Interpretar en’amiceztga an en taimp da crisa, la fugia digl ost aint igl vest e la solitariatad angal cun solt. Chegl è reuschia exemplaricamaintg alla saltunza russa Alena Tarasova ed agl saltunz ucrain Vsevolod Maievskyi, schi bagn, tgi igl public ò tgapia tge tgi vot deir da bandunar la famiglia per eir alla tschertga d’en mond ideal. Cun tensiun on igls preschaints gizzo las ure­glias cura tgi Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural ò declaro pertge tgi la saltunza ed igl saltunz preschaintan cun blera passiun igl ballet «EXIL». Alena Tarasova e Vsevolod Maievskyi sa canoschan digl renumo Teater Mariinsky a St. Petersburg. Lò geian igl saltunz e la saltunza da success a success. El ed ella soltan savens sen las mademas tribunas e sa canoschan fitg bagn. Lubientscha limitada per la saltunza Igl Ucrain e la Russa seian ameis e lour amicez­tga seia schi ferma tgi tots dus seian sa decidias per la fugia cun l’antschatta dalla ghera dalla Russia cunter l’Ucraina. «Ia cunascheva igl saltunz e la saltunza e cun el ed ella dumandar per ena dimora a Riom vaia retschet igls dus stars da ballet cun grond plascheir», dei Giovanni ­Netzer. Da survagneir la lubientscha da domicil per Vsevolod Maievskyi, cun esser el Ucrain, seia sto per en po pi simpel tgi da neir tar la lubientscha per Alena Tarasova, ella tgi dereiva dalla Russia. «Igl ò duvro blers contacts cun l’ambassada russa a Berna anfignen tgi la saltunza ò pudia neir a Riom», punctuescha Giovanni Netzer. Ultra da chegl seia la lubientscha per la saltunza limitada sen en meis. Siva dallas preschentaziuns digl ballet «EXIL» a Riom bandunga ella dalunga la Svizra per eir an Turtgeia u an Georgia, ma betg an Russia. An Russia vi­glia ella betg ple eir, cun esser nign’ameia dalla ghera. Vsevolod Maievskyi, el dastga star aint igl vest dall’Europa, cun esser el vaschign dall’Ucraina. Avant tg’el seia nia a Riom seia el sto a Berlin, a Dresden ed an l’America per saltar. El possa star aint igl vest, sainza nigns problems da domicil e chegl aglmanc per en onn. La ghera ò er dividia la famiglia dalla saltunza Cun esser la saltunza ena gronda adversaria dalla ghera ò ella decidia da neir aint igl vest dall’Euorpa. Da menziunar è tgi la mamma d’Alena Tarasova lavoura tar l’administraziun naziunala a St. Petersbrug ed è egna da chellas persungas tgi totga tar la gruppa «Pro Russia». Chegl è er ena raschung tgi la saltunza è cun l’antschatta dalla ghera eida sen la fugia aint igl vest. Alena Tarasova dei: «La ghera dividescha bleras famiglias, chegl tg’è igl cass er tar la mia famiglia.» Tgunsch pussebel tg’ella vigna betg ple a vaseir igls sies confamigliars, chegl tgi seia er igl cass tar otras famiglias. Cant impressiunont d’Astrid Alexandre An strousch en meis on la saltunza ed igl saltunz catto a Riom la coreogrofia adattada per mussar agl public tge tgi vot deir ghera, lippar da chella, d’eir alla tschertga d’en migler mond e da cattar en nia schurmagea. Ad Alena ­Tarasova ed a Vsevolod Maievskyi è er reuschia an moda expressiva da far veir tge tgi monta, fugia, malancuneia, solitariatad, abadung, malavetas e da betg gudagner igl pang da min­tga de. Igl pi bagn è alloura nia alla gleisch tgi l’amiceztga tranter ena saltunza russa ed en saltunz ucrain è bler pi ferma tgi la ghera. Cun la cantadoura Astrid Alexandre on ella, el e ­Giovanni Netzer catto ena persunga tg’ò tgapia fitg bagn igl desideri d’Alena Tarasova e Vsevolod Maievskyi da cattar tetg, schi er angal per en curt taimp. Cun las sias canzungs da malacuneia ò ella do alla producziun da ballet anc daple calour, caracter e furma. Alla fegn ò Vsevolod Maievskyi canto an russ ena canzung per exprimer la sia malancuneia tg’el ò per sia patria ed anc daple pigl Teater Mariinsky tg’è igl sies datgesa. Totpiglia ena premiera tg’ò caschuno tgi per en lung taimp è sto ena calmezza ainten la «Clavaderia» a Riom, ena calmezza scu l’ambianza digl de tg’è eida ve ainten la notg steileida. La saltunza russa ed igl saltunz ucrain on preschento lour ballet «EXIL» a Riom. Ballet dalla classa superioura ainten la «Clavaderia» a Riom digl saltunz Vsevolod Maievskyi e la saltunza Alena Tarasova. Cant tg’è ia fitg a fon dalla cantadoura sursilvana Astrid Alexandre.

Onn da record chegl tgi pertotga igl domber da giasts aint igl territori da skis d’Arosa e da Lai. Siva digl anviern 2013/14, igl onn tgi igls dus territoris èn colliias, ins ò mai gia tants giasts sen pista. La colliaziun digls dus territoris da skis d’Arosa è Lai ò gia decennis anfignen tg’ella è davantada realitad. Schinavant è chegl sto igl anviern 2013/14. An en colp è igl territori da skis da chels dus lis turistics s’avanzo tar egn digls gronds an Svizra. Cunzont Lai è davanto tar egna dallas pi popularas destinaziuns da vacanzas tgi dat an Svizra. Graztga alla colliaziun da skis cun Arosa e graztga agl immens boom da bike è Lai en li ancunaschaint er sur igls cunfegns svizzers. Tant Arosa scu Lai veivan tots dus digls giasts svizzers. Radond 85% digls giasts dereivan dalla Svizra. Chegl è er ­egna dallas raschungs tgi la Lai Pendicularas SA fò ena bilantscha intermediara positiva digl onn da gestiun 2021/22. Igl anviern 2021/22 ins ò gia aint igl territori da skis d’Arosa e da Lai 1,4 milliuns ­giasts. E chegl è en record siva tg’ins ò colliia avant 9 onns igls dus territori da skis. La blera bel’ora e las bungas pistas on attratg tants skiunzs ainten igls dus territoris da skis scu anc mai. Pi prubabel 35 milliuns francs Scu tgi Lai Pendicularas SA ò com­munitgia ins vegia gia ­anfignen ossa en fitg bung onn da gestiun. Thomas Küng, igl CEO digl travagl dei, tgi en onn da gestiun an chella maseira ins veva betg spitgia. Pi prubabel sera igl onn da gestiun 2021/22 cun en stgamgiamaint da 35 milliuns francs. Perveia dallas maseiras da Covid-19 ins vegia er igl davos onn gia d’esser flexibel, punc­tuescha Thomas Küng. La stad 2021 ins ò gia ensatge pi pacs ­giasts an cumparaziun cun la stad da record 2020. Cun esser d’Anzainzas e da Tschun­tgesmas 2021 anc blera neiv, è betg sto pussebel da lascher eir las pendicularas pigls giasts e bikers. ­Antschet la staschung da stad ins ò pir igl mez da zarcladour 2021 e chegl ò gia consequenzas tar las antradas. Mantga ena fegn d’emda da stad, mantgan anfignen 1000 bikers per de tar las pendicularas da Lai. La staschung da stad 2022 scumainza tar la Lai Pendicularas SA d’Anzainzas, igls 26 da matg. Tar la telecabina agl Corn Cotschen vign la frequenza da transportar persungas dulzada e chegl per 20% sen 2200 persungas per oura. La colliaziun digls dus territoris da skis d’Arosa e da Lai è ena raschung tgi igl anviern passo èn tants giasts ias cun skis.

Igls organisatours fon ena bilantscha positiva dall’occurrenza. Dalla parteida èn stos 600 participants e participantas. Cun Vital Albin gudogna en ciclist ancunaschaint la cursa tar l’elita. En plaz igl pi sensom igl podest maretan er igls organisatours cun aveir organiso perfetg l’occurrenza da bike. Siva tgi igl Club da velos Surses an collaboraziun cun las organisaziuns turisticas da Surses on gia organiso avant en onn cun success igl Proffix Swiss Bike Cup ò gia li la davosa fegn d’emda la sagonda ediziun da chel cup a Savognin. Tgi l’organsiaziun tetgala da chel cup naziunal ò risguardo danovamaintg Savognin scu egn digls set lis tgi segnan per manar tras igl Proffix Swiss Bike Cup, conferma tgi davart digl Club da velos Surses ed er digl turissem è nia presto fitg bunga lavour. Chegl è er sto igl cass la davosa fegn d’emda cun esser stada organisada l’occurrenza da bike an moda exemplarica ed an mintga pitschen detagl. Davart dallas equipas tg’èn stadas a Savognin, davart digls trenaders e cunzont er digl mang digls ciclists e las ciclistas è l’organisaziun angal neida ludada. Agl comite d’organisaziun fon part persungas angaschedas, omens pi giovens e commembers cun experientscha, uscheia tgi sa dat en bung masdetg. I dovra persungas plagn iniziativa per organisar en event scu igl Proffix Swiss Bike Cup, tg’è tuttegna en’occurrenza naziunala cun participaziun internaziunala. A madem mument er an Austria ena gronda cursa da bike President digl comite d’organisaziun è Christian Züger, do pled e fatg a nous ò Dino Bellini, igl vicepresident da chel gremi. Cun l’ora ins vegia bagn gia en po disfurtegna dei Dino Bellini. Las relaziuns per las cursas seian tuttegna stadas bungas. Sa tgapescha tgi da bel’ora vess igl event attratg daple aspectatours. Per las cursas ed igl percurs digls unfants ins vegia gia d’adattar igl tratg dallas cursas e digl percurs all’ora ed allas cundiziuns. Chegl tgi pertotga igl domber da participants e participantas ins veva spitgia ensatge daple ciclists e ciclistas. Gl’onn passo ò igl cup gia attratg a Savognin passa 700 participants e participantas. Actualmaintg schea chel domber tar 600 ciclists e ciclistas. La raschung tgi igl interess per las cursas a Savognin seia betg sto schi grond scu igl 2021 seia tgi la davosa fegn d’emda vegia er gia li an Austria ena cursa da bike d’en scalem anc pi ot tgi igl Proffix Swiss Bike Cup, ò menziuno Dino Bellini. Tranter 50 e 60 voluntaris Igl comite d’organisaziun è er sto ferm dependent digls blers voluntaris tg’èn per deir uscheia, adegna igl capital schi vo per organisar l’occurrenza da bike a Savognin. Dino Bellini dei tgi tranter 50 e 60 persungas vegian contribuia tgi tot seia ia bagn e tgi igl event seia sto en success. Pigls voluntaris ò el catto angal bungs pleds. Dasper igls commembers e las commembras digl Club da velos Surses vegian er blers giasts tgi appartignan all’Uniun Anavant Surses scu er blers oters gidanters gia gronds marets tg’ins vegia retschet resungs angal positivs per l’organisaziun stupenta. Igl comite d’organisaziun ò er gia sustign da dus luvrants da cumegn e da ples omens dalla protecziun civila gist an connex cun lavours per l’infrastructura. Vicecampiun mundial digls juniors Er ord vista economica e turistica ò l’occurrenza da bike purto fretgs. Uscheia èn igls hotels Jufa e Danilo stos occupos cun participants e participantas dallas cursas e cun confamigliars ed igl madem vala er per singulas abitaziuns. Profito digls campaders on er las buteias ed er las ustareias tgi on betg vacanzas da menaschi. Pigl travagl d’ustareia all’arrivada dallas cursas è sto responsabel Fadri Arpagaus cugl sies team digl Berghuus Radons. Bel è er tgi gist tigls unfants èn er sa participos indigens allas cursas, schi er betg cun schi grond success. Success ò gia Vital Albin igl ciclist grischun tg’ò fatg gio ples medaglias tigls campiunadis mundials da bike digls juniors. El ò gudagnea la cursa tar l’elita avant Andri Frischknecht, er el en biker cun en grond talent. Igl tratg è sto per part fitg pretensious. Igl tratg dalla cursa ò mano agl our da Savognin. Fotos MAD

Interpretar en’amiceztga an en taimp da crisa, la fugia digl ost aint igl vest e la solitariadad angal cun solt. Chegl è reuschia exemplaricamaintg alla saltunza russa Alena Tarasova ed agl saltunz ucranes Vsevolod Maievskyi, tgi igl public ò tgapia tge tgi vot deir da bandunar la famiglia per eir alla tschertga d’en mond ideal. Cun tensiun on igls preschaints gizzo las ureglias cura tgi Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural ò declaro pertge tgi la saltunza ed igl saltunz preschaintan cun blera passiun igl ballet «EXIL». Alena Tarasova e Vsevolod Maievskyi sa canoschan digl renumo Teater Mariinsky a St. Petersburg. Lò geian igl saltunz e la saltunza da success a success. El ed ella soltan savens sen las mademas tribunas e sa canoschan fitg bagn. Lubientscha limitada per la saltunza Igl Ucranes e la Russa seian ameis e lour amiceztga seia schi ferma tgi tots dus seian sa decidias per la fugia cun l’antschatta dalla ghera dalla Russia cunter l’Ucraina. «Ia cunascheva igl saltunz e la saltunza e cun els dumandar per ena dimora a Riom vaia retschet igls dus stars da ballet cun grond plascheir», dei Giovanni Netzer. Da survagneir la lubientscha da domicil per Vsevolod Maievskyi, cun esser el Ucranes, seia sto per en po pi simpel tgi da neir tar la lubientscha per Alena Tarasova tgi dereiva dalla Russia. «Igl è duvro blers contacts cun l’ambassada russa a Berna anfignen tgi la saltunza ò pudia neir a Riom», punctuescha Giovanni Netzer. Ultra da chegl seia la lubientscha per la saltunza limitada sen en meis. Siva dallas preschentaziuns digl ballet «EXIL» a Riom bandunga ella dalunga la Svizra per eir an Turtgeia u an Georgia, ma betg an Russia. An Russia viglia ella betg ple eir, cun esser nign’ameia dalla ghera. Vsevolod Maievskyi dastga star aint igl vest dall’Europa, cun esser vaschign dall’Ucraina. Avant tg’el seia nia a Riom seia el sto a Berlin, a Dresden ed an l’America per saltar. El possa star aint igl vest, sainza nigns problems da domicil e chegl per aglmanc en onn. La ghera ò er dividia la famiglia dalla saltunza Cun esser la saltunza ena gronda adversaria dalla ghera ò ella decidia da neir aint igl vest dall’Euorpa. Da menziunar è tgi la mamma d’Alena Tarasova lavoura tar l’administraziun naziunala a St. Petersbrug ed è egna da chellas persungas tgi totga tar la gruppa «Pro Russia». Chegl è er ena raschung tgi la saltunza è eida sen la fugia aint igl vest cun l’antschatta dalla ghera. Alena Tarasova dei: «La ghera separa bleras famiglias, chegl tg’è igl cass er tar la mia famiglia.» Tgunsch pussebel tg’ella vigna betg ple a vaseir igls sies confamigliars, chegl tgi seia er igl cass tar otras famiglias. Cant impressiunont d’Astrid Alexandre An strousch en meis on la saltunza ed igl saltunz catto a Riom la coreografia adattada per mussar agl public tge tgi vot deir ghera, lippar da chella, d’eir alla tschertga d’en migler mond e da cattar en nia schurmagea. Ad Alena Tarasova ed a Vsevolod Maievskyi è er reuschia an moda expressiva da far vaseir tge tgi monta, fugia, malancuneia, solitariadad, abadung, malavetas e da betg gudagner igl pang da mintga de. Igl pi bagn è alloura nia alla gleisch tgi l’amiceztga tranter ena saltunza russa ed en saltunz ucranes è bler pi ferma tgi la ghera. Cun la cantadoura Astrid Alexandre on ella, el e Giovanni Netzer catto ena persunga tg’ò tgapia fitg bagn igl desideri d’Alena Tarasova e Vsevolod Maievskyi da cattar tetg, schi er angal per en curt taimp. Cun las sias canzungs da malacuneia ò ella do alla producziun da ballet anc daple calour, caracter e furma. Alla fegn ò Vsevolod Maievskyi canto an russ ena canzung per exprimer la sia malancuneia tg’el ò per la sia patria ed anc daple pigl Teater Mariinsky tg’è igl sies datgesa. Totpiglia ena premiera tg’ò caschuno tgi per en lung taimp è sto ena calmezza ainten la «Clavadeira» a Riom, ena calmezza scu l’ambianza digl de tg’è eida ve ainten la notg steileida. Ballet dalla classa superioura ainten la «Clavadeira» a Riom digl saltunz Vsevolod Maievskyi e la saltunza Alena Tarasova. Astrid Alexandre

L’emda passada ò la cumpagneia regiunala Alvra dalla protecziun civila gia igl curs da repetiziun 2022. Tar chel on igls omens er fatg sarvetsch a favour digls cumegns e dalla publicitad. Seis omens èn stos scu assistents ainten la tgesa d’attempos a Savognin. Igl schurmetg civil è egna dallas tschintg organisaziuns partenarias dalla protecziun dalla populaziun. Chegl èn: pulizeia, pumpiers, fatgs da sanadad, menaschis tecnics e schurmetg civil. Agl schurmetg civil digl Grischun appartignan ca. 2 500 omens e vers 60 donnas. Sarvetsch fon els ed ellas an 12 cumpagneias regiunalas digl schurmetg civil, tar ena cumpagneia cantunala u er tar furmaziuns spezialas dalla protecziun civila. Egna da chellas cumpagneias regiunalas è la cumpagneia Alvra. L’emda passada ò gia li igl curs da repetiziun da premaveira da chella cumpagneia regiunala. Alla testa da chella stat Gion Carla Dosch da Cunter. Ena gruppa da seis omens, da total 18 omens, tgi appartignan alla secziun d’assistenza e tgira è er stada an acziun ainten la tgesa d’attempos dalla Center da Sanadad SA Savognin. En de è stada segl program en’excursiun cun las senioras e cugls seniors a Rona, noua tg’è nia sarvia café e turta aint igl «Bistro Monica» tar Monica e Giovanni Cerrato. Aglmanc en’excursiun per onn Hannes Gugerli magna ainten la tgesa d’attempos ena partiziun da tgira. El è alloura er igl capo-secziun dalla secziun d’assistenza dalla cumpagneia regiunala Alvra. Savens ò igl tgirunz er da far cun Karin Luzio-Kopp tgi segna tar la tgesa d’attempos pigl program d’activitad. Uscheia è sa dada la collaboraziun cun la tgesa d’attempos e cugl schurmetg civil. Schinavant tg’è pussebel cumpeglia igl program annual d’activitad e da divertimaint aglmanc en’excursiun per onn. 30 cussadentas e cussadents on galdia la cumpagneia Igl è duvro ena pulita organisaziun logistica per manar igls attempos cun bus da Savognin a Rona. An chella tgossa on la Center da Sanadad SA Savognin SA cun Karin Luzio-Kopp e la protecziun civila cun Hannes Gugerli gia en fitg bung mang. Bel è er tgi schi senioras e seniors von sen viadi èn er adegna otras persungas prontas da porscher mang allas donnas ed agls omens tgi lavouran ainten la tgesa d’attempos. Tar egna da chellas totga per exaimpel Luzia Tanner-Wasescha. Sto d’organisar per eir a Rona èn er bus noua tg’è sto pussebel da transportar er las donnas ed igl omens tg’èn dependentas e dependents da soptgas da roda. Graztga agls bungs contacts da Hannes Gugerli ins è nia tar bus adattos per far chel transport da persungas. Karin Luzio-Kopp ò alloura organiso agl «Bistro Monica» la «marenda» cun café e turta. 30 cussadentas e cussadents on galdia la cumpagneia ed igl belezza de da premaveira. Antop cun oters giasts Tot resepct dalla directoura Christine Demarmels e da sia substituta Sandra Luzio, tg’èn er stadas a Rona per salidar igls avdants e las avdantas dalla tgesa d’attempos. Anc daple respect maretan igls seis omens digl schurmetg civil. Cun grond angaschamaint ed anc daple cor, cun passiun e cun pazienztga on els gia chito da senioras e seniors e vurdo tgi mintgign sa catta bagn. Cun esser er oters indigens a Rona tar Monica e Giovanni Cerrato on er chels gia en immens plascheir d’antupar igls cussadents e las cussadentas. Igl èn sa dos bels discurs tranter senioras e seniors ed igls oters giasts digl «Bistro Monica». Blers digls seniors e dallas senioras on rachinto cun gost digls taimps passos, uscheia tgi mintgign ò gia plascheir. An mintga cass, satisfacziun dall’excursiun on gia tots, cun la speranza tgi la proxima suonda prest. 1 Plascheir tar la cussadenta, igls ustiers, l’assistenta ed igls dus omens digl schurmetg civil. (davant) Claudia Forrer-Torriani e davos (da san.) Monica e Giovanni Cerrato, Luzia Tanner-Wasescha, Flavio Cola ed Alexander Andrist. Mintgign ò gido noua tg’è sto basigns.

Tiers la tarada cunter igl nov magnatabella ò igl CB Surses betg do schi schlet scu chegl tgi igl resultat tradescha. Differenzas ins ò vasia, an cumparaziun cugl adversari, cunzont tar la tecnica, fisicamaintg eran igls giasts pi ferms e segl plaz on els gia miglers giuieders individuals. Cun retschever Eschenbach a Tinizong era igl CB Surses pertschert tgi per far puncts cunter chel adversari dovrigl ena prestaziun extraordinara. L’equipa digl cantun Son Giagl ò igl intent da far igl zap dalla 3. liga ainten la liga pi ota. Damai valeva per Eschenbach: perder u dar en pari cunter igl CB Surses dattigl betg. Savens è pero uscheia tgi igls Surmirans dattan cunter equipas pi fermas migler tgi cunter squadras tg’èn pi deblas e rangadas scu els er, ainten la sagonda part dalla tabella. An mintga cass cunter Eschenbach ò l’equipa da Philipp Berri tignia dei pitg agl adversari e tuttegna gia da constatar tgi igls giasts eran an ples manieras en oter «caliber». Levs avantatgs per Eschenbach Antschet la parteida on tottas dus equipas cun ena tscherta precauziun per gio betg cassar bod en gol. La miglra schanza d’eir an avantatg cun 1:0 ò gia igl CB Surses ainten la 7avla minuta. Pero agl goli digl adversari è reuschia da parar la balla siva d’en schoz da 25 meters d’Enrico Carisch. Eschenbach ò augmento sessour igl tempo, do pi savens sur las alas e fatg daple pressiun. La consequenza da chegl è stada tgi igl adversari è ia siva 18 minutas cun 1:0 an avantatg. Curt siva ò Damian Cadotsch mantganto da signier igl pari. Plagn motivaziun on igls indigens tschartgea da far igl 1:1. Igls giasts digl cantun Son Giagl on dantant interrot cun success mintga acziun digl CB Surses. Ainten la 31avla minuta è chegl betg reuschia cun marcar Damian Cadotsch igl pari, siva d’ena cumbinaziun cun Enrico Carisch. Giuiedas eran 37 minutas cura tgi igl arbiter ò do en penalti pigls giasts. Chegl siva tgi Gianluca Augustin ò gia taro ingist en attatgeder d’Eschenbach. Cunter chel penalti plazzo fitg bagn ò Niclo Devonas savia far pac u navot. Betg ple schi stabila Siva dalla pôssa ò Eschenbach surpiglia definitivmaintg igl cumond segl plaz. L’unica schanza tgi igl CB Surses ò gia è d’attribueir a Linard Augustin. Siva d’en corner è la balla eida angal per pac sur igl gol or, siva digl sies colp da testa. Pac sessour ò igl adversari fatg igl mirito 3:1. A Niclo Devonas è la balla eida tranter las tgommas e da lò aint igl gol. Tranter la 65avla minuta e la 85avla minuta ò Eschenbach musso pertge tgi igl team è alla testa dalla tabella e pertge tg’ins ò igl intent da dar igl proxim campiunadi ainten la 2. liga. La defeisa digl CB Surses tg’era betg ple schi stabila ò betg savia evitar tgi igls giasts on signia igl 4:1 tschintg minutas avant la fegn dalla parteida. Er tar chel gol ò Niclo Devonas betg gia igl cletg dalla sia vart scu gio tigl terz gol digls giasts digl cantun Son Giagl. Secundas avant la fegn ò Robin Demarmels anc impedia igl sieir 5avel gol per Eschenbach cun esser aint igl dretg li davant igl gol. CB Surses: Niclo Devonas, Gianluca Augustin, Curdin Baltermia, Robin Demarmels, Linard Augustin, Bernardo Bonifazi, Enrico Carisch, Mauro Simonet, Manuel Simonet, Damian Cadotsch, Ivano Simonet. Reserva: Fabio Stecher, Livio Stäbler, Aurel Tscharner. Program 3. liga gruppa 1 Dumengia, igls 8 da matg 2022 Trun/Rabius-Surses 15.00 5. liga gruppa 2 Venderde, igls 6 da matg 2022 Surses-Tusang/Tgazzas 20.30 Mesemda, igls 11 da matg 2022 Lai/Valbella-Surses 20.00 Durant la sagonda mesadad è la defeisa digl CB Surses stada ferm sot squitsch.

