Adam Driver ha giugà Maurizio Gucci en il film "House of Gucci" dal 2021. Sfegliond las gasettas grischunas da l’emna passada ha dà en egl in’annunzia da mort particulara: in «inserat» scrit per talian en l’ediziun dals 27 da mars 2025 en la Engadiner Post/Posta Ladina. Las duas figlias Allegra ed Alessandra sa regordan da lur bab ch’è mort avant exact 30 onns. Igl è stà in «Necrologio commemorativo per i 30 anni dalla morte di Maurizio Gucci 27.3.1995 – 27.3.2025». – E cler, il num Gucci ha attratg immediat mi’attenziun? E l’entir num, Maurizio Gucci, ma scheva er insatge? Ma tge? Ina retschertga online ha spert dà scleriment ed ha tratg en memoria l’istorgia. Maurizio Gucci è stà per uschedir il davos commember da la famusa famiglia Gucci che possedeva quest label da moda talian. Ma el era vegnì assassinà avant exact 30 onns a Milaun, sin via en biro. Patrizia Reggiani, sia ex-dunna (e dal rest la mamma da las duas figlias ch’han signà il «Necrologio» da l’emna passada) aveva incumbensà dus killers per liquidar Maurizio Gucci. Ina tragedia da famiglia. Ed exact quella tragedia cun tut la preistorgia vegn raquintada er en il film «House of Gucci» dal 2021. Il film da l’enconuschent reschissur englais Ridley Scott n’ha betg fatg enorm gronda furora, el è però tuttina stà in brav success. Probabel è quel era stà d’attribuir a l’actura principala ch’ha giugà Patrizia Reggiani: il superstar Lady Gaga. Insumma, il film «House of Gucci» è in’avischinaziun a l’istorgia da Maurizio Gucci (giugà dad Adam Driver, foto), a l’imperi dals Guccis, a la high-society taliana dal 20avel tschientaner ed als connexs cun l’Engiadina. Maurizio Gucci aveva numnadamain ina residenza a San Murezzan ed era scappà ina giada en Engiadina per mitschar dad ina persecuziun. – Il film «House of Gucci» è da chattar, cumprar ed emprestar sin mintga plattafurma on demand. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts.

L'ultima fin d'emna s'ha il cussegl da la populaziun inscuntrà en la sala dal Cussegl Naziunal a Berna. En in sistem da duos pass èn 100 persunas svizras vegnidas nominadas per sa participar al cussegl da la populaziun. En in emprim pass avevan ils organisaturs tramess a 22 000 persunas in’enquista cun ina dumonda per sa participar al cussegl da la populaziun. Radund 2000 persunas s’èn alura era propi annunziadas. Ora da quellas annunzias èn 100 vegnidas nominadas, uschia che tut ils facturs demografics e la cumposiziun da la populaziun svizra eran represchentads. Las 100 persunas dal cussegl da populaziun èn dimena vegnidas tschernidas tenor vegliadetgna, gender, scolaziun, simpatias politicas, cumportament da votar, lieu e moda da viver. En trais inscunters fisics e pliras sesidas virtualas han las participantas ed ils participants discutà davart il sistem da sanadad en Svizra e decidì da s’engaschar per l’introducziun d’ina lescha naziunala da sanadad, in scumond pli rigurus da far reclama per products da nicotin e products che cuntegnan alcohol. Plinavant vuless il cussegl rinforzar las cumpetenzas per la sanadad en tut las fasas da la vita. Quest experiment scientific è in project da perscrutaziun da las universitads da Turitg e da Genevra coordinà dal Center per democrazia Aarau. Cun quest project vulessan ils responsabels examinar, sche e co che las cusseglieras ed ils cussegliers da la populaziun han ina influenza u enritgeschan debattas democraticas en l’entira populaziun. (fmr/opm)

https://www.gasetta.ch/2025/04/01/il-cussegl-da-la-populaziun/ Quest experiment scientific cul cussegl da la populaziun è era vegnì observà da la politica. Uschia ha la presidenta dal Cussegl Naziunal, Maja Riniker beneventà il cussegl a Berna en la sala dal Cussegl Naziunal. En Svizra datti pliras sfidas politicas ed affars bloccads. Perquai han las universitads da Turitg e Genevra lantschà in experiment scientific ensemen cun il Center per democrazia Aarau per intercurir alternativas democraticas sco in cussegl da la populaziun. Tranter ina tschientina persunas ha era Raffael Biber da Curaglia prendì l’occasiun da discutar e vuschar. «Jau prendess subit puspè part. Igl è stà incredibel da vesair cun tge energia e premura che nus avain emprendì, discutà, elavurà e vuschà», raquinta Raffael Biber tut intgantà da l’uscheditg cussegl da populaziun (tud. Bevölkerungsrat) 2025. (Guarda box.) Cur ch’el haja survegnì avant in onn la brev cun ina enquista ed in envid da sa participar a quest experiment scientific, ha l’electricher da Curaglia subit pensà, ch’el vuless gugent sa participar. Sia motivaziun era stada main ina politica, mabain da vulair emprender ad enconuscher quest sistem e nova glieud. «Jau hai chattà grondius dad avair survegnì la schanza dad esser part da quest project ed uschia vesair puspè ina giada insatge nov.» In team da las universitads da Turitg, Genevra ed il Center per democrazia Aarau han organisà quest project scientific «per pudair intercurir tge influenza che discussiuns da laics, sco per exempel quest cussegl da la populaziun, pudess avair sin las decisiuns politicas», decleran ils dus iniziants, ils professers Daniel Kübler (UZH) e Nenad Stojanović (UNIGE). En il focus da l’interess è tenor els la dumonda quant enavant che in cussegl da la populaziun è adattà per far debattas impurtantas e defender posiziuns politicas. Il project duai era pussibilitar in dialog sur ils cunfins linguistics e rinforzar la coesiun da la populaziun. Da Curaglia a Turitg, Neuchâtel e Berna Raffael Biber e ses con-cussegliers s’èn inscuntrads trais giadas, ina giada a Turitg, ina giada a Neuchâtel ed uss per la davosa debatta e la decisiun finala en la Chasa federala a Berna. Quai è gist stà questa fin d’emna. «Jau vegn schon a vuschar, ma uschiglio na sun jau betg politicamain activ en ina partida. Ma quai n’ha betg giugà ina rolla», raquinta il Medelin. «Tut quai che nus stuvevan savair, avain nus elavurà ensemen, en gruppas, durant discussiuns e preschentaziuns da glieud dal fatg. E durant quatter inscunters online», declera Raffael Biber ses engaschament durant ils ultims mais. Ch’el saja stà cunzunt surprais da quant che capitia en sasez gia, gist pertutgond las dumondas da la sanadad, ma che la populaziun – en general – na sappia gnanc da quai. Instrument per il parlament «Uschia in cussegl da la populaziun fiss in super instrument per il parlament», renda Raffael Biber attent. Quai ch’els hajan fatg, saja da reflectar ina dumonda politica, ch’è actualmain bloccada en il parlament, sco populaziun. «Jau speresch fitg che nossas propostas da refurma vegnian propi prendidas seriusas e ch’ils politichers fetschian era insatge cun quai.» En tut ha il cussegl da la populaziun elavurà 10 propostas da refurma, ses èn vegnidas acceptadas e quatter refusadas. Cler che questa acziun saja uss stada a favur d’in experiment scientific, conceda il participant da la Surselva. «Ma ins pudess en mintga cas studegiar, sche quai na faschess betg senn, ch’il parlament pudess dumandar il sustegn dad in cussegl da la populaziun», declera Raffael Biber, «en ils cas ch’ellas ed els na vegnan betg pli vinavant.» Il cussegl da la populaziun è ina gruppa da glieud, giuvens e vegls, umens e dunnas, da lieus urbans e lieus rurals, magistras, dunnas da chasa, impiegads, birolists, electrichers ed autras professiuns. Quella represchenta la populaziun svizra e lur basegns, senza lobists. «E la fin finala vulan ils politichers gea era suttametter fatschentas che vegnan acceptadas dal pievel», tira Raffael Biber sia bilantscha suenter quest experiment. L'ultima fin d'emna s'ha il cussegl da la populaziun inscuntrà en la sala dal Cussegl Naziunal a Berna. Quest experiment scientific cul cussegl da la populaziun è era vegnì observà da la politica. Uschia ha la presidenta dal Cussegl Naziunal, Maja Riniker beneventà il cussegl a Berna en la sala dal Cussegl Naziunal. En in sistem da duos pass èn 100 persunas svizras vegnidas nominadas per sa «Uschia in cussegl da la populaziun fiss in super instrument per il parlament.» Raffael Biber Il cussegl da la populaziun

Igl è dumondas banalas: Cun tge guaffen lavura ella gugent? Tge material impunda ella? E tgenin è ses dun principal? Silvie Noemi Demont dat respostas che fan surstar. L’artista retschaiva in premi da renconuschientscha dal chantun Grischun. Ina pitschna stanza en ina chasa veglia, ina maschina da cuser, ina stanga cun vestgadira fatga sezza – en ses atelier a Lucerna ha Silvie Noemi Demont aposta fatg urden sin che la FMR vegn sin visita. I vesia uschiglio savens ora auter, conceda ella. Sch’ella lavuria sajan rasadas ora tailas e launas tut a dubel. Betg da smirvegliar, Silvie Noemi Demont è studenta, artista ed anc cusunza cun in agen label (guarda box). Ils 27 da zercladur 2025 retschaiva ella il premi da promoziun dal Grischun. En tut vegnan onuradas 14 persunas per lavur culturala en pliras spartas. La festa ha lieu a Trin. Simpla guvla «Mes guaffen preferì èn las gluvas», di Silvie Noemi Demont. «Jau preferesch la gluva d’atschal cun chau plat, betg quella cun chau radund da colur.» Di per di dovria ina cusunza gluvas, senza na fissi gnanc pussaivel da cuser. «Atgnamain sa tracti d’in simpel guaffen. Ma entras la quantitad che jau dovr, survegnan las gluvas ina nova muntada.». 12 751 gluvas ha ella furà en ina taila da saida per sia ovra «Stecken». Las gluvas marcan las lingias da las faudas en la taila gia utilisada avant. L’ovra è stada da vesair a l’ultima exposiziun annuala en il Museum d’art dal Grischun. Sco stritgs da rispli vesian las gluvas ora da lunsch, explitgescha l’artista. Ellas traglischian auter tut tenor glisch. In contemplader vesia relievs sco cuntradas u culms en l’ovra, ina autra contempladra vegnia regurdada al mastergn da cusunzas che giaja plaunsieu perder e las gluvas che forian simboliseschian ina tscherta vulnerabladad. Taila rufidada Launa, tailas, bindels u fils impunda ella. I sa tracta da textilias gia duvradas u da material rufidà che sa tschentass uschiglio en il rument. Silvie Noemi Demont chatta tut quai en brockis u sin fieras da plugls. Magari survegn ella era in telefon d’ina cusunza che fa amogna material ch’ella na dovra betg pli. I saja ina vaira passiun da sfuignar en mantuns da vestgadira vedra sin fieras da plugls, da palpar las textilias e tuttenina sentir ina taila dad auta qualitad. «Jau poss ir uras a la tschertga», raquinta l’artista che chatta adina puspè in u l’auter stgazi. Sin ina fiera da plugls a Paris haja ella per exempel cumprà per paucs raps ina chamischa da Louis Vuitton. Ed adina cur ch’ella saja a Cuira, giaja ella en il brocki da l’armada dal salit. Là cumpria ella batlinis u lanziels fixs prest novs per cuser shirts per ses label. «Ina giada hai jau chattà in’entira chista cun tailas da saida», raquinta ella intgantada. Singulas da questas saidas èn oz ovras d’art. Accuratezza sco dun «Jau crai ch’jau haja il dun da propi pudair star londervi e m’approfundar en ina chaussa», di l’artista. Ella sa fatschentia lura gugent cun detagls e saja ina perfecziunista. «Jau tegn che quai deriva da mes emprendissadi. Sco cusunza hai jau emprendì che mintga piculezza stoppia constar, uschiglio na sesa il vestgì betg.» Gist per l’ovra cun las gluvas haja ella duvrà quest dun da star londervi uras en ed uras ora. I saja daventà in pau sco ina meditaziun. Era per l’ovra «Scuser» haja ella duvrà questa accuratezza e pazienza endinada. Durant corona ha Silvie Noemi Demont scusì boxershorts, in t-shirt, in top, ina giacca – en tut diesch tocs vestgadira. Senza rumper ils fils ha ella avert las cusadira da mintga toc. En sasez ha ella fatg gist il cuntrari d’ina cusunza che cusa in vestgi. A la fin ha ella furmà pitschens mantuns cun ils fils da mintga toc e mussà quels il 2021 a l’exposiziun annuala dal Museum d’art dal Grischun. Ina tavlina ha enumerà il dumber da cusadiras ed ils meters fil da mintga toc. La jeans per exempel ha gì 80 cusadiras e 162,28 meters fil – ina jeans che fiss prest sa tschentada en il rument. Designra cun agen label In cudesch cun paginas da taila empè da palpiri – uschia concepescha ­Silvie Noemi Demont (28) da preschent sia lavur da master a la Scola auta per design ed art a Lucerna. Il tema è «Fäden ziehen». Gliez tutga tar il mintgadi da cusunzas, ina lavur atgnamain invisibla, che la studenta renda vesaivla cun sia lavur da master. Creschida si è Silvie Noemi Demont a Cuira. Ella ha l’emprim emprendì da cusunza e lavurà en plirs ateliers. Sias ovras d’art èn naschidas or da ses mastergn e consistan da tailas u launas utilisadas. Gliez vala era per la vestgadira da ses label dad upcycling che sa numna «Eivlis». Sut quest label venda ella dapi dus onns shirts, chautschas, rassas, tastgas e chapitschas ch’ella cusa sezza. L’onn passà ha la Banca Raiffeisen onurà la cusunza per quest label cun in «premi da durabilitad». Quest onn retschaiva ella da la regenza grischuna in premi da promoziun. En la communicaziun stat scrit: «L’artista d’art figurativ e designra da moda collia a moda virtuosa la critica envers l’industria da textilias cun ses projects artistics textils.» Uss abitescha Silvie Noemi Demont a Lucerna, ma suenter il master turnass ella gugent puspè a Cuira, nua ch’ella è creschida si.

Anc pli u main 2 mais sa chatta la plazza da lavur dad Annalisa Schaniel en la Chasa Rumantscha a Cuira. Suenter va ella en pensiun e po deditgar dapli temp a ses interess multifars. (Foto Toni Vinzens) Durant las trais periodas ch’Annalisa Schaniel ha lavurà tar la Lia Rumantscha è ella sa fatschentada cun translaziuns, meds d’instrucziun, il program da famiglia e curs da lingua per creschids. En vista da sia pensiun la fin da matg 2025 ha la FMR visità l’utschè migrant da la Lia Rumantscha en ses biro a Cuira ed ha dà ensemen in sguard enavos ed enavant. «Igl è stà in temp da piunier», ha Annalisa Schaniel (64) ditg areguard sia emprima plazza sco translatura tar la Lia Rumantscha. Quai è stà ils onns 80, gist cura ch’il rumantsch grischun ha prendì schlantsch. Alura cun 23 onns – ella aveva gia absolvì il seminari da magisters a Cuira ed instruì durant dus onns – ha la giuvna scolasta oriunda da Tinizong (guarda box) prendì la chaschun da lavurar tar Bernard Cathomas, ses anteriur scolast da tudestg al seminari e secretari general da la Lia Rumantscha. Il moviment rumantsch da quels onns haja plaschì ad ella, ha Annalisa Schaniel ditg guardond enavos: «Igl è stà il temp d’avertura dal mund rumantsch che consistiva pli baud da pitschnas cuminanzas localas e regiunalas. Il rumantsch grischun è s’etablì sco varietad envers anora. Quel entir svilup ha dà ina dimensiun pli relevanta a nossa lingua.» Dapli che be in job Cura ch’Annalisa Schaniel raquinta da l’entschatta da sia carriera tar la Lia Rumantscha, sentan ins ch’igl è stà dapli che be in job: «Igl è stà in privilegi. Jau hai fatg e fatsch anc adina mia lavur cun cor e passiun.» Sco ch’ella ha explitgà en ses biro en la Chasa Rumantscha a Cuira, saja l’introducziun dal rumantsch grischun stada ina gronda chaussa per ella: «Igl è stà fitg interessant da far part dad insatge pli grond. Cunzunt il process da scolar las magistras ed ils magisters ils onns 2007 e pli tard ha dà enorm schlantsch.» E tuttina ha Annalisa Schaniel bandunà la Lia Rumantscha suenter set onns – quai per far insatge nov. Il motiv per quella midada ed era las suandantas n’era numnadamain betg la lavur sco tala, mabain las finamiras persunalas: «Jau hai adina gì interess da pudair furmar insatge, da far progress e dad emprender cun far.» En intervals da pli u main diesch onns ha ella perquai adina puspè tschertgà novas sfidas e pussaivladads da lavur da piuniera. L’emprima magistra da la scola bilingua Suenter ses emprim engaschament tar la Lia Rumantscha è Annalisa Schaniel turnada tar sias ragischs professiunalas. Cun 30 onns ha ella puspè instruì uffants da tut il mund a Domat en classas d’integraziun. Parallelamain ha ella dentant era dà rumantsch a creschids ed è daventada l’emprima scolasta da rumantsch a la scola bilingua da Cuira, era quai ina lavur da piunier: «I na deva anc nagins meds d’instrucziun. Quels avain nus pir anc stuì crear. E perquai sun jau turnada cun circa 42 onns cun in pensum parzial tar la Lia Rumantscha.» Alura era Gion Antoni Derungs secretari general ed Annalisa Schaniel incumbensada en in pensum da 30 % cun la creaziun da meds d’instrucziun per la scola bilingua. Il rumantsch grischun n’era da quel temp betg pli il focus principal. Cunzunt Urs Cadruvi, il successur da Gion Antoni Derungs, haja dà novs accents, uschia Annalisa Schaniel: «Urs ha mess il focus sin il program da famiglia e l’idea dal rumantsch da la tgina a la bara.» Sa midà saja cun Urs Cadruvi plinavant era la visiun generala: «Cun Urs han ins tschernì in econom ed il management ha survegnì dapli paisa. Ils antecessurs Bernard e Gion Antoni avevan percunter profils umanistics e filosofics.» Quest accent sin la gestiun na saja dentant stà nagut spezial, mabain in fenomen dal temp. Er ils ulteriurs secretaris generals Diego Deplazes e Markus Sollinger, cun ils quals Annalisa Schaniel ha lavurà pli tard, han numnadamain tals profils da managers. Lia per la terza Anc avant che quels ultims dus secretaris han cumenzà, aveva Annalisa Schaniel dentant bandunà la Lia Rumantscha. Cun radund 50 onns è ella daventada manadra dals curs da lingua tar la Migros Klubschule – e suenter nov onns ha ella puspè sa laschà carmalar enavos: «I dat tar la Lia enorm bleras schanzas da realisar ed emprender novas chaussas.» Concret vul quai dir ch’ella è dapi quatter onns responsabla per ils curs da rumantsch en cumbinaziun cun il program da famiglia. Cun la pandemia da COVID saja la purschida digitala, pia er ils curs online, vegnida promovida en spezial e restada in focus da la Lia Rumantscha – gist sco la diaspora. Il mund rumantsch è pia anc ina giada s’avert marcantamain ed igl è in pau sco a l’entschatta da sia carriera tar la Lia Rumantscha. Perquai constatescha Annalisa Schaniel: «Il rumantsch n’è betg pli be en la regiun da tschep. E quai sto esser uschia, sch’ins al vul mantegnair – il rumantsch sto esser e vegnir mantegnì dapertut.» «Lungurus n’hai jau betg» Dapi ch’Annalisa Schaniel è turnada cun 60 onns e per la terza giada tar la Lia Rumantscha, èn entant gia passads radund quatter onns. La pensiun s’avischina pia. Annalisa Schaniel vegn pensiunada cun 64 onns e 3 mais, cunquai ch’ella fa part da las generaziuns da transiziun. Dumbrar na dumbra ella dentant betg ils dis. La lavur tar la Lia Rumantscha plascha anc adina fitg, schegea ch’i dat er aspects main plaschaivels: «La fluctuaziun dals ultims quatter onns n’è betg stada buna per il manaschi. Quai sentan ins. Ma era quai è probablamain in fenomen general. Ed ozendi datti era pli lungas vias d’infurmaziun cun structuras pli cumplexas. Quai po esser pesant.» Perquai sa legra l’utschè migrant da la Lia Rumantscha da pudair puspè sgular ora cun la pensiun e dad organisar libramain ses dis, uschia Annalisa Schaniel: «Lungurus n’hai jau betg!» Per l’ina lavuria ella vinavant sporadicamain vi dal Mediomatix da la SapGR sco translatura e lectura e per l’autra s’inscriva ella a l’universitad populara. En general veglia ella dentant era nizzegiar il temp che vegn ad esser avant maun. Uschia veglia ella per exempel far viadis cun ils meds publics, tgirar ils contacts e deditgar dapli temp a ses interess multifars sco l’amur per la cultura: «Chantar, ir a concerts e teaters, visitar festivals da film e litteratura, tadlar radio e podcasts politics – tut quai survegn in’impurtanza anc pli gronda. La finala vegn jeu simplamain a far quai ch’jau hai mustgas da far.» Tatta, aderenta dal RG ed anc dapli Annalisa Schaniel è creschida si a Tinizong en ina famiglia bilingua sco figlia dad in Rumantsch ed ina Tirolaisa. Dapi 25 onns viva ella a Cuira ed è maridada cun Heinz Girschweiler ch’è musicist, dirigent ed en la direcziun da la Postremise a Cuira. Che la cultura vegnia a la curta, quai na stoppia ella damai betg temair en la pensiun. Annalisa Schaniel e Heinz Girschweiler han plinavant mintgamai ina figlia da lètgs precedentas ed ella sezza è gia tatta cun corp ed olma. Cunquai che ses biadi ha gia passa 16 onns, na stoppia ella dentant betg pli ademplir la funcziun sco tatta en il senn stretg. In’aderenta dal RG, realisatura e persuna engaschada Da sasezza di Annalisa Schaniel cunzunt trais chaussas. Ella saja in’aderenta dal rumantsch grischun, ina realisatura ubain «Macherin» ed ina persuna ch’exprima sia opiniun critica er a l’intern da la Lia. Areguard il rumantsch grischun di ella: «Jau sun persvadida dal rumantsch grischun. El è stà per mai in fidaivel cumpogn dapi l’entschatta. Envers anora na datti tenor mai nagina alternativa.» Guardond enavos conceda ella dentant era che betg tut saja ì bain cun l’introducziun dal rumantsch grischun en scola. Igl avess duvrà bler dapli temp per in tal project. «Ses» secretaris generals Quant critica ch’Annalisa Schaniel po esser mintgatant, quai stuess ins dentant dumandar ses tschintg secretaris generals. Dals ultims sis ha be Martin Gabriel pudì «mitschar» la «opiniun engaschada», sco ch’Annalisa Schaniel numna ses votums – els dus n’han betg lavurà ensemen. Ch’ella ha adina puspè pudì turnar tar la Lia Rumantscha, quai è almain in indizi ch’ella ha fatg buna lavur e procurà per resultats – apropos «Macherin». Qua ina survista dals secretaris generals, cun ils quals Annalisa Schaniel ha lavurà tar la Lia Rumantscha: Bernard Cathomas (1980 – 1997) Gion Antoni Derungs (1997 – 2007) Urs Cadruvi (2007 – 2017) Diego Deplazes (2021 – 2022) Markus Solinger (dapi 2023)

L’organisatura da la Higa, la United Events SA ha envidà ier gievgia a l’avertura da l’exposiziun da commerzi a Cuira. Preschent a l’avertura è stà il president da la citad da Cuira, Hans Martin Meuli. El è da l’avis che la Higa saja vinavant dumandada dal public, era sche las spetgas èn sa midadas entaifer bainprest 70 onns. Dapi l’onn 1957 datti gia la Higa en la citad da Cuira e dapi lura è sa midà bler. Tuttina crai il president da la citad, Hans Martin Meuli che l’exposiziun saja anc oz dumandada. El ha menziunà ier gievgia a chaschun da l’avertura da la Higa la gronda tradiziun che l’exposiziun da commerzi giauda en la chapitala grischuna ed en l’entir chantun. «Cun la primavaira vegn era la Higa a Cuira.» In motiv che haja gia carmalà avant decennis giuven e vegl a l’exposiziun da commerzi. Laud als organisaturs In laud hai dà dal president da la citad a l’avertura vers ils organisaturs, la United Events SA cun Fifi Frei al timun. «El ha dà a l’exposiziun nova vita.» Hans Martin Meuli è da l’avis ch’ina exposiziun da commerzi saja impurtanta per il mastergn indigen ed era per la giuventetgna. «Ella porscha ina perspectiva professiunala a la generaziun giuvna che vesa ch’i vala la paina da s’engaschar.» Hans Martin Meuli ha ditg che la citad vegnia vinavant a sustegnair l’exposiziun. «Nus vulain carmalar dapli sumegliants arranschaments a Cuira cun porscher ina nova halla d’events a l’Obere Au.» In lieu da sentupada A pled a chaschun da l’avertura è vegnì il president da la regenza grischuna, Marcus Caduff. «La Higa è er impurtanta sco lieu da s’entupar per la populaziun.» El ha fatg attent a las medias socialas che domineschian ozendi la communicaziun e tant pli impurtanta saja perquai la scuntrada reala. Il president da la regenza grischuna ha menziunà las duas exposiziuns spezialas entaifer la Higa. «Reciclar è in’impurtanta sparta economica cun interessantas perspectivas per il chantun Grischun.» Marcus Caduff ha fatg attent en quest connex ad in project communabel dal Chantun cun la branscha da construcziun. Las medias e l’invista che la Higa porscha en la lavur mediala davos las culissas valitescha il president da la regenza grischuna per ordvart impurtantas. «Las medias valan sco quarta forza en la democrazia.» In giavisch vers las medias ha il president da la regenza grischuna tuttina anc deponì. «I fiss bel, sche nus na stuessan betg tadlar mintga toffa che vegn actualmain mintga di nà da tschella vart da la mar.» El è da l’avis ch’igl è da sa concentrar sin las atgnas valurs. «Communablamain dumagnain nus las sfidas actualas.» Marcus Caduff ha prendì posiziun sin ina dumonda che pertutga ils novs dazis ch’il president american ha decretà era vers la Svizra. Nagina acziun da pumpiers Fifi Frei ha ditg che l’organisaziun da la Higa da l’onn passà saja stada in zichel in’acziun da pumpiers. «Quest onn avain nus gì bler dapi temp a disposiziun.» Il schef da la United Events SA che ha surprendì l’onn passà l’organisaziun da la Higa in pau surura quinta che la proxima Higa haja anc lieu en la «Stadthalle» a la Kasernenstrasse. «Pli tard vegnin nus pli probabel a guntgir en la nova halla d’events a l’Obere Au.» Sin dumonda da la FMR ha il president da la citad, Hans Martin Meuli confermà las explicaziuns da Fifi Frei. El ha menziunà ils gronds plazzals da construcziun en la citad durant l’onn, uschia che la nova «Stadthalle» sto pli probabel spetgar. Suenter ils divers pleds han il president da la citad ed il president da la regenza grischuna ensemen cun la responsabla per l’exposiziun da medias, Sofia de Ante, avert uffizialmain la Higa. L’exposiziun da commerzi è averta fin ils sis d’avrigl 2025 e porscha in plattafurma a prest 120 exposituras ed expositurs enramada cun bler divertiment e purschida culinarica.

