Ün aviun sainza passagers, la classa d’economy plain mascras e guaunts, la pressiun da vacciner e lavur a temp redot – dit cuort, il minchadi da lavur sün 10 000 meters sur mer s’ho müdo per l’equipa d’aviuns. Causa la pandemia d’eiran ils aviuns d’ün di a l’oter sfurzos da ster per terra e daspö lo ho pels flight attendants cumanzo ün temp intschert. Kim Di Gris es daspö ses ans flight attendant ed ella ho pudieu svuler düraunt tuot la pandemia. Ella s’ho chatteda cun la FMR per ün’intervista davart sia lavur ed ho quinto dal temp vario daspö marz 2020. FMR: La pandemia ho cumanzo in Asia e d’eira già bundant duos mais pü bod cu tar nus in Europa ün tema. Cura ho Ella bado cha quist virus pudess eir river tar nus in Svizra? Kim Di Gris: Nus vaivans schont già udieu dal virus ed i’ls pajas asiats ans es adüna gnida imsüreda la feivra, scha vaivans da sortir da l’aviun. Eau d’eira la fin favrer 2020 auncha a Singapur e lo d’he visito ün amih. Quel am vaiva dumando scha possa mner mascras da la Svizra, perche cha a Singapur nu’s pudaiva pü cumprer üngünas. Eau sun alura ida tres tuot la cited da St. Gallen a tschercher mascras e que nu vaiva neir da quel temp tar nus in Svizra pü üngünas. Eir nus vaivans l’impreschiun, cha’l virus nu chatta sia via in Europa, simil scu cun SARS e la grippa d’utschels. Il virus ho listess chatto sia via in Europa, cura es Ella gnida confrunteda tar la lavur cun quista nouva realited? Ma propi bado d’he listess scu tuot il rest dals Svizzers cul prüm lockdown. Nus vaivans tuot in üna vouta pochs svouls, intuorn 10% dals svouls üsitos. Düraunt il prüm lockdown d’eiran que dafatta be auncha 3% dals svouls üsitos. Da quel temp d’eira la granda part dals svouls svouls da repatriaziun. Da quels nu d’eiri mê part, ma eau vaiv’ün svoul da cargo in meg 2020 inua cha essans svulos cun üna Boeing 777, ün dals pü grands aviuns da nossa flotta, a Shanghai a piglier mascras e guaunts per la Svizra. Normelmaing haun plazza passa 370 passagers i’l aviun, ma sün quel svoul nu vaivans üngüns. Sper las localiteds da transport es eir gnida implida tuot la classa d’economy cun s-chaclas e materiel. Que d’eira ün svoul fich speciel. Nus vaivans eir da durmir i’l aviun e zieva bundant 37 uras in viedi d’eirans darcho inavous in Svizra. Cu as ho sviluppeda la situaziun da lavur zieva quist prüm svoul da cargo in meg 2020? Fin in gün 2021 d’eira la situaziun fich intscherta e nus vaivans lavur a temp redot. Nus vaivans schont qualche svouls cuorts u cò e lo üna vouta ün svoul lung - ün da quels per collier la Svizra cul muond – ma uscheja d’eiri suvenz sün reserva. Tenor sentimaint d’eira però a partir da gün 2021 inavous üna tscherta normalited. Eau vaiva da quel temp ün pensum da lavur da 70% e quels d’he eir a partir da lo pudieu lavurer. Que as ho eir bado cha la glieud voul ir in vacanzas e svuler e per nus s’ho eir darcho deda üna tscherta constanza i’l minchadi. Davent da lo ans vains darcho pudieu fider cha pudains lavurer dapü. Zieva cha vais darcho pudieu svuler regulermaing davent da gün 2021 saro magari bod gnida sü la dumanda da la vaccinaziun, in Vossa professiun già magari pü bod cu in otras. Cu es Ella gnida confrunteda cun quistas nouvas imsüras? Nossa professiun d’eira fich pertucheda da la pandemia e zieva eir da la discussiun da vacciner. Nus d’eirans alura eir svelt adüna ün pô i’l focus da las medias. Minchataunt d’he let robas in giazetta cha nu savaiva gniauncha svess e que es gnieu speculo bger. Per nus scu flight attendants d’eira già magari bod cler cha varonsa da’ns lascher vacciner. La Swiss ans ho infurmos poch zieva il prüm lockdown ch’els nu vöglian sfurzer als impieghos da’s lascher vacciner, ma cha que gnaron introdüttas imsüras d’oters pajais chi prescrivaron üna vaccinaziun. Lönch nu d’eira que alura üna discussiun, perche cha las vaccinaziuns nu d’eiran auncha sviluppedas. Per me persunelmaing d’eira già bod cler cha’m lasch vacciner, perche cha in mia professiun tuochan vaccinaziuns tiers e vegnan eir prescrittas per entrer in oter pajais, per exaimpel vaccinaziuns cunter la feivra melna. Que d’eira già aunz la pandemia uschè. Intaunt vainsa da’ns lascher vacciner e daspö quist an svoulan be auncha collavuraturas e collavuratuors cun vaccinaziun. Quels chi nu s’haun lascho vacciner haun pers lur lavur. Cunfins serros, pajais cun differentas imsüras e tuot il muond in gir cun mascras. Cu d’eira que da lavurer in ün ambiaint internaziunel düraunt quista pandemia? Eau d’he vis cu cha que es cun tuot las imsüras e discussiuns in Svizra, ma tres mia professiun d’he eir vis cu cha oter pajas reageschan a la pandemia. Que d’eira totelmaing different. In Giapun d’eira già aunz la pandemia normel da purter üna mascra scha s’ho aint da fraid. Eir in China vaiva la glieud da purter üna mascra d’inviern pervi dal smog, dimena ils Asiats d’eiran già adüsos vi da las mascras. Nus in Europa nu cugnuschaivans que e las mascras i’l minchadi d’eiran qualchosa nouv. Eau pens cha que ho eir fat ün po temma a la glieud perche cha nus cugnuschavans que. Vaiva Ella eir temmas d’existenza düraunt il temp intschert cur cha tuot ils aviuns d’eiran sfurzos da ster per terra per uschè ün lönch temp? Que d’eira schont difficil, impustüt eir il clima tar la lavur. Nus vaivans listess tuot in tuot circa duos ans lavur a temp redot. Eau chat però cha la Swiss hegia fat üna buna lavur ed els ans haun adüna do üna tscherta sgürezza. Eau d’he il privilegi cha sun suletta, cha nu d’he iffaunts e ch’üngün nun es dependent da me. Cun mieu pensum da 70% tar la Swiss vaivi auncha speratiers ün’otra lavur chi m’ho do auncha üna tscherta perspectiva. Impü valaiva üna regla da seniorited, voul dir, quels chi sun già pü lönch da la partida tar la Swiss, quels nun haun pers la plazza da lavur cur cha la Swiss d’eira sfurzeda da spedir passa 300 commembers da l’equipa. Eau sun già ses ans tar la Swiss e d’he tres que adüna gieu lavur. Nus vains in nossa professiun in generel üna granda fluctuaziun da persunel, bgers faun la lavur be per ün u duos ans e zieva vaune a stüdger u müdan professiun. Per quels chi nu lavuraivan già uschè lönch tar la Swiss, per quels d’eira que sgürischem fich difficil ed ün temp greiv. Que’s legia adüna darcho cha passagers nu sajan pronts da purter la mascra e cha que detta alura grandas discussiuns traunter els e’l persunel. Cu s‘ho müdo il clima in cabina? In generel nun es il clima gnieu pü agressiv. Interessant es però cha vains cun pü pochs svouls e cun pü pochs giasts listess bgers problems cun passagers scu aunz la pandemia. Impü as bada cha la glieud es suot üna tscherta tensiun. Scu flight attendant in unifuorma essans uossa gnieus confruntos cun problems chi nu’ns pertuochan insomma na. Ma svuler es in generel per bgera glieud üna situaziun da stress e que es natürelmaing gnieu auncha pü sgniervant cun tuot las imsüras e l’intschertezza. La bürocrazia in tscherts pajais scu eir las imsüras da quarantena haun fat gnir pü stantus a svuler ed eau incleg cha tscherta glieud ho dapü difficulteds cun quistas nouvas situaziuns. Eau persunelmaing nu vaiv mê dispütta cun qualchün, minchataunt ho que do situaziuns chi nu d’eiran taunt flottas. Ma la granda part dals passagers d’eira fich grata chi paun darcho svuler ed els haun eir ingrazcho a nus. Ün grand plus d’eira eir cha’l team ho adüna tgnieu insembel. Nus vains sün mincha svoul da lavurer insembel cun otra glieud e’ns vains d’adatter a nouvas situaziuns. Nus vains propi fiduzcha ün in l’oter e vainsa piglio bger cun umur. Sia professiun s’ho listess müdeda per üna granda part daspö il cumanzamaint da la pandemia. Fo Ella aunch’adüna gugent la lavur da flight attendant u es que gnieu memma difficil? Hai, in mincha cas suni aunch’adüna cuntainta cun mia professiun. Que dependa adüna che cha s’aspetta da quista lavur. Que do natürelmaing bgera glieud cun l’imaginaziun cha’s possa svuler intuorn tuot il muond, cha s’hegia suvenz vacanzas e cha’s possa baiver adüna darcho ün caipirinha alla riva. Que es tuot eir part da mia lavur, ma que nun es natürelmaing tuot. L’aspet da pudair giodair la vita in oters pajais, quist luxus es schont ieu ün pô a perder. Ma scha’s fo gugent la lavur illa cabina cun glieud da tuot il muond, scha s’ho gugent l’irregularited e’l sistem da lavur, alura es que aunch’adüna üna fich bella lavur. Ad es eir interessant da vzair cu cha la glieud in differents pajais reagescha in oter möd a la pandemia ed eau sun fich gugent tar la Swiss e vuless eir rester lo. Üngüns passagers: la classa d’economy in meg 2020 düraunt il svoul per purter mascras in Svizra. Kim Di Gris a Shanghai in meg 2020 sün ün svoul per purter mascras in Svizra. La Swiss in viedi vers Shanghai per piglier mascras per la Svizra. Kim Di Gris es creschida sü in Engiadina e daspö ses ans flight attendant tar la Swiss. Front: «Nus vains piglio bger cun umur» Cul prüm lockdown d’eiran ils aviuns sfurzos da rester per terra e cun els eir tuot las equipas d’aviuns. Düraunt quist prüm lockdown s’ho diminueda la spüerta da svouls per 97%. Kim Di Gris es daspö 6 ans flight attendant ed ella ho adonta da tuot las difficulteds pudieu svuler düraunt tuot la pandemia. Eir scha sieu minchadi s’ho müdo traunteraint cumplet, es ella aunch’adüna persvasa da sia professiun e sainz’ün bun team nu füss ieu pü ünguotta. Ella disch: «Nus vains propi fiduzcha ün in l’oter e vainsa piglio bger cun umur.» Ella s’ho chatteda cun la FMR per discuorrer davart sieu minchadi ed ho quinto cu ch’ella d’eira part d’ün svoul sainza passagers a Shanghai in meg 2020 per ir a piglier mascras per la Svizra. Kim Di Gris Kim Di Gris es creschida sü a Zuoz ed ho banduno l'Engiadina zieva la scoula secundara. A St. Gallen ho ella la glivro la scoula media spezialiseda e zieva ho ella cumanzo la scolaziun scu flight attendant. Daspö il 2016 es ella in gir per la Swiss sün tuot il muond e speratiers realisesch'la cun giuvenils progets da teater.

Grandas occurrenzas da sport drouvan üna buna organisaziun. Sper il militer e la protecziun civila giouvan voluntaris üna granda rolla tar la realisaziun da quellas. Qualchün chi’d es da la partida scu voluntari daspö ils Champiunedis mundiels da skis dal 2017 es Artur Robbi da San Murezzan. El ho piglio cun se la FMR sün ün gir in sieu bus da shuttle ed ho quinto ­davart da sia lavur varieda. Artur Robbi füss gnieu pensiuno da l’an 2013 ed ho zieva auncha lavuro inavaunt fin da l’an 2015. El d’eira a la fin da sia carriera professiunela tar la pulizia da fö e d’eira respunsabel per l’Engiadin’Ota e las vals dal süd. Culs Champiunedis mundiels da skis dal 2017 as ho’l la aprüma vouta annunzcho scu voluntari. «La motivaziun d’eira quella da fer qualchosa per la generalited, da pudair güder e fer qualchosa traunter la glieud», disch Artur Robbi. La lavur al ho plaschieu bain ed el es daspö lo da la partida tar tuot las grandas occurrenzas da sport in Engiadin’Ota. Flexibilited e variaziun Controlla d’ingress, controlla da las portas tar cuorsas e schofför dal bus da shuttle – las lavuors cha Artur Robbi ho già pudieu fer d’üraunt sia carriera scu voluntari sun fich variedas. Düraunt il Champiunedis mun­diels dals parasportists 2021, cur ch’el ho pi­glio cun se la FMR sün ün gir, d’eira Artur Robbi respunsabel pel transport dals voluntaris sü Salastrains, pel transport da la pressa ed eir da VIPs. Uschè as vaiva eir tschanteda Mikaela Shiffrin cun sieu traineder düraunt las cuorsas da coppa mundiela in december tar el aint il bus. Artur Robbi disch: «Que es adüna interessant, scha’s po discuorrer cun quista glieud. Uschè cunter nu’s vain mê ad els e tuot in üna vouta tschainta aint qualchün cha’s cugnuoscha la vusch. Que do adüna darcho pitschnas surpraisas i’l minchadi.» La mited november 2021 d’eira Artur Robbi sülla Diavolezza a las cuorsas da da coppa europeica e respunsabel per la controlla da las portas. Lo as vaiva el eir dischluocha la spedla. 16 dis pü tard d’eira el darcho da la partida scu voluntari per las cuorsas da la coppa mundiela a San Murezzan. Artur Robbi disch: «Eau d’he adüna l’ideja sch’eau m’annunzch, alura vulessi gugent trer tres, eir per ils respunsabels chi faun quint cun me.» Cun mauns e peis Il contact cun glieud da tuot il muond es traunter oter eir ün motiv per Artur Robbi da’s parteciper scu voluntari. Tenor el discuorra la granda part da la glieud inglais, ma minchataunt as vain eir confrunto cun persunas chi nu discuorran insomma na inglais. In quels mumaints s’ho il voluntari eir dad exprimer cun mauns e peis. «Minchataunt d’he in quels cas da fer attenziun cha nu lasch ir la rouda da manascher. Que’s clappa ün sentimaint che chi vöglian ed alura prouvi da der üna resposta. Zieva suni eir cuntaints sch’eau prouv da’ls güder, eir scha nu’s discuorra lur lingua», disch Artur Robbi. Scu üna famiglia In viedi giò da Salastrains vaiva Artur Robbi dad ir a piglier üna voluntaria. In discuors cun els haun tuots duos confermo cha la lavur vain fich predscheda, saja que dals organisatuors scu eir dals atlets svess. Els haun eir quinto, cha sur ils ans sajan adüna darcho ils listess voluntaris da la partida. Els as chattan minchataunt eir da sted per ir a tschaina u per fer qualchos’oter insembel. «Que’s cugnuoscha la glieud e scha nu’s vain adüna a bröch cun tschertas persunas, alura as prouva dad ir our’d via a quellas. A la fin fainsa que da libra volunted e que do adüna darcho da quels, chi haun l’impreschiun dad esser il chef», disch Vroni Stoffel, la voultaria da Samedan chi’d es gnida mneda a chesa. Ils giuvens ed ils indigens maunchan La granda part dals voluntaris sun pensiunos e da quels vegnan bgers da la Bassa. Tenor ils voluntaris es que cler cha’ls giuvens e la glieud chi lavura nu voul sacrificher las pochas vacanzas per ir a lavurer voluntariamaing. «Eir scha que ho qualche giuvens voluntaris ans mauncha üna nouva generaziun. Que es bel cha vainsa uschè bgers chi vegnan sü an per an da la Bassa a fer da voluntari. Quel sun alura fich superbis d’esser part da las occurrenzas ed haun l’impreschiun dad esser üna part da l’Engiadina», disch Artur Robbi. Discurrind sur dals motivs perche cha maunchan giuvens ed indigens voluntaris, nun haun ne Vroni Stoffel, ne Artur Robbi savieu der üna resposta u gieu üna soluziun. Artur Robbi managia: «Üna varianta füss da cumanzer a pajer a la glieud. Ma prüma nu’s po pajer a tuots our da motivs finanziels e seguonda nu füss la lavur pü la listessa. Eau nu’m partecipess pü scha gniss pajo», disch Artur Robbi. Front: In gir cun ün voluntari Las grandas occurrenzas da sport in Engiadina nu füssan realisablas sainza il militer e la protecziun civila – ma sainza voluntaris nu gess insomma pü ünguotta. Artur Robbi da San Murezzan es ün da quels passa 300 voluntaris per occurrenza ed el ho chatto üna nouva paschiun cur ch’el s’ho annunzcho dal 2017 scu voluntari pels Champiunedis mundiels da skis. Daspö lo as ho’l partecipo a quasi minch’occurrenza pü granda scu voluntari. In connex culs Champiunedis mundiels dals parasportists in december 2021 ho’l piglio cun se la FMR sün ün gir in sieu bus da shuttle. El ho quinto davart da la motivaziun da fer quista lavur, las surpraisas i’l minchadi e las sfidas da nu savair tuot las lin­guas in ün ambiaint da lavur internaziunel. Artur Robbi in gir cun sieu bus da shuttle a differentas occurrenzas da sport in Engiadina....

