Il tip dad oz è per mai atgnamain gia daditg café fraid. Café prest schelà per gist dir uschia. Però era sche jau enconusch «quella chaussa» gia diesch onns, chat jau quai anc adina insatge schenial. I va per in resp. in pèr videos da musica da la band The Axis of Awesome. Tenor mia experientscha datti anc adina blera glieud che n’enconuscha betg la capodovra da la band australiana e perquai less jau oz preschentar quella. The Axis of Awesome han fatg stim dad insatge fitg particular da l’istorgia da musica contemporana. Circa il 2010 han els pretendì che ils hits da musica dals davos 50 onns hajan tuts duvrà ils medems quatter accords! Quella pretensiun han els era gist fatg valair cun chantar parts da pli u manc 50 chanzuns e quai en tschintg minutas! Dals Beatles ed Elton John sur U2 ed Andrea Bocelli enfin tar ils Spice Girls e Lady Gaga! In super video che mintga fan da musica sto vesair! Pli tard han els registrà anc plirs da quests «medleys» extraordinaris, cun anc dapli chanzuns che èn vegnidas scrittas cun ils medems quatter accords. Ils videos e las registraziuns ins chatta tranter auter sin YouTube e Spotify sut «The Axis of Awesome – four chord song». Damai – giai subit sin YouTube a tadlar «Don’t Stop Believin’», «Take Me Home, Country Roads», «Down Under», «No Woman, No Cry»,... che han ils medems quatter accords!

Avais Vus era gia fatg enconuschientscha da Günter? Jau bain. El m’accumpogna tutta di, dal star si a bunura baud fin l’ir a letg la saira tard. El ha il nauscha disa da commentar tut quai ch’ins fa u ch’ins na fa betgs. El abita in noss chaus e protegia da tut quai ch’è nov, che dovra curaschi u ch’è stentus. «Lascha star quai», «fa quai sco adina», «impussibel – gist en da quests temps» u «cumenza damaun», sun ses cussegls. Günter procura ch’ins n’haja betg success tant tar la professiun sco er en la vita privata. Günter es nos portgatsch intern. Grazia al princip Günter dal medi Stefan Frädrich èsi pussibel da prender per il nas a noss portgatsch. Apaina che Günter enclegia co ch’il mecanissem da motivaziun funcziuna, sa’l er ans encuraschar. Daspö l’on 2003 ha Frädrich success sco trenader, referent e coach ed ha scrit varsaquants best- e longsellers. El è il bab spiertal da Günter, il portgatsch intern. L’intent da Frädrich è da declerar en moda enclegiantaivla, logica e divertenta las relaziuns cumplexas da la motivaziun. Enseben cun ses lecturs u aditurs fa el in viadi en la psica umana, là nua che l’ego è da chasa. Mes tip è da guardar sin youtube in u l’auter da ses referats divertents.

Refurmar la furmaziun da l’emprendissadi mercantil na para da principi betg dad esser dispitaivel. Las propostas da la Confederaziun fruntan dentant sin opposiziun principalmain da las scolas professiunalas e da la politica da linguas. Il mastergn grischun da sia vart beneventa la refurma spustada per in onn sin il 2023. Bler entusiassem n’è betg da sentir tar Marcus Beer, responsabel tranter auter per la scolaziun mercantila tar il Center da furmaziun Surselva a Glion. Sias resalvas sa drizzan vers las propostas dad ordinar da nov la scolaziun da l’emprendissadi mercantil (Reform Kaufleute 2022). La refurma preveda da metter pulit sin il chau la furmaziun mercantila, l’emprendissadi il pli tschertgà betg sulet tar la giuventetgna grischuna. Tar l’Uffizi chantunal per la furmaziun professiunala scrivan ins dad ina refurma che veglia installar ina scolaziun che sa drizzia a la lavur da mintgadi dad emprendistas ed emprendists en ils manaschis. Cumpetents per agir Dad esser «orientads a la cumpetenza d’agir» duain els ed ellas emprender e betg pli roms tradiziunals da l’urari. Il chantun scriva da sfidas per las scolas professiunalas che ston instradar la refurma. Marcus Beer ha resalvas per exempel vers la furmaziun generala. «Il privel è che la savida generala da scolaras e scolars patescha. E medemamain l’instrucziun da la lingua rumantscha en la scola professiunala.» Ina emprima proposta prevediva sulet ina lingua estra en la scola professiunala mercantila. Da preschent tuni in zichel auter. Il chantun scriva da duas linguas estras ed almain ina da quellas ina lingua naziunala. Il chantun grischun è da l’avis che la cumpetenza da decider la lingua estra en la scola professiunala duai restar en ils mauns dals chantuns. «Per pudair resguardar las atgnadads linguisticas e regiunalas dal sulet chantun triling.» Sche quai succeda è per il mument anc avert, l’ordinaziun federala n’è anc betg sin maisa. Critica e dumondas en il parlament La cussegliera naziunala grischuna Sandra Locher ha punctuà che la refurma e l’ordinaziun latiers saja da principi chaussa dal Secretariat statal per furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun da la Confederaziun e betg da la politica. «En il parlament è vegnì intervegnì pliras giadas pervia da la refurma.» Ina instanza è vegnida da la cussegliera naziunala grischuna sezza en connex cun l’instrucziun da la lingua estra. Dacurt è ina delegaziun da pliras partidas sa scuntrada cun ils responsabels dal secretariat statal. Sandra Locher è stada da la partida. «Nus avain avertì l’administraziun federala da prender serius las resalvas exprimidas vers la refurma da l’emprendissadi mercantil.» L’intervenziun da parlamentaras e parlamentaris para dad avair purtà fritg, è da leger en la communicaziun dal chantun. E la refurma vegn introducida in onn pli tard, numnadamain l’onn 2023. Ina decisiun che dat dapli temp a las scolas professiunalas da s’adattar. Roman Cantieni surpiglia tar il Center da furmaziun Surselva l’incarica da Marcus Beer e ha ditg che la scola sursilvana fetschia part ad ina gruppa da scolas professiunalas dal chantun Son Gagl che sa fatschenta cun las novaziuns. «Nus pudain uschia, sco scola pitschna, profitar da las enconuschientschas e strategias dad instituziuns pli grondas.» E Cantieni ha sincerà ch’il Center da formaziun Surselva veglia vinavant dar paisa a la lingua rumantscha en l’instrucziun. Mastergn grischun sustegn la refurma Maurus Blumenthal, il gestiunari da l’Uniun grischuna da d’artisanadi e mastergn, ha ditg ch’il mastergn grischun sustegnia la refurma da l’emprendissadi mercantil. “Sistir la refurma fiss cumplet fauss”. El ha fatg attent che autras professiuns sajan gia s’orientadas a novas pretensiuns da la clamada ed adattà la scolaziun. “Tar l’emprendissadi mercantil è durant blers onns sa midà nagut, la clamada e las pretensiuns vers emprendistas ed emprendists èn oz autras che avant 20 onns.” Ch’i dat opposiziun cunter la refurma attribuescha Maurus Blumenthal era las divers emprendissadis mercantils cun agens basegns. Per exempel ha il gestiunari da la Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn menziunà l’emprendissadi frequentà en las scolas professiunalas cun practicas tar manaschis, ni l’emprendissadi tar in manaschi cun ir regularmain a scola. “Qua existan differents interess.”

FLURIN ANDRY/FMR La mattetta Kya viva cun ses fragliuns e geniturs en ina chamona a l’ur d’ina gronda palì en North Carolina en ils Stadis Unids da l’America. Igl è ina damaun d’avust da chaliras ch’ella che ha sis onns auda a serrar la porta cun il giatter cunter ils moskitos. Ins n’auda pli nagut, be l’agen flad. Tgi ha bandunà la chamona? Segir betg mamma. Ella na serra mai uschè ferm la porta. E tuttina sto badair la matta che ha sis onns che sa mamma l’ha bandunada. L’emprim la mamma e suenter er anc ils fragliuns. E’l bab è pli savens en ustarias che a chasa. En ses emprim roman scrit dal 2018, tud. «Der Gesang der Flusskrebse», quinta la biologa ed autura Delia Owens (1949), oriunda da Georgia, da la matta abandunada. Co ch’ella passenta ils dis, da tge ch’ella viva e cun tgi ch’ella fa amicizia… Mes tip è oz da leger quest roman ch’è captivescha d’emprim ennà. Sco tar Huckleberry Finn e Tom Saywer na vegnis vus, da quai sun jau persvas, prest pli da serrar il cudesch avant che l’avair legì a fin. Uschè ferm interessa co cha Kya dominescha suletta la vita en la palid, nua ch’ella sa lascha fascinar da tut las plantas ed animals che vivan là. Il roman descriva cun pleds poetics la suldina, ma era il plaschair e l’amur.

Al principi da favrer e da marz han gì lieu ils examens d’admissiun chantunals per entrar en ina scola media chantunala. Las nov scolas medias en Grischun han uss 504 novas scolaras e scolars. 219 da las scolaras e scolars (60%) frequentan quest atun la 1. classa dal gimnasi da sis onns (l’uschenumnà gimnasi da lunga durada). Da las 414 scolaras e scolars che han fatg quest onn l'examen unifitgà per l'admissiun a la 3. classa gimnasiala u per la 1. classa da la scola media commerziala u da la scola media spezialisada, han 182 (44%) dumagnà l'admissiun en la 3. classa gimnasiala e 103 (25%) en la 1. classa da la scola media commerziala u da la scola media spezialisada. (cdm/fmr)

Il center scientific grischun Esmorama e l’exposiziun «EMS-Chemie – in’istorgia incredibla» pon puspè drivir las portas. Quai permetta la situaziun da la pandemia. «Tutgar, experimentar, sa smirvegliar!» è il motto da l’Emsorama. En quel survegnan ils visitaders tar 18 differentas staziuns respostas a dumondas sco «Pertge stat ina balla airi en l’aria?» u «Pertge na mussan noss egls betg adina la realitad?» Il center scientific envida a moda ludica da scuvrir fenomens natirals e tecnics. Suenter las vacanzas da stad vegn ad esser en viadi il Emsorama Mobil. Sco avant dus onns sa ferma quel puspè en differentas vischnancas grischunas e dat als visitaders da tut las vegliadetgnas l’occasiun dad experimentar. (cdm/fmr)

Gion Nutegn Stgier/FMR Per il final svizzer dal tir da gruppas èn sa qualifitgadas quatter gruppas grischunas. Cun Castrisch, Rothenbrunnen e Sent èn da la partida trais ulteriurs campiuns svizzers. Vitiers vegn anc la gruppa da Tumegl, ch’è stada in­tginas giadas sin il podest. Tratg la terza e davosa runda svizra dal tir da gruppas avevan nov gruppas dal Grischun. Suenter quella èn anc en concurrenza quatter gruppas. Nagina surpraisa è segir che la gruppa da Favugn è eleminada en la categoria A, quella cun l’arma da standard. En quella categoria è la concurrenza zunt gronda. Quai conferma er ch’ils davos onns è nagina gruppa grischuna stada da la partida al final naziunal. Castrisch per ina giada betg a la testa En la categoria D (arma da militar 57/03) han quatter gruppas da noss chantun sajettà la terza e davosa runda naziunala. Suenter il 2019 è la gruppa da Rothenbrunnen/Giuvaulta danovamain da la partida al final svizzer ad Emmen LU, il mez da settember. Segir tutga ella tar ina da las gruppas favuritas cun gia esser stads ils tschintg tiradurs da quella uniun campiuns svizzers. Quai è er il cas tar la gruppa da Sent, ella ch’è stada il 1992 e 2004 sisum il podest tar il final naziunal. Rothenbrunnen/Giuvaulta ha sajettà en la davosa runda svizra cun 711 puncts in ferm resultat e Sent ha tratg 697 puncts. Gist 705 puncts ha la gruppa da Tumegl schluppettà e sa qualifitgada uschè cler per il final svizzer. Cun sventira è la gruppa da Bregaglia crudada or cun esser stada en ina ferma cumbinaziun da tschintg gruppas. La gruppa da la Bregaglia ha sajettà 695 puncts e tuttina mantgantà la qualificaziun per il final naziunal. Las autras quatter gruppas han tuttas tratg anc pli precis, trais dad ellas schizunt sur 700 puncts. Cletg da sa qualifitgar per il final en il chantun Lucerna ha gì la gruppa da Castrisch. En las emprimas duas rundas svizras han ils tschintg tiradurs sursilvans bunamain declassà la concurrenza e laschà a las autras gruppas strusch in setg. En la davosa runda svizra ha Castrisch fatg be 687 puncts, bain in resultat magher per il dubel campiun svizzer. Betg pli en concurrenza èn en quella categoria E (arma da militar 90) Riein-Sevgein, Samignun e Schiers/Aschera. Da la partida al final naziunal svizzer dal tir da grupaps: la gruppa da Castrisch. (da san.) Daniel Cabalzar, Hermann Jemmi, Robert Studer, Gion Casaulta e Curdin Candrian.

Ussa èsi mesa-stad ed ins ha il basegn d’esser bler en il liber, da giudair aria e sulegl. Ch’i dat adina puspè uradis ed urizis tutga tar questa stagiun. Miglier uschia che emnas a la lunga be chaliras e chamitsch cun temperaturas sur 30 grads. Vulains esser engraziaivels per la buna maschaida actuala d’aura «normala». Malgrà quai ans admonischa la situaziun da corona gia dapi l’enviern e durant l’entira primavaira d’esser attents. Tschertas reglas vegnan a valair vinavant, pitschnas scuntradas e festas spontanas da curtin èn dentant lubidas. E quellas ans duajan gidan da supportar la pandemia. Perquai il tipp dad oz: Envidai puspè ina giada Voss vaschins e/u amitgs ad ina scuntrada pacifica en voss ort. I na sto betg esser ina gronda parti cun grillada e tut. I po esser be in apero suenter la lavur – simplamain per festivar il fritg dal mais. Envidai da degustar la bowla d’ampuaunas che vus avais preparà. I dat in recept cun alcohol ed in senza. Ina bowla cun ampuaunas ei enzatgei per la stagiun. L’emprim il recept «cun» per 4 enfin 7 persunas: Mettai en ina cuppa 1 kg ampuaunas, bellas, nettas e betg smatgadas. Alura derschai surengiu 1 magiel Cointreau e sprigì ca. 200 grams zutger. Suenter ina ½ ura derschai latiers ina buttigla vin alv lev. Alura cuvrir bain la cuppa e laschair trair durant 2 uras. Curt avant servir derscher en la bowla anc 2 buttiglias vin alv ed ina ½ buttiglia champagner. La varianta senza alcohol n’è betg damain attractiva: Enstagl dal vin alv prendai suc da maila cler, ed enstagl dal champagner aschuntai a la bowla aua minerala cun gas. A lunga vista pudess l’abstinenza dals contacts socials avair effects negativs. Perquai empruvai da reactivar quels ed envidai en voss ort a la degustaziun da la bowl.

Dacurt è cumparì il cudesch «Sagenhafter Wanderführer Surselva». Malgrà ch’el porta in num tudestg, cuntegna el er passaschas rumantschas. Autura dal cudesch è Sibylle Mani ch’è creschida sia a Mustér e che abitescha a Turitg. Lars Haefner e Tania Zanetti han collavurà vid questa interessanta ovra cun 240 paginas. Il cudesch cuntegna 21 proposta per spassegiadas en la Surselva. Sper bleras fotografias e skizzas da lieus e da la cuntrada da questas spassegiadas, pon ins er chattar mintgamai indicaziuns davart la durada da la viandada, la differenza d’autezza, la grevezza da quella sco er ils lieus da partenza ed arrivada. La particularitad da quest cudesch cumparì en la Chasa editura Apart èn las ditgas. Tar mintga proposta dad ina spassegiada datti pliras ditgas che pertutgan il lieu e quellas èn er da chattar en il linguatg original en il cudesch: Per rumantsch. Latiers vegnan bleras indicaziuns – per part er istoricas – dals lieus pertutgads. In carta dat ina buna survista davart las spassegiadas ed excursiuns descrittas en il cudesch. Igl èn turas da differenta lunghezza e grad da grevezza. Ed uschè variantas sco las turas èn er las ditgas en il cudesch: Da la nebla naira sin l’Alp Curnera, il chatschader ed il rustg, il signun ed il diavel ni er il bov da Lavaz, il signun en il Lag Brit ni il striun dal chau-vadè en l’Alp Val Tenigia e la stria da Matergia a Muschaneras. Igl è in cudisch fitg variant e surtut er in’interessanta curturella per uffants e creschids sin las differentas excursiuns. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Cudisch cun propostas per turas e praulas.

Mardi ha la regenza grischuna gì sia davosa sesida avant las vacanzas da stad. Mario Cavigelli ha respundì a la FMR las dumondas davart trais temas actuals: Quadroni, proporz e trilinguitad. FMR: Il tema dals temas da las davosas emnas: Adam Quadroni! Mario Cavigelli, la regenza ha deplorà publicamain quai ch’è succedì cun Adam Quadroni. Co va quai vinavant? Mario Cavigelli: Uss ha la Regenza ina giada fatg lavur da scleriment en connex cun l’istorgia dal cartel en l’Engiadina Bassa ed el sectur da cuvrida. Nus avain er elavurà l’entira chaussa da las relaziuns tranter il Chantun ed ils impressaris pertutgads. Da l’autra vart è sa chapescha il tema pertutgant Adam Quadroni sco persuna involvada en connex cun l’agir da differentas instanzas chantunalas e communalas. Tranter auter er la fermanza entras la polizia dal 2017. Per mai èn quai ulteriurs aspects ch’ins sto dentant tractar dapersai. En chaussa Adam Quadroni datti spetgas da differentas varts a l’adressa dal Chantun – nus essan pertscherts da questas aspectativas. Ed ussa? Nus avain empermess da scriver ina brev a signur Adam Quadroni. Nus vegnin a proponer ad el ina sesida communabla per discussiunar e per survegnir in’idea tge che Adam Quadroni sez spetga «el cas dils cas» dal Chantun. Enfin qua han ils contacts cun Adam Quadroni gì lieu via medias u terzas persunas. Quai vulessan nus midar cun entrar en discurs cun el. Vus sa perstgisais, dentant plitost en ina sesida cun Quadroni ? Schebain i dat ina perstgisa è anc avert. Dal sectur da construcziun hai tenor mes savair dà naginas renfatschas directas quai che pertutga mes departament. En connex cun la fermanza entras la polizia ni auters temas datti anc dumondas e proceduras avertas. Pia, èsi oz memia baud da dir co la Regenza vegn a proceder en chaussa d’ina indemnisaziun u perstgisa. In auter tema che chaschuna grondas midadas en noss chantun è il sistem d’eleger il Cussegl grond l’onn 2022. Il suveran ha decidì ils 13 da zercladur 2021 a favur dil sistem dil proporz. Tgenins èn ils proxims pass per la realisaziun la primavaira 2022? La regenza ha ina impurtanta incumbensa, numnadamain da preparar l’entira procedura d’elecziun a basa da la nova lescha. Nus tschentain damai las stgomias per instruir las persunas che han d’exequir il nov sistem d’eleger. Latiers appartegnan er las vischnancas. Plinavant datti infurmaziuns detagliadas per votantas e votants. In autra gronda sfida è d’avair pronta l’informatica neccessaria aifer quest curt temp. Qua è la Chanzlia chantunala e cun ella la Regenza sut in grond squitsch da prestaziun. Il terz chavazzin tar ils temas currents tar la Regenza èn las mesiras approvadas areguard la trilinguitad en l’administraziun chantunala. La trilinguitad chantunala duai vegnir intensivada tenor las mesiras approvadas da la Regenza. La dumonda è cura e co? Nus essan londervì da realisar las mesiras. Per la Regenza è la trilinguitad grischuna in duair liant suenter l’approvaziun dal catalog da mesiras. I na tanscha betg pli da constatar che prest tuts san tudestg en il Grischun. I na dat betg mo trais linguas chantunalas, i dat er trais culturas en noss chantun e quella ritgezza vulain nus tgirar meglier cun satisfar als basegns. Er quest tema vegn ad occupar nus vinavant suenter las vacanzas da stad.