Agl Lai da Marmorea on 60 pastgeders tschartgea lour cletg igl amprem de da pestga. En pastgeder tg’ò gia cletg è sto Jörg Giovanoli da Beiva. Tgappo peschs on er igls 20 pastgders tg’èn stos agl Lai da Burvagn. Dumengia passada ò scumanzo er an Surmeir la pestga. Pastgea vign cunzont agls lais da Marmorera, da Burvagn e da Solas. Sa tgapescha tgi dat er an Surses ed an Sotses blers pastgeders tgi pestgan per lung dalla Gelgia e dall’Alvra. Oters amprovan lour cletg pitost tigls ragns laterals. Bung diesch deis avant la pestga era igl Lai da Marmoera anc cuvert cun glatsch. Igl favogn ò alloura disfatg la cuverta da glatsch, da maniera tg’è sto pussebel da pastger cun l’antschtta da matg agl Lai da Marmorera. 60 pastgeders on tschartgea lour cletg alla riva digl lai artifizial. An cumparegliaziun cun oters onns èn chegl per en po pi pacs. Igl è schizont do onns tgi vers 120 pastgeders èn stos igl 1. da matg agl Lai da Marmorera per pastger. Igls davos onns è igl domber digls pastgeders digl Lai da Marmorera dantant sa redutgia dad onn tar onn. Mors dalunga Jörg Giovanoli da Beiva è gio siva da prest 40 onns en pastgeder passiuno. El totga tar egn da chels pastgeders tg’è igl amprem de da pestga adegna agl Lai da Marmorera. El canoscha igls lis noua tgi igls peschs mordan, uscheia tg’el ò mai da turnar a tgesa cun la trentga veida. Dumengia passada ò el pastgea scu adegna lò noua tgi igl ragn da Flex sbucca aint igl Lai da Marmorera. Antschet a pastger ò Jörg Giovanoli allas 05.00 e 15 minutas pi tard ò el gio gia cletg cun tgappar l’amprema da tschintg litgivas. En’oura pi tard ò el gio gia tratg alla riva tschintg peschs, en pesch pi bel tgi l’oter. Pastgea ò el anc pi dei, pero ulteriours peschs ò igl Bivian betg ple tgappo igl amprem de da pestga. Las quatter litgivas digl lai e la litgiva digl ragn vevan tottas ena lunghezza da 32 centimeters anfignen 39 centimeters, ò detg Jörg Giovanoli. Plascheir vegia el gia cunzont dalla litgiva digl ragn, tgi seia signeida singular e seia er ena litgiva d’uera indigena e betg ena litgiva da tratga. Scu tgi Sep Antona Bergamin, igl guardiaselvaschigna da Cunter ò detg, seia nia tgappo igl amprem de da pestga pulit peschs, tant agl Lai da Marmorera scu er agl Lai da Burvagn. Antupo per lung d’en ragn vegia el er en pastgder tgi veva tschiff seis peschs. Totpiglia eran igls pastgders cuntaints cun lour preda. Sep Antona Bergamin ò er detg tgi da retrer la patenta da pestga seia igl pi simpel online sur la pagina d’internet digl Uffezi da pestga: www.gr.ch online Fischereipatent. 1 Quatter litgivas digl lai ed ena litgiva digl ragn. Ena bela preda pigl amprem de da pestga. Las tschintg litgivas on en peis total dad 1.8 kilos.

Ainten l’amprema mesadad ò igl CB Surses musso las sias qualitads e siva dalla pôssa ò l’equipa indigena domino la parteida. La consequenza da chella dominanza è stada tgi igls Sursets on casso dus gols e termino igl gi cun en pari an pe da far treis puncts. Partia vers la Surselva è igl CB Surses cun la clera fegnameira da turnar a tgesa cun treis puncts. Per evitar la relegaziun dalla 3. liga ainten la liga pi bassa e surpassar Weesen ainten la tabella davigl pac oter tgi da gudagner cunter Trun/Rabius. Anc restan pigl team da Philipp Berri varsaquantas parteidas per forsa tuttegna mitschier da far igl zap ainten la 4. liga. Schanzas da far daple gols tgi angal dus Igls Sursilvans eran igls favorits ed er lour fegnameira era da gudagner igl gi cunter igls Surmirans. Els tg’èn rangos scu sagonds davos ainten la tabella pero avant Lumnezia. An mintga cass durant las ampremas 45 minutas è Trun/Rabius betg sa musso dalla sia miglra vart, persiva ò igl CB Surses giuia fitg bagn, en ballape attractiv e cunzont er offensiv. Detg pi concret ò la squadra sursilvana catto nign recept per frenar igls giasts da Surses. Gio ainten la 6avla minuta è igl CB Surses ia an avantatg cun 1:0. Cunter igl schoz da Mauro Simonet, en schoz da belezza e da18 meters, ò igl goli da Trun/Rabius betg gia en stetg. Tiers la predominanza è alloura betg reuschia agls Surmirans da transfurmar las numerousas schanzas an gols. Igl CB Surses ò mantganto da decider a taimp igl gi e da marcar ainten l’amprema mesadad daple gols tgi angal dus. Curt avant la fegn dallas ampremas 45 minutas digl gi ò Julian Jenal, igl capo-attatgeder dall’equipa da Philipp Berri, signia igl 2:0, en gol ple tgi mirito. Clers avantatgs per Trun/Rabius Siva dalla pôssa ò igl team sursilvan surpiglia igl cumond segl plaz e domino igl gi. Cumparaglea cun la prestaziun dall’amprema mesadad pareva Trun/Rabius scu transfurmo. Gia pussebladads da far gols ò bagn er gia igl CB Surses, pero da batter la defeisa digls indigens ed igl goli da Trun/Rabius è betg ple gartagea. Persiva ò igl team da tgesa fatg dus gols e fatg fegn cugl siemi digl CB Surses da turnar dalla Surselva cun treis puncts. Crudo è igl amprem gol per Trun/Rabius ainten la 61avla minuta. Igl pari on igls indigens fatg diesch minutas pi tard, igl 2:2, tg’è igl madem mument er sto igl resultat final. CB Surses: Niclo Devonas, Gianluca Augustin, Raphael Poltera, Robin Demarmels, Linard Augustin, Bernardo Bonifazi, Enrico Carisch, Mauro Simonet, Manuel Simonet, Julian Jenal, Ivano Simonet. Reserva: Curdin Baltermia, Livio Stäbler, Aurel Tscharner, Lucio Kaufmann, Jaron Trenkwalder. Resultats 3. liga gruppa 1 Bogn Ragaz-Weesen 4:0 Landquart-Sargans 2:0 Uznach-Valposchiavo 0:0 Lumnezia-Glarus 0:3 Eschenbach-Tusang/Tgazzas 4:1 5. liga gruppa 2 Surses-Tusang/Tgazzas 3:3 Program 5. liga gruppa 2 Sonda, igls 14 da matg 2022 Bregaglia-Surses 17.00 3. liga gruppa 1 Dumengia, igls 15 da matg 2022 Surses-Lumnezia 15.00 Trun cunter Surses

En chint annual 2021 positiv pigl cumegn da Vaz. Igl chint sera cun en gudogn da 5.7 milliuns francs. Igl architect Marcel Liesch cumplettescha la cumischung da biagier. Venavant duessan las sedutas digl parlamaint neir protocolladas e betg neir ramplazzadas da registraziuns digl tung. Igl cunsegl communal da Vaz è s’inscuntro a Zorten per la sia 4. seduta digl onn 2022. All’antschatta da chella ò Maurin Malär, igl mastral digl cumegn da Vaz, angraztgea a Marcus Lenz, igl president partent digl cumegn da vaschigns da Vaz per igl sies grond angaschamaint. Chel cumegn seia adegna sto en bung partenari pigl cumegn politic ò menziuno Maurin Malär, er sch’ins seia magari betg adegna digl madem meini. Marcus Lenz sez, el ò catto angal bungs pleds per la collaboraziun exemplarica cugl cumegn politic da Vaz, cun l’administraziun communala e cun tot las otras autoritads. Igl om digl rom è uriund da Brinzauls Tar egna dallas davosas sedutas digl parlamaint ò chel eligia las persungas tgi appartignan alla cumischung da biager digl cumegn da Vaz. Alla testa da chella stat cun Thomas Parpan igl om tgi magna igl departamaint da construcziun ed ambiaint aint igl pi grond cumegn dalla regiun Alvra. Alla cumischung fon er part Livio Corsini, Sascha Ginesta, Christoph Messmer e Reto Müller. Scu persunga cun vousch consultativa per la cumischung da biagier on igls omens e las donnas digl parlamaint digl cumegn da Vaz eligia igl architect Marcel Liesch. El è carschia se a Brinzauls, ò stibgia architectura ed ò fundo igl 1993 ena interpresa singula. Or da chella è sa dada igl 2017 la Marcel Liesch architect SA. Da preschaint occupescha igl biro d’architectura a Coira diesch persungas. Tranter oter è neida construeida la tgesa communala da Domat tenor igls plans da Macel Liesch. Igl madem vala er per la scola da Seewis, igl luvratori digl Uffezi da construcziun bassa a Surava ed igl center da scolaziun gôt a Maiavilla. Antradas da 51.5 milliuns francs Piglia cunaschientscha ed approvo ò igl cunsegl communal er igl rendachint annual 2021 digl cumegn da Vaz. Tar antradas da 51.5 milliuns francs sera chel cun en gudogn da 5.7 milliuns francs. Budgeto era en gudogn da 2.4 milliuns francs ed alla fegn finala è igl gudogn per 3.2 milliuns pi ot tgi tenor preventiv. La raschung tgi igl chint annual digl davos onn da gestiun è per en po migler tgi spitgia èn tranter oter er las pi otas antradas da taglia. Chellas schean tar 22.4 milliuns francs ed èn per dus milliuns francs pi otas tgi tenor las cefras digl preventiv. Igl chint d’investiziun conferma tg’igl cumegn da Vaz ò investo igl 2021 cun 9.6 milliuns francs 1.5 milliuns damanc tgi budgeto. Approvo on igls preschaints er igl chint annual dalla tgesa d’attempos Parc tgi sera cun antradas e sorteidas da 3.3 milliuns francs cun en deficit da 189 000 francs. I dovra en protocol scretg Per daple material da discussiun ò procuro la tractanda dalla revisiun parziala digl urden da fatschenta pigl cumegn da Vaz. Davart dalla cumischung da gestiun è neida la proposta tgi aint igl avigneir fiss pi adatto da ramplazzar igls protocols an scretg dallas sedutas digl cunsegl communal antras registraziuns da tung. Oters cumegns fetschan gio chegl ed er aint igl Cunsegl grond seia chegl igl cass, è nia detg. Gl’è sa musso tgi las cunsiglieras communalas ed igls cunsigliers communals eran cun pacas excepziuns ansomma betg fi e flomma per far chella midada. Alla fegn èn da 15 commembers digl parlamaint angal tschintg stos per far chella midada. Chegl vot deir tgi er aint igl futur vign protocollo chegl tgi vign decidia e detg aint igl cunsegl communal da Vaz. Tempo 30 sen territori da cumegn Inoltro è nia alla suprastanza en postulat sottascretg dad otg persungas tgi appartignan agl parlamaint. Igls sotsignias lessan saveir dalla suprastanza schi fiss betg adatto da redutgier igl tempo, cunzont per las veias da quartier e las veias lateralas sen 30. Ultra da chegl duess la suprastanza sclareir tge elaboraziuns tgi seian actualas an chella tgossa, tge propostas tg’ins fetscha e tge projects tgi vignan proximamaintg realisos per redutgier igl tempo sen territori communal a Vaz. I dovra urgent soluziuns, chegl testifitgescha er tgi 70 persungas vegian sottascretg l’ideia digls iniziants digl postulat. Tar varia ò Maurin Malär, igl mastral, detg tgi proximamaintg decida igl cumegn da Zollikon sch’el vigna a vender igl taragn a Sanaspans ad en interessent da Coira. Igl cumegn da Zollikon sez, vegia nign interess ple da far diever digl taragn e da biagier scu previa en hotel a Sanaspans. Lò ò igl cumegn turitges gio siva da blers onns ena tgesa per camps da vacanzas. La nova cumischung da gestiun peglia cunaschientscha dallas cefras digl rendachint. (da san.) Manfred Fiegl, Adelina Rischatsch e Giovanni Olgiati. Marcus Lenz (san.) igl president partent digl cumegn da vaschigns da Vaz retscheva en regal da Maurin Malär, igl president communal da Vaz.

Carl Frischknecht è igl migler tiradour grischun digl onn 2021. El suonda a Lars Färber. Tar la categoria juniors gudogna Enrica Caluori chel premi, ella tgi davainta successoura d’Annina Tomaschett. Nomino pigl tetel d’onour tiradour grischun digl onn 2021 era tar l’elita cun Norbert Caviezel (Coira) igl rètg-tiradour dalla Festa da teir federala a Lucerna dalla categoria arma 57/03. Cun Carl Frischknecht (Tumegl) era er igl president dall’Uniun da teir cantunala nomino, el tg’è er sto igl 2021 campiun svizzer cun la gruppa da Giuvaulta tar l’occurrenza da gruppas naziunala. Elmar Fallet (Müstair), egn digls miglers tiradours da pistola dalla Svizra, er el era nomino per chel tetel, en tetel tgi igl Jauer ò gio gudagnea quatter gedas durant la sia carriera fenomenala. Tigls juniors èn stos nominos cun Enrica Caluori (Razegn) e Chris Wolf (Trun) dus talents tgi teiran cun l’arma sen las distanzas da 50 e 10 meters. Cumpletto igl trio nomino ò Tim Wolf (Conters), igl gioven tiradour da pistola. Per l’amprema geda ò igl public er pudia sa participar alla tscherna digl tiradour grischun digl onn. Igls criteris èn stos igls suandonts per ansomma neir nomino: 20% la prestaziun sportiva, 20% igl angaschamaint pigl teir, 20% la decisiun dalla giuria e 40% igl resultat digl public. Nov è er tgi sch’ena tiradoura u en tiradour davainta tiradour grischun digl onn vign ella u el betg ple an elecziun. Fitg angaschea Igl nov tiradour grischun digl onn è ena persunga fitg ancunaschainta ainten la scena da teir. Carl Frischknecht è siva da passa 25 onns fitg colliia cugl sport da teir. El è sez en tiradour da vaglia ed en om tgi s’angascha fitg ferm pigl sport da teir e chegl sen camp regiunal, cantunal e naziunal. Digl 2002 anfignen igl 2010 è el sto commember dalla suprastanza dalla Federaziun grischuna digl sport da teir. Avant diesch onns ò el presidia igl comite d’organisaziun dalla Festa da teir cantunala 2012 aint igl Grischun central. Igl sies angaschamaint pigl sport da teir è nia ancuruno igl 2017 cun davantar Carl Frischknecht president dall’uniun tgi reunescha igls vers 5000 tiradours digl Grischun. Scu tiradour da gruppa, pero er scu singul tiradour ò igl om da Tumegl grond success cun esser egn digls miglers tiradours digl noss cantun. Carl Frischknecht è digl reminent er igl magnagestiun dalla Festa da teir federala 2026 tg’ò li aint igl Grischun cun Coira scu center. Enrica Caluori dastga siva da sonda er sa numnar tiradoura grischuna digl onn tigls juniors. Ella è siva da ples onns commembra digl cader cantunal digl team da 50 e 10 meters arma da sport. Carl Frischknecht, igl tiradour grischun digl onn 2021.

Grond interess per la radunanza generala a Salouf. Nias an rotscha èn betg angal igls tiradours, mabagn er la prominenza politica era ferm represchentada. Organisada è la radunanza neida dall’Uniun da tiradours Surses e chegl an moda perfetga. Dus onns ò la Federaziun grischuna digl sport da teir gia da renunztgier alla radunanza generala an furma fisica perveia dalla pandemia. Uscheia è igl interess per la 142avla radunanza generala da sonda passada a Salouf sto fitg grond. Preschaints èn stos 130 delegos dallas uniuns da teir e vers 70 giasts anvidos. Darar on tantas persungas dalla politica piglia part ad ena radunanza generala dall’uniun tgi reunescha igls 5000 tiradours digl noss cantun. An en colp tanta prominenza politica ò la vischnanca da Salouf strousch vasia eneda. Catto la veia an Surses ò er Aita Zanetti, la presidenta digl Cunsegl grond. Preschaints eran er igls dus cunsigliers guvernativs Marcus Caduff e Peter Peyer. Tranter igls giasts eran er igls dus candidats per la regenza grischuna Martin Bühler e Roman Hug. Vasia ins ò alloura er blers candidats e candidatas tgi candideschan per egn digls 120 posts aint igl parlamaint cantunal. Er dalla parteida è sto cunsiglier naziunal Martin Candinas. Anvido alla radunanza generala è er sto Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. El ò preschento igl cumegn e purschia igl bavegna dall’antiera populaziun. Gronda solidaritad per la famiglia Wolf da Trun Aint igl sies pled da bavegna ò Carl Frischknecht, igl president dalla Federaziun grischuna digl sport da teir, catto pleds da condolientscha fitg profonds per la famiglia Wolf da Trun, tg’ò pers sies fegl Silvan Wolf antras en accident tragic cun en’arma. La solidaritad davart digls tiradours e davart dallas persungas dalla politica anvers igls pertutgias digl accident trest è stada exemplarica all’antschatta dalla radunanza generala a Salouf. L’antiera sala è sa dulzada dallas soptgas per mussar l’attaschedad anvers la famiglia Wolf e la vischnanca da Trun. Lod per la furmaziun digls tiradours giovens Sa drizzada alla raspada da tiradours e represchentants dalla politica è er Aita Zanetti, la presidenta digl Cunsegl grond. Durant igl sies pled è ella sa dumandada quants Banadetg Fontanas tgi detta anc oz. La deputada ò cunzont ludo la furmaziun e scolaziun digls tiradours giovens tgi las uniuns da teir fetschan an moda exemplarica. Els amprendan la relaziun tar l’arma, tge tgi siertad monta, d’aveir pazienztga e d’aveir responsabladad. Er saptga mintgign tge tgi monta da perder e da gudagner. Ultra da chegl fetschan tot igls participants e participantas digl curs da giovens er ena bunga experientscha tge tgi societad e cuminanza signifitgeschan. La dretga maseira digl îgl Cunsiglier guvernativ Peter Peyer ò scumanzo igl sies pled cun tarmetter la pi profonda consolaziun alla famiglia Wolf da Trun. El giaveischa allas famiglias la forza duevla per survantscher chella plaia, malaveta e dolour. Detg ò el alloura er tgi igl teir vegia blers aspects communabels cun la politica. Er tar la politica dovrigl scu aint igl stand da teir la dretga maseira digl îgl, da survantscher seia la pressiun, i dovra bler exercezi e betg igl davos vegia er mintga tiradour da stimar tschertas valours. Tigl teir scu er tar la politica seia en tschert respect indispensabel, confidanza dastga er betg mantger, en manevrar solid cun l’arma totga vetiers ed er la lavour da cuminanza dastga betg mantger, gist scu tar la politica. En virus ed er ena ghera ruignan la stabilitad Divisiunari Lucas Caduff, igl cumandant dalla divisiun territoriala 3, ò detg tg’el seia nia gugent a Salouf. Tranter igls tiradours sa catta el fitg bagn. Chels muments an cumpagneia cugls tiradours totgan tigls bels scu divisiunari. Igl Sursilvan ò detg tg’en virus ed er ena ghera ruignan la stabilitad d’ena tera, da lour populaziun e da tot igls pertutgias. El ò er detg tgi l’armada persequitescha la situaziun an Ucraina a moda seriousa. Da preschaint chinta el betg cun ena ghera totala an Europa perveia dalla situaziun an Ucraina ed an Russia, ò detg igl divisiunari. Tgi detta proximamaintg en armistezi crei Lucas Caduff er betg. Filip Dosch per Jöri Kaufmann La siertad gudogna cun la ghera an Ucraina veaple muntada, ò detg Martin Bühler, igl manader digl Uffezi da militer e protecziun civila. El ò detg agls tiradours ed agls represchentants digls cumegns da gio betg sa lascher influenzar perveia dalla polemica pertutgont la protecziun cunter canera, tgi seia permanentamaintg en tema er aint igl Grischun. Martin Bühler ò er detg tg’igl uffizier da teir federal Jöri Kaufmann geia chest onn an pensiun. Successour dad el davainta Filip Dosch da Cunter. Anc vegia la cunsigliera federala Viola Amherd pero da confirmar la tscherna da Filip Dosch scu nov uffizier da teir federal pigl Grischun. Tot vo tenor plan Cunsiglier naziunal Martin Candinas, el tg’è igl president digl comite d’organisaziun dalla Festa da teir federala 2026 aint igl Grischun, ò detg tgi tot geia tenor plan chegl tgi pertotga la planisaziun. I seia sto pussebel da cattar persungas pigl comite d’organisaziun da tschep ed er pigls blers ressorts ins vegia gio catto persungas adattadas. Vers la fegn dalla stad ins vigna a contactar las 25 uniuns da teir tg’on interess da collaborar tar chella occurrenza cun passa 40 000 tiradours e tiradouras. Reeligias an suprastanza dalla Federaziun grischuna digl sport da teir èn nias Rudolf Schwendeler e Hubert Tomaschett. Per Erika Loretz, ella tg’è stada igls davos onns schefa da finanzas dalla federaziun, è nia eligia Luca Bornhauser. Da chintar ò l’uniun cantunala digls triadours da perder igls proxims onns commembers, chegl cun fusiunar adegna daple societads da teir. Da preschaint ègl anc 105 uniuns. I vo tot tenor plan cun la planisaziun dalla gronda festa an quatter onns. Per la dretga musica tar l’occurrenza ò procuro la Musica instrumentala Salouf Mon Stierva. Las dus damas d’onour cun las dus donnas tg’on cuschino igl bung giantar. (da san.) Seraina Jäger, Monica Dosch, Gilda Jäger ed Oriana Jäger. Martin Bühler, el tgi magna igl Uffezi da militer e protecziun civila ò er discurria tar la radunanza generala digl BSV a Salouf. A pled è er nia Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. Stos alla radunanza èn er cunsiglier naziunal Martin Candinas (san.) e cunsiglier guvernativ Marcus Caduff. Clers pleds digl divisiunari Lucas Caduff per l’armada e pigl teir. Politica e teir unias. (da san.) Peter Peyer, cunsiglier guvernativ, Aita Zanetti, presidenta digl cunsegl grond e Carl Frischknecht, president digls tiradours grischuns.

