A Cuira ed a Puntraschigna invida l’Opera Engiadina quist’eivna a las ultimas duos rapreschantaziuns da «Gianni Schicchi» da Giacomo Puccini. Per la nouva acziun da ram «Il tribunel» ho il cumponist Robert Grossmann scrit musica contemporauna, però integrand citats zuppos da la musica da Puccini – ün da sieus cumponists predilets. «Gianni Schicchi vo a la fin be ün’ura e que nu’s riva da realiser üna dretta saireda d’opera be cun quell’ouvra. Uschè d’he eau gieu l’ideja da la prolunger cun ün’acziun da ram ed uossa düra que almain üna mezz’ura pü lönch», disch il cumponist, scienzio da musica e musicist Robert Grossman. Insembel culs texts dal redschissur Manfred Ferrari es uschè naschieu «Il tribunel», üna acziun da ram per rumauntsch e tudas-ch, chi transferescha al furbaz ed intrigant Gianni Schicchi eir in Grischun. Intaunt cha l’opera da Puccini giouva düraunt il temp medievel a Firenze, as rechatta Gianni Schicchi svess in l’acziun da ram contemporauna «Il tribunel» sül baunch dals achüsos giò’n Puschlev – i’l preschaint. Ma da chatter la güsta via per cumbiner l’opera da Puccini cun elemaints regiunels – ün dals böts principels da l’Opera Engiadina – nun es tar l’ediziun da giubileum dal format d’opera engiadinais niauncha sto uschè simpel. Quel format festagia nempe quist an sieu giubileum da 25 ans opera in Engiadina e tschinch ans Opera Engiadina. Eviter ils drets dals autuors «Puccini es mort avaunt 100 ans, uschè cha’l copyright nu pertuocha pü la musica. Il librettist da Gianni Schicchi percunter, Giovacchino Forzano, quel es pür mort da l’an 1970 – uschè cha’ls drets da l’autur velan aunch’adüna per l’intera ouvra», declera Robert Grossmann. Perque nu saja que neir na sto pussibel da la tradür per rumauntsch u neir da d’integrer scenas in l’opera. E listess stuvaiva il cumponist e scienzio da musica chatter üna via per pudair realiser sieu böt e prolunger la cuorta opera d’ün act. A la fin d’eira l’opziun cun ün’acziun da ram cun ün prolog ed epilog l’unica varianta per realiser almain parts eir per rumauntsch. «Ma que funcziuna bain –saja l’opera scu tela scu eir ​«Il tribunel» – tuots duos s’occupan in möd ironic dals temas eterns da las deblezzas ed ambiziuns umaunas», disch Robert Grossmann. Ün cumport morel u immorel? L’opera «Gianni Schicchi» as basa sün ün’episoda oura da la Cumedia divina da Dante ed ho gieu sia premiera l’an 1918 a New York. Il protagonist cul medem nom es ün furbaz, chi’d es in ün dandet intretscho in ün’ierta e müda il testamaint dal trapasso Buoso Donati. Uschè cha Schicci riva da s’inrichir svessa. «In occasiun da la nouva scena davaunt tribunel dess gnir tratteda la dumanda, scha Gianni Schicchi hegia a la fin agieu in möd morel u immorel. Perche cha in l’opera guadagnan a la fin il buns l’istorgia», declera Robert Grossmann. Zupper citats musicals Per separer l’opera da l’acziun da ram ho Robert Grossmann scrit consciaintamaing musica contemporauna. Ma scu ch’el disch, hegia’l cumponieu musica chi saja ün spievel dals nouvs texts da Manfred Ferrari. «Que’s tratta da musica fich diversa, chi’d es minchataunt eir pretensiusa a reguard las dissonanzas. Ma que do eir töchs cun musica amabla e romantica», uschè il scienzio da musica. Scu ch’el agiundscha saja Giacomo Puccini – insembel cun Wolfgang Amadeus Mozart – sieu cumponist predilet. Perque hegia el integro numerus citats musicals da Puccini in tuot «Il tribunel», chi sun però tenor Robert Grossmann fich bain zuppos in sias nouvas cumposiziuns. El disch: «A la fin se be eau inua cha tuot quels citats sun integros, il dirigent ed intendant Claudio Danuser ho scuviert be pochs. Eau vez perque mia nouva musica per ’Il tribunel’ scu ün omagi a Puccini.» Las ultimas duos rapreschantaziuns da l’Opera Engiadina cun Gianni Schicchi sun in gövgia, ils 3 october a las 19.30 i’l Theater Chur a Cuira ed in dumengia, ils 6 october a las 17.00 i’l Rondo a Puntraschigna. Dapü infurmaziun e bigliets a survain sün www.operaengiadina.ch. Il cumponist, scienzio da musica e musicant Robert Grossmann ho cumponieu la musica per l’acziun da ram «Il tribunel», la quela transferescha l’opera «Gianni Schicchi» da Giacomo Puccini eir i’l Grischun dal preschaint.

La staziun a Cinuos-chel, chi’d es gnida renoveda düraunt ils ultims duos ans per var 14 milliuns francs, vain inaugureda ufficielmaing quista sanda, ils 5 d’october 2024. Scu cha la Viafier retica (VR) scriva in üna comunicaziun, as spetta ad arriver a Cinuos-chel ils trens da Landquart/Scuol a las 10.16 scu eir il tren da Samedan a las 10.36. Zieva ün pretact musical a las 10.45 do que duos pleds festivs, nempe dal directer da la VR, Renato Fasciati, scu eir dal president cumünel da S-chanf, Riet Campell. In seguit invida la VR ad ün aperitiv cumprais guidas sün l’areal da staziun renovo. (cdm/fmr) Quista sanda vain inaugureda la staziun renoveda da Cinuos-chel.

Divers documaints da l’archiv da la Regiun Malögia – chi sun stos sparieus almain desch ans – s’ho que d’incuort chatto tar üna sgumbreda. Cun fer uorden in murütsch u sün crapenda as chatta minchataunt veglias fotografias da famiglia u eir da tuottas sorts documainta. Scha quellas scuviertas guardan oura importantas, as dumandaro l’üna u l’oter a chi cha s’ho da contacter in ün tel cas. In Engiadin’Ota es que l’incumbenza da l’Archiv culturel a Zuoz (ACEO). Copcha da la charta da las Trais Lias E cun precis uschè ün cas es l’ACEO güsta sto confrunto in settember: L’archiv ho nempe survgnieu ün tschegn our da la populaziun cha s’hegia chatto documaints vegls tar üna sgumbreda. Uscheja ho l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota tramiss ad ün collavuratur a guarder da che palperis cha que’s tratta. Tenor Lucian Schucan, president da l’ACEO, es que ter svelt sto cler cha quists documaints sun importants. In seguit es que gnieu consciaint a l’ACEO ch’ün dals documaints es üna copcha contemporauna da la charta da las Trais Lias d’avaunt 500 ans. Tuot la documainta deriva da l’archiv da la Regiun Malögia. Cha quels documaints maunchan a la regiun, que s’ho tenor Jenny Kollmar, mnedra da gestiun tar la regiun Malögia, bado cur cha quel archiv ho fat müdeda da Zuoz a Samedan avaunt var desch ans. (rtr/fmr)

La radunanza cumünela da Puntraschigna ho decis in gövgia passeda da metter ad ir ün fond da duos milliuns francs per promouver spazi d’abiter per indigens ed esser pü flexibel sül marcho d’immobiglias. La radunanza cumünela da Puntraschigna ho decis in gövgia saira da metter a disposiziun a la suprastanza cumünela duos milliuns francs per promouver spazi d’abiter per indigens. Quists raps po la suprastanza uossa druver per construir e mantgnair abitaziuns pajablas in vschinauncha. In quist connex ho il suveraun da Puntraschigna eir do glüsch per üna revisiun dal fond per las construcziuns da la vschinauncha. Il fond vain da nouv eir druvo per s-chaffir spazi d’abiter pajabel per indigens. Fin uossa pochas schanzas sül marcho Cun quist fond da duos milliuns francs voul la vschinauncha da Puntraschigna esser pü flexibla sül marcho d’immobiglias e terrain da fabrica. Scha Puntraschigna vulaiva nempe fin uossa offrir per ün oget in vendita, schi alura stuvaiva la vschinauncha adüna il prüm dumander al suveraun per il acconsentimaint. Impü gnivan ils oters offerents adüna eir a savair quaunt cha la vschinauncha voul investir. Ed uscheja nu vaiva Puntraschigna fin uossa bgeras schanzas da pudair investir e cumprer sül marcho d’immobiglias. A reguard l’ulteriura planisaziun d’ün glatsch artificiel nun ho la radunanza cumünela da Puntraschigna fat üngüna decisiun da princip in gövgia passeda. Que voul dir cha’l dossier davart il proget es uossa darcho tar la suprastanza. Uscheja po quella lavurer inavaunt vi da quel.

