Schluein Glion – Au-Berneck 05 Sco sch’ei duess buc esser Schluein Glion spiarda era il davos giug a casa cun in gol differenza. E pli u meins eis ei stau il medem sco avon duas jamnas. In sbagl ella defensiun all’entschatta dil giug ha schau ir en avantatg Au-Berneck. Quella gada eis ei denton gartegiau a Schluein Glion d’egalisar cuort suenter la pausa. In ulteriur sbagl ella defensiun ha mo quater minutas pli tard puspei purtau en avantatg ils hosps cun 1:2 e tier quei resultat eis ei restau entochen la fin dil giug. Ils giugadurs dil trenader Corsin Cavegn fan tut il pusseivel per recaltgar puncts, els vegnan denton buca remunerai per lur sforzs il mument. Adina puspei capetan sbagls fatals ella defensiun che portan l’equipa en disavantatg e cunquei ch’ils attaccaders han difficultads da crear schanzas e realisar gols, reussescha ei momentan buca da gudignar giugs. Era sch’ils adversaris ein strusch pli ferms. Aschia era la sonda vargada a Crap Gries: in giug denter duas equipas ulivas, ei vegnius gudignaus dalla squadra che ha fatg pli paucs sbagls ella defensiun. Quei ei stau Au-Berneck. Aschia resta Schluein Glion sil davos plaz ella tabella e sa mo aunc sperar da far ei meglier el davos giug dalla prerunda che ha liug sonda proxima. Quei che vegn denton buc ad esser gest sempel, ei l’equipa numnadamein hosp a Mels, ina dallas fermas equipas ella gruppa 1 dalla 2. ligia. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – Au-Berneck 05 1:2 (0:1) Crap Gries. 165 aspectaturs. Arbiter: Gubic. Gols: 3. Bojaxhi 0:1; 52. Vinzens 1:1; 56. Bojaxhi 1:2. Schluein Glion: Capaul (72. Alessandro Casutt); Gallmann (82. Leblebici), Matthias Derungs, Livio Derungs (86. Tschalèr), Büchler; Dermont, Sgier, Michel, D’Atria (66. Camenisch); Bundi; Vinzens. Au-Berneck 05: Staudacher; Navarro, Bekjiri, Popescu, Böhrer; Carlo Lamorte (75. Fabio Lamorte), Varano, Giuliano Lamorte (72. Marino), Lakna (82. Büyüktunalioglu); Smoljanovic (90.+3. Dierauer), Bojaxhi (87. Baumann). Remarcas: Cartas melnas: 11. Varano (foul), 25. Büchler (foul) e 55. Livio Derungs (foul). Carta mellen/cotschna: 68. Varano (foul). Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Egger (blessai) e Gomes Machado (absents). Au-Berneck 05 senza Zivic (serraus). Corners: 5:3. – 80. siet da Michel ella petga. 72. Capaul croda ora muort blessura. Uznach – Trun/Rabius Ina fetg buna prestaziun collectiva Grondiusa entschatta per Trun/Rabius ad Uznach. La lontschetta gronda dall’ura ha buc dumignau d’ir treis ga entuorn che Gianin Derungs sa vegnir frenaus ella da sedisch mo cun in foul. Patrizio Decurtins surpren la responsabladad e sieta il penalti plazzau e ferm e cheutras l’equipa dalla Cadi en avantatg. Suenter che Patrizio haveva aunc falliu la davosa fin d’jamna il penalti encunter Landquart mereta quella decisiun dad el da surprender ulteriuramein la responsabladad ton pli respect. Silsuenter ei la partida fetg uliva. Il schliet plaz fa buc sempel allas duas squadras da dar in ballapei cultivau. Las meglieras schanzas ellas empremas 45 minutas s’audan a Trun/Rabius, mo Valerio Marsicovetere liberescha duas ga enteifer paucas secundas siets ord cuorta distanza da Gianin Derungs e Silvan Muoth . Senter il te surpren Uznach pli e pli la bitgetta. Ella 64. minuta schula igl arbiter in penalti giustificau per l’equipa da casa, mo Mauricio Cathomas ei en fuorma quei di e tegn il siet. Mo l’equipa dil cantun S. Gagl smacca vinavon ed ella 73. minuta capetta ei; Simon Steiner egalisescha la partida. La risposta dil CB T/R ei denton decidida. Gnanc ina minuta pli tard aulza Gianin Derungs il resultat sin 1:2. Quei gol vegn exact il dretg mument e frenescha l’euforia dad Uznach. L’equipa da casa betta uss tut anavon. Mo Trun/Rabius muossa ina ferma partida defensiva e tegn il resultat, anzi, ella 93. minuta metscha Remo Alig e sieta il tierz gol per Trun/Rabius. Quei ei lu era gest il resultat final. Grazia ad ina ferma prestaziun collectiva mantegn Trun/Rabius aschia il contact cugl emprem tierz dalla tabella. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Uznach - Trun/Rabius 1:3 (0:1) Plazza da sport Uznach. 120 aspectaturs. Gols: 3. Patrizio Decurtins 0:1 (penalti), 73. Simon Steiner 1:1, 74. Gianin Derungs 1:2, 93. Remo Alig 1:3. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Mirco Pfister, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Daniel Pfister (56. Remo Alig), Mathias Flepp, Silvan Muoth (59. Denis Monn), Clau Berther (64. Salvatore Stagliano); Patrizio Decurtins (85. Clau Berther), Gianin Derungs (75. Fabio Caduff). Uznach: Valerio Marsicovetere; Simon Steiner, Andrin Widmer, Besar Abdi, Pascal Bochsler; René Mettler, Remzi Januzi, Bajram Elezi, Timo Petrizzo; Philipp Steiner, Jan Kuster. Remarcas: Trun/Rabius senza Beat Cadruvi, Orlando Monn e Damian Schmed. Landquart - Lumnezia Ina dumengia d’emblidar Lumnezia ha mussau respectablas prestaziuns ils dus davos giugs encunter las duas equipas alla testa. Aschia ch’els ein i cun in bien sentiment el cumbat encunter Landquart che sesanfla ell’emprema mesadad dalla tabella. Las empremas diesch minutas ha ei aunc vesiu ora bein. Denton naven dalla 14. minuta ha la malura entschiet. Landquart setta la culla dalla vart dretga e dat lu in pass sin la vart seniastra nua che Mirco Niederer vegn da stuschar il bal da gol en. Naven da lu ha ei dau gols el tact da 10 minutas per Landquart e da pausa mussava la tabla 5:0. Suenter pausa ein ils Lumnezians lu vegni da stabilisar il giug e da tener il resultat l’emprema mesura. La megliera fasa han els giu naven dalla 60. minuta. Ein era vegni dad ir duas gadas persuls encunter gol, denton senza ver il saung freid da metter la culla ella reit. Naven dalla 75. minuta era l’aria lu ora plaunsiu tier Lumnezia e l’equipa da Landquart vegn aunc da marcar dus ulteriurs gols. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Lumnezia 7:0 (5:0) Landquart, Stadion Ried. 50 aspectaturs. Gols: 14. Miro Niederer 1:0; 22. Marc Pirovino 2:0; 33. Men Hermle 3:0; 43. Betim Salihi 4:0; 45. Betim Salihi 5:0; 78. Silvan Roffler 6:0; 80. Marco Dias 7:0. Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal (70. Attila Truffer); Tizian Casanova; Manuel Casanova; Mauro Cadonau; Pascal Derungs (52. Nando Blumenthal); Matias Alig; Gion Ursin Alig; Dino Blumenthal (70. Pascal Derungs); Noé Capaul (45. Rafael Cabalzar); Attila Truffer (60. Mauro Demont, 75. Dino Blumenthal). Landquart: Ruben Miranda Lima; Men Hermle; Renato Oswald; Pascal Martin; Miro Niederer; Marc Pirovino; Silvan Roffler; Noé Niederer; Marius Willimann; Betim Salihi; Mirco Fausch. Remarcas: Lumnezia senza Andriu Alig, Paul Alig, Dario Capaul, Remigi Collenberg e Filipe Bastos. Cartas: Lumnezia 1.

L’equipa dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion para d’esser bandunada da tut ils buns spérts. L’equipa dalla Foppa ha spiars in ulteriur impurtont giug el cumbat encunter la relegaziun, quella ga encunter Au-Berneck e danovamein cun in gol differenza. La squadra songagliesa sa aschia semigliurar ella tabella e schai ussa sur il streh dalla relegaziun. Per Schluein Glion vegn la situaziun adina pli malemperneivla, schegie che la differenza da puncts tier las equipas vischinas ella tabella ei aunc adina buca fetg gronda. Sigl otgavel – Domat – spiarda Schluein Glion sulettamein tschun puncts e da dar ei quest atun aunc in giug e lu aunc l’entira runda da primavera. El davos giug da quest atun sonda suentermiezdi encunter il capogruppa Mels vegn ei denton ad esser grev per Schluein Glion da recaltgar puncts. Mels ha gudignau la dumengia suentermiezdi ordeifer encunter Domat. Ulteriurs puncts per Trun/Rabius Dapi l’aulta terrada (2:8) encunter Eschenbach l’entschatta october para l’equipa da Trun/Rabius d’esser definitivamein el ritmus da giug. Els quater giugs suandonts ha l’equipa dalla Cadi recaltgau buca meins che diesch puncts (treis victorias ed in remis). La dumengia eis ei reussiu da batter Uznach ordeifer cun 3:1. La squadra da Donat Albin e Philippe Vincenz sesanfla ussa sil siatavel plaz cun sulettamein dus puncts retard sil tierz dalla tabella, Glaruna. Lumnezia ha danovamein giu ina schliata dumengia. Il giug ordeifer encunter Landquart ei vegnius spiars cun 0:7. Ils gols per l’equipa da casa ein curdai successivamein naven dalla 14avla entochen la 80avla minuta. Lumnezia resta sil davos plaz dalla tabella. Igl ei da sperar che la liunga gliesta da giugadurs blessai sereduceschi sugl unviern. Dumengia dat Lumnezia il davos giug da quest atun ordeifer encunter Uznach. Juniors A sil quart rang final La selecziun sursilvana dils juniors A sa mirar anavos sin in fetg bien atun, schegie ch’il davos giug la dumengia vargada a casa encunter Rotmonten ei vegnius spiars cun 2:6. La Surselva terminescha il campiunadi d’atun sil bien quart rang. Dils nov giugs ei resultau tschun victorias ed in remis, sulettamein treis ga ha la squadra stuiu bandunar il plaz cun terradas. Quei bien success ei empermettents pil campiunadi dalla primavera vegnenta. Ina buna prestaziun han era ils juniors B dalla Surselva mussau ella pli aulta ligia regiunala dils juniors – la «Youth League». El davos giug ei reussiu ina victoria encunter Rorschach-Goldach ed aschia han ils Sursilvans aunc gudignau in plaz ella tabella. La squadra terminescha il campiunadi cun 13 puncts ord 11 giugs sigl otgavel rang da 12 equipas. Ina ga dapli ha Gianin Derungs marcau in gol per Trun/Rabius. Quella ga il 2:1 encunter Uznach.

Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha acceptau il venderdis sera la revisiun parziala dil regulativ pil persunal communal sco era la revisiun parziala dil regulativ d’indemnisaziun. Sco quei che la suprastonza communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, munta quella revisiun parziala dils dus regulativs ina midada d’in sistem antiquau e static ad in sistem modern e flexibel. En connex cun quella revisiun ei il plan da plazzas dalla vischnaunca vegnius adattaus aschia che mintga sparta – administraziun, infrastructura e baghegiar, menaschi tecnic e la formaziun – ha il futur ina quota da plazzas maximala. Igl avegnir vegnan ils cuosts totals da persunal enviers igl onn precedent ad esser decisivs e buca pli il plan da plazzas. Culla revisiun parziala ha il cussegl da vischnaunca plinavon dau suatientscha ad in augment da plazzas per 170%. «Quei alzament ei necessaris per dar il damogn alla lavur da mintgadi», scriva l’executiva. Plinavon vegn repartiu da niev las cumpetenzas finanzialas internas ed adattau ils temps da spurtegl. Adattau il temps da lavur dil president Il regulativ d’indemnisaziun pils commembers d’autoritads e da cumissiuns sco era d’ulteriurs funcziunaris, ei vegnius adattaus al standard d’ozildi. Aschia ei il sistem cun ina definiziun dil pensum da lavur total dalla suprastonza communala cun ina plazza cumpleina da 100% vegnius abolius. Il temps d’engaschament dil president communal munta da niev 80%. Quel sa variar denter 50% e maximal 80%. Entochen ussa muntava el maximalmein 74%. El cass d’in engaschament sut 80% ha il president communal la pusseivladad d’engaschar in secretariat proporziunal alla reducziun da siu pensum. Plinavon vegn igl engaschament fundamental dils geraus indemnisaus adequatamein cun ina pauschala annuala ch’ei buca pli dependenta digl engaschament dil president communal. La vischnaunca da Mustér scaffescha novas plazzas cun in volumen total da 170%.

Vendergis sera ei stau ella sala dil Ringhel a Trin la vernissascha dil cudisch da Richard Coray (1869-1946). Avon paucas jamnas eis ei stau 75 onns dapi sia mort. Sil giubileum ha Johann Clopath saviu concluder e presentar in project che ha occupau el varga treis onns. Il schurnalist pensiunau ha rimnau material e historias entuorn gl’um ch’ils da Trin enconuschevan sco Risch Curau. Pli che 100 persunas han priu part alla vernissascha. Suenter in cuort beinvegni ha Andreas Kessler circumscret la prestaziun da Richard Coray e sia muntada per l’architectura da punts. El ha descret Coray sco um temerari e gagliard, mo era social. Naven da 1896 tochen sia mort 1946, pia duront 50 onns, ha el collaborau cun numerus construiders ed inschigniers. Il cudisch che Johann Clopath ha scret, redigiu e produciu ei in’ovra da standard dalla persuna e dalla prestaziun da Richard Coray. Quella prestaziun semuossa el product ch’ei ussa sin meisa: Il cudisch peisa quater kilos ed ha survegniu ina fuorma adequata. Biaras paginas dublas presentan ina part dallas punts piarsas ch’igl um temerari ha construiu. Adina ha el collaborau cun ses frars e camerats da Trin, pli tard cun ses agens fegls. Aposta per accentuar il cuntegn – e per schurmegiar las 504 paginas pleinas cun massa fotografias, plans e graficas – ha Johann Clopath schau producir ina box. Il cudisch ha el saviu producir ella casa editura Scheidegger & Spiess da Turitg. Sco gl’autur ha declarau, ha quella casa editura mussau el dacuort alla «Frankfurter Buchmesse». Igl ei ina dallas exposiziuns pli impurtontas da cudischs dall’Europa. L’ovra da standard da Richard Coray vegn a svegliar il proxim temps aunc dabia attenziun. (fmr/abc) Il cudisch da 504 paginas ei pulpius cun fotografias, biaras era sin pagina dubla.

Dumengia sera ein bunamein 100 persunas separticipadas ella sala gronda dalla Fermata alla vernissascha dil cudisch «Hotel Destin» da Laura Schütz. La giuvna da 19 onns seigi la tiarza autura da Falera, ha la menadra dalla Chasa editura Rumantscha, Anita Capaul, declarau en siu plaid introductiv. Tresa Rüthers-Seeli e Paula Casutt-Vincenz ein representantas contemporanas da duas autras generaziuns da Falera che scrivan e publicheschan cudischs. Laura Schütz representa la generaziun giuvna. En sia raquentaziun tracta ella ina tematica historica dalla belle epoque d’avon 120-130 onns. Suenter l’introducziun ha la giuvna autura prelegiu digl emprem capetel dil cudisch. Lecturas e lecturs emprendan d’enconuscher la Tudestga Luise che ha viviu cun ses geniturs a Würzburg. Siu bab ha baghegiau in hotel els cuolms dil Grischun ed emigrescha cun sia famiglia en quei liug fictiv zanua el Grischun. Leu viva Catrina, ina giuvna matta che viva cun sia tatta ed igl aug el vitg nua ch’il Tudestg ha baghegiau il hotel. Omisduas dunnas giuvnas han lur immaginaziuns da lur agen futur cun ina certa autonomia. Igl ei interessant e captivont da sfundrar en quei mund nua che duas culturas s’inscuntran. Anita Capaul ha confermau che la fuorma da scriver da Laura Schütz ei innovativa. La figura da Luise discuora – e scriva – tudestg, quella dall’indigena Catrina discuora – e scriva – rumantsch grischun. A caschun dalla vernissascha da «Hotel Destin» ha l’autura retschiert bia laud per sia curascha ed insumma per sia emprema ovra litterara. Sch’ella vegn zacu a scriver ina secunda ed ulteriuras lai ella aviert. Laura Schütz (sen.) duront ch'ella prelegia, Anita Capaul teidla.

A Val S. Pieder ha il president dall’Uniun cantunala da musica, Andy Kollegger, undrau 22 veterans cantunals, e 13 federals sco era treis veterans cantunals d’honur dil District da musica Surselva. Quellas musicantas e musicants ha Kollegger titulau sco heroxs dil mintgagi. Sonda e dumengia vargada han ins constatau a Val S. Pieder in cert stan normal, respectiv ina situaziun sco avon la pandemia. Ina roscha amaturs dalla musica instrumentala, confamigliars, cameratas e camerats da musicantas e musicants, han priu part dumengia suentermiezgi al concert final dalla formaziun «25+» . L’otgavla gada ha il District da musica Surselva organisau quei camp per musicantas e musicants sur 25 onns. Sco dirigent hospitont ha el engaschau il dirigent lucernes Peter Schmid. Quel ha dirigiu denter auter la BB Oberschwaben-Allgäu, el suna ella BB Bürgermusik Lucerna e diversas formaziuns ella Svizra centrala. Dapresent eis el commember dalla cumissiun da musica dall’Uniun federala da musica. Cun quei musicist reputau han 49 musicantas e musicants da 12 societads dil District da musica Surselva exercitau in program da concert. Sepreparai a casa Andy Kollegger, il president cantunal, ha renconuschiu la prestaziun dils novs veterans cantunals e federals. Ella halla nova Glüs a Val S. .Pieder ha in grond auditori priu part al concert final. Cun Peter Schmid ha la formaziun temporara sunau il marsch «Furchtlos&Treu», la polca «Die schönsten Jahre» dad Armin Kofler e «Fanfare and Gigue» da Warren Barker. Ich ei tocs pretensius da sunar, denton in deletg da tedlar. La sonda e la dumengia ha la formaziun 25+ culs 49 musicantas e musicants giu quater emprovas intensivas. Els havevan retschiert a casa las partituras ed han aschia saviu sepreparar. Cul dirigent hospitont han els empriu da cuminonza las finessas ed ils detagls. Bials tocs ein era stai l’ouvertura «Celebrity» da Mario Bürki e il «Wellermann», la renomada canzun dils matros arranschada da Thibaut Bruniaux. Il concert ei ius a fin cul himni sursilvan Romania dad Alvin Muoth. Il dirigent Peter Schmid animescha gl'auditori. Tocs sentimentals cun solists han buca muncau: Ils eufonists Adrian Degonda e Ronnie Caminada han sunau tier il toc «Salidada» da Gion Andrea Casanova, il cornetist Remo Derungs tier «In pign regal». Quei toc ha Corsin Tuor ha arranschau tenor la canzun da Marie-Louise Werth. El seigi fetg loschs da quella formaziun, ha Peter Schmid declarau alla fin dil concert. Gl’auditori ha giavischau supplements. In da quels ei staus il himni sursilvan, la formaziun ha sunau per finir il marsch «Romania» dad Alvin Muoth. Fiasta districtuala 2023 a Val S. Pieder Suenter il concert ei stada la honoraziun dils veterans novs. Il president cantunal Andy Kollegger la meinagestiun dall’uniun cantunala, Yvonne Rauch, ein vegni en Surselva per render honur a varga 40 musicantas e musicants. La honoraziun digl onn vargau haveva per motivs da corona buca saviu vegnir organisada. Aschia ei in grond diember dils veterans 2020 e 2021 vegni a Val S. Pieder per lur undrientscha. «Per meis essas Vus claramein ils heroxs dil mintgagi. Vus presteis dapi onns bia, vus essas petgas ed unfris sco voluntaris bia da vies temps liber», ha Andy Kollegger ludau ils honorai. Dapi onns e decennis seigien els petgas da lur uniuns e contribueschien cheutras essenzialmein da tener ensemen la veta sociala en lur vitgs, ha il president cantunal detg. La sonda avonmiezgi haveva il president dil District da musica Surselva, Ivan Vinzens, menau ina radunonza extraordinaria. Quella ei stada necessaria per decider ufficialmein ina midada dil turnus dalla fiasta districtuala. Gl’onn 2020 havevan ils da Vignogn stuiu refierer l’emprema gada la fiasta e 2021 definitivamein. «Nus havein buca vuliu targlinar cun prender decisiuns e vegnir activs en caussa», ha Ivan Vinzens declarau el discuors culla FMR. Els hagien giu il cletg d’anflar ina societad ch’ei promta da surprender la proxima fiasta districtuala. La radunonza extraordinaria ha surdau quella unanimamein alla Societad da musica da Val S. Pieder. Lezza envida las musicas sursilvanas ils 3 da zercladur 2023 alla 21avla fiasta districtuala da musica. Quei turnus niev lubescha d’organisar la fiasta districtuala mintgamai alternond culla fiasta cantunala, lezza ei lu ils 2024. Tenor il turnus adattau da tschun onns ei la surproxima fiasta districtuala gl’onn 2028. Per la honoraziun dils veterans ha Adrian Degonda dirigiu la band 25+ dil District da musica Surselva. Meriteivels heroxs dil mintgagi Il president cantunal Andy Kollegger ha titulau els sco heroxs dil mintgagi ch’ein s’engaschai sur in liung temps pil cuminesser. Andy Kollegger ha saviu undrar las suandontas persunas per lur engaschi ellas societads da musica. La honoraziun includa ils veterans onns dils onns 2020 e 2021: Veterans cantunals (activs 25 onns) Edith Arpagaus-Sgier, Musica da Glion; Marcel Caduff, Societad da musica Vignogn; Ronnie Caminada, Musica Greina Vrin; Erika Candinas-Bearth, Societad da musica Sumvitg/Cumpadials; Heidi Casutt-Cathomen, Societad da musica Falera; Duri Cathomen, Societad da musica Falera; Judith Cathomen-Bearth, Societad da musica Sumvitg/Cumpadials; Carla Cavegn-Curschellas, Societad da musica Sedrun; Adrian Deplazes, Societad da musica Andiast; Lucas Derungs, Societad da musica Vignogn; Ursin Derungs, Societad da musica Vignogn; Myriam Egli-Cavelti, Uniun da musica Sagogn; Manuel Eicher, Societad da musica Vignogn; Christoph Imper, Societad da musica Falera; Rico Januth, Societad da musica Flem; Romana Livers, Societad da musica Breil/Dardin; Manuel Lombris, Uniun da musica Sagogn; Clau Maissen, Societad da musica Danis/Tavanasa; Maria Maissen-Vincenz, Societad da musica Surrein/Rabius; Carmen Sax, Musikgesellschaft Obersaxen; Remo Solèr, Musica da Glion; Max Steinmann, Societad da musica Sedrun; Carlo Tuor, Societad da musica Sumvitg/Cumpadials. Veterans federals (activs 35 onns) Gion Casanova, Societad da musica Vignogn; Gerold Casaulta, Musikgesellschaft Vals; Gion Friberg, Societad da musica Danis/Tavanasa; Rico Joos, Societad da musica Flem; Enrico Mazzetta, Societad da musica Trun; Annamaria Monn-Tuor, Societad da musica Sedrun; Urban Peng, Musikgesellschaft Vals; Silvio Schmid, Societad da musica Sedrun; Theo Schmid, Musikgesellschaft Vals; Kurt Schnider, Musikgesellschaft Vals; Pio Marco Schnider, Musikgesellschaft Obersaxen; Adrian Seiler, Societad da musica Breil/Dardin; Bernard Seiler, Societad da musica Breil/Dardin. Veterans cantunals d’honur (activs 50 onns) Ignaz Alig, Societad da musica Andiast; Marcus Candinas, Societad da musica Surrein/Rabius; Alfons Jörger, Musikgesellschaft Vals. Ils honorai han astgau prender in sitg e far viva.

Las vischnaunca Falera, Laax, Sagogn e Schluein vulan reorganisar gl’entir menaschi da scola. Finamira eis ei da formar in sulet consorzi che includa ils scalems superiur, primara e scoletta. Las radunonzas communalas dueien decider aunc il december. La communicaziun ei vegnida ualti nunspitgadamein vendergis vargau. Cun ina annunzia el Fegl ufficial envidan las suprastonzas communalas la populaziun a quater seras d’informaziun. Mintgamai a Falera, Laax, Sagogn e Schluein vegn las suprastonzas ad informar pertuccont il project da reorganisar il consorzi existent. Il consorzi da scola dallas quater vischnauncas duei includer era il scalem primar e la scoletta. Actualmein han ils meinascola Sandra Cavelti e Daniele Gianotti da collaborar cun treis cussegl da scola. Pil scalem superiur, cul responsabel Daniele Gianotti, vegn aunc in quart cussegl da scola vitier. Debloccar structuras «Igl ei ina structura fetg cumplicada», conferma Martin Mathiuet. Per sligiar il nuv structural han ils presidents da vischnaunca clamau en agid el sco persuna externa da cussegliaziun. Ei mondi tuttavia buca per la qualitad alla Scolaviva, lezza constetti numnadamein diltuttafatg, declara Martin Mathiuet. Scolaviva senumna il menaschi dalla scola da Laax cun sias partiziuns scoletta, primara e scalem superiur. La qualitad pedagogica seigi garantida e buca pertuccada, punctuescha gl’expert. Il project instradau duei far nuot auter che migliurar e debloccar las structuras administrativas, declara gl’expert dalla scola. Martin Mathiuet ei staus sez meinascola ed ha era cussegliau biars onns en fatgs da restructuraziuns. Ensemen cugl anteriur inspectur da scola Josef Willi ha el sviluppau in concept per ch’ins sappi contonscher quella finamira. Midada per Sagogn e Schluein L’emprema sera d’informaziun en caussa ei damaun a Sagogn. L’jamna proxima a Schluein e Falera ed ils 18 da november a Laax. Tenor il concept dils dus cussegliaders externs duei ina cumissiun da scola – cun commembers da tuttas quater vischnauncas – surprender la direcziun strategica dalla scola. La direcziun operativa dil consorzi surpren ina persuna, assistida d’in secretariat. Tier l’operativa s’auda ina persuna che meina il scalem superiur. Dus meinascolas, in pils loghens da scola Falera-Laax, l’auter per la scola Sagogn-Schluein, cumpletteschan l’operativa dalla Scolaviva restructurada. Pils affons da Laax e Falera semida nuot, classas primaras e scolettas restan en omisdus loghens respectiv casas da scola. A Sagogn e Schluein ein midadas en vesta. Tenor il concept present restan las scolettas, emprema e secunda classa sco tochen dacheu en mintga vitg. Denton ils scolars dalla tiarza e quarta d’omisdus vitgs frequentassen a Sagogn l’instrucziun, a Schluein quels dalla tschun- e sisavla classa. Il consorzi niev vegn a porscher in bus da scola che circulescha d’in vitg a l’auter. Commentari Sligiar ils nuvs Gl’emprem ha ei pariu ch’ei seigi ina sgnocca digl emprem d’avrel. Aunc il zercladur vargau ha ina dallas quater vischnauncas, Falera, decidiu da buca cooperar el project d’ina fusiun pusseivla. Ussa, tuttenina, para ei da far prescha cun fusiunar. Ei va buca per la politica, mobein per la scola. Gia il december dueien votantas e votants da tuttas quater vischnauncas decider. Las suprastonzas da Falera, Laax, Sagogn e Schluein vulan ch’ei mondi spert. Amiez il project d’eruir las pusseivladads da fusiunar Laax, Sagogn e Schluein instradesch’ins in project lateral. Cun Falera. Il project para pulit nuntransparents. Finamira eis ei da migliurar e professiunalisar il menaschi. Als affons ei quei probabel tuttina, els sesentan bein en lur stanza da classa, cun persunal d’instrucziun premurau e cumpetent. Era cul plan d’instrucziun e program digl onn da scola han els buca breigias. Breigias han ils carschi cullas structuras cumplicadas. Egos politics ein cheu buca el center. Dapi sis onns dat ei in consorzi pil scalem superiur Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Dasperas aunc in consorzi separau Falera-Laax pil scalem primar e scoletta. Ed a Sagogn ed a Schluein mintgamai ina scola primara ed ina scoletta. Sin pintga distanza pia quater gadas il medem. Igl ei ludeivel ch’ils quater presidents communals vesan la caussa objectivamein. Ei sa gie buca esser che quater meinascolas e sis cussegls da scola ein occupai permanentamein cun sesidas, per coordinar, organisar, menar e stizzar fiugs. Nundumbreivlas sesidas consumeschan las forzas. Tener ensemen la barca, cullas circumstanzias actualas, cun varga 220 scolaras e scolars, ei pilver buca sempel. Tuttenina eis ei plausibel daco ch’ei fa ina schi gronda prescha da fundar in sulet consorzi communabel.

Dapi in temps hospitescha il casti da Löwenberg era localitads per la lavur creativa. L’uniun Surselva Impact Lab pussibilitescha quei ad artistas ed artists dalla regiun. Ella vul cunquei buca mo accentuar la sparta dall’economia. Finamira eis ei d’integrar era las spartas art e cultura, da sclarir ils basegns, d’organisar exposiziuns, mo en emprema lingia da metter a disposiziun stanzas per luvratoris ed ateliers. Sis ateliers ein gia s’installai el Löwenberg. Treis artistas e treis artists, da cuminonza cun musicists, envidan ad in gi dallas portas aviartas. Cun in program musical, cun guidas atras la casa, cun discuors e cun observar il menaschi, duei la populaziun saver emprender d’enconuscher quei niev spazi creativ. Gl’atelier aviert sil Löwenberg a Schluein entscheiva sonda proxima, ils 6 da november 2021, allas 13.00. Ei suondan guidas tras la casa, naven dallas 17.00 ei la bar Löwenberg aviarta ed allas 19.30 sunan Andi Schnoz e Marc Jenny cun lur band Darkbeat meets Soundwalker. Löwenberg Art, cun Claudia Bischofberger, Marc Bundi, Luis Coray, Daniela Demarmels, Yvonne Gienal, Simona Hendry e Phil Lofthouse selegran dallas visetas.(fmr/abc) Il Casti da Löwenberg a Schluein.

Sonda ha il District da musica Surselva clamau a Val S. Pieder ad ina radunonza extraordinaria (mira LQ dad ier, 2-11-2021). Suenter in temps pli liung da malsegirtad ha la suprastonza vuliu metter tiarms e fixar enquala caussa. Inagada eis ei stau da decider pertuccont la proxima fiasta districtuala, quella ei ils 3 da zercladur 2023 a Val S. Pieder. Vinavon ha la suprastonza proponiu d’integrar els statuts in niev artechel. Quel duei lubir da honorar dirigents e presidents ch’ein stai en uffeci duront silmeins 15 onns. Gl’artechel dueigi determinar ch’il District da musica Surselva distingua quellas persunas specialmein per lur engaschi e prestaziuns extraordinarias. La radunonza a Val S. Pieder ha approbau gl’artechel niev e honorau per l’emprema gada 20 persunas. Als suandonts 19 dirigents ed in president ha il president districtual Ivan Vinzens astgau surdar il document d’honur per prestaziuns extraordinarias: Corsin Alig, Castrisch; Pieder Alig, Vrin; Romedo Andreoli, Trin; Marcel Cadalbert, Sevgein; Marcus Candinas, Rabius; Norbert Capeder, Vella; Roman Caprez, Root LU; Armin Caviezel, Vrin (il sulet sco president); Robert Deplazes, Surrein; Remo Derungs, Vignogn; Simon Derungs, Uors; Michael Friberg, Breil; Meinrad Giger, Mustér; Benedetg Hendry, Sedrun; Silvio Lechmann, Sagogn; Hansruedi Loretz, Val S. Pieder; Ignaz Sax, Sursaissa; Hugo Schär, Rueun; Gion Gieri Tuor, Sursaissa.(fmr/abc)

Aschia ni semegliont udev’jeu antruras da glieud pli veglia. Ussa, suen­ter biabein in onn e miez pandemia, sun jeu quella che fruscha ils egls constatond: il mund ei semidaus. Ils meinis pertuccont la necessitad dallas disposiziuns pervia dalla pandemia divergeschan dapi la ­bial’entschatta. Ils ins beneventan las mesiras, per auters ein quellas dispiteivlas e per inaparts nuot auter ch’ina stuornadad. Ton che restricziuns e prescripziuns han plaunsiu cavau in foss che separa nossa societad e beinenqual famiglia. Dis­currin nus damaun aunc undreivlamein in cun l’auter? Salidein nus aunc nos vischins? Dein nus aunc ina patarlada cun enconuschents cu nus mein tras vischnaunca ni tras il quatier? Il certificat da Covid procura per nova agitaziun, per remarcas hostilas e per lingias grassas. Ferton ch’il virus fa vinavon sias rundas, camonda las fiastas, mond en roda dad ina regiun a l’autra. Beinduras hai jeu l’impressiun da per franc esser setschentada sin in auter planet. Sco dacuort. Jeu passentel ina sera d’atun en la capitala grischuna. Igl ei uras da tscheina ed jeu mon el proxim restorant. Leu ein entginas meisas occupadas e tut las autras apparentamein reservadas. Jeu vegn informada che la meisetta gest all’en­trada fussi aunc libra per biabein in’ura. Para ch’jeu sun buca la suletta persuna ch’ei da viadi, ni che tut quels da Cuera ein sedecidi dad ir cursera ordlunder a tscheina. Ferton ch’jeu lasch gustar ils capuns, lubescha miu plaz en l’emprema re­tscha da contemplar ils hosps che vegnan en dad esch. Sco prescret, entran tuts gia cun la mascrina siper la fatscha. La plipart passa sur la sava cul telefonin en in maun, la carta d’identitad en l’auter, e spetga entochen ch’ella as­tga mussar il certificat e vegn plazzada. Auters, ils regulars sco jeu sminel beinspert, cumparan senza telefonin ed ID siper la detta e spetgan medemamein d’astgar prender plaz. Tut sespleiga senza commentaris e para dad esser il pli normal dil mund. Che negin ha bia tschaffen da far grondas discussiuns sin esch ei capeivel. Sediscuorer sa ins inaga ch’ins ei semess a meisa. Mo gnanc las duas camerieras che beneventan alternond ils hosps, discuoran pli ch’il ner necessari. Ina «buna sera» e basta. Dumandar suenter nums fa buca senn, il hosp ha reservau e tegn neu siu certificat, strusch ch’ellas s’avischinan. Gronds beinvegnis ein ualvess necessaris, la fatschenta marscha gie sco ei para. Scenas bunamein irrealas! Per in mumenet eisi stau dètg divertent, mo lu ha quella processiun metta dau da panzar a mi. Con gitg communichein nus aunc in cun l’auter senza agid dalla tecnologia moderna? Con gitg tscherchein nus aunc il contact persunal, ils discuors spontans cun glieud jastra ni insumma? Ha la pandemia ussa dau il davos stausch e degradau nus a creatiras retratgas che converseschan ina cun l’autra mo en in mund virtual ni a moda digitala? Ha ella fatg mezs roboters orda nus? Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Da giuven leva Flavian Krol conquistar las grondas tribunas sco cantautur. Oz eis el meins ambiziuns sco musicist, cumpona e scriva denton sez sias canzuns, suna githarra e conta plitost privat. Enqualga sepresenta el ensemen cun amitgs. Sco sonda proxima a Trun. Leu concertescha el ensemen cun Dario Hess e Martin Gugger. «La senda dalla verdad» ei il tetel dalla canzun la pli nova da Flavian Krol da Sedrun. Il text ha el scret en tuatschin ensemen cun siu frar Gian. La historia dil «bien Gieri» sereferescha alla detga dalla platta dallas strias. La melodia ha Flavian Krol cumponiu seschond inspirar d’ina melodia d’in cantautur talian. Sias canzuns ein per gronda part en romontsch e dad el sez, ils texts vegnan ord il profund da si’olma. Sco el di selai quei buca sfurzar e vegn cu ei vegn. Enqualga conta el denton era covers. La vusch dil cantautur ei profunda ed ha in colorit harmonic. Il giuven da 28 onns fa musica da pop, folk cun influenzas da country. Dus da ses musicists preferi ein Ben Howard e White Buffalo e sco Krol di, hagien quels influenzau grondamein siu stil. «Jeu teidlel gl’entir di musica. In bi mument ei aunc pli bials cun buna musica.» «Jeu laschel schabegiar» La passiun per la musica ha tschaffau Flavian Krol ella vegliadetgna da circa 13 onns. Ensemen cun ses amitgs da scola Dario Hess, Carlo Caduff e Fabian Deplaz ha el fundau sia emprema band. Lu sunava el bass mo ha spert midau sin ghitarra acustica. Da buob ha el giu enzacontas uras scolaziun da musica, propi da sunar ha el denton empriu a moda autodidacta e cun agid da ses amitgs e filmins sin Youtube. «Jeu cantavel gia lu fetg bugen e savens era mo per mei e quei va meglier d’accumpignar culla ghitarra», declara il cantautur. En giuvens onns semiavi el da conquistar las tribunas grondas mo hagi lu spert giu autras prioritads. «Dar concerts mintga fin d’jamna ei buca propi miu mund. Jeu sepresentel bugen ina ga ni l’autra cun amitgs sco Dario Hess ni Pascal Gamboni, ir activamein ina via musicala ei denton buca mia finamira. Pertuccont la musica laschel jeu plitost schabegiar quei che schabegia», declara il Tuatschin. Forsa ha quei era da far cun siu caracter. Krol di numnadamein ch’el stetti buca bugen el center: «Jeu hai negins problems da star sin tribuna, stoi denton buc esser el center e far ina gronda show.» Dil miradur al fisioterapeut Era professiunalmein enquera Flavian Krol sia ventira. Suenter gl’emprendissadi da miradur ha el luvrau sin mistregn mo era surpriu auters jobs sco tschentapegnas ni sco montader da pendicularas ed era ella gastronomia. Il giuven ei era staus empau pil mund entuorn ed ha passentau in miez onn en l’Indonesia ed en Nova Zelanda. Duront quei temps ha el scuvretg sia gronda passiun per surfar e manegia che quei seigi bellezia e ch’el mondi sche pusseivel mintg’onn enzanua sper la mar per far surfing. Allura ha el entschiet la scolaziun da menader da construcziun, denton buca terminau quella. «La lavur sil baghetg era buca propi quei che cuntentava mei e perquei hai accumpignau il bab enzacons dis», raquenta il fegl dil fisioterapeut Jan Krol. Il bab Jan ei oriunds dalla Hollanda, la mumma Rita Venzin ei ina Tuatschina. Era siu cusrin ha empriu da fisioterapeut e ludau la scola e la biala veta da student en Hollanda. Quei tut ha perschuadiu Flavian Krol ed el ei partius viers la Hollanda, empau era per anflar sias ragischs. En Hollanda ei tut plat e grisch Ils davos treis onns ha Flavian Krol pia studegiau en Hollanda e fa actualmein siu praticum a Laax e Flem. Mo co ha quei lu plaschiu ella patria dil bab? «Jeu hai studegiau en ina scola internaziunala ed il lungatg principal fuva engles. Il contact culs indigens haiel strusch anflau, sulet enqualga culla famiglia dil bab che viva aunc leu hai jeu discurriu hollandes», aschia Flavian Krol. La fin finala eis el staus leds da saver turnar en Svizra: «Ils unviarns ein lunghezia en Hollanda, igl ei savens grisch ed il vent trai quasi adina. La tiara ei tut platta ed a mi muncavan ils cuolms», conceda Flavian Krol ch’ei carschius si a Sedrun. Sch’el surpren in di la pratica da fisioterapia dil bab sa el aunc buc. Igl emprem stoppi el finir il praticum, sciver sia lavur da diplom e dumignar ils examens finals. Allura lessi el en mintga cass aunc rimnar empau experientscha sco fisioterapeut. Che quella lavur schai meglier ad el che la lavur sil baghetg sa el denton gia ussa dir: «Jeu lavurel fetg bugen culs pazients, respectivamein clients ed igl ei bi da survegnir resuns positivs e segns da renconuschientscha sch’ins sa gidar. All’entschatta ha quei denton duvrau empau temps d’ughegiar da tschappar en – in carstgaun ei buc in toc betun.» Concert a Trun : Sonda proxima, ils 6 da november naven dallas 21.00 envidan Dario Hess, Martin Gugger e Flavian Krol al concert communabel ella Sala d’art a Trun. Ils treis musicists fan musica da contry, blues, rock, irish e folk romontsch. L’entrada ei cun certificat da Covid e cuosta 20 francs per persuna. La musica ei ina gronda passiun da Flavian Krol. El siemia denton buca da conquistar las grondas tribunas. Cuort e bien: Num: Flavian Rafael Krol Datum da naschientscha: 20 d’uost 1993 (liun) Grondezia: 1.88 m Numera da calzers: 45 Lungatgs: Romontsch, tudestg, hollandes, engles ed in tec talian Finamiras: Edir igl emprem agen disc cumpact avon il 30avel. Daventar independents sco fisioterapeut entochen il 35avel. Hobis: far surfing, skis, velo da muntogna, cross fitness Cudisch preferiu: Der Alchimist da Paulo Coelho. Quel legel jeu adina puspei. Igl ei empau in muossavia per la veta, in appell da tedlar sil cor e l’intuiziun e quei fetschel jeu ton sco pusseivel. Spisa preferida: Igl atun selegrel adina sin menus da carn selvaschina da mes amitgs ch’ein catschadurs. Bubronda preferida: En sortida pier freid. Schiglioc mo aua e caffè.

La vischnaunca Lumnezia organisescha il survetsch d’emprem agid «First Responder Plus»: Il zercladur 2020 ha la regenza grischuna fixau ina cunvegna cull’organisaziun Salvament alpin svizzer. Igl ei il «bratsch terrester» dalla Guardia da salvament Rega. Quella ei dependenta d’emprems gidonters sil plaz d’in accident ni d’ina malsogna anetga. «En nossa vischnaunca ei ina gruppa da nov persunas seformada», declara il president communal Daniel Solèr. El renda attent al project «First Responder Plus» che la vischnaunca ei vidlunder d’organisar. Gievgia vargada ein quellas nov persunas s’entupadas en casa communala a Vella. Ina part da quellas ein commembers dall’Uniun samaritana Lumnezia. La presidenta da quella, Petra Derungs, ha surpriu la coordinaziun dil salvament sanitar «First Responder Plus» per la Lumnezia. Saver co il defibrillatur funcziuna Urs Berni ei commember dil Salvament alpin svizzer (SAS). En sia vischnaunca, a Val S. .Pieder, eis el responsabels per la medema gruppa locala. Il SAS ei in bratsch terrester dalla Guardia da salvament Rega. Avon ch’il helicopter, ni era l’ambulanza, arrivi sil plaz d’accident ni malsogna anetga, drova ei persunas che san porscher gl’emprem agid. Quellas ston saver co il defibrillatur funcziuna, ellas sto esser hablas da giudicar la situaziun e porscher in emprem agid professiunal. La valischa dal First Responder A Vella ha Urs Berni presentau il project, el explicau co il survetsch «First Responder Plus» ei structuraus e tgei cundiziuns e premissas ch’ein necessarias. Gl’onn vargau haveva la suprastonza communala Lumnezia decidiu da fundar in’organisaziun locala per la vischnaunca. Urs Berni ha liunga experientscha en fatgs dil salvament sanitar. El ha lu era saviu motivar las persunas che eran s’annunziadas pil niev survetsch lumnezian. Il Salvament alpin svizzer ha fixau l’entschatta zercladur 2020 culla regenza grischuna ina cunvegna, il Cantun gida da finanziar la scolaziun ed il menaschi d’alarmaziun «First Responder Plus». Egl entir Grischun vulan ins scaffir ina spessa reit cun 350 persunas engaschadas sco «First Responders», ils emprems sil plaz d’accident ni malsogna acuta. Ei mondi buca en emprema lingia da salvar glieud ord ina preitcrap. Era buca glieud sin ina tura da skis ni sin ina pista da mountainbike. Per quei intent dat ei patruglias specialisadas ch’ein era spertas. Decisiv pil vitg perifer «En emprema lingia va ei per porscher gl’emprem agid en nos vischinadis. Il provediment sanitar duei esser garantius per la populaziun», gi Daniel Solèr. Sch’in «First Responser» sto vegnir alarmaus, decida la persuna dil clom d’urgenza 144. Ei sa esser ch’ina persuna croda sin via e vegn senza schientscha, ch’ina dat da scala giu, in’autra ha ina attacca dil cor ni dil tschurvi. Ei dat las pli diversas situaziuns d’accident ni malsogna anetga. Auter che els marcaus ed aglomeraziuns ei in’equipa da salvament buca gest entuorn la cantunada dalla proxima casa. Era en regiuns periferas san ins oz alarmar cul telefonin il clom d’urgenza 144. Gliez ei buca il problem. Quel organisescha equipa, ambulanza, pumpiers ni tgei ch’ei necessari tenor situaziun. Era en vitgs perifers sto ina persuna scolada, habla e curaschusa saver far l’emprema intervenziun al malsaun ni disgraziau. Sco Urs Berni ha declarau a Vella, ha il Salvament alpin svizzer l’incarica da scolar las persunas ch’ein s’annunziadas pil survetsch da «First Responder Plus». Petra Derungs, presidenta dall’Uniun samaritana Lumnezia, ed Alexander Casanova, scolast samaritan, sco era ulteriuras commembras e commembers, drovan ualvess ina scolaziun speciala sco salvaders. Els han, buca il davos tras gl’Openair Lumnezia ed occurrenzas sportivas, avunda experientscha cun cass d’urgenza. Per esser habilitai pil survetsch niev, ed era pervia da directivas dalla interfederaziun da salvament, drova ei tuttina ina instrucziun da basa ed in perfecziunament. Il Salvament alpin svizzer porscha ed organisescha quels cuors specialisai. Sco quei ch’il president communal Daniel Solèr declara alla FMR, eis ei previu che tuttas persunas ein scoladas ed equipadas tochen la fin da fevrer 2022. Lu san ils «First Responders» lumnezians entrar en acziun.

En Surselva riman ins actualmein puspei pacs per la Missiun cristiana digl ost. Dapi zacons onns separticipeschan uniuns da dunnas, gruppas caritativas e persunas privatas all’acziun «pacs da Nadal». L’acziun 2021 cuoza tochen ils 19 da november. Il november 2017 haveva Michael Stauffer dalla Missiun cristiana digl ost referiu a Glion davart l’acziun e sias finamiras. Quell’occurrenza ha giu grond effect. Dapi lu contribueschan biaras famiglias en Surselva al segn da solidaritad. Ell’entira Svizra rimna la Missiun cristiana digl ost entuorn 100'000 pacs ch’ella transporta tochen la fin da november els loghens destinai. En endisch vitgs en Surselva ei l’acziun da pacs uonn puspei. Ils schenghetgs als paupers e basignus ein defini claramein, ins sa far in pac per affons ni in pac per carschi. Pervia dalla duana ein las organisaturas dependentas dalla fidonza dils donaturs. In pac per affons sa cuntener rauba tenor ina gliesta cun 14 products, naven dalla tschugalata, tiels carnets da scola, colurs da malegiar, soccas, capetschas e forsa schizun in animal da plesch. Tgi che vul separticipar sa s’informar tiels posts da rimnada a Glion, Sagogn, Laax, Luven, Rueun, Siat, Vuorz, Andiast, Breil, Sumvitg e Mustér. En quels loghens dat ei era las scatlas normadas e las etichettas pils pacs d’affons e quels da carschi. Ulteriuras informaziuns mira era: www.weihnachtspäckli.ch. (fmr/abc)

Dacuort haiel legiu in inserat per in emprendissadi da vendider. Jeu sundel s’annunziaus. Suenter varga 30 onns el schurnalissem e paucs onns avon la pensiun fa ina midada professiunala segir buca donn. Haiel tertgau. Mo la risposta ei stada negativa. Discriminaziun! Miu meglier amitg ha denton getg che quei hagi da far nuot cun discriminaziun. Jeu hagi semplamein buc adempliu las premissas. Sinaquei sundel s’annunziaus sco professer da fisica ad ina universitad da Turitg. Jeu enconuschel numnadamein Albert Einstein (also buca persunal, aber jeu sai tgi ch’el ei e ch’el ha inventau la formula «E = mc²»). Buc idea, tgei che quei munta, aber igl ei ina fuormla ualti enconuschenta. Puspei han ei buca priu mei. Discriminaziun! Miu bien amitg ha danovamein manegiau che quei hagi da far nuot cun discriminaziun. Jeu hagi semplamein buc adempliu las premissas. Ch’Alain Berset duess seretrer sa tut tgi che legia medias seriusas e leu particularmein las colonnas culs commentaris. Aschi in miserabel cusseglier federal havein nus aunc maina giu. Per che la Svizra mondi buca diltut alla malura sundel s’annunziaus tier il president da la Confederaziun, Guy Parmelin, e getg ad el ch’jeu seigi prompts da remplazzar Berset. Tudestg sappi jeu numnadamein minimum aschi bein sco els dus. Aber Parmelin ha rispundiu: «Isch gann sie leider nischt einschtellen. Es schdimmt swaaar, dass jeder Schweizer und jede Schweizerin wällbaaar ist, aber suerst das Parlament muss sie wählen. Das wird schwiiirysch. Sie aben geine politische Ervaaahrung.» Mes onns ella suprastonza communala da Morissen valan pia nuot. Turpegius, aschi ina risposta d’in president dalla Confederaziun. Discriminaziun! Miu amitg ei denton staus d’in auter avis. Jeu hagi semplamein buc adempliu las premissas. Suenter ton frust haiel vuliu sedivertir per vegnir sin auters patratgs. En in’ustria a magliar bein, forsa en ina bar e beiber in per emblidar – ad in giug da hockey ni ballapei per saver grir. Mo senza certificat ei stau da far nuot. Discriminaziun! Tgei che miu anteriur amitg ha getg poss jeu uss buca repeter. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff , columnist da la FMR

Egl endischavel e davos giug dalla 2. ligia regiunala da quest atun ei l’equipa da Schluein Glion hosp da Mels. Ferton che l’equipa dalla Foppa porta la latiarna cotschna, salida la songagliesa dalla testa dalla tabella. Pli gronds savess il cuntrast pia buca esser. Schluein Glion ha buca giu fortuna els davos giugs e spiars quels cun resultats satels. Sco ei ha dau terradas havess ei denton era saviu dar ina ni l’autra victoria. El giug da sonda suenter miezdi encunter Mels han ils Sursilvans da spiarder nuot, forsa ei quei schizun in avantatg. Ellas davosas scuntradas ei il squetsch naturalmein staus gronds. Trun/Rabius a casa – Lumnezia ordeifer La davosa runda absolvan era las squadras dalla 3. ligia. Trun/Rabius retscheiva Tusaun-Cazas che ha in punct dapli sin siu conto. Reussescha ei alla squadra dalla Cadi da gudignar era il davos giug dalla runda d’atun? Cun in success cumplein savess Trun/Rabius aunc gudignar in plaz ni l’auter ella tabella. Las bunas prestaziuns da Trun/Rabius els davos giugs empermettan bia per quella scuntrada. Lumnezia ha da serender ad Uznach. La squadra songagliesa ha spiars la davosa fin d’jamna encunter Trun/Rabius. Ella schai el secund miez dalla tabella, mo cun 14 puncts claramein avon ils Lumnezians che han recaltgau entochen ussa sulettamein in punct el remis encunter Surses l’entschatta october. Forsa reussescha ei a Lumnezia tonaton aunc da terminar igl atun cun in success. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Mels – Schluein Glion so. 15.00 Abtwil-Engelburg – Vaduz so. 16.00 Herisau – Domat so. 18.00 Montlingen – St. Margrethen du. 14.00 Au-Berneck – Winkeln du. 14.30 Dardania S. Gagl – Ruggell du. 14.30 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas so. 14.30 Bogn Ragaz – Landquart so. 15.30 Surses – Valposchiavo du. 14.00 Uznach – Lumnezia du. 14.00 Eschenbach – Weesen du. 16.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Montlingen – Domat so. 13.30 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Bogn Ragaz du. 13.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Bütschwil – Tusaun-Cazas so. 18.15 Triesen – Linth-Schwanden so. 18.15 Ebnat-Kappel – Au-Berneck du. 11.00 Widnau – Uzwil du. 11.30 Rapperswil-Jona – Domat du. 12.00

Plaunsiu ha er il Gion davos capiu ed udiu: Igl onn 2021 ei igl onn giubilar dil poet da Laax Flurin Camathias: 150 onns di da naschientscha, 75 onns mort. Ah gie, quei ei quel che ha translatau «Clara Notg de Nadal» per romontsch. Giebein. Ah gie, quei ei quel che ha scret la poesia «La sera sper il Lag» «Fontaunas clar resunan». Exact. Tgei che vala senz’auter: Camathias ha giu ses merets ed in engaschi nunstunclenteivel per la cultura romontscha. El ei staus in profi, in dil fatg, ha scret nundumbreivlas caussas e cunzun sil camp cantic ei el enconuschents a biars. Ed ussa – suenter 2021 – aunc a daplirs, quei ch’ei super. Las festivitads giubilaras per Flurin Camathias ein stadas pompusas e numerusas: In bi cudisch mellen rehamein illustraus ed ornaus, concerts da chors e solists naven da Mustér sur Breil entochen a Laax. Exposi­ziuns ed installaziuns da var 10 artistas ed artists en tut ils treis loghens dallas activitads dil pater: Lavurs scientificas, bibliografias, visetas en 5 e dapli archivs nua che tut ei vegniu cavau neunavon da Flurin Camathias. In audioguide per far ina spassegiada entuorn il Lag Grond, inspirau da Flurin Camathias. Fontaunas dil vitg che vegnan engravadas cun ina plachetta dad ina poesia dil poet. In teater da Flurin Camathias. In cuors da cuschinar cun recepts ord il temps da Flurin Camathias. Gie, perfin ina petta cun si in taccader dil Camathias datti. E gie, era jeu sun staus involvaus en quella «industria da cultura» – sco Adorno schess. Organisau ed orchestrau a moda grondiusa – Schau ora cups. Biala caussa. La latta per giubileums ei uss aulta: taluisa stuess atgnamein mintga poeta romontscha e mintga poet romontsch vegnir commemoraus! Buccas nauschas pudessan ussa era metter en damonda la relaziun dalla fiasta giubilara pil poet Flurin Camathias e sia impurtonza historica e litterara. Clar, el ha scret e translatau biaras poesias, mo ei deva era aunc auters «impurtonts», sch’ins vuless classificar: Per exempel il fuolavias per il romontsch Peider Lansel, il collecziunader Caspar Decurtins, senza quel dessi insumma pauc da quei temps, ils poets Gion Cadieli ni era in Alfons Tuor. Era la recepziun da Camathias ha taxau e criticau il poet da Laax savens sco «memia sublims» e ch’el hagi «idealisau» empau fetg sias figuras. Sias persunas seigien designadas «memia idealas, memia bunas» (dad anflar tier Guglielm Gadola 1946). Ni lu pli tard: «Camathias Dichtung wird allgemein als ‹eine Region zu hoch› taxiert.» Clar, ins sa era discuorer con bia senn ch’ei fa da «classificar» poets ed insumma litteratura. Mo tuttina: Ei capeta era che giubileums da scribents u scribentas romontschas van denteren en emblidonza, gest era ils davos onns, sco per exempel: - Gion Deplazes havess festivau siu tschienavel onn da naschientscha igl onn 2018. - Igl onn 2020 ein vargai 20 onns dapi la mort digl autur Flurin Spescha. - Il 150avel da Peider Lansel ei era pli u meins ius en emblidonza igl onn 2013. Aber: Las resursas persunalas ein limi­tadas, il temps ei scarts e magari mauncan era las monetas ni igl interess. Commemoraziuns dependan fetg dall’ini­ziativa da singuls da nossa cara Patagonia. Quels treis suranumnai vessen minimum era meritau ina petta – cun si in taccader. Sandro Buchli, carschius si a Laax, ha scret sia lavur finala all’universitad sur da Camathias e finescha ussa sias retschercas da Camathias cun questa columna. Fun fact: Sch’ins tippa il cavazzin «Flurin Camathias» egl archiv dalla gasetta La Quotidiana pigl onn 2021, lura dat quei 50 resultats. Naven dils onns 1996 entochen ils 31-12-2020 ei quei totalmein 126 resultats. Il davos concert commemorativ per Flurin Camathias ei ils 5 e 6 da mars 2022 en baselgia a Laax.