L’an 2020 sun in tuot l’Engiadina Bassa e la Val Müstair gnieus registros 24 püerchs. In conguel cun l’Engiadin’Ota ed in rela­ziun als bains paurils es que tuottüna üna cifra chi fo ster stut. Da tgnair püerchs nun es ne per l’Engiadina scu neir pel chantun Grischun in generel ün model pauril attractiv, que haun eir confermo divers paurs invers la FMR. Che sun ils motivs? Da l’an 2020 haun passanto 110 püerchs ün an in Engiadin’Ota e sun uschè gnieus regi­stros da l’Uffizi federel da statistica. Quel ho il listess an quinto 96 bains paurils süsom l’Engiadina. Da l’an 2020 vaiva que in Engiadina Bassa e la Val Müstair 201 bains paurils e sün quels vivaivan be 24 püerchs. Dimena passa il dobel uschè bgers bains paurils cu in Engiadin’Ota e quasi be ün tschinchevel ­püerchs. Pochs püerchs nun sun però tuottüna na be ün fenomen engiadinais e da la Val Müstair. «In tuot il chantun Grischun ho que in generel pochs bains paurils chi tegnan ­püerchs e seguond que nun ho que neir ün grand bsögn da cussagliaziun», uschè la cusgliedra per tgnair muaglia Gianna Martina Peer. Pevel cher d’utrò Il pevel per püerchs scu eir il pevel per gillinam es independent dal terrain, voul dir il pevel stu adüna gnir cumpro e nu po gnir prodüt svess. Ils cuosts da transport in Engiadina scu eir ils cuosts generels dal pevel concentro sun gnieus numnos scu sfida in connex cun tgnair ­püerchs. Eir la bilauntscha da substanzas nudritivas nu po gnir tgnida in ün equiliber, scha’l pevel stu gnir cumpro aint utrò e zieva plachan ils excremaints sül pros indigens. Il bainesser da la bes-cha Tgnair püerchs d’inviern es pütöst difficil, perche cha que nun es güst invers las bes-chas. Las imsüras pel bainster da l’animel sun gnidas adüna pü severas e que fo gnir bod impussibel da tgnair püerchs in ün möd degnaivel sur ils mais fraids. «Nus vaivans eir püerchs, ma pels motivs dal bainster da la be-cha vainsa alura schmiss da tgnair püerchs», disch Not Vital, paur da Scuol. Impü drouvan püerchs da sted ün bagn cun büergia per as rudler e’s sfraidir. Da realiser uschè ün bagn es gnieu difficil, perche cha las ledschas da protecziun d’ovas scumandan principielmaing tels indrizs. La summa da tuot quistas sfidas stramaintan als paurs da tgnair püerchs, que suppuona eir la cussgliedra dal Plantahof Gianna Martina Peer. Las alps scu unic lö attractiv Ils pochs püerchs chi vegnan tgnieus in Engiadina sun püerchs d’alp. Quels vegnan tgnieus per oters motivs, impü as tratta que d’ün prodot d’ota qualited. «Scha s’ho üna vouta mangio ün püerch d’alp, alura craji cha nu’s voul mê pü manger ün oter püerch», disch Gianna Martina Peer. La granda part da quels püerchs vain cumpreda da prümavaira e zieva vegnane miss direct sün alp. Per trer a nüz sinergias vegnan quels alura pavlos cun la scotta, ün prodot secunder da la producziun da chaschöl. Sün alp as paune però eir nudrir da las ervinas alpinas. Zieva la sted ad alp vegnan il püerchs piglios per ün fin duos mais a chesa in stalla ed alura vegn que spetto, fin cha sun avuonda grass per ir tal bacher. In discuors suppuonan ils paurs, cha’ls ­püerchs registros in Engiadin’Ota sajan be püerchs d’alp chi vegnan però mazzos ­d’utuon­. Dimena as pudess declarer la discrepanza da la quantited da püerchs traunter l’Engiadin’Ota e l’Engiadina Bassa e la Val Müstair cul fat cha’ls paurs d’Engiadin’Ota tegnan be sur sted dapü püerchs. D’inviern vegnan tenor ils paurs be tgnieus pochs fin quasi üngüns püerchs illa stallas, surtuot pels motivs dal bainesser da la bes-cha. Survista svizra In tuot il chantun Grischun ho l’Uffizi federel da statistica l’an 2020 registro 4 366 ­püerchs. La granda part da quels haun pas­santo l’an illa Regiun Landquart, nempe 1 2264 bes-chas. La Regiun Viamala es sün plazza duos cun 1 134 bes-chas, in Surselva per exaimpel d’eiran que eir be 287 püerchs. In conguel cul rest da la Svizra sun que pochas bes-chas. Uschè es il chantun Lucerna cun 422 707 püerchs il lö cun ils pü bgers bains paurils cun püerchs. Sün seguonda plazza segua il chantun Berna cun 209 465 püerchs. Que do ün ögl, cha’ls chantuns muntagnards nu spordschan cundiziuns optimelas per tgnair püerchs. Uschè ho il chantun Vallais cun 1 365 püerchs dafatta be ün pô pü poch cu ün terz püerchs in conguel cul chantun Grischun. Il chantun Uri ho cun 1 581 püerchs poch bü bgers cu il Vallais. Ils pü pochs püerchs haun passanto l’an i’l chantun Basilea cited, lo nu sun nempe gnieus registros üngüns da l’an 2020. Front: Model pauril difficil L’Uffizi federel da statistica ho l’an 2020 registro 24 püerchs in Engiadina Bassa e la Val Müstair, in Engiadin’Ota cun 110 püerchs bod tschinch voutas uschè bgers. In relaziun als bains paurils, in Engiadina Bassa e la Val Müstair do que dapü cu il dobel bains, es quista cifra tuottüna interessanta. Ils motivs per quista discrepanza nu sun dal tuot clers, ma tgnair püerchs es in generel ün model pauril chi nun es taunt attractiv. Imsüras davart il bainesser da la bes-cha scu eir ils cuosts da pevel concentro cumplicheschan il tgnair püerchs. In discuors cun differents paurs as vezza üna tendenza per la differenza da püerchs traunter l’Engiadina Bassa/Val Müstair e l’Engiadin’Ota. (fmr/cam) Pagina 7 ls püerchs in Engiadina passaintan pelpü be la sted in val, d’utuon vegnane mazzos. Pel bainesser da la bes-cha nun es que hozindi bod pü pussibel da tgnair püerchs in Engiadina.

Las funtaunas da Lucius, Emerita e Bonifacius tuochan tar las ovas cun la pü ota mineralisaziun in Europa. Dimena üngün ­miracul cha quist regal da la natüra ho clappo avaunt 150 ans ün dachesa imposant. La büvetta da Tarasp es però già serreda dapü cu 15 ans e que’s vezza viepü dans vi da la substanza istorica da quist taimpel da sandet. Dal 2012 es gnida fundeda la Societed Pro Büvetta Tarasp cul böt da mantgnair il bain culturel d’importanza naziunela. La FMR ho discurrieu cun Christian ­Müller, mneder da proget da la sanaziun. El ho quinto dals prossems pass e davart las lavuors cha la societed ho realiso fin hoz. FMR: La Societed Pro Büvetta Tarasp es gnida fundeda als 22 marz 2012, dimena avaunt bundant 10 ans. Che d’eira l’intenziun principela? Christian Müller: In mia funcziun scu mneder da proget per la sanaziun da la büvetta sun eau da la partida pür daspö ün an e mez. Il proget ho però üna lungia pre­istorgia. Il böt centrel da la societed es il mantegnimaint dal stabilimaint. Impü as es in tschercha d’üna nouva ütilisaziun da la büvetta. In generel però es la finamira cha l’istorgia da 150 ans nu giaja in ün dandet a fin, cha la büvetta nu crouda in muschna u vo in schmanchaunza e cha nu s’ho ün bel di da strer giò il stabilimaint. Daspö cha la societed es gnida fundeda l’an 2012 as ho elavuro differents pass, quels d’eiran inizios da la societed cun sustegn dal cumün. Ün da quels pass d’eira da metter la büvetta scu eir il stabilimaint da la funtauna da Carola suot protecziun. Ils stabilimaints sun gnieus piglios sü i’l Inventari federel dals lös svizzers d’importanza naziunela. La büvetta es eir ün bain da cultura d’impor­tanza naziunela ed ella es eir registreda i’l catalog d’edifizis grischuns. Es la protecziun da l’edifizi pür gnida inizieda cur cha la societed es gnida fundeda? Tuot il process vo inavous sün l’an 1982, cur cha la chesa es gnida integreda i’l Inventari federel dals lös svizzers d’importanza naziunela. La gestiun da la büvetta es alura auncha ida inavaunt fin da l’an 2006 e zieva haun auncha gieu lö qualche occurrenzas i’l stabilimaint da la büvetta. Causa il prievel da bouda as vaiva d’evaluer la situaziun nouvamaing, eir a reguard a la protecziun da monumaints. Il stabilimaint svess nun es periclito da cruder in muschna, surtuot l’access es pertucho dal prievel da bouda. Pass per pass as es landervi a schoglier il potenziel da prievels, que es üna lezcha cumünaivla dal cumün, d’uffizis e dal svilup da proget. Uossa es que bainbod desch ans cha la societed es gnida fundeda. Cu guarda oura la situaziun da proget hozindi? Nus vains i’ls ultims duos ans pudieu fer discuors cun interessents potenziels chi surpi­gliessan la gestiun. Intaunt cha sun auncha d’intuorn melsgürezzas davart la respunsabilited pels cuosts da la sgürezza dal grip, nu voul üngün investir raps u garantir üna collavuraziun. Per la renovaziun u la gestiun dal stabilimaint essans optimistics cha pudains chatter bunas soluziuns. Nus essans però confruntos cun differents interess e sfidas. Che chi’d es gratagio a la societed fin uossa es da mner insembel tuot las instanzas ed uffizis chantunels implichos, uschè l’Uffizi da god e prievels da natüra, l’Uffizi per economia e turissem, l’Uffizi da cultura, l’Uffizi per il svilup dal territori, la Chüra da monumaints grischuna e natürelmaing eir il cumün da Scuol. Que sun diversas instanzas chi staun collavurer e que’s stu chatter soluziuns cumünaivlas. Que drouva natürelmaing bger temp. In quel cas nu s’ho auncha ün termin concret cur cha’s po cumanzer cullas lavuors da fabrica? Il scenario ideel es scha pudessans cumanzer quist an cun sgürer il spelm. Impü vulainsa cumanzer quist e l’an chi vain cun la planisaziun dal proget da fabrica. Cun que cha’l stabilimaint es suot protecziun as ho da der bada a differentas imsüras davart la chüra da monumaints e que consüma eir temp. Las fnestras sun per part ruottas ed a l’intern as vezza indizis da vandalissem. In che stedi es l’edifizi scu tel? Minchün chi vaiva già l’occasiun da der ün sguard in l’intern da la büvetta tira ün sagl. Il stabilimaint es in ün stedi nosch e que es ura e temp cha’s fo qualchosa. Da l’otra vart es que uschè cha’l cumün da Scuol ho drizzo aint puncts d’imsüraziun per survaglier ils müdamaints da la müraglia. Il stabilimaint patescha e minch’edifizi chi’d es vöd e’s rechatta in ün lö expost, scu la büvetta, es victima da tschertas influenzas natürelas. Tschertas statuas da marmel sun intaunt ruottas ed a me es eir gnieu dit ch’ün tschert vandalissem hegia gieu lö. L’ornamentica da marmel rumpa però eir pervi da la pressiun dal grip e furmaziuns da sel. Tuot nun es be gnieu chaschuno d’umauns, eir las forzas da la natüra haun gieu ün’influenza sül stedi dal stabilimaint. El ho adüna darcho manzuno ün reütilisaziun. As ho già plans concrets per la gestiun? Que sun in mincha cas già concepts sün maisa. La situaziun da partenza es in mincha cas cha’s po darcho ir a deguster l’ova da las funtaunas minerelas illa rotonda centrela suot la cupla. Quella part saro eir in futur accessibla publicamaing. L’otra dumanda es che cha capita cul suler, chi sto eir suot protecziun. Lo do que simplas variantas d’ütilisaziun per la gastronomia u per nozzas. Il tract a l’ost nu sto suot protecziun, quel as pudess strer giò u drizzer aint localiteds da seminar u per occurrenzas. Que es il concept da basa chi pudess sgürer üna gestiun chi po cuvrir ils cuosts. Il stabilimaint ho però merito dapü cu be ün concept da basa. Lo essans in discuors cun ün team da docters per elavurer ün concept cha la büvetta renaschiss e dvantess ün simbol per qalchosa pü grand. Nus pensains vi dad üna academia d’ova da Scuol. Quist’ideja nun es nouva. Insembel cun interessos essans ad elavurer idejas cu cha’s pudess darcho promouver il potenziel da l’ova, eir in vista a la medicina. Bainbod pudess darcho culer ova our dals chüerns da la büvetta da Tarasp a Nairs. Front: Bainbod darcho curas da baiver? L’an 2006 sun gnieus serros giò ils chüerns da las funtaunas da Bonifacius, Lucius ed Emerita illa büvetta da Tarasp. Causa prievel da boudas d’eiran ils respunsables sfurzos da serrer l’implaunt. Daspö lo spetta il bain culturel d’importanza naziunela da gnir revitaliso. Dal 2012 es alura gnida fundeda la Societed Pro Büvetta Tarasp cun l’intenziun da salver il taimpel da sandet. Desch ans pü tard es il stabilimaint aunch’adüna in ün nosch stedi, ma la societed ho in quist temp pudieu mner vi d’üna maisa a tuot las instanzas implichedas. Christian Müller, mneder da proget da la sanaziun, ho discurrieu cun la FMR davart dals prossems pass. Il scenario ideel füss, scha pudessan cumanzer quist an cun sgürer il spelm. Ma la reütilisaziun dal stabilimaint nun es però auncha sclerida cumplettamaing. (fmr/cam) Pagina 10

