A parteir digls 1. d’avost 2023 surpeglian Florian Szobek e Jannine Jaisli la direcziun dalla Scola Surses. Scu tgi la scola infurmescha ainten ena brev agls genitours vign Florian Szobek angaschea cun en pensum dad 80 % scu manader pigl scalem primar 5 e 6avla classa e pigl scalem superiour scu er per las ulteriouras structuras digl de. Jannine Jaisli vign angascheda cun en pensum da 40 % scu manadra da scola pigl scalem da scoligna e pigl scalem primar 1. anfignen 4. classa. Florian Szobek – uriund da Baden manevel a Vienna – veiva e lavoura siva da 12 onns an Svizra. Jannine Jaisli è mamma da treis unfants e veiva cun sia famiglia a Tartar. Igls davos onns ò ella instruia alla scola professiunala spezialisada scu scolasta da classa e scolasta digl rom. (fmr/sab)

Pacas ouras siva igl slalom a Chamonix è la igl team pigls campiunadis mundials da ski alpin per las cursas a Courchevel/Méribel tgi scumainzan oz, glindesdfe cumplet. Cun Livio Simonet (24) da Casti ò Swiss Ski nomino en atlet tgi cumprova actualmaintg igl sies talent cun sa participar allas sias ampremas cursas dalla cuppa mundiala. Igl anviern passo agl final dalla staschung mademamaintg a Courchevel/Méeribel ò igl skiunz festivo la victorgia aint igl event da team. Igl december 2022 ò Livio Simonet gudagnea per l’amprema geda ena cursa dalla cuppa europeica, e chegl gist dus gedas, en de siva l’oter. Igl spezialist da slalom gigant ò chesta staschung er gio rimno 36 puncts dalla cuppa mundiala. El è sa participo a seis cursas, quatter ò el termino tranter igls top 30. Angal en Simonet vo a Courchevel/Méribel Igl frar da Livio Simonet, igl spezialist da slalom Sandro Simonet (27) n’è betg nia nomino pigl team digls campiunadis mundials. Dad otg cursas dalla cuppa mundiala è el dus gedas sa qualifi­tgia pigl sagond percurs, chegl cun en resultat final segl 15 resp. 16avel plaz. La concurrenza aint igl team da slalom svizzer è fitg gronda, da chegl è er Sandro Simonet sto pertschert aint igl ­discurs cun la FMR l’antschatta december 2022: «Per contanscher la fegnameira da sa participar agls campiunadis mundials vaia da ma qualifitgier tranter igls amprems quatter Svizzers, chegl pretenda bungs resultats. Angal egna u dus gedas aint igls top 15 na vign betg a tanscher.» (fmr/sab) Livio Simonet è nomino pigls campiunadis mundials da ski alpin.

Visitar scolas ainten differentas regiuns cun differentas situaziuns e sfeidas: Igl cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini è an gir. Gievgia passada è el sa farmo ainten la Val Alvra, a Lantsch e Casti. El turna cun «en bung sentimaint» a Coira, è pero cun­sciaint, tgi gist la situaziun da lungatgs è fitg cumplitgeida. «La Val Alvra è fitg speziala», dei Jon Domenic Parolini tschantond alla gronda meisa ainten stanza da scolasts a Casti. Igl cunsiglier guvernativ e responsabel pigl departamaint d’educaziun, cultura e protecziun digl ambiaint digl Grischun è an gir. Igl è en gir da scola tar scola ainten las differentas regiuns digl cantun Grischun. E gievgia passada è el sa farmo an Val Alvra, ò visito la scoletta e scola primara a Lantsch ed igl scalem superiour a Casti. «Ansemen cun la manadra digl Uffezi per la scola populara ed igl sport – Chantal Marti – less ia visitar differentas regiuns digl cantun cun differentas situaziuns, linguisticas pero er cun differentas sfeidas.» Differentas sfeidas Per survagneir en’invista tge tgi pertotga sfeidas, gist er linguisticas, èn las scolas da Lantsch e Casti ena buna tscherna: «Igl n’è betg simpel da manar ena scola ainten ena regiun perifera, noua tgi ples cumegns politics èn participos, seia chegl cun l’organisaziun da transports, meisa da mezde ed integraziun dad unfants da differents lungatgs e cun differents basigns», dei Jon Domenic Parolini. 15,2 % rumantsch Ena situaziun linguistica fitg multifara sa preschainta ainten la scoletta e scola primara a Lantsch: 64,7 % tudestg, 15,2 % rumantsch, 8,2 % portughes, 4,7 % taliang, 2,4 % ucranes, 1,2 % ulteriours lungatgs. Uscheia la reparti­ziun tenor statistica dalla scola digls lungatgs materns digls 85 unfants – chegl ainten ena scola digl tottafatg rumantscha. En svilup, a disfavour digl rumantsch ed ena realitad, da la quala er Jon Domenic Parolini è cunsciaint: «Gist a Lantsch sa domicilieschan veapi daple persungas da lungatg tudestg. An cumbina­ziun cun las fracziuns cun daple substanza rumantscha scu per exaimpel Mon ni Stierva dat chegl tot an tot ena masdada tg’ins pò manar tut­tegna ena scola rumantscha ainten chel li, pero igl è ena gronda sfeida.» El rancanoscha la gronda premura dalla magistraglia e digls manaders da scola. «Nous vagn pero er santia, tg’igls genitours on tgapientscha per cuntinuar cun l’instrucziun rumantscha, veian chegl perfign scu avantatg sch’igls unfants amprendan en lungatg vetiers.» Cun visitar tot igls scalems, dalla scoletta anfignen la 6avla classa vegia el pudia sa persvader tg’igls unfants amprendan aint igl decurs digls onns rumantsch e tgi vignan integros pass per pass graztga la consequenza dalla magi­straglia. «Nous vagn via, igl ambiaint è rumantsch, e chegl ò fatg bagn, igl è pero ena gronda lavour.» La lescha da lungatg è decisiva La realitad resta pero tar 15,2 % digls unfants tgi von a scola a Lantsch tg’èn anc da lungatg rumantsch. Anfignen a tge punct sa lascha anc giustifitgier ena scola rumantscha? Igl cunsi­glier guvernativ accentuescha: «Nous vagn ena lescha da lungatgs cantunala e chella dei cler e net, schi ena vischnanca è rumantscha è chegl lungatg uffizial er lungatg da scola. En fatg, tgi na so er betg neir mido d’ena radunanza communala.» Igl manader da scola regiunal ­Damian Dosch agiunta: «La lescha da lungatgs prescreiva, tgi schi daple tgi 40 % digl pievel – e betg digls scolars – è da lungatg rumantsch alloura vign instruia rumantsch. E schi dei ins fò chegl er. Er schi chegl monta tgi seia necessari bleras resursas ed investiziuns aint igl lungatg.» Er igl inspectour da scola responsabel, Jachen Andri Buchi ò accumpagnea la viseta ainten Val Alvra. El vei l’experientscha tg’ins ò fatg a Lantsch cun situaziuns difficilas scu potenzial: «Lantsch ò siva dad onns ena situaziun speziala cugls lungatgs, er cun unfants da lungatg ester. Chellas experientschas tg’ins fò sur onns dat ena tscherta qualitad alla scola. Igl è er da menziunar tgi la cefra da scolaras e scolars è a Lantsch siva dad onns constanta, per blers lis perifers è chegl la sfeida.» «La dretga veia per regiuns periferas» Siva d’aveir passanto igl avantmezde a Lantsch ed igl sivamezde a Casti, von Chantal Marti e Jon Domenic Parolini tenor atgnas explica­ziuns cun en «bung sentimaint» puspe vers Coira: «I funcziuna bagn, i dat blers magisters tg’èn fitg motivos da dar scola, tgi s’occupeschan digls unfants. Zont impressiun ò fatg da vaseir scu tg’igls unfants amprendan ainten scoletta rumantsch e scu tgi son siva ainten la 6avla classa rumantsch», dei Chantal Marti. Ella nomna er las structuras digl de, per exaimpel la meisa da mezde tgi vign purscheida a Lantsch e Casti: «Chegl è fitg impurtant e tenor me la veia tgi regiuns periferas ston eir schi vottan cattar nova gliout tgi vign a star ainten la regiun.» Igl cunsiglier guvernativ ac­centuescha las explicaziuns dalla manadra digl uffezi: «I vign fatg buna lavour, chegl è mia impressiun ed ins peglia per mangs las sfeidas ainten ena regiun perifera, cun ena situaziun da lungatg tg’è fitg cumplitgeida.» Jon Domenic Parolini tradescha tg’igl sies gir igl magna aint igl decurs digl semester anc ainten la Bergiaglia. «Siva vurdainsa anavant, pass per pass. Ia va anc quatter onns peda per visitar las scolas», dei igl cunsiglier guvernativ cun en reir. Jon Domenic Parolini ò visito la scola primara a Lantsch. Igl cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini e Chantal Marti, la manadra digl uffezi da scola, on visito gievgia avantmezde la scola a Lantsch. Damian Dosch (magnascola), Chantal Marti (manadra uffezi da scola), Jon Domenic Parolini (cunsiglier guvernativ) e Jachen Andri Buchli (inspectour da scola). Manar en schurnal è part digl plan d’instrucziun 21. (da san.) Jachen Andri Buchli, Chantal Marti, Jon Domenic Parolini e Damian Dosch on do en tgit aint igl schurnal digls scolars e las scolaras. Igl cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini ò observo l’instrucziun da cuschinar a Casti. Igl cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini ò observo l’instrucziun da cuschinar a Casti. Observan l’instrucziun da scola a Casti: (da san.) Damian Dosch, Jachen Andri Buchli, Chantal Marti e Jon Domenic Parolini.

