Al Grischun mancan las medias ed ils medis da chasa. Dals 120 medis e medias ch’èn organisads en la Rait grischuna da medias e medis da chasa han passa la mesadad dapli che 55 onns. L’Uniun grischuna da las medias e dals medis da chasa è ussa vidlonder da crear in concept per meglierar las cundiziuns da lavur – tranter auter datti in project da pilot en Surselva. Las cifras da l’Uniun grischuna dals medis da chasa mussan il problem nair sin alv. Da 120 medias e medis da chasa èn 90 en la vegliadetg­na da varga 50 onns. 64 medias u medis han passa 55 onns e 13 medias e medis che lavuran anc èn gia 65 onns u pli vegls. Mo pressapauc ina quarta da tut las medias e dals medis da chasa che pratitgeschan actualmain en il Grischun èn pli giuvens che 50 onns. La stgarsezza da medis da chasa saja in pro­blem che concernia l’entira Svizra, di Marc Tomaschett, il mainagestiun da l’Uniun da medias e medis dal Grischun, a la FMR: «Il problem supplementar che nus avain en il Grischun è che noss chantun cun sias 150 valladas è fitg spazius ed ils viadis d’in lieu a l’auter èn per las medias ed il medis da chasa parzialmain fitg lungs e stentus.» Ils motivs èn clers Tenor Marc Tomaschett ha la Svizra manchentà gia avant onns da scolar avunda medias e medis. Ins haja perfin implementà en l’access per il studi l’uschenumnà «numerus clausus» che saja ina restricziun d’admissiun a la facultad da medischina da las universitads svizras. «Quellas medias e medis che concludan a la fin finala il studi da medischina cun success na vulan dentant betg daventar medias u medis da chasa. La raschun: els na veglian betg lavurar sulets e na ve­glian betg lavurar sur sasez.» Ultra da quai di Marc Tomaschett che la lavur da la media e dal medi da chasa saja cumbinada cun servetschs d’urgenza e cun temps da servetsch detg irregulars. Marc Tomaschett: «Cler, la media u il medi da chasa po serrar sia pratica. Ma tge far, sch’ina pazienta u in pazient stat tuttenina avant porta cun mal il venter? Ti na pos betg trametter davent tia pazienta u tes pazient.» Uschia prefereschian bleras medias e medis giuvens da lavurar en in ospital, nua ch’els hajan servetschs reglads e regulars, uschia Marc Tomaschett. Il chantun Grischun ha reagì a la digren da las medias e dals medis da chasa. Ensemen cun l’Ospital chantunal e cun l’uniun da medis ha il Grischun elavurà in cumpendi professiunal (curriculum) per medis da chasa. Uschia duessan las giuvnas medias ed ils giuvens medis ve­gnir manads sin la via da medis da chasa. La lavur sto daventar pli attractiva Pli paucs medis ch’i dat en ina regiun e pli bleras fins d’emna cun servetsch da pichet ch’i dat per la singula media e per il singul medi da chasa. Sco quai ch’il mainagestiun dals medis da chasa grischuns di, na vegnian ils servetschs da pichet betg indemnisads dal Chantun u da la vischnanca da domicil dal medi. Marc Tomaschett: «Novissimamain datti dentant exempels da vischnancas grischunas che sustegnan in nov medi da chasa per exempel cun al gidar da tschertgar ina plazza da bajegiar u per exempel er cun affittar localitads da pratica per in pretsch pli favuraivel. Quai è gia in fitg bun pass.» Project da pilot en Surselva L’Uniun grischuna da medis e medias è actualmain vidlonder da sviluppar in concept cun in nov model da pichet per las medias ed ils medis da chasa. L’idea da quel concept è che tut las medias ed ils medis d’ina entira regiun e l’ospital regiunal da quella regiun collavureschian per il servetsch da pichet da las fins d’emna e dals firads. Vul dir che las medias ed ils medis da la regiun tschertgan ina soluziun per il pichet cun ils medis da l’ospital regiunal. Mintga media e mintga medi da chasa prestass tenor quest model intginas fins d’emna da pichet en ina pratica integrada en l’ospital regiunal. Quai purtass sut il stritg a tuttas e tuts dapli temp liber durant fins d’emna. In ulteriur avantatg fiss che l’ambulanza è en la vischinanza e po vegnir duvrada en cas d’urgenza. Tenor il gestiunari da l’Uniun da medias e medis dal Grischun chaschunass quest model ina pitschna digren da qualitad per pazientas e pazients che vivan lunsch davent da l’ospital. Marc Tomaschett: «Sche nus vulain avair in medi da chasa durant tschintg dis per emna en nossa vischinanza stuain nus prender en cumpra d’ir in pau pli lunsch tar in medi la fin da l’emna u sur firads.» In project da pilot tenor quest model vegnia a dar proximamain en Surselva – tranter ils medis da chasa da Sedrun fin Laax, da la Lumnezia e la Val Stussavgia e da l’Ospital regiunal Surselva. La mancanza sa fa valair – era tar ils medis da chasa Las cifras èn evidentas: ils proxims onns vegnan a mancar en il Grischun medis da chasa. L’Uniun grischuna da medias e medis vul perquai render pli attractiva la professiun, gist er ora en las valladas. E l’uniun propaghescha models da cooperaziun. Martin Gabriel/FMR Las medias ed ils medis da chasa en il Grischun daventan adina pli rars. Quai è in fatg ch’è da declerar cun pliras raschuns. L’emprim motiv per la mancanza da medis da chasa è tenor Marc Tomaschett da l’Uniun grischun da medias e medis ch’ins haja tralaschà durant onns da recrutar dapli medias e medis a las universitads svizras. Ina gronda part da las medias u dals medis che cumenzian oz lur carriera professiunala na veglian betg exnum lavurar sco media u sco medi da chasa, causa cundiziuns da lavur detg pretensiusas (pichet). In proxim motiv per la stgarsezza da medis da chasa è da declerar cun il fatg che passa la mesadad dals medis da chasa en il Grischun èn da la vegliadetgna 55+. I dat perfin 13 medias u medis che fissan atgnamain pensiunads, che lavuran però anc adina. I dat ussa stentas per midar la situaziun, tranter auter cun raits da medis che collavuran tar il servetsch da pichet ubain cun vischnancas che porschan cundiziuns attractivas per installar ina pratica da medi. Marc Tomaschett: «I dat vischnancas grischunas che sustegnan in nov medi per exempel cun affitar localitads per in pretsch pli favuraivel.»

Benevol Grischun, il post d’intermediaziun da lavur voluntara, ha undrà cun il Prix Benevol il Repair Café, in project da voluntarias e voluntaris en la citad da Cuira. Ma er l’Uniun Staziun Lavin e la gruppa d’agid «Solidaritad cun l’Ucraina» a Mustér èn vegnidas undradas. Sonda passada, trais dis avant il Di internaziunal da las voluntarias e dals voluntaris, ha Benevol Grischun, il post spezialisà e d’intermediaziun per la lavur voluntara, surdà per l'otgavla giada il Prix Benevol Grischun. Quel otgavel premi va al Repair Café, in’uniun fundada l’onn 2019. Igl è in’instituziun da 15 persunas voluntaras che repareschan en in café gratuitamain objects da tut il gener – a Cuira a la Gäuggelistrasse. En questa maniera sustegnia il Café in tractament persistent da l’ambient e promovia ina cultura da reparar chaussas, scriva Benevol Grischun en ina communicaziun da medias. Premis per prestaziuns voluntaras Benevol è in’organisaziun nunguvernamentala ed in post d’intermediaziun per lavur voluntara da tut gener. Ella vegn presidiada actualmain da Markus Feltscher. Mintg’onn surdat ella il Prix Benevol Grischun per prestaziuns voluntaras e gratuitas excellentas en il Grischun. Il Repair Café Cuira gudogna en la categoria «Persistenza». Ma questa sonda passada ha l’organisaziun Benevol surdà en la Scola auta spezialisada dal Grischun a Cuira era anc premis da renconuschientscha ed in premi spezial. In premi da renconuschientscha va a l’Uniun Staziun Lavin en la categoria «Innovaziun». L’uniun exista dapi 15 onns e maina mintgamai durant la stad in bistro ed organisescha arranschaments culturals. L’uniun haja cuntanschì dad «enritgir e dar vita a la val muntagnarda» – uschia Benevol. Da Cuira a Mustér Era il circul da lavur da dunnas da la Baselgia refurmada Cuira è vegnì undrà cun in premi da renconuschientscha en la categoria «Colliaziun». Quel circul exista gia dapi ils onns tschuncanta, nua che var 12 voluntarias sa scuntran en il Center Comander per far cuminaivlamain lavurs a maun e per zambregiar chaussas creativas. Quellas vegnan vendidas a favur dad instituziuns d’utilitad publica en Svizra. In premi spezial da Benevol va a Mustèr, a la gruppa d’agid «Solidaritad cun l'Ucraina» a Mustér. La gruppa haja organisà alloschis, rimnà daners ed accumpagnà las fugitivas ed ils fugitivs, scriva Benevol en la communicaziun. Curt suenter l’invasiun russa en l’Ucraina haja la gruppa pudì organisar aifer curt temp in refugi per 20 famiglias e per 40 uffants. Er sch’il sistem d’alloschis saja vegnì midà en il fratemp dal chantun Grischun, sajan trais fami­glias a la fin restadas Mustér. (cdm/rtr/fmr) Da Lavin, Mustér e Cuira – tut las victuras ed ils victurs ch’èn vegnids undrads questa sonda a Cuira cun in dals premis da l’organisaziun Benevol Grischun. Ils voluntaris dal Repair Café a Cuira tar la surdada dal premi Benevol Grischun.

Il president dal cussegl grond Tarcisius Caviezel na vul betg esser in pessimist. «Nus na das-tgain tuttina betg ignorar las crisas actualas.» Quai ha il president dal Cussegl grond menziunà glindesdi passà a chaschun dal pled d’avertura da la sessiun da december. El ha pledentà la bellezza aura da stad ed atun che fetschia plaunsieu quitads. «Aura da stad il november è in pau inquietant.» Ed inquietantas èn para anc autras crisas sco la pandemia, la guerra en l’Europa, la mancanza d’energia, l’inflaziun, ed auter pli. «Jau hai in pau il sentiment ch’ils set onns maghers hajan cumenzà.» Per il president dal Cussegl grond èsi temp da sa fatschentar tranter auter cun novs concepts e da sa posiziunar da nov. El ha dovrà il term «Midada dal temp» e ditg che que-stas midadas dal temp na sa restrenschian betg sulet sin la guerra en la Ucraina e l’abilitad da sa defender da las naziuns europeicas. «Las midadas pertutgan era nossa tenuta vers la midada dal clima e vers autras chaussas che fan la parita dad esser segiras.» Tarcisius Caviezel è da l’avis che la societad stoppia sa midar. «Nus duvrain in nov patratgar e novs concepts.» Ed il president dal Cussegl grond ha avertì ch’i fetschia da basegns da sa mover e far pass pli gronds. «E nus stuain ponderar bain co impunder nossas resursas stgarsas.» Il president dal parlament grischun è da l’opiniun ch’il chantun Grischun haja gia chattà la via vers pass pli gronds. «Nossas ponderaziuns tar il return a tschep da las ovras electricas è il resultat dad ina midada dal temp en noss patratgar.» Tarcisius Caviezel e dentant persvadì ch’i dovria anc dapli. En quel connex ha el era pledentà il record mundial da la Viafier retica cun ses pli lung tren dal mund sin in binari stretg. «Quai è bler dapli che sulet ina sgnocca da reclama.» El vesa questa acziun sco impuls per l’entira interpresa. «Ina sfida per la logistica, per la tecnica e per tuttas emploiadas ed emploiads.» Tenor il president dal Cussegl grond ha l’equipa da la Viafier retica cuntanschì communablamain ina gronda finamira. Sumegliantas sfidas vesa Tarcisius Caviezel per il Cussegl grond. «Igl è mes giavisch concret che nus sajan abels qua en quella sala da vinavant far gronds pass e da stgaffir novs concepts e dad instradar novaziuns, forsa en ina cadenza pli gronda.» Betg tralaschà ha il president dal cussegl grond da gratular al novelegì president dal Cussegl naziunal Martin Candinas per sia onuraivla elecziun. (fmr/ac)

Ils servetschs digitals a favur da la lingua rumantscha èn vegnids tematisads il glindesdi passà en la debatta parlamentara dal program annual 2023 dal chantun Grischun. Il deputà Kevin Brunold (AdC, Foppa) ha formulà sia dumonda per rumantsch e re­tschavì ina resposta rumantscha. Il Cussegl grond ha cumenzà il glindesdi passà la sessiun dal december cun la debatta dal program annual 2023 dal chantun Grischun. Deputadas e deputads han formulà diversas dumondas che pertutgan ils puncts principals da la lavur guvernamentala da l’onn proxim. La transfurmaziun digitala dal chantun Grischun e ina impurtanta part da la strategia da la Regenza e tar questa strategia appartegnan era ils servetschs digitals a favur da la lingua ruman­tscha. Il deputà Kevin Brunold (AdC, Foppa) ha punctuà la necessitad da servetschs digitals per exempel da translaziun per la lingua rumantscha. Kevin Brunold ha vulì savair co che la Regenza veglia promover questa digitalisaziun e tgi che saja responsabel tar l’administraziun per questa fa-tschenta. Sia dumonda ha Kevin Brunold formulà per rumantsch e gist retschavì la resposta dal cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini er per rumantsch. «Malgrà ch’il servetsch da la translaziun simultana n’è anc betg installà.» Il cusseglier guvernativ ha pledentà las diversas pussaivladads che la digitalisaziun porschia da translatar texts rumantschs, ni era explicaziuns a bucca. El ha regurdà ad ina scuntrada da l’Uffizi federal da cultura cun ils responsabels da ses departament e cun la Lia Rumantscha che saja sa fatschentada cun la tematica. En quell’occasiun hajan ins decidì da surlaschar il timun en chaussa digitalisaziun rumantscha a la Lia Rumantscha: «In pensum che la Lia Rumantscha ha gia en connex cun la cunvegna da prestaziun cun il Chantun.»

As regurdais vus forsa anc dals gronds placats che pendevan avant onns en il Grischun rumantsch? Sin quels placats era ina fotografia dad in miradur, cumbinà cun il citat sursilvan: «Jeu vegn polier». Igl era il temp avant il rumantsch grischun ed in tal placat sursilvan pendeva il principi dals onns ‘80 era amez Müstair, sin ina baracca d’ina grond’interpresa da bajegiar. E gea, in tempet era mes siemi professiunal (forsa pervi dal placat) da daventar miradur e lura polier. Ma tge ha quai da far cun quest tip? – Il placat dal polier era sa chapescha ina re­clama da la Societad d’impressaris dal Grischun. La finamira: recrutar persunal, era persunal rumantsch. Sch’ils impressaris grischuns fan anc adina placats per poliers rumantschs na sai jau betg. Ma la societad fa insatge auter en lingua rumantscha che resta zuppà a bleras e blers. Ella edescha onn per onn trais pitschnas revistas cun il num «Das Magazin der Bündner Baumeister». Quel magazin tudestg datti en furma da print ubain direct sin la homepage da la societad. Il particular è però: La tematica principala da mintga magazin vegn translatada era per rumantsch e per talian – e mess a disposiziun via QR-code u directamain sin la pagina d’internet. Cler, la Societad d’impressaris dal Grischun na vegn betg ad avair milliuns da clics sin quels artitgels talians e rumantschs. Però tgi sa, forsa che in u l’auter lectur u lectura sa lascha persvader da questa trilinguitad – che duess atgnamain esser normala era per autras associaziuns grischunas. E forsa che in u l’auter lectur u lectura di puspè: «Jeu vegn polier!» – Il persunal qualifitgà è gea fitg retscher­tgà, er il persunal rumantsch. Il magazin da la Societad d'impressaris dal Grischun

Il Cussegl dal public ha prendì cumià da la presidenta Carmen Dedual – ad ella succeda il Surmiran Patric Collet ch’era vegnì elegì en quel uffizi da la radunanza generala 2022 da la SRG.R a Savognin. En l’ultima seduta da l’onn ha il cussegl discutà e valità il podcast «Ils dus da nus» e la purschida «Play Festas». Plinavant fa Mèn Candreia da nov part a quest gremi ch’accumpogna la lavur dad RTR. L’ultima seduta dal Cussegl da public (CDP) da l’onn 2022 è er gist stada l’ultima seduta per la presidenta dal gremi, per Carmen Dedual. Ella ha abditgà per la fin da l’onn, sco che la SRG.R, la societad purtadra da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, scriva en ina communicaziun a las medias. Carmen Dedual è stada diesch onns en il CDP, ils ultims dus onns sco presidenta. Sin ses post succeda er in Surmiran, numnadamain Patric Collet, il qual era gia commenber dal cussegl. Per remplazzar Carmen Dedual en il gremi, fa da nov Mèn Candreia da Stierva part dal CDP. Il mument resta anc in ulteriur sez en il gremi vacant. «Ils dus da nus» – in podcast per la giuventetgna En sia sesida ha il CDP discutà e valità tranter auter il podcast «Ils dus da nus». I sa tracta dad in format da discurs tranter ils dus moderaturs Elias Tsoutsaios e Marcus Petendi. Els discurran da temas actuals, observaziuns dal mintgadi, ma er da lur agen svilup, in discurs cundì cun autoironia. Il CDP ha gì gust da tadlar ils differents podcasts, bain savend ch’els sa drizzan ad in public pli giuven. Intgins commembers dal CDP n’hajan betg propi vis ina plivalur en quests discurs, fertant che auters hajan tadlà cun interess, scriva la SRG.R. Il schefredactur dad RTR, Flavio Bundi, haja prendì posiziun en la sesida e manegià ch’il podcast haja bun success tar ina generaziun tranter 18 enfin 35 onns. Ina purschida per amis da chant e musica Sco proxim punct da program ha il CDP discutà la purschida da «Play Festas». I sa tracta da var 1000 registraziuns da chors e musicas instrumentalas a festas chantunalas e districtualas. Tut quel «material» è da chattar online. Il CDP valitescha la collecziun sco in’impurtanta purschida per persunas interessadas al chant ed a la musica, e sa chapescha er per persunas che han fatg part a las festas. La survista cronologica saja buna, ins stoppia dentant tschertgar enfin giudim la pagina da rtr.ch per chattar il «Play Festas». Sco punct critic vesa il CDP la schelta dals concerts che vegnan registrads. Qua possia forsa dar malaveglia tranter las furmaziuns da chors u musicas, scriva la SRG.R. Il Cussegl dal public sa cumpona per regla da 15 persunas ed è in gremi consultativ independent ch’accumpogna la lavur da program dad RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Il Cussegl dal public sa raduna per regla quatter giadas ad onn, discutescha e valitescha. (cdm/fmr) Trais Surmirans reunids – Patric Collet, il nov president dal Cussegl dal public, Carmen Dedual, la presidenta partenta, e Vincent Augustin, il president da la SRG.R.

Ils 8 da november 2022 è vegnì sajettà in luf-mastgel da plirs onns dal triep dal Beverin sin il territori da la vischnanca da Val Stussavgia. L’analisa genetica da l’animal ha mussà ch’i sa tracta dal luf M92, l’animal-bab dal triep. Cun sajettar il luf-bab M92 – in luf che ha chaschunà gronds donns – è terminada la regulaziun dal triep dal Beverin permessa da l’Uffizi federal d’ambient (UFAM). Il monitoring n’ha purtà fin ussa nagins indizis che l’organisaziun sociala dal triep saja sa midada tras quai. Diesch dis suenter la sajettada dal luf-bab han ins pudì cumprovar a maun d’ina trapla fotografica, ch’in luf creschì, presumtivamain il luf-mamma F37, e sis lufs giuvens da quest onn eran en gir cuminaivlamain sin la Muntogna da Schons. Cun questa observaziun po il chantun ultra da quai ademplir la cundiziun da l’UFAM da documentar cun cumprovas controllablas, ch’il triep ha survegnì almain sis chagniels quest onn. Il svilup dal triep dal Beverin vegn observà vinavant, sche pussaivel vegn in luf dal triep equipà cun in emettur da GPS. Sajettà il luf-bab dal triep da Moesola empè d’in luf giuven Ils 9 d’october 2022 ha la surveglianza da chatscha sajettà in luf dal triep da Moesola sin il territori communal da Valragn. L’analisa genetica ha mussà, ch’i na sa tracta betg d’in luf giuven, mabain dal luf-bab dal triep. Questa sajettada n’era betg cuntegnida en la permissiun da l’UFAM. La surveglianza da chatscha è procedida cun quità ed ha sajettà il luf cun l’intenziun d’observar il dretg. Il luf è turnà – en accumpagnament d’in ulteriur luf – enavos tar ina nursa stgarpada il di avant. Tge consequenzas che la sajettada dal luf-bab ha sin il triep da Moesola, n’è – sco tar il triep dal Beverin – betg previsibel. Ils resultats genetics laschan dentant supponer fitg, ch’il luf-mastgel M297, che na tutgava oriundamain betg tar il triep da Moesola, era s’unì cun il triep apparentamain gia avant ch’il luf-bab è vegnì sajettà. L’Uffizi federal d’ambient è infurmà L’Uffizi da chatscha e pestga è en contact cun l’UFAM. Sco proxims pass vegnan las enconuschientschas da las observaziuns dal triep dal Beverin communitgadas periodicamain, e la sajettada dal luf dal triep da Moesola vegn documentada confurm a l’urden. (cdm/fmr)

Bainbaud èsi uschenavant: Dis da festa, dis da dul­tscharias, dis da baiver e man­giar. Tuttavia betg in temp che jau less manchentar. E tuttina, curt suenter la davos’emna da l’onn sa mussan ils «putgads» spertamain vi da l’agen corp. Il pli tard, sch’ins va suenter Bumaun sin la stadaira. Perquai mes tip dad oz – per ussa, durant e suenter ils dis da festa: il «plankpad». Il «plankpad» è ina aissa per tegnair la ballantscha – quasi in urdain d’equiliber. Ins sa sa basar cun la bra­tscha sin l’aissa per far «planks». Dal reminent, far «planks» è in dals megliers exercizis cun la paisa da l’agen corp, per trenar l’entir corp ed ina gronda part da la musculatura: Las spatlas, il tgil, il pèz, la coissa e las tarscholas dal schanugl. «Planks» san ins era far be sin il plaun u sin ina matta da yoga, gea. Il grond avantatg dal «plankpad» è dentant ch’ins stò supplementarmain anc tegnair la ballantscha/l’equiliber. Damai in trenament cumplet. Plinavant san ins perfin telechar­giar in’app dal «plankpad» e plazzar il telefonin sin l’aissa. L’app porscha differents exercizis, mussa sch’ins perda la ballantscha. Ed ins sa perfin dar gieus cun far ils «planks». Propi ina buna chaussa, cumbinar il trenament cun giugar, u betg? Plinavant san ins era far diever da l’aissa sin pe – sco «balanceboard». Trenar cun il «plankpad» san ins a chasa, per exempel avant u suenter la lavur – in curt trenament, dentant cun grond effect. Uschia ch’ins sa lura era durant ils dis da festa dir senza nauscha conscienza: «In segund toc turta, per plaschair!» Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’exposiziun annuala è il pli impurtant forum da l’art contemporan en il Grischun. Quest onn en envidads 39 artistas ed artists da mussar lur ovras en il bajetg d’engrondiment dal Museum d’art grischun. La vernissascha ha lieu sonda, ils 10 da december 2022 a las 17.00. Gist suenter il bainvegni mussa Ines Marita Schärer a las 18.00 sia lecture-performance «Immer an den Rändern» (excitation). L’entrada è libra, in’annunzia n’è betg necessaria. (cdm/fmr)

