guardiatgamona. La chamona d’Ela è ena hetta nunospitada. Ena tgossa organisatorica Quant bagn tgi las tgombras pudevan neir occupadas, dependeva chesta staschung er dallas gruppas tgi nivan sen tgamona. «Schi vevans gruppas pi grondas savevans metter daple persungas ainten la madema tgombra», rachinta ena gidantra ainten la chamanna Kesch. Tge tgi pertotga las maseiras da Covid ins vegia pero dantant gio sa diso. Per la chamona d’Ela dattigl en sistem online noua tg’igl giast po s’annunztgier per ena pernottaziun. Sch’igls 16 plaz èn reservos vala la hetta scu plagna. «Noua tg’igl giast tschainta u dorma è alloura ainten la responsabladad dad egn e mintgign», rachinta Turi Huber tgi è responsabel per la hetta. An general èn igls guardiatgamonas cuntaints cun la staschung da stad. Ins ò per gronda part pudia dar albiert agls giasts tgi levan pernottar, betg igl davos perchegl tgi las pernottaziuns eran reparteidas bagn sur l’antiera emda e betg angal concentradas sen las fegns d’emda. Magler cun distanza Las steivas dallas tgamonas CAS èn savens fitg strètgas. Ins vegia risguardo la distanza da 1,5 m ni installo sparteidas da plexiglas, dei Jill Lucas. Ella è guardiatgamona ainten la chamanna Jenatsch. «Perchegl tgi tot las gruppas da giasts on gia da tschantar separo vevans betg avonda cuppas per tantas meisas. Avant ins pudeva sarveir ena cuppa salata per meisa. Perchegl vainsa sarvia igl damagler directamaintg ord cuschigna», dei Jill Lucas. Maseiras da Covid montan er daple vaschela. Ainten la chamanna Kesch veva mintga giast l’atgna cuppa da salata e l’atgna lugargia. Pernottar angal cun certificat A parteir digls 13 da settember ston persungas sur 16 onns mussar en certificat da Covid per pudeir antrar. Las consequenzas: las tgamonas pon puspe neir occupadas cumplettamaintg e maseiras da distanza u igl obligatori da purtar mascrignas na valan betg ple. Igl travagl è sa mido anc eneda. I dat daple telefons e dumondas davart igl certificat ainten las tgamonas. Er la controlla digl certificat è ena lavour supplementara. «Persiva vainsa daple giasts e las singulas gruppas tschertgan puspe igl contact e dattan a tgertas ansemen», dei Jill Lucas. Ainten la chamanna Kesch ins ò tscharnia la veia sieira: malgro igl certificat obligatoric vala veanavant en obligatori da purtar mascrigna. «Cun chella maseira lagn nous impedeir isolaziuns», dei la gidantra dalla chamanna Kesch. La chamona d’Ela dantant è en’excepziun, essend tgi ella na posseda nign guardiatgamona na vala er nign certificat obligatoric. «Nous occupagn veanvant 16 plaz ed igl giast s’organisescha sez», dei Turi Huber. Igl obligatori da purtar mascrigna vala veanavant. «Igl giast ò oters basigns» Tottas treis tgamonas discorran digl giast tgi seia sa mido. Igl cumparan giasts tgi gevan avant la pandemia forsa pitost agl exteriour per far vacanzas. Giasts, tgi sotstimeschan igls prievels e las distanzas da viandar. Giasts, tgi von a perder e tgi on tema dall’otezza. «Igl giast ò oters basigns, chegl è en trend tgi badagn gio varsaquants onns. Cun la pandemia ògl pero do en schlantsch supplementar. Chegl n’èn betg ple igls alpinists classics da pi bod. Ia va er pi savens telefons, perchegl tgi na son per exaimpel betg scu metter fimpegna ainten hetta. Els èn surdumandos ainten ena hetta sainza guardiatgamona», rachinta Turi Huber. Tg’igl giast è sa mido mossa er en tgit ainten la cassa dallas bavrondas: pi savens constattescha Turi Huber tgi la stgaffa cun bavrondas è bunamaintg veida, tgi la somma ainten la cassa na vo pero betg a pro cun igl consum. Chamonas d’Ela Ellas sa cattan tranter Savognin e Barvogn. La hetta «nova» sa catta sen 2250 m s.m. ed exista siva digl onn 1911. Ella porscha plaz per 26 giasts. La hetta «viglia» exista siva digl onn 1879, sa catta en pêr meters pi angiu, porscha plaz per 8 giasts e vign duvrada scu tgamona supplementara. Las chamonas d’Ela èn angal occupadas la fegn d’emda durant la stad d’en commember dalla secziun CAS Tavo. Chamanna Jenatsch Ainten la Val Bever, tranter igl Pass d’Alvra ed igl Pass digl Gelgia sa catta ella sen en’otezza da 2652 m s.m. Ella è la tgamona CAS situada igl pi ot aint igl Grischun. 71 giasts pon durmeir a madem taimp ainten la tgamona. Ella exista siva digl 1908 e totga alla secziun CAS Bernina. Da stad e d’anviern è la chamanna Jenatsch occupada d’en guardiatgamona. Chamanna Kesch La chamanna Kesch sa catta sen en’otezza da 2625 m s.m. tranter Tavo ed igl Pass d’Alvra, agl ost da Barvogn. Durant la staschung da stad e d’anviern è la hetta averta e vign manada d’en guardiatgamona. Ella porscha plaz per 92 giasts e totga alla secziun digl CAS Tavo. Igls letgs strètgs ainten las tgamonas èn chesta stad angal ple nias occupos per la mesadad. Igl maletg mossa igls letgs dalla chamona d'Ela. Las differentas gruppas da giasts ins ò plazzo a differentas meisas. Igl maletg mossa la steiva dalla chamanna Jenatsch. La chamona d'Ela è ena hetta nunospitada, perchegl na vala er nign certificat obligatoric. La steiva dalla chamona d’Ela è fitg pitschna e strètga. Tigneir aint la distanza è cò ena tgossa difficila. ​

Avant 15 onns era el igl amprem ampluia digl Parc Ela: Dieter Müller (50) da Filisour, uriund da Turitg. Causa d'ena reorientaziun professiunala bandunga el igl parc natural la fegn otgover. La sia successiun n'è betg anc tscharneida. La FMR ò discurria cun Dieter Müller davart turas an muntogna, critica a sia persunga ed igls giaveischs per igl futur digl Parc Ela. FMR: Pudainsa far l'intervista per rumantsch? Dieter Müller: (rei) Dumandar pudez per rumantsch, ma rasponder giaro betg. Nign problem, chegl è alloura la mia lavour. Vous bandunez an treis emdas igl Parc Ela, stez pero en de per emda anfignen la fegn digl onn a disposiziun scu «lexicon ambulant» pigl Parc Ela. En cumgea an ratas? Na, ia varo nigna funcziun ple, stung pero a disposiziun sch'igl dat dumondas davart igls differents process dall'administraziun. Vous eras igl onn 2006 igl amprem ampluia digl parc e vez influenzo l'amprema fasa digl onn 2012 anfignen igl 2021. La sagonda fasa varo li sainza Vous. Tge basigns ò igl Parc Ela per pudeir exister e neir rinforzo er igls proxims diesch onns? Chegl è gio igl cass. En parc funcziunescha angal cun persungas tgi s'angaschan. Aint igl frataimp dattigl bleras persungas ainten la regiun tgi portan igl parc aint igl cor ed ainten testa e tgi s'angaschan per la