In lügl da quist an es gnida piglieda in funcziun la nouva sarinera da l’Engiadin’Ota. Que nu’s tratta d’ün implaunt tradiziunel, mabain d’üna sarinera chi stu esser fich flexibla. Perque ch’ella stu funcziuner ubain per 18 000 persunas u perfin per 110 000.Ils collavuratuors e’ls planiseders sun pel mumaint plain buonder, la stagiun ota cumainza in arduond ün mais. Que saro la prüma vouta cha la sarinera gnaregia als cunfins da las capaciteds. Il mainagestiun, Godi Blaser, es però da bun anim cha la sarinera riva da surmunter ils desch dis extraordinaris a la fin december. La FMR ho visito l’implaunt. La nouva sarinera d’Engiadin’Ota rimplazza ils trais anteriurs implaunts da pürificaziun da Staz a Schlarigna, Sax a Samedan e Furnatsch a S-chanf e nettagia l’ova persa da Champfèr fin a S-chanf. Il stabilimaint nouv, chi ho custieu passa 76,5 milliuns francs, as rechatta sül plazzel da l’anteriura sarinera da S-chanf. Que’s tratta da la seguond granda sarinera in Grischun, planiseda per üna capacited da 90 000 persunas. Be quella da Cuira es construida per dapü glieud. Ils electrikers sun auncha in gir a fer diversas lavuors e que stu auncha gnir optimo l’ün u l’oter process, ma a S-chanf sun ils collavuratuors pronts per la granda premiera sur Nadel e Bümaun. Godi Blaser es per dir uschè il «mister sarinera». El fo la guida per la FMR tres l’implaunt, ma insè è’l mainagestiun e mneder dal proget da quista nouva sarinera. Sfidas dal turissem L’andamaint da las stagiuns turisticas, cun grandas differenzas d’ova persa, haun minch’an, aunz la stagiun ota, chaschuno grandas lavuors d’adattaziun. Godi Blaser declera: «La nouva sarinera d’Engiadin’Ota es construida uschè, cha quellas lavuors as redüan sun ün minumum. Tuot il sistem stu però auncha gnir optimo sur ils prossems duos fin trais ans. Uossa alura cumainza la granda stagiun ota d’inviern ed uossa es da guarder, scha vains fat üna buna lavur.» Tenor Godi Blaser ho fin uossa tuot funcziuno bain, la stagiun ota da sted d’eira ün success ed eir per la prosma granda stagiun d’inviern è’l optimistic. L’eivna passeda sun gnieus imsüros ca. 18 000 abitants traunter Cham­pfèr e S-chanf a maun da l’ova üseda. Mited december as fo quint cun 25 000 fin 30 000 persunas e sur Nadel cun passa 40 000 persunas in Engiadin’Ota. Il punct culminant vain alura ragiunt a partir dals 27 december per arduond desch dis. Düraunt quists dis excepziunels as fo quint cun 110 000 persunas traunter Champfèr e S-chanf. La sarinera es però construida be per 90 000 persunas, uschè cha s’ho da piglier imsüras tecnicas per accumplir las prescripziuns da vart da la ledscha. «Düraunt quists desch dis pruvainsa da na charger l’implaunt cun process interns e nus laschains eir oura ün pass illa pürificaziun da l’ova. Nus serrains giò ün process chi nun es prescrit illa ledscha, nempe quel la denitrificaziun (müdeda dal nitrogen). Per la peja neutralisainsa l’ova cun tschüchina», declera Godi Blaser. Implaunt moduler Ils tschinch batschigls biologics chi vegnan manaschos dinamicamaing d’ün cumand intelligiaint, sun la part integrela da l’implaunt moduler. A nu’s tratta d’üna intelligenza artificiela, il cumand es gnieu programmo dal in­dschegners invouts e tenor quel reagescha il si­stem. I’ls reacturs biologics vain l’ova inricheda cun ajer e masdeda, tuot tenor ils bsögns da la stagiun. Milliardas da bacterias as partecipeschan a la pürificaziun da l’ova. Tuot l’implaunt es survaglio cun cameras, ils batschigls a l’intern da la sarinera sun cuvierts e tuot ils process paun gnir observos sur moniturs illa centrela da Godi Blaser. Illa sela cun quels batschigls cuvierts a l’intern da la sarinera nu’s savura quasi ünguotta da las fecalias. Tres il sistem da cumand as ho eir pudieu spargner persunel. Illas anteriuras sarineras d’eiran auncha occupedas 11,5 plazzas da lavur, cun la nouva sarinera a S-chanf sun que be auncha 8,5 plazzas. Per 80% autarc Sper l’effizienza augmenteda, eir areguard la qualited d’ova, ho la nouva sarinera püs avantags invers ils implaunts anteriurs. Ils planiseders s’haun miss il böt da retrer 80% da l’energia our da l’egna producziun. L’energia deriva dal gas biologic da las fecalias ed oter materiel organic. «Per accumplir quel böt vain manascheda la sarinera uschè cha druvains pü poch’energia in conguel cun pü bod e da l’otra vart prodüains dapü energia cul gas biologic. Que sun però auncha bgers factuors chi stö­glian gnir optimos. La fasa d’optimer düraro auncha passa trais fin quatter ans. Nus vulains ster focussos sülla lavur e bivgnainter il pövel cur cha pudains eir preschanter qualchosa inandret. La festa d’avertüra varo lö la sted chi vain», disch Godi Blaser. Il tet da la vasta sela da manaschi ho spüert ün lö optimel per prodüer energia solara. Lo ho la Repower installo sieu seguond grand implaunt solar. L’energia chi mauncha a la sarinera po gnir retrata directamaing sur la Repower da l’egen tet. Ün labor, ma na pel cocain Sün l’areal da la sarinera d’Engiadin’Ota as rechatta sper l’implaunt da pürificaziun d’ova eir il deposit da cadavers ed öli, localiteds da büro e survagliaunza ed ün labor. In quel labor vegn imsüro la qualited da l’ova persa chi arriva illa sarinera e da l’ova nettagieda chi banduna l’implaunt. L’anteriura sarinera da Schlarigna d’eira illas medias in connex cun otas valuors da rests da drogas. Da l’an 2006 ho l’emischiun «10 vor 10» fat retscherchas davart il consüm da cocain a San Murezzan. Per que sun gnieus piglios tests da l’ova illa anteriura sarinera da Schlarigna scu eir da l’ova da l’En aunz e zieva la pürificaziun. Ils scienzios, chi haun fat quist stüdis per incumbenza da «10 vor 10», sun gnieus a la conclusiun, cha San Murezzan tuocha tals lös cun ün fich ot consüm da cocain e que sün ün livel mundiel. Quist fat as oda adüna darcho in discuors cun glieud da tuot la Svizra. A S-chanf nu vegnan fats tels tests. Que nun es i’l interess da la sarinera dad imsürer la valuors da cocain. Godi Blaser declera: «Quella vouta cha’s vaiva fat quistas retscherchas, vaivan il scienzios eir fat imsüras fosas e l’interpretaziun dals fats nu d’eira güsta. Las valuors chi s’ho imsüro illa sarinera nun haun ils scinezios gniauncha pudieu druver per lur lavur. Uschè as vaiva interpreto be quellas valuors da l’ova da l’En. Las ouvras electricas da San Murezzan, chi’s rechattan pochs tschient meters davent da la sarinera da Schlarigna, drouvan l’ova da l’En per fer ir lur turbinas. Tres que nu cula adüna listess bgera ova, ma il scienzios nun haun do bada a quel cas e que nun es gnida elavureda ün’imsüra mediana per las valuors d’ova da l’En. Las conclusiuns nu tradischan güsta bger.» Front La premiera a S-chanf spetta La nouva sarinera d’Engiadin’Ota es in funcziun daspö lügl da quist an. Que’s tratta dal seguond grand implaunt da pürificaziun d’ova in Grischun. Fin uossa sun ils respunsabels cuntaints cun l’andamaint dal nouv implaunt. Ma la granda premiera aspetta la sarinera pür in bundant ün mais cul cumanzamaint da la stagiun d’inviern. Tres las stagiuns turisticas resultan grandas differenzas d’ova persa uschè cha vaiva da gnir planiso ün implaunt moduler e flexibel. La FMR ho inscuntro a Godi Blaser, mneder da proget e mneder tecnic da la nouva sarinera, ed ho clappo üna guida tres la sarinera.(fmr/cam) Pagina 7 Bod üngüna spüzza: ils batschigls a l’intern sun cuvierts. La nouva sarinera d’Engiadin’Ota as rechatta sül areal da l’anteriura sarinera Furnatsch a S-chanf.