120 vatgas, tremas, muias e sterlas ò igl expert Marco Bettini piglia an îgl e valeto tenor ples criteris. Vasia ò el aint igl rentg biestga da fitg ota qualitad. Igl è sa musso tgi la generaziun giovna para da dar tgatsch chegl tgi pertotga d’aveir an uigl bela biestga. L’exposiziun da biestga districtuala a Savognin ò betg angal sviglia igl interess digls allevatours, er igl public ò gia grond interess. Per l’organisaziun dalla concurrenza è stada responsabla l’Uniun purila Alvra. Alla testa digl comite d’organisaziun è sto igl gioven pour da Savognin Mario Steier. Schef segl plaz aint igl curtgign dalla «Villa Aurora» a Savognin è er sto cun Oriano Netzer, en gioven pour. Igls organisatours on retschet bler lod per la stupenta organisaziun. Igl plascheir tar igls pours e tigl public è sto grond tg’igl è puspe sto pussebel da realisar en’exposiziun da biestga regiunala siva digl 2019. Tot oter tgi simpel da decider Marco Bettini, igl expert, ò detg tgi vasia vegia el gist tar las vatgas pi giovnas, tar las muias e sterlas, biestga da qualitad. Er tar las vatgas pi viglias igl seia do an îgl tgi igls allevatours vardan bagn digls animals e teiran la biestga conform allas ordinaziuns da «Brown Swiss». I seia er sa musso tgi igls allevatours vegian ena clera fegnameira per aveir biestga da bunga qualitad an lour uigls. Marco Bettini ò detg tgi an cumparaziun cun las davosas exposiziuns districtualas dall’Uniun purila Alvra vegia el sonda passada vasia a Savognin prest anc miglra qualitad tigls animals exponias. Igl expert ò managea tgi la generaziun giovna digls allevatours dalla regiun Alvra procura per nov tgatsch chegl tgi pertotga la tratga da biestga da classa. Sch’el fetscha ena cumparaziun cun las davosas treis exposiziuns da biestga districtualas, tar las qualas el seia sto expert chesta premaveira, possa el deir igl suandont: «A Savognin vaia gia bler pi grev da ma decider tge animal tgi mareta da neir plazzo tranter igls miglers cun esser segl plaz fitg blera biestga da qualitad». Valeto ò Marco Bettini tenor tschintg criteris. An pertschents ègl chegl: 30% pigl bel eiver, 10% per las tettas, 25% pigl fundamaint digl biestg, 25% pigl sies rom e 10% dalla valetaziun chinta la reschla. Cun Erwin Arnold en nov allevatour cun bela biestga Tar las davosas exposiziuns da biestga districtualas ègl adegna do en cumbat tranter igls pours da Lantsch e da Savognin, tgi tgi vegia alla fegn pi bela biestga segl sies travagl. Gist uscheia ègl er sto sonda passada a Savognin, dantant cun en’excepziun. Cun Erwin Arnold, igl pour da Casti, tgi magna cun la sia partenaria Claudia Bachman igl bagn puril da Roman Collenberg barmeir. El ò betg angal en bel toc aint igl sies uigl, mabagn ples bels tocs da fitg bunga qualitad. El ed ella èn cun corp ed olma pour e poura cun passiun. Chegl vala er per Mario Steier da Savognin, el tgi totga schizont aint igl Grischun tar egn da chels allevatours cun blera e bela biestga. Tgi Samuel Cadalbert e Theodor Simeon da Lantsch on gio onns ena tratga da biestga da qualitad è evident. Cun Otto Cadosch e sies fegl Gian-Marco Cadosch on dus pours giovens preschento bels animals agl expert ed agl public, gist ainten las categorias dalla biestga pi giovna. Miss Alvra è alloura davantada da 14 animals (alla fegn angal ple seis) la vatga Esperanza da Mario Steier, ena vatga da 9 onns e tg’ò fatg seis gedas. Gl’onn passo ò la nova Miss Alvra do 11 451 kilos (liters) latg. Remarcabel è tgi la vatga ò sur ples onns ena immensa prestaziun da latg e tg’ella è robusta, ferma ed ò damai gia tot las premissas per neir er cun 9 onns la pi bela dallas belas. 70 tgoras Da vaseir èn er stadas 70 tgoras digls pours Dino Balestra da Savognin, da Mario e da Niclo Devonas, d’Andri Baltermia, tots da Salouf e da Gian-Franco Farrér da Mon. Vurdo pi stagn sen las tgoras ò igl expert Nino Bärtsch. El ò alloura constato tgi er igls allevatours da tgoras da Surmeir tgapeschan lour mastier ed on bels animals an stalla. Cun ena excepziun è Dino Balestra ple u manc sto igl grond victour, graztga allas tgoras da bunga qualitad inclus la Miss tgora Gill. Rangaziun Partiziun 1, sterlas 1. Pascale, Samuel Cadalbert, Lantsch, 2. Blondi, Otto Cadosch, Lantsch, 3. Anni, Otto Cadosch, Lantsch. Partiziun 2, sterlas 1. Beverly, Otto Cadosch, Lantsch, 2. Panda, Samuel Cadalbert, Lantsch, 3. Gwendy, Erwin Arnold, Casti. Partiziun 3, muias 1. Alaska, Otto Cadosch, Lantsch, 2. Bella, Otto Cadosch, Lantsch, 3. Odina, Samuel Cadalbert, Lantsch. Partiziun 4, muias 1. Gisela, Andrea Accola, Flisour, 2. Billy, Erwin Arnold, Casti, 3. Becky, Erwin Arnold, Casti. Partiziun 5, muias plagnas 1. Nevada, Samuel Cadalbert, Lantsch, 2. Olimpia, Theodor Simeon, Lantsch, 3. Ophelia, Theodor Simeon, Lantsch. Partiziun 6, muias plagnas 1. Belinay, Mario Steier, Savognin, 2. Lillydoo, Erwin Arnold, Casti, 3. Noemi, Samuel Cadalbert, Lantsch. Partiziun 7, vatgas 1. lactaziun 1. Pippilotti, Mario Steier, Savognin, 2. Boby, Mario Steier, Savognin, 3. Dora, David Sigron, Lai. Partiziun 8, vatgas 1. lactaziun 1. Daisy, Erwin Arnold, Casti, 2. Nayla, Samuel Cadalbert, Lantsch, 3. Noemi, Mario Steier, Savognin. Partiziun 9, vatgas 2. lactaziun 1. Manhattan, Samuel Cadalbert, Lantsch, 2. Benij, Mario Steier, Savognin, 3. Shania, Erwin Arnold, Casti. Partiziun 10, vatgas 2. lactaziun 1. Candy, Erwin Arnold, Casti, 2. Canada, Erwin Arnold, Casti, 3. Cora, Erwin Arnold, Casti. Partiziun 11, vatgas 3. lactaziun 1. Bess, Mario Steier, Savognin, 2. Amprema, Mario Steier, Savognin, 3. Loriza, Samuel Cadalbert, Lantsch. Partiziun 12, vatgas 3. lactaziun 1. Nadja, Erwin Arnold, Casti, 2. Zoe, Mario Steier, Savognin, 3. Sue, Dario Plaz, Savognin. Partiziun 13, vatgas 4. lactaziun 1. Arabella, Mario Steier, Savognin, 2. Rika, Dario Plaz, Savognin, 3. Beluga, Andreas Stgier, Parsonz. Partiziun 14, vatgas 5. e proxima lactaziun 1. Villi, Erwin Arnold, Casti, 2. Irana, Samuel Cadalbert, Lantsch, 3. Illinois, Mario Steier, Savognin. Partiziun 15, vatgas cun prestaziun permanenta 1. Esperanza, Mario Steier, Savognin, 2. Pam, Erwin Arnold, Casti, 3. Ofina, Dario Plaz, Savognin. Partiziun 16, vatgas cun dobla prestaziun permanenta 1. Greta, Theodor Simeon, Lantsch, 2. Julia, Andreas Stgier, Parsonz, 3. Dariana, Samuel Cadalbert, Lantsch. Partiziun Jersey 1. Lana, Andri Baltermia, Salouf, 2. Livia, Andri Baltermia, Salouf, 3. Armanda, Dario Albertin, Salouf. Partiziun tremas original bregnas 1. Emma, Patrick Battaglia, Salouf, 2. Kyra, Patrick Battaglia, Salouf, 3. Laurenzia, Urs Giovanoli, Beiva. Partiziun vatgas original bregnas 1. Valbellina, Gion-Franzestg Schaniel, Tinizong, 2. Madeira, Kilian Bergmann, Lai, 3. Beresina, Gion-Franzestg Schaniel, Tinizong. Las belas dallas belas Miss Alvra: Esperanza, Mario Steier, Savognin Vicemiss Alvra: Nadia, Erwin Arnold, Casti HM Alvra, Daisy, Erwin Arnold, Casti Champion muias e tremas: Alaska, Otto Cadosch, Lantsch Bel eiver: Nevada, Samuel Cadalbert, Lantsch Bel eiver vatgas pi viglias: Nadia, Erwin Arnold, Casti Miss Jersey: Lana, Andri Baltermia, Salouf Miss tremas original bregna: Emma, Patrick Battaglia, Salouf Miss vatgas original bregnas: Valbellina, Gion-Franzestg Schaniel, Tinizong Coppa da menaschi: Samuel Cadalbert, Lantsch Plascheir dallas tgoras on cunzont gia igls unfants. Dino Balestra cun la Miss tgora Gill. Pours da Surmeir cugl expert e las vatgas victouras. I dat anc ellas: las vatgas cun cornas. Ples posts da podest graztga alla bela biestga per Erwin Arnold e la sia partenaria Claudia Bachmann. Dus pours da Vaz. (da san.) Georg Sigron e Giusep Jochberg. Igl expert Marco Bettini para d’esser fitg concentro. Gian-Marco Cadosch cun Alaska, la champion tar las muias e tremas. La famiglia da Mario Steier cun la vatga «Esperanza», la Miss Alvra. Discurs tranter «experts»: (da san.) Carla Dosch, Geni Signer e Hans Casper Trepp.

An nov deis ègl schi gliunsch. Alloura sa preschainta Salouf an vistgia da festa. La raschung è tgi igl chor da vischnanca anveida alla festa da giubileum da 150 onns. Cun las preparaziuns ins seia ainten la fasa finala dei Roland Capeder, igl president digl comite d’organisaziun. Igl Chor viril Salouf è egn da chels chors da vischnanca tg’è pigl li en’anritgeida culturala immensa. Gio 15 decennis dattigl la furmaziun, damai ena furmaziun cun ena lunga tradiziun. Avant 25 onns veva igl Chor viril Salouf anc 45 commembers. Oz ègl anc 25 omens tgi cantan cugl chor. Er schi igl domber da cantadours è sa redutgia igls davos onns, la passiun pigl cant chella è rastada tar vigl e gioven tgi canta cugl Chor viril Salouf. Siva da 29 onns segna Roland Capeder per la direcziun, el ena persunga tgi dereiva d’ena famiglia indigena cun fitg bungs cantadours. Igl dirigent ò er surpiglia cun grond plascheir igl presidi digl comite d’organisaziun dalla festa da 150 onns Chor viril Salouf. Diesch sedutas Roland Capeder manegia: «Dei ègl sto intschert schi savevans ansomma manar tras la festa da giubileum perveia dalla pandemia». Ossa seian tots cuntaints tgi an nov deis seigl schi gliunsch tg’igl Chor viril Salouf, igls chors anvidos e l’antiera vischnanca dastgan far festa per chel giubileum radond, punctuescha Roland Capeder. Diesch sedutas ò igl comite d’organisaziun gia per la planisaziun dalla festa da giubileum, tg’ò li igls 21/22 da matg 2022. Las festivitads scumainzan la sonda seira cun en concert da gala cun treis chors tgi saavessan an ples gros betg esser pi divers. Peder Antona Baltermia el segna per la moderaziun e preschainta er fotografias pi viglias digl chor e pi actualas. Detg oter en tagl tras l’istorgia digl chor. Sessour dattigl ainten la tenda da festa travagl da bar cun l’Uniun da giuventetna Salouf. La dumengia ò alloura li ainten la tenda la festa uffiziala, noua tgi igls chors da Surses vignan cun lour canzungs a gratular agl giubilar. Gio avantmezde è ena messa, ena messa scu mintga dumengia ena part dalla festa. Segl program stat er en apéro pigls chors anvidos e pigls giasts d’onour. Per chel è l’Uniun da donnas Salouf responsabla. A pled vign igl sivamezde tranter oter er cunsiglier Jon Domenic Parolini, igl «minister» da cultura digl Grischun. Tras igl program magna ainten la tenda da festa cun Maurus Dosch ena persunga, tar la quala igl cant stat fitg a cor. Sa tgapescha tgi dat en travagl d’ustareia cun spezialitads digl gril, risotto e pommes frites. Sponsours generous Roland Capeder accentuescha tgi da realisar ena schi gronda festa seia angal sto pussebel graztga agls numerous sponsours. «Sen chella veia lessa admetter a chels en tgod angraztgamaint», dei igl president digl comite d’organisaziun. La bagnvuglientscha anvers igl Chor viril Salouf seia fitg gronda e chegl fetscha grond plascheir, dei Roland Capeder. El spera tgi mintgign sa catta bagn a Salouf igls dus deis da festa. Da pudeir festivar cun en chor igl giubileum da 150 onns seia betg persasez. Plessas generaziuns sen tribuna El sa legra fitg sen la seira da gala dalla sonda seira ainten la sala polivalenta a Salouf, dei Roland Capeder. Sen tribuna sa preschaintan gist plessas generaziuns agl auditori, Cugl Chor viril Salouf canta ena furmaziun da 150 onns, cugl Chor Incantanti egn digls miglers chor da giuvenils tgi dat an Europa e cun la «Bargeda» en chor d’unfants plan veta. I seia ple tgi bel tg’en chor da giuvenils ed en chor d’unfants sa cattan tranter igls gratulants digl Chor viril Salouf e collaboreschan tigl concert da gala. Igl chor giubilar canta en schinumno «potpourri» da canzungs tgi totgan tigl Chor viril Salouf scu er igl «Chinesenmarsch». Er igl grond «hit» digl chor «igls 12 brigants» mantga betg, quasi scu punct final. La fegn matg festivescha igl Chor viril Salouf igl giubileum da 150 onns. Roland Capeder igl president digl comite d’organisaziun dalla Festa 150 onns Chor viril Salouf.

Sviluppar ideias, visiuns e sa participar activamaintg a tot igls affars tgi pertotgan els: igl cumegn da Surses dat ena vousch agls sies unfants, giuvenilas e giuvenils. Eneda agl meis s’inscuntran perchegl igls cunsegls d’unfants e giuvenils per discutar tematicas actualas. En project concret: la nova tgesa da scola primara a Savognin. Lour ideias e basigns concrets servan scu basa per la lavour digls architects. Ena disco da scolars, en local da fitness e miglras colliaziuns digl traffic public ainten las vischnancas – chegl èn tematicas tgi fatschaintan actualmaintg igls unfants e giuvenils da Surses. Lour ideias e giaveischs discuteschan els siva digl schaner 2022 mensilmaintg an rom da cunsegls da scolaras e scolars. Dar ena vousch agls unfants e giuvenils da Surses – ena visiun digl cumegn da lascher participar igls unfants a tot igls affars tgi pertotgan els: els duessan purtar aint, sviluppar e realisar lour ideias e giaveischs e furmar uscheia activ lour avigneir. Igls cunsegls da scolaras e scolars furman igl rom persiva. «Nous. Tots. Ansemen» «Schi te survignst viseta d’ensatgi tgi reiva per l’amprema geda se Surses, tge igl mossast?» u «T’imaginescha tgi te fissas regina da Surses, tge midessas te per tè, pigls ties genitours e per tat e tatta?» Exact chellas dus dumondas èn neidas fatgas ad unfants e giuvenils per elaborar igl maletg directiv Surses 2030. Chel è igl resultat d’ena retschertga tgi definescha propiests e visiuns digl cumegn pigl proxim decenni. «Nous. Tots. Ansemen» – uscheia sa nomna chel maletg directiv tgi accentuescha la participaziun dalla populaziun. «Nous ischan ena vallada cun bler potenzial pero er cun grondas sfeidas. Igl è damai impurtant, tgi nous sviluppan la nossa regiun ansemen cun l’antiera populaziun, e perchegl ègl ena gronda schanza dad involvar igls unfants e giuvenils ainten chel process. Els èn igls irtavels da chegl tgi nous faschagn ossa», dei Linda Netzer, manadra da svilup digl cumegn Surses. La participaziun digls unfants e giuvenils serva damai scu basa pigl futur – scu basa per realisar igl maletg directiv e scu basa tgi s’anclei per unfants e giuvenils da sa participar e concepeir. Assistent da giuvenils scu colliaziun Igl «cunsegl d’unfants Grava» cun represchentants da classa dalla scoligna anfignen la 4. classa primara, scu er igl «cunsegl gioven» cun represchentants dalla 5avla classa primara anfignen la terza superioura s’inscuntran eneda agl meis. Igl inscunter da radond en’oura ò li per la mesadad aint igl taimp liber e per l’otra mesadad durant igl taimp da scola. Els vignan accumpagneas da Thomas Eigensatz, assistent da giuvenils. El agescha uscheia scu colliaziun impurtanta tranter igls unfants e la gruppa da manar cun represchentants digl cumegn e dalla scola. «Per l’egna dagn nous inputs cun temas, tigls quals nous santissan gugent lour meini e per l’otra vignan discutos temas tgi fatschaintan els. Actualmaintg funcziunescha chegl scu ena sort pingpong tranter nous ed igls cunsegls ed igl è en amprem pass an direcziun da participaziun d’unfants e giuvenils», accentuescha Linda Netzer. Schi unfants e giuvenils vignan dumandos siva lour visiuns, tanscha en’oura savens betg. Spertamaintg vignan er numnos giaveischs e visiuns nunrealisticas. «Er cò gioia igl assistent da giuvenils ena rolla centrala. Lour giaveischs e tematicas vignan piglias serious, tuttegna priorisescha el las tematicas e sveglia er l’egna u l’otra discussiun. Per exaimpel vevan els numno igl giaveisch d’en local da fitness. Durant la discussiun èn els nias pertscherts, tg’ins dastga pir antrar cun aveir adamplia 16 onns. Tuttegna è sa sviluppada en’ideia tgi vign ossa persequitada anavant. Ins pudess per exaimpel anvidar en trenader da fitness ainten scola per mussar exercezis», concretisescha Linda Netzer. Ena nova scola cun banc da lavour e balasoua dad unicorn Enqualtgi project on igls unfants e giuvenils gio pudia realisar: per exaimpel on els organiso ena disco da scolaras e scolars per la 5 e 6avla classa primara. Pinavant on els fatg patratgs davart la nova tgesa da scola primara a Savognin: en parcadi per velos cun tetg, spegnas d’ava tgi sa laschan darveir e sarar pi simpel pigls unfants pitschens, en sistem per lascher sguttar igls calzers ainten pierti, ena nischa per chillar, daple plaz ainten las stanzas da scola, grondas fanestras per darveir, ena pare per scliviglier, en banc da lavour, ena stanza da schintgetgs pigl unfant tg’ò anniversari u letgs per durmeir ed avonda tualettas separadas. «Las visiuns ed igls giaveischs per la nova tgesa da scola èn per part fitg concrets, per part er fantascheia e giaveischs. Tscherts patratgs èn pero fitg significativs», dei Linda Netzer. Da chellas ideias è sa resulto en video tgi serva ossa scu basa da lavour pigls architects. Jugend.gr ed igl label dad UNICEF Igl cumegn da Surses sa participescha agl project «participaziun d’unfants e giuvenils aint igls cumegns grischuns» da jugend.gr, l’uniun tetgala per la promoziun d’unfants e giuvenils aint igl cantun Grischun. Cun chel project less jugend.gr promover la participaziun d’unfants e giuvenils sen nivel communal. Per contanscher chella visiun ò jugend.gr scumanzo en process cun dodesch cumegns aint igl Grischun: Surses, Vaz, Tavo, Landquart, Surselva soura, Lumnezia, Vaz Sot e Glion. Igl project dalla participaziun da giuvenils an Surses vala er scu realisaziun digl label «cumegn amicabel per unfants», tgi sa basa sen l’iniziativa internaziunala dad UNICEF «ChildFriendly Cities». Ella promova igls process per augmentar l’amicabladad per unfants ed accumpogna cumegns da realisar la convenziun pigls dretgs d’unfants. Las commembras ed igls commembers digl cunsegl gioven. La tgesa da scola primara Grava a Savognin vign sanada ed amplifitgeida. Daple plaz ainten las stanzas da scola, grondas fanestras per darveir ed ena nischa da chillar èn singulas ideias e giaveischs digls unfants e giuvenils pertutgont la nova tgesa da scola.

Aint igl territori digls Pizs da Barvogn ò Heinz Furrer ed en team da perscrutaders catto igls onns ‘70 costas ed en spundigl da saurs nudonts. En studi dat quatter decennis siva la cattada sclarimaint: i sa tracta d’en saur nudont da radond 20 meters lunghezza ed uscheia dad egn digls pi gronds animals tgi ò vivia avant 205 milliuns onns an Surmeir. Avant passa 40 onns on perscrutaders dall’Universitad da Turitg catto diesch costas ed en spundigl (Wirbel) agl feil da muntogna aint igl nordost digl Corn da Tinizong. Sen basa da lour furma è gio igls onns 1970 sto cler: chellas costas e spundigls totgan uriundamaintg ad en grond saur nudont. Dantant mantgevan cattadas sumigliantas per aveir ena referenza e damai infurmaziuns pi detagledas. Las costas ed igls spundigls èn siva lour preparaziun pretensiousa varsaquants decennis ias an amblidanza. En saur nudont da 20 meters lunghezza «Ia va gio igl onn 1976 savia – chegl stò esser sto en fitg grond saur nudont», dei Heinz Furrer. El è perscrutader e paleontolog all’Universitad da Turitg e totga tigl team tg’ò catto las costas da bunamaintg 1,1 m lunghezza ed en spundigl da 24 cm otezza e 26 cm largezza. «Chegl eran indezis per la grondezza digl saur nudont. Da lez taimp vaia supponia tg’el pudess aveir gia ena lunghezza da circa 15 meters», dei Heinz Furrer. 46 onns pi tard dat en nov studi finalmaintg sclarimaint: igl saur nudont da Heinz Furrer ed igl sies team è prubablamaintg sto 20 meters lung e totga damai tar egn digls pi gronds animals tg’ò vivia da lez taimp aint igl «Ozean da Surmeir» (Ozean Panthalassa), damai avant radond 205 milliuns onns. «Las balenas d’ozande on ena grondezza cumparabla», declera Heinz Furrer. Ma pertge ègl cuzzo belabagn en mez tschentaner per aveir tschertezza davart la grondezza da chel saur nudont? Heinz Furrer dat sclarimaint: «Sen basa dalla litteratura da lez taimp era pertschert, tgi sa tracta digl pi grond spundigl d’en tal saur nudont catto an Europa. Ia veva pero er santia d’ena cattada an l’America digl Nord davart en saur nudont anc pi grond, veva pero betg capacitads per eir an America e perscrutar anavant. Igl onn 2004 è nia catto igl pi lung skelet d’en saur nudont da 21 meters lunghezza. Sen chegl ò Martin Sander, en anteriour collega da studi, finalmaintg fatg chellas cumparegliaziuns ed ossa publitgia igls sies resultats.» Igl paleontolog Heinz Furrer sa legra, tg’igls sies fossils cattan passa 40 onns pi tard ena tala rancunaschientscha: «Cun chella publicaziun vign confirmo, tgi la nossa cattada totga tigls pi gronds saurs nudonts.» Igl saur sainza tgavazza e nom Davart la grondezza digl sies saur nudont ò Heinz Furrer ossa damai tschertezza. Tge tgi resta avert è la dumonda, sch’igl sies saur da chel feil aint igl territori digls Pizs da Barvogn – er ancunaschaint scu Fil da Stidier – ò possedia daints u betg. «Chegl na savainsa betg deir perchegl tgi vagn angal catto costas ed igl spundigl», dei Heinz Furrer. I fiss damai da far ulteriouras perscrutaziuns ainten la regiun digl Ela per forsa cattar ena part dalla tgavazza u missela. Chegl vess er per consequenza, tg’igl saur nudont digl Fil da Stidier survagniss en nom. «I fiss bel, da pudeir dar en nom a chel saur, chegl è pero angal lubia, sch’ins ò avonda material cun avonda indezis. Damai, i fissan necessarias parts dalla tgavazza, u aglmanc la misella cun òssa tgi totgan ansemen.» Da bel’antschatta ena lavour pretensiousa Heinz Furrer è siva d’aveir la tschertezza davart igl sies saur nudont motivo, da turnar anc eneda ainten la regiun digl Parc Ela: «I valess per franc la pagna, cunzont ainten las spondas da crappa. Ord vista scientifica è igl interess avant mang. Igl Fil da Stidier scu tal, tg’è ancunaschaint e dat an îgl perveia dallas stresas da crap verticalas, pretendiss pero grondas tgavas da crappa cun maschinas.» Avant 46 onns è Heinz Furrer ed igl sies team caro cun en jeep da militer direcziun tgamona digl Ela per contanscher igl Fil da Stidier. I sa tracta an chel cass dalla schinumnada furmaziun da Kössen, chegl èn rasadas da crappa digl taimp da Trias. «Cun stgalper vainsa tgavo or la singula toca d’anfignen 50 centimeters. Chella vainsa alloura pacheto an gasettas e purto tigl noss jeep. A Turitg vainsa colliia las singulas parts ed allontano igls minerals – ena lavour fitg pretensiousa.» Igl original digl spundigl digl Fil da Stidier è exponia aint igl Museum dall’Universitad da Turitg. Ena reconstrucziun digl skelet cun culadas dall’òssa gronda è exponeida aint igl Museum dalla Nateira grischun. Igl saur sgulont ed igl saur nudonts Igl aton passo ò la FMR rapporto davart Rico Stecher – en paleontolog grischun tg’ò fatg ena cattada extraordinaria aint igl madem territori. Igl onn 2005 ò Rico Stecher catto en fossil d’en saur sguolont nunancunaschaint, chel ò el numno «Raeticodactylus filisurensis». Heinz Furrer dat sclarimaint: «Saurs sgulonts totgan ainten las mademas rasadas da crappa scu igls saurs nudonts. Els on damai vivia igl madem taimp.» (fmr/sab) En saur nudont da 20 meters lunghezza Igl territori digls Pizs da Barvogn è ancunaschaint pigls sies fastezs da dinosaurs: saurs sgulonts, saurs da rapina, pero er saurs nudonts on laschea anavos lour fastezs dad avant 200 milliuns onns. Adegna puspe èn paleontologs igls davos decennis turnos ainten chel territori. Catto on els differents fossils. Egn da chels paleontologs è Heinz Furrer. Igls onns 1970 ò el cun en team da perscrutaders catto costas ed en spundigl da saurs nudonts. En nov studi dat en mez tschentaner pi tard sclarimaint: I sa tracta dad egn digls pi gronds saurs nudonts tgi ò vivia da lez taimp an Surmeir. (fmr/sab) Heinz Furrer cugl spundigl d’en saur nudont digl Fil da Stidier an Surmeir. Martin Sander cun ena costa d’en saur nudont digl Fil da Stidier. Las lavours da perscrutaziun agl Fil da Stidier igl 1976. Illustraziun digl taimp avant 205 milliuns onns: da mang dretg è da vaseir igl saur nudont, er saurs sgulonts on vivia da lez taimp. Igl Fil da Stidier totga tar la furmaziun da Kössen – ena rasada da crappa digl taimp da Trias dad avant 208 anfignen 201 milliuns onns. Costas ed en spundigl d'en saur nudont.