regiun. Seia chegl cun projects dalla nateira, educaziun, economia, products regiunals u turissem. La noss'uniun sustigna e coordinescha per pudeir realisar tals projects. È chegl er igl sectour, noua tg'igl Parc Ela presta bunga lavour? Igl dat an Svizra strousch organisaziuns tgi lavouran tematicamaintg usche vast scugls parcs naturals. Sch'ins ligia igls noss rapports annuals ins constattescha, tgi nous realisagn fitg blers e differents projects, chegl am fò mez adegna puspe surstar. Chegl è da gronda valeta per chella regiun. E la rolla da sustigneir e coordinar fò la noss'uniun fitg bagn. E noua dattigl anc potenzial? Actualmaintg planisainsa projects aint igl sectour dalla cultura e societad. Rinforzar la convivenza è en factour fitg impurtant. Schi la gliout ainten la regiun sa sainta bagn, sa canoscha e so s'organisar ans sviluppainsa alla fegn finala er economicamaintg. Regiuns cun success on en grond capital social. Perchegl fissigl impurtant d'aveir en post specialiso per la cultura e da rinforzar antupadas per manar ansemen differents interessents. È chegl igl pensum d'en parc natural? Ea! (rei) En parc natural n'ò betg angal igl pensum da schurmager la nateira ni crear valour. En parc natural duess pussibilitar tot igls aspects dalla persistenza. E la convivenza è en aspect dalla persistenza. Tge impedimaints ò igl Parc Ela gia da survantscher igls davos 15 onns? Sper las persungas tgi s'angaschan dattigl er persungas tgi sfarlattan energeia ed amprovan da frenar tals projects. Las raschungs persiva na canoscha betg. Pero mintgign tgi less metter an muvimaint ensatge canoscha chegl. Pigl parc èn chegl sfeidas tg'el stò adegna puspe survantscher. «Igl è scu durant ena toura an muntogna: da sotanse para igl piz nunsurvantschibel, sch'ins sa metta pero ansemen sen veia, ins reiva adegna pi manevel alla pizza.» Savez, tgi tgi ò detg chegl? (rei) Chegl varo ia da curt detg ainten en'intervista. Exact. E vez Vous survantschia la pizza digl Parc Ela? En piz tranteraint perfranc. Ma la toura an muntogna digl Parc Ela saro mai a fegn, e chegl è igl bel. «Parc» monta da cattar la veia aint igl futur e chegl èn process tgi sa meidan adegna puspe. Igl proxim guid da muntogna digl Parc Ela po cuntinuar la toura cun differents projects ed en team tg'igl sustigna. Ia citesch anc eneda: «Igl vala betg la pagna da vurdar anavos – nous lagn vurdar anavant.» Chegl vez Vous detg durant en'intervista all'antschatta stad. Dagn tuttegna en tgit anavos: tge muments e projects az rastaron an bunga memorgia? Chegl vigna dumando savens. Pudeir luvrar cun persungas tgi on la viglia da metter an muvimaint ensatge eran adegna muments specials. Cunzont durant las nossas occurrenzas era chel sentimaint da collaboraziun e cuminanza zont resantibel. Perchegl eran chegl per me er adegna muments emoziunals e bels an special. Sper igls muments bels e specials ògl er do turbulenzas, per exaimpel durant igl davos onn. Debattas intensivas avant la votaziun an Surses, process difficils davart la reorganisaziun e relaziuns tandeidas cun partenaris impurtants. Ischas d'accord cun chella impressiun? Chels muments dattigl gio siva da 15 onns. Cunzont all'antschatta eran las discussiuns cun varsaquants cumegns intensivas, cunzont tge tgi pertotga igl territori da skis a Savognin. Nous vevan er radunanzas generalas cun gronda preschientscha dalla pressa, perchegl tg'igl fascheva l'impressiun, tg'igl arda aint igl parc. Perchegl era igl davos onn navot special, er schi la pressa ò forsa gia chella impressiun. Igl ò er do critica specificamaintg anvers Vous. Disdetgas tgi stavan an connex cun la Vossa persunga. Critica davart communicaziun ed empatia manglousa scu er problems organisatorics. Scu vez Vous resantia chella critica? Tgi funtangas anonimas vignan citadas ainten la pressa catta betg fair. I sa tracta da ramproschas tgi dereivan forsa da collaboratours malcuntaints tgi on disdetg la plazza. Tenor me ègl betg giustifitgia da tractar talas ramproschas ainten la publicitad. Chegl è succedia sen en nivel fitg persunal e chegl totga betg ainten las medias. Igl è fitg asimmetric. Scu patrung ins discorra er betg davart muteivs tgi on forsa er giuia ena rolla ainten tschertas situaziuns. Igl era malampernevel ed igl ò perfranc do pi bels muments. Igl amprem la critica, curt sessour Vez fatg ancunaschaint la Vossa disdetga. Stat chegl an connex? Na. Igl parc ò ossa puspe ena perspectiva pigls proxims diesch onns. Ia va gio dadei savia, tgi chegl pudess esser igl dretg mument per ena midada. Sch'ia vess betg survagnia la pussebladad dalla nova plazza fissa rasto venavant manader digl Parc Ela. La «Energie Zukunft Schweiz AG» è Voss nov patrung – ena firma tgi s’angascha per energeia regenerabla. Tge az atteira? Energeia e la midada digl clima am stattan a cor. La mia lavour stò far senn, chegl era gio tigl Parc Ela igl cass. Ultra da chegl less chella interpresa pussibilitar midadas sen igl sectour dall'energeia. Ia varo spazi d'ageir per sustigneir igls cumegns e chegl è fitg interessant. Perchegl tgi l'interpresa è situada a Turitg saia puspe tgirar contacts socials ainten la patria, er sch'ia abitaro veanavant er a Filisour. Ia sung quasi en nomad digital ainten la direcziun cuntraria. Tge giavischez Vous pigl futur digl Parc Ela? (ponderescha) Ia stò vurdar tg'ia dei igl madem scu an otras intervistas (rei). Na, pigl futur digl Parc Ela: anavant uscheia! Ia sper, tgi la collaboraziun ed igl sentimaint da cuminanza vignan cultivos e rinforzos venavant. Ed ia sper, tg'igl parc po accumpagner e sustigneir er an futur chellas persungas tgi vottan metter an muvimaint ensatge. Igl manader digl Parc Ela – Dieter Müller – bandunga siva 15 onns igl parc natural. Foto Sandra Balzer Igl manader digl Parc Ela All'antschatta avost 2021 ò Dieter Müller siva 15 onns communitgia la sia disdetga. Ena cumischung per cattar en candidat tgi sa cumpona da treis suprastants e la direcziun è responsabla per reglar la successiun da Dieter Müller. La plazza è scretga or. Ins ò gia anfignen ossa differents candidats adattos, treis an special, pero chels èn puspe sa retratgs. Retegnientschas da scasar dalla Bassa ainten ena regiun perifera eran igls muteivs. Igl termin per s'annunztgier è ossa anc eneda nia prolungo anfignen igls 24 d'otgover. Anfignen tgi la successiun è reglada surpeglia Judith Burri l'administraziun. Ella fò gio part alla direcziun.

