La Quotidiana sa festivar uonn siu 25avel anniversari. Ella fa quei senza paucas e trumbettas, denton cun ina reprisa d’entginas columnas ch’ein stadas dapi l’entschatta ina rubrica appreziada. Quella ha buca mo dau colur, anzi era mur e savur a La Quotidiana. El decuors da quels 25 onns han passa 100 collaboraturas e collaboraturs scret buca meins che 5000 columnas. La re­tscha da columnas che cumparan el decuors da questa stad duei aschia era esser in omagi allas auturas ed als auturs che han enrihiu cun lur columnas essenzialmein la purschida publicistica da La Quotidiana. Ina loscha presta­ziun collectiva! Gest en nies temps da prescha e hectica, nua che informaziuns ­cuortas e seccas, il pavel cuort, domineschan ils mieds da massa, eis ei pli impurtont che zacu da metter accents tematics e scriver commentaris persunals ch’animeschan da re­flectar empau pli profund, da verificar e zavrar ils fatgs e da trer conclusiuns persunalas ordlunder. A miu avis ei quei era l’incumbensa principala e cunzun era la schanza dalla pressa en vesta alla ferma concurrenza cun auters mieds da communicaziun. Ton ei cert! La derasaziun quotidiana dil plaid scret ei in dils pli impurtonts instruments per mantener, promover e sviluppar vinavon in lungatg. Gest per in lungatg minoritar – smanatschaus en sia existenza – ei quei ina premissa indispensabla. Da quei ei er la Lia Ruman­tscha stada cunscienta ed ha perquei postulau repetidamein la realisaziun d’ina gasetta quotidiana interromontscha. Sia finamira fuva d’augmentar la capien­tscha vicendeivla denter ils idioms, avischinar las valladas, svegliar la capientscha passiva dil rumantsch grischun e promover l’identitad cuminineivla. Quei impurtont postulat dalla «planisaziun linguistica» ha denton buca saviu vegnir realisaus sil fiat. Numerus ein stai ils impediments. Pliras cumissiuns da pressa han remplazzau ina l’autra, ins ha installau menaders da project ed ediu numers d’emprova ch’eini denton restai maculatura. Ils interess dils editurs, la situa­ziun fracziunada ed ils particularissems regiunals han impediu ditg e bein la realisaziun d’in product communabel. La situaziun era daveras amplamein bloccada. Pér la creaziun dall’Agentura da novitads ruman­tscha (ANR) alimentada da mieds statals, ha la finala tuttina fullau via per ina soluziun communabla. Auncallura hai ei duvrau l’iniziativa d’in editur tudestg per realisar quei project innovativ per l’entira Rumantschia. Sco in cametg ord tschiel serein ha Hanspeter Lebrument annunziau la naschientscha da La Quotidiana e gia dus meins pli tard eis ella stada sin meisa. Daveras ina ­liunga pigliola cun ina naschientscha precipitada. Alla nova gasetta interromontscha han ins dau pintgas schanzas da surviver. Igl ei spert semussau ch’il meini dil pievel cumin secuntrastava cun las finamiras dalla «planisaziun linguistica» dalla Lia Rumantscha. Il foss denter ils idioms pareva d’esser insupperabels, las gasettas localas existentas ferm ragischadas ed il rumantsch grischun consideraus sco gronda hipoteca per la nova gasetta. Ei ha daveras duvrau bia engaschi e perseveronza da tener la dira. La finala ein tuttina cumparidas fin oz passa 100 000 paginas gasetta. Era sche la finamira da contonscher ina derasaziun uliva en tut las re­giuns romontschas ei (aunc) buca reussida ed il diember d’abunnents tschessa, sun jeu ferm perschuadius che La Quotidiana ha promoviu essenzialmein la capientscha vicendeivla denter idioms e valladas ed ei aschia in dils pli impurtonts projects realisai dils davos decennis. Cun la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) ha La Quotidiana uss ina basa finanziala, structurala e persunala solida per dar damogn allas sfidas digl ave­gnir. En quei senn giavischein nus alla FMR ed a La Quotidiana prosperitad e success era els proxims 25 onns! Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica fidaivla da la gasetta interruman­tscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. La seria entschaiva cun ina columna introductiva da Martin Cabalzar da Cumbel, l’anteriur chauredactur da La Quotidiana, il qual ha tgirà e preparà varsaquantas columnas. Martin Cabalzar, anteriur schefredactur da La Quotidiana

La scola da Sagogn ha envidau gievgia ad ina fiasta da scola. Igl ei buca stau l’usitada per la fin digl onn da scola e l’entschatta dallas vacanzas. In capetel mondi a fin, ei seigi ina cesura, ha il president dil cussegl da scola manegiau all’occurrenza culs varga 70 affons, lur geniturs e la populaziun. Numerusas scolas han serrau vendergis vargau las portas, ils affons e giuvenils han astgau ir ellas vacanzas da stad. Per la scola da Sagogn eis ei ina finiziun speciala. Il cussegl da scola cala, diversas persunas fineschan ed entscheivan ina nova fasa dalla veta professiunala ni privata. Gl’onn da scola 2022/23 ei la scola da Sagogn affilliada al Consorzi da scola Falera-Laax-Sagogn-Schluein. Scoletta, emprema e secunda classa restan el vitg, tschun e sisavla ei a Schluein, la tiarza e quarta frequentan a Sagogn era ils scolars da Schluein. La scola da Sagogn duront las producziuns da cant. Surpresa exclusiva Il president dil cussegl da scola, Georg Felix-Candrian, ha puntuau en siu plaid l’epoca che finescha e la nova ch’entscheiva. Ins hagi vuliu far quella cesura, quei tagl, cun ina fiasta. «Nus vulein festivar quei cun vus», ha la scola scret sigl invit che la populaziun ha retschiert ellas casas. Il cussegl da scola ha involvau gl’entir menaschi ell’organisaziun, l’Uniun da dunnas e l’Uniun da teater han cooperau. Il program ha entschiet gievgia suentermiezgi allas 13.30 cun in program pils affons dalla scoletta e scola cun lur geniturs. En gruppas ein tuts separticipai a posts dalla «scola en moviment». Ella casa da scola han affons e carschi mirau l’exposiziun da maletgs cul tema «scola da siemi». Allas 15.00 era ina supresa musicala annunziada. Tuts han dislocau dalla casa da scola ella halla plurivalenta. Leu era la tenda serrada. Il comite d’organisaziun ha fatg marveglias, la tenda ei s’aviarta mo plaunsiu – e sin tribuna ei il cantautur Mattiu Defuns cumparius. Cun applaus frenetic han pign e grond beneventau el. Mattiu ha massa fans a Sagogn, e quels han lu era accumpignau canzuns ch’el ha cantau, aschia «Mia Olma», «Vallada», «Bi sco adina», «Ti». Suenter la supresa cul concert exclusiv cun Mattiu ei la halla plurivalenta s’emplenida pil concert dils affons sezs. Il program per ina e scadin ha entschiet cun varga 70 affons da tschun tochen 13 onns sin tribuna. Cun diversas canzuns han els delectau gl’auditori. Ins ei staus surstaus cun tgei frestgadad ed anim ch’igl entir chor ei sepresentaus. Nuota da schenau, cun expressiun e buccas aviartas, han els cantau ils tocs per romontsch e tudestg. Rahel Hohl ha accumpignau al clavazin. Duront la pausa han ils visitaders astgau mirar l’exposiziun culs maletgs dils affons e seser da cumpignia. Far, buca mo tschintschar Silsuenter ha il program annunziau in teater. L’Uniun da teater da Sagogn ha inscenau in toc che Manfred Veraguth ha scret aposta per quella fiasta da finiziun. Il teater han ils affons exercitau ordeifer gl’urari da scola, els han astgau s’annunziar voluntariamein per quella part dalla fiasta. Ils acturs dall’uniun, Roman Niederberger e Guido Tschuor, ein sefultschi ella rolla da scolasts che preparan in toc da teater culs affons. Quels mettan denton pulitamein en embrugl ils dus pedagogs. Tgi vul far quei toc, tgi gl’auter. Ils affons portan scatlas cun vestgadira ed entscheivan a secostumar. «Mo naaa, quei era buca planisau», recloma scolast Erwin da detschiert. «Scolast Erwin, vus stueis star lucs», manegia in dils affons. «Far, buca mo tschintschar», ei la devisa. La davosa scena dil teater ch'ils affons han presentau cull'uniun da teater. Sco finiziun dalla fiasta ei la cantautura Anik Casutt sepresentada sin tribuna. Ella ei carschida si a Sagogn ed ha fatg la matura al gimnasi claustral a Mustér. Ussa eis vidlunder da sesviluppar e seprofilar sco cantautura ANIK cun vusch da caracter e cun ghitara. Ord la historia dalla scola da Sagogn La scola ha ina posiziun speciala ella historia locala da Sagogn. Dapi 500 onns eis ei in vitg paritetic. Dapi 1525 vivan habitonts da confessiun catolica e da confessiun reformada el medem vitg. Vischins catolics e vischins reformai partan dapi lu il mintgagi. Tochen avon 50 onns tenevan ins en caussas confessiunalas la distanza che la controlla sociala cumandava, denton adina cun respect ed en buna convivenza. La cumpart oriunda dad 1/3 habitonts reformai e 2/3 catolics ei restada entochen oz. Gl’onn 1860 frequentavan 89 affons a Sagogn la scola primara. Sco suletta ell’entira Surselva deva ei duas scolas independentas: la reformada e la scola catolica. Quei sistem ha valiu tochen gl’onn 1971. La separaziun confessiunala han ils da Sagogn dismess gia pli baul. La scola mesauna e la gronda, vul gir la tiarza tochen novavla classa, ei s’unida 1909. La separaziun dalla scola pintga ei semantenida tochen 1923. Gl’onn 1953 ha Sagogn inaugurau la casa da scola nova. Avon instruevan treis scolasts ellas casas pervendas ed el casti Aspermont. L’entschatta dil 2015 ha la scola retratg il niev baghetg. Vesta ella halla, duront il concert cun Mattiu Defuns.

Il num tecnic ei «senda da tschemas», ufficialmein senumna quell’attracziun turistica da Laax «Senda dil Dragun». Siu num popular tiels indigens ei – mo per quels che tschontschan romontsch – pauc flattont. La «senda da schemgias» ha perinagada tratg pli che 100'000 visitaders en siu emprem onn da menaschi. Avon in onn eis ella vegnida inaugurada. Igl ei stau l’investiziun pli dispiteivla dils davos onns che la vischnaunca da Laax ha realisau. Gia ella fasa da project ha ella caschunau discussiuns e la damonda da credit dil december 2018 ei stada tochen il davos sin cupetga. La finala ha la radunonza communala tuttina lubiu il credit da 7,5 milliuns francs. En preschientscha da hosps ord la politica e l’economia han ins festivau ils 11 da fenadur l’avertura dalla pli liunga senda da tschemas dil mund. «L’attenziun mediala ei stada enorma», conferma Reto Poltera ella retrospectiva. El discuors culla FMR conceda el ch’ins havevi quintau gl’emprem onn da menaschi cun 130'000 visitaders. Quella finamira ei buca diltut reussida. Sche la pandemia ha giu ina influenza lai il commember dalla direcziun operativa dalla gruppa Arena Alva aviert. La vischnaunca da Laax ha affittau gl’implont innovativ per 25 onns alla Arena Alva, quella gestiunescha e commercialisescha la Senda dil Dragun. Reto Poltera avon l'entrada dalla Senda dil Dragun. 13'000 silla ruschnera Reto Poltera ei fetg satisfatgs che la destinaziun sa porscher quell’attracziun. Quella survescha oravontut als hosps dalla stad. Ellas vacanzas da primavera ei la passarella da 1560 meters lunghezia stada in implont beinvegniu. All’entrada porscha la Senda dil Dragun in’attracziun speciala. «La ruschnera giganta han 13'000 persunas visitau gl’emprem onn da menaschi», declara Reto Poltera. Gia naven dall’entschatta haveva l’Arena Alva priu en mira da far adattaziuns vid il concept. Che quei ei stau necessari han numerusas objecziuns da consuments trumpai mussau. Il prezi d’entrada da 16 francs seigi memia cars, la passarella tegni buca quei ch’ella empermetti, ins mondi buca sill’altezia dallas tschemas, ei detti nuot interessant da veser: quei ein ils commentaris pli frequents stai. «Nos hosps han plazzau era critica constructiva», aschunta il meinagestiun digl implont. Accidents hagi ei perinagada dau negins, era gl’unviern buca, gi Reto Poltera. El declara entgins e tgei ch’ins migliura suenter gl’emprem onn: «Nus montein 40 tablas d’informaziun, casas d’utschals vid plontas e marchein era plazs specials da perver stgirats». Mo «talpegiar» tonscha buc Buca tuts visitaders vulan seschar direger tras las tschemas d’in tablet digital. Era senza electronica vulan quels emprender d’enconuscher fauna, flora e cuntrada. En quei senn vulan ins, per ch’ei semegli pli cuort als affons, installar termagls adattai. Mo «talpegiar» silla punt e contemplar gl’uaul ord ina perspectiva nunusitada tonscha buca per tener l’attenziun. Affons ch’ein disai el mintgagi da manipular cun apps e duvrar visurs e tablets electronics giavischan ellas vacanzas eventualmein aunc auters mieds d’avischinar alla natira. Reto Poltera renda attent a differents mieds didactics innovativs ch’ins ha sviluppau aposta per render pli attractiva la pli liunga senda da tschemas dil mund. Reto Poltera muossa il tablet accumpignont per visitar la Senda dil Dragun. Per hosps dalla destinaziun ei la punt sin combas-lenn effectivamein in’attracziun beinvegnida. A Murschetg han ins endrizzau in niev center aposta per beneventar ils visitaders dalla Senda dil Dragun. Leu conferman ils collaboraturs che pli e pli bia hosps d’autras destinaziuns turisticas vegnien a Laax aposta pervia da quella. E co ein las frequenzas dalla vart dils indigens? «Plitost magras», conceda Reto Poltera. La passarella denter Murschetg e Laax Vitg s’adattass tuttavia per ina spassegiada regulara cumbinada cun pausa da caffè. Poltera enconuscha la raschun dil desinteress: «»Quei ha probabel connex cul prezi d’entrada ch’ins paga», manegia el. In abonnament per indigens dat ei aunc buca. «Nus essan en contractivas culla vischnaunca», tradescha el. Las pusseivladads d’optimar la «senda da schemgias» ed augmentar gl’interess ein aunc buca exaustas.

Sonda sera, culs davos radis che han sclariu la riva dil Lag Grond, han ina saltunza ed in saltunz tratg l’attenziun. Sil pastget sper la casa da cultura Cularta a Laax han Riikka Läser ed Ivo Bärtsch purschiu ina performance da sault contemporan. Ei cuozzi mo 20 minutas, la presentaziun fineschi cun in aperitiv, han ins saviu leger egl invit. En connex cun siu program actual dallas troccas ha la casa da cultura Cularta envidau d’emprender d’enconuscher il sault contemporan. Sillas hartas da troccas para enquala dallas figuras d’esser en moviment, il connex era en scadin cass evidents. Il saltunz, reschissur ed intendant Ivo Bärtsch, oriunds da Cuera, e sia partenaria Riikka Läser, era ella saltunza, reschissura e coreografa, han purschiu in intermezzo vespertin. L’aura ei stada fetg adattada per ina tala presentaziun ora el liber. La menadra dalla Cularta, Yvonne Gienal, ha beneventau il pèr e declarau al publicum ch’ei seigi l’emprema gada ch’ins astgi guder ina performance da sault contemporan alla riva dil Lag Grond. Ivo Bärtsch ei dil reminent staus responsabels per la coreografia dil musical Frisal Frisal che la Compagnia Rossini ha presentau questa primavera a Danis. El meina dapi otg onns il Globe Theater al Lyceum Alpin a Zuoz. In da ses projects actuals ei era la producziun «Lilias per Lily» ella Chesa Planta a Samedan. Ivo Bärtsch e Riikka Läser ein era adina puspei el program dil festival Origen da Giovanni Netzer. Duront la presentaziun han ils davos radis dil sulegl sclariu alla riva dil Lag Grond. Riikka Läser ed Ivo Bärtsch han avischinau ils presents all’expressiun senza plaids. Duas persunas semovan, lur corps setilan, sestorschan e segeinan, gl’emprem pari ch’ei seigi in tgierp cun dus tgaus. Lu sespartan els e saultan vinavon el ritmus da musica finlandesa. Ils davos radis dil sulegl accentuescha la scenaria. Ei drova bunamein intuiziun da capir tgei ch’ils corps en moviment vulan exprimer, l’atmosfera e gl’ambient ruasseivel constattan denton diltut. Ins contempla, mira e gauda. Encunter la fin dalla performance, enten saltar, drezzan ils dus artists lur egliada sapientivamein sils aspectaturs che sesan e miran. Cun segns e moviments envidan els d’avischinar. Gl’emprem entgins affons, lu era carschi, ughegian da sesalzar. El ritmus dalla musica semovan els, tgi tgunsch e lev, auters pli serrai e sterics sco astas. Esser spontans, esser sesez va forsa bein ella disco, mo el sault contemporan… Per tuts eis ei stau in’experientscha d’ina biala sera da stad al Lag Grond.

Ier ha ha il vitg da Pigniu festivau perdanonza. L’aura magnifica, cant e musica, la honoraziun digl organist e la parada dall’Uniun Veptga han dau tempra. La pli pintga uniun dalla vischnaunca Ilanz/Glion ei stada en acziun ier. Serafin Spescha presidiescha l’Uniun Veptga ch’ei resortida 1975 dalla Cumpignia da mats. A caschun dalla fiasta da perdanonza han ils tschun commembers fatg parada. Serafin, Sandro, Silvana, Rafael e Romina – tuts da duas famiglias Spescha – ein dallas annadas 1992 tochen 2000. Els veglien tener l’uniun schi gitg sco ei mondi, ha il capitani manegiau. El ha dau l’entschatta alla fiasta dil perdun cun accumpignar la musica avon baselgia. Sco sur Thomas Arzewski ha menziunau el priedi, era Pigniu tochen el 18avel tschentaner ina enconuschenta destinaziun da pelegrinadi. A Pigniu duei il sogn haver operau, el seigi staus missiunari en Rezia. Sogn Valentin ei il patrun dil marcau da Passau el sid dalla Baviera. Ella catedrala dedicada ad el ei dil reminent la pli gronda orgla dall’Europa. In himni melodius e solemn La processiun tuorna anavos en baselgia. Il num ufficial dalla perdanonza da Pigniu ei «fiasta dil preziusissim saun da Niessegner Jesus Cristus». Da perdanonza conta il pievel mintgamai la canzun da s. Valentin. Igl ei ina canzun da diesch strofas ord la Consolaziun dall’olma devoziusa. La secunda strofa ha il suandont dext: «Cheu a Pigniu han ei gudiu Sia sontga preschientscha. Cheu ha’l mussau, bein declarau la glisch della cardientscha». Tunau han las quater strofas ch’il pievel ha cantau sco in veritabel himni solemn e melodius. L’orgla a Pigniu ei dapi 40 onns en mauns dad Albert Spescha. Da siu tat Giacun Gieri Spescha (1900-1983) ha el surpriu il tschaffen ed il talien per quei instrument. Suenter il survetsch divin festiv e la processiun ha il president dalla pleiv Ruschein-Rueun-Siat-Pigniu undrau Albert Spescha pil giubileum da 40 onns survetsch d’organist. El ha surdau ad el ina purgameina d’uestg Joseph Maria Bonnemain. Delegaziuns dallas pleivs da Breil e da Laax ein medemamein stadas presentas, leu suna il honorau dapi 25 onns. Varga 100 onns han las societads da musica d’Andiast e Rueun sunau alternond a Pigniu per la fiasta da perdanonza. Dapi che la musica da Rueun exista buca procura il tambur Lorenz Alig il survetsch per la processiun. Uonn han ils da Pigniu astgau beneventar la musica d’Andiast, quella ha sunau sut la direcziun d’Adrian Deplazes. La cumpignia da mats ei tradiziunalmein era responsabla per las salvias ed ils murtès. Duront gl’alzar si en baselgia ha ei buca tuccau. Ins ha udiu da giuadora duas tarmentas detonaziuns, ils giuvens han priu en funcziun il renomau «canun da Pigniu». Igl ei in pign canun che la tradiziun orala haveva mess en connex cull’armada dil general Suworow. Quei constetti denton buc, il canun deriva buca dalla Russia, mobein dall’America. Il president dalla pleiv, Duri Coray (dretg) surdat ad Albert Spescha l'undrientscha digl uestg Joseph Maria Bonnemain. La societad da musica da Pigniu duront la processiun. Duront la messa ella baselgia da s. Valentin a Pigniu. Serafin Spescha, il capitani dall'Uniun Veptga.

Dils 29 da fenadur entochen ils 13 d’uost 2022 presenta l’Opera Viva a Sursaissa il toc «Semiramide». L’opera ei ina tragedia musicala epica che selai cumparegliar cun mintga drama modern: variont, plein sentiments, trit e tragic, gest quei fa or dad ella in toc da muntada rara, pertgei Gioachino Rossini era enconuschents surtut per sias ovras levas e plein humor. Perquei vegnan lezzas lu era preferidas savens alla «Semiramide». Gest per quei motiv ei quei toc in’aventura che fascinescha e striunescha. Mo era igl aspect musical ei in’aventura che remunerescha igl auditori. Las ovras dil cumponist talian ein strusch da surmuntar en lur varietad. In grond chor, numerusas vuschs ed in orchester empermettan al publicum in’aventura musicala senza paregl. L’opera en dus acts da Gioachino Rossini basescha silla tragedia dalla legenda dils Semiramis da Babylon. Mudergiada e pleina da sentiments da culponza less la regina Semiramide far meisa schubra cun siu vargau. Ella haveva mazzau siu um – il retg Nino – cun agid da siu carezader Assur. Lez less ascender il tron. Quei astgess denton buca esser aschi sempel, pertgei la regina ei gia s’inamurada da niev e ha auters plans. (cdm/fmr) Prest vegn l’opera «Semiramide» presentada a Sursaissa.

En connex cun lavurs da construcziun vid la via el vitg da Curaglia ei ina specia rara d’urtgicla vegnida constatada. Sco quei che la partiziun dalla protecziun dallas specias botanicas e la strategia dalla biodiversitad digl Uffeci per natira ed ambient dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun alla vischnaunca, setracta ei dall’urtgicla pintga (Urtica urens L). Ella ei ina specia vulnerabla ch’appartegn allas jarvas selvadias d’èr ch’ein periclitadas. Sco quei ch’igl uffeci scriva, eis ella parentada cull’urtgicla gronda, mo da cattar bia pli darar en Svizra. El cantun Grischun s’auda l’urtgicla pintga tier las aschi numnadas specias naziunalas prioritaras. Per quei motiv porti il cantun Grischun era responsabladad el manteniment da quella specia. Consequentamein vegn planisau mesiras specificas per la promoziun da quella specia. Quell’urtgicla ei vegnida constatada il zercladur el perimeter communal a Curaglia. Damai ch’ei vegn fatg leu lavurs da construcziun vid la via, ha l’urtgicla stuiu vegnir dislocada «senza temps da spetga». Tenor igl uffeci vegn l’urtgicla tgirada ussa ella horticultura da Schutz a Filisur avon ch’ella vegn replantada a Curaglia en in liug adattau. L’urtgicla pintga vegn denter 20 e 50 cm gronda. Il best e la feglia han pelegna. La feglia ha ina fuorma d’iev ed ei pil pli meins che 5 cm liunga. Ella ei da cattar sin deponias ni sin vias dil vitg. L’urtgicla ei derasada pli u meins sigl entir mund e ha il status «vulnerabel». En Svizra ha ella ina prioritad mudesta. Periclitada ei l’urtgicla pintga pervia dil spazi da viver che vegn disfatgs sco per exempel agl ur d’uauls ni era entras in’agricultura buc adattada. (fmr/hh). Tenor il cantun Grischun ei l’urtgicla pintga digna da vegnir mantenida.

Mattiu el trio muossa al mund, co musica romontscha sa tunar. Mintgaton per saltar ed in’autra ga per semiar – mo adina profund ord l’olma. Quei ei il sun dallas ragischs da Mattiu Defuns. Carschius si ei il «musicist grischun digl onn 2018» en ina famiglia musicala, cumpigliaus dalla biala natira ch’inspirescha adina puspei sia musica. Il concert el liber ha liug sonda, ils 9 da fenadur 2022 alls 20.15 el hotel Ucliva a Vuorz. L’organisaziun ei els mauns da Cultura Vuorz, L’entrada ei libra, collecta. (cdm/fmr)

Igl onn 2015 ei Karimi Shokrullah vegnius sco fugitiv en Svizra. Senza saver in sulet plaid tudestg eis el semess alla tscherca da lavur e ha la fin finala schizun eligiu la via digl emprendissadi. Sia finamira ha el contonschiu tier la Distec SA a Mustér: uss eis el mecanist da producziun. El mund modern senz’uiara san ins buca s’imaginar tgei ch’ei vul dir esser suttaposts a repressiuns ed attaccas militaras. Per biaras persunas ch’enqueran ina perspectiva resta savens pauc auter che da prender la via sut ils peis e serender en in mund pli empermettent. 2015 ha era Karimi Shokrullah (29) eligiu quella via ed ei arrviaus en Svizra. El deriva dil contuorn da Karabach ella regiun Ghazni digl Afganistan. Da Kreuzlingen ha siu viadi menau el a Cuera e Domat e pli tard el center per requirents d’asil dil Bellavista a Mustér. Cheu ha el empriu tudestg tiel magister Gion Tenner e ha giu la caschun da far in fuffergnadi d’in di ella Distec SA. Igl ei lu suandau bunamein dus onns da lavur ella cuschina en in hotel a Lai avon che Karimi Shokrullah ei seregurdaus da siu temps a Mustér e dil fuffergnadi tier la Distec SA: «Jeu hai lu contactau Gion Tenner e dumandau sch’el savessi empustir il contact culla Distec SA, jeu havessi interess da luvrar ni forsa schizun far igl emprendissadi leu.» Quei contact ei gleiti staus fatgs e Pierino Bisquolm, il responsabel pils emprendists ell’interpresa a Mustér, ha purschiu ad el la pusseivladad da far in fuffergnadi da plirs dis. Il lungatg sco crap da scarpetsch Karimi Shokrullah ha lu entschiet cugl emprendissadi da polimecanist igl uost 2019. Suenter igl emprem dils otg semesters eis ei denton semussau ch’igl ei buca pusseivel da cuntinuar. «Il tudestg – surtut per las expressiuns dil fatg specialas – era buca sufficients. Aschia havein nus cussegliau ad el da far igl emprendissadi sco mecanist da producziun. Gliez emprendissadi ei pusseivels cun meins bunas enconuschientschas dil lungatg», di Pierino Bisquolm. Mo era quei emprendissadi ha pretendiu da Karimi Shokrullah ina perseveronza nundetga. «Pils pensums ch’ils auters impundevan duas uras, stevel jeu sis uras vidlunder», di igl um giuven da lungatg persian e che ha giu absolviu en sia patria in studi d’economia suenter ils 12 onns da scola fundamentala: «Damai che la translaziun via internet dil tudestg el persian ei buca adina exacta, stuevel jeu adina far la translaziun dil tudestg egl engles e da leu el persian per aschia capir ils plaids.» Giu da slignar ha el culs roms generals, ferton che siu studi d’economia ei staus d’engrau pils roms specifics per exempel cun matematica. Terminau la partica cun 5,5 «Igl emprendissadi ha pretendiu dad el bia curascha e surtut fetg gronda perseveronza. Igl ei veramein stau ina prestaziun extrema. El ha denton giu l’ambiziun necessaria per contonscher la finamira», constatescha Pierino Bisquolm. El sco igl emprendist Karimi Shokrullah ein satisfatgs da quei temps intensiv. La pratica ha el terminau culla fetg buna nota da 5,5, la part teoretica ei era reussida, la nota vegn communicada ils proxims dis. In bien attestat survegn il giuven Afgan era da siu instructer ella Distec SA: «El ha luvrau fetg exact e schuber naven dall’entschatta, schegie ch’el haveva insumma negin’idea da quella lavur. El ha entschiet tier nulla, ei denton adina staus fetg motivaus. El ei era vegnius spert a frida cullas maschinas modernas.» Karimi Shokrullah che segida finanzialmein cun sia famiglia – geniturs e tschun fargliuns egl Afganistan – resta el menaschi dalla Distec SA. Contract da lavur naven digl uost Naven digl emprem d’uost ha el leu in contract sco mecanist da producziun, la lavur da turnar ei sia preferida. Ina da sias proximas grondas finamiras ei da seprofundar el tudestg ed engles e forsa era da cuntinuar cun in’ulteriura scolaziun. Tier la Distec SA ein ins leds e cuntents da mintga persuna scolada che sa vegnir engaschada. «Nus essan era satisfatgs da quels treis onns da scolaziun fetg specials cun Karimi Shokrullah. Decisiva per ina tala prestaziun ei la motivaziun e quei ei era ina premissa per dar la caschun ad autras persunas digl exteriur da far in emprendissadi», accentuescha Pierino Bisquolm. Ils indigens hagien igl avantatg dil lungatg, seigien denton per ordinari era pli versai en fatgs manuals. La motivaziun seigi lu tier enqual giuvenil buca adina ella dimensiun da quella da Karimi Shokrullah. Nezegiau la schanza professiunala Karimi Shokrullah ei vegnius sco fugitiv en Svizra. Siat onns suenter ch’el ha fatg quei viadi en in avegnir malguess, ha el gia contonschiu in success professiunal: el ha terminau igl emprendissadi sco mecanist da producziun tier la Distec SA a Mustér, la pratica schizun culla nota da 5,5. Sia gronda sfida duront quels treis onns ei il lungatg staus: «Pils pensum ch’ils auters hevevan duas uras, impundevel jeu sis uras.» Sco quei che siu instructer ella Distec SA, Pierino Bisquolm di, ha Karimi Shokrullah luvrau naven dall’entschatta fetg exact e schuber. (fmr/hh) Karimi Shokrullah (sen.) astga esser loschs: Egl examen final dalla pratica sco mecanist da producziun ha el obteniu la nota da 5,5.

Glion e las pleivs affilliadas da Schluein, Sagogn e Sevgein han festivau dumengia il sacerdozi d’aur da sur Marcus Flury. Dapi la pensiun habitescha el a Glion nua ch’el fa part dil team pastoral. «Possi bia da quei che ti has semnau duront quels 50 onns crescher e purtar fretg», ha sur Alfred Cavelti, il plevon da Glion, Schluein, Sagogn e Sevgein, scret el fegl parochial dil meins dubel fenadur/uost ch’ei cumparius dacuort. L’emprema dumengia da fenadur han el ed il team pastoral envidau las parochianas ed ils parochians alla fiasta dil sacerdozi d’aur da sur Marcus Flury. Quel ha festivau sia messa nuviala igl 1 da fenadur 1972 a Sargans. Ses geniturs, Anton e Maria Flury-Livers, derivavan da Trun ed eran secasai leu per motivs professiunals dil bab. Dumengia, a caschun d’in survetsch divin festiv ella baselgia da Glion, han las pleivs festivau cun sur Marcus il giubileum da 50 onns spiritual. Gl’anteriur decan sur Alfred Cavelti, ha gratulau a siu antecessur en quei uffeci ed era il president dalla pleiv da Glion, Jürg Schmid, ha engraziau ad el pils numerus survetschs. Sur Marcus Flury, flancaus da sur Alfred Cavelti (sen.) e sur Sep Fidel Sievi. In dils nos Era sch’el ei pensiunaus fa sur Marcus part dalla squadra pastorala da Glion. El ha surpriu in pensum parzial sco augsegner. En tuttas quater pleivs appreziesch’ins els sco spiritual communicativ. «El ei propi in dils nos», han ins puspei udiu dumengia. Suenter il survetsch divin ha la pleiv envidau parochianas e parochians da seser da cuminonza ella sala dalla casa pervenda e guder gl’aperitiv offeriu. Marcus Flury fuss buca staus «in dils nos» sch’ei fuss iu tenor siu giavisch oriund. Sco commember dils missiunaris da Mariahilf era ei previu ch’el mondi suenter la primizia a Zimbabwe. Ils conflicts hostils en quella tiara el sid dall’Africa han impediu quei. Perquei ha il giuven spiritual studegiau vinavon a Lucerna ed ha dasperar luvrau sco caplon a Stans. Lu eis el daventaus «in dils nos». 1977, cun 31 onns, ha el surpriu la pastoraziun da Danis/Tavanasa, pli tard aunc Dardin e Schlans. 1990 ha el midau enta Trun nua ch’el ei restaus 13 onns. Da 1995 tochen 2006 eis el staus parsura dil Decanat Surselva e da 1999 tochen 2008 commember dil cussegl da persunal dalla diocesa. Duront siu temps sco decan ha la situaziun cugl ultraconservativ Wolfgang Haas fatschentau e tribulau el fetg. 1997 ha il papa tarmess gl’uestg dispiteivel el Principadi da Liechtenstein e nominau el arzuestg da quella diocesa nova. Ils 7 da settember 2003 han las pleivs da Vella, Degen e Vignogn festivau l’installaziun da sur Marcus Flury. Pil saun prosperar d’ina pleiv seigi il dialog ed il contribuir d’in e scadin impurtonts, ha il niev augsegner puntuau lu. El seigi aviarts pils basegns da ses parochians, tgi che hagi aunc mai viu la casa pervenda endadens seigi envidaus da far ina viseta, ha el intimau. Era en Lumnezia eis el sesentius bein e purtaus da sias pleivs e dils cartents. Cu el ei ius en pensiun il 2011 eis el sedecidius da restar «in dils nos», la sera dalla veta ha el vuliu passentar ella patria. Susanna Cathomen sustegn sur Marcus dapi onns ella catechesa ed era el tenercasa. A Glion entaupan ins savens il stimau pastur dallas olmas a caschun d’occurrenzas. Il giubilar ha bugen carstgauns, e quei s’encorschan tuts ch’entaupan el.

A Glion planiseschan las Ovras hidraulicas Zervreila, ensemen cun cantun e vischnaunca, in project da revitalisar il Glogn. Finamira eis ei da frenar il catsch dil flum avon che quel sbucca el Rein. Gl’onn proxim vulan ins entscheiver a cavar. Ils 15 da december 2021 ha la vischnaunca Ilanz/Glion organisau ina sera d’informaziun pertuccont las ognas da Gatgs. Igl ei il territori el sid dalla prada da Neufundland el sid dil Bogn Fontanivas, en direcziun Lumnezia. Il Glogn trai l’Ovra hidraulica Zervreila a néz. La lescha davart il schurmetg dallas aua oblighescha ella da schar cuorer dapli aua restonta. Buca mo l’ovra da Zervreila, mobein tuttas ovras hidraulicas, han mess dalla vart in bienton reservas aposta per quei intent. Ils onns 2018 tochen 2022 ha gl’Uffeci digl ambient e natira dil Grischun fatg examinaziuns tgei pusseivladads ch’ei dess da dar dapli dinamica allas ognas digl Glogn el contuorn da Gatgs nord. Sut la greppa dil casti da Chischlatsch da Luven duvrass il flum dapli dinamica. Il Glogn serraus el corset L’aua che cuora ord la Lumnezia ei memia pauc dinamica per la fauna aquatica e la flora per liung las rivas. Studias muossa che la morfologia ei passiva, quei munta ch’il territori ei in desiert monoton. Il territori surcrescha cun spessa ogna, la natira ei senza néz e cudez. Avon ch’il flum entra el corset sper il Paradiswäldli, per sbuccar el Rein, ei la vegetaziun varionta quasi svanida. «Auas grondas tras quei territori sustenessen la dinamica ch’in flum viv e vital drova», han ils responsabels digl uffeci cantunal declarau a caschun dall’informaziun il december vargau. Las mesiras caschunassen negins donns da cultira e periclitassen ni carstgauns ni animals. Sin in tschancun dad in kilometer ston ins revitalisar il Glogn. Il flum ei secavaus fetg el letg e d’aua gronda vegn el fetg furius. Quella forza incalculabla san ins rumper cun ina sempla mesira: slargiar il letg dil flum e scaffir per la vegetaziun ina plivalur. Enstagl da 40 meters sco oz, duei il letg survegnir anavos sia ladezia oriunda da 100 meters. La buglia nera cun forza immensa Piars la ladezia ha il Glogn en quei liug tras correcturas sistematicas dallas auas, cun construcziuns artifizialas encunter erosiun, cun tener anavos l’aua pil lag da Zervreila ed ulteriuas lavurs. D’auas grondas meina il Glogn ina buglia nera, quella cuora cun immensa forza e sa daventar in prighel. Quellas enconuschientschas han ils inschigniers dalla construcziuns dallas auas fatg pér ils davos decennis. Tochen ils onns otgonta seconcentravan els silla spunda dalla Lumnezia ch’ei en moviment. Ins ha negligiu il prighel dil Glogn canalisau. Gia ils 22 da fevrer 2022 ha la suprastonza communala dad Ilanz/Glion approbau il project da revitalisar Gatgs nord. Il project ei neutrals els cuosts, la vischnaunca ei bein patruna da baghegiar, sto denton pagar nuot. Igl ei buca ina investiziun, mobein ina sanaziun dallas auas, per quei sectur ein cantun e confederaziun responsabels. Il Glogn ha cheu circa 40 meters ladezia. Oriundamein eri 100 meters. Famiglia privata ei pertuccada Teoreticamein savessen las lavurs entscheiver il 2023. Per realisar il project da dar dapli dinamica al Glogn e quietar el ein pil mument aunc singuls puncts avierts. In pertucca duas parcellas privatas ch’ein involvadas el perimeter. Igl ei in territori d’ogna ed uaul da rodund 1,6 hectaras. Quellas s’audan als artavels Casparis da Cuera. Eduard era naschius 1918 a Glion e carschius si leu sco burgheis dil marcau. Siu frar Curdin ei staus biars onns scarvon e canzlist. Sin damonda conferma Peter Casparis, fegl dad Eduard, che sia famiglia seigi colligiada cun quellas duas parcellas ellas ognas da Rosas. Quellas nezegiavi siu bab regularmein per far lenna da brisch. L’entira famiglia vegnevi da Cuera si Glion, pinavi plontas, resgiavi ed elaboravi quellas. Las duas parcellas cun bia uaul cunfineschan buca mo cul Glogn, mobein tonschan lunsch viaden el flum. Peter Casparis conceda ch’ins hagi da principi nuot encunter quei project e sias finamiras. Els observien denton e fetschi era objecziuns sch’ei seigi necessari. Impurtont fussi da garantir che las mesiras dalla revitalisaziun destrueschien buca il spazi da viver dil rivaun, in utschi fetg rar dalla grava, e da fluras fetg raras. In fatg ei ch’igl uaul e l’ogna laguotan en cuort temps, senza revitalisaziun, quellas plontas fetg raras. Pigl utschi rivaun vegn il letg pli lad dil Glogn ad esser d’avantatg.

Dall’uniun caritativa, culturala entochen tiel sport – senza igl engaschi da biaras persunas per in dieus paghi stess ina buna parta dalla veta publica e sociala eri. E corona ha definitiv buca frenau la promtadad da s’engaschar, silmeins buc tier las uniuns ed instituziuns plidentadas dalla FMR. Buca meins che 550 voluntarias e voluntaris dumbra la Crusch cotschna grischuna sco quei che la pagina dall’instituziun tradescha. «Quels voluntaris prestan denter 30 000 e 35 000 uras da lavur per onn.» Quei gi la gestiunaria dalla Crusch cotschna grischuna, Denise Ryffel. Quella lavur voluntaria ei essenziala per l’instituziun caritativa, puntuescha la meinafatschenta. E la promtadad da s’engaschar ei vinavon avon maun, era sche dus onns corona han sfurzau bia persunas da seretrer pli fetg ellas atgnas quater preits. «L’egreivlamein ei la promtadad da luvrar a favur dils survetschs dalla Crusch cotschna aunc adina aulta.» Satisfatgs digl engaschi Otto Beer presidiescha il Club da ballapei Trun/Rabius e ha investau dabia uras per anflar in niev trenader per l’emprema equipa. Ed el vegn a stuer s’engaschar vinavon, era sch’ils dus trenaders actuals ein promts da continuar entochen la fin dalla runda d’atun (LQ dils 29 da zercladur). Ver 200 commembers dumbra il Club da ballapei Trun/Rabius e viers igl engaschi da quels commembers dat ei nuot da dubitar. «Gie, quei engaschi funcziuna e jeu sun satisfatgs da quei fatg.» Otto Beer menziunescha il turnier da ballapei dil 19 da zercladur organisaus dil club a Trun/Pustget. «In tal turnier drova denter 35 e 45 persunas che stattan a disposiziun als organisaturs.» Kiosk, grill, arbiters, meinaturniers ed auter drova persunal. «Demai ch’avunda commember stattan a disposiziun san els aunc sez giugar en ina equipa da turnier sper la lavur sil plaz.» Mo era duront igl onn vegnan ils commembers clamai a lavur cumina per adattar ina ni l’autra caussa entuorn las plazzas da ballapei. Sustegn da tuttas generaziuns Gordian Blumenthal presidiescha l’uniun Cinema Sil Plaz cun 400 commembras e commembers. La purschida culturala cun kino, concerts e menaschi da bar el marcau da Glion sebasa bunamein cumplet sin lavur voluntaria. «Biabein 80 persunas prestan lavur voluntaria a favur dil Cinema Sil Plaz e siu programm da cultura.» Seigi quei davos la bar, vender entradas, mussar films ed auter. «Igl enga­schi sedifferenziescha fetg, singuls commembers ein pliras ga el meins en acziun, auters pli sporadic.» Senza quella promtadad da luvrar dess ei negin Cinema Sil Plaz. Duront corona ei il menaschi staus reducius, sche buca serraus. Era Gordian Blumenthal ha buca sentiu ch’ei fuss forsa pli grev da motivar ils commembers suenter corona. «Na, atgnamein funcziunescha il menaschi sco adina.» Bunas experienzas ha il president denton fatg cun la pausa da stad ch’il Cinema Sil Plaz ha introduciu avon entgins onns. «Quella pausa schazegian tuts.» A favur dil kino cun concert e bar a Glion s’engaschan tuttas generazius. «Dils fetg giuvens entochen las senioras ed ils seniors.» S’engaschar suenter la pensiun Ad Otto Beer perencunter maunca empau la generaziun ella vegiadetgna da 35 entochen 45 onns. «Enaquella che la scolaziun ei finida e la famiglia fundada tuornan biars buca pli en Surselva.» Quei fa empau quitaus al president dil Club a ballapei Trun/Rabius. Clar ei per il president dil club ch’ins sa buca paregliar la situaziun dad oz cun quella da pli baul. «Quei ei denton era buca necessari.» Il president sez ei cun ses 70 onns in mussament che la vegliadetgna ei negin impediment per luvrar per il generalesser. Denise Ryffel dalla Crusch cotschna fa medemamein attent che las persunas che s’engaschan per sia instituziun vegna da tuttas spartas dalla societad. «Beinduras era persunas pensiunadas che vulan contribuir enzatgei alla societad.» La Crusch cotschna ei pertscharta ch’il engaschi voluntari sa ir a fin dad in mument sin l’auter. «Negin s’oblighescha en ina moda ni l’autra e perquei encurrin nus adina puspei novas voluntarias e voluntaris.» Per part succeda quei a bucca, via inserats en gasettas localas ni via la plattfuorma benevol. Ina plattafuorma ch’intermediescha voluntarias e voluntaris per uniuns ed instituziuns da tut gener.

