Da bundànt 100 gis e’l an ufezi igl nov magnafatschenda digl Parc natiral Bavregn (PNB), Simon Egger. An egn discurs â el raschuno da la sia darivànza privata a da la sia veia professiunala. Natiralmeing c’igl anvid par que discurs e rivo an rumàntsch. Aschi natiral e quegl gea tutaveia betga, c’ign ratscheva posta rumàntscha. Mo Simon Egger e egna parsùna c’â egn bùn sensori pigl conturn, agl qual el viva. Aschi va el adigna salidànd par rumàntsch tras igl vitg. Ad igl e gea capito, c’ign vegi tanieu el par egn indigen. Cumbagn c’igl segi betg aschi sempel da catar igl aczess agl rumàntsch, gli gartegi quegl cun agid digl taliàn a franzos. «Malgro tut las staintas, igl mi e impurtànt da sadar la fadeia», punctuescha el antschevànd igl noss raschieni. «Mia duna ad jou eassan parquegl dalùnga sasantieus datgea a qua.» A l’Argovia, noua c’el veva luvro igls davos 10 ons, vagnevi el amparo, sch’el vigli propi ir an que mund stretg da las muntognas. Mo gea a caschùn da la radunànza digls cumembers digl PNB digls 23 da marz vegi el ancurschieu, ca quella clischa consteti betga. «Cur c’ign e sez aviert a s’antopa da quella maniera cun la ­glieud, tgàt’ign dalùnga acuglientscha a sasainta bagnvagnieu», e la si’amprema experienztga agl ambiaint puril da la Muntogna da Schons. Da la muntogna sen la Muntogna El dariva mademameing d’egn vitg puril, dad Eriswil, situo sen egna costa digl Napf agl Oberaargau. Quegl gli â livgieu igl aczess agls muntagnards grischùns. Mo cuntrari a qua dat là nign turissem. «Igl e là propi betga blear daple ca gòlds, prada, biestga a porcs ad anqual mastargner», caracterisescha Simon Egger igl liac da la sia darivànza. «Parquegl tgat jou la cumbinaziùn digls divers roms da l’economeia regiunala da qua zund anrihànta. L’istorgia a las culturas digls Rumàntschs a digls Gualsers – ca mi en impurtàntas – ancorsch’ign mintga gi.» Ad alura e’gl qua las muntognas c’el carez­tgeavi adigna, mo c’earan semper mengia lontanas. «Ad ussa sund jou amiez que mund.» El a sia duna giodian fetg quella situaziùn da viver a segian savens a la scuvearta sco viandànd se Curtginatsch, a Nurdagn, tigl Lai Grànd ad igl Lai Pintg par manzunar me egn pêr da las sias scuveartas. «La natira da qua â egn’enorma riheztga. Vagnànd se da la Bassa, bad’ign imediat quella abundànza da cultira a natira, da natira a cultura. Quegl e grandius», s’entusiasmescha Simon Egger, vurdànd or da faneastra ad admirànd la prada bugneada da frestg ve Crestas. Igls projects a Wädenwil Simon Egger e carschieu cun quater farda­gliùns sen egn pintg manaschi agricol, ierto da la tata. Igls geniturs manavan quel spegl ma­stregn prinzipal. Igl sara quell’experienztga ca vara motivo el da studagear agronomeia suainter aver frequento la scola media a Langenthal. «L’agricultura mi â furmo. Da quell’experienztga profitesch jou ànc oz. Jou peard betg igl taragn sut igls pes.» Sco inschignier agronom â el mano ple tard que bagn cun sia duna durànt egn pêr ons. Mo siànd egn manaschi pintg, â el ànc surprieu da manar la partiziùn da la pumicultura d’egn oter bagn, sasculànd sen que sectur. Cun quella savida ad igl giavisch da cunluvrar cun cuncarstgàns â’l alura surprieu da manar igl enorm project ca l’organisaziùn «Fructus» â realiso a Wädenswil par incumbensa digl Ufezi federal par agricultura. Quel veva la fe­gnamira da rimnar a registrar an tearma da tschentg ons tut las sorts da pumera a tgaglias da coclas da l’antiera Svizra par mantaner lur ierta genetica, instrado alura digl cunzaglier naziunal Hansjörg Hassler ca presidieava la Cumissiùn svizra pigl mantegnamaint da las plàntas culturalas. «Avànt 30 ons saveva jou ànc betg, noua c’igl mieus vieadi vigni manar me. Mo vurdànd anavos, dat igl egn fil cotschen, a parquegl sund jou uss ear a qua.» «Schurmagear a nizagear la natira» Igl fil cotschen veva alura mano el tier igl In­stitut federal da parscrutaziùn a Wädenswil, noua c’el e dalùnga davanto manader d’egna squadra da 15 dels – sco uss agl PNB – a dus manaschis d’amprova. «Da culiear la vart practica cun la strategica a la retscheartga inovativa, quegl eara adigna la mia fegnamira.» Quegl eara ear igl tains da la famiglia giuvna cun tres unfànts, dantànt carschieus. Quegl e ear igl tains, c’el e davanto activ an favur digl schurmetg da la natira. «Igl tema agricultura a natira – betga me nizagear la natira, mobagn ear schurmagear a mantaner quella – mi â motivo da surprender suainter 13 ons a Wädenswil la direcziùn digl Post Natira digl cantùn d’Argovia», noua c’igl vieadi persunal da Simon ­Egger â peia cuntinuo. La multifariadad da las leztgas segl sectur agricol, igl schurmetg da natira a cuntrada ­faszinavian el. A sco respunsavel pigl Parc digl Giura e’l vagnieu an contact par l’amprema ­eada cun egn parc natiral. «Jou ve vieu, tge format interessànt c’egn tal parc â, parquegl c’ign sa culiear igl schurmetg ad igl diever economic pardirevel da natira a cuntrada.» Cato igl post ca cuntainta Suainter 10 ons an quella funcziùn â’l sanizagieu da la caschùn da surprender da manar igl PNB. «Quegl corespunda a la mia logica. La largeztga da las leztgas a relaziùn cun cunluvraints quegl e part digl mieus fil cotschen», gi Simon Egger ca saqualifitgescha sco carstgàn marveglius c’amprenda bugent tgossas novas, saprofitànd d’aplitgear las rehas experienztgas fatgas utro. Tier quellas s’oda ear far muisca cun sunar igl corn a la trumbeta an diversas furmaziùns. Quegl vigni el ear puspe a far, parquegl ca la musica culeii igls carstgàns. Mo igl e betga me las multifarias leztgas da la sia lavur c’intgàntan el, ear la ruassevladad digl conturn. «Suainter egn stantus gi da lavur seas jou sen la loptga a vard, co las neablas sadòlzan orasei digl Fundogn a tiran sur igl Crest anviers igl Pez Vizàn, egn’experienztga oriunda digl Napf ca mi â acumpagnieu tut la veta.» Igl e betga me igl ambiaint ca gli ple, mobagn ear l’atmosfera agl ravugl digl PNB. «Suainter ca ve amprieu d’ancanuscher la squadra ad igl parsura nov, ve jou ancurschieu, ca ve fatg ­egna bùna dezisiùn da surprender quella plaza. Igl e sto egn pass anviers egn’activitad satisfagiainta ca quent da far igl proxim dezeni. Par me e’gl egna nova sfida ca ravida me ànc egn’eada a ca mi porscha la caschùn d’aplitgear la mia savida a l’experienztga.» Ad el concluda cugls pleds: «Quegl e igl fil cotschen da mia veta, ca mi â mano nà qua.»