Aint igl anteriour bunker da commando ad Alvagni dattigl en'exposiziun speziala da telefons. Radond 1400 exemplars èn exponias ainten las anteriouras tgombras digls uffiziers. Igls telefons èn aint igl possess da Peder Vital da Trimmis, uriund da Sent. Tgi tgi aintra igl bunker da commando ad Alvagni stò tgaminar varsaquants meters tras en tunnel d'antrada e darveir enqualtgi porta armada. Ainten la part principala ins ò la schelta tranter differents salvs tgi rachintan l'istorgia dalla ghera freida. Cun darveir ena porta d’ena cabina da telefon – installada da Peder Vital – ainten l'amprema alzada ins aintra en'exposiziun speziala davart igl svilup dalla telefonia. I sa tracta dalla collecziun privata da Peder Vital (79) da Trimmis tgi è uriund da Sent. 1400 telefons digls davos 120 onns «Aint cò ègl plaz avonda, a tgesa veva angal a disposiziun 2-3 regals», dei Peder Vital cun antrar l’exposiziun. Cun plaz avonda manegia Peder Vital las 15 stanzas aint igl bunker da commando – pi bod las tgombras digls uffiziers – tgi èn ossa deditgeidas alla sia collecziun da telefonia. Radond 1400 apparats da telefon digl 1892 anfignen oz èn sa mantunads sur tot igls onns. Las 15 stanzas èn reparteidas tenor tematicas. Da contemplar èn attatgs, cabels, accus, telefons cun selectours (Wählscheibe), apparats cun e sainza cabel, apparats da differentas teras, tecnica da ISDN, natels, telefons da cabinas u apparats militars. Ena stanza è sarada, numnadamaintg chella cugls natels. I seian gio nias angulos en pêr digls tals, dei Peder Vital. «Natel vot deir ‹nationales Autotelefon›. Chegl è en pled tgi angal nous Svizzers cunaschagn», rachinta Peder Vital. Ainten chella stanza è er da vaseir egn digls amprems natels dalla firma BBC. Peder Vital – igl «Telefonspinner» Prest la si'antiera veta ò Peder Vital rimno telefons. «Ia sung en po nar da telefons. Ainten televisiun am onigl perfign numno igl ‹Telefonspinner›. Igl svilup tecnic am fascinescha simplamaintg. Igl telefon resta pero en apparat per contactar ensatgi e perchegl na sung er betg adegna agl telefon», dei Peder Vital cun en reir. La sia passiun è da declarar cun igl taimp da ses amprendissadi scu electricist remanar. Radond dus onns veva Peder Vital accumpagnea en monteur per midar or igls telefons da Zernez anfignen Samagnung. «Da lez taimp vaia tschiff igl plascheir da telefons», rachinta Peder Vital. 6000 francs porto La sia passiun è da santeir, sch'ins passa tras l'exposiziun aint igl bunker ad Alvagni. Mintga object ò igl sies plaz ed è etichetto cun nom, tip e fabricat, derivanza, annada e nomer da catalog. «Ena gronda part digls apparats vaia or d'ena rimnada dalla Swisscom. Models pi spezials tschertga sur Ricardo. Durant tot chels onns vaia paea radond 6000 francs porto. Tge tgi pertotga igl telefon sez vaia pero ena limita da 100 francs per telefon. Chi e lò catta er en telefon ainten stgafetta ni sen la fanestra davant digl auto, tgi la gliout am regala. Savens èn els pero deponos sainza nom», dei Peder Vital. Aint igl frataimp è Peder Vital ancunaschaint per la sia passiun, uscheia tg'el vign savens contacto da persungas tgi possedan differents telefons. Ansasez vess el da calar da rimnar, perchegl tg'el na vegia nign plaz ple, manegia Peder Vital. Apparats digl exteriour Ena suletta stanza è deditgeida ad apparats digl exteriour. Varsaquants models èn spertamaintg attribuias agl dretg paeis natal. Telefons ambellias cun en po chichergnem dall'Italgia u telefons plastics dalla China. Cunzont losch è Peder Vital sen model spezial dall'Egipta cun hieroglifas. Pianavant ò el rimno models tudestgs, svedes, taiwanais ni franzos. Telefons «rumantschs» Schizont en telefon tgi na dat betg da cumprar posseda Peder Vital. I sa tracta d'en model noua tg'igl selectour è nia ramplazzo antras tastas. Chel model è nia fatg digl monteur – numnadamaintg Linard Filli da Scuol – tgi Peder Vital ò accumpagnea durant igl sies amprendissadi. Cura tgi lez è nia a saveir dalla collecziun da Peder Vital ò el gia en tal plascheir, tg'el igl ò regalo igl sies apparat. Igl sies telefon preferia ò Peder Vital cumpro igl 1958 durant igl amprendissadi an Nagiadegna. I sa tracta d'en telefon pi ot cun selectour. El vegia da lez taimp custo 20 francs, rachinta Peder Vital. «Chegl è igl pi vigl ed igl pi spezial», manegia Peder Vital. Igl apparat ò accumpagnea Peder Vital la si'antiera veta ed è adegna scaso anavant cun igl om da 79 onns. Igl bunker da commando A parteir dall’antschatta zarcladour 2021 è avert igl museum istoric da militer ad Alvagni. El è accessibel per la publicitad e mossa en’exposiziun davart igl taimp dalla ghera freida. Igl bunker è nia construia igls onns 1961-63. El serviva scu centrala da commando per la brigada da cunfegn 12. Igl bunker era an funcziun anfignen igl onn 2005. Igl davos commandant digl bunker, Fritz Meisser, è nia a saveir dalla collecziun da Peder Vital ed ò gia l’ideia d’exponer igls telefons aint igl bunker da commando. Igl museum è avert mintgamai la mesemda seira allas 18.00. Ena preannunztga per la guida è obligatorica: www.kommandobunker-alvaneu.ch Nar da telefons 1400 telefons expona Peder Vital aint igl anteriour bunker da commando ad Alvagni. La si'antiera veta ò igl om da 79 onns rimno telefons da tot gener: telefons da militar, telefons da cabina, natels, perfign en telefon digl Palace a San Murezzan sa catta ainten la sia collecziun. La sia passiun ò Peder Vital da Trimmis, uriund da Sent, scuvert durant igl amprendissadi scu electricist: durant igls onns 1959-1961 ò el ramplazzo varsaquants telefons ainten la Nagiadegna Bassa. Peder Vital cun igl telefon digl sies anteriour monteur, Linard Filli (soura da mang dretg). Igl sies amprem telefon ò Peder Vital cumpro igl onn 1958. Er telefons digl militer sa cattan ainten la collecziun. En tip spezial è chel (soura mang sanester) dall'armada tudestga digl onn 1933. Egn digls amprems natels dalla firma BBC. Peder Vital posseda radond 1400 telefons.