Il numer d’infecziuns in Engiadin’Ota s’ho augmento enorm. Per quel motiv haun tschertas scoulas in Engiadin’Ota decis da müder sün instrucziun a distanza. Quistas scoulas s’haun decisas per quist agir perche cha’ls prossems tests in scoula paun pür gnir fats prossem lündeschdi. Uschè as voul eviter infecziuns traunter ils scolars. Dalum cha’ls resultats sun avaunt maun paun las classas, chi sun gnidas testedas negativmaing, darcho gnir a scoula. Uschè haun ils scolars da Silvaplauna, San Murezzan e La Punt Chamues-ch il pü bod darcho prossem marculdi instruc­ziun a preschentscha. La scoula da Zuoz/Madulain scu eir quella da S-chanf cumainza l’instrucziun in staunza da scoula, tuot las scolaras e’ls scolars, eir ils scolarins da scoulina, sun però obligos da purter üna mascra fin tals prüms tests in lündeschdi. Tuot las otras scolas cumainzan l’instrucziun scu planiso e nun haun fat imsüras specielas. (fmr/cam)

Scienzchos haun cumprovo i’l cuors dals ultims ans cha l’hom es eir hoz auncha pü creativ cu la duonna, e quelo cun agüd dad experimaints controllos minuzchusamaing e calculos cun statistica severa. Al grand experimaint as vaivan partecipedas (tenor tscherna casuela) püs deschmilli probandas e probands. Surprendent es sto cha cun l’experimaint es gnieu a glüm eir la radschun perche cha exista quista differenza illa derasaziun da la creativited. E’l pü surprendent es sto il möd cu cha’ls scienzchos sun rivos a quel resultat – ch’üngün dal rest nu vaiva spetto aunz quista preziusa perscrutaziun. Cur cha’ls scienzchos haun nempe piglio suot la marella la gruppa be dad homens haune pudieu constater ün fenomen frappant: Be quels homens chi as taglian la barba di per di sun significantamaing pü creativs cu la gruppa da las duonnas. Il main creativs illa gruppa dals homens d’eiran quels homens cun barba lungia lungia, voul dir quels chi nu’s taglian mê la barba. Que nun ho zieva pü druvo grandas perscrutaziuns: Il cas d’eira pü cu evidaint: Ils homens creativs tiran lur creativited our dal temp düraunt ch’els as faun la barba. Di per di staune u tschaintane davaunt il spievel per quist’occupaziun chi nu pretenda la mindra creativited ed uscheja as po lur creativited ramasser e’s deraser in milli otras direcziuns: els dvaintan la gruppa la pü creativa da l’umanited. Bain, auncha nu d’eira cumprovo ünguotta. Ils scienzchos haun s’inclegia svelt realiso cha eir las duonnas as dedicheschan a la chüra da lur vista, eir ellas di per di. Ma que s’ho svelt demusso cha tar la gruppa da las duonnas la creativited nu’s sviluppa inandret. Anzi, tar quista gruppa la creativited vain consümeda zievamaun da möd cha düraunt il rest dal di ella resta strupcheda. Ils scienzchos sun restos ün pô perplexs. Els vessan spetto cha la gruppa dals homens cun barba lungia lungia as vess demusseda scu almain ün miel pü creativa causa cha quels nu cugnuoschan il sguaz scu la gruppa da las duonnas – ma cò nun haun els displaschaivelmaing pudieu musser üngüna differenza statisticamaing significanta. Important es in mincha cas cha la differnza eclatanta traunter la creativited da l’hom e la duonna ho finelmaing pudieu gnir cumproveda indubitabelmaing. (A do nempe adüna darcho glieud chi pretenda cha quist gener da differenzas saja baseda sün spür pregüdizis.) Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur - cun barba. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur.

L’eivna passada ha gnü lö la Babania a Sent ed a Ftan, Ardez vaiva dit giò l’üsanza causa la pandemia. A Sent es tuot i sco üsità, ma a Ftan haja para dat disgusts. A la redacziun da la FMR esa gnü ad uraglia cha la giuventüna da Ftan haja pisserà per tschertas irritaziuns causa las lumparias. Sun ils giuvenils its sur las lattas oura a quista Babania? On per on vain festagiada la Babania in tscherts cumüns da l’Engiadina Bassa. Illa not dals 6 schner van las giuventünas la saira tard tras ils cumüns e ramassan tuot la roba chi nun es gnüda missa a lö. Plü bod d’eiran quai impustüt üsaglias da paurs. Hozindi as tratta pelplü d’ogets da stà sco sopchas d’üert o grills. Ogets chi toccan pro la chasa, sco per exaimpel la scua u il bankin davant porta, nu pon gnir tuts cun sai. Culla roba ramassada vegna lura fat ün bel mantun sün üna plazza, in ün lö central in cumün. Scha qualchün as lascha increscher dad alch, lura as poja il di davo ir sün quista plazza a tscherchar ils ogets. Id es eir fingià capità cha’ls abitants han trat a nüz l’üsanza per as deliberar d’ogets chi nu douvran pü. Quels sun alura gnüts miss davant porta culla spranza cha la roba gnia allontanada. L’idea generala da quist’üsanza es da cumanzar l’on cun ün bun uorden. Cumanzà l’on cun dischuorden​ Ch’a Sent haja l’üsanza gnü lö uschè sco chi tocca. La giuventüna es ida sco üsità per differents ogets permiss ed ha fat ün mantun sün plaz. Dimena tuot sainza disgusts. Quai ha eir confermà il president da la giuventüna Sent, Linard Schmidt. El disch: «Nus ans dain insè gronda fadia e guardain eir da nu rumper la roba.» Ed a Ftan? Là nu d’eira la giuventüna displaschaivelmaing na ragiundschibla per la FMR. Ma a Ftan d’eiran las reacziuns al «dischuorden» da la Babania ün pa otras. Sco ch’üna abitanta ha declarà a la FMR, haja la giuventüna exagerà cun l’üsanza da far uorden. Las püttas da la loipa sajan gnüdas strattas oura e sparpa­gliadas. Impü haja la giuventüna eir tut cun sai material dal liftin Sainas e simplamaing schlavazzà tuot sün plazza cumünala. Eir ün chasin, chi cuntegna laina, saja gnü victima da la giuventüna. Tuot la laina saja il di davo statta sparpagliada i’l cumün. Per tscherts abitants haja la giuventüna chaschunà ün dischuorden chi nu saja d’acceptar, manaja l’abitanta. Forsa sül cunfin Al cumün da Scuol nu sun cuntschaints ils disgusts in connex cun la Babania. Quai ha confermà il chanzlist Andri Florineth invers la FMR. Tenor el sun ils cunfins da l’üsanza però clers. «Vairamaing esa be permiss da tour cun sai roba chi nun es gnüda missa in chasa. Schi van e rumpan roba, nun es quai natüralmaing inandret e neir d’acceptar», disch Andri Florineth. A reguard a las stangas da la loipa, chi sun gnüdas strattas oura, ha la giuventüna da Ftan giovà cul fö. «Dad ir cun roba e büttar davent quella, cun quai es la giuventüna da Ftan forsa sül cunfin da las reglas. Ma nus nu pudain neir tour aint tuot la roba da la loipa per üna saira. Però, schi nun han ruot nöglia, dschessa, es quai güsta sül cunfin», disch Andri Florineth. I’ls ultims ons nu sajan gnüts cuntschaints cas da vandalissem a la Babania o simils cas sco quist on, conferma ils chanzlist da Scuol. Il chasin cun laina a Ftan chi’d es eir gnü victima da l’üsanza La plazza cumünla da Sent cul bel mantun da Babania.

Scu cha’l Museum Engiadinais a San Murezzan scriva in üna comunicaziun a las medias, cumainza l’an cun duos nuovas occurrenzas. Ogets paun fabricher punts emoziunelas – que faun eir ils ogets artisauns chi sun exposts ed inscenos illas staunzas istoricas per l’exposiziun d’inviern. Als 12 da schner da las 17.00 a las 18.00 maina la directura e curatura Camilla Minini a las visitaduras ed als visitaduors düraunt üna visita publica tres quell’exposiziun chi preschainta ils ogets dal minchadi in üna nouva glüsch. I’l ram da l’exposiziun speciela «Geschenke - Engadiner Kunsthandwerk im Gespräch / Gifts - Engadine Arts & Crafts in Conversation» ho lö als 22 da schner a las 17.00 il prüm discuors cun misterauns engiadinais. Da la partida sun Patric Gonzalez da la Pasticceria Gonzalez a Vicosoprano, Andi Brechbühl da Mia Iva, Tschlin e Roger Rominger, farrer da la Val Fex. Per tuottas duos occurrenzas vela l’oblig da certificat. Ulteriuras infuormaziuns sun da chatter suot: www.museum-engiadinais.ch (cdm/fmr) Il Museum Engiadinais preschainta ogets dal minchadi in üna nouva glüsch.

Daspö duos ans es üna duonna indigena mainagestiun da la pü veglia brastularia da cafè in Grischun. Sabina Cloesters da Schlarigna ho cumanzo avaunt 13 ans tar Cafè Badilatti a Zuoz e s’ho pass per pass lavureda sü fin al cho da la ditta fundeda l’an 1912. Sieu temp liber dedichescha la Schlarignotta auncha ad ün’otra paschiun, nempe al teater. Ella es la presidenta da la Societed da teater da Schlarigna ed ella ho eir già scrit egens töchs. Sabina Cloesters s’ho inscuntreda cun la FMR ed ho quinto davart sia lavur internaziunela e la paschiun pel teater. Sabina Cloesters as vaiva annunzcheda avaunt 13 ans tar Cafè Badilatti per üna plazza da büro. «Eau d’he alura clappo la plazza e d’he cun que chatto l’amur pel cafè», disch la Schlari­gnotta. Daspö lo ho ella imprais a cugnuoscher tuot las fatschettas da l’impraisa da cafè. Dal 2020 ho ella alura pudieu surpiglier la gestiun da la ditta. Be la cumpra dal cafè crüj fo auncha l’anteriur mainagestiun e proprietari Daniel Badilatti. El ho pass per pass introdüt a Sabina Cloesters in tuot ils aspets da la lavur ed el es eir landervi a la surder la cumpra dal cafè crüj. «Intaunt ch’el es auncha cò, suni fich grata ch’el am sustegna cun sieu grand’experienza», disch Sabina Cloesters. Bger da fer, ma tuot intuorn il tema cafè Il minchadi da la mainagestiun consista da differentas lavuors, ma tuottas adüna in connex cun cafè. «Que s’ho bger da fer, la concurrenza nu dorma. Que’s stu adüna darcho guarder che chi’d es nouv sül marcho, be già areguard la reclama e socialmedia. Impü d’he da chürer il contact cun la gastronomia, ir a baiver ün cafè u gianter cun cliaints. Deguster cafè tuocha natürelmaing eir tiers», quinta Sabina Cloesters da sieu minchadi. Eir il Caferama, ün cafè cun museum davart l’istorgia dal cafè, fo part da la ditta. Lo haun lö occurrenzas e concerts. Pel 111evel anniversari da Cafè Badilatti l’an chi vain es eir planiseda üna modernisaziun dal Caferama. Sabina Cloesters quinta: «Lo vulains eir gnir ün pô pü avierts e moderns. Il sömmi füss da gnir ün center da cumpetenza per cafè e spordscher cuors da barista.» Üna lavur sül palc internaziunel Sabina Cloesters es la mainagestiun d’üna ditta chi nu tuocha tar l’industria tipica per l’Engiadina. Eir scha Cafè Badilatti es be indirectamaing influenzo dal turissem e la gastronomia, agescha l’impraisa in ün ambiaint internaziunel e stu reagir a differentas sfidas. La granda part dal cafè vain retratta da Nicaragua scu eir da la Brasilia, da l’India ed üna pitschna part da l’Africa e da l’Indonesia. Il cafè crüj riva alura cun barchas a Genua e da lo in ün magazin i’l chantun Tessin. La materia primara vain ­finelmaing transpurteda cul tren a Samedan e da lo cul camiun a Zuoz. Cur cha staiva tuot salda in Brasilia, causa ün lockdown, nun haun ils Brasilauns pü do liber il cafè e que nu d’eira pü pussibel da l’imbarcher. Grazcha a l’experienza da Daniel Badilatti hegiane gieu adüna avuonda cafè i’ls magazins, uschè la mainagestiun. Impü es eir il clima ün factur chi influenzescha la lavur da minchadi. Uschè d’eiran per exaimpel las temperaturas quist an memma bassas in Brasilia ed il cafè nun ho pudieu crescher inandret. «Uossa vaun ils predsch per cafè crüj magari insü e que es la prosma sfida cha vainsa. Nus vains ün pô la temma ch’eir nus hegians dad augmenter ils predschs. Ma per intaunt vainsa auncha avuonda cafè i’ls magazins e nus pudains sgürischem tegner ils predschs fin la fin dal 2022 u dafatta fin la mited dal 2023», declera Sabina Cloesters. Restricziuns e schanzas Causa las restricziuns da la pandemia e’ls restaurants serros nun ho Cafè Badilatti pudieu guadagner nouvs cliaints. Sabina Cloesters declera: «In quists temps nu’s ris-cha üngün dad avrir ün restaurant. Quist fat e pervi da las restricziuns vains in media pers ün terz dal schmertsch cun la gastronomia» Il schmertsch totel ho Cafè Badilatti listess pudieu tgnair, que grazcha al segmaint privat. L’an 2020 haune per furtüna auncha moderniso l’onlineshop. Sabina Cloesters disch: «Il vegl füss crudo insembel, nus vains gieu uschè bgeras postaziuns i’l lockdown. Que ho alura eir egualiso la perdita i’l segmaint da gastronomia.» Ün grand hobi Sper l’amur pel cafè, s’occupa Sabina Cloesters daspö sieu 18evel anniversari cun teater. Intaunt es ella la presidenta da la Societed da teater Schlarigna. Causa ch’els vaivan memma pochs homens illa societed, ho Sabina Cloesters cumanzo a scriver intuorn las rollas per duonnas. Ella ho svelt bado cha que nu funcziuna dal tuot ed ho alura scrit svess sieu prüm töch da teater. «Eau vaiva adüna l’ideja per ün toch aint il cho. Quel d’he alura scrit sü, musso a mieus colleghas e zieva al vainsa rapreschanto. Que d’eira ün grand success», disch Sabina Cloesters. Ella ho pudieu vender il töch al Breuninger Verlag ed intaunt ho ella eir già scrit ün seguond töch, chi’d es eir gnieu cumpro da la chesa editura. Quel vain pel mumaint giuvo a Schaffhausen ed ad Urdorf. Sabina Coesters ho adüna realiso sieus progets da teater sper la lavur ed ella managia, ch’ella giaja suvenz tard in let. Ella disch: «Per me ho la not qualchosa speciel, inua cha’m vegnan las idejas.» Üna plaunta da cafè chi crescha i’l Caferama a Zuoz. Sabina Cloesters da Schlarigna es daspö duos ans mainagestiun da Cafè Badilatti a Zuoz. Sabina Cloesters Sabina Cloesters es naschida dal 1987 ed es creschida sü a Schlarigna. Zieva la scoula secundara e la scoula da commerzi a l’Academia Engiadina a Samedan ho ella cumanzo a lavurer a la recepziun d’ün hotel pü grand. Avaunt 13 ans s’ho ella annunzcheda per üna plazza da büro tar Cafè Badilatti ed daspö duos ans es ella la mainagestiun da la pü veglia brastularia da cafè in Grischun. In sieu temp liber giov’la teater, es presidenta da la Societed da teater Schlarigna ed ho eir già scrit duos egens töchs, ch’ella ho pudieu vender al Breuninger Verlag. Front Ün minchadi intuorn cafè Cumanzo vaiva Sabina Cloesters cun üna normela plazza da büro tar Cafè Badilatti a Zuoz, ündesch ans pü tard ho ella alura pudieu surpiglier la gestiun da la pü veglia brastularia da cafè in Grischun. Sieu lavur al cho d’üna impraisa, chi agescha sün tuot il muond, es caracteriseda da differentas sfidas. Ella s’ho inscuntreda cun la FMR per discuorrer davart da sieu minchadi da lavur e davart da sieu granda paschiun per il cafè. I’l temp liber s’ingascha Sabina Cloesters pel teater in Engiadina. Sper il presidi da la Societed da teater Schlarigna ho ella eir scrit töchs da teater. Duos da quels ho ella pudieu vender ad üna chesa editura e sieus töchs vegnan intaunt eir giuvos dadour l’Engiadina. (fmr/cam)

