Ils «Tregants Val Müstair» sun champiuns svizzers dal sport da tir 2022. Quai communichescha il Cumün da Val Müstair. Ils tregants da la Val Müstair han guadagnà la fin d’eivna a Thun illa categoria da 300 meters. Fingià davo la prerunda d’eiran ils Jauers ils prüms. I’l final han ils ot tregants stuvü trar ün program da 20 tuns in vainter sülla schaivgia da desch. Ils tregants han guadagnà il final cun 1489 puncts, quai sun 20 puncts daplü co la concurrenza. «Id es schon alch special», ha dit Rico Hohenegger dals Tregants Val Müstair davo ad RTR, «cha no ot giuvens vain pudü ir al final es stat üna sensaziun, e schi’s po güsta eir amo guadagnar schi es quai alch inschmanchabel.» In dumengia saira haja dat pels nouvs champiuns svizzers in Val Müstair ün bainvgnü cun musica e bavrondas. Üna pitschna delegaziun ha dat in dumengia saira il bainvgnü als nouvs champiuns svizzers. E’l cumün dals tregants guarda cun plaschair vers l’avegnir: L’on chi vain ha lö in Val Müstair il «Tir da la Chalavaina». E da l’on 2024 vain realisada la Festa chantunala da tir in Val Müstair. (rtr/fmr) Ils Tregants Val Müstair preschaintan lur medaglias d’or e’ls premis chi han survgni a Thun.

Binsan, o meis cour char, chanta per tai e tü chantast cun mai. Ils tuns as chattan e svoulan, sotan e’s disfan, sainza pais. E la plövgia chi sflatsch’ in sia monotonia ans accumpogna be adascus ed a tact cun meis pass chi van our d’vi’als fops. Quista not passada haja navü jò in muntogna. Utuon. Ün bun di per ir a baiver il cafè. Da dalöntsch doda lur vuschs. «Cha-au in-seeem-bel.» Che chantinada, ün dutsch bivgnaint. E lur’am fetscha vi’eir eu. Ma gul’as serra. Meis chau suot vusch es cuort e sech. «Hoi!» – «Sco stast?» – «Super, e tü?» – «Caficränzli-time» – bütschins – brancladas. Am dun ün stumpel e fetsch eir eu sco chi tocca. Stender il culöz, far ir inavo ils chavels e trais bütschs. Vistas dschetas cun quist’ora. Lönch na plü vis. A la fin ans inscuntraina darcheu üna jada. Baderlar e quintar sü ün pêr gnolas ! Quai fa bain in da quists temps. Bun’idea. Minch’eivna adüna a las tantas. Regularmaing. Il telefonin tir’adimmaint. I nun es stat simpel da chattar ün termin cun nossas agendas stachidas. Cumpagnia bella. Quai chi’ns mangl’es il curaschi. Ma quaint savura da cafè. Vè, tascha! E plicha placha am plach’ eir eu sün üna sopcha. Fetsch minz da rier. Id es dad ir cul temp. E la peidra es la peidra. Lura tuot vain miss in movimaint. Il carussel dals discuors cumainz’a girar. La buoglia dals problems barbotta. Tscheras rian in accord s’guardond ün’aint per tschella. I taidlan bain quai chi vain dit e dan las bunas respostas. Ün tenor chi vain repeti in variantas adüna plü interessantas. Intant in chadafö s’doda las tipicas caneras da las maschinas da cafè e’l cling dals sdunins süls plattins da porcellana. «Cafè Badilatti. – Bun di. Pigl’il temp!» Culla pastina daspera. Tuottas sco our da la trocla. Bellinas ed üna precis sco tschella. «Wernli, eifach gernli.» «Ma nun hast bun?», doda am dumandar. «Che hast dit?» Pigl’ il pled intant ch’el es bugliaint. Cluotsch a la mütta: «Tuot in uorden!» Per furtüna. L’occasiun ha involà quista jà la camariera chi maina duos gipfelins bain lovats in üna chavognina, cuvernats d’ün fazöl quadriglià. Chi voul? Las boccas cuntinueschan a dar dal taloc. Lur ögliadas quintan. E’l sang es il cotschen dals levs vi dal magöl cun aua. Püf pel muond aint. Lur’ our da fanestra. Intant il mus-chunöz adüna plü dalöntsch va as perder illa tschiera tanter las chasas da la plazza davant il cafè. Tamburs am cloman our da las giassas ed eu vegn via plü daspera. Guarda là il vamporta da non’e bazegner. Driv il portel: «Hu-u!» Mo’l clom resta suord e vain travus dal fraid chi’m vain incunter our da la cuort. E lura vegna sü pro tanta Bina. Las chasas sun tuottas abandunadas. E davo las chantunadas via schmütschan sumbrivas. Quia daja be üna, tuornar e quai svelt. In quel mumaint dod’a strasunar las vuschs dals perdavants ed eu stun là sco petrifichada da spüra schmurdüm: Kikeriki. Sta-a sü, sta-a sü, il gial ha chantà ed eir il sulai ha seis gir cumanzà. Bun di. Hast durmi bain? Co esa? Mo di? Co vaja? Vè nan e quinta. Allegra ed allegrias. Allegramaing. Ingio via? A star da cumpagnia? A bun ans vair. Adieu, sta bain. O a revair? E lura as fana via cun lur riöz malprüvà chi rembomba illas vödezzas. E lur chant beà cun els. «Chü-üs! » e bütschins. Nu sa plü in che muond ch’eu sun. Sco imbambida. «Fin bainbod» – «Chau inseeembel» – «Grazia fich!» – «Grazia» – «Grazia» – «Grazia. D’eira mega.» – Separaziun. Ir ourdglioter. Cour’aint il sbischöz am pigl’il vent bod il flà e lur’at doda a sbragir cun rabgi’ed in furia: «Teis problems lessa avair eir eu.» Meis binsan es stat per invan. Uossa stuvain glivrar, nos plondscher tanter pêr. Nus ans stuvain spartir. Ajosasa. Co’s dar d’incleger?

Ils «Tregants Val Müstair» sun champiuns svizzers dal sport da tir 2022. Quai comunichescha il Cumün da Val Müstair. Ils tregants da la Val Müstair han guadagnà la fin d’eivna a Thun illa categoria da 300 meters. Fingià davo la prerunda d’eiran ils Jauers ils prüms. I’l final han ils ot tregants stuvü trar ün program da 20 tuns in vainter sülla schaivgia da desch. Ils tregants han guadagnà il final cun 1489 puncts, quai sun 20 puncts daplü co la concurrenza. «Id es schon alch special», ha dit Rico Hohenegger dals Tregants Val Müstair davo ad RTR, «cha no ot giuvens vain pudü ir al final es stat üna sensaziun, e schi’s po gü­sta eir amo guadagnar schi es quai alch inschmanchabel.» In dumengia saira haja dat pels nouvs champiuns svizzers in Val Müstair ün bainvgnü cun musica e bavrondas. E’l cumün dals tregants guarda cun plaschair vers l’avegnir: L’on chi vain ha lö in Val Müstair il «Tir da la Chalavaina». E da l’on 2024 vain realisada la Festa chantunala da tir in Val Müstair. (rtr/fmr) Ils Tregants Val Müstair preschaintan lur medaglias d’or e’ls premis chi han survgni a Thun.

La fundaziun «Kreatives Alter» premiescha mincha duos ons a senioras e seniors per lavuors chi han realisà. Ingon han survgni Jachen Curdin Arquint barmör ed Oswald Toutsch la distincziun da «Kreatives Denken». Ill’età da 74 ons vaiva il bankier zürigais Hans Vontobel fundà da l’on 1990 la fundaziun «Kreatives Alter». Ch’el d’eira fingià daspö lönch da l’avis chi’s dess dar a persunas veglias la pussibiltà da muossar che chi sajan amo bunas da realisar, vaiva’l dit cun constituir la fundaziun. Daspö quella jada invida «Kreatives Alter» mincha duos ons a persunas veglias da’s partecipar a lur concurrenza ed inoltrar da lur lavuors. La cundiziun es cha las partecipantas e partecipants a la concurrenza hajan almain 71 ons cur chi finischan lur lavuors. Il cussagl da fundaziun chi consista da desch persunas examinescha cul sustegn dad expertas ed experts quistas lavuors inoltradas e surdà lura ils documaints culs premis e las di­stincziuns. Jachen Curdin Arquint barmör dad Ardez ha survgni ün premi per sia publicaziun «Elemaints d’üna grammatica cumparistica dal rumantsch – idioms e rumantsch grischun». Oswald Toutsch-Giacomelli es gnü onurà culla distincziun per sia publicaziun «Tschierv – Eine Dorf-Monografie». A la 16avla concurrenza da «Kreatives Alter» d’eiran in tuot gnüdas inoltradas 551 lavuors. Sco chi’s po leger sülla pagina d’internet da la fundaziun «Kreatives Alter» ha 12 persunas da tuot la Svizra survgni premis e 20 persunas, eir da tuot il pajais, distincziuns. (fmr/fa)

La società «Lö d’inscunter Chasa Fliana Lavin» invida eir quist on tradiziunalmaing al program cultural d’utuon. In mardi passà ha Reta Corina Luzzi da Ramosch referi davart la cussagliaziun da nudritüra cumplessiva. Tenor ella es la nudritüra alch fich individual – e perquai ragiundscha minchün eir individualmaing seis pais da böt. «Fact es ch’in Svizra han 51% dals homens, 33% da las duonnas e 15% dals uffants surpais», ha dit Reta Corina Luzzi, chi lavura daspö il 2009 sco cusgliadra da nudritüra. In seis referat illa sala polivalenta a Lavin ha ella preschantà in mardi bunura la cussagliaziun da nudritüra cumplessiva – üna cussagliaziun chi resguarda la situaziun da vita, il möd da’s nudrir, ils bsögns ed ils böts da mincha persuna individualmaing. «I nu dà alch cussagls standardisats e plans da dietas. I nu vain neir na parti aint in san e malsan. Plütost vegna guar­dà insembel, che sun vairamaing ils motivs, che chi’s mangia e perche», ha declerà la cusgliadra da nudritüra. Eir ils sentimaints e las situaziuns chi influenzeschan il möd da mangiar, giouvan tenor ella üna rolla per nos cumport da’ns nudrir. Il troglodits our dal cuvel Per manar plü daspera la tematica a las passa 45 interessadas ed interessats, ha Reta Corina Luzzi sco prüm fat ün’introducziun davart il müdamaint dal möd da viver in congual cun plü bod. Là lavuraiva la glieud nempe amo daplü corporalmaing, ella as nudriva cun agens prodots our da l’üert e chaminaiva plü suvent invezza da tour l’auto. «Hozindi s’ha però müdà nos möd da viver in tschella direcziun, perquai vain eir uschè blera glieud cun surpais. Ma insè eschna amo adüna troglodits chi vivan in ün cuvel – il corp ha jent alch cun bleras calorias», ha declerà Reta Corina Luzzi. Ella ha agiunt cha fominas d’eiran amo fin avant pacas generaziuns plütost la regla e na l’excepziun. Perquai impla il corp, adüna scha pussibel, seis deposit cun energia e l’uman ha amo hozindi jent roba cun bler zücher u grass. Dimena es l’abun­danza d’hozindi ün grond motiv per la blera glieud cun surpais. Influenzas da qua e da là Sper il fat cha’l corp funcziuna amo sco i’l temp da crap, ha Reta Corina Luzzi quintà davart ils divers aspets individuals, chi han ün’influenza co ch’üna persuna as nudrischa. Pro quellas influenzas toccan la derivanza, ils üsits da mangiar famigliars, las reglas da maisa, ils temps da mangiar ed eir las preferenzas individualas. «Tschertas famiglias han la regla chi s’haja adüna da mangiar sü quai chi s’ha sül plat. Quai ha lura eir ün influenza sül cumport da mangiar», ha dit Reta Corina Luzzi. Fom obain cuaida? Tenor la cusgliadra da nudritüra esa magari difficil per blera glieud da far la differenza tanter fom e cuaida: «Là as poja dir ün pa sco regla: Schi s’ha ün sentimaint avant giantar e nu’s sa che chi vain cuschinà a chasa o i’l restorant, lura es quai fom. Schi’s stübgia però ad üna tabla da tschiculatta in s-chaffa es quai be cuaida». Pigliond oura la fom haja amo blers motivs per mangiar, sco stimuls, rabgia, tensiun, pisser o lungurella. «I dà eir blera glieud chi cumpensescha sentimaints cun mangiar e quai vezzaina magari suvent illa cussagliaziun da nudritüra», uschè Reta Corina Luzzi. La culla da Lindor Il böt illa cussagliaziun cumplessiva es, chi nu detta üna dieta in quel segn. Uschè nu daja neir scumonds o restricziuns. Plütost vegna provà dad introdüer pitschens müdamaints chi han ün effet positiv a lunga vista. Tenor Reta Corina Luzi sun eir il giodair il mangiar sco eir da’s tour il temp per cuschinar e mangiar da grond’importanza. Vers la fin ha la referenta muossà a man d’ün interessant exaimpel, co ch’ün singula culla da Lindor al di po augmantar il pais dürant ün on. «Cun üna culla da Lindor al di – o duos sduns ris, chi’s mangia amo adonta chi nu s’ha plü fom – as piglia pro var duos kils e mez l’on. E quai be cun restins e restets o ün pa tschigulatta.» Da l’otra vart hajan adüs quotidians, sco per exaimpel tschiccar ün tschic o tour adüna la s-chala, l’effet cuntrari. Uschè as poja cumpensar darcheu quists 2,5 kg surpais l’on. «Vairamaing fan oura las piculezzas il bler e na grondas fadias u grondas reducziuns.» Box: La cusgliadra da nudritüra Reta Corina Luzzi es oriundamaing da Vnà ed abita uossa a Ramosch. Ella fa cussa­gliaziuns da nudritüra daspö l’on 2009. Avant lavuraiva ella sco cuaffösa a Scuol. Davo la naschentscha da seis seguond figl es ella sglischada aint in tuot la tematica intuorn nudritüra, causa üna neurodermitis. Davo avair consultà blers meidis e davo avair renunzchà a diversas mangiativas, s’ha ella focusada sülla nudritüra cumplessiva. Dal 2008 ha ella lura cumanzà üna scolaziun sco cusgliadra cumplessiva da nudritüra e tanter il 2010 e’l 2013 ha ella amo fat üna scolaziun sco cusgliadra psicologica da nudritüra. Front: «I nu dà alch cussagls standardisats» Eir ingon invida la società «Lö d’inscunter Chasa Fliana Lavin» al program cultural d’utuon. In mardi passà ha referi Reta Corina Luzzi, cusgliadra da nudritüra cumplessiva, davart sia professiun e’l cumport da’s nudrir. «I nu dà alch cussagls standardisats e plans da dietas. I nu vain neir na parti aint in san e malsan. Plütost vegna guardà insembel, che sun vairamaing ils motivs, che chi’s mangia e perche», ha dit la cusgliadra da nudritüra. In passa ün’ura e mez ha ella quintà davart las diversas influenzas sül cumport da mangiar ed ha eir declerà perche cha 51% dals homens, 33% da las duonnas e 15% dals uffants in Svizra han surpais. (fmr/cam) La cusgliadra da nudritüra Reta Corina Luzzi ha referi in mardi a Lavin davart sia professiun e davart la nudritüra individuala.

Dürant la stà 2021 vaivan las uniuns per l’ambiaint WWF Grischun, Pro Natura Grischun e la fundaziun Protecziun da la cuntrada Svizra, recurrü cunter üna decisiun dal Cumün da Val Müstair. Quel vaiva dat il permiss da müdar l’ütilisaziun da l’Alp Sprella e far landroura üna chamonna dal Club Alpin Svizzer. Avant pacs dis esa gnü cuntschaint co cha’l Güdisch adminstrativ chantunal ha decis in chosa. Il recuors es gnü refüsà in tuot ils puncts, sco cha’l Cumün da Val Müstair ha comunichà quist mardi. La secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS less fabrichar i’ls edifizis chi nu vegnan plü dovrats per scopos agriculs las localitats dad üna chamonna dal CAS. Uschea dessa gnir pussibiltà a seis giasts bels evenimaints in quista cuntrada natürala fascinanta. L’anteriura Alp Sprella as rechatta illa Val Mora, üna val parallela da la Val Müstair I’ls ultims ons es il proget gnü reelavurà plüssas jadas, redimensiunà ed optimà, uschea chi’d es nat ün proget plü moderà. Tenor la communicaziun accumplischa il proget uschè «ils böts cumünaivels dal Cumün da Val Müstair e da la Biosfera Val Müstair». Il parc da natüra perseguitescha ün svilup regiunal perdüraivel e s’ingascha i’ls sectuors sco turissem in stret contact culla natüra e la cultura, prodots regiunals tscherfitichats, fuormaziun per svilup perdüraivel ed augmaint da la valur da natüra e cuntrada. Cha’l Cumün da Val Müstair e’l CAS sajan fich surlevgiats da quista decisiun dal Güdisch adminstrativ chantunal e s’allegran da pudair, davo ün’interrupziun da plüs ons, cumanzar a tour per mans la realisaziun dal proget. (cdm/fmr)

Il nouv Chalender Ladin 2023 es qua. Pella 113avla jada – e güst a temp pels Dis da litteratura a Domat – cumpara il magazin annual ed ufficial da l’Uniun dals Grischs. La redacziun es statta darcheu in mans da la romanista Bettina Vital. El penda in stüvas, in cafès e furnarias e spordscha üna gronda variaziun d’artichels davart sport, natüra, società, artisanadi, politica, litteratura ed art. I dà da las tuottas i’l Chalender Ladin, miss insembel eir quist on da Bettina Vital. Las rubricas fixas Jelscha, Luzia o Victoria opür Quirin, Armon o Emil? – Chi chi tscherch’ün nom rumantsch per seis pop o sia poppa, dess sfögliar i’l chalendari dal Chalender Ladin! Illas rubricas fixas dal chalender daj’adüna bler da scuvrir. Quistas paginas orienteschan tanter oter cur chi’d es il di adattà per far aint, buglir o cular da tuotta sorts süjs o cumpots – ün trend chi piglia darcheu pro eir pro’ls giuvens – cur chi’d es glüna creschainta e glüna guarainta e cur chi füss il meglder di per üna nouva frisura. La cronica da la vita culturala ladina da l’on scuors, redactada da Mario Pult cun bleras fotografias, nu manca neir quist on. Uschè eir duos ingiavineras e s’inclegia las lingias chi rendan omagi e fan algordar a persunalitats da nossas valladas chi nu sun plü. Cuorts insajs dal nouv chalender Cun üna tecnica ch’ella ha sviluppà dürant divers ons e chi’d es gnüda adüna plü raffinada ‘cultivescha’ l'artista Regula Verdet-Fierz da Guarda fluors da glatsch ch’ella tegna in salv sün palperi e taila. Quellas imbellischan la cuverta dal Chalender Ladin 2023. Illa part da l’art as poja leger ün purtret fich persunal da Flurina Badel chi preschainta la vasta ouvra da sia vaschina artista. Scha no guardain la tabla da cuntgnü, schi ans spetta il seguaint: Noe ed Isai Näff da Sent han ün böt cumünaivel: ils gös olimpics. Fadrina Hofmann es statta a far la visita als duos champiuns svizzers. «Duonna Mint» alias Clelia Bieler declera perche chi’d es central da promouver fingià sül s-chalin bass giuvnas indschegneras, informatikers, sviluppadras d’applicaziuns ed electricists da rait. Pazeller da Tarasp observa «cha l'uman saj’oramai üna bes-cha sociala» e tegna ün pledoyer per daplü cumünanza in noss cumüns. E Paulin Nuotclà ha inscuntrà ün «archituct». Jachen Curdin Arquint ha sföglià in vegls tschantamaints dals cumüns politics da nossa regiun chi reglaivan il minchadi politic dal temp da la Republica da las Trais Lias. Co han influenzà Miró e da Goldworthy la scoulina da Puntraschigna? Scolaras e scolars da la 6avla classa da Müstair rapportan tanter oter da la visita dal Minisguard in classa, dal mumaint ingio chi ha gnü nom l’on passà chi possan büttar la mascrina i’l s-chartaröl. Quist ed amo bler daplü as poja leger i’l Chalender Ladin 2023. Üna pitschna squadra efficiainta Per la sesavla jada cumpara il Chalender Ladin in redacziun da Bettina Vital, oriunda d’Ardez. La romanista piglia jent incunter vossas contribuziuns. Pella part grafica es responsabel il cumpositur Jon Duri Gross dad e-grafica a Lü. Lavuors da traducziun e correctorat han surtut quist on Chatrina ed Andrea Urech e Sidonia Klainguti. La redactura es grata a tuot las contribuentas e contribuents dal Chalender Ladin 2023 ed a tuots ils inserents chi pussibilteschan da mantgnair quist magazin da cultura indigen. In quist lö ün cordial grazcha fich per mincha sustegn! Sainza quel nu gessa. (cdm) Il Chalender Ladin 2023 as poja retrar per 18 francs pro’ls cuvis, postar o abunar sülla pagina da l’Uniun dals Grischs (www.udg.ch) opür cumprar in diversas librarias e butias in Engiadina e Val Müstair. Il frontispizi dal Chalender Ladin 2023

«Dà noss paun da mintgadi a nus oz.» – En cuminanza roga la raspada mintga dumengia per noss paun – e quel survegnin nus en abundanza. La natira porscha ritgamain vivonda, almain per ina part da l’umanitad. E tge faschain nus cun quella? In terz da las mangiativas va en il rument – 2,8 milliuns tonnas l’onn. Quai è ina colonna da camiuns da Turitg a Madrid. Ina part da l’umanitad ha da memia, sfarlatta e mora per part da surnutriment – l’autra part n’ha nagut e mora da la fom. Ed i na vegn betg meglier. Las fominas s’augmentan. En Etiopia, Kenia e Somalia manca il monsun per la quarta giada – veglia da Dieu? U plitgunsch dals umans en ils pajais ritgs, che cun lur engurdientscha d’energia midan il clima? D’atun festivain nus las festas da la racolta ed engraziain a Dieu per ses ritgs duns – cun raschun. En ierts, prada e guauds, en ils flums ed en las mars dat el a nus ritg nutriment. Nus dentant tissientain la prada cun pesticids e decimain ils insects che procuran tras la fructificaziun da las plantas per nossas maisas plainas. Senza insects vegn la fom a s’augmentar. «Dà noss paun da mintgadi a nus oz.» – Tgi è manegià cun «nus»? Be nus – u era ils auters che han fom? Pudain nus lura delegar la responsabladad a Dieu? Quai è pli simpel che da midar noss cumportament e parter vairamain. «La natira porscha per l’entir mund avunda, ma betg da memia» ha ditg Michail Gorbatschov ch’è mort dacurt. – E lura: rugain nus be per oz? L’aua che la natira dovra per ans dar noss paun da mintgadi vegn stgarsa e vegn a mancar anc dapli en il futur, era tar nus. Las perspectivas per las proximas generaziuns n’èn betg bunas. Dapi ch’i dat umans n’ha nagina generaziun vivì uschè bain sco nossa: avunda da mangiar ed avunda aua, buna medischina ed ina vegliadetgna segirada, avunda lavur, mobilitad totala – nus avain tut las pussaivladads. Na fissi lura betg noss duair da surprender responsabladad era per las generaziuns futuras, empè da be delegar la responsabladad a Dieu? Jost Falett da Bever è stà scolast da biologia e rumantsch a l’Academia Engiadina. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

L’Alp Sprella illa Val Mora dess dvantar üna chamonna dal CAS, ma l’on passà vaivan fat trais organisaziuns d’ambiaint grischunas recuors cunter la dumonda da fabrica per la transfurmaziun. L’eivna passada es quist recuors gnü rinvià dal Güdisch administrativ grischun. Uossa esa da spettar scha las organisaziuns d’ambiaint tiran inavant il recuors davant Güdisch federal. «Quista decisiun ans conferma cha’l proget es modest e ch’el es gnü fat cun blera masüra a reguard la natüra delicata illa Val Mora. Cha’l güdisch ha rinvià tuot ils puncts es fich positiv», disch Heinz Gross, president da la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal Club Alpin Svizzer (CAS). L’Alp Sprella nu vain daspö lönch na plü dovrada agriculamaing ed uschè han las lavuors vi dal proget per la transfurmaziun fingià cumanzà avant bundant 14 ons. La concurrenza d’architectura ha gnü lö dal 2008 e la prüma dumonda da fabrica es gnüda inoltrada dal 2010. Ma causa cha l’Alp Sprella as rechatta illa Val Mora – in üna da las ultimas vals intactas in Svizra – ha il proget stuvü gnir redimensiunà, reelavurà ed optimà plüssas voutas. Temp per as decider In gün dal 2021 vaiva il CAS lura inoltrà ün’ulteriura dumonda da fabrica chi d’eira gnüda approvada da las instanzas chantunalas e dal Cumün da Val Müstair. Precis cunter quista dumonda da fabrica es uossa gnü rinvià il recuors dal WWF Grischun, Pro Natura Grischun e la Fundaziun Protecziun da la Cuntrada Svizra. L’argumaint principal da las uniun per l’ambiaint d’eira cha la Val Mora saja tenor experts fingià uossa massa ferm frequentada. Üna chamonna da CAS chaschuness gronds disturbis per la natüra intacta ed unica illa Val Mora. Las organisaziuns d’ambiaint nu s’han amo decisas co ir inavant illa chosa. «Nus eschan uossa vi da l’evaluar la situaziun e’ns chattain in venderdi, ils 4 november 2022 per discuter e decider co proseguir», uschè il WWF Grischun sün dumonda da la FMR. Eir la Pro Natura Grischun ha dit invers la FMR ch’els sajan amo vi dal discuter ils prossems pass e ch’üna comunicaziun a las medias infuormarà davart l’andamaint. Scleri las dumondas ouravant Avant co cha’l Chantun ha pudü decider davart ün permiss per la transfuormaziun da l’Alp Sprella, ha stuvü gnir scleri co ch’üna pussibla gestiun guardess insomma oura. Las dumondas centralas d’eiran: Co vain prolungà il temp cun travasch illa Val Mora? Resta il trafic sün l’axa principala? Daja ün squitsch plü grond süllas vals dal süd da la Val Mora? Per sclerir quistas dumondas ha la Biosfera Val Müstair fingià avant ün pêr ons laschà far ün concept da management da visitaders. «Là s’haja lura formulà co chi’s pudess realisar tuot quai, eir cun masüras da comunicaziun. Scha quai nu füss stat pussibel in connex cun las dumondas, s’haja lura scleri la pussibilità scha’l cumün pudess relascher zonas da protecziun», declera David Spinnler, mainagestiun da la Biosfera Val Müstair. Quist concept es in seguit gnü suottascrit da tuot ils partenaris e d’eira eir ün elemaint chi vaiva manà al permiss da vart dals uffizis chantunals l’on passà. La Biosfera Val Müstair nun ha però mai fat part dal recuors invers la renovaziun da l’Alp Sprella. «Progets chi correspuondan a las ledschas sun adüna pussibels, eir in ün parc da natüra. Ün tal parc nu pissera per petiziuns chi rendan plü difficil ün proget legal», disch David Spinnler. Investiziuns da var 2,5 milliuns francs Il plaschair davart da la decisiun dal Güdisch administrativ grischun a favur dal nouv proget ha eir procurà per reacziuns positivas pro’l CAS svizzer: «L’associaziun centrala dal CAS benevainta la refüsa dal recuors e s’allegra da pudair cuntinuar cul proget. Causa cha la secziun Engiadina Bassa es il patrun da fabrica, definischa ella ils prossems pass», uschè l’associaziun centrala dal CAS invers la FMR. Ils prossems pass sun tenor Heinz Gross da finir la planisaziun e da sgürar la finanziaziun. El indichescha ils cuosts d’investiziun cun var 2,5 milliuns francs. «Scha las societats d’ambiaint nu tiran inavant il recuors fin davant Güdisch federal, lura as poja far quint cun ün cumanzamaint da fabrica l’on 2024», uschè Heinz Gross. Ün pass inavant: il Güdisch administrativ grischun ha rinvià ün recuors cunter la transfuormaziun da l’Alp Sprella. L’Alp Sprella illa Val Mora nu vain plü dovrada agriculmaing e dess dvantar üna chamonna da CAS. Il model muossa l’Alp Sprella sco chamonna dal Club Alpin Svizzer. Front: Pront pel prossem chapitel La Secziun Engiadina Bassa/Val Müstair dal Club Alpin Svizzer (CAS) voul fingià daspö passa 13 ons transfuormar l’Alp Sprella in üna chamonna dal CAS. Il proget illa Val Mora – l’alp nu vain fingià daspö lönch plü dovrada agriculamaing – ha stuvü gnir redimensiunà ed optimà plüssas voutas. L’on passà han il cumün da Val Müstair e’ls uffizis chantunals finalmaing dat glüm verda pel proget e’l CAS ha surgni il permiss da fabrica. Subit davo han il WWF Grischun, Pro Natura Grischun e la Fundaziun Protecziun da la Cuntrada Svizra però fat recuors cunter quista dumonda da fabrica. L’eivna passada ha il Güdisch administrativ grischun rinvià il recuors. Il Cumün da Val Müstair e’l CAS han bivgnantà quista decisiun cun grond plaschair. Uossa esa be da spettar scha las organisaziuns d’ambiaint vöglian trar inavant il recuors davant il Güdisch federal. Scha quai nu es il cas, lura po il proget gnir realisà a partir dal 2024. (fmr/cam)