Baiver aua da spina è il pli commod ch’i dat per emplenir il corp cun liquid necessari. Jau mezza hai la disa da baiver in pau aua da spina mintga giada ch’jau vom sin tualetta. Cura che quai è da notg, lura struvegel jau la spina in pau vers sanester, e voilà: L’aua vegn ora in pau tievia, betg ma svegliond cun il schoc da fradur. Uschia poss jau baiver anc bler dapli, l’aua dal boiler maina ina tscherta buntad en la gula, jau sai durmir vinavant. Almain è schubra mia conscienza, ins sto gea baiver avunda. Baiver avunda. Quai è il dogma da sanadad d’ozendi. I prendan dapertut nua ch’i van lur buttiglia da pet, i baivan en il tren, durant la sesida, spetgond il bus en citad, durant scriver lur mails al computer. Sin turas alpinas portani in u dus u trais liters liquid en lur satgados, cumbain ch’i vessan forsa paisa avunda cun tschinta da raiver, chapellina, zappunet, charpellas e tut l’auter hardumbel da metal. Ideal fissi, hai jau legì insacuras en in «Ratgeber» da sanadad, da baiver mintga di trais u quatter liters aua u té… Trais liters. N’è quai betg in pau exagerà? Jau mezza, faschend quai, fiss persa totalmain, giond a pè spontanamain intginas uras e senza mes gutter obligatoric? E tge luxus! Quants carstgauns sin il mund fissan leds da chattar in liter mintg adi, enstagl be in mez liter? Durant in trekking tras la Sahara avevan nus emprais da baiver nagut durant il di (u tut il pli in mez liter sin via), da baiver dentant bler la saira e la damaun marvegl. Quella regla hai jau mantegnì fin ussa e stun bain cun ella. Cun mia aua da spina. Aua da spina. Sche jau sun en visita tar insatgi e vuless in magiel aua, vegn quella savens offerida or dad ina gronda buttiglia cumprada, pia aua minerala cun u senza gas. Ed jau stoss insister fermamain per retschaiver l’aua «simpla». Aua simpla. En nossa famiglia baivan tuts, er uffants e biadis, aua da spina. Be mes consort di savens: «Aua è per la biestga, betg per la glieud!». – Ma tge baiva el? Sirup cun aua da spina! Pertge na vegni betg bavì dapli aua da spina? Enstagl da strair a chasa kilos e kilos dad aua or dad x–in lieu enconuschent, saja quai Henniez, Eptingen u Razén? L’aua da spina custa bler pli pauc ed è avant maun en mintga cuschina e tualetta, er sin via. Vitgs e martgads èn obligads da laschar controllar regularmain lur aua, e quai custa. Pertge n’aprezziain nus betg dapli noss’aua da spina? Propi è quai uschia dapertut ed en l’entir’Europa. Quantas sorts d’aua cun la tempra dal sulom local hai jau gia bavì durant mes viadis? – Ina ritgezza enorma! Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner, columnista FMR

Davent da dumengia proxima cursescha la Viafier Retica en il tact da mes’ura tranter Cuira e Tusaun. Gievgia han il chantun Grischun, la Viafier retica e las interpresas AutoDaPosta e Bus locals infurmà davart las novaziuns en connex cun la midada d’urari dals 11 da december 2022. La Viafier Retica vul optimar la colliaziun cun il Grischun Central cun il tact da mes’ura tranter Cuira e Tusaun. E quai mintga di davent da la damaun da las 7.00 enfin la saira a las 20.00. «Cuira vegn pli datiers, nus daventain pli svelts», ha ditg Hans-Andrea Fontana, il president da la Conferenza da presidentas e presidents da la Regiun Viamala. Quai haja sa chapescha er consequenzas positivas per intginas lingias d’autos da posta en la regiun che introduceschian medemamain il tact da mes’ura cun la midada d’urari. Era autras regiuns profiteschan Roger Walser, il manader dal servetsch da clientella da l’interpresa AutosDaPosta Ost, ha enumerà las novaziuns en l’urari dals autos da ­posta e las consequenzas positivas per giasts ed indigens. En il territori da l’Arena Alva duai la purschida da bus tranter Flem e Falera vegnir schlargiada. Il medem vala per las lingias da bus Samignun e Sursaissa. In schlargiament da la purschida datti er per las vischnancas da Domat, Favugn e Trimmis. Tenor il directur da la Viafier retica, Renato Fasciati, ferma il tren vers la Surselva da nov a Domat. Plinavant vegnan dus quartiers da Domat (Domat sid e Vial) colliads cun lingias dal Bus da Cuira. Ils lieus d’aglomeraziun Trimmis e Favugn survegnan colliaziuns pli frequentas per Cuira. Il «malheur» cun l’ICE Las fins d’emna ed ils firads circulescha l’InterCity tranter Turitg e Cuira en il tact da mes’ura. Plinavant datti las fins d’emna dus pèrs da trens InterCity che han ina colliaziun directa per Berna, Losanna e Genevra. Mancar manca vinavant la colliaziun cun l’ICE en Germania. Sco quai ch’il directur dalla Viafier retica, Renato Fasciati ha ditg a la FMR, deploreschia el fitg ch’ils trens svelts da ICE na vegnian betg pli fin a Cuira en consequenza dals blers retards en Germania. «Per nus fissan ils ICE impurtants pervia dals blers giasts da vacanzas.» Novaziun sin il tschancun tranter Landquart e San Murezzan Ina novaziun datti sin il tschancun da viafier tranter Landquart e San Murezzan, respectivamain tranter Landquart e Tavau, cun trens dubels cun enfin quatter cumposiziuns da Capricorns che pon vegnir spartids dad in en dus trens e puspè vegnir unids ad in tren. L’avantatg da la spartida u colliaziun a Claustra è ch’il giast na sto betg pli midar il tren per ir a San Murezzan u a Tavau. «La coordinaziun è il pli impurtant» En occasiun da l’infurmaziun da medias davart la midada d’urari ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli sco manader dal Departament chantunal da mobilitad menziunà ch’il traffic public haja ils ultims onns augmentà fitg la qualitad ­d’abitar, da lavurar e da far vacanzas en il Grischun. FMR : Tge dovri anc per ch’il traffic public en il Grischun daventia aunc pli ­attractiv? Mario Cavigelli: Jau sun persvas che la qualitad giavischada da noss traffic public vegnia cuntanschida cun ina coordinaziun optimala tranter ils differents meds da transport. Las frequenzas dals autos da posta, trens e bus locals ston vegnir coordinadas. In segund factur per cuntanscher la qualitad optimala è ina purschida d’uraris che piglia resguard tant sin ils indigens sco era sin ils giasts da vacanzas. Qua èsi da star permanentamain vidlonder ed adattar. Ed il terz punct è ina buna colliaziun dal Grischun cun la Bassa e perfin cun l’exteriur. Vus menziunais las bunas colliaziuns cun la Bassa. Qua manca l’ICE che purtava ils giasts da la Germania directamain en il Grischun? Gea, cler. Igl è da deplorar che l’ICE na vegn actualmain betg fin a Cuira. Tar noss martgà turistic appartegnan cunzunt la Germania dal Sid, dentant era la Svizra. Omaduas regiuns portan blers giasts, ma nus na dastgain betg emblidar noss giasts svizzers. Igl è da sperar ch’i reusseschia a la Viafier da la Germania d’optimar sia punctualitad e da puspè transportar noss giasts da la Germania fin a Cuira. Ha il traffic public dal Grischun ina pli gronda impurtanza per ils turists u per il traffic d’indigens? Omadus gruppas èn impurtantas. Per ils indigens stuess’ins perfin anc pudair colliar meglier Cuira cun ils lieus centrals dal Grischun. Quai pudess’ins cuntanscher cun ina viafier sperta (Viafier S), sco quai ch’i dat er en auters centers. Per planisar a pli lunga vista èsi stà fitg impurtant che la revisiun da la lescha chantunala davart il traffic public è vegnida approvada. Quai dat nov spazi per il svilup futur dal traffic public dal Grischun. Dapli trens e bus il 2023 La regenza grischuna promova il traffic public cun la finamira che trens, autos da posta e bus locals e regiunals vegnian puspè ­duvrads sco avant la pandemia. Martin Gabriel/FMR En occasiun da la preschentaziun dal nov urari gievgia a Tusaun ha l’Uffizi chantunal da traffic infurmà ch’il dumber da passagieras e passagiers dal traffic public saja quest onn puspè creschì sur il nivel da l’onn 2019. Medemamain sajan ils basegns da las passagieras e dals passagiers sa midads. En il temp liber vegni viagià dapli cun il traffic public. Quai ha manà la stad ad in record per las interpresas da transport. Per consequenza extenda il chantun Grischun cun la midada d'urari dals 11 da december 2022 la purschida dal traffic public. Il tact da mes’ura per la regiun Viamala La Viafier Retica vul optimar las colliaziuns cun il Grischun Central cun il tact da mes’ura tranter Cuira e Tusaun, e quei mintga di davent da la damaun da las 7.00 enfin la saira a las 20.00. Per Hans-Andrea Fontana, il president da la Conferenza da presidentas e presidents da la Regiun Viamala, è quai in grond success: «Cun il tact da mes’ura tranter Cuira e Tusaun vegn in dals pli gronds giavischs da la Regiun Viamala ademplì.» Il tact da mes’ura datti davent dals 11 da december 2022 sin differentas lingias d‘autos da posta. Ils vehichels impurtonts dal traffic public grischun - igl auto da posta ed il tren Capricorn Els han preschentà las novaziuns d’urari: (da san.) Roger Walser (AutoDaPosta), Mario Cavigelli (cusseglier guvernativ) e Renato Fasciati (Viafier retica) a la staziun da Tusaun.

Questa dumengia è ì en vigur il nov urari dal traffic pu­blic. Sco rapportà enturn ed enturn datti era en il Grischun dapli colliaziuns e sin singuls trajects perfin in tact da mes’ura. Damai è tut picobello, pudess ins pensar. Però attenziun! – Co statti cun la punctualitad da trens e postas? En Svizra vala gea la punctualitad quasi sco virtid, sco DNA helvetica. Sch’in Svizzer u ina Svizra spetga sin il perrun, lura na s’interessescha el betg per il tact da mes’ura, el vul savair sch’il tren è punctual! Perquai datti ussa ina pagina d’internet che porscha satisfacziun a mintga expert svizzer en dumondas da punctualitad dal traffic public. La pagina sa numna «pünktlichkeit.ch». Geabain, quai datti propi! E quella pagina emprova dad analisar quant punctuals che trens e bus èn stads ils davos trais dis, las davosas emnas e perfin il davos onn. La pagina «pünktlichkeit.ch» analisescha datas d’uraris e da viadis effectivs da las interpresas da traffic public ed ella visualisescha tut quellas datas sin ina carta svizra. Uschia ves’ins p.ex. ch’ils trens da la Viafier retica (VR) èn per regla plitost main punctuals che quels da la VFF. Sin l’entir traject da la VR è da vesair che surtut il traject da l’Alvra – davent da Casti enfin Bever – ha da cumbatter cun retards. Per la paja èn ils trens si e giu da la Surselva detg punctuals! Insumma, la pagina «pünktlichkeit.ch» vegn administrada da vart privata ed ella era vegnida creada avant var tschintg onns sco lavur da studi a la Scol’auta spezialisada da Berna. Cler, atgnamain èsi ina narradad dad analisar uschè acribicamain la punctualitad dal traffic public. Ma igl è ina narradad divertenta e fitg tipica per la Svizra. Perquai bun divertiment e bel passatemp cun «pünktlichkeit.ch». Di per di dat la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. L'ura da la staziun da Biel/Bienna.

Quests dis ha la Lia Rumantscha scrit ora la plazza per in nov secretari general u ina nova secretaria generala, suenter che Diego Deplazes ha demissiunà quest atun. L’inserat è detg sumegliant a quel d’avant dus onns, schegea ch’il presidi aveva mess en vista da vulair midar il profil dal post. RTR ha discurrì cun la co-presidenta Urezza Famos. Avant dus mais ha Diego Deplazes annunzià ch’el sa retiria sco secretari general da la Lia Rumantscha (LR). En quel mument n’avevan las duas co-presidentas Urezza Famos e Gianna Luzio anc betg vulì tradir cun tge profil che la LR va en tschertga dad ina successura u d’in successur da Diego Deplazes. Urezza Famos aveva dentant ditg avant dus mais: «Nus pudain dir ina chaussa, numnadamain che nus na vegnin betg a far copy paste cun l’inserat da la plazza da Diego Deplazes, mabain nus vegnin ad elavurar in nov profil.» Per far quai veglia la Lia incumbensar ina gruppa da lavur – uschia la co-presidenta lezza giada. Quests dis ha la LR entant publitgà l’inserat per la plazza. Sa midà è dentant detg pauc vi dal text, sch’ins cumpareglia l’inserat actual cun l’inserat d’avant dus onns, cura ch’il post era d’occupar la davosa giada. Da nov è anc vegnì agiuntà il «tschaffen (...) als svilup da l’organisaziun» e la «transfurmaziun digitala». Suenter la publicaziun dal nov inserat ha Urezza Famos declerà envers RTR las intenziuns da la LR co che l’organisaziun vuless recrutar ina nova secretaria u in nov secretari general. RTR: Vus avais incumbensà ina gruppa da lavur che sa fatschenta cun la tschertga d’in/a nov/a secretari/a. Tge ha quella gruppa fatg concret? Urezza Famos: Quella gruppa da trais persunas ha da s’occupar da chattar, evaluar, preparar e proponer las candidaturas, per la fin laschar decider la suprastanza da la LR tgi che vegn a surprender il post da secretari u secretaria generala. Sch’ins cumpareglia ils dus inserats per il post, quel d’avant dus onns e quel actual, lura dat en egl ch’i na dat betg grondas midadas. N’è l’inserat nov damai betg bunamain ina copia? Pitschnas midadas pon avair mintgatant in grond effect per in’interpresa. Nus avain ussa integrà che nus tschertgain insatgi ch’ha propi l’abilitad en connex cun il svilup dad ina gestiun, nus avain integrà la transfurmaziun, nus giavischain abilitads per il marketing e nus giavischain in sensori per las gruppas che nus avain ussa cun las novas pretensiuns che vegnan vers la LR, sco p.ex. en la diaspora. Èn quai ussa propi novas abilitads? U n’eran quai betg qualitads che anteriurs secretaris da la LR avevan er d’avair? Nus avain realisà che fitg bleras persunas associeschan la plazza da secretari u da secretaria generala cun ina persuna ch’ha d’avair in’auta cumpetenza linguistica. Ma quellas cumpetenzas avain nus en chasa. Diversas persunas din ch’ellas na sajan betg romanists u romanistas. Ed exact quai vulevan nus mussar cun quest inserat. Nus vulain avrir l’artg da las cumpetenzas e guardar tgi ch’ademplescha quellas cumpetenzas. Nus vulain avrir uschè lartg sco pussaivel per pussibilitar er a persunas che n’han forsa betg mo cumpetenzas linguisticas da s’interessar per la plazza. Na fissi betg stà pli simpel da scriver quai explicitamain uschia era en l’inserat? Jau pens che quai stettia era en l’inserat. Ins sto mo leger bain. Ma i dovra in pau interpretaziun. Mabain, in inserat è adina in inserat. E nus avain empruvà da mussar tge ch’i dovra tut – e tut quai cumpiglia quest inserat ed è visibel. Vus avais ditg – tranter auter era en la radunanza da delegads/as da la LR la fin d’october – che la «transfurmaziun» da la LR saja ina finamira per il proxim avegnir. Sch’ins guarda sin l’inserat, lura n’è la transfurmaziun dentant betg in grond tema. Quai che stat scrit è er la cooperaziun cun la suprastanza. E nus avessan il giavisch da far tschertas transfurmaziuns. Perquai è quai cuntegnì en l’inserat. I dovra insatgi che sa far «change-management». Quai fiss giavischà. Ina midada centrala dals dus inserats: Avant dus onns aveva la LR engaschà in biro professiunal (headhunter) per tschertgar activamain in/a secretari/a general/a. Ussa van las annunzias directamain tar Vus. Pertge questa midada? Nus essan da l’opiniun che la suprastanza haja glieud ch’ha sezza manà fatschentas, che ha experientschas cun emploiar persunal, nus enconuschain il meglier il profil che la LR dovra, nus avain glieud ch’accumpogna l’organisaziun sur blers onns. Quella cumposi­ziun en suprastanza ha manà a la conclusiun da betg vulair dar ora la recrutaziun. Nus faschain quai intern ed essan da l’idea da savair far quai gist uschè bain.» In biro professiunal giess era sez a la tschertga da persunas che fissan adattadas per il post. Giais Vus lura era activamain vers potenzials candidats u candidatas? Jau pens che mintgin da la suprastanza vegn a far quai, sch’el u ella enconuscha insatgi. Ubain che nus empruvain da motivar singulas persunas da s’annunziar per il post. En mintga cas tschertga la LR era activamain insatgi per questa plazza. Tge abilitads stuess tenor Vossa preferien­tscha avair in candidat u ina candidata? Quai stat scrit en l’inserat. Segir èsi ina sfida da chattar la persuna ch’ademplescha tut ils puncts. Ma quai vesain nus lura. Sche Vus stuessas però menziunar tgenins che fissan tenor Vus ils trais puncts ils pli impurtants? Mintgin da nus en la gruppa da lavur ed en suprastanza vegn a far sia valitaziun. Per finir vegni a dar in mix – cun in sistem da puncts che nus avain decis d’applitgar. Ma mes criteris principals na stattan betg en discussiun. Sin tgenins puncts guardais Vus? Segir vegn jau a guardar sin la cumpetenza da manar ina fatschenta da 22 emploiadas ed emploiads. I sto esser insatgi che ama la cultura rumantscha, insatgi ch’ha in’affinitad per quella, insatgi ch’ha gugent la lingua ruman­tscha, insatgi ch’è gugent tranter Rumantschas e Rumantschs ed als chapescha. I fiss bun sche quai fiss insatgi che va era gugent sur ils cunfins rumantschs ora. In da mes giavischs fiss era ina persuna ch’è ferma en il champ da marketing, perquai che la LR vuless daventar visibla cun sia lavur. Ed insatgi ch’ha in’affinitad digitala. Mia glista da giavischs è damai gronda e lunga... Datti insatgi che vegn d’ademplir tut quels puncts? Quai vegn ad esser la gronda dumonda. Nus sperain da chattar quella persuna. Quest’intervista è ina transcripziun da l’intervista audio cun Urezza Famos, realisada dad RTR. La versiun stampada è levamain scursanida. La versiun entira è d’udir sur quest QR-code. La Lia Rumantscha tschertga cun quest inserat, p.ex. en la Pagina da Surmeir, ina successura u in successur per il secretari general partent, Diego Deplazes.

Tge tensiun! Tge surpraisa! Jau manegel sa chapescha l’elecziun da Elisabeth Baume-Schneider en il Cussegl federal. Anc pli intensiva che l’elecziun sco tala è stada la discussiun da la represchentanza. Ils centers urbans èn trumpads ch’els n’èn betg pli represchentads. Per mai ha quest argument in pitschen sbagl; cler ch’igl è bun dad avair glieud en la regenza ch’enconuscha la realitad e che vegn or dal medem milieu sco la populaziun. Ma i tu­tga bain tar il profil dad ina cussegliera federala ch’ella na defenda betg mo ils agens interess e che ses orizont va sur quel da l’agen vitg or. Ed insumma, sch’ins argumentescha cun la represchentaziun ston ins constatar che grondas parts da la populaziun che viva en Svizra n’èn betg represchentadas en il Cussegl federal u insumma en ils parlaments da quest pajais. En mia realitad è la populaziun numnadamain bler pli eterogena. Tge èsi cun persunas cun in background da migraziun? En mes mintgadi sco magi­stra a Moosseedorf, en l’aglo­meraziun da Berna, fan quellas persunas ora ina part considerabla. Empè da discurrer sur da tgenin chantun ch’è represchentà e sche urban u rural, stuess ins forsa era puspè ina giada discussiunar a tgi che nus dain ils dretgs politics. Ils uffants che van a scola tar nus èn per la pli gronda part naschids en Svizra, era sche lur geniturs vegnan dal Cosovo, da la Macedonia, da l’Eritrea, da Sri Lanka u da la Croazia. La Svizra è lur patria. Enfin ch’igl è uschè lunsch cun lur dretgs politics exercitain nus a scola – en noss cussegls da scolaras e scolars. Jau main quel da las emprimas enfin terzas classas. Mias collegas han laschà tscherner mintgamai in delegà ed ina delegada en lur classas. Qua lur nums senza anonimisar perquai ch’i vala forsa la paina dals tegnair endament, sch’in bel di, in dad els avess dad esser sin il ticket per il Cussegl federal, per exempel l’onn 2062: Soliana, Nathan, Afrata, Nayanan, Milo, Noée, Merwyn, Amélie, Leno, Lui, Meyra ed Amy. I para bunamain sco sche mintga regiun dal mund fiss represchentada – en mintga cas datti in bun maletg da nossa scola. Suenter l’elecziun da la presidenta (Amy gudogna il cumbat) vai per ils temas ch’els vulan discussiunar: il problem cun ils giats dal quartier che vegnan sin plazza da scola memia bler rument enturn scola in grond crap sin plazza da scola Vi dals giats avessan ils pitschens magari plaschair, ma els chattan ch’ils uffants pli gronds sajan nauschs cun quels e perquai duvrain nus ina soluziun. Per eruir tgi che bitta mo per terra ils rests da sia marenda lessan els installar cameras. Ed il grond crap? Quel, in object d’art en sasez, sto simplamain davent, el disturba. Jau dun in pau la direc­ziun a las discussiuns per che nus vegnian tuttina anc tar soluziuns realisabla. A la fin èn tuts fitg cuntents sco che la runda da feedback mussa. «Nus pudain midar insatge!», di Nayanan, terza classa. Ed il pitschen Nathan, da l’emprima classa – el ha in pau spida veglia (u latg?) enturn la bucca – concluda: «Il cussegl da scolaras e scolars è cool, qua discurrin nus era sur da giats.» Quai numn’ins democrazia per in e min-tgin! Chatrina Josty