Per ils 1. schner 2022 surpiglia Seraina Camichel la direcziun da l’Ufficina a Samedan. Ella segua aTanja Bernardini, chi ho zieva duos ans e mez do la desditta per turner in Australia. Seraina Camichel ho fat il giarsunedi scu sour d’amalos e lavura daspö il 2010 per la societed Movimento. In quists ündesch ans ho ella lavuro in tuot las spartas da l’Ufficina ed ho tres que pudieu der ün sguard in tuots ils aspets da l’indriz. Quist fat e cha Seraina Camichel es trilingua (rumauntsch, tudas-ch e ta­liaun) e bain collieda illa val haun persvas la suprastanza dad ingascher l’indigena da Brail per quist post. (cdm/fmr)

In connex cul marcho da Nadel ho San Murezzan in dumengia zievamezdi inauguro la nouva projecziun da Nadel sün plazza cumünela. Suot il nom «Tales of a Tree» ho l’artist da Silvaplauna Oliver Conrad creo üna installaziun multimediela. L’installaziun da Nadel moderna po gnir visiteda mincha di fin al cumainzamaint schner 2022. Dals 5 december 2021 fin als 9 schner 2022 as preschainta la fatscheda da la chesa cumünela da San Murezzan scu ouvra d’art animeda. Insembel cun bös-chs iglüminos, glüsch, musica e video dvainta la fatscheda da la chesa cumünela üna culissa chi quinta ün’istorgia da Nadel interstellara. Space Oddity L’animaziun es gnida realiseda in möd da teater da marionettas. Las marionettas, chi sun missas expostas illa infurmaziun da turissem, sun resüstedas digitalmaing a maun d’ün greenscreen. L’istorgia vain projecteda cun 4K-projectors da video our d’üna staunza i’l Cafè Hanselmann. Mincha di di da las 17.30 a las 22.00 as po ir a guarder l’istorgia da Nadel fin als 9 schner 2022. David Bowie e sieu chanzun «Space Oddity» staun i’l center da l’animaziun. Intuorn la chanzun, üna registraziun d’ün cor d’iffaunts, vain quinteda in bundant 30 minuts ün’istorgia da Nadel da l’otra sort. Las marionettas in fuorma da bes-chas our dals gods engiadinais, as mettan in tschercha da fragmaints d’üna staila chi scrouda e’s mettan in viedi i’l universum.Sper David Bowie vain l’istorgia accumpagneda da musica chi’d es gnida creeda specielmaing per quist proget. Ses artists haun cumponieu la musica davousvart e sun a ses sairas illa stagiun ota eir part da l’installaziun e live da la partida. Ün artist premio Il cho principel davous quist progets es il redschissur d’animaziun Oliver Conrad. L’indigen ho già lavuro i’ls Stedis Unieus scu illustratur e redschissur per films d’animaziun. Sias ouvras sun traunter oter mussedas a Berlin ed a New York. Dal 2017 ho’l realiso a Turich düraunt il temp d’Advent üna simila projecziun sül Paradeplatz. Per quella è’l gnieu premio cun ün EDI AWARD d’or, ün premi dal Departement intern pels meglders films d’incumbenza. Tenor el es grattageda la premiera e la chesa cumünela spordscha eir üna culissa optimela per l’animaziun. Impustüt la fuorma dal tet, chi algorda ad uraglias da giats, haun attrat al reschissur. El tuorna eir adüna gugent in Engiadina. «Per me es que ün pô scu gnir a chesa, da pudair realiser quist proget. Eir scha nu stun pü cò es que fich bel da turner e mieus rischs sun propi cò», disch Oliver Conrad. Las occurenzas cun live DJs e concerts haun lö a las seguaintas datas a partir da las 18.00: venderdi, 17 december cun Max Bunt, lündeschdi 27 december cun Georgina Hauser, mardi 28 december cun Mattoni Pazzi, marculdi 29 december cun SKOR, gövgia 30 december cun Kalabrese und das Rumpel Orchester (concert) e venderdi 31 december cun Balint Dobozzi (concert). Bes-chas sulvegias sun ils protagonists da l’istorgia. La chesa cumünela scu ouvra d’art multimediela.

