Per l’emprima giada èn las valladas dal sid dal chantun Grischun sa preschentadas a la pli gronda festa da la racolta en il Museum svizzer al liber Ballenberg. Tenor communicaziun a las medias han la Val Müstair, Val Poschiavo, Val Bregaglia, Val Calanca e la Val Mesolcina persvadì las davosas duas fins d’emna a Ballenberg. La delegaziun grischuna haja procurà per duas festas, la «Festa da la Racolta» da la Val Müstair e la «Castagnata» da las vals talianas. La Val Müstair haja persvadì en l’Alp Champatsch – in edifizi ch’ha chattà avant divers onns la via sin il Ballenberg – cun ina fiera da spezialitads. En la Chasa Cugnasca hajan las valladas talianas intgantà il public cun la cultura da las chastognas. Era haja persvadì la gonda fiera purila ed in buffet d’ensolver. Malgrà la paupr’aura hajan visitadras e visitaders da l’entira Svizra survegnì in’invista en la culinarica e cultura da las vals dal sid. (cdm/fmr) La Val Müstair ha mussà sin il Ballenberg l’art dal sgrafit.

Avant tschient onns eran las soras Jacobina ­Juvalta-Battaglia e Lina Battaglia (divorziadas Perini) possessuras da la chasa Veja Alvra 54 a Bravuogn. La chasa tutga uss a mia famiglia e vegn duvrada sco chasa da vacanzas «Chesa Orta». Jacobina e Lina han modernisà la chasa, p. ex. cun aua currenta, ed han dà a la chasa la furma floreala. En questa furma vulessan nus salvar ella – sco monument per duas dunnas innovativas dal 20avel tschientaner. Deplorablamain savain nus mo pauc da la vita da las duas soras. Perquai ch’ellas n’avevan betg uffants, èn lur chaussas persunalas sco p. ex. brevs, fotografias u resti da letg, idas a lur nevs e las famiglias da quels. Ils nevs sa numnan: Nicolo Battaglia, maridà cun Cilgia Robbi, e Karl Battaglia, maridà cun Annetta Pool. Karl ed Annetta han gì dus uffants: Eva Battaglia, maridada cun Pierre Ambroise Gilly, e Carlina (Carlotta) Battaglia, maridada cun Arthur Clavuot. Nus ans legrassan fitg, sche descendents che san insatge da Jacobina e Lina e che han ertà objects persunals dad ellas, contactassan nus – per che nus pudessan salvar la regurdanza vi da las duas soras en nossa chasa.

Plirs chantuns svizzers gidan a pajar la renovaziun da la caserna da la Guardia svizra papala en il Vatican a Roma. Era la regenza grischuna ha decidì il fanadur passà da contribuir 200 000 francs a la renovaziun. Il suveran dal chantun Lucerna ha però ditg avant in’emna NA ad in credit da 400 000 francs. Il president da la Conferenza dals chantuns e cusseglier guvernativ dal Grischun, Christian Rathgeb è però persvas che la renovaziun da la caserna en il Vatican dovria ils sustegn dals chantuns. El discurra d’in act «da solidaritad». Dapi l’onn 2016 exista la Fundaziun per la renovaziun da la caserna da la Garda svizra. Quella fundaziun rimna dapi lura daners per il project da renovaziun che custa prest 50 milliuns francs. Ella coordinescha era ils credits cun la Confederaziun ed ils chantuns da la Svizra. Però che questa fundaziun rimna daners da taglia per quest project, ha procurà gia il mars 2022 per resistenza en il chantun Lucerna. Cunter la decisiun dal chantun da vulair pajar 400 000 francs è vegnì inoltrà il referendum. E dumengia, ils 25 da settember 2022, ha il suveran lucernais lura ditg cleramain NA al credit da 400 000 francs. Decisiuns dal pievel èn d’acceptar Christian Rathgeb, cusseglier guvernativ grischun e president da la Conferenza dals chantuns da la Svizra di sin dumonda da la FMR ch’ina decisiun dal pievel en Svizra saja ina clera chaussa ch’ins stoppia ­acceptar. Tar ils credits chantunals per la renovaziun da la caserna da la Guardia svizra dal papa sa tractia tenor el da contribuziuns da solidaritad. Entras ils agens gardists svizzers a Roma saja er il Grischun collià fermamain cun la Guardia svizra papala e sia infrastructura en il Vatican. La FMR ha fatg quatter dumondas a cusseglier guvernativ Christian Rathgeb areguard ils credits chantunals: FMR: Avais Vus anc adina l’impres­siun, suenter la decisiun a Lucerna, che la decisiun da regenza grischuna da dar 200 00 francs per la caserna da la Garda svizra saja stada buna? Christian Rathgeb: Gea. Igl è ina contribuziun chantunala da solidaritad e nus stain tar nossa decisiun. Jau part dal fatg che la regenza prendess anc ina giada exact la medema decisiun. Sco president da la Conferenza da las regenzas chantunalas hai jau supplitgà tut ils chantuns da decider en chaussa. En il chantun Lucerna ha il pievel ditg cun gronda maioritad NA ad in credit. Essas Vus surprais? Quai è la decisiun dal pievel da las Lucernaisas e dals Lucernais. Tuttina m’ha il resultat fatg surstar. Avess il suveran grischun forsa er ditg da NA, sch’el avess pudì decider a l’urna? La cumpetenza d’expensas è chaussa da la regenza grischuna. Nus purtain la ­responsabladad per nossa decisiun. Tuttina sun jau persvadì che las votantas ed ils votants dal Grischun fissan suandads a nossa decisiun cun nossa motivaziun. N’èsi betg in pau delicat, sch’il pievel decida en in chantun davart ina tala contribuziun – ed en auters chantuns decida la regenza perquai che questas summas stattan en lur cumpetenza? Na. Noss chantuns han differentas regulaziuns da las cumpetenzas. Quai ­tutga tar in stadi federalistic. Impurtant è che la fatschenta vegnia tematisada e decidida. Credit grischun sco «act da solidaritad» Il president da la Conferenza dals chantuns e cusseglier guvernativ grischun Christian Rathgeb è surprais dal NA dal suveran da Lucerna ils 25 da settember 2022 tar in credit per renovar la caserna da la Guardia svizra papala a Roma. En il Grischun saja questa decisiun stada en la cumpetenza da la regenza – e quella decidess, tenor Christian Rathgeb, anc ina giada tuttina, numnadamain da sustegnair la renovaziun cun 200 000 francs. (fmr/mg)

Las organisaziuns tetgalas da l’economia grischuna han envidà avant in’emna las interpresas pitschnas e mesaunas dal Grischun ad ina occurrenza online. Il provediment d’energia per il proxim enviern è stà il tema. Pressapauc 200 interpresas èn sa participadas. Ultra da quai fan las uniuns tetgalas ina retschertga d’opiniuns tar la commembranza. Igl è stà ina brava reuniun – mesemna passada eran var 200 interpresas vi dad ina maisa, schegea betg tuttas vi da la medema, damai ch’igl era ina reuniun online. Las 200 «KMU’s», damai interpresas pitschnas e mesaunas (IPM) dal Grischun, èn sa participadas ad in’occurrenza cun il titel: «Provediment d’energia – Co po ina KMU/IPM sa preparar sin l’enviern?» Animar da spargnar Envidà a quest’occurrenza digitala han las organisaziuns tetgalas da l’economia grischuna – quai èn l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, la Chombra da commerzi e federaziun dals patruns dal Grischun e la secziun grischuna da la federaziun Hotellerie Suisse. Cun lur occurrenza d’infurmaziun han quellas organisaziuns gì la finamira da sensibilisar e d’animar las interpresas da spargnar energia. «Cun prest 200 participantas e participants essan nus stads fitg cuntents cun il resun» ha il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Maurus Blumenthal ditg a la FMR suenter l’occurrenza. «Noss scopo èsi d’infurmar e da sensibilisar nossa commembranza per la situaziun d’energia che pudess engrevgiar la vita d’affar l’onn proxim.» Referì han Martin Bühler, il schef dil stab directiv chantunal, Roland Leuenberger da l’Associaziun grischuna da las interpresas per il provediment d’energia ed il cussegliader Thomas Weisskopf, da la Agentura d’energia da l’economia svizra. Ils pretschs èn il grond problem Il grond problem da las interpresas pitschnas e mesaunas en connex cun la stgarsezza d’energia èn ils pretschs d’energia. Il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Maurus Blumenthal ha dentant remartgà che per la gronda part dals manaschis saja l’augment dals custs d’electricitad supportabel. Pli difficil saja la situaziun per ils manaschis che hajan retratg lur forz’electrica sur il martgà liber ils onns passads e per quels che n’hajan anc betg cumprà l’energia per il 2023. «Intginas da quellas interpresas vegnan ad avair quints da forz’electrica bler pli auts l’onn 2023», ha ditg Maurus Blumenthal envers la FMR. Tenor el vegnan 100 fin 200 interpresas en il chantun a stuair pajar bler dapli per lur current. Il segund grond problem sper ils pretschs d’energia pudess daventar la mancanza d’energia. Or dal punct da vista da las organisaziuns d’economia haja la politica targlinà memia ditg. La politica avess stuì purtar soluziuns per la mancanza d’energia che saja gia dapi ditg in tema. Maurus Blumenthal ha ditg clip e cler che la politica n’haja betg fatg ses job. «Ils plans da serrar giu la forza a moda ciclica e regulara n’è nagina opziun. Ils donns economics fissan enorms. Interpresas na pon ins betg metter en ed ord funcziun sco ina glisch.» Pitschnas mesiras portan bler La gronda part da las interpresas grischunas èn KMU/IPM, damai pitschnas e mesaunas cun maximalmain 500 collavuraturas e collavuraturs. In interprendider cun agen affar haja la pussaivladad d’ir per cussegl tar la Agentura d’energia da l’economia svizra (ENAV), ha explitgà il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn. Maurus Blumenthal: «Jau guardass da far reparaturas per avair mes edifizi en in bun stadi energetic.» Tenor Maurus Blumenthal èn bundant la mesadad da las mesiras energeticas en las interpresas lavurs pitschnas che custan fin 5000 francs. «Quai èn savens mesiras ch’èn dapi daditg planisadas. Jau manegel che mintga interpresa stoppia guardar da far ses pensums da chasa sin il sectur da spargnar energia.» Retschertga tar la commembranza En il medem mument cun l’occurrenza d’infurmaziun online è vegnida fatga ina retschertga davart il provediment d’energia tar las interpresas grischunas, ina retschertga che las organisaziuns tetgalas da l’economia grischuna han lantschà. Sco Maurus Blumenthal ha declerà a la FMR, duessan ils resultats da quella retschertga mussar a las organisaziuns d’economia tge problems concrets che occupeschan las interpresas grischunas. Questa retschertga online cuzza fin enturn la mesadad d’october 2022. Agir da cuminanza, ma da libra veglia Il futur cusseglier guvernativ ed actual manader dal stab da crisa chantunal, Martin Bühler, ha referì a l’infurmaziun per ils IPM davart la resilienza en la situaziun d’energia actuala. Resilienza muntia er d’unir las forzas e da lavurar cun il focus sin la prevenziun. En la medema crenna dat er Maurus Blumenthal: «Quai che na dastga betg succeder è che la forz’electrica vegn sclausa pliras uras il di per nossas interpresas. Per ils affars fissi nunpussaivel d’ademplir in eventual pensum dictà da la Confederaziun che ordinass p.ex. tuttenina tge apparaturas ed indrizs che pon vegnir duvrads e tgenins betg – e quant ditg. Perquai proponin nus in sistem da ’bonus malus’ sin basa voluntara. Quella u quel che spargna ina tscherta quantitad energia da libra voluntad, n’è betg pertutgà da scumonds sco quell’interpresa che n’ha betg spargnà.» Maurus Blumenthal è persvas che er ils pretschs d’energia pli auts vegnan ad animar las interpresas pitschnas e mesaunas da spargnar en l’avegnir. Co spargnan manaschis da KMU/IPM energia? L’Agentura per dumondas d’energia da l’economia da Turitg (ENAW) cusseglia era circa 170 interpresas dal Grischun. La ENAW dat nov tips generals per spargnar energia en il proxim temp. Las mesiras sajan simplas da realisar e portian gronds respargns Sclauder apparaturas la notg e las fins d’emna (respargn 5–10%) Sclauder dal tut maschinas d’elavuraziun (na laschar sin standby) (respargn 5–25%) Reducir il diever d’aria cumprimida (respargn fin 30%) Giustar las ventilaziuns ed indrizs dal clima (respargn 5–30%) Optimar ils parameters da las frestgeras/sfradentaders (respargn 5–15 %) Isolar ils conducts da bischens e sbassar la temperatura da chalderas (respargn 2–5%) Gudagnar chalira ord dal diever d’aria cumprimida (respargn 5–30%) Evitar aria currenta fraida en localitads da producziun (respargn 5–15 %) Reducir il diever d’aua chauda (respargn 10–25%) Spargnar energia è dapli ch’ina empermischun La FMR ha retschertgà tar intginas interpresas grischunas areguard lur stentas per reducir il diever d’energia. Blers affars vulan spargnar. Ma betg tuts èn tuttina lunsch cun las mesiras. L’Agentura d’energia da l’economia, la ENAW ha inditgà duas interpresas da KMU/IPM che han gia realisà baud mesiras da spargn. Setgentaria da charn Gurtner Montenaro Trin L’interprendider Walter Gurtner recuperescha la chalur dals cumpressurs da sia setgentaria ed è uschia gia avant plirs onns vegnì da reducir il quantum d’ieli da stgaudar. Stanzas che na vegnan betg duvradas na vegnan betg stgaudadas. La setgentaria è vidlonder da construir in nov edifizi da producziun. Cun las mesiras d’isolaziun e d’energias alternativas vegn Gurtner da reducir cun il nov bajetg ils custs da forz’electrica per 20 %. Sia finamira saja da reducir ils custs da 500 000 frs. sin 400 000 frs. per onn. Hotel Valbella Ressort, Lai Il hotelier Thomas Vogt ha ditg ch’el haja gì l’ultim temp ina gronda plazza da construcziun energetica en ses hotel. Uschia sajan ils tetgs vegnids isolads ed equipads cun fotovoltaica cun ina prestaziun da 300 000 kilowats per onn. Plinavant haja el isolà tuttas fanestras cun vaider traidubel e plinavant vegni l’hotel stgaudà cun pumpa da stgaudar. Quai sajan las investiziuns. Ed ussa haja el la finamira da spargnar en chasa. Spargnar ed anc ina giada spargnar Singulas interpresas pitschnas e mesaunas dal Grischun èn sut squitsch pervia da l’augment dals pretschs d’electricitad. Fertant ch’ina part dals affars han gia instradà mesiras, han quels che cumpran pir il proxim temp l’energia sur la fiera libra dapli difficultads. Ils pretschs da forz’electrica s’augmentan fermamain sin la fiera europeica d’electricitad. Pertutgads da l’augment dals pretschs e d’ina mancanza d’energia durant l’enviern proxim èn era manaschis dal Grischun. La situaziun è seriusa Las interpresas pitschnas e mesaunas cun enfin 500 collavuraturas e collavuraturs han dus problems. In è la stgarsezza d’energia sco tala ed il segund e grond problem èn ils pretschs d’energia che s’augmentan. Il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, Maurus Blumenthal ha remartgà en discurs cun la FMR che per la gronda part dals manaschis saja l’augment dals custs d’electricitad supportabel. Pli difficil saja la situaziun per ils manaschis che hajan retratg lur forz’electrica sur il martgà liber ils onns passads e per quels che n’hajan anc betg cumprà l’energia per il 2023. «Intginas da quellas interpresas vegnan ad avair quints da forz’electrica bler pli auts l’onn 2023», ha ditg Maurus Blumenthal envers la FMR. Tenor el vegnan 100 fin 200 interpresas en il chantun a stuair pajar bler dapli per lur current. Il directur da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn Maurus Blumenthal ha beneventà bundant 200 interprendiders a l'occurrenza d’energia online.

Quest atun han lieu duas scuntradas en il rom dals Colloquis Rumantschs d’enviern 2022 a l’Universitad populara da Turitg (VHS ZH). La mainadiscussiun Mevina Puorger dastga beneventar mardi, ils 25 d’october 2022 dallas 19.00 enfin las 20.30 l’inschigner e fotograf Leo Condrau. El relata da ses cudisch «ir – per turnar». Mardi, ils 22 da november 2022 da las 19.00 enfin las 20.30 preschenta Angelika Overath il «Marchà nair cul azur». Ils dus arranschaments han lieu en la sala KOL-E-21 & zoom. Ils colloquis han lieu en furma ibrida, pia en preschientscha ubain en zoom. Bigliets sulettamain via VHS ZH (ella rait ubain per telefon). Persunas interessadas sa drizzan al secretariat da l’Universitad populara: VHS ZH +41 44 205 84 84/+41 44 205 84 94. Per ulteriuras infurmaziuns: mevina.puorger@bluewin.ch; +41 79 331 68 61. (cdm/fmr)

Dals 4 enfin ils 6 da november 2022 han lieu ils 31avels Dis da litteratura en la halla Tircal a Domat. Sco quai ch’il comité d’organisaziun da l’arranschament scriva sin sia homepage, s’occupan els quest onn da la notg. Il program porscha vernissaschas, prelecziuns e discussiuns da ediziuns actualas. Ils Dis da litteratura èn per la litteratura rumantscha dapi 30 onns in lieu d’animaziun, da barat e da scuverta. Ina rolla centrala gioga la concurrenza litterara Premi Term Bel, sponsurada da la Vischnanca burgaisa Domat. Suenter dus onns èsi puspè uschè lunsch: il Premi Term Bel turna als Dis da litteratura. Ils texts inoltrads èn vegnids giuditgads a moda anonima dad ina pregiuria che sa cumpona dad autur(a)s, translatur(a)s, persunas d’instrucziun e schurnalist(a)s. Nominads per il final als Dis da litteratura en «A chatscha» da Sidonia Pazeller, «BE CALM» da Flurina Badel, «Morsas da mustgins» da Viola Cadruvi, «Sbrai da suldüm» da Janic Maskos e «Vent» da Natalia Salzgeber. La sonda, ils 5 da november 2022 a las 14.00–16.00 prelegian las auturas ed igl autur lur texts live a Domat. En pli datti ina discussiun publica dad ina segunda giuria dad expert(a)s per la litteratura rumantscha, ed er il public ha la chaschun da votar per ses text favurit. Part da la giuria sur place fan: Fabiola Carigiet, Giuanna Caviezel e Rico F. Valär. Il text victur vegn annunzià a la fin dals Dis da litteratura la dumengia, ils 6 da november 2022 a las 15.30–16.00. (cdm/fmr)

L’october è il mais da la racolta. Quest onn è quella stada dretg enfin fitg buna. Dapertut, en ils ierts e curtins, hai dà blers fritgs e legums. Uschia era tar la puma. Actualmain pon ins alura er cumprar direct dapertut tar ils manaschis che han culturas da fritgs e legums. La blera maila e paira ch’igl ha dà quest onn na pon ins betg mangiar direct, quai n’è er betg la finamira. Las mostarias produceschan la mailada dultscha. Las grondas en Svizra, Ramseier en la Svizra Centrala, e Möhl en la Turgovia, han pud ì emplenir lur magasins da concentrats. Ina mostaria pli pitschna che quels gronds è quella da Kobelt a Marbach en la Val dal Rain songagliais. Dapi 1906 è quella amez quest vitg situà ella vischinanza dad Altstätten. La mostaria Kobelt (www.mostereikobelt.ch) producescha sezza in grond sortiment da bavrondas cun mailada dultscha. Per Grischunas è Grischuns è in dals differents products IL cussegl confidenzial. En la Val dal Rain songagliais pon ins ir en l’ustaria ed empustar in «Ghürotne». La buttiglia cun il "maridà" La mostaria Kobelt sa profilescha vairamain cun ses sortiment original. Las simplas buttiglias da 33 cl na cuntegnan betg sulettamain dultsch, er cider, respectiv most asch. Sco ina bieraria, producescha er la mostaria las pli diversas spezialitads. La pli enconuschenta è il «Ghürotne». Sco quai ch’il pled di, è quai ina maschaida, mailada dultscha e mailada che è fermentada levamain. A tgi che ha gust, temp e mirveglias, èsi da cussegliar da visitar la mostaria Kobelt e d’em¬pruvar co ch’in «maridà» gusta. La maschaida cuntegn sulettamain 2,8 % alcohol.

Referats, podiums ed impuls tematics davart il traffic betg motorisà; quai è stà il program da la dieta Grischun Mobil dad ier mardi a Cuira. Las finamiras èn stadas il barat e l’infurmaziun vicendaivla tranter ils acturs dal traffic betg motorisà, la politica ed il turissem. La FMR ha discurrì cun Simon Gredig, il president da la Pro Velo Grischun, in dals lobists e participants da la dieta Grischun Mobil che vegn organisada dal post chantunal spezialisà per il traffic betg motorisà. Ils acturs principals dal traffic na motorisà èn sper Simon Gredig da la Pro Velo Grischun er ils represchentants da las pedunas ed ils peduns cun lur gronda rait da sendas da viandar. Sper quellas disciplinas dal traffic betg motorisà datti natiralmain er quellas e quels che van a chaval u er quellas e quels cun ils patins da rodas u per exempel er las skiunzas ed ils skiunzs da turas u cun ils chalzers da naiv. Il post chantunal spezialisà per il traffic betg motorisà ha l’incumbensa da sviluppar projects per quests acturs numnads cun promover la recreaziun activa en la natira, saja quai a favur da la sanadad ubain era sco promoziun d’in turissem persi­stent. Sin il sectur turistic saja bler realisà e bler saja sin buna via, hai gì num davart dals ini­ziants da la dieta. FMR: En la publicaziun da questa dieta sa sanflan las finamiras dal post spezialisà dal chantun per il traffic betg motorisà. Qua legel jau dapli davart mesiras da marketing che davart il traffic betg motorisà. Èn quai er las finamiras da la Pro Velo Grischun? Simon Gredig: Quai èn las finamiras dal post spezialisà per il traffic betg motorisà. Nus da la Pro Velo Grischun essan ina gruppa d’interess per il diever dal velo en il mintgadi. Nus n’avain nagut cunter las finamiras turisticas, ma quai n’èn betg nossas finamiras. Jau manegel dentant ch’i dependa en questa dieta dal dialog per cuntanscher finamiras a favur dal traffic betg motorisà. La finamira tranter las participantas ed ils participants è da stgaffir pussaivladads per guntgir il traffic motorisà. Quai è impurtant. Co statti cun il traffic betg motorisà en il Grischun? Cun il traffic betg motorisà vai fitg bain en il sectur turistic. Cun il traffic betg motorisà en il mintgadi na vai anc betg uschè bain. Nus essan sin via da chattar la via. Nus duvrain temp per vegnir da realisar noss projects sco per exempel da survegnir spazi per vias da velo sin las vias dal traffic motorisà. Nus essan dentant vidlonder e perquai essan nus er part da questa dieta dad oz. Nus vulain cultivar ils contacts cun ils ulteriurs acturs dal traffic betg motorisà e cun ils acturs politics. Ina schanza per in progress politic avess quai dà avant paucas emnas cura ch’il Cussegl grond ha tractà la revisiun da la lescha chantunala davart il traffic public. Là han en spezial las propostas en favur dal traffic da velos plitost fatg naufragi? La chapientscha d’ina gronda part dal Cussegl grond per il traffic betg motorisà è avant maun. Ma be fin ch’i vegn propostas concretas, per exempel per parcadis da velos en la vischinanza da las staziuns da viafier. Blers san memia pauc davart igl ir cun velo en il min­tgadi. Tgi che na va betg sez cun velo n’ha er nagina chapientscha per ils basegns da quella gruppa. Jau pretend ch’il traffic betg motorisà en il Grischun è sin buna via da crear bunas offertas. Quellas offertas distgargian il traffic motorisà ed èn ina contribuziuns en favur dal clima. Igl è d’agir a moda preventiva e betg pir cura ch’il basegn è qua. Jau vuless dir che quai èn arguments politics en l’avegnir. Dieta cun blers impuls Il program da la dieta è stà fitg pulpì cun differentas tematicas. Igl è vegnì discutà davart il traffic betg motorisà en il spazi urban ed igl è vegnì discutà davart la sveltezza dal moviment en il mintgadi. Igl è vegnì mussà, co che Turitg sa posiziunescha sco citad da velos. Ultra da quai hai da respostas a la dumonda daco che la Viafier retica haja in impurtant connex cun il traffic betg motorisà. Cun ils concepts da Gastro Story ed il Flem Xpress han ins preschentà duas innovaziuns dal Grischun. Turissem promova il traffic betg motorisà Il traffic betg motorisà ha survegnì bunas notas dal sectur turistic. En occasiun da la dieta Grischun Mobil è vegnì confermà che las occurrenzas cun il traffic betg motorisà sajan fitg tscher­tgadas en las destinaziuns turisticas dal Grischun. Da vart da la Pro Velo Grischun èsi vegnì ditg che gist il sport da velo saja fitg apprezià dal turissem da stad. Dapli fadia haja la Pro Velo Grischun cun persvader da duvrar il velo en il mintgadi per ir a la lavur u en il temp liber. (fmr/mg) Simon Gredig da la Pro Velo Grischun.

