Sami ha in siemi: El vuless daventar a tut pretsch bab. Ma sia ura biologica fa ina tala canera ch’el nun auda pli tge che sias amias din da quests plans. Cur ch’ina relaziun fa puspè naufragi tira el ina seria da decisiuns fatalas. Ina ha schizunt per consequenza ch’ina gang da rockers al persequitescha. Per fortuna datti anc il blog «Quality Time» che schlia tut ils problems cun yoga en il guaud, biscuits da panitscha e la dretga colur vi da las paraids da la stiva. Era sia sora Hanna, ses amis Markus e Nonjonen (il prenum nagin che enconuscha) sco er Asta, la mamma da Sami, tuts legian baud u tard en l’internet il blog da Vera. Quella scriva tge ch’i dovria per avair ina vita perfecta. Mes tip è oz da leger il cudesch cun il titel «Quality Time» ch’è cumparì da l’onn 2022 tar la chasa editura Kein&Aber. L’autur Miika Nousiainen, naschì dal 1973, abita a Helsinki e scriva romans tragicomics cun temas surprendents sco cursa a lunga distanza, il giavisch da daventar Svedais e medicina dentala. In ulteriur tip che jau as dun qua è da leger il cudesch insanua ch’i na fa nagut sche vus riessas dad aut. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il blog Quality Time declera tge ch'igl è da far per avair ina vita perfecta.

Atgnamain duessan ins cumenzar il di cun in solver. Ins duess prender peda da seser e giudair – avant che ir en la travaglia dal di – ina talgia-paun cun paintg e confitura. In toc chaschiel e duas trais flettas charn tutgan era latiers. Da principi è quai il tip ultimativ dad oz. I na dat insatge miglier per cumenzar in bun di da lavur. Durant ch’ins ensolva, pon ins anc leger la gasetta u discurrer in pèr pleds in cun l’auter. Na manchentai pia da prender temp per quest ritual da la damaun. Sin maisa d’ensolver tutga, tenor mai, la stgatla u il magiel da Birnel. Vus na savais betg tge che quai è? Strusch da crair! Igl è la melassa producida da suc da paira. Dapi 1952 distribuescha l’Agid svizzer d’enviern quest product alimentar. La paira deriva dals curtins da pumera da diversas regiuns svizras. Birnel è in product vegan indigen ch’ins po duvrar en la cuschina dultscha e salada. El vegn er numnà «mel d’avieuls dals paupers». In tip confidenzial è da duvrar Birnel empè da zutger. Uschia pon ins dultschir ina buglia da Bircher cun quest concentrat. I dess anc in auter per lez intent, per exempel sirup da l’ischi. Quel è sumegliants al Birnel, derivan dentant exclusivamain dal Canada. Birnel è dentant in product totalmain svizzer. Nua ch’ins po cumprar el, as dumandais Vus? L’Agid svizzer d’enviern offerescha Birnel mintga atun en acziuns a las vischnancas. Ins po empustar dispensers da 250 grams, magiels da 500 grams enfin sadellas da 10 liters. Sch’ins ha manchentà las acziuns da l’atun n’è quai nagin problem. Ins survegn il Birnel dals curtins da puma svizzers tut l’onn en il Coop. Uschiglio pon ins empustar el online tar la firma Narimpex a Biel. Dapli guarda www.winterhilfe.ch

Mintgatant entran persunas en noss mintgadi senza che nus dain bada grondamain. Ellas vegnan insacura, plaun a plaun, tut dascus, bunamain sin la detta-pe. E lura èn ellas tuttenina qua, sa fan valair e marcan ina preschientscha, sco sch’ellas fissan adina stadas qua, amez stiva. Ellas èn lura persunas stablas en noss mintgadi. Sco il buffet da stiva. Sco il canapé. Sco la televisiun. Ina da quellas persunas è Michael Hermann. Apunta, sche vus legiais ussa mo il num, lura as dumandais vus forsa: Tgi? Tgi Michael? Tge Hermann? – Forsa gidi da menziunar anc l’agiunta: Michael Hermann da l’institut da retschertga Sotomo. I sto esser stà enturn ils onns 2000, cura che quel bun signur Hermann è simplamain entrà (tras la televisiun) en noss mintgadi. Ussa è el qua, quasi mintgadi, en la Tagesschau, en il 10vor10, en la Rundschau. Ed il politolog commentescha sco in’ura tut quai che vus vulais, u meglier ditg tut quai che schurnalistas e schurnalists giavischan. Surtut tar ils emetturs dad SRF ha il signur Hermann pli u main in abunament. El valitescha las schanzas per introducir ina vaccinaziun obligatorica encunter corona. El enumerescha las sfidas dal nov cusseglier federal Albert Rösti. El commentescha, sche Ueli Maurer sa lascha filmar en in blusa dals «Freiheitstrychlers». El declera pertge che la PPS «sajetta» gugent encunter Alain Berset. El declera resultats da votaziun da tut gener. El critigescha, sche Franz Weber barmier – il bab da l’iniziativa da segundas abitaziuns – posseda sez quatter differentas dimoras. Insumma, quai èn mo intgins exempels da ses vast spectrum tematic, ils exempels èn rimnads ussa a la svelta cun ina retschertga online. Ma a mai para ch’il signur Hermann è anc bler pli preschent en mes mintgadi. Mintga giada, cura ch’el cumpara davant in microfon da televisiun, lura datti en chasa Truttmann in’exclamaziun: «Ah, guarda qua, il signur Hermann!» Atgnamain è el gea politolog u «politgeograf», quai è ses titel uffizial. Ed en quella funcziun rimna el, cun ses institut da retschertga Sotomo, datas e mainis represchentativs da la glieud en Svizra. Quai èn tut retschertgas correctas e seriusas, senza dubi. Tge pensa la glieud da las mesiras da corona? Tge di la glieud da la nova cumposiziun dal Cussegl federal? Tgenins èn ils quitads da Svizras e Svizzers? – Il signur Hermann ha las datas correspundentas e commentescha quellas. Mintgatant commentescha el perfin in zichel dapli che mo las datas rimnadas, el banduna il mund da la «scienza politica» e ristga bunamain da far sez in zichel schurnalissem u perfin politica. Però tge far, sch’ils schurnalists e las schurnalistas dumondan, lura sto il pauper signur Hermann bain dar resposta? El furnescha gea mo fidaivlamain quai che vegn dumandà e spetgà dad el. Apunta, sco in buffet da stiva, ina televisiun u in canapé. Era quels fan gea mo lur servetsch. Mintgatant, sche jau hai dubis u sun indecis en mes mintgadi, lura pens jau vi dad el. Sche jau na sai betg tge sort maccaruns cumprar: quels cun spelta u quels normals? U sche jau na sun betg bun da decider tge film guardar: crimi u cumedia? U sche jau targlin cun scriver in text: reportascha u columna? – Gea, en quels muments ma dumond jau savens: «Tge schess ussa il signur Hermann?» David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas David Truttmann

Ils burgais da Ziràn-Reschen spostan ina decisiun delicata. L’emna passada avess la radunanza da burgais gì da votar per la segunda giada, schebain in Tudestg dastga daventar burgais. A quest Tudestg èsi vegnì attribuì simpatias cun ils uschènumnads «Reichsbürger». Or dal ravugl da la radunanza da l’emna passada saja vegnida la proposta da spustar la decisiun, di Hilarius Castelberg, president dals burgais da Ziràn-Reschen, sin dumonda da la FMR. Davart ils motivs per il spustament na vul il president betg s’exprimer. Planisà saja da decider ils mars u avrigl. Il 2020 avevan ils burgais da Ziràn-Reschen refusà cun 11 cunter 5 vuschs da dar il dretg da burgais al Tudestg – dentant senza far discussiun (La Quotidiana dals 12 da schaner). Lez ha recurrì fin al Tribunal federal a Losanna cunter questa refusa. Ils derschaders da Losanna han dà raschun al recurrent: La radunanza haja, cun tralaschar ina discussiun, betg argumentà pertge ch’ella refusia la natiralisaziun dal Tudestg. Ina tala argumentaziun avessi dentant duvrà per satisfar a l’udida giuridica e per ch’il pertutgà sappia pertge che sia dumonda vegnia refusada. Cun auters pleds: Il Tribunal federal n’ha betg crititgà la refusa da natiralisaziun sco tala, mabain la moda e maniera co che la refusa è succedida. Il 2020 aveva la suprastanza da la vischnanca burgaisa proponì da dar il dretg da burgais al Tudestg, aveva dentant era pronunzià tscherts dubis en la radunanza da burgais. L’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun aveva scusseglià da natiralisar il Tudestg en in rapport per mauns da la suprastanza. (fmr/vi)

Oz viva el a Pasqual en ina chasa cun bler plaz. Gist daspera sa chatta in grond atelier. Ses curtin cun ina bellezza vista sin la Tumleastga e la Mantogna è plain da sias sculpturas. Adina n’ha Robert Indermaur betg vivì uschè confortabel. A l’entschatta da sia carriera èsi stà stretg – en il veritabel senn dal pled. En ils onns settanta abitava el per in temp cun sia dunna e sia figlia novnaschida en be ina stanza. Durant il di serviva la stanza sco atelier. Betg ideal, pertge las colurs spizzavan da terpentin. «Per fortuna avain nus svelt pudì prender a fit ina segunda stanza», raquinta l’artist Robert Indermaur. Quai era a Cuira, gist davos la baselgia Son Martin, en la chasa Schniderzunft. Là è era naschida l’idea da fundar la Klibühni. Cun sia dunna ed intgins amis ha el manà durant diesch onns il teater che sa chatta anc oz en il medem lieu. «La cuschina era la stanza per smincar per ils acturs», sa regorda Robert Indermaur. «Durant las preschentaziuns eri en la stanza dals uffants uschè dad aut ch’ins ha stuì isolar l’isch cun ina matratscha.» Robert Indermaur tutga tar ils pli enconuschents artists contemporans dal Grischun. El n’è betg be enconuschent tar ina elita che s’interessa particularmain per art. Anzi, el è era popular – gist a Cuira. En la chapitala ha el picturà en ils onns otganta sias figuras vi da mirs. Las picturas muralas existan per part anc oz. L’idea ha el gì durant ina exposiziun en il museum d’art a Cuira. El aveva picturà figuras, grondas sco umans. Ils maletgs èn stads exponids en il tschaler. «Jau aveva il sentiment, tge fan questas figuras en tschaler?, jau stoss ir giuadora cun ellas.» Cun il velo è el ì tras la citad ed ha tschertgà paraids – plitost veglias ed in pau sgrifladas. Lura ha el proponì da picturar figuras sin que-stas paraids. Tant il Kunstverein, sco era la citad ed ils proprietaris-chasa ha dà il consentiment. «Entaifer duas emnas hai jau picturà otg maletgs. Gea, igl è vairamain ì uschè svelt. Ed igl ha era stuì ir svelt, pertge igl era december e fitg fraid, uschiglio fiss la colur schelada.» Da «Bel, finalmain capita ina giada insatge!» fin «Tge portgim!» ha el dudì in pau dal tut durant ch’el picturava en vias e streglias da Cuira. Ina dunna en la Planaterra l’ha insultà bravamain. Curt temp pli tard – el e sia famiglia aveva gist midà chasa en Tumleastga – haja el survegnì posta, in grond matg fluras cun ina brev da questa dunna. Ella stettia uschè mal per ses sa cuntegnair. En il fratemp saja ella ida a guardar tut las figuras ch’el haja picturà vi da mirs da Cuira, ed ellas la plaschain oraifer. Uschia sco a la dunna da la Planaterra èsi probabel ì anc ad auters abitants da Cuira. Las figuras dad Indermaur èn daventadas part da la citad, da la populaziun, da la vita quotidiana en la chapitala. Umans – els sa chattan sin mintga maletg da Robert Indermaur. Figuras satiglias, grossas, mediocras, magari in zichel starschlidas, ina giada fatschas legras, lura schenadas. Igl è naginas bellezzas, ma per il pli figuras e fatschas simpaticas en lur nunperfetgadad. Durant ina da sias emprimas fasas ha el picturà abstract. «En ils tschertgels d’artists era malvis da picturar figurativ, igl aveva num, quai saja passà.» Cun sias picturas abstractas haja el gì success e chattà in gallarist a Turitg che l’ha exponì ed intimà da cuntinuar uschia. «Lura hai cumenzà a ma tarladir da picturar abstract. Igl è in pau sco da tarmagliar cun tscheppa. Ins gioga cun colurs, i va per cumposiziun. Ma en l’abstracziun na pon ins betg s’exprimer a moda precisa. I na va betg per la vita, quai m’ha mancà. Jau vuleva raquintar istorgias, chaussas ch’ins po discutar, per che la glieud che guarda mes purtrets hajan era access.» Robert Indermaur è stà in autodidact e n’ha mai visità ina academia d’art. El di: «Jau vuleva chattar ina lingua. Ina figura è per mai sco in pled che tuts chapeschan. Cun quest pled poss jau far construcziuns e raquintar ina istorgia.» Robert Indermaur è naschì il 1947 ed ha fatg il seminari da magisters a Cuira. Intgins onns ha el gudagnà daners cun far substituziuns en scolas, el è viagià tras l’Europa, l’Asia e l’Africa. L’entschatta n’ha el betg mo picturà, mabain era scrit. «Sch’jau na malegiass betg, lura scrivess jau probabel u chantass», di el. Da giuven haja el propi ina giada stuì seser nà e ponderar, «Tge fatsch jau ussa?» ed el saja sa decidì per la pictura. Cun il temp saja vegnì vitiers anc la sculptura.

Claudia Cadruvi/FMR Scursanir a sasez l’atgna pensiun, quai fa mal. Ma forsa survegn la regenza grischuna precis quest pensum. En duas emnas decida il Cussegl grond davart trais incumbensas da fracziun. Quellas giavischan che la pensiun d’anteriurs cussegliers guvernativs ve­gnia scursanida u betg pli pajada a vita duranta. Inoltrà las incumbensas han trais fracziuns. Ellas èn da l’idea ch’ina pensiun d’enfin 110 000 francs l’onn sajan stravagada u antiquada. La regla vertenta (guarda box) stoppia vegnir midada. Ma co che gliez duai succeder, là divergeschan las ideas puspè. La partida populara pretenda da stgassar dal tut la pensiun. I saja mo paucs chantuns pli ch’enconuschian ina pensiun per vita duranta. Plinavant chattia in cusseglier guvernativ suenter l’uffizi entras ses renum e sias cumpetenzas svelt ina nova occupaziun. La fracziun dals verd-liberals giavischa da limitar la pensiun sin trais onns. Entaifer quest temp possia in anteriur magistrat u ina magi­strata s’orientar e chattar ina nova plazza. «L’attractivitad da l’uffizi restass uschia intacta», scrivan ils verd-liberals. In pau pli generus èn ils liberal-democrats. Lezs vulan conceder la pensiun fin ch’in anteriur cusseglier u ina cussegliera guvernativa cuntanschan la vegliadetgna da pensiun. Da scursanir la pensiun a moda pli rigurusa na saja betg inditgà, damai ch’il Grischun enconuschia – cuntrari ad auters chantuns – ina limi­taziun dal temp d’uffizi. Las reglas en ils differents chantuns èn bunamain uschè diversas sco las vopnas chantunalas. En principi datti trais models che vegnan dentant cumbinads en mintga chantun in pau auter in cun l’auter: il model da pensiun sco il Grischun, il model d’indemnisaziun u il model d’ina renta transitorica. Turitg relascha ses regents cun ina indemnisaziun singulara, ina uschènumnada Abgangsentschädigung. Lucerna concedan ina renta transitorica fin a la pensiun. Turgovia paja sco il Grischun ina pensiun – dentant be sch’il cusseglier guvernativ partent ha passa 50 onns, cura ch’el sorta da l’uffizi. Plirs chantuns enconuschan era reglas, per cas ch’il suveran na reelegia betg pli in cusse­glier guvernativ. Sutsilvania paja en in tal cas anc durant sis mais il salari. Per savair co far, s’orienteschan ins gugent tar ils vischins ed il Grischun cunfina cun il Tessin, l’Uri, Glaruna e Son Gagl. En il Tessin survegn in’anteriura cussegliera guvernativa u ina indemnisaziun singulara u ina renta transitorica – tut tenor sch’ella è pli veglia u pli giuvna che 55 onns cura ch’ella sorta da la regenza. Uri e Glaruna fan curtas. L’Uri paja be sis salaris mensils. Glaruna è anc pli strebel e recumbensa in anteriur cusseglier guvernativ be, sch’el n’è betg pli vegnì reelegì, cun sis pajas mensilas. Tgi che banduna da libra voluntad la regenza, per lez na datti nagut. Son Gagl paja maximalmain durant 48 mais il salari, sch’in cusseglier guvernativ banduna l’uffizi avant ch’el ha 65 onns. Pensiuns per vita duranta pajan da preschent anc tschintg chantuns, scriva la regenza grischuna en sias respostas sin las trais incumbensas da fracziun. Plinavant: «Schebain ina pensiun è adequata e co ch’ella sto eventualmain vegnir concepida, dependa da la limitaziun dal temp d’uffizi per las commembras ed ils commembers da la regenza.» Il Grischun è in dals paucs chantuns ch’enconuschia ina limitaziun dal temp d’uffizi. Maximalmain 12 onns po in cusseglier u ina cussegliera restar al timun. La regenza è dal reminent pronta dad elavurar propostas per novas reglas da pensiun per anteriurs cussegliers u cusseglieras guvernativas. Sche la regenza sto propi far gliez, decida il Cussegl grond en la sessiun che cumenza ils 13 da favrer. Las trais fracziuns, che han inoltrà las incumbensas, han ensemen 59 deputads e deputadas, pia betg dal tut la mesadad dal Cussegl grond. Per assegnar las incumbensas dovri almain anc ina u duas vuschs or dad autras fracziuns.

La Greina e la Val Roseg sajan periclitadas. Il cussegl dals chantuns haja «dà liber» questas iconas da la protecziun da la natira. El veglia «abolir a moda durabla» la protec­ziun da biotops naziunals. Uschia hai tunà la gievgia a Cuira a la conferenza da medias cun exponents dad organisaziuns d’ambient e da la natira sco il WWF, il SAC u la Cipra. Il Cussegl naziunal stoppia en la proxima sessiun exnum curreger questa decisiun. Quest alarmissem n’è betg propi sincer. En mintga cas èsi be la mesa vardad. Il Cussegl dals chantuns ha decidì l’atun passà che ovras idraulicas u fotovoltaicas a partir d’ina tscherta grondezza sajan d’interess naziunal. E quest interess saja equivalent a l’interess da proteger biotops. Concret vul quai dir: Sch’i dess insacura plans per construir in implant solar u idraulic che tangass en ina u l’autra moda in biotop naziunal, lura fissi da pasantar. I duvrass ina uschènumnada «Interessenabwägung», sco ch’ins di en il jargon administrativ e giuridic. Las dumondas che sa tschentassan: Èsi pli impurtant da construir ina gronda ovra, per exempel per avair avunda energia l’enviern? U èsi pli impurtant da mantegnair absolutamain intact il biotop? En il cas da la Greina u da la Val Roseg – renumads ed appreziads territoris alpins ch’èn era turisticamain fitg impurtants – crudass la decisiun segir a favur da la protecziun da la Greina e la Val Roseg. Ma en il Grischun n’existan betg mo quests dus biotops naziunals. Anzi, i dat tschients da biotops naziunals sco palids, prads maghers u lieus d’amfibis. La carta geografica che mussa quests biotops è plain tachels. I dat strusch ina val senza in biotop naziunal – era sch’igl è be in pitschen. Quai munta ch’igl è nunpussaivel da construir ina nova gronda ovra idraulica u solara en il Grischun, sche la protecziun da quests biotops vala a moda absoluta. Pertge en ina moda u l’autra tangass ina tala ovra adina insaco ina pitschna part d’in prà magher, in biotop d’amfibis, ina palì u ina aua da talas. Nua duain lura ovras che remplazzan en l’avegnir l’energia atomara, l’ieli ed il gas vegnir construidas? – Sin questa dumonda n’han las exponentas da las organisaziuns d’ambient ed ils protecturs da la natira betg vulì dar ina resposta clera e concreta e fatg attent ch’ins duai metter sin mintga tetg en Svizra in indriz solar. Ma per propi segirar il provediment d’energia era durant l’enviern, na bastan cellas solaras sin tetgs en la Bassa cun sia tschajera d’enviern simplamain betg. A la conferenza da medias èsi vegnì repartì tschugalattinas en furma da cor cun scrit si «Salvainsa il cor da nossa natira svizra». Empè da quest pitschen preschent dultschin fissi stà cunvegnent da numnar a moda con­structiva dus u trais projects concrets per novas grondas ovras d’energia en il Grischun, tar las qualas las organisa­ziuns d’ambient porschessan maun.

La Greina e la Val Roseg sajan periclitadas, han organisaziuns d’ambient avertì la gievgia a Cuira. En questas duas cuntradas pudessi dar novas ovras d’energia, perquai ch’il Cussegl dals chantuns haja schluccà la protecziun da biotops naziunals. Il Cussegl naziunal stoppia exnum curreger questa decisiun. En Svizra datti quasi nundumbraivels biotops naziunals. Tschients da quels sa chattan en il Grischun. I sa tracta da palids, prads maghers, pastgiras sitgas, territoris d’amfibis u regiuns umidas. Tar ils pli renumads biotops naziunals tutgan la Greina u la Val Roseg. Tenor la lescha vertenta dastgan tals biotops – era sch’i sa tracta be d’in pitschen prà ma­gher – betg vegnir tangads da novs implants d’energia. Il Cussegl dals chantuns ha dentant decidì l’atun passà ch’ins possia far ina uschènumnada «Interessenabwägung» tar novas ovras per energia regenerabla d’ina tscherta grondezza. La manadra dal WWF grischun Anita Mazzetta fa attent che quests biotops cuvrian be circa 1 % da la surfatscha dal chantun. «Passa la mesadad da tuttas sorts da plantas e blers animals vivan be en quests biotops», avertescha ella. Quai mussia quant impurtants ch’ils biotops sajan per la biodiversitad. Senza la protecziun dals biotops svaneschian bleras spezias d’animals e da plantas. La decisiun dal Cussegl dals chantuns da pussibilitar ovras d’energia en biotops naziunals muntia ina ruptura che chaschunia mo quaidas era per ulteriurs projects. Dapertut en l’Europa emprovian ins da schluccar il dretg d’ambient e la protecziun da la natira, di Kaspar Schuler da la CIPRA, l’organisaziun che s’engascha per in svilup durabel en las Alps. En Svizra vegnia quai fatg senza rete­gnientschas. La schluccada tar biotops violeschia pliras cunvegnas internaziunalas e cunterafetschia a la constituziun. Era Rita Christen, presidenta dals guids da muntogna, è s’exprimida a la conferenza da medias – dentant sco persuna privata e betg en num da l’organisaziun da guids. En las muntognas percorschia ella la midada dal clima, perquai saja ella d’accord cun bleras mesiras ch’il Cussegl dals chantuns haja decidì l’atun passà, però betg cun la schluccada tar ils biotops: «Cun lezza ha il Cussegl dals chantuns tenor mes avis surpassà ina lingia cotschna.»Territoris sco la Greina u la Val Roseg resentia ella sco lieus da forza, di la guida da muntogna. Els stoppian vegnir mantegnids per las generaziuns vegnentas. «Jau sper e quint cun la sauna raschun dal parlament», di Rita Christen. Il referendum cunter las midadas da la lescha d’energia na saja uss anc betg planisà, hai gì num a la conferenza da medias. Las organisaziuns d’ambient sperian ch’il Cussegl naziunal curregia las decisiuns da la chombra pitschna. Trais dumondas a Martin Schmid Martin Schmid è stà persuenter da schluccar la protecziun dals biotops naziunals. Il cusseglier dals chantuns explitgescha la decisiun da la chombra pitschna da l’atun passà. I dovria ina debloccada. FMR: Duain ins construir ovras d’energia en la Greina u en la Val Roseg? Martin Schmid: Na. FMR: Pertge ha il cussegl dals chantuns schluccà la protecziun dals biotops naziunals? Martin Schmid: En temps da stgarsezza d’electricitad, ston ins examinar nua ch’ins po construir ovras. Cun la strategia d’energia 2050 avevan ins decidì da promover la forza idraulica ed energias regenerablas. En realitad na funcziuna gliez betg. Al Grimsel emprovan ins dapi passa ventg onns d’engrondir il mir da fermada. Quai vegn impedì cun recurs. I regia ina bloccada totala. Nus na vulain betg pli importar energia da cotgla u gas da l’exteriur. La forza idraulica po contribuir ad ina soluziun. Nus vesain che las reglas vertentas impedeschan memia blers projects. FMR: Tge porta la midada dal cussegl dals chantuns? Nua pudessan ins construir novas ovras en il Grischun che na pudessan uschiglio betg vegnir realisadas? Martin Schmid: In bun exempel è la lingia d‘aua da la Lumnezia en il lai da Zervreila. Cun que­sta lingia pudessan ins producir dapli electricitad l’enviern. Ma ella è bloccada cun recurs. En auters lieus dessi la pussaivladad dad insumma ina giada ponderar ed examinar, sch’ina ovra fiss insumma raschunaivla.