Daspö la fin d’eivna passada exista üna gruppa da Facebook cun nom «Pro Fotovoltaica Engiadina». Quista gruppa es iniziada da Not Carl e dess sensibilisar per ün grond proget d’indrizs solars sün sur Bos-cha per prodüer almain 50 uras gigawatt. Bainbod trattan ils vaschins da Scuol lasupra. La Confederaziun sustegna progets d’energia solara illas muntognas cun fin 60% dals cuosts da realisaziun. Quist’acziun federala düra fin dal 2025 respectivamaing fin pro’l volumen da producziun da duos uras terawatt. Eir il chantun Grischun prevezza culla ledscha d’energia da promouver indrizs fotovoltaics. Quists fats han miss in movimaint eir l’Engiadina Bassa. La fin d’eivna passada ha lantschà Not Carl ün gruppa da Facebook cun nom «Pro Fotovoltaica Engiadina» cul böt d’infuormar e sensibilisar la populaziun per ün proget fotovoltaic a Sur Bos-cha a Scuol, directamaing suot il Piz Champatsch. Fin in marcurdi a mezdi vaiva quista gruppa fingià 330 amias ed amis. Sco cha Not Carl respuonda sün dumonda, saja’l persvas dal lö per ün grond proget fotovoltaic, impustüt eir causa chi’s pudess trar a nüz l’infrastructura e las lingias existentas da l’Energia Engiadina a Jonvrai. «Il lö es ideal», disch l’iniziant Not Carl ed agiundscha, «uossa stuvaina reagir, i fa prescha.» Culla gruppa da Facebook voul el rinforzar e sustgnair la politica e las cumischiuns correspundentas per perseguitar il proget per daplü energia regenerabla. Entradas pel cumün Not Carl es president da la Gruppa d’interess dals cumüns concessiunaris grischuns ed el rapreschainta ils cumüns concessiunaris d’Engiadina i’l cussagl administrativ da las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE). El s’occupa fingià plü lönch da la tematica ed ha tematisà progets solars in Engiadina Bassa fingià in oters artichels ed in chartas da lectur correspundentas. El es persvas cha a Sur Bos-cha a Scuol exista il potenzial per ün proget d’almain 50 uras gigawatt energia solara regenerabla. «Ün simil proget maness eir entradas al cumün, sumgliaintas als fits d’aua», declera’l e suottastricha ils avantags da pudair prodüer la forza regenerabla eir d’inviern cur chi manca in oters lös las pussibiltats correspundentas. Ch’uschea pudess l’Engiadina Bassa spordscher üna buna part per evitar la mancanza d’energia. «Perquai vala la paina da cuntinuar la discussiun», disch Not Carl. Üna prüma discussiun ha gnü lö in gövgia passada a Scuol. Preschaints d’eiran rapreschantants dal cumün da Scuol, dal cumün da vaschins sco possessur dal terrain, da las Pendicularas Scuol e da differents partenaris pussibels per realisar ün simil proget. In quist’occasiun ha preschantà Heinz Gross da las OEE üna proposta per realisar il proget. Eir Not Carl sustegna quist’idea da las OEE. El fa però eir valair, ch’eir oters partenaris potenzials hajan fingià muossà interess da collavurar e realisar simlas ideas a Scuol, per exaimpel las Ouvras industrialas da Basel (IWB). Energia netta e locala Ün partenari pussibel es eir l’Energia Engiadina (EE). Perquai es eir il directer Claudio à Porta stat preschaint a la sezzüda correspundenta in gövgia passada a Scuol. El vezza differents avantags d’ün simil proget: «Il lö es predestinà e l’infastructura neccesaria a Salaniva es in vicinanza», quinta’l dals avantags invers oters progets ed agiundscha, «il proget a Sur Bos-cha pudess gnir realisà sainza grond’intervenziun illa natüra.» Claudio à Porta discuorra d’ün proget exemplaric per daplü energia netta e locala. Cha l’idea saja fich buna ed interessanta e maness raps e nouvas plazzas da lavur illa regiun. Perquai racumonda’l da cuntinuar cul proget e sclerir ils detagls. Perseguitar il proget Persvasa da l’idea es eir Aita Zanetti chi presidiescha la cumischiun d’energia dal cumün da Scuol e chi surpiglia als 1. schner la carica da capo cumünal. «I füss important da pudair perseguitar il proget culla premura toccanta», respuonda Aita Zanetti sün dumonda ed ella suottastricha eir chi fetscha prescha per pudair profitar da las cundiziuns federalas. Cha’l prüm stopchan uossa gnir infuormats ils pertocs, sajan quai ils paurs chi fan adöver dal pas-ch ed ils vaschins da Scuol sco possessurs dal terrain. Als 15 november vegnan confruntadas las vaschinas ed ils vaschins da Scuol culla tematica. In occasiun d’üna radunanza dal cumün da vaschins vain trattada la dumonda da princip per implants fotovoltaics sün sur Bos-cha a Scuol. Quista decisiun da princip dess pussibiltar da cuntinuar cullas ideas e cullas trattativas in merit. Fingià tut cogniziun da las ideas solaras han eir las associaziuns da l’ambiaint. Sco cha Beat Deplazes, president dal WWF Grischun, ha dit in mardi saira invers ils Regionaljournal, nu saja’l uschè inchantà dals progets per gronds indrizs da fotovoltaica in muntogna. Però cha’l WWF nu saja strictamaing cunter simils progets, scha quels gnian realisats in territoris chi nu sajan protets causa la biodiversità. Il proget fotovoltaic es previs sül territori Sur Bos-cha suot il Piz Champatsch. Per quist proget as pudessas trar a nüz l’attach electric a Jonvrai per manar davent la forza solara cun lingias existentas rinforzadas.

Quista sonda a Strada s’inscuntra il Coro Masdà Valsot cun il Chor mischedau da Sevgein. Duos cors, ün da l’Engiadina, l’oter da la Surselva, spordschan a la populaziun üna saira recreativ-creativa e divertenta. Ils da Sevgein s’allegran da l’inscunter in Engiadina Bassa. Il coro da Sevgein ha structuras sumgliantas a quelllas da Valsot culla dirigenta Maria Pardeller. Il cor da Sevgein dispuona cun Flavia Walder d’üna dirigenta fich motivada ed ingaschada. Id es la premissa centrala per motivar a sias chantaduras e chantadurs. Actualmaing dombra il cor 22 commembras e commembers. El s’ha fuormà da l’on 1981 our dad ün cor viril. Ufficialmaing cun statüts s’haja fundà l’uniun da l’on 1987. Ils prüms 13 ons ha Gion Gieri Sgier dirigi la formaziun. El chanta dal rest amo hoz i’l cor. Il Chor mischedau da Sevgein tocca pro las uniuns principalas dal cumün ed imbellischa il chant sacral in baselgia sco eir festas profanas. Amo avant qualche ons chantaivan ils da Sevgein 25 jadas in baselgia. Eir la festa da cumün a Sevgein es ün’occurrenza cha’l cor ha sviluppà e portà. Illa sala polivalenta a Strada preschainta el chanzuns rumantschas ed üna francesa. Ils duos cors han dafatta preparà eir ün program da chanzuns cumünaivlas a chaschun d’üna sonda d’exercizi al principi d’october i’l Plantahof a Landquart. Il concert es sonda, ils 6 da november 2022, a las 20.30 in sala polivalenta da la scoula da Strada. Il Chor mischedau da Sevgein

L’uors M13 vaiva pisserà avant 10 ons per temmas e lingias grassas in Engiadina, i’l Puschlav ed in tuot la Svizra. Ün film dal cineast talian Alessandro Abba Legnazzi, realisà cun sustegn dad RTR, recapitulescha las tensiuns chi vaiva dat impustüt i’l Puschlav, infin al tun mortal per M13. La tematica dal film es speciala, ma impustüt vala quai in quist cas eir pella fuorma cineastica: singuls protagonists d’avant 10 ons han «giovà» a sai svess. Il film «L’urs» cumainza vaira drastic: ün guardgiasulvaschina vain schnervà da schurnalistas e schurnalists. Paca pezza davo es el lura da la partida pro l’obducziun d’ün uors mort – il uors M13. A quel vain taglià oura il cour. Uschè cha l’aspettatur e l’aspettatura sun fingià immez aint, «in direttissima» sül minz da tuot l’istorgia, ingio chi va per las emoziuns cha la cumparsa d’üna tala bes-cha ha pudü chaschunar avant desch ons i’l Puschlav: las temmas, las tensiuns, l’ödi, ils pissers, l’agitaziun, la fascinaziun, il stress o la rabgia. Ün tren ed ün mort L’uors mort sün maisa dal guardgiasulvaschina puschlavin – il M13 – d’eira stat ün compel bain cuntschaint in tuot la regiun, eir in Engiadina. Quel es gnü observà in avrigl dal 2012 in Engiadina Bassa, es gnü identifichà vaira svelt sco «uors chi dà in ögl» ed es perquai gnü muni cun ün emettur. A Baraigla/Ftan ha el lura survivü ün mais plü tard üna carambolascha cun üna locomotiva. Pacs dis plü tard ha’l provochà tanter Spiss e Samignun ün pitschen incendi da god – e cun tscherchar l’uors M13 ha la pulizia chattà üna bara chi’d es statta victima d’ün crim. Sia fin ha l’uors lura instradà i’l Puschlav, perquai ch’el s’ha approsmà als cumüns. Id ha dat ün inscunter cun üna matta a Miralago ed M13 ha perfin ruot aint in ün prümaran. Ils 19 da favrer 2013 es M13 perquai gnü schlupettà i’l Puschlav. – Tant inavant l’istorgia da quella jada. Üna tematica delicata La scena cull’obducziun dal cour es üna da las prümas i’l film «L’urs» chi’d es gnü muossà ils 28 d’october 2022 in üna sala plaina a Poschiavo – e chi’d es eir gnü emiss quistas ultimas duos eivnas süls chanals dad RTR (Cuntrasts e www.rtr.ch). Realisà il film da passa 80 min ha Alessandro Abba Legnazzi, ün cineast da Brescia (I). Cun sustegn ed in collavuraziun cun RTR ha el fat quist film documentar cun üna tematica sur d’ün temp eir delicat pella cumünanza puschlavina. Cha la tematica d’eira statta buollada da gronda tensiun (sajettar quist uors o brich?) – cumprouva ün purtret da quella jada: trais paurs as vaivan laschats fotografar cun schluppets sülla prüma pagina dal Blick. Giovar a sai svess Per documentar quists mais da tensiun ha il cineast Alessandro Abba Legnazzi tschernü üna via cineastica vaira insolita o delicata. El vess pudü quintar in möd süt sech e cronologic tuot ils fats da quella jada – ils prüms stizis dal uors illa val, las temmas, las confruntaziuns ed il rebomb medial, decorà cun intervistas da perdüttas. O lura vess l’autur pudü reinscenar tuot l’istorgia cun acturs professiunals. Ma il cineast ha tschernü ün’otra via. Aint il film «L’urs» giovan nempe las persunas realas a sai svess. Voul dir ils duos protagonists principals, ils guardgiasulvaschinas Arturo Plozza e Livio Costa vegnan giovats dad Arturo Plozza e Livio Costa! O lura reinscenescha il paur Daniele Raselli – chi perda ün asen – a sai svess. Ün’autenticità vardaivla Id es üna soluziun surprendenta cha Alessandro Abba Legnazzi ha chattà per «L’urs». La fuorma cun acturs laics es nempe eir ün ris-ch. I pudess capitar cha l’istorgia seriusa dvainta platta e penibla – ün pa «Dorftheater». Ma i capita il cuntrari. Ils acturs sun nempe grondius, i’s bada propi la fascinaziun dals duos guardgiasulvaschinas per la bes-cha rapazza cur chi tilla vezzan la prüma jada. Ed i’s bada eir lur dilemma persunal, cur cha quist M13 procura per adüna daplü temmas pro la populaziun illa val, intant ch’els duos nu pon far oter co da til observar cun emetturs e perspectivs. Il film gudogna cun quista inscenaziun tras las persunas «realas» ün’autenticità propi vardaivla ed üna valur documentarista supplementara, schi’s sa apunta cha Arturo Plozza e Livio Costa han propi eir vivü e passantà svess quels evenimaints. Cler, qua o là sun ils dialogs scrits in möd fich explicit, per pudair dar tuot las infuormaziuns necessarias i’l film. E mincha actur laic-real nun es ün profi. Ma impustüt ils duos «actuors» Livio Costa ed Arturo Plozza sun üna veritabla scuverta. In singuls cas ha il film «L’urs» eir dovrà acturs da professiun. Uschè nun ha p.ex. üna persuna vuglü giovar a sai svess. Quel paur da bescha vaiva nempe miss dal 2012/13 üna praja tös-chantada pel uors, quai chi’d ha gnü perfin consequenzas penalas. Quista «rolla» ha surtut ün actur da professiun. Ün fantom fa dumondas Il film «L’urs» documentescha dad üna vart ils fats dad avant 10 ons, cul focus sülla Val Puschlav. Ma dasper ils fats riva el eir da tschüffer bain las emoziuns ed ils squitschs da quella jada. El refletta che chi’d es o nun es apunta pussibel illa convivenza tanter uman e bes-cha sulvadia. Per ir sün quel livel da reflexiun s’inservischa Alessandro Abba Legnazzi eir dad intermezzis cun üna persuna chi porta üna mascra d’uors, id es üna sort fantom chi fa dumondas in connex culla convivenza dad uors ed uman. Ma eir quist fantom – schabain üna fuorma ün pa affectada – es inspirà dad üna persuna reala, nempe da quella chi vaiva s-chaffi avant 10 ons üna pagina da Facebook dad M13, ingio chi gnivan fattas dumondas, scha Puschlavinas e Puschlavins reagischan bain o mal in connex cul uors. Che resta dal film «L’urs»? – Ils ultims ons saran passats prossems uors tras la val, davo la mort dad M13. Ma il film muossa bain ils reflexs umans pro üna confruntaziun cul «nouv», be listess scha quai es ün uors o ün oter «elemaint ester». Forsa cha eir la realisaziun da quist film ha pudü contribuir cha’l Puschlav fetscha la pasch cun il «nouv» chi vain o chi pudess amo gnir. Pel uors M13 esa massa tard, quel es impaglià aint il museum. Il film «L’urs» es accessibel süls chanals dad RTR: (QR-code) https://www.rtr.ch/cultura/cultura/cuntrasts-l-urs Arturo Plozza e Livio Costa, ils duos guardgiasulvaschinas, vezzan la prüma jada l’uors in Puschlav. Arturo Plozza e Livio Costa, ils duos guardgiasulvaschinas, vezzan la prüma jada l’uors in Puschlav. Ils guardgiasulvaschinas localiseschan l’uors per til pudair spaventar. Trais paurs as mettan in posa pel Blick. Els sajan pronts da sajettar l’uors. Lur fotografia vegn stampada sülla prüma pagina da la gazetta. M13 e seis butin. Livio Costa, il guardgiasulvaschina inspecta la chamonna, ingio cha l’uors ha ruot aint. Ün film sur da l’uors M13 El es stat l’uors chi varà procurà avant var desch ons per las plü bleras lingias grassas i’l chantun Grischun ed impustüt illas vals dal süd – il uors M13. In avrigl dal 2012 d’eira quel rivà in Engiadina, d’eira gnü tschüf a Baraigla/Ftan dal tren, ha plü tard procurà cha la polizia chatta ün mort ed el ha lura a la fin fat üna brava «revoluziun» in Puschlav. Precis da quellas tensiuns e da las temmas i’l Puschlav quinta ün nouv film chi’d gnü muossà ultimamaing – il film «L’urs» dal cineast talian Alessandro Abba Legnazzi, realisà in collavuraziun cun RTR. Il film ha tschernü üna via vaira insolita per documentar il temp da la confruntaziun puschlavina cul uors M13. L’autur ha nempe laschà giovar a las persunas realas a sai svess. Voul dir cha p.ex. ils guardgiasulvaschinas Arturo Plozza e Livio Costa as insceneschan svess. E tras quist’idea suprendenta gudogna il film cun il titel «L’urs» valur documentarica. (fmr/dat)

Impromiss da discuorrer ün’eivna a l’inlunga cun collegas, famiglias, usters e butieras be plü rumantsch. Quai han fat las quaranta partecipantas e partecipants dal sesavel cuors «A Sent be rumantsch» in dumengia davomezdi. Illa sala da la Chasa Misoch a Sent sun rivats in dumengia a las 14.00 ün davo tschella las partecipantas e partecipants dal cuors da lingua «A Sent be rumantsch». Cumanzà vaiva indigens activs illa vita culturala da Sent da l’on 2012 d’organisar quel cuors mincha duos ons. «L’idea es l’immersiun, ils partecipants ston propcha cumbatter culla lingua per as dar d’incleger», ha declerà Cristina Gregori, üna da las organisaturas, a la FMR, «els impromettan al cumanzamaint da l’eivna chi discuorran be la lingua chi vöglian imprender, be rumantsch.» L’ultim da quists cuors füss stat previs dad organisar avant duos ons. «Tscherchà üna nouva fuorma causa la pandemia» L’eivna in november 2020 ha stuvü gnir desditta causa corona. «I füss stat difficil da chattar famiglias chi vessan laschà abitar pro ellas als partecipants», ha Cristina Gregori cuntinuà, «ma eir ils partecipants vaivan retgnentschas da gnir e manar forsa la malatia forsa pro famiglias a Sent.» Perquai ha la gruppa d’organisaziun, ultra dad ella fan part da quella Regula Felix, Andri Lansel, Cla Rauch e Marianna Werro, chattà ün’otra soluziun in fourma d’ün campus: «No vain pudü tour a fit trais chasas a Sent, la Chasa Fent in Plaz e be davovart la Chasa Gertz e pro la chascharia la Chasa Werro», declera ella, «in quellas abitaziuns da vacanzas pon abitar las partecipantas e partecipants.» «Occasiuns da discuorrer rumantsch nu mancaran» Per pussibiltar chi gnian in contact culs indigens e possan discuorrer rumantsch pon ils 40 partecipants da tuot la Svizra ed eir da la Germania giantar pro famiglias da Sent. «Üna part dals Sentiners tils bivgnainta üna jada per giantar, oters plüssas jadas. Uschea vaina tanter 50 e 60 famiglias chi sun intretschadas», ha infuormà Cristina Gregori. Las tschainas e’ls püschegns giodan ils partecipants da cumpagnia i’l campus, illas trais chasas. Quels trats vegnan pardets cun agüd da persunas da Sent. Ils cuors da rumantsch in Chasa Misoch dan ingon Curdin S. Brunold, Corina Caviezel, Severin Planta, Nataglia Roner e Jon Duri Vital. Cun suottascripziun han lur scolaras e scolars impromiss in dumengia chi discuorran tuott’eivna be rumantsch. Cumanzà culs Fränzlis da Tschlin Dürant quist’eivna vegna sport a las scolaras e scolars da rumantsch da tuotta sorts arrandschamaints, sco p.ex. üna guida tras cumün e plüssas excursiuns. Ils cuosts per l’eivna s’amuntan a 1100 francs per persuna. «Davo pajà nun hana da tour plü ingün rap in man», ha explichà Cristina Gregori, «las visitas a la Grotta da cultura, quella a Scuol San Jon, ils viadis culs mezs publics, tuot es pajà.» Quai ha vaglü eir pel concert in dumengia saira: In chasa da scoula da Sent han preschantà ils Fränzlis lur film «Tschlin retour». Eir in dumengia han las musicantas e musicants sül palc sunà culs collegas sülla taila da film. «I voul eir ün pa curaschi» Avant co cha partecipantas e partecipants han tut allogi illas trais chasas ha la FMR discurrü cun trais d’els. «Eu fetsch quist cuors perquai cha meis bap derivaiva da Scuol e Ramosch», ha dit Sylviane Thonès da Genevra, «no passantaivan nossas vacanzas a Scuol, ma rumantsch nun haja imprais.» In «tschercha da mias ragischs» ha’la frequentà fingià plüssas jadas il cuors a Sent. Quai ha fat eir Wilfriend Heiber da Basilea: «Davo avair fat cuors intensivs a Scuol n’haja frequentà duos jadas il cuors a Sent, ingon suna gnü per rinfrais-char darcheu meis rumantsch.» Chi douvra il prüm ün pa curaschi da discuorrer be plü rumantsch, ha’l dit. Stefan Schlatter e Sara Münich da Wiesbaden in Germania sun la prüma jada da la partida. «Davo avair let be per cas da quist cuors a Sent ans vaina annunzchats», ha el dit, «id es incredibel che cha’ls organisatuors han miss in pè qua, no eschan be buonder che cha no fain tuot dürant l’eivna.» (fmr/fa) Cristina Gregori ha dat a las partecipantas e partecipants dad «A Sent be rumantsch 2022» las prümas infuormaziuns. «Tschinch, quatter, trais…», cul tun da la chinella han tuots preschaints impromiss da discuorrer ün’eivna a l’inlunga be rumantsch. (I's vezza a Marianna Werro, Cla Rauch, Regula Felix e Cristina Gregori da la gruppa d'organisaziun.) Plaketta cul R es darcheu in funcziun «Eu impromet», in dumengia saira han quaranta partecipantas e partecipants dal cuors «A Sent be rumantsch» dat l’impromischiun: Dürant l’eivna da cuors discuorran els be rumantsch. Quista es la sesavla eivna da quist cuors da rumantsch a Sent. Ingon haja però dat ün müdamaint. Invezza dad abitar minchün pro ün’otra famiglia han ils organisatuors introdüt üna sort campus. Ils partecipants abitan in trais chasas cun abitaziuns da vacanzas. L’occasiun da discuorrer rumantsch culs indigens nu manca però istess na: Ils partecipants portan darcheu la plakettina cul R, uschè cha la glieud in cumün discuorra cun els be rumantsch. Ed a giantar pona ir pro famiglias da Sent. (fmr/fa)

Minch‘on surdà la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) il premi d’innovaziun a persunas, firmas o organisaziuns chi contribuischan lur part al svilup regiunal. Chi chi vess jent da survgnir il premi d’ingon, dotà cun 3000 francs, po s’annunzchar. In lündeschdi ha infuormà la regiun ch’ella tschercha a quella o quel chi merita il premi d’innovaziun 2022. Premiadas vegnan iniziativas chi transfuorman ideas in möd original e perdüraivel in potenzials regiunals. Sco cha la Regiun EBVM comunichescha tschercha ella progets chi sun landervia a gnir realisats e chi pon cumprovar resultats sco eir effets. Ideas da progets na amo realisats nu vegnan resguardadas. Il temp d’annunzcha düra fin als 31 da december. La suprastanza dal Forum EBVM nominescha ils progets e la giuria chi consista dals commembers da la Conferenza da presidents onurescha lura ils premiats. La premiaziun es da prümavaira 2023. Tuot las infuormaziuns as chatta sün www.regiunebvm.ch.(fmr/fa)

Co as dess profilar üna scoula populara perifera? Che pussibiltats daja per ch'üna scoula pitschna rumantscha possa dvantar attractiva? Cun che sfidas viva üna pitschna scoula rumantscha al cunfin? Quai sun stats temas chi sun gnüts discus in venderdi passà d'üna delegaziun dal departamaint e dal cumün da la Val Müstair. Cusglier guvernativ, Jon Domenic Parolini e la manadra da l'uffizi per la scoula populara ed il sport, Chantal Marti-Müller, accumpagnats dal manader da l'inspectorat districtual, Curdin Lansel, as han vuglü far ün purtret dal minchadi in üna scoula populara perifera rumantscha. Apaina rivats in Val suna gnüts retschevüts d'üna brajada uffants in scoulina a Valchava. Davo ulteriuras visitas ill'instrucziun in differentas classas primaras a Müstair e sül s-chalin sec I a Sta. Maria han las visitas survgni üna survista davart l'organisaziun da la scoula. La presidenta cumünala, Gabriella Binkert Becchetti e'ls rappreschantants dal cussagl da scoula, Aldo Rodigari e David Spinnler, insembel culs mainascoulas Aita Stupan e Thomas Brülisauer han pudü tematisar diversas intenziuns in ün barat ourdvart constructiv. Cumüns e scoulas a la periferia han d'imprender a viver cun differentas sfidas. Co transfuormar difficultats in abiltats, quai es l'art da mincha minorità. Cullas visitas in scoula e cun l'inscunter cullas instanzas cumünalas ha il Departamaint d'educaziun chantunal muossà interess per situaziuns difficilas, cha la scoula nu vain laschada suletta culs pissers e respet per la lavur prestada mincha di a favur dals uffants. (cdm/fmr) Aldo Rodigari (schn.), David Spinnler, Aita Stupan, Jon Domenic Parolini, Gabriella Binkert, Chantal Marti-Müller, Thomas Brülisauer, Curdin Lansel)

