Launa, mangola a tschiculata: quegl en las ingredienzas da l’exposiziùn da Stini Arn, Esther Grischott a Priska Stock c’â liac durànt igl antier mains agl Clavo da tesser a Pignia. Igl vendargis passo e’la vagnida inaugurada cugl tgànt d’anqual cantadura a cantadur digl Cor maschado da Donat. An la tarschenda digl nuvegl da Stini Arn stat betg egna careta cargeada cun grascha sco ple bòld, mobagn egn bànc – ad igls buntads «truffes» da tschiculata da Priska Stock fan cuvedas, c’ign po strusch riescher las luantschas. Las glischs fietradas dad Esther Grischott sclareschan igls pantùns, a sur igls pursepis pendan maletgs da telas africanas darivàntas digl atelier ca Stini Arn veva mess a strada agl Mali, var 6500 km davent da Pignia, noua c’egn rom da la sia famiglia â sias rischs. Durànt igl antier mains â liac agl Clavo da tesser a Pignia l’exposiziùn «Launa e mangola». Sco giuvna artista â Stini Arn gieu la caschùn da passantar igls 2004 egn tains a Bamako, la capitala da Mali. Ella eara faszinada da pajis a pievel. Igl e davanto egn segiurn ple lùng, suainter easser stada maridada diesch ons cun egn indigen. Parquegl c’ella saveva tesser, â ella fundo egna tissànda cun agid d’egn vaschegn, gl’amprem cun me egn talér fatg sez. Igls 2015 e’gl naschieu da que project da svilup egn ver atelier c’ocupescha oz pliras tissùnzas. Stini Arn, c’e dantànt sacasada a Pignia an la tgea digl tat, acumpogna ànc adigna igl sieus project a Bamako ad importa telas da là, telas fatgs cun fils natirals a calurs da la teara. Par sirar ca la sia lavur vigni cuntinuada, viagescha ella mintg’on agl Mali, ear par dar novs impuls. A Pignia â ella dantànt aviert egn atelier par telas a tùns, cugls quals ella gurescha dalurs a promova la forza da madajear sasez. La tschiculata mànca me agl tetel Dantànt e’gl rivo blearas visitadras a visitaders c’â admiro igls artisanats exponieus – a las tschiculatas en idas an mains. Ca quellas ân gusto aschi bagn, â legro l’anteriura cunditura Priska Stock, oriunda da Basileia Campagna, ca stat da dus ons annà an Schons, noua c’ella lavura sco pota a vandidra ad Andeer. Mo egn’eada ad on fa ella igls seas stupents truffes. «Parquegl ca ve bugent tschiculata a lavur bugent cun tschiculata», remartga ella cun egn surrir. Quels gis â ella fatg bundànt 1400 truffes, egna lavur da passa egn’eanda a prest ànc egn’eada tànta par pacatar. Ella fa diferaintas sorts, sper las tradiziunalas cun Grand Marnier near Baileys, fa’la ear da quels amplanieus cun meal, nuschs cocos, capucino near omtgas. Quellas buntads en uss an vendita me agl clavo da la Stini Arn. Igl fretg da tres dezenis lavur Agl nuvegl glischan las cazolas dad Esther Grischott, l’ancunaschainta fietradra c’â igl sieus atelier ad Andeer, agl qual ella lavura dus, tres gis ad eanda. L’anteriura mussadra da scoleta â antschiet a fietrar igls 1995. Suainter aver fatg egn curs da l’uniùn da dunas, â ella rimno atgnas experienztgas c’ella â perfecziuno agls 30 ons c’ella safatschenda cun fietrar. Dantànt fa ella fantastics objects d’art, par part exponieus a Pignia. Ella dispona dantànt ear d’egn admirevel sortimaint d’objects da diever: Las ple novas creaziùns egn peia las cazolas fietradas ca darasan egn’amparnevla cleritad c’anzuglia la stànza an atmosfera d’advent. Evidaint, c’ella promova zund igl art da fietrar sco cunfundatura a suprastànta da l’uniùn da las fietradras svizras. «Jou sund faszinada digl fietrar, parquegl c’ign scuviera adign’anavànt novas furmas, ad ign dovra là-tier me làna, savùn ad aua», s’entusiasmescha l’artista c’e ear ancunaschainta sco flautista, sunànd digl tutas sorts flautas a corns. «Fietrar e par me egn’istorgia sainza fegn», concluda