I dat vischnancas grischunas cun bunas finanzas e talas cun main bunas finanzas. In indicatur è l’autezza dal pe da taglia che vegn fixà en las vischnancas quests dis per l’onn 2023. Vischnancas cun pli paucas resursas finanzialas han in aut pe da taglia e retschaivan raps da la gulivaziun da finanzas dal chantun. Autras cun in bass pe da taglia èn pli bainstantas e contribueschan a la gulivaziun da finanzas. Actualmain pon tuttas vischnancas grischunas ademplir lur incumbensas principalas cun las differentas entradas ch’ellas han. Ina vischnanca po far dapli, in’autra damain investiziuns. L’autezza dal pe da taglia communal è in dals indicaturs che mussan quant bunas che las finanzas d’ina vischnanca èn. En las bleras vischnancas propona la suprastanza communala al suveran l’autezza dal pe da taglia. Quel vegn decidì vers la fin da l’onn da votantas e votants da las vischnancas en cumbinaziun cun il preventiv. Uschia pon vischnancas cun bunas finanzas proponer al suveran da sbassar il pe da taglia communal, autras ston decider laschar il pe da taglia sin 100 % u dapli per pudair ademplir las incumbensas. La Surselva sco exempel Tar las vischnancas da la Surselva variescha il pe da taglia fitg. I dat vischnancas che han in pe da 50 % da la taglia chantunala simpla e lura datti talas che han in pe da taglia da 105 %. Las vischnancas da Schluein e Laax han oz in pe da taglia da 50 % da la taglia chantunala simpla. Qua duess il pe da taglia communal perfin vegnir sbassà sin 40 %, cun ina eventuala fusiun da las trais vischnancas da Schluein, Sagogn e Laax. Da l’autra vart datti vischnancas fusiunadas sco Lumnezia u Ilanz/Glion che han in pe da taglia da 100 % u lura era Val Stussavgia u Trun che han in pe da taglia da 105 % da la taglia chantunala simpla. Grondas differenzas La situaziun finanziala variescha fitg en ina re­giun sco la Surselva. E la suveranitad areguard il pe da taglia ch’è decisiv per las entradas è tar las vischnancas. «Las finanzas communalas tutgan tar l’autonomia da vischnanca», decleran Patrick Casanova, collavuratur scientific tar l’Uffizi chantunal da vischnancas e Duri Blumenthal, il gestiunari da la Regiun Surselva. Tenor Patrick Casanova hajan las fusiuns da vischnancas dals davos decennis gì in effect positiv sin il pe da taglia communal. «En ils cas da las set fusiuns da vischnancas en Surselva pon ins constatar ch’il pe da taglia è sa sbassà ed è restà sin quest livel fin oz.» Areguard las finanzas po ina fusiun da pliras vischnancas damai esser positiva. I dat dentant er vischnancas fusiunadas che na pon betg sbassar il pe da taglia sut 100 % ed èn dependentas da las contribuziuns or da la gulivaziun da finanzas chantunala. Agid finanzial supplementar I dat vischnancas che han pitschnas resursas finanzialas malgrà in aut pe da taglia. Talas vischnancas retschaivan contribuziuns da la gulivaziun da finanzas chantunala. La devisa da la gulivaziun è clera: Vischnancas cun bleras resursas pajan e vischnancas cun paucas resursas retschaivan daners da la gulivaziun. I dat damai da quels che pajan e da quels che retschaivan daners. Gia l’avust 2022 ha la regenza approvà la repartiziun da las contribu­ziuns en il rom da la gulivaziun da finanzas grischuna 2023. Tut en tut vegnan concedidas l’onn 2023 contribuziuns en la dimensiun da 62,4 milliuns francs. Survegnir quels raps survegnan bundant dus terzs da las vischnancas grischunas. Il chantun finanziescha 41,3 milliuns e las vischnancas cun bleras resursas 21,1 milliuns francs. Tenor l’Uffizi chantunal da vischnancas vegnian las differenzas finanzialas da las vischnancas scleridas en il sistem da gulivaziun da finanzas dal chantun. Na a la gulivaziun regiunala Sco quai che Patrick Casanova ha ditg a la FMR, haja bain dà ponderaziuns en direc­ziun d’ina gulivaziun da finanzas regiunala. «Avant l’introducziun dal nov sistem da gulivaziun chantunal, damai avant l’onn 2016, èn ve­gnids examinads sistems da gulivaziun regiunals, p.ex. en valladas cun tschains d’aua. Questas emprovas èn dentant crudadas en l’aua per differents motivs ed èn spertamain puspè vegnidas eliminadas.» In ulteriura gulivaziun tranter las vischnancas, pia sin plaun regiunal chaschunia dischavantatgs a las regiuns, uschia Casanova. Er Duri Blumenthal da la Regiun Surselva è da la medema opiniun. «Sch’ins vuless ir quella via duvrassi ina cunvegna da prestaziun cun mintga vischnanca. Jau dubit che las vischnancas dessan suatien­tscha ad in tal giavisch.» Tgi survegn e tgi dat Vischnancas che han pitschnas resursas finanzialas ston fixar in aut pe da taglia. Ellas survegnan raps or da la gulivaziun da finanzas dal chantun. Vischnancas pli bainstantas han in pe da taglia bass e contribueschan a la gulivaziun da finanzas. Martin Gabriel/FMR Il pe da taglia communal è in indicatur per la situaziun finanziala da la vischnanca. Las vischnancas cun bunas finanzas han in pe da taglia bass. La maioritad da las vischnancas ha dentant in pe da taglia da tranter 90 e 105 % da la taglia chantunala simpla. Quellas vischnancas retiran era contribuziuns da la gulivaziun da finanzas chantunala. Er las vischnancas ritgas pajan ina cumpart sin il conto da la gulivaziun chantunala. Cun il sistem da dar e prender pon tuttas vischnancas grischunas ademplir lur funcziuns da preventiv. La suveranitad areguard il pe da taglia ch’è decisiv per las entradas è tar las vischnancas. «Las finanzas communalas èn in element central da l’autonomia da vischnanca», declera Patrick Casanova, collavuratur scientific tar l’Uffizi chantunal da vischnancas. Tenor el hajan las fusiuns da vischnancas dals davos decennis gì in effect positiv sin il pe da taglia communal. Areguard las finanzas po ina fusiun da pliras vischnancas damai esser positiva. I dat dentant er vischnancas fusiunadas che na pon betg sbassar il pe da taglia sut 100 %. Pagina 2 «Las finanzas communalas èn in element central da l’autonomia da vischnanca.» Patrick Casanova, collavuratur scientific da l’Uffizi da vischnancas GR

Hans Huonder/FMR Quest enviern para dunna Holle da manegiar meglier cun la vart dal sid pertutgant il quantum da naiv. Al Pass Lucmagn da la vart tessinaisa schai gia uss radund in mez meter naiv. L’enviern passà n’è quai betg stà il cas, lura hai dà fitg pauca naiv en la part sura dal Tessin. Cun 1916 meters sur mar è il Pass Lucmagn in dals pli bass pass en las Alps svizras. Dapi l’onn 2000 è el er avert l’enviern. Ils Sursilvans na ston betg pli spetgar enfin la primavaira per pudair sa render da la Val Blegn giuadora per far ina visita en la stiva chauda da la Svizra. Il medem vala per ils Tessinais che vulan visitar la Surselva l’enviern per exempel per ir cun skis. Il territori dal Lucmagn è dal reminent in eldorado per stad ed enviern. Là sa preschentan numerusas pussaivladads per far spassegiadas pli lungas e pli curtas. L’enviern sa porscha il territori per fitg bellas turas cun gianellas ni cun skis da turas. Per ils amis dals skis da turas carmalan entgins bials pizs sco il Rondadura ni il Pizzo del Solo ni Uomo. Ils pli curaschus ascendan e descendan er il Scopi l’enviern. Fertant che las cundiziuns per far turas èn il mument anc betg bunas avunda, carmalan quellas da far ina spassegiada cun gianellas gia l’emprima glieud. In fitg bel lieu da partenza ad ina bella tura cun gianellas è Casaccia tranter il pass ed Acquacalda. Là sa porscha er la pussaivladad da parcar. Il Pass Lucmagn è contonschibel cun auto davent da Mustér en strusch ina mes’ura. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il territori dil Lucmagn.

Il rapport da la «Sonntagszeitung» da la dumengia passada ha schoccà la publicitad grischuna. E per bler scurlattar il chau procura la decisiun da la procura publica dal chantun Grischun che ha decidì da sezza intercurir la renfatscha da violaziun ad in derschader da la Dretgira administrativa grischuna. Quai dat da discutar – il suspect dad in delict sexual commess dad in derschader da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun envers ina praticanta. Betg sulet il cas sco tal succedi tenor il rapport da la «Sonntagszeitung» avant in onn dat da discutar. Quai dat era la tenuta da la procura publica da desister da laschar intercurir il cas dad in procuratur extraordinari dad ina auter chantun, mabain da manar sezza l’inquisiziun. Ina tenuta che procura per nunchapientscha per exempel tar la professuressa da dretg penal a la Scola auta da Son Gagl, Monika Simmler. Vers il Telesguard da RTR ha Monika Simmler fatg attent ch’i saja inditgà da surdar l’inquisiziun ordaifer il chantun en in tal cas che pertutgia la dretgira da l’agen chantun. «Jau sun surpraisa che la procura publica grischuna vul schliar sezza il problem.» Sin dumonda da FMR ha la speziali­sta dal dretg penal concretisà sia vista. Monika Simmler di ch’i na dettia betg in artitgel specific en la lescha che pretendia explicitamain da la procura publica grischuna da surdar l’inquisiziun ordvart. Ella menziuna dentant la Dretgira administrativa che saja pertutgada sco institu­ziun, perquai ch’il suspect sa drizzìa vers in derschader da la dretgira ed in eventual delict commess en l’edifizi da la dretgira. «E gist pervia da l’impurtanza da la dretgira sco instituziun ston tuts suspects encunter l’independenza da l’inquisiziun da bell’entschatta esser sclaus.» Valità faussamain La professuressa dal dretg penal na renfatscha betg a la procura publica grischuna da betg esser abla da manar l’inquisiziun. «Per agen interess avessan els dentant stuì surdar l’inquisiziun ordvart.» Monika Simmler manegia che la procura publica grischuna haja forsa valità il cas ord optica unicamain giuridica e betg fatg stim da la tensiun mediala e politica dal cas. «Gist perquai ch’il chantun Grischun e sias instanzas d’inquisiziun èn gia stads confruntads ils onns passads cun renfatschas da mancanza d’independenza fiss dapli sensibilitad da la procura publica stada inditgada», manegia la professuressa dal dretg penal. Ella punctuescha che tant l’eventuala unfrenda sco er l’eventual delinquent hajan il dretg dad ina inquisiziun independenta. Monika Simmler fila vinavant sias ponderaziuns. «Pli probabel sto in di ina dre­tgira grischuna giuditgar il cas.» E forsa vegn quella dretgira a la conclusiun ch’il derschader saja senza culpa. «Ins vesa quant heicli ch’il cas è per las instituziuns e quant impurtanta ch’ina inquisiziun independenta è per l’entira procedura.» Uschiglio, uschia Monika Simmler, re­stia adina in tschert suspect vers las instituziuns da na betg avair lavurà correct. Critica era dad autras varts Critica vers l’agir da la procura publica grischuna na vegn betg sulet da la professuressa da Sogn Gagl, mabain era da l’anteriur procuratur public da Basilea, Markus Mohler. En la «Sonntagszeitung» dals 10 da december 2022 ha el crititgà la lavur da la procura publica grischuna e tranter auter menziunà sia nunchapientscha: «Ch’ins nun ha betg incumbensà in procuratur public dad in auter chantun cun quest cas, quai han ins la finala era fatg en il cas Quadroni.» Vers il Telesguard ha il pledader da la procura publica dal chantun Grischun Maurus Eckert renvià las renfatschas. «Nus essan da l’avis dad esser independents.» Ed el resumescha vinavant envers RTR: «Alura essan nus bunamain obligads da laschar intercurir cas succedids en il chantun Grischun da la procuratura grischuna.»

Paucs mais en sparids che la Dretgira chantunala ha patì pervia da rizrazs persunals da derschaders. Ed ussa è in derschader da la Dretgira administrativa inculpà d’avair violà ina praticanta. Sa chapescha vala per l’inculpà la presumziun d’innocenza. Uscheditg che nagina dretgira è sa fatschentada cun il cas ed uscheditg ch’ella nun ha stipulà ina sentenzia. Lezza sentenzia prenda la dretgira insacura era sin fundament da las retschertgas da la procura publica. Tant pli impurtant è l’independenza da la procura publica che sto purtar a la glisch tge ch’è exact succedi avant in onn en ils biros da la Dretgira admini­strativa. Gia in pitschen suspect da malregularitads ni dad ina inquisiziun insuffizienta èn tissi per la giurisdicziun grischuna. E cunzunt era per las persunas pertutgadas persunalmain. A la procura publica dal chantun Grischun ston ins attribuir d’avair ina remartgabla mancanza da sensibilitad. Co pomai san ins ve­gnir a la conclusiun da manar sez ina inquisiziun cunter in derschader da la Dertgira administra­tiva inculpà d’avair violà ina praticanta en ils biros da la dretgira? I na po strusch esser che la procura publica nun haja intervegnì che las instanzas d’inquisiziun grischunas han gia stuì sa defender en il passà cunter renfatschas da mancanza d’independenza en connex cun il cartel da la branscha da construcziun. Procuraturs independents dad auters chantuns han manà l’inquisiziun per neutralisar eventualas renfatschas. I na po strusch esser che la procura publica na saja conscienta da l’impurtanza dad ina dretgira per la publicitad. La terza pitga giudiziala è il garant per la stabilitad dad in stadi da dretg. Ella nun è ina simpla uniun da viandar. A mintga suprastant communal vegni regurdà ch’i saja meglier da s'abstegnair dad ina fa­tschenta pli dispitaivla sch’i pudess esser ch’el saja implitgà persunalmain en in moda ni l’autra. Pli gugent s’abstegnair ina giada da memia ch’ina giada memia pauc per evitar renfatschas dad esser partischant. Tant pli stuess quel principi valair per la procura publica. Quai stuess insatgi urgentamain far cler a la procura publica grischuna. Per evitar che las dretgiras grischunas vegnian pir da dretg en pitgiras

Louis Chabos crescha si en ina chasa d’uffants a Milaun. Insatgi ha pajà da l’onn 1794 a la priura ils custs d’allogi per il mat per ils proxims deschdotg onns. Uschè ditg nu resta Louis dentant là. El sa lascha recrutar da l’armada da Napoleon ed emprenda a conuscher en Russia la guerra. Cur ch’el turna da là vuless el mo pli ina chaussa, da pudair manar ina vita paschaivla cun amis ed amias, senza las crudeltads da la guerra. En il Grischun, en ils conturns da Cuira, chatta el ina pitschna part da questa fortuna. El nun ha però paus. Il giavisch da vegnir a savair tgi ch’era ses bab al tenta tut il temp. Louis Chabos banduna il Grischun per ir en tschertga da ses bab… Dapli na vuless jau betg tradir dal pli nov roman da Charles Lewinski cun il titel «Sein Sohn» ch’è cumparì quest onn. Jau as poss però dar oz il tip da leger quest cudesch: A l’autur Lewinsky gartegia er tar il raquint dal «figl» da fascinar la lectura, il lectur cun sia bella lingua e da’ls laschar accumpagnar al protagonist en lieus lontans e main lontans. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il figl en il roman da Charles Lewinski arriva er en il Grischun.

La Regenza ha approvà las Prescripziuns chantunalas da pestga e fa in ulteriur pass per proteger anc meglier las populaziuns da peschs. Las novas disposiziuns cumpiglian principalmain adattaziuns areguard il dumber da peschs ch’ins dastga pigliar sco er areguard il tractament dals peschs pigliads. En auas currentas dastgan vegnir pestgads maximalmain quatter peschs per di ed en lais maximalmain sis peschs per di a partir da la stagiun da pestga 2023. Questa adattaziun suonda ina proposta ch’è vegnida acceptada da la radunanza da delegadas e da delegads da la Federaziun chantunala dals pestgaders grischuns. «Igl è il giavisch dal chantun che la pestga cun pertga vegnia realisada tenor ils princips suprems da la protecziun dals animals», scriva la Regenza en sia communicaziun als meds da massa. En l’avegnir èsi perquai scumandà da transportar peschs pigliads vivs, cun excepziun da la frilla. E pigliar peschs d’estga dastgan mo pli persunas che han in attest davart las enconuschientschas da la pestga. Ulteriuras adattaziuns pertutgan l’introducziun da novs territoris da protecziun sco er regulaziuns spezialas per il diever d’estgas en ils dus lais ‹Doggiloch› a Claustra e ‹Pläviggin› a Küblis. (cdm/fmr) En l’avegnir dastgan vegnir pestgads sulettamain anc quatter peschs per di en auas currentas.

L’Uffizi federal da cultura (UFC) ha publitgà mesemna sin sia pagina d’internet ils projects che vegnan sustegnids l’onn 2022 per la promoziun da la diaspora rumantscha. Ina survista concisa: L’Uniun Culturala Rumantscha Winterthur cun «Allegra Winti»: inscunters d’uffants e da famiglias (5000 francs) L’Uniun da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa cun in chalender d’occurrenzas (52 000 francs) La FMR cun in project per schlargiar sia purschida schurnalistica sin chanals digitals (60 000 francs) La Lia Rumantscha (LR) cun in Chalender spezial da la famiglia Babulin ordinads tenor 20 dis tematics (62 400 francs) La LR per cumplettar il Pledari Grond cun il Lexicon Romontsch Comparativ (35 400 francs) L’Uniun Cultura Rumantscha Lucerna cun ina purschida per famiglias, cun 12–14 inscunters. L’Ovra Svizra da Lectura per la Giuventetgna da crear novs «Rote-Faden-Texte» per uffants (25 000 francs) La LR cun la Scola Rumantscha Turitg: pussibilitar in ulteriur onn da scola (16 400 francs) La Uniun Cultura Rumantscha Appenzell/Son Gagl: etablir in program d’inscunter ed instrucziun rumantscha per uffants e creschids (5000 francs) L’Uniun Rumantscha Cuira cun URC 2.0: analisar la purschida da l’uniun che vul promover il rumantsch e l’offerta da la scola rumantscha a Cuira (10 000 francs) Dapi l’onn 2021 sustegna la Confederaziun projects che promovan la lingua e la cultura rumantscha ordaifer la Svizra ruman­tscha. Il UFC scriva perquai ora onn per onn ina concurrenza averta da projects, per repartir ils radund 400 000 francs che stattan a disposiziun. (fmr)

Dapi dacurt datti en e tras la Chasa federala a Berna guidas rumantschas. Quellas guidas fa Giuanna Caviezel ch’è uschiglio translatura per la Chanzlia federala. In discurs raquinta Giuanna Caviezel da bels mercenaris, vopnas grischunas ed il «ti» rumantsch. Giuanna Caviezel è oriunda da Vrin, viva ussa a Berna e lavura sco translatura per la Chan­zlia federala. Durant l’onn proxim maina ella guidas rumantschas tras la Chasa federala. Dacurt ha ella ditg envers RTR ch’i saja per ella persunalmain «ina grond’onur da dastgar far que­stas guidas per rumantsch». Sia emprima guida ha Giuanna Caviezel fatg dacurt cun l’Uniun da commerzi e professiun da Mustér. Var 40 persunas ha ella manà tras l’edifizi inaugurà l’onn 1902. La guida rumantscha tras la Chasa federala è in novum e vegn organisà sin iniziativa dal nov-elegì president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas. El ha gea sa scrit sin la bandiera presidiala da vulair dar quest onn preschientscha a la lingua e cultura rumantscha a livel federal. FMR: Tge sto mintga Svizzer e mintga Svizra avair vis en Chasa federala – il «must-see»? Giuanna Caviezel: Pua, quai n’è gnanc uschè simpel da respunder. Forsa il mercenari rumantsch? (sto rir) – Ma insumma, i dat da vesair uschè bleras chaussas impressiunantas en la Chasa federala. Per mai persunalmain è tut in ‹must-see›, igl è davaira in’experientscha tut speziala. Per insumma pudair far questas guidas avais era Vus emprais d’enconuscher l’edifizi. Tge è atgnamain Vossa scuverta persunala? Per mai èsi il fatg che enfin l’onn 2008, enfin tar l’attentat en il parlament dal chantun Zug, pudeva mintga Svizra e mintga Svizzer entrar libramain en Chasa federala. Pir dapi quel attentat datti er a Berna controllas da segirtad. Che la chasa era averta per mintgina e mintgin, quai m’ha fatg surstar. Oz na fiss quai betg pli imaginabel. En mias guidas emprov jau era da mussar la simbolica che sa zuppa en in u l’auter element architectonic da l’edifizi. En tut las quatter staziuns, tranter auter era en las duas chombras federalas, emprov jau da dar ina survista istorica ed architectonica – ed era da dar intginas explicaziuns davart il sistem democratic svizzer. ­Ultra da quai è da vesair en la sala dal Cussegl naziunal ina statua da Gertrud Stauffacher, la dunna da Werner Stauffacher, in dals co-fundaturs da la Svizra. Tenor la legenda deriva l’idea per la fundaziun da la Svizra l’onn 1291 dad ella. Gertrud Stauffacher è pia represchentada en Chasa federala sco simbol per la «buna idea». Datti atgnamain da scuvrir truvaglias explicitamain rumantschas? Sco menziunà – il mercenari rumantsch, in dals quatter mercenaris svizzers postads en la halla a cupla. Il mercenari rumantsch è quel davos a sanestra ed è in simbol per la regiun linguistica rumantscha. Igl è in mercenari tut normal, ma tenor mai il pli bel da tuts quatter! (ri) Dasperas dun jau tar mias guidas rumantschas era anc intginas infurmaziuns specificas davart la preschientscha grischuna en Chasa federala. P.ex. è da vesair en la cupla la vopna veglia dal Grischun. La vopna actuala è gea vegnida fixada pir l’onn 1932 e renconuschida uffizialmain pir in onn pli tard. E per construir la Plazza federala èsi per exempel vegnì lavurà cun crap da Val. È ina guida rumantscha damai autra che ina guida tudestga, franzosa, taliana u englaisa? Gea, jau integresch dapli infurmaziuns davart il status giuridic dal rumantsch a livel federal. P.ex. raquint jau era che jau hai – en mia funcziun sco translatura per la Chanzlia federala – da transcriver votums rumantschs per ils protocols verbals dals parlaments, p.ex. era ils votums actuals da Martin Candinas. Ma uschiglio èn guidas rumantschas atgnamain sco quellas en autras linguas. Forsa cun in’excepziun: jau fatsch amogna a las visitadras ed als visitaders da dar dal «ti» a mai durant la guida, perquai ch’igl è gea usità da dar dal «ti» in a l’auter en la Rumantschia! È in inscunter cun il nov-elegì president dal Cussegl naziunal, Martin Candinas, atgnamain adina part da la guida? Tar ina guida normala n’è quai atgnamain betg previs. Tar guidas durant las sessiuns han las gruppas la pussaivladad da s’inscuntrar in mument cun in parlamentari u ina parlamentaria. Ma quai sto vegnir organisà da la gruppa sezza – nus pudain reservar ina stanza per quel inscunter. Però durant las sessiuns èn las guidas atgnamain limitadas e pli curtas, ellas cuzzan mo circa ina mes’ura. E per finir, co èsi da numnar per rumantsch la famusa ‹Wandelhalle›, davant la sala dal Cussegl naziunal? Quai è la ‹sala dals pass pers›, ina da las quatter staziuns durant la guida. Ma pertge che quella halla ha num ‹sala dals pass pers›, quai na sai jau betg. Buna dumonda. Probablamain è il num rumantsch vegnì adattà al num talian e franzos. Quai guard jau però da sclerir proximamain cun mias e mes collegas. Las guidas en Chasa federala – era las guidas rumantschs – èn gratuitas e pon vegnir reservadas sur il portal da la Chasa federala. Giuanna Caviezel da Vrin/Berna porscha durant quest onn guidas en lingua rumantscha tras la Chasa federala. Giuanna Caviezel da Vrin/Berna porscha durant quest onn guidas en lingua rumantscha tras la Chasa federala. Giuanna Caviezel da Vrin/Berna porscha durant quest onn guidas en lingua rumantscha tras la Chasa federala.