Hans Huonder/FMR Il temp cun temperaturas in pau pli fraidas s’avischina e cun el il temp da stgaudar. Cun el arriva dentant era il temp ch’ins suppona che l’energia electrica pudessi esser stgarsa. Gia uss vegn appellà ad ina e scadina chasada da spar­gnar energia, almain 10 enfin 15 pertschient dal consum normal. Cler che mintgina u min­tgin fa ponderaziuns nua ch’el pudess reducir il diever d’electricitad. Pussaivladads persuenter dat i per franc en mintga chasada. Ina pussaivladad relativamain simpla e che na reducescha betg fitg il standard da viver usità è da serrar la saira ils barcuns u las storas. Quai ha in effect sin il consum d’energia surtut sche las fanestras èn betg isoladas tenor ils pli novissims princips. Fanestras furman in punct flaivel entaifer l’isolaziun dad in bajetg. Quai è il cas tar bajetgs pli vegls, ma per part er tar edifzis moderns cun vaider dubel u schizunt traidubel. L’enviern sa reducescha la temperatura la saira fermamain e sfradenta las fanestras. Pli ve­glias che las fanestras èn e pli spert e pli fitg ch’ellas sfradentan. L’aua condensada che sa furma sin fanestras simplas mussa la fradaglia che tschiffa ellas. Sco quai ch’ins po leger sin la plattafurma «energie-umwelt.ch» han storas e barcuns serrads plirs effects essenzials sin la perdita da chalur. Tras quai po vegnir impedì che il vaider da la fanestra sfardenta e renda uaschia fraid en l’intern da la chasa. Barcuns e storas serradas conserveschan dentant er aria tranter els e las fanestras. Plinavant impedeschen els er ch’il vent «pumpa» chalira ord la chasa. Per quest motiv èn storas e barcuns serrads d’avantatg surtut il temps cun ferm vent. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza senza garanzia che quel «tip» plaschia alura.

Per entschaiver ina dumonda: Vus as regurdais segir e franc anc vi dals 10 da december 2008. Quel venderdi aveva in candidat da la PPS manchentà l’elecziun en il Cussegl federal per ina suletta vusch. Diversas emnas avant il di d’elecziun era el gia vegnì tractà sco candidat secret, ed el sez n’ha mai propi mess las cartas sin maisa e ditg cler e net, sch’el candideschia u betg. Insumma, pir en il terz scrutini ha el lura pers cun be ina vusch differenza – encunter Ueli Maurer. Savais tge parlamentari che quai era? Pertge che jau dumond quai? – Insumma, perquai ch’igl è mintga giada in brav teater, in hype, in casino. In teater che plascha apparentamain a la glieud. Tenor il motto «panem e circenses». Gia emnas avant l’elecziun d’in nov cusseglier federal u d’ina nova cussegliera federala vegn speculà a tut pudair. Tgi pudess? Tgi savess? Tgi acceptass l’elecziun? – I vegn chavà en tut ils gremis pussaivels, en ils parlaments ubain en regenzas chantunalas. I crodan nums da politichers ch’ins n’ha mai udì avant en connex cun in’impurtanta discussiun politica. I vegnan calculadas furmlas magicas, quotas da dunnas e represchentanzas chantunalas. Politologas ed astrologs fan prognosas. I pudess gea esser che insatgi vegnia la fin finala anc striunà il davos mument or dal chapè. Però cun ina chaussa singulara na quinta atgnamain nagin – cun ina simpla elecziun fitg lungurusa. Ma la climax vegn pir: La saira avant l’elecziun stenschenta tut la schurnaglia e la classa suprema politica bunamain en il foyer dal Bellevue a Berna. Tuttas e tuts tschertgan ils cuntels lungs che pudessan metter en posiziun ubain ord funcziun in u l’auter candidat empermettent. Sco sch’i ve­gniss decis exact en quest mument ­davart vit’e mort. En il Bellevue. Tar in apero. In apero lungurus cun blers ­cüplis. E paucs cuntels. E lura vegn il mument decisiv, per il solit èsi ina damaun l’entschatta december, per regla ina mesemna. Il grond «conclave» svizzer. L’Assamblea federala sa metta en vestgì da dumengia. E la populaziun svizra sa raduna davant la televisiun u davant il livestream per guardar las elecziuns dal Cussegl federal. Tensiun totala guardond co che 246 umens e dunnas sesan en ina sala. Quai ha ina ­dimensiun dramatica sco la maisa verda dal «Donnstig-Jass». Durant il «conclave» daventa lura mintga Svizra e mintga Svizzer in/a polit-expert/a che sa dumbrar ­ensemen a chau las maioritads en l’Assamblea federala. E tuts enconuschan tuttenina tut ils «hinterbänklers» che pudessan forsa daventar il davos mument favurits, cun l’argumentaziun ch’els sajan politicamain moderats ed adattads per in gremi da concordanza. Moderat e concordant – e forsa er in ­zichel lungurus. E lura, suenter ina u duas uras, tut tenor andament da l’elecziun, vegn la frasa finala, quest onn or da la bucca dal nov president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas: «Gewählt ist mit 122 Stimmen… est elu/e avec 122 voix...Herr/Frau, monsieur/madame...». La surpraisa dal di fiss quest onn atgnamain, sche Martin Candinas schess: «Elegius/elegida ei cun 122 vuschs...». Ma apunta, quai fiss gea schon bunamain rut il grondius ritual dal «conclave» svizzer. I fiss ina explosiun sco ina bumba da party en quest mument, cura che la Svizra sa senta adina sco in imperi ch’ha gist encurunà sia nova regina u proclamà ses nov papa. U formulà in pau pli malign: Martin Candinas pudess rumper quest onn in pau la lungurella. Dal rest – tgi aveva manchentà il 2008 l’elecziun per mo ina vusch? – Laschain da respunder a quella dumonda. Quai vegn segir ­respundì anc 1000 giadas durant las proximas emnas, enfin che la Svizra ha finalmain in successur u ina successura per Ueli Maurer. E silsuenter giain nus tuts puspè a la lavur che n’è segir betg lungurusa. David Truttmann è schefredactur da la FMR ed ha gì la chaschun da pudair esser da la partida ina giada en il Bellevue a l’apero da la «notg dals cuntels lungs». Igl era stretg. «I fiss in’explosiun sco ina bumba da party en quest mument, cura che la Svizra sa senta adina sco in imperi ch’ha gist encurunà sia nova regina u proclamà ses nov papa.» Vista sin la sala dal Cussegl naziunal cun l’Assamblea federala plenara durant la saramentaziun dal nov cusseglier federal Ueli Maurer (PPS, Turitg), mesemna, ils 10 da december 2008 en la Chasa federala a Berna. (Foto KEYSTONE/Pascal Lauener)

Entaifer l’onn 2021 hai dà stgars 4 % damain cas da violenza a chasa registrads da la polizia. Il dumber da prest 200 000 cas en Svizra che l’Uffizi federal per statistica (UST) ha publitgà per l’onn passà è dentant fitg aut. La gronda part dals cas ­registrads da violenza a chasa èn dunnas. Tant tar l’Uffizi per fatgs socials dal Grischun sco er tar la Centrala da dunnas dal Grischun supponan ins ch’il dumber dals cas zuppads saja bler pli aut. L’Uffizi federal per statistica publitgescha periodicamain las cifras da cas da violenza a chasa. Quai èn ils cas che vegnan registrads da la polizia. Il dumber dals cas zuppads supponids è per ina buna part pli aut. Ensemen cun la Confederaziun ed ils auters chantuns è er il Grischun vidlonder da realisar las mesiras stipuladas en la cunvegnientscha internaziunala cunter violenza a chasa. Quella vegn numnada Convenziun dad Istanbul e vala er en Svizra dapi l’onn 2018. Questa cunvegnientscha preveda dapli mesiras da protecziun per las unfrendas, dapli lavur da prevenziun ed ina meglra persecuziun penala da la violenza a chasa. I cumenza tut bufatg «Violenza a chasa po cumenzar a moda e maniera fitg bufatga cun violenza psichica» declera Sabina Altermatt, la manadra dal post da coordinaziun per violenza a chasa en l’Uffizi per fatgs socials dal Grischun, «i cumenza per exempel cun trametter cuntinuadamain SMS u Whatsapps al partenari. Co has? Nua ès? Tge fas? Cura turnas? Tge has mangià?» A talas dumondas da controlla ed insistenza suondian savens smanatschas e lura violenza corporala. «Il pli davos stgalim d’escalaziun è il femicid che munta la mort per l’unfrenda da violenza a chasa. «L’onn passà èn tenor la statistica dal UST 23 persunas (da quai 17 dunnas) vegnidas mazzadas en consequenza da violenza a chasa. Campagna da sensibilisaziun Il post da coordinaziun chantunal cunter violenza a chasa discutescha actualmain da planisar ina campagna d’infurmaziun cunter la violenza a chasa. La manadra dal post Sabina Altermatt: «Nus vulessan sensibilisar spezialmain la generaziun giuvna davart il cumenzament da la violenza a chasa.» Tar quest cumenzament tutgia per exempel er la dependenza economica. «Sch’il partenari masculin di per exempel a sia partenaria, ch’ella na stoppia betg ir a lavurar per viver, tuna quai fitg bain. Ma la vita a cust dal partenari po metter la partenaria en ina situaziun da dependenza totala.» La dependenza possia exagerar a violenza a chasa en tut sias etappas, uschia Sabina Altermatt da l’Uffizi per fatgs socials dal Grischun. A basa da las cifras da l’onn 2021 dal UFS èn dapli che la mesadad da las persunas donnegiadas stadas dunnas. Dumber inuffizial nunenconuschent Sabina Altermatt ha ditg ch’i saja grev per insatgi d’ordaifer da vesair sch’ina persuna saja pertutgada da violenza a chasa. Enfin ch’i ve­gnia ad ina accusaziun cuzzia quai fitg ditg. «Jau hai gist discurrì cun ina dunna che ha ditg a mai, ch’ella saja ida en la chasa da dunnas pir suenter 14 onns.» Ch’i cuzza savens fitg ditg fin ch’i dat ina inquisiziun giudiziala ha era Cathrin Räber-Schleiss, la presidenta da la Centrala da dunnas dal Grischun ditg. «Gist en il Grischun sco chantun rural cun ­sias valurs conservativas e nua che tuttas e tuts enconuschan in l’auter va quai pli ditg, fin ch’ina dunna pertutgada da violenza a chasa gughegia d’interprender pass giuridics.» Era Cathrin Räber-Schleiss suppona che la cifra dals cas nunenconuschents saja bler pli auta che las cifras uffizialas. Dapli lavur da prevenziun Tar ils giuvens creschids è il dumber dals mazzaments creschì en Svizra l’onn passa da 14 sin 17. Quai è in’auta cifra che evochescha lavur da prevenziun tar las giuvnas ed ils giuvens. Per Sabina Altermatt sto quella lavur da preven­ziun cumenzar en las scolas obligatoricas. «Là stuain nus intensivar nossas activitads. Tar la lavur en las scolas ed er sin il stgalim terziar datti in grond basegn» In indizi per quai è tranter auter er, che las cifras statisticas mussan che la violenza a chasa è auta tar ils partenadis giuvens. La manadra dal post da coordinaziun chantunal cunter violenza a chasa giavischass ultra da quai ch’i dess ina retschertga cumplessiva tar la populaziun svizra cun ils resultats dals singuls chantuns. Quai fissi impurtant per avair respostas areguard las activitads cunter la violenza a chasa en noss chantun. Damain cas da violenza a chasa e tuttina memia blers Durant l’onn 2021 hai dà en Svizra pli paucs cas da violenza a chasa ch’èn vegnids registrads da la polizia. Cun 19 341 delicts è il dumber da cas sa sminuì per 3,9 % en cumparegliaziun cun l’onn dal coronavirus 2020. Quai ha l’Uffizi federal per statistica communitgà glindesdi. Ils pli blers delicts haja dà en partenadis existents (51 %) ed en anteriurs partenadis (27 %). La polizia ha registrà l’onn passà en tut 11 148 persunas donnegiadas. Da las persunas pertutgadas 2021 èn 51 % dunnas, 24 % umens e 15 % minorenas e minorens. Tge far en cas da violenza a chasa? Sche vus u voss uffants essas pertutgads da violenza, sche vus As sentis smana­tschà u sche vus As chattais en ina situaziun acuta da periclitaziun, lura clamai immediatamain la polizia (tel. 117). La polizia ha l’incumbensa da procurar per agid e protecziun. Tschertgar sustegn professiunal: As adressai ad ina chasa da dunnas en vossa regiun, sche vus duvrais protecziun, alloschi u cussegliaziun. (Chasa da dunnas a Cuira 081 252 38 02). Ubain As drizzai al post chantunal d’agid per victimas a Cuira (081 257 31 50). Collecziunai documents da cumprova sco messadis, fotografias u attestats da medis. Quai è nizzaivel per in’eventuala procedura penala e/u da dretg civil. Tschertgai sche pussaivel ina persuna da confidenza che po garantir a vus sustegn e che prenda se­rius vus e che po gidar en cas d’urgenza (funtauna: DAO/ Chasas da dunnas da la Svizra). I capita davos portas serradas Violenza a chasa è fitg derasada en Svizra: Malgrà che la polizia ha registrà damain cas l’onn 2021, èn las cifras svizras fitg autas. Era la cifra zuppada è auta. Martin Gabriel/FMR Durant l’onn 2021 hai dà stgars 4 % damain cas da violenza a chasa registrads da la polizia. Il dumber da prest 200 000 cas en Svizra che l’Uffizi federal per statistica (UST) ha publi­tgà quests dis per l’onn passà, è dentant fitg aut. La gronda part dals cas registrads da violenza a chasa èn dunnas. Tant tar l’Uffizi per fatgs socials dal Grischun sco er tar la Centrala da dunnas dal Grischun supponan ins ch’il dumber dals cas zuppads saja bler pli aut. Tenor la coordinatura dal post chantunal per violenza a chasa, Sabina Altermatt, dettia la pussaivladad d’augmentar la lavur da prevenziun: «Impurtant fissi da far lavur da prevenziun en las scolas obligatoricas.» Per Sabina Altermatt èsi difficil da pudair giuditgar sch’ina persuna è pertutgada da violenza a chasa. «Enfin ch’i vegn ad ina accusa­ziun cuzza quai savens fitg ditg.» Ch’i cuzza savens onns fin ch’i dat ina inquisiziun giudiziala ha era Cathrin Räber-Schleiss, la presidenta da la Centrala da dunnas dal Grischun confermà. «Gist en il Grischun sco chantun rural cun sias valurs conservativas e nua che tuttas e tuts enconuschan in l’auter va quai pli ditg, fin ch’ina dunna pertutgada da violenza a chasa gughegia d’interprender pass giuridics.»

Igl ei stà ina stad da chaliras er per las alps dal Grischun. Quai malgrà che las alps dal Grischun n’han betg gì da cumbatter uschè fitg cunter la stgarsezza d’aua sco l’ulteriura Svizra. Ina excepziun èn stadas las duas alps Salaz e Hintere Alp da Vaz Sut durant blers onns. La fin finala ha la vischnanca laschà far ina analisa da la situaziun actuala ed or da quella han ins elavurà in project innovativ. Uss han las duas alps da Vaz Sut aua avunda grazia ad in sistem cumplessiv da conduir l’aua. Las duas alps Salaz e Hintere Alp che schain el nord dil Calanda da Haldenstein sin 1800 meters ein las alps da Vaz Sut. Sin quellas alps vegnan chargiadas var 200 vatgas, 130 giani­tschas, 100 vadels e 160 mugias. Las duas alps han pliras funtaunas per il diever da circa 40 000 liters aua per di. Las alps vegnan cultivadas dapersai. Il project per il provediment d’aua è dentant vegnì instradà en duas etappas da la vischnanca da Vaz Sut ensemen cun l’Uffizi chantunal d’agricultura e geoinfurmaziun per omaduas alps. Optimà il management da l’aua «Nus avain vesi che nus avain be ina schanza da salvar l’aua cun conduir tut l’aua en in sistem che maina en ils reservuars,» ha Patrick Eisenhut ch’è stà manader dal departament d’agricultura a Vaz Sut ditg a la FMR. Min­tga funtauna e mintga lieu da bavrar è vegnì collià in cun l’auter e vegn dirigì uss entras flottaders. Il persunal d’alp ha survegnì plans precis per equilibrar la quantitad e per intervegnir en ils lieus nua ch’i dovra aua.» La vischnanca n’haja mai pli gì stgarsezza d’aua dapi ch’ins haja construì quest sistem da conduir e conservar l’aua, ha Eisenhut accentuà. «Noss project ha duvrà in pau temp perquai che la vischnanca ha vulì far ina inventarisaziun precisa dal provediment d’aua en omaduas alps avant che decider. A basa da l’inventari han ins fatg propostas e laschà elavurar ils custs.» Sistem entretschà e diever economisà Sin la Hintere Alp da Vaz Sut vegni chaschà. En quest cas èsi stà impurtant da segirar l’aua per la chascharia e per dus biglis da bavrar sin la pastira. Perquai han ins construì in segund reservuar sin quella alp e collià quel cun il conduct d’aua existent. Sin il territori da la segunda Alp Salaz èn las funtaunas d’aua, ils conducts ed ils bigls vegnids sanads cumplettamain. Sco quai che Patrick Eisenhut da la vischnanca da Vaz Sut ha declerà, saja quai stà il mument da far ina sanaziun pli gronda per avair oz in sistem che porta er quint da la midada dal clima e da la stgarsezza d’aua che ve­gnia adina ad esser avant maun en l’avegnir. «Er cun la sanaziun stuain nus economisar bain il diever d’aua sin nossas alps da vischnanca. Era ussa na po nagin sfarlattar l’aua.» Appel da sanar il provediment d’aua Per ils dus projects d’aua sin la Hintere Alp e sin l’Alp Salaz ha il suveran da Vaz Sut concedì a ses temp credits da total var 660 000 francs. Contribuì als custs han la Confederaziun ed il chantun. Sustegnì il project en la realisaziun ha er igl Agid svizzer per la muntogna. Là datti er ina documentaziun illustrada davart il project da provediment d’aua sin las alps da Vaz Sut. Ed igl Agid svizzer per la muntogna appellescha als responsabels da las alps en ina communicaziun a las medias da sanar ils provediments d’aua sin las alps ad uras. Las consequenzas da la midada dal clima cun stgarsezza d’aua ve­gnian a restar in tema per la gronda part da las alps en l’avegnir. Alps cun mancanza d’aua ston investir Pertutgant la stgarsezza d’aua èn las alps dal Grischun mitschadas bain fin uss. Quai resorta d’ina communicaziun a las medias ch’igl Agid svizzer per las muntognas ha publitgà quests dis. En l’annexa al text da medias è menziunà la vischnanca da Vaz Sut che aveva sco ina da las paucas vischnancas grischunas stgarsezza d’aua, realisà ils davos onns in project che ha schlià il problem da la mancanza d’aua. Sin la Hintere Alp e l’Alp Salaz han ins collià tuttas funtaunas d’aua e manà l’aua cun ins sistem da pressiun en dus reservuars. (fmr/mg) Las stallas e la tegia d’alp da la Hintere Alp en il nord dal Calanda da Haldenstein. Construcziun d’in nov conduct d’aua sin l’Alp Salaz.

La sonda suentermezdi en in um en la vegliadetgna da 66 onns crudà al Piz de Sambrog sin in’autezza da 2300 m s. m. en la Val Cama sper Grono al cunfin da l’Italia. Curt pli tard è el mort en l’ospital. Tenor la Polizia chantunala è l’accident capità curt avant las 15.00 en in territori spundiv e grippus. L’um è crudà radund 100 m. Ils camarats han alarmà la Rega. Quella ha transportà il grev blessà en l’ospital a Lugano. Là è el mort curt suenter. L’um appartegnaiva ad ina gruppa da persunas che era londervi da construir en etappas ina senda da muntogna sin il fil dal cunfin da la Svizra e l’Italia. Quella duai far la colliaziun dal San Bernardino cun il Tessin. (cdm/fmr) En il conturn da quest lieu è l’um crudà la sonda.