Daspö la fusiun al cumün da Scuol a Büman 2015 han las tschinch fracziuns adattà diversas da sias regulaziuns cumünalas. Quai nu vala però pels trais reglamaints davart las chamonnas cumünalas. «Il cumün dà a fit duos chamonnas in Val Tuoi (Guarda)», as legia sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol. E be suotvart eir amo «Il cumün dà a fit ses chamonnas sül territori da Ftan». Il buonder es svaglià: Da che chamonnas as tratta, chi po s’annunzchar e quant fit farà dar il cumün? Arno Kirchen chi maina las gestiuns tecnicas cumünalas sa dar resposta. «Pel solit da partir culla pastriglia» «In plü o main mincha fracziun da Scuol esa chamonnas cumünalas chi vegnan dovradas normalmaing da la pastriglia», declera el e disch cha quai sajan chamonnas simplas. «Ellas pon però eir gnir tuttas a fit da persunas privatas, per gronda part sun quai chatschaders chi fan quai.» Sco ch’Arno Kirchen cuntinuescha vaivan ils anteriurs cumüns Guarda, Ardez e Ftan defini ils reglamaints correspundents fingià avant divers ons. «Quels reglamaints valan tenor contrat da fusiun amo adüna», disch el, «eir scha mincha fracziun ha reglà quai ün pa oter.» Ils oters cumüns nun han manà ingüns reglamaints illa fusiun. Daja differenzas o dafatta dispittas cun decider a chi cha las chamonnas vegnan dattas a fit? Sainza grondas emoziuns A Ftan as poja tour a fit las chamonnas cumünalas Uaud (God Plan), Resgia Veglia, Tasna/Urschai, Peidra Schmella, Plan Mundanaira e Greala. Ed a Guarda vegnan dattas a fit las chamonnas Nessas e Salön. «Pro quistas ot chamonnas esa uschea chi vegnan in dumonda be abitantas ed abitants da quellas duos fracziuns per tillas tour a fit.» Il fit annual importa 300 francs. Guarda tillas dà a fit per set ons e Ftan per tschinch ons. Cha’ls fittadins hajan però da mantgnair las chamonnas, manzuna il manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. El nu sa nouvas da grondas differenzas per pudair tour a fit üna chamonna cumünala: «L’ultima jada es quai i sainza grondas emoziuns. Il bler esa chatschaders chi s’interessan per quistas chamonnas.» Famiglias han d’inrar interess I’ls ons 1970 d’eira gnü scumandà, «culla ledscha da planisaziun», als privats da fabrichar chamonnas. Istess nun es, sco ch’Arno Kirchen constata, l’interess da tour a fit chamonnas cumünalas uschè grond: «Il motiv sarà chi vessan da partir quistas chamonnas culla pastriglia, i nu pudessan laschar tuot on roba privata in chamonna, quai nu sarà uschè attractiv.» Chi vaiva a Guarda, tant sco ch’el sapcha, be üna persuna na chatschadra tut a fit üna chamonna, uschigliö sajan tuots chatschaders. «Schi füss darcheu permiss da fabrichar aignas chamonnas suna però persvas chi dess divers dals abitants dad üna fracziun da Scuol chi inoltressan la dumonda per fabrichar ün’aigna chamonna», suppuona’l. Il termin per s’annunzchar per tour a fit las chamonnas sül terrain da Ftan scrouda als 2 e sül terrain da Guarda als 12 da december 2022. La chamonna Nessas as rechatta sün territori da Guarda. Sül territori da Ftan es la chamonna cumünala Tasna d’immez. Chamonnas per tour a fit Chi vess interess da tour a fit üna chamonna in Val Tuoi? O chi less üna in Val Tasna? Sco chi’s legia sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol dan a fit las fracziuns Ftan e Guarda in tuot ot chamonnas cumünalas. Las ses chamonnas a Ftan pon ils interessats tour a fit per tschinch ons, las duos chamonnas a Guarda invezza per set ons. In tuottas duos fracziuns importa il fit annual 300 francs. L’unica cundiziun es cha la fittadina o il fittadin abita a Ftan, resp. a Guarda. Sco chi disch Arno Kirchen chi maina las gestiuns tecnicas cumünalas da Scuol sun quai chamonnas d’alp. Quai voul dir ch’ellas stan a disposiziun in prüma lingia pella pastriglia. «Ils fittadins, pel solit chatschaders, partan quistas chamonnas dimena cul persunal d’alp», infuorma’l. (fmr/fa)

Pronts pel prüm act da la Popcorn-Opera da Bibi Vaplan? In sonda preschaintan ella e seis collegas i’l Galvanik Zug lur videogame chi’s po giovar eir in vallader. Avant duos ons ha gnü la musicista Bibi Vaplan ün mumaint tuot particular: In seis cour es nat ün univers ch’ella ha nomnà la Popcorn-Opera. Insembel cun differentas musicistas e musicists, sco eir artistas ed artists ha ella fuormà ün univers tuot sgiaglià. Illa raketta Xalvadora perscruteschan ella e collegas la vita i’l cosmos. La show finala, la Popcorn-Opera, sarà in november 2023. Fin quella jada organisescha la crew popcornaisa però adüna darcheu events, las Plop-Partys. La prüma es in sonda, ils 19 da november 2022, a las 20.30 a Zug i’l Galvanik Zug. Qua vain preschantà eir il videogame chi’s po giovar bainschi eir in tudais-ch, però apunta eir in rumantsch vallader. Chi saja pür il seguond game in rumantsch, infuorma Bibi Vaplan. Quel as poja chargiar giò da l’appstore e playstore. (cdm/fmr) Il team da la Popcorn-Opera (da schn.) Bistgaun Capaul, Vivienne Züsli, Clarissa Hurst, Andreas Schwendener, Martin Riesen, Bibi Vaplan, Laura Hürlimann, Lenz Gnos, Thomas Landolt, Christina Hurst e Rafael Casaulta.

La Pratcha Zernez es situada sper il center Chüra e Vita d’immez il cumün da Zernez. Sco cha la cumünanza da meidis chi maina la pratcha comunichescha, es quella serrada dals 10 da december fin als 2 da schner 2023. L’organisaziun privata da la pratcha da meidis a Zernez es la Grischa Care Zernez AG. Ils acziunaris sun la Rait da meidis grischuna Grisomed, il cumün da Zernez ed il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB). Als prüms schner surpiglia la doctoressa Heike Grossmann Schloeth la direcziun medicinica da la Pratcha Zernez. Sco cha la Grischa Care Zernez comunichescha ston gnir prestadas amo differentas lavuors da mantegnimaint illa pratcha chi’s rechatta in stretta vicinanza dal center Chüra e Vita dal CSEB immez il cumün da Zernez. Perquai es la Pratcha Zernez serrada a partir dals 10 da december 2022 fin als 2 da schner 2023. Pro cas urgiaints as dessa telefonar al servezzan regiunal da cass urgiaints Zernez 081 856 12 15 o al numer 144. (cdm/fmr)

Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, as fa pissers pella situaziun al dazi da Müstair ed al cunfin naziunal. Perquai ha ella scrit üna charta a Berna cun copcha a Cuoira. «No vain qua a Müstair in trais chasas diversas abitaziuns chi toccan a la Confederaziun e chi stan a disposiziun pel persunal dal cunfin», disch Gabriella Binkert Becchetti. Cha quellas sajan quasi adüna vödas, constata ella ed infuorma cha’l cumün haja survgni dumondas da diversa glieud schi nu pudessan tour a fit üna da quellas abitaziuns. Perquai s’ha ella indreschida in chosa directamaing a Berna. «Sainza infuormar al cumün» «A nossa dumonda correspundenta ha l’Uffizi federal per dazi e sgürezza dals cunfins (UFDS) a Berna respus chi nu dettan a fit las abitaziuns», declera la presidenta cumünala, «els han blerant dit chi prevezzan da vender quellas.» Ad ella paraiva ün pa curius cha l’administraziun cumünala nu d’eira gnüda infuormada in chosa: «Il prüm va ün uffizi sco l’UFDS tantüna pro’l cumün a verer scha quel nu savess dad interessents pussibels.» Sco cha Gabriella Binkert Becchetti manzuna ha l’uffizi federal eir a Sta. Maria sper la via da l’Umbrail üna chasa cun abitaziuns chi sajan vödas. «Quai es simplamaing ün pa stran.» Per s’infuormar directamaing Il seguond punct chi ha dat l’impuls a la presidenta dal Cumün da Val Müstair d’agir es stat «cha glieud dal persunal al cunfin a Müstair es gnüda pro mai a dumandar scha no hajan survgni alch infuormaziuns davart l’avegnir da lur plazzas.» Ch’ella haja bainschi dudi chi saja in trais-cha alch a Berna, però ch’ingün nun haja infuormà al cumün in chosa, disch ella. D’incuort ha’la discurrü cun cusglier guvernativ Peter Peyer lasupra: «El m’ha dit cha la regenza nu saja neir na orientada davart müdamaints pro dazi e cunfin in Val Müstair.» Per cha’l cumün nu gnia miss ün bel di davant fats accumplits, «uschea esa e fini», ha ella scrit üna charta a Berna al cusglier federal Ueli Maurer e tramiss üna copcha a Cuoira a cusglier guvernativ Marcus Caduff. «In quella n’haja scrit quant important cha’l dazi a Müstair e la guardgia da cunfin illa regiun es pel cumün», infuorma ella, «schi levessan via quistas plazzas da lavur nu vess quai be consequenzas economicas dischavantagiusas pel Cumün da Val Müstair, eir la depopulaziun s’acceleress amo.» Intant cha la presidenta spetta resposta s’ha la FMR indreschida a Berna. «Plazzas da lavur nu sun periclitadas» Cha las sfidas i’ls ultims ons ed eir actualmaing hajan muossà cha l’UFDS stopcha esser capabel da reagir svelt pro differents scenarios, sco la migraziun o cunfins serrats, scriva l’uffizi. «Per reagir a quist svilup vain realisà il program da transfuormaziun e digitalisaziun DaziT approvà da Cussagl federal e Parlamaint.» Chi stetta i’l center il nouv profil professiunal ‘specialistA dazi e sgürezza dals cunfins’, ils quals fetschan las controllas da persunas, marchanzia e mezs da transports. «Sün basa da la transfuormaziun nu sun periclitadas ingünas plazzas da lavur.» Al cunfin a Müstair lavura circa üna mezza dunzaina da guardgias da cunfin. Ed in connex cullas immobiglias federalas scriva l’UFDS cha quel portfolio correspundent gnia adattà a las pretaisas futuras dal program DaziT. Ils daziers svizzers e talians a Müstair sun pronts per las controllas. Temma dal fat accumpli a Müstair Sun las circa ses plazzas da lavur al cunfin in Val Müstair periclitadas? Sco chi disch Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, ha’la scuvert plüs indizis cha quai saja il cas. Ün da quels indizis sun las abitaziuns in proprietà da la Confederaziun a Müstair ed a Sta. Maria chi sajan destinadas pels ufficiants dal dazi. Cha quellas sajan suvent vödas, disch ella. Perquai ha la presidenta cumünala decis da s’infuormar svessa ed ha scrit üna charta al cusglier federal Ueli Maurer cun copcha a cusglier guvernativ Marcus Caduff. «Schi vegnan ün di e’ns mettan davant fat accumpli esa massa tard per pudair reagir e minimar ils effets dischavantagius pella regiun, p.ex. per l’economia da la Val Müstair.» Intant ch’ella spetta la resposta ha la FMR scrit a l’Uffizi federal per dazi e sgürezza dals cunfins a Berna: Chi’s saja landervia a realisar il program DaziT, as legia, e cha plazzas da lavur nu sajan periclitadas da quel. (fmr/fa)

In Val Müstair fa l’impraisa electrica indigena – il PEM – daspö var 8 mais ponderaziuns co ed ingio chi’s pudess installar ün implant solar plü grond. Ün student fa al mumaint prüms sclerimaints ed il Parc da natüra Biosfera Val Müstair es invout illas discussiuns. La dumonda es però ingio plazzar ed in che dimensiun ch’ün tal proget fotovoltaic vess da gnir realisà. In discussiun stan duos lös. I dà differentas vias chi mainan a Roma. Quai vala eir in connex cun propagar actualmaing progets fotovoltaics. In Engiadina Bassa ha Not Carl, l’anteriur politiker ed anteriur president da la Gruppa d’interess dals cumüns concessiunaris grischuns, lantschà süllas medias socialas si’idea per ün implant solar i’l territori sur Scuol e Sent. L’idea ha svelt manà ad üna gruppa da Facebook «Pro Fotovoltaica Engiadina» cun vers 400 amis, id ha fingià dat sezzüdas da plüs partenaris (ouvras, cumün, pendicularas) e l’idea ha eir tschüf resun medial in Grischun. Quai es la via da Not Carl e da l’Engiadina Bassa. In Val Müstair as vaja ün’otra via. La Val Müstair voul esser autarca Daspö 7–8 mais ponderescha il Provedimaint electric Val Müstair (PEM) scha, co ed ingio chi’s pudess realisar ün parc fotovoltaic. Sün dumonda conferma quai Enrico Tschenett, daspö ün on mainagestiun dal PEM. El disch: «Hai, nus eschan vi dad evaluar in 2–3 lös il potenzial per ün tal implant solar. Nossa visiun es da render autarca la Val Müstair culla producziun d’energia.» La situaziun illa val es nempe particulara: l’energia vain prodotta e distribuida dal PEM, ün’impraisa chi’d es plainamaing in possess dal man public. Tuot la forza (raduond 18 uras gigawatt) vain prodotta in duos ouvras – illas centralas a Muranzina/Sta.Maria ed a Chasseras/Müstair. Il problem sur inviern Ma insè ha la Val Müstair – e cun ella il PEM – ün problemin energetic. Enrico Tschenett declera: «Pel mumaint as sviluppa il predsch da la forza be in üna direcziun – nempe amunt. E quai es ün problem per nossa val, perquai cha nus stuvain cumprar d’inviern üna buna part da l’energia da dadour val.» La Val Müstar nun ha nempe ün implant d’accumulaziun sco otras regiuns da muntogna, dimena ingün lai stagnà chi serva sco battaria per ils mais d’inviern. Cun sias turbinas pro la Muranzina ed a Chasseras po il PEM proveder bain la val cun forza dürant ils mais d’instà. L’impraisa po perfin vender energia sur il pass dürant quels mais. Plü difficil esa d’inviern. Lura sto la val cumprar l’energia, e quai güsta in temps cha’l predsch d’energia es ot. Formulà fich simpel: Il PEM sto vender bunmarchà e cumprar char – e la Val Müstair resta dependenta. Cun sustegn da la Biosfera Per evitar a lunga vista quista dependenza cull’energia da «sur munt» ha il PEM uossa fat prüms discuors ed impustüt collavura l’impraisa cun ün student da la Scoul’ota specialisada da Rapperswil. Quel less evaluar in üna lavur da master las differentas opziuns solaras illa regiun. In discussiun sun impustüt duos lös, natüralmaing tuots duos da la vart sulagliva da la val. Enrico Tschenett declera: «I’s tratta üna jada da l’areal dals repars da lavina sur Lü. E lura evaluain nus eir amo il territori da skis da Minschuns. Tuots duos lös han fingià indrizs ed infrastructura – i dà dimena fingià intervenziuns illa natüra.» La Val Müstair es a listess mumaint eir ün parc da natüra – e l’organisaziun portadra, il Parc da natüra Biosfera Val Müstair, es gnüd’integrada da bel principi illas discussiuns. Quai conferma David Spinnler sün dumonda. «Nus eschan cuntaints, cha’l PEM passa pled cun nus», disch il mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Ed el intuna eir cha si’organisaziun saja da principi pronta da güdar ad evaluar ed a sviluppar ün proget concret d’energia fotovoltaica illa val. L’offensiva solara da la Confederaziun Progets fotovoltaics han tschüf schlantsch quist on causa la previsibla s-charsdà d’energia. In vista a quella voul la Confederaziun eir promouver parcs fotovoltaics plü gronds. Cun quella «offensiva solara» gnissan tanter oter sbassadas las barrieras per la fabrica da tals implants ed i vess perfin da dar sustegn finanzial per progets d’üna tscherta grondezza. Sco (bun o nosch) exaimpel serva adüna darcheu ün proget plü grond illas Alps vallessanas cul nom «Gondosolar». I va per ün implant fotovoltaic sur Gondo sün üna surfatscha da 14 plazzas da ballape, il qual es eir gnü propagà avant ün’eivna in Grischun dad ün dals iniziants, dal cuntschaint hotelier ed anteriur parlamentari dal PS, Peter Bodenmann. Insembel culla Biosfera Ma güst pro quel proget daja eir cuntervent – tanter oter da vart dal parc da cuntrada Binntal, ingio cha quist implant fotovoltaic füss situà per part. Il mainagestiun da quel parc, Moritz Clausen, ha eir fingià miss in dumonda invers SRF, scha ün parc solar füss cumpatibel culs böts da seis parc. E co esa in Val Müstair cun seis parc da natüra? David Spinnler disch: «Pro nus es quai in mincha cas oter co i’l Vallais. Nus eschan gnüts intretschats fingià da prüma davent, illas prümas ponderaziuns, e nus nun eschan categoricamaing cunter l’idea.» Il mainagestiun dal parc da natüra va perfin amo ün pass inavant: «Nus giain bainbod illa prosma perioda da program dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, il program pels ons 2025-2028. In vista a quella perioda ponderain nus perfin d’integrar quist proget in nossa lavur ed in nossas planisaziuns. In mincha cas vulain nus muossar prontezza per chattar bunas soluziuns.» Tuot es dimena in plaina pasch ed armonia, as pudessa pensar? Enrico Tschenett, il mainagestiun dal PEM frena massa grondas aspettativas: «Nus pigliain uossa üna jada pass per pass. Ed impustüt savaina amo massa pac: che surfatscha, ils cuosts, las difficultats etc. Nus spettain uossa cun buonder la prüma evaluaziun.» Ma la discussiun per ün implant solar plü grond eir in Val Müstair es oramai lantschada. Pro’ls Jauers sainza Facebook. L’areal culs repars da lavina sü Munt da Lü, suot il Muntet, vain evaluà sco ün lö pussibel per ün implant solar plü grond in Val Müstair. Daspö decennis fan ils repars da lavina sur Lü, sül Munt da Lü, lur serv – bainbod eir sco indrizs solars? Ün implant solar in Val Müstair In Val Müstair lascha il Provedimaint electric Val Müstair (PEM) evaluar pel mumaint las opziuns per realisar ün implant solar plü grond. In discussiun sun duos lös – ün as rechatta sur Lü e l’oter i’l territori da skis da Minschuns. David Truttmann/FMR In Svizra es ruott’oura per uschedir la feivra solara. La Confederaziun voul accelerar e promouver la fabrica da parcs fotovoltaics. Uschè chi dà uossa pass a pass discussiuns per progets visiunars e concrets illas regiuns da muntogna – tanter oter i’l Vallais o i’l Grischun. «Render autarca la Val Müstair» In Val Müstair ha l’impraisa electrica indigena – il Provedimaint electric Val Müstair (PEM) – intensivà daspö ot mais sias ponderaziuns. Pel mumaint es in trais-cha üna lavur da master da la Scoul’ota specialisada da Rapperswil, la quala less evaluar pussibels lös chi gnissan in dumonda per ün tal parc fotovoltaic. Quai conferma Enrico Tschenett, il mainagestiun dal PEM sün dumonda da la FMR. La situaziun culla forza electrica es in Val Müstair ün zich differenta da quella dad otras regiuns da muntogna. La val prodüa bain svess si’electricità, ella po eir vender d’instà la forza sur il pass. Ma d’inviern sto ella cumprar quella. Natüralmaing es il predsch lura plü ot. Perquai disch Enrico Tschenett: «Nossa visiun es da render autarca la Val Müstair culla producziun d’energia.» Ed el spera ch’ün implant solar pudess güdar a realisar quella visiun dal PEM. Lü o Minschuns? Las prümas evaluaziuns s’occuparan impustüt da duos lös chi vegnan in dumonda, nempe l’areal dals repars da lavina sur Lü obain il territori da skis a Minschuns. Tuots duos lös cugnuoschan fingià ün’intervenziun umana cun lur indrizs ed implants. Eir intretschà illas discussiuns es fingià il Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Quel salüda l’idea e l’iniziativa – ed es pront da collavurar, sco cha’l mainagestiun dal parc, David Spinnler, ha intunà invers la FMR.

«Bainvgnü illa community da Ruman­tschuns e Rumantschunas!» Quist salüd per Whatsapp n’haja tramiss a meis giuven vaschin davo ch’el ha tut part quist on pella prüma jada als Dis da litteratura a Domat. Natüralmaing cha’l messagi es gnü cumplettà cun ün smiley. Mo il bivgnaint d’eira manià tuot sincer. Chi chi’d es stat üna jada als Dis da litteratura tuorna adüna darcheu. Mincha jada para ün zich sco tour part ad üna festa da famiglia. Tuot las genera­ziuns sun rapreschantadas, da la persuna attempada fin al uffantin da duos ons. Da tuot las direcziuns vegnan ils «confamigliars» nanpro: da la Bassa, da la Surselva, da l’Engiadina, dal Surmeir, da la Val Müstair… I s’inscuntra a persunas chi’s vezza propi be üna jada l’on, adüna in november. E lura daja ün hallo, bütschins e «Mo co vaja cun tai?!» «Ün’occurrenza da litteratura, quai es be alch pell’elita, alch pels Rumantschuns e las Ruman­tschunas», ha manià d’incuort ün cuntschaint da mai. Tagnins! Natüralmaing daja prelecziuns ingio chi’s sezza oramai nan e’s taidla. Minchatant vain dafatta preschantada üna lavur da doctorat ed i’s sainta ün zichin sco a l’università. Mo las preschentaziuns sun pel solit divertentas, interessantas, captivantas. Il program as poja tscherner sco pro ün grond büffè e piclar oura precis quai chi interessa. Chi va plü jent a tadlar poesias, chi less ir a concert, chi voul savair che chi dà per nouvas ediziuns per rumantsch, chi mangia il plü jent tuorta our il foyer e baiva prosecco. Ils hardcore-fans da la litteratura rumantscha sun bainschi capabels da cumanzar cul program in venderdi saira e da finir pür cur cha’l cheu es plain, plainischem da pleds, frasas, istorgias, nouvas ideas. In prüma lingia es quist’occurrenza però ün lö ingio cha la varietà da la Rumantschia vain celebrada in mincha fuorma. Sco pro mincha buna festa da fami­glia daja damangiar e musica, i dà mumaints per discutar e baruffar, i dà risadas e risadinas. Cur chi vain tard vegna dafatta ballà – e tard vegna adüna per inchün. «I vuless daplü da quists ­inscunters interrumantschs», ha dit üna partecipanta cur cha no ans vain cruschadas illa tualetta da damas. Chi sajan bain ils inscunters persunals, il dialog, il far viva chi fuorman il kit dad üna cumünanza. «Damain palperis da strategia, daplü ­festas», ha’la manià. Pleds cun üna vardà profuonda tanter schüssla e büglin. I’m vain adimmaint la festa a chaschun da 100 ons Lia Rumantscha a ­Zuoz. Quai d’eira ün vair fö artificial dad occurrenzas, giasts d’onur e giasts da valur, musica, chant, gö, cumünanza vivüda. E dandettamaing d’eirna tuots Rumantschs e Rumantschas, ils Rumantschuns e’ls Ruman­tschins ed eir las Ruman­tschettas. Daplü festas… I nu sto esser üna festa uschè gronda e chara. Forsa darcheu üna jada üna Scuntrada? Basta, l’avantag da festas da famiglia es chi dà adüna darcheu ün’occasiun per gnir insembel. E schi nun es üna Scuntrada, lura ils prossems Dis da litteratura l’on chi vain. Eu sarà in mincha cas da la partida – e meis vaschin garanti eir. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol. Fadrina Hofmann è redactura tar la Südostschweiz e viva cun sia famiglia a Scuol.

Tamangur sto esser ün lö da bellezzas. Eu mai nu sun amo stat là, ma dudi n’haja e let fingià plunas da quist lö misterius. Fingià il nom «Tamangur» tuna bainischem per mias uraglias. Plü retic, plü autentic retorumantsch nu vaja, sco chi’m para. Alch simil varà resenti eir Peider Lansel cur ch’el a scrit sia poesia chi cumainza: «Aintasom ­S-charl, ingio tuot oters gods sun rafüdats...» – El conguala il god e la bos-cha da Tamangur culla Rumantschia e seis pledaders cun lur posiziun in privel da svanir illa chatscha dal temp modern, fingià ed eir quella jada avant passa tschient ons o daplü. El faiva spranza e curaschi da resister a l’inestrimaint e, sco chi’m para, cun success. Las prognosas staivan mal fingià quella jada, saja per indifferenza, sforzs economics o servilità invers l’invasiun linguistica nan da la Bassa. Eir la chanzun «Tamangur» da Linard Bardill cul text da Madlaina Stuppan mera in quella direcziun: «Eu sun e stun e nu bandun, eu nu dun loc, poust vaira.» – Id ha dat adüna daplüs chi nun dan loc ed han cumanzà ad incleger cha cur chi s’ha laschà ir our d’man il timun rumantsch nu tuorna’l plü, pac da far, sco ch’eu n’ha vis concretamaing quel temp ch’eu ­abitaiva ad Andeer. Ma bler ha müdà. I nun es plü uschea sco chi d’eira da quels ons ch’eu n’ha passantà la scoula primara a Samedan, ingio cha’ls uffants derivants d’Engiadina Bassa o dal Puschlav gnivan guardats da suringiò da vart da la glieud «plü scorta ed importanta» chi savaiva e ­discurriva tudais-ch e no, ils «Tamangurins» per uschedir, apunta bricha. Hozindi esa incirca l’incuntrari: ils genituors gnüts pro da la Bassa han vis aint cha savair rumantsch porta be avantags ed ils giuvens badan quai da prüm innan, per els ingün tema. Daplü puchà am fa percunter il pouver Tamangur svessa chi vain dovrà e stradovrà per tuot las publicaziuns e poesiettas e chanzunettas pussiblas, faquint pervi da la desinenza «–ur» chi va uschè bain in rima cun amur, dolur, lavur, frisur etc. Perfin ils chatschadrins herzigs da la Val Müstair chi’d han tradüt il schlager popular tirolais «Der alte Jãäger vom Silbertannental» in üna versiun vaira bain gratiada han fat our dal Jäger «ll vegl chatschader dal uad da...» – d’ingionder? – «Tamangur» natüralmaing! Insomma, per part mia chi tamanguran quant chi vöglian. Ma ün bel di stoja listess cun ocasiun ir a verer quist lö tant misterius. Ma üna producziun litterara cul tema Tamangur nu daraja landroura, quai as possa tradir fingià ouravant. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustradur – e viva a Susch.