Causa «diversas circunstanzas» vain il process a reguard la bouda da Bondo spusto sün l’an chi vain. Que ho il Güdisch regiunel Malögia comunicho principi da quist’eivna. Insè vess il cas penel a reguard la bouda da Bondo auncha stuvieu gnir davaunt il Güdisch regiunel Malögia düraunt l’ultim quartal da l’an 2024. Daspö cha quel ho cumanzo l’eivna passeda s’ho que insè be auncha spetto sülla data da partenza ufficiela pel grand process. Quel dess a la fin sclarir scha que’s vess pudieu eviter la mort da las och persunas, chi sun trapassedas causa la bouda in avuost 2017. Ün’expertisa dals confamiliers dals trapassos ho nempe musso cha que’s vess pudieu serrer diversas sendas illas zonas da prievel, siand cha l’evenimaint d’eira tenor ün geolog extern previsibel. Scu cha’l güdisch regiunel ho comunicho quist lündeschdi saira sün sia pagina d’internet, vain il process però spusto sün l’an chi vain. La radschun per spuster la procedura in connex cun la tragedia dal Piz Cengalo sun diversas circunstanzas, scriva il Güdisch regiunel Malögia pünavaunt sün sia pagina da web. Üngüna pusiziun davart las «diversas circunstanzas» Sün dumanda da la FMR nun ho il Güdisch regiunel Malögia cun domicil a San Murezzan vulieu piglier pusiziun e declarer las «diversas circunstanzas» chi haun chaschuno il nouv termin pel process. Ed uschè nun ho il güdisch neir na respus a la dumanda, sch’üna da las circunstanzas pudess esser eir il conflict d’interess illa causa Bondo. Perche cha il president dal Güdisch regiunel Malögia, scu eir ün’ulteriura commembra dal güdisch, sun paraints u alura pera in üna stretta amicizcha cun üna da las achüsedas (la FMR vaiva rapporto als 30 da settember 2024). Que’s tratta nempe da la presidenta cumünela da quel temp, Anna ­Giacometti, uossa cusgliera naziunela dal Partieu libereldemocratic (PLD). Intaunt haun quels güdischs però renunzcho ufficielmaing da fer part da tuot ils process güdiciels in connex cun la bouda dal Piz Cengalo. Uschè cha il spetter al punct da partenza pel cas penel a reguard la bouda da Bondo cumainza darcho da nouv. Scu cha que sto indicho sülla pagina da web dal Güdisch regiunel Malögia, vegnan publichedas ulteriuras infurmaziuns in quista chosa a temp ütil. Il process a reguard la bouda da Bondo es gnieu spusto sün l’an chi vain.

La suprastanza da S-chanf ho decis ch’ella vöglia pels prossems ans surpiglier la mited dal deficit annuel dal Volg. Quel scriva nempe daspö divers ans cifras cotschnas e’ls gestiunaris haun comunicho al principi da quist an da na pü vulair surpiglier quista perdita. Uossa es il futur da la butia immez cumün almain sgüreda per ün temp, la garanzia da deficit nu voul la vschinauncha da S-chanf però surpiglier a lungia vista. Il Volg a S-chanf, chi vain gestiuno da la LKG (Landwirtschaftliche Konsumgenossenschaft) d’Engiadin’Ota, scriva daspö passa set ans cifras cotschnas. Be düraunt ils duos ans da corona es resulto ün pitschen plus, ma la LKG ho comunicho al principi da quist an ch’ella nu saja pü pronta da surpiglier il deficit eir in futur. Uschè ho que do al principi marz 2024 üna saireda d’infurmaziun per la populaziun da S-chanf per la infurmer davart la situaziun e pussiblas soluziuns pel futur dal Volg immez cumün. Daspö marz ho perque üna gruppa da lavur eruieu la situaziun a reguard il Volg. Scu cha la vschinauncha da S-chanf scriva illa Spia d’üerdi actuela – il mez da comunicaziun ufficiel – s’hegia que intaunt fat düraunt la sted üna retschercha per eruir las opiniuns ed ils bsögns a reguard la butia dal Volg a S-chanf. Il resultat d’eira cler e net: la cliantella muossan granda cuntantezza cun la spüerta e predscha il Volg a S-chanf. Que però na be scu butia e posta, dimpersè eir scu lö d’inscunter. Na spetto oter Tenor il president cumünel da S-chanf, Riet Campell, s’haun partecipedas var 100 persunas a l’inquisiziun. Da quellas d’eiran var 75 % indigenas e 25 % giasts, turists e proprietaris da seguondas abitaziuns. Uschè cha impustüt persunas chi faun regulermaing cumischiuns i’l Volg s’haun pigliedas il temp da der part lur opiniuns ed idejas. «L’evaluaziun da las respostas muossa cleramaing cha la butia ho üna grand’importanza i’l minchadi da bgeras e bgers, e que na be scu lö da fer cumpras. Que nu d’heja però neir na spetto oter», disch Riet Campell ed agiundscha: «Surtuot persunas pü attempedas predschan fermamaing ils divers servezzans cha la butia dal Volg spordscha, scu p.ex. l’agentura da posta e la pussibilited da retrer munaida bluotta.» Mited dal deficit surpiglia S-chanf Zieva la retschercha ho la gruppa da lavur alura fat üna proposta a la suprastanza. E quella vain uossa eir realiseda, nempe cha la vschinauncha da S-chanf surpiglia düraunt ils prossems ans la mited dal deficit da la filiela da la LKG a S-chanf, cun ün tet da cuosts da maximelmaing 30 000 francs. Que voul dir, scha’l Volg fo üna perdita da 50 000 francs, surpiglia S-chanf 25 000 francs da quella. «Cun la perspectiva cha l’Hotel Scaletta vess d’avrir sias portas daro que in futur eir dapü travasch in cumün. Impü drouva la glieud scu eir il Volg auncha dapü temp per gnir pü activs e fer tuot il pussibel per mantgnair la butia in cumün. Uossa s’ho da lascher svilupper la situaziun», disch Riet Campell. El agiundscha però cha quista garanzia nu valaro per adüna, ella dess be surmunter quista fasa da crisa, cun la quela il Volg es pel mumaint confrunto. Impü ho la populaziun tenor il president cumünel uossa eir svess la pussibilited da cumprer scrits da partecipaziun da la LKG. Cun quista opziun as voul spordscher als interessos ed interessedas la pussibilited da’s parteciper directamaing a l’avegnir da la butia in vschinauncha e da la mantgnair. «Uossa haun tuots ils invouts da der tuot per cha la butia resta cò – ma per intaunt s’ho pudieu salver il Volg da sieu destin per almain ün pêr ans», disch Riet Campell. Il Volg resta per intaunt a S-chanf Al principi da quist an es gnieu fat public cha’l Volg a S-chanf scriva daspö divers ans cifras cotschnas. La gestiunaria da la butia immez cumün – la LKG (Landwirtschaftliche Konsumgenossenschaft) d’Engiadin’Ota – ho eir comunicho da na pü vulair surpiglier in futur la perdita da la butia deficitera. In quist connex ho la vschinauncha da S-chanf alura fat düraunt quista sted üna retschercha tar indigens e giasts. Quella vulaiva eruir las opiniuns davart la butia in cumün e sia futur. Il resultat da quella retschercha es gnieu publicho d’incuort e quel es cler e net: la cliantella es fich cuntainta cun la spüerta dal Volg e stima la butia immez cumün, impustüt eir scu lö d’inscunter. Perque ho la suprastanza cumünela decis da surpiglier düraunt ils prossems ans üna garanzia per la mited dal deficit, ma cun cun ün tet da cuosts da maximelmaing 30 000 francs. Però a lungia vista nu voul la vschinauncha surpiglier quist sustegn. La garanzia dess uossa der a tuot ils invouts il temp neccessari per gnir pü activs e fer tuot il pussibel per mantgnair la butia in cumün.(fmr/cam) Il Volg a S-chanf resta aviert grazcha üna garanzia da deficit da la vschinauncha. Il Volg a S-chanf resta aviert grazcha üna garanzia da deficit da la vschinauncha. Causa cha la vschinauncha da S-chanf surpiglia üna garanzia da deficit, es l‘avegnir dal Volg in cumün sgüro pels prossems ans.