Il turissem scu unica industria, ün ambiaint cuntschaint chi stu gnir preservo e divers bsögns da vart dals indigens: la lavur da Claudia Jann, chi’d es daspö ils 1. avrigl 2021 la nouva sviluppedra regiunela da l’Engiadin’Ota, as cumpuona da bgers factuors. Impü es l’Engiadina in üna transfurmaziun digitela e la pandemia ho chaschuno traunter oter sfidas in connex cun abitaziuns per indigens. Claudia Jann ho discurrieu cun la FMR sur sia lavur. Zieva il müdamaint politic dal circul a la regiun nu vaiva que ad interim üngüna plazza da sviluppeder regiunel in Engiadin’Ota. In connex cun la nouva strategia dal svilup regiunel, chi’d es gnida realiseda per l’an passo, as ho decis da s-chaffir darcho üna tela plazza. Il svilup regiunel es gnieu furmo per egualiser las schanzas e promouver las regiuns illas muntagnas e sül pajais. Ils böts a lungia vista sun dad augmenter la creaziun a valur e da sgürer plazzas da lavur. «Per spordscher qualited da vita e sgürer cha las regiuns sajan fermas. Quist svilup dess gnir accordo cun tuot ils aspets d’ün svilup insistent», disch Claudia Jann. Coordinaziun traunter bgers actuors La granda part da la lavur da Claudia Jann consista da networking. Ella porta insembel la güsta glieud chi voul realiser ün proget u cussaglia a mneders da proget inua ch’els pudessan clapper raps. La regiun svess nu po svilupper progets. Claudia Jann intermediescha traunter differents uffizis chantunels e cumünels, dittas ed investuors privats scu eir fundaziuns ed organisaziuns. Il svilup regiunel agescha tenor l’egna strategia per rinfurzer la regiun e cun quella as staun eir affer ils progets chi vegnan sustgnieus da la regiun. Lavurer e ster, il turissem e l’ecologia sun las trais tematicas centrelas i’l minchadi da Claudia Jann. In üna regiun turistica scu l’Engiadin’Ota, inua cha’l turissem es l’unica industria, as daun differentas sfidas traunter quistas trais direcziuns da svilup. Claudia Jann declera: «Cha’s fabricha a la riva da Segl üna granda infrastructura da sport pel turissem cun bgeras plazzas da lavur, ma per la peja as rumpa l’ambiaint, que nun es l’ideja. Il svilup in generel sto i’l focus da la lavur.» Basa strategica La strategia da svilup nun es impegnativa e la regiun scu construct ho da coordiner l’avegnir uschè cha tuot ils actuors vaun illa listessa direcziun. Claudia Jann declera: «Ils müdamaints faun ils cumüns, nus pudains be svilupper üna basa strategica chi muossa che cha pudessans fer. Que do ündesch presidents cumünels in Engiadin’Ota ed ün in Bergiaglia e davous quels staun auncha ils cusgliers cumünels cun lur opiniuns. Que es da chatter ün bun cumpromiss.» Digitalisaziun Üna direcziun principela dal svilup regiunel es la digitalisaziun ed in quel connex as ho già pudieu realiser divers progets: l’Engiadina vela intaunt scu val la pü digitela in Svizra. Eir in avegnir vegn miss grand pais sün quista direcziun. Ün proget actuel es il «Digital Customer Journey» da la ESTM. Que’s tratta d’üna plattafuorma, inua cha’l giast po cumprer dal principi a la fin tuot online e retrer diversas infurmaziuns. Claudia Jann disch: «Que es ün po scu üna guida da viedi. In prüma lingia nun es que be ün proget turistic, que pertuocha natürelmaing tuot la val. Da l’hotelier al uster fin al butier, minchün es part da quista transfurmaziun digitela. Cun quist proget as es già magari inavaunt.» Eir la qualited d’internet vain fabriched’oura inavaunt i’ls prossems ans. Il müdamaint dal möd da viver e la pussibilited da lavurer da dapertuot haun dasbögn ün bun e svelt access d’internet. Quista tematica es eir importanta in connex cun oter progets chi vegnan sustgnieus da la regiun, scu per exaimpel l’InnHub a La Punt. Dürabilited Il svilup d’ün nouv aeroport a Samedan, l’introducziun da svouls da charter ed ün nouv runel da skis da San Murezzan in direcziun Lej dals Chöds tuochan traunter oter tals progets chi vegnan sustgnieus da la regiun. Tuots trais progets staun in discrepanza cun l’ambiaint e la dürabilited. Claudia Jann declera: «La tenuta nun es cha nu’s drouva ils progets, que s’ho da guarder, cu cha’s po als realiser in accord cun l’ambiaint. Que es sgür difficil, ma organisaziuns d’ambiaint nu sun neir cunter ils progets, ellas s’ingaschan be per sgürer üna realisaziun chi’s cunfo eir cun l’ambiaint. Dit ün pô salop: il böt nun es da s-chaffir ün Disneyland inua cha nu vain fat pü üngün progress.» La dürabilited es eir ün tema centrel da la strategia regiunela, fin uossa nu sun però auncha gnieus elavuros concepts concrets. «L’ideja es cha’s piglia sü il tema e’s metta insè la dürabilited sur tuot ils progets. Que ho ün’influenza sün mincha singul proget ed insè sün tuot che cha fainsa. Perque ho que da gnir miss sün ün oter livel», disch Claudia Jann. Ringiuvnir la populaziun Sper la digitalisaziun e la dürabilited es la piramida d’eted üna tematica chi occupa la sviluppedra regiunela. La giuventüna abanduna l’Engiadin’Ota e nu tuorna per granda part pü inavous. Eir sün livel turistic es que tenor Claudia Jann ün problem. «Que es flot cha’s ho glieud pü veglia, ma scha la giuventüna nu tuorna pü, nu do que famiglias, nu do que scoulas, nu’s chatta pü glieud chi lavura. Que es ün dals pü grands böts da müder quist equiliber e ringiuvnir la populaziun e la cliantella. In connex cun quista problem vegnan sü las tematicas da ster, da spüerta da plazzas da lavur attractivas ed eir da la dürabilited, dimena ün paquet complet.» Sfidas per l’avegnir Il müdamaint da cumport da giasts ed indigens, il möd da viver ed il müdamaint dal clima saron las sfida cun quellas cha Claudia Janna as vezza confronteda i’l avegnir. «Tuot la situaziun cun las abitaziuns es üna tematica chi gnaro üna granda sfida per nus tuots. In connex cun la pandemia es que gnieu ad üna s-charsdet d’abitaziuns in Engiadin’Ota e quella tematica pigliainsa fich serius. Imobilias in generel ans preoccupan, bgeras abitaziuns sun in ün stedi mel e que’s vess da saner ellas, eir in möd energetic» disch Claudia Jann. Sfidas in connex cun la lavur «Per me persunel es il temp üna sfida e cha tuot ils process drouvan relativmaing bger temp. Que’s vezza las problematicas ed eau fess gugent qualchosa per schoglier quellas in ün an, ma que nu vo. Eir las structuras cun las dudesch vschinaunchas consüman bger temp e que nu’s po decider tuot be a la svelta», disch Claudia Jann. Il rumauntsch nun es üna tematica chi preoccupa la regiun, tenor Claudia Jann nun ho la regiun temmas pel rumaunstch e nu vezza il rumauntsch in prievel. Claudia Jann es daspö ils 1. avrigl 2021 la nouva sviluppedra regiunela da l'Engiadin'Ota. Claudia Jann Claudia Jann es creschida sü a Schlarigna ed ho fat la matura da professiun a l’Academia Engiadina a Samedan. Cul Bachelor of Science in Business Administration ed il Master of Sciences in Corporate Communication es ella turneda da l’an 2014 in Engiadina. Per ils champiunedis mundiels da skis dal 2017 d’eira ella respunsabla per la communicaziun scu eir per la PR e las medias. Zieva ils champiunedis mundiels ho Claudia Jann fundo üna ditta per consultaziun da communicaziun, progets da communicaziun ed evenimaints. Daspö ils 1. avrigl 2021 es ella la sviluppedra regiunela da l’Engiadin’Ota. Front: «Que es da chatter ün bun cumpromiss» Üna lavur traunter bgers actuors e tuot zieva üna strategia na impegnativa: il svilup regiunel. Daspö ils 1. avrigl 2021 es Claudia Jann da Schlarigna la nouva sviluppedra regiunela da l’Engiadin’Ota, d’üna val chi’s rechatta in üna transfurmaziun. Saja que digitel-, turistic- u eir socielmaing, in Engiadin’Ota as daun bgeras sfidas pel futur. Per creer üna via cumünaivla coordinescha la sviluppedra regiunela traunter differents partecipants da progets chi vegnan sustgnieus da la regiun. Üna via chi sto tuottafat suot la dürabilited. In discuors cun la FMR ho Claudia Jann quinto da sia lavur e las sfidas in avegnir. (fmr/cam)

La ledscha federela davart la planisaziun dal territori pretenda cha las vschinaunchas e citeds as sviluppan vers inaint, sainza sguazzer terrain auncha na surfabricho. Impü nu das-chan vschinaunchas fer üngünas reservas da zonas da fabrica. Scha quellas sun pü grandas cu cha’d es da prevzair cha vegnan surfabrichedas i’ls prossems 15 ans ston ellas gnir diminuidas. Scu cha la suprastanza cumünela ho comunicho nun es quai il cas a Samedan. La ledscha da fabrica da la vschinauncha però vegn suottamissa ad üna revisiun totela. Dürant ils prossems 30 dis po minchüna e minchün piglier suot ögl ils plans e drizzer a la suprastanza cumünela propostas u objecziuns. La suprastanza propuona da sustgnair la revisiun parziela da la lescha davart la protecziun da natira e patria. La ledscha chantunela davart la chüra d’iffaunts cumplementera a la famiglia invezza nu sustegna ella. (fmr/fa)

In venderdi passo es gnida inaugureda la nouva basa da mantegnimaint da vias a Zernez. Uossa nu vain pü druveda l’anteriura chesa da stradins sü Ova Spin. Il stabilimaint dals ans 1960, chi’s rechatta dadour la zona da fabrica, serviva sur ans scu basa ed allogi per stradins. Il cumün da Zernez es interesso da surpiglier l’edifizi. Scu cha’l cumün da Zernez ho confermo invers la FMR as es in discussiun cul chantun per evaluer ün müdamaint d’ütilisaziun dal stabilimaint. Il cumün spetta uossa üna resposta da l’Uffizi chantunel da construcziun ota. Da strer giò l’edifizi es per la vschinauncha da Zernez l’ultima opziun. Sün dumanda da la FMR ho l’Uffizi chantunel da construcziun ota confermo cha las trattativas cul cumün da Zernez cumainzan principi da l’an chi vain. Pel mumaint servan las basas sü Ova Spin ed a Susch scu alternativas düraunt las lavuors da mantegnimaint dal lavuratori a Scuol. L’Uffizi chantunel da construcziun ota d’eira già in discussiun cul cumün da Zernez e cul Parc Naziunel Svizzer per sclerir las opziuns d’ün müdamaint d’ütilisaziun. L'Uffizi chantunel priorisescha ün’ütilisaziun da la vschinauncha da quista chesa da stradins. (fmr/cam) L’anteriura basa da mantegnimaint Ova Spin.

