L'autur e translatur ladin Dumenic Andry. La caricatura sin la davosa pagina da La Quotidiana dals 10 d’avrigl 25 ha per ina giada attratg mia attenziun. Ella mussa in diavelin cotschen-fieu che stenda sia grifla vers in diagram che mussa la curva da las «Extradas dalla baselgia» che va ensi. Èsi dad intunar ch’il diavel è fitg satisfatg da questas extradas ch’èn magari entradas per el? Quai che m’interessa qua, n’è betg il tema da la caricatura, ma il substantiv extradas derivà dad in verb extrar «sortir». Il verb extrar è in’exclusivitad dal sursilvan arrivada da vocabulari a vocabulari fin en il Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg (2001) dad Alexi Decurtins. Là pon ins leger: «Extrar 3. austreten, verlassen›; extrar dall’uniun, aus dem Verein austreten.» Ils pleds extrar ed extrada cumparan en statuts e protocols da radunanzas e dad uniuns da tut gener. Ma danunder vegn quest pled pseudo-erudit ed exclusiv? – Decurtins al fa derivar d’in verb latin extrare «heraustreten». Ma in verb extrare nun exista en il latin normativ e normal. In sguard en il Thesaurus Linguae Latinae (TLL) online mussa ch’il verb EXTRARE è ina creaziun litterara individuala ed unica, creada cun intenziun comica d’in autur da cumedias cun il num Lucius Afranius (naschì ca. 150 a. C.). Extrare è furmà «secundum intrare comice fictum», damai ina creaziun tenor il muster dad intrare e cun intenziun comica. Qua l’attestaziun unica: «Simul limen intrabo, illi extrabunt ilico.» (En quel mument ch’jau entrarà sur la sava, sortiran els, e quai subit.) Dal rest: anc ozendi èn da vesair en quasi scadina cumedia populara persunas ch’entran ed autras che sortan «ilico» tras ischs da culissa. Il public roman ha segir chapì e sentì il comic da la furma analoga «extrabunt» e ris da la pointa. Ma co è quest pled arrivà en Surselva? Ina persuna erudita vegn ad avair notà riend questa creaziun verbala spiertusa ed unica ed autras vegnan ad avair legì, senza grond senn per furmaziun da pleds regulara e senza senn per ironia, e l’han dada enavant. Uschia vegn il pled ad esser siglì da cudesch a cudesch, tras ils tschientaners, fin ch’el è arrivà en Surselva ed è entrà en la venerabla lingua administrativ-giuridica. Ins constatescha savens ch’in pled creà cun intenziun comica perda, cun l’ir dal temp, l’ironia e l’effect comic, daventa serius e munta si da la stgala dals registers, e survegn per finir la consecraziun lexicografica. Uschia vegn extrar ad esser entrà en ils vocabularis dal sursilvan e per finir schizunt en il Pledari Grond. Ma là n’ha el atgnamain pers nagut, pertge ch’il Pledari Grond è in pledari dal rumantsch grischun e quel è per tuts! ­Exclusivitads idiomaticas n’èn là betg al dretg lieu. Insumma: La carriera dal verb «extrar» e dal substantiv extrada mussa co ch’ina pointa efemera, in’attestaziun unica d’in autur da cumedias dal temp dals Romans è arrivada en la Surselva odierna che dovra extrar cun la medema solennitad sco construcziuns per quai che auters numnan frasas. – Pauc è uschè comic sco in sproposit pronunzià cun solennitad. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

Quai che ha cumenzà cun in regal dal tat, numnadamain in pèr pievels d’avieuls, ha procurà tar Mario Fröhlich per ina gronda passiun per ils insects periclitads. Il giuven da Cuira na fa betg mo gugent dad apicultur, mabain ha era gist preschentà sia lavur davart experiments che pudessan gidar ils avieuls da cumbatter in chariel ch’è mortal per els. Mario Fröhlich en occasiun dal final da Scienza e giuventetgna a l'ETH a Turitg, ils 27 d'avrigl 2025. Mario Fröhlich è in da 130 giuvenils che han preschentà durant la fin d’emna passada lur lavurs en il rom dal program scienza e giuventetgna a Turitg en l’ETH. E quai cun grond success. «Igl è stà flot da survegnir uschè in resun», conceda il giuvenot da 17 onns. El è cuntent cun ses predicat «fitg bun» ch’el a survegnì per sia lavur davart la perscrutaziun dal cuaditsch da l’avieul nair en connex cun il chariel da varroa (guarda box). Apicultur or da passiun Il maturand, ch’è creschì si a Ftan, ed ha fatg midada il 2021 a Cuira, fa gugent passlung e suna la trumbetta durant ses temp liber. Ensemen cun ses trais fragliuns pli giuvens ha el survegnì avant trais onns dal tat in pèr pievels avieuls. Il tat ha instruì e declerà bler dals insects periclitads e las lavurs ch’ins sto far sco apicultur. Mario Fröhlich è subit stà fascinà dals animalets ed ha alura fatg vinavant cun las lavurs dad apicultur tut sulet. L’interess è stà uschè grond ch’el ha gì l’idea da far sia lavur da matura davart differents experiments cun ils avieuls en connex cun il chariel da varroa (tud. Varroa-Milbe). Betg pensà da vegnir uschè lunsch La lavur da matura ha Mario Fröhlich terminà gia la stad passada. Era sch’el e ses conscolars eran vegnids infurmads davart il program da scienza e giuventetgna, n’ha nagin sfurzà u perfin lavurà specificamain per pudair inoltrar ina lavur là. Pir suenter las vacanzas da stad è el s’interessà tar la persuna accumpagnanta da sia scola, sch’el pudess forsa tuttina inoltrar sia lavur tar scienza e giuventetgna. «Igl era in zic intschert, sche questa lavur è insumma adattada per il program. Ma nus avain alura simplamain empruvà e baincomal hai jau survegnì il december passà in invit per il mezfinal», sa regorda il maturand da Cuira. Ina lavur supplementara Il mezfinal era in workshop a Berna, durant il qual ils giuvenils han gì da preschentar lur lavurs. Sin quai ha mintgin survegnì in resun profund dad in expert dal fatg. Tar Mario Fröhlich era quai il docter Flurin Caviezel. «Jau hai schon gì da lavurar anc magari bler per adattar mia lavur a las premissas formalas dal program scienza e giuventetgna. Betg tant che jau m’avess enriclà da participar. Jau n’hai betg gì da midar ils experiments, ma jau hai gì dad agiuntar anc in pèr chapitels», conceda il giuvenot. Da tuttas sorts premis E quella lavur ha rendì: Mario Fröhlich è vegnì envidà al final che ha gì lieu l’emna passada a Turitg. Durant trais dis han ils 130 participants mussà vi dad in stan cun placats fatgs sezs a persunas interessadas lur lavurs. E sco punct culminant èn las lavurs da las finalistas e dals finalists vegnidas premiadas. 32 lavurs han survegnì il predicat bun, 58 fitg bun e 40 excellent. Dependent dal predicat han ils giuvenils survegnì raps sco premis u premis spezials sco ina visita al champ europeic dal champ spazial u la participaziun a concurrenzas da projects internaziunalas en l’Europa, en l’Asia, en l’Africa ed en ils Stadis Unids. Mario Fröhlich ha gudagnà in praticum da perscrutaziun sin il Jungfraujoch. Per el è la participaziun al final stada ina bella experientscha: «Jau n’hai betg gì grond temp dad ir enturn e guardar tge che tschels han fatg, ma fin la fin hai jau schon er emprendì ad enconuscher in pèr auters e quai è stada ina bella experientscha da far enconuschientscha cun auters giuvenils cun sumegliants interess», raquinta il maturand da Cuira. Actualmain ha la matura prioritad Per Mario Fröhlich è sia dedicaziun a questa lavur per il mument passada. «Jau hai però il sentiment che mia lavur pudess vegnir duvrada sco basa per ulteriurs experiments e forsa perfin per ina lavur da master», declera el era sch’el na fetschia actualmain betg pli lavurs en questa direcziun. «Jau ma concentresch ussa l’emprim sin la matura». E suenter fetschia el in onn intermediar cun differents praticums e militar. In studi less el lura pir entschaiver il 2026, actualmain tendeschia el plitost en direcziun geografia e betg biologia. «Ma quai n’è anc betg segir. Clerischem è dentant che jau fatsch en mintga cas vinavant per il rest da mia vita dad apicultur e las lavurs cun ils avieuls. Quai ma plascha sul ed era senza experiments vegn jau a m’occupar vinavant dals insects e lur basegns». Per evitar la mort dals avieuls L’apicultur sto far tractaments chemics per evitar ch’il chariel da varroa elimineschia entirs pievels. Quests tractaments n’èn dentant betg agreabels per ils avieuls. Perquai dessan ils avieuls sa sviluppar geneticamain, emprender a conviver cun il chariel da varroa ed al cumbatter en in med natiral. Cun trais experiments ha Mario Fröhlich empruvà da scuvrir quant bain che l’avieul en Svizra è s’adattà geneticamain al chariel da varroa e sch’i fiss pussaivel da desister dals tractaments. Cun il «Pin-Test» ha el fatg ina rusna cun ina guglia tras il viertgel dad ina cella e la larva. Pliras cellas ch’in pievel è abel da nettegiar durant il temp d’experiment e pli sviluppà ch’el è per pudair viver cun il chariel da varroa e per eliminar quel en in med natiral. Mario Fröhlich ha scuvert cun ses experiments che passa 60 % da las cellas perfuradas èn vegnidas nettegiadas cumplettamain. In’ulteriura scuverta è che las antennas dals avieuls che servan per savurar la larva morta èn il factur decisiv. Ultra da quai ha Mario Fröhlich constatà, che era sche l’igiena dals pievels è buna, fetschia tuttina da basegn da tractar ils pievels cunter il chariel da varroa durant ils proxims onns. (fmr/opm) Cun avieuls en il final Il maturand Mario Fröhlich da Cuira ha cuntanschì cun sia lavur da matura il final da scienza e giuventetgna. El è vegnì onurà cun il predicat «fitg bun» e survegn sco premi la pussaivladad dad ir durant dus dis sin il Jungfraujoch a far perscrutaziuns. Mario Fröhlich ha scrit sia lavur davart avieuls: el ha examinà pussaivladads co ch’ins pudess gidar als avieuls da cumbatter il chariel da varroa. Il giuvenot oriund da l’Engiadina è numnadamain in apicultur passiunà. La fin d’emna passada ha il maturand pudì preschentar sia lavur ensemen cun ina pluna auters giuvenils a Turitg. (fmr/opm) Mario Fröhlich en occasiun dal final da Scienza e giuventetgna a l'ETH a Turitg, ils 27 d'avrigl 2025. Mario Fröhlich en occasiun dal final da Scienza e giuventetgna a l'ETH a Turitg, ils 27 d'avrigl 2025. Il gimnasiast da Cuoira, Mario Fröhlich, s’ha occupà intensivamaing cun seis aviöls e cun metodas per cumbatter il charöl da varroa. Il bazegner vaiva regalà a Mario Fröhlich ed a seis fradgliuns ün pêr pövels d’aviöls ed ha uschè svaglià l’interess pro’l giuven. Il bazegner vaiva regalà a Mario Fröhlich ed a seis fradgliuns ün pêr pövels d’aviöls ed ha uschè svaglià l’interess pro’l giuven.

Fin dumengia, ils 18 da matg a las 23.59 dura il voting public per tscherner las sportistas e sportists grischuns che duain survegnir in premi. Quels vegnan surdads a Cuira al cumenzament da zercladur. L’Associaziun grischuna da sport (BVS) ha nominà las sportistas e sportists che duain survegnir in dals premis da sport grischuns 2025. Sco ch’ella scriva en ina comunicaziun als meds d’infurmaziun sa tracta da premis per pliras categorias. Dal sportist/a fin tar l’uniun da l’onn Per la categoria sportista resp. sportist grischun da l’onn èn vegnids nominads Benjamin Bosshard (rampignar sin glatsch), Aita Gasparin (biathlon), Valerio Grond (passlung), Annik Kälin (atletica ligera), Corsin Konietzke (ballape) e Thomas Tumler (ski alpin). La proxima categoria sa numna «newcomer da l’onn»: Per quella ha l’Associaziun grischuna da sport nominà Lara Bianchi (ski alpin), Nina Cantieni (passlung), Sana Schmid (skeleton). Sco trenader/funcziunari da sport da l’onn èn vegnids nominads: Toni Calonder (ski alpin), Beat Freiburghaus (dar tgeiels), Martin Krättli (ballarait). E las trais nominaziuns per l’uniun da sport da l’onn èn: RG Domat-Ems (gimnastica ritmica), SLRG Chur (nudar da salvament), TC Domat-Ems (tennis). In voting al di per ina u in dals candidats Fin ils 18 da matg a las 23.59 dura il voting public. Tgi che vul po sustegnair ina u plirs dals nominads. La regla è: Mintga di pon ins votar ina giada per ina u in da las candidatas e candidats. La surdada dals premis ha lieu venderdi, ils 6 da zercladur, a chaschun da la Notg dal sport grischun a Cuira en l’auditori da la Banca chantunala grischuna. Il link per il voting chattan ins sin la website dal BVS (https://bvs-gr.ch) u sin: https://www.suedostschweiz.ch/regionalsport/buendner-sportwahl-jetzt-abstimmen-wer-wird-buendner-sportlerin-oder-buendner-sportler-des-jahres-2025. (cdm/fmr)

Ils proxims 15 onns va quasi la mesadad dal persunal en l’administraziun chantunala en pensiun. Circa la mesadad da la glieud che lavura tar il Chantun ha numnadamain 50 onns u dapli. L’Uffizi da persunal dat pled e fatg. «3563 collavuraturas e collavuraturs èn em­ploiads en ils departaments da l’administraziun chantunala», di Gino Clavuot. Il manader da svilup en l’Uffizi da persunal ha rimnà tuttas cifras che pertutgan ils pensiunaments dals proxims onns e fa indicaziuns precisas. La cifra inditgada pertutga il stadi da persunal dals 7 da favrer 2025. Da las grondas annadas dals babyboomers ch’èn naschids tranter il 1946 fin il 1964 èn blers gia ids en pensiun. Ma era cura che l’ultima annada da babyboomers cuntascha il 2029 la vegliadetgna da pensiun, na tschessa la fluctuaziun betg. Pertge? Administraziun relativamain veglia La raschun: La glieud en l’administraziun chantunala è relativamain veglia. La veglia­detgna media saja 48 onns, di Gino Clavuot: «Ils proxims 15 onns cuntanschan radund 50 % la vegliadetgna da pensiun.» En cifras: Fin il 2040 van circa 1750 persunas en pensiun. Betg mo l’administraziun chantunala dal Grischun ha da sbatter cun grondas undas da pensiunaments, mabain en general il sectur public. In studi da PWC ha intercurì avant dus onns il fenomen dal envegliament – per tudestg «Überalterung» – dal persunal. Radund 130 000 persunas manchian il 2030 en Svizra en il sectur public. La cifra includa Confederaziun, chantuns, administraziuns communalas, scolas, ospitals u la polizia. Resguardond propi be las administraziuns calculescha PWC ch’i manchian 34 000 persunas. Gliez muntass che mintga quarta plazza na pudess betg vegnir occupada. Il studi numna explicitamain il Grischun sco chantun cun ina situaziun fitg tendida puncto envegliament en l’administraziun. Dapi il 2022 in zichel dapli annunzias sin plazzas Glieud dal fatg manca betg mo en l’avegnir. L’uschenumnà «Fachkräftemangel» è gia plirs onns in problem. Cunzunt en l’informatica, en il socialesser, la scolaziun, il bajetg e la branscha da sanadad manchia glieud spezialisada, di ­Kevin Filosoglou, manader da cussegliaziun en l’Uffizi da persunal. «En quel reguard n’essan nus betg ina excepziun, cumpareglià cun auters chantuns u cun l’economia privata.» Dapi il 2022 saja la situaziun sa megliurada in pau pertutgant recrutar glieud dal fatg – per dus motivs: «Per l’ina era la glieud suenter il temp da corona pli motivada da far midadas sin champ professiunal e per l’autra avain nus empruvà da render attent a nossas plazzas attractivas», explitgescha Kevin Filosoglou. Il Chantun haja cumenzà a preschentar ils inserats a moda pli frestga, moderna e cun colurs. «Igl ha dà dapli annunzias, nus essan sin la dretga via», di il manader da cussegliaziun. «Ma per tschertas posiziuns, èsi restà difficil da chattar persunas.» Il meglier funcziuneschia la tschertga da persunal atgnamain, sche emploiads u emploiadas dal Chantun fetschian attent enconuschents sin plazzas libras. Attractivitad empè dad autas pajas Ina informaticra u in informaticher po da preschent pretender in pulit salari en l’economia privata. Ma cun dapli daners na po il Chantun betg carmalar. «Nus avain noss sistem da paja», di il manader da l’Uffizi da persunal Marco Blumen­thal. «Gliez è era bun, pertge quest sistem garantescha in tractament egual e fairness.» Ma sper la paja quintian anc auters puncts, di il pli aut schef da persunal dal Chantun. Gist per la glieud da l’informatica saja la strategia digitala da l’administraziun chantunala in project captivant. «Quai è tuttavia insatge che attira la glieud dal fatg», di Marco Blumenthal. Insumma, per tuttas clamadas e professiuns ch’il Chantun dovra, remartga Marco Blumenthal che l’attractivitad saja quai che quintia. Sco facturs d’attractivitad numna el buns schefs e bunas scheffas che timunan bain ubain la perspectiva da pudair sa sviluppar u da far carriera. Quai na sajan betg mo facturs per recrutar nova glieud, mabain era per tegnair il persunal gia existent. Tar quests facturs veglia l’administraziun sa sviluppar enavant. En pli: «Nus lavurain per la populaziun grischuna. Nus purschain servetschs per la populaziun», di il manader da l’Uffizi da persunal. Tar il Chantun hajan ins in job che fetschia senn – «sinn­stiftend», sco Marco Blumenthal di – e quai porschia cuntentientscha. Digitalisaziun – ina miracla? Ils trais umens da l’Uffizi da persunal speran cunzunt era che la transfurmaziun digitala gidia ad optimar process, far pli effizienta l’administraziun e che l’intelligenza artifiziala simplifitgeschia tschertas lavurs. Ma basta quai en il cumbat cunter la mancanza da persunal? N’èsi betg memia optimistic da pensar che la digitalisaziun ed in’augment d’attractivitad sco patrun schlia ils proxims 15 onns il problem che la mesadad da la glieud vegn pensiunada? La resposta dal pli aut schef da persunal: «Igl è senz'auter necessari d'avair ina tenuta optimistica per las consequenzas da questa unda da pensiunament, dentant cumbinada cun ina planisaziun duraivla e prospectiva. I na sa tracta gea betg d’in tema be da l’administraziun chantunala, anzi, il tema da la mancanza da glieud pertutga l’entir martgà da lavur.» Tuts sajan pertscherts da la sfida che spetga ils proxims quindesch onns, manegia Marco Blumenthal. Las organisaziuns hajan ils davos onns adina puspè stuì s’adattar a las pli differentas sfidas dal martgà da lavur ed haja mintgamai era dumagnà questas adattaziuns. Attractivitad e digitalisaziun – cun quest recept vul l’Uffizi da persunal far frunt a la mancanza da persunal. Gino Clavuot, Marco Blumenthal e Kevin ­Filosoglou (da san.) han dà pled e fatg.

L’onn passà ha Trun Turissem edì in’interessanta broschura. Ella porta il num «Trun semova» e cuntegna 50 paginas. Il cudeschet preschenta la vasta purschida dalla vischnanca amez la Surselva. Quella n’è betg mo ritga da cultura ed art, mabain er d’intginas autras attracziuns, pussaivladads da sport e divertiment durant il temp liber. Uschia per exempel excursiuns ni spassegiadas en direcziun Nadels, il Tgiern Grond ni da Punteglias siadora. Enconuschenta lunsch enturn è sa chapescha la «Cuort Ligia Grischa». Integrà en quel è er in museum. Quel dat perditga da la vita d’antruras e preschenta la mistralia da la Cadi da pli baud. Da vesair en la chasa è dentant er bler art. Mo la curt n’è betg il sulet bajetg da muntada istorica a Trun. Uschia il «Curtin d’honur» amez il vitg ni che la viandanta ed il viandant pon visitar in ni l’auter chastè ni almain las ruinas da quels. Da muntada istorica sco culturala e religiusa èn er pliras baselgias e chapluttas sin intschess da Trun sco per exempel la baselgia da Nossadunna da la Glisch. Bandunar Trun senza giudair l’art exponì e preschentà là fiss dentant putgà. In visita merita tant la Sculptura Ogna da l’artist Matias Spescha sco era la senda d’art per lung dal Rain Anteriur. Quella mussa lavurs singularas da pliras artistas e plirs artists. Ovras da d’artists enconuschents èn da vesair en la «Cuort Ligia Grischa» ed il «Spazi d’art Matias Spescha». Indicaziuns davart tut quai ch’è da vesair a Trun è da chattar en la broschura che porta il num «Trun semova». Il cudeschet po vegnir retratg tranter auter da la curuna davant la chasa communala a Trun ni la stad tar il campadi. El è er da chattar en furma digitala sin www.trun.ch sut turissem. La broschura po dentant er vegnir empustada tar turissem@trun.ch Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Trun semova