Rachel Brunschweiler e Sandra Wehrli charezzan lur professiun sco cussegliadras per requirentas e requirents d’asil. Las duas giuristas dal Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil beneventan fitg ch’i dat il simpel status S per ils fugitivs da l’Ucraina. Ellas din dentant er, ch’i vegnia emblidà ch’i dettia er fugitivs d’autras naziuns che stoppian ussa spetgar pli ditg sin ina decisiun. La FMR ha visità il Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil a Cuira. Il Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil è domicilià gist sut la staziun da viafier da Cuira. Suenter in bainvegni cordial mussa la manadra dal post Rachel ­Brunschweiler las localitads da lavur a mai. Igl è ina pitschna abitaziun cun trais plazs da lavur, ma drizzada en fitg funcziunal e cun duas portas che sortan en il suler. «Nus avain stretg, ma tuttina in bellezza plaz da lavur», di Rachel Brunschweiler e preschenta sia collega Sandra Wehrli che sa participescha er da noss discurs. Procedura correcta è normalitad svizra Las duas cussegliadras decleran il cuntegn da lur lavur: Proceduras d’asil sajan savens fitg lungas e cumbinadas cun blera birocrazia. «Qua tar nus èn quai actualmain 102 persunas che spetgan sin ina decisiun d’emprima instanza. Ulteriuras 72 persunas spetgan sin ina decisiun dal Tribunal administrativ federal», di Sandra Wehrli. «Dapi l’onn 2019 avain nus in mandat da la Confederaziun. Tenor quest mandat avain nus l’incumbensa da far la cussegliaziun giuridica dals requirents che han anc nagina decisiun d’emprima ­instanza cura ch’els arrivan en il Grischun.» Sch’ina decisiun cuntegnia sbagls da procedura u chaussas che na sajan betg cleras, lura saja quai lur chaussa da sclerir quai, declera Rachel Brunschweiler. «Quai che nus ­faschain plinavant èn cussegliaziuns da cas gravants e dumondas da la reuniun da las ­fa­miglias. Impurtant è che mintga requirenta e mintga requirent survegn ina decisiun ­correcta. E cun quella decisiun sto ella u el ­viver.» Las proceduras èn differentas La gronda part da las requirentas ed ils requirents d’asil en il Grischun derivan tenor il Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil da la Tirchia, dal Sri Lanka e da l’Afghanistan. Cun ils fugitivs da la guerra da l’Ucraina haja il post da cussegliaziun da far fitg pauc, ha Rachel Brunschweiler ditg. Las duas cussegliadras han dentant er deplorà che las proceduras d’asil per las requirentas ed ils requirents d’auters pajais che l’Ucraina cuzzian pli ditg dapi che la ­guerra en l’Ucraina saja rutta ora. «Per nus e per ils ulteriurs fugitivs sco per exempel las dunnas ed ils umens da l’Afghanistan ch’èn er fugids d’ina guerra munta quai, ch’els ston spetgar pli ditg sin la decisiun.» Il ­problem dals fugitivs da l’Afghanistan saja, ch’els n‘hajan naginas scrittiras valaivlas. Apparentamain na sajan Talibans betg abels da producir passaports. «La mancanza da scrittiras cumplitgescha supplementarmain il status da fugitiv dals Afghans e cunquai er nossa lavur.» Difficil da survegnir abitaziuns Las duas cussegliadras dal Post da cussegliaziun per requirents d’asil dal Grischun san ch’i dat fitg paucas abitaziuns libras en il Grischun. Uschia stoppian ils fugitivs admess provisoricamain (restan per set onns en Svizra) per il pli passentar quels set onns en ina dimora per asilants dal chantun. ­Rachel Brunschweiler: «Jau hai gist cus­seglià in bab che ha vivì cun quatter figlias durant sis onns en ina suletta stanza. Per quella famiglia èsi stà in grond surlevtg da survegnir ina pitschna dimora cun dapli plaz.» Chantuns cun dapli abitaziuns pos­sian natiralmain metter a disposiziun pli svelt abitadis a tals fugitivs che hajan ina admissiun provisorica e possian restar durant almain set onns qua. Nagins problems cun persunas agressivas Tant Sandra Wehrli sco er Rachel ­Brunschweiler han ditg ch’ellas hajan sper lur studi da giurisprudenza er interess per lavur sociala. Quai saja ina premissa per pudair far la lavur da cussegliaziun. E l’avaina sociala levgeschia lur cumportament en il contact cun las requirentas ed ils requirents d’asil. «Quai na munta dentant betg che nus stuain elavurar l’entira situaziun sociala da nossas clientas e da nos clients. Nus pudain da principi sa referir als documents per far nossa lavur giuridica», di Sandra Wehrli. E Rachel Brunschweiler agiunta: «Igl è impurtant da declerar avertamain e cler las reglas gist al cumenzament. Nus pudain constatar che la pli gronda part da nossa clientella è fitg amiaivla ed engraziaivla. Nus n’avain mai gì in problem cun insatgi fin qua.» Ed oravant tut possian ellas constatar, ch’i ­n’haja anc mai da umens che sajan daventads agressivs u schizunt violents envers ellas sco dunnas. Blers resuns positivs Per Sandra Wehrli è la cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil in «job» ch’ella fa cun gronda passiun ed engaschament. Il bel saja ch’ins audia mintga di novas istorgias e ch’ins possia gidar.» Igl è ina bellischma lavur.» Per Rachel Brunschweiler è la communicaziun fitg impurtanta. Ella haja lavurà avant ses ­studi en la gastronomia. Pli tard haja ella instruì en la scola populara. Suenter ses studi haja ella tschertgà in plaz da lavur cun blers contacts e cun la pussaivladad da gidar autras persunas. La gronda satisfacziun d’omaduas cussegliadras èn ils resuns da la clientella. «Ils resuns da las requirentas e dals requirents d’asil èn savens in ver balsam per l’olma.» Post da cussegliaziun per las proceduras d’asil Las duas giuristas Rachel Brunschweiler e Sandra Wehrli èn las cussegliadras dal Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil dal Grischun. Dapi l’onn 2019 ha quest post in mandat dal Secretariat statal per migraziun per la cussegliaziun giuridica da requirents. I sa tracta da requirents che n’han anc nagina decisiun d’emprima instanza cura ch’els arrivan en il Grischun. Sch’ina decisiun cuntegna sbagls da procedura u chaussas che na sajan betg cleras, lura ston las cussegliadras dal Posta da cus­segliaziun a Cuira sclerir. Il Post da cussegliaziun per requirentas e requirents d’asil dal Grischun fa be cussegliaziun giuridica. La FMR ha visità il post da cussegliaziun. (fmr/mg) Rachel Brunschweiler è manadra dal Post da cussegliaziun per dumondas d’asil dal Grischun. Sandra Wehrli lavura tar il Post da cussegliaziun per dumondas d’asil dal Grischun.

Ier hai jau fotografà avant la claustra da Mustér la crusch da Silvio Mattioli. Sco gia bleras giadas. Jau era memia baud per il complet. Sco uschè savens. Ils zains per la davosa uraziun dals muntgs na tutgavan gnanc anc. Jau sun sesì sin la stgala da la claustra. Hai tramess il maletg sin Twitter ed il status sin WhatsApp. Sco uschè savens. Jau hai serrà ils egls. Jau hai sentì ina fina plievgia. Gia la naiv? Hai jau siemià? Tuttenina hai jau udì la vusch d’in uffant. El m’ha raquintà chaussas surprendentas, provotgantas, fascinantas d’in temp ester. «Ma co ha tut quai pudì daventar pussaivel?», èsi mitschà or da mai. L’uffant ha mess ses maunet sin mes frunt ed ha ris. «Tegn vinavant serrà tes egls», ha el ditg, «igl ha dà temps ch’ils vegls eran pli impurtants ch’ils uffants. Ils umans han gì da liquidar blers projects impurtants. Els eran involvids en bleras dependenzas sin l’entir mund. Els schevan che lur lavur saja fitg impurtanta.» – «Gea, quai constat franc. Jau enconusch quai!», hai jau ditg. Ma l’uffant ha simplamain raquintà vinavant: «Era jau sun collià cun l’entir mund. Jau discur bain mo trais linguas. Ma cun ils blers cun ils quals jau termagl, discurran tut autras linguas. Jau n’enconusch gnanc ils nums dals auters linguatgs. Schizunt la scienza ha chalà da dumbrar. I n’ha insumma anc mai dà tantas linguas sco oz, din els. I tanscha da savair ch’i dat fitg bleras linguas che vegnan discurridas oz d’umans. Mintga val, mintga cuntrada, schizunt baininqual vitg han sviluppà lur agens linguatgs. Tar nus è quai gia adina stà uschia. Per ils auters è quai stà nov.» – «Ti termaglias cun uffants che n’èn gnanc en tia vischinanza?», hai jau dumandà. L’uffant ha ris e ditg: «Quai è gia dapi tschients onns uschia. Quai ha entschet cura ch’ils umans han entschet a producir chaussas. Ils pass da lavur èn adina vegnids pli pitschens. Inqualin ha producì chaussas da las qualas el gnanc saveva tge ch’igl è. Els producivan chaussas e tramettevan vinavant quellas. Els lavuravan en fabricas. Pli tard en biros. L’entir di eran els ensemen cun glieud ch’els n’avevan betg tschernì sezs. Blers han passentà gist mo tschintg emnas ad onn cun persunas ch’els avevan gugent. E la saira, cura ch’els vegnivan a chasa da la lavur, avevan els dispita. Perquai ch’els avevan stress. Cun quels umans ch’els n’avevan betg gugent. Tuts avevan dispita cun auters, perquai che tut quests avevan dispita cun auters.» L’uffant rieva da schluppar. El stueva tegnair il venter cun omadus mauns. Bunamain avess jau avert ils egls. Ma lura ha jau udì a dir: «Cura che jau sun ensemen cun umans che han gugent mai, èsi pli simpel per mai dad avair gugent mamez. E sche jau hai gugent mamez, lura è mes vischin curius tuttenina fitg interessant.» Entant ch’el rieva gia puspè, hai jau ditg: «Ti has ina bella vusch. Franc es ti in bel uffant. Igl è grev per tai d’avair gugent tatez?» – «Sche ti vesessas mai mo cun tes egls, n’avessas ti nagin plaschair cun mai.» Ed igl è vegni fitg silenzius. ­Bragiva el perfin? Tuttenina hai jau udì animals. Chavals? Charrotschas? – «Jau avess spetgà il schuschurar da dronas», hai jau empruvà da distrair en moda encuraschanta. «Quellas datti era. Però mo en cas d’urgenza rars. Las bleras chaussas vegnan cun las charrotschas.» – «Ed ils umans?» – «Ils umans han chalà da far viadis», ha l’uffant ditg. «Gia daditg. Ils davos turists sesevan sco astronauts en il trens climatisads dal ‹Glacier-Express›. I dat da quai leghers maletgs en l’internet. Las ‹vias dal Glacier› vegnan duvradas ussa da las charrotschas. E sch’insatgi vul guardar cuntradas lontanas, sesain nus en cullas. Jau hai er ina culla a chasa. I dat fitg bellas cuntradas sin il mund. Era sin il Mars. Jau sun savens là.» – «Quai è ina imaginaziun fitg trista», hai jau ditg. – «Igl è trist», hai jau udì dumandond, «dad esser ensemen cun umans che ti has gugent, far quai che ti fas gugent e che fa bain als umans? Igl è trist da tgirar tes agen iert, las muntognas e las vals? Chattas ti?» Uss sun jau vegnì trist. L’uffant ha percurschì quai ed ha dumandà: «Pertge es ti ussa trist?» – Jau na vuleva betg dir daco. Mai occupava la dumonda co ch’igl è vegnì pussaivel, ch’ils umans han pudì viver tuttenina en in mund talmain quiet, ventiraivel. «Sche ti sas ina giada per tge ch’i va, lura vegni fitg simpel da tschertgar, da chattar e dad inventar», ha l’uffant scutinà en mi’ureglia. – «Hai jau pensà dad aut?», hai jau dumandà tut tementà. – «Na», ha l’uffant ditg. «Ma jau hai pudì udir tai fitg cler.» Il zain grond m’ha dasdà. Jau hai avert ils egls. Nagin uffant lunsch enturn. Dentant la davosa construcziun resunava en mias ureglias: «Mia tatta scheva savens: ‹Sche ti guardas sin la punt, na vesas ti betg, tge ch’è collià.›» Stefan M. Seydel (1965) è interprendider, lavurer social, artist. El viva e lavura a Mustér. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns?

Fin l’onn 2040 mancan a l’economia grischuna 30 000 forzas da lavur. Quai resulta dad ina retschertga instradada dal Forum economic grischun. Il forum ha preschentà la mesemna a Cuira soluziuns per impedir che l’economia grischuna pegiureschia perquai che emploiadas ed emploiads mancan. Bunas novitads n’ha Jürg Kuster betg pudì relatar la mesemna passada en il forum da la Banca chantunala a Cuira. Il mainaproject da l’interpresa da cussegliaziun Hanser Consulting ha intercurì per l’economia grischuna co che la mancanza da persunal sa sviluppescha en il chantun Grischun ils proxims 20 onns. «Il ­problem cuntinuescha da la mancanza da persunas dal fatg actuala tar ina mancanza generala da persunal.» Enfin l’onn 2040 mancan a l’economia grischuna enfin 30 000 emploiadas ed emploiads. Pertutgadas da la mancanza da persunal èn gia ussa pli u main tut las branschas ed interpresas grischunas sco quai ch’ina enquista dal Forum economic grischun da la primavaira passada tradescha. «La generaziun dals babyboomers che va proximamain en pensiun na po betg vegnir remplazzada.» La generaziun giuvna manca Memia bassa è la quota da naschientschas da las generaziuns ch’entran ussa en la vita professiunala per pudair curclar ils basegns da l’economia grischuna. Dus fatgs accentueschan il problem da la mancanza da persunal per il Grischun. Il chantun è in chantun d’emigraziun. Blera glieud giuvna che banduna il Grischun per sa scolar en la Bassa na turna betg. La Svizra sco ils pajais da l’Europa vischinanta han il medem problem cun ina gronda part da la populaziun che vegn proximamain pensiunada. Jürg Kuster ha tradì che sias prognosas da las forzas da lavur futuras sa basian sin ina economia che creschia vinavant sin il nivel dals onns passads. «Ma era sch’i avess da dar ina reces­siun ils onns proxims na sa schlia il problem betg automaticamain.» La co-manadra da fatschenta dal Forum economic grischun, l’organisa­ziun tetgala dalla economia grischuna, Brigitte Küng ha skizzà las mesiras che l’economia vul instradar, communablamain cun la politica, per mitigiar la mancanza da persunal. Persvader da lavurar vinavant «Sco emprim stuain nus persvader la genera­ziun a la sava da la pensiun da lavurar vinavant.» Brigitte Küng ha ditg che la politica stoppia adattar l’attractivitad fiscala per quella persunas. «Uschia che la lavur suenter la pensiun sa paja per quels che lavuran vinavant e per il stadi.» Che la lavur e la vita da famiglia ston sa cumportar meglier è gia daditg enconuschent. «En quest reguard sa mova il chantun Grischun mumentan», manegia Brigitte Küng. Ina autra opziun necessaria per carmalar forzas da lavur en il Grischun è politicamain pli dispitaivla. «Nus duvrain dapli lavurantas e lavurants per exempel da l’India u da l’Africa.» Pajais e continents cun ina gronda cumpart da forzas da lavur giuvnas. La co-manadra dal Forum economic grischun è conscienta che sia pretensiun na chatta betg dapertut in eco positiv. Jürg Domenig, il mainagestiun da Hotellerie Suisse Grischun ha pledentà ils basegns da la generaziun Z che sa chatta a l’entschatta da la vita professiunala. «L’economia sto s’adattar a la filosofia da lavurar da quella generaziun.» Tge che quai munta per la gastronomia e hotellaria grischuna ha Domenig gist anc accentuà. «La branscha turistica sto esser conscienta che betg sulet il giast è il retg, mabain era emploiadas ed emploiads.» Na cuntenta la plazza da lavurar numnadamain betg chattan emploiadas ed emploiads svelt in’autra. Tenda u rulotta Sminà hai jau schon daditg, ma dapi la conferenza da pressa dal Forum economic grischun da la mesemna sun jau segir dad esser in babyboomer. In da mes schefs stuess urgentamain per­svader mai da lavurar vinavant suenter la pensiun sch’el vul suandar las proposta da l’economia grischuna per mi­tigiar la mancanza futura da persunal. Jau na sun dentant betg intgantà dal patratg da lavurar vinavant suenter la pensiun. E cun quest patratg na sun jau pli probabel betg sulet tar mia genera­ziun. Uschiglio è l’economia e politica grischuna in zichel tard cun instradar mesiras per recrutar persunal supplementar. Ils problems da mancanza da descendenza e forzas da lavur èn gia ditg enconuschents. E cun quels per exempel l’enconuschientscha da stuair me­glierar la tgira d’uffants per pussibilitar a las dunnas e mammas da star u turnar en la vita professiunala. La politica grischuna n’è en quest reguard betg fitg agila. Ed ina auter problem ­surlascha l’economia a las vischnancas cun main bunas consequenzas. I fa la parita che bleras Grischunas e blers Grischuns giuvens vulan turnar da la Bassa en il Grischun. Las schanzas da chattar ina plazza da lavur èn intactas. Ils giuvens dovran dentant in suttetg. E quel è pli grev da chattar ch’ina occupaziun. Sche l’economia grischuna surlascha sulet a las vischnancas il fatg da procurar per quest suttetg, vegn ina u l’autra forza da lavur giuvna a stuair prender dimora en ina tenda u rulotta.

Dapi l’onn 2019 è il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb schef dal Departament chantunal da finanzas e vischnancas. Gievgia ha el preschentà ses davos preventiv chantunal. Sco gia avant in onn ha Rathgeb puspè preschentà ina sperdita per 2023, quella giada ina da circa 10 milliuns francs. La FMR ha discurrì cun il minister da finanzas chantunal partent. Ina pli gronda sfida vegnian las finanzas chantunalas ad esser en ils onns 2024-2026, ha Christian Rathgeb detg en l’infurmaziun da medias. Ils custs creschian e las entradas da la Confederaziun sa reduceschian. A pli lunga vista duessi la situaziun finanziala dentant puspè sa restabilir. El sez haja gì quatter onns favuraivels sco schef da las finanzas chantunalas. FMR: Vus avais en voss quatter onns sco schef dal departament chantunal da finanzas adina pudì preschentar resultats positivs dals quints annuals. Tge è il recept per voss success? Christian Rathgeb: Sche jau guard enavos sin las finanzas chantunalas dals ultims quatter onns dastg jau esser fitg cuntent. Jau hai gì il privilegi da pudair surpigliar las finanzas chantunalas en in fitg bun temp. Sper l’engaschament da mes team, dovri er circumstanzas favuraivlas. Uschia per exempel gronds retgavs da taglia, distribuziuns dal gudogn da la Banca naziunala en autas summas ed in grond sustegn finanzial da vart da la Confederaziun. L’emprima premissa è dentant ch’in minister da finanzas haja plaschair da lavurar cun las finanzas. Per tegnair quint dal preventiv e d’expensas dovri ina stabilitad fundamentala ed ina ferma disciplina. Sco minister da finanzas ston ins pudair far prognosas e lavurar a moda e maniera orientada a la soluziun. E lura è il team da collavuraturas e collavuraturs fitg decisiv per il success. Jau m’hai adina pudì fidar da collavuraturas e collavuraturs fitg versads e cumpetents. Hai en voss temp d’uffizi era dà situaziuns che vus essas stads specialmain dumandads, situaziuns ch’èn forsa era stadas ina sfida? Gea, sa chapescha. Jau vuless menziunar qua en spezial la crisa dal coronavirus che ha pretendì fitg bler dal chantun, en spezial or dal puntg da vista finanzial. L’onn 2021 avain nus proponì credits supplementars da passa 250 milliuns francs. E quai notabene senza savair co che la Confederaziun vegn a sa participar a quests custs. Nus avain formulà clers princips da la politica da finanzas per dumagnar la pandemia ed essan er sa tegnids vidlonder. Abstrahà d’eveniments concrets vala la regla fundamentala d’esser spargnus en la politica da finanzas. Ir a chaval senza las mastrinas enta maun n’è betg in bun recept. Il minister da finanzas ha gea la reputaziun d’esser quel ch’è semper critic envers expensas e metta en dumonda bler. Avais vus savens stuì trair ils frains en discussiuns davart expensas? I tutga tar las incumbensas dal schef dal departament da finanzas d’esser critic per garantir finanzas equilibradas er a lunga vista. Jau na numnass dentant betg il minister da finanzas sco «franader». Jau sco minister da finanzas sun adina ma stentà da pussibilitar projects e da chattar soluziuns per avischinar il chantun cuminaivlamain. Quai dentant adina er resguardond finanzas saunas. Sper la gulivaziun da finanzas federala survegniva il chantun Grischun fin uss pajaments generus da la Banca naziunala. Las ultimas emnas han ins udì che quels pajaments na sajan betg pli uschè auts en l’avegnir. Tge munta quai per las finanzas dal chantun dal 2023? Nus essan conscients da questa sfida ed igl è da planisar las finanzas a moda e maniera correspundenta. Concret vul quai dir che la distribuziun dal gudogn da la Banca naziunala na po betg pli vegnir calculada cun pajaments en summa maximala (remartga redacziunala: La cunvegna cun la BNS permettess per l’onn 2023 ina distribuziun dal gudogn da maximalmain sis giadas). Nus budgetain per 2023 mo pli cun ina distribuziun dal gudogn en quatter giadas. Igl è dentant da dir ch’ina perdita per in onn na mettess betg or da l’equiliber las finanzas dal chantun. A media vista essan nus dumandads d’agir. Sco menziunà en la preschentaziun dal preventiv spetgain nus deficits che s’augmentan en il plan da finanzas 2024-2026. Tge basegnan las finanzas chantunalas per ch’ellas restian bunas en l’avegnir? Nus essan dependents d’in ambient finanzial favuraivel e nus stuain viver cun ina buna mesira. Nus stuain oravant tut er dar cuntrapais a malsegirezzas creschentas ed a fluctuaziuns pli grondas da vart da la rendita. Perquai lavurain nus cun scenaris da finanzas per uschia pudair reagir a moda flexibla sin differents svilups pussaivels. Quels svilups stuain nus tegnair en egl. En l’avegnir vegni a duvrar ina gronda disciplina da preventiv e d’expensas. Quella daventa aunc bler pli impurtanta che oz. La regenza e segiramain era mes successur vegnan a far ils pass necessaris per garantir finanzas saunas en l’avegnir e per suandar las directivas da la politica da finanzas dal Cussegl grond. I vegn pli stretg cun las finanzas chantunalas Il chantun Grischun ha preschentà gievgia ses preventiv per l’onn 2023 che serra cun in surpli d’expensas da 10.4 milliuns francs. Las finanzas chantunalas sajan vinavant bunas, ha il cusseglier guvernativ e schef da finanzas chantunal Christian Rathgeb ditg a las medias. Apparentamain èsi da quintar cun damain entradas or dals gudogns da la Banca naziunala svizra e cun damain daners da la gulivaziun da finanzas da la Confederaziun. La FMR ha discurrì cun Christian Rathgeb. (fmr/mg)

I dat in verset che stat scrit vi da diversas chasas en Engiadina ed en la Val Müstair: «Stabel, tegna adimmaint, resta il müdamaint.» Cun auters pleds: la vita sa mida, ella è adina suttamessa a midadas permanentas. Igl è atgnamain ina bella sabientscha che consolescha, en vista ad ina vita passagera. Ma en connex cun il post dal secretari general u da la secretaria generala da la Lia Rumantscha (LR) ha quest verset engiadinais era ina connotaziun ironica: «Stabel, tegna adimmaint, resta il müdamaint.» Propi, las differentas midadas èn quasi in fil cotschen dal davos temp en la direcziun operativa da la LR. Il secretari general actual da la LR, Diego Deplazes, ha damai decis da sa retrair da l’uffizi. Sia decisiun èsi da respectar ed i resta d’al giavischar tut il bun cun sia nova incarica professiunala. Diego Deplazes è gea vegnì elegì sco nov mainafatschenta da la Crusch Cotschna svizra dal Grischun. Uschia ch’el turna en ina domena, nua ch’el ha era gia lavurà avant paucs onns, saja tar la curatella professiunala en Surselva ubain sco mainagestiun dad ina chasa da tgira. Però il fatg ch’el banduna la Chasa Rumantscha ed accepta gia ussa in auter post, suenter gnanc dus onns en uffizi, mussa ch’i na dat betg bler che l’avess tegnì enavos tar la LR – e che Diego Deplazes n’ha er betg fatg ragischs enorm profundas. Ma insumma, el sez enconuscha il meglier sias raschuns per la midada. La Lia Rumantscha ha gì ils davos 100 onns exact 11 secretaris. Quai vul dir en media è mintga secretari (adina umens!) restà en uffizi var 10 onns. Quai è bravamain ditg. Ma ils davos onns è la cadenza vegnida pli spessa. Suenter Urs Cadruvi ch’era stà diesch onns en uffizi (2007-2017), èn vegnids ed ids Martin Gabriel (2017-2020) e silsuenter Diego Deplazes (2021-2023). Quests davos onns manca vairamain la cuntinuitad en quest post impurtant per il mund rumantsch. La fin dals quints è quai la persuna-clav, schegea ch’ella è anc suttamessa ad ina suprastanza ed ha da tractar cun cussegls ed uniuns affiliadas. Ma questa persuna-clav po iniziar, ella po metter ils terms operativs e strategics, ella po influenzar la politica da lingua rumantscha, ella po metter en moviment projects etc. Damai, ella po – sch’ella vul ed ha il satgados bain emplenì! Però sche exact il post dal «secretari general» (pertge atgnamain «general»?) resta intschert e volatil, lura è quai fatal per lingua, cultura e politica rumantscha. Gist en quest mument, nua ch’i fiss uschè impurtant dad avair ina persuna che trai e stauscha il char. Diego Deplazes ha sez ditg dacurt en in’intervista cun la FMR che nus Rumantschas e Rumantschs stoppian «far attenziun da betg perder il fil». Quai vala per la digitalisaziun, la diaspora, il svilup demografic e bler auter. Be gist quest’emna ha la FMR tractà en in artitgel che la Rumantschia duvrass urgentamain in nov med d’instrucziun per persunas che vulan emprender la lingua. Il med actual ha 25 onns sin la goba! Tar la LR haì gì num sin dumonda (ed «off the record») che ina da las raschuns per il retard saja da declerar cun las midadas en l’operativa. Quai è bain pussaivel. I tuna banal, dentant la LR ed il mund rumantsch duvrassan ussa propi dapli cuntinuitad. La suprastanza e las duas co-presidentas ston sa laschar ir tras testa, sche la furma dal «general» è propi anc adattà al temp dad oz, en vista a las bleras incumbensas ch’ina tala persuna ha d’ademplir. Duvrassi in duo u in team directiv? – En mintga cas stuess la Chasa Rumantscha daventar pli «stabla», uschia ch’il verset engiadinais n’avess betg pli ina connotaziun ironica. I fiss bler pli flot da pudair rir sur dad autras particularitads rumantschas. Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi 15 mais en uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha. El sa retira da quest post sin avrigl 2023. Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi 15 mais en uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha. El sa retira da quest post sin avrigl 2023. David Truttmann ...