Daspö l’an 2019 es Barbla Etter da Madulain scheffa da la Secziun navigaziun tar l’Uffizi federel da trafic. Creschida sü es ella scu figlia da pur ed ho stüdgio linguistica. Ma cu riva üna linguista tar la nautica? L’Uffizi federel da trafic (UFT) saro cuntschaint a divers, ma da la Secziun navigaziun nu varon auncha udieu bgers. E prubabelmaing neir cha la scheffa da quella secziun es ün’Engiadinaisa. Daspö l’an 2019 es Barbla Etter (43) al timun da la partiziun da l’UFT chi’d es respunabla pel trafic da barchas in Svizra. Ma cu es üna figlia da pur da Madulain e linguista stüdgieda riveda tar quella pusiziun? «Ch’eau discuor püssas linguas d’eira mieu grand avantag» «Be per cas sun eau riveda lo», disch Barbla Etter in riand. «Zieva mieu doctorat in sociolinguistica d’heja lavuro dal 2016 scu assistenta tar l’Universited da Friburg. Eau vaiva però fadia cul sistem universiter – scu giuvn’assistenta as fo lavur scientifica chi’d es pajeda miserabel. In quella pusiziun s’ho eir be contrats limitos. Perque cha’d es fich greiv da chatter üna lavur scu linguista d’heja pondero aunz cha mieu contrat es scrudo che ch’eau pudess fer», quinta Barbla Etter inavaunt. Ch’ella hegia lura vis cha la Secziun navigaziun tschercha üna collavuratura scientifica e s’ho annuzcheda: «Eau d’eira surpraisa cha m’haun piglio, perque ch’eau nu d’he mê gieu da che fer cun barchas u cun navigaziun.» Scu cha Barbla Etter disch, lavuran tar la Secziun navigaziun bgeras persunas da lingua tudas-cha u ollandaisa e ch’els hegian problems da chatter impustüt glieud chi discuorra taliaun: «Ch’eau discuor püssas linguas d’eira mieu grand avantag. Uschè d’heja cumanzo da lavurer tar la Secziun navigaziun dal 2016.» «Al cumanzamaint d’eira schont cò üna tscherta skeptica» Dimena es Barbla Etter riveda i’l muond da la nautica chi d’eira per ella tuottafat ester – e da quel temp auncha üna domena dad homens. Ella d’eira la prüma duonna insomma tar la Secziun navigaziun: «Al cumanzamaint d’eira schont cò üna tscherta skeptica. Ma niauncha invers me scu duonna, dimpersè invers qualchün chi nun ho la furmaziun scu ils oters collavuratuors.» Il team da la secziun consista nempe pelpü dad indschegners ed architects nautics. Ella s’ho però svelt vivid’aint in quel muond. Daspö l’an 2019 es Barbla Etter perfin scheffa da la secziun: «A me mauncha bainschi aunch’adüna la savida tecnica detaglieda, ma mieus indschegners haun imprais da’m declerer las chosas uschè ch’eau tillas incleg», disch’la in riand. Pel mumaint es Barbla Etter al güst lö, ma sch’ella resta lo fin tar la pensiun nu so’la auncha. «Mieu schef m’ho dumando que eir ultimamaing», disch’la riand. «Eau am pudess schon imaginer da fer que fin tar la pensiun, ma eir da müder aunch’üna vouta mister e da fer qualchos’oter. Eau am tegn liber tuot las opziuns.» «Minchataunt fo que eir bain da guarder sur il horizont» Insomma s’ho Barbla Etter adüna tgnida aviert tuot las pussibiliteds per sia via professiunela. Insè ho ella vulieu gnir agronoma. Scu figlia da pur d’eira ella nempe già adüna fascineda da maschinas e da bes-chas. Zieva la matura ho ella perque fat ün practicum tar ün bain puril illa Svizra francesa. Düraunt quel practicum ho ella però bado cha que nun es forsa listess na il güst per ella e s’ho decisa da stüdger linguas: «Eau sun üna persuna chi comunichescha e chi discuorra gugent cun diversa glieud. Linguas d’eiran perque già adüna mia granda paschiun.» Grand ingaschamaint ho ella musso eir adüna pel rumauntsch ed ella ho lavuro in sieus misters suvenz cun sia lingua materna. Eir sch’ella ho banduno il muond linguistic e fo intaunt tuot qualchos’oter, es la lingua resteda üna constanta in sia vita: «Eau lavur fich bger cun taliaun, frances ed inglais. Eau chat bel da m’ingascher pel rumauntsch, ma eau chat eir fich bel da pudair druver otras linguas. Minchataunt fo que eir bain da guarder sur il orizont.» Il rumauntsch i’l center da sia lavur Barbla Etter es creschida sü a Madulain. Zieva la scoula primara ho ella fat la matura al Lyceum Alpinum a Zuoz. Dal 1999 fin il 2005 ho ella stüdgio linguistica cun rumantsch i’l ram principel, istorgia e schurnalissem a l’Universited da Friburg. Zieva sieu stüdi ho ella traunter oter lavuro per l’Agentura da noviteds Rumauntscha (ANR) e per la Lia Rumantscha. Dal 2011 fin il 2015 es ella turneda a l’Universited da Friburg ed ho fat il doctorat in sociolinguistica. Il tema principel da sia lavur d’eiran fusiuns cumünelas als cunfins linguistics dal Grischun. Barbla Etter s’ho adüna già ingascheda pel rumauntsch. Uschè es ella co-presidenta da la Pro Svizra Rumantsch, üna societed chi s’ingascha per üna Rumantschia progressiva ed avierta per der nouvs impuls a la politica da linguas. Che fo la Secziun navigaziun? La Secziun navigaziun es üna partiziun da l’Uffizi federel da trafic (UFT). Ella fo la legislaziun per la navigaziun da barchas pels lejs svizzers, pels lejs cunfinants culla Svizra e pel Rain. La Secziun navigaziun accumpagna e controlla eir la construcziun da nouvas barchas e do il permiss da navigaziun. La scolaziun da chapitaunis es eir suottamissa a la secziun. Speratiers ho ella eir contact culs Uffizis chantunels da navigaziun chi sun respunsabels per las pitschnas barchas da motors e da vela. Üna Rumauntscha es scheffa da las barchas Insè ho Barbla Etter (43) da Madulain vulieu dvanter agronoma. Scu figlia da pur d’eira ella già adüna fascineda da maschinas e da bes-chas. Düraunt ün practicum tar ün bain puril illa Svizra francesa s’ho ella però istess decisa da fer qualchosa cun linguas – sia seguond’granda paschiun. Ella ho stüdgio linguistica, istorgia e schurnalissem a l’Universited da Friburg. Zieva differentas staziuns professiunelas es ella turneda a l’universited per fer sieu doctorat in sociolinguistica. Scu cha Barbla Etter disch, hegia ella però gieu fadia cul sistem universitari e vuglieu fer qualchos’oter. Per cas es ella riveda l’an 2016 tar la Secziun navigaziun da l’Uffizi federel da trafic (UFT). Daspö il 2019 es ella scheffa dal trafic da barchas in Svizra. (fmr/an) Daspö l’an 2019 es Barbla Etter da Madulain la scheffa da la Secziun navigaziun da l’Uffizi federel da trafic. Già scu matta haun fascino a Barbla Etter maschinas. I’l purtret üna sala da maschinas d’üna barcha a vapur.

Als 22 schner 2022 ho lö la 9evla ediziun da la cuorsa da passlung classic La Diagonela in Engiadin’Ota. Ils organisatuors sun optimistics ch’els paun realiser tuot scu planiso. Daspö las pü nouvas decisiuns dal chantun e dal stedi haune clappo definitiv glüsch verda per l’occurrenza cun bundant 1000 partecipantas e partecipants. Il president da l’OK, Ramun Ratti, ho do sclarimaint davart l’occurrenza ed el ho eir quinto dals müdamaints chi daregia cun quist’ediziun da La Diagonela. Sper il Marathon da skis engiadinais es La Diagonela daspö il 2014 ün termin fix ill’agenda da passlungistas e passlungists. Adonta da la pandemia vaiva la cuorsa da passlung classic eir gieu lö l’an passo, que però be per atletas ed atlets professiunels. La Diagonela fo nempe part dal VISMA Ski Classics, üna seria da cumpetiziun professiunela da passlung classic. Quist an ho darcho lö üna spüerta da cuorsas populeras sün differents tragets e lungezzas. Be las occurrenzas dadains vaivan da gnir sdittas giò causa la pandemia. FMR: Ils numers d’infecziuns explodeschan in tuot la Svizra. Cu guarda oura la situaziun hoz, po La Diagonela avair lö quist an? Ramun Ratti: Nus giains oura da que cha pudains trer tres tuot scu planiso. Eir areguard las imsüras dal Chantun e dal stedi. Que d’eira l’ultim segn da dumanda chi d’eira d’intuorn i’ls ultims dis. Zieva las ultimas decisiuns da marculdi passo vainsa clappo glüsch verda. Dimena pudainsa continuer tuot scu planiso, eir areguard la cuorsa populera. Pel mumaint vainsa bundant 950 persunas registredas per las cuorsas populeras e da que no guarda que our tuot fich positiv. Natürel sto tuot suot il concept da sgürezza, per quel vainsa eir già clappo il permiss. Uossa ans allegrains sülla prosma fin d’eivna. Ün’occurrenza cun bundant 1000 atletas ed atlets nun es qualchosa ordinari in quist temp. Vaivas vus dad elavurer ün concept da sgürezza speciel per clapper il permiss per realiser l’occurrenza? Scu per tuot las occurrenzas sur 1000 persunas chi haun lö our i’l liber, vela eir tar nus la regla da 3G. Nus vains eir d’implementer zonas da sgürezza. Per nus d’eira la consequenza cha vains decis da redüer u sdir giò tuot las occurrenzas chi vessan lö dadains. Que voul per exaimpel dir cha nossa sela da festa, cha vaivans in cumün, u eir la pasta-party pels atlets, nu varo lö. Tuot che chi varo lö, ho lö, scha pussibel, our i’l liber. Dimena essas pronts per bivgnanter a las atletas ed als atlets da tuot il muond ? Schi, que guarda our fich bain. Il traget es in ün stedi stupend pel mumaint. Eir la previsiun da l’ora guarda our bain, que nu s’ho da spetter grand plövgia u naiv. Ils atlets professiunels d’eiran la fin d’eivna passeda auncha ad üna cuorsa al Lej da Reschen. Da que cha’d essans infurmos rivaron ils prüms alura zieva in Engiadina. Tschertüns sun eir già cò per trener. Da la vart dals partecipants da la cuorsa populera badainsa ün tschert muvimaint. Nus vaivans fin uossa adüna 50% curriduors internaziunels e 50% curriduors svizzers. Quist an vainsa, che chi’d es fich allegraivel areguard il totel dal curriduors, 80% curriduors svizzers e 20% curriduors internaziunels. Lo as bada schont la situaziun da la pandemia chi regna pel mumaint. Sper ils müdamaints causa la pandemia do que quist an eir müdamaints generels, scu per exaimpel müdamaints da traget. Che as müda cun l’ediziun da La Diagonela 2022? La Diagonela cun sieus 55 km parta quist an per la prüma vouta da Puntraschigna. Zieva vo il traget inavaunt fin a Samedan sülla plazza da golf, inua cha que do il prüm sprint. Sur il God da Staz, ed inavous, vo que sül Lej da San Murezzan e zieva inavaunt aint a Roseg. Alura passainsa aunch’üna vouta a Puntraschigna e zieva giò per la val fin a S-chanf a fer la volva. Il böt vains darcho tradiziunel immez il cumün da Zuoz. Pels curriduors professiunels parta La Diagonela a las 08.55 e zieva da las 09.00 davent, adüna in blocs, pels curriduors populers. La «Pachifica», cun 27 km, parta alura a las 11.00 da Puntraschigna e vo cun üna stüerta sur S-chanf in direcziun dal böt i’l minz dal cumün da Zuoz. A las 13.00 es la partenza da «La Cuorta». La cuorsa dad 11 km lungezza cumainza giò’l center da passlung a Zuoz e maina sur S-chanf inavous i’l böt. Impü vainsa auncha «La Stafetta», üna cuorsa cha’s po fer in quatter, quella ho lö sül traget da La Diagonela. Da 65 km sün 55 km, our da che motivs vais vus diminuia la lungezza dal traget da La Diagonela? Que ho divers motivs. Intaunt vainsa vis aint cha la stricha es insè lungia avuonda cun 55 km. Cun que cha’l profil da la cuorsa pera vaira simpel, as vaiva l’impreschiun cha la lungezza nu füss üngün factur decisiv. Ma nus vains intaunt eir clappo resuns da curriduors, saja que da professiunels scu eir da populers, cha la stricha saja difficila avuonda per quist temp da l’an e cha’s pudess eir diminuir la lungezza. Que es ün motiv. L’otra chosa es cha la stricha da Zuoz sü vers Samedan es la bunura bod in sumbriva e per que d’eira que magari fraid. Cun que cha la cuorsa vain adüna pü granda ed ho adüna dapü atlets, es que già gnieu avaunt cha’ls atlets vaivan i’ls cuntuorns da l’eroport da Samedan problems cun cruscher. Intaunt cha’ls curriduors professiunels gnivan da suringiò, gnivan ils ultims curriduors populers auncha da suotinsü. Impustüt düraunt invierns cun pocha naiv nu pudaivans realiser ün traget avuonda larg. Que sun ils motivs, cha’ns haun do andit da fer quists müdamaints. Adüna a favur dal prodot. Intaunt ho già bainbod lö la 9evla ediziun da La Diagonela. A maun dals numers da partecipants, vais vus pudieu crescher i’ls ultims ans scu cuorsa? Il prüm an nu vaiva lö üngüna cuorsa populera, perche cha vaivans surpiglio la cuorsa a cuorta vista da la Tschekia. Il seguond an ho alura gieu lö la prüma cuorsa populera cun qualchosa sur 700 partecipants. Ed alura essans creschieus minch’an fin sün arduond 1100 partecipants l’an 2020, cur cha l’ultima cuorsa populera ho gieu lö. Nus vaivans insè adüna ün augmaint da 10% fin 15% minch’an. Que d’eira fich allegraivel. Quist an vains adonta da la pandemia üna cuorsa populera e dunque essans fich cuntaints cul numer da las annunzchas. E saviand cha’ls curriduors internaziunels maunchan insè, cun excepziun dals professiunels, es la registraziun allegraivla. Areguard ils atlets professiunels ans allegrainsa fich cha Martin Johnsrud Sundby es da la partida, il grand dominatur da la coppa mundiela d’avaunt ün pêr ans. L’unic team svizzer illa seria es il BSV Ibex. Quists atlets sun intaunt da la partida daspö duos u trais ans. Que es fich bel ch’els as partecipeschan eir quist an darcho. Lead: Glüsch verda per La Diagonela Ils organisatuors da La Diagonela haun clappo glüsch verda per la 9evla ediziun da la cuorsa da passlung classic. Sper la cuorsa pels VISMA Ski Classics, üna seria da cumpetiziun professiunela da passlung classic, haun quist an eir darcho lö las cuorsas populeras. Ramun Ratti, president da l’OK, ho discurrieu cun la FMR davart las adattaziuns causa corona. Impü ho’l quinto dals müdamaints chi do cun l’ediziun 2022 da La Diagonela. (fmr/cam) Sper las cuorsas professiunelas dal VISMA Ski Classics haun quist an eir darcho lö las cuorsas populeras a La Diagonela.