In grev terratrembel tutga tar ils pli gronds privels da la natira per il chantun e per sia populaziun. Il privel che quai schabegia vegn dentant giuditgà sco pitschen. L'Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila ha fatg in concept cumplessiv e sclerì tranter auter co ch’in grev terratrembel po vegnir dumagnà. Il chantun Grischun saja preparà per ina situaziun da terratrembel, di Pascal Porchet, il manader da l’Uffizi da militar e da protecziun civila dal Grischun. «In terratrembel n’è betg previsibel. La probabladad ch’i dat in terratrembel en il Grischun n’è però betg gronda. E nus na spetgain betg che quai capitia gist uss. Ma nus stuain esser preparads, sch’i avess da dar ina eveniment grev en il Grischun.» Sco che Pascal Porchet di, sa tracta plinavant d’esser pinads per ils donns ch’in terratrembel chaschunia. 900 terratrembels l’onn 2022 Il Servetsch svizzer per terratrembels da la scol’auta politecnica da Turitg ha registrà l’onn passà en Svizra ed en ils territoris da cunfin tar la Svizra circa 900 terratrembels. En media datti enfin 1200 terratrembels per onn. Quai vul dir, che la terra strembla trais enfin quatter giadas per di insanua en Svizra e conturns. Tenor il Servetsch svizzer senta l’uman dentant be tranter 10 e 20 terratrembels per onn. I po capitar er en il Grischun «Il Grischun è ina da las regiuns che vegn evaluada dal Servetsch svizzer per terratrembels», di Pascal Porchet, il manader da l’Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila. En cumparegliaziun cun l’Europa, scriva il Servetsch svizzer per terratrembels, saja la Svizra amez la stgala da privel. Pascal Porchet: «Tenor ils models da quest servetsch è il Vallais la regiun cun la pli gronda periclitaziun, suandada da Basilea e parts dal Grischun sco er da la Val dal Rain songagliaisa. Pli a bass sin la scala sa chattan la Svizra Centrala e l’ulteriura part dal pajais.» Il davos terratrembel en il Grischun hai dà l’onn 1991 a Vaz. Tenor il model svizzer dal privel da terratrembels ston ins quintar circa mintga 500 onns cun in fitg grev terratrembel. L’ultim terratrembel fitg grond en il chantun Grischun è capità avant passa 700 onns, l’onn 1295, a Churwalden. Terratrembel avess consequenzas secundaras Tenor il schef da l’Uffizi chantunal da militar e da protecziun civila chaschunass in grond terratrembel cun l'epicenter en il chantun Grischun grevs donns da persunas e donnegiass er edifizis e l’infrastructura da provediment. Pascal Prochet: «Quai ch’è incalculabel èn ils eveniments secundars sco crudadas da grippa, bovas, mirs da fermada che sfratgassan u donns da l’ambient, p.ex. perquai che substanzas nuschaivlas culassan ora. En quests cas stessan il chantun e las vischnancas pertutgadas davant fitg grondas sfidas.» Dumagnar cuminaivlamain las consequenzas A basa d’in terratrembel pussaivel ha il chantun elavurà ils davos dus onns in manual. Cun quest concept han ins creà ina chapientscha communabla tranter vischnancas, chantun, Confederaziun ed ils gestiunaris d’infrastructuras criticas (per exempel ovras idraulicas). Quest manual mussa co ch’igl è pussaivel da dumagnar ina situaziun da crisa cun in grev terratrembel. Co sa cuntegnair durant in terratrembel - En chasa: Sa proteger cun tschertgar in lieu per exempel sut ina maisa stabila: Evitar la vischinanza da fanestras e paraids da vaider (quellas pon sfratgar). Bandunar la chasa be sch’il conturn e segir. (per exempel tievlas che crodan giu dal tetg). - En il liber: Restar ordador, betg fugir en in bajetg: Evitar la vischinanza d’objects che pon crudar (bajetgs, punts, pitgas, mirs e blocca). Bandunar immediat rivas da flums e lags. - En in vehichel: Na bandunar il vehichel durant il terratrembel. Bandunar punts, tunnels e sutpassadis, sche pussaivel. Sa distanziar d’edifizis per lung da las vias. Esser preparà en cas d’in terratrembel In terratrembel gravant è in dals pli gronds privels per il chantun e per sia populaziun. Il privel ch’i dettia in terratrembel gravant, vegn dentant valità sco pitschen. Tuttina: In tal eveniment cuntegness in enorm potenzial da donns e da superar ina tala cata­strofa da la natira fiss ina sfida fitg cumplexa. Quai mussa la concepziun generala Terratrembels ch’è vegnida elavurada durant ils trais onns passads sut la direcziun da l'Uffizi da militar e da protecziun civila. (fmr/mg) Pagina 2

Var 100 chantaduras e chantadurs da differents chors da l’entir Grischun èn sa radunads per chantar in di communablamain. Sut la direcziun da Clau e Judith Scherrer èn els sa deditgads en la Sala culturala a Lai a chanzuns rumantschas da bunamain tut ils idioms. «Jeu e ti e jeu ed el», il chor chanta la chanzun da Gion Antoni Derungs. I sa tracta da var 100 persunas che chantan en la Sala culturala da Lai, dirigids d’in dirigent e sustegnì d’ina scolavuschs. «Jeu e ti e jeu ed el» pudess era esser il motto da quest inscunter: «Vegnir ensemen, far enconuschientschas, discurrer e crear ina rait da contacts. Quai è in dals motivs impurtants», di Lucretia Bärtsch. La presidenta da l’Uniun chantunala da chant Grischun sa referescha al setavel Forum da chors che ha gì lieu la sonda a Lai. Malgrà la settavla giada èsi stà ina ­pitschna premiera per il Forum da chors. Quel n’ha betg gì lieu sco usità en differents workshops tematics sco per exempel ritmus, furmaziun da la vusch u preschientscha da tribuna. 100 chantaduras e chantadurs da differents chors en il Grischun èn per l’emprima giada sa radunads en ina sala ed han chantà commu­nablamain, e quai sut la batgetta da dus veritabels profis: Ils fargliuns Clau e Judith Scherrer. «Manà a moda cumplettanta» Ils fragliuns Scherrer n’èn betg nunenconuschents en il ravugl musical: El lavura sco pianist e dirigent cun divers orchesters en Svizra ed a l’ester, ha fundà il chor Cantus Firmus Surselva, nua ch’ella scolescha las vuschs. Plinavant è Judith Scherrer chantadura, pedagoga da musica e da moviment. Clau Scherrer è tranter auter era dapi l’entschatta manader musical tar il festival cultural Origen. «La finamira n’è betg che vossa vusch è stancla questa saira, mabain che vus hajas simplamain chantà», ha ditg il dirigent Clau Scherrer guardond si per «ses» chor. Durant l’entir di ha el sper ses tips e la furmaziun professiunala era divertì il chor cun l’in u l’auter spruh. Per regla èn chantaduras e chantaduras ­disads ch’els vegna dirigids da la dirigenta u dal dirigent, il Forum da chors è dentant stà in gieu cuminaivel tranter ils dus fragliuns Scherrer. «El ha manà il chor, ella procura per la furmaziun da la vusch, e quai a moda cumplettanta. Quai è per blers ina nova e bella experien­tscha», di Lucretia Bärtsch. Ella accentuescha, che sper la cumpagnia saja era il perfecziunament da las chantaduras e dals chantadurs da l’entir Grischun in dals motivs che l’Uniun chantunala da chant Grischun organisescha il Forum da chors. «Era sch’il tema è ’chanzuns rumantschas’ avain nus persunas da l’entir chantun, quai s’extenda da la Val dal Rain enfin en l’Engiadina. Sa chapescha avain nus era chantaduras e chantadurs da la Sur- e Sutselva e dal Grischun Central», di Lucretia Bärtsch. «Il basegn da chantar è qua» In sguard en il chor conferma spertamain, la media da vegliadetgna è plitost auta al Forum da chors, in fatg dal qual era Lucretia Bärtsch è conscienta: «Gea, quai è uschia. Igl è la ­media dals chors, quai è ina realitad. E tuttina, il ­basegn da chantar è qua, quai cumprovian tut las persunas preschentas e quai fa plaschair.» E co pudess ins cuntanscher la generaziun pli ­giuvna? «Cura che nus faschevan anc ils workshops avain nus era purschì workshops per uffants e giuvenils, il resun era dentant plitost mediocher. Da principi essan nus però averts era per auters temas per in proxim forum. Da porscher insatge intergeneraziunal n’è però betg simpel.» Il stgazi da chanzuns per il setavel Forum da chors ha l’Uniun chantunala da chant Grischun surlaschà a Clau Scherrer, sco quai che Lucretia Bärtsch di: «El ha tschernì il tema chanzuns rumantschas, quai è ad el fitg manaivel. Da nus ha el survegnì l’incumbensa da ­procurar per in mix dad idioms resp. regiuns ed a travers l’istorgia da la musica.» E pelvaira, en il carnet da chant sa chattan chanzuns da bunamain tut las regiuns rumantschas, da ­Gion Antoni Derungs, sur Tumasch Dolf enfin tar Hans Lanicca. Be chanzuns surmiranas mancan. Il dirigent dat scleriment: «Il stgazi da chanzuns surmiranas è ritg. Però per quest rom qua n’hai jau betg chattà insatge adattà.» Premiera reussida Il Forum da chors ha lieu mintga dus onns, però per l’emprima giada a Lai, nua ch’il Chor da donnas Vaz è stà responsabel per infra­structura, spaisa e bavronda. «La Sala culturala è fitg bella e l’infrastructura fitg buna. E nus essan vegnids beneventads cordialmain, quai è fitg bel.» Per Lucretia Bärtsch è la premiera dal forum sco chant communabel damai reussida, uschia ch’ella savess s’imaginar da cuntinuar uschia: «Nus avain experimentà, em­pruvà e chantà communablamain. Gea, nus essan era ids spertamain dad ina chanzun tar l’autra, però stuain nus gea betg concertar. Ins ha in’impressiun sch’ins va a chasa, prenda cun sai novas chanzuns, quai è la finamira. I po sa chapescha era esser inputs per dar vinavant en l’agen chor. Jau sai m’imaginar da cuntinuar uschia, lura cun auters temas ed ­autras dirigentas e dirigents.» Var 100 persunas han chantà sut la direcziun da Clau e Judith Scherrer communablamain a Lai. Var 100 persunas han chantà communablamain a Lai. Var 100 persunas han chantà communablamain a Lai. Ils responsabels dal settavel Forum da chors (da san.) Clau Scherrer (dirigent), Judith Scherrer (scolavuschs) e Lucretia Bärtsch (presidenta da l’Uniun chantunala da chant Grischun).

As imaginai: Vus chaminais tras in parc cun millis plantas, quellas èn creschidas perquai ch’ins ha cumpostà persunas ch’èn mortas ed ha duvrà ­questa terra per emplantar differentas plantas. Tar la planta da voss confamigliar u tar in’anteriura amia as fermais, l’avatar da questa persuna cumpara, as beneventa e vus pudais interagir. Da nar, u betg? Quai è ina scena – ina sort imaginaziun – che vegn preschentada en la seria «Tge porta il futur per» (tud. «Was bringt die Zukunft für»). Questa documentaziun innovativa da Netflix prenda – cun agid d’expertas e d’experts – sut la marella novas tendenzas revoluziunaras che la tecnologia pudess porscher en il futur. «Quella seria stos guardar», m’ha ditg tschel di in’amia. Il futur, cunzunt er las pussaivladads tecnologicas paran da fascinar l’uman (almain mia amia e mai). Mias ­mar­ve­glias eran grondas cura ch’ella ha cumenzà a raquintar da questas plantas e quests avatars. I sa tracta da l’emprima episoda (ed enfin ussa er l’unica che jau hai guardà). Las dumondas da quest emprima episoda fatschentan: Fissi propi pli meglier, sche nus savessan discurrer cun persunas mortas? Tge capita cun noss relasch digital (contos sin social­media, e-mails, messadis, contribu­ziuns en forums)? Dal rest, savevas vus che mintgin da nus producescha 1,7 MB datas per secunda? E tge capita, sche interpresas da tecnologia malduvrassan noss relasch digital per lur agens ­interess? Ed anc insatge: Savevas vus, che l’um da Kim Kardashian l’ha regalà sin ses 40avel anniversari in hologram da ses bab ch’è mort. I sa tracta d’in video da 2,5 minutas nua ch’il hologram da ­Robert Kardashian discurra sco ch’el ­guardess dal tschiel anor sin sia famiglia. «Jau sun fitg losch sin questa dunna che ti es daventada, Kimberley», è ina da sias frasas. Jau na vuless gnanc commentar, sche quai fiss propi ina buna chaussa u betg, quels avatars da persunas mortas. Tge che m’ha fatg surstar è che varsaquantas ideas èn gia en elavuraziun, quai fa in zic tema. E tuttina, mes interess e mias mirveglias èn svegliadas pli che mai. Perquai sun jau gia ussa mirvegliusa per las proximas episodas da la seria «Was bringt die Zukunft für». Ina episoda tracta la dumonda co mesirar l’amur. Da nar! Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel tip plaschia.

Mintga stagiun ha ses menus preferids ed adattads. Uschia l’atun, cun la racolta da fretgs e legums, il temp da Nadal, cun tschaveras e pasts abundants. U er la stad cun las grilladas. I dat simplamain tschertas preferientschas e tradiziuns durant l’onn. Il favrer è, almain en regiuns catolicas, il temp da tschaiver. Ed er quel è cumbin à cun tagliers opulents, schuppas grassas, vivonda adattada per far reservas. Pertge a la fin dal tschaiver cumenza la curaisma. La fuatscha grassa, las patlaunas ed ils pups mungia tutgan tar las spezialitads da tschaiver. I dat anc ina pli discreta che è conuschenta mo en tschertas regiuns. Uschia conuscha la glieud da la Foppa las veschlas. Tenor mai èsi ina tratga deliziusa cun maila. Il miglier cun quella ch‘ins ha racolt à sez l‘atun pass à. La meila digl atun vargau ei adattada per far las veschlas. Qua il recept da las veschlas à la tatta Philothea: L’emprim fan ins ina pasta d’omlettas per 4 persunas. Alura spaletschan ins 6 mails aromatics, il miglier Boscop u Jonatan, allontanescha la pueglia, sgratta e maschaida la maila en la pasta. Cunquai fiss l’impurtant prepar à. Alura prendan ins la cazzetta auta e metta en quella ieli da brasar. Cun in tschadun grond fan ins purziuns da pettinas e metta quellas en l‘ieli chalira. Cura che las veschlas èn bain brinas d‘omaduas varts prendan ins ora ellas e lai daguttar l’ieli sin pupi da tegnairchasa. Ins metta a la fin tuttas «pettinas» sin ina platta e springia surora zutger e canella. Las veschlas serveschan ins cun caschiel e, tenor gust, cun intgins tocs andutgel. Sco bavronda tar las veschlas na dastga il café betg mancar.

La Scola da chant da Cuira ha procurà pliras giadas per letras grassas ils ultims mais. Dapi onns ha la scola da chant da batter cun problems finanzials. Sin la fin da l’onn da scola current ha la citad da Cuira disditg la cunvegna da prestaziun en enclegientscha vicendaivla cun la scola da chant. Ils 14 d’avrigl 2023 vegn il Cussegl communal da Cuira a tractar la dumonda da l’avegnir da la Scola da chant da Cuira. Per igl onn da scola current emprova la citad da Cuira da porscher uschè bain sco pussaivel l’educaziun musicala da basa en la scola obligatoria. Ed il medem mument er la spierta extrascolara. «Impurtant èsi da segirar omaduas spiertas da scolaziun musicala», ha il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi, ch’è manader dal departament da cultura da la citad, ditg a la FMR. «Il mument è quai il pensum da la citad da Cuira.» I dovra midadas «La Scola da chant da Cuira è ina instituziun impurtanta che ha fatg fitg bler per nossa citad en ils 74 onns ch’ella exista», di Patrik Degiacomi. «Perquai vulain nus sa stentar ch’i giaja era bain en l’avegnir cun la scola da chant. Cun laschar ella en il status quo e far nagut n’è quai dentant betg il cas.» Patrik Degiacomi ha cumpareglià las purschidas da cultura cun las purschidas da sport en la citad da Cuira. «En il sport creschan las cifras da las participantas e dals participants. En il sectur da musica tschessan las cifras da participantas e participants dentant. Il Cussegl da la citad n’è betg cuntent cun quai.» Ins giavischass che dapli uffants frequentassan puspè la scolas da chant e da musica. «Gia avant onns èsi ve­gnì discutà ina giada da far or da la scola da musica, la scola da chant ed la musica da giuvenils da Cuira ina ferma organisaziun.» Il parlament da Cuira tracta la fatschenta Cusseglier da la citad Patrik Degiacomi ha ditg ch’il Cussegl da la citad suttamettia la dumonda dal proceder futur da la Scola da chant al parlament communal da Cuira. «Il mument poss jau be dir che la ­fatschenta vegn discutada da la cumissiun da furmaziun e da la cumissiun da cultura. Ils 14 d’avrigl 2023 vegnin nus a suttametter in messadi al parlament da la citad. Il parlament vegn a prender ina decisiun.» En direcziun d’ina organisaziun tetgala Cun structuras pli cleras, sperass il Cussegl da la citad er d’avair structuras pli transparentas. Ils ultims onns èsi er gia schabegià che duas scolas da musica da Cuira purschevan la medema scolaziun per ­exempel da flauta ni d’in auter instrument. En ils ­discurs che la FMR ha manà cun il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi, ma er cun il president da la cumissiun da cultura da la citad, Bruno Claus, n’hai dà naginas propostas concretas. Nagin n’ha vulì prevegnir a la discussiun ed ad ina eventuala decisiun dal parlament da la citad. Ma tranter las lingias han ins pudì leger cler e net, che l’instrucziun da musica da basa sto vegnir sut il tetg d’ina nova organisaziun. En quella direcziun va er l’opiniun dal president da la cumissiun da cultura, Bruno Claus. El ha ditg envers la FMR, che sia cumissiun vegnia a prender sut la marella minuziusamain la purschida da basa da la scola obligatoria, spierta enfin uss da la scola da chant. «Er l’ulteriura purschida extrascolara stuain nus discutar e guardar en tge furma che la Scola da chant po cuntinuar.» Bainprest vegnia la cumissiun da cultura a prender posiziun per mauns dal parlament da la citad. Tar la Scola da chant da Cuira n’è nagin stà cuntanschibel per ina posiziun. L’elecziun d’ina suprastanza nova na mida nagut Mesemna passada ha la Scola da chant da Cuira elegì nunspetgadamain ina nova suprastanza cun quatter persunas. La suprastanza veglia da la Scola da chant aveva infurmà l’october passà la citad davart sia situaziun finanziala difficila, sco er sur da las disditgas da persunal da la direcziun e da l’administraziun. La citad da Cuira ha reagì curt suenter cun disdir en enclegientscha vicendaivla la cunvegna da prestaziun cun la Scola da chant. Quella cunvegna cumpiglia la scolaziun musicala da basa en la scola obligatoria ed ina part da l’educaziun musicala extrascolara. Pliras scolas da chant e musica a Cuira La Scola da chant da Cuira, fundada l’onn 1948 dal magister da musica legendar Lucius Juon n’è betg la suletta scola da musica en la citad da Cuira. Dasperas datti anc la Scola da musica da Cuira ch’è vegnida fundada l’onn 1919 e che porscha surtut l’instrucziun da sunar instruments. E la terza instituziun che vegn era numnada in lavuratori da furmaziun da giuventetgna è la Musica da giuvenils da Cuira. Quella festivescha l’onn proxim ses 80avel onn d’existenza e porscha er ina scolaziun d’instruments a flad. (fmr/mg) Il parlament communal da Cuira sa fatschenta da la Scola da chant L’emna passada ha la radunanza generala da la Scola da chant da Cuira elegì ina nova suprastanza suenter che la suprastanza veglia aveva demissiunà en corpore l’atun passa. Cun la nova suprastanza vul la Scola da chant da Cuira cuntinuar sia lavur. Sia situaziun finanziala resta dentant vinavant precara. Il december aveva il cussegl da la citad da Cuira visà las cunvegnas da prestaziun cun la Scola da chant. Quellas cumpiglian l’instrucziun musicala da basa da la scola populara ed ina part da l'educaziun musicala extrascolara. Il mument discuteschan la cumissiun da furmaziun e la cumissiun da cultura da la citad da Cuira co che proceder vinavant cun l’instrucziun musicala da basa da la scola populara e cun ina part da l’instrucziun extrascolara. Ils 13 d’avrigl 2023 vegn il parlament da Cuira a sa fatschentar da l’avegnir da la Scola da chant da Cuira. (fmr/mg)