In sanda passeda es gnieu undro Lorenzo Polin cul premi da cultura da la regiun Malögia. Il premi ho l’actur samedrin survgnieu impustüt per sieu ingaschamaint per il film ed il teater illa regiun. Lorenzo Polin nun es però be actur, el es eir pur. FMR: Che Al significha uschè ün premi? Lorenzo Polin: Da fer il spagat traunter esser pur ed actur nun es pel mumaint uschè simpel. Düraunt ch’eau abitaiva auncha a Turich vaivi 80 fin 100 rapreschantaziuns l’an. Grazcha a quellas vaivi eir üna tscherta stabilited. Daspö ch’eau abit be pü in Engiadina nu d’heja que pü. Perque es quel premi in prüma lingia ün schligerimaint. Da l’otra vart natürelmaing eir ün ingrazchamaint da la societed. El ho güst manzuno il spagat traunter l’agricultura e la cultura – d’eira insomma adüna già cler ch’El surpiglia ün di la puraria da Sieus genituors? Que d’eira ün process. Perque cha l’agricultura dvainta adüna pü industrialiseda e stu esser adüna pü efficiainta, am vaivi insè distanzio da quel mister. Mias prümas rollas zieva la scoula d’actur d’eiran però purs, signuns u pesters. Eau d’eira dimena adüna confrunto cun mias rischs e d’he bod survgnieu üna crisa e d’he penso: «Ma porca, uschè nu riv eau da’m distanizer.» (ria) Dapü ch’eau d’he però giuvo cul impissamaint da surpiglier il bain puril da mieus genituors, dapü ch’eau d’he survgnieu otras rollas. Ad es insomma ün’interessanta via – da l’actur al pur. As riva da cumbiner quels duos? Apunto na uschè bain. Perque d’heja eir stuvieu glivrer cullas rapreschantaziuns a Turich. Da mantgnair nos bain, chi’d es vegl antic, es per me però ün’incumbensa culturela. Eau d’eira per exaimpel bun da cumbiner ils mi­sters da sted cun fer cun fain. Düraunt la lavur pudaiv eau exerciter bain ils texts. La cumbinaziun am do eir ün tschert equiliber ed am güda da rester culs peis sül fuonz. As drouva quel equiliber? Scha’s survain per exaimpel ün premi, s’ho l’impreschiun, cha’s saja il meglder. Ma duos dis zieva cuntinua il minchadi. Per nu rester cul cho illas nüvlas, güda que schon. Cura es insè naschieu tar El il giavüsch da dvanter actur? Eau d’he giuvo adüna già gugent a teater. L’impissamaint da fer que professiunelmaing nu d’heja però mê gieu. Quel es gnieu pür dal 2002. In occasiun da l’an internaziunel da las muntagnas da l’ONU am d’heja pudieu parteciper ad ün teater. Düraunt las preparaziuns per quel teater d’heja bado ch’eau nu riv da giuver tuot las rollas, sainz‘üna tschert’experienza u sch’eau nu d’he avuonda fantasia per m’imaginer cu ch’üna rolla reagescha in üna tscherta situaziun. Quella problematica m’ho fascino. D’eira quella fascinaziun dimena l’ultim stumpel per s’annunzcher a la scoula d’actuors a Turich? Na, quel d’heja survgnieu tres üna rapreschantaziun la fin da la matura a l’Academia Engiadina a Samedan. Nus vains giuvo il töch «Draussen vor der Tür» – ün drama chi giouva zieva la seguonda guerra mundiela. Aint il public tschantaivan persunas chi vaivan passanto la guerra e chi’d haun cumanzo a crider düraunt il töch. D’esser bun da sdasder telas emoziuns tal public m’ho alura do l’ultim stumpel. Che es insè pü difficil – da fer rier u da fer crider il public? (stüdgia) Tecnicamaing es que pü greiv da fer rier la glieud, perche cha que dependa fich ferm dal timing da las pointas. Tar ün töch trist nu füss que autentic, scha gniss giuvo memma tecnic – lo es que invezza pü difficil da chatter l’egen access ad üna figüra ed a l’emoziun da la figüra. Cu as chatta l’egen access ad üna figüra? Mia teoria es da congualer la figüra cha’s giouva cun se svess – quaunt s’ho cumünaivelmaing e che sun las differenzas. Per giuver autenticamaing as stu pruver da trer no tar se üna figüra. El ho dimena fat la scolaziun d’actur ed es intaunt cuntschaint impustüt naziunel. Berlin, New York u Los Angeles – nu d’eira il grand muond cineastic mê Sieu böt? Na, mieu böt d’eira simplamaing: «Eau vuless viver da quist mister.» E que m’es reuschieu bger meglder cu bgers da mieus conscolars u collegas. Eau respet a minchün chi ho il curaschi da fer il pass a l’ester, ma que es eir ün po ün’illusiun. Scu actur s’ho in Svizra üna peja minimela. A l’ester brich. Eau cugnuosch actuors a Berlin chi vivan da Hartz 4 u chi stöglian fer uschè numnos «1-Euro-Jobs» al teater per insomma surviver. Ad ün vast public es El forsa cuntschaint pervi d’üna rolla in üna reclama illa televisiun: Curdin – il simpatic collavuratur d’üna chascha d’amalos. (ria) Absolut, a do dafatta glieud chi’m nomna Curdin sün via. Nun Al disturba que? Na, que chat eau bel. L’unic chi’m disturba es cha la glieud nu vezza la differenza traunter fer üna reclama ed ün töch da teater. Fer üna reclama nun es ün’art ed in conguel cun ster sül palc ün stincal. Tal teater s’es düraunt las preparziuns per quatter fin ses eivnas in ün oter muond, dimena intensivischem. Tar üna reclama es que ün di. El giouva eir rollas cun, vulains dir, dapü pais. Nun Al disturba alura, scha’s vain limito be a la rolla da Curdin? Eau d’he imprains, cha minchün ho si’egna percepziun. A nun es neir na vi da me da valüter quella. Eau chat però cha que es ün möd fich superficiel da s’occuper cun üna tematica. Que es però insomma ün problem da nossa societed d’hozindi u cha nu’s so meglder – ma scu dit, minchün po percepir scu ch’el voul. El s’ingascha eir per la scena da cultura in Engiadina. Aunz ün pêr ans ho’L fundo insembel cun Andrea Gutgsell ed Olivia Lina Gasche la societed «Drauff» – üna societed chi s’ingascha per la promoziun culturela. Drouva l’Engiadina uschè üna societed? Eau craj cha l’Engiadina nu so niauncha che ch’ella drouva – ma insè schon. (ria) Il böt ch’eau d’he culla societed es da spordscher üna pussibilted per realiser illa val egnas producziuns. Cun üna societed nu stögli neir pü purter svess il ris-ch finanziel e que simplifichescha tuot l’administraziun e la comunicaziun. Cun «Drauff» vulains nus però eir generer uschè bgeras sinergias scu pussibel e promouver collavuraziuns illa scena da cultura – inter- e transdisciplinaras. Viva insomma la scena da cultura in Engiadina? Nus vains ün’enorma richezza da cultura. In Engiadina do que per exaimpel üna quarauntina da gallarias e da museums. L’art rapreschantativa nun es però auncha uschè cuntschainta. Perque vulains nus cun «Drauff» per exaimpel eir promouver il teater d’improvisaziun in Engiadina. Cul pled «drauff» managia l’Engiadinais taunt scu: «So, uossa pür inandret», «Der tuot» u «Dai!» Es El svess adüna «drauff»? Eau sun da natüra üna persuna chi fo gugent rier la glieud. Que fatsch eau eir cun der plain gas e cun paschiun. Sch’eau vegn sül palc sun eau «drauffischem». Eau d’he però eir ün’otra vart. In tscherts mumaints nu vuless eau esser traunter la glieud e drouv eir mieu pos e mieu temp per refletter. Da la cultura a l’agricultura Lorenzo Polin es naschieu dal 1985. El ho frequento la scoula primara a Samedan e ho zieva visito dal 1998 fin al 2005 il gimnasi a l’Academia Engiadina eir a Samedan Dal 2006 fin dal 2009 ho Lorenzo Polin absolt la scolaziun d’actur a la EFAS - European Film Actor School a Turich. Avant bundaunt quatter ans ho’l surpiglio la puraria da sieus genituors e fo pel mumaint la scoula da purs al Plantahof a Landquart. «Drauff» per la cultura regiunela In sanda passeda es gnieu undro Lorenzo Polin (36) cul premi da cultura da la regiun Malögia. L’actur da Samedan s’ingascha daspö ans per promouver la cultura da film e da teater illa regiun. Lorenzo Polin nun es però be creaculturas. Avaunt bundant quatter ans ho’l surpiglio la puraria da sieus genituors a Samedan. Eir sch’el ho pruvo bgers ans da’s distanzier dal esser figl da pur e da l’agricultura, es el sto adüna darcho cunfrunto cul mister. Da mantgnair il bain es dvanto per el intaunt ün’incumbenza culturela. A la FMR ho Lorenzo Polin quinto scha que funcziuna da fer il spagat traunter esser pur ed actur e scha’d es pü simpel da fer rier u crider il public. (fmr/an) Lorenzo Polin es gnieu undro cul premi da cultura da la regiun Malögia. Scha l’actur samedrin es sül palc es el adüna «drauffischem». El drouva però eir ils mumaints quiets. Lorenzo Polin es gnieu undro cul premi da cultura da la regiun Malögia. Scha l’actur samedrin es sül palc es el adüna «drauffischem». El drouva però eir ils mumaints quiets.

