Il campiunadi svizzer d’e-bike vegn organisaus uonn per la secunda ga e per la secunda ga ha el liug a Mustér. Sper quella concurrenza ei previu ina «End season party» ed ina cuorsa cun puncts. Quella fin d’jamna ell’enzenna digl e-bike ei ils 10 ed 11 da settember 2022. La sonda partan las ciclistas ed ils ciclists al campiunadi svizzer sin ina cuorsa cun ina distanza da 4,2 km e 220 meters differenza d’altezia. La cuorsa vegn arranschada el territori da Caischavedra nua ch’il flow trail ei vegnius aviarts igl onn vargau. Ella ei fetg varionta e tecnicamein pretensiusa, aschia che la decisiun pil tetel dalla campiunessa e dil campiun svizzer croda eventualmein pér sils davos meters. «Hill Climb King» La secund’occurrenza el rom da quella fin d’jamna d’e-bike entscheiva la sonda sera cun in prolog. En quel han las concurrentas ed ils concurrents l’incaria da contonscher il pli ault punct dil skills parc a S. Catrina senza metter in pei giu dis pedals. La dumengia endamaun ei la partenza dalla cuorsa da 50 km a S. Catrina. En quella ha ei num rimnar aschi biars puncts sco pusseivel el rom da sis sfidas. Sco quei ch’ils organisaturs scrivan en ina communicaziun als mieds da massa, ei quei per exempel incaricas da fotografar caussas, pensums tecnics ni da traversar ina passascha senza stuer vegnir giu dil velo. Quei fromat da cuorsa ei vegnius sviluppaus digl anteriur campiun mundial da bike, Ralph Näf. La finamira da quella cuorsa che meina el territori da Mustér, Tujetsch e Val Medel ei buc exnum d’arrivar sco emprem, mobein da rimnar puncts e guder quei tschancun fascinont. (cdm/fmr/hh) Ulteriuras informaziuns ed annunzia: www.catrina-experience.com/hill-climb-king. Il territori da Mustér porscha bialas pusseivladads da sedivertir cun bike ed e-bike.

Ella tiarza runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia retscheiva Trun/Rabius l’equipa da Triesen. Ei quei la caschun da recaltgar ils emprems puncts? Schluein Glion ei hosp da Tusaun/Cazas che ha spiars ils dus emprems giugs. Hans Huonder/FMR Ruggell, Triesenberg e Schluein/Glion han gudignau lur emprems dus giugs dalla 3. ligia e sesanflan alla testa dalla tabella. Quater equipas han aunc giu negina fortuna da recaltgar puncts e figureschan alla cua: Tusaun/Cazas, Trun/Rabius, Buchs ed Eschen/Mauren. Trun/Rabius ha spiaras las duas empremas scuntradas cun mintgamai 1:2 encunter Triesenberg, respectivamein Schluein Glion. Encunter Triesen seporscha la caschun da semetter silla via dil success. Triesen ha spiars igl emprem giug claramein encunter Schluein Glion ed il secund ei vegnius gudignaus encunter Eschen/Mauren. Schluein Glion perencunter ha giu ina partenza optimala el campiunadi. Igl adversari da sonda suentermiezdi – Tusaun/Cazas – para d’esser pli u meins dalla fermezia dalla stagiun vargada. Lu duess quella squadra en sesez esser battibla per l’equipa dalla Foppa. 4. ligia: giug dils emprems El campiunadi dalla 4. ligia dattan Cuera 97 e Vaz-sut la sonda suentermiezdi in encunter l’auter. Las duas squadras sesanflan alla testa dalla tabella. Danis-Tavanasa ei hosp da Panaduz. Omisduas equipas han gudignau in da dus giugs d’entochen ussa e sesanflan el miez dalla tabella. Lumnezia che ha recaltgau in punct en dus giugs ei hosp da Tavau che ha treis puncts sin siu conto suenter in giug. Schluein Glion che ha la finamira da batter davontier en quella gruppa retscheiva Schlarigna che sesanfla sil davos plaz. Union Trin che ha surpriu la testa dalla tabella dalla gruppa 2 dalla 5. ligia retscheiva Trun/Rabius il venderdis sera. Las equipas da Rueun e Sedrun/Mustér che han omisduas quater puncts suenter dus giugs semesiran la sonda suenter miezdi. El duel dallas equipas che han aunc negins puncts semesiran Lumnezia e Cuera 97. 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Triesen ve. 20.00 Ruggell – Schaan so. 16.00 Tusaun/Cazas – Schluein Glion so. 17.00 Valposchiavo – Triesenberg so. 17.00 Domat – Landquart du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Danis-Tavanasa so. 16.00 Cuera 97 – Vaz-sut so. 17.00 Schluein Glion – Schlarigna so. 18.00 Tavau – Lumnezia du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Landquart – Maldost so. 15.00 Tusaun/Cazas – Panaduz so. 19.00 Bogn Ragaz – Lusitanos Samedan du. 15.00 Val Tamina – Bregaglia du. 16.00 Sargans – Lai Valbella du. 17.00 5. ligia, gruppa 2 Laax – Danis-Tavanasa 1:1 Union Trin – Trun/Rabius ve. 19.30 Rueun – Sedrun/Mustér so. 16.00 Lumnezia – Cuera 97 so. 17.00 Vaz-sut – Domat du. 14.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Gossau – Rorschach-Goldach 7:2 Winkeln – Cuera 97 du. 12.00 Brühl – Surselva du. 12.30 Romanshorn – Teufen du. 13.00 Au-Berneck – Dardania S. Gagl du. 13.00 Rotmonten – Tobel-Affeltrangen du. 14.30 Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Widnau du. 11.00 Domat – Bogn Ragaz du. 13.00 Eschenbach-Wagen – Uznach du. 13.30 Buchs – Appenzell du. 13.30 Montlingen – Schlarigna du. 16.15 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Uznach – Eschen/Mauren 2:2 Zuzwil – Buchs so. 14.00 Romanshorn – Rheintal so. 14.30 Surselva – Uznach Glion so. 15.00 Eschen/Mauren – Amriswil so. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Teufen so. 15.30 Rorschach-Goldach – Uzwil-Henau du. 11.00 Juniors B1, gruppa 1 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Tavau – Landquart so. 16.00 Schlarigna – Grischun Central so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz so. 13.00 Trübbach – Valposchiavo so. 13.30 Grischun Central – Lusitanos Cazas so. 15.00 Bogn Ragaz – Surselva so. 15.30 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Cuera 97 so. 11.00 Arbon – Staad so. 13.00 Herisau – Surselva so. 13.00 S. Gagl dunnas – Rorschach-Goldach so. 14.30 Appenzell – Bogn Ragaz so. 16.00 Juniors C1, gruppa 1 Gams – Buchs so. 11.00 Mels – Grischun Central so. 11.00 Ruggell – Tavau so. 14.00 Sargans – Domat du. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Landquart so. 12.30 Grischun Central – Valposchiavo Lai so. 13.00 Panaduz – Surselva a so. 13.30 Surselva b – Cuera 97 Trun du. 14.00 Schlarigna – Vaz-sut du. 16.00 Juniors D, elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Buchs so. 10.00 Uznach – Surselva so. 13.00 Glarnerland – Cuera 97 so. 13.30 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Mels so. 13.00 Landquart – Domat b so. 13.30 Domat a – Sargans so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Landquart so. 10.00 Bogn Ragaz – Grischun Central so. 10.00 Surselva b – Surselva c Sedrun so. 14.00 Domat – Schlarigna du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Bogn Ragaz so. 10.00 Cuera 97 – Landquart so. 10.00 Vaz-sut – Mels so. 11.00 Tavau – Balzers so. 13.30 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Rapperswil-Jona so. 19.15 Au-Berneck – Toggenburg du. 11.00 Widnau – Weinfelden-Berg du. 11.30 Frauenfeld – Uzwil du. 12.00 Domat – Triesen du. 17.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Buchs du. 11.00 Schlarigna – Triesen du. 14.00 Vaz-sut-Cuera – Eschenbach du. 16.00 Mels – Surselva du. 16.30 Junioras FF-15, gruppa 1 Werdenberg – Mels 16:0 Linth 04 – Triesen so. 11.30 Widnau – Werdenberg so. 12.00 Mels – Surselva so. 13.00 Domat – Cuera 97 so. 15.00 Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Cuera 97 ve. 20.00 Schluein Glion – Tavau ve. 20.15 Lusitanos Samedan – Plaun/Imboden ve. 20.30 Reussescha agl attaccader Gianin Derungs igl emprem gol dalla stagiun sonda el giug da Trun/Rabius encunter Triesen?

Las Pendicularas Mustér SA intendan da realisar ina nova scursalera sur la staziun da muntogna a Caischavedra. Persuenter ei la basa legala ussa avon maun. La regenza ha numnadamein scaffiu las premissas persuenter el rom dalla planisaziun d’utilisa­ziun ed approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala che la vischnaunca da Mustér ha concludiu ils 15 da matg 2022. Il medem mument ha ella scaffiu la basa dalla planisaziun d’utilisa­ziun per puder conceder ina lubientscha posteriura per la plazza da giug ch’ei gia realisada. (cdm/fmr/hh) Skizza culla lingia dalla scursalera previda a Mustér/Caischavedra.

Il trot da mintgadi, la buna luna ed igl univers ein viandai ensemen per trutgs e pitgognas. Els han gudiu ina spassegiada da pliras etappas. Duront l’emprema etappa ei il trot da mintgadi currius ordavon ed ha tulanau che la buna luna ed igl univers seigien palanders. La buna luna denton gudeva l’aria fina, l’odur da jarvas e plontas e las colurs dallas fluras e tschittas. Igl univers observava ses cumpogns e suandava els. Duront la secunda etappa ei era il trot da mintgadi secalmaus empau. Ils treis cumpogns han giu da raquintar ina massa in a l’auter. La buna luna ha gia fatg plein euforia plans per la proxima jamna da vacanzas. Il trot da mintgadi ha raquintau dallas plunas pendenzas ch’el ha schau anavos en biro e da sia agenda ch’era gia pulit emplenida suenter quellas vacanzas. Igl univers ha tedlau e smarvigliau da ses dus cumpogns. Inaga ha el manegiau ch’ei fussi bein da guder il mument. La buna luna ed il trot da mintgadi han dau il tgau, mo cuort suenter ha la buna luna schon puspei discurriu dils cuolms ch’ella lessi bugen aunc ascender, ed il trot da mintgadi ha dumandau igl univers per cussegl: Duei jeu far il proxim project aschia ni aschia? Duei jeu propi dar giu ina u l’autra incumbensa ni fussi buca forsa tuttina il meglier, sche jeu fagess gest tut? Silla tiarza da quater etappas ein la buna luna ed il trot da mintgadi vegni els cavels in a l’auter. Quella ga ha la buna luna catschau il trot da mintgadi che leva aunc tener empau ils peis el flum. Sinaquei ha quel accelerau siu pass ed ei bunamein currius tras la cavorgia. La senda manava sur crappa ballucconta e trutgs stretgs. «Oh, va mo empau! Fai adatg!», ha la buna luna clamau davossuenter ed igl univers ha mo scurlau il tgau da tonta ortgadad. Il trot da mintgadi ha denton buca seschau stermentar e cuort avon ch’ir sur ina punt vi ha el lu tuttina spi­tgau sils auters. Ils cumpogns han mirau dalla val giuadora. La senda che menava giu en ina planira era vinavon carpusa e stretga. «Sas con bi che quei ei, cu nus essan lu giu en quella planira?», ha la buna luna remarcau. La buna luna ei seperstgisada tiel trot da mintgadi ed ha empermess ad el ch’el astgi lu tener ils peis el flum, cu els hagien descendiu la cavorgia. Tut ei iu bein. Il trot da mintgadi e la buna luna han denton fatg quitaus pil proxim di. La prognosa dall’aura empermetteva ina calira nundetga e la quarta etappa menava giu dallas altezias els vitgs pli gronds plein asfalt. Igl univers ha viult ils egls. Enaquella ei il trot da mintgadi scarpitschaus, ha sturschiu il pei ed ei cupitgaus cun sacados e tut giun plaun. El saveva buca fitgar pei pli. Ils treis cumpogns han stuiu interrumper lur tura. Il quitau pervia dalla calira da l’auter di era sesli­giaus. Il trot da mintgadi ha giu peda sis jamnas d’organisar e planisar da niev las incumbensas, e la buna luna selegra aunc oz sillas proximas viandadas culs cumpogns. Il mument gauda ella semplamein la pausa. Ed igl univers – lez di buca la massa. U ch’el scrola il tgau, volva ils egls ni ch’el surri. Alice Bertogg è promotura regiunala da la Lia Rumantscha e viva cun sia famiglia a Sevgein. Sias vacanzas ha ella stuì interrumper pervi d’in accident durant viandar. Alice Bertogg abitescha cun sia famiglia a Sevgein. Ella è promotura regiunala da la Lia Rumantscha a Glion....

Primavera 2050. Jerome ha fatg matura. Quei sto vegnir festivau. Ella primara avev’el numnadamein plitost giu breigias. Quintar? – Caussa da cletg. – Ortografia? – Zatgei per metter silla pizza. – Historia? – Quei ch’ei vargau ei vargau! – La carta da geografia? – In muster abstract. Malegiar? Daco pomai, sch’il handy fa schi bialas fotos! Ell’ura da cuschinar denton, leu era Jerome lunschora il meglier. Spert ei stau clar per el ch’el vegli daventar cuschinier. Suenter igl emprendissadi igl emprem inaga engaschis cuorts pigl entir mund entuorn. Pli tard fors’inagada menar in agen restaurant. Forsa esser schefcuschinier en in renomau hotel. Forsa arver ina cadeina da catering. Cu’l semiava dalla gastronomia entschevevan ses egls a tarlischar. Aber bab ha vuliu ch’el fetschi matura – sco tut tschels da sia classa. Ed el ha fatg matura! In semurdergem nungetg. Alla magistraglia ha ei custau enorm gnarva. Al bab enorm daners. A Jerome enorms sforzs. Aber suenter in collaps dalla gnarva, ina interrupziun dil gimnasi pervia dalla recruta ed in burnout eisi stau dumignau. Cun mo 23 onns ha Jerome giu fatg matura. Bab ha vuliu ch’el studegi giurisprudenza. ­Giustia era pigl affon singul zuar in plaid jester, aber el ha studegiau giurisprudenza. Il 2065, sco frestg-diplomau giurist e grazia ad in bien plaid da siu bab, ha el astgau entscheiver en ina dallas pli renomadas advocaturas sco schef-svidader da canasters da pupi. Aber tgei emporti. Quei savevan mo insiders. Anoviars eri in’immensa reputaziun. E gliez ei quei che quenta. E la paga secapescha. E lezza consteva absolut. El gudi­gnava mintga meins netto 15 000 Bitcoins. Pli che mo andant. Aber ei dev’in problem. Cun quels daners savev’el far nuot. Ei deva buca da cumprar paun, fretgs, legums, latg, carn e caschiel, pertgei tut la feglialonza da purs haveva pers la luschezia dil pur suveran ed haveva studegiau. Ed ell’ustria a magliar savev’el era buc ir. Il plaid «ustria» enconuschev’ins daferton mo ord vocabularis antics. Giuvenils cun talents per la gastronomia havevan tuts studegiau. Ir en ina stizun e schar cussegliar bi resti? – Emblida! Chantal-Jennifer fuss bugen daventada vendidra. Cun siu scharm e siu surrir cordial havess ella saviu vender sablun amiez la Sahara. Aber ses geniturs han vuliu ch’ella studegi. E Jerome saveva seprestar ils pli cars autos. Aber mintga dus onns stuev’el cumprar in niev. Il pro­blem: Bein dev’ei aunc fabricas, nua che roboters mettevan ensemen autos, aber mecanistas e mecanists che reparavan els dev’ei buca pli. Quels che havessen giu talent per la mecanica e l’electronica e quels ch’havessen da natira ano atgnamein era buca giu sterment da far tschuff la detta havevan tuts fatg matura. Cu in auto haveva in pign defect setschentav’el sil santeri dad autos. Jerome viveva en in marcau. Els vitgs negin che viveva pli. Tgei vulev’ins era far en in vitg, sch’ins haveva studegiau? Aber ils marcaus vesevan ora sgarscheivel. Las gassas e streglias eran plein rumien. Bein dev’ei immens biara glieud disoccupada che havess saviu far in bi gudogn cun dismetter rumien, aber tut quella ­glieud haveva fatg matura e glieud cun matura savev’ins tenor lescha buca sfurzar da far talas lavurs. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Erwin Caduff , columnist da la FMR

Gilbert Motsch ei il niev spazzatgamin e controllader en Lumnezia e diversas fracziuns dallas vischnauncas Glion e Breil. El ha entschiet l’entschatta da fenadur. Controllar e schubergiar tgamins ei e resta la lavur principala. Pli e pli bia glieud enquera era cussegl tiel spazzatgamin. Pli baul enconuscheva mintg’affon il spazzatgamin. Gl’um en vestgiu ner cul cilinder, sur ina schuiala la scala, sur tschella la suga liunga cul barschun e la rucla, s’auda tier las regurdientschas. La fama digl um da cletg ha entschiet il 19avel tschentaner. Lu han ins priu sin plaun federal e cantunal mesiras encunter ils incendis ch’ei deva trasora. Il spazzatgamin che vegneva e che controllava ils tgamins, dueva preservar d’in barschament. Cu gl’um ner cul cilinder vegneva, sesentevan ins segirs. Quei ha derasau siu bien num. In da 22 spazzatgamins dil Grischun Ils 18 da fenadur 2022 ha Gilbert Motsch importau sia fatschenta nova el register da commerci dil Grischun. El ei da principi buca in commerciant, mobein in mistergner da num e renum. Duas jamnas avon ha il niev spazzatgamin dalla Lumnezia, da Sursaissa Mundaun e fracziuns dallas vischnauncas Breil e Glion surpriu siu uffeci. El fixescha termins culla clientella ch’ei da casa en in territori detg spatitschau. El sez habitescha a Lumbrein, sto denton coordinar termins per controllar e schubergiar objects naven dils cuolms d’Andiast tochen entasum Vrin e la camonda da Länta en Val S. Pieder. Motsch fa part era part dall’Associaziun grischuna dils spazzatgamins. Quella dumbra dapresent 22 commembers. Pli baul schubergiavan ils spazzatgamins propi, sco il num tradescha, ils tgamins, lu era plattas da fiug, pegnas scalegl e bischels d’autras pegnas. Oz ei quei bia dapli: Els controlleschan, schubregian e mantegnan implonts termics e ventilaziuns. Quei ch’igl installatur ha montau en casa, ei ozilgi bia tecnica ed electronica. Mintga spazzatgamin grischun ha ina concessiun per in territori ch’ei attribuius ad el. Auter che els marcau, san ils spazzatgamins buca ir d’ina casa tier l’autra. Els fan per part gronds viadis per contonscher ils objects. Buca stau lev Il spazzatgamin sto schubergiar tgamins en loghens pli perifers. Gilbert Motsch ha surpriu igl 1 da fenadur 2022 il territori da concessiun dad Ursin Derungs Gia cuort suenter sia elecziun, ils 8 da fevrer 2022, ha la Segirada d’edifecis dil Grischun, saviu surdar ad el quella. Ch’igl ei stau ina liunga procedura d’anflar in successur pil spazzatgamin che ha calau, conferma Marco Sgier. Il Lumnezian da Vella ei expert per la prevenziun da fiug e fa part dalla direcziun dalla Segirada da baghetgs dil Grischun. «Quei ei buca stau grev, mobein fetg fetg grev», manegia el cuortamein sin damonda dalla FMR. Il Tudestg oriund dalla Saxonia ha priu domicil questa stad a Lumbrein. Siu luvratori e la basa da sia fatschenta ha el saviu endrizzar egl anteriur luvratori communal. Da leu anora parta el sin sias turas, d’ina casa a l’autra, d’in scaldament a l’auter. «Cun lur lavur garanteschan ils spazzatgamins implonts segirs e conforms agl ambient, els prestan cun lur ‘lavur nera’ ina contribuziun considerabla da prevenziun encunter barschaments», scriva la segirada d’edifecis. Auter che quei ch’ins manegia, spetga la clientella da Gilbert Motsch strusch vess sin ch’el s’annunzia per fixar in termin da schubergiar. Apparentamein ei sia viseta buca gratuita. Singuls ein gnanc pronts da schar controllar ina gada, nungir duas gadas ad onn, lur scaldament. La concessiun grischuna da controllar ha il spazzatgamin tudestg retschiert sin fundament d’in attestat internaziunal che renconuscha l’egualitad dallas scolaziuns da spazzatgamins svizzers e tudestgs.

L’jamna proxima ha la societad dalla gruppa Arena Alva envidau ils acziunaris alla 63avla radunonza generala. Malgrad la ni gest pervia dalla pandemia ei la bilanza surprendenta: la sviulta ei carschida sin ina summa da record. «Nus havein constatau ina midada ellas frequenzas dil territori da skis: dapli hosps ils gis fleivels e dameins hosps ils gis ferms», analisescha Markus Wolf, il CEO el rapport annual. L’jamna vargada ha la gruppa Arena Alva tarmess quel als acziunaris. Messadi central ei che l’interpresa ha surpassau l’emprema gada, e quei pulitamein, il cunfin da 100 milliuns francs sviluta. Netto ei quei stau 129,6 milliuns francs. Gl’onn precedent era ei 89,487 milliuns francs. Endisch casas cun 942 letgs caulds Il cashflow, vul gir il gudogn brut, che la gruppa ha fatg gl’onn da gestiun 2021/22 ei cun 45,101 milliuns francs il meglier ella historia dalla gruppa Arena Alva. Il recav schuber ei 21,686 milliuns francs. Ins stoppi bein risguardar gl’effect unic dalla pandemia sil resultat da record. «Malgrad quei astgein nus mirar fetg optimisticamein el futur e cuntinuar cun nossa politica d’investir decisiva pil success», aschia Markus Wolf. A Murschetg investescha l’interpresa cuntinuadamein el sectur dallas immobiglias. Dallas 96 habitaziuns ch’ins ha baghegiau cullas treis casas novas, ein 88 vendidas. La surbaghegiada rocksresort porscha totalmein 942 letgs caulds en endisch casas, ella ha contribuiu ina buna part dil recav. Dapresent ei la nova Freestyle Academy en construcziun, sin quella halla gronda vegn la 12avla casa. Sper quei investescha la gruppa en novs implonts ed infrastructura sil cuolm. Il zercladur han ins entschiet culla pendiculara FlemXpress encunter l’Arena tectonica Sardona. Gl’entir project duess esser finius sil december 2024. In secund project grond actual ei la renovaziun dil provediment d’aua sil Crap Sogn Gion. Cheutras san ins optimar e migliurar denter auter la capacitad d’ennevar. Reducir emissiuns sin nulla La gruppa s’engascha dapi 12 onns buca mo per la bilanza economica mobein era l’ecologica. Cun sia marca Greenstyle dat l’interpresa peisa alla persistenza. Il rapport als acziunaris cuntegn ina survesta dallas prestaziuns a favur da clima ed ambient. L’Arena Alva vul electrificar sia entira flotta da vehichels e remplazzar tut ils scaldaments centrals d’ieli cun energia regenerabla. «Sin nossa via alla neutralitad dil clima ei il consum da diesel dallas maschinas da far pista nossa pli gronda sfida», san ins leger el rapport Greenstyle dalla gruppa. Quella ha priu en mira da reducir las emissiuns da CO2 tochen gl’onn 2030 sin nulla. Cul current electric ein ins sin buna via ton economica- sco ecologicamein. Ils davos tschun onns ei il consum d’electricitad restaus constants, gl’onn da record 2021/22 schizun sereducius per 1,3 % enviers gl’onn precedent. Il Crap Sogn Gion gl'unviern: La societad Arena Alva ha giu bia sulegl gl'onn vargau. La gruppa Arena Alva considerescha la tecnologica solara sco decisiva pil futur. Actualmein produceschan otg implonts solars mintg’onn 190'000 kilowatts l’ura. «Actualmein ei la cumpart da current electric culla forza dil sulegl 1,4 %, culs projects ch’ein planisai duei ella s’augmentar pil dieschdubel», communichescha la societad el rapport annual. In connex cullas prestaziuns a favur da clima ed ambient ha era il project da plantar plontas sil Crap Sogn Gion. Per restabilir gl’anteriur cunfin d’uaul vulan ins plantar tochen 2025 rodund 1200 plontas entuorn il Crap Sogn Gion. Igl ei il pli ault camp da testar dallas Alps en quella sparta. Planisau eis ei da plantar larischs, schiembers, badugns, tieua, pégn, culeischens e laussers. L’acziun ha entschiet gl’atun 2021 cun 350 plontas. Gl’onn da rapport ha l’interpresa purschiu ella media 573 plazzas cumpleinas, ella ei la gronda patruna da lavur en Surselva. Pil resort dallas pendicularas lavuran 100 persunas sur onn e 180 duront la stagiun. La radunonza generala dalla gruppa Arena Alva ei gievgia, ils 15 da settember sil Crap Sogn Gion.

Singulas alps han scargau e quels proxims gis tuornan cuntinuadamein muaglia e muntaneras a casa. Ils veterinaris, ch’ein disai cun bia e diltut, han giu ina stagiun d’alpegiaziun turbulenta. In da quels ei Fadri Vincenz da Vella. La FMR ha discurriu cun el. La stad d’alpegiaziun 2022 ei stada speciala en plirs reguards. Gia baul eis ei staus terrein e las alps ein stadas semtgadas baul. Suenter la cargada ha la perioda senza precipitaziuns cuntinuau. Igl ei stau schetg sco aunc darar ils davos onns. Vitier lezza situaziun ha il luf murdergiau las muntaneras, cunzun dallas nuorsas. Malgrad seivs, claus e tgauns da schurmetg han els fatg in pulit disuorden. Els han strapazzau la gnarva e las emoziuns da possessurs e persunal d’alp. Il veterinari Fadri Vincenz da Vella «sa cantar ina canzun da quella stad hectica. La FMR ha empruau d’eruir sia bilanza dalla stagiun d’alpegiaziun. Ei para che tuts involvai, centers da cumpetenza, organisaziuns, uniuns ed instituziuns, hagien piars la controlla dallas consequenzas ch’ils roschs da lufs caschuna? Jeu crei che la politica federala, ed era las organisaziuns che promovan quels per tut prezi, han piars la controlla. Segir e franc eis ei ina situaziun nova cun in tal diember das lufs, denton astg’ins buca semplamein far vinavon sco tochen dacheu cul management dils lufs. En mes egls eis ei buca capeivel daco ch’ins ha schau vegnir ei schi lunsch. Ins sto empruar d’anflar ton pli spert sligiaziuns per che nus ellas regiuns muntagnardas vegnien da viver ensemen cul luf. Ina fuss da regular il diember, aschia sco nos catschadurs fan ei gia cun autra selvaschina. La finamira centrala sto esser che quei rapinader vegn puspei spuretgs e fui dil carstgaun. Quels che fan problems ston naven. Lu havein nus suenter aunc adina in diember denter 10 e 20 lufs che serepartan sigl entir cantun. Quels support’ins forsa, perquei ch’els ei pli spuretgs e fan fetg darar donns als animals da casa. Biars vulessen ch’ins ragischass ora cumplet ils lufs. Tgei manegieis da gliez? Da mia clientella negin che gi che nus dueigien ragischar ora diltut els. Nus vulein e stuein haver ina moda e maniera da controllar ils roschs. Jeu gitgel quei buca mo sco veterinari, mobein era sco allevatur da nuorsas. Dapi biars onns hai jeu mez ina pintga muntanera. Zatgei stuein nus far. Ei dat per exempel pasturs che dierman sper il claus da notg. Els raquentan ch’els audien il cumpogn che s’avischina, mo ch’ei seigi nunpusseivel da far zatgei. Fierer in crap sil luf nezegia nuot. Lu scappa el e tuorna 50 meters da tschella vart. Il luf empren ch’el sto mo ir entuorn la seiv tochen che las nuorsas vegnan en panica e rumpan ora, ni tochen ch’ils tgauns pon buca pli. Suenter questa stad ei il futur dall’alpegiaziun da nuorsas sin stadera? Il veterinari Fadri Vincenz ei staus confruntaus questa stad cun numerus cass pervia dil luf. Ins sto saver che la tratga d’animals manedels ei ina tradiziun dallas Alps dapi melli onns. Ed ins sto era saver che vaccas, cavals, cauras e nuorsas sesentan la stad da caliras il meglier sillas pastiras aultas. Per in animal saun dat ei nuot meglier. Ins sa bein tener ellas a casa, era cun 30 grads. Mo ch’ellas sesentan meglier ed ein bia pli saunas sils aults. Era la problematica da malsognas e parasits ei bia megliera sch’ellas han plaz e san ir. Sch’ins sto tener a casa van ellas adina sillas medemas pastiras ed il ciclus dils parasits ei serraus. Si d’alp schabegia quei buc cun animals sauns. Entochen oz han ins getg ch’ils tgauns da schurmetg ed ils claus da notg duessen garantir la segirtad. Ston ins reveder quei «recept» da defensiun? En nossas muntognas cun tonta topografia sa quei sistem buca funcziunar. Nus vulein gie buca ch’ils animals pasculeschien las alps extrem fetg mo sin ina hectara e tschellas surfatscha insumma buc pli. Exact en quella direcziun mein nus ussa. El claus da notg entuorn tegia X resta la muntanera in’jamna. Suenter ch’ins ha praticau quei dus onns aschia vesa ei ora leu sco in prau intensiv, cun in pastg grass sco sch’ins fuss ius sin 2000 m.s.m. a trer puschina. Igl ei bien pastg per la bassa, mo buca per quell’altezia. E tut il contuorn vegn buca pli pasculaus. Pertgei nus mein el futur mo pli ad alp cun quei sistem, cullas nuorsas en in migliac. Quels migliacs ein probabel era ignivs da malsognas? Gie, quei havein nus viu en differentas alps. En ina havein nus giu massivs problems culla tschoccadad da camutschs tier las nuorsas. Ins sto far differents claus. Silla camera zuppada san ins lu observar co ils lufs van entuorn quels. Quest meins scargan las biaras alps, ed il problem sesligia probabel buc? Sigl unviern vegnan era las tscharvas giu ellas vals. Naturalmein ch’il luf suonda sia preda. In rosch drova bia pavel per surviver e la resca ch’el penetrescha els nuegls ei gronda. Jeu temel ch’el entscheivi ad attaccar era vadials. Sch’in vadi va sut ina seiv dil claus ora, eis el spert naven. Il sistem cullas vaccas mumma ha naturalmein levgiau al luf da far preda. Vaccas rentadas en nuegl eran pli baul en segirtad absoluta, ils purs durmevan per part schizun en nuegl ed ei savevan serrar quel diltuttafatg. Quei ei oz buca pli pusseivel culs nuegls libers. Sco veterinari essas Vus stai permanentamein amiez la situaziun cun animals da casa scarpai e blessai. Essas Vus era stai empau psicolog da carstgauns questa stad? Gie, definitivamein. Biars sutschazegian quei e manegian che nus seigien veterinaris e finiu. En quei mument ch’jeu survegn in telefon ei quella persuna da tschella vart vilada, nauschs e plein gretta. Lu dat ei auters che bragian sin telefon. Ins enconuscha gie quella glieud e sa tgei breigias ch’ella fa. Els fan tut il pusseivel e cunscienziusamein, e tuttina dat ei attaccas. Vus tschintscheis da purs e possessurs, ni da persunal d’alp? Tochen ussa hai jeu giu da far cun glieud ch’ei psichicamein stabila, che muossa denton emoziuns. Gl’emprem mument stoi jeu adina mo tedlar e mirar da calmar ils carstgauns. Lu restar ruasseivels ed entscheiver ad organisar gl’andament, tgeinins salvar e tractar e tgeinins durmentar sil plaz. Sche quei va aschia vinavon, anflein nus buca pli persunal d’alp e mo purs d’animals manedels che gin ch’els possien buca pli. Igl ei da supponer ch’in tal cass occupi Vus buca mo in’ura? Aschia eis ei, in gi varga sco nuot cun in sulet tal cass. Ti sas esser cheu e tractar ils tschuts cun blessuras, ed il luf va leu viaden ella muntanera. Nus veterinaris resentin quei sco frust, nus essan sco pumpiers che stizzein fiugs, adina essan nus dus pass anavos. Ella politica ei quei il normal. Ils lufs da problems mudregian nus perencunter senza fin. In fiug san ils pumpiers silmeins stizzar, nus essan adina mo vid reagir. En quei connex giavischassen nus in mied pli spert per saver reagir. Cun gir per exempel direct: ‘so, quel ha fatg ussa tons e tons problems, quel sto naven’. Spitgar ina entira stagiun ei memia gitg. Ton tier la situaziun culs animals manedels. Tier la biestga eis ei puspei auter? Per nus veterinaris ei la situaziun autra, la biestga vegn semplamein pli agressiva. Sch’ins entra en in nuegl sa ei esser ch’ei scadeina tuttenina. Per exempel ina vacca che seglia viaden agl jester. Nus essan confruntai cun cass ch’ina vacca che ha da far vadi ei aschi agressiva ch’ins sto narcotisar ella cumplein per saver trer ora il vadi. Aschia vegn ei extrem malsegir per tuts, persunal d’alp, pur e veterinari. Avon in’jamna haveis Vus stuiu durmentar in vadi grevblessau sill’alp da Degen. El giug ei il tschéss cularin vegnius. Leu pari che la vacca seigi buca stada agressiva enviers quei utschi grond ch’ei setschentaus ed ha entschiet a piclar ora la beglia al vadi viv? Cu jeu sun vegnius sil plaz el claus da far vadi viveva quel. El veva il begl tgatlau che era magliaus ora cun ina ruosna pulit gronda. Il vadi hai jeu stuiu durmentar. La vacca era tschun meters dasperas e pasculava. Daco che quella ha buca defendiu quei vadi ei in legn. Tier las nuorsas dat ei mintgaton che la mumma accepta buca omisdus tschuts tier ina naschientscha da schumellins. Suenter duas jamnas ei quel lu ventschius. Jeu manegiel che las mummas sappien ordavon tgeinins da lur pigns che vegnan buca atras. Sch’ei savess esser stau era cheu il motiv vegnan ins mai a saver. Actualmein audan ins en Surselva ina currella surreala ord il mund dallas praulas. Ins stoppi temer ch’il tschéss mondi puspei cun affons pigns. Tgei manegieis Vus da quei? Quei ei veramein mo praulas. Il tschéss cularin ei sespecialisaus sin capiergnas. El ei anatomicamein buca el cass da far attaccas. El ha buca las greflas ed era buca il bec da pigliar ni affon ni animal pign e da sgular naven cun quel. E sch’ei fuss aschia, stuess il carstgaun, ch’ei gie buca tups, saver reagir immediat. Ins sittass ils tschéss che fa problems e tschels buc. Reagir spert ei grev cun carstgauns ch’ein buca perina ed ei vegn discutau vi e neu? Jeu vesel ch’ins sto ponderar, discutar ed anflar ensemen sligiaziuns spertas. Auter va ei buc. Igl ei forsa ina sligiaziun denteren. Falliu eis ei dar la cuolpa in a l’auter.

La Fundaziun Gion Antoni Derungs ha organisau a Cuera l’emprema gada in festival da musica dedicau a sias ovras. Ins ha udiu diltut, per orchester sinfonic tochen canzuns solisticas. Entschiet ha il festival cun in concert digl Ensemble ö!. Sco quei che siu menader musical, David Sontòn Caflisch ha explicau all’entschatta, han las duas premaudiziuns dau perdetga da qualitads surprendentas da Gion Antoni Derungs. Ins sa ch’el ha cumponiu ovras pretensiusas. Gia alla fin dils onns sissonta ed entschatta dils onns siatonta ha el scret en sias partituras tecnicas d’instrumentaris e specias experimentalas da scriver notas. Il quintet ha sunau duas talas premaudiziuns, ina cul tetel «Totentanz, op. 38a» per flauta, clarinetta, violina, violoncello, battaria e clavazin. Igl ei experimental, e fetg pretensius, ton per interprets sco pigl auditori. Il medem il toc «Route, op. 35» pil medem instrumentari. In artg sur sia entira paletta d'ovras Per l’avertura dil festival Gion Antoni Derungs ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini purtau ils salids dalla regenza grischuna. El ha rendiu honur cun sia preschientscha. Ei seigi ludeivel ch’ins hagi organisau in tal festival da quater gis cul qual ins accentueschi sia prestaziun extraordinaria. Il cumponist, pedagog da musica e dirigent lumnezian ha scaffiu pilver massada ovras. Il festival GAD ha entschiet cun in forum da discussiun el foyer dil Teater Cuera, da sen. Luzius Hassler, Laura Decurtins, Christian Albrecht, Margrit Darms e Clau Scherrer. Ins ha giu caschun da tedlar dalla gievgia tochen la dumengia sera siat concerts cun differentas formaziuns. La musica ha fatg in artg sur l’entira ovra dil cumponist grischun. Ins ha udiu musica da combra cugl Ensemble ö!, lu in concert d’orgla ella baselgia da sogn Martin cun Tobias Willi. In punct culminont ei il concert sacral staus cugl Ensemble Vocal Origen. Clau Scherrer ha dirigiu quella formaziun. Visitadras e visitaders han saviu ch’ei spetgi ina delicatessa musicala tut speciala, quei ch’ei lu era stau il cass. Era cheu eis ei semussau che las cumposiziuns ein pretensiusas. Ins sto esser aviarts per sia musica. «Enqual gadas surcargai» Che Gion Antoni Derungs ei staus in um dil pievel san biaras cantaduras e biars cantadurs dalla Surselva. Il cumponist visitava bugen ina ni l’autra emprova d’in chor che exercitava in’ovra nova dad el. Ina cantadura ha raquintau da sias experientschas en quei connex. A caschun dall’avertura la gievgia sera ha Christian Albrecht discurriu cun Luzius Hassler, Laura Decurtins, Clau Scherrer, e cun Margrit Darms-Leuthold. La dunna da Schnaus ha cantau 30 onns el Chor Surselva. «Sias notas eran marcantas», ha ella declarau e getg ch’ella hagi fetg bugen quella musica. Ella hagi cantau cul chor «Ina passiun romontscha» cul dirigent Claudio Simonet, lu era 2003 la «Missa omnium sanctorium» cun Rest Giusep Tuor. «Il publicum era enqual gada surcargaus», ha ella manegiau. Era cantaduras e cantadurs all’entschatta. Pli fetg ch’ins s’approfundevi ell’ovra e pli fetg che mava a cor, ha Margrit Darms getg. La cantadura sursilvana ha raquentau ch’ella seregordi da canzuns dad ovras da Gion Antoni ch’ella hagi cantau terribel bugen. Per exempel «Sil Crest la fuortga», «Progress», secapescha «Sut steilas», «Primavera» ed autras.. Il cumponist ha fullau via al progress dalla canzun populara romontscha. Puspei inagada «Salep e la furmicla» Pliras dallas canzuns romontschas per chor mischedau han ins lu era udiu duront in concert dil festival. El Titthof a Cuera ei il Chor grischun da giuvenils sepresentaus sut la bitgetta da Martin Zimmermann. La formaziun vocala representativa grischuna ha cantau «Sil crest la fuortga» e «Progress». La véra dinamica e la forza dils plaids da quellas canzuns ha il chor denton buca saviu intermediar. La Scola da cant Surselva, cuort suenter la producziun dil Salep e la furmicla. Al medem concert ei era la Scola da cant Surselva da Rilana Cadruvi e Judit Scherrer sepresentada. Igl ei stau in’uetta speciala dil festival Gion Antoni Derungs. Aposta per quei concert ha il chor exercitau ina versiun scursanida dil giug musical «Salep e la furmicla» per chor d’affons e clavazin. Clau Scherrer ha sunau, ed il chor cun 35 mattatschas e singuls buobs ha cantau. La cumposiziun entscheiva culs tuns dalla natira, ins auda ils saleps,il suffel, in cucu. Il salep e la furmicla s’anflan e decidan da maridar. Quell’ovra, sco biaras autras da Gion Antoni Derungs, ei stada gitg en truchet ed igl ei stau uras da prender ella puspei neunavon. La sonda sera ha Philippe Bach aunc dirigiu in concert sinfonic culla «Orchestra della Svizzera italiana». El e la sopranista Letizia Scherrer han presentau ovras da Derungs e da Jean Sibelius. Ier sera allas 17.00 ha la Kammerphilharmonie dil Grischun terminau il program dil festival – naturalmein cun ovras dil cumponist polivalent.

La suprastonza dall’uniun Archiv cultural Sumvitg ha clamau venderdis vargau commembras e commembers alla radunonza generala. L’uniun dumbra actualmein 188 commembers. «Communablamein vulein nus schar crescher vinavon en nies archiv empau da quell’immensa ierta culturala», ha il president Walter Deplazes detg alla fin da siu plaid. El ei satisfatgs ch’igl ei gartegiau da fundar in liug nua che famiglias san purtar relaschs en fuorma dad actas e documents ch’ein digns da vegnir conservai, «en in liug segir, per vus, per nus e per nos vegnentsuenter», ha il president circumscret il motiv. Ils 31 da schaner 2016 han interessents dalla vischnaunca da Sumvitg fundau gl’archiv, quel ei daventaus naven dall’entschatta ina instituziun renconuschida. Quei attesta il diember actual da 188 commembers. Era la vischnaunca sustegn generusamein gl’archiv cultural. Per l’ina ha ella mess a disposiziun gratuitamein la stanza digl archiv ella casa da scola a Surrein. Per l’autra fa il gerau da cultura part ex uffizio dalla suprastonza dall’uniun. Actualmein ei quei Gion Battesta Huonder. L’uniun Archiv cultural Sumvitg ha entschiet il schaner d’uonn il siatavel onn dapi la fundaziun. Amiez quel ha la radunonza generala approbau il quen ed ils rapports, plinavon ha ella reelegiu la suprastonza. Il president Walter Deplazes ei semess a disposiziun per ina ulteriura perioda da treis onns, medemamein ils consuprastonts Tarcisi Hendry (actuar e vicepresident), Pieder Wieland (cassier) sco era ils assessurs Werner Degonda e Gion Lutz. Ella stanza da 72 meters quadrat a Surrein ha l’uniun astgau prender encunter gia bia material. Denter auter ha la biblioteca dalla Surselva Romontscha anflau plaz leu. La suprastonza, da sen. Pieder Wieland, Tarcisi Hendry, Walter Deplazes (president), Gion Lutz e Werner Degonda. Culla fundaziun il schaner 2016 ha la rimnada entschiet. Gl’archiv porscha 404 meters crunas che s’empleinan cun actas en scatlas e sin crunas. Era il proxim onn selegra gl’archivari da retscheiver material precius che documentescha la veta e las activitads d’antruras. La véra valur da quella memoria collectiva semuossa pér en zacons decennis. Las proximas generaziuns vegnan en scadin cass ad esser engrazieivlas che glieud premurada per cultura e historia ha fundau quei deposit dall’ierta culturala. Suenter la radunonza generala ha il president Walter Deplazes discurriu cul publicist Peter Egloff. Sco gia pliras gadas sil program dalla radunonza generala ha era il publicist, schurnalist e translatur raquintau libramein quei e tschei. En fuorma d’ina intervesta han ils auditurs intervegniu ch’el ei naschius 1950 a Turitg e che sia mumma derivava dalla famiglia Schmid da Bubretsch e fuva ina niaza digl uestg Georgius Schmid de Grüneck. Peter Egloff ha habitau 19 onns a Sumvitg.

Gl’onn 1942 ha la vischnaunca da Trin concediu alla Patvag d’antruras, la partiziun d’energia dallas Ovras da Domat, la concessiun da trer a néz l’aua dil Flem per producir electricitad ell’ovra nova da Pintrun. Gl’onn 1944 ha ella saviu arver il menaschi cun in lag da fermada da 23'000 m3. L’aua cuora sur ina pendenza da 170 meters giu ella centrala sper il Rein e vegn turbinada leu. La concessiun era fixada lezza gada sin 80 onns, aschia ch’ella croda igl onn 2024. Margis sera ei quella tractanda stada el center dalla radunonza communala. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun, ha quella approbau leutier cun gronda maioritad in credit da 400'000 francs. Quella summa vegn impundida per elaborar in project da concessiun per trer a néz igl ual dil Flem naven dil november 2024. La possessura dalla concessiun, la Axpo Hydro Surselva sco successura dalla Patvag, ha negin interess da cuntinuar cul menaschi. Il credit concediu ei necessaris per elaborar las opziuns per las structurs futuras. La vischnaunca vul nezegiar e menar vinavon sezza l’ovra hidraulica Pintrun. Il proxim futur vegn la vischnaunca ad elaborar in project corrispundent. Vinavon ha la suprastonza communala informau extendidamein la radunonza pertuccont las antennas per la telefonia mobila. A Trin ha la Swisscom tschentau damondas per montar antennas en divers loghens. In da quels ei il tetg dil luvratori forestal a Porclis, l’auter il tetg dalla baselgia. Sco quei che la suprastonza communala ha informau, vegn ella ad evaluar ussa, cun sustegn dils representants dalla Swisscom, ils differents loghens e la basa tecnica.(fmr/abc)

Per 5500 catschadurs ha il pli bi temps digl onn entschiet. Quel ei cumbinaus cun enqual strapaz. Ils emprems gis ein tenor l’experientscha da biars ils pli hectics. Ir a catscha ei apparentamein cumbinau cun ambiziuns – e cun far preda. Negin che pren numnadamein la patenta mo per ir a spass. Il success pretenda denton perseveronza e pazienzia. Oravontut la catscha da tscharvas ei pretensiusa. In catschadur stat sil post, ils camerats catschan la selvaschina ord la bostga. Psichicamein san quels emprems gis esser strapazius. Paupra sch’il camerat sil post fallescha la preda – lu sa ei dar ina pulita reprimanda. Era sa ei esser ch’ins sto clamar il tgaun da saun, demai ch’il siet ha tuc gl’animal, lez ei denton scappaus. Seser sil post, zanua ad ault silla roma d’in pégn, ei perinagada buca caussa da mintgin. In vér catschadur drova ussa tut la pazienzia ch’el ha spargnau gl’entir onn aposta per quei temps.(fmr/abc) Mintga trofea ha si'atgna historia da pazienzia ed inschign da catschadur.

«Cun 60 eis ei uras da descargar igl asen.» Quei ha in um giu detg a mi, cu nus vein giu endamen pervia dalla vegliadetgna da pensiun. El hagi buca vuliu luvrar tochen 65. Sia devisa: Guder la veta, aschiditg sco ins possi aunc. La finala vegnien ins era buca pli giuvens. Jeu sun era sedecidius da calar avon 65 e da guder la beinmeritada pensiun – sco quella part dalla veta vegn era numnada. E lu aunc survegnir la paga senza ch’ins lavura. Quei ei buca nuot, gliez stoi jeu schon dir! Mo co eis ella – la veta da pensiun? Il pensiunau ha declarau: Ei semida schon empau. Impurtont eis ei che tiu di ha ina structura. E plinavon eisi era bien, sche ti has in’occupaziun. Per exempel: Ti sas luvrar gl’unviern tier las pendicularas ni gidar nua ch’ei fa da basegns. Era voluntaris ein tschercai. Buc emblida – la lavur mantegn! In’autra damonda ei: Per­tgei dian ins ch’ils pensiunai hagien buca temps e peda, l’agenda seigi pleina? El ha detg: Ti stos metter prioritads. Fai quei ch’ei necessari e lai quei ch’ei pusseivel. Ti sas era far quei ch’ei previu damaun pér pusmaun. Lai gie buca stressar! Stress ella pensiun – quei leu ei tissi! Jeu hai priu a pèz ses cussegls. Il resultat: Miu di ei structuraus, jeu hai pauc stress e surtut – mi’agenda ei quasi vita. Ed aunc za­tgei: Igl asen ei cuntents che la carga ei vegnida pli leva. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, tranter auter ha el scrit il roman «La stria da Dentervals». Hubert Giger guada la beinmeritada pensiun.