In tschertas vschinaunchas serra ün hotel zieva l’oter – a Puntraschigna percunter flurescha l’hotellaria. RTR ho fat üna analisa al lö ed es ieu in tschercha dals motivs pel success. Puntraschigna es ün da numerus lös turistics tradiziunels in Grischun e la vschinauncha engiadinaisa ho var 30 hotels. Ils üns sun pü vegls cun ün’istorgia da 150 ans u dapü, daspera do que però eir hotels moderns scu eir ün albierg da giuventüna. E düraunt l’ultim an haun güsta aviert duos hotels nouvs lur portas. Ils motivs cha l’hotellaria da Puntraschigna flurescha telmaing, declera la cun-directura da l’Hotel Sunstar, Eva Leitner cul fat cha que detta bgera vita in vschinauncha. Tenor ella do que però eir üna bun’interacziun traunter la vschinauncha, il turissem, ils giasts ed ils indigens. Tuots ils invouts sajan cuntinuedamaing in ün bun contact sainza barrieras. Que fo tenor Eva Leitner oura Puntraschigna. Premissas optimelas E quistas premissas optimelas per nouvs progets vöglia la vschinauncha eir spordscher, scu que cha la presidenta cumünela da Puntraschigna, Nora Saratz Cazin disch invers RTR. La presidenta, chi deriva eir d’üna famiglia da hoteliers indigena disch: «Scha que do üna dumanda our da la populaziun u d’utrò, alura vainsa adüna il credo da scu prüma üna vouta dir: Schi, que pruvains nus.» Ella agiundscha cha Puntraschigna saja üna vschinauncha avierta e nu tschercha già avaunt cu cumanzer qualchosa argumaints perche ch’ün proget pudess fer naufragi. La vschinauncha prouva tenor la presidenta adüna da chatter soluziuns – e scha que nu funcziuna a la fin alura propi na, alura s’hegia que eir d’accepter que. Ma na be quista tenuta ün pô diversa da vart dals gremis cumünels, eir l’organisaziun turistica a Puntraschigna funcziuna ün pô oter cu in oters lös. Üngün’organisaziun da marketing – que es decisiv Ün’ulteriura radschun pel success da l’hotellaria da Puntraschigna es l’organisaziun turistica e sia vista pü cumplessiva. «La granda differenza es cha nus nun’s vzains scu organisaziun da marketing. Que es fich decisiv», disch Ursin Maissen, directur da l’organisaziun turistica da Puntraschigna.Tenor el es il meglder marketing nempe d’investir directamaing i’l prodot, in l’infrastructura e i’l persunel. Scu üna da las unicas vschinaunchas in Engiadin’Ota es Puntraschigna impü eir üna ferma destinaziun da vacanzas da sted. Cun 60 % da las frequenzas da giasts es la sted perfin pü importanta per cu la stagiun d’inviern. Tenor Ursin Maissen augmainta eir quist motiv l’interess d’investuors e d’hoteliers da lascher aviert ils hotels eir sur la stagiun oura. Na be spetter fin cha’l giast vain Scu cha Ursin Maissen ho dit invers RTR hegian quist an aviert taunts hotels scu auncha mê avaunt la stagiun d’inviern. El agiundscha: «Nus nu pudains be spetter fin cha’l giast vain. La via nun es simpla, ma in quista direcziun as stu que ir ed eir avrir in november ils hotels.» Da metter ils mauns in giglioffa e spetter es pera la fosa via per Puntraschigna. La vschinauncha al pè dal Bernina muossa cha curaschi e paschiun mainan al resultat giavüscho. L’hotellaria a Puntraschigna flurescha Intaunt cha divers hotels in numerusas destinaziuns turisticas in tuot il Grischun serran ün zieva l’oter lur portas, haun düraunt l'ultim an aviert güsta duos nouvs hotels a Puntraschigna lur gestiun. Scu cha RTR muossa vi d’üna analisa al lö ho que divers motivs cha l’hotellaria illa vschinauncha al pè dal Bernina flurescha: il cumün politic es aviert per nouvas idejas, que do ün bun dialog traunter indigens e giasts e l’organisaziun turistica nu’s vezza be scu organisaziun da marketing. «Scha que do üna dumanda our da la populaziun u d’utrò, alura vainsa adüna il credo da scu prüma üna vouta dir: Schi, que pruvains nus», disch Nora Saratz Cazin, presidenta cumünela da Puntraschigna invers RTR. (fmr/cam) L’hotellaria flurescha: A Puntraschigna haun düraunt l’ultim an aviert duos nouvs hotels lur portas.

Cun diversas investiziuns in l’infrastructura scu eir in nouvas attracziuns voul la vschinauncha da La Punt Chamues-ch pass per pass surpiglier il runel da skis Müsella, chi’d es auncha in possess d’ün investur privat. Per pudair realiser quist böt ho la suprastanza da La Punt Chamues-ch d’incuort suottascrit üna declaraziun d’intenziun per pudair invier ils prossems pass. Saja que per iffaunts indigens scu eir d’utrò – il runel da skis Müsella a La Punt Chamues-ch es üna da las prümas staziuns zieva il «Kinderland», quellas plazzas d’imprender ad ir culs skis pelpü i’l planiv. Cun sieu traget pütöst cuort, duos pistas blovas vantüraivlas e bunas cundiziuns da naiv fin aint per la prümavaira es il runel cun plattins da La Punt perque ot stimo tar famiglias. Cha’l runel Müsella ho perque eir üna granda importanza pel cumün e sieu turissem, da que s’es eir consciainta la vschinauncha da La Punt Chamues-ch e voul eir cumprer daspö divers ans il runel da skis. Quel es però pel mumaint auncha in possess d’ün investir indigen privat. Surpiglier la magiurited d’aczias cun investiziuns Düraunt ils prossem ans as dess que però müder, perche cha la suprastanza cumünela ho d’incuort suottascrit üna declaraziun d’intenziun per invier ils pass per pudair surpiglier il runel cumprais terrain, restorant e plazza da giuver. «L’ideja es cha la vschinauncha fatscha diversas investiziuns in ed intuorn il runel. Per quellas investiziuns survain alura il cumün aczias e zieva ün tschert temp dess La Punt alura avair la magiurited da las aczias da la Skilift Müsella SA», disch Urs Niederegger, chanzlist cumünel da La Punt Chamues-ch. Taunt per La Punt – scu eir per la gestiun dal runel scu tel – es que tenor il chanzlist ün buna soluziun cha’l «Müsella» saro in futur in possess e respunsabilited da la vschinauncha. Impustüt perque cha quella ho dapü pussibiliteds per svilupper e render pü attractiv l’areal dal runel ed «uschè eir sgürer il futur da la gestiun importanta per tuot il cumün», declera Urs Niederegger. Nouva spüerta per famiglias In lungia vista voul la vschinauncha da La Punt uschè augmanter tuot la spüerta in ed intuorn il runel Müsella. Sper prolunger la stagiun d’inviern dess que impustüt eir der dapü activiteds düraunt la sted. «La spüertas as dessan drizzer surtuot a famiglias cun ün nouv runel d’iffaunts ed ün parc da freestyle d’inviern. Da sted dess que der ün nouv traget e parc da mountainbike scu eir üna nouva plazza da giuver pels pü giuvens», declera il chanzlist. Impü dess eir la spüerta gastronomica cun restorant gnir mantgnida ed optimeda. La gestiun da tuot l’implaunt da temp liber surpigliaro tenor Urs Niederegger u bain la vschinauncha svess u alura l’organisaziun da turissem «La Punt Ferien». Uossa cha la declaraziun d’intenziun es suottascritta e las discussiuns cul proprietari sun inviedas, vegnan elavuros il divers progets per las nouvas attracziuns. Cur cha’ls progets sajan sün maisa gnaron quels davaunt radunanza cumünela, chi dess alura decider davart ils singuls credits. «Impü ho la vschinauncha eir auncha da fer ün contrat cul proprietari per definir cura cha vain realiso chenün pass. Ma quist inviern giaro que auncha inavaunt scu üsito tal runel Müsella», disch Urs Niederegger. Investir per surpiglier il runel Müsella Il runel da skis Müsella a La Punt Chamues-ch es ferm stimo tar famiglias ed es eir üna spüerta importanta turistica pel cumün al pè dal Pass da l’Alvra. Perque voul la vschinauncha già daspö divers ans cumprer il runel, chi’d es auncha in possess d’ün investur privat. La Punt ho però invio discuors cun tuot ils invouts e la suprastanza cumünela ho d’incuort suottascrit üna declaraziun d’intenziun chi dess definir ils prossems pass per pudair surpiglier il «Müsella». Uschè voul La Punt Chamues-ch fer diversas investiziuns i’l runel scu eir in nouvas attracziuns da sted e d’inviern. Per quistas investiziuns dess la vschinauncha alura da survgnir aczias fin ch’ella ho alura pass per pass la magiurited da la Skilift Müsella SA. Ma düraunt quist inviern vess tenor la chanzlia cumünela auncha da rester tuot uschè scu üsito. (fmr/cam) La vschinauncha voul eirinvestir in nouvas attractiviteds da sted e d'inviern e voul eir fabricher oura la plazza da giuver dasper il "Müsella". Il runel Müsella as rechatta güst in vicinanza da l'entreda da la Val Chamuera. La vschinauncha da La Punt Chamues-ch voul investir düraunt ils prossems ans illa spüerta dal runel da skis Müsella e per la peja pass per pass surpiglier la magiurited da las aczias.

L'Uffizi da construcziun bassa integrescha divers actuors i’l svilup da la signalisaziun e da la communicaziun davart il stedi da las vias. Prüms discuors haun gieu lö a San Murezzan. Sün invid da l’Uffizi da construcziun bassa s’haun chattedas l’eivna passeda dapü cu 30 persunas pel prüm discuors per ün lavuratori a San Murezzan. La finamira da quist discuors d’eira da registrer las experienzas, ils bsögns e las ideas da las differentas organisaziuns e da lur collavuraturas e collavuratuors in connex cun la comunicaziun, scha vias staun gnir serredas. Que scriva il Chantun in venderdi passo in üna comunicaziun a las medias. Important pels ütiliseders Las contribuziuns constructivas da la runda da discussiun servan a l’Uffizi da construcziun bassa per megldrer ils servezzans d’infurmaziun futuors i’l sen da las ütilisedras ed ütiliseders da las vias scu eir da las vschinaunchas, da las organisaziuns e da las interpraisas da la regiun. Innovaziun in tuot il chantun L’avuost 2024 es già gnieu renovo cumplettamaing il servezzan d’internet strassen.gr.ch. Eir i’l futur saro la plattafuorma il prüm chanel per comunicher il stedi da las vias. Aunz il prossem inviern vain ultra da que installeda in parts da l’Engiadin'Ota üna nouva generaziun da signels da trafic. Sün basa da las experienzas illa regiun da pilot Engiadin'Ota dessan las innovaziuns da la signalisaziun alura gnir installedas pass per pass in tuot il chantun. Daspö l’avuost passo as preschainta la pagina d’internet strassen.gr.ch in ün nouv vstieu. La signalisaziun da las vias vain però inavaunt perfecziuneda.