Matematica, informatica, scienzias dalla natira e tecnologia: Quels quater roms ein ella scursaniziun MINT. Finamira eis ei da promover gl’interess e svegliar las enconuschientschas en quels. L’interpresa 08EINS da Cuera ha iniziau cuors specifics per affons che vulan saver dapli da quels roms cognitiv-abstracts. Entochen ussa ein quels stai a Cuera, da niev dat ei la purschida era ell’Engiadina ed en Surselva. Partenaris dalla 08EINS ein la Hamilton da Panaduz, la Scola cantunala da Cuera e la Scol’aulta specialisada dil Grischun. Quels partenaris porschan ina scolaziun per affons che vulan approfundir lur enconuschientschas en connex cun matematica, informatica, tecnologias e scienzias dalla natira. Mesjamna suentermiezgi han 13 affons denter 8 e 12 onns entschiet a Schluein il cuors da programmar. Els vegnan dall’entira Surselva ed han grond interess dall’informatica. Scolars primars dalla Surselva el cuors da programar a Schluein. Per la purschida en Surselva collaboreschan las purtadras dil program MINT cullas duas interpresas indigenas Informatica e communicaziun.ch da Glion. Il cuors 1 da codar intermediescha las enconuschientschas da programmar. Mintgamai la mesjamna suentermiezgi emprendan ils affons da programmar sez ina pagina d’internet. El cuors 2 che suonda san els profundar gl’empriu e programmar paginas d’internet pli pretensiusas. La FMR vegn a visitar il proxim temps il cuors el casti da Löwenberg a Schluein.(fmr/abc)

Dapi 1999 ha ser Martin Fontana da Flem publicau quater cudischs da poesias. Ils dus davos ein cumpari 2018 e 2021. Da lezs prelegia gl’autur dumengia proxima a Sagogn. El selegri fetg da vegnir a Sagogn, en quei liug hagi el aunc mai prelegiu, ha gl’autur getg suenter ch’igl ei gartegiau da fixar il termin. Dumengia proxima, ils 7 da november, envida la pleiv evangelica reformada Sagogn/Laax/Falera ad ina sentupada cun ser Martin Fontana. Avon treis onns ha la facultad teologica dall’Universitad da Turitg undrau il plevon pensiunau cul tetel da doctor honoris causa. La renconuschientscha ha el retschiert per ses merets sco translatur dalla bibla. Ser Martin ei naschius igl 1. da schaner 1934 a Fidaz, in onn pli tard ei siu bab, il scribent renan Gian Fontana, morts. Pli tard ha Martin Fontana studegiau teologia e pastorau suenter sia ordinaziun 1958 las pleivs da Castrisch e Riein. 1969 eis el ius a Favugn ed ha pastorau leu tochen sia pensiun 1999. Cu el ei vegnius pensiunaus ha el entschiet cun sia activitad lirica. Entochen oz ein quater cudischets da poesias dad el cumpari: «Sinzuns agl ur» (1999) e «Ei para l’alva» (2001) per romontsch, lu ils cudischs bilings «Zwischen den Flügeln der Zeit/Denter las alas dil temps» (2018) e «Stilles Leuchten/Scleridas bufatgas» 2021. Ses dus davos cudischs ein cumpari ella casa editura Somedia. Il poet ha translatau sez ses texts romontsch en ina versiun tudestga. Duront la prelecziun vegn el a declarar ils motivs ed era dar envesta en sia lavur sco liricher. La prelecziun da ser Martin Fontana ella baselgia reformada accentuescha la musica sillas duas orglas, la veglia da 1772 e la nova da 1957.(fmr/abc) ser Martin Fontana prelegia a Sagogn. La sentupada lirica cun ser Martin Fontana a Sagogn ei dumengia, ils 7 da november 2021, allas 16.00, ella baselgia reformada. Pusseivladad da parcar sin plaz-scola ni sil plaz a Sutprei. Entrada mo cun certificat Covid tenor ordinaziun.

Dalla casa de Florin a Rueun fagess negin stem che entra el vitg da Rueun. Gest sper la baselgia dat ella denton en egl cun ses barcuns sdrimai. L’anteriura casa signurila ei dapresent venala. Semegliont sco mintga carstgaun ha era mintga vitg siu agen caracter. Tiel maletg dil vitg da Rueun dominescha buca exnum ina unitad cun casas veglias da lenn, cun fatschada barschada dil sulegl. Leu entaup’ins ina mischeida da casas novas e veglias. L’identitad da Rueun marchescha en emprema lingia la baselgia parochiala da s. Andriu cun siu clutger roman. Quei edifeci ei segn d’identitad, sa ozilgi denton era muntar ina grevezia. A Rueun dat ei duas casas signurilas da crap. Ina da quella enconusch’ins, l’autra strusch. Tuttina sco la baselgia e las capluttas ein omisduas sut schurmetg. Il plan zonal da Rueun definescha ellas sco «edifeci protegibel». Quei munta ch’ins astga buca far midadas vid gl’exteriur, nungir disfar ellas. La casa culs barcuns sdrimai La baselgia, las capluttas, e sulettamein aunc quellas duas grondas casas marcantas, han in status da schurmetg schi rigurus. Igl ei las duas casas oriundas dalla famiglias de Florin da Rueun. Ina dallas casas schai oradem Piadras. Sur il stradun digl Alpsu dat quella en egl da lunsch. L’autra ei la casa sura de Florin. Situada amiez il vitg, visavi la baselgia, dat ella tuttavia strusch en egl.Quella ei actualmein venala. Oriundamein sedistingueva la casa-crap culs barcuns mellen-ner sdrimai dallas casas lenn el contuorn. Ella era persula en quei liug cul num local Las Dretgs. Il davos tschentaner ha ella retschiert cumpignia el contuorn. Oz offerescha in agentura d’immobiglias quei object sco casa da duas famiglias cun 12 stanzas. La surfatscha da habitar seigi 275 m2, la parcella 1238 m2. Sco prezi da contrahar ei 1,1 milliuns indicaus ella documentaziun. Oriundamein era il culmar dalla casa historica drizzaus dad ost encunter vest. Avon circa 120 onns han ins alzau la casa e drizzau il culmar da nord encunter sid. Alla substanza historica dalla casa de Florin dat la Tgira da monuments pintga peisa. Malgrad quei ei il baghetg schurmegiaus. Il motiv ei forsa la substanza veglia interna ch’ei aunc da valeta. Pliras stivas cun tablegiau, escha e mobiglias originalas sco era ina combra cun arviul ein restadas sco elements dil vargau. La combra cun arviul duvrava il cauderschader de Florin forsa sco stanza da dertgira. La Protecziun dalla patria valetescha la casa ambivalentamein. D’ina vart eis ei in custeivel object dil vargau, dall’autra han las midadas architectonicas dil 20avel tschentaner lavagau bia dalla substanza oriunda. Ord il ravugl dalla cuminonza d’artavels vul negin surprender la casa. Per l‘ina fuss ei ina pulita grevezia, per l’autra ein clutger e santeri dalla parochiala forsa memia datier. Ed amaturs beinstonts da casas historicas anflan aunc avunda objects. Il prezi da contrahar vegn ad esser decisivs per quella fatschenta. Fatschada sid e vest dalla casa de Florin a Rueun Epitaf el santeri da Rueun, cun uoppen d'allianza de Florin Salis. Casa de Florin, fatschada encunter sera. Porta d'entrada representativa, cun uoppens de Florin e de Cabalzar. Porta d'entrada interna cun uoppens dils conjugals Johann Simeon de Florin e Anna de Capol, 1612 Stiva cun substanza originala casa de Florin Rueun. Anteriura stanza da dertgira casa de Florin Ils de Florin da Rueun El Grischun dat ei numerus bratschs e lingias cul num Florin, aschia enta Tujetsch, a Mustér e Rueun, a Cuera, Zezras, Maladers, a Claustra. Vinavon a Tavau, Vaz-sura, Donat ed a Sta. Maria ella Val Müstair. Malgrad ch’igl origin da mintga famiglia ei divers, deriva il num Florin dil prenum. Da tut ils Florins ch’ein menziunai ella historia grischuna ein quels dalla lingia tuatschina sedistingui specialmein. Els dueien derivar digl uclaun Flurin sper Rueras. Johann de Florin ei avanzaus 1555 e 1564 sco mistral, scarvon e cauderschader dalla Ligia Grischa. Il fegl, Johannes de Florin, ei lu vegnius giu dalla Cadi ed ha fundau a Rueun la lingia dils de Florin. In descendent ha baghegiau 1662 la marcanta Cas’Alva a Piadras. El haveva maridau ina representanta dalla famiglia de Salis. Ina buna maridaglia era savens il recept per far carriera politica. Johann Simeon, che haveva baghegiau 1612 la casa sura a Las Dretgs, era maridaus cun Anna de Capol. El ei staus guvernatur grischun a Maiavilla ed era en Vuclina. In podestat vuleva sedistinguer dil pievel cumin cun ina casa representativa. Ei stueva esser ina da crap e buca ina da lenn, sco quellas dils sempels purs e mistergners. Gl’onn 1679 ha in biadi da Johann Simeon, Joachim de Florin, renovau la casa Las Dretgs. El ha schau far in porta d’entrada culs uoppens de Florin e de Cabalzar. Sco igl ei aunc oz, sa negin tener tetels, possess e facultad. La lingia de Florin da Rueun ei morta ora gia 1711. Dapi 1800 ei la casa a Las Dretgs en possess dalla famiglia Cadalbert. Oz regorda mo pli in epitaf vid il mir dil santeri, cull’inscripziun ed ils uoppens d’allianza, all’impurtonza che la famiglia de Florin ha giu a Rueun.

Cun in concert ha la Societad da musica Danis-Tavanasa festivau la sonda vargada il tierm da 100 onns da si’existenza. Dirigent Hugo Schär ha encuretg ils tocs da musica presentai dils da Danis-Tavanasa allas fiastas districtualas da pli baul. La tiarza gada eis ei gartegiau da menar atras il concert festiv sco fiasta da 100 onns Societad da musica Danis-Tavanasa. Ord motivs enconuschents han las producziuns previdas la primavera d’uonn e digl onn vargau buca saviu vegnir fatgas. La fiasta dalla sonda vargada ei dedicada al 101avel onn ed il publicum ei vegnius en retschas serradas per festivar l’uniun dils dus vitgs. In’egliada sils nums dallas musicantas e dils musicants relatta ch’ei setracta d’in’uniun regiunala. Quei ei a Danis-Tavanasa buca auter ch’en auters vitgs dalla regiun. Ils commembers activs dallas musicas vegnan per part neutier ord ils vitgs vischinonts. Alla musica da Danis-Tavanasa ein cunzun musicantas e musicants da Rueun s’affiliai suenter che la musica da Rueun ei sligiada. Ord tala raschun enramescha la Societad da musica Danis-Tavanasa era las fiastas ecclesiasticas dalla pleiv da Rueun. La retrospectiva musicala sin ovras sunadas allas fiastas dil district Il publicum dalla sera festiva ei vegnius ord la regiun naven da Val sogn Pieder tochen Mu­stér. Ils presents han gudiu in plascheivel concert. Dirigent Hugo Schär ha fatg cun sias musicantas e musicants in viadi sur l’epoca dils 100 onns d’existenza dalla societad. En ina broschura da fiasta ha el rimnau interessantas reminiscenzas ord ils protocols vegls ed illustrau il cudischet cun fotografias tier ina cronica pil giubileum da 100 onns. Ils tocs dil concert ein era stai ina retrospectiva dad ovras las qualas la Societad da musica Danis-Tavanasa haveva sunau a caschun da fiastas da musica districtualas. Igl artg ei tratgs naven da 1925, cul toc «Der Traum des Pilgers» da Emil Ruh tochen tier l’ovra «Dakota» da Jacob de Haan, la quala era preparada per la fiasta districtuala a Vignogn 2020. Quella fiasta ei vegnida annulada ord ils medems motivs sco tuttas s’entupadas culturalas digl onn vargau. Dirigent Schär ha surdau al publicum l’incarica dils experts da dar il pareri e la nota per la producziun. Il grond applaus havess maneivel tunschiu per in «fetg bien» tochen in «excellent». La critica havess cunteniu laud agl entir corp musical per in bi tun cumplein, per la dinamica e speciala menziun dallas singulas solistas e solists. Sin giavisch dil publicum ha la musica aschuntau treis tocs supplementars al program previus, in ulteriur indeci che las producziuns ha plaschiu als presents. Cugl arranschament dalla canzun «Thank you for the music» dad ABBA han las musicantas e musicants engra­ziau al publicum per sia presenza. Cuntinuar culs ideals dil vargau Dapi 1997 diregia Hugo Schär la muscia da Danis-Tavanasa. El survegn in laud ed engraziament special dils commembers e president Clau Maissen fa menziun dil grond engaschi da Hugo pe la societad culturala. Schär ha giu in fin sensori d’eleger biala musica che fa plascher da sunar e da tedlar. Acrobatica da Brass Band ei buca stada sin program mobein bials marschs tradiziunals, uverturas, corals ed autras variaziuns musicalas. Clau Maissen ha menziunau ils ideals ch’ein stai decisivs per la liunga veta dall’uniun. Igl idealissem dils fundaturs igl onn 1920 che han stuiu cumprar instruments, la solidaritad dils avdonts dils vitgs e dallas musicantas e dils musicants sch’ei va per segidar tier ina ni l’autra occasiun. Igl engaschi ei cumpogn ella veta per crear cuminonza. Quel sto buca adina esser remuneraus cun daners. Il sentiment da far enzatgei bi, far plaschers da cuminonza ed esser solidarics en in’uniun dat satisfacziun al carstgaun. In film ha mussau bialas sequenzas ord la historia dall’uniun. Charly Caduff ha mess ensemen las reminiscenzas en tun e moviment. Las producziuns dallas musicantas e musicants e la solidaritad dalla cuminonza culturala dil vitg e regiun san esser petgas motivontas per generar in avegnir alla Societad da musica Danis-Tavanasa. Il giubileum da 100 onns ei cheu per honorar ils protagonists d’antruras, engraziar alla populaziun ch’appreziescha la lavur dall’uniun mo era per tschaffar la forza ord l’experientscha fatga e menar l’ovra culturala egl avegnir. Musicantas e musicants dalla Societad da musica Danis-Tavanasa sut la direcziun da Hugo Schär han delectau il grond publicum.

Connectar clientella e rinforzar producents: quei ei la finamira dil project «Stizun Lumnezia». L’emprema etappa lantschescha la societad ViVal Lumnezia: Ils 13 da november arva la stizun Prima a Vignogn. Gia avon varga in onn ha la detaglista Dehag, associada al Volg, communicau alla populaziun da Vignogn ch’ella vegni a serrar sia stizun, la sviulta seigi memia bassa e lubeschi buca pli da menar quella. La fin d’october 2021 eis ei aschia stau finiu cun far cumpras a Vignogn. Gia duas jamnas pli tard arva la stizun dil vitg denton puspei. «Nus havein vuliu arver schi spert sco pusseivel», declara Curdin Foppa, representant d’ina gruppa d’interess dil vitg. El ed il president dalla cooperativa ViVal Lumnezia, Daniel Blumenthal, han presentau vendergis vargau allas medias il project «Stizun Lumnezia». La reavertura dil Prima a Vignogn, cun cafè/bistrot, ei l’emprema etappa da quel. Il questiunari ha mess en moviment Il project «Stizun Lumnezia»ha entschiet avon in onn, culla communicaziun dalla serrada a Vignogn. Strusch che la Dehag ha communicau quei, ei ina gruppa da habitonts vegnida activa. «La schliata novitad ha irritau indigens e hosps. Nus havein vuliu mirar tgei pusseivladads ch’ei dess da cuntinuar», raquenta Curdin Foppa. Ensemen cun Robert Casanova, Linda Derungs, Renata Casanova ed Urban Linsi ei la gruppa d’interess seformada. Quella ha fatg la fin da fevrer ina retscherca el vitg. Ils numerus resuns e gl’interess general per la tematica han confirmau ch’igl ei buca da fierer la faultsch el canvau. Vignogn amiez la Lumnezia, survegn anavos sia stizun. Grazia al project Stizun Lumnezia. Anzi, il questiunari ha mess en moviment in project lumnezian. Cun ina stizun ed in caffè/bistro egl anteriur center communal da Vignogn entscheiva quel a semover. La Scol’aulta specialisada dil Grischun a Cuera ha sviluppau, cun sustegn d’ina squadra da project locala, il concept d’in niev model da fatschenta persistent. Aunc avon haveva la gruppa d’interess encuretg il contact culla cooperativa ViVal Lumnezia. Quella meina a Vella ed a Morissen duas stizuns che fan ina sviulta annuala dad 1,7 milliuns francs. L’anteriura pasternaria Solèr a Vella s’auda era alla ViVal, ella furnescha ella vallada ed ordeifer agens products da paun e pastizaria. Grazia alla fundaziun Linsi Sco quei che Daniel Blumenthal raquenta ha la cooperativa buca semplamein saviu remplazzar la ruosna che la Dehag haveva schau anavos a Vignogn. La ViVal sezza haveva era stuiu prender mesiras malemperneivlas, ils davos onns ha ella stuiu serrar duas stizuns, quella da Degen e quella da Cumbel. Ussa semplamein arver ina nova a Vignogn fuss stau ni pusseivel ni economic. Il concept cumplessiv «Stizun Lumnezia» ha denton dau alla ViVal la segirtad dad ir en ina direcziun giustificabla. L’emprema etappa ei la reavertura dalla stizun Prima a Vignogn. Quei ei pusseivel grazia ad in engaschi dalla fundaziun U. W. Linsi da Stäfa/Turitg. Quella fundaziun ha stretgs ligioms culla Lumnezia. Ella meina a Vignogn la Sentupada, sia basa digl engaschi ella vallada. L’anteriura casa da scola ei ina casa da cuors, colonias e gruppas. Urban Linsi, dapi cuort president dalla fundaziun, crei el potenzial dalla Lumnezia. Il project «Stizun Lumnezia» sefixescha buca mo silla stizun da Vignogn. «Il niev model da fatschenta vul colligiar producents e consuments, distribuir products e specialitads dalla Lumnezia e dalla Surselva», puntuescha Curdin Foppa. Daniel Blumenthal dalla ViVal aschunta: «La marca Val Lumnezia ha in grond potenzial». ViVal meina e gestiunescha la stizun nova, ellas medemas localitads digl anteriur center communal a Vignogn. Igl engaschi ei pusseivels mo grazia al project ch’ins ha lantschau. Curdin Foppa (sen.) e Daniel Blumenthal avon la stizun che vegn aviarta sonda proxima. Buca concurrenza per producents Sonda proxima, ils 13 da november, presenta la squadra involvada il project alla populaziun. Sper rauba e coloniala dil mintgagi duei «Stizun Lumnezia» rimnar, distribuir ed offerir a Vignogn products genuins e specialitads dalla vallada. Il commerci online s’auda apparentamein tiels novs canals da distribuziun. «Nus vegnin buca ad esser ina concurrenza per producents che vendan gia oz cun success. La stizun e sias pusseivladads duei cumplettar lur canals», puntuescha il president da ViVal Lumnezia. A Vignogn, amiez la Lumnezia, sesviluppescha ils proxims onns ina plattafuorma nova. Duas squadras dallas Scol’aulta specialisada dil Grischun accumpognan il project Stizun Lumnezia. Ina seconcentrescha sil plan economic, l’autra elaborescha il potenzial innovativ.

Sonda ein entuorn 300 affons e carschi da Trin, accumpignai dils nov purs dalla vischnaunca, d’ina squadra dil Project Uaul da muntogna e dil selvicultur cun sia glieud stai en acziun dado Trin. Il gi da caglioms s’auda tiel program dalla scola e cuminonza. Ils purs han priu la caschun per far, sco antruras usitau, in gi da lavur cumina. Per tgirar lur pastiras ed ils urs digl uaul sto mintgin d’els investar siat mezs gis. Daco buca far quei da cuminonza? Avon dus onns han els organisau l’emprema gada quei gi da tgira. Uonn ein els s’entupai el territori Acla e Coma Sut, dado Trin encunter la Val Maliens. Igl ei ina cuntrada cun pastiras d’uaul ch’entgins purs paschentan. La biestga maglia denton pli bugen pastg che caglias. Senza tgira e mesiras fan collers, spinas e puaunas umbriva al tschespet. Vinavon promova terren nuncultivau l’erosiun. Als urs digl uaul, entuorn muschnas e rovens, drova ei mesiras per tener a mistregn la natira. Ella astga dominar, il carstgaun che ha formau quella cuntrada datier dil vitg vul denton era guder ina diversitad e buca in desiert. Lavur cun resgia ed a maun Dabien vegn quei engaschi a biaras specias d’animals. Da quei han ils scolars dalla tiarza e quarta classa da Trin raquentau sonda vargada sper la suosta ed il puoz ad Acla. L’entira scola primara e scoletta, cun tuts 110 affons e persunas d’instrucziun, ein separticipai al gi da caglioms. Igl ei in termin fix el program digl onn da scola, per la populaziun eis ein’occurrenza sociala appreziada. La primavera 1997 haveva il selvicultur Christian Malär e la scola da Trin entschiet ina cooperaziun da success. El ed il meinascola Christian Erni organisavan termin, liug, glieud e material per tgirar la cuntrada en in territori definiu. Igl onn 2004 ha la vischnaunca da Trin retschiert il premi Binding per siu engaschi exemplaric per uaul e cuntrada, cun integrar e sensibilisar la generaziun giuvna. Suenter prest 25 onns s’auda il di da caglioms a Trin aunc adina tier las experientschas ed occurrenzas d’ina nova generaziun d’affons. Christian Erni ei aunc adina meinaproject. Il di da caglioms ei era restau in gi da famiglia, cun da quei da 300 dils 1500 habitonts dalla vischnaunca eis ei in gi d’acziun special. Ils connex ella natira Il selvicultur Vincenzo Gallati ei staus impressiunaus conta glieud ch’ei vegnida e co pign e grond han tschappau la lavur. Ses collaboraturs havevan preprarau quella duront in gi e miez. Culla resgia a motor han els pinau collers ed era zaconts gronds fraissens e triembels dominonts che devan umbriva. La glieud, equipada cun vons e buns calzers, ei vegnida per far la lavur a maun. Entuorn 600 mauns han tschappau il material e runau roma sin mantuns. L’aura ei stada favureivla, malgrad che la temperatura sut nulla la damaun ha fatg metter si capetscha e trer en vons. Runar e strer ha denton dau cauld ualt spert. Acla e Coma Sut ei in territori drizzaus viers sid cun bia muschnas, rovens e terrassas. Ils scolars dalla tiarza e quarta classa han presentau quel, il di da caglioms entscheiva mintgamai cun lur introducziun. Dus suentermiezgis ein els stai el territori, dus ulteriurs han els luvrau en scola vi ils placats. Avon lur geniturs e gidonters han els explicau quels, per romontsch e tudestg. Els han informau co ina muschna funcziuna, e tgei che schabegia sche neofitas domineschan tuttenina. Ils affons han explicau co igl ei culs connex ella natira. Las muschnas ed ils urs digl uaul ein il dacasa da numerus animals. Ton selvaschina sco utschals, ruiders, insects e reptils, insumma ina gronda quantitad da specias, vivan en englars e caglias. Ils affons da scola primara e scoletta, ils bostgers ed ils purs, ensemen cun voluntaris dil Project Uaul da muntogna ein stai en quei spazi pittoresc che aunc biaras generaziuns da carstgauns, animals e plontas dueien partan. Dus buobs alla lavur al di da caglioms. Duas scolastas en acziun cun rimnar roma. In dils placats In placat che muossa tgi che viva en in cagliom. Sediveritr s'auda era tiel di da caglioms. Quater buobs dalla quarta fan ina pausa.

La fin d’jamna ei il tema staus omnipresents: Il video dalla vacca ella stizun dil Volg a Breil ei sederasaus ellas medias socialas. Sco Annelies Morgenthaler, collaboratura dalla stizun gi, ei gl’effect da reclama casuals. El ha perinagada tuc la noda. L’Associaziun da consum Breil han ils purs da Breil fundau 1922. Gl’onn proxim ei pia il giubileum da 100 onns. Quei ch’ei schabegiau gievgia endamaun pudess’ins taxar sco in’acziun inscenada per entscheiver las festivitads. «Na, quei ei pura casualitad», declara la collaboratura dalla stizun da Breil, Annelies Morgenthaler-Albin sin damonda dalla FMR. Ella era gievgia endamaun entuorn las 07.30 en stizun, denton buca el liug dil schabetg. Ella e sias collegas havevan aviert e deponiu uorden avon stizun, denter quei canasters da paun. «Quels eran aunc vits», puntuescha Annelies Morgenthaler alla FMR. Quels canasters han probabel carmalau ina genetscha marvegliusa da s’avischinar. Ella e sias cumpognas eran sin via da Cadruvi encunter Tschuppina. Anetgamein eran per la genetscha all’entrada buca pli ils canasters l’attracziun. Passond encunter la porta automatica ei quella s’aviarta. La genetscha ei denton buca sespuentada, anzi, ella ei ida vinavon, plein marveglias palandrond dad esch en. Ina clienta cun quater combas, per las vendidras enzatgei da scurlar il tgau. La collaboratura che era gest sper la cassa ha reagiu endretg e spert. Ruasseivlamein e senza hectica ha ella saviu far che gl’armaul ei semenaus. Ella ha «cumplementau» anora la genetscha senza che quella ha schau anavos in salid. Dadora, da tschella vart dalla via, havevan passants observau la scena. Ina persuna ha giu la preschientscha dil spért, ella ha registrau cul telefonin la scena. Il video cuort ha quella persuna lu tarmess immediat agl emittur romontsch RTR. Suenter che lez haveva publicau e mess online la «vacca» en stizun a Breil, ei la novitad sederasada enteifer minutas. .La gievgia ed il vendergis hagi il telefon scalinau trasora pervia da quei, conferma Annelies Morgenthaler-Albin. 20 Minuten, Blick, Südostschweiz ed autras medias ein s’annunziadas tiels da Breil ed han vuliu ch’ins confermi il schabetg. Annelies Morgenthaler ri da cor, e manegia che la genetscha hagi per cletg schau anavos negin buatsch. Cun ina reclama casuala pli originala e spectaculara havess l’Associaziun da consum puril Breil buca saviu lantschar siu onn giubilar 2022. Sche la genetscha ha survegniu ina purziun speciala pavel cuort per sia prestaziun ei buca stau d’eruir.(fmr/abc)

Gianin Conrad, artist grischun sespecialisaus ellas spartas sculptura, plastica, installaziun e performance, ha aviert la primavera vargada siu atelier La Scala a Trun. En localitads dall’anteriura fabrica da ponn ha el anflau in liug ideal per luvrar ed era per mussar quei ch’el fa. Conrad, naschius 1979 e carschius si a Cuera, ha studegiau a Turitg, Berlin e Lucerna. A Basilea ha el terminau 2012 il studi cul Master of Fine Arts. Suenter ch’el ha inaugurau il matg vargau gl’atelier a Trun, eis el separticipaus all’acziun «Open Atelier» dalla secziun grischuna da Visarte. Dallas 14.00 tochen las 18.00 ein trasora glieud entrada che ha admirau ovras exponidas e che ha vuliu s’informar da sias novas creaziuns e da projects currents. Gl’artist sefatschenta savens cullas tematicas il spazi e la fuorma negativa, vul dir il caviertg. El gioga era savens cull’absurditad. Gianin Conrad metta per exempel en discussiun il regl da semuentar dil carstgaun. Cun sias creaziuns ed inscenaziuns provochescha el damondas. Objects ch’el fa ein esteticamein tschaffabels, igl ei ina cumbinaziun d’art ed artisanadi. Il sculptur diplomau interrumpa savens ina lavur ed entscheiva in’autra. El ha massa ideas. Que ch’el finescha ein objects cumplets e cumplessiv ch’ein plausibels e selaian explicar. Actualmein prepara Gianin Conrad ils objects per l’exposiziun «Grosse Regionale» el Kunstzeughaus Rapperswil. La vernissascha da quella ei dumengia, ils 28 da november. Sonda suentermiezdi ha la cantadura Quirina Lechmann, embelliu gl’Open Atelier. Accumpignada da Stefan Kägi al piano, ha ella dau in concert. (fmr/abc) Gianin Conrad cun duas plasticas cun sugas ch'el ha gest fatg.

Per l’avertura dil menaschi d’art e cultura el casti da Löwenberg a Schluein han las artistas ed ils artists aviert lur ateliers. Gl’interess ei staus gronds. La secziun grischun dall’associaziun dils artists Visarte ha organisau quest atun in gi dallas portas aviartas els ateliers da ses commembers. Dils 16 d’october tochen ils 14 da november ha la publicitad caschun da visitar 28 luvratoris el Grischun ed ellas metropolas svizras. Luis Coray ed Yvonne Gienal, dus dils commembers, ein s’installai la primavera vargada el casti da Löwenberg a Schluein. Ensemen culla purschida «Löwenberg Art» han els vuliu arver las portas e sepresentar alla populaziun. Sonda dallas 13.00 tochen las 22.00 ei ha massada glieud nezegiau la caschun. Culs treis collegas Daniela Demarmels da Danis, Simona Hendry da Glion e Phil Lofthouse da Castrisch han Yvonne Gienal e Luis Coray mussau lur ateliers ella secunda alzada dil casament. Mintgin dils tschun artists ha ina stanza nua ch’el ni ella sa luvrar concentradamein, mo era s’entupar e sebrattar cun conartists. Ils visitaders han saviu separticipar a guidas tras la casa cun Claudia Bischofberger, Falera/Turitg, la menadra dil project Löwenberg Art&Cultura. Ell’anteriura caplutta digl institut han ella ed ils tschun artists saviu s’entupar e conversar. Andi Schnoz, Marc Jenny e Luis Coray han divertiu musicalmein. Tschiens persunas han priu la caschun ed han visitau il menaschi. Artistas ed artists digl atelier Löwenberg a Schluein.

A Cuort/Meierhof ha l’uniun Treffpunkt Obersaxen Mundaun organisau sonda in’occurrenza d’informaziun per indigens e hosps da vacanzas. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha plidau da sias experientschas sco schef dil departament cantunal d’economia el temps da Covid-19. «La realitad ha sfurzau e motivau nus d’agir aschia», ha Marcus Caduff declarau el decuors da siu referat. Circa 80 persunas han priu part sonda suentermiezgi ella halla plurivalenta a Cuort/Meierhof alla sentupada cun el. L’uniun Treffpunkt Obersaxen Mundaun ha buca vuliu spitgar pli gitg cun organisar ina nova occurrenza d’informaziun per hosps ed indigens. Il turissem ei per l’economia populara dil Grischun d’impurtonza existenziala. Gest l’unviern vargau ha la Regenza grischuna stuiu batter vehementamein per quella. Havess il Grischun serrau – pervia dalla pandemia e decrets da Berna – ses territoris da skis, havess l’economia piars entuorn 2,3 milliardas creaziun da valur. Ils referents, da sen. Gion Bundi, Marcus Caduff ed Ernst Sax. Il squetsch seigi staus enorms, ha Marcus Caduff confermau. Ins haveva avertiu el sco schef dil departament d’economia ch’ils accidents da skis prendien naven las capacitads els spitals. Cun ses uffecis e culla branscha turistica eis el staus en contact permanent. Ils accidents da skis hagien el Grischun negina influenza sillas capacitads ellas staziuns intensiva, ei stada la conclusiun en quels meins da crisa e malsegirtad. Il president communal Ernst Sax ha dau informaziuns d’emprem maun ord casa communala. Per la stagiun d’unviern 2021/22 ha el rendiu attent allas loipa da Flond. Quella porscha da niev quater pusseivladads da trenar e guder quei sport d’unviern. In implont d’ennevar fix e l’illuminaziun da notg dueien garantir quei. Pertuccont Flond ha el menziunau che la vischnaunca reactivescha il project dalla casa da scola veglia. Ins vul investar 1,9 milliuns francs e scaffir quater habitaziuns attractivas d’affittar. A Cuort/Meierhof duei il project dil plaz cadruvi garascha sutterrana progredir. Sco tierz referent ha il guardiaselvaschina Gion Bundi la finala informau ils presents dallas zonas da ruaus da selvaschina che skiunzs e sportists d’unviern ston risguardar e respectar.(fmr/abc) L'ennevaziun ha entschiet el territori da Sursaissa Mundaun.

En sesez levan ils organiaturs digl «Indoor Festival» a Mustér arranschar uonn per la dieschavla ga lur festival, mo il coronavirus ha frenau lur plans. Ussa duei la renaschientscha da quei grond arranschament musical daventar realitad la primavera vegnenta, numnadamein ils 6 e 7 da matg 2022. Endisch onns suenter il davos festival duei il Center Fontauna puspei esser il liug da sentupada dils amitgs dalla musica e quei cun enconuschentas gruppas. Era gruppas grischunas A sepresentar vegnan las gruppas tudestgas 257ers e Saltatio Mortis, sco era las gruppas naziunalas Damian Lynn e Saint City Orchestra. Il program vegn cumpletaus cun La Pascal Gamboni Combo Crassira ed Aurelius & Sirius dil Grischun. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa duei la purschida vegnir cumpletada cun in’ulteriura gruppa, tgeinina ei aunc buca vegniu communicau. Per tuttas amitgas e tuts amitgs digl «Indoor Festival» a Mustér seporscha ussa la caschun da reservar tickets. Quei ei pusseivel sin www.indoorfestival.ch . Stuiu spustar il giubileum Da 2003 entochen 2011 ha igl «Indoor Festival» giu liug regularmein mintg’onn el Center da sport e cultura a Mustér. 2012 fuss il dieschavel staus sil program. Ils onns avon havevan ils organisaturs denton nudau deficits cun lur arranschament, en emprema lingia pervia dallas frequenzas sminuentas. Entochen avon rodund dus onns han ils organisaturs lu schau ruassar lur arranschament, lu han els decidiu d’organisar il dieschavel festival la primavera 2021. La pendemia ha denton fatg in streh atras il quen ad els. Pervia dallas restricziuns concernent il coronavirus han els stuiu desister dil festival. Ussa vegn fatg in’ulteriura emprova e sche tut va sco previu e giavischau sa il dieschavel «Indoor Festival» vegnir organisaus l’entschatta matg 2022. (cdm/fmr/hh) Florian Zanin – il president dil comite d’organisaziun digl «Indoor Festival» a Mustér.

Mels – Schluein Glion Giu schanzas per ulteriurs gols El davos giug da quest atun ei Schluein Glion fruntau sil capogruppa Mels. Ils Songaglies muossan daco ch’els salidan il mument dalla testa dalla tabella. Gia ellas empremas endisch minutas reussescha ad els dus gols e suenter ina buna fasa dils Sursilvans suonda il 3:0, quella ga entras in penalti empau dubius. Schluein Glion lai denton buca pender e vegn da marcar il 3:1 entras Ronny Della Morte, sulettamein duas minutas suenter il penalti. E danovamein suenter ina buna fasa dalla squadra sursilvana reussescha ei a Mels d’augmentar il resultat sin 4:1. Schluein Glion entscheiva bein il giug suenter pausa, Mels seretila empauet en quella fasa. In siet ella petga ed in’ulteriura excellenta caschun da marcar ein la raccolta dils hosps avon che Mels decida definitivamein il giug enteifer nov minutas cun dus ulteriurs gols. Il resultat da 6:1 ei stagn aults, el resplenda buca cumpleinamein la prestaziun da Schluein Glion. Aschia resta l’equipa dalla Foppa sil davos plaz dalla tabella, mo las bunas novitads ch’il trenader Corsin Cavegn resti fideivels all’equipa e che treis giugadurs novs s’audien primavera tiel team, dattan motivaziun per las preparativas silla secunda mesadad dil campiunadi 2021/22. (cdm/fmr) 2. ligia regiunala, gruppa 1 Mels – Schluein Glion 6:1 (4:1) Plazza da ballapei Tiergarten. Gols: 4. Jindrich Stehlik 1:0; 11. Jindrich Stehlik 2:0; 34. Luca Bleisch 3:0 (penalti); 36. Ronny Della Morte 3:1; 42. Adriano Lipovac 4:1; 60. Jindrich Stehlik 5:1; 69. Eric Stump 6:1. Mels: Niklas Jäger, Pierin Gantenbein, Michael Tscherfinger (80. Corsin Züst), Lauro Gurzeler, Samuel Prisset (69. Robin Marthy), Adriano Lipovac (46. Manuel Kalberer), Ramon Gartmann, Angelo Willi, Luca Bleisch (76. Aid Suljejmani), Marco Kohler (56. Eric Stump), Jindrich Stehlik. Schluein Glion: Alessandro Casutt, Simon Gallmann, Livio Derungs (46. Alexandre Miguel Neves Lopes), Matthias Derungs, Luzi Dermont, Nico D’Atria (69. Murat Leblebici), Serafin Bundi, Andri Michel (74. Rui Filipe Gomes Machado), Aron Büchler, Ronny Della Morte (46. Luca Stabile), Tiziano Vinzens (74. Linus Tschaler). Remarcas: Schluein Glion senza Marc Camenisch e Gian Sgier. 33. min. carta melna per Livio Derungs. Uznach - Lumnezia Bun’entschatta – schliata fin Il giug ha entschiet sco giavischau. Gion Ursin Alig fa pressiun encunter anavon, il goli setta il bal el dies ed il capitani Dino Blumenthal vegn da stuschar il bal da gol en. En quella fasa vegn Lumnezia aunc tier enzacontas ulteriuras schanzas. Uss vegn Uznach denton adina meglier el giug e da fa pressiun encunter ils Lumnezians. Suenter mesura targlina Fabio Casanova memia ditg e setta il bal egl attaccader. Il goli lumnezian vegn aunc da tener igl emprem siet, denton il secund va da gol en tiegl 1:1. Quater minutas pli tard dattan ils da casa in corner, ils hosps vegnan buca naven cul bal ed Uznach va en avantatg. Gest suenter il te evitescha il goli lumnezian in ulteriur gol cun enzacontas fermas paradas. Ella 55. minuta vegn in giugadur dad Uznach buc attacaus consequent avunda, aschia ch’el vegn da dar il bal ella zona da puniziun, nua ch’igl attacader gudogna il cumbat e marca il 3:1. 20 minutas pli tard vegn Uznach da far il quart gol entras in conter. Ei dat schanzas da mintga vart entochen la fin dil giug, propi prigulus vegnan ils Lumnezians denton buc. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Uznach – Lumnezia 4:1 (2:1) Uznach, Benknerstrasse. 40 aspectaturs. Gols: 1. Dino Blumenthal 0:1; 28. Jan Kuster 1:1; 30. René Müller 2:1; 55. Philipp Steiner 3:1; 75. Jürg Helbling 4:1. Lumnezia: Fabio Casanova; Matias Alig (75. Nando Blumenthal); Tizian Casanova; Manuel Casanova; Mauro Cadonau (57. Rafael Cabalzar); Paul Alig (80. Danilo Blumenthal); Andriu Alig; Gion Ursin Alig; Pascal Derungs; Dino Blumenthal; Danilo Blumenthal (65. Noé Capaul). Uznach: Lukas Fritschi; Simon Steiner; Alberto Delsanto; Besar Abdi; Meris Fakikj; Remzi Junuzi; René Mettler; Timo Petrizzo; Claudio Bernet; Sebastian Kemp; Jan Kuster. Remarcas: Lumnezia senza Dario Capaul, Remigi Collenberg, Attila Truffer, Mauro Demont e Filipe Bastos. Cartas: Lumnezia 1, Uznach 1. Cup grischun Pola fiera Trun/Rabius ord il Cup grischun Mintgaton sa ei ir spert. Na, jeu manegel buc il comeback da Thomas Gottschalk e «Wetten Dass..?», mobein las midadas duront ina fin d’jamna da ballapei. Atgnamein havess Trun/Rabius giu da giugar la sonda campiunadi a casa encunter Tusaun-Cazas, mo cun quei ch’il plaz a Pustget ei cuvretgs cun neiv ei quella partida vegnida stuschada per ina jamna. E cun quei che Puschlav ha medemamein buc saviu giugar a Tinizong siu giug da campiunadi han las duas equipas fatg il meglier ordlunder e priu avon la partida dil quart-final dil Cup grischun. Aschia che Trun/Rabius ha astgau serender la dumengia viers Brusio. Quella fuola ha crei jeu buc fatg bein all’equipa dalla Cadi, numnadamein era ei buc giugau 10 minutas che Nicola Pola haveva gia sittau dus gols per Puschlav. Silsuenter anfla Trun/Rabius finalmein ella partida, mo gest ella megliera fasa dils hosps fa Pola siu tierz gol. E cuort suenter aulza Fontana schizun sin 4:0. Buc giugau 30 minutas e gia ei la partida ton sco decidida. Quei haveva Trun/Rabius priu avon auter. Suenter pausa emprova il CB T/R da far baul il gol mo in siet da dumengias da Alessandro De Campo rumpa quella aspiraziun. Silsuenter vegn Trun/Rabius tuttina aunc tier bunas schanzas e dus gols entras Silvan Muoth e Gianin Derungs , mo per dapli tonscha ei buc quei di a Brusio. Sco tal ei quei giug segir ina gronda trumpada per Trun/Rabius, mo memia gronds fastitgs vegn el era buc a schar. (cdm/fmr) Cup grischun, quart-final Valposchiavo – Trun/Rabius 5:2 (4:0) Casai, Campascio. 60 aspectaturs. Gols: 2. Nicolo Pola 1:0, 8. Nicolo Pola 2:0, 25. Nicolo Pola 3:0, 28. Matteo Fontana 4:0, 63. Alessandro De Campo 5:0, 73. Silvan Muoth 5:1, 85. Gianin Derungs 5:2 (penalti). Valposchiavo: Lorenzo Tuena; Luca Cristiano, Alessandro Fiorina, Massimiliano Fiorina, Saran Rampa; Mattia Cathieni, Alessandro De Campo, Oscar Cortesi, Mattia Merlo; Nicolo Pola, Matteo Fontana. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Mirco Pfister (75. Remo Alig), Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Denis Monn (46. Silvan Muoth), Fabio Caduff (46. Mathias Flepp), Salvatore Stagliano (75. Denis Monn); Clau Berther (46. Damian Schmed), Patrizio Decurtins (83. Fabio Caduff), Remo Alig (46. Gianin Derungs). Remarcas: Trun/Rabius senza Beat Cadruvi, Orlando Monn e Daniel Pfister.

La vischnaunca da Sursaissa Mundaun ha presentau dumengia suentermiezgi alla populaziun la nova bandiera communala. Ils da Sursaissa, ensemen culs da Flond e Surcuolm, ha inaugurau festivamein il simbol dalla cuminonza. «En harmonia vulein nus viver e s’unir sut quella bandiera nova», ha sur Markus Domeisen getg duront la benediziun. Siu collega reformau, ser Albrecht Merkel, ha implorau en sia oraziun che Dieus gidi d’unir sut gl’emblem communal ils divers lungatgs e religiuns. Ella costa dil Mundaun havevan las partenarias da fusiun decidiu da prender igl uoppen existent da Sursaissa sco emblem communal, ils da Flond e da Surcuolm eran stai d’accord cun quei, els han considerau quei sco formalitad irrelevanta. Persuenter han els dau peisa ch’ins statueschi la bilinguitad ella constituziun (mira scaffa). Semtgada pil diever La bandiera ufficiala nova dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun, dretg sut las duas veglias. La formalitad dalla bandiera ufficiala vulevan las autoritads communalas reglar gia avon in temps. Sut la bandiera nova duei la populaziun s’unir cun tuttas caschuns. Quella ei daferton producida e semtgada pil diever. Pér ussa eis ei denton stau pusseivel d’organisar ina festivitad. La Societad da musica da Sursaissa e la Gruppa da tamburs han cumbinau in concert communabel cull’inauguraziun digl emblem. L’uniun da gimnastica da dunnas ha era cooperau, ella ha menau l’ustria ella halla plurivalenta a Cuort/Meierhof. Dumengia suentermiezgi ha ina buna part dalla populaziun priu part all’occurrenza. Suenter pli liung temps eis ei stau pusseivel puspei da tgirar la cuminonza. Habitontas e habitonts han giu interess e marveglias co la bandiera sepresenti. Pils da Sursaissa eis ei stau nuot niev, igl ei la veglia rinfrestgada. Silpli la clav da sogn Pieder ha survegniu ina fuorma rodunda enstagl d’ina quadra. Gl’uoppen da Sursaissa includa, sper gl’attribut dil patrun-baselgia, las colurs blau-alv dils signurs da Razén. Sursaissa ha s’udiu tochen 1815 tiel contadi da Razén, quel era colligiaus dapi 1497 cugl imperi austriac. Ina formalitad Avon la benediziun culs dus plevons ha la societad da musica dau in concert sut la direcziun dad Ivan Vinzens. Flavio Alig ha silsuenter dirigiu la gruppa da tamburs. En siu salid alla vischnaunca ha il president dalla societad da musica, Gaudenz Alig, rendiu attent ch’ina bandiera seigi simbol dalla cuminonza, ella rimni la glieud e simboliseschi spért da cuminonza e solidaritad. Las duas formaziuns han cooperau tier gl’act d’inauguraziun. Quel ha entschiet cun ina entrada festiva dallas bandieras. Davon la nova aunc enzugliada, suandada da tuttas bandieras, las veglias che piardan lur funcziun, sco era da quellas dallas uniuns e societads da Sursaissa Mundaun. Gl’egl attent ha observau che gl’emblem niev risguarda buca la constellaziun bilingua. Omisduas varts cuntegnan la scartira administrativa «Gemeinde Obersaxen Mundaun». Il plaid «Vischnaunca Obersaxen Mundaun» hagien ins oriundamein vuliu plazzar, per motivs da normas tecnicas seigi quei buca stau pusseivel, ha il president communal Ernst Sax declarau sin da monda dalla FMR. Ei seigi ina formalitad, la bilinguitad seigi gie fixada claramein ella constituziun, ha el rendiu attent. Gerau Michael Cahenzli da Flond ha funcziunau sco bandierel communal. Suenter la benediziun culs plevons ha la societad da musica intunau il marsch dallas bandieras. La nova da Sursaissa Mundaun ha priu cumiau dallas duas veglias, quella da Sursaissa e quella da Mundaun. La ceremonia ei ida a fin cul salid dallas uniuns. Quellas han, tenor veglia tradiziun, sventulau la teila vid l’asta e rendiu honur alla nova bandiera. La veglia e la nova bandiera salidan. Posiziun dil lungatg a Sursaissa Mundaun Dapi la fusiun igl 1 da schaner 2016 ei Sursaissa Mundaun ina vischnaunca bilingua, quei ch’ei statuiu ella constituziun communala. Ils da Surcuolm ein romontschs, ed il vischinadi Flond ei supplementarmein da tradiziun reformada. Quei ha influenzau e midau la constellaziun socio-culturala dil construct politic. Il status biling ha la vischnaunca Sursaissa Mundaun fixau egl artechel 5 da sia constituziun. En fatgs da vischnaunca valan romontsch e tudestg sco lungatgs ufficials e da scola. La constituziun communala determinescha plinavon che negin commember d’omisdus lungatgs vegnan sclaus dalla cooperaziun politica, la vischnaunca hagi era da promover durablamein il lungatg romontsch ed il dialect gualser «Obersaxer Titsch».

Aunc inagada vegn priu catsch per realisar il musical Frisal-Frisal. Armin Caduff e La Compagnia Rossini han entschiet las emprovas ed els vulan menar si la cumedia primavera proxima. Avon in onn ha Covid-19 impediu la realisaziun. La Val Frisal, in bischu dalla natira ch’ei situaus denter ils Cavistrai ed il Péz Durschin, survegn el niev musical veta humana. Gia avon 40 onns ha Armin Caduff fladau veta el funs dalla val e creau il vitg Frisal en in musical. Ussa va la historia dils da Frisal en ina nov’epoca. Ils vischins han profitau da buns temps da prosperitad, mo ussa ei igl indeci da conjunctura sbassaus. Els ston s’organisar da niev, ed igl ei da sminar – ei va buca senza impediments e schabetgs scurils. La cumedia garantescha disvaris so­cials. Ils responsabels prendan las hottas enta maun. Senza experientscha e finamira van denton lur plans sco las cauras en tuttas direcziuns. Gie, las cauras giogan in’impurtonta rolla el giug. Il cavrer haveva trenau ellas cun exercezis militars. Ils avdons eran bein endisai dil profit dalla conjunctura aulta e vulan cuntinuar cun plans ell’aria. Ina casa d’opera duei garantir il success dil vargau. Garantius ei il gudiment humoristic per ils aspectaturs. Primavera proxima ein las producziuns sil program (mira Fegl Ufficial dalla Surselva). La lavur ei iniziada Las emprovas digl ensemble La Compa­gnia Rossini, dil chor e dils affons ein iniziadas. Pli tard vegn vitier in pign orchester per cumpletar ils protagonists dalla scena. Igl ei in brav carr ch’ils ini­ziants ston trer e menar al success. La curascha persuenter han els priu digl em­prem musical «Docter per forza» digl onn 1975 ch’ei staus in grond success. Avon dus onns ha Armin Caduff cumponiu il niev musical. Sco adina tier sias cumposiziuns ha el fatg ei sco ils meisters da pli baul cun tschentar nota per nota sin las lingias dil fegl vit. Oz, el temps digital stat denton in gries cudisch cun las notaziuns stampadas enta maun al maestro. El temps da corona eis ei stau pusseivel da registrar il script dall’ovra, ina lavur che Claudio Simonet ha realisau. Sin fundament dalla partitura digitala survegn mintga register sias notas ed in extract da clavazin cuntegn cant ed accumpignament adattaus per las emprovas dils solist e dil chor. La famiglia musicala da Danis Cun Armin Caduff ei siu entir ensem­ble da La Compagnia Rossini integraus ella producziun dil musical. La direc­ziun musicala surpen il maestro sez, la reschia stat su a Flurin Caduff. Cun si’experientscha da tribuna ei el igl um adattau persuenter. Maria Catrina Albin-Caduff fa las emprovas cul chor dils affons. L’organisaziun dalla manifesta­ziun ei tier Lisabeth Caduff e Maria Catrina Albin-Caduff. Ivo Bärtsch e Christian Barenius cumpleteschan il team organisatoric per coreografia ed orchester. Annadora Friberg creescha costums e maletg da tribuna. L’ovra en nies lungatg romontsch ei in’ulteriura contribuziun d’Armin Caduff per la cultura indigena. Sco tier igl emprem musical ord sia plema spera el ch’il niev project anfli attenziun sur nos cunfins ora per confirmar la promoziun da nossa cultura en­tras il pievel romontsch. Ils solists ein all’emprova dil niev musical Frisal-Frisal. (da sen.) Armin Caduff, Flurin Caduff, David Flepp, Gabriel Derungs, Claudio Simonet, Cornelia Deplazes, Maria Catrina Albin-Caduff. Ei maunca sin la fotografia: Anica Defuns.

«Quel mo, che batta per dretg e verdad. Victoria e palma mereta». Quei vers ord la poesia «Igl uaul» ei staus la devisa empalonta duront la veta dil miedi, scribent e poet sco era pur e politicher. Dapli sur dalla veta ed ovra da Giachen Mihel Nay pon ins endriescher alla vernissascha dil cudisch giubilar dumengia, ils 14 da november 2021 allas 17.00 uras en sala da cultura a Trun. La presentaziun giubilara dil cudisch «Tgil e tgau en treglia» edius da Renzo Caduff, sco era la commemoraziun dil scribent, miedi, pur e politicher era vegnida refretga muort corona. Il cudisch vegn presentaus digl autur Renzo Caduff. Anita Capaul, dalla Chasa Editura Rumantscha moderescha la presentaziun e discuora cun Giusep Nay, il biadi dil scribent e Leo Tuor sur dalla veta e l’ovra dil scribent. Musicalmein vegn la vernissascha enramada cun canzuns dils cantauturs Alexi e Marcus. L’occurrenza ei cun certificat da Covid-19. Agl arranschament envidan la Biblioteca Trun, la Chasa Editura Rumantscha e la vischnaunca da Trun.