Anton Gunzinger è in enconuschent professer da la Scol’auta politecnica a Turitg, interprendider e visiunari areguard projects d’energia. El ha ditg dacurt en in’emissiun ch’il chantun Grischun cun sias 150 valladas pudess metter a disposiziun duas valladas alpinas per construir implants da fotovoltaica. Anton Gunzinger ha concretisà sias ideas per dar dumogn a las midadas sin il sectur d’energia en discurs cun la FMR. Visiuns per schliar ils problems d’energia en Svizra èn tschertgadas en il mument. Dapertut – uschia per exempel era dacurt a Mustér – han lieu occurrenzas cun experts che refereschan davart il provediment d’energia ils proxims onns e decennis. Il professer emerità da la Scol’auta politecnica a Turitg ed interprendider Anton Gunzinger (guarda box) ha fatg a savair en l’emissiun NZZ Standpunkte sia idea per dumagnar cun success la midada actuala en il sectur d’energia. A ses avis fissi da construir implants da fotovoltaica sin la surfatscha da duas valladas alpinas grischunas. Producziun eguala durant l’entir onn Anton Gunzinger ha accentuà en il discurs cun la FMR che las valladas grischunas avertas cun spundas taissas vers sid sajan fitg adattadas per realisar projects da fotovoltaica cun gronda surfatscha. «Or dal punct da vista tecnic dovri spundas cun ina inclinaziun da circa 70 grads. Lura glischna la naiv svelt giu dals panels ed il sulegl po producir energia cun ina capacitad maximala. Quai ch’ins duvrass è in spazi da plirs kilometers quadrats.» Las muntognas dal Grischun enconuschia el in zic meglier, perquai haja el numnà il Grischun, ha Anton Gunzinger manegià. «Tar vus en il Grischun datti valladas alpinas ch’ins pudess producir durant 12 mais per onn blera energia.» Entant ch’ils indrizs fotovoltaics en la Bassa n’èn tenor el mai uschè productivs durant l’enviern. «Els produceschan dus terzs da l’energia durant la stad e be in terz durant l’enviern.» Il Grischun pudess gudagnar daners Anton Gunzinger è persvas ch’il chantun Grischun avess in grond potenzial da cumbinar projects d’energia da fotovoltaica, lais da fermada ed ovras d’accumulaziun a pumpa. «Quellas trais pussaivladads da producziun pudessan ins optimar e daventar activs sin la fiera d’energia. Qua tras savess il Grischun era ­retrair l’energia per l’agen diever per in pretsch bler pli favuraivel or da l’atgna producziun durant ils dis ch’ils pretschs èn pli bass.» Cun las bleras ovras electricas d’accumulaziun a pumpa ch’il Grischun haja, na fissi nagin problem da deponer l’energia per l’agen diever e da duvrar quella pli tard. Anton Gunzinger ha ditg, ch’il chantun Grischun pudess propi gudagnar daners cun prender sez enta maun las mastrinas e trair a niz tuttas pussaivladads che las muntognas porschian. «Las midadas actualas en il sectur d’energia èn da grond avantatg per il territori muntagnard. La producziun ideala ch’ins po cuntanscher en il Grischun è 1,5 uras gigawatts», ha ditg l’expert. Quai correspunda tenor el circa a la medema producziun d’energia sco quella da l’ovra atomara da Beznau. Il Grischun sco sistem d’energia En emprima lingia stuessan las autoritads grischunas ponderar sche la proposta d’Anton Gunzinger fiss insatge ch’ins vuless observar vinavant. Il segund pass fiss tenor Anton Gunzinger da definir ils lieus e lura da far in studi da concept. «Jau vesess duas variantas», di Anton Gunzinger: «L’emprima è sco ditg da con­struir ina u duas ovras da fotovoltaica en ina u duas valladas alpinas.» La segunda varianta fiss ina furma da sistem d’energia grischuna: «Quai vul dir ch’il chantun faschess sez il commerzi cun l’energia che vegn producida qua. Finan­zialmain fiss la segunda varianta per franc pli lucrativa per il chantun Grischun.» Bleras reacziuns positivas L’idea deponida d’Anton Gunzinger en l’emissiun NZZ Standpunkte dals 15 da schaner 2023 da construir projects da fotovoltaica sin grondas surfatschas en il Grischun ha gì ina gronda resonanza. Anton Gunzinger ha ditg ch’el haja survegnì fitg bleras reacziuns positivas da persunas da l’entira Svizra tudestga. E sa chapescha ch’igl haja er dà intginas reacziuns negativas. Cunquai possia el viver bain. «Jau mez na vuless e na poss betg vegnir pli concret e dir tge valladas alpinas dal Grischun che fissan adattadas per realisar projects gronds da fotovoltaica. Jau hai be gì in’idea co ch’ins pudess segirar las capacitads d’energia per l’entira Svizra e co ch’il Grischun pudess profitar da quai.» Tgi è Anton Gunzinger? Anton Gunzinger e naschì l’onn 1956. El creschì si a Welschenrohr en il chantun Soloturn. Cun 16 onns ha el absolvì in emprendissadi d’electricist da radios. Pli tard ha el frequentà la scola media tecnica a Bienna e studegià electrotecnica a la Scol’auta politecnica a Turitg. L’onn 1989 ha el doctorà ed en ils onns suenter ha el sviluppà in nov processur electronic per elavurar purtrets en il temp real sin il computer. Gia avant 30 onns ha Anton ­Gunzinger fundà a Turitg ina interpresa che sviluppescha novs products per l’informatica. L’onn 2002 ha la Scol’auta politecnica dà ad Anton ­Gunzinger ina professura per architectura da computers. Dapi decennis è Anton ­Gunzinger er enconuschents sco cumbattant e visiunari per energias regenerablas. Dacurt ha la chasa editura Zytglogge preschentà la terza ediziun dal cudesch «Kraftwerk Schweiz» dad Anton Gunzinger. (fmr/mg) Projects a Tujetsch, Scuol e Mustér En il Grischun datti actualmain trais gronds projects da fotovoltaica ch’èn vegnids lan­tschads l’atun 2022. Nalps L’implant sin ina pastgira cun ina surfa­tschas da 12 plazzas da ballapè vegn bajegià en Val Tujetsch, sur il lai da fermada «Lai da Nalps». L’implant producescha current electric per 3000 chasadas per onn. I sa tracta d’in project da la AXPO SA. Scuol En l’ost dal territori da skis Motta Naluns sur Scuol duai vegnir construì in’ovra fotovoltaica cun ina surfatscha da 36 hectaras. Cun il current da quell’ovra pon ins proveder 20 000 – 30 000 chasadas per onn. ­L’iniziativa per quest grond project vegn da las Ovras electricas da l’Engiadina. Mustér Sin il territori da l’Alp Run sur Mustér datti in project per in implant fotovoltaic sin la pastgira cun ina surfatscha da circa 36 hectaras. L’implant Run ha la medema dimensiun sco il project che vegn realisà a Scuol e cun quai ina surfatscha da circa 50 plazzas da ballapè. Iniziants dal project Alp Run èn la vischnanca da Mustér e la Cuminanza d’interess Solalpin (guarda era pagina 4). (fmr/mg) Duas valladas grischunas per implants da fotovoltaica L’onn 2022 va en l’istorgia sco cumenzament da la crisa d’energia. La Svizra ha fatg scenaris ed appellà da spargnar ed igl ha dà in vair boom da bajegiar indrizs da fotovoltaica per esser pli fitg da la vart segira. Er il projects gronds d’energias regenerablas han survegnì nov slantsch en il decurs dal 2022. In dals visiunaris d’energias regenerablas è Anton Gunzinger, professer emerità da la Scol’auta politecnica a Turitg ed oz interprendider. Cun ses cudesch «Kraftwerk Schweiz» ha Anton Gunzinger mussà vias e pussaivladads per satisfar a las midadas sin il sectur da l’energia. Ed ils 15 da schaner 2023 ha Anton Gunzinger ditg en l’emissiun NZZ Standpunkte ch’il Grischun pudess producir tant’energia sco l’ovra atomara da Beznau cun cuvrir duas valladas alpinas cun panels da fotovoltaica. (fmr/mg)

Martin Gabriel Ses num rumantsch è in ver gizzalieunga. L’echinacea n’ha da far nagut cun la China. L’echinacea purpurea (per tudestg Roter Sonnenhut) è ina chaglia da flurs che deriva da l’America dal Nord. Gia ils Indians la duvravan sco medischina cunter la tuss e cunter mal­sognas da la via respiratorica. Durant l’emprima unda da la pandemia hai jau gì in inscunter engraziaivel cun l’echinacea. En las medias hai jau legì il settember 2020 ch’il Labor da Spiez haja scuvert, che l’echinacea purpurea haja in bun effect da prevenziun cunter il corona­virus. Questa scuverta n’ha betg laschà ruaus a mai. E cun tut las autras ed ils auters che han legì e resentì sco jau, sun jau ì quest di sur mezdi en l’apoteca ed hai cumprà in dals davos gronds pachets dal medicament omeopatic «Echinaforce forte». Insumma: Sche quai na gida, na datti nagin donn, hai jau pensà e fatg sco la vendidra da l’apoteca ha ditg da far. Jau hai prendì e prend anc oz. Ed jau hai cartì e jau crai anc oz. Las pirlas beschas d’echinacea gidan propi bain. Na. Betg directamain cunter il coronavirus. Lez hai jau pi­glià sco tut las autras ed ils auters er. Ma mes sistem d’immunitad e daventà pli ferm. Cun excep­ziun dal coronavirus n’hai jau dapi dus onns gì naginas gnagnas e grippas pli. Mes tip dad oz perquai: Dumandai en vossa apoteca pervia dals meds natirals che cuntegnan echinacea. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. L'echinacea purpurea - medischina cunter tuss e malsognas da la respoiraziun

Igl è ina professiun detg nova – il mainascola. Pir enturn ils onns 2000 han las emprimas scolas grischunas entschet cun las «direcziuns». Ed ils mainascolas èn stads exposts savens era a critica u tensiuns. Era actualmain – cun mancanza da persunas d’instrucziun, ils fugitivs e corona – è il job fitg pretensius. In discurs cun Silvio Dietrich, il president dals mainascolas grischuns, ­davart collegas ch’èn al limit, ils «peaks» en las scolas e la responsabladad per maschinas da café. Dapi circa 20 onns han las scolas en il Grischun ils posts da mainascolas. Quels èn per uschè dir ils mainagestiuns da ­singulas unitads scolasticas. Las incumbensas da quels posts èn multifaras: manar il persunal, tegnair a mastrin las finanzas, garantir la qualitad da la scola enfin tar il contact cun las instanzas. Ma ils/las mainascolas èn quests davos dus decennis era stads suttamess a critica, squitsch u tensiuns. Adina puspè bandunan las manadras u ils manaders era lur post – ed igl è grev da chattar successurs/as. Tge turmenta? Co schliar las tensiuns? – Silvio Dietrich è dapi il 2004 mainascola ad Ilanz/Glion, el ha in agen biro da cussegliaziun per scolas e lur direcziuns – ed el è president da l’Uniun da mainascolas dal Grischun. El enconuscha fitg bain ils frusts e gusts en la branscha. FMR: En il Surmeir bandunan sin questa stad gist tuts trais mainascolas lur post. Dus turnan a dar scola ed in daventa inspectur. È quai ussa ina ­casualitad «regiunala» u in fenomen pli general che mainascolas chalan ­suenter intgins onns? Silvio Dietrich: Na, quai n’è betg ina casualitad regiunala. Nus avain era en autras regiuns adina puspè cas da mainascolas ch’èn s’engaschads sur intgins onns e che bandunan lur post, sch’i sa dat la chaschun. Jau sai era da mainascolas che pondereschan actualmain da chalar, sche las cundiziuns na megliereschan betg u sche las structuras na midan betg. I dat divers mainascolas ch’èn propi al limit. Ils davos onns avain nus gì diversas situaziuns da tensiun ch’han dà blera lavur – corona, ils fugitivs da l’Ucraina ed ussa la mancanza da persunas d’instrucziun. Da quels «peaks» poi schon dar da temp en temp, però betg en quella frequenza sco ussa. Quai po propi stuffientar e prender il plaschair da questa professiun. La professiun da mainascola n’è ­damai betg propi in job da siemi. Bain bain – la professiun da mainascola è extrem varianta. Tenor mai èsi in job da bellezza. Ti has da far cun uschè blera glieud, cun scolaras e scolars, cun persunas d’instrucziun e geniturs. Ma ti has er da t’occupar dasperas dal transport, da tgirar il contact cun la vischnanca u tar nus er cun il parlament da la vischnanca. Ma deplorablamain èn oz ils mainascolas memia ferm vi da reagir, vi da stuppar rusnas e vi da garantir ­insumma il manaschi da mintgadi. Las direcziuns da las scolas pon s’occupar memia pauc cun quai ch’i stuessan e vulessan atgnamain far, numnadamain da crear e sviluppar l’atgna scola. Quai po propi mazzar il plaschair – e la professiun n’è lura halt betg pli propi in job da siemi. Bleras sururas, mo esser in «schlia-problems», tegnair ora tensiuns cun geniturs, esser il sandwich tranter la scola ed ils cussegls da scola ed ussa mancan anc scolasts/as. Tge è tenor Vus il problem il pli gravant? En general èn simplamain creschidas las pretensiuns e las aspectativas envers la scola. Per ils ins stuess la scola vegnir pli bunmartgada, per ils auters avess la scola da vegnir meglra, cun metter a disposiziun anc dapli purschidas. Ma actualmain è la gronda sfida da chattar insumma la glieud scolada, da chattar per tut las classas e tut ils stgalims persunas qualifitgadas per l’instrucziun. Quai è gea il pli impurtant dad ina scola, dad avair bunas scolastas e buns scolasts. Ina scola n’è betg simplamain buna pervi dal mainascola. Mabain ella è da buna qualitad, sch’ella ha bunas persunas d’instrucziun. Lura funcziunescha la scola. Ed il mainascola po lura esser sco in arbiter u in coach sin ina plazza da ballape: el u ella po sustegnair, sch’i fa basegn, ma na sto betg intervegnir trasora u trair permanentamain il char. Sch’in mainascola sto far quai permanentamain, era durant la fin d’emna, esser trasora cuntanschibel – sch’igl è p.ex. era da schliar in problem sur la fin d’emna – lura na funcziuna il sistem betg a lunga vista. Datti insumma era bellas varts da la professiun dal mainascola? En mintga cas, sco gia menziunà – igl è extrem variant. Ti entschaivas in di da lavur e na sas mai tge che spetga. Per insatgi che tschertga la variaziun, che ha plaschair da schliar problems e vul esser en contact cun blera glieud, per quel u quella è il mainascola ina professiun da bellezza. Avant in onn ha la FMR fatg in’intervista cun quatter scolasts ch’èn ids en pensiun. Unisono han els ditg che la scola saja ussa «suradministrada» e che quai stuffienta. Èn ils mainascolas la culpa per quel svilup? Na, tenor mai betg. Nus empruvain sa chapescha da tractar gist e fair tut la magistraglia. E quai pretenda forsa er ch’ins formaliseschia tscherts pass da lavur, cler. Ma la segunda chaussa èn schon las pretensiuns da sura, da vart dal chantun u dad autras instanzas. Tut quai che pertutga notas, statisticas, subvenziuns u dumondas giuridicas ston pli e pli vegnir regladas en scrit, per esser segirà, per garantir ina protecziun da datas, per esser bain documentà. Pli gronda la scola e pli grond daventa il grad da formalitad – era sche nus em­pruvain p.ex. ad Ilanz/Glion da mantegnair gist ora en las fracziuns las ­singulas «culturas» da scola. Però gea, era nus mainascolas ans grittentain da mintga statistica che nus stuain far, p.ex. quellas che inditgeschan mintga scolar e scolara cun las uras exactas da sia surveglianza – per insumma survegnir dal chantun insatge pauc subvenziun per ura. Atgnamain era gea l’idea avant 20 onns che ils/las mainascolas pudessan distgargiar la magi­straglia da l’administraziun. Ed ussa èsi bunamain mender? Atgnamain è quai stà in zichel in sbagl da l’entschatta – era da vart dals mainascolas. Els han pensà da surprender exact tut quellas lavurs administrativas, da far p.ex. las glistas per il dentist e da quellas chaussas. Ma quai è in maletg cumplettamain sbaglià. Era en l’economia privata na funcziuna quai betg uschia. Il mainascola è in mainagestiun che sto manar e motivar sia ­squadra. El n’è betg in secretariat. Ma era jau mez hai fatg tras quel svilup. Cura che jau hai entschet a Glion m’occupava jau dal copiader e da la maschina da café. In auter exempel tipic è il di da sport. A l’entschatta era l’idea ch’il mainascola haja d’organisar l’entir di, cun ils posts ed ils gieus e tut las glistas d’uffants. Quai ha midà. Il mainascola resta bain la persuna responsabla per il ­program operativ, ma el ha da delegar e po quintar cun il sustegn da l’entir team da collegas. Tge circumstanzas stuessan ­atgnamain midar, per che mainascolas na perdian betg il plaschair? Il mainascola è apunta en il sandwich tranter divers livels u tranter blers col­legas. Quai po esser difficultus – e perquai vali la paina da prender en mira models da co-direcziun, p.ex. cun in duo da mainascolas. Uschia èsi pussaivel da barattar opiniuns, da parter la ­responsabladad e las incumbensas tenor las abilitads. Bun, quai pretenda era che las scolas auzian in zichel ils pensums. Jau sun en general persvas che las direcziuns da scola en il Grischun sajan sutdotadas. Mintga scola decida sezza cun quant pensum ch’ella occupescha la direcziun. Punctualmain gidassan era mandats externs. Il chantun na dat betg ora directivas u referenzas en quel connex. El subvenziunescha l’incumbensa cun 300 francs per uffant. Il rest ­decidan e finanzieschan ils purtaders da mintga singula scola. Pli baud repartiva in team da scolasts/as las incumbensas e las responsabladads sin plirs collegas. Oz vegn il bler chargià a dies al mainascola. Na fiss in return ad in model pli cooperativ betg ina soluziun? Sco menziunà vegnan tschertas incumbensas oz puspè «delegadas enavos» a scolastas e scolasts. Però i dat ussa simplamain – cun las pretensiuns d’ozendi – pliras incumbensas che ston vegnir fatgas dad in mainascola, dad ina persuna scolada era sin in champ specific, gist per exempel cun manar il persunal. L’organisaziun da l’urari è in auter exempel. Oz è la coordinaziun dals uraris talmain cumplexa, i dovra simplamain ina persuna che coordinescha tut. I na giess betg bain, sche las persunas d’instrucziun faschessan quai en atgna reschia. Ultimamain han las scolas repartì ils attestats. La FMR sa dad in cas in­teressant en ina scola rumantscha: in bab ha protestà perquai che la magi­stra ha rundà ina nota media da 5,3 da sia figlia engiu sin in da 5,0 ­enstagl ensi sin in 5,5. Datti anc savens da quels cas? Gea – e quai è era in svilup che procura per dapli administraziun. Vul dir, la persuna d’instrucziun sto en quest cas esser bain documentada, ella sto savair cumprovar ed argumentar bain sia nota per segirar giu sasezza, ma era envers l’uffant ed ils geniturs. Uschè ditg che nus avain en scola quel sistem da valitaziun avain nus era da quellas discussiuns. Quest exempel da l’attestat fa schon surstar. Ha la societad in problem cun la scola? En mintga cas è quai in pitschen exempel che mussa las aspectativas e las pretensiuns envers la scola, quai fa grev la vita a la magistraglia ed als mainascolas. La scola è in spievel da la societad – e la prestaziun stat adina dapli en il center. Quel svilup dat schon extrem rumpatesta. E lura vegnan vitiers adina dapli dumondas d’educaziun envers la scola, vul dir uffants che han in manco en il svilup ed en las structuras da basa. Tut quels facturs procuran che – ord vista dals mainascolas – tut il sistem è mo pli vi da reagir, vi da reagir sut squitsch. Per il futur ed il svilup da la scola n’è quai simplamain betg bun. Sch’il sistem da scola è sut stress Las scolas vegnan «manadas» dapi var 20 onns. Dapi lura datti en il Grischun la professiun dal mainascola. Ma il job n’è betg adina simpel, sco ch’il president dals mainascolas grischuns, Silvio Dietrich, conferma. I dettia mainascolas che sajan «al limit». David Truttmann/FMR I dat en il Grischun passa 100 persunas che fan quest job. Els èn repartids sur l‘entir Grischun, saja en scolas talianas, rumantschas u tudestgas – ils mainascolas. Pir dapi var 20 onns datti las «direcziuns» da las scolas, vul dir persunas ch’èn responsablas per manar la magistraglia, per organisar ina buna part da la gestiun scolastica e per garantir la qualitad da l’atgna scola. In job pretensius Il post da mainascola è senza dubi ina profes­siun pretensiusa, quai cumprovan era diversas fluctuaziuns en scolas grischunas durant ils ­davos onns. Quest enviern han p.ex. gist tuttas scolas en il Surmeir stuì scriver ora lur direc­ziuns – ellas han tschertgà trais mainascolas. La Scola Surses ha communitgà l’emna passada d’avair chattà ina successiun per Jörg Bühler ch’è stà 20 onns en uffizi. Che la situaziun è plitost tendida per ils mainascolas conferma era il president da l’uniun grischuna dals mainascolas, Silvio Dietrich, en l’intervista cun la FMR. Quel di: «Jau sai da mainascolas che pondereschan actualmain da chalar, sche las cundiziuns na sa megliereschan betg u sche las structuras na sa midan betg. Il sistem scolastic è mo pli vi da reagir, tut è sut stress.» «Il mainascola è in mainagestiun che sto manar e motivar sia squadra. El n’è betg in secretariat. Cura che jau hai entschet a Glion m’occupava jau dal copiader e da la maschina da café.» Silvio Dietrich En las scolas dal chantun Grischun datti passa 100 mainascolas, ina professiun ch’i dat atgnamain en quella furma pir dapi l’entschatta dals onns 2000. Foto KEYSTONE/CHRISTIAN BEUTLER Silvio Dietrich, il president dals mainascolas grischuns

Glindesdi, ils 6 da favrer 2023, curt suenter las 20.00, hai dà curt ina suenter l’autra duas scuntradas cun in luf a Tavau Platz e Tavau Frauenkirch. Las scuntradas èn stadas a curta distanza. Grazia ad in’annunzia speditiva al guardiaselvaschina responsabel, ha il luf en la vischinanza dad in bain puril pudì vegnir spaventà. Sco quai che l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun scriva en ina communicaziun publitgada sin sia homepage, vegn la surveglianza da chatscha a survegliar il territori e supplitgescha d’annunziar immediatamain scuntradas cun il luf. Recumandaziuns da cumportament envers il luf èn da chattar sin www.wolf.gr.ch. (cdm/fmr)