Treis onns on Mirjam e Beat Rischatsch luvro e vivia cun lour treis unfants a Peru. Lour aventuras ed istorgias digl mintgade ò la mamma mess segl palpieri e tarmess agls confamigliars ed ameis an Svizra. Las 26 brevs ò ella edia igl onn passo: «Novedades aus Peru» sa nomna igl codesch, or digl qual ella ò preligia l‘emda passada a Lai. «Ma schi tge duvrez ossa anc? A vous sottascreiv ia tot», citescha Mirjam Rischatsch igl veterinari cantunal digl onn 2012. La raschung è ena veira ghera da palpieri: nundumbrevels formulars e bols tgi la mamma da treis unfants ò gia d’organisar per eir cun sia famiglia ed igl giat «Mogli» a Peru. «Nous nign angal, schi Mogli vign er cun nous», era la cundiziun digls treis unfants Duno (7), Sina (10) e Dumeni (12) da lez taimp cura tg’igls genitours Mirjam e Beat Rischatsch on fatg la proposta dad eir per treis onns a Peru. «Novedades da Peru» per 120 adressats Mesemda seira ainten la Biblioteca da cumegn e scola Vaz: Radond diesch onns èn passos siva tgi la famiglia Rischatsch ò decidia da bandunar Panadoz e sa casar per treis onns a Lima – la capitala da Peru cun 15 milliuns abitantas ed abitants. Mirjam Rischatsch (52), tg’è carscheida se ad Andeer – tschainta ainten la pultrunga greischa aint igl plang sot dalla biblioteca, tigna ainta mang igl sies codesch cun la cuverta blava «Novedades aus Peru». I sa tracta da 26 brevs stampadas sen 318 paginas tg’ella ò tarmess aint igl decurs digl taimp a Peru a confamigliars ed ameis. «Radond 120 adressatas ed adressats vainsa gia», tradescha ella pi tard aint igl discurs cun la FMR. Igl sies om Beat Rischatsch (53) – carschia se a Vaz – tschainta dasperas agl computer, è responsabel pigls maletgs tgi cumparan sen la teila e tgi accumpognan igls rachints da sia donna. Er enqualtgi paraints ed ameis digl pêr tschaintan aint igl auditori da radond 60 persungas, tedlan e contaimplan las «Novedades da Peru» cun grond’attenziun. Las brevs èn pitost istorgias curtas e rachints da viadis tgi la famiglia Rischatsch ò passanto a Peru: digl amprender en nov lungatg, digl dar scola alla scola svizra (tots dus èn scolasts primars), digl taimp da scola digls unfants, digl cattar ameis, da turas e scuntradas cun indigens. Duvro en «nara curasch» Gio igls onns 1994-1998 èn Mirjam e Beat Rischatsch stos a Peru, on instruia alla madema scola svizra – igl «Colegio Pestalozzi». «Chel viadi è sto igl migler tgi vagn pudia far e perchegl ans vainsa decidia dad eir anc eneda, cun unfants e giat», dei Mirjam Rischatsch siva dalla prelecziun a Lai. I vegia bagn duvro en «nara curasch», agiunta igl sies om. Igl discurs cun la FMR vign adegna puspe interrot da persungas tgi deian adia agl pêr. «Igl e sto schi bi, toi as glischi schi bain, geu ve glischi igl antier codesch, ossa stoa glischer bi anc in ieda», dei ena donna an rumantsch da Vaz. «Igl è l’aventura, chel sentimaint da se e giu. Ins discorra daple l’egn cun l’oter, sch’igl bus vign puspe eneda betg e te discorras cun egn tgi spetga er ègl pussebel tg’el at anveida a tschagna perchegl tg’el ò gist anc ena mesa gagligna a tgesa. Ins sa legra tant daple da tgossas tgi funcziunan. E schi betg, alloura stost reir», rachintan igls Rischatschs cun îgls glischaints davart lour taimp an Peru. Tuttegna ègl sto cler pigl pêr, tg’igl taimp a Lima è limito. «La cundiziun era tgi tots pon decider, schi egn less turnar, alloura turnainsa tots. Dumeni, igl pi vigl, fiss igl 2016 gugent sto anavant a Peru, igls oters eran digl aveis tgi fiss bung da turnar. Igl era en tant er la tema tgi turnagn ansomma betg ple schi stagn mengia dei», dei Beat Rischatsch. «Tranter parveis ed anfiern» Var dus ouras on igls Rischatschs rachinto ed illustro enqualtgi episoda da lour aventuras a Peru agl auditori a Lai: Dallas ampremas tgatschas digl giat Mogli, digl unfant d’ena famiglia indigena tgi survign da mezde en glas vegn, da lour viadi ainten las Andas sen var 4800 m s.m., digl viadi aint igl gôt selvadi noua tg’els on biagia en canu, ni dalla lubientscha tg’els on gia da dumandar (e cumprar) tigl mastral per pudeir metter se lour tenda. «Signour Malär, da chellas dumondas survagniz vous pi prubabel betg?», ò Mirjam Rischatsch detg, vurdond se pigl mastral da Vaz preschaint ainten la biblioteca a Lai, ed uscheia divertia adegna puspe igl public cun sies commentaris. «Igl è ena tera tranter parveis ed anfiern», dei Mirjam Rischatsch. An cuntradicziun cun lour aventuras divertentas ò ella er rachinto dallas varts trestas da Peru: dallas guardias armadas davant lour tgesa, digls mantungs da rusment, digls sfruschaders tgi mazzan animals aint igl gôt selvadi, digl martgea da drogas. Igl èn stos extracts da tot chegl tg’igls Rischatschs on via e passanto e tgi Mirjam Rischatsch ò mess segl palpieri e tarmess via mail ainten la patria. «Blers on stampo las brevs, conservo ainten lour schlers», dei l’autoura. Ed exact chels adressats e sies om vegian insistia tg’ella duess tarmetter chellas brevs ad ena tgesa editoura. Fatg vegia ella chegl pir cura tg’ella vegia rot la costa e vegia gia tanta peda scu strousch eneda, dei Mirjam Rischatsch cun reir. Igl codesch «Novedades aus Peru» cun 318 paginas po neir pusto sot lesung.novedades@gmail.com. Treis dumondas a Mirjam e Beat Rischatsch FMR: Vous ischas partias igl 1994 per quatter onns a Peru, igl 2013 danovamaintg per treis onns. Cura gez puspe? Mirjam Rischatsch : Avant la pensiun? Nous ans ischans betg anc cunvignias (rei). Ia stuess pero eir anc eneda a Peru e betg utro. Te er? (varda se per sies om) Beat Rischatsch : Hmm, chegl è grev. (ponderescha) Igl domicil stuainsa anc discutar, igl è anc mengia bod. Ossa ans dovran igls unfants anc a cò. Schi giagn, alloura ischans angal anc an dus, ni an treis cugl nov giat «Nubita» tgi vagn. (rei) Vous vez do scola segl scalem primar a Peru ed aint igl cantun Grischun. Noua instruez pi gugent? Mirjam Rischatsch: La scola a Peru è ensatge tot oter, gl’è ena scola privata, igls genitours paian bler per la scolaziun da lour unfants ed èn interessos tgi chegl gartegia er. Pigl mument instruesch ia a Coira unfants tgi veivan an circumstanzas socialas pi difficilas, noua tgi la scola n’è betg exnom l’amprema prioritad per tots. La scola a Peru è stada scu en gimnasi, er pigls noss unfants. En unfant cun per exaimpel ena legastenia vess strousch gia schanzas. Els vevan schi blers pensums, d’amprender ordafora, on ligia litteratura mundiala. Beat Rischatsch: La gronda sfeida a Peru è stada la grondezza dallas classa, ossa vaia 14 scolaras e scolars, a Peru vaia gia 30 unfants. Tgi duess ansomma liger las «Novedades aus Peru»? Mirjam Rischatsch: Igl codesch è per persungas tg’ans canoschan, ni da chels tgi vignan allas nossas prelecziuns e vottan sa profundar. Ins vign a saveir ensatge davart la tera, forsa ègl er ena sort guid. I vign descretg viadis tgi stattan scretgs ainten nign guid. Ni forsa è’l er per famiglias tg’on an senn dad eir cugls unfants ainten ena tera estra. Impressiun d’en viadi ainten las Andas: «El Elefante». Eneda on igls Ritschatschs passanto lour vacanzas aint igl gôt selvadi, cun da tottas sorts animals. Eneda on igls Ritschatschs passanto lour vacanzas aint igl gôt selvadi, cun da tottas sorts animals. La famiglia Rischatsch durant igls sies viadis da vacanzas a Peru. La famiglia Rischatsch durant igls sies viadis da vacanzas a Peru. Ainten la Biblioteca da cumegn e scola Vaz ò Mirjam Rischatsch preligia differentas passaschas or digl sies codesch «Novedades aus Peru», igl sies om Beat Rischatsch ò musso vetiers differents maletgs sen la teila. Ainten la Biblioteca da cumegn e scola Vaz ò Mirjam Rischatsch preligia differentas passaschas or digl sies codesch «Novedades aus Peru», igl sies om Beat Rischatsch ò musso vetiers differents maletgs sen la teila.

Davos anviern da producziuns sensom igl Pass digl Gelgia ainten la tor cotschna. Solt, musica classica e cant sacral cumpeglia igl program dad Origen da chest anviern. Alla fegn d’avost è igl bietg imposant daveiras istorgia. Er las producziuns da chest anviern digl Origen Festival Cultural èn deditgeidas agl taimp. Igl taimp chel vo er bagn a pêr cun la demontascha dalla tor cotschna, ella tgi svanescha definitivamaintg alla fegn dallas producziuns da stad 2023. Damai resta cun set meis angal ple en curt taimp avant tgi las gleischs dalla tribuna dalla tor cotschna steidan per adegna. «I fò bagn mal da lascher svaneir la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia, ella tgi è davantada tar en li stimo betg angal tigl public digl festival, mabagn cunzont er per artists ed artistas da tot gener», dei Giovanni Netzer, igl intendant digl festival da cultura. El dei er tgi siva d’ena stad cun bleras ed er novas producziuns vigna alla fegn d’avost propi piglia per semper cumgea digl bietg tgi dat siva digl 2017, chegl sa tgapescha an moda imposanta e cun en veir spitachel. Ella mantga cunzont er per las producziuns da cant Tgi la tor cotschna vign demontada deplorescha er Clau Scherrer fitg. El è siva digl 2005 igl directour musical d’Origen e la persunga tg’ò an chels 18 onns collaboro igl pi ferm cun Giovanni Netzer. Els dus sa canoschan fitg bagn, so Clau Scherrer exact tge tgi Giovanni Netzer vot e lez canoscha er las capacitads ed abilitads digl dirigent, musicist e cumponist da Trun. An tots gros è Clau Scherrer ena corifea, ena persunalitad ed er ena persunga plagn carisma. El dei: «Aint igl Grischun dattigl betg en sulet li schi adatto per concertar scu la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia». Ella vigna a lascher ena gronda largia gist chegl tgi pertotga la localitad per interpretar las producziuns da cant d’Origen, punctuescha Clau Scherrer. Igl casti da Riom seia bagn en’alternativa, dantant chel seia pi adatto per producziuns da teater u da solt, tgi producziuns da cant. Prepremiera per giovens e giuvenils Ena coreografa tgi canoscha fitg bagn igl travagl d’Origen è Yuka Oishi. L’artista da ballet collaborescha adegna puspe cugl festival da cultura ed igl cass è chegl er a parteir digl 9 da favrer 2023. Gist otg gedas preschainta ella cugls tschintg saltunzs e saltunzas igl ballet «Time». La coreografa ò piglia scu basa las figuras digl roman «Momo», per dar agl ballet igl dretg vistgia. Antras solt, muvimaints e musica lascha Yuka Oishi interpretar sen tribuna la debatta fitg vasta cugl taimp. A disposiziun stattan alla coreografa saltunzs e saltunzas da renom internaziunal e tranter els ed ellas er ballarins e ballarinas da flamenco. Per far anc pi ancunaschaint Origen vignigl igls 9 da favrer 2023 tar ena premiera tigl festival cultural. I dat ena preschentaziun digl ballet «Time» e chegl angal per persungas da 16 anfignen 25 onns e chegl per en prietsch fitg redutgia da 10 francs. La producziun è cumplettamaintg vandeida or e chegl gio siva da varsaquants deis. Musica classica sottamessa cun solt Kirill Richter, el è da preschaint egn digls pianists igls pi ancunaschaints tgi dat. Igl Russ è adegna puspe a Riom noua tg’el segna per cumposiziuns e da chellas er angal per Origen. «Anviern» sa nomna l’installaziun da musica, tg’è da santeir igls deis tgi dat chest anviern nignas producziuns ainten la tor cotschna. «Nous lagn porscher tant scu pussebel a mintgign la pussebladad da dar en tgit ainten la tor cotschna», dei Giovanni Netzer. Kirill Richter ò er mess an notas la cumposiziun «Seven Ages», ena cumposiziun per clavazign, violina e cello. El agiunta e sottametta la cumposiziun cun solt digl coreograf Marco Goecke, interpreto d’Anne Jung, la saltunza dalla «Dresden Frankfurt Dance Company». Quatter concerts avant Pasca Cun Clau Scherrer discorrer digls quatter concerts avant Pasca ainten la tor cotschna, alloura glischa el sur l’antiera fatscha. Per chels concerts ò el tscharnia litteratura da treis cumponists tgi stattan ad el fitg a cor. Igl pi fitg a cor stat ad el Gion Antoni Derungs 1935-2006. Digl cumponist sursilvan è da santeir per l’amprema geda tottas quatter motettas dalla cumposiziun «Cantiones sacrae». György Ligeti 1923-2006 el ò mess an notas la cumposiziun pretensiousa ed er aint igl tung fitg multifara «Lux aeterna», en’ovra per 16 vouschs a capella. Frank Martin 1890-1974, igl cumponist e musicists svizzer el segna per la cumposiziun «Messe pour double choeur a capella». Er chella cumposiziun grondiousa interpretescha igl Ensemble Origen gist quatter gedas ainten la tor cotschna pacs deis avant Pasca. Saltunzs e saltunzas da renom internaziunal sa preschaintan sen tribuna. A Riom ainten la «Clavadeira» on li las provas pigl ballet «Time» tg’è da vaseir plessas gedas sensom igl Pass digl Gelgia ainten la tor cotschna. Clau Scherrer segna gio 18 onns per la direcziun musicala tigl Origen Festival cultural.