L’emna passada han ils 58avels Dis da film da Soloturn dà enconuschent lur program. Tranter ils films che vegnan mussads a quel festival èn era films rumantschs, u da quels cun in connex rumantsch. La cineasta independenta Susanna Fanzun da Scuol po mussar ses film documentar «I Giacometti». Quel va en la Val Bregaglia sin ils fastizs da la dinastia d’artists Giacometti. Il film da 104 min ha la cineasta realisà tranter auter era cun sustegn da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Schlans, Sevgein e Sinestra Ed er atgnas producziuns filmicas dad RTR, or da l’emissiun Cuntrasts, vegnan mussadas als Dis da film a Soloturn. Igl èn dus films situads en Surselva. Per l’ina èsi la «Meztga da chasa» da Bertilla Giossi che documentescha in di da meztga tar la famiglia Pfister a Schlans. E per la segunda èsi il film «Gion Gieri – il scolast dal vitg chala» da Petra Rothmund. L’autura ha documentà il davos onn da scola d’in scolast da Sevgein. Tuts dus films èn vegnids emess en il decurs dals davos 1–2 onns sin ils chanals dad RTR. In ulteriur film – però in film fictiv – che vegn mussà a Soloturn è «Hotel Sinestra» – in film d’uffants e famiglias che vegn mussà actualmain era en ils kinos svizzers. L’enconuschent hotel en Val Sinestra ha servì sco culissa per quest film. Ils Dis da film da Soloturn valan – sper il Festival da film da Locarno – sco il pli grond e prestigius festival filmic en Svizra. Tradiziunalmain èn ils Dis da film da Soloturn durant il mais da schaner. L’ediziun da quest onn – la 58avla ediziun – è dals 18 enfin ils 25 da schaner 2023. (cdm/fmr) Il program en detagl dals Dis da film da Soloturn è da chattar sin www.solothurnerfilmtage.ch. La famiglia Giacometti – ina dinastia d’artistas ed artists. La cineasta Susanna Fanzun è ida sin ils fastizs da la famiglia cun il film «I Giacometti» che vegn mussà als Dis da film da Soloturn.

Lumnezia,La Punt- Chamues-ch, Laax e Sagogn – Per tge motivs han quellas ed anc ulteriuras 20 vischnancas grischunas pudì sbassar lur pe da taglia ils ultims onns? La FMR ha retschertgà. La revista annuala da l’Uffizi chantunal da vischnancas GINFO scriva ch’il pe da taglia communal en media da tuttas vischnancas grischunas saja sa reducì gia l’onn 2020 sin 92 % da la ta­glia chantunala simpla. E quest onn muntia il pe da taglia en media da tuttas vischnancas ad 89,7 %. Tenor l’Uffizi da vischnancas è quai l’emprima giada ch’il pe en media sa chatta sut 90 %. Augments dal pe da taglia communal n’hai dà quasi nagins ils ultims trais onns. Be ina vischnanca ha decidì d’auzar il pe da taglia. Tgi in pau dapli e tgi damain Venderdi passà ha il suveran da la vischnanca da Lumnezia decidì da sbassar il pe da taglia 100 % sin 90 % da la taglia chantunala simpla. «Ord vista dal preventiv èsi stà pussaivel da proponer quest pass a la radunanza communala», ha la chanzlista communala Silvana Caviezel respundì a la dumonda da la FMR. Trais ulteriuras vischnancas grischunas che han decidì ina reducziun dal pe da taglia communal las davosas emnas èn La Punt-Chamues-ch, Sa­gogn e Laax. Ils motivs èn differents. La vischnanca da La Punt-Chamues-ch ha sbassà il pe da taglia da 60 % sin 49 %. «Nus avain ina excellenta situaziun finanziala ed igl è in duair da dar insatge da quai al suveran», uschia ha il president communal da La Punt Chamues-ch, Peter Tomaschett ditg a la FMR. La vischnanca da Laax ha decidì ina reducziun da 60 % sin 40 % e Sagogn ha reducì ses pe da taglia communal da 105 % sin 80 %. Laax e Sagogn han prendì questas decisiuns tranter auter en vista a la fusiun da Laax, Sagogn e Schluein. In’ulteriura vischnanca che ha sbassà il pe da taglia è la vischnanca da Surses. Entradas d’energia betg il motiv Il substitut dal manader da l’Uffizi chantunal da vischnancas, Simon Theus, ha confermà a la FMR, che tschertas vischnancas vegnian ad avair dapli entradas ord la vendita d’energia a partir da l’onn 2023, perquai ch’ils pretschs d’energia s’augmentian. «En connex cun il pe da taglia èsi dentant da dir, che mo ina part da las vischnancas grischunas pon vender energia. Profitar profiteschan surtut las vischnancas che produceschan sezzas energia (per exempel cun atgnas ovras electricas).» A l’uffizi da vischnancas saja enconuschent che las vischnancas cun entradas d’energia, vegnian ad avair bler dapli entradas en l’avegnir, ha Simon Theus ditg a la FMR. Ina prognosa a mez-lunga vista Las numerusas sbassadas dal pe da taglia communal dals davos onns èn tenor Simon Theus in indizi che las vischnancas guardan cun buna speranza vers ils proxims onns. «Nus da l’Uffizi chantunal da vischnancas avain fatg l’experientscha che las vischnancas han in buna pratica d’analisar lur situaziun finanziala. La planisaziun da finanzas e cunquai er la determinaziun dal pe da taglia è adina in plan a mez lunga vista. Uschia èn las novissimas sbassadas dal pe da taglia communal da resguardar sco in plan per ils proxims onns.» Las incumbensas per las vischnancas, ubain er la situa­ziun da las entradas possian dentant sa midar. Lura stoppia er il pe da taglia da taglia puspè vegnir auzà, uschia Simon Theus. Daco pon tantas vischnancas sbassar il pe da taglia? Per Peder Plaz, econom e gestiunari dal Forum d’economia grischun datti trais motivs pertge che las vischnancas pon sbassar lur pe da taglia. «La pussaivladad da sbassar il pe da taglia han surtut vischnancas turisticas che pon er incassar pli grondas summas da tut las taglias communalas e taglias spezialas», di Peder Plaz. Sper la taglia communala saja quai la taglia sin immobiglias, la taglia da midada da maun e taglia sin il gudogn tras la vendita da bains immobigliars. «Duas da quellas trais taglias spezialas vegnan surtut or da las segundas abitaziuns. Las vischnancas turisticas han pudì profitar fitg da quellas taglias spezialas ils davos onns e perquai pon quellas vischnancas er sbassar il pe da taglia uss.» In segund motiv è tenor Peter Plaz che la populaziun crescha en general ed i dat er adina dapli persunas pensiunadas che pajan taglia en las vischnancas. Sco terz motiv numna Peder Plaz la digren dals uffants en las vischnancas. Quai muntia er che las vischnancas hajan damain investiziuns en bajetgs ed infrastructura da las scolas communalas. Tgi che po, sbassa il pe da taglia Betg main che 24 vischnancas grischunas han decidì ils davos trais onns da sbassar lur pe da taglia communal. Cun approvar il preventiv per l’onn 2023 vegnan er quest onn intginas vischnancas a decider da sbassar lur pe da taglia communal. Trais che han decidì ldacurt èn Lumnezia, La Punt-Chamues-ch, Sagogn e Laax. Ils motivs èn differents. Simon Theus, ch’è manader da projects e substitut dal schef da l’Uffizi chantunal da vischnancas, discurra d’in svilup ludaivel che demussia ina buna politica da finanzas da las vischnancas grischunas. «Per il Grischun sco chantun da lavur e vacanzas è quai era ina buna promoziun dal lieu che porta speranza novs abitants e cunquai novas entradas da taglias.» (fmr/mg) Ina survista dals pes da taglia en il Grischun l’onn 2020. Grafica Uffizi da vischnancas GR

Oz èsi puspè uschenavant! Il sulegl entra en l’ensaina dal capricorn, ils dis creschan danovamain. Prendain il schampagner or dal frigo per far printgas a las 22.49, sco che ils chalenders da la Surselva e las vals renanas e quel «per mintga gi» e l’Almanacco del Grigioni Italiano ed il Bündner Kalender inditgeschan l’ura exacta dal solstizi d’enviern. Ma l’emprema naiv è gia arrivada! Per ils meteorologs ha l’enviern inizià gia avant insaquantas emnas, quai correspunda era a l’opiniun dal pievel, perquai che ils dis sa prolungheschan mo plaunsieu. Ils astronoms dentant enconuschan quai che succeda e san che l’axa da la terra na stat betg en in angul dretg (90°) da la cursa da la terra enturn il sulegl, ma è inclinada per circa 23,4°. Per fortuna! Sche quai na fiss betg il cas n’avessan nus naginas stagiuns. Vivaldi n’avess betg savì cumponer sias «quattro stagioni», nossas poetessas e noss poets n’avessan betg duvrà lur pennas per descriver la primavaira u l’atun. Ma tge tristezza fiss quai per nus tuttas e tuts da betg pudair giudair la variaziun da las diversas stagiuns e da betg pudair ans allegrar sin lur successiun. Ils Ladins ed ils Jauers fan oz dentant viva in minut pli baud, il Chalender Ladin inditgescha l’entschatta d’enviern gia a las 22.48! En la rubrica stimulanta «LA CIFRA DAL DI» da mintga ediziun da La Quotidiana pudess oz figurar questa minuta, magari cun in commentari divertent e spiertus. Èn quels d’Engiadina ina minuta oradavant perquai ch’els eran eran ils emprims cun il linguatg da scrittira? Han els merità quel avantatg perquai ch’els han inventà il turissem d’enviern? Questa stad gia è La Quotidiana sa regurdada da la cifra 50,3% che sa referiva al 30avel anniversari da la votaziun dals 6 december 1992. Auters mediums han fatg vegnir endament pir quests dis quella victoria dal PPS cun Christoph Blocher a la testa cun quel resultat cnapischem. La Quotidiana ha definì quella decisiun piz a cup da 0,3% cun la locuziun «be pel nair da l’ungla». Questa moda da dir rumantscha correspunda al tudestg «um ein Haar», al talian «per un soffio» u analog al tudestg «per un pelo» ed al franzos «à deux doigts», la pintschna distanza che dus dets inditgeschan. Tgi sa dentant pertge ch’i va tar il franzos per dus dets, in bastass gea era? L’expressiun ladina para bunamain pli exacta e concreta e tira endament l’agricultura da muntogna che ha furmà nossa lingua e cultura. Sut las unglas sa rimna merda e cun sgrattar ora quella na vegn betg nauadora bler. Quel zichelin merda ha però bastà che silmain ina part da la populaziun svizra ha savens resenti dad esser «en la merda» durant quels trenta onns, dapi la decisiun dal 1992. Igl è ura e temp, pelvaira igl è nairas uras da chattar la storta per ina collavuraziun cun l’Uniun europeica. Nus ans lain fidar che noss minister da l’exteriur Ignazio Cassis e la secretaria da stadi grischuna Livia Leu vegnan a far vinavant il pussibel per chattar soluziuns. Ma 30 onns suenter la sconfitta è l’intera populaziun svizra dumandada da s’engaschar per in avegnir en cuminanza cun ils vischins. Tgisà sche als 21 december 2023 pudain nus far printgas sin ils dis pli lungs e forsa era sin perspectivas europeicas pli avanzadas? Cun levar baud però, schon a las 04.28. Ed en Engiadina – precis sco quest onn – tenor il Chalender Ladin a las 04.27! Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura. Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura.

Da dar il tip da guardar la seria «Tschugger» è atgnamain sco da purtar aua en il Rain, sco ch’ils Sursilvans din. E surtut han era ils ultims «Gions davos» gia udì che la segunda stagiun/stafla da la seria televisiva «Tschugger» ha en­tschet. La fin d’emna pas­sada è ella vegnida lantschada. E cler, ils lecturs e las lecturas attentas sa regordan che monsieur David Truttmann aveva gia dà avant exact in onn il tip da guardar l’emprima stagiun da«Tschugger» – in crimi caotic, absurd e sturn enturn ina truppa selvadia da policists incapabels vallesans. Entant hai jau sa chapescha ­guardà ina part da la segunda stafla – ma betg anc tut! Sco adina tar las segundas stagiuns hai jau entschet a guardar cun in dubi e cun dumondas: Vegn la truppa enturn il co-autur ed actur David Constantin (surnum Bax) a ma persvader ina segunda giada? Stoss jau anc adina rir da crappar da tuttas absurditads vallesanas? La resposta è simpla: geabain. Mo intgins exempels fitg divertents ed absurds or da l’emprima episoda: La resuma­ziun da l’entira emprima sta­giun fa ina scolara. Dus scolasts da skis fan piruettas sco en ils megliers films da reclama. Il collega-policist Pirmin dumonda Bax durant ina persecuziun, sch’el veglia esser il padrin da ses uffant. Ed in malfatschent vegn mazzà durant far pisch. Geabain, la seria è vinavant plain trash dals onns 80, combla da peniblezzas dals protagonists e da milli persi­flaschas sin atgnadads svizras e vallesanas. I resta enorm divertent! L’entira segunda stagiun da «Tschugger» – realisada da cuminanza dad SRF e Sky – è accessibla sin ils chanals dad SRF, p.ex. era sin Play Suisse. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Extract or da la seria "Tschugger" - segunda stagiun 2022.

La regenza grischuna ha decidì da pajar la chareschia cumplaina da 2,7 % al persunal dal Chantun davent dals 1. da schaner 2023. Ina retschertga da la FMR tar patruns grischuns mussa, ch’ina gronda part da las interpresas vegnan a gulivar las pajas da lur collavuraturas e collavuraturs – però en differenta autezza ed en differenta moda e maniera. Martin Gabriel/FMR La regenza grischuna ha decidì da pajar ina chareschia da 2,7 % a sias collavuraturas ed a ses collavuraturs. Quai munta er che la gronda part da las vischnancas ed instituziuns che lavuran tenor la lescha da persunal dal chantun Grischun vegn a suandar a la decisiun da la regenza ed a pajar la medema quota da chareschia. Ils ospitals e las instituziuns da tgira n’èn betg liads vid la chareschia dada dal Chantun. La Federaziun grischuna d’ospitals e da chasas da tgira ha bain recumandà a las instituziuns da pajar ina chareschia da 2,7 %. L’Ospital chantunal a Cuira cumpensescha dentant la chareschia da ses persunal be cun 2,5 % durant l’onn 2023. En pertschients ubain pauschala Betg tut ils patruns dal Grischun cumpenseschan la chareschia a maun dad ina quota procentuala. Las interpresas da construcziun concedan per exempel in augment da la paja cun ina pauschala mensila da 150 francs a lur collavuraturas e collavuraturs. Il mainagestiun da l’Associaziun dals impressaris grischuns, An­dreas Felix, ha confermà a la FMR, ch’ils impressaris grischuns sajan sa cunvegnids a quest augment davent dal 1. da schaner 2023. «Tar las pajas bassas munta l’augment a precis 150 francs e tar las pajas autas èsi in zic damain», ha ditg Andreas Felix. Er las pendicularas Arena Alva pajan ina pauschala mensila sco cumpensaziun da la chareschia. La summa da questa pauschala muntia a tranter 2,0 – 2,5 % a basa da l’index naziunal dals pretschs da consum da la fin da november 2022, ha il manader da persunal, Haempa Maissen, explitgà a la FMR. «Jau poss er dir che nus pajain a tut il persunal la pauschala da chareschia cun vigur retroactiva gia davent dal november 2022.» Enrico Uffer, il possessur da l’interpresa Uffer SA a Savognin, ha fatg allusiun als contracts collectivs tranter patruns e persunal. «Nus vulain sa chapescha ans tegnair vi da quests contracts. Sch’i dat dentant in augment supplementar da paja, decidain nus en occasiun dals discurs da persunal il cumenzament da l’onn 2023.» Ils contracts collectivs valan en connex cun la chareschia per l’entira branscha commerziala. Tgi che na saja betg lià vi dals contracts collectivs, possia decider libramain davart l’autezza da la chareschia, ha Maurus Blumenthal, gestiunari da l’Uniun grischuna d’artisanadi e mastregn ditg a la FMR: «Jau suppon dentant che er bleras commerziantas e commerziants senza contract collectiv vegnan a cumpensar la chareschia. En pertschients vegn quai ad esser tranter 1,5 – 3 %.» Somedia reducescha il temp da lavur La Viafier retica paja l’onn proxim ina chareschia da 2,5 % e tar il Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) èn quai 2,8 % per 2023. L’interpresa da medias Somedia paja a mintga collavuratura e collavuratur ina pauschala da 100 francs per ina plazza da 100 %. Tut tenor ils procents da la plazza sa reducescha questa pauschala. Ultra da quai ha la Somedia decidì ina reducziun da las uras da lavur per emna da 42 sin 40 uras – cun la medema paja. Quant enavant ch’ina reducziun dal temp da lavur correspunda ad ina mesira da cumpensaziun da la chareschia n’è betg stà pussaivel da tematisar cun la Somedia. Sco ultima interpresa ha la EMS Chemie fatg a savair a la FMR, che la chareschia vegnia fixada pir en il decurs da la primavaira 2023. La Confederaziun – che ha era numerusas plazzas da lavur en il Grischun – paja ina chareschia da 2,5 % l’onn proxim. La cumpensaziun da la chareschia per 2023 sa basa sin la chareschia effectiva da l’onn 2022. Quella munta a 3 % tenor l’index dals pretschs da consuments. Decisiuns puncto chareschia èn tratgas Numerus patruns dal chantun Grischun han decidì da cumpensar la chareschia a lur collavuraturas ed a lur collavuraturs l’onn proxim. La regenza Grischuna ha communitgà ier da pajar ina chareschia da 2,7 % a las collavuraturas ed als collavuraturs dal Chantun. Numerusas interpresas privatas en il commerzi ed tar la branscha da construcziun èn liadas vi dals contracts collectivs. La è il pajament da la chareschia fixà. Auters han decis da pajar ina pauschala sco augment da la paja al persunal. La chareschia che vegn pajada en il sectur da las prestaziuns da servetsch munta a tranter 2,5 – 2,7 %. Ils patruns dal Grischun vegnan uschia a pajar ina buna part da la chareschia effectiva da l’onn 2022 che munta a 3 % da l’index dals pretschs dal consum. (fmr/mg)

Il schaner cumenza ina autra vita per Christian Rathgeb. Indesch onns è el stà en la regenza grischuna. Tge fa el a partir dal schaner 2023? Strusch temp liber e pauc temp per famiglia ed amis, uschia èsi stà ils ultims onns. Il cusseglier guvernativ partent Christian Rathgeb tradescha sin tge ch’el sa legra suenter ses temp d’uffizi e tge ch’el less prender a maun. FMR: Vus essas mo anc paucs dis en uffizi. Tge avais anc da liquidar? Christian Rathgeb: Fin Nadal è mia agenda plaina. Era tranter Nadal e Silvester. Igl è da finir da tuttas sorts projects, i dat sesidas e preparativas per l’onn proxim. Sco president da la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC) hai jau anc plirs termins a Berna. Pia, insumma nagin temp liber. Ma quai vegn lura l’onn proxim. En ils films ves’ins las persunas che midan plazza a bandunar il plaz da lavur cun ina stgatla cun lur chaussas persunalas. Tge mettais Vus en la stgatla? In maletg da la vischnanca da Razén che mes bab ha malegià. Quest maletg ha adina pendì en mes biros. Ed intgins cudeschs – oravant tut litteratura da dretg statal – in tema che ma stat a cor. Ed a partir dal schaner? A spass cun Voss chaun? Jau ma legrel da pudair ir pli savens a viandar u cun gianellas. Era durant mes temp d’uffizi avain nus fatg turas la dumengia. Ma i n’è betg adina stà pussaivel. Ussa vai era da puspè far turas pli lungas. Nua? Sin il Piz Tomül, il Piz Fess u la chamona da Medel. Nus essan savens en Surselva u era en Tumleastga, la Mantogna e la regiun da Razén. Igl è bel dad ussa pudair ir spontan in pau pli lunsch e da betg stuair reservar ditg ordavant en l’agenda temp per ina tura pli gronda. Vus avais gì pussanza ed influenza sco minister da finanzas, ma era sco president da la Conferenza dals chantuns (CdC). Vegn quai a mancar? Da pudair influenzar e furmar è fitg bel. Ma a partir da l’emprim di en la regenza hai jau savì, i dat maximalmain duas reelecziuns ed jau chal sin il pli tard ils 31 da december 2022. Quai constat per mai. In tal uffizi munta blera responsabladad. Da chalar porta era in levgiament. Jau guard cun tschaffen vers l’ave¬gnir – era sch’i va a fin il pli bel job executiv ch’i dat en Svizra, numnadamain dad esser part da la regenza grischuna. Vus avais 52 onns e survegnis uss ina pensiun da var 100 000 francs l’onn. Per far nagut essas Vus però memia giuven. Tge plans professiunals avais Vus? Jau hai l’intenziun d’avrir ina advocatura, less puspè lavurar sco advocat e per exempel far cussegliaziuns da strategias. Era mediaziuns m’interesseschan. Metter perina partidas è ina chaussa che m’è dada. Lura surpigl jau puspè in pitschen pensum da docent per dretg statal a l’Universitad da Turitg. I cutizza Vus era dad ir a Berna. Vus lais candidar l’onn proxim per il Cussegl naziunal. Gea, la partida m’ha dumandà – era per recaltgar avunda vuschs per che la PLD salvia ses sez. Jau hai ditg ch’jau ma mettia a disposiziun sut la candidatura principala dad Anna Giacometti. I vegn pia puspè a dar in cumbat electoral. Gliez vegn era ad esser in cumbat tranter Vus e Vossa collega da partida Anna Giacometti. I po manaivel esser che Vus faschais dapli vuschs che ella – e che la suletta dunna, che la PLD grischuna ha gì enfin uss a Berna, perda ses mandat. Jau hai discurrì cun nossa cussegliera naziunala, i dependa dal setting e co che nossa partida va en il cumbat. Jau sun pront da gidar a mantegnair il sez da la PLD e m’allegrass da pli tard forsa ina giada daventar ses successur. Sin facebook avais Vus scrit avant paucs dis, «Jau hai gì mega tschaffen. Grazia. Igl è stà cool». As regurdais Vus en tge connex? Probabel suenter ina debatta. Igl è stà suenter la debatta da budget en il Cussegl grond. Debattas da budget èn coolas per Vus? Gea. Debattas parlamentaras èn in highlight per in cusseglier guvernativ. Ins suttametta ina fatschenta al parlament sco autoritad superiura. Gist il budget è ina impurtanta fatschenta. Quai è plain tensiun. Gia sco gimnasiast hai jau tadlà debattas sin la tribuna dal Cussegl grond – grazia a mes magister d’instrucziun civica Leo Schmid. Uschiglio na fiss jau forsa gnanc ì en la politica. Avais Vus plaschair da debattas perquai che Vus gudagnais bunamain adina en il Cussegl grond? Ins persvada sa chapescha gugent. Plinavant resguardan ins differentas tenutas gia avant ch’ins suttametta ina fatschenta. Jau hai l’impressiun che la regenza maina bunas debattas cun il Cussegl grond. Las debattas influenzeschan la cultura politica en il chantun. Ils deputads da tuttas regiuns portan ils messadis puspè en las valladas. Set onns essas Vus stà minister da giustia, quatter onns minister da finanzas – l’emprim paragrafs, suenter cifras. Tge avais gì pli gugent? Tuts dus. Il departament da giustia e sanadad è stà mes giavisch, jau sun ma sentì fitg bain là. Sco giuven giurist avev’jau gia fatg in praticum en quest departament. Lura hai dà ina gronda roschada en la regenza ed jau hai survegnì las finanzas. Là hai jau profità enorm da mia experientscha sco minister da giustia, quasi da l’optica da quel che dovra daners. Igl è stà ina cumbinaziun ideala. Vus avais gì onns da buna conjunctura. Il 2019 hai perfin dà in record dad entradas da taglia. Jau hai gì onns solids, hai dastgà surpigliar finanzas solidas e las dastg era puspè surdar uschia. Al chantun ed a las vischnancas n’èsi anc mai ì uschè bain sco oz. Igl è in privilegi da dastgar cundiriger las finanzas da tut ils departaments e da gidar a realisar in nov campus da scola, in green deal u vias en tuttas regiuns perifericas. Tut quai dovra daners. Igl è bel che nus ans pudain prestar quai. Il november han ins renfatschà a Vus in plagiat. In artitgel en la NZZ, cumparì sut Voss num, ch’è stà scrit dad ina ghostwritra, ha cuntegnì passaschas criticas. Quant fitg essas Vus As vilentà? L’emprim avain nus guardà tge ch’è insumma capità. Lura ma sun jau exculpà. Nus avain rectifitgà tut. Cun lavurar capitan sbagls. Cler, i m’ha tutgà ch’igl è capità quest sbagl. Il pli impurtant è stà da procurar ch’i na capitian betg pli tals sbagls. San ins insumma esser cusseglier guvernativ senza avair in ghostwriter? Na. Era sch’jau scriv bler mez, ins dat adina in text anc ad auters da leger. Pertge a la fin dals quints publitgeschan ins gea sco cusse¬glier guvernativ. La glieud s’interessescha tge ch’il directur da finanzas ha da dir e betg tge che Christian Rathgeb da Razén manegia. Perquai èn ins avisà sin il la savida da glieud dal fatg. I na va betg senza. Gea, ma quai è era il bel en quest uffizi. Nus avain persunas dal fatg che san bler dapli che nus da differents champs. Nus dastgain profitar da quella savida sche nus publitgain messadis u publitgain insatge. Quai capita adina sin basa da la savida da bleras persunas – ¬atgnamain sin basa da l’entira administraziun che lavura per nus.Gea, ma quai è era il bel en quest uffizi. Nus avain persunas dal fatg che san bler dapli che nus da differents champs. Nus dastgain profitar da quella savida sche nus publitgain messadis u publitgain insatge. Quai capita adina sin basa da la savida da bleras persunas – ­atgnamain sin basa da l’entira administraziun che lavura per nus. A la fin da l’onn surdais Vus il departament a Martin Bühler. Tge cussegl dais Vus a Martin Bühler? D’avair plaschair dal privilegi da dastgar esser minister da finanzas dal Grischun. Plaschair da far politica è adina stà mes motto, pertge i dovra sper lavur minuziusa era il tschaffen e la passiun per la politica. Insumma, ils 31 da december al surdun jau uffizialmain la clav da la Chasa grischa. Rathgeb ed il rumantsch El chapescha bain sursilvan. Durant ses temp d’uffizi ha el cumenzà ad emprender rumantsch. Per conversar na basti anc betg. «Uss sun jau puspè m’annunzià. La finamira è da pudair discurrer rumantsch a chasa. Ed ussa hai jau segir avunda temp, jau ma legrel», di Christian Rathgeb. Sia dunna è oriunda da Siat e perquai discurra lezza ed ina part da la parentella sursilvan. Plinavant ha Christian Rathgeb instradà l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» en sia funcziun sco president da la Conferenza da las regenzas chantunalas (CdC). «Jau hai vulì nizzegiar la chaschun dad intermediar la cultura rumantscha a mes collegas dals auters chantuns.» Il rumantsch saja ina plivalur e vegnia la finala pledà en l’entira Svizra. Il cusseglier guvernativ partent Christian Rathgeb sa senta fitg bain en la Chasa grischa cun sias stanzas barocas. Là ha el ses biro. Igl cunzeglier guvernativ Christian Rathgeb â angraztgieu pigl angaschamaint c’igl â duvro par stgafir igl vaschinadi nov Muntogna da Schons. Quatter umens han inaugurà venderdi passà l'ovra «Svizra Rumantscha»: (da san.) l'artist Donat Caduff, ils dus cussegliers guvernativs grischuns Jon Domenic Parolini e Christian Rathgeb ed il secretari general da la CdC, Roland Mayer. La presidenta dal Cussagl grond, Aita Zanetti, ha güdà a l'iniziant da l'exposiziun, Christian Rathgeb, da semnar - quasi sco act simbolic - l'avertüra da l'exposiziun. Christian Rathgeb Christian Rathgeb Christian Rathgeb Christian Rathgeb Christian Rathgeb Christian Rathgeb Christian Rathgeb Il cusseglier guvernativ partent Christian Rathgeb sa senta fitg bain en la Chasa grischa cun sias stanzas barocas. Là ha el ses biro.