Pauca neiv ed aultas temperaturas da gi e da notg ellas altezias promovan disgrazias sco quella dalla dumengia ellas Dolomitas. Ina part dad in glatscher ei sedistaccada e ha satrau alpinistas ed alpinists. Il guid da muntogna Paul Degonda discuora dad ina stad extraordinaria e cusseglia als amaturs digl alpinissem da nezegiar la svida dils alpinists locals. La disgrazia dalla dumengia vargada ellas Dolomitas ei gia la secunda da quei gener uonn. Parts da glatschers ein sedistaccadas, sbuadas a val e han tuccau alpinistas ed alpinists. Gia la fin da matg ein 11 persunas sedisgraziadas al Grand Combin el Valleis, duas persunas ei mortas. Al Marmoleda, sco ils Ladins numnan il cuolm ellas Dolomitas, ei il diember d’unfrendas aunc buca sclarius dil tuttafatg. Silmeins sis unfrendas eran enconuschentas entochen il gliendisgis. Paul Degonda, guid da muntogna da Mustér, ha dabia experienza els cuolms neu da sia professiun ch’el exequescha dapi 20 onns. Denter auter instruescha el futuras e futurs giuds da muntogna sin via al diplom. E Paul Degonda enconuscha era la Marmoleda, il sulet cuolm dallas Dolomitas cun in glatscher pli vast, in cuolm appreziaus d’alpinistas ed d’alpinists da tut il mund. Uonn ei tut in tec auter Che la situaziun actuala els cuolms ei uonn extraordinaria conferma il guid da muntogna da Mustér. «La fin da zercladur 2022 vesa ei ora sco normalmein igl uost.» Pauca neiv ed el nord dallas Alps ed aunc pli pauca el sid presenta gia ussa glatschers nius. «Perquei ha la sesiun da stad entschient uonn in bienton pli baul.» Da tempra speciala ein las relaziuns al Marmoleda buca. Il cuolm che tonscha entochen sin 3343 meter sur mar. «El liug dalla disgrazia sesanfla in aschinumnau glatscher che penda, ed ina part da quel ei sedistaccaus.» Glatschers semeglionts dat ei aunc tschiens egl intschess alpin. «Pauca neiv, aultas temperaturas entochen sur 4000 meters sur mar e dabia notgs cun temperaturas sur nulla grads destabiliseschan ils glatschers.» Paul Degonda regorda che la situaziun semidi dad in onn a l’auter. «Avon in onn eran las relaziuns autras da medem temps.» Ch’il maletg e las relaziuns alpinas ein semidadas ils davos decennis ei era buca stau tschelau al guid da muntogna sursilvan. Ed ina caussa impurtonta per stabilisar ils glatschers maunca dapi entgins onns. «Avon in pèr onns deva ei ina ga ni l’autra in detg tschuat neiv els cuolms ils meins fenadur ni uost.» E quella neiv da stad maunca als glatschers tenor las explica­ziuns dil guid da muntogna. Divers glatschers ein survigilai Paul Degonda gi ch’en Svizra seigien divers glatschers enconuschents che semovien e che pudessen baul ni tard piarder ina part da lur glatsch. «Per part vegnan els survigilai cun in sistem da radar.» Paul Degonda cusseglia dad ir els cuolms cun persunas ch’enconuschan la situaziun el liug. «Fullar via tschun meters plinenvi sa gia esser decisiv per untgir ina disgrazia.» Reinhold Messner, il pli enconuschent alpinist dil Tirol dil Sid, ha priu posiziun viers l’Agentura da novitads tudestga pertuccont la disgrazia al Marmoleda. Per el datti negins dubis che la midada climatica augmenta curdadas da glatschers. «Ch’ils glatschers svanescha pervia dalla midada dil clima vesein nus ellas muntognas dapi 30 onns cun agens egls, perquei duvrein nus negina scienzia.» E Rheinhold Messmer cusseglia medemamein dad ir els cuolms cun glieud ch’enconuscha las relaziuns el liug, cun guidas e guids da muntogna. Valetau sco acziun da levsenn Paul Degonda ha aunc encurschiu in auter fenomen en connex cun disgrazias els cuolms. «Dallas medias vegnan quellas disgrazias spert valetadas sco drama e savens manegia la publicitad che las persunas pertuccadas hagien agiu malponderau e da levsenn.» In fatg che stat empau en cuntradicziun allas unfrendas regularas, per exempel dil traffic sin via. Disgrazias ch’anflan beinduras sulet ina remarca agl ur dallas novitads. La disgrazia da Mattmark La pli gronda disgrazia en Svizra en connex cun ina sbuada dad in glatscher ei succedida ils 30 d’uost 1965. In part dil glatscher digl Allalin ei sedistaccada e la bova da crappa e glatsch ha satrau las baraccas dil plazzal da construcziun dil lag da fermada da Mattmark. Buca meins che 88 luvrers, la plipart dalla Italia, ein vegni per la veta. Siat onns pli tard ha ina dertgira valesana deliberau en tut 17 responsabels dallas ovras sco dalla survigilonza dil plazzal da construcziun da tutta cuolpa. Ina sentenzia che procura aunc oz per discussiuns. Sco il fatg che las baraccas eran plazzadas gest sut il glatscher. Tematisau la disgrazia da Mattmark han diversas medias svizras danovamein 50 onns suenter la disgrazia. (fmr/ac)

Ualti exact 40 onns ein passai dapi che Ignaz Furger ha fundau sia fatschenta a Mustér. Igl emprem cul taxi e la vendita da velos, pli tard era l’ambulanza ed il survetsch da baras. La gievgia sera ha el dau adia a siu menaschi e detg enviers la FMR: «Sch’jeu havess aunc ina ga d’eleger la via professiunala, fuss quei aunc ina ga exact la medema.» In taxi. Avon 40 onns era quei survetsch bein enconuschents els marcaus. Mo ella periferia? Strusch. Tuttina ha Ignaz Furger (71) fatg l’emprova ed aschia mess il crap da fundament per sia fatschenta. «Lu vegneva il survetsch da taxi giavischaus surtut igl unviern. Da gliez temps deva ei a Mustér plirs locals da notg e la glieud leva vegnir menada d’in a l’auter», seregorda Ignaz Furger che ha giu empriu oriundamein da mecanist d’autos e ch’ei staus silsuenter autist. La stad eri ei fetg ruasseivel cul taxi, mo per gliez temps ha el beinspert giu ina soluziun. El ha nezegiau il boom da mountainbike e vendiu tschiens da quels: «Per 1000 entochen 1500 francs survegnevan ins lu in dètg bike. Biars ein selubi in, beinenqualin ei probablamein buca vegnius nezegiaus stedi. Quei da mountainbike era semplamein in trend e quel leva negin munchentar.» Semegliontamein ei quei oz cugl e-bike. Ensemen cun entgins convischins ha Ignaz Furger lu era arranschau las empremas concurrenzas da mountainbike a Mustér ils onns 1980, denter auter naziunalas. Culs onns ein quellas svanidas, auters loghens han nezegiau quei slontsch. La mischeida ei stada decisiva Taxi e velos ein buca stai ditg ils dus sulets elements dalla fatschenta d’Ignaz Furger. Spert ha el laschau instruir el survetsch da baras e ha procurau l’infrastructura necessaria persuenter. Ella restrospectiva di el: «Per quei survetsch ston ins esser naschius. In sa quei immediat, l’auter aunc buca cun emprender.» Igl ei lu suandau il survetsch d’ambulanza. Mo era quel ha pretendiu novs vehichels e la savida leutier. Taxi, survetsch da baras ed ambulanza, mo lu era ils transports cun scolaras e scolars dalla vischnaunca da Mustér, ein stai trasatras prestaziuns che han pretendiu bia flexibladad da di e da notg: «Sch’ins ei buca promts da far quei, lu va ei buca. Quella cumbinaziun da survetschs ha garantiu l’existenza dil menaschi. Probabel hai jeu buca fatg tut falliu.» Ils onns culla pli biara lavur occupava l’interpresa Furger Taxi treis persunas en plazza cumpleina e leutier gidonters. Ed Ignaz Furger sa bein avunda, che sia consorta Adelina ha giugau en quei connex ina fetg impurtonta rolla: «Senz’ella fuss ei buca iu.» In pass decisiv ei la construcziun d’in agen baghetg pils vehichels ella zona d’industria a Raveras staus. Avon sesanflava siu menaschi alla Via Lucmagn empau pli ensi che quel dad ussa. «Ins sto haver bugen la glieud» Sch’ins fa taxi, venda velos ed ei engaschaus cull’ambulanza ed il survetsch da baras, dat ei – sco strusch enzanu’auter – muments cun sentiments mischedai: «Jeu hai giu biars bials muments. Hai saviu segidar cun bia glieud. Mo lu era eveniments ch’ein i el profund. Igl ei buca adina stau sempel da stuer ir per persunas mortas ch’ins haveva aunc cuort avon entupau e dau ina paterlada.» El seregorda denter auter dils Beltgs ch’ein curdai sur la greppa a Fontanivas/Cuflons avon rodund 35 onns, plirs han piars la veta. Mo lu seregorda el era d’in transport cun persunas da Turitg e Berlin: «GPS era lu aunc in plaid jester. Jeu sun carraus cun ina gruppa enviers il grond marcau da Berlin per anflar Charlottenburg, havevel l’impressiun ch’jeu seigi carraus ualti falliu ed enzacu sefermaus e dumandau ina persuna schebein ella sappi dir a mir nua che quei baghetg ch’jeu enqueri sesanfli. Sin quei di quella a mi: Mirei semplamein sur via vi agrad ora.» El massi aunc ina ga quella via professiunala: «La premissa persuenter ei da haver bugen la glieud. Naturalmein ch’jeu fagess ina caussa ni l’autra empau auter.» Mo malgrad tut: Per ir per bulius ed alla catscha, mo era per dar troccas ha ei pli u meins adina aunc dau temps e peda: «Schegie ch’jeu hai stuiu interrumper bein enqual scart per far mi’obligaziun professiunala.» Furger Taxi ei ussa en novs mauns Avon dus onns ei Raffael Monn (28) entras sco meinafatschenta ell’interpresa e dapi igl emprem da fenadur 2022 eis el possessur da Furger Taxi SA. Ensemen cun in ulteriur collaboratur e persunas en survetsch parzial tenor basegns cuntinuescha el culs survetschs da taxi, transport da gruppas e scolars sco era il survetsch da baras. Siat vehichels cull’infrastructura necessaria persuenter stattan a disposiziun ad el. Raffael Monn ei carschius si a Mustér e ha empriu oriundamein da scrinari. Ils davos onns ha el recaltgau las legitimaziuns necessarias per astgar carrar culs differents vehichels. «Jeu sun leds che la successiun ei reglada, ussa sai jeu ir definitivamein e cun buna cunsicenzia en pensiun», di Ignaz Furger. Pensiun? La gievgia vargada ha Ignaz Furger surdau il menaschi. La sonda eis el gia segidaus en fatschenta. Pensiun? Probabel mo sil pupi. 40 onns e dus meins tonschan Survetsch da taxi, ambulanza e baras, mo era transports da scolars e gruppas. Leutier duront biars onns ina fatschenta da vendita e reparaturas da velo. Pressapauc 40 onns ha Ignaz Furger giu fatschenta a Mustér, l’jamna vargada ha el surdau il menaschi a Raffael Monn. «Igl ei stau bia bi», di Ignaz Furger, puntuescha denton era: «Empau auter era ei cura ch’jeu stuevel ir per la bara d’ina persuna ch’jeu enconuschevel.» La cumbinaziun da quels survetschs seigi stada buna, mo ella hagi era pretendiu d’esser fetg flexibels. Cun quei manegia el en emprema lingia ils survetschs da notg. «Sch’jeu havess d’eleger mass jeu aunc ina ga quella via professiunala», di Ignaz Furger ch’ei vegnius sustenius trasatras fetg da sia consorta Adelina. Cun strusch 72 onns ei il temps da pensiun finalmein arrivaus. (fmr/hh) Ignaz Furger (dretg) cun siu successur Raffael Monn.

Igl Uffeci da construcziun bassa lai examinar in biro extern las variantas pusseivlas per colligiar Sagogn cun la Via Alpsu. Ed el lai accumpignar l’evaluaziun dad ina gruppa che secumpona da representants dalla vischnaunca, dil Comite Via precauta e da divers uffecis cantunals. Daferton para la varianta Plaun Larisch/Plaun Pigniel dad esser giud meisa. La historia digl access da Sagogn cun la via Alpsu ha in ulteriur capetel. Ils 23 da zercladur ei igl Uffeci da construcziun bassa sentupaus cun ina representanza dalla suprastonza communala da Sagogn e dil Comite Via precauta. E sco ei tuna da pliras varts ein ils presents vegni informai digl uffeci davart la nova strategia per anflar igl iev da Columbus per Sagogn e siu access alla via cantunala. Sco quei ch’il Comite Via precauta scriva en ina communicaziun e sco quei ch’il schef digl Uffeci da construcziun bassa, Reto Knuchel ha declarau a RTR, survegn in biro extern l’incumbensa dad aunc ina ga repassar tut las variantas existentas. Reto Knuchel ha discurriu da 18 diversas variantas ch’il cantun hagi enzacu priu en mira per colligiar Sagogn cun la Via Alpsu. Ina gruppa che secumpona da representants dalla suprastonza communala sco dil Comite Via precauta e da divers uffecis cantunals accumpogna l’examinaziun. Ils precauts han in bien sentiment Conrad Cadonau, co-president dil Comite Via Precauta, ei satisfatgs che ton la vischnaunca sco er il cantun ein promts dad aunc ina ga reponderar ils plans da colligiar Sagogn cun la Via Alpsu. «Per nus eis ei ordvart positiv ch’ils pregiudezis da 1400 petiziunaris vegnan pri serius.» Cun la petiziun ha il Comite Via precauta protestau encunter la varianta favorisada dil cantun e dalla vischnaunca da colligiar Sagogn cun in vial niev via Plaun Larisch e Plaun Pi­gniel. Conrad Cadonau puntuescha che 300 entochen 400 suttascripziuns dalla petiziun derivien dils habitonts da Sagogns e quels ve­glien buca unfrir il territori da Plaun Larisch e Plaun Pigniel per ina nova via d’access. Ston ei para era buca – sco quei ch’il president communal da Sagogn Thomas Candrian ha getg sin damonda dalla FMR. «La Confederaziun ha mess quei intschess sut protecziun, aschia ch’igl ei strusch pusseivel da baghegiar en quei liug ina via nova.» Quei malgrad che cantun e vischnaunca preferevan la varianta Plaun Larisch/Plaun Pigniel. Proceder sfurzaus dad ina sentenzia Pli realistica para a Thomas Candrian ussa tuttina ina varianta che sedrezza al vial exi­stent encunter Laax, la Via Fletg. «Ei setracta denton dad in’autra varianta che quella ch’ei vegnida proponida dil Comite Via precauta.» En scadin cass vegness quella varianta a traversar igl intschess dispiteivel dallas tschaffadas sut las fontaunas existentas en direcziun Falera. Per presentar detagls eis ei denton memia baul, di Thomas Candrian. El menziuna la fasa instradada dil cantun che seigi necessaria pervia dalla decisiun dalla Dertgira federala en connex cun il sviament da Schmitten. In fatg ch’igl Uffeci da construcziun bassa confirma. La sentenzia da Schmitten sforza pli u meins igl Uffeci da construcziun bassa da surdar il tgamun en caussa access da Sagogn agl Uffeci cantunal per il svilup dil territori. Lez sto integrar la varianta la pli realistica el plan directiv. Il president communal da Sagogn vesa tuttina empau glisch alla fin dil tunnel. «Igl ei neras uras che nus savein plaunsiu entscheiver a projectar pli concret.» Ei cuoza in amen Entochen ch’igl access niev per Sagogn ei la fin finala construius vegn ei a cuzzar in amen. Sco quei che Reto Knuchel ha getg viers RTR quenta el cun dus onns entochen che l’evaluaziun ein finida. Ed aunc pli gitg entochen che la via ei la fin finala construida. En in punct paran tut ils involvai dad esser dad in meini. Ton igl Uffeci da construcziun bassa, la vischnaunca ed il Comite Via precauta ein da buna speronza d’anflar igl iev da Columbus, respectiv ina varianta acceptabla che sa vegnir lubida e baghegiada. Il davos capetel ella historia digl access da Sagogn ei aunc buca screts.

Albert Casutt ei carschius si en ina famiglia purila – sco aunc biars da Falera. Suenter ils onns da scola ha el buca vuliu daventar successur dil bab. El hagi fatg ina massa en sia veta, manegia igl um pensiunau duront la viseta en siu luvratori, quel dil canistrer da Falera. «Jeu fetsch bugen canastras», gi gl’um da 70 onns duront ch’el pren giu da cruna in da ses products. Era schiarls s’audan tier siu sortiment. Canastras da péz pintgas, canastras da truffels, canistrets e canistruts, inagada schizun ina gronda canastra da fein, quei e bia auter ha el fatg ils davos 20 onns en siu temps liber. 25 onns ha el luvrau a Glion tier la Viafier retica e manevrau ils tractors sin rodaias. El ha buca dumbrau contas gadas che las barrieras avon la punt dil Rein ein sesbassadas. Cu el menava ils carrs da vitgira sin rodaias, sefermava il traffic amiez Glion. Splanau ils trasses sin skis Suenter la scola obligatorica gl’onn 1968 ha Albert Casutt buca fatg in emprendissadi. El ha buca vuliu sefixar sin far il pur. Funs havessien els giu sez empau, mo ei fuss stau da baghegiar e seslargiar, il catsch dil svilup e dallas leschas purilas fuss vegnius. El ha fatg zatgei auter. «Jeu hai semplamein luvrau vinavon», raquenta el. El era disaus dad ir en plazza sur stad e gidava gl’unviern, el temps liber dalla scola, savens il bab da far lenna. Quei ritmus ha el cuntinuau. Plirs onns midavi el quater gadas ad onn patrun da lavur. «Gl’unviern ad uaul, la primavera midava el tier in tetger a Flem, la stad mava el ad alp, gl’atun puspei tiel tetger e gl’unviern ad uaul. Suenter zacons onns ha el seschau engaschar per la stagiun d’unviern sco emploiau dallas pendicularas da Crap Sogn Gion. El saveva ir bein cun skis. Sco um dil trasse ha el giu dad ir culla splauna da fier e rugalar ed ulivar ils trasses ch’ils skiunzs isavan. Metter en neiv culla pala e nivelar il vial era ina lavur che pretendeva curascha, Albert ei filaus 13 unviarns pils trasses entuorn. Schi exact sco ina maschina «Empriu nuot, mo fatg massa e diltut», trai el bilanza da sia veta professiunala. Sco emploiau dalla viafier e cun fundar famiglia gl’onn 1987 ei quella vegnida empau pli stabla. El ha encuretg in’autra occupaziun dil temps liber. Avon rodund 20 onns ha Albert Casutt seschau introducir egl artisanadi da far canastras. El ei separticipaus ad in cuors che la Scuntrada e Formaziun Surselva haveva purschiu. Siu tschaffen pil lenn e per la lavur manuala mavan en quella direcziun. Gia duront ch’el ha absolviu las siat seras el luvratori dalla scola da Trun era siu inschign cun cudetschas da coller semussaus. Cul menader dil cuors, Georg Cajacob, han las persunas ch’ein separticipadas giu in excellent instruider. «Quel fageva quei schi exact sco ina maschina», seregorda Albert Casutt. Aschia ha el era empriu, far canastras ei lavur manuala exacta. A moda autodidacta ei Albert Casutt sesviluppaus ad in canistrer inschignus. Divers onns ha el vendiu bein alla fiera dil vitg quei ch’el produceva duront gl’onn. «Tard gl’atun, cul ils nitscholèrs havevan buca pli en schit, mavel jeu per 80 tochen 90 festa-coller. Bein preparau ein miez luvrau: quella devisa ei impurtonta pil far canastras. Igl ei forsa la lavur pli stentusa dil far canastras. Trer las cudetschas e costas tras la splauna pretenda empau sentiment ed era forza. Sco gia siu emprem instruider da Trun fa el quei culla precisiun d’ina maschina. Lu entscheiva la producziun: Drizzar il tscherchel vid l’aissa, quella ha la fuorma giavischada, pil canaster da péz ni canaster rodund, aissa pintga, aissa gronda. Schar ruassar quei skelet, lu drizzar la costa ferma. Pass per pass nescha aschia la canastra. Turnaus a casa culla diagnosa Il plaid «cudetschas» aud’ins cuntinuadamein el discuors cul canistrer. Albert Casutt fa denton aunc auters products da lenn. En siu luvratori el quatier da Dual Sut vesan ins aunghels, capricorns e stgirats, ord lenn dir resgia el figuras e candeilas, ins s’encorscha il maun inschignus ed exact. La secunda mesadad digl onn vargau ei stada pigl um dil lenn ina ton intensiva sco fatala. Gl’uost ha el entschiet ad elaborar la ragisch d’in hazer pégnun derschiu. Sia idea ei stada da far ord quei toc caracteristic dalla natira ina meisa da curtgin. La pli gronda lavur ei stada d’allontanar il tratsch, da schubergiar las ragischs e scorsar finadina part dall’immensa cuscha. Treis meins ha el luvrau vidlunder. Strusch finida la meisa ha el stuiu ir la fin da november tiel miedi da casa pervia d’ina schuiala. Quei che pareva per el sco pil miedi ina bagatella ei seviluppau enteifer paucas uras ad ina frida dil destin. El ei turnaus a casa culla diagnosa fatala. Las valurs dil saun han cumprovau in tumor sil lom. In miez onn ei vargaus dapi lu. Albert Casutt ei actualmein da buna veglia e da buna speronza. Terapias, medischina, effects secundars ed il svilup dalla malsogna fatschentan denton el e l’entira famiglia. Il canistrer ha strusch pli peda per ses products. Il canistrer cun ses products, davon seniester ils skelets ellas aissas che dattan la fuorma.

Il Center sursilvan d’agricultura ch’ei era responsabels pil menaschi dall’Academia Vivian a Stagias en Val Medel porscha era questa stad in program cun differents arranschaments. Aschia ei quei danovamein il Cinema d’uaul cun plirs films. Leutier vegn offeriu ulteriuras caschuns da s’entupar e s’informar. Aschia ei previu la fin da fenadur in di digl uaul per affons e miez uost la caschun d’emprender da far capuns. In interessant arranschament ei segiramein era la prelecziun da Christina Ragettli ord siu cudisch, aschidadir il diari da siu viadi silla Via Alpina atras las Alps. Leutier dat ei ina sera cun raquens sco era – per la finiziun dil program – ils 28 d’uost 2022 – in di davart il mund dils bulius. L’Academia Vivian a Stagias sur Mutschnengia ei in edifeci construius avon rodund otg onns en regurdientscha digl orcan Vivian digl onn 1990. Il baghetg vegn era mess a disposiziun per arranschaments publics, per scolas ed a privats. Ulteriuras informaziuns davart l’Academia Vivian, ils arranschaments ed il transport a Stagias ein da cattar sin www.academiavivian.ch. (fmr/hh) L’Academia Vivian ei in liug da sentupada, d’instrucziun e per cultura.

Ils prezis dallas immobiglias en loghens turistics ein carschi. Ils davos onns ha la pandemia augmentau la damonda per spazi da habitar ellas muntognas. Ils prezis ein s’augmentai en sferas nundetgas. Glieud dalla Bassa ha interess d’aquistar casas ni habitaziuns en in bi liug, cun bun’aria e bunas colligiaziuns. Pli rural e ruasseivel ch’igl ei, e pli tschercada l’immobiglia. A Falera offerescha in’agentura d’immobiglias ina casa da da vacanzas da 5 ½ stanzas, cun 170 m2 surfatscha, per 3,5 milliuns francs. In’autra casa da vacanzas a Falera, cun tschun stanzas e surfatscha da 122 m2, ei venala per «mo» 975'000 francs. Loghens cun access direct alla pendiculara dil territori da skis ein tschercai specialmein. En quei senn ein ils prezis exorbitants a Falera e Flem enconuschents. L’agentura Engel&Völkers fa commerci cun immobiglias dil segment da luxus. En quei sectur ha ella actualmein en sia purschida 57 objects el cantun Grischun. Entgins ein era a Flem, ina casa Maissen cun indicaziun dil prezi mo sin damonda. Sper tals objects a Sogn Murezi, Cuera e Flem dattan dus specialmein en egl. In sesanfla sin in mises sur Curaglia, la tegia da mises Ils Neids ei venala. Las fotografias muossan ina sempla tegia cun ina surfatscha da habitar da 35 m2, ina combra da durmir, la parcella ei 82 m2. Buca ina gronda tegia da mises per in prezi da 950'000 francs – facticamein in milliun francs. Casa d'albiert dapi 22 onns A Surcasti offerescha l’agentura ina casa amiez il vitg. La casa d’albiert ed ustria Da Luzi ei venala pil prezi da 2'980'000 francs. Ella documentaziun publicada vesan ins 27 fotografias dalla casa ed in pign film dat ina impressiun digl object en vendita. La parcella da 356 m2 includa 209 m2 surfatscha da habitar e consista da duas casas cun en tut nov stanzas, siat combras da durmir e siat bogns. Gl’anteriur clavau han ins transformau ell’ustria Casa da Luzi cun cuschina professiunala. La documentaziun informescha plinavon che Surcasti seigi in pign vitg cun 80 habitonts situaus sin circa 998 m.s.m. datier da Val S. Pieder, Sursaissa, Glion, Sagogn e Flem/Laax. «Obercastels» seigi in vitget pitoresc ed idillic da gronda muntada. Ina senda mitologica meini permiez tras il liug. Sur il vitg seigi il menhir central d’in grond ciclus da crappa. La parcella 870 cun 356 m2 ei stada tochen la fin dils onns novonta en possess d’indigens. Sin quei ha gl’investur Roland Keller cumprau casa e clavau amiez Surcasti e transformau l’immobiglia en in pign hotel rustical cun ustria. Gl’onn 2000 ha el aviert il local, quel ei avanzaus spert sco attracziun per gourmets. Da 2006 tochen 2009 ha il cuschinier da steilas e puncts Beat Reinmann menau l’ustria cun 30 plazs e siat combras da hotel. Gl’onn 2011 han Evi e Bruno Berni, hoteliers dil Rovanada a Val S. Pieder, aquistau la Casa Da Luzi cugl intent da menar ella cugl agen persunal. Ussa eis ella venala. Gastronoms innovativs havessen caschun da surprender in menaschi original cun futur. Il prezi vegn denton ad esser il factur decisiv.

Il Giuven Center Surselva sa mirar anavos sin ina campagna gartegiada da sensibilisar la populaziun silla gastronomia regiunala. Dallas ustrias participontas ha ei dau bia feedback positiv. Era dalla populaziun ein numerus resuns – d’indigens e jasters, da giuven e vegl – vegni, ils quals han saviu guder delizius ed exclusivs menus en in ni l’auter menaschi da gastronomia. Dils 27 da matg entochen ils 19 da zercladur 2022 han indigens e hosps saviu profitar entras «Culinarica Surselva» da purschidas exclusivas en 26 menaschis da gastronomia e bars. L’acziun ch’ei vegnida iniziada dil Giuven Center Surselva, duei porscher maun alla branscha da gastronomia che ha pitiu fetg dalla pandemia e motivar la populaziun da visitar nossas ustrias e bars era denter la sesiun. La presidenta dil Giuven Center Surselva, Sarina Caduff, accentuescha: «Nus essan engrazieivels ed era empau loschs che nus havein saviu contonscher nossa finamira entras Culinarica Surselva. Oravontut havein nus saviu sustener la gastronomia dalla Surselva cun ina mesira concreta. Plinavon ha era la populaziun saviu profitar dalla purschida aschia ch’ei han saviu guder la purschida en differentas ustrias elegidas – e quei per in prezi exclusiv.» Pil reussir dall’acziun ei la participaziun da 22 ustrias e 4 bars stada neccessaria. La promtadad da sustener l’acziun da Culinarica Surselva, sco era la buna collaboraziun avon l’acziun ha motivau il Giuven Center Surselva da far diligentamein reclama: Cun placats, posts sin canals da social media, repartiziun da flyers sco era cun spediziun da flyers en tut las casadas dalla Surselva ei la populaziun vegnida fatga attenta dalla campagna. Chiara Weishaupt, commembra dalla suprastonza dil Giuven Center Surselva, declara: «Il success da Culinarica Surselva cumpleina nus cun plascher e nus sperein ussa naturalmein che las ustrias sappien puspei beneventar ina u l’auter participont da «Culinarica Surselva» era il futur.» (cdm/fmr) Era commembras e commembers dil Giuven Center Surselva han gudiu ina buna spisa en ina dallas 22 ustrias participadas all’acziun.

Aunc megliers, aunc pli bials e surtut cumplets: La tiarza ediziun dil «Rheinquelle-Trail» en Val Tujetsch meina sur la distanza originala da maraton da 42,2 km. Per l’emprema ga porschan ils organisaturs cun Simona Barmettler alla testa era ina concurrenza pils affons. Hans Huonder/FMR Igl onn 2020 ei l’emprema cuorsa alpestra el contuorn dalla Tgina dil Rein vegnida arranschada. La premiera havevan ils organisaturs s’imaginau empau auter. Mo malgrad l’entschatta dalla pandemia dil coronavirus ha ella saviu vegnir organisada, denton sulet cun mesiras da protecziun. Era igl onn vargau eis ei ditg buca stau clar schebein la cuorsa sappi vegnir purschida, mo la fin finala ei quei lu stau pusseivel senza pli grondas mesiras. Per l’emprema ga ein las preparativas per la cuorsa da quest onn stadas deliberadas pli u meins da patratgs da corona. Las prognosas dall’aura ein fetg bunas, aschia ch’il comite d’organisaziun astga esser optimists. Igl onn vargau ein 260 curridras e curriders stai alla partenza, cun minimum il medem diember quentan ils organisaturs era uonn. La finamira oriunda era da carmalar mintgamai 500 participontas e participonts alla partenza. Entginas novaziuns Il tierz «Rheinquelle-Trail» da sonda, ils 9 da fenadur 2022 sepresenta cun entginas novaziuns. Ed ils organisaturs ein perschuadi: «El ei aunc megliers, pli bials e finalmein cumplets.» Per l’emprema ga vegn purschiu ina concurrenza da cuorer pils affons. «Quella era previda dall’entschatta enneu, mo las cundiziuns specialas digl onn 2020 han fatg a nus in streh atras il quen», di la schefa dil comite d’organisaziun, Simona Barmettler. 2020 seigi il «Rheinquelle-Trail» staus in da fetg paucs eveniments da sport el Grischun ed era igl onn 2021 seigi el staus in dils emprems el Grischun insumma, mo vid in program da rama hagi negin ughegiau da patertgar lu. «Dus onns havein nus saviu pesar giu tgei che nus astgeien insumma organisar e savevan mintga ga buca, schebein nus sappien insumma porscher la cuorsa», di la meinafatschenta da Sedrun Mustér Turissem ch’ei sezza ina curridra fetg ambiziunada. Uss ei quei definitivamein auter: Aschia vegn purschiu in parcours d’impediments per affons silla plazza da sport a Sedrun, leu nua che la partenza e l’arrivada dil «Rheinquelle-Trail» sesanfla medemamein. La participaziun alla concurrenza d’affons ei gratuita. Distanza da maraton Per l’emprema ga meina la cuorsa principala dil «Rheinquelle-Trail» sur la distanza originala da maraton da 42,2 km: «Uss ei la cuorsa aschia sco nus lein.» Pusseivel ei quei cun in tschancun supplementar atras il vitg. «En quei connex havein nus mirau che la cuorsa daventi buca pli greva», di il menader da project digl eveniment, Stefan Schwenke. Tut priu ei il tschancun buca semidaus e pretenda bia perseveronza e segirtad enten cuorer d’in scadin. Igl ei ina cuorsa sulettamein per curridras e curriders cumplets: «Nus purschin ina mischeida ord trails plein tensiun e spectaculars, vias d’uaul e sil Péz Cavradi schizun ina part senza trutg ni via, mo persuenter pauca via cun catram.» La cuorsa ei fetg varionta cun liungas ascensiuns, mo era descensiuns e cheutras fetg pretensiusa. Sper la cuorsa principala porschan ils organisaturs danovamein il «Tgom-Trail» cun ina lunghezia da rodund 18 km. «Era quella porscha ina bellezia survesta, mo ei per in bien ton pli cuorta. Mo era quella cuorsa ei buca da sutschazegiar, ella ei medemamein in ver trail», di il cau-cuorsa Ciril Deplazes. Sur cuolms e vals alla Tgina dil Rein La tiarza cuorsa da muntogna «Rheinquelle-Trail» en Val Tujetsch ei sin rucca. Da probablamein bunas cundiziuns dall’aura semesiran sonda vegnenta curridras e curriders sin duas distanzas: quella da maraton da 42,2 km ed ina pli cuorta da 18 km. Il comite d’organisaziun culla presidenta Simona Barmettler ei semtgaus pigl eveniment. Per l’emprema ga ein ils organisaturs buca confruntai uonn cun mesiras da restricziun pervia dil coronavirus. Per quei motiv porschan els ina novaziun, numnadamein in parcours per affons sigl areal dalla plazza da sport a Sedrun. Leu ei era la partenza ed arrivada dallas cuorsas. (fmr/hh) La presidenta dil comite d’organisaziun, Simona Barmettler. Per l’emprema ga porscha siu team d’organisaziun era ina cuorsa per affons a Sedrun. La cuorsa ha liug en in territori fascinont, ei denton fetg pretensiusa.

La regenza ha approbau il project d’exposiziun per la sanaziun dalla punt dil «St. Petersbach» denter las fracziuns da Cuort e Tobel sco era per la correctura corrispundenta dalla via da Sursaissa. Il tschancun da colligiaziun el «Schlettertobel» corrispunda buca pli allas pretensiuns hodiernas concernent ina via cantunala. Ultra da quei ei la surstructura donnegiada e deformada, damai ch'ella ei buca pli resistenta alla schelira. Era il corpus dalla punt ei en in schliet stan architectonic. El rom dil project construescha igl Uffeci da construcziun bassa ina nova punt d'ina lunghezia da ver 80 m sco era plirs mirs novs da sustegn. Era il trassé dalla via da Sursaissa vegn currigius. Sin giavisch dalla vischnaunca cumpeglia la correctura dalla via plinavon in niev passapei per liung digl entir territori dil project ed il spustament dallas fermadas da bus (che sasanflan allura da niev all'entrada da Tobel). Plinavon duein las fermadas vegnir construidas da niev en omisduas direcziuns aschia. Ils cuosts totals dil project importan circa 8,9 milliuns francs. Ils cuosts che resultan per la vischnanca da Sursaissa Mundaun per las fermadas da bus e pil passapei ein budgetai cun circa 1 milliun francs. (cdm/fmr) Ina part dil tschancun pertuccau a Sursaissa.

1645 paginas cuntegnan ils dus toms intitulai cun «Denter idilla e paupradad» che Tarcisi Hendry ha scret. Igl ei nundumbreivlas ed interessantas informaziuns davart la vischnaunca da Tujetsch il 19avel tschentaner. Ils dus cudischs laian reconstruir cumpleinamein la veta da gliez temps sisum la Surselva. Praticamein di per di ei Tarcisi Hendry confruntaus sco archivar communal da Tujetsch cun documents da muntada historica. U ch’el depona, ch’el sto tschercar in pupi archivau per in motiv ni l’auter ni ch’ei cudezza d’arver ina dallas biaras scatlas per mirar il cuntegn. Vegnir sill’idea da tschaffar e documentar tut quei ch’ei scret enzanua sur in temps da 100 onns ei tonaton enzatgei singular. Gest quei ha Tarcisi Hendry fatg: «Jeu hai ligiu atras tuttas Gasettas Romontschas dil 19avel tschentaner, hai scret giu mintga document da quei temps ch’ei egl archiv communal e haiel consultau igl architv circuital e cantunal.» Il resultat ein 1645 paginas A4, per part illustradas cun fotografias veglias da gliez temps ni cun extracts da documents. Igl ei dus toms e da quels dat ei ina suletta ediziun. Lavur da diesch onns Bia ni pauc duront diesch onns ei Tarcisi Hendry sefatschentaus dil 19avel tschentaner en Val Tujetsch, cun ina finamira: «Quella lavur hai jeu vuliu regalar a memez sin miu 70avel di da naschientscha.» Quel ha el festivau ils 17 da fevrer 2022, paucas jamnas pli tard ei la lavur stada finida. Mo il regal ei vegnius regalaus: «Quei document ei la fin finala in regal alla vischnaunca, agl archiv communal.» La fascinaziun da rimnar e leger da pli baul ha animau Tarcisi Hendry da procurar per in’ovra veramein singulara. La savida davart il material archivau a Sedrun ei stada ina dallas premissas d’insumma saver far ina tala lavur: «Naturalmein ch’jeu hai dapi onns la survesta e quei ha levgiau la lavur.» Igl ei denton era aschia ch’entgins vischinadis – sco per exempel Rueras – ein documentai meglier e pli detagliau ch’auters. Bia controlla a basa dils uordens «Ordavon stattan ils documents ed uordens, els ein stai nundetg impurtonts e vegni mess si stediamein. Lu vegnan las vaccas, insumma la biestga, per ella ein ils biars artechels dils uordens. Suenter e pér lu vegn il carstgaun e quei ordavon il burgheis dalla val.» Quei scriva Tarcisi Hendry ell’introducziun dil cudisch. Sco paucas autras vischnauncas dispona Tujetsch da biars documents davart il 19avel tschentaner, archivai surtut en casa communala. Leutier vegnan denton era quels digl archiv circuital e cantunal, mo era correspondenzas ella Gasetta Romontscha. Savens pintgas notizias, mo da gronda muntada. «Caussas decisivas pil da viver e che serepetan mintg’onn ein numerusas. Ina da quellas ei igl arver, la taxa pils tiers che vegneva fixada mintg’onn ni acceptada vinavon. Plinavon sefatschentavan ils umens quasi permanent cul pindrer ed il pindrar, cugl enferrar ils pors e culla malsogna dils armauls, la zoppina. Cumissiuns vegnevan numnadas stediamein e quei pervia da far midadas ed adattaziuns dils uordens», constatescha il scribent e concluda: «Eis ei idilla – ina veta surveseivla ni regia e dominescha la paupradad en tuts graus. Per tut ei creau directivas precisas ed ellas ein sut castitg ed ils denunziants e controlladers ein persunas ufficialas ed obligadas.» Dasperas controllavi la Baselgia, mo las biaras processiuns purschevien era la caschun da s’entupar. Ils quens d’uiara e dumbraziuns En sesez entscheiva la documentaziun rimnada da Tarcisi Hendry in techet avon il 19avel tschentaner. Igl emprem document ei numnadamein ils quens d’uiara da 1799. La gliesta cumpeglia quens da vischins per exempel per animals engulai dalla schuldada ni dimora e baghetgs disfatgs. Igl ei buca mo quens per survetschs e malfatgs dils Franzos, mobein era dils Russ ed ils Kaisers. Ina part principala dils dus toms ein ils uordens dils vischinadis ed allura l’emprema constituziun communala digl onn 1866. «Remarcablamein hai jeu anflau fetg biars documents dils onns 1850 e 1860. Probabel ha quei da far cullas persunas, pertgei – e quei savein nus era d’auters loghens – ein buca tuts archivars stai tuttina huslis», di Tarcisi Hendry. In’impressiun dalla val da lezs onns dattan las dumbraziuns. Quellas dallas habitontas e dils habitonts muossan ch’ei ha dau mo pigns moviments dalla populaziun en lezs 100 onns. Ella media dumbrava la vischnaunca 850 habitonts. La statistica dallas schlatteinas muossa era, ch’ils Beer’s eran dominonts. Quei sorta per exempel dalla dumbraziun dil pievel 1835. Bunamein tschun ga pli gronds era il diember dils animals da casa. Aschia igl onn 1873: 1175 armauls, 2575 tiers manedels e 229 salvanoris. Total pia 3979. La scola e la baselgia Biaras indicaziuns dat ei da quei temps era davart la scola. Entochen miez dil 19avel tschentaner era quella organisada decentralmein a Selva, Rueras, Camischolas, Sedrun e Cavorgia. Avon ch’ils fatgs da scola vegnien reglai communalmein, eran ils prers responsabels per l’instrucziun. Biaras cefras ed era nums davart il pauperesser sebrattan cun documents davart las maridaglias, naschientschas e la mortalitad. Interessantas indicaziuns dat ei era d’in dils emprems quens communals igl onn 1856/57. Lu fageva la vischnaunca ina sviulta da 2300 francs. Concessiuns da lenna documentadas detagliadamein ed era reglaments per survigilonza e castitgs – inclusiv las incumbensas dils «Klegers» – muossan ch’ins teneva ault il stadi. Fetg biaras indicaziuns dat ei era davart la Baselgia, las pleivs e caplanias. «Igl ei per exempel documentau ina processiun che mava da Sedrun a Mustér ad in emprem survetsch divin ella baselgia da vallada a S. Gada, da leu en claustra ad ina ulteriura messa e lu il suenter miezdi anavos ella val», relata Tarcisi Hendry che astga daveras esser loschs sin quella bellezi’ovra. Dils quens d’uiara, vischinadis e prers Diesch onns ha Tarcisi Hendry sfegliau en archivs e gasettas, nudond scadina notizia davart la vischnaunca da Tujetsch il 19avel tschentaner. Il resultat ei in cudisch cun dus toms ed in total da 1645 paginas che porta il tetel «Denter idilla e paupradad». L’ovra muossa praticamein 1:1 co la veta da lu era en Val Tujetsch, tgei funcziun che vischinadis e Baselgia havevan. Igl emprem document numnaus en quella grond’ovra ein ils quens d’uiara (foto) da 1799. (fmr/hh) Tarcisi Hendry culs dus cudischs cun totalmein 1645 paginas pleinas da historia dalla Val Tujetsch. Document historic dalla vischnaunca da Tujetsch.

Gest dus Romontschs han dirigiu il cuors da stad dalla Brass Band naziunala da giuventetgna l’jamna vargada a Schwarzenbach el cantun Berna. Corsin Tuor e Rafael Camartin valan sco enconuschents pedagogs da musica e han recaltgau beinenqual arbagia cun atgnas formaziuns musicalas. Che gest dus dirigents romontschs tgamunan il 47avel cuors da stad dalla Brass Band naziunala da giuventetgna ei plitost casualitad. Quei manegia Corsin Tuor, oriunds da Trun che diregia la band A ferton che Rafael Camartin da Breil tgamuna la band B. «Ils organisaturs dil cuors naziunal ein gnanc pertscharts da haver engaschau gest dus Romontschs che derivan dalla Surselva.» Ella patria e specialmein ella scena da musica indigena ein ins spert staus pertscharts digl engaschi dils dus musicists sin palancau naziunal. «Secapescha ch’igl ei ina honur da direger quellas bands da giuvenils.» Menaders indigens Corsin Tuor gi che corona hagi era contribuiu il siu ch’ils organisaturs dil 47avel cuors naziunal da giuventetgna ha risguardau dirigents indigens. «Normalmein meinan dirigents digl exteriur quels cuors.» Pervia da corona ha ils organisaturs dil camp vuliu esser dalla vart segira. Ils scolasts da register ein medemamein tuts dalla Svizra, gi Corsin Tuor. El manegia ch’ils organisaturs elegian pli bugen dirigents digl exteriur per mantener ina certa independenza e neutralitad visavi als giuvenils che fan part al cuors da stad. Ils criteris dad insumma astgar far part al cuors naziunal ein detg severs e pretendan in examen d’admissiun. «Quellas varga 80 participontas e participonts appartegnan allas meglieras ed als megliers musicists giuvens ella scena da brass svizra.» Vasta savida ed experienza musicala Secapescha ch’ils organisaturs dil camp da stad dils giuvenils han buc elegiu Corsin Tuor e Rafael Camartin per casualitad. Ils dus dirigents sursilvans han excellentas premissas musicalas per scolar e direger ina formaziun naziunala. Quei tradescha in’egliada en lur cuors da veta che dat buca mo investa en ina fundada scolaziun musicala. Omisdus dirigents lavuran sco pedagogs da musica. Rafael Camartin a Burgdorf e Sursee e Corsin Tuor alla Scola aulta d’art a Berna ed alla scola da musica da Lucerna. Las formaziuns da brass che Corsin Tuor diregia ein numerusas e tonschan dalla Brass Band dalla Part sura bernesa entochen la Brass Band Fröschel Hall ell’Austria. Denter auter ei Corsin Tuor era menader artistic dalla Academia da Brass Band dalla Baviera. Rafael Camartin ha schau inspirar dalla musica da stuors sco giuvenil ella Socitad da musica Breil/Dardin. Sco hosp ha el gia dirigiu la Swiss Army Brass Band ed igl Ochester d’instruments da flad da giuvenils dalla Turgovia. Musicalmein tgamuna el l’Uniun musicala Schindellegi-Feusisberg e cun la Brass Band Imperial Lenzburg ha Rafael Camartin gia contonschiu dabia arbagias a caschun da fiastas da musica. Da menziunar ei la victoria alla concurrenza naziunala da Brass igl onn 2016 a Montreux e quei ella emprema classa. Dus giuvenils grischuns dalla partida Denter ils 80 giuvenils sesanflan era ina musicista ed in musicist grischun. Numnadamein Flavia Castillo da Susch e Simon Gabriel da S-chanf che ha gia pliras ga brigliau a caschun da diversas concurrenzas. Omisdus sunan cornet ella formaziun A dil camp da musica da giuvenils. Corsin Tuor ei satisfatgs dalla tenuta e disciplina dallas giuvnas e dils giuvens musicists. Il program duront la jamna da camp ei stretgs e concentraus. «Jeu vai mai udiu dad in ni da l’auter in tugnem.» Quei era sch’els nezegian il temps liber per guder la cuminonza. «Memai baul van els en scadin cass buca a letg.» Ils giuvenils ein denton pertscharts ch’igl ei in privilegi da separticipar al camp naziunal e da sepresentar als concerts finals. Ils concerts dils 6 da zercladur a Huttwil e dils 7 da zercladur a Visp ein gia historia. Ils 8 da fenadur sepresentan ils giuvenils cun lur dirigents Corsin Tuor e Rafael Camartin a Schwyz ed ils 9 da fenadur a Romont.

Mesjamna endamaun ei in scart tozzel persunas separticipadas a Flem al Café rumantsch. La menadra Claudia Margison-Casanova haveva envidau da purtar in battegl ni l’auter e da raquentar surlunder. Igl ei stau in’ura animada. Malgrad che la vischnaunca ei ufficialmein da lungatg tudestg, discuoran ins aunc oz romontsch en numerusas casas da Flem. Il lungatg da Gian Fontana ei tuttavia buca stez. La Cuminonza romontscha da Flem vul dar perdetga dalla e tener cullas ragischs e gl’origin. Cun diversas activitads regularas sesprova ella da rimnar las persunas interessadas. Mesjamna endamaun, sil temps da café, han aschia ina gruppa interessada visitau il «Café Rumantsch» el hotel Bellevue. Vestgadira e lur historias Claudia Margison-Casanova, carschida si a Falera, ei l’organisatura locala. Ella e la promotura dalla LR en Surselva, Alice Bertogg-Darms, han beneventau ils presents. Lia Rumantscha e Cuminonza romontscha da Flem, porschan communablamein quella caschun. Ella sala dil hotel han ellas dau anim da tschintschar da schubas, librocs e capanegals. Vestgadira e lur historia s’auda tier gl’essenzial dil scazi da plaids, e quei en mintga lungatg. «Mia mumma segava ina plaunca cun capanegals», ha ina dunna ch’ei carschida si a Lumbrein raquintau en connex culla tematica. Era dil plaid «arsuc» eis ella seregurdava, suenter quei isagl dumandavi il bab meinsvart. Il libroc (sen.) e parts dil costum da luvergis. Claudia Margison ha buca giu da stuschar ed animar grondamein la discussiun. L’atgna dinamica ei sesviluppada, d’in cantun a tschel ha mintgina e mintgin saviu gir zatgei. La menadra sezza ha tradiu ch’ella havevi sco mattatscha ina tatta da schuba ed ina tatta da caultschas. Sur la vestgadira differenziavan e definevan ins schizun confamigliars. Aschia sco in’autra persuna differenziava sias duas tattas, «la tatta da chic e la tatta da rollas». Tiel libroc ha in participont raquentau ch’el seigi staus a nozzas cun libroc, l’auter participont haveva cumprau ils onns siatonta ina mondura cun libroc. Da quei battegl ei la discussiun ida tier la vestgadira da lavur, las «überhosas» ed igl «überklaid». Oz enconusch’ins il plaid engles «overall», era il Romontsch gi da rar «caultschas suren» ni «vestgiu suren da lavur». L’ura dil Café Rumantsch ei ida a fin memia spert. Ei havess aunc giu material e plaids avunda da tractar tier la tematica. La proxima gada ei il Café Rumantscha Flem ils 3 d’uost, quella gada allas 19.30, puspei el hotel Bellevue. El center vegn la tematica «Tgi che sa rumantsch, sa dapli!» ad esser. Ina rassa ei buca in vestgiu La moda tier las dunnas, il militer tiels umens ed il turissem en general han influenzau il scazi da plaids dils Romontschs en connex cul sevestgir. Oriundamein deva ei buca biars plaids originals romontschs che definevan quei e tschei battegl. Ella litteratura, naven dalla Crestomazia tochen tiels scribents contemporans, fruntan ins cuntinuadamein sin tals. Ei sa dar discussiuns animadas tier quei ni tschei plaid. Cheu entgins exempels: La schuba: Savess derivar dil franzos «jupe», ei da principi ina rassa. La rassa : Igl ei buca in vestgiu, mobein gl’equivalent dallas caultschas. Oriundamein purtavan la schlatteina feminina rassa e la masculina caultschas. Ina rassa ei pia il battegl che la dunna porta sut gl’umblitg engiu. Il tschos : «Metta si in tschos» udevan ins savens tochen ils onns siatonta. Ei deva tschos da cuschina, tschos da tunder nuorsas, tschos da lavur. Lu han ins entschiet a derasar il plaid «scussal». En cuschina han ins entschiet a «metter si scussal». Ei dat scussals cun best e scussals ch’ins ligia mo entuorn veta. Il libroc: Il num ei s’ignivaus el scazi da plaids romontschs. Igl era il «Leibrock», il gilet franzos. Quei battegl da buna teila, senza mongias e cun sacs per tubac, pipa ni tschic, purtavan ils umens sur la camischa. Calzers cun capanegals: Quels calzers cun guotas purtavan tut ils habitonts dils cuolms. Segar, enzerdar, rischlar plauncas e purtar ponns cun calzers senza capaneghels mava buc. Il calger produceva e reparava savens tals calzers.Rabaizas ei il plaid original da capanegals resp. «Kappennägel». Calzers cun triconis : Igl ei ils calzers cun guotas dil militer. La schlappa: Era ina part dil costum. Las dunnas havevan pli baul adina cavels liungs e ligiavan adina si quels sco chic. La schlappa seschava fermar e fixar bein vid il chic. La dunna purtava quei battegl da fiastas. La spella: Cun spellas ni spaungas fermava la dunna ils cavels. Quei fa ella aunc oz. Il costum: Il costum numnavan ins pli baul «il tracht». Il costum engiadines ei staus – ed ei aunc oz – gl’exempel dil vestgiu da fiasta dalla dunna grischuna. En Surselva enconuschan ins era il «tracht». Ei dat in costum da luvergis, ed in da fiasta. Il sempel ha negina, quel da fiasta denton ina fetg biala schlappa. Gl’arsuc: Il plaid enconuschevan ins buca en mintga vitg. En certs loghens duvravan ins il «fumegl» per trer ora calzers. Igl era in isagl da lenn, in pign buc. Per trer en calzers duvravan ins gl’arsuc, il Schuhlöffel. La mondura/il vestgiu: Ella Cadi targeva gl’um en il vestgiu bi, en Lumnezia ed ella Foppa era quei la mondura. Tgi che vuleva propi ina biala e buna, empustava ina sin mesira. Il comis dalla fabrica da ponn da Trun vegneva en casa e prendeva las mesiras. Lu spitgavan ins vess silla mondura – ni sil vestgiu – per maridar ni per ir a nozzas. Il tschiep/il tschop: Ella Foppa clamava la dunna suenter agl um ni fegl «Trai en il tschop!». En autras regiuns scheva ella: «Trai en il tschiep!». Igl ei la part sura dalla mondura. Ei deva in tschiep da ponn, in tschiep fin cun teila da launa ni da mangola. Ins differenziava il tschiep da luvergis ed il tschiep da dumengias e firai. Ils calzers cun rabaizas ni capanegals eran indispensabels pli baul.