Cun egna majoritad parschuadainta â’l igl tarvaschegns sustanieu igl project da biagear egn viél undulo, igl Pumptrack Val Schons. Cun quella dezisiùn meta igl vaschinadi a disposiziùn ­gratuitameing igl sulom. Mo igls tres giuvens iniziànts a lur uniùn ân ànc da prestar egn bùn tànt lavur par realisar lur fegnamira. Igl e bagn extraordinari, ca tres sculars da l’amprema secundara preschaintan lur project agl tarvaschegns. Gianna Waser, Valerio Müller a Maurus Staubli ân sutamess cun suczess lur project per biagear igl Pumptrack Val Schons. «Nus vevan tarmess ordavànt egn figl sgulànt an tutas casadas ad agl tarvaschegns vainsa preschanto manedlameing igl project», raquenta Maurus Staubli suainter la radunànza. Quegl para d’aver parschuadieu votàntas a votànts da meter a disposizùn igl taragn basignevel sper la plaza da scola. Ampo narvus segiani bagn stos, admetan igls tres giuvens iniziànts ca frequaintan ussa l’amprema secundara. Els vevan lantscho quell’ideia gea avànt dus ons. An que interval âni unfrieu blearas uras da lur tains liber par instradar igl project. Mo da preschantar quel agl tarvaschegns e sto egn pass agl intscheart par els, pigl qual i vevan sapino bagn. «Nus vevan sapreparo ear par raspunder amparadas criticas», gi Maurus, «mo igl e vagnieu fatg nignas.» Savund igl resultat da la vuschada da 78:2 para la grànda majoritad incantada digl project. «Igl tres giuvenils ân propi fatg stupenta lavur», loda la parsura da l’uniùn, Karin Staubli. «Fagiànd lur sgnocas âni parfegn procuro par anqual surrir.» Igls votànts ân peia prieu serius igls basegns digls giuvenils ad ân rancunaschieu igl angaschamaint digls tres sculars. «Egn tal andrez ad Andeer e impurtànt par nus giuvens», motivescha Maurus. «Alura stuainsa betga ple ir ordvart ad nus fagessan betga ple tànts giois electronics, mobagn nassan a far sport agl liber.» ¨Igl project basegna ànc daners Lur project eara gea vagnieu rancunaschieu da la suprastànza avànt igl tarvaschegns. Mo graztga a la dezisiùn da l’eanda passada â’l fatg egn pulit pass anavànt. Que conclus cumpeglia ear, c’igl vaschinadi vean a surprender igl andrez a vean a sirar igl sieus mante­gnamaint. «Dantànt vainsa da radember igls daners», gi Karin Staubli, anunz­tgànd c’i vegian gea daple ca la measadad digls daners basignevels. ­Fearm sustegn âni da las fatschendas ad interpresas da la regiùn. Sco donatur prinzipal numnani las Ovras electricas digl Ragn posteriur (KHR). Plenavànt e sen roca egna rimnada publica sen «lokalhelden.ch». Ear igl Parc natiral Bavregn (PNB) sustegna igls giuvenils an tuts gros. «Scha nus pudagn gidar promover egn project lantscho da la populaziùn, corespunda quegl a la mira digl PNB», gi igl colavuratur digl PNB, Benedikt Joos. Par c’igl pumptrack possi vagnir biagieu la parmavera vagnànta, vean l’uniùn ad inoltrar la lubientscha da biagear agl curs da las proximas eandas. Scha tut va bagn pudessan las ruletas filar sur igl viél digl Pumptrack Val Schons gea la stad proxima.

Egna senda d’avantura e daple c’egna veia atras la natira. Igl e egn anvid da vaser igl mund d’egna perspectiva diversa, sameter ad egn vieadi da scuvearta a d’anvidar igl entussiasem par igl conturn a sias pussevladads. Quella pussevladad porscha igl Tùn Resùn a Lon gea passa egn dezeni cun far egna spassageada da radund dus kilometers atras igl gòld davains Lon. A l’an­tscheata da la senda sapreschainta egna nova tavla da bagnvagnieu. Suainter ­blears patratgs a pliras midadas e’gl biuss pussevel da catar las ple impurtàntas infurmaziùns, igls sponsurs a natiralmeing maletgs adatos ad unfànts sen la tavla. Yvonne Rogenmoser â ilustro ella, mussànd la natira, divers animals a parsùnas, instrumaints a bietgs, par exaimpel la baselgia da Lon. Ella â sado grànda fadeia da realisar las ideias d’egna grupa ligida da l’uniùn digl Tùn Resùn. Curt suainter l’instalaziùn da la tavla d’infurmaziùn ân gea igls amprems giasts scurvato plagn marveglias a plascher la senda, igls objects a la tavla ca tgatan bùn’acu­glientscha. Experientga cun la famiglia Egna famiglia da Cuira cun dus unfànts loda cunzund la tavla da bagnvagnieu. Durànt egn gi da stad ve jou gieu la caschùn d’acumpagnear leza atras igl gòld digl Tùn Resùn. Igl e l’amprema visita c’els ân fatg fan a la vischnànca munta­gnearda. Igls dus buabs, c’en an la vegliadetgna da scoleta, s’imagineschan gea tier la tavla, tge ca spetgi els. «Varda qua savagn nus grilar nossa liongia», salegra egn digls dus giuvens tut cuntaint. Savundànd igl nanign, ca mussa la direcziùn, antscheva lur avantura, ad igls amprems instrumaints spetgan gea. Igl xilofon da crap vean suno digls dus musizists cun egna pala par egn, ad igls tùns resùnan sur l’antiera val. Els scuveartan gea igl proxim obejct, a curt suainter tùnan gea igls zens digl pegn cun stgelas clers sco argient. Igl vieadi da scuveartas continuescha, igls unfànts c’ân plascher da sunar ad igls geniturs c’en a madem tains interessos, da tge material c’igl instrumaints cunsistian. Egna pintga possa da barsar tier la fuina dastga natiralmeing betga mantgear par cuntinuar la senda sadulos. Tier mintga object safearmani, mo grànd plascher tgatan igls dus mats da la balabagn sonora. Suainter vargia egn’ura cuntanschagn nus igl liac da partenza ad arundagn igl gi cun egna visita an la pizzeria a Lon, c’e gest dasperas. Egn gi ca resta an ragurdànza Agl sieus passo â la famiglia visito gea blearas otras sendas d’avantura an la regiùn. A l’amparada partutgànt lur l’amprem’impressiùn en igls carschieus d’acord, c’igl segi egna senda, ca motiveschi igls unfànts fetg dad ir a pe a ca meti pesa sen la cumbinaziùn da natira ad instrumaints. La mama manzunescha: «Jou sund tut surstada, quànts instrumaints c’en fatgs da resursas natiralas», ad ella punctuescha la creativitad ca stat davos tier. «La vesta an la val a la natira fan, ca l’antiera experienztga davainta magica, unica a nunamblidevla», aschunta igl bab tut incanto. Ear igls dus fegls fan la pareta cuntainta a raquentan ànc gî a lieng digls triàn­ghels, da la roda d’aua a da l’aiolica. Cun l’amparada: «Cura vagnagn nus puspe nà qua par far musica?», va egna visita a la senda digl Tùn Resùn a fegn ad els sametan sen veia ancùnter Cuira cun sùns melodics an las ureglias. Remartga redacziunala: L’autura da quest artitgel Simona Beeli è en la suprastanza da la senda Tùn Resùn.