Il Calender Romontsch ei il pli vegl annuari en Romontschia. Sia tradiziun e historia ei liunga. Numerusas persunas han scret ina ga ni l’autra pil calender – tgi pli liung e tgi pli cuort – tgi meglier e tgi mender. Gest quella mischeida da contribuziuns d’auturs enconuschents entochen sempels convischins dattan colur al calender e fascineschan adina puspei da prender enta maun el. Interessanta ei denton era la gliesta dallas redacturas e dils redacturs dil Calender Romontsch. El ei vegnius procuraus surtut dils Condraus, silsuenter dils cauredacturs dalla Gasetta Romontscha e ha la fin finala anflau la via en mauns ordeifer la Stampa Romontscha, respectivamein la Somedia. Culla cumpra dalla Condrau SA avon rodund 30 onns entras la Somedia ein ils dretgs dil calender sursilvan numnadamein vegni en lezs mauns. Aunc negina successiun Suenter haver coordinau e redigiu ils davos tschun onns il Calender Romontscha ha Lisa Schmidt-Candinas da Mustér orientau questa stad la Somedia che l’ediziun per 2022 seigi sia davosa. Bein spert ei la Somedia ida alla tscherca d’ina successura ni in successur. Entochen oz ein quellas stentas denton stadas adumbatten. «Nus havein giu biars contacts cun persunas capavlas d’ademplir quella funcziun. Scriver e cooperar vulan biars, mo negin vul denton surprender la responsabladad pil calender», di Ralf Selig, il menader dils survetschs da medias da Somedia. Senza in coordinatur va ei buca. Semtgar in’ediziun dil Calender Romontsch vul dir planisar, concepir, structurar e redeger, pia ina lavur cumplexa. «Quella persuna sto haver differentas premissas, denter auter saver sursilvan ni era disponer d’ina buna reit persunala», di Ralf Selig che spera ch’ei reusseschi d’anflar ina soluziun entochen la fin digl onn. La tscherca d’ina redactura ni in redactur cuntinueschi. Il Calender Romontsch ha in’ediziun da 1650 exemplars, uonn ha el pressapauc 270 paginas. Calender – covid – cumbat Il c stat el center dall’ediziun dil Calender Romontsch pigl onn 2022. Egl editorial constatescha la redactura Lisa Schmidt-Candinas: «C sco calendari ni covid. Omisdus C’s accumpognan lectura e lectur constantamein tras il Calender Romontsch 2022. El s’occupa cul cumbat dil carstgaun el mintgadi nua che nus vegnin confruntai cun capientscha, catastrofa, carezia e capriolas da tuttas sorts.» Tematisaus vegn denton era il cumbat dallas dunnas per lur dretgs. Cuntegn e calendari fan danovamein l’entschatta dall’ediziun 2022, igl onn digl Jupiter. L’emprema contribuziun s’auda quella ga allas dunnas: Il cumbat pils medems dretgs avon 50 onns. Pliras contribuziuns sefatschentas dalla rolla dalla dunna – pli baul ed oz. La part davart la cultura, la creativitad ed il cuors da veta porscha contribuziuns ed intervistas sco era presentaziuns d’instituziuns. La part dil cumiau regorda a defuncts sursilvans. Denteren ei la part cul tetel covid: Differents aspects tematiseschan la pandemia, si’influenza e sfidas. Cumpletaus vegn il Calender Romontsch 2022 dalla part davart la scolaziun e la formaziun e las annexas denter auter cun autoritads politicas ed ecclesiasticas. Il calender ei danovamein fetg varionts – porscha lectura per giuven e vegl – interessau dalla cultura e digl art – mo era dalla veta da pli baul ed oz. La vendita dil calender ha entschiet, el sa vegnir cumpraus en stizuns dil vitg ni empustaus tier Somedia a Cuera. Agl ur Digital enstagl tradiziunal Hans Huonder/FMR Igl avegnir dil Calender Romontsch ei incerts. La redactura Lisa Schmidt-Candinas remetta la funcziun sco redactura e la Somedia ha aunc buca anflau ina successura ni in successur per ella, schegie ch’ella tscherca dapi meins. Il pli vegl annuari romontsch ei periclitaus en si’existenza. D’attribuir ei quei a plirs facturs, buca mo la munconza d’in redactur. Il temps ch’il calender era derasaus da Tschamut entochen Surin en mintga casada ei daditg vargaus. L’ediziun ei tschessada ed igl interess da biaras e biars per cudischs – buca mo romontschs – medemamein. In calendari secapescha oz da sesez sil telefonin e da tgei ch’il vischin cun in’aveina artistica s’occupa interessescha pli pauc che la retscha da concerts dil fenadur a Mallorca. Mieds digitals, informaziuns cuortas e spertas sin medias socialas domineschan il mintgadi. Cheu gida era buca igl appel da tat e tatta da cuntinuar culla retscha dil Calender Romontsch. Tgei lavur ch’in’ediziun dil calender caschuna entochen ch’el ei stampaus e furnius per la vendita san mo quellas e quels che han procurau ella ils davos onns e decennis. La paga ch’ei dat persuenter stat en negina relaziun cugl engaschament e la responsabladad per quei cudischet. Tonpli ei igl engaschi pil Calender Romontsch cumbinaus culla schientscha per enzatgei particular e singular, cull’identificaziun cul romontsch sursilvan e la regiun, culla cultura e buca il davos era culla historia e la tradiziun. Deplorablamein ei quei valurs che piardan impurtonza el mintgadi. Quei ei human e real: Bia ei svaniu e gia emblidau perquei che la tenuta, ils basegns e giavischs dils carstgauns ein semidai e semidan vinavon – oz aunc pli spert che pli baul. Aunc ei il Calender Romontsch denton buca morts. Alla tscherca d’in redactur Igl avegnir dil Calender Romontsch ei malguess. Dapi meins tscherca la Somedia adumbatten ina redactura ni in redactur sco successur da Lisa Schmidt-Candinas che ha visau siu contract culla casa editura. Hans Huonder/FMR Ils davos tschun onns ei la coordinaziun e redacziun dil Calender Romontsch stada els mauns da Lisa Schmidt-Candinas. La stad vargada ha ella communicau alla Somedia ch’ella cuntinueschi buca cun quei engaschament. Dapi lu tscherca la casa editura ina successiun. «Nus havein contactau bia glieud, mo senza success», di Ralf Selig dalla Somedia sin damonda dalla FMR. Tiels biars tuni ei aschia: «Collaborar gie – mo buca surprender responsabladad.» Selig spera ch’ei reusseschi d’anflar ina persuna per quei pensum: «Nus deplorassen secapescha sch’ei dess buca pli il Calender Romontsch.» La 163avla ediziun dil Calender Romontsch spetga sillas lecturas ed ils lecturs.

David Casutt da Falera/Lufingen ei pedagog curativ ed instruescha ella scola secundara a Nürensdorf el cantun Turitg. Ils davos meins ha el pil solit passentau las sondas cun separticipar ad ina ni l’autra demonstraziun encunter las mesiras da schurmetg encunter Covid-19. La sonda vargada era el in dils participonts per in «NA» alla lescha da Covid a caschun dalla manifestaziun silla Turnerwiese a Cuera. Avon la pandemia era David Casutt aunc mai separticipaus ad ina demonstraziun e sco el di, eis el era buc encunter vaccinaziuns en general. Sco il scolast secundar precisescha, eis el denton in adversari dallas mesiras en connex cul coronavirus. Quei che succedi actualmein fetschi ad el gronds quitaus. Obligatoris da certificats e mesiras da schurmetg priveschien ils carstgauns d’in bienton da lur dretgs e quei mondi da siu avis insumma buc. FMR: Vus meis il davos temps quasi mintga sonda a Berna ni schiglioc enzanua en Svizra a demonstrar encunter las mesiras ch’il Cussegl federal prescriva. Tgei motivescha Vus dad ir sin via? David Casutt: Jeu sun ina persuna critica e mettel en damonda certas caussas. Perquei sedamondel era, sche las mesiras en connex culla pandemia han effects positivs ed ein bunas per la societad. Da miu avis fuss ei meglier da returnar alla normalitad d’avon dus onns per puspei daventar ina societad libra sco lu. Sch’ins va sin via a demonstrar ves’ins che aunc biars ein buc cuntents e ch’igl ei buc mo ina pintga minoritad che serebalza. Las medias rapportan denton adina da bia pli paucs participonts che quei ch’ei era per propi allas demonstraziuns. Per exempel avon treis jamnas a Berna. Jeu schazegel che nus eran leu entuorn 50 000 persunas, igl ei denton vegniu rapportau sulet d’in pèr mellis persunas. Quella cuminonza dat a mi forza ed energia ed jeu vesel ch’jeu sun buca persuls cun miu meini. Esser encunter las mesiras prescrettas dil stadi ei ina – mo enzaco ston la Svizra e las autras tiaras gie vegnir ord la pandemia. Haveis Vus ina megliera idea co sligiar quei problem mundial? Gie, mia soluziun fuss ualti radicala. Jeu calass pli bugen oz che damaun cun tut las mesiras e prescripziuns en connex cun Covid-19 e schess viver la glieud en responsabladad persunala sco avon la pandemia. Tgi che vul seschurmegiar sa far quei sch’el tema d’esser en prighel ella societad, tgi che vul seschar virolar, duei far quei. Ei va denton propi buc che persunas ch’ein d’in auter meini vegnan discriminadas taluisa. Carstgauns sauns e senza simtoms ston tudi mussar si dad esser sauns e sch’ei fan buc quei, vegnan ei privai da certs dretgs e dalla libertad da viver sco ei vulan. Il squetsch indirect da vaccinar ei tenor mei in crim enviers la carstgaunadad. Quels che ston decider han tuttavia buca sempel e san mai far endretg a tuts. Vesses Vus propi la conscienzia da dar liber tuttas mesiras? Vus essas gie buca miedi, tgei sch’ils cass massen lu rapid ensi puspei e Vus stuessas purtar la responsabladad? Quei ei ver, jeu sun buca miedi, mo nos politichers era buc, e cul temps para l’entira caussa da daventar pli e pli politisada. Jeu sun perschuadius ch’ei dess era buca bia dapli cass grevs els spitals sch’ei calassen cullas mesiras. Ch’ei gida buca la massa, muossan las infecziuns gie incuntin e gest ussa van las cefras d’infectai ensi. Ussa ein biars infectai era persunas viroladas duas ga, perquei vesel jeu buca il senn dalla strategia dil Cussegl federal. Igl ei era buca logic che virolai ston buca far tests per ir tscheu ni leu, ussa ch’ins sa ch’ei san dar vinavon il virus a moda semeglionta sco quels buca virolai. Per gl’auter ston ins era mirar tschels donns che las mesiras caschunan: las psichiatrias ein pleinas e las gliestas da spetga lunghezia. La sanadad psichica para buca d’interessar nos politichers. Actualmein va ei mo per la sanadad corporala. Jeu vesel era igl effect che las mesiras han sils affons, els han bia dapli temas che avon e l’atmosfera ei buca aschi lucca pli. Quei ei trest da veser ch’ei van perfin entuorn cun mascras nua ch’ei stuessen gnanc perquei ch’igl ein aschi tementai da s’infectar ni periclitar enzatgi. Mo era la sanadad psichica dils attempai vegn buca risguardada, els ein isolai dapi daditg ed astgan adina puspei buca retscheiver visetas, gnanc da discuorer da quels che ston murir tut persuls. Tut quei ei semplamein buca human pli e stuess da miu avis era vegnir risguardau. Vus essas pia digl avis ch’il Cussegl federal e cun el igl Uffeci federal da sanadad public mondien la fallida via per vegnir ord la pandemia. Sche co spindrasses Vus lu pia vetas e mirasses da vegnir ord la pandemia? La mort s’auda tier la veta. Igl ei semplamein d’acceptar che la glieud miera sco gia adina. Avon la pandemia murevan mintg’onn biars en consequenza dalla grippa e quei interessava buca pli ch’in ton nos politichers. La mortalitad en connex cul coronavirus ei tier 1,2% dils infectai. Dalla entschatta dalla crisa da corona tochen ussa el november 2021 ha ei dau 881 660 cass positivs e da quels ein 10 888 morts, tenor las cefras actualas tier SRF. La cefra nera dils cass positivs astgass esser in bienton pli aulta. Quei smaccass la quota aunc inaga zun fetg. Sut 50 onns ha ei dau tochen ils 2 da november 65 morts. Era igl argument dalla solidaritad che vegn adina purtaus vala tenor mei pauc. Culla virola schurmegian ei primarmein sesez ed igl ei buca sclaus ch’ei san dar vinavon. Perquei eis ei plitost egoistic d’haver sco vaccinau il sentiment da segirtad e dad esser solidarics e periclitar negin. Per vegnir anavos tier las demonstraziuns, en quei connex vegn ei savens discurriu da snegaders da corona e da «Schwurblers». Disturba quei buca Vus da vegnir mess en quella categoria? Bein, quei disturba schon in ton. Jeu sun gie presents allas demonstraziuns e vesel cun agens egls ch’ei ha leu da tutta glieud. Igl ei sco ina survesta dalla societad, naven dils extremists entochen tiels pacifists e dils miedis e giurists entochen tier quels cullas plumpas. Pia glieud tut normala e tuttavia buca tut mo «Schwurblers», denton gie, ei ha secapescha era tals che surfan per propi. Plinavon ein ils biars insumma buca snegaders da corona. Nus sneghein buc ch’ei detti il virus e ch’el caschuni el mender cass perfin mortoris. Da miu avis ei quei virus denton prigulus sulet per persunas pli veglias ch’ein gia empau malsaunas ni glieud pli giuvna e malsauna. Cheu appellass jeu all’atgna responsabladad da mintgina e mintgin da star a casa sch’ei han simtoms, quei fuss dil reminent era bien tier grippas per buca infectar auters. E per finir: Vus essas per in «NA» pertuccond la Lescha da Covid ella votaziun federala dalla fin november. Pudeis Vus resumar cuort Vies messadi? Sche la sligiaziun ei il problem, lu duessan ins reponderar la sligiaziun! La lescha da Covid sligia paucs problems, denton procura ella per biars novs. Mintgin ha probabel remarcau ch’ei dat bein enqual carplina en famiglia ed era ella societad en general. La societad sedivida pli e pli fetg e las persunas che selain buca virolar vegnan smaccadas agl ur dalla veta sociala. La sanadad ei dapli che la sanadad fisica. Lein returnar tier ina convivenza humana e lein far in pass in encunter l’auter, senza tema e cun nova speronza. Annotaziun dalla redacziun: En La Quotidiana da damaun pren Hans Jacomet da Sedrun posiziun tier enqual argument da Daviid Casutt. Il miedi superiur pensiunau dalla Rega declara ils fatgs ord vesta dalla medischina.

La regiun dil Plaun cun ils dus circuits Trin e Razén sedistingua politicamein. Ferton che la Partida burgheis-democratica (PBD) ei francada a Trin dominescha la Partida cristiandemocratica (PCD) a Razén, era quei che pertucca la representanza el Cussegl grond. Sco quei ch’il president dalla dieta Erich Kohler ha fatg attent, detti ei dad omisduas varts dil Rein petgas fermas: dad ina vart la PCD, da l’autra la PBD: «Cun la fusiun tier l’Al­lianza dal Center vein nus fatg ina punt sur il Rein, lein uss ir sur quella ensemen.» «Susteniu midada da num» Per la radunonza da fundaziun dall’Allianza dal Center Plaun ella «Sentupada» a Domat han ins er beneventau ils dus cussegliers guvernativs dalla PCD, Mario Cavigelli e Marcus Caduff, sco era l’anteriura cussegliera federala dalla PBD, Eveline Widmer-Schlumpf. Avon havevan las duas partidas localas dalla PCD e dalla PBD dau glisch verda per la fusiun dalla partida regiunala l’Allianza dal Center Plaun. Erich Kohler ha detg ch’ins havessi buc stuiu midar num el circuit da Razén, cuntrari alla tendenza naziunala hagi la PCD numnadamein giu cheu grond success. Mo la PCD Plaun sustegni solidar la midada da num naziunala e cantunala. Il president communal da Razén, Reto Loepfe ha declarau las statutas dalla AdC Plaun ch’ein vegnidas approbadas unanimamein. L’incumbensa la pli impurtonta dalla partida regiunala seigi dad organisar mintga quater onns elecziuns, las elecziuns dil Cussegl grond e dalla regenza ed era las elecziuns dalla dertgira regiunala. In co-presidi Per las elecziuns dalla suprastonza han ins saviu proponer cun Martina Widmer (PBD) e cun Stefan Schittenhelm (PCD) «in co-presidi ferm». Martina Widmer, Favugn, ei s’engaschada sco vicepresidenta dalla PBD dils giuvens Grischun, e Schittenhelm, Favugn, ei gia staus siat onns activs ella suprastonza dalla PCD Plaun. Sco commembers dalla suprastonza ein vegni proponi per la PBD Armin Panzer, Trin, e Gian-Andrea Haltiner, Favugn, e per la PCD Reto Loepfe, Patrick Bargetzi, Domat, e Patrik Caluori, Panaduz. La cumissiun electorala presidiescha Reto Parpan, Domat. Alla fin ei vegniu fatg viva per la partida fusiunada. L’emprova principala vegn cullas elecziuns il matg da l’auter onn ch’ein, pervia dil niev modus d’elecziun, ina sfida speciala.(cw/fmr)

Tgi ch’ei entraus sonda endamaun ella baselgia catolica da Glion, per urar u per marveglias, ha udiu giu dalla lautga cant d’in chor accumpignaus dall’orgla. Cant en quater vuschs, ei ha pariu ch’in chor hagi in exercezi concentrau ni ina prova intensiva. Il chor cecilian da Glion savess ei buca esser, pertgei ei ha pariu ch’ei seigi in ensemble pli pign. Las marveglias han carmalau silla lautga. Leu han ins entupau Claudio Simonet all’orgla. Entuorn el ina pintga formaziun cun treis cantadurs e quater cantaduras, mintgina e mintgin cun in cudisch da cant enta maun. La cuviarta nera dil cudisch e la fuorma dil cant ha tradiu ch’igl ei in chor che conta chorals, canzuns en quater vuschs dalla baselgia reformada sursilvana. Il chor da chorals cun Claudio Simonet all'orgla, ella baselgia catolica da Glion. Ser Jan-Andrea Bernhard, conredactur e conproducent dil niev canzunari ecumen sursilvan, ha declarau il motiv dalla sentupada silla lautga a Glion. El ha organisau ensemen cun Claudio Simonet in «gi da controlla». El hagi encuretg persunas da pleivs reformadas ch’ein promtas da cantar cull’orgla las canzuns en quater vuschs ch’ein el cudisch da cant niev. Il teolog catolic Andri Casanova e ser Jan-Andrea Bernhard han informau la fin d’uost dil project. Il cudisch vegn ad includer 615 canzuns classadas tenor fiastas e celebraziuns duront gl’onn ecclesiastic. La gronda lavur hagien els gia fatg, ha ser Jan-Andrea declarau. Il canzunari cumpara el decuors dil 2022. Ils dus realisaders han cooperau stretgamein cun Claudio Simonet e cun Albert Spescha. Omisdus ein organists e musicists da professiun. Sonda han els vuliu controllar ella pratica sche l’intonaziun dils chorals en quater vuschs constat. Il pign chor ha giu d’exercitar dalla damaun tochen encunter sera 90 canzuns els idioms sur- e sutsilvan. Cantar chorals en quater vuschs ei ina element ch’ins tgira e cultivescha dapi la Reformaziun ellas valladas grischunas. Igl ei ina specialitad ch’ins ha giu da risguardar el canzunari niev. Il gi da controlla dils chorals ha cumprovau ch’igl ei enzatgei unic.(fmr/abc)

En connex cul ciclus «Orte schaffen» sefatschenta Gion A. Caminada e ses students d’architectura dil semester d’atun 2021 alla Scola politecnica federala da Turitg cul vitg da Falera. Ier ha la populaziun saviu assister alla presentaziun dallas lavurs. Tier ina dallas propostas per nezegiar gl’anteriur clavau Cathomen davos il Plaz Gliendras a Falera ei Daniel Kündig vegnius sil punct: «Igl ei donn ch’ins nezegia il Plaz Gliendras mo sco plaz da sevolver pils bus. Quei grond plaz mereta e vala dapli, vias e plazs a Falera ein savens senza veta», ha gl’architect manegiau, ins duessi buca da metter ils projects ella secunda retscha, ha Kündig puntuau. Co fuss ei da far enzatgei creativ? Il professer d’architectura Gion A. Caminada ha envidau Daniel Kündig a Falera sco criticher hospitont per la presentaziun dallas lavurs da semester da ses students. Quei architect ha presidiau diesch onns, da 2001 tochen2011, l’Uniun svizra dils architects ed inschigniers SIA. El ha fatg part da numerusas giurias, docescha a scolas aultas d’architectura e meina sez a Turitg il biro Blauhut. Sco Kündig ha getg, eis el colligiaus dapi decennis cun Falera sco fideivel hosp da vacanzas. Il svilup da Falera ei ina caussa dil cor per el. Vischnaunca politica, vischnaunca burgheisa e pleiv possedan diversas immobiglias e funs. Igl ei possess public ch’ei buca nezegiau, ch’ei denton ella zona da baghegiar. Tgei duei schabegiar cun quei schischom?, ei la damonda che las autoritads fan dapi in temps. Vischnauncas e corporaziuns publicas havessen las pusseivladads da baghegiar casas e habitaziuns per indigens, affittar ed administrar quellas. Co fuss ei cun realisar enzatgei pli creativ, ni cumbinar spazi public e spazi da habitar? Oz ei il vitg da Falera surbaghegiaus e mintga meter quadrat liber vala entuorn 14'000 francs. Ils architects ed inschigniers en discuors culla populaziun. Treis instituziuns, otg parcellas La lavur dils students ha cumpigliau otg parcellas publicas. Gion A. Caminada e dus critichers hospitonts han giudicau e discutau lur propostas. Ils students han giu via libra per concepir ina surbaghegiada sillas surfatschas definidas. Margis ha la populaziun giu caschun da mirar il resultat e da separticipar alla discussiun. Sco quei ch’ins ha saviu constatar, provocheschan singuls projects, auters paran d’esser semtgai e mo aunc la finanziaziun maunca. «La vischnaunca e sia populaziun ha ina schanza enorma, ella sa influenzar la qualitad architectonica digl avegnir», ha Daniel Kündig manegiau. Era sch’el, Gion A. Caminada ed il tierz criticher, Jürg Conzett, han valetau e priu posiziun tier detagls tecnics e la teoria, han els dau peisa aunc ad enzatgei auter: Ils projects dueien provocar ina discussiun a Falera. La vischnaunca politia ha iniziau sezza quella. Ella ha encuretg il contact cugl architect da Vrin. El semester d’atun 2021, en connex cul ciclus «Orte schaffen XXV» dalla Scola politecnica federala da Turitg, ei ina gruppa da 22 studentas e students sededicada a quei spazi liber che stess a disposiziun. Vischnaunca burgheisa, vischnaunca politica e la pleiv han dumandau il professer da far propostas pil mulin sisum da Canal, pil clavau dils burgheis ora Curtginatsch, pigl anteriur clavau Cathomen a Gliendras, duas grondas parcellas dalla pleiv a Fancrengia sco era ina parcella buca surbaghegiada a Stonas Sura. Ed el vest dil vitg, denter las vias Manduns e Trutg, possedan parvenda e vischnaunca politica dus plazs da baghegiar cunfinonts, era quels han ins inclus el project. Dau in stausch alla discussiun politica Il resultat ha Gion A. Caminada cun ses students presentau ella sala gronda dalla Fermata. Ils students han luvrau culs egls digl jester che mira viaden en in vitg e ses basegns. Las giuvnas ed ils giuvens han viu gl’emprem in object tecnic ch’els astgan proponer e planisar. Il professer ha denton pretendiu ch’els mettien material, fuorma, dimensiun ed utilisaziun el context cul contuorn. Transformar in clavau en in object public ei forsa gnanc schi grev. Analisar a moda critica sia nova identitad ed integrar gl’object ella cuminonza dil vitg ha s’udiu tiel pensum. Ils students enconuschan buca la glieud da Falera, els ein stai libers da projectar. Il secund criticher hospitont ei Jürg Conzett staus. El ei inschignier da construcziun ed in dils impurtonts construiders da punts en Svizra. El ha realisau numerusas ovras da renum, denter auter il Trutg dil Flem, la caplutta da Sogn Benedetg, la punt da Traversina e tozzels auters projects. Era el ei vegnius a Falera per dar in stausch alla discussiun politica co quei vitg duess nezegiar sia schanza ed en tgei direcziun ch’el duei sesviluppar.

Dumengia suentermiezgi ei ser Martin Fontana vegnius a Sa­gogn. El seigi selegraus da far quella prelecziun ella Foppa, haveva el getg anticipadamein. El ha prelegiu ord ses dus cudischs bilings «Zwischen den Flügeln der Zeit/Denter las alas dil temps» e «Stilles Leuchten/Scleridas bufatgas». Ina trentina da visitaders han dau suatientscha agl invit dalla pleiv evangelic-reformada. Els han astgau guder lirica tschaffonta ord la plema d’in plevon che tgira cun quitau e fin sentiment il lungatg. Quella baselgia pintga cun siu ambient genuin seigi fetg adattada per talas occurrenzas, han ins udiu dils presents. Avon che ser Martin ha prelegiu, sco intermezzo ed alla fin, han ils auditurs astgau esser perdetgas d’in mument historic: Giusep Tschuor ha sunau sill’orgla veglia da 1772 ch’ei gest returnada el liug oriund e Rica Maria Cathomen silla nova da 1957. Ins ha saviu seperschuader ch’ils dus instruments harmoniseschan perfetgamein. Ina ha il tun cauld, l’autra sedistingua cul tun modern pli freid. En cumbinaziun culla lirica eis ei stau in deletg cumplein. Gl’auditori ei staus fascinaus cun tgei dicziun ed empatia che gl’um dad 87 onns ha schau prender part da sia observaziuns e da siu contact culla natira. Mintgina e mintgin ha saviu far agens maletgs, in e scadin ha saviu seschar inspirar da detagls e patratgs. La prelecziun da Martin Fontana, en quei ambient, cun quell’atmosfera fina, schurmegiada e cumpleta, hagi fatg gronda impressiun, ha ina visitadra commentau alla fin dall’occurrenza. Ella ha aschuntau ch’ei duvrassi dapli tals muments e talas caschuns.(fmr/abc) Martin Fontana, avon la prelecziun a Sagogn.

Il vitg da S. Benedetg ier ed oz. Da quei tema sefatschenta Vitus Bass ch’ei carschius si el vitget sur Sumvitg e returnaus leu el temps da sia pensiun en in referat sonda, ils 13 da november 2021 allas 17.00 el Museum La Truaisch a Sedrun. El ha ediu in cudisch davart quei che curreva e passava a S. Benedetg, ils usits e surtut la moda e maniera da viver e da luvrar. Quella publicaziun ha el denton era cumbinau cun patratgs davart il present ed igl avegnir. 42 onns ha el luvrau ella casa da psichiatria dil Waldhaus a Cuera – psicologia e filosofia, mo era biologia e politica ein per el buca plaids jasters. En siu referat dat el era investa ellas atgnadads e las valurs da S. Benedetg ed indrezs culturals ch’ein vegni manteni leu per las proximas generaziuns. El emprova denton era da rispunder la damonda tgei che ha motivau el da scriver il cudisch «Nuot ei sco ei era, pauc sco ei duess esser». En quei connex cumpareglia el la veta da pli baul cun quella dad oz – davart il senn e nunsenn dalla veta. Il referat che vegn arranschaus dil Forum cultural Tujetsch, la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch ed il Museum La Truaisch terminescha el cun sia visiun ni illusiun davart il viver igl avegnir. Il referat ei ina purschida ella retscha d’arranschaments da TujetschVivaCultura. Avon dus onns ha Vitus Bass presentau siu cudisch – ussa relata el ord quel a Sedrun.

«L’idea da fundar quell’uniun ei naschida igl atun 2004. Martin Cabalzar ha plidentau mei e spontanamein havein nus decidiu d’arranschar ina sentupada nunligionta per la fiera da s. Martin da gliez onn. Rodund in tozzel Martinas e Martins ein vegni a quella sentupada», seregorda Martin Quinter. Ei ha lu cuzzau in onn avon che las Martinas ed ils Martins decidien definitivamein da fundar in’uniun: «Quei ei stau ils 14 da november 2005 en claustra. Biebein 20 persunas ein stadas presentas.» Envidau alla fundaziun havevien ins tuttas Martinas e tuts Martins ch’erien enconuschents ad in ni l’auter dils iniziants. Igl intschess dalla Ligia grischa Alla radunonza da fundaziun che ha sco biaras autras sentupadas dall’uniun era giu liug en claustra a Mustér, ein ils statuts vegni deliberai e cun els secapescha ils principis per daventar commembra ni commember. «En quei connex ha igl anteriur cusseglier naziunal Martin Bundi permiert prestau gronda lavur», seregorda Martin Quinter. Igl ei vegniu decidiu che tuttas Martinas e tuts Martins cun derivonza ni domicil digl anteriur territori dalla Ligia grischa sappien entrar ell’uniun. Plinavon: Independent dalla vegliadetgna e dalla confessiun mo persuenter cun savida dil lungatg romontsch. Dapresent dumbra l’uniun 18 Martinas e 46 Martins – alla radunonza generala da sonda proxima vegnan quater ulteriurs recepi. La radunonza generala ha dil reminent giu liug mintg’onn dapi la fundaziun cun excepziun digl onn vargau pervia dallas restricziuns en connex cul coronavirus. Pil pli eis ella vegnida arranschada il di dalla fiera da s. Martin. In’excepziun dat ei denton era uonn pervia d’ina collisiun da termins. President dapi l’entschatta Cun excepziun da Martin Wetten da Luven ein tuts suprastonts en lur funcziuns dapi la fundaziun: Martin Quinter da Mustér sco president, cusseglier naziunal Martin Candinas da Rabius sco vicepresident, Martin Schnoz da Rueun sco cassier e Martina Gienal da Mustér sco revisura da quen. Il president seretila sonda e fa – sin damonda dalla FMR – ina emprema bilanza da quell’activitad duront ils davos 16 onns: «En emprema lingia sun jeu satisfatgs dalla biala colligialitad denter commembras e commembers. Quei ei buca mo il cass allas radunonzas, mobein era schiglioc cu ins s’entaupa. Jeu constateschel era che tuttas commembras e tuts commembers s’identificheschan cumpleinamein cull’uniun.» Era ils treis viadis dall’uniun duront quels onns restien ad el buna memoria. In quart eri previus igl onn vargau, mo hagi per motivs dalla pandemia buca saviu vegnir arranschaus, schegie che tut eri semtgau. Che la radunonza generala ha liug sonda proxima en claustra a Mustér ha plirs motivs. «Cheu havein nus giu la fundaziun, dil convent ein treis commembers dall’uniun e vidlunder vegn secapescha il num dalla baselgia claustra – s. Martin», puntuescha Martin Quinter. La successiun digl anteriur mistral dalla Cadi al tgamun dall’uniun ei dil reminent reglada. «Il num less jeu buca tradir gia ussa», di il president partent che ha buns merets per quell’uniun empau speciala. Representants dalla Ligia grischa Tgi che vul daventar commembra ni commember dall’Uniun dils Martins e Martinas sto ademplir plirs criteris. In da quels ei il domicil ni la derivonza digl anteriur territori dalla Ligia grischa. Hans Huonder/FMR Sonda proxima salva l’uniun sia radunonza generala en claustra a Mustér – el medem liug sco quei ch’ella ei vegnida fundada avon 16 onns. Martin Quinter da Mustér era vegnius eligius lu sco emprem president dall’uniun e quella funcziun ha el adempliu entochen oz. Alla radunonza da sonda surdat el la bitgetta. A tgi ha el buca vuliu tradir. Sin damonda dalla FMR ha el tonaton fatg ina bilanza da quei temps. El seigi satisfatgs dil svilup dall’uniun: «Ei regia in excellent spért ed jeu sun perschuadius che quei vegn a star aschia era igl avegnir.» Per daventar commembra ni commember dall’uniun ston ins purtar en emprema lingia il num Martina ni Martin. Leutier vegn la cundiziun ch’ins hagi domicil ni seigi derivonts digl anteriur intschess dalla Ligia grischa. «Quell’idea ei naschida en connex culla preparaziun dils statuts dall’uniun. Els ein in grond meret denter auter digl anteriur cusseglier naziunal Martin Bundi permiert ch’ei era staus commember», puntuescha Martin Quinter. Il diember da commembras e commembers ei carschius successivamein dapi la fundaziun. Oz dumbra l’uniun biebein 60 ed alla radunonza da sonda vegnan entgins novs vidlunder. Martin Quinter seretila sco president dall’Uniun da Martins e Martinas. Dapi la fundaziun avon 16 onns ha el presidiau quella.

La regenza grischuna ei cunscienta ch’il terren lumnezian semova e renconuscha ils problems che resultan neu da quei moviment. Quei scriva la regenza grischuna en sia risposta sin ina instanza parlamentara dil deputau Gian Derungs, (AdC, Lumnezia). Grazia allas travs eregidas el Glogn erodeschi il letg dil flum buc e quei stabiliseschi en general il terren lumnezian, scriva la regenza. Tuttina ruschna il terren tscheu e leu pervia da dapli plievgia ni suenter onns cun dabia neiv. La via cantunala en Lumnezia vegni mantenida permanent digl Uffeci da construcziun bassa che sesprovi da reparar ils donns dalla via aschi spert sco pusseivel. La via respectiv igl intschess che ruschna vegn denton buca survigilaus sistematic dil cantun, rispunda la regenza sin la damonda dil deputau. «Quei ei da principi l’incumbensa dalla vischnaunca.» La regenza fa attent ch’igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira sappi cussegliar la vischnaunca e gidar a projectar in sistem da survigilar. Sut certas circumstanzas sappi in tal sistem da survigilar vegnir subvenziunaus da cantun e Confederaziun. Pil mument detti ei denton negins indezis ch’il terren semovi a moda extraordinaria, fa la regenza a saver. Cartas da prighel La regenza fa attent en sia risposta che las cartas da prighel ve­gnien surluvradas mintga diesch entochen quendisch onns. Per quei intent lai igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira surluvrar la carta da prighels da bovas dapi la primavera 2020. Las cartas surluvradas rispundan era alla damonda sch’in intschess sto ve­gnir survigilaus tecnicamein. La regenza quenta da presentar resultats concrets per il tschancun da Glion entochen Vella el decuors dall’emprema mesadad digl onn proxim. E per igl ulteriur intschess lumnezian igl onn 2023. Vinavon fa la regenza attent ad in project da sanar ils rempars donnegiai dalla Val Mulin a Peiden. In project che la vischnaunca Lumnezia hagi aunc buca priu a mauns, scriva la regenza en sia risposta (fmr/ac).

Buca tons giuvenils han anflau la via els bauns dalla baselgia reformada a Sagogn sco alla Colurada la notg vargada ni als Dis da Litteratura a Domat. Tuttina era l’occurrenza dumengia sera era bein visitada. Ser Martin Fontana raschuna ch’el hagi anflau la via tier la poesia els onns da giuventetgna, el temps dall’emprema amur. Propi temps per scriver hagi el denton pér anflau culla pensiun, il dacasa si Fidaz ed il larisch si sper via che glischa gest en quels gis da ferdaglia plein ardur cura ch’il dir, liung e freid unviern stat avon porta: gl’ei forsa la legria cant zuppau, glischur d’in cor che vesa lunsch, gie lunsch sur tuttas notgs vargheivlas or vielleicht ist’s die freude ein inneres singen das weit über dunkel und nacht hinaus sieht La poesia «Aur d’atun, herbstliches Gold» publicada 2018 el cudisch «denter las alas dil temps/zwischen den flügeln der zeit» siara cun quella speronza ch’ei coc da biaras poesias che Martin Fontana ha prelegiu dumengia vargada en baselgia, in liug ch’ei tuttavia adattaus per poesia che dat plaids a quei misteri ch’ei nunpusseivels da declarar, forsa silpli cun maletgs e canzuns. Musicalmein ei la vernissascha dil secund cudisch «sclaridas bufatgas/stilles leuchten» vegnida embellida virtuosamein entras Rica-Maria Cathomen e Giusep Tschuor allas duas orglas che han procurau per in’atmosfera singulara. In novum el colloqui Sur igl Uaul, sco il plevon ser Daniel Hanselmann ha menziunau en siu plaid da beinvegni per romontsch. Ins ha sentiu ch’igl ei adina ina enorma sfida da crear occurrenzas bilingualas cun in publicum che capescha mo per part omisdus lungatgs. Ins less gie excluder negin, aschia ch’il romontsch fa prest adina secund. Mo Martin Fontana ha dau peisa ell’introducziun ch’ei setracti da poesias romontschas, sulet transponidas el tudestg. Cheutras gartegia era il giug denter ils lungatgs el ravugl romontsch, ferton che Flem ei mo pli ina vischnaunca cun empau ierta culturala romontscha che vegn buca tgirada dalla populaziun e dallas instituziuns. Silmeins ughegian ozilgi quels paucs Romontschs da Flem da puspei gir ch’ei tschontschan a casa romontsch, sco quella giuvna da Flem ch’ei stada sonda notg giu Sagogn, quei lungatg da Flem ei denton s’avischinaus al sursilvan e svanius da gassas e streglias, certas expressiuns ein denton restadas. Cullas sentupadas dallas notgs vargadas aunc el tgau eisi stau in deletg d’astgar tedlar il lungatg sco ord in auter tschentaner, mo gest cheutras era ina grond’honur ed ina caschun unica. Cun quellas duas publicaziuns bilingualas tucca Martin Fontana exact il current dil temps – sco ins ha gest viu als Dis da Litteratura a Domat. Scriver cudischs che gnanc in miez procent dalla Svizra sa leger, gie silpli diesch procent dil Grischun e lu aunc en tschun varietads, quei sa gie buca render. Oz sto tut esser biling. Pertuccont translatar l’ovra da Gian Fontana el tudestg ha Max Frisch criticau ch’ei fuss buca fatg endretg al sulet poet da renum mundial romontsch. Jeu crei ch’ins astga senz’auter gir ch’il spért dil bab seigi staus presents quella sera a Sagogn. Malgrad che la munconza d’in bab el temps d’affonza, el temps da giuventetgna mo era pli tard, ei presenta els plaids che Martin Fontana tscherna per dar expressiun a ses sentiments, aschia ella davosa strofa da «vatta dad aur/watte aus gold»: agl ur dil binari in buob a spitgond il trenin dalla sera che vegn cun siu bab ed ussa dalunsch aunc in schul penetront ch’avisa gl’arriv am rande des bahndamms erwartet ein knabe die ankunft des vaters ein pfiff aus der ferne durchschneidet die stille und meldet den langsam sich nähernden zug Cul s’avischinar dalla notg vegnin nus alla fin dils schatgs litterars ord quels dus cudischs. Martin Fontana fa quei mudest e siara la sera, senza far attent ch’ei dess da cumprar ses cudischs. Nus essan gie tuttina en baselgia. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch.

Ei era in di da november. Ina mumma mava cun siu fegl a far cumissiuns. Sin via tras il marcau han els dus traversau il plaz culla gronda ed imposanta catedrala. Il buob ha mirau sin quella baselgia ed ha detg: «Mumma, mira! Quellas grondas finiastras ein gie ualti stgiras. Quellas ein gie insumma buca bialas!» – La mumma ha lu era mirau sillas finiastras-baselgia. E senza dir in plaid ha ella priu siu fegl pil maun ed els ein entrai ella catedrala. Las finiastras che parevan giuado dad esser stgiras, han tarlischau e splendurau en las pli differentas colurs. Plein smarvegl ha igl affon viu davontier ina finiastra cun duas figuras da sogns. «Mumma, tgi ein quels?», ha el dumandau plein marveglias. - «Quei ein sogns», ha la mumma detg, «quel seniester sil cavagl ei sogn Martin, in schuldau che ha partiu siu manti cun in rugadur che schelava. Quella dunna leu da vart dretga, cul canaster ed il ruog, quei ei sontga Lisabet. Ella era ina princessa ed ha gidau ils paupers e malsauns.» Il buob era satisfatgs da quella explicaziun. In pèr dis pli tard veva lu la classa dil buob instrucziun religiusa. Tutteninaga damonda la scolasta: «Tgi da vus sa dir a mi, tgei ch’in sogn ei?» – Il buob ha teniu si e detg: «Jeu sai ei! In sogn ei in carstgaun e tras quel tarlischa il sulegl!» Era sche jeu hai udiu quella historia gia avon onns, quetel jeu quella risposta aunc adina geniala. – Esser sogns munta nuot auter che esser transparents per la glisch da Diu sco ina finiastra-baselgia. Aschi different sco il sulegl lai splendurar las colurs dallas finiastras-baselgia, aschi different han ils sogns schau splendurar la glisch da Diu el mund. Sco sogn Martin e sontga Lisabet dat ei aunc oz biars carstgauns che sesprovan da far dil bien. Cun in bien plaid ni era bunas ovras emprovan els da purtar empau glisch ella veta dils carstgauns. Cun lur tenuta e cumpurtament lessan els esser per aschidadir «transparents» per il messadi digl evangeli ch’ei in messadi dalla carezia e buntadeivladad da Diu. Quella risposta originala da quei affon ha lu era animau mei da tschentar las suandontas damondas: Co savein nus esser ozildi transparents per la glisch da Diu e co savein schar sclarir ella? A tgi savessan nus purtar empau glisch? Forsa ual ussa, el meins da november, nua che biars sesentan persuls, trests e melanconics... Jeu sperel e giavischel che la risposta da quei buob ed era quellas damondas animeschan buca mo mei, mobein era entgin da vus, da sespruar el mintgadi dad esser transparents per la glisch da Diu sco ina finiastra-baselgia. Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia ed abitescha a Glion. El lavura sco scolast primar a la scola Obersaxen Mundaun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Jeu sai ei! In sogn ei in carstgaun e tras quel tarlischa il sulegl!» Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia ed abitescha a Glion. El lavura sco scolast primar a la scola Obersaxen Mundaun.

Pervia dalla neiv han dus giugs dalla 3. ligia stuiu vegnir refretgs la davosa fin dall’jamna. Els vegnan dai sonda suentermiezdi. Ella scuntrada da casa encunter Tusaun-Cazas ha Trun/Rabius la caschun da far in segl anavon ella tabella. Cun ina victoria savess l’equipa da Donat Albin e Philippe Vincenz passentar igl unviern sin rang 3. Quei fuss secapescha ina grond success. Tusaun-Cazas ha in punct dapli sin siu conto ed avisescha secapescha era aunc quei tierz plaz. Surses dat siu davos giug da quest atun a casa encunter Valposchiavo. Ils Surmirans han giu entochen ussa in campiunadi ordvart cuntenteivel, recaltgond otg puncts en diesch giugs. La distanza tiels dus davos dalla tabella – Weesen e Lumnezia – ei il mument relativamein confortabla. Per setener ella 3. ligia drova ei denton aunc enqual punct primavera proxima e forsa in ulteriur gia sonda proxima encunter Valposchiavo. 3. ligia, gruppa 1 Surses – Valposchiavo so. 14.00 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas so. 14.00

Ils 26 da settember 2021 ha il suveran da Mustér decidiu da sbassar il pei da taglia communal per diesch pertschien sin 110%. La suprastonza communala haveva proponiu ina reducziun da sulettamein tschun pertschien. Sin fundament da quella decisiun ha ei giu num far il preventiv e sco ei para, reussescha ei da tener en rama las finanzas communalas malgrad quella reducziun. En in’jamna sefatschenta il cussegl da vischnaunca dil preventiv communal pigl onn 2022. Previu in avanzament Il preventiv dil quen da gudogn e sperdita quenta cun in surpli d’entradas da 330 000 francs tier ina sviulta da rodund 16 milliuns francs. En cumparegliaziun cul preventiv precedent sereduceschan las expensas totalas per 2,3% e las entradas per 1,8%. Il preventiv pigl onn current quenta cun in gudogn da pressapauc 250 000 francs. La suprastonza communala quenta pigl onn vegnent cun in’atgna finanziaziun da biebein in milliun francs, il preventiv da quest onn quenta cun in tal da rodund 100 000 francs pli pauc. Las investiziuns nettas previdas igl onn 2002 muntan 7,77 milliuns francs. «Cull'introducziun dil niev plan da finanzas havein nus scaffiu in impurtont instrument strategic, mintgamai pils proxims diesch onns. Tenor lez fuss ei previu da contonscher in cash-flow dad 1,7 milliuns francs igl onn 2022. Sin fundament dalla decisiun da sbassar il pei da taglia per diesch pertschien ei quella calculaziun pigl onn 2022 memia optimistica. Cun risguard dallas meins entradas dalla reducziun dil pei da taglia quintein nus el plan da finanzas cun in cash-flow dad 1,45 milliuns francs», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. Effectivamein quenta il budget denton cun in cash-flow da 1,065 milliuns francs. La finamira dil plan da finanzas da contonscher in cash-flow po buca vegnir contonschida dil tut. «Sin fundament dallas circumstanzias vegnin nus datier da quella finamira», puntuescha il president communal René Epp. Ed el cumpletescha: «Nus essan repassai mintga posiziun e desistin era d’eventualas reservas, quei che fa il preventiv avon maun fetg realistics.» Quei bien resultat seigi pusseivels malgrad ina reducziun dil pei da taglia e novas plazzas tier l’administraziun, respectiv il menaschi tecnic. Pign spazi per eveniments specials Il gudogn ch’il budget preveda astga denton buca tschorventar. In gudogn da rodund 330 000 francs el quen da gudogn e sperdita lubescha numnadamein negins eveniments specials sco igl ei per exempel stau il cass igl onn vargau culs donns dallas malauras. «El preventiv pigl onn 2021 havevan nus quintau cun in gudogn da rodund 600 000 francs. Gia ella tractaziun da quel igl atun 2020 dil cussegl da vischnaunca han las empremas correcturas stuiu vegnir fatgas, per exempel sin fundament dils gronds donns caschunai dallas malauras igl atun 2020. Quels persuls han pretendiu ina correctura dil preventiv da rodund 300 000 francs», di il canzlist communal Andri Hendry. Vul dir: «Dat ei in schabetg en quella dimensiun ei in eventual gudogn lu spert buca pli realitad.» Il preventiv 2022 ei vegnius calculaus fetg realistic: «Ei era adina empau la tendenza da far preventivs precauts, gie bunamein pessimistics. Nus empruein veramein da luvrar fetg exact cullas cefras che nus spitgein.» Correcturas dat ei era buca pertuccont eventualas meinsentradas davart l’influenza dalla pandemia. En quei grau seigien ins suandaus las cussegliaziuns dil cantun, respectivamein dallas instanzas da taglia. Grondas investiziuns Igl onn vegnent preveda la vischnaunca da Mustér da far investiziuns nettas da 7,77 milliuns francs. En cumparegliaziun cul plan da finanzas eis ei previu d’investar pressapauc dus milliuns francs dapli. Igl ei numnadamein previu d’investar 900 000 francs dapli el Center Fontauna. Da l’autra vart eri ei buca vegniu risguardau el plan da finanzas la davosa etappa dils indrezs d’ennevar dalla descensiun Caischavedra - S. Catrina da 500 000 francs. «Entras la projectaziun detagliada dils davos meins eis ei ulteriuramein vegniu budgetau ina summa da 900 000 francs per in niev project per l’economisaziun da rumien a Raveras, ch’ei enviers il plan da finanzas per 250 000 francs pli aulta», scriva la suprastonza communala. Budgetadas ein ulteriuras investiziuns ch’eran buca previdas, sco per exempel il project dil surpassadi dalla staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard a Segnas per rodund 250 000 francs ni era la realisaziun da parcadis a Segnas sco era ad Acla da Fontauna per rodund 140 000 francs. La vischnaunca da Mustér quenta cun in cash-flow da biebein in milliun francs igl onn vegnent.

«Ils davos meins havein nus sentiu en ina moda impressiunonta che la cultura viva dil brat direct e persunal – seigi denter artists sezs sco era en lur interacziun cul publicum.» Cun quels plaids ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini aviert il venderdis sera la surdada dil Premi da cultura dil Grischun 2021 en casa da scola a Sumvitg. Sumvitg – in bien terren per scribents La rihezia culturala e linguistica dil Grischun seigi da vegl enneu unica e fetg varionta e vivi extraordinariamein: «Ordvart remarcabel eis ei che quella diversitad e vitalitad resulta la finala dalla summa da tontas acturas e tonts acturs e loghens d’acziun gronds e pigns. Quei selai mussar a moda exemplarica vid la rihezia impressiunonta dall’ierta culturala e natirala dalla vischnaunca da Sumvitg.» El numna la Greina sco monument natiral, la caplutta a S. Benedetg sco ovra architectonica da Peter Zumthor ni ils scribents Alfons Tuor, Gion Deplazes, Theo Candinas e Leo Tuor. Il vicepresident communal Robert Candinas che ha representau il president communal Armin Candinas ha gratulau a Leo Tuor: «Ei legra la vischnaunca ch’in conburgheis survegn quei premi.» Sper il premi da cultura ha il minister da cultura Jon Domenic Parolini era saviu surdar il venderdis sera sis premis da renconuschientscha e tschun premis da promoziun. Tut en tut ein 250 000 francs vegni reparti per prestaziuns culturalas extraordinarias. Il president dalla cumissiun da cultura dil cantun Grischun, Köbi Gantenbein, ha teniu las laudatios pils endisch retscheviders da premis da reconuschientscha e promoziun. Premi pli che meritau «Onna Maria Tumera», «Giacumbert Nau», «Settembrini», «Cavrein» ni las numerusas columnas che Leo Tuor ha scret fascineschan entras lur lungatg, las constataziuns incumparegliablas, mo era entras siu sentiment pils animals. En sia laudatio il venderdis sera a Sumvitg ei il schurnalist Roman Bucheli ius sil funs dallas ovras dil pastur, catschadur e scribent che habitescha cun sia famiglia en Val. En in’analisa dall’ovra da Leo Tuor che ha cuzzau pressapauc 12 minutas eis el sefatschentaus d’entginas cuntradicziuns dil cuntegn e digl agir digl autur. «In catschadur duess mai scriver. Gnanc vegnir sill’idea da scriver», citescha Bucheli igl aug «Settembrini». E tuttina hagi Leo Tuor fatg quei – pia scret era sco catschadur. Mo lu in detagl ord il cudisch «Cavrein»: «Culla catscha eis ei sco culla veta. In bi di ei tut vargau, dasperas ha ei pér gest entschiet.» Quei tuni bein, mo seigi medemamein falliu. «Aunc mai ha la regenza surdau il premi da cultura per tonta paschugna. Mo aunc mai havein nus saviu esser aschi engrazieivels ad ella. Darar ha in scret tontas construcziuns che paran fallidas, mo che tuccan en ina moda misteriusa il coc dall’ovra litterara ed il medem mument las damondas essenzialas dall’existenza», puntuescha Bucheli e di: «Per l’ovra da Leo Tuor desistel jeu da bia dalla litteratura mundiala.» Exotic ed excentric «Nus duessen buca emblidar che Leo Tuor unescha il scribent, catschadur e pastur – pia quella scarsa trinitad. Pli exotic ed excentric san ins buca imaginar quei. Ed ins manegia ch’enzatgei hagi da far nuot cun tschei, la catscha nuot culla litteratura ed il pastur aunc bia pli pauc cul scribent. E tuttina ein els enzaco parents dall’olma: Il pastur, il catschadur ed il scribent», constatescha Roman Bucheli. Catschadurs e pasturs sappien dapli ch’ils auters dil vegnir ed ir dalla creatira. La risposta silla damonda daco che Leo Tuor sefatschenti en sias ovras dalla veta e dalla mort seigi sempla mo tuttina greva. Roman Bucheli citescha ord il cudisch «Giacumbert Nau»: «El haveva pli bugen ils animals che la glieud.» Ni: «Sch’jeu vegness aunc ina ga sil mund less jeu esser in tgaun.» Quei ei exempels che muossan tgei sentiment ch’il pastur ha per ses animals. Leo Tuor lai reviver quei en sias ovras. Per conclusiun constatescha Roman Bucheli: «Leo Tuor havess meritau quei premi era sch’el havess scret bia pli pauc. Nus essan engrazieivels ad el per mintga cudisch e mintga plaid. Tuts muncassen sch’in sulet muncass.» Il poet – il cavacristallas «La lavur dil poet ei, sch’jeu vesel endretg quei, empau sco quella dil cavacristallas. El emprova da dar en in fuorn, d’arver quel e spera ch’ei vegni viadora zatgei. Arver fuorns ei aber era cumbinau cun far empaglia. Quei cul far empaglia ei era cul scriver aschia. Quei sco igl ei, disfan ins cun metter sin pupi. Quei ei il prezi ch’ins paga da prender naven il vuler scuvierer. Il far poesia ei il cunst da mo stuschar dalla vart in tec igl uham per buca fugentar il misteri. Perquei ei nuot clar ella poesia. Era nuot falliu. Far poesia ei tuccar il dretg tun e destadar.» Cun quella constataziun ha Leo Tuor entschiet il venderdis siu plaid d’engraziament pil premi. Ei seigi in di sco ina dumengia e las dumengias contien ils utschals auter ch’ils luverdis. Ins sappi denton buca daco che quei seigi aschia. Mo era lu contien els sco il bec seigi carschius – mo tuttina auter. «Jeu gaudel ch’ins sa buca declarar quei. Da guder ston ins emprender», di Leo Tuor. Pia: Era en siu plaid d’engraziament ei Leo Tuor staus fideivels a sia relaziun culla natira – culs animals. Premis da renconuschientscha 2021: Mara Capelli, 1967, saltunza, Roveredo; Ralph Feiner, 1961, fotograf, Malans; Vera Kappeler, 1974, musicista e Peter Conradin Zumthor, musicist, 1979, Haldenstein; Curò Mani, 1949, musicist, Ardez; Jürg Schmid, 1957, perscrutader d'insects, Glion; Uniun e fundaziun Valendau Impuls, 2004, Valendau. Premis da promoziun 2021: Chiara Balsarini, 1985, reschissura ed actura, Brusio; Andriu Deplazes, 1993, artist, Sagogn, Brüssel e Marsiglia; Sara-Bigna Janett, 1990, musicista, Tschlin/Turitg; Val Minnig, 1991, artista, Cuira/Turitg; Gian Stecher, 1983, musicist, Domat. Il catschadur e pastur ch’ei era scribent «Nus essan engrazieivels ad el per mintga cudisch e mintga plaid. Tuts muncassen sch’in sulet muncass.» Quei ei aschidadir la quintessenza da Roman Bucheli en sia laudatio pil purtader dil Premi da cultura dil cantun Grischun 2021, Leo Tuor. Il premi principal sco era quels da renconuschientscha e promoziun ein vegni surdai il venderdis sera a Sumvitg, ella vischnaunca nativa dil «catschadur e pastur ch’ei era scribent». Roman Bucheli ha citau ord differentas ovras da Leo Tuor, analisau la significaziun da pliras expressiuns – surtut quellas en in connex direct culla catscha e la veta da pastur – e concludiu: «Per l’ovra da Leo Tuor desistel jeu da bia dalla litteratura mundiala.» Ils premis ein vegni surdai dil minister da cultura, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. (fmr/hh) Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini surdat il Premi da cultura dil cantun Grischun 2021 al scribent Leo Tuor. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini surdat il Premi da cultura dil cantun Grischun 2021 al scribent Leo Tuor. Roman Bucheli ha teniu la laudatio per Leo Tuor. Il minister da cultura Jon Domenic Parolini ha saviu surdar ils premis il venderdis sera a Sumvitg. Andriu Deplazes ei in dils tschun purtaders d’in premi da promoziun. Il cumponist e dirigent Curò Mani ha survegniu in dils sis premis da renconuschientscha dil cantun. Vera Kappeler e Peter Conradin Zumthor ein buca mo vegni undrai cun in premi da renconuschientscha il venderdis, els han era delectau il publicum cun in intermezzo musical.