Ainten las scolas popularas an Val Alvra e Surses dattigl chesta stad midadas tigls differents posts da manaders da scola. An taimps dad ena mancanza generala da scolastas e scolasts è chegl ena dètga sfeida. Igls consorzis an la Val Alvra èn anc adegna alla tschertga da dus manaders da scola. Dantant ò la Scola Surses catto ena schliaziun – pero betg ena schliaziun «rumantscha». Igl cantun Grischun dovra scolastas e scolasts. Chegl mossa igl portal dallas plazzas da scolasts/as sen www.gr.ch neir sen alv. Lò èn publitgeidas actualmaintg (stand 1. da favrer 2023) 76 plazzas aint igl antier Grischun. I sa tracta da plazzas stablas u bagn substituziuns sen tot igls livels. Da curt ò er igl rectour dalla Scol’ota da pedagogia digl Grischun, Gian-Paolo Curcio, confirmo anvers la FMR tgi las scolas vegian difficultads da cattar persunal. Ed igl president digls manaders da scola digl Grischun, Silvio Dietrich, ò perfign discurria dad ena «situaziun da persunal alarmonta». Dus plazzas da manader da scola Er las differentas scolas an Surmeir tschertgan u on tschartgea chest anviern scolasts per igl proxim onn scolastic. Ena plazza vacanta da pedagoga curativa rumantscha a Lantsch ò pudia neir occupada da curt. «Da cattar gist an chella funcziun, scu pedagoga curativa, ena persunga da lungatg rumantscha è sto ena gronda furtegna», manegia tot satisfatg igl manader da scola regiunal an Val Alvra, Damian Dosch. Otras plazzas da scolasts/as n’èn betg scretgas or igl mument aint igls sies quatter consorzis – cun dus grondas excepziuns! Igl sies agen post da manader da scola e chel da sies collega Jann Thöny èn stos scretgs or anfignen la fegn digl meis schaner 2023. Damian Dosch davainta inspectour da scola e Jann Thöny bandunga la val per eir a star ed a dar scola ainten la Purtenza. Uscheia tgi las scolas an Val Alvra tschertgan gist dus manaders da scola, chel «regiunal» an pensum da 70–100% ed en sagond per en impegn da 30–60%. L’antiera direcziun da chels quatter consorzis tranter Barvogn e Stierva, ena direcziun occupada ossa digl duo Dosch/Thöny, sto damai neir ramplazzada. Pigl mument n’è betg anc an vista ena schliaziun, scu tgi Damian Dosch conferma sen dumonda. Las plazzas digls manaders da scola na vegian betg anc pudia neir occupadas, ed igls candidats na stettan betg gist an colonna! Uscheia tgi Damian Dosch metta an vista: «Nous niron a stueir screiver or ena sagonda geda chellas dus plazzas.» Surses ò catto dus manaders da scola Otra è la situaziun ainten la Scola Surses. Chella ò catto ena schliaziun per la successiun da Jörg Bühler. La scola ò communitgia l’antschatta favrer agls genitours tgi a parteir digl proxim onn scolastic vigna en duo a furmar la direcziun. Florian Szobek davainta manader da scola per las classas dalla 5avla primara anse – an en pensum dad 80%. El è uriundamaintg dall’Austria, lavoura dantant siva da 12 onns an Svizra. Actualmaintg instruescha el a Tavo. An en ulteriour pensum da 40% surpeglia Jannine Jaisli da Tartar la direcziun digls scalems bass a Savognin, numnadamaintg dalla scoligna anfignen tar la 4. classa. Ella ò instruia igls davos onns er alla scola professiunala spezialisada. Els dus ramplazzan damai ansemen – cun en pensum da 120% – la direcziun dalla Scola Surses tg’è ossa anc an mangs da Jörg Bühler. Chel occupescha anfignen chesta stad la plazza cun en pensum dad 85% e vign sustignia dad en’assistenta. Jörg Bühler vign ad instrueir a parteir digl avost segl scalem superiour. Davart chel pass dei el: «Siva dètg exact 20 onns scu manader da scola è ossa nia per me igl mument per instrueir puspe cumplagnamaintg e per dar giu las incaricas da direcziun.» Betg rumantsch Igl spezial tar l’elecziun actuala ainten la Scola Surses: igls dus novs manaders da scola n’èn betg da lungatg rumantsch – schibagn tg’els magnan aint igl avigneir ena scola rumantscha. Jörg Bühler: «Igl criteri rumantsch è sto fitg impurtant tar la nossa tschertga. Igl cunsegl da scola vess tscharnia fitg gugent ena candidata u en candidat rumantsch.» Tot las sedutas ainten la stanza da scolasts a Savognin vignan damai ad esser aint igl proxim avigneir tudestgas. E scu stattigl cun ulteriouras plazzas vacantas da scolasts ainten la Scola Surses? – Pigl mument tschertga la scola tenor l’atgna pagina d’internet anc ena persunga d’instrucziun per la terza primara ed en/a mussader/dra. Ed an chel connex spera Jörg Bühler tgi detta bagnspert ena schliaziun. Ma tuttegna manegia el: «Da cattar persungas d’instrucziun da lungatg rumantsch è adegna ena gronda sfeida.» El menziunescha er ena substituziun tg’el vegia d’organisar causa en congedi da maternitad. Jörg Bühler: «Ia va do franc var 50 telefons per cattar ena ramplazzanta u en ramplazzant per chella scolasta dalla scola superioura – ma anfignen ossa sainza success.» Per igl proxim onn da scola duess igl biro digls manaders da scola a Casti neir occupo da dus novas persungas. Foto Sandra Balzer

L’Uniun Kibe Laibella derva mez avost 2023 ainten l’anterioura tgesa da scola a Surava ena canorta per unfants ainten la vigliadetna da 3 meis anfignen all’antrada ainten scoletta. La canorta «Capriola» vign ad esser averta durant treis deis l’emda (glindesde, marde e venderde). Chegl screiva l’Uniun Kibe Laibella ainten ena communicaziun alla FMR. Ainten la nova canorta «Capriola» a Surava on er unfants da scoletta la pussebladad da frequentar la meisa da mezde e la tgira digl sivamezde durant igls treis deis d’avertura. Manada vign la canorta da Petra Simonet, tgi magna gio siva da divers onns la canorta «Purzelbaum» a Valbella. La nova canorta «Capriola» a Surava totga tar l’Uniun Kibe Laibella. Siva da passa 10 onns porscha chell’uniun assistenza per unfants ainten la regiun Alvra. Lotiers totgan la canorta «Purzelbaum» a Valbella, la meisa da mezde e l’assistenza da scolaras e scolars a Lai scu er la canorta «Tgimirola» a Savognin. Sustigneida finanzialmaintg vign la canorta digls cumegns d’Albula/Alvra e da Barvogn Filisour. (cdm/fmr)

Chels deis è cumparia igl codesch biling «Tona ­rastaler rachinta – Ein Rechenmacher erzählt». Gion Antona Candreia-Friberg (1902–1980), igl anteriour pouret e ­rasteler, è ancunaschaint an Surmeir scu scribent popular. Las sias istorgias èn nascheidas «tenor igl rachintar digls noss vigls» e reflecteschan fitg bagn la veta muntagnarda d’antrouras. (cdm/fmr) La vernissascha ò li sonda, igls 11-2-2023, allas 19.00 ainten la sala polivalenta a Stierva. L’occurrenza litterara vign ambelleida cun canzungs digl Chor masdo Stierva Mon Salouf e Silvana Candreia. Las istorgias da Gion Antona ­Candreia-Friberg reflecteschan la veta muntagnarda d’antrouras.

Igl sarvetsch d’infurmaziuns agricolas ò communitgia la glista cugls noms igls pi populars per las vatgas. Tenor la pi nova statistica è Bella igl nom tg’igls pours tschernan igl pi savens per lour vatgas. Chegl betg angal igl 2022, mabagn siva digl 2010. Mintg’onn vignan publitgias er an Svizra igls noms igls pi populars tgi genitours tschernan per lour novnaschias. Igl 2021 èn Noah, Liam e Matteo stos tigls mats igls treis noms igls pi populars. Tar las mattas èn chegl Mia, Emma ed Elena. Scu para vignan er registros e publitgias igls noms igls pi populars tgi las vatgas on an Svizra. Da curt ò igl sarvetsch d’infurmaziuns agricolas communitgia la statistica digls pi populars noms dallas vatgas. Bella, igl nom igl pi popular Scu tgi la parada digls noms conferma è Bella igl nom igl pi popular tgi igls pours tschernan per lour vatgas. Chegl è uscheia siva digl 2010, tenor la statistica digl sarvetsch d’infurmaziuns agricols. Bella è betg angal ainten la Svizra tudestga e rumantscha igl nom tscharnia igl pi savens per las vatgas, mabagn er ainten la Romandie. Ainten las regiuns taliangas figurescha igl nom Luna sen plaz egn. Ainten la Svizra franzosa èn er Tulipe ed Etoile dus noms fitg ­populars per las vatgas. Ulteriours noms tgi pours dattan a lour vatgas èn: Bea, Diana, Iris, Perla, Stella e Viola. Cun far ena retschertga tar varsaquants pours an Surmeir sa mossa quasi igl madem maletg scu an Svizra. Bella, Fiona e Bianca on er nom las ples vatgas digls 160 pours tgi dat an Surmeir. Vetiers vign alloura er anc igl nom Flurina. Max e Leo tigls tors Schi scu nomnan igls pours lour tors tg’els on an uigl. Alla testa digls noms igls pi populars stat tar chella statistica igl nom Max. Gist 884 tors on re­tschet gl’onn passo chel nom. Remarcabel è er cò tgi siva digl 2010 è Max adegna davant ainten la parada digls noms igls pi populars per en tor. Leo, uscheia on nom 715 tors an Svizra suando da Bruno tg’è plazzo sen plaz treis. Anton (468 tocs), Sämi (460 tocs) e Sepp (437 tocs), chels noms figureschan tigls tors er anc tranter igls pi populars. Tigls tgangs èn Balu e Luna igls noms igls pi populars tgi lour patrungs dattan agls animals. ­Lilli, Lucy, Mia, Mimi Maja e Bella èn er noms tgi tgangs survignan savens. La parada digls noms dalla vatgas 1. Bella 4 422 tocs 2. Fiona 3 327 tocs 3. Bianca 3 120 tocs 4. Nora 2 933 tocs 5. Sina 2 939 tocs 6. Tina 2 887 tocs 7. Nina 2 766 tocs 8. Belinda 2 695 tocs 9. Luna 2 660 tocs 10. Diana 2 547 tocs Bello, uscheia sa nomna chel tgang. Prest tot las vatgas on en nom tgi fetta cugl bustab «a». Prest tot las vatgas on en nom tgi fetta cugl bustab «a».

Schi svelt contanschan iniziants darar lour fegnameira. Igl avregl da gl’onn passo ò igl comite anturn Dominic Pfluger inoltro l’iniziativa per en scumond general da fis artifizials aint igl cumegn da Surses. Chest’emda reteiran els gio l’iniziativa, scu tg’egn digls iniziants daclera ainten l’intervista cun la FMR. Avant prest 10 meis è neida inoltrada en’iniziativa populara agl cumegn da Surses cun l’intenziun da scumandar fis artifizials. Ossa ò la suprastanza communala dantant elaboro ena cunterproposta tgi persvada igls iniziants ainten bunamaintg tot igls puncts. Perchegl reteiran els ­l’iniziativa. Igl davos pled an tgossa ò dantant la radunanza communala digls 27 da mars 2023. Lezza decida davart la cunterproposta tgi prevei en scumond disfranz­tgea. Vot deir: rachetas fissan scumandadas – vulcans u tizungs rastessan pero lubias. FMR: Pertge vez Vous giavischia en scumond general da fis artifizials? Dominic Pfluger: Da Silvester 2021/22 èn eidas bleras rachetas. Ia sung nia alert scu blers oters – e sung ma grittanto. Siva vaia discurria cun oters e santia tgi er els èn sa vilantos, per exaimpel possessours da tgangs u bagn pours. Alloura vaia panso tg’ins stoptga far ensatge, schi tantas persungas na ­lessan betg chella canera. La vossa iniziativa pretandeva en ­scumond general da fis artifizials. Monta chegl tg’ins vess da Silvester e gl’amprem d’avost betg ple dastgea ­lascher eir rachetas? Gea, chegl è stada la nossa ideia. Igl cumegn ans ò alloura fatg attent, tg’en scumond general da fis artifizials viglia deir: ins na dastga er betg anvidar vulcans u eir cun tizuns. L’iniziativa uriunda è stada formulada scu en tal scumond general. Ma nous vagn angal lia impedeir bumbardems gl’amprem d’avost, da ­Silvester ed er schiglio durant igl onn. Vous levas oramai impedeir rachetas e canera. Ma vulcans u tizungs fissan stos an urden? Gea, igls ezs fissan per nous okay. Aint igl text d’iniziativa na vagn nous simplamaintg betg formulo chegl schi cler. Ègl ia tgunsch da rimnar las sottascripziuns necessarias? Pigl cumegn da Surses dovrigl 100 sottascripziuns valevlas per ena iniziativa populara. Nous vagn rimno 126 sottascripziuns an terma da dus meis. Cunzont Patrizia Plaz ed otras gidantras on presto la gronda lavour. Ossa ò igl comite decidia da trer anavos l’iniziativa perchegl tgi la supra­stanza communala ò elaboro ena cunterproposta, cun la quala Vous gez d’accord. Tge persvada Vous ve dalla cunterproposta? Igl cumegn ò gist elaboro ena lescha davart fis artifizials. Chella fò la differenza: vulcans e tizungs èn lubias, pirotecnica tgi explodescha è scumandada. Nous na levan uriundamaintg gio betg scumandar tizungs u vulcans, mabagn igl bumbardem e fracasch. Per l’otra levans impedeir restanzas. Dallas ezzas dattigl er tar vulcans, ma las ezzas restan aglmanc aint igl li e na sgolan betg davent scu las rachetas tgi sa platgan igl davos aint igl gôt, sen en pro u bagn ainten en cur­tgign. Igls vulcans ins pò uscheia dismetter siva dall’arsa. Dattigl er puncts dalla cunterpro­posta tgi na plaian betg a Vous? Gea. Nous retiragn gio la nossa iniziativa, ma alla radunanza communala tgi tracta alloura la lescha nign nous a far ena proposta. La lescha prevei numnadamaintg lubientschas excepziunalas per fis artifizials. Nous, digl comite d’iniziativa na lagn betg chegl e lagn stritgier chellas excepziuns. Pertge? Igl è pi simpel sainza excepziuns. Perchegl tgi schi igl cumegn stò decider tgi tgi survign ena lubientscha e tgi betg, quant tgi chegl costa, etc., alloura dat chegl ena pulita lavour aposta perveia dad en fi artifizial tgi cozza forsa diesch minutas. Perchegl vagn nous panso tgi seia pi simpel da deir tgi na detta nignas rachetas ple aint igl cumegn da Surses. Previa ègl tgi la radunanza communala decida igls 27 da mars 2023. Tge managez, dattigl en EA alla cunterproposta u ena refusada? Ia crei tgi tot las variantas seian pus­seblas. Igl è grev da far ena prognosa. Igl è an mintga cass bel tgi nous vagn pudia metter ainten la trocla chella debatta e tgi igl cumegn ò elaboro chel sboz da lescha. Ossa pò la radunanza communala votar. Chegl è atgnamaintg stada la nossa fegnameira – tgi la populaziun da Surses possa decider davart igls fis artifizials. Ma naturalmaintg fissigl schon bel, schi la radunanza communala sa decida per la nossa proposta. On iniziia en scumond da fis artifizials an Surses: Dominic Pfluger e Patrizia Plaz. Foto MAD