La radunanza da delegadas da l’Uniun grischuna da las puras e dunnas da la campagna ha elegì la dumengia passada a Glion Anna Christina Heinz da Sufers sco nova presidenta. Cun grond applaus, blers buns pleds ed ina chanzun cumponida aposta per ella ha la radunanza dà adia a la presidenta partenta Astrid Derungs da Surcasti. Las 68 delegadas da la radunanza da l’Uniun grischuna da las puras e dunnas da la campagna ed ils numerus giasts èn stads en pe per dar adia ad Astrid Derungs cun in lung e ferm applaus. La pura da Surcasti ha timunà la dumengia passada a Glion sia davosa radunanza da delegadas da las puras e dunnas da la campagna grischunas. Elegida en suprastanza da l’uniun è Astrid Derungs vegnida l’onn 2015 per surpigliar il presidi in onn pli tard. Onurà las stentas La glista da las persunas che han pledentà l’engaschi da la pura da Surcasti è stada lunga. Da l’exteriur è stada preschenta la presidenta da las puras dal Tirol dal Sid Antonia Egger Mair. Ella ha punctuà quant impurtant ch’il contact sur ils cunfins è per far valair ils interess da las puras: «Astrid Derungs è s’engaschada fitg per nossa collavuraziun ed ella ha tgirà ils contacts en in ambient amicabel.» Preschenta a la radunanza da las delegadas grischuna è era stada la presidenta da l’Uniun svizra da las puras e dunnas da la campagna Anne Challandes. Ella ha medemamain onurà en ses pleds las stentas dad Astrid Derungs en las instanzas federalas a favur da las puras. Astrid Derungs sezza è stada leda dad avair chattà ina successura. «Jau crai che vus tuttas avais udì co in crap è crudà da mes cor.» Sco ch’i para n’è la tschertga dad ina successura betg stada simpla. Tschernì ina nova presidenta La radunanza ha elegì Anna Christina Heinz da Sufers sco nova presidenta. Ella è sa preschentada curt a las delegadas e ditg dad esser creschida sia sin in bain puril sur Malans. Pli tard ha ella manà in manaschi puril cun ses um a Sufers. Cun 45 onns ha ella fatg la scolaziun sco spezialista da sanadad. La novelegida presidenta da las puras e dunnas da la campagna sa legra sin sia nova incumbensa. La radunanza da delegadas a Glion han las Fontanivas da Glion e conturn organisà.

Avant precis 80 ons, als 8 avrigl 1945, vaiva ün aviun american laschà crodar a Müstair var ses bombas. Pacas eivnas avant la fin da la Seguonda Guerra mundiala vaivan quellas bombas ­demoli bleras fanestras in cumün – e quai al di da la dumengi’alba. Duos prümcomunicantas da quella dumengia as regordan: Anita Ruinatscha-Fasser e Maria Truttmann-Conrad. La fotografia davo lur prüma chamüngia a Müstair ill’età dad ot ons (da schnestra): Anita Ruinatscha-Fasser e Maria Truttmann-Conrad. «Eu vaiva ün lung sindal alb – quel da nozzas da mia mamma. Ed eu am regord ch’eu vaiva aint be salzers brüns, schabain ch’eu vess gnü uschè jent da quels bels salzerins albs sco cha mias amias portaivan.» – I sun da quists algords chi sun restats a Maria Truttmann-Conrad (88) da Müstair (la mamma da l’autur da l’artichel, rem. red.). Maria Truttmann-Conrad e tschinch oters uffants han pudü festagiar als 8 avrigl 1945 lur grond di i’l cumün catolic da Müstair – lur prüma soncha chamüngia. La conscolara Anita Ruinatscha-Fasser (88) as regorda amo bel e precis: «La baselgia da la clostra d’eira stachida plaina quel di. Tuot cumün d’eira a messa, sco mincha dumengia a Müstair ed impustüt pro üna dumengi’alba.» Las duos anteriuras conscolaras da Müstair sezzan hoz, 80 ons davo lur prüma chamüngia, in stüva dad Anita Ruinatscha-Fasser e prouvan da reconstruir il di da lur comuniun. Lur grond di da festa es nempe gnü tuorblà da bombas americanas! Ün «drama amo mai vis» Perfin il president cumünal chi d’eira in uffizi quatter ons plü tard, Oswald Grond, s’ha senti in dovair da scriver sü davopro quel evenimaint – per «conservar quel a generaziuns venturas» sco ch’el ha scrit in seis «Pro memoria» dal 1949. I sto esser stat vaira precis intuorn mezdi dals 8 avrigl 1945 ch’üna schurma d’aviuns es svolada nan d’Italia aint da la val. Oswald Grond scriva da «tschientineras d’aviuns americans in pitschna otezza sur la Val Müstair». Ed el descriva lura: «La populaziun da nos cumün as retschattaiva partim pro’l giantar, (id eira il di da dumeng’alva) partim sün via, guardand quaist drama amo mai viss.» Maria Truttmann-Conrad (a schnestra) ed Anita Ruinatscha-Fasser, las anteriuras conscolaras da Müstair, as regordan insembel da lur dumengi’alba, il di cha ses bombas americanas vaivan chaschunà dons in cumün. «La terra tremblaiva» Maria Truttmann-Conrad sa amo: «I sarà stat cuort avant giantar cha nus d’eiran its sün curtin dals vaschins e vain observà quista rotscha d’aviuns. Ed eu vaiva amo adüna aint meis bel büschmaint alb da la chamüngia.» Anita Ruinatscha-Fasser vaiva quel mumaint perfin ün punct da vista ideal: «Eu d’eira süsom nossa chasa vi da la fanestra e vaiva propi la megldra vista pussibla per guardar da tschella vart da la val. Là n’haja vis a passar quista schmurdüm d’aviuns plü pitschens. Ma lura es ün aviun – chi’m paraiva bler plü grond – svolà aint plü bass. E lura esa capità: ün sfrach!» Maria Truttmann-Conrad as regorda eir da la scremblida: «La terra tremblaiva.» Oswald Grond scriva in seis pitschen memorandum: «Quà laschet ün dals aviuns crodar alchünas bombas (ün quinta ca. 6 pero be pitschnas) chi bütettan sü fouras immenzas jossom Spinai ed illa cultüra da Pradellai.» – I’s tratta da cuttüra in direcziun südost dal cumün da Müstair, var 200 meters vidvart il flüm Rom. Ed Anita Ruinatscha-Fasser disch hoz illa retrospectiva: «A dir la vardà, es quai stat üna roba da pac mumaint, üna sfrattamada ed üna scremblida – e pacas secundas plü tard d’eira il ‹flieger› sü e davent sur las muntognas.» Ün sfrach, ün squitsch ed ün füm Il rapport da l’anteriur president cumünal tradischa: «Que gnit usche dandet, ün enorm sfratsch, ün grand füm, ün sguitsch d’aria chi bütet a blers per terra, süls tets da las chasas e sün las vias cumanzet qué a plovar crappa e tocs fier e sur duoimilli lastras vaider tras tuot il cumün gettan in malura.» Eir Maria Truttmann-Conrad sa da quintar: «Dapertuot d’eira tocca da vaider ed üna puolvra – sco üna sort fulia. Eu suppuon perquai cha quella fulia d’eira eir gnüda soflada sü ed our dals chamins, pervi dal ferm squitsch.» Ed Anita Ruinatscha-Fasser cumplettescha: «Illa baselgia gronda, illa chapella laterala, sun tuot las bellas fanestras in vaider da culur idas in milli tocs. Gnanca da s’imaginar che chi füss capità, schi vess dat quella sfrattamada in quel mumaint cha la baselgia d’eira plaina, ün’ura avant, dürant nossa chamüngia! Insomma, tuot cumün d’eira cuntaint chi nun es capità alch plü mal cun persunas feridas o mortas.» Ingünas persunas feridas Il cas dals 8 avrigl 1945 a Müstair vain eir documentà illa plü nouva publicaziun grischuna davart la Seguonda Guerra mundiala. I’l cudesch «Graubünden und der Zweite Weltkrieg» (2023) descriva e declera l’istoriker Christian Ruch plüs bombardamaints, specialmaing quels cun bombas chi d’eiran gnüdas büttadas giò per sbagl o per schligerir la chargia dals aviuns (guarda boxa). Christian Ruch citescha pro’l cas da Müstair eir il rapport d’ün uffizial militar chi descriva cha tras l’uonda da pressiun davo la detunaziun sajan ruottas, sainza excepziun, tuot las fanestras in cumün, las lastras da fanestras d’üna surfatscha da 400 – 600 m². L’uffizial rapporta eir chi nun haja dat persunas feridas, cun excepziun d’üna persuna chi haja gnü üna botta. Ed ün pitschen don material haja eir dat i’l cumün vaschin da Sta. Maria. Il purtret da la tocca da vaider tras Müstair es restà in memoria eir a las duos prümcomunicantas da quella jada. Anita Ruinatscha-Fasser disch: «Dapertuot d’eira vaider, la via d’eira sternüda cun quels tockins.» Ma cun ün surrier manaja ella: «Illas prosmas eivnas sun tuot quellas fanestras gnüdas refattas – ma probabel s’haja refat eir da quellas chi nu d’eiran gnanca ruottas pervi da las bombas, ma chi d’eiran falombras fingià avant!» Oswald Grond ha rapportà in seis «Pro memoria» dal 1949 d’üna summa totala da dons da 23 947.55 francs, ils quals sajan gnüts indemnisats per gronda part da la sgüranza da fö chantunala. Bombas americanas Ma chi vaiva insomma büttà giò las bombas e perche? – Tenor las retscherchas da Christian Ruch as trattaiva pro’l bombardamaint da Müstair da l’avrigl 1945 clermaing dad ün uschedit «Entlastungsabwurf». Voul dir cha’ls aviuns vaivan laschà crodar quellas bombas per esser plü leivs ed uschè pudair sursvolar las muntognas. Ma el scriva eir cha davopro saja greiv da dir, scha’ls aviuns d’eiran propi dals Stadis Units obain dad oters pajais alliats (Frantscha o Ingalterra), perquai cha eir quels büttaivan giò bombas our da fabricaziun americana. Pro las s-chaglias da las bombas crodadas a Müstair as faja però in mincha cas quint chi d’eiran americanas. Ed implü manzuna Christian Ruch cha precis quel di hajan duos aviuns americans traversà il territori svizzer e sajan lura plachats a Dübendorf (ZH). Anita Ruinatscha-Fasser e Maria Truttmann-Conrad as regordan amo leiv eir vi da las fouras chi vaiva dat illa cuttüra da Spinai e Pradalai. Cha dad examinar tuot plü bain vaivan ils creschüts però scumandà als uffants. «Ai, quai d’eira propi fich scumandà!», disch Anita Ruinatscha-Fasser. Il prüm kaugummi Ma eir dad oters evenimaints, capitats lura be ün mais davo lur dumengi’alba, as regordan las duos anteriuras conscolaras amo bain: il di cha la Seguonda Guerra mundiala es ida a fin in mai da quel on ed il di cha’ls sudats americans sun rivats sül cunfin a Müstair. «Ils sains vaivan sunà e tuot cumün d’eira sün via al di da la pasch», es la memoria dad Anita Ruinatscha-Fasser. E Maria Truttmann-Conrad d’eira ida oura sül cunfin svizzer: «Quel di cha’ls Americans sun gnüts perfin cun ün panzer sül cunfin, quel di nun invlida mai plü. Ün bel sudà american in ün overall am vaiva dozada sü e regalà ün kaugummi. Meis prüm kaugummi in mia vita. Il prüm mumaint nu savaiva gnanca co til mangiar.» Il crater da Samedan ed ils morts da Vals Las bombas büttadas giò a Müstair, als 8 avrigl 1945, nu sun stattas ün’excepziun dürant la Seguonda Guerra mundiala. Adüna darcheu han aviuns alliats o lura eir aviuns tudais-chs «violà ils cunfins» da la Svizra neutrala. Üna survista detagliada ed ün’explicaziun da tuot quels cas dà la publicaziun «Graubünden und der Zweite Weltkrieg» scritta da l’istoriker Christian Ruch e publichada l’on 2023. In quel cudesch daja eir ün chapitel specific chi’s nomna «Graubünden und der Luftkrieg». Trais morts a Vals Simils cas sco a Müstair – e per part bler plü dramatics pella populaziun indigena – haja dat tanter oter a Samedan, Brusio o Vals. Üna disgrazia es statta il cas dals 22 favrer 1945 a Vals (Val S. Pieder). Quel di, cuort davo giantar, es ün bombardader american svolà aint da Glion vers il cumün da Vals per lura ir inavant in direcziun dal Valserberg. Ma precis sur il cumün ha l’aviun laschà crodar var desch bombas. Trais persunas sun mortas, tanter oter eir il mattin Walter Tönz chi tgnaiva il man da sia mamma. Il mat da duos ons e mez es gnü toc d’ün crap chi d’eira svolà tras l’ajer davo la detunaziun. Ün crater davant la Chesa Planta A Samedan esa stat ün veritabel miracul chi nun ha dat victimas als 1. october 1944, intuorn las 11.15. Üna bomba es nempe crodada immez cumün, per uschè dir sül vamporta da la Chesa Planta (guarda fotografia). Eir sper la scoulina sun crodadas bombas quel di, ma per casualità vaivan ils uffants liber quel di, perquai cha la muossadra d’eira güsta amalada. Üna veritabla seria da bombas – nempe 37 tocs – han aviuns americans laschà crodar als 26 avrigl 1945, dimena davo il cas da Müstair, eir a Brusio i’l Puschlav. Quellas han però be fat don illa cuttüra, vi da vignas, chastagners e sülla pas-chüra. Las bombas da Brusio sun apparaintamaing però stattas las ultimas da la guerra. A partir dals 8 mai 1945 han taschü las armas. Ulteriurs detagls dal temp da la Seguonda Guerra mundiala in Grischun as chatta in «Graubünden und der Zweite Weltkrieg» (2023) da Christian Ruch, cumparü illa chasa editura «Hier und Jetzt». La dumengi’alba da las bombas Hoz avant precis 80 ons, ils 8 d’avrigl 1945, ha ün aviun american büttà var ses bombas illa cuttüra dasper il cumün da Müstair. Quellas detunaziuns han sdarlossà talmaing la val chi sun ruottas (quasi) tuot las fanestras in cumün. I d’eira üna dumengia intuorn mezdi cha’ls aviuns han büttà giò las bombas. Ma i nu d’eira üna solita dumengia, mabain üna dumengi’alba. Duos prümcomunicantas da quella jada, Anita Ruinatscha-Fasser e Maria Truttmann-Conrad, s’algordan perquai amo bain da las bombas chi han tuorblà lur di da festa. Anita Ruinatscha staiva per cas güsta sün fanestra ed ha vis tuot fich bain: «Quai es stat üna roba da pac mumaint, üna sfrattamada ed üna scremblida – e pacas secundas plü tard d’eira il ‹flieger› sü e davent sur las muntognas.» (fmr/dat) Sudats da l’Armada svizra fan inspecziun dal crater pro la plazza davant la Chesa Planta a Samedan. Las bombas vaivan aviuns americans laschà crodar sur il cumün, probabel per as schligerir dürant lur svoul sur las Alps. Pacas eivnas davo ils bombardamaints a Müstair sun sudats americans rivats al cunfin Svizra-Italia a Müstair, tanter oter eir cun duos panzers. Foto autur incuntschaint/nossaistorgia.ch Maria Truttmann-Conrad (a schnestra) ed Anita Ruinatscha-Fasser, las anteriuras conscolaras da Müstair, as regordan insembel da lur dumengi’alba, il di cha ses bombas americanas vaivan chaschunà dons in cumün. La fotografia davo lur prüma chamüngia a Müstair ill’età dad ot ons (da schnestra): Anita Ruinatscha-Fasser e Maria Truttmann-Conrad. Maria Truttmann-Conrad (a schnestra) ed Anita Ruinatscha-Fasser, las anteriuras conscolaras da Müstair, as regordan insembel da lur dumengi’alba, il di cha ses bombas americanas vaivan chaschunà dons in cumün.

En il Grischun vegnan traplads a proporziun damain passagiers e passagieras senza bigliet ch’en il rest da la Svizra. Tar la Viafier retica è la differenza pli gronda ch’en autos da posta. Ma en general vegn registrà in pulit augment da persunas che viagian nair. I dat il register da putgads. Lez pertutga plitost catolics fitg crettaivels. Da lezs datti dentant adina damain. Lura datti l’uschenumnà «Schwarzfahrerregister», il register da passagiers senza bigliet. En lez vegnan nudads en Svizra tut quels e quellas che van senza bigliet u cun in bigliet be parzialmain valaivel cun tren, cun auto da posta u cun auters meds publics. Da lezs «putgants» datti adina dapli. Il dumber da persunas en quest register è creschì l’onn passà sin radund in milliun. Igl è in augment marcant da bunamain 10 % visavi l’onn avant. Er ils meds publics grischuns laschan registrar lur viagiaturs clandestins en quest register. Co statti pia en il Grischun? La FMR ha dumandà suenter tar la Viafier retica e tar AutoDaPosta. In augment marginal tar la Retica Il dumber da passagiers traplads saja dapi onns circa tuttina, respunda la pledadra da la Retica Yvonne Dünser. Damain che 2 % da las persunas controlladas n’hajan nagin bigliet valaivel. Dal 2023 al 2024 saja il dumber creschì levet dad 1,8 % sin 1,9 %. «Il problem è main accentuà tar la Retica che transporta blers turists», explitgescha la pledadra. «Tendenzialmain vegn viagià nair pli savens en il traffic d’aglomeraziun en regiuns urbanas. Sche insumma, lura vegn viagià clandestin tar la Retica sin la lingia Tusaun fin Landquart.» Lez è ina tipica lingia da pendularis cun bleras staziuns, nua ch’ils passagiers e las passagieras frequentan be curts tschancuns – in pau sco las lingias dal Zürcher Verkehrsverbund (ZVV). Lez ha da sbatter cun adina dapli persunas senza bigliet. Plinavant datti sin talas lingias be controllas punctualas dals bigliets e nagins conducturs. Lez maina en empruvament da spargnar da cumparar bigliet. Dapli controllas en las postas L’interpresa AutoDaPosta inditgescha cifras pli detagliadas che la Viafier retica. En l’entira Svizra hajan ins controllà l’onn passà 990 267 persunas ed ins haja traplà 39 383 persunas, scriva il pledader Urs Bloch. Lez correspunda ad ina quota da var 4 %. Ditg cun auters pleds: Mintga 25avel passagier controllà n’ha gì nagin bigliet u be in bigliet parzialmain valaivel. En il Grischun han ils controlladers traplà 3164 persunas, tge che correspunda ad ina quota da 3,5 %. Ils viagiaturs grischuns paran uschia d’esser in zichelin pli reclis. Interessant è il fatg che AutoDaPosta ha intensivà l’onn passà sias controllas tant en l’entira Svizra sco er en il Grischun. Uschia han ins tut en tut traplà dapli persunas, la quota da passagiers clandestins è dentant sa sminuida levet – in success. Quest onn veglian ins anc ina giada augmentar las controllas, scriva il pledader dad AutoDaPosta. In donn da 200 milliuns francs Alliance SwissPass maina il register da passagiers senza bigliet per ils meds da transport publics en Svizra. Radund 200 milliuns francs l’onn custian viagiaturs senza bigliet valaivel la branscha, schazegia Michaela Ruoss, pledadra dad Alliance SwissPass. Quai giaja a donn e cust dals passagiers onests, da chantuns, vischnancas e dal pajataglia. La pledadra enumerescha pliras raschuns per l’augment da passagiers clandestins. Per l’ina sajan dapli persunas en viadi. Per l’autra saja sa midada la tenuta en la societad ed ins ristgia pli tgunsch dad ir senza bigliet. Ma i vegnia era controllà pli savens ed a moda pli effizienta ils bigliets. 34,9 % dals viagiaturs clandestins registrads sajan glieud giuvna. 58,3 % hajan 26 fin 64 onns. 2,5 % sajan pli vegls, explitgescha Michaela Ruoss. Tgi che vegnia traplà, restia per dus onns en il register, suenter vegnian las datas stidadas. Multa fin denunzia Las multas per ir clandestinamain cun tren u auto da posta sa cumponan d’in supplement e d’ina pauschala per cuvrir il pretsch da viadi. Las summas varieschan tranter 75 e 170 francs tut tenor quantas giadas ch’ins è vegnì traplà. A partir da la terza giada ston ins quintar cun ina denunzia penala.

Il project «Pasturs Voluntaris» ha gì dal 2024 cun 198 dis da lavur sin 15 manaschis agriculs ina buna stagiun. Gidantras e gidanters voluntaris han sustegnì la protecziun da las muntaneras. Era per la proxima stagiun alpestra 2025 vegnan tschertgadas persunas che prestan servetsch voluntari. Dapi l’onn 2021 maina ensemen il project «Pasturs Voluntaris» voluntaris e voluntarias engaschadadas cun purs da nursas e chauras che protegian lur muntaneras cun saivs electricas e chauns da protecziun. Ils voluntaris gidan a metter en pe las saivs e cun midar pastgira. Durant l’onn 2024 han, sco che la direcziun dal project scriva, 37 voluntaris prestà 198 dis da lavur sin otg manaschis agriculs e set alps. «Uss tschertgain nus puspè dad ina vart purarias ed alps da chauras e nursas e da l’autra voluntarias e voluntaris», sa lascha citar Nina Rossi che maina il project Pasturs Voluntaris. Ils voluntaris e las voluntarias gidan a midar pastgira. Per manaschis agriculs ed alpesters Manaschis agriculs che tegnan nursas u chauras e che han en vigur almain ina mesira renconuschida per proteger la muntanera pon s’annunziar. Per ina pauschala annuala simbolica da 50 francs per manaschis agriculs e 100 francs per manaschis alpesters pon ils purs dumandar tant sustegn sco ch’els dovran. Las voluntarias e voluntaris frequentan in curs d’introducziun che dura dus dis: Ils 30 e 31 da matg 2025 a Tavau, ils 13 e 14 da zercladur a Segnas ed ils 10 e 11 da matg en il Tessin (en talian). Tut las infurmaziuns e l’annunzia chattan ins sin www.pasturs-voluntaris.ch. (cdm/fmr) Durant il curs vegni mussà a metter si las saivs electricas. Er per transportar material èn ils voluntaris in grond agid. Ils voluntaris e las voluntarias gidan a midar pastgira.