La Regenza ha incumbensà Comamala Ismail Architectes cun la planisaziun generala da la nova basa per la Polizia da traffic da la Polizia chantunala. Quella duai vegnir construida sper l’access a l’autostrada A13 a Cuira sid. L’edifizi duai esser in project da pilot e d'innovaziun che chapescha la persistenza sco part integrala. El duai valair sco exempel extraordinari per construcziuns persistentas e prontas per il futur. La nova basa da la Polizia da traffic è vegnida publitgada en ina procedura da concurrenza da projects averta d'in stgalim. Il project victur «FAR» da Comamala Ismail Architectes ha la finala gudagnà cunter dudesch ulteriurs projects. El cumpiglia in edifizi cumpact cun quatter plauns. Il project per la nova basa da la Polizia da traffic duai vegnir suttamess per approvaziun al Cussegl grond en la sessiun dal favrer 2022. Visualisaziun da la nova basa per la Polizia da traffic dal Grischun.

Durant ils proxims trais onns vul la citad da Cuira sanar ils rempars en la Plessur. Quels èn donnegiads en differents lieus. La Regenza ha approvà l’ultima da trais etappas da construcziun. Questa etappa cumpiglia ils trajects tranter la punt Bodmer e la punt Metzger sco er sut la punt Totengut fin sut la cascada da la Plessur. Sin tuts dus trajects èsi previs da reparar u da construir in fundament per ils mirs existents a la riva sanestra per pudair garantir lur stabilitad. Ils custs totals da quest project importan circa 1,4 milliuns francs. Il chantun ha approvà per quest intent ina contribuziun federala da 490 000 francs tenor la cunvegna da program da la NGF e duas contribuziuns chantunalas da 280 000 francs e da 63 000 francs tenor la lescha davart la correcziun dals curs d’aua en il chantun Grischun e la lescha davart las vias. En plirs lieus è il rempar en la Plessur a Cuira donnegià.

Laschar enavos sdrimas betg segadas è ina da bleras pussaivladads da l’agricultura per promover la biodiversitad. La Pro Natura Grischun vul far attent a la valur da las sdrimas da retirada per insects e ha lantschà ina concurrenza Per il solit vai svelt. Grazia a las maschinas modernas pon ils purs segar e fanar en curt temp grondas surfatschas. Quai che bun per l’agricultura è difficultus per la biodiversitad. Enaquella ch’il fain svanescha svelt dal prà mancan a blers insects tuttenina il nutriment ed il spazi da viver. La politica agrara ha instradà in vast instrumentari per promover la biodiversitad. Tranter quellas sa chatta era la pussaivladad da betg segar l’entira surfatscha, mabain laschar enavos sdrimas. Uschènumnadas sdrimas da retirada per insects. Sdrimas impurtantas Tar la Pro Natura vegna quellas sdrimas da retirada stimadas per ina da las impurtantas mesiras per promover ils insects sin il prads. E l’organisaziun per la protecziun da la natira ha per quei intent lantschà in concurrenza per inscenar las sdrimas da retirada sco quai che la manadra da project, Sarah Hell, scriva en ina communicaziun.«Puras e purs che lain enavos sdrimas betg segadas promovan la varietad da las spezias a moda essenziala». La Pro Natura Grischun fa attent che la valur dals insects vegnia sutvalitada. «Els sa chattan giudim la stgala da la chadaina da nutriment.» Pli paucs insects munta main nutriment per utschels, peschs ni era utschels-mezmieur scriva l’organisaziun per la protecziun da la natira. «Las sdrimas da retirada betg segadas protegian ils insects, els chattan là nutriment e pon sa sviluppar.» Enconuschentamain sa sminueschan ils insects a moda dramatica è quai betg sulet en Svizra. In dischequiliber en la diversitad ecologica e damain insects promova parasits che donnegeschan las plantas cultivadas. E quai la fin finala per dischavantatg da l’agricultura che sto impunder dapli lavur e daners per proteger las plantas cultivadas. Valan per tartogns Las sdrimas na betg segadas nun èn fitg derasadas en l’agricultura grischuna ed era betg fitg tschertgadas tar puras e purs. E betg exnum pervia da la lavur supplementara ni damain fritg. Quai conceda era il manader dal bain puril dal Plantahof, Rolf Hug. «La gronda part da la populaziun n’enconuscha betg la valur da las sdrimas e manegia ch’è puras e purs lavurian malnet e ch’els na sajan dependents da racoltar l’entir fritg.» Rolf Hug è anc s’exprimì detg diplomatic. Puras e purs che na segan betg lur parcella dad in chantun a l’auter e allontaneschan mintga singul fain cun il trimmer valan magari per tartogns. Quai tant tar blers collegas da professiun sco era tar ina part da la populaziun. Cumparegliabel cun il possessur dad ina chasa dad ina famiglia che na sega betg ses pastget e lascha crescher fauna e flora. El na chatta betg gronda stima tar ils vischins cun ils segapastgets en acziun mintga sonda. Sustegn da la politica agrara Enfin ils 15 da fanadur pon puras e purs sa participar cun lur surfatschas extensivas e mez extensivas a la concurrenza da la Pro Natura che undrescha cun ina premi las pli bellas surfatschas. E la populaziun po sa participar cun fotografias ad ina votaziun online per la sdrima da retirada la pli bella. Ulteriuras informaziuns pon ins retschaiver tar Pro Natura Grischun. La politica agrara enconuscha in detaglià e magari cumplitgà instrumentari da promover surfatschas ecologicas. Tar quellas appartegnan era parts betg segadas sco ils spazi da retirada per insects. Rolf Hug valitescha la cumpensaziun finanziala publica per la sdrimas da retirada per modestas. El vesa dentant quellas sdrimas era per in servetsch da l’agricultura vers la societad e las stentas da promover la biodiversitad. Impurtant da sia vart è dad infurmar la populaziun pertge che las sdrimas restan ed ina ni l’autra scarpa na vegn betg segada ni segada pli tard.

L’occurrenza naziunala dal tir va en la fasa finala. Oz e damaun ha lieu a Lucerna la concurrenza dals chantuns. Dumengia vegnan eruids en sis categorias ils retgs e las reginas da la festa federala da tir. Da la partida tar la culminaziun da la festa èn er 23 tiradurs e tiraduras dal Grischun. Gion Nutegn Stgier/FMR Anc trais dis cuzza l’ediziun da la festa federala da tir 2020. L’onn passà han ils organisaturs gì da renunziar a l’occurrenza pervia da la pandemia. Il tir federal è ve­gnì spustà per in onn cun intginas midadas. Tratg è betg mo vegnì a Lucerna e conturn, mabain ha mintga uniun da tir sajettà l’ultim mais ses program a chasa sin l’agen stand da tir. Sa participads a la festa federala da tir èn passa 30 000 tiradurs e tiraduras. Tratg plirs stetgs han lura er radund 1500 tiradurs e tiraduras dal Grischun. A partir dad oz fin dumengia saira suanda la culminaziun da la festa federala da tir cun la concurrenza dals chantuns e cun ils tirs finals da mintga categoria. Tut entschaiva da nov Per insumma esser da la partida al tir final han ils participants e las participantas stuì sajettar plirs stetgs. Suenter ils tirs da qualificaziun è lura sa mussà che cunzunt ils tiradurs grischuns da la distanza da 300 meters èn pronts per il grond final da dumengia proxima. En ils finals vegn sajettà ina prerunda e suenter quella re­stan da 72 tiradurs (categoria A e D arma da sport ed arma 57/03) be pli otg dels che sajettan la runda finala tenor sistem da cup. En la categoria E (arma da militar) èn da la partida en la prerunda 54 tiradurs ed il final sajettan lur er otg participants. En las concurrenzas finalas da dumengia entschaiva per tuts tut da nov, uschia che per tensiun è segir procurà. Robert Studer ed Andri Krebs Persvas en la qualificaziun han cunzunt Robert Studer ed Andri Krebs. Studer ha schizunt gudagnà la qualificaziun (categoria E) quai cunzunt cun er sajettar en in stetg en schanuglias in resultat da vaglia. El tutga segir en quella categoria tar in dals gronds favurits per daventar retg da tir. Dentant èn quella categoria ha la delegaziun grischuna anc ulteriurs trumfs gist cun Hermann Jemmi, en Svizra in grond numer en il sport da tir ed er cun Walter Widmaier, il tiradur-veteran da 77 onns. Krebs el ha lura sajettà ferm en la categoria D (arma 57/03) e cuntanschì suenter ils tirs da qualificaziun il terz post. El vegn sgir er a far buna parada en quella concurrenza finala. Quai vala lura er per Alessandro Rota e Carl Frischknecht, omadus triadrus cun ina gronda experientscha. Sin la distanza da pistola 50 meters è dalla partida cun Elmar Fallet in tiradur che conuscha ils plazs da podest è il Jauer en Svizra in dals pli ferms tiradurs da pistola ed er ante­riur campiun svizzer. Cun l’arma da caliber pitschen è il Grischun ferm represchentà en il final cun Annina Tomaschett e Lars Färber, omadus cun schanzas da far ina meda­glia. Er en la concurrenza dals chantuns han las gruppas grischunas segir la qualitad da turnar da Lucerna cun pliras medaglias. Ils Grischuns e las Grischunas 300 meters categoria A-E Georg Maurer, Favugn, Remo Capeder, Laax, Andri Krebs, Sent, Alessandro Rota, Vicosoprano, Carl Frischknecht, Tumegl, Norbert Caviezel, Cuira, Dirk Frischknecht, Tumegl, Robert Studer, Castrisch, Hans Peter Lötscher, Pany, Hans Luzi Stucki, Valendau, Roni Montalta, Winterthur, Hermann Jemmi, Castrisch, Walter Widmaier, Aschera, Otto Bass, Sumvitg, Joel Lukas Mark, Tusaun, Ralf Komminoth, Maiavilla Pistola 50 meters Elmar Fallet, Müstair, Roman Clavadetscher, Vaz sut, Sybill Tscharner, Aschera Pistola 25 meters Daniel Clavadetscher, St. Maria Arma caliber pitschen 50 meters Annina Tomaschett, Trun, Lars Färber, Favugn, Anna Laura Klucker, Tumein Robert Studer, in dals candidats grischuns per daventar retg tiradur a Lucerna. Schanzas da far in bun resultat ha segir er Annina Tomaschett sin la distanza da 50 meters.

Avant 50 onns è mort Jim Morrison. El era chantadur da la famusa band da rock americana «The Doors», ma er poet liric ed ina da las figuras simbolicas da la cultura dals hippis. El è mort als 3 da fanadur 1971 cun mo 27 onns a Paris. Sco ch’ins di vi d’ina fermada da cor. Ma tar rockstars che moran giuvens sa furma savens in mitus. Uschia vegn speculà anc oz, sche la raschun da mort era en realtad ina surdosa da heroin u perfin che sia mort era inscenada, vul dir ch’el na saja gnanc mort. Jim Morrison è er in commember dal «Club 27» - da quel club fan part rockstars ch’èn morts tuts cun 27 onns. Tranter els èn Jimi Hendrix, Janis Joplin, Kurt Cobain u Amy Winehouse. La legenda dal «Club 27» di che in dretg rockstar na possia betg vegnir pli vegl che 27 onns pervia da ses stil da viver excessiv. Insumma s’ha furmà in veritabel cult enturn Jim Morrison. Anc ozendi visiteschan numerus fans sia fossa en il santeri Père Lachaise a Paris. Pli baud sa scuntravan là perfin entiras gruppas per esser datiers a lur idol, far muscia, baiver alcohol e consumar drogas. En mes tip dad oz na vai dentant betg sulettamain per Jim Morrison, mabain er per la band «The Doors». Cun lur stil da musica influenzà dal blues e las caracteristicas melodias dad orgla, han els creà numerus hits sco «Light My Fire», «Break on Through», «Roadhouse Blues», «The End» u mes absolut favorit «Riders on the Storm». Ch’i vala la paina da tadlar la musica da «The Doors» sa chapescha da sasez. Mes tip è dentant il film documentar «The Doors – When You’re Strange» da l’onn 2009. El purtretescha il svilup da la gruppa da lur fundaziun fin tar la mort dal chantadur. La documentaziun cuntegna films curts nunpublitgads, maletgs d’archiv ed el dat in tgit davos las culissas da la lavur dals musicists. Il film datti d’emprestar online sin youtube. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La rolla da la psichiatria grischuna en connex cun las «mesiras administrativas» è stada fitg problematica. Surtut ils Jenics han gì da patir da las «mesiras» che sa basavan sin teorias rassisticas. Hans Caprez, anteriur redactur dal magazin Beobachter, aveva svelà en ils onns 70 il scandal en connex cun l’ovra d’agid «Kinder der Landstrasse». En quest artitgel per la FMR prenda el sut la marella las teorias «grischunas» ch’han gì grevas consequenzas per ils Jenics. Dacurt ha Martin Lengwiler, professer a l’Universitad da Basilea, preschentà ina lavur extendida davart l’istorgia da la psichiatria grischuna. Quel studi è vegnì elavurà, ensemen cun Loretta Seglias e Silas Gusset, per incumbensa da la regenza grischuna. Sco anteriur redactur dal Beobachter sun jau satisfatg che la regenza ha en quel connex er laschà intercurir scientificamain la rolla da la psichiatria grischuna areguard mesiras administrativas – sco lavur sfurzada, avugadia e repressiun – encunter glieud a l’ur da la societad. Durant decennis è cunzunt la minoritad dals Jenics stada pertutgada fermamain da talas mesiras, e quai cun «agid» da la psichiatria. Las teorias Jörger e las consequenzas Gia a l’entschatta dal 20avel tschientaner è Josef Jörger, psichiater ed emprim directur dal «Waldhaus», s’occupà en pliras lavurs cun la moda da viver e la genealogia dals Jenics. Sut il titel «Psychiatrische Familiengeschichten» publitgescha el l’onn 1905 sia emprima lavur eugenica sur da la famiglia Zero, in num codà per ina famiglia dals Jenics. Suenter suondan ulteriurs studis sur d’autras famiglias dals Jenics. Edì quellas lavurs ha il «Archiv für Rassen-und Gesellschafts-Biologie» a Berlin. En sias lavurs numna Jörger ils defects da ses explorants: «Entartet, gemütsroh, unsittlich, schwach begabt, bis stark beschränkt, verrückt.» En Germania han las ovras da Jörger valì durant decennis sco basa teoretica per mesiras repressivas encunter las minoritads dals Roma, dals Sintis e dals Jenics. Robert Ritter, durant il temp da Hitler chau dalla «Rassenhygienische Forschungsstelle» a Berlin, cooperava cun psichiaters svizzers e sa basava tranter auter era sin las lavurs da Jörger. Las consequenzas da quel patratgar rassistic èn stadas desastrusas. Tschientsmillis persunas da las minoritads dals Sintis, dals Roma ed era dals Jenics – lezs vivevan cunzunt en il sid da la Germania – vegnan taxads sco «minderwertig», perdan il dretg da viver, vegnan suttamess a sgarschaivels experiments medicinals ni moran en ils champs da concentraziun ed en las chombras da gas. Prender davent ils uffants Er en Svizra han ils studis da Jörger gì nauschas consequenzas. Per evitar ch’il «sang marsch» dals Jenics – dà vinavant da las dunnas «sexualmain schlaschadas» – na donnageschia betg la populaziun sauna, propona Jörger da separar ils uffants uschè baud sco pussaivel da lur famiglias. Pia als prender davent, ed als plazzar en famiglias «saunas». Sa basond sin quellas teorias ha dr. Alfred Siegfried, dapi 1924 responabel per dumondas d’educaziun tar la Pro Juventute, fundà dal 1926 l’acziun «Kinder der Landstrasse». Il scopo da quella: sra­gischar la moda da viver dals Jenics. Avant la midada tar Pro Juventute era Alfred Siegfreid stà magister gimnasial a Basilea e condemnà da la dretgira penala pervi d’abus sexual envers in discipel. Tuttina ha Alfred Siegfried betg gì scrupels da valitar ils Jenics sco degenerads, defectus ed immorals. En il program da lavur da «Kinder der Landstrasse» scriva el: «Wer die Vaganität erfolgreich bekämpfen will, muss versuchen, den Verband des fahrenden Volkes zu sprengen, er muss, so hart das klingen mag, die Familiengemeinschaft aus­einanderreissen.» Quai è lura era vegnì fatg cun acribia e cun nauschas consequenzas per ils pertutgads. Cunzunt il chantun Grischun e differentas vischnancas grischunas han sustegnì da forza la chatscha sin ils uffants dals Jenics. En tut ha «Kinder der Landstrasse» rubà passa 600 uffants or da las fami­glias dals Jenics, 271 derivants dal Grischun. La gronda part ha prendì ina trista fin en chasas da correcziun, clinicas psichiatricas ni schizunt en praschun. Suenter ch’il Beobachter ha revelà en plirs artitgels las metodas brutalas da l’acziun, ha Pro Juventute stuì serrar l’ovra «Kinder der Landstrasse». Quai è succedì il 1973. En il Waldhaus paran ils sgarschaivels maletgs dad Auschwitz – sco memorial dal rassissem – betg dad avair fatg grond’impressiun. Gottlob Pflugfelder, directur dal 1951 enfin 1977, fa danovamain studis sur da tscherts pazients e lur famiglias, cunzunt sur da famiglias dals Jenics. El elavurescha numerusas genealogias dals Jenics grischuns cun notizas davart las mendas dals pertutgads. Sut il titel «Vagantenwesen» descriva el l’onn 1961 en ina revista dal Burgenverein da Vaz Sut lur mendas: «gehäuft erblich bedingte Minderwertigkeiten, Schwachsinn, Geisteskrankheiten, Microcephalie (chaus abnorm pitschens cun tscharvè sutsviluppà).» Ina dissertaziun plain manzegnas Er Benedikt Fontana, successur da Gottlob Pflugfelder e directur enfin1991 è adina puspè s’occupà dals Jenics. Gia l’onn 1968 ha el fatg sia dissertaziun sin donn e cust da lezs. Entaifer quella lavur vul el sclerir la dumonda, sche vita vaganta saja ertada ni chaschunada tras las circumstanzas da viver. Per sclerir quella dumonda examinescha el la vita da 22 Jenics, stads en «tgira» da l’acziun «Kinder der Landstrasse». Il doctorand na fa betg la bregia da dumandar directamain las persunas pertu­tgadas. La Pro Juventute aveva surdà ad el tut las actas necessarias. Sin fundament da quellas ha Benedikt Fontana zambregià ina lavur da pauc cun tut ils clischés e las diffamaziuns davart la vita ed il cumportament dals Jenics. Dal cas 14, i sa tracta d’ina dunna, scriva Benedikt Fontana: «Bis zur Volljährigkeit war sie in verschiedenen Anstalten, wo immer wieder ihre Frechheit und ihr tückisches Verhalten hervorgehoben wurde. In Freiheit versagte sie immer wieder. Schliesslich wurde sie begutachtet, und man bezeichnete sie als debil, haltlos und moralisch schwachsinnig.» Tut manzegnas. Senza ch’ella avess gì commess in malfatg, pia senza sentenzia, è la dunna stada internada per passa trais onns en la praschun da «Bellechasse», e quai en la vegliadetgna da mo 16 onns. Suenter ch’ella è mitschada da l’avugadia, ha la dunna adina vivì en relaziuns modestas, ma dal tuttafatg normalas. Jenics han stuì spetgar ditg Tge che Siegfried, Fontana ed autras persunas avevan tut notà en las actas ha la dunna pudì leger pir blers onns pli tard. Suenter che la Pro Juventute aveva stuì dissolver l’acziun «Kinder der Landstrasse» èn tut las actas vegnidas sigiladas. Malgrà las protestas dals Jenics hai durà passa diesch onns enfin che las portas dals archivs èn idas avertas. Suenter che Maria Zampatti-Mehr (quai era il vair num davos il cas 14) ha gì legì tuttas calumnias, scriva ella a la regenza grischuna ed a l’ Universitad da Berna e pretenda che las nunvardads en la dissertaziun vegnian revocadas. Consequentamain avess l’universitad stuì annullar il titel da docter a Benedikt Fontana. Tuttas stentas da la dunna èn però stadas adumbatten. «Tut manzegnas. Senza ch’ella avess gì commess in malfatg, pia senza sentenzia, è la dunna stada internada per passa trais onns en la praschun da «Bellechasse», e quai en la vegliadetgna da mo 16 onns.» Hans Caprez è stà en ils onns 1971 enfin 1998 redactur tar il «Schweizerischer Beobachter». Cun pliras reportaschas, a partir dal 1972, ha el svelà il scandal enturn la «ovra d’agid per uffants» cun il num «Kinder der Landstrasse», la quala aveva per finamira da prender davent uffants a famiglias jenicas e plazzar quels tar autras famiglias. Sias reportaschas han lura gì per consequenza che l’ovra d’agid è vegnida abolida. Ils 13 da fanadur 2021, a las 19.30, ha lieu en il Museum retic a Cuira in discurs cun Hans Caprez davart la tematica. Il discurs vegn moderà da la schurnalista Christina Caprez. Musica e saut en occasiun da l’avertura da la plazza da passagi per viagiants a Panaduz, Quella plazza datti dapi l’onn 2007. Elvis – il molaforschs mobil. Ina da las professiuns tradiziunalas en la cuminanza dals viagiants. Ina rulotta istorica tar il campadi Rania a Ziràn, il qual vegn manà da l’Associaziun dals viagiants.