I para dad esser il pli normal dal mund – in agen «dachasa». Però dad avair in bel e privà dachasa na sa chapescha betg da sasez. Perquai èsi interessant ed impurtant – e forsa perfin divertent – da savair dapli davart il «dachasa». Savevas vus p.ex. che ... Savevas vus che ... … en Svizra viva mintgin/a en 1,9 stanzas? Vul dir la populaziun svizra viva en abitaziuns u chasas, nua che mintga persuna ha (persula ed en media) a disposiziun 1,9 stanzas. Quai para bler a prima vista. Ma atgnamain n’è la Svizra cun quella cifra gnanc sin las emprimas plazzas. Il Canada (2,6 stanzas), ils Stadis Unids (2,4) e la Nova Zelanda (2,4) èn sin il podest. Cifras or dal «Better Life Index» da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic (OECD) Savevas vus che ... … in pled rumantsch fitg frequent per descriver il dachasa, numnadamain il pled «abitaziun», è fitg giuven? Uschia è l’artitgel «abitaziun» en il Dicziunari Rumantsch Grischun – in artitgel publitgà l’onn 1939 – ultracurt. Il chauredactur dal DRG da quella giada numna sin mo 3 – 4 lingias intgins exempels da diever e declera lura che «abitaziun» saja in pled emprestà dad autras lin­guas. E surtut scriva il redactur che quest pled saja «selten gebraucht, da hier das Einfamilienhaus die Regel ist.» Quai era il 1939. Da la pagina: online.drg.ch Savevas vus che ... … la vischnanca da Sursaissa Mundaun è sin l’emprima plazza en il Grischun concernent il «segund dachasa», vul dir pertutgant la quota da segundas abitaziuns? Sursaissa Mundaun ha 80,72 % da las abi­taziuns ch’èn mo sedias secundaras. Sin ils rangs 2 e 3 èn Falera (79,65 %) e Madulain (77,67 %). Ma a livel svizzer è Sursaissa Mundaun pir sin plazza 11, battì cleramain da vischnancas tessinaisas u vallesanas, sco p.ex. Campo en Valle Maggia (88,96 %) ubain Bellwald (84,37 %). Cifras or dals portals correspundents dal chantun Grischun (www.gr.ch) e da la Confederaziun Savevas vus che ... … l’avantatg da chasa – il uschenumnà «Heimvorteil» è statisticamain fitg evident? Uschia mussa p.ex. in’analisa da tut ils gieus da 50 onns da la Bundesliga tudestga (dal 1963/64 enfin il 2013/14) che las squadras da chasa gudognan per regla en passa 51,2 % dals cas. Tar 22,9 % dals gieus gudogna la squadra d’ordaifer. Uschia restan anc 25,9 % remis. L’interessant vi da l’analisa è dentant ch’il trend va enavos, v.d. ch’igl ha dà en il decurs dals onns en la Bundesliga adina damain victorias da la squadra da chasa, enfin giu sin 45 %. La raschun per quel trend? – Viadis pli confortabels? Arbiters pli professiunals? – Analisas ed experts restan indecis. Statistica or dal blog «Am grünen Tisch» Savevas vus che ... … i dat tenor la litteratura scientifica var 200 nums da famiglia tipic rumantschs che entschaivan cun «Ca-» ubain «Casa-», sco p.ex. Camenisch? Ils nums èn derasads surtut en las valladas dal Rain e sa laschan declerar fitg simpel: igl è ina cumposiziun dal pled CASA cun per regla in prenum. Per exempel: CASA + Bernard dat «Cabernard». Il famus Cudesch da nums retics enumerescha gist tut ils nums documentads x insanua en documents vegls, forsa perfin da quels nums da famiglia ch’èn entant svanids. Ina selecziun: Cabernard, Cabiallavetta, Cacasper, Cadalbert, Cadetg, Cadieli, Cadisch, Cadonau, Caduff, Cafranz, Cagianut, Cajacob, Calivers, Camarc, Camartin, Camenisch, Camichel, Candreia, Cantieni, Capatt, Capeder, Carigiet, Casep, Caspescha, Cathomen, Catschegn, Cavegn, Caviezel, Cavigilli etc. – Apunta, la glista fiss anc lunga ed er en la redacziun da la FMR sesan divers collavuraturs e collavuraturas ch’han nums da «Ca-». Ils detagls onomastics en: Rätisches Namenbuch, tom 3, Die Personennamen Graubündens Savevas vus che ... … durant l’onn 2021 èn vegnids commess 19 341 delicts en chasa, vul dir delicts che vegnan identifitgads sco violenza a chasa (häusliche Gewalt)? Tranter tut quels cas hai dà 69 mazzaments. La pli remartgabla cifra è atgnamain questa: var 40 % da tut ils delicts registrads da la polizia capitan en il context chasan. – Per render attent a la violenza a chasa e per cumbatter quella ha il chantun Grischun (Post da coordinaziun violenza a chasa) organisà dacurt 15 dis d’acziun per sensibilisar e cussegliar la populaziun. Cifras sin la pagina da l’Uffizi federal per l’egualitad tranter dunna ed um: www.ebg.admin.ch Savevas vus che ... … il maletg dal tipic Svizzer e da la tipica Svizra che posseda in agen «dachasa» ­(atgna proprietad) è statisticamain detg sbaglià? En cifras bluttas: mo var 36 % da tuttas abitaziuns en Svizra vegnan abitadas dals possessurs. La Svizra è cun ses 36 % a livel europeic a la cua da la tabella. L’entira Europa posseda dapli «agen dachasa», p.ex. è la quota d’atgna proprietad en Italia, Portugal u Slovenia cun passa 70 % u perfin passa 90 % cun distanza pli auta. Cifras tar l’Uffizi federal d'abitaziuns: www.bwo.admin.ch Savevas vus che ... … l’encreschadetgna è vegnida inventada da Svizzers e Svizras, u silmain il pled tudestg da «Heimweh», per uschedir il «mal per il dachasa»? Il pled «Heimweh» cumpara l’emprima giada l’onn 1651 e vegn duvrà pli tard er en furma litterara (p.ex. poesias). Ma surtut è il fenomen da l’encreschadetgna era vegnì perscrutà medicinalmain ed identifitgà sco «Schweizer Krankheit». I vegniva supponì che la malsogna pudess vegnir provocada, sche Svizzers audan (a l’exteriur) stgelliez da vatgas, quai che pudess perfin chaschunar la mort. Atgnamain devi tenor la medicina d’antruras mo ina suletta metoda per guarir la malsogna: turnar a chasa. Artitgel «Heimweh» en il Lexicon istoric da la Svizra

Abitaziuns favuraivlas èn stgarsas – cunzunt en regiuns turisticas. Ina soluziun porschan cooperativas. Pliras novas cooperativas cumenzan a bajegiar en il Grischun. Ellas vulan porscher abitaziuns als indigens. Il principi è simpel e perfin francà en il dretg d’obligaziun: agid per gidar sasez. Da vegl ennà sa furman cooperativas, nua che singuls na dattan betg dumogn, saja quai per mancanza da daners u da forzas. L’exempel classic: las alps grischunas. Lezzas s’organiseschan gia dapi hahajas en cooperativas. La veglia idea «dad esser cooperativ» vegn uss duvrada per schliar in problem actual e latent – la mancanza dad abitaziuns pajablas. Lagrev a Segl Maria planisescha 16 abitaziuns Ni persunal d’hotel ni indigens na chattan abi­taziuns a Segl. «Il squitsch d’agir è grond», di la presidenta communala da Segl Barbara Aeschbacher. Tge far? Avant in onn haja la suprastanza communala cumenzà a ponderar: Duai la vischnanca sezza construir abitaziuns u laschar construir privats? Per ch’i giaja pli svelt è la suprastanza sa decidida per la furma da cooperativas. Ina cooperativa da Turitg fiss stada pronta da sa metter a la lavur. Ma cura che la suprastanza ha preschentà il project la stad passada a la radunanza communala, hai dà opposiziun cunter que­sta cooperativa da la Bassa. Suenter è sa furmada entaifer curt temp ina cooperativa indigena ed ils da Segl han dà glisch verda l’emprim da december. La Cooperativa Lagrev po uss planisar e construir 16 abi­taziuns. «L’atun 2025 duain las abitaziuns esser prontas», di Barbara Aeschbacher. «Nus savain, quai è fitg sportiv. Ma l’interess da prest avair abitaziuns è grond.» Cundiziun per daventar fittadin: «Viver a Segl.» Vul dir – viver sur l’entir onn a Segl. La Pumera ad Almens bajegia 22 abitaziuns Ad Almens ha la Cooperativa Pumera gia la lubientscha da bajegiar. In recurs pendent a la Dretgira administrativa blocheschia però per il mument anc da pudair cumenzar, di Urs Chiara, co-iniziant da la cooperativa. En trais chasas – cun ils nums rumantschs Bova, Tscheins e Culmet – duain sa chasar indigens da tuttas vegliadetgnas en 22 abitaziuns. Sco a Segl Maria porscha era la vischnanca dad Almens il terren en dretg da construcziun. Ils custs muntian a 13 milliuns francs, di Urs Chiara. Finanzià vegn quai sin quatter modas: in emprest favuraivel da la Confederaziun, participaziuns da fittadins, credits da banca, contribuziuns dals sociataris da la cooperativa. L’architect Gion A. Caminada ha fatg ils plans per las trais chasas. La finamira na saja betg exnum da porscher abitaziuns bunmartgadas, mabain abitaziuns pajablas da buna qualitad, di il co-iniziant da la Cooperativa Pumera. Il misteri da las cooperativas Radund ventg cooperativas da construcziun grischunas – tranter quellas bleras novas – enumerescha la pagina d’internet da la federaziun che cusseglia cooperativas en la Svizra Orientala. Jacques Michel Conrad è il mainafatschenta da la federaziun. Tge è atgnamain il misteri da las cooperativas? Pertge pon ellas porscher abitaziuns pli favuraivlas che firmas d’immobiglias? Las cooperativas na stoppian betg render, di il mainafatschenta da la federaziun. I na dettia nagins acziunaris che spetgian mintg’onn ina rendita. Ed il pli impurtant: «Nossas chasas na vegnan betg vendidas. I na dat naginas midadas da maun», di Jacques Michel Conrad. «Uschia n’èn questas chasas betg suttapostas a la speculaziun.» Tut quai èn raschuns per te­gnair bass ils tschains per il «dachasa». Abitaziuns per 900 fin 1600 francs Ina da las veglias e grondas cooperativas per abitaziuns en il Grischun è la Wohnbaugenossenschaft Bundespersonal Chur. Il 1946 è ella vegnida fundada ed ha suenter procurà ch’ils emploiads da posta, da l’arsenal u da la SBB survegnian abitaziuns favuraivlas. Oz posseda la cooperativa 194 abitaziuns a Cuira. Ils pretschs sa movian tranter 900 fin 1600 francs per ina abitaziun da quatter stanzas e mez, di Daniela Engel, presidenta da la cooperativa. Ils blocs sajan construids per part sin terren en dretg da construcziun. Plinavant haja la cooperativa era profità da credits per bunas cundiziuns da la Confederaziun. Il spiert da cooperativa sa mussia era en l’organisaziun. Tuttas lavurs – contabilitad, tschentar quint per tschains da locuziun, nettegiar, pedel, pitschnas reparaturas – vegnian liquidadas da la suprastanza u dals abitants per ina pitschna paja, di Daniela Engel. «Gliez è bler pli favuraivel che dad incumbensar ina administraziun d’immobiglias.» (fmr/vi) La cooperativa viva Igl è grev da chattar ina abitaziun pajabla en in lieu turistic. A Segl Maria vul ina cooperativa perquai construir 16 abitaziuns per indigens. Era ad Almens quinta ina cooperativa da baje­giar 22 abitaziuns. Pliras novas cooperativas èn sa furmadas l’ultim temp cun la medema finamira. L’idea n’è betg nova: 196 abitaziuns fitg favuraivlas porscha la Wohnbaugenossenschaft Bundespersonal a Cuira. Ella exista gia dapi il 1946. Cussegliaziuns co fundar ina cooperativa u co finanziar chasas ed abitaziuns porscha la Federaziun cooperativa per construir chasas u abitaziuns da la Svizra Orientala. (fmr/vi) Il model d’ina cuschina en ina abitaziun da la cooperativa dad Almens – planisà da l’architect Gion A. Caminada. Il model per ina abitaziun da la cooperativa dad Almens – planisà da l’architect Gion A. Caminada. Il model d’ina cuschina en ina abitaziun da la cooperativa Pumera dad Almens – planisà da l’architect Gion A. Caminada.

Tut che guarda actualmain ensi, e tut che spetga vess sin ella: La naiv è simplamain l’element central da l’enviern. Per las festas 2022 pari ch’ella guntgeschia las Alps e l’Europa centrala. Entant ch’igl ha naivì gist sin Son Niclau, vegni a dar quest onn in Nadal verd. Nua ch’igl è anc in zic alv, vegn il favugn, ed alura guardi ora vairamain «senza». La naiv vegn dentant anc. Cun garanzia, sa legrai! Perquai èsi bun da sa preparar ed esser pronts. Qua intgins tips per giudair la naiv. Tuts san che uffants han gugent la naiv. Dentant er creschids pudessan mussar in zic dapli plaschair da l’element alv. Pertge betg far puspe ina giada in pop da naiv, in um u ina dunna, in tut normal? Co fissi cun far in gigant da naiv, in sco qua sin la fotografia? Per far quel dovran ins blera naiv. Quella sto dentant esser bletscha, cun naiv da pulvra na va quai betg. Sch’i dat blera naiv da pulvra èsi da spetgar enfin ch’igl è in grad pli chaud. Per far in tal gigant da naiv dovri blera naiv. In gigant da naiv fan ins cun bleras grondas ballas da navi ch’ins metta ensemen. Alura cumenzan ins ad emplunar, ina balla grossa sin l’autra. I dovra blers gidanters per far questa sculptura. Ed i dovra bler plaz per far in gigant da naiv. I fiss in bel project per ina classa da scola per trenar lur cumportament social.