Che salidar la glieud è enormamain impurtant na sai jau betg pir dapi l’elecziun dal Cussegl federal il december 2022. Elisabeth Baume-Schneider ha gì l’avantag da quella che salida adina amiaivlamain en ils sulers da la Chasa federala, auter che sia contrahenta Eva Herzog. Quella haja salidà pir durant il cumbat electoral, èsi vegni scrit. Café fraid! Ma salidar è anc adina tema – sco ch’igl era gia adina tema – almain a chasa tar mes geniturs. «Gnanc salüdà nun ha’l!», aud jau mes bap a s’agitar da persunas dal vitg. Per esser precis: dal reverenda. Tge catastrofa, sche gnanc quel na salida! Las aspectativas èn autas – e qua, nua che jau viv e lavur (Berna) e ma mov en il temp liber (Soloturn) èni anc bler pli autas. Qua na tanschi betg da dir in simpel «chau» u «Grüessech», sch’ins sa scuntra, mabain ins salida cun num. Per ­exempel al lieu da lavur. Jau entr en chasa da scola e di «hoi Annemarie», «hallo Bettina», «morga Karin» ed uschè vinavant. E quai mintga di e bunamain tar mintg’inscunter. Ditg n’er jau betg segira, sche jau fatsch quai endretg. E penibel ma vaira, dad intginas collegas na sai jau anc adina betg il num, vul dir jau sai el, ma na sai betg co pronunziar quel. Era sch’i sa tracta mo dad in num nun-exotic sco Sabine. U ha’la num Simone? En mintga cas vulev’jau savair pli precis ed hai dumandà ina dunna che ha num ­Antoinette e che jau enconusch dal far sport, tge impressiun che jau fatsch, sche jau na salid betg cun num. «L’emprima giada n’èsi betg uschè nausch. Era la segunda giada èsi anc pli u main acceptà. Ma sch’i capita pli savens, lura val’ins schon sco fitg curius», di Antoinette e jau vegn catapultada enavos en mi’uffanza. «Quai es uschè ün ­curius!» Esser curius, quai che vul dir tant sco «stran» u bunamain «dubius» u «suspectus» è il segund grond no-go da mes dachasa. Sch’ins vala sco «in curius» u «ina curiusa» lura èsi finì. Jau na vi betg valair sco curiusa ed emprend brav ils nums da tut la glieud che jau ves regularmain. E quai vala la paina! Las persunas èn pli amiaivlas, paran pli avertas ed ellas salidan era a mai cun num. Quai ha l’effect che jau aud fitg savens mes num, betg mo da mias collegas da lavur che m’enconuschan gia bain, ma era da persunas che jau na ves betg uschè savens. E cun mes num rumantsch deras jau uschia in pau Rumantschia giu la Bassa. Per in barat perfetg port jau ensi en il Grischun la bella tradiziun dad adina salidar cun num. L’emprim’occasiun hai jau gia gì avant in pèr emnas a la staziun da Cuira. Sin la stgala rullanta ma vegn encunter il cusseglier guvernativ Peter Peyer che jau enconusch persunalmain. Betg bain, ma bain avunda per dar dal ti. – Jau di: «Hoi Peter.» – Ed el, en tipica maniera da Cuira: «Moi!» Chatrina Josty-Kreuzer viva en il chantun Berna e studegia pedagogia curativa. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Ils cineasts svizzers chapeschan da far grondius films d’uffants. Jau pens a «Mein Name ist ­Eugen», «Uorsin» u «Heidi». Ed il december è «Hotel Sinestra» ­vegnì en ils kinos. Per mai datti dentant in problem. Cu jau hai dumandà mes figl da vegnir cun mai a kino, ha quai tunà uschia. Jau : «Vegnas cun mai a kino?» El: «Forsa, tge lesses ir a guardar?» Jau: «Hotel Sinestra.» El: «Na, lura segir betg!» Jau: «Ma pertge betg?» El: «Mamma, jau hai 28 onns!» Questa constataziun è vegnida cun ina tala tschertezza ch’jau n’hai betg ristgà ina discussiun. Donn e putgà, hai jau pensà e decidì dad ir cun mes 57 onns persula a guardar quest film d’uffants. In di da fina bell’aura sun jau ida. Igl aveva strusch glieud ed jau aveva duas ritschas da pultrunas be per mai. Il film raquinta d’ina matta dad indesch onns che passenta sias vacanzas da Nadal en l’hotel Sinestra en ina val abandunada da l’Engiadina. Ils geniturs cun tut lur scumonds e cumonds seccan bravamain. La matta giavischa ch’ils geniturs e tut ils creschids duessan svanir. E propi, entras in striegn durant ina notg da glina plaina, svaneschan tut ils geniturs e creschids e restan stulids. La matta ed ils auters uffants che fan vacanzas en l’hotel han tuttenina l’hotel Sinestra mo per els. Els fan il barlot e giaudan la vita. I cuntinua cun tumult, tempo e tensiun. E sa chapescha ch’i finescha cun in bellezza ­happy end dultschin. Da bandunar il kino ves’jau ina autra persuna da mia posa – ch’è para era stada persula a kino – cun fatscha rienta e ­beada. Sco jau. Ir a kino a guardar in film d’uffants è simplamain magnific. Ins ha il stgarnuz da pop corn be per sai e nagin che dat ina stumplanada sch’ins ria en il fauss lieu. «Hotel Sinestra» è stà fantastic. Jau spetg gia vess sin il proxim film d’uffants svizzer. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Tgi che lavura sco miradura u sco lainari presta greva lavur corporala. Perquai pon lavurantas e lavurants dal sectur principal da construcziun ir en pensiun tschintg onns pli baud, damai cun 60 onns. Las cundiziuns ch’èn d’ademplir per pudair ir en pensiun anticipada, èn dentant fitg pretensiusas. Betg tuttas e tuts che han lavurà blers onns sco miradur u sco lainaria adempleschan quellas cundiziuns. Circa 80 000 lavurantas e lavurants dal sectur principal da construcziun en Svizra han la pussaivladad d’ir en pensiun anticipada (FAR). Ir en la pensiun anticipada cun 60 onns pon surtut lavurantas e lavurants da las branschas che prestan grevas lavurs corporalas. Quai èn per exempel miradurs en la construcziun auta e bassa, lainarias, picturs sco er stuccaturas. La pensiun anticipada, numnada FAR, duai pussibilitar a las lavurantas ed als lavurants da chalar da lavurar tschintg onns pli baud ch’il termin da pensiun sco tal. Per il temp fin a la pensiun cun 65 onns surpiglia la cassa FAR la paja, il pajament da l’AVS e las contribuziuns da la cassa da pensiun da la segunda pitga. Uschia na resultan naginas largias tar las contribu­ziuns. A la cassa FAR pajan lavurantas e lavurants sco er patrunas e patruns mintga mais ina contribuziun. L’autezza da quellas è impegnativa e reglada en il Contract collectiv da lavur ch’il Cussegl federal ha approvà l’emprima giada avant precis 20 onns. Betg tuttas e tuts che vulan pon chalar La pussaivladad d’ir en pensiun tschintg onns pli baud tuna fitg interessant. En la pratica po questa pussaivladad dentant avair ses crutschs. Las cundiziuns d’ir en pensiun anticipada cun 60 onns èn numnadamain pretensiusas. Chalar e retrair la renta anticipada pon be persunas che han lavurà almain 15 dals davos 20 onns da lavur (tranter 40 e 60 onns) sin il sectur principal da construcziun. E da quels 15 onns ston ins avair lavurà ils ultims set onns (davent da 53 enfin 60 onns) senza interrupziun en las professiuns ch’èn colliadas cun la pensiun anticipada FAR. Quellas cundiziuns per ir en pensiun cun 60 onns n’adempleschan betg tuttas lavurantas e lavurants. Per talas e tals che han per exempel betg ademplì las cundiziuns dals ultims set onns per pauc, è la sperdita dals daners anc pli greva d’acceptar. Bleras e blers èn dischillusiunads La FMR ha discurrì cun Christian Wenger, il gestiunari da la fundaziun da pensiun anticipada FAR. El di che cunzunt ils ultims set onns da la lavur professiunala en il sectur da la con­strucziun principala possian esser ina via crappusa. «Quellas e quels che perdan per exempel lur plazza senza atgna culpa e na chattan nagina lavur pli lavur en la branscha, u ch’els èn dapli che dus onns dischoccupads, èn savens trumpads da lur sort. Il reglament per ils pajaments da la pensiun anticipada è dentant sever e na lubescha absolutamain naginas excepziuns ordaifer quellas excepziuns ch’èn reglamentadas.» Christian Wenger: «Mintga lavuranta u lavurant sin il bajetg ha gì invista en las cundiziuns ed ils reglaments per la pensiun anticipada. I vala perquai la paina, che las lavurantas ed ils lavurants sa fatschentian ad ura cun lur pensiun anticipada e sclereschan er las dumondas avertas cun lur patrun.» Ovra da solidaritad La cassa da pensiun FAR è in uschenumnà ­sistem da repartiziun che funcziunescha tenor il medem princip sco la AVS. Quai vul dir, che ­patrun e lavurantas e lavurants pajan lur contribuziuns sin in conto general. Cun ils daners ch’èn sin quest conto vegnan las rentas da FAR pajadas. Circa 5000 interpresas dal sectur principal da construcziun en Svizra èn colliadas actualmain cun la renta FAR. Avant tschintg onns han patruns e sindicats surmuntà ina gronda crisa da finanzas. Las contribuziuns èn vegnidas auzadas e cun quai po la renta anticipada FAR vegnir pajada vinavant. Christian Wenger explitgescha en discurs cun la FMR, che la fundaziun dovria tut ils daners per pudair surviver. Uschia saja la FAR er dependenta da las contribuziuns da lavurantas e lavurants sin il bajetg che na retschaivian nagina renta ubain dals giuvens che midian pli tard la professiun. La pen­siun anticipada FAR ha gì ina naschientscha turbulenta avant 20 onns cun demonstraziuns e chaumas dals sindicats. Igl è dentant anc adina in’istorgia da success dal partenadi social dals sindicats Unia e Syna e dals impressaris svizzers. Ir en pensiun cun 60 ha ses pretsch Las lavurantas ed ils lavurants en l’industria principala da con­strucziun han da prestar mintga di lavurs grevas per il corp. Per pussibilitar a las persunas che lavuran sin il bajetg in pensiunament cun 60 onns han l’Uniun svizra dals impressaris constructurs ed ils sindicats Unia e Syna suttascrit l’onn 2003 il contract da lavur collectiv per la retratga flexibla da la vegliadetgna en l’industria principala da construcziun (FAR). La pussaivladad d’ir en pensiun tschintg onns pli baud tuna fitg interessant. En la pratica po questa pussaivladad dentant avair ses crutschs. Las cundiziuns d’ir en pensiun anticipada cun 60 onns èn numnadamain pretensiusas. (fmr/mg)

Igl è tschaiver – er en Surselva. Dapi radund 40 onns vegn quest temp festivà cun tils e sairas da barlot. Ma i dat anc auters arranschaments che signan quest temp. Per exempel la gasetta da tschaiver La Sibla ni la «Dertgira nauscha» a Mustér. Uonn è quella da vesair ed udir sin plaz scola venderdi, ils 17 da favrer a las 20.15. Suenter radund 200 onns ha l’Uniun da tschaiver ­Mustér laschà reviver questa tradiziun l’onn 1987. Dapi lura sa raduna ella mintg’onn, sa chapescha cun ina interrupziun ils onns da la pandemia. A questa sentupada laschan ils derschaders repassar eveniments e schabetgs spezials da l’onn passà. Mintgin che ha prestà insatge singular ni forsa er extraordinari è sin la glista da tractandas da la dretgira. Il punct culminant da questa tschentada è la sentenzia finala. Quella vegn terminada cun pender la delinquenta u il delinquent vid la fur­tga, sa chapescha en ina moda divertenta cun ina poppa da strom. Assistida a sia tschentada vegn la «Dertgira nauscha» dal Prinzi tschaiver e guggas ch’embelleschan la saira. En il cudesch «Ils nums locals da Mustér» descriva pader Ambros Widmer er intgins usits da la vischnanca. Tranter auter è quai er la «Dertgira nauscha». Enturn 1780 han ins chalà ad inscenar ella, ils motivs exacts persuenter èn nunenconuschents. Pli baud aveva lieu la dretgira sulettamain mintga dus u trais onns. L’entira populaziun sa rimnava per tadlar las sentenzias prendidas da mats e mattas. Temas politics, socials e persunals da l’onn avant vegnivan tematisads. Suenter la tschentada vegniva lura sautà e stà da cumpagnia enfin ch’il zain grond da la baselgia parochiala da s. Gions deva las dudesch. Lura stueva il prinzi tschaiver svanir ord la terra e far plaz a la curaisma. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La Dertgira nauscha sin plaz scola a Mustér.

Ina damaun da settember sa metta Dorela en viadi dad ina vischnanca (fictiva) cun bella vista sin il Piz Mitgel per far il viadi a Friburg nua ch’ella studegia. Tut en ina giada auda ella insatge. Cloma qua insatgi per agid? In pèr dis pli tard vegn ella a savair che ses barba Durs è mort. Ensemen cun sia mamma va Dorela a Berlin, nua che ses aug aveva lavurà ils ultims onns. Il caos ch’ellas chattan en l’abitaziun da l’aug resp. frar las fa tema: Ils nundumbraivels documents e las notizias fan supponer che Durs era obsessiunà da l’istorgia dals Indians da l’America dal nord. I pareva baud ch’el aveva il giavisch da daventar sez in Indian. Indizis mussan a Dorela ch’ella è part da quest’istorgia. Ma co quai? Ella sa metta a la tschertga. En la Frantscha dal sid, Paris, Vienna e New York chatta ella adina parts da la resposta. A maun da descripziuns detagliadas dals eveniments e dals lieus gartegia a l’autur Felix Heidenreich da svegliar tar las lecturas e lecturs da ses emprim roman il giavisch da vegnir a savair tge ch’igl è capità cun Durs, ma er cun Antoine, l’amur da Dorela. Perquai è mes tip oz da leger il roman «Ich erinnere mich noch» da Felix Heidenreich, cumparì l’avust 2022 en la chasa editura Wallstein. L’autur Felix Heidenreich è filosof, politicolog e docent a l’Universitad da Stuttgart. Il roman "Ich erinnere mich noch" è l'emprim cudesch da Felix Heidenreich

Dacurt ha il professer ed inschignier Anton Gunzinger ditg a la FMR che la stgarsezza d’energia en Svizra pudess esser ina gronda schanza economica per il Grischun. El ha preschentà sias visiuns. La cussegliera guvernativa Carmelia Maissen, manadra dal Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad di en discurs cun la FMR, che novas propostas sajan da metter en il context cun tut ils interess dal chantun Grischun. La branscha d’energia solara guarda cun interess vers ils chantuns muntagnards. Quels pon producir dapli energia cun la tecnologia da fotovoltaica durant ils mais d’enviern. Sin ils territoris da las vischnancas da Tujetsch, Scuol e Mustér datti dapi in mez onn gronds projects da fotovoltaica. Vitiers vegnan ideas sco quella da l’anteriur professer ed autur dal cudisch Kraftwerk Schweiz AG, Anton ­Gunzinger, che giavischa dal Grischun da metter a disposiziun duas da sias 150 valladas per surbajegiar quellas cun implants d’energia solara. La cussegliera guvernativa Carmelia Maissen sco manadra dal departament chantunal responsabel renda attent a las premissas che ston esser dadas ed als obstachels che fissan da surmuntar en connex cun novs projects d’energia. Ella far er allusiun a las vischnancas grischunas che hajan – almain tar la forza idraulica – in grond pled en chapitel. FMR: I dat gia trais gronds projects da fotovoltaica. E novissimamain ina visiun da metter a disposiziun entiras valladas grischunas per realisar projects da fotovoltaica. Èn projects da gronda surfatscha ­realistics per noss chantun? Carmelia Maissen: Sche las ideas per tals projects èn realisticas e consequentamain realisablas, dependa da trais criteris. Ils territoris per projects ston esser accessibels logisticamain (vias d’access), els ston avair conducts per transportar davent il current electric ed els duessan vegnir construids en territoris ch’èn gia «engrevegiads». Damai en territoris nua ch’i dat gia implants turistics ubain infrastructuras sco mirs da fermada. Quai èn facturs centrals per che las infrastructuras sajan rentablas e per ch’ellas vegnian er suste­gnidas da la politica da l’ambient. D’implants sur entiras valladas grischunas n’avain nus ­nagin’enconuschientscha enfin qua. È quai pussaivel ch’il Grischun pudess – cun la producziun d’energia regenerabla da differenta derivanza – daventar ina ­regiun d’energia per la Svizra? Il Grischun producescha gia oz in quart dal current electric per la Svizra or da la forza idraulica. Uschia è noss chantun gia uss relevant per il provediment d’electricitad da la Svizra. Ina regiun d’electricitad u regiun d’energia muntass che las resursas da nossas cuntradas vegnissan duvradas oravant tut per la producziun d’energia. En il Grischun avain nus dentant bleras pretensiuns envers nossa cuntrada. Quai cunzunt pervi dal turissem, pervi da l’agricultura, pervi da la protecziun da la natira, ma er pervi da nossas abitantas e noss abitants che populeschan noss chantun a moda fitg decentrala. Jau na crai perquai betg che nus vegnin a producir sulettamain energia en l’avegnir. Tge energia regenerabla – sper la idraulica – po il Grischun producir cun ils pli blers avantatgs en l’avegnir? Concernent l’energia da vent e l’energia solara avain nus sclerì la dumonda dals potenzials. Tar omaduas tecnologias avain nus ils medems facturs da success. Omaduas tecnologias possedan – sper la disposiziun dal sulegl e dal vent – igl access al territori menziunà ed ils conducts per transportar davent il current electric. Uschia vegnan quellas tecnologias a concurrenzar ina l’autra en ils territoris adattads. Che omaduas tecnologias vegnan duvradas en il medem lieu è pussaivel. Il chantun vuless dentant prender per mauns quest svilup senza fixar gia ordavant la tecnologia. Ch’il chantun vuless prender pli fitg las mastrinas enta maun mussa il project da ­la strategia idraulica chantunala. Quant ferm vuless il chantun avair in pled en ­chapitel, cur ch’i va per proxims projects d’energia regenerabla? L’aua è in bain public. En il Grischun tutga quel a las vischnancas. Pertutgant il vent ed il sulegl n’è quai betg reglà. Independentamain da quai è il chantun da l’opiniun ch’il maun public duess er pudair profitar da quels implants. Sco autoritads da permissiun han las vischnancas la pussaivladad da far questas pretensiuns. Quai ch’è schabegià avant 80 onns cun la forza idraulica en il Grischun na dastga betg sa repeter. Ils interess dals producents d’energia e da las organisaziuns per la protecziun da l’ambient èn differents. Èsi insumma pussaivel da realisar novas ovras d’energia ­regenerabla cun resguardar ils giavischs da tut ils acturs? Vus tematisais il conflict d’interess tranter la protecziun e l’utilisaziun da nossas resursas natiralas. Da schliar quest conflict d’interess è pussaivel. I sto esser pussaivel. Perquai ston tut ils participants/acturs far cumpromiss. Tar differentas tematicas, sco per exempel tar las sanaziuns da l’aua restanta, avain nus fatg bunas experientschas cun las uschenumnadas maisas radundas. Sin questa via èsi stà pussaivel d’elavurar schliaziuns equilibradas. L’intervista è vegnida fatga en scrit. Il Grischun sco chantun d’energia En discurs cun la FMR ha l’inschignier ed anteriur professer da la Scol’auta politecnica, Anton Gunzinger manegià avant paucs dis, ch’il chantun Grischun haja fitg bunas schanzas da daventar la regiun d’energia da la Svizra. La manadra dal Departament chantunal d’infrastructura, energia e mobilitad, cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha respundì a la FMR, ch’il Grischun produceschia gia oz in quart dal current electric per la Svizra or da la forza idraulica. Novs projects stoppian ademplir tscherts criteris e star en il context cun tut ils interess dal chantun Grischun. (fmr/mg)

80 gidantras e gidanters da la Chadaina da salvament svizra èn vidlonder dapi in’emna da salvar surviventas e survivents or da las ruinas dal terratrembel en la Tirchia. Durant blers onns è er Jeremias Janki, oriund da Vuorz stà en acziun sco gidanter da salvament en plirs lieus da catastrofa. La FMR ha discurrì cun el. L’equipa da salvament sa cumponia tranter auter da manadras e manaders da chauns, spe­zialistas e spezialists tecnics, spezialists da l’armada svizra, persunal da telecommunica­ziun e persunal medicinal, declera Jeremias Janki. El sez è stà pliras giadas en l’exteriur sco manader d’equipa da salvament e sco manader da chauns. «Suenter in terratrembel quinta min­tga minuta e perquai sto l’equipa da salvament esser pinada entaifer paucas uras.» Part da la Chadaina da salvament svizra en Tirchia fan era pliras Grischunas e Grischuns. Jeremias Janki n’è betg sez da la partida en la Tirchia. El fa dentant part da la Fundaziun Chadaina da salvament. L’onn 1999 è Jeremias Janki stà en la Tirchia e e l’onn 2003 en Algeria. Gia pli baud è Jeremias Janki stà en acziun cun l’organisaziun da salvament en l’Italia dal Sid. El è en contact cun ses collegas ch’èn quels dis en Tirchia: «Igl è ina situaziun nunimaginabla. Las vistas da chattar persunas ch’èn aunc en vita tschessan cun mintg’ura.» Cursa cunter l’ura «Igl è propi ina cursa cunter l’ura. Mintga mument dals emprims dis quinta per chattar surviventas e survivents, di Jeremias Janki. «Nus sco equipa da salvament empruvain da far in maletg da la situaziun gia avant che nus essan en il lieu. Nus survegnin las infurmaziuns directas ed ils maletgs avant che nus giain en l’aviun. Sin la plazza aviatica datti in ‘Briefing’ detaglià per l’entira equipa da salvament.» Davent dal mument che l’equipa è en il lieu da disgrazia datti tenor Jeremias Janki mo ina devisa: Salvar umans en vita e suandar las directivas da segirezza. «En il conturn da chasas ed edifizis che stattan anc mez sidretg, èsi da guardar co ch’ins po insumma far lavur da salvament. Jau hai er gia vesì ina chasa ch’è sballunada tuttenina.» Viver cun il destin Er suenter 47 onns en servetsch da salvament da catastrofas tira Jeremias Janki anc profundamain flad cura ch’ins dumonda suenter las baras che vegnan scuvertas. El haja anc oz la savur da baras en il nas, cura ch’el vesia ils maletgs d’in terratrembel. «Il mender è cura ch’ins chatta uffants u giuvenils ch’èn morts en las ruinas. Nus avain er gia vesì morts che n’avevan naginas blessuras. Qua pensan ins, ch’ins avess forsa pudì salvar quels uffants u giuvens, sch’ins fiss vegnì be in zic pli baud.» Tranter ils morts ch’ins chattia, dettia grondas differenzas, raquinta Jeremias Janki. «Ins vesa svelt, tgi che avess gì ina schanza da surviver cun in salvament immediat.» Da l‘autra vart dettia mira­clas sco ils davos dis en Tirchia, ch’in uffant novnaschì saja vegni salvà, ch’el èra anc collià via corda da l’umbli cun la mamma, fertant che quella èra morta. Mintga situaziun è nova Jeremias Janki e ses collegas èn er gia mitschads piz a cup cun la vita en lieus da catastrofas da la natira. «Jau mez fiss bunamain crudà en ina sfendaglia tranter las ruinas giuaden ina giada cun star en in lieu privlus. Insumma jau hai gì grond cletg in pèr giadas er cun bandunar lieus nua che edifizis èn sballunads curt temp pli tard ubain ch’igl ha dà uschiglio ina surpraisa.» Min­tga situaziun saja nova ed i na dettia en quest senn nagina rutina en la lavur da salvament. Il cumià fa mal En la Tirchia èsi enviern e fitg fraid quests dis. Jeremias Janki da l’organisaziun da salvament grischuna sa, che las persunas ed ils chauns da salvament èn fitg stanchels ed isads da la lavur intensiva. La delegaziun haja lavurà en duas squadras di e notg. Set dis cun 12 uras da salvament, quai isia tant fisicamain sco er psichicamain. «L’organisaziun da salvament svizra metta – suenter il return da la delegaziun da l’organisaziun da salvament – a disposiziun psicologas e psicologs per vegnir a frida cun tut ils purtrets e las impressiuns che occupan las gidantras ed ils gidanters pir suenter il return», di Jeremias Janki. El sez haja adina preferì da discurrer bler cun ils collegas ch’eran era da la partida. Per el è la partenza dal lieu da catastrofa vers chasa adina stà in mument fitg emoziunal: «Nus laschavan enavos ina populaziun donnegiada entras ina catastrofa en povradad e nus sezs pudevan turnar en Svizra, en in conturn che tut è avant maun en abundanza.» Cun avaina sociala Jeremias Janki e naschì e creschì a Vuorz. El ha lavurà enfin sia pensiun avant paucs onns sco inschigner da climatisaziun e stgaudaments. Gia sco giuven ha Jeremias Janki frequentà l’emprima scolaziun per lavurar cun chauns da catastrofa. Dapi passa quatter decennis ès el commember da l’organisaziun da salvament REDOG dal Grischun. El ha frequentà numerusas acziuns da salvament naziunalas ed internaziunalas cun ses chauns da catastrofa. Tranter auter l’onn 1999 en Tirchia e 2003 en Algeria. L’onn 2017 è Jeremias Janki stà en acziun sco manader dals servetschs da chauns da catastrofa suenter la bova da crappa da Bondo. Jeremias Janki e maridà bab da trais uffants creschids e viva cun sia famiglia a Tavau. 47 onns en servetsch da salvament Paucas minutas suenter il terratrembel en Tirchia ed en Siria ha la Svizra reagì. Il Departament federal da l’exteriur (DFAE) ha tramess la chadaina da salvament svizra en Tirchia. 80 persunas cumpiglia il team svizzer. A l'organisaziun svizra èsi reussì da spendrar 31 persunas sutterradas. Durant la notg sin venderdi n’han ins dentant betg pli chattà insatgi viv. Il dumber d'unfrendas en la Tirchia è tenor las pli novas indicaziuns radund 22 000. Il manader da la squadra da salvament naziunala, Jeremias Janki da Tavau ha raquintau a la FMR davart sias experientschas en territoris da terratrembels. (fmr/mg) Jeremias Janki da Vuorz a Tavau (san.) en discurs cun in manader da la protecziun civila en occasiun d'in manever igl onn 2017

Igl è enconuschent che la valitaziun da sasez n’è betg ina chaussa sgarschaivel objectiva. Quai ch’il tudestg numna «Fremdbild und Selbstbild» divergescha magari. Cura ch’i va per far in maletg da sasez, sa il resultat cupitgar uschè bain en ina sco en l’autra direcziun, tut tenor la domena. Ubain ch’ins sutvalitescha las atgnas qualitads ubain ch’ins las survalitescha magari. Lain prender la abilitad da far urden. Jau hai da mai l’idea che jau saja ina persuna dad urden. Tar nus a chasa na giascha betg bler enturn ch’ins savess dismetter. Ma sche jau vi esser sincera, stoss jau conceder che jau na sun tuttavia betg perfetga en quest reguard. I dat lieus nua che jau hai in puff, in pitschen puff natiralmain. Mes um sa quai. El, sch’el cuschina, sche vesa «sia» cuschina ora bain ordinada avant, durant e suenter la cuschinada. Tar mai è quai auter. Ma jau hai era domenas nua che jau hai urden tip top, p.ex. en mes biro. En il biro da mes um però regia mintgatant plitost in tschert caos, cun palpiris ch’el ordinescha adina pir damaun u cun skizzas ed utensils per ses dus squi­tschaders da 3D. Nus savain da l’urden suboptimal dad in e da l’auter e vivain bain cun quai. En mes biro hai era truclets, chaschuttas. En quels sun jau leda che sulettamain jau dastg guardar. L’auter di hai jau duvrà in fermagl da biro, ina Büroklammra. En il cup mellen sin maisa n’avevi nagins fermagls pli. Pia hai jau guardà en il truclet sisum da mes rollcontainer. Quel ha en la part sura sco in binari e sin quel è ina sort tablet movibel cun quatter caums. Ideal per la reserva da fermagls da biro ed ideal anc per bler auter sco quai che jau hai constatà: ina maschina da far ora piz, cullis da reclama dad x-firmas, fieuters daditg sitgs e risplis pitschens e gronds e cotschens e verds. Ma tge fan pomadas per ils lefs enta qua, ma sun jau dumandada ed hai cumenzà a dumbrar: tschintg, tranter quellas era ina blaua dad RTR cun il vegl slogan «Tgi che sa rumantsch sa dapli». Jau las hai laschà svanir immediat tuttas tschintg en il satg da rument. Ma cunquai n’è l’istorgia anc betg a fin. Jau hai era chattà en quest truclet nov mini-mursets, quels propi pitschens alvs u nairs ch’èn fermads en las orchideas per tegnair ensemen plirs fustis. La pluna chartas da visita e da reclama hai jau inspectà minuziusamain ed examinà da quantas che jau ma regord anc concret la persuna, la firma, la situaziun cura che quellas èn vegnidas en mes mauns. Sut il tablet movibel cun ils quatter cumpartiments era in penel da 60 mm, ina maschina da quintar cun trais batterias, ina culada ora, in cussin da tinta, in Stempelkissen, onns betg pli duvrà ed ina stgatletta da 4 x 4 cm cun lien in dad 1 rap da mia annada. Ed en in satg da plastic hai jau chattà in lulli. In lulli! L’istorgia da quest lulli vuleva jau gia daditg metter en ina columna. Ma questa qua è ussa gia lunga avunda uschia che la columna dal lulli suonda in’autra giada. Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi

In chaud applaus datti per la campiunessa mundiala en il Cussegl grond a l’entschatta da la sessiun da favrer. Jasmine Flury mussia ch’ins possia cuntanscher bler, di il glindesdi il president dal cussegl grond Tarcisius Caviezel en ses pled d’avertura Questa victoria na saja betg ina casualitad, era sche la campiunessa haja gudagnà mo per intgins tschientavels secundas. La victoria saja il resultat da talent, da promoziun, dad endinadadad e da la gronda prestaziun d’in entir team. Per lunsch ora la gronda cumpart haja sa chapescha la sportista prestà. Questa gratulaziun n’è atgnamain gnanc stada prevedida en il script dal president dal Cussegl grond. Ma sco deputà da Tavau stoppia el simplamain pronunziar quests buns giavischs a la campiunessa, di Tarcisius Caviezel. «Nus vivain en temps da crisas», di il president dal cussegl grond. Ina sa questas crisas saja la democrazia. «Ella fa atras in temp fitg difficil.» Visibel en Svizra daventia quai, sche ina terza dals votants e da las votantas svizras refusian a l’urna las mesiras da corona. Exempel en l’exteriur sajan ils Stadis Unids nua che perfin exponents politics discurrian da victorias d’elecziun enguladas. «Democrazia n’è betg insatge che sa chapescha da sez», di Tarcisius Caviezel. Per tgirar la democrazia haja il Cussegl grond ina responsabladad speziala e stoppia esser in bun exempel. «Latiers tutgi er da respectar la lavur dals adversaris politics. In spassin davart l’adversari politic en onur, ma la tenuta da basa sto constar.» In spassin sa lubescha il president era cun laschar scriver il ChatGPT la finiziun da ses pled d’avertura. Cun las propostas da la intelligenza artificiala n’è Tarcisius Caviezel dentant betg d’accord. Ellas sajan bain correctras, dentant betg cordialas avunda. Perquai ha il president terminà ses pled cun intelligenza e cordialitad natirala : «Jau giavisch a nus tuttas e tuts ina sessiun da success e che nus possian ademplir nossas incumbensas e surpigliar nossa responsabladad.»