Onn per onn ègl grev per staschuniers da cattar tgombras ed abitaziun. Chest onn ègl anc pi grev. La staschung scumainza an en pêr emdas e varsaquants staschuniers n'on betg anc en sottetg a Lai. La FMR ò discurria cugl cumegn, cun affars e staschuniers. 220 scolasts da skis e 190 staschuniers per las pendicularas, vetiers vignan ampluias an scolas da skis privatas, ainten hotels e restorants: sainza igls staschuniers na marschess igl menaschi d'anviern a Lai ansomma betg. Ma noua metter sot tetg tot chellas luvrantas e luvrants? Savens èn inserats da staschuniers sen Facebook, Comparis, Tutti, Flatfox u an tavla neira aint igl Spar la davosa speranza. Nigna cefra concreta Ena cefra concreta davart igl domber da staschuniers d'anviern ainten la destinaziun da vacanzas Planeirs na dattigl betg. Ansasez è mintga luvranta e luvrant obliia, da s'annunztgier tigl cumegn. Blers na fetschan chegl pero betg, dei Georgina Ulber, responsabla tar la controlla d'abitants. Er sch'igls hotels èn averts durant la staschung da stad èn els dependendents d'ampluias supplementars durant igl anviern. Igl hotel Schweizerhof a Lai dublegia bunamaintg igl domber d'ampluias durant la staschung d’anviern. Differents hotels pon metter sot tetg lour staschuniers ainten tgombras pigl personal. Piglier a tschains abitaziuns externas Adegna na tanschan las tgombras pigl personal pero betg, uscheia tg'igls hotels peglian a tschains abitaziuns externas per lour ampluias. Chest onn seiigl spezialmaintg grev da cattar abitaziuns supplementaras, manegia igl recepziunist digl hotel Kurhaus a Lai. Igl hotel Lenzerhorn a Lai peglia durant igl antier onn a tschains abitaziuns externas per ses ampluias. Savens restan chellas veidas durant la stad, èn pero disponiblas durant igl anviern. Uscheia seia schliia igl problem, er sch'ins paia suraint, dei la recepziunista digl hotel Lenzerhorn. Las pendicularas Lai peglian a tschains 51 tgombras e studios per lour ampluias, per regla mademamaintg sur igl antier onn. Tgesa da persunal Siva digl 2015 exista ena tgesa da persunal a Canols, gist alla staziun sot dallas pendicularas corn cotschen. En tgit sen la pagina d'internet tradescha: «Tot las tgombras per la staschung d'anviern 2021/22 èn plagnas». La tgesa porscha cutier per 68 persungas. Ena gronda part dallas tgombras peglian hotels e menaschis turistics a tschains per lour staschuniers. Igls contracts per la staschung d'anviern vignan gio sottascretgs durant la premaveira. Difficil scu anc mai La Scola svizra da skis e snowboard ò aint igl passo mintgamai piglia a tschains tgesas tgi nivan scarpadas giu la premaveira. «Avant circa quatter onns vainsa decidia, da betg ple piglier a tschains tgesas, perchegl tgi las scolastas ed igls scolasts s'organisavan sez», dei Dominick Büchler, manader dalla scola da skis. Anfignen avant en onn vegia chegl er funcziuno dètg bagn, manegia el venavant. «Chest onn è la situaziun brutala. Igl è strosch pussebel, da cattar abitaziuns. Actualmaintg pigliagn nous angal anc scolastas e scolasts tgi on gio ena tgombra u abitaziun», dei Dominick Büchler. Georgia Maya ò sottascretg en contract staschunal scu cameriera. «Avant en meis vaia sottascretg igl contract e scumanzo a tschartger ena tgombra, deplorablamaintg sainza success. Ia vess betg spitgia talas difficultads. Sch'ia na cat navot, sunga sfurzada da deir giu la plazza, malgro igl contract», dei Georgia Maya. Fastezs dalla pandemia Tenor communicaziun dalla regiun da vacanzas Lai è la tschertga d'alloschis actualmaintg en tema fitg discuto. Gio cun recrutar staschuniers ègl decisiv, sch'igl po neir offeria en alloschi paiabel e bagn accessibel u betg. Numerous affars staschiunals on basigns d'alloschis supplementars, perchegl tgi cattar ampluias sa mossa veaple scu gronda sfeida. Tenor igl recepziunist digl hotel Kurhaus stat chegl an connex cun la pandemia. Ainten la branscha turistica ins saptga angal planisar a curta vista, uscheia tg'igls locatours prefereschan fittadigns a lunga vista, perchegl tg'els viglian siertad, manegia el venvant. Siva digl 2015 porscha la tgesa da persunal a Canols 68 letgs per staschuniers, savens vignan las tgombras per la staschung d’anviern gio affitadas la premaveira. Cun 190 staschuniers d’anviern èn las pendicularas Lai egn digls gronds patrungs ainten la regiun. Bild Olivia Item

Siva digl onn 1954 sa catta a Marmorera en lai da farmada, tgi è nia fabritgia digl ewz e serva per produtgier electricitad. Pero tge sa zoppa davos chel immens rampar artifizial? – Igl è en grond labirint da 2,5 km galareias. En rapport persunal. Venderde, las 13.37: Ia sort digl mies Skoda Fabia (ampresto) sen igl rampar a Marmorera. Igl è en belezza de d’aton. En vent malampernevel am zofla bunamaintg giu digl rampar. Cun chel vaia betg chinto. Ia decid da far las mias dus treis fotografias e da puspe eir a sost aint igl Fabia – aglmanc anfignen tgi Lucien Stern reiva. Scu tgi Lucien Stern vei or na saia betg. Ia chint pero cun en’inscripziun «ewz» sen igl sies auto. Lucien Stern è manader dallas ovras electricas an Grischun Central ed è sa mess a disposiziun d’am manar oz tras igl rampar da Marmorera, tgi sa nomna er rampar da Castiletto. Pansond e dumandond tge tg’am spitgaro e schi chel rampar tignaro anc – aglmanc per la proxima oura – m’accorscha schizont aint igl auto l’egna u l’otra zuflada da chel stravagant vent. Punctual cumpara allas 13.58 en auto electric cun l’inscripziun «ewz». 2,7 milliuns cubic volumen Tge tg’ia viglia exact veir e saveir, am dumonda Lucien Stern. «Igl intern digl rampar», deia spontan. Quantas gedas sunga passada chel li, sainza far grond stem ni ma farmar e contemplar chel lai. En lai tgi rachinta l’istorgia d’ena vischnanca tgi è sa decideida avant 70 onns da conceder igl dretg d’eriger en’ovra electrica. Tge tg’am è pero adegna crudo an îgl era chel tarmenta rampar e la dumonda, tge tgi sa catta liaint. Igl è en rampar sainza turbinas, lezzas sa cattan radond 9 km pi angiu a Tinizong. Lucien Stern rachinta en pêr detagls tecnics davart la construcziun digl rampar: da beton, da nuschels da cludeira (Dichtungskern), da filters, da corps stabilisonts e mantels da blocs. Igl è en rampar tgi sa lascha vaseir: ena carunga cun ena lunghezza da 400 meters, ena largezza agl pe digl rampar da mademamaintg 400 meters ed en volumen da 2,7 milliuns cubics. Radond 20 minutas pi tard ans cattainsa 91 meters pi angiu davant en isch cotschen: «Svidera da fons rampar da fermada Marmorera» tradescha la tavla digl isch cotschen, e chegl perfign per rumantsch. Igl è l’antrada ainten en labirint da 2,5 kilometers – scu tg’igl sa mossa pi tard. Varsaquants tunnels e tecnica moderna Lucien Stern derva igl isch cotschen e nous antragn. Igl è ena savour da schler u tunnel, forsa er en po da tera, en po umida e frestga tg’am vign ancunter. Spertamaintg sunga leda d’esser ma decideida per la giacca d’anviern. Ia tschertg «igl tunnel», chel tunnel tgi exista gio dad onns annò ainten la mia imaginaziun. Igl è pero angal ena stanza d’en pêr meters quadrat cun dus tavlas d’infurmaziun. Anc eneda declera Lucien Stern en pêr detagls tecnics. Me fatschainta chel mument angal la dumonda, sch’igl tunnel sa catta forsa davos la proxima porta e sch’ia dastg ansomma antrar. En pêr minutas pi tard derva Lucien Stern igl isch e finalmaintg: ena galareia magna tras creplas radond 30 meters angiu. Cun en zap speditiv marscha Lucien Stern davantor. Contemplond prova da tigneir igl sies tempo. Galareias creplousas e tecnica moderna 30 meters pi angiu derva Lucien Stern igl proxim isch. Ia stunga anmez en salv cun tecnica moderna. Cò ins saptga regular la svidera, rachinta Lucien Stern. Curt sessour ans cattainsa gio ainten la proxima stanza. Sen igl display cun touchscreen demonstrescha Lucien Stern scu tg’ins so erueir la pressiun actuala segl rampar – tot an urden pigl mument. «Ègl sto chegl cun galareias?», ma dumonda. Forsa sò’l Lucien Stern betg tg’ia sung interessada daple a galareias tgi a funcziuns tecnicas. Spert suonda en sentimaint da levgiamaint: Lucien Stern derva igl proxim isch. Igl sa derva en labirint d’indumbrevlas galareias illuminadas levet. Lampa da mang an cass d’urgenza Anc adegna è igl zap da Lucien Stern speditiv. Adegna puspe ma ferma per far l’egna u l’otra fotografia. Nous marschagn, dretg, sanester, anavant ed anavos. Lucien Stern è fitg en bung guid. El sa canoscha or ed ò perfign cun el ena lampa da mang – «An cass d’urgenza», manegia el. Siva indumbrevlas sparteidas e fotografias dumonda Lucien Stern sch’ia vegia via avonda ni sch’ia viglia anc cuntinuar. A mang digl sies tung fiss el sainz’oter pront da marschar anavant tras tot chellas galareias tgi servan per controllar tranter oter la pressiun sen igl rampar. Ia va pero via avonda e sung alloura tuttegna leda tg’ia sa puspe sorteir or da chel labirint. Cun igl madem zap speditiv turnagn nous anavaos agl cler digl de. E dalla lampa da mang vainsa percletg betg gia da far adiever. Igl lai da farmada a Marmorera exista siva digl onn 1954. Ena galareia creplousa magna aint igl rampar da Marmorera. Ainten chella stanza vign regulo la svidera. Igl guid Lucien Stern am magna tras igl labirint digl rampar da Marmorera. Per la construcziun digl rampar ins ò gia en sistem da tgars per transportar igl material. Alla «staziun» era igl li per sa cruschar. Igl sistem da galareias magna 2,5 kilometers tras igl rampar. Uscheia sa preschainta igl rampar da Marmorera da dafora.