Igl e stad ad igl cura puspe ­blear: Far fagn, tgirar unfànts, luvrar an egna stizùn sco cassiera, scriver artetgels, mantaner las amizeztgas a speras ànc amprender par igls examens da semester digl studi. Gest ascheia vasevan or las mias davosas eandas digl savund on da studi. Mo alura en finalmeing arivadas las vacànzas da semester maritadas. Sco amatura dad avanturas ve jou, sco blears oters, dezidieu dar far egn vieadi a prender cungedi digl mintgagi. Gî a lieng ve jou studagieu, noua ca savess ir a viagear. Cler eara, ca jou leva passantar tains ordvart mia zona da cunfort, peia sameter an vieadi suleta. A la fegn finala sund jou vagnida a la conclusiùn, ca vigli ir a visitar aschi blears martgieus sco pussevel. Poc tains ple tard e’gl gea ieu liber a jou ve safatg sen veia par viandar atras egna part da l’Europa. Mia ruta, par la quala jou veva duas eandas tains, vev’jou planiso gea oravànt, sco ear reservo hostels par star sur notg a bigliets par trens ad aviùns. Partànd da Cuira sund jou viageada anviers Minca, la mi’amprema farmada. Là sund jou stada quater gis a ve visito trànter oter egn conzert – egna da las culminaziùns da que vieadi. Cuntinuo ve jou la mia tura a Prag, egn martgieu zund beal. Igls bietgs ân faszino me an tuts gros a jou eara stupida da las construcziùns fatgas avànt anzaquànts ons. Suainter quater gis e’gl gea ieu anavànt, numnadameing cun egn sgol direct a Copenhagen. Arivada a là ear’jou gea zund incantada da tut las impressiùns novas. Que martgieu â faszino me da beal’antscheata a jou sasanteva sco a tgea: ­L’atmosfera, la glieud, igls bietgs, l’aua ca passa, semplameing tut â plaschieu aschi bagn a mei, nunpussevel da pacatar egl an pleds. La noziùn danesa «hygge», ca exprima an egn senn vast «cumadevladad ad easser vantirelvel», ­dascriva igl miglier que liac. Tànt ple tresta ca jou eara da bandunar Copenhagen. Cun igl tren e’gl ieu anavànt a Hamburg, egn martgieu digl qual jou ve udieu schabagn bùnas sco ear tgossas negativas. Plagn marveglias sund jou spassageada atras la zitad. Durànt mia dimora da tres gis ve jou amprieu d’ancanuscher egna massa glieud nova da mintga cantùn digl mund, bleara c’eara ear seza da vieadi. Ascheia e igl tains passo speart, mo jou ve tutegna vieu egn blear digl mar­tgieu. Igl miglier â plaschieu a mei la «Elbphilharmonie», egn bietg gigantic. Igl basegns da turnar a Hamburg ve jou betga, mo igl renda da visitar que martgieu. Alura ear’igl gea tains d’antrar igl tren par igl davos vieadi anviers a Svizra. Egn lùng a stantus vieadi. Tànt ple ear jou leada, cura ca sund arivada an mia patria suainter var 15 uras stàncla, mo ple ca mai cuntainta. Par easser sinzera mancavan a mei las muntognas schon ampo. Ear scha jou eara suleta da vieadi, sasantev’jou mena suleta. Tut an tut se jou gir, ca vignt mena ad amblidar que tains. Jou sund fetg leada ad angraztgevla, ca ve gieu l’ocasiùn da far quella experienztga a s’andricl anzuma betga da quella dezisiùn. Jou ve amprieu d’ancanuscher blears oters giuvenils a sund vagnida a saver blear da lur teara a cultura. Tras quegl, ca jou ve savieu far dezisiùns par mameza ve jou savieu visitar a passantar tains agls liacs visitos gest tanor igl mieus gust a ve betga stuieu prender risguard d’anzatgi oter. Ultra da quegl ve jou gudagnieu cunfidànza an mameza. La capitala da la Danemarca â plaschieu a mei aschi bagn, ca sund ànc egn’eada turnada egn mains ple tard par tschentg gis. A tgi sa, forza ca quegl e betga sto la davos’eada? Simona Beeli (20) viva a Cuira. E sch’ella n’ha betg gist vacanzas da semester studegia ella a la Scola auta da pedagogia dal Grischun SAPGR. Simona Beeli (20) viva a Cuira. E sch’ella n’ha betg gist vacanzas da semester studegia ella a la Scola auta da pedagogia dal Grischun SAPGR.