32 tractandas discutescha il Cussegl grond quest’emna. La sessiun che ha cumenzà il glindesdi è plitost ina sessiun per liquidar pendenzas e betg per decider novas leschas. Tar las tractandas sa tracti numnadamain per gronda part da dumondas parlamentaras, per exempel quella da Fabian Collenberg. Il deputà da l’Allianza dal Center crititgescha che pendularis e turists n’hajan nagina colliaziun a la rait da telefonia en la Ruinaulta. Cun sia dumonda ha el vulì intimar la regenza d’interprender insatge encunter. La resposta da la regenza ha satisfatg mo a mesas il deputà da la Cadi. La regenza ha bain renconuschì l’impurtanza da savair telefonar u avair internet durant ir cun il tren tras la Ruin­aulta, ma ch’il chantun promovia antennas per il func mobil na saja betg previs. La Viafier retica mettia a disposiziun vaguns cun WLAN per la lingia en Surselva, ha respundì la regenza. Studis hajan plinavant mussà ch’i dovria investiziuns da passa diesch milliuns francs per che passaschiers da tren possian telefonar en la Ruinaulta. Fabian Collenberg ha fatg attent en il Cussegl grond che vaguns cun WLAN na gidian nagut, sch’i na dettia naginas antennas che procurian per in signal en la chavorgia. Plinavant ha el giavischà da la regenza ch’ella porschia ina perspectiva als pendularis e s’exprimia pli precis cura ch’i pudess dar access a la rait mobila en la Ruinaulta. I na giaja probabel betg pli diesch onns, ha ditg cusseglier guvernativ Marcus Caduff. Il problem saja che las novas antennas dovrian lubientschas ed encunter talas vegnia fatg recurs. Plinavant analiseschian purschiders sco la Swisscom ils custs e la rendita che na stettia betg en ina buna proporziun. Xenia Bischof, Partida socialdemocrata, ha vulì intimar la regenza dad introducir dumengias senza traffic dad autos. Lezzas sajan in signal cunter la crisa da clima e d’energia e promovian il traffic public, uschia la deputada da Cuira. La regenza n’ha dentant vis nagin niz: Dumengias senza traffic d’autos na possian betg vegnir realisadas entaifer il Green Deal, il program per reducir CO2, damai ch’ellas n’avessian nagina muntada per la protecziun dal clima. La deputada è stada trumpada da questa resposta ed ha regurdà als onns settanta ch’i deva dumengias senza traffic d’autos. Ins pudeva ir cun velos sin autostradas u a pe atras tunnels dad autos. «Igl è stà in’experientscha mirvegliusa ed impressiunanta.» La glieud sentia uschia ch’i giaja da viver era senza traffic che chaschunia CO2. Xenia Bischof ha malgrà la resposta negativa da la regenza anc ina giada appellà il glindesdi en il Cussegl grond da demussar curaschi per il clima, per la regiun e per la giuventetgna.

Il schaner e cun el il «Dry January» 2023 èn istorgia – jau sun però anc adina londervi da trair mias conclusiuns or dal mais senz’alcohol. Il «Dry January», in’iniziativa naschida en Gronda Britannia, vegn adina pli popular era tar nus. Il mais d’abstinenza è era in pau absurd, sch’ins remplazza «alcohol» cun «jogurts da frajas»: betg consumar jogurts da frajas durant in mais, tge challenge! Ch’igl è ina challenge, ina sfida, da desister in mais dad alcohol e che quai è insumma ina dumonda che vegn discussiunada publicamain mussa, quant «normal» ed usità ch’igl è da baiver «adina», vul dir, mintga mais, mintg’emna u perfin mintga di. Era il 2022 aveva jau fatg «Dry January». U bunamain. La vita m’è vegnida tranteren durant ina fin d’emna ad Einsiedeln. Finalmain sun jau stada ad Einsiedeln. Da quel lieu avev’jau udì gia bler da collegas sursilvans che dovran il num rumantsch «Nossadunnaun» per il lieu cun la claustra renumada. Là hai jau natiralmain stuì empruvar il vin da la claustra ed anc in pêr cocktails en ina bar drizzada en cun premura e manada dad in pèrin ordvart amiaivel. En in ambiente talmain bel, hai jau stuì empruvar ils drinks. Conclusiun numer 1: Ins chatta adina ina stgisa. Jau hai persuenter prolungà il «Dry January» ed hai fatg consequentamain «Dry February». Ed il 2023? Qua m’è mo vegnì tranteren in event sportiv, suenter il qual jau hai bavì ina biera. «One beer after sport doesn’t count!», ha manegià in’amia irlandaisa. Ina biera suenter avair fatg sport na quinta betg. Cun quella logica dependa forsa mo da quant sport ch’ins ha fatg. – Diesch bieras suenter in maraton, quai na quinta betg! In’emna pli tard sun jau envidada ad ina party d’anniversari per in 40avel ed in 50avel da duas dunnas. Ina tala cumbinaziun na datti era betg mintga di e quai sto vegnir festivà. Tuts baivan prosecco, gintonic e vin alv. Er jau. Cler, che jau avess pudì baiver mo aua minerala u ditg cun ils pleds da mes um: Da betg baiver tar questa party en ina bar, nua ch’ins n’enconuscha bunamain nagin, quai fiss Champions League. Grazia a l’alcohol èn ins pli luc ed ins vegn pli facil en contact cun ils auters – l’emprim èn tuts esters, suenter bunamain tuts amis. L’alcohol ha qua la funcziun da schluccar la situaziun sociala ch’è en l’emprim mument in pau dischagreabla. – Tar quest patratg fai clic en mes chau. Conclusiun numer 2: Sche l’alcohol survegn ina funcziun, lura èsi stupid. Jau na stoss gea era betg mangiar trais jogurts da frajas per esser lucc’avunda per far small-talk tar ina party. Conclusiun numer 3: Nossadunnaun va era senz’alcohol. Sin via a chasa da la party passain nus puspè a Nossadunnaun, circa in onn suenter ils cocktails ed il vin da la claustra. Quels na ston betg esser. I va era mo cun far ina runda sin la bellezza loipa da passlung. E questa prestaziun sportiva va era senza ma stuair premiar cun biera. I va era cun in bel tè da schentsch e limun. Chatrina Josty-Kreuzer viva en il chantun Berna e studegia pedagogia curativa. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Davos las culissas marschan las preperativas. Uss è la fasa chauda per las partidas grischunas che vulan defender lur sezs en il Cussegl naziunal – u conquistar il sez da Sandra Locher Benguerel che na candidescha betg pli. Gist tar quest tschintgavel sez dependi ferm d’ina partida pitschna, a tgi che lezza gida. Géraldine Danuser è da preschent probabel la pli dumandada presidenta da partida en il Grischun. La giuvna giurista maina la Partida verdliberala (PVL). Tgi che po gudagnar lezza per ina colliaziun da glistas, ha buns vistas dad occupar en la proxima legislatura il sez da Sandra Locher Benguerel. Dad ina vart lessan sa chapescha la Partida social-democrata (PS) ed ils Verds puspé furmar ina «allianza da clima» cun la PVL. Grazia a lezza ha la PS dumagnà avant quatter onns sper Jon Pult era Sandra Locher Benguerel en il Cussegl naziunal. Ma era l’Allianza dal center (AdC) tschertga la favur da la PVL. «Nus avain sentì, nus essan fitg tschertgads», di Géraldine Danuser. La PVL mainia da preschent discurs da colliaziun cun pliras partidas. «I n’è anc betg decidì cun tgi che nus ans colliain. Nus avain discussiuns intensivas era entaifer la partida.» Colliaziuns pon numnadamain avair avantatgs sco era dischavantatgs: Il 2019 ha Josias Gasser, il candidat principal da la PVL, manchentà per paucas vuschs in sez. Profità ha la PS che ha grazia da la «allianza da clima» fatg dus sezs (guarda box). «Nossa finamira è da defender il segund sez», di Andri Perl, president da la PS grischuna. «Per gliez dovri in grond effort, ma jau sun da buna speranza ch’i reusseschia.» El conceda dentant era ch’i dependia da la colliaziun da glistas. Entaifer la PS èsi gia decidì ch’i duai puspè esser la «allianza da clima» cun la Partida verda e cun la PVL. Gliez less era la Partida verda, di la co-presidenta Anita Mazzetta. «Ils discurs da collia­ziun marschan, resultats n’avain nus anc nagins.» Fin uss n’ha la Verda mai gudagnà in agen sez en il parlament a Berna ed adina gidà cun sias vuschs a la PS ed a la PVL. «Nossas schanzas da gudagnar in sez èn pitschnas, dentant tuttina intactas cun la nova constellaziun che Sandra Locher Benguerel sa retira.» «I dat biaras opziuns», di Kevin Brunold, co-president da l’Allianza dal center (AdC). En las davosas elecziuns èn ils cristian-democrats e burgais-democrats – en il fratemp fusiunads a la AdC – adina marschads cun la Partida liberal-democrata (PLD). Lezza fiss sa chapescha puspè ina partenari preferì, ma era la PVL vegn en dumonda. Martin Candinas traglischa da preschent sco president dal cussegl naziunal. Cun el ha la AdC in ferm chaval cumbat. «La finamira principala è da tegnair il sez actual», di Kevin Brunold. E conquistar il segund sez? «Il tschintgavel sez en il Grischun è adina stà grev dad occupar, igl è grev dir, nua ch’el mida.» Cussegliera naziunala Anna Giacometti e Chri­stian Rathgeb, anteriur cusseglier guvernativ, metta la Partida liberal-democrata (PLD) sin la glista principala. Dapli na less il president Bruno Claus anc betg tradir davart candidats e candidatas. I saja in grond cletg che la partida possia ir cun dus uschè prominents en il cumbat e che Christian Rathgeb porschia support. Il 2019 haja la PLD gudagnà il sez dad Anna Giacometti cun in mandat restant. «Nossa finamira è da recaltgar questa giada il mandat cumplain.» Appartegnent colliaziuns discurria la PLD cun tuttas partidas burgaisas. «Quai ha tradi­ziun.» Cun tgi che la partida sa collieschia, dependia il davos da l’aritmetica per cuntanscher il mandat cumplain. La Partida populara mettia puspè si blers candidats e candidatas, pertge ch’ins veglia represchentar tuttas regiuns e mussar quant vasta che la partida saja, di Roman Hug. Il dumber precis da las glistas na less il president da la PPS anc betg communitgar, be ch’i saja sumegliant sco avant quatter onns. Lezza giada ha la PPS battì cun tschintg glistas. La partida ha lezza giada pers il sez da Heinz Brand. La finamira principala per quest onn saja da defender il sez da Magdalena Martullo. E sa chapescha sajan ins interessà dad puspè reconqui­star il secund mandat, di Roman Hug. El vesa tuttavia schanzas, pertge sia partida saja sa sviluppada considerablamain ils ultims onns e dumbria en il fratemp 25 deputads e deputadas en il Cussegl grond. Duas giadas piz a cup il 2019 Il 2019 hai dà dus dramas dad elecziun. Dad ina vart ha Heinz Brand, PPS, pers ses sez en il Cussegl naziunal. La PPS n’ha betg pli fatg avunda vuschs per tegnair sper il sez da Magdalena Martullo anc il segund mandat. Conquistà quest mandat ha lura la «allianza da clima» – la colliaziun da glistas tranter la PS, la Partida verda e la Partida verd-liberala (PVL). Ma era entaifer questa colliaziun da gli­stas èsi ì piz a cup. Mo per paucas vuschs ha la PVL manchentà in mandat che fiss ì a Josias Gasser. La PS ha per paucas vuschs conquistà in segund mandat, sper quel da Jon Pult anc quel da Sandra Locher Benguerel.

Ella saja a la tschertga dad in num rumantsch per ses uffant. Quai ha scrit dacurt la mamma «in spe» Annatina Foppa en questa gasetta. En sia columna cun il titel «Anflar in num romontsch» ha ella scrit da ses murcs cun chattar in num original ed individual rumantsch per ses pop u sia poppa, sche pussaivel in num che sa lascha pronunziar bain era dal bab da lingua tudestga. Quai n’è gnanc uschè simpel! E la columnista ha descrit co ch’ella haja tranter auter era tschertgà en vocabularis rumantschs, nua che la selecziun saja però plitost antiquada e restrenschida. Ma atgnamain datti in tip ultimativ per Annatina Foppa per sia retschertga. Avant onns publitgava la Societad svi­zra d’uffiziants da stadi civil in cudeschet cun il titel «Vornamen in der Schweiz – Prénoms en Suisse – I nomi in Svizzera – Prenoms in Svizra». Igl era damai ina publicaziun quadrilingua da vart «uffiziala» che cuntegniva glistas da prenums en urden alfabetic. La glista rumantscha cumenzava tar Abraham e finiva tar Zonder. Ma tranter Abraham e Zonder datti da scuvrir en quella publicaziun veritablas perlas rumantschas: Zelgia e Crispin, Turtè e Dea, Babetta e Giacumina, Gervasch e Riet, ­Buolf ed Inglina, Lurench e Madlaina, Nesa ed Onna, Plasch e Sidonia etc. L’avantatg da la publicaziun: ella declera gist era la derivanza dad in u l’auter pled, p.ex. ch’il num «Rest» vegn da «Christian» e betg forsa dad in restorant. Il problem da la publicaziun: ella è grev accessibla, forsa anc sur in antiquariat u sur ina biblioteca. L’alternativa è ozendi l’internet. Là datti sa chapescha da chattar glistas e glistas, perfin l’Uffizi federal da statistica publitgescha online tabellas e hitparadas da nums, era da nums rumantschs. E tuttina: Il cudeschet oransch quadriling è anc adina pli pratic e survesaivel e damai il tip ideal per mammas en speranza e lur partenaris. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Publicaziun «Vornamen in der Schweiz – Prénoms en Suisse – I nomi in Svizzera – Prenoms in Svizra».

Robert Johnson (1911–1938) che ha vivì en il stadi Mississipi era in musicist da blues fitg talentà. Suenter sia mort prematura han blers ghitarrists interpretà da ses songs, savens er senza inditgar il num da l’autur. Al public alv è el daventà enconuschent da l’onn 1961, suenter la publicaziun da l’album «King of the Delta Blues». A partir da quel mument han cumenzà blers interprets e bands a sunar da ses tocs. Quai maina a mes tip dad oz: «Sweet Home Chicago» è in dals songs da Robert Johnson che tant collegas musicists da blues sco era bands da bluesrock e da rock han sunà. Jau hai fatg sin Sonos ina playlist: L’em­prim suna e chanta Robert Johnson sez il Sweet Home Chicago, alura il ghitarrist Eric Clapton ch’è grond admiratur da Johnson. El e sia band sunan il blues detg sumegliant a quel da Johnson. Tar ils proxims tocs sin mia playlist è quai auter: La band dals Blues Brothers ha bler daplirs in­struments, igl è baud in orchester che suna il toc. E la quarta ed ultima interpreta da mia playlist è la band Status Quo. Era ils interprets da «What Ever You Want» e «Rockin’ All Over the World» sunan il toc da Robert Johnson cun passiun en lur tipic stil. A mai – e jau sper er a Vus – plascha a tadlar las quatter giadas Sweet Home Chicago interpretadas adina in zic auter. Sin la fotografia vesan ins a Robert Johnson cun la ghitarra ed a ses collega Sonny Boy Williamson cun l’orgelin da bucca. Ils collegas musicists Sonny Boy Williamson e Robert Johnson

La PPS ha fatg naufragi en il Cussegl grond cun sia proposta da stritgar las pensiuns d’anteriurs cussegliers guvernativs. Sco consequenza ha il president da partida Roman Hug annunzià ina iniziativa dal pievel. Trais propostas èn stadas en discussiun per midar las pensiuns d’enfin 110 000 francs per vita duranta per anteriurs cussegliers guvernativs. Plinavant ha la regenza proponì da far ina evaluaziun pli profunda e pir suenter decider. Il Cussegl grond ha dentant refusà la mesemna da dar las hottas or da maun a la regenza. Fatg strada ha la proposta da la PLD: Lezza preveda da pajar la pensiun maximala fin a la vegliadetgna da renta. Naufragi han fatg las duas propostas da la PPS e da la fracziun verd-liberala (PVL). La PPS leva stritgar dal tuttafatg las pensiuns. La PVL vuleva conceder sulettamain durant trais onns suenter l’uffizi las pensiuns. Omaduas variantas n’han chattà nagina maioritad. La fracziun da la PPS ha il davos sustegnì la proposta da la PLD. Tuttina ha il president da la PPS Roman Hug fatg attent che questa varianta na giaja betg lunsch avunda. "Nus na giain betg d’accord. Nus faschain ina iniziativa populara per stritgar la pensiun d’anteriurs cussegliers guvernativs", ha ditg Roman Hug, president da la PPS grischuna.

Tegias d’alp u chamonas dal CAS en la zona da privel 1 duain ins betg mo dastgar renovar, mabain sut tschertas circumstanzas era engrondir. Il Cussegl grond ha approvà cun 109 cunter 0 vuschs l’incumbensa da Heinz Dürler. Uss adattescha la regenza l’ordinaziun. Rigurus è strict procedan las autoritads. Per engrondir bajetgs che sa chattan en la zona cun ils pli auts privels da natira, na datti nagina lubientscha. Pussaivel èn be renovaziuns. Tar la Enderlinhütte dal CAS ha quai manà ad ina situaziun curiusa. La chamona avess stuì vegnir engrondida sin fundament da pretensiuns da la lescha da victualas, ma l’Uffizi per svilup da territori n’ha dà nagina lubientscha. La chamona sa chatta numnadamain en la zona da da protecziun 1. Là dastgan bajetgs be vegnir renovads, dentant betg engrondids. Questa regla duai impedir ch’ils bajetgs vegnian duvrads pli savens e ch’i creschiss la probabilitad da disgrazias, per exempel unfrendas da lavinas. Heinz Dürler ha crititgà en sia incumbensa che la chamona vegnia gea be duvrada la stad. Ella sa chattia en la zona 1 pervi dal privel da lavinas. Il deputà da la PPS ha perquai oriundamain pretendì ina adattaziun da lescha en sia incumbensa. Il problem na pertutga numnadamain betg mo la Enderlinhütte, mabain era autras chamonas e stabiliments dad alps en il Grischun. En sia resposta ha la regenza fatg attent ch’ina midada da lescha duria ditg. I saja perquai pli cunvegnent dad adattar l’ordinaziun ed il mussavia chantunal. «Uschia vai pli svelt», ha ditg cusseglier guvernativ Marcus Caduff la mesemna en il Cussegl grond. Impurtant saja da propi garantir che tals stabiliments na vegnian betg nizzegiads durant il temp da privel. Il parlament grischun ha approvà l’incumbensa Dürler cun 109:0 vuschs. Suenter la decisiun dal Cussegl grond vegn l’ordinaziun uss pia adattada, uschia che betg mo renovaziuns èn pussaivlas, mabain era ­engrondiments tar bajetgs en la zona da privel 1. Cundiziun per gliez è che «l’utilisaziun na vegn betg intensivada», ch’i «na stattan a disposi­ziun naginas alternativas» ed «i vegn garantì che l’utilisaziun sa restrenscha ad in manaschi stagiunal da durada limitada durant l’onn». Pitschna irregularitad d’in «giuvenot» verd-liberal Gaudenz Bavier ha votà duas giadas, cura ch’il Cussegl grond ha decidì davart l’incumbensa da Heinz Dürler. L’emprim è il deputà sesì en il plaz liber da ses vischin ed ha smatgà là il buttun da votar. Cura ch’el ha remartgà ses sbagl, ha el midà plaz ed anc ina giada smatgà là il buttun. Uschia hai dà in resultat da 110 cunter 0 vuschs. Quai è stà gist avant ch’il Cussegl grond è sa rendì a la pausa da mezdi. Suenter la pausa ha il president dal Cussegl grond Tarcisius Caviezel dà enconuschent questa irregularitad e decidì da betg repeter la votaziun, damai ch’il resultat è stà uschè cler. El ha dentant curregì il resultat sin 109 cunter 0 vuschs. Il schef da fracziun da la Partida verd-liberala Jürg Kappeler è sa stgisà per quest sbagl ed ha empermess «sontgamain» da tegnair en l’avegnir a mastrin ils «giuvenots» en sia fracziun. (fmr/vi)

Il luf procura adina per dapli lavur e dapli custs. Var 15 000 uras èn il chantun ed il Plantahof sa fatschentads l’onn passà cun il luf. Gliez resorta d’ina resposta en l’ura da dumondas da la mesemna en il Cussegl grond. Qua las cifras: 10 113 uras haja impundì l’Uffizi per chatscha e pestga per il «management dal luf» il 2022, di cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. Gliez correspundia a custs dad 873 000 francs. En tut èsi vegnì pajà indemnisaziuns da 395 000 francs per stgarps d’animals da niz. 80 % da questas indemnisaziuns ha pajà la Confederaziun. Al Plantahof han ins impundì radund 4700 uras per la cussegliaziun da protecziun da muntaneras, di la cussegliera guvernativa. Ils custs per gliez summan a 115 000 francs – 43 % dapli che l’onn precedent. Las contribuziuns a purs u alps cun muntaneras, muntan a 97 000 francs. Quels custs èn creschids il 2022 per 52 %. Questas indicaziuns ha il Cussegl grond survegnì sin dumonda da Reto Crameri. I dettia en egl che las uras da lavur e las expensas sajan creschidas considerablamain, commentescha il deputà da l’Allianza dal center la resposta visavi la FMR.

