Savens vez’ign bealas fotografeias sen Instagram, mintgatànt ear fotografeias extraordinarias. Egn ca incanta cun visualiziùns da cuntradas localas, svizras ad ear internaziunalas e igl Severin Rüedi. La FMR â lieu saver co el fa da quellas fotografeias ad â acumpagnieu el egn suaintermiezgi da dezember. Igl e egn gi amiez igl dezember, jou survignt egn messadi: «Quànt gî dovras dad easser prùnta ca nus savagn partir?», scriva igl Severin Rüedi, igl fotograf giuven da 24 ons. Sias fotografeias da la natira pertga el regularmeing sen Instagram. Gl’amprem levan nus ir l’antscheata da dezember. Igl Severin Rüedi â alura dantànt studagieu las furmaziùns da nivels ad a speart vieu, ca quels gis segian betg adatos par far fotografeias. Ascheia eassan alura ieus duas eandas ple tard. Par furtuna veva jou ànc igl gi avànt amparo la mia cusregna par gianelas, agl cass ca l’ora segi bùna. Cun las gianelas, raglia tgòlda ad igl patratg «dovr jou anzuma la mia camera da fotografar? – na, jou sund gea segl vieadi cun egn fotograf», partagn nus a las 14.00 par ir a fotografar la randida digl sulegl. Fotografeias unicas Igl Severin Rüedi c’e carschieu sei a Farera, â fatg igl amprendisadi d’electroinstalatur a fa ussa la scola da pedagogeia soziala. Da fotografar â’l antschiet sco hobby a quel e davanto ­egna passiùn – dantànt fa’l ear producziùns da videos. El raquenta a mei segl vieadi tier la nossa destinaziùn, co ca quella passiùn â antschiet. Sco unfànt vegi el betga gieu egn’atgna televisiùn near egna PlayStation – na, el vegi surva­gnieu egna GoPro – egna «actioncam» da far videos. An las vacànzas vegi el alura fatg – anzemen cun sieus frar – blears videos. Taglieu quels vegi alura savens el. Cun 17 ons â’l cumpro egna drona. «Agl amprendissadi vev jou betga schi blears daners, mo quella drona lev jou absolutameing.» Quegl e sto l’antscheata d’egna passiùn c’e vagnida adigna ple grànda. «Jou gitg mai noua ca jou sund» Gea, dagî ve jou adigna puspe vieu quellas fotografeias da cuntradas sen Instagram. Igl Severin Rüedi raquenta alura ear, c’el fetschi quegl schon davent da passa seat ons. El â ­ussa prest 3370 «followers», peia parsùnas ca savundan ad el sen Instagram a vardan las sias fotografeias. Jou veva marveglias tge ca segi anzuma igl prozess davos talas fotografeias. El raquenta c’el numni mena igls liacs, noua c’el fetschi las fotografeias a ca quegl caschùni mintgatànt discussiùns. El declara: «Quels liacs ancanuschan betga blears, la natira e ànc intacta, jou ve respect da quegl a vi betga ca tuts vomian a ruinar quels beals liacs.» Agl tains dad Instagram, cura c’ign dat adigna anavànt tut las infurmaziùns par survagnir «followers», para quegl egna mentalitad rara. A parve da quegl numn ear jou betga igl liac noua ca nus eassan stos. La posiziùn digls nivels Plànsieu rivagn nus a la destinaziùn, seglmains aschi lientsch c’ign sa ir cugl auto. Ussa va’gl anavànt cun las gianelas. Speart saint jou l’experienztga a la cundiziùn c’el â da las sias blearas turs an la muntogna. Suainter ple u mains trainta minutas eassan alura agl liac, noua c’igl Severin Rüedi â oz dezidieu da far fotografeias. «Ussa antscheva igl tains da spitgear ad observar», gi el. El segi ple bugent ampo ple bòld agl liac, ign stotgi observar bagn igls nivels par survagnir egna bùna fotografeia da la randida digl sulegl. C’ign setgi betga me gest ir speart segl cualm a struclar «clic, clic», gliez veva jou schon tartgieu. Dantànt a mei ear’igl betga sto cler, quànta planisaziùn c’igl dovri. Nus vagn gieu da spitgear zirca egn’ura antocen c’igl sulegl e ieu da randieu. An que tains raquenta igl Severin Rüedi da l’impurtànza digls nivels. Avànt c’el vomi a fotografar studegi el igls maletgs agl radar digls nivels. Bien segi scha quels segian òlts, parquegl ca gest cur c’igl sulegl svaneschi alura, reflecteschian ànc igls davos radis sulegl segls nivels, a quels detian alura la beala calur cotschna. Trànteraint fa’l adigna puspe fotografeias, el explitgescha ca’l vezi ascheia gest co la glisch samidi a scha nus seian anzuma agl dretg liac. El varda anturn a gi: «Que liac giou là ple ear ànc a mei», a va a vurdar cun la camera sch’igl fuss anzatge. Jou ve dezidieu da spitgear. El vean puspe ansei a manegia, c’igl segi forza mi­glier se qua. «Ussa antscheva igl tains activ» Curt avànt c’igl sulegl va da randieu – anturn las 16.30 – gi igl giuven fotograf: «Ussa an­tscheva igl tains activ.» Ear cun observar san ign betga prever digltut noua c’igl tschiel e beal par la fotografeia. Parquegl sa’gl ear easser, c’ign mida igl liac a cura ampo anturn. Que gi ear’igl bi, dantànt vainsa betga gieu aschi bleara furtuna. Igl Severin Rüedi manegia: «Da tschentg geadas ca jou vont, se jou forza duvrar fotografeias dad egna near duas excursiùns.» Quegl schminuescha anzuma betga la sia passiùn ad igl sieus plascher, el sa c’ign sto mintgatànt ver pazienztga par las miglras vestas. Igl giuven fotograf Severin Rüedi davo la camera da notg. Egna fotografeia digl Severin Rüedi d’egn liac ca resta egn misteri. Fotografeia unviern Fotografeia unviern Unviern