Dun da Nadel 2021 Punctuelmaing pel cumanzamaint dal temp d’Advent es cumparieu il nouv Dun da Nadel, edieu da l’Uniun dals Grischs (UdG). Que es già lönch tradiziun cha’l «Dun» es üna buna lectüra da scoula düraunt ils dis da december. Ils iffaunts sü e giò per l’Engiadina e vi la Val Müstair s’allegran dal bel passatemp cul cudaschin speciel. Que scriva l’UdG in üna communicaziun. Nadel sün tuot il muond Quist an es il tema dal Dun da Nadel las festiviteds e tradiziuns da Nadel sün tuot il muond. Que nu pera dad esser ün tema resch nouv, e listess as lascha scuvrir noviteds da lös luntauns. Uschè po gnir let cha que do in Islanda ün monster-giat chi maglia ­umauns. «Tenor la legenda cumpera Jólakötturinn a Nadel e maglia a tuot las persunas chi sun stedas memma chastöras da tuonder lur bês-cha e da fer alura vstieus nouvs culla launa.» ­Tuot quels nempe, chi chaminan intuorn cun vstieus nouvs, nun haun da tmair il monster-giat. U alura quinta il Dun da Nadel da la tradiziun a Venezuela, inua cha la glieud vo cun rullettas a la messa da Nadel. Ils lectuors e las lecturas giuvnas paun eir ler istorgias cu cha iffaunts sün tuot il muond passaintan las festiviteds da Nadel. Els imprendan dimena cha Nadel nun es propi il listess, tuot tenor inua cha s’es sül muond. Promouver la creativited Impü cuntegna il Dun da Nadel da l’UdG bgeras ingiuvineras ed instrucziuns per zambrager decoraziuns da Nadal. Recettas per buns tès, bisquits e tuortas da Nadel nu suos-chan mancher e natürelmaing nu maunchan neir na las chanzuns da Nadel. Tuot ils texts sun gnieus elavuros da persunas d’instrucziun ed eir dad iffaunts da la scoula da Scuol. Il temp d’Advent po dimena gnir implieu cun istorgias, decoraziuns e bunteds da Nadel. (cdm/fmr) Illustraziun per il Dun da Nadel da quist an.

Ils lockdowns e las restricziuns haun müdo il minchadi per artistas ed artists – e düraunt mais es la vita culturela gnida limiteda sün ün minimum. Bibi Vaplan e Martina Linn, duos chantaduras engiadinaisas, haun passanto la pandemia in simil möd: Ellas s’haun retrattas in ün refügi ed haun lavuro vi da nouv materiel. Las artistas haun discurrieu cun la FMR cu ch’ellas haun passanto ils ultims duos ans ed ellas haun eir quinto da lur nouvs progets. Cun minch’uonda da pandemia s’haun müdedas prescripziuns e que es gnieu adüna pü greiv da planiser ed organiser. Düraunt mais as vaiva da renunzcher a concerts e cultura. Ad artistas ed artists però nu sun be gnieus piglios il bels mumaints i’l minchadi, ad els es dad ün di a l’oter eir gnida piglieda üna basa da vita e d’existenza. Immez üna müdeda Bibi Vaplan vaiva già aunz la pandemia bado ch’ella less müder qualchosa in sieu minchadi. Üna vita chi’s repetiva traunter registrer albums ed ir sün turnea nu l’ho pü satisfatta. «Eir cun tuot la digitalisaziun e la surabundanza in nos muond, eir in connex cun concerts e musica. Zieva ch’eau d’he fat que bgers ans nu tuornaiva que pü uschè per me. Lo am d’he retratta a Lumbrein in mieu atelier», disch Bibi Vaplan. In generel saja ella gnida pü quieta tres la pandemia, managia l’artista. Cuort aunz la pandemia ho Martina Linn desdit sia abitaziun e vulaiva ir trais mais i’ls Stedis Unieus. Sieu possess vaiva ella miss in s-chaclas ed ella s’ho allegreda per ir a visiter amias ed amihs ch’ella vaiva imprais a cugnuoscher düraunt il stüdi da musica a Lucerna. Ma impustüt s’allegraivla eir pels palcs americauns. Martina Linn disch: «Ils open mics cuntschaints ad L.A. ed Austin/Texas, vulaiva ir ad explorer per chanter eir mias chanzuns actuelas da mieu album ‹Win What Yesterday Lost› chi’d es cumparieu in december 2019.» In tschercha d’inspiraziun Zieva cha Donald Trump vaiva serro ils cunfins duos dis aunz il svoul da Martina Linn ho ella pür realiso quaunt seriusa cha la situaziun d’eira. Grazcha al battarist da sia band ho ella clappo l’occasiun dad ir a ster in üna chesa da battasendas a l’ur da la cited da Berna. Cun que ch’ella nu vaiva üngün’abitaziun, s’ho ella drizzeda aint per trais mais in quist chesin. Ella vaiva l’intenziun da scriver nouvas chanzuns. Oter scu Bibi Vaplan vaiva Martina Linn difficulteds per chatter l’inspiraziun per cumpuoner nouv materiel. Tuot ils instrumaints ch’ella vaiva piglio per mauns tunaivan lungurus. Martina Linn disch: «Per la prüma vouta nu d’heja gieu la peida da scriver. In mincha cas d’eira que eir mia prüma blockeda musicala in quists quindesch ans. Eau sun riveda ad ün punct inua cha d’he stuvieu accepter mia vita nouva.» Bun sustegn La basa da vita d’eira tuot in ün dandet davent cul prüm lockdown. Bibi Vaplan ho clappo agüd da la Confederaziun e da fundaziuns. Ella disch: «Tres que ch’eau d’he adüna do aint bain mias impostas d’heja clappo sustegn finanziel. Que es gnieu güdo bain e svelt.» Ingaschamaints e concerts sun però gnieus pü rars. Aunz la pandemia vaiva ella üna fin duos dumandas da concert l’eivna. Pel mumaint sun que be auncha üna dumanda e mez in trais mais. Eir Martina Linn es gnida sustgnida da la Confederziun. Ella managia: «Per furtüna essans in Svizra.» Quist an haun Martina Linn scu eir Bibi Vaplan survgnieu ün premi doto cun 25 000 francs da la fundaziun SUISA. Ils premis «Get Going» sun agüds da finanziaziun e dessan sgürer üna liberted creativa pels artists e lur progets futurs. Nouvs progets Düraunt las prümas uondas da la pandemia ho Bibi Vaplan cumanzo a creer ün nouv proget: la Popcorn-Opera. Quist proget interdiscipliner es gnieu lantscho quist an cul prolog. L’an chi vain, als 11 gün, seguan l’uvertüra e’l prüm act. Planiso es eir ün video-game. Que nu’s tratta d’üna opera tradiziunela, i’l decuors da la furmaziun es gnieu experimento bger. Il minz simbolic da l’opera es ün graun da furmantun. Scu quist graun, chi’s transfuorma tres s-chuder, dess eir explodir la Popcorn-Opera e que in tuot las direcziuns artisticas. Il motto in generel es da schluppanter cunfins. Bibi Vaplan vezza eir ün avantag illa pandemia. «La pandemia ho do a me la schanza da creer quist proget», disch ella. Chanzuns rumauntschas Da Martina Shuler, mnedra da la Chesa Planta a Samedan, es Martina Linn gnida rendida attent a poesias rumauntschas. Sper las ouvras d’Artur Caflisch ho la poesia «not» da Jon Guidon persvas a Martina Linn düraunt il prüm lockdown da cumanzer ün proget rumauntsch. In october 2022 as voul ella retrer per trais mais illa Val Müstair per scriver nouvas melodias per poesias rumauntschas. I’l «labor rumauntsch» dessan eir gnir interpretedas veglias chanzuns rumauntschas da nouv i’l stil da Martina Linn. A la fin da quels trais mais es planiso da registrer ün disc cumpact accumpagno d’ün cudesch. Impü ho Martina Linn l’intenziun da registrer sieu quart album in settember 2022 ed intaunt ho ella eir pudieu surmunter sia blockeda da scriver. «Our da situaziuns difficilas as fuorman vias nouvas», managia Martina Linn. Martina Linn Martina Linn es creschida sü a La Punt Chamues-ch cun influenzas da la musica populera svizra e dal Tirol dal Süd. Cun 14 ans ho ella scuviert l’amur per il pop e folk inglais. Dal 2010 es ella ida a Lucerna a stübger musica e daspö il 2013 ho ella già publicho trais albums, il quart vain registro l’an chi vain. Bibi Vaplan Bibi Vaplan es naschida a Scuol ed es creschida sü in üna famiglia musicala. Ella ho stübgio clavazin classic a la Scoul’ota zürigaisa d’arts ed ho già düraunt il stüdi cumponieu per film e teater. Dal 2008 es ella turneda in Engiadina ed ho traunter oter eir lavuro pel Radio rumauntsch. Daspö il 2009 ho ella già publicho divers albums per rumauntsch. Veglias poesias e nouvas melodias: Martina Linn lavura vi d’ün proget rumauntsch. Bibi Vaplan as ho dedicheda a cumpuoner ün’opera da l’otra sorta.

