Las staintas da porscher egna tgira d’unfànts an la Val Schons savessan purtar fretgs. Durànt dus ons â egna grupa da lavur svilupo ideias sco c’ign po sustaner las famiglias indigenas. Ussa e egna schleiaziùn concreta sen mesa. Igl proxim pass e egna apruvaziùn digl credit par la restructuraziùn – egna da las tematicas digl proxim tarvaschegns ad Andeer igls 12 da favrer 2025. Igl zercel digls iniziànts par optimar la purschida par famiglias, ca cunsista digl consorzi da scola Val Schons, igls vaschinadis d’Andeer, Ziràn-Reschen, Muntogna da Schons, Runtgaglia, Farera, Sur, Valragn ad oters interessents, â furmo egna grupa da lavur cugl num «Purschida da tgira». Dus ons ân els luvro davos las culissas par realisar egna purschida da tgira par unfànts pintgs an la Val Schons. Igl project d’egna canorta e sen mesa. Igl liac e vagnieu tscharnieu – el duess easser an la viglia scola d’Andeer. Tge ca mànca ànc e l’apruvaziùn digl credit par la restructuraziùn da las stànzas. Quella vean ad easser part digl proxim tarvaschegns igls 12 da favrer 2025 las 20.15 an la hala polivalenta d’Andeer. La fegn da favrer dezidan ear las suprastànzas digls vaschinadis partutgieus davart quest project. Ear els portan igls eventuals defizits c’en previeus pigls amprems ons. Parve da la reducziùn digl diember da scularas a sculars a dumondas da geniturs davart egna purschida homogena, â igl consorzi da scola Val Schons lieu sclarir la pussevladad d’egna purschida da tgira. A caschùn da l’ocurenza da las autoritads digls 10 da matg 2022, ân igl consorzi da scola Val Schons cun rapreschantànts comunals dezidieu da sclarir quell’amparada agl rom d’egna grupa da lavur. Cun quella fegnamira â igl consorzi sadrizo agl Parc Natiral Bavregn. La Samirah Hohl â prieu las hotas a màn ad â contacto igls vaschinadis par aranschar sasidas. Speart e’gl sto evidaint c’igl va anviers egn’instituziùn par tgirar igls pintgs unfànts. La Samirah Hohl gi: «La leztga digl Parc Natiral Bavregn e sto da coordinar a drir igls dretgs contacts.» Pro Junior Grischùn vagness a surprender igl management da la canorta agl cass ca quella vagness realisada. Els magnan schon duas canortas cun suczess a Zernez ad a Vicosoprano. Tenor igl Ufezi par economeia a turissem digl cantùn Grischùn, ân igls tschentg vaschinadis da la Val Schons gieu an media radund 18 naschientschas igls davos quater ons. L’experienztga da Pro Junior Grischùn mussa c’egna canorta renda cun egn tal diember da naschientschas. Resùns positivs agl ear do tier las instituziùns ca satgatan schon ad Andeer sco’gl Bogn Mineral a la tgea da tgira a la reha. Par ellas savess egna canorta ver efects positivs davart la recrutaziùn da parsunal. Igl project da porscher egna tgira pigls unfànts preveza da nizagear tres stànzas da la scola viglia ad Andeer. Anzemen cun egn arcitect en schon vagnidas planisadas las lavurs da restructuraziùn a sanaziùn. Quegl e sto pussevel parquegl c’igl program da spazi e schon vagnieu apruvo da la grupa da lavur uon. Tut igls vaschinadis ân luvro ve da que project cun gràndas staintas ad ear cun egn resùn positiv. Dantànt en las dezisiùns finalas ànc betg vagnidas pridas agls vaschinadis. Igl proxim pass e ussa l’apruvaziùn digl credit da 480 000 fràncs par la sanaziùn da las stànzas da scola. La dezisiùn sch’igl credit vean apruvo vean prida igls 12 da favrer 2025 tier igl tarvaschegns. Là vean igl vaschinadi ear a preschantar daple infurmaziùns davart igl project. Las suprastànzas digls vaschinadis partutgieus vignan a prender lur dezisiùns par realisar egna canorta a la fegn da favrer. Igl project d’egna canorta preveza da nizagear tres stànzas da la scola viglia ad Andeer.