Dacurt è nia preschento igl gi auditiv «Porchabella – der Vogel Freiheit». Chel accumppogna viandantas e viandants sen ena spassageda da Chants anfignen tigl Vadret da Porchabella. L’istorgia dramatica sa basa per part sen fatgs reals e po tschiffar – pero angal viandants bagn preinfurmos. La FMR ò fatg en test digl gi auditiv e dat en resung. Igl onn 1992 ò igl Vadret da Porchabella – tgi sa catta agl nord digl Piz Kesch – do liber ena bara d’ena donna. Examinaziuns on musso tg'ella purtava en mantel digl taimp anturn 1700. Tge ò mano la donna tranter 25 e 30 onns da lez taimp segl Vadret da Porchabella? «Porchabella – der Vogel Freiheit» sa nomna igl gi auditiv tgi elaborescha chella cattada litteraricamaintg. Camilla sa nomna ella aint igl gi auditiv – en pseudonim. Ella cumbatta per ena veta autonoma per donnas e vign spert sintinztgeida scu streia. I sa tracta d'ena istorgia davart amour e dolour tranter Camilla alias Apollonia Cleric ed igl sies admiratour Elis Wachter. Igl drama istoric d'Andreas Ulich magna an otg parts da Chants orase anfignen agl pe digl Vadret da Porchabella. Igl gi auditiv unescha las differentas «ingredienzas»: fatgs istorics davart la bara digl Porchabella – egna dallas pacas baras femininas d'en vadret ansomma. Pero er igl text istoric «Die ungepflückte und stetsbeglückte Rose der unschätzbaren Freyheit» tgi datescha digl onn 1693 dall'autoura misteriousa Camilla è en fatg istoric tgi gioia ena rolla principala aint igl gi auditiv. Agl autour ègl gartagea d'uneir chels fatgs istorics, persecuziun da streias e fantascheia. Reuschia è en drama istoric tgi lascha amblidar igl viandant igls 800 meters d'otezza tg'èn da survantscher. Accumpagnea vign igl gi auditiv da musica e ramours tgi intensiveschan l'aventura e dattan bunamaintg en sentimaint d’esser part digl drama d'avant 300 onns. Er la culissa dallas otg staziuns porscha en evenimaint unic. Igl pi tard sch'ins sa catta alla davosa staziun cumpara igl Vadret da Porchabella ed igl auditour para d'esser aspectatour digls evenimaints da lez taimp. Ins spetga bunamaintg tgi Camilla alias Apollonia Cleris vigna proximamaintg respirond ancunter. Dantant stat igl conturn dallas staziuns betg an direct connex cun las singulas parts auditivas, uscheia tg'igl è da cunsiglier, da tadlar mintga part auditiva sch’ins tgamina tar la proxima staziun. La distanza d’ena staziun tar la proxima vo bagn a pro cun igl taimp tg'ins dovra per tadlar ena singula part. Igl gi scu antier magna igl auditour cun en'istorgia dramatica agl li noua tg'igl punct culminont gioia – igl Vadret da Porchabella. Anfignen alla fegn spetga igl auditour sen la schliaziun e raspostas sen dumondas centralas scu per exaimpel «Tgi ò tgiso Apollonia Cleris?». Dantant lascha igl autour spazi per interpretar e perscrutar anavant istoricamaintg davart la bara digl Porchabella u igl text istoric digl 1693. L'istorgia tschiffa e plai, pero l'explicaziun ed instrucziun per igl/la viandant/a mantga en zichel. Las singulas staziuns èn andrizzadas simplas: En pal da lenn cun ena tavletta tgi porta l'inscripziun «Porchabella» ed igl nomer dall'episoda correspondenta. Igl visitader tschertga sainza resultat ena tavla d'introducziun u ena declaraziun davart las pitgas da lenn. Ed uscheia restan las otg pitgas per en viandant tgi ò nignas infurmaziuns exact uscheia misteriousas scu la bara digl Porchabella u la Camilla digl 17avel tschentaner. Igl dat er nigna reit tranter Chants ed igl Vadret da Porchabella ins stò carger giu las parts auditivas davantor. Ultra da chegl dattigl nign'indicaziun davart l'amprema tavla tgi sa catta curt siva las davosas tgesas a Chants. Po dar tgi tot chellas instrucziuns èn pitost manglousas. Tgi tgi s'infurmescha pero ordavant, cargia giu las otg episodas davantor e catta gl'amprem pal, chel spetga en drama istoric, accumpagnea da musica e ramours tgi von bagn a pro. E tgi tgi tschiffa forsa schizont ora surtratga, cun en po vent ed en pêr minas da neiv, chel sa catta anmez en'istorgia dramatica d'avant 300 onns tgi po neir percepeida cun tot igls senns. Igl è da chintar cun radond 2,5 ouras excursiun (plus 2 ouras pigl return). Tgi tgi vot carger giu las episodas auditivas po far chegl sot https://www.parc-ela.ch/de/naturpark/kultur/porchabella-vogel-freiheit Igl gi auditiv «Porchabella – der Vogel Freiheit» magna da Chants anfignen tigl Vadret da Porchabella. Agl Vadret da Porchabella gioia igl punct culminont digl gi auditiv. Cò sa catta er la davosa staziun digl gi auditiv.