La Chasa Editura Rumantscha publitgescha quests dis in cudesch plain amur. Las duas romanistas Annetta Ganzoni e Bettina Vital han collecziunà l’antologia da poesias d’amur ch’ha questa gievgia vernissascha a Cuira. En in discurs cun la FMR tradeschan las duas curaturas lur scuvertas e lur scheltas en dumondas d’amur litterara rumantscha. Ils dissegns en l’antologia «Amur» ha realisà l’illustratura grischuna Lea Gredig sin incumbensa da la Chasa Editura Rumantscha. Quests dis cumpara in cudesch che rimna poesias rumantschas davart in motiv essenzial en la litteratura mundiala: l’amur. La nova publicaziun da la Chasa Editura Rumantscha cun il titel «Amur» vul far tschittas en il venter cun ina sessantina da poesias or da la tradiziun litterara rumantscha. Rimnà e tschernì ils vers amurus han las duas romanistas ladinas Bettina Vital ed Annetta Ganzoni. Cun ellas ha la FMR fatg in discurs sin via digitala. FMR: In cudesch plain poesias d’amur rumantschas. È quai vossa resposta per cumbatter la depopulaziun rumantscha? Bettina Vital: Sche la collecziun da poesias pudess animar ... lura tant meglier! (ri) Annetta Ganzoni: En il temp dad oz, cun tut ils svilups actuals, na po l’amur segir betg far donn. Ma per dir la vardad: Vi da la populaziun rumantscha n’hai jau betg pensà durant nossa lavur. Jau aveva gia fatg inqual lavur davart la litteratura rumantscha sur in access tematic – p.ex. cun texts da chatscha u cun texts sur da la naiv. Grazia ad in tal access èsi pussaivel da sa fatschentar da la litteratura en in’autra maniera, entrond quasi a travers. En in museum en Italia aveva jau lura vis ina giada la collecziun «Le più belle poesie d’amore». Jau hai pensà immediat: «Uau, quai fiss bain ina bella tematica era per in cudesch rumantsch?» Envers l’anteriura manadra da la Chasa Editura Rumantscha, Anita Capaul, hai jau lura lantschà l’idea. E gia bainprest è Bettina stada da la partida. Bettina Vital: Jau aveva fatg ina giada per RTR ina seria davart l’amur en la litteratura rumantscha ed aveva uschia in emprim access a la tematica. Avant passa in onn, l’entschatta dal 2024, avain Annetta ed jau lura cumenzà cun nossas retschertgas. Passa 60 poesias èn rimnadas èn quest’antologia. Avais vus stuì sgrattar ensemen ils texts? U eri uschè bler material che vus avais stuì zavrar ferm? Bettina Vital: Nus avain schon plitost stuì zavrar. Intginas poesias concretas enconuschevan nus sa chapescha. E nus savevan ch’i dettia auturas ed auturs ch’han scrit pliras poesias d’amur. Ma il rest è stà lavur da retschertga e da lectura en bibliotecas – simplamain prender enta maun ovras rumantschas, metter si ils egliers dad Amor e scannar las paginas. A mai stevi a cor da prender per mauns er ils chalenders ed annuaris, nua che nus avain chattà intginas poesias da dunnas che publitgavan forsa plitost en revistas pli pitschnas enstagl da realisar atgnas ovras. Ed ina dumonda è lura stada co insumma definir la poesia d’amur. Tge è la resposta? Tge è ina poesia d’amur, u tge èn ils criteris che stuevan esser ademplids tenor voss concept? Annetta Ganzoni: Da basa èsi adina ì a nus per l’amur tranter in pèr, pia tranter duas persunas creschidas. I na gieva betg per autras amurs en il senn pli vast, saja l’amur per in lieu, per ina passiun u l’amur per ils agens uffants. A nus gievi per l’amur classica interumana, schegea che nus avain empruvà d’interpretar la tematica cun gronda avertezza. Vossa selecziun è dentant stada severa: mo ina singula poesia da mintga autur ed autura. Pertge quella decisiun editoriala? Auturs sco Andri Peer, Luisa Famos u Tresa Rüthers-Seeli avessan segir anc furnì dapli texts. Annetta Ganzoni: Gea, quella decisiun è stada impurtanta, perquai che uschiglio fissan nus vegnidas durant nossa lavur en las chaglias. Uss avain nus damai dad ina sessantina auturas u auturs mintgamai mo in sulet text, schegea ch’els avessan scrit bleras poesias d’amur. Ed ils texts dad auters auturs gnanc cumparan en l’antologia, perquai che l’amur n’era betg in grond tema per els. Bettina Vital: Nus avain decis detg spert da far quai uschia, da tscherner mo ina poesia per mintga autur ed autura, simplamain era per metter terms a noss’atgna lavur e per dar la finala a tuttas e tuts la medema preschientscha ed impurtanza. È la collecziun ussa pia ina survista da la poesia d’amur rumantscha – u èsi plitost la prova da dar in’invista en l’immensa mar poetica da l’amur? Bettina Vital: Igl è in’invista. Nus n’avain absolutamain naginas spetgas ed ambiziuns da dar ina survista cumplessiva dal canon da la litteratura d’amur rumantscha. Nus ans avain propi laschadas purtar cun nossa bartgetta dal current da la mar, da las undas da l’amur e da la litteratura. Annetta Ganzoni: E lura èsi era da conceder che la cumpilaziun d’ina tala antologia è adina detg subjectiva. Igl è nossa schelta, da Bettina e da mai, nus duas avain discutà e nus duas avain argumentà il per e cunter. E nus n’avain betg laschà far las auturas ed ils auturs sezs la tscherna. En connex cun l’amur en la litteratura rumantscha datti in u l’auter clisché. Però constattan quels? Clisché numer 1: Rumantschas e Rumantschs scrivan sur da la patria, sur da vatgas e sur da l’encreschadetgna – ma betg propi sur da l’amur! Annetta Ganzoni: (ri) Quai è cumplettamain sbaglià. Jau sun gist stada l’onn passà tar in inscunter en ina cumpagnia rumantscha. Nus avain chantà l’entira saira, surtut chanzuns d’amur. L’amur ans ha accumpagnads tras l’uffanza e la giuventetgna, bler pli ferm che tut las vatgas. Ed uschia èsi era cun la litteratura rumantscha. Clisché numer 2: Il mund rumantsch è plitost sontget. Sche l’amur vegn descritta, lura capita quai en in stil metaforic, innocent e cast e senza descripziuns memia explicitas. Bettina Vital: Na, era quai na constat betg. Il «diavel» è era da chattar en las poesias d’amur rumantschas. Nus avain chattà poesias satiricas davart l’amur, i dat poesias – sco «La mata da schotg» da Curò Mani – cun in umur fin e magari malizius. Auturas ed auturs rumantschs na suppriman betg l’emoziun. Per exempel la poesia «Naufragi» da Peider Lansel è fitg commoventa ed ella na zuppenta nagut. I dat poesias ch’èn propi fitg directas e resentidas. Annetta Ganzoni: Sch’ins manegia cun «sontget» ch’i manca forsa l’erotica en la poesia d’amur rumantscha, lura n’è quai betg il cas. Sa chapescha èsi adina er ina dumonda dal temp, ma la litteratura rumantscha n’è en quest connex betg pli lunsch davent che la litteratura en autras cuminanzas linguisticas. Gia mo la «La sfranzinella» da Men Rauch è cleramain erotica. Ed era «La mulinera» dad Artur Caflisch n’è betg libra d’allusiuns eroticas. Gist ils auturs a partir dals onns 1950 e 1960 – sco p.ex. Andri Peer e Cla Biert – vulevan scriver sur da l’amur erotica, cun l’intenziun da rumper ils tabus. Clisché numer 3: Pli vischina che la litteratura rumantscha è da l’Italia e pli manaivla ch’ella è da la tematica da l’amur. Cun auters pleds: Datti dapli poesias d’amur or d’Engiadina che or da la Surselva? Annetta Ganzoni: Era quai ha forsa da far en questa publicaziun plitost cun nossa tscherna subjectiva. Nus duas enconuschain meglier la litteratura ladina. La publicaziun actuala cuntegna perquai dapli poesias valladras. In’autra decleraziun pudess dentant esser che en Surselva devi divers spirituals tranter ils scripturs. Quels na pudevan gea betg propi scriver sur da l’amur – u silmain betg publitgar quels texts! Però en general na pon ins betg dir ch’i dettia ina gronda differenza tranter las regiuns u ils idioms, perquai ch’ina referenza impurtanta era per tuttas e tuts la litteratura da la romantica. Ed en quella aveva l’amur ina rolla fitg impurtanta. En noss’antologia èn las poesias sursilvanas sin la segunda plazza, gist davos quellas valladras, ma anc avant quellas puteras. Uschia ch’ellas na vegnan segir betg a la curta. Mintga poesia vegn accumpagnada en il cudesch «Amur» dad ina u pliras translaziuns. Ina buna part da quellas transposiziuns litteraras ha fatg Ruth Gantert, sias versiuns tudestgas èn mintgatant prest meglras che l’original! Bettina Vital: Quellas translaziuns èn propi d’auta qualitad. Ruth Gantert ha ina moda da translatar fitg libra – ella s’avischina cun curaschi a la poesia originala e va vers in mund linguistic ch’ella n’enconuscha anc betg uschè ditg. Sias transposiziuns litteraras stattan sin agens pes, ellas èn sco soras da las poesias originalas, cun in agen caracter. Annetta Ganzoni: Remartgabel chat jau sias translaziuns da poesias pli veglias, da quellas cun rimas pli pretensiusas e cun vers ritmisads. Ruth Gantert n’ha betg pruvà da far finta, sco sch’i fiss ina translaziun da quel temp, mabain ella ha creà ina versiun dad oz che turna dentant sin intgins elements poetics da l’original. Sco romanistas enconuschais vus bain la litteratura rumantscha. Ma tge èn tuttina stadas vossas scuvertas persunalas? Annetta Ganzoni: La poesia «Il pêr» da Domenic Planta è stada per mai ina scuverta, causa sias rimas ironicas cun il pèr che «cleja uzuns» sut Muotta Naluns. Quai è propi bellischem. Bettina Vital: (ri) Quella poesia è stada ina scuverta fitg casuala che jau hai fatg en ina biblioteca. In’autra scuverta è stada per mai la poesia «La matta sur curonta» da Ludivica Lumbriser. Per ils onns 1930 è quai in text emancipà, nua che la poetessa enumerescha tranter auter ils avantatgs da betg esser maridada. Pli baud devi quels maletgs charins cun versets che cumenzavan adina cun «Liebe ist ...». – Ussa essas vus duas pia expertas per respunder a la dumonda: «Amur è ...» Bettina Vital: La cuntinuaziun è atgnamain scritta sin il dies da quest nov cudesch: «Amur è be in pled, fin ch’insatgi vegn e scriva poesia …» Annetta Ganzoni: Quels versets da «Liebe ist ...» èn sa chapescha cundids cun bler kitsch. In tal kitsch vulevan nus plitost laschar da la vart. Uschia avain nus era desistì dad ina cuverta rosa dal cudesch. Tar la collecziun da poesias ch’è ussa sin maisa n’è la colur rosa insumma betg preschenta. I dat però bleras autras colurs. Noss’antologia n’è definitivamain betg ina festa da Son Valentin! Ina sessantina da poesias La publicaziun «Amur. Poesias 1648–2025. Liebesgedichte – Poesie d’amore – Poèmes d’amour» vegn preschentada questa gievgia, ils 8 da matg 2025 en la bar dal Teater Cuira. L’antologia vegn edida da la Chasa Editura Rumantscha (CER) che vegn manada dapi in mez onn da Nadina Derungs. La publicaziun «Amur» cuntegna passa ina sessantina da poesias d’amur rumantschas ch’èn vegnidas scrittas e publitgadas surtut a partir dals onns 1950. La collecziun è vegnida tgirada da las duas romanistas Bettina Vital ed Annetta Ganzoni. Las poesias originalas – en tut ils idioms ed en rumantsch grischun – entran er en in dialog cun lur translaziuns tudestgas, talianas u franzosas. Ina buna part da las translaziuns ha procurà Ruth Gantert. Accumpagnads vegnan ils singuls chapitels da las poesias dad illustraziuns da Lea Gredig. Bettina Vital (43) è creschida si ad Ardez ed ha studegià romanistica a Turitg. Dal 2013 – 2017 ha ella coordinà las translaziuns rumantschas da la Chanzlia federala a Berna ed ha silsuenter lavurà sco translatura libra e creacultura. Dapi il 2024 maina ella la partiziun «Lingua» da la Lia Rumantscha. Annetta Ganzoni (67), oriunda da Schlarigna, viva a Berna e Müstair. Ella è romanista, publicista e collavuratura editoriala. Fin a sia pensiun è ella stada collavuratura scientifica a l’Archiv da litteratura svizzer. Dapi in onn è ella era presidenta dal cussegl da fundaziun da la Chesa Planta a Samedan. (fmr/dat) Il cudesch po vegnir retratg en librarias ubain direct via l’editura. La vernissascha dal cudesch è ils 8 da matg 2025 a las 18.15 en la bar dal Teater Cuira. La pli nova publicaziun da la Chasa Editura Rumantscha – la collecziun da poesias d’amur cun il titel «Amur. Poesias 1648–2025». Frontispizi «Amur» Chasa Editura Rumantscha In cudesch plain amur Quest’emna cumpara ina nova publicaziun da la Chasa Editura Rumantscha che sa fatschenta cun la pli bella chaussa dal mund – cun l’amur. Las duas romanistas Bettina Vital ed Annetta Ganzoni èn idas en tschertga da poesias d’amur en la litteratura rumantscha. Il resultat è ussa sin maisa en furma da l’antologia «Amur. Poesias 1648–2025. Liebesgedichte – Poesie d’amore – Poèmes d’amour». Quella publicaziun cuntegna ina sessantina da poesias scrittas surtut en ils davos decennis. Igl sa tracta da texts or da la plima da Dumenic Andry fin Jessica Zuan. En l’intervista cun la FMR tradeschan las duas curaturas dal cudesch «Amur», nua ch’ellas han chattà l’amur litterara. Ed ellas san era quant explicit che poets e poetessas rumantschas descrivan l’amur. (fmr/dat) «Sch’ins manegia cun ‹sontget› ch’i manca forsa l’erotica en la poesia d’amur rumantscha, lura n’è quai betg il cas.» «Nus ans avain ­propi laschadas ­purtar cun nossa bartgetta dal current da la mar, da las ­undas da l’amur e da la litteratura.» La pli nova publicaziun da la Chasa Editura Rumantscha – la collecziun da poesias d’amur cun il titel «Amur. Poesias 1648–2025». Bettina Vital, co-curatura da l'antologia "Amur". Annetta Ganzoni, co-curatura da l'antologia "Amur".

Las concurrenzas da scriver Plima d’aur/Pledpierla che la Lia Rumantscha ha realisà quest onn cun ils dus temas «la clav magica» e «mes mund fantastic» han purtà in nov record da participaziun: 602 texts en tut ils idioms e rumantsch grischun èn vegnids inoltrads en las regiuns Engiadina, Grischun Central e Surselva. Las trais giurias han ussa legì e giuditgà ils texts. Dapi passa 25 onns organisescha la Lia Rumantscha (LR) la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla ed animescha uschia uffants e giuvenils da scriver rumantsch. En il decurs da las davosas emnas han las trais giurias regiunalas tschernì ils megliers texts da las 602 contribuziuns inoltradas. Surdada dals premis en trais lieus Per la premiaziun s’inscuntran las participantas e participants da tut las regiuns virtualmain. Las giurias preschentan las victuras ed ils victurs e laschan preleger da mintga regiun in text victur. Questa premiaziun virtuala ha lieu ils 4 da zercladur 2025, da las 10.15 fin a las 11.00. La surdada dals premis ha silsuenter lieu mintgamai ils 4 da zercladur a las 17.00 en mintga regiun: En Engiadina, a Zernez en il Chastè Planta-Wildenberg En Surselva, a Castrisch en la «sala dil luvratori communal» En Grischun Central, a Casti en la sala Gelgia da l’Hotel Gelgia. Durant quest’occurrenza vegn la giuria ad esser preschenta ed a preleger las laudatios. Las victuras e victurs survegnan in premi en furma da daners ed in regal da la LR. Dapi blers onns collavura la LR cun il comité d’organisaziun dals «Dis da litteratura» che han lieu quest onn ils 1. e 2 da november 2025 en la Postremise a Cuira. Ils texts da la Plima d’aur/Pledpierla vegnan prelegids qua sonda, ils 1. da november.

La Regenza ha dat il permiss per ün’unica ardschantada dal lai da gualivaziun Ova Spin a las Ouvras electricas d’Engiadina SA (OEE). L’ardschantada das-cha gnir fatta dürant quista stà (mai fin lügl). Quai scriva la Regenza in üna comunicaziun da quista gövgia. Scha l’ardschantada nun es pussibla dürant il 2025, das-ch’la gnir spostada per maximalmaing 2 ons. L’ardschantada es previsa per motivs da la sgürezza da manaschi dal lai da gualivaziun Ova Spin. L'ultima ardschantada reuschida es gnüda fatta dal 2009. Pervi da la contaminaziun cun PCB illa part sura dal Spöl es l’ardschantada sco cha la Regenza comunichescha limitada sülla part davant dal lai da gualivaziun. (cdm/fmr) La Regenza ha dat glüm verda per ün’ardschantada dal lai da gualivaziun Ova Spin a Zernez dürant quista stà. La Regenza ha dat glüm verda per ün’ardschantada dal lai da gualivaziun Ova Spin a Zernez dürant quista stà. La Regenza ha dat glüm verda per ün’ardschantada dal lai da gualivaziun Ova Spin a Zernez dürant quista stà.

Maletg da reclama e recept per ina pizza bianca tenor il Migros. L’istoricher Alberto Grandi è daventà en l’Italia quasi ina persona non grata. En ses cudesch «Mythos Nationalgericht» («Denominazione di origine inventata») ha el demontà dal 2024 inqual «vardad» che sa zuppa en las padellas talianas. El ha scrit davart ils mitus – e las manzegnas – da la cuschina tradiziunala dal «bel paese» e mess en dumonda in u l’auter sigil d’originalitad. Per exempel la venerabla carbonara taliana è istoricamain ina spezialitad importada da Chicago. Il tiramisù n’è betg in dessert dad anno tubac, mabain ina creaziun detg giuvna. E la pizza? Apparentamain è quella in’invenziun da New York City. Insumma, il cudesch dad Alberto Grandi pudess esser in tip da lectura en questa rubrica! Però quel cudesch n’hai jau (anc) betg legì. Mes tip dad oz è tuttina in recept culinaric, el ha da far cun la cuschina taliana e cun ina variaziun da quella. I va per la famusa pizza. Dapi che jau sai tegnair enta maun ina furtgetta, hai jau mangià la pizza tenor il recept classic: pasta, pomodoro, mozzarella, prosciutto, oregano e forsa anc funghi. Ma mes maletg da la pizza classica ha survegnì dacurt ina fessa, perquai che jau sun fruntà per cas sin il recept da la pizza bianca. La variaziun è simpla: enstagl da la sosa da tomata èsi da stritgar si l’emprim crème fraiche (u ricotta). Ed enstagl d’oregano pon ins metter si salvia (betg exagerar). Tut il rest è sco adina: pasta, mozzarella e prosciutto. Ins po variar a bainplaschair cun zuchettis, artischoccas, tschagulas u bulieus per dar anc in pau colur e gust. Vus As dumandais ussa segir, sche la pizza bianca è in recept original talian? – Nagin’idea, ma forsa ch’il cudesch dad Alberto Grandi dat ina resposta. En mintga cas gusta ella stupent, la pizza bianca, p.ex. en furma da buccadinas tar in apero. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

La metoda AO per guarir ruttadiras vegn utilisada sin tut il mund. L’idea è che la metoda guarescha l’oss cun struvas e plattas. La metoda vegn perscrutada a Tavau en la fundaziun AO. I vegn perscrutà da guarir ruttadiras cun fixar struvas e plattas a l’oss. Sch’ins avess rut ina chomma avant 80 onns, avess ins survegnì in gip u stuì star en letg e metter ad aut la chomma. Uschia sa regorda Urs Rüetschi che ha fundà l’insti­tut da furmaziun a Tavau – ina part da la fundaziun AO. Tenor in studi da la ­SUVA ch’el citescha, eran 40 % da las persunas che han rut ina chomma suenter invalidas. Da las persunas che han rut il chalun eran suenter 60 % invalidas. Quai saja tenor Urs ­Rüetschi stà in donn nunimaginabel pertge ch’il tractament n’era betg ideal. Da quel temp haja dà in pèr ortopedists e chirurgs creativs en l’Europa che han cumenzà ad experimentar cun ruttadiras d’ossa: Austriacs han lavurà cun guttas e Franzos e Beltgs cun plattas. Questas metodas eran dentant era dispitaivlas, cunquai ch’il ristg d’ina infecziun suenter in’operaziun era aut. In chirurg svizzer Maurice Müller è tuttina s’interessà per questa metoda ed ha observà ses collegas. Enturn il 1950 è il chirurg returnà en Sviz­ra ed ha partì sia nova savida cun collegas. La metoda da fixar ina ruttadira cun plattas e cun struvas han els sco emprim testà vi d’ossa d’umans morts. Pli tard han els operà pazients e gì success. Cun 12 auters chirurgs ha Maurice Müller fundà 1958 l’AO, la Arbeitsgemeinschaft für Osteosynthesefragen. «En quest senn n’han ils chirurgs da l’AO betg inventà la nova metoda da guarir ruttadiras, ma copià», declera Urs Rüetschi. Ina metoda cun success Tenor Rüetschi han ils chirurgs gì success cun la metoda pervia da quatter puncts: Els han decis da far bler perscrutaziun. Els han ditg ch’i dovria instruments standardisads, uschia che mintgin ha las medemas chaussas per operar e ch’els san congualar ils resultats. Els han empermess da documentar tut – mintga pazient e pazienta avant e suenter l’operaziun e la guariziun. Cun questas milli infurmaziuns han els pudì cumprovar che la metoda d’operar la ruttadira dat megliers resultats che da duvrar in gip. Els han ditg che mo persunas cun scolaziun tar l’AO pon cumprar quests instruments standardisads. Uschia pudevan els garantir ch’il standard è tar mintga operaziun il medem. La cuntinuaziun da l’AO Ils umens han fatg scolaziuns e congress cun chirurgs da tut il mund, uschia che questa metoda è sa derasada. Però, era la metoda convenziunala vegn anc adina duvrada. Tar uffants e tar ruttadiras pli simplas survegn ins in gip. Circa l’onn 1990 è l’AO vegnida a Tavau. Suenter che la cura da tuberculosa n’era betg pli in grond tema, hai dà bleras chasas vidas. Ina da quellas ha la fundaziun duvrà sco labor. En pli gievan tut ils fundaturs gugent cun skis, raquinta Urs Rüetschi cun in rir. E per perscrutar ruttadiras hajan ins en ils territoris da skis en il Grischun dapli access a pazients e pazientas. Cun il temp èn sper la perscrutaziun da l’ossa era vegnids vitiers donns vi dal spinal ed autras parts dal corp. Oz vegni perscrutà cun tocs dal corp da donaturs, vid animals – surtut nursas – e cun ossa artifiziala. Actualmain datti sur 500 plazzas cumplainas tar la fundaziun AO ch’èn repartidas sin l’entir mund. Passa la mesadad lavura en il lieu principal a Tavau. La fundaziun na lavura betg per far gudogn. Tenor Urs Rüetschi saja la fundaziun dentant ina ritga, surtut pervi dals documents da la perscrutaziun. «Ils raps vegnan da quai che la fundaziun ha vendì avant intgins onns tut ils patents da las tecnologias. Quai è il fundament che nus gestiunain per finanziar nossas activitads», declera Urs Rüetschi, anteriur manader da la partiziun da furmaziun da l’AO. Sper quai survegn la fundaziun raps per ils curs ch’ella porscha e tscherts projects vegnan sustegnids da la Confederaziun e da l’Uniun europeica. L’AO ramassa a Tavau novas ideas, perscrutescha auters tocs dal corp e venda ulteriuras licenzas. Tenor Urs Rüetschi n’èsi numnadamain mai perscrutà a fin. Urs Rüetschi lavura dapi il 2002 tar la fundaziun AO ed enconuscha fitg detagliadamain l’istorgia dal center a l’ur da Tavau.

En la fundaziun AO a Tavau vegnan perscrutadas en plirs pass novas tecnologias durant plirs onns. Uschia fa actualmain er ina nova platta cunter ruttadiras da la chomma sura atras differents process da lavur. Prest 70 onns vegn perscrutà en ils champs da la fundaziun AO. Il lieu principal è ina gronda chasa a l’ur da Tavau – sper quella datti stallas ed in’ufficina. ­Ladina Hofmann ha en sia carriera da 16 onns gia lavurà en divers lieus en la fundaziun: en il labor, en la sala d’operaziun ed actualmain surtut davos il computer. La biomecanista è manadra d’in grond project e sto rapportar tut, respunder a dumondas e coordinar bler. Il project ch’ella maina datti dapi prest diesch onns ed i sa tracta d’ina platta che po guarir ina ruttadira vi da l’oss da la chomma sura, sur il schanugl. Quella platta è prest 30 cm lunga, d’argient ed in pau storta. Ella è speziala pervia da la sfessa ch’ella ha. Uschia sa lascha la platta mover in zic e quai stimulescha da guarir. En pli è questa platta pli grossa e na rumpa betg uschè spert. Ladina Hofmann è oriunda da Scuol ed è suenter il studi da scienza da moviment, sport e biomecanica vegnida en l’AO. «Jau na sun betg quella che vegn cun las novas ideas, jau na sun betg il ‹Einstein› qua», di la manadra da project. Plirs pass fin ch’il prototip è pront I n’è betg adina uschia che la fundaziun fa part d’in project dad A fin Z. Tar questa platta èsi però stà il cas, che l’idea è naschida en chasa. Suenter emprimas perscrutaziuns en il labor va il plan vinavant en l’ufficina da l’AO. Là è la plazza da lavur da Flurin Spiller, er el oriundamain da Scuol. El ha fatg il giarsunadi en l’AO e lavura dapi 10 onn sco polimecanist. Sia lavur è da far ils prototips tenor plan ch’el ha survegnì dal chirurg, da l’inschignera u dal geolog. «En mintga cas è il material impurtant, pia ch’il corp cumporta bain quel ed era ch’i n’ha nagins tocs gits», declera Flurin Spiller. Per part po quai durar mais enfin che tut è gist tar il prototip. Flurin Spiller fa ina lavur fitg precisa cun ina fresa. Per exempel n’è tar la platta dal project menziunà la sfessa gnanc in centimeter largia. En pli sto el esser bun da studegiar en trais dimensiuns. Il prototip che Flurin Spiller ha fatg va en in proxim pass enavos en la perscrutaziun per empruvar la platta vi d’animals. Sche quai funcziuna, vegn la platta l’emprima giada testada tar umans. Bleras regulaziuns E là cumenza il process quasi puspè tar nulla, manegia Ladina Hofmann. Ins sto numnadamain resguardar bleras regulaziuns, p.ex. sche questa platta è cumpatibla per ir en il MRI. Sche la guariziun funcziuna cun questa platta cun la sfessa, vegn per il mument testà tar 110 pazientas e pazients en l’Europa. En questa fasa dal studi vegnan ramassadas tut las infurmaziuns, co che questa platta gida a guarir ina ruttadira sur il schanugl. Questa platta è in exempel per in product da la fundaziun AO ch’era l’emprim ina skizza sin il palpiri. Ed uss è quai ina platta ch’è plazzada a l’ossa dal pazient e pazienta. Cun la metoda AO cunter ruttadiras Dapi 70 onns exista la fundaziun AO (Arbeitsgemeinschaft für Osteosynthesefragen). Ella utilisescha la metoda AO cun la quala ruttadiras da l’ossa guareschan grazia a struvas e plattas. L’onn 1990 ha la fundaziun fatg midada a Tavau, nua che la perscrutaziun en connex cun oss ruts cuntinuescha. Dapi diesch onns vegn construida ina platta cunter ruttadiras sur il schanugl. Questa construcziun va tras divers process da lavur. Ladina Hofmann e Flurin Spiller, omadus oriunds da Scuol, èn involvids en quest lung process fin che la platta è pronta. (fmr) Ladina Hofmann ha en maun il project che va bunamain dapi diesch onns e ch’ella maina: la platta che duai guarir ina ruttadira sur il schanugl. Flurin Spiller lavura vi dad ina maschina en l’ufficina da l’AO, nua ch’el producescha ils prototips.