Mario Cavigelli ha timunà dudesch onns in departament tribulà da svilups andetgs e nunprevisibels, per exempel pertutgant lufs, energia u Bondo. Suenter 12 onns va ses temp d’uffizi a fin. Tge plans ha el per sia vita a partir dal schaner 2023? I n’è nagut cun prender cumià tut patgific. Ses chalender da termins è pli che plain. Cun bler cletg ha la FMR anc survegnì avant Nadal in termin d’intervista tar Mario Cavigelli. Empè da pudair sa distgargiar vers la fin da ses temp en la regenza, lavura il cusseglier guvernativ partent pir che mai. FMR: Vus avais lavurà perfin la fin d’emna l’ultim temp. Forsa perfin di e notg? Mario Cavigelli: Per part ston ins lavurar fin mesanotg. Jau sun disà da lavurar uschè ditg, jau sun detg effizient da quellas uras. Tge èsi pia anc da liquidar? Jau hai pensà ch’il squitsch tschessia suenter l’ultima sessiun dal Cussegl grond. Ma igl è stà cuntrari. Sco mintg’onn datti lavurs da finiziun. E da l’autra vart èsi da prender decisiuns ed enfilar chaussas organisatoricas per suen­ter mes temp d’uffizi. Ils discurs cun collavuraturs ch’jau fascheva mintgamai il schaner, stoss jau quella giada far gia il december. Il schaner avais Vus peda. Vus giais gugent cun skis. Avais gia cumprà l’abunament? Gia daditg. Per regla cumpr jau l’atun l’abu­nament da Flem/Laax. Gliez hai jau era fatg quest onn ensemen cun mes uffants. Ussa che Vus n’essas lura betg pli en uffizi renda l’abunament probabel era? El ha gia rendì avant (ri). Jau sun adina ì stedi cun skis la fin d’emna, ma betg uschè ditg. Sche jau aveva il suentermezdi in’occurrenza, sun jau forsa ì da las otg e mesa fin las indesch u fin las dudesch, in pau sco per ir a spass. Sco cumià dal Cussegl grond avais Vus survegnì in bon per cumprar glacé. Para che Vus consumais mintga di ina glacé. A partir dal 2023 na dovri forsa betg pli tant zutger. U datti tuttina anc mintga di in glatsch? (ri) Bain, bain. Quai è gia adina stà uschia. Era mes figl – mia feglia betg tant – giauda sco jau gugent in glatsch. Sche pussaivel mintga di. Tge sort? Differentas sorts. Principalmain sorbets da fritgs. L’enviern dastgi era esser glatsch da groma, però betg da tschigulatta. E co vai vinavant professiunalmain? Vus essas giurist, lavurais Vus puspè sco advocat? La basa principala è la savida d’advocat, ma era quai ch’jau hai emprendì ils ultims dudesch onns sco schef dal departament. Jau vegn a cumbinar questas duas experientschas. Sco advocat, che surpiglia cas per cas, na less jau betg pli lavurar. Jau hai l’intenziun da far cussegliaziuns da fatschentas u d’esser commember da cussegls d’administraziun. Quai po esser en ils secturs d’energia, infrastructura u mobilitad, ma era en il turissem u tar pendicularas. Dus posts èn gia enconuschents. La stad daventais Vus president da la Viafier retica. Lura essas Vus en discussiun per la INFRA che posseda la plazza aviatica a Samedan. Pia trens ed aviuns. Atgnamain è gliez ina cuntradicziun. Oz duess ins – per amur dal clima – prender il tren e betg sgular. Jau schess uschia: Omaduas tematicas han era da far cun l’economia publica ed il turissem. Ins vul nizzegiar il potenzial da la cuntrada, saja quai tar la viafier u per carmalar clientella adattada en l’Engiadin’Ota. Tar l’INFRA vai per realisar infrastructura. Là è mes num simplamain en discussiun, decidì n’è anc nagut. Tar la Retica, tge vulessas Vus realisar? La Viafier retica ma stat fitg a cor. Igl è insatge extrem positiv. Ella tutga tar la DNA grischuna. Cler ch’ins sto sviluppar vinavant la Retica. 70 % da las entradas derivan directamain u indirectamain dal turissem. Quai èsi da tgirar. In grond potenzial ha il traffic quotidian. Là èsi d’introducir il tact da mes’ura en ils centers regiunals. Gliez è decidì e quai less jau exequir. Vus avais surpiglià il departament da Stefan Engler. Uss surpigliais Vus il presidi da la Viafier retica da Stefan Engler. Ussa fissi logic da gist surpigliar anc il sez en il Cussegl dals stans da Stefan Engler. I fiss stà interessant da pudair ir a Berna en il Cussegl dals chantuns. Sa chapescha ma sent jau pront per quest post. Da l’autra vart èsi la dumonda sch’il sez vegn liber. E gliez n’è per il mument betg il cas. Svilups nunprevisibels ed andetgs èn stads tipics per Voss temp d’uffizi, per exempel pertutgant luf, il pretsch d’energia, Bondo, las cugliunarias dal cartel, la gronda scrinaria a Domat che n’è betg vegnida realisada. L’interess ed il squitsch medial èn stads enorms. Co avais Vus resentì quai? L’interess ed il basegn da las medias è ina part da l’incarica d’in schef da departament. Igl è schon uschia, mes departament è stà pertutgà da gronds temas. Jau hai cumenzà suenter la catastrofa nucleara da Fukushima. La svieuta d’energia ha lura marcà mes entir temp d’uffizi. Nus n’avain betg ans empudì dal focus medial tar il tema d’energia. Auter èsi stà tar il cartel. Là essan nus stads part da las renfatschas. Ins ha fatg squitsch envers mes antecessur, ils collavuraturs da l’Uffizi da construcziun bassa ed ils policists chantunals. Era sch’jau na sun betg stà en uffizi durant il temp dals cartels, sa sentan ins emoziunalmain extrem pertutgà. Vus avais stuì star botta per insatge ch’è capità avant Voss temp d’uffizi. Gea. E quai tutga tar il job. Da l’autra vart han ins era l’onur d’astgar manar vinavant ina strategia da success u po per exempel inaugurar ina guntgida da traffic ch’è vegnida planisada e realisada magari sut cundiziuns pretensiusas gia avant l’agen temp d’uffizi. Cura che Vus avais cumenzà avant dudesch onns, devi singuls lufs. Oz hai diesch trieps e sche quels fan anc ina giada chagniels la proxima primavaira, lura datti var tschient lufs en il Grischun. Co è sa midada Vossa vista sin quest animal da rapina? Gia avant diesch onns han ils emprims lufs fatg problems. Mes uffizi da chatscha aveva schon prognostitgà il svilup. Ma ch’i giaja uschè svelt, n’avain nus betg sminà. Nagin n’ha sminà quai – ed er betg tge consequenzas che quai ha per ils purs e las alps. Nus essan adina stà chatschads da la situaziun. Il problem è era stà: Cura che nus avain avertì, n’ha la Confederaziun betg reagì. Il punct culminant è stà la refusa da la revisiun da la lescha da chatscha avant dus onns. I ha du­vrà ina secunda emprova ed uss, finalmain, ha il parlament federal gist lubì ina regula­ziun dal luf. Il pretsch d’energia è stà onns ora fitg bass. Uss betg pli. La forza idraulica renda tuttenina puspè ed i marscha ina massa en il sectur d’energia. Stais Vus mal che Vus chalais gist ussa sco minister d’energia? Jau sun m’occupà cun gronda passiun da l’energia, surtut da la forza idraulica. A Berna hai jau adina battì per buns tschains d’aua e bunas cundiziuns per ovras idraulicas. Sco cusseglier guvernativ hai jau creà la strategia per il temp cura che las concessiuns scadan. Gliez munta per ils chantuns ina gronda schanza. Chantun e vischnancas pon acqui­star per ina buna part gratuitamain las ovras. Èsi in frust per Vus che l’energia solara stat mumentan uschè fitg en il center, e betg pli la forza idraulica? Insumma betg. Nus avain gia fatg il 2012 in rapport davart l’electricitad en general e fatg attent sin l’energia solara e da vent. Da lez temp avain nus pensà che l’energia da vent daventia pli impurtanta, la forza solara avain nus forsa sutvalità in pau. E gea, il svilup actual a favur da la forza solara è da beneventar e da sustegnair explicitamain. Il Vallais discurra dapi passa in onn da gronds implants solars. En il Grischun han ins cumenzà pir a partir da quest atun suenter l’offensiva dal parlament federal a planisar gronds implants. Han ins man­chentà insatge? Nossa tenuta è stada da realisar implants solars en zonas surbajegiadas, sin mirs da fermada u sin auters indrizs gia existents sco mirs da vias u en la chava da Favugn – sa chapescha per proteger la cuntrada, era per il turissem. Quai resta impurtant. Ha la forza solara en il Grischun en 20 onns la medema muntada sco quella idraulica? Na. Quai vegn survalità da las medias. Ins sto metter en relaziun: Cun l’offensiva solara – che includa implants fotovoltaics sco planisà en il Vallais che cuvran enorm grondas surfa­tschas – less la Confederaziun gea installar ina producziun annuala da 2 TWh energia solara fin il 2025 en Svizra. En il Grischun producin nus gia oz quatter giadas dapli, mo cun la forza idraulica. Dal reminent installeschan ins da preschent mintga duas emnas tants indrizs fotovoltaics sin tetgs svizzers sco quai ch’in sulet da quests gronds implants produciss. En ils films ves’ins las persunas che midan plazza a bandunar il post da lavur cun ina stgatla cun lur chaussas persunalas. Tge mettais Vus en la stgatla? Jau hai survegnì regalins ch’jau prend sa chapescha a chasa: fotos, cudeschs e per exem­pel ina medaglia d’in general da la Frantscha. Lez ha fatg visita en Grischun ed jau l’hai dastgà beneventar en num da la regenza. La medaglia prend jau gugent cun mai. Ma il pli impurtant èn las regurdien­tschas. Jau hai dastgà surpigliar il departament preferì. Igl è stà grondius era cun tut la glieud che lavura en il departament. Carmelia Maissen surpiglia Voss departament. Datti ina ceremonia da surdada? Na, ma i ha dà ina sairada per prender cumià dals manaders d’uffizi. Là è ella stada envidada ed ha emprendì d’enconuscher la glieud. Nus l’avain era gia introducì en ils differents dossiers. Tge cussegl dais Vus ad ella? Esser averta. Tadlar. Tschertgar il contact per savair tge basegns ch’existan – era en las regiuns. E lura avair temp per analisar, chapir la situaziun da partenza e guardar tge ch’i dovra a lunga vista. Ed i dovra l’entschatta era il temp per emprender. Quai è pussaivel, nus avain gea ina administraziun chantunala grondiusa. Giurist da Domat Mario Cavigelli (57 onns) è creschì si a Domat ed ha studegià giurisprudenza. El ha lavurà sco advocat avant che daventar dal 2010 cusseglier guvernativ e schef dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad. Il 1983 ha el gidà a fundar la PCD giuvna grischuna. El ha politisà en il parlament da Domat ed en il Cussegl grond. Sco minister d’infrastructura ha Mario Cavigelli planisà e realisà ils ultims dudesch onns il nov edifizi per il Museum d’art, il center administrativ Sinergia, la Scola auta spezialisada u la praschun a Cazas.Sis onns ha el presidià la Conferenza dals directurs chantunals d’energia. (fmr/vi) Dar adia a l’uffizi ed a temps intensivs El ha dastgà manar ses departament preferì ed ha pudì sa fatschentar cun energia e traffic. Mario Cavigelli è dapi dudesch onns en la regenza e surdat la fin da l’onn il departament a sia successura Carmelia Maissen. Ussa, il december, ha il regent partent gì da lavurar pir che mai. Surpraisas e svilups nunprevis han marcà il temp d’uffizi da Cavigelli: il dumber creschent da lufs, Bondo, cartels en la branscha da construcziun, svaris da la politica d’energia etc. Sco minister d’infrastructura ha el realisà gist plirs gronds edifizis. Ina constanta hai però tuttina dà durant ses temp d‘uffizi: mangiar mintgadi in glatsch, sco ch’el tradescha en l’intervista cun la FMR! (fmr/vi) Mario Cavigelli Mario Cavigelli Mario Cavigelli Mario Cavigelli Il cusseglier guvernativ en occasiun da l'emprima siglientada dal tunnel Val Alpetta en direcziun Samignun, la stad 2021. Il cusseglier guvernativ en occasiun da l'emprima siglientada dal tunnel Val Alpetta en direcziun Samignun, la stad 2021.

Dapi 40 onns tutga la butia da bio «Rägawurm» a Cuira tar il maletg da la citad veglia. Cun questa butia da victualias han ils iniziants prestà lavur da pionier sin il sectur da bio. Quai che ha cumenzà sco alternativa al nutriment convenziunal, è oz in lieu da cumpra tschertgà. Plirs purs grischuns tschertgavan avant 40 onns ina pussaivladad per vender lur products da bio. La fin finala han intgins fundà l’atun 1982 l’Associaziun Rägawurm ed endrizzà en la citad veglia da Cuira ina pitschna butia. La butia Rägawurm sa chatta dapi 40 onns sper la baselgia da Sontg Martin. Corina Manetsch, che lavura dapi blers onns là, ha raquintà a la FMR d’in cumenzament difficil: «Las vendidras stuevan guardar d’in mais a l’auter co ch’i giaja vinavant.» En in artitgel per il giubileum da 30 onns legian ins, che la butia fascheva l’emprim temp ina svieuta da 300 francs per di. Las vendidras gudagnavan tschintg francs per ura. Pir davent da l’onn 1984 haja la svieuta da la butia Rägawurm pudì cuvrir ils custs. «Oz avain nus per cletg bleras clientas e clients da tschep che vegnan regularmain tar nus a far cumissiuns», di Corina Manetsch. Uschè paucs emballadis sco pussaivel Cura ch’ins entra en butia, stat ins avant ina gronda purschida da legums. «Tut tenor sta­giun derivan blers da quests products dal Grischun», di la vendidra Corina Manetsch «Ultra da quai vendain nus mintga di paun frestg da noss pasterners da bio.» Dapi il cumenzament dovra la butia uschè paucs emballadis sco pussaivel. Enstagl pon ins – sco pli baud en las butias dal vitg – laschar emplenir bler. Granezza, nuschs e fritgs sitgs pon vegnir cumprads avert. I vegn era purschì graun, flocs u farina en satgs pli gronds. Corina Manetsch: «Noss producents emprovan d’eleger ils materials d’emballadi a moda ecologica. Fritgs, legums, paun ed ina gronda schelta da chaschiel pon ins cumprar mintga di avert.» Unda da bio cun consequenzas Ina gronda sfida per la pioniera da las butias da bio en il Grischun è stada l’uschenumnada unda da bio e la politica da pretschs dals grossists suenter l’onn 2000. Quest’unda da bio haja er tutgà la svieuta da la stizun da bio Rägawurm, rapporta l’artitgel per il giubileum da 30 onns da Rägawurm. Gia l’onn 2003 saja il volumen da vendita dentant puspè creschì, dian ils ini­ziants da lezzas uras. Quai mussia che la butia da bio saja in concept persistent. Tenor Corina Manetsch saja l’atmosfera famigliara er in motiv che bleras dunnas ed umens vegnan qua. «La squadra da la butia è per blers in zic fami­glia. Nus enconuschain fitg bleras clientas e clients ed els enconuschan nus. Quai ves’ins per exempel era cura ch’insatgi vegn da nov en noss team; lura dovri in mument fin che tuts enconuschan puspè in l’auter.» I dat nagina schefa u schef Il «Rägawurm» è er en in auter reguard singular. I na dat nagina superiura che maina la butia. Cunquai ch’i na dat ni schefa ni schef, èn tut las otg collavuraturas e collavuraturs sin il medem stgalim ierarchic. Sco quai che Corina Manetsch di, saja quai gia adina stà impurtant. «Nagina schefa munta dentant er ina sfida en il mintgadi. Tut sto vegnir discutà, mintgina e mintgin ha in pled en chapitel e tuttina chattain nus adina ina soluziun.» Ma i saja ina buna plattafurma per emprender da decider en il consens. Grischun Butia da bio Rägawurm a Cuira ha festivà il giubileum da 40 onns Ils onns suenter 1980 han ils emprims purs grischuns midà sin la producziun da bio. Dapi quest mument han blers cumenzà cun la vendita directa sin il bain puril. Intgins purs grischuns han fundà l’atun 1982 l’Associaziun Rägawurm ed endrizzà paucs mais pli tard ina butia da bio en la citad veglia da Cuira. Quest onn ha la butia sper la baselgia da Sontg Martin a Cuira festivà ses giubileum da 40 onns. En il fratemp ha la butia da bio ina gronda clientella da tschep che vegn regularmain a far cumissiuns. (fmr/mg) in sguard en la butia Rägawurm a la Commandergasse a Cuira Qua sin la foto da san.: Ines Rastberger, Melanie Hartmann, Corina Manetsch ed Edi Roelli.

Las ultimas emnas han ins observà lufs en las vischnancas da Glion, Val S. Pieder e la Muntogna da Schons. Inscunters ed observa­ziuns dal luf en las vischnancas èn tenor l’Uffizi chantunal da chatscha e pestga ina nova realitad, ma nagut extraordinari l’enviern. Martin Gabriel/FMR Vesì lufs amez vischnanca han ins en plirs lieus en il Grischun Central ed en Surselva. Per exempel era en la Cadi. Ils dus exempels da Val S. Pieder e Glion èn ils pli actuals. Tenor l’Uffizi da chatscha e pestga èsi normal ch’il luf sa mova en las regiuns ch’i dat selvaschina e quai è actualmain èn il conturn dals lieus abitads. En la vischinanza da la chasa da scola «La preschientscha dal luf n’ha betg mess sutsura noss mintgadi», ha il president communal da Val S. Pieder, Stefan Schmid respundì a la dumonda da la FMR. «Nus avain gì lufs en vischnanca l’atun durant il temp da la pasculaziun. In pau critic èsi stà cura che nus avain registrà ch’il luf sa schluita enturn la chasa da scola.» A Glion hai dà avant 10 dis in inscunter cun in luf sin la via tranter Glion e la fracziun da Strada. Or d’in auto che charrava vers Strada han ins pudì filmar l’animal. Lufs en ils vitgs han ins er vesì l’ultim temp en la vischnanca da la Muntogna da Schons. Tant il president communal da la Muntogna da Schons, Marco Dolf sco era Marcus Beer, il president da Ilanz/Glion, han survegnì naginas annunzias u reacziuns uffizialas da questas observaziuns. En princip animals spualitgs Per Arno Puorger ch’è collavuratur scientific tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun na po ina confruntaziun da l’uman cun il luf betg vegnir exclusa dal tuttafatg. «Da princip è il luf in animal spualitg che fugia da l’uman. Il fatg ch’il luf sa mova da quest temp en ils lieus abitads n’è betg in indizi, ch’el na saja betg pli selvadi. Sch’il luf è damai en ed enturn ils vitgs, na vul quai betg dir ch’il privel è pli grond.» Tenor Arno Puorger èsi d’evitar ch’il luf sa famigliarisescha cun l’uman sco funtauna da pavel. «Nus pudain be avertir da betg laschar enavos restanzas da pavel u vanzadiras da spaisas. Sche lavadiras vegnan per exempel deponidas l’enviern en curtin, lura attira quai er il luf», di Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pestga. Il muvel è pli exponì Dapi ch’il luf ha attatgà vatgas en in muvel san ins che muaglia ordavert è er exponida ad attatgas dal luf. Unfrendas dal luf sajan sper la biestga natiralmain las chauras e las nursas. L’Uffizi chantunal da chatscha e pestga cusseglia als allevaturs da procurar per la segirtad da lur animals. Arno Puorger: «Dal mument ch’i dat naiv nova u dapli naiv vegni a dar anc daplirs inscunters cun il luf. Pir cura che la naiv è davent e la selvaschina è puspè en regiuns pli autas, tschessia era la preschientscha dal luf en ed enturn ils vitgs.» Arno Puorger ha era menziunà ch’i saja fitg impurtant d’annunziar inscunters cun il luf als organs da surveglianza da chatscha. En cas d’in inscunter cun lufs vala Restai calms e pruvai da registrar la situaziun. S’accorscha il luf, sa retira el per regla u scappa. Sch’il luf na fugia betg immediat, alura sa dai d’entellir cun ferma vusch. As retirai plaun a plaun. Il luf vegn ad observar u scappar directamain. N’empruvai sut naginas circumstanzas betg da s’avischinar al luf, era betg per far fotografias. Na persequitai mai in luf. Lufs na dastgan betg vegnir pavlads sut tschertas circumstanzas! funtauna: Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun Observà lufs en plirs vitgs En il Grischun Central ed en Surselva han ins observà lufs en ils vitgs. Gist dacurt è quai stà il cas a Glion, Val S. Pieder e la Muntogna da Schons. Ma tge èsi atgnamain da far cura ch’ins entaupa in luf en il vitg? La FMR ha dumandà suenter. Martin Gabriel/FMR «Da princip è il luf in animal spuralitg che fugia da l’uman» di Arno Puorger, collavuratur scientific tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun. Tuttina è il luf adina puspè s’avischinà las davosas emnas a vitgs abitads, sco diversas funtaunas conferman. Ultimamain è in video vegnì derasà sur Whatsapp, che mussa co ch’in luf curra sin la via tranter Glion e Strada. Sco che l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun manegia, haja quai era da far cun la naiv che saja crudada en ils auts. Il luf sa retiria puspè pli fitg dals territoris abitads cura che la naiv saja luada. E vinavant: «Nus pudain be cussegliar da betg laschar enavos restanzas da pavel u vanzadiras da spaisas», di Arno Puorger. Quai attiria il luf en las zonas abitadas. La FMR ha dumandà co ch’ils presidents communals reageschan sin il luf.

Anc fin ils 3 da schaner pon ins s’annunziar. Scrits ora èn dus mandats – in per ovras idraulicas e l’auter per la Viafier Matterhorn-Gottard. Il chantun less daventar pli transparent cun ses sezs en cussegls d’administraziun. Perquai tschertga el publicamain persunas adattadas. Perfin en la NZZ ha il chantun plazzà ils dus inserats e sa chapescha en las gasettas grischunas. En radund in tozzel ovras idraulicas posseda il chantun pachets d’aczias. E cunquai ha el il dretg da proponer mintgamai ina persuna per ils cussegls administrativs da questas ovras. Il mars vegnan libers ils «sezs chantunals» en suandantas trais ovras: Rain Anteriur, Glion, Reichenau. Fin uss han dus deputads ed ina anteriura deputada occupà quests sezs. Uss less il chantun per tuts trais sezs la medema persuna. «Atgnamain è quai logic, pertge tuttas trais ovras sa chattan en l’intschess dal Rain Anteriur», di Christian Tannò. El prenda encunter las annunzias en il departament d’infrastructura, energia e mobilitad (DIEM). «Relaziun cun la Surselva» Tals mandats duain en l’avegnir vegnir occupads a moda pli transparenta ed averta (LQ dals 22-12-2022). Gliez perscriva a partir dal schaner l’ordinaziun per la public corporate governance. Fin uss tschertgava l’administra­ziun per il solit simplamain sezza persunas adattadas. Savens èn lura vegnidas proponidas deputads u deputadas. Uss less ins plitost distatgar ils mandats da la politica. Gliez resplenda era il profil en l’inserat che tschertga in cusseglier u ina cussegliera per las trais ovras. Pretendì è: experientscha strategica, chapientscha dal champ d’energia e d’economia, abilitad da represchentar ils interess dal chantun. «Avair ina relaziun cun la Surselva» Il quart punct che l’inserat pretenda: La persuna sto avair in tschert liom cun la Surselva. I na stoppia betg exnum esser ina persuna che abiteschia en la regiun, ma ch’enconuschia bain las relaziuns. Ma pertge ha il chantun lura insumma scrit ora la plazza en la NZZ? «Nus vulain dar ad in vast tschertgel la pussaivladad da s’annunziar», respunda Christian Tannò. Plinavant vivian blers Grischuns cun la savida e cun l’experien­tscha necessaria en la Bassa. Insatgi che fetschia be mintgatant vacanzas en il Grischun, na lessian ins però betg tscherner. Paucas annunzias dal Grischun Dacurt ha il chantun era scrit ora in mandat per las ovras idraulicas dal Mesauc e survegnì per part annunzias interessantas da la Bassa che sajan lura vegnidas en la schelta pli stretga, hai num davart dal DIEM. A la fin dals quints guardia il chantun era tge cumpetenza che manchia anc en in cussegl d’administraziun. Sch’i dovra plitost savida d’inschigner u experientscha economica u da finanzas, e tschernia lura tut tenor la persuna che possedia questas qualificaziuns. Sin l’inserat per las ovras dal Mesauc erian s’annunziadas var ventg persunas. Per il mandat tar la Viafier Matterhorn-Gottard haja quai dà fin uss ventg annunzias, dentant be ina dal Grischun. «Atgnamain smirvegl jau quant paucas annunzias ch’igl ha dà fin uss dal Grischun», di Christian Tannò. Per il mandat tar las trais ovras – Rain Anteriur, Glion, Reichenau – hai da pliras annunzias grischunas, dentant be ina da la Surselva. Il DIEM quinta ch’i dettia fin ils 3 da schaner anc dapli interessents u interessentas. Uri e Grischun partan in sez Tar la Viafier Matterhorn-Gottard parta il Grischun cun l’Uri in sez en il cussegl d’administraziun. Ils ultims onns ha l’Uranais Isidor Baumann occupà il sez. Baumann sa retira pervi da la limitaziun dal temp d’uffizi. La regenza grischuna ha uss il dretg da proponer per mauns da la radunanza generala dals 5 d’avrigl ina persuna sco represchentanta chantunala en il cussegl d’administraziun. (fmr/vi) Paucas annunzias grischunas e mo ina da la Surselva Da preschent tschertga il chantun persunas per dus mandats. Ina giada èsi d’occupar il sez chantunal en il cussegl d’administraziun da la Viafier Matterhorn-Gottard. L’auter mandat pertutga trais ovras idraulicas situadas al Rain Anteriur. Tant en la NZZ sco era en las medias grischunas ha il chantun scrit ora ils posts per ils cussegls d’administraziun. Per il sez tar la Viafier Matterhorn-Gottard sajan s’annunziadas ventg persunas, però be ina da quellas dal Grischun, hai num tar il Departament d’infrastructura, energia e mobilitad (DIEM). Per las trais ovras idraulicas – Rain Anteriur, Glion e Reichenau – tschertga il chantun ina persuna che surpiglia tuts trais sezs. En l’inserat èsi pretendì sper las qualifica­ziuns dal fatg «ina relaziun cun la Surselva». Sin quest inserat sajan s’annunziadas pliras persunas dal Grischun, dentant be ina solia da la Surselva. Il DIEM quinta dentant ch’i s’annunzia fin ch’il termin scada ils 3 da schaner anc dapli interessents ed interessentas. Il chantun vul en l’avegnir occupar a moda pli transparenta ses sezs en cussegls d’administraziun. Perquai scriva el ora publicamain ils mandats. Fin uss tschertgava l’administraziun mintgamai sezza persunas adattadas che la regenza ha lura proponì per mauns da las radunanzas generalas.