Pigl treis clubs da hockey grischuns dalla 2. liga è igl campiunadi 2022/23 gio a fegn. Chegl èn Lai/Valbella, Engiadina e Son Murezza. Per tottas treis equipas monta igl otgavelfinal digls playoffs la fegn dalla staschung. Siva digls 18 gis da qualificaziun sa preschentava la situaziun dalla 2. liga da hockey ord ­vista grischuna ple tgi angal bagn. A tots treis teams Grischuns, Lai/Valbella, Engiadina ed er Son Murezza è reuschia da sa qualifitgier pigl otgavelfinal digls playoffs. Son Murezza ò termino igls gis da qualificaziun cun far 38 puncts e cun plaz 2 ainten la tabella. Lai/Valbella è nia sen 29 puncts e mantganto cun plaz 5 da sa plazzar ainten la tabella tranter las pi fermas squadras. Chegl era la clera fegnameira betg angal digls responsabels digl club, mabagn er digls giuieders sezs. En success è la qualifica­ziun digl otgavelfinal dantant sto per Engiadina. L’equipa ò tuttegna fatg 26 puncts ed è stada plazzada siva dalla runda da qualificaziun segl 6avel post dalla tabella. Surpresa tgi Son Murezza… Igl otgavelfinal on igls treis clubs grischuns do cunter teams dalla gruppa 1 dalla 2. liga. Segl palpieri è Son Murezza inscuntro cun Pregassona Ceresio segl pi debel adversari. Sen fundamaint dalla ferma runda da qualificaziun tutgiva igl club digl li turistic tigl cler favorit, gea tar egna dallas equipas cugl potenzial da contanscher aglmanc igl mezfinal, schi betg igl final digls playoffs. Siva d’aveir gudagnea cunter igls Tessines angal en gi dalla runda da playoffs (Best of 3) è la staschung eida a fegn per Son Murezza per en po pi bod tgi spitgia. Igl amprem gi digls playoffs on igls Engiadines gudagnea cun 6:3 cunter Pregassona Ceresio. Tiers tgi Son Murezza manava aint igl sagond gi cun 5:3 ed aint igl terz gi digls playoffs cun 5:2 ò la squadra pers chels dus gis schi er angal cun ena differenza d’en gol. Per eneda ò igl team engiadines betg gia la furtegna dalla sia vart cun esser segl glatsch cler migler tgi Pregassona Ceresio. … e Lai/Valbella èn crudos or Istorgia è la staschung da hockey 2022/23 er gio per Lai/Valbella. Igl team surmiran ò pers la seria da playoffs cun Sursee cun 2:1. L’amprema parteida ò Lai/Valbella pers orsoura cun 4:2. A tgesa aint igl Center da sport ­Dieschen on igls Grischuns alloura battia l’equipa dalla Svizra centrala cun 3:1. Damai ò igl terz gi gia da decider tgenegn digls dus teams tgi fetscha igl zap aint igl quartfinal digls playoffs. Siva digl naufragi da 6:0 cunter Sursee è Lai/Valbella alloura crudo or digls playoffs ed ò gia da terminar la staschung 2022/23 cun ena veira desillusiun. Ena raschung è tg’igls Surmirans on sotvaleto igl adversari e cartia tgi chel seia per en po pi debel. Lai/Valbella è bagn sto viso dalla fermezza da Sursee, cun saveir tgi chella equipa ò termino la runda da qualificaziun cun 30 puncts. Er per Lai/Valbella è l’eliminaziun dalla runda digls playoffs ple tgi angal ena tastada. Gio siva da dus rundas digl otgavelfinal è l’amprema runda digls playoffs stada a fegn per Engiadina. L’equipa dalla Nagiadegna bassa ò pers orsoura igl amprem gi cunter Küssnacht am Rigi cun 5:1 ed a tgesa a Scuol ègl alloura do ena tarada da 6:2 cunter igl madem adversari. La staschung da hockey 2022/23 è a fegn per Lai/Valbella e per Engiadina. La staschung da hockey 2022/23 è a fegn per Lai/Valbella e per Engiadina.

La cursa da velo «Alpen Challenge» Lai ò li chest onn per l’amprema geda igl aton, numnadamaintg sonda, igls 9 da settember 2023. La 23avla ediziun digl classicher da velo aint igl Grischun era uriund previa igl zarcladour. Alloura ò li pero la cuppa mundiala da bike a Lai. Scu tg’igls organisatours digl «Alpen Challenge» screivan ainten ena communicaziun seia l’organisaziun d’en maraton da velo – lotiers anc tras dus paeis – ena gronda sfeida. La collisiun da termins cun las cursas da bike tgi seia neida spustada dalla UCI (Union Cycliste Internationale) sen «lour termin da zarcladour» na vegia betg simplifitgia chella planisaziun. Durant las davosas emdas e meis ins vegia mano differents discurs, mess termins, examino opziuns, puspe annullo igls termins e scumanzo da nov. La fegnameira seia da cattar en termin adatto per pudeir porscher en bung servis agls participants ed allas participantas, uscheia igls organisatours. (cdm/fmr) La cursa da velo «Alpen Challenge» magna sur passa 190 km tras las Alps.

Igls livels dallas funtangas d’ava sa sbassan igl mument permanentamaintg aint igl cumegn da Surses. Chel appellescha perchegl la populaziun d’utilisar l’ava da bever a moda spargnousa. Scu tg’igl cumegn screiva ainten ena communicaziun vignan igl territori communal e surtot las vischnancas da Surses spisgiantadas da differents provedimaints d’ava cun ava da bever. A consequenza dalla precipitaziun minima – surtot igl aton passo – e l’ora actuala seian las reservas d’ava da bever pi bassas tg’igls onns precedents. Singulas funtangas digl territori communal vegian en livel bass dall’ava sutterrana. Pinavant fò igl cumegn attent tgi singulas truaschs publicas ainten singulas vischnancas possan neir messas giu igl proxim taimp, schi la situaziun pretenda chegl. (cdm/fmr)

Evitar conflicts tranter differentas gruppas d’utilisaziun – chel tema fatschainta actualmaintg igl cumegn da Surses. Perchegl vign elaborada ena planisaziun d’utilisaziun da veias da bike e viandar. Er la populaziun ò pudia inoltrar las davosas emdas igls sies giaveischs. Tge giaveischs tg’èn nias exprimias e scu tgi ena tala planisaziun è da s’imaginar ò la manadra svilup digl li da Surses Linda Netzer, tradia aint igl discurs cun la FMR. Sandra Balzer/FMR Far adiever er da stad dalla soptgera segl Piz Martegnas e darveir en bikeparc digl Piz Martegnas anfignen a Savognin, betg augmentar la reit da sendas, tratgs pi attractivs per bikers ainten l’antiera Val Surses. Uscheia singuls extracts resp. giaveischs tgi la populaziun da Surses ò exprimia las davosas emdas concernent la reit da veias e sendas ainten la Val Surses. Chels giaveischs vignan ossa discutos ed tractos. Anfignen igls 5 da favrer 2023 ò mintgigna e mintgign pudia inoltrar igls sies giaveischs tigl cumegn da Surses: «Ist er te gugent an viadi segls trails da Surses? Alloura t’annunztga ed ans dò ancunaschaint, chegl tgi te giaveischas, tge tschancungs dalla veia tgi mantgan, tge veias tgi duessan neir mantigneidas per bikers», ò igl cumegn scretg sen differentas plattafurmas. Veias viglias vignan duvradas veapi savens Igl appel ò catto resung. «Nous vagn plascheir tgi tantas e tants èn sa participos. La retschertga ò confirmo tg’igls basigns èn multifars e tgi dat potenzial da conflicts», dei Linda Netzer, manadra svilup digl li da Surses. I sa tracta d’en potenzial da conflicts tg’è sa sviluppo igls davos onns. «Cura tgi nous vagn elaboro igl Masterplan bike igl onn 2019 (varda box) era chel conflict betg anc actual. Ossa vainsa pero constato veapi savens, er sen basa da resungs, tgi per exaimpel veias viglias sen las aclas, tg’èn bagn anc intactas pero betg marcadas sen la carta da viandar vignan duvradas veapi savens e per part perfign mantigneidas da bikers. Chegl magna tar conflicts per exaimpel cugl guardiatgatscha, catscheders ni pours. Chegl è sto igl intent per nous da reager», explitgescha Linda Netzer. Perchegl seian sa radunos igl otgover passo an en amprem pass 18 persungas ad ena meisa radonda. Represchentants dalla bike-community, digl turissem, dalla gruppa digls sarvetschs communals e forestals, digls uffezis cantunals da nateira e tgatscha, digl post spezialiso per traffic plang e dallas uniuns pigl ambiaint èn tschantos alla meisa. Terminar las discussiuns igl avregl 2023 Ossa – quatter meis siva dall’amprema meisa radonda - scumainza igl process decisiv, la reit da sendas vign tractada. Perchegl vign elaborada igl onn 2023 ena planisaziun d’utilisaziun da veias da bike e viandar. Tge monta chegl concret? Scumonds e lubientschas per tot las sendas – nota bene ena reit da var 500 km? Linda Netzer dat sclarimaint: «Nous lagn optimar la reit actuala ed aveir ena carta e reit tgi cuntantescha tot igls basigns. La carta tgi elaboragn communablamaintg an workshops cugls differents interessents duess sensibilisar e palar igls utilisaders. Pigl mument vainsa pero er permangs la revisiun dalla planisaziun locala, tgi cuntigna er la planisaziun dall’avertura. La basa tgi nous elaboragn ossa per la reit da sendas da viandar e bike duess neir integrada lò.» Linda Netzer renda attent tgi la discussiun resp. igls workshops cugls interessents duess esser terminada la fegn avregl 2023. Igl process vign accumpagnea digl biro d’inschigniers Caprez tg’ò er gio accumpagnea en tal process ainten la destinaziun da Tavo. «Alloura duessans aveir la basa per la revisiun dalla planisaziun locala. Sa tgapescha tgi ena tala revisiun vo an consultaziun ed alloura pò la populaziun puspe piglier pled an tgossa.» Pretensiuns èn multifaras Ma è chegl ansomma pussebel, dad integrar igls basigns da tots – dalla protecziun dalla patria anfignen tigl biker tgi less simplamaintg aveir en trotg attractiv? «I na dat betg neir ed alv, nous vagn da piglier la veia damez e chegl vo angal cun cattar cumpromiss. Scumonds montan adegna sperdents. Las pretensiuns anvers igl gôt èn multifaras e losiva lagn nous elaborar la nossa reit. Nous planisagn betg en grond augmaint mabagn da biagier or e mantigneir chegl tg’è avant mang e da palar igls utilisaders.» Ins possa pero deir tg’igl workshop vegia scumanzo bagn, cun tgapientscha vicendevla, dei Linda Netzer. Ma scu vei alloura or ena tala carta revideida? Dattigl novas sendas? «Per exaimpel dattigl ena largia tranter vischnancas dalla val noua tg’exista ansomma nigna senda da viandar. Schi simpel n’èn novas sendas pero betg. Gl’è bagn pussebel tgi l’egn u l’oter trotg vigl vigna legaliso, da prancepi lagn nous pero betg augmentar la reit ni biagier en bikeparc, mabagn optimar la reit existenta per cuntantar tot igls basigns dallas differentas gruppas, palar igls utilisaders ed evitar uscheia conflicts», accentuescha Linda Netzer. Masterplan Bike Igl Masterplan Bike tg’è nia stgaffia igl onn 2019 serva scu mossaveia agl cumegn da Surses per sviluppar anavant la purscheida aint igl sectour da mountainbike. Chella sa drezza a treis gruppas: excursiunists, famiglias e principants e bikers versos. Chel prevei dad optimar las pi impurtantas purscheidas existentas, d’augmentar la qualitad digl mantignamaint, migliurar la signalisaziun e novs projects da construcziun (varda carta). Bleras maseiras èn gio realisadas, scu per exaimpel igl pumptrack a Savognin u tg’els sa cattan ainten ena fasa da planisaziun detagleda. Per optimar la reit existenta da veias vign elaborada igl onn 2023 ena planisaziun d’utilisaziun da veias da bike e viandar. Novs trails Parnoztrail: en nov trail per principants e famiglias da Parnoz a Savognin. Chel vign actualmaintg examino preliminarmaintg tigl cantun. Trail da Somtgant:en trail da downhill tranter Somtgant e Tigignas. Igl project è nia elaboro gio igl onn 2017. Ena votaziun correspondenta per adattar la planisaziun locala ò gia li a caschung dalla radunanza communala. Siva dall’audiziun cantunala igl matg 2019 ègl nia pertschert tg’igl tschancung sessom stoptga neir planiso da nov e tgi seia necessaria ena nova procedura da votaziun e da lubientscha. Trail da Gelgia: ena ruta da velos e da viandar sur igl Pass digl Gelgia da Beiva a Silvaplana tgi è transibla an tottas dus direcziuns. Ins ò permangs da discutar cun proprietaris e cultivatours. Trail digl rampar Marmorera: dislocaziun e construcziun digl tschancung tranter igl rampar da Marmorera e Sur. (fmr/sab) Ena planisaziun d’utilisaziun dallas sendas da bike e viandar duess palar igls utilisaders ed evitar uscheia conflicts. Novs trails an Surses. Anitas Alpstübli