Proxima fegn d’eanda vean a resunar ad Andeer musica da tgombra sen òlt livel. Igl savund festival da musica da tgombra – «musicaAndeer» – â liac. Digls 15 antoc’igls 17 da setember 2023 â liac igl savund festival da musica da tgombra ­«musicaAndeer» an la baselgia refurmada. Corifeas da la musica classica sco Michael Barenboim near Kristian Bezuidenhout sapreschaintan ad Andeer da cuminànza cun talents giuvens sco Nathalia Milstein near Anton Spronk. Igl e d’udir tocs renumos, mo ear truvaglias raras. Scuvrir daniev tocs ancunaschaints Danovameing davainta la baselgia segl bot d’Andeer sala da conzert da musizists da num a pum internaziunal. Par egn pêr gis davainta Andeer peia la destinaziùn antschartgeada digls amaturs da la musica da tgombra. Suainter igl resùn positiv digl festival digl on passo reuneschan igls dus fundaturs digl festival ­Sergey Tanin a Morris Wolf giuvens talents a capazitads da la musica classica, glis purschànd egna platafurma agl vitg muntagnard. «D’udir musica nova a da scuvrir daniev tocs ancunaschaints, quegl e la fegnamira digl festival musicaAndeer 2023», gi Morris Wolf. Quel vean antruvido digl renumo violinist ­Michael Barenboim a digl pianist Sergey ­Tanin, sunànd els la «Fantasie» dad Arnold Schönberg, egna capo d’ovra moderna, savundada da dus tocs da Pierre Boulez a duas sonatas da Johannes Brahms. Barat natiral trànter auditurs e sunadurs Igl trio par corns da György Ligeti resùna an anur digl sieus 100avel aniversari. El vean suno digls fardagliùns Noëlle-Anne ad Olivier ­Darbellay ad igl pianist Stefan Wirth. Sergey ­Tanin sùna igl rezital da Franz Liszt c’e rarameing d’udir. Kristian Bezuidenhout, actualmeing egn digls musizists igls ple ancuretgs digl clavazegn a marteals, intgànta igl auditori cugls sùns a tùns da que instrumaint istoric. Igl ­cunorganisatur Sergey Tanin sutastrescha, ca la musica degi unir ear ultra da que festival: «L’atmosfera famigliara da musicaAndeer antretscha egn barat natiral trànter auditurs a sunadurs. Igl e gest que santimaint da cuminànza c’atira igl public da vagnir ad Andeer.» Zircumdoss da la beala cuntrada igls carmala musicaAndeer igls auditurs da sarender par egn pêr gis near me egn pêr uras an Val Schons par sasurdar antierameing a la musica ca tùna qua sco egn ual alpin. Igl program detaglieu cun las indicaziùns digls tains e da catar sen la pagina «musicaAndeer.ch». Igls dus fundaturs digl festival «msuicaAndeer» Sergey Tanin a Morris Wolf.

«Mastregns anturn igl Bavregn» – igl nov program anual digl Capricorn Club digl Parc natiral Bavregn porscha agls giuvenils da la regiùn investa an diferaints mastregns locals. Strubagear, parscrutar, tgirar a malagear: Cun quellas acitivitads vean preschanto igls ­mastregns da la regiùn agls giuvenils digl Capricorn Club digl Parc natiral Bavregn (PNB). Igl october antscheva igl nov program anual, igl «mastregns anturn igl Bavregn» ca porscha agls giuvenils da la regiùn investa an diferaints ­mastregns c’igl dat d’amprender anturn igl Bavregn. Igl glis vean betga me piert egn fufargneadi, anzi igls giuvenils ca fan part dastgan vagnir activs sezs an quels mastregns, segi quegl an la tgira, tigl mazler, tigl selvicultur, sco ornitolog near segl post da l’administraziùn digl PNB. Biagear egna cesta da savùn Agl curs da que program vignani ear a biagear egna cesta da savùn, cur c’i fan igl fufargneadi tigl scrinari, tigl sarer, tigl pictur, tigl mecanist near sco electrizist solar. Cun que stgearp ­vignani a sapartizipar da la legendara cursa da savuneras da Pignia da la stad proxima. Igl proxim program anual digl «Capricorn Club» porscha peia par la quarta geada l’oca­siùn agls giuvenils da 12 antoca 16 ons (6avla antoca 9avla classa) da sapartizipar d’ocurenzas activànts agl antschies digl PNB. Tanor igl project actual ad igls temas digl PNB amprendani d’ancanuscher igl potenzial, las resursas a las valurs da la regiùn a da s’angaschar par quellas. I amprendan cun quegl da surprender respunsabladad a da contribuir activameing agl svilup pardirevla da la regiùn. Mo an amprema lingia dastgani aver plascher ad experientar cuminevlameing la natira. Impurtànt e ear igl barat trànter las diversas valadas. Da durmir utro a da cuschinar da cuminànza sura fiac fan mademameing part da que program. Franar l’emigraziùn Agl antschies digl PNB e’gl 50 manaschis ca sculeschan radund 84 amprendists (diember digls 2022). Graztga agl program «Capricorn Club 2023/24» survignan igls giuvenils in­vesta an la vasta purschida da mastregns segl ­antschies digl PNB ad els amprendan d’ancanuscher ascheia igls manaschis d’amprendissadi. Cun la promoziùn da las plazas d’amprendissadi localas vut igl PNB franar l’emigraziùn a cumbater la mancànza da persunal qualifitgieu par rinforzar ascheia l’antiera regiùn. Giuvenils interessos da que program en anvidos da far part digl fufargneadi nunliànt digls 28 d’october 2023. Par ulteriurs detagls a far las anunztgas e’gl da consultar la pagina naturpark-beverin.ch/capricornclub. Igl diember da partizipànts e limito. Graztga agl nov program digl «Capricorn Club» dastgan igls giuvenils partizipànts biagear da cuminànza egna savunera par far part da la cursa da Pignia da la stad proxima.