Que do üna filosofia giuridica chi disch cha que detta ün uorden giuridic natürel («Naturrecht»). Che füss la megldra cumprouva per l’existenza dad ün uorden giuridic «natürel»? Vus nun ingiuvinais sgürischem na che ch’eau as quint uossa: Que do üna bes-cha chi pera da posseder ün sen giuridic «natürel»: il wombat, ün pitschen buorsalin chi viva in Australia. El es üna bella bes-china, ma na specielmaing intelligiainta. Però il wombat ho ün’abilited fich particulera ch’üngün’otra spezcha sül muond nun ho: El fo cacs in fuorma da queders. El cheja dets. Nun avair temma: Mia fasa infantila da fecalias es bain passeda. Quella faun uossa tres mieus iffaunts. Che cha m’interessa es a che cha excremaints cubics vessan da servir: Scienzios crajan seriusamaing cha’l wombat metta quels scu terms per cunfiner sieu territori. Cacs cun chantuns nu roudlan davent. Restand al lö da lur producziun, servane scu marcaziun territoriela. A pera cha’ls wombats fatschan perfin pitschnas tuors da cakins perche cha vezzan fich mel. Üna tuor as vezza meglder cu be üna peidra singula, u? Eau nu savaiva cha ils wombats cugnuoschan il dret civil! – Nun es metter terms per definir l’egen töch terrain ün cumportamaint fich umaun? O d’eiran ils wombats forsa ils prüms cun lur ideja? Üna scienzieda chinaisa, Patricia Yang, perscrutescha uossa auncha la metoda dal wombat – cu ch’el fo quists cakins cubics. Que pera dad esser bger pü greiv da chatter oura cu l’intent da quels. Ella nun ho auncha chatto la resposta precisa. Ella craja intaunt cha que hegia da chefer cul spazi da viver dal wombat chi’d es fich süt. Tenor üna publicaziun da National Geographic pensa la duonna Yang cha la s-charsdet dad ova hegia ün effet sülla böglia dal wombat chi chaschuna alura quists cacs queders. Que s’hegia nempe vis cha wombats chi vegnan tgnieus in chabgia aint ils zoos fatschan pütöst cacs arduonds. Es que perche cha clappan dapü ova per baiver – ubain perche cha in chabgia nu’s stu pü marker il territori cunter oters? In mincha cas stögli uossa partir dal fat cha mieu giat pudess eir avair ün sen giuridic. E supponind cha giats sajan pü scorts scu wombats, nu possi mê pü lascher aviert sün maisa ün cudesch giuridic. Quel giat venda auncha mieu terrain. Christian Fey è advocat e notar a Cuira – ed ha propi in giat… Christian Fey – advocat e columnist da la FMR...

In marculdi ho gieu lö l’avertüra dals Dis da Film da Solothurn. L’unica contribuziun da la Rumantschia quist an es il film «Senza sturnizi» da la cineasta independenta Susanna Fanzun da Scuol. Il film documentescha lavur e vita dal constructur Richard Coray, chi d’eira respunsabel per las puntinedas, las punts persas, da divers viaducts da la Viafier retica. La FMR ho discurrieu cun la cineasta davart l’importanza da festivals da film e las sfidas dal film rumauntsch. A la cineasta Susanna Fanzun spetta üna fin d’eivna fich speciela. Quista dumengia muossa ella i’ls Cuntrasts la prüma part d’ün film chi tratta la famiglia d’artists Giacometti – «La famiglia sut la lampa - ils Giacomettis». Ed alura vain musso als Dis da film da Soloturn sieu film sur dal constructur da punts Richard Coray. Scu ch’ella disch ho ella dimena üna «super fin d’eivna», cun duos films chi vegnan mussos al public. FMR: In marculdi ho gieu lö l’avertüra da la 57evla ediziun dals Dis da film a Solothurn. Che importanza ho quist festival tenor Ella per cineasts svizzers? Susanna Fanzun: Ün festival da films es üna plattafuorma per musser films. Id es eir üna plattafuorma per la branscha per discuter. Per las cineastas e’ls cineasts es natürelmaing eir il contact cul public chi fo üna granda differenza. Scha s’es in sela, as bada scha’l public crida u ria u schi staun sü e vaun oura. Que es adüna ün resun direct. Eir la pussibilited, zieva il film, da fer dumandas e da discuter, d’inscuntrer otra glieud, que es il bel vi da festivals. Sper la televisiun e plattafuormas da streaming es que il lö per gnir oura cun las producziuns e per las lantscher magari naziunel- u internaziunelmaing, tuot tenor chi chi’d es i’l public. Id es scu üna faira. Quist an per exaimpel es la «lex netflix» üna granda tematica illa branscha. Quista ledscha es passeda tres il Parlamaint federel ed uossa faun partieus giuvens opposiziun cunter quella. Per la branscha da film füss que fich important cha quella gniss tres. Cu es que per Ella cha Sieu film «Senza sturnizi» vain musso als Dis da film Solothurn? Eau d’he natürelmaing enorm dalet cha’l film es gnieu selecziuno. Que fo plaschair, apunto eir pervi da quist contact direct. Impustüt eir perche cha que nun es üna tematica uschè sexy. Que’s pudess penser «chi fo già ün film sur da punts persas, quellas puntinedas nu’s vezza niauncha pü»…ma eau d’he plaschair da similas sfidas. L’istorgia da Richard Coray es fich interessanta. El es sto ün piunier chi’d es eir hoz auncha ün exaimpel admirabel, cu chi’s po ster sü ed ir inavaunt, eir scha la via nun es adüna simpla. Eau persunelmaing sun fascineda da tematicas istoricas. Suvenz vegna eir dit cha tematicas istoricas nu sajan attractivas per films. Furtünedamaing muossa quist exaimpel il cuntrari. Cha uschè ün film vain piglio ad ün festival, que fo plaschair. Gugent manzuni auncha, cha’l cudesch sur da Richard Coray, cha l’autur Johann Clopath ho publicho la fin da l’an passo, es fich attractiv ed interessantischem. Johann Clopath vegn avaunt in mieu film ed ans ho sustgnieu cun las retscherchas i’ls archivs. La documentaziun «Senza sturnizi» es l’unica cuntribuziun rumauntscha als Dis da film Solothurn. Ella scu presidenta da la Gruppa d’interess cineasts rumantschs – es il film rumauntsch in üna crisa? Proporziunelmaing cun tuot las auturas ed autuors svizzers dals differents territoris linguistics dschess eau, cha nus essans rapreschantos tip top. Nus cineastas e cineasts rumauntschs lavurains continuedamaing, ma nus nu vains minch’an ün film chi s’affo per inoltrer per ün festival. Ün festival nu voul dir üna carta verda per gnir cun che cha’s voul, que do üna selecziun. Que es oramai uschè. A sun pü pochs Rumauntschs chi faun films, que nu sun taunts scu tar las otras linguas. Ed eir dals cineasts da las otras linguas nu vegn minchün minch’an oura cun ün film. Que drouva per part eterniteds per fer ün film. Fer films nun es fer maccaruns. Que es scu cuer oura ün öv u ün pêr övs. Que es dür e voul pazienzcha. Que s’ho da’ls volver, que s’ho da’ls s-chuder da quista e da l’otra vart, que s’ho d’avair chüra e piglier aunch’üna vouta nouv schlantsch. Que voul simplamaing paziencha, perseveranza e raps. Cler, eau am giavüschess eir dapü cineastas e cineast giuvens, ma da quels do que eir, per exaimpel Carlo Beer. El es giuven, dinamic e lavura scu ün nar. E da che viva alura il film rumauntsch? Che cha’s stu eir adüna dir es cha’l film rumauntsch vess greiv d’exister sainza la co-producziun dal Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. RTR scu co-producent es fich important per cunfinanzier noss films. La promoziun da cultura dal chantun e da la Confederaziun natürelmaing eir. Ma fundaziuns ed instituziuns chi sustegnan producziuns da films in nos chantun do que bger pü pochas cu per exaimpel a Turich u in lös pü urbans. In tscherts chantuns paun dumander be persunas chi staun in quel chantun per sustegn. Ils films rumauntschs tematiseschan suvenz tematicas chi’d haun üna valur culturela a lungia vista. L’uschenumneda „Lex Netflix“ mness grand schlantsch eir economic in Grischun. Cun que ch’üna pitschna part (actuelmaing vegna discus da 4%) dals raps chi sun gnieus incassos per guarder films, stessan gnir reinvestieus illa branscha da film, gnissan fattas eir in Grischun grondas producziuns da grondas dittas chi faun per exaimpel films giuvos. Que mness sper la visibilted da nossa bella cuntreda eir raps aint in noss territori. Telas producziuns sun dimena eir ün factur economic interessant. Nus cineasts sustgnins eir pervi da quai veementamaing quista „Lex Netflix“, eir scha nus svessa nu fains grandas producziuns. Per il film füssa important cha quella ledscha gniss in vigur. Il film in duos parts «La famiglia suot la lampa» davart la famiglia d’artists Giacometti vain musso quista e la prosma dumengia (23 e 30 da schner 2022) i’ls Cuntrasts dad RTR. Gia uossa sun las duos parts da vzair sün www.rtr.ch. Il film «Senza sturnizi» vain musso als Dis da film a Soloturn als 22 e 25 da schner. Detagls suot www.solothurnerfilmtage.ch. Front: La «super fin d’eivna» per la cineasta Per la cineasta rumantscha Susanna Fanzun sta davant porta üna fin d’eivna speciala. Ella disch «üna super fin d’eivna». Per l’üna po ella muossar in sonda als Dis da film da Soloturn seis film documentar «Senza sturnizi». Quel quinta da la vita ed ouvra dal constructur da punts Richard Coray. E lura po la cineasta da Scuol muossar in dumengia i’ls Cuntrasts dad RTR la prüma part da «La famiglia suot la lampa», ün film davart ils artists Giacometti. I’s tratta d’ün grond proget filmic, vi dal qual Susanna Fanzun ha lavurà i’ls ultims ons. (fmr/cam) Susanna Fanzun e sia squedra davaunt ün viaduct da la Viafier retica. Susanna Fanzun da Scuol es daspö il 2013 cineasta indepenta. Ün exaimpel per üna da las punts persas da Richard Coray.

Avaunt passa 50 ans d’he cumpro mias prümas duos chevras ed eau vaiva bainbod constato cha l’umanited as po partir aint in duos grandas gruppas, üna chi ho simpatia per chevras e l’otra chi nu las po ster our. Ed interessant: la differenza traunter quellas duos gruppas es bgerun pü extrema e marcanta perfin cu la differenza traunter la gruppa dad homens e quella da duonnas. Eau vaiva eir bain svelt constato cha la glieud chi appartgnaiva a la gruppa dals simpatisants (scurzninsa cò: S) d’eira circa listess granda scu quella dals antipatisants (A). «Nun es eir la gruppa da duonnas circa listess granda scu la gruppa dad homens?» – «Schi», am dian las statisticas chi tegnan quint dal fat cha in tscherts pajais vain fat abort dapü cun mattas cu cun mats. «Scha la differenza traunter S ed A es extrem pü granda cu quella traunter homens e duonnas, fess que bain bger dapü sen da partir aint l’umanited in S ed A impè dad in homens e duonnas?», d’he cuntinuo mias ponderaziuns. «Ed auncha tiers ans pudessans spargner tuot quella confusiun grammaticala e da scrittüra schogliand bel e bain il problem dal dschender.» Ed eau propuon hoz, ziev’avair stüdgio a fuonz la chosa düraunt passa 50 ans, cha l’umanited fatscha il seguaint pass: Ella tira la büs-cha, scha S u scha A substituescha l’hom respectivamaing la duonna. Cur cha la büs-cha es tratta, ho mincha esser umaun sün terra dad annunzcher als uffizis, sch’el appartegna a la gruppa S u a la gruppa A. Ils passaports e las actas ufficielas vegnan alura adattedas, voul dir a vegnan segnedas cun ün S u cun ün A e’l sex u dschender u cu cha que ho nom vain stricho dal tuot. S’inclegia cha tar la gruppa chi ho da substituir ils homens vain fat adöver eir da la grammatica masculina, e tar la gruppa chi substituescha las duonnas vela strictamaing la grammatica feminina. E scha sun managedas tuottas duos gruppas? «Merda!», suni uossa sfurzo dad exclamer. «Uossa faivi quint da schoglier tuot ils problems traunter hom e duonna e lur scrittüra cun dschenders e sörs e quinos e quinedas, schi che? Uossa reclaman ils A, ils antipatisants, u tenor che cha la büs-cha ho cumbino, ils S, simpatisants, ch’els nu sajan managios… Basta, schmanchè mia proposta e cuntinuè cun voss pastrügls dad homens e duonnas e dschenders traunteraint!» Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur. Göri Klainguti