Tar la mort da Peter Bichsel avain nus prendì giu da curuna ses cudesch «Kindergeschichten». Ed jau sun stà detg surstà legend il titel «Amerika gibt es nicht». Gist ussa. L’autur Peter Bichsel mora il mument che nus perdain l’America sco partenari statal fidaivel dapi tschientaners, sco garant per libertad e segirezza, sco stadi che parta e defenda nossas valurs. Forsa schizunt sco partenari economic impurtant. L’America che nus enconuschevan, cun dretgs umans, pluralitad politica e dretgiras independentas, na datti oz betg pli. L’America da las pussaivladads illimitadas. Sur notg han ils oligarcs mess sutsur noss mund: finì cun segirezza per ils flaivels, cun in sistem da sanadad per tuts e tuttas – l’avegnir appartegna als milliardaris. Il davos titel en «Kindergeschichten» da Bichsel è «Der Mann, der nichts mehr wissen wollte». I dat da vaira quel um, oz ed uss. Il pli pussant um dal mund na vul savair nagut da stgaudament dal clima, da biodiversitad e pandemias, dals resultats dad ina perscrutaziun objectiva e scientifica, da leschas e dretg internaziunal. Bun viadi sin il mars senza scienza, sar Musk! L’um che na vul savair nagut, dismetta il departament da furmaziun, stritga milliuns ad universitads, scumonda perscrutaziuns che cuntrafan a sias finamiras politicas, mida l’istorgia, na vul betg scienziads, scripturas e schurnalists critics – cun consequenzas era per la Svizra: per l’Institut tropic a Basilea, per programs da l’ETH cofinanziads da l’America, per instituziuns internaziunalas a Genevra. L’um che na vul savair nagut, fa diever da sia enorma pussanza senza retegnientschas. Sch’ins na vul savair nagut, pon ins midar ils fatgs a bainplaschair. Il cumandament «Ti na duais betg dir manzegnas» è passà – i dat mo pli nov cumandaments. Co declerar quai a noss uffants? Forsa sco la mamma che ha ditg a ses figl: «Smetta da dir manzegnas, autramain daventas anc president da l’America.» «Kindergeschichten». L’editur scriva dal 1969 che quellas diverteschian er ils creschids, ma fetschian era tema, perquai ch’ellas raquintan tuttas da persunas solitarias e disfortunadas che na vulan betg acceptar la realitad, il mintgadi, e che sa scumbiglian desperadamain en lur agen mund. Davos ils gieus infantils sa zuppian anguscha e tristezza profunda. Gea, igl è trist e fa tema. L’America na datti betg, ma i dat l’um che na vul pli savair nagut. Sperain che Donald Trump na legia betg las gasettas rumantschas. Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever e president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

Tuts razs da chauns da protecziun èn dapi il favrer 2025 lubids per proteger muntaneras. Avant ha la Confederaziun perscrit singuls razs. Ensemen cun questa midada vegn gist anc introducì in agid pratic per viandants che teman chauns da protecziun. Radund tschuncanta razs da chauns datti ch’èn adattads per proteger muntaneras dal luf, da l’urs u dad auters gronds animals da rapina. Ma be singuls razs èn stads lubids da la Confederaziun. Gliez è vegnì crititgà dals chantuns. Dapi il favrer èn en vigur novas disposiziuns che pertutgan ils chauns per muntaneras. Ils razs na giogan nagina rolla pli. Ils chauns ston simplamain mussar en in examen ch’els adempleschan las pretensiuns per savair pertgirar nursas, chauras u insumma animals da niz. Examen è decisiv Ina nursa stgarpada d’in luf vegn be indemnisada da la Confederaziun, sch’igl è cumprovà che la muntanera saja vegnida protegida – per exempel da chauns. Sin las alps han pasturs e pasturas la proxima stad dapli pussaivladads da tscherner razs da chauns. Il chaun sto simplamain avair fatg l’examen. Per gliez sto il chaun avair almain 18 mais e sto far obedientscha a sia possessura. «Il chaun sto restar da sai anora tar ils animals da niz», scriva l’Uffizi federal d’ambient (BAFU) en las explicaziuns tar las midadas en l’ordinaziun. El sto esser «fidaivel a la muntanera», vul dir sa mover ensemen cun la muntanera. Il chaun na sto betg mo savair pertgirar ses animals, mabain sto era cumprovar en l’examen ch’el n’è betg memia agressiv visavi l’uman. Anc adina almain en dus Autras disposiziuns n’han betg midà: Almain dus chauns ston mintgamai proteger ina muntanera, tut tenor grondezza dovri dapli. Las alps ston esser survesaivlas, i na dastga betg avair memia bler chagliom u plantas, per ch’il chanun vesia bain avunda ils singuls animals. La notg è ina muntanera da clauder sin ina pastgira da maximal 5 hectaras. Infos nizzaivlas per temelitgs A tgi che ha tema da chauns, ma less tuttina far turas en las muntognas nua ch’ins scuntra mintgatant chauns da protecziun, porta la midada d’ordinaziun ina soluziun. «Il BAFU inditgescha ils territoris dals chauns da protecziun en il geoportal da la Confederaziun», stat scrit en las explicaziuns. «Gliez pussibilitescha a viandants e viandantas da planisar lur activitads a moda ch’els pon guntgir ils lieus nua ch’ils chauns da protecziun èn en acziun.» Per che las indicaziuns cumparian ad uras en il geoportal, èn ils chantuns obligads dad inditgar mintgamai fin la mitad d’avrigl, sin tge alps ch’i ha chauns da protecziun la stad.

La Sala Grava a Savognin è stada bain plaina glindesdi saira, cura che la radunanza dal Cumegn Surses ha approvà la contribuziun da dus milliuns francs a favur dal Center da Sanadad Savognin. Glindesdi saira ha gì lieu a Savognin la radunanza communala da Surses. Tranter auter ha quella decidì davart la contribuziun da dus milliuns francs per garantir la liquiditad dal Center da Sanadad Savognin (CeSa). En quest connex han ils responsabels dal cussegl d’administraziun e da la direcziun dal CeSa dà in sguard enavos ed enavant. A la fin ha Sandra Luzio, la directura ad interim dal Center da Sanadad Savognin (CeSa), pudì engraziar a la radunanza communala da Surses. Quella ha glindesdi saira approvà en ina sala bain plaina a Savognin il «plaster», quai vul dir la contribuziun unica da dus milliuns francs per garantir la liquiditad dal CeSa. La decisiun a favur da quest plaster – approvà cun 201 cunter 5 vuschs – na munta dentant anc betg ch’il CeSa è salva. Sco ch’ils responsabels da la direcziun e dal cussegl d’administraziun han explitgà guardond enavos ed enavant, dovri numnadamain suenter il plaster er anc las «pirlas», ubain mesiras periodicas e structuralas. Tgeninas che quai èn, quai vegn actualmain elavurà. Situaziun precara – malgrà il plaster Malgrà la contribuziun approvada resta la situaziun dal CeSa precara, sco ch’il president dal Cumegn da Surses e commember dal cussegl d’administraziun dal CeSa Daniel Wa­sescha ha ditg: «Mintga mais èsi finanzialmain stretg per il Center da Sanadad.» A lunga vista n’è la liquiditad pia anc betg garantida. Ins haja dentant gia fatg in pass en la dretga direcziun, uschia il responsabel per las finanzas dal CeSa Stefan Schumacher: «Cun mesiras da spargn avain nus gia pudì reducir las expensas. Quai è in success, malgrà il resultat negativ.» Concret munta quai che las expensas dal CeSa èn sa reducidas il 2024 en cumparegliaziun cun l’onn precedent per radund 1,2 milliuns francs. Uschia ha il CeSa pudì serrar giu l’onn passà cun in minus da radund 326 000 francs. L’onn 2023 aveva quel anc fatg in deficit da radund 1,8 milliuns francs. Stefan Schumacher ha dentant era declerà ch’ins quintia tendenzialmain cun in deficit pli grond l’onn 2025. I dovra pliras pirlas En vista a l’avegnir na vulan ils responsabels dentant betg be sa focussar sin la situaziun finanziala. Per cuntanscher las finamiras – garantir il provediment da basa, francar las finanzas, mantegnair la valurisaziun regiunala e restar sin la glista d’ospitals – dovria dapli, uschia Luzi Thomann che fa part da l’IG Center da Sanadad Savognin e che ha preschentà il process a la radunanza communala: «I dovra ina buna gestiun, adattaziuns, liquiditad e temp.» En tut hajan ins definì 50 champs d’acziun per meglierar il manaschi – tranter auter la gestiun, l’infurmaziun, la communicaziun e process d’emprender ed instruir. Tenor Luzi Thomann na saja per exempel la communicaziun betg buna e las structuras da gestiun memia cumplitgadas, ma: «Nus ans chattain en in mument decisiv e vesain las schanzas che quest process ans porscha.» Ils proxims pass Tge che quai munta concret, quai vegn a sa mussar en il decurs da l’onn. Il plan è, uschia Luzi Thomann, da sviluppar la strategia per l’avegnir fin il zercladur 2025 e da realisar las mesiras en ils singuls champs d’acziun entaifer in fin dus onns. A la proxima radunanza communala, quai vul dir ils 16 da zercladur 2025, veglian ins lura preschentar differentas variantas per il manaschi dal CeSa, sco che Daniel Wasescha ha ditg. Midadas datti plinavant er en il cussegl d’administraziun dal CeSa. Il president actual Peder Cathomen sa retira sin agen giavisch. Ina cumissiun autonoma è damai incumbensada cun la tscherna dals commembers dal cussegl d’administraziun inclusiv president. Las elecziuns èn planisadas per la radunanza generala dal CeSa il fanadur 2025. Sustegn da la populaziun Ch’il CeSa po era vinavant quintar cun il sustegn da la populaziun, quai na mussa betg be il cler resultat da la votaziun. Tant il cler GEA sco er ils votums a favur dal CeSa han numnadamain procurà per applaus en la Sala Grava a Savognin. E vuschs criticas n’hai dà naginas. Per ils responsabels è quai bunas novas e mussa ch’els pon cuntinuar cun lur lavur per far or dal CeSa «in far dal provediment da sanadad», sco che Luzi Thomann è s’exprimì. Cun il plaster da dus milliuns francs han ins ussa mess la basa. Sch’era las pirlas han in effect, quai sa mussa dentant pir ils proxims onns. Ina giada NA Glindesdi saira ha la radunanza communala da Surses decidì davart sis tractandas. Be ina n’è betg vegnida approvada, numnadamain la lescha da polizia. Cun 114 cunter 69 vuschs è quella vegnida refusada. Tenor ils resuns da la radunanza avess quella stuì vegnir optimada. Differentas persunas han menziunà dapli lavur, dapli dumondas per concessiuns e custs eventuals sco motiv per lur refusa. Sco ch’il president communal Daniel Wasescha ha explitgà, fiss la lescha da polizia stada ina schliaziun per la situaziun da campar che n’è anc betg reglada. Ussa sto la suprastanza decider, co ch’ins vul cuntinuar cun quella lescha. Ella po dentant pir puspè vegnir proponida a la populaziun en in onn. Il Cumegn da Surses n’ha pia vinavant nagina lescha da polizia communala. Tschintg giadas GEA Sper la contribuziun a fonds perdu per il Center da Sanadad Savognin ha la radunanza communala er approvà quatter ulteriuras tractandas. Cun 173 cunter 3 vuschs è vegnì concedì in credit da 948 000 francs per la construcziun d’ina via d’access e parcadis per il resort Viols e cun 176 cunter 5 vuschs il credit d’impegn da radund 1,5 milliuns francs per la renovaziun da la via da guaud Plang Ses. Plinavant è la revisiun parziala da la lescha da sepultura e santeri vegnida approvada da la radunanza communala cun 189 cunter 1 vusch e cun 192 cunter 1 vusch èsi vegnì decidì d’annullar ils regulativs da guaud da las vischnancas originaras dal Cumegn da Surses. Quai è gia reglà tras il Chantun, sco che Daniel Wasescha ha explitgà. Il Cumegn da Surses publitgescha las decisiuns ed il protocol sin sia pagina d’internet www.surses.ch sut radunanza communala/invitaziuns e tractandas. Be ina giada ha la radunanza ditg NA glindesdi saira – numnadamain a la lescha da polizia – uschiglio èn tut las tractandas vegnidas approvadas.

Ils balluns han ils uffants duvrà per vegnir en moviment, chantar en e sa preparar per la chanzun «99 Luftballons» da Nena. «La Bargeda», il chor d’uffants da la Scola da musica Grischun Central, è turnada l’emna passada dal paus d’enviern. A quella chaschun ha la FMR visità l’emprima prova da la primavaira en la Sala Grava a Savognin – ed ha dumbrà ils balluns. Na, i n’è betg stà 99 balluns a l’orizont – sco ch’igl ha num en la famusa chanzun da Nena – mabain 21 en la Sala Grava a Savognin. Suenter il paus d’enviern è là numnadamain stada mesemna suentermezdi l’emprima prova da «La Bargeda gronda», il chor d’uffants per giuvnas e giuvens chantadurs tranter diesch e quattordesch onns da la Scola da musica Grischun Central. Ed ils balluns, quels han las 20 scolaras e scolars e lur dirigenta, Maria Capeder (44), duvrà per vegnir en moviment, chantar en e sa preparar per – apunta – la chanzun «99 Luftballons» che vegn a far part dal repertori varià da la Bargeda gronda. I plascha (bunamain) tut Sco che Maria Capeder ha numnadamain ditg, chanta ella cun ses chor d’uffants in pau dal tut: «Nus chantain sa chapescha era chanzuns rumantschas e quellas tradiziunalas sco per exempel ‹In siemi› da Gion Balzer Casanova, ma avain er emprendì englaisas e pli modernas sco ‹Hallelujah› da Leonard Cohen.» E per Nadal haja La Bargeda gronda per exempel chantà «Il pitschen schumbrader» u «Mistletoe» da Justin Bieber. Areguard il repertori datti dentant tar las giuvnas ed ils giuvens chantadurs ina clera preferenza, almain tenor Nevio Sonder (11), Lia Demarmels (12) ed Anna Laura Sonder (13): «Las chanzuns rumantschas na chantain nus betg uschè gugent sco quellas englaisas.» Els prefereschian las modernas, pia quellas englaisas – schegea ch’els chantan era chanzuns rumantschas pli actualas sco «Battacour» da Nina Mayer e Sidonia Caviezel. Avant l’emprima prova da la primavaira na pon els trais uschiglio far nagina critica: «I plascha tut!» Ch’i dettia forsa tuttina l’ina ni l’autra chaussa main plaschaivla, ha dentant la dirigenta sezza agiuntà: «Cunquai che nus avain relativ paucas emprovas per mintga project, poi dar in pau squitsch da temp avant ils concerts.» Dus puncts culminants Plinavant constatescha dentant era Maria Capeder: «Ils uffants èn enorm motivads e giaudan la cuminanza. Quai fa grond plaschair e ma motivescha. Jau hai propi enorm tschaffen da far provas cun els e da preparar texts e choreografias.» E vitiers vegnian ils concerts: «Igl è mintgamai il punct culminant. Concerts dattan enavos uschè bler. E quai vala probablamain era per ils uffants.» En il decurs da l’onn da scola n’è il concert il zercladur (guarda box) dentant betg il sulet punct culminant per La Bargeda gronda. Dad Anzainzas po la gruppa da chant numnadamain ir en in champ da chant a Locarno. Il segiurn en il Tessin vegn a cuzzar quatter dis ed a cumpigliar dapli che «be» chant. Ussa s’entaupa La Bargeda gronda dentant puspè ina giada l’emna a Savognin per chantar ed engrondir lur repertori – e gist sco ch’igl ha num en «99 Luftballons», pon las giuvnas ed ils giuvens chantadurs ussa dir: «Hast du etwas Zeit für mich? Dann singe ich ein Lied für dich – von 99 Luftballons ...» Bargeda gronda e pitschna La Scola da musica Grischun Central porscha dapi prest quatter onns il chor d’uffants «La Bargeda» sut la batgetta da Maria Capeder. Sco che la dirigenta e magistra da la Scola Surses ha ditg, èsi dentant l’emprim onn ch’i dat duas gruppas: «La Bargeda pitschna è per uffants da la segunda scolina fin la terza primara. Qua èsi en tut 23 uffants. En La Bargeda gronda chantan scolaras e scolars fin la segunda secundara. E quels èn totalmain 25 uffants.» L’interess da chantar è pia grond. La purschida ch’era oriundamain deditgada a tut ils stgalims da la scola primara è numnadamain voluntara, sco che Maria Capeder ha explitgà. Tgi che vul vesair ubain tadlar, sco che Las Bargedas da Maria Capeder chantan, sto entant anc avair in pau pazienza. Il proxim concert è planisà per ils 12 da zercladur 2025 a Riom. La dirigenta Maria Capeder e ses chor d’uffants, «La Bargeda», èn turnads l’emna passada dal paus d’enviern per far l’emprima prova a Savognin.

Hans Rosenthal ha moderà - ensemen cun Monika Sundermann bleras emissiuns "Dalli Dalli" dal ZDF en durant ils onns 70 ed 80. Tgi ch’è creschì si en ils onns 70 ed 80, e tgi che ha passentà bler temp vi da la tele­visiun, quel e quella sa regorda anc dal sigl cumbinà cun la frasa «Das war … Spitze!» – Igl era il punct culminant da mintga emissiun «Dalli Dalli» cun Hans Rosen­thal. Passa 150 giadas è questa quiz-show vegnida emessa tranter ils onns 1971 e 1986. Adina manava Hans Rosenthal cun gronda empatia, cun egls vivs e cun in surrir simpatic tras l’emissiun populara. Quai che l’entira Germania na saveva dentant ditg betg: Hans Rosenthal era in gidieu da Berlin ch’aveva stuì sa zuppar durant la Segunda Guerra mundiala. Ses frarin Gert era vegnì deportà e mazzà dals Nazis. E precis en questa Germania procurava Hans Rosenthal 30 – 40 onns pli tard per sairas daletgaivlas cun gieus e risadas? Co è el stà bun da far quai? Exact da quel dilemma raquinta il film «Rosenthal» ch’è vegnì emess l’entschatta avrigl dal ZDF e quest’emna dal ORF. La raschun: Hans Rosenthal avess cumplenì ils 2 d’avrigl 2025 ses 100avel anniversari. Il film prenda sut la marella ina data specifica, numnadamain ils 9 da november 1978. Igl è il di che la Germania commemorescha (l’emprima giada publicamain suenter 40 onns) la notg dals pogroms, l’entschatta da la persecuziun sistematica dals gidieus. E precis quella saira stuess il gidieu Hans Rosen­thal moderar sia 75avla emissiun da «Dalli Dalli». El emprova d’intervegnir tar il ZDF e da spustar l’emissiun, ma senza success. Co vegn el a frida cun questa situaziun? Vegn el a moderar quella saira? E tge è propi l’istorgia da Hans Rosenthal? – Il film «Rosenthal» (inclusiv film documentar supplementar) è da chattar e vesair on demand u en il replay sur ils emetturs ZDF ed ORF. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Sgular fa donn al clima. Mintgin che sa lez. Blers s’empipan e sgolan tuttina. Era pliras da mias collegas. «Jau giess gugent cun tren, ma igl è uschè char», m’ha ina dad ellas ditg tschel di. Immediat hai jau tramess ad ella il link da «thetrainline.com». Sin questa plattafurma pon ins cumprar bigliets favuraivels. Dapi ch’jau enconusch la platta­furma, na lasch jau betg pli valair che ir cun tren saja pli char che sgular. Jau vom per exempel gugent ina giada l’onn a Vienna e chat adina colliaziuns da Buchs fin Vienna che custan 40 francs per in viadi. Sche jau vi exnum ir emprima classa, custa la colliaziun halt 10 francs dapli. Per 50 francs na pon ins en mintga cas betg sgular first class a Vienna. Vus avais dubis? U forsa betg plaschair da Vienna? Vus pudais era viagiar cun tren da Turitg a Paris u da Turitg a Hamburg. Vus chattais colliaziuns directas per 50 u 60 francs. Mes tip per mias collegas ed insumma per ina e scadin è perquai: Avant che sgular dai svelt in tgit sin «thetrainline.com», forsa è ir cun tren gea pli favuraivel che sgular. En mintga cas èsi main nuschaivel per il clima. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

250 milliuns francs? Bler dapli u damain? En la sessiun d’avrigl vegn lez ad esser la dumonda cardinala. Quants daners mett’ins a disposiziun per proteger il clima? En duas emnas discutescha il Cussegl grond davart la segunda etappa dal Green Deal. Resch nova è la lescha. Ella dat al Chantun la pussaivladad da sustegnair tecnologias innovativas per evitar il stgaudament dal clima. Plinavant duai l’administraziun chantunala e las communalas cuntanscher gia il 2040 e betg pir il 2050 la finamira da netto nulla emissiuns. Era lez è nov. Tut quai tutga tar la segunda etappa dal Green Deal – in entir pachet da mesiras novas u gia cumprovadas per proteger il clima. Ma avant che la lescha giaja en vigur, sto ella superar in u l’auter obstachel: l’emprim la debatta e deliberaziun en il Cussegl grond, suenter forsa in referendum. Avnaun plaina u main plaina Ins na sto betg esser in profet per prevair ch’i dat ina dira lutga en duas emnas en il Cussegl grond. I basta in tgit en il protocol da la cumissiun predeliberanta. Sin 17 paginas ha la cumissiun enumerà nua ch’i dat differenzas tar il sboz da lescha. Il crap da stgarpitsch vegn ad esser la summa impundida. Per l’emprima etappa dal Green Deal aveva il Cussegl grond concedì en tut 87 milliuns francs fin il 2025. Per la segunda etappa che dura fin il 2050 èsi prevedì ina finanziaziun speziala. Il meglier pon ins s’imaginar quella sco in’avnaun. En quella avnaun vegnan tenor proposta da la Regenza 250 milliuns francs. La cumissiun è dividida. Ina maioritad cun deputads da la PLD e dal Center va d’accord cun la summa. Duas minoritads fan autras propostas. Ina less dapli daners, l’autra damain. La minoritad cun deputadas da la Verda e da la PS pretendan d’emplenir la ­avnaun cun fin a 400 milliuns. Suenter 10 onns dastgassan lura esser be pli maximalmain 250 milliuns en l’avnaun. Sch’i restass dapli, giess il surpli en la cassa chantunala ordinaria. L’autra minoritad da la cumissiun sa cumpona da deputads da la PPS. Els èn d’accord cun in maximum da 250 milliuns francs per ils emprims 10 onns. Suenter dastgassan esser be pli maximalmain 100 milliuns francs en l’avnaun. Funtaunas ch’empleneschan l’avnaun Pulitas discussiuns èsi era da spetgar areguard las funtaunas ch’empleneschan l’avnaun. 200 milliuns francs duain vegnir pajads gist l’entschatta or da la cassa chantunala. In’autra funtauna è la taxa sin camiuns, l’uschenumnada LSVA. 30 % da la summa ch’il Chantun survegn da questa taxa duain cular en l’avnaun per sustegnair mesiras da proteger il clima. Ma er ina part dals daners, che la Banca naziunala svizra (BNS) paja en buns onns als chantuns, duai gidar ad emplenir l’avnaun. La Regenza propona, che sch’il Grischun survegn passa 60 milliuns francs, duai il surpli cular en l’avnaun. La cumissiun na va betg d’accord e pretenda che gia in surpli a partir da 50 milliuns saja destinà per il Green Deal. Dal reminent: Ils dus ultims onns n’hai dà nagins daners da la BNS, il 2021 e 2022 ha il Chantun survegnì mintgamai 92 milliuns francs. Autas summas, ma nagin referendum obligatoric Era sche blers detagls da questa nova lescha èn stads contestads, in’opposiziun fundamentala n’è betg sa manifestada en la cumissiun. La segunda etappa dal Green Deal ha uschia buns aspects da vegnir deliberada dal Cussegl grond en la sessiun d’avrigl. Lura fiss l’emprim obstachel superà. Ir en vigur duess la lescha l’entschatta dal 2026, nun ch’i dettia in referendum. Tar summas a partir da 10 milliuns francs prescriva la constituziun chantunala atgnamain in referendum obligatoric. Ma damai ch’i sa tracta qua d’ina finanziaziun speziala, vala be il referendum facultativ. Lez munta: Ina votaziun dal pievel chantunala datti be, sch’i vegn rimnà suttascripziuns per in referendum cunter questa segunda etappa dal Green Deal.