Pussibilitar a l’agricultura svizra da producir «charn culturala» vul la Fenaco e sa participescha al project Respectfarm. Enstagl da producir charn dal labor en ina fabrica vul quest project producir la charn che crescha en fermenturs sin il manaschi puril. Per laschar crescher charn culturala dovri sulet in per cellas dad ina vatga. Pervia da la bilantscha ecologica nun ha charn la meglra reputaziun. Malgrà quai crescha il consum da charn sin l’entir mund. Desister da mangiar charn è ina pussaivladad e l’autra è da tschertgar las alternativas. Sco per exempel la liongia da soja ni il hamburger creà cun ingredienzas da diversas plantas. Avant prest diesch onns ha l’interpresa ollandaisa Mosa Meat preschentà l’emprim hamburger creà en il labor. Fertant ch’ins po cumprar surrogat da charn sin basa da plantas en stizun nun han ils hamburgers dal labor anc betg chattà la via en ils regals. Intensiva lavur Quai na signifitga dentant betg che l’industria da mangiativas na lavuria betg intensivamain vi dal hamburger or dal labor. A questa conclusiun vegn era il rapport da la Confederaziun ch’è sa fatschentà cun il martgà dals surrogats da charn. Il rapport dal matg 2021 scriva: «Vi dals products da charn creschids en il labor vegn perscrutà ed investì bler.» Interpresas sco Nestlé e Migros sa chattan davanttiers en la retscha da las interpresas ch’ investeschan en la tecnologia da la charn artifiziala, dal labor ni novissimamain definida per «charn culturala.» Il rapport da la Confederaziun davart il martgà da surrogats da charn vegn era a la conclusiun «che l’agricultura svizra na po actualmain betg profitar dal martgà da surrogats da charn.» Ina chaussa ch’il concern Fenaco vul midar, sco el scriva en ina communicaziun. L’interpresa svizra che martgadescha cun products per l’agricultura e che posseda las stizuns Landi e Volg investescha en in project numnà «Respectfarm.» Producir decentralmain Enstagl da cultivar la charn dal labor a moda industriala prevesa il project sustegnì da la Fenaco da producir decentral sin ils manaschis purils. «Puras e purs cultiveschan sin lur ers il nutriment che la producziun da la charn en uschènumnads fermenturs dovran per crescher.» Ils animals furneschian sulet in pèr cellas che creschian a moda artifiziala tar charn musculara, scriva Fenaco. Ella lascha vegnir a pled la confundatura da Respectfarm, Florentine Zieglowski: «Noss project avra ina alternativa a l’agricultura visavi a la producziun tradiziunala.» Davos il project stattan diversas instituziuns da perscrutaziun, interpresas e fundaziuns da la Germania, da l’Ollanda e da la Belgia. Sco quai che la Fenaco scriva è ella la suletta interpresa svizra che sa participescha al project. E Christian Cosoni da la Fenaco scriva che l’interpresa na vul betg sezza producir «charn culturala.» «Nus vulain simplamain rimnar experientschas che nus pudain pli tard metter a disposiziun a l’agricultura svizra.» Sche la producziun da charn dal labor è la finala pli ecologica vegn actualmain discutà fitg. Ils adversaris da la charn creschida en il fermentur dubiteschan che la bilantscha ecologia saja meglra. Vista entira Werner Hediger, il manader da l’Institut per la perscrutaziun da la politica d’economia tar la Scola auta spezialisada da Cuira è sa fatschentà avant dus onns en ina columna cun las: «Midadas da las valurs sin la carta da tratgas.» El di d’avair scrit sia columna plitost sco vista persunala sin las midadas da las valurs ed a favur da la vista entira. «Jau na ma fatschent betg sco scienzià cun la producziun da charn da labor.» Tranter auter scriva el en sia columna: «Reussescha a la scienza da reducir la producziun da metan tar ils remagliaders sa mida la vista sin la vatga. Ella na producescha lura betg dapli gas nuschaivel per il clima sco in auto e mangiar charn survegn alura puspè ina autra valur. Tant pli, sche la charn vegn da la regiun e sch’ins resguarda la rolla da la vatga en nos sistem ecologic ed economic. En la muntogna na pon ins betg remplazzar la vatga che nobilisescha pastg e furnescha grascha ch’è indispensabla per cultivar plantas.» E Werner Hediger vegn a la conclusiun: «A la fin decida adina il consument.»

Avant 75 onns è la plazza aviatica da Turitg vegnida averta. La plazza aviatica da Turitg è il punct da colliaziun dal traffic public en Svizra cun las pli bleras passagieras e passagiers. Tranter 20 e 30 milliuns persunas l’onn fan viadi sur la plazza aviatica da Turitg. Martin Wetten da Luven ha lavurà durant 35 onns – ensemen cun 27 000 autras collavuraturas e collavuraturs sin la plazza aviatica da Turitg. La FMR ha discurrì cun el. Martin Wetten ha lavurà ina gronda part da sia vita professiunala sco maître de cabine tar la Swissair e tar la Swiss. Avant intgins onns è Martin Wetten ì en pensiun. El ha dentant anc adina contacts cun anteriurs collegas, sja sco visitader u sco passagier. «Jau ma regord anc fitg bain da mes emprim inscunter cun la plazza aviatica. Jau aveva lura 14 onns.» Il traffic dals aviuns che partivan ed atterravan haja tschiffà el davent da l’emprima minuta. «Jau na pudeva betg guardar avunda», raquinta Martin Wetten oz. «Jau schess, ch’ins po discurrer d’ina affecziun speziala per quest lieu, che ha a la fin effectuà, che jau hai chalà da dar scola cun 22 onns e sun entrà en il servetsch da la Swissair l’onn 1972.» La plazza aviatica da Turitg è daventada per passa trais decennis ses lieu da lavur – ed igl è stà in lieu, nua che Martin Wetten ha tgirà fitg blers contacts. QGO ubain plazza cun blera tschajera «Ils emprims decennis d’existenza da la plazza aviatica da Turitg na pudevan ils aviuns betg atterrar e betg parter da tschajera, raquinta Martin Wetten. «I deva in code che sa clamava ‹QGO›. Cura che nus udivan quest code eri da spetgar sin terra ubain en l’aria enfin che la situaziun sa meglierava.» La plazza aviatica da Turitg haja savens tschajera spessa, declera Martin Wetten. Perquai hajan ils responsabels da la plazza aviatica inizià ils onns 1980 ina soluziun tecnica per pudair partir ed atterrar er cun tschajera. «Oz n’èsi nagin problem pli da parter u atterrar cun tschajera», di l’anteriur maître de cabine. In svilup immens Il grond svilup da la plazza aviatica da Turitg ha tenor Martin Wetten cumenzà enturn ils onns 1970. Cura ch’el haja cumenzà sco assi­stent da sgol devi duas pistas. «Il spazi per con­struir pistas novas era ed è anc adina limità. Perquai sa cruschan ils aviuns anc oz giun plaun ed en l’aria. L’onn 1976 han ins bain bajegià ina terza pista da passa trais kilometers tranter Kloten e Bülach. Ma er cun quella pi­sta n’han ins betg pudì evitar ch’i dettia cruschadas d’aviuns.» Cun la pista supplementara sajan las emprimas duas pistas almain vegnidas distgargiadas in pau, sa regorda Martin Wetten. «Il spazi limità e las cruschadas d’aviuns è propi in grond problem per la plazza aviatica da Turitg. Ins duvrass pistas pli lungas, era per ch’ils aviuns grevs possian atterrar.» La prolungaziun da las pistas existentas procura dentant per cuntraversas politicas en il chantun Turitg. Probablamain vegn il suveran a stuair decider davart quella chaussa a l’urna in bel di. 1000 tonnas per di u 130 milliardas francs l’onn Mintga passagiera e mintga passagier consegna sia valisch a la plazza aviatica avant che ir en l’aviun. La spediziun procura lura che la valisch vegnia en l’aviun e viceversa. Sper las passagieras ed ils passagiers saja la consegna e la spediziun da las valischs la pli impurtanta partiziun da la plazza aviatica da Turitg, di Martin Wetten. «Sche la valisch è en il lieu, lura è fitg savens er il sgol stà bel», uschia l’anteriur collavuratur da la Swissair e da la Swiss. Ed el di quai savend, che viadis fallads da la bagascha han era gia procurà a Turitg per irritaziuns. Sco segund impurtant factur per il bun renum da la plazza aviatica numna Martin Wetten il traffic da rauba sin la plazza aviatica da Turitg. «Quest sectur è creschì fitg ils ultims onns. Oz vegnan 40 % dals exports svizzers transpor­tads davent nossa plazza aviatica da Turitg. Davent da Turitg parta rauba per 130 milliardas francs l’onn.» Creschidas fitg, di Martin Wetten er, sajan ils ultims onns er las investiziuns per la segirezza sin la plazza aviatica. Ina bella plazza aviatica Martin Wetten dat bunas notas a la plazza aviatica ch’è stada ses plaz da lavur durant 35 onns. «La plazza aviatica da Turitg ha in bun num internaziunal ed è era gia vegnida distinguida da la federaziun Airports Council International (ACI). Natiralmain ch’i dat anc pliras plazzas aviaticas interessantas sin il mund. Per exempel plazzas en il desert nua ch’ins po construir pistas uschè lungas sco ins vul. Martin Wetten menziuna er ch’el haja – sper bleras bellas plazzas – era vesì en 35 onns bleras plazzas aviaticas cun pauca tgira, stgiras e cun in’atmosfera fraida. Quellas plazzas haja el adina puspè bandunà pli svelt e pli gugent. 22,6 milliuns passagieras e passagiers L’onn 2022 han 22,6 milliuns passagieras e passagiers duvrà la plazza aviatica da Turitg. Quai è dapli ch’il dubel da l’onn avant. In onn da record è stà il 2019 cun var 31 milliuns. L’onn 2022 ha l’aviatica anc badà in pau las consequenzas da la pandemia. En­taifer l’onn 2022 è il dumber dentant creschì da 15 000 ad enfin 90 000 persunas per di. L’onn 2022 hai dà en tut 216 584 sgols sin la plazza aviatica da Turitg. Suenter la largia pervia da la pandemia 63 % dapli che 2021. Tut en tut èn vegnidas elavuradas l’onn passà 422 153 tonnas traffic da vitgira a la plazza aviatica da Turitg. En cumparegliaziun cun l’onn precedent è quai in augment da 7 %, en cumpareglia­ziun cun il 2019 è quai 7 % damain. (fmr/mg) Duas occurrenzas da giubileum Exposiziun da giubileum Ils 14 da zercladur 2023 vegn averta in’exposiziun voluminusa en l’Airport Shopping da la plazza aviatica da Turitg. L’emprim aviun è partì da Turitg ils 14 da zercladur 1948 en direcziun da Londra. L’exposiziun mussa il svilup e dat in sguard en l’avegnir da la plazza aviatica da Turitg. Festa da la plazza aviatica per tut la populaziun La fin d’emna dal 1. fin ils 3 da settember 2023 vegn festivà il giubileum da 75 onns cun ina gronda festa da la plazza aviatica. Tar l’act festiv uffizial da venderdi saira è il president da la Confederaziun Alain Berset in dals giasts d’onur. A questa festa è l’entira populaziun envidada. (fmr/mg) Svizra Dal pitschen eroport a la plazza aviatica internaziunala Dapi l’emprim sgol avant 75 onns è l’eroport da Turitg sa sviluppà ad il lieu da traffic il pli impurtant da la Svizra. Or da la pitschna plazza aviatica da l’onn 1948 è daventà oz in center da sgol cun passa 31 milliuns passagiers per onn e 27 000 collavuraturas e collavuraturs. L’onn 2023 festivescha la plazza aviatica da Turitg ses giubileum da 75 onns. La FMR ha discurrì cun Martin Wetten da Luven che ha lavurà 35 onns sco maître de cabine tar la Swissair e tar la Swiss. El sa regorda dal svilup immens che la plazza aviatica da Turitg ha fatg en il decurs dals ultims decennis. (fmr/mg) Passa 22 milliuns passagieras e passagiers han traversà 2022 la plazza aviatica da Turitg.

Il surmiran ed il sutsilvan èn dus fitg bels idioms. Ma quai che plascha a l’ureglia na va betg adina uschè simpel en testa. Da scriver mez in text en in da quels dus idioms n’avess jau mai ristgà. Tuts dus èn fitg particulars. Il sutsilvan ha in’ortografia fitg aventurusa. Ed il surmiran ha in touch talian cun diversas particularitads. Ma tar l’idiom surmiran ha quai midà ussa – jau hai numnadamain in grondius gidanter: il nov program da correctura linguistica. Quel instrument han elavurà e preschentà l’onn passà la Pro Svizra Rumantscha e la Lia Rumantscha e l’integrà en il Pledari Grond. E pelvair, mes collegas da redacziun surmirans ed jau (mo mintgatant), faschain gugent diever da quest nov «tool». Igl è simplamain da copiar l’entir text surmiran en il program, far las midadas necessarias e lura pus­pè copiar enavos en il document per elavurar vinavant. Però betg faschai illusiuns! – Il program na prenda betg davent la lavur e na remplazza betg il tscharvè linguistic. Però el su­stegna e dat segirtad. A mai dat el p.ex. il curaschi da ristgar da scriver da temp en temp in textin surmiran. L’auter di hai jau p.ex. fatg ina scuverta. Tut ils idioms rumantschs enconuschan il pronom indefinit «plirs» e «pliras». P.ex. schain nus: «La suprastanza ha preschentà a la populaziun ‹pliras› variantas dal project, elavurads da ‹plirs› biros d’architectura.» E tge fa l’idiom surmiran? Quest pronom indefinit è invariabel! Ils Surmirans han damai da scriver: «La vischnanca ò preschento alla populaziun ‹ples› variantas digl project, elaboradas da ‹ples› biros d’architectura.» Il tip dad oz è damai da testar il nov program da correctura surmiran. En il decurs dals proxims mais avessan da cumparair era ils programs da correctura en ils auters idioms. L’emprim avess da vegnir il program sutsilvan. Damai tgi sa, forsa vegn jau a ris­tgar era quell’aventura exotica! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Il nov program da correctura ortografica datti per il mument en l'idiom surmiran, bainprest dentant era en ils auters idioms.

Ma regord d’in’anecdota dals temps da mia emprima gruppa da rock a Turitg, circa anno 1980. Durant ils concerts, tranter ina chanzun e l’autra, avev’jau magari d’intunar las cordas da la ghitarra, da lez temp na devi strusch anc apparats electronics d’intunaziun, ins fascheva quai tut cun l’ureglia, stritgond sur las sis cordas, ding … dong … dang … deng. In da noss pajass en la gruppa commentava quels tuns mintgamai cun il pled «jelmoli», agiuntond magari il spruh «liäbi kundschaft, im dritte stock gits e spezialaktion». Ding … dong … dang … deng … Igl è finì cun las sgnoccas davart il Jelmoli, il famusischem kaufhaus turitgais vul serrar sias portas. In pass cun repercussiuns che tanschan magari lunsch sur ils cunfins da la Bahnhofstrasse, er sche las filialas che la chasa aveva ina giada per tut il pajais enturn n’existan gia ditg betg pli. Er sche paucas persunas sa regordan anc dals temps ch’ils catalogs dal Jelmoli arrivavan perfin en las chasadas muntagnardas e rendevan pussaivel a las chasarinas d’empustar rassas e chaltschiels e padellas à discretion. (Ed igl è l’ironia dal destin che gist las empustaziuns modernas, l’online-shopping, chaschuna oramai la mort da las chasas tradiziunalas da vendita.) Betg che jau fiss uss stà in fervent client dal Jelmoli. Magari in pèr jeans u ina bella chamischa. U ina butteglia da single malt Laphroig. Ma per fitg blers e bleras vegn quai ad esser ina gronda sperdita. La Bahnhofstrasse senza Jelmoli è sco Turitg senza Niederdorf, ha commentà quests dis in schurnalist laconic la serrada, planisada per la fin da l’onn 2024. Ed autras vuschs manegian che quella renumada via commerciala e turistica mora simplamain ora. De facto èn svanidas en ils ultims onns er anc duas autras chasas da vendita en la vischinanza dal Jelmoli – la collega Manor e la spezialista Modissa. Tge casualitad che la pressa ha er gist annunzià la serrada vegnenta da dus kinos istorics da la citad, il Alba ed il Uto! Dus salettas mesaunas cun decor quasi museal dals emprims decennis dal ventgavel tschientaner, nua ch’i giravan ils ultims onns surtut uschenumnads films da studio. Era quels kinos èn daventads unfrendas da la digitalisaziun, dal streaming, damai che la plipart da la glieud preferescha oramai da restar a chà, «smardatger tretels» en lur canapés e guardar serias da Netflix, Sky e Disney. La pli gronda sensaziun en quest connex è stada la serrada abrupta da la chasa Kosmos curt avant Nadal, in complex da cultura gist dasper la scelerada Langstrasse. Inaugurà l’onn 2017 cun grond brouhaha sco novitad absoluta en la geografia urbana era quai in abitadi modern che cumpigliava divers kinos, ina bar e brasseria, ina libraria, diversas salas da conferenza, referats e concerts (Bibi Vaplan ha battegià là ses album «Cler Cler»). Ed el valeva quasi sco embratschada finala da la subcultura post-sessantotgarda-otgantarda ed il commercialissem-capitalissem da l’ambiziusa nova Europaallee. Ma conflicts interns e las deglias tardivas da la pandemia han manà ad in concurs displaschaivel, e quai suenter pauc pli che tschintg onns travasch. Per mai pessimist da la malizia ha la crappada dal Kosmos, vul dir quasi da l’univers, bunamain la muntada d’in omen, d’in nausch auguri – n’è ella betg l’en­tschatta da la fin? Kosmos, Alba, Jelmoli … ding … dong … dang … deng … Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e chantautur anc pli liber.

Claudia Cadruvi/FMR Ignazio Cassis emprenda da far bizochels, capuns e maluns. Cun in workshop culinaric ha il cusseglier federal per affars externs avert il glindesdi en la vischinanza da Berna la terza emna rumantscha. Lezza duai far enconuschent il rumantsch era ordaifer la Svizra. Al work-shop culinaric prendan perquai part anc plirs emprendists illusters: tschintg ambassadurs ed ambassaduras mettan si scussal, ma era ils dus politichers Martin Candinas e Jon Domenic Parolini zuglian capuns e fan bizochels. Il cuschinier Andreas Baselgia da Rabius als mussa co s’inschignar. Entant ch’i savura en cuschina da spaisas deliziusas grischunas, explitgescha Ignazio Cassis l’intent da questa emna internaziunala rumantscha. FMR: En l’Ucraina èsi guerra, en la Tirchia hai dà terratrembels. Sco minister per affars externs avessas Vus segir bler da far. Pertge avais Vus prendì la peda per avrir questa emna rumantscha cun in pitschen work-shop culinaric? Ignazio Cassis: En quest mund ch’è daventà difficil e fragmentà, èsi impurtant da savair tgi che nus essan e nua che la Svizra duai ir. Gliez savain nus be, sche nus ans enconuschain e barattain ora. Las quatter linguas naziunalas n’èn betg mo quatter differentas modas da s’exprimer, mabain quatter culturas, quatter differentas modas da rir, da siemiar, da bragir. Nus stuain ans chapir, sche nus vulain furmar l’avegnir da la Svizra. L’emna rumantscha duai cunzunt far enconuschent la quarta lingua sin champ internaziunal. Il program cumpiglia perquai events a New York, Londra u perfin en la Republica dal Congo. Pertge? Il sa chapir viceversa è ina chaussa da la politica interna. Ils events menziunads han ina autra qualitad. En l’exteriur vulain nus ans vender, far ina buna figura ed ans posiziunar sco pajais ch’ins po sa fidar. Co è quai da chapir? La raschun per la confidenza ha da far cun nossa democrazia. E quella è cumplitgada. Nus vivain en in pitschen pajais, da var 9 milliuns abitants, ma cun ina gronda varietad e diversitad. En l’exteriur smirveglian ins, pertge che nus na faschain betg trasora guerra. Nus mussain cun questa emna rumantscha co che la Svizra è sa furmada, co ch’ella funcziuna e pertge che nus essan uschè buns da tadlar tiers. Gliez è forsa gist la raschun pertge ch’ils diplomats svizzers han tant success sin l’entir mund. Ma tge porta quai, sch’ins cuschina e serva capuns en l’ambassadura svizra a Londra sco quai ch’igl è planisà en il rom da questa terza emna rumantscha? Emoziuns! Lezzas èn l’alfa e l’omega da la vita. Las persunas che resentan emoziuns cun mangiar las spaisas grischunas, na vegnan mai pli ad emblidar quai. Danunder deriva l’idea per il work-shop culinaric? L’onn passà avain nus envidà scolars rumantschs da Scuol e Savognin a Berna. Els èn vegnids cun ina valischa plain ideas. Bleras da questas ideas han gì da far cun mangiar: la cultura da mangiar, la gastronomia, in food-truck. La culinarica sco ambassadura da la cultura rumantscha – quai è insatge concret, sco la litteratura u ils films. Quests elements mussan a nus, «aha, uschia sco ch’ils carstgauns mangian di per di, uschia èn els era». Ansant avais Vus fatg bizochels. Vus enconuschais segir era ils pizzoccheri talians? I tuna sumegliant, ma uss ch’jau hai fatg bizochels e sun uschiglio disà da mangiar ils pizzoccheris da l’Italia, ves’jau la gronda differenza. Igl è differentas tratgas cun in num sumegliant. Danunder che questas differenzas derivan e co ch’ellas èn sa sviluppadas fiss interessant da dumandar in istoricher. New York e Londra Pliras ambassadas svizras sa participeschan a l’emna rumantscha. L’ambassada a Londra organisescha ina «sairada rumantscha» cumbinada cun la «Wales Week». Aposta per lezza ha il cuschinier da l’ambassada prendì part al work-shop culinaric dal glindesdi a Berna. Singulas ambassadas porschan infurmaziuns digitalas davart il rumantsch. Il consulat general a New York metta online l’emprim curs rumantsch en l’istorgia da la citad. I sa tracta da videos registrads a Brooklyn, al Times Square u a la Wallstreet e cun Chasper Pult sco magister. L’emna rumantscha vegn organisada per la terza giada – sin iniziativa dal departament per affars externs e cun agid dal chantun Grischun e da la Lia rumantscha. (fmr/vi)

Dapi il mars 2017 è Carl Frischknecht (Tumegl) president da la Federaziun Grischuna dal Sport da Tir (BSV). Cun daventar secretari general dal comité d’organisaziun da la Festa da tir federala 2026 en il Grischun sa retira Carl Frischknecht sco president dal BSV. Quai vegn el a far ils 4 da mars 2023 a St. Peter, tar la radunanza da delegada e delegads da la Federaziun Grischuna dal Sport da Tir. Ils davos 20 onns è il tiradur da Tumegl stà fitg engaschà per il tir, saja quai sco tiradur activ, ubain cun in uffizi u l’auter. Otg onns ha el er fatg part a la suprastanza dal BSV, il 2012 è Carl Frischknecht stà president dal comité d’organisaziun da la Festa da tir chantunala en il Grischun Central e dapi il 2017 è el al timun da la Federa­ziun Grischuna dal Sport da Tir (BSV) cun 4500 commembers activs e passivs. Il 2021 è el vegnì elegì sco tiradur da l’onn dal Grischun. La decisiun da sa retrair sco president dal BSV na saja betg stada simpla, punctuescha el. Cun il tir restia el vinavant collià e quai er sco tiradur activ. Successura dal president partent duai vegnir Esther Hug (Vaz Sut), ella è stada ils ultims onns secretaria dal post d’administraziun dal BSV. Vegn Esther Hug elegida sco successura da Carl Frischknech daventa ella l’emprima presidenta en l’istorgia da 142 onns da la federaziun. (cdm/gns) Carl Frischknecht – il president partent da la Federaziun Grischuna dal Sport da Tir.