Michael Roth ho pudieu accumpagner divers progets grands ed allegraivels düraunt sieu temp scu directur da las Ouvras Electricas Engiadina (OEE). La granda part da quels es glivreda u sto cuort aunz la finischun. Tenor el nun es que ün nosch mumaint per ir. L’unica chosa amara düraunt sieu temp tar las OEE d’eira l’inascramaint dal Spöl l’an 2016. Quista fatschenda nun es il motiv per müder ditta, tenor Michael Roth es pütost l’incuntrari il cas. In december 2021 haun las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE) communicho cha’l directur Michael Roth banduna la ditta. Per la sted da quist an surpiglia’l la sparta «producziun e rait» tar la Repower e fo alura eir part da la direcziun. In ün discuors cun la FMR ho’l quinto davart ils och ans al cho da la ditta d’energia engiadinaisa. El ho eir do ün sguard i’l futur ed ho explicho las sfidas per ouvras electricas in connex cun la strategia d’energia svizra 2050. FMR: Zieva och ans scu directur da las Ouvras Electricas Engiadina müda’L tar la Repower, dimena quasi tar la concurrenza. Che sun ils motivs ch’El banduna la ditta? Michael Roth: Prüma as stu dir cha la Repower nun es insè ün concurrent da las OEE. Que’s tratta dapü d’ün partenari da las OEE e nus collavurains fich stret. La Repower realisescha bgers servezzans per incumbenza da las OEE. Dimena as po dir cha nus vains üna relaziun stretta. Il motiv pel müdamaint es fich simpel e triviel: la vöglia da piglier per mauns üna nouva sfida zieva och ans al listess lö e da realiser qualchosa nouv in ün oter lö. Dimena ünguotta spectaculer, eau nu vaiva üngüna dispütta cul schef u cun collavuraturas u collavuratuors. Que do püs plazzels fras-chs o actuels tar las OEE: l’ouvra sur cunfin a Martina, la sanaziun dal mür da serra a Punt dal Gall, la sanaziun dal tunnel da Munt La Schera ed auncha la lingia tres l’Engiadina chi’d es per finir. Che es il stedi? Ün bun mumaint per ir? Quists progets haun forsa tuottüna eir da che fer qualchosa cun mieu müdamaint. La sanaziun dal mür da serra Punt dal Gall es gnida glivreda avaunt ün pêr ans. Tuot il proget davart il svilup da la rait electrica tres l’Engiadina es eir glivro. Lo essans auncha vi da serrer giò pitschnas lavuors da restaunza scu eir lavuors da fer uorden. Ma il proget scu tel, la realisaziun, es a fin. L’ouvra sur il cunfin vo quist an in funcziun. Eir quist proget es cuort aunz la finischiun. Natürelmaing do que auncha qualche progets chi aspettan las OEE i’ls prossems ans, impustüt areguard sanaziuns. Quels sun già gnieus invios u la realisaziun cumainza i’ls prossems ans. Tar quels tuochan per exaimpel la sanaziun dal tunnel Munt La Schera e’l renovamaint electromecanic da l’ouvra electrica Pradella. A Pradella cumanzaron las lavuors quists dis. Prosmamaing ans aspetta eir üna renovaziun cumpletta da l’ouvra electrica Ova Spin. Dimena do que tuottüna progets pü grands in avegnir. Quels paun però eir gnir realisos in nouvs mauns. Il mumaint perfet per ir nu do que mê, ma eau pens cha que nu saja ün nosch mumaint per banduner la ditta. Üna fatschenda chi nun es auncha regleda giuridicamaing sun ils cuosts e la respunsabilited in connex cun l’inascramaint dal Spöl l’an 2016. El nu banduna perque l’impraisa? Na, pütost es il cuntrari il cas. L’inascramaint dal Spöl nun es a reguard il cuntgnieu ün tema allegraivel. Ma que es üna tematica interessanta. D’üna vart sun ils discuors davart las pussibiliteds da sanaziun interessants. Eir las discussiuns cul Parc Naziunel Svizzer faun part da quels, eir scha nu’s es adüna da listess avis. Parallel a quistas discussiuns essans invouts in trais proceduras penelas interessantas e pretensiusas. Üna da quellas es üna procedura administrativa, inua cha vain tematieseda la sanaziun scu tela scu eir la respunsabilited davart ils cuosts. Impü essans invouts in üna procedura civila, inua cha fainsa valair noss drets invers la ditta respunsabla per la sanaziun. Illa terza procedura penela essans invouts scu achüseder privat, eir invers la ditta respunsabla per la sanaziun. Eau poss propi dir cha que es üna da quellas tematicas ch’eau chat pcho, cha nu poss pü perseguiter in avegnir. Cun la strategia d’energia 2050 voul la Confederaziun augmanter la producziun media d’electricited our da forza idraulica sün 38 600 GWh in l’an 2050 (l’an 2000: 36 000 GWh, fin dal 2035 sün 37 400 GWh). Che adattaziuns e schanzas do que per la OEE in connex culla strategia d’energia svizra 2050? La pü granda contribuziun da las OEE in connex cun la strategia d’energia 2050 es la nouva ouvra sur il cunfin, cha realisainsa in collavuraziun cun las Ouvras idraulicas Tirol AG. Lo pudaregians augmanter la producziun d’electricited per 60 GWh a favur da la Svizra. In totel importa l’augmaint da producziun dal nouv implaunt 400 GWh. Il potenziel d’ingrandimaint i’ls perimeters da las OEE es pitschen. Il böt da basa es da mantegner la producziun actuela u almain da sgürer ch’ella nu piglia giò. Las ledschas da protecziun d’ova chi dvaintan pü severas sun liedas vi dad üna nouva concessiun il pü tard l’an 2050. Quistas ledschas chaschunaron üna reducziun da la producziun d’electricited. Que nun es be il cas tar las OEE, dimpersè eir tar otras ouvras electricas in Svizra. Que sun tematicas e ledschas chi indebleschan la forza idraulica invezza da la rinfurzer. In mieus ögl es il böt da la Confederaziun areguard l’augmaint da forza idraulica fin l’an 2050 fich ambiziuno. Che d’eiran gusts e frusts in quists och ans scu directur da las Ouvras Electricas Engiadina? Ils gusts d’eiran sgürischem il grands progets. Uschè d’eira la renovaziun dal mür da serra Punt Dal Gall ün highlight per me. Eau sun persvas cha que d’eira qualchosa dal pü interessant ch’eau d’he pudieu fer in mia vita. Impustüt la tecnica da palomber, cha vaivans da bsögn, am ho fascino. Quists progets d’eiran üna granda motivaziun per me e dad esser part da quels, am ho adüna fat grand plaschair. Deprimant es sgürischem il tema intuorn il PCB e l’inascramaint dal Spöl dal 2016. La ditta, chi vess stuvieu realiser las lavuors in möd güst, nu voul surpiglier la respunsabilited per l’accidaint. Que d’eira alura propi pcho cha’l Chantun ho dit cha las OEE vessan da schoglier il problem da se oura e na la ditta culpabla. Que d’eira üna chosa amara in quists och ans ch’eau d’eira directur da las OEE. Per la sted 2022 müda Michael Roth scu directur da las OEE tar la Repower. Lo è’l respunsabel per la sparta «producziun e rait». Front: «Na, pütost es il cuntrari il cas» L’inascramaint dal Spöl cun PCB es üna fatschenda, chi nun es auncha sclerida giuridicamaing. Ils motivs cha’l directur Michael Roth banduna las OEE sun però oters. Martin Camichel/FMR Per la sted 2022 müda Michael Roth da las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE) tar la Repower. Lo surpiglia el la sparta «energia e producziun», que vaivan las OEE communicho in december da l’an passo. Michael Roth po guarder inavous sün ün temp allegraivel tar las OEE, accumpagnand divers progets pü grands. L’unica chosa amara per el in sieus och ans al cho da l’impraisa, es sto l’inascramaint dal Spöl cul materiel cancerogen PCB l’an 2016. La ditta respunsabla per la sanaziun ho chaschuno l’accidaint e’l Chantun voul, cha las OEE schoglian ellas il problem. Tenor Michael Roth es que üna tematica interessanta ed insomma na il motiv per banduner las OEE. Pütoust es il cuntrari il cas. El ho perseguito las discussiuns davart la sanaziun dal Spöl cun grand interess e vess auncha gugent accumpagno eir in avegnir quista tematica. In discuors cun la FMR ho Michael Roth quinto davart sieus motivs da müder ditta. El ho eir explicho las sfidas per ouvras electricas in connex cun la strategia d’energia 2050. «Eau poss propi dir cha que es üna da quellas tematicas ch’eau chat pcho cha nu poss pü perseguiter in avegnir.» Michael Roth, directur Ouvras Electricas Engiadina SA

La fin d’eivna passeda haun gieu lö ils Champiunedis svizzers da pond hockey sül Lej suot a Silvaplauna. Que’s tratta dals champiunedis da hockey chi haun lö sün ovas dschiettas. 61 squedras da la Svizra, l’Austria, la Germania ed eir da l’Ingialterra as vaivan annunzchedas pel tradiziunel «Chneble» sül lej dschiet. Da la partida d’eiran giuveders da tuot ils livels, d’amatuors fin tar anteriurs giuveders professiunels. Per tuot ils giuveders valaivan las listessas reglas e premissas per l’equipamaint: permiss d’eiran nempe be patins da hockey, pêl, guaunts e tenor bsögn schinageder e chaplina. Giuvo es que gnieu tradiziunelmaing zieva la maniera canadaisa, nempe quatter cunter quatter e sainza goli. Contact da corp scu eir tuns ots nu d’eiran permiss. Da venderdi fin dumengia haun gieu lö 184 partidas. Il champiun svizzer da pond hockey 2022 es la squedra Bago da Turich. Els piglian intaunt part già la sesevla vouta al turnier ed haun eir pudieu defender lur victoria da l’an passo. Las 29 squedras chi nu sun rivedas i’l finel, haun giuvo in dumengia pel «Surlej Cup». Quel ho guadagno la squedra Hockey Bros da Nürensdorf. Il premi da cuffort «Rote Laterne» es ieu a la squedra World Rink Hockey cun giuveders da la Pologna, Mexico ed Ingialterra. La prosma ediziun dals champiunedis svizzers da Pond Hockey haun lö dals 20 fin als 22 schner 2023. (fmr/cdm) 61 squedras da la Svizra, l’Austria, la Germania ed eir da l’Ingialterra as vaivan annunzchedas pel «Chneble» sül lej dschiet.

Zieva cha la vschinauncha da San Murezzan nu metta listess na a disposiziun l’areal da Signal per ün center da glatsch regiunel, as drizza la Regiun Malögia al cumün da Samedan. La regiun ho fat la dumanda d’examiner danövmaing la disponibilited da l’areal Promulins ost. Causa la nouva situaziun da partenza ho la suprastanza cumünela da Samedan decis da tratter la dumanda da la regiun. Per sclerir la disponibilited dal terrain as metta uossa la suprastanza in contact culs proprietaris da l’areal. Retscherchas davart la disponibilited da terrain faun part da l’evaluaziun dal lö e sun in princip illa respunsabilited da la regiun. Samedan, scu potenziela vschinauncha da domicil pel center da glatsch regiunel, as metta a dispusiziun scu partieu intermedier. Impü sclareschane eventuelas dumandas davart la planisaziun locala. La direcziun resta adüna tar la Regiun Malögia, uschè eir la decisiun definitiva davart il lö e la concepziun dal proget. (cdm/fmr)

Suvenz as doda la pretaisa deplorabla cha nus vivans in üna epoca chi hegia schmancho u elimino tuots misteris. Insè mincha fenomen sül muond saja inclegiantaivel, declarabel, dapü u damain transparent. Pel turissem füss que üna catastrofa veritabla, perche ch’el fo reclama culla perspectiva da fer experienzas nouvas – u dit cun oters pleds: da scuvrir misteris. Misteris impromettan tensiun, nouvas, surpraisas. L’Engiadina – üna valleda ed üna cuntredgia, da las quelas giasts innumbrabels discuorran in möd inchanto, druvand expressiuns scu «misterius», «müravglius», «magic». Ils «trais m» chi haun survivieu eir düraunt noss temps pandemics e lur marca dals 3G. A’s po visiter las vschinaunchas ed ils contuorns adüna darcho, a’s constataro: lungurella nun as derasa mê (que vela dal sgür per fich bgers chantunets dal Grischun). «Noss munts e cuttüra, da l’orma pas-chüra», uschè poetisescha ün sgrafit a Chamues-ch e descriva cun que üna vardet chi nu trapassa. L’orma as saduolla e’l spiert s’inspirescha da las impreschiuns multifarias. Il misteri engiadinais cuntinuescha. E quist fat es curius: perche cha ün misteri perda normelmaing sieu caracter misterius cur ch’el es gnieu cuntschaint. Misteris vöglian gnir chüros. Els aman la s-chürdüna. Ils servezzans secrets dals pajais occidentels prouvan actuelmaing da chatter our las secretezzas dal potentat Putin e dal militer russ vers il stedi imnatscho da l’Ucraina. Güst in quel mumaint cur cha l’intent es aviert, il misteri nun es üngün misteri pü. In Gesu Crist ans inscuntra eir ün misteri. Il nom es cuntschaint daspö duos millennis, la persuna ans sto davaunt ögls, sieu destin es tradieu. Tuottüna nu svanescha il misteri chi‘s collia cun l’hom da Nazaret. La charta da l’apostel Paulus resp. d’ün da sieus scolars a la raspeda dad Efesus cuntegna bgers vers inua cha la noziun „misteri“ es centrela, traunter oter in 3,3: «Dieu ho sclarieu il misteri …» Scu cha que pera, viva il misteri divin inavaunt, eir zieva ch’el exista illa glüm da la publicited. Ils aderents da Gesu predgian publicamaing dad el scu d’ün misteri public, ils cluchers da las baselgias muossan ils lös inua cha’l misteri vain venero. Che es il misteri da quel misteri? Bain sia profundited: chi chi fo experienza cun el, crescha viepü profuond aint in sia realited. Ed el scuvriro adüna nouvas sferas e dimensiuns da pleds chi restan uschigliö – sainza as lascher aint sün Gesu Crist – be abstracts e vöds: grazcha, pardun, ingrazchamaint, misericordia. Ils Engiadinais e’ls giasts illa val stuvessan avair ün access privilegio a quist misteri causa ch’els cugnuoschan in möd straordinari las grandiusiteds e splenduors da la natüra omnipreschainta. Il prievel es cha quist viver immez misteris uschè numerus prodüa üna sadulezza. Ed ün umaun sadulo imnatscha da gnir sönanto e finelmaing orv per vair il misteri decisiv. Il cas ideel füss invezza cha‘ls misteris da la natüra promouvan üna sensibilited – ed evran üna porta per quel misteri chi resta in etern. David Last è reverenda refurmà a Bever ed a La Punt Chamues-ch. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

