Scu vez uscheia cun midar deisas, metter anturn chegl tgi vez sa piglia avant? Igls davos onns vaia adegna puspe ligia tgi ins vess dad aveir fatg ena tgossa 15 ni 21 gedas per tgi la tgossa davainta ena deisa. Ni migler detg, per tgi igl tscharvi stgaffescha ena sinapsa. Tge tgi glez è exact saia scu laica naturalmaintg betg. Declaro curtamaintg ègl ena colliaziun tranter dus cellas dalla nerva digl tscharvi, noua tgi flussegia infurmaziuns. 15 ni 21 gedas, ia crei cò èn igls experts betg unias, ma ansasez er tuttegna. A me plai migler 21. Ed uscheia deia a mias mattas, tgi vegian dad aveir ampruo ena nova speisa 21 gedas anfignen tgi gosta ad ellas. Alloura seia la sinapsa propa ferma. Naturalmaintg nirossa mai a deir ad ellas ainten la pubertad tgi vegian dad aveir fimo e bavia alcohol 21 gedas per s’andisar. Tot igls misteris ègl betg da tradeir. Er igl scolast da musica raschunga da saveir sunar en toc 21 gedas sainza sbagls, alloura ambleida igl tscharvi chel toc mai ple. Madem seia chegl er schi ins viglia midar ena deisa. Aveir pandia se 21 gedas la giacca sen igl dretg croc, aveir fatg 21 gedas exercezis cunter vainter e cellulitis mintga dumang, aveir desistia 21 gedas sen chel bung toc tschigulatta avant tgi eir a letg. Tgutg angal tgi dat er igl «portg intern» tgi ans metta crappa ainten veia, ed impedescha da metter anturn 21 gedas chegl tgi vagn piglia avant. Pero chegl è en oter tema. Ainten igl decurs da mia veta vaia fatg stem, tgi ia fatsch spert la colliaziun tranter la fatscha d’ena persunga vis-à-vis ed igl lungatg tgi ia discor cun chella persunga, er en tant ena sinapsa. Vot deir, tgi schi ia va ruschano l’amprema geda tudestg cun ena persunga, schi è chegl gio diso aint. Cuntrara er cun igl rumantsch, pero glez è pi rar. Mia experientscha vaia survagnia confirmo gist tschel de. Inscunter da donnas da mia parteida politica. Donnas digl antier cantun Grischun, differentas scu tgi son angal esser. Ia cunaschev pacas ed er en po nervousa da neir ainten ena gruppa nunancunaschainta. Cun curasch am veva piglia avant da discorrer rumantsch cun tot chellas tgi ia pansava tgi seian rumantschas. Mianc dumandar, gist antschever, era mies credo. Gl’era en po tschert e las reacziuns diversas. Ma varda cò, gl’ò funcziuno! Tge bela experientscha, e chegl betg angal per me. Ena reacziun è perfign stada tgi ena represchentanta dalla Nagiadegna Bassa ò detg ad ena commembra da Tusang: «Nous vagn adegna discuria tudestg ansemen, ma ansasez pudessans er discorrer rumantsch». Oramaias midagn las sinapsas ainten noss tscharvis, giagn or ainten igl mond e discurign rumantsch cun tot chellas e chels tgi cartagn tgi saptgan er. Els sa dostan schon, schi ancleian navot. E cun en po viglia ans ancligiainsa schon, Surmiranas, Sursilvans, Sotsilvanas, Valladers e Puteras. E schi vo spir betg, savainsa gio ampruar cun rumantsch grischun. Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf. Sandra Baltermia- Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf....

Tot è pront a Lai: las cursas da skis dallas donnas dalla coppa mundiala on li igls proxims dus deis. En comite d’organisaziun da radond 40 persungas ò surpiglia igls davos meis tot igls pensums operativs da chell’occurrenza. La presidenta digl comite – Luana Bergamin (36) – ò declero alla FMR, pertge tgi chel comite communitgescha an amprema lengia per rumantsch. La tribuna è installada, la pista è sierada cun reits cotschnas ed ena pitschna vischnanchetta da tendas alvas para d’esser sa sviluppada a Parpan: igls proxims dus deis sa maseiran las miglras skiunzas digl mond aint igl super-G ed aint igl slalom gigant allas cursas dalla coppa mundiala a Lai. En comite d’organisaziun da radond 40 persungas è responsabel per l’antiera lavour operativa. Alla testa da chel stat Luana Bergamin (36) da Lai. Siva da radond en onn lavouran ed organiseschan ella ed igl sies team per pudeir porscher a parteir da dumang en’occurrenza internaziunala – communitgia vign pero an amprema lengia per rumantsch. Differents idioms «Ia organisesch daple per rumantsch tgi per tudestg», dei Luana Bergamin. Siva da nov meis presidescha ella igl comite d’organisaziun – digl reminent scu amprema donna. All’antschatta na vegia ella strousch fatg stem da chel fenomen: «Scumanzo a discorrer rumantsch vaia cun Marina Morgenthaler – uriunda da Mustér – tgi appartigna agl team central digl noss comite. Cugl taimp vaia m’accurschia, tgi’igl domber da persungas tgi discorran rumantsch dominescha ainten chel team.» La varietad idiomatica savess betg esser pi gronda – communitgia vign per vallader, rumantsch da Vaz, surmiran u sursilvan. Rumantsch – ena tgossa digl cor Pero betg angal igl team central communitgescha savens per rumantsch. Er varsaquants voluntaris e gidanters èn indigens tgi discorran rumantsch – uscheia tgi vign er cun els savens communitgia per rumantsch. Per Luana Bergamin tg’è carscheida se ainten ena famiglia rumantscha ègl cler: «Sch’ia va la pussebladad da discorrer rumantsch, alloura vign er discurria rumantsch. Chegl è per me ena tgossa digl cor.» Durant igls dus deis dallas cursas gioia igl rumantsch er venavant ena rolla – schi er angal an ena rolla subordinada: «Cler na faschagn nous betg programs rumantschs. Pero communitgia vign sa tgapescha tuttegna ed er sch’ia tign en pled scumainza cun en ‹cordial bavegna›.» Donnas. Forza. Cursa. A cor stat a Luana Bergamin pero betg angal igl lungatg rumantsch – spezialmaintg loscha è ella er tge tgi pertotga igl motto dallas cursas da chest onn: Women. Power. Race. – Donnas. Forza. Cursa. Sper las atletas scu talas s'angaschan er varsaquantas donnas scu gidantras e voluntarias allas cursas. Ed er aint igl comite d’organisaziun cun funcziuns principalas èn represchentadas varsaquantas donnas. En comite tg’ò luvro las davosas emdas per gronda part an en pensum cumplagn. «Igl favrer dattigl navot oter tgi coppa mundiala – chegl è en pensum cumplagn», dei Luana Bergamin. Igl comite vign mess ansemen dall’Uniun coppa mundiala Lai tgi survign l’incumbensa per realisar las cursas. Nign schickimicki L’Uniun coppa mundiala Lai è per Luana Bergamin ena gronda famiglia: «All’uniun appartignan radond 500 commembers. Chegl è la ‹famiglia coppa mundiala›. Pinavant èn radond 350 gidanters an acziun. Chella occurrenza vign sustigneida e purtada dalla regiun e nous lagn alla fegn digls chints er far ensatge per la regniun.» Cumparaglea cun otras occurrenzas da chella grondezza an Svizra è la coppa mundiala a Lai budgetada cun stgers 1,6 milliuns francs. Tenor Luana Bergamin tanscha chegl: «Nous na duvragn nign schickimicki cun ena party da caviar e schampagn tgi nign so paer. I na dovra betg gigantissem – chegl cò è gio gigantic.» Tuttegn dattigl sectours tgi ston neir professiunalisos: «Impurtant è tot chegl tgi pertotga las atletas ed igls teams. Avant tanscheva da porscher en sandwich. Oz stuainsa vurdar per nutrimaint vegan u sainza glutas – an chel gro stuagn er nous eir cugl taimp.» «Ia organisesch daple per rumantsch tgi per tudestg» En comite d’organisaziun rumantsch – per en’occurrenza internaziunala. Per las cursas dallas skiunzas alla coppa mundiala a Lai ò en comite d’organisaziun cun varsaquantas Rumantschas e Rumantschs surpiglia la lavour operativa. Igls proxims dus deis stat a Lai en’occurrenza internaziunala aint igl center: las skiunzas dall’elita sa maseiran sen egna dallas pi pretensiousas pistas ansomma: la pista Silvano Beltrametti a Parpan. Radond en onn ò en comite d’organisaziun da 40 persungas surpiglia las incumbensas operativas per tgi chel evenimaint possa ansomma aveir li. Alla testa da chel comite stat per l’amprema geda ena donna – Luana Bergamin (36) da Lai. Ella s’angascha cunzont per las donnas aint igl sport. Scu presidenta coordinescha Luana Bergamin e rasponda las dumondas tgi vignan – savens per rumantsch. «Ia organisesch daple per rumantsch tgi per tudestg. Sch’ia va la pussebladad da discorrer rumantsch, alloura vign er discurria rumantsch. Chegl è per me ena tgossa da cor», dei ella aint igl discurs cun la FMR. Cunzont las persungas aint igl comite d’organisaziun cun funcziuns principalas èn per gronda part rumantschas, seia chegl dalla Nagiadegna, dalla Surselva e sa tgapescha da Surmeir. Ed uscheia è l’egn u l’oter discurs organisatoric nia mano per rumantsch. Pero er durant igls proxims dus deis saro da santeir a Parpan l’egna u l’otra discussiun rumantscha. Mellas aspectatouras ed aspectatours visetan igls proxims dus deis las cursas da skis dallas donnas. Luana Bergamin (dretg) e Marina Morgenthaler: differentas preparaziuns per las cursas da skis vignan fatgas agl computer. Dasperas vign savens er commnutgia a bucca – alloura per rumantsch.

Durant igl mies discurs cun Luana Bergamin ò ella adegna puspe discurria dallas «tgossas digl cor» – seia chegl igl rumantsch, las donnas u igl sentimaint unitar e famigliar dalla famiglia dalla coppa mundiala a Lai. Igl na fò perchegl er betg surstar, tgi l’occurrenza segna cugl motto «Donnas. Forza. Cursa.». En’occurrenza tgi atteira igls proxims dus deis l’attenziun, chegl segl antier mond. Igl motto duess sensibilisar per las prestaziuns extraordinarias dallas donnas – seia chegl sen la pista scu er agl our dalla pista. Igl èn exact talas occurrenzas scu las cursas dalla proxima fegn d’emda tgi porschan las pussebladads ed ena plattafurma, da sottastritgier tals aspects ed attrer en tant l’attenziun er per talas tematicas. Ed exact chegl sottastritgescha igl comite e l’antiera famiglia dalla coppa mundiala a Lai. La lavour dall’uniun e digl comite d’organisaziun è daveiras admirabla – per tots è chegl ena «tgossa digl cor». Ed er schi l’occurrenza segna betg an spezial pigl rumantsch scu lungatg minoritar dalla nossa regiun, ègl exact chel comite tgi porta en tant igl noss lungatg da cor or aint igl mond. Forsa dus voluntaris tgi discorran davart igl reparar ena reit – per rumantsch. Forsa en gidanter agl our dalla pista tgi communitgescha via func tgi l’atleta seia passada – per rumantsch. Ed alla fegn finala ena presidenta digl comite d’organisaziun tgi benevainta las atletas – donnas internaziunalas – cun en «cordial bavegna».

Liger e screiva vala scu egn digls pi impurtants meds da communitgier. Savens èn liger e screiver cumpetenzas decisivas per ena carriera da scola e professiun. Radond mintga 15avel ò fadeia cun liger e screiver – la diagnosa monta: dislexia. Scu tgi en unfant so tuttegna aveir e success, e tge tips e tricks tg’èn decisivs, declera la logopeda surmirana, Judit Augustin aint igl discurs cun la FMR. Cun 4-8 % digls unfants totga ella tar egn digls disturbis digl svilup tg’è deraso igl pi fitg: la dislexia – pi bod numnada legastenia. I sa tracta d’ena deblezza cun liger e/u screiver. Pertutgias èn dantant betg angal unfants e giuvenils – ena tala deblezza accumpogna la persunga aint igl mintgade – per regla l’antiera veta. Motivar e betg resignar Fadeia cun liger e screiver: las furmas ed igl grad da grevezza èn fitg differents, scu tgi la logopeda Judit Augustin (35) da Savognin declera. Scu logopeda è ella incumbensada da mussar agls unfants strategias, scu tractar lour deblezzas. Ena tala terapia seia pero en tant er psicologia: «Cler, nous luvragn ve dalla deblezza – liger e screiver ins amprenda angal cun liger e screiver. Pero en punct central è da motivar igl unfant da betg resignar. Tge igl interessescha? Uscheia tg’ins so en tant er metter igl focus sen glez – veir igl positiv e luvrar ve dallas fermezzas.» Dislexia stat betg an connex cun intelligenza u success. Chegl cumprovan numerousas persungas prominentas scu la campiunada mundiala da skicross, Fanny Smith u igl campiunadi mundial dalla furmla 1, Lewis Hamilton. Tuttegna è liger e screiver ena cumpetenza da basa tg’è preschainta aint igl mintgade – professiunalmaintg scu er privat. Uscheia tgi la deblezza influenzescha savens la carriera an senn negativ. Las logopedas èn an strètg contact cun genitours e scolastas e scolasts e mossan strategias pigl mintgade - training regular, preliger texts, far adiever da programs d’ortografia ni perfign dar daple taimp per en examen ainten scola: «Schi egn ò ena deblezza ferma ins so perfign decider, tg’igl unfant fò igl examen angal a bucca», declera Judit Augustin. Tschintg dumondas alla logopeda Judit Augustin FMR: Dislexia, legastenia, LRS, discalculia – pleds e diagnosas tg’èn davantos pi preschaints igls davos onns. N’ègl betg en tant er simplamaintg en trend da defineir e catalogisar mintga deblezza? Judit Augustin: Sch’igls pertutgias son tge tg’els on, alloura ins so er luvrar pi effiziaint. Pinavant è chegl er ena dumonda finanziala. Deblezzas tg’èn rancunascheidas vignan er finanztgeidas ed igl unfants survign uscheia er igl sustign – an furma d’ena terapia - tg’el ò da basigns. Vous accumpagnez igls unfants cun dislexia durant igl taimp da scola – collaborez cun scolastas e genitours. E pi tard, schi en giuvenil scumainza en amprendissadi – è’l puspe sulet cun la sia deblezza? Chegl è igl grond problem: savens vignan chels unfants ord scola ed ins ò igl sentimaint, tgi seia da far navot ple. Dantant ins so er anc cun 16, 17 u 20 onns eir tar la logopeda. Cunzont er schi dat difficultats durant igl amprendissadi, dattigl la pussebladad da turnar tar en logoped u ena logopeda. Pinavant vignan igls costs dalla logopedia tranter 16 e 20 onns surpiglia digl cantun. Liger e screiver è fitg preschaint aint igl mintgade scu er an ple u manc tot igls roms da scola. So en unfant cun ena dislexia tuttegna aveir success? Ea, an mintga cass. Chegl è er ena dumonda digl sustign – dalla logopeda u digls genitours. La dumonda è pero, ò’l er igls interess e l’intelligenza per aveir success – scu tar en oter unfant er. En unfants cun dislexia dovra simplamaintg las strategias persiva. Vous discurriz da strategias – ainten scola, aint igl mintgade. Savez concretisar? Per exaimpel en unfant tgi screiva adegna fallo en pled: ainten la logopedia ampradagn nous chel pled sen differentas modas e manieras, anfignen tg’el è en tant exercito, tg’ins ambleida betg ple. Angal cun far dictats, tadlar e nudar n’ègl betg fatg. Unfants cun dislexia èn savens ferms a moda visuala ed on fadeia auditiv. Perchegl tg’igl lungatg vign savens amprandia sur igls canals auditivs, luvragn nous ainten la logopedia pitosts sur igls canals visuals: per exaimpel furmagn nous singuls pleds cun plastilina u tgi tagliagn igl pled or da cartung. E tge tips dez vous a genitours, confamigliars, scolastas e scolasts dad animar e sustigneir unfants e giuvenils cun dislexia da betg resignar? Perfranc tschartger igl contact cun las logopedas. Ed alloura ègl adegna ena tgossa individuala: noua ò igl unfant interess, fermezzas e scu ins so motivar el. Igl de dalla logopedia Mintg’onn igls 6 da mars fò l’Uniun dalla logopedia svizra attent sen la deblezza da liger e screiver. I vign infurmo davart la dislexia, ad unfants e giuvenils pertutgias vign do curasch da betg resignar. Logopedas e logopeds sustignan unfants, giuvenils e carschias cun ena dislexia. La logopeda Scu logopeda sustigna Judit Augustin (35) da Savognin unfants e giuvenils tg’on ena deblezza da liger e/u screiver – er numnada dislexia. Siva d’esser stada scolasta primara ò ella fatg en studi supplementar da logopedia. Judit Augustin lavoura parzialmaintg scu logopeda rumantscha a Lantsch e scu logopeda tudestga ad Alvagni. Schi liger e screiver montan stress Circa mintga 15avel unfant è pertutgia: ena deblezza da liger e/u screiver. Dislexia è igl term specific. Pero betg angal unfants e giuvenils, mabagn carschias èn pertutgias. Savens accumpogna ena tala deblezza igls pertutgias l’antiera veta. Uscheia tg’els ston amprender strategias, tips e tricks scu veiver cun lour deblezza per aveir tuttegna success. Perchegl tgi ena dislexia na stat betg an connex cun intelligenza e success, scu tgi la logopeda surmirana Judit Augustin (35) declera. Tge factours, pass e decisiuns tg’èn decisivas declera ella aint igl discurs cun la FMR. Dislexia: mintga 15avel unfant ò fadeia cun liger e screiver. Judit Augustin è logopeda a Lantsch ed ad Alvagni.