Igl proxim tarvaschegns da la Muntogna da Schons â liac igls 10 da favrer 2025, las 20.00 an la scola da Donat. Egna da las fatschendas prinzipalas e la reorganisaziùn da la Corporaziùn Val Schons. Las midadas en ussa sen mesa. Igls amprems reglamaints dateschan digl on 1905. Par igls «libers» ainta Schons da las vischnàncas Clugen, Casti, Vargistagn, Donat, Pazen, Farden, Maton, Lon a Runtgaglia â’gl ear schon avànt do cunvagnientschas. Oz cunsista la Corporaziùn Muntogna da Schons da tres vaschinadis, mo sabasa ànc sen seat vaschinadis. Igls votànts ân la cumpetenza da vuschar par schliear vigls cuntracts, cunvagnientschas davart la gudida da las veias a lur mantegnamaint ad investiziùns. La revisiùn digls statuts da la Corporaziùn Muntogna da Schons seza po per vagnir fatga davart da la radunànza da Corporaziùn igls 21 da favrer 2025. Tut igls abitànts digls cumegns Andeer, Runtgaglia a la Muntogna da Schons ân igl dretg da vuschar an quella radunànza. Ear sen las tractandas e l’apruvaziùn par egn credit digl cataster d’egna lingia industriala par l’aua duvrada a l’aua da bever. Previeu en custs da 86 500 fràncs par que project. (fmr/ste)

Igl proxim tarvaschegns digl vaschinadi d’Andeer â liac measeanda, igls 12 da favrer 2025, las 20.15 an la hala polivalenta. Egna da las fatschendas e d’infurmar igls abitànts davart egna canorta an la Val Schons a l’apruvaziùn d’egn credit par l’instituziùn da 480 000 fràncs. Egn’otra tractanda impurtànta e la reorganisaziùn da la Corporaziùn Muntogna da Schons. L’ideia e c’igls vaschinadis vignan a surprender da nov igl mantegnamaint digl gòld a las veias. (fmr/ste)

Da curt â Gieri Battaglia preschanto agl ravugl da l’Uniùn retica par la parscrutaziùn da famiglias l’istorgia da tres fardagliùns d’egna povra famiglia purila, mo c’ân fatg lur veia malgro las mudestas cundiziùns da partenza. Gion, Deti a Steafan en tres pardavànts da Gieri Battaglia da Veulden, naschieus trànter igls 1904 ad igls 1911, peia d’egn taimp ca blearas famiglias purilas vivevan egna veta agl cunfegn da la povradad. Igls taimps digl trafi da transit earan passos, las structuras pintgas da l’agricultura muntagnarda purtavan betga grànd gudogn, l’Amprema Gueara mundiala a la crisa economica digls ons 1930 ân schmaso lur gudogn, c’igl rastava tànt sco nut par expensas suplementaras. Igls avdànts da las vischnàncas sen las muntognas vevan ànc ple pocas pussevladads da generar antradas. Quegl e peia igl ambiaint digls tres fardagliùns da la generaziùn pardavànta da Gieri Battaglia a Veulden c’e bagn situo sen egna tarassa sulagliva, mo â egna cultira schetga, noua ca las racoltas en betg adegna abundàntas a las distànzas giou an la valada lùngas. La famiglia Battaglia anturn igls ons 1920 (da san.): igl fegl Steafan, la mama Margret, la feglia Deti, igl bab Gieri ad igl fegl Gion. Grànda emigraziùn La misiergia sfurzava alura blears giuvens d’emigrar, sch’igl vevan betga gest la caschùn da surprender egn manaschi puril. Quegl mussa ear igl diember d’avdànts da Veulden c’ampurtava anturn igls 1820 180 dellas a dels ad oz e’gl ànc var 110. Par rivar giou a la valada vevani dad ir u giu par las sendas a Domat ne giuda Sched a Tumegl. La strada e vagnida biageada pér digls 1901 – 1904, la pendiculara igls 1958. Oz cursescha quella mintga meas’ura ad igl dat curs cugl auto postal. Egn digls ple noschs evenimaints par Veulden e sto igl barschamaint digl vitg digls 1774, cur ca 39 tgeasas a 27 clavos en ars. Egna suleta tgea e rastada salva. La situaziùn digl vitg a las miglras comunicaziùns, la pendiculara a la sutgera ân purto egn mudest svilup turistic. Mo quel â gieu par consequenza la midada digl lungatg, cumbagn ca exponents sco Plasch Barandun cumbatevan par sieus mantegnamaint. Cun luvrusadad anviers la bagnstànza Igls Battaglias darivian cartevlameing da l’Itaglia digl nord, manegia igl referent. Sieus oc Gion e naschieu igls 1904. El â marido la Nona Luzi da Purz/Sched. Els fagevan igl pur segl mudest bagn digls geniturs, l’antscheata ànc cun egn mél. Dasperas fageva’l ear musica ad eara egn bùn teatrist. Ple tard biageava’l scarsolas. «Cur c’el veva vandieu igl amprem fùns, e’l ieu a la bànca. Amparànd, tge c’el degi far cugls daners, â’l survagnieu la rasposta, c’el degi cumprar fùns», raquenta igl neavs Gieri Battaglia. Mo el â alura biagieu egna tgea. L’onda Deti e naschida igls 1908. Ella â marido igl Rino Beni da Tgazas, cugl qual ella manava là la stizùn digl Volg durànt tuta veta. Ear ella eara musicala a sunava la zetra, sco autodidacta. Igl oc Rino vagneva