La Punt Chamues-ch ho daspö ils 1. schner 2022 ün nouv president cumünel. Peter Tomaschett ho surpiglio l’uffizi da Jakob Stieger, chi d’eira 26 ans al cho da la vschinauncha illa regiun da la Plaiv. Düraunt las periodas d’uffizi da Jakob Stieger sun ­gnieus invios divers progets pü grands, scu l’InnHub, la revitalisaziun da l’En ed eir ün sviamaint da la via chantunela cumprais tunnel. Cu cha que vo uossa inavaunt cun quists progets e che cha s’ho müdo a La Punt Chamues-ch a l’avis da Peter Tomaschett, que ho’l tradieu in ün’intervista cun la FMR. Peter Tomaschett es indschegner ed es creschieu sü a Cuira. Sia duonna deriva da La Punt Chamues-ch e cun que vaiva’l già adüna üna colliaziun speciela cun la vschinauncha in Engiadin’Ota. Pigliand oura ün intermezzo d’arduond 20 ans a Clostra, ho’l passanto ils ultims 40 ans in Engiadina ed a La Punt Chamues-ch. Il presidi cumünel es sieu prüm grand uffizi politic. FMR: El ho già üna vouta abito in Engiadina, nempe dal 1982 fin al 1994. Intaunt viva El darcho daspö ses ans a La Punt Chamues-ch. Che s’ho müdo in conguel cun pü bod? Peter Tomaschett: Que ho do ün pêr müdamaints positivs a La Punt Chamues-ch. La spüerta d’abitaziuns da seguonda proprieted es gnida fabriched’oura fermamaing in quist temp. Que chatti bun per la vschinauncha e’l turissem. Mieu antecessur, Jakob Stieger, chi d’eira 26 ans president da la vschinauncha, ho inizio e realiso buns progets. El ho propi fat üna buna lavur.Ils contuorns e la natüra sun eir restos uschè scu chi d’eira. Pcho es be cha sun mortas qualche persunas ch’eau cugnuoschaiv da quel temp. A La Punt do que i’ls prossems ans divers progets pü grands chi vegnan realisos: L’InnHub, la revitalisaziun da l’En e’l sviamaint da la via naziunela cumprais tunnel. Cu vo que uossa inavaunt cun quists progets? Que sun tuots trais progets fich importants per la vschinauncha, pel mumaint suni lan­dervi a gnir a cugnuoscher tuot ils detagls dals progets. La revitalisaziun da l’En d’heja adüna sustgnieu. Eir auncha scu possessur d’ün’abitaziun da seguonda proprieted, cura ch’eau abitaiva a Clostra. In mieus ögls es que ün proget integrel per la natüra scu eir per la protecziun cunter ova granda.Il sviamaint La Punt Chamues-ch es relevant per üna buna colliaziun da las vschinaunchas da la Plaiv cun l’Engiadin’Ota, na be per La Punt Chamues-ch. Scha discurrinsa güsta da las vias chantunelas d’he da dir, ch’eir l’ingrandamaint da la via traunter Malögia e Silvaplauna es per me ün proget, inua cha’s stu fer ün pô inavaunt. Que es important per l’access in Engiadina, pel turissem ed eir per noss chantunais in Bergiaglia. A La Punt Chamues-ch as es sün buna via cul sviamaint e nus sperains cha que giaja inavaunt cun la realisaziun dal proget. Da que ch’eau sun infurmo, paun uossa cumanzer las lavuors da sbuder scu eir tschertas preparaziuns per la construcziun da l’InnHub. Ma scu già dit, eau am stögl auncha ler aint in tuot ils detagls. Ma il permiss es gnieu do provisoricamaing e la lavuors da sbuder ils stabilimaints existents cumanzaron quist utuon. La regiun da la Plaiv ho l’an passo fundo üna nouva organisaziun da turissem. Da las quatter vschinaunchas da la regiun es La Punt Chamues-ch l’unica chi nu fo part da quella. Cu vezza El in avegnir la collavuraziun cun las vschinauchas da la Plaiv? Davart da l’organisaziun da turissem suni infurmo, ma nu vuless auncha piglier pusiziun. Que sun auncha aviertas qualche fnestras e quellas haun auncha da gnir serredas. Üna collavuraziun cun las vschinaunchas da la Plaiv chatti però importanta, sül tema turissem nu vögli entrer cò pü detagliedamaing. Ma que do eir oters puncts inua cha’s po collavurer megl­der in avegnir. Eau craj cha chattainsa schont la soluziun. Nus vains da discuter insembel, uschè cha que tuorna per tuots, que es important. Uschè scu ch’eau d’he udieu da la suprastanza, es que eir in lur sen da collavurer cun las vschinaunchas da la Plaiv. Il tema pü actuel in Engiadin’Ota es pel mumaint la manchaunza d’abitaziuns per indigens. Ho El eir già previs imsüras per frener quist svilup? Natürelmaing do que già qualche intenziuns. Que stu però tuot auncha gnir decis. Eau nu vuless uossa entrer sün progets concrets. Eau vuless pür comunicher ed orienter, cur cha tuot es gnieu decis e discus in suprastanza. Que’s stu eir dir, ch’eau sun pür daspö bundant trais eivnas president cumünel, que drouva tuot eir sieu temp. Ma que stu esser ün grand böt da s-chaffir abi­taziuns per indigens, giuvens e famiglias cun iffaunts. Eau vez que svess tar mieu figl, chi abi­ta in Engiadina, cha que es fich important cha’ls indigens chattan ün lö per abiter e ch’els possan funder qualchosa. Que es per me ün punct chi’m sto ferm a cour. Peter Tomaschett Peter Tomaschett es naschieu dal 1957 ed es creschieu sü a Cuira. Zieva ch’el ho finieu il stüdi d’inschegner l’an 1982, e’l gnieu a ster in Engiadina. Da quel temp lavuraiva’l scu indsche­gner dal circul. I’l temp liber d’eira’l treneder da hockey tal EHC San Murezzan. In quist connex e’l gnieu dumando, sch’el nu treness eir il club da hockey da La Punt Chamues-ch. El ho surpiglio il trenamaint dals hockeyaners ed ho alura eir imprais a cugnuoscher a sia duonna a La Punt Chamues-ch. Fin da l’an 1994 ho’l abito a La Punt Chamues-ch ed ho a partir dal 1989 lavuro tar las Ouvras e Electricas Engiadina. Dal 1994 è’l gnieu tschernieu scu insche­gner cumünel tar la vschinauncha da Clostra, quista lavur ho’l fat per 23 ans. Intaunt abita’l darcho daspö ses ans a La Punt Chamues-ch, ho mno l’uffizi da construcziun a Segl e lavura auncha 10% i’l büro d’inschegners da sieu figl. Daspö ils 1. schner 2022 è’l president cumünel da La Punt Chamues-ch. Peter Tomaschett, daspö ils 1. schner 2022 president cumünel da La Punt Chamues-ch.

Da la fin november 2021 fin favrer 2022 invida il Parc Naziunel Svizzer tradiziunelmaing a las activiteds d’inviern, chi’s drizzan minch’an ad ün oter s-chelin scolastic. Quista vouta sun landervi las scoulinas ed in mardi, als 25 schner 2022, ho la scoulina d’Ardez fat üna visita illa Chesa dal Parc. La FMR ho pudieu der ün sguard illas activiteds d’inviern 2022, chi trattan davart il tema «LA VUOLP – è’la propi furbra?» Daspö 20 ans spordscha il Parc Naziunel Svizzer (PNS) las activiteds d’inviern per scoulas e scoulinas engiadinaisas. Il böt da quista spüerta es cha’ls iffaunts indigens vegnan almain trais voutas in contact cul PNS düraunt lur carriera scolastica in Engiadina. Uschè as haun tar quist’ediziun da las activiteds d’inviern annunzchedas 15 scoulinas cun passa 220 scolarins. Anna Mathis, collavuratura da communicaziun tal PNS ed indschegnera forestela, organisescha quistas activiteds per rumauntsch. Da sted haun lö similas occurrenzas dal PNS suot il nom «dis d’aventüra», que però i’l liber. «Intaunt do que magisters, chi haun già piglio part scu iffaunt tar las activiteds dal parc», quinta Anna Mathis cun üna tscherta superbgia. Plaschair anticipo Anna Mathis spetta als scolarins da scoulina e cur ch’ella evra la porta da la Chesa dal Parc, as oda riöz e güvels dal plaschair. La tantina disch «nus ans allegrains fich» ed Anna Mathis bivgnainta la rotscha d’Ardez e la maina directamaing illa staunza da seminari i’l plaun suotterrain. Ils ündesch iffauntins da tschinch e ses ans sun plain aspettativas e zieva ch’els haun miss a lö lur giaccas, cumainza l’experta cul program. «Chi ho già vis üna vouta üna vuolp?», dumanda Anna Mathis illa runda. Invezza da be clamer la resposta, scu cha’s vess penso, ozan ils scolarins lur mauns per quinter davart lur contacts cun la bes-cha sulvedgia. La vuolp es üna bes-cha cha tuots cugnuoschan, e listess nu’s la cugnuoscha - que es il punct da partenza per l’organisatura da las activiteds. Illas arduond duos uras chi seguan, vegnan piglios suot ögl divers detagls da la bes-cha fascinanta. Sentir la tematica Ils scolarins nu sun gnieus a Zernez per tadler ün referat u ün monolog. Cun bgeras dumandas integrescha Anna Mathis als scolarins activmaing illas activiteds intuorn il tema vuolp. A maun da differents utensils, scu per exaimpel ün pail ed ün cupigliun da vuolp, renda Anna Mathis pü accessibel la bes-cha pels iffaunts. Cun grand buonder paun ils scolarins glischer il pail e sentir la daintadüra da la vuolp. «Che bel lamin cha que es» ubain «che daintadüra agüzza, que fo mel», as oda adüna darcho dals scolarins, uschigliö suni fich quiets e concentros. Per cha que resta eir uschè, ho Anna Mathis preparo ün programm variabel ed interactiv. Uossa vo que nempe i’l plaun terrain, ill’exposiziun temporara davart la vuolp. I’l ram da quella vegnan minch’an elavuredas las activiteds d’inviern. Güzzer bain las uraglias «Che vieras fo la vuolp?», dumanda Anna Mathis e’ls scolarins cumainzan sainza retgnentschas ad imiter üna vuolp tenor lur savair. L’organisatura schmacha ün buttun ed in ün dandet as oda ad urler la vuolp. «Che, uschè üerla üna vuolp? Que nu d’heja savieu», es il resun dals scolarins. La vuolp üerrla nempe in möd magari ot. Zieva üna pitschna spiegaziun davart l’importanza da survagliaunza da vuolps cun culers electronics sun ils iffaunts ieus in tschercha da stizis d’otras bes-chas - dimena scu üna vuolp a chatscha. A scoulina nu po neir mancher la marenda e zieva cha tuots s’haun rinfurzos, cuntinua il program vario. Anna Mathis declera l’importanza dals sens per ir a chatscha. Cha la vuolp stu avair üna buna udida, imprendan ils iffaunts güsta in giuvand ün gö: ün iffaunt es la vuolp e clappa üna mascra, chi cuvrescha ils ögls. Ils oters iffaunts sun las mürs ed els staun splatter i’ls mauns, uschè cha la vuolp as stu fider da sia bun’udida e clapper las mürs. Scu algordanza a la visita illa Chesa dal Parc es auncha gnieu zambragio qualchosa pitschen. Ils ­iffaunts haun plajo zieva l’instrucziun dad Anna Mathis üna vuolp our da palperi. «Pudainsa piglier a chesa quella?», dumandan ils scolarins ed Anna Mathis do glüsch verda. Sper las vuolps da palperi haun ils iffaunts però eir piglio cun els bger savair davart la bes-cha fascinanta. Ün savair ch’els haun imprais sainza badair u sainza as stuvair sfurzer. Che bel möd d’imprender! L’entusiassem e’l plaschair cha l’organisatura ho per las tematicas intuorn il Parc Naziunel Svizzer as bada eir vicendaivelmaing tals iffaunts. E la dumanda, scha la vuolp saja üna bes-cha furbra, haun ils scolarins zieva las duos uras cun Anna Mathis pudieu respuonder cun ün grand «schi». Anna Mathis declera als scolarins d’Ardez scu cha la vuolp vo a chatscha.

La Regenza ho appruvo il proget d’exposiziun per renover la via dal Bernina a Poschiavo. Il traget dal proget as rechatta i’l cumün da Poschiavo. La cuvrida da la via es in ün nosch stedi e stu gnir renoveda. Ultra da que nu vegn respetteda la largezza minimela per üna via principela sün l’inter traget. I’l ram dal proget ho perque da gnir schlargeda la via sün ses meters per amegldrer la pussibilited da cruscher per camiuns ed autos da posta. Impü ho eir da gnir augmanteda la sgürezza da las pedunas e dals peduns. Pünavaunt es que planiso da renover la structura da la via, la cuvrida da la via scu eir l'alluntanamaint da l’ova da la via. Ils cuosts totels per il proget da renovaziun importan var 880 000 francs. (cdm/fmr)

La Regenza ho appruvo il proget d’exposiziun pella correcziun e pella sanaziun da canera da la via d’Engiadina tar la rundella Silvaplauna mited, que cun permiss speciel. Quista rundella collia la via d’Engiadina e la via da Malögia e fuorma uschè l’axa da trafic la pü importanta da l’Engiadina. Ultra da l'access principel pel turissem no da l’Italia, es quista colliaziun eir fich importanta pel transport da roba illa regiun e per cunfinarias e cunfinaris da l’Italia. La rundella es gnida construida avaunt passa 25 ans scu nuf stradel provisoric e quella nu correspuonda pü a las pretaisas actuelas. Il proget cumpiglia ün traget da via sün üna lungezza totela da 280 meters. Previs sun üna construcziun nouva da la rundella e la correcziun dals tragets da colliaziun. La concepziun da la rundella invezza es chosa da la vschinauncha e nu fo part da quist proget d’exposiziun. Pel sectur dal proget es impü gnieu elavuro ün proget da sanaziun cunter canera. Scu imsüra da sanaziun es que planiso da rimplazzer la cuvrida veglia da la via cun la cuvrida standard, chi vain normelmaing druveda i’l chantun Grischun. Ils cuosts totels da quist proget importan 3,52 milliuns francs. Cun resalva da la subvenziun da vart dal Chantun vaun 950 000 francs a cuost da la vschinauncha da Silvaplauna. Que per construir las nischas da fermeda per ils bus incl. marchapè tenor ils bsögns da las persunas cun impedimaints. (cmd/fmr)