duna Esther, avànt c’igl tozel cantaduras a cantadurs digl Cor maschado da Donat, sut la bitgeta dad Editha Trepp, ân intuno las canzùns da Tumasch Dolf. L’exposiziùn e avierta mintgame la measeanda a la sonda da las 14.00 antoca las 17.00, near tanor anunztga a 076 401 90 96. Las tres artistas da Pignia c’exponan actualmeing lur ovras d’art agl Clavo da tesser: Esther Grischott, Stini Arn a Priska Stock. Las zund originalas cazolas fietradas dad Esther Grischott darasan egn’amparnevla cleritad c’anzuglia la stànza an veritavla atmosfera d’Advent. Igls exquisits «truffes» da Priska Stock dat igl me egn’eada ad on. Las telas africanas da calurs a fils natirals darivan digl atelier ca Stini Arn â mess ad ir a Bamako agl Mali.

«Gòld» e sto igl tema anual digl Parc natiral Bavregn. Quel e vagnieu concludieu cun referats davart igl len sco material da biagear digl avagnir c’ân gieu liac an la scrinareia TM a Ziràn. Cugl sieus tema anual â’l igl Parc natiral Bavregn (PNB) tracto uon igls divers aspects digl gòld: davent da la valurisaziùn locala antoca la sia muntada sco spazi vital par plàntas ad animals. An que rom e vagnieu a pled egna parscrutadra c’â scuviert egna nova sort da plàntas. Igl aspect digl gòld sco schurmetg pigl carstgàn e ear vagnieu tematiso. Partutgànt la valurisaziùn da la lena ân gieu liac duas ocurenzas, realisadas cun manaschis locals. Me poca lena vean elavurada agl Grischùn Igls 15 da zarcladur 2024 â gieu liac igl «Gi da la cadagna da la lena» an Val Schons. Cun quella caschùn ân ign acumpagnieu bests davent da lur tagl agl gòld antoc’igl product fito, fatg an la scrinareia. Igls 7 da november 2024 e’gl vagnieu do egn sguard agl futur cun referats davart «Igl len - igl material da biagear digl avagnir». An quater dascurs e’gl vagnieu tematiso las diversas veras da la cadagna da producziùn digl len. Igl para evidaint, c’igl gòld grischùn purschess ànc daple potenzial, sch’igls divers partenaris s’acordassan optimalmeing. Partge oziglgi vean elavurada agl Grischùn me egna pintga part da la lena indigena. Quell’elavuraziùn segi la clav pigl progress, savund Enrico Uffer. Mo igl basegni ulteriurs pass inovativs, p.ex. cun produtgear elemaints da biagear hibrids ca generessan egna valurisaziùn suplementara agl Grischùn. Trer a nez meglier la lena grischùna Sen fundamaint da la fegnamira «neto nula» da la Cunfederaziùn vean a crescher igl diever da lena. Igl màn public â gea rancunaschieu quegl a dovra ple a ple lena indigena par biagear; betga me parveia da la pardirevladad ecologica, mobagn ear parveia d’aspects economics. Cugl exaimpel d’egn bietg nov a Spleia â Christian Simmen damusso, co igls giavischs digl vaschinadi sco patrùn da construcziùn ân pudieu vagnir risguardos gea planisànd quel. Igls referents en ieus d’acord, c’igl dovri ànc anqual sforzs par trer a nez miglier igl potenzial da la lena grischùna. Igl tutgi da reunir igls divers elavuraturs durànt igls proxims ons par anfirmir la cadagna digl len. Bietgs a cultura agl proxim program An que gro po igl PNB vurdar anavos sen egn on d’activitads inspiràntas. Cugl program d’activitads digls 2025 «Nossas vischnàncas» includa la veia digl gòld ear la construcziùn da tgeasas. Antoc’igls aranschamaints cun istorgias, tradiziùns a la cultura da vischnàncas, vitgs ad uclàns antscheva, â liac igls 5-8 da favrer 2025 egn luvratori da scrinar egn’atgna mesa near egn litg an la scrinareia TM a Ziràn. Sen la pagina www.naturpark-beverin.ch/jahresthema tgat’ign las infurmaziùns basignevlas là-tier. A caschùn da l’ocurenza digl PNB digls 7 da november e’gl vagnieu do egn sguard agl futur cun referats davart «Igl len – sco material da biagear digl avagnir».