Siva dus onns pôssa è igl festival da musica «live is life» anavos. Digls 1. anfignen igls 3 d’avregl 2022 sungan e cantan musicistas e musicists internaziunals aint igl territori da skis da Lai ed Arosa. 11 concerts – 20 interprets – 8 tribunas: Stress, 77 Bombay Street, Max Giesinger, Nathan Evans, Dodo & Phenomden u Kool Savas procuran per en bung sentimaint. Pinavant dattigl avant mintga interpret en pitschen concert davantor tgi promova talents ed artists giovens. La prevendita da bigliets ò scumanzo. Daple infurmaziuns ed en program detaglea èn da cattar sot www.liveislife.ch. (cdm/fmr) Igl festival musical live is life ò siva dus onns pôssa puspe li.

Igl domber da giuvenilas e giuvenils cun problems psichics è s’augmento: psichiatrias per giuvenils èn plagnas – instituziuns socialas mademamaintg. Igl Nido del Lupo ad Alvagni è ena tala instituziun tgi tgira giuvenils. Pertge tg’igl domber è s’augmento e pertge tg’igl Nido del Lupo è alla tschertga da famiglias da discargia – igl manader, Fabio Botta dat sclarimaint. Appel ad Alvagni: Per migliurar la situaziun da veiver da lour giuvenils tschertga l’instituziun per giuvenils – igl Nido del Lupo – famiglias, ainten las qualas lour giuvenilas e giuvenils pon passantar las fegns d’emda u vacanzas. Appel alla populaziun Igl Nido del Lupo ad Alvagni è en datgesa per giuvenilas e giuvenils tranter 12 e 18 onns tgi na son causa da crisas psichicas e/u difficultads socialas betg veiver ainten lour ambiaint uriund (varda box). Actualmaintg drezza l’instituziun en appel alla populaziun: igl domber da giuvenilas e giuvenils tgi on basigns en plaz da tgira seia s’augmento – er causa dalla pandemia. Pinavant seia er s’augmento igl domber da giuvenils, tgi na vegian nigna pussebladad da turnar las fegns d’emdas ni durant las vacanzas ainten lour ambiaint famigliar uriund. L’instituziun è damai alla tschertga da famiglias, pêrs ni singulas persungas, tgi porschan en datgesa temporar per giuvenilas e giuvenils. Giuvenils èn stressos Fabio Botta è gio varsaquants onns manader digl Nido del Lupo. El observescha en augmaint da giuvenilas e giuvenils cun problem psichics: «Psichiatrias per giuvenils on aint igl frataimp lungas glistas da spetga. Uscheia tg’igl è sto necessari da cattar alternativas. Nous ischan bagn nigna clinica, pero vagn nous experientscha ainten la lavour cun giuvenilas e giuvenils cun problems.» Tenor Fabio Botta fissigl impurtant, d’examinar chel augmaint general a moda scientifica: «Igl augmaint renda attent, tgi ensatge na constat betg ainten la nossa societad. Perfranc ins ò ozande – an cumparegliaziun cun pi bod – pi pacas retegnientschas dad eir per ageid. Pero è chegl angal ena part dall’istorgia.» Fabio Botta observescha, tgi giuvenils èn pi savens sot squitsch – dantant betg exnom ainten scola: «Els on daple pussebladas. Medias socialas magnan tar en squitsch da stueir s’adattar. Igls noss giuvenils èn savens stressos.» Daple basigns da tgira Er s’augmento è tenor Fabio Botta igl domber giuvenilas e giuvenils, tgi n’on nigna pussebladad da turnar las fegns d’emdas u durant las vacanzas ainten lour famiglias uriundas: «Ozande tgiragn nous oters giuvenils tgi anc avant 10 onns. Da lez taimp eran chegl a moda classica igls mattatschs tgi faschevan tgutgareias e n’eran perchegl betg purtabels a tgesa ed ainten scola. Chels savevans per regla tuttegna tarmetter a tgesa sur las fegns d’emdas.» Aint igl frataimp on igls giuvenils daple basigns da tgira. La consequenza: las famiglias èn surdumandadas. Savens on exact chels giuvenils gia lour ampremas crisas a tgesa, uscheia tg’els na vottan er betg turnar», dei Fabio Botta. Experientschas aint igl ambiaint sanadevel Tuttegna seiigl impurtant, tgi giuvenils possan da taimp an taimp bandunar igl Nido del Lupo e far experientschas ainten en ambiaint famigliar, accentuescha Fabio Botta e precisescha: «Ainten la noss’instituziun èn els circumdos da pedagogas e pedagogs professiunals ed oters giuvenils. Perchegl ègl da grond’impurtanza, tg’els possan er passantar taimp ainten en ambiaint sanadevel e tgirar contacts cun oters unfants e giuvenils tgi n’on betg tals problems.» Famiglias da discargia vignan sustigneidas digl team professiunal digl Nido del Lupo ed indemnisadas per lour spesas e la lavour da tgira. Daple infurmaziuns èn da cattar sot www.nidodellupo.ch. L’instituziun per giuvenils Igl Nido del Lupo è en’instituziun per giuvenilas e givenils, rancunascheida digl Uffezi digl sarvetsch social digl cantun Grischun. Anfignen set giuvenils tgira l’instituziun ad Alvagni vischnanca. Els frequaintan la scola interna, lavouran ve da projects ed on la pussebladad da scuvreir ulteriouras resursas cun projects da circus. Accumpagnea vignan els da pedagogs socials e persungas d’instrucziun. Igl Nido del Lupo ad Alvagni è alla tschertga da famiglias da discargia.

Avant en pêr emdas ò la FMR raporto davart Silvano Demrmels (17), igl biatlet da Salouf tgi sa participescha per l’amprema geda ad ena grond’occurrenza ainten la sia carriera giovna: igls campiunadis mundials digls juniors a Soldier Hollow an America. Gia li on chels la fegn favrer 2022. Silvano Demarmels è ia alla partenza quatter gedas. Treis gedas ò el termino las cursas tranter igls amprem 20 currieders. Igl sies migler resultat è sto en 11avel plaz tar la cursa individuala sur 12.5 km. Ena cursa, alla quala èn sa participos passa 60 atlets digl antier mond. Pinavant è Silvano Demarmels sa participo agl sprint sur 7.5 km ed è davanto 19avel. Ainten la persecuziun sur 10 km è el davanto 20avel. «Igl è sto ena bunga experientscha dad esser l’amprema geda tar uscheia ensatge», dei Silvano Demarmels ed accentuescha: «Treis top 20 vessa betg spitgia. Ma igl ò do ainten mintga cursa ena pitschna part tg’è betg gartageda.» Cun la staffetta svizra ainten la cursa sur treis gedas 7.5 km ò Silvano Demarmels contanschia igl novavel plaz. Tenor el ena cursa betg gartageda, els vessan an mintga cass spitgia daple: «La staffetta ans n’è betg gartageda, schibagn tg’igl amprem ò fatg ena super cursa ègl siva ia pitosts schlet anavant.» (fmr/sab) Silvano Demarmels è per l’amprema geda sa participo agls campiunadis mundials digls juniors da biatlon.

Cun 75% dallas vouschs ò igl suveran da Surses detg cleramaintg EA agl project «plazzas da sport La Nars». Tant igl cumegn scu er la Cuminanza d’interess La Nars èn fitg satisfatgs digl resultat. Igl proxim anviern stuess star ena bunga part digl nov center. Ins n’ò chest’eda betg stuia esser en grond profet. La decisiun digl cumegn da Surses è stada previsibla. Forsa tg’igl resultat è anc pi cler tgi chegl tg’ins ò gia spitgia, cun 538 vouschs per e 176 vouschs ancunter igl project «plazzas da sport La Nars». «Schi egn e mintgin s’angascha» Tant igl mastral Leo Thomann, scu er igl president dalla Cuminanza d’interess (CI) La Nars, Roland Kolb, èn perchegl fitg cuntaints cun la votaziun. Roland Kolb manegia anvers la FMR: «Ia na vess betg spitgia schi en bung resultat, schibagn tgi nous vagn s’accurschia igls davos deis tgi na dat betg grond’oppisiziun.» Leo Thomann declera igl bung resultat cugl angaschamaint da ples varts ed uniuns a favour digl project: «Gio la radunanza communala d’avant en meis – tg’ò gia approvo cleramaintg igl credit – ò musso tgi La Nars vign purto digl turissem, dall’economia e da bleras uniuns ainten la val.» Sa tgapescha tgi la Cuminanza d’interess La Nars ò er giuia ena rolla impurtanta an chel connex, cun uneir las forzas dad uniuns da hockey, curling, tennis, tschoccas etc. Perchegl declera Roland Kolb dalla CI: «An cumparegliaziun cun oters projects ainten la val, noua tg’igl è forsa angal egn u singuls interessents, ègl sto chest’eda propi ples uniuns tg’èn s’angaschedas. I sa mossa eneda daple: schi egn e mintgin s’angascha, ins pò cuntanscher en bel resultat, er sch’igl è an chel cass tuttegna ena brava investiziun.» Plan sportiv per center sportiv Cun la votaziun all’urna ò igl project «plazzas da sport La Nars» surmunto chesta dumengia damai igl sies davos obstachel politic. Tenor con­stituziun communala ston numnadamaintg credits da sur 2 milliuns francs survagneir la «benedicziun» er all’urna, er sch’els èn gio nias approvos dalla radunanza communala. Ossa è la veia damai libra. Ed igl plan è sportiv. Tenor igl mastral vign inoltrada gio igls proxims deis la dumonda da biagier. Schi tot vo tenor plan, vot deir sainza gronds recurs, alloura vess ena bunga part digl center dad eir an funcziun sen igl proxim anviern – angal las plazzas da tennis nissan realisadas pir la stad digl 2023. Igl antier project cumpeglia ena plazza da glatsch (anviern) e treis plazzas da tennis (stad) inclusiv gardarobas, ustareia ed ulte­riours locals da menaschi. Igl antier stabilimaint costa var 4,5 milliuns francs. E Surses po sa prestar chegl, igl cumegn stat finanzialmaintg bagn, el ò pudia preschentar igls davos onns rendachints cun en surple d’antradas dad 1 milliun u daple. Nigna tema digl deficit da gestiun Risguardond chella situaziun finanziala para en deficit annual dad 80 000 francs ainten la gestiun dad esser bagn suppurtabel. Igl mastral Leo Thomann manegia: «Chegl èn bagn costs annuals tgi restan alla cuminanza, pero cumparaglea p.ex. cugls costs per en bogn public è chegl ena somma paiabla. Surtot ègl da ris­guardar tg’igl nov center renda pi attractiva la purscheida turistica e da sport.» Er igl president dalla CI, Roland Kolb, na tema ansomma betg chel deficit ainten la ge­stiun – ed er el renda attent alla plevalour tgi la regiun vegia alloura cugl center. La sia CI ò gio er declero da leir etableir a lunga vista en program da sponsoring. Ma surtot è la Cuminanza d’interess sa declerada pronta da contribueir 380 000 francs alla somma d’investiziun. Ed er cò è Roland Kolb da bunga speranza da raba­gler ansemen igl import. Tschartger schliaziun cun parcadis En po rompatesta vign anc a dar igl proxim taimp la situaziun da parcadis. Direct tigl center a La Nars ègl pussebel d’eriger angal pacs parcadis sper igl menaschi. Vot deir tgi p.ex. igls giuieders da hockey na pon betg neir mintgign cun lour autos anfignen davant la garda­roba. Pero igl cumegn è – scu tgi Leo Thomann declera – ve da sclareir las pussebladads da parcadis ainten la vischinanza, concretamaintg vogl per dus parcellas tg’èn var 200–300 m davent dalla plazza da glatsch futura. Roland Kolb vei bagn igl manco cugls parcadis, na considerescha chegl pero betg scu problematic: «Tgi tgi dat a hockey a Coira ainten la Obere Au, chel sto er tgaminar en pêr tschents meters anfignen tg’el è ainten la gardaroba.» Glisch fitg verda per La Nars Ussa pon entschaiver las lavurs a Savognin. Il project per las «plazzas da sport La Nars» ha survegnì questa dumengia a l’urna glisch verda dal suveran da la vischnanca da Surses. E la glisch verda è perfin fitg verda – cun in resultat cler da 75% da las vuschs han Sursetters e Sursetras approvà il credit da 4,5 milliuns francs per realisar quest nov center da sport. Las lavurs vi da quel duessan entschaiver bainprest. L’entir cumplex a La Nars cumpiglia trais novas plazzas da tennis (per la stad), ina patinera artifiziala (enviern) e dasperas anc in’ustaria, gardarobas e magasins. (fmr/dat) Schi tot vo tenor igl plan «sportiv» dalla vischnanca, alloura duess igl center a La Nars eir an funcziun igl proxim anviern. Schi tot vo tenor igl plan «sportiv» dalla vischnanca, alloura duess igl center a La Nars eir an funcziun igl proxim anviern. Schi tot vo tenor igl plan «sportiv» dalla vischnanca, alloura duess igl center a La Nars eir an funcziun igl proxim anviern. Schi tot vo tenor igl plan «sportiv» dalla vischnanca, alloura duess igl center a La Nars eir an funcziun igl proxim anviern.