Per noss antenats, lain dir enturn l’onn 80 000 avant Cristus, sto quai esser stà in eveniment incredibel – ina chatscha da mamut. Numerusas picturas da troglodits dattan anc oz perditga da la tecnica, dals privels e surtut da la cooperaziun tranter ils chatschaders. Da chatschar in mamut cun simplas traplas, cun lantschas, artgs e paliets sto esser stà ina sfida logistica suenter ina preparaziun acribica. Ed oz? – Nus pudessan prender in exempel dals cha­tschaders da mamut! Ils mamuts èn morts. Sch’els èn svanids pervi da la chatscha da l’uman u pervi dad ina midada climatica avant var 20 000 onns, quai vegn discutà cuntravers en la scienza. En mintga cas han mamuts ed umans vivì millis e millis dad onns in sper l’auter, malgrà la cha­tscha. Insumma, ils mamuts èn svanids ed als umans èn restads be ils mamuts en furma da sfidas da «mamut». Tgi ch’ha legì in u l’auter editorial, commentari u analisa da la fin da l’onn 2022, lura paressi ch’i dettia actualmain sfidas «mamutalas» detg ed avunda: pandemia da corona, midada dal clima, undas da migraziun, guerra en l’Ucraina, ten­siuns che pudessan escalar en la China ubain en l’Iran, in clima politic fitg polarisà en ils Stadis Unids etc. Perfin en il Grischun regia in sentiment da crisa, schegea ch’i va economicamain detg stupent cun il chantun muntagnard. Igl è bunamain cinic da discurrer en il Grischun ed en Svizra da «crisa» u da «mancanza» guardond sur la muntogna da l’atgna surabundanza ora vers crisas pli existenzialas vidvart ils cunfins. E tuttina: la midada climatica na capita betg mo en l’Antarctica, mabain er il Vadret Pers va a perder. La guerra en l’Ucraina ha manà fugitivs enfin a Mustér ed en la Val Müstair. Il pretsch d’energia fa ir ensi er ils custs e pretschs da la mastergnanza grischuna. E sch’igl avess da dar in svilup dramatic en la China, lura pudess quai avair in’influenza sin la produc­ziun da la tastatura da computer «Made in China» cun la quala quest editorial rumantsch vegn gist scrit! Cler, igl è ina brava floscla da dir che quai che capita da l’autra vart dal mund pertutga era nus e noss bainstar. Ma gist ils muments da tensiun e da crisa rendan conscient anc pli ferm, quant dependents che nus essan in da l’auter, quant ferm enfilads ch’ils differents «munds» èn sin quest mund e quant fragila che la convivenza globala po esser. Nus avain bain emprais fitg svelt a viver cun las commoditads ch’il mund entretschà porta, p.ex. cun giaccas da skis che vegnan dissegnadas en Frantscha, cusidas en il Bangladesch, stuppadas cun launa da merino tundida en l’Australia e vendidas a Cuira. Gea, nus avain emprais svelt e bain – silmain en il mund industrialisà dal vest. E cun grond inschign avain nus exportà ils effects secundars da quest’economia globalisada. Ma ussa ans sgolan tuttenina ils bumerangs enturn las ureglias. Per il mument èsi anc pitschens bumerangs, ma i ristgan da vegnir pli gronds. Lur sgol da return udin nus di per di en las novitads, uschia era la saira dals 1. da schaner 2023: L’emprim di dal nov onn hai dà en Svizra temperaturas uschè autas sco anc mai durant in schaner dals decennis passads. Il territori da skis da Spligia sto serrar causa mancanza da naiv. La Gronda Bretagna ha registrà il davos onn uschè blers fugitivs ch’èn vegnids sur il Chanal da la Mongia sco anc mai. Il president da la Confedera­ziun, Alain Berset, discurra en ses pled da Bumaun 2023 da «temps difficils» era per la Svizra, gist en connex cun la guerra en l’Ucraina e la pandemia da corona. Tge far encunter? Co chattar la via or dals «temps difficils»? Ed èsi propi da sa metter en in stadi da pessimissem ed alarmissem permanent? – Na, betg per forza. Nus enconuschain gea exact las mesiras che gidassan forsa ad evitar in bel di in «gau» ecologic. Nus crajain da savair co ch’ina convivenza tant enavant gista e democratica avess da funcziunar. Nus savain atgnamain che las crisas grondas (ed era quellas pitschnas) sa laschan schliar mo da cuminanza, en l’enclegientscha per valurs communablas ed en la coopera­ziun. Quai vala era per s’opponer ad agres­surs. E tge ha quai da far cun ils mamuts? – Per entschaiver a far frunt a crisas e sfidas èsi da metter giu duas tenutas ferm derasadas: da pensar che «insaco vegni schon meglier» e da pensar «dad esser memia pitschen per insumma pudair prender influenza». In troglodit che fiss ì cun quella tenuta a la chatscha d’in mamut, quel fiss ì a la malura. Perquai ch’in chatschader da mamut aveva d’esser alert ed el aveva d’agir – surtut aveva el da cooperar cun ses 10–20 collegas. Betg cun l’intenziun da sragischar ils mamuts, mabain per pudair superar sia sfida enorma e da procurar per che sia stirpa stettia bain per il proxim temp.

Dapi trais onns e mez viv jau uss giu la Bassa e prest dus a Bätterkinden, ina vischnanca tranter Berna e Solothurn, damai en il Nirgendwo dal Mittelland, che svanescha magari en la tschajera. Ma na, uschè terribel n’èsi betg. Mes frar che abitescha dapi bunamain dus onns puspè en la Val d’Alvra telefona e dumonda: «E, co èsi cun la tschajera tar vus?» – Jau respund: «Enfin uss prest nagina! Nus avain mo gì dus dis tschajera enfin uss!» Mes frar na para betg da crair. El ha experientscha cun tschajera; bunamain 20 onns ha el vivì en il Seeland bernais ch’è enconuschent per buna verdura e tschajera zächa. Ed a vus dastg jau dir la vardad, ella è propi zächa, era a Bätterkinden. Ma jau hai sviluppà mes recepts per cumpensar il deficit da sulegl. Recept numer 1: Tge ch’è terapia per mai è il horror per mes um. El vegn dasdà da la ramur da mes mixer e mia nova lampa tschorventa ses egls stanchels. Stgisa, ma i sto esser. Il mixer mixescha mintga damaun mes green-smoothie or da fritgs, verdura ed algas e mia lampa ultra clera è mes pitschen sulegl artifizial che ma fa buna luna. Dal rest èsi cumprovà segir millis e milliuns giadas sin tut il mund: Happy wife, happy life! Recept numer 2: Far in’excursiun or da la tschajera. Per exempel en il Giura bernais, si vers il Chasseral a Les Près-d’Orvin. Ma adatg: Sch’ins va qua ad in di cun tschajera, lura n’èn ins betg sulet! Magari ston ins star en colonna cun l’auto ed era bunamain sin las sendas da viandar. Ma i vala la paina. Era per mes um. Qua cumpra el ses tartuffels preferids ch’in pur venda a l’ur da la via. Recept numer 3: S’arranschar cun la tschajera e visitar la citad da Solothurn, Soletta per rumantsch. Soletta tuna bunamain poetic ed uschia èsi era. Jau cussegl da far in gir tras la citad veglia cun ses «Märet» la sonda, cura ch’ins vesa bunas mangiativas e bella glieud. U lura envida l’Aare a far ina spassegiada romantica – muettas inclusiv. Quai dat bunamain in touch maritim e sveglia regurdanzas a las sairas en cumpagnia vi da la «Hafenbar», nua che tut quels che fugian l’enviern or da la tschajera vegnan ensemen las sairas miaivlas la stad e la primavaira. Jau m’imagin il telefonat cun mes frar, il matg 2023 – jau: «E lura, co vai? Avais era gia bel e chaud ed in cocktail enta maun?» – Frar: «Gea, gea, natiralmain! I gira da nar ed ins po prest far bogn en l’Alvra!» Chatrina Josty-Kreuzer viva e lavura en il chantun Berna. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Di per di infurmescha l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF) davart il privel da lavinas en las muntognas. Ils perscrutaders che scrivan ils bulletins da lavinas rimnan infurmaziuns, observan, giuditgeschan e cusseglian instanzas politicas e privatas. In discurs cun Martin Heggli, il manader dal post da medias dal SLF, davart la midada dal clima, las unfrendas en lavina e las mesiras da protecziun dapi l’onn 1951. 150 persunas lavuran tar il SLF. La lavur da perscrutaziun dal SLF vegn fatga principalmain per la Confederaziun, per ils chantuns e per las vischnancas. L’institut SLF è ina partiziun dal Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL). Martin Heggli è dapi intgins onns manader dal servetsch da medias dal SLF a Tavau. El è scienzà da la natira ed ha er lavurà durant tschintg onns sco perscrutader tar il SLF. FMR: Vus lavurais gia 15 onns tar il SLF. Co definissas Vus oz la «raison d’être» da Voss institut? Martin Heggli : Il SLF è responsabel per l’avertiment da lavinas sin il territori da la Svizra. Quai è in’incumbensa che la Confederaziun dat a nus via WSL e la Scol’auta politecnica. Il privel da lavinas sto vegnir giuditgà mintga di. A basa dals resultats avain nus d’infurmar las autoritads e la populaziun davart ils privels. Per eruir la situaziun da lavinas dovri staziuns e raits da mesiraziun externas. Quellas ston vegnir tgiradas e mantegnidas. Plinavant avain nus en l’entira Svizra persunas che lavuran cun nus. Da far ina prognosa da lavinas di per di munta ina gronda lavur organisatorica ed è ina pulita investiziun da resursas. È il privel da lavinas en Svizra creschì dapi il cumenzament dal SLF? Quai è fitg grev da dir cun duas frasas. L’effectiv da mesiraziuns ed observaziuns è natiralmain creschì entaifer ils ultims decennis. Jau persunalmain na crai però betg ch’il dumber da lavinas saja creschì. I na dat betg dapli lavinas, i dat però dapli activitads en las muntognas. Cun noss rapports pudain nus gidar d’eliminar il privel da lavinas e d’auters privels da la natira en quels lieus. Tar l’infrastructura exponida al privel da lavinas tutgan era vias, binaris, il traffic d’autos e da trens sco era l’infrastructura turistica. Cun nossas infurmaziuns pudain nus ultra da quai contribuir a la segirezza da la glieud che vul giudair las muntognas. Vegnan ils cussegls dal SLF areguard il privel da lavinas resguardadas? Las autoritads ed era las interpresas turisticas suondan noss cussegls pertutgant ils privels pussaivels. In mussament per quai è ch’il dumber da morts entras lavinas è sa sminuì dapi circa 20 onns. Oz avain nus en media anc 22 unfrendas mortalas per onn entras lavinas en Svizra. Pli baud murivan dapli persunas en lavina. Igl è natiralmain vegnì fatg fitg bler sin il champ da las mesiras da protecziun. Dapi l’onn da lavinas 1951 èn vegnids bajegiads blers rempars e gallarias. Ils accidents da lavinas en ils vitgs èn sa reducids ad in minimum. Ils accidents da lavinas capitan ozendi plitost là nua ch’i vegn fatg turas cun skis e sport da skis sper las pistas segiradas. Tge influenza ha la midada dal clima sin la lavur da l’institut? Las prognosas en connex cun naiv e lavinas n’han actualmain nagin connex direct cun la midada dal clima. Igl è era grev da cumprovar ch’ina lavina saja ida a val pervia da la midada dal clima. Quai è in’autra situaziun che per exempel tar la digren dals glatschers, la quala ha in connex cun la midada dal clima. La midada dal clima è per nus in problem a lunga vista. La structura da las lavinas pudess per exempel sa midar. Sch’i plova enfin 2000 meters sur mar, lura è la naiv pli bletscha e quai munta in’autra consistenza da la naiv. Latiers vegn il cunfin da naiv che va pli e pli ad aut. Tut quai vegn ad avair consequenzas per la situaziun da lavinas. Hai dà en tut ils onns che Vus lavurais per il SLF a Tavau in eveniment che ha impressiunà Vus spezialmain? L’onn 2019 avain nus gì ina perioda cun in fitg grond privel da lavinas. I ha dà in accident cun ina lavina sin la Schwägalp en l’Appenzell. Quella lavina aveva chaschunà donns vi d’in edifizi d’ustaria e l’hotel. Igl è stà fitg impressiunant per mai da vesair ils maletgs da l’ustaria e da l’hotel donnegià. Questa situa­ziun da lavinas ha cuzzà in pèr dis. Ina tala situaziun mussa dentant era co ch’i pudess esser, sche la situaziun da naiv e lavinas cuzzass pliras emnas sco per exempel l’onn 1999. Tge fa il SLF? Il SLF (Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas) perscrutescha differents aspects davart la naiv, per exempel da tge che la naiv sa cumpona e co ch’ella sa mida. Il SLF ha la finamira da scuvrir co che stresas difficilas sa furman en la cuverta da naiv u co che mate­rialias – per exempel skis – èn pli svelts sin la naiv. In’ulteriura cumpetenza centrala dal SLF è la perscrutaziun co che lavinas sa sviluppan e co ch’ellas sa movan en il territori. Il SLF perscrutescha er auters privels da la natira cun process sumegliants sco bovas e crudada da crappa sco er schelira permanenta e sistems ecologics da muntogna. Il SLF realisescha er il bulletin da lavinas, cusseglia per mesiras da protecziun cunter lavinas ed accumpogna expertisas suenter accidents da lavinas. Portavusch da la situaziun da naiv e lavinas Cura che la naiv è instabla ed i regia privel da lavinas, lura legia ed aud’ins las prognosas dal Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF). Tgi è quest institut SLF ch’è ve­gnì fundà l’onn 1936 sin l’iniziativa da l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL)? E co pon ins cumparegliar la situaziun da naiv e lavinas dad oz cun la situa­ziun d’avant 86 onns? La FMR ha discurrì cun Martin Heggli che ha lavurà tar il SFL sco perscrutader e che maina oz il post da medias dal SFL. (fmr/mg)

Las festas èn passadas ed i restan an intgins dis enfin Bavania. Perquai n’èsi betg memia tard per ina ultima proposta culinarica. Suenter ch’ins ha mangià en abundanza tranter Nadal e Bumaun datti nagut auter che preschentar in recept «lev». Mes confamigliars san ch’jau na cumport betg legums cotgs. Perquai na cumportav’jau er betg la salata da randas cotgas. Auter che mes confamigliars, els èn tut narrs ed aman fitg quest legum d‘enviern. Tschel di è ina salata cun rischcotschnas – il num randas è pli derasà – vegnì sin maisa. E tge surpraisa: jau hai pudì mangiar l‘emprima giada quella salata. Sco quai che la dunna ha ditg, saja quai in «carpaccio» da randas, jau duai tuttina empruvar, i saja in plat cun randas criuas. E tge miracla: Igl ha gustà fitg bain. Il tip - carpaccio da rischcotschnas/randas. Gugent dastg jau tradir a lecturas e lecturs il recept dal «carpaccio da randas». Ins pren 2 bellas e grondas randas rodundas, lava e spaletscha ellas. Alura taglian ins rudellas u flettas finas. Cun la maschina da tagliar charn va quai fitg bain. Alura mettan ins las flettas bel e bain sin ina platta u in taglier e s’occupa da la sosa. Ins drova il suc da 2 citronas, in pau mustarda u senav grop, sal e paiver. Vinavant 2 tschaduns gronds aceto balsamico, 4 tschds. gronds bun ieli d’olivas, 4 tschds. gronds ieli da nuschs, 1 tschd. grond mèl d‘avieuls. Impurtant èsi ch‘ins prepara gl’emprim la sosa, uschia ch‘ins po laschair cular ella sur las flettas drappadas sin la platta u il taglier. Las randas criuas duaian s’unir cun la sosa deliciusa. A la fin decoreschan ins il carpaccio cun rampunella u in’autra salata da feglia d’enviern.

La Scola auta spezialisada dal Grischun (SAS Grischun) cumplettescha sia cumparsa cun il rumantsch ed il talian dasper il tudestg e l’englais d’enfin uss. La solidaritad vivida e la cultura cun las trais linguas rumantsch, tudestg e talian èn caracteristicas essenzialas da la DNA grischuna. Da quai è la SAS Grischun loscha ed ella intermediescha questas valurs er a sias studentas e students ed a sias collavuraturas e collavuraturs. Gia l’onn 2021 ha la SAS Grischun manà discussiuns cun la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano ed ulteriuras institu­ziuns. A maun da quest barat ha la scola auta vulì eruir co ch’ella pudess integrar ils basegns da las duas regiuns linguisticas en las ­atgnas mesiras da communicaziun. Suenter avair elavurà in concept areguard las linguas chantunalas èn las midadas succedidas pass per pass. Ultra da l’inscripziun sin la porta d’entrada da l’edifizi principal e da diversas broschuras stattan uss a disposiziun era cuntegns da la pagina-web da la scola auta en rumantsch e talian. Gia dapi plirs onns pon las studentas ed ils students sco era las collavuraturas ed ils collavuraturs da la SAS Grischun frequentar gratuitamain curs da rumantsch e talian. (cdm/fmr)

Hans Huonder/FMR Enfin uss n’ha l’enviern betg purtà blera naiv. Almain en las regiuns pli bassas. Quai vul er dir, ch’i na dat betg loipas en ils pli blers lieus. Passlung è daventà fitg popular ils ultims onns, surtut il temp da la pandemia. Lu han bleras e blers scuvrì quest sport sco activitad durant il temp liber. Per quest «boom» da passlung han dentant er las bunas prestaziuns da las Svizras e dals Svizzers procurà. Vesend las atletas ed ils atlets en cumplaina acziun cun ils megliers dal mund, ha bain enqual in vulì savair co che quest sport è per propi. Passlung è in sport che promova la sanadad, surtut era perquai ch’igl è in sport che vegn fatg ordavert. I na dovra betg ina sutgera u in runal per pudair sa mover silsuenter. Il sulet è in equipament andant, ina loipa per il stil classic u ina pista per skating. Ma tge fan ils amis dal passlung sch’i n’ha betg naiv? I dat alternativas, era sche quellas pretendan in viadi cun auto, ma quel pon ins era far en ina gruppa. Ina da questas alternativas è il center nordic a Campra en la Val Blenio. Qua sper la via chantunala che maina dal Lucmagn en il Tessin sa chatta in bellezza territori per far passlung, nota bene era cun in restaurant ch’è vegnì bajegià avant paucs onns. Il mument porscha il center loipa per classic e pista per skating sur ina distanza da 16 km. Quai è pussaivel grazia a la naiv da mez december. Campra na porscha betg mo loipas per entschaviders ed avanzads – pia per mintgin – mabain er ina loipa in pau speziala. Ella è omologada e serva a concurrenzas internaziunalas, era a talas dal Cup mundial. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il center nordic Campra.

La branscha turistica dal Grischun stat avant temps intscherts. En occasiun dal apero da Bumaun tradiziunal da Grischun vacanzas han ils responsabels preschentà ina nova campagna da image e discurrì d’in avegnir intschert per la branscha turistica. «Il tschiel è nivlus», ha il president da Grischun vacanzas Jürg Schmid ditg en ses salid a la gronda raspada dal aperitiv da Bumaun. «Darar èsi stà uschè grev da far ina prognosa turistica per l’onn proxim sco oz.» Ina infla­ziun da passa 12 % en ils pajais vischinants, la crisa d’energia, la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas, ils custs creschents e las crisas geopoliticas muntian gia curt suenter la pandemia puspè ina gronda sfida per il turissem. «Jau sper sin ina repetiziun dal ‹boom turistic› sco durant la pandemia», ha Jürg Schmid ditg. Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, sco manader dal departament d’economia, ha fatg curaschi a la branscha. Laschar pender las alas na saja betg la moda d’agir da Grischunas e Grischuns. «Lain guardar enavant e far il meglier or da la situaziun», ha Marcus Caduff ditg. Per blers pertutgads da la branscha tu­ristica, economica e politica mora la speranza pir l’ultim. La FMR ha dumandà tschintg persunas da dir co ch’ellas vesan schanzas e difficultads en il 2023. Clemens Berther, deputà da la Cadi Malgrà tut ils signals negativs che vegnan ad en­grevgiar da prender decisiuns, avain nus emprendì fitg bler or da las experientschas da la pandemia. Gist la branscha turistica è daventada pli svelta e pli flexibla. Ella reagescha a moda ­flexibla a la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas. Ils ultims dus onns han er midà nossa moda e maniera da planisar. Nus planisain la lavur a pli ­lunga vista, uschia ch’igl è pussaivel da reagir sin schabetgs nunspetgads. Quai han ins vesì gist las ultimas emnas cun la mancanza da naiv. Barla Cahannes, advocata Jau sun in uman positiv tras e tras. Jau crai che nus avain adina ina schanza da far il meglier or d’ina situaziun problematica. Cler, la situaziun actuala cun tut ils problems dat da pensar a tuts. La situaziun cun la mancanza acuta da naiv da las ultimas emnas è sa chapescha in grond problem. Ma er qua: I na porta absolutamain nagut da laschar pender las alas. Igl è da guardar enavant. Jau sun en mintga cas per­svasa che nus chattain ina soluziun er per ils problems actuals en il turissem. Tanja Amacher, gestiunara Turissem Val Surses Nossas schanzas giaschan en il turissem da stad. Jau hai l’impressiun che gist turistas e turists svizzers han rescuvrì la bellezza da la stad en noss chantun. Quai è bel e sin quai pudain nus sele­grar er quest onn. In optimissem pli moderà hai jau tar la stagiun d’enviern. La mancanza d’energia, la chareschia, e la situaziun da l’aura fan schon in pau mal il venter a mai. Il sport d’ir cun skis è in bellezza sport. Ma el custa. En l’avegnir na pon forsa betg pli tuts pajar vacanzas da skis. Quai fiss fatal. Thomas Roffler, president Uniun purila grischuna Da principi patratg jau positiv ed orientà a soluziuns. Quai che fa quitads a mai èn ils gronds custs supplementars che pudessan vegnir chaschunads entras ina crisa en la branscha tu­ristica, ma insumma en l’economia grischuna. Insatgi sto pajar quests custs supplementars. Uschiglio sun jau da l’idea, che nus vegnin a surmuntar ils temps critics. Il Grischun è tschertgà da las turistas e dals turists e nus pudain porscher a noss osps quai ch’els na sur­vegnan nagliur auter. Philipp Bühler, Festival Origen Jau poss be suttastritgar quai ch’è vegnì ditg en ils referats dal president da Grischun vacanzas e dal cusseglier guvernativ Marcus Caduff. En la situaziun che nus avain oz, na datti nagut auter che dad esser optimistic. Il meglier è da laschar tut quai ch’è negativ d’ina vart ed em­pruvar da far l’optimal or da quels aspects ch’èn positivs. En quest senn vegn jau a guardar cun speranza envers l’onn 2023. Jau sun persvas che nus vegnin ad avair ina buna stagiun, jau manegel tant sin il sectur cultural sco era sin il champ turistic. Temps intscherts per il turissem La branscha turistica dal Grischun stat avant temps intscherts. En occasiun dal apero da Bumaun ha Jürg Schmid, il president da Grischun vacanzas, tematisà la situaziun actuala e ditg che la branscha turistica stettia ina giada dapli avant ina gronda sfida. Ma Jürg Schmid ha er ditg ch’ils problems d’energia, da chareschia e la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas, sajan da dumagnar. «Abstrahà dals aspects negativs datti era schanzas per las interpresas turisticas. Jau propon da sa deditgar surtut a las schanzas.» Cunterpais a las cundiziuns dal temp vul Grischun vacanzas dar cun ina nova campagna d’image ch’è vegnida preschentada a l’apero. La FMR ha discurrì cun tschintg participantas e participants da l’apero da Bumaun da Grischun vacanzas e dumandà, co ch’ellas vesan ils temps intscherts. (fmr/mg) L'apero da Bumaun da Grischun vacanzas 2023 cun ina gronda participaziun Clemens Berther, deputà Cadi Barla Cahannes, Cuira, advocata Thomas Roffler, president Uniun purila grischuna Philipp Bühler, Festival Origen Tanja Amacher, Turissem Val Surses

Ina dretgira a Milaun condemnescha 34 mafiosis u persunas che collavuran cun la mafia – tranter quels sa chattan era «mafiosis svizzers». Pliras gasettas talianas han rapportà da las condemnaziuns. Tenor questas gasettas muntan ils chastis per ils condemnads en tut a radund 230 onns praschun. La dretgira ha pronunzià sia sentenzia curt avant Nadal a bucca. Ils 34 condemnads derivan surtut da la regiun da Como e singuls da la Svizra. Sin dumonda da la FMR conferma la Procura publica federala (PPF) las condemnaziuns da «mafiosis svizzers»: Il Tribu­nale di Milano haja sentenzià ils 19 da december 2022 en emprima instanza trais accusads che la Svizra haja extradì. Els hajan survegnì chastis fin a 10 onns praschun. «In da quels trais è vegnì sentenzià pervi dad appartegnientscha ad ina organisaziun criminala, ils dus auters pervia da commerzi cun drogas, resp. import da drogas», scriva la PPF. Questas condemnaziuns sajan d’engraziar ad ina buna collavuraziun sur ils cunfins ora, scriva la Procura publica federala. En l’avegnir veglian ins anc schlargiar la collavuraziun. Plinavant èn trais ulteriuras persunas cun relaziuns en Svizra – che n’èn dentant betg vegnidas arrestadas en Svizra – vegnidas sentenziadas pervi dad appartegnientscha a la mafia. Operaziun «chavals da razza» Il november 2021 aveva la polizia en l’Italia ed en Svizra arrestà passa tschient persunas pervi da criminalitad organisada. L’ac­ziun da polizia è vegnida numnada operaziun «cavalli di razza». En il Grischun ed en il Tessin èn vegnidas arrestadas mintgamai 2 persunas, a Son Gagl e Turitg mintgamai 1 persuna – pia en tut sis arrestaziuns en Svizra. Quai aveva l’Uffizi federal da ­giustia communitgà il november avant in onn. Era drogas e «considerablas quantitads da cocain» aveva la polizia confiscà en il rom da questas arrestiuns. Ils arrestads appartegnian al clan da la Ndrangheta u sustegnian quel, uschia la renfatscha da las procuras publicas cumpetentas talianas. Tar 34 dals passa tschient arrestads ha la dretgira milanaisa uss pia confermà las renfatschas da la procura. I sa tracta dals cas simpels en proceduras curtas. Ils auters process èn anc pendents.