La grupaziùn Cuntrada culturala tumleastgegna s’angascha da 20 ons annà par mantaner igls mirs schetgs an Tumleastga. Actualmeing refani egn mir istoric a Dusch. Igl uclàn da Dusch â egna lùnga istorgia. Manzuno par l’amprem’eada igls 1141 eara Dusch alura an possess digls barùns da Vaz, suainter da la clostra da Curvalda, par midar màn a la closta da Tgazas curt avànt la Refurmaziùn. Igls 1648 â igl vaschinadi da Dusch fusiuno cun Pasqual. Dusch vean ànc adegna domino da la curt medievala, cun imposànts bietgs a prada anramada da mirs schetgs. Egn da quels porta l’anteriura veia anviers Tumegl. Parquegl ca quel â plirs tschantaners ad eara fatg cun crapa digls ers, e’l scardalieu dantànt. Renovar mirs pér da que taimp? Igl atun tard segi atgnameing igl taimp ideal da renovar mirs schetgs, manegia Rudolf Küntzel, igl parsura digl project Cuntrada culturala tumleastgegna (CCT), c’â renovo passa 1,1 km mirs schetgs an tut quels ons. Igls avantatgs da mirar da que taimp segian plirs, sustegna ­Marcel Züger ca fa quella restoraziùn: Par l’egna segi la cultivaziùn schinada, ascheia c’ign ­dastgi passar igls pros cun maschinas sainza ­caschunar don, a par l’otra disturbi ign ussa strusch viandànts. «Ansasez e’gl bien, scha la glieud veza, tge ca nus fagiagn. Quegl e la meglra reclama par la tgossa», aschunta Rudolf Küntzel, managiànd c’igl segi parquegl mainsvart egn ravidamaint da biagear da stad. Mo parsuainter âni gieu da far adatg qua digls amfibis a reptils durmaints cun disfar las parts digl mir vegl. ­Marcel Züger â dischloco pliras tschischeglias an ergeztga d’unviern. Ànc blears ons lavur da renovar mirs schetgs Par untgir las dificultads da l’ora humida da quest atun âni cuntinuo la lavur vi digl mir par lùng da la veglia veia da la Tumleastga a Davos Canova. «Mo nus biagiagn nigns novs mirs schetgs an Tumleastga», sutastrescha Rudolf Küntzel. I vegian ànc blears ons lavur avunda da sanar igls mirs schetgs vegls ca vomian an muschna. Mo par refar els stotgani mintgatànt disfar igls mirs vegls mengia ruinos sco qua a Dusch, noua c’i renoveschan actualmeing var 18 meters curaints da l’òlteztga dad 1,5 antoca 2 meters. Savens âni ear da procurar crapa d’utro, parquegl c’igls mirs vegls earan vagnieus fatgs da maniera sempla cun material dad ers. Ear qua âni radetg beala crapa da la crapera da Solas, noua c’igl dat la madema crapa sco an Tumleastga, ascheia c’igl mir renovo safa bagn cun las parts veglias. Grànd sustegn digl màn public Igls custs par renovar mir schetgs amportian trànter 800 a 1000 fràncs par meter quadrat. «La lavur da la CCT vean dantànt sustanida fetg digl màn public», loda Küntzel. An spezial ratschevani daners digl Ufezi par natira ad ambiaint, digls vaschinadis a digl Ufezi federal par veias ca subsidiescha mirs par lùng da veias istoricas. Plenavànt ân ear igls possessurs privats da contribuir egn tànt, parquegl c’igls mirs restan an lur proprietad. Ascheia vean la CCT da finanztgear igls var 70 meters curaints previeus da restorar quest on. Dantànt cuntinueschani lur lavur igl patrùn Marcel Züger a sieus cunluvraint Michael Untersteiner ca fa atgnameing igl pur. «Igl mi ple ord furma da far mirs schetgs», s’entusiasmescha el. «Scha vess betg amprieu da pur, fagess jou imediat igl mirader.» Actualmeing vean renovo igl mir schetg par lùng da la veia istorica da Dusch a Tumegl. Igl parsura da la sozietad Cuntrada culturala tumleastgegna, Rudolf Küntzel (san.) surveglia la renovaziùn digl mir schetg a Dusch/Sara, fatga da Marcel Züger (amiez) a sieus cunluvraint Michael ­Untersteiner.