fmr/gns En la concurrenza dals chantuns n’han ils tiradurs grischuns fatg naginas medaglias. Sajettà precis han els lura en ils stetgs finals per eruir il retg tiradur da la festa federala da tir a Lucerna. En la categoria arma 57/03 è Norbert Caviezel (Cuira) daventà retg tiradur. Il tiradur da 39 onns ha gudagnà la concurrenza finala avant il tiradur Roger Schneider dal chantun Son Gagl. Cumplettà il success grischun ha lura Andri Krebs (Sent) cun far la meda­glia da bronz. Carl Frischknecht (Tumegl) è vegnì 6avel en il final cun otg participants. Cun l’arma da standard è Georg Maurer (Favugn) vegnì en il final dals otg megliers sin plaz 6. En la distanza da 50 meters cun la pistola è Elmar Fallet daventà viceretg tiradur ed uschia gudagnà la meda­glia d’argient. Per el è quai in ulteriur success suenter avair fatg en la concurrenza dals chantuns er la medaglia d’argient. Er tratg il final ha en quella disciplina Sybill Tscharner e terminà la concurrenza sco 8avla. Norbert Caviezel, il retg tiradur en la categoria arma 57/03 tar la festa federala da tir a Lucerna.

Sin la distanza 50 meters program B ha il team dal Grischun obtegnì il segund post. Sajettà ferm han er las junioras sin la distanza da 50 meters arma da caliber pitschen. Ellas turnan da Lucerna er cun ina medaglia d’argient. Restads sut las aspectativas èn ils tiradurs da 300 meters, cun na far nagin plaz da podest. La concurrenza dals chantuns tar la festa federala da tir a Lucerna è gia istorgia. Cun ambiziuns da cuntanscher plirs plazs da podest èn ils tiradurs e las tiraduras dal Grischun partids en direcziun Svizra Centrala. L’emprim di dal tir n’han lura ils teams grischuns sajettà nunspetgadamain betg uschè precis e n’han fatg naginas medaglias sin las distanzas da 300 meters, da 50 meters e pistola 25 meters. In unic punct Er il segund di n’han ils matscheurs grischuns da 300 meters betg persvas a Lucerna. Nagina medaglia per la delegaziun grischuna – bain ina pitschna terrada ed ina pulita dischillusiun. Disfortuna ha lura gì la gruppa che ha sajettà cun l’arma da standard en venter. In sulet punct ha mancà ad Urs Brazerol, Meinrad Monsch e Michael Monsch per far la medaglia da bronz. Pervia d’in protest davart ils Bernais han ils Grischuns gì d'acceptar il quart post. Apparentamain n’haja la schiba electronica betg mussà ad ina tiradura dal chantun Berna in culp correct, uschia che quella ha dastgà sajettar in culp supplementar. Per il team grischun ina decisiun irraschunaivla. Las autras gruppas dal Grischun han bain obtegnì intgins posts da top ten, dentant en general sajettà resultats plitost manglus. Ina giada dapli: Elmar Fallet Sin la distanza da 50 meters pistola program B, qua ha l’equipa grischuna fatg la medaglia d’argient. Ina giada dapli è Elmar Fallet, il tiradur jauer, stà ina valur segira per il team grischun. Cumplettà il trio han Roman Clavadetscher e Sybill Tscharner. La gruppa ha fatg la medaglia d’argient davos il team dal chantun Son Gagl e cun in avantatg da diesch puncts sin il team dal chantun Neuchâtel. Per la segunda medaglia d’argient per il Grischun èn stadas responsablas Martina Herrli, Manuela Lorez e Selina Lötscher. Las trais junioras han sajettà cun l’arma da caliber pitschen sin la distanza da 50 meters e turnan grazia a lur ferms resultats a chasa cun la medaglia d’argient. Davairas in vair success per las mattas grischunas ed er per la Federaziun grischuna dal sport da tir. Ils chantuns che han fatg las pli bleras medaglias èn: Turitg, Berna e Son Gagl. Argient per la gruppa da pistola a Lucerna. (da san.) Andreas Davatz, schef matscheurs da pistola, Elmar Fallet, Sybill Tscharner, Peter Strebel, coach e Roman Clavadetscher.

La finamira avant quatter onns era da reducir enfin l’onn 2020 ils uffizis da posta en l’entir Grischun da 55 sin 32. Proximamain vegnan serrads ils biros da posta a Trun, Vella e Panaduz. Thomas Schifferle, il pledader da medias da La Posta Svizra da l’ost, na po dar naginas garanzias per l’avegnir: «La Posta ha l’incumbensa da porscher ses servetschs tenor il basegns da la clientella.» FMR: Thomas Schifferle, actualmain datti en il chantun Grischun anc 35 uffizis da posta. Trais uffizis vegnan serrads proximamain e lura avain nus anc 32. Quai era damai la finamira da La Posta avant quatter onns. Resta quai tar quels 32 uffizis, ubain va la muria vinavant? Thomas Schifferle: Jau vuless differenziar tranter postas serradas e quai che nus offrin. Gea, la fin dal 2021 avain nus anc 32 uffizis postals en il Grischun. Dasperas avain nus 96 filialas che nus gestiunain ensemen cun butias. A Vignogn vegn la butia dal vitg deplorablamain serrada e nus introducin enstagl il servetsch da chasa. A Casti essan nus da preschent er en discurs cun las autoritads da la vischnanca Val Alvra pervi da l’uffizi da posta da Casti. E suenter èsi finì cun serrar? Vus vegnis a chapir che jau na poss betg dar qua ina garanzia ch’i na dettia naginas midadas pli en l’avegnir. Actualmain èsi uschia sco che jau hai menziunà, betg dapli, betg damain. Midadas da servetschs vegnan adina discutadas da La Posta cun las autoritads communalas u regiunalas. E quai anticipadamain, avant che la decisiun croda. La Posta sto sa drizzar tenor ils basegns da sia clientella. Per dir insatge positiv: Nus avain avert a Samedan en il nov Migros in nov punct d’access. Ed in ulteriur vegn quai a dar proximamain a Tavau. La Posta serra ils uffizis postals a Vella, Trun e Panaduz. Daco atgnamain? Las disas ed ils basegns da l’uman sa midan dapertut. Uschia er ils basegns per ils servetschs postals. Ina da las raschuns principalas è la digitalisaziun. Nossa clientella preferescha pli e pli fitg las purschidas mobilas, digitalas, e sche pussaivel talas che stattan a disposiziun durant 24 uras. Nus avain adina damain clientella en nossas filialas da posta. Da l’onn 2000 fin il 2019 hai per exempel dà in regress da 72% tar las brevs, e tar ils pajaments in regress da 50%. Quest svilup vesain nus er a Vella, a Trun ed a Panaduz. En blers lieus porscha La Posta ses servetschs ensemen cun ina butia. È quai pli favuraivel per La Posta? Quai è ina situaziun da win-win. Cun quest model po La Posta spargnar custs da persunal, da locaziun e da mantegniment. Da l’autra vart indemnisain nus sa chapescha l’affar che fa il servetsch da posta per nus. La qualitad da la lavur è eguala, perquai che las persunas en las butias retschaivan ina scolaziun da La Posta. Cun quest model da partenadi po La Posta er gidar da mantegnair las butias dals vitgs e cunquai er plazzas da lavur. L’unda da reducziun d’uffizis da posta è vegnida iniziada avant bundant 20 onns. È il fund da la val cuntanschì? Ils ultims onns ha La Posta restructurà cuntinuadamain. Ma la Posta ha er adina fatg transparent sias midadas e sco ditg, discutà quellas cun las autoritads localas. Nus avain oz dapli puncts d’access. Dapi l’onn 2016 circa 500 puncts d’access dapli. Per mintga uffizi da posta ch’è vegnì serrà ha la posta introducì ina alternativa cun il servetsch da chasa u cun la cumbinaziun d’in partenari en vischnanca. Vus menziunais che La Posta vuless stabilisar sia rait sut il motto «Posta da damaun». Tge vul quai dir? Precis! Davent dad uss stabilisescha La Posta sia rait ed avra quella per collavuraziuns cun autras interpresas da servetsch. Per exempel cun assicuranzas, cassas da malsauns, interpresas dal sectur da sanadad, bancas u autoritads. La rait da puncts da contact vegn schlargiada vinavant cun automats per dar si pachets. Quella strategia sa numna apunta «Posta da damaun». Vus vesais: Midadas dals basegns dal client han adina era consequenzas sin la purschida da La Posta.

Onn per onn sa scuntran persunas en Engiadina, Surselva e Surmeir per emprender rumantsch. Ils davos onns han quels curs intensivs – surtut durant la stad – adina gì in bun resun. L’onn passà n’han ils curs però betg pudì avair lieu en la medema furma. La FMR dat ina survista dals curs intensivs da quest onn – e dumonda Conradin Klaiss da la Lia Rumantscha (LR) pertge ch’ins duai insumma emprender rumantsch? Quest’emna han cumenzà ils curs intensivs da rumantsch a Samedan, in curs da lingua ch’i dat gia dapi ils onns 70. E gia proxim glindesdi suondan ils curs tradiziunals a Scuol, Savo­gnin ed a Glion. Quels curs vegnan ubain organisads da la LR, ubain che la LR sustegna divers organisaturs locals. A Samedan è quai la Fundaziun de Planta, a Glion la Fundaziun Retoromana ed a Savognin l’uniun turistica. Per tgi ch’ils curs da stad n’èn betg adattads, datti bleras autras offertas sco curs da la saira u curs da crash. Sco cundiziun per prender part als curs ston ils participants e las participantas posseder in certificat da corona. Questa mesira porscha l’avantatg ch’ins na sto betg purtar mascras durant l’instrucziun. La FMR ha discurrì cun Conradin Klaiss, il manader Furmaziun da la Lia Rumantscha e directur dal curs sursilvan da la Fundaziun Retoromana (FRR). FMR: Tge pussaivladads alternativas per emprender rumantsch avais Vus purschì l’onn passà, cura ch’ils curs da stad èn crudads? Conradin Klaiss: L’onn passà avain nus purschì in curs intensiv da stad online. Quel cumpigliava mintgamai duas lecziuns l’avantmezdi durant duas emnas da la stad. Malgrà la situaziun extraordinaria avain nus gì participants e participantas, dentant bler pli pauc/as che usità. Co statti questa stad cun las annunzias en cumparegliaziun cun auters onns, avant la pandemia? Quest onn è bler pli pauca glieud s’annunziada che normalmain. L’onn 2019 eran 127 persunas sa participadas al curs a Glion, questa stad èn quai mo 82. Era a Scuol è la cifra sa diminuida: Uschiglio avevan nus tranter 140 e 150 participants e participantas, quest onn èsi mo 103. A Glion avain nus surtut tar ils curs d’entschaviders retschavì bler pli paucas annunzias. In motiv da betg sa participar era franc la tema dad ir tranter la glieud pervia da la pandemia. Ultra da quai èn blers probablamain partids da l’opiniun ch’ins stoppia purtar ina mascra durant il curs e n’èn perquai betg s’annunziads. Plinavant avain nus restructurà ils curs a Glion per insumma pudair offrir purschidas en la pandemia: Questa stad han quels mo lieu l’avantmezdi e n’han betg in program accumpagnant, uschia ch’els n’èn betg tuttina attractivs. In auter motiv pudess era esser che nus avain fatg sappientivamain damain reclama. Co vesa il program accumpagnant da cultura ora quest onn? Il program supplementar dependa da la data e dal purschider. A Scuol per exempel ha quel lieu en la furma dals davos onns, n’è però betg pu­blic, mabain avert mo per participantas e participants. A Sta. Maria è previs in program da cultura cunquai ch’ils curs han là pir lieu l’atun. Pertge na datti atgnamain nagins curs da stad per sutsilvan e per rumantsch grischun? L’onn 2020 avain nus planisà da porscher curs per sutsilvan, ma la situaziun era memia malsegira pervi da la pandemia. Il medem vala era per quest onn. Nus vulain porscher curs da stad er per la Sutselva, e cumenzar ina giada cun ina u duas classas. Cun noss curs online sutsilvan è quai gartegià. Pertutgant em­prender rumantsch grischun n’è l’interess betg dà, cunquai ch’i sa tracta d’ina lingua da scrittira e bler/as participants e participantas dals curs da stad vulan cunzunt emprender e me­glierar lur abilitads oralas. Tge respundais Vus, sch’insatgi As dumonda, pertge ch’ins duaja emprender rumantsch? Quai è ina dumonda d’integraziun. Sch’ins viva enturn e cun ils Rumantschs e las Rumantschas èsi d’avantatg d’almain chapir nossa lingua, uschia che nus Rumantschs n’essan betg sfurzads da midar mintgamai en il tudestg. En pli emprendan ins cun mintga lingua era d’enconuscher ina nova cultura. Ina lingua porscha ina clav tar ils umans. Pudair discurrer cun insatgi en sia lingua materna fa ina gronda differenza. Pass per pass dad in curs a l’auter Vallader a Scuol ed a Sta. Maria A Scuol ed a Sta. Maria pon ins emprender vallader en in curs intensiv. Il program accumpagnant usità e public da Scuol – che entschaiva glindesdi – è quest onn reservà als participants dal curs. I dat la pussaivladad da lavurar il suentermezdi en il «Mountain Hub» u en in sistem da coworking. A Sta. Maria èsi previs d’organisar in program da cultura quest atun. Infurmaziuns pli concretas davart quel curs suondan anc. Curs da stad a Scuol: 19 – 23 da fanadur 2021 Curs d’atun a Sta. Maria: 11 – 15 d’october 2021 Sursilvan a Glion «Famigliar sco adina – cun la distanza necessaria» – cun quest motto envida la Fundaziun Retoromana (FRR) al curs da sursilvan questa stad a Glion en las stanzas da scola en la Formaziun Surselva. Pervia da la pandemia actuala ha quel lieu a partir da glindesdi en in auter format che usità. Activitads spezialas sco il chant, las tschaveras e l’excursiun communabla scrodan numnadamain. Persuenter han ils participants e las participantas dapli temp liber per far amicizias e per scuvrir la regiun, scriva la FRR sin sia pagina d’internet. Curs da stad a Glion: 19 – 30 da fanadur 2021 Surmiran a Savognin Tgi che ha interess d’emprender surmiran po far quai en in curs da stad a Savognin. Il curs vegn organisà da l’uniun turistica – en collavuraziun cun la LR. Quest onn è quel dentant gia vendì ora. Tschertas sairas datti in program accumpagnant che ha lieu en in’autra furma che usità pervia da corona. Curs da stad a Savognin: 19 – 23 e 26 – 30 da fanadur 2021 Puter a Samedan e Segl Las emnas da lingua e cultura da la Fundaziun de Planta existan dapi il cumenzament dals onns 70. L’instrucziun linguistica a Samedan ed a Segl vegn cumplettada da diversas activitads. Ils seminaris culturals a Samedan porschan ulteriuramain la pussaivladad da s’approfundar en ina tematica da la regiun. Quest onn ha lieu in seminari cun Chasper Pult ed in cun Valeria M. Badilatti. Curs da stad a Samedan: 12 – 16 e 19 – 23 da fanadur 2021 Seminaris culturals a Samedan: 19 – 21 e 22 – 23 da fanadur 2021 Curs d’atun a Segl: 18 – 22 d’october 2021 Tut ils detagls davart curs intensivs ed autras furmas per emprender rumantsch èn da chattar sin www.curs.ch. Conradin Klaiss, il manader Furmaziun da la Lia Rumantscha. L’ultim curs intensiv a Glion ha gì lieu l’onn 2019. Emprender rumantsch live Mintga stad passentan persunas interessadas lur vacanzas en il Grischun per emprender rumantsch. L’onn passà n’han quels curs intensivs betg pudì avair lieu en la furma usitada. Quest onn datti puspè curs live – cun in certificat datti schizunt instrucziun senza mascras. La FMR dat ina survista davart ils curs da quest onn. Conradin Klaiss (LR) declera en in’intervista, pertge ch’i na dat nagins curs da sutsilvan e da rumantsch grischun e pertge ch’i vala insumma la paina d’emprender rumantsch questa stad. (fmr/ls)