La stad 2023 vegn il Grischun puspei ad esser center internaziunal dallas cuorsas d’orientaziun. Exact in onn avon ch’il campiunadi mundial da cuorsa d’orientaziun informescha il comite d’organisaziun oz detagliadamein dallas preparativas. Aposta per quei intent ei seformau ella destinaziun turistica Flem Laax Falera in’uniun che porta l’occurrenza gronda. Las concurrenzas ein egl Uaul Grond ed en tschels uauls da Flem e Laax. Il campiunadi mundial ella cuorsa d’orientaziun ei dils 11 tochen ils 16 da fenadur 2023, la noziun englesa ei «World Orienteering Championships (WOC). Rodund 300 sportistas e sportists d’elita da pli che 50 naziuns vegnan a separticipar a quella gronda manifestaziun sportiva. Atletas ed atlets battan per medaglias ellas disciplinas distanza mesauna, distanza liunga e staffetta. Matthias Niggli presidiescha il comite d’organisaziun dil WOC. Quel vegn purtaus denter auter dall’organisaziun turistica Flem Laax Falera Management SA. Gia treis gadas, 1981, 2003 e 2012, ein ils campiunadis mundials stai en Svizra. Matthias Niggli e sia dunna, Simone Niggli-Luder, fan era part dil comite d’organisaziun. Marcel Schiess, carschius si a Glion e sesents a Berna, presidiescha quel.(fmr/abc)

Dacuort ein commembers dil Survetsch civil svizzer stai en acziun en Lumnezia. A Vignogn han els segau, rischlau e fatg muns cun pastg e caglias. La Fundaziun per acziuns digl ambient (Stiftung Umwelteinsatz SUS) cun sedia a Berna ha organisau la lavur ella Val Trutg e Vallesa. Esser giuadora, luvrar culla bratscha, en ina squadra e veser il senn da quei ch’ins fa: quei vulan tuts. Silmeins quels nov umens giuvens da 20 onns ch’ein stai l’jamna vargada en Lumnezia. Pernottau han els a Lumbrein e luvrau a Vignogn. Enstagl da far militar, sittar, far marschs, exercitar la defensiun cun armas e material, prestan els survetsch civil. Dapi gl’onn 2006 astgan umens giuvens ch’enqueran in’alternativa tiel survetsch militar, eleger quella alternativa. Entochen oz han varga 500 elegiu tala cun tgirar biotops. En gruppas da diesch tochen 12 persunas vegnan els clamai en loghens perifers per tgirar biotops. Il pli grond cantun svizzer porscha la pli gronda varietad d’intervenziuns: segar e tgirar pastiras nuncultivadas, palius, englars d’uaul, cumbatter neofitas. Dallas 83 acziuns che la Fundaziun SUS ha prestau ell’entira Svizra ein 34 stadas el Grischun. Michael Diepner agl ur dalla Val Trutg sut Vignogn. Custeivlas surfatschas magras 124 umens giuvens han elegiu gl’onn vargau quell’alternativa, uonn eis ei pauc dameins. «Els vesan il senn da lur engaschi», ha Michael Diepner declarau l’jamna vargada alla FMR sil plaz d’acziun. Gl’um da 62 onns da Basilea ei substitut dil menader da project per las acziuns dils civis. Cuort avon la viseta haveva ei entschiet a draccar. Ils umens giuvens, occupai ella plaunca tessaglia encunter la Val Trutg, han stuiu interrumper lur lavur. Suenter gl’urezi han els cuntinuau da segar e rischlar. Michael Diepner ha presentau tgei ch’ils nov commembers dil survetsch civil han fatg. Agl ur dils praus segai, denter quels e las caglias, para tut in desiert verd. Nuot da valeta, manegiassen ins. «Ellas regiuns periferas e da muntogna ei il prighel gronds che la multifariadad da specias e da cuntradas van a piarder», ha el puntuau. Ils purs hagien memia pauc peda ed era ils daners maunchien per sededicar a talas surfatschas magras e nunproductivas. Tonpli ein ellas preziusas. Bia memia biaras surcreschien plaunsiu e senza che negin s’encorschi. La cuntrada cultivada piarda siu pli grond scazi. «Nos civis san far propi buns survetschs en quei reguard», gi Michael Diepner. Ils giuvens dalla Svizra franzosa, dil cantun Berna e d’auters vesan il senn da segar, rischlar e schubergiar plauncas. «Gie, segir, quei fagein nus bugen», ha in d’els confirmau. Els vesan che pastiras, che vegnevan pli baul paschentadas d’animals manedels, ein custeivels biotops e spazis da viver da tschittas, saleps, baus, utschals, tochen muscardin, musteila e selvaschina gronda. In ulteriur aspect augmenta la motivaziun da s’engaschar: «La lavur ei persistenta, ei vegn buca mo segau ussa, e lu onns ora nuot pli», explichescha Michael Diepner. El vul e sto garantir la persistenza, quei ei la finamira. Ella cuntrada sut la caplutta da sogn Gudegn ha el saviu gudignar la scola Lumnezia. Quella vegn gl’onn proxim ad organisar in gi da caglioms. Ils affons lumnezians dueien sefamigliarisar culla biodiversitad, ina valur speciala dalla cuntrada lumneziana. Ils giuvens umens en acziun, ella plaunca tessaglia sut Vignogn.

Suenter entgins onns cun divers impediments ha la claustra da Mustér saviu festivar la dumengia il gi da Sogn Placi en sia tradiziun usitada. La sonda vargada han la scola claustrala e l’uniun dils anteriurs scolars envidau al gi d’alumni per enfermir ils ligioms denter la claustra, la scola e la publicitad. Per igl avat dalla claustra da Mustér, Vigeli Monn, eis ei in grond plascher ch’igl ei stau pusseivel da festivar Sogn Placi ella rama e tradiziun usitada. «Nus havein saviu festivar scosauda culla messa ella baselgia claustrala, la presentaziun dil chor e cun la processiun.» E quei da fina bial’aura. Ils quater onns vargai ha ei dau impediments cun la renovaziun dalla baselgia dalla claustra e silsuenter ha corona impediu las festivitads. La fiasta da Sogn Placi ei il pli impurtont eveniment ella cuminonza claustrala benedictina da Mustér. «Gest perquei ch’il Sogn Sigisbert ed il Sogn Placi valan sco fundaturs dalla claustra da Mustér.» Entretschada en quella fiasta ei secapescha da vegl enneu la scola claustrala. «La fiasta da Sogn Placi marchescha tradiziunalmein la fin digl onn da scola.» Invit ad anteriuras scolaras e scolars La fin digl onn da scola en cumbinaziun culla fiasta da Sogn Placi ha l’uniun Alumni, la cuminonza dallas anteriuras scolaras e scolars digl gimnasi da Mustér, nezegiau per salvar la radunonza generala la sonda avonmiezgi. E buca mo quei, per l’emprema ga han la scola e la claustra envidau agl aschinumnau gi d’alumni. In invit ch’ei sedrizzaus sapientiv a tuttas e tuts anteriurs e buca sulet als commembers dall’uniun. In gi che ha purschiu in program variont duront la sonda cun dar investa el menaschi claustral, referat, presentaziuns e seser da cumpignia. Quei gi Alexandra Albert che presidiescha l’uniun dils anteriurs scolars. «Envidau al gi d’alumni ha la Scola claustrala e nus dall’uniun sustenin las stentas dil rectur Tom Etter e sia equipa da promover la scola claustrala.» La presidenta dall’uniun accentuescha che claustra e scola veglien nezegiar ils contacts e la reit dils anteriurs scolars per far attent ad in’impurtonta instituziun en Surselva. Bunas regurdientschas alla fiasta Alexandra Albert ha sezza frequentau il gimnaisi a Mustér. «E jeu vai empriu d’enconuscher cheu miu um.» Ils agens affons han medemamein frequentau la scola claustrala. La fiasta da Sogn Placi ha ella en buna regurdientscha. «Secapescha in gi da legria per ils scolars, lu han las vacanzas da stad entschiet.» Alexandra Albert ha denton puntuau las valurs che la scola gimnasiala hagi purschiu ad ella sper ina buna scolaziun, valurs humanas che hagien formau ella ed accumpognien ella tras la veta. «Da quei vegnan ins pertscharts pér pli tard, sco scolara e scolar han ins aunc in’autra egliada sil mund.» Alexandra Albert manegia che la scola claustrala astgi senz’auter puntuar sias fermezias e valurs. «Magari vai jeu il sentiment ch’els ein memia mudests.» Survir al publicum e buc il cuntrari S’exprimius al gi d’alumni ei era il schefredactur da RTR, Flavio Bundi. El ha menziunau la baselgia catolica e sias experienzas persunalas ch’el ha fatga sco gardist ella garda papala el Vatican. «Per mia lavur tier RTR hai jeu saviu profitar dallas experienzas a Roma.» Flavio Bundi ha risdau che la baselgia catolica e principalmein il Vatican possedien tuttas ingredenzias per ina buna historia cun heroxs, historias che sveglian marveglias, conflicts, puncts culminonts. E la baselgia accumpogni la glieud tras la veta dil batten entochen alla fin dalla veta. Flavio Bundi vesa semeglionts tratgs tier la casa da medias che porschi survetsch public e che seigi cheu per siu publicum. Treis impurtontas enconuschientschas ha il schefredactur skizzau a Mustér per la lavur schurnalistica e quella dad ina casa da medias. «Ins sto survir al publicum e buc il cuntrari.» Ed esser cheu per quei publicum ed inscuntrar quel sin la medema altezia. Da gronda impurtonza per ina casa da medias ei il persunal e quei vala pli probabel era per la baselgia. Tenor las explicaziuns da Flavio Bundi drova ei persunal cun tenuta e valurs. Ed ins stoppi esser cunscients co manischar pussonza e hierarchias. «Tgi sa e fa ei meglier che jeu.» E tenor il schefredatur RTR stat la historia el center dallas activitads schurnalisticas e quella historia cuntegn adina enzatgei per il tgau, per il venter e per il cor. «Ella plidenta tut ils senns.»

Dapresent vegnan las petgas da tensiun aulta denter Glion e Tavanasa coluradas da niev. Duront quater jamnas lavuran biabein 20 monturs en plazs da lavur detg exponi. Els crodan scocamai en egl, ils luvrers fatschentai da schubergiar e dar colur a las petgas da tensiun aulta denter Glion e Tavanasa. Biabein quater jamnas drovan ils montaders per sanar las 39 petgas. Quei vul denton buca gir ch’ils luvrers lavurien duront quater jamnas in gi suenter l’auter. Da mintg’aura eis ei buca pusseivel d’ascender las petgas. Ils plazs da lavur en in’altezia entochen 50 meters ein exponi e suttamess allas lunas dall’aura. Tenor las informaziuns da Jan Schenk dil post da communicazin da Swissgrid, la Societad naziunala per la reit da tensiun aulta, survegnan sulet interpresas cun dabia experienza l’incarica da renovar las petgas. «Ils montaders ein scolai specific per garantir la segirtad sils plazzals.» Ed els astgan buca haver sturnezi ellas altezias e da semover en tuttas direcziuns per contonscher las parts exponidas dalla bratscha dallas petgas da tensiun aulta. Biabein 20 montaders ein engaschai actualmein buca lunsch naven da Tavanasa. Avon che ascender la petga cul pennel, ston ellas esser schubras da miarda e ruina. Buca per casualitad ein las petgas verdas e restan verdas. «Cheutras s’accordeschan las petgas meglier cul maletg dalla cuntrada.» Controllas regularas Tenor las explicaziuns da Jan Schenk survegnan las petgas da tensiun aulta per regla mintga 30 entochen 40 onns ina remedura. La reit da tensiun aulta ei exponida allas lunas dall’aura e meinan per part sur cuolms e vals. La Societad naziunala Swissgrid ei responsabla per il menaschi e manteniment da quella reit. Jan Schenk menziuna buca meins che 12 000 inspecziuns mintg’onn vid la reit per segirar il provediment d’electricitad en Svizra. Allontanar pumera e caglias ella vischinonza dallas lingias, proteger las petgas da corrusiun, midar isolaturs e sanar petgas e sochels da betun ein lavurs regularas che la societad naziunala planisescha ed iniziescha. «Ei drova ina buna coordinaziun denter ils planisaders dalla reit, las ovras, ils uffecis dalla protecziun dalla natira, ils possessurs da terren ed auters.» Ch’ina reit intacta ei impurtonta per il provediment d’electricitad ei buca da dubitar. Tonpli sch’il current havess dad esser pli scarts il proxim temps.

La historia ed il svilup da Valendau ha l’uniun «Valendas Impuls» tematisau en ina exposiziun el clavau dalla casa Joos. Las informaziuns e fotografias resdan da fluriziun, digren e nova renaschientscha da Valendau. Buca meins perdetga dil vargau ei il liug d’exposiziun sez, la casa Joos. Ina biala vesta dalla Surselva siado vevan ils habitonts dalla casa Joos a Valendau, sch’els sesevan sin tualetta. Temps e peda da guder la biala vesta han ils habitonts dalla casa Joos ualvess giu, ni sin tualetta ni enzanu’auter. La casa che datescha digl onn 1451 e che sepresenta el stan original muossa con dira che la veta era el temps niev tumpriv. Fueinas cun tgamins aviarts, mirs neraglia, pauca glisch ed indrezs sanitars pli u meins inexistents. La casa Joos ei denton stada habitada entochen viaden els onn 40 dil tschentaner vargau ed avon entgins onns ha l’uniun Valendas Impuls retschiert il baghetg sco regal per mantener el sco el ei. «Ina perdetga dil temps vargau.» Walter Marchion, president dalla uniun «Valendas Impuls» dapi la fundaziun digl onn 2003, puntuescha ch’ei seigi buca la finamira dalla uniun da realisar in museum. «Nossa finamira eis ei da salvar la veta el vitg.» E quei fa l’uniun cun success gia dapi 20 onns. Tematisau la historia en plaids e maletgs Las stentas dall’uniun da mantener veta el vitg ei part dall’exposiziun el clavau dalla casa Joos. Aschibein sco ella tematisescha ils fastitgs dallas empremas activitads humanas a Valendau. Las perde­tgas fotograficas ed ils texts ha la meinafatschenta dalla Protecziun dalla patria grischuna, Ludmilla Seifert, rimnau e zavrau. Cavigliau las tablas informativas el clavau dalla Casa Joos han ils architects e creaders d’exposiziun Carmen Gasser e Remo Derungs. Cuort e tuttina precis tematisescha l’exposiziun ils puncts principals dalla historia da Valendau dil temps tumpriv mediaval e dallas famiglias beinstontas digl Ancien Régime che han schau anavos entgins baghetgs marcants. Curdai en ruina tenor las objecziuns digl etnolog Arnold Büchel che scriva igl onn 1966 dad in sentiment ambivalent pertuccond Valendau. «Las casas imposantas per liung dalla via ein per gronda part buca habitadas e van en decadenza.» La populaziun da Valendau dumbrava 1850 aunc 555 persunas, igl onn 2000 ei ella curdada sut 300. La nova viafier tras la Ruinaulta ha priu a Valendau il traffic da transit, las midadas ell’agricultura han schau pigiurar la populaziun vinavon. Fatg attent alla qualitad zuppada Fatg attent allas bellezias e las qualitads zuppadas da Valendau ha il seminarist Donat Caduff da Sagogn igl onn 2000 cun ina lavur davart il vitg gualser. El ha era plidentau divers habitonts e dumandau denter auter co ei selaschi viver en in ambient cun pliras ruinas. L’exposiziun tradescha che la lavur da Caduff ha para dau il stausch da fundar l’uniun «Valendas Impuls» e pli tard la fundaziun da medem num. Walter Marchion manegia ch’ei seigi pli sempel da motivar la populaziun da s’engaschar per la cuminonza, sch’ella seigi pertscharta d’haver contonschiu il funs dalla val. «Valendau era pulit giun plaun alla sava dil milleni.» Ils davos 20 onns ha «Valendau Impuls» cun sustegn dalla vischnaunca, dil Parc dalla natira Beverin e da numerusas institu­ziuns e fundaziuns realisau dabia projects. Projects che han frenau la digren e revitalisau il vitg. Detagls porscha l’exposiziun el clavau dalla casa Joos ch’ei aviar­ta mintga gi dallas 9.00 entochen las 20.00. Igl esch dalla casa Joos sesarva sulet sin damonda.

Rheinquelle-Trail © Rheinquelle-Trail – Eine Veröffentlichung dieses Fotos ist im Zusammenhang mit einer Berichterstattung zum Rheinquelle-Trail kostenfrei möglich. Verpflichtend ist die Quellenangabe «Foto: Rheinquelle-Trail». Wir bitten um Zusendung eines Beleges an stefan@rheinquelletrail.ch oder auf dem Postweg an Rheinquelle-Trail Stefan Schwenke Via Davos Mustér 2 CH-7180 Disentis/Mustér Ella ei sperta ed ha bia perseveronza. Al tierz «Rheinquellentrail» dalla sonda vargada negin che ha pudiu tener petg al tempo dalla victura Nina Zoller. Ils organisaturs dalla cuorsa ein fetg cuntents, schebein che la partizipaziun ei stada cun biabein 200 participonts pli mudesta visavi allas duas empremas cuorsas. Nina Zoller ei la victura dil tierz «Rheinquellentrail» dalla sonda vargada. La dunna da 35 onns, dacasa a Mustér, ha declassau l’entira concurrenza sil tschancun da 42,2 kilometers e 3000 meters differenza d’altezia da Sedrun via Tgom, Cavradi e Péz Nurschalas respectiv Pazolastock. Nina Zoller ei arrivada sco emprema puspei a Sedrun el liug dalla partenza e quei exact suenter 5 uras 44 minutas e 49 secundas. Quei 8 minutas e 14 secundas avon Johannes Schnitzer, il victur dils umens. Suenter 28 kilometers sesanflava la curridra aunc sin la secunda posiziun per surprender il tgamun dalla cuorsa egl intschess dil Lag da Tuma. Naven dil Pass Alpsu ha Nina Zoller augmentau continuadamein igl avantatg sil secund entochen all’arrivada. «Cuorer controllau e guder la cuorsa», ei stada la devisa dalla victura che sesanfla regularmein davontier ella rangaziun da cuorsas da cuorer e dad ir cun velo sco era cuorsas cumbinadas. Igl onn 2019 ei Nina Zoller daventada campiunessa mundiala el duathlon. Gudignau la cuorsa dil Tgom sur 17 kilometers ha Stephan Wenk, il victur alla runda gronda digl onn vargau en in temps da 1:37:58. La victura dalla runda pli cuorta, Bernadette Betschart, ha contonschiu l’arrivada en in temps dad 1:58:16. Bunas prestaziuns indigenas Buna pareta han era diversas curridras e curriders indigens fatg sil tschancun da maraton. Sil tschunavel rang dallas dunnas ei Monika Bearth da Sedrun currida ed Iris Deplazes ha contonschiu l’arrivada sco otgavla. Maurin Cavegn da Rueras ei vegnius sisavel sin la distanza liunga e David Venzin da Rabius siatavel, Ivo Casanova da Vignogn ei nudaus sco novavel ella gliesta da rangaziun. Mo era sil tschancun cuort ei la participaziun indigena stada beinrepresentada ella cuorsa e gliesta da rangaziun. Per exempel Sebastian Solèr da Lumbrein sigl otgavel rang gest avon Dario Janki da Sedrun. Kim Strohmann da Glion ei la secund sperta dunna sin quei tschancun e Sabrina Degonda da Rabius ei vegnida siatavla. Da quellas prestaziuns indigenas ha era Ciril Deplazes plascher. El ei responsabels el comite d’organisaziun per il vial da cuorsa e vesa entgins curriders giuvens cun potenzial da sesviluppar. Dalla prestaziun dalla victura Nina Zoller sa Ciril Deplazes mo trer la capiala. El ei impressiunaus dalla tenuta sportiva dalla dunna che para veramein da guder ils strapazs. «Ins vesa en scadin cass buc vid sia expressiun ch’ella pitescha.» Regurdau ha Deplazes era allas metodas nuncunvenziunalas da trenar dalla atleta grischuna. «Jeu sun perschuadius ch’ella ha aunc dapli potenzial.» Buns resuns Satisfatga ei la presidenta dil comite d’organisaziun Simona Barmettler dils resuns dallas curridras e dils curriders. «Nus havein retschiert dabia cumpliments per nossa lavur e per la cuorsa sco tala.» Che l’aura ei stada ideala ei sulet aunc il punct sigl i. Secapescha ch’ils organisaturs havessen bugen giu dapli curridras e curriders alla partenza. «La concurrenza ei gronda e biaras destinaziuns turisticas organiseschan concurrenzas da cuorer da tut gener. Per Simona Barmettler vala ei da tener la dira ed ella ei preschuadida ch’il trail sisum la Surselva survegn aunc dapli attenziun dils amaturs dil sport da cuorer. «Nus vulein cuntinuar era grazia allas numerusas ed ils numerus voluntaris ch’ein fetg motivai e promts da s’engaschar vinavon.»

Jeu sai buca tgei aura ch’ei fa, il di che quella columna cumpara en La Quotidiana. Uss, en quei mument che jeu scrivel ella, fa ei bellezia aura, in’aura da mai murir! Gie, igl ei bunamein donn da star en ina stanza avon in computer, enstagl dad ir empau sils aults ad encurir il frestg e guder la biala cuntrada ch’ei dorada d’in sulegl en sia cumpleina splendur. Nus vein veramein gudiu ils dis caulds da questa stad. Sche jeu patratgel vid la stad vargada. Co l’aura ha tentau. Ei ha ballistrau e handergiau bunamein gl’entir temps. In’aura scardalida ed engurgnida ch’ha ranschau prau e prada, ha smaccau tgierp e spért e fatg ch’igl ei stau da vegnir mischs e balurds. E contas buschias che la macort’aura ha stuiu udir: aura dalla zacra, aura dil giavel, dil gianter, dil huz, dil naucli, dil tenti, aura da maz, aura brutta, burrida, propi in’aura da fugir! Ed uonn: ina stupent’aura, ina bellezia aura, in’aura grondiusa, magnifica, fantastica, ina fina bialaura, in’aura dad aur, in’aura d’haver bugen, in’aura da mai murir! Ins tschontscha dall’aura sco da tschintschar d’in carstgaun. Ella survegn ina fatscha humana. «Quest’jamna ha ei propi fatg ina flott’aura. Quella ha fatg bein a tgierp ed olma.» E plaids poetics che jeu hai udiu ina gada: «Il sulegl cuchegia da finiastr’en e carsina cun fatscha rienta igl affon en tgina.» Ni la construcziun entusiastica d’in amitg empau filosof: «La bialaura ei sco ina cumpogna ch’ins ha bugen e less cumpignar tochen alla fin dil mund.» Denton, mintgaton ha ei bunamein fatg memia cauld uonn. Cunzun sch’ins era a Cuera ch’ei in ver priel ils dis steps e senz’aria. Cu ei braslenta e smacca e ch’ins po strusch si cul flad. Tgei barschadas ch’ei deva beinduras. Era la calira, pil solit ina viseta emperneivla, sa daventar insupportabla, ina terribla, horribla calira, gie ina calira mortala. Ella smacca, stinschenta, pirenta e mazza bunamein. Quella stoda hazla sa morder, furar e schizun sittar: «Dieus, co ei setta oz!» ha in pur detg inaga, ed el era in che pudeva vertir pulitamein cauld e freid. Mo tuttina: Ins preferescha la calira alla ferdaglia. Ins ha bugen cu ei fa cauld e bi, bi e bien, cu igl ei migeivel ed emperneivel, cu il tschiel ei blaus sco in izun ed ils radis dil sulegl sco salids digl ault. Denton: Ins ei pli strebels cun ludar la bialaura che cul sevilar sur dalla macorta. Ins ei semplamein leds e cuntents ch’ei fa bi. Ni cul tetel d’ina poesia da Flurin Darms: «Jeu sun cuntents ch’il gi ei bials.» L’aura sa pilver esser narr biala. Mo narra per propi eis ella, cu ei plov’e dat sulegl enina: Ei plov’ e dat sulegl las cauras fan cussegl. Ei crescha narradira e l’aura vegn aunc pira. Mo ussa mon jeu a gentar e laschel far peiver l’aura. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In columnist fidaivel è adina stà il scolast ed autur Arnold Spescha da Pigniu. El ha tramess a la redacziun ina schelta da trais columnas e surlaschà la tscherna finala a la redacziun da la FMR. La columna da l’avust 2015 è sco scritta sin mesira er per questa stad? Arnold Spescha cull'emprema platta dalla 5avla sinfonia da Beethoven ch'el ha retschiert avon 60 onns....

Sonda, ils 16 da fenadur 2022 allas 20.15 concertescha igl ensemble vocal Concino ella baselgia a Vuorz. Igl arranschament vegn organisaus da Cultura Vuorz. Igl ensemble ei vegnius fundaus il fevrer 2020 dalla menadra da chor e cellista Andrea Stahlberger. La formaziun consista da laics, miezprofis e profis da musica. Sco quei che Cultura Vuorz scriva en ina communicaziun als mieds da massa, procura quella constellaziun per ina mischeida frestga. Dapi la fundaziun ei igl ensemble gia sepresentaus duas ga a concerts igl atun 2020 e 2021 el rom dalla retscha «KlangRaum und Stille». Quella retscha da concerts ei vegnida fundada 2018, medemamein d’Andrea Stahlberger. Ina ga il meins vegn purschiu in concert ella baselgia a Siebnen e quei da differentas formaziuns. Als concerts da quest onn interpretescha igl ensemble canzuns dil temps dalla renaschientscha entochen la romanica tardiva. Igl ensemble selegra da sepresentar ella baselgia a Vuorz, ina localitad cun ina bellezia acustica. (cdm/fmr) La baselgia amiez il vitg da Vuorz.

La regenza ha dau glisch verda al project cumplementar «Via d’uaul Munt» dalla vischnaunca da Trun. Plinavon ha ella concediu ina contribuziun cantunala maximala da rodund 1,37 milliuns francs per realisar quei project. Ils uauls sur Trun e sur Campliun protegian territori habitau, la via cantunala e la lingia dalla Viafier retica encunter lavinas, bovas ed aua gronda. Il territori ei accessibels sur ina via che ha ina lunghezia da 10 km e ch’ei vegnida sanada pliras ga. Pervia da sia grond’impurtonza ha la vischnaunca da Trun slargau ils davos onns la via sin ina lunghezia da bunamein 5 km ad ina via d’uaul ch’ei carrabla cun camiuns. Las lavurs principalas da quei project han saviu vegnir terminadas la fin digl onn 2021. Damai che zonas da protecziun da fontaunas ein vegnidas determinadas en quei temps per proteger l’aua da beiber, mo era perquei ch’ei ha dau il fevrer ed igl october 2021 curdadas da greppa e cun quei che draccas han caschunau donns, fa ei ussa da basegns d’exequir differentas lavurs supplementaras. Per quei intent realisescha la vischnaunca da Trun in project cumplementar cun cuosts totals da ver 1,78 milliuns francs. Quel cumpeglia denter auter mesiras da protecziun dallas fontaunas, novas fixaziuns dalla greppa e lavurs da rumida pervia dalla curdada da greppa ella Val Campliun sco era deviaziuns supplementaras da l’aua. (cdm/fmr) In tschancun dalla Via Munt sanada ils davos onns.

Onns alla liunga ha la «cuschina dils privats» ella Cuort Ligia Grischa a Trun surviu sco biblioteca. Las cundiziuns per deponer leu cudischs eran denton buca idealas e per quei motiv ein ils tgau-casa sedecidi da dar alla stanza ina nova funcziun, respectivamein quella ch’ella haveva pli baul. Ussa sepresenta ella el stan d’antruras cul plantschiu dil fulin da lu. Tgi che carrescha ni passa a Trun vegnent da Rabius sa strusch surveser igl imposant baghetg all’entrada dil vitg: La Cuort Ligia Grischa. Ella ei in dils pli bials edifecis historics el Grischun. La casa cun biaras localitads fetg spaziusas ed aultas ei vegnida erigida da 1674-1679 dalla claustra da Mustér e ha surviu sco casa cumin dalla Ligia Grischa. Ferton che la casa era habitada pli baul parzialmein ni lu era permanentamein d’entginas famiglias, gioga ella oz in’impurtonta rolla en favur digl art e la cultura. Bia glieud dalunsch e damaneivel viseta la cuort per admirar leu las exposiziuns permanentas d’ovras originalas dils artists indigens trapassai Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed sco era da sora Gelia Degonda, oriunda da Cumpadials. En connex cullas lavurs da sanaziun dalla via cantunala e dil parcadi dalla vischnaunca ei il curtgin dalla Cuort Ligia Grischa a Trun vegnius transformaus avon treis onns en in plaz per sentupadas e fiastas. Quel porscha als responsabels dalla Cuort Ligia Grischa la caschun d’offerir leu caschuns da sentupada el liber cumbinadas cun ina viseta dalla casa. Habitau era permanent Biars onns ei la Cuort Ligia Grischa era stada habitada permanentamein. «1859 ha Gion Giachen Cavegn da Dardin cumprau la casa. El sez ei mai staus en casa, ses fargliuns – duas soras ed in frar – han viviu leu entochen 1930. Las soras han maridau in Pajarola ed in Demont ed aschia han quellas treis famiglias viviu en casa, denton mo ell’emprema alzada», di Justina Simeon-Cathomas, la presidenta dil cussegl dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa. Tochen igl onn 1932 ei la cuort stada en possess dils Cavegn, lu ha in comite d’iniziativa instradau la cumpra e realisau la renovaziun dil casament. 1934 ha il comite – denter auter cul cusseglier dils stans Giusep Huonder ed il president communal Andreas Schwarz – surdau la casa alla Fundaziun Cuort Ligia Grischa. Silsuenter ei il museum vegnius endrizzaus. Suenter la vendita ha la famiglia da Giachen Demont-Nay habitau tochen 1952 sco davosa dils artavels ella Cuort Ligia Grischa. Ella haveva la funcziun da pedel. Entgins onns han era Josef e Catrina Spescha-Nay – ils geniturs denter auter digl artist Matias Spescha – habitau ella cuort Ligia Grischa e menau il museum. Ils onns 1989 tochen 1992 ei ina restauraziun extendida vegnida realisada. La cumparsa da pli baul Ell’emprema alzada dalla casa sesanfla l’aschinumnada cuschina dils privats. Las famiglias che habitavan leu astgavan far diever d’ina part dallas stanzas. «La cuschina vegn numnada aschia perquei ch’ella surveva allas persunas e famiglias che habitavan cheu en casa pli baul», declara Justina Simeon-Cathomas. Entochen avon paucs onns deva quella stanza suttetg alla biblioteca: «Quella localitad era buca ideala per quei intent. Nus havevan era constatau meffa leu.» La biblioteca ei allura vegnida dislocada egl Archiv cultural Sumvitg a Sumvitg ed aschia ei la stanza vegnida libra: «Nus havein lu fatg ponderaziuns per tgei intent nezegiar ella, pertgei igl ei en sesez ina bellezia stanza. Aschia havein nus consultau ina persuna dil fatg pertuccont la substanza e muntada da quella stanza.» Sin cussegliaziun dil conservatur e retauratur Matthias Mutter ei vegniu fatg l’emprova da metter la cuschina el stan d’antruras: «Il plantschiu su e las preits eran cuvretgas per part cun entochen otg cuvridas da colur e la tgira da monuments ha cussegliau a nus d’allontanar quella.» Las davosas cuvridas eran fatgas cun colur artificiala e lezza ha allura gidau a distaccar bein las ulteriuas cuvridas dil plantschiu. Enten pitgar naven la colur dil plantschiu ei il stan anteriur vegnius alla glisch, quel cul fulin dalla fueina aviarta dils onns che la cuschina vegneva aunc nezegiada. El stan d’antruras «Il plantschiu sepresenta ussa el stan pli u meins da lu, las preits han retschiert ina cuvrida da caltschina cun fulin. Aschia survegn il visitader oz in’impressiun co la cuschina veseva ora da gliez temps.» Las preits havevan survegniu enzacu ina ligiadira ed allontanar quella fuss stau cumbinau cun gronds cuosts. Fueina, platta da cuschina e tgamin eran vegni manteni. Cun in’illuminaziun decenta survegn la cuschina dils privats oz ina nova cumparsa che lai supponer co la glieud cuschinava e viveva leu. «Ussa survescha ella per eveniments specials sco aperos», di Justina Simeon. Igl ei daveras in’ulteriura attracziun ella Cuort Ligia Grischa che va bein a prau culla rauba veglia exponida el museum. Ina cuschina sco pli baul La Cuort Ligia Grischa a Trun ha ina nov’attracziun. Onns alla liunga ha la cuschina ell’emprema alzada surviu sco biblioteca, ussa eis ella puspei el stan pli u meins original d’avon onns. Persuenter eis ei denton stau necessari d’allontanar da bia colur, surtut dil plantschiu su. Entochen otg cuvridas da colur cuvrevan il fulin dils arviuls. Igl avegnir duei la «cuschina dils privats» – sco quei ch’ella vegn numnada – survir per sentupadas sco aperos da societads. (fmr/hh) La cuschina en niev, respectivamein vegl vestgiu. La cuschina avon la sanaziun, aschia sco ella surveva sco biblioteca.

1982 ha Gion Antoni Derungs (1935-2012) scret la cumposiziun «Il cantico, op. 96». Igl ei il laud da sogn Francestg alla scaffiziun. Mesjamna vargada ei stada la premaudiziun da quell’ovra. Philippe Bach, il directur general dalla «Meininger Hofkapelle» ha elegiu quella per siu concert da cumiau. Gion Antoni Derungs ston ins ni presentar ni descriver en tiara romontscha. El ei il cumponist pli enconuschent el Grischun. Quest atun, ils 4 da settember 2022, ei diesch onns ch’el ei morts. Mintga cantadura e mintga cantadur da chors enconuscha ina ni pliras da sias canzuns. «Sut steilas», «Il mulin solitari», «La vanadad», «Tutta nana tgu», ins savess aunc numnar tozzels autras. Cantar Gion Antoni ei enzatgei special. Igl ei pretensius, buca mo da cantar ed interpretar, era da leger sias notas scretas a maun. Luvrar cun fegl da notas da Gion Antoni ei enzatgei intim e famigliar, tras sia scartira caracteristica sesent’ins colligiaus cul cumponist contemporan. Pér suenter sia mort il 2012 ei la dimensiun da sia lavur vegnida alla glisch. Cursch e traviers tras l’Europa tonscha siu renum. L’jamna vargada ha in orchester presentau ina premaudiziun d’ina da sias ovras. In dils megliers orchesters «In tal applaus final hai jeu tuttina aunc mai udiu», raquenta Mario Schwarz alla FMR. Il musicist oriunds da Trun e sesents ad Arbon, ei viagiaus l’jamna varga en Tiaratudestga. A Meiningen, in marcau ella Turinghia, ha el visitau in concert dalla «Meininger Hofkapelle». Ensemen cun Susi Derungs, la vieua da Gion Antoni Derungs, ha el assistiu alla premaudiziun d’ina ovra gronda dil musicist romontsch. Gl’applaus cun ovaziuns ed emoziuns ha fatg surstar positivamein ils visitaders dil Grischun. «Il cantico, opus 96», ei ina cumposiziun per solists, chor mischedau ed grond orchester. Philippe Bach, il directur digl orchester, ha elegiu quella per siu concert da cumiau. El Grischun enconusch’ins el sco menader musical dalla Kammerphilharmonie dil Grischun. Ella sala gronda dil Staatstheater Meiningen han ils visitaders tedlau igl otgavel concert sinfonic. Gl’orchester cun 68 musicistas e musicists, ha sunau la premaudiziun dil «Cantico» da Gion Antoni Derungs e la 9avla sinfonia monumentala digl Austriac Anton Bruckner (1824-1896). Igl orchester sinfonic Hofkapelle Meiningen interpretescha gest Il Cantico, op. 96, da Gion Antoni Derungs. Philippe Bach ha elegiu quellas duas ovras per siu concert da cumiau. Suenter haver menau 12 onns la Meininger Hofkappelle ha el calau. Sco Mario Schwarz puntuescha, eis ei in dils megliers orchesters dalla Tiaratudestga. Johann Ludwig Bach, in descendent da Johann Sebastian Bach, ha dirigiu el da 1711 tochen 1731, pli tard dus auters renomai cumponists, Richard Strauss e Max Reger. Johannes Brahms ed Edvard Grieg han menau el sco dirigents hospitonts. Per mintga instrument ina vusch Pertuccont l’ovra «Il Cantico» che Philippe Bach ha presentau mesjamna sera cun siu orchester scriva el ell’introducziun dil carnet accumpignont: «Bruckner ha dedicau sia novavla sinfonia a Niessegner e Derungs lauda quel cul cant da sogn Francestg.» El speri fetg che Derungs vegni in gi schi renomaus sco Bruckner, quei decidi denton il temps, ella historia dalla musica seigi quei il meglier giudicat. Gion Antoni Derungs ha contribuiu en scadin cass alla varietad musicala da sia patria, mo era sur quella ora, naven dalla sempla canzun tochen tier l’opera, concerts orchestrals e diesch sinfonias. El ha dau impuls enorms alla litteratura musicala contemporana. Ella sala gronda dil Staatstheater Meiningen ha ina persuna suandau attentamein il concert. Mario Schwarz ha tedlau l’interpretaziun d’in’ovra ch’el ha enconuscha pli che bein. El ha ediu «Il Cantico, op. 96» ella casa editura Pizzicato Helvetia. Quella ei sespecialisada sin partituras da cumponists ch’ein aunc buca schi enconuschents. Il «cant dil sulegl» pretenda da quasi mintga instrument in’atgna partitura. Mintga creatira, la sora glina, il frar sulegl, il frar vent, la sora aua ed il frar fiug, sco era la mumma tiara, mintgina dallas endisch parts dall’ovra ei individuala, mintga instrument ha sia vusch. Las parts da solists da quella premaudiziun han Monika Reinhard (sopran), Marianne Schechtel (alt), Rafael Helbig-Kostka (tenor) e Tomasz Wija (bass) cantau. Els han buca stuiu leger las notas che Gion Antoni Derungs ha scret a maun, mobein che Mario Schwarz haveva transcret e cumplettau. Digl 1 tochen ils 4 da settember 2022 ei a Cuera gl’emprem Festival Gion Antoni Derungs. Ils concerts ein el Teater Cuera, ella baselgia da s. Martin ed el Titthof. Philippe Bach vegn denter auter a direger cun quella caschun igl Orchestra della Svizra italiana culla solista Letizia Scherrer. Il Chor grischun da giuventetgna, la Scola da cant Surselva, gl’Ensemble ö! ed ulteriurs coopereschan.

Tgi che va cun egls aviarts per trutgs e pitgognas, fa enqual scuvretga. Cun ir els cuolms salida beinenqual «zerclem» agl ur. En loghens umbrivauns sa ei esser la rena. Igl ei ina jarva ch’ils habitonts dallas muntognas appreziavan pli baul fetg. Actualmein flurescha la rena en regiuns muntagnardas da 1300 m s.m. ensi. Il plaid anflan ins el lexicon romontsch cumparativ da Decurtins. Sin pagina 925 tiel plaid «rena» san ins leger ch’ei seigi il «Meisterwurz» tudestg (lat. Imperatoria ostruthium). Tocs sechentai da quella ragisch seigi in remiedi encunter malsognas contagiusas, il sinonim seigi «ragisch nera». Encunter auras da fein La rena, num tudestg "Meisterwurz". Buca paucas persunas attempadas san tgei ch’igl ei. «Miu bab duvrava adina quella ragisch», ha Mengina Davids-Wetten da Sagogn confermau alla FMR. Ella ei oriunda da Luven. Siu bab, Martin Wetten-Dalbert (1902-1989) cavava era ragischs da rena. La mumma prendevi lu la tocca secca, mettevi quella en ina cuppa cun aua buglienta. «Quei deva ina buna odur en casa», seregorda Mengina Davids. Igl ei in da numerus exempels co e pertgei ch’ins duvrava la rena. Tochen els onns sissonta haveva la medischina populara dapli muntada, ins sefidava dall’apoteca da jarvas che la natira schenghegiava. Quei fa ella dil reminent aunc oz. La rena seigi la ragisch dallas ragischs, confirma il publicist ed autur Bruno Vonarburg. En siu cudisch «Natürlich gesund mit Heilpflanzen 3. ediziun, 1993» scriva el che rena eri in remiedi universal aultstimau, ella valevi sco remiedi divin dils alchemists. Jarva universala Pli baul s’udeva il diever dallas jarvas tier la savida generala. Ils affons emprendevan dils carschi ch’ins sappi curar e medegar cun jarvas. Buca en scola emprendevan els il diever dalla jarva s. Gion, dad arnica, jarva magnucca, jarva cuagl, jarva da rucs ch’ins duvrava per scatschar rugna. La ragisch da rena sechentada era da duvrar per vegnir a forzas, per frenar la grippa, igl era in excellent remiedi encunter cunauras da fein e struha. A tgi che haveva sintoms da tussegaziuns, devan ins in migiel vin tgietschen cun in tschadun pign puorla da rena. Ins bueva te da rena, unscheva etg da rena, schlignava in toc rena. Quella «jarva dallas jarvas» era pli baul schi tschercada ch’ins ha bunamein extirpau ella. Culla ragisch frestga fagevan ins tincturas e compressas, culla sechentada puorla ed etgs. Feglia da rena (Meisterwurz) Ozilgi concurrenzeschan medicaments farmaceutics in l’auter e l’apoteca dalla natira crescha e prosperescha senza ch’ins s’encurschess. Tgi che vul rimnar entginas ragischs da rena astga far quei. Quei cuosta denton empau suadetsch, pertgei la plonta ha ragischs profundas, ins sto cavar lunsch ella tiara. Cavadas e lavadas, laian ins sechentar ella gitg avunda en in liug schetg e buc el sulegl. Culla ragisch secca dalla rena san ins far puorla cun agid dalla sgartirola.

Mia damonda: «Auda Petersburg tier l’Europa?» L’egliada dil giuven student russ va sur il flum gigantic, la lada Newa, tier la fortezia da Pieder e Paul, e sepiarda ditg tochen ch’el di sco en siemi: «Europa ei per mei in’aulta muntogna, ed jeu stun al pei da quella e siemiel da star inagada sin sia tschema. Silla tschema dil Himalaja, e co duei jeu cuntonscher quella, senza daners e nuot. La Russia ei in submarin moribund, staus steca en ina paliu da manzegna e suppressiun, in Rasputin furius che beiba wodka sc’ina honta, in Puschkin cun siet da buttatsch, sfrenaus, incalculabels, asiatics. Mirond silla fortezia el lontan vegn inevitablamein Pieder Paul Caplazi da Rabius endamen a mi, staus burgheis dil marcau da Warschau e che fuva leu patissier, bandischaus dil Zar a quen- disch onns lavur sfurzada en Sibiria, pervia dad activitads revolu- ziunaras. Pli tard sesin nus el Cafè littéraire spel Newski, ed el raquenta a mi da Puschkin, il poet dalla Russia, che habitava ella Mojka nr. 12 e mava bia cheu en ed ora. Cheu eis el s’entupaus ils 27 da schaner 1837 allas quater cun siu amitg Konstantin Danzas, per lu ir al liug dil duel el nord dil marcau, sper la Tschornaja retschka, igl ual ner, e piarder, cun smardigliau igl ies dalla crusch, tut il saung, pervia dad in duel absurd. El ei morts sco la Russia vegn a murir. Il Zar ha remarcau: «El ei morts dad ina plaga, pervia dad ina provocaziun tuppa ed imperti- nenta, denton, Dieus seigi ludaus, eis el morts sco cristian.» Sentan ins a Petersburg fetg il caracter occidental, ei Moscau tra- satras in marcau russ. Igl umblitg da Moscau, pia il center dalla Russia ei in cadaver, in miert cun tgau blut, pertgiraus cun rigur, rasaus ora en in mausoleum brintgietschenstgir sper il mir dil Creml silla Plazza cotschna. L’inscripziun sil crap: Lenin. Tschiens turists van di per di sper el vi e rendan honur. In curios cult da reliquias. Memoria stabla dalla aera da Stalin aber ein ils schinumnai palazs, baghegiai el tschiel entuorn entuorn il center dil marcau, sco giganticas tuors da termitas, pleins dad imitaziuns da petgas ed ornaments che dattan perdetga cun lur dimensiuns dil gigantoman dalla epoca da Stalin, dalla monstrusadad dil «bab dils pievels», sco el vuleva vegnir numnaus. Architectura plumpa dalla sgarschur che sestenda el tschiel culla colur da latg. Moscau/Moskwa, ils 7 da fenadur, las duas dalla damaun. Raschieni alla teca dalla bar senza stil dil hotel labirintic «Rossija» da 6000 letgs, denter il pipegiar electronic dils automats da daners e las egliadas indecentas dad ina meisa pitaunas da tiarza classa sin catscha suenter turists sco nus. La discussiun, menada dad in scribent dalla Andalusia, ha entschiet cun ina cuntroversa sur dallas differentas cabinas da telefon ellas tiaras europeicas, e surtut sur dils corns da telefon, cu els ein aunc caulds da quel che ha telefonau avon, e ch’igl ei da rietscher, sch’ins sto spitgar piaza avon la cabina, sevilentond, che quel che occupescha ella metta buca gleiti si, epi ch’ins ha, finalmein en possess dil telefon, aunc il parfum da bienmarcau da tschel vid il tgiern, ed ei sfurzaus da ferdar quei tarladiu en sia presenza virtuala. Lura ei il raschieni sepiars ella pusseivladad da far ina conferenza da tut ils fanatichers da tgauns el hotel, en la quala mintgin fa e di si sco act final in limerick da siu tgaun. Quei ei sesviluppau ad ina viva discussiun teoretica sur dil tgaun sco filosof tier Platon (Politeia II, 376b), lu ei vegniu discurriu da sias qualitads practicas sco pertgirader e protegider dallas muntaneras nuorsas el Caucasus/Armenia ed ella Gaglinera/Svizra. Plinavon ei vegniu discutau sur da regurdientscha e patria, sur dalla tragedia dils gedius digl Ost, perquei che la construcziun da Joseph Roth ei tuttenina vegnida stermenada sin meisa, entamiez la runda da wodka: «Jeu sun in gediu digl Ost e nus vein dapertut leu nossa patria, nua che nus vein nos morts.» La discussiun ei semovida viers las quater la damaun entuorn la catscha el Balticum cun la historia dalla fin dil pli grond catschadur da taurs, Wilhelm von Aderkas auf Kürbis in Livland, che ha sittau sco vegliuord siu tschienavel taur, e cura ch’el ha curnau «Hirsch tot», ha la daguotta pigliau el, ed el ei vegnius anflaus a sesend sil tschierv – morte –. Lu ha la runda contonschiu siu pugn culminont. Il problem dalla catscha ei vegnius descrets vid gl’exempel dalla renomada scartira dad Ortega. Vinavon ei la discussiun sesplagada entuorn taurs e toreros mazzai, sco igl autur e matador Ignacio Sanchez Mejías ed il torero Espartero, morts 1894 ella arena a Madrid, dil qual ina part da siu victorisader, il tgau dil taur Perdigón, penda aunc oz empagliaus en ina taverna da Madrid. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In columnist fidaivel è adina stà l’autur Leo Tuor da Rabius. El ha surlaschà la schelta a la redacziun da l’FMR – e quella ha tschernì las impressiuns da la Russia, publitgadas avant 20 onns, il november 2002.