A sia davosa radunanza da mez favrer ha il cussegl da la Fundaziun Schiller svizra decidì da premiar il translatur Dumenic ­Andry (65) cun il Premi Viceversa (5000 francs). El vegn undrà per sia translaziun valladra dal cudesch «Infanzia e bestiari» da Claudia Quadri, edì da la chasa editura rumantscha Editionmevinapuorger. En quel cudesch sa regorda l’autura d’episodas d’uffanza passentadas a Lugano, nua che ses geniturs manavan in hotel. Sco che la Fundaziun Schiller ha communitgà questa gievgia, haja Dumenic Andry (65) translatà ils texts cun spiert innovativ e restond fidaivel al text talian. La surdada dal Premi Viceversa vegn fatga a chaschun dals Dis da litteratura ils 1. u 2 da november 2025. Sper il Premi Viceversa ha la Fundaziun Schiller er anc decidì da premiar Mariann Bühler («Verschiebung im Gestein») e Bastien Hauser («Une singularité») per lur ovras da debut cun mintgamai in Premi Terra nova (5000 francs). «Infanzia e bestiari» da Claudia Quadri en versiun valladra translatada da Dumenic Andry.

La nova directura da turissem da Lenk na chatta nagina abitaziun en il Simmental. Lez ha fatg la curella quest’emna en las medias. L’istorgia è exemplarica per il persunal che lavura en regiuns turisticas. Ina dieta a Berna ha skizzà soluziuns per quest problem ed ina pitschna «premiera» naziunala da Sumvitg. Tscherts onns ha il turissem gì da sbatter perquai ch’i mancava giasts. Ussa manca plitost persunal. La raschun: la magistra da skis na chatta nagin studio pajabel, il cuschinier d’hotel nagina abitaziun. In nov mussavia preschenta co che hotels, pendicularas u vischnancas pon procurar per abitaziuns per stagiunaris u persunal stabel. Concepì il mussavia ha la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB). Il mussavia n’è betg mo teoria, mabain sa basa sin soluziuns cumprovadas u ideas instradadas. Ier gievgia ha in hotelier da Scuol, in directur da pendicularas en il Vallais ed er il president communal da Sumvitg preschentà talas soluziuns en occasiun d’ina dieta a Berna. Per la dieta da la SAB hai dà tantas annunzias che betg tuts n’han pudì vegnir. 85 abitaziuns per 130 collavuraturs Plazzas da lavur detg avunda avessan las pendicularas da Grimentz pudì porscher, ma il persunal n’ha betg sa laschà carmalar en la Val d’Anniviers en il Vallais pervi da la mancanza dad alloschis. Las pendicularas han perquai tramess avant quatter onns in flyer a tut ils proprietaris da chasas da vacanzas cun la dumonda, sch’els fissan pronts dar a fit in’abitaziun durant la stagiun. Blers èn stads d’accord. Motivà ils proprietaris ha tranter auter ina garanzia per il tschains-chasa. En il fratemp possian las pendicularas intermediar 85 abitaziuns per 130 collavuraturs durant la stagiun auta, ha ditg Pascal Bourquin, directur da las pendicularas da Grimentz. En la Val d’Anniviers sajan ils bus gratuits durant la stagiun. Ma als collavuraturs che preparian la notg las pistas na gidia quai nagut. Perquai survegnian tals collavuraturs mintgamai las abitaziuns en la vischinanza da las pendicularas. Auters che na lavurian betg la saira e la notg survegnian alloschis en vitg vischins ch’els cuntanschan cun bus. Hotelier iniziativ a Scuol «Sche la glieud ha spazi d’abitar, resta il persunal pli ditg», ha constatà Kurt Baumgartner. El posseda la gruppa d’hotels Belvedere a Scuol ed engascha radund 160 collavuraturs. Betg mo las pretensiuns dals giasts, mabain era quellas dal persunal sajan creschidas en ils decurs dals onns puncto alloschi. Ozendi na partia in emprendist betg pli la chombra cun in’autra persuna sco pli baud. Per salvar buns collavuraturs en ses manaschi, ha il hotelier bajegià il 2013 ina chasa da persunal cun 26 studios. Pli tard è vegnida vitiers ina segunda chasa cun studios e chombras. Uss ha Kurt Baumgartner gia puspè novs plans cun ina parcella cun ina chasa veglia sper la quala i dess spazi per in nov chasament. El less vender la chasa veglia per laschar construir londeror abitaziuns da vacanzas e cun il retgav fissi lura pussaivel da construir ina nova chasa da persunal. Da preschent n’èsi dentant anc betg cler, sche quai reussescha. La vischnanca fa ponderaziuns da restrenscher la midada da chasas veglias en abitaziuns da vacanzas – per proteger il spazi d’abitar primar. «Premiera» naziunala da Sumvitg Sumvitg less pussibilitar abitaziuns per giuvens indigens, ma era per persunal d’hotels u da chasas da vegls. La vischnanca sa chatta en la vischinanza da plirs territoris turistics: Laax, Breil, Sursaissa, Mustér e Sedrun. Da preschent sto Sumvitg reveder sia planisaziun e dezonar parcellas. Pertutgada fiss er ina parcella sper la staziun da Rabius, ina fracziun da Sumvitg. La vischnanca haja dentant gì l’idea da crear là ina zona per abitaziuns da persunal, ha explitgà il president communal Patrick Schaniel a la dieta a Berna. La zona fiss reservada per persunal dal turissem, ma era collavuraturs da firmas da construcziun u da chasas da vegls. Il Chantun haja en il fratemp prendì sut la marella in emprim sboz da la planisaziun locala e saja da principi d’accord. Daners per cumprar la parcella haja la vischnanca era gia budgetà en il preventiv. Bajegiar na vul la vischnanca dentant betg sezza, mabain surdar il dretg da construcziun ad ina cooperativa. Questa zona per abitaziuns da persunal saja probabel ina premiera en il Grischun, ha Patrick Schaniel terminà sia preschentaziun. Thomas Egger, directur da la SAB, l’ha curregì e ditg che questa zona per persunal saja ina premiera naziunala. Quest exempel demonstreschia che las vischnancas chattian bunas soluziuns, sch’ils chantuns laschian ad ellas il spazi necessari. Il mussavia cun il titel «Leitfaden Lösungsansätze für Angestelltenwohnungen in Tourismusgemeinden» è da chattar sin www.sab.ch.

«uns ich er» – il titel dal cudesch da l’autur svizzer Beat Gloor fa sco emprim in pau surstar. Sin l’emprima egliada pari dad esser in sbagl, ma atgnamain èsi in fascinant gieu cun la lingua. I po numnadamain tut tenor extrem decisiv, co che pleds vegnan separads. E tut tenor separaziun survegnan els ina nova muntada. Il titel po uschè bain muntar l’adjectiv «unsicher», ma pudess era muntar ils trais pronoms (uns, ich, er). E la cumbinaziun da questas duas muntadas che sa midan tenor spartiziun è lura bain prest filosofica, u betg? Basta – en mintga cas preschenta il cudesch «Trennungen» da l’autur barmier ina selecziun da spartiziuns fascinantas e divertentas. Per exempel daventa il pled «parlamentarier» cun ina spartiziun tuttenina ils dus pleds «parlament» ed «arier». Quai è bain legher, u betg? U lura daventa il pled «Staatsexamen» cun la spartiziun ils trais pleds «staat», «sex», «amen». In’ulteriur exempel che ma plascha è il pled «Naturalien», che daventa cun l’endretga spartiziun «natur» ed «alien». Forsa paran a Vus – charas lecturas e chars lecturs – las spartiziuns da Beat Gloor in pau banalas e gnanc uschè legras sco jau chat quai. Ch’i saja sco i veglia, la FMR preschenta sut la rubrica dal Foto-Finish ils proxims dis era differentas spartiziuns da pleds rumantschas (en il meglier cas divertentas). Il cudesch da l’acrobat da pleds Beat Gloor è venal en las librarias. U dess jau forsa sparter il pled en «libr»-«aria»? Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Cun la app «Romanische Kindergeschichten» stat a partir d’immediat a disposiziun ina nova purschida digitala per uffants. Ina app cun istorgias rumantschas è disponibila a partir d’immediat. Sco quai che il sviluppader Aluis Deragisch scriva en ina communicaziun a las medias la dumengia, pon uffants uschia survegnir envista en istorgias rumantschas. Las istorgias illustradas vegnan prelegidas en plirs idioms (sursilvan, surmiran, puter e vallader). La app è gratuita, senza reclamas e disponibla sin l’App Store e sin Google Play. (cdm/fmr)

L’Agrischa 2025 ha la sonda e la dumengia gì lieu amez la citad veglia da Cuira. Ina gronda purschida dad attracziuns, musica e cultura ha spetgà ils aspectaturs e las aspectaturas – e transformà la citad en in grond bain puril. Passa 40 000 persunas han visità la messa. Bler «Muuh» und «Meeh» è stà d’udir ils ultims dus dis en la citad da Cuira. Per l’emprima giada ha la messa tradiziunala agricula fatg visita en la citad veglia da Cuira. Sin la Plazza da sogn Martin, en la «Stadthalle», sin la Plazza d’Arcas ed en blers auters lieus han gì lieu diversas exposiziuns. Tranter auter è vegnida premiada la Miss Agrischa 2025, la pli bella vatga (guarda foto). La vatga Omega da Hansjakob und Maurus Telli da Trin-Mulin dastga sa numnar «Miss Agrischa 2025». Bleras attracziuns Sper concerts e musica, ina fiera da products locals ed ina tenda da festa sin la Plazza dal teater han era uffants gì bleras occasiuns da sa divertir e da sa famigliarisar cun l’agricultura. Tenor la polizia han passa 40 000 persunas visità l’Agrischa. Schabetgs areguard la segirezza na sajan betg ­capitads. La dumengia saira è la citad lura puspè daventada citad ed ils animals èn turnads en lur da chasa. Da bell’aura e cun vista sin il Calanda èn las vatgas sa preschentadas sper la «Stadthalle» a Cuira. Cun plumpas e stgellas è vegnì fatg «radau» sin las vias tras Cuira. Questa mattatscha giauda dad ir cun tractor da termagls. Sonda sin la Plazza d’Arcas a Cuira: Tgi ha il pli bel buc-chaura? La citad n’è per quel buc-chavra segir betg ses terrain preferì. Attenziun, alpaca. Ils dus agnels fan in paus.

Martin, in mat dad indesch onns, na posseda nagut auter che sia vestgadira vi dal corp ed in cot nair. Quel è tant pertgirader sco er ami. Ils abitants dal vitg van ord via al mat ch’è uschè extraordinari. Bler memia scort ed amiaivel. Els al tractan pli gugent mal che renconuscher ses talents. Cur ch’i arriva in pictur artist en vischnanca fa Martin amicizia cun el. E cur ch’il pictur cuntinuescha ses viadi decida il mat da l’accumpagnar. Els arrivan en in mund sgarschaivel, a Martin gartegia da surviver mo perquai ch’el mantegna la capacitad dad avair cumpassiun... Che jau cumpria e legia in roman che quinta dad in mund surreal, quai è stà per mamez ina surpraisa. Uschiglio mitsch jau da tut quai che savura da fantasy & co. Ma il «Junge mit schwarzem Hahn» da Stefanie vor Schulte hai jau tuttina legì – ed el m’ha plaschì. Ins survegn simpatia per il mat, per il pictur ed era per il cot nair. Jau poss cun buna conscienza dar a Vus oz il tip da leger quest roman. L’autura Stefanie vor Schulte è naschida dal 1974 a Hannover ed è decoratura da tribuna e costumista. Il «Junge mit schwarzem Hahn» es ses emprim roman, per il qual ella ha survegnì dal 2021 il Mara-Cassens-Preis per il meglier debut. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. il frontispizi da l'emprim roman da Stefanie vor Schulte

Enturn 20 000 maturands e maturandas s’annunzian quest mais per cumenzar l’atun in studi ad ina universitad svizra. Igl è in bun mument per far endament ch’ins po gea era studegiar rumantsch. La FMR preschenta tge universitads che porschan il rom. L’avrigl è il mais che futurs students e studentas s’annunzian a las universitads. Il studi cumenza pir il settember, ma s’immatricular ston ins per il solit fin ils 30 d’avrigl. Roms da studi datti tut a dubel. La tscherna metta embarass: fisica, economia, medischina, biologia, politologia ubain linguas da tut il mund. I dat era roms particulars sco ermeneutica, cristallografia etc. Perquai va magari en emblidanza ch’ins pudess gea tscherner rumantsch. Las universitads da Turitg, Friburg e Genevra porschan studis da rumantsch. Ed a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP) emprendan futurs magisters e magistras co instruir la lingua. Friburg – lingua A l’Universitad da Friburg s’approfundeschan ins en la lingua rumantscha – ma era en sia litteratura e cultura. Las studentas ed ils students analiseschan differents dievers da la lingua, studegian la variaziun da la lingua en l’istorgia u en il context social actual, explitgescha Matthias ­Grünert, professer da rumantsch Friburg. Ins sa fatschentia era cun la plurilinguitad en il Grischun ubain cun il context politic. Per il studi èsi necessari da savair bain avunda rumantsch per prender part als seminaris. Ins na stoppia dentant betg avair frequentà ina scola rumantscha, declera Matthias Grünert. «Cun studegiar la lingua e la litteratura rumantscha perfecziuneschan ins automaticamain la cumpetenza linguistica.» A Friburg studegian ins rumantsch sco rom lateral ed ins po acquistar en il bachelor 60 puncts ed en il master 30 puncts. Lura exista la pussaivladad da cumbinar il rom «scienzas da plurilinguitad» cun rumantsch. Ina purschida speziala è il studi cun 30 u 50 puncts per instruir rumantsch en scolas secundaras. Da preschent studegian sis persunas rumantsch sco rom a Friburg, quai sper las studentas ed ils students che frequentan il curs da lingua u singulas prelecziuns. «Co sa sviluppa il rumantsch actual?» è in seminari che ­Matthias Grünert porscha en il proxim semester d’atun. Ed en lecturas «à la carte» dastgan students e studentas per ina giada sezs proponer lectura che duai vegnir analisada. Turitg – litteratura A l’Universitad da Turitg sa deditgesch’ins a la litteratura – ma era a la lingua e cultura rumantscha. Il studi saja adattà per tuts e tuttas che s’interesseschian per quests champs, per l’istorgia dal rumantsch u che veglian savair dapli davart dialectologia e minoritads, explitgescha Rico Valär, professer da rumantsch a Turitg. Ils students e las studentas emprendan dad interpretar texts, tecnicas da retschertga u acquistan cumpetenzas da lavurar cun instruments digitals e fisics. I n’è betg necessari da savair rumantsch da bell’entschatta, ma ins sto svelt emprender in idiom, pertge i vegn instruì per rumantsch. A Turitg studegian ins «lingua e litteratura rumantscha» sco rom lateral ed acquista en il bachelor 60 puncts ed en il master 30 puncts. Per la Scola auta pedagogica da Turitg pon ins studegiar il rumantsch sco rom supplementar per dar scola secundara. En pli èsi pussaivel da cumbinar il studi da «linguistica cumparativa romana» cun rumantsch. Gliez vala era per il «monomaster da litteratura», nua ch’ins sa fatschenta cun litteratura en pliras linguas. Radund 25 persunas visitan da preschent ils differents curs e seminaris rumantschs. La digitalisaziun ed intelligenza artifiziala tar minoritads linguisticas è tema en in seminari linguistic il proxim semester d’atun. «Adina quests turists!» è il titel d’in seminari litterar che sa fatschenta cun aspects dal turissem en la litteratura rumantscha. Genevra – curs A l’Universitad da Genevra èsi pussaivel dad emprender sursilvan u vallader. «Il modul da rumantsch è ina spezia da curs cumpact ed intensiv che duess dar ina survista al rumantsch dals origins fin ozendi», explitgescha Renzo Caduff, docent da rumantsch a Genevra. Ils students e las studentas na ston avair naginas enconuschientschas dal rumantsch per s’inscriver. En ina emprima part emprendan els la basa dal linguatg ed han anc ina lecziun da sociolinguistica che tracta l’istorgia, il diever e l’emprova dad unifitgar il rumantsch. En la segunda part vegnan intermediadas la cultura e la litteratura cun auturs classics e contemporans. Il modul dura dus semesters. Igl è pussaivel d’acquistar 12 puncts. Frequentà vegnia il modul da glieud che studegia translaziun, cumparatistica, tudestg, franzos, istorgia etc., explitgescha Renzo Caduff. Adina puspè sa participeschian era students da barat, per exempel dal Giapun u da l’America. Ils blers emprendian gugent linguas e chapeschian perquai svelt simpels texts rumantschs. Da preschent èn inscrittas quatter persunas. Il proxim semester stat tranter auter sin il program il curs «E viva nossa viarva» che s’occupa da l’identitad rumantscha en poesias che tematiseschan la lingua. Cuira – instruir A la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAP) emprendan ins dad instruir. «Il studi è adattà per tgi che vul daventar magistra ubain mussader da scolina», explitgescha Esther Krättli che timuna la sparta da linguas a la SAP a Cuira. Ins po per exempel acquistar diploms bilings: ils bachelors per instruir rumantsch e tudestg en scolina e scola primara ubain il master per la scola secundara. «Il focus sa drizza surtut sin cumpetenzas en la didactica dal rom», declera Esther Krättli. Ils students e las studentas ston savair bain rumantsch per cumenzar il studi da bachelor. Per il studi da master èsi necessari dad avair frequentà in studi da bachelor en rumantsch u in auter rom ch’els instrueschan pli tard. Sis fin otg semesters dura il studi da bachelor a la SAP ed ins acquista en tut 180 puncts, in terz da quels en l’instrucziun rumantscha. Da preschent vulan circa 50 students e studentas acquistar il diplom biling cun rumantsch e tudestg. Durant il proxim semester d’atun porscha la SAP tranter auter in’emna da bloc rumantscha en scienzas d’educaziun cun il tema «Sviluppar in ambient d’emprender sa basond sin il gieu». Tempra famigliara e buns jobs En las salas da prelecziun da roms sco la giurisprudenza u la psicologia sa fultschan mintgamai tschients da students e studentas. Ina plazza da seser n’è betg garantida. En prelecziuns da rumantsch n’è gliez nagin problem. A Friburg studegian da preschent per exempel sis persunas rumantsch ed i dat plazza detg avunda. Suenter in studi da rumantsch datti dal reminent buns aspects per chattar ina plazza, sco ch’ils professers ed ils docents da rumantsch han sincerà a la FMR. Redacziuns ed instituziuns rumantschas, archivs u posts da perscrutaziun fan amogna plazzas attractivas. Savair bain pliras linguas naziunalas è era in avantatg per survegnir plazzas tar la Confederaziun u tar il Chantun. E las scolas han nair da basegn da glieud qualifitgada.

Moreno Guetg venda ed affitta skis – e quai betg a Laax, Tavau u en in auter Mecca turistic dal Grischun. Mabain amez la citad da Turitg. Il Surmiran raquinta co ch’el è sa tschentà ad Altstetten. Turitg-Altstetten, primavaira 2025: A l’emprima egliada sa preschenta tut sco en ina «normala» fatschenta che venda material da sport: In grond e cler local, skis, aissas e chapellinas dapertut, ed adina puspè in client u ina clienta che entra en il «Skirental Zueri» dal Surmiran Moreno Guetg (42). Ina gronda paletta da skis ed aissas datti dad affittar qua – e quai en tut las colurs. «I tuna forsa curius da vender ed affittar skis en la citad da Turitg, ma jau ma sent fitg bain qua», di il mainafatschenta Moreno Guetg durant la visita da la FMR in mardi suentermezdi. Cun el lavuran tschintg emploiads ed emploiadas durant l’entir onn, «e tranteren, cura ch’i marscha fitg bler, gida era anc mia dunna Claudia», raquinta il vendider simpatic cun ragischs a Savognin. Actualmain è ses team occupà cun prender enavos ils skis dals clients. Radund 5000 pèra skis ad onn Il model da fatschenta è principalmain – sco ch’il num da la firma tradescha – affittar skis ed aissas ed ulteriur material ch’i basegna per sport d’enviern. Al cumenzament da la stagiun po la clientella eleger or dad ina vasta paletta da differentas marcas da skis, aissas, skis da cursa lunga ed auter. Ils blers e las bleras clientas prendian a tschains il material per l’entira stagiun, declera Moreno Guetg. E la primavaira vegn quel material puspè enavos en il grond local da «Skirental Zueri» ad Altstetten. Ed il model funcziunia bain, sco las cifras demussan: «Quest onn èn radund 5000 pèra skis e varga 700 aissas ids sur la maisa», raquinta Moreno Guetg cun in surrir. Sia firma haja pudì crescher bain ils ultims onns. Cunzunt tar famiglias cun uffants para il sistem d’affittar ad esser fitg popular, ma era bler «expats» u turists da tut il mund tutgan tar la clientella. «Ins na sa mai co che las vias van» «Cura che jau hai fatg l’emprendissadi han ins forsa schon siemià ina giada d'avair in agen affar. Che quel è dentant amez Turitg, n’avess jau er betg pensà.» Sia via l’ha manà da Savognin en l’Engiadin’Ota en in fatschenta da sport, cun in pitschen stop a Turitg – e suenter tar la firma K2, nua che Moreno Guetg era responsabel per la vendita da skis en la Svizra orientala. E precis avant 10 onns hai dà la gronda midada: l’anteriur possessur dal Ski-Rental Bertram Weder era a la tschertga dad in successur. «Nus essan svelts ans cunvegnids, e gea, dapi lura main jau il ‹Skirental Zueri›», di l’um communicativ e ri: «Ins na sa mai co che las vias van.» «Igl è adina anc igl ir a chasa» Ensemen cun sia dunna Claudia che lavura en il spital d’uffants e las duas figlias Elena (1) e Sarina (4) viva la giuvna famiglia en vischinanza dad Altstetten – a Berikon sin il Mutschellen. «In viadi dad Altstetten fin là cuzza circa 20 minutas cun l’auto, quai va bain.» D’enviern è la famiglia dentant savens a Savognin, nua che ses bab viva e nua che Moreno Guetg è creschì si cun duas soras: «Nus giain prest mintga fin d’emna cun skis. Igl è adina anc igl ir a chasa, ma cun uffants han ins era adina dapli program qua. Però la gronda figlia va fitg gugent cun skis, quai fa plaschair.» Quatter mais vi da nettegiar chalzers Entant portan ina clienta e sia figlia enavos ils skis en il «Skirental Züri» – ed ella salida cordialmain. «En la citad vai era bler per il persunal. Blers clients enconuschan ins, quai è atgnamain sumegliant era sco en las vals en il Grischun. Nus avain ina homepage e tramettain flyers als clients, ma bler capita via contacts: Ils uffants van ensemen a scola, raquintan als conscolars. E quai marscha bain, i vegn adina dapli.» Uschia declera el il success. «Blera glieud en il martgà n’ha era betg blera plazza en lur abitaziuns e tschalers ed en lura cuntents sch’els san puspè dar enavos l’urden.» Il tschaler da la fatschenta è damai fitg grond e vegn il proxim temp a s’emplenir da nar, cun plirs millis skis ed aissas. Il sistem da laschar a tschains porta er anc ulteriurs avantatgs: «Uschia pudain nus er anc affittar ils products l’onn proxim, quai è era pli ecologic che da producir da nov e dat era lavur a mai ed a mes emploiads, tge che è flot.» Cunquai che blera glieud ha schon purtà enavos il material, hai num per Moreno Guetg e ses team: Nettegiar ils chalzers da skis e far service per puspè far pront els per proxim enviern: «Cun questa lavur essan nus occupads per ils proxims quatter mais.» 7. Las quantitads èn enormas: Skis emplunads e returnads. Ussa vegn fatg in «service», per lura puspè als affittar l’enviern. En in anteriur archiv dad ina banca ha Moreno Guetg ses «lager». «Blera glieud n’ha betg plazza per ils skis, ma jau hai qua plaz avunda.» Ina gronda paletta da skis ed aissas datti dad affittar qua – e quai en tut las colurs. Ina gronda paletta da skis ed aissas datti dad affittar qua – e quai en tut las colurs. Moreno Guetg avant «ses» Skirental Zueri, amez la citad da Turitg. Uschia vesi ora en la stizun, cura che tut ses clients portan enavos ils chalzers da skis.