La pandemia ò accelero tscherts trends e models da lavour. Per igl Grischun sa dattan cotras plessas schanzas, scu tgi en’analisa digl Forum d’economia digl Grischun dall’antschatta matg 2022 mossa. Ma vala chegl er per Surmeir? La FMR dat ena survista. La pussebladad da luvrar da tgesa anor pussibilitescha models da lavour pi decentrals e flexibels, cun avantatgs: collaboratouras e collaboratours na ston betg exnom adegna esser preschaints fisicamaintg agl plaz da lavour. Uscheia vign la fiera da lavour pi gronda tge tg’è cunzont ena schanza per regiuns muntagnardas, constatescha igl Forum d’economia aint igl sies rapport da chest onn. La dumonda è dantant: èn las vischnancas prontas per models da lavour digitals? Endesch factours èn nias analisos: scolas e canortas, spazi d’abitar, taglias, internet, lavour, purscheidas da co-working, sanadad, traffic, sport, cultura e basigns digl mintgade. La FMR resumescha e preschainta set fatgs davart l’analisa digls cumegns an Surmeir. Igl è da risguardar, tgi Filisour e Barvogn èn bagn dus vischnancas fusiunadas tg’èn pero neida valetadas singulas perchegl tg’ellas mossan grondas differenzas tar igls singuls factours. Fatg 1: Vaz e Lantsch scu cumegns zont attractivs Cun 57 da 100 puncts pussebels è igl cumegn da Vaz ord vista digl Forum d'economia igl pi attractiv an Surmeir. An cumparegliaziun: cun 81 puncts è Coira segl amprem plaz, suando da Tavo cun 75 puncts e Samedan cun 74 puncts. Cunzont igls factours digl basign digl mintgade, sport e sanadad cuntanschan a Vaz bungas anfignen fitg bungas notas. Chegl pò neir attribuia alla gronda purscheida da buteias e restorants, pero er la purscheida per differents geners da sport d'anviern e da stad. Pinavant dattigl differentas practicas da medis aint igl cumegn da Vaz. Er igl cumegn da Lantsch cuntanscha an Surmeir cun 52 puncts en bung resultat. La raschung: basigns digl mintgade e sport èn nias valetos fitg positivs. An relaziun cun la grondezza digl cumegn ins ò a Lantsch ena gronda schelta tge tgi pertotga igls basigns digl mintgade: ena buteia e varsaquants restorants tg'èn accessibels a pe. Fatg 2: Filisour ed Alvra cun resultats manglous Cun 35 da 100 puncts pussebels (Filisour) e 36 da 100 puncts pussebels (Alvra) contanschan chellas dus vischnancas resp. cumegns en resultat manglous. La raschung: tigls criteris taglias, internet e purscheidas da co-working contanscha la vischnanca da Filisour mintgamai angal 1 da 10 puncts, damai igl minimum. Cun en pe da taglia da 115% è igl cumegn da Filisour (e Barvogn) igl pi «tger» an Surmeir. La media digl pe da taglia aint igl Grischun è tar 94%. Igl cumegn d’Alvra contanscha tigls criteris scola e canorta, taglias, internet, purscheidas da co-working e sport mintgamai en resultat tranter 1 e 3 da 10 puncts pussebels. La proxima canorta sa catta a Savognin e tot tenor fracziun è la distanza tar la scola pi gronda. Fatg 3: La cultura veiva a Surses e Barvogn Aint igl rapport digl Forum d’economia digl Grischun croda an îgl tgi Surses e Barvogn vignan valetos scu cumegns resp. vischnancas zont culturalas (7 resp. 8 puncts). Surses è la patria digl Festival cultural Origen ed uscheia en li, tgi tgira purscheidas culturals da renom naziunal. Ultra da chegl èn er da numnar igls dus museums a Savognin: igl Museum regiunal e la Sala Segantini. La vischnanca Barvogn segna cun ena gronda varietad da purscheidas culturalas: per l’egna organisescha igl hotel Kurhaus adegna puspe occurrenzas culturalas. Per l’otra seian menziunos igls dus museums: igl Museum dalla veiadafier ed igl Museum local. Fatg 4: nignas purscheidas da co-working an Surmeir Oter tg’igl cumegn d’Alvra contanschan tot igls cumegns resp. vischnancas tigl criteri purscheida da co-working 1 da 10 puncts – damai igl minimum. Igls cumegns na disponan betg da talas purscheidas. Sulettamaintg igl cumegn d'Alvra contanscha 2 puncts tar chel criteri perchegl tgi la proxima purscheida da co-working sa catta a Tusang. Fatg 5: La proxima buteia è contanschibla a pe Sch’igl vo pigls basigns digl mintgade porschan igls cumegns da Surmeir ena grond’offerta. Igls set cumegns resp. vischnancas contanschan ena media da 8,4 da 10 puncts. Ainten las plessas vischnancas è la veia tar la proxima buteia cun victualias e roba digl mintgade pussebla da survantscher a pe, chegl vala er per la veia tigl proxim café u restorant. Fatg 6: igl internet è mengia plang Tge tgi pertotga igl internet dattigl an Surmeir definitivamaintg potenzial da migliuraziun, chegl cunzont aint igls cumegns d’Alvra, Lantsch, Filisour e Vaz. Schibagn la spertezza da download scu er d’upload contanscha notas manglousas. La media surmirana è sulettamaintg tar 3,7 da 10 puncts pussebels. Fatg 7: Igls cumegns attractivs on mengia pac spazi d'abitar Via sur tot igls diesch criteris èn igls cumegns da Vaz e Lantsch igls pi attractivs an Surmeir (varda fatg 1). L’otra vart dalla medaglia: els èn er igls pi tgers – igls tschains resp. igl taragn da biagier u edifezis èn fitg ots e tgers e taragn per biagier è stger. Tgi tgi tschertga damai ensatge pi bunmartgea pò far chegl aint igls cumegns Alvra e Ferrera (mintgamai 7 da 10 puncts pussebels). Sot igl suandont QR code èn da cattar las analisas detagledas digls singuls cumegns: https://www.wirtschaftsforum-gr.ch/uploads/files/wohnattraktivitaet-alle-gemeinden_spider.pdf Igl profil digl cumegn da Surses: cunzont igl provedimaint da sanadad ed igls basigns digl mintgade vignan valetos fitg ots. Igl profil digl cumegn da Lantsch: dantant tg’igl basign digl mintgade e la purscheida da sport vignan valetos fitg ots, vignan igl martgea da lavour e la cultura valetos manglous.

Malgro nov sistem d’elecziun, las parteidas etableidas – l’Allianza digl Center (AdC) e la Parteida liberaldemocratica – defendan la dumengia d'elecziun lour tschintg sezs surmirans aint igl parlamaint grischun. Las surpresas digl de: Fabio Luzio (PLD) gudogna ena cursa testa a testa cunter Sandra Baltermia-Guetg (AdC) aint igl circuit Surses e cun Luana Bergamin pò l’AdC defender igl sagond sez pigl circuit Alvaschagn. Igls circuits electorals da Surmeir – Surses, Alvaschagn, Belfort e Barvogn – els èn represchentos cun totalmaintg tschintg sezs aint igl parlamaint grischun. Treis sezs per l’Allianza digl Center (AdC), dus sezs per la Parteida liberaldemoratica (PLD) – chella repartiziun dallas parteidas resta er siva dallas elecziuns dad ier madema, chegl malgro igl nov sistem da proporz. Treis da tschintg deputos surmirans on recandido per en’ulterioura perioda d'uffezi e pudia defender lour post: Gaby Ulber (AdC) pigl circuit da Belfort, Felix Schutz (PLD) pigl circuit da Barvogn e Reto Crameri (AdC) pigl circuit dad Alvaschagn. Luana Bergamin (AdC) e Fabio Luzio (PLD) davaintan igls novs deputos surmirans. Circuit electoral Surses: Fabio Luzio vo cun la plema Aint igl circuit electoral da Surses pò la PLD defender igl sies sez da Gaby Thomann-Frank: Fabio Luzio è nia eligia scu nov deputo. «En sentimaint fitg nunusito», dei igl om da Cunter anvers la FMR. La cursa ainten chel circuit era fitg averta: ena candidata e treis candidats da quatter differentas parteidas. E scu gio avant quatter onns on las dus parteidas etableidas ainten la val – la PLD e l’AdC – cumbattia pigl unic sez aint igl parlamaint grischun: ena cursa testa a testa tranter Fabio Luzio (PLD) e Sandra Baltermia-Guetg (AdC). Alla fegn digls chints ò Fabio Luzio fatg 11 vouschs daple tgi la sia concurrenta. «Ia va anc mai gia uscheia en lung giantar scu oz, las minutas passavan betg», dei Fabio Luzio curt siva dalla sia elecziun. «Igl è sto ena surpresa ed è ensatge fitg spezial d’aveir tant sustign an Surses. An mintga cass ma legra ossa d’amprender a canoscher tot igls deputos aint igl Cunsegl grond a Coira.» Circuit electoral Alvaschagn: AdC defenda igls dus sezs Clera fegnameira tar l’Allianza digl Center digl circuit electoral Alvaschagn: defender igls dus posts aint igl Cunsegl grond. Chegl è gartagea: Cun Reto Crameri da Surava, igl deputo an uffezi, e da nov cun Luana Bergamin da Vaz è la parteida er igls proxims quatter onns represchentada cun dus sezs aint igl parlamaint grischun per chel circuit. Gio igl aton passo veva Reto Crameri menziuno anvers la FMR, tg’el candidescha per ena terza perioda d'uffezi e tg'el chinta cun ena reelecziun. Cun bunga raschung: 659 vouschs ò el contanschia aint igls cumegns d'Alvra e Vaz. «Igl plascheir è immens grond e confirmescha, tgi la populaziun ò gronda fidanza ainten chella lavour tg’ia va presto igls davos otg onns. Pinavant ègl ena gronda surpresa tgi vagn pudia defender igl sagond sez per la nossa parteida», dei Reto Crameri. La gronda concurrenza era neida dallas ulteriouras quatter parteidas: sper Reto Crameri e Luana Bergamin on otg persungas candido per chel circuit, damai dus persungas da mintga parteida. Alla fegn digls chints ò Luana Bergamin fatg 557 vouschs ed uscheia 367 vouschs daple tg’igl terz rango – Nico Züllig (PLD) da Vaz. «Dumengia dumang sunga lavada e va panso, tgi fiss schon bel da far en pêr vouschs. Ia era pero franca tgi na tanscha betg. Far tantas vouschs e davantar deputada am fò fitg loscha e mossa, la gliout am sustigna», dei Luana Bergamin. Circuit electoral Belfort: Gaby Ulber vo an sagonda perioda d'uffezi I fiss sto ena surpresa, schi la deputada digl circuit Belfort, Gaby Ulber (AdC) da Lantsch na fiss betg neida reeligeida ier. Ella ò pudia defender igl sies sez cun radond 50% dallas vouschs e scumainza damai la sia sagonda perioda d'uffezi aint igl Cunsegl grond. «Igl è en fitg bel sentimaint dad esser reeligeida per pudeir cuntinuar cun las lavours scumanzadas e tgirar las reits tg’èn sa sviluppadas igls davos onns. Cugl nov sistem d’eliger erigl grev da giuditgier, sch'ia vigna reeligeida u betg», dei Gaby Ulber. Per la concurrenza da Werner Wyss (PPS) ed Andrin Caviezel (PS) ògl alla fegn digls chints betg tanschia. Circuit electoral Barvogn: Felix Schutz gudogna igl cumbat famigliar Siva d’esser sto otg onns deputo ò Felix Schutz da Filisour venavant l’intensiun da restar ainten chel uffezi. Malgro concurrenza or dall’atgna famiglia – sia neza Seraina Schutz (PS) – ò el pudia defender igl sies sez cun 117 vouschs. En tgit pi exact mossa pero, tgi Seraina Schutz ò fatg 85 vouschs ed ò fatg sulettamaintg 32 vouschs pi pac. En resultat, tgi na fò betg smarvagler igl barba: «Ia va supponia, tgi Seraina fetscha en bung resultat. Ella stat per ena nova generaziun ed en po en’otra politica. Ia pains, tgi chella generaziun pi giovna ò influenzo igl sies bung resultat», dei Felix Schutz. Er igls dus ulteriours concurrents Jörg Schäfer (PPS) e Marco Schmidt (AdC) da Barvogn on gia pacas schanzas pigl sez aint igl parlamaint grischun ed on sulettamaintg rimno vouschs per lour parteida. "La populaziun ò gronda fidanza ainten chella lavour tg’ia va presto igls davos otg onns." Far tantas vouschs e davantar deputada am fò fitg loscha. "Cugl nov sistem d’eliger erigl grev da giuditgier, sch'ia vigna reeligeida u betg." "Ia va supponia, tgi Seraina fetscha en bung resultat." "Ia na va anc mai gia uscheia en lung giantar scu oz."

Da tge decisiun, pigleida aint igl decurs dalla vossa veta, s’anriclez igl pi fitg? E schi vessas la pussebladad da midar ensatge aint igl voss passo, tge fiss chegl? Chegl èn dus dallas dumondas, cun las qualas la protagonista digl codesch «The Midnight Library» vign confruntada. La matta giovna, digl tottafatg desperada dalla sia veta actuala, less sa piglier la veta cun ageid da medicamaints. Chella amprova na gartegia pero betg scu giavischia ed uscheia resta ella per en taimp persa tranter veta e mort. Chel taimp passainta ella pero ainten ena biblioteca fictiva noua tg’ella survign la caschung da liger aint igls codeschs. Chels rachintan mintgamai ena biografia pussebla dalla giovna protagonista. Ena veta tg’ella vess pudia veiver, sch’ella vess piglia otras decisiuns aint igl passo. Gio mecta spert vign igl lectour e la lectoura sessour scu tg’igl codesch vign a fittar, chegl tg’ia na less pero an nign cass tradeir cò. Schi bagn scu tgi l’istorgia dalla donna giovna e las sias mellas da vetas pusseblas am on plaschia, anc pi fascinada sunga dalla dumonda, tge fiss sto schi … Adegna puspe am tschainta la dumonda tge decisiuns tgi èn relevantas per ena veta cuntainta. Èn chegl las decisiuns grondas davart igl mastier tg’ins less amprender, igl partenari, cun igl qual ins less passantar la veta, igl domber d’unfants tg’ins vess gugent? Franc tot decisiuns fitg impurtantas, ma dantant da liger igl codesch ed er cun reflectar la mia atgna veta sa mossa a me tgi savens èn pitschnas decisiuns, tgi crodan aint igl mintgade, gist schi impurtantas. Ellas na pertotgan savens betg angal l’atgna veta, mabagn er chellas digls concarstgangs. Decisiuns vignan pigleidas de per de, segl antier mond. Decisiuns banalas dalla dumang (tge vistgadeira) anfignen la seira (tge film vurdar) vignan pigleidas sainza pansar grond allas consequenzas. Chellas decisiuns n’èn betg da gronda impurtanza e faschessan er betg mal, schi fissan sbagledas. Scu stattigl pero cun las decisiuns pi grondas? Impedescha la mia decisiun ad en oter u otra da realisar ena veta giavischeida. È Putin er lavo en de ed ò decidia d’attatger l’Ucraina? Ò el panso allas consequenzas dalla sia decisiun? E pigless el oz en’otra decisiun sch’el vess, scu la protagonista aint igl codesch digl scribent e schurnalist engles Matt Haig, la pussebladad da sa revigneir dalla decisiun pigleida? Ia na crei betg. Ma nous ischan betg Putin e vagn er betg la pussanza da piglier talas decisiuns tgi on per consequenza mort e devastaziun per milliuns da carstgangs. Ma forsa tgi nous pudagn tuttegna reflectar puspe eneda las nossas atgnas decisiuns e surtot las consequenzas tgi chellas on pigls noss concarstgangs. Dall’istorgia, preschentada all’antschatta da chella columna, lessa tradeir angal tant. Igl èn magari er las decisiuns pitschnas tgi on grondas consequenzas. Pia Plaz lavoura scu schurnalista libra. Ella veiva cun sia famiglia a Winterthur. Pia Plaz è redactura libra da la FMR....

Per l’amprema geda expona igl sculptour Linard Nicolay las sias ovras ainten la sia vischnanca natala. Las sias pi novas ovras expona el aint igl «Talvo Chesa Orta», egn digls pacs clavos tg’exista anc ainten la vischnanca da Barvogn. Cun las ovras da plastica da fier mossa Linard Nicolay novs svilups an cumbinaziun cugl material geis. El seia losch da pudeir exponer las sias ovras ainten la sia patria, cun la quala el è fitg colliia. (cdm/fmr) La vernissascha dall’exposiziun «Intervals» ò li igls 27 da matg 2022 allas 13.00, a caschung digl «Bergfahrtfestival». L’exposiziun è averta anfignen igls 23 d’otgover 2022. Daple infurmaziuns sot www.linardnicolay.ch u sot 081 936 00 10 u talvo@chesa-orta.ch. Linard Nicolay expona las sias ovras da geis aint igl «Talvo Chesa Orta» a Barvogn.

La populaziun digls cumegns fusiunos da Surses ed Alvra vign a pled: siva igl onn 2017 fò la Regenza ossa danovamaintg en’analisa dalla situaziun an vischnancas fusiunadas. La raschung: examinar igl effect dalla fusiun a media anfignen a lunga vista. Ins era strousch fusiuno scu nov cumegn da Surses resp. cumegn d’Alvra, cura tgi chellas fusiuns èn neidas analisadas a caschung dalla «Controlla dallas fusiuns I» igl onn 2017. La raschung: analisar igls effects dalla fusiun a moda cumplessiva. Per survagneir en resultat davart chel effect a media anfignen a lunga vista vignan ossa examinadas per la sagonda geda las fusiuns digls cumegns da Surses, Alvra ed ulteriours 25 cumegns aint igl cantun Grischun – sen incumbensa dalla Regenza. Lascher neir a pled la populaziun La «Controlla dallas fusiuns II» è identica cun la controlla digl onn 2017 e cumpeglia indicaziuns dall’administraziun communala, scu er l’evaluaziun dallas datas publicas da statistica e da finanzas. «Ord vista scientifica ègl raschunevel, da far tschintg onns pi tard ena sagonda analisa», dei Thomas Kollegger, manader digl Uffezi da vischnancas. Per la Regenza ègl dantant er impurtant, tgi la populaziun dallas vischnancas fusiunadas vigna puspe a pled. Perchegl survignan chels deis tot las persungas cun dretg da votar ainten las vischnancas da Surses ed Alvra la pussebladad d’exprimer lour opiniun. Per la «Controlla dallas fusiuns» vign luvro cun 29 indicatours: preschien­tscha aint igl internet, igl pe da taglia, igl interess alla politica communala u la cuntantientscha cun las autoritads politicas èn exaimpels per tals indicatours. Tot tenor indicatour suonda la rasposta correspondenta dall’administraziun communala, sur las datas publicas da statistica e finanzas u digl questiunari alla populaziun. Igls 29 indicatours vi­gnan classifitgias e mossan alla fegn finala scu tg’igls cumegns èn sa midos e sviluppos siva dalla fusiun. Ena pussebladad per exprimer malcuntantientscha En onn siva la fusiun igl onn 2016 tigl cumegn da Surses è neida fatga l’amprema analisa digl cantun. Igl resultat: schibagn igls argumaints economics scu er igls factours da societad eran rastos ple u manc segl madem nivel scu avant la fusiun. La qualitad dalla democrazeia era perfign sa migliurada en zichel. Tge tgi croda an îgl: en grond plus per la participaziun allas votaziuns sen basa communala. Persiva en minus chegl tgi pertotga la collaboraziun intercommunala. Pinavant vessan radond 36% digls dumandos betg ple detg EA alla fusiun. Ena cefra, tg’è pero da piglier cun precau­ziun, perchegl tg’ella n’è betg propa scientifica: «Ena tala retschertga porscha er la pussebladad, d’exprimer malcuntantientscha. La dumonda è mintgamai, è chella malcuntantientscha er d’attribueir alla fusiun? Ord vista scientifica ins stuess damai dumandar mintga singul, pertge tg’el na schess betg ple EA. Chel tgi rasponda n’è tot tenor betg chel tg’è sa participo alla votaziun da lez taimp», declera Thomas Kolleger. Chegl è er la raschung, tgi chella dumonda n’è betg ple figurada ainten la «Controlla dallas fusiuns II». En svilup economic pigl cumegn d’Alvra Igl cumegn d’Alvra exista siva digl onn 2015. Dus onns siva dalla fusiun resultescha, tgi radond 73% digls dumandos schessan puspe EA alla fusiun. Pinavant era sa musso aint igl rapport a caschung dalla «Controlla da fusiuns I», tg’igl cumegn d’Alvra veva fatg en grond svilup aint igl sectour dall’economia siva dalla fusiun: capacitads finanzialas, professiunalitad, attractivitad digl li ed igl effect anvers anor eran sa sviluppos zont positivs siva dalla fusiun. Igls factours da societad eran rastos segl madem nivel, sulettamaintg la qualitad dalla democrazeia veva musso en levet regress, chegl cunzont perveia dalla collaboraziun intercommunala. Per la nova analisa dalla fusiun n’ò igl cumegn d’Alvra betg do or ena recumandaziun alla populaziun da sa participar alla retschertga: «La partizipaziun alla politica communala ed igl interess politic è ia anavos siva dalla fusiun, chegl mossa er igl domber da participaziun allas radunanzas communalas. Per me è chegl en segn, tgi l’administraziun ed igls fatgs communals funcziuneschan e tgi la populaziun è cuntainta», declera Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn. En maletg pi objectiv Igl cumegn da Surses recumonda alla populaziun da sa participar alla sagonda examinaziun: «Nous vagn grond interess agl resultat ed i dat en’invista, scu tgi abitantas ed abitants dalla val veian la fusiun. Cler, i dat differents puncts tg’èn sa midos, tschertas tgossas scu las taxas per las sereneras d’ava èn neidas pi tgeras. Cun gronda tensiun spetg ia igl resultat schi vign migler u mender», dei igl mastral, Leo Thomann. Thomas Kollegger na risca betg da far ena prognosa: «Ia sung digl aveis, tgi vi­gna betg mender, perchegl tgi las fusiuns da chellas dus vischnancas schean anavos gio en pêr onns, ins è sa diso a tschertas tgossas. I daro damai perfranc en maletg pi objectiv tgi avant tschintg onns.» Controlla dallas fusiuns: la populaziun vign a pled Analisar igls effects dalla fusiun a media anfignen a lunga vista – chella fegnameira persequitescha la Regenza cun la «Controlla dallas fusiuns II». Pertutgias da chella controlla èn er igls dus cumegns fusiunos an Surmeir, Alvra e Surses tg’eran gio sa participos all’amprema controlla igl onn 2017. Analisadas vignan inidicaziuns dall’administraziun communala scu er datas publicas da statistica e finanzas. Pinavant vign la populaziun a pled: mintga persunga cun dretg da votar survign chels deis en questiunari per exprimer lour opiniun, per exaimpel cun dumondas davart la professiunalitad dallas autoritads u la fidanza politica. La «Controlla dalla fusiuns II» è identica cun chella digl 2017. Sulettamaintg la dumonda, sch’ins schess puspe EA alla fusiun mantga chest’eda, cun bunga raschung. Quant cuntaint ischas Vous cun la veta aint igl cumegn? Quant grond è igl Voss interess alla politica communala? Dumondas tgi la populaziun da Surses pò rasponder a caschung dalla «Controlla dalla fusiun II».