Dals 18 fin als 20 october 2024 ho lö a Segl la quarta «Stubete am See». Düraunt quists trais dis vegnan preschantos davaunt la culissa d’utuon engiadinaisa in set differents lös in tuot 30 concerts. Scu cha’ls organisatuors scrivan illa comunicaziun als mezs d’infurmaziun «mnaron desch ensembles renumnos als giasts i’l muond fascinant da la nouva musica populera». Siand cha singuls concerts vegnan dos al medem mumaint nun es que pussibel da piglier part a tuot ils arrandschamaints musicals. Ils giasts paun fer lur egen program. Las infurmaziuns detagliedas davart ils ensembles e’s concerts chattan las persunas interessedas sülla pagina d’internet: www.stubeteamseesils.ch. Bigliets paun gnir cumpros via quella pagina u 30 minutas aunz il concert tar la chascha (scha’l concert nun es fingià vendieu our). (cdm/fmr)

Lündeschdi saira aint ill’ustaria «Duos Tschiervs» a Belgrad: Ils giasts chauntan plain cour chanzuns populeras. Püs cliaints staun in pè, sotan e splattan culs mauns. Che bell’atmosfera da festa! Immez la sela as mouva la gruppa da musicists cun ghitarra, accordeon, clarinetta, gïa e gïun dad üna maisa a l’otra. Els funcziunan scu üna jukebox vivainta: Ils giasts giavüschan üna chanzun, schmachan üna nota da milli dinars traunter las elas da l’accordeon – e dai culs prossems hits populers! E na be ils vegls chauntan: Üna gruppa da giuvnots intuorn 25 ans festagian l’anniversari da lur amih e postan üna chanzun zieva l’otra. Incredibel quauntas chanzuns cha bgera glieud in Serbia cugnuoscha ourdadour. Que sun per granda part chanzuns tradiziunelas, chi vegnan cumplettedas cun chanzuns da schlagher actuelas serbas. Ellas trattan pelpü da l’amur e da scenas dal mincha di. La scena algorda fich a las sairedas da la giuventüna illas valledas rumauntschas cur cha vain chanto «Sch’eau füss ’na randulina» u «Chi vain lò giò per via». U forsa sun que tempi passati tar nus? Ils iffaunts in Serbia imprendan las chanzuns düraunt las numerusas festas da famiglia. E que do bgeras occasiuns per fer festa: naschentschas, anniversaris, nouva lavur, nouv auto ... Hai propi, l’oter di ho Milica, la pedella dals büros, purto üna bella tuorta cun üna glasura da tschiculatta s-chüra. Motiv: festager cun tuot ils impiegos il prüm auto da sieu figl! Da fer bellas festas e da passanter temp insembel es dimena fich important illa vita quotidiauna. Que do dafatta ün verb speciel per descriver quist ster da cumpagnia e chiller insembel: «druzenje» – quai chi voul dir qualchosa scu «socialiser». Üna festivited serba unica in tuot ils pajais cun la religiun ortodoxa es la «Slava». Que es ün’üsaunza chi vegn celebreda in onur dal sench protectur da la famiglia. La prüma part da la ceremonia ho lö in baselgia e zieva vegn il ravarenda a chesa per la benedicziun da la dmura e da las spaisas. L’intera famiglia, paraints ed amihs as inscuntran per festager. Siand cha mincha famiglia ho sieu egen sench do que üna pruna festas düraunt tuot l’an. Pels impiegos, ma eir per minch’iffaunt da scoula do que dafatta ün di liber a la data da la «Slava» da sia famiglia. Na be las festas sun importantas. Eir il cuntrari, nempe l’askesa, es üna tradiziun chi’d es inaspettedamaing fich vivainta. La religiun ortodoxa serba prescriva püssas quaraismas düraunt l’an. Las pü importantas eivnas da gegüner sun aunz Nadel ed aunz Pasqua. Que do ün chalender precis per savair chenün di cha’s po manger chenüna spaisa, scha insomma. Interessant es eir cha tschertas da quistas quaraismas da tradiziun ortodoxa sun vegetariaunas ed otras dafatta veganas. Ma turnainsa darcho tar la saireda in noss’ustaria dals «Duos Tschiervs»: I’l fratemp sun ils musicists rivos tar nossa maisa. Els haun bado cha nus nu chantains las chanzuns ­serbas. Spontanamaing cumainzane ad intuner «Una mattina, mi son alzato ...» – e tuot ils giasts, nus inclus, ­respuondan ad ota vusch «... o bella ciao, bella ciao, bella ciao, ciao, ciao!» Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad (Serbia) e lavura en il sectur da la digitalisaziun. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Ivar Trippolini.

Ils 17 e 18 october 2024 ho gieu lö la terza dieta «avegnir dals territoris muntagnards» a La Punt ed a Clostra. Var 50 specialistas e specialists e persunas interessedas s’haun partecipos quist an. Il program chi ho cumpiglio progets, referats, workshops e chi ho pussibilito ün barat traunter las persunas partecipedas es tenor üna comunicaziun a las medias sto multifar e gnieu stimo. La dieta es gnida organiseda dal svilup regiunel Partens/Tavo insembel cul lavuratori reel Partens/Tavo e la Scoula Ota Specialiseda dal Grischun. La dieta in Engiadin’Ota es gnida realiseda in cooperaziun cul svilup regiunel Malögia. Il focus da quist an es steda la tematica «economia residenziela». Ad ho era do divers referats cuorts davart la dumanda da spazi abitabel chi occupa impustüt las regiuns turisticas i’ls territoris muntagnards e lur svilup regiunel. (cdm/fmr) La dieta «avegnir dals territoris muntagnards» ho gieu lö l’eivna passeda traunter oter in l’InnHub a La Punt.

Il pur Arno Gabriel ho avaunt set ans cumanzo a cultiver ardöffels a S-chanf. Che chi’d ho cumanzo scu experimaint sün üna pitschna strivla güst sper sia stalla, es dvanto ün proget pü grand cun üna racolta da var 60 tonnas ardöffels quist an. Intaunt cultivescha el eir tschiguollas, rischcotschnas e quista sted per la prüma vouta üerdi – il simbol da la vappa da S-chanf. «Tü vularost dal sgür a Simon, ma quel nun es displaschaivelmaing güsta cò. Prouva ­meglder vers saira», s’ho Arno Gabriel drizzo al redactur da la FMR cur cha quel ho piglio sü contact cun el. Arno Gabriel es nempe il bap dal talent musical Simon Gabriel, ma per quist artichel nun haun las medias tschercho al figl chi guadagna ün premi zieva l’oter. Quista vouta vulaiva la FMR gnir a savair dapü davart la lavur da sieu bap. Arno Gabriel, il pur cul dun per experimaints, cultivescha nempe ardöffels, tschiguollas, rischcotschnas e daspö quist an eir üerdi a S-chanf sün 1660 m s.m. – e que cun success. Inspiro da la vappa Scu cha Arno Gabriel quinta, saja l’inspiraziun per semner l’üerdi quista prümavaira in prüma lingia steda la vappa da S-chanf, inua cha que sun da vzair tschinch spias d’üerdi. «Ma eir mieus nons quintaivan cha que s’hegia pü bod cultivo üerdi düraunt la Seguonda Guerra mundiela. Ed eau m’algord cha que daiva pü bod dafatta auncha ün mulin a S-chanf, ma quel nu d’eira pü in funcziun da quel temp», declera Arno Gabriel. Dalum cha la naiv d’eira alura davent giò’n val principi meg da quist an, ho Arno Gabriel cumanzo a preparer ün er d’üna hectara traunter S-chanf e Zuoz ed ho alura als 8 da meg miss giò ils sems. «Adonta da tuot la trid’ora e la prümavaira bletscha es la cultivaziun da l’üerdi propi gratageda. Als 19 settember es alura rivo Fritz Bott da la Val Müstair cun sia maschina da scuder e zieva üna mezz’ura d’eira tuot già fat», uschè Arno Gabriel. 4,7 tonnas üerdi e 60 tonnas ardöffels A la fin ho il pur da S-chanf pudieu racoglier var 4700 kg üerdi cun sieu experimaint da quist an, ils quêls el ho alura pudieu vender a la Landi. Siand cha que nu d’eira üngün üerdi da biera, gnaro tenor Arno Gabriel druveda sia racolta per schoppas da giuotta ed oters pasts culinarics. El disch: «Causa cha’ls purs giò la Bassa haun gieu üna noscha racolta quist an, d’eira la Landi fich cuntainta da pudair surpiglier eir mias 4,7 tonnas. Ed eau d’he pudieu tgnair il stram per mias 34 vachas ch’eau nu d’he stuvieu cumprer quist an.» Eir scha l’üerdi es sto ün experimaint per Arno Gabriel, s’ho sia cultivaziun d’ardöffels düraunt ils ultims set ans sviluppeda tar ün proget chi’d es «ün töch pü intensiv cu be ün hobi» disch il pur da muaglia. Ma eir quist proget vaiva cumanzo scu pitschen experimaint sün üna pitschna strivla güst dasper sia stalla. Intaunt cultivescha el in tuot quatter differentas sorts e po eir vender sieus ardöffels a l’hotellaria e gastronomia da l’Engiadin’Ota. «Eau discut culla cliantella l’an ouravaunt che ch’els drouvan. Tenor lur bsögns metti alura giò la roba – dimena quasi tuot sün postaziun. Quist an d’heja racolt in totel var 60 tonnas ardöffels e var quatter tonnas tschiguollas», declera Arno Gabriel. Pü üngünas dschietas in avuost La granda part da la lavur nu saja però la cultivaziun süls ers e la racolta, dimpersè il magaziner, preparer ils sachs e sortir ils ardöffels düraunt l’inviern. Perque ho Arno Gabriel eir stuvieu metter ad ir ün grand magazin pels ardöffels scu eir ün container climatiso per las tschiguollas, chi stagiuneschan tar var 1 gro. «Que crescha intaunt tuot bain cò a S-chanf e que’s bada cha que nu do bod pü üngünas dschietas düraunt l’avuost. Dimena la müdeda dal clima ho eir avantags cò in Engiadina», uschè Arno Gabriel, chi’d ho eir già in vista il prossem experimaint per l’an chi vain, nempe cultiver flöder sün ün da sieus ers a S-chanf. Da la vappa inavous süls ers Süls pros ed ers dal pur Arno Gabriel da S-chanf nu crescha be erva. El cultivescha sün 1660 m s.m. daspö ün pêr ans eir ardöffels, rischcotschnas e tschiguollas. Il pur cul dun per experimaints ho quist an per la prüma vouta eir cultivo sün ün er d’üna hectara üerdi e que al es gratagio bain. Uschè ho Arno Gabriel eir pissero cha las spias d’üerdi – da las quelas sun da vzair tschinch sülla vappa da S-chanf – vegnan darcho inavous süls ers. Sia racolta d’experimaint da 4,7 tonnas üerdi ho Arno Gabriel perfin pudieu vender a la Landi. (fmr/cam) Arno Gabriel cultivescha eir daspö set ans ardöffels ed ho racolt quista an var 60 tonnas. Il pur Arno Gabriel cultivescha ardöffels, tschiguollas, rischcotschnas e daspö quist an eir üerdi a S-chanf. La maschina da scuder in acziun. L'er d'üerdi dad Arno Gabriel traunter Zuoz e S-chanf. L'er d'üerdi dad Arno Gabriel traunter Zuoz e S-chanf.