«Sut igl Ischi 2024». Aschia senumna il project dalla fiasta centenara dalla Ligia grischa a Trun. Il concept per quei arranschament commemorativ ei vegnius preparaus ils davos meins d’ina gruppa da lavur installada dalla vischnaunca per quei intent. Avon rodund treis jamnas ha la gruppa suttamess sia lavur alla suprastonza communala e lezza presenta il concept questa sera al parlament. Concept fetg concret La gruppa da lavur cul president communal Dumeni Tomaschett, la vicepresidenta communala Erica Cavegn-Pfister sco era Esther Berther, Magnus Manetsch e Clau Scherrer propona ina fiasta cun plirs elements ed arranschaments reparti dalla primavera entochen la stad 2024. En special setracta ei d’ina turnea da concerts dil Chor Ligia Grischa, in teater el liber ed ina producziun da concert cun film. La retscha da concerts cul tetel «La Ligia grischa sin viadi historic» duei vegnir purschida en tschun loghens d’impurtonza per la Ligia grischa. Sper il Chor Ligia Grischa duein ulteriuras formaziuns separticipar al concert. Buca muncar dueien el program las canzuns «A Trun sut igl Ischi» e «La Ligia Grischa». Film e teater In ulteriur element dil concept ei in film davart la Ligia grischa, denter auter duei vegnir raquintau la historia digl Ischi. La presentaziun da quei film duei allura vegnir cumbinada cun cant e musica. Denter auter duein ins udir parts originalas dil giug festiv «Trunser Festspiel», il toc cumponius da Duri Sialm per la fiasta centenara dalla Ligia grischa 1924. In tierz element essenzial dalla fiasta da 2024 duei in teater el liber esser. Las acturas ed ils acturs duein esser da Trun ni dalla regiun. Trun ha gie enconuschentamein ina biala tradiziun da teater e quella duei renescher en quei connex. Il cuntegn duei dar in maletg imaginativ da Trun cun elements destruents, conflicts mo lu era nova speronza. Ei duei esser in toc popular cun ina tematica curaschusa, mo era divertenta. Plinavon preveda il concept era in film sco document da regurdientscha davart las preparativas da quella fiasta centenara. El duei mussar denter auter tgei che capeta davosas las culissas. Mo cun sustegn dalla vischnaunca El concept che vegn en discussiun questa sera ella seduta dil cussegl da vischnaunca fa la gruppa da lavur era propostas co cuntinuar aschilunsch che la vischnaunca dat glisch verda alla finanziaziun. Aschia eis ella dil meini d’installar in comite d’organisaziun ed in meinaproject. Quei gremi duei allura surdar las empremas incumbensas concretas sin fundament dils contacts ch’ein gia empusti. Las decisiuns duein vegnir pridas en entelgientscha culla suprastonza communala. Il project preveda expensas totalas da 873 000 francs. La gruppa da lavur quenta cun entradas da 373 000 francs, da quei rodund 200 000 francs en fuorma da sustegns da sponsoring. Aschia vonza da principi ina summa da 500 000 francs che duess vegnir cuvretga dalla vischnaunca. Credit brut da 873 000 francs «Questa sera decida il cussegl da vischnaunca davart il credit brut da 873 000 francs. Sin fundament dalla calculaziun dallas expensas e las entradas fatga dalla gruppa da lavur vegn la vischnaunca a stuer purtar ina summa da maximum 500 000 francs. Nus quintein denton ch’ei reusseschi aunc da recaltgar ulteriurs mieds finanzials, aschia che la summa finala per la vischnaunca duess strusch esser aschi aulta», di il president communal Dumeni Tomaschett. Accepta il parlament la proposta – quei che Dumeni Tomaschett spera – vegn la radunonza communala a decider davart il credit aunc quest atun. Cugl Uffeci da vischnauncas dil cantun seigien ins secunvegnius aschia da far reservas persuenter els proxims quens: «El preventiv per 2022 che vegn era tractaus questa sera havein nus gia fixau ina summa persuenter.» Daners per saver entscheiver «Sche nus lein far quella fiasta lu drova ei daners per saver instradar ladinamein ils proxims pass. Las preparativas per las cumposiziuns sco era il cuntegn dil teater ed il film ston entscheiver il proxim temps per esser a fin ad uras», puntuescha Dumeni Tomaschett ch’ei dil meini che quella caschun da giubileum astgi buca vegnir munchentada ord vesta dalla vischnaunca da Trun. Cul concept sco tal ei Dumeni Tomaschett cuntents: «Nus lein buca far ina fiasta sco avon 100 onns. Quella cheu duei buca dar in sguard mo el vargau, mobein era tractar il temps hodiern ed igl avegnir. En quei senn duei ei esser enzatgei modern e conform al temps.» In vast program per 600 onns Ligia grischa Il concept fundamental per la fiasta centenara da 600 onns Ligia grischa a Trun ei sin meisa, medemamein la calculaziun finanziala da quella. Questa sera sefatschenta il cussegl da vischnaunca dil credit brut da 873 000 francs. La gruppa da lavur che ha procurau il concept quenta cun entradas da 373 000 francs, aschia che la vischnaunca stuess contribuir maximalmein in miez milliun francs. Il program cumpeglia concerts, producziuns da teater e film. Medemamein duei la lavur preparativa per quella fiasta vegnir documentada en fuorma d’in film. La fiasta duei haver liug 2024 – 600 onns suenter la fundaziun dalla Ligia grischa sut igl Ischi a Trun. (fmr/hh) Impressiun dalla fiasta centenara dalla Ligia grischa a Trun igl onn 1924.

Avon biebein in’jamna han ils responsabels pil Program San Gottardo arranschau ad Andermatt ina sentupada cun representants dallas quater regiuns dils cantuns Grischun, Tessin, Uri e Valleis. El center da quella ein stai luvratoris davart la purschida da bike e cuorsa liunga. Concretamein ha il meeting surviu ad in’analisa davart la purschida existenta, mo lu era ils basegns da migliur e surtut era pusseivladads dalla commercialisaziun futura. En quei connex ha David Caliesch, responsabel pil sectur da bike a Leukerbad, relatau da lur stentas da promover il bike. Emprender dils auters «En gruppas da lavur havein nus analisau vicendeivlamein nossa purschida e viu che tuttas regiuns han fermezias cun bia potenzial. Medemamein havein nus empruau da definir las gruppas da bikers che han interess d’ina tala purschida», di Joanne Muoser, responsabla per la purschida da bike tiel Program San Gottardo. Sin fundament dalla savida e las ideas recaltgadas quei di vegn elavurau ussa ina purschida turistica da bike communabla per las quater regiuns pertuccadas. Primavera proxima duei suandar in secund meeting per concretisar il project. «Il facit da quell’emprema sentupada ei fetg positivs. Igl ei stau pusseivel d’empustir contacts e da discuorer davart quei che fatschenta en quei connex», accentuescha Joanne Muoser. Sper la construcziun e signalisaziun dallas vias duei la reit da bike dil San Gottardo era vegnir cargada igl avegnir sin «SchweizMobil», la plattafuorma digitala per rutas da bike, velo e viandar mo era cuorsa liunga, sendas da gianellas e turas da skis en Svizra. Aunc bia da far Avon che la colligiaziun dallas vias da bike dalla Surselva, Tre Valli, Ursera e Goms ei realisada ei denton aunc dabia da far. «Il stan dallas lavurs ei fetg differents. Ina part dallas vias ei gia avon maun, en auters loghens ein ellas aunc da far ni migliurar ni che damondas da baghegiar e recuors ein aunc pendents. Quei vala era per la signalisaziun ch’ei per exempel gia realisada per gronda part en Val Tujetsch e Mustér», di Dieter Bogner. Gia reglada ei la finanziaziun, silmeins dalla vart dil Program San Gottardo: «Igl entir project ei calculaus cun cuosts da 2,6 milliuns francs. Da quels savein nus surprender rodund 400 000 francs.» 2,2 milliuns francs ston vegnir purtai dallas vischnaunas ni las regiuns: «Nus essan pertscharts che quei succeda per part en etappas da lavur, mo lu era en etappas da finanziaziun sur entgins onns. Buca tuttas vischnauncas da quei perimeter ein dotadas finanzialmein aschi bein.» Dieter Bogner quenta che la reit duessi esser realisada en dus, sil pli tard en treis onns. Davart il Program San Gottardo san buca tuttas lavurs vegnir sustenidas. Tier lavurs da construcziun sco talas seigien lur pusseivladads finanzialas restrenschidas sin fundament dalla lescha. Damonda als cantuns «Avon biebein in’jamna havein nus fatg la damonda per quei project da bike tiels quater cantuns pertuccai. Ussa spitgein nus silla risposta», di Dieter Bogner. Vid il project coopereschan dil reminent era entginas instituziuns ed interpresas. Aschia il Club alpin svizzer el cantun Tessin per saver colligiar ina da sias camonas cun quella reit ni lu era pendicularas. Quella reit da bike duei esser in ulteriur project d’exempel: «Nus tschintschein cheu tuttina d’ina collaboraziun da quater regiuns, quater cantuns ed endisch vischnauncas.» Plirs gronds projects da cuorsa liunga Il Program San Gottardo lavura il mument buca mo vid ina purschida surregiunala da bike, mobein era ina da cuorsa liunga. «A Campra ei vegniu construiu in niev baghetg pil center da cuorsa liunga ed in proxim pass ei d’optimar ils indrezs d’ennevar. Leutier eis ei previu da migliurar igl areal da partenza ed arrivada», di Dieter Bogner. A Campra dalla vart dil sid dil Pass Lucmagn vegn arranschau onn per onn cuorsas naziunalas ni internaziunalas da cuorsa liunga, ina ga ni l’autra era concurrenzas dil Cup mundial. Ad Ursera seconcentreschan las stentas denter auter sin las pusseivladads da biatlon e Goms vul sesviluppar sil sectur dalla cuorsa liunga e dil biatlon denter auter cun novs indrezs d’ennevar. Tenor Dieter Bogner eis ei previu da realisar leu denter auter in grond baghetg per maschinas ed arranschaments nordics. Medemamein duein ils tschancuns pil trenament da stad vegnir optimai. Quei project ei calculaus cun cuosts da biebein diesch milliuns francs. Projects da cuorsa liunga era sisum la Surselva Participada vid il project surregiunal da cuorsa liunga dil Program San Gottardo ei era la part su dalla Surselva. El center dil project stat cheu denter auter la colligiaziun dallas loipas da Mustér a Sedrun. Aschia exista la varianta d’ina colligiaziun da S. Gada cun Mompé Medel, Cavorgia e Surrein/Sedrun. «Il concept tecnic persuenter ei avon maun. Il proxim temps sto vegnir giudicau schebein quel sa vegnir approbaus aschia sin fundament dil plan directiv vertent», di il sviluppader regiunal dalla Surselva, Ruedi Büchi. Sco quei ch’el ha detg sin damonda dalla FMR seigi ei necessari da sclarir il cumportament da quella colligiaziun culla protecziun dalla natira ni era damondas en connex cun loghens d’unviern dalla selvaschina. «Da principi existan pliras variantas per ina colligiaziun, ina senza stuer realisar nova infrastructura», di Ruedi Büchi. La loipa a Segnas che vegni era puspei fatga uonn seigi in ulteriur element dil mosaic nordic. In proxim pass savessi ina colligiaziun da quella loipa cul Center Fontauna esser. En discussiun ei il mument era in cup cun cuorsas nordicas en tuttas quaters regiuns dil San Gottardo. Las regiuns Surselva, Tre Valli, Ursera e Goms duein vegnir colligiadas cun vias da bike.

Pervia dalla pandemia cul coronavirus ha la fiera da Nadal da Sursassiala buca saviu vegnir arranschada avon in onn. El turnus fuss la vischnaunca da Tujetsch stada. Uonn sa la fiera vegnir purschida, naturalmein cullas restricziuns enconuschentas pertuccont la protecziun da Covid-19. Ella ha liug dumengia, ils 21 da november 2021 dallas 10.30 entochen las 16.00 sigl areal avon la halla plurivalenta a Sedrun. L’Uniun da dunnas Tujetsch, exposituras ed expositurs offereschan ina biala purschida. La fiera da Nadal da Sursassiala vegn arranschada mintg’onn alternont en Val Medel, a Mustér ni en Val Tujetsch. La fiera da Nadal da Sursassiala da quest onn ha liug a Sedrun.

L’Uniun da Martinas e Martins ha priu cumiau dil president dapi la fundaziun Martin Quinter da Mustér ed elegiu Martina Schaniel da Sumvitg sco nova presidenta. Plinavon ein tschun Martinas e Martins vegni recepi. Finalmein han las Martinas ed ils Martins dalla Surselva e contuorn puspei saviu salvar lur sentupada annuala a Mustér. Biebein 25 commembras e commembers han priu part sonda sera alla radunonza cun tscheina en la Stiva Sogn Placi. Avon la radunonza ha frater Stefan Keusch, in dils dus organists claustrals, beneventau las Martinas ed ils Martins en baslegia claustrala. Sin la pli gronda orgla dil cantun Grischun (4173 fiffas, 65 registers) ha el sunau l’enconuschenta canzun da Sogn Martin en pliras variantas. Elecziuns sco tema principal L’Uniun da Martinas e Martins ha – suenter 16 onns – giu da prender cumiau la sonda da siu president Martin Quinter che ha tgamunau l’uniun dapi l’entschatta, igl onn 2004. Cun in’undrientscha per la lavur prestada ha il vicepresident, Martin Candinas, engraziau al president partent per siu grond engaschi. «Agl engaschi premurau da Martin Quinter alla testa da noss’uniun eisi d’engraziar che nossa uniun prosperescha e funcziuna», ha il viceparsura constatau en sia laudatio. Per ses merets ei Martin Quinter vegnius elegius sco president d’honur dall’uniun. Silsuenter ei l’assessura Martina Schaniel da Sumvitg vegnida elegida cun acclamaziun sco nova presidenta. La presidenta nova Martina Schaniel ed il president partent Martin Quinter. La suprastonza nova dall'Uniun da Martins e Martinas.

Sco quei ch’il moderatur Giusep Capaul che ha dau il stausch ed era lectorau la publicaziun ha tradiu, ei Gion Giachen Capaul s’occupaus gia daditg ed a moda intensiva culla historia da Lumbrein. Sco fegl da purs eis el staus ad alp e sco scolast ha el dirigiu treis (!) chors dil vitg e fatg igl ufficial civil a Lumbrein. Sco archivar da pliras vischnaunas ha el era rimnau e mess a scret bia dalla lavur e travaglia purila e da fatgs remarcabels enteifer il vitg. Gion Giachen Capaul ei era staus conautur dall’ovra monumentala «500 onns Pleiv da Lumbrein» ed el ha elaborau ina vasta genealogia da sia famiglia. Las Alps da Lumbrein e ses hofs En l’emprema broschura intitulada «Las Alps» dat igl autur ina survesta davart las alps: Staviala Vedra, Bual, Planatsch, Serenastga e las alps da Silgin e Surin, differenziond denter alps da vischnaunca, alps dils uclauns ed alps da dretg. Damai ch’ils purs dils hofs han ditg buca astgau cargar lur muaglia sin las alps da vischnaunca ein els stai sfurzai d’acquistar «sco jasters» dretgs privats a Negias, Patnaul, Pardatsch, Schareida e Sclaretsch sin intschess da Vrin ed a Cavel en possess da Castrisch. A moda acribica descriva igl autur la historia da tegias e stallas existentas e svanidas, da stavels e muletgs, da pastiras cun bien e mender arvadi, da pugnieras e miserieras, da caschadas e purments, da pindradas e zavradas, denton era da dispettas e process denter la puraglia dil vitg e quella dils uclauns. Il lectur emprenda era d’enconuscher l’entira hierarchia dil persunal d’alp e dils pasturs da casa e lur funcziuns: Buca mo da signuns, zezens, pasters e starlers, ugaus e cautegias vegn risdau, anzi era da purtgers e vadlers, cavrers e nursers, vachers, pasters da bos e vischanders. Descretta vegn era la veta alpestra cun ses usits, sias disas e maldisas. S’entelli che l’alpegiaziun ei semidada amplamein el decuors dils davos decennis. En connex culla meglieraziun han las alps survegniu novs access ed ina pipelinie canalisescha la stad il latg che vegn mulschs si d’alp ella cascharia dil vitg. Il vitg – siu territori e sia organisaziun Aschia ei la secunda broschura intitulada. Ella dat ina survesta historica fetg summarica dil svilup dil vitg naven dils emprems colonons de Lumerins che vegnan menziunai gia egl urbari imperial d’entuorn 840, sur runcadas d’uaul ed urbarisaziun dalla cuntrada el temps medieval cun sias periodas cauldas e freidas ch’ein sebrattadas spessamein. Igl autur resda era dallas uclivas svanidas da Farglix, Molina e Curtinatsch ch’ein stadas habitadas el 18 e 19avel tschentaner. La populaziun carschenta haveva sfurzau da tschercar niev terren cultivabel cun runcar uaul, aschia che la spunda seniastra dalla Lumnezia ei daventada ualti niua. La speculaziun d’in grond barschament d’uaul selai encuntercomi buca documentar. Pli tard ein ins sestentaus da dar cunterpreisa cun realisar plontaziuns. Per saver trer a nez meglier ils vasts uauls dalla costa dretga ha la vischnaunca installau pli tard ina suga da transport. Tiels uauls differenziavan ins denter uauls da fiug, da suloms (uaul privat), da lattas, plontaziuns ed ogna. Usits ed isonzas In auter capetel ei dedicaus ad usits ed isonzas da scop communizeivel sco la guardia da fiug e da notg («ir sil Wacht», ir cul furetg/halumbard). In’ura particulara da controlla dueva confirmar ch’il guardian hagi fatg sia obligaziun. D’impurtonza economica e sociala per la cuminonza dil vitg fuvan ils dus fuorns per far paun e las fueinas e suostas per lavar e far da lischiva. Ils gronds begls cuvretgs survevan era per buentar ils animals, las fueinas era per far cuer truffels e lavazzas pils pors. Per reglar manteniment e diever da quels indrezs che vegnevan nezegiai per plirs intents deva ei corporaziuns privatas. Documentaziun historica e linguistica Il president dalla Pro Lumerins Ramun Capaul sa bien grau agl autur Gion Giachen Capaul per sia publicaziun che documentescha la situaziun dil vitg avon la mecanisaziun e raziunalisaziun dall’agricultura. Sper sia valeta historica documentara ein las publicaziuns era in veritabel arcun da documentaziun linguistica per plaids e locuziuns per funcziuns ch’ein sil precint d’ir en emblidonza. Giusep Capaul (sen.) e Gion Giachen Capaul-Vincenz (dretg).

Spel niev Fabian Collenberg nominescha l’Allianza dil Center Cadi ils treis deputai en uffeci René Epp (Mustér), Clemens Berther (Mustér) e Diego Deplazes (Sumvitg). Pil circuit da Breil vegn Maurus Tomaschett (Breil) nominaus per in’ulteriura perioda d’uffeci. Gabriela Tomaschett-Berther (Trun) che seretila ha apparteniu 12 onns al parlament cantunal. Il niev proponiu Fabian Collenberg ei co-president dalla giuvna Allianza dil Center Grischun ed il mument emprem suppleant dalla Cadi. Fabian Collenberg ha 29 onns ed ei canzlist communal da Sumvitg. El s’engascha gia dapi biars onns ella politica, seigi quei sin plaun regiunal ni cantunal. Plinavon s’engascha el era fetg pil svilup local, aschia ei Fabian Collenberg era ella suprastonza dall’Uniun Lag Salischinas. Pils suppleants da deputai dat ei negina elecziun publica pli, scadina gliesta electorala sto denton cuntener tschun candidatas e candidats pusseivels. Proponi per quella funcziun pil cumin dalla Cadi vegnan Flurina Bundi Steiner (Trun), Reto Schmid (Tujetsch) ed Armin Manetsch (Mustér). La cumpetenza per occupar ils dus plazs restonts sco era il plaz liber per Breil vegn surschada alla suprastonza. Radunonza generala a Breil L’Allianza dil Center Cadi ei seradunada el Resort Pradas a Breil. Beat Zenklusen, il directur dil resort Pradas e Gérard Carigiet, commember dalla direcziun, han referiu davart lur menaschi, avon ch’ils commembers han saviu prender investa dil resort. Ultra dallas nominaziuns ha la partida reeligiu sia suprastonza consistenta da René Epp (president), Maurus Tomaschett (vicepresident), Fabian Collenberg (actuar), Donat Albin (cassier) ed ils assessurs Gabriela Tomaschett-Berther, Placi Berther e Victor Flepp. Cun occasiun da quella radunonza historica cun midada dil num ha la partida saviu far in beinvegni al copresident dall’AdC Grischun Kevin Brunold, ils cussegliers guvernativs Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini sco era alla candidata per la regenza Carmelia Maissen ed il cusseglier naziunal Martin Candinas. Da seniester Fabian Collenberg, Maurus Tomaschett, René Epp, Jon Domenic Parolini, Carmelia Maissen, Marcus Caduff, Diego Deplazes, Martin Candinas, Clemens Berther e Kevin Brunold.

Il Club da skis Crap Sogn Gion exista dapi varga 50 onns. Sia finamira centrala ei restada la medema: promover il plascher dils affons pil sport da skis. Il diember da commembers dil club ei carschius ils davos onns. Gl’onn 2001 han treis clubs da skis dalla regiun Flem Laax Falera fundau ina sutorganisaziun che promova specialmein affons ambizius. Dapi 20 onns dat ei la Cuminonza da cuorsas Laax Ski (RLS). In da quels clubs, quel da Crap Sogn Gion, fundaus 1968, ei la basa per 80 affons che frequentan ils trenaments da G+S el sport da skis alpin. Finamira principala eis ei d’intermediar ad els il plascher dad ir cun skis, ch’els sappien passentar il temps liber cun quei sport en cumpignia cun auters. Ina finamira eis ei naturalmein era ch’ils talents sappien s’avanzar e far ils proxims pass. Grazia alla cuminonza RLS sa il Club da skis Crap Sogn Gion tarmetter regularmein vinavon candidats al Surselva Ski Team SST. Ils 80 affons che fan part actualmein treneschan cul menader da G+S Norbert Good e cun siu substitut Ivan Capaul. Collaboraziun cun Flem e Trin Vendergis vargau ha la suprastonza dil Club da skis Crap Sogn Gion envidau alla radunonza generala. Dils 270 commembras e commembers dattan mintgamai rodund 10 pertschient suatientscha agl invit. Ella sala dil hotel Seehof ha il president Reto Casutt saviu beneventar dus tozzels fideivels commembers. Malgrad absenza alla radunonza generala, ein ils biars commembers tuttavia interessai allas activitads, il diember seigi carschius ils davos onns, constatescha il president. Ina part dils affons dalla partiziun G+S dil club da skis Crap Sogn Gion. Activitad principala eis ei d’organisar e coordinar il program entuorn la partiziun G+S. Buca mo affons da Flem, Laax e Falera fan part dalla da quella. Era ils affons dall’emprema tochen quarta classa da Schluein, Sagogn e Trin astgan entscheiver a trenar regularmein. Gest tenor ambiziuns e svilup san els midar suenter in temps ella squadra da cuorsa RLS ch’ils treis clubs Trin, Flem e Crap Sogn Gion portan communablamein. Il club Crap Sogn Gion presidiescha dapi entgins onns Reto Casutt da Falera. Cun el fan actualmein part dalla suprastonza Mario Matter (Laax, actuar), Denise Wagner (Sagogn, cassiera) e Christian Schütz (Falera, coach G+S), Irene Widmer meina il secretariat. Quella squadra ha presentau alla 52avla radunonza generala ils rapports usitai. Nov sponsurs principals sustegnan mintg’onn las activitads dil club, ad els ha Reto Casutt engraziau specialmein. Ina mesadad da tuts commembers dil club Crap Sogn Gion ei glieud dalla regiun, l’autra dalla Bassa e d’ordeifer il territori da tschep. Cullas partiziuns RLS Mini (7-11 onns) e RLS G+S (12-15 onns) separticipeschan ils affons e giuvenils dils treis clubs associai cun success a cuorsas regiunalas e cantunalas. Pils talents da 16 tochen 20 onns ei la cuminonza RLS ina sigliera per cuntinuar la carriera sportiva egl SST ed el cader grischun.

La secziun Péz Terri dil CAS ei carschida ils davos 20 onns pil dubel da 1000 sin 1952 commembers. Quei muossa la nova statistica el rapport annual 2020/21. Il president Arno Arpagaus ha daferton da batter per la camona da Maighels. Christina Ragettli, la nova redactura digl organ da publicaziuns dalla secziun Péz Terri. Las duas camonas Maighels e Terri seigien petgas fetg impurtontas dalla secziun, scriva Arno Arpagaus egl editorial dalla nova revista Piz Terri dalla secziun dil CAS. Quella ei gest cumparida, sin 40 paginas ha la nova redactura Christina Ragettli produciu in cuntegn informativ e variont. En in dils artechels portretescha ella Lucas Derungs da Glion ch’ei vidlunder da far la scolaziun per la patenta da guid da muntogna diplomau. Gl’inschignier da 32 onns dat risposta allas damondas e raquenta da sias ambiziuns e sia motivaziun da menar glieud silla pezza. Pertuccont las duas camonas – dus objects d’identificaziun dalla secziun – rapporta il president dils quitaus ch’el ha cun ina d’ellas. Per quella da Maighels haveva la radunonza generala concediu unanimamein il credit da baghegiar. La secziun haveva retschiert tuttas lubientschas dils uffecis cantunals. Gl’Uffeci federal digl ambient ha denton frenau nunspitgadamein il project. La camona seigi en ina zona da paliu schurmegiada, ei il motiv staus. Gl'aspirant da guid da muntogna Lucas Derungs sin ina ruta. El niev magazin dalla secziun raquenta gl'inschignier da sia passiun e vocaziun. Sil giubileum 2025 Sco quei che Arno Arpagaus rapporta, resta il project dalla camona da Maighels bloccaus. Diversas variantas hagien ins examinau, actualmein sappien ins denton ni en ni ora, mintga pusseivladad porti novs obstachels.«La suprastonza examinescha vinavon las variantas e vegn a far propostas als commembers schi prest che quellas ein madiras», scriva il president diplomaticamein. Pazienzia e perseveronza drova il project ella Val Maighels. Quel sil Crest la Greina para perencunter da s’avanzar. Leu ha la secziun baghegiau avon gleiti 100 onns la camona da Terri. Carl Gabriel da Vuorz haveva projectau l’entschatta dils onns 1920 ina sempla tegia da crap. Baghegiau ella en quei liug orasisum la Val Sumvitg han ins 1925, e quei senza helicopter e maschinas. Ils onns 1972 e 1992 han ins engrondiu gl’edifeci, ils onns 2007/08 ha gl’architect da Vrin Gion A. Caminada renovau cumplessivamein la part encunter sid. Las frequenzas ed il carschen da turists ella Greina sforzan da sviluppar vinavon la camona dalla Greina. Ils proxims treis onns eis ei previu da realisar in project niev. Ils discuors culla centrala dil CAS a Berna seigien positivs ed encuraschonts, igl uost vargau hagien ins fatg ina emprema uatga en caussa. «Plans dat ei aunc negins, nus ponderein e giudichein variantas», metta il president dalla secziun el clar. Finamira fuss ei d’adattar las combras fetg grondas e stgiras e d’optimar gl’access a quellas. Pusseivel fuss ei d’entscheiver a baghegiar gl’onn 2024. Aschia eis ei da presupponer che la part optimada dalla camona vegness inaugurada probablamein il 2025, sil 100avel anniversari dalla camona da Terri. Carschen tiels 61+ Sin lu vegn la secziun ad esser daditg sur la marca da 2000 commembers. Il niev magazin dalla secziun cuntegn era las statisticas cullas structuras da vegliadetgna da quels. Gl’onn d’uniun 2020/21 ha la secziun saviu beneventar 160 commembers novs e stuiu prender cumiau da 93 ch’ein sorti per motivs d’extrada ordinaria, mortoris ni sistidas dil commembradi. Aschia seresulta in augment netto da 67 commembers. La fin d’uost ha la responsabla pils commembers, Marlis Frei, registrau in total da 1952 commembers. Senza dubi vegn la secziun a surpassar gl’onn d’uniun 2021/22 la marca da 2000. La statistica muossa in carschen pli ferm tiels affons ed era tiels carschi, ina stagnaziun constatesch’ins tiels giuvens carschi ella vegliadetgna da G+S. Cun 496 commembers ei la gruppa dils 61+ la pli ferma. Ella ei levamein davon quella da 36-50 onns che dumbra 492 commembers. 359 commembers s’audan tier la gruppa 22-35 onns e la gruppa 51-60 onns dumbra dapresent 440 commembers. Il president dalla secziun Arno Arpagaus, il president dalla secziun Péz Terri dil CAS, ei carschius si a Trimmis. Siu bab era Lumnezian, la mumma dalla Val Medel. Aschia eis el colligiaus stretgamein cul territori da tschep dalla secziun. Sco successur da Giochen Bearth ha Arno Arpagaus surpriu il 2014 il presidi. El ei bab da duas feglias carschidas e habitescha a Cuera. En siu temps liber eis el apparentamein savens els cuolms e s’engascha era sco menader da turas. Professiunalmein lavura Arno Arpagaus sco directur administrativ dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun. Arno Arpagaus, il president dalla secziun Péz Terri, avon il Lag la Greina. Vesta sil Péz Terri.

Il pei dalla taglia communala sin gudogn e facultad resta gl’onn 2022 a Schluein sin 50 pertschien dalla taglia cantunala. Quei ha la radunonza communala decidiu mesjamna sera. Il conclus ei staus unanims, la tractanda ha svegliau ni discussiuns ni objecziuns. Plinavon han ils da Schluein giu da decider davart il pei dalla taglia sin schischom. Quella quota resta medemamein sco tochen dacheu sin 1,5 promelli. Il preventiv 2022 che la supra-stonza communala ha presentau alla radunonza sebasa sil pei da taglia da 50%. Tier entradas da 3 090 917 ed expensas da 3 003 150 francs quenta l’executiva cun in surpli d’entradas da 87 767 francs. Il quen d’investiziun 2022 preveda expensas da 1 130 000 ed entradas da 480 000 francs. Vinavon ha la radunonza approbau il preventiv digl onn da scola 2022/23 dil Consorzi da scola superiura Scolaviva. Era la damonda da credit pertuccont la sanaziun dil plaz avon il luvratori communal a Cleus ha buca svegliau discussiuns. Ils presents han concediu il credit da 150 000 francs.(fmr/abc)

«Ti vas en rudi» – quei ei negin cumpliment. Plitost in mument da frust. Quella metafra descriva ina situaziun, ella quala zatgi sa ni nu’en ni nu’ora, fa piruettas e tgaubrochels, e tuttina semida nuot. Pia il cuntrari da svilup e gronda midada. Tscheidi haiel viu sin viseta tier miu figliol l’emprema ga en mia veta in raspun en sia roda. Ei era sera tard, nus tuts staunchels dall’jamna cura ch’il raspun ha entschiet sias giradas ella roda. El curreva e curreva e curreva – e tuttina vegneva el buc giu dil fletg. Pilver negin concept da success. Il raspun pigliau en sia roda ha aber tuttina buc schau liber mei. Dad in maun stat la raspunera sco maletg per stress, frust e marteris. Da l’auter maun ei la roda sco lingia senza fin la basa dad in concept ch’ei pil mument dapertut in grond tema – l’economia circulara. A Glasgow han tiaras entuorn igl entir mund menau dacuort grondas discussiuns co dumignar las sfidas en connex cun la midada dil clima. Tuts vesan il basegns dad agir, perquei che las consequenzas dallas temperaturas pli cauldas vegnan pli e pli evidentas. Ina transformaziun dall’economia tier in sistem circular savess esser in element da clav. Si Tavau ein avon enzacons dis ils gronds dalla branscha d’immobiglias svizra s’entupai. Tema central era co decarbonisar la branscha da baghegiar ed ir entuorn auter cun material e resursas. Ed era il Cussegl grond ha en sia discussiun davart il Green Deal tschintschau sur da l’economia circulara sco schanza per las interpresas grischunas. Dapi la revoluziun industriala funcziuna il sistem economic da quest mund da moda e maniera lineara. La resursa vegn duvrada per producir in product, quel consumau, alla fin dismess sin deponia ed ei suonda la consumaziun dil proxim product che drova novas resursas. Bia resursas ein denton limitadas e zacu vegn il di che las reservas dad ieli, cotgla e metal ein duvradas si. L’idea dall’economia circulara ei ch’ils materials e products existents vegnan duvrai, partgi, empristai ora, reparai e reciclai aschi savens sco mo pusseivel per salvar las resursas schi ditg sco mo pusseivel ella cadeina da creaziun da valur. Quei descarga buca mo igl ambient. Ei gida era che nus essan pli pauc dependents da resursas dad autras tiaras. Con impurtont ch’ina certa autonomia ei vesin nus ual pil mument nua che las stretgas da furniziun globalas fan grev la veta a nossas interpresas e nus sco clients. La fin finala ei l’idea dall’economia circulara era in motor per innovaziun. Ir en rudi ei en quei cass quasi il cuntrari da star eri. Il Grischun ha bunas cartas per seposiziunar cun in’economia circulara. Bia mistergners ed interpresas lavuran dapi generaziuns cun nossas resursas indigenas renovablas sco aua, crappa ni lenn. Els han el saun il patratg da mo far diever da ton ch’ei tonscha era aunc per damaun da far buna fatschenta. E cun la digitalisaziun dat ei ils mieds da continuar quella via. Ir en rudi savess pia buc esser pli sulet il pauper destin dil raspun, mobein la via per in svilup economic che dependa buca pli d’in diever destructiv da nossas resursas. Carmelia Maissen è deputada en il Cussegl grond e presidenta communala dad Ilanz/Glion. Ella candidescha actualmain per in post en la regenza grischuna.

La sonda ei la runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal vegnida terminada definitivamein. Sil program ein aunc duas partidas dalla 3. ligia stadas. El davos giug ha Trun/Rabius contonschiu in remis encunter Tusaun-Cazas. Ina victoria fuss stada pusseivla, menava la squadra dalla Cadi gie da pausa cun 2:0. Aschia terminescha Trun/Rabius l’emprema mesadad dil campiunadi 2021/22 dalla 3. ligia sil bien siatavel plaz. Ella secunda scuntrada dalla sonda ha Surses spiars a casa encunter Valposchiavo. Ils Surmirans restan aschia dieschavels ella tabella, Valposchiavo passenta igl unviern sil bien tierz rang dalla tabella. Il campiunadi da ballapei regiunal cuntinuescha la fin da mars 2022. (fmr/hh) 3. ligia, gruppa 1 Surses – Valposchiavo 1:3 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas 2:2 1. Bogn Ragaz 11/26; 2. Eschenbach 11/24; 3. Valposchiavo 11/20; 4. Tusaun-Cazas 11/18; 5. Glaruna 11/18; 6. Landquart 11/17; 7. Trun/Rabius 11/17; 8. Uznach 11/17; 9. Sargans 11/14; 10. Surses 11/8; 11. Weesen 11/4; 12. Lumnezia 11/1. Trun/Rabius – Tusaun-Cazas Per finir in remis Al davos giug dalla runda d’atun retscheiva Trun/Rabius a Pustget la squadra da Tusaun-Cazas. Omisduas equipas san cun ina victoria aunc far il segl sin il 4. rang ella tabella. Malgrad l’aura bruta da november sa Trun/Rabius inaga dapli sefidar sil sustegn da ses fideivels fans, respect a tuttas ed a tuts ch’an anflau quei di la via ord casa. Persuenter vegnan ei era remunerai cun ina dallas meglieras prestaziuns avon pausa dil CB T/R. L’equipa da casa controllescha clar la partida. Ella 26. minuta va Trun/Rabius fadegiau en avantatg. Gianin Derungs ha inaga dapli il nas fin d’in attaccader e nezegia ina malsegirtad dil goli da Tusaun. Paucas minutas pli tard aulza Ramon Orlik il resultat suenter ina situaziun da standard, aschia che Trun/Rabius va cugl avantatg solid da 2:0 ellas gardarobas cauldas. Tusaun-Cazas vegn suenter pausa meglier el giug, denton vinavon senza occasiuns malsegiras. Tochen ella 61. Minuta: Suenter in corner sesenta negin responsabels per Nico Bundi e lez ha sempel da marcar igl emprem gol pils hosps. Quei gol vess buc stuiu esser. Trun/Rabius havess giu avunda caschuns da procurcar pil 3:0, mo lai vegnir aschia igl adversari anavos el giug. Quei gol aulza aunc inaga la cadenza dalla partida. 10 minutas avon la fin metscha Gianni Schweigl dalla defensiun, igl emprem siet vegn Mauricio Cathomas aunc da tener, il secund va denton ella reit tiel 2:2. Paucas minutas avon la fin vegn il CB T/R aunc inaga tier ina schanzuna, mo il plaz ei capeivlamein leischens ed igl attaccader seleischna gest el faliu mument. Cunquei resta ei tiel 2:2. Cun in plaz amiez la tabella sa Trun/Rabius segir mirar anavos sin ina mesa sesiun gartegiada. Dapi tschun giugs ha l’equipa dalla Cadi buc spiars, il punct culminont ei segir la victoria encunter il capogruppa Bogn Ragaz. La collaboraziun cun Danis-Tavanasa ha fitgau pei e la qualitad dall’equipa per la 3. ligia ei absolut d’entuorn. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas 2:2 (2:0) Pustget, Trun. 120 aspectaturs. Gols: 26. Gianin Derungs 1:0, 37. Ramon Orlik 2:0, 61. Nico Bundi 2:1, 80. Gianni Schweigl 2:2. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Daniel Pfister (57. Clau Berther), Denis Monn (81. Mirco Pfister), Silvan Muoth (62. Fabio Caduff), Salvatore Stagliano; Patrizio Decurtins (83. Remo Alig), Gianin Derungs. Tusaun-Cazas: Emre Akca; Christof Spörri, Aaron Patt, Yanik Brot, Andri Grischott; Silvan Ambühl, Leandro Rüedi, Nico Bundi, Matti Battaglia; Jairo Mathias Caluori Wachter, Gianni Schweigl. Remarcas: Trun/Rabius senza Beat Cadruvi, Mathias Flepp ed Orlando Monn.

Entochen la fin digl onn 2023 ston tuttas staziuns da viafier vegnir adattadas allas pretensiuns dalla lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments. Da quei pensum sefatschenta era la Viafier retica dapi onns. En connex culla renovaziun da sias staziuns ils davos onns ha ella teniu quen da quellas pretensiuns. En in’emprema fasa ei vegniu dau prioritad allas staziuns pli grondas, en ina secunda vegnan quellas staziuns sanadas che sesanflan en loghens per exempel cun casas da tgira ni instituziuns per persunas cun impediments. In tal exempel ei Trun culla Casa Depuoz e la Casa da tgira s. Martin. Leu partan ed arrivan biaras persunas ch’ein dependentas d’in bien access, respectivamein ina sortida adattada. Per confort e segirtad Sper la problematica che setschenta il mument pertuccont las persunas impedidas dat ei aunc in auter aspect ch’intimescha la Viafier retica da sanar sia staziun a Trun. «Nus havein strusch in liug el Grischun nua che tonta glieud traversa ils binaris sco sigl areal dalla staziun a Trun. Il motiv ei secapescha ch’ins sto far in relativ liung viadi sch’ins vul arrivar da l’autra vart dils binaris», di Ursin Caviezel dalla partiziun infrastructura dalla Viafier retica ch’ei il meinaproject dalla sanaziun e cumpletaziun dalla staziun dalla viafier a Trun. Il project preveda dus binaris per la staziun da viafier. Igl emprem – pia quel il pli datier dalla casa dalla staziun – ei quel che survescha pil traffic regular. Il secund ei aschidadir in da reserva en cass ch’in tren – d’ina vart ni l’autra – arriva cun retard. Quei binari, respectivamein perrun ei contonschibels igl avegnir atras in sutpassadi. «Quei sutpassadi meina lu era da l’autra vart dalla staziun e sligia aschia il problem dalla glieud da stuer ir suls binaris», puntuescha Ursin Caviezel. Cuvretg cun tetg Omisdus perruns vegnan construi aschia ch’ils passagiers – era cun impediments – san entrar ed extrar confortablamein els trens. Ils perruns vegnan ad esser mintgamai 225 meters liungs. Il perrun principal dalla vart dil nord survescha il medem mument era sco passadi ufficial en omisduas varts dil vitg. Aschia corrispundan els als basegns era tier cumposiziuns da trens pli liungas. Encunter ost – pia en direcziun dalla via che meina tiel campadi – vegn eregiu in binari per saver metter giudamaun vehichels dalla viafier. Quel duei survir sulettamein per diever intern, in binari per cargar e descargar – per exempel lenna – vegn ei buca pli a dar a Trun. Ils perruns sco era las scalas, respectivamein las rampas tier quels vegnan ad esser cuvretgs cun in tetg. «La construcziun corrispunda a quella dil perrun amiez dalla staziun a Glion, pia ord itschal e lenn», di Ursin Caviezel. 16,15 milliuns francs Vid la casa sco tala dalla staziun vegn fatg neginas lavurs pli grondas, persuenter dat ei ina nova soluziun per la tecnica. Ils cuosts totals pil project ein calculai cun 16,15 milliuns francs senza taglia sin plivaleta. Adattaus als basegns da persunas impedidas vegn era il plaz digl auto da posta. «Da principi tschintschein nus adina d’ina migliur en favur da persunas cun impediments. Igl ei denton aschia che biars auters profiteschan era da quei, per exempel famiglias cun carrs d’affons. Igl ei pia in survetsch a biars», puntuescha Ursin Caviezel. Realisaziun 2023 «Il project ei ussa per examinaziun tiegl Uffeci federal per traffic. Nus savein buca cu nus survegnin dau leu la lubientscha, sperein denton che nus sappien publicar ils plans primavera proxima», di Ursin Caviezel. Silsuenter exista la pusseivladad da recuorer. Tenor il meinaproject ei la Viafier retica stada en stretg contact culla vischnaunca ed era ils habitonts ella vischinonza ein vegni contactai concernent quei project. Entochen ussa hagi ei buca dau resalvas encunter il project. La finamira ei da saver far empremas preparativas pil plazzal igl atun 2022 e lu da far las lavurs principalas il 2023. L’entschatta 2024 duess il project esser terminaus. 16 milliuns per la staziun a Trun Sche tut va tenor plan sche vegn la staziun dalla Viafier retica a Trun sanada ed adattada igl onn 2023. Igl avegnir duei ella corrispunder era als basegns da persunas cun impediments. Ils cuosts persuenter ein calculai cun 16,15 milliuns francs. Hans Huonder/FMR Sin fundament dalla lescha federala concernent l’egualitad da persunas cun impediments ston denter auter era la societads da viafier adattar lur infrastructura. Staziuns da viafier ston esser construidas aschia che persunas cun impediments san ascender e bandunar trens ni era autos da posta senza pli gronds problems. Per ademplir pass per pass quellas pretensiuns sanescha la Viafier retica sias staziuns, buca il pli davos era sin fundament da prioritads. Trun ei in liug cun in’instituziun per persunas impedidas e leutier ina casa da tgira. Glieud cun impediments arrivan e bandunan pia il liug. Dapli confort e segirtad Sco quei ch’il meinaproject dalla sanaziun dalla staziun a Trun, Ursin Caviezel dalla partiziun d’infrastructura dalla Viafier retica ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei previu da sanar la staziun a Trun igl onn 2023: «Il mument ei la damonda pil project en tractaziun digl Uffeci federal per traffic. Nus sperein da survegnir la lubientscha ils proxims meins aschia ch’il project savess vegnir publicaus primavera.» La staziun duei obtener dus binaris, il perrun encunter sid vegn ad esser contonschibels cun in sutpassadi. Omisdus perruns vegnan cuvretgs cun tetgs. Il sutpassadi duei era survir il medem mument per glieud che vul serender da l’autra vart dalla staziun ella zona d’industria. «Aschia vegn era la segirtad migliurada, pertgei il mument traversan adina puspei persunas ils binaris alla staziun. Quei ei secapescha fetg malsegir», di Ursin Caviezel. La staziun dalla Viafier retica a Trun vegn sanada, probablamein igl onn 2023.

Columna En nossas ladezias geograficas ha ei forsa aunc mai dau periodas da tonta libertad sco en nies temps. Ins savess schizun dir che nus essan puppergnai, ni silmeins maldisai da tonta libertad. Nus savein semover dad in liug a l’auter, nus astgein exequir mistregns tenor nies gust e dun, nus savein exprimer nossas ideas a bucca ed a scret e bia auter aunc. E tuttina van marighels da glieud periodicamein per las vias demonstrond al griu «liberté, libertà, Freiheit etc.», senza s’encorscher dad esser ual en quei mument libers era da grir als quater vents l’atgna buca bein provedida sabientscha partenent quei plaid «libertad». El center da tonta attenziun stattan las restricziuns dictadas dagl extrem prighel d’infecziun che vegn neu dal Covid-19 cun sias consequenzas evidentas. Sco sch’ei vess mai dau e dess mai restricziuns a nies viver e semover – restricziuns ual per garantir il bein viver e la libertad! Per exempel la restricziun da spertadad digl ir cun auto atras in center habitau, il camond da metter las tschentas da protecziun, da respectar las sdremas pils pedunzs, da suttametter sesez ed il vehichel periodicamein a controllas. Abstrahau lu aunc da tuttas virolas ch’ein vegnidas dadas e vegnan per cletg dadas als pigns. E, buca per finir, mobein per far in auter exempel: l’educaziun da pign ensi ei fatga necessariamein – sch’ella ei buna – era da restricziuns. Mintga affon ha da basegns da direcziun, d’orientaziun, da camonds e scamonds (!) e da stimulaziuns encunter current che vegnan neu da savieivels geniturs per esser in di carstgauns libers. Evidentamein schai il problem zanua auter. Ellas restricziun actualas partenent il virus corona vegnan auters malessers alla surfatscha. Malessers individuals en ina societad cumplexa industriala moderna che dat bia e pretenda bia; che po purtar a frustraziuns, a sentiments dad esser vegni alla cuorta, ni sentiments da humiliaziun e ressentiments viers richezias, magari exponidas senza turpetg e senza gust. Quels e ton auters malessers sependan en quei mument vid ils malessers caschunai dalla cadeina da restricziuns actualas, dictadas dalla necessitad da proteger la sanadad publica. Tons «na» nundiscriminai che biars individis (dapli che quei ch’ins sminava) cuan el zuppau, anflan uss ella protesta encunter las mesiras anti-covid 19 ina «buna» caschun per sefar valer. Dir «na» a tut: quei cuosta gie en sesez nuot, e dat en quei mument veseivladad. L’idea da libertad che circulescha en quels temps ed en quels connexs ei fetg vaga: il saver far tgei ch’ins vul, sco ei para e plai, «Willkür» numnan ins quei per tudestg. Denton: quels che crein da vuler far tgei ch’els vulan – san quels tgei ch’els vulan? Positivamein, buca mo cun dir «na»? «Saver tgei ch’ins vul» e tgei ch’ins duei ed astga vuler positivamein: è quei s’auda tier il mistregn dad esser libers. Forsa mai sco en quei mument da nossa historia occidentala ei l’informaziun, l’educaziun, igl agid a tons singuls per lur orientaziun ella veta necessaria e daventada pusseivla. Educar alla libertad significhescha buca «schar far tgei ch’ei vulan», mobein communicar valurs, cuntegns, respect pils auters ella convivenza, e buca mo il vit «na». El temps da corona eis ei segir buc in bien exercezi da libertad da refusar da far diever da mascra, da tener distanza e da provocar infecziuns cun demonstraziuns selvadias. Da miu manegiar eis ei era buc in bien exercezi da buca schar virolar, cun tutta capientscha per raschuns individualas. Ins discurreva era dils «easy riders», da quels che seglian sil tram senza bigliet – il tram va gie tuttina; el va denton perquei che tut tschels pagan regularmein la cuorsa. Quels che selain buca virolar duessen seregurdar ch’els vegnan forsa buca infectai, è perquei che tons auters retegnan la progressiun dil virus cun seschar virolar. Dils novs pazients els spitals talians infectai da corona ed intubai eran varga 90% buca virolai. En quei mument ei il mistregn dad esser libers daventaus pli difficils. El ei exponius al prighel che tut quei ch’ei sc’in tessiu en nossa historia, in tessiu cultural e social tenor dessegns e reglas, sesfranzli en quei che para e plai e che senumna malamein «libertad». Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun ed ha retschert la terza vaccinaziun. Ursicin Gion Geli Derungs

Miez uost ha la Swisscom montau a Laax in profil da baghegiar. Buca quater ni daplirs che indicheschan ch’ei vegn baghegiau ina casa. Il profil sper la centrala da telefon Mulin s’auda tier la damonda dall’antenna 5G. La Swisscom ha inoltrau ils 20 d’uost 2021 alla vischnaunca la damonda formala pil project (la FMR ha rapportau surlunder, LQ 31-8-2021). Ch’igl ei buca mo ina formalitad da survegnir la lubientscha han ils responsabels d’omisduas varts saviu, pertgei la tematica dallas antennas 5G ei en discussiun dapertut. Tuts drovan ils survetschs extendidamein, antennas vul negin. L’antenna da 30 meters seigi semplamein el falliu liug, han las autoritads rispundiu alla Swisscom. Da quei meini ei la suprastonza communala aunc adina. Il president communal Franz Gschwend ha confirmau ier sin damonda dalla FMR che quella damonda da baghegiar ei aunc pendenta. «La vischnaunca ei aunc adina vidlunder d’encurir loghens alternativs per quell’antenna», declara Gschwend. La megliera varianta fuss ei da plazzar ella ordeifer il territori habitau, manegia il president communal. Tuttas expertisas d’entochen oz dattan raschun alla patruna da baghegiar, quella havess il dretg da retscheiver la lubientscha. Ina schanza da secunvegnir hagi la vischnaunca mo sch’ella sappi porscher quei liug ideal per l’antenna 5G. Malgrad normas da segirtad e limitas fidan ins buca dallas undas e dils radis. A Laax survargan las undas perinagada buca las limitas, constatescha la Swisscom, ella ademplescha era tuttas cundiziuns dalla lescha da baghegiar. Il president communal puntuescha che la vischnaunca seigi buca encunter la telefonia mobila. «Ei dat nuot auter che d’anflar in auter liug, e quei cuozza aunc in temps», concluda Franz Gschwend. La vischnaunca da Laax vul exnum impedir in cass da dertgira cun pintgas schanzas da gudignar in process. Decretar ina zona da planisaziun a Laax per antennas 5G vesa il president communal era buca sco sligiaziun, il problem vegni cun tala mesira semplamein stuschaus alla liunga. Con gitg ch’ei cuozza tochen ch’ins ha anflau il liug alternativ per l’antenna Mulin sa Franz Gschwend buca.(fmr/abc) Laax Mulin culla baselgia (sen.) ed il profil dall'antenna che la Swisscom ha planisau (dretg).