Igl mies tschitschapolvra ò betg anc catto tot igls confettis. Vagn bagn gist pir fitto far las paclangas e la detta tatga er anc en po dalla pasta dalla favetta. E gio stat la proxima festa pigls unfants avant isch. Tar nous a tgesa betg angal avant isch, mabagn davos isch e davant stgela, savens ainta peis. Sch’ia turn a tgesa vaia da scliviglier sur en satg grond plagn tgapelas e tar me an suler savoirigl en po d’uigl. A Cunter è igl calonda mars ainta mang digls unfants. Gio siva da decennis è adegna la pi viglia u igl pi vigl dalla seisavla classa igl schef. E chel schef abitescha chest onn cun me ainten la madema tgesa. Sung stada bunga digl frenar anfignen l’antschatta favrer. Pero siva nign e navot tg’è sto bung digl frenar. Betg igl bab, sch’el scassa la testa ed er betg la mamma tgi igl amprova da far ancleir, tgi figls d’infurmaziun geian a perder aint igls mots dalla posta schi vignan repartias gio daple tg’en meis ordavant. Ossa, chest’emda reparta tot igls figls, ossa vaia spitgia gio dei avonda, uscheia igl grond. La glista cugls unfants da Cunter ò’l fatg. Er en figl d’infurmaziun ò’l scretg. Te, mamma, creist te tg’ia survigna problems, sch’ia screiv uscheia cler tge tg’ia less. Tja, mies mattatsch, chella experientscha at lascha far tez. Savez, calonda mars a Cunter è betg uscheia impressiunont scu chels tils da calonda mars sur igl Gelgia ve. Flours per decorar la plompa vainsa gio adegna gia, pero ni tgapitschas cotschnas u tgameischas unifitgeidas èn da cattar, ed enqualtgi scalot è propi angal en scalign. Graztga a donnas tgi vignan no dalla Nagiadegna u tg’on vivia eneda an Nagiadegna è er igl til da Cunter nia ambellia durant igls davos onns. Igls mies dus amplosters portan gio adegna ena tgapela cun en cranz da flours ed ena tgameischa blava. Saro betg angulo, sch’igl mies mat grond vot en bel til - ossa schi el è finalmaintg igl schef. Spitgia ò’l blers onns, savia tg’el davainta schef da calonda mars, glez so’l er gio blers onns. Atgnamaintg ò’l ena tenuta da schef tg’è da ludar. El vot gio en bel til, ed alloura investescha el igl sies taimp e la sia lavour per contanscher chella fegnameira. L’è gio sto tigls pours per dumandar las plompas. Egn seia bagn sto sursto, schi seia gio prest igl amprem da mars. Na, na, igl vegia’l detg, el viglia simplamaintg esser pront ed organiso. Las ampremas plompas ed igls amprems talatgs èn er gio nias repartias agls unfants. Anzi, cun giaveischs, schi fiss betg pussebel da survagneir ensatge en po pi grond. Tgapelas ò’l er rimno ed er dumbro las tgameischas pitschnas ainten la stgaffa. An mintga cass, calonda mars po neir, e da cor spera tg’el possa far bungas experientschas cun esser schef. Digl reminent, igls unfants son da prancepi s’organisar bagn, sch’igls genitours seran la bucca e tignan or la detta. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Igl mies tschitschapolvra ò betg anc catto tot igls confettis. Vagn bagn gist pir fitto far las paclangas e la detta tatga er anc en po dalla pasta dalla favetta. E gio stat la proxima festa pigls unfants avant isch. Tar nous a tgesa betg angal avant isch, mabagn davos isch e davant stgela, savens ainta peis. Sch’ia turn a tgesa vaia da scliviglier sur en satg grond plagn tgapelas e tar me an suler savoirigl en po d’uigl. A Cunter è igl calonda mars ainta mang digls unfants. Gio siva da decennis è adegna la pi viglia u igl pi vigl dalla seisavla classa igl schef. E chel schef abitescha chest onn cun me ainten la madema tgesa. Sung stada bunga digl frenar anfignen l’antschatta favrer. Pero siva nign e navot tg’è sto bung digl frenar. Betg igl bab, sch’el scassa la testa ed er betg la mamma tgi igl amprova da far ancleir, tgi figls d’infurmaziun geian a perder aint igls mots dalla posta schi vignan repartias gio daple tg’en meis ordavant. Ossa, chest’emda reparta tot igls figls, ossa vaia spitgia gio dei avonda, uscheia igl grond. La glista cugls unfants da Cunter ò’l fatg. Er en figl d’infurma­ziun ò’l scretg. Te, mamma, creist te tg’ia survigna pro­blems, sch’ia screiv uscheia cler tge tg’ia less. Tja, mies mattatsch, chella experien­tscha at lascha far tez. Savez, calonda mars a Cunter è betg uscheia impressiunont scu chels tils da calonda mars sur igl Gelgia ve. Flours per decorar la plompa vainsa gio adegna gia, pero ni tgapitschas cotsch­nas u tgameischas unifi­tgeidas èn da cattar, ed enqualtgi scalot è propi angal en scalign. Graztga a donnas tgi vignan no dalla Nagiadegna u tg’on vivia eneda an Nagiadegna è er igl til da Cunter nia ambellia durant igls davos onns. Igls mies dus amplosters portan gio adegna ena tgapela cun en cranz da flours ed ena tgameischa blava. Saro betg angulo, sch’igl mies mat grond vot en bel til – ossa schi el è finalmaintg igl schef. Spitgia ò’l blers onns, savia tg’el davainta schef da calonda mars, glez so’l er gio blers onns. Atgnamaintg ò’l ena tenuta da schef tg’è da ludar. El vot gio en bel til, ed alloura investescha el igl sies taimp e la sia lavour per contanscher chella fe­gnameira. L’è gio sto tigls pours per dumandar las plompas. Egn seia bagn sto sursto, schi seia gio prest igl amprem da mars. Na, na, igl vegia’l detg, el viglia simplamaintg esser pront ed organiso. Las ampremas plompas ed igls amprems talatgs èn er gio nias repartias agls unfants. Anzi, cun giaveischs, schi fiss betg pussebel da survagneir ensatge en po pi grond. Tgapelas ò’l er rimno ed er dumbro las tgameischas pitschnas ainten la stgaffa. An mintga cass, calonda mars po neir, e da cor spera tg’el possa far bungas experientschas cun esser schef. Digl reminent, igls unfants son da prancepi s’organisar bagn, sch’igls genitours seran la bucca e ti­gnan or la detta. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Tgi las plantas von ad ot schea ainten la nateira dad ellas sezzas. Er tar nous vignan pegns e lareschs betg rar anfignen passa 30 m otezza. Manageda n’è pero betg l’otezza u lunghezza, mabagn l’otezza sur mar. E lò cattainsa plantas adegna pi ad ot. Igl cunfegn digl gôt è nia inditgia anc igls decennis passo cun 2000 m sur mar. Naturalmaintg cun excepziuns da singulas plantas tgi creschan anc pi ot. Chegl valeva zont per schembers u zundrigna an lis schurmageas u exponias agl suglegl. I dat er differenzas regiunalas. Per exaimpel an Nagiadegna è igl cunfegn magari en gnoul pi ot. Ma per igl Grischun valeva chella otezza da 2000 m dètg bagn. Chegl è pero sa mido igls davos onns. Mintgign tgi ò observo ò pudia constatar tgi igl cunfegn digl gôt è ia ad ot igls davos onns e decennis. E chella tendenza n’è betg ensatge tgi vo ossa a fegn, mabagn tgi niro a cuntinuar. Chegl è an mintga cass da supponer. Indezis per ena farmada da chella tendenza dattigl an mintga cass betg. Igl exaimpel da Sottgernas Sen chella fotografia vasagnsa la part sot dall’alp da Sottgernas. An direcziun dall’Alp Nova da Stierva. Onns da blera neiv ins vei betg igl ual da Sottgernas, essend el cuvert da neiv. Chest onn ins vei anc bagn scu tg’el sa zerpagescha dalla val veador. Sanester sen igl maletg sen chel crap vasainsa en pegn. Pitost en pignoul pi grond. Chel è posiziuno igl pi ot sen chell’antiera costa. Sen 2220 m. Pac pi bass dattigl alloura anc oters pegns u lareschs tgi èn carschias igls davos onns. E davos sen la foto vasagnsa er pi spess igl gôt tgi è nia cuntinuadamaintg pi ad ot igls davos onns e decennis. Tgi vagn observo l’otezza digl gôt gist all’alp Sottgernas n’è betg casual. Perchegl tgi avant ca. 30 onns vainsa catto gist tar chel ual da Sottgernas tgi an divers lis pizzavan plantas or dall’ava. Betg plantas pi grondas. Da chellas cun en diameter da 15 – 20 cm. Igl lenn era mantignia anc fitg bagn. Chegl antras l’arschiglia tgi circumdava las plantas e conservava chellas. Spertamaintg è neida la dumonda scu tgi chellas plantas seian rivadas se lò, essend tgi gliunsch anturn n‘era nign gôt. Uscheia ins ò taglea ples schebas giu da chellas plantas tgi ins ò gia fatg liber cugl zappung. Da menziunar è er tgi da razger giu chellas schebas è sto ordvart fadigious, essend tgi igl lenn era deir scu veder. Chellas scheba ins ò tarmess aint ad en institut tgi è spezialiso per defineir la vigliadetna da lenna viglia. Igl madem scu avant 4 000 onns? Ainten chel institut vign intercuria la vigliadetna digl lenn spezialmaintg per saveir deir da tge onns tgi per exaimpel ena culegna datescha, noua tgi ins ò catto lenn u carvung tar extgavaziuns archeologicas. Per defineir la vigliadetna ins dovra generalmaintg la metoda C 14. Chegl è ena metoda chemic-fisicala tgi lubescha ena fixaziun dètg exacta digl lenn. Naturalmaintg cun en tant spazi da toleranza. Igl resultat digl institut è sto, tgi tar las plantas sa tractigl da lenn an ena vigliadetna da ca. 4 000 onns. Chegl daclera pero anc adegna betg scu tgi chellas plantas eran rivadas sen l’alp da Sottgernas. Cò ò stuia neir an ageid en oter institut federal, numnadamaintg igl sarvetsch meteorologic. Tenor las infurmaziuns da chel è sto avant 4 000 onns ainten las regiuns dallas Alps ena perioda pi lunga (200 – 300 onns) cun temperaturas pi tgodas. Chegl ò gia igl effect tgi las plantas èn carscheidas pi ad ot sur mar. Damais anfignen sur 2000 m. Passada chesta perioda «tgoda» è igl cunfegn digl gôt tschasso puspe. Betg d’en de sen l’oter, mabagn an terma da ples tschentaners. Chegl tgi igl sarvetsch meteorologic n’ò betg savia deir è sen fundamaint da tge factours tgi chella midada digl clima seia succedeida. An terma dad angal pacs decennis Ossa vainsa damais ena situaziun sumigliainta. Igl cunfegn digl gôt vo puspe ad ot. Ed i fiss igl pi simpel da manager tgi seia puspe egna da chellas periodas pi tgodas scu avant 4 000 onns. I dat pero cleras differenzas. La midada digl clima è chest’eda bler pi intensiva ed è succedeida an terma dad angal pacs decennis. Ed igls indezis confirmos dalla scienza èn clers tgi ossa è igl adiever da purtaders d’energeia fossils pigls scoldamaints e pigl traffic motoriso e consequentamaintg ena concentraziun pi ota da CO² ainten l’atmosfera, igl muteiv per igl scoldamaint digl clima. Er sen l’alp d’armainta Sottgernas da Stierva vo igl cunfegn digl gôt adegna pi anse. I dat gio pegns e lareschs tgi èn sur 2200 m sur mar.