Il cumün da Scuol ha duos s-chalins ots – ün a Sent e tschel a Scuol. Perquai cha Scuol ha pel mumaint plütost massa blers scolars e Sent massa pacs sün quel s-chalin ot, ha il cussagl da scoula gnü da reagir. Uossa es sün maisa ün nouv concept pel on scolastic chi vain. Il clou da quel concept: Las scolaras e’ls scolars pon quasi decider svess ingio ir a scoula. Hozindi frequaintan las scolaras ed ils scolars da tuot las fracziuns dal cumün insè a Scuol il s-chalin ot. Cun ün’excepziun: Sent. La fracziun vaiva fingià avant la fusiun dals cumüns ün agen s-chalin ot e quel es eir gnü mantgnü culla fusiun. Illa missiva da fusiun d’eira perfin fixà cha las scoulas restan illas fracziuns, intant chi’d es là avuonda scolaras e scolars. Uossa s’ha quai müdà: Scuol nun ha sün l’on da scoula 2022/23 avuonda plazza ed avuonda persunal per manar il s-chalin ot. «Ed il problem es propi cha sü Sent nun haja avuonda scolars – ma nus nu pudain integrar quels illa scoula a Scuol. Quai nu va simplamaing brich, causa la plazza», disch Anna Mathis, la presidenta dal cussagl da scoula da Scuol. Perquai ha il cussagl da scoula gnü d’elavurar uossa üna soluziun chi cuntainta a tuots. Ils scolars pon decider Avant raduond duos eivnas ha gnü lö üna sairada d’infuormaziun pels genituors. Là esa gnü infuormà cha tuot ils scolars e las scolaras da la sesavla classa da tuot las fracziuns han cun prosm’occasiun la pussibiltà da far ün di da visita süls s-chalins ots a Scuol ed eir a Sent. In favrer segua lura ün fögl d’annunzcha – e’ls scolars pon decider svess, ingio ch’els lessan visitar il s-chalin ot: a Sent obain a Scuol. Anna Mathis disch: «Nus sperain chi sajan voluntaris avuonda chi vezzan l’avantag da la scoula da Sent. Schi nu vess d’avair avuonda annunzchas, lura sto il cussagl da scoula sezzer insembel amo üna jada e decider a man da tscherts criteris chi chi va a Sent e chi a Scuol.» Urari cumpact Per render attractiv la scoula da Sent propuona il cussagl da scoula da drizzar aint ün urari cumpact a Sent. Voul dir chi dess üna posa da mezdi relativmaing cuorta, uschè cha l’instrucziun füss a fin pel davomezdi aint, plü bod sco üsità. Implü sun planisats transports directs sü Sent ed ün accumpagnamaint da lezchas dürant las lecziuns libras. «Scolaras e scolars chi han amo hobis sco musica o sport, quels han lura fingià fat üna part da las lezchas. E nos böt es cha l’instrucziun sü Sent füss a fin fingià intuorn las 15.00», disch Anna Mathis. Id es dimena ün zücherin per motivar a scolaras ed a scolars per ir sü Sent a scoula. Listessas schanzas Da tscherts genituors da Scuol es gnü critichà – sco cha Anna Mathis declera – cha’ls scolars chi vegnan d’otras fracziuns, pudessan inamöd restar aint il bus ed ir güsta sü Sent a scoula. Anna Mathis respuonda a quista critica: «Nus laivan propi evitar da far differenzas tanter las fracziuns. Nus vulain trattar a tuot ils uffans listess e dar a tuots las listessas schanzas. Nus nu vulain insè cumandar a tschertüns dad ir sü Sent ed als oters dad ir a Scuol.» La magistraglia es eir fingià gnüda infuormada davart quist concept. Al cussagl da scoula esa important da mantgnair la qualità d’instrucziun. Anna Mathis disch: «I’ns sta a cour cha las persunas d’instrucziun han il dret e la sgürezza sün üna buna plazza da lavur.» Rumper ils cunfins da fracziun ll cumün da Scuol vaiva fingià in ons passats üna fluctuaziun da scolaras e scolars – üna jada cun daplü ed üna jada cun damain scolars süls differents s-chalins scolastics. Avant ün pêr ons as vaiva fingià gnü üna simila situaziun sül s-chalin ot. Da quel temp as vaiva lura chattà üna soluziun insembel cul Institut Otalpin Ftan (IOF). Il resultat d’eira stat cha’ls scolars vaivan pudü frequentar la secundara in cumbinaziun cun üna sporta da sport al IOF. Eir ils scolarins da scoulina han fingià pudü tscherner, sch’els vöglian frequentar la scoulina a Ftan obain restar a Scuol. «Nus vain fat l’experienza cha cun nos tschinch lös da scoula, intant chi sun decentrels, as po spordscher alch special. Forsa as poja eir rumper sü ün pa ils cunfins da fracziuns», disch Anna Mathis. Front Tscherner svess la scoula Sül on da scoula 2022/23 ha il cussagl da scoula da Scuol stuvü elavurar ün nouv concept pel s-chalin ot. Il motiv: Scuol ha plütost massa blers scolars e Sent massa pacs. Da tour ils scolars da Sent giò Scuol, quai nu va. Id es massa pac lö ed i manca il persunal d’instrucziun. Uossa propuona il cussagl da scoula cha’ls scolars pon insè decider svess, schi vöglian ir a scoula a Sent o a Scuol. Per render attractiva la scoula a Sent, as prevezza d’installar ün urari plü cumpact cun ün accumpagnamaint da lezchas. Prosmamaing pon scolaras e scolars da la sesavla classa da las fracziuns dal cumün da Scuol far visita illas duoss scoulas - per ch’els possan lura decider la fin da quist inviern ingio chi lessan passandar lur ultims trais ons illa scoula populara. Publicho ün extract da protocol sün facebook Il president da la cumischiun da gestiun da Scuol ho publicho üna part d’ün protocol sün sieu profil privat da facebook. La suprastanza cumünela da Scuol es dischilusa e ponderescha da fer ün plaunt. Ils cussagl da scoula da Scuol ho infurmo be avaunt cuort davart da las differentas müdedas in connex cun l’organisaziun da l’an da scoula 2022/2023. Sün que ho il president da la cumischiun da gestiun da la vschinauncha da Scuol publicho ün extract d’ün protocol dal 2019 cun impissamaints davart quel tema. Scu cha’l president cumünel da Scuol, Christian Fanzun, ho infurmo invers RTR sajan els dischillus da quist fat. Tenor el cuntrafo quista publicaziun cleramaing a la ledscha actuela da transparenza. Uossa decida la suprastanza in üna prosma tschanteda dal cussagl cumünel che chi sun ils prossems pass. Per els vegna eir in dumanda da fer ün eventuel plaunt vers il president da la cumischiun da gestiun, uschè Christian Fanzun. (rtr/fmr) In chenüna scoula as pudessa ir? – In quella da Scuol obain... ... in quella da Sent? – Scolaras e scolars varan la tscherna. Foto mad