La fiera d’immobiglias aint igl Grischun Central è sadreida. La dumonda siva abitaziuns, tgesas ed er aclas è per en bung po pi gronda tgi la purscheida. Scu effect ègl da cattar inserats per cumprar aclas ainten la regiun da Surses per prietschs anturn en milliun francs. Conrad Plaz, agent d’immobiglias a Savognin, survign dus anfignen treis dumondas agl meis d’interessents tgi cumpressan gugent en’acla. Tranter igls interessents èn indigens scu er esters. La pandemia vegia anc augmento chella dumonda siva en’acla solitaria. Tschartgedas seian aclas gio biageidas or, scu er aclas pi bunmartgedas per renovar. Igl li è decisiv Actualmaintg ò Conrad Plaz en’acla aint igl sies portfolio. I sa tracta d’ena acla a Nascharegnas, tranter Rona e Mulegns. L’acla è biageida or a moda moderna cun tot las ampernevladads tgi èn ansomma pusseblas ainten en tal li. Igl prietsch è losiva ot – 890 000 francs. Conrad Plaz declera: «Chella acla vagn nous scretg or gio pi dadei» ed el manegia tg’igl prietsch seia en po ot. «Schi chella acla fiss a Radons (territori da skis da Surses, remartga redacziunala), alloura fiss chella gio vandeida.» è el persvadia. Aclas seian tschartgedas, ma factours scu igl li ed igl access cugl auto, seian decisivs per definar igl prietsch final. «La madema acla a Radons purtess sainz’oter en import d’en milliun francs», è Conrad Plaz persvadia. I dat en cunfegn Sper l’acla da Nascharegnas è en’ulterioura acla gio pi dadei sen la fiera d’immobiglias. L’acla a Muntschect Dafora sur Cunter è venala pigl prietsch salo da passa 1,5 milliuns francs. Aint igl inserat, publitgia ainten l’agiunta d’immobiglias actuala «Residence» vign l’acla recumandada scu en object precious cun bela vista e surtot restaurada a moda luxuriousa. L’acla fò part agl portfolio dalla Ginesta Immobilien AG a Coira. Tenor Franco Giovanoli, igl agent d’immobiglias, è l’acla venala siva da chesta premaveira. «I sa tracta pero cleramaintg d’en object d’amatour», manegia Franco Giovanoli anavant. Tar l’acla totga er anc ena sagonda acla an stadi original e passa 5000 meters quadrat sulom. Igl prietsch seia franc ot ma scu agent d’immobiglias vegia el pudia far l’experientscha: «Schi en object plai, è tot pussebel». Igl material duvro per la renovaziun seia d’ota qualitad ed er la vista illimitada giustifitgescha en prietsch pi ot, manegia Franco Giovanoli. Pi pac optimistic vei chegl Conrad Plaz, igl agent d’immobiglias indigen. Dasper igl interiour renovo, dirigia, tenor el, surtot igl li e l’accessibladad dall’acla igl prietsch tgi cliaints potenzials èn pronts da paer. Cass pendent L’acla an vendita sur Cunter ò betg angal en prietsch ot, ma è er igl crap da scarpitsch tranter igl cumegn da Surses ed igl possessour dall’acla, en om dalla Bassa. L’acla è renovada davains digl tottafatg. Nov plafung e tavlagea, isolaziun, tgadafi da design e bogn modern. Scu tgi la FMR è neida a saveir da differentas funtangas, seia dantant nia surpasso igl volumen lubia da biagier anturn. Chellas inculpaziuns pò pero nign confirmar anvers la FMR. Dantant ègl fact tgi dat en cass giuridic. Igl mastral Leo Thomann screiva sen dumonda dalla FMR: «Ord muteiv tgi sa tratta an chel cass d’ena procedura currenta, na savainsa betg piglier posiziun sen las Vossas dumondas.» Er igl agent d’immobiglias dalla Ginesta, Franco Giovanoli n’ò nignas infurmaziuns an tgossa. La purscheida mantga Malgro chels dus exaimpels dad aclas venalas a Muntschect e Nascharegnas, seian aclas tschartgedas fitg, e la gliout seia pronta da paer prietschs ots, conferma Conrad Plaz, dad Immobiglias Plaz SA. Igl problem principal seia pero tgi detta strousch aclas venalas. La fiera seia sadreida e la pandemia vegia augmento tiers tot er la dumonda siva objects solitaris, conferman tots dus agents d’immobiglias independentamaintg.En po pi bunmartgea. Chel inserat ainten en’agiunta d’immobiglias dat an îgl. Chella acla a Nascharegnas costa «angal» 890 000 francs. Foto Immo Plaz Per 1 525 000 francs totga chella acla a Vous! Foto FMR «Schi en object plai, è tot pussebel» Franco Giovanoli, agent d’immobiglias «Ord muteiv tgi sa tratta an chel cass d’ena procedura currenta, na savainsa betg piglier posiziun sen las Vossas dumondas.» Leo Thomann, mastral da Surses «Schi chella acla fiss a Radons, alloura fiss chella gio vandeida.» Conrad Plaz, agent d’immobiglias Aclas da luxus Aclas solitarias cun bela vista èn tschartgedas. Per en tal object vignan pretendeidas sommas da passa en milliun francs. Pia Plaz / FMR «Schi en object plai, è tot pussebel», conferma igl agent d’immobiglias Franco Giovanoli. Aint igl portfolio dalla sia agentura sa catta en tal object d’amatours – en’acla per passa 1,5 milliuns francs. L’acla, tgi sa catta segl territori da Cunter/Surses n’è betg la suletta acla da luxus. Er segl territori da Rona sa catta en’acla venala per radond 900 000 francs. Tenor igl agent d’immobiglias indigen, Conrad Plaz, decida pero, sper igl interiour luxurious, igl li e l’accessibladad igl prietsch. En ulteriour muteiv, tgi dat ansomma gliout tgi paia talas sommas extravagantas è chel, tgi dat strousch aclas venalas. Las ples èn gio decennis an possess da famiglia. Interessents tgi pondereschan da cumprar l’acla da luxus sur Cunter ston aveir ena bursa grossa. El u ella dovra pinavant er pazienztga perchegl tgi l’acla è acutalmaintg igl crap da scarpitsch tranter igl cumegn da Surses ed igl possessour actual.

Betg angal persungas, er pleds son far carriera. Pleds tgi eran ansomma betg u angal pac ancunaschaints davaintan totta­negna prominents. Er ainten la Rumantscheia. Siva digl 2004 nomineschan la Lia Ruman­tscha ed RTR tals pleds scu «pled da l’onn». Igl publicum fò propostas ed ena gruppa dad experts fò la tscherna. Chegl èn mintgamai stos pleds tgi èn durant chel onn nias duvros stagn savens perveia dall’actualitad. Per exaimpel igl 2013 «raffader» (Abzocker) tgi veva ena tscherta brisanza politica. Ma alloura er pleds tgi igls giovens dovran pitost tranter els scu «tgu­tglar» (far tgutg), chel pled tgi ò contanschia igl status da prominenza igl 2011. Siva digl 2019 è la tscherna digl pled digl onn davantada naziunala. Igl pled vign tscharnia da mintga regiun linguistica dalla Svizra. E tgi fò smarvagler tgi igl 2020 è chel pled sto «mascrina». I dat alloura er pleds tgi fon carriera tot da sasez. Sainza tgi ensatgi intervign an ena furma u l’otra. Tot da sulet. E chegl sen basa internaziunala. Tottanegna vign igl pled duvro schi savens scu nigns oters. Mengia savens! E chegl cun adiever internaziunal. Igl migler exaimpel persiva è: exact, esatto, exactement, genau, exactly. Chel pled vign duvro ainten tot chels lungatgs schi savens scu nign oter. Adegna pi savens. All’antschatta pitost dalla giuventetna, ossa dovran gio tot las generaziuns el. E schi en pled vign duvro schi savens scu «exact», ­alloura è igl prievel grond tgi igl pled vegia ansomma nigna muntada. E chel è lò sen buna veia. Ma halt, tge vot atgnamaintg deir «exact»? Tenor vocabulari ò igl pled ples significaziuns tgi von pero tottas ainten la madema direcziun. En sinonim è «precis» e tots dus on da far cun la maseira. Seia chegl tgi ins fixescha la dimensiun dad ensatge an millimeters, an secundas, an centiliters, an milligrams u en’otra maseira. Per saveir inditgier la maseira exacta ègl basigns da misirar. Persiva dattigl tot igls instrumaints pussebels. Davent digl simpel meter digl scrinari anfignen tar igls apparats digitals igls pi cumplitgias. Cugl adiever schi savens digl pled «exact» ins vot pero betg confirmar ena maseira, ma segl ple tgi chegl tgi igl partenari da discussiun vegia detg corresponda alla realitad. Ma forsa mianc glez, mabagn pitost chegl tgi ins ò detg sez seia la realitad. Ins vot confirmar sasez. Ma er betg da maniera absoluta. Pitost scu pled da punt tranter ena part digl discurs e l’oter. Er ainten referats. E tgi so, schi planget er Donatella Bonifazi u Livio Chistell deian «exact» tranter en tema e l’oter digl Telesguard ed er Oceana Galmarini tar «Schweiz aktuell». Chegl niro a sa mussar. Exact! Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel da La Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