Las discussiuns pervia dil provediment d’electricitad han schau crescher marcantamein la damonda per fotovoltaica. Ils mistergners pon strusch dar suatientscha als giavischs, ei maunca luvrers e material. E sch’igl indrez ei inaga montaus eis ei aunc buca segir ch’el po furnir electricitad. «Nus fagein tut il pusseivel», gi ­Christian Capaul, il meinafatschenta dall’interpresa Rhiienergie che furnescha current principalmein allas casadas ed interpresas ellas vischnauncas dil Plaun. Tut il pusseivel fa quella interpresa per curclar ils giavischs actuals per novs indrezs fotovoltaics. «La damonda per quels indrezs ei carschida marcantamein.» E quei dapi che las discussiuns pertuccond il provediment d’energia han en­tschiet. Pil mument denton desista la Rhiienergie d’offerir. «Jeu vai clients che telefoneschan e gin che nus sappien realisar l’offerta fatga avon treis onns.» Quei client sto haver in pèr meins pazienzia. La Rhiienergie sesprova momentanamein da realisar ad uras las lavurs surpridas. «Per part maunca il material e da l’autra vart mauncan ils ­mistergners per surprender dapli lavur.» Sistiu la cussegliaziun Quei gi era il meinafatschenta dall’Energia Alpina, Ciril Deplazes. El ha buca ­sulettamein calau d’offerir, mobein sistiu la cussegliaziun en caussa energia alternativa. «Nus havein semplamein buca las resursas humanas per curclar tut ils giavischs.» L’Energia Alpina ei ina interpresa dil dretg public che producescha e venda current ed auters survetschs dalla branscha d’electricitad principalmein ella Val Tujetsch. E cheu ha l’Energia Alpina era realisau divers indrezs solars el decuors dils onns vargai. Ciril Deplazes conceda che tut ils distribuiders d’electricitad havessan ussa bugen dapli current solar per igl agen provediment. «Quei spargna da cumprar il current silla fiera libra.» Ina fiera cun prezis fetg aults che pudessan senz’auter aunc crescher el decuors dils proxims meins. Avon in onn stueva Christian Capaul dalla Rhiienergie aunc perschuader ils possessurs da habitadis, interprendiders e mistergners d’investir en in indrez da producir energia cun la forza dil sulegl. «Biars eran dil meini che las investiziuns sepagan buc.» Christian Capaul ei perschuadius ch’ils indrezs sepagavan gia avon ch’ils prezis d’electricitad han entschiet a crescher ­ellas neblas. Ils possessurs d’indrezs solars profiteschan E biars possessurs da habitadis ei la Rhiienergie tuttina vegnida da perschuader ils onns vargai. Egl intschess dalla Rhiienergie schai la producziun d’energia solara sur la media svizra tenor las statisticas digl Uffeci federal d’energia. Ils possessurs dallas casadas che han investau en indrezs solars profiteschan ussa dils aults prezis d’energia. «Avon in onn pagavan nus aunc 10 raps per kilowatt, ussa pagein nus 15 raps per il current dils indrezs solars.» Christian ­Capaul manegia ch’ina famiglia possi amortisar l’investiziun en in indrez solar sin tetg casa enteifer 10 entochen 12 onns. Ciril Deplazes conceda che l’Energia Alpina paga per il current dils indrezs solars il medem prezi sco ils clients pagan per retrer current. E quels prezis creschan el 2023 tier domaduas interpresas. In selectur maunca Vitus Walder tgamuna l’interpresa Solpic Surselva cun sedia a Schluein che porscha indrezs solars. Ses 20 collavuraturs ein occuppai cumpleinamein e Vitus Walder metta ils intressents per ina offerta sin ina gliesta da spetga. «Quels che telefoneschan ussa ston spitgar entochen miez november avon che jeu vegn speraso.» El vul mantener il contact cun la clientella essend ch’igl interess po in gi era tschessar. Entochen ch’ils luvrers da Solpic monteschan igl indrez solar sin tetg-­casa po ei cuzzar in amen. E sch’igl indrez ei la finala montaus sa ei senz’auter cuzzar in onn entochen che quel furnescha energia. «Momentanamein eis ei grev da survegnir in selectur che mida il current continuau digl indrez solar el current alternont dalla reit.» Il selectur vegn con­struius en China e leu datti problems da furnir era pervia da corona. Tenor Vitus Walder ein tuts che lavuran ella branscha solara empau surcargai. «Ils furniturs han communicau da prender giu il telefon mo da certas uras la damaun e la sera.» El deplorescha la situaziun actuala: «La branscha solara ei impurtonta per nies futur.»

Igl autur ch’ei oriunds da Tavanasa Arno Camenisch ei puspei sin turnea tras la Svizra cun siu pli niev cudisch «Die Welt». Ell’intervesta culla FMR raquenta el da midadas en sia veta, co el reagescha sin schliatas recensiuns e sch’el ei insumma ventireivels duront scriver. La gievgia passada ha Arno Camenisch presentau siu niev cudisch «die Welt» el Cinema sil Plaz a Glion – accumpignaus dil ghitarist da bass Wolfgang Zwiauer. La FMR ei s’entupada cun el avon la prelecziun sin ina cigaretta – per discuorer dil niev cudisch «Die Welt» e da quei che ­fatschenta igl autur sursilvan il mument. FMR: Arno Camenisch, essas Vus ventireivels, sche Vus scrivis? Arno Camenisch: Cu jeu scrivel? Gie, fetg. Scriver ei in stadi ch’ei vieti bials. Lu lavur’jeu semplamein, aber sun profundamein cuntents, quei sai jeu veramein dir aschia, gie. Certs texts da Vus tractan gie buca mo da temas levs e leghers, mobein era cun temas sco la fin, la mort, aschia che era ina melanconia ni tristezia ei denter las lingias? Gie, quei ei schon aschia. Enzatgi ha ­inaga detg a mi suenter ina prelecziun, che quei seigi sco il «blues da leusi». Quei hai jeu aunc quitau bi. Ina fina melanconia fa adina part da miu scriver, mo era da mei. Mo cu jeu sun vi da scriver, lu sun jeu en in stadi d’ina profunditad che renda mei veramein fetg cuntents. Il mument dalla creaziun ei enzatgei tut aparti, ch’ei in tec sco «a kind of magic», sco Freddie Mercury scheva. Vus vivis ella Bassa ed ussa essas turnai a Glion per ina prelecziun. Sch’ins tuorna el liug nua che ins ei carschius si, lu ei quei il bia cumbinau cun sentiments ni regurdientschas che vegnan endamen. Tgei va a Vus tras il tgau? Jeu sun vieti bugen cheu, cheu ei il cor, mias ragischs. Quei ei adina stau aschia e quei vegn adina ad esser aschia. Jeu sun fetg colligiaus culla Surselva. Ei dat denton era muments meins bials che vegnan endamen a mi. Mo quei ei la veta. Il pli impurtont ei ch’ins hagi la pasch cun tuttas colurs dalla veta. El davos cudisch vai jeu descret ina tragedia ch’ei capitada a Tavanasa. Ei dat omisduas varts, ed omisduas varts fan part dalla veta. Ed ins vegn halt era pli vegls, e lu vegnins era pli lucs enzaco. (ri) La veta vegn gie buca pli sempla, mo ins pren forsa quei cun dapli calma, e quei ei adina enzatgei bien. Co influenzeschan crisas mundialas sco l’uiara, la pandemia ni la midada dil clima Vies scriver? Gie, quei occuppescha mei fetg. Il clima per exempel va atras sco in fil tgietschen tras mes cudischs. El cudisch «Sez Ner» (igl emprem cudisch dad Arno ­Camenisch, remarca redacziunala) datti quella scena si d’alp, ch’els han suenter tontas e tontas jamnas mo pli pauc’aua, cu els ston spargnar aua. E quei ei sco jeu tschintschass dad oz. Era el cudisch «Ustrinkata», quel gioga in venderdis sera il schaner, ed ei plova giu il tschiel, enstagl ch’ei neivi. El cudisch «Der ­letzte Schnee» maunca la neiv. Ed ussa, el niev cudisch «Die Welt» tematiseschel jeu era il clima, cu jeu descrivel la stad 2003 ch’ei stau l’emprema ga che nus vein propi pigliau tema «jesses, tgei caliras», cun flums schigiai ora, senza plievgia. Sch’jeu descrivel igl onn 2003, lu ei quei sco jeu scrivess dalla stad 2022. En Vies niev cudisch «Die Welt» banduneis Vus per l’emprema ga il vitg pign tavanesc, l’alp, l’ustria dil vitg, e meis ora en il mund. Daco atgnamein? Quei ei naturalmein in roman autobiografic. Suenter che igl entir mund ei tras la pandemia staus eri, vegn ussa tut en moviment puspei. Quei ha regurdau mei als onns cu jeu erel 23 onns e sun ius ora el mund, perquei che jeu vevel fom. Jeu level veser co il mund ei. En quei cudisch vai per il niev, ir novas vias e quei va era aprau cun miu mintgadi ussa. Jeu vai midau tut ils davos meins: midau liug nua ch’jeu habiteschel, sun sin tura cun in niev musicist (Wolfgang Zwiauer, remarca redacziunala), vai midau casa editura, gie jeu hai perfin midau il coiffeur. «Rundum erneuert» savess’ins dir per tudestg. Quei ha era regurdau mei vid il temps en mes onns 20. Ils onns denter 20 e 30, quei ei ils onns ch’ins emprova ora. El niev cudisch datti treis muments da Twist. L’emprema ga cu jeu rumpel ora sigl emprem viadi, lura tuorn’jeu. La secunda ga sun jeu puspei in pèr meins naven, e la tiarza ga lu sun jeu ius endretg e vai habitau treis onns giu en Spagna a Madrid. Quei ei per mei stau vieti necessari dad ir ora, forsa era per daventar scribent, la fin finala. Ed ei mava era per esser libers. El niev cudisch «Die Welt» discurris Vus pliras gadas da «rumper si las structuras». Tgei manegeis Vus exact cun quei? Jeu sun carschius si aschia, cun las tipicas structuras: Ins fa la scolaziun, ins lavura, ins fadigia, ins spargna. Ed jeu sun in tec auters, quei san ins era leger el cudisch cu jeu descrivel che jeu erel pleite, senza cash. E lu eri puspei da luvrar. La veta nunconvenziunala plaschev’a mi. Atgnamein lev’jeu gie studegiar, mo lu cu jeu habitavel a Glion, vev’enzatgi detg a mi: «Forsa stos semplamein inaga ir ora igl emprem.» E quei vai jeu lu era fatg. Quei era naturalmein in temps senza handy ni grond internet. Cu ins era naven, lu er’ins naven. E quella sensaziun dad esser cumplettamein deliberaus da tut – quei ­exista oz gie buc pli. E quei ha schon ­fascinau mei lu. Ei il lungatg romontsch era ina part da quellas structuras che ha pigliau Vus? Na, insumma buc, il romontsch carez’jeu sun era loschs e ch’ei era ina clav. Ell’America dil sid tschintschav’jeu all’entschatta in «Kung Fu Spagnol», ord il romontsch sviluppav’jeu il ­spagnol ed il talian. Mias prelecziuns hai jeu fatg sin quater continents. Ed in cuort text vai jeu adina prelegiu per romontsch, ed el publicum vevi adina silmeins in che tschintschava romontsch, per exempel, a Boston, London, ­Bangkok. Forsa ei quei era in tec il spért romontsch, ch’els ein sin viadi. Sche Vus legis ina critica sco ella Südostschweiz («küchenpsychologischer Aufwisch») ni la Basler Zeitung («egozentrische Trivialität»). Perfin sin Wikipedia stat ussa: «Der Roman Die Welt (2022) wurde weniger positiv rezensiert als frühere Werke.» Fa quei mal dad udir da quella critica? Aha, jeu vai buca legiu las criticas. Na, sch’jeu decidel da publicar, lu ei quei aschia. Mintgin astga leger quei sco el vul. Ad enzatgi plai ed enzatgi buc. Jeu vesel che la glieud ha plascherun dil cudisch, e quei ei bi. Jeu sai schon tgei ch’jeu fetsch. Avon duas jamnas vein nus giu la premiera a Turitg el Kaufleuten, e leu ei quei stau 500 persunas, sco in concert da rock, quei ei bellezia e quei gaud’jeu vieti. Aber gie, zatgi ha plascher e zatgi buc, quei polarisescha, voilà. Quei ei cun tut tgei ti fas aschia. Quei che stat sin wikipedia sai jeu buc, quei haveis Vus ussa detg a mi. Tgei lectur model haveis Vus el tgau? Jeu vai negin lectur da model avon mei, gliez vai jeu mai giu. Il punct ei quel che jeu scrivel quei che jeu vai per cor. Jeu stos scriver d’enzatgei che com­muenta mei. E cun tut quei ch’jeu fetsch, seigi quei cun scriver ni cun esser sin tribuna, mon jeu sin tutti. Tgei capeta el proxim cudisch? Turneis dil mund puspei anavos en Surselva? Ils auturs dian adina, sch’ei vulan buca rispunder sin quella damonda: Ei porti discletg da discuorer dil proxim cudisch. Dil proxim cudisch tradeschel naturalmein nuot. Tgei ch’ei damaun, vesein nus lu. En quei senn, who knows? You’ll see. (surri). Cul niev cudisch ed in niev musicist (Wolfgang Zwiauer) ei Arno Camenisch pil mument sin turnea tras la Svizra. L’jamna vargada ha el fatg in stop el Cinema sil Plaz a Glion. Foto Sandro Buchli «Ina fina melanconia fa adina part da miu scriver.» – Arno Camenisch.

Co san ins impedir abus sexual e sustener unfrendas giuvnas malduvradas? Quei han ils presents ad ina scuntrada ella biblioteca da Trun discutau il margis vargau suenter ch’igl actur e reschissur René Schnoz ha prelegiu ord l’ovra digl autur Valentin Vincenz, «Nachts im Dunkeln.» «Astgan ins tuccar en in bi cural dad ina autra persuna senza dumandar, ni forsa duvrar in velo che plai encunter la veglia dil possessur?» Reglas da sedepurtar el mintgagi ha la meinafatschenta digl Agid cunter aids dil Grischun, Judita Arenas tematisau il margis vargau ella biblioteca da Trun. Plidentau ha la terapeuta da sexualitad cun sias damondas l’integritad corporala e sexuala che vegn buc adina respectada. Da maldiever sexual ein biars carstgauns pertuccai, era carstgauns giuvens. «En media ein duas scolaras e scolars da mintga singula classa da scola en ina moda ni l’autra confruntai cun maldiever sexual.» S’exprimida ei la meinafatschenta digl Agid cunter aids e terapeuta da sexualitad il margis vargau a caschun dad in’occurrenza organisada enteifer l’acziun da prevenziun dalla sanadad digl Uffeci da sanadad dil cantun grischun. Envidau alla scuntrada a Trun han Gabriela Cabalzar dalla Giuventetgna Cadi e las bibliotecaras dalla biblioteca da Trun. Dau ina vuscha allas unfrendas Amanda, la giuvna protagonista dil roman da Valentin Vincenz; «Nachts im Dunkeln» ha giu negina schanza da sedustar encunter la violenza sexuala da siu patrun. Igl autur e reschissur René Schnoz ha schau repassar en sia prelecziun il destin dalla giuvna ch’igl autur ha scaffiu per dar ina vusch allas unfrendas digl abus sexual. Ad Amanda ha igl agid muncau per vegnir a frida cun sias experienzas e sia psica ha pitiu massivamein. Quei sto buc esser, Judita Arenas ha buca mo plidentau las reglas da giug quei che pertucca il sex: «Na ei na e sulet gie ei gie.» Reglas che ston era vegnir intermediadas e plidentadas en scola e cun la giuventetgna. La scuntrada ella biblioteca da Trun ha era vuliu mussar tgei sustegn che stess oz a disposiziun ad Amanda per gidar da vegnir a frida cun siu destin. Diversas instituziuns ed organisaziuns sco per exempel igl Agid cunter aids porschan sustegn. Per la terapeuta da sexualitad eis ei impurtont da schar vegnir a plaid e porscher in’ureglia allas unfrendas. «Ins sto denton desiter da gir als pertuccai co dumignar la situaziun, els ston sezs prender las decisiuns necessarias.» L’unfrenda resenta turpetg Alla historia da Valentin Vincenz attribuescha Judita Arenas da haver documentau bein la situaziun da pussonza che meina a maldiever sexual. «Quei ch’igl autur ha tralaschau empau ei da tematisar il turpetg.» Biaras unfrendas dad bus sexual enqueran la cuolpa tier sesez, gi la terapeuta. Pervia dalla vergugna resentida untgeschan ellas il sustegn. «Ei dat denton insumma negin cumportament, seigi quei cun sevestgir ni sedepurtar che legitimescha maldiever sexual.» Ed igl ei aunc adina aschia che la plipart da quei maldiever sexual succeda el ravugl famigliar. In fatg che levgiescha buc exnum da surmuntar il turpetg. Buca cuntenta ei Judita Arenas cun la revisiun dil dretg penal che pertucca il maldiever sexual acceptada dacuort dil parlament federal. In dretg penal che sereferescha al principi ch’i na tonscha per renviar avischunaziuns corporalas buca giavischadas. Mo era per la terapeuta da sexualitad ei clar ch’il dretg penal vegn en funcziun cun enzatgei ei gia schabegiau. «Secapescha ch’igl ei meglier da gia impedir abus sexual.» Con fetg ch’il dretg penal po insumma impedir maldiever sexual ei dispiteivel e tuttina eis ei per Judita Arenas impurtont che las reglas da giug ein claras. «Per las unfrendas eis ei impurtont da saver che malsecuntener, malgistia e violenza vegnan buc acceptadas.»

Dapi 76 onns vegni fatg must dultsch a Glion. Ella musteria da Glion scargan var 150 pomiculturs en la media 40 tonnas meila duront ils meins da settember ed october. Enteifer paucas uras ha la meila traversau la pressa e la clientella dalla mustaria sa vegnir per il must finiu e pachetau. Uonn ei evidentamein in bien onn da puma e la mustaria ha da far il tgil plein. Societad per l’utilisaziun da puma senza fermentar, aschia senumna la possessura dalla mustaria da Glion e contuorn. Quella societad ei vegnida fundada igl onn 1946 cun il scopo d’evitar ch’ei vegni barschau memia bia vinars cun la raccolta da puma. Sco quei ch’ins sa leger en l’historia, vegnevi la mustaria gestiunada ils emprems onns entras il persunal da la Casa d’attempai da Glion. Pli tard han ins lu pladiu persunal per las jamnas da producziun da must. Il president actual Gion Rudolf Caduff ed il meinagestiun Ueli Giger ein satisfatgs che la mustaria ei oz pli tschercada che mai d’ina clientella naven da Trin ­entochen Mustèr. Sco quei che Ueli Giger ha raquintau portien ils pomiculturs la mesjamna sera la puma. «La gievgia endamaun naven dallas treis vegn la puma pressegiada en la maschina. Suenter sto il suc saver setschentar en la buot e per cura che quei ei succediu vegn el pastorisaus en ils sacs da plastic ed en las boxas da cartun.» El mument survegn Ueli Giger mintg’jamna cerca duas tonnas meila per far must. «Jeu stos far grond’attenziun da tractar mintga furniziun da puma dapersei per haver alla fin il quantum da must exact e per saver far giu quen.» Tenor Ueli Giger vegn il trester dalla puma deponius sin in car annex. «Il pur da Vuorz Paulin Pfister vegn pil trester e drova quel sco pavel per sia tratga da pors.» «Per mei eisi caussa da mintga pomicultura ni pomicultur, da zavrar la buna da la schliata puma, quella ch’ins sa buca duvrar per far must», ha il president ­dalla mustaria da Glion, Gion Rudolf Caduff detg alla FMR. «Entgins viarms en la puma ein negin problem pil must da pli tard. In grond problem ei denton sch’ei ha per exempel meila marscha ni meila malmadira leudenter.» Tier la meila detti da quella che cuntegni dapli suc e lu detti era specias da meila pli schetga che vegni furnida per la pressa, ha Gion ­Rudolf Caduff detg. Aunc ussa discuoran era ils responsabels dalla mustaria da Glion da bunas raccoltas cun producziuns d’entochen 30 000 liters must dultsch per onn. La midada dil clima vegn denton era a tangar la producziun da puma. Il president dalla societad da mustaria Gion Rudolf Caduff ha getg alla FMR seigi la Confederaziun vidlunder da realisar experiments cun plontas da puma en regiuns pli aultas. Tenor Ueli Giger ein las specias da ­Gravensteiner e Boskop quellas che ve­gnien furnidas il pli stedi en la mustaria da Glion. Tenor Ueli Giger hagi ins fatg bunas experientschas cun far must da cadugns ils davos onns. «Quei ei pari bien per tener a mistregn il spieghel dil ­colesterin e perquei plonta biara glieud cadugns dapi entgins onns.» Aunc ei la raccolta da puma buna Malgrad ch’ils responsabels dalla mustaria da Glion discuoran d’in onn da raccolta da puma cuntenteivel dependa igl avegnir dalla puma era dallas pusseivladads d’untgir allas midadas dil clima. Il meinafatschenta da la mustaria da Glion, Ueli Giger ei cuntents cun la stagiun da da puma 2022. «Il quantum da puma furnius a nus per producir must (ca 40 tonnas meila dall’entira Surselva) dat perdetga d’ina buna raccolta.» La calira e la midada dil clima seigi per la producziun da puma in problem a pli liunga vesta, ha Giger manegiau. «Il pli grond prighel actual per la raccolta da puma ein scheladas dallas fluras duront la primavera.» En connex cun la midada dil clima hagi la Confederaziun gia lantschau ils davos onns projects da plantaschas da puma en regiuns pli aultas, ha Gion Rudolf Caduff, il president dalla mustaria e sez horticultur getg alla FMR. «Probablamein vegn ins a stuer experimentar era tier nus cun plontas da puma en regiuns pli aultas per evitar la calira. Ils resultats dils experiments entochen dacheu ein empermettents.» Pagina 3

Igl ei stau siu mistregn da siemi gia en scola primara. Questa stad ha Massimo Bundi da Mutschnengia entschiet il tierz onn d’emprendissadi sco florist en ina fatschenta a Cuera. Sco sulet en quei mistregn representa il giuven da 18 onns il Grischun al campiunadi svizzer dallas professiuns. «Jeu sun buca specialmein nervus. Igl ei semplamein ina buna experientscha ch’jeu astgel far», di il giuven da 18 onns. Oz parta Massimo Bundi el decuors dil di dalla Val Medel viers la capitala svizra. Quest’jamna ha el vacanzas, e quels dis sededichescha el al project «Swiss Skills 2022». Damaun entscheiva a Berna il campiunadi svizzer dils mistregns. En tut separticipeschan varga 1000 giuvenils all’occurrenza ellas hallas d’exposiziun sper il stadion dil Wankdorf. Naven dil bustab A sco automaticher tochen V sco vinolog e Z sco construidra da fiffas da zinn dat Swiss Skills 2022 ina envesta ella varietad enorma da 150 professiuns. Talent creativ Gl'emprendist florist Massimo Bundi da Mutschnengia/Val Medel separticipescha al Swiss Skills 2022 a Berna. Naven da damaun tochen dumengia spetgan ils organisaturs 120'000 visitaders a quell’occurrenza gronda. El stadiun da Wankdorf ei sonda il final dil campiunadi culla ceremonia dils 85 megliers en lur professiun. Gl’emprendist da Mutschnengia representa la branscha dils florists. Secapescha ch’el detti tut, il pli impurtont seigi ch’el hagi insumma retschiert la schanza da separticipar, manegia el. Dapi in decenni ei la clamada da florist buca pli ina tipica da giuvnas. Ch’el sco giuven fetschi gl’emprendissadi en quella seigi negin tema, manegia Massimo. Apparentamein dat ei oz era picturas, miraduras e lennarias, l’emanzipaziun pertucca omisduas schlatteinas. «Jeu hai adina zambergiau bugen e fatg decoraziuns», raquenta il giuven fegl da purs. Gia ella tschunavla classa hagi el scuviert la floristica sco siu mistregn da siemi. Far tschupials per las vaccas che scargavan dall’Alp Pazzola era ina da sias lavurs digl atun. Flurs, caglias, dascha e rauba dalla natira dat massa spazi al talent creativ. El scalem superiur ha Massimo astgau fuffergnar a Mustér tier Primus Solèr, «lu eis ei stau clar definitivamein tgei mistregn emprender», di el. Demai che la plazza era gia occupada leu, ha el encuretg ed anflau a Cuera ina pusseivladad d’emprender «siu» mistregn. Tiel hortulan Urech fa el actualmein il tierz onn d’emprendissadi. Sia passiun e siu entusiassem per la floristica ha la finala intimau el da s’annunziar pil campiunadi svizzers dallas professiuns. Quater pensums da concurrenza Gia il fevrer havessi el giu gust da s’annunziar, hagi denton buca propi ughegiau e la finala emblidau. «Gl’uost vargau han mias collegas da lavur la finala insistiu ch’jeu dueigi tuttina inoltrar il dossier. El ha retschiert glisch verda da Berna ensemen culs pensums dalla concurrenza. «En tut essan nus treis gruppas da floristas e florists. Mintgamai tschun ein en concurrenza e battan pigl emprem plaz», explichescha il Medelin. Ils emprems van vinavon el miezfinal, lu vegn battiu pils plazs el final. Massimo Bundi ei ambizius, el di denton, «igl ei in’experientscha per la veta. Jeu tuornel en scadin cass cuntents e satisfatgs». Il sulet florist grischun al Swiss Skills 2022 sto mussar sias habilitads en quater spartas. Sco en in examen professiunal ha el d’ademplir quater pensums: In’ura ha el peda per crear in matg fluras tier la tematica «Helvetia». Ina secunda ura ha el peda da far ina decoraziun per ina spusa cul tema «Woaw». La creaziun individuala duei svegliar l’attenziun. Sco tierz pensum da concurrenza sto el emplenir ina vasa ni in plumatsch da fluras cun enzatgei innovativ. «Quei pensum sto esser finius en 90 minutas», declara Massimo. Cul quart e davos pensum vul la giuria examinar gl’inschign e la diligenza da candidatas e candidats. «Speed Competition» ei in pensum da surpresa ch’els ston ademplir en 20 minutas. Il material da basa, pia fluras, caglias, verdem e material da ligiar ch’els drovan ei semtgau ella halla da concurrenza ed a disposiziun. «Jeu stoi mo prender cun mei gl’etui culs uaffens» di gl’emprendist. Quel cuntegn forsch e cunti special dils florists, la forsch per tagliar fildiroms e zaungas per ligiar. Dapli informaziuns tier Swiss Skills 2022 mira: www.

Suenter la pandemia cuntinuescha il kino da seniors da Glion cun sias activitads. Gl’emprem film vegn mussaus gievgia, ils 15 da settember. Entschiet ha il kino da seniors il november 2013 cul film «Labyrinth der Wörter», il december ei suandau «Les Intouchables». Lu han ins saviu mirar gl’entir 2014 mintga meins in auter film. Mintga gada ei il Cinema sil Plaz bunamein schluppaus, schi bia glieud ei vegnida. «Nus essan stai surpri da ton interess ed havein stuiu mussar il film mintgamai duas gadas», raquenta Giachen Derungs. El fa part dalla gruppa da voluntaris che organisescha il kino per seniors a Glion en collaboraziun cul Cinema Sil Plaz e la Pro Senectute. L'equipa dil kino da seniors a Glion. Era Marianne Giger ei activa ella gruppa. Ella aschunta: «Nus vulein porscher ina gada il meins in film niev, ni era films vegls ch’ins ha gia daditg buca pli viu». En dus blocs, dil schaner tochen il matg e dil settember tochen december, ina gada il meins mintgamai la gievgia suentermiezgi, porscha il kino per seniors ina caschun da s’entupar. Ellas pausas dat ei petta e caff è ed ins ha aunc avunda peda da star da cumpignia. Ella media eran las presentaziuns visitadas fetg bein. Al kino da seniors vegneva glieud buca mo da Glion. «Da Sedrun, Vrin, da Flem e schizun si da Cuera» tradescha Giachen Derungs. Suenter la pandemia vul la gruppa cuntinuar culla purschida da success. «Nus havein puspei fatg ina selecziun cun films per mintga gust», declara Marianne Giger. Gl’emprem muossa il kino da seniors gievgia, ils 15 da settember. Il bloc cuntinuescha ils 13 d’october, ils 3 da november, ils 24 da november ed ils 15 da december. Cul film talian da Paolo Sorrentino (Die Hand Gottes – Maradona) entscheiva quei bloc. El cuntinuescha cugl engles «Vom Ende einer Geschichte» dil reschissur Ritesh Barta. Ils proxims ein lu «Prinzessin» da Peter Luisi (2021), il spagnol «Madres paralelas» da Pedro Almodovar (2021) e il commuentont film dil Bhutan «Lunana – Das Glück liegt im Himalaya» (2019).

En vesta agl unviern proxim e pertuccont mesiras da spargnar current electric ha il Cussegl federal instradau l’jamna vargada in’acziun da sensibilisar la populaziun. La confederaziun ha publicau ils emprems inserats en quei connex. Leu va ei per spargnar el tenercasa. Mo era tiel maun public ha la discussiun entschiet pli intensiv. En vesta al svilup ed als fatgs han la pleiv catolica e la pleiv evangelica da Sagogn concludiu ina mesira da spargnar che fa buca mal e che selaian realisar a cuorta vesta. Quellas pertuccan ils reflecturs che sclareschan las baselgias. Naven d’immediat s’envida quella illuminaziun buca automaticamein mintga fin d’jamna. El futur vegn ella mo pli envidada da firai gronds, sco perdanonza, Nadal, Pastgas ed autras fiastas ecclesiasticas e profanas. Quella mesira da spargnar energia han las suprastonzas d’omisduas pleivs concludiu. La suprastonza dalla pleiv catolica ha confirmau alla FMR che l’illuminaziun dalla baselgia seigi buca s’envidada venderdis vargau per quei motiv.(fmr/abc) Las duas baselgias da Sagogn vegnan buca pli illuminadas - ina mesira da spargn che fa buca mal.

Sonda ha la suprastonza communala envidau la populaziun da Sagogn ad in pign solver sigl areal dil luvratori communal Val Casti. Giuven e vegl ei vegniu per inaugurar il tractor niev. «Ussa essan nus semtgai pigl unviern, e nus selegrein sin bia neiv», ha Katrin Blumberg getg suenter ch’igl act da batten era gartegiaus. Sil plaz, denter il post da reciclar e las garaschas dil luvratori communal, han ils presents applaudiu e cuntinuau lur discuors. Affons e giuvenils han giu tschaffen da reiver ella cabina, ils carschi han gudiu da puspei inagada saver dar ina paterlada. La cumpignia ei vegnida alla cuorta dapi la pandemia. La suprastonza communala ha encuretg ina moda e maniera da presentar la pli nova investiziun dalla vischnaunca. La cumpra dil tractor ei stau il motiv d’organisar ina sentupada a Val Casti. Alla radunonza da preventiv il december 2021 haveva il suveran lubiu in credit da 150'000 francs per remplazzar il tractor communal. Il vegl Mounty ei staus dapi 2008 entginas mellis uras en survetsch, in tractor dalla marca Rigitrac e tip SKH 75 remplazza ussa quel. Sil plaz avon il luvratori han ins lu era saviu admirar il vehichel niev. Dasperas havevan ils luvrers semtgau meisas e bauns sco era ina meisa cun vischala, maschina da caffè ed in canaster cun cornets frestgs. «Nus havein manegiau che quei savessi esser ina fuorma conforma d’inaugurar e presentar l’investiziun», ha Katrin Blumberg declarau. Ella ei la geraua responsabla pil ressort infrastructura, luvratori communal, dismessa e turissem. Geraua Katrin Blumberg culs dus luvrers communals Mathias Lombris (sen.) e Miguel da Silva da Costa (dretg). Conta glieud che cumpari denter las 10.00 e las 11.00 all’occurrenza, gest gl’emprem gi da catscha, ha ella buca sminau. La finala ha ella beneventau ina roscha habitontas e habitonts. Alla persuna pli veglia dil vitg ch’ei vegnida ha ella surdau il pensum da battegiar il niev vehichel communal. Igl ei stau in habitont da 91 onns. Ernst Hess-Candrian ha giu la honur da pitgar la butteglia da schampagner sur la pala dil criec da neiv montaus vid la maschina. Il tractor multifuncziunal ei in product svizzer dalla firma Sep Knüsel da Küsnacht a. Rigi. Il vehichel communal dalla marca Rigitrac ei baghegiaus cun in motor da Deutz ed ha ina prestaziun da 110 cavals. Omisdus ischels dallas rodas selaian menar individualmein. Il criec da neiv dalla marca Zaugg ei medemamein novs e secapescha adattaus al tractor. Sco quei che Katrin Blumberg ha declarau, vegni ella a proponer alla suprastonza communala d’introducir periodicamein – era senza battens ni inauguraziuns – talas sentupadas sigl areal dil luvratori.

Dacuort ha Barbla Caflisch finiu siu engaschi per la pleiv evangelica da Flem. 27 onns onns ha ella sunau l’orgla ella baselgia da s. Martin. La musica gidi da surmuntar bia e promovi la harmonia, gi la dunna da Trin Digg cun perschuasiun. Dacuort ei stau ella baselgia reformada da s. Martin a Flem in survetsch divin special. Tgi ch’ei staus presents quella dumengia ei sesentius sco ad in concert. Quater musicists ha sunau il quartet per flauta da Mozart, l’orgla ha accumpignau il cant dil pievel ed il priedi da ser Jens Köhre. La sopranista Nuria Richter ha cantau ovras da Bach ed il cellist Daniel Seiler ha cooperau cun tocs per flauta traversa, bratscha e gegia. Ovras da Grieg, in valzer da Schostakowitsch ed in’ovra da Händel han cumplettau il «concert». Atgnamein eis ei stau «mo» il survetsch divin da cumiau per l’organista Barbla Caflisch. Suenter 27 onns ei quella sedecidida da calar a Flem. Musica cunforta L'organista Barbla Caflisch, ella baselgia da Flem. «En quella baselgia hai jeu cooperau savens cullas pli differentas formaziuns», seregorda l’organista partenta. Il survetsch divin ei staus musicals, gest tenor il gust da Barbla Caflisch. Ella ei naschida 1945 a Trin sco giuvna da quater fargliuns. «Il temperament hai jeu artau da mia mumma Margritta», manegia ella. Quella cantavi snueivel bugen, ella havevi in grondius sopran, sa Barbla Caflisch. Cant e musica han influenzau sia veta e sia via. Siu bab enconuscha mintgin da Trin. Perinagada quels ch’ein oriunds da quella vischnaunca. Lezs san che Robert Caflisch (1909-1991) ha gronds merets per la cuminonza. El dirigeva il chor mischedau, il chor viril e la musica da Trin. «Schizun in chor da dunnas ha el menau in temps», seregorda sia feglia. Scolast Robert sunava secapescha era l’orgla en baselgia. «Quei gi ch’el ei morts hai jeu giu da sunar per treis sepulturas», raquenta Barbla Caflisch. Il bab era en bara, ed ella ha stuiu sunar il medem gi per treis sepulturas. Esser organista pretenda ch’ins seigi flexiblels. Mintga gada ch’ella suna da sepulturas – ed ella ha sunau tschiens gadas – senta ella che la musica dat cunfiert alla glieud en malencurada. Quei vala savens dapli che plaids. Atgnas fridas dil destin ha ella era dumignau cun sustegn dalla musica. Las emoziuns lubeschan buca da tschintschar surlunder. Famiglia, musica e natira dettien senn a sia veta, gi ella cuortamein. Gia cun 18 onns eis ella semessa al pult dall’orgla ed ha entschiet a manischar cun tastas, registers e pedals. Gl’emprem gidavi ella ora il bab, raquenta la dunna da 77 onns che habitescha oz a Digg. Loscha eis ella che dus biadis ein talentai e cuntinueschan la tradiziun da far musica. Duront il survetsch divin da cumiau ha la feglia Riccarda sunau flauta traversa, ils biadis viola e gegia, il fegl David ha menau il program musical cun gegia e flauta. «Quella organisava tut» Dar lecziuns da clavazin ed orgla e sunar la regina dils instruments ei stau professiun e hobi ennina. Sis gis scola e la dumengia sunar orgla, ei stau la regla. «Quella organisava tut, ins stueva far nuot pli, ella surprendeva mintga substituziun e las casualias vitier, ha gl’anteriur president dalla pleiv, Hansjakob Michel, remarcau suenter il priedi ella sala dalla pleiv. La presidenta actuala Nicole Romer ha cumplettau che la pleiv hagi giu ina situaziun da luxus, pertgei Barbla Caflisch hagi cooperau cullas ed accumpignau las pli diversas formaziuns. Ina da tschep era il chor baselgia evangelic da Flem ch’ei deplorablamein sesligiaus avon cuort. «Il pli bi eis ei da parter la musica cun auters», ei il facit da Barbla Caflisch. Sco ina furmicla eis ella ida d’ina baselgia a l’autra, adina per emplenir il local cun musica. Sillas pli differentas orglas ha ella sunau. Quellas da Cuera enconuscha ella fetg bein, quella da s. Martin, quella dalla catedrala, quella dil Salvader, quella dil Comander e quella dalla s. Crusch. Mo era ad Andeer, a Trimmis ed a Favugn han ins appreziau ses survetsch. Ed ils 27 onns vargai ha ella sunau oravontut a Flem.

Ier ha gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun inaugurau a Trin gl’emprem implont solar che producescha e furnescha energia per in entir tunnel. Ils 72 moduls sil tetg e sillas fatschadas dil baghetg da menaschi produceschan 20'580 kilowatts uras current electric. «Nus essan pertscharts ch’igl ei buca in grond project. Denton savein nus tuts che daguot e daguot fa puoz», ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli declarau ier alla fin da siu plaid. El ei staus presents all’inauguraziun digl implont niev da fotovoltaica all’entrada ost dil tunnel da Trin. Cuort suenter ha il schef dil departament da vias e traffic dil Grischun menau il reglader e priu en funcziun gl’implont. Gion Hagmann digl Uffeci cantunal da construcziun bassa ha beneventau ina roscha persunas dallas medias ch’ein suandai gl’invit. 72 moduls solars sin 134 m2 Survesta digl implont solar, portal ost dil tunnel da Trin. Actualmein ein tematicas dall’energia, e cunzun dil current electric, pli che mai en discussiun. «Nus essan gia dapi in temps vidlunder da ponderar e planisar da duvrar nossa infrastructura per quei intent», ha Gion Hagmann declarau. Mario Cavigelli ha aschuntau en siu plaid ch’il cantun hagi gia entschiet pli baul a nezegiar quella. «Gl’implont solar silla preit encunter canera silla A13 denter Rehanau e Cuera ei in’ovra da piunier», ha il magistrat puntuau. El ha affirmau ch’igl Uffeci da construcziun bassa hagi potenzial cun siu inventari d’objects. Il tunnel da Trin ei gl’emprem el cantun ch’ins colligia cun in implont da fotovoltaica. Ils davos meins han ins montau sil tetg e sillas preits dil baghetg da menaschi gest sper il portal ost dil tunnel 72 moduls solars. Quels cuarclan ina surfatscha da 134 m2 e produceschan dapi ier forza electrica pil tunnel da Trin. Quei tunnel ha il cantun priu en funcziun il november 1994. Mintga gi carreschan tochen 20'000 vehichels tras il «portal alla Surselva». Gl’implont che sviescha il vitg da Trin ei dus kilometers liungs ed ha custau 115 milliuns francs. 28 onns pli tard ha gl’uffeci da construcziun bassa investau per quel 135'000 francs per in implont fotovoltaic. Las cazzolas fluorescentas el tunnel, l’illuminaziun externa e la ventilaziun funcziuneschan cun sustegn dils 72 moduls solars. Igl ei «mo» 6 % da tutta energia ch’il tunnel drova en in onn. Gl’implont solar producescha rodund 21'000 uras kilowatt current electric ad onn, quei corrispunda al consum annual da 60 casas d’ina famiglia. Igl ei buca bia, mo tuttina: daguot e daguot fa puoz. Gion Hagmann ha puntuau ch’il cantun vegli cuntinuar a realisar tals implonts. Quater ein gia planisai: il tunnel da Crestas denter Mustér e Sedrun, il tunnel Plattas silla via da Traun en Tumliastga, il tunnel da Lavin e quel da Runcaglia dueien medemamein survegnir implonts solars. Aschia funcziuna fotovoltaica Per glieud senza affinitad tecnica eis ei gnanc sempel da s’immaginar co la forza dil sulegl sa producir energia electrica. All’inauguraziun digl implont a Trin ha gl’uffeci da construcziun bassa mussau ina grafica dil sistem electrotecnic. In panel solar sil tetg d’ina casa, vid in mir ni ina seiv ei in pign generatur che rimna la forza dil sulegl. Quella tabla «tschetscha si» directamein ils radis dil sulegl e mida quels en forza electrica. Sur cabels «cuora» quella en ina scaffa ch’ei colligiada cul generatur. Dalla scaffa da transmissiun va il current electric ad in auter reglader, in schinumnau alternatur che sa midar e reparter l’electricitad sin differents cabels. Avon che quella contonscha la finala la fontauna va ella sur il quintader che dumbra il consum. En loghens nua ch’igl ei giavischau e pusseivel, san ins era tarmetter e deponer l’electricitad. Quella funcziun ha la batteria gigantica. Gl'implont solar sil baghetg da menaschi dil tunnel da Trin al portal ost. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli discuora per l'inauguraziun digl implont solar a Trin. Seniester ina tabla solara. Dapli praus e pastiras per fotovoltaica. All’inauguraziun digl implont fotovoltaic pil tunnel da Trin ha era Martin Maron priu part. El ei president dall’Associaziun grischuna dallas interpresas d’electricitad. Ei seigi in detg bien project, ideals per esser exempel co ins sappi gudignar forza electrica, ha el manegiau. Ei seigi era bien d’installar tablas solaras per fotovoltaica sin mirs da fermada, mirs da sustegn da plauncas, petgas da pendicularas, casas grondas ed auters objects adattai. Ins stoppi oravontut intensivar da producir current electric d’unviern. Lu, cu las pegnas e scaldaments van sin turas, sto la Svizra importar (memia) bia forza electrica. Las pusseivladads da producir quella duront la stagiun freida ein limitadas cu la vegetaziun ruaussa, las auas ein scartas ed era la forza dil sulegl reducida. «Nus duvrassen urgentamein dapli implonts da fotovoltaica sin surfatschas libras», ha Martin Maron puntuau. El manegia cunquei praus, pastiras e plazs ora el liber. Actualmein eis ei buca pusseivel da baghegiar implonts solars pli gronds sin terren verd. Las resalvas dallas organisaziuns digl ambient e dall’agricultura ein memia grondas. Per saver producir current electric d’unviern fussien tals «parcs solars» denton fetg necessaris, effizients e giavischai, ha Maron declarau.

Jeu manegel buca las sirenas d’alarm ch’annunzian catastrofas ni attaccas malmaneivlas en temps d’uiara e da disgrazias naturalas e che sussentan nus ord la veta pascheivla. Mias sirenas ein quellas che carmalan, giavinan, surmeinan, incontan e meinan pér cheutras quels che teidlan e suondan en prighel e schizun alla perdiziun. Sirenas digl empruament pia, che nus enconuschin surtut ord la mitologia antica ed ord la litteratura. Schebein ellas eran las amitgas ni las concurrentas dallas musas dependa tut dal fatg, en tgi che ins ha, sebasond sin las scartiras grecas e romanas, confidonza. La tradiziun ha surcargau ellas cun tut quei che sa schabegiar per far ord ina creatira feminina ina artista, ina pitauna ni in monster. Il «cant dalla sirena» ei daventaus proverbials per enzatgei che vegn sco vusch ord il tgierp d’ina dunna e daventa – per quels che han l’udida e l’imaginaziun – irresistibel. Ins sa buca far auter che suandar e tschercar, danunder che quella bellezia vusch ord in tgierp feminin nunveseivel e misterius savess vegnir. L’antica ed il temps miez han fatg ord quellas creaturas essers nuncalculabels e prigulus che meinan alla perdiziun. Demai che lur empruament ha buca adina success, per exempel tier Orpheus ni tier Odysseus, san ellas era sedesperar e far suicid cun sebetter ella mar e svanir per adina. Franz Kafka, in dils pli gronds dalla litteratura moderna, ha imaginau ina sirena che daventa il pli prigulusa entras siu quescher e siu silenzi. Cura che sirenas fineschan da cantar e d’incantar dat ei neginas tecnicas pli per sedustar encunter lur pussonza. Ins sa buca pli stuppar tschera en las ureglias ni schar ligiar sesez vid la trav dalla tenda d’ina nav – sco Odysseus seprotegeva aunc a sias uras da sirenas. Cu quellas restan quietas daventa il mund pér da dretg malmaneivels. La pli misteriusa historia sur d’in sentupada da stad cun ina sirena ha denton il scriptur sicilian Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896–1957) regalau a nus, descrivend cuort avon sia mort ina episoda ord la giuventetgna d’in professer da litteratura greca renconuschius en igl entir mund academic sco ina corifea el mund da lungatg e litteratura greca. Duront ina stad da caliras brutalas sicilianas – sco nossa stad ual passada – lavura el entginas jamnas en ina casetta sper la mar per vegnir a fin cun ina lavur scientifica che procura ad el la finala ina professura a Turin e renum europeic. En in golf datier dalla riva da sia dimora fa el remond entuorn cun sia barca enconuschientscha cun ina sirena, miez giuvna dunna, la part bassa dil tgierp denton in esser maritim cun squamas ed enstagl combas cun ina cua da pèsch. La sirena cun num Ligaea che el gida ord la mar en sia barca introducescha el egl art da sembratschar, da capir e guder la creaziun, da viver tut ils excess da voluptad e da plaschers sensuals imaginabels. Ella ei ina mischeida denter in esser animalic ed ina creatira angelica, pia in esser che exista sulettamein en la fantasia ed en ina unda da desideris erotics. Nies pauper professer vegn a piarder suenter quellas jamnas caliradas cun la sirena alla costa siciliana per veta duronta quei che in pur da Rueun numnava avon onns inagada «piarder il spaz dalla femna». Nies professer resta suenter quella experientscha da stad giuvenila per veta duronta «casts», sulets e sco ils Sursilvans dian: «in ledi». Nus enderschin aunc il suandont: Vulend traversar da Genua la Mar Mediterrana per serender ad in congress scientific decida il professer en sia vegliadetgna da turnar tier sia sirena. El fa il pass sur la spunda dil bastiment e va en la mar. Malgrad tut encurir, ni el ni sia sirena anflan ins pli. Aschia che ins astga concluder: Era per professers ein inscunters ed obsessiuns cun sirenas buca senza rescs e prighels. Tedlar sche ins auda ellas astgan ins bein. Ir a frusta per lur spira bellezia ei buca da cussegliar e buca ina sligiaziun che cuntenta. Mo nus umens, en buna cumpagnia da dunnas cun talent per experientschas nunspetgadas, spitgein e tedlein cun ureglias aviartas aschiditg che nus essan en veta per cass che ina sirena entschavess a cantar en nies contuorn e procurass aschia per empermischuns da deletgs futurs nuncumparabels e da beadientscha quasi precelestiala. Iso Camartin è autur e publicist. El è stà tranter auter professer per litteratura e cultura rumantscha a Turitg. Iso Camar tin...