Il tunnel Munt La Schera chi collia l’Engiadina Bassa cun Livi­gno drouva ün’ulteriura sanaziun. Que zieva ch’el es già gnieu sano i’ls ultims duos ans per 17 milliuns francs. Per redüer il prievel da crappa e la furmaziun da glatsch es gnieu realiso ouravaunt la sanaziun dal vout dal tunnel. Impü sun eir gnidas fattas la­vuors per amegldrer la sgürezza, scu per exaimpel l’iglümina­ziun e la survagliaunza da video. Scu cha las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) haun comunicho, as ho düraunt quistas lavuors constato chi drouva ulteriuras sanaziuns. Las OEE faun perque quint cun ulteriurs cuosts da 8,5 milliuns francs. Scu consequenza stu il tunnel eir gnir serro ils prossems duos ans, i’ls mais da sted vess quel però da rester aviert düraunt il di. D’utuon stu’l però gnir serro per tuot il trafic. Il tunnel es 3,5 kilometers lung ed es gnieu construieu da las OEE i’ls ans 1962 fin 1965 per pudair realiser il mür da serra Punt dal Gall. Il tunnel vain però eir druvo scu colliaziun tal lö turistic Livigno. (rtr/fmr) Il tunnnel chi collia il pass dal fuorn cun Livigno stu darcho gnir sano.

In sonda, ils 18 december 2021 sun stattas las cuorsas da la coppa svizra da biatlon per uffants e giuvenils a Valsot. Ill’arena da biatlon a Sclamischot s’han masürats passa 90 atletas ed atlets da tuot la Svizra. Tenor ils respunsabels esa stat üna premiera cun success per la nouva arena. Bler travasch esa stat quista sonda a Sclamischot, üna fracziun dal cumün da Valsot, ingio chi’d es pel solit ün pa plü quiet. Giuvnas atletas e giuvens atlets da biatlon han süà quia dürant las cuor­sas, schabain cha las temperaturas d’eiran in sonda, illa sumbriva da Sclamischot, fich fraidas. Il lö e sia nouv’arena han però rendü onur al sport da biatlon, plü o main sco premiera. Avant duos ons es nempe gnüda fundada la Società da biatlon Sclamischot e’ls commembers han stuvü tscherchar raps per renovar l’implant. Il vegl implant nu correspundaiva plü a las prescripziuns chantunalas. Passa 120 000 francs ha la società pudü ramassar e l’inviern passà es gnüda inaugurada la nouva arena da biatlon a Sclamischot. Trenar suot cundiziuns professiunalas Il nouv implant a Sclamischot pussibiltescha a giuvnas ed a giuvens da la regiun da trenar suot cundiziuns professiunalas. Ils tragets da passlung pon gnir variats tanter 800 meters fin maximelmaing 2 kilometers. Ils atlets e las atletas han la pussibilità da trenar sün tablas electronicas e l’implant es fabrichà pel schluppet pneumatic e pel caliber pitschen. Quatter plazzas da trar stan a disposiziun a princi­piants e sün quatter plazzas as poja trenar ­suot cundiziuns professiunalas. Daspö la funda­ziun da la società es la famiglia da biatlon creschüda a Sclamischot. Premiera gratiada Fin uossa sun gnüdas realisadas illa nouv’arena be cuorsas pitschnas regiunelas. Quai s’ha però müdà in sonda passada cullas cuorsas per la coppa svizra da biatlon per uffants e giuvenils. Tenor l’avis dad Arno Kirchen, il president da la Società biatlon Sclamischot, d’eira la coppa ün success: «Tenor mai vaina gnü pacs discapits, insè ingüns. Quai es stat propcha flot.» Arno Kirchen ha eir confermà, cha’ls giuvenils sajan inchantats dal nouv implant ed el es persvas da pudair promouver il sport amo daplü in val cul nouv implant. Resultats cuorsas La coppa ha gnü lö in duos parts. Las annadas 2009 e 2010 (W13/M13) sco eir las annadas 2007 e 2008 (W15/M15) d’eiran part dal Challenger Cup. Els sun partits las 12:00 ed han trat in pè e giaschond sün 10 m. Illa categoria W 13 ha guadagnà Lina Berger dal club Schwendi-Landis cun ün temp da 13:10.24. Sün seguon­da plazza segua Laurynne Denoth dal club Lischana Scuol cun 15:20.30. Carina Peter dal club Am Bachtel es gnüda terza. Illa categoria M13 van las prümas duos plazzas al club Lischana Scuol. Luca Benderer ha guadagnà la categoria cun ün temp da 16:03.26. La seguonda plazza va a Carlo Kirchen cun ün temp da 16:16.31. La terza plazza ha ragiunt Andrin Hüppi dal club Am Bachtel. Süsom il podest da la categoria W15 es statta cun ün temp da 14:37.59 Giannina Piller dal club Schwendis-Landis. Las medaglias d’argient e da bruonz sun idas in Engiadina: la seguonda plazza a Valeria Benderer cun 15:13.92 dal club Lischana Scuol e la terza plazza a Sari Elena Egger dal club Piz Ot Samedan. La categoria W15 ha guadagnà Tobit Keller dal club Einsiedeln cun 16:54.20. Las ulteriuras plazzas sül podest sun idas al club Am Bachtel: Sün seguonda plazza Flurin Peter cun 17:05.25 e sün terza plazza Levin Kunz. La seguonda part da la coppa ha cumanzà a las 14.30 culs uffants. Al Kids and Fun Cup han tut part las annadas 2011-2013 (W11/M11) e las annadas 2009-2010 (W13/M13). Eir els han trat in pè e giaschond sün 10 meters. Illa categoria W11 ha guadagnà Jonna Keller dal club Einsiedeln cun ün temp da 10:15:01. Sün plazza duos segua Jill Bürgler dal club Ibach cun 11:05:31. Pinelopi Stamataki dal club Piz Ot Samedan d’eira sün terza plazza cun ün temp da 11:39:38. Süsom il podest da la categoria M11 d’eira Jonn Peter cun 9:51.40, seguond es gnü Gisep Defila dal club ­Zuoz cun 10:40.65 e terz es gnü Jaro Keller. La prüma e la terza plazza sun idas al club Am Bachtel. Illa categoria W13 ha guadagnà Livia Piller dal club Schwendi-Landis cun ün temp da 13:05.93. La meda­glia d’argient es ida a Vera Berni dal club Alpina St.Moritz cun 14:48.97 e la medaglia da bruonz es eir restada in Engiadina, nempe a Gianna Eichholzer dal club Zernez-Sarsura cun 15:15.63. La categoria M13 ha guadagnà Max Lehnort dal club Alpina St.Moritz cun ün temp da 30:44.85. El d’eira l’unic atlet in quista categoria.