Manuel Cotti ò gia igl migler taimp digl de tar la cursa da stadal dall’Alp Flex a Sur. El è er chel tgi gudogna la categoria principala. Katja Cotti è neida amprema dalla categoria seniors. Sa radunada dumengia passada per far la cursa è ena bela cumpagneia. La cursa da stadal totga tar egna dallas occurrenzas impurtantas dall’Uniun da giuventetna Surgôt. Igl domber digls participants e dallas participantas dalla cursa da stadal è sto aint igl rom usito. Varsaquants digls participants on confirmo, tgi seia sto eneda daple ena veira aventura da far la cursa er cun esser ella ena occurrenza pi pitschna e pi famigliara. Tar chella cursa da stadal vogl pitost per la participaziun tgi per la victorgia. Vetiers vign alloura tgi l’occurrenza è er adegna en bung mument per s’antupar, sa diverteir e per star an cumpagneia. An mintga cass dumengia sivamezde è l’ambianza stada eneda daple bunga a Tga Crest siva dalla cursa da stadal dall’Alp Flex anfignen a Sur. Relaziuns differentas Tiers las temperaturas pi otas è igl tratg digl vial tranter l’Alp Flex e Tga Crest sa preschento an en stadi mianc schi mal. Schinavant èn las relaziuns stadas regularas tiers tgi an ples tratgs era la neiv lomma, tscherts tocs era schizont glatsch ed an singuls lis era prest taragn. Igl è prest ena miracla tg’è ansomma sto pussebel da far la cursa cun simplamaintg mantger la neiv. Nia igl pi bagn a freida cun chellas relaziuns è Manuel Cotti, igl gioven pour da Sur, tgi canoscha sa tgapescha la veia dall’Alp Flex ple tgi angal bagn. Duvro ò el pigl tratg da 4 kilometers 03.54.87 minutas ed uscheia gist er gia igl migler taimp digl de. Manuel Cotti è er igl unic da tot igls participants e participantas tg’ò gia pi pac tgi quatter minutas per neir oragiu dall’alp anfignen a Sur. Sagonda è neida tar la categoria principala Stefanie Netzer da Savognin cun perder 21 secundas segl victour. Cumpletto igl podest ò cun Severin Hobi, en giast da vacanzas tg’è igl mument a Sur. El ò gia 25 secundas pi dei da neir oragiu dall’alp cugl stadal tgi Manuel Cotti. Katja Cotti, la donna da Sur, tgi stat a Tga Crest gudogna la categoria digls seniors ed è eneda daple segl podest tar chella cursa da stadal. Remarcabel è bagn igl sies taimp da 04:07.30 minutas. Argient gudogna Norbert Poltera, igl stradign da Sur, tgi stat a Marmorera. Rita Hobi, ena donna dalla Bassa è neida terza ed ò cumpletto igl podest dalla categoria seniors. Joni Rüf, ena matta dalla Bassa gudogna la categoria digls pi giovens, avant Andreia Cotti da Sur cun sia figliola Jvana. Els ed ellas on gudagnea las medaglias per lour plazs da podest tar la cursa da stadal dall’Alp Flex a Sur.

Dalla radunanza da delegos dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central on igls delegos delibero en credit da 4,7 milliuns francs per la sanaziun digl center da reciclada a Realta sot. Daniel Albertin ramplazza da nov Guido Luzio an suprastanza. Stos dalla parteida alla radunanza da delegos dall’associaziun èn 52 delegos da 24 cumegns. All’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central appartignan 30 cumegns cun 39 700 abitants. Commembers da chell’associaziun èn er igls seis cumegns dalla regiun Alvra. President dalla corporaziun per dismessa da rusment è gio siva da blers onns Christian Theus, igl anteriour mastral da Panadoz. Magnafatschenta dalla corporaziun è Silvio Kunfermann (Andeer). Sesenta è l’associaziun a Tgazzas. 27 onns commember da suprastanza dall’associaziun An tavla èn​ stadas tar la radunanza da delegos er las tschernas dallas persungas tgi appartignan alla suprastanza dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central. Parsoura resta igls proxims quatter onns scu anfignen ossa Christian Theus. Eduard Decurtins (Tgazzas) e Stefan Collet (Seglias) èn nias reeligias ainten chel gremi. Sortia da chel è Guido Luzio (Savognin) siva 27 onns. Pigl sies grond angaschamaint a favour dalla corporaziun è el nia undro dalla radunanza da delegos. Igl nov represchentant da Surmeir an suprastanza è Daniel Albertin (Mon), igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. Sortia dall’executiva dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central è er Emil Tobler (Ziràn) e chegl siva d’esser sto 19 onns commember dalla suprastanza. Igl sies post vign occupo da nov da Patrick Bargetzi (Domat). Approvo igl preventiv Igls 52 delegos on er piglia cunaschientscha digl preventiv 2023 ed er approvo el. La somma da chel importa 2,8 milliuns francs. La part finanziala digls 30 cumegns importa 2,6 milliuns francs. Chegl è la somma tgi igls 30 cumegns paian an en onn per dismetter e reciclar igl rusment ed er igl rusment spezial. Igl 2021 per exaimpel èn neidas manadas a Realta sot, digls 30 cumegns gist 6 414 tonnas rusment general, 4 812 tonnas rusment da reciclar e 27 tonnas rusment spezial. Chegl è en total da rusment dad 11 253 tonnas. Realitad è tgi igl 2021 è igl domber da metal, cartung e palpieri mano a Realta sot s’augmento fitg. Igl 2021 schea la somma da rusment per abitant digl Grischun Central tar 290 kilos. Approvo e chegl unanim on igls delegos er la somma da 4,6 milliuns francs per la sanaziun, modernisaziun ed amplificaziun digl bietg digl center da reciclada a Realta sot. Chel è an possess dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central. Mano vign chel siva digl 2020 dalla firma Bossi&Nicca SA, tgi segna er pigl transport digl rusment aint igl Grischun Central. Igls dus suprastants partents cugl president dall’associaziun: (da san.) Emil Tobler, Christian Theus e Guido Luzio.

A Son Murezza èn stos igls campiunadis mundials da bob 2023. Festivo vign chest anviern er igl giubileum da 125 onns sport da bob a Son Murezza. Er Surses ò gia ed ò er anc oz ena relaziun cun chel sport e chegl antras Giancarlo Torriani e Celest Poltera. A Son Murezza on li an en anviern anfignen 360 occurrenzas, seia chegl da sport, cursas da tgavals, polo, culinaras, culturalas ed anc bleras otras. Avant curt on gia li alla bobera olimpica da Son Murezza a Schlarigna igls campiunadis mundials 2023 da bob. An connex cun chel event on er betg mantgea las festivitads 125 onns sport da bob a Son Murezza. Chellas festivitads cozzan anc anfignen alla fegn dalla staschung d’anviern. Igl li turistic da renom mundial è chel li noua tgi igl sport da bob è naschia e chegl avant 125 onns. Damai avant passa en tschentaner è nia fundo igl «Saint Moritz Bobsleigh Club», en club tg’è s’avanzo bagnspert tar en club cun bleras persungas prominentas scu commembras. Egna da chellas è per exaimpel sto igl «playboy» Gunter Sachs, barmeir. El è digl reminent er sto blers onns president digl club ed er digl club exclusiv «Dracula», en local noua tgi angal commembers dastgan eir aint ed or. Er Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi, igl prenzi digl Principadi da Monaco è en commember prominent digl «Saint Moritz Bobsleigh Club». El è er sto pilot da bob e varsaquantas gedas er sto dalla parteida agls gis olimpics. Er sch’è an Surses mai do ena bobera ed i niro strousch a dar egna on igls Sursetters adegna persequito tge tgi corra e passa aint igl bob dall’otra vart digl Pass digl Gelgia. Cunzont avant tschintg decennis ò igl sport da bob sviglia igl interess da blers an Surmeir. La raschung èn Giancarlo Torriani da Beiva e Celest Poltera da Savognin. Els dus on gia success cugl bob, betg angal sen camp naziunal mabagn er sen camp internaziunal. Sto campiun svizzer igl 1977 Giancarlo Torriani, cun l’annada 1947, è sto, ed è anc oz, en bung pilot schi vo per eir oragiu digl vial da glatsch cugl bob da Son Murezza a Schlarigna. Igl 1977 è el davanto campiun svizzer cugl bob a quatter. Pi tard è igl hotelier da Beiva sto ples onns trenader digl team naziunal da bob taliang. Sessour è Giancarlo Torriani er sto divers onns president dalla Federaziun svizra da bob. Oz ò el anc adegna ena ferma relaziun cugl sport da bob e cugl olimpic bob run a Son Murezza cun palar adegna puspe igl bob nostalgic oragiu digl vial da glatsch. Chel onn tg’el è nia campiun svizzer cugl sies treis omens Patrick Mayer, Orlando Ponato e Ruedi Schmid è igl Bivain er sto selecziuno pigls campiunadis mundials da bob e nia l’ò 5avel cugl bob a quatter. Vetiers è Giancarlo Torriani actualmaintg er president digl «Oldiebob Club Bivio». Sa tgapescha tgi cun esser angaschea igl Bivian passa 50 onns cugl sport da bob ò el er vasia tge svilup tgi chel sport ò fatg, gist chegl tgi pertotga igl material. Gronda festa a Savognin En bel po daple success tgi Giancarlo Torriani ò gia Celest Poltera cugl bob. Igl om da Savognin, tg’ò 61 onns ed è sesent alla Bassa, dantant fitg bler an Surses, è nia igl 1987 a Son Murezza campiun mundial cugl bob a dus cun Ralph Pichler. Da lez taimp en stagn cumpogn, tutgiva Celest Poltera tigls pi ferms e pi sperts stumpladers da bob digl antier mond. El ò gia gronds marets tgi la Svizra ò gudagnea igl 1987 la medaglia dad ôr tigl bob a dus a Son Murezza. Er tigl bob a quatter è el turno da Son Murezza a Savognin cun ena medaglia e chegl chella da bronz. Gio igl 1986 veva Celest Poltera fatg dus medaglias da bronz tigls campiunadis mundials da bob a Königsee, eneda cugl bob a dus e l’otra geda cugl bob a quatter. Siva tg’el è nia a campiun mundial Son Murezza ò gia li a Savognin an sala Grava ena gronda festa, cun pleds, onoraziuns, musica e blers regals. Cefras tar la bobera da Son Murezza 15 000 meters cubics neiv 10 000 meters cubics ava 3 emdas per construeir la bobera naturala 1 722 meters lunghezza 19 stiertas 130 meters differenza d’otezza 1904 ampremas cursas da bob 1:04.75 taimp da record (Francesco Friedrich, Germania) Anfignen 130 km/h sveltezza La pi ancunaschainta stierta digl vial da bob natural: igl «Horse Shoe». Pilot da bob e taxi è Giancarlo Torriani er sto igl 2002 per Michael Schumacher, igl anteriour pilot dalla furmala 1. Giancarlo Torrriani (davant) igl 1977 cura tg’el è nia cugl sies team campiun svizzer da bob a quatter.

Igls campiunadis mundials da biatlon ad Oberhof (D) èn istorgia. Dantant sa preparan igls atlets e las atletas giovnas pigls campiunadis mundials digls juniors. Dalla parteida è er en sportist surmiran: Silvano Demarmels. Gion Nutegn Stgier/FMR Avant curt èn ias a fegn ad Oberhof, an Germania, igls campiunadis mundials da biatlon dall’elita. Agl team svizzer digls omens e dallas donnas è betg reuschia da far ena medaglia. Er biatlets e biatletas dalla Svizra on, scu la concurrenza, betg catto en recept da frenar la dominanza dallas equipas norvegesas. Mantganto da far ena medaglia ad Oberhof ò er Niklas Hartweg, igl biatlet digl cantun Sviz tgi stat a Lai. Tuttegna dastga igl biatlet da 22 onns esser cuntaint, avend contanschia tar la cursa da 20 km singul igl 6avel post. Chel plaz ò Niklas Hartweg alloura er fatg ainten la cursa da staffetta. Salouf – Tavo – Shchuchinsk Dantant tgi igls campiunadis mundials da biatlon dall’elita èn per chest onn gio istorgia, antschevan a Kasachstan proximamaintg igls campiunadis mundials da biatlon digls juniors e digls giuvenils. Digls 4 anfignen igls 12 da mars 2023 sa maseira a Shchuchinsk la garda giovna da biatlets e biatletas e cumbatta per medaglias. En participant tar chella occurrenza internaziunala a Kasachstan è er Silvano Demarmels da Salouf. Igl absolvent digl gimnasi da sport Tavo è nia selecziuno da Swiss Ski pigls campiunadis mundials da biatlon digls giuvenils. Igl sportist dall’annada 2004 è nia selecziuno per Shchuchinsk cun aveir persvadia las davosas emdas tar las cursas digl «Junior IBU Cup» an Austria, Estonia, Italgia e Lettonia. Bungs resultats èn er reuschias a Silvano Demarmels tar las cursas dalla «Cuppa dallas Alps». Igl biatlet da Salouf è sto gio avant en onn dalla parteida agls campiunadis da biatlon digls giuvenils tg’on gia lia aint igls Stadis Unias dall’America. A Kasachstan less Silvano Demarmels contanscher sch’è pussebel en rang aint igls top diesch. Silvano Demarmels è nia selecziuno da Swiss Ski pigls campiunadis mundials da biatlon digls giuvenils a Kasachstan. Turno dalla Germania a Lai cun aveir fatg bungas experientschas è igl biatlet Niklas Hartweg.