Il mars da quest onn è l’Associaziun dals maisters pasterners, pastiziers e confisiers dal Grischun sa schliada ed ha fusiunà cun ils collegas da la Svizra orientala. Questa midada è era in sintom dal svilup en la branscha: I dat adina pli paucas furnarias tradiziunalas – era sch’igl è «ina professiun da bellezza». «I n’è betg stada ina decisiun dad oz sin damaun.» – Quai di Andri Marguth be direct. El maina in’interpresa da gastronomia cun furnaria a Tusaun ed el è stà il davos president da l’Associaziun dals maisters pasterners e pastiziers dal Grischun. L’uniun professiunala è numnadamain sa schliada en sia davosa radunanza generala, ils 19 da mars 2025. Be diesch dis pli tard ha ella fusiunà cun l’Associaziun dals pasterners e confisiers da la Svizra Orientala. Di per di paun frestg – ma quel vegn mo anc parzialmain da pasternarias tradiziunalas. Sin la fiera da paun e pastizaria en Svizra vegnan las classicas furnarias da cuntanscher mo pli circa in quart da la vendita. S’engaschar per l’associaziun Ch’i n’è betg stada ina decisiun «dad oz sin damaun» ha era da far cun ils svilups e las sfidas generalas da la branscha. La cifra da pasternarias e stizuns da pasternaria sa diminuescha (guarda boxa). Tenor las indicaziuns dad Andri Marguth aveva l’associaziun grischuna l’entschatta da quest onn anc passa 50 interpresas commembras. «Ma la difficultad n’è forsa gnanc stada quella cifra, mabain simplamain che adina damain persunas eran prontas da s’engaschar a favur da l’associaziun, sper tut la lavur en l’atgna interpresa», di Andri Marguth. Il davos president, che maina l’interpresa da pasternaria e gastronomia «Gyger» a Tusaun, declera che l’associaziun grischuna haja gì ditg in agen mainafatschenta. Quel haja lavurà plirs onns sur la vegliadetgna da pensiun ora. Ma in bel di haja l’organisaziun simplamain stuì tschertgar autras vias. «In tempet sun jau m’occupà pli ferm da las lavurs da l’associaziun, ma tuttenina èsi simplamain vegnì memia bler, sper mia lavur en l’atgna fatschenta.» Perquai haja lura l’associaziun professiunala dal Grischun prendì en mira ina fusiun cun ils collegas da la Svizra Orientala, dentant cun anc salvar in’atgna cassa per atgnas occurrenzas, tranter auter per festas da finiziun cun emprendists/as u la preschientscha al «Fiutscher», la messa d’emprendissadis a Cuira. Schlià in’associaziun da tradiziun Andri Marguth admetta ch’i saja stà emoziunalmain difficil da far ina fin cun ina tradiziun: «En sia 119avla radunanza avain nus schlià l’associaziun. Spezialmain per commembers e commembras ch’han anc vis e vivì tut las occurrenzas, las excursiuns ed ils svilups dals davos onns ma displascha la decisiun. Ma i n’è betg stà pussaivel da cuntinuar.» La branscha da pasternaria e confisaria è en general sut squitsch. Quai conferma era Claudia Vernocchi. Ella è vicedirectura da l’Associaziun svizra dals maisters pasterners e confisiers. Ella intuna bain ch’i dettia onn per onn er circa 40 novs commembers en sia associaziun, ils quals entschaivian cun ina fatschenta da pasternaria u confisaria. Ed ella renda er attent che la fin da l’associaziun grischuna saja al mument plitost in’excepziun: «Autras organisaziuns regiunalas u chantunalas existan atgnamain anc adina ed i dat perfin da quellas, sco p.ex. en il Vallais, che han nov schlantsch cun glieud giuvna.» Ma da l’autra vart enconuscha Claudia Vernocchi bain avunda las cifras da la branscha ed ils trends generals: «Sin la fiera da paun e pastizaria vegnan las classicas furnarias da cuntanscher circa in quart da la vendita.» La gronda part dals products da paun e confisaria vegn elavurada e vendida oz d’interpresas grondas, sco p.ex. dals grossists Coop e Migros ed en shops da tancadis. Quai sajan intginas raschuns che la cifra da las fatschentas da pasternaria sa reduceschan en Svizra pass a pass (guarda boxa). Autras raschuns èn tenor Claudia Vernocchi er ils imports da pauns e pastas, l’inflaziun u la mancanza da successurs en las interpresas pitschnas. Actualmain dumbra l’associaziun svizra var 1260 fatschentas-commembras. Avant 25 onns eri anc il dubel. Grev da concurrer Era il pasterner grischun Andri Marguth sa perquai: «Sco interpresa pitschna èsi tut tenor circumstanzas simplamain fitg grev da concurrer.» Ma tuttina vesa el schanzas e perspectivas per mintga fatschenta, surtut cun sa diversifitgar. Andri Marguth: «Era nus a Tusaun avain anc sper la furnaria in café ed in bed&breakfast. Uschia vegnin nus da restar attractivs per clients e collavuraturs.» Ed era Claudia Vernocchi resta positiva e vesa trasora schanzas per las interpresas da pasternaria e pastizaria. Ella menziuna numerusas interpresas che sajan innovativas ed hajan success, er en il Grischun. Quai che fa dentant fastidis ad ella èn las lavurs administrativas. «Pli baud era in pasterner in mez di l’emna en biro», di Claudia Vernocchi, «oz ha el da liquidar di per di bleras lavurs davant il computer.» Malgrà tut quels impegns en biro, ha Andri Marguth anc adina grond plaschair da la lavur en ed enturn la pasternaria: «Igl è simplamain ina professiun da bellezza en furnaria ed en stizun, da pudair porscher di per di paun frestg a la clientella. Era sche mintgatant ma datti schon in pau rumpatesta a pensar ch’in mez kilo paun ha uschè pauca valur en nossa societad – mo 3.50 fin 4.50 francs. Quai n’è atgnamain betg bler.» Damain pasternarias e pastizarias En ses rapport annuals preschenta l’Associaziun svizra dals patruns pasterners e pastiziers adina las cifras da commembras e commembers dals davos onns. Il trend è cleramain negativ. L’onn 2000 aveva l’associaziun svizra anc 2539 commembers, vul dir fatschentas. Onn per onn sa reducescha quella cifra dentant per var 50-100 fatschentas, uschia che l’entschatta dal 2024 dumbrava l’associaziun anc 1260 fatschentas-commembras. Tenor quella statistica ha l’associaziun anc 50 fatschentas-commembras en il Grischun. Main ferma è la reducziun tar ils «posts da vendita», vul dir tar las stizuns nua ch’ins po cumprar paun da pasterners. Quella cifra è sa diminuida da 3368 «mo» sin 2502. Cun auters pleds vul quai dir ch’i dat – sco per exempel a Cuira – ina concentraziun sin pli paucas interpresas, ma quellas vendan lur paun e lur confisaria en differents lieus en la citad u dador quella. L’entira branscha da pasterners e pastiziers porscha dal rest en Svizra var 35 000 plazzas da lavur e var 2100 plazzas d’emprendissadi en la producziun ed en la vendita. (fmr/dat)

La giugadra da ballarait grischuna Fabiana Mottis ha suttascrit ses emprim contract da profi en l’exteriur. Ella banduna Neuchâtel, la meglra equipa svizra, e va en la Bundesliga, tar las campiunessas tudestgas da Stuttgart. En ses quatter onns tar Neuchâtel ha ella gudagnà numerus titels e pocals. Quai n’ha il Grischun anc mai gì. Ina giugadra da ballarait che survegn in contract da profi en l’exteriur. Daventà realitad è quai per Fabiana Mottis da Lostallo en la Mesolcina. Ella ha suttascrit in contract da dus onns en la Bundesliga, tar Stuttgart. Avant trais onns è ella stada l’emprima Grischuna ch’è daventada campiunessa svizra. E quai gist en sia emprima stagiun da profi tar Neuchâtel. Suenter ses pli spezial titel, l’emprim titel da campiunessa svizra il 2022. Bandunà il Grischun per gudagnar titels Cun be 18 onns ha ella bandunà il Grischun e sia famiglia per filar vid sia carriera da ballarait. E quai tar la meglra equipa da ballarait da la Svizra. Cun Neuchâtel ha ella gudagnà numerus titels. Vegnida trais giadas campiunessa svizra, gudagnà trais giadas la cuppa svizra ed era trais giadas il Super-Cup. Ella di sez: «En Svizra hai jau gudagnà tut. Igl è temp per il proxim pass en mia carriera.» E proximamain, avant che bandunar Neuchâtel per cuntinuar sia carriera en la Bundesliga, cumbatta ella anc en la seria da final per in ulteriur titel da campiunessa svizra. Tar ina da las meglieras equipas da la Germania Fabiana Mottis ha entant 21 onns e studegia sper il sport professiunal anc giurisprudenza. La libera, sco ch’il libero vegn numnà en il sport da ballarait da las dunnas, ha fatg ina carriera rasanta. Igl è chapaivel ch'ella vul far il proxim pass cun ses talent. Dacurt ha ella suttascrit in contract da dus onns tar Stuttgart. Quai è in pass che n’è betg be simpel per ella: «La fin tar Neuchâtel vegn emoziunala e segir era in zic trista.» Ch'i gartegia uschè svelt da chattar in’equipa, betg be x-ina equipa, mabain in top-team en la Bundesliga, è stà ina pulita surpraisa per Fabiana Mottis. Las giugadras da Stuttgart èn las actualas campiunessas tudestgas da ballarait, han la stagiun passada gudagnà il tripel ed èn era questa stagiun en il final e cumbattan per il titel da campiunessas. Semtgada per la nova sfida Ella dovria uss quella nova sfida en l’exteriur. Tar Neuchâtel aveva ella ses plaz fix. Tar Stuttgart stoppia ella mussar prestaziun e cumbatter per vegnir en il ravugl da las giugadras da tschep. L’equipa da la Bundesliga engascha numnadamain anc ina segunda libera. Encunter lezza vegn Fabiana Mottis a sa duellar en la proxima stagiun per minutas sin il plaz. Ella sa legria sin questa sfida, tant pli che ses nov trenader tar Stuttgart saja persvadì da ses talent e ses potenzial. Extrem bler talent Fabiana Mottis, ch’è naschida a Lostallo en ina famiglia narra da ballarait, ha gì fin uss ina carriera ch’è ida rasantamain e be en ina direcziun: ensi. Da vart da Swiss Volley vegn attestà a la Grischuna las qualitads ed il talent da daventar in superstar. Ella è dentant conscienta ch’ella è anc relativ giuvna ed ha anc numerus onns per sa sviluppar: «Jau hai plaschair, ma era respect. Sco giugadra da l’exteriur stoss jau persvader e mussar prestaziun. Las spetgas èn grondas ed era la concurrenza.» La Bundesliga è uss ina giada si’emprima staziun en l'exteriur. Ses siemi è dentant d’in bel di pudair giugar en l’Italia, che tutga tar las meglras ligas da ballarait dal mund.

Ils 27 da zercladur 2025 vegn ad esser in spezial per il poet, cumponist, chantadur e ghitarrist. Avant intgins onns ha Walter Lietha bardeglià da Cuira a Trin. E gist là, en la sala dal Ringel, vegn il president da la regenza a surdar a questa persunalitad il premi da cultura 2025 dal chantun Grischun. «Jau sun uschè engraziaivel da mias ragischs multiplas», di Walter Lietha a l’entschatta dal discurs cun la FMR. Sia mumma saja stada ina Soller da Poschiavo, i na saja dentant betg ina vaira famiglia puschlavina. «Oriundamain èn ils Sollers da la Surselva, anc pli precis, da la Lumnezia», di el e tradescha ch’i dettia a Lumbrein anc oz la famiglia Solèr. «Ina giada sun jau stà a Lumbrein ed hai entupà casualmain in um che m’ha pudì mussar a Surin la chasa d’origin dals Solèrs» raquinta el. Quest um conuschevia interessantamain exact l’istorgia dals Solèrs ch’èn emigrads en il Puschlav, sa regorda Walter Lietha. Las ragischs da ses bab èn a Grüsch en il Partenz. Il mulin da commerci è stà ina ferma pitga da l’economia regiunala, ils perdavants èn dentant stads randulins ed han vivì en l’Italia. «Cura che mes tat è mort 1955 a Grüsch, essan nus returnads si da Basilea, e mes bab ha gì da surprender la gestiun», raquinta Walter Lietha or da l’istorgia da sia famiglia. Ses bab sunava la ghitarra «Jau m’hai mai vesì sco extremist, mabain sco persuna che s’engascha per la libertad», di Walter Lietha en la retrospectiva da sia vita. El manegia la libertad da dir quai ch’ins resenta. Ils onns 70 è el sa profilà sco chantautur da renum svizzer. Sia vusch da tenor, cun las chanzuns en dialect grischun, conuscheva mintga giuvenil da quell’epoca. El aveva tschintg onns cura che ses geniturs Rico ed Emerita Lietha-Soller èn returnads cun ils quater mats en il Grischun. «Mes bab gieva da lura davent mintga di da Cuira a Grüsch en l’interpresa», sa regorda Walter che era il giuven dals quater uffants. Ils geniturs ed ils frars, insumma la famiglia, è adina stada in gnieu per il pitschen Walti. Ussa ha el quella rolla, Walter Lietha raquinta da la bella relaziun ch’el ha cun ses trais uffants creschids, e dal prezius contact ch’el ha cun ses biadis. Durant la visita en ses antiquaritat a Trin, amez millis cudeschs vegls, discurra l’um da 75 onns baud senza pausa: da quai ch’el ha fatg, da sia giuventetgna, da la filosofia, co ch’els chantavan adina a chasa, co che ses bab sunava la ghitarra. Sia famiglia ha influenzà fermamain ses intelletg. «Jau er adina enturn persunas pli veglias che jau, mes cumpogns era en la vegliadetgna da mes frars. Walter Lietha amez ses cudeschs. Activitad «subversiva» ils onns 70 Ragischs, istorgia, etnias, la perscrutaziun da las linguas interesseschan l’um poliglot. «Da mat giev jau tar Andrea Schorta en il Dicziunari Rumantsch Grischun», di el e fa in avis a ses agen num da famiglia. «Quel deriva dal pled etrusc ‘litan’ che vul dir ‘Ils libers’». La libertad è ina marca che accumpogna Walter Lietha. «Jau sun adina stà independent», di el manegiand sia situaziun economica. Sch’ins discura dad el s’immaginesch’ins in chantautur e musicist da professiun. Na, na, el haja fatg l’emprendissadi tar Franz Schuler a Cuira e concludì quel cun il diplom da librarist, declara el. Ils 27 da zercladur 2025 undrescha la Regenza grischuna quest librarist cun il premi prestigius da cultura da quest onn. Èsi ina renconuschientscha per sia activitad «subversiva» dals onns 70? «I m’avevan censurà mias chanzuns», raquinta el. Forsa perquai ch’il chantautur propagava damemia la libertad da dir quai ch’ins patratgava? Oz valitescha la Regenza grischuna la prestaziun da vita da Walter Lietha uschia: «Cun chanzuns politicas pregnantas e cun musica virtuosa enritgescha il poet, cumponist, chantadur e ghitarrist da Trin il sentiment da vita da trais generaziuns». Ils temps èn sa midads. Dad Amsterdam anavos a Cuira È Walter Lietha, da Trin, betg da Cuira? «Ja ma sun installà bain qua en la chasa da cultura Ringel», confirma il tat da quater e prest tschintg biadis. Suenter ch’el ha passentà la gronda part da sia vita a Cuira – cun esser adina sin viadis dapertut sin il mund – ha el chattà ses nov gnieu a Trin. Gist a questa cultura ha el deditgà sia vita. Da giuven ha el vivì per tschintg onns ad Amsterdam. Cun ses diplom professiunal ha el pudì lavurar en la metropola ollandaisa en ina libraria, «faschand bler musica e scrivand texts», aschunta el. Returnà en il Grischun ha el fundà sia atgna libraria Zum Narrenschiff, ed in zic pli tard sia atgna chasa editura Calven. El ha edì cudeschs d’istorgia, cumprà e vendì cudeschs. Ses temp liber ha el deditgà cumplainamain a la musica. Cun sia vusch e la ghitarra ha el descrit situaziuns, rendì attent a visiuns, protestà cunter malgiustia e defendì la natira. Cura ch’ils emitturs han censurà sias chanzuns è el sa concentrà sin sia lavur. L’onn 1980 ha el scrit ed organisà l’emprim gieu sut schiel avert a Cuira, «cun Forti Frölich e Peter Appenzeller», di el. Il «Mysterienspiel» sin il plaz Arcas ha inizialisà ina tradiziun dramaturgica che cuntinuescha enfin oz. Ils chavels lungs èn il segn exteriur caracteristic da Walter Lietha. In plaschair narr Walter Lietha è il poet, autur, chantautur, er il piunier giovial e scharmant. Ses segn caracteristic exteriur èn ils chavels lungs. «Davent da giuvenil han quels tutgà tar mes esser», di el curtamain. El è in dals conuschents antiquars e collecziunaders da cudeschs da la Svizra orientala – enfin oz. «Jau sun fitg satisfatg ed engraziaivel da mia vita multifara. Alura di el: «Ed jau sun uschè losch e cuntent che mes uffants han er ina affinitad per la cultura», di el durant ch’el maina tras sia collecziun da millis e millis cudeschs vegls. «Pertge ch’jau survegn quest premi, na sai jau betg. Jau pren dentant gugent el», manegia Walter Lietha, l’um che pudess er derivar d’in filosof grec.

Cuira La Societad Retorumantscha envida ad ina sairada cun musica da Martina Linn e referats curts davart la lingua rumantscha. Quella saira dals 2 da matg ha era lieu la radunanza da la Societad Retorumantscha. Co pudess ina persuna sursilvana chapir il pled «scarafag»? Co chattar ora dapli da quest pled? Co influenzeschan ils uffants la lingua da lur geniturs? – Quai e dapli sa dumondan Giuanna Caviezel, Ralf Beer ed Ursin Lutz venderdi saira, ils 2 da matg, a chaschun dad ina sairada rumantscha organisada da la Societad Retorumantscha. En furma da referats curts dattan els in’invista en particularitads da la lingua rumantscha, en projects da retschertga ed en las activitads da la Societad Retorumantscha che edescha tranter auter il Dicziunari Rumantsch Grischun. Cumplettads vegnan lur referats da las chanzuns da l’Engiadinaisa Martina Linn. La sairada ha lieu venderdi, ils 2 da matg a partir da las 20.15 a Cuira en la Sala Muntanella da la Chasa RTR (Via da Masans 2). Tut las persunas che s’interesseschan per la lingua rumantscha, che vulan giudair ina saira cun musica, cuntegn e divertiment u che vulan giudair ina baterlada durant in aperitiv èn cordialmain envidadas. L’entrada è libra. Radunanza da la Societad Retorumantscha Avant quest program ha lieu a partir da las 18.30, medemamain en la Sala Muntanella, la radunanza annuala da la Societad Retorumantscha, presidiada da Corina Casanova. Ina tractanda impurtanta furma tranter auter la nova via che la societad vul enchaminar. Tgi che vul savair dapli davart las activitads da la Societad Retorumantscha – quellas actualas e quellas futuras – è cordialmain envidà da vegnir a la radunanza sco giast. (cdm/fmr) La musicista engiadinaisa Martina Linn.

Grischun La revisiun parziala da la Lescha davart las scolas popularas ch’è vegnida concludida dal Cussegl grond ils 5 da december 2024 entra en vigur il 1. d’avust 2025. Il termin da referendum è scadì ils 11 da mars 2025. Entaifer quest termin n’èn vegnids inoltrads nagins referendums. A medem temp cun l’entrada en vigur da la Lescha davart las scolas popularas ha la Regenza approvà la revisiun da l’Ordinaziun da scola. La revisiun parziala adattescha basas legalas centralas a las pretensiuns pedagogicas, organisatoricas e finanzialas dad oz. En spezial vegn il stgalim da scolina adattà al stgalim primar e la scolina tutga da nov tar il temp da scola obligatoric. Per las persunas d’instrucziun da tut ils stgalims vegn plinavant auzada la salarisaziun minimala ed introducida la facilitaziun da vegliadetgna per las persunas cun in’activitad da gudogn a temp parzial a partir d’in pensum d’almain 65%. (cdm/fmr)

Mintg’onn ils 6 da matg è en il Vatican a Ruma la saramentaziun da las novas guardias papalas. Quest onn vegn questa ceremonia spustada. Sco quai ch’il commando da la Guardia Svizra Papala communitgescha, vegn la saramentaziun fixada da nov sin in termin l’atun 2025, il termin exact vegnia communitgà commensuradamain. «En quests dis da cordoli e reflexiun, suenter la mort da Papa Franciscus, è la Guardia Svizra Papala concentrada cumplainamain a sia missiun», scriva il commando. El engrazia a tuttas persunas involvadas per la chapientscha ed il respect en quest temp dal prender cumià. (cdm/fmr)

Eleger daventa pli simpel. En l’avegnir basta ina pitschna cruschina per la tscherna. Da scriver ora nums cumplitgads da candidats e candidatas na fa betg pli da basegn. Il Cussegl grond deliberescha unanimamain questa revisiun dals dretgs politics. Co pomai scrivan ins il num da la cussegliera guvernativa? E co èsi da bustabar il num dal candidat preferì per il cussegl dals chantuns? Tals rumpatestas na datti en l’avegnir betg pli per l’electurs e l’electura. Il Cussegl grond ha decidì il mardi, ch’i basta en l’avegnir da be pli far cruschinas tar las elecziuns da la Regenza, dal Cussegl dals chantuns e da las dretgiras regiunalas. Ils nums dals candidats vegnan mintgamai prestampads sin il cedel d’elecziun. La midada va en vigur l’entschatta dal 2026 uschia ch’ella vala per las proximas elecziuns da la Regenza – nun ch’i dess in referendum. Elegiblas èn uschia be pli persunas ch’èn s’annunziadas per las elecziuns. Candidaturas selvadias n’èn pia betg pli pussaivlas. Lezza midada dal dretg dad eleger è dentant ida en vigur l’onn passà cun l’introducziun dal e-voting. Nagins nums da fantasia pli Per las autoritads che han da dumbrar las vuschs è il nov sistem medemamain in levgiament. Kevin Brunold, il pledader da cumissiun, ha regurdà a las elecziuns dal 2018. Lezza giada han las vuschs per il Cussegl grond e la Regenza anc ina giada stuì vegnir dumbradas ora, perquai ch’i aveva dà resultats uschè stgars. «Per las vischnancas èsi per part stà ina sfida da valitar ils cedels da votaziun», ha ditg Kevin Brunold. «Ils cedels scrits a maun eran per part betg legibels u cuntegnevan nums da fantasia u nums scrits cun sbagls cunzunt tar nums dubels.» Cun cedels prestampads daventia la procedura da dumbrar pli simpla e correcta. E per l’electura u l’electur saja quai pli transparent tgi che candideschia insumma. Da l’autra vart daventia quai in pau pli char e cumplitgà da rediger e stampar ils cedels d'elecziun, ha ditg il politicher dal Center en num da la cumissiun. Ma sch’ins possia lura definir a moda clera mintga vusch, valia quai la paina. Il messadi da la regenza ha cuntegnì musters co che cedels da votaziun vesan ora en l’avegnir, inclus las instrucziuns per l’electur u l’electura: «Faschai ina crusch bain visibla tar maximalmain 5 nums» ubain «be ils nums ch’èn marcads cun ina crusch survegnan ina vusch.» Betg pli decider sez davart recurs En pli ha il Cussegl grond deliberà il mardi anc ina segunda revisiun dal dretg politic. In deputà da la PS ha discurrì d’ina midada «microscopica» era perquai che la fatschenta è stada incontestada. I va per l’instanza da recurs en cas dad irregularitads tar elecziuns. En l’avegnir duai la Dretgira superiura esser l’emprima e suletta instanza da recurs, sch’insatgi protestescha per exempel che las vuschs na sajan betg vegnidas dumbradas ora a moda correcta. Fin uss è il Cussegl grond sez stà l’emprima instanza da recurs. Deputads u deputadas pertutgadas han mintgamai stuì prender recusaziun, sch’il Cussegl grond ha decidì davart in tal recurs. Cun il sistem da proporz che vala dapi las ultimas elecziuns, daventassi dentant strusch pussaivel dad eruir tgenins deputads e deputadas ch’èn insumma pertutgads. Ina midada en consequenza d’in recurs en in circul electoral, pudess numnadamain avair consequenzas era en in auter circul electoral. I na fiss strusch dad eruir tgenins deputads e deputadas che stuessan prender recusaziun. Il Cussegl grond n’è perquai betg pli adattà sco instanza da recurs. Unanimamain ha il Cussegl grond decidì che la Dretgira superiura duai en l'avegnir tractar recurs che pertutgan irregularitads tar elecziuns. Era questa midada va en vigur l’entschatta dal 2026. Cun in referendum n’èsi betg da quintar.