I dat ina midada en l’etascha da schef da la Lia Rumantscha. Il secretari general Diego Deplazes chala suenter prest dus onns a la testa. Ussa vegn la plazza puspè libra a partir dal mars 2023 Per la fin da favrer 2023 sa retira Diego ­Deplazes sco secretari general da la Lia Rumantscha. El surprenda davent da l’avrigl l’incumbensa sco mainafatschenta da la Crusch Cotschna svizra dal Grischun. Bandunar la Lia Rumantscha na saja betg stà simpel per el, tradescha el en il ­discurs cun la FMR. «L’incumbensa sco mainafatschenta da la Crusch Cotschna è dentant stada talmain attractiva che jau hai prendì quella decisiun.» Las novas co-presidentas n’èn betg la raschun Il schaner 2022 han Gianna Luzio ed Urezza Famos cumenzà cun lur incumbensa sco co-presidentas da l’organisaziun tetgala da la Rumantschia. Radund 10 mais suenter il cumenzament da lur lavur ha il secretari general Diego Deplazes inoltrà sia demissiun. Datti damai in connex tranter la demissiun da Diego ­Deplazes ed il nov co-presidi? «Na, insumma betg», di il secretari partent a la FMR, «nus avain gì ina buna collavuraziun e nus avain lavurà bain vi da la realisaziun da la nova strategia da la LR.» Las duas co-presidentas Urezza Famos e ­Gianna Luzio deploreschan la decisiun da Diego Deplazes ed engrazian ad el per ses engaschament e la buna collavuraziun. Enavos en il sectur social Suenter radund dus onns tar la Lia Ruman­tscha mida Diego Deplazes puspè en il sectur social e da sanadad. Quai è in sectur che Diego Deplazes enconuscha bain: «Avant mes engaschi tar la Lia Rumantscha hai jau lavurà durant 17 onns sin il sectur social e da la sanadad. Tar il nov post tar la Crusch ­Cotschna svizra dal Grischun vegn jau a ­savair nizzegiar bain mia savida da tut quels onns sin il sectur.» Suenter la demissiun da Diego Deplazes vegn la plazza dal secretari general u da la ­secretaria generala damai puspè scritta ora il proxim temp. Trais dumondas a las co-presidentas Gianna Luzio ed Urezza Famos FMR: Diego Deplazes chala – è quai per Vus ina surpraisa? Gianna Luzio: Quai è ina decisiun persunala da Diego Deplazes che nus respectain natiralmain. El vul manar vinavant sia carriera professiunala en il sectur social e quai èsi da respectar. Nus engraziain ad el per la collavuraziun ch’è stada excellenta – e deplorain la decisiun. Tge bilantscha faschais Vus da quests prest dus onns cun Diego Deplazes? Urezza Famos: Diego Deplazes ha instradà il rinforzament da las structuras operativas durant ses temp ed ha accumpagnà las decisiuns pertu­tgant la strategia. Avant in onn è era la supra­stanza da la Lia Rumantscha vegnida elegida da nov. El ha sustegnì bain questas decisiuns. Tenor la communicaziun chala el la fin da favrer. Co vai ussa vinavant? Gianna Luzio: La lavur operativa da Lia Rumantscha da metter enturn la strategia ch’è vegnida instradada vegn manada vinavant. E gea, la plazza dal secretari general u da la ­secretaria generala vegn puspè scritta ora e nus essan averts per tut ils profils. Diego Deplazes va Suenter radund dus onns sco secretari general banduna Diego Deplazes puspè la Lia Rumantscha. La raschun: El surpiglia ina nova incumbensa tar la Crusch Cotschna. Sandro Buchli/FMR «Igl è stà ina greva decisiun per mai», di il secretari da la Lia Rumantscha (LR) Diego Deplazes en l’intervista cun la FMR. Suenter strusch dus onns a la testa da l’organisaziun tetgala dals Rumantschs banduna el la bartga. La ­raschun principala: A partir dal 1. d’avrigl 2023 surpiglia el il post dal mainafatschenta da la Crusch Co­tschna svizra dal Grischun. Quai han tant la Lia Rumantscha sco era la Crusch Cotschna svizra dal Grischun communitgà la gievgia. Il Sursilvan da 49 onns era vegnì elegì il november 2020 ed entrà en uffizi il matg da l'onn passà. Durant quest temp ha la LR survegnì in nov co-presidi cun las duas dunnas Urezza Famos e Gianna Luzio. N’hai pia betg funcziunà uschè bain cun la collavuraziun tranter las co-presidentas? «Na, nus avain gì ina buna collavura­ziun ed avain lavurà bain vi da la realisaziun da la strategia», respunda Diego Deplazes sin dumonda da la FMR. La Lia Ruman­tscha sto damai puspé ir a la tschertga dad ina nova operativa. Pagina 2 e commentari sutvart Gianna Luzi o (sen.) ed Urezza Famos, las duas co-presidentas da la Lia Rumantscha, avant lur elecziun l'atun 2021.

L’emprim di da la sessiun d’october ha il Cussegl grond approvà la revisiun parziala da la lescha per la protecziun da la natira e da la patria. Cun questa revisiun ha il parlament stgaffì in mussavia per ils objects degns da protecziun. L’onn 2019 aveva il deputà Thomas Bigliel (PLD) incumbensà la regenza da reponderar la lescha chantunala per la protecziun da la natira e da la patria. In’ulteriura proposta è vegnida da deputà Reto Crameri (AdC) e d’ina pluralitad da la cumissiun predeliberanta en connex cun ils criteris per attribuir in object en l’inventari dals objects degns da protecziun. Vista differenta davart ils objects degns da protecziun Differentas deputadas e deputads han pretendì en la debatta d’entrada ina direcziun pli clera en connex cun la recepziun dals objects degns. La minoritad da la cumissiun ha giavischà da betg entrar en la discussiun da detagl. La recepziun en l’inventari dals objects degns saja reglada en il dretg federal. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha rendì attent a las vischnancas grischunas che sajan organisadas fitg bain ad interim e disponian d’ina gli­sta dals objects inventarisads. Approvà cun 89 cunter 26 vuschs L’artitgel quatter che enumerescha ils criteris d’inventarisaziun per objects degns da vegnir protegids è sta il sulet artitgel che ha procurà per ina discussiun cuntraversa en la debatta da detagl. En ils votums è la discussiun da la debatta d’entrada tant sco sa repetida. Sper ils criteris gia stipulads è il Cussegl grond la fin finala suandà la pluralitad da la cumissiun ed ha approvà cun 89 vuschs cunter 26 vuschs ils criteris supplementars per l’arti­tgel d’inventarisaziun. Nov è che l’object sto demussar in’auta valita scientifica, culturala e da l’enconuschien­tscha da la patria. Ils ulteriurs artitgels da la lescha per la protecziun da la natira e da la patria èn vegnids approvads senza discussiuns. Lescha per la protecziun da la natira e la patria è suttetg L’emprim di da la sessiun d’october ha il Cussegl grond approvà la revisiun parziala da lescha davart la protecziun da la natira e da la patria. En la debatta da detagl ha il parlament chantunal approvà ina midada da l’artitgel quatter en connex cun ils criteris per attribuir in object en l’inventari dals objects degns da protecziun. Sper ils criteris gia stipulads en l’artitgel quatter era ve­gnì postulà d’augmentar ils criteris per recepir in object en l’inventari. (fmr/mg) Pagina 2

Pled d'avertura da Tarzisius Caviezel «Mintgina e mintgin da nus qua en sala ha sias visiuns individualas davart las activitads ch’i dovra per in svilup positiv da noss chantun.» Uschia ha il president dal Cussegl grond, Tarzisius Caviezel cumenzà ses pled d’avertura. El è sa dumandà sche la summa da tut las activitads e finamiras da 120 commembras e commembers dal parlament dettian vairamain il meglier resultat politic per il chantun Grischun? Sch’il chantun sa sviluppeschia lura propi en la moda la pli positiva? «Na. Far politica cun success funcziunescha auter. I dovra in sguard sur ils cunfins dals agens interess e sin l’entir. Tge è bun per noss chantun, tge premissas dovra el? Co duain las sfidas vegnir duma­gnadas il meglier en l’avegnir?» Sigls sur l’atgna sumbriva Tarzisius Caviezel ha rendì attent en ses bainvegni als numerus plazzals da construcziun che pertutgan er il Grischun. Davent da la crisa d’energia a la pandemia enfin a la midada dal clima. «Quai pretenda strategias, programs ed acziuns en blers reguards. Per vegnir vinavant dovri cumpromiss ed impurtants sigls sur ­l’atgna sumbriva. En las cumissiuns, en las fracziuns ed en ils discurs sur las fracziuns e partidas succeda ina lavur fitg impurtanta. Ed a quella lavur vuless jau animar vus tuttas e vus tuts.» Guardar sur il cunfin da l’agen taglier «Jau giavisch che nus chattian durant noss proxim temp communabel la via tar la lavur constructiva vi dals ‘gronds temas’.» En quest senn ha il president dal Cussegl grond er chapì ils pleds da la presidenta seniora Beatrice Baselgia en la sessiun d’avust. «Per mai munta quai che giavischs e pretensiuns cun interess privats na porta nagin success per il bainstar public.» El giavischia che tals postulats fetschian plaz a soluziuns che servian a l’entira populaziun. «Nus stuain guardar sur il cunfin da l’agen taglier e res­guardar l’entir» ha Tarzisius Caviezel ditg. El ha animà repetidamain en ses pled a la vista per l’entir ed ha supplitgà las deputadas ed ils deputads d’ir quella via. Il success da quest proceder avess lura merità da sia vart in pled da rataplan da 15 minutas.

Glindesdi, ils 24 d’october 2022 a las 18.00 ha lieu en la Biblioteca chantunala a Cuira la preschentaziun da la lavur da dissertaziun da Michele Luigi Badilatti. En sia lavur sa fatschenta el dal rapport da viadi istoric da Gion Casper Collenberg. Collenberg, naschì 1733 a Lumbrein, è emigrà en giuvens onns en Frantscha. En ses rapport «Viadi en l’Isla de Fronscha» (1765/66) descriva el sias aventuras dal viadi da Lorient en la colonia franzosa da la «Kolonie Île de France», oz Mauritius. Igl è stà in viadi privlus en in lieu nunenconuschent. «Viadi en l’Isla de Fronscha» è avant maun uss per l’emprima giada en l’original rumantsch e cun commentari tudestg. La dissertaziun da Michele Luigi Badilatti cumpara en la retscha «Romanica Rætica». A la vernissascha prelegia Andri Casanova ord l’ovra, Martina Linn accumpogna quella musicalmain cun chanzuns rumantschas. L’arranschament vegn moderà da Claudio Spescha. L’entrada è libra. I vegn supplitgà da s’annunziar per info@kbg.gr.ch ni 081 257 28 28. (cdm/fmr)

La chemicra Elisabeth Zott è la protagonista dal roman «Eine Frage der Chemie» da Bonnie Garmus. Il cudesch è cumparì quest onn tar la chasa editura Piper. Igl è l’onn 1961, e las dunnas tiran en blusas-chamischa e sa participeschan ad uniuns da giardins. Nagin na crai ch’ellas sajan ablas da daventar chemicras. Cun excepziun da Calvin Evans, in candidat per il Premi Nobel. El s’inamura en l’intelletg dad Elisabeth Zott… L’autura Bonnie Garmus ch’è oriunda da la California e che abita uss a Londra ha stgaffì cun Elisabeth Zott ina figura ch’ins ha gugent d’emprim ennà. Elisabeth è fitg directa e di quai ch’ella pensa. Jau hai legì il cudesch cun grond plaschair ed er cun grond bunder, co vai vinavant cun ella e Calvin Evans, ma er cun sia carriera professiunala? La figura Elisabeth Zott è descritta uschè bain ch’ins pensa ch’ella haja propi vivì e na saja betg mo ina figura fictiva. Gia suenter las emprimas paginas san ins, almain jau, ch’ins legia a fin il cudesch. Perquai è mes tip oz da leger e giudair il cudesch davart la dumonda da la chemia. Vus ve¬gniss segirmain er a passentar notgs entiras cun il raquint da la vita dad Elisabeth Zott. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. In ses roman ha Bonnie Garmuss stgaffì cun la protagonista Elizabeth Zott ina figura ch'ins ha gugent d'emprim ennà.

I dat duas pussaivladads dad ir atras la cuntrada: svelt u plaun. Uschia datti amaturs da töffs che van svelt, u er sportists, che curran u pedalan cun il bike. Per quels quinta la sveltezza, la dinamica, u il tun dal motor. Gist l’auter di ha in da quels sportivs ditg a mai insatge che na fa betg surstar mai. Sch’ins giaja cun il bike manchentian ins bleras pitschnas chaussas a l’ur dal trutg u da la senda. Che gist quella persuna uschè sportiva m’ha concedì quai ha dentant fatg surstar mai. Forsa ch’ella ha encurschì ch’ins na po betg restar giuven a semper e che mintga uman tutga baud u tard tar ils attempads? En vista a questa situaziun datti nagut miglier che da scuvrir e giudair quellas pitschnas chaussas a l’ur dal trutg. Ir a spass, ir cun egls averts tras la cuntrada, animescha, rinfrestga ed e insatga recreant. Tgi che ha temp – quai han ils blers attempads – po er planisar ina giada u l’autra ina spassegiada tar insatge pli grond: ina planta giganta. Perquai il tip dad oz. Consultai ina giada la pagina d’internet www.baumwanderungen.ch. Pertge betg planisar ina leva excursiun d’in di? Co fissi da visitar ils vegls castogners dad Intragna en il Tessin? In ischi gigant en l’Entlebuch lucernais? U il pli grond tigl da la Svizra, la «Linde von Linn» en il chantun Argovia? As laschai inspirar da questa pagina che preschenta bleras pussaivladads e spassegiadas. Bleras da las plantas veglias e gigantas creschan sin puncts panoramics. Ussa l’atun, è la glisch adattada per la buna vista en il lontan. Giudai, As recreai e turnai a chasa cun novas scuvertas. Per pudair conservar quest bun sentiment, reservai en scadin cas la pagina da las plantas www.baumwanderungen.ch

Il davos di da la sessiun d’october ha il Cussegl grond tractà differentas intervenziuns e dumondas. La stgarsezza d’energia è stà il tema central. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha punctuà l’egida da la Confederaziun. «I na dat nagina crisa d’energia grischuna» ha Mario Cavigelli declerà a las deputadas ed als deputads. «Sch’i dat ina crisa d’energia cun scumonds, contingents u che la forza electrica vegn sclausa, lura è il Grischun part da la Svizra. E sche la forz’electrica manca en l’Europa, lura manca ella er en Svizra ed en il Grischun.» En quest cas vegnia il Cussegl federal a metter en vigur ina lescha per garantir la stabilitad, ha il schef dal Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad ditg. «Las mesiras da quella lescha tutgassan ina gronda part da l’economia svizra, e cunquai er il turissem grischun.» FMR: La Repower ha constatà ch’igl è vegnì duvrà il settember 2022 tuttina blera energia sco il settember 2021. Tge fa il chantun per animar la glieud da spargnar energia? Mario Cavigelli: Nus sustegnain la campagna che vegn fatga actualmain sin plaun federal. Ils effects da quella campagna èn fitg differents. Nus sco chantun na faschain nagina atgna campagna sco la Confederaziun. Sper quella datti campagnas da pliras branschas da l’ economia. Il chantun sco interpresa vuless dentant ir cun bun exempel ordavant ed ha lantschà en ses manaschi ina acziun da spargnar energia. Nus vulain spargnar tranter 10 -15% energia. Ha il chantun in plan per evitar ina mancanza d’energia? Nus avain in plan per evitar ils effects negativs ch’ina mancanza d’energia pudess chaschunar en tuttas spartas da la societad.Quest plan è fitg cumplex. La gronda part da las infrastructuras pertutgadas vegnan dirigidas da las vischnancas. Il chantun è actualmain vidlonder d’elavurar in manual per las vischnancas. Quest manual enumerescha tut ils plazzals communals. Dus commembers dal Cussegl grond han dumandà co ch’i stettia cun las infrastructuras d’urgenza. Datti plans d’urgenza per ospitals u chasas d’attempads e da tgira en cas d’ina mancanza d’energia? I dat differentas infrastructuras ch’èn relevantas al sistem. A questas infrastructuras appartegnan tut ils indrizs e servetschs da sanadad. I na vegn dentant betg garantì a tut questas infrastructuras ch’ellas survegnian in provediment da sanadad. Per ils ospitals è il provediment garantì. Per las chasas d’attempads e da tgira percunter betg. Bunamain tut las instituziuns han dentant in plan d'urgenza ed er la pussaivladad da far electricitad cun in generatur. L’egida en chaussa è qua en mintga cas tar la Confederaziun. La deputada da Tavau Valerie Favre Accola ha dumandà la regenza co chi stettia cun occurrenzas grondas en connex cun ina stgarsezza d’energia. Pudessan la Cuppa Spengler u il Forum d’economia a Tavau daventar unfrendas da pretschs auts d’energia l’onn proxim? Questas occurrenzas che vus numnais èn fitg impurtantas per l’economia e per la regiun ed il chantun Grischun. Sche la forza electrica manca per las occurrenzas grondas, lura manca ella era a la regiun cun tut ses manaschis turistics e gastronomics. Quai fiss da grond donn per noss chantun. Tge influenza han ils pretschs d’energia insumma sin l’economia dal Grischun, oravant tut per interpresas che cumpran lur energia sin il martgà liber? Sco punct da partenza stuain nus avair la savida. Nus stuain per exempel savair tgi ch’è pertutgà dals pretschs d’energia auts. Il chantun ha incumbensà la Scol'auta spezialisada dal Grischun da far in studi davart l'impurtanza economica da la furniziun d'energia oravant tut en regiuns turisticas. Il studi duai er mussar, tge e quantas fatschentas che pon insumma esser pertutgadas. Tge fa il chantun per pudair laschar ir uschè ditg sco pussaivel las pendicularas quest enviern? Sche l'energia vegniss stizzada è quai chaussa da la Confederaziun da decider co enavant e co indemnisar il donn. E lura vegnissan, sco tar Covid, er ils chantuns dumandads da sa participar a la discussiun. La stgarsezza d’energia en il Cussegl grond Spargnar energia è in tema impurtant e fatschenta actualmain tuts – er la politica. Numerusas deputadas e deputads dal Cussegl grond han vulì scleriment ier mesemna en l’ura da dumondas davart differents temas en connex cun l’energia. Il minister d’energia chantunal Mario Cavigelli ha dà respostas. «I na dat nagina crisa d’energia grischuna», ha Mario Cavigelli declerà a las deputadas ed als deputads. »Sch’i dat ina crisa d’energia cun scumonds, contingentaziuns u che la forza electrica sto vegnir sclaussa, lura è il Grischun part da la Svizra. E sche la forz’electrica manca en l’Europa, lura è er il Grischun pertutgà da quella stgarsezza.» (fmr/mg)