Las davosas emdas èn las temperaturas da notg bagn stadas pi bassas, dantant betg schi bassas per tgi la surfatscha digl Lai da Marmorera schela. Crudo an îgl è tgi la dumang era igl lai magari schalo da tant anaint, schizont angal da mez u er lò noua tgi igl rampar sa catta. Cun esser cunzont durant igl de temperaturas pi agreablas è igl lai anfignen ossa betg sto schalo cumplettamaintg. La davosa geda tgi igl Lai da Marmorera è betg sto schalo è sto igl anviern 2020. Savens schalo igl schaner Per tg’igl lai, tg’ò ena lunghezza da 2,5 km ed ena largezza dad 800 meters, vigna cuvert cun glatsch dovrigl betg angal temperaturas freidas durant la notg, mabagn er durant igl de dovrigl temperaturas da minus grads. Igl sa sfardantar dall’ava ò er ena ferma influenza sen la schalada digl lai ed anc pi essenzialas èn las temperaturas dall’aria. Schinavant tg’igl lai è schalo ò igl glatsch ena grossezza da 50 anfignen 70 centimeters. Siva tg’igl Lai da Marmorera è nia surdo avant 69 onns agl travagl ò el mido igl ple cuverta tranter igls 15 ed igls 30 da schaner. Igl 2005 per exaimpel era igl lai schalo gio igls 27 da december, chegl tg’è bagn sto ena gronda excepziun. Avant 32 onns è la surfatscha digl lai schizont schalada pir igls 28 da favrer, chegl tg’è er sto ena raritad. Siva digl 1954, igl onn tgi igl Lai da Marmorera è nia surdo agl travagl è el igl ple sto schalo. Igl 2007 ed igl 2008 è el schizont dus onns l’egn sen l’oter betg sto schalo, chegl tg’è bagn ple tgi angal ena casualitad. Tg’el schela anc chest anviern è strousch da supponer. (fmr/gns) Chella foto digl Lai da Marmorera datescha da marde passo vers mezde.

Igl basigns per en sviamaint seia fitg grond, remartga Leo Thomann an connex cun la strètga tras Beiva. La veia schea pero ainten la responsabladad dalla Confederaziun. E chella ò communitgia avant radond en onn tg’igl project d’en sviamaint stoptga neir analiso anc eneda. Ma cura chinta ella d’ager? E quant supportabel è igl traffic tras Beiva anc? – La FMR ò dumando siva tar cumegn, Confederaziun ed interessents dalla vischnanca da Beiva. «Igl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun ò registro igl onn 2011 sen la Veia digl Gelgia (veia naziunala) an media 4 405 vehichels per de. Igl traffic ainten las vischnancas sen la Veia digl Gelgia s’augmainta cuntinuadamaintg (7 % an terma da 10 onns)», uscheia peglia igl cumegn da Surses la fegn avregl 2023 posiziun concernent igl program per sviluppar la reit dallas veias naziunalas (STEP). Documaints pussibiliteschan betg ena valetaziun finala La posiziun digl cumegn da Surses suonda sen la novitad resp. consultaziun consternonta dalla Confederaziun digls 26 da schaner 2022: Digls 16 projects d’angrondamaint pussebels sen livel naziunal (varda box) vignan priorisos sulettamaintg tschintg projects - e tots chels tschintg sa cattan ordvart igl cantun Grischun. Igl Cunsegl federal conceda ainten la sia consultaziun: «La largezza dalla veia tras Beiva na satisfò per part betg agl standard d’ena veia da muntada naziunala.» E tuttegna: igls documaints digl project digl cantun Grischun na pussibiliteschan betg ena valetaziun finala, igl Cunsegl federal desista perchegl d’integrar igl project ainten la furma actuala aint igl STEP. Perchegl ins scumainza igl process da planisaziun per en sviamaint a Beiva cun novs studis. Chegl cun integrar las ancunaschientschas grischunas. Projects sa focusseschan sen aglomeraziun Anc passan igls autos adegna tras la vischnanca da Beiva, igl tunnel n’è betg an vista. Egn tgi è fitg interesso chegl tgi pertotga en tal sviamaint è Marc Uffer, president dalla Pro Bivio, en’uniun tgi chinta 100 commembers e commembras e tgi s’angascha pigls interess dalla populaziun ed igls giasts da Beiva. El insista l’antschatta november 2022 tigl Uffezi federal da veias (UVIAS) e survign er rasposta: Igls resungs davart la consultaziun seian nias evaluos aint igl frataimp, igl sboz nia actualiso ainfer l’administraziun federala. Concernent igl sviamaint da Beiva dettigl nignas midadas. Ulteriouras lavours da vart digl UVIAS an connex cugl sviamaint da Beiva seian da spitgier igl pi bod a parteir digl onn 2024. Chel tgi monta tant scu: igl sviamaint da Beiva è freno cumplet igl mument. Er pudia dar en resung sen la consultaziun ò tranter oter igl cumegn da Surses. Chel daclera cler e net la sia posiziun cun tals pleds la fegn avregl 2022: «Aint igl STEP 2023 duessan neir realisos angal tschintg projects e chel sa focussescha sulettamaintg sen igl traffic ainten la vischinanza dall’aglomeraziun – malgro expensas menziunadas da 12,78 milliardas francs. Igl transit local da Beiva è betg abel da surmuntar igl traffic da transit ed è en risc per pedunzs ed abitantas.» Ena posiziun tgi n’ò pero betg mido igl proceder. Ma quanta prescha fògl a Beiva? Igl mastral da Surses Leo Thomann: «Igl basigns per chel sviamaint è fitg grond. La strètga da Beiva è en grond impedimaint, per vehichels pi gronds, pero er las tgesas manevlas alla veia piteschan digl sal e digl rumager la veia. Pinavant fiss Beiva sainza traffic er en grond avantatg pigl turissem.» Proxim «pass» igl onn 2027 Anc pon igls da Beiva sperar, pero ins spera e spetga gio differents onns. La FMR ò perchegl dumando siva tigl UVIAS. Scumainzan las ampremas analisas igl onn 2024, scu menziuno aint igl mail alla Pro Bivio? – Thomas Rohrbach digl uffezi daclera: «Nous na pudagn deplorablamaintg betg anc far indicaziuns detagledas davart igl taimp.» Igl proceder daclera el suandontamaintg: scu amprem vign fatg en studi. An chel connex vignan fatgs sclarimaints cumplessivs sen divers nivels – adegna cun integrar regiun e cantun. A chel studi pon alloura er suandar differentas variantas. Alloura ègl da sa decider per la miglra varianta, chella vign alloura discutada aint igl STEP. Thomas Rohrbach remartga tg’igl STEP seia concepia uscheia tg’igl parlamaint possa decider mintga quatter onns davart igl proceder tgi suonda (planisaziun, projectaziun e construcziun). Igl STEP 2023 seia proximamaintg aint igl parlamaint – igl proxim «pass» fiss tenor chegl igl onn 2027 aint igl parlamaint cun consultaziun precedenta igl onn 2026. «Evitar tgi la veia vigna schlargeda» Ord vista da Leo Thomann ègl cler, tgi talmaintg gronds projects na vignan betg realisos dad en de sen l’oter: «Schi niss do antschatta alla untgeida an quatter onns alloura fissans fitg cuntaints. Scu tgi savagn ò igl Cunsegl federal anc da decider tge tgi vign fatg igls proxims onns cun horizont da realisaziun anfignen igl onn 2030. Schianavant tgi Beiva figurescha an chel program è la schanza gronda tg’igl sviamaint vigna realiso. Igl è nia communitgia tgi la situaziun stoptga neir examinada anc eneda, pero la lengia è dada, ia crei betg tgi detta en’otra varianta.» Er la Pro Bivio è tenor Marc Uffer digl aveis: «Igl è impurtant tgi nous restan an contact cugl UVIAS per tg’igl tema digl sviamaint na geia betg an amblidanza. Uscheia tgi nous ni forsa er igl cumegn nign a dumandar siva puspe l’antschatta 2024. Sch’igl sviamaint vign realiso igl 2027, ni pir igl 2030 n’è betg decisiv, mabagn tg’igl intent per chel sviamaint seia visibel. Tge tgi lagn evitar an mintga cass è tgi la veia ainten vischnanca vigna schlargeda. Chegl sustigna er la plepart dalla populaziun da Beiva.» Igl president dall’uniun tgi sa cumpona dad indigens e giasts è pertschert, tgi dat er cuntervouschs chegl tgi pertotga en sviamaint: «Chegl èn singulas vouschs tgi teman tgi Beiva na seia cun en sviamaint betg ple visibel.» Contact cun Berna tschertga er igl cumegn da Surses: «Sur igls parlamentaris tgi vagn giu Berna ischans an contact. La nossa regenza vainsa infurmo e chella ò sustignia cun en screiver agl Cunsegl federal davart igl basigns da chel sviamaint. La problematica è betg angal a Beiva, mabagn an general la veia naziunala tgi magna tras las vischnancas an Surses. Er sen chegl vainsa fatg attent e pretandagn tempo 30. Daple na savainsa pigl mument betg far», uscheia Leo Thomann. Per recapitular Tenor en studi da planisaziun digl onn 2012 ò igl cantun Grischun proponia a Beiva en sviamaint cun colliaziuns da rundella ed en tunnel d’ena lunghezza da 950 meter per totalmaintg 65 milliuns francs (varda maletg). Igl december 2019 remartga la regenza grischuna a caschung d’ena dumonda dalla deputada da Surses Gaby Thomann-Frank tg’igl tratg Tusang-Casti-Silvaplana seia nia classifitgia scu veia naziunala. Chel tratg schea a parteir digls 1. da schaner 2020 ainten la responsabladad dalla Confederaziun. Tg’igls documaints (studis, examinaziun) seian nias surdos agl Uffezi per veias (UVIAS) e tgi chel vegia integro igl project ainten la glista per 16 projects d’angrondamaint pussebels. Priorisaziun e finanziaziun schea pero ainten la responsabladad dalla Confederaziun. La fegn schaner 2022 communitgescha la Confederaziun tg’igl Cunsegl federal vegia fixo a caschung dalla seduta digls 26 da schaner 2022 las expensas pigl menaschi, mantignamaint e per las adattaziuns sen las veias naziunalas existentas pigls onns 2024-2027. Aint igl rom digl program strategic digl svilup dallas veias naziunalas (STEP) 2023 propona igl Cunsegl federal d’integrar tschintg projects d’angrondamaint. I sa tracta da projects ordvart igl cantun Grischun. (fmr/sab) Igl studi da planisaziun propona a Beiva en sviamaint cun colliaziuns da rundella ed en tunnel (lengia cotschna da stretgs) d’ena lunghezza da 950 meters (agl ost dalla vischnanca).