Scuol ò Gurlaina. Flem ò igl center Prau la Selva. Chegl èn hallas da glatsch, damai centers da hockey u curling e magari er centers per oters sports d’anviern e da stad. Pero chels dus centers a Scuol e Flem on procuro igls davos onns adegna puspe per lengias grassas e per vouschs criticas. Gurlaina ò duvro divers onns anfi­gnen tg’ins ò pudia realisar ena gestiun tgi funcziuna. Tigl center Prau la Selva dattigl discussiuns scu cuntinuar e scu finanztgier. Ma tge ò chegl da far cugl (pi pitschen) center da sport a La Nars? – A prema vista fitg pac. A sagonda vista forsa en po daple... Igl project da La Nars è ossa ia scu pantg tras tot igls mulegns politics – lubien­tschas cantunalas, radunanza, urna etc. E chegl per en project d’en bel import da 4,5 milliuns francs tgi vign aint igl avi­gneir pitost a custar agl cumegn, tgi da render grondas antradas ainten la cassa. Perchegl è igl resultat da votaziun remarcabel ed è d’attribueir surtot agl grond angaschamaint da divers clubs da sport. Els s’èn unias tar ena cuminanza d’interess, on luvro per la madema tgossa, on surpi­glia responsabladad ed on signaliso sainza nign dubi: «Nous lagn e duvragn chell’infrastructura, nous ans angaschagn per finanztgier igl stabilimaint ed alloura er per garanteir la gestiun.» Els on scretg brevs da lectours, els on mobiliso votantas e votants ed els on organiso occurrenzas da «reclama» per La Nars. Dattigl miglers argumaints tgi schi (giovens) indigens marcan preschientscha, s’impegnan e s’anga­schan? Surtot la Cuminanza d’interess La Nars ò damai procuro per igl bung resultat all’urna. Ossa, cun la decisiun da chesta dumengia, antscheva pero la lavour. La con­strucziun digl center vess dad esser termi­nada igls proxims 1-2 onns. E la finanzia­ziun da La Nars stat er sen bungas tgommas. Ma siva antscheva la gestiun – tar la quala ins fò chint cun en deficit annual da var 80 000 francs. E cò valigl la pagna da dar forsa er en sguard sur la Val Surses or. Forsa pon las gestiuns da Gurlaina e Prau la Selva sarveir scu exaimpels tge tgi funcziuna e tge tgi funcziuna manc bagn. Schi tot vo tenor igl plan «sportiv» dalla vischnanca, alloura duess igl center a La Nars eir an funcziun igl proxim anviern.

25 manaders e lour tgangs da lavegnas èn s’inscuntros sonda e dumengia a Parpan. La raschung: igl campiunadi svizzer digls tgangs da lavegnas. Tge tgi vei a l’amprema igleida or scu en exercezi u cass d’urgenza è daveiras en sport. An dus disciplinas on igls tgangs e lour manadras e manaders gia da cattar persungas e laschers sutaros. Cun skis da turas, lascher, fists da skis ed accumpagnea d’en tgang da lavegnas èn la fegn d’emda passada s’inscuntradas 25 persungas a Parpan. Segl areal Proschieri, varsaquants meters sur igl runal da skis, on els tschartgea persungas sutaradas ainten la neiv. Tge tgi vei or per l’egn u l’oter laic scu en cass d’urgenza è an realitad en gener da sport. Campiunadis svizzers a Parpan Organiso dalla Societad cinologica svizra on li durant l’antiera staschung d’anviern differents examens per tgangs da lavegnas. Igls 25 migler teams – igls quals sa cumponan mintgamai da manader e sies tgang – sa qualifitgeschan pigl campiunadi svizzer. Chels èn chest onn nias organisos dalla secziun Grischun digl Club digls tgangs-louf beltgs a Parpan. Sonda e dumengia passada on igls 25 teams surpiglia pensums pretensious: cattar dus persungas sutaradas ed en lascher. Persungas sutaradas igl antier de Dus distatgas da lavegnas – dus persungas sutaradas: chegl è la situaziun da partenza pigls manaders e lour tgangs. Ena surfatscha da neiv da 9000 meters qua­drat on igls vehichels da pista preparo davantor per simular chella situaziun da partenza. Dus voluntaris – ena donna ed en om – èn sutaros 1,5 meters sot la surfatscha da neiv. «Chegl èn dus persungas digl noss club. Chellas passaintan igl antier de ainten la neiv. I sa tracta pero d’ena tanga tgi porscha avonda spazi per las persungas anzugleidas d’en satg da durmeir. Pinavant èn ellas an contact cun me via func», declera igl president digl comite d’organisaziun, Robert Willi. La tschertga scumainza: i sa tracta dall’amprema disciplina, banadieras melnas marcan la surfatscha, ainten la quala sa cattan las dus persungas sutaradas. Igl manader e sies tgang on peda exact 20 minutas per cattar las dus persungas, 200 puncts son neir contanschias. Chels èn per l’egna dependents digl taimp e dalla realisaziun digl pensum. Cattar igl lascher Ainten la sagonda disciplina ston igls teams cattar en lascher sutaro, igl qual è amplania cun cuvertas da langa. I sa tracta d’ena surfatscha 50 meters largezza e 50 meters lunghezza, scu tgi Robert Willi declera: «Cun tschartger a travers a moda si­stematica, stò igl tgang cattar igl lascher sutaro. Igl manader igl stò tgavar or. Per intercureir l’antiera surfatscha stattan a disposiziun diesch minutas. 100 puncts so igl team contascher ainten chella disciplina.» Cun 289 puncts ò Fritz Kneubühl dalla secziun Thun cun sies tgang-louf beltg Hiva contanschia igl amprem plaz. Cun en sulet punct pi pac è Sonja Sonderer da Tumein davantada sagonda. Cun Ivo Paganini da Tumein (5avel plaz), Brigitte Kaiser da Fläsch (8avel plaz), Donato de Antoni da Tumein (15avel plaz), Christine Nain-Läuchli da Pontresina (17avel plaz) e Stefan Steiner da Pany (23avel plaz) èn sa participos ulteriouras Grischunas e Grischuns agl campiunadi svizzer a Parpan. En parc pretensious Robert Willi è fitg cuntaint cun l’occurrenza a Parpan: «Ansasez era gio organsio e preparo tot per chels campiunadis igl onn 2020. En’emda avant l’occurrenza ò scumanzo igl lockdown. Er igl onn 2021 n’ègl causa la pandemia betg sto pussebel da realisar chels campiunadis. Tant pi bel, tgi vagn finalmaintg pudia organisar l’occurrenza chest onn, chegl cun en’ora da belezza ed en parc pretensious. Igls resungs da participantas e visitaders èn stos fitg positivs.» Igls proxims campiunadis svizzers digls tgangs da lavegnas on alloura li igl onn 2023 aint igl Toggenburg. Campiunadis svizzers pigls tgangs da lavegnas 25 manaders cun lour tgangs da lavegnas èn s’inscuntros la fegn d’emda passada a Parpan. Els totgan numnadamaintg tigls 25 migliers teams schi vo per tschartger persungas u objects cuverts sot la surfatscha dalla neiv. An dus disciplinas on igls manaders e lour tgangs cumprovo lour abilitads: tschartger ainfer 20 minutas dus persungas ainten ena lavegna e tschartger ainfer 10 minutas en lascher sutaro. «En parc pretensious», ò accentuo Robert Willi, igl president digl comite d’organisaziun. I sa tracta an chel cass pero betg d’exercezis per l’equipa da salvamaint mabagn d’en gener da sport. Igl campiun svizzer Fritz Kneubühl cun sies tgang-louf beltg Hiva. Cun 288 puncts è Sonja Sonderer cun la tganga Yuna davantada sagonda.

Igl circuit electoral da Barvogn è represchento cun en sez aint igl Cunsegl grond. El sa cumpona dallas vischnancas Filisour e Barvogn, tg’èn fusiunadas siva da tschintg onns. Pigl sez aint igl Cunsegl Grond dattigl quatter candidaturas. Igl circuit electoral da Barvogn sa cumpona digl cumegn da Filisour Barvogn tg’è fusiuno siva digl onn 2017. Igl circuit cun radond 900 abitants è represchento cun en sez aint igl Cunsegl grond. Igl deputo Felix Schutz da Filisour ò, siva otg onns, venavant igl intent da restar ainten chel uffezi e candidescha danovamaintg. Concurrenza survign el da dus ulteriours candidats ed ena candidata. Concurrenza ainten l’atgna famiglia Ena concurrenta survign igl deputo Felix Schutz (PLD) or dall’atgna famiglia. Sia neza Seraina Schutz candidescha mademamaintg per en post aint igl Cunsegl grond. Ella stebgia sociologia, è siva dalla stad 2021 presidenta dalla PS Alvra e siva da sonda passada ainten la suprastanza dalla PS Grischun. Pinavant è ella la pi giovna donna tgi candidescha aint igl Grischun. «Ia less represchentar la populaziun giovna e politisar a moda persistenta per las regiuns aint igl cantun Grischun», accentuescha ella. Tant Seraina Schutz scu er sies barba e deputo Felix Schutz èn digl aveis, tgi els tractan la concurrenza ainten l’atgna famiglia cun bagnvuglientscha, er sch’els persequiteschan differentas fegnameiras politicas. «Las discussiuns politicas cun Felix am on er influenzo en tant. Nous ischan ena famiglia politica, perfign da Nadal vign politiso», dei Seraina Schutz, tg’è digl reminent la sora digl mastral da Filisour Barvogn an uffezi, Luzi C. Schutz. Lour barba ed anteriour mastral da Filisour, Felix Schutz, precisescha: «Elecziun è elecziun. Alla fegn digls chints decidan las votantas ed igls votants.» Siva otg onns candidescha el gio per la terza geda pigl Cunsegl grond: «Ia va gio en tant experientscha, chegl porta cugl taimp daple peisa ed ins è gio involvo ainten l’egna u l’otra cumischung.» Dus ulteriours candidats Ulterioura concurrenza survignan neza e barba dalla famiglia Schutz da Filisour da dus candidats tgi abiteschan Barvogn. Siva d’aveir abito 25 onns an Africa è Jörg Schäfer (PPS) turno avant quatter onns an Svizra. Igl anteriour scolast era da lez taimp alla tschertga d’en nov pensum per la sia pensiun. Catto ò el chel a Barvogn: administrar ena tgesa da vacanzas. «La pandemia ò musso, tgi la populaziun è manc infurmada. Ia less m’angascher per infurmar transparent e less mantigneir igl intelletg uman», dei Jörg Schäfer. En’ulterioura candidatura vign da Marco Schmidt (AdC). Cun la sia candidatura less igl pour da Barvogn procurar per en vent frestg aint igl Cunsegl grond: «La mia candidatura è la schanza da ma participar alla discussiun ed intergrar las mias ideias. Tranter oter m’angascha pigl ambiaint e la lavour ainten las regiuns muntagnardas.» BOX Candidats digl circuit electoral Barvogn Schutz Felix, annada 1952, inschignier STS architect da cuntradas. Glista 02 PLD, deputo. Schutz Seraina, annada 1995, studenta da sociologia, Filisour. Glista 01 PS & VERDA, nova. Schmidt Marco, annada 1955, pour e scolast da skis, Barvogn. Glista 05 AdC, nov. Schäfer Jörg, annada 1953, administratour d’immobiglias. Glista 03 PPS, nov. Cumbat electoral famigliar Igl circuit electoral da Barvogn ò dabung en sez aint igl Cunsegl grond. An vista allas elecziuns tg’on li igl matg 2022 candideschan quatter persungas or da chel circuit. Per l’egna ò igl deputo Felix Schutz (PLD) igl intent da represchentar venavant igl circuit electoral da Barvogn. Concurrenza survign el tranter oter or dall’atgna famiglia: sia neza Seraina Schutz (PS) candidescha mademamaintg. Las discussiuns politicas cun sies barba la vegian er influenzo en tant, declera Seraina Schutz. Tuttegna persequitescha els differentas fegnameiras politicas. La famiglia Schutz da Filisour survign ulterioura concurrenza da dus candidats da Barvogn. Jörg Schäfer (PPS) e Marco Schmidt (AdC) candideschan mademamaintg. Igl circuit d’elecziun Barvogn sa cumpona digl cumegn politic Filisour Barvogn.

Fabio Luzio da Cunter è sto egn digls varsaquants Surmirans tg’è sa participo agl maraton da skis engiadines, pi pac ord muteivs sportivs, mabagn per en bung intent. Rimnar per dus tgesas d’unfants a Nepal e Honduras. Tala acziun ò pero pretandia perseveranza: absolvar 42 kilometers ainten en costum strètg da princessa è stada la sia scumessa. Detg e fatg, radond 70 persungas ò Fabio Luzio savia motivar da sa participar mintgamai cun ena donaziun individuala. Exact 5 584 francs ò el pudia chintar ansemen alla fegn finala. Siva treis ouras e 29 minutas ò Fabio Luzio contanschia igl final a S-chanf. «Igl è schon sto en mecta morcs. Igl è sto strètg e freid aint igl costum. Ed i zuflava tot igls tgavels dalla perucca blonda ainten fatscha», manegia Fabio Luzio siva la cursa. Tuttegna ò el gia perseveranza avonda: «Sch’ins ò tanta gliout tgi sa participescha è la motivaziun tant pi gronda.» (fmr/sab) Fabio Luzio durant igl maraton da 42 kilometers, sa tgapescha aint igl costum da princessa.