L’Uffizi da chatscha dal Grischun ha in adöver üna vasta rait da traplas fotograficas per observer e survaglier las activiteds da las grandas bes-chas rapazas, impustüt dal luf. Las infurmaziuns cha Fabio Crameri ed oters guardgiachatscha ramassan uscheja fuorman üna granda part da la charta d’observaziuns sülla pagina d’internet dal chantun chi attira granda attenziun. Pro Fabio Crameri, schef dals guardgiachatscha in Engiadin’Ota, s’annunzcha not per not la fauna locala sül telefonin: Per casualited vuolps, tass o leivras – e sch’el ho speculo inandret il luf. Adüna sch’üna bes-cha activescha il sensur da muvimaint d’üna da sias traplas fotograficas fa quella üna fotografia chi riva zieva scu messagi sül telefonin dal guardgiachatscha. 15 da quistas traplas fotograficas haun el e sieus collegas dal district da chatscha 7 a disposiziun, mincha guardgiachatscha trais. «D’üna camera clappi be mincha duos, trais dis üna fotografia. Da quella sül Pass dal Bernina mincha not var tschinch fin ses», quinta Fabio Crameri. Al principi d’october ho quella trapla fotografica sül Pass dal Bernina eir fotografo ün luf, prubabel il listess chi’d es quist’eivna eir gnieu fotografo sper Bever. Focus sül luf «Il böt es da ramasser experienzas ed imprender a cugnuoscher il cumportamaint dals lufs», disch il guardgiachatscha (guarda eir la box). «Pustüt eir pel cas chi vess da der ün s-charp e nus vessan dad ir in tschercha d’ün luf. Per que vulains verificher inua ch’els passan tres, scha que as tratta da lufs singuls u da tröps e scha que ho do giuvens.» Las traplas fotograficas drizzan ils guardgiachatscha oura explicitamaing sül luf, in lös ch’els faun quint u saun cha’l luf passaro. Otras bes-chas vegnan fotografedas be per casualited. Cha que saja adüna eir ün po speculaziun inua precis metter sü quellas, declera Fabio Crameri. «L’inviern es que pü simpel, lo as chatta stizis aint la naiv. La sted es que magari greiv. Ils lufs chaminan però fich gugent sün vias o sün sendas e na uschè gugent dasper oura.» Las traplas fotograficas as rechattan dimena bger eir in vicinanza da quellas. Chi chi viagia gugent illas muntagnas, ha bunas schanzas d’inscuntrer üna da quellas traplas da camera. Eir scha’l focus es primarmaing miss sül luf, disch Fabio Crameri: «Tuot las fotografias da bes-chas sun per nus interessantas. Scha’s vezza per exaimpel tuot in üna vouta ün tschierv in ün lö insolit u ün chavriöl marcant. Ad es scu ün ögl supplementer chi s’ho adüna preschaint sül lö.» Granda attenziun in l’internet Mincha vouta cha’ls guardgiachatscha survegnan üna fotografia d’ün luf, d’ün luf tscharver u d’ün uors sün lur telefonin, registreschan els quella observaziun aint illa datoteca dal chantun. «Que cha nus dains aint in nos sistem, las observaziuns cha nus fains cumperan infra secundas eir sülla charta d’observaziuns da nossa pagina d’internet», disch Fabio Crameri. «A nun es uscheja cha nus tgnains inavous infurmaziuns. Mincha indizi cha nus verifichains stuvainsa eir der aint il sistem.» Las observaziuns fattas cullas traplas fotograficas faun our la granda part da las observaziuns. Suraint vegnan registredas eir observaziuns ad ögl, scuviertas da s-charps, stizis u excremaints. Saja que dals guardgiachatscha svess, ma eir sch’els survegnan indizis da la populaziun. «Nus vains grand interess vi da telas annunzchas», disch Fabio Crameri. Grand interess do que eir per quella charta digitela sülla pagina d’internet dal chantun. In media vain ella consulteda di per di passa 500 voutas. Scu cha'l chantun infuorma hegia el registro in settember totelmaing bod 18 000 clics sülla charta d'observaziuns. Reglas per la protecziun da datas Inevitabelmaing fotografeschan las traplas fotograficas minchataunt eir a persunas chi vaun a spass u chi sun in viedi cul velo da muntagna. Perque as rechatta eir tar mincha trapla fotografica ün fögl d’infurmaziun chi renda attent cha tuot las fotografias d’umauns e bes-chas chasaunas vegnan stüzzas immediatamaing. Impü cuntegna quel fögl eir las datas da contact dal guardgiachatscha respunsabel. «Que es reglo cleramaing tar nus: Subit cha’d es sü üna persuna sülla fotografia stuvainsa stüzzer quella», declera Fabio Crameri. Per eviter memma bgeras registraziuns da persunas sun las traplas fotograficas programmedas pelpü uscheja chi activeschan lur sensur da muvimaint pür la saira ed al deactiveschan darcho la bunura. In avegnir pudess eir güder l’intelligenza artificiela ad eviter fotografias in quel möd ch’ella analisescha las fotografias e las arcunescha zieva be sch’üna bes-cha ho activo il sensur da muvimaint e na scha que d’eira ün umaun. Intaunt però es la protecziun da datas auncha üna lavur chi vain fatta dals guardgiachatscha manuelmaing. Ün mez opportun d’observaziun Ils ultims ans ho L’Uffizi da chatscha dal chantun Grischun miss in adöver pü e pü traplas fotograficas. Pel mumaint ho’l var 250 da quellas a disposiziun, «dimena circa üna trapla fotografica per 25 km² surfatscha chantunela» ho calculo Arno Puorger, mneder da la partiziun grandas bes-chas rapazas tar l’Uffizi da chatscha. «Però tuot tenor stagiun es be üna part da quellas in servezzan.» L’observaziun da bes-chas rapazas grandas fo il chantun Grischun eir in incumbenza da la Confederaziun. Chi a que as tratta d’üna uscheditta «observaziun opportunistica» declera Arno Puorger. Que in cuntrast culla «observaziun sistematica» cha’s fo per exaimpel daspö lönch temp tar la sulvaschina e chi permetta d’observer cu cha’l numer da bes-chas as sviluppa a lungia vista. Per quista «observaziun opportunistica» sun las traplas fotograficas ün mez opportun. «Ad es impustüt ün instrumaint per perseguiter il svilup ed il cumportamaint dals lufs», disch Arno Puorger. Eir persunas privatas faun adüna dapü adöver da traplas fotograficas e daun per part eir inavaunt lur infurmaziuns al chantun. Üna stima, quauntas traplas fotograficas privatas chi sun in adöver i’l Grischun, nu deja actuelmaing tal chantun. Cler es però cha las prescripziuns d’ütilisaziun sun fich strictas per persunas privatas. L’an 2021 vaiva la regenza chantunela respus sün ün’incumbenza parlamentaria per üna protecziun da datas insistenta cha «traplas fotograficas da persunas privatas sun scumandedas sün terrain public scha registraziuns da persunas sun pussiblas.» Üna trapla fotografica privata chi focussescha sün üna senda u via füss dimena illeghela. Scu mez d’agüd per la chatscha sun las traplas fotograficas impü explicitamaing scumandedas. (fmr/mst) La trapla fotografica a Bernina Suot: equipeda cun üna carta da SIM ed ün’antenna per trametter las fotografias. Tar mincha trapla fotografica es avaunt maun ün fögl chi infurmescha sur dal scopo da l’apparat e sur dals mezs da protecziun da datas. Las traplas fotograficas sun suvenz drizzedas our sün vias u sendas perque ch’eir ils lufs ütiliseschan gugent quellas. La trapla fotografica a Bernina Suot: equipeda cun üna carta da SIM ed ün’antenna per trametter las fotografias. La charta d’observaziuns indicha inua chi sun gnieus observos lufs ils ultims ses mais (documento als 22 october). Il luf in gir i’l district 7 da chatscha. Evidaintamaing haun ils guardgiachatscha in Engiadin’Ota speculo bain e miss sü lur traplas fotograficas a lös adattos. Il luf in gir i’l district 7 da chatscha. Evidaintamaing haun ils guardgiachatscha in Engiadin’Ota speculo bain e miss sü lur traplas fotograficas a lös adattos. Il luf in gir i’l district 7 da chatscha. Evidaintamaing haun ils guardgiachatscha in Engiadin’Ota speculo bain e miss sü lur traplas fotograficas a lös adattos. Ün inscunter casuel: Eir il luf tscharver activescha minchataunt il sensur da muvimaint da las traplas fotograficas. Ün inscunter casuel: Eir il luf tscharver activescha minchataunt il sensur da muvimaint da las traplas fotograficas. Il luf sül Bernina, fotografo principi d’october da la trapla fotografica dal guardgiachatscha Fabio Crameri. Traplas fotograficas per survaglier il luf Il Chantun Grischun ho in adöver intuorn 250 traplas fotograficas sün ses territori per survaglier il luf, per perseguiter sieu svilup e sieu cumportamaint. Mincha fotografia ed infurmaziun vain registreda illa datoteca dal chantun ed es zieva visibla sülla charta d’observaziuns digitela – üna charta chi attira granda attenziun ed es gnida clickeda bod 18 000 voutas in settember. Fabio Crameri, schef dals guardgiachatscha da l’Engiadin’Ota, ho musso a la FMR cu ch’els faun adöver da las traplas fotograficas e cu ch’els garanteschan la protecziun da datas. (fmr/mst)