A Pristina empè a Mustér ha ella passentà Nadal. Iris Probst è vice-uffiziera da pressa ed infurmaziun tar la Swisscoy. Ella ha gì bler da far durant ils dis da festa. Pervi da las tensiuns al cunfin tar la Serbia hai dà bleras dumondas da schurnalists. Il servetsch en il Cosovo dura sis mais. Iris Probst (30) è s’annunziada voluntariamain. Trais mais èn uss gia passads ed entaifer quest temp èn creschidas las tensiuns. Durant l’advent ed enturn Nadal hai dà protestas da la minoritad serba. Cun camiuns èsi vegnì bloccà ­vias als cunfins tar la Serbia. Las tensiuns han chattà attenziun internaziunala ed ins ha temì ch’il conflict tranter la Serbia ed il Cosovo escaleschia – cunzunt era perquai che la regenza Serba ha dà triev als protestaders. Curt avant Bumaun è la situa­ziun sa mitigiada. Per Iris Probst la vice-uffiziera, responsabla per la communicaziun externa ed interna tar la Swisscoy (guarda box), èsi stà dis da lavur intensivs. «Egls ed ureglias» per eruir l’atmosfera «Quai na sai jeu betg dir», respunda Iris Probst gist sin pliras dumondas da la FMR. Betg ch’i mancass ad ella la savida, anzi, l’armada è simplamain fitg discreta. E quei vala era per la Swisscoy. Sin la dumonda nua ch’ella saja staziunada tradescha ella be «datiers da la chapitala Pristina». Quai vul dir, betg en il nord, betg en la regiun nua ch’i dat adina puspè tensiuns cun la minoritad serba. La Swisscoy ha dus champs en il Cosovo e pliras abitadis en tut il pajais. En lezs vivan ils «Liaison and monitoring teams» che rimnan infurmaziuns. «Quests teams èn ils egls e las ­ureglias da la KFOR (guarda box). Els discurran cun glieud da differentas gruppas etnicas, cun autoritads ed organisaziuns», explitgescha Iris Probst. Uschia intervegnia la KFOR tge problems e tge quitads ch’occupan la populaziun. Dustar minas e dar support a la KFOR Èn la Swisscoy e la KFOR stadas decisivas per impedir il december l’escalaziun tranter la Serbia ed il Cosovo? Era tar questa dumonda daventa Iris Probst precauta, pertge la resposta fiss ina valitaziun politica. Ella avisescha perquai pli gugent a la communicaziun dal Cussegl federal (guarda box). «Tut ils commembers da la Swisscoy èn scolads co che sa cuntegnair en situaziuns fragilas e criticas», di Iris Probst. Perquai haja la ­Swisscoy pudì cuntinuar sia lavur usitada durant il temp da tensiuns. Questa lavur è – sper rimnar infurmaziuns en la populaziun – dar support a la KFOR, per exempel cun schuldada da piunier, dus helicopters dal tip Superpuma, cun singula schuldada che fa part da la polizia militara internaziunala u in team che dosta minas. Uschia èsi descrit sin la pagina d’internet da la Swisscoy. Creschida si a Mustér Iris Probst è creschida si a Mustér. Ella ha studegià politica e relaziuns internaziunalas e fatg il master a l’universitad a Durham en l’Engalterra. Suenter ha ella lavurà in onn tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Avant che partir en il Cosovo ha ella absolvì trais mais ina scolaziun preparativa tar ­Swissint a Stans, il center da cumpetenza per schuldada che vegn staziunada en l’exteriur. Dapi l’october è ella en il Cosovo. Ses servetsch dura anc fin l’avrigl. Procurar per stabilitad Var 200 schuldads da l’armada svizra sa chattan en il Cosovo. La cumpagnia sa numna ­Swisscoy. Ella sa participescha dapi il 1999 a la KFOR, la missiun da la NATO per promover la pasch en il Cosovo. 27 stadis tramettan da preschent radund 3700 schuldads a las truppas da la KFOR en il pajais dal Balcan. Il 2008 ha il Cosovo proclamà sia independenza. La Svizra è stada in dals emprims pajais che ha renconuschì il stadi suveran. En il fratemp renconuschan 115 da 193 stadis da l’ONU il Cosovo. La regenza serba però considerescha il stadi vischin sco provinza autonoma ed animescha las minoritads serbas en il Cosovo da s’opponer. La regenza actuala da la Serbia mantegna relaziuns stretgas cun la Russia. Gist pervi da la guerra russa en l’Ucraina sajan creschids era ils ristgs da segirezza en ils pajais dal Balcan, scriva il Cussegl federal en ina communicaziun per maun dal parlament. Perquai less il Cussegl federal schar prolungar il parlament il mandat da la Swisscoy fin il 2026. «La Svizra ha in interess direct per pasch e stabilitad en il Cosovo e l’entira regiun», scriva il Cussegl federal. U cun auters pleds: in conflict sin il Balcan purtass intschertezza a la Svizra ed a l’Uniun europeica – e blers fugitivs. (fmr/vi) En il Cosovo empè a Mustér Iris Probst ha passentà Nadal e Bumaun en il Cosovo. La vice-pledadra da la Swisscoy avess atgnamain gì vacanzas ed avess vulì turnar a casa a Mustér. Ma lura ha ella stuì midar plan. Durant l’advent fin suenter Nadal èn creschidas las tensiuns al cunfin cun la Serbia. I ha dà bloccadas cun camiuns che han chattà attenziun internaziunala. La tema che las tensiuns sa svilupeschian ad in veritabel conflict è stada gronda. Curt avant Bumaun è la situaziun sa pacifitgada. Per Iris Probst èsi stà dis intensivs. Ella è responsabla per la communicaziun da la cumpagnia svizra ch’è staziunada en il Cosovo e che sustegna la KFOR, la furmaziun da la NATO che procura per stabilitad en il Cosovo. (fmr/vi) La proxima fin d’emna po ella turnar en Svizra e prender suenter las vacanzas ch’ella ha stuì spustar – Iris Probst è staziunada dapi l’october en il Cosovo. La proxima fin d’emna po ella turnar en Svizra e prender suenter las vacanzas ch’ella ha stuì spustar – Iris Probst è staziunada dapi l’october en il Cosovo.

L’Uffizi federal da statistica (UST) ha fatg in detg regal post-nadalesc. Ils 27 da december 2022 ha l’uffizi laschà savair l’entir pajais ch’i dettia ussa en Svizra duas vischnancas rumantschas damain: Surses e Muntogna da Schons. Als dus presidents communals ed era al secretari general (ad interim) da la Lia Rumantscha è il raclette restà bravamain sin il magun. Anc cun bucca plaina han els stuì sincerar da tuttas varts che quai na saja betg uschia, che lur vischnancas sajan anc adina rumantschas u silmain bilinguas. Ed en la truscha da Nadal n’ha nagin badà che tenor la logica da l’UST penda era la vischnanca da S-chanf mo pli vi d’in fil statistic. Insumma, las cifras da l’UST fan suar. Ma forsa fissi bun da prender a cor er en questa situaziun ina simpla ­devisa: «Igl è necessari dad esser sensibilisà, ma betg memia sensibel.» – Cun leger la communicaziun da l’UST vegn numnadamain endament be direct ina chanzun d’uffants da Clo Duri Bezzola barmier: «Desch rais sun its, sun its pel muond intuorn, ün ha tschüf ün cuolp sulai – il pövel d’eira sainza rai.» E strofa per strofa datti in retg damain, in va per il mund, in resta en l’America, in auter s’inamurescha. E tenor l’UST vai exact uschia era cun ils Rumantschs, da statistica a statistica datti ina vischnanca rumantscha damain. L’uffizi enconuscha mo las cifras bluttas: alv e nair, plus e minus, mort u viv, senza pardun e senz’amur per colurs sgiagliadas e per in mix biling u triling. Tuttas vischnancas svizras ston exnum vegnir classifi­tgadas tenor categorias sco «tudestg», «franzos», «rumantsch» u «talian». Pertge che quai sto esser uschia, resta in misteri. Ma atgnamain pon las vischnancas mangiar raclette en tutta pasch. La lescha da linguas chantunala regla exact, cura ch’ina vischnanca è rumantscha, cura bilingua e cura tudestga. Dapertut èn las relaziuns anc cleramain a favur dal rumantsch sco lingua da scola ed administraziun, surtut tar la vischnanca da Surses. Damai na vali betg la paina da sa sentir offendì da Neuchâtel, la sedia da l’UST. E la fin finala decidan en il Grischun las vischnancas en atgna cumpetenza, sch’ellas fan radunanzas e dattan scola per rumantsch. Damai, betg esser memia sensibel! Ma tuttina, las cifras si da Neuchâtel mussan nair sin alv in trend a dischfavur dal rumantsch. Oz èsi Surses, damaun ­S-chanf, puschmaun Schluein? I dat tenor la logica dal UST mo pli 15 vischnancas rumantschas. Dasperas datti anc 18 vischnancas sco Laax, Ilanz/Glion u Samedan che valan sco vischnancas «tudestgas», schegea ch’ellas han en realitad (e confurm a la lescha da linguas chantunala) anc in mintgadi rumantsch – en scola, administraziun ed en uniuns. Ed exact da quai èsi da tegnair tgira – vul dir da vischnancas che porschan la pussaivladad da viver ina cuminanza rumantscha en tut sias fassettas. Perquai ch’il rumantsch ha surtut là in avegnir, nua che la lingua vegn duvrada sco in instrument per far en sasez ­insatge tut auter che promoziun da lingua – nua ch’i vegn alfabetisà, politisà, debattà, fatg fatschentas e fatg festa per rumantsch. Senza dubi, baud u tard vai cun il rumantsch sco cun ils retgs da Clo Duri ­Bezzola. A la fin da sia chanzun hai num: «Ed uossa rais nu daja plü.» Ma uschè enavant n’èsi anc betg cun Rumantschas e Rumantschs, l’emprim giudain nus anc in u l’auter raclette, inclusiv s’inamurar e girar per il mund.

Ils 31 da schaner è il davos di da lavur da Markus Dünner, il manader da l’Uffizi da construcziun auta dal Grischun. Suenter 30 onns en uffizi va l’architect en pensiun. La FMR ha inscuntrà Markus Dünner en l’edifizi d’administraziun «Sinergia» ch’è vegnì bajegià sut sia direcziun. «Jau hai pudì exequir in super job sco architect chantunal. Sche jau cumenzass, tscherniss jau anc ina giada la medema professiun», dat Markus Dünner sco emprima resposta a la FMR. En quels 30 onns sco manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, haja el pudì realisar fitg bels bajetgs. «Jau na vuless betg favurisar quel u tschel edifizi. Plitost vuless jau dir, che tut ils projects che jau hai pudì manar, èn stads lavurs che jau n’avess maina pudì realisar senza mes team.» Dal discurs cun Markus Dünner è resortì tranter auter ch’el preferescha in ambient simpel, transparent e correct. «Pertutgant prestaziun, qualitad da lavur, perseveranza e loialitad pretend jau bler da mamez e da mias collavuraturas e collavuraturs.» FMR: En tge chasa abitais Vus? Markus Dünner: Jau abitesch en ina chasa che mia dunna e jau avain construì il cumenzament dals onns 90. Igl è ina chasa dubla che nus avain bajegià ensemen cun ina fami­glia enconuschenta. Ell’è bajegiada a moda e maniera simpla e modesta, ma ella è d’auta qualitad. La chasa ha in spazi avert al plaunterren. En il plaun sura èn las chombras. Nossa chasa plascha anc adina fitg bain a mai. Mo che oz bajegiassan nus cun dapli effizienza energetica che avant prest 30 onns. L’onn passà avais Vus festivà il 30avel onn sco manader da l’Uffizi chantunal da con­strucziun auta. Cun tge sentiments guardais Vus enavos sin quests trais decennis? Jau hai pudì lavurar ensemen cun blera glieud interessanta. En l’economia privata na fiss quai probablamain betg stà pussaivel en quest rom. Tar il chantun hai jau pudì realisar fitg bleras incumbensas da construcziun grondas e pretensiusas. Quai a Cuira, ma er en bleras autras regiuns da noss chantun. Jau hai adina era realisà gugent pitschnas e bellas incumbensas da bajegiar. Hai dà puncts culminants? Gea, l’emprim è stà cur che jau sun vegnì elegì sco architect chantunal. Quei mument da plaschair na vegn jau maina pli ad emblidar. In auter punct culminant è stà la strategia d’immobiglias dal chantun e la realisaziun dal bajetg «Sinergia» a Cuira. Bels muments per mai èn adina stads, cura ch’il Cussegl grond ha approvà ils credits per ils projects da mes uffizi, ubain cura ch’in project ha chattà il sustegn da mes dus cussegliers guvernativs Mario Cavigelli u pli baud Stefan Engler. Sco puncts culminants da l’ultim temp vuless jau numnar la decisiun dal Cussegl grond pertu­tgant la Scol’auta spezialisada ed il GEA dal suveran al project da l’edifizi da la Dretgira a la Grabenstrasse a Cuira. Il sentiment d’esser sin la dretga via cun in project è adina stà in tschert punct culminant. Quai ha adina dà satisfacziun a mai. Architectas ed architects bajegian gugent ed èn creativs. En il servetsch public sto l’architect dentant era renunziar per exempel pervia dals custs ubain pervia da decisiuns politicas. N’è quai betg insaco dischillusiunant da betg pudair realisar quai ch’ins vuless? I dat differents tips d’architectas u architects. Jau enconusch architectas ed architects cun ina creativitad geniala. I dat dentant era architectas ed architects ch’èn realisaturas u realisaturs. Plinavant datti persunas en l’architectura che han lur talent en la direcziun da la construcziun. Tuttas e tuts èn dunnas ed umens che han frequentà pli u main il medem studi d’architectura. Architectas ed architects èn planisaders. Ins sto dentant era pudair realisar quai ch’è sin ils plans. Qua èsi d’esser flexibel. En la collavuraziun cun ils architects ed ils planisaders hai jau surpiglià la rolla dal patrun da construcziun. Per mai èsi adina stà impurtant da sustegnair e motivar ils architects da sviluppar e realisar soluziuns uschè bain sco pussaivel. Vus avais numnà ansant ils dus cussegliers guvernativs ch’èn stads Voss superiurs directs. È la midada dal manader dal departament era stà ina midada per Vus? Jau hai gì dus cussegliers guvernativs che han omadus gì grond interess per la construcziun auta. Tant cun Mario Cavigelli sco a ses temp era cun Stefan Engler hai jau adina pudì cultivar fitg buns discurs en moda e maniera fitg averta. Quai è er stà in grond cletg per mai. Vegn l’architectura er ad interessar Markus Dünner suenter sia pensiun? Gea, natiralmain. En emprima lingia datti tscherts projects chantunals che jau hai anc pudì contribuir en la fasa iniziala. Mai interessescha segiramain co ch’i va vinavant cun quels projects. Insumma: La cultura da bajegiar grischuna simpla e pragmatica ch’è a mai fitg simpatica, quella interessescha mai er en l’avegnir. E co vai vinavant uschiglio suenter ils 31 da schaner 2023? Jau lavur propi enfin il pli ultim di (ri). E suenter fatsch jeu ina giada duas emnas vacanzas ensemen cun mia dunna. Quai dat ina cesura. Pli tard èsi da chattar ina nova structura dal di. En scadin cas datti intginas chaussas che jau vuless realisar. Ultra da quai fatsch jau activamain sport sco currider, sco alpinist e sco sfunsader. Mes temp vegn ad esser emplenì cun da tuttas chaussas en l’avegnir. Architect, manader d’uffizi ed atlet Markus Dünner è naschì l’onn 1958 a Romanshorn. Suenter las scolas obligatorias ha Markus Dünner absolvì giarsunadi da dissegnader da construcziun auta. Pir suenter quel ha el elegì la via dal studi d’architectura a Constanza. Cun 26 onns è Markus Dünner vegnì en il Grischun ed ha ils emprims onns lavurà sco architect privat a Cuira. 1992 è el vegnì elegì sco manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta. L’architect chantunal è maridà ed ha dus uffants creschids. Ses hobi principal è il sport da currider. El ha era gia absolvì cun success il Maraton Swiss alpin a Tavau. Ultra da quai fa Markus Dünner gugent turas en la muntogna ed el è in passiunà sfunsader. L’architect chantunal va Suenter bundant 30 onns banduna il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta Markus Dünner il palc. Numerus projects gronds dal chantun, sco per exempel il bajetg «Sinergia» a Cuira, èn ids sur ses pult ora. Martin Gabriel/FMR Suenter ch’il parlament chantunal ha approvà en la sessiun d’october il project per la nova Scol’auta spezialisada, ha il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, Markus Dünner, bandunà la tribuna dal Cussegl grond cun satisfacziun d’avair absolvì cun success in dals obstachels politics per il project da 178 milliuns francs. Il sustegn politic dal pievel, dal parlament ed era dals cusse­gliers guvernativs, saja adina stà impurtant per sia lavur, di Markus Dünner en discurs cun la FMR. Plinavant ha el ditg ch’el prefereschia tant sin il plaz da lavur sco er en la vita privata in ambient simpel, transparent e correct. Ils 31 da schaner terminescha Markus Dünner sia lavur sco architect chantunal. La FMR ha anc inscuntrà el avant per trair bilantscha e discurrer da ses futur. La fin da schaner va Markus Dünner, il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, en pensiun.

Blers chantuns svizzers han ina gronda mancanza da policistas e policists. Il Grischun nun ha nagina mancanza acuta, ma dovra en l’avegnir er dapli policistas e policists per remplazzar il dumber da quellas e da quels che van en pensiun ils proxims onns. In nov fenomen è che polizias chantunalas cun mancanza da persunal emprovan da survegnir policistas e policists dal Grischun. En l’entira Svizra mancan circa 7000 policistas e policists per ademplir las normas che vegnan pretendidas da la ONU. Quai scriva la revista online NAU.ch la fin d’october 2022. Il Tagblatt da Son Gagl ha scrit avant dus mais che la Polizia chantunala da Son Gagl tschertgia urgentamain persunal suenter che bleras policistas e policists han bandunà la professiun ubain midà tar in auter corp da polizia. Ed er la gasetta da Soloturn rapporta l’october 2022, ch’il chantun Soloturn tschertgia adumbatten nova glieud per la Polizia chantunala. La presidenta da l’Uniun svizra da policistas e policists, Johanna Bundi Ryser, ha commentà suandantamain la mancanza da policistas e policists envers SRF online: «Blers corps da polizia chantunals han fatg sbagls cun la recrutaziun da policistas e policists giuvens ils davos onns. E tar intgins corps manca simplamain l’autocritica.» Meglra situaziun en il Grischun Tar la Polizia grischuna nun è la mancanza da persunal betg acuta en il mument. Ella è dentant in tema en il futur. En discurs cun la FMR ha Walter Schlegel, il cumandant da la Polizia chantunala, ditg che la dumonda d’avair avunda persunal da polizia en l’avegnir dependia da plirs facturs. «L’emprim factur en ils pensiunaments», di Schlegel, «d’avair en egl quellas e quels che van en pensiun n’è nagin problem.» Il segund factur en las abdicaziuns u midadas da plazzas en auters corps da polizia. «Quellas na pudain nus betg prevesair.» Ed il terz factur è d’avair avunda aspirantas ed aspirants che cumenzan la scola da polizia. Enfin uss èsi bun Enfin uss è la Polizia chantunala grischuna apparentamain stada en ina situaziun favuraivla. Walter Schlegel ha attestà ch’ins possia en il mument recrutar tut il persunal nov che la Polizia chantunala grischuna dovria mintg’onn. «Ils ultims onns – ed uschia er l’onn 2022 - avain nus brevetà (diplomà) precis tantas policistas e policists sco quai che nus avain duvrà a basa da las extradas.» Ils 8 novizs ch’èn vegnids diplomads l’october 2022, avevan cumenzà lur scolaziun l’onn 2020. Walter Schlegel: «Nus stuain adina sclerir dus enfin trais onns ordavant quant persunal da polizia che nus duvrain. Quai vul dir, che nus stuain per exempel calcular quest onn quantas u quants policists novs ch’i dovra l’onn 2026.» Ils proxims dus onns hajan ins puspè dapli policistas e policists che cumenzian lur carriera professiunala tar la Polizia chantunala grischuna. 2023 sajan quai 14 e l’onn 2024 schizunt 17 novas policistas e policists. Offertas d’auters chantuns carmalan La mancanza da policistas e policists chantunals è in problem naziunal. Da quest avis è er il cumandant da la Polizia chantunala grischuna, Walter Schlegel. El discurra d’in nov fenomen en la recrutaziun dal persunal tar las polizias chantunalas: «Cunquai ch’i dat chantuns che han bler memia paucas policistas e policists, emprovan quels da recrutar policistas e policists dad auters chantuns. Er nus avain singulas policistas u policists che han midà per ­exempel en il chantun Son Gagl u Schwyz.» Las midadas tar in corp d’in auter chantun sajan in factur, di il cumandant. Vitiers vegnian las grondas annadas da babyboomers che giajan en pensiun ils proxims onns. L’onn 2023 sajan en tut 16 policistas e policists grischuns che giajan en pensiun. Walter Schlegel: «La consequenza è che er nus stuain en l’avegnir recrutar dapli persunal da polizia.» Tschertga a lunga vista A basa da las consequenzas da la mancanza da persunal ha la Polizia chantunala grischuna cumenzà a recrutar persunal gia per las proximas scolaziuns en la Scolas da polizia da la Svizra orientala e dal Tessin. Per la scolaziun che cumenza l’october 2023 e che concluda l’onn 2025 datti tenor il cumandant dalla Polizia chantunala Walter Schlegel gia 17 absolventas ed absolvents. Ulteriuras ed ulteriurs vegnan tschertgads. «Sco chantun da muntogna cun grondas distanzas e cun ina gronda periferia, stuain nus vegnir da segirar l’effectiv da persunal per ils proxims onns cun grondas fluctuaziuns e midaments.» La Polizia chantunala grischuna dumbra oz var 500 collavuraturas e collavuraturs. Professiun cun pliras pussaivladads Walter Schlegel è persvas, che la professiun da policista u policist chantunal porschia blera variaziun e pussaivladads en il chantun cun sias trais culturas. «Nus empruvain d’augmentar l’attractivitad da la professiun ed avain per exempel avert las pussaivladads da prender domicil per policistas e policists. Plinavant po mintgina e mintgin er ir en ina autra regiun dal Grischun a lavurar per emprender in’autra lingua chantunala.» En la professiun da policista u policist dettia ei era pussaivladads da sa spezialisar, ha Walter Schlegel ditg. «In champ in pau pli nov è per exempel la criminalitad da cyber che daventa ina part pli e pli impurtanta da la lavur da polizia.» Mancanza da persunal fatschenta la Polizia chantunala Blers corps da polizia dals chantuns han gronds problems da persunal. Uschia ha la plattafurma Nau.ch constatà avant paucas emnas che tuttas polizias chantunalas da la Svizra duvrassan 7000 policistas e policists per ademplir las normas da las ­Naziuns Unidas (ONU). Tar la polizia chantunala dal Grischun n’è la mancanza da policistas e policists anc betg acuta. Tenor il cumandant da la Polizia chantunala grischuna, Walter Schlegel, saja la tschertga da dapli policistas e policists dentant er in grond tema dals proxims onns. (fmr/mg)