A caschung dalla proxima radunanza communala decida igl cumegn Alvra davart treis differents credits: sanar la tgesa da scola a Casti, en nov auto da pumpiers ed en nov cabel da tensiun media. Credits da passa en milliun francs dumonda la suprastanza communala digl cumegn Alvra chesta seira a caschung dalla radunanza communala. Per l’egna prevei igl cumegn ena renovaziun parziala dalla tgesa da scola Cumpogna a Casti. Igl bietg digls onns 1970 è nia examino d’en expert. Tenor messadi digl cumegn Alvra èn sa mussos differents defects tgi ston neir reparos igl proxim taimp. Tranter oter è da renovar igl indrez da solar, igl tetg dall’abitaziun digl pedel, la cuschigna da scola ed igl scaldamaint. Igl credit brut per la sanaziun parziala monta a 410 000 francs. En nov auto da pumpiers Igl uffezi da construcziun bassa prevei an connex cun stidar incendis aint igl tunnel dalla Landwasser tranter Tavo e Wiesen da mintga vart digl tunnel en auto da pumpiers cun en volumen da minimum 10 000 liters. A basa dallas circumstanzas geograficas èn igls pumpiers Alvra igls sulets tgi adampleschan las directivas an connex cugl taimp da viadi anfignen tigl tunnel. Igl auto da pumpiers actual n’adamplescha betg chels criteris. Pinavant fiss en ulteriour auto da pumpiers ena plevalour pigls pumpiers Alvra. La suprastanza dumonda perchegl en credit brut da 450 000 francs, dantant tg’igls costs vignan repartias tranter l’Assicuranza d’edifezis digl Grischun, igl uffezi da construcziun bassa ed iglscumegns participos. Cugl terz credit prevei igl cumegn Alvra ena colliaziun tranter las staziuns da trafo Mistail e vischnanca Alvaschagn. I sa tracta d’en cabel da tensiun media. Igl credit brut monta a 240 000 francs. Igl cumegn d’Alvra decida davart en credit per ena sanaziun parziala dalla tgesa da scola Cumpogna a Casti.

Ena communicaziun digl cumegn Filisour Barvogn aint igl figl uffizial da chest’emda procura per segns da dumondas: la populaziun vign supplitgeida da redutgier igl consum d’ava sen en minimum. Quant precara è la situaziun effectiv, tge èn las raschungs e dattigl problems sumigliaints ainten oter cumegns da Surmeir? La FMR dat rasposta. Sandra Balzer/FMR «Tigls provedimaints d’ava a Filisour, particularamintg a Jenisberg, dattigl ena mancanza d’ava. Nous Az supplitgagn, da redutgier igl consum d’ava tant scu pussebel e da regular spegnas permanentas sen en minium», uscheia renda igl cumegn da Filisour Barvogn attent la populaziun aint igl figl uffizial e procura per malsiertads: sa tractigl angal d’ena maseira preventiva u è la situaziun pi precara? Navot extraordinari «La situaziun n’è betg anc precara. Nous vagn simplamaintg gia en anviern freid, cunzont igl favrer e perchegl ins duess redutgier igl consum d’ava», argumentescha igl survigilader digl provedimaint d’ava da Filisour Barvogn, Andreas Küng, anvers la FMR. Ins na saptga betg anc discorrer d’en problem, pero causa dalla mancanza ins fetscha simplamaintg attent la populaziun, dad esser en po pi spargnevla. Pinavant ins vegia tigls oters provedimaints aint igl cumegn avonda ava. En tgit ainten la vischnanca da Filisour confirmescha: las truaschs corran anc. Igl provediamint d’ava durabel seia dependent dalla quantitad da precipitaziuns via sur igl antier onn, declera Yves Quirin, igl manader dalla partiziun ava sutterrana e digls abitadis digl cantun Grischun. «I dat funtangas profundas, chellas reageschan pi pac sen la quantitad da precipitaziuns. Funtangas pi pac profundas reageschan fitg spert sen sitgiras ni precipitaziuns. Perchegl dattigl grondas differenzas tranter igls cumegns, las situaziuns cun las funtangas e schi en cumegn ò access sen l’ava sutterrana u betg èn fitg differentas.» I seia dantant navot extraordinari, tg’ins vegia durant chella staschung difficultads minimalas cugl provedimaint: «Schi dei scu tg’igl taragn è schalo, na so er betg sfundrar ava. Cunzont funtangas pac profundas reageschan sen chegl. La dumonda è, schi en cumegn ò anc avonda neiv cura tg’igl taragn darschela per tgi l’ava possa sfundrar», dei Yves Quirin. Igl nivel dall’ava sutterrana è bass Schi sa tracta tigl cumegn da Filisour Barvogn d’en cass singul u betg, na so Yves Quirin betg rasponder. La raschung è, tg’igls cumegns n’èn betg obliias d’annunztgier talas mancanzas agl cantun. Tuttegna survigilescha e documentescha igl cantun ainten en bulletign tant igl nivel dall’ava sutterrana, scu er la precipitaziun. Las graficas tradeschan, tgi an differentas staziuns da misiraziun aint igl cantun Grischun è igl nivel dall’ava sutterrana sot la media. «I n’è betg decisiv, sch’igl nivel è en mez meter pi bass u pi ot. L’ava sutterrana reagescha cunzont sen setgiras durablas. Precipitaziuns siva treis u quatter meis cumpenseschan chegl puspe.» Metter giu las truaschs a Rona Ena tscherta sitgira actuala observeschan er igls responsabels aint igls cumegns vischinonts, tuttegna n’è la situaziun nagliour precara. Aint igl cumegn Surses dattigl sulettamaintg ainten egna dad 11 vischnancas difficultads, chegl na seia dantant navot extraordinari, scu tgi Martegn Netzer, igl responsabel pigl sarvetsch tecnic, declera: «A Rona vainsa discuto da metter giu las truachs, lò ègl pigl mument pitost stger, chegl n’è dantant navot extraordinari – gist da chel taimp scu ossa. Tenor experientscha vign la situaziun puspe a sa chietar an dus u treis emdas. Ainten las otras vischnancas vainsa ava avonda, vischnancas scu Salouf savessan schintgigier ava, chella funtanga è terribel gronda.» A Lantsch è René Cadosch, igl survigilader digl provedimaint, da curt sto a misirar l’ava: «Glè pi pac an cumparegliaziun cun oter onns. Pero nous vagn anc avonda ava, ena part vo schizont anc ve Brinzauls, giu Alvaschagn e Casti.» Igl cantun maseira regularmaintg igl nivel dall’ava sutterana. Tottas dus staziuns las pi manevlas da Surmeir – Tavo e Tgazzas – mossan en nivel sot la media da ples onns. Anc corran las truaschs a Filisour. La notiztga aint igl figl uffizial duess tuttegna far attent la populaziun dad esser pi spargnevel.

Per ena veira surpresa ò procuro igl quartet svizzer aint igl team-event tigl final dalla coppa mundiala da skis an Frantscha. L’amprema surpresa è stada tgi per chella cursa èn nias nominos igls dus skiunzs surmirans Fadri Janutin e Livio Simonet. La sagonda surpresa è alloura stada tgi l’equipa svizra ò gist gudagnea la cursa. La staschung da skis dalla coppa mundiala 2021/22 è gio istorgia. A fegn è chella eida cun ena bela istorgia ord vista surmirana. Responsabels per chella istorgia singulara èn stos igls dus skiunzs surmirans, tgi appartignan agl cader naziunal da skis dalla garda giovna. Chegl èn Fadri Janutin, tg’ò 22 onns e Livio Simonet, tg’ò 23 onns. Els dus èn nias selecziunos a curta vista da Swiss Ski pigl team-event tigl final dalla coppa mundiala da skis a Courchevel/Méribel ainten las Alps franzosas. Livio Simonet ò detg tgi dus deis avant la cursa seia el nia infurmo digl trenader tg’el dastga far la cursa digl team-event. Fadri Janutin ò retschet la bunga novitad angal en de avant tgi la concurrenza d’equipas ò gia li an Frantscha. 9 ouras cugl auto Cura tgi igls dus skiunzs surmirans on piglia cunaschientscha da lour selecziun pigl team-event eran els a Soldeu (Andorra) allas cursas da skis finalas dalla Coppa d’Europa. Sa mess per veia èn Fadri Janutin e Livio Simonet cugl auto an direcziun Courchevel/Méribel. Manaschunz digl auto seia sto igl trenader, ò menziuno Livio Simonet, uscheia tgi igl viadi seia sto pi simpel. I seia sto en lung viadi cugl auto, en viadi tgi vegia cuzzo 9 ouras, dei igl skiunz da Casti e frar da Sandro Simonet. La notg vers l’egna ins vegia contanschia igl li turistic an Frantscha e bagnspert er ia a letg, manegia Fadri Janutin. En’intervista siva l’otra La victorgia tar chel team-event seia bagn la culminaziun dalla staschung da cursas 2021/22, manegian Fadri Janutin e Livio Simonet unisono. Da gudagner igl final cunter l’Austria, igl victour olimpic, vegia sviglia pulitas emoziuns tar els dus, tigls trenaders e tar tot las persungas da Swiss Ski tg’eran preschaintas igl de digl success an Frantscha. Fadri Janutin e Livio Simonet on detg tgi siva dalla victorgia vegia scumanzo en veir maraton da termins per dar intervistas a radios, televisiuns e gasettas. Er chegl seia sto en mument singular ed er en’experientscha, rachintan igls dus talents da skis da Surmeir. I vegian fatg pulit festa siva dalla victorgia, manegian igls dus skiunzs surmirans. A curta vista seia nia decidia da star anc ena notg aint igl li turistic franzos, per propi galdeir e festivar igl grond success. Dantant tgi Livio Simonet è sa cunvignia cugl sies trenader da renunztgier agls campiunadis svizzers da ski alpin tg’on li chest’emda a Son Murezza è Fadri Janutin dalla parteida. El vigna a sa participar er allas cursas rapidas, el fetscha er la super-cumbinaziun, igl slalom gigant ed igl slalom. Gio ossa sa legra el da pudeir parteir la fegn d’otgover 2022 a Sölden tigl amprem slalom gigant dalla staschung da skis 2022/23, cun aveir en post fix ainten la coppa mundiala da skis, graztga agls success digl anviern actual, manegia Fadri Janutin. Nomino per en premi naziunal Fadri Janutin è egn da chels tschintg giovens sportists tg’è nomino pigl premi naziunal dalla Fundaziun Ageid da sport svizzer. Per la 40avla geda vign chel premi surdo ad en gioven sportist, ad ena giovna sportista ed ad en’equipa da sport giovna tgi para d’esser sen la dretga veia da success. Fadri Janutin è nia nomino per chel premi, doto cun 12 ​000 francs, cun esser nia igl 2021 vicecampiun mundial aint igl slalom tigls juniors e cun aveir gia chest anviern grond success tar cursas da skis dalla coppa d’Europa (2. post ainten la rangaziun generala). Igls sies quatter concurrents dereivan digl ski nordic, digl ciclissem, dall’atletica leva e karate. Anc anfignen igls 27 da mars è pussebel da dar la vousch a Fadri Janutin. Votar per Fadri Janutin è pussebel via chella adressa d’internet: www.teamsuisse.ch/voting. Igls dus skiunzs surmirans Treis dumondas a Livio Simonet FMR: Treis gedas coppa mundiala - treis gedas crudo or. Ed ossa igl final digl parallel: igl migler taimp ed en amprem plaz pigl team. Sensaziunal? Livio Simonet: Ea, chegl è propa sensaziunal. Las otras treis cursas ainten la coppa mundiala n’èn betg marschadas tenor plan. Pero chella cursa da venderde è propa stada geniala, cunzont er pigls aspectatours e la famiglia a tgesa. Ias alla partenza ischas cun en team fitg gioven cun pac’experientscha. Ègl forsa gist chell’experientscha da chel team gioven tg’ò mano tar chella victorgia? Ia pains, tgi chegl seia sto egn digls muteivs pigl success. Ni igls trenaders ni nous nusezs vagn gia grondas speranzas ed uscheia na vainsa er betg gia squitsch. Chegl è sto igl grond avantatg tgi vagn gia an cumparegliaziun cun la concurrenza. Vous vez gia ena stupenta staschung ainten la coppa d’Europa e fittez chella ossa cun chel amprem plaz ainten la coppa mundiala. Igl Voss fazit dalla staschung? La mia staschung n’è stada betg mala, vess dantant pudia esser anc en po miglra. Ia na va betg adegna gia cletg ed igl è er capito l’egn u l’oter sbagl. Pero ena tala finiziun agl team-event da venderde passo, chegl è igl maximum tg’ò savia capitar per chest onn ed ia sung simplamaintg led tg’igl è gartagea. Treis dumondas a Fadri Janutin FMR: Plaz 1 per la Svizra – e chegl cun dus Surmirans tg’on tschintg partenzas ainten la coppa mundiala segl conto. Ed ossa èn chels dus Surmirans igl pi sensom segl podest. Vez aint igl frataimp gio realiso chella victorgia? Fadri Janutin: Ea, aint igl frataimp vaia realiso chella victorgia cugl team svizzer – gudagner chella cursa cun chel team fitg gioven, chegl è incredibel e fenomenal. Chegl è stada la Vossa terza partenza ainten la coppa mundiala. Eneda Az vez betg qualifitga pigl sagond percurs, suando è en plaz 17 ed ossa ischas igl pi sensom. Tge pudainsa spitgier an futur da Fadri Janutin? Ia sper naturalmaintg anc daple da chels plazs 17. Chel amprem plaz da venderde è sto ena tgossa unica tgi vagn contanschia scu team. Igl proxim onn scumainza per me scu atlet singul tar nolla. La fegnameira è da ma qualifitger pigls sagonds percurs ed esser pi savens aint igls top 30. Vous ischas er nomino scu sportist da giovens talents. Tge monta chela nominaziun per Vous? Chella nominaziun conferma la mia prestaziun e tg’ia seia sen la dretga veia. Chegl è ena fitg bunga schanza ed am fò grond plascheir. (fmr/sab) Ski Alpin,Fadri Janutin,Medienbilder,Portraits Igl pi sensom igl podest tigl team-event tigl final dalla coppa mundiala da skis an Frantscha. (da san.) Fadri Janutin, Andrea Ellenberger, Delphine Darbelley e Livio Simonet.