Da l’on 2015 es gnüda fundada la Grischa Care AG Zernez chi procura culla Pratcha Zernez pel provedimaint medicinic in cumün. Al principi da l’on 2023 cumainzan duos doctoressas la lavur in quella pratcha. «Üna pratcha da meidis a Zernez han manà dürant blers ons ils meidis Christoph e Claudine Nagy», declera Martin Liesch chi presidiescha il cussagl administrativ da la Grischa Care Zernez AG. Il meidi da Schiers es eir commember da la Grisomed, la rait da meidis da chasa grischuna. Da l’on 2021 es il pêr Nagy i in pensiun. «No da la Grischa Care Zernez AG üna o ün successur e vain pudü ingaschar al principi dal 2022 al meidi Dieter Laude.» Quel ha uossa però desdit sia plazza pella fin da quist on. «Per cha’l provedimaint medicinic a Zernez saja inavant garanti, eir davo Büman 2023, vaina tscherchà üna soluziun e chattà uossa üna definitiva.» Sü da Turich e davent da l’ospidal a Scuol «No vaivan gnü fingià plü bod contact cun meidis chi vaivan interess da gnir a lavurar a Zernez», disch Martin Liesch, «e be güst uossa vaina pudü ingaschar a las duos doctoressas Heike Grossmann Schloeth e Dea Bauer.» Sco ch’el infuorma ha Heike Grossmann manà üna vainchina d’ons insembel cun ün partenari üna pratcha a Turich. «Uossa tscherchaiva ella üna nouva plazza in seis manster, inclur oter. Perche na in ün cumün, varà’la pensà, e s’ha annunzchada pella plazza a Zernez», cuntinuescha il meidi da Schiers, «pro Dea Bauer invezza esa uschea cha seis partenari lavura per l’ospidal pro’l Salvamaint Scuol.» Ch’uschea saja ella rivada in Engiadina Bassa ed haja lavurà dürant l’ultim on e mez in l’ospidal da Scuol, disch el ed agiundscha cha’l pêr abita ad Ardez. «Dea Bauer e Heike Grossmann cumainzan la lavur illa Pratcha Zernez als 2 da schner 2023», infuorma il president dal cussagl administrativ da la Grischa Care AG Zernez. El preschainta quista società anonima. Accumpli ün’incumbenza «L’incumbenza da sgürar il provedimaint medicinic da basa a Zernez vaivan differents uffizis ed instituziuns», declera Martin Liesch, «e quists partenaris, ils meidis Nagy, il cumün da Zernez, l’ospidal regiunal a Scuol e la Grisomed han fundà da l’on 2015 la società anonima Grischa Care Zernez AG.» Da quel on vaiva il Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB), al qual fa part eir l’ospidal da Scuol, drivi a Zernez la gruppa da chüra «Röven». In quel connex s’haja ponderà schi nu füss pussibel dad intergrar la pratcha chi d’eira avant illa chasa privata dals Nagys in l’edifizi «Röven». Ils meidis Christoph e Claudine Nagy chi d’eiran commembers da la Grisomed han fat müdada cun lur pratcha illa chasa pella gruppa da chüra «Röven». «Els vaivan però fat la cundiziun chi gnia tscherchada üna soluziun perdüraivla e na chi sajan be sulets», explichescha Martin Liesch, «uschea ha surtut Grischa Care AG Zernez la lezcha da procurar pel provedimaint medicinic per Zernez e cumüns vaschins.» La Pratcha Zernez es entrada in vigur al principi da l’on 2016. «Ella sto però gnir serrada da sonda, ils 10 da december fin als 2 da schner 2023», agiundscha’l. Il motiv es cha la tecnica d’infuormaziun per l’elavuraziun digitala da las datas (cuort IT) sto gnir rimplazzada culla IT actuala. «E quai as stoja far cur cha la pratcha es serrada», conclüda Martin Liesch, «inschinà as ris-cha d’avair caos. Uschea invezza vaina temp avuonda per provar oura cha tuot funcziuna culla nouva IT.» La Pratcha Zernez es gnüda integrada i’l cumplex da la Gruppa da chüra «Röven» dal CSEB. Cuntinuità per la Pratcha Zernez Daspö schner 2016 exista la Pratcha Zernez situada sper il center «Chüra Röven» dal Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB). Quista pratcha cumünala es gnüda s-chaffida per garantir il provedimaint medicinic a Zernez. Il prüm tilla manaivan ils meidis Christoph e Claudine Nagy. Causa cha’l pêr gniva pensiunà da l’on 2021 han ils partenaris CSEB, cumün da Zernez e la rait da meidis da chasa Grisomed fundà la Grischa Care Zernez AG. Il president dal cussagl administrativ es Martin Liesch, meidi a Schiers. «No vain pudü ingaschar al principi da l’on 2022 al meidi Dieter Laude chi banduna bainbod Zernez. Sia successiun surpiglian las duos doctoressas Dea Bauer e Heike Grossmann Schloeth.» (fmr/fa)

Prosmamaing concertescha il Rudè da chant Engiadina a Reschen, Zuoz e Sent. Il fil cotschen dal program da concert dal Rudè da chant es l’amur illa musica. Il dirigent dal Rudè da chant es Pasquale Bonfitto. Il cor engiadinais concertescha in venderdi, ils 18 november a las 20.00 a Reschen, illa baselgia San Sebastian, in sonda, ils 19 november eir a las 20.00 a Zuoz illa baselgia San Luzi ed in dumengia, ils 20 november 2022 a las 17.00 a Sent illa baselgia San Lurench. Pel concert da quist on cul titel Sacral, profan, contemporan – amur» ha il dirigent e musicist fat üna üna schelta d’ouvras vocalas ed eir instrumentalas our da las differentas epocas da la musica. E la producziun dedichada al tema amur es pelvaira bod infinita. Dal program fan part ouvras vocalas a quatter fin ot vuschs, per part inrichidas cun üna vusch da cello. Intermezzos instrumentals per violoncello e clavazin fan allusiun al medem tema e collian las parts. Ün’ouvra d’orgel, moderna ed expressiva, fa il cumanzamaint. Cun ün sigl da 500 ons «Ubi caritas et amor, Deus ibi est» dal norvegiais Ola Gjeilo unischa chant gregorian cun armonias contemporanas, chi sun lura preschaintas in «Ave maris stella» da Ph. W. Stopford. Ün sigl da 500 ons inavo aint il temp maina pro cumponists sco Tallis, Monteverdi e Morley, per tuornar vers il preschaint cun ün pa amur profana dechantada da Beethoven, Peter Appenzeller opür in ün chant popular austriac. Tuot quai per rivar pro trais capodouvras da la cumposiziun corala d’hozindi: Only in sleep, Let my love be heard, Prayer to a guardian angel, ingio cha las ses fin ot vuschs da cor fan ün dialog d’amur cun la vusch dal cello. D’ün tal dialog han il Rudè da chant Engiadina, Matteo Bodini (cello) e Pasquale Bonfitto (direcziun, clavazin, orgel) il plaschair d’esser ils protagonists pel public. (cdm/fmr) Raisch / Reschen / Resia, venderdi 18 nov. a las 20:00, baselgia San Sebastian (entrada libra, collecta). Zuoz, sonda 19 nov. a las 20:00, baselgia San Luzi (entrada creschüts 25 francs) Sent, dumengia 20 nov. a las 17:00, baselgia San Lurench (entrada creschüts 25 francs).

In venderdi vaiva la Pulizia chantunala a Scuol survgni l’annunzcha chi saja sparida üna persuna. Quella s’haja pudü chattar grazcha ad ün’infuormaziun dad üna persuna indigena. In venderdi davomezdi a las 14.00 ha üna duonna alarmà la basa da la Pulizia chantunala Engiadina Bassa a Scuol: Cha seis hom dement ill’età dad 80 ons saja spari. Sün basa da quist’annunzcha es gnüda organisada ün’acziun da tschercha. Grazcha a l’avis dad üna persuna our da la populaziun s’haja chattà l’hom davo las 23.00 a Ramosch in territori maltransibel sper l’aua da la Brancla. El es gnü salvà cun agüd da la sua lunga d’ün elicopter. L’ambulanza ha lura manà al senior sfradantà a l’ospidal a Scuol. A l’acziun da salvamaint han fat part sper l’ambulanza da l’ospidal da Scuol ün elicopter Superpuma da l’Aviatica militara svizra, plüssas patruglias da pulizia, duos manaders d’acziun mobils, ün manader d’ün chan da pulizia ed ün pilot da dronas da la Pulizia chantunala. (pucha/fmr) L’hom attempà d’eira rivà suot il cumün da Ramosch per la riva da la Brancla.

D’incuort ha gnü lö a Susch ün lavuratori intern cul tema «Sviamaint dal cumün». La vainchina da persunas preschaintas ha pudü exprimer giavüschs e far propostas, sainza chi saja gnü decis alch in chosa. Daspö passa ün mez tschientiner spettan ils da Susch da survgnir ün sviamaint per lur cumün. La prüma proposta co sviar Susch d’eira gnüda preschantada da l’on 1968. Quella e las ulteriuras variantas elavuradas i’ls prossems ons nu sun gnüdas realisadas. Las abitantas ed abitants da quista fracziun dal cumün da Zernez nun han da supportar be tuot il trafic sü e giò da l’Engiadina e da quella dal Pass dal Flüela. Las fins eivna procura eir il turissem cun l’auto vers e da Livigno per grond trafic tras cumün. E cur cha’l trafic davant il tunnel dal Veraina as stagna daja svelt colonnas chi rivan fin e tras Susch. Perquai es la brama chi gnia cumanzà a fabrichar ün sviamaint gronda. L’ultima jada ch’ün cusglier guvernativ, nempe Mario Cavigelli, d’eira gnü a Susch ad orientar davart il stadi da las lavuors d’eira da l’on 2017 (vair box). «Da tuotta sorts ideas, eir utopicas» Cur cha’l chantun ha invidà als 20 e 21 october 2022 a pertocs ad ün lavuratori cul tema sviamaint d’eira preschainta üna vainchina da persunas, impustüt da Susch, paurs, mansterans, giuvens e vegls. Eir Domenic Toutsch chi surpiglia a Büman 2023 il presidi da Zernez, d’eira preschaint. El es gnü elet illa gruppa chantunala chi accumpogna las lavuors chi douvra fin cha’l sviamaint vain realisà. «Id es stat ün’occurrenza partecipativa constructiva, ils partecipants han pudü preschantar lur propostas, per part eir utopicas, co sviar il cumün», declera’l, «e lura s’haja discus quistas differentas variantas.» Ch’el svessa haja üna varianta favorita, disch el, «ma quella nu tradischa amo.» Resultats concrets nun haja dat a la fin dal lavuratori. Roger Stäubli, il vice-indschegner chantunal chi d’eira eir preschaint, explichescha perche na. «Far ün pass davo tschel» Sco ch’el disch d’eira il böt da l’arrandschamaint da laschar gnir a pled als pertocs directamaing, «da dudir lur giavüschs, resalvas e forsa eir temmas». Ch’els rapreschantants dal chantun laivan badair, sentir co chi’d es l’atmosfera a Susch, «sainza vögliar ragiundscher resultats concrets», declera Roger Stäubli. El manzuna l’experienza cul proget pel sviamaint da Schmitten chi’d es gnü trattà a Lausanne dal Güdisch federal: «Quella muossa chi’d es da proseguir propcha pass per pass. E quai capita uossa eir.» Cha’l chantun haja incumbenzà ad ün büro d’indschegners neutral da tour suot ögl la situaziun a Susch in quai chi reguarda las pussibiltats da sviar il cumün. El fa quint chi dürarà 12 fin 14 mais fin cha’l rapport saja pront. «Subit cha quel es avant man pon ils uffizis chantunals, da construcziun bassa, dal svilup dal territori e forsa eir a la natüra ed ambiaint tour suot ögl il rapport», disch il suppleant indschegner chantunal, «a man da quel as pudaraja cumanzar ad elavurar las variantas concretas pel sviamaint.» Cun e sainza periclitar la giardineria a Susch In november 2017 vaivan cusglier guvernativ Mario Cavigelli e l’indschegner chantunal Reto Knuchel preschantà a Susch plüssas variantas. La prüma vess manà cun gnir giò da Zernez a schnestra sü vers la via dal Flüela e sur üna punt sur la Susasca sper Susch via. Quella vess cuostü 48 milliuns francs. Üna seguonda varianta cun tunnel vess cuostü 65 milliuns francs. Tuottas duos variantas periclitessan però periclità l’existenza da la giardinaria Müller a Susch. Perquai vaiva il chantun elavurà amo ulteriuras variantas. La terza chi vess cuostü 76 milliuns francs vess schanià almain per part la giardinaria. E la quarta per 91 milliuns francs vess schanià daplü dal terrain da la giardinaria, ma neir na cumplettamaing. Quai füss pussibel culla tschinchavla varianta, üna cun ün tunnel lung per cuosts da var 117 milliuns francs. Cumün e chantun vaivan declerà avant tschinch ons da sustgnair la terza varianta per 76 milliuns francs. (fmr/fa) Quista varianta cun tunnel vaiva il Chantun preschantà da l’on 2011. Discus il sviamaint da Susch A Susch han rapreschantants da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa discus cun glieud da la fracziun da Zernez il sviamaint cumünal. Resultats concrets nun haja dat ingüns. Sco cha Roger Stäubli, il viceindschegner chantunal, declera d’eira l’intent da quist lavuratori dad invidar ad abitantas ed abitants da Susch da discuter propostas ed exprimer giavüschs e forsa eir temmas in connex cul sviamaint da Susch. Quist sviamaint es ün grond desideri dals da Susch. La prüma proposta co sviar il cumün d’eira gnüda fatta da l’on 1968. Intant s’ha il trafic augmentà per bainquant. «Il chantun ha incumbenzà ad ün büro d’indschegners dad elavurar i’ls prossems 12 fin 14 mais ün rapport davart las pussibiltats co sviar Susch», infuorma’l. (fmr/fa)

Minch’on organisescha il Club ZONTA Engiadina Bassa Val Müstair diversas activitats d’inviern. Quist on cumainza quai cul proget «Meis Avegnir» per scolaras da las 5- fin 7-avlas classas da tuot las scoulas dal cumün da Scuol. Il tema es: «Mattas inscuntran a duonnas professiunalas inspirantas». Il proget ha lö in sonda, als 19 da november, illa chasa da scoula a Scuol. Pro’l marchà da Nadal, in sonda, als 26 da november, giò’n Plaz a Scuol, sun las duonnas da ZONTA eir preschaintas cun infuormaziuns a reguard l’organisaziun regiunala, naziunala ed internaziunala, cun chandailas e lanternas cun sü la notizcha «ZONTA disch na a la violenza invers duonnas e mattas», e quai eir illa fuorma da «violenza da cyber». L’acziun dals chalenders d’Advent daja per la seguonda jada. 750 chalenders sun uossa in vendita, cun aint fich bels premis da divers sponsurs e diversas sponsuras da la regiun. Ün cordial grazcha fich a tuots e tuottas per lur sporta. Darcheu es il rechav decis per organisaziuns per uffants illa regiun. L’acziun dals s-charnütschs da pan cun sü «Gewalt kommt mir nicht in die Tüte» es eir darcheu a partir dals 25 da november. Quels s-charnütschs stan a disposiziun pro diversas butias chi vendan pan. Però süll’acziun «Iglüminar cun culur orandscha il Chastè da Tarasp, la Baselgia Sench Peider a Samedan e las Ouvras Electricas da San Murezzan» renunzcha il Club ZONTA quist on per sustgnair l’idea da spargnar energia electrica. Pel Club ZONTA Engiadina Val Müstair Mariachatrina Gisep Hofmann, Scuol

In sonda passada ha Aldo Puorger muossà publicamaing sia nova chasa d’abitar a Fuldera Daint. I’s tratta d’ün in edifizi energeticamaing innovativ. La fabrica es gnüda sustgnüda eir dal chantun Grischun. Sülla prüm’ögliada nu para la chasa dad Aldo Puorger (78) dad esser üna chasa insolita. Sia chasa nouva a Fuldera Daint in Val Müstair ha bain panels solars sül tet, ma quai ch’ella sa far, nu tradisch’la a prüma vista. Perquai ha il possessur invidà la populaziun in sonda passada ad ün di las portas avertas. Ün indriz innovativ Intant cha üna part dals panels solars prodüan energia electrica, sun ils oters buns da prodüer energia termica, dimena chalur. Culs pleds dad Aldo Puorger: «Il tet prodüa forza electrica ed aua choda. I vain prodot sül tet daplü electricità co quai ch’eu douvr. Ed i vain eir prodot daplü aua choda. Ma quella tramettain nus lura i’l suotterran da mia chasa.» Voul dir chi dà tant pro l’electricità sco eir pro l’aua üna surproducziun. Il surplü da la forza electrica po gnir furnida illa rait publica. L’energia termica vain intant ramassada i’l «vainter» da la chasa, i’l suotterran. Ün grond tanc accumulescha nempe l’energia prodotta dürant la stà – e d’inviern po quella lura gnir dovrada cun agüd dad üna pumpa da chalur. L’architect respunsabel, Ralf Hohenegger declera: «La chalur suot chasa pudain nus tour sü d’inviern, cun üna pumpa da chalur aua-aua. Ed uschè pudain nus s-chodar l’aua choda da nüz e quella pel s-chodamaint.» Cul sistem da quista pumpa da chalur saja pussibel da prodüer our dad ün kilowatt forza var ses kilowatts chalur. Pro üna pumpa üsitada resulteschan var quatter kilowatts. Perquai disch Ralf Hohen­egger: «Nus pudain transferir uschè l’energia d’instà sül inviern.» Ün proget da pilot sustgnü dal chantun L’indriz illa chasa dad Aldo Puorger cuosta natüralmaing daplü. Cha in congual cun üna normala pumpa da sondas, sajan quai var 40 000 francs daplü, ün import cha’l possessur spera da tour aint culla vendita da la surproducziun d’electricità. El vezza in quist indriz eir üna soluziun per l’avegnir. Aldo Puorger: «Quai es l’avegnir. Scha tuot las chasas gnissan fabrichadas uschè – e chi dessan giò daplü forza co quai chi douvran – lura füssna our da la buoglia.» Cha la chasa pudess servir sco exaimpel, demuossa eir il fat cha’l Chantun ha sustgnü finanzialmaing il proget. La chasa es eir gnüda undrada cul premi «PlusEnergieBau-Diplom 2022» da l’Agentura solara svizra. La chasa d’Aldo Puorger a Fuldera Daint – sül tet panels solars cun differentas funcziuns.

La lingia d’ota tensiun tanter La Punt e Pradella transporta daspö venderdi passà darcheu forza electrica. Quai ha la Swissgrid fat a savair quist’eivna. Las lavurs vi da la lingia d’ota tensiun tanter Pradella/Scuol in Engiadina Bassa e La Punt in Engiadin’Ota sun terminadas. Quai ha l’impraisa Swissgrid communichà quist lündeschdi. Daspö ils 11 da november 2022 es il traget darcheu in funcziun ed il curraint electric circulescha darcheu tras l’Engiadina. 260 000 scrauvs Per pudair quasi redublar la capacità da trametter forza electrica sur la lingia d’ota tensiun tanter Pradella e La Punt, ha la Swissgrid rinforzà ils ultims duos ons 90 da las 127 püttas per lung quist traget. Per realisar quista lavur s’haja dovrà 260 000 scrauvs e 5000 tonnas atschal. Cul rinforzamaint da las püttas vain amegldrà marcantamaing il transport da la forza electrica da las Ouvras electricas d’Engiadina, disch Swissgrid. Cha da nouv portan las püttas da mincha vart ün sistem da transmissiun da 380 kilovolts. Culur verda manca amo Las lavurs han cumanzà l’on 2021, nu sun però amo dal tuot finidas. L’on chi vain tschüffan las püttas rinforzadas amo üna culur verda per chi’s fetschan meglder illa cuntrada. Culla lingia d’ota tensiun amplifichada vain eliminada üna stretta illa rait da transmissiun svizra. Il condot Pradella–La Punt saja important per sgürar il provedimaint dal chantun Grischun e da l’intera Svizra, uschè Swissgrid. Quist’impraisa es üna società naziunala chi’d ha da garantir e gestiunar in Svizra la rait electrica d’ota tensiun. (cdm/rtr/fmr)

In ün seminari obligatoric dal master da sociologia ans ha il docent supplichà da dar giò la lavur finala in inglais. Eu vaiva imprais ün pa inglais al gimnasi, ma eu nu d’eira üna scolara talentada, maindir diligiainta (I’m sorry, Mr. Fannin). Davo la matura d’eiran per mai otras linguas plü importantas: rumantsch, tudais-ch, ün pa frances e talian. Per meis stüdi d’eira tudais-ch la lingua principala e sch’eu stuvaiva leger alch in inglais es quai lura schon i (cun agüd da Google Translate e blera pazienza). Eu nun ha dimena mai plü propcha dovrà meis inglais. Meis inglais es uossa dimena, ot ons davo ch’eu n’ha fat matura, ter mediocar. Per postar ün cafè basta forsa güsta amo, ma per daplü brich. Eu m’ha dimena decisa da discuorrer cul docent (chi’d es da lingua tudais-cha) e da til spiegar mia situaziun. Sia reacziun m’ha propcha laschad’inavo cun bocc’averta. El m’ha fat trais propostas. Prüma: Eu dessa laschar tradüer o almain correger a meis ami la lavur. Seguonda: Scha quai cun l’ami nu saja pussibel (forsa vaiva’l badà vi da l’expressiun da mia vista ch’eu nu d’eira uschè cuntainta), dessa verer ch’eu possa far ün sogiuorn a l’ester per imprender inglais o lura almain far ün cuors. E terza: Sch’eu nu saja buna da dar giò üna lavur in inglais, dessa ponderar da schmetter cul stüdi. Il sociolog frances Pierre Bourdieu ha constatà chi dà differentas fuormas da chapital. Üna fuorma da chapital es quel, vi dal qual nus pensain plücofacil intuitivamaing: il chapital economic. Pro’l chapital economic quintan ils raps chi’s posseda, ma eir immobiglias e.u.i. Quai nun es tenor Pierre Bourdieu amo tuot. Sper il chapital economic daja eir amo il chapital social (relaziuns socialas cha tü poust mobilisar, scha tü douvrast alch), il chapital simbolic (la reputaziun d’üna persuna, e.u.i.) ed il chapital cultural (p.ex. diploms scolastics o academics, savüda, intelligenza o lura eir las cumpetenzas linguisticas). I’s po – tenor Bourdieu – investir üna fuorma da chapital e retschaiver ün’otra. L’università para da pretender ün fich ot chapital linguistic. Els pretendan tant excellentas cumpetenzas da tudais-ch sco eir d’inglais. Schi nu s’accumplischa quellas premissas, as stoja investir chapital social (meis ami ipotetic cun straminablas cumpetenzas d’inglais e gronda vöglia da tradüer üna lavur semi-interessanta). Schi nu’s po ne trar a nüz il chapital linguistic ne il chapital social lura resta amo il semperverd: il chapital economic. Ils pliffers douvrast lura per finanziar ün sogiuorn a l’ester inclusiv ün temp sainza entradas o lura almain per pajar ün cuors. Talas reglamentaziuns linguisticas disfavuriseschan a quels chi han sà fingià pac chapital – saja quai linguistic, social o economic – e chi sun perquai inamöd dischavantagiats. A quels chi han genituors chi pon güdar (chapital social), chi han (surgni) finanzià ün sogiuorn a l’exteriur (chapital linguistic) o chi laschan tradüer lavurs (chapital economic) nu tanghescha quai tant. Üna tala reglamentaziun significha per persunas chi nu possedan il chapital giavüschà (e che chi’d es giavüschà e che brich decidan singuls) ün refüs d’acquistaziun da nouv chapital cultural in fuorma d’ün diplom. Co po quai esser chi dà üna tala situaziun in ün rom universitar sco la sociologia? In ün modul d’üna disciplina chi s’occupa da la scumpartiziun ineguala dal chapital e cun metodas per diminuir quell’inegualità? Ün rom chi analisescha fuormas da pussanza e lur consequenzas? Co po quai esser cha güsta là vain dovrada la lingua sco mez per serrar las portas a persunas dischavantagiadas? Alina Müller ha in bachelor en psicologia, ussa studegia ella sociologia ed instruescha rumantsch. Alina Müller studegia sociologia, instruescha rumantsch e lavura a la Scola auta da pedagogia dal Grischun....

Mardi saira ha la radunanza da la Comunità da vaschins Scuol vuschà unanimamaing da schi a favur da la fabrica d’ün parc solar suot il Piz Champatsch. Sco possessura da quel territori d’eira quist signal dal cumün da burgais necessari per cha’ls iniziants possan proseguir cul proget. In ün prossem pass dess gnir infuormada la populaziun in chosa. In avegnir sarà l’energia regenerabla üna gronda schanza – eir per las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE). Quellas han perquai lantschà la discussiun per ün proget solar in Engiadina Bassa. La crisa d’energia actuala ha nempe intimà las OEE da gnir activas e da tour in vista la fabrica d’ün implant fotovoltaic plü grond, davo cha’l Cussagl federal ha relaschà üna ledscha correspundenta chi promouva simils progets. Ün implant per fin a 30 000 chasadas Sü ot sur Scuol, sün var 2200 m s.m., dess gnir fabrichà ün dals plü gronds implants fotovoltaics in Svizra. Il proget previs vess üna dimensiun da maximalmaing 35 hectaras e pudess prodüer electricità per var 30 000 chasadas. Quai ha declerà Heinz Gross, commember da la direcziun da l’OEE, sün dumonda dad RTR. Previs füssa da realisar l’implant sülla spuonda sulagliva suot il Piz Champatsch, in vicinanza da las pendicularas Motta Naluns. Heinz Gross: «Il potenzial es enorm, i’s pudess realisar qua ün implant fich-fich grond. Lura discurrissna dad energia per l’adöver da 20 000–30 000 chasadas. E schi’s resta in üna dimensiun plü modesta, lura füssan quai plü o main 7500 chasadas. Las dumondas sun però adüna: Quant pudain e vulain nus dar nan da quista bella cuntrada per tilla surfabrichar cun panels?» «Il lö es perfet» Tenor Heinz Gross as tratta pro l’areal previs suot il Piz Champatsch però dad ün lö cun premissas idealas. Perquai ha’l declerà tuot inchantà invers RTR: «Nus vain scleri fingià plüs puncts, p.ex. la sgürezza da lavinas e da boudas. L’exposiziun al sulai es perfetta ed id es extremamaing sulagliv. Il lö nun es visibel sü da cumün, id es dasper il territori da skis Motta Naluns, id ha vias d’access, lingias da forza electrica per manar davent l’energia – e la surfatscha es ad inguala. Tuot quels facturs fan esser quist lö e quist proget insè perfet.» Sch’eir il cumün politic da Scuol vess da dar – in ün prossem pass – glüm verda al proget, cha lura stopchan gnir fats uschè svelt sco pussibel tuot ils sclerimaints areguard la realisabiltà e las dumondas da l’ambiaint. Tenor l’iniziant Heinz Gross vess eir la regiun ün grond profit d’ün tal implant solar: «Scha’l cumün ed otras organisaziuns localas as partecipeschan al proget, lura han quels eir üna part dal sfrüttamaint, üna part da la producziun da la forza ed i dess probabelmaing eir ün’indemnisaziun per l’adöver dal territori.» Il prüm pass, cun l’acconsentimaint dal cumün da vaschins da Scuol, es uossa gnü fat in mardi saira. Il böt dals iniziants füss da tour in funcziun – almain parzialmaing – l’implant fingià l’on 2025. Quai saja eir üna da las premissas per insomma pudair profitar da la nouva lescha federala chi promouva tals indrizs, uschè Heinz Gross. L’areal suot il Piz Champatsch (marcà cun cotschen) chi füss previs per ün grond implant fotovoltaic.

Quista gövgia saira daja illa Chasa Jaura a Valchava ün inscunter cun l’autur puter Göri Klainguti. El vala sco ün dals importants scripturs contemporans in lingua rumantscha. El es eir pittur, paur e satiriker, sco cha’l Museum Chasa Jaura scriva in ün avis. In gövgia daja d’udir e da verer a Valchava raquints d’uffants, musica per clavazin sunada da l’autur («Kinderszenen» da Schumann) e projecziuns da purtrets schmuantats tenor tocs musicals. Göri Klainguti da Samedan ha fingià publichà numerus texts in gazettas, revistas, antologias obain in aignas publicaziuns. El ha survgni l’on 2005 ün Premi Schiller. Dal 2015 es el gnü undrà cul premi da cultura da l’Engiadin’Ota. L’autur s’ha ingaschà ferm dürant ils ultims decennis a favur da la lingua rumantscha ed ha scrit numerus texts umoristics e criminals. (cdm/fmr)

Dumengia a bunura a Mustér in ün’ustaria sper la staziun. Duos lavuraints da la Retica fan lur posa da cafè vi da la maisa raduonda. Els sun in üna discussiun animada intant ch’eu baiv meis cafè vi d’üna maisa ün pa plü invia e tils taidl – e nun incleg ün pled eir schi discurrivan rumantsch sursilvan. Che dischillusiun, eu n’ha tantüna cret ch’eu vess imprais bain rumantsch! Il filosof Ludwig Wittgenstein hat scrit avant passa tschient ons in seis Tractatus: «Ils cunfins da mia lingua sun eir ils cunfins da meis muond.» E propcha: eu n’ha stuvü constatar cha’l muond da quists lavuraints restarà serrà per mai quella bunura. Nossa lingua po drivir portas ed ella po metter cunfins ingio cha nus nu chattain ingüna lingua cumünaivla. La lingua es sco la topografia, üna pittura da nossa vita. Perquai esa eir important da chattar üna lingua cumünaivla per cha vita sociala dvainta pussibla. Ils duos vi da la maisa raduonda tilla han chattà, eu sun restà da la vart. Ma minchatant staina però constatar cha la lingua cumünaivla es üna malincletta. Ün exaimpel : Pro üna visita ha quintà üna nona cha sia abiadia haja ün’abitaziun cun l’unic cler chi gnia aint da sulèr. Mia duonna d’eira stutta, perche cha a Sent, d’ingionder ch’ella deriva, es il sulèr l’entrada s-chüra da la chasa. Che foura sto quai esser. Pür davopro vaina realisà cha quista nona discurriva da la lobgia chi vain nomnada a Ftan sulèr. Ed in üna jada d’eir’la bella clera, l’abitaziun da quist’abiadia. I sun da quistas malinclettas chi’ns fan minchatant rier. E minchatant provocheschna ils plü gronds conflicts, cur chi ha nom: «Eu n’ha tantüna dit!» e cha tschel ha inclet alch tuot oter. Quasi il punct da partenza da la frasa dal filosof Wittgenstein sta al cumanzamaint da l’evangeli da Joannes: «I’l principi eira il pled», quai chi significha tant il pled sco eir l’incletta. Voul dir cha Dieu ha dat seis pled e ha creà nos muond tras si’incletta. Ed el ans dà la lingua per fuormar inavant nos muond in cumünanza. Da tschella vart ans dà’l il spiert per tilla dovrar consciaintamaing e cun respunsabilità. Eir scha nus tilla dovrain minchadi, resta nossa lingua ün misteri e scha nus ans mettain in tschercha, pudaina scuvrir adüna darcheu nouvas perlas. Quai cumainza – sco pro Joannes – cul prüm pled. Dal 2015 enfin il 2018 è Stephan Bösiger stà raverenda refurmà da la Val Müstair. Ussa è el ravarenda da la plaiv da Langenthal. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «La lingua es sco la topografia, üna pittura da nossa vita. Perquai es eir important da chattar üna lingua cumünaivla per cha vita sociala dvainta pussibla.»