Las chanzuns dad Element of Crime, las aventuras da Herr Lehmann che aveva envlidà da refusar il servetsch militar ed ussa ina dunsaina classichers dal jazz, sunada da la band Regener, Pappik, Busch… Sven Regener è propi in multitalent. Fin uss enconuschev’jau la musica dad Element of Crime cun il chantadur, ghitarrist e trumbettist Regener. Alura hai jau scuvert ses romans ch’el ha cumenzà a scriver da l’onn 2001, «Herr Lehmann», «Neue Vahr Süd» ed auters. E dacurt hai jau legì mo per cas il num da la band Regener, Pappik, Busch. Regener? Tgi sa, sche quai è quel Regener? Jau hai tschertgà en la rait, e baincomal! La band sa cumpona da Sven Regener (trumbetta), Richard Pappik (percussiun) ed Ekkehard Busch (clavazin). Tuts trais fan era part dad Element of Crime. En questa furmaziun dentant sunan els sin l’emprim album «Ask Me Now» jazz, surtut classichers dals onns 1940 e 1950: tocs da John Coltrane, Thelonius Monk, Dizzie Gillespie, Billy Holiday, Charlie Parker ed auters. Igl è ina musica paschaivla ed allegraivla, ins ha l’impressiun ch’ils trais musicists hajan grond plaschair da sunar ensemen. E quest onn è cumparì il pli nov album dal trio, cun il nom «Fields of Lights». Er tar quest album audan ins classichers dal jazz, ma era trais agens tocs. Mes tip oz è da tadlar l’emprim l’album Ask Me Now e suenter il Fields of Lights. Jau sun persvas che quellas interpretaziuns dals classichers da jazz ed il nov jazz plaschan era a Vus. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Sven Regener en acziun

Jau sun in fan. (U fissi da dir: ina fana? U ina fan?) Quai n’er jau anc mai. Entant che mias camaratas da scola eran da mattas fanas da la Kelly Family u da Take That aveva jau mo sco alibi in poster da Bon Jovi. Ma propi fan n’era jau mai dad insatge. Enfin avant quatter onns. Dapi lura sun jau fana da Zuchu. Zuchu è ina vischnanca, u plitost ina pitschna citad gist sper Soloturn. Zuchu ha en sasez num Zuchwil ed è cun passa 9500 abitant:as la quart gronda vischnanca dal chantun Soloturn e gea, bainbaud ha mes auto in numer cun SO e jau abitesch a Zuchu. Giu la Bassa enconusch’ins Zuchu magari pervi da la statistica criminala. I dat spruhs sco: La polizia vegn duas giadas a Zuchu. Vul dir duas giadas al di. Mobain, per mai nagin problem, grazia a mes hobi che jau fatsch dapi quatter onns precis a Zuchu, enconusch jau blera glieud che lavura tar la polizia. Betg che jau fiss daventada criminala, ma jau fatsch il sport crossfit, e quai è in sport popular era tar policist:as. Precis quest sport m’ha carmalà avant quatter onns a Zuchu. Jau n’aveva nagin’idea quel mument, cura che jau sun ida la stad 2021 per la prima giada las 20 minutas cun l’auto da Bätterkinden, nua che jau abitesch anc curt temp, fin a Zuchu. Jau n’aveva nagin’idea che quai vegn ad esser in di mes dachasa. Ma sin l’emprim’egliada sun jau stada fascinada dal lieu: Da la via maistra cun restaurants a dretg ed a sanester, da la glieud sin via che dat ina tempra moderna, internaziunala, e lura il crossfit, ina gronda halla en la zona d’industria. Insaco ma plascha quai, umans sin via, zona d’industria, qua èsi vita, qua sa mova insatge. E quai n’è anc gnanc il vair «place to be» a Zuchu. Il vair «place to be» è a la riva da la Aara, be paucas minutas a pe davent dal center da la citad da Soloturn. Qua fan ins bogn en il flum, ins va a currer, a spass, ins sa scuntra en il center da sport cun il bogn cuvert ed il bogn avert la stad, i dat pitschens restaurants or en il liber e qua vegn transformà dapi in pèr onns l’anteriur areal da Sulzer (maschinas per l’industria da textil) en ina zona d’abitar fitg attractiva cun num Riverside, cun chasas autas e mez autas cun vista sur l’Aara, vers il Giura e sur la citad veglia da Soloturn. Qua vivan plitost ils expats cun las pajas autas che lavuran en las firmas da biotech da la regiun e persunas giuvnas ed urbanas cun velos da cursa schics. Zuchu è in pitschen mund per sasez; qua vivan persunas dad 88 differentas naziuns, 45 % n’han betg il pass svizzer. Sco mes amis e mias amias che vegnan da la Germania, da l’Irlanda, da la Rumenia, da la Spagna. E qua vivan mes futurs vischins che vegnan da l’Eritrea, da la Tirchia, da la Macedonia. Suenter quatter onns che jau sun stada pliras giadas l’emna a far sport a Zuchu, prend jau ussa domicil qua. Betg en il Riverside, ma datiers a la via maistra cun ses traffic intensiv, ma tuttina en vischinanza da tut tut quai che ma plascha a Zuchu. Igl è in lieu che prosperescha, qua hai anc plazza – per umans, per ideas, per mai! Chatrina Josty-Kreuzer è oriunda da Bravuogn, lavura sco pedagoga curativa e viva bainbaud a Zuchu. Chatrina Josty, columnista da la FMR

El è la corifea per l’instrucziun da la lingua rumantscha. Dapi passa trenta onns perscrutescha Rico Cathomas quant bain e co che scolars e scolaras emprendan linguatgs. Dapi quest onn ha el ina professura ordinaria a Cuira. Tut a la mitta èsi capità – senza ni hau ni mau e senza communicaziun uffiziala sco quai ch’igl è uschiglio usit en tals cas. Gia dapi il 2019 scolescha Rico Cathomas didactica rumantscha a la futura magistraglia. El explitgescha ils rampigns, las metodas ed ils effects en l’instrucziun da lingua. Sia «professura speziala» è dentant stada limitada per sis onns. Dapi l’entschatta da quest onn è ussa però installada ina «professura ordinaria» a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP). Quai è ina buna nova. La professura sviluppescha numnadamain er ils meds d’instrucziun per las scolaras ed ils scolars rumantschs. A chaschun da questa midada – betg mo formala – ha la FMR intervistà Rico Cathomas. FMR: Avant ventg onns avais Vus dà in fitg bun attestat a las scolas rumantschas. Ellas hajan in bun e modern model, avais Vus scrit en Vossa dissertaziun. Pertge? Rico Cathomas: Nus avain intercurì il svilup da las cumpetenzas dal rumantsch e dal tudestg da scolars e scolaras. Da lezzas uras avain nus constatà ch’igl è in bun model da scola per promover la bilinguitad rumantsch-tudestga. E tge schessas Vus oz? Survegnissan las ­scolas rumantschas anc adina in bun ­attestat ubain in mender? Igl è simplamain sa midà. L’exactadad linguistica – per exempel l’ortografica e grammaticala – ha plitost prendì giu. Da l’autra vart ha la cumpetenza da discurrer, da ristgar da dir insatge e da discurrer tgunsch prendì tiers. Èsi in trend general u pertutga quai be las scolas rumantschas? Igl è in trend general che ha cumenzà en ils onns settanta cun l’uschenumnada «kommunikative Wende». Ins ha per exempel vis ch’insatgi che aveva emprendì englais e saveva las reglas grammaticalas, n’ha rabitschà ora gnanca pled, sch’el è ì en l’Engalterra. Perquai han ins midà l’instrucziun e ditg: igl è il principal da pudair communitgar in cun l’auter currentamain a bucca, la grammatica e l’ortografia n’èn betg uschè impurtantas. Fin l’onn 2024 essas Vus stads engaschads sco professer spezial. Uss essas Vus professer ordinari a la Scola auta da pedagogica dal Grischun (SAP). Tge è la differenza? Fin uss è la «professura per rumantsch e didactica rumantscha» stada finanziada a moda extraordinaria. A partir da quest onn surpiglia la SAP l’entira finanziaziun. Porscha quai dapli segirezza? Gea, avant è la finanziaziun stada restrenschida sin sis onns. La professura è sa cumprovada. Perquai ha la SAP uss integrà ella en ses process ordinari. Vus instruis tranter auter era didactica ­rumantscha a Voss students e studentas. Tge è didactica insumma? Ditg simplifitgà vai en la didactica per l’emprender e l’instruir. Mussais Vus ils trics e rampigns co explitgar insatge als scolars? Betg mo lez. La didactica intercurescha era las cundiziuns cun las qualas i sa vegnir instruì ed emprendì il meglier. Nossa professura porscha er ina didactica da rumantsch per studentas e students dad autras universitads che instrueschan pli tard sin ils stgalims secundar e gimnasial. Essas Vus gugent professer? Gea, igl è fitg interessant e variant dad esser professer, surtut sch’ins po anc realisar l’agen profil da la professura. Jau dastg lavurar tant cun teams da retschertga, sco da svilup. Jau emprend anc adina ina massa novas chaussas. Ma jau instruesch er anc adina fitg gugent. Durant mes studi hai jau fatg bleras substituziuns en scolas. Jau fiss da principi era gugent restà scolast primar, ma il tschaffen da far perscrutaziun è stà anc pli grond. Quantas persunas lavuran a la professura per didactica rumantscha? Nus essan en trais cun il focus sin la retschertga e var tschintg che han lur focus sin il sviluppar meds d’instrucziun. Plinavant ans gidan pliras collavuraturas u collavuraturs externs en differents projects. «Mediomatix» sa numnan ils meds ­d’instrucziun che Vossa professura ha fatg. ­Essas Vus losch sin la prestaziun? Jau sun surtut losch sin il team. Far meds d’instrucziun dovra simplamain in snuaivel bun team. Nus avain gì ina pitschna fanestra da temp per realisar «Mediomatix». E nus avain gì extrem buna glieud. Igl ha stuì ir fitg svelt? Gea, dal 2016 fin il 2022 avain nus fatg ils meds per sursilvan, sutsilvan, puter e vallader da la segunda fin novavla classa. Jau sun anc oz surstà che nus avain dumagnà quai entaifer uschè curt temp. Il ritmus da lavur è stà extrem aut. Uss essan nus anc londervi da finir ils meds per surmiran. Supplementarmain sviluppain nus da preschent era novs meds per emprender rumantsch sco segunda lingua u lingua estra. Ma là essan nus plitost a l’entschatta dal project. Nua sa differenziescha «Mediomatix» en ils differents idioms? Sch’i va per exempel per usits, vegn raquintà en il sursilvan dal trair schibettas ed en il vallader u puter dal Chalandamarz. Era las chanzuns u la litteratura èsi impurtant dad adattar als idioms. Tar Voss pensum tutga era la retschertga. Vossa professura vuless sco proxim perscrutar l’adiever da meds d’instrucziun. Pertge? Nus vulain savair co che la magistraglia impunda il med: Tge elements dovra ella e tgenins betg, per tge raschuns? Ubain: Co fan ils scolars ils pensums? I va per dumondas praticas che n’èn dentant anc betg vegnidas intercuridas scientificamain. La perscrutaziun ha adina l’ambiziun dad esser internaziunala. Datti persunas dal fatg dad auters pajais che s’interesseschan per la retschertga scientifica d’in med d’instrucziun rumantsch? Gea, emprender linguatgs u co che meds d’instrucziun vegnan duvrads, quai n’èn betg dumondas be rumantschas. Nus duvrain simplamain il context rumantsch per intercurir la chaussa. Interessant èsi lura, sch’ins chatta facits generals, per exempel areguard il management dal temp da la magistraglia cun duvrar in med d’instrucziun. Scolast, perscrutader, professer Rico Cathomas (58) è creschì si a Laax. Suenter il Seminari da scolasts a Cuira ha el studegià pedagogia e psicologia pedagogica a Friburg. Ses studi ha el finanzià cun substituziuns en differentas scolas. En sia dissertaziun ha el perscrutà quant bain ch’ils scolars e las scolaras dumognan il rumantsch ed il tudestg. Dal 2005 fin il 2012 ha el co-manà il project per la creaziun da meds per l’instrucziun dal rumantsch grischun en las scolas. En pli è Rico Cathomas stà professer a la Libra universitad da Bulsaun en il Tirol dal Sid. Dapi il 2016 sviluppa el cun ses team a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP) la retscha da meds «Mediomatix». I sa tracta da cudeschs e meds per instruir il rumantsch en tut ils tschintg idioms. Fin l’onn passà è il scienzià stà professer spezial a la SAP. Dapi quest onn è el professer ordinari. La nova «professura per rumantsch e didactica rumantscha» ha trais incumbensas da clav: perscrutar, sviluppar ed instruir. El è stà gugent magister primar ed uss ha Rico Cathomas plaschair dad esser professer ordinari a la Scola auta da pedagogia a Cuira.

A Cuira ha gì lieu la sonda il final grischun dal tir da gruppas. En tuts trais champs sin la distanza da 300 m èsi reussì a las gruppas victuras da defender lur titel. Ina culminaziun da la stagiun da tir en il Grischun è adina il final chantunal da gruppas. Quel è stà la sonda a Cuira al Rossboden. Tratg quel per eruir il campiun grischun en trais categorias han 50 gruppas. Quai vul dir che da la partida è stada l’elita da tir da noss chantun. Las gruppas favuritas han persvas. Haldenstein, Tumegl e Castrisch En il champ A, l’occurrenza cun l’arma da sport, en quel eran sa qualifitgadas 14 gruppas per il final. Tar quel vegnan lura er eruidas las gruppas grischunas che sa qualifitgeschan per l’emprima da trais rundas naziunalas. Haldenstein ha gudagnà per la quarta giada en seria il final en il champ A. Nagina surpraisa è lura segir il segund plaz da la gruppa da Müstair ed il terz plaz da Sedrun-Tujetsch. Ina giada dapli sisum il podest è stada la gruppa da Tumegl en il champ D, arma da militar 57/03, cun total 18 gruppas. Il campiun svizzer dal 2023 ha tratg fitg ferm en il final cun in resultat da 712 puncts. Il vice-campiun Bregaglia ha fatg 15 puncts damain che Tumegl e Rothenbrunnen, pliras giadas campiun svizzer, è vegnì terz. Gia sco avant in onn e sco gia numerusas giadas a la testa da la rangaziun en il champ E, arma da militar 90, è la gruppa da Castrisch. Ad ella èsi reussì da defender il titel e da daventar ina giada dapli campiun grischun da 8 gruppas finalistas. Sco gia il 2024 è la gruppa da Riein-Sevgein vegnida sonda passada vice-campiun dal Grischun. Cumplettà il podest ha la gruppa da Monstein. Rangaziun: Champ A arma da standard: 1. Haldenstein I, 956 puncts, 2. Val Müstair, 948 puncts, 3. Sedrun-Tujetsch, 946 puncts, 4. Puntraschigna, 938 puncts, 5. Alvra, 936 puncts, 6. Laax-Falera, 934 puncts, 7. Haldenstein II, 929, 8. Ruschein, 922. Champ D, arma da militar 57/03: 1. Tumegl, 712 puncts, 2. Bregaglia, 697, 3. Rothenbrunnen, 693, 4. Sent, 692, 5. Lumnezia, 688, 6. Küblis, 686, 7. Grüsch, 673, 8. Zezras, 636. Champ E, arma da militar 90: 1. Castrisch, 691 puncts, 2. Riein-Sevgein, 687, 3. Monstein, 672, 4. Schiers I, 669, 5. Schiers II, 665, 6. Samignun, 664, 7. Lumnezia, 662, 8. Rodels, 662.

Il Surses sto decider a l’urna: è il «Juliertrail», la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia, in buna investiziun en il turissem? Proxima dumengia decida il Surses puspè davart il credit d’impegn per il «Juliertrail». Quel aveva la radunanza communala approvà il december 2024. Ma cunquai ch’il referendum cunter quest GEA è reussì, sto la populaziun dal Surses votar a l’urna davart il credit dad 1,45 milliuns francs – e pia danovamain sa dumandar, sche la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia è ina buna investiziun. Atgnamain aveva il project «Juliertrail», la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia, gia superà ils obstachels communals. La radunanza dal Cumegn da Surses aveva approvà il december 2024 la revisiun parziala da la planisaziun d’utilisaziun sco er il credit d’impegn da radund 1,45 milliuns francs per quest project. Gia il schaner 2025 è il «Juliertrail» dentant puspè vegnì franà – quai tras il referendum cunter il credit d’impegn. Per decider definitivamain, sche quest project saja ina buna investiziun u betg, è la populaziun dal Surses perquai clamà a l’urna proxima dumengia, ils 18 da matg 2025. «Far fit la val» Il «Juliertrail» po en mintga cas quintar cun il sustegn dal Veloclub Surses che ha empruvà in pau da mobilisar la glieud, sco che Irene Kolb ha ditg envers la FMR en il num da la suprastanza dal Veloclub: «Per l’ina avain nus sensibilisà noss commembers, e per l’autra avain nus creà e distribuì ensemen cun Tourismus Val Surses Savognin Bivio e la scola da skis in flyer a favur dal project.» Il messadi dal flyer è cler: in GEA al «Juliertrail» munta in GEA al svilup da l’infrastructura turistica, al rinforz da la stagiun bassa e la stagiun da stad, a la colliaziun turistica cun l’Engiadina ed als subsidis finanzials dal Chantun. Tut en tut saja quest project pia in’investiziun en l’avegnir, sco che Irene Kolb ha accentuà: «I va per il futur dal Surses. Cun il Juliertrail pudain nus far fit la val.» Ella manegia dentant era ch’i saja tar votaziuns a l’urna savens pli simpel per ils adversaris da mobilisar la glieud, schegea ch’ella constatescha era: «Ils resuns a la saira d’infurmaziun a Beiva davart il Juliertrail parevan plitost positivs ed a favur dal project.» «Investir ils daners en quai ch’i dat» Sco che Tona Netzer, in dals iniziants dal referendum ch’è vegnì suttascrit da 134 persunas, ha ditg envers la FMR, n’hajan els dentant betg empruvà da mobilisar supplementarmain la glieud: «Jau hai scrit ina brev da lecturs en la Pagina da Surmeir da l’emna passada. Ma uschiglio n’hai jau fatg nagut.» Tge che vegn a resultar da la votaziun a l’urna, quai na po dal reminent er el betg prognostitgar: «Quai è grev da dir. I para che la glieud pli giuvna saja plitost a favur e la glieud pli veglia cunter il project.» Per Tona Netzer esì en mintga cas cler ch’il «Juliertrail» fiss ina schleta investiziun: «I dat gia bleras vias bellas en il Surses. Ina nova e chara na dovri betg. La vischnanca ha plinavant gia investì radund in milliun francs per bajegiar ora la purschida da restauraziun ed alloschi sin il Pass dal Set. Ed ussa vulan ins investir da nov per spustar la ruta dal Set sin il Güglia.» In NA al referendum fiss per Tona Netzer perquai a medem temp er in GEA: «I fiss meglier dad investir ils daners en quai ch’i dat gia e nua ch’els vegnan duvrads, per exempel en l’ospital che dependa dal sustegn finanzial.» Ch’il «Juliertrail» haja in effect persistent sin il turissem dubita Tona Netzer plinavant: «Cun il Juliertrail na datti betg avunda nova glieud per promover la stagiun bassa. Per in pèr bikers è il project memia char.» La via politica per pudair realisar il «Juliertrail» è cun il referendum daventada crappusa. La suprastanza recumonda in GEA En ses messadi per la votaziun a l’urna davart il credit d’impegn per il ­«Juliertrail» ha il Cumegn da Surses resumà la situaziun da partenza e las infurmaziuns las pli impurtantas dal project. Il document da sis paginas è disponibels sin la pagina d’internet da la vischnanca (surses.ch). En quel recumonda la suprastanza communala plinavant dad approvar il credit d’impegn dad 1,45 milliuns francs. Sco ch’ins po leger en il messadi, muntassan ils custs per il Cumegn da Surses dentant be a radund 580 000 francs. Cunquai ch’il «Juliertrail» è da muntada naziunala, pon ins quintar cun in sustegn dal Chantun da 60 % dals custs imputabels. Custs da mantegniment En pli chattan ins en il messadi er indicaziuns davart ils custs da mantegniment, schegea ch’i n’è betg inditgada ina summa concreta: «Per il mantegniment regular dal Juliertrail vegn quintà annualmain cun radund diesch fin quindesch dis da lavur per ina persuna.» Tgi che faschess quellas lavurs, quai n’è dentant anc betg sclerì. Cler è però era che la vischnanca indemnisass lavurs supplementaras che resultan per las cultivaturas ed ils cultivaturs da terren pertutgà dal «Juliertrail» – per exempel per far saiv. Ma sche quai vegn insumma ad esser necessari, quai decida la populaziun dal Surses pia a l’urna ils 18 da matg 2025. Ina senda al spartavias Proxima dumengia decida il suveran dal Surses puspè davart il «Juliertrail». Cunter il credit d’impegn dad 1,45 milliuns francs per quest project è reussì il referendum e damai sto vegnir decidì a l’urna, sch’igl è ina buna investiziun u betg. Anc il december 2024 aveva la radunanza communala dal Surses approvà il credit d’impegn dad 1,45 milliuns francs per il «Juliertrail», uschia ch’il project pareva dad esser sin buna via. E tuttina è quel anc vegnì franà ina giada, numnadamain tras il referendum cunter il credit. Quai munta pia ch’il suveran dal Surses sto ussa decider da nov a l’urna davart la senda da viandar e mountainbike sur il Güglia che sa chatta – malgrà plirs GEAs – damai davant ses proxim spartavias. Per ils ins memia char «Per in pèr bikers è il project memia char», ha Tona Netzer ditg, in dals iniziants dal referendum. El spera sa chapescha sin in NA a l’urna e ch’ils daners spargnads uschia vegnian investids en auter lieus, sco per exempel en il Center da sanadad Savognin. Il NA al «Juliertrail» fiss pia tenor el er in GEA ad autras investiziuns necessarias. Ma er en general dubitescha il cuniniziant da referendum che la nova senda sur il Güglia haja insumma in grond effect sin il turissem. Per ils auters necessari Dad in’autra opiniun è la suprastanza dal Veloclub Surses che ha bain empruvà da mobilisar in pau la glieud. Cun in flyer han els fatg reclama per in GEA che muntass tenor els in’investiziun necessaria per la stagiun da stad e la stagiun bassa, ubain simplamain en l’avegnir, sco quai che la suprastanta Irene Kolb ha ditg en il num da sias collegas dal Veloclub: «I va per il futur dal Surses. Cun il Juliertrail pudain nus far fit la val.» E per quai dovria talas investiziuns en l’infrastructura turistica.

Da nov ha Linda Netzer ses biro a Casti – ad interim lavura ella sco mainagestiun dal Parc Ela. Dapi il mars 2025 è Linda Netzer mainagestiun ad interim dal Parc Ela. Ella remplazza Veronika Widmann durant ses congedi da maternitad. Ina dunna nullotgquindesch n’ha il Parc Ela en mintga cas betg tschernì sco substituta. Linda Netzer è numnadamain bler dapli che mo mainagestiun. Da dar in sguard sin ses curs da la vita fa mirveglias: Linda Netzer (48) n’è betg mo mainagestiun ad interim dal Parc Ela, mabain era mamma da dus mattatschs, spezialista da turissem, pura da nursas, pratitganta schamanica, ex-skiunza professiunala, independenta e cunzunt optimista. Cura che Linda Netzer raquinta da sia vita, menziuna ella numnadamain surtut las pussaivladads ch’ella ha gì, ch’ella ha uss e ch’ella vesa en l’avegnir – saja quai en connex cun sasezza u cun la regiun: «Nus avain las schanzas, nus avain tut quai ch’i dovra. Ins sto mo vesair quai.» Da las chaschuns ch’ins ha ston ins profitar, pudess ins pia resumar la vista da Linda Netzer. Gist uschia èsi numnadamain er ì tar il Parc Ela, nua ch’ella remplazza dapi dacurt Veronika Widmann durant il congedi da maternitad: «Igl è simplamain sa dà. Jau n’hai lura betg ponderà ditg ed acceptà.» Fin la fin da l’onn è ella perquai mainagestiun dal Parc Ela. Co ch’i va silsuenter vinavant, n’è anc betg cler. Ideas na mancan en mintga cas betg. E per il mument vul Linda Netzer tuttina sa concentrar sin la nova lavur. Il fil cotschen Schegea, dal tut insatge nov n’è la lavur tar il Parc Ela betg per Linda Netzer: «Igl è stà mes fil cotschen professiunal dals ultims onns – il svilup da la regiun.» Il davos è Linda Netzer numnadamain stada engaschada tar las Pendicularas Lai sco vicedirectura e responsabla per la realisaziun da differents projects e silsuenter tar il Cumegn da Surses sco manadra dal svilup dal lieu. Tar il Parc Ela saja simplamain il context sa midà in pau – e la variaziun: «Il Parc Ela è in regal per la regiun. El è in instrument per furmar l’avegnir e cumpiglia uschè blers temas differents: l’uman, la natira e l’economia.» La finamira na saja numnadamain betg mo da mantegnair la natira, mabain era da sviluppar in’economia persistenta: «E questa lavur multifara ma plascha fitg bain.» En quest connex patratga Linda Netzer per exempel vi da projects sco «Ela Genusswelten» che cumpiglia tranter auter il svilup d’ina mazlaria regiunala e la promoziun da puma da muntogna regiunala. Ils projects na mancan pia betg, sco quai che Linda Netzer constatescha, ma: «Per persunas externas n’èsi mintgatant betg uschè cler, tge ch’il Parc Ela fa insumma tut. E quella perspectiva externa port jau ussa natiralmain er en il manaschi e poss dar novs impuls, per exempel areguard la preschentaziun dal parc e ses projects vers anora.» Hippis cun cullas e culaunas Tar il Parc Ela n’èsi en mintga cas betg da temair che Linda Netzer na s’engaschia betg cun ideas – è ella gea en general ina dunna da perspectivas multifaras. Schegea ch’il turissem ed il svilup dal lieu èn cleramain ses accents professiunals, ha Linda Netzer fatg bler dapli experientschas, ed era da quellas nunusitadas sco praticas e curas schamanicas: «Igl è ina savida vegliurda, la pli veglia metoda da curar. Ma en l’Europa è quella vegnida interrutta, cunzunt durant la persecuziun da strias.» L’emprim contact cun il schamanissem haja ella pia gì sur sia fisioterapeuta, sco che Linda Netzer ha raquintà: «Jau hai survegnì il contact da Daniela Rupp a Tavau e lura fatg in curs da basa avant 15 onns. L’entschatta è quai bain stà in zichel spezial. Per mai eran tuts in pau sco hippis cun cullas e culaunas. Ma jau hai sentì che quellas praticas han in effect inexplitgabel. E quai è la difficultad tar las metodas schamanicas, numnadamain dad avair confidenza en ellas.» Concret munta quai che Linda Netzer intermediescha cun sia lavur schamanica tranter il mund da l’uman e quel dals spierts: «Sin mes viadis en autras realitads mobilisesch jau forzas e savida per il bain individual u da la cuminanza.» Ella n’è nagina schamana Ina schamana n’è Linda Netzer dentant betg: «Schamans na datti en sasez betg tar nus. Quels vegnan per regla convocà da la cuminanza.» E tuttina fa Linda Netzer lavur schamanica, quai sco independenta: «Jau hai fatg quest pass en l’independenza per pudair ma concentrar sin la lavur schamanica, ma era per avair temp per projects privats.» Nua che quai maina, na po ella dentant anc betg dir. Ideas per l’avegnir na mancan en mintga cas betg – gist sco la lavur. Sper ils engaschaments gia menziunads gida Linda Netzer ch’è creschida si sin in bain puril da vatgas en il Toggenburg era sin la puraria da ses um a Savognin: «Jau charez da far fain la stad e da gidar l’atun tar il part da tschuts, sch’igl è necessari. Quella lavur ma plascha fitg bain, perquai ch’igl è tut insatge auter che la lavur en biro.» Ma quai fiss puspè in auter chapitel e da quels hai blers en la vita da Linda Netzer – ubain cun ses num da matta – Linda Alpiger (guarda box). Ina «Wildhuusra» en il dress da chaschiel Linda Netzer era avant che maridar e midar a Savognin ina Alpiger da Wildhaus en il Toggenburg SG. E quella Linda Alpiger – forsa pon ils semesters pli vegls anc sa regurdar – è stada durant sis onns en il cader B da Swiss Ski (guarda foto). Ch’i n’ha betg tanschì per dapli haja cunzunt dus motivs: «En ils trenaments era jau adina fitg buna, quasi campiunessa. Ma cura ch’i gieva per la liongia, hai jau fatg memia bler squitsch a mamezza. E lura hai jau era gì duas grevas blessuras al schanugl entaifer curt temp.» Perquai ha Linda Netzer terminà sia carriera anticipadamain 2003. Guardond enavos constatescha ella dentant: «Da dastgar far ina tala carriera è stà mirveglius. Per exempel dad esser la damaun baud sin in glatscher, da giudair la natira e la libertad. Jau hai dastgà viagiar sin l’entir mund.» Ed il sport, quel è anc adina in tema, schegea ch’igl è ussa «mo» pli in hobi, uschia Linda Netzer: «Il pli gugent ma mov jau en las muntognas dal Parc Ela a pe u sin skis. Sco famiglia giudain nus l’entir onn l’abunament da las pendicularas grischunas.» E sche Linda Netzer n’è ina giada betg sezza activa, alura è ella forsa insanua sin ina plazza da ballape, cunzunt las fin d’emnas: «Bleras sondas èn reservadas per mes dus mattatschs. Els dattan numnadamain ballape ed jau als accumpogn gugent a lur gieus.» Linda Netzer (Alpiger) en il dress da chaschiel – durant sis onns è ella stada skiunza professiunala en il cader B da Swiss SKi.