Ier ha la fiera s. Martin giu liug a Mustér da temperaturas emperneivlas e tscheu e leu ei perfin il sulegl semussaus. Tuttina han ils visitaders viu dabia capetschas e schals, oravontut als stans che vendevan tala rauba. Alla fiera s. Martin van ils biars visitaders buca mo ina, mobein duas ni era treis ga dalla Via Lucmagn si e giu. Pli biaras ga ch’ei van e pli biars enconuschents ch’ei entaupan per dar ina paterlada. Quellas sentupadas duront la fiera a Mustér han numnadamein muncau igl onn vargau. Lu ha la fiera s. Martin – sco biaras autras era - stuiu vegnir annullada pervia dalla pandemia. La FMR haveva rapportau dalla fiera che haveva buca giu liug, e quei probablamein per l’emprema ga en sia historia da plirs tschentaners. Empau bia capetschas e schals Tgi ch’enconuscha la fiera s. Martin a Mustér po s’orientar suenter la colur dils tetgs dils stans. Quels culs tetgs da sdremas en alv e blau ein pil solit quels dils marcadonts dalla regiun che han affittau ils stans dalla vischnaunca Mustér e quels cun tetgs d’autras colurs s’audan als marcadonts jasters. Roger Lutz mava ier tras las retschas per mirar che tut seigi en uorden ed en siu liug. Sco igl emploiau dalla vischnaunca Mustér ha declarau, sa la fiera s. Martin normalmein quintar cun rodund 50 marcadontas e marcadonts. Uonn hagien ei previu ina fiera pli pintga cun 40 stans per puder risguardar las distanzas necessarias. La finfinala ein enzacons marcadonts lu semplamein buca vegni ni han giu in incaps, aschia che 35 ein stai ier dalla partida. Spassegiond denter ils stans pareva ei d’haver bravamein bia capetschas e schals e quei ha era Roger Lutz confirmau: «Ei fuss interessant d’haver dapli marcadontas e marcadonts indigens ni dalla regiun. Nus empruvein da motivar.» «Ins vegn buca propi vinavon» Naturalmein eran ils marcadonts dalla regiun era presents cun lur products sco caschiel e carn, legums, cremas per la pial ni uorden da schubergiar e bia auter. Ei pudess denton senz’auter vertir dapli stans cun products regiunals e d’artisanadi sco quels dil luvratori Argo a Glion. Muncau ha era il stan da grill, persuenter han ils cuschiniers dalla Gilda surviu in bien risotto a favur dalla Societad svizra dalla sclerosa ed ils Lions dalla Tgina dil Rein ina gustusa suppa da giutta a favur dallas giuvnas «musiCantas». « Ordaviert duess il prighel dil coronavirus buca esser aschi gronds, perquei havein nus decidiu d’organisar la fiera s. Martin uonn. Quella ha tradiziun ed ei fetg impurtonta per Mustér. Ei sto puspei dar in tec moviment ed ei fa senn da sentupar», ha René Epp declarau. Era il president communal da Mustér ei s’entupaus ier silla Via Lucmagn cun glieud da pliras vischnauncas vischinontas. «Ins vegn buca propi vinavon», ha el manegiau ed aschuntau che quei s’audi aschia. Ins duessi prender la peda da salidar in l’auter e dar enqual paterlada. Dapi 42 onns alla fiera s. Martin Biaras marcadontas e marcadonts ein mintg’onn alla fiera s. Martin. « Alle Jahre wieder », di era Robert Bieri salidond in client che vegn per maruns. Bieri ei dapi 42 onns alla fiera s. Martin. Quei fagevi numnadamein gia siu antecessur dil qual el hagi surpriu la fatschenta. Il brassamaruns ch’ei oriunds da Buchs ha adina puspei clientella da tschèp che vegn neutier per in satget maruns e sco el di, venda el circa 150 kilos alla fiera s. Martin. Quei seigi denton different, ina ga dapli ed ina ga pli pauc. Sur quater decennis ha il brassamaruns saviu observar las fieras empau dapertut en Svizra e sco el di ei bia semidau. «Ils daners ein bein aunc d’entuorn mo la glieud ed oravontut las famiglias drovan quels per autras caussas sco igl auto ni ils telefonins. Nus che vendin mangiativas havein aunc bien sch’ins cumpareglia culs marcadonts che vendan vestgadira, quei vuless jeu buca far.» Il brassamaruns Robert Bieri s’auda dapi passa 40 onns tier la fiera s. Martin a Mustér. « Ins vegn strusch vinavon », di il president communal da Mustér René Epp (dretg). Ch’ei tudi staus en discuors cun visitaders dalla fiera s. Martin. La pura Annamaria Duff da Laus ei ina fideivla marcadonta dallas fieras en Surselva ed adina era d’entupar alla fiera s. Martin. Ils cuschiniers dalla Gilda han vendiu in bien risotta a Mustér. Dalla partida era igl anteriur ambassadur Toni Darms e l’anteriura commembra Verena Werth sco era la nova commembra Annalisa Giger-Sialm. (da sen.)

L’autra jamna sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Tujetsch dil preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent. El quen da menaschi quenta la suprastonza communala cun ina sviulta da rodund 14 milliuns francs ed in gudogn da bunamein 330 000 francs. Il cashflow ei calculaus cun pressapauc 730 000 francs. En cumparegliaziun cul preventiv digl onn current ei il gudogn per rodund 250 000 francs pli bass. Igl ei previu da far investiziuns bruttas da 5,5 milliuns francs. Las investiziuns principals previdas igl onn 2022 pertuccan l’infrastructura fundamentala sco vias, passapeis, punts, sendas, parcadis ni canalisaziun. 400 000 francs eis ei previu d’investar el project per la sanaziun dil Bogn Sedrun. La suprastonza communala propona al cussegl da vischnaunca da laschar il pei da taglia per entrada e facultad sin 95 pertschien. Precauziun enten investar Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca, stat il preventiv en connex cul plan da finanzas 2022–2036. A basa da quels instrumentaris duei vegnir sedumandau, tgei investiziuns ch’ein pusseivlas per tener en rama ils deivets. «A cuorta vesta sa la vischnaunca selubir pli aults deivets, quei cunzun tier investiziuns sco la sanaziun dil Bogn Sedrun cun cuosts totals da rodund diesch milliuns francs. A liunga vesta, sur in spazi da 15 onns, ein ils deivets da sminuir sil nivel dad oz», puntuescha la suprastonza communala. La situaziun finanziala actuala dalla vischnaunca taxescha ella per buna. Era igl avegnir seigi ei denton da far il pass suenter la comba. Cun considerabels cuosts quenta la suprastonza communala ils proxims tschun entochen diesch onns per la sanaziun da vias da quatier e da rimnada: «La situaziun finanziala lubescha buca alla vischnaunca da surprender tut quels cuosts. Aschia vegn ei mintgamai ad esser necessari d’introducir ina procedura da perimeter el rom dalla sanaziun dallas vias.» Mesjamna proxima sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Tujetsch dil preventiv 2022.

Il cussegl da vischnaunca da Trun ha acceptau unanimamein il gliendisdis sera la damonda dalla suprastonza communala per in credit brut da 873 000 francs per la fiasta centenara «600 onns Ligia grischa» igl onn 2024. Il parlament autorisescha la gruppa da lavur da realisar il concept e preventiv en concordanza culla suprastonza communala. La decisiun finala davart quei credit pren la radunonza communala igl emprem da december 2021. Tenor il concept elavurau dalla gruppa da lavur eis ei previu da festivar quei tierm sut il tetel «Sut igl Ischi 2024». Previ ein arranschaments cun concerts, teater e film. Medemamein duein las preparativas per quella fiasta vegnir documentadas en fuorma d’in film. Senza cuntervuschs ha il cussegl da vischnaunca era approbau il preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent. Il quen da gudogn e sperdita preveda ina sviulta da pressapauc 7,6 milliuns francs cun in deficit da strusch 150 000 francs. Il preventiv dil quen d’investiziuns quenta cun expensas da 3,6 milliuns francs ed entradas da 1,8 milliuns francs. Las investiziuns principalas previdas 2022 pertuccan projects da vias. Sin proposta dalla suprastonza communala e dalla cumissiun da gestiun decida il cussegl da vischnaunca da laschar il pei da taglia sin 105 pertschien dalla taglia cantunala sempla. Il cussegl da vischnaunca da Trun ha eligiu siu biro pigl onn 2022. President da quel ei Mario Lechmann, vicepresidenta Flurina Bundi. Igl onn 2024 eis ei 600 onns dapi la fundaziun dalla Ligia grischa. Sut il tetel «Sut igl Ischi 2024» duei quei tierm vegnir festivaus a Trun.

Gl’anteriur center per requirents d’asil el casti da Schluein ei vidlunder da transformar en ina basa per economia e cultura. L’entschatta december ei leu in simposi per investurs ch’enqueran interprendiders giuvens. Gian Caduff da Morissen e Daniel Vincenz da Vella prendan la schanza, els secasan cun lur firma el Löwenberg. Ils 10 da settember ha il Surselva Impact Lab (SIL), il niev center per interprendiders giuvens, organisau a Schluein ina dieta el baghetg marcant dil anteriur center per requirents d’asil. Diesch firmas giuvnas innovativas, schinumnai «start-up», han astgau presentar lur idea da fatschenta ad investurs potents. Startups sursilvans, firmas giuvnas cun glieud dalla regiun, han ins encuretg adumbatten. Il promotur dall’economia, Rudolf Büchi, ei staus presents, el ha discurriu d’ina schanza per talas firmas che vulan s’etablir. Büchi s’auda tiels iniziants dil center SIL a Schluein. Dus Lumnezians el labor d'ideas Ella LQ dils 12-9-2021 ha la FMR accentuau la schanza cul tetel «Inschigniers sursilvans, nua essas?». In d’els, il giuven inschignier da maschinas Gian Caduff da Morissen, ei s’annunziaus tiels «liuns» dil Löwenberg. L’jamna vargada han ils investurs approbau l’annunzia d’ina firma giuvna indigena. Cugl intent da saver crescher e sesviluppar haveva Gian Caduff inoltrau l’annunzia al SIL per in startup. Gian Caduff ei secolligiaus cun in auter giuven inschignier lumnezian. Daniel Vincenz da Vella ed el han fundau la firma NOVAZIUN. Willi Bischofberger, commember dalla suprastonza dil SIL e responsabel pil sectur Startups el Löwenberg, conferma ch’ins tscharniu quei startup indigen. «Igl ei gl’emprem dalla regiun», puntuescha Willi Bischofberger. Il labor d’ideas dil Löwenberg vegli sustener in saun svilup ella regiun, puntueschan ils responsabels dil Surselva Impact Lab. Buca per nuot han ils fundaturs mess il num «Surselva» davontier. «Nossa regiun drova impuls», puntuescha il promotur dall’economia Rudolf Büchi. Quei che muncava entochen ussa eran ils giuvens cun ideas innovativas – masculin sco feminin – ch’ein carschi si en Surselva, che han denton bandunau lur regiun. Gian Caduff e Daniel Vincenz prendan ussa la schanza che seporscha. Ralf C. Schläpfer, il president communal da Schluein, presidiescha il SIL. Igl ei da principi il post che intermediescha il contact denter investurs ed interpresas giuvnas. Il sistem dils startups, da fundar ina fatschenta cun purschida innovativa, vegn pli e pli enconuschents era grazia all’emissiun «Die Höhle des Löwen» sigl emittur 3+. L’jamna vargada ha gl’Engiadines Severin Candrian da Zuoz gudignau cun siu partenari da fatschenta ina summa da 1,2 milliuns francs. Ils investurs, schinumnai liuns, creian el potenzial dalla firma «Feey». Enstagl da metter ils daners en aczias ni obligaziuns, enqueran els glieud giuvna cun ideas da sviluppar vinavon. Suenter ils emprems onns «maghers» pils investurs, duei la rentabilitad entscheiver. Ils «liuns» dil Löwenberg enqueran L’uniun SIL a Schluein promova ed intermediescha il contact denter investurs e startups. Ina gronda schanza survegn en quei reguard la firma NOVAZIUN da Gian Caduff e Daniel Vincenz. Senza ch’els ein separticipai all’emissiun 3+ crei la gruppaziun dil Löwenberg el potenzial dils dus inschigniers. Lur interpresa sviluppescha denter auter in motor da segar electric, ella ha sviluppau per la guardia aviatica Rega in carr da transportar pazients. Autras referenzas conferman il senn innovativ. Löwenberg Schluein plaida dil reminent per sesez. Il num savess buca esser pli adattaus per intermediar e dar impuls. Ils «liuns» enqueran pusseivladads d’investar ed ils giuvens innovativs drovan glieud cun daners che crei en habilitads, prestaziuns e products. Era Ralf Schläpfer conferma ch’il SIL hagi acceptau la candidatura da NOVAZIUN sco startup. Cun treis tochen tschun persunas vegn quell’interpresa a prender domicil e luvrar en localitads dil baghetg marcant a Schluein. Dil Löwenberg anora san Gian Caduff e Daniel Vincenz sviluppar lur ideas ellas disciplinas mecanica, hidraulica, electrica, pneumatica. Lur lavur cumpletteschan calculaziuns, construcziuns, propostas per prototips e tecnica per roboters, pumpadis e maschinas.

Suenter in onn e miez cun restricziuns pil mintgadi ha la runda d’atun dil campiunadi da ballapei regiunal 2021/22 saviu vegnir dada tenor program e sco pli baul. In ni l’auter giugadur ha munchentau ina scuntrada pervia dalla malsogna ni l’isolaziun. Ils fans han puspei astgau selegrar – ni era segrittentar – dallas prestaziuns da lur squadra. Cun empau dapli libertad ei era il plascher pil ballapei puspei turnaus. Mo malgrad dabia normalitad ei igl atun staus turbulents, silmeins pil ballapei sursilvan. Schluein Glion ha giu ina midada da trenader amiez quella runda d’atun e Lumnezia ei buca vegnius da fitgar pei ella 3. ligia. Ferton che la squadra dalla Foppa ha sentiu che plirs buns giugadurs eran sedecidi per auters clubs, ha l’equipa lumneziana giu da sbatter cun blessuras. Dallas equipas dalla 2. e 3. ligia dalla Surselva ha sulet Trun/Rabius perschuadiu. In bien rang el miez dalla tabella empermetta bunas partidas era primavera proxima. L’equipa ei semadirada ils davos dus onns e la collaboraziun dil CB Trun/Rabius e l’US Danis-Tavanasa porta fretg. Aschia dispona la Cadi d’ina ferma squadra da 3. ligia. Insumma: La demografia sforza da collaborar. Il success che la Surselva ha giu ils davos onns culs juniors muossa ch’igl ei necessari da s’unir e trer communablamein per la medema suga. Aschia eis ei pusseivel da promover ils agens giuvens, mo era da formar fermas equipas che san concurrenzar sur la regiun ora. Cul pign diember da giugadurs giuvens san ils pli biars clubs buca formar pli persuls equipas da juniors C, B ni A. Il spért d’uniun e club local ei giustificaus, sulettamein denton cun risguard era digl aspect dil sport da ballapei. Gruppaziuns sco quella da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa pon esser in bien recept persuenter, igl avegnir probabel il sulet sch’il ballapei regiunal vul sesviluppar vinavon. El campiunadi dalla 4. ligia ha la secunda da Schluein Glion terminau il campiunadi d’atun sil tschunavel plaz cun dus puncts avantatg sin Danis-Tavanasa. Suen­ter in’entschatta empermettenta ei l’equipa da Laax curdada dalla tabella giuadora e passenta igl unviern sil davos plaz. Ferton che Schluein Glion e Danis-Tavanasa han pli u meins mussau quei ch’ins ha spitgau, ha Laax trumpau, tonpli ch’ils responsabels eran perschuadi da saver seposiziunar el miez dalla tabella. Sis dallas nov equipas dalla gruppa 1 dalla 5. ligia ein dalla Surselva, mo ils aspects ch’ina dad ellas possi ascender primavera ella 4. ligia ein plitost pigns. Il pli datier digl emprem Mladost vegn il mument Sedrun/Mustér. La distanza munta treis puncts, exact quels che la squadra dalla Cadi ha spiars el cumbat direct encunter Mladost. Union Trin, la secunda da Trun/Rabius e Danis-Tavanasa sesanflan el miez dalla tabella. Facit digl atun: Ton ella 2. sco ella 3. e 4. ligia portan equipas dalla Surselva la latiarna cotschna. Dil tut surprendent ei quei buca. Gia avon il campiunadi savev’ins ch’ei savessi esser in grev atun. Aunc ei denton mo ina mesadad dil campiunadi dada ed ils aspects ch’ei savessi dar migliur ein buns.

Dapi ils 11 da november dat ei alla riva dil lag da Turitg, el curtgin dil restaurant Wöschi ina nova purschida da pop-up. Entochen la fin schaner envida il Gondel Gärtli ils hosps en gondlas veglias che portan tuttas nums d’enconuschenta pézza ella Surselva. «Igl enconuschider sa, ch’ei dat neginas gondlas els territoris da skis ella regiun da Surselva Turissem. Nus levan denton saver co quei ei e sustenin perquei il Gondel Gärtli a Turitg », scriva Surselva Turissem sin sia pagina da Facebook. Ina semeglionta purschida ha ei gia dau igl onn vargau en ina fuorma empau pli pintga en in auter liug a Turitg. Lezza ga cun gondlas mo da quater persunas ed igl effect da reclama per la Surselva ha buca cuzzau ditg. Emprema ga mo cuort «Igl unviern vargau ha il curtgin da gondlas stuiu serrar gia suenter cuort pervia dallas mesiras en connex cul coronavirus », declara Katja Klee ch’ei responsabla per las medias tier Surselva Turissem. Uonn sperien ei ch’il curtgin possi restar aviarts entochen la fin schaner 2022. Fuss in tal curtgin da gondlas buca era ina buna idea da realisar en Surselva? «Nus havein era gia ponderau da realisar in tal curtgin da gondlas en Surselva pils hosps ed indigens», di Klee. Quei seigi denton buca aschi sempel cun lubientschas e tut quei ch’ei drovi e perquei lessien ei igl emprem mirar con bein ch’ei funcziuni a Turitg. Piz Terri, Séz Ner… Katja Klee ei gia stada el curtgin da Gondlas in di avon l’avertura a caschun d’ina occurrenza per sponsurs e prominents. Sco ella di regia in’atmosfera tut speciala el curtgin sper il lag da Turitg. Tut ei decorau per Nadal ed ei dat in fiug aviert ed ina bar. Mintga gonda porta il num d’in péz en Surselva sco per exempel Piz Terri, Piz Ner, Piz Fess ed aschia vinavon. Las dudisch gondlas porschan mintgamai plaz a sis persunas. «Ei regia in’atmosfera perfetga e tut speciala el Gondel Gärtli. Las gondlas vegnan scaldadas in tec», descriva Klee ed aschunta riend: «Sche sis persunas ein en ina gondla tegn quei era cauld e vegn empau stretg. Ins munglass haver bugen in l’auter per tschenar achia.» Offensiva da scharm L’offensiva da scharm ei ina mesira da marketing che Surselva Turissem ha lantschau avon enzacons onns cun purschidas sco il di da neiv a Breil e Sursaissa ed autras occurrenzas. Aschia duei la cordialitad vivida vegnir promovida. Sco Katja Klee declara, ei era il curtgin da gondlas in’offensiva da scharm. Tenor ella ei quella collaboraziun ina buna moda da sepresentar ed ina alternativa da far reclama. Ina fetg gronda part dils hosps en Surselva deriva numnadamein dil cantun Turitg. Realisaturs dil Gondel Gärtli ein Jontsch (Jonathan Schächter) ed Oli (Oli Jordan), dus interprendiders innovativs ed enconuschents a Turitg. Igl interess dils hosps ei gronds ed ei dat gia massa reservaziuns. Tuts hosps san far ina concurrenza e gudignar in segiurn da fin d’jamna en Surselva. ​Fondue da Renzo Igl anteriur moderatur da Radio Energie e Radio 24 Jontsch ei in bien collega da Renzo Blumenthal. Els dus han ei giu endamen dil project e giu l’idea da porscher products dil bein puril en las gondlas. Aschia stattan differentas sorts da fondue da Renzo Blumenthal silla carta da menu ed era carn secca dil pur da Vella po vegnir gudida el Gondel Gärtli. Sco Blumenthal declara, ha el empustiu ils contacts cun Surselva Turissem ed ulteriurs sponsurs dil pop-up restaurant. Era igl anteriur mister Svizra ei staus alla sera d’inauguraziun per prominents e sponsurs e di: «L’atmosfera ei fetg emperneivla era sch’igl ei fetg stretg ellas gondlas. Cun in bien glas vin tiel fondue daventa la sera perfetga. » Tschenar ella gondla Piz Fess, quei ei pusseivel entochen la fin schaner el Gondel Gärtli a Turitg. El Gondel Gärtli vegn surviu fondue cun caschiel da Renzo Blumenthal ed era carn secca ord la producziun dil pur da Vella.

La Corporaziun Aua Cristalla da Tujetsch vul tschaffar ina nova fontauna ella Val Milà. Cull’aua da quella duei il provediment d’aua vegnir cumpletaus e semtgaus per las sfidas futuras. L’Aua Cristalla ei responsabla pil provediment d’aua d’ina gronda part dalla vischnaunca da Tujetsch. Ella ha l’incarica dalla vischnaunca da furnir in bien e sufficient quantum d’aua da beiber al territori habitau, mo era a baghetgs publics ed industrials ni menaschis purils. Leutier vegn la furniziun d’aua per stizzar fiug. Per ch’ella sappi ademplir quei pensum eis ella dependenta d’ina buna reit da fontaunas, tschaffadas, reservuars ed in’infrastructura da transport dall’aua. In auter pensum ei l’analisa regulara dalla qualitad e dalla quantitad d’aua che stat a disposiziun per quei survetsch. Augmentar la capacitad Per saver furnir da tut temps avund’aua da buna qualitad dispona la corporaziun Aua Cristalla d’in pulit diember da fontaunas che spisgentan ils tschun reservuars a Pardatsch a Rueras, Salins a Sedrun, Val Bugnei ed a Selva sco a Tschamut. «Mintga fontauna tschaffada ei unica. Sia quantitad sco era la qualitad dall’aua dependan dallas structuras naturalas, ord las qualas l’aua nescha», scriva la suprastonza communala da Tujetsch. El messadi per la votaziun davart la concessiun per l’explotaziun dall’aua dalla fontauna a Plauncas Malamusa ella Val Milà constatescha ella era: «Per saver segirar in sufficient quantum d’aua igl entir onn, era en temps cun pauc’aua ellas fontaunas, basegna ei in diember minimal da fontaunas che spisgentan ils reservuars. Cul carschament dil diember da habitonts e hosps da vacanzas – per exempel en connex culla realisaziun d’in niev resort a Dieni – crescha era il basegns d’aua. La consequenza ei ch’il diember da fontaunas tschaffadas sto medemamein vegnir engrondius. Fontaunas che portan tuttenina dameins aua augmentan supplementarmein quella necessitad da tschaffar novas fontaunas che pon cumpensar quei.» 150 liters e dapli per minuta Duront dus onns ha l’Aua Cristalla schau examinar la fontauna Plauncas Malamusa ella Val Milà. Ils resultats muossan ch’ella porta 150 liters ni dapli per minuta e quei aua da buna qualitad. «Quella fontauna augmentass la segirtad dil provediment», constateschan las autoritads communalas. Aschilunsch ch’il suveran accepta la concessiun dalla vischnauncas d’explotar quella fontauna vegness l’aua tschaffada leu en ina stiva sutterrana e menada da leu ella stiva d’aua existenta sur igl Ual Val Milà. Da leu vegness ella menada el reservuar da Pardatsch. Per che l’Aua Cristalla hagi la basa legala per tschaffar la fontauna drova ei la concessiun dalla vischnaunca per explotar ella. Il project duei vegnir realisaus ladinamein. La votaziun communala ei ils 28 da november 2021. Il provediment d’aua ei in impurtont pensum en mintga vischnaunca. En Tujetsch ei l’Aua Cristalla responsabla per ina gronda part dil territori.

Il cussegl da vischnaunca da Breil ha acceptau unanimamein il mardis sera a Danis il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2021 per mauns dalla radunonza communala dils 26 da november 2021. Il preventiv dil quen da gudogn e sperdita quenta cun ina sviulta da 14,2 milliuns francs ed in gudogn da rodund 380 000 francs. Il budget dallas investiziuns preveda expensas da 4,8 milliuns francs ed entradas da 600 000 francs. Il cussegl da vischnaunca propona unanimamein a vischinas e vischins da sbassar il pei da taglia per 2022 per diesch pertschien sin 90%. Il pei da taglia sin schischom duei restar sco entochen dacheu sin 1,7 permelli. Las investiziuns previdas pertuccan en special l’infrastructura fundamentala sco per exempel la sanaziun da vias communalas ni era il provediment d’aua e la canalisaziun. Persuenter preveda la vischnaunca d’impunder rodund quater milliuns francs. Per l’economia publica – concret l’agricultura ed il turissem – ei reservau rodund 900 000 francs. Plinavon ha il cussegl da vischnaunca approbau unanimamein la revisiun dallas leschas d’aua e deflussiun. Cun quella revisiun vegn la taxa fundamentala dall’aua e dalla deflussiun reducida mintgamai per 0.05 permelli naven digl 1. da schaner 2022. La taxa da diever resta sco tochen dacheu. Quella reducziun vegn dabien a tuts consuments d’aua. Il preventiv dalla vischnaunca da Breil per 2022 quenta cun in gudogn.

Sco en biaras autras vischnauncas cun vitgs ed uclauns deva ei era a Mustér pli baul in tschuppel corporaziuns d’aua. En differentas vischnauncas ei quei survetsch ina part dil menaschi communal, en autras da corporaziuns pli grondas ni pli pintgas. A Mustér ein tuttas corporaziuns vegnidas fusiunadas tec a tec. La FMR ha discurriu cul president dalla Corporaziun d’aua Spina da vin, Aluis Flepp. Aluis Flepp, Mustér ha oz ina suletta corporaziun d’aua. Ei la fusiun da tuttas stada il dretg pass? Quei process da consolidaziun cun pliras fusiuns ha entschiet igl onn 2000 culla corporaziun a Mumpé Tujetsch, lu a Segnas, 2008 cun Clavaniev e 2010 cun Cavardiras-Pardomat-Madernal. Gia pli baul eran denton entginas corporaziuns s’unidas. Risguardond las pretensiuns allas corporaziuns ei quei stau la dretga via. Ina corporaziun pintga sa buca pli ademplir quellas pretensiuns, surtut era pertuccont las finanzas. In menaschi da provediment d’aua sto esser professiunalisaus. Il model d’ina corporaziun per quei intent ei tenor miu manegiar fetg buns. Ina corporaziun ei independenta ed autonoma. Ella ei deliberada d’in process politic ch’ei magari stuffis. Las vias da decider ein pli cuortas, il menaschi ei effectivs. Ina corporaziun incorporada en in menaschi da vischnaunca ei organisada auter. Uss ei era Mumpé Medel ina part dalla Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér. Tgei mida quei vid la lavur dalla corporaziun? En emprema lingia crescha la lavur. Igl ei da mantener dapli infrastructura, igl engaschi per controllas s’augmenta medemamein. Plinavon ha ei num analisar tgei investiziuns che ston vegnir fatgas pil provediment d’aua da Mumpé Medel. Il mument dispona la Spina da vin d’ina plazza cumpleina per in survigilader. Eventualmein sto quei pensum vegnir extendius cun ina plazza parziala. Quella discussiun vegnin nus segir a stuer menar. Sper igl engaschament dil survigilader presta la suprastonza dalla corporaziun era bia lavur operativa en rama da rodund ina mesa plazza. La Corporaziun Spina da vin Mustér ei ina grond’organisaziun cun bia responsabladad. Tgeininas ein las pli grondas sfidas futuras? Quei che fatschenta nus praticamein mintga di ei da segirar la qualitad dall’aua e secapescha era da garantir la quantitad. Mo lu era il manteniment dall’infrastructura. Tut quei succeda secapescha cun risguard dallas directivas da surengiu, per exempel pertuccont il provediment garantiu en cass da catastrofas. L’aua vegn ord il cuolm ed ei sa dar spert incaps. Per quei motiv ha ei num esser veglionts. Mustér: Ina suletta corporaziun d’aua Igl entir intschess dalla vischnaunca da Mustér vegn provedius ussa cun aua dalla Corporaziun d’aua Spina da vin. Il mardis sera ha la davosa pli pintga corporaziun – Las Fontaunas Mumpé Medel – decidiu da s’integrar ella Spina da vin che survegn aschia dapli lavur. Tenor il president Aluis Flepp vegn ei eventuralmein ad esser necessari d’augmentar il pensum da lavur dalla survigilonza dil menaschi. Ils pensums d’ina corporaziun d’aua ein fetg gronds, intensivs e cumplexs. Els pertuccan buca mo l’infrastructura sco tala, mobein era la qualitad e la quantitad dall’aua da beiber e da stizzar fiug. (fmr/hh) Dapi siat onns presidiescha Aluis Flepp la Corporaziun d’aua Spina da vin Mustér.

In pudess tertgar che vitg e val seigien inundai. La vista fenomenala sin la Lumnezia en la mar da tschaghera dat l’impressiun che la Vallada dalla glisch seigi vegnida lagutida bunamein entira ed entratga. Il lectur dalla Quotidiana Leonhard Casanova da S.Andriu a Glion ha fatg questa fotografia dado Lumbrein e tarmess ella alla redacziun cun ils plaids: «Era il november cura ch’igl ei freid e humid procura la natira per maletgs che scauldan il cor.» (fmr/mg)

Naven digl onn proxim san la vischnaunca Ilanz/Glion e Surselva Turissem porscher in’attracziun nova a Rueun. L’uniun Rueun Viva, sco purtadra dil project, vegn ad inaugurar il zercladur 2022 il trutg tematic tier las minas da Gulatsch. Dacuort ein commembras e commembers dall’uniun Rueun Viva s’entupai alla radunonza generala. Sco successura da Pieder Tschuor ha la radunonza tscharniu Ursula Capaul Brändli. Quella ei stada involvada naven digl atun 2013, pia naven dall’entschatta, els fatgs dall’uniun. Quella vul promover il spért da cuminonza sco era realisar projects ed acziuns a favur dil vitg. Actualmein fan rodund 80 commembers part dall’uniun. Ils biars, seigi glieud ch’ei carschida si a Rueun ni hosps da vacanzas, vulan mantener il contact cul liug, sia historia e cultura. En funcziun mo 30 onns Ursula Brändli Capaul s’auda tier la gruppa da habitonts che ha buca mo discurriu dad activitads, ella ei era s’engaschada pil vitg. Sper siu engaschi sco anteriura presidenta dil parlament ha la politichera locala dau gl’impuls da revitalisar las minas da Gulatsch. Suenter la fusiun haveva la vischnaunca Ilanz/Glion incumbensau l’etnologa Marianne Fischbacher da giudicar il potenzial dallas minas historicas. Tenor retschercas da scolast Rest Plasch Dermont permiert, publicadas 1974 el cudischet «Explotaziun da fier, plum ed argien sin territori da Rueun», ein quellas stadas en funcziun denter 1805 e 1837. Il trutg tier las minas da Gulatsch a Rueun ei fatgs. Pil vitg da Rueun eis ei buca stau mo buns onns, ils treis decennis dallas minas s’audan denton tier la historia locala. Las minas han ins aviert sis onns onns suenter che general Suworow era vegnius sur il Veptga cun sias truppas. En ina fuorma nova vegn la historia inscenada e presentada. Marianne Fischbacher haveva cussegliau en sia expertisa da realisar in project. Ls minas da Gulatsch, zuppadas ella cavorgia dil Schmuèr, porschien in potenzial d’organisar guidas e scaffir programs adattai. Ussa ei il project ella davosa fasa da realisaziun. Las minas da Gulatsch vegnan ad esser naven digl onn 2022 in product dil turissem migeivel cun accent sin Rueun. A famiglias e gruppas d’indigens e hosps da vacanzas seporscha, en fuorma nova, ina aventura ora ella natira. Il territori ella greppa, visavi la ruina dil Munt s. Gieri, ei spuretgs. Las duas minas ein exponidas, ins sa strusch crer che glieud explotava en quei liug fier avon 200 onns. Viandond sil trutg ella spunda teissa, s’immaginesch’ins tgei strapaz nungetg ch’ils miniers han stuiu far. Igl ei gest il dretg per presentar e render attent als fatgs d’antruras. Pliras suostas pintgas Sco quei che l’inizanta Ursula Brändli Capaul haveva declarau gl’avrel 2020, stueva il trutg vegnir adattaus levamein e certas passaschas segiradas. Quellas lavurs ei daferton fatgas. Rueun Viva, la vischnaunca Ilanz/Glion e Surselva Turissem vegnan a saver porscher ina tura da rodund dus kilometers en quei territori zuppau. Naven dalla via da Pigniu, en direcziun dil Schmuèr, van ins gl’emprem sin ina via da funs tochen tier l’acla Speschas. Leu entscheiva l’aventura sil trutg encunter las minas. Pliras suostas pintgas, tablas d’informaziun ed era giugs accumpognan pign e grond sill’aventura. Norbert Carigiet, collaboratur dalla partiziun d’infrastructura dalla vischnaunca, ha menau las lavurs vid il trutg. El e Céline Meury, collaboratura da Surselva Turissem, ensemen cun Ursula Brändli Capaul, fuorman la gruppa da coc che ha organisau e coordinau tuttas lavurs. Il project «minas da Gulatsch» ha ella realisau era en stretg contact cun plirs uffecis cantunals.

Ier ei gl’interprendider ed iniziant dall’acziun, Claudio Cadruvi, ensemen culs emprems signaders, Armin Candrian e Manuel Montalta, s’entupaus a Glion avon la casa cumin culla presidenta communala Carmelia Maissen. Els han inoltrau ufficialmein la petiziun che pertucca irritaziuns ed alteraziuns en connex cun proceduras per lubientschas da baghegiar. Il quart iniziant, gl’architect Fabian Vincenz, ha buca saviu esser presents. Quellas quater persunas han instradau gl’uost vargau ina rimnada da suttascripziuns en caussa. Claudio Cadruvi ha saviu surdar il text dalla petiziun ensemen cullas gliestas cun en tut 490 suttascripziuns. Gl’uffeci da baghegiar che survegni las damondas da baghegiar hagi da controllar las formalitads e sch’il project corrispundi allas leschas vertentas – e buca dapli, ei l’opiniun dils petents. Ils davos onns hagi gl’uffeci da baghegiar adina puspei agiu a moda cuntradictorica e nuntransparenta, han ils petents pretendiu. «Jeu sperel che quei signal da malcuntentientscha porti fretg e che zatgei semidi», ha Claudio Cadruvi declarau duront ch’el ha surdau il dossier alla presidenta communala. Ils resuns e las reacziuns ch’el hagi retschiert suenter haver lantschau la petiziun confermien ch’ei seigi stau uras d’organisar la rimnada da suttascripziuns, ha Cadruvi manegiau. Sco dapertut ein patruns da baghegiar obligai d’inoltrar lur project allas autoritads, lezzas ston controllar plans, normas, mesiras e distanzas. «Nus havein ina lescha da baghegiar che vala per tuts tuttina, quella han las autoritads d’exequir», puntuescha la petiziun suttascretta da 490 persunas. Gl’uffeci da baghegiar dueigi s’engaschar pils convischins, e buca encunter quels, puntuescha la petiziun inoltrada ier. «Per mei ei quella ina schanza d’entscheiver in dialog constructiv. Nus stuein seser a meisa e mirar nua ch’il problem ei propi», ha Carmelia Maissen replicau duront la surdada. Savend che baghegiar seigi per in patrun da baghegiar buca mo ina caussa formala, mobein era emoziunala, vali ei la peina da tschappar en, examinar e far uorden. La presidenta communala Carmelia MAissen ha gest retschiert la petiziun.

Ha il buob che semeglia liun, Less el catschar il nas ella siun. (Leo Tuor, La luffa) Pli baul savevan ins vegnir renomaus cun suflar si ina bugliotta da gumma e far schluppar quella. Ni cun parcar in camiun sin quater migiels da biera. Sche ti vegnevas cun quei en «Wetten dass..?», eri milliuns che miravan tier, cun pon­tschips e cun pier, cun sirup e vin dultsch, sefultschi sil canapè, incantai dil taliter. La tentaziun dalla televisiun fageva sensaziun. E cul signet dall’Eurovisiun pér da dretg (perquei ch’ei vegneva buca mo mussau en Svizra, mobein era ell’Austria ed en Tiaratudestga). Quei stuevas ti haver viu per saver far da grond sil plaz da scola, denter las patangadas dils fans digl EHC Arosa (en blau-mellen) cun quels dil HCD (en mellen-blau) e denter tener cussegl culs amitgs per anflar ina risposta alla brev che la Belinda veva zuppau tut a dascus en tia giacca mellen-blaua, il cedelin tut pign e carin e faldau e parfumau cun si la damonda «Vuls Ti ir cun mei – gie/na/forsa?» Cu nus eran pigns astgavan nus buca tuccar en la televisiun, nundir smaccar ni schizun strubegiar nuvs, scriva Leo Tuor en «La luffa». Va buca vid la siun, scheva il tat denter spass e da detschiert. Quei era quels onns ch’igl apparat da televisiun steva en stiva sco in altar, era gronds sc’in clavazin e tarlischava sc’in pigniel da Nadal a Las Vegas en tuttas colurs. Ozildi, els temps digitals da followers ed influencers, da likes e da svipes, da clics e da trics e da Tiks e da Toks, vess negin la pazienzia da mirar duront in quart d’ura ina sonda sera, co x in tip sa ballantschar quater bieras grondas sin duas trumbettas duront ch’el suna schlaghers, ferton che quei vegn moderau e commentau ad incuntin dad in sco negin, dad in fegher che fa legher, che fa il paiass cun fraccass, che porta fracs cun tacs e musters da safari e librocs barocs en colur dad aur e che ha ina frisura dad operetta ni da Louis quatorze, il roi soleil. Mintgaton era cun ina tala demanonza. «Gott» e «Schalk». Nomen est omen. Sco sch’ins vess inventau in num sin mesira. Mo el ha propi num aschia. Quels temps ein vargai. Tertgav’ins. Mo dacuort eis el puspei turnaus anavos cun «Wetten dass ..?» Suenter diesch onns pausa. En tut sia luccadad. Sia frivolitad. Sia divinitad. Cun schalc e spruhs lonzis e leischens. Cun eloquenza e frequenza sco en ina conferenza. Sco sch’el fuss mai staus naven. Duas soras han mess pag e gudignau cun saver lignar hits dalla historia da pop ch’ina dad ellas imitava cun far ir il barschun da tualetta el dretg ritmus en la latrina sin la tribuna dil studio. E 14 milliuns aspectaturas ed aspectaturs han mirau live quei spitachel che ha cuzzau sco usitau pli ditg che programmau, tochen bunamein mesanotg. Strusch da crer. Hooodieusss, schess il tat en «La luffa» da Leo Tuor. Sco sche Mariano Tschuor fagess puspei inaga in’emissiun da «Direct da» Falera, Lantsch ni Andeer, moderass en monduras da dumengias da tuttas colurs denter dus marschs ed ina canzun ­– e l’entira Svizra seradunass cun devoziun e grond’attenziun avon la televisiun. Metta avon. Hooodieusss. Claudio Spescha lavura a Turitg sco redactur tar SRF e moderescha l’emissiun Tagesschau. Claudio Spescha , redactur e moderatur tar SRF

Al podi da dunnas a Trun han Justina Simeon-Cathomas, Nora Zürcher-Gasser e Flurina Bundi Steiner, treis dunnas engaschadas da Trun discurri ensemen culla cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel. Ellas ein oravontut sefatschentadas cun l’emanzipaziun dallas dunnas ed han era explicau las munconzas el mintgadi. Sulet in tozzel persunas, la gronda part dunnas, ha dau suatientscha agl invit dalla Partida so­cialdemocrata Surselva (PS) da far part il mardis sera al podi da dunnas che ha giu liug en la Scala a Trun. Las tematicas principalas ein la cumpatibilitad da professiun e da famiglia e las differentas rollas dallas dunnas stadas. Uolf Candrian dalla PS Surselva ha moderau la sera e capiu da dar enqual input per la discussiun. La finfinala ha era il public giu la caschun da separticipar alla discussiun. Dunnas cun rollas differentas Justina Simeon-Cathomas ei carschida si en ina gronda famiglia cun 14 affons. Suenter sis ­buobs eis ella stada l’emprema buoba e ha aschia giu da semetter atras. Avon 50 onns emprendevan oravontut ils giuvens in mistregn, mattas maridavan e stevan a casa. Siu bab hagi manegiau ch’ella sappi ir sil consum e vender ora suenter scola: «Jeu level denton ir a scola e hai survegniu sustegn dalla mumma aschia ch’jeu hai saviu far il seminari», seregorda la mumma da dus affons carschi e tatta da tschun biadias e biadis. Cun dus affons ha Justina Simeon-Cathomas fatg la scolaziun da cussegliadra da clamada e quei hagien buca tuts en siu contuorn capiu. Ella hagi stuiu tedlar remarcas sco: «Tes affons vegnan in di segir ellas drogas.» Quei seigi denton buca succediu ed ella veta da mistregn seigi ella adina vegnida acceptada bein sco dunna e mumma. Sefar valer Nora Zürcher-Gasser di ch’ella hagi stuiu seprofilar sco emprema emprendista da bostgera el cantun Glaruna. Oz lavura la scienziada d’ambient ed ecologia parzialmein e cu la feglia la pli giuvna ei vegnida en scola ha ella stuiu reducir il pensum da 60 sin 50 % per dumignar tut sut in tetg. Era siu um lavura parzialmein mo sco igl ei stau d’udir il mardis fan aunc oz mo paucs umens quei pass. L’educaziun dils affons ei aunc adina plitost caussa dallas dunnas. Biars san era strusch selubir quei, perquei che las dunnas ein per regla aunc adina pagadas in bienton mender ch’ils umens. La munconza da canortas e structuras dil di per las scolas ei stada in tema central dalla discussiun al podi. Sco Sandra Locher Benguerel ha puntuau drovi ei dapli e meglieras purschidas ed ils cantuns drovien dapli sustegn finanzial dil stadi persuenter. 600 francs pli pauc al meins Tenor Sandra Locher Benguerel fa la differenza da paga d’umens e dunnas ora 600 francs al meins (risguardau tuts facturs). «L’inegualitad dallas pagas ei terren favoreivel per bia auter», ha la cussegliera naziunala declarau. Il basegn d’agir seigi aunc fetg gronds. Sco igl ei stau d’udir il mardis da pliras varts detti ei bein incuntin midadas mo tut priu mondi quei tut memia plaun. Sco dunna leva Locher Benguerel gia baul saver muentar enzatgei e hagi perquei decidiu d’ir ella politica. «Quei ha duvrau dabia curascha», ha ella concediu. Las dunnas el spazi alpin – nua che mintgin enconuschi mintgin - drovien aunc bia dapli curascha da semetter atras che quellas els marcaus. Curascha Curascha da sefar valer ha Flurina Bundi Steiner. Era sch’ella ei stada la giuvna ella runda senta era ella, che las dunnas ston savens far dapli sforzs per contonscher enzatgei ch’in um culla medema finamira. Aschia hagi ella giu da semetter atras sco emprema presidenta dalla musica da tscheiver e quei sco giuvnetta. Questa jamna ei Flurina Bundi Steiner vegnida elegida sco vicepresidenta dil cussegl da vischnaunca da Trun. Era en quel ein las dunnas representadas magramein cun sulet duas dunnas e 13 umens. «Jeu hai empruvau da motivar biaras mo neginas han giu la curascha», ha la fiduziaria puntuau. Tenor Nora Zürcher-Gasser pudess la munconza da curascha da s’exponer star en connex culla clamada. Tgi che hagi buca da s’exponer, semetter atras e star en per enzatgei ella veta da lavur fe­tschi pli vess da far quei en in gremi politic, en uniuns ni organisaziuns. Uolf Candrian ha moderau il podi da dunnas a Trun cun Justina Simeon-Cathomas, Flurina Bundi Steiner, Nora Zürcher-Gasser e Sandra Locher Benguerel. Sandra Locher Benguerel ei carschida si a Soloturn e ha absolviu leu il seminari da scolastas e scolasts cantunal. Il 1996 ha ella en­tschiet l’emprema plazza sco scolasta el cantun Solothurn. Suenter in viadi eis ella sedecidida il 2001 da secasar a Cuera. Ella ha emprem dau scola a Weesen al Lag Rivaun, a Maladers el Scanvetg e dapi 2005 alla scola bilingua a Cuera. Il 2006 ei Sandra Locher Benguerel vegnida elegida per l’emprema gada el Cussegl Grond. Avon dus onns eis ella vegnida elegida el Cussegl Naziunal. Justina Simeon-Cathomas ha suenter il seminari da scolastas e scolasts a Cuera ed in’emprema plazza sco scolasta a Domat fatg ina scolaziun da cussegliadra da carriera. Ella ei stada en plazza a Glion ed a Domat. Dapi 2004 ha ella luvrau a Cuera tier la cussegliaziun da professiun Grischun, naven da 2011 ha ella luvrau leu sco menadra da quell’instituziun. Culla pensiun ei Justina Semeon-Cathomas daventada presidenta dil cussegl da fundaziun dil museum Cuort Ligia Grischa. Nora Zürcher-Gasser ha absolviu in emprendissadi sco bostgera a Dialma/Elm. Ella ha serrau giu igl onn 2009 siu studi sco scienziada digl ambient e dall’ecologia MSc alla ETH culs accents uaul e management da cuntradas. Nora Zürcher-Gasser ei dapi 2010 tier la Gadola SA cun sedia a Rabius e viva a Caltgadira sur Trun. Avon eis ella stada a luvrar egl exteriur a Camtschatca en Russia. Flurina Bundi Steiner ei oriunda da Trun/Zignau e lavura sco fiduziara diplomada tier l’Addissa SA a Glion. Ella ei stada diesch onns activa tier «Las Lieurs da Trun» ch’ella ha era presidiau. Flurina ha fundau il chor «kontra.cant» ensemen cun sias soras e s’engascha ella cumissiun culturala dalla vischnaunca da Trun. Questa jamna ei Flurina Bundi Steiner vegnida elegida sco vicepresidenta dil cussegl da vischnaunca Trun. Ella ei plinavon suppleanta dil Cussegl Grond.

Davos mintga um cun success stat ina ferma dunna. Quella parola cuntegn da miu avis bia verdad e stuess era valer il cuntrari. Ils umens che stattan davos lur dunnas per ch’ellas possien far carriera ni realisar lur siemis ein pil mument denton aunc scarts. Quei ha buc adina da far culla bunaveglia, mobein cullas structuras che stattan enta peis. Sco igl ei stau d’udir al podi da dunnas a Trun dil mardis vargau, drov’ei aunc bia entochen che nus havein propi contonschiu l’egualitad dad umens e dunnas. S’emanzipar ei l’ina, vegnir da far quei tut auter che sempel. Cunzun buc per quellas che vulan famiglia e culs affons vegnan numdadiu aunc adina las dunnas. Ein ils pops e las poppas ina ga sil mund, pudessan ils umens surprender gest ils medemps pensums sco las dunnas. Buca tuts vulan denton quei ed auters san forsa buc perquei ch’ei tunschess finanzialmein buc. La differenza da paga ei ina malgiustia che stuess vegnir eliminada sco emprem e cheu ein las patrunas ed ils patruns dumandai. Dumandai ein era stadi e cantuns. Ei fuss neras uras da pussibilitar structuras per ina buna cumpatibilitad da professiun e da famiglia. Quei che maunca probablamein il pli fetg ei denton savens la curascha. Quella dallas dunnas da sefar valer, ella veta da lavur, enviers il partenari, en gremis politics ed en general. Cun spitgar sin megliers temps e ch’ils umens midien enzatgei a favur dallas dunnas eis ei buca fatg. Perquei eis ei impurtont da s’exponer e s’exprimer. Il mardis han mo singulas dunnas fatg quei a Trun. En preschientscha dalla cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel havessen las Sursilvanas denton giu la caschun da deponer lur giavisch per in meglier avegnir dallas dunnas ella regiun. Donn che mo paucas ein stadas presentas. Forsa han ein buca giu peda? Il buordi che schai sillas schuialas dallas dunnas ei numnadamein dètg gronds. Forsa fagess ei bein da midar per enzacons dis las rollas. L’emanzipaziun dallas dunnas gartegia numnadamein sulet cul sustegn dils umens. Sch’ins risguarda denton che nus dunnas havein pér dapi 50 onns il dretg da vuschar, havein nus gia contonschiu dabia. Ei sedi denton che la speronza mieri il davos. Forsa ha il podi da dunnas a Trun gest perquei giu liug en la Scala che ha rullau ora in teppi tut blau. Blau ei gie la colur dalla speronza.

Il fenadur ha Vendelin Cabernard communicau sia demissiun sco president dall’USSG. Suenter quater onns da grond engaschament ha el surdau igl uffeci. Cun Thomas Müller ha l’uniun anflau ina persuna ch’enconuscha il sport, sa tgei ch’ei vul dir haver success e trumpadas, mo che sa era che l’USSG ei in’impurtonta uniun dalla regiun. La FMR ha discurriu cun Thomas Müller. Thomas Müller, tier Bayern München e l’equipa naziunala tudestga da ballapei dat in giugadur cul medem num sco Vus. Ha ei gia dau malcapientschas en quei connex? Jeu enconuschel Thomas Müller, mo buca persunalmein. Jeu persequiteschel bia il ballapei en Svizra ed era internaziunal e leutier s’auda la Germania. Ei ha dau ina ga ni l’autra damondas ni objecziuns en connex cun l’auter Thomas Müller. Pertuccont il num paran las premissas pia d’esser bunas per esser il dretg president per l’USSG. Tgei ha animau Vus da surprender quella funcziun da tgamun? Miu fegl dat ballapei tier Schluein Glion. Cheutras ein sedai differents contacts. Igl ei lu stau per mei empau ina honur ch’jeu sun vegnius dumandaus da presidiar l’uniun. Jeu s’interesseschel pil sport, organisaziuns e carstgauns – hai temps e peda. Quei engaschament ha denton era in auter motiv: Jeu s’integreschel bugen ella societad. Sch’ins viva enzanua sche s’auda quei vitier. Per quei motiv absolvel jeu era in cuors da romontsch il mument. Jeu sun motivaus cumpleinamein da s’engaschar ell’uniun – il niev uffeci fa a mi grond plascher. En quei connex constateschel jeu che l’uniun ei vegnida menada fetg bein ils davos onns. Tgei munta il ballapei, respectiv il sport per Vus? Da pign ensi hai jeu fatg sport. Da junior sun jeu staus ell’equipa naziunala da ballamaun e plirs onns hai jeu dau culla squadra da Yellow Winterthur ella pli aulta ligia svizra da ballamaun. Jeu mon denton era bugen a viandar els cuolms. Hai ascendiu 35 pézs da 4000 meters. Turas da skis e reiver s’audan tier mias passiuns aschi bein sco bike e cuorer. Jeu semovel fetg bugen, saver viver a Flem ei in siemi en quei connex. Suenter miu temps da ballamaun hai jeu dau ballapei en 3. ligia tier Wipkingen/Turitg. Schluein Glion ha giu in fetg grev atun. La primavera duess ei dentont dar migliur cun entgins novs giugadurs. Jeu supponel che Vus seigies optimistics pil campiunadi da primavera? Gie, quei sun jeu. Cun quels giugadurs novs vegn Schluein Glion a sedifferenziar dallas autras equipas. Ton Rafael Deplazes sco Marino Cavegn ein excellents giugadurs. Il nivel dalla squadra vegn ad esser megliers primavera proxima. Jeu hai persequitau plirs giugs quest atun. Nus havein spiars plirs pervia da tups sbagls ni discletg. Cun pliras equipas da quella gruppa savein nus senz’auter concurrenzar. In’excepziun fan tenor miu manegiar sulet Mels e Vaduz. Schluein Glion ei il pli grond club da ballapei dalla Surselva. Tgei finamiras e plans haveis Vus cull’uniun? Ei dat dapertut fermezias e fleivlezias, era cheu. Quellas analiseschel jeu il mument. En emprema lingia less jeu contonscher che l’emprem’equipa (2. ligia regiunala) sto buca buca sefatschentar mintga stagiun dalla relegaziun. L’emprema squadra ei d’eminenta impurtonza era pils giuvens. Per els eis ella la finamira. Nus savein denton era optimar il sectur dils juniors. Ei drova pli biars trenaders scolai. Anflar quella glieud ei denton buca aschi sempel. Jeu crei era che la secund’equipa sappi haver ambiziuns, forsa schizun la 3. ligia. Ei dess lu spazi per ina tiarza equipa activa ed aschia la pusseivladad d’integrar successivamein ils juniors el ballapei dils activs. L’entira Surselva ha in bien potenzial da giugadurs da ballapei. Cun ina megliera collaboraziun savess ins contonscher dapli, mo jeu capeschel era che mintga club emprova da tener ses giugadurs. Co leis Vus contonscher quellas finamiras? Quei ei ina buna damonda. En mintga cass lein nus star fideivels alla filosofia da buca indemnisar ils giugadurs cun ina paga sco auters clubs da ballapei – era grischuns – fan. Per tuttina tener cheu ils giuadurs giuvens drova ei cundiziuns attractivas. Jeu less empustir contacts era cun fatschentas, per possiblitar als giuvens da far cheu in attractiv emprendissadi, ir cheu a scola e cumbinar quei cul ballapei. En quei connex giogan ils geniturs dils giugadurs denton era in’impurtonta rolla. Ei drova denton era in bien sponsoring. Cheu ei quei pli grev che ella Bassa, interpresas propi grondas mauncan ed aschia era il potenzial per sustegns pli gronds. L’USSG ei sco ina famiglia, bia glieud s’engascha cun tgierp ed olma. L’identificaziun cull’uniun ei fetg gronda e quei ei bi. Jeu sentel denton era la bunaveglia dalla publicitad e dallas autoritads en general. Ina stretga collaboraziun regiunala regia en Surselva sil sectur dils juniors. Co giudicheis Vus la collaboraziun? Jeu hai il sentiment che quei funcziuni fetg bein. Ils davos onns ei vegniu mess bia en moviment che va ella dretga direcziun. Forsa dess ei igl avegnir pusseivladads d’ina autra e megliera collaboraziun pertuccont las equipas activas. Mo, sco gia detg, jeu capeschel che tut ils clubs vulan lur giugadurs suenter il temps da juniors. Il niev president dall’US Schluein Glion Thomas Müller (72) ei carschius si a Winterthur en ina famiglia da politichers e schurnalists. Siu bab, in anteriur schurnalist e politicher dalla PCD, ei cun 100 onns aunc en buna sanadad. Sco student ha Thomas Müller era fatg experientschas cul schurnalissem. Ina ga ni l’autra ha el scret rapports dil sport. Dapi entgins onns habitescha el a Flem nua ch’el haveva cumprau ina habitaziun da vacanzas pli baul. En secunda lètg ha el in fegl dad 11 onns che dat culs juniors D elita dil Team Surselva. Thomas Müller ei staus engaschaus sco trenader. Professiunalmein ha el luvrau sco advocat en Svizra, mo era els Stadis Uni dall’America nua ch’el ha era studiau dretg american. En Svizra eis el staus 25 onns partenari d’ina canzlia dil dretg economic cun 200 collaboraturs. Suenter la pensiun igl onn 2015 ha el studiau historia a Boston els Stadis Uni, sia dunna parallelmein historia d’art. Il temps activ el sport da ballamaun cun Yellow Winterthur ella pli aulta ligia svizra ha el stuiu terminar pervia d’ina blessura. Silsuenter ha el dau ballapei en 3. ligia. Viandar, bike, cuorer, turas cun skis ed alpinissem ni era la cultura fatschentan el il mintgadi. Thomas Müller e sias finamiras cull’US Schluein Glion Dapi biebein in meins ha l’Uniun sportiva Schluein Glion in niev president. Thomas Müller (72) da Flem ei daventaus successur da Vendelin Cabernard. Il niev parsura ei in sportist ambiziunau e fascinau. Per quei motiv fa ei lu era buca surstar che sias finamiras cull’USSG ein tut auter che mudestas: “L’emprema equipa ha il potenzial per la 2. ligia regiunala. Egl avegnir less jeu che quella ha da far nuot culla relegaziun.” Potenzial vesa el era tier la secund’equipa sco era ella scolaziun dils juniors. (fmr/hh) Thomas Müller da Flem presidiescha l’Uniun sportiva Schluein Glion dapi igl october.