numno «Rino digls zucars», parquegl c’el regalava adegna tals agls unfànts. Me igls betschs stagns da l’onda Deti vagnevan betga praztgieus digl matatsch Gieri. Dantànt ân ear igls Benis s’ampudieu da biagear egna tgea sper igl stradùn ca damussa, c’ear ella â fatg la sia cariera, malgro c’ella veva betga fatg egn amprendissadi. Nizagieu igls talents musicals Steafan, igl bab digl referent, e naschieu igls 1911. El e davanto igl ple ancunaschaint da la famiglia Battaglia, siànd el musicànt zund talento, sunànd sco autodidact la clarinetta ad igl cunterbass da maniera virtuosa. Mo ear el â betga dastgieu far igl amprendissadi da scrinari giu Domat, parquegl c’igls geniturs s’ampudevan betga da pajear igls 5 fràncs par mains. «Aschi povers earani lu», aschunta Gieri Battaglia. Peia gidava sieus bab sco giuven segl bagn puril digls geniturs a nava ad alp. Mo parquegl c’el piteva d’asma, igl âni tarmess tier egn paraint ad Arosa. Là luvrava’l an egna lenareia. Ascheia c’el e turno pli tard, saclamànd «lenari». Cun la duna Margrit Hardegger da Gams â’l biagieu egna tgea ad sieus luvratori a Domat. La duna manava igl Café Battaglia, ad el â gieu suczess cun sia lenareia. Dasperas fageva’l a cumponeva musica populara, la quala l’â ear registro, gea davent digls 1941. Igls 1971 â’l biagieu sia «tegia» a Veulden, noua c’igls Battaglias ân passanto lur pensiùn. Mo strusch sacaso a Veulden, e’l vagnieu tscharnieu an suprastànza, fageva igl ras­geader pigl vaschinadi a dasperas diregeva las musicas instrumentalas da Tumagn a da Flem. Sia veta e stada cumplanida cun direger, sunar a cumponer 136 valsers, polcas a marschs – a d’atun eara’l egn catschadur passiuno. «Aschi povers earani lu.» Gieri Battaglia Egna da las furmaziùns musicalas digl clarinettist Steafan Battaglia, cun Peter Raguth Tscharner, Peter Dalbert a Paul Schmellentin. La famiglia Battaglia anturn igls ons 1920 (da san.): igl fegl Steafan, la mama Margret, la feglia Deti, igl bab Gieri ad igl fegl Gion. Igl referent Gieri Battaglia da Veulden â raschuno digls curs da veta da seas pardavànts, darivànts d’egna pletost povra famiglia purila. Qua mussànd egna plata sonora ca sieus bab cumponist a musicànt a registro igls 1941 a Turitg.

Gl’implànt solar planiso agl teritori da Sur (Sufers) stat davànt dezisiùns impurtàntas. Dantànt ca la vischnànca â schon apruvo igl project, en la rentabilitad a las dumondas ecologicas ànc adigna criticas. L’interpresa d’energeia Alpig planisescha egn implànt solar segl antschies da Sur (Sufers) ca degi cumpagliear zirca 21 800 elemaints solars sen egna surfatscha da 10 hectaras. Cun egna investiziùn da 40 miliùns fràncs degi l’implànt furnir forza electrica par zirca 3 500 casadas. Ad on duessan vagnir produtgeadas 16 GWh. La prestaziùn mùnta a 9,5 MWp. La vischnànca da Sur â apruvo igl project la stad 2024. La dumonda da construcziùn degi vagnir inoltrada la parmavera 2025. L’interpresa d’energeia Alpig planisescha egn implànt solar segl antschies da Sur (Sufers) ca degi cumpagliear zirca 21 800 elemaints solars sen egna surfatscha da 10 hectaras. Custs ple òlts ca previeu Igl Pierre-Alain Herren, gl’expeart par energeia regenerabla tier Alpiq, gi c’ign lavuri ànc ve da las dumondas par egna lubientscha da biagear definitiva. Sfidas finanzialas pudessan dantànt periclitar igl project: igls custs da realisaziùn en ple òlts ca previeu, ad igls prezis d’electrizitad actualmeing bass metan an dumonda la rentabilitad. «La probabladad e ple grànda» Igl Pierre-Alain Herren manegia anviers RTR: «La probabladad da catar egn cumprader sch’ign â survagnieu la lubientscha da biagear e ple grànda. Cunquegl c’egn cumprader s’ubliescha ascheia betga par egn project ca dovra ple gî da vagnir realiso.» Ad ascheia tscheartga l’Alpiq actualmeing cumpraders a cumpradras a lùnga vesta par l’electrizitad produtgeada. Organisaziùn d’ambiaint sa ànc megna poc Ear dumondas ecologicas caschùnan malsirtad. La Pro Natura Grischun vegi exprimieu dubis a less spitgear igl raport ecologic avànt c’igl deti egn’opiniùn definitiva. Igl Armando Lenz sco manader da la fatschenda Pro Natura Grischun exprima: «Tier Sur solar e ànc la dumonda digls pros setgs c’en danturn sur igl liac, noua ca 50 elemaints duessan vagnir nà. Quels pros setgs dastgi’gl betg tangir.» Parve da quegl e la realisaziùn da l’ovra solara betga me dependenta da las sfidas finanzialas, mobagn ear da las sfidas ecologicas. «Nus vagn ànc megna pocas infurmaziùns par propi prender posiziùn scha quegl e egn schlieut project near egn digls migliers», gi igl Armando Lenz.