Suenter 37 onns sco collavuratur e 19 onns sco schefredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) va Carli Tomaschett en pensiun. La lavur tar il DRG saja il pli bel job ch’i dettia, ha Carli Tomaschett ditg. «Ma ussa chal jau gugent.» La FMR ha visità Carli Tomaschett curt avant ses ultim di en biro. Las stgatlas cun il material privat han gia bandunà il biro da schefredactur da Carli Tomaschett. Il biro è pront per la surdada al successur Ursin Lutz (guarda boxa). Carli Tomaschett raquinta da ses onns d’engaschament tar il DRG e discurra d’in lung temp cun bleras midadas sin il camp tecnic. «Cura che jau hai cumenzà na devi nagins computers. Nus faschevan tut cun palpiri e rispli. L’onn 1985 na discurriva anc nagin da programs da computer.» Il chauredactur partent da l’institut raquinta: «Jau sun vegnì schefredactur d’in mument sin l’auter, senza che quai eria previs u planisà quest mument.» Ses antecessur aveva demissiunà da lezzas uras nunspetgadamain. «Jau n’hai damai betg gì ditg temp da ma preparar sin la funcziun da schefredactur. En la retrospectiva stoss jau dentant dir, ch’jau hai prendì ina buna decisiun. Jau na sun maina m’enriclà.» I dovra ils vegls ed ils giuvens «Il DRG sto sa sviluppar vinavant e perquai èsi bun che forzas giuvnas surpiglian ussa il timun», di Carli Tomaschett. El haja gì il grond cletg d’avair gì en tut ils onns ina grondiusa squadra da collegas en il DRG. «Mintga schef è depdendent da ses team. Jau sun fitg engraziaivel a mias collavuraturas e da mes collavuraturs. Jau sper che la buna relaziun tranter ils pli vegls ed ils giuvens restia sco enfin qua.» Ils giuvens dovrian ils vegls per survegnir l’introducziun e la basa da lavur en il DRG. Ed ils vegls sajan dependents dals giuvens cura ch’i sa tractia per exempel da realisar novaziuns en il sectur da l’informatica. Il lieu da lavur preferi Il tresor da stgazis dal DRG è la cartoteca maistra cun sias paraids da stgatlas cun cartas e documents. «En quellas stgatlas èsi material elavurà ed anc betg elavurà», di Carli Tomaschett. Questa cartoteca maistra saja adina stà ses lieu da lavur preferì dal DRG. «Davant quella paraid cun sias plunas da stgatlas hai jau passentà fitg bleras uras. La lavur da redacziun è stada per mai ina lavur enorm captivanta e plain tensiun. Ins na saveva mai tge infurmaziuns scientificas ch’ins survegn anc or d’ina stgatla en connex cun in pled. Tut tenor chatt’ins infurmaziuns novas ch’ins n’avess mai spetgà. Quai èn infurmaziuns che mussan per exempel autras furmas da diever da la lingua rumantscha.» Bler da quel material en la cartoteca maistra na saja anc betg redigì. En las stgatlas spe­tgian anc blers documents fitg interessants per la redacziun dal DRG. «Per la cartoteca maistra lasch jau segir encrescher in pau», tradescha Carli Tomaschett. Puncts culminants Il schefredactur partent sa regorda gugent dals muments impurtants en ses 19 onns sco schefredactur dal DRG. «Mintga giada cura ch’in fas­cichel cumpareva era quai in mument impurtant per l’entira squadra dal DRG. Fascichels novs hai dà in­tgins en tut quels onns», sa regorda Carli Tomaschett. Il punct culminant sin il camp tecnic saja stà la publicaziun dal DRG online l’onn 2018. «Quai è stà ina gronda novaziun en l’istorgia dal DRG.» Carli Tomaschett fa era al­lusiun a las finanzas dal DRG: Da guardar per las finanzas saja stà ina sfida mintgatant. In grond success per el saja stà da pudair surdar l’onn 2021 ils custs periodics per la tecnica dal DRG a la Confederaziun. «Quests 70 000 francs che nus stuevan recaltgar onn per onn insanua han propi fatg blers pissers a mai.» Esser libers Tar tut l’affecziun per la lavur da linguist, perscrutader e schefredactur dal DRG conceda Carli Tomaschett, ch’el saja cuntent da pudair chalar da lavurar ussa. «Jau m’allegrel sin dapli quietezza en il mintgadi.» El vuless esser liber e pudair sa fatschentar da ses hobis, da viandar siador en las muntognas – e da passentar temp cun sia biadia. «Plinavant vegn jau puspè ad ir pli savens a guardar gieus da ballapè qua en la regiun da Cuira u en Surselva, nua ch’jau sun stà plirs onns coach da l’equipa da Trun.» Dentant sa legria el er d’ir a guardar ina u l’autra partida da ballapè naziunala u in gieu che l’equipa naziunala svizra dettia, per exempel in gieu a chasa. Il cletg d’esser saun «Jau hai il cletg da pudair ir en pensiun ed esser saun», di Carli Tomaschett a la fin dal discurs. «Betg tut mes amis e collegas han quest privilegi.» Perquai haja el planisà da far insaquantas visitas ad amis ed anteriurs cumpogns da viadi. A tals che n’hajan betg il cletg d’esser sauns en la vegliadet gna da pensiun. «Savens hai jau stuì dir da na perquai ch’jau n’aveva betg temp. Jau m’allegrel fitg sin quels inscunters.» Ursin Lutz è il nov schefredactur dal DRG Ursin Lutz, oriund da Rabius e sesent a Domat, surpiglia a partir dals 1. da mars 2023 il timun da l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG). Il nov schefredactur e mainagestiun ha 41 onns. Suenter la matura a la Scola claustrala da Mustér ha el studegià romanistica ed anglicistica a l’Universitad da Friburg. Là ha el fatg il doctorat l’onn 2015. Dapi 2006 è Ursin Lutz engaschà tar l’Institut dal DRG en differentas funcziuns. Sper sias vastas activitads scientificas ha Ursin Lutz manà plirs projects, oravant tut en il champ da l’informatica, uschia cunzunt il DRG-online ni il «Digitales Wörtermuseum». Ursin Lutz è stà enfin qua substitut dal chauredactur. L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun è l’editur dal pli grond dicziunari rumantsch dal Grischun. Quel cuntegna l’entir stgazi da pleds da tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun ch’èn documentads dapi il 16avel tschientaner, inclusiv la lingua discurrida.(fmr/mg) Carli Tomaschett va en pensiun Il schefredactur dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), Carli Tomaschett, ha festivà ils 10 da favrer 2023 ses 65avel anniversari. Suenter 37 onns sco collavuratur e 19 da quels onns sco schefredactur va il linguist e perscrutader Carli Tomaschett quests dis en pensiun. «Jau hai lavurà gugent per il DRG e m’annunziass anc ina giada tar il DRG sche jau fiss giuven», ha Carli Tomaschett ditg a la FMR. Ma tuttina chalia el gugent ussa, era per finalmain avair avunda temp liber per sia famiglia e per ses hobis. La FMR ha visità Carli Tomaschett durant in da ses davos dis da lavur. (fmr/mg) Carli Tomaschett dat adia al DRG e va en pensiun

Proxima mesemna marschan uffants cun brunsinas, stgellas e forsa perfin cun ina u l’autra plumpa atras Turitg. Al Chalandamarz turitgais n’èsi nagin tema, schebain mattas dastgan participar – tuts uffants rumantschs èn bainvis. Perfin sursilvans, sutsilvans e surmirans dastgan rinforzar quest usit uschiglio plitost ladin. Atgnamain fissi gea la chaussa dal Böögg al Sechseläuten da stgatschar ils sbufs fraids d’enviern. In trio rumantsch organisescha quest onn dentant per l’emprima giada in Chalandamarz a Turitg che surpiglia questa incumbensa. L’idea ha gì Flavia Sgier. Ad ella gida il magister da la scola rumantscha Giacun Dermont e Manuela Bühler. Lezza raquinta cun tschaffen: «Fin uss èn gia s’annunziads ventg uffants. Forsa datti anc dapli.» Nagina polizia sco tar ina demo Ils uffants sa rimnan la mesemna suentermezdi da las 14.30 en la quarta auzada da la Scola Hirschengraben en la stanza nua ch’i vegn uschi­glio fatg scola rumantscha. Là dastga mintga uffant far «ina rösa» per la francar, sco ch’i tutga, vi da la chamischa blaua. Lura po il til cumenzar. Sin la dumonda, schebain ins stoppia s’imaginar il til sco ina demonstraziun, nua che la polizia serra vias e ferma il traffic, sto l’organisatura rir. Na, per il til hajan els tschernì ina ruta senza traffic atras la citad veglia. A fin va il til cun in sitg ed ina pitschna marenda en la vischinanza dal Löwenplatz, en la Hatecke Bacharia & Ustaria. Il possessur dal local è Ludwig Hatecke da Scuol. Avunda «rösas»? Chamischas blauas? Stgellas? Ma fin ch’igl uschè lunsch datti anc da far. Manuela Bühler less che mintga uffant haja lura propi sia atgna «rösa». Ella ha perquai gia cumenzà a far intginas e gliez dat pulit lavur. Plinavant na sa ella betg, sch’igl ha insumma avunda chamischas blauas, stgellas e brunsinas. Sin il flyer stat scrit: «Tgi che ha, prenda cun sai chamischa da co­stum u chamischa blaua, chapitscha e faziel cotschen, stgella u brunsina.» Ma betg mintga famiglia rumantscha a Turitg haja questas chaussas, di Manuela Bühler. «Nus na savain betg co vegnir tar chamischas e tgi ch’ins pudess dumandar. Cun quai ch’igl è il medem di Chalanda­marz er en l’Engiadina, na vul probablamain nagin emprestar. Quai na savain nus anc betg co schliar.» Betg mo ils organisaturs sa dovran, era ils uffants e geniturs ch’èn s’annunziads han da sa semtgar. «Nus vulain chantar la chanzun da Chalandamarz al til», di Manuela Bühler. «Jau hai tarmess a tuts la chanzun cun notas e la chantadura Ursina ha mess a disposiziun sia registraziun da Chalandamarz per emprender la chanzun.» La Lia rumantscha su­stegna il Chalandamarz a Turitg – per exempel cun metter a disposi­ziun flyers - sco «di da famiglia». Igl è prevesì da far mintg’onn tschintg «dis da famglia» a Turitg. S’annunziar per il Chalandamarz a Turitg pon ins tar manuela@zoserver.org. L’emprim da mars a las 14.30 sa rimnan ils participants e las participantas en la Scola Hirschengraben en la quarta auzada. La participaziun è gratuita. Il flyer dal Chalandamarz 2023 a Turitg.

Igl è la damaun a las 8.05. Jau ses sin terrassa davant chasa a Kumasi, sin mia schanuglia in stgarnuz da plastic cun aua. Atgnamain avessan nus gia stuì esser partids avant tschintg minutas per ir en scola, ma plaunsieu sai jau che quia na funcziuna betg adina tut tenor plan. Perquai ch’igl è chaud, mord jau si il stgarnuz da plastic per baiver – betg pli cun ils dents davant sco jau fascheva l’entschatta, mabain cun ils dents chanins, quai che va bler meglier. En quest mument arrivan ils taxis ed jau stun si. Era oz capiti che jau vi metter per disa la tschinta e realisesch lura ch’intgins ­taxis n’han qua en Ghana naginas tschintas tar ils sezs davos. La «gate woman» avra il giatter ed il chauffeur da taxi tschenta en il radio. La matta che sesa davant mai chanta las chanzuns – ellas sa repetan savens, uschia che nus las enconuschain cun il temp. Jau avr la fanestra per laschar entrar aria frestga e remartg che jau vertesch gia bler meglier la chalira che l’entschatta. Cun in surrir pens jau a l’emprim di cura ch’ina matta aveva exclamà «Oh girl, that’s not hot at all!» – cura che jau m’aveva lamentada davart la chalira. Jau guard ord fanestra da l’auto. Era sche jau sun uss gia qua dapi in temp, chat jau ch’i na vegnia mai lungurus da contemplar la cuntrada. A l’entschatta ma pareva tut sco in siemi, perquai ch’igl è uschè different da quai che jau sun endisada. Jau fatsch chau ad in uffant che cloma: «Obroni!» cura ch’el ma vesa – quai che munta tant sco «l’alva» u «l’estra». Igl è in curius sentiment d’adina dar en egl, tuttina nua ch’ins va e tge ch’ins fa. In um giuadora cloma insatge en il microfon ch’el tegna enta maun. Probablamain vul el far reclama per ils chalzers ch’el ha exponì davant el giun plaun. El ma fa endament l’um cun ­microfon ch’ans sveglia ­savens baud la damaun perquai ch’el fa reclama per ses hotel. Mabain, mintgatant raquintia el era dad autras chaussas, per exempel tge ch’el haja mangià da solver, m’ha insatgi raquintà. Nus arrivain en ina via cun bler traffic e ­stuain star en colonna. Il chauffeur da taxi tiba. Jau ser la fanestra sper mai. Quai fatsch jau automaticamain, sche nus stuain spe­tgar, dapi ch’in um ha ina giada tschiffà mia spatla tras la fanestra averta e pretendì che jau al dettia mia tastga. Suenter circa trais quarts d’ura arrivain nus tar la scola. Jau ditg «Medaase» («Grazia» en Twi) al chauffeur ed avrel la porta. Davent da qua ves jau gia il bajetg violet da la scola, nua che jau fatsch lavur voluntaria. «Good morning madam Laura!», aud jau in uffant davos mai a clamar e stoss rir. Jau ma legrel sin in nov di en scola. Laura Schütz (20) ha passentà l’onn passà in mais en Ghana, nua ch’ella ha fatg intginas uras per di lavur voluntaria e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha dà scola a Kumasi – cunzunt matematica – ad ina classa d’uffants dad otg onns. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En questa columna ha ella raquintà dad in da ses dis en Ghana – damaun suonda ina enumeraziun cun chaussas ch’ella ha emprendì en quest pajais. Laura Schütz prelegia en La Fermata a Falera.

Prest cuntinueschan las lavurs vid la punt dal Rain Posteriur da la Via naziunala A13 a Panaduz. Ellas èn ina part dal project dal tschancun tranter Giuvaulta e La Punt/Rehanau. Sco quai che l’Uffizi federal da vias (ASTRA) scriva en ina communicaziun als meds da massa, duai quest tschancun da la Via naziunala ve­gnir modernisà. Quai succeda en in interval da plirs onns. Il project preveda mesiras per il manteniment da la via, ma er cumplettaziuns a favur da la segirtad dal traffic. Ina part da quest project è er da sanar, rinforzar e schlargiar la punt dal Rain ­Posteriur a Panaduz. La via duai er vegnir cumplettada cun strivlas da segirtad da la vart. En il tunnel d’Isla Bella duai er vegnir construida ina gallaria da segirtad, il tunnel sco tal vegn sanà. Entant che las lavurs vid la gallaria da segirtad dal tunnel èn vegnidas reprendidas il schaner, cumenzan quellas vid la punt proximamain. Medemamain entschaivan las lavurs vid il remplazzament dal sutpassadi da la via da Funs Isla sper la collia­ziun da Panaduz. Vid la punt sur il Rain Posteriur vegnan er fatgas lavurs preparativas per installar pli tard la punt per peduns entras la vischnanca. Las lavurs cuzzan enfin la pausa d’enviern il ­november 2023. In concept da traffic procura che las restric­ziuns dal traffic durant quest temp sajan minimalas. (cdm/fmr) Las lavurs vid la punt dal Rain Poteriur a Panaduz vegnan cuntinuadas proximamain.

Dapi il cumenzament da favrer stat a disposiziun ina nova charta da geografia per la scola populara. La nova charta geografica da scola remplazza l’anteriura charta da l’onn 2000. Entant che la vart davant cun la charta geografica actualisada sumeglia l’ediziun veglia, è la vart davos vegnida concepida da nov. Il sguard en las scolas ed er sur ils cunfins dal chantun ora ha mussà, ch’igl è er vinavant giustifitgà da stampar ina charta da geografia per la 5. e 6. classa primara. En l’instrucziun dad oz vegnan las chartas stampadas e digitalas utilisadas parallelamain. Ina gruppa da project cun persunas d’instrucziun da la primara ha concepì il cuntegn da la vart davos da la charta. Elements da l’anteriura charta sco per exempel la «charta turistica» a la scala 1:400 000 ni la charta da las vias da traffic u er infurmaziuns davart las Trais Lias, èn vegnids mantegnids. Statisticas antiquadas èn vegnidas remplazzadas tras graficas modernas cun cifras actualas. Ina charta separada orientescha davart la situaziun multifara da las linguas da scola, e – repartì sur tut la charta – chatt’ins ulteriuras infurmaziuns en tut las trais linguas chantunalas. Il maletg da la cuverta da la charta, ina fotografia dal Puschlav, han ins tschertgà e chattà cun agid d’ina concurrenza . Guda­gnà ha la fotografia che la scolara Clarissa Paganini ha inoltrà. A chaschun da la vernissascha dal cudesch ha la scolara da Rodels obtegnì dal cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini il premi en furma d’in bon da cudeschs. (cdm/fmr) Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha surdà il premi a Clarissa Paganini. Maletg da la cuverta da la charta da geografia da scola 2023.

Hans Huonder/FMR Pigliar dafraid è pli spert fatg che quai ch’ins manegia. Intgins dis pli chauds ni in paus en il sulegl d’enviern – savens er da primavaira ni d’atun – san spert manar ad ina sfradur. La consequenza è ina tuss ni difficultad da trair flad. Probablamain ha mintgin da nus in agen recept co vegnir a frida cun in dafraid. «Tiger Balsam» è in dals classichers dal tractament da sasez. Probablamain ha mintgin gia udì insatge da quest med. L’emprim mument pudess ins manegiar che quest med cuntegnia er insatge d’animals, forsa schizunt da tighers. Quai n’è dentant betg uschè. «Tiger Balsam» na cuntegna nagins products d’animals. Quest balsam sa basa sulettamain sin substanzas da plantas. Il num extraordinari «Tiger Balsam» deriva dals dus frars che han cumenzà a producir en seria quest balsam en China. In dad els purtava il prenum Haw. Translatà vul quai dir tigher. Las cumponentas dal «Tiger Balsam» derivan tuttas da plantas. El ha ses effect sco maschaida natirala e promova la circulaziun dal sang e schlia la mucosa, per exempel catar. Entras ses effect schlucca il balsam er la tuss. Persunas cun dafraids pon puspè respirar meglier, tuss irritanta svanescha uschè bain sco mal la gula ni era raucadad. «Tiger Balsam» è dentant er bun per tractar reumatissem, mal ils musculs e da la giugadira, ma er mal il dies. Blessuras chaschunadas da far sport sco per exempel stratgas ni era stortas pon medemamain vegnir tractadas. Dal reminent: I dat duas sorts da «Tiger Balsam». Ina è la cotschna, l’autra l’alva. L’alva sfradenta, la cotschna stgauda. Per dafraids è l’alva adattada, per musculs e giugadira la cotschna. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. "Tiger Balsam"

Venderdi passà han la Scola chantunala grischuna e l’Academia svizra per scienzas tecnicas organisà per la segunda giada in TecDay. La finamira da quest di era da dar la pussaivladad a las gimnasiastas ed als gimnasiasts da vegnir en contact cun las profes­siuns tecnicas. 80 referentas e referents da la scienza, dal maun public e da l’economia han envidà a 66 lavuratoris tematics. La spierta tematica dal TecDay a la Scola chantunala grischuna è stada fitg vasta. Or da 66 differents lavuratoris tematics han las 1000 gimnasiastas e gimnasiasts pudì tscherner lur tematicas preferidas. Temas eran per exempel la communicaziun via satellit, la preschenta­ziun da sistems da segirezza per tunnels u er las pussaivladads da fermentar victualias. Referentas e referents eran tranter auter spezialists da la Scol’auta politecnica da Turitg, da la ­Hamiliton SA a Panaduz, da l’Intistitut svizzer per la perscrutaziun d’allergias ed asma ubain er da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa. Il TecDay è vegnì exequì en tuttas trais linguas chantunalas. Ina sfida per ils organisaturs. L’influenza da glatschers e bovas Il modul rumantsch davart la furmaziun da la cuntrada è vegni manà dal geolog Dumeng Schreich che lavura tar l’Uffizi chantunal da construcziun bassa. Cun in referat davart la funcziun dals glatschers, davart las crudadas da crappa e da muntognas avant millis dad onns ha Dumeng Schreich mussà co che nossa cuntrada grischuna è vegnida furmada. Sia preschentaziun ha sveglià interess tar las scolaras e tar ils scolars ed er tar la magistraglia. Il pli gugent lavuria el cun exempels da nossa natira, ha Dumeng Schreich ditg en discurs cun la FMR. «Jau prend gugent mes auditori per il maun e guard or da fanestra. Uschia poss jau lavurar cun ils exempels che nus contemplain gist.» Dumeng Schreich ch’è oriund da la Val ­Müstair ha raquintà ch’el haja referì per l’emprima giada davant ina classa da la scola chantunala. El saja stà surstà da l’interess per la geologia. «Las professiuns tecnicas vegnan probablamain schon in pau a la curta en l’instrucziun quotidiana en las scolas medias. Perquai chat jau bun ch’i dat quest TecDay.» Preparaziun optimala è indispensabla Philippe Benguerel, il rectur dalla Scola chantunala grischuna, ha accentuà durant l’avertura dal TecDay che la scola chantunala haja l’incumbensa permanenta d’optimar l’instrucziun e da preparar las scolaras ed ils scolars uschè bain sco pussaivel per lur vita professiunala. Quai succedia cun la promoziun da las lin­guas chantunalas e da l’englais sco lingua da la scienza. Plinavant dettia la scola in accent a la savida generala. Ed in impurtant chapitel saja la promoziun en ils roms da matematica, informatica, scienzas natiralas e tecnica. Contacts persunals impurtants I na dettia betg in meglier temp ch’ils onns dal gimnasi per metter fil en guglia areguard ­l’avegnir professiunal, ha manegià il conrectur Werner Carigiet. En general consista tenor el l’instrucziun sin il stgalim da scola media da fitg blera teoria. Durant il TecDay dentant ­hajan els ils spezialists pratics che lavuran en las professiuns tecnicas tar els en stanza da scola, ha’l constatà, «en vista a lur avegnir professiunal fa quai bain a las scolaras ed als scolars d’avair ils contacts persunals cun las referentas ed ils referents.» Scola chantunala cun il label da MINT Tenor il conrectur Werner Carigiet è Scola chantunala grischuna stada in dals emprims gimnasis svizzers che haja survegnì il label MINT l’onn 2019. (MINT munta matematica, informatica, scienzas natiralas, tecnica). Quest label che vegn surdà da l’Academia svizra da las scienzas natiralas (SATW) ­pretenda che la purtadra u il purtader dal label mettia tscherts accents en ils roms da la scienza natirala. Sco quei ch’il conrectur dalla Scola chantunala Werner Carigiet di en discurs cun la FMR, saja il TecDay ina da las purschidas per satisfar al label da MINT. «Tuttas trais partiziuns da nossa Scola chantunala grischuna dattan er durant l’onn da scola plirs accents spezials als roms da scienza natirala.» En quest senn vegnia a dar ina cuntinuaziun dal TecDay. Anina Kirchen, Scuol «A mai para quai fitg bun ch’i dat in di da tecnica. Jau taidl fitg gugent, er sche jau na sun ina gronda amatura da la tecnica. Jau na vegn probablamain betg ad ir en ina direcziun tecnica pli tard.» Ursina Melchior, Andeer «La tecnica na m’interes­sescha betg propi. Jau fatsch bler pli gugent chaussas creativas e preferesch era ils roms creativs. Mo igl è tuttina interessant d’udir tge ch’ins po tut far en il sectur da la tecnica. Ussa giain nus en il proxim modul e guardain tge che vegn preschentà là.» Mia Haab, Glion «Jau chat fitg bun ch’i dat il TecDay en la Scola chantunala grischuna. Uschia survegnin nus ina invista en differents secturs. Quai è bun. Per mai na vegn quai plitost betg en dumonda che jau vegn en ina direcziun tecnica.» Il modul rumantsch è er vegnì frequentà da las magistras e dals magisters rumantschs. Ursina Melchior d'Andeer Mia Haab, Glion Annina Kirchen Scuol Guardar en la pratica e discurrer cun persunas spezialisadas Venderdi passà han la Scola chantunala grischuna e l’Academia svizra da las scienzas tecnicas organisà il segund TecDay a Cuira. Per in di èn las localitads dal campus da la Scola chantunala grischuna stadas a disposiziun a var 80 referentas e referents da professiuns tecnicas. Las 1000 scolaras e scolars da la scola chantunala han survegnì in access pratic a temas da la tecnica e da la scienza natirala. Il TecDay ha purschì en tut 60 moduls tematics en las trais linguas chantunalas dal Grischun. Uschia hai era dà in modul rumantsch davart la furmaziun da la cuntrada. La FMR ha era discurrì cun trais scolaras rumantschas e dumandà, co ch’i stat cun il interess per la tecnica. (fmr/mg) Il modul rumantsch è er vegnì frequentà da las magistras e dals magisters rumantschs. 1000 scolaras e scolars han prendì part dal TecDay a la Scola chantunala a Cuira.