Ansasez vaia gia planiso ensatge tot oter. Ia leva screiver ena columna davart aspects positivs tgi la pandemia po er purtar. (Ia amprov da duvrar schi pac scu pussebel igl pled c…, ampurmess!) Per exaimpel lubescha la crisa actuala da visitar martgeas tgi nivan inundos oters onns da turists da tot igl mond. Venezia è egn da chels martgeas tgi è, graztga alla situaziun actuala manc inundo da turists (ma igl prievel dad eir sot resta naturalmaintg). Cler, sen la piazza San Marco è tuttegna ena massa gliout, dantant mantgan las gruppas tgi suondan mintgamai la bandierigna da lour guidadra. Igl è perfign pussebel dad eir a spass ainten tschertas giassas strètgas sainza antupar olma. E cugl «Green Pass», igl pendant tigl noss certificat da Covid, sa dervan er las portas saradas da museums e restorants. Scu detg, ansasez leva screiver davart tot chellas varts positivas. Ia vei numnadamaintg gugent la vart positiva ainten tge situaziun er adegna. Ossa sunga dantant digl tottafatg positiva, ma agl senn negativ. Ia e mia famiglia ischan an isolaziun perveia da c. Na, chegl è nign souvenir da Venezia. La veia dalla derasaziun è stada ena veia svizra aint igl ravogl famigliar, sur igls unfants tgi pon betg anc sa schurmager cun ena virola. Ia mezza sung virolada, ma igl virus è sto pi ferm! Tot murmagnem vala navot. Igl è da pansar da nov positiv, malgro la situaziun (mademamaintg positiva). Tge far? Diesch deis isolaziun totala cun dus unfants pudess esser ena detga sfidada. Igls amprems deis vagn nous gio survivia, fisicamaintg e psichicamaintg. Am pudez dumandar an en’emda, alloura tungigl forsa different. Ma basta. Turnagn tigl positiv digl esser positiv. Nous vagn da far navot oter tgi star a tgesa. Nous vagn peda l’egn per l’oter, faschagn tarmagls cun lego, vivagn aint per igl de, sainza vurdar sen l’oura. Graztga a Netflix, Spotify ed Onleihe vagn nous er ena videoteca, audioteca e biblioteca privata ainten tgesa. E cugls sarvetschs digls grossists vagn nous er betg da mureir dalla fom.Igl positiv ve dall’antiera situaziun è er, tgi ossa, siva tg’igl mal agl tgea tschessa planget ed igl nas cala da correr, ins ò er taimp da liquidar l’egna u l’otra pendenza. Tranter chellas er chella columna. Igl tema vaia gio nudo «Viagier an taimps da c.». Igl è nia oter, scu tgi vez gio pudia liger. Curt siva igl resultat positiv vaia alloura proponia alla redacziun da screiver ena columna noscha davart tot chels e chellas tgi sa laschan betg virolar e riscan uscheia da purtar anavant igl virus. Ma an chel mument ò igl schefredactour scunsiglia da screiver or digl effect dalla situaziun. El ò gia raschung. Ia vess cun ena tala columna forsa lantschea ena debatta pro e contra. Perchegl Az tarmetta ena brev mievla or dall’isola­ziun cun numnar er l’egn u l’oter patratg positiv. Ste se leghers e raste sangs! Pia Plaz è redactura libra da la FMR. Pia Plaz è redactura libra da la FMR.

Oz festivescha Romano Plaz da Savognin igl sies 80 avel de da naschientscha. Siva da decennis remna ed archivescha el fotografias viglias da Surses. Romano Plaz ò adegna novas ideias an testa e galdeir la pensiun cun tigneir igls peis a munt è navot per el. «Mia cuntantientscha è dad esser an veta ed aveir la pussebladad da far en plascheir ad oters cun saveir porscher infurma­ziuns da nossa istorgia locala or digl mies saveir e pudeir parteir chellas cun oters. Parteir en plascheir è dobel plascheir», dei Romano Plaz agl discurs cun la FMR. Chestas mellas e mellas fotografias tg’el survign da differenta gliout digl conturn sa cattan segl computer digl om pensiuno. Ma el las arcunescha betg simplamaintg angal uscheia. Na, tar mintga fotografia screiva el en commentari, tgi e tge tg’è da vaseir sen la fotografia. Ena immensa lavour. «Ia va ena avagna d’istorgia. Forsa vaia survagnia chella motivaziun da Dia» rachinta Romano Plaz. Iniziant digl museum regiunal a Savognin Igls onns 60 ò Romano Plaz antschet a rimnar fotografias viglias ma el ò er fatg sez ena massa fotografias. E chegl surtot da bietgs vigls tgi èn svanias cugls onns. 20 onns pi tard ò el gia l’ideia da spindrar la tgesa noua tgi sa catta oz igl museum regiunal a Savognin. «La mia motivaziun è stada da mantigneir ena bela tgesa viglia sursettra», menziunescha Romano Plaz. Egna dallas grondas difficultads cun chest bietg è stada la finanziaziun dalla renovaziun. Igl cumegn ò alloura cumpro la tgesa e la messa an disposiziun per far ordlonder en museum. Siva dus onns realisaziun ò gi li igl onn 1982 l‘avertura digl museum cun ena gronda festa da vischnanca e teater. «Ia fiss sto en amei digl RG» Digl 1989-1997 è Romano Plaz sto president dalla Uniun rumantscha da Surmeir. «Ia leva far pi popular igl rumantsch – tgi daple gliout discuriss rumantsch. Ansemen cun Reto Capeder vaia pudia cuntanscher ensatge» menziunescha Romano Plaz. El fiss sto en amei digl RG. Ma tema tg’igl tudestg vigna mengia ferm ainten la regiun da Surses na vegia el betg. «Ia crei tgi stetta betg schi mal cugl rumantsch an Surses.» Nossaistorgia.ch Durant 52 onns è Romano Plaz sto en cantadour fidevel digl Chor viril baselgia da Savognin. 18 onns è el er sto president dalla uniun. Er an otras uniuns scu chella da giuventetna ni igl club da skis è Romano Plaz sto activ blers onns. Ansomma, activ è Romano Plaz sto la sia veta. Igls onns 80 ò el piglia l’iniziativa da stgaffeir igl codesch da Savo­gnin. Igl 2007/2008 èn nascheidas las ideias per la Veia da Set e la Veia digl Pader. Igl 2019 ò el stgaffia las tavlas comemorativas dallas singulas vischnancas digl cumegn da Surses. Sen la pagina d’internet nossaistorgia.ch ò Romano Plaz savia plazzar anfignen ossa 500 fotografias cun commentaris. E pigl futur spera el da pudeir parteir anc bler daple fotografias cun tot chels tg’on interess dalla tgossa. E sen la dumonda scu tgi el viglia passantar igl sies 80 avel anniversari rasponda Romano Plaz: «Ia less festivar chel de a tgesa e pi tard ansemen cugls mies unfants e beadis cun en giantar communabel ainten l’ustareia Bela Vista a Stierva. L’ustiera è numnadamaintg mia figliola.» Romano Plaz Anniversari: 26.10.1941 Li da dimora: Savognin Famiglia: Marido, 3 unfants e 9 beadis Professiun: Mano 41 onns la Banca Cantunala a Savognin Hobbies: Istorgia locala e rachintar an cumpagneia Litteratura prefereida: Litteratura locala e historica Artist preferia: Segantini ed Anker Canzung prefereida: Sancta Maria digl Chor viril Baselgia Savognin cun las soras Scherrer Romano Plaz mossa cun plascheir igl sies grond archiv da fotografias. Foto Tanja Jäger Igl 4.davant da sanester: Romano Plaz durant la lecziun da musica igl onn 1950. Igl 2019 ò Romano Plaz stgaffia las tavlas comemorativas dallas singulas vischnancas an Surses.