Pro la Fundaziun Nairs daja üna midada al timun. Il directur Clifford E. Bruckmann as retira a la fin da lügl da quist on. El es stat passa duos ons directur da la Fundaziun Nairs. A partir da settember surpiglia Josiane Imhasly il timun sco manadra artistica. Tanter oter es ella statta ingaschada pro la fundaziun culturala Pro Helvetia ed ha curatà il program da la biennala Art Stussavgia l’on passà. Actualmaing absolva ella il stüdi pel master d’analisa culturala ed istorgia d’art a Turich. (rtr/fmr) Cun Josiane Imhasly ha la Fundaziun Nairs üna nova directura artistica. Cun Josiane Imhasly ha la Fundaziun Nairs üna nova directura artistica.

La vischnanca da Farera communitgescha che proxim venderdi, ils 25 d’avrigl 2025, a las 8.00 s’avran las suandantas vias communalas: Pleds/Mut, Cresta, Lavenzug e Starlera. La via Niemet resta serrada. (cdm/fmr)

La dretga cunter il Center e la sanestra – uschia sa laschar resumar la debatta per il Green Deal. Il Cussegl grond ha discutà la mesemna e cuntinua la gievgia. La PPS e la PLD sa dostan adumbatten cunter dapli mesiras e dapli custs per proteger il clima. Il Center, la PS e la Verda dumognan dentant atras bunamain tut lur propostas. «Vulais Vus investir en l’avegnir dal Grischun?», ha il minister d’ambient Jon Domenic Parolini dumandà il mardi a bun’ura ils deputads e las deputadas en il Cussegl grond. Cun la segunda etappa dal Green Deal stettian ins al spartavia: sa mover enavos puncto protecziun dal clima ubain ir en in avegnir pli independent cun prosperitad economica. Cun il Green Deal na stoppian ins betg sa decider ubain per il da tschintg ubain per la mitga. «Nus ans stuain betg decider tranter l’economia u l’ambient», ha ditg il cusseglier guvernativ. Il Green Deal saja in vair «win-win-win» per tuts – per l’economia, la populaziun e l’ambient. Igl è stà in votum sco in slogan da reclama. Suenter è il Cussegl grond sa rendì en las profunditads dals detagls da la nova lescha per realisar la segunda etappa dal Green Deal. Per l’emprima etappa ha il Chantun gia impundì 87 milliuns francs. Vala era per vischnancas Bunamain dapertut è il cussegl suandà las propostas da sia cumissiun, per exempel tar il num «Lescha grischuna per il clima e l’innovaziun». Sa chalirada è la debatta l’emprima giada tar la dumonda, sche betg mo il Chantun, mabain era las vischnancas stoppian ir cun bun exempel ordavant per cuntanscher netto nulla emissiuns fin il 2050 en il Grischun. Thomas Gort da la PPS ha vulì stritgar las vischnancas or da la lescha. Sustegn ha el survegnì da Reto Crameri dal Center: «Nus na dastgain betg sfurzar las vischnancas en in corset.» Per Laura Oesch dals Verdliberals era dentant cler ch’era las vischnancas duain giugar ina rolla da piunier e Martin Bettinaglio dal Center ha ditg che mintga vischnanca possia gea sezza decider en tgenins secturs ch’ella veglia dar in bun exempel. Cun 63 cunter 53 vuschs ha il cussegl decidì ch’era las vischnancas han – sper il Chantun – ina funcziun d’exempel. Pli gronds indrizs sin tetgs-chasa Il coc da la lescha è da promover mesiras cunter emissiuns nuschaivlas dal clima: Il Chantun po dar dapli daners per mesiras gia existentas, sco per exempel per bajetgs u promover novas mesiras. Ina nova mesira è da sustegnair privats che vulan installar sin lur chasas indrizs fotovoltaics che produceschan era considerablamain dapli energia che mo per l’agen diever. Quai saja purtà aua en il Rain, è stà l’avis d’ina minoritad da cumissiun. Per l’ina sustegnian ins gia oz privats che veglian installar indrizs solars, ha argumentà Giovanni Jochum da la PLD. Per l’autra vegnia producì gia oz durant tscherts intervals memia blera energia solara. Anita Mazzetta da la Verda ha pledà persuenter da sustegnair ils privats, ch’èn pronts da producir dapli energia solara. En l’avegnir vegnian ins ad avair in management dad energia intelligent che possia gulivar spitgs da producziun d’energia, ha ella argumentà. Era Jon Domenic Parolini ha fatg endament ch’ins dovria en intgins onns bler dapli current solar e ch’i saja donn, sche privats nizzegian betg gia uss l’entira surfatscha da tetgs, sch’els installeschian indrizs. Cun 60 cunter 53 vuschs ha il cussegl lubì il sustegn finanzial per indrizs che produceschan considerablamain dapli energia che mo per l’agen diever d’energia. Staziuns per chargiar e-autos Era staziuns da chargiar autos en chasaments da pliras famiglias u sin parcadis publics duain vegnir promovidas. Gliez ha il cussegl decidì cun 69 cunter 42 vuschs. La promoziun è dentant limitada fin il 2030, resp. fin il 2035 per installaziuns che servan era a la rait. La raschun per limitar il temp saja dad accelerar la midada dad autos da benzin u diesel tar autos electrics, è vegnì argumentà da plirs deputads e deputadas. La PPS e la PLD han cumbattì la promoziun da staziuns da chargiar autos. I vegnia gia installà avunda da questas staziuns era senza daners dal stadi. Ils Verds han dentant argumentà ch’il traffic individual chaschunia radund 40 % da las emissiuns da CO2 en Svizra. I rendia dad accelerar la cumpra dad autos electrics, tge che reusseschia be, sch’i dettia era avunda staziuns da chargiar. Era implants gronds per energia termica tutgan tar il catalog dad mesiras ch’il Chantun po promover en il cumbat cunter il stgaudament dal clima. Nagin sustegn per accumulaturs Ina minoritad avess vulì sustegnair era accumulaturs - ina sort batteria – per arcunar energia fotovoltaica en chasadas privatas. Clemens Berther dal Center ha explitgà che tals accumulaturs distgargian la rait durant temps da spitg da producziun solara ed ils privats pudessan nizzegiar la saira l’energia solara per il stgaudament a pumpa u per chargiar l’auto. Fabio Luzio da la PLD è s’exprimì encunter. Tals accumulaturs rendian gia oz per privats e na stoppian betg vegnir sustegnids dal Chantun. Cun 80 cunter 32 vuschs ha il cussegl refusà la proposta da la minoritad da la cumissiun. Anc betg tractà la dumonda cardinala Pliras disposiziuns per promover tecnologias innovativas ha il Cussegl grond acceptà senza discussiun. I va per exempel per experiments dad arcunar CO2 ubain per indrizs da producir idrogen cun biomassa u cun energias regenerablas. La fin da redacziun aveva il Cussegl grond anc betg tractà la dumonda cardinala – co finanziar il Green Deal. La gievgia cuntinuescha la debatta. Center, PS e Verda domineschan Diesch uras ha il Cussegl grond gia discutà il Green Deal – e gnanc anc decidì il principal: co finanziar las mesiras per proteger il clima. Oz gievgia cuntinuescha la debatta. La mesemna han la PPS e la PLD savens stuì succumber. Las duas partidas avessan giavischà damain mesiras che vegnan sustegnidas dal Chantun. Ma ina maioritad dal Center, la PS, la Verda ed ils Verdliberals han dumagnà atras quasi tuttas propostas da la cumissiun. Las fracziuns n’han dentant betg vuschà serradamain. Gist en la PLD hai adina puspè dà deputads e deputadas che han sustegnì la maioritad.

A la svelta ha il Cussegl grond anc tractà pliras fatschentas la gievgia – suenter avair discutà dapi il mardi radund 14 uras dal Green Deal. Igl è ì per il guaud da Puzzastg en la vischnanca da Sumvitg, per ina critica severa da Losanna ubain per ritgs che bandunassan forsa il Grischun, sch’i dess in GEA a l’iniziativa d’ierta dals Giuvens socialists. Sur la fracziun da Surrein en la vischnanca da Sumvitg sa chatta il guaud da Puzzastg. El protegia Surrein da bovas u lavinas – ed ha procurà la gievgia per ina pitschna cuntraversa en il Cussegl grond. Il guaud na po betg pli sa regiuvinar pervi da las selvaschinas. Sumvitg ha perquai decidì da construir ina saiv da 2,8 kilometers enturn il guaud per tegnair davent la selvaschina. Anc auters guauds sco Puzzastg Martin Kreiliger da la PS ha inoltrà ina dumonda che pertutga questa saiv – tranter auter perquai ch’i dat anc auters territoris en il Grischun, nua ch’il guaud na vegn strusch pli da sa regiuvinar. «Co vegni garantì, ch’i na stoppian betg vegnir construidas ulteriuras saivs enturn guauds da protecziun?» Da la resposta da la Regenza n’è il deputà betg stà satisfatg. El ha perquai pretendì discussiun. Dus auters deputads han crititgà ch’i dat era zonas da protecziun da selvaschina en la regiun da Puzzastg. «Empruvà tut il pussaivel» Fabian Collenberg dal Center ha prendì il pled. Sco chanzlist da Sumvitg haja el accumpagnà il project da la saiv da Puzzastg. Gia dapi passa tschient onns fetschia il guaud quitads a la vischnanca. Ils ultims decennis hajan ins empruvà tut il pussaivel. «I dat be ina mesira ch’ins n’ha fin uss anc betg empruvà: ina saiv gronda», ha ditg il deputà da la Cadi. «La finamira da questa saiv è da clauder ora la selvaschina per ch’il guaud possia puspè sa revegnir.» Era cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha defendì la saiv da Puzzastg ed ha explitgà en in votum extendì las differentas influenzas da la selvaschina sin il guaud. Ella ha era accentuà: «La saiv da Puzzastg è e duai restar ina excepziun.» 150 ritgs pertutgads In autra tractanda da la gievgia è stada l’intervenziun dal deputà Martin Binkert che pertutga l’iniziativa d’ierta dals Giuvens socialists. 150 ritgs en il Grischun fissan pertutgads da questa iniziativa, scriva la Regenza sin ina dumonda dal deputà dal Center. Sperditas da taglia da radund 40 milliuns francs l’onn stuess il Chantun prender en cumpra, sche quests ritgs bandunassan il Grischun suenter in GEA a l’iniziativa. Ils directurs da finanzas chantunals sajan s’exprimids cunter l’iniziativa, ha la Regenza respundì a la dumonda, tge ch’ins interprendia. Il Center è sa mussà satisfatg da la resposta. Lavachau per Zezras Durant l’ura da dumondas ha la Regenza tranter auter dà pled e fatg pertutgant ina sentenzia da Losanna: La vischnanca da Zezras aveva refusà il 2022 da laschar construir ina halla da sientar chonv ordaifer la zona da construcziun. Il Tribunal federal ha crititgà il mars passà questa refusa da Zezras e pretendì che la vischnanca decidia anc ina giada en chaussa. La raschun: La refusa da bajegiar è capitada senza consultar il Chantun, resp. l’Uffizi per il svilup da territori (UST). Reto Crameri dal Center ha dumandà, tge consequenzas che la sentenzia haja. En l’avegnir stoppia l’UST tractar tuttas dumondas da bajegiar ordaifer la zona da construcziun – era sche la vischnanca refusia la dumonda, ha explitgà Marcus Caduff. Quai muntia dapli lavur per l’UST, ha ditg il cusseglier guvernativ. Ina disposiziun da la lescha grischuna che pertutgia questa procedura na saja tenor Losanna betg confurma al dretg federal e na vegnia betg pli applitgada. Las vischnancas vegnian orientadas proximamain.

Ils proxims 25 onns duai vegnir impundida var ina milliarda francs per mesiras da proteger il clima. Il Cussegl grond ha deliberà la gievgia la lescha da clima ed innovaziun che prescriva co finanziar la segunda etappa dal Green Deal. Per l’emprima etappa ha il Chantun gia pajà 87 milliuns. Ma co sa cumpona la milliarda per la segunda etappa? I sa tracta dad ina finanziaziun speziala ch’ins po s’imaginar sco in’avnaun. Sco emprim metta il Chantun 200 milliuns en questa avnaun. Suenter flueschan mintg’onn fin il 2050 imports da differentas funtaunas en l’avnaun. Da la taxa sin camiuns, l’uscheumnada LSVA, èsi radund 17 milliuns l’onn, tge che fa en tut 425 milliuns. Era daners ch’il Chantun retschaiva da la Banca naziunala culan per part en l’avnaun. Il Chantun quinta en media cun 10 milliuns l’onn, fa en tut 250 milliuns. En pli po il Cussegl grond decider mintg’onn en il rom dal budget u tar in rendaquint positiv da conceder ulteriurs daners per il Green Deal. Là quinta il Chantun cun circa 100 milliuns francs fin il 2050. (fmr/vi)

L’entschatta matg decida la PPS davart in referendum cunter il Green Deal, resp. cunter la nova lescha ch’il Cussegl grond ha deliberà la gievgia. La FMR ha dumandà dus deputads rumantschs da la fracziun, sch’els sajan pro u contra in referendum. Forsa ha il suveran grischun l’ultim pled puncto Green Deal. La gievgia ha il Cussegl grond deliberà la lescha da clima e d’innovaziun. Ella pussibilitescha d’impunder enturn ina milliarda francs (guarda box) fin il 2050 per proteger il clima. La PPS ha opponì en la debatta. «Davart il referendum decida la suprastanza da partida l’entschatta matg», di il schef da fracziun Walter Grass. I stoppia ir svelt. Sch’ins veglia far in referendum, stoppian ins rimnar 1500 suttascripziuns entaifer trais mais. La FMR ha dumandà dus deputads rumantschs da la PPS tge ponderaziuns persunalas ch’els fetschian areguard in eventual referendum. «Plitost betg» La debatta dal Green Deal na saja betg sa splegada en il senn da la fracziun, di Reto Lehner, deputà dal circul Sur Tasna. Bleras propostas che fissan stadas fitg impurtantas per la PPS haja il Cussegl grond refusà. Il deputà ladin menziuna dentant la lescha d’energia da la Confederaziun. «Questa lescha di cler e net tge ch’igl è da far e nus avain empruvà da far en il chantun il pussibel da nossa vart», explitgescha Reto Lehner. Sia conclusiun: «Jau schess plitost da betg prender il referendum.» Per l’ina dettia in referendum ina lavur immensa. Plinavant stoppian ins sa dumandar, tge ch’ins possia insumma cuntanscher cun in referendum e tge figura che la partida fetschia envers ses votants ed il chantun. En pli stettian anc autras chaussas impurtantas sin l’agenda da la partida, betg be il Green Deal. Dependa da termins e resursas «Da la chaussa ennà sun jau da l’avis ch’i fiss da prender il referendum», di Reto Rauch. La PPS haja stuì succumber cun tut sias propostas tar il Green Deal e na saja betg cuntenta. Ma i dettia anc autras chaussas che sajan da ponderar, di il deputà da Sut Tasna. El enumerescha: resursas, termins u auters projects. I na fiss betg sulet da rimnar suttascripziuns per il referendum, mabain era far in cumbat da votaziun. Pendenta è da preschent anc l’iniziativa da la PPS che vul stgassar las rentas per anteriurs cussegliers guvernativs, l’uschenumnada «Fallschirm-Initiative». «Probabel crudass la votaziun per questa iniziativa gist sin la medema data sco il referendum per il Green Deal», di Reto Rauch. Quai stoppia la suprastanza resguardar, sch’ella pondereschia da prender il referendum u betg. La suprastanza da la PPS sa cumpona da set persunas: Roman Hug, Magdalena Martullo, Walter Grass, Jann Thöny, Thomas Gort e ­Reto Rauch.

Nua essan nus dachasa? – È quai in lieu, in sentiment, ina persuna, ina cuminanza, ina lingua, ina cultura, ina regurdientscha, ina chasa? – Uschè simpla sco che la dumonda para d’esser a prima vista, uschè spinusa daventa ella a segunda vista. Ed anc pli delicata ed existenziala è la dumonda stada avant prest 90 onns per las abitantas ed ils abitants dal Tirol dal Sid, ina cuminanza da lingua tudestga ch’era en Italia tranter mazza e martè, encugnada tranter ils nazis tudestgs ed ils faschists talians. Ma il Duce ed il Führer avevan apparentamain chattà durant la Segunda Guerra mundiala la soluziun radicala per il dilemma: la «opziun». Vul dir ch’ils Tirolais dal Sid pudevan tscherner dad ubain daventar Tudestgs ed emigrar en il «Reich», ubain ch’els pudevan restar en lur patria suttamessa ad ina ferma italianisaziun. Dad ina famiglia (fictiva) ch’ha tschernì l’opziun dad ir «heim ins Reich» tracta il roman «Ein Hund kam in die Küche» (2023) da l’autur tirolais Sepp Mall. La famiglia sa decida d’emigrar dad in vitget alpin en in vitget plat a la riva dal Danubi. Ma il roman da Sepp Mall strenscha la gula gist pliras giadas, perquai che la famiglia perda en il decurs da be quatter onns tut: Il figl handicapà vegn liquidà da l’eutanasia nazistica. Il segund figl perda sias amicizias ch’el emprova adina da cultivar. Il bab turna da la guerra sco vrac. E la mamma perda insumma tut, schegea ch’ella ha anc l’energia d’organisar il return en ses amà vitg natal. Il roman «Ein Hund kam in die Küche» raquinta da la «opziun» tirolaisa en moda fina e tuttina groppa, e quai ord vista da Ludi, il figl da la famiglia. A quel restan a la fin da la guerra be trais chaussas ch’el rasa ora mintgatant sin la maisa cuschina. Èn quai forsa las trais chaussas ch’èn ses «dachasa»? Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Il roman "Ein Hund kam in die Küche" da Sepp Mall tematisescha la "opziun" en il Tirol dal Sid durant la Segunda Guerra mundiala.

Carmelia Maissen maina dapi in onn ils otg chantuns alpins – u meglier ditg l’organisaziun da lobby da quests chantuns. La cussegliera guvernativa tradescha sin tge culm ch’ella va gugent e tge problem ch’è da preschent virulent per ils chantuns alpins. La presidenta dals chantuns alpins Carmelia Maissen en ina stanza da sesida dal center administrativ Sinergia a Cuira – cun ina fotografia dals culms e dal Lai da Poschiavo. Fitg svelt hai stuì ir. Entaifer paucs dis ha Carmelia Maissen stuì decider, sch’ella surpiglia il presidi dals chantuns alpins. Quai è stà avant in onn. Il matg da l’onn passà è la cussegliera guvernativa grischuna lura vegnida elegida sco emprima dunna en quest post. Otg chantuns alpins sa radunan en la «Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins» e battan da cuminanza per lur interess. Suenter prest in onn en uffizi ha la FMR vulì savair da la presidenta, tge che fatschentia quests chantuns alpins. FMR: Avais Vus in piz preferì? Carmelia Maissen: I dat blers bels culms e per il solit è gist la davosa tura en las muntognas stada la pli pli bella. Ma nus avain in culm da chasa sur Sevgein, nua ch’jau sun creschida si e ch’è era damanaivel da Castrisch, nua ch’jau abitesch. Tge culm èsi? Igl è la Cauma, atgnamain gnanc propi in culm, plitost in mut, ma el è svelt cuntanschibel era in suentermezdi u per far ina simpla tura da skis. Ins ha ina bellezza vista sur l’entira Foppa. Jau sun gugent en moviment, ma n’hai betg adina peda da far lungas turas. Dad ir sin la Cauma è nuncumplitgà ed jau poss «luftiar» mes chau. Culms vegnan savens resentids sco impediment, per exempel per il traffic perquai che las vias na van betg dretg ora. Tge è Vossa vista? Ils culms sco cuntrada èn ina impurtanta part da nossa identitad – ensemen cun la cultura ch’è sa sviluppada sur tschientaners en las muntognas. La Svizra na fiss betg la Svizra senza questa part alpina. Tschai è ina realitad ch’igl è pli cumplitgà da surmuntar magari tschuncanta kilometers en lingia directa. Ma nus essan abels da manischar quai. Tge è per il mument il grond problem dals chantuns alpins? Tge che ans fatschenta fitg quest onn èn las finanzas. Il pachet da spargn da la Confederaziun cuntegna propostas che tutgassan sur mesira ils chantuns alpins. L’atun vegn lura anc la votaziun davart l’imposiziun da l’uschenumnà «Eigenmietwert», la valur da l’atgna locaziun. Era quai pertutga ils chantuns muntagnards dapli che autras regiuns. E tgenins èn ils temas ch’occupan a lunga vista la conferenza dals chantuns alpins? La planisaziun da territori è adina in grond tema, ma er il traffic cun las axas nord-sid pertutga ils chantuns dal Gottard, il Vallais ed il Grischun cun lur autostrada A13. Lura è l’energia in tema dinamic, nua che nossas regiuns muntagnardas cun las resursas d’aua e dal sulegl giogan ina impurtanta rolla. E magari ans fatschentain nus anc cun il luf. (sto rir) Il luf è in tema popular che muventa blers – auter la planisaziun da territori ch’è enorm decisiva per il svilup en las muntognas, ma ch’è ina materia uschè sitga. La planisaziun da territori è fitg cumplitgada. Magari surdumonda ella perfin las autoritads communalas ed era la populaziun che sto decider surlonder. Il luf è natiralmain ina chaussa bler pli emoziunala che ha – nà da sia istorgia – era varts miticas che giogan segir era ina rolla en la discussiun. Turnain anc ina giada tar il pachet da spargn da la Confederaziun: Quants daners ston vegnir spargnads? Per il chantun Grischun per exempel muntassan tuttas mesiras in surpli da custs da radund 50 milliuns per onn. Tge fa la Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins per impedir ch’i vegnia spargnà tant sin donn e cust da las regiuns muntagnardas? La schanza da la conferenza è da lavurar ora ina posiziun communabla e da s’engaschar cun forzas unidas per ils agens interess. Tar tut ils temas gist menziunads essan nus en in barat cun l’administraziun federala e cun ils cussegliers federals e sa chapescha cun noss parlamentaris a Berna. Uschia lavurain nus e nizzegiain nossa paisa politica en il sistem svizzer. «Alpen-Opec» ha la NZZ numnà il december passà ils chantuns muntagnards pervi dal lobing raffinà. Els hajan be paucs parlamentaris e tuttina ina gronda influenza. È quai vair u stravagà? Il term «Alpen-Opec» datti gia daditg, quel devi gia ils onns novanta. En emprima lingia èsi in cumpliment. Para vegni registrà che sch’ils chantuns muntagnards s’uneschan, han els ina ferma vusch en la politica svizra. Jau suppon ch’i haja era da far cun la muntada da las muntognas per l’identitad svizra. Ma era il sistem svizzer sco tal è in sistem equilibrà, nua ch’ins ha il sensori che mintga part dal pajais contribuescha insatge a la Svizra. È il success pia era collià cun l’identificaziun e ch’era parlamentaris da las citads mussan ina tscherta chapientscha per las muntognas? Jau pens ch’igl è in impurtant aspect. Blers en la Bassa han ina colliaziun persunala cun tschertas regiuns nua ch’els passentan per part dapi decennis las vacanzas da stad u d’enviern. Vus avais gia menziunà la valur da l’atgna locaziun (Eigenmietwert) che duai vegnir annullada. Quantas entradas da taglia perdessan ils chantuns muntagnards? Ils chantuns alpins – senza las vischnancas – perdan 200 milliuns francs l’onn tut tenor autezza dal tschains. Nus ans chattain en ina situaziun finanziala tendida e da magunar anc questa sperdita na va betg. Nus stuessan reducir prestaziuns u auzar taglias. Questas entradas èn substanzialas, era per las vischnancas. En il cumbat da votaziun essas Vus in’impurtanta persuna sco presidenta dals chantuns alpins. Il suveran decida davart ina taglia sin objects per mitigiar las sperditas d’entradas en ils chantuns, sche la valur da l’atgna locaziun vegn abolida. Co vegnis Vus ad argumentar? Nus vegnin ad argumentar cun las perditas finanzialas, ma era cun la nova taglia sin objects. Lezza lascha avert ina massa dumondas betg scleridas – dumondas giuridicas e proceduralas. Il parlament ha creà quest instrument quasi sur notg ma n’ha betg explitgà co ch’igl è d’exequir questa taglia sin objects. Ils chantuns stuessan lura mangiar ora la broda e surpigliar la responsabladad per la taglia sin objects? Da principi n’èsi gnanc sbaglià, ils chantuns surpiglian gugent responsabladad. Ma la taglia sin objects n’han ins betg ponderà bain. Sch’ins sa regorda be a las discussiuns per las taxas turisticas – quai è stà discussiuns hanadas ed engrevgiantas per la relaziun tranter indigens e proprietaris dad abitaziuns secundaras. Nus essan avisads sin bunas relaziuns. D’introducir ina taglia sin objects pudess daventar in test da stress per questas relaziuns. Avant in onn avais Vus stuì decider entaifer paucs dis, sche Vus surpigliais il presidi dals chantuns alpins. Tge ha dà il stausch da dir gea? I ha dà surura ina vacanza en il presidi ed jau sun vegnida dumandada. Jau ma sent fitg bain en questa conferenza. Igl è in lieu ch’ins po era dumandar en ina pausa collegas: Tge experientschas faschais Vus? Tuts enconuschan sumegliantas situaziuns ed ins po emprender dals auters. Quest barat colleghial, dentant cunzunt era ils interess e las sfidas spezialas dals chantuns muntagnards ma stattan fitg a cor. Perquai èsi immediat stà cler, sch’jau vegn purtada, ch’i fiss in’onur d’astgar presidiar questa conferenza. Ils otg chantuns cun in secretariat a Cuira Quests chantuns alpins èn da la partida: Uri, Sursilvania, Sutsilvania, Glaruna, Appenzell Dadens, Grischun, Tessin e Vallais. Ensemen furman els dapi il 1981 la Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins. Els cuvran 43 % da la surfatscha svizra. 1,1 milliuns persunas vivan en quests chantuns, quai che correspunda a 13 % da la populaziun svizra. A Cuira sa chatta il secretariat da la Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins. Il giurist Fadri Ramming è secretari general. (fmr/vi) Maissen sto cumbatter per milliuns Carmelia Maissen ha da manar quest onn in cumbat da votaziun sin champ federal – encunter l’aboliziun da la valur da l’atgna locaziun, l’uschenumnà «Eigenmietwert». 200 milliuns francs l’onn perdessan ils chantuns alpins entras questa midada fiscala. La cussegliera guvernativa presidiescha dapi in onn ils otg chantuns muntagnards. Claudia Cadruvi/FMR Il termin da votaziun n’è anc betg fixà – ma tant è tschert: Sch’il suveran svizzer di GEA, han ils chantuns muntagnards in problem: l’uschenumnà «Eigenmietwert» croda. «Ils chantuns alpins – senza las vischnancas – perdan 200 milliuns francs l’onn tut tenor autezza dal tschains», di Carmelia Maissen. L’onn passà ha la cussegliera guvernativa grischuna surpiglià il presidi da la Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins. Sco presidenta stat ella pia davanttiers en quest cumbat da votaziun sin livel federal. Tut surura ha Carmelia Maissen stuì decider, sch’ella vul insumma daventar presidenta. I saja stà in’onur da surpigliar il presidi, di ella en l’intervista cun la FMR. Questa organisaziun saja era in lieu, nua «ch’ins po era dumandar en ina pausa ils collegas: Tge experientschas faschais Vus?» Tut las regenzas alpinas enconuschian sumegliantas situaziuns ed ins possia emprender dals auters, di la cussegliera guvernativa.