La dumeingia digls 17 da setember 2023 schegna Incantanti la sia retscha da conzerts da quest on conzert da Spleia, noua c’i tgàntan da cuminànza cugls Madrigalists da Basileia. Igl cor da giuvenils Incantanti sapreschainta la dumeingia suaintermiezgi digls 17 da setember 2023 da cuminànza cugl cor professiunal digls Madrigalists da Basileia. Lur conzert stat sut l’anzena da las «Umbrivas lùngas» manànd igl auditori tras antschies sonors indigens. Inspiro digls maletgs da natira stgafieus da la poetessa rumàntscha Rut Plouda, e’gl igl cumponist svizer Thüring Bräm c’â mess an musica tschentg poeseias pigl sieus ziclus tgàntic «Our da sumbrivas lungas ...». Igl program vean cumpleto cun ovras d’ulteriurs cumponists svizers sco Jean Daetwyler, Tumasch a Benedetg Dolf. Igl e peia madrigals angles a canzùns tradiziunalas svizras ca sacontrasteschan ad ampurmetan egn conzert curturevel. Conzert cun vuschs premieadas Igl tgànt digl ensemble vocal Incantanti e va­gnieu distinguieu igl on passo cun tres meda­glias d’or a Lissabon a plirs amprems posts a caschùn da la feasta da tgànt internaziunala «Vox Lucensis» a Lucca/Itaglia. Sen la gliesta ­mundiala digls cors da giuvenils figurescha Incantanti agls amprems 40 posts. Igls Madrigalists da Basileia ân ratschiert plirs premis da promoziùn par lur tgànt a sacumponan da cantaduras a cantadurs professiunals. I ân egn repertori multifar, cugl qual i sa preschaintan regularmeing a festivals a tgàntan an operas da renum. Igls dus cors en d’udir singuls ad ear an tgànt cuminevel, ascheia c’igl auditori â la caschùn da giuder egn conzert varius, cun vuschs an parfetga harmoneia. Ear pigls dus dirigents, Christian Klucker (Incantanti) a Raphael ­Immoos (Madrigalists) e quegl egn’ocurenza speziala. «Nus eassan incantos da puder unir ascheia generaziùns a talents par puder ­porscher egn evenimaint singular agls auditurs», salegra Christian Klucker. Igl conzert an la baselgia refurmada da Spleia antscheva dumeingia digls 17 da setember 2023 a las 16.00. Igls bigliets pon vagnir cumpros sen la pagina dad Incantanti near a la cassa avànt la rapreschantaziùn. Igls 11 da november 2023 preschainta Incantati la premiera digl toc «La republica digls sculars» segl casti da Rehanau. Igls Madrigalists da Basileia e egn cor professiunal svizer cun lùnga tradiziùn.

La sozietad hotel Fravi SA e la possessura digl hotel Fravi ad ­Andeer. Quella sozietad da famiglia cunsista digls quater frars Fravi. Savund lur comunicaziùn âni sadezidieu da vender tutas aczias sco unitad par catar ascheia egna schliaziùn a lùnga vesta, siànd ca tuts ân cumplanieu 60 ons. Ancunaschaintameing e ear igl sulom digl Bogn mineral an possess da quella sozietad ca veva dezedieu quel agl dretg da biagear. Igl hotel Fravi eara vagnieu biagieu igl on 1828 a sacatava davent da la sia fundaziùn an possess da la famiglia Fravi. Oz sapreschainta igl hotel da tres stélas sco albiert superiur c’e vagnieu renovo regularmeing agl curs digl ons passos. A la fegn da la comunicaziùn e’gl manzuno, c’igls fardagliùns Fravi metian grànda pesa, c’igl manaschi digl hotel vigni mano anavànt digls cumpraders digl albiert. (cdm/bt)

Da radund sis eandas annà cura egn project da pilot par acumular a manischar l’energeia produtgeada sen l’Alp Curtginatsch. Que andrez innovativ de stabilisar igl provedimaint da curaint electric ca vean duvro par mulscher ad an tigia. «Nus vagn mess a strada que project, parquegl ca nus vagn megna poca energeia digls tains cun diever maximal», gi Beni Michael, igl parsura da la Corporaziùn Muntogna da Schons (CMS), la possessura da las alps. Quegl segi ascheia, parquegl ca las funtànas furneschian tschalats irregulars d’aua a la turbegna existenta. Gliez e surtut egn problem da stads sétgas. «Parquegl vagn nus gieu d’ancurir egna schliaziùn alternativa», aschunta Michael. Par que motiv âni furmo egna grupa da project ca cunsista da Rolf Cantieni, electro-inschignier a pur, digl tgieu d’alp Silvio Clopath, digl rapreschantànt digl Parc natiral Bavregn, Reiner Schilling ad igl parsura da la CMS. Egn andrez digl tutafatg nov Que gremi â dantànt an vesta egna schliaziùn adatada par lur problem: egn acumulatur c’arcunescha a manischa igl madem mumaint igl diever d’energeia. «Igl andrez previeu de peia acumular igl curaint ca la turbegna produtgescha cuntinuadameing, ascheia c’igl e adigna a disposiziùn avunda energeia, ear cur c’igl vean druvro quantitads maximalas par mulscher, par schubargear igls andrezs near par produ­tgear igl purmaint», gi Schilling. «Mo egn tal andrez dat’igl ànc nagliur utro», aschunta Michael. An cunlavur cun las firmas Atlas Copco a Darnutzer da Seglias ân els svilupo que acumulatur c’â peia la funcziùn dubla d’arcunar e manischar igl curaint tut savund igl diever. Parveia da la stgarsezia d’aua digls davos ons segi vagnieu duvro adigna daple diesel par generar curaint electric. Igl segi peia ear egna fegnamira ecologica digl project da ramplazar l’energeia fossila cun regenerabla, savund Schilling. Plenavànt e vagnida optimada la regulaziùn da la turbegna. «Ign â ramplazo igl manischadi savund igl livel d’aua cugl manischadi da pres­siùn. Ascheia â pudieu vagnir migliurada la prestaziùn, c’ign obtegna daple curaint», gi Schilling. «Ign â ear tratg a nez ulteriuras funtànas par aver a disposiziùn daple aua. Mo da gràndas setgiras pudess ign tutegna meter an funcziùn igl generatur da diesel par egn ­tscheart tains. Ascheia pudess igl acumulatur nov va­gnir cargieu an tearma da var duas uras.» L’amprova e gartageada Ideal fuss igl, savund Reiner Schilling, sch’ign pudess cumpletar la producziùn d’energeia se Curtginatsch cun egn andrez fotovoltaic. «Partge, cur c’igl plova, ân ign aua avunda, a cur c’igl e sétg, radigess igl sulegl l’energeia basignevla.» Igl arcùn da Curtginatsch e dantànt vagnieu modifitgieu, ascheia c’el furnescha curaint stabil da 50 Herz a 230 V tanor igl diever. El e vagnieu exponieu a caschùn digl «Gi da l’energeia» l’eanda passada a Pasqual, noua c’el â atratg l’aten­ziùn d’egn grànd diember da visitaders. «Impurtànt e’gl da saver, ca que project sa­tgata actualmeing an la fasa d’amprova», punctuescha Beni Michael. «Antoc’ussa dat igl practicameing nigns da quels andrezs ad igl e va­gnieu fatg bleara lavur par svilupar quel savund igls noss basegns. Mo igl â samusso, c’el funcziunescha bagn, ad ascheia savainsa meter a disposiziùn avunda energeia igl dretg mumaint. Cartevlameing dat igl ànc egn’eada egn’amprova igl on vagnaint.» Alura stotgi la CMS ponderar, sch’ella vigli cumprar que andrez ca pudess eventualmeing vagnir do a tschains igl tains c’el vean betga duvro sen l’alp. Dantànt quegl vegi alura da dezider la radunànza da la Corporaziùn Muntogna da Schons. «Par me e quegl ànc betga relevànt. Par me e’gl relevànt, ca nus saveian produtgear energeia regenerabla se Curtginatsch sainza duvrar egna massa diesel. Quegl e quegl ca quenta», concluda Beni Michael.