La fin da november va il pittur Peter Filli da Ftan in pensiun. El ha pisserà bod quatter decennis per cliaints cuntaints. Üna soluziun per seis affar ha’l lönch tscherchà. Uossa surpiglia Roman Bühler la chüra dals cliaints e l’affar a Ftan vain scholt. Avant 40 ons ha Peter Filli da Ftan cumanzà seis giarsunadi pro l’affar da pittur Rudolf Bühler a Zernez. El d’eira insomma il prüm giarsun da Bühler, chi d’eira rivà in Engiadina e vaiva cumanzà cun seis affar be duos ons avant. Uossa surpiglia Roman Bühler, il figl da Rudolf Bühler, ils cliaints da Peter Filli da Ftan. Quel va nempe la fin da november in pensiun. Clomà i’l affar da famiglia Bod 35 ons ha manà Peter Filli seis agen affar da pittur ed isolaziuns a Ftan. «Mia cartoteca dombra 1700 cliaints in 35 ons», quinta’l. Cha seis «revier» d’affar cumainza plü o main a Guarda e va fin a Martina. Eir el vaiva surtut l’affar da seis bap. Quel d’eira tuornà dal 1973 in Engiadina davo avair manà bod 20 ons ün affar da pittur a la Costa d’or a Turich, ed ha installà seis affar a Ftan. Davo il giarsunadi d’eira Peter Filli i giò la Bassa per far sias experienzas da lavur, fin cha seis bap til ha clomà i’l affar da famiglia. Uschè chi nu til es restà oter co da seguir cun plü o main dalet il giavüsch dal bap. Il plaschair es lura gnü culla lavur, inschinà nu füssa’l nempe stat bun da far quai cun seis quatter lavuraints bod quatter decennis. Material plü natüral co plü bod Sco cha Peter Filli quinta, s’ha la lavur sviluppada fich ferm dürant tuot quist temp. Ch’eir tuot il material saja gnü plü natüral e cun quai eir plü san. «La lavur es fich interessanta, quai chi quinta es da spordscher buna qualità», declera’l. Cha quai hajan imprais el e seis bap dürant tuot ils ons a la Costa d’or. «Il cliaint sto esser finalmaing cuntaint, quai ha prüma priorità», disch Peter Filli cun persvasiun. Cha uschea sajan creschüdas eir bunas amicizchas dürant tuot quists ons. Cha’l plü bel da seis manster saja finalmaing eir il contact culla glieud. Ed impustüt da quella part da sia lavur as lascharà’l in avegnir increscher. Ma che es stat seis plü bel proget da lavur dürant ils ultims 40 ons? «La staziun da Scuol», respuonda’l sco our dal chanun. Cha quist proget da renovaziun haja’l pudü accumpagnar avant desch ons cun gronda premura. Cha sper la lavur tradiziunala da pittur haja’l adüna eir fich jent renovà mobiglia veglia. Quai voul el far eir davo la pensiun sco hobi in si’ufficina a Ftan. «Da lavar giò la culur da la mobiglia veglia e verer che chi vain liber suotaint es fich fascinant», quinta il pittur bod pensiunà da Ftan. Perquai voul el eir cuntinuar cun quista paschiun. Tscherchà üna buna soluziun A reguard l’avegnir da seis affar da pittur, ha Peter Filli lönch tscherchà üna soluziun. «Eu n’ha provà da vender meis affar, ma l’interess es stat fich pitschen», disch l’affarist cuort avant la pensiun. Cha per finir haja’l chattà üna soluziun cun l’affar da pittur da Roman Bühler da Zernez/Scuol chi s’ha etabli in Engiadina Bassa. El surpiglia cun bod desch collavuratuors la chüra e la cussagliaziun dals cliaints. Implü surpiglia Roman Bühler eir ün collavuratur indigen da l’affar a Ftan. «Cun quista soluziun as serra finalmaing il rinch», disch Peter Filli. Quella jada ch’el ha fat giarsunadi pro la ditta Bühler a Zernez d’eira Roman Bühler malapaina nat, ed uossa surpiglia el ils cliaints dal prüm giarsun da seis bap. «Nus vulain far il serv inavant e pisserar cha la cliantella resta cuntainta», disch Roman Bühler sün dumonda ed el giavüscha a seis collega pittur tuot il bun e blera satisfacziun dürant la pensiun. Intant cha’ls cliaints han in avegnir üna nouva persuna da contact, vain scholt l’affar da pittur ed isolaziun da Peter Filli a Ftan. Roman Bühler (a dretta) surpiglia in avegnir la chüra e cussagliaziun dals cliaints da Peter Filli chi va la fin da november in pensiun.

Mardi saira ha la radunanza da la Comunità da vaschins Scuol dit unanimamaing da SCHI per metter a disposiziun üna surfatscha da maximalmaing 35 hectaras per ün parc solar. Intant cha’l chantun as muossa optimistic in chosa, ha la Fundaziun svizra per la protecziun e la chüra da la cuntrada amo dumondas. Davo la decisiun positiva dals vaschins da Scuol cuntinuan las discussiuns in connex cun l’idea da realisar sur il cumün – in vicinanza dal territori da skis Motta Naluns e suot il Piz Champatsch – ün grond implant fotovoltaic. L’idea füss cha quel pudess cuernar il consüm d’energia da 7500-30 000 chasadas. Da buna spranza Uschè ha eir Mario Cavigelli, il minister d’energia dal chantun Grischun, tut posiziun invers RTR. Ed el ha dit chi detta üna gronda bainvuglientscha da vart dal chantun per promouver implants solars. Chi detta ün’avertezza da vart dals uffizis per collavurar vi da tals progets. Però per survgnir il sustegn finanzial cha la Confederaziun ha miss in vista faja ün zich prescha. Mario Cavigelli es optimistic in quist cas: «Cun quai cha Scuol ha fingià tschertas ideas e cun quai cha las Ouvras electricas d’Engiadina promouvan il proget, esa schon pussibel chi’s rivess da realisar tuot in quist cuort temp, fin dals 2025, o almain üna prüma part da quist grond implant fotovoltaic ed eir da survgnir las subvenziuns federalas correspundentas. Eu speresch in mincha cas chi grataja.» Na cunter, ma critic Damain euforic invers il proget da Scuol es Raimund Rodewald, il mainagestiun da la Fundaziun svizra per la protecziun e la chüra da la cuntrada. El disch sün dumonda dad RTR cha sia organisaziun sustegna bain in general progets chi prodüan energia solara. Raimund Rodewald disch però eir: «Nus eschan amo adüna eir critics invers gronds progets sün surfatschas libras in Svizra, perquai chi dà tenor nos avis amo bler potenzial per surfabrichar tets o p.ex. eir repars da lavina cun indrizs solars. Nus stuvain simplamaing chattar las megldras soluziuns.» Cha els nu vöglian però refüsar a priori implants sün surfatschas libras sco a Scuol. Quist proget nu saja però amo sviluppà avuonda per trar üna decisiun, uschè Raimund Rodewald. El disch: «Nus spettain cun buonder sülla documainta concreta, sco p.ex. ün stüdi da realisabiltà ed ün’examinaziun da la cumpatibiltà ecologica.» Tenor il mainagestiun sun els pronts da sus­tgnair progets chi’s cunfan culla cuntrada, perquai cha eir els lessan contribuir cha la Svizra ragiundscha a la fin seis böt d’augmentar la producziun cun energia solara per var duos uras terawatt. La surfatscha libra in possess da la Comunità da vaschins Scuol chi sta in discussiun per ün parc fotovoltaic.

René Rhyner e sia partenaria Beatrice Straumann drivan in sonda saira las portas da lur chasa – ed invidan ad üna jamsession ad Ardez. Minchüna e minchün dess manar l’agen instrumaint e partecipar cun far musica da cumünanza. Cun quista e similas sportas vöglian ils iniziants manar daplü vita i’l cumün e süllas plazzas da bügl. «Ün hom vegl dad Ardez, ch’eu cugnuschaiva daspö mia infanzia e chi’d es mort intant, m’ha dit ch’els hajan suvent stuvü organisar svess las festas in cumün. Uschigliö nu giraiva güsta bler», disch René Rhyner. El es oriundamaing da Basilea, ma abita daspö nouv ans ad Ardez. La vita da cumün da plü bod til es amo bain in memoria, causa ch’el vaiva passantà in sia infanzia suvent las vacanzas ad Ardez pro sia nona e seis bazegner. Tenor el s’ha quista vita da cumün müdada – hozindi es minchüna e minchün per sai svess in seis üert – ma süllas plazzas da bügl nun es plü tanta vita. «Quai es lura stat il motiv per nus da metter in pè occurrenzas intuorn quistas plazzas da bügl e d’organisar svess alch», declera René Rhyner. Insembel cu sia partenaria Beatrice Straumann han els tanter il 2019 e’l 2022 organisà var 20 concerts ad Ardez. Impü drivan els las portas da lur chasa per diversas occurrenzas. Dar e tour L’occurrenza illa Chasa Crusch 117 ad Ardez in sonda es l’ottavla ch’els han miss in pè quist on, davo set concerts ha uossa amo lö üna jamsession. Là varan las musicantas e’ls musicants indigens l’occasiun da muossar spontanamaing lur talents. «Quista sairada in sonda chi vain dess esser üna aventüra musicala, ma impustüt eir üna bella saira in cumpagnia. Suot il motto dar e tour ans allegraina sün üna bella partecipaziun», disch René Rhyner. El e sia partenaria nu sunan svess üngün instrumaint, ma els han üna gronda paschiun per la musica, impustüt per quella dals ons 1960 e 1970. Tuottas e tuots sun bainvis a la jamsession, eir schi nu piglian part activamaing fond musica. Implü vain eir pisserà pel bainstar dals giasts cun üna sporta gastronomica. La Chasa Crusch 117 René Rhyner vaiva fingià cun 16 ons decis da fabrichar oura ün prümaran sur Ardez chi d’eira in possess da la famiglia. «Cun 28 ans d’eira lura uschè inavant e l’edifizi finalmaing fabrichà oura. Causa ch’eu sun constructur da metal vaiva fat svess ils plans e bleras lavuors, ma n’ha eir laschà far ün pêr lavuors», disch René Rhyner. Plü tard ha’l lura iertà la Chasa Crusch 117 ad Ardez – la chasa paterna da seis bazegner e sia nona – e tilla ha laschà fabrichar oura. Hozindi vain datta a fit üna part da la chasa: «Quai ans dà ün sustegn, che furtüna. Grazia fich eir a meis antenats.» Illa Chasa Crusch 117 ad Ardez dà René Rhyner eir cuors da saldar/buglir e Beatrice Straumann ha muossà quist on ün’exposiziun d’art cun agens purtrets. Ella vaiva oriundamaing imprais florista, ma lavura uossa a Samedan sco chüradra da glieud cun impedimaint. Il pêrin «cultural» d’Ardez es fingià vi da planisar il program musical per l’on 2023. Els han eir l'intenziun da fundar üna società per garantir la finanziaziun da quistas occurrenzas. «Nus eschan fich grats da pudair viver qua in Engiadina Bassa e vulain eir in avegnir contribuir a diversas fuormas ed occurrenzas culturalas per dar vita in cumün.» Front: Suot il motto «dar e tour» Sonda saira chi vain evran René Rhyner e sia partenaria Beatrice Straumann las portas da lur chasa ed organiseschan üna jamsession. «Quista sairada dess esser üna aventüra musicala, ma impustüt eir üna bella saira in cumpagnia. «Suot il motto «dar e tour» ans allegrainsa sün üna bella partecipaziun», disch René Rhyner. Il pêrin oriund da la Bassa abita daspö 9 ans illa Chasa Crusch 117 ad Ardez ed organisescha adüna darcheu concerts süllas plazzas da bügl in cumün. Traunter il 2019 e’l 2022 sun quai stat var 20 occurrenzas. (fmr/cam) La Chasa Crusch 117 ad Ardez es la chasa paterna dal bazegner da René Rhyner. Sper concerts e jamsessions han eir lö exposiziuns d’art u cuors da saldar illa Chasa Crusch 117. René Rhyner cun sia partenaria Beatrice Straumann vivan daspö nouv ans ad Ardez.

Ün scriptur rumantsch excepziunal in blers reguards vess pudü festagiar sterza seis 125avel anniversari. La Cuminonza Romontscha Flem ha organisà üna commemoraziun per Gian Fontana (1897-1935) a Fidaz, ingio ch’el es nat e creschü sco figl da paurs. Seis cumün natal es üna veglia colonia gualsra chi’d es gnüda rumantschada pür avant var 400 ons. Fontana ha frequentà la scoula tudais-cha a Flem e davo il seminari da magisters a Cuoira e pür lura ha’l imprais a scriver rumantsch ed ha müdà cun 24 ons seis prenom da Hans a Gian. Fingià da scolar d’eira’l talentà per scriver, sco cha la raspada festiva ha pudü observar cun tadlar seis cumponimaints in tudais-ch grazcha als quaderns preservats. Fingià lura as poja badar seis interesss per ils conumans. Cun seis inga­schamaint social dvainta’l ün pionier illa litteratura rumantscha. Sias poesias trattan eir da vagants, proletaris, invalids e perfin dal destin dad üna pittana. In quella dedichada al «Ligia-scuas» legiaina «E sch’jeu vesel tiar’e veta/che san strusch pli nua/ch’ei duei ir,/lu less jeu spulvrar en gretta/cun mia megliera scua/quei embrugl schi stgir.» Sia novella «Sidonia Caplazi» tematisescha las consequenzas da la speculaziun per noss cumüns. Plü tard es quista novella da Fontana eir gnida tradütta in vallader, uschè cha l’Engiadina pudaiva seguir las consequenzas negativas dal progress eir in tschellas valladas grischunas. Il traductur Dumeng Vonzun vaiva perfin publichà insembel cun Andri Peer ün «Glossari sursilvan-ladin per las ouvras da Gian Fontana»!Chi in Engiadina cugnuoscha hoz amo l’ouvra da ­Gian Fontana, chi in Surses o eir i’l intschess sursilvan? La festa commemorativa illa pitschna baselgia da Fidaz dedichada al sogn Amplezi es statta simpla sco’l nom dal patrun-baselgia, il papa Simplicius, ma degna dal grond poet. Las var 80 persunas preschaintas han tadlà ils pleds e chantà poesias. Pro l’aperitiv be dasper la funtana da Fontana, cha la Cuminonza Romontscha Flem vaiva fat eriger sco monumaint commemorativ pels 100 ons dal poet, han quels da Flem e contuorns pudü taloccar tanter pêr. Nu meritess Fontana però üna commemoraziun ulteriura per tuot la Rumantschia? E chi oter co la Lia Rumantscha pudess organisar üna tala occurrenza? Para ch’ella nu s’haja inaccorta dal giubileum, precis sco chi d’eira capità per ils 150 ons da Peider Lansel, ün dals gronds promoturs dal rumantsch chi stimaiva eir fich a Fontana. Per unir la Rumantschia füssan talas occurrenzas idealas, far scuvrir la ierta litterara uschè actuala sco cha no legiain aint il lia­scuas füss ün dovair. Il ravarenda Luzi Battaglia ha manzunà in sia predgia la basa cristiana dal poet e cità poesias da taimpra religiusa. In üna constatescha il poet cha «nus essan puorla dalla tiara sempiterna». Chi vess mai cret cha quista poesia es gnüda tradütta in feroais, la lingua minoritaria da las islas da Färöer? «Vit eru dust» es il titel. Tscherchaina – insembel culla LR – pussibiltats per cha l’ouvra dal poet mort cun be 38 ons nu fetscha puolvra! Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura. Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura....

Als 17 e 18 da november 2022 sun gnüts destillats our da rests da dschembers schmers in Val S-charl – quai es capità cun üna destillaria mobila installada a Gurlaina e cun l’intenziun da far landroura prodots da savun. La destillaziun es gnüda organisada da l’Unesco Biosfera Engiadina-Val Müstair. «Nus vain ramassà ils rests da dschembers tagliats in Val S-charl insembel cun jocca/günaiver, e lura vaina schmazzüchà e startaglià tuot quai e miss illa destillaria mobila chi funcziuna cun vapur. Suotvart as rechatta aua bugliainta chi va insü e schoglia l’öli chi vain lura ramassà sur üna lingia in ün vaider. Cur cha quel es plain, vain l’essenza svödada in butiglias». Cun quists pleds ha explichà ün dals respunsabels, Jan Sedlacek da Sent, l’inter proceder tecnic da la destillaziun da dschember. Jan Sedlacek lavura parzialmaing pella Biosfera Engiadina-Val Müstair chi ha lantschà quist proget da destillar dschember. Dal rest fa el eir collavuraziuns internaziunalas cun aua e scolaziuns da l’ambiaint. Sco ch’el ha declerà invers la FMR, ha fat impustüt Andy Brechbühl da Tschlin üna gronda lavur vi da quist proget. La Biosfera ha sco suotorganisaziun la Fundaziun Pro Terra Engiadina chi fa insè la lavur per l’Engiadina Bassa cun Angelika Abderhalden. Da la partida sun pro quist proget eir il PNS ed il Cumün da Scuol. «L’idea es insè da provar da crear ün prodot s-chet indigen. Il prüm as stoja far perscrutaziuns – e davo gnarà fat il prodot final i’l Puschlav», ha conclus Jan Sedlacek. La destillaziun es gnüda fatta a Gurlaina güst davo la punt i’l lavuratori cumünal da Scuol. La destilleria vain da Basilea La destillaria mobila chi’d es gnüda dovrada dürant duos dis a Gurlaina appartegna ad ün’interpraisa d’agricultura da Basilea. Il rapreschantant da quella dita, Reto Gabriel, ha orientà da lur lavur: «Nus semnain e train sün 80 aras erbas ed essenzas e vain provà ils ultims ons da sviluppar bleras differentas odurs da plantas sco salvgia, rosmarin, melissa – voul dir plantas natüralas – e nus guadagnain lura landroura destillond essenzas. Nus nu train be las plantas e fain las essenzas, nus elavurain eir il prodot final per la chüra dal corp uman». La dita exista daspö duos ons ed els sun landervia da sviluppar adüna darcheu nouvs prodots. Sco cha Jan Sedlacek ha dit, d’eira quista stà ün artist in S-charl: «Quel ha perscrutà co ch’ün god da dschember savura a bunura, a mezdi e la saira – ed ha fat lura divers savuns. Uossa laina insè far plü o main il listess, simplamaing cun üna producziun plü gronda. Nu vain schelt Gurlaina, causa cha quist es l’entrada illa Val S-charl ed il PNS ed in direcziun da la Val Müstair». Davo diversas prouvas cullas essenzas guadagnadas e cun sorts da savun as lessa provar lura da chattar üna soluziun optimala pel prodot final. La destillaria mobila chi funcziuna cun vapur. Jan Sedlacek es ün dals organisatuors dal proget. Reto Gabriel svöda il vaider cullas essenzas in üna butiglia.

Dumengia passada ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert dal cor Rudè da chant Engiadina cul manader e dirigent Pasquale Bonfitto ed instrumentalists. Ed il cor da tradiziun ha dat perdütta d’üna cultura viva. Ils concerts illa baselgia a Sent vegnan organisats da la Società d’Ütil public. Il cor Rudè da chant collia l’Engiadina Bassa cun l’Engiadin’Ota ed es gnü fundà dal 1978. L’idea da fundar il cor regiunal deriva tanter oter da Jachen Janett e da Gianna Vital-Janett. L’intenziun es statta da’s dedichar a chanzuns plü pretensiusas e da promouver eir la fuormaziun da la vusch. Jachen Janett es stat il prüm dirigent dal Rudè da chant, plü tard insembel cun seis frar Duri Janett. Davo ha lura surtut Gianna Vital-Janett la bachetta. Hoz es Pasquale Bonfitto il manader e dirigent dal cor chi s’ha preschantà in dumengia passada a Sent. Il concert es stat dedichà al tema amur ed es gnü preschantà cun clings our da differentas epocas musicalas cun vuschs ed instrumaints cun bler colorit. Il purtret dal pittur talian Tiziano Vecellio cul titel «Amor sacro e Amor profano» ha inspirà ils respunsabels pel concert a Sent. Ils preschaints han giodü pleds ed armonias d’amur sacralas e profanas dal cor Rudè da chant Engiadina. Il chant es gnü imbelli culs tuns dal cello da Matteo Bodini e cun intermezzis musicals interpretats cun grond adattamaint ed in möd professiunal. Il dirigent Pasquale Bonfitto, manader da divers cors, pianist, organist, magister e perscrutader, ha muossà si’abiltà sül clavazin in möd impreschiunant. A Sent d’eiran preschaints 23 chantaduras e 9 chantadurs culs instrumaintalists e cun lur dirigent. Ün concert fich varià L’introducziun dal concert ha fat Pasquale Bonfitto sül orgel da baselgia, cun ritem fich svelt e per part dramatic. Seguidas sun lura duos chanzuns, üna in quatter e l’otra in ot vuschs cun passaschas unisono e per part be cun vuschs dad homens. La seguonda in ot vuschs es statta per uraglias chi sun adüsadas vi da quatter vuschs plütost insolita ed ha dumandà da las chantaduras e chantaduors grond savair e precisiun. In seguit han lura Pasquale Bonfitto al clavazin e Matteo Bodini al cello sunà «Salut d’amour» ed «Après ün rêve» in möd instrumental lom e paschaivel chi ha pisserà per gronda variaziun. Las trais chanzuns in quatter e tschinch vuschs, üna da Claudio Monteverdi (1567-1643) ed ün otra rumantscha cul titel «Mai sülla fatsch’hast tü amur» da Thomas Morey. Las chanzuns han darcheu manà clings da vuschs illa baselgia da Sent cun bels accords e per part in möd sacral. Tanteraint adüna darcheu tocs instrumentals plütost calms culs duos solists chi faivan la punt tanter chant e musica. Aint illa terza part cun chant es gnüda preschantada üna chanzun da Peter Appenzeller cul titel «Üna chanzun per tai» in fuormaziun virila. Sco supplemaint – e per blers preschaints la culmaina dal concert – s’haja dudi cun «Con te partiro» la cuntschainta chanzun dad Andrea Bocelli. Il concert es stat dedichà al tema amur in möd sacral e cun texts e musica d’epocas dalönch passadas, ma eir cun cumposiziuns contemporanas. Audituras ed audituors han pudü s’atschertar cha la cultura da chant e musica es eir hoz amo fich preschainta in Engiadina e pissera per sairadas inschmanchablas. I voul però persunas sco Pasquale Bonfitto chi sun bunas da persvader la glieud d’offrir üna part da lur temp liber per la cultura viva. Il Rudè da chant - accumpagnà da Matteo Bodini (cello) e Pasquale Bonfitto (piano) - illa baselgia da Sent, Il cor Rudè da chant cun seis dirigent Pasquale Bonfitto.

Daspö ün on m'occup eu dad implants da fotovoltaica pussibels in Engiadina Bassa e n'ha colliaziuns cun respunsabels dals progets vallesans ed oters. Sper il territori da Sur Bos-cha vaiva eu in mira eir il territori al vest da l’alp Clünas, qua cha quel es amo main visibel da l'extern. Il capo da vaschins m'ha lura rendü attent in settember cha Heinz Gross da las Ouvras electricas d’Engiadina (OEE) til haja eir tramiss üna dumonda. Da quai sun eu stat stut, qua cha’l cussagl administrativ – al qual eu fetsch part – nu vaiva (e nun ha fin hoz) amo mai discus quist tema. Eu m'ha lura però laschà persvader da Heinz Gross sco perit cha Sur Bos-cha saja il meglder lö. Hoz sun eu da l’avis cha Scuol ha cun Sur Bos-cha las megldras schanzas da gnir resguardà. La Swissgrid, respunsabla per las lingias d'ota tensiun, ha nempe confermà d’incuort cha'ls progets vallesans nun hajan la capacità per transportar grondas quantitads da forza vers l'extern, cha'l chantun Grischun haja però quellas. Per involvats nun es quai üna gronda novità. La constataziun da la Swissgrid augmainta però remarchabelmaing las schanzas dal proget da Scuol, quai grazia a nossa lingia da 380 kV güsta rinforzada ed implü quella da 110 kV missa dincuort suot terra. Tant La Quotidiana sco la Posta Ladina han rapportà da la radunanza vaschinala cun artichels da FMR cul titel «Ün signal cler sco’l sulai». In quel artichel vegn sar Heinz Gross cità: «I dess probabelmaing eir ün'indemnisaziun per l’adöver dal territori...». Il pled «probabelmaing» ha irrità tscherta glieud, davo ch'eu vaiva manzunà in radunanza, cha impustüt in vista a las indemnisaziuns saja quista radunanza üna da las plü importantas dals ultims 50 ons. I'm stà perquai a cour da concretisar mias aspettativas. Per forza idraulica tschüffa il man public sur ils fits d'aua 1,5 raps per ura kilowatt. Il proget Sur Bos-cha prevezza seguond Heinz Gross üna producziun dad 80-120 uras gigawatt. In relaziun culs fits d'aua vuless quai dir 1,2 fin 1,8 milliuns francs l'on! Per mai esa cler chi sto dar per Sur Bos-cha ün'indemnisaziun annuala indexada e quai üna cun set cifras davant il comma. Cur cha duonna Anita Mazzetta dal WWF Grischun vaiva fat in settember illa Süstostschweiz opposiziun cunter implants fotovoltaics in Engiadina Bassa, n'ha eu subit reagi cun üna charta da lectur muossand via eir a las entradas per cumüns perifers. Forza es forza e Sur Bos-cha güdess implü a cuernar la foura d'inviern ed a redüer la dependenza svizra da l'ester. Eu nu'm sa d'imaginar alch economicamaing plü desastrus co ün «blackout» da forza. Nüglia nu discuorra perquai cunter ün'indemnisaziun congualabla culs fits d'aua. Scha quai nu capita pon las organisaziuns da protecziun far quint cha eir eu sustegna lur opposiziun. In mincha cas sun eu cuntaint d'avair chattà cun la «Industrielle Werke Basel (IWB)» eir amo ün'otra dita fich interressada, la quala ha fingià realisà simils implants e quai eir in Grischun. I füss sainza dubi d'avantag, scha las OEE füssan partecipadas, quai tantplü cha la forza da Sur Bos-cha pudess servir facilmaing eir per pumpar aua dad Ova Spin sül Lai da Livigno cun guadogns correspundents chi vegnan buns eir a nus. Minchün chi cugnuoscha però l'istorgia da las OEE inclusiv la sanaziun dal 1964, ingio cha'ls cumüns han gnü da desister per bod 20 ons sün entradas remarchablas, inclegia cha quista vouta nu po que ir cun indemnisaziuns «probablas». I voul hoz «vin cler» da prüma davent ed i nu va neir plü cha las impostas da guadagn vegnan pajadas giò la Bassa. Per mai sto il sez ed eir la majorità dal chapital restar scha mâ pussibel quà illa regiun.