Pliras organisaziuns digl ambient e dalla protecziun dalla cuntrada han fatg recuors encunter la decisiun dalla regenza da lubir la construcziun d’ina nova via da colligiaziun da Breil a Vuorz. Aschia seretarda il project danovamein. Avon biebein in meins ha la regenza communicau ch’ella hagi approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala che la vischnaunca da Breil haveva concludiu ils 27 da settember 2020. Entras quella revisiun scaffescha la vischnaunca las premissas dalla planisaziun dil territori per ina nova via communala che colligia las fracziuns da Breil Vitg cun Andiast e Vuorz. La via fuss segira era duront igl unviern. Sco quei che la regenza scriva en sia decisiun, duei la via nova possibilitar d’utilisar la purschida culturala, politica ed economica e garantir ina stretga convivenza enteifer la nova vischnaunca. Grazia alla via nova duein ultra da quei era las scolaras ed ils scolars puder vegnir transportai a moda segira duront igl unviern. Inoltrau in recuors Sco quei che RTR ha rapportau il mardis, han pliras organisaziuns digl ambient e dalla protecziun dalla cuntrada inoltrau in recuors encunter la decisiun dalla regenza. Denter quellas sesanflan era Pro Natura e WWF. Sco quei che Cilgia Schatzmann dil WWF ha detg sin damonda dalla FMR, ei la Val Migliè fetg preciusa per la natira e la cuntrada: «Ella ei in mosaic da palius bassas e praus maghers ed ei reha da specias raras. Ella Val Migliè vivan pliras specias da miezmiur e miezutschi. Lur quatiers ein da muntada naziunala. Ina nova via engreviescha quels spazis da viver impurtonts e periclitescha specias d’animals raras.» Ella posiziun ch’ella ha suttamess en entelgientscha culla Pro Natura alla FMR, scriva Cilgia Schatzmann: «Cun quella via nova mass in bien toc natira a piarder ed ils spazis da viver intacts vegnessen sparti. Atras la val vegness carrau da di e da notg cun autos. Quels caschunan glisch, canera e collideschan cun animals. Surtut las immissiuns dalla cazzola ein in problem pils miezmiur e miezutschi ed insects.» Sco quei che WWF e Pro Natura constateschan, ein las fracziuns dalla vischnaunca gia colligiadas bein ina cun l’autra entras la via cantunala e la stad culla Via Munsaun: «Nus vesin negin basegns per in’ulteriura via atras quella val per gronda part intacta.» Recuors retardescha Sin fundament da quei recuors sto la planiaziun e construcziun dalla via spitgar. La Dertgira administrativa dil cantun vegn a stuer decider davart il recuors. Sco quei ch’il president communal da Breil, Clau Schlosser ha detg enviers RTR, hagi la protecziun digl ambient emprema prioritad pils recurrents. La via da colligiaziun ei ina cumpart integrala dil contract da fusiun da Breil, Vuorz ed Andiast digl onn 2017. Ella ei ina premissa per ademplir ils criteris dalla fusiun. La via ei stada naven dall’entschatta in dils gronds puncts da discussiun el rom dallas contractivas da fusiun dallas treis anteriuras vischnauncas. La lingia dalla via da colligiaziun previda.

El seracass ei igl emprem agid decisivs. Entochen ch’ils survetschs professiunals ein sil plaz, cuoza ei denton. Per quei motiv vegn installau el Grischun gruppas localas – aschinumnai «First Responder» – che san agir fetg spert. Aschia han era Mustér e Tujetsch uss gruppas da persunas scoladas che san prestar igl emprem agid. Igl intschess dil cantun Grischun ei vasts e biars loghens contonschibels pér suenter liungs viadis. Il cass ei quei surtut sche l’aura ei schliata. En cass d’accidents e disgrazias, mo era per persunas fetg malsaunas, ei in emprem agid buca adina garantius. Savens eis el pusseivels pér suenter in temps entras ils survetschs da salvament professiunals. Per quei motiv ha il cantun Grischun decidiu d’aschuntar al sectur digl emprem agid in ulteriur survetsch. Aschinumnadas gruppas da «First Responder» garanteschan in spert ed emprem agid. Per quei intent ha el incaricau il Salvament alpin svizzer da procurar quei emprem agid. «First Responder» ein persunas organisadas ch’ein spert sil plaz e che san prestar in emprem agid allas pazientas ed als pazients entochen che miedis, survetschs da salvament inclusiv ambulanza ed agid ord l’aria ein el liug. «Quei mument ch’ei va per veta e mort ein las mesiras d’urgenza ellas empremas minutas da grond’impurtonza, seigi quei tier persunas disgraziadas, cun in infarct dil cor ni in’attacca», constatescha il cantun en ina communicaziun als mieds da massa. «First Responder» siarien quella largia el survetsch d’agid. La finamira ein 350 persunas Ch’il Grischun numna quellas gruppas «First Responder Plus» munta, che las persunas che vegnan en funcziun pigl emprem agid, han in’instrucziun en cass d’urgenza d’ina malsogna cul cor sco era las habilitads d’agir en situaziuns extraordinarias sco problems culla circulaziun, senza schientscha, gronda sperdita da saung, mal il pèz ni era problems da trer flad. La finamira dil cantun ei da procurar che 350 persunas egl entir Grischun hagien quella qualificaziun. Tut en tut duei ei dar 70 gruppas. Mintga gruppa duei era disponer dil material necessari, sco per exempel in defibrillatur. Ella recrutaziun dil persunal, la scolaziun e perfecziun avisescha l’organisaziun ina collaboraziun cullas uniuns samaritanas localas ni era culs spitals regiunals ed ils suvetschs da salvament. Clamai al survetsch vegnan ils «First Responder» via centrala d’urgenza (144) e quei il medem mument sco ils survetschs da salvament professiunals, denton sulet per engaschaments che pertuccan lur vischnaunca, respectiv territori. Las investiziuns previdas persuenter ell’emprema fasa ein calculadas cun rodund 700 000 francs. Semtgai pigl engaschament «La primavera ha giu liug a Mustér la radunonza da delegai dall’Uniun cantunala dallas uniuns samaritanas. Leu ei vegniu informau davart quei survetsch e suenter quell’orientaziun essan nus semess ladinamein allas preparativas per nossa gruppa», ni Ignaz Venzin dall’Uniun samaritana Mustér. Sin fundament da quell’informaziun ed igl appel da scaffir gruppas localas seigi l’uniun semessa spert alla lavur per definir las tschun persunas responsablas persuenter: «Quella gruppa ei en funcziun dapi il gliendisdis vargau.» Che las uniuns samaritanas vegnan en damonda per in tal engaschament para evident ed Ignaz Venzin argumentescha quei suandontamein: «Ei dat autras organisaziuns ch’exerciteschan era igl emprem agid. Pil pli disponan quellas denton buca dalla scolaziun che vegn pretendida per quei intent. La qualificaziun per «First Responder» vegn definida dall’organisaziun tetgala dils survetschs da salvament (IVR).» Damai ch’ils samaritans activs disponien d’ina scolaziun pretendida, seigi ei era pli sempel da recrutar glieud per la gruppa. Scadin commember da quella dispona d’ina apoteca cul material da basa. In sacados cun dapli material inclusiv in defibrillatur ei deponius en in liug central en vischnaunca. Gia dapi miez zercladur dispona Tujetsch d’ina gruppa da «First Responder». Sco quei che Nicole Giossi, presidenta dall’Uniun samaritana Tujetsch ha detg enviers la FMR, eis ei reussiu spert d’anflar las tschun persunas culla scolaziun pretendida. Quella scolaziun sto dil reminent vegnir repetida mintga dus onns. Engaschaments hagi la gruppa aunc giu negins. «First Responder» – l’emprim agid è decisiv L’emprim agid è decisiv tar in accident u in incap cun la sanadad. El sto dentant esser organisà. Ils samaritans exerciteschan regularmein il seracass e disponan d’ina scolaziun renconuschida persuenter.

Uonn eis ei 733 onns dapi ch’il marcau da Glion ha ina polizia communala. En sia davosa sesida ha la suprastonza communala decidiu ina reorganisaziun interna da quei post. Ils dus polizists ell’uniforma blaua vegnan era el futur a circular. En sia uniforma blaua entaupan ins savens a Glion la polizia communala en acziun. Sche quella circulescha ella vischinonza dils parcadis publics fa in ni l’auter quitaus, ins spera che l’ura pagada seigi buca vargada. Igl ei buca il sulet pensum ch’ils dus polizists Silvio Schorta e Marco Andreoli han d’exequir. La populaziun pren notizia pil pli mo da quellas controllas ch’els fan. La polizia communala da Glion fa denton aunc bia auter che scriver castitgs. Ella meina il biro d’objects anflai, organisescha las signalisaziuns dallas vias, plinavon ei quei survetsch responsabels per la controlla dils tgauns dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Glion ha dapi 733 onns polizists. Prestaziuns multifaras Gl’onn 2019, pil giubileum da 730 onns marcau da Glion, han ins dumbrau sin territori dad Ilanz/Glion 290 tgauns. Mintgin sto esser registraus, mintgin ha il veterinari marcau cun in chip, quel remplazza l’anteriura marca da tgauns. La polizia communala ei era il post cumpetent per las sirenas d’alarm ellas 13 fracziuns dalla vischnaunca. E sch’il militer s’annunzia e vul organisar in cuors da repetiziun ni ina dimora cun recruts, ha el da contactar la polizia communala. Buca d’emblidar l’organisaziun dallas fieras ch’ei dat cuntinuadamein a Glion. Mintg’onn dat ei rodund 20 occurrenzas, naven dalla fiera jamnila, sur la fiera da rauba tochen tier las grondas da vinars e d’advent. En collaboraziun culla polizia cantunala siaran ils polizists communals vias e plazs e signaliseschan ils sviaments. Cullas fieras semuossa dil reminent il connex culs 733 onns ch’ei dat gia a Glion ina polizia communala. En in contract da pasch digl onn 1289 vegn il liug denter Rein e Glogn numnaus l’emprema gada sco «Oppidum», quei che munta in liug cun dretg da fiera ed in mir che ensiara sias casas. En quella scheina fortificada deva ei gia lu in organ che era responsabels per uorden e ruaus. Guardias da gi e guardias da notg exequevan quei survetsch pils superiurs dil marcau. Igl ei ils emprems polizists communals da Ilanz/Glion. Mo reorganisaziun interna Silvio Schorta e Marco Andreoli adempleschan ina roscha incumbensas administrativas en cumbinaziun cun uorden e ruaus. Dacuort ha la suprastonza communala informau ch’ella hagi decidiu ina reorganisaziun dalla polizia communala. «Igl ei mo ina mesira interna», conferma il commember dalla direcziun communala Rolf Beeli. Il substitut dil scarvon Michael Spescha puntuescha ch’ei detti buca midadas vid survetschs ed incumbensas. Suenter ch’in dils polizists banduni siu post la fin da fenadur ed ina nova persuna entscheivi, veglien ins stabilir da niev l’organisaziun interna. La populaziun vegn a s’encorscher nuot. Era 733 onns suenter che Glion ei numnaus l’emprema gada sco marcau cun fiera e mir, resta la polizia communala in post impurtont. El vegn tuttavia buca integraus ella polizia cantunala ed era buca remplazzaus d’ina organisaziun da segirtad privata.

Colonnas al Gotthard e smugls allas plazzas aviaticas. Las vacanzas el sid carmalan ed ils cuolms ston s’orientar al temps turistic avon corona. La dentersesiun ei stada magra, las fermas jamnas dallas vacanzas da stad stattan denton pér avon porta. «Na, las frequenzas dils dus onns vargai contonschin nus buc.» Da quei ei buca sulet il menader dall’organisaziun turistica da Flem/Laax/Falera, André Gisler cunscients. El ei denton perschuadius che la stad turistica actuala po senz’auter contonscher il nivel dallas stads avon ils onns da corona 2020 e 2021. Onns cun diversas restricziuns han impediu e priu il gust a biaras e biars Svizzers da far vacanzas egl exteriur. Els ein per part sfurzadamein sedecidi da passentar il temps liber els cuolms. André Gisler ei, sco biars auter turistichers, staus dil meini che las experienzas da corona hagien in effect durabel sil secuntener dils hosps da vacanzas. «Da buc ir aschi lunsch, buc aschi stedi e buc aschi cuort en vacanzas.» Ils maletgs actuals dallas plazzas aviaticas e las colonnas d’autos al portal dil tunnel dil Gotthard lain nescher dubis viers in niev secuntener da turistas e turists. Dus onns extraordinaris Che las duas davosas stads ein turisticamein stadas extraordinarias conceda era Kevin Brunold, il gestiunari da Surselva Turissem. «La stad 2021 ei aunc stada megliera che quella digl onn avon, malgrad che l’aura ei buca stad’aschi buna.» S’orientar sto l’economia turistica puspei als onns avon corona. Era sche Kevin Brunold discuora da diversas insegirtads che san spert influenzar il secuntener dils hosps. Forsa danovamein corona che para buca dad esser giud meisa. Kevin Brunold sco André Gisler vesan actual in grond basegns dalla glieud da puspei serender el sid suenter las duas stads che han frenau quei desideri. Per il menader dalla organisaziun turistica da Flem/Laax/Falera ei il tema durabladad denton actuals. «La discussiun ed ils problems cun la midada climatica svanescha buca semplamein.» Ed el manegia che l’euforia dar ir el sid vegni forsa frenada entras las experienzas sin via ed allas plazzas aviaticas. Schliata dentersesiun Stefan Arnold, directur dil ressort da vacanzas Catrina e dallas pendicularas da Mustér discuora dad ina reducziun massiva da pernottaziuns viers ils dus onns vargai. «La dentersesiun ei stada uonn ordvart fleivla e nus essan 50% el minus cumparegliau cugl onn vargau.» Paregliar siu menaschi cun ils onns avon corona sa Stefan Arnold buca perquei ch’il ressort a Mustér era aunc buca construius diltut. «Las frequenzas dallas pendicularas ein denton sin in bien nivel e quei vala era per la gastronomia.» Stefan Arnold gi dad esser in optimist e che las jamnas turisticas las pli fermas dalla sesiun da stad stettien aunc avon porta. «Aschia che nus pudein aunc ulivar empau nies manco.» Paregliar la stada actuala cun quellas dils onns vargai sa Andrea Soliva dil hotel Soliva a Sedrun. Dapi 25 onns lavura ella el menaschi turistic da famiglia che porscha 14 combras. Sper la clientella da tschep profitescha il hotel Soliva da passants sin via cun auto ni töf sur ils pass. «La stad vargada han quels digl exteriur muncau, quella munconza han ils hosps svizzers pli che ulivau.» Andrea Soliva ei pertscharta da puspei stuer s’orientar als onns avon corona pertuccont pernottaziuns. Ella gi denton: «Il turissem da stad ei sesviluppaus fetg ils davos onns, era grazia alla nova purschida sisum la Surselva.» Fatg in pass anavon Che la stad turistica ei s’avanzada ils onns vargai vesa era Kevin Brunold. Ed el tschontscha dad aspects positivs neu dils dus onns vargai che han purtau nova clientella alla Surselva. «Jeu sun perschuadius ch’ina part tuorna puspei.» Brunold regorda allas biaras habitaziuns secundaras che han midau maun ils davos dus onns. Ed el discuora dad ina nova generaziun e novs hosps che passentan ina part da lur temps liber els cuolms. Memia bia hosps fuss denton in problem per Andrea Arnold perquei ch’il persunal ei scarts. «Luvrar sez – ei la devisa sch’il persunal maunca.»

Mintgin da nus ha in’entira collecziun d’assicuranzas. Certas ein obligatorias ed autras tenor nossa opiniun ni, bein schi savens, tenor quella d’in da quels agents dil naucli che lain mai luc, necessarias. Agents d’assicuranza sesentan cuntents pér lu cu la segirtad da lur concarstgauns ei garantida. Quels ch’ins enconuscha buca pli datier san ins magari cumplimentar dad esch ora. Mender eisi cun amitgs, enconuschents ni parents che lavuran per ina segirada ni l’autra. Ins sesenta bunamein sfurzaus ed insumma – ins sa mai, sch’ei vegn adaquella. Pia segirein nus nusezs e nies fatg dubla- e treidublamein. Tochen che nus stuein viver da paun ed aua per saver pagar las premias. Miu um ed jeu tenin cusseida e scarplin. Quater assicuranzas encunter enguladetsch da skis ch’ein dagitg setschentai tiel fier veder! Segiradas supplementaras d’accident, malgrad che nus essan segirai flot e bein entras nos patruns! In’assicuranza per mobiglias ed uorden da casa cun ina summa d’assicuraziun horrenta! Miu um mira ton pitgiv che jeu concedel d’haver frisau pulitamein las summas indicadas agl agent d’assicuranza avon dus decennis. Ils teppis orientals che figureschan en la medema polissa stoi jeu denton defender. Zacu vi jeu gie cumprar els! E per buca stuer adattar la polissa hai jeu dalla bial’entschatta schau nudar ina summa adequata. Bischutaria en la valeta da 30 000 francs? Miu um fa in smani. El ha gnanc idea che pauc tec ani ch’ins cumpra cuosta ina fortuna e che mintga dunna ha zacons ed aunc cadeinas vitier. Mintgina deno jeu. Mo tradesses Vus gliez ad in toc vendasegiradas? Nus strihein e nudein. Contemplond la finala il mantun da contracts ch’ein da visar ni adattar, realiseschel jeu. Ch’jeu hai la cuida da contrahar damaun cun amitgs e beinenconuschents ni cun agents ch’ein buca da penn e ch’insistan. Pli bugen marcadar cun miu um: Tgei fas ti, sche ti femas ina cigaretta enten leger enta letg e brischas giu l’entira casa? Nus vein ina segirada da responsabladad, vegn ei senza targlin. Lu realisescha el: Daco duess jeu fimar enta letg, cu jeu femel gnanc? In punct per el, mo la terrada leventa mia fantasia: Mess il cass che jeu level damaun marvegl cul pei seniester. Sco emprem fetsch jeu ina runda cul tgaun. Sin la senda d’uaul scarpetschel jeu sur in romatsch che schai a mesa via. Setschentel giudem la scarpa cun ina ruttadira dil pei. Il tgaun dat ina stargida vid la suga e sefa libers. Nies Napoleon, schiglioc in bienatsch che fa per camond senza ch’ins stoppi alzar la vusch, trai ils peis davos si e cuora tgei ch’el po viaden egl uaul ed attacca leu in cavriel. Cun schliata cunscienzia trotta el silsuenter anavos tier mei per attaccar igl emprem tgaun che passa sperasvi cun siu patrun. Il tgaun jester, in hazer pleder mitgiert, sedefenda ti gianteren e tut indignaus morda nies Napoleon, schiglioc la pasch sezza, el ventrel al patrun dil pleder. Jeu, blessada sco jeu sun, sai far pauc auter che prender miu telefonin e clamar tei en agid. Ti eis gia egl auto e freneschas memia anetg udend dalla catastrofa. Produceschas ina carambollascha cun divers blessai... Tgei?! Dapi cu vein nus in tgaun? Miu um fa egls gross: Savess gie esser il cass, marmugnel jeu e desistel da menziunar il rest dallas catastrofas che smanatschan gi e notg. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. Ina columnista fidaivla è adina stada l’autura Leontina Lergier-Caviezel. Ella ha tramess a la redacziun ina schelta da trais columnas e surlaschà la tscherna finala a la redacziun da la FMR. Quella ha fatg «la segira» cun questa columna publitgada l’avust 2006. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Finalmein eis ei aschi lunsch. Suenter dus onns pausa passentein nossas vacanzas en Croazia. Nies liug preferiu che ei plaunsiu sco in secund dacasa. Igl ei mintga ga in sentiment tut special, cu las portas dil campadi sesarvan. Avon nos egls leva il sulegl. En sia glisch semuossa la mar e differents tuns blaus. Il tun dallas undas da mar fa beinvegni ed ei freda da vacanzas. Enamiez quei maletg idillic secasein nus cun nossa rulotta. Tgei che fa adina puspei smarvegliar: Nus essan buca persuls. Pil mument vivan dapli che 6000 persunas cheu cun nus. Glieud da pliras naziuns, gest sper nus hai Austriacs, Hollandes, Tudestgs, Talians e Slovens. Di per di udin nus in schischuri da lungatgs. Tuttina regia in’atmosfera pascheivla. Ei vegn salidau, segidau e magari filau novs contacts. Pigl auter vala la regla: viver e schar viver e semplamein guder las vacanzas. Ei para, sco sche nus vivessan en in auter mund. Lunsch naven dalla realitad, senza carplinas, sescagnems e demonstraziuns da pussonza. Semplamein ina cuminonza da campaders che ha schau ses quitaus casa. E lu suonda in punct culminont. La messa dalla dumengia ella baselgia parochiala. Jeu sun gia stada en differentas grondas ed impurtontas baselgias. Quei senn da cuminonza sco cheu hai buca sentiu zanu’auter. Cuort avon messa sempleina la baselgia sil pli davos plaz. Indigens e jasters sentaupan per festivar survetsch divin. Biars stattan perfin sin peis ed en schanuglias sin la crappa dil plantschiu. Buca che la baselgia fuss aparti biala ni che l’orgla resunass solem. Gie, jeu capeschel buca bia dapli ch’igl amen. L’atmosfera ei quei che commuenta. Crer ei per mei buca ina caussa dil tgau, mobein ina caussa dil cor. Nus jasters seschein purtar dallas canzuns cantadas en croat. Mintgaton cun melodias enconuschentas. Cantadas cun perschuasiun ed en tutta pietusadad. Cant che drova negin accumpignament all’orgla. Cant che muenta e colligia. Colligia pign e grond, giuven e vegl, jester ed indigen ed il plaid «mir s rama» – la pasch cun tei – plaida per sesez. Unics e tuttina uni in cun l’auter. «Crer ei per mei buca ina caussa dil tgau, mobein ina caussa dil cor.» Andrea Cathomas-Friberg da Dardin è scolasta da scolina e catecheta. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana a Glion cuntinuescha el modus d’avon corona. Il menader Conradin Klaiss, siu team ed ils participonts selegran sin in program cumplet las proximas duas jamnas. Entginas novaziuns segnan il cuors che vegn arranschaus dapi 1969. Il motto d’uonn: «Daguot e daguot fa puoz». Pervia dalla pandemia ha il cuors da romontsch sursilvan ella claustra a Glion buca saviu vegnir purschius il 2020, igl onn vargau eis el vegnius arranschaus en ina fuorma reducida. Suenter il record da participonts igl onn 2019 cun 126 dels ei il diember sereducius igl onn vargau sin 84. Uonn ein 103 dalla partida, biars da quels per in’ulteriura ga. La FMR ha discurriu cul menader Conradin Klaiss (45) che habitescha a Küsnacht/Turitg e ch’ei engaschaus dapi 2014 tier la Lia Rumantscha. FMR: Dumengia eis ei puspei aschi lunsch: il cuors da romontsch sursilvan intensiv dalla Fundaziun Retoromana entscheiva. Selegreis ch’ei dat uonn puspei in program ordinari? Conradin Klaiss: Gie, nus tuts selegrein fetg, pertgei igl ei ussa treis onns dapi che nus havein saviu organisar la davosa ga il cuors senza restricziuns. Negin ha spitgau ni pudiu sminar ch’ei detti negin cuors igl onn suenter il giubileum da 50 onns. 2019 havein nus festivau quel. Igl onn vargau havein nus purschiu il cuors en ina fuorma reducida, mo secapescha che la tema da buca saver porscher el, ha accumpignau nus entochen l’avertura. Nus sentin era ch’ils participonts selegran. Vus haveis uonn il motto «Daguot e daguot fa puoz». Tgei leis Vus dir cun quel? Quei motto stat en connex cull’aua ed en nies cass special cun in niev team: Dinamic, vital, frestg. Cun excepziun d’ina scolasta havein nus in team d’instrucziun cumpleinamein niev. Quei ei ina sfida ed ina schanza enina. Ina sfida damai ch’ils pli biars ston s’endisar vid l’organisaziun, ina schanza perquei che nus savein aschia porscher a biars giuvens d’instruir romontsch. Aschia survegnan quels forsa il gust da far quei era igl avegnir en tiara romontscha. Ils biars scolasts d’uonn stude­gian alla Scol’aulta pedagogica. Anflar in diember sufficient per tuts nivels ei daveras ina sfida, pertgei biars ein engaschai en in’autra moda e maniera. Muncau ha igl onn vargau surtut il program da rama. Uonn ei quel danovamein pulpius. Tgeinin ei per Vus persunalmein il punct culminont? Ei dat plirs. Senza vuler svaletar in ni l’auter selegrel jeu persunalmein il pli fetg sil concert e discuors cun Gino Carigiet e David Friedli. Gino ei staus miu scolar ed jeu admirel sia musica. Mo nus havein ulteriurs interessants hosps ch’enriheschan nies cuors. Mintga di cun excepziun dil venderdis offerin nus in element special. A quels ei in e scadin envidaus. Ils arranschaments ein gratuits, uonn rimnein nus ina collecta. Las seras ein organisadas biling. Plascher special hai jeu era ch’il cusseglier naziunal Martin Candinas vegn all’avertura dumengia proxima. En in discuors moderau vegn el a s’exprimer. Alla tscheina d’avertura vegn ei dil reminent surviu pèschs maghers, ina spisa tipica da nossa regiun che va deplorablamein empau en emblidonza. El program da cuors d’uonn ei vegniu fatg entginas midadas, aschia pertuccont il nivel 9 e 10. Saveis concretisar quella e numnar entginas ulteriuras? Da niev dat ei en quei senn buca pli il nivel 10. Persuenter purschin nus il nivel 9 cun dus moduls. Aschia san las participontas ed ils participonts eleger mintga di a tgei program separticipar. El nivel 10 eran per ordinari adina las otg entochen diesch medemas persunas, aschia che quella varianta cheu dat dapli variaziun. Ils moduls dil nivel 9 vegnan dil reminent instrui da Renzo Caduff, Clau Solèr, Johann Clopath, Giuanna Caviezel, Leontina Lergier-Caviezel, Iso Camartin e Toni Vinzens. Ina midada havein nus era fatg pertuccont igl urari dil di. Sco gia igl onn vargau vegn l’instrucziun terminada mintgamai allas 12.30. Suenter gentar sa mintgin formar aschia sez il suenter miezdi. Persuenter purschin nus vinavon il cant sco era da niev ina pusseivladad da studi naven dallas 14.15. Leu san las participontas ed ils participonts far pensums, seprofundar ella materia e tschentar damondas. Nus lein denton era nezegiar la savida supplementara da nossas scolastas e nos scolasts. Aschia sa mintgin separticipar la damaun allas 07.00 ad ina purschida da yoga cun ina da nossas scolastas. Ina bun’experientscha havein nus fatg igl onn vargau cull’excursiun: Nus desistin d’ina excursiun communabla da tuts. Il scolast ni la scolasta da mintga nivel decida ed organisescha in viadi per sia classa. Tgeininas ein las novaziuns pertuccont l’instrucziun sco tala? Dapi il november 2021 eis ei pusseivel da far in certificat da «Fide» en collaboraziun culla Lia Rumantscha, in certificat tochen e cun livel B1. Quella pusseivladad vegnel jeu a promover questa stad a Glion. Per l’emprema ga fetsch jeu uonn all’entschatta dil cuors ina survesta per tut ils participonts davart ils differents mieds ch’ei dat per emprender romontsch. Cun occasiun da quella presentaziun da mieds analogs e digitals presenta la Surselva Romontscha sia reediziun da «Miu gidonter». El ei vegnius surluvraus – jeu sun spannegiaus dil product che duess era esser in sustegn per emprender romontsch. Il cant ei uonn els mauns da forzas pli giuvnas. Cun Sara Simonet hai jeu ina cantadura professiunala che surpren la direcziun dil chor cun Flurin Monn, in multiinstrumentalist che vegn ad accumpignar il chor al clavazin. Il diember da participontas e participonts ei sereducius. Quei ei probabel la consequenza dalla pandemia. Co sepresenta la structura da participaziun uonn? Nus havein pli biars participonts ch’igl onn vargau, mo beinenqual dameins ch’avon corona. La gronda part retuorna mintg’onn. Per ordinari havein nus ina gronda gruppa el nivel 1, quella dils novizs. Uonn ei quella meins gronda, aschia ch’ei tonscha da far duas enstagl da treis gruppas. Legreivels ei il bi diember d’affons ella vegliadetgna da sis entochen diesch onns. Cun quella purschida dein nus la pusseivladad per exempel a famiglias setratgas neutier d’emprender il romontsch da funs ensi. Aschia sa l’integra­ziun en scola vegnir facilitada. 103 en nov nivels d’instrucziun 1969 ha igl emprem cuors romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana giu liug ed entochen oz ha quel saviu vegnir arranschaus mintg’onn cun excepziun da 2020. Lu ha corona fatg in streh atras il quen als organisaturs dil cuors, sco a biars auters era. Uonn sa il program cumplet puspei vegnir purschius ed il responsabel Conradin Klaiss selegra: «Cun nus selegran era biars participonts, nus havein retschiert biaras reacziuns en quella direcziun.» 103 participontas e participonts ein parti en nov nivels d’instrucziun, leutier vegn in vast program da rama. Ils arranschaments specials sco referats, prelecziuns, presentaziuns e musica ein publics. Pertuccont la participaziun al cuors ha la Fundaziun Retoromana aunc buca contonschiu dil tut il nivel d’avon la pandemia. L’avertura dil cuors vegn fatga dumengia suenter miezdi, hosp a quella ei cusseglier naziunal Martin Candinas. (fmr/hh) Conradin Klaiss ei menader dil cuors romontsch sursilvan intensiv dalla Fundaziun Retoromana a Glion dapi 2019. Il cuors romontsch sursilvan igl onn 2019 – igl onn dil giubileum da 50 onns.

Dapi varga 500 onns ha la pleiv da Schnaus adina giu contacts cun Glion e cun Vuorz. Entras la fusiun politica d’avon otg onns ein las relaziuns vegnidas aunc pli stretgas. La cuminonza da pastoraziun exista perquei tuttina buca pli. La pleiv da Schnaus vidlunder d’encurir sia via. Il vitget da Schnaus, situaus giudem la Val da Siat, agl ur dalla planira e dalla vart seniastra dil Rein, emblidan ins savens. Ni ch’ins considerescha el sco part da Glion. Era sche la vischnaunca politica ei fusiunada dapi 2014 cun Glion, ei l’autoritad ecclesiastica aunc adina autonoma. Igl ei ina cuminonza independenta, la pastoraziun partan ils da Schnaus dapi la reformaziun denton culs vischins. Glion, Vuorz e Schnaus La pintga pleiv romontscha da Schnaus dumbra actualmein 40 commembras e commembers. Ella enquera sia via. La fin da zercladur 2022 ei ina collaboraziun pastorala culs vischins ida a fin. Glion, Vuorz e Schnaus eran colligiai in cun l’auter, dapiapi varga 150 onns formavan las pleivs ina cuminonza pastorala, igl 1 da zercladur 2017 era Glion s’unius a quella. Il reglament corrispundent havevan las treis pleivs, il Colloqui e la Baselgia cantunala suttascret la fin dil 2016. Egl artechel 2 da quel eri fixau che las pleivs salvien lur independenza finanziala e structurala. La baselgia s. Maria Madleina da Schnaus. Quella cunvegna che reglescha la pastoraziun cumineivla ei ussa historia. Ella ei ida a fin ils 30 da zercladur 2022. Il president dalla pleiv da Schnaus, Luregn Caspescha, conferma che la radunonza da pleiv hagi priu dacuort il conclus da sligiar il contract cun Glion e Vuorz. Lezzas duas radunonzas havevan decidiu gia la primavera il medem. Suenter la demissiun da ser Jan-Andrea Bernhard ha la pleiv da Vuorz vuliuinstradar ina cuminonza pastorala cun Castrisch-Riein-Sevgein. Glion sco pleiv da lungatg tudestg ei restada – e vegn a restar – persula en quei conglomerat ecclesiastic cumplex dalla Foppa. Diversas pusseivladads Era la pleiv da Schnaus ei persula ed actualmein plitost denter sutgas e bauns. Geograficamein schai ella sco in cugn denter Vuorz e Glion. Ina affiliaziun cun Vuorz e Castrisch-Riein-Sevgein, en ina cuminonza pastorala romontscha, fuss evident. Daco han ins buca priu en egl quella varianta? Luregn Caspescha motivescha: “Sper la varianta da star autonoms, quei ch’ei vegniu preferiu dalla radunonza, havein nus era priu en egl da separticipar alla cuminonza cun Vuorz e Castrisch-Riein-Sevgein, ni da fusiunar cun la pleiv da Glion. La suprastonza ha retschiert l’incarica da sclarir las pusseivladads che nus havein leutier”. Frank Schuler, commember da suprastonza dalla Baselgia cantunala evangelica dil Grischun, conferma sin damonda dalla FMR ch’ins hagi sin meisa il dossier da Schnaus. Detagls ha el buca vuliu tradir. En scadin cass vegn ei ad esser fetg grev per ina pleiv cun 40 commembers da restar independenta. Per regla camondan ils daners dall’ulivaziun da finanzas. Il cass semeglia empau il triep dils Gals dad Asterix ed Obelix che sedustava encunter Julius Cesar e siu Imperi roman. Luregn Caspescha metta el clar che la pastoraziun da Schnaus seigi garantida da tuttas uras e ch’ins collavuri cun Glion en caussas administrativas. «Il biro dalla pleiv da Glion meina per nus il secretariat», gi Luregn Caspescha. Las casualias, vul gir battens, mortoris e maridaglias sin intschess da lur pleiv, sco era il plan da priedis, seigi organisau e garantiu.

Sil Crap Sogn Gion organisescha l’Associaziun internaziunala da slackline (ISA) questa fin d’jamna gl’emprem campiunadi mundial da high- e slackline. La FMR ha giu marveglias e visitau las preparativas. Ils davos 15 onns ei quella fuorma da giug e recreaziun sederasada sigl entir mund. Sin quasi mintga plazza da giugs, en numerus curtgins publics, lu oravontut els bogns aviarts, dat ei ina slackline sco attracziun. Igl ei ina tschenta da 2,5 tochen tschun centimeters ladezia ch’ei stendida d’ina plonta all’autra. Per affons e giuvenils eis ei in divertiment – semegliont al trampolin – da ballontschar, semover e trenar sco in artist da circus. Far quei diesch centimeters sur il pastget ei buca prigulus, las biaras tschentas ein lu era stendidas sin quella altezia. In sport variont Il scalem superiur ei la highline. La medema tschenta ei stendida lunsch sur il terren carschiu. Ei drova dapli exercezi, ruasseivladad, gagliardia, e cunzun curascha, dad ballontschar lunsch sur il terren 65 meters e dapli d’in punct a l’auter. Igl ei avanzau ad in sport pretensius. Thomas Buckingham, carschius si ella Svizra centrala, ei president dall’associaziun Swiss Slackline, el medem mument presidiescha el era l’Associaziun internaziunala da slackline (ISA). Sco animatur e promotur dall’Arena tectonica Sardona eis el engaschaus fermamein en quei sport. Thomas Buckhingham ha procurau che Flem Laax Falera Turissem integreschi quel ella purschida da stad. Avon treis onns han ins aschia stendiu ina liunga tschenta naven dil Crap Grisch sur la stretga dil Plaun Segnes Sut. Igl ei stau ina demonstraziun sportiva spectaculara. Il comite d'organisaziun digl emprem campiunadi mundial da highline. Sura vesan ins las tschentas ch'ein stendidas. Sin quei ei l’idea naschida d’organisar ella destinaziun in campiunadi mundial. «Igl ei gl’emprem ella historia da nies sport», declara Sarah Gmeiner. La Tudestga ei arrivada ier a Laax, ella ei assessura ell’associaziun internaziunala ISA. Isidro Rocua dil Chile, il parsura dalla cumissiun da sport, ed il Taiwanes Watson Wu, sco era il Svizzer Dyan Enghard, ein stai occupai ier dalla damaun tochen la sera sil Crap Sogn Gion. Els han montau las tschentas per las differentas rutas dalla concurrenza sportiva dalla fin d’jamna. In campiunadi mundial da highline ha ei aunc mai dau dapi ch’ins ha fundau il 2015 l’associaziun internazunala. Giugar culla gravitaziun Era in Sursilvan ei dalla partida a quei emprem campiunadi mundial. Ramun Tomaschett da Cumbel. Il lennari da 23 onns vala sco in dils favorits ella disciplina speed. El ei dil reminent president dall’uniun GrischaSlack, l’associaziun grischuna ch’ei dat dapi la primavera 2021. El emprova da ballontschar il pli spert da tuts d’ina plattafuorma all’autra, 65 meters tras l’aria, quasi denter tschiel e tiara. Samuel Volery ei in auter favorit, el separticipescha ella disciplina freestyle. «Leu ein ins pli libers cun ballontschar, ins sa far in tgaumalè silla tschenta, scher culla schuiala silla tschenta, semplamein giugar culla gravitaziun», declara el el discuors culla FMR. Tgi che vul veser co Ramun Tomaschett, Samuel Voléry ed ulteriurs 28 atletas ed atlets ballontschan tras l’aria, sa far quei sonda e dumengia proxima. Ins drova mo in bigliet per la cabina Murschetg-Crap Sogn Gion. Gl’access agl areal da campiunadi ei libers. Ulteriuras informaziuns mira www.swiss-slackline.ch, ni era www.grischaslack.ch Ramun Tomaschett, silla tschenta liunga ed aulta sil Crap Sogn Gion.

Suenter dus onns pausa sfurzada ha la Brass Band da giuvenils dil Grischun envidau la jamna vargada al camp da stad a Sursaissa. Las giuvnas ed ils giuvens musicists termineschan quella jamna cun entgins concerts a Cuera, Sursaissa e Savognin. Ord la halla polivalenta a Cuort/Sursaissa seschluetan entgins tuns da musica da stuors. Sulet cuortas intonaziuns, il dirigent Joram Bots interrumpa stedi e curregia e dat in ni l’auter sclariment. «Nus empruein aunc ina ga.» Ils participonts dil camp da giuvenils dalla Brass Band da giuvenils dil Grischun ein a Cuort dapi ils 10 da fenadur. Ed igl emprem concert ruchegia, la formaziun da giuvnas e giuvens musicists sepresenta gia oz a Cuera sut tschiel aviert. Dabia Sursilvans Dalla partida ein dabia Sursilvanas e Sursilvans sco quei ch’in’egliada silla gliesta da participonts tradescha. Els sunan ellas musicas da Suraua, Sagogn, Falera, Val sogn Pieder, Andiast mo era a Savognin en autras formaziuns grischunas ed ina participonta deriva schizun dil Tirol dil Sid. Daferton avertescha Joram Bots sia formaziun da giuvenils. «Vus saveis co ei tuna magari suenter in giug sin ina plazza da sport.» Suenter dus onns ha la Brass Band da giuvenils puspei saviu organisar in camp da stad. Cun 35 musicistas e musicists ei la participaziun plitost mudesta cumparegliau culs camps avon corona. Tizian Ulber dalla uniun purtadra dalla Brass Band da giuvenils deplorescha quei fatg. El gi ch’il sustegn dalla vart dallas societads da musica per il camp maunchi pli e pli. «Avon onns deva ei negin dubi da promover ils musicists giuvens e porscher ad els ina buna formaziun.» Sulet ina formaziun Normalmein s’organisavan ils participonts dil camp en duas formaziuns da differenta fermezia. «Cun quei diember actual ei quei buca pusseivel.» Ina sfida per il dirigent Joram Bots che tradescha che las habilitads musicalas dils participonts sedifferenzieschien. «Entgins em­prendan pli tgunsch ed auters ston morder pli fetg.» In problem para quei denton buc ad esser. En scadin cass ei la giuventetgna musicala fetg focussada e teidla cun attenziun las explicaziuns dil dirigent. El vegn duront la jamna sustenius da siat scolastas e scolasts da musica ch’instrueschan ils divers registers. Giuvnas e giuvens scolasts da musica ch’instrueschan el camp a Sursaissa giuven­tetgna. «Jeu sun buc il tip che fa da polizist duront il camp.» E tuttina tradescha Joram Bots ch’el sappi insister sch’ei fetgi da basegns. El sez ei gia staus engaschaus avon onns sco scolast da register al camp dalla Brass Band da giuvenils. Il scolast da musica deriva da Wattenwil el cantun Berna e diregia sper siu engaschi professiunal aunc treis differentas formaziuns. Dabia onns dalla partida Toni Deplazes, il president dalla uniun purtadra dalla Brass Band da giuvenils dil Grischun s’engascha gia dapi igl onn 1991 per il camp da giuvenils. «Munchentau vai jeu sulet singuls camps en tut quels onns.» Neu da quei engaschi enconuscha el la historia dalla Brass Band en mintga detagl. E Toni Deplazes gi ch’ins pretendevi avon onns aunc in test d’access. «Cun quei vein nus calau, quei stermenta las giuvnas ed ils giuvens da s’annunziar.» E Toni Deplazes gi ch’ins hagi entochen uonn sulet ina ga stuiu desister da far duas formaziuns el camp. Daferton lai il dirigent ir sia formaziun ella pausa da gentar. Per declarar tgei che ve­gni palesau magari silla plazza sportiva suenter in giug malgartegiau. «Nus vein buc anflau la via el giug.» Che sia formaziun anfli buca la via el giug da concert ei buca da temer. La Brass Band da giuvenils dil Grischun concertescha oz, ils 14 da fenadur allas 14.30 a Cuera sil Martinsplatz e silsuenter sigl Alexanderplatz. Ulteriurs concerts suondan damaun, vendergis, ils 15 da fenadur alla 20.00 a Sursaissa e sonda, ils 16 da fenadur allas 20.00 a Savognin.

Per la tschunavla ga porschan il Museum La Truaisch, il Forum cultural Tujetsch e la Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns Tujetsch la FotograVia. Igl ei in ulteriur arranschament da TujetschVivaCultura. Da questa fin d’jamna entochen ils 14 d’uost 2022 muossan 15 tablas ella grondezia A3 fotografias veglias per liung dalla via dil vitg da Rueras. Las fotos sillas tablas documenteschan la veta da pli baul el vitg ed aschia sa il contemplader cumparegliar quella cullas cundiziuns dad oz. Uonn ei l’exposiziun ell’enzenna dall’agricultura. Aschia vegn mussau fotos davart il puresser da pli baul, l’existenza d’ina e scadina famiglia. Ina da quellas tablas sefatschenta dil truffel. Dapi miez dil 18avel tschentaner vegn el cultivaus el Grischun. En Val Tujetsch ein ils emprems vegni mess e raccoltai igl onn 1802 a Selva. Temps da fomaz ha el pil pli gidau a surmuntar la fom. Sco quei ch’il cronist Tarcisi Hendry constatescha, eis ei stau mender igl onn 1816, quel senza sulegl, cun bia bischas e neiv. Era il truffel ha buca pudiu crescher e perquei suonda 1817 igl onn dalla fom. La historia davart ils truffels e biaras autras fuorman ensemen cun bellezia fotografias veglias la FotograVia d’uonn a Rueras. Damaun, sonda, ils 16 da fenadur 2022 allas 17.00 ei la vernissascha dall’exposiziun cun ina guidada romontscha. Sonda, ils 23 da fenadur 2022 vegn purschiu ina guidada tudestga. (fmr/hh)

En quater jamnas ei ina grond gi sportiv en Lumnezia. Era sch’ella trai buca schi biars participonts sco igl openair, ei il Bikemaraton Lumnezia la secund-impurtonta occurrenza dalla stagiun. Tochen tiels davos detagls ei il niev comite d’organisaziun semtgaus silla dumengia dils 7 d’uost 2022. Gl’onn 1992 haveva il velo da muntogna entschiet a conquistar las cuntradas alpinas. A Lumbrein han ins viu il svilup ed ei suandaus il trend. Il vehichel robust cullas rodas pli ladas e cun profil ei staus l’alternativa daditg spitgada tiel velo da cuorsa sin vias asfaltadas. Gl’onn 2022, 30 onns pli tard, ei quei mied etablius, il mountainbike ei ina purschida indispensabla dil turissem da stad. Ei dat numerus trutgs – il plaid engles «trail» vegn duvraus pli frequent – aposta per velos da muntogna. Ina destinaziun sto porscher tals, pertgei ir cun velo ei in sport popular che trai famiglias e pèrs sillas rutas. Igl e-bike ei gl’ulteriur pass el svilup dil velo. Rutiniers dall'emprema ura Tut quei ha accumpignau il Bikemaraton Lumnezia ch’ils da Lumbrein han entschiet ad organisar 1992. Toni Solèr ha purtau l’idea ed in comite d’organisaziun cun commembers dall’Uniun sportiva han lantschau ina cuorsa populara cul velo da muntogna. Ils 7 d’uost 2022 ei quella per la 31avla gada. «Nus essan fetg motivai e sperein d’astgar beneventar biaras participontas e participonts», declara Tino Solèr. El ei successur da Giusep Capeder che ha presidiau biars onns il comite d’organisaziun. L’occurrenza sportiva cuntinuescha, cun niev slontsch e nova glieud al tgamun. Tino Solèr ei dil reminent fegl digl iniziant Toni Solèr. Cun Ignaz Arpagaus, trenader dil Club da velo Surselva e fidau voluntari, e Norbert Capaul, in rutinier dall’emprema ura, ha el duas persunas che han piars nuot dil fiug pil Bikemaraton Lumnezia. Els dus han posts da clav enteifer il comite che prepara l’occurrenza sportiva. Norbert Capaul ei schef da ruta ed Ignaz Arpagaus schef da cuorsa. La Lumnezia, vesta naven da Staviala Vedra viers nordost Ei tut semtgau, respectiv tgei spetga il comite d’organisaziun dil 31avel Bike Maraton Lumnezia? «Nus selegrein da tuttas annunzias. Oravontut spitgassen nus bugen biaras Lumnezianas e Lumnezians», manegia Norbert Capaul. El renda attent che la ruta nova meina puspei mo dalla spunda lumneziana. Per simplificar l’organisaziun han ins desistiu da traversar territori da Sursaissa. Il schef da ruta quenta ils 7 d’uost cun 250 tochen 300 participontas e participonts. La ruta ei nuotameins attractiva, ella meina da niev tras ils vitgs. «Nus essan ussa pli datier alla populaziun», declara Norbert Capaul. Ed il schef da cuorsa aschunta: «Nossa cuorsa ei buca il maraton pli pretensius dil mund, denton il pli bi», manegia Ignaz Arpagaus. In ch'enconuscha il maraton In ch’enconuscha ils maratons pli pretensius dil mund ei Andrin Beeli. Suenter ch’el ha calau sia carriera sco ciclist professiunal, eis el sespecialisaus sin cuorsas da maraton. Il davos da mars eis el separticipaus al Cape Epic ell’Africa dil sid. La pli gronda cuorsa da MTB dil mund ha el concludiu cun Severin Disch sco 26avel da 600 teams. Il zercladur e fenadur eis el staus a treis maratons fetg dirs e seclassaus davontier. Igl Ortler Bike Marathon, cun 3900 distanza d’altezia d 107 kilometers, ed il Hero Dolomites, ina cuorsa cun 4500 distanza d’altezia e 86 kilometers, ha el absolviu sco 23avel respectiv 11avel. Al campiunadi svizzer da maraton a Fribourg dils 3 da fenadur ei Andrin Beeli vegnius sisavel. El s’auda definitivamein tiels megliers dil mund sin distanzas liungas ed aultas pendenzas. Al Bikemaraton Lumnezia quentan ins el sco il favorit. Alp Staviala Vedra sda Lumbrein Andrin Beeli selegra mintg’onn da separticipar a quella cuorsa. Igl ei ina distanza da 38,38 kilometers. In premi da muntogna dat ei sill’Alp Staviala Vedra. La ruta meina vinavon sur l’Alp Sezner, Triel, l’Alp da Morissen, Davos Munts ed anavos a Lumbrein. «Ella ei pli pretensiusa areguard las pendenzas, ei va dapli ensi ed engiu che tochen dacheu», explichescha Norbert Capaul. Ei seigi ina mischeida dils davos 30 onns, vul gir per part tragets enconuschents e lu era novs. «Cul motiv da star en Lumnezia culla ruta», declara el. Ed era datier dils vitgs e dalla populaziun. Ignaz Arpagaus aschunta ch’ins drovi persuenter era dapli gidonters. «Cun bien 50 posts silla ruta e 15 posts da sanitad ein silmeins 65 persunas en acziun. Ei seigi buca schi sempel da recrutar, denton gl’entir team d’organisaziun, en special siu collega Norbert Capaul hagi saviu motivar biars da segidar. Sco speaker dil gi a Lumbrein han els saviu gudignar Ruedi Frehner. Il sportist e currider passiunau da Castrisch, remplazza Armin Spescha ch’ei staus en acziuns divers onns sco moderatur dil gi.