Ils chors da la Rumantschia èn anc adina abels da tschiffar las olmas da la glieud, la quala als auda a chantar – ch’i saja in chor mixt, in chor d’uffants, da dunnas u in chor viril. I entschaivan a chantar vi e pli chanzuns modernas, cun auters texts che mo davart las stailas, davart l’encreschadetgna dals emigrants u da l’amur (accumplida u dischillusiunada). E tuttina, saja quai en la tenda d’ina festa da chant grischuna, saja a chaschun d’in aperitiv uffizial giu Turitg u saja en in’ustaria vers mesanotg: Tgenina chanzun surmunta tut las preschentaziuns genialas ed artisticas, faschond tremblar ils cors dals preschents? Igl è ina simpla chanzun davart la patria, davart «mes mund survesaivel», in pau da kitsch, sentimental. Surtut sche umens indigens chantan, cun la sonoritad da lur vuschs che commuventan talmain. In’energia misteriusa arda en quellas chanzuns, in’energia che na sa lascha betg definir u chapir, ardent tras tut las valitaziuns stilisticas vi. Mintga regiun da nossa terra plain culms e vals ha ses imni, sia chanzun indigena che tegna ensemen tut ils abitants e las abitantas, che dat identitad ed er ina tscherta intimitad. En la pitschna Val Schons èsi la chanzun «Mia val»: Dall’aulta pezza spel glatscher dorau hai mia cara tiara admirau. Carina val ... ed a la fin: Pertgira mia val, ti bab etern. – La structura è clera: L’emprem descriva l’autur la cuntrada, l’intschess geografic cun sias bellezzas, ed a la fin vegni supplitgà, rugà che la divinitad pertgiria tut. L’instinct che jau suletta nun hai la pussanza da garantir mes agen bainstar. Moda veglia? Situaziuns actualas? In dals gronds imnis sursilvans ha scrit Eduard Lombriser: O cara Surselva, pompusa spel Rein … o tiara materna che has mei tezzau … Miu pievel jeu sentel, jeu sun de tiu saung. – En Surmeir èsi la chanzun «La patria»: Gl’è bagn betg en sulet paeis scu igl nateiv … Fidevel scu igl lai alpin e ferm scu’gl Piz Curvér ... cun il refrain: O bab en tschiel, nus angraztgagn ca te has do chel nobel bagn. Er il imni da la Val Müstair sa dauza en mintga strofa tar il majestus Segner, perchüra la Val Müstair. Ed uschè vinavant, dapertut sin il mund. In dals schlagers svizzer-tudestgs è Luegid vo Bärg und Tal ... Friili, der Vatter vo allne loht mi gwüss währli nid falle, Vatter im Himmel, dä wacht. Anacronissem? Naziunalissem? Cardientscha naiva? Egliada stretga entaifer la regiun? – Strusch. Uschiglio n’avessan quels imnis betg survivì sin l’entir mund. Ed els vegnan a surviver mintga catastrofa, tut las modernisaziuns da cardientschas, da quai sun jau persvadida. En la medema categoria dad imnis u mantras tutgan era las benedicziuns d’alp che mantegnan ina savida arcaica. Sche jau nun avr mes patratgar ad in misteri pli grond, vegn jau a restar ina paupra schania. Chantain pia vinavant nossas bellezza chanzuns da kitsch, cunter ils pussants che crain ch’i sappian tut meglier! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner

Artemis Truffer (37) da Val è nova commembra da la suprastanza da Grischun Vacanzas. Ella remplazza Eliane Bernasocchi-Volken da Laax ch’è sa retratga suenter quatter onns. Artemis Truffer è commembra da la direcziun da la Truffer SA a Val. Las ulteriuras commembras ed ils ulteriurs commembers da la suprastanza èn vegnids elegids a la radunanza generala da mesemna, ils 14 da matg 2025 a Cuira. Igl èn quai per ina proxima perioda d’uffizi da trais onns il president Jürg Schmid, la vicepresidenta Irene Müller-Ryser, Kurt Bobst, Renato Fasciati, Reto A. Wilhelm ed Ernst Wyrsch. A la radunanza generala ha Jürg Schmid pudì trair ina bilantscha positiva da l’onn da turissem 2024. Il 2024 è stà il segund meglier onn dapi il 2010 ord vista dal dumber da pernottaziuns en la hotellaria. Fitg bun è er stà l’enviern passà, sco che Grischun Vacanzas constatescha en ina communicaziun als meds da massa. Enfin la fin da mars 2025 èn vegnidas registradas 1,2 % dapli pernottaziuns che l’onn avant ch’è gia stà fitg bun. Grischun Vacanzas mira cun optimissem en l’avegnir. (cdm/fmr) Artemis Truffer (san.) è nova commembra da la suprastanza da Grischun Vacanzas. Eliane Bernasocchi-Volken (dretg) è sa retratga.

Artists arrivads e cumprovads spetgan magari adumbatten sin incumbensas che Davina Deplazes survegn gia cun 26 onns. Ella dastga crear objects d’art per in edifizi da scola. En pli semtga ella sculpturas e picturas per il zercladur. Lura cumenzan duas exposiziuns – duas da pliras ch’ella ha quest onn. L’artista sursilvana che viva a Lucerna ha che marscha detg’avunda. I savura da vernisch. La stanza è pitschna. Tut è caveglià bain malgrà ch’igl ha massa material, colurs e guaffens. Per il solit sa restrenschan artists ed artistas sin paucas materialias e tecnicas. Tar ­Davina Deplazes èsi auter. En ses atelier a Lucerna sa chattan emprovas da gip, sculpturas da tschaira, ins vesa lain, arom, aluminium, vaider, scalegl u marmel. Ma nua èn las sculpturas grondas sco quellas ch’ella ha exponì il december e schaner passà en il Museum d’art a Lucerna? Lezzas sa chattian a Surrein a chasa tar sia mamma, explitgescha l’artista. Per lavurar cun objects pli gronds giaja ella magari perfin en Val Sumvitg, nua ch’ella lavuria lura en il liber per avair avunda plaz. Gnieu cun lac dad auto Era senza las sculpturas grondas ha l’artista bler da mussar en ses atelier. Duas exposiziuns stattan avant porta ed ina incumbensa pli gronda è sin rucca. Davina Deplazes ha gist dà si lac ad in object che tutga tar la seria «denter ignivs». Dapi quatter onns creescha ella gnieus da scalegl, aluminium ubain pvc ch’èn stads exponids en pliras exposiziuns. Ils gnieus ch’ella mussa a partir dal zercladur a Turitg consistan da gip, arom e bronz. In da quests gnieus survegn gist ina vernisch ch’ins dovra uschiglio per autos. Il lac glischa en nianzas da blau fin violet. «Ils differents gnieus èn ina bella metafra per mes dachasa che sa mida adina puspè», di l’artista. «Vegn da la famiglia» Sia valisch stat adina pronta, pertge betg mo pervi dad exposiziuns è Davina Deplazes trasora da viadi, era per ir tar mastergnants ad emprender dad elavurar novas materialias va ella savens davent. En in praticum a Berlin ha ella emprendì da lavurar cun vaider, en la «Kunstgiesserei» a Son Gagl è ella vegnida scolada da far furmas per cular sculpturas ed en il studio da l’artist Raphael Hefti a Turitg ha ella culà aluminium. Per colurar il gnieu cun vernisch dad auto ha l’artista aposta sa laschà cussegliar. Ella na sa nuspescha betg da pledentar la glieud: «Ins sto tschantschar cun ils mastergnants. Era sch’il vernischader na chapescha forsa betg pertge ch’jau vi dar colur quest object cun in lac dad autos, ha el tuttina plaschair da gidar.» Ses bab, ch’è mort cura ch’ella era anc ina matta da set onns, è era stà mastergnant e sia mamma tschappa medemamain en da tuttas lavurs e restaurescha sezza sia chasa en Val Sumvitg. «Quai vegn schon in pau da mia famiglia», di Davina Deplazes e manegia tant il regl da la lavur manuala sco l’interess artistic. Il bab malegiava cun colurs d’ieli e chantavia ed omadus geniturs avevian u hajan il dun da crear spazis. Per la segunda exposiziun che cumenza medemamain il zercladur fa Davina Deplazes ina installaziun ch’includa pictura sin vaider. Picturar è insatge tut nov per l’artista che fa uschiglio sculpturas en trais dimensiuns. In siemi e sems-ischi En pli va en vigur insatge che auters artists pon be siemiar. Davina Deplazes ha l’incumbensa far ina ovra per in edifizi. Ils architects che bajegian ina scola a Lucerna han envidà sis artists ed artistas da preschentar propostas. «Jau hai gì il cletg ch’els han vulì mias lavurs», raquinta ella. Cun in bel budget possia ella uss sviluppar fin il 2027 lavurs che restian suenter per adina en questa scola. L’incumbensa correspunda precis al studi da «spatial design» ch’ella ha fatg a Lucerna. I n’è betg in studi classic d’art, mabain i vegn mussà da far culissas, architectura interna u «experience design». «Jau hai emprendì ch’in lieu ha ina istorgia e sch’ins fa insatge, lura lavuran ins cun questa istorgia», di Davina Deplazes. L’idea per ils objects deriva dals blers ischis che creschan en il conturn da la scola. II sem-ischi che sumeglia in propeller duai mussar il svilup d’in uffant en differents stadis. In emprim object è in reliev ch’ella stgaffescha cun ina paletta da lains indigens che cuntegna lura furmas dal sem-ischi. In segund object cun sem-ischi giascha per terra sco sch’el fiss gist glischnà giu da la ruschnera da la chasa da scola. In ulteriur sem-ischi schloppa, uschia ch’i sorta il coc intern. Davina Deplazes impunda pliras sorts da lain che signifitgan las differentas derivanzas dals uffants e marmel sco simbol da serenezza. Betg vulì daventar chantadura Ch’ella fetschia in di art figurativ, n’è betg stà cler da bell’entschatta. Durant la scola chantunala a Cuira haja ella chantà en pliras bands e tuts che pensavian ch’ella daventia in di chantadura. «Jau n’hai dentant mai chattà mes plaz sin tribuna», di Davina Deplazes che ha suenter il gimnasi immediat cumenzà a sa deditgar a l’art ed ha gia durant il studi adina puspè pudì exponer sias ovras. L’exposiziun «missed elsewhere» en la Bäckerstrasse 26 a ­Turitg cumenza cun la vernissascha ils 13 da zercladur da las 18.00. In ulteriura exposiziun «Von Pflege, Wert und Denkmal: For What It‘s Worth» avra ils 4 da settember en il «Zentrum ­Architektur Bellerive a Turitg. I sa tracta dad exposiziuns che mussan ovras da plirs artists ed artistas. Tat ed artista contemplan art Sias ovras na tradeschan betg a prima vista l’idea oriunda. Co less Davina Deplazes che ses art vegnia recepì? «Igl è impurtant ch’ina persuna sentia insatge, sch’ella guarda sin mia lavur», di ella. «Il pli bel resun hai jau survegnì cura che mes tat e mia tatta da Surrein èn vegnids a guardar mia exposiziun en il Museum d’art a Lucerna. Il tat n’è anc mai stà en in tal museum. El è ditg stà avant mes reliev da marmel. Suenter ha el ditg ch’el n’haja anc mai vis insatge uschia. Il tat e la tatta han probabel mintgin vis insatge auter en mias lavurs, ma els han omadus tschiffà la dimensiun e la forza da l’ovra.» A persunas che s’interesseschan per art, ma che han il sentiment ch’els chapeschian memia pauc, cusseglia l’artista da visitar l’emprim exposiziuns cun plirs artists. Sch’ina ovra plascha, lura possian ins suenter s’infurmar nua che l’artist u l’artista fetschia anc ulteriuras exposiziuns ed ir a guardar lezzas. E co contempla ella sezza art? «Jau vom a fitg bleras exposiziuns», di Davina Deplazes. «Sch’insatge ma plascha, ma tschiffa quai brutal ed jau sun tut cuntenta. Sch’insatge na plascha betg, stun jau forsa airi anc pli ditg e ma dumond daco che questa ovra vegn exponida e daco che art duess era irritar.» Ella taidlia mintga di podcasts dad intervistas cun artistas, scienziads, filosofas u istorichers. L’impurtant saja da s’infurmar davart il mund dad art en il senn vast e da star sin il current. Davina Deplazes en ses pitschen atelier a Lucerna nua ch’i naschan da preschent ovras per pliras exposiziuns. L'artista da Surrein Davina Deplazes ha quest onn gist pliras exposiziuns.

I dat films ch’ins sto simplamain guardar da temp en temp. Quai po esser durant ina quarantina, sche ina ferma grippa sforza da star en letg, u lura durant ils dis da festa da Nadal. Tar mai datti var diesch da quels classichers persunals. En ina frequenza da 3-4 onns als guard jau lura. In da mes classichers è la trilogia «Der Pate/The Godfather/Il padrino», il grond film da mafia che raquinta la saga da la famiglia italo-americana dals Corleones. Surtut las emprimas duas parts (1972 e 1974) èn idas en l’istorgia dal film. La terza part (1990) ha lura gì main bunas criticas e main success. Cler, en «Der Pate» vegn embruglià, intrigà, smanzegnà, smanatschà, assassinà e zuppentà ch’igl è in milli gust. Ma i vegn era gidà, perdunà, festivà ed amà – però adina en stil mafius, uschia ch’ins ha adina d’avair tema che davos la proxima chantunada spetgia ina schluppettada. Suenter Pasca da quest onn èn ils trais films da «Der Pate» puspè vegnids mussads en televisiun. Quai m’ha dà il stausch per guardar in’ulteriura giada l’istorgia dals Corleones, giugada dad in’entira armada da stars: Marlon Brando, Robert De Niro, Al Pacino, Diane Keaton, Talia Shire e tut ils auters. Ma adatg, tgi che vul sfundrar (puspè ina giada) en las profunditads da la famiglia Corleone dovra temp. Var nov uras cuzza l’entira trilogia! Pia èsi in’ovra ideala per sturnir il di, sch’ins è en letg cun grippa. Ils trais films na pretendan numnadamain era betg gronds sforzs intellectuals per chapir il plot. I va la fin finala mo per ina dumonda: Tgi fa flucs cun tgi? La trilogia vegn segir bainprest puspè en televisiun. Ed uschiglio pon ins emprestar u cumprar «Der Pate» en mintga mediateca. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. In maletg iconic or dal film "The Godfather/Der Pate/Il padrino" cun Marlon Brando da l'onn 1972.

Jon Mathieu da Burgdorf/Ramosch vegn onurà quest zercladur cun in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. Da l’Engiadina Bassa enfin en il Himalaja – l’istoricher ha scrit cudeschs che valan sco ovras da standard da l’istorgia da las Alps e da las muntognas en general. – In discurs a Ramosch, nua ch'el vegn savens era numnà «Jon da Bern». In um dals culms: L’istoricher Jon Mathieu davant la culissa alpina ch’ins vesa da sia chasa a Ramosch anora. L’istoricher vegn questa stad undrà cun in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. El tutga tar in dals istorichers profilads da l’istorgia da las Alps: Jon Mathieu da Burgdorf/Ramosch. Dapi sia emprima publicaziun «Bauern und Bären. Eine Geschichte des Unterengadins von 1650 bis 1800» èn passads 38 onns. En quests bunamain quatter decennis ha il professer emerità publitgà e curatà var 10 cudeschs e plirs 100 studis davart las muntognas. Questa stad vegn el onurà cun in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. Sper la lavur sco scienzià è Jon Mathieu adina puspè turnà gugent a Ramosch, en il vitg nua ch’el vegn savens numnà il «Jon da Bern». La FMR ha entupà el per in’intervista davart gurus indians, crisas da mesavita e las Alps ch’èn daventadas in pli grond politicum ils ultims onns. FMR: Tge avais Vus pensà sco emprim, cura che Vus avais survegnì la communicaziun dal Chantun d’avair gudagnà in premi da renconuschientscha? Jon Mathieu: Cura che jau hai vesì la cuverta dal chantun Grischun, hai jau pensà: Tge ma scriva il Chantun, sche betg per las impostas (ri)! E lura èsi natiralmain stà in bel mument. Igl è flot da survegnir in premi, in’onur, grazia fitg! Il problem è natiralmain che auters che avessan forsa era merità in premi, n’han perquai betg survegnì in. En mintga cas sun jau cuntent che jau n’hai betg survegnì il pli aut premi. Vus abitais dapi blers onns a Burgdorf cun Vossa dunna Felicitas. Cun tge sentiments vegnis Vus mintgamai a Ramosch? Qua schevan els savens il «Jon da Bern» a mai, ed jau crai che quai è en sasez l’endretg num per mai. Jau sun naschì e creschì si a Berna. Ramosch è il vitg da mia mamma, mes bab percunter era in Randulin ch’è naschì a Napoli. Da giuven hai jau visità bler il vitg e quai ha natiralmain era gì in’influenza per mias perscrutaziuns. Turnar turn jau adina puspè gugent. Deditgassas Vus anc ina giada l’entira vita a la perscrutaziun istorica? U hai forsa dà in mument en Vossa biografia, nua che Vus avessas pli gugent ditg: «Ussa tanschi, ussa fatsch jau insatge auter!» Igl è evident ch’i dat buns muments e muments che n’èn betg uschè super, ma jau n’hai mai propi studegià quest «problem» u da dar si mes job. Ma lura dumond jau auter: Tge è lura uschè interessant vi da l’istorgia? L’istorgia na po mai propi vegnir lungurusa, perquai ch’ella è en in tschert senn infinita e tracta adina be singuls problems. Tge che interessescha mai è la dimensiun dal temp. Temp è ina dimensiun fitg impurtanta per chapir las societads. Bunamain adina han diagnosas dad ozendi da far cun pli baud. Pervia da quai chat jau era ch’il studi d’istorgia è adina insatge fitg interessant ed in studi nua ch’ins è fitg liber. Bleras scienzas plitost modernas sco la politologia n’han betg quella libertad. Politologs per exempel èn per mai politichers da segund grad. Els ston studegiar ora strategias per partidas ed uschia vinavant. Quai è forsa la raschun che quels han lura insacura ina crisa da mesavita. Istorichers betg! Sch’ins guarda sin Vossa glista da publicaziuns dat en egl: Vossa «carriera» da perscrutaziun ha cumenzà «en il pitschen», cun in studi davart l’istorgia da l’Engiadina Bassa a partir dals onns 1650 fin 1800. Pli tard vegnan las tematicas pli vastas, sco per exempel la percepziun da muntognas en autras culturas. È quai stà intenziun dal cumenzament davent – u casualitad? Planisà en quest senn n’èsi mai stà. Igl è dentant era betg stà dal tut casual. Ins numna quest fenomen per englais «path dependence». Quai munta: sche ti fas in pass, èn il segund ed il terz pass er in pau determinads da l’emprim. Suenter la lavur da l’Engiadina Bassa, hai jau studegià las structuras agraras en il Grischun, il Tessin ed il Vallais. E suenter è in pass suandà l’auter. Tuttenina hai gì num ch’i fiss bun dad avair contact cun tut ils istorichers da las muntognas da l’entir mund. Jau sun lura stà a divers congress en l’India u en l’America dal Sid ed era legì bler sur las Andas u il Himalaja. Però: mintga giada eri ina nova idea ed ina nova situaziun professiunala. Jau hai dentant dal cumenzament davent sentì ch’i dat er in interess per l’istorgia da muntognas, e jau sun bleras giadas vegnì dumandà per far referats u scriver artitgels. Per dir uschia: tia biografia, quella na fas ti betg mo sez, quella fan era tschels. Ma pertge questa gronda fascinaziun per las Alps ed il culms? Hai dà insacura ina sort revelaziun? Na, ina revelaziun en quest senn n’hai betg dà. L’emprim hai jau atgnamain cumenzà a studegiar las societads che vivan en las muntognas e betg cun las muntognas sezzas. E lura è questa tematica sa schlargiada, per exempel cun l’alpinissem, che ha tut in’autra perspectiva sin ils culms. Insumma, igl è fascinant da vesair las differentas perspectivas sin las muntognas: in pur guarda tut auter sin la cuntrada ch’in alpinist! Mia dunna Felicitas ed jau abitain a Burgdorf, e da là davent vesain nus adina Eiger, Mönch e Jungfrau. E quels culms han schon er ina tscherta aura u insatge unic. E qua a Ramosch èsi la vista sin il S-chalambert. Igl è cler che quai daventa lura er in pau tes mund, nua che ti stas bain. En Vossa lavur avais Vus cunzunt la perspectiva raziunala dad in scienzià sin las Alps. Tge va a Vus tras il chau, sche Vus na guardais betg sco istoricher, mabain simplamain sco uman sin ina muntogna? L’istoricher e l’uman Mathieu, quai na va crai simplamain betg da sparter in da l’auter, quai è nunpussaivel. Cura che jau guard dentant sin Eiger, Mönch e Jungfrau la damaun da nossa chasa a Burgdorf anora, lura vegn la banala constataziun: Els èn adina anc qua, quests trais culms (ri). E questa damaun han els propi fatg parada! Vus n’avais betg uschè gugent questa dumonda pli persunala? Tge che m’interessescha atgnamain pli fitg è ch’il discurs da las muntognas è magari fitg convenziunal. Per in schurnalist èsi schon endretg da dumandar: «Tge relaziun has ti cun la muntogna?» Ma sch’ins guarda lura en l’istorgia, ves’ins che las persunas discurran en bleras convenziuns e frasas. Ins po distinguer il modus da discurrer da las muntognas da l’onn 1900 da quel da tranterguerras e quel dals onns 1980. In bun exempel persuenter èn ils alpinists. Tge ch’els din dals culms è en tut las epocas in pau different, ma a medem temp savens convenziunal. Ils onns 1990 cumenzan els a discurrer da la muntogna e dal jau, quasi sco basegn da s’accumplir. E pli tard cumenzan perfin ils buns alpinists da discurrer da tema. Quai na faschevan els mai avant, schebain ch’els faschevan ascensiuns privlusischmas cun bler mender equipament che ozendi. Quai chat jau pli interessant che mia vista persunala. Avais Vus anc in exempel dad ina perspectiva sin culms che interessescha Vus ­spezialmain? Ultimamain hai jau scrit in cudesch davart las muntognas sontgas. Persunas da l’India discurran adina da las muntognas sontgas. E quai è insatge ch’ins na chapescha simplamain betg sco cristian. Quai è difficil da chapir. Pertge datti per exempel en l’India processiuns religiusas tar in guru sin in culm cun varga 10 000 persunas – e tar nus betg? Tge element en il cristianissem na lascha betg tiers questa relaziun religiusa cun l’ambient? Ins emprenda durant quests studis lura er insatge sur da sasez e sur da l’atgna vista. E sche ti discurras ditg cun in istoricher da l’India, lura pensas forsa perfin: «Daco na sun jau betg en l’India, quai è gea bler pli interessant?» Las muntognas u ils culms èn cun la midada dal clima en moviment, forsa uschè fitg sco anc mai. Nua diagnostitgais Vus las pli grondas sfidas da regiuns alpinas ozendi? Discurrer da «sfidas alpinas» è ina generalisaziun memia simpla. I dat regiuns alpinas, nua che nus vesain in incredibel augment da la populaziun ed in boom economic, per exempel en il Vallais enturn Visp. E lura datti autras valladas che sa svidan. Ozendi discurran tut ils politichers da «sfidas». Ma ins pudess era simplamain discurrer da basegns da la populaziun e betg da «grondas sfidas», quai tuna in pau suflà si. Las temperaturas pli autas èn schon insatge che occupa dapertut en las Alps, ma la reacziun n’è betg dal tut la medema. Jau schess: «Lascha far las generalisaziuns insatgi che n’è betg istoricher.» La cuntrada alpina è gea enconuschentamain er adina in terren politic, per exempel cun las discussiuns pervia dal tschains d’aua, parcs da solar u pervi dal luf. Or da la vista da l’istoricher: san ins dir che las Alps èn forsa vegnidas «pli politicas» che pli baud? Quai è segir uschia, las Alps èn daventadas pli sistematicamain politicas. Il svilup tar quest fenomen sa lascha svelt declerar: l’emprim pass en questa direcziun è stà cun la naziunalisaziun dal territori alpin. Pli baud eri pitschnas entitads sco cumins, principadis e pitschens stadis cun dretgiras e lias che cumandavan las festas. En il decurs dal 19avel tschientaner han lura naziuns fatg ina politica territoriala, ed igl ha dà emprimas leschas naziunalas che pertutgavan il territori alpin, per exempel cun la lescha davart l’administraziun forestala e suenter l’Emprima Guerra mundiala cun ils fits d’aua. Bler da quai che pertutga il territori alpin vegn oz decidì a Berna ed è uschia ina chaussa naziunala. E lura èsi cler: ils chantuns da muntogna èn politicamain pli debels, n’han betg tanta glieud e tantas vuschs. Tge che ha dentant era rinforzà la politisaziun è la regiunalisaziun a partir dals onns 1970, cun organisaziuns sco l’ARGE Alp u cun l’entira discussiun ecologica cun la convenziun da las Alps. L’emprim è il territori alpin vegnì «taglià» en differents pajais, e cun la Convenziun da las Alps han ins entschet a cuntschar ensemen el. Ed è quai in bun svilup? (ri) Schurnalists ston adina scriver, sch’igl è bun u mal! Quai dependa natiralmain dal punct da vista. Sche Berna decida davart il tschains da l’aua, e sche ti avessas survegnì dapli tschains da l’aua senza questa decisiun, lura è quai in pau ambivalent. Quai vala era tar la discussiun dal luf: igl ha immediatamain num che quels da la citad sajan plitost per il luf, perquai ch’els na ston betg propi viver cun las consequenzas. L’istoricher è obligà da vesair tut ils puncts da vista. Sche jau stuess ussa tuttina giuditgar, lura guard jau schon d’avair ina perspectiva plitost da la glieud che viva en las Alps. En la Bassa datti avunda da quels «megafons» che discurran per lur ideas. Vus essas professer emerità da l’Universitad da Lucerna dapi l’onn 2018. Ma sch’ins guarda sin Vossa glista da publicaziuns dapi lura, è quella anc vegnida in bun toc pli lunga entant. Gea, quai è uschia. Actualmain sun jau anc vi da dus projects pli gronds: Ina giada sun jau vi dad ina publicaziun sur dal Bundsbrief da las Trais Lias. E lura sun jau vi da coordinar in «Handbook of the History of the Alps», ina sort manual da las Alps, scrit da blers istorichers ed istoricras da tut ils pajais pertutgads. Sco che jau hai ditg: l’istorgia na chala betg dad ir vinavant. Ils 27 da zercladur 2025 surdat la Regenza ils premis da cultura 2025 a Trin. In um dals culms: L’istoricher Jon Mathieu davant la culissa alpina ch’ins vesa da sia chasa a Ramosch anora. L’istoricher vegn questa stad undrà cun in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. Las alps èn il fil cotschen da la lavur scientifica dal istoricher da Ramosch/Burgdorf