Zonta Engiadina Val Müstair e l’Uffizi per la furmaziun professiunala chantunal han invidà in sonda passada a las mattas da la tschinchavla fin ottavla classa da Scuol, Zernez e Valsot ad üna dieta d’avegnir. Insembel cun ses duonnas professiunalas inspirantas da diversas spartas han ellas pudü passantar ün di cun lavuratoris, cuors e discussiuns. «Nus vain invidà a las mattas per tillas inspirar, per tillas render attentas che chi tillas las aspetta i’ls prossems ons ed impustüt per muossar ch’ellas dessan tadlar sün sai svess e dad ir lura l’aigna via», disch Béatrice Miller, commembra da Zonta Engiadina Bassa Val Müstair. Ella ha organisà insembel cun Margreet Groot per la prüma jada la dieta «Meis Avegnir – mattas s’inscuntran cun duonnas professiunalas inspirantas». Per quista occurrenza, chi ha gnü lö in sonda passada illa chasa da scoula a Scuol, d’eiran invidadas tuot las mattas da tschinchavla fin ottavla classa da Scuol, Valsot e Zernez. In seguit als lavuratoris e la discussiun ha amo Jacqueline Beriger-Zbinden, cussgliadra da professiun, da stüdi e da carriera, muossà las perspectivas chi tillas aspetta illa cussagliaziun da professiun cur chi sun in ottavla e nouvavla classa. Ses duonnas inspirantas Las ses duonnas professiunalas, chi han tut part a la dieta sco referentas inspirantas, han tuottas ün connex cun l’Engiadina Bassa e derivan da diversas spartas professiunalas. Da la partida d’eiran Anna Barbla Carl, possessura da physio engiadina, Cilgia Rest, manadra regiunala da la Banca Chantunala Grischuna, Ramona Pinggera, possessura da Cuafför Casura, Oceana Galmarini, schurnalista e moderatura pro SRF, Laila Schmied, indschegnera da sistem pro la VFF ed Isabella Mosca, possessura da la Drogaria Mosca. Las 13 mattas chi s’han annunzchadas per l’occurrenza, vaivan avantmezdi sco eir il davomezdi l’occasiun d’imprender a cugnuoscher a las duonnas. In ün rom prüvà ed in pitschnas gruppas han las mattas pudü imprender daplü davart lur professiun e lur carriera. Las mattas han pudü far bleras dumondas e discuorrer davart lur dubis. «Davo il prüm lavuratori ans d’eira però eir important da far ün cuors d’insai d’autodefaisa. Id es important cha las mattas imprendan da dir stop e da na», declera Béatrice Miller. Üna discussiun cun mattas, genituors e duonnas «Ün ulteriur punct chi’ns sta a cour es d’involver eir ils genituors pro la discussiun da podi. Per cha eir quels dodan co cha las ses duonnas han chattà lur via, chenüns motivs chi tillas rendan cuntaintas in lur professiun e co ch’ellas pon viver independentamaing», uschè Béatrice Miller. Illa discussiun da podi han tuot las ses duonnas muossà – a man da fotografias e d’ün motto persunal – co ch’ellas sun idas lur aigna via. Las duonnas vaivan a la fin tuottas ün simil messagi: hajat fiduzcha in vus svess ed it voss’aigna via. Dürant la discussiun ha Béatrice Miller eir adüna invout las mattas ed ha dumandà davo mincha preschantaziun che chi tillas ha fat impreschiun. La mattas han pudü quintar bler e s’han eir pudü laschar inspirar da divers nouvs aspets. «Id es fich important cha las mattas hajan buns exaimpels. Nus laivan dar a las mattas alch pel futur, eir scha nus nu savain güsta dir precis che cha quai d’eira», uschè las duos organisaturas da Zonta. Anna Barbla Carl ha preschantà la professiun sco terapeuta da fisio. Las mattas han tadlà attentamaing che cha Oceana Galmarini ha quintà dal minchadi sco moderatura. Las ses duonnas professiunalas dürant la discussiun. Box: A favur da las mattas e da las duonnas Zonta es üna organisaziun mundiala chi exista dapü cu 100 ons e s’ingascha per duonnas e mattas. Tematicas scu la protecziun, scolaziun e promoziun da duonnas e mattas stan i’l focus da l’organisaziun. Ella es eir activa sün livel politic, sco per exaimpel in cumischiuns europeicas. Zonta s’organisescha in clubs ed i’l Grischun daja duos da quels – ün a Cuira ed ün in l’Engiadina/Val Müstair. Quista sted han ils duos clubs da Zonta grischuns ramasso cun ün crowdfunding 25 000 francs a favur da la chasa da duonnas a Cuira. Ün proget futur sarà üna collavuraziun cun furnarias, inua cha vain rendü attent a violenza chasana. Il s-charnütsch pel pan saran rösa e la champagna ha nom «Violenza nu’ns vain i’l s-charnütsch». Cun quista e similas acziuns voul Zonta render attent a diversas problematicas in connex cun duonnas. Front: «Tadlar sün sai svess ed ir l’aigna via» «Tadlar sün sai svess ed ir l’aigna via» Las mattas da la tschinchavla fin ottavla classa da Scuol, Valsot e Zernez han in sonda passada gnü l’occasiun da visitar üna dieta davart l’avegnir professiunal. Perquai han ses duonnas inspirantas, chi han tuottas ün connex cun l’Engiadina Bassa, preschantà lur lavur e discurrü davart lur carriera. «Nus vain invidà a las mattas per tillas inspirar, per tillas render attentas che chi tillas spetta dürant ils prossems ons ed impustüt per muossar ch’ellas dessan tadlar sün sai svess ed ir lura lur aigna via», disch Béatrice Miller, commembra da Zonta Engiadina Bassa/Val Müstair e coorganisatura da quista dieta speciala. Sper ils lavuratoris cun las duonnas creschüdas, haja eir dat ün cuors d’autodefaisa ed üna discussiun da podi. A quist scambi d’eiran eir invidats il genituors, per cha eir els survegnan ün’impre­schiun da las diversas vias professiunalas pussiblas per mattas. (fmr/cam)

Ill’età tanter la tschinchavla e la ottavla classa as müda bler per mattas sco eir per mats: Il corp as sviluppa, i’s dvainta ün teenie ed i’s sto plan planet as far impissamaints davart l’agen futur professiunal. Quai vala per mats e per mattas. Ma perche ha üna tala dieta lö be per mattas? Nu vessan ils mats eir dabun üna tala occurrenza? Tenor ün nouv stüdi da l’Universited San Galla sun amo adüna tanter 70 % ed 80 % da las posiziuns da cader occupadas d’homens. Perquai faja tuottafat dabsögn da promouver las mattas fingià in ün’età plü giuvna, da tillas inspirar dad ir lur aigna via – üna via chi ha seis cumanzamaint precis in quist’età. Ils mats han lur idols professiunals, pro las mattas sun quistas persunas d’inspiraziun plü raras (guarda stüdi da San Galla!). Il böt da las organisaturas da Zonta d’eira da muossar il spectrum professiunal e las persunalitats davo üna carriera cun success – eir pro e per las duonnas. E quai es eir gratià bain a l’organisaziun. Il rom prüvà ed intim, i’l qual la dieta ha gnü lö, ha pisserà cha las mattas s’han pudü drivir per la tematica ed invers las duonnas creschüdas. Ellas han uschè eir pudü far bleras dumondas e discuorrer sur da lur dubis e lur pissers. I d’eira bod puchà d’entrar (sco hom e schurnalist) in quists lavuratoris per far fotografias e disturbar a las mattas, chi d’eiran vi da discuorrer da lur sentimaints. Mattas chi creschan sü in Engiadina saran confruntadas cun ün purtret da duonna plü tradiziunal. Perquai esi tant plü important ch’üna tala occurrenza haja (gnü) lö a Scuol, «davo las set muntognas». Perche cha las mattas in talas valladas sun confruntadas cun ün’ulteriura sfida, la sfida da bandunar lur dachasa, lur muond prüvà e la famiglia. Las organisaturas da Zonta e las ses duonnas professiunalas han sainza dubi pudü inspirar a las mattas – per cha quellas possan uossa ir lur aigna via.

Chi nu tilla cugnuoscha, la lungurella? E bod tuots nu tilla han gugent. Na, la lungurella nun ha ün bun nom. Scha la lungurella s’approsma, o vain tras la crusch dal balcun, o aint dal stradun, sco cha’l chantautur Paulin Nuotclà, vaiva dechantà i’ls ons 70, o sch’ella as struozcha tras cità, sco pro ün auter chantautur, il Liedermacher Hannes Wader: «Langeweile, ist ausgebrochen in der Stadt, kommt angekrochen und sie hat keine Eile!» Lura es ura da far alch cunter quella maladetta lungurella, pesanta sco ün tet da plom. Schi s’es amo giuven! E quai d’eiran tuots duos amo, quella jada, Nuotclà e Wader. Nuotclà proponiva amo da far ün gir in cità e da verer che chi piglian a man e che chi fan tuot per at sönantar e’t strar aint, aint in lur squitscha da tottels, intant cha Wader crajaiva chi nun haja gnanca scopo dad ir oura in üna cità, da la quala i nun haja gnanca scopo da savair il nom. I è’l lura listess, in cità, fin pro’l Konrad Kennedy-Platz. Bler plü ironic, plütöst amo sarcastic, nu’s poja chantar nan ün talking-blues, sco cha quai vaiva nom quella jada. Ma là apunta d’eirna amo giuvnots, quels duos. In noss temps, hozindi, nun ha la lungurella be ün nausch nom, ella es importanta, predominanta, perquai ch’ella sto gnir cumbattüda cun tuot ils mezs pussibels. Ün di lungurus es ün di pers! Scha la lungurella schmaladida as struozcha nanpro adascus, eir be minimalmaing, esa subit da till’eleminar. Las masdinas cunter la lungurella as poja cumprar. I dà bleras. Vacanzas, sports, velos da muntogna, velos electrics, töfs, autos, autouns, raiver sü da punts, siglir giò da punts, maratonas e triatlonas ed ulteriuras medicinas cunter la lungurella. Lucrativ per quels chi tillas vendan. La cuntrada vain güsta eir amo vendüda. Il mez cunter la lungurella es il turissem. Il turissem es üna vacha soncha, la lungurella es üna vacha da maz. Blers chi consüm l’antilungurella han sü uragliers e taidlan musica, forsa. Eu nu sa chenüna! Plü co facil na Nuotclà, Wader – o Eicher. Quel nempe, Stefan Eicher, ün chantautur, intant eir el ün pa plü vegl, ha dit be d’incuort, cha la lungurella saja ün luxus, lusso. Chantar chanzuns nu renda plü. El chanta listess. Seis genituors sun morts dürant corona. Là nun ha’l pudü chantar. Uossa chanta’l darcheu. I nu’s possa be magliar, i’s stopcha eir digerir, ha’l manajà. I saja, ill’età avanzada, sco el, o sco eu, da dvantar liger, leicht, Leichtigkeit saja sco Langeweile. La lungurella, sco ch’eu til n’ha inclet, es alch bun. Arnold Rauch da Cuira è pensiunà ed è stà redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnold Rauch

In lur sesavla sezzüda d’ingon ha la Conferenza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair deliberà la nouva cunvegna da prestaziun cun l’Institut Otalpin a Ftan (IOF). L’indemnisaziun da la regiun es gnüda fixada sün 9600 francs per studentA, quai cun ün tet da cuosts da 250 000 francs. Marco Ritzmann, il manader da l’IOF Sports Academy, ha explichà cha l’IOF prevezza da promouver sper la scoula las prestaziuns individualas da talents da sport. La Conferenza da presidents ha decis sco soluziun transitoria da conceder indemnisaziuns unicas dal man public pels ons 2023 e 2024. Dürant l’on 2023/24 gnarà lura elavurada e deliberada üna soluziun dürabla. La dumonda da sustegn pel Tour de Ski 2022/23 ha la Conferenza da presidents refüsà unanimamaing, e quai «sün basa da la decisiun da princip e da la pratica concernent il sustegn d’occurrenzas da sport». (cdm/fmr)

Eu – sco ün da la Bassa e da lingua tudais-cha – n’ha tut part d’incuort al cuors «a Sent be rumantsch». Per l’organisaziun fich cumpetenta ed amuraivla less eu exprimer ün grond «grazcha fich». L’ospitalità da la glieud da Sent e l’ingaschamaint da las scolaras e dals scolars illa scoula d’eiran impreschiunants. I d’eira ün’eivna inschmanchabla. Grazcha fich, Sent!

Daspö bundant trais mais es in gir a Strada, Ramosch, Ardez e Lavin üna stanza da consultaziun mobila – üna sporta chi vain organisada dal «arztteam engiadina». Annatina Taisch, confundatura dad «arztteam engiadina» e possessura da fisiomedica engiadina, ha preschantà a la FMR la nouva sporta ed ha eir discurrü davart ideas e progets futurs. «Cur chi füss darcheu gnüda serrada üna pratcha da meidi in Engiadina, vaina dit: uossa esa da far alch. In seguit vaina fundà üna società cun responsabiltà limitada (ScRL) e surtut la pratcha dal docter Andri Kasper a Scuol», disch Annatina Taisch, confundatura dal «arztteam engiadina» e possessura da fisiomedica Engiadina. Seis ulteriurs partenaris sun Cordula Gubler, meidi, Martin Zekar, specialist dad IT e Franco Taisch, advocat, impressari ed hom dad Annatina Taisch. In settember avant ün on han els lura surtut la pratcha ed ingaschà meidis. Cordula Gubler, Martin Zekar e Franco Taisch lavuran pelpü giò la Bassa ed uschè s’inscuntra la squadra dal «arztteam engiadina» pelplü la fin d’eivna a Scuol. «Cunquai cha l’Engiadina ans sta a tuots quatter a cour, laivna far alch pella val – sajan quai sportas per la glieud, ma eir da dar la pussibilità a la glieud da lavurar pro nus, dimena da sgürar plazzas da lavur.» Annatina Taisch agiundscha ch’els sajan tuots quatter persunas creativas e motivadas. La sfida da metter in pè alch nouv tilla dà adüna darcheu nouva motivaziun – per ella sun problems «soluziuns in vestits da lavur». La pratcha sün quatter roudas «Nus tadlain bain che cha’ls paziaints dischan e lura provaina eir da resguardar quai. Uschè es eir nada l’idea pel busin cun la stanza da consultaziun mobila», disch Annatina Taisch. Cha la glieud plü veglia i’ls pitschens cumüns haja adüna daplü difficultats da rivar pro’l docter «e quels paziaints sun adüna dependents da sustegn.» Quai ha dat tenor ella l’input inizial pel busin. Perquai riva daspö bundant trais mais üna vouta l’eivna la pratcha da consultaziun sün roudas a Strada, Ramosch, Ardez e Lavin. Pel mumaint as tratta amo d’ün proget pilot e la squadra dad «arztteam engiadina» as voul uossa laschar il temp per verer, scha quai funcziuna. Tenor Annatina Taisch suna però fich positivs. «arztteam engiadina» spordscha examinaziuns plü pitschnas sco eir controllas supplementaras direct «i’ls differents cumüns» i’l busin. Per far adöver da la sporta da la stanza da consultaziun mobila s’haja da s’annunzchar per telefon u da reservar ün termin online. «Nus nu fain grondas controllas, plütöst la roba plü pitschna. Important da dir esa eir cha nus nun eschan ün’ambulanza», declera Annatina Taisch. Ün proget plü grond In december driva «arztteam engiadina» amo ün’ulteriura pratcha a Clostra. «Nos böt es propi da far üna plattafuorma pels meidis, ch’els possan far quais ch’els fan jent ed uschè eir bain. Nus tils pigliain eir davent lavur, sco in l’administraziun», disch Annatina Taisch. Ün idea da la squadra es da spordscher divers models da lavur pels meidis. Uschè vöglian els per exaimpel pussibiltar eir a meidis pensiunats, chi vöglian però amo lavurar ün pa e van jent culs skis, ün nouv model da lavur. Quels pudessan lura lavurar ün mez di e l’oter mezdi passantar süllas pistas. «Nus vain da tuotta sorts models in nos cheu. Ma eir las generaziuns Y e Z – las generaziuns plü digitalas – vöglian avair uschè blera libertà sco pussibel. Scha nus cumanzain a fabrichar sü üna plattafuorma da differentas pratchas, lura füssa eir pussibel cha’ls meidis lavuran ün mez an in Engiadina e davo l’otra mità in ün oter lö», disch Annatina Taisch. Sper sia ingaschamaint pro «arztteam engiadina» lavura ella amo plainamaing in sia agna impraisa fisiomedica a Scuol, a Samignun ed a La Punt Chamues-ch. Ella es bler in gir, ma cha tuot la lavur tilla fetscha grond plaschair e ch’ella viva davo il motto da Buddha: «Scha tü fast quai che cha tü amast, nu manglast plü lavurar». Front: Quist qua es üna pratcha da meidi Il «arztteam engiadina» spordscha daspö var 3 mais üna stanza da consultaziun sün quatter roudas. Il meidi riva üna jada l’eivna a Strada, Ramosch, Ardez ed a Lavin – e sün annunzcha offrischna examinaziuns plü pitschnas sco eir controllas supplementaras. «arztteam engiadina» es gnü fundà l’on passà cur ch’els han eir surtut üna pratcha da meidi a Scuol. La FMR ha visità ad Annatina Taisch, cofundatura dad «arztteam engiadina», ed ella ha preschantà la nouva sporta ed ideas pel futur. Annatina Taisch cun sia collavuratura Manuela Strimer davant il busin dad “arztteam engiadina”. La pratcha da consultaziun as rechatta in ün busin – cun sopchas, giaschaditsch da trattamaint e s-chaffas.

Ün’investiziun da var 35 milliuns francs – in plüssas etappas – dess detretschar l’areal Bagnera a Scuol. Hozindi as partan nempe la scoula, la scoulina e la gestiun cumünala divers edifizis in Bagnera. Il suveran da Scuol decida in dumengia, ils 27 da november 2022, in üna votaziun consultativa davart la varianta «detretschamaint». A Scuol nu mancan be daspö d’incuort ils locals d’instrcuziun. Daspö il 2019 tschercha la cumischiun «Scoula Scuol+» soluziuns per quist problem. A cuorta vista es eir gnüda chattada üna soluziun provisorica in collavuraziun cun la scoula da Sent. Ma fingià per l’on da scoula 2023/2024 mancan illa scoula da Scuol almain duos locals d’instrucziun, dal 2025/26 fingià ses stanzas da scoula. Implü sun ils stabilimaints existents in ün nosch stadi ed han dabsögn üna sanaziun. Varianta «detretschamaint» Als 14 settember 2022 es la populaziun da Scuol gnüda infuormada davart la varianta «detretschamaint». Quista prevezza üna sanaziun da la chasa da scoula veglia, la renovaziun dals ulteriurs stabilimaints existents, la sanaziun e la renovaziun da la Chasa Du Parc, stabilimaints nouvs e provisorics dürant il temp da fabrica. Quista varianta voul eir centralisar la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc. Uschè stess la chasa cumünala actuala in futur a disposiziun a la scoula – l’areal da scoula gniss amo cumplettà cun ün ulteriur edifizi nouv. Per la scoulina füssan previs duos nouvs edifizis sur la scoula veglia. Eir i’ls contuorns dessa gnir insvesti: la gronda plazza da parcar tanter la scoula veglia e la chasa cumünala dess svanir e far plazza be pels uffants. Percunter dess gnir fabrichà ün parkegi suotterran. Sanaziun necessaria Als 3 d’october 2022 han las votantas ed ils votants da Scuol acceptà ün credit da planisaziun da 500 000 francs per cuntinuar culs prossems pass pel proget «detretschamaint». Quista decisiun vala però be, scha la votaziun consultativa dals 27 november 2022, decida eir da proseguir. Scha’ls da Scuol nu vessan d’acceptar la varianta «detretschamaint» quista dumengia, vessan ils edifizis existents listess da gnir sanats. Quista sanaziun necessaria cuostess var 15 milliuns francs, nu schogliess però il problem da la mancanza da locals d’instrucziun a lunga vista. Impustüt la scoula veglia ha dabsögn d’üna nouva installaziun electrica. Il proget «detretschamaint» prevezza da centralisar a Scuol la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc (2). La scoula dess gnir drizzada aint illa chasa da scoula existenta (cotschen), illa chasa cumünala actuala (1) ed in ün nouv edifizi (4). Per la scoulina dessan gnir fabrichats duos edifizis sur l’edifizi da la scoula veglia (3). Grafica mad

Fingià pella sesavla jada organisescha la Val Müstair etappas dal Tour de Ski, ingon als 31 december ed a Büman. La finanziaziun es garantida eir sainza il sustegn cumünal e regiunal. Fingià daspö l’on 2013 organisescha la Val Müstair etappas da la seria da cuorsas chi finischa al principi da schner culla cuntschainta etappa fin sün l’Alpe Cermis i’l Trentino. Quista jada organisescha il comitè presidià da Guido Mittner la cuorsa per la prüma vouta sainza l’agüd finanzial dal Cumün da Val Müstair e da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM). Pella paja plü grond sustegn da sponsuors e donatuors Sco adüna vaivan ils organisatuors da las cuorsas dal Tour de Ski in Val Müstair eir quista prümavaira dumandà sustegn finanzial a cumün e regiun. Fin uossa as partecipaiva il cumün cun var 300 000 francs als cuosts e la regiun cun var 80 000 francs. Quista stà lura, cur cha’ls organisatuors nu vaivan survgni ingüna resposta dal cumün, hana retrat lur dumonda a quel. E la Regiun EBVM sustegna arrandaschmaints be scha quels vegnan sustgnüts eir dal cumün. Uschea mancaiva al comitè d’organisaziun in ün sfrach s-chars 400 000 francs. Per pudair istess organisar las cuorsas in Val Müstair hana dumandà plü grond sustegn a sponsuors e donatuors. Quels han augmentà lur participaziun. Uschea sun las cuorsas uossa garantidas. Scha’l Tour de Ski ha lö eir in avegnir per part in Val Müstair nun es però sgür