Anja Furger seprepara per la tiarza stagiun sco giugadura dall’emprema equipa dil Club da ballapei Lucerna. Suenter in atun plitost difficil ha ella mussau la primavera vargada bunas prestaziuns. Quei ei reussiu era grazia ad in trenament special. La giugadura dalla pli aulta ligia svizra dallas dunnas lauda la prestaziun dall’equipa naziunala svizra al Campiunadi europè da ballapei encunter la Suezia. Igl unviern 2020 ei Anja Furger (27) ch’ei carschida sia a Cumbel, vegnida engaschada dil Club da ballapei Lucerna per l’emprem’equipa che dat il campiunadi dalla «Axa Women’s Super League». Avon haveva ella dau ballapei a Laax e Domat e la davosa staziun avon Lucerna era la ligia naziunala B cun Worb stada. Anja Furger ei s’integrada spert, ha anflau leu in plaz u el miez ni sin ina dallas duas alas. Igl atun vargau ei la gronda crisa lu vegnida: «Mia prestaziun consteva semplamein buca ed aschia hai jeu era buca saviu dar savens. Per mei ei quei stau ina situaziun fetg malcuntenteivla, jeu savevel buca co ei mondi vinavon cul ballapei.» In trenament special «Jeu hai tschentau biaras damondas a memezza, denter auter era, daco ch’jeu dun insumma ballapei. Sin fundament da quella situaziun fetg malguessa pertuccont miu avegnir el sport, sun jeu lu sedecidida per in trenament special», di Anja Furger. D’ina interpresa specialisada eis ella vegnida accumpignada, ha luvrau vid la cundiziun, mentalmein ed era vid la vivonda. Ella ha denton era midau dimora ed ei secasada a Lucerna. Quellas stentas han allura purtau spert fretg, la primavera ei la Lumneziana stada savens sil plaz els giugs dil CB Lucerna ella pli aulta ligia svizra dallas dunnas. «Vonzeivi il nuv ius si, jeu hai era puspei survegniu plascher e motivaziun da dar ballapei. Aschia hai jeu era saviu mussar las prestaziuns sil plaz. Mia finamira dalla primavera era da saver dar mintga giug silmeins 30 minutas e quei ei stau per gronda part il cass. Fuss quei buca stau pusseivel, fuss jeu probabel seretratga ella secund’equipa», declara Anja Furger sia situaziun digl unviern e la primavera. Ella hagi anflau il contact era emoziunal cun Lucerna, il contuorn constetti, seigi cul club, ils trenaders, las giugaduras sco era privat: «Il mument constat veramein tut, tut quei ch’jeu fetsch plai a mi fetg bein.» Sper siu engaschament el ballapei lavura Anja Furger 30 pertschien tiegl Agid svizzer da muntogna e studegia etnologia all’universitad. Las dunnas dil CB Lucerna han dil reminent terminau il campiunadi passau sil sisavel plaz da diesch equipas. Cun quella rangaziun astgi la squadra esser cuntenza. Semtgada per la partenza «Jeu selegrel ussa fetg silla partenza els trenaments ed il campiunadi niev», di Anja Furger. Gliendisdis proxim ei igl emprem trenament ufficial, entochen lu ha ina e scadina giugadura trenau per sesezza. Quei ha Anja Furger fatg il davos temps savens era a Cumbel. Enteifer l’equipa da Lucerna dat ei bein enqual midada: «Entginas giugaduras han calau, autras han bandunau il club. Nus survegnin denton era pliras novas giugaduras.» Empau turbulent eis ei stau ils davos onns pertuccont trenaders a Lucerna e silla stagiun nova ei puspei in niev alla lingia: «Evaldo della Casa ha badunau nus igl unviern, el ei staus in fetg bien trenader. Da niev vegn Urs Bachmann ad esser nies cautrenader.» «Il ballapei da dunnas ha fatg in bien svilup» Il mument ha liug ell’Engheltiara il Campiunadi europè da ballapei dallas dunnas. Dalla partida ei era la squadra naziunala svizra. Suenter il remis encunter Portugal ei suandau la mesjamna sera ina terrada encunter la Suezia. Dumengia sera dat l’equipa svizra il tierz giug encunter la Hollanda. Ina victoria ei necessaria per tuttina aunc sequalificar pil quart final. Anja Furger ha persequitau ils dus giugs d’entochen ussa e siu commentar tier la scuntrada encunter la Suezia: «Igl ei stau ina buna prestaziun, donn ch’ei ha buca tunschiu silmeins per in punct. Sin fundament dallas preparativas meins bunas en vesta al campiunadi hai jeu giu empau tema che l’equipa vegni forsa schizun «sittada giu». Sche Ramona Bachmann havess saviu sittar igl 1:0 cun si’emprema schanza, havess il giug probabel giu in auter decuors.» L’entira situaziun, era culla malsogna dil magun ils davos dis tier pliras giugaduras, seigi buca stada sempla. Anja Furger ei optimista pil tierz giug encunter la Hollanda: «El ballapei ei adina tut pusseivel, quei ei il bi. La mesjamna sera ha la squadra mussau tgei ch’ella sa, aschia ch’ina victoria encunter la Hollanda ei buca exclausa.» Pertuccont il ballapei da dunnas en general constatescha Anja Furger: «Ils davos onns ha ei dau in grond svilup, era en Svizra. Ils clubs han investau dapli el ballapei da dunnas ed ussa semuossa quei era sil plaz.» In moviment ha ei era dau el Club da ballapei Lucerna: «Entochen ussa eran las dunnas aschidadir in’uniun per sesezza. Naven da questa stad essan nus integrai cumpleinamein el cub e profitein aschia da quellas structuras e dall’infrastructura. Ussa resta ei mo aunc da sperar che nus sappien era dar ina ga in giug el stadion dils umens.» Anja Furger ei semtgada pil campiunadi Miez uost entscheiva il campiunadi da ballapei dalla «Axa Women’s Super League». Dalla partida en quella pli aulta ligia svizra dallas dunnas ei era la Lumneziana Anja Furger ch’ei commembra dil cader dil Club da ballapei Lucerna. Suenter in atun difficil ha ella luvrau igl unviern vargau a basa d’in niev program e la primavera ha ella saviu absolver in tschuppel giugs. «Jeu hai survegniu nova motivaziun pil ballapei e selegrel ussa sil campiunadi vegnent», di la giugadura da ballapei ch’ei carschida sia a Cumbel. Igl unviern vargau ha ella luvrau vid la cundiziun, mo era mentalmein e pertuccont la vivonda. Sper dar ballapei cun Lucerna lavura Anja Furger parzialmein e studegia etnologia all’universitad a Lucerna. In brav pensum: «Quei va bein in cun l’auter. Il mument hai jeu veramein plascher da far tut quei in sper l’auter.» (fmr/hh) Dapi igl unviern 2020 appartegn Anja Furger ch’ei carschida si a Cumbel, al cader dall’emprem’equipa dil Club da ballapei Lucerna. Anja Furger (sen.) en acziun encunter YB.

Il prighel ch’igl uaul brischa crescha cun las temperaturas aultas e la munconza da plievgia. Il Grischun investescha continuadamein ell’infrastructura per stizzar incendis d’uaul. Per exempel cun construir novas fontaunas. Per stizzar drova ein denton buca mo fontaunas, mobein era aua. «Pil mument ei il prighel aunc moderats.» Gion Tenner, instructer districtual e cumandant dil corps da pumpiers da Sursassiala ei gest turnaus dad ina excursiun per giudicar il prighel d’incendis egl uaul. Senza dubi crescha il prighel ils proxims gis era en Surselva pervia dalla calira ed il vent schetg da l’aura sut. Ellas valladas grischunas dil sid, principalmein el Mesauc ed ella Val Calanca, ei il prighel d’incendis gia ussa gronds. El ei sil quart scalem dalla scala da prighels da sis. «Gia sil nivel quater tonscha ina cigaretta buca stizzada scosauda per dar fiug.» Buc adina eis ei la malprecautadad dil carstgaun che metta en flommas cultira ed uaul, in cametg sa medemamein dar fiug. Sco igl onn 2003 ella Val Müstair nua che 39 hectaras han barschau duront 70 gis entochen che tut ei stau stez. Bia experienza Il Grischun posseda dabia experienza cun incendis d’uaul sco quei che las indicaziuns digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira tradeschan. Per regla brischa ei circa 20 ga per onn enzanua silla prada ni egl uaul, onns da pli gronda schitgira era 40 ga e dapli. Ils incendis gronds ein succedi 1997 en Mesauc/Calanca cun 390 hectaras uaul donnegiau, 2003 sco menziunau ella Val Müstair, Trin 2010 cun 5 hectaras barschadas, 2016/17 Soazza cun 119 hectaras. Ils biars cuosts da quels incendis caschunan buca las stentas da stizzar. Setracta ei dad in uaul da schurmetg ein ils cuosts da restabilir igl uaul bia pli aults. Stizzar las tschun hectaras da Trin han custau 245 000 francs, restabilir igl uaul da protecziun donnegiau varga dus milliuns francs, sco quei che las indicaziuns digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira tradeschan. Conradin Caduff, igl inspectur cantunal e schef dils pumpiers grischuns regorda alla strategia 2030 da cumbatter incendis d’uaul. «Ina strategia elavurada dallas instanzas cantunalas sut la bitgetta digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira.» La part principala en quella strategia gioga il helicopter che lubescha d’intervegnir spert ed impedir ch’il fiug sederasa. Per quella intervenziun sperta sto il helicopter saver cargar aua aschi spert sco pusseivel. «La finamira ei ch’il helicopter drova sulet treis minutas da rotar dil fiug ed anavos per cargar aua.» Conradin Caduff menziunescha la reit necessaria da fontaunas per ch’il helicopter sa insumma cargar e stizzar en cuort temps. Ina carta digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira indichescha exact nua e co ils pumpiers san retrer aua el Grischun. Ed aposta per il heli vul il cantun baghegiar ulteriuras 66 novas fontaunas ed investir per quei intent 19 milliuns francs entochen igl onn 2030. Nezegiar lags artificials Lags artificials sco quel da Breil che sesanflan sin in’altezia moderada ni lags per far neiv artificiala surveschan en cass d’urgenza medemamein per furnir aua da stizzar. Igl inspectur cantunal Conradin Caduff ei pertscharts ch’ei drova buca mo fontaunas, mobein era aua che flessegia ellas fontaunas. E che quella aua ei momentan plitost scarta ellas valladas dil sid. En Surselva flessegia l’aua aunc en abundonza, sco quei che Gion Tenner ha constatau. «Principalmein sisum la Surselva e dalla vart dil nord meinan ils dutgs avunda aua.» La Surselva vala buca per la vallada la pli periclitada d’incendis d’uaul, sco per exempel las valladas dil sid. Tuttina ston era ils pumpiers da Sursassiala ina ga ni l’autra stizzar fiugs sin pastiras ed en uauls. Investiu egl equipament A Glion ed a Mustér han ils pumpiers staziunau equipament special per cumbatter incendis d’uaul. Era en quei equipament ha il cantun investiu, sco quei che Conradin Caduff gi. «Nus essan vegni pertscharts da stuer haver avunda material per in incendi grond, denton buca per dus incendis gronds enina.» Igl inspectur cantunal fa attent ch’il helicopter sappi sulet stizzar las flommas ed impedir ch’ellas sederasien. «Stizzar il fiug dil tuttafatg ei pretensius e succeda entras il pumpiers el liug.» Lavur stentusa che cuoza e ch’ei da far per part en spundas teissas ed exponidas. Tier incendis pli gronds segidan ils divers corps da pumpiers in cun l’auter. E schiglioc ha ei num trenar il seracass. Buca ton il stizzar ei la gronda sfida, sco Gion Tenner accentuescha. «La communicaziun ei impurtonta e sto funcziunar.»

Il cumbat electoral per il presidi dad Ilanz/Glion survegn empau tensiun. La partida socialdemocratica Surselva ha annunziau la candidatura da Silvio Dietrich. Cun Claudio Quinter dalla Allianza dil Center ei in candidat burgheis gia semess en posiziun. Igl ei probabel in novum ella historia sursilvana ch’in candidat dalla Partida socialdemocratica (PS) garegia da surprender in presidi communal. Silvio Dietrich, dapi l’elecziun dil Cussegl grond dalla primavera vargada deputau, ha para surve­gniu plascher dalla politica. «Gie, entochen ussa sundel buc enxnum s’engaschaus politicamein.» Enconuschents ella vischnaunca e sur quella ora ei Silvio Dietrich tuttavia sco menader dalla scola dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. «En quella funcziun sundel era commember dalla direcziun communala.» Silvio Dietrich gi d’enconuscher detg bein il menaschi communal neu da quella incarica. «Secapescha che las damondas da scola han primarmein fatschentau mei.» E cun damondas da scola ei Silvio Dietrich era sefa­tschentaus sin palancau cantunal sco president dalla Uniun grischuna dils meinascolas. «Jeu vai sentiu ch’ins sto esser politicamein activs, sch’ins vul muentar enzatgei.» Ord vesta da sia situaziun professiunala actuala eis el dil meini ch’ei seigi il dretg mument da far ina midada. «Cun miu mandat sco deputau s’accordass il presidi dalla vischnaunca fetg bein.» Il candidat dalla PS manegia d’enconuscher bein la lavur al tgamun communal ton dad Aurelio Casanova sco da Carmelia Maissen. «E jeu creigel da saver tschentar entginas atgnas prioritads senza metter igl entir menaschi sil tgau.» Dietrich puntuescha dad esser disaus da risguardar auters meinis e d’integrar quels ellas decisiuns. Ed el ei pertscharts ch’il president stat magari pulit el vent. «Gie, jeu sun pertscharts ch’il president ei pli exponius ch’il menader da scola.» Buna occasiun da far ina midada Silvio Dietrich beneventa ch’il suveran dalla vischnauca sa eleger denter pliras candidaturas. El ha era retschiert dabia reacziuns positivas gia sin sia candidatura per il Cussegl grond. «Era sche biars ein stai surstai che jeu sun semess a disposiziun sco candidat dalla PS.» Sco seniester dils seniasters valetescha el buca sia posiziun politica enteifer la partida. Ed el mintgagi politic dad ina presidenta communala ni dad in president communal ein posiziuns politicas savens d’anvonz, leu ha ei num porscher soluziuns. Il secund candidat che vul vegnir president Silvio Dietrich ei ussa il secund candidat che stat a disposiziun per il presidi communal dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Gia la fin da zercladur ha Claudio Quinter dalla Allianza dil Center (AdC) getg dad esser promts per schar eleger. Quinter ei commember dil parlament communal da Glion e meinafatschenta dad ina interpresa d’immobiglias. Il suveran dalla vischnaunca da Glion elegia in successur e buc ina successura – sco ei vesa ora momentan – per Carmelia Maissen ils 21 d’uost 2022. Aschia resta aunc empau temps per ulteriuras candidatas e candidats per sefierer el cumbat.

La radunonza communala da Val S. Pieder ha approbau il venderdis sera il quen dalla vischnaunca pigl onn 2021. Tier expensas da rodund nov milliuns francs siara quel cun in gudogn da 536 500 francs. La vischnaunca ha saviu far las amortisaziuns previdas ell’altezia da 1,1 milliuns francs. La finanziaziun recaltgada ord atgna forza importa 1,6 milliuns francs. Sco quei che l’administraziun communala scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha la vischnaunca fatg igl onn passau investiziuns da net 3,7 milliuns francs. Plinavon han vischinas e vischins concediu il venderdis sera in credit da 230 000 francs per la renovaziun dil rempar dil flum a Lunschania. (cdm/fmr)

Biebein 115 onns ei igl uaul Scatlè a Breil sut protecziun. Quei ei pli ditg che quei ch’il Parc naziunal exista. Unic ei ch’igl uaul ha per part pégns che creschan leu dapi il 13avel tschentaner, mo era ch’ins po buc observar fastitgs d’in nez forestal en quei uaul. «Quei ei unic en Svizra», di professur Harald Bugmann. Sin invitaziun dall’Uniun da catschadurs Tumpiv ha el referiu a Breil. Igl uaul Scatlè survescha sco zona d’uaul protegida e po aschia vegnir nezegiaus per la perscrutaziun. Aschia vegn il professur Harald Bugmann ina ga ni l’autra cun sias studentas e ses students, savens per dus dis, a Breil per visitar ed observar igl uaul da Scatlè: «En quels dis mein nus atras il reservat e las studentas ed ils students fan leu mesiraziuns. Il medem mument emprendan els veramein d’enconuscher igl uaul.» Igl uaul dil Scatlè ha ina surfatscha da 24 hectaras, diesch hectaras vegnan nezegiadas per la perscrutaziun entras la ETH Turitg. Fenomens specials Dapi ils onns 1960 dat ei in monitoring intensiv en quei uaul ch’ei situaus sin ina spunda sumbrivauna all’entschatta dalla Val Frisal. Quei possibiliteschi da far differentas observaziuns plitost curiosas. Aschia hagien ins cattau gia il 1960 in pégn cun ina lunghezia da rodund in meter. Tier la davosa inventarisaziun il 2019 hagien ins constatau che quei pégn eri aunc adina in meter, pia insumma buca carschius. Quei sappien ins buca declerar. Era buca declarar sappien ins per exempel il fenomen pertgei ch’ils pégns el Scatlè vegnien buc pli gross che 115 centimeters. Era quei seigien observaziuns sur onns ora, di Harald Bugmann: «Entgins pégns enconuschin nus fetg bein dapi onns. Els han numeras, quasi in num. Nus savein lu controllar il svilup, era sin fundament dil terren che sesanfla leu.» Concernent la selvaschina egl uaul di Harald Bugmann: «Plontas san sesviluppar natiralmein tenor cundiziuns climaticas e dil terren. La populaziun dalla selvaschina, surtut dils camutschs en quei uaul, han ina fetg gronda influenza silla dinamica digl uaul. Aschia constatein nus leu praticamein negin culeischen. La populaziun dalla selvschina ei pia memia gronda per che nus savessen constatar ina vera dinamica natirala digl uaul.» Per quei motiv fetschi ei era senn da far catscha leu. Nez per la scienzia forestala Cun observar igl uaul buca nezegiaus possien ins era trer conclusiuns, per exempel per in uaul da protecziun. El Scatlè hagien ins perquei pudiu observar con ditg ch’ei drovi entochen ch’ina regiuvinaziun seigi sesviluppada. «Quai va per regla circa 20 onns», di Harald Bugmann. Ins hagi denton era pudiu observar con ditg ch’ei drovi entochen ch’ina largia egl uaul po seserar a moda natirala, numnadamein denter 50 ed 80 onns. Aschia possien ins propi dir che plontaziuns ed indrezs da protecziun fetschien senn en in uaul da protecziun, per exempel suenter ch’il vent ni ina lavina hagi caschunau donns. La scienzia ha pudiu cumprovar che la largia po seserar natiralmein, mo che quei process cuoza in temps e che las mesiras immediatas fan propi senn ed ein necessarias, aschia il professer da l’ETH Turitg. Il referent Harald Bugmann (sen.) ensemen cul president dall’Uniun da catschadurs Tumpiv, Vic Desax. Igl uaul dil Scatlè a Breil ei d’impurtonza per la perscrutaziun. La natira ei surschada a sesezza.

La giuvna Lumneziana Chiara Solèr ei ina dallas duas meglieras ciclistas svizras dall’annada 2005. Gia igl emprem onn sco juniora eis ella era seposiziunada denter las meglieras d’autras tiaras, aschia al Campiunadi europè da mountainbike che ha giu liug dacuort el Portugal. Sias finamiras ein claras: terminar igl emprendissadi mercantil e silsuenter sededicar cumpleinamein al sport da mountainbike. La Val Lumnezia para da porscher in bien terren pil sport da mountainbike. Leu dat ei biaras bialas turas cun different grad da grevezia. Mo leu ei era il campiun mundial ed olimpic Nino Schurter carschius si. Da Tersnaus, siu vitg nativ, deriva denton era Vital Albin che ha contonschiu dacuort igl emprem plaz da podest el Cup mundial. Mo era la spunda sulegliva da l’autra vart dalla val procura che la Lumnezia seigi presenta cun success sin plaun naziunal ed internaziunal da mountainbike. Chiara Solèr – la giuvna da 17 onns che habitescha cun sia famiglia a Lumbrein – ei commembra dil cader naziunal dallas junioras. Ellas cuorsas da quei scalem ha ella suttastrihau uonn sia fermezia. Dapresent eis ella ina dallas meglieras dall’annada 2005 en Svizra ed era sin plaun internaziunal tegn ella petg pli u meins all’entira concurrenza. Al campiunadi mundial? Al campiunadi d’Europa dils juniors en Portugal ha Chiara Solèr contonschiu dacuort mintgamai il 12avel rang el short-track ed el cross country. Ella ei stada denter las meglieras da si’annada: «Per mei ein quellas rangaziuns stadas ina surpresa. Jeu havevel buca semiau da puder saver serangar aschi lunsch anavon ni insumma da saver separticipar a quels campiunadis.» Mo era allas cuorsas dil Cup mundial ad Albstadt en Germania e Nove Mesto en Tschechia ha la giuvna Lumneziana contonschiu rangaziuns respectablas e munchentau mo per pauc rangaziuns denter las 20 meglieras. En ulteriuras cuorsas naziunalas sco era cun participaziun internaziunala ha ella confirmau sia fermezia. Per quei motiv eis ella uss era en discussiun tier Swiss Cycling sco ina dallas participontas al campiunadi mundial dallas junioras che ha liug la secunda mesadad digl uost en Frontscha. Las cundiziuns constatan Suenter esser separticipada sco buobetta alla cuorsa d’affons dil maraton da mountainbike a Lumbrein e suenter in fuffergnadi tiel Club da velo Surselva eis ei staus clar per ella: «Quei sport plai a mi. Fetg spert sun jeu lu era separticipada ad ulteriuras cuorsas.» Chiara Solèr ha frequentau la scola da talent a Glion ed absolva il mument igl emprendissadi mercantil tier la vischnaunca da Lumnezia: «Dalla vischnaunca hai jeu sustegn cumplein. Sch’jeu stoss ir a cuorsas ni in camp da trenament survegn jeu liber.» Ch’ella sa far quei ei denton era d’attribuir a siu emprendissadi da sportista che cuoza quater enstagl treis onns. Prest terminescha ella igl emprem onn d’emprendissadi. Mo era il sustegn en famiglia ei per Chiara Solèr d’eminenta impurtonza: «La mumma (Carla) ed il bab (Beat), mo era miu frar stattan davos mei, quei ei secapescha fetg bi. Leu nua ch’ei san, accumpognan els era mei.» En ses trenaments persunals en Lumnezia hagi ella ina fetg buna concurrenza: «Quei ei miu frar Alessandro.» Els treneschien savens sin velo e Chiara Solèr di: «El ei treis onns pli giuvens, mo gia ussa stoss jeu fastginar per puder suenter ad el.» Alessandro Solèr ei medemamein sil precint da daventar in excellent mountainbiker. Ina trenadra enconuschenta Cun Alessandra Keller ch’appartegn sco Chiara Solèr al Team Thömus, ha la Lumneziana ina fetg buna trenadra: «Ella trenescha mei dapi in onn e miez. Ella ha fetg grond’experientscha e savida e sa dar a mi biars buns cussegls.» Alessandra Keller ch’ei oriunda dad Ennetbürgen ei stada campiunessa mundiala ed europèa dallas ciclistas sut 18 e sut 23 onns. Il venderdis sera ha ella gudignau il short-track dil Cup mundial dall’elita ad Andorra. Ella ei il mument ina dallas meglieras Svizras. Las premissas per ina carriera cul mountainbike ein pia excellentas e per quei motiv ha Chiara Solèr lu era claras finamiras: «Jeu less terminar cun success igl emprendissadi e silsuenter daventar sportista da professiun.» La commembra dil Club da velo Surselva sa lu era tgei tiarms contonscher: «Ina da mias grondas finamiras ei l’olimpiada.» L’auter onn parta ella denton aunc tier las junioras, lu suondan las concurrenzas dallas ciclistas sut 23 onns. Probabel vegn ella denton ad esser da veser spert era en concurrenzas dall’elita. L’ambiziun da s’uder in mument denter las meglieras dil mund ei en mintga cass buca da surveser ed era buca da surudir. Giuvna Lumneziana cun ambiziuns Chiara Solèr da Lumbrein ei commembra dall’equipa naziunala da mountainbike dallas junioras. En quei emprem onn sco juniora ha ella mussau sias fermezias e sias ambiziuns en cuorsas naziunalas ed internaziunalas. Aschia ha ella contonschiu duas ga il 12avel rang al campiunadi d’Europa el Portugal. Sias finamiras ein claras: «Suenter igl emprendissadi less jeu sededicar cumpleinamein al sport. Ina da mias grondas finamiras ei la participaziun a giugs olimpics.» (fmr/hh) Chiara Solèr ei commembra dils «Young Stars» dil Team Thömus. Al Team Thömus appartegnan plirs dils megliers ciclists svizzers, denter quels Mathias Flückiger, Vital Albin ni era sia trenadra Alessandra Keller.

La vischnaunca da Medel reaghescha sil diember carschent da campers. Sil parcadi all’entrada ella Val Cristallina lubescha ella da campar per 25 francs la notg. Quella purschida ei aschidadir in project da pilot, ulteriuras plazzas per quei intent savessen vegnir definidas. Denter auter patratga il president communal Claudio Simonet vid il plaz ad Acla sut. La primavera 2020, cura ch’il stadi ha proclamau las restricziuns en connex cul coronavirus, ha bia glieud tschercau las muntognas e loghens solitaris per fugir dalla pandemia. Arrivai ein biars era cun lur campers ni schiglioc autos endrizzai per star sur notg, era en Val Medel. Quei trend da far vacanzas empau nua ch’ins vul cuntinuescha ed el cass dalla vischnaunca da Medel dat ei negins mieds d’impedir quei. «In scamond general dat ei buca tier nus, nus havein buca la pusseivladad da castigiar enzatgi che pernottescha cheu tier nus cun siu vehichel», di il president communal Claudio Simonet. Cristallina sco emprova Sin fundament dalla situaziun ha la vischnaunca da Medel tschercau ina pusseivladad aschidadir ufficiala per campers: «Gest sil parcadi all’entrada en Val Cristallina havein nus adina puspei giu campers ch’ein stai sur notg. Per quei motiv havein nus lu eligiu quei liug sco plaz per in’emprema emprova. Aschia savein nus era reglar quei menaschi empauet.» Star sur notg cul vehichel sin quei plaz cuosta 25 francs per notg inclusiv la taxa da pernottaziun. La taxa sa vegnir pagada via in QR-code sur l’app da Parkn’sleep, ina reservaziun basegna ei buca. «Per quei survetsch d’app paghein nus ina pintga contribuziun, il rest dalla summa flessegia en cassa communala», di Claudio Simonet. Ils cuosts che la vischnaunca ha giu per quei plaz – denter auter da plazzar leu tablas ed in Toi-Toi che sto vegnir svidaus da temps en temps – ein minims: «Nus havein giu expensas da rodund 2500 francs. Quellas sepagan spert, pertgei igl interess da saver pernottar leu ei avon maun, quei havein nus gia viu las davosas jamnas.» Electricitad dat ei negina el liug, quei ch’ei per Claudio Simonet era buca ina premissa: «Ils vehichels per campar ein pli u meins autarcs. Il plaz duei denton era buca esser destinaus per far vacanzas entiras jamnas. Igl ei la caschun da star ina ni duas notgs.» In conflict savess ei silpli dar leu cun persunas che parcan schiglioc igl auto per far ina spassegiada dalla Val Cristallina viaden. «Jeu crei ch’els vegnan schon in sper l’auter vi. En mintga cass lein nus vilentar negin», manegia Claudio Simonet. Il parcadi porscha plaz a tschun auto-campers. Negina zona speciala Sclariu ha la vischnaunca era la damonda, schebein ei drova per ina tala purschida ina zona speciala. «Tenor explicaziuns da nossa planisadra locala ei quei buca il cass», di Claudio Simonet. Aschilunsch ch’igl interess per ina tala plazza crescha, vul la vischnaunca da Medel eventualmein scaffir ina pusseivladad pli gronda per quei intent ni era porscher plirs loghens per star sur notg: «Nus havein evaluau plirs loghens. Ina pusseivladad sepurschess dadens S. Gions, in’autra cul temps era sut Curaglia ad Acla sut, leu nua che nus sligiein si la deponia. Quei fuss in grond plaz. Tut quei ei denton musica digl avegnir.» Sil parcadi all’entrada ella Val Cristallina duei vegnir fatg uss las empremas experientschas. Schegie che bein enqual camper ha pernottau ils davos onns ella Val Medel seplamein leu nua ch’el ha saviu e vuliu, ha ei buca dau pli grondas reclamaziuns pertuccont rumien ni fecalias. «Ils biars da quels ein sensibilisai e cunsicents dils fatgs dalla natira e dall’agricultura ed ein era endrizzai aschia ch’els laian buca anavos gronds fastitgs», constatescha Claudio Simonet. Dil reminent: Parkn’sleep – il sistem da pagament che la vischnaunca da Medel ha eligiu – ha obteniu il «Milestone Excellence in Tourism 2021». Igl ei in start-up che tegn quen dil potenzial da carschament da campers. Da lur survetsch profiteschan quels en plirs graus: Sur l’app eis ei pusseivel da cattar loghens da campar legals ed examinai. Vischnauncas, organisaziuns da turissem e privats ch’offereschan in plaz san direger la purschida ed obtegnan persuenter in’indemnisaziun per scadina pernottaziun. Ina purschida limitada per campers All’entrada ella Val Cristallina porscha la vischnaunca da Medel in parcadi per campers. Tschun vehichels culla pusseivladad da dimora anflan plaz leu. Cun quei reagheschan las autoritads communalas sil diember carschent da campers duront e suenter il temps da corona. «Quei plaz ei aschidadir in project da pilot. Sch’el secumprova, purschin nus eventualmein in plaz pli grond ni ulteriurs plazs», di il president communal Claudio Simonet. Pagar per star sur notg inclusiv la taxa da pernottaziuns san ils campers via in’app. (fmr/hh) La plazza per campers all’entrada ella Val Cristallina en Val Medel.

Per saver scolarisar ils affons ucrains ch’ein arrivai sco gruppa la primavera a Mustér, vegn la gronda part dallas famiglias a prender dimora il proxim temps ella regiun da Cuera. Entginas vegnan a restar sisum la Surselva. Ils 24 da fevrer 2022 ein truppas russas marschadas ell’Ucraina. Dapi lu regia uiara en parts dalla tiara, surtut egl ost. Milliuns persunas, oravontut dunnas ed affons, han fatg la fuigia dapi lu. Biars ein semess sin via en direcziun vest e han per part era avisau e la fin finala contonschiu la Svizra. Ladinamein suenter che l’uiara ei rutta ora ein seformadas gruppaziuns ell’entira Svizra che han organisau acziuns per rimnar daners, rauba e victualias pils pertuccai. Aschia era a Mustér. La gruppa cul num «Solidaritad cull’Ucraina» ha arranschau denter auter concerts da beneficenza a Mustér e Falera. Bia glieud ei separticipada e ha prestau donaziuns generusas en favur dallas famiglias en pitgiras. Grazia a quei sustegn ch’ei vegnius cumpletaus d’ulteriuras acziuns eis ei stau pusseivel da procurar spert pil pli necessari, en emprema lingia per ina gruppa da biebein 50 persunas ch’ei arrivada paucas jamnas suenter l’entschatta dall’uiara a Mustér. Tut en tut setracta ei da 14 famiglias cun 41 affons. Negin retuorn en vesta Dapi prest quater meins ha la gronda part da quellas famiglias dimora en ina dallas casas dil Catrina Resort a Mustér. Ulteriuras famiglias han survegniu dimora a Rueras e Danis. Damai che negin sa con ditg che l’uiara cuoza e cura ch’ils fugitivs san returnar en lur patria, sto la scolarisaziun dils affons succeder. «Ella scola populara a Mustér eis ei buca pusseivel da porscher quei survetsch. Quei ei memia biars enina e damai che praticamein gnanc in sa tudestg, eis ei stau necessari da cattar ina soluziun cullas instanzas cantunalas», di Simon Camartin ch’ei alla testa dall’acziun «Solidaritad cull’Ucraina» a Mustér. En contact cullas autoritads communalas ed ils uffecis pertuccai dil cantun Grischun ei vegniu purschiu allas famiglias la pusseivladad da secasar ella regiun da Cuera: «En in’emprema fasa san ils affons vegnir instrui leu da scolastas e scolasts dall’Ucraina. Gest tenor svilup ch’els fan, san els lu vegnir integrai successivamein ella scola populara. Igl ei aschidadir in process rullont tenor savida.» Sco quei che Simon Camartin ha detg enviers la FMR, vegnan las empremas famiglias a bandunar Mustér quest’jamna. A Cuera survegnan ellas suttetg en habitaziuns affittadas dil cantun. Entginas famiglias restan Entochen miez uost vegn la gronda part dallas famiglias dalla gruppa, inclusiv quellas che habiteschan il mument aunc a Rueras e Danis, ad haver bandunau la Surselva. Quater famiglias cun tschun affons, da quei quater obligai da frequentar la scola populara, restan a Mustér. Igl ei affons che san vegnir integrai bein tenor lur annadas ella scola populara. Damai che la casa dil Catrina Resort ch’ei occupada il mument culs Ucrains sto star a disposiziun sil pli tard igl unviern pil turissem, vegn ei ad esser necessari da tschercar habitaziuns per las famiglias che restan. «Gest tenor basegns e giavisch segida la vischnaunca cun quellas famiglias d’anflar ina dimora cheu tier nus», sincerescha il president communal René Epp. Sper ils quater affons da quella gruppa frequentan sis ulteriurs affons ucrainais che habiteschan en vischnaunca medemamein la scola igl atun a Mustér. «Integrar quels diesch affons ei bein pusseivel. Per pli biars havess ei denton buca tunschiu tier in menaschi da scola cun rodund 200 affons. Scolarisar tuts affons fuss stau nunpusseivel e per quei motiv essan nus leds e cuntents ch’igl Uffeci da migraziun dil cantun Grischun ei segidaus per anflar soluziuns a Cuera», puntuescha René Epp. Cun integrar diesch affons el menaschi dalla scola populara fetschi la vischnaunca da Mustér il pusseivel. Da Mustér a Cuera La gronda part dallas famiglias dalla gruppa d’Ucrains ch’ei arrivada il mars a Mustér pren dimora a Cuera il proxim temps. Il motiv ei la scolarisaziun dils affons. A Mustér eis ei buca pusseivel d’integrar ed d’instruir tons il medem mument. Hans Huonder/FMR L’uiara ell’Ucraina cuoza uss prest 150 dis ed ina fin ei buca previsibla. Pils fugitivs vul quei dir da s’adattar leu nua ch’els han anflau dimora. En Svizra sco en autras tiaras han ils affons l’obligaziun d’ir a scola. Rodund treis jamnas suenter che la Russia ei marschada ell’Ucraina ha ina gruppa da fugitivs da pressapauc 50 persunas contonschiu la part su dalla Surselva. Las empremas jamnas han ins buca vuliu scolarisar ils affons engreviai dalla situaziun, mo en vesta al niev onn da scola vegnan els clamai en stanza da scola. «A Mustér eis ei buca pusseivel da scolarisar tons», di il president communal René Epp. En contact cullas instanzas cantunalas ein ins secunvegnius da porscher a quellas famiglias la pusseivladad da secasar en habitaziuns a Cuera e da visitar leu la scola. «Dallas 14 famiglias da quella gruppa restan quater a Mustér, las autras – inclusiv quellas che habiteschan a Rueras e Danis – prendan dimora a Cuera», di Simon Camartin, il tgau dalla gruppa d'acziun «Solidaritad cull’Ucraina». Simon Camartin ensemen cun Halyna Ponomarenko, ina dunna ch’ei arrivada il mars cun ses affons a Mustér.

Cun in vast program musical han ils organisaturs digl open air en Val Stussavgia festivau uonn il giubileum da 20 onns. Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun Morris Buchli ha detg sin damonda dalla FMR, han biebein 600 persunas gudiu la fin d’jamna passada cun bellezi’aura e bia buna musica: «Probabel havein nus aunc mai giu ina aschi grondiusa atmosfera sco la sonda sera culla gruppa Open Season.» Sper quella gruppa ha l’Uniun open air Val Stussavgia offeriu allas visitadras ed als visitaders musica da Rapture Boy, Scorle, Smools, Stämpf, Selbstbedienung e per finir la dumengia Ladina Sara e Lutopia Orchestra. El decuors dils davos 20 onns ei igl open air el «Studahüschi-Wald» pli u meins amiez la val s’avanzaus ad in bien tip pils amitgs dils concerts el liber. (fmr/hh) Star da cumpignia e guder la musica sut tschiel aviert. Buna atmosfera agl open air ella Val Stussavgia.

La dumengia sera tard ei ina dunna attempada vegnida anflada a Domat. Ella era sin via cul rollatur e vegneva tschercada. La centrala dalla Polizia cantunala dil Grischun ha obteniu la dumengia allas 16.00 ina communicaziun, che la dunna dementa ella vegliadetgna da 95 onns che habiteschi el center per senioras seigi sparida. Entuorn las 22.30 eis ei reussiu da localisar ella cun agid d’ina camera termica ord in helicopter dall’armada svizra. Ella sesanflava ella vischinonza d’in bein puril. Ina patruglia dalla polizia ha allura saviu transportar la dunna el center da seniors. A quell’acziun ein separticipai sper in helicopter dall’armada era pliras patruglias dalla polizia, in meina-acziun ell’aria ed ina menadra cun in tgaun specialisau per anflar persunas. (cmd/fmr) La dumengia sera ei in helicopter dall’armada svizra staus en acziun per tschercar ina seniora sparida a Domat.

Avon 11 onns ei Martin Candinas vegnius eligius el Cussegl naziunal e spert ha el fatg persenn ch’il romontsch drova novs impuls ella politica naziunala. El ei staus fundatur dalla gruppa parlamentara per lungatg e cultura romontscha e cun intervenziuns ha el procurau ch’il romontsch seigi pli presents el mintgadi svizzer. La dumengia suentermiezdi eis el staus hosp all’avertura dil cuors romontsch sursilvan intensiv dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen a Glion. Ch’il romontsch viva e che la populaziun dil quart lungatg naziunal fa il pusseivel per derasar il plaid da siu lungatg semuossa praticamein di per di. Persuenter drova ei denton stentas da tuttas varts: La voluntad da Romontschas e Romontschs da plidar romontsch, mo lu era il sustegn dalla politica per promover il lungatg. Ch’il romontsch vegn nezegiaus el mintgadi semuossa tiels bials nums romontschs che buobas e buobs dalla Bassa portan ni novissimamein era tiel plaid «Levada» - il num dalla nova vestgadira da sport da Swiss Ski. «Small talk» cun Martin Candinas La dumengia suentermiezdi ei il cuors romonsch sursilvan intensiv dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen a Glion vegnius aviarts. Duas jamnas emprendan e migliuran biebein tschien persunas lur savida dil lungatg romontsch. Hosp all’avertura ei cusseglier naziunal Martin Candinas staus. Davart il romontsch el mintgadi mo era si’activitad politica e pil generalesser ei il directur dil cuors, Conradin Klaiss, sediscurrius cun el aschidadir en in «small talk» biling romontsch-tudestg. Martin Candinas ei vicepresident dil Cussegl naziunal e daventa – cun fetg gronda probabilitad – president da quel il 2023. «Culla cundiziun ch’jeu vegni eligius less jeu dar in ulteriur accent al romontsch a Berna. Ei duei numnadamein dar guidadas romontschas en Casa federala igl onn vegnent», di Martin Candinas e spera che quellas sappien vegnir cuntinuadas era suenter siu onn presidial. Il 2023 ein era las elecziuns dil Parlament federal e Martin Candinas recandidescha danovamein. Ei drova engaschament Silla damonda da Conradin Klaiss, tgei ch’ei munti esser president dil Cussegl naziunal sco Grischun e Romontsch di Martin Candinas: «En sesez ston auters giudicar quei. Jeu hai mias finamiras. Igl ei ina honur, mo jeu less esser mudests. L’agenda s’empleina gia. Suenter il temps da corona e la crisa egl exteriur less jeu segiramein dar in accent en favur d’ina buna cuminonza, da nossas fermezias. Leutier s’auda nossa cultura cun ses quater lungatgs naziunals. Jeu less denton era contribuir enzatgei en favur d’ina buna convivenza da marcaus e muntogna.» Sco president ha el denton era da tener enta maun las hottas ellas tractativas. Da vart la famiglia – Martin Candinas ei maridaus e bab da treis affons – hagi el il sustegn: «Ils affons enconuschan mei sco politicher e ch’jeu sun naven savens. Il temps liber ni las vacanzas emprovel jeu denton da far aschi bia sco pusseivel culla famiglia.» Stentas en favur dil romontsch «Cura ch’jeu sun vegnius a Berna, hai jeu constatau ch’ei deva da tuttas pusseivlas gruppas da sustegn e promoziun, mo buca pil romontsch», di Martin Candinas. El hagi lu decidiu d’inizar la fundaziun dalla gruppa parlamentara per lungatg e cultura romontscha: «A quella appartegnan oz era biaras e biars parlamentaris buca romontschs. Nus stuein mussar che nus vivin.» El ha denton era intervegniu dapertut leu nua ch’il romontsch era buca presents, sco per exempel silla pagina d’internet dil parlament: «Ei astga buca capitar ch’ei dat campagnas naziunalas senza il romontsch.» La gruppa romontscha che vegn presidiada da Martin Candinas s’entaupa ina ga per onn cun representantas e representants dalla Romontschia. Clar meini tiel luf E co savess ei esser auter? Naturalmein che Conradin Klaiss ha era plidentau Martin Candinas pertuccont il luf. Sia posiziun ei clara: «Quei ei ina historia nunpusseivla. La lescha da catscha sto vegnir revidida immediat ed ella Convenziun da Berna stuein nus procurar ch’il status dil luf vegni reducius da stregn protegiu sin protegiu. Il luf ei in grond prighel per l’agricultura en muntogna. Ei sa buca ir vinavon aschia.» Ina posiziun fetg clara ha il Sursilvan ch’ei carschius si a Rabius era pertuccont la mobilitad: «Sin quei sectur havein nus contonschiu fetg bia. Nus stuein haver quitau dil traffic public.» Las medias ein d’impurtonza Da grond’impurtonza pil romontsch ein las medias per Martin Candinas: «FMR e RTR prestan gronda e buna lavur.» Ei hagi duvrau engaschi a Berna per garantir ils mieds finanzials necessaris per la FMR. La soluziun cattada, era cul cantun Grischun, seigi fetg buna. «RTR rapporta regularmein da Berna e dat aschia in’investa en quei che cuora e passa era per romontsch», di Martin Candinas e puntuescha: «Senza RTR e FMR havessen nus nuot sil sectur dallas medias. 60000 Romontschas e Romontschs ein buca ina fiera interessanta sil sectur dallas medias.» La fin finala ei Martin Candinas era s’exprimius davart il politicher sco tal: «Il parlament e la politica ein in maletg dalla populaziun. Da principi fagein nus gie tuts politica, tgi pli bia e tgi pli pauc, tgi a casa e tgi sin plaun naziunal.» 104 participonts 1969 ha il cuors romontsch sursilvan intensiv dalla Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen giu liug l’emprema ga. 1982 ha el midau casa da Rumein en Lumnezia a Laax e dapi 2015 vegn el arranschaus ella Casa Sentupada dalla claustra a Glion. Uonn ein 104 affons, dunnas ed umens dalla partida en nov differents nivels. Dallas participontas e dils participonts derivan tschun digl exteriur, 99 dalla Svizra. Dils Svizzers ein 18 dalla Surselva e 21 d’ulteriuras regiuns grischunas. Frequentaus vegn il cuors surtut da dunnas, numnadamein 63. Legreivels ei il grond diember da 14 affons. 12 scolastas e scolasts procuran per l’instrucziun duront las duas jamnas entochen la fin da fenadur. Accent alla cultura – al romontsch Il cuors romontsch sursilvan intensiv 2022 dalla Fundaziun Retoromana a Glion ei aviarts. Cusseglier naziunal Martin Candinas ei staus hosp all’avertura e ha relatau da siu engaschament a Berna – era en favur dil romontsch. Hans Huonder/FMR Treis onns suenter ch’il davos cuors ha saviu vegnir arranschaus da cundiziuns normalas, eis el uss puspei realitad. Biebein 100 affons, dunnas ed umens gaudan questa e l’autra jamna il cuors da romontsch sursilvan a Glion, inclusiv in vast program da rama. La pandemia ha era frenau quella purschida: 2020 ha il cuors insumma buca saviu vegnir purschius e 2021 sulet en ina fuorma restrenschida. All’avertura la dumengia suentermiezdi ei Martin Candinas staus hosp. Cun gronda probabilitad eis el l’auter onn president dil Cussegl naziunal ed aschia il pli ault Svizzer: «Suenter il temps da corona e la crisa egl exteriur less jeu dar en quei onn in accent en favur d’ina buna cuminonza, da nossas fermezias. Leutier s’auda nossa cultura cun ses quater lungatgs naziunals. Jeu less denton era contribuir enzatgei en favur d’ina buna convivenza da marcaus e muntogna.» Il directur dil cuors, Conradin Klaiss, ha vuliu saver dad el enzatgei concret pigl onn 2023: «Denter auter vegn ei a dar guidadas romontschas en Casa federala a Berna.» L’avertura dil cuors ein vegnida enramada da cant communabel. Las persunas ch'instrueschan 2022 al cuors romontsch sursilvan intensiv a Glion. Conradin Klaiss (sen.) en discuors cun cusseglier naziunal Martin Candinas. Il vischin da Rabius ei vicepresident dil Cussegl naziunal e daventa ualti segir president 2023.