Spindrar egn digls unics monumaints ainten la vischnanca da Farrera – chegl è l’intensiun dall’uniun «Ameis da Farrera». Necessaria fiss ena sanaziun totala, procurar pigls meds finanzials sa mossa actualmaintg scu gronda sfeida. 100 anfignen 150 onns exista gio la rezgia dalla vischnanca da Farrera e vala damai scu egna dallas perdetgas istoricas davart cundiziuns da producziun d’antrouras. An funcziun n’è ella ozande betg ple, anc serva ella scu depot per lenna, è dantant per eir an decadenza. Spindrar egna dallas sulettas «iconas» istoricas dalla vischnanca, chegl è l’intensiun tgi l’uniun «Ameis da Farrera» persequitescha gio varsaquants onns. Igl impuls per spindrar la rezgia ò do Fridli Brazerol (90), en fegl digl anteriour razgeder. «Per ena vischnanca è chegl en monumaint tg’ins stuess mantigneir», declera igl president dall’uniun, Alois Hundertpfund. Costs nunsuportabels per cumegn ed uniun Ena sanaziun totala dalla rezgia da Farrera muntess en’investiziun da radond 250 ​000 francs. Ena somma tg’è ni pigl cumegn da Farrera ni per l’uniun «Ameis da Farrera» surportabla. «Perchegl ischans ans adressos a 750 cumegns digl cantun Grischun e Turitg, menaschis tgi elaboreschan lenna, fundaziuns, bancas e firmas pi grondas. Vagn perfign fatg en bloc», dei Alois Hundertpfund. Igl facit: radond 20 ​000 francs èn nias ansemen igls davos meis. Ena bela somma tg’è dantant gliunsch davent dalla fegnameira finala. La davosa speranza: en crowdfounding. Chel fetta an treis emdas, mossa dantant ena bilanza intermediara pitost mediocra: radond 10 ​000 francs – tge tgi monta tgi 19% dalla somma finala èn finanztgias. I resta damai paca speranza, tg’igl crowdfounding pudess davantar en success, damai tg’el fetta la fegn matg. Zona cotschna impedescha en li da scuntrada Las visiuns, ideias e giaveischs eran multifars: «Igl onn 2015 ò igl student d’alloura ed architect d’ozande, Philipp Winet surpiglia igl pensum da concepeir ideias per la rezgia da Farrera scu lavour da finiziun digl sies studi», declera Alois Hundertpfund. Las sias propostas: midar igl diever dalla rezgia scu zona da scuntrada ni perfign scu pitschen restorant. Damai tgi la vischnanca da Farrera na dispona strousch anc da tals lis: en pitschen museum dalla vischnanca ed igls sulets lis da scuntrada èn la pitschna buteia ainten vischnanca e la tgesa da club dalla patinera. I dat bagn anc l’egna u l’otra uniun, pero scu tgi Alois Hundertpfund declera, è per exaimpel er l’Uniun da musica an prievel da sa schliier, causa mancanza da commembras e commembers. «La rezgia da Farrera schea siva digl onn 2016 ainten la zona cotschna, causa curdada da crappa. Las premissas per ena reutilisaziun ni li da scuntrada n’èn betg dadas. Ainten talas zonas èn lubeidas sulettamaintg maseiras per mantigneir en bietg», explitgescha Alois Hundertpfund. Perchegl persequitescha l’uniun da sanar la rezgia tenor cundiziuns lubeidas: la metter an funcziun uscheia tg’ella stess a disposiziun per persungas interessadas, uniuns, pero er classas da scola per amprender a canoscher metodas da producziun da lenna d’antrouras. Las maschinas duessan puspe funcziunar, la roda d’ava duess neir messa an funcziun e boras duessan pudeir neir razgedas. Pinavant duess ella restar ena part dall’identitad dalla vischnanca muntagnarda. Malgro igl pitschen success an connex cun rimnar daners per spindrar la rezgia, Alois Hundertpfund resta optimistic: «Ena pitschna somma vainsa ansemen. Chegl na tanscha betg per ena sanaziun totala. Igl project n’ò betg fatg naufragi, tenor pussebladas vurdainsa da mantigneir la rezgia tant scu pussebel.» Ena pussebladad fiss da sanar la roda d’ava, tgi sa catta anc oz agl our digl bietg. Electrifitgeida per taimps da mancanza d’ava La rezgia dalla vischnanca da Farrera sa catta sper veia principala, directamiantg agl ual da Farrera, chegl cun bunga raschung: la roda d’ava procurava digls sies taimps per la forza necessaria – tot tenor otezza dall’ava. Electrifitgeida è ella siva digl onn 1933, chegl tgi sarviva an taimps da mancanza d’ava. A parteir digls onn 1960 anfignen igls onns 1990 era la rezgia anc an funcziun, dantant angal sporadicamaintg e cun electricitad. Differentas amprovas da reparar la rezgia n’on anfignen oz gia nign success. Igls ameis da Farrera Igls «Ameis da Farrera» è en’uniun tg’è neida fundada avant passa 50 onns dad anteriours abitants ed abitantas. Ozande è mintga casada da Farrera represchentada cun aglmanc en commember u ena commembra ainten l’uniun. Ella chinta 435 commembras e commembers, 336 da chels veivan utro. L’incumbensa principala dall’uniun è la cronica da Farrera tgi cumpara eneda ad onn e rachinta dad evenimaints ainten vischnanca. Pinavant magna l’uniun igl museum dalla vischnanca. Dorfsägerei Schmitten La rezgia da Farrera pi prubabel igls onns 1930. Uscheia sa preschainta la rezgia da Farrera ozande. Ella n’è betg ple an funcziun ed è per eir an decadenza. Alois Hundertpfund, igl president dall’uniun «Ameis da Farrera» s’angascha gio varsaquants onns pigl mantignamaint dalla rezgia da Farrera.

A caschung d’ena seira d’infurmaziun on interessadas ed interessos pudia s’infurmar a Savognin davart la sanaziun persistenta da lour tgesa an connex cugl plan d’acziun «Green Deal». Aint igl rom da chel plan vignan talas sanaziuns sustigneidas cun contribuziuns cantunalas, tg’èn neidas augmentadas igl aton passo. Cun varsaquants muteivs ecologics ed economics on experts lia sensiblisar ed infurmar igl public. «Cunaschez vous igl Overshoot Day?», uscheia èn preschaintas e preschaints nias beneventos marde seira ainten la Sala Grava a Savognin. La raschung: ena seira d’infurmaziun tigl tema «Green Deal» tgi duess infurmar davart la sanaziun persistenta d’edifezis e programs da promoziun digl cantun. Spertamaintg è igl public nia fatg a saveir: igl Overshoot Day è igl de, cura tgi las resursas naturalas, tgi la tera sò puspe reconstrueir an taimpra d’en onn, èn duvradas se. An Svizra è chel de sto igls 13-05-2022. Interess mediocher a Savognin «Varsaquants onns purschagn nous gio talas seiras d’infurmaziun», dei Andrea Lötscher anvers la FMR. «La nossa strategia è: infurmar, sensibilisar, promover e cunsiglier. Chegl è en process permanent.» Ins na possa betg spitgier, tgi la gliout sa decida d’ager immediat siva ena tala occurrenza, manegia Andrea Lötscher pinavant. Per sensibilisar la gliout seiigl l’incumbensa digl cantun dad eir ainten las regiuns, uscheia er a Savognin. Avant en pêr emdas ò gia li la seira d’infurmaziun a Coira, mintga soptga era pustada. Ainten la Sala Grava èn varsaquantas soptgas rastadas veidas. «Igl eran annunztgias considerablamaintg daple persungas tgi chegl tg’eran alla fegn finala preschaintas», dei Andera Lötscher. Mintga cass è individual Radond en’oura e mez on experts digl Uffezi d’energeia e traffic digl Grischun scu er dalla banca cantunala refero ed infurmo scu tg’ins pò sanar energeticamaintg l’atgna tgesa, tge tg’è da risguardar, scu tg’ins sò profitar digls programs cantunals da promoziun e scu tgi ena sanaziun pò neir finanztgeida. Igls avantatgs: pofitar dallas contribuziuns, dulzar la valeta dall’immobiglia, spargner expensas a lunga vista e contribueir ensatge agl clima. A mang d’en exaimpel concret dalla «famiglia Cavegn» è nia preschento igl proceder pass per pass. Er igls costs concrets e quant tgi la famiglia ò dabung a contribuziuns cantunalas resp. noua tg’els son spargner taglias è nia preschento agl public. Adegna puspe on igls referents accentuo, tgi la situaziun da partenza sa disfranztgescha da cass tar cass. «Perchegl ègl inevitabel da sa lascher cunsiglier scu amprem, tigl Uffezi per energeia e traffic ni d’en cunsiglieder d’energeia», ò Andrea Lötscher accentuo durant igl sies referat. Siva dalla part uffiziala on igls organisatours davert la runda da discussiun pigl plenum. Spertamaintg on preschaintas e preschaints fatg dumondas, per part er criticas: Scu procder cun tgesas tg’èn sot protecziun da monumaints? Igls costs preschentos na seian betg realistics. Tge far sch’ins seia an possess d’ena suletta dulzada? Scu finanztgier ena hipoteca scu pensiunada? Igls experts on accentuo, tgi seia d’anlisar igls singuls cass e tgi detta an mintga cass er pussebladads per ena hipoteca scu pensiuno. Green Deal – la rasposta digl cantun Las consequenzas dalla midada digl clima on caschuno tg’igl tema davainta politic – minimar l’emissiun digl CO2 è la fegnameira. Igl otgover passo ò igl Cunsegl grond decidia igl plan d’acziun Green Deal – cun la fegnameira: «netto nolla emissiuns da gas cun effect da serra anfignen igl onn 2050». 24% da chellas emissiuns vignan caschunadas d’edifezis. L’amprema etappa digl Green Deal: ena gronda part digls 67 milliuns francs tgi vignan mess a disposiziun pigls proxims quatter onns è previa per ramplazzar scaldamaints fossils antras sistems da scaldar regenerabel scu er per augmentar l’effizienza digls edifezis existents cun ageid da maseiras d’isolaziun. Treis dumondas ad Andrea Lötscher, manader digl Uffezi d’energeia e da traffic FMR: Igl otgover passo ò igl Cunsegl grond decidia davart igl plan d’acziun Green Deal. Tge effect sa mossa anfignen ossa? Andrea Lötscher: Chel ò gia en grond effect. An general vainsa radond 1200 dumondas da promoziun ad onn. Cun la duplicaziun dallas contribuziuns vainsa pigl onn 2022 gio ossa radond 1000 dumondas. Pinavant badainsa er igl colp geopolitic – la ghera ainten l’Ucraina. Ossa ins percorscha, tg’ischans er dependents da gas. Igl effect: blers vottan neir davent digl gas. Malgro igl effect positiv, oz a Savognin ègl er do vouschs criticas aint igl public – protecziun da monumaints u mengia ots costs. Scu tractez tala critica? Chella critica santinsa savens. I dat tschent muteivs pertge tgi ena sanaziun na duess betg esser realisabla ed angal treis muteivs pertge tg’ins pudess ager tuttegna. Igl è grev da giuditgier singuls cass sen distanza, pertge vogl, scu sa preschainta igl edifezi etc. La dumonda è mintgamai: noua stat igl proprietari e tge è la sia fegnameira? Chella sa disfranztgescha sa tgapescha tranter ena persunga da 30 onns ed egna da 75 onns. Igl è cler, tg’ins investescha cun 75 onns betg ple 200 000 francs. Savens davainta ena sanaziun alloura actuala, schi dat ena midada dalla generaziun. Igl Green Deal è la rasposta digl cantun sen la midada digl clima. Vous vez all’antschatta digl referat er discurria davart chels effects climatics. È alla fegn digls chints è ena sanaziun betg ena dumonda finanziala? Muteivs ecologics èn part dalla sensibilisaziun e pon gidar da decider. Radond 5% saneschan ord muteivs ecologics. Muteivs principals per ena sanaziun èn mengia ots costs da scaldar, comfort manglous, muteivs estetics, donns u tg’igl scaldamaint è defect. Igls preschaints a Savognin èn tranter oter s’infurmos davart las promoziuns finanzialas tg’els on da bung aint igl cass d’ena sanaziun. «Scu anteriour architect vaia fatg differentas sanaziuns, perchegl am interessescha la tematica. Ia vei pero dus problematicas: tge ins fò per exaimpel cun tgesas tg’èn sot protecziun da monumaints? Per chellas ègl grev da cattar ena schliaziun. Ed igls costs tg’èn nias preschentos oz n’èn betg realistics.» «Ia sung rivo all’infurmaziun per esser segl current e betg ord interess per sanar l’atgna tgesa. La mia tgesa è neida biageida igl onn 1984, pero ia na fatsch navot ple ve da chella. Ia va an senn da la vender. Igl è pero interessant tge tg’è nia rachinto davart subvenziuns e scu tgi vo anavant.» «Ia reiv digl fatg. Ossa sunga pensiuno, pero vaia fatg d’antrouras chellas sondas geotermicas. Perchegl sunga interesso tge tgi dat da nov, igl è impurtant tg’ins sò tge tgi corra e passa sen la fiera. L’infurmaziun scu tala ò persvadia, igls costs betg, chels èn considerablamaintg pi ots. La mia tgesa vaia ansasez sano, ossa vaia anc an senn d’installar en indrez fotovoltaic.» «Nous surpigliagn la tgesa digls genitours e lagn renovar fanestras, palantschias e ramplazzar igl scaldamaint. Igl noss architect ans ò infurmo, tg’ins pudess er anc sanar las pareis resp. igls meirs per esser pi effiziaint arisguard l’energeia. Igl referat è sto fitg interessant e las contribuziuns da promoziun digl cantun èn fitg generousas, chegl animescha.»

Las elecziuns digls deputos resp. la deputada da Surmeir on strousch procuro per grondas surpresas. E tuttegna, igl nov sistem d’eliger n’ò per exaimpel an Surmeir gia nign effect. La FMR ò do en tgit pi exact aint igls resultats circuitals e preschainta ­enqualtgi observaziuns spezialas an Surmeir. Igl territori da Surmeir cumpeglia quatter circuits electorals – Alvaschagn, Barvogn, Belfort e Surses. Igl circuit d’Alvaschagn ò da bung dus sezs aint igl parlamaint grischun, igls ulteriours circuits mintgamai en sez. Dumengia ò igl pievel surmiran eligia lour deputos resp. deputada pigls proxims quatter onns. Mintga sagonda Surmirana resp. Surmiran eligia l’Allianza digl Center Las elecziuns da dumengia passada mossan cler e bagn: l’Allianza digl Center è la gronda victoura an Surmeir. Exact 48,8% dalla popula­ziun digls quatter circuits ò do la sia vousch alla parteida digl center ed uscheia mintga sa­gond Surmiran resp. Surmirana. Cun mintgamai radond 55% dallas vouschs è la quota per l’AdC aint igls circuits d’Alvaschagn e Belfort spezialmaintg ota. «Nous ischan stos durant igl cumbat electoral fitg manevel allas abitantas ed agls abitants. Durant igl cumbat electoral ischans ias ainten las differentas vischnancas e vagn discurria cugls abitants. Chegl ò alla fegn finala valia la pagna», declera Reto Crameri, suprastant dall’AdC Alvra/Surses. Schlaffada per la PLD aint igl circuit d’Alvaschagn Betg angal l’AdC ò investo taimp, lavour e daners aint igl cumbat electoral an Val Alvra e Vaz. Cun Nico Züllig e Sascha Ginesta ò la fracziun dalla PLD Alvaschagn tarmess dus candidats aint igl cumbat electoral pigls dus sezs aint igl circuit electoral d’Alvaschagn. Sper veias, sen tavlas e gleischs da veia era visualiso cun placats «Sascha Ginesta – igl pirat, cowboy e striun» u Nico Züllig – «viglia da surpiglier responsabladad». Er enqualtgi occurrenza è neida organisada durant las davosas emdas. Taimp e daners tg’on alla fegn finala strousch valia la pagna: la PLD survign scu sagond ferma parteida aint igl circuit Alvaschagn sulettamaintg 16% dallas vouschs – ena schlaffada. «Igl è sto cler, tgi nous n’ischan betg abels d’attatger la bastiun digl center, spitgia vainsa pero tut­tegna en migler resultat», dei Sascha Ginesta, sez candidat e president dalla fracziun PLD Alvaschagn. «I irritescha cunzont tgi la distanza cunter anavos è schi pitschna – vot deir an cumparegliaziun cun las ulteriouras parteidas tgi n’on betg investo tant ainten en cumbat electoral. Ins stò damai sa dumandar, schi chel è ansomma necessari? En tant vainsa spero da forsa pudeir gudagner en sez causa digl nov sistem d’eliger. Alla fegn finala on pero igls dus candidats cun las ples vouschs fatg la cursa e chegl corresponda alla mia tgapientscha dalla democrazeia», dei Sascha Ginesta. Igl nov sistem d’elecziun n’ò gia nign effect an Surmeir Dumengia passada è nia eligia per l’amprema geda tenor igl nov sistem digl proporz dobel. En sistem, tg’ò er caschuno per enqualtgi surpresa scu per exaimpel an Lumnezia: en deputo perda igl sies sez, betg perveia digl domber da vouschs (575), mabagn perveia digl proporz. En candidat cun 306 vouschs gudogna chel sez. Betg an Surmeir – da bung on igls quatter circuits tschintg sezs aint igl parlamaint grischun. Chels vignan occupos igls proxims quatter onns dallas tschintg persungas tg’on er contanschia las ples vouschs ainten lour circuit. 11 vouschs daple – la PLD gudogna an Surses ena cursa testa a testa Igl èn alla fegn digls chints sulettamaintg 11 vouschs tgi geidan a Fabio Luzio (PLD) alla victorgia aint igl circuit da Surses. Chellas 11 vouschs mantgan agl cuntrari a Sandra Baltermia-Guetg (AdC). Ma noua èn eidas a perder chellas pêr vouschs? Dus ulteriours candidats dalla PPS e PS tg’on forsa piglia davent l’egna u l’otra vousch? Ella declera: «Adrian Ballat (PS) ed ia vagn gia en smartspider sumigliant, ia persequitesch pitost ena politica digl center sanester, uscheia tg’èn franc eidas a perder en pêr vouschs an lezza direcziun. Tuttegna, cun quatter candidats vainsa gia ena fitg bunga schelta an Surses uscheia tgi mintgign ò pudia eliger tgi tg’el ò lia. Cler, per me ègl desillusionont, ia vess gia grond tschaffen dad eir aint igl parlamaint grischun. E tuttegna, 38% dalla populaziun ò do la sia vousch a me. Chegl dat curasch da cuntinuar ena veia politica.» Ena candidata dalla PS gudogna bunamaintg en sez I vess betg mantgea bler ed ena candidata giovna dalla PS fiss neida eligeida scu deputada pigl circuit electoral da Barvogn. Ia sa tracta an chel cass da Seraina Schutz tg’ò contanschia 28% dallas vouschs da Barvogn e Filisour – damai er 28% dallas vouschs per ena parteida anfignen ossa pac etableida an Surmeir. «Nous vagn lan­tschea la fracziun PS Alvra Surses aposta per chel cumbat electoral. Igl mies bung resultat mossa, i dat er electouras ed electours dall’ala sanestra. Aint igl cumegn d’Alvra vainsa perfign contanschia igl sagond migler resultat. Ossa ans stuainsa stabileir per eir an quatter onns pigl amprem sez aint igl parlamaint», dei Seraina Schutz. Ella è la neza digl deputo tg’è nia reeligia – Felix Schutz (PLD). La particularitad: Seraina Schutz ò contanschia 85 vouschs, ed uscheia gist angal 32 vouschs pi pac tgi sies barba. «Ia va spero, d’igl neir anc pi manevel», dei Seraina Schutz cun en pitschen surreir. Survista tenor circuits e domber da vouschs Surses Fabio Luzio (PLD) 304 vouschs Sandra Baltermia-Guetg (AdC) 293 vouschs Adrian Ballat (PS) 124 vouschs Ignaz Netzer (PPS) 57 vouschs Alvaschagn Reto Crameri (AdC) 659 vouschs Luana Bergamin (AdC) 557 vouschs Nico Züllig (PLD) 190 vouschs Sascha Ginesta (PLD) 168 vouschs Julia Huber (PS) 136 vouschs Giglia Gantenbein (PS) 129 vouschs Kilian Margreth (PPS) 124 vouschs Gianfranco Brenn (PPS) 90 vouschs Marco Vögeli (PVL) 75 vouschs Michael Hartmann (PVL) 62 vouschs Belfort Gaby Ulber (AdC) 104 vouschs Andrin Caviezel (PS) 49 vouschs Werner Wyss (PPS) 38 vouschs Barvogn Felix Schutz (PLD) 117 vouschs Seraina Schutz (PS) 85 vouschs Marco Schmidt (AdC) 65 vouschs Jörg Schäfer (PPS) 33 vouschs Surmeir AdC 1 701 vouschs PLD 781 vouschs PS & Verds 523 vouschs PPS 345 vouschs PVL 137 vouschs L'Allianza digl Center digl circuit Alvaschagn L'Allianza digl Center Alvra Fabio Luzio è nov deputo. Igls treis deputos e las dus deputadas da Surmeir pigls proxims quatter onns: davos (da san.) Fabio Luzio, Gaby Ulber e Luana Bergamin, davant (da san.) Felix Schutz e Reto Crameri.