Il chantun Grischun saja memia plaun cun la digitalisaziun è vegnì ditg quest’emna en il Cussegl grond. Il parlament ha discutà ina intervenziun dal deputà liberaldemocratic Oliver Hohl che vul che la regenza presentia tant pli svelt sia strategia d’administraziun electronica (e-government). Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha dà enconuschent che la regenza vegnia a dumandar l’onn proxim il Cussegl grond las resursas. Oliver Hohl sco iniziant da l’incumbensa ha constatà ch’i dettia singuls departaments, posts da servetsch u uffizis en l’administra­ziun chantunala che sajan avanzads e dettian prioritad a la digitalisaziun. Sco exempel positiv ha Hohl numnà il management en la pandemia da corona. Sco exempel negativ ha el fatg allusiun a la procedura d’annunzia da las candidatas e dals candidats per las elecziuns dal Cussegl grond la primavaira passada. «Quai che manca è ina strategia generala e surordinada, ina priorisaziun ambiziunada da la regenza ed il squitsch necessari sin l’entira administraziun na paran betg d’esser avant maun, u mo insuffizientamain.» Sustegn da pliras varts Il deputà Oliver Hohl ha inoltrà sia incumbensa cun l’emprima suttascripziun. 62 deputadas e deputads, damai ferm la mesadad dal Cussegl grond, han suttascrit l’incumbensa. En la debatta parlamentara ha la so­zialedmocrata Julia Müller da Trin ditg ch’il potenzial da svilup en chaussa digitalisaziun saja avant maun. Il Lumnezian Gian Derungs (AdC) ha constatà che la pratica en l’administraziun chantunala saja lunsch davent da quai che la regenza fetschia valair en la resposta. E Reto Löpfe (AdC Razén) ha agiuntà: «I na duess propi betg capitar ch’il Cussegl grond sto sa maschadar en las cumpetenzas da la regenza e lezza di lura ch’ella dovri ina incumbensa dal Cussegl grond per accelerar il process da la digitalisaziun.» Ina incumbensa che dovra dapli finanzas Sco quai che Oliver Hohl ha ditg a la FMR è la tematica e-government ina chaussa che pertutga l’entira administraziun, damai ina incumbensa traversala. L’organisaziun da quella incumbensa stoppia la regenza far. «I dat chantuns sco per exempel Soloturn ch’è gia fitg avanzà cun l’administraziun electronica. Da quels chantuns pudess er il Grischun profitar.» La realisaziun da l’administraziun electronica chantunala dovria dapli raps. E quels stoppia la regenza metter a disposiziun. Oliver Hohl ha ditg, ch’el saja fitg cuntent che la regenza haja signalisà d’accelerar l’organisaziun en las dumondas da l’administraziun digitala ubain dal e-government chantunal. Il chantun è vidlonder Il president da la regenza, Marcus Caduff ha declerà a la FMR ch’i vegnia lavurà davos las culissas gia dapi l’onn 2019 vi da la strategia administraziun digitala. «Ils ultims trais onns ha l’administraziun chantunala lavurà oravant tut vi da l’infrastructura da basa ch’è necessaria per in’administraziun digitala. Ins è era vidlonder d’elavurar la basa legala per pudair porscher quella. «Plinavant avain nus 30 projects ch’èn en lavur. L’administraziun chantunala fa quai ch’è pussaivel cun las resursas e las finanzas ch’èn avant maun.» Sia conclusiun da la discussiun en il Cussegl grond saja quella che la lavur da basa na saja betg vegnida percepida e na saja betg visibla per bleras deputadas e deputads. La lavur da basa cuntegna tenor il president da la regenza er l’entira lavur per segirar il traffic digital cun datas sensiblas. «Nus avain l’obligaziun da porscher a nossa populaziun grischuna in sistem d’administraziun digital cun gronda segirtad da datas. Mo lura pudain nus er esser segirs che l’administraziun digitala vegn duvrada.» En il decurs da l’onn 2023 vegn la regenza a preschentar al Cussegl grond in rapport cun far las dumondas da finanzas e da las resursas persunalas. Il chantun è vidlonder L’administraziun digitala dal chantun Grischun vegn, mo i va tut memia plaun. 63 deputadas e deputads han laschà siglir la chicra quest’emna en il Cussegl grond. Er la regenza beneventa l’intervenziun inoltrada. Martin Gabriel/FMR L’administraziun chantunala fa memia plaun vinavant cun la digitalisaziun. Quai è la renfa­tscha dad Oliver Hohl (PLD, Cuira). Perquai ha el inoltrà ina incumbensa che ha chattà il consentiment unanim en il parlament grischun. En quel pretendan el e 62 ulteriuras deputadas e deputads che la regenza grischuna elavuria sia strategia dad e-government cun gronda prioritad e preschentia quella al parlament per la discussiun.Oliver Hohl: «Uss duai la regenza mussar, co che la transfurmaziun digitala po vegnir accelerada e quants meds finanzials che vegnan duvrads.» Ina strategia cun 30 projects Il president da la regenza, Marcus Caduff ha declerà a la FMR ch’i vegnia lavurà davos las culissas gia dapi l’onn 2019 vi da la strategia administraziun digitala. «Ils ultims trais onns ha l’administraziun chantunala lavurà oravant tut vi da l’infrastructura da basa. Plinavant avain nus 30 projects ch’èn en lavur. L’administraziun chantunala fa tut quai ch’è pussaivel cun las resursas e las finanzas ch’èn avant maun.» La conclusiun da Marcus Caduff da la discussiun en il Cussegl grond è quella che la lavur da basa na saja betg vegnida percepida da bleras deputadas e deputads.

Reducir la temperatura en chasa sin 19 grads, far curtas duschas empè da far bogn u serrar ils barcuns la notg. – Las mesiras da spargnar energia vegnan communitgadas sin tut ils chanals. I saja da spargnar energia là nua ch’i fa il pli pauc mal al singul. E navair, i n’è er betg uschè nausch da betg avair 24 grads en chasa? Ils antenats pudessan chantar ina chanzun da la temperatura en chasa da pli baud. Sche mintgin sa tegn vida las pitsch­nas mesiras da spargn, lura po l’effect esser grond, uschia s’expriman Sommaruga, Cavigelli ed autras mini­stras e ministers d’energia. L’ultim mais en mintga cas han ils appels da la Confederaziun gidà: La populaziun svizra ha spargnà il settember radund 13% energia. Pli serius cun la stgarsezza d’electricitad vegni però pir questa stagiun d’enviern, cura ch’i vegn fraid. E cura ch’il motor economic, la vatga sontga, il turissem, cumenza a ramurar en il Grischun. Cura ch’ils chanuns da naiv, las saunas dals hotels grischuns e las pignas da las segundas abitaziuns èn en funcziun cumplaina. Lura sa mussa il «spirit» (betg il «sprit») da spargnar energia per endretg. Las consequenzas economicas e socialas fissan en mintga cas grondas sch’il turissem patiss da la situaziun cun pauca electricitad. Questa fin d’emna survegnan Grischuns e Grischunas servì sin il tablet in exempel, co ch’i pudess vesair ora cun la mentalitad da «spargnar» energia, sch’i va per la vatga sontga, il turissem. Sin l’areal da l’Obere Au a Cuira è vegnida bajegiada ina schanza gigantica da circa 110 meters lunghezza per in’occurrenza che vegn era quest onn ad attrair radund 30 000 visitadras e visitaders a Cuira e generar daners en las cassas da gastro e hotels e tgi era adina (ma ch’è dal rest era subvenziunada da la citad da Cuira cun 2,4 milliuns francs). Las radund 1000 tonnas naiv artifiziala (cifra da l’onn passà) ch’i dovra per l’occurrenza vegn damai producida a mordio – malgrà temperaturas da 20 grads plus en la citad ch’è enconuschenta per ses favugn fervent – e betg d’emblidar: Igl è gea pir atun. Jau ma dumond, tge effect che quai ha sin la motivaziun sche mintgina e mintgin è avisà da spargnar energia dad ina vart e vesa da l’autra vart ch’i vegn sfarlattà energia da fanestra ora cun producir tonnas naiv per in’occurrenza che cuzza be ina fin d’emna. Quai è bain in pau paradox, u betg? Gist era perquai ch’i dess gea l’enviern avunda territoris da skis che produceschan sobiso quella naiv artifiziala e che avessan sobiso quell’infrastructura. In auter «problemin» resta damai tuttina vinavant: exact, la midada dal clima.

Ina vita senza musica è per mai nunimaginabla. Dapi mia giuventetgna sun jau in fan da musica. E perquai hai jau adina puspè dà ora pulit blers raps per plattas da vinil – e pli tard per discs cumpacts. Era concerts da mes favurits eran per mai ina chaussa greva da resister. En ils onns settanta sun jau ina giada perfin viagià a Nürnberg per in concert da Bob Dylan. Dad in fan da musica spetg’ins probablamain ch’el n’enconuschia betg mo la musica mabain era ils texts. Ma en quel grà sun jau in zichel ina banausa. Jau sun adina puspè impressiunà co che fans da musica san texts da musica a memoria – ed èn abels da chantar durant in concert entirs tocs pled per pled. Betg che jau avess da princip problems d’emprender ordadora texts. En la Scola claustrala da Mustér era quest dun per mai bunamain existenzial. Noss scolast da tudestg, pader Anselm, aveva la disa da laschar em­prender nus ordadora lungas e per part era grevas poesias. Savens deva el tals pensums d’in di a l’auter. Ed il proxim di stuevan nus lura recitar l’entira poesia avant la classa – almain quels quatter, tschintg ch’eran a l’entschatta da l’alfabet. Ed jau era ­suenter Bibi Bühler adina il segund che stueva recitar la poesia. Ma enavos tar ils texts da musica. Era sche jau taidlel tschient giadas ina chanzun, na sun jau betg bun da memorisar pli che duas, trais lingias dal refrain. Per mai n’è il chant tar ina chanzun betg darar mo sco in ulteriur instrument. E perquai n’èsi per mai min­tgatant era betg uschè impurtant tge che vegn chantà. Impurtant è anzi ch’il chant giaja bain a prà cun la musica. Quests dis hai jau puspè ina giada fufragnà sin YouTube per chattar musica nova. Per casualitad sun jau fruntà sin in duet da ­Martina McBride e Pat Benatar, duas chantaduras americanas. Il titel da la chanzun: «Independence Day». Essend che Martina McBride vegn da la musica da country che ha savens in touch ferm conservativ, pareva la chanzun a mai a prima vista fitg americana e patriotica – betg il davos pertge ch’il titel fascheva al­lusiun al di d’independenza american che vegn festivà ils 4 da fanadur. Or dad ina luna ma sun jau lura tuttina fatschentà cun il text. E tge surpraisa: I na va en il text insumma betg per patriotissem, mabain per alcoholissem, violenza a chasa e negligientscha da la societad envers umans che sa chattan sin la vart sumbrivauna da la ­vita. Quai m’ha regurdà immediatamain ad ina chanzun dal musicist american Bruce Springsteen cun il titel «Born In The U.S.A». Era quella chanzun tunava per mai – nunchapiblamain – l’emprim sco ina chanzun patriotica. Rinforzada vegniva mia emprima impressiun pervi da la fotografia sin il cover da l’album, nua ch’ins vesa Bruce Springsteen davant la bandiera americana. L’anteriur president american Ronald Reagan ha anno 1984 schizunt duvrà questa chanzun cun il refrain tschiffant per ses cumbat electoral – enfin che Bruce Spring­steen ha scumandà al republican conservativ e neoliberal da malduvrar sia chanzun sco in imni patriotic. Evidentamain n’era Ronald ­Reagan betg sa fatschentà cun il text. Quel è dal reminent in’accusaziun franca cunter il stadi american. Ina critica clera e netta co ch’il stadi e la societad van enturn cun lur schuldads che returnan a chasa traumatisads da la guerra en il Vietnam e che na survegnan ni renconuschientscha ni agid ­psicologic. Facit: Igl è era tar la musica uschia sco en en autras spartas da la vita: l’emprima impressiun quinta bain, ma la davosa è quella che resta. Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südostschweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

Jau sai rumantsch. Jau ­discur rumantsch. Tge munta quai – oz ed en tschient onns? Ina lingua è in vehichel da communicaziun, quai è segir ina resposta. Nus pudain discurrer rumantsch cun tut tschellas persunas che chapeschan rumantsch. Quantas persunas èn quai anc en tschient onns? Forsa bler pli paucas che oz. Lura pudessi esser ch’il rumantsch vegn ad esser svanì cumplettamain en las fami­glias. En nossas vitas professiunalas e publicas discurrin nus forsa be pli englais. La vita sa splega forsa mo pli en il mund digital ed ils cunfins da noss conturn lingui­stic, social e professiunal s’extendan lunsch davent. Nus vivain lura dal tut independentamain dad in lieu geografic e duvrain per forza ina lingua communabla che tuts chapeschan. Vegn la globalisaziun e sias consequenzas a dictar cumplainamain noss diever da lingua? Forsa gea. Ma speranza vesa la realitad linguistica tuttina ora me­glier per il rumantsch – e quai grazia a las dinamicas globalas. Lura na fissan la ninanana ed ils discurs cun nossas tattas e noss tats tuttina betg ils unics muments rumantschs. Grazia al svilup digital èsi speranza pussaivel che mintgina e mintgin discurria sia lingua, mantegnia sias ragischs culturalas e linguisticas e vegnia chapì dals auters. In’applicaziun translatass directamain quai che nus schain – tut tenor il motto: il nuf en l’ureglia e chapir tut. Jau sper ch’i giaja en questa ­direcziun, almain pertutgant la lingua sco med da communicaziun. Per che nus na manchentian betg quest svilup e per che nus fetschian ils dretgs pass vers la digitalisa­ziun dovri ussa tscherts sforzs e tschertas decisiuns. Perquai ch’il tempo è aut e vegn dictà da las linguas fermas e grondas. Linguas minoritaras sco il rumantsch ston chattar lur atgna via – e lur prioritads. Ellas ston nizzegiar las dinamicas da quest svilup a favur da lur pledadras e pledaders. Sche la via dal rumantsch na maina betg tras il mund digital, svanescha la lingua or dal mintgadi professiunal, va a perder, daventa inexistenta. Quai vul dir che las applicaziuns digitalas, ils instruments digitals, sco p.ex. programs da translaziun, da transcripziun e da correctura, ston chapir e savair rumantsch. En pli ston els esser accessibels per mintgina e mintgin. Per consequenza pudessan tuttas e tuts era chapir e savair applitgar il rumantsch, tut normal e senza barrieras. Dentant n’èn questas ponderaziuns segir betg l’unica resposta a la dumonda tschentada al cumenzament. La lingua n’è betg sulettamain in vehichel da communicaziun. IIs pleds, il ritmus e la melodia transmettan dapli che mo infurmaziuns. Ina lingua è ina moda da s’exprimer, ina maniera da raquintar istorgias e chantar chanzuns, ina moda da pensar ed argumentar – ina lingua è in mund entir. Quest mund va a perder, sche nus discurrin tuts mo pli englais. El giess a perder betg mo en l’expressiun culturala, dentant era sco moda da pensar e crear nossa societad, noss interagir politic ed economic e nossas visiuns per noss futur. Per ch’ina lingua restia viva en tut quests champs dovri ina promoziun cumplessiva. Uffants ston avair la pussaivladad da duvrar il rumantsch en scola, cun leger e tadlar istorgias, persunas giuvnas ston pudair far emprendissadis e pli tard chattar plazzas nua ch’ellas pon far diever dal rumantsch, artists dovran tribunas cun in public rumantsch, scienzadas dovran texts, vegls e novs, ed ulte­riur material per perscrutar ils svilups da la lingua – min­tgina e mintgin dovra in pi­tschen mund rumantsch per pudair viver la lingua. Las pussaivladads da la digitalisaziun simplifitgeschan il diever da la lingua en blers da quests champs. Ella n’è dentant betg la pitga principala per mantegnair ina lingua. Questa pitga èn tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs che dovran min­tga di e dapertut lur lingua. Tschient onns è in lung temp. Jau sun dentant segir che las sfidas che l’umanitad frunta lura èn anc adina cumplexas quai che reguarda aspects politics, socials, economics, ecologics e geografics. Creativitad ed individualitad èn segir anc adina dumandadas per chattar respostas e soluziuns. Ina societad diversa è pli adattada da sa mante­gnair, renovar, sa reinventar adina puspè. Ina societad diversa cumpiglia era numerusas linguas e cun quai bleras differentas modas da pensar e dad esser creativ. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co il Grischun vegn ad ­esser en 100 onns. En quel connex ­publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna. Diego Deplazes en Chasa Rumantscha – dapi in onn è il Sursilvan secretari general da la Lia Rumantscha....

Co discur jau cun Annalisa? Ella n’è betg pli capabla d’articular tut ils pleds a moda chapibla, almain per persunas ch’èn mo darar cun ella. Bain hai jau collavurà cun ella durant lung temp vi d’in project. Ma alura pers il contact durant blers onns. Per mai ina surpraisa d’entupar ella in di en ina sutga da rodas e cun difficultads da duvrar ils mauns e da discurrer. Jau hai empermess da la visitar. Dentant èn passads in­tgins onns. Jau n’aveva simplamain betg il curaschi da prender si contact cun ella. Tge, sche jau na la chapiss betg? Jau ma sentiva plain retegnientschas ed aveva ina temuna da la vulnerar. Far mal ad ella, avess er fatg mal a mai. Il stausch m’ha dà ina ­visita ad Annalisa ensemen cun autras dunnas. Per mai in mument clav. Qua hai jau constatà che jau cun mias retegnien­tschas era l’impedida – e main ella. Cun Annalisa pudev’ins discurrer. Sche nus na chapivan betg, repetiva ella il pled cun pazienza, sche necessari era pliras giadas. Sche nus chapivan insatge sanestrà rieva ella da plain cor. Ella era viva da spiert, era seraina, aveva interess ed umor. Questa experientscha m’ha dà il curaschi dad er visitar Haimo. Da giuven avevan nus fatg teater ensemen. Ma alura pers il contact. Cur ch’jau hai udì da sia malsogna da la musculatura ch’impediva el pli e pli da chaminar ed da discurrer, hai jau pensà da far ina visita ad el. Onns ora n’è dentant succedì nagut or da spira tema da ma confruntar cun ina situa­ziun ch’jau na dumagnass betg. Il stausch decisiv ha dà ina scuntrada casuala cun ses frar. Cur che mes um ed jau arrivain cun l’auto avant chasa, spetga Haimo gia en sia sutga da rodas e traglischa sur l’entira fa­tscha. El maina nus en chasa. Sia maisa è plaina da scrittiras. Sin la dumonda, co ch’i giaja cun el, preschenta el in fegl cun tut las infurmaziuns sur dad el, da sia malsogna, sias terapias e ses sustegns en il ­tegnairchasa. Er per ulteriuras dumondas è el preparà cun in fegl scrit. Tscherts pleds dumogna el anc d’articular, magari cun grond sforz. Sche nus dumandain insatge ordaifer ils fegls preparads scriva el cun paucs pleds la resposta sin in palpiri. Impressiunant, co el reducescha il linguatg sin il pli essenzial, quasi a moda poetica. Malgrà che er scriver dovra per el in grond sforz cun ses maun impedì, è sia scrittira clera e bain legibla. Haimo ha pers sia dunna avant in pèr onns e viva dapi lura sulet en sia chasa da trais auzadas. Quella ha el endrizzà cun tut quai ch’el dovra per sa dustar en il mintgadi. Sia voluntad da mantegnair l’atgna autonomia è immensa, uschia ch’el dovra mo pauc agid d’ordaifer. Er da s’occupar n’ha el nagins problems. El mussa a nus ils apparats ch’el dovra per sa communitgar ed ils stupents albums da fotografias e texts ch’el fa per sia fami­glia e per amis. Nus bandunain Haimo impressiunads profundamain. El ha regalà a nus novas enconuschien­tschas e mussà tge ch’in carstgaun sa prestar cun voluntad ed energia, era sch’el ha in impediment. Rita Cathomas-Bearth è oriunda da Rabius, viva a Cuira, è translatura e s’occupa cun temas da dunnas e cultura. Rita Cathomas- Bea rth è oriunda da Rabius, viva a Cuira....

Mes tip dad oz è d’adina avair in pèr bellas bancnotas e munaida en bursa. Daco quai? Tschel di èn tar in grond grossist svizzer crudads ora durant radund in di ils sistems da pajament da carta da credit e debit. Consequenza: Tuts avevan da pajar en daner blut. Ma cunquai che bleras e blers n’han gnanc pli in rap en satg e pajan tut cun Twint, apps, cartas e tge sai jau tge, ha quai procurà per in bel caos. Jau hai en quest mument mussà loschamain ina bella nota co­tschna per pajar mes café, perquai che jau tutg tar quels che pajan anc adina en daner blut. In vair triumf è quai stà per mai quel di! E dal rest: La Confederaziun cusseglia perfin dad avair ina reserva da bancnotas pitschnas a chasa. Ins na sa mai tge che capita – e meds electronics da pajament pudessan gist vegnir tschentads ora en in temp da mancanza d’electricitad. In’auter argument da pajar cun daner blut è ch’ils custs da cumissiun per ils vendiders crodan. Sch’ina mazlaria sto anc dar per mintga liongia ina pitschna summa a la firma che metta a disposiziun l’apparat, lura è a la fin dal di era pli pauc en cassa tar l’interpresa ch’ins vuless atgnamain sustegnair. In ulteriur argument è ch’il daner blut è pli anonim. Nagina cassa da malsauns u banca u nagin grossist na vegn a savair tge sort latg che vus cumprais, tge medicaments che vus cumprais u quantas bieras che vus bavais en in di – sche vus pajais en daner blut. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts.