L’eanda passada â gieu liac a Pasqual igl amprem «Gi da l’energeia», organiso digl Tschearcal da maschinas grischùn, cugl tema ­zentral: «energeia regenerabla, diever efiziaint, acumulaziùn a vendita da tala». Igls var 150 preschaints en vagnieus infurmos an plirs referats a cun demonstraziùns da las novaziùns energeticas an la tecnica agrara. «L’energeia e davantada egn impurtànt tema an l’agricultura, a la sia muntada vean ànc crescher agl avagnir», antruvida Claudio Müller, igl manader digl Tschearcal da maschinas grischùn igl «Gi d’energeia» c’â gieu liac segl bagn puril da Silvia ad Andreas Obrecht a ­Pasqual. «Parquegl ear’igl egn giavisch digls noss cumembers da s’ocupar da que tema zund actual par mussar, an tge direcziùn ca la veia agl avagnir vigni ad ir.» Igl tschearcal da maschinas grischùn â passa 1400 cumembers. El intermediescha usitadameing maschinas near gidànters da manaschis. Mo graztga agl manader activ Claudio Müller a la sia cunluvrainta Marlis Mengelt e’gl gartagieu d’interessar var 150 purs da prest tutas regiùns digl cantùn pigl tema energeia, parquegl ca l’agricultura grischùna vigli prastar la sia cumpart par redutgear l’emissiùn da gas da seara. La reducziùn da que gas para egna da las ple gràndas sfidas, cun la quala l’agricultura segi confruntada igls proxims ons, savund Müller. L’agricultura segi betga me caschunadra da tals gas, mobagn ear partutgeada fetg da la midada climatica. Parquegl segian igls purs grischùns interessos fetg da schliaziùns practi­tgeablas par cuntànscher la fegnamira da davantar climaneutrals. Produtgear energeia – egna nova sparta agricola Par s’avaschinar a talas soluziùns ân igl preschaints gieu la caschùn da tarlar sis referats d’expearts c’ân musso las ple novas metodas da produtgear, arcunar a vender curaint genero segl agen bagn puril sco schànza finanziala par l’agricultura. Mo igl miglier gudogn segi betga da duvrar energeia, e’gl vagnieu punctuo da Bartli Schrofer, igl expeart digl Ufezi par energeia a trafi. El â referieu davart la sanaziun energetica da bietgs, preschantànd surtut igls divers pajamaints da sustegn c’igl màn public porschi par tals migliuramaints. Graztga agl Green Deal vegi igl cantùn dublagieu quels sustegns, ascheia c’igl segi pussevel da ratschever tals manevel agls 50 % digls custs d’investiziùn. Mo igl segi d’inoltrar ad uras las dumonda respectivas – avànt c’antschever a biagear. Ear igl agen diever da l’energeia produtgeada segl bagn e sto egn tema impurtànt da quell’ocurenza. An que conex â cato grànd interess igl project energetic ca la Corporaziùn Muntogna da Schons a màn d’ampruvar sen l’Alp Curtginatsch. Igl Monotrac agl zenter digl interess An la part practica en vagnidas preschantadas las ple novas maschinas cun tracziùn electrica, sco suflets, resgias da motor, cargeaders ad igl ple nov tractur da Rigitrac, svilupo­ digl invantader Sepp Knüsel. Mo la ple grànda atracziùn e stada igl Monotrac, la maschina da ­sajear electrica, da la firma Nova­ziun. Pognir tut igls preschaints en sarandieus segl pro digl vaschegn par vurdar, co igl segi da luvrar cun que sajeader, svilupo da Gian Caduff a la sia squadra. Preschanto â quel igl pur Markus Joos d’Arezen ca lavura da questa stad annà cun que sajeader. El saja cun egn tagliel da tres meters, prest sainza canera. Tuts saschmarva­glian. «Igl Monotrac â dumagnieu cun bravura la prova iniziala segl mieus manaschi», palainta igl amprem aplitgeader da que sajeader electric cun egn surrir an fatscha. «Jou ve ampruvo el sen taragn extrem par sajear a cugl stoschafagn.» Aschuntànd igl sieus fazit: «Jou sund sursto da maniera zund positiva davart la prestaziùn da quella maschina a digl cunfort da luvrar. Ign â nigna canera, nignas vibraziùns, nigns disgas ad ella e zund tgien­tscha da palar.» Plenavànt vegi el pudieu sajear par passa quater uras sainza cargear igl acumulatur, duvrànd me radund quater fràncs par l’energeia. Quegl para peia dad easser igl avagnir da la mecanisaziùn agricola.