I vegn serius cun l’iniziativa «200 francs bastan». Quella pudess metter sin il chau il program da la SRG SSR. La votaziun è previsiblamain en in onn. Questa sonda salva l’uniun purtadra dad RTR – la SRG.R – sia radunanza generala a Sent. E quella sa prepara per la votaziun naziunala. In discurs cun il president Vincent Augustin davart scenaris drastics e tenutas optimisticas. Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Fin la fin dal 2026, pia en in pau dapli ch’in onn, vegn Vincent Augustin ad esser president da la SRG.R – l’uniun purtadra dad RTR. Ma i vegnan ad esser gist intgins mais decisivs per la chasa da medias rumantscha e per l’entira SRG SSR, causa l’iniziativa populara «200 francs bastan» che vuless reducir massivamain las taxas da medias. FMR: Tge fa Vincent Augustin durant la proxima primavaira? Vincent Augustin: Probabel ans preparain nus per las elecziuns da la suprastanza da la SRG.R. I dat in nov president u ina nova presidenta. Jau hai da chalar, perquai che tenor statuts n’astga il president betg esser pli vegl che 70 onns. Ma l’onn proxim – tranter primavaira e stad 2026 – è era la votaziun per l’iniziativa «200 francs bastan» ... … ubain che la votaziun è gia passada ussa en in onn, ubain che nus essan lura gist en la fasa decisiva, sche la votaziun fiss pir il zercladur 2026 u pli tard. Exact. E la dumonda è pia: Tge vegn il president da la SRG.R a far durant quella campagna da votaziun? Noss’uniun vegn sa chapescha a far tut il pussaivel per che l’iniziativa vegnia refusada. Nus avain era gia instradà in’organisaziun per far nossas lavurs durant quel temp. L’iniziativa duess vegnir refusada qua en il Grischun cleramain – e betg mo cun 51 % cunter 49 %, mabain cun in NA da var dus terzs. Quell’iniziativa ha consequenzas era sch’ella vegn renviada. Sche quai capita cler e net, lura è quai er a favur da la SRG SSR en vista a novas tractativas da concessiun. Ma tge vegnan ad esser concretamain las acziuns da la SRG.R per cuntanscher in tal resultat? Nus n’avain sa chapescha betg las resursas per far ina campagna sco ina partida politica. Quai n’è era betg noss’incumbensa. E nus n’avain er anc betg en testa acziuns concretas. Ma nus ans organisain uschia che nus pudain sensibilisar uschè ferm sco pussibel per noss interess en questa votaziun. La davosa giada – tar la votaziun «No-Billag» dal 2018 – è quai reussì fitg bain. Ed jau crai che quai gartegia era questa giada. La radunanza generala da questa sonda vegn ad approvar il quint da la SRG.R. Quel cuntegna er ina «Attribuziun a retenziun» da 22 000 francs. Formulà simpel è quai atgnamain la «cassa da cumbat» cunter l’iniziativa. Gia l’onn passà avevas Vus mess da la vart 13 500 francs. Pia, tge faschais Vus cun quels raps? Igl è impurtant da menziunar che quels raps na vegnan betg nà da las taxas da Serafe. Quels raps vegnan da contribuziuns da commembers e commembras da las uniuns purtadras, er da la SRG.R. E cun quels raps essan nus libers da far tge che nus vulain, pia da’ns far valair en la campagna da votaziun. Tge faschais Vus pia cun quels raps? Quai vegnan ad esser campagnas ed occurrenzas d’infurmaziun e da sensibilisaziun, saja tar purs e puras, tar ils chatschaders ubain en las regiuns. Perquai che RTR n’è betg mo ina chasa da medias centralisada a Cuira, mabain in’interpresa cun persunal e sedias ora en tut las regiuns. Quai sa midass radicalmain, sche l’iniziativa vegniss acceptada. Tge vegn ad esser Voss argument principal per dir: I dovra ina taxa da medias en l’autezza da var 300 francs – e betg da 200 francs? I dat dus arguments principals: Per l’ina vegnissan vers 700 milliuns francs simplamain retratgs or dal sistem da medias svizzer. E quai capitass gist en in mument, nua che tuttas medias – era quellas privatas – han grondas difficultads. Da crair che quels raps che mintgin spargna, vegnissan investids u transferids autramain en las medias, è simplamain sbaglià e tgutg. Il segund argument: Sche la SRG SSR stuess effectivamain reorganisar ses manaschi e reducir sia purschida dad oz 1,5 milliardas giu sin 700 milliuns francs, lura vuless quai dir evidentamain che blera lavur stuess vegnir centralisada e concentrada. La producziun da cuntegns medials en quatter linguas vegniss messa en dumonda fundamentalmain. Forsa ch’i dess anc en la Svizra romanda studios e posts da producziun, ma segir betg pli a Cuira tar RTR. Forsa ch’i dess anc in program rumantsch, ma lura vegniss quel forsa realisà davent da Turitg. Vul dir: 120-150 plazzas schurnalisticas en il Grischun fissan periclitadas. Quai è in scenari detg drastic. Ils iniziants e las iniziantas cuntraschessan qua vehementamain. Els calculeschan ed argumenteschan adina mo or da l’optica dad SRF e sa focusseschan sin la purschida tudestga. Ma la SRG SSR è dapli – ed ella po be exister sco ch’ella è creschida, numnadamain cun sia incumbensa quadrilingua. Da far tut quel program pluriling cun la mesadad da las entradas, quai n’è simplamain betg realistic. Mes scenari po parair drastic, ma igl è in scenari ch’è er gia vegnì skizzà en questa maniera, p.ex. da l’anteriur directur general da la SRG SSR, Gilles Marchand. En Voss rapport annual scrivais Vus: «Nus ans preparain sin il cumbat ed al gudagnain!» – Quai tuna fitg optimistic. Nus essan optimistics! Nus avain gudagnà la davosa giada la battaglia cunter «No-Billag» e nus gudagnain era questa giada. Ussa sun jau anc pli optimistic, damai ch’ins ha chattà quests dis ina cunvegna da cooperaziun tranter la SRG SSR e las chasas da medias privatas – quasi in pact d’armistizi! E lura èsi era da menziunar: Il Cussegl federal e tuttas cumissiuns parlamentaras renvieschan l’iniziativa. RTR è ina ferma chasa da medias grischuna, cun avair en il dies ina mamma anc pli ferma, la SRG SSR. Dasperas datti tut questas uniuns purtadras, cun structuras in pau stericas ed atgnamain cun pauca cumpetenza da decider. Stuais Vus declerar savens tge ch’è insumma la rolla da la SRG.R? (ri) Per dir la vardad – nagin na chapescha quai! Tuts crain adina che jau saja il president dad RTR. Las uniuns purtadras vegnan savens identifitgadas direct cun las chasas da medias. Quai è dal rest er uschia en las autras regiuns linguisticas. Jau decler lura adina che quellas uniuns èn creschidas en Svizra per garantir insumma l’existenza ed independenza da las medias audiovisualas. La SRG.R ha actualmain vers 1000 commembers e commembras – quai ch’è ina buna grondezza, gist en relaziun cun las autras uniuns purtadras. Ma per dir simpel: Nus essan il club da fans dad RTR. Ed ord vista politica pudess ins era dir: RTR fa il program e nus faschain plitost la politica. Questa sonda salvais Vus la radunanza generala a Sent. La part statutara è detg nunspectaculara ... ...sco tar mintga uniun e societad! Quai è simplamain uschia. Ma nus prendain adina era l’occasiun da’ns inscuntrar cun la populaziun e cun persunalitads da la regiun – sco questa giada en Engiadina Bassa. A medem mument prendain nus er adina l’occasiun per surdar il Premi SRG.R che exista dal rest dapi l’onn 1960. Quai che fa in pau surstar sfegliond ils rendaquints dals davos onns: las radunanzas da la SRG.R custan bler, ils davos trais onns han quellas custà var 12 000 francs, 15 000 francs, 18 000 francs. Pudais declerar quels custs? Nus cumbinain sa chapescha quellas radunanzas generalas adina er cun in inscunter cun persunalitads or da la politica, cultura ed economia da la regiun. I dat perquai ina tschaina il di avant cun in program cultural. E suenter la radunanza generala datti adina anc in buffet per commembras e commembers. Damai è tut en in rom normal. E tut las schurnalistas ed ils schurnalists èn fitg bainvis da vegnir a controllar pli exact l’andament! (ri) La SRG SSR sto spargnar – e cun ella era RTR. Co accumpognan las uniuns purtadras quest process da reducir custs e probabel era programs? Sco president da la SRG.R sun jau era gist commember dal cussegl d’administraziun naziunal. E quel accumpogna stretg l’entir program da transfurmaziun cun il num «Enavant». Per il mument n’èsi sa chapescha anc betg pussaivel da communitgar ils pass concrets da quel program e las consequenzas per RTR. Ins sto vesair – la sfida è enorma. La reducziun da las taxas, decidida dal Cussegl federal, sforza a respargns da var 17 % respectiv ca. 270 milliuns. Sche il chantun u la Confederaziun stuessan stritgar 17 % da lur budget, lura na fiss quai er betg in exercizi dad oz si damaun, cun simplamain stritgar ensemen qua u là ils singuls posts da custs. Vus accumpagnais pia quest project da transfurmaziun «Enavant». Ma sco president da la SRG.R essas en ina situaziun delicata: Èsi da cumbatter per ils interess rumantschs aifer la SRG SSR – ubain esser solidaric envers la chasa-mamma che sto strenscher la tschinta? Natiralmain stuain nus represchentar l’entira SRG SSR, ma senza perder or dals egls ils interess rumantschs. Ins sto vesair: RTR è al mument sin in livel, nua ch’i n’è gnanc pli pussaivel da spargnar bler dapli. Uschiglio giessi propi sin il viv, vul dir sin la purschida da program. Gia sin questa stad è RTR sfurzà da stritgar l’emissiun televisiva «Sil punct». Sch’i fiss da spargnar anc dapli, lura vai vi dad auters cuntegns. Quai fiss inevitabel. Be tranter da nus po il president da la SRG.R segir tradir: Tge program dad RTR taidla, guarda u legia Vincent Augustin il pli savens – sa chapescha suenter la lectura dad ina buna gasetta rumantscha? (ri) Il radio taidlel jau adina en l’auto, ma uschiglio strusch. Jau sun plitost quel da la musica classica, quai è mia musica dapi la giuventetgna. Uschiglio persequitesch jau durant il di regularmain sin il telefonin las purschidas online da la SRG SSR e dad RTR. Era ils cuntegns televisivs guard jau en emprima lingia via telefonin u computer. Per finir anc ina dumonda pli simpla: Rico Peterelli u Bibi Vaplan? Jau schess Rico Peterelli. Per l’ina perquai ch’el è in Surmiran e lura è quai damai plitost mia musica, apunta la musica classica. Uniun, president e votaziun La SRG.R è l’uniun purtadra da la chasa da medias Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), dentant senza influenza directa sin il program da quella. Actualmain ha l’uniun 947 commembras e commembers, var la mesadad èn Sursilvans. La SRG.R vul represchentar vers anora – er a livel politic – ils interess dad RTR. Ed ella accumpogna ils programs tranter auter cun il Cussegl dal public, il qual dat regularmain resuns sin singuls cuntegns u emissiuns dad RTR. En occasiun da sia radunanza generala da questa sonda avantmezdi a Sent surdat l’uniun purtadra era ses tradiziunal Premi SRG.R. Quel va quest onn a la chantadura e cumponista Bibi Vaplan (Bianca Mayer) ed al dirigent, cumponist e pedagog da chant Rico Peterelli. L’advocat Vincent Augustin (69) da Mon è stà 27 onns deputà en il Cussegl grond. Dal 2004 – 2012 ha el presidià la Lia Rumantscha e dapi il 2019 è el president da la SRG.R. Termin anc avert Il termin da votaziun per l’iniziativa populara federala «200 francs bastan» n’è anc betg fixà. Las iniziantas ed ils iniziants vulessan «smesar» la taxa da medias (era numnà taxa da «Serafe»), quai ch’avess consequenzas sin la purschida da l’entir program da la SRG SSR: RTS, RSI, SRF, RTR e Swissinfo. Previsiblamain vegn l’iniziativa senza cuntraproposta en il decurs dal 2026 davant il pievel. Il Parlament federal decida bainprest co exact ch’el vuless suttametter il project al suveran. (fmr/dat) L’uniun che sto ussa purtar Atgnamain è ella in’uniun rumantscha che stat plitost en la sumbriva: L’uniun purtadra da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) che sa numna SRG.R. Tenor il president actual, Vincent Augustin da Mon, è si’uniun plitost in «club da fans» che represchenta ils interess dad RTR sin livel politic. Ma quest livel politic vegn fitg impurtant durant il proxim onn, en vista a l’iniziativa federala «200 francs bastan» che pudess metter en dumonda fundamentalmain la chasa da medias da dretg public SRG SSR. Il «club da fans» dad RTR sa prepara per quel cumbat da votaziun, betg mo cun acziuns ed infurmaziuns, mabain era cun metter da la vart ina «cassa da cumbat». Questa sonda salva la SRG.R sia radunanza a Sent. I vegn ad esser la penultima per Vincent Augustin sco president. (fmr/dat) Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Dapi il 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R. El vegn a restar en uffizi fin vers la fin dal 2026. Vincent Augustin en acziun a la davosa radunanza generala da la SRG.R dals 1. da zercladur 2024 a Domat.

En tut la Svizra datti 40 plazzas d'atterrament da muntogna. Quai èn plazzas d’atterrament per helicopters ed aviuns sin sur 1100 meters sur mar che vegnan be duvradas per scolaziuns e per sgols turistics. In zic pli pauc che la mesadad da questas plazzas vegnan duvradas be per sgols turistics, senza accumpagnament da guids da muntogna. Pliras da questas plazzas d’atterrament sa chattan magari da strusch a pendicularas e territoris da skis. Mintga moviment sin ina da questas plazzas vegn registrà tar l’Uffizi federal d'aviatica civila (UFAC/BAZL). Durant las stagiuns d’enviern tranter 2010 e 2022 èn 4700 helicopters en media per onn atterrads sin ina da questas 40 plazzas. Il punct culminant è stà l‘onn 2019, cura che l’UFAC ha registrà 6040 moviments. Da tut questas 40 plazzas d’atterrament sa chattan la mesadad en il chantun Vallais. E da quellas 20 plazzas tutgan 14 tar las destinaziuns preferidas per ir a far heliskiing. En il chantun Grischun sa chattan set talas plazzas. Sin quellas tuttas ensemen èn vegnids registrads tranter ils onns 2007 – 2023 en media per onn 9150 moviments aviatics cun il scopo da far heliskiing. 6085 da quests moviments èn vegnids mesirads en il Vallais, 806 en Grischun. La plazza la pli ferm frequentada en il chantun Grischun è il Vadret dal Corvatsch cun 139 moviments en media per onn. Sin questa plazza pon skiunzas e skiunzs u turists arrivar senza ch’i dovran in accumpagnament dad in guid da muntogna. En congual: sin la plazza la pli ferm frequentada en il Vallais, ch’è il Theodulgletscher gist dasper la Testa Grigia a Zermatt, han ins dumbrà 526 moviments da helicopter per heliskiing en media per onn durant ils onns 2010 – 2022. Era quest è ina plazza damanaivel al territori da skis, che na dovra betg accumpagnament dad in guid. Tut las cifras èn dal UFAC. (fmr/opm)

Giovanni Netzer maina dapi la fundaziun l’onn 2005 il Festival cultural Origen – e dat cun sias ideas impuls per projects nunusitads en la regiun. Giovanni Netzer, la testa davant e davos Origen, dastga inaugurar oz mardi «sia» Tur Alva. Suenter il Hotel Liun e la Villa Alva è quai il proxim project, cun il qual el vul dar vita a Mulegns. Pertge ch’igl è puspè ina tur, pertge ch’el ha elegì Mulegns e pertge ch’i dovra insumma tals project culturals, ha Giovanni Netzer explitgà en in discurs cun la FMR. A chaschun da l’inauguraziun da la Tur Alva ha la FMR visità Giovanni Netzer a Mulegns, nua ch’el ed Origen s’engaschan dapi 2019 da dar nova vita cun projects culturals (guarda box). Da l’intendant da teater, teolog ed um da cultura ha la FMR vulì savair, pertge ch’il nov project è puspè ina tur, pertge ch’el s’engascha insumma a Mulegns e pertge ch’i ­dovra tals projects – er en l’avegnir. FMR: Giovanni Netzer, Vus essas la testa davant e davos Origen dapi la fundaziun l’onn 2005. Pon ins suenter tants onns insumma anc distinguer tranter Origen e Giovanni Netzer? Giovanni Netzer: Gea, igl è uschia ch’jau hai fundà Origen avant 20 onns e dapi l’entschatta sun jau manader da las activitads. Mo jau hai sa chapescha in team da collavuraturs ch’è per part era gia dapi ditg da la partida. Be uschia èsi pussibel per Origen da realisar tut las lavurs en quella diversitad. Ma las ideas per ils projects che Origen realisescha, quai èn bain las Vossas? Sche nus creain insatge da nov sco quella giada la Tur Cotschna sin il Güglia, vegn l’idea da basa per il solit da mai. Ed era las decisiuns da basa prend jau, sco quella da s’engaschar a Mulegns. Ma i dat sa chapescha er adina ina gronda discussiun en nossa gruppa, cura ch’i va per realisar ideas e prender decisiuns. Tar l’execuziun datti alura muments ch’autras persunas surpiglian la rolla principala. Tar il Hotel Liun a Mulegns è per exempel Martin Leuthold stà ina persuna fitg centrala. El ha en sasez inventà quella chasa, ha stgaffì l’interiur e dà la nova olma al hotel. En quests cas accumpogn jau plitost las lavurs. Co è quai alura stà cun la Tur Alva a Mulegns? Co è quella idea naschida? Savens è quai coincidenzas. Jau aveva la gronda fascinaziun per ils pastiziers grischuns. E qua a Mulegns essan nus ans fatschentads intensivamain cun l’istorgia da quels, cunquai che nus avain cumprà la Villa Alva avant in pèr onns ed avain empruvà da chapir l’istorgia da quella chasa. Mai ha cunzunt fascinà la vita dals pastiziers tranter ils pitschens vitgs muntagnards e las metropolas insanua viador en il mund, nua che blers sa muventavan cun ina nunditga eleganza. Ch’insatgi sto bandunar la patria, ma ch’el vul er uschè prest sco pussibel turnar en ses vitget, quai m’ha fascinà, quai mument da malavita e dad encreschadetgna. Da vesair tge motor che quai ha dà a Mulegns, quanta savida che turna cun la glieud, quants meds finanzials e quant gust da sviluppar insatge, quai è sta la basa. E silsuenter è sa dada la collavuraziun cun la ETH Turitg ch’ans ha contactà, perquai ch’ins tschertgava champs da collavuraziun tranter perscrutaziun e creativitad artistica. En connex cun Mulegns hai dà il contact cun Benjamin Dillenburger che lavura cun quest spezial betun alv, cun il qual ins po furmar elements nunusitads e che para in pau sco ina turta. Or da quest contact è pia inizialmain naschì l’idea da bajegiar ina nova villa d’in pastizier per raquintar vinavant l’istorgia da Mulegns. L’impuls per projects èn savens talas coincidenzas ed il contact cun persunas che han las abilitads e gust da sviluppar insatge. Uss èsi tuttina puspè ina tur a Mulegns? Pertge? Tge fascinescha vi da quella furma da bajegiar? I dat dus motivs. Per l’ina sun jau teolog e damai ha la dimensiun verticala ina tscherta muntada per mai. Quai vul dir la dumonda, co è la vita da l’uman tranter il tschiel e la terra e tge dimensiuns èn quai insumma? Il Güglia è stà in lieu ideal per far talas experientschas. Per l’autra èsi uschia che nus vivain en structuras verticalas en las muntognas. La chasa platta ans è pli estra che la tur. Tar la Tur Alva datti dentant anc in auter motiv. Nus n’avevan simplamain betg avunda spazi per construir ina villa sco previs. La finala èsi pia capità il medem sco en las citads, cura ch’i manca il spazi – ins ­bajegia en l’aut. I na sto pia betg esser ina tur, ma tge dovra lura in project per esser in bun project? Per mai è in project bun, sch’el ha effects divers. Quai vul dir ch’el ha in effect persunal e constat ord vista artistica u sch’el tracta in tema particular. Ma en il cas concret da la Tur Alva faschain nus er in servetsch a la ETH, cunquai ch’ins po demussar cun quest project il potenzial da novas tecnologias. Nus pudain dar in impuls da sviluppar e silsuenter bajegiar cun in betun pli economic e senza entulada. Plinavant realisain nus era projects che dattan impuls al turissem. Ma a Mulegns è la finala il motiv forsa il pli impurtant che nus pudain dar nova vita a quest vitg cun raquintar vinavant sia istorgia en ina nova furma. Vesan ins gia quest effect a Mulegns, nua ch’ins è gia dapi plirs onns activ? En sasez è quai in’incumbensa da generaziuns. E sche nus guardain l’istorgia dals ultims tschient onns, ha Mulegns gì in digren. Quai na pon ins betg midar dad oz sin damaun. Ma cun ils projects dain nus impuls, sco per exempel cun avrir il Hotel Liun cun ustaria. Quai dat vita. I dovra glieud che lavura, i dat giasts, igl è in spazi public e la cultura ha in sumegliant effect. Cunzunt las plazzas da lavur èn stadas in motiv per revitalisar il hotel. Quellas furman la basa. Uschiglio dependi dentant dal singul, sch’el u ella vul sa domiciliar a Mulegns. Quai na pudain nus betg influenzar. La cultura po dentant dar impuls e dar ­vita. Na nizzegian ins betg avunda quest potenzial? Gea, da quai sun jau persvas. La cultura para dad esser insatge che custa mo. Ma en sasez èsi in pau auter. Or da vista economica èsi bain uschia ch’ins sto subvenziunar las instituziuns culturalas. Quellas èn poverettas. Ma tut quels che s’engaschan enturn las organisaziuns culturalas profiteschan en princip. Origen ha per exempel en la media expensas da quatter milliuns francs ad onn per la producziun teatrala. Quai èn pajas ed autras expensas. Quels daners na restan betg tar nus, ma cun quels pudain nus dar lavur a blers artists e firmas indigenas ch’èn involvidas en projects da bajegiar. Quai funcziuna dentant mo uschè ditg ch’ils raps vegnan da sura. Ils proxims onns stuain nus tuts damai reponderar la valur da la cultura, inclusiv quella economica. Pertge savens pensan ins anc adina che las investiziuns en la cultura n’hajan nagins avantatgs economics per la regiun. Simpel n’èsi dentant betg da sa garantir ils meds finanzials. Na fa quai betg gronds quitads, sch’in project sco la Tur Alva è ­dubel uschè char sco previs? Bain, nus avain savens durmì mal pervia da quai. E dal tut n’è quest problem anc betg schlià. Nus avain simplamain stuì emprender ch’in project cun in prototip sco la Tur Alva cumprenda problems ch’ins na po betg schliar en la planisaziun. I manca simplamain las experientschas. Sin intgins problems fruntan ins pir durant la construcziun. Tar la Tur Alva hai perquai duvrà dapli temp e dapli resursas. Plinavant dovri in bun management tar in tal project innovativ e cumplex cun radund 40 persunas involvidas. Quai è bain stà ina gronda sfida. Ma tut quellas experientschas che nus avain fatg durant la construcziun, quellas vegnan puspè dabun a la perscrutaziun da la ETH ed als proxims projects en quest sectur. Ma la finala na portan tals projects betg sasez? Na, ma nus avain gì la fortuna ch’il cumegn da Surses ans ha sustegnì sco er in u l’auter mecen privat. E quai ha era da far cun l’aspect tecnologic dal project. Nus avain survegnì bleras donaziuns dal maun privat, ma era la ETH e la fundaziun da la ETH contribueschan finanzialmain al project. La finala essan nus dentant responsabels per la finanziaziun. Malgrà quai è il proxim project pli grond gia en planisaziun – l’Ospizio sin il ­Güglia. Pertge puspè sin il Güglia? L’Ospizio è in project ch’è naschì or da las experientschas cun la Tur Cotschna. Quai è numnadamain stà extrem bel cun quest ­bajetg temporar. Alura avain nus pensà ch’il public haja avunda da questa furma da cultura suenter dus trais onns. Ma nossas experientschas èn stadas dal tuttafatg autras. Nus avain vesì ch’il lieu sez ha ina forza tut speziala e l’interess dals aspectaturs è creschì permanentamain. E cunzunt è la Tur ­Cotschna era daventada in dachasa per ils artists. Ins emblida numnadamain spert che gist la glieud da las grondas chasas da teater è disada da lavurar en las medemas furmas da stanzas – ina tenda cotschna e davostiers il mund da l’illusiun pli grond u pli pitschen. Sin il Güglia percunter sa chattan ins en ina cuntrada criva che cumpiglia sco part da la producziun la forza da la natira. E quai è per ils artists savens stà in’experientscha totalmain nova. Il public è fitg manaivel, la glisch speziala, las stagiuns, l’atun cun las ­colurs u l’enviern fraid ed in pau letal.A basa da quell’experientscha avain nus concludì ch’ins sto pensar in’activitad culturala en la muntogna radicalmain nov. Pia da betg far qua il medem sco en las metropolas cun crear ils medems spazis, mabain d’includer la natira cun tut sias forzas. En general pens jau che l’entira cultura dovra in nov dialog cun la natira. Quel è vegnì tralaschà. Las salas da teater che vegnan bajegiadas èn tuttas alvas ed asepticas. Ins è isolà, ins na senta nagut dal mund extern, ins na sa betg, sch’igl è di u notg. Quai sa basa sin l’idea che l’uman possia controllar totalmain il spazi. Jau crai che quell’idea è morta. Nus essan exposts a milli influenzas. Tant per il public sco era per ils artists èn preschentaziuns en in tal spazi sco sin il Güglia insatge tut spezial. Quai è a Mulegns en sasez medem. L’ambient gioga sia rolla, ma tge vesais Vus ­propi en quest lieu che consista dad in pèr chasas, ina via e traffic? Mai ha l’istorgia da quella vischnanca fascinà, represchentada tras la davosa ustiera da quest lieu, Donata Willi. Ella aveva anc cun 80 onns ina memoria che gieva enavos perfin avant sia naschientscha (ri). Ella aveva ina vista universala sur da tut quai ch’è capità en quella val. Ed en ses raquints vesan ins che Mulegns ha gì in’enorma fluriziun a la fin dal 19avel tschientaner. Igl aveva per exempel passa tschient chavals en vischnanca, in hotel che fluriva, insumma ina vita ch’è sparida dal tuttafatg da qua. Perquai è l’idea che l’istorgia po esser in motor per la vischnanca fitg interessanta e deliberanta. Las culturas dal vest èn uschiglio numnadamain fitg fixadas sin il mantegniment da structuras e furmas da vita existentas. Ins na vul betg perder il bainstar e la segirtad. Gist en ils vitgs sa mussa quai anc pli ferm. Ins vul mantegnair il Volg u l’ustaria. E quai è era bun ch’i dat questa voluntad. Pli interessant èsi dentant da sviluppar insatge nov. E sche nus guardain a Mulegns, lura pon ins dir ch’i dat la cuntinuitad da l’istorgia, cun la quala nus lavurain per furmar il futur. Quai è bler pli interessant e captivant. Co ha alura la glieud da Mulegns reagì sin tut quels plans e projects? Las reacziuns èn stadas fitg differentas, sco quai ch’in sa (ri). E quai è era per nus interessant, cunquai che nus avain projects a Riom, nua ch’il svilup è dentant stà bler pli plaun ed en in’autra furma. A Mulegns avain nus percunter stuì decider fitg spert da salvar ils bajetgs. Igl ha damai dà in svilup pli andetg. Jau poss perquai chapir bain ch’i dat en quest connex blers segns da dumonda, per exempel sch’igl è necessari da far quai uschia. Ma i dat era glieud che ha grond plaschair che nus ans engaschain a Mulegns e ch’i dat in svilup. La finala vulain nus far dal bun cun mantegnair stgazis culturals e dar nova vita. I dovra simplamain temp. Novs impuls vegnis Vus ed Origen franc anc a dar en l’avegnir ed i para che Vus avais anc gust ed energia. Ma pensais Vus tuttina suenter 20 onns sco manader er in pau, co ch’i va vinavant cun Origen ­suenter Netzer? Gea, quai fatsch jau permanent. Ma per il mument hai jau grond gust, propi grond gust da cuntinuar. Blers projects pon ins ussa numnadamain realisar ch’ins n’avess gì nagina schanza da far avant diesch onns. Quai ha da far cun l’experientscha, cun ils collavuraturs, cun ina buna rait. E perquai vi jau cuntinuar. Jau hai gust, jau sun saun ed jau ma stuess sfurzar da chalar. Ma jau ma dumond era, tge structuras ch’i dovra per ch’in tal manaschi possia cuntinuar. La resposta è en sasez simpla: i dovra ils spazis adattads, megliers ch’ils spazis èn pli simpel ch’igl è, i dovra ina finanziaziun da basa seriusa ed i dovra fitg buna glieud. Sche quai è avant maun, alura crai jau ch’ina tala organisaziun haja ina schanza da surviver. Plirs projects a Mulegns Origen s’engascha dapi 2019 cun projects a Mulegns. Alura ha l’instituziun da cultura da Giovanni Netzer cumprà il Hotel Liun che gieva pli e pli en ruina. Suenter lungas lavurs da renovaziun ha Origen pudì avrir il hotel cun ustaria e sala da teater en il bajetg istoric construì enturn 1830. Sco quai che Giovanni Netzer ha explitgà en l’intervista, è Martin Leuthold stà ina da las persunas centralas per il nov concept dal hotel. A Mulegns è Origen plinavant en possess da plirs bajetgs istorics pli pitschens sco la remisa istorica da chars dal Hotel Liun u l’uffizi da telegraf. La Villa Alva sco proxim Il medem onn sco il Hotel Liun ha Origen era cumprà la Villa Alva ch’il pastizier Jean Jegher aveva construì il 19avel tschientaner. Per chattar lavur aveva Jean Jegher bandunà sia patria sco auters giuvens dal Grischun. Ina carriera ed ina bella fatschenta ha el la finala fatg a Bordeaux sco pastizier. Cura ch’el è turnà a Mulegns l’onn 1856 ha el construì sia Villa Alva cun elements franzos. Jean Jegher aveva numnadamain engaschà in architect da Bordeaux, Jean Baptiste Lafargue (1801 – 1866). Proximamain duai era la Villa Alva vegnir renovada e dar spazi ad in museum, in café ed ina manufactura da pastizarias. Per lingias grassa ha la Villa Alva a Mulegns gia procurà la stad 2020. Lura è quest bajetg istoric vegnì spustà per intgins meters sin iniziativa da la Nova Fundaziun Origen. Quai è stà necessari per schlargiar la via stretga tranter la Villa Alva ed il Rothaus, la villa da la famiglia da pastiziers Poltera. Senza il spustament avess la villa probablamain stuì vegnir spazzada. L’intervenziun quasi chirurgica da passa 5 milliuns francs ha dentant laschà fastizs. En il tschaler da la Villa Alva pon ins anc vesair il tagl ch’ins ha fatg vi da las paraids originalas ed il nov fundament. La «racheta» è pronta Igl è puspè in project nunusità dad Origen – la Tur Alva che ­Giovanni Netzer, il manader dad Origen, dastga inaugurar oz mardi a Mulegns. Durant intginas emnas sa preschentava quella in pau sco ina racheta amez il vitget al Pass dal Güglia. Ma uss è ella finalmain pronta – e cumplettescha uschia l’engaschi dad Origen a Mulegns. En il discurs cun la FMR ha Giovanni Netzer explitgà, pertge ch’igl è puspè ina tur, pertge ch’igl è a Mulegns e danunder che talas ideas derivan insumma: «Savens è quai coincidenzas.» E da quellas vegni probablamain anc a dar inquala da la testa davant e davos Origen, ubain Giovanni Netzer: «Jau hai gust, jau sun saun ed jau ma stuess sfurzar da chalar.» Ier glindesdi saira è la Tur Alva a Mulegns vegnida scuvrida e preschentada a las Medias. Quellas dastgan dentant pir publitgar fotografias en il decurs da mardis.