Domenic Toutsch es stat avant dudesch ons iniziant da la Pro Idioms. Sco president da la Pro Idioms Engiadina ha’l cumbattü fin cha’l rumantsch grischun es svani our da las scoulas. Intant esa gnü plü quiet e la società spetta ed observa. Per Toutsch il dret mumaint per dar ün sguard inavo ed as retrar sco president. Posta Ladina: Domenic Toutsch, dal 2010 n’haja publichà illa Posta Ladina ün artichel ed ün commentar a reguard il rumantsch grischun in scoula in Val Müstair. Quist commentar nu Til vaiva propcha plaschü… Domenic Toutsch: In quist commentar d’eira gnüda fatta la remarcha, cha’ls Jauers speran ch’eir ils Engiadinais as suottamettan a la pretaisa dal Chantun d’introdüer il rumantsch grischun in scoula. Sün quai n’haja scrit üna charta da lectur e n’ha surgni fich bleras reacziuns. Che reacziuns d’eiran quai? Eu n’ha surgni 40, 50 e-mails, per part eir aint da la Surselva, sülla charta da lectur chi d’eira gnüda publichada illa Posta Ladina ed in La Quotidiana. Eir sün via n’haja gnü in seguit differentas reacziuns e discussiuns. Tuot chi laiva ch’eu pigliess per mans il tema. Qua ch’eu vaiva güsta fini la lavur da president cumünal da Zernez, n’haja eir gnü ün pa temp per m’ingaschar cunter il rumantsch grischun. Uschè esa gnü amo quel utuon ad ün inscunter d’üna gruppa da magisters ed otra glieud chi vulaiva s’ingaschar cunter il rumantsch grischun. Quai demuossa vairamaing chi tschimaiva dapertuot. Para cha’l commentar illa Posta Ladina saja finalmaing be stat il ventil per laschar viver il movimaint? Quai tuorna. I bugliva impustüt eir in quels lös chi vaivan vairamaing introdüt il rumantsch grischun. Infra be trais mais d’eira tuot pront per fundar la Pro Idioms in Engiadina ed in Surselva. Eu n’ha lura amo laschà cusgliar eir da giurists ed als 14 schner vaina fundà la Pro Idioms a Zernez e pac davo eir in Surselva. Infra be ün mez on vaina gnü insembel 4700 commembras e commembers. Las emoziuns sun stattas da prüma innan fich grondas. Perche d’eira quai vairamaing uschè emoziunal? Il Grond cussagl vaiva decis dal 2003 da spargnar minch’on 100 000 francs pro’ls mezs d’instrucziun, voul dir d’edir quels be amo in rumantsch grischun. Eir ils grondcusgliers rumantschs vaivan vuschà per quista masüra da spargn. Quista decisiun ha gnü grondas consequenzas e bleras persunas rumantschas faivan il puogn in gialoffa. I sun passats però set ons fin cha’ls critikers sun gnüts activs. Ils critikers nu d’eiran be commembers dal parti popular… … insomma brich. Quai d’eira üna cumbinaziun tuottafat speciala cun persunas plütost socialistas ed eu dal PPS. Eu pens cha tuot il cumbat nu saja mai stat ün tema da partits, dimpersè ün tema rumantsch. Che d’eira vairamaing il böt da la Pro Idioms, cur cha quella es gnüda fundada? Il böt es adüna stat, cha’l rumantsch grischun stopcha svanir our da las scoulas. I nu daiva però plü ingüns nouvs mezs d’instrucziun idiomatics, dimpersè be in rumantsch grischun. Perquai vaina eir fat da stà dal 2011 la prüma grond’acziun e tradüt ils mezs da matematica per tuot ils idioms. Co sun quistas traducziuns gnüdas finanziadas? Nus vain finanzià quai cullas contribuziuns da las commembras e dals commembers. Ed implü vaina surgni sustegns finanzials, per exaimpel eir dals cumüns concessiunaris da las Ouvras electricas d’Engiadina. Nus vain lura vendü las traducziun a las scoulas. Quels mezs d’instrucziun sun gnüts edits da la Pro Idioms? Vairamaing bain. Nus vain però tradüt e copchà ils mezs d’instrucziun chi d’eiran avantman in rumantsch grischun. In seguit faivan nus eir quint cun consequenzas, però ingün nun ha ris-chà da reagir. Nus vaivan bainschi scleri tuot ouravant cun giurists. Dal 2011 es lura seguida eir la revisiun da la ledscha da scoula … Il cusglier guvernativ Martin Jäger vaiva badà vaira svelt, cha la decisiun dal Grond cussagl nu tegna giuridicamaing. Nus vaivan natüralmaing eir fat ils sclerimaints giuridics toccants. La Regenza ha miss lura in uorden la ledscha da scoula ed ha defini cha’ls mezs da scoula vegnan realisats in retorumantsch e na be in rumantsch grischun. Noss concurrents laivan natüralmaing chi vegna defini rumantsch grischun sco lingua d’instrucziun, la populaziun nun ha però vuglü quai. Che rolla ha giovà la Lia Rumantscha dürant tuot las trattativas e dispittas? Il secretari general da quella jada, Urs Cadruvi, vaiva constatà fingià pro la fundaziun da la Pro Idioms als 14 schner, cha quia crescha ün movimaint plü grond. Ella ha lura adüna güdà a fabrichar punts tanter las differentas posiziuns e la Lia Rumantscha ha surtut la rolla da coordinaziun. Quia stöglia dir, cha Urs Cadruvi ha fat üna fich buna lavur. La Pro Idioms vaiva quella jada ün tun fich dad ot ed agressiv. Els han cumbattü cunter tuot, e tuot quels chi nu d’eiran da la listess’idea d’eiran inimis, da l’Uniun dals Grischs, sur la Lia Rumantscha fin pro las medias. Il cumbat es stat magara dür. Il cumbat es stat dürischem. Quai d’eira però eir ün pa ün gö: Eu sun stat ouravant president cumünal da Zernez e n’ha adüna manà uffizis ingio chi d’eira da schoglier problems. Quia vaiva la rolla da l’opposiziun ed eu n’ha adüna cumbattü pel böt maximal. Tscherts schurnalists e tschertas medias rumantschas nun han gnü udida per noss pissers, els nun han dat a nus da prüma innan il pled. Perquai vaina minchatant tscherchà la via directa sur las medias tudais-chas. Plü tard ans vaina lura eir avicinats. Eu m’algord amo bain, co ch’El blastemmaiva cunter tuot las medias rumantschas. Nus eschan da prüma innan its «all-in» ed eu d’eira il pledader chi provochaiva. Il president da la Pro Idioms Surselva Heinrich Berther vaiva la rolla d’intermediatur. Quai d’eira sco ün gö: Nus discurrivan insembel e sclerivan ouravant che tun, respectivamaing che rolla chi faiva dabsögn in che situaziun. Quista rolla da provocatur Til staiva quella vouta magara bain? Quai nu saja da dir. Eu nu vaiva ouravant mai gnü quista rolla d’opposiziun. In tuot mias caricas, per exaimpel sco president da la giuventüna, president dal club da hockey o sco president cumünal n’haja adüna gnü üna rolla constructiva. Pro la Pro Idioms daiva quai da prüma davent be amo amis o inimis. Quai es stat magara dür ed eu n’ha dafatta surgni chartas anonimas. Sun ils böts stats ragiunts cur cha la revisiun da la ledscha da scoula es ida in vigur? Amo na dal tuot. Nus savaivan vairamaing, cha’l success da surgnir inavo ils idioms, dependaiva eir dals cumüns chi vaivan implementà il rumantsch grischun in scoula. Perquai haja in seguit dat iniziativas in tuot ils cumüns chi vaivan decis per rumantsch grischun in scoula, per exaimpel in Val Müstair. Davo es lura gnüda decisa la prosma disgrazcha i’l Grond cussagl: nempe cha’ls uffants chi vaivan cumanzà in prüma classa cun rumantsch grischun, stopchan cuntinuar fin l’ultim on da scoula. Quai es statta üna trapla per cha’ls cumüns nu müdan darcheu i’ls idioms. Cunter quista decisiun esa gnü fat plont da differents genituors sainza success… Nos plont es gnü refüsà dal Güdisch chantunal ed almain vaina ragiunt ün’audiziun davant il Güdisch federal. Quai es stat fingià ün success. Per finir ha decis il Güdisch federal cun trais cunter duos vuschs da sustgnair la decisiun dal Grond cussagl. Per furtüna nu s’han ils cumüns laschats far temma e tuots nun han trat tras quista decisiun ün ad ün. Che esa capità cun quels uffants? Sun quai las victimas chi han stuvü far ün sacrifizi? Displaschaivelmaing es quai uschè. Ils uffants da quels genituors chi han cumbattü per tuornar pro’ls idioms, han finalmaing stuvü magliar oura il chasti. Quai es il trid da tuot l’istorgia. Ils aderents dal rumantsch grischun d’eiran plü daspera a la Regenza ed a las persunas d’clav. Perquai vain nus eir stuvü far daplü canera. Discussiuns haja lura eir dat pro l’elavuraziun dal Plan d’instrucziun 21. Cur cha’l Plan d’instrucziun 21 d’eira sün maisa, d’eira darcheu il rumantsch grischun dominant. Nus vain darcheu fat opposiziun e pisserà cha 44 cumüns han tut posiziun in merit e tuot ils cumüns han suottascrit. Eu stögl propcha dir, cha nus vain gnü grond sustegn da tuot ils cumüns ed eir la politica regiunala – almain in Engiadina. Quai demuossa eir il fat, cha nus vain surgni sustegn finanzial dals cumüns concessiunaris per realisar ils mez d’instrucziun idiomatics. Pro la reelavuraziun dal plan d’instrucziun ha lura eir nossa glieud fat üna gronda lavur. Scha nus guardain la situaziun dad hoz in scoula: il rumantsch grischun es bod sainz’importanza. Es El cuntaint cun quist resultat? Stupend! Nus vain fat opposiziun e vain ragiunt noss böts. Il tun da la musica es bainschi stat magara ferm ed al cunfin, però i nun es mai i suroura. Es El gnü elet quella vouta sco grondcusglier causa la Pro Idioms? Quai nu craja. Eu sun impustüt gnü elet causa mia lavur dürant nouv ons sco president cumünal. Che ha manà ad El persunalmaing tuot l’ingaschamaint per la Pro Idioms? Co s’ha’L müdà dürant tuot quist temp? Eu n’ha imprais a cugnuoscher il model politic da l’opposiziun. Eu sun bainschi in ün parti chi ha tradiziunalmaing plütost üna tenuta da defaisa. Svess n’haja però adüna provà da far politica constructiva a bön da societats o dal cumün. Perquai es quai statta üna nouv’experienza ed eu n’ha imprais a cugnuoscher blera glieud in tuot las regiuns. Dal rest sun eu eir gnü plü madür e «bler» plü quiet. Eu less pretender, cha culla Pro Idioms s’ha Domenic Toutsch ingaschà la prüma vouta per temas na be da Zernez. Ün politiker ha dit üna vouta, ch’eu nu saja ün grond regiunalist. Eu sun stat elet sco president cumünal da Zernez e perquai n’haja adüna eir m’ingaschà in tuot ils gremis per meis cumün. Cun l’ingaschamaint per la Pro Idioms n’haja m’ingaschà sur il cunfin da Zernez, però adüna per la chosa e cul böt davant ils ögls. I’ls ultims ons suna eir stat president dal Club da Hockey Engiadina. Uschè ch’eu m’ha ingaschà eir per tuot la regiun. I’ls ultims ons esa stat magara quiet intuorn la Pro Idioms. Nu daja plü inguotta da cumbatter? Nus vain vairamaing guadagnà la guerra. Perquai ans vaina ün pa retrats per guardar che chi capita. Intant vaina bainschi stübgià da schoglier l’organisaziun. Nus vain però decis da restar «standby» ed observar che chi capita per pudair reagir subit chi buoglia darcheu. Quai dessan però far otras persunas. Per mai esa davo desch ons in carica temp da surdar l’organisaziun in nouvs mans. In venderdi, ils 25 november, a las 20.00, ha lö la radunanza generala da la Società Pro Idioms i’l Hotel a la Staziun a Zernez. Domenic Toutsch es stat passa desch ons la fatscha e la vusch da la Pro Idioms. Uossa surdà’l la società in nouvs mans.

Üna da mias istorgias predilettas dal cudesch da pops Peider sbarüffà es quella da Robert chi svoula davent. El nu fa per cumond e va our d’chasa cur chi plouva a tschêl ruot e cha la brava glieud sta suot tet. El piglia cun sai seis umbrel cotschen. La vart combla da l’umbrel es ün s-chüd cunter plövgia e tampesta. La vart vöda es ün tet da stoffa per star suot. Ma i vain aint eir il vent e va suotsü e doza per ajer l’umbrel cun Robert landervia e til piglia cun sai. D’uffant guardaiva adüna fin cura ch’el vess amo pudü laschar ir l’umbrel e’s laschar crodar sainza far mal. Ma Robert tegna clos e nu lascha ir l’umbrel. El as lascha portar dal vent sainza savair ingio ch’el va a finir. El piglia quel ris-ch e’s fida cha l’umbrel nu til lascha crodar. El svoula davent e vezza la terra sco üna charta da geografia. Chi sa, forsa riva’l in ün pajais, ingio cha gnanca nossa imaginaziun nu tendscha… Il poet tudais-ch Hans Magnus Enzensberger (*1929) dedicha a quist svolader da l’ajer la poesia: Der fliegende Robert. Il bel es ch’el til dà il pled e til dà l’occasiun per expuoner seis püt da vista e’s dostar cunter quels chi til imbüttan dad esser ün escapist: «Eskapismus, ruft ihr mir zu, / vorwurfsvoll. / Was ist denn sonst, antworte ich, / bei diesem Sauwetter –, / spanne den Regenschirm auf / und erhebe mich in die Lüfte.» El nu schneja dad esser ün escapist e’s dumonda che chi’s possa far, cun üna simpla ora (s.h.) piercha. E lura sieua ün lavacheu als genituors chi maldouvran sia istorgia per far temma a lur uffants per chi stettan a chasa e nu svoulan davent. Escapissem es fügia dal muond real e da las pretaisas ed aspettativas da la società. Robert scappa, perquai cha’l muond es da tour e mütschar. El para animà da gust da l’aventüra e da l’experimaint e da la cuaida da scuvrir terra nouva. Seis umbrel, il veicul da sia fügia, til doza e tegna aint il ajer e vain portà dal vent. Chi sa, forsa es il vent quel da l’inspiraziun poetica. In quel sen füss Robert ün poet. Ma poets nu sun uschè libers sco Robert. Els sun strats vi e nan tanter plüssas tendenzas. O chi’s saintan responsabels invers la poesia sco tala e ris-chan da valair sco escapists chi tradischan il muond dals fats e da las chosas e’s retiran in lur tuor d’avori e van i’l exil intern, per esser fidels a la poesia püra. Els as concentreschan a la fuorma e negligeschan il cuntgnü o il messagi. Oters poets invezza as saintan respunsabels pel muond e la società ch’els lessan müdar. Els douvran la poesia sco veicul per lur ideas ed instrumentaliseschan lur poesias ch’els nomnan ingaschadas. A cour tils sta il messagi, la fuorma ha da servir a l’effet. Quist dilemma nu para Robert da cugnuoscher. El rapreschainta üna poesia chi’s tschercha e’s scuvrischa e ris-cha da far experimaints. Seis ideal es quel dal pittur Pierre Soulages (1919–2022) chi descriva seis möd da lavurar: «En faisant j’apprends ce que je cherche.» (Fond vegna a savair che ch’eu tscherch.) Per savair ingio chi’s placha, esa da svolar davent. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumeni c Andry è autur e translatur e viva a Zuoz....

A chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana a Lavin han lö l’avantmezdi referats da tuot gener. Mardi passà il referat da Padruot Fried da Lavin cul tema «Co nudrir a no e tuot il muond sainza pesticids». In incumbenza da la suprastanza da la società «Lö d’inscunter Chasa Fliana» es il comitè d’organisaziun respunsabel pels cuors. In sia meditaziun ha il ravarenda da Valsot Christoph Reutlinger dit tanter oter: «La bibla nu cugnuoscha ni herbicids ni pesticids quai d’eira quella jada alch tuottafat ester. Il tössi pero chi vain douvrà hoz nu’s cunfà culla lezcha dad esser il giardinier o la giardiniera aint il jert da Dieu». Il referent Padruot Fried , agronom da Lavin ha muossà via al principi da seis referat süllas diversas votaziuns dal ultim temp : «No vain vuschà davart l’iniziativa da l’aua da baiver, üna Svizra sainza pesticids sintetics, davart muvel in massa e per quist on chi vain vaina da decider davart l’iniziativa davart la biodiversità. Tuot chomps chi toccan a no sül viv e cha no stain tour posiziun. I’s tratta da temas vasts e cumplexs ed eu am concentresch hoz sülla part pesticids». El ha muossà via sülla situaziun dad hoz es dumonda co inavant ? El s’ha eir dumondà che avantachs e disavantachs cha pesticids pon avair e che alternativas chi da. Las sfidas per l’avegnir «No lain eir verer süllas sfidas da l’avegnir e che po minchün da no far. No vezzain adüna darcheu ils dons tras sfarinuossa/Mehltau, e no savain cha pro no in Svizra as squita ot fin dudeschs jadas l’on la vigna per pudair far ün bun vin per nomnar be duos da blers. No savain eir che dons cha insects nuschaivels o parasits pon far. Ma il plü perfid es quella bes-china maglina chi’d es in cass da devastar ün chomp inter da fluors da sulai». Per nudrir üna persuna cun mangiativas as bsögnaiva dal 1960 üna mezza hectara terrain. Cun quai cha la populaziun es creschüda as douvra hoz ün tschinchavel d’üna hectara. Per augmentar la producziun s’haja vieplü douvrà grascha artifiziala e pesticids quai chi nun es brichafat perdüraivel. Ils avantachs dals pesticids es chi redüan la fructuaziun da la racolta e promouvan üna diminuziun da la lavur manuala e sgüran la racolta. «No vain nomnà ils avantachs da pesticids e lain uossa eir cungnuoscher ils disavantachs. Per exaimpel restanzas illa nudritüra, aint l’ambiaint, la reducziun da la biodiversità ed il privel pels umans cun douvrar pesticids». Blers pesticids illa nudritüra «Pro la nudritüra savaina cha 98 pertschient da las frajas cha no cumprain han restanzas da pesticid, istess eir sün l’üa, sülla maila 96 pertschient ed uschè inavant ed i da glieud chi disch no nu lain quai». Quist davart las restanzas illas mangiativas chi han bod tuottas restanzas ma sun tantinavant amo legal invers la ledscha. L’istess purtret eir pro’ls pavels. Tenor l’Eawag, l’institut da l’ETH chi fa retscherchas davart las auas, ha fat prouvas in tschinch flümins ingio chi vain fat ils cuntuorns agricultura intensiva ed han chattà üna tschinquantina da herbicids, üna trentina fungizids ed oter plü chi suos-chaintan l’aua sur la norma. Quai chi’s ha eir constattà es cha in reservats es i il nommer d’insects inavo per 76 pertschient. «No lain far ün riasunt e constatain cha’ls dischavantachs sun la resistenza da pesticids illa nudritüra, i’l ambiaint, reducziun da la biodiversità ed il privel d’intocxicaziun. Che per alternativas vaina ? Eventualmaing da reagir cun plantas transgenicas voul dir pro’l cass da la türcha chi’s ha transmüdà uschea cha in mincha cellada da la türcha es aint quel tössi, il toxin chi vain nan dal terrain, lura vain l’uzlana, cumainza a magliar e moura e la türcha surviva». Fried ha quintà eir amo d’otras metodas chi muossan la dretta via. Quai chi vain eir fat adüna plü suvent es culturas masdadas chi han ün bun effet. Bler da quai chi’d es gnü tematisà i’l referat da Padruot Fried muossa cha l’uman sto müdar sia tenuta invers l’ambiaint, invers tössis ed oter plü. Ed il resultat cha’l referent ha nomnà a la fin es: Minchün stuvess avair seis aigen üert. Ün referat in üna buna lingua rumantscha cul motto i va eir uschè. Padruot Fried es nat a Martina, ha frequentà las scoulas popularas, ha fat seis stüdis a la Scoula chantunala Cuoira e plü tard il stüdi d’agronomia a l’ETH a Turich. Davo ha’l lavurà sco collavuratur scientific pro la SANDOZ a Basilea ed ha fat stüdis ils stadis units da l’America. Padruot Fried ha referi a Lavin. Padruot Fried ha referi a Lavin. Sfrinuossa turmainta las plantas. Eir las ravas da zücher nu pon surviver sainza agüd Da tuotta sorts referats a Lavin A chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana a Lavin han lö il mardi avantmezdi referats da tuot gener. Mardi passà ha Padruot Fried (agronom) referi davart il tema «Co nudrir a no ed a tuot il muond sainza pesticids?» Ils cuors e referats vegnan organisats dal Comitè d’organisaziun dal lö d’inscunter Chasa Fliana Lavin in incumbenza da la suprastanza da la società. Quist on han tut part var 60 persunas als cuors, quai chi correspuonda bod al temp d’avant corona. Ils referats han lö illa sala polivalenta a Lavin e cumainzan la bunura pel solit cun üna meditaziun. (fmr/bcs)

Ün prossem pass per amegldrar la colliaziun Vinadi-Samignun es realisà: In gövgia es gnü perforà – davo ün on lavur – il tunnel Val Alpetta chi’d es 630 meters lung. La via da l’Engiadina Bassa in Samignun, da la vart svizra, es ün traget vaira delicat da la rait da vias chantunala. El renda accessibel il cumün perifer Samignun davent da Vinadi. Ma tuottüna saja quel traget üna part importanta da la rait chantunala da vias da colliaziun – uschè ha valütà quai l’Uffizi da construcziun bassa quista gövgia in sia communicaziun a las medias. In gövgia ha il Chantun nempe invidà a la perforaziun ufficiala dal nouv tunnel Val Alpetta chi’s rechatta var duos kilometers sur Vinadi. Ün traget spectacular Sülla rait da las vias chantunalas sarà la via tanter Vinadi e Samignun üna da las colliaziuns las plü spectacularas insomma – cun grippa stippa, stortas sechas, cun gallarias e tunnels. Avant ons d’eiran ils tunnels amo strets, s-chürs e malsgürs. E tuot il traget es expost a las glünas da la natüra. Adüna darcheu stuvaiva la via per exaimpel gnir serrada pervi da privel da lavinas. Il nouv tunnel Val Alpetta vess uossa d’augmantar la sgürezza sün quist traget e spordscher – cun ün vial in mincha direcziun – üna circulaziun plü fluida dal trafic, eir dal trafic public. Fingià dürant ils ons 90 vaiva il Chantun cumanzà a refar l’access svizzer vers Samignun, impustüt cun divers tunnels. L’on 1995 es gnü drivi il tunnel da la Val Spelunca (507 m), dal 2017 es segui quel da la Val Pischöt (325 m). Uossa es sün buna via il tunnel da la Val Alpetta (630 m). I seguiran dürant ils prossems ons las lavurs vi dals tunnels da la Val Cotschna e da la Val Mundin. Tuot tenor plan Las lavurs vi dal tunnel Val Alpetta vaivan cumanzà in settember 2021 culla prüma sigliantada. Cun quai chi nun ha dat ingünas difficultats dürant las perforaziuns, hajan tuot las lavurs pudü gnir terminadas tenor urari e budget. In tuot as faja quint in quist lö cun cuosts totals da 28,6 milliuns francs. Dal 2023 vessan dad esser terminadas lura eir las lavurs internas. L’Uffizi per construcziun bassa es optimistic cha’l tunnel possa gnir drivi pel trafic la stà 2024. Davo l’avertüra dessan eir cumanzar las lavurs vi dal terz da quatter tunnels da colliaziun sül traget da la via da Samignun: il tunnel Val Cotschna. L'installaziun da las prümas masüras per sgürar la sigliantada. Il portal ost dal tunnel Val Alpetta La perforaziun dal tunnel Val Alpetta Ils lavuraints chi han fabrichà il tunnel Val Alpetta in direcziun Samignun. Culla soncha Barbara sün bratsch la prüma jada tras il tunnel perforà.

Il suveran da Valsot ha acceptà in venderdi la revisiun totala da la planisaziun cumünala. In tuot sun gnüdas adattadas e strichadas bod 55% da las zonas da fabrica. Unicamaing a Tschlin vain realisada üna nouva zona per indigens. Victor Peer s’ingascha daspö 25 ons per la politica cumünala, 15 ons sco capo da Ramosch ed uossa fingià desch ons sco capo cumünal da Valsot. La planisaziun locala es statta üna tema permanent dürant tuot quists ons. Perquai ha’l discurrü in venderdi saira eir d’üna da las plü importantas radunanzas cumünalas in sia carriera politica. In tuot 111 votantas e votants da tuot las fracziuns han visità in venderdi saira la radunanza cumünala illa sala polivalenta a Tschlin ed han acceptà cun gronda majorità la revisiun totala da la planisaziun cumünala. Dürant ils ultim ons es la populaziun da Valsot adüna darcheu gnüda orientada ed ha pudü inoltrar las dumondas ed ils dubis in occasiun da duos proceduras da partecipaziun. «Nus vain tut temp per tuot las inoltraziuns e vain provà da chattar dapertuot üna buna soluziun», ha infuormà il capo cumünal Victor Peer. A man da quellas es la planisaziun cumünala lura gnüda adattada e cumplettada. Eir dürant la radunanza cumünala haja dat amo dumondas e nouvas propostas ed ils preschaints han decis sur da mincha cas singul. Resguardar las ledschas superiuras Culla planisaziun locala ha il cumün da Valsot stuvü resguardar eir la ledscha federala da la planisaziun dal territori e la ledscha da seguondas abitaziuns. Consequenzas sülla planisaziun da cumün ha natüralmaing eir gnü il plan directiv chantunal, chi prescriva co cha’ls cumüns grischuns ston exeguir lur planisaziun. «Tuot quistas ledschas sun gnüdas acceptadas da las votantas e dals votants svizzers ed uossa vezzaina che consequenzas negativas cha quellas pon avair impustüt per cumüns perifers sco nos», ha declerà Victor Peer. El ha rendü attent al fat, cha quasi duos terzs dals cumüns grischuns hajan da redüer las zonas da fabrica. «Cun nos svilup da la populaziun vaina fich noschas cartas per mantegner zonas da fabrica in nossas fracziuns», ha’l infuormà. Sco ch’el ha cuntinuà, haja la suprastanza cumünala, insembel cul planisader e la cumischiun da planisaziun, fat il pussibel per salvar plü bler pussibel. «Nus vain provà da far l’optimum, impustüt ans esa reuschi da s-chaffir üna nouva zona da fabrica per indigens a Tschlin», ha’l dit. Per Victor Peer d’eira important cha mincha fracziun haja in avegnir almain üna pitschna zona da fabrica per cha’l cumün as possa sviluppar. Reducziun per 55% Cun optimar ed adattar ingio chi d’eira pussibel ha il cumün da Valsot redot las zonas da fabrica da 7,6 hectaras sün 3,4 hectaras. Quai correspuonda ad üna reducziun da bod 55%. Sco cha’l capo cumünal ha declerà s’haja pudü redüer las zonas impustüt pro üertins in cumüns e pro terrain sainza pussibiltats d’access a l’infrastructura cumünala. Però eir zonas da fabrica in possess dal cumün, per exaimpel a Seraplana ed a Martina, sun gnüdas strichadas a favur da las zonas privatas. «Tuot insembel vaina chattà üna buna soluziun», ha dit Victor Peer ed el d’eira fich cuntaint cha las votantas ed ils votants da Valsot han sustgnü in maniera democratica la revisiun totala da la planisaziun cumplessiva sainza metter ils interess persunals i’l center. Per la plü gronda discussiun in radunanza nun han perquai pisserà las zonas da fabrica, dimpersè ün nouva plazza da parcar previsa illa fracziun da Ramosch. Però sco cha Victor Peer ha constatà, es finalmaing eir quel punct gnü approvà sco proponü da la suprastanza. Cunter la decisiun da la radunanza cumünala po uossa gnir recurrü pro la regenza grischuna. Quella decida davart da protestas e fa finalmaing bun la planisaziun cumünala. A Tschlin suot la chasa da scoula vain realisada üna nouva zona da fabrica per indigens. Acceptà la planisaziun locala da Valsot Ün lung chapitel es i a fin in venderdi saira a Tschlin: il suveran da Valsot ha acceptà cun gronda majorità la revisiun totala da la planisaziun cumünala. Dürant ils ultims ons han gnü lö plüssas orientaziuns e duos proceduras da partecipaziun. «Nus vain chattà per tuot las dumondas e propostas üna soluziun acceptabla sainza stuvair ir davant güdisch», infuormescha il capo cumünal da Valsot Victor Peer. El s’ha occupà bod tuot sia carriera politica culla planisaziun locala, il prüm amo dal cumün da Ramosch ed i’ls ultims desch ons dal cumün Valsot. Perquai es el uossa fich cuntaint da pudair serrar quist chapitel. Culla revisiun da la planisaziun ha il cumün da Valsot strichà bod 55 % da las zonas da fabrica. Per la plü gronda discussiun ha però pisserà üna plazza da parcar a Ramosch. (nba)

Ils respunsabels dal Cumün da Val Müstair han preschantà in marcurdi saira il preventiv 2023 in radunanza cumünala a Tschierv. Ils preschaints han approvà il budget. Il preventiv dal quint curraint prevezza üna perdita da 128 500 francs, pro amortisaziuns da raduond 650 000 francs ed ün’aigna finanziaziun da bundant 350 000 francs. Sco cha’l chanzlist cumünal Not Manatschal declera sün dumonda, po il Cumün da Val Müstair far quint dal 2023 cun üna contribuziun dad 1,56 milliuns francs da la gualivaziun da finanzas, cha quai saja però s-chars 86 000 francs damain co quist on. Il quint d’investiziun prevezza investiziuns totalas da 2,85 milliuns francs, las investiziuns nettas importan 1,71 milliuns francs. Las votantas ed ils votants jauers preschaints han acceptà il preventiv 2023 plü o main cun duos terzs da las vuschs, sün giavüsch es la votumaziun gnüda fatta per scrutin. Fös artificials dessan gnir scumandats In seguit ha la radunanza cumünala eir acceptà ils preventivs dal Center da sandà Val Müstair, da la Biosfera Val Müstair e dal Provedimaint electric Val Müstair (PEM) per l’on 2023. Implü han las votantas ed ils votants deliberà il müdamaint da l’artichel 10 da la ledscha da pulizia dal cumün da Val Müstair a man da la votumaziun a l’urna. Quist müdamaint prevezza ün scumond d’impizzar fös artificials, raketas e petardas sül territori dal Cumün da Val Müstair. Fin uossa d’eira quai permiss be a la festa naziunala als 1. avuost ed a Silvester, o dürant l’on cun ün permiss special dal cumün. Uossa voul il cumün seguir a l’exaimpel da tscherts cumüns in Engiadina e scumandar fös artificials dal tuot. La votumaziun correspundenta a l’urna varà lö in favrer 2023. Dürant quella votumaziun varà il suveran jauer da decider eir a reguard la ledscha davart la protecziun da la populaziun chi’d es eir gnüda preschantada e deliberada in marcurdi in radunanza cumünala. Per finir han ils preschaints in radunanza cumünala eir approvà ün credit da 400 000 francs pel proget per sgürar la qualità d’aua illa fracziun da Fuldera. In otras fracziuns es quista lavur fingià gnüda fatta. Dal 2024 segua lura amo il proget a Valchava. (nba)

A Ramosch es arsa in gövgia saira üna boxa da lain chi gniva dovrada sco büro. Ils pumpiers han pudü evitar cha las flommas as derasan e chi arda eir la chasa d’abitar be daspera. Sco cha la Pulizia chantunala scriva in üna comunicaziun als mezs da massa vaiva cuort avant las 20.00 badà ün abitant cha la boxa da lain sper chasa vaiva tschüf fö. Cun ün stüdafö ed ün uder da üert ha l’hom provà da stüder l’incendi ed ha alarmà als pumpiers. Cur cha’l corp da pumpiers Muttler es rivà ardaiva l’edifizi in lain plainamaing. Adonta da las prouvas da stüder il fö d’eira la boxa da lain davo circa duos uras arsa giò cumplettamaing. A la quarantina da pumpiers esa gratià dad impedir chi arda eir la chasas vaschina. Pro quella haja però dat dons vi da la fatschada e dal tet. La Pulizia chantunala intercurrischa co chi’d es gnü a quist incendi. (pucha/fmr) Ils pumpiers han be pudü verer cha’l fö nu’s derasa eir sün oters edifizis a Ramosch.