La mesjamna vargada ha igl ambassadur finlandes Valtteri Hirvonen visitau la vischnaunca da Sumvitg. A Barcuns ella Val Russein ha la delegaziun deponiu in cranz alla tabla che regorda ad ina disgrazia dall’aviatica finlandesa d’avon tschien onns. Ina che vegn mintg’onn commemorada ella Finlanda. Ils siat da settember 1920 sgulavan ils dus pilots finlandes Vainö Mikkola e Carl-Erik Leijer mintgin cun in niev eroplan dil tip Savoia S.9 neu dalla Italia viers las Alps cun la finamira da surmuntar las Alps svizras e cuntinuar il viadi en direcziun dalla Finlanda. La patria han ils pilots mai contonschiu, Vainö Mikkola e siu navigatur Äly Durchman han anflau la mort sil glatscher da Gliems entadem la Val Russein, ferton ch’il pilot Carl-Erik Leijer cun il mecanist talian Carlo Riva ein curdai el Lag da Turitg. Avon dus onns han ina delegaziun finlandesa ed ina dalla vischnaunca da Sumvitg montau a Barcuns ella Val Russein ina tabla commemorativa che regorda alla ­disgrazia. La mesjamna vargada ha igl ambassadur finlandes a Berna Valtteri Hirvonen, accumpignaus da siu attasché militar Anssi Munkki e dil schef dalla pastoraziun dalla armada finlandesa Janne Huikko, visitau il liug dalla commemoraziun a Barcuns. Leu ha la delegaziun finlandesa plazzau dus cranzs al pei dalla tabla. Dalla partida ei stada ina delegaziun dalla vischnaunca da Sumvitg e dalla Cadi. In impurtont eveniment per la Finlanda Igl ambassadur finlandes en Svizra, ­Valtteri Hirvonen ha fatg attent al contex historic dalla Finlanda che detti alla disgrazia al glatscher da Gliems in gronda valur. «El decuors dall’Emprema Uiara mundiala eis ei reussiu alla Finlandia da sedeliberar dalla Russia e da formar ina atgna naziun.» E cuort suenter la fin dall’Emprema Uiara mundiala ei l’aviatica militara dalla Finlanda seconstituida. Ina aviatica che ha denter auter cumprau ell’Italia dus novs eroplans. «La disgrazia dils siat da settember 1920 ha cattau in grond resun ella Finlanda.» Valtteri ­Hirvonen ha getg che l’armada finlan­desa respectivmein sia aviatica militara seregordi mintg’onn ils siat da settember a tut ses pilots curdai el survetsch dalla patria. «Pervia dils schabetgs d’avon 100 onns enconuscha la Finlanda era la vischnaunca da Sumvitg.» El ha engraziau a Barcuns alla representanza communala per igl engaschi da mantener la regurdonza viers ils dus pilots sedisgraziai. Pertscharts dalla smanatscha L’armada e la defensiun ein ferm ragischadas ella populaziun finlandesa, ha igl ambassadur getg. «Nus havein en nossa historia adina puspei stuiu seriscuder dalla Russia.» La davosa ga duront la Secunda Uiara mundiala ed actualmein senta la Finlanda la smanatscha russa sco paucas autras tiaras europeicas. «Perquei ei la decisiun dalla Finlanda dad entrar ella NATO buca stada dispiteivla.» Valtteri Hirvonen ha fatg attent ch’il parlament finlandes hagi decidiu cun 188 encunter 8 vuschs da separticipar alla NATO. «Nus collaborein denton era stretg cun l’armada svizra.» Representants dall’armada svizra ein medemamein stai presents il margis vargau a Barcuns ella Val Russein. Denter auter igl emprem colonel el stab general Andreas Suppiger che presidiescha l’Associaziun dils officiers finlandesa/svizra. Surdau in cristagl per regurdonza Engraziau alla delegaziun finlandesa per la viseta a Sumvitg ha il president communal Patrick Schaniel. El ha en siu plaid da beinvegni a Barcuns plidentau la sitaziun actuala ell’Europa cun sias smanatschas. Patrick Schaniel spera ch’ei reusseschi da calmar la situaziun e che la Finlanda stoppi buc in’ulteriura ga seriscuder. «Jeu giavischel a tuttas partidas involvadas la curascha e la vi­siun d’anflar il consens e terminar l’uiara.» Il president communal ha surdau agl ambassadur Valtteri Hirvonen in cristagl per regurdonza alla viseta en Surselva. «In che deriva digl intschess dil glatscher da Gliems.» Dubis viers sabotascha Dalla partida la mesjamna vargada ei era Pauli Immonen staus. El ei sco sutbiadi dil navigatur Äly Durchman sengaschaus a favur dalla tabla com­memorativa a Barcuns ed ei sefa­tschentaus intensivamein cun il sgol e la disgrazia al glatscher da Gliems. Viers il dubis da sabotascha ch’ein adina puspei vegni stipulai per motiv dalla disgrazia ha Pauli Immonen gronds dubis. El ch’ei sez staus pilot ha accentuau ch’ils pilots finlandes d’antruras havevien negina exprienza da sgular ellas Alps. «Ils aviuns d’avon 100 onns havevan segir buca la forza da surmuntar igl intschess dil Tödi.» Pauli Immonen suppona ch’ils dus aviuns hagien vuliu surpassar il Pass dil Gotthard, hagien denton sbigliau val a Biasca e seigien sgulai sur il Lucmagn ed in dils aviuns la finala ella Val Russein. «Ell’altezia tschessa la forza dil motor ed agl aviun maunca tut­tenina il vent ascendent ch’el drova per star ell’aria.» Il secund aviun ch’ei sgulaus dalla Val dil Rein giudo e ch’ei la finfinala curdaus el Lag da Turitg ha la procura publica turitgesa intercurriu. Tenor la gasetta «cockpit» vegn quell’inquisiziun alla conclusiun che las munconzas tecnicas constatadas vid igl aviun seigien plitost d’attribuir a lavur schlampra dils constructurs che a sabotascha. (fmr/ac)

Entochen la fin digl onn 2021 han entginas organisaziuns da Spitex dalla Surselva intermediau per incumbensa da la Crusch Cotschna dil Grischun il survetsch da transport per persunas che ston per motivs medicinals ir a Cuera ni pli lunsch. Dapi l’entschatta digl onn 2022 ei quei auter: La Crusch Cotschna meina sezza siu survetsch da transport. In telefon alla centrala dalla Crusch ­Cotschna a Cuera e dus dis pli tard stat ina manischunza ni in manischunz voluntari avon casa cugl auto ed ei promts pil transport tier il miedi ni ella terapia. Entochen la fin digl onn 2021 havevan entginas organisaziuns da Spitex en Surselva in mandat d’intermediaziun dalla Crusch Cotschna d’organisar ils transports. Dapi uonn fa la Crusch Cotschna dil Grischun sezza quella lavur. Las organisaziuns da Spitex giudem la Surselva han giu grev da capir quella midada. Sco quei che Placi Degonda che meina la partiziun dils survetschs da descarga tier la Crusch Cotschna dil Grischun ha detg alla FMR, hagi la Crusch Cotschna giu neginas intenziuns da prender naven enzatgei ad enzatgi ni da centralisar il survetsch da transport a Cuera. «Nus havein denton viu il basegns d’unificar la moda e maniera d’organisar ils transports ed havein perquei reorganisau il survetsch da transport egl entir cantun.» In secund motiv per la centralisaziun dil servetsch da transport ha tenor Placi ­Degonda da far cun la digitalisaziun. «La Crusch Cotschna vuless sche pusseivel presentar igl onn proxim ina applicaziun digitala per reservaziuns da transports. Quei sper las reservaziuns convenziunalas dad oz.» Ina tala applicaziun cor­rispundi als basegns dil temps. Ozildi ­fetschien pli e pli biars diever da las pusseivladads digitalas. Per la Crusch ­Cotschna sezza fussi quei era in avantatg. Oriundamein havevi la Crusch ­Cotschna fatg ina cuvegnientscha cun las organisaziuns da Spitex dalla Surselva, ha Plazi Degonda explicau. «Tenor quella cunvegnientscha haveva la Spitex l’incumbensa d’enviar la clientella ch’encureva in transport alla Crusch Cotschna. Quella lavur d’intermedia­ziun vegneva denton exequida a moda e maniera fetg differenta dallas organisaziuns da Spitex.» Lu hagi la Crusch ­Cotschna decidiu ina reorganisaziun ed entschiet a far sezza l’organisaziun dils transports. «Aschia essan nus ussa pli datier da l’operativa. Cun reorganisar havein nus era empriu d’enconuscher las 14 manischunzas ed ils 31 manischunzs che s’engaschan per la Crusch Cotschna en Surselva.» Tut quellas e tut quels hagien absolviu in cuors d’introducziun dad in di tier la Crusch Cotschna e seigien collaboraturas e collaboraturs voluntaris che mettan a disposiziun lur temps liber cun igl agen auto. Placi Degonda capescha ch’ei dat manischunzas ni manischunzs che fan pli bugen transports che d’emplenir ora rapports da lavur. «Grondas midadas hai buca dau cun reorganisar ils transports. Quella lavur ei denton neccessaria per che nus sappien tschentar ils quens alla clientella.» Las manischunzas ed ils manischunzs dalla Crusch Cotschna transporteschan per part pliras gadas ad jamna per exempel pazientas e pazients che han da far la dialisa naven da sissum la Surselva ni naven d’entadem la Val Lumnezia a Cuera en il Spital cantunal. Tenor Placi Degonda seigien las pazientas ed ils pazients da dialisa ina gruppa che drovi bia temps eifer la clientella dil survetsch da transport da la Crusch Cotschna. «Cunquei ch’ina dialisa cuozza entginas uras dat quei liungs temps da spetga per la manischunza ni pil manischunz. Dalla Cadi ni d’entadem la Lumnezia stuein nus perquei organisar duas differentas manischunzas ni manischunzs per ina dialisa. Ina persuna fa il viadi da casa el spital a Cuera e l’autra il transport anavos. Nus duvrein dapliras voluntarias e voluntaris.» Sin sia pagina d’internet encuera la Crusch Cotschna dil Grischun manischunzas e manischunzs dalla Cadi, Foppa e Lumnezia. En treis regiuns dalla Surselva mauncan apparentamein pliras persunas ch’ein promtas da far ils viadis cun auto per la Crusch Cotschna. Tenor Placi Degonda hagi quella tscherca da persunal da far ­nuot cun la reorganisaziun dil survetsch da transport. «En Surselva duvrein nus pli biaras manischunzas e manischunzs perquei che nus havein pli biaras damondas da clientas e clients per certs survetschs medicinals sco per exempel la dialisa.» Tge custa in transport cun la Crusch Cotschna? Entochen 10 kilometers cuosta in transport cun ina manischunza ni in manischunz dalla Crusch Cotschna denter 10.00 francs (vegliadetgna AVS) e 12.50 francs (avon veglidetgna AVS). In viadi dad 11 entochen 21 kilometers cuosta 20.00 francs (vegliadetgna AVS) e 25.00 francs (avon vegliadetgna AVS). Viadis ch’ei pli liungs che 21 kilometers cuostan 1.00 franc (vegliadetgna AVS) ed 1.25 francs (avon vegliadetgna AVS). Il hosp da viadi sto plinavon pagar las ­taxas da parcadi, da tunnels e da telefon. Naven d’in temps d’engaschi da quater uras sto il hosp da viadi ultra da quei pagar ina pauschala per ina tschavera alla manischunza ni al manischunz.

Mesjamna proxima ein ils da Laax envidai ad ina radunonza communala. La suprastonza presenta denter auter il project d’ina surbaghegiada nova per indigens a Cons. La vischnaunca vul invistir 8,8 milliuns francs per 21 habitaziuns novas per indigens. «Igl ei l’incumbensa pli elementara d’ina vischnaunca da garantir a sias habitontas ed a ses habitonts in’aulta qualitad da viver, e quei buca mo a cuorta, mobein era a vesta mesauna e liunga», scriva la suprastonza communala da Laax ell’introducziun generala dil project. En vesta al svilup dils davos onns vul la vischnaunca da Laax reagir. «Tener la classa mesauna e garantir gl’equiliber social en nossa vischnaunca ei la finamira», motivescha la suprastonza vinavon sia iniziativa. L’jamna vargada ha ella tarmess ellas casadas da Laax in carnect che pertucca il project d’ina casa da pliras famiglias a Cons. Sil prau da 1630 m2 duei lla casa cun 21 habitaziuns vegnir tschentada. La vischnaunca ei patruna da baghegiar. Strategia ha entschiet avon 40 onns Leu ha la vischnaunca scaffiu cun in plan da quatier 17 parcellas per casas d’ina famiglia. Quellas ha la vischnaunca daferton saviu dar giu tuttas el dretg da baghegiar a famiglias d’indigens. Il terren ei daferton era surbaghegiaus cumplettamein. La surfatscha restonta da 1625 m2 vul la vischnaunca nezegiar autruisa. Igl ei previu da baghegiar sin quella ina casa cun 21 habitaziuns da 2 ½ tochen 4 ½ stanzas. Igl ei ina investiziun da 8,8 milliuns francs. Cunquei cuntinuescha la vischnaunca da Laax sia strategia da scaffir spazi da habitar per indigens. Cu ins ha inaugurau 1982 la casa da scola nova entadem il Lag Grond han ins mirau anavon e decidiu da transformar la veglia en ina casa per indigens. Gl’onn 1989 han las empremas famiglias astgau ir ellas nov habitaziuns el center La Cauma a Demvitg. Cunquei eis ei buca stau a fin cun baghegiar habitaziuns per indigens. La casa 62 alla via Principala cun treis, la Casa De Mont e la Villa Alpina a Demvitg cun sis, lu la surbaghegiada Sontga Clau cun diesch habitaziuns, cumpletteschan la purschida da spazi da habitar pagabel per indigens. Ina visualisaziun dalla casa da pliras famiglias a Laax Cons Cun quellas activitads el sectur dallas immobiglias concurrenzescha la vischnaunca buca l’economia indigena. Anzi, ella promova quella e generescha ulteriuras activitads da commerci e mistregn. La strategia dapi 1989, cull’avertura dil center La Cauma, ei semussada necessaria. Investurs gronds dall’economia privata han cumprau parcellas da baghegiar, surbaghegiau dafertontier quellas cun habitaziuns da vacanzas. Il turissem ei carschius cuntinuadamein. Che quei ei stau claramein a favur dil beinstar general cumprovan il pei da taglia da 50 pertschien ed ils excellents gudogns che la cassa communala fa mintg’onn. Certas unfrendas pretenda quei beinstar denton. Ils prezis d’immobiglias ei s’augmentai extremamein e la pandemia ha catschau siado els aunc pli ferm. «Igl ei in fenomen ch’ins constatescha buca mo el Grischun. Era el Valleis, ella Part sura bernesa ed el Tessin ein ils indigens confruntai cun in cumbat malgest sch’ei va per encurir habitaziun», scriva la suprastonza communala el messadi. Buca la davosa investiziun Mesjamna proxima ha la radunonza communala da prender posiziun pertuccont in credit da 8,8 milliuns francs per construir la casa cun 21 habitaziuns a Cons. Il project ei urgents e duei mitigar la situaziun culla munconza da habitaziuns pagablas per indigens. La suprastonza communala ha envidau architects indigens d’inoltrar ina studia. Suenter ina evaluaziun extendida ha ina giuria independenta elegiu il project dil biro indigen Pally + partenari SA. Il project dalla casa da pliras famiglias a Cons ei semtgaus e la radunonza communala vegn a prender la decisiun conforma. Sch’ei va tenor la strategia cumprovada savess la vischnaunca inoltrar quest atun la damonda da baghegiar e schar planisar vinavon il rpoejct. La primavera 2023 eis ei previu da far il scavament ed entscheiver. Las 21 habitaziuns vegnessen ad esser semtgadas silla fin d’uost 2024. Apparentamein ha la vischnaunca era fatg il quen dalla rentabilitad ed ina analisa dalla creaziun da valur. Il dieschavel onn suenter che la casa ei habitada vegn il gudogn per la vischnaunca a s’augmentar sin 55'500 francs. «A vesta media e liunga ei la finamira denton aunc buca contonschida», annunzia la suprastonza el messadi. Ins hagi encuretg ed era anflau ulteriuras parcellas libras. Las autoritads hagien priu en vesta ina parcella a Cons-Casti ed era la parcella Davos Baselgia. Omisduas ein en possess dalla pleiv. La radunonza generala da quella ha approbau questa primavera la damonda, ella ha reservau las duas parcellas per maximalmein tschun onns pils basegns dalla vischnaunca politica. Ils proxims onns vegn la purschida d’immobiglias dalla vischnaunca da Laax previsiblamein a s’augmentar vinavon – a favur dils indigens.

La politica da habitaziuns per indigens ei buca pér dapi la pandemia in tema a Laax. Il problem ei semussaus cul svilup e carschen che la vischnaunca ha fatg. Ils onns siatonta ha ella stuiu baghegiar ina casa da scola nova. Quei mument ein ils responsabels stai prudents. Els han buca vendiu il sulom a speculants mobein han priu sezs las hottas enta maun. La vischnaunca ha baghegiau las empremas habitaziuns per indigens. Dapi lu ha ella buca calau da scaffir spazi da habitar pagabel per indigens. Mintga president communal ei staus confruntaus culla tematica, e mintgin ha reagiu cun sia suprastonza. Buca pér dapi la midada dalla lescha dallas habita¬ziuns secundaras il 2012 ha Laax sespruau da tener gl’equiliber. Nua ch’igl ei stau pusseivel ha la vischnaunca cumprau immobiglias ed investiu aposta per quei intent. Aschia ei gl’inventari dallas immobiglias carschius cuntinuadamein. Cun siu agir activ ha Laax promoviu exemplaricamein buca mo il beinstar economic, mobein era gl’equiliber social. L’economia privata ha adina giu en mira gudogns a cuorta vesta. Pensum dil maun public eis ei stau da mirar da tener gl’equiliber a liunga vesta. Sil prau da 1630 m2 duei lla casa cun 21 habitaziuns vegnir tschentada. La vischnaunca ei patruna da baghegiar. Actualmein ei la situaziun extremamein urgenta. Ei dat neginas habitaziuns. Buca mo famiglias giuvnas, era emploiai dils menaschis, da mistergners, commerci e hotellaria, enqueran studios e habitaziuns. La fiera ei schitgira. Pliras branschas han surschau il ¬pro¬blem dallas habitaziuns favureivlas ad auters. Ch’els sezs sappien contribuir che lur luvrers ed emploiai hagien habitaziuns andantas ei mai stau in tema. Quei che la vischnaunca da Laax fa dapi onns, ha l’economia privata tralaschau. In’excepziun ei la gruppa Arena Alva. Quella ha baghegiau gia avon 40 onns ina gronda casa da persunal. La Casa Prima a Murschetg ha gidau da tener gl’equiliber. Cullas bunamein melli persunas ch’ella occupescha oz eis ei sco in daguot en in puoz. Nua metter tut quei persunal? Las habitaziuns favureivlas per famiglias, pèrs e persunas singulas mauncan ed igl ei in grond problem. Ins ha scaffiu surbaghegiadas e vendiu habitaziuns senza patertgar ch’ils emploiai drovien in suttetg buca mo per ina stagiun. Culla nova surbaghegiada projectada batta la vischnaunca da Laax vinavon per la populaziun indigena. Avon onns fagevan ins ad ella la reproscha ch’ella semischeidi ella fiera d’immobiglias e prendi naven a quella il potenzial. Il maun public ha buca seschau starmentar ed ha battiu era per sia glieud e buca mo pils interess speculativs. Laax sa actualmein seprestar d’investir en in project niev. Spitgass la vischnaunca sils investurs privats, bloccass ella sesezza.

«Giuventetgna e sport» festivescha uonn il 50avel onn d’existenza. L’ organisaziun naziunala ei in sustegn indispensabel per uniuns e clubs che promovan activitads sportivas da buca meins che 25 000 affons e giuvenils grischuns en 80 differentas disciplinas. Avon 50 onns ha la Confederaziun lan­tschau il program da promoziun «Giuventetgna e sport» (GS) e dapi tschun decennis ei era il cantun Grischun dalla partida, sco quei ch’il menader dalla partiziun sport digl Uffeci per la scola populara ed il sport, Thierry Jeanneret di. Partida ei la GS ni «igl JO», sco ella vegn era numnada en tiara romontscha, avon 50 onns cun 18 differentas disciplinas purschidas alla giuventetgna ella vegliade­tgna da 14 entochen 20 onns. Ussa sedrezza la promoziun sportiva als affons ed alla giuventetgna da 5 entochen 20 onns. «Daferton cumpeglia il program da GS 80 diversas disciplinas.» Il Grischun porscha sez scolaziun a menadras e menaders da GS en 30 diversas disciplinas. «En las disciplinas meins frequentas purschin nus la scolaziun communablamein cun auters cantuns.» Buca meins che 25 000 affons grischuns separticipeschan onn per onn ad ina dallas disciplinas purschidas dad uniuns e clubs grischuns e sustenidas dil program federal GS. «Il program da promoziun Giuventetgna e sport ei ina historia da success.» Sustegn finanzial e lavur voluntaria Il program da promoziun a favur dallas activitads sportivas dad affons e giuvenils sebasa dad ina vart sil sustegn finanzial dalla Confederaziun e da l’autra vart era sin lavur voluntaria en clubs ed uniuns. Era sche biaras uniuns sportivas sesprovan da pagar ina mudesta indemnisaziun a lur menadras e menaders da GS. Sco per exempel l’Uniun sportiva Lumnezia, sco quei che Gian Reto Derungs, schef GS gi. Il sport da skis appartegn allas 18 disciplinas da partenza dalla GS, ed el ei aunc adina tschercaus tiels affons e giuvenils. «Nus sentin secapescha las midadas demograficas.» Tuttina separticipeschan mintg’onn denter 40 e 50 affons lumnezians alla purschida da GS dalla Uniun sportiva Lumnezia. Activitads sportivas ch’entscheivan igl atun en halla da gimnastica per cuntinuar pli tard sin pista. Gian Reto Derungs gi che sedivertir sin pista seigi part dil program che plidenti denton era skiunzas e skiunzs che veglien separticipar a cuorsas da skis. Dapli mattatschas dattan ballapei Entochen 180 affons e giuvenils fan part dalla partiziun da junioras e juniors dil Club da ballapei Schluein/Glion. Roland Casutt coordinescha la sparta da juniors per quei club ed el tradescha che Schluein/Glion hagi gia adina giu dabia affons e giuvenils promts da giugar ballapei. «Novissimamein s’interesseschan dapli mattatschas per il ballapei.» Bein vegn la promoziun da juniors dil sport da ballapei purschida communablamein dils clubs sursilvans naven dalla 5avla classa da scola. Tuttina drova Schluein/Glion denter 30 e 40 trenaders per tgamunar las diversas gruppas da junioras e juniors. Recrutar menaders e trenaders ei magari buc aschi sempel. «Jeu savess schon aunc duvrar in ni l’auter.» Buca sulet dapli mattatschas s’interesseschan per il ballapei, a Roland Casutt eis ei era reussiu da recrutar ina ni l’autra menadra e trenadra. «Nus essan secapescha intressai ch’ils trenaders frequentan la scolaziun da GS, sfurzar savein nus denton negin.» Sport da reiver Interessents promts da frequentar ils ­cuors da menadra e menader da GS ha David Berther atgnamein adina. La scola­ziun ha in buna reputaziun ed ei perquei tschercada. Pli bia perschuasiun drova il schef GS dalla Secziun Terri dil Club alpin svizzer da motivar menadras e menaders da star a disposiziun per tgamunar ils giuvenils els cuolms. Il sport da muntogna appartegn medemamein allas 18 disciplinas che la GS ha promoviu da ­bial’entschatta. «Nus purschin differentas activitads da stad ed unviern ad ­affons ella vegliadetgna da 10 entochen 14 onns e da 14 entochen 21 onns.» Malgrad ch’il sport da muntogna ha anflau dabia novs adherents el decuors dils onns vargai ei la partiziun da GS buc carschida marcant tier la Secziun Terri. «Igl interess dils affons e giuvenils ei denton semidaus e sedrezza plitost al reiver sportiv en halla ni els cuolms.» Dependents da menadras e menaders ei era il schef GS dalla Uniun sportiva Lumnezia, Gian Reto Derungs. «Momentan essan nus ina ferma equipa cun 12 entochen 13 menadras e menaders.» Tenor sias experienzas eis ei impurtont da tgirar la collegialitad interna. E la plipart da quellas menadras e da quels menaders han avon onns sezs fatg part a «Giuventetgna e sport».

La cussegliaziun da mummas e babs integrada el Spital regiunal Surselva ha tematisau la sonda vargada a Glion las sfidas dall’educaziun prescolara. Las cussegliadras han discurriu cun las participontas davart las schanzas ch’ils problems dil mintgagi porschan. «Stress» ei in plaid che vegn duvraus stedi per situaziuns pli u meins pauc em­perneivlas. E biaras persunas sesentan el mintgagi stressadas senza propi saver tgei che quei munta. Ina risposta ha Martina Rüttimann formulau la sonda vargada ella sala dalla casa cumin a Glion. La dunna dil fatg per damondas da famiglia ei sedrizzada ad ina retscha da mummas ­giuvnas per discutar las sfidas dil mintgagi da famiglia. Senza dubi dat ei en quei ravugl famigliar magari situaziuns che caschunan stress. Ina reacziun humana «Sch’igl equiliber denter quei ch’ins ­stuess far e quei ch’ins sa far croda, lu tschon­tschan ins da stress.» Martina Rüttimann ha era explicau tgei che succeda el tgierp, respectiv el tgau, sche quei equiliber croda. «Ei dat ina ­reacziun neu dil tschurvi che stinschenta tutta empatia e metta igl agen surviver el center.» Ina reacziun che deriva aunc dil temps ch’il carstgaun seschluitava sco catschadur tras ils uauls. Tenor Martina Rüttimann dat ei treis tipicas reacziuns sin stress. «Fugir, cumbatter ni star sco fitgaus.» Smaccar il nuv da stop Ei dat quei nuv tgietschen enconuschents per exempel tier las pendicularas che vala sco stop d’urgenza. Las pusseivladads, che la persuna dil fatg Martina Rüttimann ha discutau e cussegliau allas mummas giuvnas, vala probabel per tuttas persunas stressadas. «Smaccar il nuv da stop», e sch’igl ei ina emprema ga sulet per ina minuta. «Prender la libertad da metter prioritads vul gir, ordinar quei ch’ei il pli impurtont e quei ch’ei meins impurtont.» Martina Rüttimann ha tschintschau a Glion a caschun dalla scuntrada organisada dalla Cussegliaziun da mummas a babs, ch’ei structurada da niev en Surselva ed integrada el Spital regiunal Surselva a Glion. Plidentai dalla cussegliaziun ein era ils babs, all’occurrenza a Glion dalla sonda vargada han els denton muncau. Per Martina Rüttimann ei quei negina surpresa, per regla ein las mummas quellas che sefatschentan e discuteschan damondas d’educaziun. «A caschun da mias cussegliaziuns els marcaus ein forsa ina tiarza dils participonts babs.» Martina Rüttiman ha declarau co la veta semida en in partenadi enaquella ch’ils ­affons neschan. «Ei dat neu dils partenaris ina vesta differenta co educar e tgei ch’ei bien e meins bien per il beinstar digl ­affon.» Quella vesta differenta sto, tenor Martina Rüttimann, buc esser in crap da scarpetsch, mobein ina schanza per dumignar il mintgagi dalla famiglia. Cunfins dalla libertad Libertad ei in grond tema dalla educaziun e la damonda, nua, cu e co metter cunfins als affons, setschenta gia el temps prescolar. Martina Rüttimann ha presentau allas mummas treis differents placats, mintgin cun ina siluetta dad in affon. Sigl emprem placat ei igl affon circumdaus dad ina grossa e ferma rama. Al secund placat maunca la rama cumplet ed il tierz placat posseda bein ina rama, ella dat denton alla siluetta dapli spazi. Impressiunont che sulet igl effect visual ha spert schau sentir co in affon sesenta ellas diversas ramas. Igl affon sil placat senza rama fa l’impressiun dad esser sepiars, quel sil placat culla ferma rama serraus en. Enqualga drova ei gnanc bia plaids per dar da capir nua ch’ils craps da scarpetsch schain.

Biabein 600 tgaus biestga da tschun differentas alps ein arrivadas la sonda vargada a Plaun Rueun a Breil. Ina scargada attractiva ch’attrai dabia visitaders. Denter las alps da Breil che han scargau la sonda vargada sesanfla era l’Alp Nova nua che Florentin e Maria Cathomas han passentau la 26avla stad. Scargau ha el gia biaras gadas, Florentin Cathomas da Breil che ha terminau la sonda vargada la 39avla stad ch’el ha pertgirau biestga ad alp. Florentin e sia dunna Maria Cathomas han scargau la biestga dall’Alp Nova. Ina dallas tschun alps da Breil che scargan ils armauls communablamein a Plaun Rueun e nua ch’in grond pievel beneventa fumeglia e biestga. «Ell’Alp Nova havein nus pertgirau uonn la 26avla stad la biestga.» Florentin Cathomas tradescha ch’el vuleva atgnamein mai ir ad alp ell’Alp Nova. «Enzaco vevel jeu il sentiment che quei seigi buc in’alp per mei.» Para ch’el ha tuttina seschau perschuader dad ir cun la bies­tga entochen viaden ella Val Frisal, pertgei l’Alp Nova ei daventada empau sia alp. E sch’ei dat negins impediments sa il pastur che ha vargau ils 70 era s’imaginar dad ir la 40avla stad ad alp. «Sco pastur dat ei buc in termin fix dad ir en pensiun.» Circa 125 tgaus biestga han el e sia dunna mintgamai pertgirau las stads vargadas. Per regla vaccas-mumma cun vadials. «Nus havein era gia giu 140 tgaus biestga ell’Alp Nova, gliez ei denton stau empau damemia.» Aua e pavel en abundonza La stad vargada ei, ord vesta dils pasturs dalla Alp Nova, buca stada mala. Pavel ha ei giu en abundonza ed era l’aua ei buca stada scarta. Las temperaturas ha era Florentin Cathomas resentiu sco extraordinarias. «Sche la temperatura tschessa la notg sin 2000 meters sur mar buca sut 20 grads, ei quei tut auter che normal.» Ed ina ga ha era il luf spuentau ina part da sia muntanera. «In pèr gis ein quellas vaccas stadas agitadas, ellas ein denton puspei sequietadas.» Florentin e Maria Cathomas han dabia experienza da pertgirar vaccas mumma cun vadials. El ei staus in dils emprems ella Alp Nova cun vaccas-mumma. «Secapescha ch’ins era empau sceptics all’entschatta.» Duront biars onns ha el era giu vaccas-mumma che han fatg vadi ell’alp. Incaps pli gronds ha ei mai dau e Florentin ha era mai giu vaccas che fussen sedrizzadas viers el. Ussa denton eis ei finiu da schar far vadi ell’alp. «Il sistem da sparter la muntanera, che las prescripziuns d’alpegiaziun pretendan, savein nus buc ademplir ell’Alp Nova.» Surviu a tschun cautegias A buca meins che tschun cautegias han Florentin Cathomas e sia dunna Maria surviu. El para buca dad esser in emploiau cumplicau e far siglir la chicra al pastur dalla Alp Nova ei probabel buc aschi sempel. El decuors dils onns ein las roschas da turists che visetan la Val Frisal carschidas pulit. «Nus havein claus ora ils trutgs da viandar per impedir che turists e vaccas vegnan memia datier in a l’auter.» Buca tut ils hosps da vacanzas setegnan vid quellas reglas da giug. Magari van ei era cun tgauns sur la seiv en. Florentin Cathomas po buca far gronda fei da quei. «Sch’ins gi enzatgei rispundan ei per regla da senz’auter saver co secuntener viers ils animals.» Pia daco segrittentar sch’ei nezegia tuttina pauc ni ­nuot? Il gi dalla scargada gaudan era ils pasturs dalla Alp Nova da seser da cumpignia e dar ina paterlada cun hosps, purs e pasturs. E plascher han els secapescha da retscheiver in ni l’auter cumpliment per la lavur prestada. «La biestga vesa ora bein ed ils vadials han fatg prova.» Florentin Cathomas da sia vart ei cuntents cun sia 39avla stad ad alp. «Nus havein saviu pertgirar in fetg bien muvel.»

Finalmein. El quart giug dalla sesiun gartegia ei al CB Trun/Rabius da recaltgar ils emprems treis puncts. Mo entochen che quels ein stai sut tetg eis ei stau da cumbatter e quei cumbat ha procurau per in spitachel. La dumengia ein las duas equipas ch’ein aunc senza puncts ella gruppa 1 dalla 3. ligia semesiradas a Pustget. Pia, gia baul ella sesiun ina partida che sa esser in muossavia per la cuntinuaziun dalla sesiun. Las empremas 20 minutas ein relativ ulivas, silsuenter surpren l’equipa da casa tec a tec il commando dil giug e vegn entras Robin Monn tier duas bunas occasiuns. Mo ord il nuot tuttenina il 0:1 per Tusaun/Cazas. Ina duscha freida pil CB T/R. Mo ei vegn aunc mender, paucas minutas avon pausa il 0:2 per Tusaun. Ils numerus aspectaturs a Pustget ein consterni, sa quei uss propi esser? La cabina da Trun/Rabius trembla da pausa sco quei ch’ella ha buca fatg savens ils davos onns ed ils trenaders reagheschan cun gest treis midadas. E pilver, il CB T/R vegn uss tut auter ord cabina e gia suenter ina minuta vegn Daniel Pfister fiers per tiara ella da sedisch e procura per in penalti. Patrizio Decurtins nezegia la caschun e setta igl emprem gol per l’equipa da casa. Trun/Rabius smacca vinavon e vegn quater minutas pli tard tiel proxim penalti. Quella ga pren Gianin Derungs il bal e marca il 2:2. Mo ei vegn aunc meglier, Ramon Orlik aulza suenter in corner il resultat sin 3:2 per Trun/Rabius. La partida ei pia viulta enteifer gnanc 15 minutas. Ils fans a Pustget ein en extasa. Suenter quei gol secalma il giug puspei empau. Tusaun/Cazas emprova da reagar e vegn aunc tier duas bunas schanzas suenter duas situaziuns da standard ellas davosas diesch minutas. Mo il bal anfla buc la via ella reit, aschia ch’ils treis puncts restan a Pustget. In’impurtonta victoria pil CB T/R. Per Trun/Rabius cuntinuescha il menaschi da giug mesjamna cul 1/4-final el Cup grischun a Vaz-sut e sonda cul 1/16-final dil Cup svizzer ad Urnäsch. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Tusaun/Cazas 3:2 (0:2) Pustget, Trun. 280 aspectatur(a)s. Gols: 31. 0:1, 40. 0:2, 47. Patrizio Decurtins ­(penalti) 1:2, 51. Gianin Derungs (penalti) 2:2, 58. Ramon Orlik 3:2. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Denis Monn, ­Robin Monn (87. Orlando Monn), Beat Cadruvi (46. Sandro Orlik), Mathias Flepp (79. Silvan Muoth), Orlando Monn (46. Daniel Pfister), Patrizio Decurtins (61. Remo Alig), Salvatore Stagliano (46. Gianin Derungs). Tusaun/Cazas: Niclo Devonas, Christof Spörri, Aaron Patt, Leandro Rüedi, Matti Battaglia, Diego Raho, Thomas Kienast, Nico Bundi, ­Alberto dos Santos Maia, Luca Michael, Gianni Schweigl. Remarcas: Trun/Rabius senza Fabio Caduff, Mauricio Cathomas, Livio Janka e Pascal Schmed.

Surprendentamein ha Schluein Glion spiars la sonda il giug dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia a casa encunter Valposchiavo. Perencunter ha Trun/Rabius festivau l’emprema victoria stagiunala. Trun/Rabius po trer flad empau pli profund suenter la victoria encunter Tusaun/Cazas. Entochen tier quei giug la dumengia suentermiezdi a Pustget havevan ni ina ni l’autra equipa recaltgau in sulet punct els treis emprems giugs dil campiunadi current. Cun quels treis emprems puncts sa Trun/Rabius semigliurar ella tabella e mantener il contact cullas squadras el miez dalla tabella. Suenter las treis victorias els treis emprems giugs spitgava il publicum a Crap Gries in’ulteriur success cumplein da lur squadra da Schluein Glion. La sonda sera ei Valposchiavo staus igl adversari. Duas victorias ed in remis eran sil conto dalla squadra dil sid. Mattia Cathieni cun treis gols e Nicolo Pola cun dus gols han sittau la squadra hospitonta en avantatg avon ch’ils indigens vegnien da sittar silmeins il gol d’honur entras Serafin Bundi. Ils Poschiavins s’avonzan aschia sil secund rang dalla tabella, Schluein Glion ei ussa quart. Emprema victoria per Lumnezia El campiunadi dalla 4. ligia para Lumnezia da vegnir plaun a plaun sin turas. La dumengia suentermiezdi ei reussiu all’equipa l’emprema victoria dalla stagiun encunter la secunda da Valposchiavo. Danis-Tavanasa ha stuiu suttacumber a Vaz-sut che festivescha aschia gia la quarta victoria el quart giug ed ei claramein alla testa dalla tabella. Schluein Glion che ha ambiziuns da s’uder denter las meglieras equipas da quella gruppa ha spiars ordeifer encunter la secunda da Cuera 97 e resta aschia tier quater puncts. La secunda da Lumnezia e Sedrun/Mustér han gudignau lur partidas ella gruppa 2 dalla 5. ligia. Alla testa dalla tabella sesanfla vinavon Union Trin cun quater victorias els quater emprems giug. 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Valposchiavo 1:6 Landquart – Ruggell 1:3 Triesenberg – Domat 7:3 Triesen – Buchs 2:2 Schaan – Eschen/Mauren 6:1 Trun/Rabius – Tusaun/Cazas 3:2 1. Ruggell 4/12; 2. Valposchiavo 4/10; 3. Triesenberg 4/9; 4. Schluein Glion 4/9; 5. Triesen 4/7; 6. Landquart 4/6; 7. Schaan 4/5; 8. Domat 4/4; 9. Trun/Rabius 4/3; 10. Eschen/Mauren 4/3; 11. Buchs 4/1; 12. Tusaun/Cazas 4/0. 4. ligia, gruppa 1 Vaz-Sut – Danis-Tavanasa 4:0 Cuera 97 – Schluein Glion 5:0 Surses – Panaduz 1:1 Schlarigna – Tavau 0:3 Lumnezia – Valposchiavo 6:0 1. Vaz-sut 4/12; 2. Cuera 97 4/9; 3. Tavau 3/7; 4. Panaduz 4/7; 5. Lumnezia 4/5; 6. Surses 2/4; 7. Schluein Glion 4/4; 8. Danis-Tavanasa 4/3; 9. Valposchiavo 3/0; 10. Schlarigna 4/0. 5. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Landquart 2:1 Panaduz – Bogn Ragaz 4:1 Lusitanos da Samedan – Sargans 3:1 Bregaglia- Mladost 4:5 1. Lai Valbella 4/12; 2. Panaduz 3/9; 3. Lusitanos Samedan 4/9; 4. Mladost 4/9; 5. Val Tamina 3/6; 6. Landquart 4/6; 7. Bregaglia 3/3; 8. Tusaun/Cazas 3/0; 9. Sargans 4/0; 10. Bogn Ragaz 4/0. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Laax 2:1 Domat – Rueun 3:1 Trun/Rabius – Sedrun/Mustér 2:5 Danis-Tavanasa – Lumnezia 3:4 Cuera 97 – Vaz 3:1 1. Union Trin 4/12; 2. Domat 4/10; 3. Sedrun/Mustér 4/7; 4. Rueun 4/7; 5. Lumnezia 4/6; 6. Laax 4/5; 7. Trun/Rabius 4/3; 8. Cuera 97 4/3; 9. Vaz-sut 4/2; 10. Danis-Tavanasa 4/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Romanshorn – Gossau 0:0 Cuera 97 – Brühl 1:7 Teufen – Tobel Affeltrangen 2:4 Rorschach-Goldach – Au-Berneck 5:0 Dardania – Winkeln 4:3 Surselva – Rotmonten 2:1 1. Brühl 4/12; 2. Gossau 4/10; 3. Tobel-Affeltrangen 4/9; 4. Rorschach-Goldach 4/9; 5. Dardania-S. Gagl 4/7; 6. Surselva 4/6; 7. Teufen 4/6; 8. Au-Berneck 4/4; 9. Cuera 97 4/4; 10. Winkeln 4/1; 11. Romanshorn 4/1; 12. Rotmonten 4/0. Juniors A1, gruppa 1 Uznach – Altstätten 1:0 Bogn Ragaz – Montlingen 1:2 Buchs – Ems 6:0 Appenzell – Widnau 2:1 Schlarigna – Eschenbach-Wagen 0:1 1. Uznach 4/12; 2. Montlingen 4/9; 3. Bogn Ragaz 4/9; 4. Buchs 4/7; 5. Altstätten 4/7; 6. Appenzell 4/5; 7. Eschenbach-Wagen 4/3; 8. Widnau 4/3; 9. Schlarigna 4/1; 10. Domat 4/1. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Buchs – Romanshorn 2:4 Uzwil-Henau – Uznach 6:4 Amriswil – Surselva 6:5 Teufen – Eschen/Mauren 6:1 Rheintal – Tobel-Affeltrangen 0:3 Rorschach-Goldach – Zuzwil 0:4 1. Romanshorn 4/12; 2. Uzwil-Henau 4/12; 3. Zuzwil 4/12; 4. Tobel-Affeltrangen 4/9; 5. Amriswil 4/9; 6. Eschen/Mauren 4/4; 7. Surselva 4/3; 8. Teufen 4/3; 9. Rorschach-Goldach 4/2; 10. Rheintal 4/1; 11. Uznach 4/1; 12. Buchs 4/1. Juniors B1, gruppa 1 Grischun Central – Landquart 3:3 Schlarigna – Orion Cuera 3:0 1. Landquart 4/10; 2. Grischun Central 4/10; 3. Domat 3/4; 4. Schlarigna 4/4; 5. Tavau 3/3; 6. Orion Cuera 4/0. Juniors B2, gruppa 1 Balzers – Vaz-sut 2:10 Valposchiavo – Bogn Ragaz 6:2 Surselva – Grischun Central 4:0 Panaduz – Trübbach 3:1 1. Vaz-sut 4/12; 2. Bogn Ragaz 4/7; 3. Panaduz 3/6; 4. Surselva 4/6; 5. Valposchiavo 4/6; 6. Lusitanos Samedan 3/5; 7. Trübbach 4/3; 8. Grischun Central 3/1; 9. Balzers 3/0. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Staad – Appenzell 3:1 Rorschach-Goldach – Bogn Ragaz 7:5 Cuera 97 – Arbon 3:1 Surselva – Brühl 2:3 Sogn Gagl dunnas – Herisau 0:7 1. Staad 4/9; 2. Rorschach-Goldach 4/9; 3. Herisau 4/9; 4. Arbon 4/6; 5. Cuera 97 4/6; 6. Surselva 4/6; 7. S. Gagl dunnas 4/6; 8. Brühl 4/4; 9. Bogn Ragaz 4/2. Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Ruggell 5:0 Walenstadt – Mels 5:1 Domat – Gams 0:3 Tavau – Buchs 6:0 1. Sargans 3/9; 2. Walenstadt 3/7; 3. Grischun Central 3/7; 4. Ruggell 3/6; 5. Gams 3/6; 6. Mels 4/4; 7. Tavau 4/3; 8. Domat 3/1, 9. Buchs 4/0. Juniors C2, gruppa 1 Landquart – Schlarigna 3:2 Cuera 97 – Panaduz 1:6 Vaz-sut – Surselva b 2:8 Grischun Central – Domat 1:1 Valposchiavo – Surselva a 4:1 1. Landquart 3/9; 2. Panaduz 4/9; 3. Surselva b 4/9; 4. Schlarigna 4/9; 5. Valposchiavo 3/6; 6. Domat 3/4; 7. Grischun Central 4/4; 8. Surselva a 4/3; 9. Cuera 97 3/0; 10. Vaz-sut 4/0. Juniors D, elita, gruppa 1 Buchs – Cuera 97 1:14 Rapperswil-Jona – Uznach 3:5 Surselva – Glaruna 2:6 1. Cuera 97 4/12, 2. Uznach 4/9; 3. Rapperswil-Jona 4/6; 4. Glarnerland 4/6; 5. Buchs 4/3; 6. Surselva 4/0. Juniors D1, gruppa 1 Domat b – Domat a 0:14 Panaduz – Landquart 3:4 Orion Cuera – Grischun Central 4:1 Sargans – Cuera 97 4:0 1. Domat a 4/12; 2. Landquart 4/12, 3. Orion Cuera 3/6; 4. Panaduz 3/6, 5. Sargans 4/6; 6. Mels 3/3; 7. Grischun Central 4/3, 8. Cuera 97 3/0; 9. Domat b 4/0. Juniors D2, gruppa 1 Schlarigna – Valposchiavo 4:7 Surselva c – Domat 5:1 Bogn Ragaz – Surselva b 4:2 Grischun Central – Landquart 3:2 1. Valposchiavo 4/9; 2. Schlarigna 5/9; 3. Surselva c 5/7; 4. Bogn Ragaz 5/7; 5. Panaduz 4/6; 6. Surselva b 4/3; 7. Landquart 5/3; 8. Grischun Central 5/3; 9. Domat 4/0. L’equipa Cuera 97-Orion Cuera ei vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Landquart – Tavau 2:1 Ems – Bogn Ragaz 9:2 Balzers – Vaz-sut 0:14 Grischun Central – Cuera 97 5:3 Mels – Orion Cuera 5:3 1. Domat 4/9; 2. Vaz-sut 4/9; 3. Tavau 4/9; 4. Landquart 3/6; 5. Val Tamina 3/6; 6. Grischun Central 3/6; 7. Balzers 4/6; 8. Mels 4/3; 9. Cuera 97 4/3; 10. Bogn Ragaz 3/1; 11. Orion Cuera 4/1. Damas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Domat 4:2 Triesen – Romanshorn 1:2 Weinfelden – Au Berneck 5:3 1. Toggenburg 4/12; 2. Uzwil 3/9; 3. Widnau 3/6; 4. Domat 4/6; 5. Rapperswil-Jona 3/4; 6. Romanshorn 4/4; 7. Ebnat-Kappel 2/3; 8. Frauenfeld 2/3; 9. Weinfelden-Berg 3/3; 10. Triesen 4/3; 11. Au-Berneck 4/0. Damas 4. ligia, gruppa 1 Tusaun Cazas – Mels 1:4 Eschenbach – Schwanden-Linth 3:1 Triesen – Vaz-sut-Cuera 0:16 Surselva – Schlarigna 12:0 1. Mels 4/12; 2. Eschenbach 4/9; 3. Vaz-sut-Cuera 4/9; 4. Surselva 3/6; 5. Buchs 3/6; 6. Tusaun/Cazas 3/3; 7. Schlarigna 4/3; 8. Schwanden-Linth 3/0; 9. Triesen 4/0. Junioras FF-15, gruppa 1 Surselva – Widnau 10:0 Eschenbach – Linth 0:1 Cuera 97 – Mels 12:0 Triesen – Domat 6:4 1. Surselva 4/10; 2. Werdenberg 3/9; 3. Linth 04 4/8; 4. Cuera 97 4/5; 5. Eschenbach 3/4; 6. Triesen 3/4; 7. Widnau 3/3; 8. Domat 4/1; 9. Mels 4/0. Seniors 30+, gruppa 1 Cuera 97 – Lusitanos Samedan 7:0 Plaun/Imboden – Schluein Glion 4:4 Vaz-sut – Tavau 1:1 1. Cuera 97 3/9; 2. Plaun/Imboden 4/8; 3. Tavau 3/7; 4. Tusaun/Cazas 3/4; 5. Vaz-sut-Landquart 3/1, 6. Schluein Glion 3/1; 7. Lusitanos Samedan 3/0. Ramon Orlik ha sittau il gol da victoria per Trun/Rabius el giug encunter Tusaun-Cazas.

El giug da S. Gagl encunter Sion la sonda vargada ha Fabrizio Cavegn da Vella festivau il debut ella Super League. «Il viadi dalla cabina ora el stadion vegn jeu probablamein mai ad emblidar», di il Lumnezia che selegra uss sin ulteriurs engaschaments ell’emprema equipa dil CB S. Gagl. Dapi biebein in onn ei Fabrizio Cavegn (20) sut contract tiel Club da ballapei S. Gagl. Naven dall’entschatta ha el mussau sias qualitads ella squadra sut 21 onns. Per las «reservas» dall’equipa che dat ella Super League – la pli aulta ligia svizra – ha el sittau gols en seria. Per quellas prestaziuns eis el vegnius remuneraus la fin dall’jamna vargada. «Il venderdis – pia in di avon il giug – sun jeu vegnius informaus ch’jeu seigi el cader», di Fabrizio Cavegn enviers la FMR. Cuort avon il giug hagi el era intervegniu dil trenader Peter Zeidler ch’el vegni a saver dar ina part dil giug. Fabrizio Cavegn ei aschia in ulteriur Sursilvan che dat ella pli aulta ligia da ballapei svizra. Da 1975 entochen 1991 ha Erni Maissen dau cun Basilea, Turitg ed ils Young Boys. Il secund Sursilvan cun grond success da gliez temps ei Paul Friberg staus. Da 1978 entochen 1985 eis el staus engaschaus tiel CB S. Gagl avon che midar tier Wettingen e pli tard Lucerna. Sia davosa staziun ei il CB Cuera 97 staus. Remarcabel: Tuts treis eran ni ein attaccaders. «Plein adrenalin» Silla damonda, co el hagi durmiu la notg sin sonda, di il debutant dalla Super League: «Lu eis ei schon aunc iu, mo la notg suenter ei stada turbulenta. Jeu erel plein adrenalin. Zaco havevel jeu aunc buca realisau da haver astgau dar cull’emprema equipa.» Nunemblideivels resti il viadi culla squadra dalla cabina ora el stadion resch plein. Ella 69avla minuta ei Fabrizio Cavegn vegnius el giug encunter Sion. Varga 20 minutas ha el saviu seprofilar: «Jeu sun fetg cuntents cun mia prestaziun, hai fatg tut il pusseivel. Naturalmein ch’jeu erel l’entschatta fetg nervus.» Fetg positivs seigi era il resun dil trenader Peter Zeidler staus suenter il giug. S. Gagl ch’ei ius en quei giug sco capogruppa dalla Super League ha la fin finala spiars il giug encunter Sion cun 1:2. Che Fabrizio Cavegn ha saviu dar la sonda siu emprem giug ella pli aulta ligia da ballapei svizra ha plirs motivs. D’ina vart ei quei segiramein siu success ella squadra U21, da l’autra vart ha el profitau che dus giugadurs dall’emprema equipa ein curdai ora. Trenar cul cader Suenter che Fabrizio Cavegn ha gia saviu trenar la stad pliras ga cul cader dall’emprema, vegn el a far quei regularmein il proxim temps. Sonda proxima suonda il giug dil Cup svizzer encunter Etoile Carouge a Genevra, ina squadra dalla Promotion League. «A quei giug sai jeu era ir cull’emprema equipa.» Silsuenter suonda lu l’entschatta october la partida dil campiunadi ordeifer encunter Basilea. Saver dar gliez giug fuss naturalmein in ulteriur high-light ella aunc giuvna carriera da Fabrizio Cavegn: «Jeu selegrel fetg sils proxims giugs.» Pusseivel eis ei denton era ch’el retuorna per ina ni l’autra partida ella secund’equipa da S. Gagl, la U21 che dat il campiunadi dalla Promotion League. Avon che vegnir engaschaus dil Club da ballapei S. Gagl ei Fabrizio Cavegn staus giugadur tier Cuera 97 ella 2. ligia interregiunala. Sco junior eis el era staus el cader da differentas selecziuns da ballapei dalla Svizra orientala. «Plein adrenalin» Il giuven giugadur da ballapei lumnezian Fabrizio Cavegn (20) ha contonschiu sia gronda finamira la sonda: El giug da S. Gagl encunter Sion ha el dau l’emprema ga ella Super League. Biebein 20 minutas ha siu engaschament per S. Gagl cuzzau e cun quel eis el cuntents. Sco quei ch’el ha detg sin damonda dalla FMR, seigi era il trenader Peter Zeidler staus cuntents cun sia prestaziun. Silla damonda, tgei mument che seigi staus propi specials en quei giug di Fabrizio Cavegn: «Il viadi dalla cabina ora el stadion vegn jeu probablamein mai ad emblidar.» El seigi staus plein adrenalin, era aunc la notg suenter il giug. Fabrizio Cavegn ch’ei oriunds da Vella, spera uss sin ulteriurs engaschaments ell’emprema equipa da S. Gagl. Aschia vegn el ad esser el cader da quella era pil giug dil Cup svizzer da sonda proxima ordeifer encunter Etoile Carouge. Allura suonda lu l’entschatta october il giug da campiunadi encunter Basilea. Il proxim temps vegn el a trenar regularmein cull’emprema equipa da S. Gagl. (fmr/hh) Fabrizio Cavegn ha contonschiu la gronda finamira da saver dar ballapei ella Super League. Fabrizio Cavegn en mondura dil CB S. Gagl.