L’organisaziun d’agüd per umauns cun impedimaint «Procap Grischun» premiescha la vschinauncha da San Murezzan cul premi d’inclusiun 2024. «San Murezzan es ün exaimpel excellent per l’accessibilited sainza barriera i’l spazi public», disch Reto Crameri, president da l’organisaziun, illa comunicaziun da medias. «Procap Grischun» manzuna specielmaing las imsüras da fabrica per promouver la mobilited da persunas handicapedas. Düraunt l’occurrenza da premiaziun quist venderdi ha lö eir üa viedi speciel tres San Murezzan tar quel vegnan demonstredas imsüras da fabrica exemplaricas per promover l’inclusiun. (cdm/fmr) La premiaziun ha lö quist venderdi, 25 october 2024 a partir da las 14.00 a la staziun da San Murezzan.

Quist schner do que pella prüma vouta üna cuorsa da passlung da la coppa mundiela in Engiadin’Ota. Ils 26 schner 2025 vain fatta üna cuorsa da 20 kilometers cun üna partenza da massa da San Murezzan sur il God da Staz fin a Surlej. In quist reguard sajan scu cha la «Südostschweiz» rapporta gnidas dumandedas las vschinaunchas da Puntraschigna e Schlarigna, sch’üna nouva lingia da la loipa pella descensiun i’l God da Staz saja pussibla. Que comunichescha la vschinauncha da Puntraschigna. Ella es respunsabla per preparer quel territori. La suprastanza cumünela hegia refüso la dumanda zieva avair passo pled culla vschinauncha da Schlarigna. Il motiv: Que detta lavuors supplementeras sproporziunedas. Quista decisiun nu müda però ünguotta vi da la realisaziun da la cuorsa da la coppa mundiela. (fmr/aj)

L’ultim temp as discuorra – in Italia, in Svizra, scu eir in differents oters pajais – fich bger davart las energias regenerablas. Impustüt es partida üna granda cuorsa tar l’installaziun da panels fotovoltaics ed implaunts eolics (da vent). Ün pô es que motivo da la melsgürezza politica internaziunela, ün po motivo da la müdeda dal clima. Ad es ün tema fich actuel e vaira discuto. Persunelmaing sun eau absolutamaing perincletta da «localiser» la producziun da l’energia ed a fo dabsögn da tschercher soluziuns cun main consequenzas negativas per l’ambiaint e la societed. Ils problems causa la müdeda dal clima sun adüna pü evidaints, cò tar nus scu eir da l’otra vart dal muond. Ad es dimena urgiaint da lavurer per la decarbonisaziun cun redür pass per pass l’energia our da funtaunas fossilas. A mieu avis stuvess il prüm pass, il pü important, però esser da redür il consüm actuel d’energia. Nus pudains redür ferm nos consüm, sainza cha que müda grand nossa vita. Seguond mia opiniun füss que important da lavurer dapü sülla reducziun dal consüm – e da pür zieva implementer tecnologias alternativas per l’energia cha nus druvains. Eir perche cha la producziun, l’installaziun e l’alluntanamaint da quistas nouvas tecnologias (panels fotovoltaics etc.) haun eir consequenzas negativas sün l’ambiaint e la societed. Be per manzuner ün exaimpel: Que es fundamentel cha l’installaziun nu ruina l’identited da paesagis stupends e cha l’agricultura nu vegna restretta. Perche cha: Schi, l’energia es importanta, ma medemmamaing importanta es la bellezza dals territoris e cha que cha mangiains, vegna prodüt localmaing e na importo dad oters pajais. A mieu avis vela quista reflexiun ün po in generel. Pels autos as stu que bain tschercher alternativas al benzin, ma nus nun ans liberarons dal problem cun ils autos electrics, scha nus nu fains ünguotta per redür l’ütilisaziun dals autos, dals camiuns, dals aviuns, u scha nus nu fains ünguotta per redür in generel noss viedis, l’import e l’export da marchanzia ed uschè inavaunt. Il medem vela per nossas immundizchas infinitas. Nus nun ans liberarons dal problem cun fer reciclagi, que es be üna part da la soluziun, ma cun prodür, consümer e bütter damain. Per conclüder: Que füss bel, scha nus pruvains da revair ün pô nos stil da vita, scha pruvains da viver cun ün pô damain. E chi so, forsa sarons eir pü cuntaints! Giulia Romano, mez Engiadinaisa e mez Siciliana, viva dapi 20 onns en Toscana. Ella lavura sco freelance cun interpresas che s’engaschan per il svilup persistent da l’ambient e la societad. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Giulia Romano