Dumengia proxima scumainza a Tavo igl Forum mundial d’economia, pi ancunaschaint scu igl «WEF». Per dar agl intern ed agl extern d’en pavigliun d’ena firma americana ple taimpra da premaveira peglia chella a tschains dalla Schutz SA an veir senn, en gôt. A parteir da dumengia tgi vign stat Tavo per tschintg deis aint igl focus digl interess internaziunal. Persungas dalla politica, dall’economia, dalla cultura e digl sport s’inscuntran per eir alla tschertga d’en mond ideal. L’occurrenza mundiala è betg angal ena plattafurma noua tgi igls pi pussants dalla politica lessan far miraclas e spindrar tot igls problems tgi vagn. Na ella è er igl li noua tgi las grondas interpresas ed igls gronds concerns tgi dat sen chest mond sa preschaintan e chegl schi imposant scu pussebel. Da preschaint è a Tavo bagn premaveira, dantant per ena firma americana da computers mantga anc la dretga taimpra da premaveira. Tge far per tgi igls visitaders da lour pavigliun vegian l’impressiun tgi Tavo sa preschainta an plagna fluriziun? Cun la firma Schutz SA da Filisour ins ò catto la schliaziun. Piglier a tschains en gôt e las pi belas flours alpinas tgi flureschan aint igl decurs dalla premaveira er a Tavo. Graztga agls bungs contacts Markus Schutz, egn digls patrungs dall’orticultura a Filisour ò detg d’esser sto fitg sursto cura tgi la firma americana vegia s’annunztgia. Cun aveir en bung contact cun Hans Martin Heierling, tgi vegia er da far cun l’organisaziun digl Forum mundial d’economia, seigl nia schi gliunsch. Cun aveir li igl «WEF» per l’amprema geda da premaveira e betg igl anviern seia er sa dada la collaboraziun cun l’interpresa americana da computers. Markus Schutz ò menziuno tgi ins vegia adegna furnia flours per l’occurrenza internaziunala, alloura pitost arranschamaints da flours. Ma da furneir gist en antier gôt chegl seia daveiras en novum. Igl anviern seia Tavo an vistgia alv, uscheia tgi chegl seia en maletg natural. Da preschaint seia a Tavo betg anc digltottafatg premaveira. Graztga allas plantas ed allas flours alpinas tgi igl client peglia a tschains duessan las persungas tgi visetan igl pavigliun dalla firma americana da computer aveir l’impressiun tgi Tavo sa preschainta an plagna fluriziun. Plantas dad 1 meter anfignen 4 meters Exact quantas plantas tg’ins dovra per decoraziun e per dar la dretga taimpra da premaveira saptga el betg deir, manegia Markus Schutz. Previa seian eneda da manar radond 200 plantas pi pitschnas e pi grondas a Tavo. Chellas plantas dereivan tottas dalla schinumnada «Baumschule» a Filisour, en curtgign noua tgi la Schutz SA ò ena gronda tratga da plantas. Las plantas e tgaglias tg’ins furnescha pigl «WEF» èn tottas ainten en vasch. Las plantas èn pegns, schembers, tievs e badogns. Scu tgi Markus Schutz ò rachinto èn las plantas da ples grondezzas tranter 1 meter anfignen 4 meters. Radond 300 francs per planta Da furneir ò la Schutz SA betg angal plantas, mabagn er da ples sorts flours alpinas scu per exaimpel genzianas e steilalvas. Da plazzar chellas ins vegia uscheia tgi tot para natural, dei Markus Schutz cun en surreir. Chegl tgi pertotga igl prietsch per mintga planta singula dei el: «radond 300 francs costigl da piglier a tschains ena planta per chels tschintg deis». Igl junior dalla Schutz SA ò managea tgi igl client american seia sto sursto d’aveir da paer angal 300 francs per ena planta. An America ins vegia oters prietschs, managea ò el prie­tschs pi ots. Previa è da manar radond 200 plantas pi pitschnas e pi grondas a Tavo. Las plantas e tgaglias tg’ins furnescha pigl «WEF» èn tottas ainten en vasch. Er flours alpinas vignan furneidas dalla Schutz SA. Fotos GIon Nutegn Stgier

Ple u manc dus onns cun paca activitad per las uniuns da teir digl District da teir Alvra/Surses. Vurdo cantunal on persvadia igl davos onn cunzont igls giovens dalla Val Alvra. Igl teir campester 2022 ò li a Rona ed a Crappa Naira. Dus onns è betg sto pussebel da manar tras la radunanza generala digl District da teir Alvra/Surses. Chel district è egn digls nov districts tgi appartignan alla Federaziun Grischuna digl Sport da Teir (BSV). President digl District da teir Alvra/Surses è gio divers onns Leonhard Gruber da Farrera. Gist all’antschatta dalla radunanza generala, tg’ò gia li a Solas, è nia sa regurdo a Toni Schaniel da Tinizong ed a Gregor Spinas da Sur, tots dus tiradours activs ed angascheas, tg’èn betg ple tranter nous. Strousch activitads Scu tgi Leonhard Gruber ò detg seian las activitads da teir stadas igls dus davos onns ferm restranscheidas perveia dalla pandemia. Gia li vegian nignas occurrenzas da teir pi grondas cun pacas excepziuns. Betg gia li vegia er igl final grischun da gruppas igl 2021. Gia da trer igls stetgs dalla Festa da teir federala 2020 a Lucerna ins vegia er a tgesa e betg ainten la Svizra centrala. Ossa seia puspe pussebel da turnar alla normalitad, er tigl teir. Igl interess pigl sagettar sa redutgescha adegna pi fitg e cun la pandemia vegia igl teir gist er anc pitia. Igl president è dantant da bunga speranza tgi cun la normalitad cattan puspe daple tiradours la veia aint igls stands da teir. Igl president ò er detg tgi davart dall’Associaziun da teir svizra (SSV) ed er digl BSV vignan adegna daple perscripziuns ed ordinaziuns, chegl tgi simplifitgescha ansomma betg igl antier travagl da teir. Walter Gubser da Barvogn tgi segna tigl district pigl ressort giovens ò detg tgi a Crappa Naira vegian otg giovens e giuvenils fatg igl curs da teir ed a Barvogn gist diesch mats. Sen camp cantunal vegian igls giovens persvadia cun obtigneir tigls giuvenils, Gian Ardüser da Casti igl sagond post tigl final grischun 2021 a Crappa Naira e Cyrill Gubser da Barvogn tigls giovens igl quart post dad 80 participants e participantas. Angal ple quatter uniuns Siva tgi las Uniuns da teir Sotgôt, Surgôt ed igls Tiradours da sport e pistola Surses on fusiuno tar l’Uniun da tiradours Surses dattigl aint igl District da teir Alvra/Surses angal ple quatter societads da teir. Anc activas ed autonomas èn l’Uniun da teir Mot ed er la Societad da teir Barvogn. La pi gronda uniun èn igls Tiradours da sport Alvra, alla quala appartignan tot igls tiradours activs dalla Val Alvra cun excepziun da chels da Barvogn. La tendenza tgi las 105 uniuns da teir tgi dat aint igl Grischun fusiuneschan tar societads da teir regiunals sa mossa adegna daple. Chegl tgi fò er senn cun las uniuns betg cattar persungas tgi surpeglian igls uffezis an suprastanza. Ultra da chegl è igl teir davanto igls davos onns adegna pi professiunal, uscheia tgi blers tiradours teiran ple u manc angal ple igl teir campester ed igl obligatoric. Puspe Teir Banadetg Fontana Igls dus davos onns ò betg gia li igl Teir Banadetg Fontana, chegl perveia dalla pandemia. Ossa ò puspe li l’occurrenza da teir an onour digl erox surmiran. Eneda veva igl Teir Banadetg Fontana en’immensa muntada. Chel tiradour tgi gudagneva igl teir era an tots gros igl rètg-tiradour da Surmeir. Tratg vign igl Teir Banadetg Fontana er chest onn scu usito sen la scheba B4. Igl program è igl suandont: dus schozs prova, seis schozs singuls e seis schozs seria. Li ò chel igls 3 e 4 da zarcladour 2022 a Rona. Vetiers dattigl er en teir da gruppas ed en teir da paiamaint. Igl teir campester chel ò alloura li a Rona ed a Crappa Naira e chegl igls 11 e 12 da zarcladour 2022. La delegaziun dall’Uniun da teir cantunala cugl president Carl Frischknecht, represchentants dalla politica e digl militer visetan chest onn durant igl teir campester igl stand da teir a Rona.

Venderdi cumenza a Gossau l’occurrenza da chant naziunala cun 333 chors che derivan da tut ils 26 chantuns da la Svizra. Als experts sa preschentan er 25 chors grischuns. Trais chors virils rumantschs concerteschan schizunt cuminaivel. Per nov dis daventa Gossau il center dal chant naziunal. Il Festival svizzer da chors sa lascha cumparegliar cun ina Festa da chant federala. Chantar cuminaivel, quai è il motto da l’occurrenza da chant svizra a Gossau. Experts, auditurs ed audituras vegnan ad udir in program multifar interpretà da vegl e giuven e da giuvenils e d’uffants. Chors virils e chors maschadads chantan chanzuns popularas, tradiziunalas da jazz, da pop, schlaghers – e jodlà vegn schizunt er. Il Festival svizzer da chors cumenza ils 20 da matg 2022 e cuzza fin ils 28 da matg 2022. Cun 9000 chantadurs e chantaduras Da la partida èn a Gossau 333 chors che derivan da tut las regiuns da la Svizra. En tut vegnan 9000 chantadurs e chantaduras a l’occurrenza da chant naziunala. A sa preschentar als experts ed er al public vegnan ils chors en nov differents lieus da silenzi. Sin il program stattan lura er 125 concerts spezials. Annunziads per il Festival svizzer da chors 2022 èn lura er 25 chors dal Grischun. Sin champ naziunal tutgan ils chors grischuns, e quai cunzunt ils chors rumantschs, tar l’elita. Blers da quels chors han in fitg bun num. Dals 25 chors grischuns che chantan a Gossau derivan gist 14 chors da regiuns rumantschas. Sper ils chors da vallada Ligia Grischa, Lumnezia e Surses èn tranter auter era il Chor cecilian Trun, Chor viril Laax, Cor viril Engiadina Bassa, il Chor viril Domat ed il Chor mischedau Suraua da la partida al festival da chant – per numnar mo intgins. La giuventetgna da chant dal Grischun è represchentada cun ils dus chors Incantati ed il chor da giuvenils da noss chantun cun dus chors da la classa superiura. Trais chors – in concert da gala In dals chors da vallada è il Chor viril Ligia Grischa. El stat sut la direcziun da Christoph Cajöri. A Gossau vegn il chor a chantar trais chanzuns. Ina da quellas è «Il paun palus», bunamain l’imni sursilvan, mess en notas da Georgius Schmid von Grüneck. Chant pli contemporan è lura la melodia «Il tschiel plein steilas» che Flavio Bundi ha mess en notas tenor in text da Donat Cadruvi. Il Chor viril Lumnezia chanta tranter auter sco gia tar la Festa da chant chantunala il 2018 a Chiavenna la chanzun fitg pretensiusa «Canzun dal signun» cumponida dad Eduard Lombriser tenor il text da Gion Battesta Sialm. Dapi intgins onns stat quest chor sut la batgetta da Retus Giger. Pretensiusa è dentant er la chanzun «Return» ch’il Chor viril Surses vegn a chantar sut la direcziun da Rainer Held. Il text deriva dal pli enconuschent poet surmiran, da pader Alexander Lozza. E mess quel en notas ha Ernst Broechin, in dals gronds cumponists. Ils trais chors da valladas concerteschan lura cuminaivel, e quai la sonda, ils 28 da matg 2022 a las 19.30 en la baselgia da son Andrea a Gossau. Gia tar la Festa da chant federala da 2015 a Meiringen avevan ils trais chors virils concertà cuminaivel ed intgantà il public cun lur vuschs sonoras. Quai vegnan las trais furmaziuns segir e franc er a far a Gossau cun lur concert da gala. Il Chor viril Surses è er da la partida a Gossau. Qua avant quatter onns tar l’occurrenza da chant chantunala a Chiavenna. Foto Gion Nutegn Stgier Ligia Grischa dat concert e regala in portatun a la Rumantschia Dumengia, ils 22 da matg concertescha il Chor viril Ligia Grischa en la baselgia claustrala a Glion. Cun questa chaschun preschenta il chor il nov disc cumpact cun il titel «La Ligia Grischa sin viadi». Suenter trais onns d’abstinenza da concert dal renumà chor viril survegn l’auditori chanzuns tut a dubel dals chantadurs. Sco en ils concerts d’antruras empermetta il concert vegnind schatgs musicals e sper quels preschenta il chor il nov disc cumpact, il qual è vegnì registrà quest onn. El concert sa barattan las chanzuns tradiziunalas rumantschas cun pli novas cumposiziuns dals cumponists contemporans Gion Giusep Derungs, Gion Balzer Casanova e Flavio Bundi. Il dirigent Chrisoph Cajöri ha elegì ina vasta paletta chantica per dar concert. La reputaziun musicala dal chor viril vegn sutlingiada da chanzuns en ils linguatgs russ, franzos e tudestg. Las ovras da Dmitry Bortniansky, Joseph Bovet, Paul Miche e Kurt Weil stattan sin il program. (fmr/ff)

A caschung digl program pigl giubileum da 20 onns ò la Biblioteca Populara Savognin purschia en workshop per crear tavlas pigl isch-tgesa. 12 donnas e nigns omens èn sa participadas agl curs creativ – scu an 99,9% digls cass. Pertge ò la manadra digl curs Eveline Schocher Selic tradia anvers la FMR. «Da chegl pudessigl dar pi savens», uscheia igl facit dad enqualtgi donna tg’è sa participada agl workshop ainten la Biblioteca Populara a Savognin per crear lour atgna tavla pigl isch-tgesa. I sa tracta dad egn da varsquants puncts da program tgi la biblioteca organisescha causa igl giubileum da 20 onns. Igls products da radond treis ouras lavour sa laschan vaseir: ena tozza tavlas coluradas e creadas tenor gosts individuals. Creaziuns caligrafas è en trend I sa tracta digl sagond curs resp. workshop tgi Eveline Schocher Selic ò mano ainten la biblioteca a Savognin. Ella vala scu veira spezialista schi vo per creaziuns caligrafas, seia chegl cun fletter u penel. Crear ena tavla pigl isch-tgesa pretenda pero enqualtgi preparaziun dalla manadra: «Mintga donna am ò tarmess davantor sies pleds u frasas per la tavla. Ia va fatg differentas propostas caligraficas per pudeir preparar las schablonas», declera Eveline Schocher Selic. «Far fallo ins na sò navot», èn stos igls pleds dalla manadra cura tg’ella ò benevento las 12 participantas e musso enqualtgi tavlas scu mosters exemplarics. En tgit ainten l’egna u l’otra fatscha dallas participantas ò spertamaintg tradia lour pansiers: scu duess ia esser bunga da crear ena tala ovra? Aint igl decurs dalla seira èn veaple sa sviluppadas 12 ovras individualas e las donnas èn davantadas veaple pi creativas. Cun calours, penels e differentas schablons on ellas cun l’egn u l’oter tip dad Eveline Schocher Selic decoro lour tavla. Ena creativitad tgi pretenda pero buna concentraziun – per exaimpel schi singuls bustabigns dalla schablona ston neir allontanos cun ena pincetta. E tuttegna porscha en tal curs er l’occasiun per l’egn u l’oter raschieni e sgnocca tranter las participantas. 99,9% donnas Creaziuns caligraficas, scu letrar manil u tavlas cun proverbis èn davantadas en trend, scu tgi Eveline Schocher Selic declera: «Ia va scumanzo avant en pêr onns cun talas creaziuns. Spertamaintg è sa musso en grond interess, cunzont davart dallas donnas. Aint igl frataimp èn igls curs fitg dumandos.» 99.9% digls curs vignan visitos da donnas, declera ella ed attribuescha chegl agl tema «decoraziun» tg’è forsa pitost tgossa dallas donnas ainten casada. «Mies om ò gio proponia da porscher eneda en curs per omens avant igl Son Valantegn», dei ella cun en pitschen reir. Las 12 donnas da Savognin èn an mintga cass stadas fascinadas digl curs e digl product final: «All’antschatta vaia panso tg’ia na vigna betg da far chegl», «Ia sung stupeida digl resultat final» u «L’atmosfera dalla gruppa era fitg ampernevla» uscheia igl facit final. En facit tg’è er sto visibel ainten lour fatschas cura tg’ellas on banduno la biblioteca la seira tard cun en surreir e lour atgna tavla ainta mang. Treis dumondas allas bibliotecaras Nora Netzer e Sabine Vincenz FMR: Pigl voss giubileum da 20 onns Biblioteca Populara Savognin preschentez Vous en program variont cun differentas occurrenzas publicas. Cun tge intensiun? Sabine Vincenz: Nous lagn far attent sen la biblioteca e procurar tgi la gliout seia per­tscherta tgi vagn chella ainten vischnanca. Nous lagn er mussar tgi la biblioteca n’è betg simplamaintg angal liger ni amprestar codeschs mabagn er en li da scuntrada e barat noua tg’ins sò per exaimpel esser creativ. Tge on tavlas creativas da far cun codeschs – pertge az vez decidia per ena tala occurrenza pigl voss program da giubileum? Nora Netzer: Esser creativ è gist uscheia recreativ scu liger. Pinavant on las tavlas er bustabs e sch’ins ò creo en’ovra creativa ins è gist uscheia ventirevel scu siva d’aveir ligia en codesch (rei). La Biblioteca Populara Savognin exista ossa siva da 20 onns – 20 onns tg’èn stos accumpagnea d’en fitg grond svilup an connex cun medias tg’èn accessiblas digitalas. Tgi vo ansomma anc ainten ena biblioteca? Nora Netzer: Nous na vasagn chegl beg scu concurrenza, mabagn pitost scu purscheida supplementara. Blers carstgangs on dantant tuttegna anc gugent ainta mang en codesch. Nous vagn er bleras famiglias tgi reivan cun lour unfants. Igl è simplamaintg pi bel da sfiglier ainten en codesch d’unfants u comic sch’ins igl ò ainta mang. Sabine Vincenz: Las purscheidas digitalas vagn nous integro aint igl noss abunamaint: i dat la pussebladad d’amprestar tar nous en codesch u da telecarger per exaimpel en codesch online. Cun chella purscheida savagn nous en tant er eir cugl trend. Floriana Bruseghini e sies product final. Las participantas èn stadas fitg concentradas. Las participantas èn stadas fitg concentradas. La lavour cun la pincetta pretenda en mang chiet. Igls products sa laschan vaseir.

L’Uniun Kibe Laibella magna las canortas a Savognin e Valbella tgi tgiran actualmaintg 75 unfants. Ena purscheida tg’è veapi dumandada. La consequenza: l’uniun e la purscheida creschan. Perchegl vign ella sustigneida da nov d’ena administratoura tgi sa deditgescha alla lavour digl mintgade uscheia tgi la suprastanza sa deditgescha an futur allas dumondas strategicas. La purscheida dalla tgira cumplementara alla famiglia è veapi dumandada, er an regiuns periferas. La suprastanza dall’Uniun Kibe Laibella tgi magna las canortas a Valbella e Savognin sa cumpona da tschintg donnas indigenas. Siva digls 1. da matg 2022 vignan ellas sustigneidas da Katja Schmid scu administratoura. Ainten l’intervista cun la FMR tradeschan las suprastantas Kim Osinga e Bettina Bergamin pertge tgi l’uniun dovra sustign e scu tgi stat cugl project «canorta an Val Alvra». FMR: Igl voss intschess cumpiglia s’extenda da Coira anfignen Tavo. Pertge èn las canortas a Savognin e Valbella talaveisa attractivas? Kim Osinga: I vign luvro qualitativmaintg fitg bagn e la purscheida è vasta. Pinavant stat igl li dalla canorta adegna er an connex cugl li da luvrar e d’abitar digls genitours. Bettina Bergamin: Ena canorta ainten regiuns periferas è en model tg’ò catto pir igls davos onns acceptanza. Pero gist ainten regiuns tgi on da cumbatter cun l’emigraziun è ena tala purscheida necessaria. Er cò von adegna daple mammas a luvrar. Betg d’amblidar, per persungas tgi edutgeschan sulettas è chegl ena purscheida fitg impurtanta. Siva digl 1. da matg 2022 sustigna da nov cun en pensum da 40% en’administratoura l’Uniun Kibe Laibella. Pertge ins è sa decidia per en tal model? Kim Osinga: Nous lagn garanteir la qualitad e la saveida. En tal model discargia la suprastanza tgi lavoura ansasez an uffezi d’onour. Projects e visiuns n’ischans betg abels da realisar sulets. Chegl monta tgi per pudeir garanteir er a lunga vista las canortas an Surmeir duvrainsa en sustign professiunal. Chegl èn digl reminent er models tg’èn sa cumprovos ainten otras regiuns scu per exaimpel a Maiavilla u ainten la Nagiadegna. Bettina Bergamin: I dat adegna puspe situaziuns nunspitgeidas aint igl affar digl mintgade, scu per exaimpel persunal tgi croda or. Ossa surpeglia l’administratoura igls pensums digl affar ed è persunga da contact anvers anor e nous ans pudagn deditgier a dumondas strategicas scu ulteriouras purscheidas per exaimpel durant igl taimp da stad, chegl ò pitia anfignen ossa. Canortas èn er ena dumonda finanziala, savens èn ellas deficitaras an regiuns periferas. Cun l’administratoura dattigl costs supplementars. Scu sò la voss’uniun finanztgier chel menaschi? Bettina Bergamin: Chegl constat ed è d’attribueir agl tarif pigls unfants tgi sa drezza alla paia digls genitours, chella è ainten regiuns periferas per regla pi bassa tgi aint igls centers. Schi lagn porscher ena canorta da bunga qualitad na vogl betg sainza sustign digl mang public. La regiun Grischun central tgi cumpeglia igls cumegns da Vaz, Lantsch, Alvra, Farrera, Filisour Barvogn e Surses ans ò garantia da finanztgier per treis onns l’administratoura. Chegl è cleramaintg en signal tgi la regiun sustigna la tgira cumplementara alla famiglia. Kim Osinga: Ins na dastga pero betg amblidar: ena tala purscheida fò en li pi attractiv per abitar. Sch’ins fò igl antier chint dat chegl per exaimpel daple antradas da taglias, plazzas pon neir occopudas ni vignan stgaffeidas antras la canorta, igl domber da scolaras e scolars è garantia etc. Scu regiun ins profitescha alla fegn finala. E tuttegna, ena gronda part dalla regiun Grischun central è la Val Alvra noua tgi na dat betg ena tala purscheida. En’amprova avant en pêr onns ad Alvagni ò fatg naufragi. Ena tgossa per l’Uniun Kibe Laibella? Kim Osinga: Chegl è cleramaintg egna dallas ampremas incumbensas per l’administratoura – sclareir dumondas avertas, igl basign, tge pussebladads e variantas tgi dat. Bettina Bergamin: La cunvegna cun la regiun cumpeglia neir sen alv tgi nous elaboragn en model per la Val Alvra. Las sfeidas saron da cattar igl li adatto ed igl domber d’unfants. I dat differents models e nous ischan persvadias da cattar uscheia ansemen cun la regiun ena schliaziun. L’uniun e la regiun on damai viglia da cattar ena schliaziun an Val Alvra. Cura ins pò chintar cun l’avertura? Kim Osinga: Ena data na savainsa betg numnar. Igl è pero la nossa prioritad. La procedura cun cattar en li, persunal, drizzar aint etc. è dantant betg da sotstimar e chella cozza minimum en onn. Tge ulteriours projects vign l’administratoura a piglier permangs ainten en’amprema fasa? Bettina Bergamin: Schi en’uniun crescha dattigl er daple incumbensas e tematicas tg’ins stò tractar, per exaimpel en nov reglamaint da persunal, digitalisaziun, lavour publica, igl nov edifezi a Valbella u professiunalisar tscherts process. A Savognin lagn nous stgaffeir ena plazza d’amprendissadi, er chegl caschunga lavour. BOX Las tgimirolas a Savognin e Valbella L’Uniun Kibe Laibella è neida fundada igl onn 2009 da treis mammas indigenas e neida averta igl onn 2010 a Parpan. Causa mancanza da plaz ins è siva curt taimp scaso a Valbella, igl edifezi porscha spazi per 23 unfants per de. Repartia sen l’antier’emda visetan circa 80 unfants la canorta. Perchegl tgi l’infrastructura n’è betg ple conforma agl taimp vign biagia actualmaintg en pêr meters sper la canorta actuala ena nova canorta cun daple spazi ed infrastructura moderna. Igl onn 2015 ò l’uniun avert en’ulterioura canorta a Savognin. Ella porscha plaz per 12 unfants per de. Las dus canortas dattan lavour a 22 collaboratouras e collaboratours. (fmr/sab) Ena collaboraziun gartageda: (da san.) Daniel Albertin (mastral Alvra), Simon Willi (mastral Lantsch), Luzi C. Schutz (mastral Filisour Barvogn), Kim Osinga (suprastanta Kibe Laibella), Patricia Battaglia (suprastanta Kibe Laibella), Katja Schmid (nova administratoura dallas canortas), Leo Thomann (mastral Surses), Bettina Bergamin (suprastanta Kibe Laibella) e Maurin Malär (mastral Vaz). Canortas èn veapi dumandadas, er ainten regiuns periferas e pretendan perchegl en’administraziun professiunala.