Sonda ei la Pro Tschiertschen-Praden stada sin viadi. Rodund 40 persunas dall’uniun culturala dils dus vitgs sur Cuera han empriu d’enconuscher la Lumnezia. «La Lumnezia ei ina vallada dil cant e dalla cultura», ha il guid da viadi manegiau cu el ei vegnius ord gl’auto da posta a Vella. El ha menau il viadi dall’uniun Pro Tschiertschen Praden en Lumnezia. L’uniun dumbra rodund 200 commembers ed ins ha fundau ella 1981 cugl intent da promover il svilup local persistent, tgirar il maletg dils vitgs ed edir publicaziuns da quels. Da principi eis ei ina uniun sco ei dat aunc biaras ellas valladas grischunas. Sur ils cunfins miran quellas pilpli buca, gest perquei ch’ins sededichescha all’identitad locala. La Pro Tschiertschen-Praden ha purschiu sonda vargada a commembras e commembers in viadi, e quel ha menau en ina cuntrada romontscha. Ina gruppa da rodund 40 persunas da Tschiertschen e Praden, ils dus vitgs sur Cuera, ei viagiada encunter Glion. Leu ei il viadi special cugl auto da posta ius en direcziun dalla pli gronda vallada laterala dalla Surselva. Ina cuntrada ch’ils paucs enconuschevan. Surpresa dil Chor mischedau Vignogn Martin Jäger, anteriur cusseglier guvernativ, ha menau la gruppa. Duront ses 12 onns ella regenza grischuna ha el giu numerus contacts era culla Lumnezia. La Romontschia ha el empriu d’enconuscher extendidamein sco schef dil departament d’educaziun, cultura e sport. Duront il viadi da Cuera en direcziun Vrin ha el dau als participonts ina survesta dalla cuntrada e da sia populaziun. A Vrin ha gl’architect Gion A. Caminada menau ils da Tschiertschen e Praden tras il vitg ed explicau la filosofia architectonica. Suenter ha l’excursiun menau sil plaun da Degen. Sil bein da Ramona ed Edi Caduff, gest sper la caplutta da sogn Bistgaun, ha ei dau gentar, lu ha la gruppa astgau mirar la caplutta cul renomau altar dad Ivo Strigel da 1506. Il Chor mischedau da Vignogn duront il concert ella baselgia da Pleif Da Degen ha il viadi cuntinuau a cuorta distanza tochen Vella. Il program dil gi en Lumnezia haveva annunziau ina surpresa culturala ella baselgia da Pleif. Leu era il Chor mischedau da Vignogn sepostaus avon gl’altar. Sut la bitgetta da Gieri Spescha ha il chor presentau il cant romontsch. Buca mo cun duas canzuns, mobein cun in vér e dretg concert. Il president Oscar Blumenthal ed il dirigent han presentau il chor e las canzuns. «Els san buca sgugialar, persuenter cantar», ha Martin Jäger declarau cuort avon che la gruppa ei entrada ella baselgia parochiala da s. Vintschegn. Lu ha ella tedlau attentamein e gudiu in program da canzuns popularas romontschas. Sopran, alt, tenor e bass han schau resunar fin, schuber e cun buna intonaziun «Mia steila», «Tschiel nocturn» e «Reminiscenzas» da Giusep Maissen, «Nies lungatg» da Gion Giusep Derungs, «Monas en iral» da Carli Scherrer, «Primavera» dad Alvin Muoth, «O contas gadas vein nus cantau» ed ulteriuras da Benedetg Dolf, Nuot Vonmoos, Gion Giusep Derungs 32 e Gion Balzer Casanova. Il concert ei staus reservaus aposta per la gruppa. La surpresa ella baselgia dalla vallada lu era gartegiada. Sco quei ch’ins ha udiu ein ils da Tschiertschen e Praden returnai en direcziun Cuera cun impressiuns tut apartias dalla Lumnezia.

Success surprendent per la canorta d’affons pigns a Vella. Gl’interess cuntinuau per plazs dil gi lubescha, respectiv sforza, d’augmentar la purschida. L’entschatta uost 2021 ha la canorta d’affons lumneziana a Vella aviert sias portas. 13 annunzias haveva l’uniun-purtadra Cumbiniala survegniu ed ha aschia saviu lantschar ina purschida da plazs dil gi per affons pigns da treis meins tochen l’entschatta da scoletta. Ell’emprema alzada dall’anteriura casa dil docter e dalla cassa da malsauns ein daferton il menaschi s’installaus. «Fetg bein va ei culla Cumbiniala», conferma la presidenta dall’uniun, Corinne Weishaupt. Mintga gliendisgis e margis, gievgia e vendergis ei la canorta per affons pigns aviarta. «Tuts 12 plazs che nus savein porscher quels gis ein occupai. Perquei essan nus sedecidi dad arver era la mesjamna», declara Corinne Weishaupt. Entrada dalla canorta ell'anteriura casa dil docter a Vella Quella midada vali naven digl 1. d’october 2022, conferma la presidenta dall’uniun. Gia naven dall’entschatta eis ei semussau che la canorta per affons pigns sco era l’assistenza cumplementara alla scola ei tschercada fetg. «Era el futur havein nus buca liunguriala», manegia Corinne Weishaupt. Las preparativas da fundar ina canorta per affons pigns seigien stadas cumbinadas cun fetg bia formalitads. «Igl ei bia bia lavur, mo ei renda da s’engaschar per ina tala buna caussa sco quella», puntuescha la presidenta. La Confederaziun ha renconuschiu ils sforzs da fundar e menar ina canorta en Lumnezia. Gl’Uffeci federal per segiradas socialas ha lubiu ina contribuziun finanziala, quei che secapescha buca da sesez per ina regiun perifera. «Il grond interess pils plazs ella canorta e la tgira cumplementara alla scola fa plascher a nus», declara Nina Capaul. La responsabla per quei ressort ell’uniun Cumbiniala remarca lu era ch’ins hagi stuiu augmentar il diember da persunal gia el decuors digl emprem onn.

La scargada d’alp ei per biars contemporans sur 60 onns in eveniment ch’ei colligiaus cun regurdientschas. Il scadanar dallas patialas, il trot encunter casa ed era ils tschupials denter la corna dalla muaglia po svegliar a beinenqualin las emoziuns. Cheu zacontas impressiuns da sonda vargada, dalla scargada dall’Alp Nagens da Laax. (fmr/abc) Las vaccas han passentau ina buna stad sill'Alp Nagens. La pastreglia dall'Alp Nagens sin via a val.

Il 2024 ha la fiasta pil giubileum da 600 onns dapi la fundaziun dalla Ligia Grischa liug a Trun. Tiel project «Sut igl Ischi 2024» s’auda denter auter era in giug el liber. Sco autur da quei toc ei Michel Decurtins da Trun vegnius incumbensaus dil comite d’organisaziun. Cuort avon ch’el termineschi la lavur da scriver il toc pil giubileum da 600 onns dapi la fundaziun dalla Ligia Grischa, ha la FMR discurriu cugl autur Michel Decurtins. Sco il redactur da RTR – ch’ei leu era responsabels per la sparta innovaziun – ha tradiu, vegn ei buca menau si a Trun igl onn 2024 in giug tradiziunal. «Lu havessen ei stuiu incumbensar enzatgi auter», manegia el riend. La finamira era denton in toc popular cun ina tematica curaschusa, mo era divertenta. Ed era sch’il comite d’organisaziun ha deponiu enqual giavisch tier gl’autur, han ils responsabels schau – per gronda part – maun liber a Michel Decurtins. «Jeu sun schon staus flattaus ch’ei han dumandau mei da scriver il toc per quella gronda fiasta e hai grond plascher dall’incumbensa», conceda igl um ch’ei carschius si a Trun e viva oz a Cuera. El ei enconuschents per ses giugs auditivs; per exempel per «Irma» ch’ei dat sco podcast, denton era per la «Show» tier RTR. «Ils ­giugs auditivs animeschan la fantasia dalla glieud, scriver in toc per la tribuna ei enzatgei tut auter. Igl ei ina sfida interessanta e captivonta per mei» di Michel Decurtins. Inspiraus dils onns 90 El decuors dil settember vul igl autur terminar l’emprema versiun dil toc. D’ina emprema versiun discuori el damai ch’el vegni a discutar cul regissur, René Schnoz, tgei che seigi realisabel dall’inscenaziun enneu e nua ch’ei drovi aunc adattaziuns. Eventualmein drovi ei era adattaziuns dil lungatg: «Jeu hai scret en miu lungatg viviu, gest aschia sco jeu discuorel e buc en in lungatg purificau. Denteren datti adina puspei passaschas per tudestg, aschia han era quels da lungatg tudestg dapli dil toc» tradescha Michel Decurtins. El hagi studegiau la historia d’avon 600 onns e legiu bia davart la fundaziun dalla Ligia Grischa. «Aschia hai jeu constatau ch’igl ei stau empau auter che quei ch’jeu enconuschevel dils cudischs da historia che raquentan digl engirament sut igl Ischi e da tirans che mettevien sut squetsch la populaziun» declara igl um da 44 onns. Dil cuntegn vul el aunc buca tradir la massa ed era buc il tetel dil giug el liber, ei ve­gni denton a dar ina, duas caussas che fe­tschien speronza surstar il publicum. Vegnius inspiraus seigi el segir da ses onns d’affonza e giuventetgna a Trun, pia dils onns 90 cu ei deva aunc la fabrica da ponn e vestgadira. Quei temps fuormi il fundament dil toc. Scriver in toc seigi per el sco in’autra lavur: «Las ideas e l’inspiraziun mauncan mai a mi, il problem ei magari sulet ch’jeu sun enqualga buca cuntents cul resultat e stoi midar.» À la Hollywood «Ei va pil temps contemporan, schegie che la historia fa era part. Segir datti buc enzatgei sco biars spetgan forsa, ei dat buc in giug cun costums e tamtam, mobein plitost ina inscenaziun à la Hollywood modern. Il toc duei far plascher al publicum, dar da patertgar e schar anavos in bien sentiment», puntuescha igl autur ed aschunta ch’ei setracti d’ina mischeida da teater divertent e thriller cun bia acziun. «Il colorit local vegn secapescha buc a muncar ed enqual sgnocca capeschan probablamein mo ils da Trun», suppona igl autur da Trun che scriva in toc pils da Trun. «L’Uniun da teater Trun ei promta d’inscenar il giug el liber, jeu selegrel sin quei», declara Michel Decurtins. Aschia vegni la gronda part dallas rollas surdada a commembras e commembers dall’uniun locala. Sco el di dat ei circa 20 rollas cun text ed in coc da siat acturas ed acturs cun rollas pli grondas. Ed el sez, ha el era ina rolla egl agen giug? «Na, jessas na, quei fuss nuot per mei», di igl um che ha scret ina gronda part dil toc en siu «biro» sut in ­suitger sil Mittenberg sur Cuera. Michel Decurtins profundaus ella historia. El segna sco autur dil giug el liber pil giubileum da 600 onns dapi la fundaziun dalla Ligia Grischa a Trun.

Sils visitaders dil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa da dumengia proxima, ils 18 da settember 2022 spetga in arranschament tut special. Allas 17.00 van giugaduras e giugadurs dalla gruppa da teater d’improvisaziun Saponetti atras l’exposiziun speciala «Alois Carigiet – igl inscenatur». Els san buca tgei che spetga sin els. Ei dat negin text e negin cuntegn fixau. Mintga scena ei unica. Aschia sedattan historias spontanas che pon inspirar las ovras. Cun integrar il publicum nescha en cuort temps tut quei ch’ils aspectaturs giavischan. Entrada libra, collecta. (cdm/fmr) Entochen la fin d’october 2022 muossa il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun ovras d’Alois Carigiet.

El rom dallas stentas dalla Pro Lucmagn d’avischinar socialmein la Val Blenio e la Surselva, ei vegniu organisau sil hospezi ina sentupada da scolaras e scolars d’Acquarossa e Mustér. Denter auter han las duas classas dils scalems superiurs giu la caschun da mirar egl intern dil mir da fermada dallas Ovras electricas Reinanteriur SA. Ils statuts dalla Pro Lucmagn ch’ei vegnida fundada avon biebein 20 onns prescrivan denter auter ch’ei seigi da sestentar da promover il brat cultural dalla populaziun dalla Surselva e la Val Blenio. All’entschatta dil temps ch’il pass ei vegnius aviarts permanentamein era duront igl unviern, ei quei succediu cun differents arranschaments da mintga vart da S. Maria. Plirs onns ei lu marschau nuot, uss ein quellas stentas puspei vegnidas repridas. Dacuort ha giu liug in concert classic a Mustér, respectivamein a Leontica culla finamira d’ina avischinaziun. Il mardis ei in secund project el rom da quellas stentas suandaus. In di communabel 32 scolaras e scolars dils scalems superiurs da Mustér ed Acquarossa ein sescuntrai communablamein sil hospezi culs dus menaders da scola Roger Tuor e Stefano Imelli ed ils magisters Aluis Hosang, Adrian Pally ed Elias Valerio. La finamira: guder in di d’informaziun communabel. Las duas classas ein vegnidas orientadas davart il lag da fermada a S. Maria entras Pia Candinas e Luregn Caspescha dall’Axpo Hydro Surselva SA. La part segiramein la pli interessanta da quell’informaziun ei la viseta egl intern dil mir da fermada stada. Lag e mir ein in implont dallas Ovras electricas Reinanteriur SA. Suenter la spassegiada entuorn il lag ed il gentar communabel ei suandau ina secunda part d’informaziun dil di. Scolaras e scolars dil scalem superiur d’Acquarossa han presentau fotografias da 20 objects dalla Val Blenio. Nums e cavazzins talians ein allura vegni translatai en tudestg e romontsch. Aschia han las scolaras ed ils scolars era empriu d’enconuscher empau ils lungatgs indigens dad omisduas varts dil Lucmagn. Las scolaras ed ils scolars d’Acquarossa e Mustér sil mir da fermada sil Lucmagn.

Las Pendicularas Mustér SA han nudau in resultat positiv igl onn da fatschenta 2021/22. Las entradas totalas da 15,8 milliuns francs ein per biebein 1,3 milliuns francs pli aultas ch’igl onn avon. Semigliuradas ein surtut las entradas sil sectur dil traffic. Quellas ein carschidas da 3,7 sin 4,7 milliuns francs. Hotellaria e gastronomia ein carschidas per biebein 300 000 francs sin 9,77 milliuns francs. Suenter las expensas, tscheins e deducziuns resulta in gudogn da rodund 11 200 francs tier in cash flow da circa 1,5 milliuns francs. Igl onn precedent havevan las Pendicularas Mustér SA aunc fatg ina sperdita da rodund 540 000 francs. In’excellenta stad 2021 Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun Marcus Weber constatescha el rapport annual ch’ei vegnius publicaus quels dis en vesta alla radunonza generala dils acziunaris dils 7 d’october 2022, ei igl onn da fatschenta passau staus in dils megliers ella historia dallas Pendicularas Mustér SA. Quei seigi stau il cass malgrad che las restricziuns da corona hagien era accumpignau igl unviern passau. «Igl onn da fatschenta 2021/22 ha entschiet cun in’excellenta stad. Aunc mai havein nus giu tons hosps a Mustér dapi ch’il hotel Acla da Fontauna ei vegnius serraus», constatescha Marcus Weber. Cull’introducziun da pliras attracziuns, denter auter il flow trail a Caischavedra, han las pendicularas augmentau la purschida. El rom digl engaschament el team da mountainbike da Ralf Näf han las pendicularas fatg la destinaziun Mustér aunc pli enconuschenta: «Jeu selegrel mintga ga d’udir da hosps che vegnan l’emprema ga a Mustér, con fantasticas che la cuntrada e l’infrastructura seigien.» Igl unviern ei staus signaus trasatras d’ina munconza da neiv. Per cumpensar quella hagien collaboraturas e collaboraturs stuiu s’engaschar da camifo per procurar per bunas cundiziuns da pista. Projects e buna collaboraziun Parallalmein spel menaschi ordinari han las Pendicularas Mustér SA cuntinuau cullas investiziuns. Aschia ei la tiarza casa da persunal vegnida terminada e per la segirtad encunter lavinas ei vegniu cuntinuau cun lavurs da manteniment. La primavera 2022 ei vegniu entschiet cullas lavurs vid la nova casa da parcar. En planisaziun ei il mument l’engrondaziun e sanaziun dalla staziun da cuolm a Caischavedra sco era il baghetg niev per gastronomia sil Cuolm da Vi. Tenor Marcus Weber ei la collaboraziun cun las autoritads indigenas semigliurada e cun Sedrun Mustér Turissem vulan las pendicularas collaborar aunc pli stretg igl avegnir. Pertuccont igl engaschament da Vail Resort Inc. ad Andermatt Sedrun di Marcus Weber: «Tier nus semida nuot. La collaboraziun vegn cuntinuada senza midadas. Ils hosps ed indigens da Mustér e Tujetsch san retrer vinavon ina carta stagiunala ch’includa era la Viafier Matterhorn Gottard d’Andermatt entochen Mustér. In dils megliers onns Il quen dallas Pendicularas Mustér SA pigl onn da fatschenta 2021/22 siara cun cefras neras. Suenter haver fatg igl onn avon in deficit da pressapauc in miez milliun francs, ei resultau el davos in pign gudogn. La sviulta dall’interpresa ha contonschiu 15,8 milliuns francs ed il president dil cussegl d’administraziun, Marcus Weber, plaida d’in dils megliers onns ella historia dallas pendicularas. Il bien resultat ei reussius grazia a grondas investiziuns ils davos onns. Sco quei che Weber scriva el rapport annual cumparius quels dis, ein era las relaziuns cullas autoritads da Mustér semigliuradas e cun Sedrun Mustér Turissem duei vegnir avisau ina collaboraziun pli stretga. (fmr/hh) Il matg 2022 han las Pendicularas Mustér festivau il giubileum da 50 onns el Catrina Resort. Nossa foto muossa il president dil cussegl d’administraziun Marcus Weber (sen.) ensemen cul president communal René Epp.

Para spetga la rihezia anetga sin mei ed atgnamein stuess jeu gnanc luvrar pli. Jeu scrivel denton bugen e perquei pudeis vus leger oz quella glossa. Da temps en temps dun jeu in’egliada egl ordinatur da «junk-e-mail», ei vegn numnadamein magari avon, ch’in ni l’auter e-mail d’impurtonza setschenta en quei caum. Era quella ga anflel jeu leu in mail che vul far endamen ina conferenza da pressa e da reservar il termin. La pli gronda part da quei che setschenta sut «junk e-mail» ei denton miarda cun links plein virus e sai buca tgei. Il meglier eis ei da gnanc leger e gie buca cliccar sin in link! Gnanc sch’ei carmalan sco quels da «Apfelkiste» cun slogans sco stylisch tras la stad. Igl ei sowieso memia tard, ussa ch’ei fa plaunet atun. En in auter e-mail damonda il medem speditur: «Bereit für Deine Hochzeit? Rothmund.» Hm, na – e co vegn quel pomai sin l’idea ch’jeu lessi maridar? Lu damonda el sch’jeu lessi che las nozzas daventien in eveniment singular ni la party da mia veta…ed aschia vinavon. Gie, encunter la party dalla veta hai jeu nuot – denton na, jeu smachel ussa tuttina buc sin quei link. In auter speditur emprova cun «Hallo Schatz» e cuntinua cun «wir grüssen euch im Namen des Herrn». Jeu seigi elegida per in project da beneficienza, in project che hagi la finamira da – citat: «Leben zu berühren und denen zu helfen, die wir auf der ganzen Welt können, wie Gott uns gesegnet hat.» Schon in miserabel tudestg mo la finfinala ha quei speditur gudignau avon dus onns in jackpot da 168,5 milliuns US-dollars ed ei sedecidius voluntariamein da regalar quella summa per far bunas ovras. Perquei survegnel era jeu in messadi e sun ina dallas ventireivlas persunas che survegn 2 milliuns euros – ei drova mo in clic. Plinengiu scriva el gest sez tgei che quels daners fan cun mei: «Diese Spende wird an Sie ausgezahlt, um Ihnen zu ermöglichen, Ihre Probleme zu stärken, und um uns vor allem dabei zu helfen, uns großzügig zu helfen, den weniger privilegierten, Waisen- und Wohltätigkeitsorganisationen in Ihrer Nähe die Hand zu reichen.» Ihre Probleme zu stärken? Na engraziel! Cheu ha la maschina da translaziun pari fatg in bien survetsch. Il link dils milliuns laschel pia era star – hallo Schatz vi ni neu. Era «Sheryll Goedert» vul exnum parter cun mei ses 396,9 milliuns US-dollars ch’ella ha gudignau. 3,5 milliuns euros – 1,5 milliuns dapli ch’il Schatz vul ella regalar a mi. Ina millisecunda vegnel bunamein en empruament da cliccar sin siu link – mo, na, meglier schar star era quel. Lu suonda in e-mail d’ina dunna che vul raquintar a mi la historia da sia veta e co ella ha salvau siu um dalla butteglia: «Ich rettete meinem Mann vor Trunksucht für einen Monat.» Mah, sch’ei gida mo per in meins sche lu – splunta enzanua auter cun tia offerta. «Ralf Schleich» fa tutta honur a siu num e ruschna bunamein dil tg… viaden. El spera ch’ei mondi bein cun mei e pren la bucca bravamein pleina: «Ich bin ein Typ, der mal in deiner Haut war und den Mut finden musste, etwas dagegen zu unternehmen. Die Sache ist, das Leben ändert sich nie, wenn man es zulässt.» Sa co quei ei atgnamein propi manegiau? Sai ussa buca sch’jeu duess rir ni scriver anavos e dumandar tgei che ha lu buca plaschiu ad el ch’el ha puspei stuiu sesluitar ord mia pial. Ellas proximas lingias anflel denton la soluziun. Jeu havevel buc avunda daners per signur Schleich. En siu video (il link ei secapescha aschuntaus) declara el co ins vegn tier success e po aschia midar la veta. Lu scriva el denton: «Ich bin mir sicher, dass Sie gerade nicht zufrieden mit Ihrem Leben sind und ich auch nicht.» Hm, ei Schleich ussa buca cuntents cun mia ni cun sia veta? Per vegnir aschia in denter gl’auter drovel buca siu cussegl gnanc sch’el admonescha: «…es wird immer schlimmer, wenn du nichts dagegen unternimmst.» Bien, sche lu fetschel ussa enzatgei encunter l’entira miseria. Quei clic empermettent gida segir. En patratgs salidel il Schatz, il Schleich e la Sheryll – cliccond e svidond igl ordinatur da «junk-e-mail». Junk e-mail - il caum dils mails nungiavischai ed auters. Tgei ei quei propi «junk e-mail»? Eugen Monn dalla Edecom SA a Trun explica: «Aschinumnai «junk e-mails» ein novitads electoronicas nungiavischadas ch’ins survegn sil computer e notebook. Sco il num di, arrivan talas novitads per regla culla posta electronica, pia en fuorma dad e-mail. «Junk» san ins translatar sco «rumien», vul dir ch’ei setracta da messadis ch’ins duess buc arver ed era buca dar risposta sin tals. Biars sistems da luvrar sin e-mails sorteschan la posta electronica gia dalla bial’entschatta e svieschan quels e-mails problematics en in caum cul num «Junk-E-Mail» ni «Spam». Aschia simplifichescha ei agl utilisader d’haver la survesta da tals e-mails. Ei sa denton era esser ch’in e-mail – ch’ei buca rumien – vegn classificaus sco «Junk/rumien» e vegn ord quei motiv sviaus en quei ordinatur «Junk-E-Mail». Ils motivs san esser il cuntegn d’igl e-mail, l’adressa da e-mail dil speditur ni negin text sut «Betreff». Aschia fa ei senn da controllar da temps en temps la posta ch’ei egl ordinatur «Junk-E-Mail». Suenter haver controllau ils detagls d’igl e-mail sco per exemel l’adressa dil speditur, il text che quel ha scret e tier dubis haver sclariu ei cul speditur al telefon, san ins – sche tut ei bien - stuschar quel el caum «Posteingang» e lu arver igl e-mail. Sch’ins ei buca segirs, lu pli bugen ina ga buc arver in e-mail enstagl d’arver in ch’infectescha igl entir sistem e caschuna donns. Era sch’il program dad Antivirus ed autras mesiras encunter talas attaccas ein avon maun, ei il saun giudezi digl utilisader adina dumandaus.»

A Laax ei la proveditura d’electricitad Repower occupada actualmein cun in project epocal dalla construcziun bassa. Denter il cunfin cul stradun digl Alpsu el sidvest e Staderas el nordost vegnan duas lingias da tensiun aulta dislocadas. Ier ha la FMR astgau visitar il plazzal da baghegiar. Avon dus onns ein las provedituras e producentas d’electricitad Axpo e Repower secunvegnidas pertuccont lur lingias da tensiun aulta che meinan tras la Surselva. Tras Laax possedeva mintgina ina lingia, ina sut tiara, l’autra sin petgas.Axpo ha dau giu sia lingia sut tiara alla Repower, lezza ha tratg anavon in project ch’ei d’engrau alla vischnaunca. «La cunvegna ha lubiu da remplazzar duas lingias cun ina lingia nova da 60 kilovolts», ha Stefan Bisculm, il plidader da medias dalla Repower explicau. La lingia nova garanteschi cun sia prestaziun la segirtad dil provediment ella regiun. Cun evitar reits parallelas e cun baghegiar quella lingia nova sappien ins cuntinuar in menaschi schi effizient sco pusseivel, ha il plidader argumentau. Cheu, a Prau Petschen sut Laax, vegn il cabel sviaus sut tiara. Las combras sutterranas Ier ha Stefan Bisculm dau ina survesta dil project e mussau il plazzal da baghegiar a Laax. La populaziun ha remarcau quel il davos temps ed actualmein en differents loghens, a Staderas, Plaun Casti, Siel, Giratsch ed ulteriurs. Repower investescha rodund 7,6 milliuns francs per quella construcziun bassa a Laax. Onn vargau e questa primavera han las interpresas da baghegiar cavau il foss da bunamein sis kilometers e mess en quel ils bischels dil cabel. Il meinaproject dalla Repower, Simon Nay ed il meinabaghetg sil plaz, Gion Casaulta, han presentau ensemen cun Stefan Bisculm la lavur da trer viaden il cabel el bischel vit. Silla distanza da 6 kilometers han ins construiu mintga rodund 750 meters ina «scaffa» da colligiaziun. Igl ei ina combra sutterrana accessibla tras in tumbin. Sur tiara vesan ins mo gl’uvierchel da quel. La lavur da trer en il cabel ei pretensiusa. In asp gigantic – ina schinumnada bobina – ha rullau si in cabel da circa 730 meters. Ils montaders e specialists dalla Repower han mussau co ins trai in da quels singuls cabels da tochen 4,4 tonnas tras in dils bischels vits, d’ina combra sutterrana all’autra. En tut han ins tschentau el foss sis bischel, pia ei tut semtgau per trer en sis cabels. Treis seigien sin reserva, ha Simon Nay declarau. Il principi da trer en il cabel ei sempels: Vid il tgau ferman ins in schinumnau pér da cabel. Quei isagl s’auda tier la suga d’itschal dalla maschina che trai cun gronda forza. Empunir ils cabels Il cabel che transporta tensiun aulta ei sensibels sco in fil. Cu la maschina entscheiva a trer, transporta ella 14 meters la minuta cabel tras il bischel. Tochen 2,7 tonnas astga la maschina stender, dapli po il «fil buca vertir. Quel consista dil reminent d’in coc dad alumini. «La conductivitad e buca mendra che irom, ei drova denton dapli», explichescha il meinaproject Simon Nay. Gl’avantatg digl alumini ei apparentamein sia peisa. Tagl tras in cabel da tensiun aulta Cu tut las bobinas ein vitas, respectiv tuts cabels da circa 500 tochen 1500 meters tratgs els bischels, ei la lavur aunc buca finida. Ina impurtonta ulteriura ei necessaria: ins sto empunir ils cabels sill’entira distanza da 6 kilometers. Quei fan luvrers d’ina firma specialisada, mintgamai ellas combras da colligiaziun, tenor plans detagliai cumplexs. Lutigiar ed empunir ei ina operaziun delicata ch’ils specialists fan sut tiara. Quest atun sto Gion Casaulta organisar e survigilar aunc in’ulteriura lavur: Pender giu la lingia libra veglia, e quei senza che la populaziun s’encorschi pervia d’interrupziuns dil current. Era quei pass sto esser coordinaus e terminaus tenor plan. In’jamna hagi el peda, tradescha il menader da montascha. Per trer en il cabel ein 20 gis a disposiziun. Avon ch’ins pren en funcziun quest atun la lingia sutterrana nova, vegn quella controllada minuziusamein. Ins fa tests da segirtad da tut gener. «Quei cabel sto tener minimalmein 40-50 onns», declara Gion Casaulta. La primavera proxima suonda lu in pass che la populaziun vegn a prender notizia: Cunzun la demontascha dallas totalmein 20 petgas dalla lingia libra da 3,6 km distanza vegn a transformar positivamein il maletg dil vitg da Laax. Cefras e facts dalla nova lingia sut tiara a Laax Denter Prau Petschen el sid, gest sur il stradun denter Laax e Schluein, e Staderas el nord, baghegia la proveditura ina lingia sut tiara nova. Quella meina sin ina distanza da 5,8 kilometers ella centrala secundara dalla Repower a Laax Marcau. Da leu meina la lingia vinavon tochen Staderas nua ch’ella vegn colligiada culla lingia ch’ei gia sut tiara. La vischnaunca da Laax ha lubiu per quei project 700'000 francs. Igl ei ina contribuziun vid la demontascha dalla lingia libra che traversa il vitg. Cheu zaconts detagls: Capacitads da transmissiun: 75 MVA (megavoltampere) Bischels da cabels total: 65 kilometers Cabels da tensiun aulta novs: 18 kilometers Cumpart alumini: 38 tonnas Cumpart irom: 18 tonnas Trasse dalla lingia: Vias da vischnaunca e cantun: 0,7 km Vias da funs: 3 km Praus: 2,1 km Uaul: 0,2 km Lingia libra veglia: Demontascha 3,5 km 5 petgas d’itschal 15 petgas da betun 270 tonnas betun 8 tonnas itschal ed alumini Gion Casaulta, il schefmontader, e Simon Nay, il meinaproject, en ina dallas combras sutterranas.

Cu jeu hai retschiert il diplom che jeu seigi burgheisa dalla Svizra, vess jeu stuiu ferdar la puorla. Mo la pareta visuala dalla pergameina, attractiva sco il schnuz da Walo Lüönd el film «die Schweizermacher», ha tschorventau mei. Forsa sco resultat d’ina deformaziun professiunala sun jeu sefocussada sill’expressiun estetica, mo il ver tgaun era satraus sut miu num e veva priu siat bustabs cun el en fossa. L’architectura confusonta dil baghetg dall’administraziun cantunala vess jeu era saviu prender sco in’enzenna da quei che spi­tgava. Plein plascher sun jeu trottada giu Cuera per schar far mia emprema carta d’identitad svizra e schuli­tgond «är isch vom amt ufbotte gsy…» hai jeu schizun anflau il dretg biro suenter mo in pign detur. Jeu erel aunc adina da buna fei cu quella sin spurtegl ha constatau ch’ils siat bustabs – miu num mesaun, ina specialitad dil Danemarc – vegnien era a muncar sin mia nova ID. Mussond tut mes documents cun si adina tut mes nums hai jeu buca viu il problem, mo aschi sempel eisi buc stau da perschuader La Birocrazia. Tremblond hai jeu stuiu patertgar vi da miu trema. Ils dus pünctlis sur igl «ë» senumnan aschia ed els eran i a piarder cu igl uffeci civil el Danemarc veva survegniu novs computers – mo drizzai en per Hansen e Jensen, denton buc per Aïscha ni Joël. Igl ei stau detg stentus da dumignar neu puspei quels dus pigns pünctlis – ed ussa hai jeu che maunca siat bustabs! Suenter plirs telefons a differentas instanzas eisi stau clar. Miu num mesaun seigi setschentaus ella colonna denter quella dils prenums e quella dil num ella colonna enamiez culs nums nunimpurtonts che cumparan buc els documents ufficials cu ins ei burgheisa svizra. El Danemarc vegnan nums mesauns automaticamein menai sco prenums. El grond excel dalla Birocrazia svizra denton san quels sezuppar ella colonna «nunimpurtont». Quei sa esser bien ed endretg per tut ils extra Giuseps e las extra Marias dils Sursilvans ni sch’ins ei ballapeist dil Portugal. Mo jeu hai bugen miu num mesaun. Joël ei la schlatteina da miu bab e Kleberg la schlatteina da mia famiglia materna. Omisdus nums ein colligiai cun regurdien­tschas e fuorman ina part da mia identitad – e mia carta d’identitad dess toch mussar si exact quei, ni buc? La Birocrazia ha rispundiu che mi’identitad mondi buc a prau cul sistem, che jeu sappi emplenir o entgins formulars en treis exemplars e pagar ina flotta summa per schar midar miu num sin… miu num. Decuraschada sun jeu sesida ella RhB e ragazzada dalla val si. Se­tschentada a casa hai jeu tschentau en il computer ed encuretg ils formulars, scurlau il tgau, cumprau per la flotta summa in bigliet da tren per il Danemarc ed ussa viageschel halt vinavon cun il pass danès, nua che tut mes nums ein si. Anne-Louise (Kleberg) Joël viva en Lumnezia e maina la Casa d’Angel a Lumbrein. Ella è naschida e creschida si en il Danemarc, nua ch’ils blers han il num dad omadus geniturs e na midan era betg lur num cun maridar. Anne -Louise Joël

La Gruppa BVZ che cumpeglia la Viafier Gornergrat e la Viafier Matterhorn Gottard e ch’ei conpossessura dil Glacier Express, sa mirar anavos sin in bien emprem miez onn da fatschenta 2022. Sco quei che l’interpresa communichescha, ei il recav carschius en cumparegliaziun cugl emprem miez onn digl onn vargau per 21,46 milliuns francs sin 63,57 milliuns francs. Il resultat ei aschia in bien ton megliers che spitgau. Inclusiv las prestaziuns dil maun public munta il recav 82,78 milliuns francs. Il resultat final ei per nov milliuns francs megliers che 2022. Aschia retuorna la gruppa puspei ella zona da gudogn. Il gudogn importa 5,85 milliuns francs. Quei success da fatschenta attribuescha la Gruppa BVZ a dapli passagiers: «Suenter il temps cun restricziuns pertuccont la pandemia ha la glieud puspei vuliu viagiar e guder las aventuras turisticas che nus purschin.» Dubliau il recav ha la Viafier Gornergrat, numnadamein da biebein siat milliuns sin rodund 14 milliuns francs. Novas cumposiziuns da tren Sco quei che l’interpresa communichescha vinavon, vegn il tschancun dalla Viafier Matterhorn Gottard denter Mustér e Zermatt cumpletaus successivamein cun novs trens dil tip Orion da Stadler Rail. Quest atun vegn l’emprema cumposiziun da quei tip examinada. Naven dil zercladur 2023 vegn il tren en funcziun pil menaschi ordinari. Per quellas cumposiziuns novas impunda la Gruppa BVZ 148,5 milliuns francs. Mintga singula cumposiziun porscha plaz a 148 persunas, da quei 22 passagiers ell’emprema classa. (cdm/fmr/hh) La purschida dalla Gruppa BVZ – denter auter culla Viafier Gornergrat – vegn nezegiada stediamein suenter il temps da pandemia.

Per l’emprema ga separticipescha ina squadra da junioras dalla Surselva quest atun al campiunadi da ballapei regiunal dalla categoria FF15. Suenter quater giugs sesanfla la squadra alla tabella. Per la cautrenadra dall’equipa, Esther Vonplon, ei il plascher dallas mattatschas ella vegliadetgna dad 11 entochen 13 onns il motiv pil success. En cumparegliaziun cun autras tiaras ei la promoziun dil ballapei da mattatschas e dunnas en Svi­zra aunc adina plitost magra. Dapi che la squadra naziunala dallas dunnas ha giu enqual bi success, per exempel culla participaziun quest onn al Campiunadi europè, ei quei semidau empauet. Il fundament per in bien avegnir fuorma la structura da promoziun tier las junioras, tonpli che biaras buobas selaian fascinar per quei sport. In pass en quella direcziun fan ussa era ils clubs da ballapei dalla Surselva. Dapi quest atun separticipescha ina squadra al campiunadi FF15 (annadas 2008 entochen 2011). Grond interess «Nus havein ina squadra cun 21 giugaduras ella vegliadetgna dad 11 entochen 13 onns da Sedrun entochen Flem. Entginas devan giugs e campiunadi culs buobs, autras han entschiet da niev cul ballapei», di Esther Vonplon da Castrisch. Ella ei cautrenadra dall’equipa e vegn sustenida en sia funcziun da Vitus Gartmann e Laura Casanova. Esther Vonplon che ha era gia trenau equipas da juniors percorscha che las mattatschas sesentan bein denter ellas: «Tiels buobs era ei buca sempel per ellas, pil pli suvegnevan ellas buca la balla ni ch’ei era magari fetg grop. Uss han ellas enorm plascher, quei che dat era ina dinamica fetg positiva.» L’equipa ei sedada sin fundament d’in trenament d’emprova per tuttas mattatschas interessadas dalla Surselva. Spert ein ellas sesentidas bein aschia ch’il team da trenadras e trenaders ha uss il pensum da far ina strentga selecziun dallas giugaduras pils giugs: «Sil plaz astgan mintgamai nov esser, leutier vegnan treis entochen tschun reservas. Nus empruein denton da risguardar mintgina ina ga ni l’autra.» Far duas equipas cun quei grond diember da giugaduras ei tonaton buca stau in tema: «Lu duvrass ei ulteriurs trenaders e damai ch’ina ni l’autra giugadura maunca, fuss ei lu tuttina stau memia paucas.» Da nul sin tschien Esther Vonplon e siu team disponan d’in’equipa fetg motivada. Ils dus trenaments per jamna lai praticamein negina mitschar, era sche biaras ston far in pulit viadi mintgamai entochen Glion. «Trenar mattatschas en quella vegliadetgna ei auter che buobs. Ei vegn paterlau dapli e cheutras maunca magari la concentraziun. Mo da l’autra vart ein ­ellas pli fairas ed exempels sco Ramona Bachmann motiveschan. Il svilup dall’equipa ei fetg buns», constatescha Esther Vonplon. Quei muossa era il success els giugs. Ellas empremas partidas da campiunadi insumma ha l’equipa dalla Surselva gudi­gnau treis giugs e leutier contonschiu in remis. Il mument sesanfla ella alla testa dalla tabella da quella gruppa: «Che nus essan sigl emprem plaz ei ina surpresa per tuttas e tuts. Nus havevan buc idea en tgei relaziun che nus stettien cun tschellas equipas. Quei success fa denton grond plascher.» La finamira per quest atun ei da cuntinuar consequentamein culs trenaments ed igl engaschi els giugs. Era en in giug encunter l’equipa da 4. ligia da dunnas dalla Surselva han las junioras fatg per part buna pareta. Ed igl avegnir? Ell’equipa che Esther Vonplon trenescha ein era pliras mattatschas che fan consequentamein sport, era igl unviern. Talas acturas ein decisivas per in’equipa e per quei motiv targlina la cautrenadra silla damonda, co ei mondi vinavon cul moviment da junioras en Surselva igl avegnir: «Quei ei grev da dir. Sco ei vesa ora il mument vegnan mo paucas suenter dallas annadas pli giuvnas.» Quei sa denton semidar, pertgei aunc igl onn vargau era ina squadra da junioras dalla Surselva per biars in siemi. Uss eis ella realitad ed Esther Vonplon vesa el diember actual da junioras ina schanza pil ballapei da dunnas en Surselva: «Sch’ellas stattan ensemen sco equipa, han ellas in bien avegnir.» Il moviment da junioras e juniors dependa fetg era digl interess e la movitaziun che vegn dils geniturs, mo lu era dallas structuras che san vegnir purschidas ton davart ils clubs sco per exempel era dalla Federaziun da ballapei grischuna. «Il ballapei da mattatschas e dunnas han aunc per dabia buc il status da quel dils buobs ed ils umens», constatescha Esther Vonplon. Tabella actuala, Junioras FF-15, gruppa 1 1. Surselva 4/10; 2. Werdenberg 3/9; 3. Linth 04 4/8; 4. Cuera 97 4/5; 5. Eschenbach 3/4; 6. Triesen 3/4; 7. Widnau 3/3; 8. Domat 4/1; 9. Mels 4/0. Per l’emprema ga in’equipa da junioras Sco en biaras autras regiuns dalla Svizra ei il ballapei era en Surselva ina domena dils umens. Bein ha ei dau ils davos onns e decennis enqual dunna ch’ei sededicada a quei sport, mo il moviment ei restaus plitost pigns, surtut ella promoziun da giugaduras giuvnas. Entochen quest atun: uss ha la Surselva ina squadra da mattatschas che separticipescha al campiunadi da ballapei regiunal. Alla cautrenadra Esther Vonplon stattan biebein 20 giugaduras dall’entira Surselva a disposiziun per quei campiunadi. Suenter quater giugs salida la squadra sursilvana digl emprem rang dalla tabella, quei ch’ei ina surpresa per tuttas e tuts. «Avon il campiunadi havevan nus buc’idea tgei fermezia che nossa squadra hagi», di Esther Vonplon. Duess quella squadra star ensemen – quei che la trenadra spera fetg – savess ella aunc haver bein enqual bi success igl avegnir. Las mattatschas ein ella vegliadetgna denter 11 e 13 onns, pliras fan era bia sport igl unviern ed ein aschia ina ferma petga per l’equipa. Ellas derivan da Sedrun entochen Flem. (fmr/hh) Agl ur Finalmein Hans Huonder/FMR Ramona Bachmann, Alisha Lehmann ed Ana-Maria Crnogorcevic – els s’audan il mument denter las meglieras giugaduras da ballapei dalla Svizra. Ellas han buca mo procurau per bials success dall’equipa naziunala svizra da dunnas ils davos onns, mobein ein era exempels. Mintga giuvna e giuven ha ses exempels – els motiveschan ad animeschan. Aschia era las giuvnas giugaduras da ballapei sursilvanas che fuorman l’emprema equipa da junioras che la Surselva ha giu entochen ussa. Dapi quest atun dattan ellas ella categoria FF15. En sesez dattan entginas dunnas ballapei en Surselva dapi in tschuppel onns. Laax ha giu in’equipa activa avon che Schluein Glion mondi cun ina tala el campiunadi. Uss exista ina gruppaziun cun Domat che dat il campiunadi dalla 2. ligia. Las biaras Sursilvanas absolvan denton vinavon il campiunadi dalla 4. ligia. Il fundament da mintga success tier activs ni elita ei la promoziun e la scolaziun da giuven ensi. Quei fundament ha muncau entochen oz el ballapei da dunnas en Surselva. Bein ha bein enqual mattatscha dau en equipas cun buobs, mo la fin finala pendiu ils calzers da ballapei vid la clavella. La formaziun da quella squadra da junioras ei il meret dalla collaboraziun dils clubs da ballapei dalla Surselva sil sectur dils juniors, mo era d’iniziativa privata. Quei ei in ulteriur success che la reuniun dils juniors sa presentar suenter che la Surselva ei era dalla partida ellas pli aultas ligias dils junioras A e B dalla Svizra orientala. Il grond diember da biebein 20 junioras ei in’excellent’entschatta pigl avegnir dil ballapei da dunnas en Surselva. Igl ei uras ch’il ballapei da dunnas survegni finalmein l’impurtonza ch’il sport da dunnas ha en pli u meins tut ils auters sports: Skis, cuorsa liunga, tennis, beachvolley, mountainbike ni era senudar, sittar ed atletica leva. Gest la Surselva sco regiun tradiziunala da ballapei as­tga buca star lischenta ella promoziun dallas mattatschas. Quei fuss donn. La squadra da junioras dalla Surselva. Retscha davon da seniester Ladina Cabernard, Otavia Vonplon, Luana Casanova, Sina Wunderli, Lina Deplazes, Ela Dietrich ed Alea Maissen. Retscha davos da seniester Anna Lea Cabernard, Madlaina Schorta, Zoe Vinzens, Nina Schwyter, Heide Weinrich, Elea Alig, Linda Fryberg, Sandra Caduff, Flavia Solèr e Catherine Aranha Ferreira. Sin la foto mauncan Mirja Caveng e Beyoncé Candrian. Il plascher dil ballapei ei veseivels era els trenaments dallas junioras dall’entira Surselva.

Tgei dian ils candidats En diesch gis ein votaziuns federalas ed il pievel ha da prender posiziun tier differents projects. En diversas vischnauncas ein era projects communals en discussiun. Tensiun dat ei pilpli tier elecziuns. Aschia actualmein ella vischnaunca Ilanz/Glion. Votantas e votants han da reglar la successiun da cussegliera guvernativa designada Carmelia Maissen. Suenter gl’emprem scrutini ils 21 d’uost 2022 ei Silvio Dietrich seretratgs ed ha fatg libra via per in duell. Claudio Quinter, annada 1969, interprendider, e Marcus Beer, annada 1961, scolast e giurist, vulan surprender il guvernagl dalla vischnaunca Ilanz/Glion. En ina intervesta dattan els plaid e fatg tier las medemas damondas. Sulettamein la davosa damonda ei individuala, ella sereferescha sin in fatg special dil candidat. Marcus Beer Marcus Beer Gl’emprem scrutini ei staus ils 21 d’uost. Co ein las reacziuns stadas dapi lu? Jeu hai astgau retscheiver biaras gratulaziuns pil bi resultat ch’jeu hai contonschiu egl emprem scrutini. Differentas persunas han animau mei da continuar mias stentas e sepresentar al secund scrutini. Il bien resultat ei per mei era obligaziun da star a disposiziun pil secund scrutini. Tgei fageis Vus per perschuader las votantas ed ils votants d’eleger Vus? Tgei far per perschuader las votantas/ils votants? Quei ei ina buna damonda. Metter in grond “smile” ellas gasettas ni sin placats. Empermetter il blau giu dil tschiel. Jeu manegiel che tut quei porta pauc. Impurtont per mei ei da restar autentics. Autentics vul dir verdeivels e carteivels. Jeu less buc far empermischuns ch’jeu sai buc tener. La votantas ed ils votants dueien saver fidar che quei ch’jeu empermettel vegn era realisau. Priu il cass ch’il suveran da Glion elegess Vus: Tgei emprema ed impurtonta empermischun fagessas Vus alla populaziun dalla vischnaunca? La suletta empermischun ch’jeu savess far, ei da s’engaschar cumpleinamein e cun tutta forza, pil beinstar da nossa vischnaunca. Tgei ch’ei bien pil svilup da quella hai jeu buca persuls da decider. Quei fan las differentas gruppaziuns d’interess, il parlament e per finir il pievel. Sco parsura dall’executiva havess jeu da procurar ch’ins realisass las decisiuns dil parlament e dil pievel. Numnei ina fatschenta concreta che Vus prendessas gl’emprem a mauns igl 1 da schaner 2023? Sco nievelegiu president san ins buca metter sil tgau l’entira planisaziun da finanzas ed investiziuns per la perioda da legislatura currenta 2021-2025. Ella planisaziun ein las prioritads dallas fatschentas definidas e decididas claramein, aschia ch’il niev president ha da cuntiunar la lavur da sia antecessura. Tenor miu manegiar eis ei impurtont ussa d’entrar en ina fasa da consolidaziun suenter la fasa hectica da fusiun e reorganisaziun. Ils concepts e las bunas ideas ch’ein vegni elaborai ils davos onns ston ins priorisar. Ins sto, cun risguard sin la situaziun finanziala dalla vischnaunca, decider tgei projects ch’ins duei persequitar resp. realisar ils proxims onns e tgeinins ch’ins duei stuschar. Cunquei ch’il quen communal ed il plan d’investiziuns muossan ina munconza da finanzas da rodund dus milliuns francs ad onn per realisar tut las investiziuns planisadas, ston ins era examinar l’effizienza dil menaschi communal. Ultra da quei eis ei per mei impurtont da migliurar la communicaziun enviers il persunal communal e la populaziun. Tgei fagessas Vus per intimar la populaziun da spargnar energia respectiv current electric? Spargnar energia ei dapi onns in tema e buc pér oz en connex cull’uiara ella Ucraina. La protecziun da nies ambient pretenda dapi decennis che nus desistien d’ovras electricas che brischan ieli, cotgla ni gas, ed era pertuccont las ovras atomaras van ils meinis dapart. El mintgadi san ins segir spargnar empau electricitad entras duvrar pli pauc aua caulda, apparats electrics sco ventilaturs, pegnas d’electric etc. Denton la gronda part dall’energia che vegn duvrada retila l’economia. Apparentamein drova quella l’energia per saver producir e per garantir las plazzas da lavur. Senz’energia electrica stuessan nus per exempel serrar indrezs turistics sco pendicularas e sutgeras, indrezs da wellness, hallas da glatsch eav. Tenor miu meini stuein nus investar el futur dapli en energias regenerablas. Indrezs fotovoltaics, turbinas da vent ed indrezs per barschar lenna han en nossa regiun in grond potenzial. Cun Vossa annada 1961 vegnis Vus pensiunai il 2026. Candidassas Vus vinavon sur la pensiun ora pil presidi da Glion? Cunquei che l’elecziun actuala ei ina substitutiva, cuoza la perioda d’uffeci sulettamein treis onns. Aschia fuss jeu 64 onns gl’onn 2025, cura che la reelecziun dalla suprastonza communala ei puspei. Suenter treis onns en uffeci enconuschan ins il menaschi e las lavurs dil president communal. Ord quella vesta fuss ei donn e puccau da seretrer. Cun treis onns experientscha fuss miu engaschi probabel aunc pli efficients e la lavur fagess aunc dapli plascher. Senza motivs urgents che plidassan encunter candidass jeu il 2025 per ina ulteriura perioda d’uffeci.