Anc cozza la staschung d’anviern a Savognin bung dus emdas. Igl hotel Piz Mitgel tg’ò gia igl december 2021 la sia reavertura per la nova staschung ò fatg ena bilantscha siva d’esser sto avert 100 deis. Facit: ins ò dastgea beneventar blers giasts fidevels dalla tgesa e gudagner vetiers numerous novs giasts. Cun Michael e Marlies Gehrig ò la fundaziun tg’ò cumpro igl hotel, dus persungas tgi magnan la tgesa da tradiziun cun bler cor e plascheir. Fatg chegl on avant, durant 40 onns er Sepp e Regina Waldegg, igl pêr tgi giolda ossa la sia pensiun ed è cuntaint d’aveir savia reglar la successiun digl hotel Piz Mitgel. Per Savognin, per Surses e per l’antiera regiun ègl en’immensa valour tgi chella tgesa cun ena fitg gronda tradiziun retscheva venavant indigens e giasts. Michael Gehring, igl hotelier dei: «Mia donna ed er ia vagn grond plascheir tgi tantas persungas indigenas e blers giasts fidevels digl hotel Piz Mitgel on catto schi savens la veia ainten la nossa tgesa». Ena realitad fitg plaschevla seia alloura er tgi numerous novs giasts vegian scuvert igl hotel Piz Mitgel per far lour vacanzas, accentuescha igl hospitant e patrung. Igls restorants èn stos bagn occupos Michael Gehrig è fitg cuntaint d’aveir pudia beneventar schi blers giasts aint igls dus restorants siva dalla reavertura e sanaziun e d’esser cun sia donna ed igl sies team, hospitant digl hotel Piz Mitgel. Cun blers giasts betg aveir gia plaz aint igls dus restorants «l’Ustareia» e «La Posta» tgi sa cattan aint igl partera ins vegia duvro savens er la gronda sala, tgi sa catta segl amprem plang, pigl schinumno «à la carte», ò detg Michael Gehrig. I seia er do seiras tg’ins vegia betg gia plaz per tots igls giasts tgi vessan tschano gugent aint igl Piz Mitgel. El seia stupia tgi anfignen oz seia ia tot bagn, tiers la misergia da betg cattar persunal, manegia igl gastronom. Da cattar cuschiniers seia prest betg pussebel. Per bunga sort seia sia donna cuschiniera cun passiun, uscheia tg’ins seia mitschia chest anviern cun en îgl blo, dei Michael Gehring. Ella, ma er mintga collaboratour e mintga collaboratoura vegian en grond maret tg’el dastga far ena bilantscha fitg positiva siva igls amprems 100 deis dalla reavertura digl hotel Piz Mitgel. Stadas bagn occupadas èn er las tgombras Igls giasts seian er cuntaints chegl tgi pertotga la purscheida dallas speisas e digls vegns, ò detg igl hospitant digl hotel Piz Mitgel. La rangaziun fatga dallas speisas sarveidas igl pi savens mossa tgi igl pi bler seia nia maglea deir da vadel dalla Mazlareia Peduzzi cun «rösti». Sen plaz dus figurescha igl «cordon bleu» da vadel, cun caschiel da Savognin e pommes frites. I seia er nia sarvia bler igl plat cun sander, spinat e tiffels, uscheia tgi ainten la rangaziun figurescha chella tratga sen plaz treis. Chegl tgi pertotga igls treis vegns tgi seian nias bavias igl pi savens sa preschainta la rangaziun scu suandonta manegia Michael Gehrig: 1. Sauvignon Blanc Kurtatsch, 2. Il Pino di Biserno e 3. La Giaretta Valpolicella Ripasso. Igl hotelier fò pero betg angal ena bilantscha positiva digl travagl dallas ustareias, mabagn er chegl tgi pertotga l’occupaziun dallas tgombras e dallas suitas. Vurdo sur igl antier seian ellas stadas bagn occupadas. I dovra tuttegna anc en taimp anfignen tgi las tgombras e las suitas seian occupadas pi bagn, chegl cunzont er da staschung morta. Chella dovrigl urgent er per pudeir piglier daple taimp pigls giasts indigens e per beneventar giasts tgi tschertgan pitost en taimp pi quiet per far lour vacanzas a Savognin. Ensatge ò igl gastronom er anc menziuno: igl fumoir seia davanto tar en li per indigens e giasts tgi gioldan ena bela cigara ed en bung magiol vegn. Per la sanaziun dalla fatscheda digl hotel sera igl hotel Piz Mitgel digls 22 d’avregl anfignen igls 11 da matg 2022. Chel taimp vigna er nizigia per dar vacanzas agls ampluias, dei Michael Gehrig. Igl hotel Piz Mitgel a Savognin ò retschet chest anviern blers giasts stabels e blers novs.

Cun Martin Werlen, igl anteriour avat dalla clostra da Nossadunnang viseta ena persunalitad Savognin. Aint igl hotel Piz Mitgel preschainta igl pader ed autour igl sies nov codesch «Raus aus dem Schneckenhaus». L’emda tgi vign ègl schinavant. Martin Werlen è en pader benedictin tg’ins canoscha betg angal scu anteriour avat dalla clostra da Nossadunnang, mabagn er scu scribent da ples codeschs. Sa fatg en nom cugls sies codeschs pitost critics anvers la baselgia e la cardientscha ò igl pader vallesan er sur igls cunfegns svizzers. Cunzont an Austria ed an Germania è igl pader benedictin fitg popular. Igl sies codeschs sa vendan scu panets frestg, lour cuntign è savens igl maletg dalla baselgia dad oz. An Svizra è pader Martin Werlen ancunaschaint e stimo cun esser fitg avert e liberal. Chegl alloura er vers otras confessiuns e cardientschas. Igl anteriour avat dalla clostra da Nossadunnang vo betg adegna a pêr cun la baselgia catolica, el è magari detg critic anvers la religiun e cardientscha catolica ed er tschertas tradiziuns. Tgi chegl è uscheia è er d’interpretar cun canoscher igls tetels digls sies codeschs cumparias igls davos seis onns. Chels sa nomnan: «Wo kämen wir hin», cumparia igl 2016, «Zu spät», edia igl 2018 è sto en bestseller e la pi nova ediziun «Raus aus dem Schneckenhaus». Sa revignia bagn Pader Martin Werlen è naschia igl 1962 ad Obergesteln VS e chegl scu Stefan Werlen. Siva dallas scolas fundamentalas ò el fatg la matura, sessour stibgia filosofia alla Scola ota da teologia a Coira, a Roma ed agls Stadis unias dall’America. Igl 1984 è el sa decidia d’eir a Nossadunnang an clostra, noua tg’el ò survagnia igl nom Martin. Igl 1987 ò el fatg en vout scu pader benedictin. En onn pi tard è igl pader dalla «rassa neira» nia ordino scu spiritual. Igl 2001 è el nia eligia digl convent scu avat dalla clostra. Chel uffezi ò el exequia anfignen igl 2013. Successour dad el è davanto pader Urban Federer. Igl schaner 2012 ò pader Martin Werlen gia ena dagotta digl tscharvi e chegl durant dar a badminton. Siva da 160 terapias agl spital dall’universitad a Turitg ed alla clinica Valens SG è el turno siva da dus meis an clostra. Igl pader popular è sa revignia bagn da chella dagotta digl tscharvi. A Savognin vign el, cun canoscher pi bagn Birgit Brida, tgi segna aint igl hotel Piz Mitgel per l’administraziun e communicaziun. Ella ò gio gia organiso an oters lis ples inscunters publics cun pader Martin Werlen. La preschentaziun digl codesch e la scuntrada cun pader Martin Werlen ò li mesemda igls 30 da mars 2022 allas 18.30 aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin. L’antrada è 30 francs per persunga e vo all’organisaziun caritativa «Oase». Vign a pled a Savognin: pader Martin Werlen.

Ainten la sia istorgia dad 80 onns stat cun Silvana Deplazes per l’amprema geda ena donna alla testa dall’uniun. Ella succeda ad Enrico Netzer, tg’è sto seis onns president dall’Uniun da pastgeders Surses. Da nov alla suprastanza appartigna er Matteo Lozza. Scu gio igl 2021 ò l’Uniun da pastgeders Surses gia da renunztgier er chest onn alla radunanza generala perveia dallas maseiras dalla pandemia. Igls 70 commembers e varsaquantas commembras dall’uniun on gia la pussebladad da s’exprimer an scretg chegl tgi pertotga igls affars dall’uniun. Enrico Netzer, igl president partent, ò detg d’esser cuntaint cugl interess digls commembers e dallas commembras e la participaziun an scretg fatga aint igl decurs da chest anviern. Sa musso ventirevel è el er d’aveir catto cun Silvana Deplazes ena persunga tgi surpeglia igl presidi dall’Uniun da pastgeders Surses. Igl proxim onn festivescha chella uniun igl giubileum dad 80 onns. Damai ègl duvro otg decennis anfignen tg’ena donna stat per l’amprema geda agl timung dall’uniun. «Ia va dumando a Silvana Deplazes sch’ella fiss pronta da davantar presidenta dall’uniun ed ella ò dalunga musso interess», dei Enrico Netzer. La nova presidenta è uriunda dalla Surselva, ella stat a Savognin e fò en amprendissadi da legnamer tar la Uffer SA. En gioven suprastant Demissiuno scu assessour dalla suprastanza ò Fabiano Rizzi da Beiva. El ò appartignia ples onns a chel gremi. El è s’angaschea per l’uniun e vetiers seia menziuno tgi Fabiano Rizzi totga an Surses tar egn digls miglers pastgeders. Igl madem sa lascha alloura er deir d’Enrico Netzer, tgi stat cun sia famiglia a Calantgil (Innerferrera) cun esser selvicultour da revier an Avras. La dimora a Calantgil è er igl muteiv principal tg’el è sa retratg scu president dall’Uniun da pastgeders Surses. «Ia sung simplamaintg mengia pac a Savognin e cotras mantga er igl contact tar commembers e commembras dall’uniun ed an general tar la pestga locala», ò detg igl president partent. Successour da Fabiano Rizzi davainta cun Matteo Lozza da Marmorera, en gioven pastgeder. Alla suprastanza fon anc part Stefan Schneiter da Lai scu actuar, Mèn Candreia da Stierva, tg’è igl schef da finanzas dall’uniun ed Adriano Dosch da Cunter, tgi segna tar l’uniun per l’organisaziun da tot las occurrenzas scu per exaimpel la concurrenza da pestga interna dall’uniun. Chella ò digl reminent li igls 25 da zarcladour 2022. Gio igls 7 da matg 2022 stat la concurrenza da pestga digl Lai da Marmorera segl program, organisada da Marcello Virgolin, igl ustier dall’ustareia a Marmorera. I dat ples raschungs Alla dumonda scu tgi la pestga seia stada an general an Surses igls davos onns, dei Enrico Netzer igl suandont: «I vagn adegna pi pacs peschs. Ena raschung è tgi l’ava digls ragns ed er digls lais è simplamaintg mengia sobra. Agls peschs mantga cotras er la vivonda. Ultra da chegl dattigl ainten la val varsaquants utschels scu igl irung greisch ed igl cormoran grond tg’èn permanentamaintg alla tgatscha da peschs. Detg oter èn els igls «pastgeders» cugl pi grond success». Las dus persungas partentas dalla suprastanza dall’uniun e las dus novas persungas tgi fon part a chel gremi. (da san.) Matteo Lozza, Fabiano Rizzi, Enrico Netzer e Silvana Deplazes. An tschintg emdas scumainza er agl Lai da Marmorera la pestga 2022.

En tozza donnas ò fatg part digl 5avel arranschamaint giubilar dalla Biblioteca populara Savognin, pigl qual Eveline Schocher Selic da Sievgias-Pardisla ò do en’introducziun aint igl art digl «letrar manil». L’atmosfera ainten la Sala Segantini è stada schi plaschevla scu las lavours coluradas dallas dodesch participantas tgi luvravan da maniera concentrada, introdueidas dalla spezilista pigl «letrar manil», Eveline Schocher Selic. Igl è sto en bel vurdar, scu tgi da tottas sorts fleters coluros, penas e penels ornavan plang a plang l’antiera tavla alva a disposziun cun vers preferias e noms persunals. Tot è nia fatg an scritgiras individualas sen fons ple u manc coluros tenor agen gost, sainza schablonas da bustabs e calours fixas, oramai tot da maniera libra. «Chegl è la differenza an cumparegliaziun cun la caligrafia, tgi pretenda, tg’ins screiva igls bustabs exactamaintg tenor igls mosters dos», declera Eveline Schocher Selic. «Igl letramaint manil è la furma moderna, spontana e giaglia, tar la quala tot è lubia. Igl criteri impurtànt è angal chel, tgi fetscha ena bela pareta e plaia alla gliout.» Tgi chegl ò plaschia allas dodesch donnas è sto da s’accorscher e da santeir l’emda passada da tottas varts. «A me plaigl, perchegl tg’ins pò luvrar da maniera creativa ed i dat nigns dretgs e nigns fallos», commentescha Flavia Vincenz igl curs. «Oz vaia amprandia propi la dretga tecnica.» Chella la lubescha da perfecziunar las sias ampremas amprovas gio fatgas. Ena tecnica moderna cun elemaints vigls Scu usito ozande, vign numno per engles tot chegl tgi è an moda: «handlettering» è oramai «malager a mang letras u bustabs ». Igl «letramaint manil» seia en bel svilup da screiver modern ed attractiv, manegia la manadra. Graztga alla sia experientscha da ples onns ò ella er nundumbrevlas ideias, scu e pertge far adiever da chella tecnica. Dumandadas seian savens tavlas sper antradas e davant tgombras d’unfants. «Ia pains, tgi chella tecnica metta nigns cunfegns alla creativitad», s’entusiasmescha Carin Luzio, en’otra participanta, «perchegl tgi chegl è gio betg en screiver, mabagn en malager bustabs.» Eveline Schocher Selic malegia dantant betg angal letras, mabagn sa deditgescha ella er agl «Shabby Chic Stil» (igl stil gleis e schic) – en stil da colurar da tottas sorts objects cun ornamaints creativs. Igl pi gugent lavoura ella cun objects da lagn, tgi vignan fatgs savens da sies om. Ma aint igls curs da «letramaint manil» mantgan igls omens: 98% digls participants seian donnas, perchegl tgi seia savens er las ezzas tgi s’occupeschan d’ornar igl datgesa. «Igl «letramaint manil» vo anavos sen las scritgiras a mang, perchegl tgi blera gliout d’ozande è sasa dallas scritgiras da computers. I vottan crear sez puspe ensatge individual ed unic», constatescha Eveline Schocher Selic tgi è fitg cuntainta cugl curs ainten la Biblioteca populara Savognin tgi festivescha igl sies 25avel anniversari anc cun 15 occurrenzas giubilaras aint igl decurs digl onn. Perveia dalla gronda dumonda vign repetia igl curs da «letrar manil» aint igl decurs digl onn ed igls 19 da matg ò li igl proxim curs cun Eveline Schocher Selic per ornar tavlas da noms per davant ischs-tgesa. Eveline Schocher Selic ò introduia en tozza participantas aint igl art digl «letrar manil». Cò cunseglia ella Carin Luzio. Flavia Vincenz preschainta igl product dalla sia lavour creativa fatga a caschung digl curs dalla Biblioteca populara Savognin. Las 12 lavours mossan tg’igl malager letras ò incanto las participantas e tgi chegl è en art sainza cunfegns.