Chest onn è cumparia en codesch cun differentas istorgias da Gion Antona Candreia (1902-1980), chegl an lungatg original rumantsch e translaziuns tudestgas. Edia è chel nia ainten ena tgesa editoura da Evgeniya Shishkina aint igl cantun Soloturna. I seia istorgias tgi «crodan immediat ainten l’olma», ò ella tradia ainten l’intervista cun la FMR. En’editoura carscheida se an Russia tgi magna ena tgesa editoura a Soloturna ed edescha en codesch biling rumantsch-tudestg d’en scribent barmeir da Stierva. L’editoura sa nomna Evgeniya Shishkina (48), da curt è ella stada a Stierva noua tgi radond 100 persungas èn sa radunadas a caschung dalla vernissascha digl codesch «Tona rastaler rachinta – Ein Rechenmacher erzählt». I sa tracta da chel codesch cun differentas istorgias digl om da Stierva Gion Antona Candreia (1902-1980) tg’ella ò edia (varda box). „Petit-Lucelle“ stat scretg segl cover. I sa tracta digl nom franzos per la vischnanca Kleinlützel aint igl cantun Soloturna e lò sa catta la tgesa editoura dad Evgeniya Shishkina (varda box). La FMR ò discurria cun ella e lia saveir, tge tgi l’ò mutivada dad edeir en «codesch da Stierva». FMR: Evgeniya Shishkina, vous ischas rivada avant radond 12 onns an Svizra e vez lia amprender rumantsch. Quant gliunsch ischas? Evgeniya Shishkina: Scu unfant vaia invento e discurria cun mies ameis en lungatg secret. Chegl è sto uscheia bel. Cura tg’igl mies om am ò musso la Svizra ed ia sung rivada per l’amprema geda igl onn 2007 aint igl Grischun, vaia scuvert tg’igls Grischuns on er en tal lungatg, angal per eligias. Chegl è bagn super. Ia va er lia piglier part a chel misteri. Deplorablamaintg è igl rumantsch rasto secret per me anfignen ossa. Pertge? Per amprender en lungatg ins stò discorrer el mintga de, schiglio tschessa la mutivaziun. Cò a Kleinlützel dattigl deplorablamaintg nign tgi discorra rumantsch. Vous ischas uriund dalla Russia, manez ena tgesa editoura aint igl cantun Soloturna e vez edia da curt en codesch rumantsch cun translaziuns tudestgas. Scu è chegl da declarar? Tge pudess cò smarvagler? Aint igl 21avel tschentaner ins veiva ples vetas. Chegl è igl privilegi digls umans d’ozande d’eliger ples professiuns e s’occupar da differents interess. Ia sung m’interessada ainten la mia veta per digl tot. Ainten la tgesa editoura saia realisar bleras dallas mias preferenzas. Ia sung adegna stada ena lectoura passiunada. Pi bod vaia pudia galdeir igls pi bels codeschs angal per mamezza, ossa fatsch ia litteratura e sung cuntainta tg’ia poss parteir igl mies plascheir da codeschs cun oters. Tge az ò mutivo, dad edeir en codesch an en lungatg tgi vous na tgapiz betg? En codesch angal per rumantsch na fiss betg nia an dumonda, ia na sa betg edeir en codesch an en lungatg tg’ia na tgapesch betg. Ma ia va ligia las istorgias curtas da Gion Antona Candreia, translatadas da Linard Candreia, e sung stada fascinada immediat. Chegl èn las istorgias tgi giran anturn la testa e crodan immediat ainten l’olma. Las istorgias èn fitg simplas e profondas, scu igl om tgi las ò scretg. Avant en onn vez ligia per l’amprema geda chellas istorgias, tge az è ia tras testa chel mument? Ia sung cuntainta, tg’igl translatour m’ò purschia chels texts per igls publitgier. Ia va m’accurschia immediat, da tge scazi litterar tgi sa tracta. Ia leva exnom far chel codesch. Igl n’è betg angal spezial tgi vous vez edia en codesch an en lungatg tgi na tgapiz betg, mabagn er d’en autour tgi na veiva betg ple. Igl è remartgabel tgi en simpel rasteler d’ena vischnanca lontana fò litteratura mundiala. L’istorgia culturala canoscha blers carstgangs, igl dung digls quals n’è betg propi nia rancunaschia durant lour veta. Ia crei tg’igls sies texts n’on er siva da sia mort betg pers lour effect, perchegl tg’els derasan ensatge tgod ed umanitad. Cun liger vaia survagnia igl sentimaint tg’igl autour veiva anc e tg’el am rachinta l’istorgia cun la sia vousch. Noua vasez l’impurtanta da dar anavant chels rachints? Ia va lia far accessibel chels text, tg’eran anfignen ossa accessibels angal pigl Grischun, er per oters amatours da litteratura. Ia sung sieira tgi chellas istorgias magnificas tg’èn uscheia simplas e sabias vignan ad anritgier er igls lectours dad oters lungatgs. E scu contanschez chels? Per franc cun las translaziuns tudestgas. Igl codesch vaia er tarmess agl center da codeschs e proximamaintg fatscha reclama cun brevs a differentas librareias. Igl è er previa dad organisar anc ena prelecziun aint igl intschess tudestg, igl è propi en scazi. Forsa suonda er ena translaziun an franzos. Ia na discorr betg franzos, ma va contact cun differentas tgesas editouras. Vez en’istorgia prefereida? Tgenegna fiss da liger exnom? Mintga lectoura e mintga lectour vign per franc a cattar ensatge tenor agen gost ainten chella collecziun. Ia persunalmaintg sung impressiunada da las istorgias digls unfants tg’èn nias tarmess an Svoba e dalla cromra viglia (varda box). Tge schessas a Gion Antona Candreia, schi vous igl antupessas oz? Ia igl va gio scuntro, cura tg’ia va ligia las sias istorgias. Ia igl va simplamaintg angraztgea siva mintga istorgia. Ed ossa igl regalessa chel codesch. L’editoura Evgeniya Shishkina (48) è carscheida se an Russia. Sies om, igl autour da renom internaziunal Michail Schischkin veiva gio siva digl onn 1995 an Svizra. Evegeniya Shishkina dei: «El ò adegna gia da pendular tranter Moskau e la Svizra causa da prelecziuns ed igls sies codeschs ed el am ò alloura persvadia da neir a star an Svizra.» I na seia betg sto simpel da bandunar igl onn 2011 la Russia. «I n’era da lez taimp betg schi mal scu ossa.» Ossa seian els bagn integros. Igl onn 2018 ò ella davert la tgesa editoura «Petit-Lucelle» a Kleinlützel, noua tg’ella edescha primarmaintg prosa e codeschs tematics. Sper chella lavour è ella anc directoura da program digl Forum dalla cultura russa libra. Pinavant ò ella termino en studi dalla scienza da teater, ò instruia engles ed ò termino la scolaziun scu graficra via studi a distanza alla «California Institute of the Arts» an America. (fmr/sab) Igl codesch Da curt è cumparia igl codesch biling «Tona rastaler rachinta – Ein Rechenmacher erzählt». Gion Antona Candreia - Friberg (1902 – 1980), igl anteriour pour e rasteler da Stierva, è ancunaschaint an Surmeir scu scribent popular. Las sias istorgias èn nascheidas «tenor igl rachintar digls noss vigls» e reflecteschan fitg bagn la veta muntagnarda d’antrouras. Igl sies codesch «Schi grond è chel pitschen mond» (1974) ò catto da sias ouras grond resung tar la populaziun surmirana. Igl codesch seia nia cumpro e ligia, sa regorda Linard Candreia ainten l’intervista cun RTR. El è igl manader digl project e translatour per la nova publicaziun cun 235 paginas. Ansemen cun Hans Friberg, igl nev da Gion Antona Candreia, ò el rimno istorgias nunancunaschaintas, fotografias viglias e novas e documaints or d’archivs. (rtr/fmr) «Las cromras» Ellas rivavan no dall’Italgia ota e faschevan lour giro, sumigliaint agls cromers cugl scherl. Ellas purtavan se dies ena trocla a moda da pitschna cumoda cun 10-12 truclets da trer or e metter sen meisa per lascher culeir or igls cumpraders chegl tgi levan. Ellas vevan venal tottas evidentas taclareias, necessarias pigl tigneirtgesa, scu petgens per sfaltreir, e tals per tigneir se igls tgavels, savungs da tualetta, rentgas e cadagnas per ouras, e pigls unfants tarmagls e sungas da bucca. Se sur la trocla aint vevan ellas farmo cun tschintas las textilias, vistgadeira sot, scussals e givlars. Davos la trocla giu pandevan curegias. Ena trocla, cargeda cumplet, pudeva pasar igls sies 40-50 kg. Cunchegl tgi ainten las bleras dallas nossas vischnancas mantgevan las buteias, savevan chellas cromras u carmeras vender bler urden e faschevan bungs affars. Ellas eran mecta tgeras cugl prietsch per la robetta venala. Perchegl ègl forsa nia se tigl pievel per moda da deir: «Te ist en tger cromer!» Gl’era bleras vievas tranter las cromras, las qualas ampruavan da trer se la famiglia cun chel commers. Bleras da chellas eran sa domicilieidas cun la famiglia an Svizra, ainten las valladas grischunas da glianga talianga. Er las carmeras on stuia far plaz agl taimp modern cun buteias da sa sarveir sez. L’editoura Evgeniya Shishkina a caschung dalla vernissascha digl codesch «Tona rastaler rachinta – Ein Rechenmacher erzählt» a Stierva.

Marde seira è segl Pass digl Gelgia en automobilist sa durmanto. Igl auto è nia segl vial oppost ed è alloura collido cun l’arvela. Igl om da 64 onns era las 23.10 sen veia da Beiva direcziun Pass digl Gelgia ospizi. Tenor atgnas indicaziuns seia el sa durmanto sotvart l’Alp Sur Gonda. Siva d’esser collido cun l’arvela è igl auto anc ia radond 20 meters anavant anfignen tgi chel è alloura sa farmo. La Pulizeia cantunala examinescha igl accident. (cdm/fmr) Igl li d’accident.

Vendergis ha la suprastonza communala da Flem informau la populaziun d’ina restructuraziun en casa communala. Sco quei ch’ella scriva ha ella repartiu l’entschatta digl onn ils departaments ed introduciu ina giunta directiva. Quella secumpona dil president communal, dil scarvon, il menader digl uffeci da baghegiar ed il menader infrastructura&ovras communalas. Quella giunta seigi responsabla da realisar il pli spert pusseivel ed a moda efficienta ils conclus dalla suprastonza communala. La nova fuorma d’organisaziun promovi la collaboraziun directa e sedrezzi ad in management da project effectiv. Plinavon communichescha la suprastonza communala ch’ella hagi occupau da niev il post da substitut dil scarvon. Igl 1.da fenadur 2023 surpren Daniel Kunfermann Maissen quella plazza. Il nievelegiu vegn ad esser responsabels denter auter per la digitalisaziun interna ed externa dallas autoritads e dall’administraziun. Sco commember dalla giunta directiva, ensemen cul president Martin Hug , il scarvon Martin Kuratli e Marco Maranta , menader digl uffeci da baghegiar, ha la suprastonza elegiu Reto Feltscher-Beeli. El meina actualmein la gruppa dils luvrers communals. Vinavon ha la suprastonza communala informau ch’ella hagi elegiu Martina Riedi sco nova referendaria dalla polizia da baghegiar.(fmr/abc)

La tgesa communala da Marmorera è ossa definitivamaintg vandeida. Igl avost passo ò la suprastanza gia proponia la vendita alla radunanza generala. Ena dumonda resta dantant anc averta: Tge capeta cugl fresco digl artist Ludwig Demarmels tgi sa catta ­ainten chella tgesa? «Siva dalla fusiun ò igl cumegn da Surses bleras immobiglias tg’èn veidas e tgi vignan strousch duvradas» dei Beat Jenal, igl canzlist communal digl cumegn da Surses anvers la Fundaziun Medias Rumantschas. Perchegl è ena cumischung s’occupada cun la dumonda tge far cun tot chellas immobiglias». Ena part duess, tenor Beat Jenal, neir vandeida. En’immobiglia tgi ò gio siva d’en taimp ­nigna funcziun ple è la tgesa communala digl anteriour cumegn da Marmorera. Igl avost passo ò la suprastanza gia proponia alla radunanza da vender chella ad en interessent da Puntraschigna per en prietsch da 220 ​000 francs – cun la cundiziun tgi seia en’abitaziun primara. E la compra è ossa eida an vigour, conferma igl cumegn. Per part seia la tgesa gio neida rumageda. Igl archiv communal per exaimpel è nia disloco a Tinizong – noua tgi sa cattan er ulteriouras actas digl cumegn, conferma igl ­canzlist Beat Jenal. Ena tgesa cun ena simbolica Sen l’amprem’igleida na para la tgesa com­munala betg «speziala» u forsa «marcanta» – e perchegl n’è ella er betg registrada dalla protecziun da monumaints scu bietg degn da mantigneir. Ma tuttegna sa zoppa davos chella tgesa en’istorgia remarcabla. Sen la pare dalla fatscheda èn per exaimpel da liger igls vers an bustabs gronds «SUR AL LAI TGI CUATA MURMARERA VIGLIA / QUISTA TGESA È SIMBOL DA VETA NOVA». La tgesa communala è neida biageida siva tgi las Ovras electricas da Turitg on inundo igl onn 1954 la vischnanca viglia da Marmorera cun l’ava tgi produtgescha siva d‘alloura forza electrica pigl martgea da Turitg. E scu tg‘igl vers tradescha, seia la nova tgesa en «simbol da veta nova». Sper igls vers sen la fatscheda regorda er anc ensatge oter dall’istorgia «speziala» da chella tgesa. En cul da bronz avant l’antrada tgi mossa igl pader caputschign e scribent Alexander Lozza (1880–1953). Da lezzas ouras era igl poet surmiran egn digls pi gronds adversaris digl lai da farmada tgi ò destruia la vischnanca natala digl pader. Anfignen la fusiun digl cumegn da Surses tgi è eida an vigour igl onn 2016, on gia li las radunanzas communalas e las sedutas da ­suprastanza digl anteriour cumegn da Marmorera ainten la sala da chella tgesa. E gist ainten chella sala è anc en’otra «perdetga» dall’istorgia dalla tgesa… Tge capeta ossa cun igl Demarmels? Ainten l’anterioura sala communala sa catta numnadamaintg en grond fresco digl artist ancunaschaint Ludwig Demarmels (1917–1992). Igl artist uriund da Stierva ò gia malagea igl onn 1975 sen incumbensa digl mang public en fresco cugl tetel «Auszug aus Alt-Marmorera». Igl maletg dad ena lunghezza da circa 6 meters ed en’otezza da radond 1,5 meters mossa a moda commuantonta scu tg‘igls abitants e las ­abitantas da Marmorera bandungan lour vischnanca materna avant l’inundaziun. Tge capeta ossa atgnamaintg cun chel maletg, schi la tgesa è vandeida? ò la FMR lia saveir: «Nous ischan pertscherts tgi cun la vendita è igl fresco da Ludwig Demarmels, per deir uscheia, pers per la publicitad», dei Beat Jenal. Ma digl tottafatg «pers» duess igl fresco dantant, tenor igl cumegn, alloura tuttegna betg esser: «Nous vagn permangs da stibgier or ena schliaziun, sch’ins savess per exaimpel far en duplicat digl fresco u transportar el ainten en’oter li.» Ena schliaziun per la gronda pictura murala giavischess er l’uniun Ludwig Demarmels cun la sia nova presidenta Stephanie Giger-Reich scu er la vieva digl pictour, Roswitha Demarmels: «Chegl è en’ovra impurtanta da Ludwig Demarmels, tg’ins na dastga betg amblidar.» Sur las fanestras dall’anterioura tgesa communala da Marmorera è da vaseir igl verset tgi regorda all’istorgia «speziala» da chella tgesa. Foto sandro Buchli Igl fresco pertutgia «Auszug aus Alt-Marmorera» tgi sa catta ainten la sala communala ò ena ­lunghezza da bung 6 meters. Er igl cul da bronz (1980) avant l’antrada an memorgia da Pader Alexander Lozza ò creo Ludwig Demarmels. Fotos Gion Nutegn Stgier