La mesjamna avon miezdi ei in maschinist ella vegliadetgna da 61 onns vegnius giud via cun sia maschina a Duvin ed ei sedisgraziaus mortalmein. Igl accident ei succedius silla via d’alp. La mesjamna sera allas 18.15 ha la centrala dalla polizia cantunala dil Grischun survegniu l’annunzia ch’ina seiv seigi donnegiada silla via Sum la Val. Spert eis ei semussau ch’in vehichel era carraus sur via ora e curdaus ella val. La persuna che ha fatg l’annunzia ha stuiu supponer ch’ei seigi schabegiau enzatgei cun siu bab ch’era leu sin via cun in cargader cun rodas. Entuorn las 19.30 ha il survetsch da salvament dils pumpiers da Glion anflau la maschina ella val e cuort suenter era la barra digl um spariu. Sin fundament dallas empremas enconuschientschas eis ei da supponer ch’igl um ei vegnius giud via la mesjamna avon miezdi en in liug nua che la via teissa e cuvretga cun neiv. La maschina ei curdada rodund 120 meters dalla plaunca giuadora ella val. Il maschinist ei vegnius fiers ord la cabina e blessaus mortalmein. Entuorn las 20.00 ha il survetsch da salvament dils pumpiers da Glion pudiu salvar il disgraziau cun agid d’in tuorn. Il salvament dalla maschina cun ina peisa da rodund tschun tonnas ei succedius pli tard. La polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. Il liug dalla disgrazia.

«Nus essan fetg satisfatgs, ed jeu hai in plascher enorm co tuts separticipeschan», ha Céline Meury, la menadra dil ressort cultura da Surselva Turissem, manegiau quest’jamna. Ella ha rendiu attent allas activitads d’advent ch’ei dat las proximas jamnas a Glion. Onn vargau haveva la populaziun, vischnaunca, uniuns ed instituziuns stuiu desister da tuttas occurrenzas che accumpignavan per ordinari gl’advent e Nadal a Glion. Uonn para la normalitad da returnar. Silmeins ein commerci, marcadonts, vischnaunca e tuts involvai motivai. «Bia resuns havein nus giu, il november e december dat ei veta a Glion», remarca Céline Meury cun in grond surrir. Ella coordinescha las occurrenza ed ei en contact cun tuts. La sonda dils 27 da november entscheiva il temps festiv culla fiera d’advent. Per quella quentan ins puspei cun 80 stans da products ed attracziuns. Spassegiada da famiglia e calender d'advent L’emprema fiera d’advent a Glion ei stada ils 28 da november 1997. Igl era buca stau ina sonda, mobein in vedergis. La populaziun ha saviu spassegiar tras ina retscha cun 17 stans. Igl ei stau l’entschatta d’activitads festivas d’advent tochen suenter Daniev cul concert dalla Kammerphilharmonie dil Grischun. L’installaziun dil grond pigniel silla plazza-cumin ei il signal dallas activitads. Ier gievgia han ins montau il pigniel digl advent 2021. Il helicopter ha sgulau quel giu digl uaul da Ruschein. Per la fiera d’advent dils 27 da november vegn el ad esser decoraus festivamein. La vischnaunca organisescha la fiera en collaboraziun cull’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn. Era l’uniun fiera jamnila ei participada, quella haveva iniziau avon 24 onns l’occurrenza. Surselva Turissem ei responsabla per la spassegiada per famiglias el marcau vegl. Affons e geniturs san far ina girada e tedlar en otg loghens historias e canzuns. Vinavon separticipeschan 24 fatschentas e stizuns da Glion allas finiastras d’advent. Quella purschida ellas vitrinas san ins medemamein cumbinar cun in spassegiada suenter ni avon tscheina. «Nus essan aschi leds e satisfatgs», manegia Céline Meury dil retuorn alla normalitad. In’occurrenza che ha s’udiu duront onns tier gl’advent da Glion maunca: il marcau da praulas dall’emprema dumengia dil december. Tuttina ei Céline Meury plein entusiassem e finescha: «Il november e december dat in bi matg d’occurrenzas. tuttina anavos bia tarlischur a Glion».

Gliendisgis vargau ei Gion Casanova da Siat morts ella vegliadetgna dad 83 onns e diesch meins. Da clamada eis el staus posttenent, e quei mistregn ha accumpignau el tochen la pensiun. Lu ha el saviu sededicar cumpleinamein a siu hobi principal, sia vocaziun. Per propi ei quei stau quella d’entagliar e formar lenn e crap. Il material che la natira porscha ha interessau Gion Casanova da pign ensi. Ella Foppa e cumin da Rueun, mo era sur quella ora, han ins enconuschiu ed appreziau gl’artist da Siat. La fin d’october 2020 ha el regalau alla pleiv Rueun Ruschein Siat Pigniu il relasch artistic ch’el sez ha giudicau suandontamein: «Igl ei propi la pli greva ovra ch’jeu hai fatg zacu», ha gl’autodidact concediu. Avon in onn ha el surdau alla pleiv las 14 tablas dalla via dalla crusch, entagliadas ord lenn d’in ischi ch’el haveva pinau 1981. Las 14 tablas cullas scenas dalla passiun da Cristus ha el montau sez ella caplutta da sogn Gion ella val denter Siat e Ruschein. Gl'um dalla glieud Gion Casanova (1938-2021), amiez sia crappa, dretg in monument semtgau. Lenn e crap seigien stai sia veta, ha la famiglia scret sisum l’annunzia da mort. Varga 20 onns ei Gion Casanova separticipaus a numerusas exposiziuns da gruppa. En si’atgna galaria a Siat ha el beneventau bia visitaders. Sigl areal sur sia casa haveva el endrizzau in plaz da deposit cun numerus objects da crap. Quels han rendiu attent al luvratori creativ ella vischinonza. Naschius ei Gion Casanova a Siat ed a quei vitg eis el staus attaschaus l’entira veta, excepiu treis onns ch’el ha luvrau sin posta a Turitg. Suenter engaschis a Cuera e Glion eis el turnaus 1964 definitivamein en siu vitg natal nua ch’el ha surpriu gl’uffeci postal. Malgrad ch’el ei staus gl’um che gudeva il contact culla glieud, era l’occupaziun el solitari, cun siu material preferiu, siu grond equiliber. Cugl egl d’artist ha el elaborau cuschas e cavrius ch’el anflava. Cun mogn e scalper ha el dau fuorma a roma e bests cun biergnas ni carschientschas. Buca damemia, mon ton sco necessari elaborava el quei. Bogneras d’utschals, cuppas, fuormas originalas da cor cun granit, ina ruosna en in verrucano, schizun monuments da fossa, quei ha s’udiu tier la lavur dil sculptur da crappa. El produceva buca serias per vender e vegnir rehs, gl’artist seschava fascinar dallas structuras e fuormas. En divers loghens a Siat san ins admirar ovras dil trapassau, aschia avon la caplutta da sogn Glieci ed avon la baselgia da s. Flurin. Era la fontauna sper il parcadi a Tuf ei si'ovra. Il granit ed il lenn-tscherscher e -nugher eran il material che Gion Casanova prefereva. Distincziuns e premis ha el mai gudignau, gl’artist popular era buca ambizius en quei reguard. Sper la sculptura cun lenn e crap ha Gion Casanova adina cantau e fatg part da divers chors, sia buna vusch da tenor era tschercada. Ch’igl artist ei la finala era staus in catschadur passiunau seigi menziunau mo agl ur. Gion Casanova, ruaussa ussa en pasch.

Dapi che la Cularta a Laax ei s’aviarta la fin da november 2018 eis ella seprofilada ed ha saviu muentar bia. In’exposiziun suenter l’autra ei suandada. Gl’access agl art visual e figurativ, mo insumma la discussiun entuorn gl’art e la promoziun da quella sparta dalla veta humana, han retschiert ina dinamica surprendenta. En quei senn ei la Cularta dagitg ina instituziun. En quella organisescha la menadra Yvonne Gienal mintg’onn era in’exposiziun da gruppa. All’emprema eran otg artistas ed artists separticipai. Pli tard ein ulteriuras suandadas. Ils 27 da november 2021 arva la proxima exposiziun da gruppa cul tetel «Total local 21». La promoziun digl art e dallas artistas e dils artists dalla regiun stetti ad el fetg a cor, scriva la Cularta en ina communicaziun da medias. «Total local dat ina survesta davart la lavur actuala dallas artistas e dils artists dalla regiun maneivla», san ins leger ella communicaziun. Ovras dallas suandontas e dils suandonts ein da veser alla «Total local 21»: Daniela Cadruvi-Arpagaus, Ruschein; Markus Casutt, Flem; Leo Deplazes, Flem; ursula Huber, Laax; Nadia Hunziker, Flem; Stefanie Kälin, Laax; Sandra Kirtz, Laax; Ricarda Müller, Sagogn; Dorothea Jappe, Termin/Trimmis; Sandra Palaia, Glion e Thérèse Schmid-Jaquet, Fidaz.(fmr/abc) Ella Cularta entscheiva proximamein ina nova exposiziun da gruppa. La «Total local 21» entscheiva la sonda, ils 27 da november 2021, dallas 13.00 tochen las 18.00. Silsuenter cuozza ella tochen ils 16 da schaner 2022. Urari d’avertura e dapli informaziuns mira www.cularta.ch

Quei ha Ursicin G.G. Derungs explicau bein en sia columna ella LQ dils 17 da november a.c. Il medem sedat ord nos dretgs fundamentals humans garanti en nossa constituziun federala ed en differentas convenziuns internaziunalas, che era la Svizra ha ratificau. En omisdus relaschs legals ei reglau explicitamein, sut tgei cundiziuns quels dretgs san vegnir restrenschi. Igl artechel 36 da nossa Constituziun federala di il sequent: Restricziuns dils dretgs fundamentals dovran ina basa legala, nun ch’ei detti in prighel serius, direct, ch’ei buca evitabels autramein. Ellas ston esser giustificaidas entras in interess public u tras la protecziun da dretgs fundamentals da tiarzas persunas. Las re­stricziuns dalla libertad ston esser en proporziun cun la valur dils beins protegi entras quellas. Ei tonscha perquei buca da dir che las mesiras per proteger la sanadad publica avon il virus da corona restrenschien nossa libertad e violeschien perquei ils dretgs fundamentals. Igl interess public per quellas ei cun proteger la sandad dad in e scadin evidents e la basa legala ei era mussada ora avunda cun la lescha sur la pandemia e quella sur il Covid-19. Ei sto pia cunzun vegnir mussau si che l’impurtonza dalla restricziun dalla libertad seigi en disproporziun cun l’impurtonza dalla sanadad da mintgina e mintgin. Eis ei pli impurtont da saver ir senza esser virolaus ell’ustria e visitar tuttas occurenzas ni pli impurtont da buca esser exponius al grond prighel d’ina infecziun cun il virus per la sanadad e la veta? Ina damonda retorica. Discutar san ins denton sur da detagls dallas mesiras, quei che mass cheu memia lunsch da vuler far. Refusar e cumbatter semplamein tuttas mesiras senza negina motivaziun, survesa ch’ei dat negina libertad senza restricziuns. Il ver problem ei il virus existent e documentaus meglier che bia auter sin gl’entir mund. E sch’enzatgi sparta nossa societad eis ei quel e negin auter. Il pri­ghel, che quel munta, vegn deplorablamein buca mess el center, sco ei sudess, e che quels che selaian buca virolar, gidan buca da reducir quel, mobein fan il cuntari, era buca. Quels san far cun lur tgierp quei ch'els vulan ni er buca. Quei ei lur libertad. Ei dat denton buca ina libertad da periclitar auters cun buca seschar ­virolar. Ni bein? Che nus vegnin buca d’haver entamaun meglier la pandemia virulenta actuala, ha pli profundas raschuns che la pretensiun d’ina libertad illimitada, sco era Ursicin G.G. Derungs di. Mani Matter ha mess quei gia avon biars onns sil punct en sia bein enconuschenta e per el zun tipica canzun, resumada cheu aschia: Perquei ch’ei sa mo ir meglier cun quels ch’ei va buca bein, sch’ei mass meins bein cun quels ch’ei va meglier, quei che va denton buca, vai ni culs ins ni culs auters meglier.

L’assistenta pastorala da Glion, Flurina Cavegn-Tomaschett ha introduciu avon in onn e miez ina meditaziun meinsila cul tetel «Impuls digl artg s. Martin». La devoziun cuorta da mesjamna sera ei stada dedicada alla tschitta. En in cuort referat ha Jürg Schmid presentau quei insect fascinont. Ei seigi bein curios sch’ins audi ni legi d’in impuls culla tschitta el center. Ussa, il november, seigi franc buca il meins da quels insects, ha l’assistenta pastorala fatg allusiun all’entschatta digl impuls. El tschalèr dalla casa pervenda ha Flurina Cavegn-Tomaschett beneventau in triep persunas interessadas. Che quellas ein s’entupadas en tschalèr ha giu in motiv, ed ha era s’udiu tier quei impuls digl artg s. Martin. Sco per exempel gl’artg, la punt, la crusch ni l’aua ei era la tschitta in simbol. La menadra dalla devoziun e sia conorganisatura Rita Schwarz han rendiu attent alla metaforfosa, alla midada, respectiv allas midadas che la tschitta fa. Ella poppa, in liug stgir, stretg e malcumadeivel, setransforma la maula en ina biala tschitta che sgulatscha silsuenter tras la cuntrada. La tschitta ei il ferm simbol dalla midada. Ina tala sappi esser cumbinada cun dolur. Cu ins anfli la sortida, setransformi quei sentiment denton en glisch e libertad. In milliun specias d'insects Aschia ha la gruppa bandunau il tschalèr ed ei ida meditond siado ella sala dalla pleiv. Leu ha buca in teolog, mobein in entomolog, beneventau els. Jürg Schmid, il dentist da Glion, ei in dils impurtonts perscruttaders ed experts da tschittas en Svizra. Sias publicaziuns scientificas e sia reit da contacts tonschan denton lunsch suls cunfins svizzers. Per sias prestaziuns ella domena dallas tschittas e dalla historia naturala ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini surdau ad el l’jamna vargada in premi da renconuschientscha dil cantun Grischun. Cun paucs exempels da specias da tschittas ha Jürg Schmid avischinau ils presents a quellas creatiras fascinontas. Las tschittas s’audan tier la classa dils insects. Sigl entir mund enconusch’ins entochen oz in milliun specias d’insects, ina enorma diversitad. Il referent ha mussau fotografias dil frac (Schwalbenschwanz) e digl apollo (Apollofalter). Igl ei duas dallas bialas tschittas indigenas, dotadas cun colurs e musters glischonts. Quellas e tuttas autras specias neschan cul medem ciclus da veta. La maula mida tschun gadas pial avon ch’ella vegn ina tschitta. Ses ovs metta gl’insect buca en loghens casuals. Ella mira che la maula hagi las meglieras cundiziuns per la transformaziun. Ils ovs depona la tschitta sin plontas ni pastgs ch’ein defini exactamein. La metamorfosa fa la maula lu enteifer 14 gis, igl ei ina miracla che fascinescha Jürg Schmid dapi ch’el s’occupescha cun quella scienzia. Aschia ha el era saviu render capeivla e plausibla ina meditaziun il freid november culla tematica dalla tschitta.

Era uonn ha la Scol’aulta da teologia puspei surdau treis premis da matura a caschun dil Dies academicus ils 26 d'october 2021 a Cuera. Maturandas e maturands da 42 gimnasis e scolas cantunalas dil territori digl uestgiu da Cuera e Sogn Gagl ch’ein sefatschentai cun ina tematica da tempra religiusa, filosofica ni etica e che han contonschiu silmeins la nota 5,5 han astgau s’annunziar pil premi. La giuria engrazia alla pleiv da Zollikon ch'ei semessa a disposiziun quest onn sco sponsur dil premi. Il tierz plaz dil premi da matura d’uonn ha retschiert Tamina Kabir da Favugn ch’ei stada scolara dalla scola cantunala da Cuera. Sia lavur da matura porta il tetel «Die Rohingya – das vergessene Volk. Eine qualitative Untersuchung der Menschenrechtslage der Rohingya mit dem Fokus auf Sicherheit, Freiheit und Schutz» ed ei vegnida accumpignada da Silvia Gartmann. Il tierz premi ei dotaus cun 200 francs. Era il secund plaz dil premi da matura d’uonn ei vegnius surdaus ad ina scolara dil Grischun. Lina Caspescha da Schnaus ei stada scolara al gimnasi dalla claustra da Mustér ed ha fatg ina «cumparegliaziun dil maletg dil carstgaun filosofic ed artistic el temps dalla renaschientscha e digl expressiunissem». Quella lavur ei vegnida accumpignada e valetada dil scolast da filosofia pader Bruno Rieder dalla claustra da Mustér. En sia lavur ha Lina Caspescha intercuretg il maletg dil carstgaun dil filosof Giovanni Pico della Mirandola e digl artist Sandro Botticelli ord il temps dalla renaschien­tscha cul maletg dil carstgaun dil filosof Friedrich Nietzsche e digl artist Egon Schiele ord il temps digl expressionissem. Lina Caspescha entscheiva sia lavur cun in bi citat da Vincent Van Gogh, che metta alla lavur ch'ei da presentar il punct sigl i: «Ich kenne keine bessere Definition für das Wort Kunst als diese: Kunst – das ist der Mensch, hinzugefügt zur Natur, Realität, Wahrheit, aber mit einer Bedeutung, mit einer Interpretation, mit einem Charakter, den der Künstler darstellt und dem der Künstler Ausdruck gibt, diesen Ausdruck wiederum setzt er frei, entwirrt, befreit und erklärt er.» Van Gogh vess guess giu plascher da sia lavur. Lina Caspescha ha survegniu ina premia da 300 francs. Per igl emprem plaz ha la giuria astgau gratular a Samuel Schulke dad Attikon sper Winterthur. El ei staus scolar dalla Scola cantunala Lee Winterthur. Sia lavur da matura ch’ei vegnida valetada dil scolast Christoph Germann ha pariu alla giuria specialmein digna pil premi perquei che Samuel Schulke ha fatg l’experiment interessant da teisser musica e film sco elements per ina retscherca historica. Cul tetel «Flucht im Namen Gottes» presenta il premiau ina sequenza da documentaziun filmica sonora, che ei vegnida emessa 2019 sigl emettur europeic da cultura ARTE. Il film s’occupescha dalla historia dils Hughenots en Frontscha digl onn 1685 cura ch’in’uiara «en num da Diu» regeva denter protestants e catolics. Samuel Schulke demuossa ina prestaziun remarcabla che mereta buca mo igl emprem premi dil premi da matura d’uonn mobein che mereta era ina ulteriura derasaziun. Igl emprem plaz ei staus dotaus cun 500 francs. La surdada dil premi da matura ei denton buc la part principala dil Dies academicus. La sera ha numnadamein entschiet cun in plaid d'avertura dalla prorectura Eva-Maria Faber. Per la part principala ha il renomau ed anteriur neurolog Jürg Kesselring delectau ils presents cun in referat cul tema «Die Kunst des Übens». La sera ei vegnida enramada cun musica dad Andi Schnoz. E per finir ha igl uestg Joseph M. Bonnemain drizzau entgins plaids als presents.

En nies lungatg duvrein nus pliras expressiuns e maletgs per descriver la glisch. Cun nossa naschientscha vesein nus per l’emprema gada la glisch dil mund. Sch’enzatgi vul cuglienar nus, emprova el da menar nus davos la cazzola. Zuppein nus noss talents, ve­gnin nus admoni da buca metter nossa glisch sut ina curtauna. Sch’enzatgei gartegia buc aschi bein a nus, survegnin nus forsa il resun «ti eis buca grad ina gronda glisch». Senza dubi gartegia ei a nus da metter nossas capacitads ella dretga glisch. Duront grevs muments en nossa veta pudein nus magari buca spitgar da veser la glisch alla fin dil tunnel. Contemplein nus ils cuolms, la pezza, la natira, sche semuossa quella en differentas glischs. Cheu seporscha la damonda, co nus contemplein quella glisch. En la bibla anflein nus la descripziun dalla glisch sco maletg ni metafra. Jesus sez di: «Jeu sun la glisch dil mund!» Denton secapescha ei buca da sesez che mintgin porta la glisch ora el mund. Pia, la glisch ha ina gronda muntada per nies svilup corporal e spirtal. Ella resplenda energia, clarezia, vitalitad e buca il davos forza. Ei quei buc in emperneivel sentiment, sche nus savein entras la glisch sesentir emoziunalmein me­glier? La glisch savein nus buc udir, mobein veser co ella sclarescha nies contuorn. Il pli fetg prendin nus si ses radis entras nos egls. Vesa buca mintga egl las medemas caussas? Ils cuolms imposants, il tschiel blau, l’aua clara, la rihezia da nossa natira ni il carstgaun che pitescha en nies contuorn? Ina sera egl advent, ina candeila, in ­fiug en pegna ni las glischs artificialas che illumineschan enqual casa e finia­stra e dattan a nus in bien sentiment. Gest quest’jamna ei entras l’inizia­tiva dalla fundaziun pontificala «Baselgia en miseria» vegniu illuminau sin nivel internaziunal baselgias, monuments, edifecis e casas da parlaments en colur cotschna, sco per exempel la statua da Niessegner en Brasilia, la casa dil parlament a Londra, la baseglia Sacre coeur a Paris, il colosseum a Roma. En Svizra han la catedrala da Sion e da Lugano e dil Signeradi a Vaduz ed aunc autras baselgias reformadas e catolicas fatg part da quella acziun sco mussament da solidaritad culs cristians che vegnan persequitai e smanatschai muort lur religiun. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi 22 onns tar l’organisaziun «Kirche in Not», in’ovra caritativa per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il Forum cultural e la vischnaunca da Tujetsch han regurdau la sonda vargada al scribent Vic Hendry che havess contonschiu igl uost 2021 siu 101avel onn da naschientscha. Il scribent tuatschin ha scaffiu ina pulpida e varionta ovra litterara e ha surschau siu relasch al Forum cultural. La meisa bein cavigliada cun las ovras da Vic Hendy ei liunga. Il poet tuatschin sauda tiels pli productivs scribents romontschs. Ina tesa che Arnold Spescha ha confirmau la sonda vargada a Sedrun ella halla da sport e cultura. El ei staus envidaus dil Forum cultural Tujetsch per seprofundar viers ils presents ella ovra e veta dil scribent Vic Hendry che havess uonn cumpletau siu 101avel onn da naschientscha. Quei ha intimau il Forum cultural da cuminonza cun la vischnaunca da seregurdar dil poet e burgheis d’onur dalla vischnaunca da Tujetsch e purtader dil premi cultural cantunal. Vic Hendry ei carschius si a Cavorgia, dalla vart umbrivauna dalla val, ed ei sez vegnius a plaid la sonda vargada a Sedrun. Cavorgia, il suttapeis da Vic Hendry Pliras ga ha la Televisiun romontscha visitau il scribent en sia dimora a Schaffusa ni accumpignau el a caschun dad ina ni l’autra viseta en sia casa paterna. «Cavorgia, quei ei miu suttapeis, il funs da quei che jeu hai scret.» Vic Hendry ha dau scola entgins onns ella val per bandunar Tujetsch e serender ella Bassa. E sco el ha tradiu els davos onns da sia veta han buca tut las Tuatschinas ed ils Tuatschins capiu quei pass. Per el sez eis ei denton stau impurtont dad ir. «Ella distanza hai jeu retschiert ina certa libertad.» Vic Hendry ha getg viers la Televisiun romontscha ch’el havessi mai scret tut quei ch’el hagi scret sch’el fussi restaus ella val. «Jeu sun sedaus breigia dad ir sur claus e clis.» Vic Hendry ei ius sur la Val da Claus che separa Cavorgia da Sedrun ed ei enzaco tuttina restaus. Arnold Spescha ha schau repassar la veta da Vic Hendry e sia ovra ed enrihiu sias explicaziuns cun atgnas sentupadas cun il scribent. Vic Hendry ha entschiet sia via litterara ils onns 50 cun ovras zugliadas ella tradiziun religiusa en in lungatg pulpiu baroc. «Tia veglia daventi» senumna sia emprema ovra edida ella retscha dil Tschespet. Sedeliberaus da bia ballast Tonpli pon ins surstar dalla via litterara da Vic Hendry. El ei sefatschentaus cun figuras historicas, ha scret romans, raquents pli cuorts, sia biografia ed ha anflau pér en ses vegls onns la via tier la poesia. Vic Hendry ha el decuors dils onns fiers giu dabia ballast e ha sviluppau siu agen lungatg. Il lungatg hendrian, sco quei che Arnold Spescha ha getg la sonda vargada ella halla da sport e cultura a Sedrun. «Vic Hendry legina ins buc sco da beiber aua.» Arnold Spescha attribuescha all’ovra da Vic Hendry ina tempra melancolica denton buca senza radis da glisch. «Quella melancolia deriva forsa neu da siu liug d’affonza, Cavorgia che sesanfla dalla vart umbrivauna.» Che Vic Hendry possedeva denton era senn per in fin humor han las diversas prelecziuns dalla sonda vargada tradiu. Beni Hendry, Leci Brugger e Tarcisi Hendry han presentau in schatg ord diversas ovras dil scribent tuatschin. Curdin Brugger ha accumpignau cun la ghitarra igl arranschament, denter auter ha el intonau ina poesia da Vic Hendry. Il president dil Forum cultural da Tujetsch, André Schmid, ei staus intimaus dalla preschientscha e dil resun sin la fiasta commorativa 101 onns Vic Hendry. Il scribent romontsch che ha dau dentellir en ses davos onns terresters. «Vegnir vegls ei in privilegi, quel dat ei denton buca per nuot.»

Nadja Caminada e Sascha Dimmler ha surpriu la sonda vargada a Vrin ufficialmein la pasternaria ed il caffé da Dante e Regina Caminada. La fiasta ei vegnida enramada da «grittibenz» e tuns da tscheiver. La sonda vargada havess ins senz’auter pudiu crer che Vrin hagi lantschau il tscheiver. «Las Latiarnas» da Danis/Tavanasa ein bein sepresentadas en mondura da tscheiver. Lur concert ha denton enramau la surdada ufficiala dalla pasterneria e caffé da Dante e Regina Caminada a Nadja Caminada e Sascha Dimmler. Casa Leon senumna il menaschi dapi l’entschatta settember cu ils novs possessurs han aviert las portas sut atgna reschia. E danunder vegn il num Casa Leon? «Nies fegl ha num Leon.» Nadja Camindada ei stada 17 onns ella Bassa e ha tradiu la sonda vargada da haver il sentiment da mai esser stada naven. «Jeu havess denton era mai saviu semaginar da turnar a Vrin.» Sascha Dimmler ei gia avon treis onns sespruaus da far gust a sia partenaria da surprender il menaschi da Dante e Regina Caminada. «La pandemia cun tut sias restricziuns ha segir dau a mi il stausch decisiv per dar adia alla Bassa.» Plascher da surdar Plascher ha Vrin buca sulet giu dallas ritmicas dalla gugga la sonda vargada, mobien era che la pasternaria ed il café restan aviarts el vitg muntagnard entadem la Val Lumnezia. E plascher han era Dante e Regina Caminada ch’igl ei reussiu d’anflar ina successura ed ein successur. Igl onn 1983 ha Dante Caminada baghegiau la pasternaria cun caffé, gest igl onn che la nova patruna da casa Nadja Caminada ei naschida. Buca meins che 38 onns ha Dante Caminada tgamunau il menaschi e 28 onns da cuminonza cun sia dunna Regina. Cun satisfecziun han els astgau surdar las clavs en in act simbolic a lur successurs. Bunamein quater onns sur la pensiun ha Dante Caminada luvrau e tonpli ein el e sia dunna ussa leds da guder in temps pli ruasseivel. La sonda vargada han Sascha Dimmler e Nadja Caminada envidau ils affons da lunsch e da maneivel da crear pops da pasta ella pasternaria. Biars affons cun lur geniturs han nezegiau la caschun da far ina viseta da Vrin e far printgas cun ils novs ed ils vegls possessurs dalla pasternaria ed il caffé da Vrin. Cun ils «grittibenz» e la musica da tscheiver ha Vrin lantschau la sonda vargada ton il temps da Sontgaclau sco il tscheiver.

La vischnaunca dad Ilanz/Glion ha sutamess la lescha per promover la sanadad ed il sport en vischnaunca alla consultaziun. La fin november envida la vischnaunca ad ina sera d’informaziun a Castrisch. Sutametter leschas communalas inclus l’ordinaziun al pareri public ei buca fetg usitau el cantun grischun. Dacuort ha la vischnaunca dad Ilanz/Glion publicau siu sboz per ina lescha da sanadad al pareri public e vitier aunc gest l’ordinaziun. Entochen ils 13 da december han ils habitonts dalla vischnaunca la pusseivladad da s’exprimer viers la lescha e proponer adattaziuns. Sco quei ch’il suprastont communal Roman Cantieni ha dau d’entellir hagi la vischnaunca da Glion gia sutamess pliras gadas ina lescha communala alla consultaziun. «Tenor las reacziuns sin la proposta sa la suprastonza adattar la lescha avon che presentar ella al parlament communal.» Promoviu fetg different Roman Cantieni, la suprastonta Caroline Gasser Curschellas ed il suprastont Damian Cadalbert han elavurau il sboz sin fundament dad ina retscherca lantschada la fin digl onn vargau tier las uniuns per retscheiver dapli informaziuns davart lur activitads. Roman Cantieni ha getg che la vischnaunca Ilanz/Glion hagi surpriu la promoziun dallas anteriuras vischnauncas. «E quellas vischnauncas sustenevan lur uniuns fetg different.» Cun la lescha nova vul Ilanz/Glion unificar sia promoziun e cavigliar il sport e la sanadad sut in tetg. «Sanadad e sport stattan en ina stretga relaziun in cun l’auter.» Il suprastont communal ha menziunau il cantun che prescrivi alla vischnaunca da definir ina persuna responsabla per promover la sanadad communala. «Per regla ei quei ina suprastonta ni in suprastont.» Roman Cantieni ha vinavon getg ch’il cantun porschi dabia informaziuns allas vischnauncas ed alla persuna resonsabla per sanadad e prevenziun. «Las vischnauncas dattan fetg different suatientscha als buns cussegls dil cantun.» Sper la persuna responsabla per prevenziun e sanadad vul la vischnaunca da Glion installar ina cumissiun che sefatschenta, a prau cun las damondas da sanadad, cun il sport communal. «Igl ei previu che la persuna responsabla per la sanadad e la cumissiun lavurien ensemen.» Promover il sport da giuventetgna Las activitads sportivas dalla giuventetgna vul la vischnauca denter auter sustener via la nova lescha. «Nus havein constatau che las activitads sportivas da Giuventetgna e sport sedifferenzieschan fetg denter las singulas uniuns sportivas.» Vinavon sa la vischnauca tenor il sboz dalla lescha sustener indrezs da far sport e arranschaments sportivs, priu il cass che quels gaudan sustegn dil cantun. «Quei sistem spargna a nus dabia lavur administrativa.» Cons daners che la vischnaunca preveda dad impunder el sport ed ella sanadad schai la finala els mauns dil parlament. La suprastonza communala pren encunter ils giavischs dalla cumissiun per sanadad e sport e propona al parlament da conceder quels daners enteifer la debatta dil preventiv. Discussiunar davart ils sboz e l’ordinaziun san vischinas e vischins dalla vischnaunca da Glion ils 30 da november a Castrisch.

Tschentaners alla liunga ei la via da la vart dil nord dil pass dil Lucmagn stada sut la controlla dalla claustra da Mustér. Cun in’altezia maximala da 1915 meters sur mar eis el il pli bass pass grischun che meina dil nord el sid. Per quei motiv era el relativamein sempels da surmuntar. Cavallers, commerciants, pelegrins e viandonts che vegnevan accumpignai savens da clerics nezegiavan la via. Entuorn 1390 ei igl interess per quella ruta carschius marcantamein. Era aunc ella secunda mesadad dil 15avel tschentaner e l’emprema mesadad dil 16avel tschentaner era el frequentaus stediamein. Naven dil 17avel tschentaner ha el piars sia muntada. Dapi lu ha el ina muntada plitost regiunala. Per quei motiv deva ei era il basegns da star surnotg sin quella ruta. Sogn Gagl ei il pli vegl hospezi dil Lucmagn sin territori dalla claustra da Mustér ch’ei semantenius entochen oz. Il hospezi da Sontga Maria sil pass schai numnadamein sut l’aua, el funs dil lag da fermada. Suenter la construcziun dil mir da fermada avon rodund 60 onns ei vegniu erigiu in niev hospezi e caplutta praticamein sils cunfins dils dus cantuns. Caplutta, stalla, hospezi S. Gagl consista d’ina gruppa cun plirs baghetgs. Sin fundament dils documents ch’ein avon maun ei la caplutta il pli vegl da quels. Ella vegn numnada l’emprema ga 1261, mo ei probablamein vegnida erigida gia igl 11avel tschentaner. Davart la vegliadetgna dil hospezi sez dat ei supposiziuns, mo per part era clars indezis. En connex cul project da renovaziun dalla casa ei il Survetsch archeologic dil cantun Grischun sefatschentaus da sia historia. Sin fundament da retschercas dendrocronologicas dalla lenna dil baghetg existent ei vegniu constatau che quella ei dils onns 1636 entochen 1667. In anserchel ella construcziun dil tetg savess esser da 1535 ed eventualmein haver surviu avon per in’autra part dil tetg. La casa consista d’in plaunterren, in’emprema alzada sco era ina secund’alzada cun surcombras. Avon entgins onns eran parts essenzialas digl intern dalla casa vegnidas allontanadas. Las parts destruidas consistevan per part da tablegiaus fetg vegls. Sco quei ch’il Survetsch archeologic constatescha, sebasa il hospezi dad oz sin in baghetg pli vegl ch’ei vegnius cumpletaus successivamein. Ner basegns da renovar El decuors dils davos decennis ei il baghetg ius en decadenza. Il davos era el buca pli habitabels. Per saver porscher al migiur dil menaschi puril dalla claustra ina dimora duront il temps d’alpegiaziun a S. Gagl, era ei vegniu plazzau in container sper la caplutta. Quel era vegnius lubius per in temps limitau. Medemamein era il stan da mulscher concepius sco provisori. Igl onn 2002 era il biro d’architectura Guyan + Pally vegnius incumbensaus da concepir la sanaziun dalla casa digna da vegnir mantenida. La lubientscha da baghegiar era gia avon maun e davart la Tgira da monuments dil cantun Grischun eran subvenziuns gia sinceradas. Il project era allura buca vegnius exequius damai che la claustra haveva stuiu seconcentrar silla reconstrucziun dalla stalla a Salaplauna ch’era daventada l’unfrenda d’in grond barschament. El decuors dils davos dus onns ei la renovaziun succedida e l’entschatta october da quest onn han il convent ed il migiur Pascal Scheuber cun sia famiglia inaugurau il hospezi renovau. Il hospezi ei vegnius renovaus ordadora sco endadens. La gronda part dallas lavurs ein vegnidas fatgas da menaschis dalla claustra, seigi quellas d’electricitad sco da lenn. Quellas da lenna han pretendiu bia inschign e sentiment per la construcziun veglia che ha stuiu vegnir mantenida. «Quei plazzal ei staus ina fetg biala lavur e ha era pretendiu ina ga ni l’autra d’improvisar», di Lucas Schnoz ch’ei staus engaschaus a S. Gagl sco scrinari. Cun bia carezia ein las parts veglias vegnidas cumbinadas cullas novas. Emperneivla dimora da stad Cuschina, stiva, combras da durmir e stanzas cun indrezs sanitars corrispundan oz ad in standard modern, mo tonaton sempel. Las parts veglias dil baghetg dattan perdetga da sia historia. Lucas Schnoz che ha era la scolaziun sco meinproject mira cun in techet luschezia sin quell’ovra reussida: «Igl ei stau ina bellezia sfida che ha denton era pretendiu mintgaton empau pazienzia.» Las mobiglias ein per part vegnidas construidas dil migiur Pascal Scheuber sez. Pader Pirmin Gnädinger che ha accumpignau igl entir process dalla planisaziun entochen la renovaziun ei satisfatgs: «Nus essan fetg cuntents culla renovaziun. Ussa ha la famiglia ed il persunal dil migiur in dign dacasa per la stad.» El savessi era s’imaginar ch’il baghetg vegnessi nezegiaus autramein il temps ch’il migiur drovi buca el, di pader Pirmin. Parallelmein culla renovaziun dil hospezi ei era vegniu erigiu in niev stan da mulscher. Quel porscha il schurmetg duiu al persunal duront dis da schliat’aura. Medemamein ei vegniu construiu ina nova puschinera el sutterran. Anflau ossa d’in carstgaun sper la caplutta senza zenn La primavera 2010 ein plirs zenns da capluttas en Surselva vegni engulai, denter auter era quel dalla caplutta a S. Gagl. El datava digl onn 1563. Sco quei che pader Pirmin Gnädinger di, ei il zenn buca vegnius neunavon dapi lu. Il mument vegn il zenn buca remplazzaus. La caplutta vegn menziunada l’emprema ga 1261, ei denton vegnida baghegiada eventualmein gia igl 11avel tschentaner. 1929 eis ella vegnida renovada la davosa ga. Egl intern sesanfla in prezius maletg mural dil 14avel tschentaner che representa la s. Tscheina. En connex cullas lavurs dalla renovaziun dil hospezi, la construcziun dil stan da mulscher e la puschinera ei vegniu anflau ossa d’in carstgaun. Quella sesanflava el contuorn dall’entrada ella caplutta. Tenor pader Pirmin Gnädinger eis ei da supponer ch’ei seigi vegniu fatg leu ina sepultura. En quei senn seigi quei nuot extraordinari sigl areal d’in sanctuari. L’ossa vegn examinada sin sia vegliadetgna. Pli baul pil pelegrin – oz pil migiur Il hospezi da S. Gagl al pass Lucmagn sepresenta en in niev vestgiu. Ton ordadora sco egl intern ei il baghetg vegnius renovaus da rudien. Aschia po el ademplir era igl avegnir ina funcziun. Pli baul era il hospezi il refugi e la dimora per pelegrins e commerciants, igl avegnir survescha el sco dimora da stad pil migiur dil menaschi agricol dalla claustra. Lezza ha giu erigiu quei hospezi ed ei oz aunc possessura dad el. Il hospezi ei ina part d’ina gruppa da baghetgs a S. Gagl. Sper la caplutta ei quei era ina stalla e da niev era in stan da mulscher. La FMR ha giu la caschun da dar in sguard el baghetg. (fmr/hh) La gruppa da baghetgs dall'Alp S. Gagl sil Lucmagn. Lucas Schnoz e pader Pirmin Gnädinger ein satisfatgs dalla renovaziun dil hospezi a S. Gagl. Leu nua che la fueina sesanflava pli baul ei oz ina cuschina moderna. Lucas Schnoz presenta il surcombras renovau cumplein. La cumbinaziun da lenn vegl cun niev fascinescha. Sutga senza zenn. 2010 eis el vegnius engulaus.

Dapi miez settember san ins admirar la stela da Sietschen a Turitg. L’exposiziun speciala el Museum naziunal sededichescha allas stelas. Mai udiu il plaid? Igl ei plattas da crap che carstgauns d’avon 5000 onns scalpravan cun motivs e tschentavan si. Il Museum retic ha empristau la stela da Sietschen per l’exposiziun a Turitg. Ell’Europa han ins anflau tschiens da quellas plattas misteriusas, tuttas derivan dil temps neolitic. Ins enconuscheva generalmein plattas da crap cun inscripziuns dils Celts ed dils Romans. Lezza cultura ha entschiet rodund 700 avon Cristus. Era la cultura dils Grecs e dils Egipzians ei enconuschenta els pli pigns detagls. A Cuera e bia auters loghens ein statuas, isaglia e ceramica vegni alla glisch cun far scavaments per baghegiar vias e baghetgs. Las culturas ch’ein sesviluppadas avon quellas anticas vegn plaunsiu era alla glisch. La stela da Sietschen ei in crap da mosaic leutier, 60 onns suenter l’anflada san ins dapli. Bucca, egls e nas Quei che vegn ord la tiara, quei ch’ei stau curclau e zuppau el sutterran, s’auda tenor lescha al cantun Grischun. Aschia ha la stela da Sietschen survegniu avon 60 onns in plaz el Museum retic. Datier dalla via che meina da Lumbrein encunter Surin havevan ins anflau 1961 ina platta da quarzit misteriusa. Ella fa endament il megalit legher ch’ins sa admirar el parc La Mutta a Falera. Gliez carpun para da haver ina fatscha cun ina bucca rienta. Il megalit da Sietschen ei denton buca semplamein in bloc stabil che s’auda tier la cuntrada. La platta scalprada ha buca mo ina fatscha mobein in tgierp. Ins vesa dus bratschs ed ils mauns, ella part sura san ins distinguer in tgau cun egls, nas e bucca. Tgei funcziun che quei object ha giu ei gitg buca stau clar. Oz san ins ch’igl ei ina stela, ina part d’ina cumbiniala etnografica. La stela da Sietschen ei 1.80 meters aulta, 60 centimeters lada e 30 centimeters profunda. Ella dat perdetga dalla colonisaziun dalla cuntrada. Avon 5000-6000 onns han ils carstgauns entschiet a secasar stabel en vals e cuntradas, els ein daventai sesents ed han fundau las empremas culegnas. En Surselva han excavaziuns archeologicas documentau extendidamein talas. Ils exempels pli enconuschents ein la Mutta da Falera e Crestaulta sper Surin. La stela da Sietschen ei 1.80 aults, 60 cm lads, e 30 cm profunds. Dapertut dat ei stelas Da Crestaulta eis ei buca lunsch tochen Sietschen. Igl ei la suletta stela ch’ins ha anflau ella Svizra orientala. Quei object fa part actualmein d’ina gronda exposiziun speciala el Museum naziunal a Turitg. Cul tetel «Menschen – in Stein gemeisselt» san ins emprender d’enconuscher la moda da viver dils carstgauns ch’ein vegni avon 7000-6000 onns ell’Europa. L’exposiziun muossa varga 40 stelas, objects che s’audan a 15 museums da diversas regiuns dall’Europa. Dapertut han ins anflau stelas, el sidost dalla Frontscha, ella Valcamonica e Vuclina, a Sion el Valleis, el Trentino, mo era ella Saxonia en Tiaratudestga. Ils carstgauns da quei temps han entschiet a formar colonias e gruppas etnicas. En Surselva eis ei l’epoca ch’il glatscher da Punteglias e tschels glatschers eran luai ni vidlunder da seretrer. La bova dil Crap da Flem ei stau ina consequenza da quella midada dil clima. Avon era las Alps in desiert freid e nunhabitabel. Cu igl ei vegniu pli cauld ein ils nomads vegni ellas cuntradas «novas» ed ein sesenti bein leu. Quellas gruppas ni clans han entschiet a scaffir structuras cun hierachias, cults e pussonzas. Tgi che rimnava e conservava garnezi ed animals da casa, stueva defender siu possess. Ina stela ei nuot auter ch’ina statua che rendeva attent al revier ed als cunfins dalla culegna. Sco quei che l’exposiziun a Turitg muossa, construevan ils carstgauns denton stelas era per adurar e venerar ils defuncts. Dil reminent anflan ins sigl entir mund stelas e blocs che pievels prehistorics han elaborau e dedicau als idols morts. L'epoca dalla roda Ellas stelas dall’exposiziun speciala el Museum naziunal a Turitg han ils emprems Europeans scalprau simbols da defensiun, da possess e posiziun sociala. Ins distingua vuts dedicai ad umens e dunnas. Suenter la retirada dils glatschers ellas Alps eis ei buca iu gitg che la civilisaziun ha entschiet a sesviluppar. Il temps da 3500 tochen 2200 a. Cr. ei stau l’epoca da grondas invenziuns, la roda, il carr, gl’import da rauba, per exempel gl’irom. Rodund 2000 onns ha ils carstgauns scaffiu talas stelas, ils simbols religius e da pussonza . Sillas stelas scalpravan els figuras da carstgauns, pilpli umens, mo era dunnas, tier lezzas domineschan ils seins ed il fittem. Tiels umens eis ei stilets, ballester, paliats ni uaffens da lavur. La stela da Sietschen cuntegn era in tal uaffen simbolic. Ella part sut dalla stela includa gl’object in crutsch grond. Grazia alla scienzia san ins oz ch’igl ei ina banera, ina sort arma. La stela da Sietschen cun ina banera (seniester). Quei uaffen ha il sculptur perpetnisau el quarzit.

La fiera da Nadal da Sursassiala ha attratg la dumengia ina massa glieud da lunsch e da maneivel a Sedrun. Suenter in onn pausa pervia dalla pandemia cul coronavirus han pigns e gronds gudiu dublamein da sentupar e far enqual cumpra. Las uniuns da dunnas Mustér e Tujetsch sebrattan cun organisar la fiera da Nadal da Sursassiala. Entochen avon paucs onns fuva era l’uniun da dunnas da Medel dalla partida. Cunquei che la fiera ha buca giu liug igl onn vargau, cu Tujetsch fuss stau el turnus, eis ella vegnida organisada quella ga a Sedrun. La gronda plazza avon la sala Cristalla ei sco fatga per in tal eveniment. Neginas vias han stuiu vegnir serradas e negin traffic ha disturbau il cunfar da marcadonts e visitaders. Sulet pils passants che havessen forsa spontanamein visitau la fiera era quella forsa empau en in liug zuppau. Enzatgei per mintga gust Sco Nicole Solèr, la presidenta dall’uniun da dunnas Tujetsch, ha declarau alla FMR, ei la fiera da Nadal dalla dumengia stada in bien success. La glieud era cuntenta e quei da fina bial’aura e temperaturas d’atun emperneivlas. Aschia han ils hosps gudiu las sentupadas senza stuer schelar. Als 35 stans ha ei dau massa bi e bien da degustar e cumprar. Spezialitads dalla regiun sco caschiel d’alp, carn secca, pettas e tustgets per dustar las queidas ni era in bien daguot dils brischavinars sursilvans ni in vinars dultsch sco il nocino tenor in vegl recept dil convict da Faido per far in viva. Ina bun’idea ha l’uniun da dunnas Mustér giu cun far en glasa buglia da meila. Secapescha han era ils en­tagliaders buca schau per pauc da presentar lur bialas figuras ed era schals ni termagls ed auters regals ha ei dau da cumprar. La sala Cristalla ha surviu sco ustria e sper autras buontads han ils hosps schau gustar la pulenta cuschinada sul fiug da Sep Aluis Monn. Tenor Solèr ei secapescha vegniu risguardadau las restricziuns enconuschentas pertuccont la protecziun da Covid-19. Pauc atmosfera da Nadal Ils onns vargai ha la fiera da Nadal da Sursassiala mintgamai giu liug ina sonda. Damai che la sala Cristalla era occuppada la sonda vargada ha l’uniun da dunnas Tujetsch spustau la fiera silla dumengia. Sco Nicole Solèr ha declarau, vegnien ei aunc a decider sch’ei lessien cuntinuar en dus onns cun organisar la fiera ina dumengia ni puspei returnar ad ina sonda. Cunquei che la fiera ha cuzzau mo entochen las 16.00 ha l’atmosfera da Nadal cun illuminaziuns e schelar peis spetgond sin in vin cauld muncau. Donn, mo pudess ins buc era prolunghir il temps da fiera ina dumengia? «Buc aschi bein, il gliendisdis ston tuts puspei ir alla lavur», ha Nicole Solèr rispundiu. Manuela Berther ha vendiu sias creaziuns unicas alla fiera da Nadal a Sedrun. L’uniun da dunnas da Mustér ha vendiu «buglia da meila» - sco dalla mumma.

Sper la centrala dalla Ovra electrica Glion haveva Andreas Mehli planisau da realisar in’ovra termica ed ina fabrica da pellets. Il 2022 va ei vinavon cul project ch’ei retardaus pervia dalla pandemia. A Crappa Grossa baghegia gl’interprendider da Cuera in’ovra electrica da biomassa cun lenna. La fabrica da pellets vul el realisar ella zona da mistregn Sorts a Rueun. Il project a Glion s’auda tier ina strategia da trer a néz la biomassa e da producir current electric. Quei conferma gl’interprendider Andreas Mehli. «Nus havein in grond problem el futur senza las ovras atomaras, nus vegnin ualti spert ellas stretgas», declara gl’interprendider en in discuors culla FMR. Circumdaus d’ina massa plans e graficas dat el ina survesta dils projects ch’el ei vidlunder d’elaborar. Mehli ei en discuors cun autoritads ed interessents ad Arosa, els Stadis Uni, a Zermatt, ed en Surselva. Avon quater onns ha el separau sia firma da tschep da maschinas agricolas e fundau la GRegio SA, in sectur che ha la finamira da producir energia e da promover biogas e biomassa. Dapi 11 onns a Glion Biomassa ei per Andreas Mehli la puschina dalla biestga, lenna dils uauls, verd dils orts e pastgets. Mo era las restonzas che las sereneras ston oz tarmetter ella barschera ei per Mehli biomassa. Dapi sis onns sefatschenta el cun energias regenerablas, producziun da gas e reducziun da CO2. Sco giuven interprendider da maschinas agricolas cun sedia a Cuera eis el vegnius ella Foppa avon 26 onns cul niev sistem da far ballas da silo rodundas. Demai ch’el ha sentiu che ses survetschs eran dumandai eis el sedecidius dad arver 2010 ina filiala a Glion. Oriundamein vulevi el baghegiar sez in luvratori ella Via Santeri, raquenta Andreas Mehli, ils plans erien gia semtgai. Lu hagi Paulin Cathomas permiert offeriu ad el siu luvratori existent a Crappa Grossa. Andreas Mehli ella centrala compacta Volter. Cun sistem finlandes Dapi 11 onns ei gl’interprendider da Cuera presents a Glion cun maschinas agricolas e survetschs da lavur, el seigi fetg satisfatgs dil pass ch’el hagi fatg lezza gada, manegia Mehli. En sia sedia principala Rheinmühle s’occupa el cun expertisas. Sia visiun ei ch’ina regiun sco la Surselva sa esser in model per autras, Mehli vul producir electricitad cun biomassa, el ei encunter ch’ins exportescha en auters cantuns e regiuns e ch’ins sfarlatta material duvrabel. A Cuera ha el installau ina centrala da model che duei mussar che sia visiun ei realistica. Cun in sistem compact finlandes Volter producescha el current electric cun lenna. Ina tala gronda centrala vul el baghegiar a Glion. Ell’ovra da model a Cuera demonstrescha el co ins sa producir current electric cun lenna bletscha e biomassa. Ils 27 da settember 2020 han ils da Glion dau glisch verda pigl implont. La sdrema terren a Strada, denter la via veglia sursilvana e gl’areal dala garascha Derungs, ei daferton ella zona conforma. Gl’unviern e primavera vargada ha la pandemia buca retardau il project, anzi, ella ei stada d’engrau ed ha gidau d’optimar el. «A Crappa Grossa vulein nus investar 4 tochen 5 milliuns francs en ina centrala», declara Andreas Mehli. Leu vul la GRegio SA schigientar lenna e producir current electric. Il gas che quei process dat vegn menaus els generaturs da Volter. Sco Andreas Mehli gi, eis ei previu d’installar 16 implonts da Volter ella centrala, quella vegni a duvrar rodund 4500 tonnas lenna ad onn, aschunta gl’interprendider. La Viafier retica ei interessada da transportar la biomassa buca mo dalla Surselva, mobein digl entir Grischun. La centrala Crappa Grossa cloma tenor Mehli ulteriuras investiziuns. Da principi savessen las stialas seccas vegnir duvradas el liug per far pellets. Il plan oriund prevedeva era quei. Quei project ei revedius. «L’ovra da pellets vulein nus realisar a Rueun ella zona d’industria Sorts.» Andreas Mehli quenta cun investiziuns da 10-12 milliuns francs. Per biogas ha el ulterius plans ch’ein denton aunc buca elaborai a fin. La differenza denter 99,998 % e 99 % Andreas Mehli ei perschuadius che la Svizra sa buca seprestar el futur ch’ei dat mintga 100 gis ina interrupziun dil current electric. «Ei astga buca succeder che nus essan aschi dependents d’imports», gi el. Swissgrid, che transporta en Svizra il current electric sur las diversas reits e lingias sur e sut tiara, garantescha da tuttas uras ina disponibilitad da 99,998 %. Aschia dat ei pil mument teoreticamein mo mintga 5-10 onns ina interrupziun. Andreas Mehli ei perschuadius ch’ina reducziun futura per 0,998 % giu sin 99 % munti ch’ei detti mintga 100 gis ina interrupziun. Quei seigi ina midada massiva dalla qualitad e dil beinesser dalla Svizra, ei gl’interprendider perschuadius. Ella Rheinmühle, sper il menaschi puril da sia famiglia, ha gl’um da 51 onns baghegiau ils davos onns ina veritabla centrala d’innovaziuns. En Surselva vul el realisar ina retscha da novaziuns pil futur. Quellas dueien survir alla circulaziun «interna» dallas resursas, producir electricitad e biogas, nezegiar biomassa e cunquei garantir 99,998 % dil provediment electric.