Da curt on las medias rumantschas – RTR, La Pagina da Surmeir – rapporto davart sfeidas da cattar persungas d’instrucziun surmiranas. Igl magnascola Damian Dosch punctuescha per la scola Alvra Dafora tgi chella situaziun vegia pero da far navot cugl idiom respectivamaintg cugl rumantsch grischun. Er sch’ia na sung betg scolast ed er betg pertutgia directamaintg manegia da dastger commentar chellas explicaziuns scu suonda: avant bung 50 onns era la situaziun pigl consorzi da scola Mon-Stierva betg miglra. Pigl scalem dalla 4.-6. classa primara ins veva stuia pladeir igl scolast gio pensiuno Gisep Angel Sigron dad Alvagni. Durant igls treis onns tg’ia va frequento la scola tar Gisep Angel Sigron, ò el cun eir cun skis rot ena tgomma, stuia eir pi dei agl spital ed an reconvalescenza, uscheia tg’igl gioven student Sep Guetg igl ò stuia ramplazzar. Damai navot extraordinari tgi la scola surmirana ò sies problems cugl domber da scolastas e scolasts. E tuttegna ò la situaziun aglmanc indirectamaintg ensatge da far cugl idiomatissem. L’alfabetisaziun an rumantsch grischun veva (ni vess gia, schi introdutgeida per tottas scolas ruman­tschas) igl grond avantatg tg’ins vess savia recrutar igl persunal scolastic sur igls strètgs cunfegns idiomatics or. La scola idiomatica impedescha talas pussebladads. Cun las consequenzas tgi Damian Dosch fò valeir. Gio digls taimps da mies presidi dalla Lia Rumantscha sottastritgiva tgi la pi gronda sfeida per la scola rumantscha seia an futur betg la dumonda digl rumantsch grischun ni digl idiom, mabagn chella da quantidad e qualitad dalla magistraglia rumantscha. Chegl sa mossa ossa cler e net. An la Pagina da Surmeir ò Damian Dosch schizont skizzo scu plan B d’angascher persungas da lungatg tudestg, chegl tgi cunterfaschess 100 per 100 alla lescha da lungatgs. Tg’igl magnascola propona ena schliaziun illegala n’è betg acceptabel, fò dantant surstar. Ena tgossa è franca: sch’igl rumantsch bandunga la scola, vign el sbandagea infra circa 2-3 generaziuns ord vischnanca e val. In stò angal vurdar tge tgi è capito an Tumliastga e surase an muntogna. Medias rumantschas, litteratura rumantscha e betg igl pi davos ruschanar rumantsch on ena muntada impurtanta. Ma angal la scola rumantscha mantigna igl lungatg a lunga vista e garantescha igl surveiver. La maioritad surmirana ò voto da reintrodutgeir la scola idiomatica. Damai stò ins esser pront da cattar otras maseiras tgi midar tar ena scola da lungatg tudestg. Cantun Grischun e vischnancas ston per exaimpel esser pronts da paer paias pi generousas tgi las scolas a Coira e conturn tgi concurrenzeschan nossas scolas rumantschas. Igl stimulus finanzial è per nous carstgagns anc adegna chel tgi porta igl pi spert fretg e midada da tenuta, betg angal tigl schinumno «homo oeconomicus». Ni tg’ins cloma anc eneda, scu avant onns, anavos scolastas e scolasts gio pensiunos. Per exaimpel fissan persungas qualifitgeidas tgi on sustignia igl return tigl idiom – inclusiv scribents – franc motivadas da garanteir venavant la scolaziun rumantsch surmirana. Tgi so? Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha. Vincent Augustin da Mon è advocat e president dalla SRG SSR Svizra Rumantscha.

Elina, sia mamma e sia tatta – chellas treis donnas ucranesas èn fugeidas igls 5 da mars 2022 perveia dalla ghera or da lour martgea natal Charkiw an l’Ucraina. Ossa on ellas catto dimora tar Franz Dosch a Tinizong. An terma d’exact en meis – tranter igls 24 da favrer ed igls 24 da mars – è lour veta sa midada cumplettamaintg. Ellas treis rachintan lour istorgia da fugia digls davos 30 deis. Ossa è tot calm e quiet. A Tinizong targleischa igl suglegl sen la meisa da cuschigna ainten la tgesa da Franz Dosch. Anturn chella meisa tschaintan Elina, sia mamma e sia tatta – treis donnas ucranesas tgi na lessan pi gugent betg neir numnadas ainten la gasetta cun nom e prenom, cun excepziun digl prenom dalla pi giovna, dad Elina. Ed Elina antscheva a rachintar: «Ossa ischan nous an siertad – graztga fitg all’Europa, graztga fitg alla Svizra, graztga fitg a Surses, graztga fitg fitg a Franz. Da tot cor lessan nous treis angraztger. Chegl è igl pi impurtant tgi nous lessan deir.» Elina (28) ò stibgia economia ed è la suletta tgi discorra engles ed en zichel tudestg. Ella rachinta – e translatescha per mamma e tatta – lour istorgia siva digls 24 da favrer 2022. «Tge tabalori lascha eir rachettas?» Igl è sto la dumang marvegl digls 24 da favrer, allas 05.00, tg’ellas treis èn neidas dasdadas ainten lour tgesa anmez Charkiw da detonaziuns. Elina sa regorda: «Ia va anc panso: tge tabalori lascha eir da chellas ouras rachettas u fis artifizials? Ma alloura vainsa via aint igl lontan las explosiuns. Chegl è sto cumplettamaintg surreal, betg tgapibel, nunimaginabel.» Per render consciaint quant nuntgapibel tgi l’invasiun russa è stada, decleran las treis donnas lour atgna situaziun aint igl martgea da Charkiw, manevel agl cunfegn cun la Russia. Lour lungatg da famiglia è russ, dasperas discorran tottas treis er ucranes, la tatta da vart digl bab dad Elina è Russa – ella veiva a Sotschi, la mamma d’Elina instruescha perfign an lungatg russ. Perchegl dei er la mamma: «I funcziunava schi bagn a Charkiw ed ansomma ainten l’Ucraina, egn cun l’oter, igl lungatg russ u igls usits russ n’eran ansomma betg scumandos.» Ed Elina agiunta: «I na dava ansomma nigna pressiun da vart digl stadi ucranes d’eliminar igl lungatg russ u bagn da supprimer persungas russas – ansomma betg! Angal Wladimir Putin pretenda chegl gio siva dad onns – ena manzigna blotta!» Tschartger en refugi Igl de digls 24 da favrer 2022 ò mido dad en de sen l’oter la veta dallas treis donnas. Elina sa regorda: «Igl è sto schi surreal tgi nous pansavan adegna: chegl cala bagnspert! Perchegl ischan nous restadas ainten la nossa tgesa, siva da generaziuns ena tgesa dalla famiglia. Pero igl è sto sgarschevel. Nous nivan betg da durmeir perveia dalla canera d’aviuns e d’explosiuns. Pass a pass èn neidas destrueidas tot las tgesas vaschignas ed en bel de erans sainza electricitad e sainz’ava. Perchegl vagn nous alloura tschartgea refugi ainten en schler da protecziun dad ena clinica ainten la vischinanza.» – Cò sa santivan las treis donnas alloura en po pi sieiras, nivan aglmanc da durmeir en zichel. Igl bab è an Russia E noua era igl bab dad Elina durant tot chel taimp? – Elina declera: «Mies bab è an Russia tar sia mamma, mia tatta. Chella ò grondas difficultads cun la sanadad e mies bab è ia tar ella per gidar. Exact igls 24 da favrer vess el gia igl ticket per sgular anavos. Pero a parteir da chel de èn stos saros igls cunfegns. Sch’el vess gia igl bigliet angal en de avant, alloura fissan nous stos ansemen!» Perchegl tgi ossa seia la situaziun per sies bab fitg privlousa. El less atgnamaintg turnar a tgesa, pero el risca da neir mazzo cun passar igl cunfegn. Igls 5 da mars on las treis donnas alloura decidia da fugeir da Charkiw. Er la situaziun aint igl refugi dalla clinica era davantada delicata. Igl era grev da far compras, da cattar p.ex. medicamaints per la tatta. Perchegl èn ellas stadas sfurzadas igls 5 da mars da bandunar la patria. Elina rachinta: «Nous na vagn nign auto, ma vagn gia l’occasiun da pudeir far viadi cun en amei da mia mamma. Nous vagn piglia cun nous angal igl pi necessari, angal ena valischa.» Igl viadi tras l’antiera Ucraina, anfignen agl cunfegn cun l’Ungareia, ò cuzzo en’emda, cun star an colonna ouras ed ouras tar igls tancadis, cun midar auto siva en pêr deis, cun durmeir tar famiglias ucranesas. Elina sa regorda: «Per 200 kilometers vagn nous duvro 12 ouras.» Grond ageid an Ungareia Igls 12 da mars 2022 on Elina, sia mamma e sia tatta, banduno l’Ucraina, sainza saveir cura tg’ellas turnan an patria. Elina sa regorda cun gronda angraztgevladad digl ageid tg’igls fugiteivs on survagnia an l’Ungareia: «Nous vagn survagnia damagler, dabever, sustign medicinal per mia tatta, bigliets gratuits per eir cugl tren. Ena cassiera tar la staziun da Budapest ò perfign regalo a nous ena boxa per transportar igl noss tgangign. Simplamaintg incredibel!» Sur Budapest e sur Vienna è cuntinuo igl viadi dallas treis donnas cun la fegnameira da neir an Svizra. Elina declera: «Gio bod vaia piglia se contact cun Franz Dosch tgi ia canosch sur las medias socialas. Ed el ans ò detg immediat: ‹Here you will be safe!›. Igls 14 da mars 2022 ischan nous arrivadas an Svizra, Franz è nia per nous a Sargans. E gea, ossa ischan nous cò a Tinizong, siva da diesch deis.» «My lovely Charkiw» Ossa èn las treis donnas ucranesas da treis differentas generaziuns an salv a Tinizong. Tuttegna ston ellas bunamaintg sa sfurzar – aglmanc per en’oura an de – da betg persequitar las novitads dalla ghera an l’Ucraina, per pudeir sa deliberar digls «bad feelings». Ellas mantignan igl contact cun diversas persungas ed ameias aint igl paeis. Elina rachinta bleras istorgias dramaticas dad ameias, ancunaschaints e paraints tg’èn anc adegna aint igl paeis, per part anc adegna a Charkiw, tgi passaintan lour deis ainten las staziuns dalla metro e tg’èn per part confruntos cun grevs destigns. Da persungas tg’on – scu ellas – pers tot dad en de sen l’oter. Elina sa regorda da «my lovely Charkiw», noua tgi dava numerousas universitads, zoos, monumaints e gliout da tot igl mond, e noua tg’ella less turnar schi spert scu pussebel. Nigna rabgia – pero en semi Las treis donnas na resaintan nigna rabgia anvers igl pievel russ. Elina dei: «Nous na vevan avant nign problem ed er siva la ghera na vign chegl betg ad esser igl cass. Pero per plascheir, frenagn chella regenza russa! Nign, ma propi nign sustigna an l’Ucraina las tenutas dalla regenza russa, mianc chels tgi vevan forsa avant ena tenuta pi pro-russa.» Igl pi grond semi dad Elina fiss da sa dasdar ena dumang e da vaseir segl telefonign tgi la ghera seia fittada. Ad ella vignan las larmas digl plascheir angal da pansar vedlonder: «Nous cantessan e saltessan a tot pudeir. Igl noss pi grond giaveisch è da simplamaintg pudeir veiver la nossa veta scu avant. Angal chegl! Ia fatsch mintga de en’oraziun tgi la nossa tgesa stetta anc, per tgi nous vegian en li per returnar.» E la mamma agiunta: «Cun tot la noss’energia nign nous a reconstrueir tot an Ucraina ed a Charkiw. Mintga singul crap nign nous a puzzager se.» «Ia va plaz avonda» Igl hospitant dallas treis donnas è Franz Dosch (65). Igl om da Tinizong ò luvro anfignen tar sia pensiun avant treis onns a Turitg, tar la Migros ainten la partiziun d’informatica. Sur medias socialas cunascheva el Elina, la giovna dallas treis donnas. Ed el è immediat sto pront da gidar ad ellas, siva aveir discuto la dumonda er cun sies treis unfants tg’èn gio carschias e sesents giu la Bassa. A Tinizong èn las treis Ucranesas rivadas angal cun ena tastga e schiglio cun navot. Franz Dosch ò dumando persungas paraintas ed ancunaschaintas per vistgadeira ed el geida chels deis d’organisar per las treis donnas igl status da dimora «S». Chel status ò la Svizra introdutgia dacurt an connex cun la crisa dall’Ucraina spezialmaintg per persungas cun basign da protecziun. Sia motivaziun per dar albiert allas treis donnas declera Franz Dosch cugls pleds: «Per me ègl sto cler tg’igl è da gidar an chella situaziun da ghera. Ia va plaz avonda cò tar me a Tinizong. Ossa ègl simplamaintg anc d’organisar differentas tgossas, p.ex. cun l’assistenza medicinala per la tatta ni cugl test da frenesia da lour tgangign. E schiglio amprov ia dad esser en bung hospitant.» Franz Dosch fò chint tgi las treis donnas vegian da restar pi dei an Svizra. (fmr/dat)