Ils 22 d’october ho l’artista ed autura Flurina Badel da Ftan pudieu preschanter a Lavin sia pü nouv’ouvra litterara: sieu roman vallader cul titul «Tschiera». Rico Valär ho let «Tschiera» ch’el valütescha scu «ün excellent spievel litterar» da püs svilups actuels in Rumantschia ed in Engiadina. Romans rumauntschs sun stos magari rers quists ultims ans, quels ladins inamöd. La Chasa Editura Rumantscha nun ho per exaimpel publicho in sieus bod 15 ans d’existenza fin uossa üngün roman ladin originel (per la peja üna bella reediziun ed ün‘autotraducziun da romans dad Oscar Peer). Cun taunt dapü aspettativas, interess e plaschair as tegna in maun il nouv roman da Flurina Badel cha la Chasa Editura Rumantscha ho publicho la fin october. Cun violenza e disperaziun ans stira il text a partir da la prüma pagina illa situaziun da la protagonista: La mamma dad Aita es morta, ed ella chi’d es emigreda da l’Engiadina Bassa a Vienna, es sul suletta illa veglia chesa engiadinaisa ch’ella ho güsta erto cun sieus duos frers. La mamma la mauncha, la mamma pera preschainta dapertuot, in mincha oget e detagl da quista chesa plaina d’algordanzas. Ma avaunt cu pudair digerir ed elavurer sieu cordöli, stu Aita as confrunter cun la vendita da la chesa a cumpreders da la Bassa. Per sieus duos frers esa cler e net cha la chesa vain vendida per il meglder predsch, sainza piglier resguard sün indigens interessos ma main bainstants. Duos protagonists in spazis divers Causa sieu interess per la situaziun sociela ed economica actuela da l’Engiadina, causa sia sensibilited per svilups e müdedas e causa sia attenziun per destins e conflicts individuels e collectivs as pudess caracteriser «Tschiera» scu roman sociel. Sias passa 200 paginas daun spazi per invistas profuondas illas vitas, realiteds e luottas da la protagonista Aita e dal seguond protagonist, l’anteriur fiduziari ed actuel butier Luis, cun lur ambiaints sociels e circuls da paraints ed amihs. Cun Aita nun accumpagnainsa be il process da cordöli e cumgio, da tschercha d’identited, perdita d’orientaziun e finelmaing da disperaziun e depressiun – simbolisedas da la «tschiera aint il cho». In connex cun sia protagonista evochescha l’autura scu cunter-muond in möd autentic e spiritus il context urban da Vienna e la bubble dals lohas (las persunas, suvenz activas i’l sectur culturel e creativ, chi prouvan da viver tenor il princip dal «lifestyle of health and sustainability», dimena üna vita sauna, ecologica e dürabla). Cun Luis chi cugnuoscha scu anteriur fiduziari be memma bain il muond d’affers e d’afferists e chi ho scu idealist surpiglio l’ultima butia dal cumün, survgnins invista illas dinamicas d’üna famiglia cun iffaunts, illa rait cumplexa d’amicizchas e dependenzas illa societed indigena taunt scu i’l minchadi da la butia: Ella, chi rimplazza scu spazi sociel eir la maisa arduonda, es ün lö d’inscunter, da debattas e baruffas. Tres la butia defilescha tuot il cumün, in butia vegnan pendieus sü inserats per tschercher, vender e cumprer abitaziuns e chesas d’abiter u da vacanzas. Vuschs e perspectivas divergentas Quista situaziun da partenza cun duos protagonists chi’s sviluppan, chi’s mouvan in spazis divers e chi survegnan üna bella profundited grazcha a lur cuntradicziuns (mumaints da violenza, cinissem, activissem, frustraziun) es üna buna basa per lascher inscuntrer diversas vuschs, opiniuns e perspectivas davart il tema centrel dal roman: La convivenza in üna situaziun inua cha’l spazi d’abiter per indigens mauncha, inua cha las chesas engiadinaisas vegnan transfurmedas in ogets da speculaziun e da luxus, inua cha las tradiziuns sun imnatschedas da dvanter folclora. Che significha quist process per la societed indigena, per las identiteds individuelas, per il svilup culturel e demografic futur dal cumün? Las pusiziuns evochedas i’l roman sun divergentas, niauncha ils duos protagonists nu sun adüna d’accord. Que as muossa, per exaimpel, cur cha Aita examinescha cun ögl critic la spüerta poch ecologica, regiunela e stagiunela da la butia da Luis. Po ün chi nu pensa ecologic propi esser ün idealist? A la polifonia, dimena al fat cha püssas vuschs s’expriman ed aintran in üna debatta, contribueschan principelmaing las figüras laterelas – eir sch’ellas restan per part ün pô schematicas scu ils duos frers dad Aita u la presidenta cumünela Andrea. Il text parta d’ün bsögn da render visibels svilups percepieus scu problematics, el voul fer dumandas e metter in dumanda – la lavur politica e la lavur litterara da l’autura s’inscuntran cò (il cudesch es dedicho a «chi chi sto in Engiadina») – e tuottüna nu resulta i’l roman ün discuors unilaterel. Grazcha a sia polifonia evochescha il roman bgeraunz la cumplexited e brisanza da svilups actuels. Richezza linguistica, ligerezza da stil Üna granda fermezza dal roman es la richezza e diversited da la lingua. Scu in sia lirica as cumbinan eir i’l roman da Flurina Badel pleds rumauntschs expressivs e precis scu adögliar, brunclar, brüs-chignar, cozzels, craisp, tuberus u zelus cun neologissems scu blabla, cnipsar, cübel, frehdà, photoshoppar, pipsar, schnepli, snäc, superbanal u tscheccar. Siand cha la variaziun dals pleds correspuonda a la variaziun da las figüras (ün giuven discuorra oter cu ün pü vegl, ün misteraun oter cu la presidenta cumünela) taunt scu a la variaziun dals registers da las figüras (a maisa in famiglia as discuorra oter cu in ün discuors dals prüms avuost), sustegnan las nüanzas linguisticas la caracterisaziun da las figüras e da lur discuors. Our da tuot quist condensat tematic e linguistic pudess resulter üna lectüra magari pesanta – ma brichafat: Il fin umur chi’d es intretscho in text e lingua, la ligerezza dal stil, la finezza psicologica, las descripziuns evocativas, ils dialogs plain tempo taunt scu la variaziun traunter perspectivas internas da diversas figüras e traunter lös d’acziun divers contribueschan ad ün’experienza da lectüra tensiusa, captivanta ed inspiranta. Quista lectüra es per nus tuottas e tuots, ella concerna a tuot la cumünaunza. 60 ans zieva «La müdada» da Cla Biert e 30 ans zieva «Il tunnel» da Jon Nuotclà – als quêls l’autura evra reverenzas e referenzas directas ed indirectas – survegnan l’Engiadina e la Rumantschia grazcha a quist roman da Flurina Badel darcho ün excellent spievel litterar intelligiaint, substanziel e necessari dals svilups sociels, culturels ed economics actuels in tuot lur fatschettas. Rico Valär da Zuoz/Turich es professer per litteratura e cultura rumauntscha a l’Universited da Turich. Quista recensiun da «Tschiera» cumpera eir i’l Chalender Ladin 2025. Il roman «Tschiera» da Flurina Badel vain preschanto e discuto in occasiun dals Dis da litteratura a Domat, dals 2 als 3 da november 2024: disdalitteratura.ch. Il roman as po cumprer in librarias ubain direct tar la Chasa Editura Rumantscha: chasaeditura.ch. Flurina Badel ho preschanto d'incuort sieu prüm roman cul titul «Tschiera». Il frontispizi dal nouv cudesch da Flurina Badel, edi da la Chasa Editura Rumantscha.

Venderdi passo es gnieu surdo il premi d’inclusiun da l’organisaziun Procap Grischun a la vschinauncha da San Murezzan. In occasiun da la surdeda dal premi s’ho que pudieu visiter cun ün bus las fermativas da bus cun accessibilited exemplarica sainza barrieras. Per Reto Matossi, vicepresident da la vschinauncha da San Murezzan, saja bel cha ün’organisaziun arcugnuoscha las staintas: «Quist premi do a nus üna tscherta satisfacziun cha’s disch, hai nus fains fat qualchosa bun e vulains ir inavaunt sün quella via.» Ils ultims ans saja bgera lavur gnida fatta per megldrer la situaziun per tuot ils abitants e las abitantas. «San Murezzan nun as distingua be tres las fermativas da bus cun accessibilited sainza barrieras, ma tres üna varieted da program e spüerta per persunas cun impedimaints. Que es exemplaric a San Murezzan», ho tradieu Reto Crameri, il president da l’organisaziun Procap Grischun. (rtr/fmr) La surdeda dal premi d’inclusiun (da schn.): Phillip Ruckstuhl, mainagestiun Procap Grischun, Reto Crameri, president Procap Grischun, Martin Binkert, president dal parlamaint da San Murezzan, Prisca Anand, suprastanta San Murezzan, e Reto Matossi, vicepresident San Murezzan. Quista fermativa da bus sainza barrieras ho pudieu gnir visiteda düraunt la surdeda dal premi d’inclusiun il venderdi passo.

Zieva ün sön da Rösaspina da passa 15 ans es il zardin chantunel a S-chanf darcho gnieu reactivo a partir da l’avrigl 2023. Uossa ho il pü ot zardin da sieu gener in Svizra da s-chaffir plazza per ün nouv ed ulteriur concept da cultivaziun e venda perque tschients da dschembers – ils pü bels perfin scu bös-chins da Nadel. Traunter S-chanf e Cinuos-chel as rechatta auncha ün grand god chi collia las spuondas da la vart dretta e schnestra da l’Engiadina e cuverna perfin üna granda surfatscha giò’n val. Immez quist godun i’l territori Flin as rechatta eir il zardin chantunel, chi’d es düraunt var 15 ans gnieu do a fit ad ün privat, però suot la direcziun dal zardin chantunel a Rodels. «Quist lö es qualchosa unic, siand cha’ls bös-chs paun crescher cò suot cundiziuns natürelas. Perche cha normelmaing nu’s rechattan tels zardins immez il god», disch Nils Wohlwend, collavuratur tar l’Uffizi da god e prievels da la natüra. ll destin ho vulieu ch’el placha in quist god a Flin (guarda boxa), inua cha Nils Wohlwend es daspö l’avrigl 2023 vi da fer uorden e darcho reactiver l’areal dal zardin. Quel d’eira per part creschieu aint, ma il sön da Rösaspina ho eir pissero ch’üna pruna dschembers da fich buna qualited.es creschida. Fer plazza pel proget «OptForest» Cun sustegn dal zardin chantunel a Rodels, chi’s rechatta sün var 680 m s. m, ho Nils Wohlwend düraunt l’ultim an e mez darcho cumanzo a structurer l’areal a S-chanf – chi’s rechatta var 1000 meters pü ot cu la filiela illa Tumgias-cha – scu eir da semner nouvs bös-chins. Intaunt cha’l concept da cultivaziun in Engiadina s’ho fin uossa impustüt be concentro sün dschembers e pochs culaischems, ho il zardin chantunel a S-chanf da fer plazza per ün ulteriur proget nouv, chi vain realiso a partir da l’an 2026. «Que’s tratta d’ün test cul nom OptForest, dal quêl faun part zardins in tuot l’Europa. Il böt es d’evaluer düraunt ils prossems 50 ans cu cha’l god da muntagna reagescha a la müdeda dal clima», declera Nils Wohlwend. Perque vegnan implantos in tuot ils zardins partecipants tschinch sorts da bös-chs, nempe il ruver cumün, il tev, l’avez, l’ascher muntagnard e’l tigl cun föglias pitschnas. Ils bös-chs derivan però adüna da diversa provgnentschas – dimena da diversas otezzas e lös geografics – e cun que as voul evaluer chenüns bös-chs e che sorts chi creschan inua al meglder. «Que voul dir cha nus implantainsa in duos ans 1600 nouvs bös-chs cò a S-chanf. Ma per quels vainsa il prüm eir da fer plazza», declera Nils Wohlwend. Nadel suot ün dschember da S-chanf Siand cha que ho do be pochas lavuors da cultivaziun vi dals tschients da dschembers a S-chanf avaunt il 2023, sun quels creschieus d’ün cuntin. Perque nun es que neir na pü pussibel da baller ils pü grands exemplers da passa tschinch meters, dimena da chaver oura ils bös-chs cun rischs e terra e d’als transporter. In occasiun d’üna acziun voul il zardin chantunel uossa vender quists exemplers scu bös-chs da Nadel, ils quêls as po ir a guarder, cler oura ed alura lascher schmerdscher. «Siand cha que s’ho scu ün pô schmancho quist lö e causa cha nu s’ho lönch propi fat bger, haun ils dschembers simplamaing pudieu crescher. Quels sun d’üna qualited unica e normelmaing nu s’ho uschè bels dschembers in uschè üna massa», disch Nils Wohlwend. Impü do que però eir auncha var 250 dschembers pü giuvens e pü pitschens – cun üna grandezza traunter 3 meters e 4,5 meters – ils quêls sun aunch’adüna pussibels da gnir ballos e chi vegnan eir vendieus in occasiun da l’acziun. Il pü ot – e perque da granda valur Adonta chi fetscha magari mel il cour a Nils Wohlwend da stuvair schmerdscher quists dschemberuns, fatschan quels tuottüna plazza per ün bun proget chi vain realiso a favur dal futur da tuot il god. Impü po il schmertsch da la vendita da quista acziun tenor il collavuratur da l’Uffizi da god e prievels da la natüra gnir druvo per mantgnair e svilupper la filiela chantunela a S-chanf. El disch: «Quist zardin cò a S-chanf es il pü ot da la Svizra ed ün dals pü ots in tuot Europa. Perque nun è’l be interessant per darcho pudair spordscher bos-cha indigena da l’Engiadina, dimpersè eir per pudair gnir a savair dapü davart la müdeda dal clima e sias consequenzas in üna otezza e suot circunstanzas unicas.» Nadel suot ün dschember da S-chanf «Quist lö es qualchosa unic, siand cha’ls bös-chs paun crescher cò suot cundiziuns natürelas. Perche cha normelmaing nu’s rechattan tels zardins immez il god», disch Nils Wohlwend, collavuratur tar l’Uffizi da god e prievels da la natüra davart il zardin chantunel a S-chanf. Il pü ot implaunt in tuot la Svizra sün 1680 m s. m. es zieva ün sön da Rösaspina da passa 15 ans darcho gnieu reactivo dal 2023 e daspö alura structurescha e maina Nils Wohlwend l’areal chi d’eira per part creschieu aint. Düraunt quels ans sainza granda cultivaziun sun nempe creschieus tschients da dschembers d’ün cuntin, divers nu’s po però pü vender cun rischs. Quels dessan uossa fer plazza per ün proget europeic chi voul perscruter las consequenzas da la müdeda dal clima pel god. Il zardin chantunel a S-chanf ho perque lantscho ün’acziun e venda tschients da dschembers – ils pü bels perfin scu bös-chins da Nadel. (fmr/cam) Il bos-cher ed econom Nils Wohlwend. Ils dschembers ballos chi sun pronts pel cliaint. Ün sguard süls dschembers pü grands chi staun a disposiziun scu bös-chins u bös-chuns da Nadel. zardin chantunel i’l territori Flin a S-chanf es l’an 2023 darcho gnieu reactivo zieva ün sön da Rösaspina. zardin chantunel i’l territori Flin a S-chanf es l’an 2023 darcho gnieu reactivo zieva ün sön da Rösaspina.