Tenor la lescha dil dretg dallas auas dil cantun Grischun vegnan il cantun e las vischnauncas concessiunarias en possess gratuit d’ina ovra hidraulica quei mument che la concessiun scada. Ei setracta da tutt’infrastructura che vegn en contact cun aua, pia naven dil mir da fermada entochen las turbinas. L’autra infrastructura – per exempel transformaturs ni indrezs da transport dall’energia – ein las ovras obligadas da vender en quei connex per in prezi commensurau, medemamein al cantun e las vischnauncas pertuccadas. Ils proxims rodund 20 onns crodan plias concessiuns, aschia era quella dall’Ovra electrica Reinanteriur SA igl onn 2048. 15 onns avon sto il concessiunari annunziar siu interess per ina prolungaziun dalla concessiun. La FMR ha discutau cun Walter Deplazes da Surrein ch’accumpogna projects d’energia hidraulica. Denter auter eis el staus involvius essenzialmein ellas contractivas davart l’Ovra Russein SA avon biebein diesch onns. Walter Deplazes, ei la strategia dalla Regenza ch’il cantun e las vischnauncas duein esser igl avegnir possessurs dallas ovras hidraulicas la dretga? Gie, quei ei ina fetg buna strategia. Igl ei ina strategia che sedifferenziescha da quella d’auters cantuns che surprendan cumpletamein tuttas ovras. Ensemen cullas vischnauncas vul il cantun Grischun decider da cass tier cass sch’ins vul surprender tut ni mo ina part dall’ovra. Quei ei bien aschia, pertgei buca tuttas ovras han ina buna qualitad. Ovras en in stan mediocher pretendan spert investiziuns e quellas han la fin finala in effect sil prezi da producziun dall’energia. Il mument pon ins constatar che l’energia hidraulica ensiara in enorm potenzial d’entradas pil cantun Grischun e las vischnauncas. Tgei animescha la regenza da far quei pass e daco gest ussa? Quei ei la nova strategia d’energia dalla confederaziun. L’energia hidraulica ei la pli ecologica. Da quellas forzas da l’aua disponin nus e havein la pusseivladad da nezegiar ellas. In grond quantum dall’energia che vegn producida el cantun Grischun vegn consumada ella bassa. Per quei motiv setschenta la damonda sch’ins vul buca producir e vender sez quella. Quei ei interessant pil cantun e las vischnauncas. Tgei vul quei dir concret pil cantun e surtut era per las vischnauncas? Tiel retuon a tschep d’ina ovra crodan tuts indrezs ch’ein aschidadir en contact cull’aua gratuitamein al cantun e las vischnauncas, mintgamai per la mesadad. Tuts ulteriurs indrezs per transformar e transportar energia san vegnir cumprai da cantun e vischnauncas per in prezi commensurau. Cantun e vischnauncas han la caschun da survegnir ovras ch’ein per part en fetg bien stan e che produceschan bia energia per in prezi moderau. 2048 croda la concessiun dall’Ovra electrica Reinanteriur SA. Tenor lescha sto il concessiunari annunziar 15 onns avon igl interess per ina prolungaziun. Quei ei pia il cass 2033. Aschia han las vischnauncas sisum la Surselva aunc temps e peda da ponderar e da mirar co talas contractivas sespleigan en auter loghens. Las entradas ord la fatschenta culla forza hidraulica ein aschidadir la segirada da veta per biaras vischnauncas. Vegn quei era ad esser il cass quei mument che las ovras ein en possess dil maun public? Senza dubi, l’aua ei igl aur alv dallas muntognas. Ella dat segirtad. Mo quei ei buca adina il cass. Ovras ston era vegnir manischadas e mantenidas. Igl ei aschidadir ina segirada da veta che pretenda era ina premia. Esser possessur d’ina ovra ei era ina resca. Nus enconuschin ils prezis dall’energia dad oz, mo buca quels per exempel en 20 onns. Medemamein vegn ei era ad esser necessari da sanar enzacu ovras ch’ein oz aunc en in bien stan. Il mument fussen las cundiziuns denton fetg favoreivlas. Mirau sur tut ora ei quei in sectur fetg cumplex che sto vegnir giudicaus en connex cul retuorn a tschep. Aschia ston era ils dretgs da mintga singula vischnaunca vegnir giudicai sin fundament dallas forzas d’aua. Las vischnauncas fussen probabel strusch sezzas quellas che procurassen pil menaschi. Co savess in tal model veser ora? L’Ovra electrica Reinanteriur SA adossescha oz la funcziun da menaschi all’Axpo Hydro Surselva. Cantun e vischnauncas san buca ademplir in tal survetsch. Igl ei era buca indicau da scaffir novas societads persuenter. En quei connex vegnan ins segir a sebasar sin ina purschida existenta ni ch’ins lai offerir quellas lavurs da plirs concurrents. En mintga cass vegn ei ad esser opportun che pliras vischnauncas s’uneschan en quei connex e tschercan ina soluziun communabla. Co vegnan las societads dallas ovras hidraulicas a reagar sin quella annunzia? Quei vegn a semussar. Jeu supponel che las societads hagien era igl avegnir grond interess dall’energia hidraulica. Il basegns d’energia electrica ei semplamein avon maun ed il consum sto vegnir cuvretgs. La forza hidraulica ha plirs gronds avantatgs. Ella ei deponida en in lag e sa vegnir nezegiada tenor basegns. Igl ei aschidadir ina gronda battaria. Con gronds ch’igl interess vegn ad esser vesin nus quei mument che las contractivas entscheivan, respectiv cul retuorn a tschep vegn actuals. En mintga cass fa ei senn sche cantun e vischnauncas sesan ella medema barca. «Igl aur dalla muntogna» Cantun e vischnauncas duein daventar possessurs d’ovras hidraulicas. Quei ei la strategia dalla Regenza quei mument che las concessiuns dallas ovras crodan. Pigl inschignier Walter Deplazes da Surrein che sefatschenta dapi onns dil sectur dall’energia ei quei la dretga via futura. Hans Huonder/FMR Ils proxims 20 onns crodan las concessiuns da biaras ovras hidraulicas el Grischun. Concedan cantun e vischnauncas pertuccadas buca ina nova concessiun, daventan els automaticamein e senza in’indemnisaziun possessurs dils implonts che vegn en contact direct cull’aua, denter auter mirs da fermada ni turbinas. Tschella infrastructura sco transformaturs ni lingias da transport dall’energia san els acquistar per in prezi commensurau. «La dretga via» «La strategia da daventar sezs possessurs d’ovras hidraulicas ei la dretg via. La forza hidraulica ensiara in grond potenzial d’entradas», di Walter Deplazes. Dapi onns eis el engaschaus en projects dalla forza hidraulica, era pertuccont concessiuns. Esser en possess d’ovras hidraulicas ei denton era cumbinau cun rescas: «Nus savein tgei ch’ei vegn pagau oz per l’energia. Co quei vesa ora en 20 onns savein nus denton buca. Per quei ha ei num giudicar bein la situaziun cura ch’il temps ei madirs. In ei denton cert: L’aua ei igl aur dalla muntogna.» Medemamein stoppien ils possessurs reglar il menaschi e disponer dils mieds finanzials per eventualas investiziuns, era pli grondas: «La forza hidraulica ei la segirada da veta dallas vischnauncas, cumbinada cun ina premia.» Walter Deplazes beneventa la strategia dalla Regenza pertuccont igl avegnir dallas ovras hidraulicas.

Electro Cadi parta egl onn niev cun in niev tgamun. Igl emprem da schaner 2022 surpren Daniel Cavaleiro (30) la gestiun dil menaschi. Entochen ussa eis el staus substitut dil meinafatschenta dall’Electro Cadi. Leu ha el era fatg igl emprendissadi ed ei silsuenter staus fideivels all’interpresa. Daniel Cavaleiro remplazza Flurin Decurtins che banduna Electro Cadi sin agen giavisch. Daniel Cavaleiro ei electroinstallatur cun diplom federal, cussegliader da segirezia electrica sco era electricist menader da project. El ei carschius si a Mustér, ei maridaus e bab da dus affons. L’interpresa ei vegnida fundada 2009 sco societad anonima ord il luvratori d’electro dalla claustra benedictina da Mustér. Dapi lu eis ella carschida successivamein. Electro Cadi occupa oz nov conluvrers, da quei dus emprendists. Il domicil dall’interpresa ei Mustér, leutier dispona ella d’in magazin a Trun. Flurin Decurtins ha sviluppau l’interpresa e formau ella duront pli ch’in decenni. Il cussegl d’administraziun engrazia ad el per siu engaschi nunstunclenteivel e sia excellenta lavur. «Senz’el sesanflass la firma buca leu nua ch’ella ei oz», scriva il cussegl d’administraziun en ina communicaziun als mieds da massa. Il niev meinafatschenta dall’Electro Cadi SA, Daniel Cavaleiro.

Il premi special «avanzament digl onn» ei vegnius surdaus l’emprema ga dall’Associaziun svizra dils patruns. El ei destinaus per l’interpresa che ha fatg il pli grond svilup. Quel vegn eruius sin fundament da duas retschercas tier las collaboraturas ed ils collaboraturs. Sentir il puls dils collaboraturs Sco quei che la Viafier Matterhorn Gottard scriva en ina communicaziun als mieds da massa, hagi ella contonschiu in fetg bien resultat en special tier la relaziun dils collaboraturs cul patrun, l’attractivitad ed il clima da luvrar sco era l’atmosfera en fatschenta. «Tenor nies manegiar ein retschercas sistematicas tiels collaboraturs in impurtont instrument. Aschia sentin nus il puls dils collaboraturs. Ils resultats surveschan a nus da semigliurar», di Fernando Lehner, directur dalla MGB. El seigi loschs che ses collaboraturs hagien possibilitau quei premi special. Ella categoria dils menaschis mesauns cun 250 entochen 999 collaboraturs s’auda la MGB denter las 15 meglieras interpresas dalla Svizra. Ella cumparegliaziun dalla branscha «viasfier» eis ella schizun il meglier patrun. 82% dils collaboraturs ein separticipai La retscherca dallas collaboraturas e dils collaboraturs sebasa sin 75 damondas sviluppadas scientificamein. Ellas pertuccan la cuntentientscha e temas relevonts pertuccont la situaziun da lavur. La relaziun tier l’atgna fatschenta stat el center da quella. Tier quella s’audan la strategia dall’interpresa, direcziun, gestiun en connex cun midadas, collaboraziun, involver ils collaboraturs, cuntegn dalla lavur e promoziun dils collaboraturs. La MGB ha interrogau ses collaboraturs il zercladur passau. 82 pertschien ni 532 persunas han rispundiu. Quei ei ina quota fetg aulta. Electro Cadi parta egl onn niev cun in niev tgamun. Igl emprem da schaner 2022 surpren Daniel Cavaleiro (30) la gestiun dil menaschi. Entochen ussa eis el staus substitut dil meinafatschenta dall’Electro Cadi. Leu ha el era fatg igl emprendissadi ed ei silsuenter staus fideivels all’interpresa. Daniel Cavaleiro remplazza Flurin Decurtins che banduna Electro Cadi sin agen giavisch. Daniel Cavaleiro ei electroinstallatur cun diplom federal, cussegliader da segirezia electrica sco era electricist menader da project. El ei carschius si a Mustér, ei maridaus e bab da dus affons. L’interpresa ei vegnida fundada 2009 sco societad anonima ord il luvratori d’electro dalla claustra benedictina da Mustér. Dapi lu eis ella carschida successivamein. Electro Cadi occupa oz nov conluvrers, da quei dus emprendists. Il domicil dall’interpresa ei Mustér, leutier dispona ella d’in magazin a Trun. Flurin Decurtins ha sviluppau l’interpresa e formau ella duront pli ch’in decenni. Il cussegl d’administraziun engrazia ad el per siu engaschi nunstunclenteivel e sia excellenta lavur. «Senz’el sesanflass la firma buca leu nua ch’ella ei oz», scriva il cussegl d’administraziun en ina communicaziun als mieds da massa.

Dumengia proxima decida la vischnaunca da Mustér davart la revisiun parziala dalla planisaziun locala e dalla lescha da baghegiar. El center dil plan da zonas stat la zona per sport e temps liber al Crest d’Acletta. Leu haveva la vischnaunca giu dau la lubientscha per in skillsparc. Quella era vegnida concedida suenter haver consultau plirs uffecis cantunals. La vischnaunca era denton era dil meini che quella purschida sappi vegnir realisada el rom d’ina procedura da baghegiar per edifecis ordeifer la zona da baghegiar. Necessari d’adattar la zona Igl Uffeci pil svilup dil territori dil cantun Grischun ei lu denton staus dall’opiniun che quella lubientscha da baghegiar sappi vegnir dada pér quei mument che quei territori corrispundi era alla zona. En quei interval havevan las lavurs pil skillsparc denton gia entschiet. Medemamein era in termin per in arranschament naziunal gia fixaus. Damai ch’ei haveva dau neginas protestas enviers il project ha la vischnaunca decidiu da buca retrer la lubientscha da baghegiar. Persuenter ha ella instradau ladinamein la procedura per la revisiun dil plan da zonas. Sco quei ch’ella scriva el messadi per mauns dalla votaziun communala da dumengia proxima, fa ei senn da metter quei territori en ina zona per indrezs da sport e temps liber. Ella vischinonza sesanflan numnadamein il Catrina Resort ed il hotel Catrina. Il cussegl da vischnaunca ha approbau unanimamein la revisiun dil plan da zonas, sco era la midada corrispundenta ella lescha da baghegiar. Duess la revisiun buca vegnir acceptada dil suveran stuess la vischnaunca instradar ina procedura per refar il skillsparc. Tenor la suprastonza fuss quei denton in pass pauc constructiv risguardond las grondas investiziuns ch’ein vegnidas fatgas leu ed el territori da skis ils davos onns. Fotovoltaica en concordanza cul maletg dil vitg Sper la revisiun parziala dalla planisaziun locala ha il suveran era da decider dumengia proxima davart igl artechel 74 dalla lescha da bageghiar. Cun quel vulan las autoritads procurar per soluziuns optimalas en favur dalla producziun d’energia regenerabla en cumbinaziun cun ina buna optica sil maletg dil vitg. En special setracta ei da plazzar implonts fotovoltaics sin ni el contuorn da casas. Il skillsparc a S. Catrina. Dumengia vegn decidiu davart sia basa legala.

Onn vargau consisteva ella da 42 paginas, uonn eis ei 50: la Tiba 2021 ei carschida e sesviluppada. Quels gis vegn il bi carnet per affons distribuius en vitg e val. «Quei ei bellezia, gest aschia enzatgei ha muncau ils davos onns», ei ina mumma s’exprimida spontanamein quest’jamna. Ella ha retschiert en casa la Tiba 2021 e gest sfegliau ella revista. Dil carnet ch’ei cumparius gl’onn vargau haveva ella buca fatg stem. Quel ha plaschiu generalmein. La redacziun dil Calender per mintga gi haveva presentau il november 2020 per l’emprema gada in carnet special pils affons, redactur Manfred Veraguth haveva lantschau il project corrispundent. «Animau nus da far quella secunda annada ha il fatg ch’ei ha dau bia resuns positivs», scriva Manfred Veraguth ell’introducziun dalla Tiba 2021. La secunda annada hagien els era schau suandar demai ch’els seigen vegni pertscharts ch’in tal carnet seigi ina necessitad, buca il davos per las scolas, aschunta el. Affons ch’ein disai da pign ensi da manischar cun telefonin, tablet e notebook apprezieschan tuttina aunc in carnet ligiau ch’els san tener enta maun, leger, fuffergnar, sfegliar. Malgrad digitalisaziun avanzada apprezieschan els sco ei para aunc in product stampau tradiziunal. Affons han scret Il frontispezi dalla Tiba 2021 ha Ueli Pfister illustrau. La Tiba 2021 ei zun varionta, plein colur, denton tuttina surveseivla. Texts, boxas, grafica, buca d’emblidar las illustraziuns divertentas ed animontas dad Ueli Pfister. Quei graficher da Vuorz enconuscha aunc bein, tuttina sco Manfred Veraguth, il «Dun da Nadal» e la «Tschuetta». Quels dus organs ha l’anteriura Renania ediu duront decennis. La Tiba cuntinuescha cun quella retscha, el medem format da carnet, semplamein cun tematicas actualas. Il register dil cuntegn ei pulpius e repartius els capetels: «daco e dacum?», «historiettas e raquens», «remas, poesias e canzuns», «legns e sgnoccas», «sport e hobi», «animals». Era carschi san dil reminent sedivertir cun leger ella Tiba. Ella cuntegn per exempel in teateret cul qual ins sa prender part d’ina sentupada sin plaz scola, cun cucus, asens, stiarls, quacs ed aunc ina retscha auters. Ina part dil cuntegn han scolaras e scolars empleniu sezs. La redacziun publichescha texts premiai dalla concurrenza La Plema d’aur 2021. Denton buca mo premiai, ella cuntegn era otg ulteriurs texts ch’ein tenor la redacziun adattai per quei carnet. Ella Tiba san ins leger las contribuziuns d’Elia Bisquolm da Mustér, Gioanna Buchli e Madlaina Caminada da Sagogn, Laurin Caduff, Anna Lea Maria Cabernard e Marc Oswald da Glion, Tobias Albin da Sevgein e Nora Toggenburg da Schluein. Ei caztga da catschar il nas el carnet. Aunc ina damonda ch’ins anfla ella Tiba: «Co san ins tener endamen ils planets da nies sistem solar? Legi la suandonta construcziun: «Miu Vischin Taglia Mintga Jamna Sias Unglas Neras». La Tiba 2021 declara il daco e dacum. Manfred Veraguth ha redigiu e scret bia, Johann Clopath ha impaginau la plascheivla publicaziun, Ueli Pfister e Sabina Candinas han collaborau per l’ovra creativ-animonta. La Tiba 2021 san ins retrer direct tiel redactur Manfred Veraguth, Gassa Stretga 4, 7152 Sagogn, mail: manfred.veraguth@bluewin.ch. In exemplar cuosta 8 francs, per scolas 6 francs.

Margis han la Fundaziun svizra pil turissem social e l’Associaziun albierts da giuventetgna svizzers inaugurau ufficialmein a Laax la Sutga Rumantscha. Igl ei ina pintga attracziun per glieud che s’interessescha pil quart lungatg naziunal. Per la presidenta dall’uniun Quarta Lingua eis ei ina decisiun clara cun ina victura che mereta quei premi: Margis ha Petra Camathias Ziegler, oriunda da Laax e sesenta a Turitg, surdau a René Dobler, il CEO dalla Fundaziun svizra pil turissem social, ed a Janine Bunte, CEO dils Albierts da giuventetgna svizzers, in schec ella valeta da 10'000 francs. «Nus havein constatau che la Sutga Rumantscha promova veramein il brat dallas culturas. La Quarta Lingua festivescha gl’onn proxim il 50avel anniversari. Ella ei activa giu la Bassa nua ch’ella promova cun 300 commembers e fauturs lungatg e cultura romontscha. L’interacziun ed ina megliera capientscha denter la Svizra romontscha ed il rest dalla tiara ein intents essenzials dalla Quarta Lingua. Petra Camathias ei vegnida a Laax cun Otmar Caduff che habitescha ad Ennetbaden, el ei medemamein suprastont dall’instituziun. Sutga cun cuntegn divertent La meinaproject dalla Sutga Rumantscha, Cornelia Vinzens. Ella davosa fasa da baghegiar dil wellnessHostel3000 ha gl’Albiert da giuventetgna giu da surdar la signaletica e scenografia. Cu ils hosps arrivan, dueien els vegnir accumpignai, els dueien saver s’orientar cun scartira e grafica. Quella lavur han ins surdau al biro Groenlandbasel. Ina Romontscha, la fotografa ed architecta interna Cornelia Vinzens da Ruschein, lavura per quei biro. Ella ha giu gust da l’incumbensa ed ei semessa alla lavur cun bia creativitad ensemen cul Bernes Matthias Schnegg. La Sutga Rumantscha ei stau ina da pliras parts dil concept ch’els han elaborau. Naven dall’entschatta ha Cornelia Vinzens collaborau stretg culla Lia Rumantscha. Sco quei che René Dobler ha getg, eis ei stau clar ch’ins pren per la signaletica dalla nova Jughi a Laax ils lungatgs romontsch/tudestg enstagl il standard engles/tudestg. «Quei funcziuna perfetg», ha Dobler constatau e confirmau. La Sutga Rumantscha ei lu era buca plazzada en in cantun zanua agl ur, mobein el foyer cun biblioteca e grondas finiastras, cun vesta sil Lag Grond. Enamiez ei la Sutga Rumantscha. Igl ei ina pultruna, ina sutga pulstrada cun «cuntegn» audiovisual, cun aultplidaders ed in tablet. In e scadin ha caschun d’emprender d’enconuscher il quart lungatg naziunal. Ina secunga Sutga va sin viadi Gl’element pli marcant dalla sutga ein ils videos che Cornelia Vinzens ha produciu ensemen cun David Flepp. Gl’actur e collaboratur regiunal dalla Lia Rumantscha sefultscha en numerusas rollas. El accumpogna ils interessents che sesan ella sutga e selaian menar viaden en lungatg e cultura. A moda fetg divertenta vegnan ins tschaffaus dallas figuras, ins empren plaids, auda tuns e musica da bands e chors. Tgi che sesa ella Sutga Rumantscha ed entscheiva a s’approfundar, vegn strusch pli da sesalzar. Las informaziuns ein buca schetgas e formalas, mobein frestgas, a moda ludica van ins d’ina tematica en l’autra. Cultura, historia, culinarica, art, architectura, sport e persunalitads enconuschentas empren il visitader d’enconuscher. La Sutga Rumantscha el foyer dalla Jughi a Laax. «Ils Albierts da giuventetgna svizzers s'engaschan gia adina per in turissem persistent. E leutier s’auda era il manteniment da nies quart lungatg naziunal sco bein cultural svizzer», ha Janine Bunte declarau.Sper la Sutga Rumantscha ch’ei stabla ella Jughi a Laax dat ei ina secunda. Quella sa vegnir empustada dallas differentas Jughis en Svizra. Suenter l’emprema staziun egl albiert da giuventetgna a Scuol divertescha la sutga ussa ils hosps digl Albiert da giuventetgna a Sogn Murezi. Persunas interessadas san era empristar la sutga per occurrenzas ordeifer il hostel. La Sutga Rumantscha ei vegnida finanziada grazia ad in vast sponsuradi. AGL UR La Sutga, dapli che mobiglia Il wellnessHostel3000 a Laax ha la vischnaunca baghegiau e surdau il december 2020 alla fittadra da renum naziunal ed internaziunal. Gl’Albiert da giuventetgna svizzer ei buca in hotel da luxus, mobein in pil pievel cumin. 60'000 commembers dumbra l’associaziun, en ses menaschis generescha ella rodund 800'000 pernottaziuns ad onn. Igl ei buca nuot. Laax ha gudignau claramein profil cun siu project dalla «Jughi». Sco quei ch’ei semuossa suenter in onn ei il hostel ina historia da success. Malgrad pandemia vegnan ils hosps. Glieud dalla Bassa e digl exteriur gauda la cuntrada e la casa. Buca paucs ein fascinai dalla purschida. Biars enqueran era l’autenticitad. Naven dall’entschatta eis ei stau clar als gestiunaris ch’els seigien en in territori romontsch. Els havessen saviu ignorar quei – senza ch’enzatgi fussi sedustaus. Nus Romontschs essan disai da far enclin. «Cul Romontsch vegn ins buca lunsch», tuna ei adina puspei. Malgrad ch’ils jasters fussen sensibilisai, sneghein nus nies potenzial. Buca tuts dils varga 2000 habitonts da Laax patratgan aschia. Els han semplamein buca il sensori, biars surveschan al hosp il tudestg ed igl engles. E basta. Plaids germanisai Rheinschlucht, Flimserstein, Flimserwald, Laaxerstöckli e Laaxersee eav. ein exempels da quella tenuta. La politica da Laax ignorescha buca, ella promova e sustegn. Metter ordavon il romontsch al tudestg ei dil reminent era fixau ella constituziun communala. En quei senn ei la Sutga Rumantscha el foyer dalla Jughi buca mo ina mobiglia. Igl ei in simbol dalla franchezia, dalla luschezia e dall’aviartadad, dil brat dallas culturas, dall’insistenza dils Romontschs, dalla collaboraziun prospereivla denter quels dalla Bassa ed indigens. Dar si il Romontsch ei negin tema a Laax. La Sutga Rumantscha han ins tschentau el dretg liug. Ei fuss da giavischar che auters suondien.

Roman Flepp alias Flepp, Johannes Just alias Jusht, Renzo Hendry alias Orange fuorman il coc dallas Liricas Analas. La band da hip hop romontsch ha anflau el decuors da 20 onns dabia adherents e renconuschientscha lunsch sur il cunfin dalla Romon­tschia. Cun presentar la single “Fiug” han ils rappers annunziau il davos album e la fin dallas Liricas cun dus concerts a Turitg ed a Cuera. FMR: Il text da vossa single “Fiug” ch’ei gest cumparida sereferescha empau a quei che vus haveis fatg ils davos 20 onns? Orange: Ella ei plitost in segn da carezia viers il hip hop, quei stil da musica che nus essan vegnius en contact avon biars onns. Quella musica che ha svegliau il fiug en nus ed intimau da sez far hip hop. Quei fiug ei aunc suenter 20 onns avon maun. Senza quei fiug san ins strusch crear in album? Jusht: Senza quei fiug san ins forsa schon ­crear in album, ei vegn denton segir buca bien. La musica da rap ei buca stada eri en quels 20 onns. Nua sesanflan las Liricas Analas musicalmein oz? Jusht: Gie nus essan sesviluppai musicalmein en quels dus decennis, senza dubi. Grond risguard sin trends havein nus denton buca priu. Nus havein tratg ina agen fil e getg: «Quei ei bien, quei lein nus far.» Tier autras caussas havein nus explicit getg na. Ei va era empau per il sentiment, il sentiment individual, cun il qual mintgin da nus contribuescha al sound dallas Liricas. Il niev album, in retuorn allas ragischs aschidengi? Flepp: Volver la roda san ins atgnamein gnanc, quei va buc. Sch’ins mira musicalmein sin nies album niev sesanfla el plitost silla lingia da pli baul, quei constat. El ei pli fetg focussaus sin rap, sin hip hop e risguarda pli pauc la musica cun elements d’electro e disco. Las cumposiziuns sco talas ein denton fetg modernas, ed ellas han in agen caracter. Orange: Nus essan adina stai habels da crear in sound autentic, in sound tschien per tschien Liricas Analas. Il niev album ei bein moderns, el ei aber aunc adina Liricas e nuot auter. Co funcziunescha quei tier vus, datti claras reglas, in da vus vegn cul text, tschel sefa­tschenta cun la ritmica? Orange: Nus sviluppein communablamein nossas canzuns. Flepp: All’entschatta stat adina la cumposi­ziun, quella tedlein nus e lu sefatschentein nus cul text. Tgi ha ina idea? Tgei savess ins scriver? Tgei san ins dir tier quella musica? Quei process creativ ella gruppa porta era tensiuns, jeu hai il sentiment che vus siarias il capetel Liricas Analas en pasch? Jusht: Culs onns emprendan ins dad ir en­tuorn in cun l’auter. Ins sentan nua che las marottas da mintga singul schain ed ins sa reagar sin quellas marottas. La finala sa e sto mintgin decider sch’el vul schar escalar ni sch’el vul prender naven la tensiun en certas situaziuns. Jeu persunalmein vai denton em­priu dabia e hai profitau da mes collegas. Orange: Enzaco essan nus era vegni pli ruasseivels, nus essan vegni pli madirs e havein ils davos onns buca giu gronds conflicts interns sco forsa pli baul nua ch’ins vegneva pli spert els cavels. El decuors dils onns ha mintgin pitgau giu sias cornas ed acceptau tschel sco el ei. Nua fussas vus treis oz senza las Liricas Analas? Jusht: Jeu creigel quei che pertucca mia lavur e la veta privata fuss mia via persunala buca sesviluppada fetg auter. Orange: Jeu less atgnamein gnanc semaginar co ei fuss stau senza las Liricas. En ina moda e maniera havess jeu segir fatg musica, il regl da far musica era fetg gronds e ch’ei havess dau nuot ordlunder creigel jeu buc. Ch’igl ei sedau cun las Liricas Analas ei atgnamein in regal. Ha il public d’antruras accumpignau vus, ni teidla era in public pli giuven oz vossa musica? Flepp: Quei semuossa ussa co las novas canzuns, il niev album vegn acceptaus. Per nus eis ei ella emprema lingia impurtont da turnar enzatgei a tut quels che han accumpignau nus tut quels onns. Jeu creigel aber che nossa musica po era tschaffar ina generaziun pli giuv­na – nus vessan grond plascher sche quei gartegia. Il rap e ses protagonists procuran magari per in ni l’auter scandal, biars text ei agressivs e buca fetg honests visavi allas dunnas? Orange: Neu dil cuntegn da nossas canzuns havein nus mai giu il basegn da s’exprimer en ina tala moda e maniera, cunzun buca viers las dunnas. Ei fa gie bunamein mal da tedlar quels texts. Segir havein nus era giu in ni l’auter text pli heicli. Rap astga provocar e polarisar. Flepp: Nus sco gruppa funcziunein empau sco filter. Sch’in da nossa gruppa surfa en ina moda ni l’autra en siu text, era sch’el queta quei forsa legher, lu din tschels, na sorry, quei va buc. Aber igl ei sco Orange gi. Nus havein mai giu il sentiment da vuler disvaletar la dunna en nossas canzuns, ni forsa cantar sur dad autos sco quei ch’il rap american fa. Il rap ha denton biaras fassettas ed ei dat plirs binaris e mintgin sto sez saver sin tgei binari ch’el vul ir. Vus essas restai fideivels al rap romontsch, daco atgnamein, vus havessas era saviu presentar vossa musica per engles ni tudestg? Jusht: Igl ei il lungatg mumma, ed anflar ils dretgs plaids en in auter lungatg ei buc aschi sempel, cunzun buca el rap. En in auter lungatg mass nossa autenticitad a piarder. Flepp: Engles funcziunass schiadaschia mai. Tudestg forsa, il Jusht tschontscha gie da casa ano tudestg ault. Sche nus havein experimentau el studio per tudestg ei quei stau acceptau. Sin tribuna han quellas variantas mai anflau la via. Orange: In auter lungatg ei atgnamein mai stau in tema. Il lungatg mumma ei fetg impurtonts el hip hop per saver exprimer quei che muenta, perquei datti era hip hop en mintga lungatg. E quei lungatg surmunta era ils cunfins? Flepp: Gie quei ei semussau sin tribuna. Sche nus havessan fatg musica mediocra lu havess il Romontsch buca pudiu surmuntar ils cunfins linguistics. La musica sto esser extraordinaria per anflar l’ureglia en auters tscherchels linguistics. Tier nus ha il romotsch procurau per ina certa exclusivitad. «Ah gie, rap datti era per romontsch». Datti in eveniment el decuors da quels 20 onns che schai a vus en speciala memoria? Jusht: Datti plirs, creigel jeu. Orange: In eveniment singular ei stau igl Open Air Val Lumnezia, probabel il 2003, l’emprema ga sin ina gronda tribuna. E nus propi gest sorti dil tschaler. Aber igl ei buca mo stau quei eveniment che resta. Ed ussa selegreis sils dus davos concerts? Flepp: Ina certa pressiun ei cheu. Jusht: Quei che pertucca concerts func­ziunein nus forsa empau curios. Entochen ussa havein nus sunau a caschun da turneas cun 15 entochen 20 concerts. Lu era ei clar da duvrar tschun sis concerts per vegnir en fuorma, per survegnir il sentiment da concert. Ils proxims concerts dalla turnea savevan nus lu veramein guder. Ussa, mo cun dus concerts, sto quella finessa vegnir elavurada en tschaler. Ina nova experienza per nus. E co vai vinavon per vus cun musica, ei quei capetel serraus per vus sco singul. Flepp: Pil mument sesanflein nus aunc amiez nies davos project, aschia ch’ins ha gnanc temps da ponderar tgei far suenter. Clar ei; las Liricas Analas vegni buca a dar pli, in grond e bi capitel da 20 onns vegn serraus. Tgei che vegn suenter veseinsa.

Igl artist Tarcisi (Tarcisi Cadalbert) ei morts avon prest 20 onns a Turitg ella vegliadetgna da 60 onns. Ussa tuorna el per dir aschia «a casa» e quei cun l’emprema exposiziun da sias ovras a Sevgein. «Tarcisi malegiava per svidar si’olma», di Alfons Cadalbert, il frar digl artist trapassau. Il davos temps ein el e sia feglia Eveline Spescha cugl um Armin s’occupai intensivamein digl art da Tarcisi (1943–2003). Quei en vesta all’exposiziun che ha liug a Sevgein, il vitg natal digl artist. Igl ei l’emprema ga insumma, ch’entginas ovras digl artist vegnan exponidas «a casa». E quei ei lu era gest il tetel dall’exposiziun ch’entscheiva culla vernissascha da venderdis proxim, ils 26 da november allas 18.00 ella baselgia catolica a Sevgein. Las ovras ein exponidas en plirs loghens el vitg ed ein da veser entochen ils 5 da december. Fundaziun per promoziun Per salvar il relasch artistic da Tarcisi han Eveline ed Armin Spescha surpriu «l’uniun dils amitgs da Tarcisi» e midau ella Fundaziun Tarcisi. Ils maletgs che sesanflavan tier in amitg digl artist el Tessin ein vegnidas translocadas a Sevgein. La fundaziun ha igl intent da mantener ed administrar las ovras digl artist. «Cun siu art ha Tarcisi scaffiu ina gronda plivalur pigl art contemporan e quei scazi lein nus far visibels e dar access a sias picturas cun organisar exposiziuns», declaran els. In’ulteriura finamira seigi da promover culla fundaziun giuvens artists talentai e da sustener quels cun dar la pusseivladad d’exponer lur maletgs ensemen cun ovras da Tarcisi. Sco Alfons Cadalbert e sia feglia declaran, vegnan ei buc unfis da contemplar las picturas da Tarcisi: «Nus scuvrin adina puspei enzatgei niev en ses maletgs abstracts.» Forsa ha igl artist manegiau gest quei cu el ha notau ina ga: «Quescher avon in maletg ei magari pli capeivel che discuorer.» Ord il profund dall’olma Suenter la mort prematura dalla mumma – ch’ei stada ina gronda frida per l’entira fami­glia – ha Tarcisi bandunau la patria ed ei secasaus cun 20 onns a Turitg. «Aschia era Tarcisi pli lunsch naven ed era ils contacts pli rars. Buc in padrin ch’ins veseva mintga di. Per­suenter eis el staus pli tard in fetg bien padrin, nus savevan rir e filosofar seras en e seras ora ni semplamein dar giugs. Nus discurrevan bugen cun Tarcisi ed ins saveva confidar tut ad el», seregorda sia figliola Eveline Spescha. Cun siu esser sensibel havevi il padrin denton buc adina sempel e las varts stgiras dalla veta prendevien magari possess dad el: «Tarcisi sedustava enorm encunter quellas. Forsa malegiava el gest perquei adina ord il profund da si’olma», manegia ella ed aschunta che l’em­patia, la sensibilitad e sinceradad erien las fermezias digl artist. «Sco sch’ei fuss il davos» Sia pissiun per la pictura ha Tarcisi anflau en­tras quella per la litteratura. «Jeu malegel vid mintga maletg cun responsabladad, sco sch’ei fuss il davos», ha Tarcisi scret enzacu en siu diari – denton per tudestg. In’entira retscha da diaris ha sia figliola mess en salv. Quei che fatschentava el – positiv- e negativmein – nudava el en ses diaris. En ina stanza da scola affittada dalla Fundaziun Tarcisi a Riein s’emplunan las ovras da Tarcisi. Maletgs, skizzas ed era nundumbreivels artechels da gasettas ch’el ha rimnau ed arcunau culs onns dattan investa da sia persunalitad. A casa turnava Tarcisi adina puspei bugen. La patria – quella ch’el ha mai propi anflau – vegn lu era avon en pliras da sias poesias. Igl artist sedustava denton buca mo encunter las stgiras varts dalla veta, mobein era encunter la destrucziun dalla natira. Aschia eis el s’engaschaus pil manteniment dalla Greina ni era per ina cuntrada da paliu a Mollis cun installaziuns e performances artisticas. Tarcisi fuva era enconuschents per ses maletgs sin rollas da glin da plirs meters lunghezia. La pli liunga ei l’ovra «Bedrängende Nähe» cun ina lunghezia da 140 meters. In diari tut aparti en maletgs e sco savens en ses maletgs anflan ins era silla rolla notizias ord il diari, poesias, patratgs e segns. Uleriuras informaziuns: www.tarcisi.ch Tarcisi Cadalbert fuva in pictur artist che malegiava per svidar si’olma. Tarcisi Cadalbert Tarcisi Cadalbert ei naschius 1943 a Sevgein. Dapi l’entschatta dils onns 1960 malegiava el. Via Baden eis el secasaus a Turitg nua ch’el gudignava il paun da mintgadi sco emploiau mercantil. Il 1972 ha el fatg la matura ed allura studegiau entochen il 1977 ord grond interess per dretg e giustia all’Universitad da Turitg la scienzia dil dretg e pedagogia sociala. Sco el scheva «per serrar sias largias da savida». 1977 ha el priu part per l’emprema ga all’exposiziun «Zürcher Künstler». A partir dil 1979 ha el luvraru sco pictur liber a Turitg. Viver diltuttafatg digl art saveva el denton buc e luvrava perquei temporarmein sco referendari e schurnalist da sport tier il Tages-Anzeiger. Tarcisi ei morts ils 9 da november 2003 a Turitg. Eveline Spescha e siu bab Alfons Cadalbert ein leds ch’il relasch artistic da Tarcisi sesanfla ussa en in liug. Eveline Spescha, la figliola da Tarcisi Cadalbert e siu um Armin s’occupan dil relasch artistic culla Fundaziun Tarcisi.

En sia seduta dalla mesjamna sera ella Sala Cristalla a Sedrun ha il cussegl da vischnaunca da Tujetsch approbau unanimamein il preventiv pigl onn 2022. El sboz dil preventiv presentaus dalla suprastonza communala ha el strihau ina summa da 80'000 francs per dalla via d’access alla punt Salins. Aschia preveda la vischnaunca pigl onn vegnent expensas da 13,63 milliuns francs ed entradas da 14,04 milliuns francs. Severificheschan quellas cefras sa la vischnaunca quintar cun in gudogn da biebein 400'000 francs. Il quen d’investiziuns preveda expensas da strusch 5,5 milliuns francs. Risguardond las entradas entras contribuziuns, restituziuns e subsidis importan las investiziuns nettas 5,2 milliuns francs. Pigl onn vegnent quenta la vischnaunca cun in cash flow da 814'000 francs. Il deficit da finanziaziun munta 4,4 milliuns francs. Pei da taglia duei restar sin 95% El rom dall’approbaziun dil preventiv d’investiziuns ha il cussegl da vischnaunca era concediu differents credits d’impegn. Ei setracta dalla sanaziun dalla Via Dentervitgs inclusiv la canalisaziun per 1,24 milliuns francs, la sanaziun dalla Via Cavorgia inclusiv la canalisaziun per 2,4 milliuns francs, la plazza sut la Tgèsa Alva per biebein 100'000 francs sco era la sanaziun digl indrez d’electrotecnica dalla serenera per 1,5 milliuns francs e la cumpra d’ina maschina stradala per 230'000 francs. Per la ruta da bike dil Pass Alpsu entochen Tschamut ei vegniu concediu 131'000 francs. Medemamein ha il parlament decidiu da schar il pei da tagia d’entrada e facultad sin 95% dalla taglia sempla dil cantun. Il pei da taglia sin schischom resta sin 1,5 permelli. Il cussegl da vischnaunca ha priu enconuschientscha dil plan da finanzas. Davart il preventiv, la gronda part dils credits ed ils peis da taglia decida la radunonza da vischnaunca definitivamein. La vischnaunca da Tujetsch quenta far in gudogn da rodund 400’000 francs igl onn vegnent.

Ils «Helvetia Trychlers» ein serendi il davos temps en biars loghens svizzers per empruar da perschuader la glieud da dir na alla lescha da Covid-19. «Jeu enconuschel entgins da quella gruppa. El contact cun els ei vegniu la damonda, schebein ins savessi buca era organisar ina demonstraziun a Glion», di Sascha Tischhauser che habitescha egl emprem marcau sper il Rein. Suenter che la vischnaunca d’Ilanz/Glion ha dau la lubientscha per la demonstraziun ha quella saviu vegnir arranschada la mesjamna sera. Tenor Sascha Tischhauser ei biebein in tozzel commembers dils «Helvetia Trychlers» separticipai, leutier rodund 200 persunas dalla Surselva. «Ils meinis ein fatgs» Sco quei che Sascha Tischhauser ha detg enviers la FMR, seigi el pertscharts ch’ils meinis davart quella votaziun seigien fatgs: «Ina part dallas participontas e dils participonts ein segiramein vegni la mesjamna sera per star da cumpignia ni per far in tec canera. En quei senn ei quei buca stau ina demonstraziun per motivs politics d’ina partida ni l’autra.» Era per la gruppa dils «Helvetia Trychlers» seigi quei probablamein stau ina dallas davosas demonstraziuns avon quella votaziun. La gruppa consista d’amaturs da plumpas dall’entira Svizra, era dil Grischun. Negins incaps Sco quei che la presidenta communala d’Ilanz Glion, Carmelia Maissen, ha detg sin damonda dalla FMR, ei la lubientscha da demonstrar vegnida dada tenor lescha: «La constituziun federala conceda ad in e scadin il dretg da s’exprimer e seradunar libramein. Perquei ha ei dau negins motivs da buca lubir quella demonstraziun. Secapescha che la lubientscha ei vegnida dada cun cundiziuns, denter auter ils aspects da segirtad.» Ei seigi stau l’emprema ga en siu temps d’uffeci sco presidenta communala che la vischnaunca seigi vegnida confruntada cun ina damonda per ina demonstraziun. Mo ella savessi era buca seregurdar cu quei fussi insumma stau la davosa ga il cass a Glion. Demonstraziun pascheivla Sco Carmelia Maissen constatescha era Sascha Tischhauser ch’ei ha dau negins incaps la mesjamna sera pervia dalla demonstraziun. Quella seigi stada en quei senn pascheivla. «Jeu sun staus en contact culla polizia avon e suenter la demonstraziun. Nus essan seteni vid las cundiziuns ella lubientscha», di Sascha Tischhauser. La demonstraziun encunter la lescha da Covid-19 la mesjamna sera a Glion.

Las disas ein semidadas, locals da bara vegnan duvrai pauc. Aschia era la stiva da morts a Vrin. Igl ei in dils enconuschents locals da bara ella Svizra. Co vesa il construider da quel la situaziun? En mintga vischnaunca dat ei in local da bara. La lescha oblighescha ellas da metter a disposiziun in tal. La stiva da morts da Vrin ei in enconuschent object en quei reguard. En quella casa sper santeri sa famiglia e populaziun vegliar sper la bara el plaun sut, mo era s’entupar ella stiva el plaun sura nua ch’ins sa beiber caffè e parter la malencurada. Avon 20 onns han ils da Vrin incumbensau gl’architect Gion A. Caminada da planisar e baghegiar quei baghetg public special. Gest da quei temps han ils rituals da sepultura entschiet a semidar. Oz vegnan ils morts purtai discretamein ord casa, casa da vegls ni dil spital e transportai direct el crematori a Cuera. Anavos tuorna l’urna culla tschendra. Sche lezza vegn lu era satrada sil santeri dil vitg ei gnanc segir, oz dat ei giavischs individuals en gliez connex. Era ils da Vrin che mieran ora Vella el dacasa val Lumnezia vegnan per gronda part transportai el crematori. La satrada en vischi ei rara. La FMR ha discurriu cun Gion A. Caminada da quei svilup e dalla tematica. Saveis vus confirmar che la stiva da morts a Vrin vegn strusch pli duvrada? Gie, quei ei pil mument aschia. Jeu sperel denton ch’ella vegni duvrada puspei. Nus vivin en in temps nua che bia caussas stattan sil tgau. Tier bia glieud exista ina gronda malsegirtad e pauca fidonza. Momentan ei Corona in fenomen per bia stgisas, sche zatgei ha buc funcziunau ni sche zatgei ei vegniu tralaschau ei corona la cuolpa. Lein spitgar sin quei mument cu nus vivin puspei en in’autra intensitad culla veta, buca exnum culla mort. Vus fageis allusiun alla midada ch’ei ha dau? Midadas egl ir entuorn culla mort ha ei adina dau, denton buca en quella fuorma radicala dils davos decennis. Entschiet ha la midada en nossas regiuns cura ch’ins ha vuliu che las baras mondien ord casa. Oz han ins mintgaton il sentiment che la mort stoppi svanir diltut, ina gronda anonimitad gudogna spazi. Forsa vul la glieud semplamein buca pli quels rituals da pli baul? Quei po esser, oz han ins buca pli peda per la mort. Ins sto mirar lunsch anavos, lu, cu enzatgi mureva el vitg steva la veta eri per in mument. L’entira populaziun era part da quei schabetg. Oz vegnan las sepulturas organisadas in gi ch’ins lavura buc. Satrau vegn cu ins ha peda. Dasperas miera mintga persuna ina suletta gada. Forsa duess’ins far peda. En sesez han ins adina peda – per quei ch’ins ha interess. En quei senn refusan ins la tematica dil murir. Mintgaton fagessen rituals bein all’olma, ni buc? Gie, jeu sun perschuadius da quei. Rituals ein impurtonts en ina societad, els dattan tegn e sustegn. Oravontut en crisas enquera il carstgaun rituals. Rituals dueien e ston semidar cuntinuadamein. Vegn il ritual denton radicalisaus, lu croda el. Per revegnir alla stiva da morts da Vrin: san ins veramein duvrar quella pils rituals? Naturalmein, ella ei vegnida fatga entuorn il ritual digl ir entuorn culs morts. Nus eran gia avon 20 onns cunscients dallas midadas che vegnan ed essan aschia seconcentrai sigl essenzial. La conclusiun centrala ei forsa la suandonta: La mort ei il problem dils vivs, e buca dils morts. Perquei stat la stiva da morts buca direct en santeri, mobein agl ur, denter viver ed esser morts. Nus havein vuliu scaffir da gliez temps in liug nua ch’ins viseta era cu negin miert sesanfla lien. Quei vul buca gir ch’ins dueigi nezegiar gl’object senza restricziuns, il diever ei denton aviarts. Ina stiva da morts san ins bein buca duvrar per enzatgei auter? Quei duei esser pusseivel. Quei baghetg resta denton ina metafra digl ir entuorn culla mort en tut sia cumplexitad. La stiva da morts stat en quei liug, ella ha ina fuorma che differenziescha ella dallas casas e clavaus, denton era dalla baselgia. Sch’ella vegn pil mument buca duvrada resta ella. La stiva da morts spetga. Quei ch’jeu vi aunc aschuntar ei che la damonda d’in diever vegn el futur era tschentada tier las baselgias, buca mo els marcaus e spazis urbans. Essas Vus encunter profanescha per exempel capluttas che vegnan buca pli duvradas? Apparentamein eis ei oz ina disa nova dad arver baselgias per occurrenzas e da profanar ellas. Jeu sai buca sch’ellas piardan perquei lur forza e carisma. Beinenqual baghetg sacral ha piars sia evidenza, tgei intent che quel ha, vesa e senta il visitader buca pli. Ord ina studia co ir entuorn culla baselgia a Herrliberg el cantun Turitg essan nus vegni alla suandonta conclusiun: A biars carstgauns dat ina baselgia ni caplutta – sch’ella ei aviarta – aunc adina sustegn en certs muments dalla veta. Tenor mei duess’ins perquei buca nezegiar entuorn memia spert baghetgs sacrals. Locals per occurrenzas profanas havein nus en abundonza. Quella conclusiun vala – en quei cass – era per la stiva da morts a Vrin? Baselgias dueien spitgar, ed era il local da bara sa spitgar. Jeu sun ferm perschuadius che nus stuein vegnir giu da quella via nua che nus vulein nezegiar entuorn tut quei che ha el temps actual buca ina funcziun. Nua che quei patratg spirontamein economic meina vesein nus. Avon 20 onns havein nus getg enta Vrin: Nus murin tuts in gi, aschia fa ei senn da far patratgs sur dalla mort. Quei ei restau. En quei senn resta la stiva da morts in maletg nua che la populaziun da Vrin ha fatg bia patratgs sur dil viver ed il murir. La stiva da morts regorda co ir entuorn cun nos morts, denton era cun nossa atgna mort – in memento mori – ina orientazun denter viver e murir. La stiva da morts sut la baselgia parochiala da Vrin. La stiva da morts ei en funcziun dapi prest 20 onns. Il local nua che la bara vegn deponida. Plaun sut dalla stiva da morts da Vrin. Seniester ei l'entrada pils vischials, dretg la scala che va si en stiva.

Igl ei buca enzatgei niev: Gia dapi onns san ins empristar in auto cul sistem Mobility. Quels ei pilpli parcai alla staziun. Novs ei il sistem Sponti-Car. La vischnaunca da Schluein metta a disposiziun in plaz fix sil parcadi da Val Vedra per in tal auto electric d’emprest. Gievgia ha gl’interprendider Mark Ritzmann surdau al president communal da Schluein in auto electric Renault Zoe. Igl ei in auto pign alv, senza schnic schnac. Sillas portas il logo dalla vischnaunca e quel dall’interpresa indigena Solpic. Quei auto ei parcaus d’ussa naven el medem liug. Nun ch’el seigi en funcziun, e gliez ei apparentamein gl’intent dalla purschida. La vischnaunca da Schluein sto buca investar bia pil survetsch niev ch’ella porscha als convischins. Evaluar gl'interess e las reacziuns Sco ellas vischnauncas da Trin, Flem e Laax dat ei ussa era a Schluein in auto ch’ils habitonts san empristar – per in’ura, in gi, ni era plirs. «La tariffa ei 5 francs l’ura», declara Mark Ritzmann. El renda denton attent ad in’offerta speciala che vala a Schluein. Sponti-Car fa in’emprova da pilot en quella vischnaunca: «Tgi che empresta 12 uras gl’auto paga nuot». Emprova da pilot Duvrar 12 uras gratuit in auto jaster, ei quei pusseivel? Gie, l’emprova da pilot dueigi mussar co gl’interess pil survetsch ei. Vitus Walder, gl’interprendider indigen d’energia solara, ha baghegiau per la vischnaunca la staziun da cargar. La petga da tancar la batteria ei a Val Vedra gest sper la punt. En quei liug central ha Ralf C. Schlaepfer beneventau gievgia endamaun il fundatur da Sponti-Car, Mark Ritzmann. Quel declara ch’ins vegli evaluar gl’interess e las reacziuns a Schluein. Il Sponti-Car a Schluein avon la petga da cargar a Val Vedra. Schlaepfer declara daco che la suprastonza communala ei perschuadida da quei survetsch niev: «Ei dat en mintga vitg glieud che duvrass in auto per far cumissiuns. «En ina famiglia dat ei savens mo in auto, e quel partan um e dunna. Aschia sa gl’auto d’emprest esser d’engrau», manegia el. Era seniors che veglien buca pli tener in agen auto sappien profitar da quei survetsch en vischnaunca». Reservar gl’auto san mo habitontas e habitonts da Schluein. Mark Ritzmann ei savens a Laax e sa co igl ei da viver ella periferia. Senza auto ei quei pusseivel, mintgaton denton stentus. Sch’ins ha da far in transport da rauba ein ins adina dependents d’auters. Il sistem Sponti-Car ei fatgs per la mobilitad en vitg e periferia. E co funcziuna quei ella pratica? «Ins reserva gl’auto ella pagina d’internet www.sponti-car.ch. Leu ston ins cargar g’emprem ina fotografia dalla patenta da guidar, ei suonda ina confirmaziun, e gia ei gl’auto a Val Vedra a disposiziun», declara il president communal Ralf C. Schlaepfer. Arver gl’auto, envidar il motor, serrar gl’auto eav. funcziuna sur il telefonin.