La finamira da ALPARC è da represchentar ils interess dals parcs muntagnards e da realisar projects communabels en il sectur da la furmaziun ed il turissem. Er il luf e l’urs e la midada dal clima èn tematicas communablas da la rait ALPARC. L’onn 1995, cura ch’ils emprims pajais europeics cun territoris da muntogna han ratifitgà la convenziun per la protecziun da las Alps (Convenziun da las Alps), han ils parcs naziunals dals pajais muntagnards europeics fundà ina rait da parcs e numnà quella ALPARC. Participads a la rait ALPARC èn ils parcs naziunals e parcs da la natira muntagnards da la Germania, Frantscha, Italia, Austria, Slovenia, Svizra e dals dus principadis dal Liechtenstein e dal Monaco. Il scopo da ALPARC è da realisar las finamiras ch’èn stipuladas en la Convenziun da las Alps en ils secturs da la protecziun da la natira e da la tgira da la cuntrada. La rait ALPARC vegn manada d’ina suprastanza internaziunala cun 18 persunas. In dals suprastants è Ruedi Haller, il directur dal Parc Naziunal Svizzer. Parc Naziunal Svizzer profitescha da ALPARC «Nus dal Parc Naziunal Svizzer essan fitg col­-­l­iads cun ALPARC», ha Ruedi Haller ditg a la FMR. «Nus avain regularmain inscunters da barat ed avain per exempel fatg communablamain la scolaziun dals rangers.» In auter champ communabel saja per exempel il management turistic. «Per noss parc avain nus pudì emprender fitg bler da noss parcs naziunals vischinants.» Tenor Ruedi Haller datti era collavuraziuns en ils secturs da las mesiras da promo­ziun u da la biodiversitad. «Nus vulain mussar a la societad tge ch’ils parcs naziunals muntagnards davent da Vienna enfin Nizza prestan per l’entir territori muntagnard europeic.» Luf ed urs occupeschan tuts «Sco parc naziunal, ma er sco Svizra e chantun Grischun avain nus l’ultim temp pudì profitar fitg da la savida dals auters parcs en connex cun ils animals da rapina gronds sco luf ed urs», di Ruedi Haller. Ils parcs naziunals en l’Italia ed en Frantscha sajan vegnids confruntads bler pli baud cun il luf ed er cun l’urs. «Cura che quels animals han traversà per l’emprima giada ils cunfins da la Svizra, avevan nos vischins gia bleras infurmaziuns davart il luf e l’urs. Quai che nus avain lura survegnì da noss collegas dals parcs en l’Italia ed en Frantscha èn infurmaziuns davart il management ed il monitoring dal luf ed da l’urs.» Auter ch’il Parc Naziunal Svizzer disponian ils gronds parcs talians e franzos da gronds manaschis d’agricultura. Tenor Ruedi Haller vegnan ils lufs reglads en quels parcs naziunals circa tuttina sco il davos temps tar nus en il Grischun. En quels territoris muntagnards haja ins sviluppà sistems da convivenza tranter animal ed uman, sistems da survegliar e da reglar ils animals da rapina gronds a moda e maniera raschunaivla. Il Parc Naziunal Svizzer sez na saja betg stà pertutgà fin qua da problems cun il luf. Midada dal clima sco gronda sfida per ALPARC Ils territoris da la rait ALPARC èn vidlonder da far ponderaziuns co dumagnar las sfidas cun la midada dal clima. Ruedi Haller di, ch’ins sa dumondia tge che succedia per exempel en ils territoris dals glatschers dal Gran Paradiso ubain en ils territoris da guaud dals parcs austriacs cun il pli aut punct sin 1600 meters sur mar. Là dettia quai entras la midada dal clima in grond problem cun il cunfin dal guaud e cun las monoculturas da pigns. La midada dal clima na chaschunia dentant betg mo problems, mabain era novas ideas per collavuraziuns. In project communabel da tut ils parcs naziunals en la rait ALPARC saja in cumpendi che mussia co ch’il turissem en ils parcs naziunals e parcs da la natira pudess funcziunar en l’avegnir. Tenor Ruedi Haller hajan la pandemia e la midada dal clima chaschunà ina nova unda da turistas e turists en ils parcs naziunals «En noss parc naziunal n’è quai anc betg in problem, ma i dat parcs naziunals ch’èn daventads vers hotspots turistics. Quai è in grond tema da la rait ALPARC en il mument.» Projects communabels In project communabel che ALPARC ha realisà e stà l’inventarisaziun da la qualitad da las surfatschas da tut ils parc naziunals alpins. Plinavant dispona ALPARC d’ina rait da promoziun da la biodiversitad cun structuras da protecziun communablas pigl entir territori muntagnard. Tenor il directur dal Parc Naziunal Svizzer e suprastant da ALPARC, Ruedi Haller, funcziunescha la protecziun dal territori be sur l’entir intschess muntagnard. «A basa da la Convenziun da las alps avain nus sco ALPARC l’obligaziun da lavurar a moda e maniera entretschada. Quai vul dir che nus lavurain er ensemen cun ils stadis politics da la rait da ALPARC. Ultra da quai cultivain nus contacts cun l’Uniun europeica.» Nagins cunfins na vul betg dir tut è tuttina Malgrà ils tratgs communabels dals parcs naziunals muntagnards, datti tuttina bleras differenzas. Il directur dal Parc Naziunal Svizzer di, ch’ils 13 parcs naziunals da ALPARC sajan per exempel fitg differents nà da lur consistenza natirala e grondezza. Gia il Parc naziunal dal Stelvio en la vischinanza dal Parc Naziunal Svizzer haja ina tut autra structura. Il Parc Naziunal Svizzer haja per exempel il pli aut status da protecziun da tut ils parcs naziunals da ALPARC. Ruedi Haller: «I dat grondas differenzas nà da las dimensiuns; fertant che noss Parc Naziunal Svizzer ha ina surfatscha da 170 kilometers quadrats ha il parc Hohe Tauern en l’Austria ina surfatscha da 1800 kilometers quadrads. In parc naziunal uschè grond sto disponer d’autras reglas da protecziun.» La Convenziun da las Alps La convenziun per la protecziun da las Alps, numnada Convenziun da las Alps, è ina cunvegna da dretg internaziunal per la protecziun dil territori muntagnard. La Cunvegna da las Alps è l’emprima da quest gener ch’è vegnida fatga l’onn 1991 tranter la Germania, Frantscha, Italia, Austria, Slovenia, Svizra ed ils principadis dal Liechtenstein e dal Monaco. La Convenziun da las Alps cumpiglia in spazi da 43 regiuns cun 5800 vischnancas abitadas da 13 milliuns persunas. Ella determinescha in territori muntagnard sco unitad geografica funcziunala sur ils cunfins dals singuls pajais. Infurmaziuns davart ils projects datti en la rait: www. alpconv.org.de Sinergias senza cunfins per las muntognas 13 parcs naziunals e 59 parcs natirals dals pajais europeics cun territoris da muntogna èn colliads en ina rait che sa numna ALPARC. La finamira da questa rait è da represchentar ils interess dals parcs muntagnards e da realisar projects communabels en il sectur da furmaziun e dal turissem. Dus dals temas che occupeschan il territori muntagnard en il sid da la Svizra è il management dals animals da rapina gronds sco il luf e l’urs e las sfidas per la natira en connex cun la midada dal clima. La FMR ha discurrì cun Ruedi Haller, il directur dal Parc Naziunal Svizzer che fa part da la suprastanza da ALPARC. (fmr/mg) Ina vista da tut ils parcs naziunals e parcs da la natira en il territori da la rait ALPARC.

Per intgins uffants eri ina emissiun scumandada. Ma auters astgavan guardar ensemen cun lur geniturs «Aktenzeichen XY». Savens deva quest’emissiun da discutar sin plazza da scola. Quai era en mintga cas uschia tar nus a Müstair, durant ils onns ‘80. Dad in cas dad «Aktenzeichen XY» ma regord jau anc bain. La mesadad dals onns ‘80 tschertgava l’emissiun l’assassin da divers uffants en la Bassa. Quels onns eran numnadamain svanids e morts 21 uffants e giuvenils! E las polizias chantunalas supponivan ch’in killer da seria commettia ils malfatschs. Geniturs e scolasts admonivan perquai da betg ir en l’auto cun persunas estras, dad ignorar eventualas plaschentinas dad «esters», dad insumma esser sceptics envers glieud che nus n’enconuschain betg. L’onn 1989 è el lura vegnì arrestà, l’assassin ch’era apparentamain culpabel per ina part da quels murdraretschs brutals: Werner Ferrari. Pass a pass ha quel confessà singuls assassinats. Però l’emprim di dal process ha el lura revocà tut ses confess. Malgrà quai è el vegnì sentenzià pli tard a praschun per vita duranta. Quests dis ha l’emissiun SRF DOK recapitulà en dus films documentars l’entir cas «Ferrari». Ils auturs dal film, Selina Beeri e Marc Gieriet, han discurrì cun policists, procuraturs, derschaders, enconuschents e confamigliars da las victimas. L’intenziun è da chapir, da reconstruir la cronologia e d’eruir forsa las raschuns da quests acts sgarschaivels. Be ina persuna na vegn betg a pled: Werner Ferrari sez. Ils auturs l’han bain contactà en praschun, ma el n’ha betg vulì participar al film. Las pli impressiunantas passaschas dal film èn las intervistas cun ils geniturs da Fabienne Imhof, la davosa victima da Werner Ferrari. Malgrà in’enorma tristezza, perdunan il bab e la mamma da Fabienne al morder da lur figlia. Las duas parts dal film documentar «True Crime – Der Kindermörder Werner Ferrari» èn da vesair sin la plattafurma dad SRF DOK. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Extract dal film documentar «True Crime – Der Kindermörder Werner Ferrari» ch'è da vesair sin la plattafurma dad SRF DOK.

Mardi avantmezdi ha in comité preschentà la refurma da la giustia III e l’investiziun da radund 30 milliuns francs per la nova sedia da la Dretgira. L’ultim pled en chaussa han Grischunas e Grischuns la fin da november. Il sistem da giustia dal Grischun dovra ina modernisaziun per vegnir a frida cun il culm da pendenzas creschent. Il coc da quella refurma da giustia III è da fusiunar la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa ad ina nova Dretgira superiura dal chantun Grischun. Las duas pli autas dretgiras dal chantun èn uschia unidas en ina. En connex cun quella refurma duai la nova Dretgira superiura en futur avair sia sedia principala en il bajetg a la Grabenstrasse, nua che L’Uffizi chantunal da construcziun bassa è il mument. Per bajegiar enturn l’edifizi istoric ed adattar quel per la dretgira èn necessarias investiziuns da radund 30 milliuns francs. Pli effizient e pli transparent La refurma da la giustia III ed il nov project per la sedia da la Dretgira èn vegnids preschentads mardis avantmezdi dad in comité sur las partidas ora. Julia Müller (PS), Gian Derungs (AdC), Felix Schutz (PLD), Laura Oesch (PVL) e Mario Salis (PPS) fan part da quel. «Tras la refurma da giustia necessaria che preveda da metter ensemen las dretgiras ad ina Dretgira superiura duai quella vegnir pli effizienta», di Julia Müller dal comité 2 x GEA a la Giustia Grischuna. In’auter punct impurtant da la refurma è in turnus da quatter onns per il president da la Dretgira superiura. Julia Müller: «La midada da presidi mintga quatter onns promova innovaziun ed impedescha ina concentraziun da la pussanza memia gronda.» Per augmentar la transparenza vegn plinavant stgaffì ina plazza sco incumbensà per l’infurmaziun. Quel u quella tgira il contact cun las medias ubain duai publitgar sentenzas en lingua chapaivla per rinforzar la credibilitad da la giustia grischuna. «La refurma duai meglierar la situaziun cun ils virivaris dals ultims onns», uschia Julia Müller. Er per lavurs d’administraziun duai vegnir stgaffida ina nova plazza. Da nov duain derschadras e derschaders era lavurar en in pensum parzial – i vala dentant in minimum da 50% per la Dretgira superiura e per il president 80%. «Uschia vegni pli simpel per giuristas e giurists cun uffants da lavurar a la Dretgira», argumentescha il comité GEA. 30 milliuns francs per la nova sedia La nova Dretgira superiura survegn in nova sedia, pertge actualmain èn la Dretgira chantunala e la Dretgira administrativa dachasa en differents lieus a Cuira. Per l’onn 2025 duai perquai vegnir renovà il bajetg statal a la Grabenstrasse a Cuira – il bajetg nua che l'Uffizi da construcziun bassa ha ussa anc ses biros. Il bajetg è vegnì construì ils onns 1877/1878 sco sedia dal Cussegl grond e vala sco perla architectonica. Cunquai che l’edifizi na porscha dentant betg la plazza necessaria per la Dretgira duai era anc vegnì construì in bajetg annex. Per la renovaziun dal bajetg e per la construcziun dal nov bajetg annex che duai vegnir construì davostiers èsi previs in credit da radund 30 milliuns francs. L’ultim pled en il chapitel han però Grischunas e Grischuns. Ils 27 da november 2022 vegn votà davart quels dus projects chantunals.

La Lia Rumantscha ha lantschà la concurrenza Plima d’aur/Pledpierla che ha lieu mintga dus onns en las valladas rumantschas. Scolaras e scolars fin la 6avla classa pon scriver davart il tema «superforzas». Il tema per giuvenils e giuvens creschids fin 25 onns è «7 minutas». Cun la concurrenza Plima d’aur/Pledpierla vul la Lia Rumantscha promover il plaschair da scriver rumantsch tar las generaziuns giuvnas. L’ultim termin per inoltrar ils texts è ils 31 da mars 2023. La Lia Rumantscha envida scolaras e scolars e giuvens creschids da las trais regiuns Engiadina, Grischun Central e Surselva inclusivamain las scolas bilinguas da Cuira, Domat e Trin da sa participar a la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla. Quest onn ha ella tschernì per scolaras e scolars da la 3. fin la 6avla classa il tema «superforzas». Il tema per giuvenils da la scola superiura e giuvens creschids è «7 minutas» Uffants, giuvenils e giuvens creschids da 9 fin 25 onns pon inoltrar lur text en l’idiom u en rumantsch grischun. Ils texts na dastgan betg esser pli lungs che duas paginas A4 scrittas a maun u max. 3000 segns (senza spazis). L’ultim termin per inoltrar ils texts è ils 31 da mars 2023. La premiaziun dals megliers texts ha lieu mesemna, ils 31 da matg 2023 en tuttas trais regiuns. L’avantmezdi da las 10.15 a las 11.00 ha lieu la premiaziun virtuala communablamain per tut las regiuns. Durant la saira datti lura la surdada dals premis en in rom degn en mintga regiun. Ils texts premiads vegnan publitgads en differentas revistas, chalenders e medias rumantschas. Intginas victuras ed intgins victurs da mintga regiun han plinavant la pussaivladad da preleger lur text durant ils Dis da litteratura 2023 a Domat. La giuria sa cumpona dad auturas ed auturs, da persunas d’instrucziun e da schurnalistas e schurnalists. La concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla ha lieu mintga dus onns e sa drizza a poetessas e fabulists da tuttas regiuns rumantschas. Ella unescha ozendi las duas concurrenzas da scriver iniziadas da lezzas uras da la Renania e l’Uniun dals Grischs. Las modalitads en detagl chatt’ins sin: www.curs.ch/per-rumantschs. Plima d'aur, Pledpierla organisà da la Lia Rumantscha.

La romanista Annetta Ganzoni ha rimnà e tgirà en l’Archiv svizzer da litteratura a Berna durant 25 onns ils «fonds litterars» (relaschs) dad auturas ed auturs rumantschs. Quests dis va ella en pensiun. La FMR ha discurrì cun ella davart stgatlas da chalzers, dialogs da Whatsapp e davart auturas «tmüchas». L’Archiv svizzer da litteratura (ASL) cuntegna in u l’auter stgazi litterar. Quest’instituziun a Berna rimna numnadamain dapi passa 30 onns ils relaschs ed archivs dad auturas ed auturs che vivan e lavuran en Svizra. Da chattar èn tar il ASL tranter auter manuscrits, brevs, notizias, fotografias da divers auturs ed auturas rumantschas. Durant 25 onns è la romanista Annetta Ganzoni da Berna/Schlarigna stada collavuratura scientifica al ASL – ed ella era responsabla tar quest archiv per la collecziun rumantscha e parzialmain era per la part taliana. La fin d’october 2022 va Annetta Ganzoni en pensiun. Ils archivs rumantschs vegn a tgirar en avegnir la sociolinguista Claudia Cathomas da Glion/Berna en in pensum da 30%. Ella ha gia lavurà vi da divers projects da perscrutaziun linguistics rumantschs, actualmain davart la diaspora rumantscha. Avant la surdada «uffiziala» ha la FMR pudì discurrer cun Annetta Ganzoni davart ses engaschament tar l’ASL. FMR: Er sch’igl è scumandà: Sche Vus pudessas prender a chasa in interessant object or dal relasch litterar «rumantsch» a Berna, tgenin fiss quai? Annetta Ganzoni: (ponderescha) Ma plaschì fitg bain ha la stgatla che nus avain survegnì cun il relasch da Flurin Spescha. Sia vaiva aveva simplamain mess tut quai ch’era sin il pult da l’autur en ina bella stgatla da chalzers scozais da metal. Flurin Spescha era gea mort baud – cun 42 onns – ed il cuntegn da la stgatla, v.d. da ses pult, dat perditga da sia lavur e da ses temp. En il ASL èn da chattar materialias da vers 20 auturas ed auturs rumantschs. Da tgenina collecziun rumantscha avais Vus spezialmain plaschair? Jau hai sa chapescha lavurà ditg e bler cun las materialias da l’autur engiadinais Andri Peer – e jau hai era publitgà intginas lavurs da retschertga en quel connex. Il relasch dad Andri Peer è simplamain fitg voluminus ed el è connectà era cun relaschs dad auters auturs. Interessant è sa chapescha era il relasch da Peider Lansel, quel dat perditga da tematicas e da persunas ch’ins n’enconuscha ozendi betg pli uschè bain. Per exempel è da chattar en quel material sia correspundenza cun l’autura engiadinaisa Clementina Gilly. Ins survegn damai in’invista en la vita da cultura rumantscha da 1900 a 1950. Tge è atgnamain il criteri ch’insatgi vegn prendì si en il «Olimp» da la litteratura? E tgi decida tgenins relaschs che pon ir a Berna? I dat sa chapescha auturas ed auturs – u lur confamigliars – che vulan pli gugent surdar las materialias ad in archiv en la regiun. Uschia ch’i na dependa betg mo da nus, sch’in relasch vegn a la fin tar il ASL u betg. Ma da principi èsi relaschs ch’han in’impurtanza surregiunala, i va per ovras ch’èn vegnidas recepidas cun premis u translaziuns, ed i va era per relaschs ch’han in connex cun autras collecziuns. Bain cler, i dat adina era ina zona grischa, nua ch’igl è da valitar da cas a cas. La decisiun tira a la fin la manadra dal ASL, en consultaziun cun la persuna responsabla per ina u l’autra lingua e tut tenor era sin basa dad in’expertisa dad ina persuna d’ordaifer. En ils relaschs sa chattan – tranter manuscrits, notizias, recensiuns ed artitgels – era diaris e brevs dals auturs e da las auturas. Datti perfin da scuvrir ina u l’autra passascha intima che n’è betg per forza destinada per la publicitad? Quai datti schon. Ma atgnamain èsi noss’incumbensa da proteger la sfera privata dals auturs e da las auturas. I dat singulas parts da mintga relasch ch’èn suttamessas a cundiziuns ubain ch’i dat ina clausla, da maniera ch’ins sto contactar – avant che consultar il convolut specific – ina persuna da la famiglia u la persuna che tgira ils dretgs dal relasch. Però gea, igl ha era gia dà situaziuns, nua che nus avain chattà passaschas che tradeschan ina u l’autra «istorgia» pli privata. E tgenin relasch rumantsch è stà il pli fadius da survegnir u dad elavurar? I dat relaschs, ils quals jau hai empruvà sur plirs onns da survegnir. Magari era senza success… Però concernent il volumen ed il cuntegn è segir stà per mai il relasch dad Andri Peer collià cun la pli gronda lavur. Nus avain stuì ordinar e classifitgar il material en var 140 stgatlas. E cun ina pitschna part da quel material hai jau lavurà scientificamain e fatg publicaziuns. Las materialias en l’ASL èn gea per gronda part da persunas che scrivevan anc cun maschina da scriver e che tegnevan si mintga singula brev. In autur contemporan, sco p.ex. Arno Camenisch, na vegn strusch a stampar ora mintga singul e-mail. La digitalisaziun è segir in problem per in’instituziun sco l’ASL. Dad ina vart è quai segir ina sfida. Però da l’autra vart sto in archiv damai adattar sias collecziuns. En il cas concret èsi da rimnar la correspundenza dad e-mail e las datotecas digitalas. Ultimamain avain nus era gì ina translatura ch’ha tradì ch’ella haja fatg las davosas correcturas d’ina translaziun per in’ovra via Whatsapp. Damai ha l’archiv dumandà da dar sias datas da Whatsapp! I dat era gia auturs rumantschs che mettan a disposiziun lur correspundenza electronica. Forsa ch’il persunal d’archiv sto en avegnir avair cumpetenzas pli approfundadas en l’informatica. La digitalisaziun è damai ina midada, ma betg per forza in problem. Jau m’imaginesch che enfin ch’in relasch arriva a Berna dovri bravas tractativas cun auturs u confamigliars. Surdais actualmain a Vossa successura gist in dossier da «cas» ch’ella vegn a tractar vinavant? Gea, ella survegn da mai ina documentaziun cun nums e propostas per proxims relaschs – uschia ch’ella po valitar nua e co proceder. I dat bain anc lavur! Jau sun dal rest fitg satisfatga ch’il post per la litteratura rumantscha tar l’ASL po vegnir occupà vinavant cun in pitschen pensum. Quai na sa chapescha betg da sasez. Dacurt avais Vus pudì prender encunter il segund relasch dad ina dunna rumantscha, da l’autura engiadinaisa Leta Semadeni. Igl è damai «pir» la segunda autura. Nua èn las dunnas? Quai è sa chapescha ina lunga istorgia, la dumonda da la rolla da la dunna en la litteratura rumantscha! Ma forsa pon ins pretender che las dunnas sajan stadas savens fitg «tmüchas». Igl ha dà auturas che han publitgà sur onns sut in pseudonim. U alura datti l’exempel da Margaritta Uffer – l’emprima autura rumantscha en il ASL – che ha mo mess a disposiziun ses archiv, per garantir uschia che era il relasch da ses um Giuseppe Gangale vegnia collecziunà. E lura datti dasperas anc autras raschuns pertge ch’i mancan las dunnas, raschuns ch’han era da far cun las ovras sezzas che na correspundan betg exnum als criteris da collecziun dal ASL ubain ch’il volumen è simplamain memia pitschen. Vus avais lavurà ussa 25 onns en il ASL – ed avais uschia svutrà e perscrutà en il «humus» litterar rumantsch. Sin basa da quell’experientscha – tgenin’ovra rumantsch legiais Vus ussa cun auters egls? Pli ch’ins lavura e dapli ch’ins vesa… Ma interessantas èn per mai p.ex. las antologias cun texts da pliras auturas ed auturs, sco p.ex. la «Musa ladina» e la «Musa rumantscha» rimnadas da Peider Lansel. U lura è cumparida pli tard la «Rumantscheia», in’antologia da texts litterars rumantschs cun translaziun tudestga. La finamira da talas antologias è adina era da cuntanscher lecturas e lecturs ordaifer il context rumantsch. En ils relaschs al ASL ves’ins bain co che quellas publicaziuns èn naschidas ed er la realisaziun è documentada bain, cun diversas brevs e dumondas. La segunda antologia da Peider Lansel, la «Musa rumantscha», aveva el p.ex. inizià gia en ils onns ‘30, ma la publicaziun è pir succedida l’onn 1950, divers onns suenter la mort da l’editur. Durant plirs onns è damai vegnì discutà davart quella publicaziun – ed ils relaschs dattan perditga da tut quellas discussiuns. Da Bezzola enfin Uffer Dapi l’onn 1991 exista l’Archiv svizzer da litteratura (ASL). L’iniziativa era vegnida da vart dad in famus scriptur svizzer: Friedrich Dürenmatt aveva numnadamain surdà suenter sia mort l’agen relasch a la Confederaziun, cun la cundiziun che quella installeschia in archiv naziunal da litteratura. Entant cumpiglia quel archiv passa 400 relaschs dad auturas ed auturs. En ils relaschs sa chattan manuscrits, brevs, diaris, recensiuns, artitgels, documents da film e da tun, cudeschs e divers objects persunals dad auturas ed auturs da tuttas quatter linguas naziunalas. Da la litteratura rumantscha èn collecziunadas actualmain materialias da vers 20 auturas ed auturs: Clo Duri Bezzola (1945-2004), Cla Biert (1920-1981), Iso Camartin, Theo Candinas (1929-2020), Reto Caratsch (1901-1978), Gion Deplazes (1918-2015), Gian Fontana (1897-1935), Giuseppe Gangale (1898-1978), Peider Lansel (1863-1943), Alexander Constantin Lozza (1880-1953), Andri Peer (1921-1985), Oscar Peer (1928-2013), Jon Semadeni (1910-1981), Leta Semadeni, Flurin Spescha (1958-2000), Hendri Spescha (1928-1982), Margarita Uffer (1921-2010). (fmr/dat) Annetta Ganzoni - romanista e collavuratura scientifica a l'Archiv svizzer da litteratura (ASL) a Berna. Durant 25 onns è ella stada responsabla per la partiziun rumantscha al ASL. Annetta Ganzoni - romanista e collavuratura scientifica a l'Archiv svizzer da litteratura (ASL) a Berna. Durant 25 onns è ella stada responsabla per la partiziun rumantscha al ASL. Annetta Ganzoni - romanista e collavuratura scientifica a l'Archiv svizzer da litteratura (ASL) a Berna. Durant 25 onns è ella stada responsabla per la partiziun rumantscha al ASL. Annetta Ganzoni - romanista e collavuratura scientifica a l'Archiv svizzer da litteratura (ASL) a Berna. Durant 25 onns è ella stada responsabla per la partiziun rumantscha al ASL.