Diesch gis avon l'elecziun. Discuors culs candidats pil presidi communal a Glion En diesch gis ein votaziuns federalas ed il pievel ha da prender posiziun tier differents projects. En diversas vischnauncas ein era projects communals en discussiun. Tensiun dat ei pilpli tier elecziuns. Aschia actualmein ella vischnaunca Ilanz/Glion. Votantas e votants han da reglar la successiun da cussegliera guvernativa designada Carmelia Maissen. Suenter gl’emprem scrutini ils 21 d’uost 2022 ei Silvio Dietrich seretratgs ed ha fatg libra via per in duell. Claudio Quinter, annada 1969, interprendider, e Marcus Beer, annada 1961, scolast e giurist, vulan surprender il guvernagl dalla vischnaunca Ilanz/Glion. En ina intervesta dattan els plaid e fatg tier las medemas damondas. Sulettamein la davosa damonda ei individuala, ella sereferescha sin in fatg special dil candidat. Gl’emprem scrutini ei staus ils 21 d’uost. Co ein las reacziuns stadas dapi lu? Biaras habitontas e habitonts ein selegrai cun mei dil fetg bien resultat ed han era giavischau a mi persunalmein bien cletg pil secund scrutini. En quei liug less jeu engraziar a tuttas votantas e votants per lur confidonza ed intimar els da dar puspei la vusch a mi. Savens damondan ins mei directamein pertuccont temas specifics dalla politica, ni era pervia da projects e pretensiuns concretas. La populaziun ei fetg interessada e vul separticipar activamein al svilup dalla vischnaunca, quei ei exact era en miu interess, jeu vegn a sustener ella schi bein sco pusseivel. Tgei fageis Vus per perschuader las votantas/ils votants d’eleger Vossa persuna? Demai ch’jeu vivel gia pli che 50 onns a Glion enconuscha la gronda part dalla populaziun mei fetg bein. Ins appreziescha mia tenuta per las valurs, ch’jeu sun cun omisdus peis sin tiara ed era ch’jeu sun aviarts per la glieud. Jeu sesprovel da declarar a quella ch’jeu seigi semtgaus immediat, senza stuer seluvrar en grondamein. Duront mia activitad politica dils davos onns hai jeu survegniu ina gronda segirtad dils dossiers e dils projects currents. Pervia dil cuort temps da seluvrar egl uffeci ei quei segir in grond avantatg. Digl aspect da vegliadetgna ei miu engaschi buca limitaus sils proxims treis onns, pertgei jeu mondel aunc gitg buca en pensiun. Per la cuntinuitad dil svilup communal ei quei fetg impurtont. Mia fermezia da menar glieud e la voluntad da prestar in bien job a favur dalla vischnaunca cumpletteschan miu profil. Priu il cass ch’il suveran da Glion elegess Vus: Tgei emprema ed impurtonta empermischun fagessas Vus alla populaziun dalla vischnaunca? Ch’jeu vegness a luvrar 100 % egl interess dalla populaziun e ch’jeu restass autentics. La populaziun duei survegnir in president communal che regla a moda cumpetenta las fatschentas dil gi. In che lubescha denton era innovaziuns e che presidiescha la vischnaunca cun ina buna purziun necessaria da pragmatissem. Numnei ina fatschenta concreta che Vus prendessas gl’emprem a mauns igl 1 da schaner 2023? Il president niev ha d’entscheiver gia igl 1. da november, quei munta ch’el sto prender a mauns immediatamein las fatschentas ed ils projects currents. Ei ha negin senn da ponderar puspei da novs projects e concepts avon ch’ins ha rugalau ils pendents. Caracter prioritar ha denton la plazza dil svilup communal e post da communicaziun. Quella gida d’avanzar spert en gliez reguard. In svilup communal innovativ porta plazzas da lavur, promova la veta culturala, pussibilitescha a biaras gruppas avisadas in saun svilup. La finala promova ed augmenta quei tut l’attractivitad dalla vischnaunca Ilanz/Glion.. Tgei fagessas Vus per intimar la populaziun da spargnar energia respectiv current electric? Ei dat plirs puncts da partenza. In da quels ei da reponderar las disas dil mintgagi e da spargnar energia el tenercasa, p. ex. cun calar da prescaldar il furnel, da ponderar sch’in viadi cugl auto ei necessaris,sch’ins sto propi scaldar tuttas stanzas dalla casa, schar envidau la cazzola gi e notg e.a.v. Sche mintgina e mintgin contribuescha cun spargnar energia, seigi cun current electric ni carburont, vegnin nus a dumignar la crisa d’energia ch’ins spetga en Svizra. Era la vischnaunca cun sias biaras immobiglias ed infrastructuras duei agir a moda exemplarica. En quei reguard vegn jeu a s’engaschar fetg che nus ageschien ton ecolgica- sco economicamein a moda persistenta e raschuneivla. La finala vegnan era ils prezis d’energia che s’augmentan buca ad esser d’avantatg per las expensas dalla vischnaunca. Numerusas mesiras da spargnar e reglas da sedepurtar anfl’ins egl internet, era ellas paginas dalla vischnaunca da Glion . Ei dat pia avunda propostas e drova buca ulteriurs cussegls da mia vart. Priu il cass che la cuminonza all’urna sedecidess buca per Vus, mobein per Vies concurrent: vegness lez sco president niev a sentir quei el parlament communal, dil qual Vus fageis part? Naturalmein sperel jeu ch’jeu vegni elegius, ed jeu sundel era da buna fei che quei gartegi. Sche buc, prestass jeu secapescha vinavon mia politica pragmatica specifica e luvrass ellas diversas cumissiuns (cumissiun da finanzas, cumissiun da quen e gestiun eav.). Ils onns vargai hai jeu mai mess el center explicitamein politica da partida, mobein sun s’engaschaus d’elaborar sligiaziuns solidas a favur dil beinesser dall’entira vischnaunca Ilanz/Glion. E quei restass era aschia.

Il president partent dalla Conferenza Generala Surselva, Francestg Friberg ha communicau mesjamna alla radunonza generala cun 150 scolastas e scolasts ch’ei maunchi mieds d’instrucziun en lungatg romontsch. Malgrad ch’il plan d’instrucziun 21 (P21) seigi mess en vigur ufficialmein, maunchien aunc adina plirs mieds d’instrucziun per tut ils ciclus, en special per ils ciclus dalla scoletta e dalla scola primara. Las scolas romontschas e talianas spetgien dapi onns sin ils mieds d’instrucziun ch’ellas havessien dabien, ha Francestg Friberg detg en il discuors cun la FMR. Ussa stoppi ei dar in sforz tut special dil Cantun, per che quei ve­gni realisau. Pér lu adempleschi il Cantun sia obligaziun, ha Francestg Friberg detg. «L’introduc­ziun dil P21 pil cantun Grischun ei terminada. Mo ils instruments centrals per instruir tenor il P21, numnadamein ils mieds didactics, ein bein avonmaun en tudestg. En talian ed oravontut en romontsch ein quels mieds denton avonmaun mo per part. Quella situaziun sto semidar urgentamein.» FMR: Co sepresenta la situaziun dalla munconza dils mieds d’instrucziun concretamein? Francestg Friberg: Per la scola primara ein ils mieds d’instrucziun romontschs cumpatibels cul P21 avonmaun els roms romontsch, matematica, NUS (natira, carstgaun e societad), MI (medias ed informatica). Ei mauncan ils mieds d’instrucziun necessaris en buca meins che quater roms, numnadamein per ERC (etica, religiuns, cuminonza), AF (art figurativ), ATT (Art textil e tecnic), CM (cant e musica). Plinavon maunca in mied d’instrucziun per emprender tudestg ord vesta romontscha. El scalem superiur sepresenta la ­situaziun semegliontamein. En Vies rapport presidial menziuneis Vus plinavon che era il sindicat per la magi­straglia grischuna, il LEGR, s’engaschi ussa per ch’ils mieds d’instrucziun basigneivels che mauncan vegnien realisai ton pli spert? Gie. Il 2018 ha il LEGR ratificau 6 preten­siuns alla scola grischuna. In dils sis puncts d’acziun ei dapi lu igl engaschi pils mieds d’instrucziun talians e romontschs. Vus discuris era en il rapport annual d’ina situaziun legalmein inconforma? Il fatg ch’ei maunca mieds d’instrucziun cumpatibels cul P21 per instruir ellas scolas romontschas, mo era talianas, corrispunda buc a quei che la lescha da lungatgs digl onn 2006 circumscriva, sco era buc alla Constituziun cantunala, la quala di: «Il tudestg, il romontsch ed il talian ein ils lungatgs cantunals ed ufficials equivalents dil cantun. Il cantun e las vischnauncas sustegnan e prendan las mesiras necessarias per mantener e per promover il lungatg romontsch e talian.» A caschun dalla davosa sessiun dil Cussegl grond ha il deputau Manuel Atanes ensemen cun plirs parlamentaris inoltrau treis damondas en connex culs mieds d’instrucziun romontschs e talians. Tgei munta quella intervenziun? Ils deputai damondan co il plan da realisaziun dils mieds d’instrucziun cumpatibels cul P21 vesi ora, tgeininas che seigien las sfidas per la realisaziun, e co la Regenza quenti dumignar quellas sfidas il pli spert pusseivel (p.ex. digitalisaziun). Igl ei fetg indicau ch’il Cussegl grond s’empatschi da quellas damondas, eis ei gie era stau il medem cussegl che ha giu dau il mandat alla Regenza igl onn 2006 d’applicar la Lescha da scola. Dapi lu ein 16 onns vargai. Vus scriveis che en quels rodund 150 onns che la scola populara grischuna existi, seigi la scola romontscha mai propi vegnida si da tgau en caussa mieds d’instrucziun. Eis ei ord Vossa vesta pusseivel da finalmein dar damogn a quella sfida? Entras la digitalisaziun ein las pusseivladads bunas da procurar en cuort temps per tut ils mieds didactics ch’ei drova per la scola. La digitalisaziun simplifichescha da scaffir mieds moderns, da qualitad e favoreivels. Era las ressursas persunalas ein avonmaun, priu ch’ins integreschi las persunas d’instrucziun ora ellas scolas el process da realisaziun. Adrian Cathomas suonda a Francestg Friberg Alla testa dalla Conferenza generala sursilvana (CGS) datti ina midada da president. La radunonza generala dalla magistraglia sursilvana ha elegiu ier il scolast da scola superiura Adrian Ca­thomas da Laax sco successur da Francestg Friberg da Danis che ha abdicau suenter nov onns sco president. Cun in grond e liung applaus ha la Conferenza generala sursilvana engraziau e priu cumiau da Francestg Friberg. Cunquei che Adrian Cathomas era gia entochen dacheu ella suprastonza dalla CGS ha la radunonza giu d’eleger ina nova persuna en suprastonza. Unanimamein ei Gionina Spescha, scolasta primara a Sumvitg, vegnida elegida en il post vacant. Surselva Di da romontsch puspei en preschientscha fisica Suenter ch’ins ha stuiu renunziar dus onns, ha il Di da romontsch dalla Conferenza generala sursilvana puspei giu liug uonn en preschientscha en las localitads da la Claustra dominicana a Glion. 150 scolastas e scolasts romontschs dalla Surselva ein separticipai ier mesjamna alla radunonza generala e al program cun luvrratoris e referats. En siu rapport annual ha il president partent Francestg Friberg (Danis) ha denter auter era tematisau la munconza da mieds d’instrucziun en lungatg romontsch e talian. (fmr/mg) Pagina 3 La suprastonza da la CGS: da san: Ricarda Caderas (Luven), Evelina Giger (Curaglia), Francestg Friberg (Danis), Catarina Steger (Mustér) ed Adrian Ca­thomas (Laax). Fotos Martin Gabriel

Gliendisgis endamaun, tier ina staziun da metro a Washington. Duront che biars ein sin via per ir alla lavur, suna in musicist leu sper la metro in pèr tocs da Bach. Tgei cuntrast. Mo strusch enzatgi che pren notizia da quel che suna cun tutta premura la gegia. Exact quei ei schabegiau avon zacons onns e fuss buca d’impurtonza, sch’ei fuss buca stau in dils pli renomai violinists che ha sunau leu. Quella episoda ei stada part d’in experiment social. Co reagescha la glieud, sch’ella vegn confruntada cun ina persuna renomada en in liug nunspitgau? Vegn enzatgi ad encorscher il talent dil musicist, era sch’ins ei sin via alla lavur, en prescha e cun bia auter el tgau? Igl experiment ha mussau, che mo singuls ein stai eri ed han priu peda per tedlar. Ed aschia han ils biars munchentau quei concert extraordinari. Nus seschein tgunsch influenzar dalla massa. Jeu manegel che quei succeda era ellas medias socialas. Quei che vegn valetau cun massa polischs ensi ni engiu, quei sveglia nossa attenziun. La massa garantescha denton buca, ch’ei seigi era zatgei bien e da qualitad. E tuttina, con spert capeta ei che nus suandein in meini, perquei ch’enzatgi sa tschintschar bein ni perquei ch’enzatgi ha bia fans. Ni che nus entschevein a categorisar la glieud. Igl ei perencunter impurtont da differenziar dapli e risguardar il context. Tgi che va bugen cun auto vul forsa tuttina s’engaschar per la protecziun dil clima. E tgi che mira bugen Winnetou vul probabel buca far dil mal ad ina gruppa etnica. Nus stuein vegnir en discuors e considerar autras vestas. Quei accentuescha il president dalla regenza grischuna Marcus Caduff en siu mandat per la Rogaziun Federala. Il respect enviers auters meinis ed il dialog duein impedir moviments extremistics e polarisaziun. Nus essan in tgierp e vein il medem spért e la medema speronza. Tals maletgs drova la bibla per mussar che nus essan tuts colligiai. Il mandat dalla regenza puntuescha en quei senn la necessitad da ver respect dad autras persunas ed encurir il dialog. Pia, enstagl da cuorer suenter alla fuola da glieud, seschar en era sin auters meinis e tuns. Ei savess esser ch’ins scuviera gest lu zatgei remarcabel, sco la musica dad in che suna sin sia Stradivari. Anja Felix-Candrian ei plevonessa reformada e viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il CB Trun/Rabius ei in pass vinavon ella finamira da contonscher suenter liung temps puspei inaga il final dil Cup grischun. La mesjamna sera ha l’equipa dalla Cadi schau negina schanza al capogruppa dalla gruppa 1 dalla 4. ligia Vaz-sut e gudogna suenter ina prestaziun fetg solida claramein cun 5:0. Per ir en avantatg ha il CB T/R aunc duvrau agid en fuorma d’ina malcapientscha d’in giugadur ed il goli da Vaz-sut. Denton dominescha l’equipa dalla 3. ligia naven dall’entschatta la partida e procura suenter biebein in quart ura gia per il 0:2 entras Robin Monn. Ei seresulta ulteriuras schanzas avon pausa che vegnan denton deplorabel buc nezegiadas. Gest en ina megliera fasa da Vaz-sut ella secunda mesadad vegn Gianin Derungs ella 61. minuta tiel 0:3 e paucas minutas pli tard tiel 0:4. Quei ei gia la decisiun. Vaz-sut – che ha cumbatiu entochen lu cun bravura – fiera la faultsch el canvau suenter il quart gol, aschia ch’il CB T/R vegn aunc tier entginas bialas acziuns e tschun minutas avon la fin tiel 0:5 entras Robin Monn. Igl ei stau naven da A tochen Z in prestaziun fetg concentrada dil CB T/R. Il miezfinal dil Cup grischun vegn ad haver liug l’entschatta primavera a casa enviers Landquart ni Puschlav. (cdm) Cup grischun, quartfinal Vaz-sut – Trun/Rabius 0:5 (0:2) Rüfeli, Vaz-sut. – 50 aspectatur(a)s. Gols: 7. autogol 0:1, 17. Robin Monn 0:2, 61. Gianin Derungs 0:3, 64. Gianin Derungs 0:4, 85. Robin Monn 0:5. Trun/Rabius: Damian Schmed, Mirco Pfister, Ramon Orlik, Lucas Maissen, Sandro Orlik, Robin Monn, Denis Monn (71. Beat Cadruvi), Mathias Flepp, Daniel Pfister (62. Orlando Monn), Remo Alig, Gianin Derungs (76. Pietro Jacomet). Vaz-sut: Nino Good, Remo Steffen, Lucas Hosang, Massimo Augustin, Cedric Lampert, Fabiano Sala, Gian Marco Monsch, Silvan Roffler, Sascha Peng, Riccardo Wüthrich, Luca Good. Remarcas: Trun/Rabius senza Fabio Caduff, Mauricio Cathomas, Patrizio Decurtins, Livio Janka, Silvan Muoth, Pascal Schmed e Salvatore Stagliano.

Questa sonda, ils 17 da settember 2022 eis ei puspei aschi lunsch. Per in’ulteriura ga ha liug il «World Cleanup Day». A quel separticipeschan era differentas instituziuns dalla regiun dil Gottard: Gottard-Connects e las organisaziuns da turissem d’Andermatt-Ursera, Bellinzonese Alto Ticino, Obergoms e Sedrun-Mustér. In e scadin ha la pusseivladad da separticipar ed aschia da procurar che las rutas da viandar sils pass e las fontaunas d’aua vegnien deliberadas da rumien. La participaziun ei cumbinada cun in’annunzia tier ina dallas quater organisaziuns da turissem, denter auter Sedrun Mustér Turissem a Sedrun per telefon 081 920 40 30. Onn per onn engreviescha dapli rumien la natira. Milliuns tonnas da plastic setschenta ell’aua ni en pastiras ed uauls. Per migliurar quella situaziun organiseschan differentas instituziuns mintg’onn dis da rimna da rumien. A quels separticipeschan milliuns carstgauns sigl entir mund. L’Uniun Gottard-Connects ei ina da quellas organisaziuns. Ella ha animau las organisaziuns da turissem entuorn il Gottard da separticipar all’acziun. En pliras gruppas vegn luvrau sils pass dil Gottard, Alpsu e Grimsel entochen ad Obergesteln. Ellas s’entaupan allas 10.00 e lavuran entochen las 16.00. Il program detagliau ei d’anflar sin Quellwasser.ch. Sco quei che la presidenta da Gottard-Connects, Marja Nieuwveld, scriva en ina communicaziun als mieds da massa, eis ei era pusseivel da luvrar independentamein sin in tschancun d’ina senda. Per saver coordinar l’acziun ei in’annunzia per in tal engaschament medemamein giavischada. (cdm/fmr/hh) Ella regiun dil Gottard vegn rimnau rumien questa sonda, denter auter alla Tgina dil Rein sill’Alpsu.

La fin d’jamna da Rogaziun federala ruassan las pli biaras equipas activas engaschadas el campiunadi da ballapei regiunal. Perencunter vegnan pli u meins tuttas squadras da junioras en acziun. La fin d’jamna da Rogaziun federala ruassan las pli biaras equipas activas engaschadas el campiunadi da ballapei regiunal. Perencunter vegnan pli u meins tuttas squadras da junioras en acziun. Ella 4. e la 5. ligia han liug sulet giugs che han stuiu vegnir refretgs. Suenter che Surses ha gudignau la partida encunter Tavau la mesjamna sera, ha l’equipa surmirana la pusseivladad da far il pass sil secund rang dalla tabella la sonda sera. Surses ei numnadamein hosp da Valposchiavo che ha spiars ils treis emprems giugs da quest atun, ferton che Surses ha siat puncts sin siu conto suenter treis partidas. La squadra dalla Surselva dils juniors A che dat il campiunadi dalla Youth League – la pli aulta ligia da juniors dalla Svizra orientala – ei partida bein el campiunadi quest atun. Els emprems quater giugs ha ella recaltgau sis puncts. Sonda suentermiezdi suonda la partida encunter Gossau che sesanfla sil secund plaz cun diesch puncts ord quater giugs. Quei astgess esser ina dira nusch, mo avon agen publicum a Schluein va tut empau pli tgunsch. Medemamein sonda suentermiezdi retscheivan ils juniors B – medemamein Youth League – l’equipa da Tobel-Affeltrangen. Ferton ch’ils Sursilvans han gudignau in dils quater giugs da quest atun, ha Tobel-Affeltrangen gia nov puncts sin siu conto ed ei sils calcogns dils emprems ella tabella. (fmr/hh) Cup grischun, quart-final Vaz-sut – Trun/Rabius 0:5 4. ligia, gruppa 1 Surses – Tavau 4:2 Valposchiavo – Surses so. 17.00 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Bregaglia so. 18.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Dardania S. Gagl – Rorschach so. 12.00 Cuera 97 – Romanshorn so. 16.00 Surselva – Gossau Schluein so. 16.00 Brühl – Teufen so. 17.00 Rotmonten – Winkeln so. 17.00 Tobel-Affeltrangen – Au-Berneck so. 18.00 Juniors A1, gruppa 1 Uznach – Schlarigna so. 15.00 Altstätten – Buchs so. 15.00 Montlingen – Appenzell so. 17.00 Eschenbach-Wagen – Domat so. 18.00 Juniors B, Youth League, gruppa 2 Surselva – Tobel-Affeltrangen Schluein so. 14.00 Rheintal – Buchs so. 16.30 Uznach – Romanshorn so. 17.00 Amriswil – Zuzwil so. 19.00 Eschen/Mauren – Uzwil-Henau du. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Tavau – Grischun central so. 12.00 Orion Cuera – Landquart so. 15.00 Schlarigna – Domat so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Vaz-sut so. 12.00 Surselva – Valposchiavo Tavanasa so. 14.00 Grischun central – Balzers so. 15.00 Lusitanos Samedan – Panaduz du. 13.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Rorschach-Goldach so. 09.30 Staad – Cuera 97 so. 10.00 Appenzell – S. Gagl dunnas so. 14.30 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Grischun central so. 13.00 Sargans – Mels so. 13.30 Domat – Tavau so. 14.00 Domat – Ruggell gl. 19.30 Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Domat Trun so. 12.00 Cuera 97 – Vaz-sut so. 13.00 Panaduz – Grischun central so. 13.30 Schlarigna – Valposchiavo so. 14.00 Panaduz – Domat mes. 18.30 Juniors D, elita, gruppa 1 Surselva – Uznach 1:9 Uznach – Cuera 97 so. 10.00 Glarnerland – Buchs so. 11.30 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Orion Cuera so. 10.00 Sargans – Domat b so. 12.30 Mels – Panaduz so. 13.00 Domat a – Grischun central so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Bogn Ragaz so. 10.00 Landquart – Surselva c so. 14.00 Valposchiavo – Surselva b so. 14.00 Domat – Grischun central so. 17.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Balzers 2:7 Bogn Ragaz – Vaz-sut so. 10.00 Balzers – Landquart so. 12.00 Mels – Grischun central so. 13.00 Val Tamina – Tavau so. 13.30 Domat – Cuera 97 so. 15.00 Balzers – Domat mes. 18.30 Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Widnau 3:1 Junioras FF-15, gruppa 1 Mels – Linth 04 so. 10.00 Widnau – Eschenbach so. 14.00 Werdenberg – Triesen mes. 19.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Vaz-sut-Landquart 3:1

La crisa d’energia smanatscha ed en vesta a quella ha la FMR fatg ina retscherca tier enzacontas vischnauncas en Surselva. Ferton ch’entginas spargnan gia current electric fan autras aunc ponderaziuns co agir. En tuttacass pudessan ellas ir ordavon cul bien exempel. La FMR ha dumandau entgins presidents da vischnaunca, schebein lur vischnauna fetschi gia ussa enzatgei per spargnar current electric e nua ch’ei hagien potenzial da spargnar. «Gie, la suprastonza communala ha gia fatg ponferaziuns davart la reducziun dil diever d’electricitad,» di Patrick Schaniel che presidiescha la vischnaunca da Sumvitg. Gest quest’jamna hagi la suprastonza tractau quella tematica. Tenor il president communal Martin Cavegn, ha la vischnaunca da Tujetsch perencunter aunc buca tematisau il respargn d’electricitad. Sensibilisar «Actualmein fagein nus ponderaziuns co ins savess intervegnir el cass da munconza d’energia », di René Epp, il president communal da Mustér. Il mument vegni ei sensibilisau da nezegiar l’energia aschi efficient sco pusseivel. Quei succedi en discuors cun collaboraturas e collaboraturs e culla populaziun. Las mesiras adequatas seigien da prender tut tenor situaziun. Plinavon declara Epp: «El cass d’ina scartezia d’energia vegn tratg en consideraziun da reducir il consum d’energia per l’illuminaziun publica, illuminaziun decorativa e tenor situaziun era tier singulas infrastructuras publicas. Ei vegn denton segir era a dar recumandaziuns cantunalas e federalas.” Electrificar tut ni buc Era il president dalla Lumnezia, Daniel Solèr, declara ch’ei fetschien ponderaziuns co spargnar electricitad. L’autra jamna vegni la suprastonza a tractar a caschun d’ina sesida las pusseivlas mesiras en cass ch’ei vegnessi cumandau da spargnar current electric. L’idea seigi denton era d’eventualmein agir proactiv ed appellar la populaziun da sminuir il diever d’energia. Per scumandar enzatgei – sco per exempel las illuminaziuns da Nadal – duvrassi ei ina basa legala. Tier l’illuminaziun publica perliung dalla via cantunala vesa Solèr in cert potenzial da spargnar ed ei vegnien era a discutar schebein la plazza da glatsch a Vella duei vegnir realisada quest unviern ni plitost buc. Sto ei gleiti vegnir luvrau tier glisch da candeilas en Lumnezia? “Da miu avis vegn ei buc aschi dramatic”, manegia Daniel Solèr ed aschunta che la discussiun en connex cun l’eventuala munconza da current electric hagi era varts positivas. La glieud vegni sensibilisada e seigi probablamein automaticamein pli attenta da buca sfarlatar energia. El temps che quasi tut vegni electrificau possi ins sedumandar sche quei fetschi propi basegns. Spargnau rodund 80 % Ella vischnaunca da Sumvitg vegn gia spargnau energia. Ils davos onns ei per exempel vegniu investau els baghetgs da scola per aschia reducir il diever d’ieli da scaldar. Sco Patrick Schaniel declara, ha la vischnaunca plinavon remplazzau ils pérs da cazzola dall’illuminaziun publica els vitgs sco era el tunnel dils Barschaus cun pérs da LED. “Entras quella midada tier l’illuminaziun publica ed el tunnel havein nus constatau in respargn dil current da biebein 80 %. “ Potenzial da spargnar Sco el di, decidi la suprastonza communala da Sumvitg el decuors dil meins settember ulteriuras mesiras per reducir il quantum d’energia. “Talas mesiras ston denton adina corrispunder alla segirtad per nossa populaziun”, aschia Schaniel. Potenzial da spargnar hagi la vischnaunca – per numnar mo enqual exempel - tier l’illuminaziun dils biros, cun remplazzar pérs da cazzola cun pérs da LED, tschentar giu tuttas apparaturas la sera ed optimar process da lavur ed era il diember da squitschaders e copiaders. Ulteriur potenzial da spargn porschi l’adattaziun dil temps dall’illuminaziun dil contuorn dils baghetgs communals sco era dall’illuminaziun publica e tenor pusseivladad cun reducir la temperatura els baghetgs communals. Las vischnauncas han dabia potenzial da spargnar energia, per exempel tier l’illuminaziun publica. Tgisà, forsa vegn ei prest puspei pli stgir a Surrein.

Dumengia festivescha a Vella gl’anteriur mistral, deputau e president communal Balzer Caviezel siu 80avel. Ina buna part da sia veta ha el dedicau alla publicitad. «Jeu s’enriclel buca in mument, da buc in da quels uffecis ch’jeu hai giu», gi gl’um da Vella. Atgnamein eis el da Vrin. Leu ei Balzer Caviezel carschius si sco novavel dils 12 affons da Balzar e Marionna Caviezel-Caderas. Sch’el ha retschiert siu num suenter il bab sa el buca. «Forsa era suenter gl’aug ora Ruschein», manegia el. Tier gl’aug Balzer Caderas eis el staus pliras stads da buob. El schevi encrescher terribel, tradescha el. En Lumnezia eis el naschius ils 18 da settember 1942, ed a quella vallada eis el restaus fideivels, ha surviu e dedicau ina buna part da sia veta. Ina sentupada a Sogn Murezi Siu bab era caluster ed ir en baselgia s’udeva tiel mintgagi. Ch’ils affons da Balzar e Marionna eran buns scolars havevan era ils augsegners s’encurschiu. El havess duiu vegnir prer ed in frar pli giuven pader. Ni per el ni per lez eis ei denton stau in’opziun. El ha entschiet ad ir pils hotels, «la stad gidavan ins a casa cul far fein, e gl’unviern mavel jeu cul frar a Sogn Murezi sco chasseur. Adina smaccava il schar encrescher. El seregorda che cusseglier guvernativ Gion Bistgaun Capaul da Lumbrein haveva visitau gl’unviern 1958/59 en num dalla regenza il hotel Viktoria. «Francestg ed jeu essan stai buca pauc loschs cu el ha plidentau e tschintschau romontsch cun nus», raquenta il pensiunau. Balzer Caviezel, Vella Dumengia cumplenescha Balzer Caviezel ils 80 e dallas regurdientschas e dil vargau savess el scriver in cudisch. Sia consorta Vendelina dil reminent era. Omisdus ein carschi si en relaziuns purilas e vegni viaden el progress dils onns sissonta. Pervia dalla consorta ei gl’um da Vrin vegnius ora Vella. Sin in sulom denter Sumsiaras ed il Bual han els baghegiau casa e maridau il settember 1971. Balzer Caviezel ei buca gl’um che drova il laud, era buca quel che selauda e che presenta sias prestaziuns. El ha fatg quei ch’ei stau da far. Buca la teologia, mobein l’administraziun e la contabilitad ei stau sia via. Siu frar Gieri Caviezel (1931-1997) – tier lez eis el schizun ius a scola – po haver s’encurschiu ils duns dil frar. En divers uffecis eis el suandaus lez. «Jeu hai adina giu in bien patrun che ha susteniu mei», gi gl’um antruras engaschau ed entretschau. Cun 22 onns haveva el survegnu la schanza d’absolver in emprendissadi mercantil tier Flurin Cavegn permiert a Vella. Ils temps ein vargai Siat onns pli tard ha Carli Sonder clamau el ora Glion el biro fiduziari. 1975 han ins elegiu el en Lumnezia sco actuar da cumin e dalla dertgira. Dus onns avon era el vegnius en suprastonza communala da Vella. 1979 eis el daventaus mistral e dus onns pli tard ha el fatg il pass el parlament cantunal. 13 onns ha el representau sia vallada el cussegl grond. Cun Rest Martin Cabalzar e Fridolin Hubert ha el battiu quels onns pils interess dalla vallada. Ils davos decennis ei bia semidau en quella. Sper bia bien, era dameins, deplorescha gl’anteriur fiduziari e revisur. El ventilescha ils ferms ligioms famigliars. Dils 12 fargliuns naschi denter 1931 e 1947 ein els aunc en tschun. Balzer Caviezel gauda persuenter ch’il sacados ei vegnius pli levs. Il progress haveva purtau fetg bia lavur ed enqual quitau. Sia famiglia sa el guder oz senza esser cassier, president, actuar ni deputau. Ina malsogna che murdergiava pli baul ha el bunamein emblidau. «Quei schar encrescher, quei fageva lu propi mal il cor», finescha il giubilar dad 80 riend.

Ier ha la gruppa Arena Alva envidau ils acziunaris alla radunonza generala. L’emprema gada paga l’interpresa ina dividenda da quater francs l’aczia. Als varga 500 presents ha la squadra giuvna dil directori annunziau divers projects Eliane Bernasocchi-Volken, Markus Wolf, Christoph Schmidt, Reto Poltéra, Curdin Caprez, Andreas Bleuler, Haempa Maissen e Romano De Giorgi ei la squadra che meina l’operativa dalla gruppa Arena Alva a Laax. Dus d’els, Markus Wolf e Romano De Giorgi, han presentau ier als acziunaris il quen ed il resultat digl onn da fatschenta 2021-2022. Cun 129,6 milliuns ei la sviulta aunc mai stada schi aulta ella historia dalla societad. Lezza ha entschiet 1962, pia avon 60 onns. Il president dil cussegl d’administraziun, Reto Gurtner, ha entschiet la radunonza cun ponderaziuns tier quei giubileum. Siu bab Walter Gurtner haveva giu la visiun da fundar a Laax ina nova pendiculara e da scaffir cunquei valurs ed ina basa existenziala nova pils carstgauns dalla regiun. Radunonza generala Arena Alva, Laax Quella che tila e stauscha Alla radunonza generala ein 512 acziunaris stai presents. Els han representau 64 % dil capital d’aczias ed approbau la legreivla bilanza digl onn 2021-22. Gl’emprem unviern 1962/63 haveva la giuvna societad fatg ina sviulta da 74'000 francs. Il suandont seigi staus catastrofals, culs tschun runals hagi la societad fatg 14'000 francs sviulta. Reto Gurtner ha raquintau quei en sia introducziun. Sissont’onns pli tard contonscha quella medema societad bunamein 130 milliuns francs ed ei ina dallas interpresas turisticas impurtontas en Svizra. Quei onn da fatschenta havein nus giu diversas gadas la casa pleina sco aunc mai», ha Markus Wolf getg e puntuau che la pandemia seigi stada sco in «mega-booster» per la destinaziun turistica. En cumparegliaziun cullas regiuns da Tavau-Claustra e cun Arosa-Lai hagi Flem Laax Falera giu in augment surpropoziunal. Romano De Giorgi ha menziunau in carschen da 63 %, 1'139'000 persunas hagien visitau il territori dallas pendicularas. La gruppa Arena Alva seigi dil reminent buca quella che traigi persula il carr, ins seigi in dils acturs turistics che creschi parallel cul svilup dalla destinaziun, ha Markus Wolf getg. Apparentamein san ins tuttina che l’Arena Alva ei il cavagl ferm che tila e stauscha la regiun. Nums romontschs per las pistas? Schizun il lungatg romontsch ei staus in tema alla radunonza dils acziunaris. Reto Gurtner ha puntuau ch’el tgiri cun perschuasiun siu lungatg-mumma, ella communicaziun a bucca culs emploiai indigens fetschi el quei consequentamein. Egl interess dall’interpresa stoppien ins denton communicar viers anora en tudestg ed engles. Tier la tractanda «varia» ha in acziunari dalla Bassa fatg all’operativa dalla societad la proposta da dar allas diversas pistas el territori da skis nums romontschs enstagl da numras. Alla fin dalla radunonza ha Reto Gurtner fatg in pledoyer pil hosp e client che viseta la destinaziun. «Sch’ei fa la curella che nus hagien buca bugen nos hosps, ei quei propi nuot auter che ‘fake news’», ha il president dil cussegl d’administraziun remarcau als acziunaris. Lez han astgau guder silsuenter in bien gentar e far in viva sigl onn da record. In niev Crap Sogn Gion il 2026 Il CEO Markus Wolf ha presentau als acziunaris divers projects che la gruppa Arena Alva vul prender a mauns il proxim futur. In da quels ei gl’entir cumplex architectonic sil Crap Sogn Gion. Ils baghetgs construi ils onns sissonta consumeschan fetg bia energia, per exempel 150'000 liters ieli da scaldar, 400'000 kW uras current electric e 6000 m3 aua frestga. Cun ina architectura persistenta dueien ils baghetgs novs producir e furnir l’energia. Treis existents, numnadamein il hotel rodund, la staziun da muntogna dalla pendiculara e l’anteriura halla dallas maschinas da pista, il hangar, vegnan colligiai in cun l’auter. L’ustria nova culla fuorma d’in fier-cavagl ei accessibla da tut las varts direct e cun skis. Il hotel rodund, quei object caracteristic dil Crap Sogn Gion, inauguraus 1969, vegn alzaus per in plaun e survescha mo pli sco hotel e buca pli per l’ustria. Avon ston ins stabilisar da niev cun ancras e petgas sutterranas il «buliu». Il cumplex niev vegn ad esser semtgaus sigl unviern 2026/27. Ina visualisaziun dil Crap Sogn Gion il 2026

La radunonza communala da Laax ha priu mesjamna sera plirs conclus decisivs. Denter auter ha ina maioritad approbau l’iniziativa che scamonda ils fiugs artificials. Laax suonda cunquei gl’exempel d’in triep vischnauncas egl entir cantun. Era la vischnaunca da Laax scamonda ils fiugs artificials: Quella decisiun ha la radunonza communala priu mesjamna sera. Ina maioritad da 97 votantas e votants han approbau l’iniziativa dil pievel ch’ina gruppa da habitontas e habitonts haveva inoltrau. Sebasond sin siu dretg ha la suprastonza communala fatg alla radunonza ina cunterproposta tier l’iniziativa. Il scamond general da fiugs artificial seigi en sia absolutadad memia restrictiva, perquei veglien ins lubir ils fiugs artificials mo pli duas gadas ad onn, la notg digl 1 sils 2 d’uost, e la notg da Silvester sin Daniev. La suprastonza ha argumentau ch’il grond fiug artificial digl 1. d’uost seigi la gronda attracziun ed ina tradiziun da Laax. Quella sustegni buca il davos las uniuns dil vitg che organiseschien la fiasta. La cunterproposta dalla suprastonza communala ha denton anflau cun 55 vuschs memia pauca accoglientscha dils presents. Il scamond duei entrar en vigur ils 2 da schaner 2023. Per votaziuns ed elecziuns all'urna L'illuminaziun ei garantida a Laax, las rachetas denton scumandadas. La suprastonza ha era giavischau che la radunonza prendi posiziun tier la proposta d’in uorden davart votaziuns all’urna ella vischnaunca da Laax. Ella constituziun eis ei statuiu che la suprastonza ei autorisada d’organisar elecziuns e votaziuns all’urna, talas hagien da succeder tenor in reglament. In tal muncava denton entochen ussa. Suenter ina discussiun animada mo formala ha la radunonza acceptau gl’uorden. Il medem mument ha la radunonza denton era approbau l’incumbensa d’ina gronda maioritad dils presents. La suprastonza communala ei s’obligada d’instradar ina revisiun parziala dalla constituziun. Quella duei midar il sistem d’eleger e da votar e lubir el futur votaziuns ed elecziuns all’urna. Vinavon eis ella s’obligada d’organisar all’urna la votaziun dil project da fusiun dallas vischnauncas Laax, Sagogn e Schluein. Buca dispiteivels ei il project staus d’ina casa da pliras famiglias sin ina parcella communala a Cons. Cun gronda maioritad ha la radunonza communala approbau il credit da 8,8 milliuns francs per quei stabiliment da 21 habitaziuns. Cun quei conclus sa gl’uffeci da baghegiar planisar ils detagls dil project dil biro Pally + partenari SA. Las habitaziuns da 2 ½ tochen 4 ½ stanzas vegnan ad esser semtgadas sigl atun 2024. In reglament d’affittaziun vegn a garantir ch’ellas vegnan affittadas conform agl intent dalla vischnaunca. Biaras damondas formalas, denton pauca critica, ha la revisiun parziala dalla planisaziu n locala evocau. La revisiun ha la radunonza medemamein approbau cun gronda maioritad. La revisiun ei stada necessaria per ademplir las cundiziuns dalla lescha davart la planisaziun dil territori. Leschas surordinadas camondan era alla vischnaunca da Laax da concentrar sias surfatschas libras viers anen e da mobilisar quellas sco terren da baghegiar. Cullas mesiras che la lescha e la planisaziun locala prevedan, san ins baghegiar ils proxims otg onns a Laax rodund 400 habitaziuns primaras.

Mesjamna ha il parlament communal Ilanz/Glion approbau la nova lescha per la promoziun dalla cultura. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun allas medias muncava entochen ussa ina basa legala che reglescha ina promoziun dalla cultura a moda transparenta e harmonisada. Ina cumissiun accumpignonta da 17 persunas, cun representants dallas differentas spartas culturalas e da tutas fracziuns ha elaborau il rapport da basa ed il sboz dalla lescha. Ins vul rinforzar la cultura en vischnaunca culs instruments da promover extendi. Per con ch’ins drova quels, vul gir las contribuziuns finanzialas, dependa dallas activitads ed iniziativas dallas uniuns e dils artists. Previu eis ei d’eleger ina cumissiun da cultura, quella deliberscha las damondas da sustegn per mauns dalla suprastonza communala. Risguardar atgnadads dallas fracziuns Plinavon ha il parlament tractau il parcar vehichels sigl entir intschess communal. Quei sectur vulan ins fixar e reglar en ina lescha. Il gremi legislativ dalla vischnaunca ei dil medem meini sco la suprastonza communala, ei drovi ina regulaziun, ein omisdus gremis perschuadi. Els criticheschan denton ch’ins ha dau el sboz dalla lescha memia pauca peisa allas atgnadads dallas singulas fracziuns. Ins stoppi s’approfundir ella damonda per tgei diever ch’igl incasso da taxas seigi raschuneivels. Per quei motiv ha il parlament refusau la proposta dalla lescha cun l'incumbensa da surluvrar ella e d’engaschar per quei intentina cumissiun cun representants dallas fracziuns. Glion e siu contuorn Ultra da quei ha la suprastonza communala presentau al parlament il program per la construcziun da vias. Risguardond stan e situaziun dallas vias han ins elaborau ina strategia da mesiras. Quel indichescha cura e cons dils kilometers dallas vias communalas ch’ins duei sanai. Per ils proxims 30 onns eis ei da quintar cun investiziuns da 30 milliuns francs per mantener la substanza. Il parlament communal ha plinavon giu caschun da prender envesta ella lavur d’ina futura cumissiun da giuventetgna. Quella ei vidlunder da realisar ina sessiun da giuventetgna. Ella vischnaunca Ilanz/Glion maunca ina cumissiun ella quala ils giuvenils e giuvens carschi san importar ella politica ils giavischs da lur generaziun. La cumissiun duei secumponer da scolaras e scolars dil scalem superiur, da giuvens carschi denter 16 e 25 onns, d’in representant dalla suprastonza communala sco era d’in commember dil parlament communal. La suprastonza communala ei cumpetenta d’eleger quella cumissiun, lezza vul organisar mintga dus onns ina sessiun da giuventetgna. Duront quella san participontas e participonts discutar las tematicas da giuventetga, intent a cuorta tochen liunga vesta eis ei da promover e pussibilitar ina participaziun politica viva e persistenta, vinavon duei la sessiun colligiar ils giuvenils. Ils projects e giavischs tractai vegnan surdai alla suprastonza communala. Sco quei che la vischnaunca scriva vinavon ella communicaziun, vegnan commembras e commembers dil parlament communal, sco era coaches, a sustener ils giuvenils duront la sessiun da giuventetgna da Ilanz/Glion. L'emprema ediziun ei planisada ils 29 d'avrel 2023.(cdm/fmr/abc)

En consequenza d’in accident il venderdis endamaun sut Fuorns en Val Medel cun in auto da persunas ei il manischunz da quel vegnius blessaus levamein. Sco quei che la Polizia cantunala fa da saver, era igl um da 59 onns la damaun entuorn las 08.00 sin viadi da Mustér en direcziun dil Pass Lucmagn. Enten carrar sil plazzal dalla via cantunala sut Fuorns eis el ius memia dretg agl ur dalla via e cupitgaus cun siu vehichel. Quel ei la fin finala sefrenaus rodund 50 m plinengiu en in prau. Il manischunz ha saviu bandunar ord atgna forza igl auto. In team d’ambulanza dil Spital Glion ha saviu tgirar igl um lev blessau el liug. A la Polizia cantunala dil Grischun ha el declarau d’esser staus nunconcentraus. (cdm/fmr) Il vehichel cupitgau sut Fuorns en Val Medel.

Il venderdis sera ei in motociclist curdaus cun sia moto a Tschamut. En consequenza digl accident eis el e si’accumpignadra vegni blessai. Sco quei che la Polizia cantunala communichescha, era il motociclist (59) sin via en ina colonna da motos dil Pass Alpsu silla Via cantunala H19 direcziun Sedrun. En in carraun dretg el contuorn da Surpalits ha il motociclist piars la controlla da sia moto ed ei curdaus. Encunter il mir da l’autra vart dalla via ei la moto la fin finala sefermada. Il motociclist e si’accumpignadra ein vegni blessai omisdus vid ils peis. In team d’ambulanza dil Salvament Surselva ha prestau igl emprem agid el liug d’accident avon che transportar ils dus blessai el Spital regiunal Surselva a Glion. La moto ei vegnida donnegiada e ha stuiu vegnir transportada naven. La Polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il liug digl accident el contuorn da Tschamut.

Ad ina concurrenza internaziunala da tir dil militar a Lienz ell’Austria ha Annina Tomaschett da Trun gudignau la concurrenza da tir da treis posiziuns cun 592 puncts. En venter ha ella schizun schau nudar il resultat maximal da 100 puncts. Ensemen culla squadra da dunnas svizra ha ella gudignau la concurrenza da gruppas en venter, sco era la concurrenza da team cun treis ga 20 siets. Annina Tomaschett ei lu era aunc daventada emprema dalla concurrenza totala dallas dunnas sur la distanza da 50 m. (cdm/fmr) In ulteriur grond success per Annina Tomaschett (dretg), quella ga a Lienz ell’Austria.

Il venderdis vargau ha l’administraziun communala da Tujetsch envidau la populaziun ad in di dallas portas aviartas en casa communala a Sedrun. Il persunal ei staus a disposiziun per declarar las incumbensas e lavurs che vegnan fatgas sut il tetg dalla Tgesa communala. Mo era cun agid da descripziuns da lur pensums ellas differentas partiziuns dall’administraziun ei vegniu mussa con vasta che la lavur administrativa en vischnaunca ei. «Cun quei di dallas portas aviartas havein nus vuliu dar alla populaziun la pusseivladad da mirar tgei che nus fagein. Fetg bia lavur ei zuppada davos las fatschadas dalla casa communala», di il president communal Martin Cavegn. Sin quella moda hagien vischinas, vischins e possessurs da secundas habitaziuns era giu la caschun d’emprender d’enconuscher glieud ch’els enconuschevien buca ni silpli sin fundament d’in discuors al telefon. «La fin finala essan nus cheu pil pievel ed el duei saver cun tgi ch’el ha da far», puntuescha Martin Cavegn. Els differents uffecis en Tgesa communala a Sedrun lavuran rodund diesch persunas cun in pensum total da pli che 600 pertschien. Il di dallas portas aviartas ei vegnius cumpletaus cun ina revista da films da Tujetsch, la pusseivladad da prender investa digl archiv communal sco era cun in program da rama pils affons ed in apero. (fmr/hh) Il menader dil center communal Simon Collenberg declara si’incumbensa a duas visitadras.