Digl Café rumantsch da Masagn da l’eanda passada e’la stada fulanada la sala da l’ustreia Bergmühle. Prest trainta audituras ad auditurs en rivos par tarlar igls raquents da Dumeni Mani da Pignia. L’aria vagneva adigna ple tgòlda an la saleta da la Bergmühle. Tàntas a tànts Rumàntschs earan ànc mena rivos ad egna santupada rumàntscha a Masagn. Quegl e igl maret da Dumeni Mani c’e ancunaschaint sco raquintader duno. Ad ear leza sera â’l divertieu exzelentameing igl auditori atent cun las sias istorgias curturevlas. Cur c’igl anteriur pur da Pignia raquenta, e’gl parfegn las pares ca gezan las ureglias a la tendas ca sascrolan digl rir. Cumbagn c’el gi, c’el tearli ple bugent a raquintànd oters ca da raquintar sez. Mo a Masagn â Dumeni Mani samusso egn’eada daple sco stupent tratanider, a tuts c’ân giudieu las sias istorgias, parquegl c’el raquenta sco d’inszenar igls raquents. Quegl fa, c’igl e curturevel da tarlar el – a tarlar vess ign ànc pudieu gitg leza sera. Praulas a badoias da Schons «Igl ple bugent ve jou istorgias da strign», antruvida Dumeni Mani igl Café rumantsch, suainter ca Mia Feltscher a do igl bagnvagnieu. El â antschiet cun la parola digl «Buc da Balamburtg». Suainter c’igls da Schons vevan dasfatg que casti igls 1451, e’gl rasto egn tarment stgazi an egn tschaler. Lez vean vaglieu d’egn imens buc. Mo agls da Schons e’gl mena gartagieu da vagnir an possess digl or. Ascheia c’igls Surmirans ân ampruvo lur furtuna. Agls ezs e’gl propi reussieu d’amplanir igls satgcadoss cun maranghigns. Mo rivos se l’acla da Sameast, eni sadurmantos. Dasdos, earan igls satgcadoss vids, igls stgazis svanieus. Matem c’i satgatan ànc adigna agl casti da Balamburtg. Igl famegl da Starlera Ear igl famegl curaschus da Starlera, egn fearm a valerus herox, â gieu da far cugl strign egna notg, cur c’el e turno da la sortida giod Andeer. Segl Plàn Davains, trànter Farera a Calantgil, â’l bado pievel da feasta da tsche màn digl Ragn. I saltavan da puder savund igl ritmus digl musicànt an verd. Igl famegl leva ear far part digl sòlt ad â safatg valer cun clamar. Mo adumbaten. Alura â’l fiers egn crap a tutgieu egna saltùnza. Seglsuainter tut la cumpagneia misteriusa ca gli â persequito antoca se Starlera. Là â’l samitschanto an la tigia. Leza e lura vagnida sgriflantada malameing da la cumpagneia digl barlot c’â igl scho cumpos el pér cur c’igl fageva gis. Mo igl «curaschus» â banduno la sia plaza se Starlera. S’antali c’egn raquent digl «Butatsch cun îls» dastga betga mantgear d’egna sera cun badoias da