Il 2023 è stà l’onn da la gronda midada, avant 100 onns. Putin ha smanatschà lura cun armas nuclearas, ha dà in ultimatum al vest. Intgins Grischuns furbers han ponderà il tema cun in fisicher atomar da la ETH ed han persvadì tant il vest sco l’ost dal diever util dals detunaturs atomars. Enstagl da bumbas han els mess la producziun d’energia en il center, han offrì als signurs politichers il concept d’energia dals capricorns, han barattà il Calanda cun l’Uetliberg da Turitg ed han offrì il culm sco deposit final da la cuminanza mundiala. La cunvegna è vegnida suttascritta a Cuira e dapi lura po l’energia atomara vegnir duvrada. (Davart remuneraziuns per l’Uetliberg èn ins sa cunvegnì da taschair.) Malgrà la producziun massiva dad autos electrics n’ha la midada dal clima betg pudì vegnir franada. 30 onns pli tard (2052) è la temperatura creschida per ulteriurs tschintg grads. Ils glatschers da la Grönlanda èn luads cumplettamain, il livel da la mar è creschì per otg meters. Qua en Svizra creschan dapi lura fritgs exotics, ils stgaudaments centrals èn vegnids sclaus – ma igl è stà la fin da l’Ollanda. Puspè èn furbers politichers grischuns sa radunads, ed han recepì ils Ollandais en il Grischun cun bratscha averta. Dapi lura enconuscha la Surselva fin al Pass da l’Alpsu e la regiun enturn il Pass dal Fuorn en l’Engiadina la fracziun ollandaisa. La cundiziun per acceptar la dumonda d’asil è stà d’emprender rumantsch. Il cumbat actual per mantegnair ils dialects tudestgs (sco il Valser Dütsch ed il Khuurer Dialekt) datescha da quels onns da l’immigraziun massiva dals Ollandais. L’utilisaziun da l’energia nucleara ils «onns dad aur da la midada» (2050–2085) ha manà al svilup dad aviuns pitschens ch’ins numnava pli baud ufos. Uschia n’hai betg duvrà pli vias novas. Las vias dovr’ins oz cunzunt sco labor per experimentar e sviluppar fritgs novs, granezza, verdura e – grazia als Ollandais – orneschan oz bellezza ierts da flurs las terriblas pistas da catram da pli baud. Il svilup d’ufos dals Cavegn-Flying-Brothers ha midà fundamentalmain il martgà da lavur! Ils working people, sco quai ch’ins numna oz quels, èn spert disponibels per diversas lavurs independentamain da temp e spazi – ed a partir da las 12.00 pon els lura puspè sa deditgar a la famiglia ed als hobis. Sco nus savain oz, ha la midada dal clima deplorablamain era manà suenter ils «onns dad aur da la midada» ad ina bler mendra qualitad da vita en las citads pli grondas da la Bassa. Il temp da 2085 fin oz vegn numnà la «epoca da la densificaziun» e manegià e l’exodus dals abitants da la citad en direcziun muntognas. Perquai che las regiuns muntagnardas sur 1000 meters èn fitg tschertgadas datti in numerus clausus per Turitgais (la Part Sura Bernaisa ha la medema regla per ils Bernais). Quest clausus succeda cun in examen grammatical da la lingua rumantscha, ma… la sfida è gronda! En artitgels da gasetta vegls dals onns 2015–2025 (oz sa numna quell’epoca «dramaturgia dal negativ») pon ins leger co che animals selvadis han agità la glieud. I sa tractava para da lufs, pumas, lufs-tscherver, urs… Lura è il chatschader Jenal dal Partenz (2030) vegnì sin l’idea «jeniala» da considerar era quests animals sco animals da chatscha cun ina limita da schluppettada – ed il problem è stà schlià. In onn decisiv per ils Grischuns è stà il 2029, cura ch’ils Grischuns han dà al WEF in cuntegn nov. A partir da lura n’è betg pli il sforz da far bler gudogn monetar stà en il center, mabain in think-tank che metta fin oz la sabientscha, la quietezza, l’armonia dal mintgadi en il focus. Uschia è il Grischun daventà il lieu da desideri da quels da la citad, là nua ch’i dat spazi da viver intact, nua che vastadad e l’atgna decisiun sa chapeschan da sasez. Nua che concepts da turissem èn vegnids scrits pli baud, stattan oz qualitad da viver e d’abitar sin la glista da tractandas. Ponderà vegn en las muntognas – lavurà en las citads. Ma era noss temp, oz 2122, ha ses problems. La depauperisaziun da la Bassa. Là las citads cun tutta densificaziun, si qua glisch e sulegl cun adina dapli restricziuns per novdomiciliads. Ventiraivel oz, tgi che ha ragischs grischunas! Pius Truffer è collavuratur da la Truffer SA ch’explotescha ed elavurescha quarzit da Val S. Pieder. RTR sa fatschenta durant trais mais da la dumonda co ch’il Grischun vegn ad esser en 100 onns. En quel connex publitgeschan RTR e la FMR ensemen mintga venderdi ina columna d’ina persunalitad grischuna, in text che sa fatschenta exact cun quella dumonda: Co vesa ora il Grischun en 100 onns?

In bun nutriment e latiers bler moviment èn da gronda muntada per il sa sentir bain. En sasez è il corp dal carstgaun in’ovra miraculusa da la natira. Mintga di presta el fitg bler. Per che quai saja bain pussaivel è el dependent dad in bun tractament. Latiers s’auda er la vivonda. Dacurt hai jau chattà ina glista cun diesch cussegls pertutgant in nutriment equilibrà. I vegn cusseglià da giudair la gronda varietad da mangiativas che stat a disposiziun. L’accent duai esser sin vivonda ch’è betg tractada e sin products stagiunals. In’impurtanta rolla giogan fritgs e verduras: sche pussaivel duess’ins mangiar mintga di trais purziuns verduras e duas purziuns fritgs. Products da graun entir cuntegnan dapli substanzas alimentaras ed els sazieschan pli spert e pli ditg che products da farina alva. La vivonda duai vegnir cumplettada cun products che cuntegnan blers proteins: els furneschan alv d’ov sco er substanza minerala, gist tenor product er calzium e fier. Nizzegiar duess’ins er grass ed ieli, surtut ieli da plantas. Tgi che vul sa nutrir bain duess desister da zutger e sal, pia preferir bavrondas senza zutger, maschadadas cun fritgs da la stagiun ni cun ervas. In impurtant factur per sa sentir bain è da baiver bler mintga di, sche pussaivel enfin dus liters. Dals experts dal nutriment vegn er il cussegl da mangiar conscientamain e da giudair la vivonda. Persuenter duai er vegnir impundì temp, pertge il sentiment dad esser saziads vegn pir suenter radund 20 minutas. Il moviment regular cumplettescha ina buna vivonda. Ideal è mintg’emna in marsch da duas uras e mesa cun in’intensitad mediocra ni la mesadad da quest temp cun ina intensitad auta, repartì sin plirs dis. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Meil, fretgs

Ella smanatscha durant ils proxims mais pli fraids. Ed igl è in pled che la Rumantschia ha stuì emprender quest onn: la «stgarsezza» (d’energia). Il pled n’è betg stà stgars durant quest mais. La Confederaziun renda gea attent actualmain cun gronds inserats ch’i pudess dar ina stgarsezza d’energia quest enviern – e che l’entira Svizra haja da spargnar. Ils inserats mussan maletgs cun cameras termicas, ils texts èn scrits er per rumantsch ed els renvieschan ad ina pagina d’internet cun l’interessant num rumantsch: «nagin-sfarlattim.ch». Bravo, pudess’ins pensar, i na spargnan betg cun la lingua rumantscha. Tgi che va lura però sin la pagina «nagin-sfarlattim.ch», quel na chatta gnanc in pled rumantsch, gnanc cun tschertgar cun ina camera termica. Facit: tar la Confederaziun na datti nagin sfarlattim da raps per translaziuns che nagin na legia. Da quellas istorginas èn pelvair stgarsas, però fitg bellas da scriver – sco ch’in redactur da la FMR ha remartgà quest mais. I sa tracta da si’istorgia davart las muntanellas. Ina maturanda bernaisa ha numnadamain perscrutà en sia lavur da matura (onurada era da l’organisaziun «Schweizer Jugend forscht»), sche muntanellas en Val Müstair tschivlan auter che quellas en il chantun Berna. E propi – ils tschivels jauers sa distinguan cleramain da quels bernais! Las raschuns per las differenzas èn però grev da declerar. Per fortuna n’ha la maturanda però betg anc analisà ils tschivels da marmottas dad autras regiuns rumantschas. Uschiglio avess ella constatà ina detga salata da dialects ed idioms. Ed ella avess perfin chattà famiglias da muntanellas che «tschivlan or da l’ultima fora». Nagina stgarsezza da helicopters! – Quai pudess esser la conclusiun vesend quest mais che l’entir Cussegl federal inclusiv regenza grischuna sgola la damaun dals 12 d’october cun in squadrun da trais tarments helicopters a Müstair, per seser là trais uras en ina stiva da la claustra, baiver suenter in apero cun la populaziun, mangiar lura gentar en ina cumpagnia pli pitschna en l’Hotel Chalavaina e lura puspè sgular enavos a Berna. L’entir Cussegl federal? – Na, la cussegliera federala Simonetta Sommaruga era viagiada gia il di avant cun tren e posta enfin a Müstair. Ed ella ha era mussà sin Instagram las fotografias da quel bel viadi. I va damai er fitg bain da far viadi cun ils meds publics enstagl da tschuffergnar l’aria cun helicopters, pudess ins pensar! – Però adatg: suenter la sesida è Simonetta Sommaruga sgulada sco tut ils auters cun il Super Puma vers la Bassa. Quel sgol n’ha ella però betg documentà sin Instagram. Ils proxims onns vegni stgars cun il persunal. Quai ha mussà nair sin alv quest mais in studi dal Forum economic dal Grischun. Il messadi central: enfin l’onn 2040 mancan en il Grischun 30 000 emploiadas ed emploiads. La generaziun dals baby-boomers va ussa en pensiun ed i dat memia paucs giuvens che vegnan suenter. Ed exact cun quella mancanza generala da persunal ha er il schef da las vischnancas grischunas, Thomas Kolleger, empruvà da declerar envers la FMR pertge che la vischnanca da Lumnezia ha talmain fadia da chattar in chanzlist u ina chanzlista. Il giuven chanzlist en uffizi ha gea fatg fagot quests dis, suenter esser restà mo dus mais en il biro communal. Igl è però da metter en urden las relaziuns: La Lumnezia dovra mo in/a chanzlist/a e betg 30 000. Ed era la vischnanca da Stussavgia reagescha sin ina pussaivla stgarsezza d’energia en Svizra. La vischnanca ha numnadamain decis quest mais da stizzar las glischs da via durant la notg. Ussa pudess ins bagatellisar questa mesira da spargn cun dir che quella pitschna vischnanca da gnanc 300 abitantas ed abi­tants dovria gea insumma pauc’energia. Però adatg! – La surfatscha da Stussavgia (ca. 100 km2) è pli gronda che quella da la citad da Turitg (88 km2). Sche Stussavgia stizza damai las laternas da via durant la notg, lura pudess patgific er Turitg far quai. U betg? Quest mais ha la Lia Rumantscha organisà ses tradiziunal «Cuors intensiv da vallader» a Sta. Maria. Durant l’emprima lecziun en la classa da principiantas e principiants ha ina scolara da Lugano dumandà: «Tge è rumantsch insumma?» Ed ella ha er vulì savair pertge ch’i dettia questa salata dad idioms e dialects. Cler, sia dumonda è spinusa – ma atgnamain èsi detg simpel da respunder a quella. La resposta pudess esser: Il rumantsch è ina lingua neolatina en Europa che ha mo in unic problem: la stgarsezza da pledadras e pledaders. L’aua è vegnida stgarsa quest onn a Bravuogn. La «Ava da Tuors» è simplamain svanida l’enviern passà en ina rusna, quai ch’era capità gia avant var 100 onns ina giada. In fenomen da la natira. Ils perdavants han lura simplamain serrà si la rusna cun ina brava purziun betun. Quai è atgnamain era vegnì fatg quest onn – si cun in stapun da betun! Però questa giada è il fenomen da l’Ava da Tuors vegnì perscrutà pli da rudent, cun in resultat surprendent. Sco che la FMR ha rapportà quest mais ha la vischnanca chattà en la profunditad sut l’Ava da Tuors in cuvel da dimensiuns straminablas – var 40 m profund e 200 m lung e lartg. Ina brava surpraisa. Però ins po era interpretar quai en moda positiva: Ussa han era quels da Bravuogn sut lur vischnanca ina caverna per far in bel di ordlunder ina staziun da tren. Sco quels da Tujetsch. I regna stgarsezza en Chasa Rumantscha – il secretari general da la Lia Ruman­tscha va, suenter esser stà stgars in onn en uffizi. Cun in uschenumnà «headhunter» aveva la LR tschertgà e chattà Diego Deplazes, l’anteriur manader d’ina chasa da tgira en Surselva. Però quest mais è vegnida enconuschenta sia cattavegna: Diego Deplazes banduna la LR per ir tar la Crusch Cotschna dal Grischun. Envers las medias ha el declerà che la Crusch Cotschna haja fatg in’offerta «talmain attractiva che jau hai prendì quella decisiun». Quai tuna da metodas bunamain mafiusas da vart da la Crusch Cotschna. I tuna numnadamain sco en il film da Der Pate/The Godfather, nua ch’il padrino (Marlon Brando) di: «I’m going to make him an offer he can’t refuse» – per lura far flucs cun ses adversari. Quintessenza: Diego Deplazes n’ha probabel gì nagin’autra letga che da bandunar la Lia Rumantscha. Ed il pled «headhunter» survegn tuttenina tut in’autra connotaziun. Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Nus laschain repassar schabetgs e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. In "Mais da pais" da l'october 2022

Jau pretend che tschagula haja in schletta reputaziun tar blera glieud. Tschagula savura a moda penetranta e fa larmar ils egls. Jau enconusch blera glieud che renviescha tratgas cun tschagula. Cler, sco dapertut datti era glieud che ha aversiuns cunter la tschagula sco legum per il nutriment. Sper la funcziun da decorar la salata, da procurar per ina buna savur en la chazzetta da brassar, ha la tschagula dentant er qualitads medicinalas. Quai hai jau intervegnì dacurt tar ina media omeopata. Tschagula saja bun cunter dafraid e cunter mal las ure­glias. Tschagula dovri’ins er cunter malsognas da las vias urinaras e cunter la pressiun dal sang memia auta. Paucs dis pli tard en viadi tras l’OLMA a San Gagl sun jau ma fermà sper in stan da meds omeopatics che preschentava ils avantatgs dals legums per la sanadad. E puspè hai jau vesì ils avantatgs da la tschagula. Il consum da tschagula stimuleschia las func­ziuns dal dir, da la pancrea, da la vaschia dal fel e che cun mangiar tschagula possian ins meglierar la digestiun. La tschagula è in ver «allrounder» per la sanadad. Cun mes tip dad oz vuless jau m’engaschar per la tschagula sco simpla e favuraivla medischina per numerusas malsognas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs - in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

President Ursin Fetz ha pudì salidar a var otganta persunas al Cumin da la vischnanca burgaisa ­­– tranter ils preschents er cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. En ses salid en tudestg e rumantsch ha punctuà Fetz l’activitad da la vischnanca burgaisa a favur da tut la cuminanza da la vischnanca. La vischnanca burgaisa s’engascha adina puspè cun prestaziuns finanzialas ad organisaziuns culturalas. Uschia eran era puspè da tractar differentas dumondas da sustegn. Contribuziuns considerablas La dumonda la pli importanta pertutgava cun 75 000 francs la contribuziun pella sanaziun da la baselgia evangelica-refurmada. Quella è vegnida construida ils onns 1963/64 e saja in «edizi excellent dal modernissem dal suenterguerra», che tutgia en vista cultur-istorica tar ils pli impurtants edifizis sacrals dal Grischun. L’approvaziun è stada incontestada, igl ha dà in resultat unanim. Walter Lutz, dapi intgins onns burgais da Domat ed anteriur president da la plaiv, ha express ses engraziament cordial a la vischnanca burgaisa. Franziska Willi Weggler ha explitgà la contribuziun a l’archiv cultural, il qual la vischnanca burgaisa sustegna mintg’onn cun 30 000 francs. La dumonda da la suprastanza d’approvar er per ils onns 2023 e 2024 mintgamai 30 000 francs è vegnì acceptada unanimamain. L’archiv cultural duai a partir da l’onn 2025 prender domicil en la «Residenza ensemen», en il center per la vegliadetgna che vegn realisà ensemen cun la vischnanca politica en la Via baselga. Silvio Fetz, president da l’Uniun Archiv cultural, ha engrazià per la contribuziun impurtanta che pussibilteschia da conservar cultura ed istorgia da Domat er per proximas generaziuns. «Parada da hits» dals noms da burgais da Domat Petra Hörler-Theus ha infurmà davart las differentas natiralisaziuns durant l’ultim onn. Dad interess er adina puspè la «parada da hits» dals nums da famiglia da Domat. Quella ha mussà sco num da famiglia il pli frequent puspè a la testa Jörg cun 86 menziuns. En cumparegliaziun cun l’onn precedent han midà las plazzas uss sco segund Willi (84) avant Federspiel (80), suandà dal quart Fetz (76) e sin il tschintgavel rang Seglias (44). Actualmain dumbra la vischnanca tar passa otgmilli abitantas ed abitants 1455 burgaisas e burgais. Per augmentar quist dumber duai proxim onns vegnir lantschada in’acziun da natiralisaziun, tar la quala las taxas communalas vegnan a vegnir fermamain sbassadas. Sut varia èsi vegnì communitgà ch’i duaja proximamain vegnir cumenzà cun la sbuvada dals edifizis vegls sper la Via baselga per realisar la «Residenza ensemen». President Ursin Fetz spera ch'ins possia terminar la sbuvada anc avant Nadal. Suprastant da la vischnanca Armin Tanner ha menziunà la buna collavuraziun da las duas vischnancas e declerà ch’i duaja vegnir cumanzà durant l’entschatta da la stad 2023 cun las lavurs da construcziun. Tar la girunda suandanta han ins regurdà als temps passads e fatg printgas cun optimissem sin il futur. Cun turnar a chasa han ils participants puspè pudì prender cun els il «dun da burgheis». Quel vegn furnì a Domat dapi l’onn 1998 en furma liguida or dal bain da vignas «Tuma Casté». Claudio Willi/transl. FMR Il «dun da burgheis», ina buttiglia pinot noir or da la vigna Tuma Casté che tutga a la vischnanca burgaisa da Domat.

Sonda vargada ha la Viafier retica realisà il record mundial cun in tren dad 1,9 kilometers sin il tschancun tranter Preda ed Alvagni. Senza incaps è il tren da 2990 tonnas cun 25 cumposiziuns da trens ina vi da l’autra charrà enfin l’arrivada. Per quest record mundial vegn la Viafier retica registrada en il cudisch da Guinness dals records. I dat differents motivs che la Viafier retica ha vulì realisar il record mundial sin in tschancun da 25 kilometers. In motiv saja il 175avel onn da las Viafiers svizras, ha Renato Fasciati, il directur dalla Viafier retica ditg a la FMR. In auter motiv sajan ils novs trens «Capricorn» che circuleschian da nov sin ils tschancuns da la Viafier retica. «Ed il terz motiv è, che la Retica ha vulì metter in accent en il marketing cun quest record mundial.» Atmosfera tendida a la partenza A la partenza dal record mundial – a Preda – era l’atmosfera tendida sonda a mezdi tar ils responsabels dalla Viafier retica e las interpresas colliadas cun l’experiment. Durant in puschegn en il nov tunnel da viafier da l’Alvra èn passa 120 schurnalistas e schurnalists da l’entir mund e numerus giasts vegnids infurmads da Christian Florin, il manader d’infrastructura da la Retica. «La segirtad è garantida», ha Florin clamà en il microfon. Ins haja fatg numerus experiments ed analisas dal ristg. «Sch’i dat in incap, stat il tren simplamain airi.» Il tren avess gì da partir a las 14.00, ma curt avant è in conductur passà tras e fatg a savair che la partenza sa spostia per in quart d’ura pervi d’in defect d’ina camera vi dal tren. Ma punct las 14.20 uras è il tren, cun sia lunghezza gigantica dad 1,9 kilometers, lura partì sin in viadi cun purtrets unics or dal tren e cun tschients d’aspectaturas ed aspectaturs cun apparats da fotografar per lung il tschancun. Set locomotivistas e locomotivists e 21 tecnicistas e tecnicists han tgamunà suveranamain il tren sur 48 punts e tras 22 tunnels da Preda enfin Bravuogn e vinavant sur il viaduct da la Landwasser fin Alvagni. L’acziun reussida – ed ils responsabels levgiads A Bravuogn spetgavan millis da persunas interessadas al tren da record. Bravuogn ha organisà ina gronda festa populara cun in program en tenda e cun stans da fiera sin la plazza da vischnanca. Suenter ch’ils giasts eran sortids dal tren da record a Bravuogn è la Viafier retica vegnida undrada en tenda da festa cun la distincziun da Guinness dal cudesch dals records mundials. Cun quest document sut bratsch èn Renato Fasciati e Peter Spuhler, il CEO da l’interpresa Stadler – Rail (l’interpresa ch’ha producì ils trens novs da la Retica) arrivads en il center da medias ed han tratg bilantscha. Il directur da la Viafier retica era grondamain levgià che tut era reussì senza incaps. Renato Fasciati: «Questa damaun er jau fitg agità. Ma uss sun jau engraziaivel a mia entira squadra da collavuraturas e collavuraturs ed a las interpresas externas che han pussibilità quest grond event.» Per Peter Spuhler è il record mundial stà «il punct culminant da la fitg veglia istorgia communabla da nossa interpresa cun la Viafier retica». Diever d’energia betg exagerà Renato Fasciati è vegnì dumandà da las medias daco che la Retica fetschia tals experiments en il temp che la Svizra stoppia spargnar energia. Il directur da la VR ha respundì ch’il tren da record mundial n’haja betg mo duvrà forz’electrica, mabain er produci forz’electrica sin il tschancun da record. Ed ina part da quella energia haja la Retica perfin pudì returnar en la rait da forza electrica externa. In’autra dumonda è vegnida fatga en connex cun ils auts custs. Renato Fasciati: «Jau na poss numnar qua naginas cifras. Ma i constat che quai è stà in event fitg char. Ils custs externs èn dentant vegnids finanziads da sponsurs fitg generus.» «Jau sun vegnì da Düsseldorf» Cun il velo, a pe u cun il tren, quai è stada la devisa da las passa 3000 aspectaturas, «piffunzas» e persunas interessadas al record mundial da la Viafier retica la sonda vargada a Bravuogn. Sin il territori da festa a Bravuogn ha la FMR dumandà pliras persunas da commentar quest record mundial – a l’amatur da trenins da model da Düsseldorf, ad ina dunna da Mon, ad ina collavuratura dal post sanitar a la staziun ed ina mamma che ha assistì al record cun ses uffants. Meili Heinrich da Filisur Per mai sco abitanta da questa regiun è quai stada in’occurrenza unica. Uschè ina chaussa n’vain nus anc mai vesì qua tar nus. Jau hai propi gì pel-giaglina, cur ch’jau hai vesì il tren d’enorma lunghezza che vegniva. Quai è sta in maletg ch’jau na vegn betg pli ad emblidar. Laura Barandun da Bravuogn Quai che impressiunescha mai è ch’ina viafier po fascinar tanta glieud. Jau sun creschida si qua – e per mai è il tren che passa la normalitad. A mai ha la lunghezza dal tren fatg gronda impressiun. Per mai na fissi dentant betg vegnì en dumonda da seser en il tren da record. Manfred Kirste da Düsseldorf Ina bella chaussa è quai stà. Da quels events datti uschiglio mo en l’America. Jau sun da la societad dals amaturs da las viasfier da model da la Germania, e sun vegnì – cun mes 90 onns – aposta da Düsseldorf a Bravuogn per ma participar a quest’occurrenza. Xenia Steger da Mon Jau sun engaschada qua sin noss stan e n’hai betg gì l’occasiun da guardar cura ch’il tren da record è arrivà. Ma jau chat quai ina fitg interessanta chaussa. La Viafier retica ha fatg qua insatge nov cun mussar las pussaivladads ch’i dat cun la tecnica da viafier. Ed igl è ina fitg buna reclama per ir cun il tren. (fmr/mg) Cura ch’il tren na chala betg da vargar La Viafier retica è dapi sonda en il cudesch da Guinness dals records mundials: In tren cun ina lunghezza dad 1,9 kiloemeters ha dumagnà cun success il tschancun da l’Unesco davent da Preda enfin Alvagni sin ina lunghezza da 25 kilometers. Il tren da record è vegnì empalà da siat locomotivists. 120 schurnalists da 15 pajais e millis d’aspectaturs èn stads al lieu. «Quest tren na chalava simplamain betg da vargar», ha ina aspectatura ditg a la FMR. (fmr/mg) Bravuogn durant il record mundial da la Viafier retica ils 29 d'october 2022 Ina part dal tren da la Viafier retica dad 1.9 kilometers che ha aquistà il record mundial Ilg entir tren da la VR duront il viadi per il record mundial Il directur da la Viafier retica, Renato Fasciati ed il CEO da Stadler - Rail SA Peter Spuhler han tratg bilantscha dal record mundial