«Gia in sbat cun las alas d’ina tgiralla en Brasilia po chaschunar in orcan a Texas.» Cun quest citat ha il meteorolog Edward Lorenz descrit ils onns 70 sia observaziun che disturbis minimals en in sistem pon chaschunar midadas drasticas. Quai era dal temp cura che la teoria da caos è daventada populara. Ozendi è l’effect da la tgiralla plitost ina bella metafra. Tuttina po il fenomen fascinar. Il cudesch «Die Macht des Schmetterlings» da Matt Dickinson sa basa sin quest effect. L’istorgia cumenza en in pitschen lieu en l’Engalterra: Ina tgiralla sbatta cun las alas. Quai chaschuna ch’ina lieur vegn tranter las chommas d'in chaval che stgarpitscha sinaquai. Ord quest motiv gudogna in auter chaval la cursa da chavals che ha lieu curt pli tard. In um cun il num Dean aveva mess patg che quest chaval victoriseschia e cumpra per sia figlia intgins balluns cun ils daners gudagnads. La mattetta dentant lascha dar ils balluns. Els sgolan en il tschiel e sa tschentan en ils motors d’in aviun …Pervia da la tgiralla datti ina reac­ziun da chadaina ch’influenzescha la vita d’umans sin divers lieus dal mund. Ina matta sin il Mount Everest, in buobet en l’Africa, ina pilota en l’Engalterra ed in assassin en l’America – tut lur destins èn colliads e betg tuts na vegnan la finala a surviver. «Die Macht des Schmetterlings» è in zic in’autra istorgia, ins na l’ha betg gia legì pliras giadas en differentas variantas. Gist quai la fa fascinanta e nunprevesibla. Ussa, durant las vacanzas da stad, han ins dapli temp per leger ch’uschiglio. Mes tip è pia da sa metter als fastizs da la tgiralla da Matt Dickinson. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il cudesch che sa basa sin l'effect da la tgiralla.

La mobilitad è puspè daventada cumplitgada. L’auto da diesel è tschuf, l’aviun è tabu, ils vehichels electrics per bler betg uschè ecologics sco pretendì ed a pe na vegn ins betg or d’in fatg. Conclusiun: I resta be il traffic public. U – e qua mes tip: l’autostop. Areguard ecologia, interac­ziun sociala ed economia persunala: optimal. L’auto faschess tuttina ses gir, la communicaziun cun la persuna al timun è garantida e bigliets ed uraris na dovri nagins. Faschai l’emprova e stai ina giada cun polesch stendì a l’ur da la via. Sch’il lieu è bun, na cuzzi betg ditg ed in auto sa ferma. La persuna davos la roda da manischar è persvasa ch’ella as haja gist salvà dad in temp da spetga etern. Ella è da buna luna ed ha plaschair da raquintar ch’ella è era gia viagiada cun autostop («avant prest 50 onns!»), u co serps sa multiplitgeschan u ch’ella ha gia fatg la recruta en voss vitg natal. Il viadi as fa passar il temp perquai ch’il discurs è propi interes­sant u perquai ch’il stil da manischar è talmain aventurus che vus essas en mintga storta sco sin spinas. E pli svelt che spetgà arrivais vus al lieu giavischà. La probabilitad è gronda che l’ultim manischunz di ch’el portia vus gist anc a la dretga adressa. Sco en taxi. Ma l’a e l’o da l’autostop è sa chapescha l’art da far fermar ils autos. E per cas che la situaziun è ina giada propi smaladida, avess jau gist anc in tip: Ina simpla vesta oranscha sve­glia l’attenziun. Ed ils autos sa ferman tut da sez. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Ina istorgia misteriusa che ha manà ad in cas mortal – ma tge è propi capità? Quai èsi da chattar ora tar las «black stories». I sa tracta dad in gieu da cartas renumà ch’è vegnì inventà l’onn 2004 da Holger Bösch. Sin la vart davant d’ina carta sa chatta mintgamai ina curta descripziun dals fatgs sco per exempel: «In um aveva l’impressiun d’esser vegnì tractà malgist e vuleva far vendetga. Ses plan n’è dentant betg reussì.» Mo in giugadur u ina giugadura dastga leger la part davos da la carta, nua che la schliaziun sa chatta. Ils auters giugadurs e las autras giugaduras fan dumondas che vegnan respundidas mo cun «gea» u «na» e chattan uschia plaun a plaun ora las circumstanzas che han manà a la fin fatala. En il fratemp datti numerus sets da cartas tar differents temas. Per quels e quellas che chattan las «black stories» memia sanguinusas, datti era ediziuns cun raquints main brutals sco las «pink» – u las «blue stories». Pli gronda che la gruppa è, e dapli plaschair ch’il gieu fa.Las «black stories» èn definitivamain ina buna opziun per insatgi ch’è a la tschertga d’in gieu adattà per las vacanzas. Il gieu na dovra betg bler plaz, è declerà svelt e sa lascha giugar dapertut ed adina. Per tgi che ha uss gist survegnì gust da giugar, datti qua sutvart in’emprima istorgia: Part davant: In cupid fatal I n’era nagin suicid e nagin auter uman era en la vischinanza. Tuttina è l’um vegnì sajettà giu. Part davos cun schliaziun: En la vischinanza da Cairo è in giuven beduin sa mess giu per durmir tranter sia muntanera da nursas. El ha tschentà sia buis sper sasez en il sablun dal desert. Disfortunadamain ha il giuven betg segirà la flinta. Curt pli tard è ina da las nursas zappignada sur la buis. Quai ha manà ad in culp ed a la mort dal pastur dormulent. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Black stories - il gieu da cartas renumà.

Jau aud ils pass en la naiv, mes corin dat sigls. Jau ves in maun pitschen che stumpla la porta d'uigl. La chapitscha naira da launa sa mussa. lgl è mes patrun che avra la porta d'uigl, las nursas beschlan ed ils asens cloman. Tuts curran ora. Jau sai che mes patrun gida mai. Jau ves l'emprima giada il prà fitg grond, fitg bel. Jau ves insatge mellen ed oransch cun enturn in fil grisch e dasperas ina chista. Primavaira, betg pli enviern. Sche jau aud in velo, alura è quai adina mes patrun. Oz ha el in fist, chalzers da muntogna ed in satg plain paun. EI cloma: «Vè tschottlas, vè tschottlas!» II patrun avra la porta d'uigl. Jau poss ir ora sin il prà grond, quel è fitg grond. Jau poss far sigls e far termagls. Jau chat fitg bunas ervinas. Dad ina vart dal prà è in zaiver. La damaun e la saira vegn mes patrun. EI metta aua frestga en il zaiver e guarda, sche tut è en urden. lgl è stad. Ussa vegn in auto cun mes patrun, ses bab, sia mamma e perfin sia tatta e ses tat. Els cloman: «Vè tschottlas, vè tschottlas!» Els avran las saivs. Nus ans fermain sut la vischnanca a Grava e faschain in stop. Jau na sai betg tge che capita. Nus spetgain sin las nursas da Riom, Parsonz e Salouf. Nus giain ensemen tras Cunter vers Promastgel. Jau ves las muntognas e sent l'aria frestga. La via vegn adina pli stretga. Nus essan a Curtegns. Quai è l'alp. Quest prà è bler pli grond che giu en vischnanca. L'atun è arrivà en vischnanca. In di vegn in auto ester. Or da l'auto vegn in um. EI ha ina forsch pli moderna, quella fa ina canera curiusa. Ussa sun jau tschiffà. Mia launa vegn tundida. Jau sun tut blutta, però igl e bel senza launa en l'uigl chaud. Mia launa vegn messa en in satg grond. La launa vegn lavada e preparada per chapitschas e cuvertas. Jau passent l'enviern per gronda part en l'uigl e ma legr sin la primavaira. Niclas Pittet da Cunter ha gudagnà cun quest text la concurrenza da la Plima d’aur 2021 en la categoria «Grischun Central» da la 3.-4. classa. Il tema en questa categoria era «In animal raquinta da sia vita». Durant la stad publitgescha la FMR tut ils indesch texts victurs da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla, organisada da la Lia Rumantscha. Niclas Pittet, victur da la Plima d'aur 2021

La situaziun da l'aura è e resta fragila. La plievgia constanta dals davos dis na chaschuna betg mo auas grondas en lais e flums, mabain er ch’il terren è sadulà cun aua e na vegn betg pli da tschitschar si tut. Quai ha era consequenzas per la racolta da verdura da quest onn. Ils legums svizzers daventan stgars. Tar las producentas ed ils producents da verdura en Svizra datti gronds donns e quai per part sin l’entira surfatscha, ha il vicedirectur da l'Uniun svizra da producents da verdura Markus Waber ditg envers SRF. «La situaziun na vegn probablamain era betg a sa meglierar las proximas emnas, cunquai ch’ins na po betg semnar tar da quell’aura e perquai che las previsiuns da l’aura èn vinavant schletas», ha ditg Markus Waber. La granella haja oravant tut fatg donns als zuchettis, al cardifiol e a la salata. Ma era la verdura per magasinar, sco p.ex. las carottas u il sellerin pateschian. I na saja betg pussaivel da racoltar avunda verdura era per l’enviern. La plievgia cuntinuanta da questas emnas haja era sias consequenzas enfin la proxima primavaira, ha ditg Waber. Uschia èsi da far quint da stuair importar dapli verdura. Per pudair valitar ils donns dat era la segiranza ina survista. En las ultimas emnas èn vegnids annunziads 8000 donns da granella, ha ditg Pascal Forrer, il directur da l’Assicuranza cunter tempesta, a Radio SRF. Igl èn vegnids annunziads donns da tut las culturas che pon insumma vegnir segiradas. Auter sa preschenta però la situaziun en il Grischun. Cun quai ch'il Grischun n'era betg pertutgà da plievgia ferma n’ha l’aura per entant gì nagina influenza sin la racolta da la verdura, ha ditg Rolf Hug, il manader dal manaschi puril dal Plantahof, envers RTR. Cuntrari, normalmain han producentas e producents da verdura en il Grischun da cumbatter cun terrain sitg durant quest temp. Quest onn sajan las cundiziuns meglras pervi da la plievgia. «Ils blers purs da qua suttascrivessan l’aura sco ella è ussa. La dumonda è co ch’i va vinavant ussa. Tar ils legums èsi uschia ch’i pon sa furmar bulieus da miffa sco la sfarinussa, sch’igl è fitg chaud ed umid sco ussa. Il mument pudain nus dentant quintar cun in bun retgav u almain cun ina racolta ordinaria», ha declerà Rolf Hug. Uss dentant saja da sperar ch'il Grischun restia era vinavant schanegià da malauras e grondas plievgias. (srf/rtr/fmr) Fin ussa para l'aura da n'avair nagina influenza sin la racolta da verdura dal Grischun. Foto somedia Yanik Bürkli

Quest fanadur n’è l’aura betg propi bella. Quai ha consequenzas per ils bogns averts. La FMR ha discurrì cun ils bogns a Vulpera, Glion e Cuira. Tuts speran sin meglr’aura. Entant ch’ils bogns da Cuira e Glion han avert dapi il matg, ha il bogn a Vulpera/Scuol pir avert il zercladur. Il matg eran las cifras da visitaders e visitadras modestas a Cuira, il zercladur era percunter in fitg bun mais. Ussa il fanadur vesi però puspè ora mender. Da da quell’aura visitan mo 4 fin 25 persunas lur bogn avert, di Aziz Cheikh, il mainagestiun dal bogn a Glion. Da bell’aura ha il bogn a Glion 800 fin 1000 visitaders e visitadras. A Cuira èsi uschia che dapli persunas visitan ussa il bogn cuvert, endadens è la cifra maximala dals visitaders e da las visitadras però bler pli bassa che dadora. Sandro Staub, il manader da bogn, fitness e wellness dals implants da sport, declera envers la FMR ch’il bogn Obere Au da Cuira porschia diversas attracziuns sco animaziuns per uffants e programs da sport per attrair la glieud. Il bogn a Vulpera aveva atgnamain spetgà in sumegliant bun onn sco il 2020, respectivamain cun in zic pli pauc/as visitaders e visitadras, perquai che l’onn passà aveva blera glieud fatg vacanzas en Svizra. Quai declera Karlheinz Zegg, il responsabel d’immobiglias dal bogn, envers la FMR. La stad n’è però anc betg vargada. Uschia datti – tenor Aziz Cheikh dal bogn da Glion – anc speranza che la situaziun sa meglierescha l’avust, avant che las vacanzas sajan finidas. Da bell’aura visitan 800 fin 1000 persunas il bogn Fontanivas a Glion. Foto mad Il bogn avert da Vulpera è in lieu idillic ed istoric. Foto mad Il bogn Obere Au porscha questa stad diversas attracziuns sco animaziuns per uffants. Foto Yvonne Bollhalder

L’emprim mez onn 2021 ha purtà in resultat da gestiun ed ina svieuta da record en l’istorgia da 85 onns da la Ems-Chemie. A medem temp sviluppa il concern novs products, per exempel elements per autos electrics. L’acziunaria da maioritad e delegada dal cussegl administrativ Magdalena Martullo-Blocher ha pretendì da la Confederaziun mesiras urgentas per garantir il provediment d’energia per la Svizra. La Ems-Chemie saja dapi passa in onn neutrala areguard il CO₂, ha Magdalena Martullo-Blocher ditg venderdi passà a chaschun da la conferenza da medias semestrila da l’interpresa. L’energia idraulica generada en Svizra garanteschia bain ina part dal provediment. Quai na tanschia dentant mai, uschia Magdalena Martullo-Blocher: «En princip duvrassan nus in’ovra atomara supplementara en Svizra per satisfar als basegns d’energia netta. Ma quai na va betg, perquai che la nova lescha d’energia scumonda implants atomars.» A partir dal 2030 vegnia difficil da proveder la Svizra suffizientamain cun energia netta, ha Magdalena Martullo-Blocher ditg: «L’energia da vent e l’energia solara na tanschan betg per cuvrir ils basegns». A l’adressa dal Cussegl federal ha l’interprendidra e cussegliera naziunala perquai appellà da far remedura pertutgant la strategia d’energia 2050, uschiglio crodia la Svizra garanti en ina largia cun stgarsezza d’energia. Facturs dal lieu Magdalena Martullo-Blocher ha pudì preschentar venderdi a las medias in excellent emprim mez onn da svieuta e da gestiun (guarda boxa). «Il lieu da producziun a Domat è adina fitg impurtant, ma dasperas cuntanschain nus buns resultats da producziun en 15 ulteriurs pajais dal mund, tranter auter era en la China ed en l’America. 54% da las taglias pajain nus dentant en Svizra.» Sco buns facturs politic-economics en Svizra per la Ems-Chemie ha la vicepresidenta dal cussegl d’admini­straziun era numnà las forzas da lavur qualifi­tgadas e la segirezza dal provediment d’energia. Situaziun economica fitg dinamica «Nus avain quintà cun in progress en l’emprima mesadad da l’onn 2021», ha Martullo-Blocher ditg. «Suenter l’onn da pandemia 2020 è la conjunctura mundiala sa restabilida visiblamain. Tar la vendita sa mussa quai surtut en la China. La Ems-Chemie haja pudì tegnair sidretg l’entira producziun er durant l’onn da pandemia 2020.» Perquai possian tuttas societads dal concern furnir er ussa, en in temp che las materias primas sajan stgarsas. Spetgas positivas e novas investiziuns a Domat A l’ur da la conferenza da bilantscha ha la Ems-Chemie envidà a la preschentaziun da novs products. Tar ils favurits per la fatschenta tu­tgan elements per stabilisar las battarias dals autos electrics, truclas per segiranzas ed in ureglier da materia sintetica che transmetta il tun sur l’ossa da la chavazza, uschia che l’ure­glia resta libra. L’innovaziun e la strategia da las spezialitads sajan era in garant ch’il bun onn da gestiun cuntinueschia, ha la scheffa da la EMS-Chemie concludì: «Per tegnair pass a la dumonda dal martgà vegnin nus ad investir a Domat 300 milliuns francs en ils proxims tschintg onns, per schlargiar las capacitads dal lieu da producziun.»