Schons. Quegl eara egn glimari sco egna vascheia gigantica cun îls sbrizlànts ca tamantava surtut parvasiders, cur c’i vevan dad ir a vagliear egna vatga ca fageva vadi sen egn’acla. Da streias e striùns Là, an la cumpagneia digls parders a parvasiders, vagnevi raquinto ad invento savens istorgias digls tains ca Dumeni Mani eara giuven. Ad el â aschunto ànc anqualegn da quels raquents cun motivs da streias a striùns ca s’antopan sen l’alp bandunada, near quella da las matatschas ca san far tampeasta – ad oters sco quels digl Clutger, igl grànd crap sur Pignia ca stat tut tort da blears ons annà a da l’aua grànda se Bavugls. Igl raquintader davainta scrivànt «Mo avànt dus ons savev’jou betga ple tge far. Alura ve jou antschiet a scriver. Mo quegl ca ve scret, e la vardad, nignas badoias», sinzera Dumeni Mani, avànt c’el preligia las sias experienztgas digls vieadis agl Canada ad an la Republica Dominicana. Sco giuven pur vegi el dalùnga bado, c’igl segi betga pussevel da rivar sen egna frastga verda a qua cun l’agronomeia. Mo igl plan d’emigrar a Canada par luvrar a l’angrànda cun 200 vatgas a daple, â’l alura scho far sez an vesta agls custs nunreals. «An que gro vev’jou survagnieu egna gio’ pigl tgieu da la realitad», aschunta Dumeni Mani. Suainter c’el veva scho star d’emigrar agl Canada, e’l vagnieu atratg da l’ocasiùn da cumprar egn bagn, egna finca, sen l’insla Hispagnola. Cun egn cumpogn e’l sarandieu a là par prender d’ancanuscher teara a glieud. Quegl e alura davanto egn vieadi spir avanturas. L’amprema e capitada agl «eroport», egn pled c’el ancunascheva betg antoc’alura. Là e’gl vagnieu clamo igl sieus num agl «parladadòlt», c’igl aviùn vegi retard, parquegl ca la «puerta» vomi betga da sarar. Suainter sis uras e’l finalmeing partieu igl aviùn, dantànt palo fetg bagn digls pilots, «ca bagliafavan egn masiravel angles ca gnànc jou antalgeva». Evidaint c’i ân mancanto igl sgol da culiamaint da Caràcas a Santo Domingo. Quegl glis â do la caschùn da scuvrir la capitala da Venezuela, noua c’i spitgeavan las 5.00 da la damàn igl bus pigl eroport anstagl da «las 5.00 de la tarde». «Ascheia vainsa amprieu que pled», saconsolescha Mani. A segl vieadi tras la Republica Dominicana âni fatg atras igl Dumeni Mani a seas cumpognas egn’avantura suainter l’otra. Cun raquintar quellas â’l divertieu da maniera exzelenta la cumpagneia digl Café rumantsch da Masagn. Igl resta da sperar, c’igl deti egn’eada ear da liger quels raquents. Igl proxim Café rumantsch da Masagn â liac igls 7 da schaner 2025.