Igl davos onn ò l’uniun gia da renunztgier a ples occurrenzas perveia dalla pandemia. Davos las culissas è ella tuttegnan anc stada activa. Da nov è Silvia Capeder neida eligeida an suprastanza. Antros da nov ainten l’uniun èn diesch travagls. Alla radunanza generala tg’ò gia li aint igl hotel Piz Mitgel a Savognin èn stos dalla parteida 26 commembers e commembras (15 stgisas). Siva digl bavegna ò Patrick Thurner, igl president dall’Uniun da mastirants e commers Surses, laschea repassar igl davos onn da gestiun dall’uniun. Cun success vegia l’uniun sa mess aint pigl nov luvratori da cumegn a Cunter e betg a Savognin (Davos Fallung). Piglia posiziun vegia l’uniun er tar la revisiun generala dalla planisaziun locala. Cun Irene Kolb ins vegia catto ena persunga dall’economia tgi seia stada pronta da candidar per la suprastanza digl cumegn da Surses. Ella seia er neida eligeida, chegl tgi fetscha plascheir. Cun l’elecziun da Fabio Luzio scu nov deputo seia er neida eligeida la persunga tgi stetta igl pi manevel all’economia ed agl commers, ò detg Patrick Thurner. Chegl tgi pertotga igl sustign pigl svilup regiunal giavischess Patrick Thurner daple preschientscha da commembers e commembras. S’angaschea vegia l’uniun er chegl tgi pertotga cutier per persunal da staschung ed er catto graztga all’acziun cutier per ena part da chel. I dat puspe la tenda da commers Chegl tgi pertotga igl domber digls commembers dastga l’Uniun da mastirants e commers Surses esser cuntainta. Igl davos onn èn gist diesch affars nias da nov commembers dall’uniun. Aint igl frataimp ò l’uniun 100 commembers. Chegl demossa tuttegna tgi l’economia ed igl turissem èn ena ferma pitga an Surses. Er chest onn on igls commembers e las commembras dall’uniun la pussebladad da preschentar dalla «Scuntrada» lour travagls ainten la tenda da commers. Tar la «Scuntrada» 2021 on otg commembers fatg adiever da chella pussebladad. Per curveir igls costs ò en affar da paer 100 francs per preschentar igl sies travagl ainten chella tenda visavi agl hotel Piz Mitgel. Vurdo 9 onns bagn dallas finanzas An tavla èn er stadas elecziuns dallas persungas tgi appartignan alla suprastanza dall’Uniun da mastirants e commers Surses. Demissiuno veva Karin Hersche tg’era neida eligeida igl davos matg 2013 scu cassiera dall’uniun. Damai è ella stada responsabla 9 onns per las finanzas dall’uniun. Fatg ò ella chegl cun chito, fitg serious e professiunal. Chegl conferma er la facultad actuala dall’uniun tgi schea tar 123 ​000 francs. Da nov segna Silvia Capeder per la cassa dall’uniun, er ella scu Kairn Hersche ena persunga tgi so tge tgi contabilitad monta. Patrick Thurner è nia reeligia per en ulteriours treis onns scu president dall’Uniun da mastirants e commers Surses. Giancarlo Cavegn e Pirmin Cotti èn nias confirmos per la suprastanza. Mademamaintg reeligeida an chel gremi è neida Irene Kolb. Demissiuno scu revisours on Cecilia Jäger e Bruno Wasescha. Da nov surpeglian Silvana Savoldelli ed Amanda Thomann chel uffezi. Per eneda igls 7 e betg igls 6 da zarcladour Gl’onn passo ò l’uniun er gia da renunztgier agl ansolver da mastirants tradiziunal perveia dallas maseiras cunter covid-19. Siva tgi dat chel (20 onns) ò chel adegna gia li igls 6 digl 6 allas 06.00. Chest onn croda chel de gist sen Glindesde-Tschuntgesmas. Chegl è er la raschung tgi igl ansolver da mastirants ò li en de pi tard igls 7 da zarclaodur 2022, chegl tuttegna allas 06.00. Li ò el aint hotel Jufa a Savognin. L’onorificaziun digls amprendists chella succedda alloura igl 7 da fanadour 2022 er a Savognin. La «Scuntrada» chella ò li igls 5 d’avost 2022 scu usito a Savognin. Er aint igl avigneir dattigl pigls commembers e las commembras dall’Uniun da mastirants e commers Surses schinumnos «Stamms», chegl tot tenor actualitad e basigns, dantant betg ple adegna regularmaintg eneda agl meis. Chegl tgi pertotgla las elecziuns communalas parzialas digl onn proxim duess l’uniun davantar activa, ò menziuno Patrick Thurner. Gist chegl tgi pertotga la tscherna digl mastral, cun sa retrer Leo Thomann, igl mastral an uffezi e cun Giancarlo Torriani gist er igl vicemastral. La suprastanza dall’Uniun da mastirants e commers Surses. (da san.) Pirmin Cotti, Irene Kolb, Silvia Capeder, Patrick Thurner e Giancarlo Cavegn. Karin Hersche, la cassiera partenta.

A parteir d’Anzainsas scumainza igl Bus alpin dall’Alp Flex cugl menaschi dalla 14avla staschung da stad. El carescha mintgamai las fegns d’emda e da firos – chest onn inclusiv igl venderde d’Anzainsas – tschintg gedas per de da Sur sen l’Alp Flex. A parteir digls 18/19 da zarcladour 2022 scumainza igl menaschi quotidian. Igl bus è an funcziun anfignen igls 23 d’otgover. Igl Bus alpin sen l’Alp Flex davainta adegna pi popular. Tenor communicaziun allas medias seia igl trend perfign nia rinforzo durant las staschungs da stad dalla pandemia igls onn 2020 e 2021. La stad passada ins vegia transporto 4 866 giasts e gia igl migler resultat digls davos 13 onns. La chietezza e las pussebladads da sa retrer atteiran blers giasts sen la planeira ota sur Sur. La purscheida digl Bus alpin caschunga, tg’igl traffic privat resta surpurtabel. (cdm/fmr) D’Anzainsas scumainza igl Bus alpin cugl menaschi. El cursescha tranter Sur e l’Alp Flex.

En concert da gala da vaglia, gratulants e gratulantas dalla politica, digls chors e las uniuns da vischnanca tg’on fatg onour agl giubilar cun sutigneir ferm la realisaziun dalla festa da giubileum. Chegl las lengias grassas dall’occurrenza da giubileum digl chor da 150 onns. Salouf ò canto, Salouf è sa musso an luna da festa, Salouf è sa preschento an vistgia da festa e Salouf è sto per dus deis ena unitad. Vign festivo a Salouf en giubileum d’ena uniun locala, ò li ena festa da musica u da cant alloura s’uneschan las societads digl li tar ena unitad e l’antiera vischnanca sustigna l’uniun organisatoura. Gist uscheia ègl er sto sonda e dumengia cura tgi igl Chor viril Salouf ò festivo cun plascheir igl giubileum da 150 onns. Igl comite d’organisaziun dalla festa, cugl president Roland Capeder, ò gia grond sustign dall’Uniun da donnas Salouf e dall’Uniun da giuventetna Salouf tg’on contribuia bler tgi la festa è stada en success. Er per las moderaziuns ins ò catto cun Peder Antona Baltermia e sia feglia Nora Baltermia persungas indigenas e cun Maurus Dosch en grond amatour digl Chor viril Salouf. Cun Laurent Demarmels ò igl comite d’organisaziun schizont catto en fotograf an vischnanca, tg’ò fatg las pi belas fotografias, uscheia tgi la gronda festa da 150 onns è er documentada an maletg. La festa è er neida ambelleida dalla Musica instrumentala Salouf Mon Stierva. Predicat excellent En bel regal agl giubilar ò bagn fatg igl chor da giuvenils «Incantanti» sot la direcziun da Christian Klucker, cun dar agl concert da gala la dretga noda da festa. La noda frestga chella è neida digl chor d’unfants «La Bargeda» tgi stat sot la direcziun da Maria Capeder. Mess igl punct segl i tigl concert da gala ò alloura igl Chor viril Salouf cun en matg canzungs tg’ò do alla seira anc bler daple calour, caracter, cultivaziun e sonoritad. Totpiglia en concert da gala tgi mareta igl predicat excellent. En concert da gala tgi vess betg savia esser pi multifar chegl tgi pertotga las furmaziuns, igl cant sez, la performance e cunzont la schelta dalla litteratura cantica. Igl auditori è sto incanto digl santia ed er remunero igl chor giubilar e las dus otras furmaziuns concertantas cun en ferm e tgod applaus. Chors vaschigns scu gratulants La festa da giubileum uffiziala, cugl act festiv è stada la dumengia ainten la tenda. Do igl vistgia solemn a chella ò igl cant digls chors vaschigns digl chor giubilar. Fatg onour agl Chor viril Salouf on igls suandonts chors: Riom-Parsonz-Cunter, Savognin e Surses. Cun betg esser preschaints igls chors masdos vaschigns è sa furmo agl li en chor masdo ad hoc tg’ò, sot la direcziun da Stefan Demarmels, er fatg en regal cantic agl chor giubilar da 150 onns. Sa preschento la dumengia agl public è er igl Chor viril Salouf e chegl cun en bel domber d’anteriours cantadours tg’èn nias da pi gliunsch e da pi manevel per gratular. Gratulaziuns pigl giubilar èn er neidas da Jürg Wasescha tg’ò represchento l’Uniun da cant cantunala cun betg esser preschainta la presidenta Lucretia Bärtsch. Er la politica naziunala Neidas a Salouf per gratular agl giubilar èn alloura er ples persungas dalla politica. Ella seia neida cun plascheir a Salouf ò detg Maya Graf, la cunsigliera digls cantuns. La donna da Sissach ò ena ferma relaziun cun Salouf e cugl Chor viril Salouf. Cun aveir passanto ples stads all’Alp Foppa è sa dada tar Salouf, tigls pours e tigl antier li ena relaziun fitg ampernevla. Chegl vot deir ena relaziun schi strètga tgi igl Chor viril Salouf ò ambellia igl 2012 la sia festa cura tgi Maja Graf è neida eligeida scu presidenta digl cunsegl naziunal. An mintga cass è sa verifitgia eneda daple tgi a Salouf sa catta Maja Graf scu datgesa ed er scu indigena. Tranter igls giasts è er sto cunsiglier digls cantuns Stefan Engler tg’ò fitg a cor igl cant ed el tg’è er sto blers onns cantadour digl Chor viril Alvra. Betg pussebel angal cun pleds Nia a pled tar la festa uffiziala è er cunsiglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Musica ans muainta ed ans totga an ena moda e maniera tgi sa lascha betg exprimer angal cun pleds, ò detg igl minister da cultura grischun. Sainza musica e cant, perveia dallas maseiras cunter la pandemia, seia forsa nia pertschert tge gronda impurtanza tgi musica e cant vegian per mintgign, ò punctuo Jon Domenic Parolini. Cun vurdar quants chors e quantas furmaziuns da gruppas tgi dat aint igl Grischun, quant dei tgi dat gio els ed ellas e quants activs tgi igls chors e las gruppas seian ins seia pir consciaint tge impurtanza tgi vegian per la cultura aint igl noss cantun. Er igl Chor viril Salouf seia an chella tgossa en fitg bung exaimpel. El veiva e detta anavant la tradiziun ed igl cant alla proxima generaziun, e chegl siva da 150 onns. Chegl colliescha, chegl stgaffescha unitad e detta identitad alla vischnanca ed alla val. Gist per ena regiun scu Surses seia chegl da gronda impurtanza e valour, uscheia Jon Domenic Parolini. Daple cantadours tgi catscheders Pleds da gratulaziun pigl giubilar èn er nias da Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. Igls concerts digl Chor viril Surses vegian adegna anritgia la purscheida culturala ainten la val. Leo Thomann ò er detg tgi la festa da giubileum da 150 onns digl Chor viril Salouf seia er en bung segn per promover igl cant e la musica ed er per animar otras persungas da cantar ainten en chor. Gist ozande noua tgi stress, depressiuns e hectica seian adegna pi preschaints seia cantar e far musica la miglra masdegna per corp ed olma. Leo Thomann ò fatg curasch da far chel pass ed antrar ainten en chor. El ò betg ludo angal la prestaziun digl antier Chor viril Salouf, mabagn dastga neir remunerada er la prestaziun da mintga singul. Salouf seia adegna sto ena bastiun digl cant viril. La cultura viveida da cant corra tras las avagnas digl omens da Salouf. A Salouf davigl en taimp tgi igl li veva daple cantadours tgi catscheders e chegl viglia deir ensatge. Salouf ò canto cun tot la prominenza politica. Bungas vouschs er tar chels treis bassists digl Chor viril Salouf. Igls unfants on gudagnea an en colp la simpateia digl auditori. Canto ò igl Chor viril Salouf er igl marsch digls Chines e chegl cugl dretg outfit. Cant frestg digls unfants. Ceremonia uffiziala cun sa salidar las bandieras digls chors. Canto cugl chor ad hoc ò er igl cumponist e bassist Alvin Muoth. Cant e politica uneida. (da san.) Leo Thomann, Gaby Thomann, Jon Domenic Parolini, Maya Graf, Stefan Engler, Adrian Demarmels e Roland Capeder. Avant tgi sa preschentar agl auditori: igl Chor da giuvenils Incantanti davant la tgesa pravenda a Salouf. Cant da vaglia er digls cantadours digl Chor viril Salouf, igl chor giubilar.

Igls 30 da matg vess igl poet e scribent Peder Cadotsch da Savognin cuntanschia 100 onns. Igl anteriour daintist a Lucerna cugl li da naschientscha a Panadoz ò anritgia la litteratura surmirana durant circa tschintg decennis. Las sias ovras principalas: Tera banadeida (prosa, 1967), Sbrenzlas (poesias, 1971), Fultscheidas e raschladas (prosa ansemen cun Gion Peder Thöni, 1983), Gleisch avonda (poesias, 1984), Anc sgolan las ronslas (poesias, 1992). Bleras poesias on survagnia en vistgia musical. Prosa cugl colorit localistoric La litteratura surmirana digl passo è er s’occupada da Surmirans tgi on sarvia agl ester scu mercenaris. Peder Cadotsch tematisescha chel aspect dall’istorgia cugl rachint «La streia (da Burvagn)». El descreiva cun tensiun igl return d’en litinent sursetter digl sarvetsch ester: «Ainten l’ustareia digl port (a Casti) sesan varsaquants vitturigns anturn ena meisa e sa diverteschan cun en gi. Igl ustier igls serva vegn ainten las zegnas. Tottanegna ins sainta igls sagliots d’en tgaval no dalla punt. (…) Igl ustier è sa randia dalunga vers igl isch dall’ustareia e sa posta sen la sava. Pacs pass davant el sa ferma igl tgavalier e saglia a tera. (…) «Tge surpresa, litinent Marchet (da Sour)! Seias igl bagnnia an patria!» (…) Igl ustier digl port magna igl nov osp an ustareia ed igl designa en plaz. (…) Cun pass franc vo igl litinent ve tigls vitturigns, porscha ad egn e mintgign igl mang e sa tschainta ved lour meisa! Dalunga antscheva ena veiva discussiun. Naturalmaintg tg’igl litinent ò massas da rachintar, seigl dalla sia tgavaltgeda da Montbrison a Casti, seigl digl sies sarvetsch militar sot la bandiera dalla Frantscha.» (Tera banadeida) Ivettas litteraras Peder Cadotsch publitgescha ainten la sia davosa fasa da veta er impressiuns da viadis. Concernent la furma ed igl cuntign sa tractigl da lavours zont madeiras. Igl lungatg è davanto pi concis: «Neivlas grossas posan sen la pizza. I fò freid. Curtgi plova chest onn, fò’gl freid. Ed oz plovigl. I plova sainza cal.» (En pugn plagn plievgia/Igl noss Sulom, 1980) Peder Cadotsch ans ò er regalo translaziuns da vaglia. Co fiss da numnar «Igl pitschen prenzi» da Antoine de Saint-Exupéry. Litteratura mundiala, adattada per l’instrucziun an scola. Fitg bagn gartagedas èn mademamaintg las translaziuns cugl tetel «Maletgs da Giovanni Segantini». (Sulom surmiran, 1999) Igl poet 1979 gudogna igl text rumantsch da Peder Cadotsch «Ia sung en unfant» la concurrenza dall’UNICEF pigl «Onn digl unfant». Las ampremas dus strofas digl tom da poesias «Gleisch avonda» sa cloman: I’sung en unfant tg’è naschia Per dar a vusoters santour; Vusoters am vez giavischia Ed ia less veir voss’amour. I’sung en unfant tg’è carschia Dasperas beton e fulegn; i’less en piz pro refluria per correr an legher rudegn. Las poesias da Peder Cadotsch venereschan las belezzas dalla nossa nateira, las valours dalla nossa patria ed ellas expriman er la speranza per en mond pi gist. Scu en feil cotschen accumpogna l’atmosfera melanconica la lirica digl poet cun en fegn sentimaint pigl bel, pigl sublim. «La veia dalla crousch», messa an musica dad Alvin Muoth e cantada digl Chor viril d’Alvra sen en disc cumpact, cuntignan vers schi sonors tg’igls «pleds sezs paran dad esser musica», scu tg’igl scribent sursilvan Vic Hendry barmier manegia aint igl Calender Romontsch digl 1988. Actualitad restada La poesia da Peder Cadotsch è restada actuala. Igl poet ò gia gronds chitos arisguard igl noss tschuffergnem digl ambiaint. Igl tom da poesias «Anc sgolan las ronslas» propona diversas poesias cun en messadi ple tgi cler: igl carstgang duess apprezzar e proteger daple la nateira, avant tgi seia mengia tard. Pigliagn scu exaimpel la sagonda strofa dalla poesia «Las paplas da Casti»: La figlia surtratga da polvra e fulegn e nign carstgang s’ampatga tg’en siemi è ia a fegn! Peder Cadotsch pôssa gio burmaintg vantg onns segl santieri a Savognin. Lagn er ans regurdar digl grond poet surmiran cun la sia poesia, intitulada «Agl ester» e publitgeida igl onn 1945 aint Igl noss Sulom: `Na larma an mies îgls targlischa, en sontg giaveisch stò confidar: sot la mia bela pizza grischa ia less la fossa per pussar …!

Daniel Albertin è igl amprem mastral digl cumegn d’Albula/Alvra tgi exista siva digl onn 2015. Grondas sfeidas fatschaintan chel cumegn actualmaintg: la bova da Brinzauls, projects turistics tgi vignan frenos ed en cumegn perifer tgi cumbatta per mintga singula scolara e scolar. La FMR ò discurria cun Daniel Albertin davart chellas sfeidas, ma er davart las schanzas d’en cumegn perifer e davart la sia terza candidatura scu mastral digl cumegn d’Alvra. Glè l’anterioura tgesa da scola ed igl anteriour bietg dalla Scola da musica a Casti noua tgi l’administraziun digl cumegn d’Alvra è s’andrizzada siva da set onns. Siva da set onns exista an Val Alvra igl cumegn fusiuno e siva da set onns magna Daniel Albertin chel cumegn tgi cumpeglia set fracziuns. FMR: Daniel Albertin, dus onns siva dalla fusiun digl cumegn Alvra ò igl cantun fatg ena retschertga ainten cumegns fusiunos. Savez, noua tg’igl cumegn ò fatg la miglra figura? Daniel Albertin: (ponderescha) Na… Chegl è sto tigl tgavazzign «professiunalitad». Chel cumpeglia tranter oter la communicaziun, la professiunalitad dallas autoritads, collaboratouras e collaboratours dall’administraziun. Tge bilantscha faschez tschintg onns pi tard an chel gro? Tenor la mia opiniun è chella professiunalitad dalla noss’administraziun pitost carscheida. Nous vagn fitg blers collaboratours e collaboratouras tgi luvravan gio avant aint igls singuls cumegns vigls e tgi lavouran siva dalla fusiun tar nous. Chels on blera saveida e chegl dat er ena tscherta professiunalitad. E scu è la Vossa bilantscha digls set onns e mez cumegn d’Albula/Alvra? Ègl stada la dretga decisiun da fusiunar? Ea, cunzont sch’ins observa igl svilup ainten chellas set vischnancas. Igl è sa tgapescha adegna grev da giuditgier scu tgi chel svilup fiss sto sainza la fusiun, en svilup tg’ins ò naturalmaintg er spitgia dallas autoritads. Ins vei cleramaintg tgi la fusiun ò do en tschert impuls, cunzont tar las investiziuns dalla structura da basa. Nous vagn realiso enqualtgi project tg’era avert dus u treis onns avant la fusiun. Cler, ins ò da lez taimp forsa er spitgia sen la fusiun e betg ple mess an muvimaint cun tant tgatsch scu tg’ins ò alloura fatg chegl siva dalla fusiun. Ed ia crei tgi chella professiunalitad dall’administraziun e digl sarvetsch tecnic per realisar chels projects è or digl mies punct da vista gartagea. I dat pero franc er tgossas tgi n’èn betg eidas schi bagn cugl cumegn fusiuno? Ins è naturalmaintg pi gliunsch davent dalla populaziun. Ainten chellas vischnancas pitschnas ins erigl per part pi manevel, er pi manevel agl chito. La fusiun ò do ena tscherta distanza, cunzont all’antschatta. Pero sch’ia vard anavos e cumparaglesch – igl cumegn fusiuno dad oz ni per exaimpel igl cumegn da Mon da pi bod noua tg’ia sung sto mastral, glè betg bler oter. Ia crei tgi tots canoschan la nova digl mastral e schi vottan propa eir anfignen tigl mastral alloura vonigl er ainten en cumegn fusiuno chella veia. E tuttegna, la populaziun mossa pac interess alla politica communala. Radunanzas èn visitadas manglousas. En schlet segn? Na, ia na crei betg tgi chegl seia en schlet segn. En tant è chegl naturalmaintg er en segn dalla bagnstanza. Pigl solit, sch’ins è cuntaint cun ensatge ins sa dat betg la fadeia dad eir a sa mussar e deir tgi seia sto dretg e bung. Igl carstgang ò la tenuta da sa mussar cura tgi na plai betg ad el. E perchegl creia tg’ins na possa betg valetar la preschientscha manglousa an senn negativ, mabagn scu segn tgi chegl tgi vign fatg seia adequat per ena gronda part dalla populaziun. Ena gronda sfeida per igl pitschen cumegn d’Alvra – chegl accentuez Vous adegna puspe – è la bova da Brinzauls. Scu sa mossa chegl aint igl mintgade? Quant taimp investez per la bova? Ena cefra na saia betg numnar. Ia vei pero, quant taimp tgi l’administraziun, la mia persunga e suprastants involvos investeschan. I dat taimps tgi la bova da Brinzauls dovra igl mez digl taimp tg’igl mastral sò metter a disposiziun. Impedescha la bova damai tg’igl cumegn cun las sias ulteriouras seis fracziuns sa sviluppescha anavant? Nous dagn gronda fadeia, tgi chegl na seia betg igl cass. Avant treis onns vainsa dulzo igl pensum digl mastral sen 50%, schibagn tg’igl è pigl solit tuttegna daple. Nous dagn da totta vart fadeia tgi nign d’adampleir la noss’obligaziun e gronda sfeida tgi vagn se Brinzauls. Pero i na dastga betg esser tgi las otras fracziuns vignan perchegl alla curta. Nous vagn anc l’egna u l’otra lescha tg’ischans ve da finalisar, per exaimpel chella digl turissem u la lescha da carar las veias d’alps. Ia crei, schi vagn ainfer otg onns siva dalla fusiun elaboro tot las leschas tgi duvragn per manar igl noss cumegn, schi ischans nias siva per gronda part alla noss’obligaziun. Rastagn tar la bova: adegna puspe ò la suprastanza gia da dumandar igl suveran per ulteriours credits an connex cugl Rutsch da Brinzauls. Chels èn mintgamai nias approvos cun gronda maioritad. Tge impurtanza ò chegl per Vous scu mastral digl cumegn? Ia crei tgi la populaziun digl cumegn d’Alvra vegia ena fitg gronda solidaritad anvers igls abitants da Brinzauls. Betg d’amblidar, nous discurrign da 30 milliuns francs anfignen ossa, naturalmaintg cun las contribuziuns digl cantun e dalla confederaziun. Pero treis milliuns èn rastos igls davos quatter onns tigl noss cumegn. Ena somma, cun la quala ins vess pudia reuscheir l’egn u l’oter project. E perchegl vainsa er da surponderar cugl cantun e la confederaziun quant dei tgi la bova da Brinzauls seia anc igl affar digl noss cumegn. Ia crei tgi a lunga vista ischan nous betg abels da surpurtar chels dabets e costs restents. En’analisa digl Forum economic digl Grischun mossa: igl cumegn d’Alvra vala pitost scu cumegn manc attractiv. Pacas purscheidas pigl taimp liber e sport, en pe da taglia pitost ot, lungas veias da scola e nigna canorta. Tge pussebladas ò chel cumegn ansomma per davantar pi attractiv? Tge è ozande attractiv? Ia crei tgi ena canorta è ena purscheida tgi vagn da porscher per las nossas famiglias giovnas, an chel gro ischans sen bunga veia. Otras tgossas èn simplamaintg dadas: nous n’ischan betg en cumegn turistic, pero chellas purscheidas vainsa enorm manevel. Da l’oter mang vainsa igl avantatg tgi vagn nateira e la pussebladad da sa retrer. Gist aint igl taimp da corona èn las immobiglias tar nous ainten ena regiun perifera stadas fitg dumandadas. Chegl è en segn tgi la gliout tschertga en tant er la chietezza. Naturalmaintg vottigl la sporscha segl manevel, pero chella vainsa. Pinavant ischans fitg centrals, en avantatg tgi vign forsa valeto mengia pac. Glè betg uscheia, tg’igl cumegn na tschertga betg da far ensatge an chella direcziun. E tuttegna per exaimpel las punts pendentas – en project turistic - fascharo naufragi causa d’en recurs. Igl bogn d’Alvagni è saro siva dalla pandemia. Tge projects turistics èn ansomma realisabels ainten la Val Alvra? Nous ischan da bunga speranza tg’ins reiva an ena moda e maniera puspe da darveir igl bogn d’Alvagni. An connex cun las punts pendentas ins vei simplamaintg tgi en’amprova da realisar projects turistics è fitg greva, cunzont ainten valladas noua tg’igl turissem n’è betg anc sa stabilia. Ins vot svilup ainten chellas valladas periferas e da l’oter mang vignan chels svilups savens frenos, cunzont digl pansar pigl ambiaint. Cler, nous vagn d’aveir chito digl ambiaint. E tuttegna, sainza svilup ed angal cugl ambiaint ò la nossa populaziun se cò betg vivia. Restagn tar l’attractivitad scu regiun d’abitar: igls davos 20 onns è igl domber d’unfants e giuvenils sa sminuia per 40%. La consequenza: novs consorzis da scola. Tge è la consequenza pigls consorzis schi chel domber vess da sa sminueir anavant uscheia? Chegl èn partratgs tgi nous vagn da far, seigl ainten la Val Alvra u se Surses. La consequenza saro tgi chels consorzis varon dad esser territorialmaintg anc pi gronds. Igl viadi per eir a scola niro betg pi curt. I saro ena gronda sfeida schi nign betg da mantigneir chel domber da scolaras e scolars tgi vagn ossa. Da l’oter mang na vainsa betg angal chella emigraziun, mabagn er las famiglias tgi vignan adegna pi pitschnas. Ozande on bleras famiglias dus unfants an pe da forsa treis u quatter. Malgro regiun perifera, cun pac turissem, svilup economic e grondas expensas cugl Rutsch da Brinzauls. Siva dalla fusiun è igl gudogn carschia, per exaimpel mossa igl davos chint annual en gudogn dad 1,3 milliuns francs. Scu è chegl da declerar? (rei) Igl gudogn è s’augmento, chegl constat. Nous vagn pero en fitg strantg reschim da finanzas. Nous ampruvagn da dar or lò igl daner noua tg’igl è da basigns. Da l’oter mang èn er las antradas s’augmentadas igls davos onns. Chegl fiss per part er sto igl cass sch’igls cumegns na vessan betg fusiuno. Siva vainsa anc gia igl cletg tgi vagn gia bungas antradas da taglia e la pussebladad da far ena nova concessiun. Augmentar la purscheida per la populaziun plus anc augmentar igl gudogn chegl è fitg positiv, pero chegl ò duvro la fusiun. Vous ischas mastral siva dall’antschatta digl cumegn d’Alvra, Vez gia da biagier se en nov cumegn e piglier per mangs grondas sfeidas: radunar las singulas fracziuns, adattar ed unfitgier leschas, la bova da Brinzauls etc. Scu stattigl cun la Vossa stancladad persunala? Pò igl suveran chintar la fegn matg cun en’ulterioura candidatura digl mastral Daniel Albertin? (rei) Cun chella dumonda vaia chinto. Nous vagn tematiso chegl an suprastanza ed ia va ma mess a disposiziun anc eneda scu mastral per igls proxims quatter onns. Nous vagn tants projects tg’èn momentan an muvimaint. Ia crei tg’igls proxims quatter onns seigl giustifitgia anc eneda schi dat en tant ena continuitad. Damai, tge Az schea spezialmaintg a cor per chels proxims quatter onns scu mastral digl cumegn d’Albula/Alvra? Ia sper tgi vignans da metter sot tetg tot las leschas e tgi possans far en zap anavant cun la bova da Brinzauls. Nous vagn differents projects er cun la staziun da Casti ed ia sper, tgi vignans da realisar chels. Otg onns ainten en cumegn è en curt taimp. Ia crei tgi nous vegian dad ampruar er igls proxims onns d’unifitgier en tant daple l’identitad cugl cumegn. Sch’ia vign dumando sch’ia vegia gio buglia ansemen igl cumegn rasponda mintgamai: buglia ansemen betg anc, pero ia va fatg ena seiv anturn per tgi septgan betg ple lippar. (rei) Igl mastral Daniel Albertin (51) da Mon è igl amprem mastral digl cumegn fusiuno Albula/Alvra. Chel exista siva dall’antschatta digl onn 2015 e sa cumpona dallas fracziuns Alvagni, Alvaschagn, Brinzauls, Casti, Mon, Stierva e Surava. Daniel Albertin è pour, sper igl sies uffezi scu mastral magna el ansemen cun sia donna en bagn puril a Mon. Ansemen on els dus mattatschas carscheidas. El è commember dalla AdC ed ò represchento igls onns 2010 - 2018 igl circuit Alvaschagn scu deputo aint igl Cunsegl grond. Gio avant la fusiun digl cumegn Alvra è el sto 20 onns activ scu suprastant resp. mastral digl anteriour cumegn da Mon. Siva da set onns e mez e damai siva dall’antschatta dalla fusiun magna Daniel Albertin igl cumegn scu mastral. Daniel Albertin aint igl sies biro ainten l’anterioura tgesa da scola da Casti – siva dalla fusiun è s’andrizzada cò l’administraziun digl cumegn d’Alvra. Daniel Albertin aint igl sies biro ainten l’anterioura tgesa da scola da Casti – siva dalla fusiun è s’andrizzada cò l’administraziun digl cumegn d’Alvra.