Venderdi passà ha la scheffa da la Ems-Chemie Magdalena Martullo-Blocher beneventà represchentants da las autoritads da sias quatter vischnancas da domicil Domat, Herrliberg, Romanshorn e Männedorf. Quai scriva l’interpresa Ems-Chemie en ina communicaziun a las medias. Sin in gir da l’interpresa èn vegnidas preschentadas diversas innovaziuns da material sintetic d’auta prestaziun, tranter auter ils novs uregliers Aftershokz che transmettan il tun via l’ossa da la chavazza e laschan libra l’ureglia. (cdm/fmr) Represchentants communals da las quatter vischnancas da domicil da Magdalena Martullo-Blocher èn sa scuntrads a Domat per in barat. Foto mad Magdalena Martullo-Blocher ha preschentà ils novs uregliers. Foto mad

Tge è capità ils 13 da matg 2006? – Nagina tema, nagut da spectacular per l’umanitad. Per ils fans dal FC Zürich è quai però ina data istorica: Il FCZ ha gudagnà quel di encunter il FC Basel – cun in gol en la 93 minuta – ed è suenter blers onns puspè vegnì campiun svizzer. Ina sensaziun! In dals giuvens giugadurs ch’han fatg furora quella stagiun è stà Blerim Dzemaili, a partir da quel onn giugadur da la squadra naziunala. Insumma, en il tip dad oz vai exact per quel giugadur. Mo dus dis suenter la victoria istorica dal FCZ cumpara in artitgel cun Blerim Dzemaili en l’enconuschenta gasetta emnila Migros-Magazin. En quel artitgel cuschina in cuschinier da professiun ensemen cun il giuven Dzemaili «orecchiette alla pugliese». Bainchapì, en la reportascha resorta detg spert ch’il giuven ballapedist da 20 onns n’ha nagin’idea da cuschinar. El sto mo tagliar il broccoli, las tomatas se­tgas e l’agl, ed el sto lavar las capras. Il rest fa il cuschinier. Insumma, l’artitgel dal Migros-Magazin è anc adina tar nus a chasa, betg perquai che l’artitgel fiss enorm spiertus, mabain pervi dal recept da las «orechiette alla pugliese», las qualas nus cuschinain mintgatant. Il recept per quatter persunas è simpel: Tagliar si 600 g broccoli e co­ier quel en aua da sal. Dasperas èsi da coier in pachet pasta, il meglier «orechiette». Durant che tut buglia, èsi da ta­gliar var set tomatas setgas (en ieli u setg), duas frischlas d’agl e lavar ora in pugn plain capras (messas en aschieu). Cura che tut è preparà, suonda il grande finale, quasi sco quel dal FCZ encunter il FCB dal 2006: En ina padella (u wok) èsi da stgaudar quatter tschaduns ieli d’uliva ed alura bittar tut en padella: agl, broccoli, tomatas e capras, e cundir cun in pau sal e paiver. A la fin èsi anc da metter en la padella las «orecchiette» cotgas e masdar bain. Finito! A gea, betg emblidar da metter suren anc in pau parmesan. Laschai gustar la «Pasta Dzemaili»! Dal rest: I gu­sta er fitg bain senza capras... Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs. Extract dad in artitgel dal Migros-Magazin cun in purtret da Blerim Dzemaili

«En tschertas regiuns vegnan las capacitads en las instituziuns da tgira duvradas dal tuttafatg, en autras regiuns datti letgs vids.» Quai di Daniel Derungs, il gestiunari da la Federaziun grischuna d’ospitals e da chasas d’attempads. «La mancanza d’abitantas ed abitants è ina consequenza da la pandemia e da las restricziuns da far visitas. Il segund motiv è che las chasas d’attempads daventan adina dapli in lieu per persunas fitg veglias che han in grond basegn da tgira.» Il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) ha infurmà la fin d’emna che la tenuta d’entrar en ina chasa d’attempads saja sa midada. Perquai ch’ils letgs sajan pli e pli pauc occupads saja vegnì decidì da serrar la staziun da tgira ­Prasas-chèr a Scuol a partir dals 1. d’october 2021 enfin la fin da l’onn 2022. Il plazzament dals sis abitants restants saja reglà. «La rendita è sa reducida dapi l’onn passà», di il gestiunari da la Federaziun grischuna d’ospitals e chasas da vegls, Daniel Derungs envers la FMR. «Igl è fitg grev d’analisar daco che tschertas instituziuns da tgira èn occupadas ed autras main bain. E quai magari schizunt aifer la medema regiun geografica. Jau crai simplamain che quai ha er da far cun il dumber dals mortoris entras corona e cun las resalvas envers las chasas da vegls dapi las restricziuns durant la pandemia.» En il Center Puntreis a Mustér èn tut ils letgs occupads il mument. E la dumonda d’entrar en chasa da vegls è apparentamain anc adina avant maun, er suenter la pandemia. Fitg tschertgada è la pussaivladad d’entrar sco giast da vacanzas per in temp limità. En la medema crenna dat Rudolf Barmettler, il CEO da la Fundaziun Cadonau a Cuira. El discurra da 40% da las abitantas ed abitants che restan en chasa d’attempads suenter ina dimora da vacanzas. E 40% derivian directamain suenter ina dimora en l’Ospital chantunal. «Nossa instituziun è stada pertutgada fitg da corona. Enfin il november 2020 avain nus gì blers mortoris e paucas entradas novas. Uss è quai per fortuna puspè sa midà.» La Chasa d’attempads Promulins a Samedan ha registrà ina occupaziun pli bassa durant la pandemia. Davent dal mument che las restricziuns èn crudadas è la tschertga però puspè creschida. In auter problem che occupescha las bleras instituziuns d’attempads, ed uschia er la Chasa Promulins, è la recrutaziun da persunal. Il model d’abitar e da tgira che l’Associaziun svizra dals ospitals e chasas da tgira (Curaviva) preveda enfin l’onn 2030 è in model per attempads cun trais stgalims. L’emprim è da pudair star uschè ditg sco pussaivel en l’atgna abitaziun cun la tgira da Spitex, il segund livel è l’abitar assistì (abita­ziun cun servetsch d’ina instituziun externa) e pir il terz stgalim è l’entrada en chasa d’attempads. Daniel Derungs da l’Associaziun d’ospitals e chasas d’attempads è persvas che cun quels trais models daventia la chasa d’attempads ina instituziun per persunas fitg veglias che dovrian fitg blera tgira. Actualmain han tuttas instituziuns grischunas ensemen var 2460 letgs per attempads. Tenor Daniel Derungs ed il manader da la Funda­ziun Cadonau a Cuira è la finamira da tegnair quest dumber da letgs er cun la generaziun dals babyboomers che dovra sco proxima la tgira ­d’attempads. La generaziun suandanta cun bler damain naschientschas saja main problematica per las chasas d’attempads.

Cur che jau vom a spassegiar u viandar hai jau ina disa. Quels e quellas ch’accumpagnan mintgatant mai, san che jau fatsch adina puspè in pitschen paus per fotografar tut il bel che sa mussa. Ma jau hai er la disa da tranteren guardar enavos e quai è in da mes tips dad oz. Guardai mintgatant enavos, forsa è quai in toc pli bel da quella vart e la cuntrada para tut in’autra che da guardar enavant. Mes tip n’è betg sulet quel da guardar enavos, ma er da midar perspectiva. Forsa stais ina giada en pe per fotografar ina cuntrada u in lai, allura giais pli datiers u pli dalunsch. Bella è la perspectiva savens er cun seser u perfin far la bregia da sa metter per lung, sin il venter u er sin il dies – tut tenor cuntrada po quai avair in bun effect. Jau hai magari er la disa da fotografar flurs davant ina bella culissa – quai ma plascha. Ma per far quai stoss jau star davantgiu u seser. Sco igl è sa mussà dacurt po quai esser detg privlus. Quai era a la riva dal Lai Serein sur Sumvitg, davant mai in precipizi, betg tant profund ma avunda per sa mazzar cun crudar. Perquai hai jau fatg plaunsieu e sun sesida giu avant che focussar cun il telefonin las flurs. Zac – siglia insatge grisch e grond or da la chaglia da cresta cot – ina enorma rauna - direct envers mai. Per fortuna hai jau fatg mes sigl da la tema enavos e betg enavant, uschiglio fiss jau ruclada en il lai. La rauna vulev jau natiralmain er fotografar, ma quella ha preferì da svanir e siglir sur il grip giu. Perquai mes ultim tip per oz – midai perspectivas – ma quintai cun tut il pussibel – bel e brut. Il Lai Serein si sur l'Alp Glivers a Sumvitg.

Las speranzas da bleras amaturas ed amaturs da musica sin ina stad cun concerts sut tschiel avert èn schluppadas questa primavaira sco borlas da savun. Memia malsegira era la situaziun en connex cun il coronavirus, ed in festival suenter l’auter ha ditg giu sia occurrenza. Sco las speranzas da las visitadras ed ils visitaders èn schluppadas era mias speranzas che jau possia scriver finalmain ina giada in tip per in concert real e betg mo dad albums vegls. Ma ussa èsi finalmain uschè lunsch. Dals 6 enfin ils 8 d’avust 2021 èsi puspè pussaivel da star en il liber davant in palc e da guardar e tadlar a sunar live ina band e da baiver en cumpagnia ina biera frestga. Quella fin d’emna ha lieu l’Open Air Chapella – il pli vegl open air dal chantun Grischun. Blers sa dumondan ussa nua diavel che Chapella è. L’areal da l’open air sa chatta tranter Cinuos-chel e S-chanf en Engiadin’Ota. El porscha lieu per var 600 visitadras e visitaders. L’open air cumenza il venderdi saira cun rock e folk da bands engiadinaisas. La sonda e la dumengia cuntinuescha il program cun gruppas naziunalas ed internaziunalas da differents geners. Adatg – per tgi che biera e festivals tutgan inseparablamain ensemen, sto vegnir sez cun la bavronda ed avair quità d’avunda reservas. Sin l’areal na datti betg da cumprar alcohol ed il prossem supermartgà è plirs kilometers davent. Tut ils detagls, sco era infurmaziuns davart las mesiras da segirezza en connex cun il coronavirus, datti sin la pagina d’internet: www.chapella.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Savevas Vus che las mungias benedictinas da Müstair possedan in lai? E quai perfin in lai da bellezza?– Geabain, il Lai da Rims, ­atgnamain l’unic «dretg» lai en la Val Müstair, è en possess privat da la claustra Son Jon a Mü­stair. Damai è l’aua cristallina en il vair senn dal pled aua claustrala, sche betg perfin aua benedida. Ed er tut ils peschs e tut la pas­tgira enturn ed en­turn tutgan a la claustra, vul dir a sias alps claustralas. Tgi che vul damai ir a pestgar en il Lai da Rims, quel u quella dovra ina patenta speziala ch’ins po retrair tar il guardiapestga u en ina stizun en val. E tgi che crai ch’i dettia sin bunamain 2400 m s.m. mo peschets, quel sbaglia. I dat – grazia a l’uniun da pestgaders da la val – litgivas/forellas e salmelins pli che avunda. Però miserabels pestgaders sco jau bandunan il lai senza peschs! Pli baud gievan propi mo ils pli curaschus (ed ils peschs!) en il lai a far ina nudada. Ussa, cun la midada da las temperaturas – e surtut grazia a monduras da neopren – vegnan turists ed indigens adina pli curaschus. Però propi lungas distanzas na fa nagin en il lai, perquai che l’aua è propi fradaglia. Schon mo tgi che metta 30 secundas ils pes en l’aua, sto morder bravamain sin ils dents! Tgi che vul però insumma vesair il Lai da Rims, sto far ina brava viandada. Il gir classic ha sia partenza sin il Pass Umbrail (ir la stad cun la posta sin il pass). Da là èsi lura da viandar en var trais uras sur il Piz Umbrail (3033 m s.m.) enfin tar il lai. Suenter la marenda (ed il bognapes!) tar il lai èsi da chaminar giu anc ina giada var duas uras enfin giu la Val Müstair (enfin Sta. Maria). En ina pitschna seria cun il titel «Lago mio» preschenta la redacziun da la FMR questa stad divers lais – tranter Tschlin e Dardin: lajets e lais pli gronds. Questa stad vali la paina da scuvrir in da quels e forsa perfin da dar in sigl en l’aua. Cifras e fatgs Num: Lai da Rims Autezza: 2396 m s.m. Lunghezza: 520 m Largezza: 420 m Ascensiun: Davent dal Pass Umbrail en ca. 3 uras – si da la Val Müstair èsi er var 3 uras, si da la Val Vau en 1,5 uras. Pizs enturn il lai: Piz Praveder, Piz dal Lai, Piz Umbrail, Piz Lad e Piz Rims Siluetta dal Lai da Rims en Val Müstair... Lai da Rims en Val Müstair

Il rispli El vegniva gia utilisà avant 5000 onns dals Egip­zians. Per tudestg na vegn el stgandelusamain betg numnà correct, sch’ins resguarda il fatg ch’el consista atgnamain or da grafit – e betg or da plum. El è, e vegn era adina a restar, il guaffen il pli impurtant d’in uman creativ: il rispli. Senza quest object fiss l’umanitad persa. Nagin auter utensil na para uschè lev, sch’ins al tegn enta maun, nagin auter utensil n’ha gia gidà uschè blers carstgauns. Enconuschas ti material da scriver che sa lascha duvrar per occasiuns uschè multifaras e ch’è talmain resistent a la glisch sco in rispli? Nagin stilograf n’ha ina durada da vita uschè lunga, cunzunt sch’ins smatga sco jau uschè fitg durant scriver ch’il piz da la tinta rumpa. Nagina colur na sa lascha allontanar uschè facilmain sco il rispli. E cun nagina colur na sa lascha trair in stritg uschè lung (cun il rispli fin dapli che 50 000 meters!). Nagin culli na sa lascha utilisar tar mintga temperatura e situaziun. Scriver cun il chau engiu u en l’univers è mo pussaivel cun in rispli. Plinavant na dat il rispli betg sin la gnerva cun ina ramur da clic mulestusa sco il culli. In rispli ha dentant anc bler dapli abilitads zuppadas. El n’è betg mo nizzaivel en situaziuns dal mintgadi, ma el ha era gia salvà ad inqual persuna la vita. T’imaginescha che ti faschessas naufragi e ta tschentassas sin in’insla solitaria. Senza il rispli fissas ti pers. Mo cun ses agid pon ins trametter in mes­sadi en buttiglia che resta legibel. Sche nagin bastiment da salvament duess arrivar, pos ti almain conservar tias aventuras a scrit per ils proxims ch’arrivan sin l’insla. E tut­tina tge adversari che ti pudessas inscuntrar, cun il piz giz dal rispli al pos ti dar il culp da grazia. El spendra vitas. I al dat en diversas direzzas e furmas, uschia ch’el sa lascha duvrar per lavurs arti­s­ticas, ma era matematicas. El vegn era anc a vegnir utilisà en 5000 onns da tuttas e tuts. Il rispli. In rispli Foto hackspoiler CC BY 2.0 Laura Schütz da Falera lavura sco praticanta redacziunala tar la FMR. Foto mad

«Sche l’avieul svanescha ina giada dal mund, viva l’uman mo anc quatter onns. Nagins avieuls, nagina impollinaziun, nagins animals, nagins umans», duai Albert Einstein avair ditg 1949. Sin il pli tard dapi il film documentar «More than Honey» – che jau poss dal reminent era recumandar – è cler che nus essan dependent dals avieuls ed als stuain mante­gnair. Dapi intgins onns è la cuntinuitad dals animals en privel. Era en Svizra è la mort dals av­ieuls in problem. Per interprender insatge encunter, vulan il biolog Tom Strobl e l’agronom Claudio Sedivy da «Wildbiene + Partner» domiciliar avieuls selvadis en l’entira Svizra. Min­tgin e mintgina po empustar tar els in «Beehome» cun in’emprima populaziun d’avieuls. La chasetta po vegnir installada en curtin u sin il balcun. La primavaira retschaivan ins 25 cocons d’avieuls. Tar ils avieuls sa tracti da la spezia da l’avieul da mirs. Avieuls da mirs na produceschan nagin mel e fan gnieu sulet en taunas u en il terren, nua ch’els tgiran lur singul ov. Plinavant èn ils avieuls nunpri­vlus e na foran nagin, uschia ch’els èn era adattà per allergichers ed allergichras. Il bel vi d’ina atgna populaziun d’avieuls è, ch’ins po observar ils animals tar lur lavur e promover l’impollinaziun dal conturn. La stad, cura che l’avieul ha rimnà avunda pollen, surcolla el il gnieu cun arschiglia, nua che la nova generaziun crescha lura. La madri­tscha u il padrin dals avieuls po lura trametter enavos la chasetta a la firma «Wildbiene + Partner». Durant l’enviern pon ins guardar sin lur pagina d’internet, quants ovs ch’èn vegnids mess en l’atgna chasetta e persequitar il ciclus da vita dals avieuls durant lur sien d’enviern. La primavaira vegnan ils ovs tramess a bain purils svizzers, nua ch’ils avieuls pon sortir ed ir ad impollinar. Ins sez survegn ina nova populaziun ed il ciclus cumenza danovamain. Tgi che ha survegnì gust da contribuir sez a la preservaziun d’av­ieuls chatta dapli infurmaziuns sut www.wildbieneundpartner.ch. Di per di dat in redactur u ina redactura da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Mintgin e mintgina po dar in dachasa ad avieuls. Foto mad

Co che jau aveva già confessà tar mes ultim tip, è ina da mias deblezzas che jau na riv betg da bittar davent stoffa. Tras quai hai jau uss natiral mantuns da stoffa e...tenor mai - ma betg tenor mes um...sa po anc duvrar tut quels mantuns insacura, insaco. Uss hai jau deciss da dasdar mia creatività e ponderar tge chi’s pudess far or da tut quella roba. E per esser onesta è mintgatant, sper il plaschair da crear insatge, era il gust da pudair menziunar cun mes um «Vesas? N’hai jau betg dit ch’ins po anc duvrar?» che dà motivaziun da far insatge cun la stoffa. Per quest motiv datti era oz in tip en connex cun stoffa ed upcycling da mai. Vus dovrais ina idea, dus t-shirts en vossas colurs preferidas (in è quel che vus portais suenter, or da l’auter tagliais ora insatge), ina forsch ed ina maschina da cusir. Natiral èsi er pussaivel da duvrar fil e guglia per cusir a man. E lura dai:Il t-shirt che vus vulais purtar mettais plat davant vus. Or da l’auter tagliais ora ina u pliras furmas geometricas, figuras u era ina capuza. Lura faschais ferm la furma u quai che vus avais taglià ora vi dal libli che vulais lura purtar e fixais tut cun gluvas. Ed uss èsi mo da cuser tut vi dal libli e già avais in nov t-shirt...100% unic e che nagin auter n’ha. Bler divertiment cun reutilisar stoffa in furma creativa. Upcycling cun stoffa. Foto mad Upcycling cun stoffa. Foto mad