In dumengia ha gnü lö a Zernez il seguond scrutin da las elecziuns cumünalas. I mancaivan amo duos persunas i’l cussagl da scoula ed üna illa cumischiun sindicatoria. Pro’l seguond scrutin da las autoritats cumünalas sun entradas 263 cedlas. Quai correspuonda ad üna partecipaziun da 26 % a las elecziun dal cussagl da scoula e da la cumischiun sindicatoria. In quella cumischiun d’eira d’occupar amo ün post. Il suveran da Zernez ha elet cun 231 vuschs a Flurin Bezzola sco nouv commember da la cumischiun sindicatoria. I’l cussagl da scoula d’eira d’eleger amo a duos persunas. Il suveran ha elet a Mireille Thom cun 227 vuschs ed a Linard Neuhäusler cun 165 vuschs. Eir a quist’elecziun s’han partecipadas 26 % da las votantas e votants da Zernez. (fmr/fa)

La scoula da Scuol sto dad üna vart gnir sanada e da tschella mancan localitats d’instrucziun. Cun 633 cunter 160 vuschs ha il suveran dit SCHI a la dumonda consultativa, sch’el sustegna il proget «Scoula Scuol+». Illa fracziun da Scuol mancan las localitats da scoula. «Quai es fingià hoz problematic per l’instrucziun», as legia il pream da la missiva davart il proget Scoula Scuol+, «e dürant ils prossems ons s’augmainta il nomer da scolaras e scolars amo.» Perquai ha la cumischiun «Scoula Scuol+» elavurà ün proget ch’ella nomna «detreschamaint dals edifizis da scoula e cumünals». Chasa cumünala dvantarà darcheu chasa da scoula Il proget «detreschamaint» prevezza da centralisar a Scuol tuot la gestiun cumünala illa Chasa Du Parc. La scoula invezza dess avair sias localitats illa chasa da scoula existenta, in ün nouv edifizi annex a la part nouva da la chasa da scoula ed illa chasa cumünala chi d’eira gnüda fabrichada a seis temp sco chasa da scoula. Per la scoulina gnaran fabrichats duos edifizis nouvs chi rimplazzaran la Chasa Central e’l provisori «Mailer». Ils cuosts totals per tuot il proget chi gnarà realisà in etappas s’amuntaran a 35 milliuns francs. Culla cundiziun cha la votaziun consultativa dia SCHI In settember ha il cumün invidà ad ün’occurrenza d’infuormaziun davart quist proget. La radunanza cumünala ha in october lura deliberà il proget per mans dad üna votaziun consultativa. In quell’occasiun han las votantas e votants da Scuol eir acceptà ün credit da planisaziun da 500 000 francs per cuntinuar culs prossems pass pel proget «Scoula Scuol+». Per eruir l’opiniun da la populaziun areguard quist proget ha il cumün organisà üna votaziun consultativa: Cun s-chars 80 % cunter bundant 20 % (633:160 vuschs) ha in dumengia il suveran dit SCHI al proget «Scoula Scuol+». La partecipaziun d’eira 24,1 %. «Uossa as poja proseguir cul proget» Christian Fanzun, il capo da Scuol, es satisfat dal resultat: «Cun quist SCHI dvainta il credit da planisaziun per 500 000 francs valabel, uossa as poja cumanzar a planisar il proget Scoula Scuol+.» El es persvas cha quai saja la dretta via. Sco cha’l capo declera ston ils edifizis existents da la scoula inamöd gnir sanats per var 15 milliuns francs. «Uossa invezza as poja realisar quellas sanaziuns e schoglier eir amo la problematica da la mancanza da localitats da scoula e scoulina qua pro no», disch Christian Fanzun. Ils areals da scoula e da cumün dessan gnir separats.

Fingià daspö var 40 ons vain organisà il marchà d’Advent a Scuol. Intant es quel dvantà üna gronda tradiziun. Sün Plaz giò Scuol Sot vain organisà per regla adüna la sonda avant la prüma dumengia d’Advent il marchà tradiziunal. Quel es stat visità eir quist on diligiaintamaing. L’organisaziun dal marchà es statta in mans da Christina Truog cun agüdontas ed agüdonts. Id es minch’on ün marchà chi ofrischa sper prodots indigens eir sportas chi s’affan cul temp d’Advent e culla pussibiltà da cumprar amo ün per regalins da Nadal. Bös-chin da Nadal ingon be cun cullas La plazza d’eira inglüminada in möd dezaint ed il bös-chin da Nadal, chi nu das-cha mancar, nu vaiva ingon ingünas lingiadas da chandailas, be cullas cotschnas. Fingià cun gnir giò da cumün gniva incunter ün’amabla savur da vin chod, punsch e da mangiativas. La plazza inromada cun bellas chasas engiadinaisas es statta quella saira ün’oasa sainza trafic. Ils uffants as pudaivan tratgnair qua sainza privels. Organisà la restoraziun dal marchà vaiva quist on la Musica da giuventüna Engiadina Bassa. A la dumonda che chi fetschan culs raps chi guadagnan quella saira es statta la resposta d’ün dals organisatuors: «No stain pajar il dirigent e dovrain adüna darcheu instrumaints nouvs. Per quista saira vaina survgni la pussibiltà d’organisar l’ustaria e cun quai cha tuots lavuran per ün grazcha fich speraina da far ün pitschen affar.» Inscunter tanter indigens e giasts Pervi dal temp passà cun corona, guerras ed otras disgrazchas, ma eir il futur plütöst intschert d’eira la pussibiltà i’ls ultims ons da s’inscuntrar in möd paschaivel limitada. In sonda nu d’eira quai plü il cas. I savuraiva da Nadal ed ils preschaints han giodü l’atmosfera prüvada e la pussibiltà da brattar las danövs. Cun quai chi daiva üna pruna da quintar nu d’eira il tema ballapè omnipreschaint. Il bel vi da quist inscunter es stat chi s’ha desisti da prunas da glüms e provà da na sguazzar energia. A l’avis da blers preschaints, culs quals la FMR ha discurrü, esa stat ün inscunter gratià chi ha sport ün bun esit per las festas da Nadal chi stan avant porta. Il marchà es stat paschaivel e fich bain visità. Quist on d'eira il marchà per spargnar energia main inglüminà. Cun ögls averts as vezza eir detagls particulars.

Id es fingià tard ed eu fess meglder dad ir a durmir. Eu giasch in let cun meis iPhone in man. «srf.ch». Clic, clic, clic. «Elon Musk ha desdit la plazza a la mità dals impiegats da Twitter daspö ch’el ha surtut la firma.» Eu svess nu douvr Twitter e nu m’ha neir mai interessada per quista plattafuorma. «Twitter», duna aint là ingio chi staiva güst amo «srf.ch/news» e schmach sülla marella. Eu cumainz a leger l’artichel da Wikipedia. «Servezzan da microblogging…. oriundamaing ün proget per comunicaziun interna dad üna firma da podcast a San Francisco…» Meis ögls as mouvan vi e nan sül monitur. Cur ch’eu riv pro’l nom «Elon Musk», clicca sül link chi’m maina directamaing pro sia pagina da Wikipedia. «Cler ch’eu sa chi cha Elon Musk es», pensa. Ma plü ch’eu leg da quist hom, plü n’haja il sentimaint da stuvair büttar sü mincha mumaint. I’m vain darcheu üna jada consciaint che qualitats chi’s douvra per gnir rich o survgnir pussanza. O forsa co cha raps e pussanza pon corrumper. «Es quai üna surpraisa? Na, vairamaing nöglia! Schi’s guarda las persunas las plü richas e pussantas sün quist muond, schi che as spetta? O vaina tuots ün pitschen despot in nus chi piglia suraman, sch’el nu vain restret o supprimi regularmaing?» Dumondas as precipiteschan. Profuond in mai s’annunzcha darcheu üna jada la vusch cinica cha’l plü gugent as distanziessa emoziunalmaing da quist muond. I segua üna vusch chi relativescha e manaja cha tuot quai es dalöntsch davent da mai, be sensaziuns da medias chi nu’m pertoccan. E lura s’annunzcha listess quella rabgiantada… «Laina propcha acceptar ün sistem chi catapultescha ils plü gronds idiots sül trun?!». La rabgia as transmüda in rasegnaziun. «Che dessa sguazzar mias energias per temas chi sun dadour meis spazi d’agir? Eu less investir mias energias in temas e persunas chi m’inspireschan. Eu less agir in chomps e contuorns, ingio ch’eu n’ha influenza e poss contribuir eir svessa alch.» E listess vivaina in ün muond globalisà – i’l qual tscherts temas pertoccan a nus tuots. Che es relevant per mai sco abitanta da quist muond? Navigiar in nos muond da iper-infuormaziun es üna sfida. Ma eir üna sfida cha nus pudain esser grats cha nus vain insomma la schanza da’ns confruntar. Access ad infuormaziuns es la fin finala ün dals aspets centrals da la democrazia. Ils impissamaints m’accumpognan in meis sön e nu’m laschan neir na in pos il prossem di. Eu cumainz ad observar co ch’eu leg novitats. Che m‘interessa? Cha m’inspirescha? Che am trategna? Co am distrescha? Che es maladüs? Che am tocca emoziunalmaing e che consüma our da voyeurissem? Che am fa bain e che am lascha inavo cinica? Che am pertocca e che na? Che stöglia savair, eir sch’eu nu poss far nöglia, e che nu stöglia e nu vöglia simplamaing na savair? A la fin sun noss’attenziun e noss clics la munaida dal 21avel tschientiner. E dasper tuot las infuormaziuns medialas prouva da na invlidar dad ir tras il muond cun meis agens ögls averts. Dad observar che chi capita davant meis nas e da’m colliar emoziunalmaing cun quai chi’d es fisic intuorn mai. Fiona Könz ha studegià biochemia ed art ed è emploiada en il stab dal presidi tar la Scola politecnica federala a Turitg. Dasper quel engaschament lavura ella sco artista libra. Fiona Könz

In occasiun da la radunanza generala da la Pro Idioms in venderdi a Zernez, han demischiunà ils commembers da la suprastanza Domenic Toutsch, Anna Chatrina Brunold, Chatrina Urech e Gian Nicolay. Sco nouv president es gnü elet Armon Parolini da Scuol. «At dessa giavüschar tuot il bun? Eu crai da na!» Cun quists pleds finischa üna charta cha Gian Nicolay, commember da la suprastanza da la Pro Idioms Engiadina, ha scrit a l’adressa dal rumantsch grischun. El ha prelet quista charta sco introducziun a la radunanza generala da la Pro Idioms in venderdi saira a Zernez. Quai sun eir stats ils prüms pleds da la Pro Idioms davo ün lung temp da quietezza. In marz dal 2015 vaiva nempe gnü lö l’ultima radunanza ordinaria, ingio chi d’eiran eir gnüts adattats ils statüts uschè, cha la radunanza generala nu dess plü avair lö minch’on, dimpersè tenor bsögn. Ed il bsögn es stat l’eivna passada: na per decider nouvas acziuns, ma per müdar la squadra al timun da la società. Domenic Toutsch sco president, Anna Chatrina Brunold, Chatrina Urech e Gian Nicolay han nempe demischiunà lur caricas in suprastanza. Unicamaing Armon Parolini da Scuol ha decis da cuntinuar, el s’ha eir miss a disposiziun pel presidi da la Pro Idioms Engiadina. Üna trentina da persunas es seguida a l’invid da la Pro Idioms e las commembras ed ils commembers preschaints han eir elet ad Armon Parolini sco nouv president da la Pro Idioms. In suprastanza sun implü gnüts elets Mario Rauch (actuar), Dario Molinaro (chaschier) e Corsin Marugg (assessur). Ün crimi rumantsch Las tractandas ordinarias sun bod stattas trattadas: Ils preschaints han fat bun ils rapports correspundents ed il rendaquint dals ultims ons chi preschainta ün chapital agen da raduond 14 000 francs. La gronda part da la radunanza es statta dedichada al sguard inavo süls ultims ündesch ons ed a l’onurificaziun dals iniziants da la Pro Idioms. «Sco vuolp politica cul nas fin», es gnü titulà Domenic Toutsch in venderdi saira in radunanza. Ch’el haja gnü il dret profil per manar la carica da president e per cumbatter il rumantsch grischun in scoula. D’üna guerra idiomatica e d’ün crimi rumantsch, esa gnü discurrü in radunanza. E las duos suprastantas da la prüm’ura, Anna Chatrina Brunold e Chatrina Urech, han preschantà ün flyer cun üna cuorta survista cronologica da tuot quist crimi rumantsch. E natüralmaing nun han mancà neir ils salüds da la Pro Idioms Surselva cun Tresa Deplazes e da la Lia Rumantscha cun Urezza Famos. «Ragiunt quai cha ingün nu vess cret» Als 14 schner 2011 es gnüda fundada la Pro Idioms Engiadina. Gnanc’ün mais plü tard eir la Pro Idioms Surselva. Davo ün mez on dombraivan quistas duos societats var 4700 commembras e commembers. E las duos societats han pisserà in collavuraziun e sur plüssas etappas, cha’l rumantsch grischun es darcheu svani our da las scoulas. Quai ha vuglü mezs d’instrucziun idiomatics ed ün adattamaint da la ledscha da scoula. L’ultim cumbat es i a fin dal 2015 cun l’acceptanza dal plan d’instrucziun 21 reelavurà. «Uschè vaina pudü evitar cha’l rumantsch grischun survegna darcheu ün pais schmasürà a cuost dals idioms», as poja leger illa cronica. Ed ils quatter commembers da la supastanza chi han demischiunà, han quintà varsaquantas istorginas ed episodas dürant tuot il cumbat dals ultims bod dudesch ons. Ouravant il president partind Domenic Toutsch chi’d ha surgni ün grond applaus per seis merits e tuot chi’d ha pudü rier – cun ün pa distanza – da tuot quai chi’d es capità. «Nus vain ragiunt quai cha ingün nu vess mai cret avant desch ons», ha dit Domenic Toutsch. El ha ingrazchà eir a tuot quellas e quels chi til han accumpagnà a la front da tuot il cumbat. Cha vairamaing as vessa eir pudü schoglier la società, ma cha la suprastanza haja decis da mantgnair la Pro Idioms, ha declerà Domenic Toutsch. Cha la lezcha futura da la Pro Idioms saja dad observar ed esser pronta da reagir cur chi fetscha dabsögn. Sülla pagina d’internet da la Pro Idioms as chatta bainbod il flyer culla cuorta survista cronologica cun tuot il cumbat cunter il rumantsch grischun in scoula: www.proidioms.ch Han cumbattü ils ultims ons pels böts da la Pro Idioms. Da schnestra: Gian Nicolay, Domenic Toutsch, Anna Chatrina Brunold, Armon Parolini e Chatrina Urech. Armon Parolini ha surtut il timun L’ultima radunanza generala da la Pro Idioms Engiadina ha gnü lö in marz 2015. Daspö quella jada es stat magara quiet intuorn la società. In venderdi passà vaiva la Pro Idioms Engiadina invidà ad ün’ulteriura radunanza cun elecziuns sco tema principal. In vista a sia nouva carica sco president cumünal da Zernez, vaiva nempe Domenic Toutsch demischiunà sco president da la Pro Idioms Engiadina. El es stat iniziant e president daspö la fundaziun dal 2011. Insembel cun Anna Chatrina Brunold, Chatrina Urech e Gian Nicolay in suprastanza, han els cumbattü cunter il rumantsch grischun in scoula. In occasiun da la radunanza generala in venderdi a Zernez s’haja eir gnü temp da dar ün sguard inavo. Il timun da la società ha surtut Armon Parolini. (nba)

Plüssas panuoglias da lana sül parkegi sur la staziun da Scuol han attrat l’attenziun da la FMR in marcurdi passà. Rebekka Schrade, collavuratura da Swisswool, ha declerà l’acziun e che chi capita culla lana engiadinaisa. Chi chi’d es passà in marcurdi passà da Scuol sü Ftan o viceversa ha vis ün purtret insolit sül parkegi sur la staziun. Plüssas panuoglias da lana clera e s-chüra sun gnüdas derasadas sülla plazza ed ün tractor tillas ha pakettadas aint e prodüt ballas albas – adonta chi d’eira fingià la prüma naiv, d’eira ün atmosfera da far cul fain in l’ajer. L’evenimaint insolit d’eira ün acziun da ramassamaint organisà da Swisswool . Scuol es ün da 15 lös da ramassamaint, ingio cha’ls paurs pon dar giò e vender lur lana. In tuot ramassa Swisswool intuorn 350 tonnas lana l’on, quai chi’d es circa la mità da tuot la lana svizra. In marcurdi passà han vendü ils paurs engiadinais passa ot tonnas lana a Swisswool. Materia primara per divers prodots In Svizra vain la bescha tgnüda per chürar la cuntrada. Sch’ella es da stà sün alp, lura güda la bescha ad evitar ingondimaint ed a mantgnair la biodiversità. Perquai ha ella dabsögn d’ün pagl gross e robust. Uschè cha la qualità da la lana nun es i’l focus dals paurs svizzers. «La sfida da la lana svizra es ch’ella es uschè ­gruoglia e chi nu’s po perquai tilla portar sülla pel. Perquai vain la lana dovrada per oter prodots», ha dit Rebekka Schrade, organisatura da las acziuns da ramassamaint da Swisswool. La lana da beschs svizzers vain dovrada sco materia primara per isolaziuns – per giaccas o eir per chasas – per panels accustics sco eir per duvets e matratschs. Our da la lana da rest vain lura amo prodüt aldüm uschè chi nu dà üngün s-chart. Dar valur a la lana svizra «Fin avant var 12 ons cumpraiva la Confederaziun la lana dals paurs e quai sur il predsch dal marchà – quasi sco subvenziun», ha declerà ­Rebekka Schrade. Ella ha agiunt cha’l predsch da lana saja crodà davo cha la Confederaziun nun ha plü sustgnü la cumpra da la lana ed uschè es la lana pelpü gnüda simplamaing arsa. «Per pudair darcheu dar valur a la lana svizra e per tilla pudair elavurar es lura gnü fundà Swisswool», ha dit Rebekka Schrade. Duos voutas l’on – adüna da prümavaira e d’utuon – han lö quistas acziuns da ramassamaint e cumpra in tuot la Svizra. Rebekka Schrade organisescha la coordinanziun da las occurrenzas, ils paurs indigens pisseran per las maschinas e lavuraints. Il credo da Swisswool es d’elavurar tuot la lana, listess da che razza da besch e da che qualità. Diversas qualitats Davo cha’ls paurs vaivan manà lur lana a ­Scuol, è’la gnüda sortida in categorias da qualità: «La lana lunga, fina ed alba es la qualità A – la lana da qualità B es lura ün pa plü cuorta. Lura daja amo la lana masdada, la lana brüna e la lana da rest, quella chi’d es magari suos-cha», ha ­declera Rebekka Schrade. Davo la classificaziun sun gnüda fattas panuoglias da lana tenor la qualità ed ün tractor ha pakettà aint la lana in folia da plastic alba. Il resultat d’eira üna balla –na da strom – dimpersè da lana. Ils paurs han survgni 1 franc al kil per la lana da qualità A e lura fin a 20 raps per la plü noscha qualità. «Quai sun amo predschs bass, chi nu cuernan gnanca ils cuosts da tuonder – ma grazcha a Swisswool es il predsch fingià creschü ün pa», uschè la collavuratura da Swisswool . In congual cul predsch da lana internaziunal saja quai però fich bler. Uschè cuosta p.ex. ün kilo lana da merino – lavada e da la Nouva Zelanda – pü pac co ün franc. Davo l’acziun da racolta sun las ot tonnas lana engiadinaisa gnüdas chargiadas sün ün camiun, chi s’ha miss in viadi vers la Belgia, ingio cha la lana vain lavada. Davo tuorna ella lura darcheu in Svizra pro Swisswool . Divers partenaris e producents la elavureschan in seguit. Ot tonnas lana engiadinaisa In marcurdi passà ha Swisswool organisà ün’acziun da ramassamaint da lana a Scuol. Ils paurs indigens han gnü l’occasiun da vender lur lana a l’organisaziun e per tilla transportar è’la gnüda pakettada aint. Precis sco pro’l far cul fain sun gnüdas fattas ­diversas panuoglias da lana ed ün tractor tillas ha ramassadas e prodüt ballas albas. In tuot han ils purs pudü vender passa ot tonnas lana. Che chi capita in seguit culla lana engiadinaisa es la FMR gnüda a savair a l’acziun da ramassamaint. (fmr/cam) Swiss Wool organisescha ils ramassamaints, ils paurs indigens mainan las maschinas e’ls lavuraints. ​Dürant duos uras es gnüda pakettada aint la lana engiadinaisa. In tuot ha Swiss Wool cumprà ot tonnas.

Daspö ils 1. da settember 2022 mainan Bernhard Aeschbacher e Claudio Daguati la gestiun sco co-directorium pro la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ad interim. Tuots duos lavuran daplü co desch ons pro la TESSVM e causa las bunas experienzas dals trais mais passats ha il cussagl d’administraziun decis da mantgnair il co-directorium da Bernhard Aeschbacher und Claudio Daguati. Sco cha la TESSVM scriva in üna comunicaziun es quai a partir dals 1. da december 2022 il cas e la gestiun schlargiada vain cumplettada cun Tinetta Strimer. Bernhard Aeschbacher es sco fin uossa respunsabel per l’infurmaziun dals giasts sco eir per events. Claudio Daguati maina inavant las spartas marketing, content e management da prodots. Tinetta Strimer sarà a partir dal principi da december 2022 manadra dals servezzans centrals da la TESSVM schlargiada. (cdm/fmr) Igl crap eratic a Casealas eara igl tearm trànter Veulden a Sched. El ragorda a las lùngas dispetas parveia digl cunfegn trànter quels dus vaschinadis. Il co-directorium da Bernhard Aeschbacher e Claudio Daguati pro la TESSVM vain mantgnü. Il co-directorium da Bernhard Aeschbacher e Claudio Daguati pro la TESSVM vain mantgnü.

In sonda, ils 3 da december 2022 a las 20:30 in La Vouta a Lavin, rapreschainta la performra Sonja Silber aka Sonja Hartmann seis prüm program «My Pussy Real Soft». Üna narra cun testa fina rappescha ün ommagi sülla chasada e’s confruntescha cul ­sexissem da la società: «Sun las duonnas svess la cuolpa sch’ellas ve­gnan molestadas sexualmaing?», dumanda l’actura da movimaint e demuossa las consequenzas da stereotips sexistics in seis toc. Per quel es l’artista grischuna eir gnüda nominada pel Jungsegler Preis 2022. Sül palc vain Sonja Silber accumpagnada live da sounds da Pascal-Oliver Lüthi. La squadra da La Vouta dumonda da s’annunzchar pro els per reservar üna plazza. (cdm/fmr)

La causa Alp Sprella va davant Güdisch federal a Losanna: Il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran inavant il recuors cunter la transfuormaziun da l’Alp Sprella in üna chamonna dal Club alpin svizzer. Be güst avant ün mais vaiva il Güdisch administrativ dal chantun Grischun rinvià tuot ils puncts dal recuors e pisserà per grond plaschair pro’ls iniziants da la chamonna. Il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun s’han laschats temp bundant ün mais per comunichar lur andamaint illa chosa Alp Sprella. I va per la dumonda, discutada daspö 14 ons, per fabrichar üna nouva chamonna dal Club alpin svizzer (CAS) i’l lö da l’Alp Sprella chi nun es daspö blers ons plü in adöver agricul. Ma daspö marcurdi, ils 30 da november 2022, esa cler. Els tiran inavant il recuors davant Güdisch federal a Losanna. La Fundaziun protecziun da la cuntrada svizra, chi faiva fin uossa eir part dal recuors, s’ha però retratta e nu voul ir üna instanza güdiziala superiura. Tenor l’opiniun da las duos uniuns d’ambiaint nu sun ils interess per la protecziun da la Val Mora gnüts evaluats correctamaing, ne dal chantun sco neir na dal Güdisch administrativ dal chantun Grischun in sia sentenza da la fin d’october. Quai contestan ellas uossa davant Güdisch federal, sco ch’ellas han annunzchà in marcurdi in üna communicaziun cumünaivla a las medias. Evaluà las perspectivas da success «I’l mais passà vaivan nus d’evaluar las perspectivas da success in quist cas. Ma a nus vaja in fuond amo adüna per la valur da la Val Mora. Quista val es ün territori fich unic – e quel dess restar uschè unic per la natüra», declera Armando Lenz, il mainagestiun da Pro Natura Grischun, invers la FMR. Las perspectivas da succes davant Güdisch federal sajan greiv da valütar per las uniuns d’ambiaint, disch el. Ma Armando Lenz agiundscha cha’l Güdisch administrativ grischun haja suvent decis cunter las organisaziuns d’ambiaint – decisiuns chi sajan plü tard darcheu gnüdas correttas dal Tribunal federal. «Ma quai nun es per nus tant important per ir inavant amo quist pass. L’evaluaziun dals interess davart dal Güdisch administrativ grischun nu d’eira tenor nus cumpletta – ils interess da protecziun sun gnüts resguardats massà pac e’ls interess d’ütilisaziun sun gnüts survalütats. Uossa sperain nus sün üna correctura dal Tribunal federal», disch Armando Lenz. La Fundaziun protecziun da la cuntrada svizra s’ha retratta e nu va davant Tribunal federal causa cha la protecziun da la cuntrada nu stetta plü i’l focus da la chosa. «Nus vain tuots noss focus, pro’l WWF e la Pro Natura es la biodiversità üna gronda tematica centrala, perquai vulain nus eir ir in quist cas fin davant Güdisch federal», declera Armando Lenz. «Nus nu dain sü» Davo la novità allegraivla pel CAS la fin d’october da quist on, d’eira previs da finir la planisaziun da la nouva chamonna CAS Alp Sprella – ed ün start da las lavuors füss stat realistic pel 2024, s’inclegia culla premissa cha las organisaziuns d’ambiaint nu tressan inavant lur recuors. Per Heinz Gross, president da la Secziun Engiadina Bassa Val Müstair dal CAS e part dal proget daspö il 2008, esa stantus da stuvair ir tras ün’ulteriura procedura: «Nus eschan fich dischillus da quista situaziun ed eir cha’l recuors va inavant pro la prossma instanza, id es stantus. Il decret dal Güdisch administrativ dal chantun Grischun d’eira fich cler ed in tuot ils puncts nun ha’l laschà valair ingüns argumaints da las organisaziuns d’ambiaint.» Heinz Gross agiundscha cha la clera decisiun dal güdisch administrativ da quist utuon tils detta da l’otra vart eir buna spranza per avair success davant Güdisch federal. Il CAS sperescha chi giaja plü svelt pro’l Güdisch federal sco chi’d es it pro’l güdisch chantunal. Ed els sun tuottüna positivs: «Nus nu dain uossa natüralmaing sü – ed eschan optimistics cha nus tschüffain eir radschun a Losanna cha’l proget es modest ed ha bler masüra. E ch’el es eir fich bain cumportabel per la Val Mora», conclüda Heinz Gross. Organisaziun spetta üna correctura L’Alp Sprella nu dvainta uschè svelt üna chamonna dal Club alpin svizzer (CAS): Il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun han decis da trar inavant il recuors cunter la transfuormaziun da l’alp davant Güdisch federal. Tenor las organisaziuns d’ambiaint nu d’eira l’evaluaziun dals interess davart dal Güdisch administrativ dal Grischun cumpletta. Uossa speran las organisaziuns d’ambiaint sün üna correctura sü da Losanna. E la secziun regiunala dal CAS speresch da survgnir radschun eir là. (fmr/cam) Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Our da l’Alp Sprella dess dvantar üna chamonna da Club alpin svizzer. Ma il WWF Grischun e la Pro Natura Grischun tiran uossa inavant lur recuors davant il Güdisch federal.... Il model muossa l’Alp Sprella sco chamonna dal Club Alpin Svizzer....