Alla radunanza generala dall’Uniun Parc Ela – la fegn mars – candidescha Patrizia Zanini scu nova presidenta. An chel uffezi less ella tranter oter tg’igl menaschi sa normalisescha siva corona e tgi vischnancas e parc profiteschan bagn egn da l’oter. Patrizia Zanini da Casti duess davantar successoura da Paolo Giacometti scu presidenta dall’Uniun Parc Ela. Marde seira, igls 29 da mars 2022, è a Surava la radunanza generala dall’uniun purtadra. Paolo Giacometti veva annunztgia gio l’antschatta digl onn tg’el ­vigna a sa retrer digl uffezi siva d’esser sto 12 onns an suprastanza e seis onns alla testa digl pi grond parc da nateira dalla Svizra. Patrizia Zanini è uriunda dalla Svizra Interna, veiva pero gio siva da 14 onns ainten la Val Alvra. Da professiun è ella electromontadra ed è oz responsabla tar las Ovras Alvra-Landwasser SA scu survigiladra dalla reit e digls indrezs da distribuziun. Siva da tschintg onns è Patrizia Zanini an suprastanza dall’Uniun Parc Ela. Dasperas è ella er suprastanta dalla vischnanca Albula/Alvra, presidenta da la Citad d’energeia Ela e ­suprastanta dalla «Ela Energiewelt». Actualmaintg è Patrizia Zanini la suletta candidata pigl presidi dall’Uniun Parc Ela. Ulteriouras propostas pudessan neir inoltradas anc durant la radunanza a Surava. FMR: Dumonda simpla – pertge candidez vous scu presidenta dall’Uniun Parc Ela? Patrizia Zanini: Igl Parc Ela è siva da 14 onns, siva da tg’ia abitesch ainten la val, en grond tema. Igl è bel da vaseir scu tg’el sa sviluppescha ed i fò grond plascheir da pudeir contribueir mia part ve da tot. Igl Parc Ela fò extrem bler – el promova products regiunals, organisescha occurrenzas, unescha la populaziun, renda ­visibla la regiun vers anor etc. Igl è incredibel tge tg’è nia presto chels davos onns. E perchegl ma stat igl Parc Ela propi a cor. Vous ischas activa gist an ples gremis ainten la regiun – ainten la suprastanza com­munala dad Albula/Alvra, an organisa­ziuns d’energeia e bagnprest ischas vous forsa er presidenta dall’Uniun Parc Ela. N’avez nigna tema da conflicts d’interess? Na. Anzi, ia sung dall’ideia tgi uscheia sa lascha promover la cooperaziun e collabo­raziun. I dat blers temas tgi pertotgan tant las vischnancas scu er igl parc: l’electricitad, la mobilitad, igl ambiaint, igl turissem, igl veiver ainten la regiun. Ansomma, nous ischan tots ainten la madema bartga. Chest onn 2022 ò antschet la sagonda fasa da contract, igl sagond decenni da menaschi. Noua vasez vous las sfeidas? I dat differentas sfeidas. Ma ia pains tg’ena prioritad seia da furmar uscheia spert scu pussebel ena buna e nova squadra an l’operativa. Igls davos meis ògl gio do en pêr midadas, ossa è sa furmo en nov team e bagnprest vign er anc cumpletto igl directori cun ena terza persunga. Perchegl ègl ossa igl mument per sa cattar aint igl mintgade, uscheia tg’igl è pussebel da piglier per mangs igls proxims projects. An chella direcziun vo er la sagonda sfeida: siva dus onns cun tot las restricziuns da corona ègl impurtant da puspe normalisar la gestiun, dad organisar puspe arranscha­maints e da sa scuntrar. Gist chella lavour furma igl coc digl Parc Ela. Ed ena terza sfeida e fegnameira vign ad esser dad intensivar la collaboraziun digl parc cun las vischnancas. Nous lagn ans avischinar e forsa metter ord veia l’egn u l’oter crap da scarpitsch. Vous vez menziuno: igl davos onn ògl er do discussiuns, tensiuns e midadas da per­sunal tar igl Parc Ela. Plessas persungas on banduno l’operativa, igl aton passo er igl directour Dieter Müller. Scu vez vous observo chels svilups? Ea, ordvart l’organisaziun digl parc èn bleras persungas stadas en po surstadas da chel svilup. Aint igl intern n’è chegl forsa betg sto uscheia surpigliont. Igls davos onns ò igl Parc Ela presto fitg bler, la squadra ò fatg enorm blera e bunga lavour da basa. Ed igl parc è carschia – per alloura er antrar an tractativas cun las vischnancas per ena nova fasa da contract. Aint igl rom da tot chel svilup ògl simplamaintg er duvro adattaziuns organisatoricas. Ed an tals muments ègl da far chint tgi las midadas na plaian betg a tottas e tots. Ansomma, ia na sung betg stada involvada directamaintg an las dumondas e discussiuns da persunal. Ma pigl president actual ed igl anteriour directour n’è chegl franc betg sto en taimp enorm agreabel, surtot schi collaboratouras e collaboratours cun gronda ­experientscha bandungan l’organisaziun. Discurrign d’en project concret: l’ideia da la «Tgesa Parc Ela», en center d’infur­maziun e da sarvetschs digl parc a Casti. Vign la «Tgesa Parc Ela» propi a star scu previa igl onn 2023? Nous ischan vedlonder. Schi la «Tgesa Parc Ela» vign propa a star aint igl decurs digl 2023 è grev da deir pigl mument. Igl center niss gio a star segl areal dalla staziun a Casti e perchegl ògl duvro discurs cun la Veiadafier retica e cun la Posta. Ossa suondan anc ­discurs cun la vischnanca – per erueir er chels interess e basigns an connex cugl center. Scu detg, nous ischan vedlonder. Siva dus omens fissas vous l’amprema donna agl timung digl Parc Ela. Proximamaintg vign er en trio da treis donnas a surpiglier igl directori digl parc. Vign chel quartet da donnas a midar ensatge ve digl menaschi? Chella dumonda è er gio neida dumandada, schi quatter donnas alla testa pudessan forsa perfign esser en problem? Ia pains tgi l’egualitad dad omens e donnas seia pir contanscheida, cura tgi la repartiziun exacta n’è nign tema ple. Ia lavour gio siva dad onns scu donna ainten ena domena dad omens, ainten la branscha dalla forza electrica. Igl è gio simplamaintg impurtant tgi las posiziuns-clav seian occupadas cun persungas cumpetentas – schi om u donna, chegl è atgnamaintg secundar. Patrizia Zanini da Casti – e suprastanta dalla vischnanca Albula/Alvra – candidescha per igl presidi dall’Uniun Parc Ela .... Pigl Parc Ela ò antschet chest onn 2022 la sagonda fasa da contract, igl sagond decenni da menaschi.

La Scola da skis Savognin prevei da renovar ed amplifitgier chest onn igls sies indrezs per ennavar a La Nars. En’investiziun tg’è, tenor igl manader Lothar Künzli, necessaria per pudeir garanteir er an futur en menaschi aint igl paradis da skis per unfants a Savognin. Igls costs da 950 000 francs surpeglian la scola da skis ed igl cumegn da Surses. Revaletaziun pigl territori La Nars a Savognin: mez mars 2022 ò igl cumegn da Surses approvo igl nov implant da sport cun en credit da 4,5 milliuns. Digl rest prevei la Scola da skis Savognin da renovar ed amplifitgier igl indrez da far neiv artifiziala aint igl paradis da skis per unfants a La Nars. En project da 950 ​000 francs. Siva digl onn 1994 è gio installo en tal indrez cun neivadoirs ainten chel territori. Ed exact avant 15 onns ò la Scola da skis installo sen ena surfatscha da 33 000 m² igl sies paradis per unfants a La Nars. Per garanteir en tal menaschi er an futur, seia necessaria en’investiziun pi gronda, scu tgi Lothar Künzli, igl manader dalla Scola da skis Savognin accentuescha. En sistem automatiso En pêr tumbigns, tschintg canungs e lengias d’ava cun pressiun bassa – las circumstanzas per pudeir far neiv a La Nars èn antiquadas. «I vign veapi tgod igl aton e las notgs propa freidas per far neiv sa redutgeschan», dei Lothar Künzli. Per pudeir nizigier pi effiziaint las notgs tgi pussibiliteschan igl ennavar èn damai necessarias enqualtgi renovaziun a La Nars. Per l’egna duess ena tor da sfardamaint sfardantar an futur l’ava tar la funtanga tgi sa catta agl our digl territori. «Antras chel sistem luvragn nous pi effiziaint, er an senn ecologic. Schi l’ava è pi freida ins lascha er or daple neiv», dei Lothar Künzli. Anc cula l’ava digl reservoir cun lengias da pressiun bassa tar differents tumbigns – tenor Lothar Künzli en disavantatg: «Nous ischan dependents d’ena pompa tgi sa catta tranter tumbign e canung. Cun las lengias futuras da pressiun ota n’è chella pompa betg ple necessaria ed uscheia vainsa en ulteriour gudogn chegl tgi pertotga l’energeia.» Cun renovar las differentas lengias dall’ava vignan er augmentos igls tumbigns – treis gedas daple tumbigns stattan an futur a disposiziun. En ulteriour avantatg: ins na stò betg ple trer lengias d’ava ed electricitad da passa 70 meters. Pinavant è ena part digls canungs betg automatisos chegl tgi monta daple lavour pigl ennavader: «Cun mintga grad da temperatura tgi sa meida stò ena persunga regular puspe l’egn u l’oter interruptour agl canung.» Perchegl prevei la scola da skis da ramplazzar igls dus da tschintg canungs tgi n’èn betg automatisos antras treis ulteriours canungs automatisos. «Uscheia vainsa seis canungs automatisos. Chegl è ord vista dalla siertad da luvrar e las cundiziuns per igl ennavader simplamaintg conform agl taimp», dei Lothar Künzli. Ena garanzeia per la staschung ota Talas renovaziuns ed amplificaziuns pussibiliteschan alla Scola da skis alla fegn digls chints, d’ennavar pi effiziaint e garanteir uscheia aglmanc ena pista per la staschung ota tranter Nadal e Bumang. «Chellas pacas notgs durant igl aton cura tg’igl è propi freid, pudagn nous ennavar pi effiziaint antras las renovaziuns, nizigier uscheia tant scu pussebel chellas curtas periodas freidas e tuttegna anc spargner energeia. Bod u tard vign igl mument, tgi vagn da Nadal nigna neiv, chegl tgi fiss ena catastrofa per la Scola da skis. Ena terza dalla sviouta staschunala faschagn nous durant chellas dus emdas», accentuescha Lothar Künzli. En paradis da skis tgi sa catta ordvart igl territori da skis scu a Savognin e tgi vign finanztgia dalla scola da skis è an cumparegliaziun cun otras destinaziuns en’excepziun. Igl territori da skis è a Savognin pac adatto per principants – igl territori è mengia pretensious. Igl paradis da skis La Nars è damai da grond’impurtanza, porta pero er grond avantatgs: «Nous pudagn far tge tgi lagn e savagn garanteir en’ota qualitad.» Lavours scumainzan igl avost Igl nov indrez garantescha dantant betg angal la neiv pigl paradis da skis. Ena part dalla neiv artifiziala vign messa a disposiziun per la loipa digl cumegn. Egn digls muteivs, tg’igl cumegn è sto pront da sa participar allas investiziuns: en import unic da 240 ​000 francs per la producziun da neiv per la loipa ed ena contribuziun da sustign unica da 160 ​000 francs – credits tg’èn nias approvos igl december passo cun gronda maioritad alla radunanza communala. Pinavant vegia l’Uniun Anavant Surses an senn da sustigneir igl project cun 50 ​000 francs, chegl tgi stoptga pero anc neir approvo digls commembers. Damai resta per la scola da skis ena somma da 500 000 francs: «Chegl è ena fitg gronda investiziun per la scola da skis. Ma chel project è per nous da gronda muntada futura, er per la regiun tg’è dependenta digls giasts e perchegl ischans er pronts da far ena tala investiziun», accentuescha Lothar Künzli. Damai tgi la renovaziun digl neivadoir a La Nars sa catta ordvart la zona da biagier, sto ena tala midada dalla planisaziun locala neir approvada digl cumegn e cantun. La decisiun digl cantun è dantant anc pendenta. Lothar Künzli è pero optimistic e chinta, tgi las lavours da construcziun possan scumanzar igl avost. Igl paradis da skis per unfants a La Nars cumpeglia ena surfatscha da 33 000 m². Tgenegn è igl migler? Per la compra da dus novs canungs ò la Scola da skis Savognin pudia testar differents models. Igls dus canungs vigls tgi n’èn betg automatisos vignan ramplazzos. Igl manader dalla Scola da skis Savognin, Lothar Künzli.