La fiera da Nadal sen la Pùnt da len ad Andeer e ear uon stada egn’ocurenza c’atira glieud da tutas varts. C’igl segi egn’ocurenza speziala ad Andeer ân ign ancurschieu passànd se par la Veia Grànda. La sonda suaintermiezgi ear’igl blears pedùnzs ca navan surtut an egna direcziùn: anviers la Pùnt Len. Igls parcadis earan ocupos antoca la davosa largia. La fiera da Nadal ad Andeer e ear uon stada egn’ocurenza c’atira blears e blearas. Sco egna stivùna viglia La fiera da Nadal sen la Pùnt da len e ear uon stada egn evenimaint tut spezial. Graztga a la sia construcziùn digls 1856 porscha quella pùnt propi egn’atmosfera d’Advent, c’igl para, c’ign aintri an egna partgirevla stivùna viglia. Tut e famigliar, ign salegra da revaser igls ancunaschaints. Quegl cunstatescha ear Jessica Demarmels, oriunda Surmirana: «La fiera cò ad Andeer è adegna fitg bela e zont speziala, cò sen la punt da lenn, cun chellas belas gleischs. Ins antopa cò adegna tanta gliout tg’ins canoscha. Nous vurdagn mintg’onn da neir alla fiera da Nadal d’Andeer.» Me products indigens a fatgs sezs Erich Schwizer, igl organisatur da l’ocurenza, numna sper la si’iluminaziùn ear igl fatg, c’els rastrainschian la partizipaziùn a 20 vandiders da Schons, a quels dastgian far vanal me products indigens a fatgs sezs. Ascheia e la fiera da Nadal d’Andeer davantada egna veritavla fiera da products d’artisanats regiunals, egna fiera peia, a la quala ign tgata tutas buntads a balteztgas da Schons. Parquegl e’gl betga da star stupieu, c’ella atira tànts da la valada ear veiadaple cliantela d’utro, aint da la Tumleastga a parfegn se da la capitala digl cantùn. Quell’impressiùn vean cunfirmada dad Erich Schwizer: «Masirar savainsa betga que augmaint.» Mo quel ancorschian igls vandiders. Igls ezs samussan ear uon puspe cuntaints cugl dacurs da la fiera. «Ella â egn efect positiv, c’ign ancorscha agl vitg», concluda Erich Schwizer. Ear igl venda-peals e mintg’on da la partida cugls seas fols a pelitschas Igl ànghels cun rosa da Maria Crottogini a surtut las telas, ornos cun utscheals indigens a numnos an tudestg a rumàntsch, da Sabina Melchior en egn atira-sguards. Esther Grischott da Pignia mussa, c’igl deti nigns prest cunfegns da fietrar tànt tgossas nizevlas sco ear objects d’art. La cundiziùn da stger far part da la fiera da Nadal d’Andeer e c’igl vean fatg vanal me roba fatga sez sco igls canastrets fatgs cugl croc da Manuela Michael. La Fiera da Nadal sen la Pùnt da len ad Andeer e egn’atracziùn tut aparti ear par visitadras a visitaders d’orainfer Schons. La Fiera da Nadal sen la Pùnt da len ad Andeer e egn’atracziùn tut aparti ear par visitadras a visitaders d’orainfer Schons.

Impressiuns da la fiera da Nadal sin la punt veglia ad Andeer, ils 7 da december 2024.

Igl vaschinadi da Farera e an egna situaziùn da finànzas precara. Parquegl less el sistir las contribuziùns a la Corporaziùn Val Schons. Quai e dantànt tanor statuts betga pussevel. Ligiànd la publicaziùn da las fatschendas digl tarvaschegns digl vaschinadi da las Fareras da questa sera mardi croda an îl la proposta da la suprastànza da ler sistir par tschentg ons la contribuziùn an favur da la Corporaziùn Val Schons (CVS). An egn messadi zund detaglieu â la suprastànza analiso la situaziùn a motivo que pass nunusito. An quell’analisa rancanuschani la muntada da la CVS sco instituziùn par angulivar las antradas inegualas digls tschains d’aua trànter igls divers vaschinadis par promover finanzialmeing igls fatgs economics, sozials a culturals an la regiùn. La fegnamira zentrala da la CVS e la solidaritad regiunala, par la quala