Il mument hai num guardar «sil punct» la saira enstagl da «Telesguard». RTR tracta temas «curts e cumpacts» en si’emissiun da stad. La FMR ha fatg ina visita en il studio a Cuira, nua che quell’emissiun vegn realisada. Las 8.30 en la sala Montalin: Il team da l’emissiun «sil punct» ha la sesida da la damaun. Il producent Livio Chistell, ch’è quest di per l’emprima giada en quella rolla, coordinescha las tematicas ensemen cun ils redacturs e la moderatura Corina Schmed. A la fin da la seduta vegn anc discutà curtamain l’emissiun da la saira avant. Suenter sa mettan tuttas e tuts gia a la lavur per il proxim «sil punct». Ussa hai num retschertgar, filmar, preparar la moderaziun e far gust a la glieud cun in trailer en il radio dad insumma guardar «sil punct» la saira. Il 2021 è gia il sisavel onn che quest’emissiun vegn realisada. Tenor Claudio De Pedrini, in dals quatter producents da «sil punct», disturbavi il team da «Telesguard» da quest temp, ch’i na deva nagin program quotidian durant la stad. «Telesguard» vuleva esser indispensabel», declera el. Uschia è lura naschida l’idea da crear in’emissiun aposta per las 7-8 emnas da la stad, cura ch’i marscha pli pauc. Cler era che quella stueva esser in zic autra che il Telesguard normal e sa chapescha custar pli pauc. Uschia surprendan las redacturas e redacturs durant quest temp era la rolla dal persunal da camera e filmeschan sezs/sezzas lur contribuziuns. «sil punct» è in’emissiun pli cumpacta e tracta temas pli lucs. A Livio Chistell ed a Corina Schmed plascha che la rolla dal moderatur u da la moderatura è pli impurtanta. «Ins po contribuir dapli sco moderatura ed igl è pli persunal», manegia Corina Schmed. «Igl è in’emissiun pli interactiva, nua che nus pudain lavurar cun auters elements sco per exempel bullets per inditgar cifras», agiunta Livio Chi­stell, che ha visità la scola da schurnalissem MAZ a Lucerna. Claudio De Pedrini raquinta ch’el era sa legrà suenter las emprimas emissiuns avant onns dals resuns positivs: «Jau chat che nus mussain uschia che RTR resta frestg e modern.» Ed el agiunta cun in surrir: «‹sil punct› è ina sexy emissiun.» Per l’entir onn na saja quella però betg adattada. I vegn pia a restar in’emissiun da stad. Il suentermezdi èsi temp per il «cut». Era quel cuzza pli curt che tar contribuziuns da «Telesguard», mo in mez di enstagl in di e mez. La redactura Esther Berther ed il montader da video Enver Krasniqi preparan il text ed il maletg per la contribuziun. Els discuteschan tge maletgs che duain cumparair davos la moderatura, cun tge chavazzins e quant ditg. Suenter exercitescha la moderatura Corina Schmed il text che sto esser sincron cun las fotografias. Tar «sil punct» preschenta la moderatura sezza las novitads, enstagl dad in redactur. «Per mai èsi impurtant da scriver mezza il text, per che jau possia discurrer en mia atgna lingua. Cuntrari al Telesguard n’hai jau naginas cartas enta maun, uschia che jau stoss propi avair il text en il chau», declera Corina Schmed. A l’oriunda scolasta primara plascha la buna lavur en gruppa e dad «esser adina sin il current». «Cuntrari al Telesguard n’hai jau naginas cartas enta maun, uschia che jau stoss propi avair il text en il chau.» Corina Schmed, moderatura «sil punct» Curt pli tard sa chatta il team in’auzada pli bass en l’uschenumnada «greenbox», ina stanza drizzada en cun cameras e tailas verdas. «I sa tracta il mument però mo d’ina reschia improvisada», accentuescha Claudio De Pedrini ch’è gia bunamain 25 onns tar RTR. La tecnica da la chasa vegn numnadamain renovada. Vers il settember duai il team da «sil punct» pudair lavurar cun ina nova reschia, in nov studio. Corina Schmed passa si e giu en la «greenbox». «Nus stuevan emprender co ans mover en questa stanza virtuala», di ella. Auter ch’en il studio da Telesguard, dependan ils moviments qua da centimeters per restar en il maletg. Uschia n’è «sil punct» betg live, mabain preregistrà, cunquai ch’il potenzial da sbagls è pli grond. In’emissiun live saja in auter sentiment, manegia Claudio De Pedrini. Là possian ins anc reagir spontan sin las pli novas actualitads. Quai n’è betg pussaivel tar «sil punct» a curta vista. La moderatura è en contact tras microfons cun il producent Livio Chistell che sa chatta en la stanza laterala. Davent da là dirigia el l’emissiun, cun agid da dus collavuraturs responsabels per il tun ed il purtret. Suenter l’emprova hai num «acziun». «1...2...3...top!», dat Livio Chistell il signal da partenza. Che betg tut funcziuna gia tar l’emprima giada è normal. In fallà buttun u in pitschen sbagl linguistic – e la procedura sto vegnir repetida. Cura ch’il producent è satisfatg, guarda il team communablamain «sil punct», per che propi tut saja en urden. «Uschia pudain nus transmetter l’emissiun cun buna conscienza», manegia Livio Chistell. Curt pli tard – suenter in davos cut – vegn l’emissiun a cumparair a las 17.45 sin ils moniturs en la Rumantschia. La «sexy emissiun». «sil punct» L’emissiun da stad da RTR cumpara min­tgamai glindesdi fin venderdi a las 17.45 uras. Ella cuzza circa sis minutas e remplazza actualmain l’emissiun «Telesguard» fin ils 16 d’avust. Corina Schmed en acziun en la «greenbox». Foto Laura Schütz En la televisiun cumparan fanestras cun contribuziuns e bullets cun cifras enstagl la paraid verda. Foto mad

En sasez èn las vacanzas da stad quellas da giudair la bell’aura, da viandar u far ina tura cun il velo. Ma questa stad è tut auter. Suenter quatter dis d’aura chauda suondan puspè quindesch dis cun temporals, plievgia e temperaturas plitost d’atun. Latiers vegn corona che na fa la situaziun betg pli simpla. En bleras terras creschan ils cas puspè e las restricziuns daventan danovamain pli severas. Igl è pia da tschertgar alternativas divertentas per tuttina anc pudair giudair in pau las vacanzas u las fins d’emna da stad – respectiv dal temp tranter l’enviern e l’enviern. I dat sa chapescha bleras pussaivladads per quest divertiment a chasa, per exempel gieus u simplamain in cupid. Ma insacura han ins durmì avunda. Per tgi che vul dentant trenar in pau il tscharvè e far insatge che pretenda er in engaschament spiertal, è Sudoku ina pussaivladad. Sudoku è in gieu cun cifras e porta in num giapunais (数字は独身に限る). En la furma actuala è el vegnì inventà da Howard Garns. 1979 è el vegnì publitgà l’emprima giada en in magazin da ligns en ils Stadis Uni da l’America. Populars è il lign vegnì l’emprim 1984 en il Giapun, danunder ch’el ha er ses num. Sia muntada: Cifras tranter in e nov dastgan vegnir avant sulet in giada. Sudoku è uschè da dir in lign logic. La basa furman nov quaders cun mintgamai nov quadrets. En mintgin da quels quaders dastga ina cifra dad in enfin nov cumparair sulet ina giada. Il medem vala per las lingias verticalas e orizontalas. Ils ligns pon ins cumprar en furma da cudeschs cun Sudokus da different grad da grevezza. Ins chatta els dentant er regularmain en gasettas e magazins. In dat perfin Sudokus sin palpiri da tualetta. Intginas cifras èn mintgamai gia integradas, uschia ch’ins po cuntinuar d’emplenir ils 81 quadrets. Buna fortuna. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Sudoku sin palpiri da tualetta.

Il directur dal Ospital chantunal dal Grischun Arnold Bachmann va en pensiun cun la fin da fanadur. Suenter varga 20 onns al guvernagl da l’ospital dal center sa retira Bachmann per avair in pau dapli temp per ses hobis. El resta dentant activ sin il champ da la sanadad publica. Davent dals 1. da schaner 2000 è igl econom promovì Arnold Bachmann directur dal Ospital chantunal ed ha manà quel tras buns temps e tras fasas pli grevas. Avant è el stà nov onns manader da marketing e da vendita tar las Ovras da Domat e suenter l’onn 1994 directur da las clinicas e dals ospitals chantunals. Avant sia elecziun sco directur da l’ospital dal center ha Bachmann manà il project da fusiun dals trais ospitals da Cuira (Ospital da la Crusch, Ospital Fontana e Ospital chantunal). FMR: Arnold Bachmann, passa 20 onns en il servetsch dal Ospital chantunal e 7 onns directur da tut las clinicas chantunalas, quai è in lung temp. Datti ina bilantscha persunala da Vossa vart? Arnold Bachmann: Jau hai gì il privilegi d’esser il dretg mument en il dretg lieu e da pudair realisar fitg interessants projects. Cunzunt il project da fusiun dals ospitals da Cuira ed avant il project da l’autonomia da las clinicas chantunalas èn stads fitg bels projects. Jau hai pudì introducir sco emprim ospital en Svizra il nov sistem da finanziaziun e plinavant hai jau pudì accumpagnar las renovaziuns ed il nov edifizi principal dal Ospital chantunal. “Jau hai gì il privilegi dad esser en il dretg mument en il dretg lieu” Arnold Bachmann, CEO Ospital chantunal dal Grischun Tge ha fascinà Vus vi da Vossa lavur? En ils nov onns tar las Ovras da Domat sun jau stà fitg bler sin viadi en terras estras davent da la famiglia. In bel di hai jau stuì decider tranter famiglia e cuntinuar cun questa lavur. Jau sun ma decidì per la famiglia. Per consequenza hai jau stuì tschertgar ina nova sfida professiunala adattada per in econom che sa fatschenta gugent cun dumondas da l’organisaziun e finanzas. Da quest temp è gist la nova lescha davart l’assicuranza da malsauns ida en vigur. Jau hai udì e legì che questa lescha portia grondas midadas sin il sectur dals ospitals: Quai ha interessà mai! Ed uschia sun jau vegnì tar las clinicas chantunalas. En las medias avais Vus ditg che cunzunt l’emprima unda dal coronavirus il mars 2020 saja stada ina da las grondas sfidas en Vossa carriera professiunala? Quai constat ! Quest temp na vegn jau mai ad emblidar. Igl è stà fitg impressiunant! Tut quai che nus faschevan avant il mars 2020 (er il grond project da construcziun) era daventà in pau rutina. E tuttenina vegn il coronavirus che ha pretendì er da mai ina gestiun pli directa. Jau hai manà la Task-force coronavirus da noss ospital. En sesidas quotidianas cun experts avain nus mintgamai decidì tge ch’è da far las proximas 24 uras. Entras la pandemia hai jau pudì prender influenza directa sin il mintgadi en l’ospital, quai che mes manaders dals departaments faschevan uschiglio. Ins ha udì fitg bler dal grond engaschi voluntari dal persunal dal Ospital chantunal? Gea, jau sun fitg impressiunà da las prestaziuns da noss persunal. Er la solidaritad tranter il persunal m’ha impressiunà fitg. Il persunal da tgira ha surprendì voluntarmain 8000 servetschs en autras staziuns da l’ospital en il temp da las undas dal coronavirus. La staziun da recepziun coronavirus en l’Ospital chantunal è vegnida endrizzada en in mez di grazia a collavuraturs fitg motivads. Qua sun jau fitg superbi d’esser stà il schef da questas 2500 collavuraturas e collavuraturs. “Noss persunal da tgira ha suprendì 8000 servetschs en autras staziuns en il temp dal coronavirus” Arnold Bachmann, CEO Ospital chantunal dal Grischun Tge superiur e Arnold Bachman stà? Igl è grev da giuditgar sa sez. Ma, jau n’hai mai prendì decisiuns or dal venter. Per mai èsi stà impurtant da decider a basa da fatgs e d’ina analisa cun trais variantas. Jau hai adina decidì suenter avair involvì la direcziun. En la realisaziun da las decisiuns sun jau dentant adina stà fitg directiv. Vus enconuschais sper l’Ospital chantunal e las clinicas da psichiatria er tut ils ospitals regiunals da noss chantun. Sin tge level stat noss chantun pertutgant il provediment entras las clinicas? Jau manegel che nus avain in bun provediment tant da l’ospital central sco era dals ospitals regiunals en noss chantun. Grazia a sia participaziun al svilup medicinal en Svizra gioga noss Ospital chantunal en la lia naziunala A tranter ils ospitals centrals en Svizra. Er ils Ospitals regiunals en las valladas grischunas lavuran fitg bain ed han fatg ils davos onns gronds pass en direcziun sinergias cun autras organisaziuns da sanadad per optimar ils custs. La regiun da l’Engiadina Bassa è pionier en questa chaussa, ma er la Fundaziun Flury en il Partenz ed auters han fatg fitg buna lavur en quest process. In tschert basegn da prender suenter ha sulettamain il Spital regiunal Surselva. Ma er qua è ins uss sin buna via. Ussa giais Vus en pensiun – giais Vus vairamain en pensiun? Gea cler, jau sun pensiunà e hai vulì chalar cun 62 onns. Jau na chal dentant betg da lavurar perquai. Jau hai anc quatter mandats sco cusseglier d’administraziun en societads d’ospitals. E lu vegn jau a manar in project per sclerir l’avegnir da l’ospital da Walenstadt, quai per incumbensa da la regenza dal chantun Son Gagl. Quai tut vegn a muntar in pensum da lavur reducì. E dasperas hai jau bler temp per mia famiglia e per mes hobis.

Avant paucs dis ha il post da stab per l’egualitad da schanzas per dunnas ed umens dal chantun Grischun lantschà il project «egual21» che ha en mira da realisar las medemas cundiziuns da lavur per dunnas ed umens en l’administraziun chantunala. L’entschatta da fanadur han las var 3600 collavuraturas e collavuraturs da l’administra­ziun chantunala survegnì posta dal Post chantunal per l’egualitad da las schanzas per dunnas ed umens. En la busta ina retschertga cun dumondas davart il stan actual e la vesta persunala da l’egualitad. La giurista dal Post chantunal, Susanna Mazzetta ha ditg a la FMR che l’inventarisaziun da datas vegni accumpagnada dal post spezialisà UND. «Igl è dentant memia baud da discurrer da quotas u gia da mesiras.» Il maun public haja ina funcziun d’exempel impurtanta per autras patrunas e patruns, ha il schef dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (DECA), Jon Domenic Parolini scrit sin la publicaziun dal project «egual21» sin la pagina d’internet dal post chantunal per egualitad che sa chatta en ses departament. «L'egualitad n'è betg ina chaussa privata», ha Parolini ditg. Fatg è ch’il DECA è il sulet departament da l'administraziun chantunala cun dapli dunnas che umens. En ils auters quatter departaments è la quota da dunnas pli bassa.Tut en tut èn 34 per­tschient da las var 3600 collavuraturas e collavuraturs dunnas. Ils facturs impurtants dal project sper la promoziun da las dunnas èn: La promoziun dal cader, la cumpatibilitad da la professiun cun la vita privata, l'egualitad dals salaris, la cultura dal manaschi u il fatg ch'i na dat nagina discriminaziun. En il mument na possia ella betg dir, tge mesiras che sajan necessarias per satisfar a tut quests criteris, ha la giurista dal post chantunal da stab per l’egualitad, Susanna Mazzetta, constatà. Quai possia er esser fitg different en las differentas secziuns. «Quai ch'ins po dentant gia dir è, ch'il tema dependa per gronda part d'ina midada da la cultura da manaschi, perquai che quella sto vegnir sviluppada cuntinuadamain vinavant. En il meglier cas daventa il tema egualitad ina part da la DNA da nossa admini­straziun.» Il plan d'acziun per l'egualitad è vegnì acceptà l'onn 2019 dal Cussegl grond ed incumbensà da la regenza l'onn 2020. Il project cuzza 4 onns e vegn realisà en collavuraziun cun l’Uffizi da persunal. El promova las finamiras dal svilup «Patrun attractiv» e «Promoziun da bunas structuras per famiglias» dal program da la regenza 2021–2024. A partir dal mars 2022 fin mez da l'onn 2025 vegnan sviluppadas, realisadas ed evaluadas sin fundament da questas enconuschientschas. En trais ulteriuras fasas ensemen cun tut ils departaments e cun la chanzlia chantunala suondan mesiras per promover l'egualitad en l'administraziun. En il center stettia la cuntentientscha da tut las lavurantas e da tut ils lavurants stat scrit en la publicaziun dal project. I sa mussia che lavurants cuntents midian darar la plazza u manchian main savens a la plazza da lavur pervia da malsogna. Cun quai contribueschia il project er a la prevenziun da sanadad e gidia a spargnar custs. Tenor la giurista dal Post da stab per l’egualitad da la schanzas, Susanna Mazzetta, saja il questiunari ina part, dentant ina impurtanta en l’entir process da la retschertga. Ella spetgia per l’em­prima giada ina vista differenziada e tenor partiziuns da l’administraziun chantunala. «E natiralmain spetgain nus cun questa retschertga ina basa per sviluppar ensemen ils proxims pass.»