Copiar in text tudestg u englais – e laschar translatar quel dad in program da translaziun automatica per rumantsch. Il computer ­surprenda pli e pli la funcziun da translaturas e translaturs «umans». Il diever dal program n’è tar ils «profis» dentant anc betg grond. Per incumbensa da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha ina firma da Turitg mess a disposiziun la pagina d’internet gratuita try.rumants.ch. La funcziun da questa pagina è simpla: Copiar u scriver in text en ina lingua – e laschar translatar quel text per rumantsch. Tenor la firma Textshuttle èsi cun quest program pussaivel da lavurar da 40 % enfin 60 % pli effizient. Bernard Bearth, responsabel datas ed archiv tar RTR di, ch’i vegnia era fatg bun diever da quel – almain tar RTR. Enfin la fin da l’onn passà èn 5000 paginas vegnidas translatadas per diever intern: Sin il sistem extern sajan vegnids translatads 27 milliuns segns, quai che munta a circa 16 000 paginas. Il program servia cunzunt per laschar translatar in text in’emprima giada – per silsuenter pudair sa concentrar sin singulas formulaziuns. Ma do­vran era autras instituziuns publicas quest survezzan da translatar? La Lia Rumantscha, il chantun e la Confederaziun han engaschà entgins translaturs rumantschs – per garantir ch’il rumantsch haja era preschientscha en furma da texts scrits. Tar la chanzlia chantunala èn quai il mument 360 % plazzas. Tar la Lia Rumantscha èn quai radund 180 % plazzas e tar la Confederaziun var 60 % plazzas. Tar il chantun beneventan ins bain programs da translatar sco Textshuttle per la lingua da mintgadi, ma per texts ufficials na basta quai betg. Claudia Hartmann da la chanzlia chantunala: «Sch’i va per texts tenor la ordinaziun da linguas grischuna, sto la qualitad esser garantida cun agid dal sistem da quatter egls e sto haver ina auta segirezza da las datas.» Il chantun lavura cun in agen sistem da translatar che sa numna Trados. Quel arcunescha passaschas da text ed emprenda uschia quasi cun mintga translaziun. Il sistem da Trados è pervi da la segirezza da datas dentant be disponibel internamain. Er in auter collaboratur dal chantun, Alberto Palaia dal post da plurilinguitad, respunda en quest senn: «Natiralmain dovri vinavant translaturas e translaturs. Il program da Textshuttle è bain bun, ma el na po betg ademplir las pretensiuns da qualitad per noss texts.» Giuanna Caviezel, la translatura ruman­tscha da la Confederaziun, na lavura enfin ussa era betg cun il tool da translatar Textshuttle: «Il tool n’è anc betg avunda performant. Jau survegn magari curts texts ch’èn vegnids pretranslatads cun quest tool, ma per curreger quests text dovr jau dapli temp che da far mezza la translaziun.» Tenor ella datti anc potenzial da meglierament. La Confederaziun lavura era cun in agen sistem d’agid da translatar che sa numna Transit – e funcziuna sumegliant sco quel dal chantun. E co vesi ora tar l’organisaziun tetgala Lia Rumantscha? Daniel Telli, il manader Lingua respunda il suandant: «Translaturas e translaturs da pel ed ossa èn anc adina megliers che programs da translatar.» Sin la dumonda, sch’i dovria insumma anc translaturs rumantschs di Daniel Telli: «Dovri lura insumma anc schurnalistas e schurnalists rumantschs, sch’in program da computer pudess translatar tut nà dad auters texts?» La qualitad da l’uman-translatur saja bler megliera, perquai ch’el sa giugar me­glier cun la lingua ed esser creativ, ed el è pli empatic e po giuditgar meglier ina situaziun communicativa. Enfin ussa na sappia in program anc betg remplazzar ils umans. «Il sistem da Textshuttle è vegnì pavlà cun texts schurnalistics, uschia che la maschina funcziuna era cunzunt bain per translatar texts schurnalistics.» Sch’i va però per autras spezias da text sco per exempel recepts da cuschinar u texts litterars, lura vegni pli grev per la maschina. Facit da la retschertga: La tecnica rumantscha na vegn (anc) betg da remplazzar l’uman, u almain il translatur rumantsch. Il program da Textshuttle è bain in bun sistem, ma era in si­stem che è cunzunt sa spezialisà per texts schurnalistics. Ma atgnamain èsi ina simpla chaussa cun in program da translatar, che n’è tenor ils «profis» anc betg avunda bun. Dapli datas che vegnissan messas a disposiziun – e meglier ch’il computer fiss. Co vai pia vinavant cun ils sistems digitals? Bernard Bearth dad RTR è da l’avis ch’i du­vrass per quai cunzunt ina megliera collavuraziun tranter ils differents acturs sin quest sectur. «Per far il proxim pass dovri in engaschi che surpassa las pussaivladads dad RTR.» Ins stuess tenor el pavlar il sistem rumantsch d’intelligenza artifiziala cun texts da divers geners, da tut ils vocabularis idiomatics, gasettas veglias, il material da l’institut da perscrutaziun Dicziunari Rumantsch Grischun ed uschia vinavant «per propi vegnir vinavant». La pagina cun il program da translaziun automatica try.rumants.ch vegn anc ad esser disponibla enfin ils 31 da mars 2023. Tge che capita suenter, ha la firma Textshuttle anc betg vulì tradir a la FMR. I sajan però planisadas intginas adattaziuns e meglieraziuns per quest onn.

Subvenziun, tradiziun, campiun, fusiun, scolaziun … – il mund rumantsch è be plain da pleds che fineschan sin «-iun». La meglra cumprova èn ils schabetgs da quest mais da favrer. Perquai mettain nus ussa a disposiziun ina selecziun e resumaziun tenor successiun casuala – attenziun: Digitalisaziun: Cler, la digitalisaziun è omnipreschenta ils davos onns, era en l’agricultura. Perquai ha in redactur da la FMR scrit quest mais in artitgel davart purs e puras che ston savair manischar sper il tractor era il computer. Il favrer è gea en l’agricultura il mais per inoltrar tut ils detagls da mintga singul manaschi – cun parcellas, animals, furmas da cultivaziun etc. Quellas indicaziuns han da succeder sin via digitala. Tant enavant tut en urden, era sche la digitalisaziun fa suar in u l’auter «cuntadin». Interessant è ina coincidenza extraordinaria: En la medema gasetta, nua che quel artitgel è cumparì, sin la medema pagina da La Quotidiana, ha il Club da ballape da Laax rendì attent a ses teater popular ch’els giogan onn per onn. Il titel dal toc (tudestg!) da quest onn: «Khuaflada und Computerstress». En quel toc teater vai per «Electronic Farmers», per in roboter «Robonator 2000» e per la digitalisaziun che dat fastidi. Damai, mintgatant èn era las cumedias en Surselva pli seriusas che quai ch’ins pensa. Premiaziun: Grond’onur quest mais per Leta Semadeni che gudogna il «Grand Prix Litteratura» per sia ovra da vita. Ed era l’autur ladin Jachen Andry vegn undrà per ses cudesch «be cun rispli» cun in dals set Premis svizzers da litteratura 2023. Dapi diesch onns vegnan surdads quests premis federals. E per la litteratura rumantscha dat en egl ina chaussa particulara: las auturas ed ils auturs undrads èn quasi adina mo Valladers – Leta Semadeni, Jachen Andry, Dumenic Andry e Flurina Badel. I dat mo ina suletta excepziun. L’emprim Rumantsch ch’aveva survegnì in Premi svizzer da litteratura 2023 è stà avant 10 onns Arno Camenisch. Ma el era vegnì undrà per «Ustrinkata», damai per in cudesch tudestg. Perquai vala per auturas ed auturs rumantschs la regla: Sche ti vuls recaltgar in premi litterar, lura scriva vallader – u tudestg. Translaziun: La FMR ha vulì savair quest mais en in artitgel co ch’i stettia atgnamain cun la translaziun automatica rumantscha (sin try.rumants.ch): Vegn quella duvrada savens? Tge experientschas han fatg translaturs professiunals cun quella «maschina»? E dovri en avegnir insumma anc translaturas e translaturs professiunals? Quai ha il redactur da la FMR era dumandà Daniel Telli, tenor atgna definiziun il «Oberlinguist» da la Lia Rumantscha ed uschia il translatur suprem sin il globus rumantsch. Quel ha confruntà il schurnalist cun si’atgna dumonda: «Dovri lura insumma anc schurnalistas e schurnalists rumantschs, sch’in program da computer pudess translatar tut nà dad auters texts?» – Gea, quai è ina buna dumonda. Forsa pudess ins perfin anc accentuar u stravagar la dumonda: «Sch’i dat maschinas che san rumantsch, dovri lura insumma anc Rumantschs?» Alimentaziun: Gea, nua diavel van ils indigens en avegnir a cumprar lur vivonda, sche ina stizun suenter l’autra en ils vitgs ha difficultads? Ils davos 2-3 onns han pliras butias «rumantschas» dà rumpatesta, p.ex. quellas a Ramosch, Curaglia, Tarasp, Stierva etc. Ussa èn perquai en discussiun soluziuns – i duai dar en singuls lieus novas stizuns digitalas, v.d. localitads senza vendiders e vendidras, nua che la clientella po simplamain sa servir e pajar via telefonin. Talas soluziuns èn planisadas tranter auter a Surava, Rueras, Vignogn ed a Vuorz/Andiast. Tar il project dad ina da quellas stizuns digitalas, numnadamain quella a Rueras, ha il redactur da la FMR scrit il suandant: «La stizun ei aviarta da di e da notg, cun auters plaids: adina.» – Uschè simpel è quai! Enfin ussa valeva adina New York sco metropola che na dorma mai. En avegnir èsi Rueras. Faszinaziun: Gea, nus avain schon scrit correct quest pled: «Faszinaziun», duas giadas cun «z». Uschia ha numnadamain battegià quest mais l’uniun Art Engiadina si’occurrenza da glisch e glatsch e sculpturas a Sur En. I sa tracta dad ina miniatura dal «Zauberwald» che vegn organisà onn per onn a Lai. A Sur En aveva l’event apunta num «Faszinaziun Lichterwald». Insumma, sch’ins scriva «fascinaziun» ubain «faszinaziun» po bain esser «egal», basta ch’i saja rumantsch e ch’il «Lichtervalt» possia traglischar en milli culurs. Tradiziun: In mument istoric hai dà apparentamain quest mais a Zuoz. Per l’emprima giada ha ina matta schluppà la giaischla a la prova da Chalandamarz – quasi la prova generala per il grond di dal 1. da mars. Quai n’hai anc mai dà avant a Zuoz: ina matta en costum engiadinais che schloppa la giaischla. Enfin che la giuvna «patruna» Mia Sonder ha sco emprima pudì far quest pass ils 19 da favrer, hai duvrà bleras discussiuns e veritablas dispitas per rabitschar tras in nov reglament pli «feminin» da Chalandamarz a Zuoz. Ma da leger quel reglament è anc detg divertent per Grischunas e Grischuns che enconuschan Chalandamarzs cun integraziun cumpletta da las mattas. Nus citain gugent la passascha originala or dal reglament che descriva co che las mattas han da sa cuntegnair al di da festa a Zuoz: «Mats e mattas cun blusa blova, chapütscha cotschna e fazöl cotschen. Mattas sainza s-chella. Ils mats vaun intuorn ils bügls, las mattas chaminan zieva in gruppa e spettan da la vart dals bügls.» – Insumma, igl è bain pussaivel che ina u l’autra matta da Zuoz participescha en avegnir ad ina auter cortegi, numnadamain a quel dals 14 da zercladur, cun ina blusa violetta. I dess anc auters «-iuns» da quest mais, sur dals quals i valess la paina da rapportar. P.ex. ch’il Bogn Alvagni tschertga anc adina ina «soluziun» e ch’il cussegl «d’administraziun» sa svida pass a pass. Nus pudessan era discutar da la «direcziun» dal Parc Ela u da la «direcziun» da las pendicularas Spligia Tambo SA. Nus stuessan bunamain menziunar las «pensiuns» dad anteriuras regentas e regents dal Grischun. Il Cussegl grond ha gea mess en «discussiun» quellas rentas detg feudalas en «cumparegliaziun» cun auters chantuns. Ma per betg procurar per anc dapli «confusiun» u «cumpassiun» (cun regents, directurs u cussegls d’administraziun) schain nus ussa: fin da «l’emissiun»! Mais per mais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa pli pauc? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina sur­vista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in «schurnal grafic». (fmr)

1. Sch’il boarding è finì èsi memia tard per il proxim sgol – era sche l’aviun sa chatta anc a la plazza aviatica ed ins di a la persuna davos il spurtegl ch’i saja propi impurtant ch’ins cuntanschia la proxima destinaziun. 2. Sch’ina persuna englaisa di: «I was eaten alive this night», n’è quai betg uschè brutal sco quai ch’i tuna. I munta sulettamain che blers mustgins l’han mors. 3. Il di da l’emna cura ch’ins è naschì ha ina muntada speziala en Ghana. El inditgescha mintgatant per exempel en tge chanaster ch’ins metta daners a la fin d’ina messa. Perquai che jau sun naschida in venderdi sun jau ina «Afia». 4. Purtar in chanaster sin chau è fitg difficil. Reparter las ingredienzas egualmain gida. 5. Prender cun sai in marschlos è ina bun’idea. Ins duess dentant gia guardar a chasa, sche quel ha propi la dretga grondezza per l’atgna cofra. 6. Qua na vegni betg tschivlà si per insatgi sin via, mabain i vegn siblà (sco ina serp). 7. Lavar ils chavels giuadora en la plievgia funcziuna exact uschè bain sco sut ina duscha ed è ina buna schliaziun, sch’i dat mancanza d’aua. 8. Sch’insatgi vul tes numer dal telefonin e ti na vuls betg dar quel, datti pliras variantas co reagir: A. Simplamain ignorar la persuna – B. Inditgar in numer fallà – C. Pretender che l’agen numer funcziunia mo en Svizra – D. (Mia soluziun preferida): Pretender da betg discurrer englais e respunder mo en rumantsch. 9. Sch’insatgi cloma suenter ad ins cura ch’ins va en la mar, na duess ins betg simplamain ignorar la persuna, perquai ch’ins pensa ch’ella vul vender insatge. I pudess era esser ch’ella vul avertir da las undas. 10. Sche la cassiera guarda nausch cura ch’ins paja, han ins probablamain pajà cun il maun sanester enstagl cun il dretg. 11. Avair pel alva po esser in motiv per vegnir fotografada u dumandada per daners. 12. Durant l’emprima lecziun da chavaltgar èsi da sa tegnair bain e da far adatg da betg passar sper mangos ch’èn giun plaun. Perquai che lura vegni grev da motivar il chaval d’ir vinavant. 13. Sch’in chauffeur da taxi pretenda ch’el haja mal il venter e trametta in auter chauffeur, datti duas pussaivladads: A. El ha propi mal il venter. – B. El vul desister da quest viadi per esser en roda per in proxim viadi che cuzza pli ditg ed è pajà meglier. 14. Co sa cumportar sin il martgà? – A. Avair avunda daners en bar. – B. Betg acceptar l’emprim pretsch, mabain empruvar da martgadar. 15. Jau hai gugent il dultsch gin original gist racoltà dal bist d’ina palma – il product finì fermentà na ma gusta però betg. 16. Vestgadira alva na resta betg alva. 17. Igl è bun da prender cun sai ina extra rait encunter mustgins, sch’ins dorma insanua auter, cunquai ch’hotels na porschan betg adina talas. Per fermar ina rait dovri per part in zic creativitad. 18. Sepulturas duran plirs dis en Ghana. Il davos di n’è betg in’occurrenza trista, mabain plitost ina party. 19. Nodas da naschientscha pon vegnir interpretadas d’uffants sco merda u murdidas da mustgins. 20. En general èsi da quintar cun tut sin viadi – sulettamain betg che tut funcziuna sco planisà (guarda punct 1). Laura Schütz (20) ha passentà la primavaira passada in mais a Ghana, nua ch’ella ha fatg intginas uras lavur voluntaria per di e nua ch’ella ha scuvrì il pajais. Ella ha dà scola a Kumasi – cunzunt matematica – ad ina classa d’uffants dad otg onns. Durant quest temp ha ella vivì en ina chasa cun auters giuvenils e giuvenilas da l’entir mund. En la columna dad ier ha ella descrit in di a Ghana. Il martgà da Ghana: «Qua na vegn betg tschivlà si per insatgi sin via, mabain i vegn siblà (sco ina serp)», di Laura Schütz.

L’onn 2022 ha il Club alpin Svizzer (CAS) nudà 374 925 pernottaziuns en sias 147 chamonas. Quai è in nov record. Anc mai en l’istorgia da 160 onns dal CAS han tantas persunas pernottà en ina da las chamonas. En cumparaziun cun l’onn da record d’enfin uss – il 2009 – è quai in plus da pli che 15000 pernottaziuns. Sco quai ch’il CAS scriva en ina communicaziun als meds da massa, munta la svieuta da l’onn passà cun osps dal di e da pernottaziun 37,9 milliuns francs. Er quai è in nov record. Quai è pli che nov milliuns francs sur la media dals ultims 15 onns. En il fond da chamonas dal CAS van uschia 2,16 milliuns francs. Quels daners vegnan impundids per investiziuns. Malgrà che l’enviern 2021/22 è stà miaivel e cun pauca naiv, han las chamonas avertas contonschì il nivel d’avant corona en pli u main tut las regiuns da la Svizra. Tranter l’entschatta november 2021 e la fin d’avrigl 2022 è il dumber da pernottaziuns creschì per 25 % en congual cun l’onn avant. En quest temp han ins dumbrà 78561 pernottaziuns. In temp absolut da record è stada la stad 2022. En cumparaziun cun l’onn 2021 el il dumber da pernottaziuns creschì per 14,5 %. Il CAS attribuescha quest resultat da record a pliras periodas da bell’aura. (cdm/fmr)

I dat sulegl e la primavaira s’avischina. La mancanza da naiv da quest enviern fa quitads ad expertas ed experts dal clima. A basa da la situaziun actuala èsi da quintar cun ina sitgira durant la stad 2023. Pertutgà da quella sitgira fiss er il chantun Grischun. La FMR ha discurrì cun Yves Quirin da l’Uffizi per la natira e l’ambient dal Grischun. Il Grischun è ina stiva d’aua. L’aua da baiver curra senza fin. Quel maletg na vala dentant betg pli per tut las regiuns. In enviern cun pauca naiv sco quest enviern ha grondas consequenzas per l’aua da la proxima stad e sche la stad è stada ina sitga sco quella da l’onn passà s’accentuescha la situaziun. Quai mussa in studi actual da l’Institut da naiv e lavinas a Tavau. Emprimas vischnancas sco Andeer u er Surses per la fracziun da Cunter han infurmà la populaziun davart la situaziun. In emprim pass è da svidar ils bigls e da serrar quels. Situaziun pauc empermettenta Che la situaziun actuala na saja betg empermettenta per la stad proxima attesta er Yves Quirin, il manader da la partiziun aua sutterrana ed aua dals abitadis tar l’Uffizi chantunal per la natira e l’ambient (UNA). En cumpa­regliaziun cun l’atun 2022 possian ins concluder, che la situaziun da sitgira saja uss anc pli critica, di Yves Quirin. «Il november 2022 hai dau damain plievgia u naiv che en la media. Ed ils mais schaner e favrer 2023 èsi stà extremamain sitg. Senza la naiv che lieua n’avain nus naginas reservas d’aua per la primavaira proxima.» Differentas cundiziuns da partenza En il chantun Grischun datti regiuns che retiran lur aua da las funtaunas sutterranas. Plinavant datti regiuns che retiran l’aua da las funtaunas muntagnardas. «Per l’aua da funtaunas sutterranas dovri plirs onns da sitgira in suenter l’auter enfin ch’il livel da l’aua sa sbassa», constatescha Yves Quirin dal UNA. «La Val dal Rain grischuna è in dals uschenumnads in­tschess da glera. Las stresas da glera en quella regiun han ina profunditad da passa 100 meters. L’aua sutterrana undegia qua en ina profunditad da circa dus meters.» En in’autra ­situaziun èn tenor Yves Quirin las vischnancas che retiran l’aua da las tschiffadas da funtauna en las muntognas. «En quels lieus dependa in pau da la dumonda quant profunda ch’ina funtauna è e quantas reservas d’aua ch’ella ha conservà.» I dettia singulas funtaunas profundas che possian conservar blera aua. Ma las funtaunas pauc profundas schelian durant ils mais l’enviern. Quellas funtaunas duvrassan uss vers primavaira la naiv che lieuia per pudair furnir nova aua da funtauna. «Senza naiv vegni fitg grev da retrair aua or da quellas funtaunas muntagnardas», manegia Yves Quirin. Conflicts da neccessitad Sper las chasadas privatas datti differents secturs professiunals che dovran aua, er sch’i dat periodas da sitgira en l’avegnir. Perquai pudessi dar conflicts per exempel tranter l’agricultura, il turissem, la producziun d’energia ed auters utilisaders d’aua. Cun las periodas da sitgira vegnia era il mument che la necessitad d’aua saja pli gronda che las quantitads a disposiziun, uschia Yves Quirin. Il problem da la necessitad possia sa dar en quels lieus ch’èn dependents da las tschiffadas d’aua. En quels lieus as stuessi prender mesiras. Per exempel mesiras da collavura­ziun cun vischnancas vischinas. Ina segunda pussaivladad fissan mesiras da construcziun. Ma er questas na possian ins betg realisar a curta ­vista. Yves Quirin: «Perquai na datti nagut auter che da reducir il diever en quels lieus.» Differentas mesiras Tenor Yves Quirin han bleras vischnancas gia prendì ils ultims onns mesiras cunter la stgarsezza d’aua. Ina enconuschenta saja da serrar giu l’aua dals bigls publics. In’autra saja d’appellar a la populaziun da spargnar aua. Quellas duas mesiras sajan enconuschentas. «Sche quai na gida cunter la stgarsezza, vegnan las auto­ritads a stuair publitgar scumonds. Per exempel scumandar da lavar autos u da bagnar ils pastgets dals curtins.» Ed en il mender cas na dettia nagut auter che da serrar giu l’aua dapertut durant tschertas uras dal di. Yves Quirin: «Nus tuts na sperain betg ch’i vegnia uschè lunsch che nus stuain serrar giu l’aua en las chasadas.» Parameters critics dapertut Il clima è en moviment. Ils glatschers sa diminueschan, l’aua è stgarsa e la naiv manca per las sportistas ed ils sportists d’enviern. Martin Gabriel/FMR La midada dal clima ha in effect sin l’ambient e sin ils umans e vegn a far quai en il futur anc pli ferm. La Svizra è pertutgada sco regiun alpina spezialmain fitg da quai. Ins po observar gia pli ditg ina digren acuta dals glatschers, l’augment dal cunfin da nulla grads ed il regress da la schelira permanenta. Per l’aua han ils glatschers ina muntada impurtanta, perquai ch’els arcunan las precipitaziuns. La midada dal clima ha er consequenzas per il sport d’enviern en il Grischun, sche stagiuns d’enviern senza naiv sco quella da quest onn sa repetan. Il Grischun e la stgarsezza d’aua Il Grischun è ina stiva d’aua. L’aua da baiver curra senza fin. Quel maletg na vala dentant betg adina e betg per tut las regiuns. In enviern cun pauca naiv sco quest enviern ha grondas consequenzas per l’aua durant la stad 2023. Quai mussa in studi actual da l’Institut da naiv e lavinas a Tavau. Emprimas vischnancas sco Andeer u er Surses per la fracziun da Cunter han infurmà la populaziun davart la situaziun. In emprim pass è da svidar ils bigls e da serrar quels. Il regress dals glatschers Il regress cuntinuant sa mussa er tar las lieungas da glatschers. Gia l’onn passà n’aveva betg dà blera naiv durant l’enviern e gia la primavaira 2022 era miaivla. Dal glatscher dal Corvatsch è luentà l’onn passà uschè bler glatsch che la staziun da mesiraziun è vegnida dada si.