Il «Black Friday», il «Cyber Monday» e la «Cyber Week» ein oriundamein vegni lantschai ell’America e han mintgamai liug ­entuorn il quart venderdis dil november. Oz eis ei puspei aschi lunsch ed il «Black Friday» cun tut sias acziuns e procents ­carmala la glieud ellas stizuns. En Surselva para quei trend american aunc buc d’haver fitgau pei. Tgi che ha buca fatg «in stop da reclamas» ei quasi vegnius inundaus il davos temps cun prospects d’acziuns, procents e reclamas che vulan carmalar ellas stizuns oz, igl ei gie «Black Friday». Tenor la Fundaziun per la protecziun da consuments (FPC) setract’ei tier quels dis ni quellas jamnas da mesiras da marketing co­ordinadas dil commerci en detagl. Tals events surmeinien savens da far cumpras buca necessarias. Probablamein van oz tuttina biaras Sursilvanas e Sursilvans a Cuera ni en auters marcaus per seprofitar d’acziuns. La FMR ha vuliu saver sch’il «Black Friday» ei era in tema ellas stizuns dalla Surselva e ha perquei contactau enzacons meinafatschenta. Forsa havein nus gest piclau ora quels che cuoran buca suenter il trend american ? Il tenor ei en mintgacass staus tier tuts il medem : «Ins sto buca surprender tut dall’America!» Mai aunc fatg Silla damonda schebein ei fetschien era «Black Friday» oz ha Mattias Menzli da Menzli Sport rispundiu riend: «Tgei ei quei?» Menzli Sport cun filialas a Glion, Laax e Mustér ed igl unviern aunc tschun ulteriuras els territoris da skis hagi aunc mai fatg acziuns specialas per quei di ed era oz detti ei neginas. Tenor Mattias Menzli hagien biars schliatas marschas quei di e fetschien aschia mo donn a sesez. Menzli Sport hagi autras acziuns per la clientella e quellas vegnien nezegiadas bein. Aschia dettien ei per exempel igl entir atun in rabat da 20 % sin service da skis. Duront las vacanzas d’october detti ei plinavon enzacons dis in rabat dubel da clients. Circa tuttina patratga era Marcus Michel da Michel sport da muntogna a Trun e di: «Jeu hai fatg negins patratgs davart quei di e porschel era buc acziuns specialas. Ins sto buc surprender tut dall’America !» Era Michel declara d’haver sur onn ina ni l’autra acziun. La fin december per exempel in rabat da 15 % sin rauba d’unviern. Silla fiera seigi la rauba da sport d’unviern schiglioc gia scarta uonn, aschia ch’ei fetschi buca senn da vuler promover la vendita cun ina massa rabats. Qualitad ha siu prezi Ella medema crena sco ils possessurs dallas fatschentas da sport dat era Sascha Decurtins da Moda Decurtins cun filialas a Glion e Mustér e di : «Tier Moda Decurtins date i buc Black Friday, nus fagein era buc Halloween culs affons, quei ein usits americans.» Ei seigi sesiun aulta e sch’ei entscheivien amiez la sesiun a dar procents sendisi la clientella vidlunder e spetgi quei era el futur. «Nus vivin buca dils procents», puntuescha Sascha Decurtins ed aschunta che las marschas da gudogn seigien actualmein bassas e perquei cunvegni ei buca da dar procents. Tuttina hagien ei dau in rabat a caschun dalla fiera sogn Martin a Mustér. Scriver giu la rauba daventi pil solit actual pér il schaner cu la sesiun d’unviern mondi enviers la fin. Buc adina produciu fair Avon dus meins ha Alexandra Flepp aviert sia stizun Essenza a Mustér. El sortiment ha ella vestgadira ed auters products persistents, durabels ed ecologics. Uonn porscha ella neginas acziuns da «Black Friday» e tgei che vegni ad esser l’auter onn sappi ella aunc buc. Era Alexandra Flepp ei buc in fan da quei di ni da quellas jamnas d’acziuns e manegia che quei seigi plitost hip ell’America. La giuvna meinafatschenta manegia denton era che fatschentas pintgas possien magari vegnir sut squetsch da puder concuorer cullas grondas. Sco ella declara vegni ei era produciu rauba aposta per quellas jamnas ni quels dis d’acziun. Ella sappi denton strusch s’imaginar ch’ei possi vegnir produciu a moda faira per prezis minimals. Ses furniturs laschien en mintgacass buca producir aposta per talas acziuns sco « Black Friday ». Alexandra Flepp en sia stizun Essenza, ina da biaras stizuns en Surselva che porscha neginas acziuns da «Black Friday». Siat tips per «Black Friday» La Fundaziun per la protecziun da consuments dat tips per evitar traplas da shopping duront events sco « Black Friday » ed auters. 1. Cumprei nuot. Tiels products che vegnan vendi il bia duront tals dis da vendita s’audan vestgadira ed artechels d’electronica. Quels beins da consum han ina fetg schliata bilantscha pigl ambient. Sche vus leis tuttina ir el smugl da glieud e far in gir ellas buticas e stizuns… 2. Cumprei buca dapli, che quei che vus duvreis: Fagei ina gliesta da cumpra e dei a sesez in budget. Schei buca surmanar entras gronds rabats da far cumpras nunnecessarias. 3. Manteni il saung freid… Rabats limitai el temps pon svegliar in sforz da cumprar intern. Ins ha il sentiment da munchentar enzatgei, sch’ins reagescha buc immediat e cumpra. En verdad vegn ei denton adina puspei a dar tals ni semeglionts rabats sin products. 4. Cumparegliei ils prezis…Bugen vegn fatg reclama cun rabats da 40% e dapli. Quels rabats serefereschan denton buc adina al prezi da marcau mobein al prezi recumandau dil producent ch’ei pil solit bia memia aults. 5. Controllei ils prezis dalla concurrenza tier products cun «garanzia da prezis ultrabass»… savens vul quei dir ch’il commerciant restitueschi al client la differenza da prezi, duess quel anflar enzanua auter il medem product per in prezi pli favoreivel. Per saver profitar da quella garanzia stueis denton esser promts da cumparegliar ils prezis dalla concurrenza e biars commerciants quentan che quei vegni buca fatg. 6. Untgi shops dad online dubius… Era cugliuns nezegian il «Black Friday» cun lur shops online. Tier products cun prezis extrem bass, che pon plinavon vegni pagai mo ordavon ni cun carta da credit eis ei d’esser specialmein precauts. Ei pudess setractar da shops falli nua che vus pagheis ordavon , survegnis denton mai la rauba. 7. Seigies en general disfidonts en connex cun labels da «Black Friday» ni semeglionts…ils taccaders cun tals labels vegnan savens mo mess sils products.

«Vegnas venderdis giu Cuera cun mei, igl ei Black Friday», ha mia amitga dumandau tscheidi. Rabats da 10% entochen 70% ni perfin dapli carmalan. Tgi po aunc resister cheu? Jeu buc adina, ton sai jeu conceder. Tier venditas e rabats vegnel jeu bia memia savens fleivla. Ed il Black Friday ei lu empau sco dad esser ella Tiara dalla Cucagna. Gia il november dat ei ina massa per buns prezis ni bunamein per nuot. Ok, forsa ein ils prezis aunc adina buca buns e gnanc tec fairs, mo els ein in bienton pli favoreivels ch’il prezi normal. Sch’jeu cumprel pia in pullover che custass 300 francs per 150 francs hai jeu spargnau 150 francs e sai aunc cumprar in secund. Bein logic. Era sch’jeu havess mai cumprau in per 300 francs. Ni ch’jeu cumprel mo in pullover e cul rest in parfum. Ei dat la fin­finala aunc ina ga il medem gratuit si suren. Schnäpplis nua ch’ins mira. Dil reminent hai jeu aunc adina in parfum dil Black Friday digl onn vargau. Adina san ins era buc metter si il medem. ­Atgnamein havess jeu duvrau caul­tschas avon in onn, anflau hai lu denton giaccas. Gie gest pliras, buca grad la colur giavischada, mo in tec flexibels ston ins schon esser il venderdis ner. Jeu less uss tuttina buca tradir tgei ch’jeu havevel tut cumprau, ei era denton dabia e consequentamein hai jeu era spargnau ina massa. Lu hai jeu scret dil Black Friday che ha buca liug en Surselva ed ils tips dalla Fundaziun pil schurmetg da consuments (mo mirei igl artechel e la boxa). Buns tips ed atgnamein era quei schon clar a mi ch’ei mondi aschia. Tuttina vegnel jeu adina puspei fleivla tier acziuns e venditas. Mo gianteren, sun jeu buca pipa da star naven? Bein, mia amitga sto ir persula ni anflar autra cumpignia. Jeu hai liber e mon a spass – ella Tiara dalla Cucagna Surselva. E gie, sch’ei schabegia nuot nunprevediu sai jeu era dir questa sera d’haver spargnau ina massa.

Igl artist Muma alias Giusep Maria Soler ei in Catalan che viva a Lausanna. El ei artist pictur ed era enconuschents per sias installaziuns da glisch. Sonda, ils 27 da november a partir dallas 18.00 envidan el e la Casa sogn Giusep sin la terrasa dalla casa d’attempai a Cumpadials. En collaboraziun culs attempai ha Muma preparau leu ina installaziun cun 700 candeilas che vegnan illuminadas da tut ils presents. Sco Muma ha declarau sin damonda dalla FMR lavura el bugen cul fiug. Quel accumpogni numnadamein ils carstgauns dapi millennis. Gia pli baul eri il fiug in ligiom social, pertgei mo ina persuna vegnevi buca da mantener il fiug. Era oz seigi quel in simbol da communitad e gest quei sentiment hagi actualmein ina muntada impurtonta. L’installaziun seigi ina preparaziun sigl onn proxim che dueigi daventar harmonics. «Jeu less dar speronza per in meglier onn 2022», aschia Muma. L’installaziun da glisch vegn enramada cun musica. Tiel ritardando vegni il tempo ralentaus plaunet per arrivar ad ina fin harmonica. «Era il fiug ha quei effect – el ralentescha nus e gida d’arver la porta tier nos siemis», di igl artist e spera era ch’il fiug a Cumpadials vegni da derasar in sentiment da cuminonza e speronza. Las candeilas ardan entochen las 20.00 e ve­gnan aunc envidadas treis ga avon Nadal; numnadamein ils 3 da december, ils 16 da december ed ils 21 da december – mintgamai dallas 18.00 – 20.00. Ina visualisaziun dall’installaziun artistica da Muma silla terrassa dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials.

Pertuccont il pei dalla taglia communala ha il suveran da Breil dau suatientscha alla proposta dalla suprastonza communala. Lezza haveva proponiu da reducir il pei da 100 sin 90 % dalla taglia cantunala. La radunonza communala ha approbau unanimamein quella quota nova. Il pei dalla taglia sin schischom resta sco tochen dacheu sin 1,7 promelli. Plinavon ha la radunonza communala era approbau unanimamein il preventiv 2022. Tier entradas da 14'138'388 ed expensas da 13'803'450 francs quenta quel cun in gudogn da 379'938 francs. Il quen dallas investiziuns muossa expensas bruttas da 4'800'000 ed entradas da 602'000 francs, aschia ch’ei seresultassen investiziuns nettas da 4'198'000 francs. La gronda summa, numnadamein 2,83 milliuns francs impunda la vischnaunca per la sanaziun da vias communalas. La via Patnasa ei quintada cun 520'000 francs, la Via Campliun cun 570'000 francs, la via da Mutteins tier la serenera cun 350'000 francs. Per ulteriuras vias quenta il preventiv cun expensas denter 70'000 (Via Tumvi Dadens) e 200'000 francs (Via Sutvitg). Lavurs vid il provediment d’aua e canalisaziun ei quintaus cun 990'000 francs e pil lag da far bogn a Breil ei ina summa da 500'000 francs inclusa el preventiv d’investiziun.(fmr/abc)

Avon dus onns era massa glieud stada a Glion alla fiera d’advent. Onn vargau ei stau nuot. Uonn han l’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn e l’Uniun fiera jamnila buca seschau starmentar. Pign e grond ha gudiu la sonda da fiera. Las previsiuns havevan annunziau plitost aura bletscha e brutta. Pils marcadonts eis ei buca in bien signal, pertgei bia glieud ei vegnida labila e sedecida pér il davos mument sch’ella viseta in’occurrenza ni buca. La finala eis ei stau schetg l’entira sonda a Glion. Enqual dils rodund 50 mercadonts che havevan reservau in stan alla fiera d’advent han lu era fatg bunas fatschentas. Cunzun la vivonda ei stada tschercada. Suenter las quater, cu ei ha entschiet a far brin, eran stans cun paun, carn, ligiongias e pettas gia pulit svidai. Mo era tschupials e decoraziuns cun dascha han giu buna accoglientscha. Las autoritads da Glion han giu in cert respect da quella 23avla fiera d’advent. En vesta allas cefras carschentas d’infecziuns da Covit-19 ei la damonda «far ni buca far» stada aviarta tochen il davos. Ils organisaturs han riscau, cullas restricziuns ordinadas. Gl’areal ei staus serraus giu, davon tuttas entradas controllava persunal da segirtad che tuts portien mascrina. Inagada viaden, han ins saviu circular persuenter senza sestuschar. Tut auter che las davosas 22 fieras ei quella d’uonn stada. Ins ha giu peda da star a mesa via, negin ha stuiu temer da sespiarder ella glieud. Enqual mercadont po esser trumpaus dallas frequenzas. Ils visitaders han persuenter saviu guder in vin-warm ni must cauld cun calvados. Senza catsch e truscha, veramein pacific han ins saviu guder la girada. Il diember da stans ei staus limitaus. Per impedir ch’ei vegni memia stretg ha il comite decidiu da concentrar ils stan sil contuorn dalla plazza cumin. Entuorn il grond pigniel ch’ins ha menau l’jamna vargada giu digl uaul da Ruschein han ins saviu entscheiver gl’advent «denter la glieud». Duas marcadontas da Luven al stan dalla fiera d'advent a Glion. Atmosfera dalla sera alla fiera d'advent a Glion. Duas marcadontas circumdadas d'aughels e steilas. Daniela Cadruvi-Arpagaus ha fatg in maletg dalla fiera d'advent a Glion.

Ier han votantas e votants da Mustér stuiu prender posiziun tier duas formalitads dalla planisaziun locala. ll suveran ha stuiu decider schebein la pista dil skillparc ch’igl investur Marcus Weber ha schau baghegiar a Sax Su duei vegnir legalisada. La cuminonza all’urna ei d’accord cunquei ed approbescha per quei intent ina revisiun dil plan da zonas. Cun 751 gie encunter 233 na ein treis quarts da votantas e votants suandai la proposta dalla suprastonza communala. Duront la procedura per ina lubientscha da baghegiar ordeifer la zona haveva la vischnaunca dau glisch verda agl investur. Gl’Uffeci cantunal per la planisaziun dil territori haveva annunziau alla vischnaunca ch’el sappi conceder la lubientscha culla cundiziun ch’il pievel lubeschi la revisiun dil plan da zonas. La lubientscha dalla vischnaunca ei oz aunc pendenta, cul conclus dad ier all’urna sa la suprastonza denton reglar la fatschenta dil Skillparc «illegal» a Sax Su. Gl’areal corrispundent vegn da niev attribuius alla zona per sport e temp liber al Crest d'Acletta. Vinavon ha la cuminonza all’urna stuiu prender posiziun tier ina revisiun digl artechel 74 dalla lescha da baghegiar. La formulaziun vertenta dapi il 2008 risguarda buca las normas che valan per installar indrezs solars, implonts a vent e tablas solaras. Cun ina gronda maioritad da 815 gie encunter 159 na ha il suveran approbau la revisiun. Quella risguarda distanzas e mesiras sco era formaziun digl implont en connex cul maletg dil habitadi. En in messadi haveva la suprastonza communala presentau la tractanda extendidamein.(fmr/abc)

Onn vargau la Fundaziun Calender per mintga gi ediu la 100avla ediziun, in gries carnet da 400 paginas. Quella dil 2022 ei puspei ina «normala» cun 240 paginas. Il cuntegn ei denton pulpius e multifars. La colur dil frontispezi ei speciala, tgietschen rosa. Puspei culla grafica da Max Jenny (1899-1986). Igl ei impurtont da tener quella cuntinuitad, ella dat caracter al «per mintga gi». Ell’ediziun giubilara digl onn vargau haveva redactur Manfred Veraguth fatg attent a quei tratg: «Il Calender per mintga gi enconusch’ins mo vid il vestgiu, e quei ei secumprovau». Il frontispezi dil Cpmg 2022 ei uonn tgietschen-rosa. Confirmaziun, ier ed oz Lein sfegliar empau el Cpmg 2022. Per puntuar all’entschatta: descriver mintga artechel ei nunpusseivel. Ins anfla uettas el capetel «ier ed oz», sco quellas da Henrietta Caderas, Riccardo Bertogg e Flurin Caviezel. Els raquentan da veta, mintgagi e lavur, a Luven, Vuorz e Pitasch. Il Cpmg ei il sulet calender cun dus idioms. La collaboraziun culla Sutselva enrihescha dapi 100 onns la vesta sur las atgnas seivs. Ins legia tgunsch la contribuziun da Cristian Joos d’Andeer. El ei vegnius confirmaus 1962. Sin quei gi da fiasta ha el survegnius 125 cartas, in lexicon da Knaurs, papetarias da scriver ed auter pli. El cumpareglia sia confirmaziun cun quella dil giuven Gabriel Grischott da Lon ch’ei vegnius confirmaus gl’onn vargau, 60 onns pli tard. Ina pèrla da Riccardo Bertogg D’in auter Grischott raquenta Riccardo Bertogg. Il pèc pensiunau seregorda dil Paul Grischott-Mani ch’ei staus a Vuorz fumegl. Buca el, mobein gl’Anton pèc ei el center dil text. Aschia numnavan ils da Vuorz Anton Cadonau che vegneva scumbigliaus savens cul benefactur. Il bab da Riccardo, Jacob Bertogg, ha fatg gl’emprendissadi tier Anton pèc. La contribuziun «Las duas pasternarias da Vuorz 1896-2008» ei in pèrla da quei Cpmg 2022. Ina impressiunonta e divertenta historia da famiglia, cungida cun anectodas, raquintada da Riccardo Bertogg. Schizun il standard el Cpmg ei interessant: En vesta allas elecziuns digl onn 2022 eis ei gnanc schi mal da saver tgei deputai che representan actualmein ils differents cirquits. Mirar tgei midadas ch’ei vegn a dar il matg 2022, il gi d’elecziun da regenza e parlament. In auter schabetg dil matg 2022 duess’ins nudar ell’agenda. Il Cpmg renda attent ch’ei dat ils 16 da matg 2022 ina stgiradetgna dalla glina ch’ins vesa bein dalla Svizra anora. Ed ils 25 d’october 2022 schizun ina stgiradetgna dil sulegl ch’ins vesi fetg bein sur miezgi. Ina pèrla da Luven La part dil calendari ha Ruth Janki, Vuorz/Trin, fatg. Ella muossa fins aquarels, leutier atgnas poesias. «Silvester regal’a Daniev in matg fluras da glatsch», scriva ella tier gl’emprem maletg. Colurs freidas, ins vesa propi il matg che l’artista manegia. Colurs cauldas suondan sin tablas da smarvegl. Cun quellas impressiuns entran ins el capetel dils raquens, poesias e teaters. Ils giuvens victurs dalla Plema d’aur 2021 raquentan, Lia Johanna Hauser da Danis, Pierin Barenius da Trun, Luzia Tschuor da Sagogn. D’Andeer Jan e Livia Michael, Mattia Dasoli da Casti ed Alina Juon da Ziràn. Negin problem da leger e capir gl’idiom sutsilvan. Era buca las poesias da Meia Inauen-Dolf. La scolasta pensiunada da Flond seregorda en fuorma lirica dalla hermerina che vegneva el vitg (La harmaregna, pagina 64). Henrietta Caderas da Luven ei s’exprimida ils davos onns el «per mintga gi». El niev ha la redacziun publicau ina poesia ch’entscheiva aschia: «O miu car Luven, bials tschentaus, sin ina spunda eis francaus, e miras giu en la vallada, sin vitgs, uclauns, sur prau e prada». Tgisà tgei cumponist che vegn a metter quels plaids en musica? Cun «Mias empremas vacanzas» scriva ella ina regurdientscha originala e lai prender part ils lecturs dils usits d’affons e giuventetgna da Luven. Pitasch ei representau el calender cun ina contribuziun da Flurin Caviezel. El scriva dallas veglias vias e rutas da Glion encunter sid e dil Glogn en. Punts e piogns sespiardan. Gl’anteriur mistral e deputau ei in cronist pissiunau e historicher da hobi. Sia contribuziun ei ordvart interessanta demai ch’ins ei oz cugl auto spert enta Pitasch ed el bogn da Peiden. Paucs che sedamondan co quei era pli baul. Public Viewing 1957 Martin Fontana, gl’enconuschent liricher, presenta el Cpmg2022 diesch poesias d’auturs chines e giapunes. El meina – ella versiun sursilvana ch’el ha fatg – en curtgins dall’Asia lontana. Buca mo el, era sia consorta, Horti Fontana-Buchli (1932-2020), ha scret. Ins sa leger dad ella duas poesias en sursilvan e duas en vallader. Il Cpmg 2022 cuntegn schizun ina historia erotica. Hans Caprez da Castrisch raquenta dalla Livia, la dunna dil professer che haveva caschunau al giuven seminarist embrugls d’amur. Tuttas persunas numnadas el raquent seigien fictivas, medemamein tuts eveniments, tradescha gl’autur ell’anotaziun. Gieri Battaglia, annada 1947, ei carschius si a Domat e sesents a Rorschach. Sia historia ei buca fictiva. El raquenta da sia affonza e giuventetgna. Igl ei legher d’intervegnir co el ha udiu l’emprema gada il plaid magnetofon e co el ha viu 1957 in tal apparat da registrar tuns cul microfon. In onn pli tard ha el saviu mirar l’emprema gada ballapei alla televisiun. Cun siu bab eis el ius da Domat a Cazas per mirar ella sala dil hotel Reich il giug Svezia-Brasilia emess da Stockholm. Public Viewing avon 65 onns. Cronica commuentonta Ils redacturs Manfred Veraguth (part sursilvana) e Johann Clopath (part sutsilvana) han puspei fatg lavur cumpleina. Dad els anfl’ins era contribuziuns. Per exempel fan ins enconuschientscha cun in animal dalla notg, il tais. Veramein lectura multifara porscha il Cpmg. A tgi che vul rimnar e cumplettar la retscha da calenders dattan els in cussegl: La redacziun rimna annadas veglias. Tgi che ha buca tuttas 101 duei s’annunziar tier els. Per cumplettar la presentaziun dil Cpmg 2022 astg’ins remarcar las tablas dils defuncts ch’il calender publichescha onn per onn. Las paginas cullas fotografias ein ina cronica commuentonta dalla veta e vargheivladad en nos vitgs. Frestg dalla stamparia, ils redacturs Johann Clopath (sen.) e Manfred Veraguth han retschiert il niev calender.

La fin d’jamna ei stau a Sevgein l’exposiziun «a casa» cun ina collecziun d’ovras da Tarcisi Cadalbert (1943-2003). La Fundaziun Tarcisi ha presentau quellas en tschun loghens dil vitg nativ digl artist. Ella baselgia parochiala han ins saviu admirar otg dils 14 maletgs dalla seria «Passiun» fatgas 2003. Quei medem onn ha el era creau il placat pil giug el liber dalla Passiun che la populaziun lumneziana ha mussau la stad a Vella. Il maletg original da quei placat han ins saviu admirar all’exposiziun. A caschun dalla vernissascha ella baselgia da s. Tumasch ha l’assistenta pastorala da Sevgein, Flurina Cavegn-Tomaschett, rendiu attent che Tarcisi Cadalbert hagi buca mo malegiau la passiun, mobein era viviu quella, gest quei onn 2003. El ei morts il november 2003 da cancer. «Pissiun ei buca mo bi e positiv. Pissiun ei in tal ferm sentiment che brischa ed arda, e che tschaffa e lai buca pli liber. Pissiun che sa era caschunar passiun».(fmr/abc) Dus dils 14 maletgs dil ciclus dalla Passiun che Tarcisi Cadalbert ha malegiau il 2003.

Vendergis ei stau a Glion la radunonza generala dalla secziun Péz Terri dil CAS. Sco quei che la responsabla dils commembers ella suprastonza ha communicau, ha la secziun dumbrau sil gi da radunonza exact 1998 commembras e commembers. La fin digl onn da gestiun, quei ei ils 31 d’uost, dumbrava la secziun 1952 commembers (mira LQ 12-11-2021). La fin da november, exact ils 26 da november 2021 eis ei 1998. Quels gis daventa la 2000avla persuna commembra dalla secziun Péz Terri dil Club Alpin Svizzer (CAS). A quei fatg ha il president Arno Arpagaus rendiu attent. A caschun dalla radunonza generala da vendergis vargau ha la responsabla dil ressort dils commembers, Marlies Jörger-Frei, presentau la statistica e menziunau ch’ei ha duvrau 100 onns entochen che la secziun ha giu contonschiu 1000 commmembers. Il club ei vegnius fundaus 1898 ed exact gl’onn 2000 ei il melliavel commember entraus. La suprastonza, retscha davon da sen. Selina Schmed, Arno Arpagaus, Mandy Klebig, Christina Ragettli. Retscha miez Bernadette Arpagaus, Marlies Jörger-Frei, David Berther. Sisum Dani Michel, Marcel Caviezel e Corsin Degonda. Battesta Albin remarca Per contonscher aunc ina gada melli commembers ha ei pia duvrau mo 22 onns. Pli baul duvravan interessents in padrin che recumandava la persuna. E las dunnas eran exclusas tochen ils onns trenta dallas activitads. Oz ei gliez buca pli tema, la suprastonza actuala dalla secziun secumpona ulivamein da tschun dunnas e tschun umens. Quei che Arno Arpagaus ha era remarcau ei ch’ils commembers restavan pli baul, inagada ch’els entravan el club, per veta duronta fideivels a quel. Oz ei la situaziun autra, ils alpinists ein pli labils e l’attaschonza al CAS sa esser dependenta d’auters facturs. A quei fatg ha in dils giubilars che la secziun ha undrau vendergis sera rendiu attent. Battesta Albin, oriunds da Mustér, guid da muntogna e guardiacamona, dapi decennis sesents a Puntraschigna, ei entraus 1971 ella secziun Péz Terri. Tenor el maunca pli e pli il tegn ed il spért da cuminonza. Cu ins s’entupavi pli baul alla radunonza generala eri quei ina veritabla fiasta silla quala ins selegravi. Oz, aschia ha el constatau, seigi la radunonza ina formalitad ch’ins regleschi mo alla sperta. Arno Arpagaus ha tedlau e replicau che la suprastonza vegni a prender serius quels plaids. Guardiacamonas e cassiera Usitadamein separticipeschan denter 120 e 150 commembers alla radunonza generala. Dapi zacons onns ei quella adina a Glion, el liug da fundaziun dil club. Uonn ein rodund 60 persunas vegnidas ell’aula dalla casa da scola. La pandemia ha apparentamein giu sia influenza. Suenter la radunonza han ils presents tuttina giu caschun da guder, cul certificat tenor prescripziuns da Covid-19, in apéro riche el foyer dall’aula. Las tractandas ha la radunonza approbau senza discussiun. La cassiera dalla secziun Selina Schmed ha menziunau en sia presentaziun da quen e bilanza che la secziun hagi finanzas ordvart saunas. Il gudogn schuber da 47'331 francs deriva per gronda part dallas duas camonas. Ils guardiacamonas, Toni e Doris Trummer en quella da Terri e Nora Honegger e Mauro Loretz en quella da Maighels, prestien grondiusa lavur, ha il president Arno Arpagaus ludau. Il medem vali era per la cassiera Selina Schmed che administreschi en siu temps liber il quen cumplex d’ina fatschenta pintga e mesauna. Ils giubilars 2022 La 122avla radunonza generala dalla secziun Péz Terri dil Club Alpin Svizzer ha undrau 28 dils 1998 commembers per lur liunga fideivladad alla secziun. 60 onns commember : Franz Burri-Cabalzar, Glion. 50 onns commember: Battesta Albin, Puntraschigna; Arthur Baselgia, Sumvitg; Konrad Berni, Val S. Pieder; Alexi Dermon, Mustér; Claudio Gadola, Panaduz; Hans Menzi-Pfister, Uster; Jürg Spörli, Vella; Josef Zemp, Sagogn; Alfred Frischknecht, Dietikon. 40 onns commember: Toni Trummer, Cuort/Sursaissa; Kathrin Rieder-Meyer, Val S. Pieder; Fredmund Malik, Sogn Gagl; Armin Vock, Freienwil; Rosvita Deplazes-Schmid, Surrein; Roland Carlen, Maiavilla. 25 onns commember: Rolf Lanz, Bäch; Manuela Lanz, Bäch; Fritz Trautmann, Laax; Aita Dermont-Stuppan, Sent; Otmar Flepp, Mustér; Marlies Ott-Wüthrich, Domat; Franz Limacher, Grabs; Lucas Aubry, Valendau; Marcel Häberling, Turitg; Martin Fuchs, Frenkendorf; Anton Alig, Vrin; Kilian Ruckstuhl, Liestal. Arno Arpagaus (sen.) gratulescha ad entgins giubilars, da sen. Toni Trummer (40 onns), Claudio Gadola (50 onns), Franz Burri-Cabalzar (60 onns), Marlies Jörger (responsabla sectur commembers dalla secziun), Josef Zemp (50 onns) e Battesta Albin (50 onns).

Il suveran da Trun ha giu da prender posiziun ier pertuccont ina zona da ruaus. La lescha da ruaus per selvaschinas ha la cuminonza all’urna approbau cun 410 encunter 118 vuschs. Cunquei sa gl’Uffeci da catscha e pesca endrizzar definitivamein la zona sut la fracziun da Schlans el territori denter la Val Farbertg e la Val Plaunca. Sco provisori exista quella zona gia dapi treis onns. Surtut la primavera eis ei in liug preferiu liug da retratga per la selvaschina. La zona cun plauncas suleglivas che vegnan spert terreinas ei predestinada per in zona da ruaus, quella seigi secumprovada, haveva la suprastonza argumentau en siu messadi. Era l'Uffeci d’uaul dil Cantun ei d’accord culla midada dalla lescha davart la zona da ruaus per selvaschina.(fmr/abc)

A Tujetsch ha la cuminonza all’urna giu da prender posiziun pertuccont ina damonda d’explotar l’aua dalla fontauna ellas Plauncas Malamusa sur Rueras. Che la fatschenta ei buca stada dispiteivla cumprova il resultat dalla votaziun: Cun 501 gie encunter 39 na, quei ein 92,78 % encunter 7,22 %, ha la cuminonza all’urna approbau ina concessiun nova alla Corporaziun Aua Cristalla. Quella haveva dumandau ina concessiun motivond ch’il menaschi da provediment d’aua vegni adina puspei confruntaus cun aua tuorbla, savens suenter urezis pli gronds ni liungas periodas cun grondas plievgias. En tals cass ston autras fontaunas cumpensar ils mancos els habitadis. La corporaziun ei responsabla per ina gronda part dil provediment d’aua dalla vischnaunca da Tujetsch. Suprastonza communala e cussegl da vischnaunca han approbau la damonda da concessiun per mauns d’ina votaziun all’urna. Cul conclus clar dil suveran sa la Corporaziun Aua Cristalla ussa explotar la fontauna ellas Plauncas Malamusa ella Val Milà. Quella meina minimalmein 150 liters la minuta, l’aua vegn menada tras in conduct niev el reservuar da Pardatsch.(fmr/abc)

La fin dall’jamna passada ha Domenic Lanicca da Ruschein obteniu il tetel da meister da «Shihan Renshi» da Sakoshihan ord il Giapun. Igl attest da karate ei vegnius surdaus ad el entras il vicepresident dall’Europa e directur Ingo de Jong Hanshi. Quei ei succediu en preschientscha da tuts instructers per l’entschatta dil seminari d’instructers dall’Europa a Tatra ell’Ungaria. Domenic Lanicca posseda scolas da karate a Domat e Schluein. Domenic Lanicca porta ussa il tetel da meister da «Shihan Renshi».

Miez december salva la vischnaunca da Sumvitg la radunonza communala che tracta il preventiv 2022. Sper quella fatschenta principala sefatschentan vischinas e vischin d’in tschuppel autras tractandas. El rom d’ina revisiun parziala dalla planisaziun locala vegnan determinai ils spazis d’aua, zonas da prighel, zona da protecziun per l’aua sutterrana ed il plan general d’avertura traffic. Plinavon vegn suttamess al suveran la revisiun dil reglament da traffic sco era ils novs statuts dall’Uniun Nordic Surselva. Medemamein vegnan ils delegai per quell’uniun tscharni quella sera. Pil remplazzament dallas finiastras en casa da scola a Surrein presenta la suprastonza communala in project e la damonda da credit da 185 000 francs. Grondas investiziuns Il preventiv dalla vischnaunca per 2022 quenta cun ina sviulta da pressapauc 7,8 milliuns francs. Aschilunsch che las prognosas finanzialas severificheschan havess il quen da serrar cun in avanzament da rodund 125 000 francs. Il quen d’investiziuns preveda expensas da 6,65 milliuns francs ed entradas da 2,86 milliuns francs. Aschia preveda la vischnaunca da midar stanzas da scola ella casa da scola a Sumvitg en habitaziuns. Persuenter ei previu 985 000 francs. Per la senda a Crappa Grossa che vegn adina puspei donnegiada da bovas ei reservau ina summa da 145 000 francs. Biebein 1,5 milliuns francs preveda la vischnaunca da Sumvitg d’investar el provediment d’aua. En quei connex setracta ei dalla sanaziun dils aquaducts da Rabius, Surrein e Laus. 690 000 francs ein reservai el preventiv 2022 pil project Lag Salischinas e pil project d’ina ovra hidraulica Sumvitg/Cumpadials ein 1,75 milliuns francs indicai el preventiv. La radunonza communala ha liug mesjamna, ils 15 da december 2021 a Sumvitg. La vischnaunca da Sumvitg preveda da remplazzar las finiastras dalla casa da scola a Surrein.

Sonda ei l’exposiziun d’art «total local 21» s’aviarta ella Cularta a Laax. Igl ei in’exposiziun regiunala d’art. Dus umens e nov dunnas muossan il resultat da lur lavur creativa. Els dus locals ella Cularta vegn’ins buca «bumbardaus» d’objects. Cun endisch artistas ed artists ch’exponan pudess’ins s’immaginar quei. Direct naven dil parcadi sper il Lag Grond a Laax entran ins el baghetg cul bustab «C» marcant vid la fatschada. Enquala persuna ei gia leu e va d’in object a l’auter. Ins ha plaz e pren peda. Yvonne Gienal vegn encunter, beneventa e dat enta maun il fegliet accumpignont che s’auda tier l’exposiziun «total local 21». Puspei ha ella, ensemen culla cumissiun da program, saviu risguardar bunamein in tozzel artistas ed artists. Abstract-geometric sper naiv-narrativ Ina vegn persuenter bumbardaus cun ideas e stils. Dus onns suenter «La Regiunala 19» suonda «Total local 21». All’exposiziun da gruppa muossan endisch artists 27 lavurs. La gronda part ei maletgs e grafica, lu era singulas sculpturas. Ina performance muossa Sandra Palaia. Per ella ei l’actura Felicitas Heyerick stada model. In video muossa co l’artista da Glion malegia il model cun sia tecnica da bodypainting. Il resultat ei exponius en ina seria da treis maletgs cul tetel «Mess me up». Las endisch persunas che muossa lur ovras alla «Total local 21» sedistinguan in da l’auter culla tecnica da luvrar e culla sparta artistica. Il spectrum ei vasts. Gest quei cuntrast arva la discussiun e lai entrar el mund creativ. Ins sedamonda tgei ch’ei art, tgei ch’ei grafica e tgei artisanadi. En quell’exposiziun anfl’ins art. Ins sa per exempel discutar dil stil da Leo Deplazes e quel da Daniela Cadruvi. Maletgs abstracts-geometrics entaupan la pictura naiv-narrativa. Omisduas fuormas expressivas traian, ins seferma, contempla. Cheu vesan ins zatgei concret, leu era, denton «mo» fuormas geometricas che van ina en l’autra ellas colurs. L'installaziun da Markus Casutt, davontier ina fotografia dgl intern dil bastiment decadent. Ina mesa-statua da Stefanie Kählin, cun ina frisura pli curiosa. Daniela Cadruvi-Arpagaus ha malegiau ina scenaria dil Lag Grond da Laax Ovras da Leo Deplazes ella Cularta. Ina mesa-statua cun tgau aviert Sandra Kirtz muossa ina seria da graficas ner-alvas. Ils maletgs cun tenta paran illustraziuns scientificas fetg precisas. La musicista pensiunada Dorothea Jappe perencunter muossa treis skizzas «nunprecisas» dalla baselgia da s. Rumetg. Ella ha dessignau cun zucher e tenta sin ina platta da zinc. Quella vegn bugnada en acid, sin pupi special per irom vegn il dessegn lu stampaus. La gronda part dallas ovras penda vid las preits en omisduas salas d’exposiziun. Quater ovras ein plasticas respectiv figuras. Yvonne Gienal declara: «Nus havein empruau da dar allas ovras in ritmus senza vuler separar», explichescha ella. Ella e Remo Arpagaus han curau l’exposiziun. Els han quasi mess a meisa pils visitaders. Lezs san ir d’in’ovra all’autra, contemplond diversas modas e stils che communicheschan in cun l’auter. En egl dat la plastica da Stefanie Kälin da Laax. Ella muossa ina mesa statua en tun d’irom. Davontier ina fatscha d’ina dunna fina, il tgau davos ei denton aviarts ed ins vesa ina reit da fildirom cun divers objects. «Nus enconuschein nies visavi mo aschia co el semuossa el discuors. Co la persuna ei, tgei ch’ella patratga e tgei che schabegia en siu tgau savein nus denton buc», circumscriva ella si’ovra. Gl’object da Markus Casutt da Flem san ins buca surveser ella sala el plaun sura dalla Cularta. El muossa ina fotografia d’in bastiment che ha fatg naufragi gl’onn 1981 alla riva dall’insla Lanzarote sillas Canaras. Il fotograf ed artist muossa co il bastiment decadent semida e «decumpona». «Ei fa tema, ei prighulus e fetg singular da documentar quei process», ha Casutt confermau alla FMR duront la viseta ella Cularta.

La dumengia encunter sera ein polizia, pumpiers e salvament stai en acziun el center dil vitg da Mustér. Allas 16.45 han vischins constatau fem che sorteva d’ina habitaziun. Ladinamein han els alarmau ils pumpiers e cura che quels ein arrivai el liug haveva la polizia gia evacuau las persunas pertuccadas. Cun apparats per proteger la respiraziun ei in emprem trup da pumpiers entraus ella habitaziun e fruntaus immediat sin fem ner e spess. Ad el eis ei reussiu da stizzar beinspert il fiug. La habitaziun ei allura vegnida ventilada, medemamein las ulteriuras. Sco quei che la polizia cantunala communichescha ha ina dunna stuiu vegnir transportada cull’ambulanza en spital. Ella haveva pitiu dil fem. Ils donns vid la habitaziun ein considerabels. 19 pumpiers, dus polizists cantunals e duas persunas dil Salvament Surselva ein stai en acziun. La polizia cantunala sclarescha ils motivs digl incendi. Incendi en ina habitaziun el center dil vitg da Mustér.

Mitja Birlo, caucuschinier dalla ustria Silver dil hotel 7132 a Val sogn Pieder ei vegnius tschernius da Gault Millau sco cuschinier digl onn 2022. Il gliendisgis vargau ei il niev cuschinier digl onn vegnius undraus a Val. E cun el diversas autras cuschinieras e cuschiniers che han svegliau igl interess dil guid dallas meglieras adressas gastronomicas dalla Svizra. Senza dubi ei Val sogn Pieder buca da pare­gliar cun Berlin. «Denton ei va bein e jeu sesentel cheu dacasa.» E momentan va ei fetg bein cun Mitja Birlo, il caucuschinier dalla ustria Silver dil hotel 7173 che lavura dapi otg onns a Val. El ei vegnius undraus il gliendisgis vargau el hotel 7132 da Gault Millau cun il tetel digl «Ustier digl onn 2022» e ha retschiert per sia cuschina aunc gest 18 puncts. Plascher dalla distincziun ha buca sulet Mitja Birlo mussau a caschun dalla surdada dalla distincziun. Sia entira equipa da cuschina ei stada incantada sco igl ei buca stau da surveser il gliendisgis vargau. Mitja Birlo ha lu era puntuau che cuschinar seigi lavur da team e sulet ina buna entelgientscha en cuschina lubeschi da cuschinar sin ault nivel. «Nus s’accordein era bein ordeifer la lavur.» Carschius si a Berlin ha Mitja Birlo gia viviu e luvrau a Londra e Sydney. Che sia partenaria viva a Val e lavura el medem menaschi simplifichescha la veta egl encarden sursilvan. Creativitad en cuschina «Jeu level gia cun 10 ni 12 onns daventar cuschinier.» La pusseivladad dad esser creativs en cuschina ha intimau Mitja Birlo da seprofundar en sia clamada. «Creativitad sa magari era esser in bastard.» Probablamein lu cu buca tut funcziuna sco quei ch’il caucuschinier havess bugen. «Ei dat situaziuns nua ch’ina nova idea, ina nova creaziun selai realisar spert, autras gadas sa l’entira equipa empruar jamnas alla liunga e nuot reussescha.» Per realisar sias ideas vid la platta selai Mitja Birlo inspirar da quei che la regiun e la natira da Val porschan. Serestrenscher lai il cuschinier digl onn 2022 denton buca. Las ingredienzas per sias tratgas e creaziuns derivan digl entir mund. Undrau a Val ha Gault Millau buca sulet il cuschinier digl onn. Sper ils megliers someliers e pastizieras ha il guid gastronomic clamau sin tribuna mintgamai las scuvretgas novas sco ils arrivists digl onn. Als nov cuschiniers appartegn Niklas Oberhofer che cuschina el Hotel Waldhaus a Flem ed el ei vegnius undraus per l’emprema ga gia cun 16 puncts. Remo Stoffel ei incantaus Plascher dalla distincziun ha era il possessur dil hotel 7132 Remo Stoffel demussau viers cuschinieras e cuschiniers stai presents a caschun dalla surdada. El ha engraziau allas persunas da Val Sogn Pieder che han gidau a realisar il hotel 7132 sco el sepresenta oz inclus il bogn termal. Remo Stoffel ei perschuadius ch’ei fussi buca stau pusseivel da scaffir la purschida turistrica a Val senza quellas persunas. Il creader e schef dil Gault Millau, Urs Heller, ha plidentau a Val la meins agreabla situaziun dalla gastronomia en Svizra pervia da corona. El ei denton da buna speronza che la gastronomia ei sin buna via. «Sulet tschun menaschis da nies guid han stuiu calar.» E quei guid da Gault Millau per igl onn 2022 ei aschi pulpius sco aunc mai. El presenta en plaid e maletg 860 menaschis. E tier quels menaschis appartegnan era in tschuat ustrias e hotels grischuns. Sisum la gliesta grischuna figurescha aunc adina Andreas Caminada ch’appartegn cun ses 19 puncts al «club dils siat» sco la cuschinera ed ils cuschiniers cun 19 puncts da Gault Millau vegnan nunmai. La regiun grischuna cun las pli biaras cuschinas da Gault Millau ei l’Engiadin’Aulta. Denton era la Surselva ha el decuors dils onns vargai fitgau pei el pli impurtont guid gastronomic svizzer.

Sin fundament d’ina retscherca ei semussau uonn ch’ils possessurs da secundas habitaziuns dalla vischnaunca da Medel ein promts da collaborar vid il svilup dalla vischnaunca. Il president communal Claudio Simonet beneventa quella tenuta. El vul ina tala participaziun sche pusseivel mo cun risguard dil romontsch. La primavera vargada ei Daniela Kienzler – sviluppadra da projects en plazza parziala dalla vischnaunca da Medel – sedrizzada als indigens e possessurs da secundas habitaziuns cun in tschuppel damondas. Denter auter ha ella vuliu saver, schebein possessurs da secundas habitaziuns e da mises – aschidadir habitonts parzials dalla val – savessen s’imaginar da s’engaschar en favur dalla vischnaunca. Vul dir: Gidar a surmuntar las sfidas actualas e vegnentas. Parallelmein ha ella vuliu saver dils indigens, schebei els fussen promts d’acceptar igl engaschament dils possessurs da secundas habitaziuns. Dils 190 possessurs da secundas habitaziuns han 67 rispundiu la retscherca e dallas 144 casadas dalla val 83. Ils resultats dalla retscherca muossan ch’ei dat in bien potenzial per ina participaziun dils possessurs da secundas habitaziuns vid il process da svilup dalla vischnaunca. Ina tala cooperaziun vegn giavischada era dils indigens. Ils indigens sco ils hosps da vacanzas han la medema motivaziun: L’attaschadadad alla Val Medel sco era la promtadad da s’engaschar en favur d’in svilup positiv dalla vischnaunca. Tschercar il discuors Pil president communal Claudio Simonet ei quella promtadad dils habitonts en temps parzial in segn d’attaschadadad alla vischnaunca da Medel: «Nus havein adina puspei sentiu ils davos onns sin fundament da discuors ch’igl ei buca tuttina a nos hosps da vacanzas tgei che succeda en vischnaunca. Ils biars vulan denton buca seligiar en ina funcziun ni l’autra. Els ein denton promts da discussiunar davart singuls projects e quei ei gia fetg positiv. Quella mischeida d’opiniuns beneventein nus, surtut era perquei ch’autra glieud ha in auter pugn da vesta.» Claudio Simonet ch’ei dapi miez da quest onn al tgamun dalla vischnaunca da Medel constatescha: «Nus havein adina l’impressiun ch’ils jasters seigien cheu pervia dil ruaus. Nus vesin denton che quei ei auter. Els han interess da separticipar alla discussiun publica. Quei havein nus viu la stad tier la discussiun suandonta alla presentaziun dalla lavur da Daniela Kienzler.» Cun risguard dil romontsch Tenor Claudio Simonet duein ils possessurs da secundas habitaziuns vegnir involvi en projects, aschilunsch ch’els giavischan quei. Entgins dad els ein era vegni eligi dacuort ella cumissiun da turissem (mira box). «Nus vegnin segiramein a dar ad els la pusseivladad da s’annunziar per ina caussa ni l’autra, gest tenor situaziun. Ei vegn segir era puspei a dar informaziuns e sentupadas publicas da projects nua ch’ils hosps da vacanzas ein era envidai e san s’exprimer. Jeu vesel quella pusseivladad buca mo sin plaun politic, mobein per exempel era ella cultura. Sch’igl ei denter els entgins buns musicants sche savess jeu era s’imaginar ch’els fuorman – per exempel per ina fiasta – ina pintga gruppa da musica ensemen cun entgins indigens», puntuescha il president communal. En interess dalla vischnaunca Ei seigi egl interess dalla vischnaunca da haver ina collaboraziun constructiva culs hosps da vacanzas, in confruntaziun seigi en mintga cass d’impedir. Ina resalva ha Claudio Simonet denton: «Nus stuein dar quitau ch’il lungatg romontsch vegni buca sut las rodas en quei connex. Il romontsch ei il lungatg ufficial dalla vischnaunca e quei duei era restar aschia.» Ei seigi necessari da mirar co ins vegli proceder en cass che gruppas da lavur e cumissiuns seigien mischedadas cun glieud che capeschien per exempel mo tudestg. «Secapescha che nus lein era dar temps allas persunas cun dimora parziala en vischnaunca da s’adattar al lungatg. Quei ei buca mo in problem da Medel, mobein era da biaras autras vischnauncas romontschas. Nus lein buca esser memia radicals en quei grau, mo tonaton far valer nies lungatg ufficial. En quei senn ei quei pia ina barriera», di Claudio Simonet e puntuescha: «Nus lein buca dar si tut, surtut buca il romontsch.» Cumissiun da turissem La vischnaunca da Medel ha installau ina cumissiun che ha l’incarica da sefatschentar dil turissem. Lur pensum sebasa silla lescha lescha da turissem dalla vischnaunca ch’ei vegnida revidida uonn. Persuenter ha la suprastonza communala tschercau commembras e commembers e dacuort ei quella cumissiun vegnida. Ad ella appartegnan Nadia Venzin, Armin Bundi, Silvia Jud, Petra Schneider, Hugo Müller, Ivo Pally, Christoph Scalet ed ils representants dalla vischnaunca gerau Werner Venzin e la responsabla per projects Daniela Kienzler. Svilup cun risguard dil romontsch Possessurs da secundas habitaziuns da Medel – aschidadir habitonts parzials – ein promts da s’engaschar vid projects ella val. Quei vegn beneventau dalla vischnaunca. Pil president communal sto il romontsch denton vegnir risguardaus el rom dallas discussiuns. Hans Huonder/FMR La primavera ha Daniela Kienzler, responsabla per projects ella vischnaunca da Medel, fatg ina retscherca pertuccont igl interess da collaborar. Ella ha vuliu saver dils habitonts parzials e dils indigens schebein els fussien promts da seser ensemen ina ga ni l’autra e discutar ideas e projects. Las rispostas muossan ch’in tschuppel hosps da vacanzas vulan quei e che biars indigens beneventan quella tenuta. Quella promtadad beneventa era il president communal Claudio Simonet: «Biars vegnan apparentamein buca mo cheu pil ruaus, els ein era interessai vid quei che cuora e passa.» Per el eis ei denton era clar: «Nus essan e lein restar ina vischnaunca romontscha. Per quei motiv duei nies lungatg vegnir risguardaus en quei connex.» Tenor Claudio Simonet dat ei il mument buca projects che duessen vegnir discussiunai: «Quei mument che quei ei il cass vegnin nus a clamar ils interessents.» Cuntinuar vul la vischnaunca era igl avegnir cun orientaziuns publicas, era pils hosps da vacanzas. Il president communal da Medel, Claudio Simonet, giavischa ina participaziun dils possessurs da secundas habitaziuns a discussiuns davart projects. Il romontsch astgi denton buca vegnir negligius en quei connex. Agl ur Il da tschun ed il paunin? Hans Huonder/FMR Sch’il president communal da Medel, Claudio Simonet di ch’il romontsch astgi buca vegnir sut las rodas ella collaboraziun dils indigens culs hosps da vacanzas, sche ha el da principi raschun. Igl ei ina tenuta ch’ei da beneventar, surtut sch’ella vegn d’ina persuna ch’ei promta da s’engaschar publicamein. Il medem mument metta il president communal denton era il det ella plaga. D’ina vart senta la vischnaunca la promtadad da collaborar dils habitonts parzials, da l’autra seregorda ella dalla constituziun communala che di ch’il romontsch seigi lungatg ufficial. Gia oz sesan plirs da lieunga tudestga en gremis dalla vischnaunca da Medel, sco igl ei dil reminent il cass era en biaras autras vischnauncas romontschas. Gest en suprastonza communala ha Medel giu ils davos onns pliras persunas da lieunga tudestga perquei che indigens – da lieunga romontscha – han surschau quels mandats ad els. Cun auters plaids: Pli bugen enzatgi che fa enzatgei, era sch’el sa buca ni mo malamein romontsch. Quella tenuta ei capeivla e paradoxa enina. Ins sa insister sil lungatg romontsch en tuts gremis inclusiv gruppas da lavur e cumissiuns. Lu resc’ins che paucs – pil pli adina ils medems – s’entaupan e fan la lavur entochen ch’els ein unfis. Involver glieud jastra ellas discussiuns porta novas ideas, ina nova vesta sin quei ch’ins ha, mo savess sviluppar. Vischnauncas pintgas e vitgs ellas muntognas han mo in avegnir sch’els ein attractivs per viver ed il meglier cass era per luvrar. Ei gida pauc tschintschar romontsch adina e dapertut sch’in suenter l’auter banduna la val. Ei dat pia sulet treis pusseivladads: U ch’ils indigens ein promts da trer il carr, ch’ils jasters emprendan spert romontsch ni ch’ins tscherca ina soluziun da conversaziun bilingua. Jeu manegiel che la davosa seigi la probabla sch’ins vul buca disfar la collaboraziun avon ch’ella hagi insumma entschiet. Persunas integradas ein in potenzial era pil romontsch. Sch’ellas s’identificheschan culla vischnaunca, ses vischins, sias atgnadadas e tradiziuns, lu ein ellas probabel era promtas d’emprender romontsch. Da quels exempels dat ei. Lu havess la vischnaunca il da tschun ed il paunin enina.

Damai ch’igl Uffeci da sanadad dil cantun Grischun ha buc organisau quella ga in di da virolar a Mustér e ha surdau l’incarica als miedis da casa, ha la pratica da Marcus Huonder surpriu il gliendisdis vargau quell’obligaziun da virolar ella casa da tgira Puntreis. En collaboraziun cun il meinacasa Gian-Reto Nufer e la menadra dalla tgira, Silvia Berther, han 114 persunas dau suatientscha e priu la caschun da schar dar la tiarza virola, quella da «booster». Biebein la mesadad dils virolai duront il di ein stai cussadentas e cussadents dalla casa e varga 50 persunas ch’ein involvidas ella tgira. Mintgin sa s’annunziar per ina virola els centers da vaccinaziun dil Grischun per telefon 081 254 16 00 ni online sut: Impf-check.ch. La miedia Romina Simonet (dretg) e Daniela Duff preparan las virolas, il miedi Marcus Huonder (davostier) dat ellas.

Zatgi ha inagada detg a mi, che «zatgi» stoppitgi, el context interhuman adina esser il dödel. Ei era ina situaziun nua che quella persuna veva il sentiment ch’ella seigi quei schinumnau dödel. Jeu vevel buc quell’impressiun e sche gie, lu fuss ella tuttina stada in dils simpatics quenclis che va a spass sin quei mund. Item. In dils asens gronds ch’jeu enconuschel, sund jeu mezza. A mi schabegia schon in ni l’auter malheur. Per part tuppira caussas. Propi tup. Atgnamein tup avunda ch’ei fuss segir pli elegant da quescher e di a negin. Aber tgei ei schon eleganza!? E cunquei ch’jeu tratgel, che mintgin sesenta mintgaton sc’in sgnap eisi forsa quietont da saver ch’auters sestalegian magari era empau curios. Basta, ei era ina sera suen­ter la lavur. Vevel vintschiu il survetsch baul, miu tgau era staunchels ed il tschurvi lomiaus dil di. Atgnamein level mo ­svanir a casa, serrar igl esch e guder il solemn ruaus. Mo exact quels dis han ins lu tuttina aunc dad ir cheu e leu e rugalar banalitads quotidianas. Pia vai jeu parcau miu auto e sun semessa sin via direcziun biblioteca cun in stop el Volg. Temps total: 15 minutas. Distanza: 450 meters. Anavos tiegl auto – ­zacattac! – la damonda dallas damondas: Nua ei la clav digl auto!? El mantel? Na. El sacados? Na. El sac caul­tscha? Na. Ella tescha da pupi? Na. Giun plaun sper igl auto? Na. Sil tetg digl auto? Na. Giavel! Anavos el Volg: «…hani min Schlüssel villicht do ligga loh?» «Näi, da isch äuä nüt. Luäget sie doch nomau i ihrem Rucksack noche!» Vinavon en biblioteca – medem scenari, medema risposta, medem cussegl. Anavos tiegl auto sedamondel jeu, co quei ei pusseivel che 15 ridiculas minutas tonschan da perder in puschel clavs culla peisa da 3 kilos plus, che climpergnescha vitier sc’ils scalins da Buzi-Baubau? Jeu vegn tier la conclusiun che quei ei atgnamein negina opziun e tretg aunc ina runda culla taschalampa pil parcadi entuorn. La glieud fa stortas suspectusas entuorn mei. Forsa hani mirau memia bia Aktenzeichen XY ni Derrick ni forsa è Kommissar Rex…?! Rex gidass uss segir per in frolic, Derrick forsa è, Philipp Maloney fuss forsa memia staunchels aber cun Columbo cullas coolas cotlettas savessu segir era quintar… Avon il cübel finescha mia runda. E lu – il mument da levgiament. Fanfaras sunan, aunghels contan ed il cübel ei illuminaus en dultscha gloria. Ed jeu fetg persenn, ch’jeu vai fiers el levsenn fazalets, quittanzas, pupials e per rundar giu la magnucca grad era aunc mias clavs el cübel. Wennscho dennscho! En dultscha euforia rulel jeu si la mongia e sfunsel profund viaden el rumien, seturpegel levet aber cu jeu sentel miu portaclavs flauschighet en mes mauns, fa miu cor in tgaumaler e miu tgau lai puspei circular il saung. Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella lavura e viva a la riva dal Lai da Turitg. Cari n Caduff...