L’istorgia è raquintada. Ella è perfin betunada. Ed i manca mo anc ina firma da producziun da Hollywood che la pudess ficziunalisar e perfin dramatisar anc pli fitg, sco sch’ella na fiss betg schon dramatica e trista avunda: l’istorgia dal cartel en la branscha da construc­ziun grischuna e da l’enconuschent whistleblower Adam Quadroni. L’istorgia è vegnida raquintada en emprima fila dal magazin online «Republik». E l’istorgia è sa fitgada fermamain en la schientscha da l’entira Svizra. Tut cler, damai? – Na, l’istorgia va zop en in punct neuralgic. Il chantun Grischun ha ussa bain examinà l’entir scandal uschè minuzius sco anc mai en si’istorgia da passa 200 onns. Però diversas dumondas e plants ston anc vegnir tractads en tribunals. Il scandal n’è damai anc ditg betg scuà davent. En l’artitgel il pli actual, suenter il segund rapport da la PUK avant in mais, resumescha la gasetta online «Republik» tut la polenta suandantamain: «Und alle haben fettige Finger.» – Quai è in bel maletg che tutga bain la noda. Il grass è vi da la detta da divers protagonists: uffiziants, impressaris, politica etc. Mo ch’ils auturs e las auturas han emblidà in protagonist ch’ha era ina tolca da grass vi da la detta, numnadamain els sezs, ils auturs dal magazin «Republik» sco era bleras autras medias ch’èn suandadas al narrativ dal magazin. Pertge? Per respunder èsi da prender bravamain schlantsch. L’istorgia raquintada ed implantada en las testas svizras enconuschan tuttas e tuts, e perquai saja ella resumada qua en ina frasa: Adam Quadroni denunzia las praticas cartellisticas en la branscha da construcziun en Engiadina e vegn perquai schicanà massivamain da las autoritads publicas e da ses ex-collegas impressaris. Quai è il narrativ ch’è en­tant derasà ed impregnà en l’en­tira Svizra. Sch’ins dumonda insatgi giu la Bassa, lura è quai en maun da Dieu l’istorgia che resta: Il whistleblower è vegnì schicanà pervi da ses whistleblowing. Ma constat quell’istorgia en sia simplicitad? En sasez vai gea per duas istorgias separadas. L’emprima va uschia, en versiun ferm resumada: Las firmas da construcziun en Engiadina e Val Müstair èn sa cunvegnidas sur onns en sesidas mez clandestinas davart lavurs e pretschs. Quai era atgnamain usus en l’entira branscha da con­strucziun svizra, enfin che la lescha da cartel è vegnida revedida dal 1995 e lura anc ina giada surlavurada dal 2003. Il pli tard a partir da quel mument eran las praticas en la branscha da con­strucziun illegalas. Ma ils impressaris ladins han cuntinuà cun las cunvegnas – per naìvitad, per engurdia, per spira nonchalance impertinenta u per preoccupaziun da mantegnair plazzas da lavur en la regiun perifera. Tgi sa? Insumma, in dals cartellists ha bandunà il 2006 la maisa radunda ed ha denunzià l’embrugl: Adam Quadroni. Ed el ha uschia mess en moviment tut las inquisiziuns. Oz savain nus – suenter divers rapports d’inquisiziun – che las autoritads communalas e chantunalas n’han betg prendì serius las denunzias dad Adam Quadroni ed han perquai (per part) tralaschà lur incumbensa da surve­glianza e d’uffizi. In scandal. Gist era perquai ch’il chantun e las vischnancas èn sezzas stadas unfrendas da pretschs memia auts tar projects dal maun public. Senza dubi: Igl è in merit dad Adam Quadroni dad avair fatg il pass necessari per svelar tut. Ma dasperas datti anc in’autra istorgia. L’istorgia persunala dad Adam Quadroni. Igl è ina sort «guerra da las rosas» cun sia dunna. E cun quai ch’i va per dispitas persunalas dad ina letg ch’è ida a ballins, sco bleras autras era, restan ils detagls in pau zuppads. La dispita è davant dretgira – ed igl è grev schon mo da tegnair la survista dals puncts da dispita enconuschents a la publicitad. I va per il dretg da visita per ils uffants, i va per l’inculpaziun da violenza, i va per decisiuns giustifitgadas u arbitraras da las autoritads etc. Tranter auter vai era per in’arrestaziun problematica e violenta dad Adam Quadroni l’onn 2017, nua ch’ins ha manà el en psichiatria. Sco l’emprima inquisiziun da la PUK ha constatà, è quell’ar­restaziun stada mal documentada, per part nungiustifitgada e sur mesira. Ditg curt: Igl è vegnì fatg en­tiert ad Adam Quadroni. Tgi ch’è propi la culpa ed en tge dimen­siun, quai vegn tractà en tribunals. Ma ussa vegnì cumplitgà! I va numnadamain per la colliaziun da las duas istorgias, colliada tras la persuna dad Adam Quadroni. Dad ina vart l’istorgia dal cartel – e da l’autra vart quella da la «guer­ra da las rosas». Il problem delicat è che quellas duas istorgias èn vegnidas fusiunadas medialmain quests davos trais onns. En la gronda seria d’artitgels da la «Republik» da la fin avrigl 2018 aveva la redacziun propi enchastrà ina istorgia en l’autra e cun quai construì «logicamain» la lingia causala. E quella va apunta uschia: Adam Quadroni ha tradì il cartel ed è perquai vegnì torpedà e maltractà da las instanzas en connex cun sias dispitas en la letg. Quai tuna logic, u betg? En mintga cas han autras medias – tranter auter era in film documentar dad SRF – chantà pli u main la medema chanzun. Ma sch’il connex causal è propi stà uschè cler, lura vuless quai dir che tant il derschader regiunal, il medi, ils policists ed auters uffiziants fissan tuts mo stads (en il cas da la dispita da las rosas) marionettas da la pussanta branscha da construcziun. Diversas medias han era anc etablì collia­ziuns directas tranter in cas e l’auter, saja sur partenaris/as u paren­tella ubain sur autras plaschentinas, sco per exempel regals en furma da «Früchtekorbs». Sche la lingia causala è propi stada uschè simpla, lura povra Engiadina! Lura fissan tuts sut la medema cuverta, tuts fissan sut curatella da la branscha da con­strucziun, tuts encunter in, tuts encunter Quadroni. Il problem: Quai è in’istorgia e colliaziun detg simpla – per betg dir «saimpla». Ch’i dat, surtut en valladas pli pitschnas, squitschs socials, loialitads e colliaziuns persunalas tranter persunas da branschas privatas ed autoritads publicas, quai è enconuschent. Ma probabel na sa lascha quai betg evitar enfin al mument che tut l’administraziun publica vegn centralisada a Cuira, a Berna u sin in auter planet. Però la colliaziun apparen­tamain evidenta insinuescha che las autoritads (engiadinaisas) hajan funcziunà quasi mo sin giavisch dals pussants e funcziunian sco chauns da polizia mo sin cumond dals patruns, senza far sezs dus-trais patratgs davart l’agen agir, senza far ed avair agens rasters da valitaziun ed agens proceders da deci­siun – ils quals pon sa chapescha era manar a decisiuns ed acziuns sba­gliadas (vide il cas Quadroni). E tge din las inquisiziuns fatgas per incumbensa dal chantun? Tuttas vegnan (silmain enfin ussa) a la conclusiun ch’i na dettia naginas cumprovas per ina colliaziun directa da las duas istorgias. Per exempel scriva la PUK en il recent segund rapport da bunamain 400 paginas: «Schliesslich konnte die (...) medial verbreitete Hypothese, wonach (...) eine Instrumentalisierung der Kantonspolizei und anderer Stellen stattgefunden habe, nicht bestätigt werden.» Ed er l’emprim rapport da la PUK, publitgà il november 2019, resumescha: «Die PUK konnte trotz aufwändiger Untersuchung im Rahmen des vorliegenden Teilberichts keine Instrumentalisierung der Kantonspolizei und weiterer involvierten Amtsstellen durch Mitarbeitende von Unternehmen feststellen, die (mutmasslich) dem Baukartell im Unterengadin angehörten.» Tgi ha ussa raschun? Datti ina colliaziun dad in’istorgia a l’autra? Datti la clera «lingia causala»? U cun auters pleds: Quadra l’istorgia sur da Quadroni uschè bain? Èsi propi uschia che ses destin persunal è enchastrà cumplettamain cun quel dal whistleblowing? Bain cler, din blers! Tgi che metta en dumonda quella causalitad directa, vegn svelt confruntà cun la reproscha da betg esser interessà dad insumma vulair svelar il cas, dad esser naìv, da betg prender serius il destin dad Adam Quadroni, da forsa perfin metter en dumonda l’existenza da las praticas da cartel. Po dar ch’i dat anc inquisiziuns penalas u retschertgas schurnalisticas che vegnan la finala da cumprovar la correlaziun apparentamain evidenta. Però al mument resta quai intschert. Igl è ina supposiziun. E supposiziuns pon bain esser correctas – ma er sba­gliadas. Er la rapportaziun mediala avess da tegnair quint da talas in­tschertezzas e dal caracter da supposiziun. Per dir anc ina giada en net e stget rumantsch: Las praticas da cartel e l’ignoranza dals funcziunaris èn in scandal. Il tractament dad Adam Quadroni tras singuls uffiziants n’è betg stà correct. Ed igl è senza dubi in merit dad Adam Quadroni dad avair svelà il cas da cartel. Igl è er senza dubi in merit dal magazin online «Republik» e dad autras medias dad avair retschertgà e publitgà l’entir cas ed uschia avair dà il stausch per inquisiziuns penalas ed uffizialas. Ma l’istorgia lascha enavos bleras victimas. Ella lascha surtut enavos memia bleras victimas – surtut perquai che la colliaziun da duas istorgias ch’eran en sasez differentas, ha mess en dumonda l’integritad da bleras persunas, da bler dapli persunas che quellas ch’han truschà la pasta. Però ussa è l’istorgia raquintada. E vi da quest’istorgia sa mussa in dals fenomens da l’uma­nitad, che po tuttavia era esser fitg bel: istorgias restan! Il sulet pro­blem: i restan halt en testa er las ­istorgias raquintadas memia simpel. Istorgias pli cumplitgadas e munidas cun dapli dubis han percunter pli grev da sa metter tras. Perquai ch’i na quadran betg adina uschè bainin. «Vi da quest’istorgia sa mussa in dals fenomens da l’umanitad, che po tuttavia era esser fitg bel: istorgias restan! Il sulet problem: i restan halt en testa er las istorgias raquintadas memia simpel.» David Truttmann Ina paraid da betun.

Il fanadur è il mais da las vacanzas. E per quellas e quels che studegian anc adina vi e nà, ir davent u betg, per quels dain nus diesch tips da vacanzas. Tip da vacanzas 1: Emprender rumantsch si Tujetsch. Ils davos dis da quest mais ha la vischnanca numnadamain purschì curs da rumantsch per giasts e possessurs da segundas abitaziuns. Il gerau da cultura, Daniel Schmid, ha declerà envers la FMR: «Nus stuein vender meglier quei che nus havein e savein porscher, ed il romontsch ei in da nos scazis prezius.» Quai è atgnamain schon vair. Però cun vender stgazis èsi da dar adatg: Cura ch’il stgazi (rumantsch) è vendì, lura è la chista vida, lura èsi grev da rimnar ensemen ils marenghins. Tip da vacanzas 2: Far vacanzas en ina filiala da la posta. Pertge? Sco la FMR ha rapportà quest mais, ha l’interpresa La Posta reducì dapi il 2010 mo en il Grischun la cifra d’uffizis postals da passa 100 giu sin 32 per la fin da quest onn. Perquai: Prendai l’occasiun da visitar anc in uffizi postal endadens e cumbinar quai cun la cumpra dad ina marca postala, cun laschar bullar la cartulina a la posttenenta e da gist dar ina baterlada cun quella. I pudess esser la davosa giada. Tip da vacanzas 3: Pernottar en in «Quadrin» da la Uffer SA. L’interpresa da Savognin ha preschentà quest mais in ulteriur model da ses «Quadrin». Questa giada èsi in bungalow autarc, inclusiv tualetta, indriz solar, tecnica per preparar or da la plievgia aua da baiver, ina serenera e bler auter schnicschnac. E quel «Quadrin» vegn affittà questa stagiun en ina fasa test si sur Savognin. Perquai dai! Igl è da reservar svelt ina notg e da profitar anc da questa purschida, uscheditg ch’ils «Quadrins» èn anc sin terra! Ussa che tut ils milliunaris e cowboys spazials sco Jeff Bezos, Richard Branson ed Elon Musk sgolan per l’univers enturn, na fissi betg da surstar, sch’els dumandassan in di Enrico Uffer per cussegl cun construir lur rachettas. Scumettain – ils «Quadrins» tiran bainbaud lur rundas en l’univers! Tip da vacanzas 4: Ir en l’Arena Crap Gries a Schluein. Puspè ha l’Uniun sportiva Schluein/Ilanz dà alloschi quest mais ad ina squadra professiunala da ballape. Il campiun da record en Svizra, il Grasshoppers Club da Turitg, ha absolvì quest mais intgins dis da trenament a Schluein. L’equipa turna gea questa stagiun en la Super League, en la pli auta liga svizra. Però cun champs da trenament a Crap Gries èsi adina delicat. Il Hamburger SV aveva era fatg avant passa tschintg onns in champ da trenament en Surselva ed è pauc pli tard crudà giu da la 1. Bundesliga – l’emprima giada insumma en l’istorgia dal club. Circa il medem destin ha gì la squadra naziunala austriaca. Il 2016 ha quella sa preparà a Schluein per il campiunadi europeic en Frantscha. Resultat: La squadra austriaca è crudad’ora gia en la prerunda, sco davos’equipa da la gruppa… Damai, tge spetga GC questa stagiun? Tip da vacanzas 5: Laschar organisar Andri Gritti vossas vacanzas! – Avais era vus mintgatant fadia d’organisar hotel e sgol e valischa… ed insumma. Il scolast Andri Gritti da Sent po segir gidar. El è numnadamain ina persuna da quella spezia plitost rara en ils vitgs rumantschs, in da quels maister-organisaturs che stauschan e stiran e coordineschan mintga occurrenza da cuminanza. Andri Gritti ha già organisà – ensemen cun sia dunna Gianna e cun amis – pliras ediziuns dal kino openair, staffettas tras vischnanca, projects per chors, viadis a l’opera a Puntina etc. E quest mais ha el inizià ed organisà in nov festival musical cun il num divertent «cun sal e paiver». Perquai – sche vus avais dumondas organisatoricas pervi da las vacanzas: in telefonat ad Andri Gritti po far miraclas! (Il numer direct na tradin nus betg, in pau lavur stuais far sez...) Tip da vacanzas 6: Sightseeing da cranas en il Grischun. – Probabel datti actualmain da vesair tants plazzals sco darar viagiond tras il chantun. I vegn bajegià ad in bajegiar. Er la FMR ha rapportà questas davosas emnas: la mastergnanza ha lavur sco darar, ils agents d’immobiglias fan la fatschenta da la vita, las vischnancas han bunas entradas da la taglia sin midada da maun ed ils pretschs da locaziun van si en sferas imbattiblas. Ins pudess bunamain dir: Per fortuna aveva la Svizra acceptà il 2012 l’Iniziativa cunter segundas abitaziuns. Uschiglio buna notg! Tip da vacanzas 7: Emprender rumantsch cun Ignazio Cassis. – Quest onn hai dà damain participantas e participants als curs intensivs da rumantsch ch’han lieu mintgamai il fanadur a Glion, Savognin, Samedan u Scuol. Il motiv è cler: corona. Ils organisaturs han perquai prendì a cor in slogan prominent en il turissem: classa enstagl da massa. Els han envidà in cusseglier federal da vegnir a Scuol ad emprender vallader. Ignazio Cassis è vegnì cun sia dunna Paola Rodoni Cassis, ed els han emprais co far in plain in pigna per rumantsch. Insumma, mo in di suenter il curs-crash a Scuol era il minister da l’exteriur a Brüssel per proxims discurs (da pasch) cun il cummissari da l’Uniun europeica. Buccas nauschas pretendan che Cassis haja vulì servir a quel in plain in pigna. E sco i para ha il cummissari respundì: «Va en pigna!» Tip da vacanzas 8: Visitar l’opera «La spusa chapriziusa», la quala ha gì dacurt premiera ed è da vesair anc en in u l’auter lieu. Pertge? En quell’opera tschertga in Sursilvan ina dunna en Engiadina. Finalmain datti damai ina soluziun per cumbatter il manco da pops rumantschs: in «Parship» interrumantsch. Tip da vacanzas 9: Tschertgar ina bognera grischuna e dar in sigl en l’aua frestga. (Quest tip dad insider vala per lecturas e lecturs fidaivels da La Quotidiana.) Tip da vacanzas 10: Star a chasa. Exact, star a chasa! Però betg en l’atgna chasa, mabain barattar cun quella dals vischins. Quai fiss gea era ina midada da culissa e perspectiva suenter in onn e mez pandemia. Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic.(fmr/dat) Il nov Migros a Samedan - illustraziun da Jon Bischoff