La chesa editura Gammeter Media SA e sia redacziun da la Engadiner Post/Posta Ladina sun gnieus onuros in venderdi passo a Samedan cun ün da trais premis culturels da la Regiun Malögia. La FMR ho discurrieu cul laudatur Rico Valär davart la prestaziun da la giazetta regiunela – specielmaing in connex cul rumauntsch. La sela cumünela da Samedan es steda bain plaina in venderdi saira. La glieud es gnida per render onur als trais premios da la Regiun Malögia (guarda artichel separo). Ün premi – doto cul import pütost simbolic da 2500 francs – es ieu a la chesa editura Gammeter Media SA cun sia redacziun da la Engadiner Post/Posta Ladina (EP/PL). La giazetta regiunela tu­d­­­as-cha Engadiner Post do que daspö l’an 1894, la versiun bilingua culla Posta Ladina daspö il december 1996. La laudatio per la EP/PL ho tgnieu a Samedan Rico Valär, professer da litteratura e cultura rumauntscha a l’Universited da Turich e svess eir commember da la cumischiun da cultura d’Engiadin’Ota. El es eir vicepresident da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR), la quela collavura strettamaing a livel redacziunel culla Posta Ladina. Rico Valär es in quistas funcziuns ün observatur attent da la lavur da la Posta Ladina, güsta in reguard a sia pratcha rumauntscha e bilingua. FMR: Cura e perche legia Rico Valär la ­Posta Ladina? Rico Valär: Eau leg la EP/PL impustüt in büro, e lura guardi specielmaing cu cha la giazetta vo intuorn culla bilinguited. Eau guard chenünas tematicas chi sun sülla pagina principela e chenünas tematicas chi vegnan commentedas. Scu giazetta «rumauntscha» legi lura forsa pütost la giazetta interrumauntscha La Quotidiana. Il böt d’üna giazetta es adüna da der spievel d’üna realited vivida in üna regiun specifica. Cu es que tar la Posta Ladina? Do ella ün bun spievel da la situaziun linguistica in Engiadina? In generel chatti cha la fuorma bilingua da la EP/PL refletta bain üna realited vivida in Engiadina. Impustüt es quella bilinguited eir gnida sviluppeda inavaunt l’ultim temp – uschè cha que nu sun simplamaing duos parts cumplettamaing separedas, mabain cha que do eir üna transiziun u üna colliaziun traunter quistas duos parts. A’s vezza bain cha l’Engiadina Bassa es pü rapreschanteda in lingua rumauntscha cu l’Engiadin’Ota, inua cha vain rapporto dapü in tudas-ch. Ma cha las duos linguas aintran magari in ün dialog, quelo am pera ün aspet interessant da la giazetta. La Engadiner Post do que daspö passa 125 ans. Daspö 25 ans do que la part rumaun­tscha cun la Posta Ladina. Che es il merit in generel da la EP/PL? Il merit es cha que do insomma quista giazetta regiunela e ch’ella prouva da refletter las realiteds linguisticas e culturelas da quista regiun in ün möd autentic. La giazetta s’identifichescha culla regiun e viceversa. Ma ella critichescha eir, metta in dumanda, debattescha e discuta in diversas linguas las tematicas da la regiun. Quelo es üna prestaziun. Ün aspet chi mauncha es forsa la discussiun eir sur dal rumauntsch in nossa regiun. L’ideja da la politica da lingua rumaun­tscha avaunt 25 ans d’eira però steda da s-chaffir, zieva la «mort» dal Fögl Ladin, üna giazetta cumünaivla interrumauntscha – analog a que cha’d es reuschieu da realiser cun RTR. Tar las giazettas nun es que mê gratagio. Es que bun u nosch? Cun preparer la laudatio per la EP/PL d’heja let ün u l’oter numer dal prüm temp da las ediziuns bilinguas, voul dir zieva la naschen­tscha da la part rumauntscha Posta Ladina. E lo d’he eir survgnieu üna tscherta incletta per quel mumaint, da’s vulair duster cunter üna sort centralissem d’üna chesa editura da Cuira chi vaiva incorporo il Fögl Ladin. Perque es que sto bun quella vouta da creer quista fuorma bilingua. Ed eir hoz craj eau cha ­güsta per üna populaziun engiadinaisa pü largia hegia la Posta Ladina ragiunt bger pella lingua rumauntscha. Ella porta il rumauntsch in chasedas chi nun abunessan uschigliö mê üna giazetta rumauntscha. Ma culla Posta Ladina vegnan quellas persunas in contact cul rumauntsch. E la giazetta ragiundscha eir ün public rumauntsch chi nun abuness per forza üna giazetta be rumaun­tscha. La EP/PL spordscha cò ün paquet biling chi funcziuna vaira bain illa regiun. Da realiser üna giazetta cun üna bilinguited inua cha’l pitschen – il rumauntsch – nu vain a la cuorta, que nun es adüna taunt simpel. Cu vain tenor Sia valütaziun a tapin la Posta Ladina cun quella sfida? Que es natüralmaing ün prievel – cha’ls «grands» temas vegnan trattos illa lingua «granda», dimena in tudas-ch. Però que’s bada in mincha cas üna stainta sincera, üna conscienza e sensibilited da quista redacziun da valuriser la bilinguited, e da na be fer ün’acziun dad alibi cun dir: «Nus vains cò auncha üna paginetta rumauntscha.» P.ex. as sfadia la chesa editura eir d’aquister inserats rumauntschs. Tuot las giazettas sun suot squitsch, perdan inserents ed abunents. Dasperas do que nouvas pussibiliteds digitelas. Cu as preschainta la Posta Ladina i’l sectur digitel? Scu tar tuottas medias regiunelas do que natürelmaing grandas sfidas. Cò s’ho tenor me sviluppeda ferm quists ultims ans eir la spüerta da la EP/PL. Ma que cuosta – ed ad es greiv da savair, inua cha’l viedi maina. Impü es da manzuner cha la chesa editura Gammeter Media SA metta a disposiziun, zieva ün mais da la publicaziun, in möd digitel mincha ediziun da la giazetta, e que da tuot ils numers daspö l’an 1893. Quelo es ün s-chazi culturel enorm a bön da la generalited – ed ad es uossa eir üna da las radschuns per surder quist premi d’arcugnuschentscha. «Direct cur ch’eau la clap in maun» La cumischiun da cultura da la Regiun Malögia ho a disposiziun an per an 150 000 francs per sustgnair progets ed arrandschamaints culturels in Engiadin’Ota. Il president da quella cumischiun es Fadri Guidon da Bever. Dad el es eir gnida la proposta per sustgnair la EP/PL cun ün premi d’arcugnuschentscha. FMR: Cura e perche legia El la Posta Ladina? Fadri Guidon: Eau leg la Posta Ladina pü u main direct cur ch’eau la clap in maun – adüna mardi bunura, gövgia bunura e sanda bunura. Impustüt per savair che cha cuorra e passa in Engiadina. Causa cha’d es eir l’organ ufficiel da las vschinaunchas da la re­giun, as vegn a savair che cha gira güsta illas otras vschinaunchas. La proposta pel premi a la Posta Ladina es gnida impustüt da Sia vart. Perche vairamaing? I’l sectur da la cultura es la prestaziun da la EP/PL impustüt quella ch’ella nu rapporta be sur dals grands arrandschamaints illa regiun, scu p.ex. il Festival da Jazz. Ma els rapportan impustüt eir sur dad arran­dschamaints culturels pü pitschens e pü locals. Que es la prestaziun schurnalistica. Da l’otra vart es la chesa editura da la giazetta, la Gammeter Media SA, eir ün important partenari p.ex. per auturas ed auturs scha vo per edir lur publicaziuns. Ün giuven musicist rumauntsch, ün teat­rist rumauntsch ed üna chesa da medias chi edescha eir üna giazetta parzielmaing rumauntscha vegnan onuros cun premis quist an. Es quist connex cul rumauntsch üna casualited? La lingua rumauntscha es natürelmaing ün elemaint centrel ed important da la cultura in Engiadina. Ma cha tuots trais haun quist an ün stret connex cul rumauntsch es pütost üna casualited. Trais premis regiunels Già principi december 2021 vaiva la conferenza dals presidents da la Regiun Malögia do cuntschaint ils trais victuors dals premis da cultura da l’an. In venderdi sun alura gnieus surdos a Samedan quels trais premis. L’actur, animatur da cultura e pur Lorenzo Polin (36) ho survgnieu ün premi d’arcugnuschentscha, doto cun 10 000 francs. El maina in Engiadin’Ota traunter oter eir üna gruppa da teater d’improvisaziun cul nom «Drauff». Ün premi da promoziun illa valur da 5000 francs es ieu al giuven trumbettist e pianist Simon Gabriel (13) da S-chanf. Quel ho fascino eir in venderdi saira cun sieus töchs solistics da trumbetta, però eir vi dal clavazin. Ed impustüt ho el procuro per ün u l’oter larmin cun ingrazcher per rumauntsch a sieu frer pü vegl: «Grazcha Gian-Duri cha tü hest suno avaunt ün pêr ans la trumbetta e m’hest musso uschè quaunt bella cha la musica es.» Ed ün ulteriur premi d’arcugnuschentscha (2500 francs) ho survgnieu la chesa editura Gammeter Media SA da San Murezzan cun sia redacziun da la Engadiner Post/Posta Ladina per la rapportaziun culturela e l’ingaschamaint editoriel. La FMR ho discurrieu cun Rico Valär e Fadri Guidon, duos commembers da la cumischiun da cultura da la Regiun Malögia impustüt davart quist terz premi. (fmr/dat) Rico Valär (schn.) ho fat la laudatio in venderdi passo dal premi d'arcugnuschentscha per la Engadiner Post/Posta Ladina. L'ideja per surder quel premi vaiva gieu il president da la cumischiun da cultura da la Regiun Malögia, Fadri Guidon.

Già in december 2020 vaiva la vschinauncha da San Murezzan desdit il contrat cun la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan SA (ESTM) sün la fin da l’an 2022. Que cul böt d’elavurer ün nouv contrat pü effizient. Zieva cha s’ho lavuro 18 mais vi da la nouva basa da collavuraziun, ho uossa la cumischiun da turissem da la vschinauncha proponieu a la suprastanza cumünela da sortir da la destinaziun turistica. Scha San Murezzan banduna propi la Engiadina San Murezzan SA, voul la suprastanza discuter in lündeschdi, ils 31 schner 2022. Per Andrea Gilli, il president da la Regiun Malögia, nun es quist fat üna granda surpraisa. Que ho’l dit invers RTR. Las otras desch vschinaunchas sajan cler da l’avis da vulair cuntinuer culla collavuraziun cun l’organisaziun turistica, eir i’l cas cha San Murezzan vess da sortir. ​ Bgers commembers dal cussagl cumünel s’haun mussos irritos da l’agir da la cumischiun da turissem da San Murezzan. Quella vess nempe stuvieu infurmer al cussagl als 27 schner 2022 davart il nouv model d’affer. Quista occurrenza d’infurmaziun nun ho però gieu lö. (rtr/fmr)

D’incuort es cumparida la prüm’ediziun da la giazettina online putera «il salüd». L’insolit landervi: ella vain redigida e publicheda d’ün Tudas-ch a Düsseldorf. In discuors cun la FMR ho Fritz Stieleke quinto davart ils motivs per realiser la giazettina. Il pensiuno ho però eir gieu da quinter bger davart da sieus progets interessants intuorn il tema lingua. Fritz Stieleke (68) es anteriur bibliotecar e docent per linguas a l’Universited Heinrich-Heine a Düsseldorf. El s’occupa minchadi dal rumaunsch puter, scriva sieu diari per puter ed ho eir già publicho duos raquints ed ün ciclus da poesia in «mia lingua estra prediletta» scu ch’el disch. «Eau viv cul puter a Düsseldorf. Eau port adüna ün dicziunari cun me. Perfin i’l tram», disch Fritz Stieleke riand. Prüms contacts La colliaziun cun linguas latinas al es quasi gnida missa in chüna. Fritz Stieleke es nat e creschieu sü a Neuss, üna fundaziun romauna ed üna da las pü veglias citeds in Germania. Zieva l’abitur ho’l stüdgio romanistica ed anglistica a la Heinrich-Heine Universität Düsseldorf. Lo è’l eir gnieu la prüma vouta in contact cul rumauntsch. «Eau staiva davaunt la curuna culs cudeschs rumauntschs. Eau ils d'he piglios per maun ed ils idioms rumauntschs am haun plaschieu ourdvart bain, già da quella vouta. Ma que nu daiva üngüns cuors rumauntschs a noss'universited», quinta Fritz Stieleke via video. Mia lingua estra prediletta Melgrô ch’el nu pudaiva imprender rumauntsch a l’universited ho’l cumanzo da s’occuper dal rumauntsch la fin dals ans 1980. «Dal 1988 d'heja cumanzo ad imprender sursilvaun. Üna professura da romanistica am vaiva surdo ün fögl cun reclama per il cuors sursilvaun a Laax. Que m'ho dalum interesso», s’algorda Fritz Stieleke. Zieva ün seguond cuors a Laax dal 1989, ho’l dal 1990 fin al 1994 instruieu sursilvaun a la Heinrich-Heine Universität. I’l 1993 ed i’l 1994 as ho’l da sted partecipo als cuors da rumauntsch puter a Samedan. Lo ho’l eir chatto sia grand’amur pel puter. Ün an zieva sieu ultim cuors a Samedan ho’l già cumanzo cun l’instrucziun da puter a l’universited. Fritz Stieleke disch: «Dal 1995 fin al 1999 d'heja instruieu il puter a noss'universited. Eau d'he glivro dad instruir il puter, perche cha'l cuors nu vaiva pü chatto avuonda interessents traunter ils students da romanistica.» Il salüd Causa la fonetica plescha a Fritz Stieleke il puter meglder cu il sursilvaun. Uschè as ho’l dedicho al idiom d’Engiadin’Ota ed ho scrit ün raquint ed ün ciclus da poesias per puter. A Düsseldorf nun ho Fritz Stieleke üngüns contacts rumauntschs. El as conguela culs filologs classics chi aman il latin u il grec. Fritz Stieleke disch: «Quels nu saun neir discuorrer cun ün otra persuna latin u grec. Eau pens, ch’eau sun illa listessa situaziun.» In prüma lingia as drizza «il salüd» a la glieud in Engiadina ed a quella voul Fritz Stieleke fer ün plaschair cun sia giazettina. La prüm’ediziun cuntegna disegns sün vias catramedas, realisos cun crida i’ls cuntuorns da Fritz Stieleke. Impü ho’l integro poesias ed üna pitschna istorgia cun purtrets. «Il salüd es üna collecziun da fotografias e da texts cuorts. Mincha fotografia es la vart davaunt dad üna cartulina, e mincha text es sia vart davous. La giazetta dess esser ün invid a tuots chi s'allegran da quists salüds», quinta Fritz Stieleke. La prosm’ediziun vain publicheda in marz. Planisedas sun totelmaing quatter ediziuns düraunt l’an. Ils hobis intuorn il tema linguas Sper l’amur pel rumauntsch s’occupa Fritz Stieleke eir dal inglais vegl. Que’s tratta da la lingua discurrida fin inturon il 12evel tschinetiner in Ingialterra. El ho già realiso teaters per inglais vegl ed el ho eir instruieu la lingua a l’universited. Impü vain quist an publicho sieu prüm manuel per inglais vegl. Fritz Stieleke ho eir invento ün’egna lingua. Quella voul el integrer ün di in ün da sieus raquints. Eir üna scrittüra cun uschè numnos «imagines» tuocha tar sias creaziuns. Que’s tratta d’iroglifas romaunas chi sun elavuredas zieva l’alfabet fonetic internaziunel. Impü ho Fritz Stieleke scrit gös da chasperet. Ün da quels, nempe il gö «Seppl ist unser bester Freund», ho’l rapreschanto illa clinica d’iffaunts a las Universitätskliniken Düsseldorf. Il töch interactiv hegia plaschieu fich bain als iffaunts amalos e tenor el d’eira que üna da las pü bellas experienzas in sia vita. Da Fritz Stieleke - ün hom cun ün interess particular - scha na bod fanatic - per linguas, as udiro eir in avegnir aunch’üna u l’otra chosa. Daspö sia pensiun dal 2020 ho’l nempe auncha dapü temp per sia granda paschiun. In quist sen ün cher salüd da l’Engiadina a Düsseldorf. «Il salüd» as chatta online suot www.fritz-stieleke.de suot la rubrica «werke». La giazettina cumpara quatter voutas l’an. Box: Fritz Stieleke Fritz Stieleke es nat dal 1954 a Neuss in Germania. El ho stüdgio anglistica e romanistica a l’Univeriset Heinirch-Heine a Düsseldorf. Zieva divers cuors da rumaunsch per puter e sursilvaun i’ls ans 1980 e 1990 ho’l eir instruieu ils duos idioms a l’universited a Düsseldorf. Speratiers ho’l lavuro dal 1987 fin dal 2020 scu bibliotecar a l’Universited Heinrich-Heine a Düsseldorf. Lo ho’l eir instruieu l’inglais vegl. Quatter voutas l’an publichescha Fritz Stieleke da Düsseldorf la giazzetina online «il salüd». Front: Ün cher salüd da Düsseldorf I’ls ans 1980 e 1990 ho Fritz Stieleke visito divers cuors da rumauntsch. L’anteriur bibliotecar e docent per linguas a l’Universited Heinrich-Heine a Düsseldorf viva intaunt cul puter, scriva sieu diari per puter e porta cun se adüna ün dicziunari rumauntsch. Impü ho il pensiuno d’incuort publicho la prüm’ediziun da sia giazettina online putera «il salüd». Cha que saja però be ün da bgers progets intuorn il tema linguas, que ho’l tradit in ün discuors cun la FMR.