Igl punct da partenza per las elecziuns circuitalas a Belfort è cler: la deputada an uffezi, Gaby Ulber, ò bungas schanzas da neir reeligeida igl matg scu deputada digl Cunsegl grond. Igls dus cunter-candidats dalla PS e dalla PPS vignan ad aveir grev, schibagn tg’els vignan sieir e franc a recaltger varsaquantas vouschs – tots dus vignan or da branschas dètg «violentas». I fiss ena surpresa, schi la deputada actuala digl circuit Belfort, Gaby Ulber dalla Allianza digl Center (AdC) na niss betg reeligeida igls 15 da matg 2022. Ed igls dus concurrents, Andrin Caviezel (PS) e Werner Wyss (PPS) na propagheschan lour candidatura betg exnom scu «cunter-candidatura» alla deputada actuala. Tots dus on surtot en’otra intenziun: porscher en’alternativa e rimnar vouschs per l’atgna parteida, chegl tg’è ossa gio pussebel cugl nov sistem da proporz. Igl candidat dalla PPS, Werner Wyss, dei perfign: «Schi niss eligia anc cugl vigl sistem da maiorz, alloura na candidessa betg.» Cuntinuar cun la lavour Siva digl 2018 politisescha Gaby Ulber aint igl Cunsegl grond. Ed er a livel communal e regiunal s’angascha ella siva da divers onns ainten gremis politics. Tranter igls onns 2010–2021 è ella stada suprastanta a Lantsch, ples onns è ella er stada vicemastrala. Durant chel taimp è la politicra dalla AdC er s’angascheda ainten la Regiun Alvra surtot aint igls sectours dalla scola e dalla sanadad. La sia motivaziun per recandidar scu deputada: «Ia less cuntinuar cun las lavours antschettas ainten divers gremis.» Anfignen igl onn passo è Gaby Ulber stada commembra dalla Cumischung per furmaziun e cultura digl Cunsegl grond. E siva digl 2021 è ella commembra dalla Cumischung da ­gestiun. La deputada da Lantsch dei: «A me plai la politica cantunala fitg bagn. Tot vo forsa pi pac svelt tgi sen livel communal, per la paia ègl fitg interessant da collaborar sur ples parteidas e da cattar ansemen en consens.» Las tematicas politicas tgi stattan a cor a Gaby Ulber èn la furmaziun e la sanadad – dus domenas, noua tg’ella s’angascha gio siva da divers onns ainten la regiun. Ed ainten chellas dus domenas less ella er s’angascher sen livel cantunal. Gaby Ulber: «Ia less ­m’intermetter ainten la discussiun per la revisiun parziala dalla lescha da scola ed er an connex cun la reorganisaziun dallas regiuns pigl provedimaint da sanadad.» En expert da crappa Igls dus cuntercandidats Werner Wyss ed ­Andrin Caviezel vignan franc a recaltger enqualtgi vousch – lour métiers professiunals pudessan perfign supponer tg’els von cun ena ­dètga vehemenza aint igl cumbat electoral. Egn è numnadamaintg perscrutader da bovas. Per incumbensa digl Institut per la perscrutaziun dalla neiv e dallas lavegnas (WSL) a Tavo lascha Andrin Caviezel crudar e sfratger crappa giu dallas spondas digl Pass digl Flüela ed analisescha alloura las forzas ed igls effects dalla crudada. Andrin Caviezel da Lantsch ò rieischs sursilvanas ed è carschia se a Domat ed el candidescha sen la glista dalla PS/Verda. La sia motivaziun: «Igl nov sistem d’eliger am pussibilitescha da dar ena tscherna ad electouras ed electours. Ia poss porscher en’otra vousch – ia sung gioven, ansemen cun mia donna veiva en model da repartiziun dalla rollas e scu ­persunga tgi vign dad ordvart vaia en po en’otra vista sen singulas tematicas.» Andrin Caviezel dalla PS lavoura scu fisicher ed ò gugent sports da ­prestaziun, surtot igl passlung. El è cun 38 onns igl gioven digls treis candidats aint igl circuit Belfort. Igls temas politics tg’igl stattan a cor èn l’innovaziun ainten las regiuns munta­gnardas, la politica d’ambiaint e la dumonda scu render cumpatibel ainten la societad la lavour e la famiglia. En candidat dalla «kripo» Ed er igl sagond cuntercandidat da Gaby Ulber vign professiunalmaintg or dad ena branscha pitost «vehementa». Werner Wyss (77) dalla PPS è bagn pensiuno, ma durant la sia veta professiunala è el sto tranter oter schef da sarvetsch tar la pulizeia criminala. La sia fegnameira per l’elecziun tunga pero tot sportiv-­paschevla: «Ia less far schi bleras vouschs scu pussebel – er per la mia parteida.» Werner Wyss è ansomma igl pi vigl candidat (annada 1945) sen l’antiera glista da vers 500 Grischunas e Grischuns tgi von an cursa pigl Cunsegl grond. Tuttegna dei el: «Ia ma saint corporalmaintg e spiertalmaintg anc an gamba e m’angaschess – an cass d’ena elecziun – a tot pudeir pigl circuit Belfort e per igls interess dalla regiun.» Las tematicas tg’igl stattan a cor èn l’agricultura ed igl turissem, la tgatscha ed igl louf, la nateira ed igl ambiaint. Werner Wyss è uriund da Mot ed è er ena persunga bagn ancunaschainta ainten la veta publica dalla Val Avra. El è sto tranter oter diesch onns president circuital ed ultra da chegl parsoura dalla guideia uffiziala. Durant 12 onns è el sto president dalla nov-fundada secziun dalla PPS Alvra. Ed er ainten gremis da tgatscha è el sto ferm angaschea. En candidat dad «ordvart» Igl spezial tar Werner Wyss è pero tg’el n’abitescha mianc ainten egna dallas dus vischnancas digl circuit Belfort, ni a Lantsch ni a Farrera – el veiva actualmaintg a Tusang. Tenor reglamaint d’elecziun è chegl lubia. E sa tgapescha è chegl tactica d’elecziun tar diversas parteidas da proponer ainten mintga circuit pussebel ena candidatura per rimnar alloura dapertot vouschs. Davart chella candidatura scu «betg domicilo» aint igl circuit manegia Werner Wyss: «Chegl n’è navot spezial. I dat chest onn anc circa 25 otras candidaturas dad ordvart igls cirquits. Per la sagonda canoscha fitg fitg bagn la Val Alvra. E per la terza ò p.ex. er igl circuit Alvaschagn gia varsaquants onns en deputo tg’era domicilia ordvart la regiun.» Las candidaturas digl circuit Belfort Andrin Caviezel, annada 1984, perscrutader da bovas, glista 1 PS & VERDA, nov Gaby Ulber, annada 1965, magnafa­tschenta, glista 5 AdC, deputada Werner Wyss, annada 1945, pensiuno/anteriour schef digl sarvetsch criminal, glista 3 PPS, nov Las dus alas d’en pulmung Ansasez è igl cirquit Belfort angal anc en «rest». Anfignen igl 2014 niva chel cirquit furmo da tschintg vischnancas: Alvagni, Brinzauls, Surava, Lantsch e Farrera. Siva tgi treis da chellas on fusiuno tigl cumegn d’Albula/Alvra èn restadas anavos angal ple las dus vischnancas da Lantsch e Farrera. Gist geograficamaintg (varda carta) è igl cirquit ossa partia an dus parts, scu dus alas d’en pulmung. Ena ala furma Lantsch e l’otra Farrera. Er a risguard la populaziun (ca. 670 abitantas ed abitants) è Belfort egn digls pi pitschens cirquits aint igl Grischun. Angal Avras (154 abitantas ed abitats) e Valragn (644) èn anc pi pitschens. (fmr/dat) En trio per en sez Cun var 640 abitantas ed abitants è igl circuit da Belfort egn digls pi pitschens circuits electorals digl Grischun. Tuttegna dattigl chest onn en cumbat electoral cun treis candidaturas per en sez aint igl parlamaint grischun a Coira. La deputada actuala digl circuit Belfort è Gaby Ulber (AdC) da Lantsch. ­Ella recandidescha igls 15 da matg 2022 per en’ulterioura ­perioda d’uffezi. Causa igl nov sistem electoral survign ella chesta geda concurrenza da vart sanestra e da vart dretga digl spectrum politic, da Werner Wyss dalla PPS e dad Andrin ­Caviezel dalla PS. (fmr/dat) Il cirquit Belfort è mo pli in "rest" en duas parts - suenter las fusiuns da vischnancas en la val sa cumpona questa cirquit electoral mo pli da las vischnancas da Lantsch e Farrera. Werner Wyss da Tusaun candidescha per la PPS en il cirquit Belfort. Gaby Ulber da Lantsch recandidescha per la AdC en il cirquit Belfort. Andrin Caviezel da Lantsch candidescha per la PS en il cirquit Belfort.

La «Reit da parcs svizzers» ò anvido l’emda passada experts dall’industreia da lenna da neir a Savognin. L’intenziun digl inscunter è stada da discutar pussebladads scu augmentar la creaziun da valour regiunala ainten chella branscha. Igl start digl inscunter è sto la gievgia tar l’interpresa Uffer SA, la quala ò ampruo da persvader dallas sias ideias d’ena cadagna d’elaboraziun digl best anfignen tigl «Quadrin». Anmez igl pi grond parc da nateira an Svizra, aint igl Parc Ela, èn sa scuntros da gievgia anfignen venderde passo divers experts digl gôt dalla Svizra. A Savognin èn sa radunos circa curanta persungas: da selvicultours, impressaris forestals e «razgeders» tgi lavouran an amprema lengia ainten parcs da nateira scu igl Parc Ela. Els èn nias dad endesch differents parcs, p.ex. digl «Landschaftspark Binntal» aint igl Valleis u bagn digl «Parc natural Gruyère Pays-d’Enhaut». Ena regiun innovativa E pertge èn parcs ed experts gist nias an Surses? Per Dominique Weissen, la magnafatschenta dalla «Reit da parcs svizzers» ègl evident: «La raschung è simpla – perchegl tgi chella regiun è fitg innovativa ainten l’industreia da lenna.» La sia organisaziun, la «Reit da parcs svizzers», s’antopa onn per onn ensanouas an Svizra ad en tal inscunter, per en barat tranter igls divers parcs tgi dat an Svizra. Dominique Weissen: «Anfignen ossa èn s’incuntros adegna angal igls directoris digls divers parcs. Chest onn vagn nous anvido cun intenziun eneda igls partenaris d’ena branscha specifica, damai dall’industreia da lenna.» La «Reit da parcs svizzers» è l’uniun tetgala tgi unescha igls 20 differents parcs d’impurtanza naziunala – igls parcs naziunals, igls parcs da nateira regiunals ed igls parcs naturals da recreaziun. La resursa davant porta Tgi la tscherna digl li da scuntrada è crudada sen Surses, chegl ò sa tgapescha er da far cun l’interpresa Uffer da Savognin. Chella ò attratg igls davos onns cun divers projects l’attenziun dalla publicitad, seia chegl cugl sistem modular digls «Quadrins» anfignen tar la tor d’Origen da 30 meters otezza segl Pass digl Gelgia. Aint igl stabilimaint dalla firma dad Enrico Uffer a Savognin è gist er stada l’antschatta digl inscunter da chest onn. Igl impressari ò piglia l’occasiun per render attent agl sies project igl pi frestg, numnadamaintg «resurses». I sa tracta digl project dalla nova rezgia regiunala a Tinizong tgi costa la fegn finala var 24 milliuns francs. Las lavours da construcziun on antschet avant pacs deis e la fegnameira fiss da razger las ampremas boras igl december da chest onn. Esser independent Pass a pass ò Enrico Uffer declero aint igl sies referat introductiv – ansemen cugl magnaproject Gian Andri Capeder – las raschungs, motivaziuns ed intenziuns cun chel project. Surtot ò Enrico Uffer accentuo quant impurtant tgi fiss tenor el da trer a nez la resursa lenn davant porta e quant impurtant tgi fiss da tigneir ainten la regiun la creaziun da valour, vot deir l’elaboraziun digl lenn digl bloc anfignen tigl «Quadrin». Uscheia ò igl impressari randia attent er alla situaziun actuala: «Gist an muments da crisa, cura tg’igl prietsch da lenna crescha e tg’igl taimp da furniziun sa prolunghescha ègl impurtant da betg esser dependent digl exteriour e da tigneir ainta mang l’antiera cadagna d’elaboraziun.» Oz exportescha p.ex. igl cantun Grischun var 90% dalla sia lenna radonda, seia chegl ainten oters cantuns u bagn aint igl exteriour. Enrico Uffer: «Agl Grischun von uscheia a perder onn per onn 40 milliuns francs da creaziun da valour.» Da Savognin a Barvogn Gist siva igl referat on igls preschaints er pudia far la gievgia sivamezde en gir tras las hallas da producziun dalla Uffer SA a Savognin, per alloura trer anavant igl feil an ulteriours referats e luvratoris. Agls dus deis d’inscunter dalla «Reit da parcs svizzers» a Savognin èn nias preschentos e discutos anc oters projects innovativs dalla branscha da lenna. Venderde ò la gruppa visito l’interpresa Florinett Holz a Barvogn. Er chella cumprova siva da divers onns, cun la sia elaboraziun da lenna per instrumaints da musica, tgi dat anc oters exaimpels d’innovaziun ainten la regiun digl Parc Ela. Igl impressari Enrico Uffer ò preschento ad experts da lenna dad oters parcs regiunals an Svizra igl sies project da «resurses», cun la rezgia a Tinizong tg’è an construcziun siva da pacs deis. Igl impressari Enrico Uffer ò preschento ad experts da lenna dad oters parcs regiunals an Svizra igl sies project da «resurses», cun la rezgia a Tinizong tg’è an construcziun siva da pacs deis. Var curanta persungas èn stadas preschaintas l’emda passada agl inscunter dalla «Reit da parcs svizzers» a Savognin e Barvogn. Igl impressari Enrico Uffer ò preschento ad experts da lenna dad oters parcs regiunals an Svizra igl sies project da «resurses», cun la rezgia a Tinizong tg’è an construcziun siva da pacs deis.

Siva dallas davosas novitads, pertutgond la ghera an l’Ucraina, veva schi plascheir tg’ia sa preparar igl tema praulas per la mia instrucziun. Antrar an en mond da princessas, nanigns ed animals tgi son ­discorrer. Ed igl pi impurtant: ins so sa fidar tg’igl bung gudogna. Ea, gist chegl è chegl tgi duvragn ossa. Ia vaseva gio a targlischier igls îgls digls unfants. U er la tema cura tgi la praula para da piglier ena noscha fegn ed alloura igl surlievtg tg’igl è ia or an bagn. Tot cun la fegnameira d’activar lour creativitad, uscheia tgi son crear ­atgnas pitschnas praulas. Per metter an scena las praulas, vaia organiso en Kamishibai. Per chels tgi sa dumondan tge tgi chegl è suonda la declara­ziun digls unfants: «Chegl è scu ena televisiun or da lenn, noua tg’ins sto far eir sez igls maletgs.» Cunchegl tg’igl gaffen or da lenn vei or scu ena tribuna da teater è igl focus digls unfants cumplagnamaintg tigls maletgs. Tenor me en stueir, per mintgign tgi rachinta gugent istorgias! La preparativas grobas marschavan oramai scu da sasez e mies plascheir carschiva de per de. Ma tge è ossa capito? Ia sung a tgesa veda las mias preperativas fegnas e dubitesch tottanegna tgi praulas on anc plaz aint igl taimp dad oz. En exaimpel: scu simpatisanta digl louf vaia spert smino tgi chel tema sustigna franc betg igl sies image! Ma chegl era mianc igl mender. An las plessas praulas digls frars Grimms vogl per donnas tgi ston neir spindradas dad omens ferms ed eroics. Scu donna moderna sunga naturalmaintg betg digl meini tgi vagn da dar anavant chel maletg alla proxima generaziun. Pi anavant è tot tg’ò da maridar alla fegn. Tge fò chegl cugls unfants tg’on genitours spartias? Tanschigl sch’ia dei agls unfants tgi chegl seian stos oters taimps? U vaia propa da surponderar chel tema? Ena persunga d’instrucziun fò tenor me la miglra instrucziun, sch’igl tema corresponda a sies interess ed er a sias fermezzas. Ed ia rachint schi gugent istorgias ad unfants, uscheia possa duvrar igl mies plascheir ve digl ­giuier teater e mies interess per lungatg e prosa. Atgnamaintg leva betg far lecziuns dad etica, mabagn simplamaintg antrar an en oter mond, noua tgi tot è pussebel. La veta sim­pla, ma tuttegna fantastica. Chegl ègl! Chegl è simplamaintg en oter mond noua tgi tot marscha en po oter tgi tar nous. Ed ea, ia va decidia da tuttegna galdeir chel tema! Pero er da l’egn u l’otr’eda reflectar critica las praulas. Ma alla fegn vogl gio tar praulas per la morala, forsa ègl ossa simplamaintg dad extender chella anc daple. Uscheia spera tgi la nova generaziun resta venavant sensibla per las tematicas. Ia va an mintga cass marveglias tge praulas tg’els screivan sezs alla fegn digl tema... Simona Demarmels è scolasta a Lantsch. Ella è co-presidenta da l’Uniun Rumantscha Grischun Central (URGC).