L’assicuranza da malsauns e d’accidents ÖKK dal Grischun ha era dal 2024 fatg in gudogn da fatschenta da var 23 milliuns francs. Quai ha l’interpresa communitgà quest venderdi e resorta era dal rapport annual dal davos onn. Il success saja d’engraziar a l’augment fitg ferm da la cifra da clientas e clients, als resultats allegraivels en las assicuranzas supplementaras ed a la buna rendita en las investiziuns da chapital. Tenor las indicaziuns da l’assicuranza ha ella pudì recaltgar 7900 novas clientas e clients en il chantun Grischun ed haja uschia ina posiziun dominanta en il martgà. Actualmain possia l’assicuranza porscher ses servetschs e products a 229 000 clients privats e 12 600 interpresas, ha la ÖKK scrit venderdi. En sia communicaziun ha ella sincerà da vulair «sviluppar vinavant activamain il sistem da sanadad en il Grischun». (cdm/fmr)

Vus As regurdais segir anc da Valon Behrami, l’anteriur giugader da ballape da la squadra naziunala? Insumma, per quellas e quels che na s’interesseschan betg propi per ballape: El è l’um da la skiunza Lara Gut-Behrami. Cura che Valon Behrami era però anc in ballapedist da vaglia e giugava en la «nati», lura eri interessant da guardar ils matschs sin l’emettur RSI, cun commentari talian. Valon Behrami na numnavan ils commentaturs prest mai cun num e prenum uffizial, mabain adina cun «il Ticinese Behrami». Ina staffetta da pass da la squadra svizra tunava lura uschia: «Benaglio – Lichtsteiner – Inler – il Ticinese Behrami – Barnetta – …» Damai marcavan ils commentaders da la Svizra taliana adina la derivanza da lur cumpatriot, creschì si a Stabio, giudim il Tessin. Sa chapescha ignoravan els ch’il pitschen Valon aveva vivì ils emprims tschintg onns da sia vita en il Cosovo e ch’el aveva lavurà durant sia carriera a Londra, Hamburg e Napoli. Quai è gea irrelevant per in giugadur da la «nati»! Valon Behrami era «il Ticinese», oriund da Stabio e basta. Ussa pudess ins dir: «Quai è puspè in mussament per il tipic patriotissem tessinais! Il Tessin sto adina marcar, sche insatge u insatgi tutga ad els!» – Però adatg, co è quai en il mund rumantsch? Avais era gia constatà che tuttas persunas rumantschas vegnan savens garnidas – surtut en las medias – cun l’attribut «oriund da ...»? – Avant in tempet è quai dà en egl tar in rapport d’in referat dal romanist Renzo Caduff a Mustér. Il redactur aveva identifitgà quel sco «convischin da Mustér». Ch’el viva gia dapi prest trais decennis en la Svizra franzosa, quai n’è cumparì nagliur en il text. N’è quai betg interessant? Però l’exempel da Renzo Caduff n’è betg in cas singular. Il cusseglier naziunal Martin Candinas vala quasi en mintga rapport medial sco politicher sursilvan «oriund da Rabius», schegea ch’el viva dapi blers onns a Cuira. La chapitala grischuna vegn dentant menziunada darar. Livio Foffa, il moderatur dad RTR, è per audituras ed aspectaturs «quel da Müstair», schebain ch’el viva en il fratemp pli ditg da tschella vart dal Pass dal Fuorn. I dess anc blers auters exempels da persunas enconuschentas en il mund rumantsch: Nino Schurter da Tersnaus, Oceana Galmarini dad Ardez, Dario Cologna da la Val Müstair, Mario Pacchioli da Rabius, Rico Valär da Zuoz, Arnold Spescha da Pigniu, Annina Campell da Cinuos-chel, Arno Camenisch da Tavanasa ... – Senza vulair far entiert ad ina da quellas persunas, ma lur lieu d’origin è atgnamain mo pli lieu da vacanzas, lieu da visita e forsa d’encreschadetgna. Perfin ils Fränzlis èn e restan oriunds da Tschlin per tutt’eternitad, era sch’il suffix «da Tschlin» è svanì en il fratemp cun la midada da generaziun. La dumonda è damai: Pertge? – Pertge èsi en il mund (medial) rumantsch, sco en quel tessinais, uschè impurtant dad adina marcar e declerar danunder ch’ina persuna è oriundamain? I tuna mintgatant sco ina sort conferma genetica u genealogica detg scurrila. U èsi simplamain ina colliaziun ch’è enorm impurtanta per ina minoritad sco quella rumantscha? Èsi impurtant da marcar il lieu d’uffanza per uschia testifitgar las ragischs? Vala anc adina la constataziun dal publicist Werner Catrina dal 1983? En sia analisa «Die Rätoromanen zwischen Resignation und Aufbruch» aveva el scrit tranter auter: «Anderseits tragen alle Romanen, die jetzt in Chur, Arlesheim, San Francisco oder in einem der sprachlichen Rutschgebiete ihrer bündnerischen Heimat leben, eine in früher Kindheit angelegte rätoromanische Schicht in sich. Dieser Teil ihres Wesens mag verschüttet sein, ausradieren lässt er sich nicht.» – Quai po schon esser. Ma atgnamain vala quai gea per tut las persunas da quest pitschen mund: l’uffanza determinescha adina ina «vetta da vita» culturala e sociala che na sa lascha betg propi stizzar. U betg? Ma probabel è la denominaziun d’origin per la pitschna minoritad rumantscha simplamain pli impurtanta che per autras cuminanzas, per pudair sa famigliarisar cun ina persuna, cun «in da nus», ed uschia stgaffir ed engrondir l’atgna cuminanza. La pitschna cuminanza sto gea batter per mintga commember, entant che las grondas cuminanzas culturalas pon ignorar quai generusamain. U savais vus danunder ch’il skiunz-superstar Marco Odermatt è? Nua sa chatta sia «vetta oriunda»? È el forsa perfin da Tersnaus? – Scumettain: Sch’il commentader tar la proxima cursa da skis vegn da la Svizra Centrala, lura di el segir cun gronda persvasiun locala: «Der Stanser Marco Odermatt». David Truttmann da Cuira – ed oriund da Müstair! – è dapi il 2019 schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) David Truttmann, schefredactur FMR

In dals profils dal terren è vegnì fatg sin in prà a Salouf. Tenor l'analisa ha quel ina buna consistenza chemica cun in aut potenzial da racolta. En il rom dal project «Agricultura neutrala al clima en il Grischun» ha il Chantun prendì il terratsch sut la marella. Da differents prads da bains purils – p. ex. a Salouf ed Ardez – èn numnadamain vegnids fatgs profils dal terren. Quai per mussar, co che l’agricultura pudess nizzegiar meglier il potenzial dal terren ed uschia spargnar resursas. Il chantun Grischun ha analisà l’atun 2024 ses terratsch en il rom dal project «Agricultura neutrala al clima en il Grischun» (guarda boxa sutvart). Quai cun chavar sin otg differents prads da bains purils uschenumnadas «fanestras dal terren», ubain foss da radund in fin dus meters profunditad. Ils resultats da quest monitoring duain la finala gidar a reducir las emissiuns da gas cun effect da serra en l’agricultura, sco che Christjohannes Gilli ha explitgà envers la FMR: «Ins sto enconuscher il terratsch per pudair nizzegiar meglier il potenzial e spargnar resursas.» Christjohannes Gilli maina sez in bain puril a Sufers ed ha accumpagnà stretgamain quest project. E sco ch’el ha ditg envers la FMR, è quest monitoring stà insatge nunusità per il Grischun: «Normalmain prendan ins be provas dal terren sura per analisar quel areguard la humusaziun e substanzas nutritivas. Per far quai foran ins or il terren en 20 fin 30 lieus per hectara e calculescha la media.» En il rom dal project «Agricultura neutrala al clima en il Grischun» hajan ins percunter chavà singuls profils profunds ed uschia obtegnì resultats pli extendids. In sguard en il passà Ils profils dal terren na sajan perquai era betg mo interessants per l’agricultura, uschia Christjohannes Gilli: «Quest monitoring ans porscha er in sguard en il passà dal terren. En intgins lieus, sco ad Ardez, avain nus scuvert uschia veglias stresas da terra ch’èn vegnidas cuvridas da material nov. Ils profils dal terren porschan pia era scuvertas geologicas.» En spezial haja il monitoring plinavant mussà che la cartaziun dal terren en il Grischun n’è per part betg precisa, sco che Christjohannes Gilli ha declerà vinavant: «La cartaziun sa basa en il Grischun per gronda part sin stimaziuns, cunquai ch’i mancan analisas extendidas. Sco ch’il monitoring ha mussà, na correspundan las stimaziuns dentant betg adina a la realitad.» Ils novs profils dal terren pon pia per part era confermar u refutar las ipotesas davart ils tip da terren en il Grischun. Ma er areguard l’agricultura hajan las «fanestras dal terren» procurà per scuvertas. Uschia saja il terren per part enragischà pli profund che spetgà. Sin in prà a Salouf per exempel sajan ragischs fermas e lungas creschidas fin in meter profund en la terra. Talas observaziuns na possian ins uschiglio strusch far, uschia Christjohannes Gilli: «Quella profunditad na cuntanschan ins normalmain betg cun prender provas cun la pala. Dapli che 50 centimeters profund na pon ins betg chavar uschia.» Igl è ina da las scuvertas dal monitoring dal terren a Salouf: las ragischs èn pli profundas che spetgà. Conclusiuns individualas Las conclusiuns per la pratica èn dentant fitg individualas, sco che Christjohannes Gilli ha explitgà: «Sin basa dals profils pon ins trair conclusiuns specificas per mintga lieu. Quels mussan, tge che fa senn e quant bain ch’ins po cultivar il terren.» Tenor il profil d’in prà a Cazas (Montéwald), haja quel in potenzial plitost modest, sco ch’ins po leger en la publicaziun: «In’auta productivitad è be da spetgar da stads cun plievgia regulara e moderada.» Las cundiziuns dal terren dovrian blera attenziun. Auter guarda quai puspè ora a Salouf. Là haja il terren ina buna consistenza chemica cun in aut potenzial da racolta. Ma er quel haja sias limitas, uschia il rapport: «Tras l’auta concentraziun da glera en il terren sura è la varietad da la cultivaziun da l’er restrenschida. Per la producziun da pavel ha el dentant bunas cundiziuns.» A basa da quellas infurmaziuns pon puras e purs pia s’orientar e prender mesiras. Ma la finala decida mintgina e mintgin sez, uschia Christjohannes Gilli: «Ils profils mussan be, tge che faschess senn. Co ch’il terren vegn la finala cultivà, decidan las puras ed ils purs.» Tut tenor lieu stoppian ins dentant prender mesiras particularas ed investir resursas supplementaras, sco quai che las analisas dal terratsch han mussà. La publicaziun dals profils dal terren chattan ins sin la pagina d’internet www.klimabauern.ch sut «Eigene Publikationen». Ina fossa speziala: tranter auter a Salouf è il terratsch dad in prà vegnì analisà en il rom dal project «Agricultura neutrala al clima en il Grischun». La fossa pussibilitescha da dar in sguard en il terren. Agricultura neutrala al clima Il chantun Grischun ha lantschà l’onn 2021 il project «Agricultura grischuna neutrala al clima» per promover in’agricultura cun pli paucas emissiuns da gas cun effect da serra. La fasa da pilot da quest project vegn terminada en il decurs da quest onn, sco ch’il manader da l’Uffizi d’agricultura e geoinfurmaziun dal Grischun, Daniel Buschauer, ha confermà envers la FMR: «Intgins projects parzials cuntinueschan anc. Ma il 2026 cumenza la fasa d’expansiun.» Sco part da la fasa da pilot han totalmain 52 manaschis purils realisà mesiras concretas per reducir las emissiuns da gas cun effect da serra. A basa dals differents projects parzials duain mesiras adattadas per la pratica vegnir applitgadas sin tut l’agricultura grischuna a partir da l’onn 2026. Context dal project Il project «Agricultura grischuna neutrala al clima» fa part dal plan d’acziun «Green Deal per il Grischun» (AGD – Aktionsplan Green Deal). Quai vul dir ch’el vegn finanzià a basa da quel, uschia Christjohannes Gilli da la Agricultura neutrala al clima en il Grischun: «La cuntinuaziun da quest project dependa finanzialmain dal Green Deal.» E quel è dapi l'emna passada sut tetg. Cun 80 cunter 32 vuschs ha il Cussegl grond deliberà la lescha da clima e d’innovaziun. Quella pussibilitescha mesiras per proteger il clima dad ina milliarda francs fin l’onn 2025. I pudess dentant anc dar in referendum cunter la decisiun e la finala pudess uschia la populaziun grischuna avair l’ultim pled en chaussa, sco che la FMR ha rapportà en «La Quotidiana» dals 25 d’avrigl 2025. Gia reducì las emissiuns Sco ch’ins po leger en il rapport da basa da l’AGD dal 2021, duai l’agricultura grischuna daventar neutrala al clima fin l’onn 2050. Per cuntanscher quai na saja dentant betg suffizient dad optimar il manaschi e las structuras cun innovaziuns. Radund 50 % da las emissiuns da l’agricultura stoppian la finala vegnir cumpensadas, cunzunt cun accumular CO2 en il terren. Tenor las datas da l’Uffizi federal d’ambient è l’agricultura stada responsabla per radund 16 % da las emissiuns da gas cun effect da serra l’onn 2023 en Svizra. Be il traffic (radund 34 %) e l’industria (radund 22 %) han emess dapli quel onn. Dapi 1990 ha l’agricultura dentant reducì las emissiuns da 7,87 a 6,54 milliuns tonnas CO2-equivalent – la mesira per inditgar l’effect da differents gas sin il clima. Dapli infurmaziuns davart «Agricultura grischuna neutrala al clima» ed ils projects parzials chattan ins sin la pagina d’internet www.klimabauern.ch.

Venderdi, ils 9 da matg 2025, inaugurescha la citad da Cuira sin la Obere Au il nov areal da sport sin tschispet (Rasensport-Infrastruktur). I vegn ad esser il pli grond center en il Grischun per sports sco ballape u american football. Quai ha la citad fatg a savair quest venderdi en ina communicaziun a las medias. Il nov stadion per ballape ed american football cun las diversas plazzas da trenament. Cun l’inauguraziun da l’areal va a fin ina fasa da planisaziun e construcziun da set onns. La fin dal 2018 aveva il suveran da Cuira approvà la sanaziun dals implants da sport sin la Obere Au, in project cun il num «Eisball» che vuleva cumbinar la construcziun d’infrastructura da glatsch e da sports sin tschispet. A partir da favrer 2024 è vegnida construida la part dal tschispet, surtut per il ballape. Quest entir areal porscha uss en ses minz ina gronda plazza da ballape cun ina tribuna (per 1500 aspectaturas ed aspectaturs) che correspunda a las pretensiuns da l’emprima liga. Ma dasperas datti sin il grond areal anc tschintg ulteriuras plazzas da ballape, trais plazzas cun tschispet artifizial e 20 differentas gardarobas. Per festivar l’avertura da quest implant envida la citad da Cuira tut la populaziun da far ils 9 da matg in gir sur il nov areal. (cdm/fmr) Il nov stadion per ballape ed american football cun las diversas plazzas da trenament. Il nov stadion per ballape ed american football cun las diversas plazzas da trenament.

La vischnanca da Ferrera/Schmitten ha infurmà venderdi saira la populaziun davart las sfidas da finanzas che l’occupeschan. Ina soluziun a lunga vista fiss la fusiun cun ina vischnanca vischina: cun Tavau, Albula/Alvra u cun Bravogn/Filisur. In avraporta pudess esser la scola, nua che Ferrera/Schmitten collavura cun Tavau. A la vischnanca da Ferrera/Schmitten stat l’aua finanzialmain a culiez. Per pudair far las investiziuns necessarias mancan mintg’onn var 250 000 francs. Il president communal Marc Fürsinger ha perquai explitgà venderdi, a chaschun d’ina saira d’infurmaziun, che las reservas da l’agen chapital sajan a fin il pli tard en dus onns. «La vischnanca spenda dapi intgins onns dapli raps che quai ch’i vegnan en.» Uschia saja il spazi d’agir finanzial Il president communal da Ferrera/Schmitten ha resumà envers RTR: «La mancanza da finanzas fa a nus fitg gronds quitads.» Dapli taglia e fusiun Per esser ina spusa attractiva en ina eventuala fusiun communala cun ina vischnanca vischina sco Tavau, Albula/Alvra u Bravuogn/Filisur avess Schmitten per exempel da generar dapli entradas cun auzar il pe da taglia (da 100 % sin 130 %), schebain che era quel auzament na schliass betg ils quitads finanzials dals proxims onns. Cun in questiunari – repartì en las chasadas quest’emna – vegn la populaziun ussa dumandada en furma consultativa, cun tgenina vischnanca ch’ins preferiss da fusiunar. Emprims contacts èn gia fatgs cun tut ils trais vischins. Il president communal Marc Fürsinger ha però intunà: «Nus vulain era en avegnir avair bunas relaziuns cun tuts, betg mo cun Tavau, mabain era cun las vischnancas Albula/Alvra e Bravuogn/Filisur.» Il grond avantatg per Tavau Dapi in onn fa Schmitten part al consorzi da scola Tavau. La dretgira administrativa dal Grischun aveva decidì l’avrigl 2022 cunter la regenza grischuna, la quala vuleva atgnamain che Schmitten restia cun sia scola en la Val Alvra. La suveranitad communala è dentant vegnida valitada pli auta. E questa decisiun e constellaziun pudess er esser in avraporta per ina fusiun communala cun Tavau. Uschia ha era il represchentant dal Chantun ch’è stà preschent venderdi a la sairada a Schmitten ditg: «Ina fusiun da Schmitten e Tavau po esser ina soluziun. Il Chantun vegn a porscher maun.» El ha era rendì attent a las pussaivladads da sustegns finanzials en connex cun fusiuns. Simon Theus, il vicemanader da l’Uffizi da vischnancas dal Grischun, ha intunà che la scola saja propi in ferm argument a favur da Tavau. Il medem mument saja dentant era da mantegnair vinavant in bun contact cun las autras vischnancas (Albula/Alvra e Bravuogn), ha Simon Theus punctuà pliras giadas venderdi saira. Ins veglia anc laschar avert tuttas opziuns.

I dat lieus en Svizra che vegnan connectads en nossa memoria collectiva cun ina tragedia. La citad turitgaisa dad Uster è in da quels lieus. Avant detg exact 40 onns, ils 9 da matg 1985, moran 12 persunas en il bogn public. La saira, enturn las 20.30, durant ch’ina squadra da juniors dal club da nodar trenescha gist en la halla, croda l’entir palantschieu sura sin il bassin. Intginas persunas han gronda fortuna e survivan, ma 12 nudadras e nudaders n’han nagina schanza. Els vegnan sepulids da la platta da betun. L’emissiun «Zeitblende» dad SRF recapitulescha – en duas parts – questa tragedia. Las redacturas han discurrì cun ina perditga ch’ha survivì cun gronda fortuna la disgrazia, quella giada in giuven da 18 onns. A pled en l’emissiun vegn er in sfunsader da polizia che sa regorda dals emprims muments da salvament. Lur raquints fan sgarschur e mussan quant pauc che po decider tranter vita e mort. Ma las redacturas ch’han realisà questas duas ediziuns da la «Zeitblende» na sa restrenschan betg mo sin la recapitulaziun da la disgrazia. Ellas van era a la tschertga da respostas pertge che la platta da betun ha insumma pudì crudar giu, tgi ch’è stà la culpa e tge consequenzas che la disgrazia ha gì silsuenter per la surveglianza dals gronds palantschieus en bogns cuverts en Svizra. Las duas episodas da l’emissiun «Zeitblende» èn accessiblas sin la plattafurma online da Play SRF. Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Il lieu da la tragedia - ils 9 da matg 1985 sballuna in palantschieu da betun en il bogn public ad Uster.