Gieri Battaglia da Veulden â preschanto la veta a l’ovra da Thomas Conrad da Baldenstein agl ravugl da la Sozietad retica par la parscrutaziùn da famiglias la sonda passada an la Scola professiunala a Curia. Igl parsura da quella sozietad, Erwin Wyss, ­oriund da Mut, â banavanto igl auditori, raquintànd igl antop anguschus cun dus tschess barbets ca Thomas Conrad â gieu igls 1820 sin Mut Sura. El tamevi, sco igl eara usit da lezs ons, c’el vegni atatgieu da quels dus utscheals. Que raport segi sto la raschùn par Wyss da s’ocupar pli da radient cugl parscrutader grischùn, igl qual Gieri Battaglia â alura preschanto da maniera curturevla a cumpetenta. Thomas Conrad e naschieu igls 1784 a Clavenna, mo viveva davent digls 1818 surtut a Baldenstein, igl casti ca sacata davains Seglias sin egn grep sur l’Alvra. Baldenstein e la cumbinaziùn da «bald», ca munta an tudestg medieval «gagliard», a digl pled «crap». Que casti veva egna posiziùn strategicameing optimala par controlar igl trafi tras las Veiasmalas ad anviers la Val d’Alvra. Igl avanzamaint sozial dala famiglia Conrad Agl curs digl Tains miez e’la vagnida schlargeada la tur c’existeva là ad egna forteztga cun egn fusso. Que casti eara an possess da pliras fami­glias sco Löwenstein, Überkastel, Ringg, Ruinelli, Rosenroll, Salis-Samedan. Igls 1782 â Francesco Conrad (1753-1821) cumpro el. Francesco viveva par grànda part a Clavenna, noua c’el eara «Commissari» da las Tres Leias a comerziànt da vivàndas c’el impurtava agl Grischùn. El â gieu 10 unfànts. Igl vegl da quels eara igl Thomas c’eara igl oc an quarta generaziùn digl administratur actual da la Fundaziùn Baldenstein, Andreas Conrad. Fransceco a sia famiglia viageavan savens sur igl Spleia par administrar igl possess a Seglias a parveia da las maridaglias da las tschentg feglias c’ân spuso nobels grischùns. Suainter aver gieu instrucziùn privata a Baldenstein, e’l igl fegl Thomas davanto igls 1793 scolast agl seminari agl casti da Reichenau da Franz Bavier a Johann von Tscharner. An quella scola vagnevan instruieus var 14 sculars da famiglias noblas grischùnas savund las maximas «careztga proximala, sàn giudezi, egualitad a natiraleztga». Que experimaint pedagogic, mano digls megliers pedagogs d’alura – trànter quels ear Louis-Philippe c’e davanto ple tard retg da la Fantscha – vean uon inszeno musicalmeing digl cor Incantanti. Igls ons da studia digl survetsch militar Igls 1796 e Thomas sarandieu ad Erlangen par studagear. Igl lungatg d’instrucziùn eara igl lategn, sieus rom preferieu geometria. Sias studias an que gro ân ign pudieu admirar agl cudesch da notiztgas original. «Conrado von Baldenstein», sco Thomas sanumnava là, e curdo an îl parveia da sieus dùn d’observar a da dissignear. Turno agl Grischùn, c’eara dantànt davanto egn cantùn svizer, tgirava’l contacts cun tutas famiglias da num a pum d’alura. Egna part da quellas ratreva lur bagnstànza cun tarmeter merzenaris a las pussànzas europeanas. Ascheia e ear Thomas Conrad antro an survetsch militar digl retg da Sardegna, s’avanzànd a capitani d’egn regimaint. Igls 1818 e’l turno a Seglias par admini­strar igl bagn da Baldenstein. Otg ons ple tard â’l marido Clara Cantieni da Casta­segna. Els ân gieu me egn fegl c’e mort cun nov ons, parquegl â’l fatg egna fundaziùn da famiglia cugl casti. Lez vean ànc adegna mano ad ­avdo da quella. Igl amprem ornitolog grischùn A Seglias â Thomas cultivo sieus interess par animals, plàntas, la meteorologeia, mo surtut par utscheals a da tutas sorts insects sco bulas, palusas, saleps, baus ad ear pigls avieuls. El e sto igl amprem c’â impurto avieuls digl raz talian, parquegl ca quels segian ple «luvrus» c’igls indigens. Plascher spezial veva’l digl salep da giàndas, igl animal digl on digls 2023. Egna da sias spezialitads eara da cultivar palusas da seda: Ànc oz stat egn murer agl curtgegn digl ca­sti. El observava minuziusameing animals a conturn, dissigneava a malageava alura deta­glieadameing sias observaziùns. Agl curs da sia lavur â’l cato adagur igl gener digls befarels, numnànd els cugl num szientific Hippolais. Plenavànt â’l cato adagur la diferenztga trànter igl maset da palieu ad igl maset da muntogna. Igl biograf Paul Fravi numna el parquegl: «igl fundatur da l’ornitologeia alpina agl Grischùn». Sias ancunaschientschas ad observaziùns manedlas da durànt passa 50 ons â’l nudo an carnets, pronts par edir. Mo sieus cudesch «Der Vogelbauer» e cumparieu pér igls 1981, peia 103 ons suainter sia mort igls 1878, siànd tànt sco tschoc a surd igls davos tschentgs ons da sia veta. «Mo la lavur exemplarica da Thomas Conrad e ànc oz da grànda valeta», constatescha igl ornitolog Ulrich Arnold Corti.