Dapi tschentaners ei il santeri liug dalla regurdientscha, dallas emoziuns e dall’identitad. Automaticamein ha quei liug gudiu adina in status aparti da schurmetg. Quei vala buca pli, pertgei biars santeris sesvidan, las retschas da fossas sesligian ed anavos stat ina vitadad, in pastget ni in plaz cun glera. Tgeu e discret svanescha ina valur culturhistorica. Actualmein eis ei calira e carstgauns, animals e plontas drovan aua. Gl’iert cullas tomatas ed ils urteis astg’ins buca negligir, medemamein buca ils geranis. Aunc en in auter liug ston biars habitonts ir savens: sin santeri. Las fossas da confamiglias ni parents che ruaussan leu ein plantadas cun flurs, e quellas drovan aua. En quei reguard semuossa ina clara midada da tenuta. Tgi che sto tgirar tals «orts», emprova da spargnar cuosts e lavur. Il spazi che era reservaus oriundamein per las fluras cuarclan ins cun glera, aschia ch’ins sto cultivar mo pli ina sdrema per duas treis plontas. Patrimoni culturhistoric da muntada Sch’ina persuna miera, ei la vischnaunca da domicil responsabla per la sepultura. Quei ei reglau ella legislaziun cantunala. Per mintga fossa vala per regla in temps da ruaus da silmeins 20 onns. Actualmein ha la vischnaunca Ilanz/Glion clamau giu ina retscha da fossas sil santeri reformau da sogn Martin. Tochen la fin da settember ston ils confamigliars allontanar plontaziuns, la rama ed il monument. Igl ei caussa e possess privat. Biars spetgan vesss sin quei termin, ins vegn liberaus d’ina obligaziun ademplida plirs decennis. «La vischnaunca decida a temps indicau la sligiada e rumida dalla retscha», eis ei fixau en artechel 15 dalla lescha da sepultura dad Ilanz/Glion. Quella vischnaunca ei responsabla per 14 santeris cun tschiens fossas. Santeri catolic,, dretg la fossa communabla. Quellas che han cumpleniu il temps da ruaus sligia la vischnaunca buca exact suenter 20 onns, mobein gest tenor basegns da plaz. Ella situaziun actuala vegn ei denton spert vit sin santeri. Pli e pli biars fan diever dalla fossa communabla. Ni che la famiglia respecta la veglia dil defunct: «Nus vegnir a surdar sia tschendra al Rein», han ins saviu leger dacuort en in’annunzia da mort. En in’autra eis ei stau scret «Nus vegnin a satrar sias restonzas terrestras sin siu mises carezau». In tierz exempel: «La defuncta ha giavischau ch’ins surdetti sia tschendra alla natira.» Giavischs e fuormas da sepultura han negins cunfins pli, tut para lubiu. Cruschs da fier e monuments da crap Anavos restan surfatschas vitas. «Per mei ei il santeri liug dalla regurdientscha e dil s’entupar», gi sur Alfred Cavelti da Glion. Il spiritual ei confruntaus ils davos onns pli e pli culla midada dalla cultura da prender cumiau. El ei responsabels era per la pastoraziun da Sagogn. Sil santeri da siu vitg patern han treis quarts dallas fossas en vischi cumpleniu il temps da ruaus da 20 onns. Aunc ussa dat quei santeri in bi aspect cullas cruschs-fossa da fier battiu. Da tuttas uras visetan hosps da vacanzas il bi liug exponiu cun vesta ella Foppa e Péz Mundaun. Igl ei era in liug dall’informaziun. Jasters emprendan d’enconuscher ils nums pli frequents da quei vitg, descendents d’ordeifer anflan la fossa da parents. «Mintga santeri ei in toc historia», ha in visitader dil santeri manegiau dacuort. Sco Glion ha Sagogn ina particularitad: Ei ha dus santeris, in catolic ed in reformau. Ella lescha da sepultura ei quei risguardau specialmein. Sil santeri catolic lubescha la lescha sulettamein cruschs-fossa da fier, sil santeri reformau mo monuments da crap, ils nums dallas famiglias sedifferenzieschan claramein. Pleiv e vischnaunca enqueran sligiaziun Sur Alfred Cavelti conferma ch’ils santeris ein in patrimoni cultural, loghens dall’identitad. Las fossas dils defuncts ch’ein morts da 1991 tochen 2002 savess la vischnaunca da Sagogn clamar giu aunc quest atun. Anavos restass ina suletta retscha da fossas. Santeri catolic da Sagogn, cul péz Mundaun (sen.) Ils santeris ein da principi buca mo loghens funcziunals mobein ierta culturala. Sur Alfred Cavelti capescha confamigliars che pon ni san buca pli tgirar ina ni pliras fossas. El puntuescha denton: «Ei fuss deplorabel sche tontas fossas svanessen anetgamein. Il santeri sco tal, cun sias bellezia cruschs-fossa e la vesta el lontan, ei ina ferma perdetga da nossa cultura», declara el. Tenor lescha da sepultura sa la vischnaunca era buca ordinar persula ina rumida da fossa, ella sto consultar ils organs dalla pleiv. Sur Alfred Cavelti ei, sco commember da suprastonza da pleiv, ina ferm garant el capetel. Las pleivs ein responsablas per in impurtont bein cultural. San ellas denton sfurzar parents e confamigliar da tgirar e mantener pli che 20 onns ina fossa? « Per sligiar quella damonda essan nus vidlunder d’anflar ina sligiaziun ensemen culla vischnaunca», concluda sur Alfred Cavelti.

En nies temps actual constatesch’ins ina tendenza apartia ch’ei mai stada schi marcanta. Quei semuossa naven dil num ch’ins dat al nievnaschiu, poppa ni pop, tochen tier fuormas da prender cumiau. Mintga num ei lubius, ed igl ei era lubiu da springir el flum la tschendra dalla persuna cremada, ni da derscher quella el vent d’ina preitcrap dil péz preferiu. Tut individualmein tenor davos giavisch. Malgrad ch’ei dat ina lescha digl ambient che scamonda da tschuffergnar gl’ambient. En Tiaratudestga ei quei scumandau. Uras fuss ei ch’ins reglass ei era en Svizra. Che las disas ein semidaddas s’encorschan ins era sils santeris. Quels sesvidan pli e pli. Ina retscha da fossas vegn sligiada, ed anavos resta la largia. Bia glieud ei buca pertscharta ch’il santeri ei in liug dall’identitad e ch’igl ei in bein da valur historica. Sch’il temps da ruaus da 20 onns ei cumplenius, lubescha la lescha da sepultura d’allontanar la retscha da fossas. Malgrad ch’ei havess aunc plaz detgavunda. Las autoritads ageschan tenor la funcziunalitad, e selaian buca influenzar dalla cultura sesviluppada sur tschentaners. Il cudisch «Bündner Friedhöfe» da Christianus Caminada, cumparius 1918, ei aunc oz l’ovra da standard en caussa dil santeri cun sias cruschs, monuments, carnes e epitafs. La fossa communabla moderna cumplettescha quei svilup. Atgnamein duess ei dar ina lescha che schurmegia la substanza actuala da mintga santeri. Sil santeri anflan ins ligioms cun cultura e populaziun. Ils confamigliars han il dretg da vegnir descargai da lur incumbensa. Ina sligiaziun pusseivla fuss ei da reglar ella lescha da sepultura la surdada suenter il temps cumpleniu da 20 onns da cruschs, monuments e rama. La vischnaunca procurass il manteniment. La proxima generaziun savess visitar vinavon la fossa e tener il ligiom cun vitg e perdavons. La finamira fuss ei da salvar a liunga vesta il santeri sco liug d’identitad culturala.

La pleiv da Schnaus seigi vidlunder d’encurir sia via, ha la FMR rapportau ella LQ dad ier. Frank Schuler, commember da suprastonza e menader dil post giuridic dalla Baselgia cantunala reformada, puntuescha ch’ins vegli sustener quella pleiv pintga, e buca cumandar tgei ch’ella hagi da far. El hagi sin meisa il dossier da Schnaus, ha Frank Schuler confirmau el discuors culla FMR. Detagls ha gl’advocat e menader dil post giuridic dalla Baselgia cantunala evangelic-reformada dil Grischun buca vuliu tradir. Sin fundament dil rapport ch’ei cumparius ier ella LQ ha el tuttina priu posiziun. Schnaus seigi ina pleiv autonoma, e perquei hagi la Baselgia cantunala negina influenza silla decisiun. Spitgar silla communicaziun da Schnaus Mo 40 commembras e commembers dumbra la pleiv da Schnaus, igl ei ina cuminonza ch’ei carschida historicamein, cun dretgs ed obligaziuns sco mintg’autra pleiv evangelica grischuna. Per ademplir sias incumbensas e mantener ses survetschs pastorals ein ils da Schnaus dependents dall’ulivaziun da finanzas. Analog allas structuras politicas sustegn la Baselgia cantunala evangelica pleivs fleivlas cun contribuziuns. Schnaus ha in dretg garantiu sill’ulivaziun da finanzas. E la Baselgia cantunala sa ed astga ni sfurzar ni smanatschar culla gheisla finanziala, vul gir cun strihar contribuziuns. El cass concret declara Frank Schuler: «Nus stuein anflar ensemen, el bien discuors constructiv, ina sligiaziun». Suenter la radunonza generala digl 1 da fenadur 2022 hagi el aunc buca survegniu da Schnaus ina communicaziun ufficiala dalla decisiun. La radunonza da pleiv haveva dau alla suprastonza la plenipotenza da sclarir pliras pusseivladads tgei che dueigi schabegiar culla pleiv ch’ei actualmein persula. Schnaus, baghegiaus per liung la via veglia dil Alpsu. Ina dallas opziuns ei ina fusiun culla pleiv da Glion. Quella reglescha actualmein era il secretariat per Schnaus. Ina secunda pusseivladad fussi da decider ina nova cuminonza pastorala, quella gada cun Vuorz e Castrisch-Riein-Sevgein. La pastoraziun da Schnaus pretenda ina cumpart da 10 % d’ina plazza. Quella cumpart fagess ei senn d’integrar ella nova cuminonza pastorala. «Restar persuls ei a liunga vesta negina sligiaziun e porta era negins avantatgs per Schnaus», declara Frank Schuler. Tgei varianta ch’ei la favorita, e nua ch’ils da Schnaus sesentessen il meglier, duei la suprastonza sclarir sur stad. En scadin cass sto la pleiv da Castrisch-Riein-Sevgein aunc prender posiziun tier la damonda d’ina nova cuminonza pastorala cun Vuorz. La radunonza corrispundenta ei fixada sils 30 d’uost 2022. Tochen lu vegn forsa aunc ina damonda ufficiala da Schnaus. «Ils da Schnaus fussen cordialmein beinvegni en nossa cuminonza pastorala», declara il curatur da Castrisch-Riein-Sevgein, Martin Gabriel.

Ellas davosas cuorsas dil Cup mundial da mountainbike ein commembras e commembers dil Team Thömus Maxon serangai regularmein sin plazs da podest. Denter quels s’audan era il Lumnezian Vital Albin ed Alessandra Keller. Suenter las cuorsas ad Andorra ed en vesta allas sfidas vegnentas – denter auter il campiunadi mundial – han els gudiu quest’jamna las rutas da bike sisum la Surselva. Ils davos onns ha la regiun da Mustér Sedrun impundiu bia mieds e forzas ella migliur da sias sendas da mountainbike. E las stentas ein aunc buca a fin. Ton la vischnaunca da Tujetsch sco quella da Mustér han sbursau gronds credits per cuntinuar cun optimar la purschida. Leutier ein investiziuns dallas pendicularas vegnidas. Ella persuna da Remo Eberle eis ei reussiu da cattar in ciclist passiunau che sa nua ch’ils plugls han ils narunchels: «Jeu sun satisfatgs dil contonschiu ils davos onns, mo sperel che nus vegnien aunc da realisar ina caussa ni l’autra.» Bunas premissas Bia laud per la purschida da bike sisum la Surselva dat ei denton era da Ralph Näf. Igl anteriur campiun mundial da mountainbike e participont a giugs olimpics ei possessur dil Team Thömus Maxon, in team da cuorsa da mountainbike: «Cul Catrina Resort e las Pendicularas Mustér havein nus in partenari fetg fidau per noss’jamna da bike. Nus savein denton era porscher cheu in tschuppel fetg bialas rutas adattadas per mintga fermezia. Ei constat semplamein tut cheu: Naven dall’amicabladad entochen las premissas pil sport.» Per quei motiv ha lu era liug quest’jamna per la quarta ga in camp dil team per in e scadin. El Catrina Resort vegn purschiu ina pauschala inclusiv guidadas da bike, era cun commembras e commembers prominents dil Team Thömus Maxon. Il mardis ein ils biebein 30 participonts vegni accumpignai da Vital Albin ed Alessandra Keller sin ina tura da Mustér el contuorn dall’Alpsu ed anavos. Sper els dus appartegnan dil reminent era Mathias Flückiger e Luke Wiedmann – medemamein dus concurrents dil Cup mundial – al team. Tiels «Young Stars» ei la giuvna Chiara Solèr da Lumbrein ina dallas grondas empermischuns digl avegnir. Vital Albin sesenta da casa Per Vital Albin (23) ei il retuorn a Mustér adina puspei era in retuorn en sia secunda patria: «Jeu hai frequentau cheu il gimnasi duront treis onns, enconuschel la regiun e sesentel fetg bein cheu.» Il Lumnezian ch’ei carschius a Tersnaus e che habitescha ussa a Cuera, ha contonschiu las davosas jamnas duas ga rangs sut ils emprems sis el Cup mundial, ina ga schizun il tierz rang. En rodund treis jamnas ha il campiunadi d’Europa liug a Minca, in’jamna pli tard il campiunadi mundial en Frontscha. Sias finamiras ein claras: «Al campiunadi d’Europa san ins mai propi tgi che parta, perquei ei ina prognosa leu fetg greva. Al campiunadi mundial less jeu denton serangar denter ils emprems diesch.» El sesenti il mument fetg bein e seigi fetg cuntents culs resultats. Fetg cuntents cul svilup da Vital Albin ei era siu schef Ralph Näf: «Jeu enconuschevel el gia da junior e hai adina cartiu en sias habilitads. Ussa eis el el Cup mundial leu nua ch’jeu hai spitgau el.» Alessandra Keller, la trenadra da Chiara Solèr Empau da casa a Mustér sesenta era Alessandra Keller (26) d’Ennetbürgen ella Svizra centrala: «Sco affons vegnevan nus pli baul cun skis ad Andermatt-Sedrun, aschia che la regiun ei per mei buca dil tut nunenconuschenta.» Ella ei sepreparada a Mustér per las cuorsas dil Cup mundial a Lai e dalla fin d’jamna ad Andorra e l’aria sisum la Surselva para da far bein alla giuvna ciclista. Il venderdis sera ha ella numnadamein gudignau la cuorsa dil Cup mundial dil short-track dall’elita. Igl ei stau sia secunda victoria el Cup mundial. Prest suondan las cuorsas dil Cup mundial el Canada e leu less Alessandra Keller conquistar il tricot sco megliera dil mund el short-track: «Il mument hai jeu tuttina biars puncts sco Rebecca McConnell dall’Australia.» Sper las cuorsas dil Cup mundial ei siu focus dil proxim temps medemamein sils campiunadis d’Europa e dil mund. Era leu vul ella far buna figura. Alessandra Keller ei dil reminent era trenadra dalla juniora Chiara Solèr da Lumbrein: «Ella ha bia talent e lavura bein. Sch’ella cuntinuescha aschia ha ella in bien avegnir el sport da mountainbike.» Campiunadi svizzer miez settember Ils 10 da settember 2022 ha liug a Mustér il campiunadi svizzer d’e-bike. Quei campiunadi dat ei dapi igl onn vargau ed era lu eis el vegnius arranschaus a Mustér. Igl onn vargau ein rodund 30 concurrentas e concurrents semesirai. Il sport d’e-bike catta il mument gronda popularitad. Cun agid dalla battaria sa vegnir absolviu fetg bialas turas ed aschia gudiu l’infrastructura ella natira e la cuntrada. Cun Albin e Keller sil mountainbike Era questa stad organisescha il Team Thömus Maxon in camp per bikers a Mustér. Ier han las participontas ed ils participonts da quel gudiu la preschientscha d’Alessandra Keller e Vital Albin. Hans Huonder/FMR Ton Keller sco Albin, omisdus commembers dall’equipa naziunala da mountainbike, han mussau fetg bunas prestaziuns ellas davosas cuorsas dil Cup mundial da mountainbike. Quellas ein lu era fetg empermettentas pil campiunadi d’Europa ed il campiunadi mundial che han liug ella secunda mesadad digl uost. «Mia finamira ei da serangar denter ils diesch megliers», di Vital Albin ch’ei carschius si a Ternaus. Avon che serender a quels campiunadis avisescha Alessandra Keller aunc in’autra finamira: «Dil Cup mundial el Canada less jeu returnar en Svizra sco emprema dil classament general dil short-track dall’elita.» Il camp dil Team Thömus Maxon ha liug il mument per la quarta ga a Mustér. «Mia finamira ei da serangar denter ils diesch megliers al campiunadi mundial.» Vital Albin, mountainbiker Vital Albin retuorna adina puspei a Mustér per trenar e sepreparar per las concurrenzas internaziunalas. Alessandra Keller s’auda il mument denter las meglieras dil mund el mountainbike. La fin d’jamna ella gudignau il short-track dil Cup mundial a Vallnord-Pal Arinsal en Andorra.

La fin d’jamna dils 12 tochen ils 14 d’uost 2022 s’entaupan ils da Cuera puspei a lur carezada «Churer Fest». Igl ei ina fiasta che carmalava avon Corona mintg’onn rodund 80'000 persunas sin vias e streglias. Ils clubs Rotary e Zonta da Cuera seprofileschan uonn cun ina offensiva culinarica dalla Surselva. «Nus havein instradau ina lavina culinarica giu dalla Surselva», resumescha Rica Maria Cathomen. La scolasta da musica ei commembra dil club da service Zonta da Cuera (dapli mira box). Sco ils davos onns separticipescha quel, ensemen cul club Rotary da Cuera, alla fiasta da Cuera. Ella via dalla Posta endrizzan las dunnas ed ils umens dallas duas organisaziuns in’ustria. Igl ei buca ina convenziunala, ed era buca ina el stil da rambazamba e fiasta d’october. Tgi che va en quella tenda da fiasta, entra en in bistroc schic e selai survir. «Gl’entir recav da nies engaschi sur quella fin d’jamna vegn dabien alla ‘Kinderkrebshilfe Schweiz’», puntuescha la dunna e mumma da treis affons da Falera. Buca empleni cun péra tosta La dumengia sera dils 14 d’uost quentan las dunnas ed ils umens ch’ein stai en acziun sco voluntaris cun in bi recav d’entgins mellis francs per quell’organisaziun caritativa. Rica Maria Cathomen fa part dil comite communabel che organisescha il bistro ella via dalla Posta. Ella ha giu l’idea da porscher inagada enzatgei auter silla carta da menu che risot, capuns, maluns ni pulenta. «Tgi che vegn cull’idea duei era gest semetter els stadals», audan ins savens. Aschia ei la commembra da Zona Cuera e convischina da Falera entschiet ad encurir sponsurs per la purschida culinarica. «Jeu sundel stada surprida positivamein con aviarts che quels ein stai per l’idea», raquenta Rica Maria Cathomen. La direcziun dil hotel La Siala a Falera sustegn l’acziun, ella lai producir 800 raviuls da Falera pil bistro da Zonta e Rotary. Quels da Falera sedifferenzieschan dils raviuls da Trin e quels da Sagogn. «Quels da Falera ein empleni cun truffels barsai e buca cun péra tosta», explichescha la convischina cun fermas ragischs a Falera. All’offensiva culinarica da Falera s’affiliescha la Stadtmetzg da Glion, la famiglia Zimmermann sponsorescha ils salsizs, il caschiel d’alp da Falera il hotel Schweizerhof a Flem ed il dessert en fuorma dil cake da tschugalata vegn dalla pasternaria Buchli da Laax. Enzatgei absolut niev, ord vesta culinarica, vegn ad esser ch’ils raviuls da Falera vegnan survi cun treis variantas da sosas. Demai che buca tut ils visitaders dalla fiasta da Cuera vulan previsiblamein entrar el bistro schic ella via dalla Posta, han ils dus clubs era organisau in stan da takeaway nua ch’ins sa cumprar ils raviuls e prender els a casa. L’offensiva culinarica dalla Surselva vegn en scadin cass a far furora quella fin d’jamna a Cuera. Il club Zonta Cuera Zonta ei in club da service per dunnas engaschadas professiunalmein en posiziuns cun responsabladad. Ellas ein organisadas tenor il principi d’auters clubs reservai per umens sco Lions, Kiwanis, Rotary ed auters. Zonta s’engascha da migliurar la situaziun dalla dunna ord vesta legala, politica, economica, professiunala e sanitara. La schurnalista e dramaturga Marian De Forest ha fundau Zonta gl’onn 1919 a Buffalo els Stadis Uni. Il num ha ella priu d’in plaid ord il lungatg indian dils Lakota. El munta undreivel, integher e digns da confidonza. Zonta International ei oz in’organisaziun globala cun pli che 27'000 commembras uni en 1133 clubs en 63 tiaras. Zonta Svizra dumbra 23 clubs regiunals. Zonta Cuera ei vegnius fundaus 1996 e dumbra actualmein 36 commembras, Gret Kohler da Domat presidiescha dapresent il club grischun. Tenor il principi d’in club da service s’entaupan las commembras ina gada il meins ad in meeting cun referat e tscheina. Local da tschep ei il hotel Stern a Cuera. 800 tals raviuls da Falera vegnan cuschinai pil bistro dallas Zontas e dils Rotariers alla fiasta da Cuera. Raviuls da Falera Recept da Rica-Maria Ei drova: Ina pasta da tagliarins. Truffels barsai cun tschaguola. Caschiel sgartau per springir surengiu alla fin, e pli baul secapescha era pieun cauld. Far ina past da tagliarins (4 persunas) 200 gr frina 2 ovs 1 presa sal Far la pasta. Schar ruassar la pasta, curclada giu cun in schigentamauns, silmeins 30 minutas. Silsuenter zullar ora fin tenor giavisch e far quaders da pasta. Emplenir sin ina vart ils raviuls cun truffels barsai. Circa in pulit tschadun pign. Ils truffels barsai vegnan fatgs cun truffels cotgs e tschaguola. Ils truffels barsai ston esser freids cura ch’ins empleina ils raviuls. Serrar ils raviuls culla detta e fermar cun smaccar cun ina savetscha entuorn ils urs. En ina gronda cazzetta schar cuer si aua salada. Metter lien ils raviuls. Cura ch’els senodan alla surfatscha, ein els cotgs. Il temps dependa dalla grossezia dalla pasta. Normalmein 6-10 minutas.

Sco quei ch’igl intendant dil Flimsfestival, Mathias Kleiböhmer, scriva en ina communicaziun, ei l’emprema jamna dalla retscha da concerts stada in success. Sonda vargada ei stau il grond concert cugl EuroChoir ella halla d’events, alla riva dil Lag la Cauma han ina roscha auditurs tedlau il trubadur ella barca sil lag. Plinavon ha ei dau in concert cul quintet da Schubert, a Valendau ha ei dau ina sentupada cugl architect Gion Caminada. Damaun gievgia entscheiva la secund’jamna da Flimsfestival culla Eroica da Beethoven. Il vendergis vegn il clarinettist Livio Russi a sunar ensemen cun in quartet a corta silla via Nova a Flem. Gl’auditori sa sesentir d’ina vart sco a New York el Metropolitan Museum, dall’autra sco el 17avel tschentaner, il temps da Vivaldi e Boccherini. Il Grischun Livio Russi vala sco in dils megliers clarinettists da sia generaziun. Ella halla d’events san ins tedlar la musica e mirar silla teila gronda maletgs dil «Swiss Room». Johann Gaudenz de Capol haveva schau baghegiar 1682 en siu casti ina stiva da signurs cun plantschiu sura, parchet e preits d’ina bellezia rara. 200 onns pli tard han ils descendents vendiu la stiva – per motivs finanzials – ad in cumprader a Berlin. Da leu ei la stiva ida 1906 vinavon sur gl’Atlantic el Metropolitan Museum a Mew York. Dumengia proxima ei lu in punct culminont cun dus protagonists dalla musica classica svizra: Ella sala Jugenstil sunan Fabio di Càsola alla clarinetta e Benjamin Engeli al clavazin sonatas e romanzas da Brahms, Clara e Robert Schumann. Omisdus sunan sillas tribunas pli impurtontas dil mund – ed ussa a Flem.(cdm/fmr) Il clarinetist Fabio di Càsola concertescha a Flem.

Igl anteriur campiun mundial da cuorsa rapida Bruno Kernen ei niev meinafatschenta dalla manufactura da skis Anavon a Mustér. Quei communichescha l’interpresa. Quei seigi in impurtont pass suenter ina campagna da crowdinvesting e suenter haver surpriu il commerci per l’enconuschenta marca dil sport d’unviern Bogner. «Sco meinafatschenta d’Anavon Ski AG tuorna Bruno Kernen anavos tier sias ragischs: il sport d’unviern», scriva Anavon en ina communicaziun als mieds da massa. Il Bernes ha gudignau la cuorsa rapida dil Lauberhorn 2003 ed ei daventaus campiun mundial dalla cuorsa rapida 1997 e vicecampiun mundial dalla cumbinaziun medemamein 1997. El ha gudignau ulteriuras medaglias a giugs olimpics e campiunadis mundials avon che terminar sia carriera igl onn 2007. Gronda experientscha Igl avegnir vegn el a saver nezegiar sia gronda experientscha el svilup dalla aunc giuvna manufactura da skis a Mustér. Sper la savida tecnica dispona Bruno Kernen era da bia savida en differentas activitads dalla vendita e dalla direcziun da fatschenta. El surpren il post da meinafatschenta d’Anavon da René Zähnler che ha signau marcantamein il svilup dall’interpresa ils davos onns e che baduna Anavon per motivs persunals. Skis d’aulta qualitad Dapi 2018 producescha Anavon Ski AG a Mustér skis d’aulta qualitad tenor il principi da Kaizen. Igl ei in product tschien pertschien svizzer. Suenter che l’interpresa ha investau cuntinuadamein el svilup dils products e la vendita, ha ella segirau la primavera 2022 la licenza per l’enconuschenta marca Bogner. Silsuenter ei suandau cun success in crowdinvesting che possibilitescha al menaschi da crescher vinavon. Plirs models La paletta da products cumpeglia quater models da skis. Quels ein signai da materials specials sco per exempel lenn fraissen svizzer. Els vegnan produci a maun. Ils skis vegnan purschi en 20 colurs fundamentalas sco era numerusas cumbinaziuns da colurs gest tenor giavisch dil client. Anavon producescha skis per l’atgna vendita, producescha denton era per autras interpresas da vendita. Il campiun mundial dalla cuorsa rapida Bruno Kernen ei niev meinfatschenta d’Anavon Ski AG a Mustér.

Ils proxims dis vegn dau pliras scuntradas dall’emprema runda principala dil Cup grischun 2023. Dalla Surselva ei sulettamein la squadra da Laax en acziun. Gliendisdis sera frunta l’equipa ch’ei vegnida relegada dalla 4. ella 5. ligia sin la squadra da Lai Valbella che dat medemamein il campiunadi dalla 5. ligia. Per Laax sco per Lai Valbella ei quei aschia in’emprema caschun da mirar nua ch’ins stat cullas preparativas. Il hit da quella runda ei segiramein il giug denter las duas secundas equipas da Cuera 97 e Domat. Plinavon semesiran duas equipas engiadinesas en quella runda, numnadamein Lusitanos de Samedan e Schlarigna. (fmr/hh) 1. runda principala dil Cup grischun 2023 Cuera 97 – Domat ve. 20.30 Vaz-sut – Moesa Rorè so. 17.00 Lusitanos Samedan – Schlarigna so. 19.00 Lai Valbella – Laax gl. 20.15

Aua cun ina temperatura sur 18 grads munta pils pèschs stress e prighel da veta. Aschilunsch eis ei aunc buca, mo entgins flums pli pigns e dutgs ein buca pli lunsch naven da quella temperatura. Per quei motiv tegn la survigilonza da pesca en egl la situaziun e reaghescha el seracass, per exempel cun pescar giu quellas auas. La natira ei sut squetsch. Schitgira e calira en biaras tiaras dall’Europa, cumbinau cun gronds incendis, procuran buca mo per fastedis tiels carstgauns. Bia pli pertuccada ei la natira che sa buca seriscuder, che sto s’adattar alla situaziun. Mo quei ha ella adina fatg, era sch’ei ha dau igl emprem sperditas. Las temperaturas da 30 grads e dapli en Svizra han secapescha era in effect sill’aua. Tonpli che las temperaturas creschan il di ora entochen sin 20 grads sin 2000 meters sur mar. Calira e schitgira han in effect sils glatschers ed ils davos magliacs neiv digl unviern vargau. Leu nua che l’aua dils glatschers maunca meinan ils flums e dutgs pli e pli pauca aua, leutier vegn quella adina pli caulda. Sin fundament dallas aultas temperaturas admonescha la Confederaziun d’esser precauts cullas activitads duront il di ora. Aunc buc necessari d’intervegnir Las aultas temperaturas e la schitgira han in effect negativ sils flums e dutgs. La temperatura dall’aua crescha e consequentamein ei la veta ell’aua ch’ei endisada cun temperaturas pli bassas percilitada, aschia era ils pèschs. Ellas auas indigenas ei quei en emprema lingia la litgiva. «Il mument ei la situaziun aunc buc alarmonta», di il survigilader da pesca dil cantun Grischun per la Surselva, Roland Tomaschett da Trun. Tuttina puntuescha el: «Nus havein en egl entgins dutgs. Leu savess la situaziun daventar critica aschilunsch che las temperaturas sesbassan buca ils proxims dis.» Il cunfin critic dalla temperatura dall’aua per la litgiva schai tier 18 entochen 20 grads. Survarga ella quella, sa l’aua esser mortala pils pèschs. «Ei dependa lu naturalmein con ditg che l’aua ha quella temperatura. Sche quei ei il cass sulettamein in quart d’ura, lu pon ils pèschs supportar quei. Sche la temperatura ei sur pliras uras ni forsa schizun entirs dis pli aulta, lu piteschan ils pèschs», constatescha Roland Tomaschett. «Ils pèschs han stress» L’activitad dils pèschs dependa fetg dalla temperatura dall’aua. Ei l’aua denter 10 e 18 grads ei quella la pli intensiva. Lu ein ils pèschs fetg agils, basegnan denton era pli bia vivonda pervia da lur grond’activitad. Survarga l’aua quella temperatura semida il sedepurtar dils pèschs puspei, surtut era sch’il quantum d’aua ei pli pigns. «Quei ei lu stress pils pèschs. Els tschercan loghens cun sufficientamein aua e consequentamein era oxigen», di Roland Tomaschett. Per prevegnir ina muria da pèschs en cass da temperaturas memia aultas resta alla survigilonza da pesca sulettamein ina pusseivladad: «Lu stuein nus pescar giu quels dutgs e flums. Ils pèschs vegnan lu transportai en auas cun temperaturas pli favoreivlas.» Quei pretenda denton grond’attenziun, pertgei ils pèschs vegnan d’ina aua cun ina temperatura pli aulta en ina cun ina temperatura pli bassa. Quellas differenzas da temperatura san lu era esser spert mortalas pils pèschs. Impedir disturbis Bia auter che da sperar sin pli bassas temperaturas, resta pauc. Tuttina appellescha Roland Tomaschett: «En principi drovan ils animals dall’aua ruaus en quei temps. Sch’els vegnan lu aunc disturbai, ei quei da grond disavantatg.» Aschia critichescha el denter auter era l’activitad da lavar aur. Quella seigi da grond donn pér da dretg en fasas cun temperaturas dall’aua aschi aultas. Cussegliar alla glieud da buca ir ell’aua da quellas aultas temperaturas ei denton detg pli spert che fatg. Per serefrestgentar resta ina ga ni l’autra buca bia auter per tgi ch’ei sper in flum ni in lag. Bia meglier va ei dil reminent culs pèschs ellas casas da pèschs dil cantun. Per quella a Trun retila el aua sutterrana cun ina temperatura constanta. «Quella munta 9,8 grads», relata Roland Tomaschett. Ils pèschs piteschan d’aua memia caulda Temperaturas da 28 e 30 grads duront entgins dis da stad ein en sesez negin’excepziun. Perencunter ein periodas da calira d’entiras ni schizun pliras jamnas buca la normalitad. En cumbinaziun culla schitgira sa la calira haver differents effects negativs silla natira, per exempel sill’aua e sils animals che vivan lien. «Tier temperaturas da rodund 20 grads entscheivan ils pèschs a pitir», di Roland Tomaschett, il responsabel digl Uffeci per catscha e pesca dil Grischun pils fatgs che pertuccan la pesca en Surselva. Survarga l’aua quella temperatura, ein ils pèschs periclitai, aschia ni aschia sch’els han lu aunc negin ruaus: «Il mument persequitein nus intensivamein entgins flums pli pigns. El cass che la temperatura crescha vinavon vegnin nus a stuer pigliar ils pèschs leu e metter ora els en auas cun meglieras temperaturas.» (fmr/hh) La populaziun da litgivas ei sereducida ils davos onns ed ussa engreviescha aunc la calira sias cundiziuns da viver.

Ei ha dau in temps ch’ei s’udeva tier la strategia da fatschenta da tener tschelau las atgnas informaziuns davon la concurrenza e davon ils collaboraturs per esser in pass ordavon als auters. Cheutras fuv’ei pusseivel da mantener il status e la pussonza. El temps dallas medias electronicas ei quei privilegi d’informaziun tschelada strusch aunc pusseivels, ni en fatschenta ni en la po- litica. Surtut il computer ed igl internet procuran che tut quei che duei vegnir realisau sederasi en in gienà strusch ch’il patratg surlunder ei fatgs. Plans, decisiuns e strategias, nuot sa restar tschelau a liunga vesta. Concurrents e rivals san ins buca pli trumpar cun retener informaziuns. Na, oz ei la tactica cuntraria indicada: Ins catscha il concurrent en la schaumna dallas informaziuns e lai liber igl entir visprer cun l’intenziun da metter el en embrugl entras la surabundonza. Surcargar cun informaziuns ei buca mo la tactica el mund globalisau da fatschenta, dalla scienzia moderna ni dalla diplomazia, na mintgin da nus vegn surpervesius cuntinuadamein cun informaziuns. L’informaziun ei daventada nies idol. Hermes ei il Diu digl avegnir, dils communicaders, digl internet, dils hermers che han priu il num da quei Diu. L’informaziun sgarguglia rehamein e trasora ord ina fontauna che para dad esser senza funs. Mo ella piarda sia valeta gest perquei ch’ella ei aschi frequenta e bienmarcau. Nus essan circumdai cuntinuadamein dallas informaziuns ch’ils mieds da massa rietschan neuadora. Tuts fan concurrenza per attrer nossa attenziun: Canals da televisiun digl entir mund, mieds da reclama senza fin e misericordia, mellis gasettas, illustradas, cudischs, epi igl internet cun milliuns da «websites e chartgroups». Nus essan contonschibels adina e dapertut. Entras handy, fax e laptop essan nus colligiai cun la gronda reit d’informaziuns. E tut quellas informaziuns, e tut quella savida crescha ad in crescher e sto sefuritgar atras il culin fin da nossa recepziun che po dar damogn a quella inundaziun mo en moda restrenschida. Buca da far curvien ch’ils canals da recepziun sestaupan dalla fuola ed il bugliadetsch che crescha ad in crescher e davon la canera che s’augmenta e daventa in grem e burlem. La tema ed il quitau che l’informaziun seigi buca ferma avunda e porti buca igl esit e la quota sufficienta sforza ils informaders all’exageraziun permanenta. Quei ch’ei surfatg daventa il cass normal da communicaziun. Pli e pli sesurvescha il speditur da trics primitivs per haver success cun ses messadis tier il retschevider ch’ei daventaus malcuntents e sceptics. Gidi tgei che po, ei la devisa: Sex, sensaziun, schemas stereotips per mintga sort d’adressat, effect da surpresa, empermischuns exageradas e bia auter. Moralists creian che quei seigi simtoms d’in sgurdin rapid da tuttas valurs humanas e cristianas. En sesez ei quei stil vulgar e primitiv da communicaziun buca la consequenza d’ina crisa morala, mo igl ei semplamein il sforz da stuer grir adina pli dad ault per vegnir capius en la cacofonia generala. Quei ei empau sco sin la plazza da scola duront la pausa gronda nua che tschiens vuschs agitadas emprovan da sefar udir e capir cun surgrir ils auters. Ils pli mals han denton era capiu leu che las meglieras e pli delicatas communicaziuns ein da scutinar en l’ureglia dil partenari da confidonza. Tut tenor la devisa: Plaida pli da bass, ch’jeu capeschi. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In columnist fitg fidaivel è adina stà l’autur barmier Theo Candinas (1929–2020) da Surrein. Cun grond plaschair ha sia dunna surlaschà a la redacziun da l’FMR la tscherna d’ina columna per republitgar. En temps da numerusas medias socialas para questa columna dal november 1998 surprendentamain actuala.

In um e siu buob han in accident cun auto. Els vegnan en spital, nua ch’il buob sto vegnir operaus. Dr. Vonlanthen vegn alla meisa d’operaziun, mira sil buob e di: «Jeu sai buc operar: Quei ei miu affon.» Co ei quei pusseivel? Tgei maletgs e versiuns van tras il tgau? Tgei schablonas vegnan activadas? Dasperas eis ei aschi sempel en quella historia: Dr. Vonlanthen ei la mumma. Tenor il medem principi mirein nus mintgadi sin adina dapli maletgs ch’ein pri ord lur connex, mirein sin mini-scenas ord la veta dad auters, mirein sin extracts ord dramas dad entirs pievels, giudichein sin fundament da piculezzas en fuorma da fotografias ni sequenzas da films sur da fatgs extremamein cumplexs. Nus nezzegein quei che nus cartein da veser per confirmar nossas atgnas teorias, fatgas sin fundament da maletgs che nus havein buca fatg sezs. Ed enten scriver tuna quei aschi logic e clar, con tup ch’igl ei da crer a maletgs ch’ins ha buca fatg sez, ch’ins ha buca viu en realitad, schegie ch’ins sa gie ch’ins sa manipular mintga maletg, en tuttas varts e direcziuns. Nuot ei sco ei para, pér da dretg buc en nies temps. Nus giudichein il far e demanar in da l’auter aunc adina cun schablonas, teorias e cardientschas mintgaton ualti blauas e cunzun antiquadas. Da l’autra vart semova e semida il mund di per di pli e pli spert e fa risadas sur da nus che havein clamau spérts che creschan ussa sur nus ora. Sco il buob bletsch, emprendist dil striun, che pudeva buca lavar si ils plantschius ed ha striunau scuas che purtavan aua e scuavan tut persulas. Mo ch’el haveva buca quintau cun lur forza da sesparter e semultiplicar, mintga ga ch’il buob bletsch tuccava ina dad ellas, per far star eri ellas, che purtavan uss adina dapli aua, bia memia bia aua, aschi bia ch’il plantschiu era daventaus in veritabel pool. Nies mund vegn di per di pli sperts e cumplicaus e nus havein per part aunc adina nuot auter che nossas duas schablonas da bien e schliet. Quei ei sco da vuler mesirar nies temps da precisiun cun uras da sablun. Nos affons vegnan a far uorden cun nies caos e producir lur agen disuorden che lu puspei lur agens affons san rumir ensemen. Ed aschia va ei adina vinavon: Nus producin adina las enzennas da damonda per la generaziun suenter, aschi fatschentai cun dar rispostas sin las damondas dalla generaziun avon nus. Ed era cheu vala: Cun tgei schablona miran ins sin quella interpreta­ziun dil cuors sil mund? La finala eis ei semplamein sco igl ei. Quei che vala ei che nossa spezia ha adina puspei la schanza da relativar lur cruna ed era relativar ses sbagls cun la finamira da vegnir adina pli humana: Cun tut nossas temas, limitas e tut nossas pusseivladads, rescas e schanzas ch’ina veta porscha. Aschi sempel ed il pli grev insumma, el pign dil mintgadi sco el grond dallas ovras culturalas, socialas, politicas ed economicas. Las schablonas defineschan la verdad aschia ch’ei dat aschi biaras verdads sco schablonas. En Svizra dat ei varga otg milliuns differentas schablonas. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. Ina columnista fidaivla è adina stada l’autura Eva Riedi Collen che stat a Turitg. La redacziun ha tramess ad ella ina schelta da sis columnas – e da talas ha l’autura lura tscherni las «Schablonas e verdads», in text publitgà il schaner 2017.

Treis Sursilvans ein dalla partida als campiunadis mundials da mountainbike la fin d’uost a Les Gets en Frontscha. Sper Nino Schurter (36) e Vital Albin (23) ha Swiss Cycle era selecziunau la juniora Chiara Solèr (17) da Lumbrein. Ellas cuorsas naziunalas ed internaziunalas d’uonn ha la Lumneziana mussau fetg bunas prestaziuns e la participaziun als campiunadis mundials ei la pagaglia persuenter. Al campiunadi d’Europa dils juniors en Portugal ha Chiara Solèr contonschiu dacuort mintgamai il 12avel rang el short-track ed el cross country. Ella ei stada denter las meglieras da si’annada. Ultra dil campiunadi mundial ein Nino Schurter e Vital Albin era selecziunai pils campiunadis d’Europa dall’elita a Minca. Quels han liug in’jamna avon ils campinadis mundials. Sco quei che Swiss Cycle scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei la participaziun da Nino Schurter aunc buca definitiva. El vegni a decider davart sia participaziun suenter las concurrenzas dil Cup mundial ell’America dil nord. (cdm/fmr/hh) Chiara Solèr sa separticipar als campiunadis mundials da mountainbike dallas junioras en Frontscha.

Per il di dalla fiasta naziunala da quest onn ha cusseglier naziunal Martin Candinas in program tut special. Allas 09.00 parta el a Vrin per serender a pei sur la Greina ed allura per tener il plaid festiv a Campo Blenio/Ghirone. In e scadin che ha plascher da far il viadi astga separticipar. A Ghirone vegn purschiu quei di, mo era gia il di avon, in program special cun differentas activitads, restauraziun e musica. Il program ufficial dalla fiasta naziunala entscheiva a Ghirone allas 20.30, denter auter cul plaid festiv da Martin Candinas che tgira stretgs contacts culla vart tessinesa sin fundament dil presidi dalla Pro Lucmagn. Per animar Tessinesas e Tessines da separticipar all’excursiun sur la Greina organisescha Autolinee Bleniesi il transport la damaun da Ghirone entochen Vrin. D’entadem la Lumnezia vegn serendiu sur la Greina culla finamira d’arrivar allas 17.30 a Pian Gieirett sut la camona da Scaletta. Da leu vegn la glieud menada cun bus a Ghirone. L’excursiun vegn dil reminent accumpignada da Cristian Scapozza, in expert sil sectur dalla geografia dallas Alps e la geomorfologia. L’excursiun pretenda buna cundiziun e constituziun corporala. (fmr/hh) Martin Candinas ei uonn vicepresident dil Cussegl naziunal e l’auter onn il president da quel.

Pil presidi communal d’Ilanz Glion dat ei treis candidats. Suenter che Claudio Quinter dall’Allianza dil Center e Silvio Dietrich dalla Partida socialdemocrata han annunziau lur candidaturas, ei uss era quella digl independent Marcus Beer vegnida enconuschenta. Ils 21 d’uost 2022 tscharna il suveran d’Ilanz Glion la successura ni il successur per la presidenta communala Carmelia Maissen ch’ei vegnida eligida ella Regenza. Eligius vegn quei di il cau dalla pli gronda vischnaunca sursilvana. Suenter ch’il presidi ei staus biars onns en mauns cristiandemocrats, respectivamein dall’Allianza dil Center, savess ei dar uonn ina midada en direcziun socialdemocrata ni independenta. Porscher ina schelta Il gliendisdis avon in’jamna ha Marcus Beer (61) deponiu sia candidatura tier la vischnaunca: «Ditg ha ei viu ora aschia sco sch’ei dess mo in candidat pil presidi. Jeu sundel staus dil meini ch’ei seigi bien da porscher ina schelta allas vischinas ed als vischins. En discussiun cun mia dunna ed ulteriuras persunas sun jeu lu sedecidius da candidar.» Cu el hagi surdau ufficialmein sia candidatura eri quella da Silvio Dietrich aunc buca enconuschenta. «Mo aschia savein nus era procurar per empau tensiun tier quellas elecziuns. La fin finala ei Ilanz Glion ina vischnaunca cun pliras impurtontas funcziuns era regiunalas. Aschia sa il suveran uss eleger ord persunas da duas differentas partidas e d’in independent», di Marcus Beer ch’ei maridaus e bab da duas feglias ed in fegl carschiu. Silla damonda daco ch’el politiseschi independentamein di el: «Jeu fetsch bugen in agen meini, sun buca quel che laschel scriver avon tgei ch’ei da far.» Ensemen cun sia consorta habitescha el dapi 2018 a Glion en ina habitaziun da cumproprietad, avon han els viviu a Danis. Marcus Beer ei oriunds da Tavanasa, leu eis el carschius si el ravugl d’ina gronda famiglia. Giurist, scolast e menader da scola Marcus Beer ha in sacados politic ed era in cun ina savida giudiziala. Da 1997 entochen 2000 eis el staus gerau dalla vischnaunca da Breil e duront 20 onns ha el appartegniu alla dertgira districtuala, respectivamein la dertgira regiunala. Avon dus onns eis el seretratgs sco derschader. Ella vischnaunca d’Ilanz Glion ha el giu negins mandats politics. Marcus Beer ei da professiun giurist, ei denton era seperfecziunaus a scolast d’economia. Dapi 30 onns eis el engaschaus tiel Center da formaziun Surselva, endisch onns ha el menau la scola media mercantila, la scola media propedeutica e la scola mercantila professiunala. Uss eis el engaschaus leu sco scolast d’economia, dretg e contabilitad. Ina funcziun d’instrucziun ha el dapresent era tier la scola professiunala industriala a Glion. Las prioritads ein claras Igl anteriur giugadur da ballapei che gauda siu temps liber enten far spassegiadas e magari era senudar, ha ina clara imaginaziun tgei prioritads ch’el dess, vegness el eligius sco president communal: «En emprema lingia luvrass jeu pil beinstar general dalla vischnaunca cun bien risguard dallas finanzas. Ilanz Glion ei gie in marcau d’energia e sin quei sectur less jeu empruar da dar ulteriurs impuls. D’impurtonza ei era la cultura e sia purschida. Da l’autra vart ei Glion in center da scola regiunal che pretenda cumpleina attenziun dalla politica. Glion ei denton era in center regiunal e quella funcziun duei semantener e sesviluppar vinavon. Jeu crei ch’ins savess aunc metter en moviment bein enqual caussa.» Marcus Beer ei pertscharts ch’ina campagna d’elecziun ei per in independent buca aschi sempla sco ina commembra ni in commember d’ina partida: «Quei ei segiramein auter, mo da l’autra vart eis ei buca ina campagna d’ina dimensiun per l’elecziun ella Regenza ni il Cussegl grond.» Tuttas bunas caussas ein treis Tgi daventa successura ni successur da Carmelia Maissen sco presidenta ni president communal d’Ilanz Glion? Suenter che Claudio Quinter e Silvio Dietrich han annunziau lur interess dat ei ussa in tierz candidat: Marcus Beer. Aschia ei procurau per tensiun e surtut per schelta en vesta all’elecziun dils 21 d’uost 2022. Hans Huonder/FMR «Ditg ha ei viu ora aschia sco sch’ei dess sulettamein in candidat pil post da president communal. Quei fuss buca stau dign per ina aschi gronda vischnaunca sco Ilanz Glion», di Marcus Beer sin damonda dalla FMR. Gliendisdis avon in’jamna ha el deponiu sia candidatura tier l’administraziun communala e quels dis ei quella vegnida publica. Aschia ha la vischnaunca buca mo la schelta da treis persunas, mobein era da treis differentas direcziuns politicas. Ferton che Claudio Quinter ei commember dall’Allianza dil Center e Silvio Dietrich dalla Partida socialdemocrata, ei Marcus Beer independents: «Jeu fetsch bugen in agen meini, sun buca quel che laschel scriver avon tgei ch’ei da far.» Marcus Beer lavura dapi rodund 30 onns tiel Center da formaziun Surselva. Avon quater onns han el e sia consorta midau casa da Danis a Glion. Sco anteriur gerau da Breil e commember dalla dertgira regiunala ha el experientscha ton politica sco era giudiziala. «Jeu fetsch bugen in agen meini.» Marcus Beer, candidat pil presidi communal d’Ilanz Glion Marcus Beer fiera la capiala el rin e candidescha sco president communal d’Ilanz Glion.