Siva 50 onns è igl intent digl Club da skis nordic Bual Lantsch anc adegna igl madem scu igl 1971 tar la sia fundaziun: promover igl passlung ed igl biatlon ainten la regiun e dar la pussebldad a mats e mattas da trenar cun ena gruppa dalla «JO». Chegl fò igl club er anc oz exemplaric. All’Uniun grischuna da skis appartignan 80 clubs da skis cun en total da 13 000 commembers. La gronda part digl domber digls clubs da skis èn clubs tigls quals igl ski alpin stat aint igl center e betg igl passlung. Tigl Club da skis nordic Bual Lantsch è chegl gist igl cuntrari cun promover gio tschintg decennis igl sport da passlung ed er da biatlon ainten la regiun. Er chegl tgi pertotga la preparaziun dallas loipas ed igl mantignamaint da chellas presta igl club oz scu avant 50 onns bunga lavour. An chels 50 onns d’existenza ò igl club er sa fatg en fitg bung nom cun organisar an moda perfetga cursas da passlung regiunalas, cantunalas e naziunalas. Tar egna da chellas cursas totga per exaimpel la cursa da passlung son Caschang, tgi dat gio siva da 48 onns u er igl Planoiras, dus cursas tg’on li mintg’onn. Igl club è er nia ancunaschaint cun aveir ainten la sia retscha passlunghists da vaglia tg’èn ias da success a success. Igl club ed igls frars Baselgia Schi vagn menziuno tgi igl Club da skis nordic Bual Lantsch vegia gia ed ò anc ainten la sia re­tscha passlunghists da vaglia dastga igl nom Baselgia betg mantger. Igls frars Baselgia, Arno, Leo, Urs e Marco on vivia e veivan anc adegna pigl passlung. Sen camp regiunal, cantunal e naziunal on els musso bungas cursas e stos ade­gna puspe segl podest. Savens è er sto uscheia tgi egn digls frars Baselgia, an spezial Arno ­Baselgia, è sto tigl maraton engiadines durant onns igl migler passlunghist da Surmeir. En fatg plaschevel è bagn tgi da preschaint ò igl club radond 50 giuvenils ed unfants tgi treneschan sur onn, sa participeschan a cursas e chegl cun success. Tranter igls 50 giuvenils ed unfants sa ­cattan ples talents, tg’on an mintga cass igl potenzial da procurar tgi igl nom «Bual» digl club da skis resta ancunaschaint e popular betg angal ainten la regiun ed aint igl Grischun, mabagn er ord vista naziunala. Quatter presidents Alla radunanza da giubileum èn stos preschaints 50 commembers e commembras. Tge muntada tgi igl club ò conferma bagn er tgi Gaudenz Bavier, igl president dall’Uniun grischuna da skis è sto preschaint. Dalla parteida è er sto Urs Jegher tgi segna tar l’uniun cantunala pigl resort sport nordic cun passlung e biatlon. Ainten la sia istorgia d’en mez tschentaner ò igl club gia quatter presidents. Scu amprem president è nia eligia Anton Cadosch igl 1971. Cun passa 80 onns è el er sto preschaint alla radunanza da giubileum. Mano igl club on er Fridolin Quinter e Christian Ulber. Siva digl 2004 è Leo Baselgia president digl club, en om fido, angaschea e tgi canoscha igl passlung ple tgi angal bagn. Digl reminent ò igl club 190 commembers e commembras, bagn en bel domber. 50 onns per il passlung Il club da skis nordic Bual Lantsch datti dapi 50 onns. Dapi sia fundaziun, l’onn 1971, ha il club per finamira da promover ils sports da passlung e da biatlon. En tut quels onns ha el però era sa fatg in num cun organisar cursas da passlung regiunalas, chantunalas e naziunalas. Duas concurrenzas enconuschentas e tradiziunalas èn il «Planoiras» ubain la cursa da passlung son Caschang/Cassian ch’i dat dal rest dapi 48 onns. Collià fitg ferm cun il club è surtut ina famiglia oriunda da Lantsch – la fami­glia Baselgia. (fmr/gns/dat) Igl president actual, igl parsoura dall’uniun tetgala ed igl amprem president digl club. Da san.: Leo Ulber, Gaudenz Bavier ed Anton Cadosch. Egna dallas cursas tgi igl club organisescha regularmaintg è la cursa da passlung son Caschagn – (da mez) Arno Baselgia.

L’activitad principala dall’uniun è stada signeida dall’organisaziun digl final dalla coppa mundiala da skis. All’antschatta da mars 2022 segna Lai per manar tras dus cursas da skis dallas donnas tgi chintan pigl classamaint general dallo coppa mundiala da skis. Siva digl 2003 dattigl l’Uniun coppa mundiala Lai e president è da preschaint Curdin Malär. Gl’onn passo ò l’uniun gia da renunztgier alla radunanza generala perveia dallas ordinaziuns cunter la pandemia. Ossa chest onn ò la radunanza generala li proximamaintg e chegl ainten la sala polivalenta a Zorten. Dalla parteida alla radunanza generala dastgan esser angal persungas cugl certificat da Covid-19. Igl è er betg pussebel da far en test agl li, scu chegl tgi l’uniun screiva a lour commembras e commembras. Minima reducziun tigl domber da commembers Igl domber da commembers e commembras dall’Uniun coppa mundiala Lai schea da preschaint tar 575 persungas. An cumparaziun cugl onn 2019/20 èn chegl 12 persungas pi pac tg’on paea la contribuziun annuala. L’uniun ò 251 commembers singuls e da chels blers giasts dalla regiun da vacanzas da Lai e sa tgapescha er blers indigens. Chels commbembers paian ena contribuziun annuala da 50 francs. Famiglias tg’èn commembras dall’uniun paian 100 francs. Cò schea igl domber tar 264 famiglias tgi appartignan all’uniun. Tschintg organisaziuns èn commembras fundamentalas tgi paian per onn ena somma da 5000 francs (cumegns, turissem, economia). L’uniun ò er 51 commembers collectivs e per chels è la commembranza annuala fixada sen 100 francs per mintgign. Vetiers vignan alloura er anc quatter donatours tgi paian minimal 1000 francs per esser commembers dall’Uniun coppa mundiala Lai. Angal 80 persungas dallas medias Igl punct culminont digl davos onn dall’uniun è sto igl mez da mars 2021. Gio per la 6avla geda è Lai sto li d’acziun digl final dalla coppa mundiala da skis. Gia li ò chella occurrenza internaziunala sainza public perveia dallas maseiras cunter la pandemia. Naturalmaintg ò chella realitad er gia consequenzas per las finanzas (preventiv da 2,8 milliuns francs per l’uniun). Graztga agl sustign finanzial dalla Confederaziun e digl cantun è sto pussebel da betg screiver cefras cotschnas. Sportivmaintg è betg sto pussebel da manar tras las cursas rapidas digls omens e dallas donnas ed er betg igls dus Super-G, chegl perveia dallas navaglias. Las disciplinas tecnicas on alloura gia li cun esser chels deis la pi bel’ora. An pe da 200 persungas dallas medias on angal 80 persungas pudia esser preschaintas tigl final. Digl settember 2020 anfignen siva digl final igl mars 2021 èn cumparias ainten las medias gist 12 ​000 artetgels (gasettas ed online) digl final digl cup mundial da skis a Lai, chegl malgro corona. Mintga quatter onns La fegnameira dall’Uniun coppa mundiala Lai cugl president Curdin Malär e digl comite d’organisaziun dallas cursas da skis internaziunalas cun la nova presidenta Luana Bergamin è, d’organisar mintga quatter u seis onns igl mars igl final dalla coppa mundiala da skis a Lai. Mintga dus onns duessan er aveir li cursas tgi chintan pigl cup mundial da skis, schi betg perfign mintg’onn. Alla suprastanza 2020/21 dall’Uniun coppa mundiala Lai appartignan las suandontas persungas: Curdin Malär, president, Silvano Beltrametti, vicepresident, Bruno Fläcklin, Lai Turissem, Leo Engler, finanzas, Peter Engler, Lai Pendicularas SA, Sascha ­Ginesta, cumegn da Vaz, Ueli Hartmann, commember liber, Martin Gadient, Turissem Parpan, Rolf Schumacher, cumegn da Churwalden, Luana Bergamin, secretariat. Igl final dalla staschung 2020/21 dalla coppa mundiala da skis ò gia li igl mars passo a Lai.