Fin ussa èn bunamain 190 000 persunas vaccinadas en il Grischun. La FMR ha dumandà il post da communicaziun per il coronavirus dal chantun Grischun, tge ch’el pensa dal svilup da la pandemia e pertge ch’ins duaja sa laschar vaccinar. Co è la situaziun dal coronavirus en il Grischun? Il dumber da cas s’augmenta mumentan puspè en l’entira Svizra, era en il Grischun. La vaccinaziun cunter corona è actualmain la suletta alternativa per evitar ina unda d’infec­ziun pli gronda l’atun. Tge è la finamira pertutgant il dumber da las persunas vaccinadas en il Grischun? Dapli persunas che sa laschan vaccinar fin la fin da la stad, e pli svelt che la pandemia vegn ad esser terminada. La finamira è, che mintga persuna che po sa laschar vaccinar, sa lascha era vaccinar. Pertge vegn il center da vaccinaziun a ­Cuira puspè transferì al lieu anteriur? En il center da vaccinaziun en la halla da la citad da Cuira pudevan nus manar tras fin 1700 vaccinaziuns per di. Quest dumber na cuntanschain nus il mument betg pli. Uschia sa laschan las vaccinaziuns puspè manar tras en l’Ospital da la Crusch davent da l’en­tschatta d’avust. Tge capita cun ils centers da vaccinaziun en las regiuns? Ils centers da vaccinaziun regiunals èn sa cumprovads. Els pussibiliteschan in access facil a la vaccinaziun e vegnan mantegnids vinavant. Co motivais vus sceptichers e scepticras da sa laschar vaccinar? Il virus vegn a circular vinavant ed infectar ils umans. L’atun stuain nus schizunt quintar cun in nov augment dals cas da corona. La vaccinaziun è voluntaria, ma la suletta alternativa ad ina unda d’infecziuns pli gronda l’atun.La ristga d’avair cumplicaziuns privlusas sch’ins ha corona è bler pli gronda che la probabilitad d’avair nauschs effects secundars pervia da la vaccinaziun. Pia pon ins dir: Il virus è il privel, betg la vaccinaziun. Tge respundais vus, sche glieud giuvna dumonda pertge ch’ella duaja sa laschar vaccinar, sche l’andament da corona è tar ella savens miaivla? Perquai che persunas giuvnas èn fitg mobilas sa laschan infecziuns en lur conturn (fami­glia, amis ed amias e.u.v.) betg evitar. Plinavant è il certificat da corona per glieud vaccinada valaivel minimum dudesch mais il mument. Il certificat per glieud testada è però mo valaivel 48 uras. Ils tests da corona ch’èn necessaris per entrar en clubs, occurenzas e.u.v. pon uschia vegnir evitads fitg facilmain. «Il virus è il privel, betg la vaccinaziun», manegia il Post da communicaziun per il coronavirus dal chantun Grischun. Foto Somedia Cifras actualas Svizra e Liechtenstein Cas confermads dapi ils 14 da fanadur: 9015 Differenza tranter mesemna e mardi: 771 Grischun Cas activs: 140 Quarantina: 170 Cas activs en las regiuns Alvra: 0 (0% da la populaziun) Engiadina Bassa/Val Müstair: 3 (0.03% da la populaziun) Plessur: 30 (0.07% da la populaziun) Surselva: 14 (0.07% da la populaziun)Viamala: 17 (0.12% da la populaziun) Funtauna: BAG e infocoronavirus.gr Teaser: «Il virus è il privel, betg la vaccinaziun» Tge è il stadi actual dal coronavirus en il Grischun? Quantas persunas infectadas datti insumma en il Grischun? La FMR ha dumandà il post da communicaziun dal Grischun. Laura Schütz/FMR Il dumber da persunas infectadas cun il virus da corona s’augmenta puspè dapi l’entschatta da fanadur. En Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein hai dà ier, mes­emna, 771 cas dapli ch’il di precedent. Per gronda part sa tracti da la varianta B.1.617.2, numnada Delta. I vegn stimà che 97.4% da las persunas infectadas cun il virus ils davos set dis pateschian da quella varianta. Ma tge far per evitar ina quarta unda? Tenor il post da communicaziun per il coronavirus dal chantun Grischun è la vaccinaziun la suletta alternativa ad ina unda d’infecziuns pli gronda l’atun. El ha declerà a la FMR nua e pertge ch’ins duaja sa laschar vaccinar. Il post da communicaziun per il coronavirus dal chantun explitgescha plinavant ils avantatgs da la vaccinaziun per glieud giuvna. pagina 2 «La finamira è che mintga persuna che po sa laschar vaccinar, sa lascha era vaccinar.» Post da communicaziun dal Grischun per il coronavirus

Il Lag la Cauma è definitivamain in lai fitg renumà. Da dalunsch vegnan turists e turistas pervia da sia colur turchis verda misteriusa e sia aua clera che lascha vesair il funs. A mai resta il lai cunzunt en memoria, perquai che jau aveva ina giada per in curt mument sco mattetta l’impressiun che jau na possia mai pli bandunar el. Avant pressapauc 10 000 onns hai dà la pli gronda bova da crappa da las Alps, entras la quala il Lag la Cauma è naschì. L’aua è culada tras il material da bova e crappa. Cunquai ch’ella cuntegna acid carbonic ha ella pudì schliar si la chaltschina e chattar uschia in passagi. Il num dal lai deriva dal grec-latin «cauma», quai che munta «chalira dal sulegl». Per rumantsch descriva il pled er la plazza da pussar sur mezdi per ­animals. Il Lag la Cauma è pia il lai da la siesta. Spezial vi dal lai è ch’el n’ha nagin affluent e nagina deflus­siun sur terra. L’aua deriva dal si­stem carstic da las muntognas da Flem e da furmaziuns da crap che mainan aua sutterrana, uschenumnads aquifers. Aua da naiv gioga medemamain ina rolla impurtanta. Il livel da l’aua variescha pia d’onn ad onn, dependent dal quantum da naiv e plievgia ch’igl ha dà. Dapi l’onn 2003 è il livel però detg bass. Quai è uschia pervia d’ina construc­ziun da tunnel da Flem tar il qual aua vegn prendida dal sistem carstic Lag Tiert – Lag Prau Pulté. Perquai che quest sistem maina era aua en il Lag la Cauma, ha quel uss pli pauca aua a disposiziun. Era la si­tgira dals davos onns gioga ina rolla. Per schliar il problem vegn manà natiers artifizialmain aua al flum da Pulté che vegn prendida d’auters flums. Legendas da Flem raquintan ch’il Lag la Cauma haja forzas curativas. Gia il 19avel tschientaner vegnivan giasts impurtants en la regiun per sa recrear. Ins scheva che l’aua accelereschia il process da curar, tranter auter tar mals d’egls e da pel. Purs vegnivan schizunt cun lur animals malsauns per laschar far bogn els en l’aua. Ch’il lai è anc oz popular, è sa cumprovà l’onn 2016 cura ch’el è vegnì elegì da lecturs e lecturas da «20 minutas» sco pli bel lai da muntognas svizzer. Tgi ch’al vul cuntanscher po far quai a pe u cun il velo da muntogna. Sch’ins na po betg pli chaminar, datti la pussaivladad da prender la funiculara per la davosa part. Sch’i duess cumenzar a dar granella durant far bogn, poss jau dar il tip da scappar en la chasetta dal kiosc. Là hai era jau ina giada chattà refugi en ina tala situaziun per spetgar sin pli bell’aura. En ina pitschna seria cun il titel «Lago mio» preschenta la redacziun da la FMR questa stad divers lais – tranter Tschlin e Dardin: lajets e lais pli gronds. Questa stad vali la paina da scuvrir in da quels e forsa perfin da dar in sigl en l’aua frestga u fradaglia? Cifras e fatgs Num: Lag la Cauma Autezza: 997 m.s.m. Temperatura da l’aua: 17 – 24 grads celsius (pli aut che tar auters lais da la medema autezza) Restricziun da visitaders e visitadras: max. 1700 persunas pervia da la pandemia Il lai turchis verd da Flem. Foto Somedia Olivia Item Grafica dal Lag la Cauma. Grafica Silvana Derungs

La Banca chantunala grischuna (BCG) sa guardar enavos sin in excellent emprim mez onn 2021. Il gudogn dal concern è creschì per 17,6% sin 112,1 milliuns francs ed il resultat da fa­tschenta noda in augment da 31,3% sin 127,1 milliuns francs. «La banca racolta ils fritgs da l’amplificaziun strategica da la fatschenta d’investiziuns cun il sustegn da ferms martgads d’aczias», scriva la BCG en ina communicaziun als meds da massa. Tut las cumponentas da retgav centralas han contribuì a l’augment dal retgav da fatschenta sin 233,4 milliuns francs. Surtut il sectur da las acquisiziuns e l’ambient positiv da la bursa han attribuì al success. La BCG ha pudì profitar da quai, damai ch’ella è posiziunada bain cun l’atgna fatschenta d’investiziuns e cun las societads affiliadas Albin Kistler AG e la banca privata Bellerive AG. Gudogn da 200 milliuns francs per l’entir onn Cun il rendaquint semestril 2021 vegn il concern da la BCG a preschentar in ferm augment dal volumen da fatschenta sin 62,6 milliardas francs (+6.4 %). Per la fatschenta d’investiziuns han ins pudì registrar ina gronda afflussiun da novs daners en il volumen ordaifer la bilantscha da +1,1 milliardas francs (+5,1%). La banca ha augmentà il volumen d’emprests a clientas e clients per 460,6 milliuns francs (+2.2%). Ils emprests ipotecars èn creschids per 2,6% sin 18,4 milliardas francs. La facultad da clientella preschentada è s'augmentada cun il sustegn d'ina performanza positiva al martgà per +8.6% sin 41,4 milliardas francs. «La BCG po sa legrar d’ina structura che dat ad ella ina resilienza per crisas da tut gener. Paraculps surproporziunals en furma d’agen chapital (2,74 milliardas francs) e rectificaziuns da valur e remessas (242,8 milliuns francs) garanteschan ina ferma posiziun a lunga vista», scriva la BCG. Er per il segund mez onn 2021 è la banca optimistica. Sur l’entir onn quinta ella per l’emprima giada cun in gudogn dal concern da 200 milliuns francs.

Gievgia, ils 22 da fanadur 2021 hai dà in engaschament cumplain a Berna. Chauns spezialisads, expertas da chemia, pumpiers e policistas èn vegnids/as clamads/as. Ma per tge motiv? Chaschunà l’entira acziun han sems da fluras ch’eran agiuntads ad ina invitaziun dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb a la vernissascha da l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…». Annatina Foppa, a la quala l’invitaziun era adressada, ha infurmà la FMR e prenda posiziun sutvart. Sinaquai è la FMR daventada mirvegliusa ed ha discurrì cun Christian Rathgeb davart il schabetg. (ls/fmr) FMR: Da tge sa tracti tar l’exposiziun «Rumantsch è...»? Christian Rathgeb: «‹Rumantsch è…› è ina exposiziun ambulanta per far ­attent al rumantsch ed a las purschidas da la Lia Rumantscha. La vernissascha ha lieu ils 23 da settember 2021 en la Chasa dals chantuns a Berna. Nus avain envidà blera glieud cun rumantsch sco lingua materna. Envidadas èn diversas instituziuns impurtantas sco las regenzas dals chantuns, la Lia Rumantscha, l’Uffizi da cultura e RTR. La finamira è d’avrir portas per il rumantsch en auters chantuns.» Cun tge intenziun èn ils sems vegnids agiuntads a l’invitaziun? «Nus avain tramess l’invitaziun per rumantsch e per tudestg ed agiuntà sems a la cuverta. L’idea era ch’ins fetschia patratgs davart il rumantsch e transpor­teschia vinavant quels. I dueva esser in senn da simpatia. Ils resuns eran per gronda part buns. En il cas d’Annatina Foppa hai chaschunà per confusiun ch’ella è vegnida pledentada cun ‹dunna› (guarda brev da la lectura Annatina Foppa a sanestra). Persuenter ha la ­glieud participada a la gronda acziun la finala anc emprendì in zic rumantsch.» Co vesi ora cun ils custs da l’acziun? «Jau na sai betg numnar ina cifra exacta. Jau pens dentant ch’il schabetg na vegn betg ad avair ina obligaziun da surpigliar ils custs sco consequenza per insatgi. Nus ans n’avessan mai imaginà che l’invita­ziun possia manar ad ina tala acziun.» Brev dalla lectura Annatina Foppa: Co il romontsch ha semnau ina intervenziun da polizia a Berna Dat ei terrorists romontschs? Quei sundel aunc mai sedumandada. Tochen el mument cura che hai anflau ina cuviarta serrada ed adressada en romontsch, cun pintgas cullas endadens, sin miu pult da nossa agentura «eHealth Suisse» che sesanfla el baghetg digl uffezi da sanadad, il BAG. Il BAG, che ha grad in tec in dir temps cun cuviartas cun puolvra ni cullas pintgas ni autras caussas suspectas endadens. Regularmein, surtut il davos temps, vegnan els smana­tschai e survegnan da quella posta dubiusa che fa necessari intervenziuns da polizia. Ussa pia era jeu. Tenor la cuviarta vegneva la posta per «dunna Annatina Foppa, Berna» dil cantun Grischun, departement da finanzas e vischnauncas. Mo tgei havess jeu da far cun quels? Mia taglia paghel schon naven dagitg a Berna, e gliez fetgel sowieso sur mia adressa privata e buc da lavur. E pertgei han mes collegas negina tala brev sil pult? Dad ina vart: Ina brev cun cuntegn mi­sterius el BAG, quei ston ins rapportar al reponsabel da segirtad. Da tschella vart: Tgi fagess schon la lavur dad extra scriver ella en romontsch, il lungatg pli innocent che jeu enconuschel? Mo lu puspei: Fuss quei buc grad il pli clever, da tarmetter ina brev prigulsa en romontsch, pertgei negin patertgass dil mal? Mo sche quei terrorist fuss aschi intelligents, pertgei ha el scret falliu il num da nossa agentura, «e-healthSuisse» enstagl «eHealth Suisse»? Mo la brev vegn gie dil cantun! Mo sco gness il cantun sin l’idea da tarmetter talas brevs! Mo en romontsch! Mo il BAG! Mo cullas pintgas! Mo temps da corona! Mo, mo, mo … Negin mo: Ina brev cun cuntegn misterius el BAG ston ins rapportar al responsabel da segirtad. Aschia ei il protocol egl uffezi; e pertgei schiglioc han ins da quels protocols? Buc per ch’ins stoppi studegiar sez uras vi e neu. Pia haiel dau giu la brev, e sundel puspei ida vid mia lavur – denton che auters han fatg il medem: Cura che jeu sundel sortida dil biro cuort suenter, stevan avon il baghetg plirs autos, aunc dapli carstgauns ed era dus tgauns: polizia, pompiers, tgauns che fredan substanzas explosivas. Clar, ei fa basegns da tut l’equipa, ins sa buc mo laghegiar in tec en ina da quellas cuviartas e lu decider; ins sto – deplorablamein – quintar cul mender. In dils polizists ei gnius vi tier mei. El hagi in per damondas. Ina da quellas: Tgei che seigi mia relaziun cul cantun Grischun? Ina damonda difficila, bunamein filosofica; co stun jeu viers mia patria? – El manegi mai: professiunalmein. In autra damonda: Tgei che quei «dunna» munti silla cuviarta? Jeu haiel declarau, che quei seigi buc in num da code, mo semplemein «Frau”» en romontsch. E cunquei che jeu haiel realisau pér lu, che il scret romontsch fa la cuviarta per egls bernes mo aunc pli dubius, haiel grad aunc dau cun la translaziun da «finanzas e vischnauncas». Lu haiel astgiu ir, ils patratgs – tgi e tgei savess quei esser – haiel priu cun mei. Ina mes’ura pli tard ha la polizia deliberau mei per telefon. Els hagien ussa aviert la cuviarta. Sche jeu enconuschi in cert «Christian Rathgeb»? El envidi en mei ad ina exposiziun sur il romontsch el settember, e per «semnar» il lungatg hagi il cantun mess tier in per sems – las cullas pintgas dubiusas! Jeu erel levgiada ed egl emprem mument era in tec vietia sil cantun Grischun, aschia che jeu haiel clumau ora: «Ach, so doof, dia Bündner Romanisch-Mafia!» Per lu grad curreger viers igl ufficial da l’autra fin dal telefon, na na, ei seigi naturalmein buc propi ina mafia, mo ina reit fetg ferma e surtut, naturalmein, fetg fetg fetg FETG legala. Tras mia medemamein FETG buna relaziun tier il cantun Grischun haiel jeu rapportau la causa al departement da finanzas e vischnauncas, che ha reagau spert e gentil. Insumma, cura che las flurs vegnan a crescher ord quels sems che han caschunau tut quei, dat ei biars adressats per quellas: igl uffezi da sanadad, la polizia, il cantun, che han tuts reagau professiunalmein e correct. Per semnar il lungatg drovel gie buc pli ils sems, gliez ei schon schabegiau: Schizun la polizia bernesa capescha ussa ils plaids «dunna» e «vischnaunca». Annatina Foppa Sems «rumantschs» chaschunan confusiuns L’emna passada ha Annatina Foppa, che ha ina plazza da lavur en il bajetg dal BAG a Berna, retschavì ina brev suspectusa cun cullas nundefiniblas. Quella cuverta ha evocà ina gronda acziun cun policistas e pumpiers. La finala è vegnì sclerì tge che la brev misteriusa cuntegneva: Sems da fluras nunprivlus, tramess cun la buna intenziun da promover il rumantsch. I sa tractava d’ina invitaziun dal cusseglier guvernativ Christian Rathgeb a la vernissascha da l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è...». Ils sems duevan esser in simbol per derasar il rumantsch. (fmr/ls)

Dumengia èsi puspè uschè lunsch: Igl è temp per la festa naziunala da la Svizra. La FMR dat ina pitschna survista da las oraturas e dals oraturs da quest di. Albula/Alvra: Daniel Albertin, president / a las 19.00 Ardez: Flurina Badel, artista ed autura / a las 21.10 Arosa: Rebekka Lindauer, artista / a las 21.30 Bivio: Corina Casanova, anteriura chanceliera federala / a las 20.00 Bravuogn: Christian Ruch, istoriker e columnist Claustra: Hansueli Roth, president communal / a las 19.00 Filisur: Christian Meyer, Verein Dampffreunde der RhB Ftan: Martina Stadler, directura TESSVM / a las 16.00 Guarda: Anna Giacometti, cussegliera naziunala / a las 21.15 Glion: Sora Madlen Büttler, sora dominicana / a las 20.00 La Punt Chamues-ch: Casper Copetti, InnHub SA / a las 20.40 Lantsch: Norbert Nadig, manader da studi dal Center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials / a las 20.30 Madulain: Ursula Oehy Bubel, rectura HFT / a las 20.00 Poschiavo: Serena Bonetti, media / a las 20.00 Puntraschigna: Nora Saratz Cazin, presidenta / a las 15.00 San Murezzan: Christian Jott Jenny, Gerhard Schröder, Eva Wannenmacher e Christoph Blocher (en la rolla da Walter Andreas Müller) / a las 16.00 Savognin: Leo Thomann, president communal / a las 20.40 S-chanf/Alp Gratschouls: Tina Boetsch, CEO ESTM AG / a las 09.00 Scuol: Jon Domenic Parolini, cusseglier guvernativ / a las 21.40 Sedrun: Martin Cavegn, president communal / a las 16.00 Segl: Bibi Vaplan, chantadura / a las 16.00 MO EN FURMA DIGITALA sut www.sils.ch/1. August Sent: Andri Poo, directur Pendicularas Scuol SA / a las 21.15 Spleia: Magdalena Martullo-Blocher, scheffa Ems-Chemie,/a las 20.45 Surcuolm: Jörg Hertig, president da la cuminanza d’interess da possessurs d’abitaziuns secundaras en Surselva / a las 14.05 Tarasp: Barbara Federspiel, media / a las 21.10 Tavau: Philipp Wilhelm, landamma da Tavau / a las 21.00 Tusaun/Obermutten: Curdin Capaul, president Tusaun, ed Aita Zanetti, vice-presidenta Cussegl grond / a las 18.00 Valsot: Ladina Heimgartner, CEO Blick Group Zernez: Peter Peyer, cusseglier guvernativ / a las 20.40 Zuoz: Andrea Gilli, president communal / a las 19.00 Remartga: La glista n’è betg cumpletta. Bandieras svizras e grischunaisas. Foto Somedia Jakob Menolfi