Las stizuns da calzers a Sedrun e Trun ein historia. A Mustér dat ei aunc la stizun«Calzers e vin» da Giusep Caduff. Sch’el anfla buc in successur ni ina successura vegn denton era la davosa stizun da calzers ella Cadi serrada. Giusep Caduff ha bugen il contact culla glieud ed el ha plascher da calzers, suenter la lavur gauda el bugen in migiel vin e manegia perquei: «La stizun da calzers e vin ei stau la dre­tga via per mei. Ussa sun jeu denton gleiti 70 ed igl ei uras da calar.» Sch’ei mass mo suenter el, luvrass Caduff probablamein aunc ditg e survess di per di la clientella en sia stizun alla Via Alpsu a Mustér. Sco el di ein sia dunna ed ils fegls denton digl avis ch’ei fussi uras da guder la pensiun. «Mia stizun da calzers ei ina purschida che vegn appreziada d’indigens e hosps, ei fuss donn da semplamein serrar las portas. Perquei sun jeu alla tscherca d’ina successura ni d’in successur», tradescha igl um che ha prest 68 onns ed aschunta ch’el fussi secapescha era promts da surdar la fatschenta avon siu 70avel. La representanza da vin vul el salvar, quella seigi dapi 80 onns en famiglia. Ina ga ch’el fuss lu pensiunaus vul el guder la libertad e pendular pli savens denter Mustér e l’Austria. Ella patria da sia dunna Hilde tuorni el bugen per guder la cuntrada senza cuolms e las bunas spisas. Dalla cazzetta tiels calzers Il 2000 ha Giusep Caduff surpriu la stizun da Calzers Rico che sesanflava visavis il Hotel Alpsu. «Quei ei stau ina decisiun spontana – ina casualitad», seregorda igl um che ha empriu da cuschinier. El era in cuschinier pissiunau ed ei staus a luvrar en hotels a Tavau, Zermatt, Genevra, mo era en Engheltiara ed auters loghens. «Aschia hai jeu viu ed empriu in tschuat», di igl um che discuora (almeins) sis lungatgs. El ha in’affinitad per lungatgs e cugl agid da conluvreras e conluvrers eis ei iu tgunsch d’emprender franzos, engles, talian, spagnol, mo era empau portughes ni croat e serb. Pigl um da famiglia era il mistregn dil cuschinier denton buc ideals e per haver dapli temps pils ses fuva el alla tscherca d’ina soluziun. Quella ei vegnida en fuorma dalla stizun da calzers e Giusep Caduff ei mai staus mal d’haver priu quella via che ha propi da far gnanc tec cul cuschinar. Diltut ha el denton buca calau ed ei adina puspei staus a gidar ora en differentas cuschinas, per exempel ellas casas d’attempai a Sedrun e Mustér. Lu mirava sia dunna Hilde dalla stizun ch’ei han dislocau suenter enzacons onns da l’autra vart dalla via. «Jeu hai empriu tut cun far ed a moda autodidacta. Sch’jeu fuss aunc giuvens emprendessel denton da calger ni ortoped, quei ein mistergners tschercai», puntuescha il vendider da calzers e vin che vegn savens era numnaus «il calger». Calzers vegans Dalla moda actuala da purtar tschappas cun vestgius tegn Giusep Caduff plitost pauc: «Quei ei negina cultura! Tier in bi vestgiu s’auda in bi calzer. A caschun da fiastas astga il stil buca muncar.» Da luvrar porta el sez denton era tschappas, alla lavur stoppien ils calzers esser funcziunals, comfortabels e cumadeivels. En sia stizun ei l’elecziun gronda e tonscha da sandalas per pops entochen tier calzeruns per ir per la pézza. Cu el cumpra en sia collecziun duas ga ad onn mira Caduff plitost silla qualitad e funcziunalitad che sils davos trends da moda. Per ina stizun da quella grondezia mondi ei buca dad ir mo suenter la moda. «Mira, quellas sandalas hai jeu dapi 15 onns el sortiment», di el. Allura pren el giud cruna in calzer empau pli special e declara ch’ei setracti da calzers vegans, pia diltuttafatg senza material gudignaus d’animals. Quels seigien actualmein il hit, oravontut tier las giuvnas. Ils calzers da Caduff plaian denton a biars e biaras e la clientella vegn era d’auters vitgs dalla Surselva. Duront las sesiuns da vacanzas ha «il calger» bia clientella da tuttas naziuns ed era hosps da vacanzas che tuornan adina puspei. Ils hosps da vacanzas smarveglian ch’el sa tons lungatgs e gaudan da dar ina paterlada. «Ils crocs level jeu atgnamein prender ord il sortiment, mo ei ha adina da quels che damondan suenter», di Giusep Caduff e sco sch’ei fuss fatg giu vegn pauc pli tard in giuven turist en fatschenta. Ses calzers da stad ein ruts ed el enquera urgentamein crocs. Calzers tradeschan il caracter Sco il dentist sils dents, mira «il calger» il pi emprem sils calzers. «Sch’jeu entaupel enzatgi ni sch’enzatgi entra en stizun mirel jeu a moda discreta sils calzers, quels tradeschan il caracter dalla persuna», eis el perschuadius. Ei detti persunas cun calzers tut ruts e tschufs, tier quels magliassi el buca bugen ina tschavera. Cun tuffien da peis vegni el perencunter buca confruntaus stedi. Silpli enqualga tier mattas giuvnas che portien calzers ord materials artifizials. «Quei sa vegnir siado las dètgas undas», manegia el e ri. Giusep Caduff en sia stizun da calzers e vin. En dus onns vul el serrar las portas sch’ei dat buc in successur ni ina successur.

La tuor da signals sil pass dall’Alpsu ha in niev guardian d’honur. DODO, il cantadur da reggae svizzer vegn installaus igl uost en siu uffeci. Sin 2046 m s.m. croda la tuor da signals cotschna en egl gia dapi diesch onns. Sil pass dall’Alpsu muossa ella buca la via als marinaris mobein als viandonts che visetan la tgina dil Rein. Naven da questa stad entochen l’auter onn surpren DODO, il cantadur da reggae svizzer e producent da musica, igl uffeci d’honur digl ambassadur dalla tuor da signals. Sco la fundaziun «Leuchtturm Rheinquelle» scriva en in communicau als mieds da massa, elegia ella gia dapi il 2016 persunalitads extraordinarias ord igl intschess dil Rein sco guardians d’honur dalla tuor. Il 2019 era quei per exempel il moderatur Nik Hartmann ed il 2020 ha la cantadura Sina giu l’honur. Avon ch’ir ell’Africa DODO vegn installaus ils 25 d’uost 2022 en siu uffeci d’honur. Sil pass dall’Alpsu vegn el a raquintar quei di a caschun d’ina conferenza da medias da siu viadi ell’Africa ch’el entscheiva il settember 2022. Il mars 2023 tuorna el sil pass ed a caschun d’ina fiasta da famiglia cun concert da DODO vegn igl ambassadur dalla tuor da signals a raquintar da sia aventura ell’Africa. (cdm/fmr) DODO daventa il niev guardian d'honur dalla tuor da signals sil pass dall'Alpsu.

Il secund cuors da romontsch sursilvan per hosps e possessurs da secundas habitaziuns a Sedrun ha giu liug la jamna vargada. Cun rodund 30 participontas e partciponts eis el staus in success. Carla Flury-Nay ha gia instruiu igl onn vargau al cuors da romontsch per hosps e possessurs da secundas habitaziuns a Sedrun. Tenor la scolasta ein las participontas ed ils participonts dil cuors stai fetg motivai. Ella e las scolastas giuvnas Lorena Marino e Naomi Deplazes han mintgina giu ina classa. Ei ha dau ina classa per entscheviders, in’ulteriura per entscheviders plus ed ina tiarza per avanzai. Igl emprem di par’ei d’esser stau empau stuffi da parter en tuts els nivels adattai, el decuors dall’jamna ha denton mintgina e mintgin anflau siu plaz. «Quei da s’inscriver stuein nus far auter l’auter onn», conceda Carla Flury-Nay. Igl impuls d’organisar in cuors da romontsch era vegnius ord las retschas dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. Il gerau Daniel Schmid ha organisau il ­cuors e quenta cuntinuar culla purschida appreziada era l’auter onn. Il gerau ha visitau pliras ga il cuors ed ei fetg cuntents dil grond interess. El ha animau las participontas ed ils participonts da discuorer ton sco pusseivel romontsch el vitg: «Nus indigens havein plascher sche vus tschintscheis romontsch.» El ha priu encunter il giavisch per in café romontsch regulau ella Val Tujetsch. Aschia pudessan interessai exercitar igl empriu ed augmentar lur scazi da plaids. Tschintschar Oravontut quels dil cuors per avanzai han vuliu tschintschar ton sco pusseivel ed han giavischau che la scolasta curregi directamein sch’ei fetschien sbagls. Sco lur scolasta, Naomi Deplazes, ha declarau alla FMR, eis ei denton stau dètg pretensius da saver giudicar tgei ch’ei san e tgei ch’ei san aunc buc per saver preparar las lecziuns. Ella levi numnadamein buca sur- ni sutdumandar enzatgi. La fin finala han sias scolaras e ses scolars astgau exprimer giavischs e sin fundament da quels ha ella preparau las lecziuns. Ei han buca giu grondas retenientschas da ­discuorer romontsch e sco igl ei stau d’udir il venderdis, san ils «avanzai» gia formular dètg bein construcziuns. Ella veta da mintgadi ha enqualin denton aunc retenientschas e mida perquei spert vi el tudestg. Aschia er ina dunna che declara alla redactura dalla FMR ch’ella ­discuressi magari bugen romontsch el vitg. Ils indigens hagien denton strusch pazienzia e midien tiel tudestg. Ina con­stataziun ch’ella ha fatg midond dil romontsch el tudestg. Plinavon ha ina classa constatau riend, ch’ei tuna e camegia per romontsch ella dretga successiun, ferton ch’ei ha num per tudestg: «es blitzt und donnert». Ina basa cun potenzial Michele Merzaghi ch’ei oriunds dil Tessin e habitescha a Berna, ei staus en vacanzas a Mustér ella claustra. Leu ha el tschercau il ruaus e tuttina aunc vuliu empauet program. Il cuors da romontsch ha igl um che lavura tier la Confedera­ziun anflau silla pagina d’internet da ­Sedrun Mustér Turissem. «Ils emprems dus dis eis ei stau grev, suenter ina jamna hai jeu denton ina basa, capeschel gia empau romontsch e sai era discuorer in tec. Jeu sai s’imaginar da cuntinuar ad emprender romontsch», di Merzaghi e manegia ch’el havevi tertgau ch’ei seigi pli sempel d’emprender romontsch ­damai ch’el sappi talian. Il cuors ha el ludau fetg, ei seigi stau interessant e ­divertent e grazia alla scolasta Carla ed ils referents Tarcisi Hendry e Daniel Bundi hagi el empriu in tschuat dalla regiun, dalla cultura e dalla historia. Paterlar e s’integrar Margrit Weber dalla Cuminonza d’interess dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch ha era priu part al cuors e quei buc il davos per saver vegnir en discuors culs indigens e per capir il romontsch. Sch’ins sappi il lungatg dil liug, fetschi ins meglier part dalla cuminonza. A Weber para oravontut la pronunzia dils plaids romontschs immens greva: «In lungatg emprend’ins cu ins ha el ell’ureglia», die ella. La dunna ei cuntenta cugl empriu e declara ch’ella hagi tedlau novitads romontschas e schizun capiu empau. Sco finiziun dil cuors han tuts cantau ensemen la canzun «unics» da Pascal Gamboni ed aschia han participontas e participonts dil cuors sentiu ch’era els ein empau unics sco ils Tuatschins. Ei ha dau enqual nusch da smaccar el cuors. Per entscheviders eis ei nuota aschi sempel da saver cu enzatgei ei tuatschin e cu buc. Ver 30 persunas han fatg part dil secund cuors da romontsch sursilvan a Sedrun.

La casa PUNTREIS ha aviert uonn sia cuschina per events da cuschinar e quels attiran participontas e participonts da lunsch e da maneivel. La sonda ei la FMR stada dalla partida per mirar sur la schuiala al cuschinier Fatmir Spescha ed a ses hosps. Tipicas tratgas grischunas interpretescha il cuschinier Fatmir Spescha da Danis bugen da niev e caveglia tut cun dun e stil sin tagliors. Sias modas da survir e preparar ein surprendentas e la show s’auda tiel program che procura per fatschas cuntentas ed egls gronds da ses hosps. Sia ­fascinaziun pil cuschinar viva Spescha ora sco schef da cuschina dalla casa ­PUNTREIS. Sco el di ein cussadentas e cussadents cuntents cun sias tratgas e laudan era quellas. Tuttina sappi el buca far tut ils experiments ch’el fagessi bugen. Perquei tscherchi el novas sfidas e hagi survegniu dalla casa la pusseivladad d’organisar events da cuschinar. La proxima finamira ei d’arver l’ustria regularmein las seras per hosps d’ordeifer e porscher menus da pliras tratgas. Quei denton per in diember da hosps limitau da 15 persunas, per ch’ei resti era tscheinas specialas. Co igl ei da cuschinar per massas da ­glieud sa Spescha numnadamein bein avunda. El ha luvrau en ustrias/hotels da renum. En Val s. Pieder havevien ei per exempel da cuschinar à la carte duront duas uras e mesa per ver 200 hosps. Salmun, melona e caschiel-caura La fascinaziun per la cuschina elevada – ch’ins sa senz’auter era interpretar cun tratgas tradiziunalas – capeschan Fatmir Spescha e siu team da dar vinavon a moda simpatica e divertenta. Quei fan ei tut tenor duas, treis ga il meins. Avon la cafetaria ein ils hosps vegni beneventai e han gest astgau mischedar sezs ina bubronda d’aperitiv. En cuschina ha il schef partiu las participontas ed ils participonts en teams da duas persunas e dau a mintgin in pensum. Cun agid dil team da cuschina han ei astgau preparar legums, tagliar salmun lumnezian, enzugliar raviolis e bia auter. Ei han saviu mirar sur la schuiala als profis e survegnir in’idea co las tratgas ­vegnan cuschinadas. Oravontut las dunnas havessen bugen giu recepts dils pasts en scret mo Fatmir Spescha ha manegiau ch’el hagi buca tals: «Jeu sun buc in apotecher, jeu cuschinel tenor sentiment e cun quei ch’jeu hai gest a disposiziun. Perquei eis ei aunc grev da scriver in recept cun indicaziuns exactas.» Per realisar siu cudisch «tratgas indigenas en niev vestgiu» ha el secapescha stuiu scriver ils recepts e conceda riend: «Jeu havevel s’imaginau ch’jeu scrivi quel en dus meins, igl ei gie gleiti cuschinau tut. Cun scriver recepts e tut ha quei lu tuttina cuzzau dus onns.» Buna cumpignia Fatmir Spescha ha era mussau a ses hosps las gaglinas e las quacras el curtgin dalla casa PUNTREIS. El ha declarau ch’el cumpra ils animals da purs dalla regiun e fa la mezca en casa. Ils hosps han astgau mirar ella cazzetta cul buglion ed empriu enqual tric da cuschinar, flambar ni era survir. La fin finala han ils hosps giu da survir il plat ch’ei han preparau als auters hosps. Per declarar tgei ch’era propi sil taglier ha enqualin duvrau igl agid dils profis. Vid ina gronda meisa han tuts gudiu in plat suenter l’auter, entochen ch’ei pudevan strusch pli. La mischeida da hosps dalla Bassa, dalla Val s. Pieder e dalla regiun ei stada buna ed igl ei vegniu ­discurriu da politica, agricultura, turissem e buc il davos secapescha dalla gastronomia e da bunas tratgas. Ils hosps ein sesenti bein e han anflau bia lauds per Fatmir Spescha e siu team. Tut quels muments ed ils egls da ses hosps che tarlischan cu ei san experimentar en cuschina e guder ils pasts dattan anim al cuschinier dalla casa d’attempai da porscher aunc dapli. Ulteriuras informaziuns e termins: www.puntreis.ch Fatmir Spescha muossa ad in da ses hosps in tric special per dar in gust aunc pli intensiv al caschiel-caura. Mirar sur las schuialas als cuschiniers dalla casa PUNTREIS ha plaschiu als participonts digl event.

La 21avla fiasta d’affons a Laax ha attratg mellis persunas la fin d’jamna vargada. Ils affons han gudiu aventuras senza fin e quei sper e sil Lag Grond. La sonda entuorn las endisch dev’ei buc parcadis libers pli a Laax ed aschia eis ei stau da parcar tier las pendicularas e turnar cul bus. Per massa affons ha l’aventura gia entschiet cul viadi el liug. « Per cletg ei igl auto da posta aschi aults ed jeu vesel viadora», ha in buobet exclamau ed el vegneva strusch pli ord il smarvegliar. A Laax ha la FMR piars ord ils egls il pignet, mo probabel ha el smarvegliau leu vinavon sco ils auters ver 3000 affons han fatg quei la sonda e dumengia. Rodund 40 attracziuns spitgavan leu da vegnir gudidas e scuvridas. Ir sul lag ella barca da gumma ni el canu ha schau sesentir ils pignets sco marinaris. Ei han era astgau pescar, sprizzar aua, malegiar, zambergiar, reiver harassas, tedlar praulas, schar smincar e fotografar, dar giugs, seglir sil trampolin, cavalcar, far cun tscheppa e bia auter. Buca pauc han ei smarvegliau cu Rolf Obrist, in polizist cantunal, demonstrava la lavur dils tgauns da tscherca cun Luna. Ei han fatg egls gronds cu Luna ha anflau las drogas zuppadas e tschentau in tschuat damondas al polizist. L’auter onn ha il campiunadi mundial da cuorsas d’orientaziun liug a Flem. Aschia ha la fiasta d’affons saviu porscher uonn ina nova attracziun. Ils organisaturs dil campiunadi han numnadamein purschiu als affons ina cuorsa d’orientaziun al Lag Grond. La sfida d’anflar voluntaris Dapi 2019 presidiescha Sibylle Coray il comite d’organisaziun dalla fiasta d’affons a Laax. La dunna che s’engascha dapi 20 onns pil beinreussir dalla fiasta ha entschiet sco voluntaria cu ses treis affons eran pigns: «Ei havevan plascherun ed era jeu sun fascinada da quei event engrazieivel», ha ella declarau alla FMR. Pauc ni bia seigien ei gia dapi meins vid organisar la fiasta. Igl unviern entscheiva la tscherca da voluntaris e quella ei nuot’aschi sempla. Per mintga di drova ei numnadamein ver 120 persunas che segidan. Anflar e reparter quella glieud sils 40 posts seigi ina pulita sfida. Enzacons gaudien pli bugen la fiasta culs affons enstagl da segidar. «Sche tuts patertgassen aschia stuessen nus schar ir en la fiasta e quei fuss immens donn», declara Sibylle Coray che quenta dar vinavon il presidi igl atun. Pils voluntaris vegli ella era mirar igl avegnir. Sia motivaziun ei il plascher dils affons. Las famiglias vegnien da lunsch entuorn per guder quei di e dabia hosps da vacanzas ni possessurs da secundas habitaziuns hagien perfin la fiasta d’affons sco punct fix en lur agenda. «Ei planiseschan perfin lur vacanzas aschia ch’ei san prender part», selegra Coray. Era seniors segidan Culla preparaziun dil plaz da fiasta segida la vischnaunca ed ina squadra da voluntaris. Tenor Sibylle Coray ein quei oravontut seniors che baghegian si il venderdis ils posts. Suenter la pausa sfurzada pervia dalla pandemia hagien biars seniors buca pli vuliu s’engaschar sco voluntaris. «Aschia havein nus stuiu encurir ina massa novs seniors ch’ein stai promts da segidar e quei ei per fortuna reussiu», selegra la presidenta dil comite d’organisaziun. «Tschüss e tochen l’autra ga» L’atmosfera dalla fiasta ha Sibylle Coray descret sco pascheivla, ruasseivla ed equilibrada e quei pon franc plirs mellis confirmar. Suenter ina runda entuorn il Lag Grond eran ils affons staunchels e lur fatschas tut cotschnidas. La purschida gastronomica ei vegnida nezegiada stediamein, en tenda er’ei denton buc exnum pli frestg ch’ordaviert. Il bus ei circulaus sonda e dumengia gl’entir di. Quel ha era la FMR nezegiau per turnar tier gl’auto – ch’ins ha dil reminent astgau parcar gratuit tier l’Arena Alva. El bus da retuorn fuvan dabiars visitaders dalla fiasta, era ina famiglia dalla Bassa. In buobet da forsa treis onns che pareva staunclira pudeva strusch pli calar da far hallo e clamar «tschüss ruschnera, tschüss ruschnera – tochen l’autra ga». Sch’ils carschi dattan giugs culs affons ei il plascher dubel gronds. 120 voluntarias e voluntaris ein s’engaschai mintga di – senza els dess ei buc la fiasta d’affons. Las fatschas tarlischontas dils affons animeschan ils organisaturs da cuntinuar. FOTOS SUSI ROTHMUND

L’entschatta dil meins ha la Fundaziun da cultura Lumnezia inaugurau ella Casa d’Angel a Lumbrein la nova exposiziun speciala. Ina viseta a quella dat ina envesta e survesta d’ina creativitad surprendenta. Ella vallada dat ei massa glieud cun dun e maun artistic. Sch’ins entra el zulèr dalla Casa d’Angel entscheivan las scuviertas. Ins varga il cuvel cul cristagl gigant, va da scala si ed arriva ella sala gronda. Dapi che la Casa d’Angel ei s’aviarta avon siat onns a Lumbrein ha ella adina puspei procurau per attenziun. Ins tschontscha da quella casa da cultura, seigi en connex cun crappa, art ed architectura, cun fotografia, e schizun cul luf. L’exposiziun digl onn vargau culla tematica dil luf sco creatira d’inspiraziun ed expressiun artistica ha giu radiaziun naziunala. La Fundaziun da cultura Lumnezia ha mussau pulit curascha d’organisar quella, en ina zona amiez ils trops da lufs. La curascha ha survegniu bia arbagias. Prender peda L’otgavla exposiziun speciala ch’ei s’aviarta igl 1 da fenadur 2022 ei ni dispiteivla ni colligiada cun nauschas emoziuns. Preparar quella ha duvrau inschign e rispostas sin damondas sco «tgei ei art, tgei ei artisanadi, tgi ei artista ni artist»? La Casa d’Angel ei actualmein pleina cun scuviertas e surpresas. Las stanzas ein tuttavia buca surcargadas. Ins ha plaz da fladar e da reflectar, ed ins vegn tgunsch en discussiun cun auters. Ins sto surstar, scurlar il tgau, ins astga rir ed exclamar. Casa d'Angel Lumbrein, maletg da Gion Giusep Capaul Anticipadamein in cussegl a visitadras e visitaders: prendei peda, silmeins in’ura e mesa, meglier duas, dad ir tras la casa. L’intermediadra da cultura Susanne Kudorfer ei docenta alla Scol’aulta d’art a Lucerna. Ensemen cun Anne-Louise Joël, la menadra dalla Casa d’Angel, ha ella curatau quell’exposiziun nova. «Nus havein concepiu las stanzas aschia che nus havein uniu aspects cumineivels e colligiaziuns ch’ei dadas en egl: cuntradas fantasticas e realisticas, maletgs da vitgs e stabiliments, teilas e structuras», scriva Susanne Kudorfer el cudisch accumpignont. Quei cudisch s’accorda prima cull’exposiziun titulada «ovras», el representa ina ovra cumineivla da 40 artistas ed artists. Las curaturas han rimnau e selecziunau las ovras, Sandro Livio Straube ed Ida Sgier han fotografau. Tuts 40 artistas ed artists habiteschan ella val ni han stretgs ligioms culla Lumnezia. Il cudisch accumpignont ei buca mo ina sempla regurdientscha all’exposiziun, igl ei in product concepius cun quitau pil detagl, ina casa d’art giu la Bassa havess buca saviu far meglier. Las 120 paginas confrontan cun persunas creativas, ins vesa il purtret en ner-alv da mintgina e mintgin, ils aspects cumineivels e las colligiaziuns semuossan ellas fotografias da colur dallas stanzas culs objects. Liug da s'entupar e discutar Il cudisch plascheivel ha il suttetel «Werke aus Vals und Lumnezia». Ins constatescha che sulettamein treis dils 40 artists ein da Val S. Pieder. Pius Walker e sia feglia, Lukrezia Walker, e Claudia Schmid, l’artista d’installaziuns, representan Val S. Pieder. Tut tschels 37 ein colligiai culla vischnaunca Lumnezia. «Encuretg havein nus persunas che lavuran sco hobi ni professiunalmein a moda creativa ella sparta art ed artisanadi», scriva Anne-Louise Joël, la menadra dalla Casa d’Angel ell’introducziun. Ella e Susanne Kudorfer han preparau quell’exposiziun: «Encuretg havein nus objects naschi ord in interess ed in process da lavur sur in cert temps», motiveschan ellas lur selecziun da 75 objects, exponi en 12 loghens en ed entuorn la casa da cultura a Lumbrein. Ella sala penda ina tabla cun 40 fotografias, mintgamai il purtret . «Nus sperein ch’il sentiment da cuminonza sappi crescher e che la Casa d’Angel sappi esser in liug da s’entupar e da discutar», san ins leger vinavon ell’introducziun. Integrai en quella plattafuorma lumneziana per creativitad ein era dus artists grischuns arrivai, Corsin Fontana e Robert Cavegn. Els secolligian per exempel cun Margreta Riedi da Morissen, e cun Gion Antoni Sgier da Tersnaus. En quell’exposiziun entaupan ins vaccas, tschittas, ins sa contemplar in video cun ina muostga, entagls cun forsch, animals da lenn, utschals, fluras e teilas surcusidas. Cuntradas da neiv, nuorsas da lenn, vestas da Lumbrein, il mulin da Surin e l’installaziun da mobile «Travel Candy» intimeschan d’entrar en contact cun auters. La Casa d’Angel ha insipirau, mo donn ch’ils visitaders han strusch caschun da prender in caffè a Lumbrein. L’exposiziun speciala «ovras» ella Casa d’Angel a Lumbrein ei aviarta mintgamai margis, gievgia e sonda, dallas 14.30-17.30. Dapli informaziuns mira www.casadangel.ch

La cultura ed igl art ein da grond’impurtonza per la vischnaunca da Trun. Quei semuossa era el rapport communal annual 2021. Cun arranschaments specials, mo era cun engaschament en favur dall’infrastructura existenta sestentan vischnaunca, instituziuns ed uniuns da dar tempra alla tradiziun. Quater dallas 16 paginas dil rapport annual dalla vischnaunca da Trun digl onn vargau davart il menaschi communal tematiseschan la cultura ed igl art che s’audan a Trun aschidadir tiel mintgadi. Sper la purschida e l’infrastructura per art e cultura – sco il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa e la Senda d’art – s’audan era arranschaments regulars tier ­l’offerta per indigens, vischins da vitgs vischinonts e hosps da vacanzas. Art, cultura e musica Che la cultura ed igl art han ina cuntinuitad po ve­gnir attribuiu en emprema lingia alla cumissiun da cultura permanenta dalla vischnaunca. Quella procura era sezza per bein enqual arranschament e su­stegn ils auters organisai sin basa privata. Malgrad corona ein pliras occurrenzas vegnidas organisadas era igl onn vargau a Trun. Aschia ei vegniu purschiu musica, teater ed ina prelecziun avon che concluder igl onn cultural 2021 cun in concert da tempra particulara. Studentas e students dall’Academia da musica Lodz en Pologna han presentau ensemen cun musicists e musicistas da professiun in concert da gospel. Cumpletau quels arranschaments ha il project «Sut tschiel aviert» ell’Ogna. 3300 entradas el museum Da grond’impurtonza culturala e historica ei per la vischnaunca da Trun il Museum sursilvan Cuort ­Ligia Grischa. El center dall’activitad da quel igl onn 2021 ei l’exposiziun speciala cun ovras d’Alois Carigiet stada. En plirs referats ei l’activitad dil pictur-artist vegnida sutlingiada. 3300 persunas han visitau il museum igl onn vargau e sper las uras ufficialas d’avertura ha il team dil museum astgau organisar 36 guidadas, 11 societads da nozzas e 13 classas per in luvratori. Cugl aspect empermettent da puder sefar valer aunc pli fetg sco center da cultura cun radiaziun naziunala, ei vegniu cuntinuau igl onn vargau cul project Trun Cultura. La finamira da quel ei da nezegiar La Casa Carigiet e la Casa Desax sco loghens da sentupada per interessai dalla cultura e digl art. Leutier duei vegnir endrizzau il Spazi Spescha en anteriuras localitads dalla Fabrica da ponn. Diember da habitonts stabil Sper las indicaziuns detagliadas davart l’activitad ed il quen communal 2021, sorta era dil rapport an­nual che Trun ha giu igl onn vargau 13 naschien­tschas e 19 mortoris. 12 giuvnas e giuvens han re­tschiert il dretg da votar. La fin digl onn 2021 eran 1172 persunas cun emprem domicil registradas tier la controlla da habitonts dalla vischnaunca da Trun. Quei ei ina digren da sulet ina persuna en cumpareglia­ziun cugl onn avon. Concert cun ovras da Schubert La cultura viva era uonn a Trun. Sonda, ils 30 da fenadur 2022 porschan la Cumissiun da cultura Trun e Trum Turissem in concert intitulaus «Schwanengesang». Quel ha liug allas 19.00 ella sculptura Ogna. Igl enconuschent cantadur da concerts e d’opera austriac Georg Karl Golser porta, ensemen cun Abuzar Manafzade vid il clavazin, cant classic da Vienna ella sculptura digl artist Matias Spescha. Ils dus musicists interpreteschan ovras da Franz Schubert. Reservaziuns pon vegnir fatgas tier Trun Turissem ( turissem@trun.ch ni 081 943 31 49). Entrada 25 francs. Surselva Trun s’engascha e nezegia il bien num Alois Carigiet, Matias Spescha e Gieri Schmed: igl art da quels convischins da Trun procura per reputaziun dil liug lunsch entuorn. Mo buca mo igl art vegn tenius ault a Trun, mobein era la cultura. Cun organisar regularmein arranschaments culturals attila la vischnaunca l’attenziun dalla glieud dalunsch e damaneivel. In element central digl art, la cultura e la historia ei il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa. Il baghetg cun sias bellezia stanzas ei in dils impurtonts el Grischun. Che art e cultura ein da grond’impurtonza per la vischnaunca da Trun semuossa el rapport annual digl onn 2021. (fmr/hh) Trun ei in center da cultura ed art. Che quei ei aschia ei era il meret dil pictur-artist Alois Carigiet. Nossa foto muossa ina da sias enconuschentas ovras.

Il december passau ha la vischnaunca da Lumnezia concediu in credit da 300 000 francs per ina ruta da bike cul num ­«Nino Biketrail». Cun quella vul ella honorar ils gronds success dil ciclist Nino Schurter ch’ei carschius si a Tersnaus. Encunter il project ei lu vegniu inoltrau in recuors el territori dad Uors, leu nua che las lavurs principalas vid la ruta ein aunc da far. Sco quei ch’il president communal Daniel Solèr ha detg sin damonda dalla FMR, ha quei recuors saviu vegnir sligiaus: «En entelgientscha culs recurrents havein nus anflau bunas solu­ziuns, denter auter pertuccont las sendas da viandar leu.» Il project ei ussa per approbaziun tiel cantun e Daniel Solèr spera sin ina risposta positiva entochen la fin d’uost: «Pertuccont quei project ei fetg bia gia vegniu sclariu, aschia ch’ei dess buca dar surpresas.» Aschilunsch che l’approbaziun succeda igl uost duessen las lavurs vegnir exequidas sche pusseivel aunc uonn aschia ch’il biketrail stess a disposiziun igl onn vegnent. La ruta ha ina lunghezia da 35 km e meina naven da Tersnaus atras l’entira Lumnezia sut e su. Ina gronda part dalla ruta ei gia existenta. Nino Schurter ei staus campiun mundial ed olimpic ed ei aunc adina in dils megliers ciclists da muntogna dil mund. (fmr/hh)

Di per di schabegian tals cass. Fugitivs ord l’Ucraina arrivan en Svizra. Els han cun els lur confamigliars, las caussas necessarias per surviver e la voluntad dad esser nizeivels e forsa da nezegiar ina nova sfida ell’Europa dil Vest. Mikhail Semenov ed Irina Semenova han fatg quei pass cuort suenter che l’uiara ei rutta ora en lur patria Ucraina. Els ein semess sin viadi cun lur affons, duas feglias ella vegliadetgna da scola. Ils giuvens conjugals han priu la decisiun da fugir en Pologna. Da leu anora han els schau cussegliar dad ir tier glieud enconuschenta. Sur la Tschechia e l’Austria ein els arrivai en Svizra. Els han saviu retrer ina habitaziun da vacanzas a Rabius. Suenter dus meins ha la famiglia in’ulteriura gada midau dimora e viva uss a Flem. S’engaschar cun cumpetenzas Mikhail ei in um grond e giuven. Plirs onns ha el fatg gimnastica acrobatica. Cun in’equipa ucrainesa eis el staus engaschaus tiel Cirque du Soleil, il pli renomau circus dall’Europa. El ei viagiaus cun ses cumpogns dall’acrobatica en pliras tiaras sigl entir mund. Sia cumpetenza ha el era vuliu metter a disposiziun en Surselva. Sur la gruppa da sault Movis cun la menadra Esther Hendry ei el vegnius tier la gruppa da Movis GYM, las giuvnas che fan gimnastica d’urdeins. Anja Klittich Berther che meina la gruppa ei era engaschada el gimnasi claustral da Mustér e ha intermediau Mikhail al gimnasi nua ch’el survegn in pign engaschament egl onn da scola vegnent. Il temps da vacanzas han Anja e Mikhail organisau in cuors dad acrobatica da sport per affons. Pader Paul Tobler dalla claustra ha mess a disposiziun la halla da gimnastica dil gimnasi e 14 affons ein separticipai al cuors da dus dis per emprender da far saltos, spagats e flic-flacs. Ulteriurs cuors dat Mikhial il temps vegnent a Flem. Nua meina la via el futur? Aschia ein emprems pass succedi tier la famiglia Semenova. Els partan il destin da plirs mellis carstgauns che han bandunau lur dimora. Irina Semenova ei instructura da gimnastica ritmica. Era ella sa esser nizeivla, mo anflar ina plazza drova siu temps. Ferton che Mikhail fa gia plans da s’engaschar tier l’Associaziun svizra da gimnastica acrobatica, ei la famiglia engaschada cun cuors ella regiun entuorn Flem e Surselva. Vinavon ein els visai vi sin bunas relaziuns e la voluntad dils Svizzers da trer a nez forzas da lavur bein scoladas ed experimentadas. La gruppa d’affons cun Irina Semenova (sen.), Anja Klittich Berther (dretg) e Mikhail Semenov: sport fa buna luna.

La vischnaunca Ilanz/Glion ha entschiet a baghegiar la via d’access pils autos da posta silla nova plazza. Actualmein vegn il trasse denter il Glogn e gl’areal Maissen preparaus. Miez november duess la Via Resgia esser finida. La vischnaunca da Ilanz/Glion survegn ina via nova en siu inventari d’infrastructura. L’entschatta fenadur ha la suprastonza communala communicau ch’ella hagi approbau il num dalla via d’access alla plazza dils autos da posta. L’jamna vargada han las lavurs dalla «Via Resgia» entschiet. Igl ei ina via reservada al traffic dils autos da posta. Per quei project ha la vischnaunca a disposiziun ina summa da 2,1 milliuns francs. Sco quei ch’il meinaproject dalla vischnaunca, Dumeni Cavegn, ha confirmau sin damonda dalla FMR, duess la via esser finida tochen miez november. Cun ina distanza da 160 meters ei la Via Resgia buca liunga, pil traffic public e la reorganisaziun dalla staziun eis ei ina decisiva. Senda da spassegiar resta La via dil Glogn (dretg) survegn in svial niev. Tut ils autos da posta che arrivan el futur a Glion da tuttas direcziuns entran el vial niev sill’altezia digl anteriur center Mundaun. L’interpresa da construcziun ha entschiet l’jamna vargada a baghegiar la via da sis meters ladezia. Per quei intent ston ins alzar quei toc digl areal Maissen sil livel dalla Via dil Glogn. Actualmein meinan ils camiuns neutier material d’emplenir. Per baghegiar la via nova avon han ins stuiu runcar la scarpa. «La senda da viandar per liung il Glogn resta vinavon», puntuescha Dumeni Cavegn. Per esser legalmein «silla dretga via» ha la vischnaunca stuiu repeter il fevrer 2022 la procedura da publicaziun, quei pervia dil dutg dil Paradisgärtli che cuora tras gl’areal Maissen. Cu la vischnaunca ha baghegiau la via e la nova plazza dils autos da posta, vegn la Viafier retica a cuntinuar sia part da reorganisar pass per pass la staziun nova da Glion.Gl’areal Maissen ei en possess dalla Repower, quella vegn a realisar il proxim futur ina atgna surbaghegiada sin sia parcella.

Avon 11 onns, cun 69 onns, ei Theofil Capol ius en pensiun. Definitiv. Dapi lu ha gl’anteriur emploiau da pendicularas dapli peda da guder sia «hetta». Igl ei plitost ina grotta. Sut il péz Fluaz haveva siu tat construiu avon 140 onns in refugi da catschadurs. Il schaner d’uonn ha Theofil Capol cumpleniu 80 onns. El ei naschius e carschius si entadem il vitg d’Andiast. Leu deva ei ina resgia. Cun quei object dils mistergners e purs era el colligiaus. Runar e manischar cun blocca da lenna frestga ei lavur stentusa che pretenda ferma bratscha. Ins sto saver tschappar en. Insumma, in resgiader drova, sper la savida dil fatg, ina buna constituziun corporala. Quella savida da mistergners ei sespiarsa els biars vitgs. A Vuorz dat ei aunc la resgia historica dalla Gneida. All’entrada dil Ladral, la foppa encunter l’Alp Dadens, han ins salvau quella perdetga dil temps. Cu Theo Capol – cun quella scursanida eis el enconuschents generalmein – ei ius en pensiun gl’onn 2011, eis el semess a disposiziun sco resgiader dalla Gneida. Ils responsabels dalla fundaziun Gneida havevan dumandau sch’el savessi segidar cul menaschi da demonstraziun. «Sch’ins sa far in survetsch, ston ins buca gir na», ei sia devisa stada. Theo Capol avon l'entrada dil cuvel sil Cuolm da nuorsas. Extracts dalla veta Igl ei la devisa che Theo Capol ha praticau savens en sia veta. 36 onns ha el habitau a Vuorz. . Il resgiader dalla Gneida ha buca empriu da resgiader.El e sia dunna Ursula eran vegni giu d’Andiast, a Vuorz ein ils treis affons carschi si. Sco biars auters da quella generaziun ha el suenter la scola obligatorica buca fatg in emprendissadi, mobein ha cuntinuau a luvrar. «Cun otg onns ha miu bab pladiu mei sco cavrer da Pigniu», raquenta el. Pli baul confidavan geniturs lur affons alla divina provedientscha. Ins scheva ir nuidis els, mo ins sefidava ch’els «fetschien endretg». In onn pli tard eis el vegnius pladius sill’Alp Sura d’Andiast, leu eis el staus zezen e paster, pli tard sco genetscher. Sesend sin ina platta avon hetta raquenta Theo Capol quels cuorts extracts da sia veta. El savess scriver in cudisch. Cheu, sil Cuolm da nuorsas sin 2330 m.s.m. passenta el la stad, amiez ina arena selvadia muntagnarda. Enteifer cuort sa l’aura midar. Ei sa vegnir spessa tschaghera, ni ch’ei sa era dar ina bischa secca. Theo Capol enconuscha denton mintga crap en quella cuntrada. Siu tat Casper ha baghegiau quei refugi denter 1880 e 1885 aposta sco refugi per ir a catscha. Da principi eis ei buca ina tegia d’alp, mobein ina grotta ni in cuvel. Tgi ch’enconuscha buca, fa buca stem digl object ch’ei situaus sper il trutg che meina dalla Fuorcla Gavirolas encunter il pass Pigniu. Strusch da capir co Casper Capol ha purtau las travs pil tetg sin schuiala, lunsch sur il cunfin digl uaul. Protegius dil vent e denter plirs blocs haveva el observau che quei liug fussi cumplets cun in tetg. Il schurmetg ei staus fatg. Pli tard ha il fegl Hans Capol manteniu e 1976 ha il biadi Theo renovau quella. Senza agid da helicopter, silla schuiala, ha el runau tut il material pil tetg da stuors. Cun 69 onns buca pli renovau L’Alp Sura d’Andiast ei la basa per ir encunter il Cuolm da nuorsas. Sco il num gi, gudevan nuorsas da Vuorz pli baul quei territori sut ils glatschers da Gavirolas e Fluaz. Igl ei ina cuntrada spuretga archaica. Dils glatschers che s’extendevan encunter sid vesan ins mo pli garvera. Il Cuolm da nuorsas da Theo Capol ei in refugi ch’ins sa strusch definir sco rusticals. Exponius alla natira sesentan ins sco amiez ina arena selvadia. Igl ei il territori preferiu da Theo e sia famiglia. Cu el ei ius en pensiun avon endisch onns, ein el e sia dunna Ursula secasai a Scharans. A Vuorz havevan els habitau en tscheins. Cu la caschun ei sedada d’aquistar ina atgna casa, han els priu quella ed han bardigliau en Tumliastga. Theo, il resgiader dalla Gneida, ei staus 32 onns en survetsch dallas pendicularas Breil-Vuorz-Andiast. El era in dils paucs che havevan in contract pigl entir onn. «Cun 69 onns ha il directur vuliu renovar quel», raquenta Theo. El ha buca pli seschau surplidar. Gl’unviern fageva el pistas, loipas e vias da scursalar, la stad eri dad ir a segar e far autras lavurs dalla stagiun. Da 1961 tochen 1971 era el staus tier las pendicularas da Flem, in triep onns sco schef dallas pistas. Als purs dall’Alp dil Crap da Flem ha el surviu, adina puspei midavan ils patruns. Cu el ha survegniu ina plazza sur onn eis ei staus stabels. Dapi lu ha el era propi saviu guder siu refugi sut il péz Fluaz. Grazia ad ina buna colligiaziun cul telefonin gauda el l’arena archaica. Mo la cella solara dat perdetga d'ina civilisaziun.