Mintga margis sera s’antopan igls giuvens ziclists digl Cyclingtumpriv pigl trenamaint cun lur trenaders. Par ordinari treneschan igls ziclists a Ziràn. Mo egna, duas geadas ad on vani ora Tusàn par trenar segls varius viéls digl Trailcenter, egn andrez da trenamaint c’igl dat da quater ons annà. Ear l’eanda passada e quegl puspe sto igl cass: Ampo suainter las tschentg en rivos var 20 ziclistas a ziclists giuvens par sarimnar sen la plaza dafor igl bogn da Tusàn, igls blears or da Schons, anzaquànts da Tusàn ad oters nà da la Tumleastga, palànd lur velos da muntogna a prest tuts vastgieus cugl camischut cler melen a ner cun l’inscripziùn Cyclingtumpriv. Quegl e egna partiziùn da l’Uniùn da Sport Tumpriv. Quella sparta vean manada da Robert Derungs. Da cuminànza cun Franziska Luzi da Casti a Thomas Schneider da Ziràn ân els cuntinuo igl trenamaint ziclistic ca Riccardo Dasoli vean mess ad ir avànt ons. Igls unfànts giuvens, vut gir quels trànter seat a diesch ons, s’antopan egn’eada par eanda, ad igls giuvenils antoca sedesch ons treneschan duas geadas l’eanda. «Quegl e quels ca vutan ir a far cursas», gi ­Robert Derungs c’â dantànt salido la squadra cun egn surir an fatscha ca sapeglia, igls giuvenils raspundan ear cun rir a salegran da dalùnga stger filar sur igls viéls da sablùn, sur rischs a crapa ad oters impedimaints, noua c’i pon exerzitar a demonstrar lur anschegn da riescher lur velos. Anzaquànts digls giuvenils da lur squadra en dantànt cumembers digl cader da la Svizra Orientala a fan gea part da la cursa cun velos da Cröt a Juf, anqualegns parfegn da quella d’Andeer a Juf. Egn parcurs par mintga scalem Agl zenter da viéls par velos da Tusàn dat igl plirs parcurs zirculars cun divers scalems da greavezia ca vignan numnos a la moda cun nums angles sco «Kids Loop», «Mondraker», «Jump Line» near «Rocky Mountians», egn viél ca magna tras igl «iert» da crapa, sur scalems a piogns, sur lingias ca samuaintan ad oters posts ca porschan divertimaint agls giuvenils a pratendan anschegn. Par mintgegn e’gl anzatge adato ad atractiv. «Igl Trailcenter porscha a nus la caschùn da profundar ad aplitgear quegl ca nus vevan amprieu an Schons», gi Derungs a remna igls seas ziclists par antschever cugl trenamaint. Sco amprem âni dad ir agl rudi l’egn suainter l’oter, igl trenader va d’amiez an direcziùn cuntraria a dat igls cumonds. Pass par pass vignan augmantadas las pratensiùns, antoc’i ân da surmuntar egn impedimaint, sper igl qual Robert Derungs e prùnt par gidar. Mo igl ­sieus agid vean strusch duvro, igls giuvens ziclists mussan anschegn admirevel. Mo mintgatànt vignan farmos digl trenader Robert ca glis fa andamaint dad ir cun quito: «Nus lagn nigns aczidaints, mo lagn giuder igl plascher». A lur plascher e vasevel ad udevel, igl e sco sch’igl plascher nass cun velo. «Jou amprov d’inteme­diear igl plascher pigl sport ziclistic. Quegl mi e impurtànt», punctuescha el. Donat – Tusàn a return cugl velo Curt suainter quella staziùn svaneschani sen egn da quels viéls cun stiertas ad varius impedimaints ca magna tras igl beal gòld da tieua. Da lientsch od’ign ànc lur cloms a givels digl plascher. Dantànt e ear rivada la squadra digls ziclists giuvens da Carola Derungs, igls quals vevan fatg exerzezis d’anschegn sen la plaza. Ear els svaneschan trànter la tieua, noua c’igl giuvenils ple grànds, antruvidos oz da Andrea Laim exerziteschan da surmuntar scalems, da taner la balàntscha traversànd igl piogn a surtut da far sagls imposànts. «La fegnamira da que parcurs e’gl d’exerzitar la coordinaziùn a la pesapaja», gi Robert Derungs. «Igls unfànts ân d’ancorscher, co i ân da spustar la pesa c’i cupetgan be­tga. Quegl sani dantànt fetg bagn, mo agl seracass eassan nus qua a gidan par c’i survignian propi sirtad. Nus pretandagn dad els, mo nus surdumandagn betg els», cocluda Robert Derungs. Igl trenamaint e a fegn, tuts sasalidan plagn cuntantientscha, ad anzaquànts turnan parfegn cugl velo puspe ainta Schons.

Igl e egna zund viglia tradiziùn grischùna c’exista me ple a Hinterrhein ad a Novagnas, noua ca las var 70 tgoras curan ànc duas geadas par gi tras igls vitgs u par ir a pastg near turnar an nuvegl. Graztga ad ellas â’gl là ànc pros a pastiras da grànda biodiversitad. Mo malgro tut igls seas avantatgs, e quella tradiziùn an prievel da svanir. Igls 8 d’october 2023, davent da las 10.45, â ­liac a Ragn (Hinterrhein) en’ocurenza culturala ca partutga la tratga da tgoras an Valragn. Cun quella vutan igl vaschinadi Valragn ad igl Parc natiral Bavregn (PNB) render ataint a la valeta da las tgoras sco factur economic, mo surtut ear sco cultivadra da la cuntrada. Blearas pastiras a pros cualm en periclitos oziglgi da vagnir ambostgieus. Noua ca tgaglias coler ad ogn prendan suramàn, stgatschan quellas las flurs a schminueschan ascheia la biodiversitad. An que gro gidan las tgoras: Ellas maglian la scorza a las frastgas frestgas digl tgagliom a te­gnan a mastregn ascheia igl ambostgamaint. Ascheia dat igl avunda glisch par tschellas plàntas. Nign oter animal po liquidar aschi tgien­tschameing quella lavur zund stantusa pigl carstgàn – gest sen las tessas spundas da la Valragn en las tgoras zund adatadas par quegl. Igl caschiel a la tgarn tgora en d’òlta qualitad Mo ear an Valragn, noua ca las tgoras van a pastg savund la viglia tradiziùn, tschessa igl diember da tgoras cuntinuadameing. La ­plepart digls manaschis purils tegnan me ple egn pêr pocas tgoras, near zedan digl tutafatg da taner tgoras, parquegl c’ella caschùna lavur a porta poc rendamaint, malgro c’igl caschiel tgora e davanto ple popular igls davos ons. An la caschareia da Sur/Valragn vean igl cascho 120 tonas latg. Cun quegl e ella la ple grànda produzenta da purmaint da tgoras agl Grischùn. Igl latg dariva da var 15 manaschis da la Valragn, d’Avras, da Schons a da la Val d’Alvra. La tgarn tgora vean parancunter sarvida me ple darar, malgro c’ella e d’òlta qualitad, parquegl c’ella cuntegna me poc cole­sterin a grass. Ella e maigra ad â – cuntrari agl pregiudezis da blears – nign malgust. La tgarn tgora e malaveta davantada egn product da nischa ca vean me plànet puspe dumando. La Meztga Viamala ad Andeer â svilupo egn andutgel ca cunsista da 100 % tgarn tgora. Graztga a la Coop Pro Montagna dat igl egn grànd cumpradur da tgarn d’ansols. La sfida e dantànt, c’igls ansols cuntànschian la pesa da maz prescreta ad i ân da vagnir transpurtos an Gidegna par vagnir mazos. Par augmantar la valur economica da la tgora a cun quegl ear promover la tgira da la cuntrada, duess betga me vagnir stimo igl purmaint da latg tgora, mobagn ear la tgarn duess catar daple cumpraders. Las tgoras pon sanutrir da pavel indigen, contribueschan a la tgira da la cuntrada ad a la biodiversitad ad igl antier animal e da nez. Quegl e igl nez da las tgoras, ad igl e da sperar ca quella tradi­ziùn, c’exista ànc par part an Valragn, possi vagnir mantanida. La premiera digl film da Casper Nicca A caschùn da l’ocurenza digls 8 d’october mussa Casper Nicca, igl filmist da Casti/Val Schons, par l’amprem’eada igl sieus film davart la tradiziùn da la tratga da tgoras an Valragn. Suainter la premiera da que film a las 11.00 â liac egn dascurs cugl alevatur da tgoras Georg Trepp. Plenavànt raschùnan Julia a Martin Patzen da las experienztgas da lur project da sbostgear an Val Madris cun lur tgoras digl raz Capra Grigia. Igl aperitiv cun products da tgoras magna a la part culinarica. Suainter que dascurs vean survida da miezgi egna tschavera da tres tratgas cun products da tgora an l’ustreia «Bachhuus». Ulteriuras infurmaziùns en da catar sen la pagina ­www.naturpark-beverin.ch/dorfziegen-film, sen la quala ign po ear s’anunztgear pigl aranschamaint. La tgoras stralas da Georg ad Agnes Trepp en egn raz da la Pro Specie Rara. Sco tipicas tgoras muntagnardas en ellas zund robustas a resistentas ad adatadas parfetgameing par cultivar las spundas tessas da la Valragn. Mintga gi passan las muntaneras da tgoras igls vitgs da Ragn a Novagnas par ir a pastg. Las tgoras maglian sper earva ear la scorza da tgaglias ad ogna. Cun scurzar quellas gidan las tgoras sbostgear da las pastiras a tgiran quatras la cuntrada. La renumada actura: La tgora alva da la muntanera da Ragn (Hinterrhein) â giujieu egna sia rola agl film da «Heidi» digls 2015. Mintga gi passan las muntaneras da tgoras igls vitgs da Ragn a Novagnas par ir a pastg.