Cun in pau retard, ma era cun spectacul han Origen e la ETH da Turitg inaugurà quest’emna lur Tur Alva a Mulegns. Sco ch’ils responsabels han accentuà a la conferenza da medias da glindesdi saira, è la nova tur in impurtant project-mussavia ch’è naschì or da la simbiosa d’art e perscrutaziun. «Igl è stà ina lunga via», han ils responsabels da la ETH da Turitg ditg glindesdi saira, cura che la Tur Alva da Mulegns è vegnida preschentada a las medias cun radund in onn retard. Origen e la ETH avevan lantschà quest project communabel avant quatter onns ed han quest’emna finalmain pudì scuvrir la tur en moda spectaculara: cun in helicopter è la cuvrida da radund 750 kilos vegnida allontanada. La preschentaziun da glindesdi saira è a medem temp era stà l’emprima giada ch’ils responsabels dal project han pudì guardar la Tur Alva senza cuvrida. In mument dal tuttafatg spezial damai era per els, ha ditg il professer da tecnologias da construcziun digitalas da la ETH ed architect da la tur Benjamin Dillenburger envers la FMR: «Jau hai enorm plaschair e sun era levgià che tut ha funcziunà. Ch’il betun è uschè cler, è stà in pau ina surpraisa per mai.» In project-mussavia Ils responsabels n’han dentant betg mo exprimì lur plaschair, mabain er accentuà la muntada da la Tur Alva, ha declera il collega architect da Dillenburger tar la ETH, Michael Hansmeyer: «Quest project mussa, tge ch’ins po far e tge ch’ins po metter en moviment cun ina nova tecnologia da bajegiar. Igl è propi in project-mussavia e nus vulain en mintga cas lavurar vinavant cun quella.» Quai ha plinavant er il manader dad Origen Giovanni Netzer explitgà envers las medias: «La Tur Alva è naschida or d’ina simbiosa d’art e perscrutaziun. Ella porscha savida per il svilup da novas tecnologias ed a medem temp cuntinuescha ella l’istorgia da Mulegns e dat vita a quest vitg.» In far tecnologic e cultural Grazia a questa simbiosa saja la Tur Alva in far tecnologic e cultural, ha ditg Giovanni Netzer vinavant. Ma sco ch’ins ha gia pudì vesair glindesdi saira, è la tur a Mulegns era fisicamain in far, grazia al concept da glisch. La Tur Alva po numnadamain vegnir illuminada en differentas colurs. Ch’ella era adina enzugliada avant la preschentaziun, na saja tuttina betg stà in problem per elavurar il concept da glisch, ha explitgà il responsabel Serge Schmuki: «Las calculaziuns al computer èn extrem precisas ed ins ha in tschert sentiment per la glisch. Igl è plitost stà ina sfida da resguardar tut ils differents temas che la tur cumpiglia sco l’istorgia dal lieu, la cuntrada ed eventualas inscenaziuns.» E plinavant haja dà inqual restricziun, numnadamain en connex cun la polluziun tras glisch e la protecziun d’insects. Inaugurà cun prominenza e plievgia L’inauguraziun uffiziala è alura stada mardi avantmezdi – quai cun prominenza e plievgia. Damai ha quella gì lieu sut tetg en l’anteriura remisa dal Hotel Liun. E la via en quella ha sper la prominenza politica communala e chantunala era chattà cusseglier federal Guy Parmelin. «La Tur Alva è ina capodovra tecnica ed in simbol per il spiert innovativ svizzer», ha il schef dal Departament federal d’economia, furmaziun e retschertga ditg en ses pled festiv cun plaschair e luschezza. La Tur Alva saja da cumparegliar cun la Tur d’Eiffel a Paris, siond medemamain in’ovra che fa in liom tranter innovaziun e cultura. Che la Tur Alva a Mulegns stat uschè ditg en ses lieu actual sco la Tur d’Eiffel a Paris, è dentant da dubitar. Ella è numnadamain concepida sco bajetg temporar e duai vegnir disfatga suenter tschintg onns. Mulegns ha sia Tur d’Eiffel Cun prominenza politica e spectacul è vegnida inaugurada quest’emna la Tur Alva a Mulegns. Quest project innovativ che cumbinescha perscrutaziun e cultura saja in pau sco la Tur d’Eiffel a Paris, ha ditg cusseglier federal Guy Parmelin a l’inauguraziun – numnadamain ina «capodovra tecnica». Avant quatter onns han Origen e la ETH da Turitg lantschà communablamain il project Tur Alva a Mulegns. Cun in onn retard, ma era cun spectacul han els dentant pudì preschentar ed inaugurar quest’emna lur tur. Gia glindesdi saira è la cuvrida da radund 750 kilos vegnida allontanada a chaschun d’ina conferenza da medias cun in helicopter (guarda foto) e la Tur Alva uschia stada visibla per l’emprima giada en tut sia bellezza. L’inauguraziun uffiziala è alura stada mardi avantmezdi cun prominenza politica communala, chantunala e naziunala. Sco schef dal Departament federal d’economia, furmaziun e retschertga ha numnadamain era Guy Parmelin participà e ludà quest project cun plaschair e luschezza: «La Tur Alva è ina capodovra tecnica ed in simbol per il spiert innovativ svizzer.» En ses pled ha il cusseglier federal plinavant betg manchentà la chaschun da cumparegliar la Tur Alva cun la Tur d’Eiffel a Paris, siond omadus bajetgs che cumbineschan innovaziun e cultura. Gia glindesdi saira è la Tur Alva vegnida scuvrida cun agid dad in helicopter. Ils architects da la Tur Alva Benjamin Dillenburger e Michael Hansmeyer (da san.) han gì grond plaschair da finalmain vesair lur tur. Mintgina da las totalmain 32 colonnas da betun è in unicat or dal squitschader 3D. In’inauguraziun cun prominenza – cusseglier federal Guy Parmelin ha ludà il project Tur Alva sco capodovra tecnica. En la «sala» da la cupla da la Tur Alva hai plazza per pitschnas producziuns cun 32 aspectaturas ed aspectaturs. La saira daventa la Tur Alva in far colurà, grazia a l’installaziun da glisch.

La plattafurma benevol-jobs.ch festivescha quest onn ses 20avel onn d’existenza. Curt suenter la plattafurma d’intermediaziun è la fundaziun Benevol Grischun vegnida fundada per dar ina fatscha a la lavur voluntara. Oz è Benevol Svizra cun sias secziuns en l’entir pajais la pli gronda organisaziun che intermediescha voluntaris e voluntaris per projects ed organisaziuns commembras. Pli baud sa gidavan ins en vischnanca tranter vischins, ins sa participava d’ina uniun u l’autra, prestava servetsch da pumpiers u tar l’uniun samaritana. En il decurs dals decennis è il mund daventà pli anonim er en ils vitgs dal Grischun. La fundaziun Benevol Grischun è vegnida fundada en il dretg mument ed ha promovì la lavur voluntara cun integrar bleras organisaziuns sco per exempel la Crusch Cotsch­na dal Grischun e las baselgias chantunalas en sia commembranza. La presidenta da Benevol Grischun, Myriam Keller, è creschida si en ina famiglia che prestava lavur voluntara. Fotos mad Dus decennis lavur consequenta Ensemen cun la societad tetgala svizra che ha 2000 organisaziuns commembras festivescha la fundaziun Benevol Grischun quest onn ses 20avel onn d’existenza. Cun corp ed olma èn las iniziantas ed ils iniziants s’engaschads durant dus decennis per dar ina fatscha a la lavur voluntara che succeda gratuitamain e savens en il zuppà. Oz è Benevol la pli gronda organisaziun che intermediescha voluntaras e voluntaris per projects ed organisaziuns commembras. Era Myriam Keller, la presidenta actuala da Benevol Grischun, sa regorda da ses emprim engaschament sco voluntara. «Sco uffant hai jau accumpagnà mes geniturs che eran engaschads en la plaiv per gidar da servir ina tschaina da Nadal a persunas che vivevan sulettas. Jau hai gidà da servir ed hai sunà il clavazin.» La presidenta da Benevol Grischun di ch’ella haja realisà pir sco creschida che quella lavur voluntara saja stada da grond senn. «Sco creschida sun jau ma participada a differents projects da lavur voluntara era sco mamma cun mes uffants.» Nunpussaivel senza partenaris «Benevol n’existess betg en il Grischun senza ferms partenaris sco la Baselgia catolica e la Baselgia refurmada dal Grischun, la Crusch Cotschna u er il chantun», di Myriam Keller. Da gronda impurtanza per Benevol Grischun è era la lavur voluntara instituziunalisada, damai tut las uniuns en ils vitgs grischuns. «Las fundaturas da Benevol Grischun èn sa colliadas svelt cun la plattafurma benevol-jobs.ch ed han publitgà là ils basegns da lavur voluntara da las organisaziuns commembras.» Quella plattafurma è daventada in instrument fitg tschertgà en il decurs dals onns, declera la presidenta actuala. «Per Benevol Grischun è benevol-jobs.ch l’instrument da lavur il pli impurtant per intermediar lavur voluntara.» Creà ressorts Dapi in temp ha il cussegl da fundaziun da Benevol Grischun creà ressorts per las commembras e per ils commembers dal cussegl. Ils temas dals ressorts èn ambient, politica, sanadad, bainstar social, baselgias ed economia. «Mintga commembra dal cussegl da fundaziun ha ina rait da contacts en ses ressort», di Myriam Keller. «La lavur cun ressorts è sa cumprovada.» La presidenta accentuescha che la lavur voluntara da Benevol saja determinada sco lavur ordaifer l’atgna famiglia, damai sco lavur senza paja en uniuns u en organisaziuns: «Lavur voluntara è per nus lavur che vegn fatga gratuitamain e lavur ch’ins po decider sezza u sez cura ch’ins vul exequir ella.» E per regla saja la lavur voluntara era temporara. «La lavur voluntara che nus intermediain è in enritgiment da la lavur pajada», di la presidenta da Benevol Grischun. «Jau vuless punctuar che nus na faschain nagina concurrenza a la lavur pajada, il cuntrari.» Trais uras l’emna Engaschads sco voluntaras e voluntaris per Benevol Grischun èn tenor Myriam Keller dunnas ed umens da tuttas vegliadetgnas. «Ils umens furman ina pitschna maioritad. Jau suppon ch’ils umens èn fitg savens engaschads en uniuns sco voluntaris. Tar las dunnas èsi uschia ch’ellas prestan lavur voluntara en l’ambient famigliar.» Mintga voluntara e mintga voluntari lavuria en media trais uras l’emna sco gidantra u gidanter. Myriam Keller ch’enconuscha dapi blers onns fitg bain la fundaziun Benevol Grischun di, che malgrà il grond interess da la plattafurma benevol-jobs.ch saja la lavur da motivar persunas per lavur voluntara ina sfida. «Il problem è ch’i ha dà in regress massiv durant il coronavirus. Uss è la situaziun puspè sa normalisada in pau, ma igl è vegnì pli difficil da motivar persunas da far lavur voluntara. Il regress da commembras e commembers en las uniuns dals vitgs conferma quai.» Premi per lavur voluntara Avant paucs onns ha Benevol Grischun introducì il premi Benevol che vegn surdà mintg’onn ad organisaziuns ed uniuns che annunzian ina prestaziun extraordinaria. La presidenta da la fundaziun grischuna di che tras quai saja finalmain reussì da dar in premi a furmaziuns e gruppaziuns che na cuntanschian uschiglio betg la tribuna. «En occasiun da la surdada percorsch’ins era ch’ils undrads han per part bunamain retegnientschas da tuttenina sa preschentar en la publicitad.» Per Benevol Grischun è il giubileum da 20 onns da la societad tetgala Benevol Svizra in motiv da guardar enavos, dentant era da guardar en il futur da la fundaziun grischuna. In motiv da festivar dettia tuttina, di Myriam Keller: «Nus pudain recepir nossa 100avla organisaziun sco commembra. Quai è fitg bel ch’igl interess per Benevol e da collavurar cun voluntaras e voluntaris è avant maun era suenter 20 onns.» Dus decennis promoziun da lavur voluntara Dapi l’onn 2005 datti la plattafurma Benevol – jobs.ch ch’è vegnida lantschada da Benevol Svizra cun sias 2000 organisaziuns commembras. Benevol promova lavur voluntara en l’entira Sviz­ra. La fundaziun Benevol Grischun exista era dapi 20 onns. Ella dumbra da nov 100 organisaziuns ed uniuns ch’èn commembras e che dumondan adina puspè agid da voluntarias e voluntaris. Benevol Grischun vegn manà d’in cussegl da fundaziun presidià da Myriam Keller e d’in post da gestiun a Cuira. La lavur da Benevol vegn sustegnida da la Crusch Cotschna dal Grischun, da las duas baselgias chantunalas e dal chantun Grischun. Il punct culminant da l’onn è la surdada dal premi Benevol Grischun. (fmr/mg) La presidenta da Benevol Grischun, Myriam Keller, è creschida si en ina famiglia che prestava lavur voluntara. Fotos mad

La «Saira sin la Via Karl Johan» dad Edvard Munch. Fatschas pallidas che na paran betg vivas, drizzadas en ina direcziun sco marionettas, betg guardond ils umans che s’avischinan. – Sch’ins contempla las figuras da l’ovra «Saira sin la Via Karl Johan» d’Edvard Munch (1892) survegn ins pel-giaglina. I regia in’atmosfera trista che na vegn betg mo chaschunada da las colurs fraidas, mabain surtut da las egliadas pitgivas da las persunas. Da vart sanestra dal maletg vesan ins duas fullas da persunas che chaminan en la direcziun opposta. Da vart dretga è la sumbriva d’ina singula persuna. Tgi da la pictura sa senta pomai il pli suletta? «Sulet» n’è betg exnum insatge negativ. I dat dentant ina gronda differenza tranter esser e sa sentir sulet. Sa sentir suletta n’è en mintga cas betg bel, entant ch’esser sulet po era vegnir resentì sco insatge positiv. Esser dal tuttafatg suletta n’è ozendi gnanc pli uschè simpel. Era sche nus essan persuls en nossa chombra, avain nus tras las medias socialas la pussaivladad da communitgar cun immens bleras persunas. Tar quellas sa tracti dentant per gronda part mo d’enconuschentas, ed ins n’è betg collià tras ina profunda amicizia. Pervi da las medias socialas han ins pia savens mo l’impressiun da betg esser sulet. Sch’ins realisescha quai, sa sentan ins fitg solitaria. Sch’ins è sulet, èn ins sfurzà da sa fatschentar cun sasez e cun patratgs ch’ins preferiss d’ignorar. I po dentant er esser daletgaivel d’esser persula. Sche nus essan circumdads d’auters umans, ans adattain nus automaticamain a la ­situaziun e n’essan betg cumplettamain nus sezzas. Esser sulet po pia era vegnir associà cun in sentiment da libertad. Mintgatant sa sentan ins suletta, malgrà ch’ins è en cumpagnia da bleras persunas, quai ch’è probablamain il mender sentiment da solitariadad. En general giaud jau la cumpagnia d’autra glieud e na sun betg gugent persula. Da sa sentir solitaria tranter blera glieud, hai jau era gia vivì, cura che jau sun viagiada per l’emprima giada suletta cun sedesch onns a Londra. Essend mes senn d’orientaziun fitg schlet, sun jau svelt ida a perder en la citad. Cun chaminar d’ina via a l’autra – vias che sa sumegliavan tuttas – n’hai jau tuttenina gì nagin’idea pli, nua che jau ma chattia. Blera glieud che jau hai entupà, n’era betg indigena e na ma pudeva betg gidar. Cura che jau hai lura anc badà che mes telefonin n’aveva nagin accu pli, m’èn bunamain vegnidas las larmas. Jau ma sun sentida nunditg bandunada. Per fortuna m’ha insatgi pledentà en quest mument: «You seem lost. Can I help you?» – Mintgatant na dovri oramai betg bler, per ch’insatgi na sa sentia betg pli persul. Sch’ins è gugent persula, dependa probablamain da blers aspects. Jau chat però ch’i fa bain a mintgin d’esser sulet da temp en temp. Sche nus vegnin a frida cun l’atgna cumpagnia, essan nus era pli avertas per noss concarstgauns. Ir or da via in a l’auter sco las persunas da la pictura d’Edvard Munch n’è betg uman. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’Universitad da Friburg. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg.