igls vaschinadis privilegieus portan igls mieds finanzials. Igl vaschinadi da las Fareras contribuescha anualmeing radund 70 000 fràncs a la CVS. Situaziùn da finànzas precara Que sistem, scrivan igls da las Fareras, eari gitg an balàntscha. Las Fareras disponevian da 94,5 %, a 5 % navan a la CVS. Alura segi vagnida augmantada l’angulivaziùn regiunala a 15 %. Mo propi tutgieu fearmameing els vegi l’introducziùn da l’angulivaziùn da finànzas cantunala, a la quala i vegian da pajear antoca 24 % digls tschains d’aua, da maniera c’igl vaschinadi segi strusch ple agl cass d’adamplir igls seas duers. «Igls spazi par far investiziùns e saredutgieu ad egn minimum», scriva igl vaschinadi da las Fareras an sieus messadi, dànd igl exaimpel, c’igl vaschinadi vegi ratschiert an la perioda digls 2008 antoc’igls 2022 subsidis an l’òlteztga da 28 500 fràncs, mo pajieu igl madem tains contribuziùns a l’angulivaziùn an l’òlteztga da 1 127 385 fràncs. Da la vart da las taglias segi betga da spitgear egn migliuramaint, parquegl ca las parsùnas giuridicas vegian da pajear ple pocas taglias, igl parsunal qualifitgieu da l’ovra electrica segi ieu an mains a Farera vegi pears igl dazi, declara Markus ­Niederdorfer, igl parsura da Farera. An vesta a la situaziùn da finànzas precara â la suprastànza elavuro trànter oter ear la proposta da sistir la contribuziùn a la CVS par tschentg ons. Sistir contribuziùns betga previda statuts Mo dantànt â’l sascuntro cugl parsura da la CVS, Mathé Camenisch da Maton, par sclarir igls fatgs. «Scha las Fareras vutan saratrer sco cumembers, quella pussevladad e dada», gi Mathé Camenisch da Maton, parsura da la CVS. «Mo sistir las contribuziùns par tschentg ons e pigl mumaint betga pussevel. Quella pussevladad e betga previda agls statuts. Els dastgan bagn dezeder quegl, mo igl â nignas consequenzas. Schiglioc stuessan nus far egna revisiùn digls statuts.» Igls statuts defineschan plenavànt periodas da cuntract da mintgame tschentg ons, cun egn tearm da visar el da 12 mains. La perioda actuala cuza antoc’igls 2026. Da que fatg ân igls da las Fareras betga tanieu quent. Parquegl âni da pajear la contribuziùn a la CVS an mintga cass antoc’igls 2026.

Antoc’igls 26 da schaner e’gl da vaser igls ple novs maletgs da l’artista Menga Dolf an la Gallaria Fravi a Domat. La sonda passada e’la vagnida inaugurada quell’exposiziùn an preschientscha da numerusas amaturas ad amaturs digl art. Igl tschiel eara grisch sco grafit digls maletgs sen las pares da la Gallaria Fravi a Domat. Igl nevagliotava. La bischa targeva tras la streglia stgirainta a frestgantava la sala da l’exposiziùn, c’ign vess pudieu aver malputgieu pigls tgierp nius sen las pares. Mo quels fagevan betga cass digl fred an sala – c’e dalùnga vagnida temparada, cur c’ella e stada fulanada da tànts visitaders, spitgànd igls pleds da bagnvagnieu da la galarista Ginia Holdener a da l’artista Menga Dolf. «Act 2.0» sacloma la sia quarta exposiziùn c’ella â an l’anteriura fravgia c’eara vagnida transfurmada an egna galareia d’art igls 1993 digl scolast secundar David Willi. Lez veva realiso là passa 100 exposiziùns antoc’igls 2011, igl on da sia mort. Igls 2014 â Ginia Holdener reaviert la galareia, an la quala l’istorizista d’art â uss ear gea realiso la 66avla exposiziùn. Egna tecnica amprida agl Portugal An quella vignan mussos 21 acts feminins. Igl e rafiguro prest me secturs da tgierps nius, me pocs antiers. Menga Dolf numna la si’exposiziùn «Act 2.0». Que tetel sareferescha agl internet 2.0. Cun quell’aschunta exprima ella, c’igl satracti d’egna nova moda a maniera da malagear