La Musica instrumentala Muntogna da Schons sùna l'antscheata da favrer sieus conzert anual. Da la partida en ear dus musizists ca sùnan gl’amprem ad igl davos conzert par l’uniùn: igl Nico Fravi ad igl Walter Stenz. L’antscheata da schaner â la Musica instrumentala Muntogna da Schons (MiMS) gieu prova egn’antiera dumeingia par igl conzert anual digls 2 ad igls 3 da favrer 2024. Igls ple u mains 40 musicànts angaschos fan ear mintga vendargis sera la prova. Agl conzert da quest’on sùna la MiMS musica da films ancunaschaints. Dus digls musicànts – igl Nico Fravi ad igl Walter Stenz – en igl ple giuven cumember a l’oter vean a sunar igl sieus davos conzert. Egn «absolut schabetg» Igl Walter Stenz eara surmester da flauta travearsa a flauta da Pan an la scola da musica a Tusàn. Ascheia ancunascheva el egn po la Val Schons. Dantànt co el e vagnieu dirigent da la MiMS e sto egn «absolut schabetg». Egn gi eara el sen veia cun sia duna an direcziùn digl Pez Bavregn. Els ân falo la veia ad ân antupo igl Hans Beeli. Suainter amparar par la dretga veia, vegi igl Hans Beeli dumando, sch‘el savess ear easser dirigent tier la MiMS? Da que tains earan igl Hans Beeli anzemen cun la Franziska Mengelt igls dirigents da la musica. Digl direger agl sunar par la MiMS Digls 2006-2020 e Walter Stenz sto igl dirigent da la MiMS. Da que tains eara la musica me pintga cun zirca veintg musicànts. Durànt igls sies ons co dirigent â igl Walter Stenz savieu angrandir la musica. «Quegl e sto egna lavura cunsiderabla, mo igl e bien c’igl cura ussa ascheia cun la musica», manegia igl anteriur dirigent. La MiMS segi egna «sozietad amatura, par me mùnta quegl ‹amatur› vean digl pled ‹amar› – parquegl ca nus eassan glieud ca ‹ama› la musica. La musica a l’amicizia ân egna rola zentrala», gi igl Walter Stenz. Suainter 14 ons sco dirigent dirigent â’l an­tschiet a sunar la posauna par la musica ad igl dirigent Adrian Pohl â surprieu. Cugl conzert digl favrer â igl Walter Stenz dezidieu da calar an la musica. Quella dezisiùn â‘l fatg parquegl c’el stat a Lostallo ad igl e egn lùng vieadi da far mintg‘eanda par vagnir an las provas. «Mo la musica, glieza peard jou betga», manegia el. Igl ple giuven musicànt da la MiMS Agl mumaint e igl ple giuven cumember da la MiMS igl Nico Fravi da Donat cun quitordesch ons. El sùna igl cornet sco sies tat. Cun otg ons â‘l antschiet a sùnar quegl instrumaint ad a gieu lecziùns par tschentg ons. Ussa dantànt sùna el me ple par la MiMS. Par el segi quegl gl’amprem conzert. Sper la musica â‘l ear egn’otra passiùn: el fa ear sport a va blear cun skis. «Mo quegl vo schon cun igls mieus dus hobis», gi Nico Fravi. Par tuts dus hobis vegi el avunda tains. Igl Nico Fravi e igl ple giuven cumember da la MiMS. Egn’antier gi da prova – igls musicànts e las musicàntas fan la prova par igl conzert anual. Igl Walter Stenz – igl anteriur dirigent – sùna igl sieus davos conzert.