Michael Roth, il directur da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) banduna la ditta, scu cha l'interpaisa ho comunicho. Zieva 8 ans a la testa da quella s’ho el decis per üna nouva sfida. Da nouv fo l'hom da 46 ans, oriund da Soloturn, part da la direcziun da la Repower, inua ch’el cumainza il pü tard la prosma sted. El surpiglia la sparta «producziun e rait». Chi chi succeda a Michael Roth a la testa da las OEE nun es auncha cuntschaint. Cumpletto la direcziun cun duos ulteriurs commembers Sper Michael Roth dvainta eir Dario Castignoli nouv commember da la direcziun tar la Repower. El lavura actuelmaing illa direcziun da l’interpraisa internaziunela Nexus Energia, inua ch’el es responsabel per il management, il commerzi e las energias regenerablas. Tar la Repower surpigliaro l’hom da 46 ans, chi’d es oriund da l’Italia, la sparta «commerzi ed informatica». Michael Roth ho 18 ans experienza illa branscha d'energia, Dario Castignoli 20 ans. Tuots duos cumainzan lur plazzas nouvas il pü tard in lügl 2022. (rtr/fmr)

Ils respunsabels dal White Turf San Murezzan haun comunicho cha las cuorsas da chavagl tradiziunelas haun lö dal 2022. Els faun eir l’an chi vain quint cun passa 30 000 persunas sül lej dschiet da San Murezzan. L’occurrenza, chi tuocha tal cirkel schelt dals «Swiss Top Events», ho lö als 6, 13 e 20 favrer 2022. Düraunt las dumengias da cuorsa staun totelmaing 18 cuorsas sül program. A partir da las 11.30 as müdan ellas giò in ün tact da 30 minuts. Tenor ils organisatuors staun qualited e sgürezza i’l focus da l’occurrenza chi hö lö daspö il 1907: cun imsüras tecnicas, scu georadar e cameras termicas dad infracotschen, as voul spordscher bunas cundiziuns a las partecipantas e partecipants. Eir scha’l 82evel Grand premi da San Murezzan ho pür lö als 20 favrer 2022, d’eira il prüm termin da nominaziun già lündeschdi passo: 20 chavals da razza sun gnieus inscrits per la cuorsa da zenit doteda cun 100 000 francs als 20 favrer 2022. La Societed da cuorsa da chavals da San Murezzan es optimistica e già plainamaing in preparativs pel White Turf 2022, haune lascho comunicher. (cmd/fmr)

La festa annuela da Nadel nun es be adüna danöv üna funtauna da dalet, bgeraunz es ella eir adatteda per üna buna magistra. Ella ans fo incler ün alfabet surprendent d’üna umanited renoveda. Nus pigliains plazza illa staunza da classa natela. Lo cumanzains ad imprender üna lingua chi consista d’üna pruna pleds chi peran cuntschaints culla prüma öglieda, ma chi as müdan pass per pass illa glüsch da Nadel. A scu amiaivlezza: Illa sencha not ans muossa Dieu sieu caracter il pü interiur, nempe quel d’ün amih sench aint immez sias creatüras. B scu brama: Dieu ed umaun as tscherchan vicendaivelmaing, speran cumünaunza ed as chattan in ün uffaunt chi posa sül lain d’ün prasepan. C scu charited: Dieu pratichescha ün’amur straordinaria chi nu s’orientescha – scu üsito traunter umauns – da simpatia vers amihs, ed ödi vers inimihs, dimpersè s’inclina ingiò vers ils povrets, e que sainza cundiziuns. D scu dignited: Dieu vo aint in Gesu solidaricamaing ils prievels e ris-chs dal muond, inua ch’el muriro, resüstaro e garantiro uschè la dignited da tuottas victimas da violenza e ingüstia ill’istorgia. E scu eternited: L’etern as collia cun ün iffaunt, e dimena guadagna tuot la vita temporela eir üna nouva qualited ed es da uossa invi da valur immensa. F scu flaivlezza: il pled paraint chi‘d es actuelmaing in moda ho nom «vulnerabilited». Ma la noziun «flaivlezza» managia il listess: la pussaunza da Dieu as zoppa in sia flaivlezza. G scu grazcha: che chi capita illa stalla da Betlehem, nu dependa dals merits dad üngün. Ad es tuottafat ün’acziun divina a favur dal muond, e que voul apunto dir «grazcha». H scu hocuspocus: tuottas ponderaziuns spirituelas davart Dieu, chi vaun speravi al prasepan, da la terra e da la puolvra, sbaglian l’esser da Dieu. Illa not da Nadel nu striuna Dieu. Impè es el preschaint in nossa realited. I scu intimited: l’uffaunt i’l prasepan es quel Gesu chi titulescha al bap cele­stiel cul pled ebraic «Abba» chi voul dir «cher bap amo», per tudas-ch «Väterchen». Pü profuonda e pü stretta nu po esser üngüna relaziun. K scu kino: la saira da Nadel as disferenzchescha d‘ün kino normel taunt inavaunt cha nus en­trains illa stalla scu spectatuors, però bandunarons il lö scu umauns chi haun fat tres üna müdeda fundamentela. Quist kino renovescha a sieus visitaduors. L scu laina: il lain dal prasepan as repeta a la fin da la vita da Gesu cur ch’el moura sülla crusch. Laina do perdütta da vita, ma es eir ün material dür. Dieu as confruntescha culla dürezza da la vita umauna. Ed el confruntescha viceversa la dürezza da la vita cun si’amur. M scu müravaglia: Nadel ans fo ster stuts. La not es plain surpraisas, scu cha Dieu svess es ün Dieu chi ans surprenda adüna danöv cun sias prouvas d’avair üna relaziun cun minch‘umaun. La glista dal vocabulari nun es cumpletta u finela. Ella vuless gnir cuntinueda e pretenda regulermaing actualisaziuns. Nossa egna lingua po be profiter in cultivand la lingua da Nadel. Ella dvantaro pü richa – e pü umauna. David Last è reverenda refurmà a Bever ed a La Punt Chamues-ch. David Last , reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

L’ospidel d’Engiadin’Ota driva punctuelmaing per Nadel sia nouv’entreda e sto darcho a disposiziun a la populaziun ed als giasts da la regiun cun la forz’üsiteda. Que scriva la Fundaziun pel provedimaint da sandet d’Engiadin’Ota in üna comunicaziun a las medias. A medem temp evra eir la nouva cafeteria sias portas e spordscha a las paziaintas ed als paziaints scu eir a las visitaduras ed als visitaduors la pussibilited da’s tratgnair – seguond las imsüras da sgürezza in connex culla pandemia – dadour l’egna staunza. La staziun per cas d’urgenza e la radiologia restan intaunt sül prüm plaun e faun l’an chi vegn müdeda sül plaun terrain. Il plaun terrain dal nouv parkegi paun paziaintas e paziaints scu eir visitaduras e visitedurs druver a partir da quist’eivna. Ün act d’inauguraziun ufficiel ed ün di da las portas avertas varon lö zieva la stagiun d’inviern. (cdm/fmr) La cafeteria da l’Ospidel d’Engiadina’Ota in sieu nouv vstieu.

Tschinch fin ses voutas per an s’inscuntraivan las commembras ed ils commembers da l’Uniun dals Grischs Cuira e contuorns. Saja que per sairas litteraras, sairas cun referats, tschainas cun ün program umoristic u per predgias rumauntschas illa baselgia da Malans. L'uniun s'ingascha a Cuira per il rumauntsch e per la cultura ladina. Forsa ho l'uniun, cha que do dapü cu 100 ans, però bainbod da s’inscuntrer per l’ultima vouta, perche cha üngün nu vuless surpiglier il post dal president u la presidenta da l’uniun, declera Domenic Signorell, chi d’eira 30 ans lönch a la testa da l'uniun. Üngüns giuvens Commembras e commembers vess l'Uniun dals Grischs Cuira e contuorns nempe avuonda, bundant 160, disch Signorell. El inclegia cha las structuras actuelas da l’uniun nu sajan fich attractivas per persunas giuvnas, ma exact perque druvess que inga­schamaint da quellas. Temp fin mited schner da chatter üna soluziun Insè vulaiva l'uniun chatter fin ils 15 december nouvas successuras e successurs in suprastanza. Fin hoz nun haune intaunt auncha chatto ad üngün. Il nouv termin es uossa mited schner. Uossa resta a Domenic Signorell e las commembras ed ils commembers be auncha da sparer cha qualchün s’annunzcha las prosmas duos eivnas. Perche cha que nu do üngün plan B e l'uniun gniss schlieda. (rtr/fmr)