Turitg ò piglia per adegna cumgea d’ena gronda persunalitad dalla gastronomia. Cugl martgea è er la prominenza da cuschiniers internaziunals s’inscuntrada per deir adia ad en bung amei e collega. Da Glindesde-Pasca era la novitad dalla mort annetga digl star-cuschinier Jacky Donatz sa deresada scu en tgametg. Cun la mort digl Engiadines ò igl mond dalla gastronomia betg angal pers en cuschinunz dalla classa superioura, mabagn er en hospitant plagn cordialitad e carisma. Marde on igls sies confamigliars, igls sies paraints, blers giasts, 50 cuschiniers digl antier mond e sa tgapescha er la prominenza turitgesa pigliea per perpeten cumgea da Jacky Donatz. Adegna sto en rumantsch La baselgia «Fraumünster» a Turitg era fullanda e l’ambianza era da cumparagler cugl tschiel greisch deraso sur igl martgea. Omens e donnas tots vistgias a neir ed elegant ed anmez chella fola 50 cuschiniers tots vistgias cun la giacca da cuschinier. Sen las mongias da chella surcusia lour nom scu tg’è usit tar cuschiniers, gist cuschiniers da renom. Anton Mosimann, Heiko Nieder, Rico Zandonella, Antonio Alampi ed Irma Dütsch, per numnar varsaquants stars-cuschiniers tg’eran tranter la raspada da bara. Tantas steilas da Michelin, tants puncts da Gault Millau e tantas tgapitschas scu segn da lour cuschigna excellenta ins ò anc mai vasia scu marde a Turitg tar la devoziun da funeral da Jacky Donatz. I seia en de trest e tuttegna seia el nia gugent da Londra a Turitg per piglier cumgea da sies amei Jacky Donatz, ò detg Anton Mosimann. Gist siva digl past da bara sgola el anavos a Londra cun aveir da cuschinar igl de siva per la «Queen», ò detg Anton Mosimann, el tg’ò gia blers onns a Cunter en’abitaziun da vacanzas. Adegna sto en rumantsch Discurria tar la raspada an tristezza ò er Gian Peter Niggli, igl mastral da Samedan. Jacky Donatz seia adegna sto en Engiadines, tiers la sia gronda popularitad. An sia patria uriunda sa cattava el bagn, era adegna cuntaint e sa legrava d’antupar blers indigens per discorrer cun els rumantsch. Igl mastral da Samedan ò detg tgi Jacky Donatz seia adegna sto en Rumantsch, en Rumantsch cun corp ed olma. Gugent discurriva el er rumantsch, aposta per betg tgi oters ancleian da tge discurs tgi sa tracta. Sepp Blatter, igl anteriour president dalla Fifa e grond amei digl barmeir ò betg discurria tigls preschaints ainten la baselgia «Fraumünster» mabagn tar Jacky Donatz sez. Sepp Blatter ò dumando a sies amei: «Pertge ans ast gio banduno?» El vegia procuro cun la sia cuschigna fegna tgi igl restorant «Sonnenberg» seia s’avanzo tigl olimp dalla gastronomia aint igl mond digl ballape. An sies pled fitg sentimental e profond ò Sepp Blatter detg tgi cun deir per adegna «adieu» manegia el chegl er uscheia cun esser sto igl trepasso ena persunga fitg cartainta. Vurdo a sia mamma ainten la padela Igl preda digl preditgant Michale Landwehr, chel è ia a blers preschaints sot la pel. Cotlettas da vadel, mezzelune e tgern cotga chegl era igl mond da Jacky Donatz. Cun chels pleds ò igl preditgant er scumanzo igl preda. Vess el dumando a Jacky Donatz sch’el duess terminar igl preda cun chels treis pleds vess igl sies amei e cuschinier detg: «Fò tge tgi te vot.» Jacky Donatz seia sto en hospitant da vaglia ed en cuschinier fitg innovativ. Blers recepts, bleras fegnezzas e blers bungs cunsegls vegia el alloura retschet da sia mamma Babigna Donatz-Casparin. Igl pi gugent vurdava el ainten la padela cura tgi sia mamma cuschinava. En de siva mussava el agls cuschiniers agl «Sonnenberg» scu tgi vegian da perfecziunar ena tratga, gist scu sia mamma er. Cun en surreir ò igl preditgant detg: «Ossa ò la cuschigna digls anghels igl migler schef-cuschinunz.» Anromo musicalmaintg la devoziun da funeral on Pepe Lienhard e Pino Gasparini, els dus bungs ameis digl trepasso. Pepe Lienhard ò detg tgi cun la mort da Jacky Donatz vegia Turitg pers ena legenda, ena persunga da cult ed en om da blers sentimaints. Igl cuschinier da renom Anton Mosimann cun Pia Casparin, la cusregna da Jacky Donatz. Sepp Blatter (san.) e Gian Peter Niggli, igl mastral da Samedan. Er Andrin Willi digls Mulegns ò cunaschia fitg bagn Jacky Donatz. Er el è sto agl funeral digl grond cuschinier engiadines. Fitg bungs ameis da Jacky Donatz: (da san.) Pietro Peduzzi, Adelia Peduzzi e Pepe Lienhard.

Igls organisatours digl Bergfahrt Festival a Barvogn teiran bilantscha positiva: igl festival cultural sot igl motto «midada» seia sto en grond success. La vischnanca muntagnarda ò purschia a 50 artistas ed artists dalla cultura ed art ena tribuna. Tenor communicaziun allas medias on radond 1400 persungas visitio durant igls treis deis digls 27 anfignen igls 29 da matg 2022 igls passa 110 puncts da program. 383 purziuns soppa da giotta èn neidas magledas alla 82 meters lunga Megsa lungia tras la vischnanca da Barvogn – uscheia las cefras digls organisatours. Inscunters scu elemaint principal Sper igl program variont cun concerts, prelecziuns, films, podis, teater, exposiziuns e workshops seian cunzont er igls inscunters tranter visitaders, artistas, actours e referentas la clav pigl success, scu tgi Gian Rupf, igl manader digl festival declera: «Chels inscunters creativs e plagn veta èn egn digls elemaints principals digl festival.» Uscheia vegia gist er igl accent dalla plurilinguitad cun drizzar l’attenziun segl dialect local – igl Bargunseñer – survagnia resungs fitg positivs. (cdm/fmr) Alla 82 meters lunga Megsa lungia èn neidas magledas 383 purziuns soppa da giotta. Igl autour Arno Camenisch preligia ainten la tgombra digl clutger aint igl hotel Kurhaus. En referat filmic davart ena tura da scliviglier aint igl Rätikon. Igl artist indigen Linard Nicolay dasperas egna dallas endesch sculpturas dall'exposiziun «Intervals».

La fegn zarcladour ò li a Casti la Festa da musica Parc Ela. Ena festa unica tgi n’ò anfignen ossa betg anc gia li an talas dimensiuns: 750 musicistas e musicists – inclusiv tot igls unfants digl parc – vignan a preschentar lour varietad musicala. Organisar ena tala occurrenza monta pero er grondas sfeidas scu tgi Judith Burri la manadra digl project, declera aint igl discurs cun la FMR. «La regiun porscha en’enorma varietad musicala», dei Judith Burri. Ella è manadra digl project «Festa da musica Parc Ela». Igls 25 e 26 da zarcladour 2022 s’uneschan radond 750 musicistas e musicists surmirans alla festa a Casti per celebrar chella varietad musicala locala – cun far musica, cantar e saltar. Musica colliescha «Las nossas occurrenzas faschagn nous an amprema lengia per rinforzar igl spiert da cuminanza ainten la regiun; la musica colliescha ed è damai fitg adatada scu tema per en’occurrenza pi gronda», declera Judith Burri. Mintg’onn organisescha igl parc natural occurrenzas tar en tema specific. Igl tema «musica» e l’ideia da radunar tot las scolaras e scolars, la scola da musica, musicas instrumentalas e chors digl parc schea dantant gio treis onns anavos. La pandemia ò freno dus gedas la Festa da musica Parc Ela. En fatg tg’ò procuro, tgi l’occurrenza pandeva en’urela ve dad en feil. Tot igls musicists unias a Casti «A parteir dall’antschatta vainsa savia, nous lagn far ena gronda festa da musica», declera Judith Burri. Spertamaintg ins è nia pertschert aint igl comite d’organisaziun, tgi l’occurrenza sa lascha metter aint igl context digl «de dalla musica». Chegl è en de internaziunal tgi celebrescha l’antschatta dalla stad a moda musicala. Agl comite d’organisaziun è chegl reuschia per la regiun da Surmeir: 750 musicistas e musicists da rock, pop, rap, pero er musica tradiziunala, canzungs d’unfants, musica chorala e musica populara. «Glè incredibel tgi chegl è ansomma pussebel d’organisar uscheia en de: tot igls radond 350 unfants digl parc sa participeschan all’occurrenza, tot las musicas instrumentalas da Surmeir ed or digls commembers e las commembras da tot igls chors èn sa sviluppos dus chors spezialmaintg per chella festa», dei Judith Burri. Pinavant sa participeschan er singulas furmaziuns scu per exaimpel Domenic Janett cun Robert Grossmann, Ricardo Tiefenthal, Sepplis da Bravuogn, Saskia Demarmels u igls battibogls – ena furmaziun da funk tg’è s’uneida pir da curt. (varda proxim artetgel). Ena variaziun musicala tgi porscha concerts per treis tribunas. Cattar danovamaintg la motivaziun «Stueir spustar dus gedas la festa causa da corona è sto difficil», dei Judith Burri. Anc all’antschatta digl onn seigl sto intschert, sch’ins possa realisar chest onn finalmaintg la festa. La consequenza: la motivaziun ed igl entusiassem dall’antschatta era sa sminuia e stueir scumanzar puspe en strapatsch, per scolas, comite d’organisaziun ed igl parc tgi sa cattava gist ainten ena gronda midada dall’administraziun. «La festa è propa stada ainten ena situaziun critica. Pero l’ideia ed igl messadi dalla festa è talmaintg impurtant per la regiun e chegl am ò motivo scu manadra digl project ed er la suprastanza da cuntinuar.» La pandemia è pero gliunschor betg stada la suletta sfeida per ena festa da talas dimensiuns – igls costs da radond 70 ​000 francs pudessan sainz’oter surcarger las pussebladads. «Nous vagn gia da rimnar blers daners. Ena gronda part reiva da fundaziuns, dalla promoziun da cultura digl Grischun, digl Parc Ela e digls cumegns aint igl parc. Pinavant vagn nous differents sponsours ainten la regiun tg’ans sustignan cun lavour u infrastructura», accentuescha Judith Burri. Uscheia vignan offereidas tribunas, pros per parcadis, en shuttle, meds da transport etc. «Organisar chella infrastructura, sainza surpassar igl budget ed igl angaschi general per coordinar tot èn stadas ulteriouras sfeidas», dei Judith Burri. Betg d’amblidar seian sa tgapescha musicistas e musicists tgi sungan sainza gascha. Ossa, radond treis emdas avant la gronda festa da musica è Judith Burri cuntainta ed igl sentimaint constat: «Ossa vainsa l’infrastructura, igl program è pront ed nous pudagn scumanzar a far reclama.» Band, tribuna u plazza da solt? A parteir dall’antschatta dalla Festa da musica Parc Ela èn las scolas stadas incantandadas digl project, scu tgi Judith Burri dei: «Perchegl tgi la festa ò li ena dumengia, vala chegl scu de da scola uscheia tgi las scolas on spusto aposta las vacanzas. Chegl è grondious e remartgabel.» Las scolas primaras on mintgamai ena preschentaziun e las dus scolas superiouras da Casti e Savognin vignan a sa preparar cun en’emda da project. Giuvenilas e giuvenils on la schelta: sa participar ad ena band da rock u rap u gidar a preparar igl areal da festa scu per exaimpel biagier se tribunas, tendas u ena plazza da solt. «Uscheia ò mintgign la pussebladad da sa participar alla festa tenor abilitads e capacitads», dei Judith Burri. Igl program detaglea dalla Festa da musica Parc Ela ed ulteriouras infurmaziuns èn da cattar sot https://www.parc-ela.ch/de/erlebnisse/veranstaltungen/festa-da-musica. Igl team Festa da musica Parc Ela: la manadra digl project Judith Burri (damez) cun las dus practicantas Shani Baumgartner e Madrisa Utschick. La manadra digl project Judith Burri.

Siva d’en mez onn exista an Surmeir ena band da funk/blues: igls battibogls. Ena gruppa da set musicistas e musicists dalla regiun. I sa tracta d’en veir unicat: i dat strousch en’otra band an chel stil cumparabla an Surmeir. «Simplamaintg far musica ed aveir plascheir» è lour devisa. La FMR ò visito ena prova.Lead I savoira da musica: glè chella tipica savour dad instrumaints tgi vign ancunter sch’ins aintra aint igl edifezi dalla scola da musica a Savognin. Glè stgeir, sulettamaintg or digl plang soura resplenda gleisch. Da santeir: ena battareia, en clavazign, en bass ed en cant an lungatg betg identifitgabel. E tge diavel aint sustigna anc la melodia principala? Cun s’avanzar agl sotigltetg digl edifezi e star davant la porta da glas ègl visibel: quatter musicsts, en cantadour ed ena donna agl saxophon. «Igl tren da Casti sa mett’an muvimaint», «la vista sen la bela pista» uscheia igls singuls fragmaints tg’èn ossa tgapibels. «Simplamaintg far musica» Mintga marde seira sa scontran igls battibogls segl plang igl pi sensom aint igl edifezi dalla scola da musica, ainten chella stanza an vistgia da lenn. «Nous ischan ena cuminanza da destign», declera igl battarist Nicolas Untersteiner. «En mantung egn tranter l’oter, perchegl er igl nom battibogls», declera igl gitarrist Dominic Pfluger. El è chel tg’ò do igl impuls e piglia l’iniziativa per fundar la band: «Ia va simplamaintg lia far musica.» Cun chella fegnameira è el ia alla tschertga d’ulteriours musicists e musicistas – sur la scola da musica ed ena plattafurma segl internet, cun success. Per gronda part covers Gist scu igl nom dalla band surmirana è er lour schelta da canzungs en «battibogl»: or dalla canzung «Hemmige» è davantada la canzung «scropels» - en cover cun text rumantsch, «Hurt» da Johnny Cash, «Jolene» da Dolly Parton e «Kindl» da Curdin Nicolay. «Pigl mument faschainsa covers, laschagn per part translatar canzungs per rumantsch u laschagn screiver texts rumantschs tgi arranschagn cun melodia ed instrumaints», declera Nicolas Untersteiner. Er schi sa tracta principalmaintg da covers, igls battibogls integreschan lour agen stil e dattan allas canzungs uscheia en nov vistgia. «Igl noss stil è er en battibogl, forsa ensatge da funk e blues», declera Dominic Pfluger. Els rachintan, tgi seia pero an mintga cass la fegnameira da screiver an futur er atgnas canzungs. I vo pigl plascheir L’istorgia digls battibogls è fitg simpla, set persungas tgi on gost da far musica. «I vo an amprema lengia pigl plascheir», dei igl bassist Dino Augustin. E tuttegna, er sch’els existan pir siva digl aton passo e schi singuls musicists èn pir en pêr emdas dalla parteida, lour amprem concert on els gio segl program: en concert da 30 minutas alla Festa da musica Parc Ela (varda artetgel precedent). Ed er ulteriouras dumondas per en pitschen concert èn gio rivadas uscheia tgi fiss l’ideia da dar en pitschen concert alla fiera da stad a Savognin u tar la gruppa da seniors a Salouf. Igl plascheir tg’els nomnan scu muteiv principal è visibel cura tg’els sungan lour instrumaints. Scu aspectatoura faschessigl gost da sa participar immediat. Forsa er, perchegl tgi sa tracta d’ena istorgia particulara: an Surmeir dattigl strousch en’ulterioura band an chel stil da musica. Pertge ansomma betg? «Da chels tgi on santia dalla nossa band dumondan per part schi possan er sa participar, pero an chella furmaziun ischans avonda», declera igl pianist Aaron Wasescha. Da chel aveis è er la saxophonista Heidrun Moschitz. Ed ella agiunta e currigia la supposiziun dall’antschatta: «Digl reminent: blers creian tgi chegl seia en saxophon, i sa tracta pero d’ena clarinetta an bass.» Tgi so, forsa èn igls battibogls en impuls – en impuls per otras persungas musicalas an Surmeir tgi on simplamaintg gost da far musica. Igls battibogls Cant: Ursus Sonder Ghitarra: Dominic Pfluger Clarinetta an bass: Heidrun Moschitz Bass: Dino Augustin Battareia: Nicolas Untersteiner Clavazign: Aaron Wasescha Cant e mandolina: Aurelia Igl ghitarrist Dominic Pfluger, Heidrun Moschitz alla clarinetta an bass ed igl bassist Dino Augustin. «Igs battibogls» durant lour prova a Savognin: (da san.) Nicolas Untersteiner, Dominic Pfluger, Heidrun Moschitz, Dino Augustin, Aaron Wasescha ed Ursus Sonder (Aurelia mantga).

La Turissem Savognin Beiva Alvra SA anveida ansemen cun la Pendicularas Savognin SA, igl Parc Ela e l’Uniun Anavant Surses alla Partenza da stad. Chella ò li sonda, igls 11-06-2022 allas 17.00 agl Lai Barnagn. Da treid’ora ò l’occurrenza li ainten tgesa communala a Salouf. Per la partenza da stad sa scontran indigens, sagond-dimorants, giasts ed interessadas per s’infurmar davart novitads ed activitads durant la stad. Tenor communicaziun allas medias dattigl siva l’infurmaziun en apero tgi vign accumpagnea dalla Capella Martegnas. Igl li d’occurrenza vign publitgia gievgia, igls 9 da zarcladour 2022 sen la pagina d’internet. (cdm/fmr) Daple infurmaziuns èn da cattar sot www.valsurses.ch/partenza.

«Ia va ma mess a disposiziun anc eneda scu mastral pigls proxims quatter onns», ò igl mastral an uffezi digl cumegn d’Alvra, Daniel Albertin detg anvers la FMR. Anfignen la fegn matg on suprastantas e suprastants pudia inoltrar lour demissiun. «Nous vagn tants projects tg’èn momentan an muvimaint. Ia crei tg’igls proxims quatter onns seigl giustifitgia schi dat anc eneda en tant ena continuitad», uscheia igl mastral anavant. (fmr/sab)

Sen la veia digl Gelgia da Lai direcziun Lantsch è en motociclist collido glindesde seira cun l’arvela. Sen chegl è el sgulo sur l’arvela or ed è sto starnia radond treis meters pi angiu. En autist tg’è passo curt sessour agl li d'accident ò via igl töf sen veia e catto igl om sotvart, el ò infurmo igl sarvetsch da salvamaint. Ena media d’urgenza ed en team digl sarvetsch da salvamaint Grischun central e la Rega on pudia tractar medical igl motociclist anc agl li. El è nia salvo cun ageid d’en helicopter e sgulo aint igl spital cantunal a Coira. (cdm/fmr) La stierta digl accident tranter Lai e Lantsch noua tg’igl motociclist è collido cun l’arvela.