L’entschatta da quest onn ha l’uniun Mountain Wilderness che s’engascha per la protecziun da cuntradas selvadias, inoltrà ina petiziun a la Federaziun svizra dals guids da muntogna. Questa petiziun cuntegna trais puncts che dessan gidar a proteger l’ambient. Era sche la protecziun da l’ambient è en il senn dad omaduas organisaziuns, na cuntenta la reacziun dals guids da muntogna betg ils activists. Commembras e commembers da l’organisaziun Mountain Wilderness organiseschan adina puspè acziuns da protest, sco qua sin il Petersgrat, ina destinaziun bain frequentada tar skiunzs da turas tranter il Vallais ed il chantun Berna. Glatschers che lieuan, grippa betg stabila – gist il sport da muntogna vegn adina puspè confruntà directamain cun las consequenzas dal midament dal clima. E cun quai era la professiun sco guida u guid da muntogna. «Guids da muntogna han en Svizra ina lunga tradiziun, surpiglian er en il turissem ina rolla impurtanta. Ina maioritad da la populaziun ha ina gronda fiduzia en las guidas ed ils guids», declera Aaron Heinzman, il mainaprojects da l’organisaziun Mountain Wilderness. Gist perquai che las guidas ed ils guids da muntogna èn pertutgads directamain ed èn uschia bainvis, fissan els perfetgs sco portavuschs e per ir oravant cun bun exempel. Perquai vuleva l’organisaziun da Mountain Wilderness persvader la Federaziun svizra dals guids da muntogna (FSGM) dad obligar lur commembers da lavurar tenor in plan da trais puncts per evitar anc dapli emissiuns nuschaivlas per l’ambient. Trais pretaisas senza consens L’organisaziun dal ambient ha perquai ramassà passa 6000 suttascripziuns ed inoltrà a la FSGM il principi da quest onn ina petiziun cun trais pretaisas. L’emprima prevesa che la FSGM vess da cussegliar a ses commembers da renunziar al heliskiing en Svizra, la segunda pretaisa dumonda da desister da turas a l’ester, per las qualas ils participants stuessan sgular al lieu, e la terza pretaisa fiss che las guidas ed ils guids avessan da duvrar mezs publics u almain organisar cuminanzas da charrar per ir sin turas da muntognas. Schebain che la FSGM s’engascha era per la protecziun da l’ambient n’ha ella betg reagì fitg bain­vulent sin questa petiziun. Entant che la presidenta da la FSGM, Rita Christen da Mustér, ha declerà ch’ella na piglia betg posiziun tar questa dumonda ed ha spedì vinavant la dumonda a Hans-Christian Leiggener, commember da la suprastanza centrala e tranter auter responsabel per la communicaziun da la FSGM, ha quel rendì attent a lur communicaziun en chaussa. Appel a l’atgna responsabladad La FSGM scriva en la communicaziun ch’els beneventian bain l’iniziativa da la Mountain Wilderness da tschertgar in dialog cuminaivel. Ma medemamain deplorescha la FSGM che l’organisaziun da Mountain Wilderness insistia ch’ils guids da muntogna stoppian survegnir la recumandaziun da desister cumplet dal heliskiing. Il dumber da passagieras e passagiers e sgols da heliskiing saja sa reducì drasticamain dapi l’onn 2019 e plinavant saja la purschida da sgols cun la finamira da heliskiing fermamain regulada (guarda box). Hans-Christian Leiggener agiunscha anc che la FSGM sco federaziun dad ina professiun na possia betg scumandar u cussegliar a lur commembers talas chaussas. Che quai saja la fin finala en la responsabladad persunala e commerziala da mintga guida e guid. «Ma cler ch’il sa chapescha da sez, ch’era nus guardain da proteger l’ambient tant sco pussaivel e che mintga guida e guid tracta ses lieu da lavur, la natira, cun il respect necessari», declera il responsabel per la communicaziun da la FSGM. A reguard ils mezs publics u cuminanzas da charrar per ir enfin tar la destinaziun nua che la tura entschaiva, sa chapeschia quai da sez, che tut ils alpinists fetschian quai, di Hans-Christian Leiggener. Quai che pertutga ils viadis a l’ester, na possia la federaziun betg scussegliar als guids da far quai. Sche singuls survegnian dumondas da lur giasts, alura saja quai chaussa da mintgin da studegiar, sche quai fetschia senn u betg. «La Mountain Wilderness represchenta in’opiniun totalitara, ina federaziun dentant sto agir temprà cun in’opiniun centrala», declera Hans-Christian Leiggener, pertge che la FSGM na possia betg dar vinavant las pretaisas da l’organisaziun per l’ambient. Svizra Occidentala pertutgada il pli ferm Vinavant referescha Hans-Christian Leiggener al telefon che la problematica cul heliskiing pertutgia plitost la part occidentala da la Svizra. «En grond stil vegni sgulà enturn Zermatt, Verbier e Gstaad.» En il chantun Grischun na sajan las frequenzas betg uschè autas sco en la part franzosa. Quai conceda era Aaron Heinzmann da Mountain Wilderness. El sa mussa dentant cuntent, ch’els hajan almain en la Romandia pudì iniziar ina debatta sur dal senn da heliskiing en las medias. La fin finala saja la problematica dal clima in tema che pertutga nus tuts e las sfidas stoppian vegnir discutadas da l’entira societad, quai saja cler. Ma insanua stoppian ins uss simplamain cumenzar e perquai sajan els vegnids sin l’idea cun questa petiziun per la FSGM, declera Aaron Heinzmann. «Nus essan cuntents dad avair chattà ina pussaivladad per discurs regulars ed era da bun anim che la FSGM renconuscha l’impurtanza da pudair offrir sport da muntogna favuraivel per il clima. Ma per il mument essan nus era dischillus che las stentas na bastan anc betg e che la FSGM na vul betg communitgar mesiras concretas envers lur commembras e commembers.» 20 % dals sgols en il Grischun En tut la Svizra datti 40 plazzas d’atterrament da muntogna. Quai èn plazzas per helicopters ed aviuns sin sur 1100 meters sur mar che vegnan be duvradas per scolaziuns e per sgols turistics. In zic pli pauc che la mesadad da questas plazzas vegnan duvradas be per sgols turistics, senza accumpagnament da guids da muntogna. Pliras da questas plazzas d’atterrament sa chattan magari da strusch a pendicularas e territoris da skis. Mintga moviment sin ina da questas plazzas vegn registrà tar l’Uffizi federal d’aviatica civila (UFAC/BAZL). Durant las stagiuns d’enviern tranter 2010 e 2022 èn 4700 helicopters en media per onn atterrads sin ina da questas 40 plazzas. Il punct culminant è stà l’onn 2019, cura che l’UFAC ha registrà 6040 moviments. Da tut questas 40 plazzas d’atterrament sa chattan la mesadad en il chantun Vallais. E da quellas 20 plazzas tutgan 14 tar las destinaziuns preferidas per ir a far heliskiing. En il chantun Grischun sa chattan set plazzas. Sin quellas tuttas ensemen èn vegnids registrads tranter ils onns 2007 – 2023 en media per onn 9150 moviments aviatics cun il scopo da far heliskiing. 6085 da quests moviments èn vegnids mesirads en il Vallais, 806 en Grischun. La plazza la pli ferm frequentada en il chantun Grischun è il Vadret dal Corvatsch cun 139 moviments en media per onn. Sin questa plazza pon skiunzas e skiunzs u turists arrivar senza ch’i dovran in accumpagnament dad in guid da muntogna. En congual: sin la plazza la pli ferm frequentada en il Vallais, ch’è il Theodulgletscher gist dasper la Testa Grigia a Zermatt, han ins dumbrà 526 moviments da helicopter per heliskiing en media per onn durant ils onns 2010 – 2022. Era quest è ina plazza damanaivel dal territori da skis, che na dovra betg accumpagnament dad in guid. Tut las cifras èn dal UFAC. (fmr/opm) Discussiuns pervia da heliskiing Per l’organisaziun Mountain Wilderness èsi cler: guidas e guids da muntogna èn il pli ferm confruntads cun las consequenzas dal midament dal clima. Medemamain èn guidas e guids da muntogna bainvis en la populaziun e pudessan perquai surprender la rolla sco portavusch ed ir oravant cun in bun exempel da far insatge bun per l’ambient. Per quai dessan els tranter auter desister da heliskiing. Schebain che era la Federaziun svizra dals guids da muntogna (FSGM) è persuenter da proteger la natira, n’èn els betg dal tut perencletgs cun la pretaisa da Mountain Wilderness. (fmr/opm) Commembras e commembers da l’organisaziun Mountain Wilderness organiseschan adina puspè acziuns da protest Aaron Heinzman, mainaprojects da l’organisaziun Mountain Wilderness Hans-Christian Leiggener, commember da la suprastanza centrala da la Federaziun svizra dals guids da muntogna Commembras e commembers da l’organisaziun Mountain Wilderness organiseschan adina puspè acziuns da protest, sco qua sin il Petersgrat, ina destinaziun bain frequentada tar skiunzs da turas tranter il Vallais ed il chantun Berna.

Tensiun regia mintga primavaira en l’hotellaria svizra. Tgi gudogna il rating d’hotels? Andrin Willi ha concepì per l’emprima giada il rating e scrit il nov guid d’hotels. El è in zichel agità en vista a la vernissascha cun hoteliers e hotelieras da num e da pum. I fa quaidas, sche Andrin Willi raquinta da las crêpes da sia tatta. E sch’ins legia co ch’el descriva in «soufflé marbré» cun tschigulatta «grand cru» e vaniglia da Madagascar, viagiass ins il pli gugent immediat a Genevra en il restaurant che serva la delicatessa. Il schurnalist, ch’è creschì si en l’Hotel Liun a Mulegns, chapescha da raschunar dals daletgs gastronomics e dad entusiasmar (guarda box). Ils 26 da matg cumpara il guid «Die 150 besten Hotels der Schweiz 2025/26» dad Andrin Willi. Sch’el descriva ils hotels uschè bain sco las crêpes da sia tatta, daventa il guid segir e franc in success. FMR: Vus avais il pli bel job dal mund – u betg? Andrin Willi: En mintga cas! Jau hai plirs jobs. Il job da testar hotels è il pli bel dal mund. Jau scriv gea gia dapi 25 onns da la gastronomia e poss mangiar en buns restaurants. Ma jau di adina: Ins na po betg be mangiar e baiver, ins sto mintgatant era durmir. Durmis Vus mintg’autra notg en in hotel da luxus? Per cletg na datti gea betg be hotels da luxus. Nus preschentain en noss cudesch 150 hotels da tut las categorias. Ussa vom jau gist a Losanna en in hotel da tschintg stailas. Jau sun en media ina giada l’emna en in hotel. Metta il hotelier u la hoteliera ora il tarpun cotschen, sche Andrin Willi vegn? U visita in criticher d’hotels «undercover» in hotel? Igl è sco en il schurnalissem da viadi. Ins fa giu in termin, la glieud sa ch’ins vegn, la chaussa è clera. Per il solit èn ins envidà da star sur notg. Auter na fissi gnanc pussaivel da far schurnalissem da viadis. Tar nus èsi il medem. Nus na pudessan betg descriver uschè bain ils hotels, sche nus n’avessan betg l’opportunitad da pernottar en ils hotels. Sche Vus tschertgais in hotel per far in viadi privat, pia betg sco schurnalist, sin tge guardais Vus lura? Ils proxims dis vom jau a Barcelona en in hotel ch’jau enconusch gia. Pertge? Jau sun simplamain cuntent ch’i dat in pitschen pool ch’jau poss nudar. I dat ina bar nua ch’ins dastga fimar. Jau hai gugent cigaras. In hotel cun fumoir hai jau perquai fitg gugent. Era restaurants èn mia passiun – la cuschina, mangiar, vins. Perquai tschern jau savens hotels cun in restaurant interessant ubain cun ina bella terrassa. Essas Vus in zichel gnervus? Ils 26 da matg cumpara Voss guid cun 150 ­hotels svizzers. Gea, per esser sincer bain. Fin uss ha Karl Wild, che ha inventà quest rating avant 28 onns, fatg il guid. Jau al fatsch per l’emprima giada. A la vernissascha vegnan 200 persunas dal mund da l’hotellaria. Uschia sun jau natiralmain in pau agità. Jau hai era midà tschertas chaussas dal rating. Quai vegn segir a dar bler da discutar. Intgins vegnan ad esser d’accord, auters n’èn forsa betg perencletg. Il rating cumpara gia in di avant la vernissascha en la NZZ da la dumengia. Co reageschan ils hoteliers che van cun la plima? Ils hoteliers e las hotelieras che gudognan vegnan segir a la vernissascha en il Hotel Dolder a Turitg. I dat er intginas persunalitads ch’èn gia infurmadas ch’ellas gudognan, per exempel il cuschinier da l’onn u l’hotelier da l’onn. Per auters è il rating ina surpraisa. Jau sper ch’els sa legran. Vus survegnis probabel blers matgs fluras e bunas buttiglias vin da las persunas che sa legran. Ma co reageschan ils hoteliers che crodan or dal rating? Tgi che vul esser bainvis tar tuts, na dastga betg scriver in tal rating. Ils ins reageschan a moda professiunala e vulan savair, tge che n’era betg bun. Nus empruvain da declerar avertamain nossa decisiun. I dat er hotels pli pitschens che mussan la trumpada. Ils ins han plaschair dal rating. Ils auters, che na van betg d’accord, dian ch’ins n’haja nagina idea. Cun quai ston ins pudair viver. Fin l’onn passà è il rating cumparì mintgamai en la SonntagsZeitung. Quest onn vegn el publitgà en la NZZ am Sonntag. Vul ins cuntanscher clientella pli bainstanta? Na, quai ha gì raschuns editorialas. Quant custi da pernottar en in hotel dal guid? Nus avain en la categoria da hotels da vacanzas «nice-price» hotels da trais stailas e nus avain hotels da quatter u tschintg stailas. Cun ils pretschs dinamics dad oz èsi grev da numnar pretschs. Gist durant l’ESC è er ina notg en in hotel da trais stailas a Basilea fitg chara. Ma Vus pudais segir inditgar pretschs. I cumenza tar 150 francs. Ensi na datti strusch cunfins. Jau sun gist stà a guardar ina chombra che custa 39 000 francs. Jau n’hai betg durmì en questa chombra, ma pudì la visitar. 39 000 francs è il pretsch per be ina notg? Gea. I dat adina dapli talas suitas grondas per famiglias che vulessan star pli ditg. Glieud che prenda ina tala suita na stat betg be ina notg. En quest hotel ch’jau hai visità ha ina famiglia prendì a tschains la suita per in mais. Pertge duess jau cumprar il nov guid, sch’jau poss gea cumparegliar sin ­booking.com las valitaziuns d’hotels? Noss rating d’hotels è dad ina vart l’opiniun da nossa redacziun, cumbinada cun ina nota da las stailas d’in hotel ed ina nota dals resultats dals giasts. Tar plattafurmas sco tripadvisor survegnan hotels savens ina nauscha valitaziun, perquai ch’els èn chars. En valitaziuns en l’internet datti «opiniuns da giasts» ch’èn simplamain cumpradas u falsifitgadas. Noss rating d’hotels porscha segirezza ed ha ina buna reputaziun. Il schurnalist Karl Wild, oriund da Cuira, ha fin ussa scrit il guid. Uss avais Vus surpiglià il timun cun ina nova redacziun. Èsi casualitad che Vus essas omadus Grischuns? Gea, igl è casualitad, ma ina bella (sto rir). Nus ans enclegiain bain e giain mintgatant a mangiar ensemen. Jau al dumond per cussegl ed el dat gugent scleriment. Ma el na sa maschaida betg en. El è sa retratg dal rating ed ha scrit per il guid be pli la rubrica da truvaglias cun hotels in pau zuppads e spezials. Vus essas creschì si en l’Hotel Liun a Mulegns. Co è quai stà? Quai è stà super. Sch’ins crescha si en in hotel ed ins ha gugent carstgauns, lura arriva il mund tar tai. Ti stos be seser en tes restaurantin e la glieud vegn natiers. Nus avain adina gì giasts fitg interessants. Mia onda ha manà l’hotel, mes bab è stà il cuschinier e mia mamma ha gì in affar sco coiffeusa a Beiva. Nus uffants avain gì tut las libertads e nus avain pudì far stuccas cun ils giasts. Sche Vus pudessas bajegiar in agen hotel, co vesess quel ora? In hotel che ma plascha fitg bain è la Villa Feltrinelli a Gargnano en l’Italia. Ella tutgava ad in hotelier che aveva fatg raps cun ina chadaina d’hotels e cura ch’el è vegnì pli vegl, ha el ditg: «Ju less anc far ina giada en mia vita in bel hotel.» Tge è particular vi da quest hotel? Ti na stos nagut e dastgas far tut – quai è il luxus. Ti pos ir a la bar a maschadar tes agen drink ubain era simplamain empustar il drink. Ti pos empustar in past en il restaurant ubain ir en cuschina a declerar al cuschinier, tge che ti vulessas precis. La villa è situada al Lai da Garda ed è in pau sco in chastè. Vus na construissas betg in nov hotel? Na, jau hai gugent chasas veglias. Jau sun creschì si en in ambient vegl ed hai gugent istorgia. In hotel ha da raquintar istorgias. Hotelier e schurnalist Andrin Willi (49) è creschì si a Mulegns en il Surses e viva oz a Turitg. El lavura sco schurnalist independent. Ses emprendissadi commerzial ha el fatg en l’Hotel Waldhaus a Segl. Suenter ha el frequentà la scola da hotelier a Lucerna e lavurà en plirs hotels da tschintg stailas. L’onn 2000 ha el midà en il schurnalissem. El è stà schefredactur da la revista da gourmet «Salz & Pfeffer», ha lavurà per Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, è stà schefredactur dal magazin «Vinum» ed ha producì 14 onns «Marmite», ina revista davart la cultura da mangiar e baiver. Dapi il 2019 ha el sia atgna firma ch’è spezialisada sin reportaschas dal mund da la culinarica e gastronomia. Il guid «Die 150 besten Hotels der Schweiz 2025/26» da la chasa editura Weber, scrit dad ­Andrin Willi, cumpara ils 26 da matg. Cigaras, istorgias, spaisas, ina lingua distinguida ed a medem temp ironica tutgan tar las qualitads e passiuns dal schurnalist Andrin Willi. Il nov guid d'hotels ha Andrin Willi concepì ensemen cun sia redacziun. La vernissascha è ils 26 da matg.

Cun la preschientscha dals animals da rapina en Svizra èn las pretensiuns vers las nurseras ed ils nursers creschids. In fatg che ha intimà la chasa editura Z’alp ed il center da cussegliaziun agrara Agridea d’edir in manual per l’alpegiaziun da nursas. Igl è in manual che suonda als fastizs dad in bestseller – l’enconuschent manual d’alpegiaziun da l’onn 1998. Las nurseras Sarah Burgmer e Gianna Spänhauer cun lur chauns sin l’Alp Muchetta sur Filisur. «La lavur da la nursera e dal nurser è sa midada cumplet.» Quai di il fotograf e publicist Giorgio Hösli. El n’è betg mo stà sez durant 14 stads ad alp, sia lavur publicistica sa fatschenta cun agricultura ed anc pli fitg cun l’alpegiaziun. Giorgio Hösli ha da cuminanza cun Kaspar Schuler edì en la chasa editura Octopus l’onn 1998 l’enconuschent «Handbuch Alp». «Quest cudesch è daventà in zichel la bibla da l’alpegiaziun», di Giorgio Hösli. Il manual da l’alpegiaziun svizra è vegni surlavurà pliras giadas ed ha chattà 15 000 fin 20 000 lecturas e lecturs, era sur il cunfin da la Svizra ora. Per Giorgio Hösli è quai stà in fenomen, il qual el attribuescha era a la fascinaziun en general per l’alpegiaziun. Tranter las lecturas ed ils lecturs dal manual sa chattian numnadamain era bleras persunas che na van sezzas betg ad alp. Grondas midadas L’autur e fotograf glarunais è era responsabel entaifer la chasa editura Z’alp per la novissima ediziun che porta il titel: «Handbuch Schafalp, von Hirten, Herden und Hunden.» Per Giorgio Hösli èn las grondas midadas dals davos onns en l’alpegiaziun da nursas stadas il motiv d’edir in manual che sa fatschenta specificamain cun pertgirar nursas. Il luf ha numnadamain augmentà las pretensiuns vers nurseras e nursers. «Pli baud era la renconuschientscha plitost mediocra, ins sanava per exempel las chamonas da nurseras e nursers il pli davos.» Oz ston ellas ed els sa fatschentar cun chauns da protecziun, chatschar las nursas la saira en il claus ed auter. «La lavur n’è ozendi perquai strusch pli da dumagnar dad ina singula persuna», manegia Giorgio Hösli. Publitgar la savida en in cudesch L’editur dal manual per nurseras e nursers s’è conscient ch’igl è forsa in zichel curius d’edir in cudesch en il temp digital. Giorgio Hösli fa dentant attent che la centrala da cussegliaziun agrara en Svizra, la Agridea, haja constatà che la savida davart l’alpegiaziun da nursas saja gia avant maun en furma digitala. «Ins ha dentant er constatà che quella savida digitala na vegn betg nizzegiada.» Giorgio Hösli e la Agridea èn perquai vegnids a la conclusiun ch’i saja forsa pli cunvegnent da publitgar quella savida en furma d’in cudesch. Uschia tematiseschan las auturas ed ils auturs Daniel Mettler, Helen Willems, Andreas Sulig, Sven Dörig, Christian Gazzarin e Riccarda Lüthi ils pli divers aspects da l’alpegiaziun da nursas. Els tanschan davent da las diversas razzas fin a malsognas, da chauns da protecziun fin a pertgirar, chamonas e pastgiras e bler auter. «Las auturas ed ils auturs possedan bain ina relaziun tar l’alpegiaziun da nursas, ellas ed els vegnan dentant plitost da la scienza e scola.» Per Giorgio Hösli èsi perquai stà a cor da dar er ina vusch e resguardar era la vista da nurseras e nursers activs. Quai enritgescha l’ediziun e renda il cudesch ordvart interessant era per persunas che na van sezzas betg ad alp. A pled vegn per exempel il nurser Giacomo Cominelli, naschì l’onn 1949 en las Alps talianas che va dapi ch’el ha nov onns regularmain ad alp, dapi blers onns en la regiun dal Gotthard. «Jau hai savì intuitiv co ch’ins sto manar las nursas, tut na san ins betg emprender», raquinta Cominelli. A pled vegn era Sarah Müri, geomatrica dal chantun Turitg che pertgira atgnas nursas la stad en il Vallais e l’enviern en il chantun Basilea-Champagna. Il manual da l’alpegiaziun da nursas da 336 paginas cuntegna 300 fotografias ed illustraziuns. E las illustraziuns derivan dal graficher Ueli Pfister che viva a Basilea e ch’è creschì si sin in bain puril a Vuorz. «Mia derivanza purila ha segiramain gidà da crear las illustraziuns.» Il graficher ha, grazia a sia derivanza, chapì pli svelt ils giavischs scientifics e da la scolaziun ch’el ha gì da documentar. Il «Handbuch Schafalp» pon ins retrair tar la chasa editura Z’alp u en mintga libraria. El custa 48.00 francs. Las bleras nursas portan il num Luna Tenor la statistica da l’Uffizi federal d’agricultura datti 759 alps da nursas en Svizra. Las bleras alps, numnadamain 150, sa chattan en il chantun Vallais, 147 alps da nursas dumbra il chantun Grischun e 137 manaschis il chantun Berna. 60 300 nursas pasculeschan sin las alps grischunas, en il Vallais van sulet 40 800 nursas ad alp ed en il chantun Berna 17 000. Tut en tut van 185 000 nursas ad alp e quai èn 42 % da tut las 430 000 nursas annunziadas en Svizra tar Identitas, la banca da datas centrala dals animals da niz. E tenor quella datoteca portan las pli bleras nursas il num Luna. L’onn 2023 èn sulet 89 % da las alps da nursas vegnidas chargiadas (l’onn 2022 eran quai anc 91 %). La preschientscha dal luf engrevgescha l’utilisaziun da las pitschnas alps da nursas. Quai ed anc bler dapli infurmaziuns porscha il «Handbuch Schafalp». (cdm/fmr) Ina da las illustraziuns en il cudesch: oz ston ins sa fatschentar era cun il luf e cun chauns da protecziun, sch’i sa tracta da nursas. Il nov «Handbuch Schafalp». Las nurseras Sarah Burgmer e Gianna Spänhauer cun lur chauns sin l’Alp Muchetta sur Filisur.

Julia e Kurt Baumgartner da Scuol èn ils hoteliers dal 2025. Oz, glindesdi, vegn il pèrin onurà en l’Hotel Dolder a Turitg. Era las distincziuns per il meglier concierge, il newcomer da l’onn e l’investiziun da l’onn van en il Grischun. Ils hoteliers da l'onn 2025 - Kurt e Julia Baumgartner van cun la plima en il rating dad Andrin Willi e sia giuria. Nagin n’ha savì quai – danor ils onurads sezs. La giuria ha tegnì tschelà fin l’ultim mument. Ier dumengia ha la NZZ am Sonntag finalmain laschà il giat or da satg ed ha publitgà il rating dals megliers hotels svizzers. Il rating ha concepì quest onn il Grischun Andrin Willi (guarda La Quotidiana dals 19 da matg). A medem mument ha la NZZ am Sonntag scrit, tgi che vegn onurà sco hoteliers dal 2025. Il pèrin Julia e Kurt Baumgartner va cun la plima. Els han bajegià si la gruppa da hotels Belvedere a Scuol. La FMR ha intervistà Kurt Baumgartner la dumengia avantmezdi, curt suenter ch’il rating è cumparì. FMR: Avais Vus gia survegnì ina massa gratulaziuns e telefonats oz a bun’ura? Kurt Baumgartner: Gea, tuttenina hai jau survegnì tants messadis da WhatsApp. Jau sun stà in zichel irrità ed hai telefonà a mia dunna. Ella m’ha ditg: «Kurt, igl è vegnì ora oz, igl è en gasetta.» Tgi ha gratulà sco emprim? Ils emprims èn stads giasts che vegnan dapi onns tar nus. Quai ma legra fitg. Cura avais Vus intervegnì che Vus e Vossa dunna daventais hoteliers dal 2025? Andrin Willi che timunescha la giuria m’aveva contactà e ditg che nus essan nominads. Dacurt m’ha el infurmà che la giuria ans ha tschernì. Nus n’avain sa chapescha dastgà tradir nagut. I m’ha legrà enorm che la giuria ha tschernì in hotel che vegn manà dals proprietaris sezs. Oz, glindesdi, datti en l’Hotel Dolder a Turitg ina gronda festa nua che Vus e Vossa dunna ed ils auters premiads (guarda box) vegnan onurads. Essas Vus in zichel agità? Jau m’allegr simplamain – era ch’ina part da la famiglia vegn cun nus. Nus avain sa chapescha in nunditg bun team cun in bun manader ed ina buna scheffa da persunal che lavura dapi ventg onns tar nus. Il premi tutga a l’entir team da radund 160 collavuraturs e collavuraturas. Il pèrin Kurt e Julia Baumgartner survegn ensemen la distincziun. Tge rolla gioga mintgin da Vus dus en la gruppa Belvedere cun trais hotels a Scuol? Jau schess ch’jau sun il minister per l’extern e mia dunna la ministra per l’intern. Questa fin d’emna hai jau visità noss pli fidaivel giast a Minca che ha festivà ses 80avel. Cura ch’jau hai telefonà la sonda saira a las otg a chasa, era mia dunna anc adina en biro, malgrà ch’igl è stagiun morta. Quai mussa – jau m’occup dals giasts, ella lavura en biro. Vossa dunna ha lavurà la sonda saira en biro, malgrà ch’ils hotels èn serrads? Mia dunna ha ditg ch’ella veglia avant Tschuncaisma anc savair tge novas reservaziuns ch’èn vegnidas fatgas per lura instruir il team. Mintgatant ma dumondan giasts: «Lavura Vossa dunna atgnamain era en il manaschi?» Lura di jau, ch’ella lavuria almain tant sco jau. A medem temp s’occupa ella anc da noss quatter uffants tranter 16 e 24 onns. Quant impurtant èsi che Vus manais il Belvedere sco pèr? Jau sun cuntent d’avair ina dunna che ma sustegna tschient pertschient. L’entschatta èsi stà difficil, nus avain gì in grond squitsch finanzial ed era difficultads da’ns cunfinar. Ma ussa suenter 25 onns ha mintgin chattà ses champ. Tge èsi manegià cun ’difficultads da’s cunfinar’? L’entschatta cura ch’ins surpiglia in hotel sa dispit’ins pertutgant investiziuns. In vul sumbrivals cotschens, in vul sumbrivals mellens. In vul tarpuns, l’auter parchet. En il fratemp fa mia dunna l’interiur ensemen cun ils architects, las reservaziuns ed il marketing. Jau €m’occup da las finanzas, da novs edifizis e dals giasts. Tge cussegliassas Vus ad in giuven pèrin che surpiglia in hotel? Il principal è ch’ins ha plaschair dals giasts, ins sto avair gugent la glieud. Il cumenzament han ins segir in dir temp, ma la branscha porscha tants buns muments. Suenter l’emprendissadi u la scola d’hotellaria van ins l’emprim atras las stretgas. I dovra lavur constanta, plaschair e la voluntad da tegnair la dira, lura s’avran las portas automaticamain. Dapi che Vus avais cumprà l’Hotel Belvedere ha Vossa famiglia investì 120 milliuns francs. Tge investiziuns suondan sco proxim? Nus avain pudì cumprar l’anteriur Coop a Scuol. Là construin nus 20 abitaziuns da vacanzas, ina nova ustaria cun cuschina porscha products locals. I dat ina butia da sport, in indriz da bowling, ina cantina per collavuraturs e purschidas per uffants. Quant impurtanta è l’Engiadina per Vus? L’Engiadina è ina cuntrada da bellezza, in da sis en il lotto. L’Engiadina Bassa è optimala, nus pudain porscher trais stagiuns, bunamain quatter. Nus avain in territori da skis cun garanzia da naiv. Ins senta era l’influenza dal sid. Èsi stà casualitad che Vus essas sa tschentads avant 26 onns a Scuol? Nus avain manà in hotel ad Arosa. La Banca chantunala ha fatg attent ch’i dess in object a Scuol. Nus essan immediat stads intgantads. Blers n’han vis nagin futur per l’Hotel Belvedere. Nus avain vis nossa schanza – ina buna substanza d’edifizi, ina buna grondezza, situada bain amez la vischnanca. E sco ch’igl è en la vita, hai era duvrà in pau fortuna. Concierge, newcomer ed investurs Sper ils hoteliers da l’onn ha la giuria enturn Andrin Willi anc premià ulteriurs protagonists da la hotellaria – plirs cun connex grischun: Il schef-concierge da l’onn è per exempel Marco Vaudo da l’Hotel Suvretta House ch’è dacurt ì en pensiun suenter 23 stagiuns a San Murezzan. Medemamain a San Murezzan lavura David Frei, il newcomer dal 2025. El è manager general dal Grace La Margna. Sco investurs da l’onn vegnan undrads Simone ed Urs Wietlisbach che investeschan ina brava summa en il Kulm ad Arosa. La reavertura da l’hotel è planisada il 2028. Dals 150 hotels svizzers che la giuria recumonda en differentas categorias sa chatta ina bella part en l’Engiadina. Hoteliers da Scuol van cun la plima L’hotellaria grischuna va gist cun pliras plimas. Ils megliers hoteliers svizzers dal 2025 vegnan da Scuol. Julia e Kurt Baumgartner da l’Hotel Belvedere survegnan la distincziun. Er il concierge ed il newcomer da l’onn vegnan da l’Engiadina. Claudia Cadruvi/FMR La dumengia a bun’ura ha il telefonin da Kurt Baumgartner scalinà d’in cuntin. La NZZ da la dumengia ha numnadamain fatg palais il rating da l’hotellaria svizra: Kurt e Julia Baumgartner èn ils hoteliers da l’onn 2025. Els mainan il Belvedere a Scuol. «I m’ha legrà enorm che la giuria ha tschernì in hotel che vegn manà dals proprietaris sezs», di Kurt Baumgartner en l’intervista cun la FMR. 120 milliuns francs ha il pèr investì ils ultims onns en la gruppa d’hotel Belvedere a Scuol. Il hotelier tradescha però era ch’i n’è betg stà simpel cura ch’els avevan surpiglià avant 26 onns l’hotel. In cussegl ch’el dat a giuvens hoteliers è il suandant: «Il principal è ch’ins ha plaschair dals giasts, ins sto avair gugent la glieud.» Cun lavur constanta e la voluntad da tegnair la dira s’avrian las portas lura automaticamain. Il rating premiescha anc ulteriuras persunas da l’hotellaria grischuna: Marco Vaudo sco meglier concierge ed il manager David Frei cun il titel sco «newcomer da l’onn».