Amparadas sco quella en stadas agl zenter digl curs «Igl taratsch e spir veta» c’igl Parc natiral Bavregn porscha a las scolas digl sies antschies. L’eanda passada â’l fatg staziùn a la scola da Donat. Samirah Hohl a la sia assistenta Silvana Sachs ân piert egn varius program d’egn gi a las scularas ad agls sculars da la tearza antocen la ­sisavla classa da Donat. La fegnamira da quel e’gl sto da glis mussar la veta multifaria segl a sut igl taratsch. Igls 24 sculars da Seraina Lony a Bettina Nicca ân gieu la caschùn da giuder egn balteztgas gi agl liber a d’amprender blear davart egn mund, digl qual ign sacumbregia par ordinari poc. «Alura vainsa dumbro igls pes» Lantscho lur program ân las duas animaturas cun manar igls sculars an la tàna sper igl Fundogn ca vean magari frequentada da la giuvantetgna par far lur feastas autonomas. Mo pigls sculars a las scularas e que liac umbrivànt davanto egn tgomp da parscrutaziùn: I ân surva­gnieu la leztga d’ancurir surtut insects par observar quels. «Gl’amprem vainsa ancuretg animalets, melipes, filients a vearms», raquenta Remo ­Nicca. «Nus vagn tgavo ampo. Sut la teara ad an lena viglia vainsa cato fetg blears», aschunta ­Jonas Camenisch. I vegian cato melipes ca maglian tgarn a da quels ca sanutreschan da plàntas. «Nus vagn mess els an egn magiel par observar els sut la mareala», declara Dominic Hassler la proxima leztga. «Alura vainsa vurdo, co i vezan or, a vagn dumbro igls pes», raporta Enea Murezi Michael. «Igl dat diferaints. Igls ampo ple grànds ân 80, 100 a 150 pes.» Jara Michael e rivada da dumbrar 150. A Madlaina Fravi aschunta: «Jou ve betga savieu, c’igl deti duas razas da melipes.» Lina Michael e stada impressiunada da las filùnzas: «Jou ve amprieu blear oz, p.ex. quànts îls c’egn filient â. Egn ca jou ve observo, veva me dus îls. Mo schiglioc âni quater tocan sis.» Suainter âni samess sen veia anviers Plàns. Dantànt âni udieu l’istorgia digl vearm Lumbri. Amprender cun far giois Mo far adatg ad observar a tarlar fan fom. Quella âni dusto cun liongias barsadas sen la fuina a Plàns. Ad alura e’gl sto uras pigl divertimaint. «Igl e sto fetg bi, ca nus vagn ear fatg blears giois trànteraint», loda Madlaina. Sacapescha ca quels ân gieu egn conex cugl tema digl gi. An egn da quels ân igls lufs-tscharvers gieu da saschluitar tras igl gòld par vagnir da tgapar egn tgavriel. «Igl luf-tscharver sa sa­schluitar fetg plàn a murevelet a sa star eri par minutas», instruescha Samirah Hohl igls ­«animals da rapegna» c’en stos tut fugos da s’avaschinar a saschluitànd da las «salvasche­gnas». La construcziùn «Astg jou ear?» e stada d’udir adign’anavànt. Igl e sto grandius an la scola da la natira Quegl âni dastgieu. Las animaturas vevan gea prùnt igl proxim gioi. Quell’eada â’gl tutgieu d’inszenar pleds ca tschels ân gieu d’angiavinar. Fito que gioi â’gl tutgieu da ponderar, tge influenza ca nus carstgàns vegian segl taratsch a tge ca nus pudessan far miglier. Ear an que gro ân igls unfànts musso, c’i disponan gea d’egna bùna savida. «Betga schar starnieu igl rumient da plastic, parquegl c’igls animals pudessan magliear quel ad murir dad egl», e stada egna rasposta sustanida da tuts, ad ansuma segi d’aver quito digl taratsch. Igl program se Plàns e vagnieu termino cugl gioi digls melipes: matatschas ancùnter matatschs saschluitavan duas cadagnas da (betga gest) meli pes sur la pastira, avànt ca turnar avànt la tgea da scola par recapitular la savida amprida a da prender cumgieu da las duas animaturas. Igl segi sto fetg bi, e sto igl resùn general. Ad i vegian amprieu blear, e resumo an curtas l’experienztga digls sculars da que gi. «Igl e sto grandius da far anzatge oter c’an scola a dad ir or an la natira», salegra l’Eliza Schneider, «a ca nus vagn stgieu experimantar, giujear ad easser anzemel cun tuts.» Cugl gioi digls melipes e’l ieu a fegn igl gi da parscrutaziùn c’igl Parc natiral Bavregn â piert a la scola da Donat. La possa maritada se Plàns suainter aver ancuretg ad observo da tutas sorts insects. Las observaziùns en da nudar agl carnet da retscheartgas. Igls melipes catos vignan mess an egn magiel ad observos sut la mareala par dumbrar igls pes a giuditgear da tge raza c’i segian. I ân cato blears diferaints melipes sco ca Silvan Fravi mussa. Igls sculars ân gieu la leztga d’ir a la tscheartga d’animalets, surtut da melipes. Samirah Hohl digl Parc natiral Bavregn porscha egn program d’amprender an la natira par las scolas. Qua dat l’assistenta Silvana Sachs las leztgas agls sculars da la Donat an la tàna sper igl Fundogn.