Uonn sa l’OG – l’Organisaziun da giuventetgna e sport en Svizra (J+S) – festivar il giubileum da 50 onns. 1972 ei il program da promoziun dil sport dalla Confederaziun numnadamein vegnius en funcziun. Per festivar dignamein quei tierm ha la Confederaziun appellau ad uniuns da sport, scolas e vischnauncas d’organisar arranschaments locals e regiunals quest onn. La scola populara da Tujetsch ha priu a pèz quei appell e ha reservau in di per quei intent. Il venderdis vargau han ils rodund 90 scolarets, scolars dalla primara e dil scalem superiur fatg sport duront igl entir di. Il di ei vegnius lantschaus e terminaus cun in sault, denteren ein las scolaras ed ils scolars semesirai en differentas disciplinas. «Il di ei bein staus ell’enzenna dil moviment, mo era dalla cumpignia, dil divertiment e dalla sentupada. Quei ei il scop dall’OG», di Nicole Solèr ch’ei coach dil sport ella scola populara da Tujetsch a Sedrun. Ils affons hagien gudiu la purschida e seigien separticipai bein als differents elements sco il sault, ina staffetta ni era giugs e sports individuals sco atletica leva. Muort las prognosas malguessas dall’aura ha praticamein igl entir program stuiu vegnir organisaus endadens. Persuenter ein hallas, aula ed era zulers dalla casa da scola sepurschi. Per dar veramein variaziun al di ein ils scolarets e scolars da tuttas vegliadetgnas vegni parti en gruppas. (fmr/hh) Per ina ga ha in dils zulers en casa da scola a Sedrun surviu sco iral da cuorer sin distanza cuorta. In cuors d’orientaziun ell’aula – ils gronds ein segidai culs pigns.

La radunonza communala da Lumnezia ha approbau il venderdis sera il rapport e quen annual dalla vischnaunca pigl onn 2021. Il quen current siara cun expensas totalas da 15,3 milliuns francs ed in gudogn da 3,4 milliuns francs. Il cash flow importa 4,6 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg investiziuns da totalmein 3,6 milliuns francs. Las investiziuns netto importan 2,5 milliuns francs. Per lavurs da catram e remplazzament dalla lingia d’aua ella via da quatier Trutg a Vella ha il suveran concediu in credit supplementar da 135 000 francs. Medemamein ha el acceptau il rendaquen final dil project pertuccont la midada dallas locaitads dall’anteriura casa communala a Cumbel en localitads d’uniun sco era quels dalla Biblioteca Lumnezia ed il pilotadi central pil provediment d’aua dalla vischnaunca. Tuts projects han saviu vegnir terminai cun meins expensas che previu oriundamein dalla radunonza communala. (cdm/fmr)

Il destin ha menau Victor Bisquolm ell’Australia. Leu eis el seprofundaus egl art. Suenter in’ulteriura dimora pli liunga ella vischinonza da Berlin eis el returnaus a Mustér nua ch’el ei naschius. Aschi extraordinaria sco sia veta ei stada ei era sia collecziun d’ovras. Ina part da quella ei exponida il mument el Center Aua Viva a Mustér. Ella vegliadetgna da 16 onns ha Victor Bisquolm giu in grev accident cun skis el territori da Laax nua ch’el era engaschaus professiunalmein. El ha rut il dies ed ei restaus paraplegics: «Ils miedis havevan dau a mi aunc rodund 15 onns.» Naven da quei tragic eveniment igl onn 1966 eis el staus egl jester. Igl emprem per spitals entuorn, lu a Basilea, Biel e Zug. El ha empriu d’urer. Miez dils onns 1980 ein el e sia consorta sesparti. «Lu hai jeu vuliu ir aschi lunsch naven sco mo pusseivel. Jeu sun lu setschentaus ell’Australia», seregorda igl um ella vegliadetgna da 74 onns ch’ei carschius si en ina fetg gronda famiglia a Mustér. Suenter treis meins ha el prolunghiu il visum e la fin finala – pia suenter sis meins – eis el sedecidius da studiar art ella vischinonza da Melbourne: «Sch’jeu havess buca fatg quei, havess jeu stuiu bandunar la tiara.» Per insumma saver far il studi ha el stuiu emprender engles da funs ensi, denter auter en ina canorta d’affons. Suenter il studi da sis semesters eis el staus engaschaus egl art: ord ses mauns ein vegni maletgs da different stil, sculpturas e plasticas. En quei temps eis el era daventaus burgheis dall’Australia. 2001 ei Victor Bisquolm returnaus ell’Europa e ha viviu rodund 22 onns sper Berlin avon che returnar a Mustér: «Igl ei adina stau mia finamira da vegnir anavos en miu vitg nativ.» Dapi in onn viva el en ina habitaziun da cumproprietad el vitg claustral, leu nua ch’el ha passentau si’affonza. Differents stils Tgi che viseta l’exposiziun da sias ovras el Center Aua Viva a Mustér/Raveras – ella cuoza entochen ils 20 da november 2022 – daventa beinspert pertscharts dil grond spectrum da tecnicas e stils da s’exprimer da Victor Bisquolm. Da veser ein picturas da cuntradas e sujets abstracts, maletgs cun puncts tenor la tecnica dils Aborigines, mo lu era sculpturas ord bronz, crap scalegl, lenn e tiaracotga. S’entelli ch’igl ei ina pintga part da sia lavur sur bunamein quater decennis, mussadas en varga 100 exposiziuns surtut ell’Australia, la Tiaratudestga e la Svizra. 2005 ha el mussau buca meins che 120 ovras el Center da paraplegia a Nottwil. Quei seigi stau sia pli grond’exposiziun. «Il pli bugen s’exprimel jeu en ina fuorma abstracta. Mes motivs varieschan denton era da temps en temps. Ei ha dau temps ch’jeu sun, en mias picturas, era sefatschentaus fetg dalla mort», di Victor Bisquolm che haveva endrizzau ell’Australia in grond atelier d’art. Da quella fasa ei da veser nuot a Mustér/Raveras, persuenter ovras ch’inspireschan e laian al contemplader il spazi d‘interpretaziun. Savend che sias empremas lavurs eran pictura purila e naiva, ei il spectrum da sias ovras oz tonpli remarcabels. Sescolaus cuntinuadamein Victor Bisquolm ei buca restaus lischents en sia perfecziun ed en quella ha el stuiu surmuntar bein enqual ga siu disavantatg d’esser ligiaus vid la sutga da rodas: «Sch’jeu fuss s’annunziaus per exempel all’academia d’art da stad a Salzburg sco um en sutga da rodas, fuss jeu mai vegnius risguardaus. Aschia hai jeu fatg mi’annunzia sco tut ils auters era, e cu jeu sun staus leu, han ein strusch pli saviu tarmetter a casa mei.» El hagi acceptau il destin cumbinaus cun enqual handicap, magari cun dar culs cumbels. Aschia ha el era luvrau cun blocca da crappa d’entochen 20 tonnas e creau ord quella sculpturas. «2004 hai jeu astgau far ina sculptura per l’anteriura ministra tudestga per lavur e fatgs socials, Regine Hildebrand», seregorda Victor Bisquolm cun fatscha cuntenta. Biaras da sias ovras han anflau la via en exposiziuns e pliras ga ha el regalau il recav dalla vendita da quellas per ina buna caussa: «Ina ga ei quei stau per favur d’affons, in’autra ga per la perscrutaziun dil cancer.» Ils biebein 20 onns da sia dimora en Tiaratudestga ha el instruiu art en differentas instituziuns e scolas. Uss eis el da retuorn a Mustér e cun el in’interessanta exposiziun da sias ovras. Dapi 1966 ei Victor Bisquolm ligiaus vid la sutga da rodas. Tonaton eis el plein energia e fetg engaschaus en sia lavur d’art. Ina schelta da sias ovras exponidas el Center Aua Viva a Mustér. Maletgs cun puncts. Els pretendan exactadad. Buca schau stermentar digl impediment Il Center Aua Viva a Mustér muossa il mument in’exposiziun cun ovras da Victor Bisquolm (74). Igl artist ch’ei ligiaus vid la sutga da rodas dapi 1966, ha luvrau ils davos onns cun differentas tecnicas e stils. El malegia, creescha sculpturas e plasticas. Duront sia dimora ell’Australia che ha cuzzau rodund 20 onns, ha el studiau art ed ei seperfecziunaus leu en differentas direcziuns avon che returnar 2001 ell’Europa centrala. Sias ovras ein stadas da veser en pliras tiaras. La pli grond’exposiziun ei bein stada quella dil 2005 el Center da paraplegia a Nottwil. Avon in onn eis el returnaus en siu vitg a Mustér. (fmr/hh)

Aunc mai dapi l’avertura d’unviern ei il Pass Lucmagn staus aviarts aschi biars dis sco igl unviern vargau, numndamein 170. Il motiv persuenter ei la pauca neiv staus. Consequentamein ein las expensas pil survetsch d’unviern lu era stadas in bien ton pli bassas ch’ils onns avon. Igl unviern 2021/22 ei staus il 22avel ch’il Pass Lucmagn ei staus aviarts duront igl entir onn ora. Danovamein han ils responsabels stuiu nudar negins accidents ed era duront quei unviern han novas enconuschientschas davart las cundiziuns dall’aura al pass saviu vegnir recaltgadas. «La Pro Lucmagn astga esser fetg cuntenza cugl onn passau. Suenter che nus havevan stuiu serrar il pass igl unviern avon per 50 dis, eis ei stau il davos unviern sulettamein treis dis, perencunter eis el staus aviartas 170 dis. Aschi savens ei il pass aunc mai staus aviarts dapi la fundaziun dall’uniun. La media da dis serrai schai tier 35», constatescha il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, en siu rapport annual. Quel ei vegnius publicaus en vesta alla radunonza generala che ha liug gievgia, ils 6 d’october 2022 sil hospezi da S. Maria. Sper ils treis dis ch’il pass ei staus serraus igl entir di, eis el era staus serraus otg notgs. Ils cuosts da menaschi pigl unviern 2021/22 al Pass Lucmagn importan rodund 545 000 francs. Quei ei rodund 80 000 francs sut la media dils davos 22 onns. Las expensas ein era claramein sul il preventiv. «Dapi entgins onns dein nus quen allas vischnauncas e las pendicularas tenor las expensas budgetadas. Ein las contribuziuns pli aultas, vegnan ellas screttas da bien igl onn suenter», declara Martin Candinas. Traffic public era igl unviern? Ils davos onns ei la Pro Lucmagn sestentada da promover ed augmentar la purschida dil traffic public sur il pass. «Nus lein contonscher ina migliur dalla colligiaziun da Mustér ad Olivone e quei pigl entir onn. Per quei intent essan nus en contact cugl uffeci per traffic dil cantun Grischun ed il cantun Tessin», scriva Martin Candinas. Novs impuls ha era il brat cultural dallas regiuns da mintga vart dil cantun obteniu. Per promover inscunters ha la Pro Lucmagn installau ina gruppa da lavur. El rapport tecnic fa la cumissiun tecnica cun Nora Zürcher-Gasser e Fabrizio Conceprio menziun dallas particularitads digl unviern vargau al Pass Lucmagn. Quel ei staus signaus da fetg pauca neiv, dalla vart dil sid eis ei stau ordvart schetg e las temperaturas trasatras aultas. Previu ulteriuras mesiras In prighel da lavinas ei vegnius constataus sulettamein l’entschatta december dalla vart dil nord. Il cass ei quei lu aunc stau ina ga la fin da schaner. Naven da miez fevrer ei il pass staus aviartas trasatras. Consequentamein ei era l’activitad da lavinas stada minima. Sulet ina lavina el nord ed ina el sid han contonschiu la via. Pil survetsch d’unviern al pass ein las maschinas dil consorzi Edelweiss stadas en funcziun 520 uras (onn avon 1272 uras). Questa stad ei vegniu cuntinuau cullas lavurs vid la gallaria nova al nord dalla Gallaria Scopi. Quellas cuozan entochen l’auter onn. Entras quella gallaria duess ei esser pusseivel da tener aviert il pass igl avegnir aunc pli stedi. Dalla vart dil sid vegn planisau mesiras forestalas per la migliur dalla situaziun da segirtad en plirs loghens. Culla realisaziun da quellas mesiras eis ei previu d’entscheiver igl atun 2023. Il president dalla Pro Lucmagn, Martin Candinas, ei fetg cuntents cugl andament dil survetsch d’unviern 2021/22 al Lucmagn.

La filiala da Mobilias Fry silla Plazza Cumin a Glion vegn serrada. Sco quei che la meinafatschenta Geraldine Fry Mazzetta ha detg enviers la FMR, ei la stizun aviarta aunc mintgamai la gievgia entochen viaden el november 2022. 1999 era la filiala a Glion vegnida aviarta, entgins onns avon haveva Mobilias Fry ina filiala en in auter liug egl emprem marcau spel Rein. Igl avegnir vul Mobilias Fry seconcentrar cumpleinamein silla purschida el baghetg da fatschenta spazius a Mustér. «Nus lein era s’orientar da niev. Ils davos onns havein nus constatau che la glieud giavischa pli e pli era la cussegliaziun per la planisaziun interna da lur habitaziuns», di Geraldine Fry che meina l’interpresa dapi nov onns e ch’ei era sescolada sil sectur dall’architectura interna. El baghetg a Mustér seporscha in grond spazi d’exposiziun che possibilitescha alla clientella da prender investa d’in grond sortiment da mobilias. Quel duei vegnir cumpletaus culla lingia da gruppas pulstradas «Rolf Benz Freistil». Per l’occupaziun dallas localitads alla Plazza Cumin ein ins sin buna via d’anflar ina soluziun. Ellas ein en possess da Gioni Fry-Fischer, il bab da Geraldine Fry. Mobilias Fry ei in’interpresa pli che 100 onns veglia ch’ei uss els mauns dalla quarta generaziun. Il mument occupa la fatschenta tschun persunas che repartan in pensum cumplein da rodund 300%. (fmr/hh) Mobilias Fry siara sia filiala a Glion e seconcentrescha silla fatschenta a Mustér.

Ils proxims treis onns survegn igl Archiv cultural Foppa e contuorn dalla Regiun Surselva annualmein ina summa da 4500 francs per engaschar ina persuna che segida vid lavurs d’archivar. Alla radunonza generala la gievgia sera egl archiv en casa da scola veglia a Rueun ei vegniu decidiu da scaffir quella plazza e d’ir alla tscherca d’ina persuna adattada. Sco quei ch’il president digl Archiv cultural Foppa e contuorn, Jan-Andrea Bernhard, ha detg enviers la FMR, ei igl engaschament d’ina persuna necessaria: «L’entira suprastonza lavura voluntari, cun engaschar ina persuna che vegness allura indemnisada, havessen nus in bien sustegn per nossa lavur.» Alzau la contribuziun da tschep La radunonza generala dall’uniun ha decidiu d’augmentar la contribuziun da tschep per las vischnauncas da 250 sin 300 francs. Tenor Jan-Andrea Bernhard ei quei necessari en vesta ad in’ulteriura fusiun da vischnauncas ella Foppa. Daventass quella fusiun realitad, curdassen pliras contribuziuns da tschep. Sper quella contribuziun da tschep retscheiva igl Archiv cultural Foppa e contuorn era mintgamai 20 raps per habitont da mintgina dallas vischnauncas participadas vid l’uniun. Quei ei Falera, Ilanz/Glion, Laax, Sursaissa Mundaun, Sagogn, Schluein e Vuorz. Augmentar la surfatscha d’archiv Per disponer dil spazi d’archiv necessari less igl Archiv cultural Foppa e contuorn nezegiar era la tiarza alzada dalla casa da scola veglia a Rueun. «Nus obtenin dalla vischnaunca da Lumnezia in indrez da cumpactus. Quel lessen nus plazzar ella tiarza alzada», di Jan-Andrea Bernhard che presidiescha l’uniun digl archiv dapi la fundaziun igl onn 2016. Persuenter sto l’alzada denton vegnir adattada. Dalla statica enneu duess ei esser pusseivel d’endrizzar leu il cumpactus. La damonda pil nez da quell’alzada ei vegnida inoltrada alla vischnaunca d’Ilanz/Glion. (fmr/hh) Igl Archiv cultural Foppa e contuorn dispona da localitads ella casa da scola veglia a Rueun.

Avon otg onns ei l’Uniun La Caura vegnida fundada en Val Medel. Sias finamiras ein stadas ambiziusas, denter auter quella da promover la tratga da cauras ella val. Quella ei buca severificada, persuenter ha l’uniun giu success cun sias stentas en favur dil PRE Medel che cumpeglia plirs gronds projects parzials. La tratga da cauras ha ina liunga tradiziun en Val Medel. Entochen avon 60 onns deva ei aunc rodund 1000 cauras ella val. Ella era ina part praticamein da mintga puresser. Culla finamira da reactivar quella tratga ei l’Uniun La Caura vegnida fundada igl onn 2014. En quellas stentas da promoziun ha ella viu ina schanza da mantener e scaffir novas plazzas da lavur. Naven dall’entschatta ha l’uniun susteniu ils purs da cauras enten cumprar products da caura da lezs e derasar els enteifer l’uniun ed ad arranschaments specials ella regiun e la Bassa. Il facit dall’uniun che vegn presidiada dapi la fundaziun da Peter Binz: «Il diember da cauras en Val Medel ha buca saviu vegnir augmentaus. Ina cascharia cun elavuraziun da latg caura e nuorsa sa buca vegnir menada cun success ella val damai ch’il quantum sufficient da latg maunca.» Tonaton vegn caschau era igl avegnir ella Val Medel. Madlaina Caviezel ha endrizzau ina pintga cascharia a Curaglia. Il num da quella, Cascharia Muraun, purtava gia la cascharia a Fadretsch sut Curaglia ch’era els mauns d’ina societad. Products tschercai Sco quei che Peter Binz ha constatau alla radunonza generala da La Caura che ha giu liug dacuort, viva la tratga da cauras tonaton aunc ella Val Medel. Aschia vegn l’Alp Puzzetta menada dapi plirs onns d’ina corporaziun. Il persunal producescha caschiel da buna qualitad. Las stentas da tgirar surfatschas surcarschidas ils davos onns han purtau fretg, leu sa puspei vegnir pasculau cun animals manedels. «Carn d’anseuls e caura cattan adina dapli interess», constatescha il president. Cun bia perseveronza ei l’uniun s’engaschada en favur dil PRE Medel che senumna uss PRE Cadi. Ei setracta da plirs projects regiunals parzials, denter auter l’engrondaziun dalla Mazlaria Pally a Curaglia e dalla cascharia a Breil ni era la fundaziun dad in’organisaziun per la promoziun e la vendita da products regiunals. Questa stad han las cunvegnientschas corrispundentas concernent il sustegn finanzial da cantun e Confederaziun saviu vegnir terminadas cun success. Las finamiras restan Era igl avegnir vul l’Uniun La Caura s’engaschar en favur dalla promoziun dalla caura e la tgira dalla cuntrada. Vinavon vul ella far il pusseivel per ch’il diember da cauras possi vegnir augmentaus. Medemamein vul ella sustener ils purs enten commercialisar lur products. Per quei motiv vul ella persequitar igl avegnir surtut in dils projects parzials da PRE Cadi, numnadamein quel dil marketing e la vendita da products regiunals. Quei duei succeder en collaboraziun cul Center sursilvan d’agricultura. L’Uniun La Caura dumbra il mument 119 commembras e commembers. Scadina commembra e scadin commember obtegn mintg’onn in pachet cun caschiel e carn caura indigena, aschia ch’ina part dalla contribuziun annuala flessegia directamein als purs. L’Uniun La Caura ei sepresentada culs products da caura dalla Val Medel a differents arranschaments ella regiun e la Bassa. Sustegn da differents secturs Cugl intent da dar novs impuls alla tratga da cauras en Val Medel ei l’Uniun La Caura vegnida fundada 2014. Otg onns pli tard tila il president Peter Binz ina bilanza mischedada digl engaschament. Ferton ch’ei dat buca dapli cauras ch’avon otg onns ella val, ha l’uniun tonaton saviu dar impurtonts impuls sin plirs secturs dil svilup. Aschia ha ella susteniu il PRE Medel, in’iniziativa cun plirs gronds projects. (fmr/hh)

La fin d’jamna da Rogaziun federala han las equipas da juniors sursilvanas stuiu giugar encunter diras nuschs. La squadra dalla Surselva dils juniors A che dat il campiunadi dalla Youth League – la pli aulta liga da juniors da la Svizra Orientala – han spiars a casa a Schluein encunter Gossau cun 0:3. Aschia ruschnan el sil sisavel plaz dalla tabella. Era ils juniors B dalla Surselva che giogan ella Youth League, piardan lur giug encunter Tobel-Affeltrangen cun 1:4. Las equipas activas dad umens e dunnas han questa fin d’jamna saviu ruassar, avon ch’ei va la proxima jamna puspei en ina runda cumpleina. Ils resultats e las tabellas dalla runda da juniors: Juniors A, Youth League, gruppa 2 Dardania S. Gagl – Rorschach 1:2 Cuera 97 – Romanshorn 2:3 Surselva – Gossau 0:3 Brühl – Teufen 5:0 Rotmonten – Winkeln 3:1 Tobel-Affeltrangen – Au-Berneck 4:0 1. Brühl 5/15; 2. Gossau 5/13; 3. Tobel-Affeltrangen 5/12; 4. Rorschach-Goldach 5/12; 5. Dardania S.Gagl 5/7; 6. Surselva 5/6; 7. Teufen 5/6; 8. Au-Berneck 5/4; 9. Cuera 97 5/4; 10. Romanshorn 5/4. 11. Rotmonten 5/3; 12. ­Winkeln 5/1. Juniors A1, gruppa 1 Uznach – Schlarigna stuschau Altstätten – Buchs ​ stuschau Montlingen – Appenzell 4:0 Eschenbach-Wagen – Domat 1:2 1. Uznach 4/12; 2. Montlingen 5/12; 3. Bogn Ragaz 4/9; 4. Altstätten 4/7; 5. Buchs 4/7: 6. Appenzell 5/5; 7. Domat 5/4; 8. Widnau 4/3; 9. Eschenbach-Wagen 5/3. Juniors B, Youth League, gruppa 2 Surselva – Tobel-Affeltrangen 1:4 Rheintal – Buchs 4:0 Uznach – Romanshorn 1:5 Amriswil – Zuzwil 3:5 Eschen/Mauren – Uzwil-Henau 0:4 1. Romanshorn 5/15; 2. Uzwil-Henau 5/15; 3. Zuzwil 5/15; 4. Tobel-Affeltrangen 5/12; 5. Amriswil 5/9; 6. Rheintal 5/4; 7. Eschen/Mauren 5/4; 8. Teufen 4/3; 9. Surselva 5/3; 10. Rorschach-Goldach4/2; 11. Uznach 5/1; 12.Buchs 5/1 Juniors B1, gruppa 1 Tavau – Grischun central 0:14 Orion Cuera – Landquart 0:7 Schlarigna – Domat 4:2 1. Landquart 5/13; 2. Grischun central 5/13; 3. Schlari­gna 5/7; 4. Domat 4/4; 5. Tavau 4/3; 6. Orion Cuera 5/0 Juniors B2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Vaz-sut stuschau Surselva – Valposchiavo 0:2 Grischun central – Balzers 2:1 Lusitanos Samedan – Panaduz 3:2 1. Untervaz 4/12; 2. Valposchiavo 5/9; 3. Lusitanos Samedan 4/8; 4. Bogn Ragaz 4/7; 5. Panaduz 4/6; 6. Surselva 5/6; 7. Grischun central 4/4; 8. Trübbach 4/3; 9. Balzers 4:0 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Rorschach-Goldach 0:6 Staad – Cuera 97 2:0 Appenzell – S. Gagl dunnas 4:2 1. Staad 5/12; 2. Rorschach-Goldach 5/12; 3. Herisau 4/9; 4. Arbon 4/6; 5. Surselva 4/6; 6. Cuera 97 5/6; 7. Dunnas s. Gagl 5/6; 8. Brühl 5/4; 9. Appenzell 5/4; 10. Bogn Ragaz 4/2 Juniors C1, gruppa 1 Buchs – Grischun central 1:8 Sargans – Mels 5:3 Domat – Tavau 10:2 Domat – Ruggell gl. 19.30 1. Sargans 4/12; 2. Grischun central 4/10; 3. Walenstadt 3/7; 4. Gams 3/6; 5. Ruggell 3/6; 6. Domat 4/4; 7. Mels 5/4; 8. Tavau 5/3 9. Buchs 5/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva – Domat 4:4 Cuera 97 – Vaz-sut 4:7 Panaduz – Grischun central 3:0 Schlarigna – Valposchiavo 4:2 Panaduz – Domat mes. 18.30 1. Panaduz 5/12; 2. Schlarigna 5/12; 3. Surselva 5/10; 4. Landquart 3/9; 5. Valposchiavo 4/6; 6. Domat 4/5; 7. Grischun central 5/4; 8. Surselva 4/3; 9, Vaz-Sut 5/3; 10. Cuera 97 4/0 Juniors D, elita, gruppa 1 Surselva – Uznach 1:9 Uznach – Cuera 97 0:6 Glarnerland – Buchs stuschau 1. Cuera 97 5/15; 2. Uznach 6/12; 3. Rapperswil-Jona 4/6; 4. Glarnerland 4/6; 5. Buchs 4/3; 6. Surselva 5/0 Juniors D1, gruppa 1 Cuera 97 – Orion Cuera 1:3 Sargans – Domat b - Mels – Panaduz 0:14 Domat a – Grischun central 2:2 1. Domat 5/13; 2.Landquart 4/12; 3. Bonaduz 4/9; 4. Orion Cuera 4/9; 5. Sargans 4/6; 6. Grischun central 5/4; 7. Mels 4/3; 8. Cuera 97 4/0 9. Domat 4/0 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Bogn Ragaz 0:6 Landquart – Surselva c 4:3 Valposchiavo – Surselva b 11:3 Domat – Grischun central 1:5 1. Valposchiavo 5/12; 2. Bogn Ragaz 6/10; 3. Schlarigna 5/9; 4. Surselva c 6/7; 5. Panaduz 5/6; 6. Grischun central 6/6; 7. Landquart b 6/4; 8. Surselva b 5/3; 9. Domat 5/0; 10. Orion Cuera R Juniors D2, gruppa 2 Balzers – Landquart 3:6 Mels – Grischun central 18:0 Val Tamina – Tavau 2:9 Domat – Cuera 97 16:0 Balzers – Domat mes. 18.30 1. Domat 5/12; 2. Tavau 5/12; 3. Landquart c 4/9; 4. Vaz-sut 4/9; 5. Balzers b 6/9; 6. Grischun central 4/6; 7. Mels c 5/6; 8. Taminatal 5/6 9. Cuera 97 5/3; 10. Bad Ragaz 3/1; 11. Orion Cuera 4/1 Junioras FF-15, gruppa 1 Mels – Linth 04 0:27 Widnau – Eschenbach stuschau Werdenberg – Triesen mes. 19.00 1. Surselva 4/10; 2. Linth 5/10; 3. Werdenberg 3/9; 4. Eschenbach b 3/4; 5. Triesen 3/4; 6. Cuera 97 4/4; 7. Widnau 3/3; 8. Domat 4/1; 9. Mels 5/0.

Dad ina buna stad tschontscha la gastronomia sursilvana da muntogna. La bialaura ha carmalau dabia hosps sin las terrassas da ­cuolm. Paregliablas ein las frequenzas turisticas dalla stad actuala buca cun quellas digl onn vargau, denton cun ils onns avon corona. Per giudicar la stad passada ha Emilia Schmid duvrau sulet in plaid, numnadamein: «Super.» Ella meina il kiosk cun terrassa agl ur dil lag far bogn a Surrein visavi Sedrun, il Lag da Claus. «Igl ei stau ina stad intensiva cun bia lavur.» Per Emilia Schmid ha la sesiun da stad entschiet da Tschuncheismas ed ella cala suenter las vacanzas d’atun. «Nus havein aviert mintga gi duront la sesiun da stad.» Ils biars gis da bialaura e las ­aultas temperaturas han carmalau ils hosps alla ­riva dil Lag da Claus per guder ina ­frestgentada sin 1350 meters sur mar. Tenor las explicaziuns dad Emilia Schmid vegnan ils hosps da lunsch e da maneivel. «La dumengia vargada han in per tips pli dirs aunc fatg bogn el lag.» L’ustiera porscha vinavon marenda e bubrondas sin la terrassa dils kiosk, malgrad ch’igl ei ussa memia freid per far bogn. «Nossa purschida ei fetg appreziada tiels viandonts.» Ed ella quenta che quels ­vegnan era duront las vacanzas d’atun. «Sch’ei fa bialaura igl october.» Paregliabel culs onns avon corona Emilia Schmid ei buca la suletta ustiera che spera sin bials gis d’atun. Ella survegn sustegn dil schef da survetsch Balazs David dalla ustria Burleun sur Breil. Per el selai la stad actuala ­buca paregliar cun igl onn vargau.» E tuttina eis el cuntents cun las frequenzas. El sez lavura dapi igl atun 2018 ell’ustria da muntogna Burleun che sesanfla gest sur la staziun da muntogna dalla sutgera da Breil. La Gastro Burleun SA meina buca sulet l’ustria Burleun, mobein era il hospezi dil Pass Lucmagn. Corina Hunger dalla Gastro Burleun SA ha tradiu ch’il ­hospezi hagi sentiu ina pulita digren da hosps, principalmein visavi igl onn vargau. «Cunzun ils hosps sin viadi cun carr han muncau.» E muncau ha magari era il persunal. «Treis ga havein nus stuiu adattar la carta da tschaveras pervia dalla munconza da cuschiniers.» E munconza da persunal ei era in dils motivs ch’il hospezi resta momentan serraus mintgamai il gliendisgis ed il margis. Sesiun interrutta Empau dapli temps da planisar la sesiun d’unviern ha l’ustiera dalla ustria dil Péz Mundaun, Flavia Nay. La sesiun da stad dalla ustria che sesanfla sin 2064 meters sur mar ei ida pli baul a fin che planisau. La sutgera dil Péz Mundaun ha in defect ed ei dapi la fin d’uost ord func­ziun. «Senza sutgera fa ei buca senn d’arver l’ustria.» Buca sulet ils hosps mauncan sche la sutgera, che finescha gest avon igl esch dall’ustria, va buc. «Nus savessan era buca co transportar la rauba.» L’ustria sil péz ei fetg appreziada da persunas che pon buca pli ascender il cuolm a pei. «Grazia alla sutgera san els tuttina guder la bellezia vesta ella Foppa, en Lumnezia e dalla Surselva siado.» Flavia Nay havess bugen cun­tinuau cun la sesiun entochen la fin d’october. Cun la sesiun da stad anetgamein interrutta eis ella tuttina cuntenza. Dapi siat onns e quei da stad ed unviern lavura Flavia Nay sil Péz Mun­daun. E sia experienza duront quels siat onns ei era clara. «Da bialaura vegnan ils hosps e sch’igl ei macort’aura vegnan els buc.» In fatg che simplifichescha buca da planisar il presunal che stat a disposiziun. Quei vala medemamein per ­l’ustria dil Lag da Claus a Surrein. Emilia Schmid lavura perquei cun confamigliars ch’ein flexibels e san sedrizzar allas lunas dall’aura. ­Ella ei medemein dapi siat onns engaschada al Lag da Claus. «Quei tonscha, cun la fin dalla sesiun va miu engaschi cheu a fin.»

A Trun dat ei dapi 15 onns in’attracziun el sectur digl art. Ina senda per liung il Rein envida da spassegiar, mirar, surstar e discutar. La primavera 2007 ha la vischnaunca da Trun inaugurau quell’attracziun. Ella ei vegnida empau sils onns e duvrass ina remedura. Il campadi Ogna a Trun ei dapi onns in magnet turistic. Glieud ch’ei da viadi cun tenda ni rulotta e biars campaders stabels enconuschan quei liug idillic sper il Rein. Dapi diesch onns sa Trun Turissem porscher in’ulteriura attracziun: La sculptura giganta da Matias Spescha cumplettescha la purschida d’attracziuns ell’ogna sut il vitg. Quei monument ei integraus dapi diesch onns idealmein ella senda d’art da Trun. Igl ei il punct culminont d’ina spassegiada da rodund 1,5 kilometers naven dil campadi dil Rein siado ed anavos. Aunc buca contonschiu il renum La dunna ha retschiert ils davos onns cavels cun mescal. Gl’artist Leo Demund e Giusep Decurtins, anteriur president dalla cumissiun da cultura da Trun, han iniziau la senda d’art. L’OGNA, la sculptura giganta da Matias Spescha, ei integrada ella spassegiada. Tgi ch’ei silla senda, entaupa suenter 15 objects in imposant. Ton ord vesta da sia dimensiun, dall’architectura sco era dall’acustica ei quel el center, el dominescha denton tuttina buc. La sculptura digl artist ch’ei morts il 2008 ha aunc buca contonschiu il renum ch’ella mereta. Aschia fan aunc memia paucs stem dad el silla senda d’art. Ella ei memia «gronda» en cumparegliaziun cun tschels objects exponi. Tgi che fa la spassegiada silla senda d’art a Trun sto surstar dalla fantasia, digl inschign e dalla varietad ch’ins entaupa. Il matg 2007 ha la vischnaunca inaugurau quei implont. Lu han ins puntuau ch’ils objects restien per in onn el liug, suenter sappien ils artists allontanar els e novs hagien caschun da presentar lur ovras. Ils onns ein vargai, differents objects han ins remplazzau, novs artists han exponiu lur ovras. La senda d’art ei era sesviluppada sco attracziun, ella ei avanzada ad in «museum d’art» sut tschiel aviert. Ins cumbinescha ina viseta cun ina spassegiada. Da tutt’aura eis ei interessant. L’ustria nova dil campadi cumplettescha la purschida turistica. Dapi ch’il campadi Ogna ei renovaus san ins entscheiver ni finir la spassegiada cun ina consumaziun, in gentar ni in puschegn en in bi liug. Senda d'art a Trun Membra maunca, objects scardali Actualmein entaupa il visitader dalla senda d’art sin sia spassegiada art concret ed abstract cun lenn, fier, arschella, bronz, alumini e crap. All’entrada dall’exposiziun sut tschiel aviert, gest sper l’ustria, san ins sesurvir e prender ina broschura. Quella informescha tgei ch’ins entaupa e tgi che ha scaffiu object ni installaziun. La viseta entscheiva tier ina sculptura da fier da Linus Flepp da Mustér, lu suonda ina da lenn dad Emil Schmidt da Sogn Benedetg. Tgi che va cun occasiun a spass, enconuscha ils tgaus da crap da Leo Demund, la siarp cun buoras da lenn dalla Casa Depuoz, las sculpturas e plasticas da Daniel Grass e Samuel Inauen, ed il tscherchel da Gieri Schmed. Naturalmein era las ovras d’arschella dad Ursi Vincenz e las nuorsas da Lawrence McLaughlin. Gl’object cullas nuorsas conferma ch’ei fuss uras d’actualisar la senda d’art. Enquala ovra ha survegniu buca mo ruina e mescal. Ins frunta sin ovras scardalidas, quellas da lenn han parts ch’ein marschas ni ruttas, tgaus ni membra che maunca. Era las tablas da metal cun nums e numras ein buca en in bien stan. Ei s’auda tier gl’art da mussar la vargheivladad. Buca mo ruina e mescal, era bulius sin pliras figuras rendan attent a quei. Tuttina duess l’attracziun mantener effect e vigur. Gest sil giubileum dalla Ligia Grischa 2024 duess l’exposiziun sut tschiel aviert attrer e fascinar hosps da lunsch e damaneivel. La FMR ha contactau la cumissiun da cultura da Trun e vuliu saver tgei che schabegi culla senda d’art. Tochen la fin da redacziun ha negin saviu dar la risposta.

Sonda vargada ei in triep parochianas e parochians dallas pleivs catolicas da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein stai a pelegrinadi. El center ei sogn Fideli da Sigmaringen staus. Viagiar tochen a Sigmaringen, el sid dalla Tiaratudestga, fuss stau ina opziun. Il marcauet ei mo circa in’ura naven da Schaffusa ed enconuschents pervia da siu grond casti dils signurs da Hohenzollern. Leu ei Markus Roy naschius 1577. Cun 35 onns eis el entraus egl uorden dils caputschins. Participontas e participonts dil pelegrinadi cun sur Alfred Cavelti (amiez) e Lars Gschwend (dretg), il menader dalla pleiv dalla Purtenza dado. Ella baselgia da Seewis Pardisla.l Ina gruppa da 20 persunas da Glion e contuorn ha empriu d’enconuscher quei Markus Roy. Sil viadi en direcziun Landquart e Seewis en Purtenza ha sur Alfred Cavelti presentau el. Avon 400 onns eis el daventaus ina dallas unfrendas dils embrugls grischuns.Gl’onn 1746 ha la Baselgia catolica declarau sogns il caputschin ch’ei morts per sia cardientscha ils 24 d’avrel 1622. El haveva perdegau ella baselgia da Seewis duront ch’ils embrugls eran sil punct culminont. Ils occupaders austriacs havevan sfurzau la populaziun indigena reformada da seconverter. Quella ha battiu vehementamein per la libertad. Ina gruppa d’indigens en furia ha sturniu il predicatur paucs meters sut la baselgia. Il menader dalla pleiv catolica dalla Purtenza dado, Lars Gschwend, ha beneventau la gruppa dalla Surselva gest sper il liug digl assassinadi. Ina inscenaziun teatrala cun acturas ed acturs indigens ha avischinau ils pelegrins da Glion e contuorn alla persuna dil sogn. Fideli da Sigmaringen ei morts sanguinusamein sco defensur dalla cardientscha catolica. Sco ils indigens ein sedustai encunter la violaziun politica, haveva pader Fideli battiu per l’unitad cristiana. El era perschuadius ch’il carstgaun anfli grazia avon Diu mo tras pasch ed unitad.

Ferton che las fracziuns da Glion e contuorn han aunc inagada la tscherna denter dapli che in candidat, ei la discussiun da fusiunar a Sagogn pér lan­tschada. Las fusiuns pusseivlas vegnan denton onn per onn pli scarsas. Ir cun Glion e Schluein ni mo cun Schluein, ni daventar sco Schluein ina fracziun da Laax, denton senza Falera. Fatschentau ha nossa vischnaunca els davos onns il baghegiar, la planisaziun e protecziun dil maletg dil vitg, igl access alla via cantunala e las fontaunas. Meisas rodundas ­existan en quei senn buca pli, hallas plurivalentas han remplazzau ils spazis publics da pli baul. Ins luvrava e viveva en vischnaunca, oz ei quei auter. Ins sentaupa pli pauc, e sche, lu strusch per pli liungs discuors. Cunzun buc ordeifer l’atgna borla. Il mund ei vegnius pli sperts e pli colligiaus. La glieud che vegn neutier emprend’ins strusch pli d’enconuscher per casualitad. Ei dat persunas che habiteschan dapi dus treis onns a Sagogn ch’jeu enconuschel atgnamein, mo haiel aunc mai viu el vitg. En sesez in fenomen d’anonimisaziun enconuschents els marcaus. Mo els quatiers dils marcaus datti beingleiti dapli reits socialas che silla tiara. In fenomen ch’ins sa persequitar ell’entira Svizra, buca mo el Grischun. Era nus muntagnards essan oz buca pli dependents dalla cuminonza, negin mantegn pli en diesch in dutg da schuar ni ina cascharia cumineivla. E tuttina duvrein nus ella, la cuminonza. Clar che quella anonimitad porta era avantatgs, ei dat adina duas varts dalla medaglia. Aschia che nus savein ozilgi viver bia pli libers ed independents che avon in pèr decennis, nua ch’ins stueva s’enga­schar per buca vegnir exclaus dalla societad. Mintgaton aud’ins era tier nus els cuolms glieud che manegia: «Quels giuvens fan nuot!». Da ­l’autra vart ein las casas oz bia pli vitas che avon tschuncont’onns, savens mo ina duas persunas per tetg viers tochen dudisch el davos tschentaner. D’emprem d’uost ei la preschientscha dils indigens alla fiasta plitost fleivla, cunzun representants dalla vischnaunca buc in. Tuttas uniuns ein ozilgi fleivlas, ils giuvens mauncan. Tgei far? Schazegiar ton pli quels che ­sesprovan si tier nus. Oz ei mintgin libers da decider nua ch’el va e viva. La periferia pretenda dubel tonta lavur. Mo senza bia indigens all’occurrenza hai buca dau discussiuns sur dalla fusiun. Ir ei adina pli sempel. Mo tgi damonda tgei che nus perdin cun fusiunar? Ein ils meinis gia fatgs? Vegnan mo avantatgs projectai ei il pievel informaus e basta. Forsa perdin nus exact quella cultura da debatter e discutar che nus havein aunc. La populaziun astga gir gie ni na a tut ni nuot, participativas ein las seras d’informaziuns strusch. Process democratics ein ­memia plauns. Il niev uoppen: decidius, il num: decidius. Quei seigien mo emoziuns che disturbassen il process. In process cumplicau ch’ils laics capessen gnanc. Il pupi giuridic sin meisa, presentaus e glorificaus avon las davosas radunonzas com­munalas che astgan per ina davosa gada debatter, discutar per alura concluder lur destin gia prescret ner sin alv: calar d’exister. Atgnamein sun jeu buc encunter fusiunar. Cuntrari, la cuminonza maunca propi. Mo tgei far? Segir buc acceptar tut, cunzun senza ponderar en tuttas direcziuns. Tgei vul Laax da nus? Raps ed il Vorab han ei gia, mo il Crap Sogn Gion ei da Falera. Tgei vegn impurtont egl avegnir? Raps san ins ni magliar ni beiber. Vai per l’aua? Falera ha empruau da pretender che las fontaunas sill’alp da Sa­gogn seigien sias. Losanna ha sclariu. Laax ha buca empruau la medema via ch’ei sfalida. A Laax eisi gartegiau cun in tric giuridic. E sch’ei dat buca pli ina vischnaunca burgheisa da Sa­gogn? Senz’accusader, negin derschader. Aschia ch’ei ­crescha bein pastg sur il cass. Uolf Candrian

Dapi questa stad vegn il parc da bike ad Igniu, denter Rabius e Surrein ella vischnaunca da Sumvitg, nezegiaus stediamein. Silla primavera 2023 vegn era il parc da reiver ad Igniu ad esser semtgaus. Il bike trail ei l’emprema part dil parc da divertiment e sport che Sumvitg Turissem realisescha ad Igniu denter Rabius e Surrein. La fin uost eis el vegnius inauguraus ufficialmein. Gia avon era il trail da bike denton accessibels ed ei vegnius nezegiaus stediamein questa stad. Resuns positivs Sco Andy Monn, il president da Sumvitg Turissem, ha constatau ils davos meins, attira il parc gia ussa bia glieud. «La stad han numerus indigens e hosps da vacanzas anflau la via ad Igniu el parc, la dentersesiun vegn el plitost nezegiaus dils indigens», di igl um che viseta enqualga il parc da bike culla famiglia. El ei satisfatgs che quel vegn gia l’emprema ­sesiun frequentaus aschi bein e sco el di ha ei adina puspei dau resuns fetg positivs dalla glieud. Il parc che dueigi survir ton al tu­rissem sco alla populaziun dalla regiun seigi in’attracziun tschercada. Aschia ha el gia ­discurriu cun velociclists dil cantun Berna ni era cun «freaks» da bike da Laax e Flem che han gudiu e giu plascher dil trail cun in iral da rodund 650 meters lunghezia. Ein las tablas da sponsurs in prighel? Pil bike trail impunda Sumvitg Turissem rodund 70 000 francs. «La realisaziun ei stada pusseivla mo grazia a massa sponsurs», declara il president da Sumvitg Turissem. Visitond il parc ad Igniu croda la pista cun ses carauns en egl sco emprem, mo lu era las bunamein 30 ­tablas da metal ch’ein pustadas sper quel. Ei quei buca prigulus? «Quellas tablas havein nus empermess als sponsurs principals e quellas havein nus segir buca pustau leu per metter en prighel enzatgi. Il concept dil parc ei vegnius realisaus da Allegra Trails GmbH, ina firma spezialisada che ha secapescha era ris­guardau las mesiras da segirtad. Era Gabriel Candinas – igl expert da bike indigen e menader dil project – ha collaborau stretgamein culs specialists duront la planisaziun e realisaziun dil trail», ­declara Andy Monn e cusseglia da far l’emprova per seperschuader ch’ei seigi buca prigulus. Dil reminent hagien gia tschiens persunas fatg diever dil trail e quei tut senza incaps pli gronds. Secapescha vali il principi: «Il diever dil parc da bike Igniu succeda sin atgna resca e sin agen prighel (mira boxa).» Preit da reiver Tier l’infrastructura ad Igniu s’auda era ina preit da reiver cun pliras rutas. Ils cuosts per la realisaziun da quella muntan a rodund 50 000 francs. Actualmein vegnan aunc differentas lavurs exequidas vid il grep. Sissum duei quei era dar ina sort «tetg» che retegn ­sch’enzatgei havess da vegnir da surengiu. Tenor Andy Monn po quella preit da reiver ve­gnir nezegiada sil pli tard la primavera proxima. «Era cheu ein persunas dil fatg involvidas. Nus havein per exempel engaschau il guid da muntogna Ervin Jacomet. Las mesiras da segirtad tier aschia in parc ein rigurusas», explica il president da Sumvitg Turissem. Ulteriuras informaziuns: www.parcigniu.ch. Il parc da bike ad Igniu denter Rabius e Surrein ei in’attracziun per hosps ed indigens. Reglas Las reglas che valan el parc da bike ein publicadas sin duas tablas agl ur dil parc, ensemen culla numra d’urgenza pil seracass. Quei per romontsch e per tudestg: Il diever dil parc da bike Igniu succeda sin atgna resca e sin agen prighel. Sumvitg Turissem sco interprendider e la vischnaunca da Sumvitg sco proprietari surprendan negina responsabladad. Purtar capellina ei obligatori. Ulteriur equipament da protecziun vegn recumandau. Va buca pli spert che Tias pusseivladads lubeschan e fai attenziun dallas indicaziuns el parc da bike. Respecta igl ambient ed ils auters utilisaders dil parc. Va mo sillas rutas marcadas e dismetta il rumien. Il diever dil stabiliment ei mo lubius cun bikes da muntogna ed e-bikes (25 km/ura). Annunzia donns immediat a Sumvitg Turissem.

Il matg 1997 ha la fundaziun Pro Laax inaugurau la Casa de Mont e surdau la biblioteca nova alla populaziun. Vendergis e sonda ha la squadra dallas bibliotecaras organisau ina commemoraziun «25 onns biblioteca Laax». La fiasta ha entschiet il vendergis suentermiezgi ella biblioteca decorada exteriuramein. Placats han fatga attent al giubileum da 25 onns. Allas 16.00 ein ils affons da scoletta e dalla termagliera ei stai envidai per ina «biblioteca pintga» festiva. Igl ei l’occurrenza sporadica dedicada als affons. Ils 45 pigns ch’ein vegni han tedlau attentamein, sco quei che mo affons san far. In’ura pli tard ein puspei pli che dus tozzels affons dalla scola primara vegni per tedlar historias conformas a lur vegliadetgna. Igl ei pilpli affons ch’ein disai da vegnir en biblioteca, demai ch’ils geniturs, cunzun las mummas, apprezieschan quell’instituziun. Fuffergnar ed aquistar La sonda ei lu stau il gi dallas portas aviartas. Igl ei lu era stau propi «aura da biblioteca», ch’ins stat bugen en stiva caulda e legia in cudisch. Il gi plitost criu e bletsch ha propi envidau da visitar l’instituziun. Las bibliotecaras cun Martina Bearth alla testa havevan preparau stans, posts e cantuns da zambergiar. Denter auter han affons pli gronds e carschi astgau zambergiar in erizun cun cudischs vegls. Alla fiera da plugls han ins astgau fuffergnar ed aquistar tals per in prezi simbolic, cudischs dil fatg, belletristica, romontschs e tudestgs, cudischs da maletgs e comics per mintga vegliadetgna. Sco ei s’auda d’ina fiasta en biblioteca ha ei era dau ina prelecziun. El decuors dil suentermiezgi ha la giuvna autura da Falera Laura Schütz prelegiu avon ina pulita raspada da siu roman «Hotel Destin». Tals erizuns ha pign e grond astgau zambergiar. Allas 15.00 ei stau in act ufficial cun envidai, hosps dallas bibliotecas dil contuorn e persunas ch’ein s’engaschadas ils onns vargai per la biblioteca da Laax. «Avon 25 onns havevan nus absolutamein negina experientscha. Quei che nus possedevan, era ina pluna cudischs», ha il president dalla fundaziun Pro Laax, Erwin Ardüser, tradiu en siu plaid. Ella stanza da sedutas dalla casa Sentupada devi ei ina vitrina che conservavi quella pluna, mintga tetel haveva sill’emprema pagina il bul «Biblioteca della Compagnia de Mats Laax». La fundaziun ha priu si beinvulentamein l’idea d’endrizzar ella Casa De Mont ina biblioteca populara. Suenter ina renovaziun cumpletta dalla casa han ins aviert la biblioteca (mira scaffa) giudem il vitg da Laax. Gl’emprem onn ha la nova instituziun empristau da quei da 5000 medias. Igl onn 2021 eis ei stau varga 10’000, malgrad che la biblioteca ei stada aviarta mo 138 gis. La squadra dallas bibliotecaras da Laax Egl inventari ein 9240 medias La fiasta d’avertura ei stada ils 24 da matg 1997. Els anteriurs tschalèrs dalla Casa de Mont ha la fundaziun Pro Laax inagurau la biblioteca e confidau quei menaschi ad ina squadra motivada da dunnas. Il Cerchel cultural da Laax haveva dau l’iniziativa per ina tala instituziun. Ins haveva fixau ch’ina cumissiun che secumpona da mintgamai in delegau dalla vischnaunca, dalla fundaziun Pro Laax e dil team da biblioteca fuormi il tgamun. Quei gremi ei secumprovaus sco part strategica dalla biblioteca da Laax. Quella empresta buca mo cudischs romontschs e tudestgs, mobein era cudischs auditivs, discs cumpacts, dvds, tonies, vul gir medias sonoras per affons. 25 onns ha Marionna Tschuor-Coray menau la squadra dallas bibliotecaras. Quella part operativa dil menaschi ha empristau en quels onns 216'452 medias. Egl inventari dalla biblioteca anfl’ins oz 9240 medias, 4351 per carschi, 1950 per giuvenils e 2939 per affons.