Ina tschuncantina da commembras e commembers è stada da la partida a la radunanza generala da la SRG.R da sonda passada a Sent en l’Engiadina Bassa. In dals temas centrals da la radunanza è stà l’iniziativa «200 francs bastan» che vul reducir massivamain las taxas da medias. Il president da la SRG.R Vincent Augustin ha fatg attent a l’impurtanza d’avair contact cun la basa, cun la populaziun, cun societads e cun ils commembers e las commembras da la SRG.R per cumbatter ensemen questa iniziativa. La radunanza generala ha consentì in import da radund 36 000 francs per realisar mesiras en vista a la campagna per cumbatter l’iniziativa. Sper la preschentaziun da la vischnanca tras il capo Aita Zanetti ed ils pleds ord vista chantunala dal cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha l’anteriur directur general da la SRG SSR Roger de Weck sensibilisà ils preschents per l’impurtanza e la funcziun da las medias en Svizra. Plinavant ha il directur dad RTR Nicolas Pernet preschentà la vastezza e la lavur mediala da la chasa RTR. (rtr/fmr) La radunanza generala da la SRG.R da quest onn è stada sonda passada a Sent.

Da venderdi fin ier dumengia è era vegnì tratg en il Grischun il Tir champester. En Svizra ha quel ina tradiziun dapi 150 onns. L’occurrenza è lura er il pli grond tir dal mund cun ina participaziun da bunamain 125 000 tiradurs e tiraduras. En il Grischun han la davosa fin d’emna stgars 3000 tiradurs e tiraduras tratg al Tir champester. Da sajettar sin 300 meters, cun l’arma da militar, la cifra «magica» da 72 puncts, il resultat maximal è reussì be a dus tiradurs. Omadus han tratg 18 quatters in sin l’auter e quai senza prova. Ils 72 puncts da Georg Maurer da Favugn èn strusch ina surpraisa, damai ch’il tiradur cun annada 1965 tutga dapi onns schizunt tar in dals megliers matscheurs da la Svizra. Da sajettar il resultat maximal da 72 puncts è era gartegia ad Anton Gartmann da Vaz Sut. Il tiradur da 73 onns ha cun quel resultat da maximum plitost procurà per ina pitschna surpraisa. Sin la distanza da 25 meters, cun la pistola da militar n’ha nagin tiradur u nagina tiradura dal Grischun fatg il resultat maximal da 180 puncts. L’onn passà avevan fatg tar il Tir champester Quendrim Gashi da Panaduz il maximum sin la distanza da 300 meters e Rico Duff da Segnas sin la distanza da 25 meters. (fmr/gns) Georg Maurer ha tratg tar il Tir champester il resultat maximal da 72 puncts sin la distanza da 300 meters.

Avant paucs dis ha l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun publitgà la statistica da pestga da l’onn 2024. Ina da las conclusiuns en quella statistica: Il dumber da peschs che vegnan tschiffads en il Grischun tschessa dapi 20 onns. Ils responsabels speran che las mesiras da revitalisaziun dals flums portian in augment dals effectivs da peschs. Tschertas cifras en la statistica da la pestga grischuna 2024 fan bunamain snuizi. Avant 20 onns vegnivan pigliads en il Grischun 225'000 peschs en ina stagiun. L’onn 2024 èn quai stads anc stgars 60'000 exemplars. «Nus prendain fitg serius quest svilup negativ», di Andreas Meraner, l’autur da la statistica e che lavura tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun. «Impurtant è dentant da far in’analisa objectiva da la situaziun reala dal dumber d’animals en las auas grischunas.» L’autur da la statistica da pestga Andreas Meraner mussa ch’i dat anc bels exemplars da predas en las auas dal Grischun. La mancanza da peschs, oravant tut en ils flums, saja mo ina vart da la medaglia, di Andreas Meraner. «L’autra vart è ch’i vegn simplamain pestgà pli pauc en il Grischun e che las pestgas èn pli curtas.» Tenor l’autur da la statistica pon omaduas varts da la medaglia declerar la digren. L’onn 2024 han tschiffà 7337 pestgadras e pestgaders en il Grischun en media durant 11 dis var 8 peschs. I vegn piglià pli pauc Avant 20 onns pigliava ina pestgadra u in pestgader en media 1,4 peschs per di. L’onn 2024 èn quai anc stads 0,7 peschs per di. Tenor il biolog èn las prescripziuns chantunalas da l’onn 2020, che limiteschan il dumber da peschs ch’ins po pigliar, in dals motivs che las cifras èn idas enavos. Oz pon ins pigliar en il Grischun maximalmain 60 peschs per stagiun. Andreas Meraner: «Resumond poss jau dir ch’ils trais motivs principals ch’i cumparan pli paucs peschs en la statistica èn per l’ina la digren natirala da peschs, ch’ils pestgaders van pli pauc savens a pestga e che las directivas chantunalas na pussibiliteschan betg pli da prender ora uschè blers peschs.» Dapli peschs or dals lais Tenor la statistica grischuna èn vegnids tschiffads l’onn 2024 var 4% dapli peschs en ils lais e circa 17% damain peschs en ils flums ed auals. Tenor il biolog Andreas Meraner vegn constatà davart dal chantun dapi plirs onns che la pestga en ils flums ed en auals n’è betg pli uschè tschertgada. L’onn 2024 saja insumma stà in onn anc pli difficil pervi las deflussiuns inconstantas en flums ed auals. «Igl ha dà lungas marschaunas enfin il cumenzament da la stad. Lura hai dà malauras, per exempel en La Val Mesauc ed en l’Engiadina. Quai n’è betg stà bun per la pestga en ils flums.» Malaura ed inimis natirals Sco ulteriur motiv per la digren dals peschs en las auas dal Grischun numna il biolog l’utilisaziun dals flums entras las ovras idraulicas. «Entras la producziun da forza idraulica variescha il quantum d’aua en las deflussiuns. Cunzunt ils rambots pateschan, sche ovras idraulicas laschan ora ina giada dapli ed ina giada damain aua. Andreas Meraner: «Quest problem avain nus en spezial per lung dal Rain Anteriur en Surselva, dal Rain Posteriur en il Grischun Central, dal Rain alpin e per lung da la Moesa en la Val Mesauc.» Tenor il responsabel da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun vegnia lavurà perquai actualmain en differents lieus vi da la construcziun da stgalas da peschs. E natiralmain ch’i dettia er novs inimis natirals, per exempel la ludra, l’irun grisch ed il cormoran. Per quests animals sajan ils peschs ina part da lur vivonda. Problems climatics Andreas Meraner constatescha en il discurs cun la FMR che las consequenzas dal stgaudament da clima sajan da constatar er en ils flums e lais dal Grischun. «Las temperaturas da l’aua n’èn però per cletg betg uschè autas en noss flums e lais sco en las auas da la Bassa. Quai è ina buna novitad per nossas litgivas e litschalas che han gugent fraid.» Privlusas sajan dentant auas grondas e bovas da glitta, di Andreas Meraner. «Auas grondas e bovas da glitta hai er gia dà en il Grischun: I dat flums – sco dacurt en la Bregaglia – nua che entiras populaziuns da peschs èn vegnidas mazzadas pervi d’ina aua gronda ed ina bova da glitta.» Tenor l’autur da la statistica n’èn ils peschs grischuns dentant betg en privel da vegnir extirpads. Quai cun excepziun da las populaziuns da litschalas che sajan propi fitg periclitadas en tschertas regiuns dal Grischun. In radi da speranza Per il collavuratur scientific da l’uffizi existan schanzas realas d’augmentar il dumber da peschs en ils flums ed auals, ma er en ils lais dal Grischun ils proxims onns. Las schanzas vesa el en las mesiras previsas cun revitalisar e renatiralisar ils flums e da procurar che quels daventian pli resistents. Plinavant di Andreas Meraner ch’i dovria dapli resguard sin las creatiras davart dals implants da forza idraulica. Las mesiras cun stgalas per ch’ils peschs possian surmuntar ils obstachels sajan indispensablas en quel connex. En ils flums grischuns mancan ils peschs Dacurt ha l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun publitgà la statistica da l’onn 2024. L’onn 2024 han las pestgadras ed ils pestgaders piglià circa 60000 peschs. Be per cumparegliar: Avant 20 onns eran quai anc dapli che 225000 exemplars. Tge è capità? – Il collavuratur scientific da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, Andreas Meraner, declera en discurs cun la FMR che la digren natirala dals peschs saja ina realitad dals ultims onns. In’autra raschun saja dentant era che la pestga na saja betg tant «populara» sco avant 20 onns. Ed in terz motiv sajan ultra da quai las prescripziuns che na lubeschian betg pli da da prender ora tants animals. (fmr/mg) L’autur da la statistica da pestga Andreas Meraner mussa ch’i dat anc bels exemplars da predas en las auas dal Grischun. En ils flums ed auals èsi daventà pli difficil per las pestgadras ed ils pestgaders da chattar peschs – la litgiva d’aual è anc adina l’exemplar il pli frequent dal Grischun.

Las presidentas ed ils presidents da las 19 vischnancas da la Regiun Viamala han deliberà en lur davosa conferenza dals 14 da matg 2025 il plan directiv d’abitadis, els han decis la fusiun dals archivs cirquitals e cumplettà la giunta regiunala. Las presidentas ed ils presidents da la Regiun Viamala èn sa radunads mesemna, ils 14 da matg 2025, ad Andeer. Tranter auter ha la conferenza decis fatschentas statutaras, sco p.ex. approvà il quint annual da la Regiun e deliberà il budget da la Scola da musica Viamala. Gist quel budget ha però er dà da discutar, sco che la Regiun Viamala ha fatg a savair en ina communicaziun. Las vischnancas vischnancas hajan ussa numnadamain, causa la revisiun parziala da la lescha da scola, da pajar imports pli auts per la scola da musica. Il plan directiv d’abitadis (Richtplan Siedlung) da la Regiun Viamala ha la conferenza dals presidents e da las presidentas deliberà unanimamain per mauns da la regenza grischuna, la quala ha d’approvar quel. Il plan definescha – en coordinaziun las planisaziuns chantunalas superiuras – ils differents territoris d'abitadis en la regiun. Cumplettà la giunta Ultra da quai ha la conferenza da presidentas e presidents era decis da fusiunar ils archivs cirquitals en in lieu. Sco nov parsura da lur conferenza han ils delegads e las delegadas elegì Silvio Kunfermann, il president communal d‘Andeer. Ivo Rohrer, il president communal da Tusaun, è da nov commember da la giunta regiunala, la quala sco dentant vegnir elegida da nov sin la fin dal 2025. (cdm/fmr) La giunta da la Regiun Viamala (da sanester): Jürg Obrist (mainagestiun), Pascale Steiner, Roman Schamaun, Silvio Kunfermann (parsura), Ivo Rohrer e Pius Giger.

Las lingias grassas e finas dal mais matg 2025 In schurnal grafic per la rubrica "In mais da pais", realisà da Jon Bischoff per il mais matg 2025: Ils 12 da matg 2025 avevan laders empruvà d'engular rauba or dal vitg evacuà da Brinzauls. Els èn dentant vegnids tschiffads da la polizia a Surava. Igl è stà il grond eveniment quest mais – l’Eurovision Song Contest a Basilea. Ed al ESC vegn chantà per puncts. Era nus faschain perquai da giuria e dain puncts per istorgias or dal mund rumantsch. Null puncts ha l’autur Leo Tuor dà quest mais en ina columna a la nova staziun da la Viafier retica a Trun. Quella saja memia platta, memia malpratica ed insumma in implantat architectonic naschì en in somber biro giu Cuira. Envers ina tala argumentaziun stringenta pon ins mo respunder cun sabientscha latina: «De gustibus non est disputandum.» In ordvart bun gust e sensori ha la Viafier retica en mintga cas demonstrà sin la plazza da la staziun a Trun. Sin quella ha ella plazzà in banc da lain ed implantà dasperas in giuven ischi. Tge giavischa l’olma rumantscha da Trun anc dapli? Ina staziun cun in banc per seser sut in ischi, ideal per leger là in bun cudesch rumantsch. E tge cudesch? – Jau schess: «De gustibus non est disputandum.» Be in punct survegn il Cumün da Val Müstair en connex cun la sanaziun da sia chasa da scola a Müstair. Vi dal mir da l’edifizi penda u tatga dapi passa 50 onns ina grond reliev da pader Theodosius (1808 – 1865) oriund da Müstair. Quel era per uschedir il pader dals paupers e fundatur d’ospitals e claustras. Insumma, la vischnanca ha communitgà la fin da l’enviern che quella statua stoppia svanir per raschuns energeticas, vul dir per pudair isolar il mir da la scola tenor ils standards d’ozendi. Sa chapescha hai dà reacziuns sin quella communicaziun, uschia che la vischnanca ha stuì far quest mais il pass enavos e la presidenta ha stuì dir – suenter avair consultà ils perits da restauraziun: «Nus eschan gnüts a la conclusiun cha la statua dal pader Theodosius resta là ingio ch’ella es.» – Sa chapescha avess il Cumün da Val Müstair survegnì il maximum da puncts en questa rangaziun, sch’el avess dumandà pli adura ils restauraturs. Dus puncts survegn il sistem democratic dal Cumegn Surses. Quel ha laschà votar dacurt davart in referendum cunter in credit d’impegn da 1,45 milliuns per il «Juliertrail», ina senda da mountainbike che collia il Surses cun l’Engiadin’Ota. La decisiun a l’urna è stada stretga. Mo 19 vuschs differenza han decis a favur dal credit e dal trail. Ils adversaris dal project han acceptà la sconfitta stretga cun gronda fairness democratica. Tona Netzer, il portavusch dal referendum, ha dentant rendì attent ch’els hajan fatg propaganda mo cun «mia brev da lecturs en La Pagina da Surmeir». Ina suletta brev! Nus pudain be sminar tge decisiun ch’igl avess dà a l’urna, sch’ils adversaris dal «Juliertrail» avessan scrit anc ina segunda brev. Il chantun Grischun dovra mintga punct. Perquai datti da nossa giuria trais puncts. La raschun: Tar l’administraziun chantunala lavuran il mument passa 3500 ­persunas. Da quellas van circa la mesadad en pensiun ils proxims 15 onns, sco che la FMR ha rapportà. Cun auters pleds, i dat in boom da pensiunaments tar ils baby-­boomers. L’Uffizi da persunal dal Grischun va perquai en l’offensiva e tschertga collavuraturas e collavuraturs. Il manader da l’uffizi, Marco Blumenthal, ha argumentà envers la redactura ch’ins haja tar il Chantun «in job che fetschia senn», la lavur chantunala saja pia «sinnstiftend». Jau na ma ristgass mai da metter en dumonda quella pretensiun. Ma jau enconusch trais, quatter persunas che faschessan ussa quai – accumpagnà d’in spruh suffisant. Quatter puncts survegn il Forum cultural Tujetsch che ha uss in nov archiv, vul dir in nov edifizi per tgirar l’ierta culturala da la val. La testa fina davos quel project è natiralmain Tarcisi Hendry, dapi decennis l’archivar communal. Ma en occasiun da l’avertura dal nov abitacul ha il president communal, Martin Cavegn, era rendì omagi a l’architect dal nov abitacul, a Gion A. Caminada. Il president ha descrit sia lavur uschia: «El vesa las caussas auter, mo ha lu era l’argumentaziun persuenter.» Formulà libramain pudess ins er interpretar quels pleds uschia: «Ins po schon avair ideas balurdas, ins sto simplamain savair declerar bain quellas.» Tschintg puncts survegn la nova collavuratura regiunala sursilvana da la Lia Rumantscha, Erica Cavegn-Pfister. Sin la dumonda dad in schurnalist co ch’ella è insumma vegnida tar sia nova plazza, ha l’istoricra respundì curt e setg: «Jeu sun semplamein s’annunziada a basa digl inserat dalla Lia Rumantscha. Ed jeu haiel survegniu la plazza.» – Mintgatant èsi uschè simpel. Sis puncts survegnan ils chatschaders e las chatschadras che van mintga primavaira cun lur dronas a salvar ansiels-chavriel che giaschan en la prada. Ils bambis vegnan salvads uschia dals cuntels da las maschinas da segar e survivan la stagiun da far fain. L’agricultura è fitg engraziaivla per quel sustegn, sco che Thomas Roffler, il president da l’Uniun purila dal Grischun, ha confermà quest mais en in rapport dad RTR. Ils purs na pon betg dar ina gronda paja als gidanters voluntaris, ma Thomas Roffler ha manegià che «in toc chaschiel u charn» saja il minimum ch’ins possia dar. Quella paja è para schon in zichel delicata, perquai ch’i tuna detg cinic a dir: «Ti salvas la vita dals ansiels en mes prà – ed jau ta dun per la paja in toc charn!» Set puncts ha merità la Val Schons per organisar quest mais – suenter 6 onns pausa – puspè ina MUMA, la «Mussada Mastregnànza» ad Andeer. Tar ina tala exposiziun regiunala vegn mussà la potenza economica da la val, i vegnan premiadas las vatgas ed in vegn sunà mordio. E tenor in rapport dad RTR han las musicas instrumentalas da la regiun puspè sunà in da lur hits, il «San Carlo» dad Oscar Tschuor. Ina commembra da la Societad da musica Andeer ha declerà: «Il marsch ‹San Carlo› suna l’entira Val Schons.» – La dumonda en la runda è plitost: Tge musica en Svizra na suna betg il «San Carlo»? Ulteriurs otg puncts van enta Tujetsch. Là ha l’interpresa d’energia Axpo dà il culp da partenza per il grond implant fotovoltaic NalpSolar. Però il di dal start hai dà naiv sisum il Tujetsch, uschia ch’i n’è betg stà pussaivel da far l’emprima badigliada en la Val Nalps. Perquai han ils represchentants da la Axpo e da la vischnanca da Tujetsch stuì improvisar: Ils quatter umens n’han betg furà cun lur palas en il terratsch si Nalps. Na, els han chargià terra (tuatschina) en ina charretta e spalà or da quella «l’emprima badigliada». Pia, en 100 onns pon ins lura prender ora la grondiusa fotografia da quest start e scriver suren il titel: «L’emprima charretta per NalpSolar». Diesch puncts survegn Giovanni Netzer per la Tur Alva ch’el e sia squadra dad Origen e da l’ETH han bajegià ils davos mais als Mulegns ed inaugurà avant paucs dis. Igl è ina tur da 30 meters che guarda ora sco ina racheta ch’è sgulada or dal mund miraculus dad Alice. U èsi forsa tuttina ina merenga surdimensiunada or dal pajais da la cucagna? – Basta, la Tur Alva stat ussa als Mulegns e po vegnir inscenada tenor las reglas d’art da Giovanni Netzer. Ma stop! Pertge survegn quest minaret alpin atgnamain be diesch puncts e betg il maximum da dudesch? – La giuria è stada unanimamain da l’opiniun che 30 meters sajan schon plitost pitschnin per Netzer. Diesch puncts tanschan. Il maximum da puncts – «twelve points» – survegn il nov papa Leo XIV. L’American Robert Francis Prevost è vegnì elegì, preschentà e saramentà quest mais a Roma. Sa chapescha è sia biografia vegnida explitgada e commentada da tuttas varts. L’uvestg da Cuira, ­J­oseph Maria Bonnemain, ha descrit il caracter da ses nov schef envers RTR cun ils suandants pleds euforics: «In uman fitg modest, umilitaivel, nuncumplitgà, calm, quiet, reservà, fitg ponderà, fitg buntadaivel ed agreabel.» Quai tuna smaladet bain, tenor il motto «subito santo»! Perquai dun jau uss in cussegl a vus: Tar la proxima pausa da café a la lavur, pudessas vus descriver voss schef cun exact quels pleds: «Noss schef è simplamain modest, umilitaivel, nuncumplitgà, calm, quiet ...» – Jau avess marveglias da las reacziuns dals collegas vi da la maisa. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

Tschintg objects dal whistleblower Adam Quadroni ­vegnan ingiantads venderdi proxim a Scuol. Ina chasa, ina chamona e prads vegnan sut il martè. L’Uffizi da scussiun e da concurs da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ingianta las immobiglias dal whistleblower Adam Quadroni proxim venderdi a Scuol. L’emprim termin avant dus onns aveva Adam Quadroni contestà cun success. Ses advocat aveva reclamà quella giada che l’ingiant saja amez la stad ed a curta vista. E perquai na saja betg pussaivel da survegnir bunas offertas. Ingiantads vegnan tschintg objects dal whistleblower Adam Quadroni. Ils objects sa chattan en la vischnanca da Valsot en la fracziun da Ramosch: La chasa «Avant Porta» a Ramosch – la chasa paterna da Quadroni cun abitaziun annexa – vegn ingiantada cun garascha e prà da 1871 m². L’uffizi da concurs parta d’ina valita da 2,3 milliuns francs. Avant dus onns era la stimaziun anc tar bun 1,7 milliuns francs. Latiers vegnan duas parcellas da prads cunfinants cun la parcella da la chasa (surfatscha 360 m² respectivamain 412 m²). Tenor l’uffizi han las parcellas ina valita da 5400 francs respectivamain 6180 francs. In’ulteriura parcella è la chamona da chatscha e conturn sin ina parcella a Ruinains da 160 m². La chamona vegn ingiantada ensemen cun il prà a Davo Dieu da 230 m² en ina valita totala da 100 000 francs. Plinavant vegn ingiantà in prà a Chilcheras d'ina surfatscha da 2980 m² cun ina valita da 2458 francs. Adam Quadroni aveva fatg enconuschent cunvegnas da pretschs sistematicas ed illegalas en la branscha da construcziun grischuna. Il cas ha chaschunà grondas inquisiziuns da la cumissiun da concurrenza WEKO e pli tard era talas d’ina cumissiun d’inquisiziun parlamentara PUK en il Grischun. Proceduras e renfatschas ch’èn suandadas avevan chaschunà blers custs, er al whistleblower Adam Quadroni sez. Oz è el senza entradas ed ha debits. Perquai vegnan ses bains uss ingiantads. La chamona da chatscha dad Adam Quadroni a Davo Dieu vegn in La chasa paterna dad Adam Quadroni vegn ingiantada. L'abitaziun annexa (foto) e la chasa paterna dad Adam Quadroni a Ramosch vegnan ingiantadas.