Il schef treneder dal club da hockey EHC San Murezzan, Reto Kobach, banduna la squedra pella fin da la stagiun 2024/25, Uscheja ho el infurmo il club. Kobach chi vaiva cumanzo sia carriera activa ter l’EV Zug e chi ho giuvo desch stagiuns tar Ambri Piotto es sto trais stagiuns schef treneder da l’EHC San Murezzan. El müdaro tar ün’otra equipa, inua ch’el s’occuparo da la partiziun da juniors e surpigliaro il listess mumaint il post dal mneder tecnic. Che club cha quai saro, nun ho el auncha pudieu comunicher. (rtr/fmr) Il club da hockey EHC San Murezzan stu tschercher ün nouv schef treneder. Reto Kobach glivra.

A Zuoz nun es il cling da la sunasencha pü dal tuot il listess. Per l’üna nun es daspö var 15 ans pü in funcziun ün dals quatter sains, per l’otra haun sanaziuns i’ls ans 2004 - 2010 influenzo negativmaing il cling dal tun. La vschinauncha es uossa vi d’elavurer ün proget per cha’ls sains da San Luzi possan darcho tuner in lur frequenzas oriundas. Il clucher stigl e marcant da la baselgia da San Luzi a Zuoz ho sieus rischs, scu eir la nev da baselgia, i’l 12evel tschientiner. Per demonstrer lur pussaunza ed influenza scu anteriur lö principel da l’Engiadin’Ota, haun ils Zuozinghers adüna darcho uzo il clucher romanic e modificho il tet. Cun ün’otezza da 67 meters vela il clucher da San Luzi hoz perfin scu il seguond ot dal Grischun. Ed eir a reguard ils cluchers naziunels fo quel da San Luzi a Zuoz la plazza 29 a reguard l’otezza. In conguel: ils cluchers dal Basler Münster sun p.ex. be 30 cm pü ots, quels da la catedrala da San Gal be var ün meter pü ots cu quel da Zuoz. «Quistas diversas modificaziuns da l'edifizi haun però eir gieu per consequenza cha la statica dal stabilimaint ho patieu. Que es cuntschaint daspö üna prüma perscrutaziun l’an 1991, chi’d es gnida fatta in occasiun d’üna renovaziun da la baselgia», declera Gian Andrea Bott. Il Zuozingher fo part d’üna gruppa da lavur cumünela la quela as dedichescha al clucher da San Luzi. Quella s’ho missa scu böt da schoglier ils ultims problems statics dal clucher ed in quel connex ho impustüt da gnir refat ed adatto l’indriz dals quatter sains, chi pisseran cun lur oscillaziun per ün cling «stuno e lungurus» scu cha Gian Andrea Bott disch. Calmo la statica, però müdo il cling Zieva numerusas perscrutaziuns s’ho que già düraunt ils ans 2004 fin 2010 realiso diversas imsüras per pudair amegldrer la statica dal clucher zuozingher. Uscheja s’ho que traunter oter spusto il giuf (tud. Joch), que s’ho müdo oura ils battagls ed ils sains sun gnieus pendieus sü e franchos in ün oter möd. «Quistas intervenziuns haun bainschi pudieu calmer ed amegldrer la situaziun a reguard la statica, ma que s’ho displaschaivelmaing eir müdo il cling dals sains», disch Gian Andrea Bott ed agiundscha: «Perque paun quels daspö lo be pü gnir sunos pü plaun – e perque tuna la sunasencha a Zuoz intaunt propi lungurusa.» In seguit a quistas lavuors s’ho que però stuvieu serrer giò il sain numer 3 düraunt la sunasencha – l’uschè numno «Puschlev», chi datescha da l’an 1586 – siand cha sias oscillaziuns vaivan influenzo negativmaing las frequenzas e’l tun dals ulteriurs sains scu eir il muvimaint dal clucher svess. Perpendiculs, giufs e battagls Siand cha la situaziun a reguard il clucher San Luzi nu cuntainta aunch’adüna na propi a tuots, s’ho la vschinauncha drizzeda il principi da quist an a la ditta Muff Kirchentechnik, chi’d ho in seguit fat diversas perscrutaziuns ed imsüraziuns vi dal clucher e sieus sains. «Grazcha a las pussibiliteds da perscrutaziun d’hozindi ho la ditta specialiseda chatto üna soluziun per pudair calmer il clucher, ma eir per restituir il cling e la frequenza originela dals sains», disch Cristian Ferrari, cusglier cumünel e respunsabel pel clucher da San Luzi. El agiundscha cha’s voul ragiundscher quist böt cun perpendiculs cunter l’oscillaziun dals sains scu eir cun fabricher inavous ils giufs ed ils battagls dals sains illa fuorma oriunda. Impü drouva que tenor el eir auncha adattamaints da tuot ils indrizs electrics e dals motors dals sains per esser sül stedi dad hozindi scu eir adattamaints per l’access pü sgür sül clucher. Ün cling pü armonic «La ditta specialiseda ho in occasiun da lur imsüraziuns e perscrutaziuns eir pudieu musser il stedi dal cling zieva las sanaziuns. Que es üna granda differenza e la sonorited oriunda es darcho cò. Ma que as do eir darcho ün cling pü armonic ed uscheja paun eir darcho gnir sunos tuots ils quatter sains insembel düraunt la sunasencha», declera Gian Andrea Bott. Uossa es la gruppa da lavur tenor Cristian Ferrari e Gian Andrea Bott vi da finaliser il proget in collavuraziun cun la ditta Muff Kirchturmtechnik AG. Scha tuot vo bain as pudess cumanzer l’an chi vain cun las prümas lavuors da sanaziun vi dals sains e’ls indrizs tecnics da San Luzi, uscheja cha’l seguond ot clucher dal Grischun po alura darcho strasuner in sia sonorited e cling oriund. Cun sieus 67 meters otezza es il clucher da San Luzi il seguond ot dal Grischun. Cun sieus 67 meters otezza es il clucher da San Luzi il seguond ot dal Grischun. Ün sguard i’ls sains da San Luzi, chi dessan grazcha a la revisiun darcho pudair clinger in lur frequenza oriunda. Ün sguard i’ls sains da San Luzi, chi dessan grazcha a la revisiun darcho pudair clinger in lur frequenza oriunda.