A Donat s’han radunads questa sonda ils delegads e las delegadas da la Lia Rumantscha. Las duas co-presidentas, Gianna Luzio ed Urezza Famos, han manà quella l’emprima giada. Ed ellas han era preschentà lur finamiras per ils proxims dus onns. Ellas vulan «transfurmar la Lia Rumantscha» – senza però concretisar quella «transfurmaziun». «La figlia melna, bregna croda hofliet, la croda sin la teara aschi murevalet...» – Cun ina chanzun d’atun han ils uffants da la scola da Donat fatg il bainvegni sonda passada en sala da gimnastica, decorada cun ina gronda clav (rumantscha?) sper il palc. Var 40 (da totalmain 65) delegads e delegadas da la Lia Rumantscha èn vegnids en Val Schons. Sa chapescha steva a bleras e blers sin il puppen la dumonda co ch’i duai ir vinavant ussa cun la Lia Rumantscha, la quala ha gea deliberà avant in onn ina nova strategia e che sto tschertgar in nov secretari u ina nova secretaria generala. Diego Deplazes ha annunzià dacurt da sa retrair da quel uffizi – per daventar mainagestiun tar la Crusch Cotschna dal Grischun. Bler’activitad Diego Deplazes ha damai preschentà per la davosa giada en uffizi las activitads da l’onn passà da la LR e gist er las activitads dal proxim onn. Udind tut quels programs pon ins dir: L’organisaziun tetgala rumantscha fa fitg bler durant in onn – ella organisescha cafés e curs da rumantsch (digitals e fisics), ella translatescha vers 10 000 paginas A4, ella realisescha programs da famiglia (Babulins), ella organisescha concurrenzas da scriver (Plima d’aur/Pledpierla), ella sa stenta da promover instruments digitals etc. Gia mo la survista summarica da l’entir program da lavur cumpiglia diesch paginas. I vegn damai lavurà tar la LR – gnanc tgisà. E quai custa – l’onn 2021 èn quai stads var 4 milliuns francs. Quels custs vegnan cuverts en emprima lingia sur las contribu­ziuns dal maun public (Chantun e Confederaziun) e sur entradas che la LR generescha sezza, sco p.ex. la vendita da cudeschs, las translaziuns u ils curs da rumantsch. E pli u main correspundan ils custs e las activitads 2021 e 2022 a l’andament da fatschenta dals davos onns. Uschia che delegadas e delegads han pudì approvar senza discussiuns ils rendaquints, las bilantschas ed ils rapports annuals. Però las dumondas che interessavan propi a Donat (guarda sura) n’eran enfin qua anc betg vegnidas respundidas en radunanza. Il pled per il futur da la LR Perquai han las delegadas ed ils delegads spe­tgà cun marveglias sin il punct 8 da la radunanza: «Orientaziuns davart las finamiras LR 2024». Tar quella tractanta han las duas co-presidentas Urezza Famos e Gianna Luzio prendì profundamain flad e tegnì da cuminanza lur pled da «State of the Union». En quel pled han ellas dà in sguard enavos sin lur motivaziun da surpigliar il presidi l’entschatta dal 2022. Ellas han relatà d’avair prendì quests davos diesch mais lur «temp per emprender d’enconuscher meglier quest ‹matg da flurs› da la Ruman­tschia e da Lia Rumantscha». Ch’ellas hajan discurrì cun persunas externas ed internas ed hajan udì giavischs, aspectativas e criticas, damai in entir «matg flurs». E tenor lur interpreta­ziun stettian ellas e l’entira Rumantschia davant ina «senda enferrada» ch’i saja ussa da surmuntar cun «unir las forzas», cun «reponderar las structuras» e cun «transfurmar la Lia Rumantscha». Tge che quai vul dir concret n’han Urezza Famos e Gianna Luzio betg explitgà en lur pled appellativ. Ed er nagin da las delegadas e dals delegads a Donat n’ha gì mustgas, il curaschi u la veglia da dumandar suenter tge che quai vul ussa propi dir. Forsa perquai ch’ils chavazzins «unir las forzas», «transfurmar» e «reponderar las structuras» èn veritabels semperverds tar radunanzas da la LR. Concretisar sin proxim onn Era sin dumonda explicita schurnalistica dad RTR ed FMR – suenter la radunanza – da precisar questas visiuns, n’è il duo presidial betg vegnì pli concret. Ellas han dentant rendì attent dad avair installà ina gruppa da lavur en suprastanza (Urezza Famos, Donat Nay e Patric Vincenz), la quala duai furnir emprimas propostas co ch’ins pudess transfurmar la LR. Sco che Gianna Luzio ha sincerà suenter la radunanza envers la FMR, possian ellas preschentar segir e franc e «sin il pli pli tard» a la proxima radunanza lur ideas da transfurmaziun. Quella radunanza vegn ad avair lieu cura che «la figlia croda hofliet» – damai en in onn. «La surpraisa da l’onn» E co statti cun la dumonda davart l’avegnir dal secretariat general? – Vers la fin da la radunanza ha la co-presidenta Urezza Famos engrazià a Diego Deplazes per ses engaschament durant in onn e mez en uffizi. Ella ha però era laschà valair en il plenum che Deplazes haja procurà per «la surpraisa da l’onn» cun remetter ses uffizi. En la communicaziun a las medias avant duas emnas avevi gì num che Diego Deplazes vegnia a bandunar il post «per la fin da favrer 2023». Sin dumonda da la FMR èsi però ve­gnì confermà da vart dal presidi ch’il secretari general vegnia a bandunar ses post gia sin la fin da quest onn, or dal motiv da cumpensar anc temp da lavur prestada. Uschia che l’uffizi vegn gia bainprest ad esser vacant ed i vegn a dar segir e franc – enfin che la LR ha chattà in/a nov/a mainagestiun – in temp transitoric senza secretari general. Sin dumonda da la FMR han las co-presidentas tradì che la suprastanza vegnia a discutar en ina proxima sesida, ils 10 da november 2022, co proceder cun la tscher­tga e co surpuntar il post vacant. Tut quai èn dentant infurmaziuns ch’èn vegnidas dadas suenter la radunanza sin dumonda explicita. Durant l’entira radunanza n’ha nagin da la «delegaziun rumantscha» fatg ina dumonda, ni en connex cun il secretariat ni en connex cun il futur da la LR. Cun in’excepziun: l’anteriur president Chasper Pult ha dumandà, sch’i na fiss betg puspè ur’e temp per ina Scuntrada rumantscha. Igl è stà ina dumonda detg concreta. Las co-presidentas han empermess da prender serius quella dumonda – e da resguardar er quella en lur ponderaziuns. Apunta: «La figlia croda sin la teara aschi murevalet...» Duas elecziuns Dasper las ulteriuras tractandas statutaras hai dà a Donat era dus elecziuns. Per l’ina è Toni Vincenz vegnì elegì sco suppleant da la suprastanza. El vegn a remplazzar Alberto Palaia, il qual è dapi quest onn delegà dal nov Post spezialisà per la plurilinguitad tar il Chantun e na po perquai betg pli avair in uffizi en il gremi suprem da la Lia Rumantscha. Dasperas è Flurina Cantieni vegnida elegida sco nova commembra da la cumissiun da gestiun. Ella vegn a remplazzar en quel post Sascha Janutin ch’è stà er president da quella cumissiun. En la suprastanza da la LR èn actualmain – dasper las duas co-presidentas – Angela Jann, Donat Nay, Roman Pfister e Patric Vinzenz. Il secretari general da la LR, Diego Deplazes, vegn a bandunar ses post sin la fin dal 2022. (fmr/dat) Passa 40 delegadas e delegads èn vegnids a Donat a la radunanza da la Lia Rumantscha. Passa 40 delegadas e delegads èn vegnids a Donat a la radunanza da la Lia Rumantscha. Las co-presidentas da la Lia Rumantscha (da san.): Urezza Famos e Gianna Luzio. Il secretari general da la LR, Diego Deplazes (dretg), banduna bainprest ses post. L'organisaziun tetgala da Rumantschas e Rumantschs sto ir en tschertga dad in nov mainagestiun. In cedel da votar dad ina delegada da la Lia Rumantscha - durant la radunanza a Donat, ils 29 d'october 2022.

As imaginai la suandanta situaziun: Vus lavurais dapi diesch onns tar in’interpresa. Vus avais plaschair da vossa lavur e la paja è en urden. Però mintgatant as dumandais vus co ch’i duess ir vinavant cun l’interpresa? Ils mainagestiuns midan quasi onn per onn e l’etascha strategica suprema (il presidi) di suenter in onn en uffizi ch’ins veglia suenter in’em­prima analisa da diesch mais far in’ulteriura analisa per lura transfurmar radicalmain l’interpresa. Senza però concretisar co e nua che quai duess succeder. Navair? – Sche vus fissas in collavuratur u ina collavuratur dad ina tala interpresa, lura guardassas forsa il proxim temp pli stediamain sin ils inserats da plazzas. Ma per ils circa 20 collavuraturs e collavuraturas da la Lia Rumantscha è quai «courant normal» al mument. Cler, i po capitar ch’ils mainagestiuns midan. E cler, i po dar ch’in gremi strategic n’haja anc betg, suenter diesch mais, propi in plan co ch’i pudess ir vinavant. Però insa­tge fiss insatge. E nagut n’è nagut. Quai ch’il timun da la LR – cun las duas co-presidentas ed il secretari general partent – han servì sonda passada a Donat è numnadamain stà cafè fitg cler e senza bler gust – in café da «sontga Clara». Il secretari general partent ha fatg en il program dal proxim onn pli u main «copy & paste» cun las activitads dal davos onn. E las co-presidentas han zuppà lur emprimas experientschas presidialas davos plattitudas che fan mal a mintgin/a ch’enconuscha il mund rumantsch. Gea, nus savain, igl è dad «unir las forzas». Gea, nus savain, la LR ha potenzial da sa restructurar u sa transfurmar. E gea, nus savain ch’i dat bler da far. Però faschai il bain e formulai e communitgai visiuns ed ideas concretas, u silmain las emprimas ideas per in plan, era sin basa da las 23 finamiras strategicas deliberadas l’onn passà. Quellas ideas pudessan tunar uschia: En trais onns datti in nov med d’instrucziun per persunas ch’emprendan rumantsch. En tschintg onns ha mintga Rumantsch/a dad avair in telefonin che discurra rumantsch. En quatter onns vulain nus in milliun francs dapli sustegn da la Confederaziun. En trais onns datti in post da cumpetenza per la dia­spora rumantscha. Ils gremis da la LR (presidi, secretariat, delegadas e delegads) han tuttas e tuts survegnì la schanza da pudair crear l’avegnir da la Rumantschia! Lura faschai quai per plaschair cun curaschi e cun gust. Cler, i dovra l’analisa ed il temp per far tut quella lavur. Però il «matg flurs» da la Rumantschia – in maletg propagà da las co-presidentas – na resta betg frestg en etern. Ed il curaschi ed il gust fissan musica en las ure­glias da collavuraturas e delegadas da la LR. Per plaschair: nagina precauziun e nagina tema! I va gea mo per la lingua e cultura rumantscha, e betg per vit’e mort. In cedel da votar dad ina delegada da la Lia Rumantscha - durant la radunanza a Donat, ils 29 d'october 2022.

La vischnanca d’Alvra ha reelegì Daniel Albertin sco president communal. El è stà il sulet candidat uffizial ed ha survegnì 203 da las 215 vuschs valaivlas. Daniel Albertin è dapi l’entschatta da schaner 2015 president communal da la vischnanca fusiunada Alvra. Avant era el president da la vischnanca da Mon. Daniel Albertin fa il pur ed è sa spezialisà surtut sin la politica agrara. La participaziun a que­sta elecziun communala è stada bassa cun 22,67%. Dasper Daniel Albertin hai anc dà 12 vuschs singulas. (cdm/rtr/fmr) Daniel Albertin è vegnì reelegì cleramain sco president communal da la vischnanca Albula/Alvra.

Sonda saira ha il Teater da Cuira envidà a la premiera da «Peiden», ina sairada da e cun Bruno Cathomas. E l’actur professiunal, enconuschent e reconuschì tant en Svizra sco en Germania, ha persvadì la sala fullanada che ha engrazià per la producziun cun in lung applaus. «Peiden» raquinta l’istorgia dal vitg sin la spunda sulegliva da la Lumnezia ch’è brischà schizunt duas giadas ed è puspè ve­gnì reconstruì, che sbova dentant vinavant successivamain aval. Entant ch’ils vegls restads èn gia morts, han ils giuvens indigens bandunà il vitg. E cun il temp daventa schizunt il santeri vid. Bruno Cathomas raquinta da l’origin, svilup e la digren da quest vitg, nua che ses antenats avevan manà il hotel dal Bogn da Peiden cun sias trais funtaunas mineralas – in hotel serrà dapi onns. Il vitg en moviment e l’erosiun permanenta da la spunda èn er metefras per l’erosiun da las valitas tradiziunalas, la destabilitad da las ragischs e la tschertga da l’atgna identitad e dal basegn persunal d’enchaminar novas vias. Bruno Cathomas dat in sguard ironic sin si’atgna biografia. Igl è ina reflexiun artistica d’in actur arrivà che vegn pli vegl, ch’ha duvrà la distanza per sa sviluppar, per far pasch cun sasez, cun sia derivanza famigliara e cun sia patria. Ed il reschissur Rafael Sanchez ha chapì d’inscenar quest monolog sco dialog tranter il giuven indigen en il turnigl da la giuventetgna ed a la tschertga da sasez dad ina vart – e da l’autra vart l’actur arrivà, cumbinond quai cun intervistas autenticas emessas en radio e televisiun. Per la scenaria simpla, dentant flexibla e rufinada è Duri Bischof stà respunsabel. Che quest inscunter cun l’indigen emigrà ha pudì vegnir realisà a Cuira è il merit dal directur Roman Weishaupt che ha medamamain ragischs a Peiden. In mund memia pitschen per dus Brunos Bruno Cathomas (57) è naschì e creschì a Laax. En tutta avertadad raquintà el da sia mamma, che discurriva apparentmain quatter linguas, sautava excellent, era ferm dependenta da l’alcohol ed è morta gia cun 53 onns. El relata dentant er da las furbarias dals camarats ch’avevan lià il giuven Bruno vi d’ina planta ed emblidà da’l laschar liber. U lura declera el d’ina noda d’arsa capitada per malprecauziun da ses schef en l’emprendissadi. Eveniments che l’han apparentamain traumatisà l’entira vita. Sco quai che Bruno Cathomas raquinta, saja il policist communal stà la culpa ch’el haja stuì absolver in emprendissadi da serrer da construcziun tar las Ovras a Domat, empè da daventar scrinari, sco ch’el avess preferì. En sia giuventetgan fa Bruno part activamain da la vita sociala en il vitg, saja quai sco giugadur da ballape, chantadur, musicant, pumpier e la finala sco actur da teater en la cumedia «Il servitur da dus patruns» da Goldoni. Al reschissur e dramaturg Mariano Tschuor èsi reussì d’envidar la brastgida per il teater e da surmuntar dubis e timiditads. Bruno Cathomas absolva l’Academia da teater a Turitg, serenda 1992 a Berlin che daventa la finala sia dimora permanenta. En ­l’ester è prest sa mussà che la patria nativa cun las valurs tradiziunalas, la bigotaria, la controlla sociala, l’intoleranza e la repressiun è memia stretga per il giuven revoluzzer a la tschertga da si’identitad e per sia brama per renconuschientscha. Sco ch’el è s’exprimì dacurt en in’intervista sin RTR n’haja el «nagina morala, dentant ina gronda etica». Malgrà sia cumparsa robu­sta e sia tenuta magari rubiesta sin tribuna ed anovers è Cathomas probabel restà in caracter sensibel e fragil. Suenter ina vita excessiva en la chapitala tudestga em­prenda el er d’enconuscher Moritz, in «grond e bel, cun chavels blonds ed egls blaus», che Cathomas numna «in da sis el lotto» – e ch’è oz ses um. Actur da renum sin tribuna ed en il film Dapi 2002 sa preschenta Cathomas regularmain sin tribunas renumadas a Berlin, Basilea, Hamburg e Köln. Ed el ha la cuida da giugar numerusas rollas principalas, en las qualas el s’engascha cun corp ed olma e cun in’empatia ed autenticitad che maina el savens er als cunfins persunals. Bainduras ha el era fatg igl reschissur e quai tant da teater sco da film. Per sia rolla principala «Viehjud Levi» è el tranter auter vegnì nominà 1999 per il Premi da film en Germania e 2008 è el vegnì distinguì cun il Premi da film svizzer sco me­glier actur en il film «Chicken Mexicaine». Malgrà la distanza da sia patria nativa sa lascha Bruno Cathomas engaschar a Laax 2001 per la rolla dal signur mascrà en «Ei catscha primavera» (Wedekind/Cathomas) e 2009 sco reschissur dad «In siemi dalla notg sogn Gion» (Shakespeare/Tuor) inscenaus cun grond success da la Cumpignia da teater da Laax. Quests engaschaments han lubì e Bruno Cathomas da puspè s’avischinar precautamain a sia patria nativa ch’el aveva bandunà cun resentiments e fel en il venter. Quella è s’entelli er sa midada bufatgamain dapi ses cumià avant 30 onns. Ed en l’inscenaziun a Cuira han ins gì l’impressiun che l’actur arrivà Bruno Cathomas haja fatg pasch cun il mund da sia uffanza e cun sasez – e saja uss pli cuntent che mai. Sco il vitg da Peiden cun sias erosiuns e sfendaglias, enserra er la biografia da Bruno Cathomas differentas tensiuns e rupturas ch’i tutga d’acceptar e far il me­glier ordlunder. Senza crudar en nostaglia e resignaziun, senza snegar las ragischs, dentant er cun restar marviglius ed avert per il nov. Sco che l’actur ha dentant sincerà envers la FMR n’èsi betg la zona da comfort ch’è la funtauna d’energia ed inspiraziun, mabain plitost il confrunt cun novas sfidas. Mardi, ils 1. da november 2022 a las 14.00 ha lieu al Bogn da Peiden ina sentupda cun istorgias, fotos e documents da Peiden. Moderaziun Mariano Tschuor e Roman Weishaupt. Ulteriuras preschentaziuns da «Peiden» al Teater Cuira: www.theaterchur.ch Peiden è in'atgna producziun dal Teater Cuira. Igl è in toc da e cun Bruno Cathomas. Peiden è in'atgna producziun dal Teater Cuira. Igl è in toc da e cun Bruno Cathomas. Peiden è in'atgna producziun dal Teater Cuira. Igl è in toc da e cun Bruno Cathomas. Peiden è in'atgna producziun dal Teater Cuira. Igl è in toc da e cun Bruno Cathomas.

La satira han gea tuts gugent – cun excepziun sch’ins è sez l’unfrenda dad ina tala satira. Però da crear u realisar sez satira è ina da las pli pretensiusas disciplinas litteraras-schurnalisticas. Surtut sch’ins ha da far quai en il rom dad ina rubrica u dad ina seria regulara, p.ex. ina giada l’emna. Insumma, bun umor è propi dira lavur. Dapi prest dus onns, min­tga davos venderdi dal mais, realisescha RTR in pitschen format satiric-parodistic auditiv (radio ed online): «Proxima fermada: Fin d’emna». Il setting dal format è simpel – in tschuppel persunas da la prominenza da capuns è da viadi en il tren, da viadi vers la fin d’emna. Ed en il tren discutescha e debattescha quella prominenza grischuna davart dumondas actualas che dattan rumpate­sta en il chantun. Ils dus auturs – Gian Carlo Candinas e Flurin Clalüna – parodeschan tut ils pussaivels schanis, mintgatant bain e mintgatant fitg bain. Els fan quai en tut ils pussaivels dialects rumantschs ed er per tudestg. Nagin n’è segir dad els. Quest davos venderdi è p.ex. vegnì discutà en lur tren satric-parodistic davart pussaivels successurs u successuras per il secretari general da la Lia Ruman­tscha, Diego Deplazes. Interess demussan apparentamain Martin Cantinas, Clau Scherrer, Arno Camenisch u Vladimir Petkovic. Insumma, surtut la parodia da quels quatter «candidats» è fitg gartegiada. Tar Clau Scherrer crai ins propi ch’el declera sez ses interess per il post cun ils pleds: «Il romontsch schai a mi a cor. El ei sco ina biala plonta en curtgin ch’ins sto tgirar per ch’ei detti novs catschs.» Mes simpel tip damai: Tadlar ina u l’autra episoda da «Proxima fermada: Fin d’emna» – surtut episoda 23 – cun e da Gian Carlo Candinas e Flurin Clalüna. Tut las episodas da «Proxima fermada: Fin d’emna» èn da chattar sin www.rtr.ch. Di per di dar in redactur u ina redactura da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Proxima fermada: fin d'emna - in format satiric dad RTR, cun e da Gian Carlo Candinas e Flurin Clalüna.