Quests dis cumpara tar la Chasa Editura Rumantscha (CER) ina nova collecziun poetica cun il titel «Amur. Poesias 1648–2025». I sa tracta dad «in’invista en la lirica d’amur rumantscha dal passà e dal preschent», sco che la CER ha communitgà quest mardi. L’antologia è vegnida curatada da las duas romanistas engiadinaisas Annetta Ganzoni e Bettina Vital. E lur publicaziun rinserra ina sesantina da poesias originalas da tut ils idioms e rumantsch grischun che entran er en in dialog cun lur translaziuns tudestgas, talianas u franzosas. Ina buna part da las translaziun ha procurà la translatura premiada Ruth Gantert. La collecziun è structurada en sis chapitels tematics e metta in accent spezial sin la lirica da dunnas. Accumpagnads vegnan ils singuls chapitels da las poesias d’amur era dad illustraziuns minimalisticas da Lea Gredig. Il cudesch po vegnir retratg a partir dals 8 da matg 2025 en las librarias ubain direct via l’editura. Tenor communicaziun da la CER è la vernissascha dal cudesch ils 8 da matg 2025 (18.15) en la bar dal Teater Cuira. Quella vegn era enramada musicalmain dal clarinettist Josias Just. (cdm/fmr)

Las lingias grassas e finas dal mais avrigl 2025 In portg selvadi è restà sur enviern en il territori da Tschlin - ina surpraisa per las autoritads chantunalas. Tge è schon normal? – Quai ans dumandain nus durant l’avrigl atgnamain savens observond las capriolas da l’aura. Ma quest mais hai anc dà autras situaziuns per tschentar la dumonda: Tge è schon normal? Che la HIGA vegn organisada ina giada l’onn a Cuira, quai è normalitad grischuna. Quest mais ha la HIGA puspè attratg var 18 000 visitaduras e visitadurs en ed enturn la Stadthalle. Er il president da la regenza Marcus Caduff ha rendì onur a l’exposiziun da mastergnanza e commerzi, la quala ha mess quest onn las medias ed il recycling en il center. En ses pled d’avertura ha Marcus Caduff fatg attent a la funcziun impurtanta da las medias sco quarta pussanza en in stadi democratic. Ma el ha era fatg in appel a las medias: «I fiss bel, sche nus na stuessan betg tadlar mintga toffa che vegn actualmain mintga di nà da tschella vart da la mar.» – Nus da las medias prendain natiralmain a cor quella recumandaziun guvernamentala. Il problem è simplamain che tut quai che vegn dapi quest onn nà sur l’Atlantic toffa sgarschaivel. Quellas toffas na sa laschan gnanc reciclar. A Scuol èsi gia bunamain normal che las radunanzas communalas cuzzan pli ditg. Ina debatta en radunanza è perfin stada quest mais uschè animada ch’il capo communal, Aita Zanetti, ha stuì «appellar al respect ed a la cultura da discussiun». Ed ella ha era stuì giavischar ch’ils preschents restian «pro la chosa e nu dvaintan persunals». Ma sur da tge tematica è insumma vegnì debattà a Scuol? – I gieva atgnamain mo per il diever da las vias champestras e da las vias da guaud. Igl era pia ina tematica plitost marginala, pudess ins pensar. Ma apunta, sch’i va en il Grischun per il luf, per chamonas da chatscha ubain vias da guaud, lura siglian las sbrinzlas! Pia tut normal. Il ospitals en il Grischun han er schon gì temps pli «normals», cun cifras pli nairas che cotschnas. Quai vala era per il Spital regiunal Surselva. Il favrer ha il directur da l’ospital inoltrà sia demissiun. E quest mais è vegnì enconuschent ch’il president dal cussegl d’administraziun, Thomas Buchli, sa retiria suenter 10 onns en uffizi. Ses successur è dentant gia chattà e sto be anc vegnir elegì proximamain. Igl è l’interprendider Gieri Cathomas, oriund da Sumvitg. – Gieri Cathomas? Quai è bain quel ch’aveva co-organisà ils tests da massa en il Grischun durant la pandemia da corona? Quai è bain «Gieri, il stroli» che l’emissiun Cuntrasts aveva purtretà avant 5-6 onns? – Insumma, probabel dovri ussa propi in pau in «stroli» che vegn da scurlattar tras il sistem da sanadad. Pli baud eri normal ch’i deva en mintga vitg in policist communal. Quel fascheva ses gir e stueva surtut controllar en las ustarias, sche l’ura da polizia vegniva resguardada. Oz na datti strusch pli quel uffizi. U datti forsa bainprest in revival dal policist communal, simplamain cun in’autra incumbensa? Per exempel per controllar, sche las chasas en il vitg vegnan duvradas sco emprimas abitaziuns u sco residenzas da vacanzas. L’idea da quella controlla ha lantschà il nov capo da Valsot, Peder Caviezel, en in’intervista – schegea ch’el ha manegià quai ironicamain: «Nus sperain da nu stuvair ir la saira a verer ingio chi arda la glüm ed ingio chi sun serrats ils uschöls.» Ma tgi sa? Or da la narradad nascha anc gugent la normalitad. Ina surpraisa ha fatg stremblir quest mais il mund litterar rumantsch or da sia normalitad. Ils Dis da litteratura fan midada. Suenter 35 onns a Domat vegn il festival organisà quest onn a Cuira. Igl è in veritabel terratrembel, surtut per la vischnanca burgaisa ch’ha sponsurisà durant tut quests onns generusamain il festival ed ils premis litterars. L’enconuschent «Premi Term Bel», numnà tenor la muntogna da chasa da Domat, na vegn pia en avegnir strusch pli ad avair num uschia. Però co numnar in eventual premi litterar dal nov festival rumantsch a Cuira? – Las emprimas propostas: «Premi Rosen­hügel», «Premi Felsberger Calanda», «Premi Roti Platta». Ulteriuras propostas per plaschair inoltrar direct al nov comité d’organisaziun dal festival – e betg a la vischnanca burgaisa da Domat! Panels fotovoltaics tutgan oz quasi sin mintga tetg. Quai è normal. Ma avant 40 onns era quai auter. Precis in giubileum da quatter decennis po festivar quest onn la fatschenta dad in piunier solar. Christian Hassler da Donat era stà en ils onns ‘80 in dals emprims en il Grischun ch’ha installà indrizs solars. Cumenzà aveva el sin in’alp sut il Piz Beverin, sco ch’el ha raquintà quest mais a la FMR. Inspirà dal piunier da medias Roger Schawinski e ses Radio 24 aveva era Christian Hassler gì l’idea da zambregiar durant la stad ad alp in emettur per ses «Radio Bacillus». Ma quel emettur duvrava natiralmain electricitad. E danunder prender quella? La soluziun: il sulegl! – Ed uschia è naschì sin l’Alp digl Obrist l’emprim indriz solar che Hassler ha lura perfin pudì vender ad in’acla vischina. Igl è stà il punct da partenza per si’interpresa d’energia solara ch’exista ussa dapi 40 onns. E tge schess Roger Schawinski da tut quella bell’istorgia? – Bain cler: «Isch mini Idee gsi!» Mintga normal vitget ed aclaun grischun ha mirs sitgs. Ma quellas perditgas dad ina cultivaziun agricula d’antruras ston vegnir renovadas da temp en temp – e crap per crap. Quai custa. Perquai ha il chantun Grischun communitgà quest mais da vulair sustegnair durant il 2025 la renovaziun da mirs sitgs cun l’import da 325 000 francs. En sia communicaziun ha la Regenza fatg a savair che quels raps sajan destinads per 3,7 km mirs sitgs en questas vischnancas (adatg, i dat ina detga enumeraziun alfabetica, citada or da la communicaziun uffiziala): «Alvra, Andeer, Avras, Bever, Bravuogn ­Filisur, Brusio, Calanca, Cuira, ­Farera, Giuvaulta, Grono, Landquart, Lantsch, Luzein, Medel (Lucmagn), Mesocco, Muntogna da Schons, Mustér, Poschiavo, Rossa, Roveredo, Santa Maria en Calanca, Schluein, Scuol, Soazza, Surses, Trimmis, Trun, Tujetsch, Tumleastga, Val Müstair, Valragn, Val ­S. Pieder, Valsot, Val Stussavgia, Zernez sco er Zizers» – Pelvair, il mir chinais è in cac d’ina mustga en cumparegliaziun cun ils mirs sitgs en il Grischun. Il papa è mort. Quai n’è betg normal, mabain trist per bleras persunas catolicas. Però trais emnas avant la mort da papa Francestg ha in expert en dumondas papalas, Paolo Rodari, referì a ­Casti. L’autur, schurnalist ed anteriur correspundent dal Vatican ha ditg en ses referat che cun papa Francestg saja «la normalitad puspe stada preschainta aint igl Vatican», sco che la FMR ha rapportà. Ha ussa, cun la mort da papa Francestg, la normalitad pia puspè bandunà Roma? Na, na, Martin ­Candinas è dapi quests dis il nov president da la Fundaziun da la Guardia papala svizra. Quel guarda schon che tut giaja sco ch’igl ha dad ir. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? – Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

A Savognin ha gì lieu sonda passada la radunanza da l’associaziun ASTAG. La secziun reunescha ils interprendiders da transport dal Grischun. Sco nov president è vegnì elegì il Sursilvan Clau Caviezel. Ma l’associaziun è era confruntada cun inqual sfida. Ina è la mancanza da camiunists ed in’autra vegn nà dals Stadis Unids. Senza carburant èsi strusch pussaivel da far transports cun camiuns. La ASTAG è l’organisaziun naziunala, a la quala appartegnan var 7000 interpresas da transport. L’associaziun tetgala e svizra ha 18 secziuns ed ina da quellas è er la secziun grischuna. Commembers da la secziun grischuna èn 150 interprendiders da transport. Preschientscha politica Preschentas a la radunanza generala da sonda passada a Savognin èn er stadas bleras persunas da la politica, da l’economia ed era da la polizia. En ses pled da bainvegni ha il president Roland Jäggi ditg che per la secziun cun lur commembers saja da gronda muntada ch’era la politica, l’economia e la polizia saja represchentada a la radunanza generala da la secziun. Represchentà la vischnanca da Surses ha il vicemastral Adrian Ballat. Surses haja dapi tschientaners ina ferma relaziun cun il traffic ed er anc oz saja quai uschia. Adrian Ballat ha lura er engrazià a Roland Jäggi d’avair tschernì Surses e Savognin sco lieu per la radunanza generala 2025. Ina raschun è lura er che cun Dietegen Demarmels da Salouf appartegna alla suprastanza da la secziun grischuna da l’ASTAG in interprendider da transport da la regiun. Cusseglier guvernativ Peter Peyer ha represchentà la regenza grischuna. El ha cunzunt tematisà la segirtad che saja da gronda muntada per ils camiunists e per las interpresas da transport. Quella segirezza vegnia cunzunt rinforzada cun las controllas da camiuns, cun il center da controllas che sa chatta a Cazas. Da vart da l’organisaziun ASTAG è cunzunt vegnì ditg a Peyer da s’engaschar er en l’avegnir per bunas cundiziuns da basa per las interpresas da transport e lur patruns. Ina persuna che enconuscha la branscha Suenter esser stà 33 onns commember da la suprastanza da l’ASTAG grischuna, e da quels 14 onns president da la secziun, è Roland Jäggi sa retratg da ses uffizi. El saja stà in president fitg engaschà, haja prestà lavur exemplarica ed adina mess en il center ils commembers da la secziun e lur interpresas da transport. Quai è vegnì ditg da pliras persunas che han drizzà pleds d’engraziament al president partent. Era sco commember dalla suprastanza centrala da l’ASTAG svizra saja Roland Jäggi stà ina persuna fidada adina pronta da collavurar. Quai ha ditg André Kirchhofer, il vicepresident dal l’ASTAG svizra. Quel ha dentant era menziunà che da preschent sajan blers patruns da las firmas da transport fitg indecis, sch’i fetschia senn da far investiziuns e cumprar novs camiuns. La raschun sajan las directivas da Donald Trump d’introducir in dazi era per la Svizra. Sco successur da Roland Jäggi han ils preschents a Savognin lura elegì cun in grond applaus Clau Caviezel. L’um da 56 onns, oriund e creschì si a Trun, è da preschent mainagestiun da l’interpresa da transport Kuoni SA, staziunada a Domat. Clau Caviezel ha fatg ina carriera singulara, dal simpel camiunist, zap per zap fin tar il mainagestiun da la gronda firma grischuna da transport cun 220 emploiadas ed emploiads. La mancanza da camiunists è gronda Roland Jäggi, il president partent, ha ditg a la radunanza che la mancanza da camiunists na saja betg mo gronda en Svizra, mabain er en il Grischun. En Svizra vegnan en ils proxims onns passa 5000 camiunists ad ir en pensiun. L’avust 2024 hajan percunter be set giuvens cumenzà en il Grischun cun l’emprendissadi da camiunist. Da preschent dettia 25 emprendists. Deplorablamain haja il suveran svizzer ditg cleramain NA al schlargiament da las autostradas, è vegnì ditg a la radunanza da l’ASTAG. Per la branscha da transport saja quai stà ina gronda terrada, uschia Roland Jäggi. Vias surchargiadas e trens da vitgira surchargiads, quai muntia per la Svizra en l’avegnir ina vaira sfida. Pertutgads sajan ils interprendiders da transport era da la nova taxa sin il traffic da camiuns che vegnia ad ir en vigur quest onn. Er ils auts pretschs dal carburant fan quitads a las interpresas da transport. Quels n’èn bain betg pli uschè auts sco gist suenter la pandemia, dentant na sa reduceschian els betg uschè svelt sco ch’els èn creschids. La consequenza: ils custs da transport èn pli auts e quai percorschan ils clients. «Era quai che pertutga ils pretschs per carburant pudessi tgunsch er dar ina midada pervia dal nov ­dazi», ha punctuà André Kirchofer da l’associaziun svizra. La contribuziun annuala da las interpresas da transport per la commembranza tar la secziun grischuna da l’ASTAG sa drizza tenor dumber da camiuns. 43 % da las firmas han 1 fin 4 camiuns. 34 % han tranter 5 e 10 camiuns ed 11 % han lura en garascha 11 fin 20 camiuns. La contribuziun da commembranza va da 250 francs fin 550 francs. Clau Caviezel è il nov president da l’ASTAG ­grischuna. Roland Jäggi, flancà da Dietegen Demarmels (san.) ed Adrian Ballat.

Il tip Quantas manzegnas raquintan creschids ad uffants? Saja quai pervia da la cretta, pervia da la societad u simplamain per mantegnair in tschert misteri. En il roman «Malnata» da la giuvna autura taliana Beatrice Salvioni vai precis per questas manzegnas e per la scuverta ch’ins na vegn betg subit en l’enfiern, sch’ins fa insatge betg dal tut adequat. Cun questa critica fina vers la societad taliana dals onns 1930 èsi gartegià a l’autura Beatrice Salvioni da raquintar era in’istorgia da giuvnas e dunnas che vulan far valair lur atgna posiziun. L’istorgia da la Malnata gioga durant l’onn 1935 en ina citadina en la Lumbardia, dasper il flum Lambro. La giuvna Francesca, educada da far obedientscha ed or da buna famiglia è cumplettamain fascinada dad in’autra giuvna, che gioga a pe blut cun mauns malnets dasper il flum. Schebain ch’in contact cun la uschenumnada «Malnata» è natiralmain scumandà a Francesca, sa sviluppa in’amicizia profunda. Francesca emprenda ad enconuscher la «Malnata» e si’istorgia. Pliras giadas sto Francesca admetter ch’ils pregiudizis dals creschids e da la societad na correspundan betg a la vardad. Ma propi la fascinaziun da quest roman è il svilup da la giuvna Francesca a reguard a las manzegnas da la societad e da la baselgia, ed er a reguard als dretgs da las dunnas. Tut quai sa splega en in construct massivamain patriarcal en ina societad taliana, catolichischma e tissientada dal faschissem durant ils onns 1930. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Frontispizi dal roman "Malnata" da l'autura taliana Beatrice Salvioni.

El è l'emprim center d'asil en il Surses – il Scalotta en l'anteriura chasa da scola da Murmarera. L’avertura da l’emprim center d’asil en il Surses s’avischina. Las lavurs da preparaziun en l’anteriura chasa da scola Scalotta èn per gronda part terminadas. E sco ch’il Chantun ha infurmà il mardi saira a Beiva, ­prendan ils emprims cussadents e cussadentas alloschi a Murmarera mez matg. A l’entschatta vegnia il nov center d’asil a Murmarera ad avair radund 20 cussadentas e cussadents. E quai malgrà ch’igl avess plazza per bler dapli en l’anteriura chasa da scola Scalotta (guarda box), sco che Georg Carl ha explitgà il mardi passà en occasiun da la saira d’infurmaziun a Beiva: «En il nov center da transit pudessan nus alloschar maximalmain radund 80 persunas. Per regla na surpassa l’occupaziun da noss centers d’asil dentant betg 60 ​% da la capacitad.» Il Chantun dovria reservas, en cas d’urgenza. Cura ch’ils ­emprims cussadents e las emprimas cussadentas arrivan lura exact a Murmarera n’ha il manader da partiziun asil e return da l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun betg pudì dir. I vegnia dentant ad esser pli u main mez matg e damai pli tard che spetgà. Il Scalotta è il nov Rustico Oriundamain era il Scalotta numnadamain planisà sco successur dal Rustico a Laax ch’è serrà dapi il mars 2025 (la FMR ha rapportà ils 1. d’avrigl 2025). Sulet la chascha da brevs cun l’adressa veglia – TRZ Rustico, Via Marcau 4 (guarda foto) – ha pudì far la midada ad uras. Las cussadentas ed ils cussadents da Laax han ins percunter stuì distribuir sin auters centers grischuns, uschia il manader dal ­ressort collocaziun ed assistenza tar l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun Edvin Demunt: «Nus avessan gugent fatg ina transiziun da Laax a Murmarera senza ­interrupziun. Las ­lavurs da reconstrucziun dal Scalotta èn ­dentant sa retardadas.» Tgi che vegn ad abitar a Murmarera, hajan ins dentant per part gia decidì, sco che Edvin ­Demunt ha ditg vinavant: «Nus avain gia ­elegì diesch tochen quindesch persunas. Tut quellas èn gia stadas en auters centers. Uschia èsi pli simpel da cumenzar cun il ­manaschi e da far experientschas al lieu, cunquai che quellas persunas enconuschan gia nossas reglas.» I pudess numnadamain esser necessari da far pitschnas adattaziuns, per exempel areguard la mobilitad u en ­connex cun la situaziun da traffic sur il ­Güglia. Ina giada ch’il manaschi funcziuna, possian ins alura er auzar il dumber da cussadentas e cussadents. Il Scalotta è il nov Rustico – ma enfin ussa ha be la chascha da brevs fatg la midada da Laax tar il nov center d’asil a Murmarera. Nagins uffants che ston ir a scola Cler è en pli era ch’il Scalotta na vegn betg ad alloschar uffants obligads d’ir a scola. Per l’ina na saja il lieu betg adattà e per l’autra dispona il Chantun gia da set auters centers cun scolas, declera Georg Carl. Sco ch’el ha declerà, vegn il Scalotta dentant ad esser en mintga cas in manaschi maschadà: «A ­Murmarera vegnan alloschads requirents e requirentas d’asil sco er Ucranaisas ed ­Ucranais cun basegn da protecziun. Ed i vegn segir ad esser ina maschaida cun dunnas ed umens.» Ord experientscha saja quai meglier per il manaschi. Plinavant hajan las cussadentas ed ils cussadents dal Scalotta per il pli tranter 20 e 50 onns e derivian cunzunt da trais pajas: «En il Grischun èn las bleras persunas che tschertgan asil dad Afganistan, ­Tirchia e Siria. E quai vegn pia er ad esser uschia a Murmarera.» In pau sco ina gronda WG La cumpetenza da decider, tgi che vegn nua, quella saja dentant cleramain tar il Chantun, e betg tar ils requirents e las requirentas d’asil, sco che Georg Carl ha accentuà. Sch’insatgi sto ir en in center isolà sco apunto a Murmarera, possia quai chaschunar in pau malcuntentientscha: «Cunzunt ils giuvens fissan pli gugent en ina citad u almain en in lieu pli central. En general èn las requirentas ed ils requirents dentant era simplamain cuntents dad avair in albiert.» Concret munta quai ch’els dorman a Scalotta en chombras da quatter fin sis persunas e letgs da cajuta. Ultra da stgaffas dispona mintga chombra era d’ina frestgera e tut tenor plazza d’ina maisina e sutgas. Tut las ulteriuras stanzas – sco la cuschina e la lavandaria – dovra l’entira chasa communablamain. E damai datti era cleras reglas a Scalotta sco en mintga auter center d’asil, explitga Georg Carl: «La vita en in center d’asil è in pau sco en ina gronda WG. I dat in plan cun differentas incumbensas sco schubregiar spazis communabels e mintgin sto far sez las cumissiuns, la laschiva e cuschinar.» Per quai ha mintga cussadenta e cussadent a disposiziun radund 380 francs il mais. Tut tenor situaziun e status vegnan vitiers mesiras d’integraziun sco curs da ­lingua u bigliets per il traffic public. E sch’i dat la pussaivladad, pon las cussadentas ed ils cussadents era lavurar, gist sco quai ch’igl è stà il cas a Laax. Nagina resistenza en il Surses Co che la vita en e cun il nov center Scalotta vegn propi ad esser a Murmarera, vegn pia pir a sa mussar en il decurs dals proxims mais. Georg Carl na quinta dentant cun nagins ­problems pli gronds: «I po dar conflicts pli ­pitschens, per exempel tranter cussadents. Ma uschiglio n’avain nus mai gì difficultads pli grondas. E savens na realisescha la populaziun gnanc ch’ils emprims cussadents èn arrivads.» Il manader da partiziun asil e return da l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun ­constatescha plinavant che la situaziun ­areguard ils centers d’asil è sa calmada en ­general: «Il Rustico a Laax aveva sveglià avant passa diesch onns bler dapli emoziuns e ­resistenza a la saira d’infurmaziun. Ma ­cunquai ch’i dat ­dapli centers en il Grischun, na procura ­l’avertura d’in nov betg pli per ina tala recepziun negativa.» E la finala n’haja er a Laax dà nagins problems. Ch’il Scalotta na frunta betg sin resistenza è alura sa mussà a la saira d’infurmaziun en la Sala Polivalenta a Beiva. In dals radund 30 ­preschents ha explicitamain confermà: «La populaziun da Surses n’è betg encunter il ­center.» Ed er il president communal Daniel Wasescha ha ditg envers la FMR ch’igl n’haja dà nagins resuns negativs envers la ­vischnanca. En quest reguard èsi stà ordvart ruassaivel en il Surses. Ma l’interess era malgrà quai grond a la saira d’infurmaziun. L’anteriura chasa da scola La chasa da scola Scalotta è vegnida bajegiada l’onn 1960 da l’anteriura vischnanca da Murmarera. En quella èsi dentant be vegnì instruì durant paucs onns. Suenter è la chasa da scola vegnida vendida a la vischnanca Seon en l’Argovia. Ils uffants da Murmarera èn silsuenter ids a scola a ­Mulegns ed a Sur. Ils onns suandants serviva l’edifizi sco alloschament per champs da skis e da scola sco era per il militar. Plan oriund: abitaziuns da vacanzas Dapi l’avrigl 2023 è l’anteriura chasa da scola en possess da Mario Cortesi da ­Killwangen/AG, il fundatur e possessur dalla MCI Group (la FMR ha rapportà ils 15 da november 2024). Sco quai ch’ins ha pudì leger sin la pagina d’internet da quella firma d’immobiglias è l’intent primar stà da far abitaziuns da vacanzas en l’anteriura ­chasa da scola Scalotta. L’onn passà ha la MCI Group dentant contactà a basa d’in ­inserat il Chantun che prenda en locuziun l’edifizi dapi quest onn. Il contract da ­locuziun per il Scalotta tranter il Chantun e la MCI Group prevesa ina durada da ­minimalmain otg onns. Quai ha Georg Carl, il manader da partiziun asil e return da l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun, ­explitgà il mardi a la saira ­d’infurmaziun a Beiva. Il 18avel center d’asil Cun il center d’asil a Murmarera avra l’Uffizi da migraziun e dretg civil dal ­Grischun ses 18avel center d’asil – l’emprim en il Surses. Chaussa dal Chantun En il Grischun èsi uschia ch’il Chantun è responsabel per ils centers e l’alloschament da requirentas e requirents d’asil. Il Cumegn da Surses n’ha damai gì nagin pled en chaussa, sco che ­Daniel Wasescha ha ditg il mardi a la saira d’infurmaziun a Beiva. Quai vul pia era dir ch’il Chantun è responsabel per la tschertga d’edifizis adattads per surpigliar 2,3 % dals requirents d’asil en Svizra. Quella quota è numnadamain definida tras la Confederaziun a basa da la populaziun. Tenor las cifras preschentadas a chaschun da la saira d’infurmaziun alloschescha il Grischun actualmain 1170 persunas ed ha per quai 95 emploiadas ed emploiads. Radund 20 cussadentas e cussadents arrivan mez matg a Scalottas. En total avessi dentant plazza per pli u main 80 en las chombras da quatter fin sis persunas cun letgs a cajuta. Mintga cussadenta e cussadent dal Scalotta sto far sez las cumissiuns, la laschiva e cuschinar. Ed ei dat in plan cun incumbensas sco schubregiar la cuschina. Il Scalotta è il nov Rustico Suenter ch’il Chantun ha serrà quest onn il Rustico, il center d’asil a Laax, avra el prest ses emprim en il Surses. L’anteriura chasa da scola Scalotta a Murmarera alloschescha a partir da mez matg radund 20 persunas, sco ch’ils responsabels han explitgà a la saira d’infurmaziun dals 29 d’avrigl 2025 a Beiva. Sche tut fiss ì tenor plan, avess il center d’asil Scalotta a Murmarera gia avert sias portas. Ma las lavurs da reconstrucziun èn sa retardadas. Damai n’èsi era betg reussì da translocar il center d’asil Rustico che ha serrà avant radund in mais da Laax a Murmarera – sco ch’igl è stà planisà. Sulet la chascha da brevs ha fatg il viadi da la Surselva en il Surses. Sco ch’ils responsabels dal Chantun han explitgà a la saira d’infurmaziun dals 29 d’avrigl 2025 a Beiva, arrivan ils emprims 20 cussadents dentant en il decurs dal matg a Scalotta. Plazza avessi dentant per bler dapli en l’anteriura chasa da scola, uschia Georg Carl: «En il nov center da transit pudessan nus alloschar maximalmain radund 80 persunas. Per regla na surpassa l’occupaziun da noss centers d’asil dentant betg 60 ​% da la capacitad.» Il Chantun dovria reservas, en cas d’urgenza, uschia il manader da partiziun asil e return da l’Uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun vinavant.