Ella LQ dad ier, ils 20-9, ha la FMR rapportau dalla senda d’art a Trun e che quell’attracziun duvrass ina remedura. La cumissiun da cultura da Trun ha reagiu e rispundiu la damonda tgei che schabegi cun quell’attracziun sut tschiel aviert. Ins hagi priu en vesta ina remedura, aunc quest atun entscheivien las lavurs, «ei dat ina actualisaziun», puntuescha Wendelin Decurtins el discuors culla FMR. Enteifer la cumissiun da cultura dalla vischnaunca da Trun eis el responsabels per la senda d’art. Aviartamein ha el priu posiziun pertuccont gl’artechel cumparius ella LQ. La primavera 2023 in'occurrenza Wendelin Decurtins ha annunziau certs detagls ch’el, sco responsabel dalla senda d’art, ha instradau. El seigi cunscients che gl’implont seigi sils onns, ed ei seigi era ver ch’ins hagi tralaschau quel il davos temps. El seigi pervia da quei en contact cull’associaziun dils artists Visarte, quella segidi cun intermediar ils contacts cun novs artists, declara Wendelin Decurtins. Ei seigi gnanc schi sempel da motivar artistas ed artists giuvens ch’ein promts d’exponer, puntuescha el. Las nuorsas da Lawrence McLaughlin La senda da 1,5 kilometers duei e vul promover gl’art figurativ. Sias differentas fuormas, cun sculpturas e plasticas en lenn, fier, arschella, bronz, alumini e crap, ston esser adattadas pil tschiel aviert. Cuntinuadamein vegnien objects scardali allontanai, era las novas plachettas cullas numras da mintga object ein empustadas, puntuescha el.«Sch’jeu mez allontaneschel figuras, ei quei ina resca che sa caschunar in plogn», declara il responsabel dalla cumissiun da cultura. El e ses collegas lavurien per quei project a liung termin en lur temps liber, el stoppi meinsvart engular las uras, declara Wendelin Decurtins. El sincerescha ch’il problem seigi enconuschents gia daditg e las lavurs da sligiar quel instradas. El ei en scadin cass en contact cun tuttas artistas ed artists, «ussa havein nus peda da dumignar sil plaz quels», di el. Quest atun vegnan ina figura gronda ed ina installaziun da Fis Guldimann a dar il signal dalla regiuvinaziun. Gl’artist american Lawrence McLaughlin vegn l’entschatta october a Trun per reparar persunalmein ina da «sias» nuorsas che ha rut il dies. Wendelin Decurtins annunzia che la cumissiun da cultura vegli organisar primavera proxima ina presentaziun dalla senda «restaurada».

Biars ein leds da puder bandunar la veta professiunala ed ir en pensiun. Bugen gia avon la sava dalla pensiun, sche las finanzas lubeschan. Auters luvrassen bugen vinavon, ston denton calar. Ed ina roscha dunnas ed umens lavuran suenter la vegliadetga da 64, respectiv 65 onns. Tier Curdin Casaulta dil post da cus­segliaziun dalla Pro Senectute a Glion splunta magari ina ni l’autra persuna che tscherca cussegl perquei ch’ella vul, ni perquei ch’ella ei forsa sfurzada da gudi­gnar suenter la pensiun. En Svizra vala momentan la sava dalla vegliadetgna da pensiun da 64 onns tier las dunnas e 65 onns tiels umens. Ina sava che lubescha da retrer daners dall’Assicuranza per vegls e survivents e dalla cassa da pen­siun. Quella sava da vegliadetgna sclauda denton buca da luvrar vinavon, sche la veglia e las pusseivladads ein avon maun. Biabein 20% da pensiunadas e pensiunai en Svizra fan quei, sco quei ch’igl Uffeci federal da statistica tradescha. Biars lavuran suenter la pensiun en incumbensa par­ziala e la plipart perquei ch’els vulan luvrar e buca perquei ch’els ston. Diversas medias svizras dil Beobachter entochen tier la NZZ ein gia sefatschentadas cun quella tematica e numnan puras e purs ed architectas ed architects che lavuran il pli stedi suenter la pensiun. Bugen luvrau vinavon El havess bugen luvrau vinavon, silmeins en ina da sias duas clamadas. ­Arnold Brunner ha menau da cuminonza cun sia dunna in menaschi puril a ­Vuorz ed ei staus da viadi duront 40 onns en Surselva sco inseminader dad in menaschi tier l’auter. «Cun 65 eis ei stau finiu, era sche jeu havess atgnamein luvrau bugen aunc in pèr onns.» Buca pervia dalla paga, sco Arnold Brunner accentuescha, mobein per la renconuschientscha ch’el ha retschiert per sia lavur e pervia dil contact cun sia clientella. «E pigl gl’auter mon jeu bugen cun auto.» Il menaschi puril ha el surdau al fegl e segida tscheu e leu ella lavur da mintgagi e tuttina mauncan sias turas ad el. Il temps da sefatschentar cun hobis ha muncau duront ils onns da lavur. «Igl ei denton era in bi mussament sche la lavur cuntenta.» Dil directur tiel lavavischala Cuntentientscha ella lavur ha era Alfred Schmid da Sedrun. «Gie quei ei ver, jeu hai adina luvrau bugen gia da giuven.» E la via professiunala dad Alfred Schmid ha buca calau culla pensiun. «Igl onn suenter la pensiun hai jeu fatg nuot auter ch’ir cun skis e dar golf e vai spert sentiu che quei ei nuot per mei.» Entschiet sia via profes­siunala ha Alfred Schmid sil baghetg. El ei s’engaschaus ella veta publica dalla vischnaunca, per exempel ella suprastonza communala. Sco commember dil cussegl d’administraziun dallas pendicularas eis el la finala daventus directur dallas pendicularas da Sedrun. El ha midau suenter 18 onns tier la NEAT e tgamunau il center d’informaziun. Quella incarica ha el aunc manteniu en ina incumbensa da 50% per dus onns suenter la pensiun, entochen ch’il center ei vegnius sligiaus. In gi ha il hotelier dil Krüzli detg en in discuors cun Alfred Schmid ch’el stuessi aunc haver enzatgi en cuschina. «Gl’emprem ha el ter­tgau che jeu fetschi sgnoccas cu jeu sun sepurschius.» E sper igl engaschi temporar ella cuschina dil Krüzli ei Alfred Schmid aunc manischuz per la Crusch cotschna, ina incumbensa voluntaria. «Senza lavur maunca a mi la renconuschientscha», gi Alfred Schmid. «Demai che jeu sun da buna sanadad – daco buca s’engaschar?» Ir per cussegl Allas persunas che stattan avon la sava dalla pensiun e che vulan luvrar vinavon po Curdin Casaulta bein dar in pèr buns cussegls. «Contribuziuns socialas pagan ils pensiunai sulet per la paga meinsila che surpassa 1400 francs.» Ei dat denton aunc in’autra pusseivladad. «Ins sa stuschar il termin da retrer la renta dalla AVS.» E quei dad in entochen maximalmein tschun onns, sco quei che ­Curdin Casaulta explichescha. «Stauschan ins il termin da retrer la renta san ins pli tard profitar dad ina renta pli aulta.» E quei augment tonscha da 5,2% entochen 31,5%. Pagar contribuziuns ella tiarza petga san ins era suenter la pensiun ed aschia mitigar il quen da ­taglia. Per persunas che prevedan da luvrar suenter la pensiun eis ei prudent da spluntar ad uras vid igl esch da Curdin Casaulta dalla Pro Senectute. Duas propostas, ina refuorma Ils 25 da settember decida il suveran svizzer davart duas propostas che sefa­tschentan cun l’Assicuranza da vegls e survivents. Dad ina vart proponan il Cussegl federal ed ina maioritad dil parlament dad alzar la taglia sin plivalur per finanziar supplementarmein l’AVS. E la secunda proposta vul augmentar la vegliadetgna da pensiun dallas dunnas pass per pass sin 65 onns egual alla vegliadetgna da pensiun dils umens e pagaments supplementars allas dunnas per ulivar igl augment dalla vegliadetgna da pensiun. La refuorma dall’AVS preveda era da flexibilisar la sava da pensiun. Aschia duei ei esser pusseivel d’eleger libramein il termin dad ir en pensiun: naven dil 63avel onn da naschientscha entochen il 70avel onn. La proposta dat la pusseivladad da reducir la lavur tec a tec e cumpensar las sperditas da paga cun ina renta parziala. Tgi che lavura cun sur 65 onns sa serrar, sut certas cundiziuns, munconzas da pagaments alla AVS ed aschia meglierar la renta. Encunter la revisiun ei vegniu inoltrau in referendum che renfatscha alla refuorma da sanar la AVS sin donn e cuost dallas dunnas. (fmr/ac)

La primavera vargada ha la radunonza generala dalla vischnaunca burgheisa da Laax autorisau la suprastonza da fixar e suttascriver il contract pil dretg da baghegiar cull’investura. Quella ha ussa inoltrau alla vischnaunca politica il project. Vendergis vargau ha gl’uffeci da baghegiar da Laax publicau la damonda dall’interpresa Fortimo SA. Silla parcella 3668 a Laax Murschetg indicheschan ils profils quei che l’investura da Sogn Gagl vul realisar leu. Ils dus frars Remo e Philipp Bienz cuntinueschan lur strategia da sviluppar projects da hotel ellas muntognas. Suenter che lur interpresa generala, la Fortimo, ha realisau a Lai ed ad Adelboden ils emprems «Revierhotels», vulan els baghegiar in tal a Laax. Cun 345 letgs, reparti sin duas casas, ina cun 93 combras pli semplas e 211 letgs, l’autra cun 134 letgs en 39 habitaziuns pli comfortablas, eis ei in project dalla medema dimensiun sco ad Adelboden e Lai. Il concept dils «hotels dalla nova generaziun» includa in’ustria ed era ina garascha sutterrana cun parcadis publics. Mintga centimeter quadrat dalla parcella da 2800 m2 vegn nezegiada. Gest sper la via da Murschetg vegn in baghetg stendiu a s’extender denter la via e la scarpa dalla Val Draus. Sch’ei va tenor plan duei – resalvond protestas che entran duront il temps da publicaziun – vegn la Fortimo ad entscheiver a baghegiar suenter Pastgas 2023. In onn e miez pli tard, il december 2024, eis ei previu dad inaugurar il cumplex. L’interpresa da Sogn Gagl investescha rodund 45 milliuns francs en quei project a Laax. Ils profils sper la via da Murschetg indicheschan ch'ei dat in grond baghetg.

Gliendisgis sera ei ina tegia da catscha barschada sin territori da Vrin. La Polizia cantunala ha communicau surlunder margis. Il fiug ha destruiu cumplettamein il vegl stavel dall’Alp Suraua . Richard e Blandina Lombris, cun lur fegl Dario, ein mitschai. Els han giu cletg. «Nus havein saviu sdrappar zacontas jaccas e calzers e fugir ord tegia», descriva Blandina Lombris la situaziun. Ella, siu um Richard ed il fegl Dario ein stai confruntai gliendisgis notg cun in incendi. Dapi 30 onns drovan els il vegl stavel dall’Alp Suraua, en possess da Pia Solèr, sco tegia da catscha. Igl ei il stavel ch’ei dadens gl’uclaun Pardatsch. Igl ei stau ina notg dramatica. Ils catschadurs eran semess a letg allas 20.45. «Entuorn las diesch haiel jeu udiu in curios schluppegiar che pareva da vegnir dil tetg da stuors. Quei ha buca calau, lu hai jeu viu ina colur oranscha e sun staus pertscharts ch’ei brischi». Aschia descriva Richard Lombris l’entschatta dil drama ella tegia da catscha. Els han saviu scappar, sdrappond il pli necessari. «Nus essan i en segirtad» Savens essan nus carstgauns, connectai cugl entir mund enteifer secundas, buca pli pertscharts tgei forza e pussonza ch’il fiug ha. Savens sesentin nus en gronda segirtad. Il fiug ei in prighel ch’il carstgaun modern sutschazegia. La populaziun da pli baul haveva grond respect d’incendis. Sch’ei tunava e camegiava, eri da temer, la guardia da fiug fageva la tura dalla notg. Glion ei barschau giu duas gadas, vitgs sco Ladir, Luven, Riein, e biars auters el Grischun, ein barschai. A Flem ha il fiug destruiu in entir quartier, e quei pér avon 15 onns. Ils pumpiers porschan ozilgi ina certa garanzia. Els ein lu era gi e notg sin pichet. Sch’ei havess da rumper ora zanua in fiug, ein els spert sil plaz. Nun ch’ei brischi zanua en ina tegia, lontana dalla civilisaziun, e lu aunc la notg. Foto Gest quei ei stau il cass gliendisgis sera tard. A Vrin seigi ina tegia da cuolm barschada cumplettamein, ha la Polizia cantunala scret margis en ina communicaziun allas medias. Allas 22.00 hagi ina da treis persunas che erien en quella alarmau che la tegia seigi en flommas. Dario Lombris ha ha telefonau, il bab ha empruau da stizzar, quei seigi denton buca reussiu. «Jeu sun ius circa diesch gadas per aua el dutg, quel ei buca gest sper tegia, vi e neu sundel ius. Quei ha denton nezegiau nuot, las flommas eran memia fermas. Aschia essan nus i tuts treis en segirtad, davos il sulet pégn ch’ei dado la tegia», raquenta Richard Lombris el discuors culla FMR. Guardia da fiug cun 15 pumpiers Cuort suenter ei la butteglia da gas explodida. Era la muniziun da catscha che era deponida en tegia entschiet a detonar pauc suenter. «Tut havein nus stuiu schar barschar, gl’entir inventari dils trent’onns, culla gronda pissiun e cullas regurdientschas che nus essan stai leu», deplorescha il catschadur da Vrin. El aschunta ch’els hagien silmeins saviu spindrar las buis ed il spectiv.» Tut tschei ei iu en fiug e flomma, ils treis catschadurs han stuiu mirar co la tegia ei barschada giu tochen sils mirs. Il cumandant dils pumpiers Lumnezia, Rino Caviezel, conferma ch’el hagi retschiert gl’alarm e ch’el hagi alarmau il helicopter dalla Rega. Quel ha saviu setschentar ella vischinonza en in liug planiv e transportar las treis persunas a Vanescha, da tschella vart dalla val. Per esser segirs ch’els hagien buca ina tussegaziun da fem ha l’equipa controllau sil plaz els. «Ei constat buca che nus essan stai el spital», puntuescha Blandina Lombris e curregia ina currella ch’ei sederasada suenter la communicaziun dalla polizia. Dils 35 pumpiers che han survegniu gl’alarm, ein 15 stai en acziun. «Nus havein tschentau a Vanescha ina guardia da fiug duront la notg», declara Rino Caviezel. Il cumandant da pumpiers Lumnezia conferma che sia equipa han giu d’observar che burnidas peglien buca il tschespet e sederasien ella pastira. Suenter quell’experientscha e notg da sgarschur speran Richard Lombris, sia dunna ed il fegl, da puspei saver baghegiar si ell’Alp Suraua lur vegl domicil da catscha e la tegia dalla pastura.

Céline Meury fa il pass dall’organisaziun turistica dalla Surselva amiez tier la Regiun Surselva e surpren il post dalla sviluppadra regiunala. La dunna oriunda da Basilea ei sedecidida gia avon ina roscha onns da viver en Surselva, a Breil. Ella cusseglia la tura sil Muot da Rubi sur Breil che sesanfla sin 2748 meters sur mar. «Quei ei miu cuolm preferiu.» Quei gi Céline Meury, momentan responsabla tier Suselva Turissem per il svilup cultural e menadra dil center d’informaziun a Glion. Ina incumbensa che la dunna giuvna vegn a bandunar en cuort. La Regiun Surselva ha numnadamein tscherniu Céline Meury sco nova sviluppadra regiunala, sco quei che l’organisaziun regiunala ha communicau il gliendisdis vargau. Céline Meury remplazza Rudolf Büchi che banduna siu post. Alla FMR ha la nova sviluppadra regiunala tradiu d’haver mirau gia avon biars onns sil Muot da Rubi duront las vacanzas d’unviern a Breil. «In cuolm che sepresenta dil lontan sco ina perfetga magnucca caschiel.» Secasada en Surselva Las vacanzas d’unviern a Breil han fullau la via en Surselva e dapi igl onn 2019 viva Céline Meury a Breil e lavura per l’organisaziun turistica dalla Surselva amiez. «Dabia onns sun jeu pendulada da Basilea a Turitg ed a Breil.» Dapi entgins onns eis ei stau clar per la nova sviluppadra regiunala da vuler transferir il punct fix dalla veta en Surselva. «Gl’emprem hai jeu vuliu terminar mia scolaziun e suenter ha ei giu num d’anflar in’occupaziun che plai.» Cun in master en filologia e historia ei Céline Meury predestinada per sefatschentar cun la cultura sursilvana e da posiziunar quella ella fiera turtistica. E ch’il romontsch appartegn a quella cultura, da quei ei Céline Meury fetg pertscharta. «Jeu tschontschel in tec.» Ella ha gia frequentau plirs cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana a Glion. «Il davos cuors sin nivel nov.» La capientscha ei cheu e per tschintschar drova ei magari aunc empau curascha. Ed ella ha constatau en sia incumbensa turistica ch’ils hosps da vacanzas ein interessai vid la cultura romontscha. Enconuscha la Surselva La nova sviluppadra regiunala gi d’enconuscher bein la Surselva. «Grazia a miu engaschi professiunal per Surselva Turissem hai jeu empriu d’enconuscher dabia glieud.» E quels contacts valetescha ella sco impurtonts per saver exequir sia nova incumbensa. Ils contacts serestrenschan pil mument aunc sigl intschess da Surselva Turissem. «Jeu sun denton segira da spert anflar in contact cun las ulteriuras vischnauncas e lur exponents.» Las structuras dalla Regiun Surselva e lur representants enconuscha Céline Meury gia fetg bein. «Il biro da Surselva Turissem sesanfla el medem baghetg a Glion sco la Regiun Surselva.» Enconuschientscha ha la futura sviluppadra regiunala era gia fatg cun igl instrumentari dalla nova politica regiunala. «Jeu vai gia instradau divers projects cun il sviluppader actual, Rudolf Büchi.» Pertscharta ei Céline Meury dil fatg dad esser sin siu niev post pli fetg el focus dalla publicitad. «Vida quei vegn ins a s’endisar sco ins s’endisa era vid autras situaziuns.» Ina situaziun che stermenta insumma buc. «Jeu sun in carstgaun che schazegiel il contact cun autras persunas.» Era quellas habilitads manegia ella che seigien d’avantatg per sia nova incarica. «Per mei eis ei impurtont che la glieud sa ch’igl esch da miu biro ei aviarts per in e scadin che vul realisar projects, ideas e che ha visiuns.» Sil cuolm preferiu ei Céline Meury gia stada l’emprema ga avon biabein diesch onns. E Céline Meury ha constatau cun ascender il Muot da Rubi che la vesta dil lontan cugliuna in tec. «Rodunds ei quei cuolm insumma buc.»

Jeu sai buc cu jeu hai udiu l’emprema ga dil «vierv», en mintga cass savevel jeu buc tgei che quei seigi. Ei tunava empau da gnierv ni tschierv, senza propi ver ina muntada. Pér in tec alla ga hai jeu viu ch’il «vierv» sto ver da far enzatgei cun la religiun, gie schizun ch’el sto esser ina sort num per Diu. Zacons onns pli tard hai jeu lu realisau che quei ei in sinonim per «plaid», pia «vierv» munta «plaid» e consequentamein ei Dieus il «plaid». Quei tuna buc aschi niebel sco da gir che Dieus seigi il «vierv». Mo sche jeu patratgel vid igl affon Jesus el pursepen, sche sto quei era buc esser aschi niebel. Enzaco ha quei plaschiu a mi da gir che Dieus seigi il «plaid», secapescha aunc adina senza veramein saver tgei che quei munti. Aunc inaga pli tard, cu jeu sun sefatschentaus pli da rudien cun ils texts biblics, hai jeu empriu ch’il text original gi ch’il «logos» seigi Dieus (cf. Gn 1,1). Quei ei grec e munta dapli che mo «plaid» ni «vierv». «Logos» ei lungatg, intelletg, senn, mussament, raquent ed aunc bia auter. E tut quei ei Dieus. Puspei pli tard hai jeu encurschiu ch’il plaid «logos» munta en in connex hebraic era in eveniment ed in agir. Quei «vierv» ch’ei Dieus sto pia era esser enzatgei viv ed imposant, forsa sco in tschierv. El ei enzatgi che colligia, animescha e dat impuls, empau sco in gnierv. Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva actualmain a Sogn Gagl.

Brischa in baghetg situaus giud via ein las pusseivladads dils pumpiers d’intervegnir limitadas. Cunzun sch’il helicpoter sa buca sgular. Ton pli impurtont che las persunas el liug san co reagir per ch’in incap pli pign daventi buc in grond. Schiglioc resta sulet l’opziun da spindrar l’atgna veta. Ina frestgera defecta ha entschiet a fimar tard la sera dils 24 da december ella camona da Nagens el territori da Skis da Flem/Laax/Falera. Ils detecturs da fem installai ella camona han alarmau ils pumpiers dil corps communabel dallas vischnauncas da Laax, Falera, Schluein e Sagogn, sco quei ch’il cumandant Sebastian Schulz tradescha. «Enteifer ina mes’ura essan nus stai el liug.» Ina prestaziun sportiva, essend che la tegia da Nagens sesanfla biabein sin 2000 meters sur mar. Ils pumpiers han duvrau il sustegn dils manischunzs dallas maschinas da pista per contonscher Nagens. Ina mes’ura sa denton esser ina perpetnadad per spindrar persunas e cumbatter in incendi. Da quei fatg ei era il cumandant Sebastian Schulz cunscients. «Pli spert che nus essan el liug digl incendi e meglier ch’ils pumpiers san spindrar e stizzar.» Grondas stentas da stizzar Tgei sfida ch’igl ei da stizzar in’ustria da muntogna en flommas han ins viu la jamna vargada a Les Diablerets nua ch’igl edifeci alla staziun da muntogna dallas pendicularas ei staus en flommas. Il helicopter ha transportau ils pumpiers e lur equipament el liug e silsuenter l’aua da stizzar. Persunas ein buca stadas pertuccadas essend che l’ustria era buc occupada. Il stabliment sco tal para dad esser grevamein donnegiaus. Ch’il helicopter ei in dils pli impurtonts ed efficients mieds per stizzar fiugs en loghens giud via, da quei ei igl inspectur cantunal dils pumpiers, Conradin Caduff pertscharts. Ed el sa era ch’ei dat situaziuns dall’aura ch’il helicopter sa buca sgular. «Ins sto acceptar che las pusseivladads d’intervegnir dils pumiers ein limitadas tier edifecis giud via.» Conradin Caduff menziuna sper ils stabiliments dallas pendicularas era las camonas dil Club alpin svizzer ni tegias da cuolm e dad alp. «Magari maunca igl access ni l’aua da stizzar ni era domisdus.» Igl inspectur cantunal dils pumpiers tschontscha dad ina certa resca restonta che selaschi buc eliminar. Esser preparaus Da quella resca ei era il cumandat dils pumpiers da Laax, Falera, Sagogn e Schluein cunscients. Sebastian Schulz ha persequitau las stentas da stizzar il fiug dall’ustria da muntogna a Les Diablerets. «Ins ponderescha secapescha co igl agen corps da pumpiers ei preparaus sin ina tala situaziun.» Duront il temps da stad ei la plipart dils stabiliments turistics dalla Arena Alva contonschibla sin vias carrablas era cun autos miez gronds. «Nies corps da pumpiers survegn proximamein in Unimog ch’ei fetg adattaus per contonscher quels stabiliments.» Duront il temps d’unviern ein ils pumpiers dependents da duvrar ils mieds da transport dallas pendicularas. «Quella collaboraziun ei reglada e funcziuna.» Sebastian Schulz ha regurdau ad ina pendiculara austriaca che hagi equipau ina maschina da pista cun indrezs da stizzar analog als autos da pumpiers. «Tenor mias enconuschientschas exista enzatgei semegliont buc el Grischun.» Quei che fa empau dapli quitaus al cumandant da pumpiers ei il fatg che la tegia da Nagens ha empleniu mintga letg duront la sesiun aulta da skis. Buca meins che 80 letgs stattan a disposiziun als hosps sper ils emploiai che habiteschan el liug. «Ton pli impurtont eis ei che la glieud el liug sa tgei far e reagescha scosauda en in cass d’urgenza.» Ils 24 da december han ils emploiai dalla tegia Nagens saviu tgei far cun la frestgera che fimava. «Els han reagiu endretg, aschia che nus havein mo aunc priu en egl la caussa.» Turnai a val ein ils pumpiers quella sera da Nadal tuttina pér suenter mesanotg.

La vischnaunca da Laax sededichescha intensivamein al problem dalla munconza da habitaziuns per indigens. Buca mo ina casa da 20 habitaziuns a Cons vegn realisada. En etappas metta la vischnaunca a disposiziun terren per casas d’ina e pliras famiglias. Mo era studios per persunal stagiunal dueigi dar. «Tgi che baghegia la finala, ei aunc aviert», declara il president communal da Laax, Franz Gschwend, alla FMR. El sereferescha sin parcellas libras ch’ei en possess dalla vischnaunca. Avon diesch gis ha la radunonza communala approbau la revisiun dalla planisaziun locala. Quei munta che la mobilisaziun da parcellas libras sappi entscheiver. Resalvau che la regenza grischuna approbeschi la revisiun, dat ei ils proxims onns a Laax dabia lavur. La revisiun ei il punct da partenza per realisar spazi da habitar per indigens. Quei spazi che maunca urgentamein. 400 habitaziuns ils proxims onns Sco quei che la suprastonza communala da Laax ha confirmau ils 14 da settember sin ina damonda ord il ravugl dils 200 presents alla radunonza, dat ei ils proxims otg onns – teoreticamein – rodund 400 habitaziuns a Laax. La revisiun approbada sforza da mobilisar parcellas buca surbaghegiadas. Era possessurs da parcellas gia surbaghegiadas ein involvai. Els ston trer a néz terren liber sin ina parcella surbaghegiada. La vischnaunca va actualmein cugl exempel ordavon enten scaffir spazi da habitar per indigens. La radunonza ha approbau ina emprema investiziun dad 8,8 milliuns francs. Quella summa vegn reservada els preventivs dils proxims dus onns per la casa da 20 habitaziuns a Cons. El messadi alla radunonza communala ha la suprastonza annunziau in ulteriur project. La parcella 2868 a Cons, cun ina dimensiun da bien ina hectara, ei era en possess dalla vischnaunca. La radunonza ha approbau la damonda d’enzonar quella. Cunquei ei la via libra da projectar endisch plazs per casas d’ina famiglia e treis casas da pliras famiglias. Project «casa da persunal» A Laax viva la populaziun denton buca mo en habitaziuns. Tschiens occupai duront la stagiun drovan era spazi. «Era en quei reguard eis ei urgent d’agir», gi Franz Gschwend alla FMR. Il president communal fa allusiun ad ina parcella ch’ins ha priu en mira per baghegiar ina casa da persunal. Emploiai da stagiun veglien buca mo ina plazza, els drovien era habitaziun. Actualmein baghegia la gruppa Arena Alva SA a Pardanal, ella zona da commerci e mistregn, 20 studios per siu persunal. Cun 1000 persunas che lavuran duront la stagiun ell’interpresa san 20 studios buca cuntentar biars. «Igl ei sco in daguot en in puoz», sto era il president communal conceder. Perquei sestenta la vischnaunca da Laax da porscher maun per mitigar la gronda munconza. Pardanal ei ina zona mischedada per habitar e luvrar. La parcella 1575 che la vischnaunca vul duvrar pil project «casa da persunal» ei ella spunda che cunfinescha culla caplutta da sontga Clau, denter il stradun digl Alpsu e la Val Mulin. Quella spunda fuss adattada e libra per ina surbaghegiada cun 110 studios per stagiunals. «Nus essan actualmein vidlunder da sclarir co nus savessen trer a néz il meglier quella parcella», conferma Franz Gschwend alla FMR. In empem sboz muossa ch’ei fuss pusseivel da scaffir 110 studios per persunal stagiunal. Ella casa integrassan ins in ascensur cun sortida/entrada directamein sper la caplutta da sontga Clau. Da leu eis ei ina cuorta distanza tochen la fermada dils bus ed autos da posta. Il president communal puntuescha ch’ei seigi aunc ussa in’idea, ins hagi aunc fatg negins pass per concretisar quella. Igl ei era da sedumandar tgi che s’engaschass sco investur per in tal project. Buca exnum la vischnaunca da Laax stuess baghegiar, ella savess surdar il terren el dretg da baghegiar ad ina societad. Lavur e svilup dat ei pia ils proxims onns detgavunda en quella vischnaunca.

Il stan da tir a Girasch sper Laax resta sco e nua ch’el ei, persuenter vegn il menaschi limitaus: A quella conclusiun vegnan las autoritads da Laax en connex cun reclamaziuns pervia dalla canera da sittar. Dapi dus decennis seconcentrescha il sport da tir pli e pli en stans regiunals. En pliras vischnauncas dat ei societads che meinan menaschis communabels. La Societad da tir Laax-Falera unescha ils tiradurs da quellas duas vischnauncas, center per exercezis, concurrenzas e sentupadas ei il stan a Girasch, ordeifer ils vitgs. Malgrad ch’el ei alla periferia, disturba la canera tuttina. Il menaschi da tir cul stan da schibas caschuna reclamaziuns. Strusch che la stagiun entscheiva, vegnan las autoritads confruntadas hosps da vacanzas ed indigens che sesentan disturbai. Il stan da tir Giratsch a Laax Dapi zacons onns enquera la vischnaunca pusseivladads da minimar il problem dalla canera. Alla davosa radunonza communala ha la suprastonza orientau dallas mesiras ch’ins ha priu en caussa. La vischnaunca haveva schau far ina expertisa pertuccont mesiras da mitigar las emissiuns. Ina varianta prevedeva da volver il stan da tir da Giratsch per 90 grads. Enstagl ch’ils tiradurs havessen sittau encunter nordvest, havessen els suenter la midada sittau encunter sidvest. Quella mesira vegn ussa denton buca realisada. «Ella porta memia pauc, pertgei cheutras vegn il problem mo stuschaus», ha il president communal Franz Gschwend declarau, «cun volver il stan mass la canera dapli en direcziun Sagogn», ha el explicau, las reclamaziuns cuntinuassen pia da habitonts e hosps malcuntents. En vesta als fatgs hagi la suprastonza relaschau in reglament d’utilisaziun. Denter auter lubescha quel buca pli da sittar las dumengias ed ils firai, ed era buca duront las uras da ruaus, tenor la lescha corrispundenta. Entrada dil stan da sittar a Laax.

Cun 896 vuschs ha il suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion tscherniu Marcus Beer sco niev president communal e sco successur da Carmelia Maissen. El ei vargaus ier el secund scrutini siu contrahent Claudio Quinter che ha retschiert 801 vuschs. Igl independent Marcus Beer pren plaz per ils proxims quater onns ella Casa cumin a Glion sco president communal. Ils suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ha tscherniu il giurist ed anteriur corectur dalla Scola mercantila sco niev president communal. Marcus Beer ha fatg el secund scrutini 95 vuschs dapli che siu contrahent per il presidi communal Claudio Quinter dall’Allianza dil Center. Claudio Quinter ha retschiert 801 vuschs e sto surschar la successiun da Carmelia Maissen al noviz ella politica communala dad Ilanz/Glion. Fetg surstaus dil resultat Il nievelelgiu president communal dad Ilanz/Glion ha tschintschau dad in resultat sensaziunal. «Jeu sun fetg surstaus d’haver retschiert in tal diember da vuschs.» Secapescha che Marcus Beer ha era fatg sias ponderaziuns nua che las 429 vuschs ch’il candidat dalla PS Surselva Silvio Dietrich haveva recaltgau egl emprem scrutini van el secund scrutini. Enconuschentamein ei Silvio Dietrich seratratgs suenter l’emprema runda dallas elecziuns communalas. En quei emprem scrutini ha Marcus Beer giu fatg 505 vuschs e Claudio Quinter 569 vuschs «Jeu haiel denton quintau cun in resultat bia pli stretg.» Ch’ei vegni probabel detg stretg, da quei ei era Claudio Quinter staus pertscharts. El ei secapescha empau trumpaus ch’igl ei buca reussiu d’acquistar il sez al tgamun dalla vischnaunca da Glion. «Ina comba vai jeu ussa tuttina buca rut pervia da quella nunelecziun.» El regorda a sia lavur professiunala sco interprendider independent nua ch’in stoppi magari era s’endisar che buca tut reusseschi sco giavischau. Claudio Quinter ei dil meini d’haver fatg tut il pusseivel da perschuader votantas e votants dad Ilanz/Glion. «Jeu hai era retschiert dabia sustegn el cumbat electoral.» Daco ch’igl ei tuttina buca reussiu sa el pil mument sulet specular. «Nus vegnin segir aunc ad analisar pli detagliau quei resultat.» En scadin cass cuntinuescha Claudio Quinter cun sia lavur politica el parlament communal. «Forsa vesan votantas e votants mei plitost ella legislativa.» Ed en quella legislativa vegn Claudio Quinter enzacu era ad entupar siu contrahent el cumbat electoral. Allas sesidas dil parlament fa era il president communal part. «Cun quei vai jeu insumma negin problem, jeu hai resentiu Marcus Beer el cumbat electoral sco persuna reclia.» Selegra silla nova incarica Persuenter fa Marcus Beer l’entschatta digl onn il pass al tgamun dall’executiva dalla vischnaunca da Glion. «En emprema lingia vuless jeu engraziar a votantas e votants per la confidonza demussada.» Il nievelegiu president communal conceda da buc esser staus fetg presents ella politica communala dad Ilanz/Glion ils onns vargai. «Forsa ei quei era il motiv che jeu hai survegniu dapli vuschs.» En tuttacass selegra el sin sia nova incarica e tradescha dad enconuscher detg bein la vischnaunca neu da sia incarica alla Scola mercantila. «E pigl auter sun jeu sefatschentaus pli da rudien cun las fatschentas communalas per sepreparar per il cumbat electoral.»

DCIM\100MEDIA\DJI_0108.JPG Las votantas ed ils votants dalla vischnaunca da Trun han approbau ier la nova lescha communala da polizia. E quei ualti clar cun 279 GIE encunter 103 NA. Buca meins che 45% dallas persunas cun dretg da vuschar a Trun ein separticipadas alla votaziun. Cun la nova lescha da polizia va buca mo in scamond da fiugs artificials en vigur. La vischnaunca scamonda era da plazzar traplas fotograficas sin terren public. E quei principalmein pervia il schurmetg da datas, sco quei ch’il messadi da votaziun tradescha. Las traplas fotografeschan buca mo animals selvadis, mobein era persunas che van a spass. Restrenscher vul la vischnaunca era da plazzar rulottas. Da niev ei quei lubiu sulet en loghens signai per quei intent. E la nova lescha da polizia vul era dar dapli peisa als gis da ruaus. (fmr/ac)

Andreas Cadonau/FMR Atgnamein eis ei ina situaziun da luxus per ina vischnaunca sursilvana da haver gest treis candidats a disposiziun promts da surprender il presidi communal. Ei dat aunc adina vischnauncas che ston plitost far bitti betti per silmeins anflar in candidat, da candidatas gnanc da tschintschar, ellas ein aunc adina ina absoluta raritad. Ei sto esser che la vischnaunca dad Ilanz/Glion ha ina certa attractivitad e muntada politica sco center regiunal. Da quella attractivitad tradescha era il cumbat electoral dil secund scrutini nua che Marcus Beer sco Claudio Quinter ein stai presents ellas medias via inserats ed ein aschia sespruai da perschuader conburgheisas e conburgheis da Glion e contuorn dallas atgnas habilitads. In novum en Surselva. Suenter igl emprem scrutini nua che Marcus Beer ei setschentaus sil secund rang e Claudio Quinter sigl emprem, han ins astgau quintar cun in resultat stretg el secund scrutini, denton cun in cert avantatg per Marcus Beer. Igl ei stau da supponer che las vuschs recaltgadas da Silvio Dietrich (PS) egl emprem scrutini mondien plitost al prorectur ed independent Marcus Beer che agl interprendider e commember dall’Allianza dil Center, Claudio Quinter. E tuttina ha era lez dau gas el cumbat electoral e pudiu augmentar considerablamein siu diember da vuschs. Ch’ei ha la finfinala tuttina buca tunschiu fa aschilunsch surtstar, essend che l’Allianza dil Center posseda ina buna basa d’electuras e d’electurs era ella vischnaunca dad Ilanz/Glion. Tonpli che lur candidat ei commember dil parlament ed ei staus presents sin palancau communal. Sin quei palancau ei la partida denton buca da tala muntada. Interessant fuss ei natiralmein da veser co las singuals fracziuns dad Ilanz/Glion han elegiu la dumengia vargada. Sch’ei dat ina differenza ella tscharna dil presidi communal egl emprem marcau sper il Rein visavi allas fracziuns dil contuorn. En quei grau resta pauc auter che specular in tec. Pli reala ei la cuntinuaziun dalla politica communala dad Ilanz/Glion. Tuts treis candidats per il presidi communal vegnan en ina fuorma ni l’autra a stuer collaborar ils onns proxims. Il president communal Marcus Beer per exempel cun il commember dil parlament Claudio Quinter. Il parlament communal dad Ilanz/Glion ei gie enconuschents per sias atgnadads. En quellas retschas regia magari in vent pli sever viers l’executiva. Per la vischnaunca sco tala ei quei denton buc exnum stau da donn.

A Trun e contuorn ei Martino Della Valle pli enconuschents sco «il Tino». El ei in um curteseivel e simpatic che sa tedlar tier bein. Qualitads ch’el sa duvrar bein duront la lavur sco fravi d’utensils e fravi d’armas. Sia fravia ha Martino Della Valle endrizzau en gl’anteriur luvratori dils mecanists dalla Fabrica da ponn e vestgadira Trun. Leu ha el er ina fueina nua ch’el sa aunc scaldar e storscher a moda tradiziunala il fier ed aschia per exempel crear bialas cruschs fossa. Oradem il vitg da Trun en gl’anteriur magasin dalla fabrica sesanfla la fatschenta Della Valle – armas da catscha e sport. Leu beneventa el autra clientella ch’en la fravia el vitg, pil solit ein quei catschadurs e tiradurs che vegnan per cumprar ni schar midar e pinar lur buis ni pistolas. El venda denton era optica ed accessoris per tiradurs e catschadurs. Fravia d’armas En ina scaffa da veider sesanflan buis, novas ed occasiuns. Atgnamein ha ei empau dapertut buis ed uaffens en siu luvratori e vid las preits pendan sias trofeas; massa cornas da camutschs, enzacontas da capricorns e cavreuls e perfin ina lieur alva ed in tgiet selvadi pendan sur in sacados giu. Ins vesa immediat che la catscha ei sia pissiun e quei senta era la clientella che gauda ina paterlada cul fravi che di: «Jeu sun il coiffeur dils catschadurs.» E sco in coiffeur che teidla ils plaschers e quitaus dalla glieud sto era el haver quitau da buca prender partida per in ni l’auter e vegnir en embrugls. Fatg dils hobis il mistregn La catscha ei dapi 40 onns la gronda pissiun da Martino Della Valle ed el ei era in tiradur e pescadur ambiziunau. Cu il stan da tir da 300 meters ha stuiu naven a Trun ei vegniu baghegiau in stan electronic da 10 m. Ils dus amitgs Baseli Tomaschett e Martino Della Valle han fatg ils cuors da trenaders a Magglingen ed igl ei reussiu ad els da dar vinavon il plascher als giuvens tiradurs. Quei cun grond success. In dils numerus talents ei Annina Tomaschett e Della Valle ei perschuadius: «Avon biars onns – cu ella vargava aunc strusch si la teca da sittar – hai jeu detg ad ella, in di mein nus dus ensemen all’olimpiada. Quei ei aunc adina reali-stic.» Mo anavos tier ils mistregns dil fravi che fa sia lavur cun grond plascher e di: «Jeu hai saviu far da mes hobis la lavur, tgei vul ins dapli.» In plascher ch’el ei era vegnius da dar vinavon a siu cumpogn da catscha Andri Tomaschett. Avon enzacons onns ha quel perfin fatg gl’emprendissadi da fravi d’armas tier Martino Della Valle. E sco il schef ha er il giuven contonschiu la megliera nota egl emprem rang. Sin quei as-tgan ei bein esser loschs era sche Martino Della Valle manegia ch’ei seigi lu buca roschas che fetschien quei emprendissadi mintg’onn.» In service fa senn Igl um da 60 onns – che viva cun sia partenaria Catrina Tomaschett a Campliun – ei in tip pacific e legher ed enconuschents per sias soluziuns praticas che simplificheschan bia. Cun in surrir vegn ei perquei magari era detg dad el: «Sche ti vulas emprender co ei va il pli tgunsch lu damonda il Tino.» Duront la viseta dalla FMR era Della Valle gest vid montar in spectiv sin ina buis. El cusseglia als ca-tschadurs da schar far in service alla buis ina ga ad onn, il meglier suenter catscha: «Quei ei impurtont.» Entochen Cuera eis el il sulet fravi d’armas e perquei vegnan numerusas catschaduras e catschadurs sursilvans tier el. Entschiet a pinar e midar giu buis haveva il fravi gia avon far gl’emprendissadi. Da lezzas uras fagevien ils frars Mirer da Sevgein era talas lavurs. «Jeu mavel tier els per uorden ed ei han animau mei da far quei emprendissadi per saver fundar ina fatschenta en Surselva.» Igl onn 1996 ha igl um allura entschiet gl’emprendissadi tier «Waffen Bonderer» a Riva. «Mia cundiziun era ch’jeu survegni vacanzas il settember per ir a catscha, autruisa havess jeu buca fatg quei» manegia el riend. Aveina artistica Ils davos 40 onns ha Martino Della Valle schau ora la catscha aulta sulet dus onns e quei era mo perquei ch’el mava da quei temps a catscha da revier en Tschechia. «Jeu mon a catscha cun ina Blaser, sco ils biars Sursilvans» tradescha el. Uonn ei il catschadur denton buc ius a catscha, damai ch’el hagi surpriu ina lavur pli gronda da fravi: «Jeu hai ton da far che la catscha gnanc maunca ton. En enzacons onns vul igl um ir en pensiun e per il temps che suonda ha el ina pluna ideas e finamiras. L’aveina artistica da Della Valle ei numnadamein ferma. El malegia e fa perfin bischutaria, per exempel ord cornas ni metal. Siu tgaun da catscha Caja ha gia 14 onns. «El po strusch pli, perquei less jeu puspei in giuven cu jeu sun pensiunaus e cun lez mondel puspei a catscha bassa.» Mo era sch’el ei en tegia da catscha, en cass urgents ei Martino Della Valle cheu per sia clientella: «Sch’ei fa basegns vegnel jeu secapescha giuado e fetschel miu pusseivel.» Sco ils fravis d’antruras drova era Martino Della Valle adina puspei la fueina el luvratroi per scaldar fier e storscher ni pitgar tenor giavisch. Foto mad Il fravi d’armas Martino Della Valle ha fatg da ses hobis la lavur. La regina dallas buis, ina Merkel 303 E.

Dacuort ha l’Uniun grischuna dallas puras e dunnas dalla campagna festivau a Bravuogn il 90avel onn d’existenza. La situaziun dalla pura grischuna ei semidada fetg enteifer bunamein in tschentaner, sco quei che la presidenta actuala dallas puras grischunas, Astrid Derungs tradescha. Tuttina dat ei tscheu e leu caussas che pretendan lavur da perschuasiun dallas puras e dunnas dalla campagna. Ils 20 da november 1932 ei l’Uniun dallas puras grischunas vegnida fundada a Rehanau. Sco emprema presidenta ei vegnida elegida Berta Walkmeister-Dambach da Landquart. Las uniuns localas dallas puras e dunnas dalla campagna fuorman oz l’uniun cantunala presidiada dad Astrid Derungs da Surcasti. L’Uniun grischuna dallas puras ei da sia vart ina secziun dalla Uniun svizra dallas puras e dunnas dalla campagna. Astrid Derungs gi che l’uniun grischuna hagi, grazia a dabia commembras, dabia peisa ell’uniun svizra. Quei lubeschi allas puras grischunas da s’engaschar communablamein cun l’uniun svizra era sin livel naziunal a favur dallas puras e dunnas dalla campagna. FMR: Las puras grischunas ein s’organisadas cuort suenter che las puras svizras han fundau l’Uniun svizra dallas puras e dunnas dalla campagna. Tgei ha intimau las puras grischunas da s’organisar avon 90 onns? Astrid Derungs: La vendita da products steva all’entschatta el center dallas activitads. Principalmein per meglierar la situaziun finanziala dalla pura. Denton buca sulet quella vendita era impurtonta, ins ha svegliau igl interess per sescolar. Aschinumnadas cuschinas ambulontas han contonschiu il pli pign vitg grischun. Referats e cuors da tuttas uisas ein vegni organisai e han anflau in bien resun. Tgei han ins contonschiu en quels 90 onns? In dils puncts principals ei oz segir quel ch’ina pura sa menar independentamein ina part dil menaschi puril ed aschia contribuir alla AVS. Las uniuns dallas puras e lur commembras ein era s’engaschadas a favur dil dretg da vuschar per las dunnas. Dapi entgins onns han ins contonschiu ch’ina pura che ha fatg la scola da puras cun attest dil fatg sa menar independentamein in menaschi ed ella ha il dretg da retrer pagaments directs. Ni ch’il menaschi mantegn quei dretg da retrer pagaments directs per cass ch’il pur croda naven. Nua stat la pura grischuna oz? Jeu creigel ch’ei mondi oz bein cun la pura grischuna. Quei che las puras han lantschau avon 90 onns han ellas continuadamein sviluppau. Entschiet han ellas avon 90 onns sut cudiziuns buc idealas. Buca sulet ils umens eran sceptics e per part encunter. Ei deva era dunnas che miravan cun egliada critica sin l’Uniun dallas puras. L’agricultura ei semidada fetg el decuors dils onns. Ella ha fatg il pass el temps modern, ei sespecialisada ed ei s’adattada al spért dil temps. La pura dad oz ha la pusseivladad da luvrar en sia clamada d’antruras. Ella sa metter en pei e sviluppar agens secturs sil menaschi, ni menar il menaschi sco partenaria eguala cun igl um. Oz representa l’uniun dallas puras buca sulet las puras, mobein era las dunnas dalla campagna, daco? Gie, nus unin las dunnas dalla periferia en nossa uniun, puras ed autras dunnas che vivan el spazi rural. Igl ei impurtont che quellas dunnas ein unidas en ina uniun. Aschia regia ina capientscha vicendeivla. Ei dat oz aunc adina la scolaziun classica dalla scola da puras. Adina dapli dunnas sedecidan denton per la scolaziun da pur, respectiv da pura al Plantahof. Ei quella separaziun dalla scolaziun aunc actuala? La scolaziun da pur/pura al Plantahof ei in’autra che la scolaziun classica dalla pura. Jeu creigel che quella scolaziun seigi aunc adina conforma al temps d’ozilgi. Per biars ei la scola-ziun dalla pura aunc adina ina instrucziun da cuschinar e schubergiar. Menar in tenercasa economic ei da gronda impurtonza per il menaschi puril, da quei fatg ein biars buca cunscients. Ed exact quella cumbinaziun entira dil menaschi emprova la scolaziun dalla pura d’intermediar e porscher per la practica. Ei fuss probabel buca da donn per il pur giuven dad emprender da cuschinar? Quei ei segir aschia. Tenor nies manegiar en­tscheiva quei denton gia el dacasa els giuvens onns. Igl ei impurtont da veser gia sco affon la valur dil tenercasa. Ei gioga negina rolla ch’in buob ni ina mattatscha metta giud meisa. Ils affons ston veser ch’il menaschi vegn menaus communablamein. Communabel vul gir ch’igl um pren era il tschetschapuorla enta maun, sche quei fa da basegns. Exact sco la dunna la maschina da mulscher. Cheu stuein nus denton aunc prestar lavur da perschuasiun. Biaras puras van oz a luvrar ordvart sper la lavur sil menaschi puril e la famiglia, la pressiun da lavur ei buca sesminuida? Quei constat. Per biaras puras munta la lavur ordvart ina certa cumpensaziun dalla lavur dil mintgagi sil menaschi. Organisatoricamein ei quei engaschi d’ordvart denton ina gronda sfida. Ed il trend d’en-grondir ils menaschis simplifichescha buca quella situaziun. Il menaschi da famiglia munglass esser surveseivels neu da sia grondezia per restar in menaschi da famiglia. Aschia ch’igl ei pusseivel da luvrar ordvart senza che la lavur creschi surproporziunalmein. Resta aschia aunc temps per s’engaschar en uniuns, per exempel per l’Uniun dallas puras? Lavur per uniuns ei lavur sociala. Premissa per quei engaschi ei il plascher vid quella lavur. Igl ei in fatg ch’adina dameins persunas s’enga-schan per quei intent. Entras la lavur per nossa uniun selai filar ina gronda reit da relaziuns ch’ei fetg impurtonta, era persunalmein. Il nutriment ei in tema dominant ella publicitad che vul buca sulet discutar, mobein era decider co l’agricultura futura ha da veser ora. Quei sentan era las puras? Il nutriment ei in tema dominant tier nus tuts. Per nus dunnas dalla tiara e puras eis ei impurtont da promover products regiunals. Igl ei in trend ozilgi da vuler discutar dapertut enstagl da prender sesez pil nas ed entscheiver egl agen ambient a midar enqual caussa. Quei drova denton empau atgna disciplina. E biars ein buca promts da far quei. Sche mintgin mida siu agen cumportament ha quei in grond effect. Iniziativas che pertuccan l’agricultura datti ina suenter l’autra. Lavur politica ei cheutras fetg impurtonta era per vossa uniun? Ellas campagnas da votaziun impundin nus dabia lavur. Nus s’engaschein denton era per tematicas da famiglia e da dunnas e quei ualti stedi ils davos onns. A nus vai denton per la caussa. Ord vesta dalla politica da partidas essan nus neutralas. La situaziun sociala dalla pura ei in grond tema da vossa uniun. Nua stat la pura oz pertuccond sia segirtad sociala? Nus essan continuadamein vidlunder da infirmir quella segirtad sociala. Igl ei impurtont dad intermediar con impurtont ch’igl ei da segirar la situaziun sociala dalla pura. Nus fagein attent las dunnas e lur famiglias da schar cussegliar e prender las mesiras necessarias. La via ei denton aunc liunga, mintga pura che ha segirau sia situaziun sociala ei per nus in pass ella dretga direcziun. L’Uniun dallas puras e dunnas dalla campagna ei integrada sin palancau cantunal e federal ella Uniun dils purs. Con funcziunescha quella collaboraziun e vegnan ils interess dallas puras risguardai? Nus havein ina buna e stretga collaboraziun cun l’Uniun purila grischuna. Jeu fetsch part alla suprastonza dall’Uniun purila grischuna e sun aschia integrada direct ellas discussiuns. Nus sco puras savein deponer nossa vesta e vegnin udidas. In fatg che nus schazegein fetg. Il president dalla Uniun purila grischuna representa era nos interess anoviars. El sengascha per la situaziun dalla pura sin palancau cantunal e federal. E nus sepresentein communablamein a caschun da diversas exposiziuns, sco per exempel all’Agrischa.