Ell’emprema runda principala dil Cup grischun 2023 ha la squadra da Laax spiars cun 0:6 ordeifer encunter Lai Valbella. Sco Laax ei era Lai Vabella in’equipa dalla 5. ligia. Gia buca pli dalla partida el Cup grischun ei Cuera 97 che ha spiars a casa encunter Domat. Vaz-sut ha dominau Moesa Rorè cun 7:0. La proxima fin d’jamna e l’jamna vegnenta vegnan dadas pliras partidas dalla secunda runda principala. Ord vesta sursilvana san Danis-Tavanasa e Lumnezia far las empremas experientschas per la stagiun vegnenta. (fmr/hh) Cup grischun 2023 1. runda principala Cuera 97 – Domat 0:1 Vaz-sut – Moesa Rorè 7:0 Lai Valbella – Laax 6:0 2. runda principala Danis-Tavanasa – Surses ve. 20.30 Panaduz – Landquart so. 18.00 Lai Valbella – Tusaun/Cazas du. Tavau – Valposchiavo du. 15.00 Vaz-sut – Lumnezia mes. 20.30

Ina ga dapli ha ei dau la fin dall’jamna in’interrupziun dil current electric en Lumnezia. Ils davos onns ei quei capitau pliras ga. Il problem ei che la part lumneziana da Degen entochen Vrin ei buca part d’ina reit da ring. Sesligiar seschess il problem per exempel cun ina lingia da colligiaziun da Vrin/S. Giusep entochen Val S. Pieder. Persuenter dat ei plans concrets, mo il project da menar l’aua en ina gallaria d’entadem la Lumnezia a Val S. Pieder per far leu forza electrica ei aunc adina pendents. El territori da provediment dalla Repower ha ei dau 24 interrupziuns dil current electric da 2019 entochen oz. Denter auter ei quei stau il cass pervia da cametgs ni plontas derschidas sil conduct. Plirs da quels incaps ein vegni registrai en Lumnezia, aschia era la sonda sera. Tuccau ha ei quella ga era igl Open Air. «Igl ei secapescha ina casualitad che dus cametgs han caschunau donns praticamein il medem mument: in a Suraua e l’auter a Morissen/S. Carli», di il president communal Daniel Solèr. Tonaton puntuescha el era: «Quellas interrupziuns dall’electricitad stuein nus tematisar il proxim temps, ei sto dar ina soluziun che garantescha dapli stabilitad.» Il mument seigi ei semplamein aschia ch’ins stoppi quintar cun interrupziuns en cass d’aura turbulenta: «Dar la cuolpa savein nus en sesez a negin.» Stabilitad en in ring Il territori tochen e cun Degen ei colligiaus cun electricitad sur duas differentas lingias: ina neu dalla Lumnezia sut, l’autra sur Morissen/S. Carli. «Da Degen anen exista mo ina lingia. Sch’ei dat in incaps en quella, ei l’electricitad interrutta», constatescha Daniel Solèr. El sco Gian Derungs, il president dall’Ovra electrica Lumbrein (OEL) che furnescha energia al territori habitau da Vignogn anen, san, co il problem savess vegnir sligiaus: «En conex cul project da menar l’aua da dadens Lumnezia atras ina gallaria tier l’Ovra electrica Zervreila (OEZ) en Val S. Pieder, eis ei previu d’installar ina lingia d’electricitad ella gallaria d’aua. Lu fuss l’entira Lumnezia en in ring d’electricitad.» Sco quei che Gian Derungs ha detg sin damonda dalla FMR, ein las cunvegnientschas corrispundentas dalla vischnaunca e l’OEL cull’OEZ fatgas: «En sesez spitgein nus ussa mo aunc silla partenza dallas lavurs da baghegiar, mo il project ei aunc pendents suenter in cass da dertgira.» La colligiaziun ei cumbinada cun cuosts, mo l’OEZ ei sedeclarada promta d’installar e mantener la lingia ella gallaria. Quella entochen S. Giusep fuss caussa dall’OEL. Tenor Gian Derungs ei ina colligiaziun d’entadem la Lumnezia cun in’autra lingia d’electricitad pusseivla mo en connex cun in grond project «Cass cuntrari ein ils cuosts memia gronds.» Metter lingias sut tiara Sco quei che Repower constatescha sin damonda dalla FMR, consista la reit d’electricitad dalla Val Lumnezia da relativamein biars conducts el liber. Quels seigien exponi pli fetg alla natira che quels sut tiara: «En connex cun renovaziuns sestentein nus da metter las lingias sut tiara dapertut leu nua che quei ei pusseivel. Quei ei ina sfida ord vesta geografica sco geologica e per quei motiv ei quei buca adina pusseivel.» Quella problematica ei era enconuschenta tier l’OEL. «Las lingias da tensiun bassa els vitgs havein nus mess sut tiara ualti bein dapertut. Quellas da tensiun mesauna empruein nus medemamein d’integrar el terren en connex cun projects, mo quei ei buca pusseivel dapertut, surtut buca leu nua ch’il terren ei en moviment», di Gian Derungs. Pil president communal Daniel Solèr eis ei clar: «Nus savein buca cura che la gallaria per menar l’aua d’entadem la Lumnezia entochen tier l’OEZ vegn realisada, sch’insumma. Per quei motiv stuein examinar autras pusseivladads per ina colligiaziun da ring dalla part da Degen entochen Vrin.» In’opziun pusseivla fussi ina colligiaziun cun Sursaissa: «Da Vignogn anora seschess quella eventualmein realisar sur l’Alp Sezner.» Aunc speran Gian Derungs e Daniel Solèr denton ch’il project cull’OEZ reusseschi. La problematica dall’Europa Centrala pertuccont il provediment futur cun energia, era forza electrica, savess eventualmein sligiar il problem pli spert che quei ch’ins manegia. 25,4 milliuns per la reit Sin damonda dalla FMR constatescha Repower che cametgs donnegieschan per regla isolaturs ni indrezs da parasurtensiun. In parasurtensiun impedescha che la forza dil cametg contonscha la reit. Per reparaturas en tals incaps disponi Repower aunc adina d’equipas da persunal ellas regiuns. La reit d’electricitad vegni mantenida e renovada successivamein: «Igl onn 2021 ha Repower investau 25,4 milliuns francs ell’atgna reit.» Cun ina disponibladad da 99,997% ei la reit dall’interpresa grischuna stada fetg stabila igl onn vargau. Incaps fatschentan la Lumnezia Per in’ulteriura ga el decuors dils davos meins ei la Lumnezia stada pertuccada la sonda d’ina interrupziun dil current electric. Il problem ei enconuschents ed ina soluziun persuenter era: la gallaria d’aua d’entadem la Lumnezia entochen Val S. Pieder. Hans Huonder/FMR La part lumneziana da Degen entochen Vrin dispona d’ina suletta lingia pil provediment cun current electric. Ina colligiaziun da ring, vul dir la pusseivladad da retrer energia d’in’autra vart, exista buca. Per procurar per dapli stabilitad ella reit stuess quei territori vegnir colligiaus u cun Val S. Pieder ni cun Sursaissa. Per la colligiaziun cun Val S. Pieder exista in project. Quel stat en connex culla gallaria d’aua d’entadem la Lumnezia en Val S. Pieder. L’Ovra electrica Zervreila less nezegiar l’aua da quei territori per producir dapli energia. «Il project ei pendents, il mument ston ulteriurs detagls vegnir sclari. Nus savein buca cu el sa – sche insumma – vegnir realisaus», di il president communal da Lumnezia Daniel Solèr. Tenor il president dall’Ovra electrica Lumbrein, Gian Derungs, ein ils detagls da quei project sclari: «Nus stuessen procurar per la lingia entochen Vrin/S. Giusep, la lingia ella gallaria ed il manteniment da quella fuss lu caussa dall’Ovra electrica Zervreila.» La sonda sera ha in’interrupziun dil current electric procurau che rodund 2000 clients – denter quels era il menaschi digl Open Air – han giu negin’electricitad duront bunamein in’ura. «Il project dall’Ovra electrica Zervreila che sligiass il problem, ei pendents.» Daniel Solèr, president communal da Lumnezia La reit principala pil provediment d’electricitad en Val Lumnezia consista per ina buna part da lingias el liber. Ellas ein pli exponidas ad eveniments dalla natira, leutier vegn la problematica ch’il territori denter Degen e Vrin ei buc en ina colligiaziun da ring.

Ils projects dalla cascharia a Breil, la mazlaria e sechentaria a Curaglia, la Stizunetta a Mumpé Medel e l’organisaziun dalla commercialisaziun da products regiunals per la Cadi san vegnir realisai. Sco quei ch’ils responsabels pils projects da svilup regiunals PRE Cadi – avon PRE Medel – scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ha la fasa dalla planisaziun saviu vegnir terminada. Miez fenadur 2022 ei la cunvegnientscha cugl Uffeci federal per agricultura ed igl Uffeci per agricultura e geoinformaziun dil cantun Grischun vegnida signada. Aschia san quater dils tschun projects vegnir realisai. In ulteriur project, quel d’in indrez da biogas a Platta, seretarda. Per el ston aunc vegnir tschercai ulteriurs mieds da promoziun. Extendiu il perimeter Oriundamein seconcentravan tut ils projects previ silla Val Medel. Ella fasa dalla projectaziun e planisaziun eis ei denton stau necessari d’extender il parameter silla regiun. Sco ils responsabels communicheschan, eis ei per exempel semussau ch’ina cascharia savess buca vegnir menada economicamein en Val Medel. Cull’associaziun da cascharia a Breil seigi ei reussiu d’anflar in partenari ideal che cascha gia ussa denter auter latg caura. Il project dalla commercialisaziun da products cumpigliava gia in perimeter pli grond, uss eis el extendius sill’entira part su dalla Surselva, igl anteriur territori dalla Cadi. Diesch milliuns francs Ella realisaziun vegnan ils differents projects susteni dils uffecis federals e cantunals. Ina gronda part dils cuosts totals da rodund diesch milliuns francs ston denton vegnir finanziai era aschia dils purtaders dils projects. La realisaziun da quels projects cuoza maximalmein sis onns. En quei temps duessen tuts projects parzials esser realisai el rom dalla planisaziun. Projects madirs per vegnir realisai Quater da tschun projects dil PRE Cadi san vegnir realisai. Sco quei ch’ils responsabels communicheschan, ein las cunvegnientschas necessarias cun Confederaziun e cantun vegnidas signadas dacuort. Aschia san vegnir realisai ils projects parzials che pertuccan la cascharia a Breil, la mazlaria e sechentaria a Curaglia sco era la Stizunetta a Mompé Medel e l’organisaziun per la commercialisaziun da products regiunals. Ils quater projects ein calculai cun cuosts da rodund diesch milliuns francs. Malgrad il sustegn dalla Confederaziun e dil cantun portan ils possessurs dils projects la gronda part dils cuosts. Aunc buca madirs per la realisaziun ei il project per biogas a Platta. Tenor ils responsabels da PRE Cadi eis ei necessari da tschercar ulteriurs mieds da promoziun per quel. Vid ils tschun projects vegn luvrau dapi plirs onns. (cmd/fmr/hh) L’engrondaziun e modernisaziun dalla cascharia a Breil ei in dils projects parzials dil PRE Cadi.

Flimsfestival ha finiu ier sera l’emprema seria da concerts da stad en differents loghens dalla regiun. Il secund davos ei staus in matutin ell’ustria Lags. Il program haveva annunziau la sonata per clavazin e violoncello en a-dur, opus 69 da Beethoven. Christine Meyer, al violoncello ed Alena Cherny al clavazin duevan interpretar quei concert. Ils rodund 30 visitaders ch’ein cumpari ier endamaun allas siat ell’ustria Lags han gudiu in auter deletg musical. Pervia d’ina maldispostadad ha Noriko Kawamura remplazzau a cuorta vesta Christine Meyer. Enstagl da Beethoven ha la violonista giappunesa sunau ensemen cun Alena Cherny duas cumposiziuns, ina da Wolfgang Amadeus Mozart ed ina da Johann Sebastian Bach. Tempra adattada Alena Cherny (sen.) e Noriko Kawamura han sunau duas sonatas, ina da Mozart ed ina da Bach. Cu ei ha dau las siat, dil clutger neu sur il Lag Grond, haveva ina nebla enzugliau la cuntrada.Gl’intendant premurau Mathias Kleiböhmer ha beneventau al concert matutin e rendiu attent a differents eveniments musicals dallas duas jamnas vargadas. In concert nocturn ed in concert matutin ein mintg’onn sil program da Flimsfestival. Enstagl d’ina messa da marvegl ein ils visitaders levai baul per assister ad ina sonata da marvegl. La tempra havess buca saviu esser pli pascheivla. El local dall’ustria Lags, entuorn las duas interpretas, han visitadras e visitadras gudiu quella. Giuadora pluveva ei ferm e la Cadeina dil Signina zugliada en nebla. Meditond duront tedlar han ins saviu observar co quella ei sesligiada e la cuntrada s’aviarta. «Engraziel fetg che vus essas vegni aschi baul a quei concert. Jeu fuss mai vegnida», ha Alena Cherny introduciu. La pianista ucranaisa suna dapi onns al Flimsfestival. Ella ei a protagonista dil film documentar «appassionata» dil cineast Christian Labhart. Enstagl da carrs armai havessien ils Russ duiu purtar clavazins en sia patria, ha Alena Cherny getg senza zuppar sias emoziuns. Ella s’auda tier las pianistas pli appreziadas dall’Europa. La sonata cullas parts allegro con spirito ed allegro ha Mozart scret gl’avrel 1781. La pianista e la violonista giappunesa han sunau cun expressiun, duront treis quarts ura ha gl’auditori tedlau ovras dils dus cumponists che han dau enta maun in a l’auter la plema. Johann Sebastian Bach ei morts 1750, sis onns pli tard ei Mozart naschius. Omisdus han regalau al mund ovras che san spuentar – silmeins per in’uriala – anguoschas.

Avon duas jamnas ha gl’uffeci da baghegiar da Laax publicau ina damonda che pertucca la parcella 1548. Ils proprietaris vulan restructrar e sanar il hotel Rustico. Igl ei il center per requirents d’asil ch’il Cantun nezegia actualmein. Actualmein vivan leu 49 persunas. Els hagien planisau nuot, pil mument seigi semplamein ina buna investiziun, ha gl’investur Werner Spitz declarau la fin d’uost 2021 alla FMR. El ha confirmau ch’il contract cul Cantun mondi tochen la stad 2023. Quel ha affittau il Rustico a Laax e drova l’immobiglia sco center per requirents d’asil. Avon in onn era quei center buca occupaus ferm. Buca pli 90 sco all’entschatta, mo aunc 40 persunas vivevan leu avon prest in onn, cunzun fugitivs dall’Eritrea, digl Afganistan e dalla Siria. Quei fatg haveva Georg Carl, menader dalla partiziun asil e dimora, confirmau. Project fa buc prescha Il Rustico a Laax duei vegnir restructuraus e sanaus. La damonda da baghegiar ei deponida. Tochen ils 24 da fevrer 2022 ei la situaziun el Rustico stada constanta ed il Cantun haveva surcapacitads da centers da transit. Cu l’uiara ell’Ucraina ha entschiet, ei la situaziun semidada d’in mument a l’auter. Actualmein vivan 49 persunas el center a Laax. Cull’entschatta digl onn da scola 2022/23 bardeglian pliras famiglias a Cuera nua ch’ils affons san ir a scola. Pil center d’asil, respectiv pil contract d’affittaziun, semida perquei nuot. Quei ha Werner Spitz, confirmau ier sin damonda dalla FMR. Dapi il mars 2020 eis el, ensemen cun sia partenaria Brigitte Baumgartner e l’interpresa generala WIM da Wittenbach sper Sogn Gagl, proprietari dall’immobiglia. Il Rustico vegni menaus a moda excellenta e da fatg buna glieud, ha Werner Spitz declarau gl’uost 2021 alla FMR, els hagien negin motiv da midar la relaziun da contract, il futur dependi tgei ch’il Cantun vegli far naven dalla stad 2023. Il contract d’affittaziun finescha lu. En vesta a quei fatg han ils proprietaris schau elaborar in biro da Flem in project per ina restructuraziun e sanaziun digl anteriur hotel. Werner Spitz e Brigitte Baumgartner han dau a quel il niev num «Baumspitz». Ier ha Werner Spitz confirmau sin damonda dalla FMR ch’il project fetschi buca prescha. Ei seigi previu da baghegiar entuorn l’immobiglia e da formar da niev las habitaziuns. «Oz e damaun fagein nus denton buca quei», declara igl investur e possessur. Il project ch’ei pendents sigl uffeci da baghegiar, quenta gl’investur realisar viaden il 2024, conferma Werner Spitz. Sch’il Cantun vegn a prolungir gl’onn proxim il contract per siu center a Laax ei aunc buca clar. Evidentamein vul era negin dil Cantun prender posiziun leutier. Il fatg ch’ei dat actualmein ina surcapacitad da letgs per requirents d’asil influenzescha la decisiun dil proxim futur pertuccont Laax. D’in mument a l’auter sa la situaziun semidar. Negin sa pregir cura e nua ch’ei rumpa ora ina nova crisa cun ina unda da fugitivs. En scadin cass havess il Cantun negina breigia d’anflar naven digl 2023 in’immobiglia che remplazza il Rustico.

Il mardis vargau encunter sera ha ei dau ina collisiun denter in auto ed in töff silla Via Alpsu a Flem. Treis persunas ein vegnidas blessadas. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun communichescha, sesanflava ina gruppa da persunas cun quater töffs dalla Spagna silla Via principala H19 da Glion en direcziun Tumein. Cuort avon las 17.30 ha ei dau ina collisiun en in caraun dretg silla via suenter il tunnel dil Crap da Flem denter il quart töffist – in um ella vegliadetgna da 31 onns – cun in autist da 19 onns che carrava enviers Flem. En consequenza dalla collisiun ei il töffist vegnius blessaus grevamein. Suenter ina tgira medicinala d’urgenza entras ina tiarza persuna sco era d’in team d’ambulanza dil Salvament Cuera ha el stuiu vegnir sgulaus cun in helicopter da salvament dall’Alpine Air Ambulance el Spital cantunal dil Grischun. Las duas persunas levamein blessadas digl auto ha il team dall’ambulanza transportau per controlla el Spital cantunal a Cuera. Il motiv digl accicent vegn sclarius dalla procura publica ensemen culla Polizia cantunala. En consequenza digl accident ha la Via Alpsu stuiu vegnir serrada per duas uras. Silsuenter ha il liug d’accident saviu vegnir passaus sin ina vart dalla via. Cuort avon las 20.30 ha la via principala puspei saviu vegnir surdada cumpleinamein al traffic. Sin fundament dil traffic sviau sur la Via sursilvana dalla vart dretga dil Rein ha ei dau colonnas cun temps da spetga. (cdm/fmr) Impressiun digl accident il mardis encunter sera a Flem.

Ella formaziun sco «Fishermen e Friends» sepresentan ils frars Roland e Damian Egli da Schänis communablamein cun Tumasch è – il cantautur da Breil – venderdis, ils 29 da fenadur 2022 el hotel Ucliva a Vuorz. Il concert el liber silla «Summer Stage» entscheiva allas 20.15. Ils treis musicists equipai denter auter cun ghitaras, accordeon, melodica, flauta e cajon, mo naturalmein era cun lur treis vuschs caracteristicas, procuran per in’emperneivla ed interessanta sera da concert. Sco quei ch’igl organisatur, Cultura Vuorz/Waltensburg, scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein d’udir las canzuns ch’ein sependidas ils davos onns en lur reit. «Fishermen e Friends» han il dun d’interpretar canzuns cumprovadas en ina nova fuorma frestga e plein surpresa. L’entrada ei libra, collecta. (cdm/fmr) «Fishermen e Friends» sepresentan a Vuorz.

Silla tribuna PopUp Stussavgia culla culissa singulara sur il Gasslihof sin 1800 meters sur mar procuran «SwissUrbanLändlerPassion» (SUP) e «Malenco» sonda, ils 6 d’uost 2022 allas 18.00 per in’emperneivla sera da concert. SUP sunan cun saxofon sopran e tenor, harmonica da maun, cuntrabass, tuba e tiba d’alp ina ga ina polca scotta, l’autra ga Mozart à la Jost Ribary e lu puspei in schottisch per albanes. La gruppa fascinescha il publicum cun musica ritmica en treis tuns, melodias legras e sentimentalas, mo era sempla musica da sault. Quella musica mischeida ella cun experiments virtuos en in maletg da tuns urban. «Malenco» sepresenta cun ghitara, suna da bucca e vusch ed interpretescha musica al cunfin denter blues da sault e country stgir. El semova alla tgina dalla musica americana. Sias canzuns han in tun rauc e sco marclaus en crap. Siu scharm ed ils texts da sias canzuns en cumbinaziun cun sia vusch ein ina «one man show» – in’aventura impressiunonta. Igl arranschament entscheiva allas 17.30 culla pusseivladad da guder enzatgei da magliar e da beiber e vegn organisaus sulettamein d’aura schetga. Stussavgia Turissem cusseglia da prender vestgadira caulda. La PopUp ei in’aventura culturala nunconvenziunala amiez la natira. Ils cuolms dalla Val Stussavgia fuorman la culissa; il tschiel il tetg dalla tribuna. In’infrastructura convenziunala tschercan ins cheu adumbatten. Sesiu vegn ei silla pastira, sin bauns da lenn ni sin ballas da strom e la tribuna vegn illuminada cun cazzolas cun forza solara. Igl ei in arranschament nuncumplicau, pign mo fin cun in’atmosfera singulara. (cdm/fmr) La PopUp a Stussavgia ei singulara.

Eis ei buca gest el temps da stad ch’ei dat en egl a nus con custeivla che l’aua ei? Cura che nus havein seit ni duvrein in refrestg, lu appreziein nus l’aua dublamein. Il mument ch’in daguot aua croda silla tiara schetga sa la tiara buca absorbar quell’aua, ils daguort evapurescha. In daguot aua ella mar sesenta bein en ina gronda cuminonza, el resta en moviment. Biars daguots s’uneschan e portan in l’auter. Enzacons daguots plievgia ella natira ein d’impurtonza vitala per la flora e per la scaffiziun, pertgei senza aua dat ei negina veta. Quella metafra less jeu transponer sin la veta spirtala: Oz ein biars carstgauns schigiai ora internamein perquei ch’els han tralaschau da crescher ella profunditad, da catschar ragisch e d’arcunar «aua sutterrana» pils problems che sedattan ella veta. Il carstgaun modern enconuscha negin ruaus silla tscherca d’eveniments ed aventuras. Beinduras sentin nus lu buc che nus schigiein ora internamein. E fagein nus lu forsa in cuort paus ni s’inscuntrein nus cun enzatgi che fa bein a nus, lai quei anavos negins fastitgs. Auter ei quei denton tier in carstgaun che sa retrer forza ord igl intern da si’olma. El psalm 1 vegn duvrau in maletg per carstgauns che vivan tenor las directivas dil Segner: «El ei in pumer ch’ei plantaus sper l’aua, che porta a dretg temps siu fretg e sia feglia vegn buca passa. Tut quei ch’el fa, vegn a gartegiar ad el.» Cun duas caussas duessen nus sefatschentar: Stimar l’aua sco ina materia preziusa e buca sfarlatar ella. Nus duessen denton era buca schar schigiar vi nossas olmas, pertgei gest en nies temps duvrein nus bia forza dall’olma e dil spért. Vus enconuscheis forsa la biala canzun: «Geh aus, mein Herz, und suche Freud in dieser schönen Sommerzeit, an deines Gottes Gaben.» Igl ei ina canzun spirituala da stad da Paul Gerhardt . Cheu sedamondel jeu forsa: nua va miu cor, cura ch’el va en sortida, per encurir plascher? Sch’ei culla ord mei plascher e beinstar, lu sa quei daventar plascher e benedicziun per auters. Il pli bi ella veta vegn adina intermediau entras plascher. Biaras gestas d’amicabladad e da beinvuglientscha han affect sco miraclas ed ein pils auters sco in daguot aua frestga. «Quei che nus effectuein ei pauc dapli ch’in daguot egl ocean, mo sche nus stein lischents, muncass gest quei daguot egl ozean.» – Ina biala construcziun da Mumma Tresa da Calcutta. Jeu giavischel a Vus in bi temps da stad cun biars muments che fan plascher. Quels san enrihir e frestgentar nossa veta, gest sco ils daguots d’aua ella mar. Plevon dr. Georg Changeth, Widnau Translaziun: Rita Furger, Mustér Fontauna s. Placi a Mustér.

Els seregordan aunc bein che Walo Burkart ei vegnius a Surin. Els han viu cu quel ha alzau ord la tiara gl’emprem object da Crestaulta, ina sigir da bronz. Ils treis fargliuns Maria Catrina, Onna Urschla e Rest Gieri san raquintar ina massa. Ensemen han els 285 onns. In sentupada enrihonta el da casa Val Lumnezia a Vella. «Quei vevan nus nuota schi bugen», manegia Rest Gieri Caminada, e sias soras dattan il tgau. Il nevs e las niazzas dad uestg Christianus Caminada seregordan bugen digl aug Rest che vegneva sin viseta. «El era in sempel, jeu astgavel ir a spass cun el», raquenta il nevs che ha cumpleniu ils 22 da schaner 90 onns. El ei staus scrinari, gl’emprem diesch onns sur sesez a Surin. Lu ha el seschau pladir tier la scrinaria Alig a Vrin. Cons onns ch’el ei staus leu sa el buca pli exact. El temps liber eis el savens sededicaus al fotografar ed era la geneologia ha interessau el. Ensemen cun Camillus Collenberg eis el conautur dil cudisch «Lumbrein – cultira e cultura» che la Pro Lumerins ha publicau il 2011. Las fotografias fageva el ord perspectivas idealas per plazzar sin quellas ils nums da funs. «Nossa mumma tesseva» Rest Gieri Caminada muossa ina mappa cun differents exempels co el ha plazzau cul computer quels nums. Rimnar e documentar toponomastica ei ina, s’occupar culla geneologia dalla famiglia Caminada l’autra pissiun. En in’autra mappa ha el conservau il cuors da veta ch’il bab Gion Peter ha scret. Cun biala scartira a maun ha gl’anteriur scolast registrau fatgs, schabetgs ed eveniments. Gl’onn 1924 eis el vegnius l’emprema gada bab. Lu ei sia feglia Maria Catrina naschida. Quella sesa dasperas cu il frar raquenta e muossa. Ella ei attenta e s’oppona sch’enzatgei ei buca correct. Ils 8 da settember cumplenescha ella 98 onns. Cun ina frestgadad spirtala admirabla raquenta ella dil mulin da Surin ch’ils geniturs menavan. «Nossa mumma ha tessiu ils vestgius pils costums per la fiasta da Porclas gl’onn 1952», renda ella attent. Onn'Urschla Capaul-Caminada, Maria Catrina Solèr-Caminada (da sen.) e lur frar Rest Gieri Caminada han ensemen 285 onns. La sora veglia dils fargliuns raquenta dalla spatla, dalla braha e dil tscharies, isaglia ch’ins duvrava d’elavurar il glin. Ella ha maridau 1948 Pieder Solèr che deva scola a Pruastg. Suenter 20 onns eis el sedecidius dad ir anoragiu, la famiglia ei secasada a Zezras nua ch’il consort haveva surpriu in pensum da scolast. Las autoritads da Lumbrein vulevan serrar la scola da Surin ed unir gl’entir menaschi a Pruastg. Ils da Surin ein sedustai cun success, la casa da scola da Surin ei restada tochen ch’ins ha serrau definitiv la scola dils hofs da Lumbrein. Linus, il num nunconvenziunal Lur mumma Mierta Caminada-Gartmann era tessunza, filunza, mulinera, pura. «Nus havein artau differents talents dad ella», gi Maria Catrina. Il talèr ha giu ina muntada speciala. Ella e sia sora ch’ei in onn pli giuvna accumpignavan adina la mumma el mulin da Surin. «Nus durmevan leu e mumma era alerta l’entira notg per moler e survigiliar l’aua ed il canal», raquenta Onna Ursula. Ella ha maridau 1953 Gion Luregn Capaul. «Jeu hai stuiu ir a Silgin, ella ha silmeins saviu restar a Surin», gi Onna Ursula e mira surriend sin sia sora. Suenter ellas ein quater buobs naschi, Sep Andriu, Rest Giusep, Rest Gieri 1932 e 1936 il giuven. «Cu quel ei naschius han bab e mumma vuliu dar inagada in auter num ch’ils usitai. Il prer ha denton buca vuliu acceptar quei, ei stoppi esser il num d’in sogn. Il bab ha saviu cumprovar che Linus ei era il num d’in sogn. Ed aschia ei Linus vegnius recepius el cudisch da batten da 1936. Avon in onn ei Linus morts. Quater dils sis fargliuns vivevan tochen lu el da casa Val Lumnezia. Oz ein aunc treis affons da Gion Peter e Mierta Caminada-Gartmann leu. «Nus havein bellezia e savessen reclamar da nuot», manegia Rest Gieri. Onna Urschla e Maria Catrina dattan puspei il tgau. Cun frin’alva, frina nera, cun smaccar giutta ed aveina, dar las crestgas als pors, menar la canal dil mulin ed era culla canera dil talèr han els da far nuot pli. Lur spért alert fa surstar. Ils seniors da 98, 97 e 90 onns seregordan exact dall’emprema maschina d’enzerdar – ina ch’il cavagl targeva – ei vegnida sil funs. Quei ch’ins semnava e cultivava leu deva buca mo nutriment, mobein era vestgadira. Temps vargai che paran surreals. Ils treis fargliuns da Surin ein perdetgas dalla historia vivida. In giavisch havess Onna Urschla aunc per finir: «Ei fuss bi sch’ei dess inagada ina sentupada da quels che han fatg part 1952 dalla fiasta da Porclas», gi Onna Urschla. Ella sa ch’igl ei buca pli biars. En scadin cass selegrass ella da tschintschar da reminiscenzas da quei spitachel d’avon 70 onns. Walo Burkart e Crestaulta Gl’onn 1935 ei il selvicultur cantunal Walo Burkart (1887-1952) vegnius enta Surin. En contact cun quel haveva il scolast, il bab dils fargliuns ch’ein oz el da casa Val Lumnezia, rendiu attent alla pusseivladad ch’ins savessi anflar sil crest da Crestaulta, situaus el nordvest dil vitg, restonzas d’ina culegna prehistorica. Fastitgs ed indezis da quei havevan ils habitonts da Surin gia daditg. La stad 1935 ha Walo Burkart pia fatg el terren, ensemen cun Gion Pèter Caminada, ina furada d’emprova. Gia suenter paucas minutas ein els fruntai sin ossa d’animals, scalgias da ceramica ed ina sigir da bronz. Suenter ina pli gronda sondascha il medem atun han ins fatg ils onns sisu 1936 tochen 1938 excavaziuns sistematicas. Ins ha anflau restonzas da mirs, vischala, uaffens, paliats ed era cavazzas. Gl’onn 1937 han 15 students dil seminari da scolasts da Kreuzlingen collaborau sil plazzal da Crestaulta. Walo Burkart ha publicau sias scuviertas 1946 el cudisch «Eine bronzezeitliche Hügelsiedlung». Toni Halter ha seschau inspirar da Crestaulta per siu roman «Il Culan da Crestaulta» ch’ei cumparius 1959 cun dessegns d’Aluis Carigiet. Gl’uestg da Surin La famiglia Caminada da Surin deriva da Vrin. Giachen Gieri Caminada (1842-1923) era «emigraus» da Sogn Giusep ora Surin. Leu ha el maridau Maria Madleina Gartmann, feglia persula cun in bi menaschi puril. Giachen Gieri haveva frequentau a Milaun la scola primara. In dils fegls dils conjugals, Rest Giusep Caminada (1876-1962), ei daventaus prer e pli tard, 1941, uestg da Cuera. In auter, Gion Peter (1886-1971), il bab dils fargliuns che passentan oz el da casa Val Lumnezia la sera dalla veta, ei staus scolast. Rest Giusep Caminada ei daventaus enconuschent sco uestg Cristianus Caminada. Demai che las instanzas e las autoritads ufficialas registravan sistematicamein sulettamein nums tudestgs els cudischs da batten ed attests da burgheis, eis el era daventaus enconuschents cul num Christian Caminada. Sper sia lavur sco pastur dallas olmas e funcziunari diocesan eis el seprofilaus sco perscruttader da cultura e historia retica. Ses cudischs dils santeris (cumparius 1918) e quel dallas isonzas prehistoricas «Die verzauberten Täler» (1961) ein ovras da standard tschercadas.

Il plevon da Tujetsch, sur Mathew Charthakuzhiyil, ha terminau siu temps da pastoraziun a Tujetsch per la fin da zercladur – suenter treis onns. El resta denton aunc per treis meins a Sedrun avon che surprender ina nova pleiv. Sco sur Mathew scriva en «La Tuatschina» eisi stau in plascher da s’entupar culs carstgauns da Tujetsch e Medel. La glieud damondi denton, daco ch’el banduni suenter cuort temps la pleiv. Sia risposta: el hagi priu quella decisiun per raschuns persunalas e suenter haver contactau las instanzas cumpetentas. Negin hagi influenzau quella demissiun. La Canzlia episcopala ha gest scret ora la plazza per la Pleiv da s. Vigeli (Sedrun) e la caplania da s. Clau da Curaglia. (fmr/gc)

2020 ei vegniu fundau ella Casa da sentupada dallas dominicanas a Glion il «Forum per la cultura da pasch». La stad digl onn vargau ei quei forum vegnius arranschaus per l’emprema gada sut il tetel «Stad da Glion» (Ilanzer Woche). Uonn ha l’occcurrenza liug dils 7 – 13 d’uost. Gest duront quei temps, ils 8 d’uost, festivescha la Cuminonza dominicana la fiasta da siu fundatur: sogn Dumeni che fuva era in grond promotur dalla pasch. Stentas da scaffir spazi per futur e pasch Da gliendisdis Pastgas han uonn era representantas dalla claustra da Glion, sora Monika Hüppi, cussegliera generala dalla Communitad monastica e Christine Imholz, menadra dalla procura dallas missiuns dalla soras da Glion, priu part al marsch al Lag bodan sin la via internaziunala dalla pasch. A Bregenza han ellas purtau in transparent per la pasch – sco segn encunter l’uiara ell’Ucraina e per la cultura da pasch – schizun cun ina inscripziun romontscha. Claustra per temps La claustra da Glion offerescha era dimoras per temps en claustra. Mo paucas dettien denton triev a quei desideri. La dunna, che habitescha per temps en claustra, separticipescha allas oraziuns quotidianas dil convent en baselgia e vegn era a meisa cullas soras. Ella liquidescha era tenor cunvegnientscha differentas lavurs en claustra. Nova destinaziun per la veglia Claustra 1970 ha la Cuminonza claustrala da Glion bardigliau dalla veglia claustra sper il spital si el niev marcant monasteri sur il marcau da Glion. Zacons onns ei la Scola da tgira stada domiciliada egl anteriur baghetg claustral, tochen ch’ella ha deplorablamein stuiu vegnir serrada. Cul temps ei il vegl baghetg dalla claustra cul curtin vegnius vendius per diever dad in niev project ed intent. La fuorma externa dalla claustra veglia ei vegnida mantenida per gronda part – sin intervenziun dalla protecziun da monuments. Endadens la veglia claustra ei denton vegniu endrizzau denter auter da niev habitaziuns e stanzas da terapia. Davos la veglia claustra si ses’aulza uss in ault bloc da habitar. L’entira imposanta e representativa surbaghegiada senumna «La residenza sogn Giusep». Crappa d’in auter liug La crappa per l’exposiziun «midada dalla rasada» a Glion ha stuiu vegnir alzada ord il liug oriund, allontanada e transportada suenter naven da glatschers, bovas ni entras intervenziuns dils carstgauns ella natira dils loghens fixai definitivamein. Leu hai dau in’inscenaziun artistica (exposiziun) cun blocca da crappa dall’entira Surselva els loghens elegi – per il cuoz da treis onns. Davos quell’iniziativa stat igl artist da Glion Christian Aubry. Bauns da seser e meditar davart ils deponats dat ei era fetg damaneivel dalla claustra. Plein speronza en in avegnir Las soras da Glion semettan adina puspei sin la via che meini nus en in avegnir plein speronza, malgrad che biaras dad ellas ein attempadas. Ellas vesan bein ils cunfins, mo selain nuota stermentar dallas sfidas. Dapi Tschuncheismas uran ellas perquei di per di ch’il capetel general dalla Cuminonza claustrala da Glion gartegi quest atun tenor il motto: «Il Segner scaffeschi en sia tenda in vast spazi per futur e pasch.» (cdm/gc)

El rom dall’Academia internaziunala da stad da clavazin exerciteschan, sunan e concerteschan 40 pianistas e pianists da 22 naziuns questa e l’autra jamna a Mustér. Instrui vegnan las participontas ed ils participonts – per gronda part studentas e students da musica – d’enconuschents musicists da professiun e professers. Per la responsabla per l’academia, Nina Orotchko, catta igl entir menaschi en claustra las cundiziuns optimalas per luvrar e sescolar. La claustra da Mustér cun sias numerusas localitads da differenta grondezia, las pusseivladads da star sur notg ed il sectur da gastronomia porscha ina basa ideala per la dimora da camps e gruppas. Aschia ni aschia duront il temps da stad cura ch’il menaschi dalla scola media ruaussa. Quellas cundiziuns nezegia l’Academia internaziunala da stad da clavazin e tgi che viseta la claustra questa e l’autra jamna entaupa glieud surtut giuvna entochen 28 onns da biaras naziuns digl entir mund. Glieud giuvna che vul seperfecziunar All’academia separticipeschan pianistas e pianists dall’etira Europa entochen la Russia, Indonesia, Tailanda, Japan ed Australia, mo era da Singapure, Corea dil Sid e China. «En tut eis ei 40 persunas da 22 naziuns che vulan seperfecziunar al piano», di Nina Orotchko, oriunda da Moscau che viva e lavura dapi biars onns a Turitg. Buca saviu serender a Mustér per las duas jamnas dall’academia ha in pianist dall’Ucraina: «El studegia ell’Europa Centrala mo ei il mument tiels geniturs e resca da stuer ir alla front dall’uiara.» Las treis participontas russas dall’academia studegian tuttas en tiaras europèas e per quei motiv ei lur participaziun buca stada cumbinada cun formalitads specialas. Sper l’organisaziun da concerts ed il management d’artists porscha Nina Orotchko l’academia. «Plirs onns essan nus stai cun quella a Ftan e Samedan ell’Engiadina, ussa ei Mustér en roda», di la dunna che ha ina stretga relaziun tier la musica sco violonista, mo era sco consorta da Konstantin Scherbakov ch’ei in dils docents a Mustér. Davart las habilitads da Scherbakov ha la NZZ scret dacuort: «In dils pli impurtonts pianists d’ozildi.» Il mardis sera ha igl enconuschent pianist concertau duront in’ura ella Sala Peter Kaiser dalla claustra. L’academia ha dil reminent liug per la secunda ga a Mustér. La davosa ga ei quei stau 2019. «Che nus havein uonn aschi biars participonts ha segiramein era da far cul temps dalla pandemia, pertgei tenor turnus havess l’academia giu liug igl onn vargau. Dalla caschun d’uonn han biars vuliu seprofitar», constatescha Nina Orotchko. Claras premissas da participaziun Per saver separticipar all’academia da clavazin ston ils interessents ademplir differentas premissas. «Els ston documentar tgei studis ch’els fan ni han fatg. Leutier pretendin nus in attest, respectiv in scriver da recumondaziun d’in professer da musica che ha ni che instruescha igl interessent», di Nina Orotchko. All’academia exerciteschan tuts pliras uras per di, duront las duas jamnas ha mintgin tschun lecziuns privatas tier in dils tschun professers da musica. Leutier vegnan workshops, prelecziuns e referats d’experts dil mund dalla musica cun clavazin. In element special che l’organisatura numna ei il seminari dalla fin d’jamna cun Bruno Monsaingeon. Il musicist da Paris ei enconuschents sco autur e reschissur, biars films portan siu bul musical. Sper l’activitad da musica en claustra gaudan las participonts ed ils participonts dall’academia era il sport ed activitads el liber ed emprendan aschia d’enconuscher la regiun. Terminaus vegn il program dall’academia ils 7 d’uost 2022. Entochen lu sepresentan tuts participonts a concerts singuls e per la fin dall’jamna dils 4 entochen 6 d’uost 2022 era a plirs concerts communabels. Els sunan gievgia alls 20.00 ella Fermata a Falera, venderdis allas 17.30 e las 19.30 en claustra a Mustér en favur d’affons ucrains, sco era sonda allas 19.00 el hotel Waldhaus a Flem. Ils cuosts s’augmentan «Nus gudin a Mustér cundiziuns veramein optimalas per l’academia e nossa finamira eis ei era da returnar cheu en dus onns», di Nina Orotchko. In problem che fatschenta ella denton gia ussa ein ils prezis carschents pli u meins sill’entira lingia. Per las academias vegnentas stoppi ella tschercar sponsurs, cass cuntrari seigien quellas buca realisablas. Cul daner che las participontas ed ils participonts pagan, pon ils cuosts buca vegnir cuvretgs ed in augment da quels ei pauc cunvegnents, damai che biars han buca las pusseivladads finanzialas che lubeschan quei. Ulteriuras informaziuns ein da cattar sut www.musicaldiscovery.ch. 40 pianists da 22 naziuns Dapi onns ei il gimnasi dalla claustra da Mustér internaziunals, duront questa e l’autra jamna ei l’internaziunalitad aunc per in bien ton pli presenta sigl areal dall’abbazia. 40 pianists da 22 naziuns laian inspirar da docents d’excellenta reputaziun. Hans Huonder/FMR Hosp ella claustra ei numnadamein l’Academia internaziunala da stad da clavazin e quei per la secunda ga suenter 2019. Studentas e students dall’Euorpa, l’Asia e l’Australia sunan clavazin pliras uras per di, san visitar workshops e referats e survegnan leutier instrucziun persunala. «Ils tschun professers da clavazin ch’instruschan ein tuts fetg versai ed enconuschents», di Nina Orotchko, l’organisatura dall’academia. Quell’academia ei reservada sulettamein pils pli ambizius e talentai: «Buca mintgin sa separticipar, ei drova denter auter ina recumondaziun d’in professer ch’instruescha l’interessenta ni igl interessent.» Ils students rimnan ulteriuras experientschas a Mustér sin via a lur carriera sco musicists: «lls biars vegnan bein a sepresentar sin tribuna internaziunala, mo ualti bein tuts vegnan era a stuer instruir per haver in’entrada sufficienta», di Nina Orotchko ch’ei oriunda dalla Russia. En dus onns ei in’ulteriura academia internaziunala da clavazin previda a Mustér. Schebein quella ha liug dependa en emprema lingia dallas finanzas. Quater alas e sis clavazins han stuiu vegnir transportai da Turitg a Mustér per garantir il menaschi dall’academia. Leutier vegnan pliras alas e clavazins dalla claustra. Konstantin Scherbakow ei concentraus cumpleinamein sill’instrucziun. Gianluca Luisi ell’instrucziun d’ina studenta russa. Il professer dall’Italia ei enconuschents sco excellent pianist ch’ei buca mo engaschaus ell’instrucziun mobein era en biars concerts e festivals. Nina Orotchko meina in menaschi dil management d’artists e concerts ed organisescha denter auter l’Academia internaziunala da stad da clavazin che ha liug questa e l’autra jamna en claustra a Mustér.

La purschida che Marlis Flepp fa amogna dapi gl’atun vargau ei nova e secloma «beFRIEDEn» – far pasch. La dunna ­accumpogna persunas e lur famiglias da salvar lur historia dalla veta per adina. Quei fa ella cun registraziuns da tun ni era a scret e cun maletgs. La finamira da Marlis Flepp ei quella da schar raquintar persunas attempadas ed era pli ­giuvnas ord la veta, da mirar anavos cun carezia e dignitad ed aschia salvar in scazi dalla veta. «Quei ston ins far entochen ch’ins ha aunc il temps persuenter, mirar anavos gida savens era da far pasch cun sesez e la veta», di la dunna da 49 onns. «Sefatschentar cun l’atgna veta e la finitad da quella dat pasch interna ed alla veta dapli veta», ei ­Marlis Flepp perschuadida. Ella anfli adina in tema da paterlar e laschi temps da ­raquintar e rir mo detti era il ruaus da bargir. La dunna sportiva habitescha cun sia partenaria a Trogen e tuorna ina ga ad jamna per dus dis en sia patria a Rabius. Leu a Cumadé – sissum il runal La Péra – eis ella carschida si en ina famiglia purila cun treis frars pli vegls. Mirond anavos eis ella immens engrazieivla da sia affonza sco feglia da purs. Ei hagien buca viviu en abundonza materiala, persuenter adina survegniu fetg bia carezia en quei bi igniv, segir era il sentiment da fidonza primara ed ei gaudien aunc adina in ferm ligiom famigliar. Empatica, spontana e cordiala Marlis Flepp ei in carstgaun cun gronda em­patia, ella ri cun l’entira fatscha, ses egls tarlischan ed ella derasa ina cordialitad che fa sesentir bein. Gest quellas qualitads e la habilitad d’haver la capientscha per siu visavis e da tschentar las dretgas damondas il dretg mument ein ses uaffens da lavur, senza quels mass ei probablamein strusch da vegnir en discuors aschi profunds cun persunas (nunenconuschentas). «Jeu pondereschel bein ed il davos plaid ha il cor ed jeu s’orienteschel tenor il plascher ed il senn. Jeu celebreschel la veta ed il cor ei miu fil tgietschen», di ella lu era ed aschunta ch’ella lessi dar vinavon quella tenuta da viver. Ins sappi buca planisar la veta, quella schabegi. Marlis Flepp ha studegiau economia da menaschi e fageva part dalla direcziun da Noventa a Diepoldsau. Ina firma industirala cun 750 luvreras e luvrers en Svizra, Tailanda e Rumenia. Ell’ei stada enzacons meins en Rumenia e ha susteniu da baghe­giar si lezza sedia. A Diepoldsau ha l’economa susteniu da ­restructurar la fatschenta. «Quei ei stau grondas e pretensiusas sfidas ed jeu hai adina dau peisa da metter il carstgaun el center.» Quels projects, mo oravontut accumpignar ils agens geniturs ella vegliadetgna, ein stai ils impuls per fundar «beFRIEDEn». «Cun mes geniturs hai jeu viu e capiu con impurtont ch’igl ei da raquintar ord la veta, da seregurdar e seconfruntar. Perquei ei la midada professiunala ina decisiun ord il cor ed jeu emprovel ussa da fitgar pei cun quella purschida el Grischun ed ella Bassa. Ei fuss franc stau pli lucrativ da luvrar vinavon tier Noventa, mo ei era uras da far quei pass.» Dil ballapei a l’amur Sco suletta buoba cun treis frars pli gronds ha Marlis Flepp empriu gia baul da semetter atras. Ballapei ei stau sia gronda pissiun ed ella ha giugau ella pli aulta ligia svizra a Bogn Ragaz. Entras il ballapei ha ella empriu d’enconuscher sia partenaria. «Avon havevan nus omisduas giu relaziuns cun umens. Nus essan s’inamuradas el carstgaun e buc ella schlatteina. Daniela ha priu quei sco ei era, jeu hai giu da morder empau pli ditg, mo lu ei tut stau bien. Nus essan ensemen varga 20 onn e vivin fetg ventireivlas en ina relaziun purtada en. Ussa ch’igl ei lubiu fagein nus plans da maridar», di ella cun egls tarlischonts. Ensemen dattan las dunnas era seminaris tier la tematica «hagies curascha dad esser tetez» ed ellas vulan aunc slargar lur purschida. Daniela Grella ei trenadra da resilienza, pia ina persuna ch’evaluescha tgei resursas ch’ein avon maun. Evaluau resursas ha Marlis Flepp secapescha era en siu job tier Noventa e sias experientschas gidan ella en sia nova lavur. Ella accumpogna era persunas ch’enqueran il senn da lur veta e vulan forsa far midadas per ch’ei possien viver il temps che resta aschia ch’ei fa senn e plascher. Sch’ella sezza fa enzatgei, lu ord perschuasiun e cun tonta perfecziun sco pusseivel. Perquei ha ella fatg ina scolaziun da tgira palliativa e frequenta actualmein ina scolaziun da scriver biografias ad Innsbruck. Marlis Flepp envida persunas da raquintar ord lur veta per aschia far pasch cun sesez e la veta. Ulteriuras informaziuns: www.marlis-flepp.com. Dar alla veta dapli veta Marlis Flepp: «Ei dat massa vias per anflar la pasch ella veta. En mia lavur seconcentreschel jeu silla damonda dil senn e silla confruntaziun cunscienta culla veta, culla veta vivida e culla mort. Jeu fetschel vegnir cunscients enzatgi d’organisar la veta a moda autoeficacia. Buc ‘jeu stuess, mo jeu sai nuot’ duessan esser ils emprems patratgs, mobein il prender decisiuns curaschusas e far. Abundonza enstagl da munconza. Nezegiar il temps che resta a nus a moda autoeficacia e star mal per nuot. Igl ei senz’auter pusseivel da mirar silla veta vivida cun stéma e plascher e da nezegiar il temps che resta a nus a moda raschuneivla. Savens essan nus mo in pign pass, ni eba ina decisiun naven da quei. S’occupar dall’atgna finitad ei buc sempel e sveglia savens tema e malencurada. Jeu hai fatg l’experientscha, che la confruntaziun culla mort ei la finfinala fetg deliberonta. Era il sclarir e reglar las davosas caussa discarga – per l’ina ins sez e per l’autra ils parents ed ils cars. Raquintar l’atgna historia dalla veta, far paleis giavischs, salvar regurdientschas – era quei ei ina via da far pasch. » Ils fastitgs dalla veta Mintga veta lai anavos fastitgs ed ils biars da quels van a piarder enzacu. Quei vul Marlis Flepp da Rabius/Trogen impedir cun sia purschida «beFRIEDEn» ni per romontsch, far pasch. Il concept ei aschi sempels sco buns. Cun confamigliars ni persuls vegn enzatgi tier ella per raquintar ord la veta, per seregurdar ed el medem mument reussescha ei savens da far pasch culla veta. Flepp registrescha ils discuors, ella porscha denton era las historias dalla veta en scret e cun fotografias. Alla dunna empatica raquentan attempai e pli giuvens bugen dil vargau, pon rir e bargir e magari era sligiar cunflicts. « Ei schai a mi a cor ch’ils carstgauns nezegien lur temps, aschiditg ch’il temps ei aunc avon maun », declara Marlis Flepp.