Fridolin Cahenzli ei staus biars onns canzlist a Breil. En siu temps liber ha el adempliu numerus uffecis. Denter auter eis el staus notar circuital ed era engaschaus ell’associaziun grischuna da quels. Dacuort ha el dau giu agl Archiv da stadi ina documentaziun che tracta la historia dall’associaziun dils notars. Quei seigi in toc historia dil dretg dil Grischun, hagi gl’archivari cantunal Reto Weiss, getg cu el hagi surdau ils dus exemplars. Dacuort ei Fridolin Cahenzli, canzlist e funcziunari pensiunau, s’entupaus cun Reto Weiss a Cuera. Gl’archivari da stadi ha retschiert dus exemplars d’in gries cudisch cun cuviarta da glin en colur tgietschen vin. Il tetel ei stampaus sil frontispezi en bustabs dad aur. «Verband der Kreisnotare des Kantons Graubünden – 1991-2015». Il cudisch da varga 200 paginas cuntegn in toc dalla historia dils funcziunaris che han documentau acts ufficials. Dapi 1854 notars cirquitals «Mo tgi che capescha il vargau ei era habels dad ir el futur»: Sin in citat en quei senn fruntan ins savens en connex culla historia. Mirar anavos ni far perscrutaziuns historicas ei buca caussa da mintgin. Malgrad quei ston ins, baul ni tard, tuttina consultar fatgs dalla historia. Cumprar in sulom da baghegiar, vender ina casa, testamentar ina ierta, fundar in societad ni augmentar il capital d’aczias d’ina societad ein exempels da acts e fatgs. Per che quel mondi propi en vigur legala, ha ei duvrau bul e suttascripziun dil notar. Quei act ei documentaus e registraus ufficialmein, seigi d’in notar patentau ni d’in notar circuital. In document historic da 1873 cun ina suttascripziun ufficiala d'in notar cirquital. «En mintgin dils 39 cumins deva ei mintgamai dus notars circuitals», raquenta Fridolin Cahenzli. Dapi 1854 ha ei dau tals. Il stadi, vul gir confederaziun e cantuns, ha vuliu porscher a mintga persuna la pusseivladad da documentar acts ufficials. Per che quels valien, ston els esser importai e registrai tiel stadi. Pli che 25 onns ei gl’anteriur canzlist da Breil e funcziunari dil cumin dalla Cadi staus notar circuital. «Nus eran buca advocats e perquei dependents d’in bien perfecziunament», raquenta Fridolin Cahenzli. La cumissiun cantunala da notariat havess duiu organisar lur scolaziun, ha denton negligiu quei duront decennis. Il motiv ei evidents: Ei deva e dat gie notars patentai, vul gir giurists studegiai, quels havevan buca grond interess da schar participar laics a lur lavur. Malgrad che quels eran elegi e cumpetents da documentar acts ufficials. Dietmar v. Blumenthal, gl'iniziant Gl’onn 1990 ha in advocat cun studi academic, mo senza patenta da notar, priu l’iniziativa da salvar gl’uffeci dils notars circuitals els 39 cumins. Dietmar von Blumenthal permiert (1947-2014) era notar cirquital en Tumliasca, el haveva viu la munconza da scolaziun. Il cudisch gries ch’el ha fatg e surdau agl Archiv da stadi, ha Fridolin Cahenzli dedicau a Dietmar von Blumenthal. Gl’advocat da Rodels ha rimnau ils 78 notars circuitals «nunpatentai» e fundau cun quels l’Associaziun dils notars cirquitals dil Grischun. Buca tuts enconuschevan perfetgamein il Cudisch civil svizzer ed il Dretg d’obligaziuns. Igl ei la basa dalla legislaziun svizra, ed era il fundament legal dils notars cirquitals. Tuts han denton survegniu caschun da frequentar ina scolaziun ed in perfecziunament. En in liug central ei l’associaziun s’entupada mintg’onn per discutar, sescolar e sebrattar. Il cudisch documentescha quei ch’ils notars cirquitals han fatg e contonschiu, mo era co la giurisdicziun grischuna ei sesviluppada. Sesligiada definitivamein il 2015 Fridolin Cahenzli ha presentau il cudisch "Verband der Kreisnotare des Kantons Graubünden" Gl’onn 2012 ha il pievel grischun acceptau all’urna il project dalla refuorma territoriala. Dus onns pli tard ha il pievel era approbau la proposta dalla Regenza culla nova fuorma politica dallas 11 Regiuns. Cunquei ein ils 39 cumins sesligiai definitivamein, e per consequenza han era ils notars cirquitals piars lur dretg d’existenza.»Duront ils 25 onns che noss’associaziun ha existiu, ha ella giu ina impurtonta rolla ella giustia dil Grischun», puntuescha Fridolin Cahenzli. Il cudisch ch’el ha fatg ei dil reminent buca venals. Igl ei in’ediziun exclusiva da tschun exemplars. Dus da quels ein ussa deponi egl Archiv da stadi. A generaziuns futuras vegnan quels a survir sco fontauna dalla historia dil dretg grischun. La refuorma dil territori ha secapescha buca saviu eliminar la funcziun dils notars cirquitals. Gia dapi la revisiun digl uorden giudizial dat ei el Grischun 11 notars regiunals. Sper ils notars patentai porschan quels oz alla populaziun il survetsch da documentar ufficialmein partgidas d’ierta, midadas dil capital d’aczias, vendita e cumpra d’immobiglias ed auters acts da privats, fatschentas, organisaziuns ed instituziuns.

Il Chor mischedau da Schluein entscheiva gl’onn da cant 2022/23 cun in project special. Quel dedichescha il dirigent Armon Ulber ad in project. «Il concert duei esser ina retrospectiva sils 20 onns vargai, ord vesta dil chor, denton era ord mia vesta persunala», scriva il dirigent en ina circulara ch’el ha tarmess ad anteriuras cantaduras e cantadurs. Ei vegni ad esser siu davos project, la primavera 2023 mondi il temps cun el a fin, annunzia Armon Ulber. Gl’onn 2003 ha el surpriu il chor da Schluein. Cun quel ha el realisau ina retscha da concerts e projects creativs. Il grond ch’el ha instradau ei stau «Nadal08». Pil temps da Nadal haveva il Chor mischedau da Schluein presentau, en collaboraziun culla Societad da musica da Falera e cun cantaduras e cantadurs ad hoz, in oratori da Nadal. L’ovra da Peter Appenzeller e Roman Weishaupt ha dau fetg bia lavur al dirigent, ei denton semussada sco grond success. Bunamein mintg’onn ha Armon Ulber presentau al chor in’idea che quel ha silsuenter era realisau. Aschia han ils da Schluein cooperau cul Cor masdò Bever, inagada han els cantau in program da viadi cun canzuns dall’America dil sid, dalla Svezia, Afrida dil sid, Israel e Carinzia. Cun CantAurora e siu dirigent Peter Appenzeller, ha il chor cooperau, lu in onn in program spirontamein irlandes-celtic, adina puspei canzuns romontschas da tuts idioms, denteren in program medieval cun musicists d’instruments historics. Il Chor mischedau da Schluein ei s’approfundius adina da niev en culturas, spectrums da tuns, ritems e melodias. Ils 6 d’october entscheiva Armon Ulber cun siu chor ad exercitar il davos project. «»Per finir mia activitad a Schluein vulein nus envidar in fiug artificial choristic. Las pli bialas melodias ed ils pli gronds hits dueien resplender ord vesta musicala ed emoziunala mes onns a Schluein», scriva il dirigent ella circulara.(fmr/abc)

Savens porscha la natira pintgas surpresas. Aschia per exempel quella dallas steilas ella meila. La racolta dalla puma ei ella davosa fasa ed ins fa strusch peda dad arver in meil e da contemplar sia pueglia. Tgi che taglia permiez il meil, fa quei per ordinari naven dil fustitg tochen tier la muostga. Sch’ins vul saver sch’il meil ei propi madirs, ston ins tagliar el dalla vart cuntraria. Ins taglia pia permiez el dalla vart rodunda. Cun arver il meil per contemplar e controllar sch’ils cocs ein stgirbrins e buca pli alvs, miran ins sin duas steilas cun tschun pézs. Il tagatsch da mintga sort meil ha dil reminent in’autra fuorma. Aschia dat ei steilas da differentas grondezias, steilas satellas, steilas grossas ni ladas.(fmr/abc) La steila ella meila

La stad 2022, ina extraordinaria. Sulegl pli che detgavunda e strusch in daguot plievgia. La calira permanenta e la munconza da plievgia han schau pirir flurs e pastg. Nos glatschers ein luai ad in luar. Il terren sils aults ei sgargliaus cuntinuadamein e lai sballunar aval crappa e greppa. Uals ein vegni vits ni schigiai vi cumpletamein. Il nivel dall’aua en nos lags artificials, nos reservuars d’energia, ei bass. E quei gest il mument ch’ei va pei ziep cun nossas ulteriuras fontaunas d’energia. Ovras atomaras vulan ni ston calar da producir electricitad ed ils Russ siaran la spina da gas viers vest. Ton ch’in tema ei ussa omnipresents: igl unviern proxim stuein nus quintar cun ina munconza d’energia. Quella munconza pusseivla smanatscha da privar nus da cumadeivladads che nus vein strusch, ni schizun mai, mess en dubi. Entuorn entuorn appelleschan las autoritads da serestrenscher. Da calar da sfarlatar energia, da viver cun mied e mesira. Da far ina duscha tievgia, enstagl da semetter en ina bognera caulda. Da metter in uvierchel silla cazzetta duront cuschinar e da buca schar arder cazzolas dapertutanavon. Nus, disai da haver tut il necessari e dapli, stergein il nas. Stuein nus tuttenina haver schliata cunscienzia per posta da metter en funcziun la maschina da lavar resti e quella da lavar la vischala? Fuss la pli biala! Cu nus vein la casa pleina cun maschinas ed apparaturas e besclas da contact. Tonaton savess ei ussa midar canzun, che nus sehaneien ni buc. Sch’ei vegn adaquella che nus stuein propi spargnar energia, eisi matei strusch fatg mo cun trer en dus pullovers e soccas da launa e star a garnugl. Mo cun metter d’in maun in ton da nos gadgets, quels apparatets ed apparatuns che s’emplunan en nossas casadas e che paran indispensabels. Malgrad ch’ei fan pauc auter che puorla. Ei savess maneivel dar midadas pli radicalas. Memia bia installaziuns ed apparats e maschinas che diregian nies mintgagi, dependan da current electric. Buca mo scaldaments e cazzolas, la platta da cuschinar, il furnel, frestgeras e glatscheras, era mintga computer e telefonin, nua che ton sco tut ei arcunau e mess en salv, funcziuna mo sche nus vein electricitad. Da trens e dad auters mieds da transport gnanc da discuorer. Sche l’energia ei lu propi scarsa, vegn ina consequenza a clamar l’autra. Ton che jeu entscheivel a panzar. Viver cun mied e mesira e desister d’ina cumadeivladad ni l’autra ei ina, fa tuttavia buca donn. Mender eisi, sche la munconza d’energia spedescha nus anavos en gis dagitg vargai. Co dein nus lu damogn d’in mument a l’auter? Viver senz’electricitad ed aua currenta po esser attractiv duront in pèr jamnas da vacanzas, per in temps limitau. Ferton ins sa, ch’ins astga beingleiti turnar a casa e semetter sut la duscha. Cargar il telefonin e puspei communicar cul rest dil mund. Far tscheina tut senza stuer far uadels e silsuenter tener fiug entiras piazas, sinaquei che la pulenta coigi. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Il suveran dalla vischnaunca da Trun ha acceptau la dumengia vargada ina lescha che scamonda explicit da montar cameras da selvaschinas el spazi public. Exnum necessaris ei in tal scamond communal buc. Gia la protecziun da datas lubescha buca las traplas fotograficas egl intschess ch’ei accessibels alla publicitad. Per regla ein las cameras montadas vid pégns e fotografeschan automaticamein sch’in animal selvadi seschlueta sperasvi. Per la survigilonza da catscha ein quellas cameras ni traplas fotograficas fetg impurtontas, sco quei ch’il schef digl Uffeci da catscha e pesca, Adrian Arquint tradescha. «Gest per survigilar ils trieps da lufs e saver nua ch’els semovan ein quellas cameras in grond agid.» Denton buca sulet ils survigiladers da catscha drovan cameras automaticas, adina dapli persunas privatas monteschan talas traplas. Per regla setracta ei da catschadurs che plazzeschan las cameras per s’informar nua e tgei selvaschinas sesanflan e semovan el territori da catscha. Illegal el spazi public Tenor las explicaziuns digl incumbensau, cantunal per la protecziun da datas, Thomas Casanova ei la caussa clara: «Montar cameras automaticas el spazi public ei illegal.» El ei gia s’exprimius en caussa cameras da selvaschinas en siu rapport annual 2021 ed ha confirmau la situaziun viers la FMR. «Las cameras fotografeschan ni filmeschan buca sulet animals selvadis, mobein era persunas che semovan tras uaul e cuntrada.» Seigien quei viandonts ni persunas ch’enqueran bulius ni auters. «Il dretg da quellas persunas da buca vegnir fotografadas e documentadas el spazi public ei da valetar pli aults ch’ils basegns dils catschadurs ch’exequeschan in hobbi.» Auter sepresenta la situaziun per la survigilonza da catscha. «Per la survigilonza ha la lescha scaffiu in’exepziun che lubescha da montar cameras.» Thomas Casanova fa attent che la survigilonza da catscha stoppi denton era risguardar las reglas d’arcunar e duvrar datas. Adrian Arquint confirmescha las explicaziuns digl incumbensader cantunal per la protecziun da datas. «Mintgina da nossas cameras da selvaschinas ei marcada cun ina numera da telefon.» Aschia sa mintga persuna contactar il survigilader che ha montau la camera. «Sche persunas ein fotografadas da nossas cameras stizzein nus las fotografias avon ch’acunar ils documents en nossa banca da datas.» Trun scamonda Il suveran da Trun ha acceptau la dumengia vargada la nova lescha da polizia che scamonda explicit las traplas fotograficas sigl intschess public dalla vischnaunca. El messadi da votaziun regorda la vischnaunca medemamein alla protecziun da datas che lubeschi buca da montar cameras da selvaschina. Exnum necessaris ei in tal scamond communal buc, gi Thomas Casanova. «Igl ei sco da metter aunc si la tschenta allas caultschas.» Ina certa capientscha ha igl incumbensader cantunal viers la vischnaunca che stipulescha il scamond ella lescha da polizia. «Per la vischnaunca eis ei aschia pli sempel da far valer il scamond.» A Thomas Casanova ein neginas autras vischnauncas enconuschentas che han stipulau in tal scamond ella lescha communala. «Normalmein regleschan las vischnauncas plitost la survigilonza da video el spazi public.» Exnum necessari ei era quei buc, sco Thomas Casanova tradescha. «La protecziun da datas reglescha era quei aspect.» Tenor il messadi da votaziun dalla vischnaunca da Trun ei la survigilonza da catscha deliberada dil scamond. La vischnaunca pretenda denton dalla survigilonza da schar lubir las traplas fotograficas. Adrian Arquint ei buca segirs sche la vischnaunca sa pretender quei dalla survigilonza. «In bien contact cun las instanzas communalas ei denton d’avantatg per nus.» Dapil cameras Ch’ei dat adina dapli cameras da selvaschina han era ils survigiladers da catscha encurschiu. «Intervegnir savein nus denton sulet duront il temps da catscha», gi Adrian Arquint. Las cameras da selvaschina ein sapientivamein definadas per mied illegal dad ir a catscha.» Per il temps ordeifer la catscha han in e scadin la pusseivladad d’intervegnir, sco quei che Thomas Casanova gi. «Mintga persuna sa pretender che la trapla fotografica el spazi public ch’ei buca vegnida montada dalla survigilonza da catscha vegni allontanada.» Empau pli sempel va quei ussa ella vischnaunca da Trun.

«Concentrar las forzas» ei la devisa per duas uniuns samaritanas ella Foppa. Las uniuns samaritanas han ina liunga tradiziun en Svizra. Gl’onn 1888 han ins fundau ad Olten la Ligia svizra dils Samaritans. Gl’impuls haveva l’armada dau cun sias truppas sanitaras. Finamira eis ei stau da promover gl’agid a sesez. Oravontut en regiuns periferas ha quell’organisaziun prestau quels 134 onns vargai nundumbreivels survetschs a blessai e malsauns. «In Samaritan el senn da Samaritans Svizra presta voluntariamein agid a blessai e malsauns, senza mirar silla persuna», definescha l’uniun tetgala. Dapi uonn senumna ella «Samaritans Svizra», la radunonza naziunala ha approbau ina revisiun generala dils statuts. Dall’associaziun cantunala dils Samaritans grischuns fan 46 uniuns localas e regiunalas part. Parallelamein cul grond svilup el sanitaresser, cun clom d’urgenza sanitar, spitals, salvament cun helicopter, pumpiers e salvament stradal ei il diember d’uniuns sereducius ils davos decennis cuntinuadamein. Malgrad quei progress han las uniuns samaritanas piars nuot da lur muntada. Anzi, ellas han gudignau impurtonza ella cadeina digl agid d’urgenza. Adina puspei prestan uniuns samaritanas survetsch da pichet per occurrenzas grondas. Seigi quei agl Open Air Lumnezia, ni alla fiasta d’affons a Laax, ni ad autras fiastas ed manifestaziuns, ein samaritanas e samaritans semtgai e sil post. Era pil perfecziunament persunal e pigl emprem tractament sanitar en famiglia ein ils cuors ed ils exercezis che las uniuns porschan da grond néz. A Flem, Laax e Falera ein treis uniuns activas sin cuorta distanza. Duas da quellas vulan concentrar lur forzas. Ils 6 d’october ei ina radunonza extraordinaria a Falera. Commembras e commembers dallas uniuns samaritanas da Falera e Laax han da prender posiziun tier in contract da fusiun. Sche la radunonza approbescha quel, munta quei che las duas uniuns vischinas s’uneschien. Sebasond silla discussiun e conclus dalla radunonza extraordinaria suonda gest suenter la radunonza generala dall’uniun fusiunada.(fmr/abc)

Sonda ein commembras e commembers dall’uniun Pro Flem Cassons s’entupai alla 13avla radunonza generala. La pli gronda uniun da Flem vul cuntinuar sias activitads. Il motiv ei ch’il Flem Express ei projectaus «mo» tochen Ils Cugns, e buca sil Fil da Cassons. Augustin Beeli/FMR «Aunc mai ha la suprastonza saviu far sias activitads e ses pensums en ina atmosfera schi lucca sco duront quei onn da gestiun», ha il president Arno Krucker, scret el rapport annual. Alla radunonza generala da sonda vargada ha el repetiu quei, la suprastonza dall’uniun sappi sefidar che la finamira principala dall’uniun seigi sin buna via, ha Krucker puntuau. L’uniun Pro Flem Cassons (PFC) ha anflau ina relaziun lucca ed emperneivla culla suprastonza communala da Flem. Il president communal Martin Hug ei lu era staus presents alla radunonza generala. Buca tuts circa 1800 commembers dall’uniun ein separticipai alla sentupada annuala. Dapi ch’ina gruppa d’iniziants ha fundau il settember 2009 l’uniun, ha la radunonza giu da s’occupar cuntinuadamein cul problem central, la munconza d’ina colligiaziun direct da Flem sil Fil da Cassons. La cabina dalla pendiculara, cuort avon ch'il helicopter ha sgulau naven ella, ils 7-6-2018 Suprastonts vulan calar En siu rapport annual ha Arno Krucker numnau ils fatgs actuals: Il project dil Flem Express ha entschiet il zercladur. Il plan da termins dalla gruppa Arena Alva preveda d’inaugurar il december 2024 la davosa etappa dalla pendiculara nova. Aunc in onn avon vegn la secziun Flem-Foppa-Stargels aviarta. Quei era ina dallas finamiras essenzialas dalla PFC. «Suenter in liung e stentus vi e neu savein nus ussa ch’il territori Foppa/Spalegna gudogna, el ha in enorm potenzial da svilup», ha il president declarau. All’urna ha il pievel da Flem approbau il matg per quei intent in credit per la cumpra dalla casa dil club da skis. Turissem e politica vulan revaletar Foppa sco center niev per sport, famiglias e temps liber. En siu rapport ha la suprastonza dalla PFC tschentau la damonda sch’ei drovi insumma aunc l’uniun. La risposta ha ella dau sezza: «Ei resta la via carpusa naven dad Ils Cugns tochen sil Fil da Cassons, quei ch’ei cumbinau cun in project e cun contractivas», ha il president declarau. Intensivas discussiuns internas hagien menau alla conclusiun ch’ins vegli observar il svilup. Pertgei la pendiculara Flem Express fineschi sin Ils Cugns – e buca sil Fil da Cassons. Sil conto bancar che l’uniun PFC meina per contonscher quei punct spetgan bunamein 800'000 francs, precis 792'089 francs ein deponi per sustener e contribuir per quei intent. Igl ei in conto bancar ch’ei exclus dalla contabilitad dall’uniun, ils daners dils numerus sponsurs e benefacturs ein reservai e ligiai vid la finamira. Arno Krucker ed il vicepresident Roger Langhi han annunziau lur demissiun silla radunonza generala 2023. Tochen lu speran els da saver surdar il tgamun ad ina squadra nova e motivada. L’uniun beneventa gl’entir svilup denter Crap da Flem e Nagens. Ins insista denton tuttina sin ina senda che meina naven dils Cugns sil Fil da Cassons. Las finanzas lubeschan ed intimeschan da far quei. Il december vargau ha la PFC ediu ina broschura commemorativa per la pendiculara Flem-Cassons che ha existiu 60 onns. Ella broschura s’expriman numerus adherents da quei menaschi turistic legendar. Per producir il stampat ha la PFC investau bien 25'400 francs. Actualmein – suenter quell’expensa – muossa la bilanza dall’uniun aunc adina ina facultad da 173'583 francs. La davosa cabina vegn sgulada naven, gl'access sil Fil da Cassons ei definitivamein historia.

Arnold Spescha e Hans Caprez el Ringel: Damaun vendergis, ils 30 da settember 2022, envida la Cuminonza romontscha da Trin ad ina sera culturala. Ela sala dil Ringel ein sentupadas cun persunalitads ch’ein seprofiladas cun lur lavur e lur activitads el center Igl ei duas persunas romontschas ch’ein s’engaschadas biars onns en diversas direcziuns. Hans Caprez, carschius si a Castrisch, prelegia historias da sia veta, cunzun da sia affonza e giuventetgna. Gl’anteriur schurnalist dil Beobachter ha giu pli tard ina veta varionta. Dapi il temps dil seminari enconuscha el gl’auter autur. Arnold Spescha prelegia poesias ord sias ovras «Ei dat ils muments da pass lev» ed «Ei catscha dis». Era quella persunalitad ston ins buca presentar. Arnold Spescha ha giu ina via professiunala nuotameins interessanta, cun bia lavur e variaziun tochen oz. Gl’accumpignament musical dalla sera culturala el Ringel a Trin procura Christina Riesch, pedagoga da musica e cantadura oriunda da Trin. Suenter las prelecziuns ed il program musical envida la Cuminonza romontscha da Trin da seser in’uriala e guder la cumpignia. La sera da prelecziun el Ringel a Trin ei vendergis, ils 30-9-2022, allas 19.30. In e scadin da lunsch e damaneivel ei envidaus a quella scuntrada romontscha a Trin.

Ier ha la claustra da Glion communicau ch’il cussegl general hagi decidiu da sedeliberar digl gl’anteriur bein puril Albertushof. La claustra ha surdau l’incarica da vender l’immobiglia ad in biro indigen. Igl ei in vast cumplex cun casas, clavaus, nuegls e remisas. «Ussa eis ei definitivamein aschia. Nus essan sedecididas da vender quei areal», conferma sora Annemarie Müller en discuors culla FMR. La priura dalla claustra da Glion fa allusiun alla communicaziun da medias ch’ella ha tarmess ier endamaun. «Il cussegl general ha fixau en sia strategia a liunga vesta da vender tuttas immobiglias che surveschan buca directamein al habitar dallas soras», ha ella scret en quella. Il menaschi puril dalla claustra ei quasi il «filet», il meglier toc, dallas immobiglias claustralas. Tochen il 2003 han las soras manischau sezzas quei bein agricol. Gl’areal s’extenda naven dalla via da Ruschein encunter vest e cumpeglia ina surfatscha da 14'166 m2. Quella includa la casa d’ina famiglia ed ella vischinonza la casa da treis famiglias. In grond gagliner, in nuegl da pors cun scrinaria, in grond clavau e diversas remisas s’audan tier la medema parcella. Prioritad: garantir la pensiun allas soras La casa principala digl Albertushof «Nus essan interessadas da vender tut en in toc», declara la priura. La finamira dalla fundaziun sco proprietaria eis ei da garantir a liunga vesta l’existenza dalla claustra. La fundaziun claustrala exista il zercladur 2021. Tochen lu era la claustra dallas soras dominicanas organisada giuridicamein sco uniun. «L’uniun exista vinavon, la fundaziun denton finanziescha il futur dalla cuminonza», explichescha la priura generala. L’uniun – el senn giuridic – possedi il funs agricol, pia era la parcella digl Albertushof, e la fundaziun las ulteriuras immobiglias, declara ella. Sora Annemarie Müller ei buca mo priura generala, mobein era presidenta dil cussegl da fundaziun. Sco ella gi el discuors culla FMR ei il temps arrivaus ch’ins sto sedistaccar d’objects che surveschan buca direct al scopo dalla fundaziun. «Intent dalla fundaziun eis ei da finanziar la veta monastica e l’activitad apostolica dallas soras dominicanas da Glion. Plinavon duei ella garantir la pensiun e la tgira dallas soras tochen la mort», declara sora Annemarie. Quei pretenda ils mieds finanzials necessaris. Albertushof furneva tut Conform al principi monastic, ei era la claustra da Glion stada bunamein 140 onns autoproveditura. Gl’Albertushof furneva tutta vivonda che claustra, spital e scola duvravan, ils products da latg, legums e truffels, mèl d’aviuls, fretgs e must, ovs, garnezi, carn ed era fluras.Duront quels onns han las soras dominicanas da Glion giu gronda influenza ella veta sociala da Glion e contuorn. Ellas han luvrau egl apostolat, ein s’engaschadas el spital, en scola ed en pleivs. Quels temps ein vargai. Il diember da soras ch’ein ella casa materna a Glion lubescha buca pli da surprender incaricas ordeifer. Ils pensums actuals interns pretendan grondas unfrendas finanzialas. Perquei eis ei clar che la vendita dil menaschi puril gida ussa autruisa alla claustra e sia casa materna. Il recav dalla vendita drovan las soras per finanziar lur veta, e buca per specular. Il cussegl general ha surdau la vendita digl Albertushof ad in biro indigen. Quel vegn a publicar l’offerta ils proxims gis. Cunquei finescha in ulteriur capetel ella historia dalla congregaziun da Glion. Quella ha entschiet 1865 cura ch’il spiritual Gion Fidel Depuoz ha fundau el quatier da Sontga Clau ina cuminonza religiusa cun spital annex. Gl’onn 2015 han las soras festivau il giubileum da 150 onns. Igl ei stau il mument da ponderar la strategia dil futur. Tgei schabegia cun scola mercantila? Ina damonda resta aviarta: Sedistacca la claustra era dils baghetgs digl anteriur institut s. Giusep e dalla Scola Vinavon? Era quels baghetgs surveschan el futur buca pli al scopo direct, ni dalla claustra ni dalla fundaziun. La priura generala Annemarie Müller rispunda: «Il contract culla Regiun Surselva scada aunc buca oz e damaun. Era leu essan nus vidlunder d’encurir sligiaziuns.» Sora Annemarie renda attent ch’il tract da scola seigi colligiaus directamein culla Casa Sentupada e culla claustra, perquei seigi ina midada da maun pil mument buca en discussiun. L’anteriura scola da puras e gl’anteriur institut s. Giusep dalla soras da Glion dattan dapi biars onns suttetg allas differentas scolas dil Center da formaziun Surselva. La Conferenza dils presidents dalla Regiun Surselva ha decidiu da dislocar il menaschi el baghetg niev dalla staziun che vegn aviarts sil pli baul en quater onns.(fmr/abc)

La primavera vargada ha il menaschi dalla claustra da Glion organisau ina fiera da plugls sil bein puril Albertushof. Ei ha fatg la pareta ch’ei seigi gl’emprem pass per sedistaccar da quell’immobiglia. Sin damonda directa dalla FMR haveva la claustra dementau lezza gada ils plans d’ina vendita. Las speculaziuns en quei connex han buca calau. Da principi havevan ellas entschiet gia il 2015, cu il davos migiur digl Albertushof ha visau il contract culla claustra. Ussa eis ei realitad: las soras vendan quei areal. Ils temps ein semidai e las soras drovan buca pli funs e beins entuorn la claustra. Ina gronda surfatscha da varga sis hectaras funs agricol sper e sur gl’Albertushof ha la claustra vendiu onn vargau. Igl ei stau ina buna caschun per in pur indigen. Il prezi ch’in cultivader paga ozilgi per funs, en in liug spundiv, ei favureivel e buca da cumparegliar cun tal ch’ins paga en zona da baghegiar. Ussa vegn ina surfatscha da varga 14’000 m2 cun divers baghetgs, curtgins ed orts silla fiera d’immobiglias. Vender in tal object ei lucrativ ed ins sa mo specular dil prezi. Ins sto esser realistics, pertgei l’entira parcella ei attribuida alla zona d’agricultura. Aschia sereduceschan las queidas d’eventuals speculants. In object da rendita sa gl’Albertushof pia strusch daventar. Ins sto sedumandar tgi che savess prestar da cumprar la parcella entira ed entratga? Quei fuss quasi ina miracla. Forsa ch’ina instituziun cun intent social ha zanua reservas ed ina bun’idea? Giu la Bassa dat ei avunda talas. Eventuals investurs che vulan baghegiar habitaziuns per indigens s’annunzian forsa. Talas habitaziuns han ins denton baghegiau ils davos onns detgavunda a Glion. Allas soras da Glion pon ins cuir il meglier recav pusseivel. Duront decennis han ellas gidau, manischau, giu quitau, instruiu ed organisau. Bia bien han ellas prestau. Ussa ston ellas mirar per sesezzas. Ellas drovan ils mieds finanzials per garantir alla cuminonza la pensiun. Ins pudess era cuir ch’igl Albertushof manteness in toc da sia missiun ed intenziun oriunda. Mo tgi sa prestar l’entira «petta» cun casas, clavaus e nuegls? Donn eis ei che la claustra ha vendiu pér avon in onn e miez tut il funs circumdont.

Las interpresas, il maun public e diversas instituziuns pondereschan nua e co spargnar energia. La Confederaziun para da vuler decretar ina temperatura maximala da 19 grads per stanzas, l’administraziun cantunala seconcentrescha sin 20 grads. E luvrar da casa anora vegn danovamein tematisau, quella ga per spargnar energia. Il cantun ha communicau la gievgia vargada co el vul reducir en duas fasas il diever d’energia per silmeins 15 %. Inaga cun sbassar las temperaturas els biros sin maximalmein 20 grads, reducir l’illuminaziun ni era limitar da duvrar ils ascensurs. Luvrar da casa anora per spargnar energia daventa novissimamein in tema buca sulet tier l’administraziun cantunala. Sco quei che diversas medias svizras annunzian pondereschan pliras interpresas d’introducir igl aschinumnau «homeoffice». Demai ch’il dacasa ei tuttina scaldaus san ils emploiai luvrar ton sco pusseivel dall’atgna stiva anora. Il cantun elavura scenaris aunc pli severs per spargnar energia tier l’administraziun cantunala sch’ei fa da basegns. Quei per sustener la populaziun e l’economia duront ina fasa da scartezia d’energia. La Confederaziun da sia vart discutescha, tenor informaziuns dil Tages Anzeiger, da decretar via ordinaziun ina temperatura maximala per stanzas da 19 grads. Decretar ei ina caussa, la damonda co quella temperatura maximala vegn lu survigilada ei aunc buca rispundida. Sportivs 19 grads Ch’il maun public ha ina certa responsabldad dad ir cun in bien exempel ordavon, da quei ei il canzlist dalla vischnaunca da Mustér, Andri Hendry pertscharts. «Nus discutein il gliendisdis proxim scenaris e pusseivladads da spargnar sin palancau communal.» Els biros dall’administraziun communala da Mustér ei il termometer actualmein sefermaus sin 22 grads. Il canzlist vesa, els 19 grads discutai momentan dalla Confederaziun per temperatura maximala, ina limita detg sportiva. «Natiralmein ch’ins sa trer en in pullover duront luvrar.» Emperneivla ei la temperatura da 19 grads per persunas che sesan duront la lavur buc exnum. «Ina tala limita maximala pertuccass lu era la scola.» Spazi da spargnar energia vesa era il canzlist da Mustér. «Secapescha che nos computers ston esser sclaus cumplet sche nus bandunein il biro la sera.» El cass dall’administraziun communala da Mustér ei il respargn d’energia cun sbassar la temperatura buc ual aschi gronds. Igl edifeci ei colligiaus cun il scaldament sin distanza dalla Recal SA che vegn spisgentaus cun lenna. Diltuttafatg senza current funcziuna denton era quei sistem buc. Ils ascensurs el focus «Definitiv memia bass per nus.» La menadra dil Dacasa Val Lumnezia, Ruth Lichtensteiger valetescha las temperaturas minimalas da 19 ni 20 grads discutadas per stanzas ord la vesta dalla casa da vegls ed attempai. Actualmein ei il Dacasa Lumnezia scaldaus sin denter 22 e 24 grads. «Ei dat persunas attempadas che gin d’haver freid aunc cun 24 grads.» Il Dacasa Val Lumnezia vegn scaldaus cun pellets ed cun calira dalla tiara, aschinumnada geotermica. «Nies arcun da pellets ei emplenius entochen sum e quei tonscha entochen viaden el schaner.» La geotermia da sia vart drova electricitad per transferir il cauld dalla tiara ella casa da tgira e da vegls. Ruth Lichtensteiger examinescha actualmein autras fontaunas da spargnar. «L’illuminaziun da notg vegn gia ussa sclausa la sera dallas 10.00.» L’illuminaziun da Nadal el Dacasa Val Lumnezia vegn uonn ad esser in bienton pli mudesta. «Spargnar san ins era via nos dus ascensurs.» Ton emploiadas ed emploiai sco ils visitaders smaccan beinduras domadus ascensurs, era sch’els drovan sulet in. «Ils ascensurs drovan dabia current.» Impurtont, tenor la menadra dil Dacasa Lumnezia: «Informar collaboraturas e collaboraturs sco ils visitaders.» Scaldar cun gas La casa da medias a Curaa che dat suttetg allas redacziuns centralas da RTR sco era dalla FMR retrai gas dall’interpresa da provediment d’energia dil marcau da Cuera. Erwin Ardüser fa part alla gruppa dalla SRG che sefatschenta cun las sfidas actualas dil provediment d’energia. «Nus essan en contact cun nies furnitur da gas.» Da leu vegn confirmau da furnir gas aschiditg che la pusseivladad da retrer gas ei dada. «Dapli sa era nies furnitur buca dir pil mument.» Erwin Ardüser conferma che la SRG e cun ella RTR sedrezzi tenor las premissas da cantun e Confederaziun. «Aschia che nus sbassein las temperaturas dallas stanzas da luvrar entochen sin 20 grads.» Per l’interpresa da medias ei l’energia da scaldar sulet ina pintga part dall’energia ch’ella drova per emetter radio, televisiun ed online. Plirs scenaris ha la SRG elavurau per mantener siu survetsch public era sch’il current vegn scarts. «Tier quels divers scenaris appartegn era il homeoffice.» Entochen ch’igl ei aschi lunsch ha RTR sclaus diversas maschinas da café e per exempel ils aultplidaders ch’emettan las emissiuns live ordvart dalla casa RTR sin via. Era cheu vala il credo: «Daguot e daguot fan puoz.»

Questa stad ha la Casa melna a Flem aviert ina nova exposiziun. Quella sededichescha alla casa-lenn tipica svizra: il chalet. Sin treis alzadas san ins s’approfundar al mitos da quei object. Aposta per l’exposiziun han ins mess «geranis» sils parsiels dallas finiastras. Tgei ch’in chalet ei sa mintgin: Ina casa-lenn cun tetg lad, cun mugrins en construcziun da travs, avon finiastra decorada cun geranis. Biars disqualificheschan il chalet sco kitsch, sco cultura da baghegiar nostalgica ed affonila. Tgi che viseta l’exposiziun ella Casa melna a Flem vegn era confruntaus cun quei maletg ch’ins po haver dil chalet. En scadin cass eis ei in object che sa leventar discussiuns. Gest quella porscha la Casa melna a Flem. Carmen Gasser Derungs e Christina Horisberger han concepiu in’exposiziun che focusescha il chalet da tuttas varts. In "chalet", la Casa Melna a Flem. Ella ha retschiert geranis avon las finiastras. La casa ord il catalog da Glion L’architecta e la docenta d’art han curatau l’exposiziun cul tetel «Mythos Chalet – Sehnsucht, Kitsch und Baukultur». Sin treis alzadas san ins emprender d’enconuscher gl’object ch’ins enconuscha atgnamein. Per nus Svizzers ei il chalet plitost in product da massa ed ord vesta dall’architectura buca enorm interessant. El plaunterren presenta l’exposiziun il kitsch. Naven dil pign souvenir dils kiosks, miniaturas da casas-lenn, casas d’utschals, scatlas da musica, la rucla da veider cul chalet ella bischa, uras en fuorma da chalet. Il chalet, gl’object dil desideri, commercialisaus e stilisaus, il pign, carin e nostalgic. Ils Asiats tuornan aunc oz a casa cun tals souvenirs – che vegnan produci ell’Asia. L’exposiziun presenta en exponats, tun e maletg quella vart. Da principi fussen las casas tipicas da Tarcisi Maissen era «chalets». Negliu anflan ins ellas. Persuenter in catalog dall’anteriura «Chaletfabrik Bündner Oberland» da Glion. Ils onns trenta tochen tschunconta ha quella firma giu grond success, ils chalets sursilvans ord il catalog sevendevan quasi «sco paunins frestgs». Quei menaschi era sespecialisaus sill’industria da chalets e mava cun ses scrinaris e lennaris per l’entira Svizra. Igl era dil reminent buca la suletta fabrica da chalets ch’ei deva da quei temps. Il chalet era schic Sco quei che l’exposiziun presenta, ha il renum dil chalet svizzer entschiet cull’exposiziun naziunala a Genevra 1896, sin quei suenter l’exposiziun mundiala 1900 a Paris. Dapertut, sin tuts continents, vulevan ins habitar en ina tala casa-lenn carina. Ins ha tratg il connex cun tradiziun, scharm, constanza, natira. L’industrialisaziun che haveva entschiet entuorn 1840 ha purtau lavur e gudogn, aschia che biars han garegiau in chalet svizzer. Negin che ha mess en damonda l’architectura standardisada e copiada, in chalet era semplamein schic ed en moda. Il chalet sco tip da casa ha negin inventau. Igl ei ina copia dalla casa tradiziunala ch’ins baghegia dapi tschentaners ellas Alps. Pia buca mo en Svizra. Il bien num da nossa tiara ha denton giu influenza sil stil folcloristic ch’ei sederasaus. Ella tiarza alzada presenta l’exposiziun ils «novs» tips da chalet. Architects han seschau inspirar dalla moda da baghegiar da pli baul. Construir cun lenn, far il stric tradiziunal, ei e resta caussa dil gust. Tgi che ha bugen lenn, selai aunc oz trer dalla tempra d’in «chalet». Aschia visetan era studentas e students d’architectura stediamein l’exposiziun actuala ella Casa Melna. Ella dat perdetga pil lenn che survescha sco material da construcziun per casas tradiziunalas e modernas. Il chalet ei el center, all'exposiziun ella Casa Melna. Daco ha in chalet atgnamein num «chalet»? Ch’igl ei in plaid franzos sa mintgin. Quel ha anflau la via els vocabularis ed el lungatg sco auters, per exempel biro, hotel, trottoir, coiffeur, chauffeur eav. Tgei ch’in chalet ei sa lu era mintgin. Per romontsch eis ei ina casetta, ina tegia. Daco ch’il plaid «chalet» ha survegniu tala popularitad deriva – aschia informescha il Lexicon historic svizzer – dil scribent, filosof e pedagog Jean-Jacques Rousseau. Naschius 1712 a Genevra, ha quel giu pli tard gronda influenza silla veta sociala, sin cultura e politica, buca mo dalla Frontscha, mobein dall’entira Europa. Cun sias publicaziuns ed activitads ha el dau in stausch 1789 alla Revoluziun franzosa. Rousseau ei morts 1778, el ruaussa el renomau Panthéon a Paris. En in da ses romans ha el fatg allusiun al tip da casa dallas muntognas svizras. El cudisch «Julie ou la Nouvelle Heloïse» ei quella casetta, il «chalet», stada el center. Igl ei daventau il sinonim per ina casa-lenn tipica dalla Svizra.

Gabriel Alig, naschius 1925, ha scret ina biografia en fuorma d’in cudisch da varga 160 paginas. Il settember 2021 ei gl’um da 96 onns staus sil Péz Terri. El davos capetel dil cudisch scriva il senior, ch’ei naschius e carschius si entadem la Lumnezia, da quella episoda da sia veta. «Atgnamein era ei miu intent dad ir per la davosa gada sil Péz Terri cun 95 onns», tradescha gl’autur silla pagina 163 dil cudisch. Attempai da quella vegliadetgna han per ordinari autras prioritads. Els prendan mintga gi co ei vegn, gaudan las visetas, tgi ch’ei aunc «en gamba» fa ina cuorta spassegiada, forsa tras il zulèr dalla casa da vegls ni zanua sin via planiva. Ir naven dil Plaun la Greina melli meters siado, reiver tras il Tgamin, storta dretg e storta seniester tochen sin 3147 m s.m. pretenda zaiadad, in bien cor ed in bien flad. Gabriel Alig haveva priu la finamira d’ascender il Péz Terri. La corona cun sias prescripziuns e cundiziuns hagi fatg in gries streh tras il plan pil 95avel, scriva gl’um dall’annada 1925. In onn pli tard, ils 14 da settember 2021, cun 96 onns, eis el staus sil péz che dominescha la Lumnezia. Adina puspei bardigliau Da vegnir vegls aschia, da tala buna constituziun corporala, siemia beinenqual. Sin pagina 142 dil cudisch «Gestern war nicht heute – ier era buca oz» lai Gabriel Alig valer ch’el fuss buca pli en veta senza il sustegn medicinal. Siu solver consisti dapi onns da floccas d’aveina, jogurt e nuschs muladas, mischedau cun izuns racoltai sez. Culinaricamein seigi el buca in nasfin, resumescha gl’um da 97 onns. Nundumbreivlas turas ha el fatg en sia veta. En 13 capetels e numerus sutcapetels raquenta el da biaras. El ei ius sia entira veta si e giu, ha bardigliau, adina puspei, tochen oz. Adina ha ei tratg el si dalla Bassa. «Siado els cuolms», puntuescha el els texts ch’el ha scret. Sper la famiglia, la clamada da guardiacunfin, gl’alpinissem, catscha e sittar han lavurs manualas occupau el. Gl’emprem capetel dedichescha el a sia affonza e giuventetgna. Ils onns 20 tochen la fin dalla Secunda uiara mundiala ha el passentau en Lumnezia. Variaziun ha il senior ch’ei naschius e carschius si a Vrin pilver giu. El cudisch constatesch’ins quei. La gronda part dil text ha gl’autur scret en lungatg tudestg. Cun sia dunna Käthi ed ils siat affons ha el viviu per gronda part giu la Bassa. Mo da 1960 tochen 1968 ei il guardiacunfin staus staziunaus a Santa Maria en Val Müstair. Ils dus affons pli gronds havevan entschiet la scola e discurrevan romontsch. Lu ei Gabriel Alig sedecidius da midar sin in auter post. Ei s’udeva tiel destin d’in funcziunari uniformau da bardigliar d’in liug a l’auter. La famiglia Alig-Reichlin ei ida ad Oberriet ella Val dil Rein. Lu ei il guardiacunfin vegnius a St. Margrethen, la famiglia ha habitau el vitg vischinont da Thal. Gabriel Alig, sco giuven guardiacunfin a Steig/Liechtenstein Cuntrabandists e guardiacunfins Detagliadamein descriva gl’autur dil svilup e progress che ha accumpignau sia generaziun. El sa dalla zoppina che era rutta ora 1939 ell’Alp Suraua. Ed el ha aunc adina el tgau co ei tunava cu il muvel dallas alps Blengias e Diesrut trottavan tras il vitg. Seivs da pertgirar cun apparats electrics deva ei buc e la paga ch’ins survegneva devan ins giu al bab. El capetel da sia lavur san ins s’avischinar alla relaziun denter cuntrabandists e guardiacunfins. Ins intervegn da cass schabegiai sils cunfins, suenter la Secunda uiara mundiala. Il ligiom cun siu vitg nativ po haver teniu frestg Gabriel Alig. Gl’onn 1983 eis el vegnius cun sia dunna dil Rein siado. Ils davos siat onns avon la pensiun ha el midau dil survetsch uniformau ell’administraziun dalla Guardia da cunfin. A Cuera era el pli datier da Vrin. Ils numerus rapports e las reminiscenzas entscheivan leu e calan cull’ascensiun dil Péz Terri avon in onn. Gabriel Alig, annada 1925, cil settember 2019, culs presidents communals da Sumvitg e Lumnezia, Armin Candinas e Duri Blumenthal.