acts. Ella stgafescha quels numnadameing cun «aquarela de grafite», egna tecnica c’ella â amprieu agl Portugal. Grafit e igl elemaint grisch, cugl qual igls rispleis nodan. Grafit e ear d’obtaner an furma da pasta. Quella luainta ella cun aua, dat ella cugl pinel sen la tela a la sfruscha propi agl tessieu, «calurànd» ascheia igls seas dissegns da dunas niuas. Sch’egna part gli ple betga, schlava ella quella cun la spungia. Ign pudess parfegn sgumar pineladas nungiavischadas. Mo mintgatànt e’gl alura daguts ca culan gio pigl maletg ad orneschan quels sco vadeglias grischas, sco dutgs da sàng ner giu par las surfatschas leavameing melnaintas, tractadas cun ieli da gliegn. Menga Dolf fa dantànt ear bugent vasevlas las conturas. «Parquegl e’gl par me pletost dissegns», giuditgescha Menga Dolf igls seas maletgs da grafit. Igls torsos mussan diferaintas parts da tgierps feminins ca statan an diferaintas posiziùns. Anqualegn sche, oters en sedretg. A cugl gioj d’umbrivas, ca duna Menga riescha zund bagn, fani bunameing la pareta d’easser stgalpros d’egn crap da caltschegna. Partge me tgierps feminins, e l’amparada ord igl publicum. «Jou sund egna duna. Parquegl mi stat igl tgierp feminin evidaintameing ple manevel», raspunda l’artista, ad igl gli paressi easter da dissignear acts dad umens. Malagear acts – egna tradiziùn da milenis Mo alura savunda l’amparada da prinzipi: Partge c’ella sadeditgeschi ansuma da malagear acts. «An l’istorgia digl art dat igl egna grànda tradiziùn da malagear acts, a quegl surtut cun models feminins.» Natiralmeing c’igl deti egna diferenza emoziunala, sch’egn um near egna duna malegi egn act. «La duna mussa egn’otra vesta segls acts, parquegl c’ella â egna relaziùn diferainta tigl tgierp feminin c’egn um. Pigl um pictur â malagear acts egna vart voyeuristica, anzatge garagevel, near anzatge pornografic. Par me sco duna e quegl nign criteri. Ad jou sund parschuadida da betga levantar conotaziùns pornograficas cun meas maletgs.» Plascher âni dantànt fatg igls maletgs da grafit agls visitaders da la vernissascha savund igls comentaris udieus sco «interessànts», «curaschus», «originals». Par Menga Dolf eara ad e la rafiguraziùn d’acts adigna fetg impurtànta, davent c’ella veva concludieu igl studi d’art igl 1989 a Lucerna. Propi là e ella vagnida inspirada da quella sparta d’art c’â acumpagnieu ella durànt la sia antiera creaziùn artistica, vut gir durànt 35 ons. Mo ella â ànc mena gieu egn’exposiziùn cugls acts fatgs cun ’aquarela de grafite’. «Igl act e egna part c’eara cuntinuadameing preschainta an la mia lavur artistica ca ve betga musso an quella maniera antocan ussa.» La proxima santupada cun l’artista ad igl sieus art â liac vendargis, igls 20 da dezember da las 18.00 antoca las 22.00 an la Gallaria Fravi a Domat. L’exposiziùn e avierta mintgame igl vendargis da las 18 a las 20.00, la sonda da las 16.00 a las 18.00. Ella e sarada durànt las vacànzas da Nadal digls 23 da dezember antoc’igls 6 da schaner. Maletgs novs da Menga Dolf La Gallaria Fravi da Domat mussa antoc’igls 26 da schaner las ple novas picturas da l’artista Menga Dolf. Da passa tres dezenis annà s’ocupescha ella cun rafigurar igl tgierp human, an spezial igl tgierp feminin. Quels acts malegia ella daniev cun aquarels da grafit, igl qual ella aplitgescha cugl pinel, la spungia a cugls màns, da maniera c’igl grafit penetrescha an las telas a caschùna efects particulars. (fmr/bt) Tut quels «Tgierps an tela» â Menga Dolf malagieus la tecnica «aquarela de grafite». L’artista Menga Dolf (san.) an discussiùn cun Ginia Holdener, la manadra da la Gallaria Fravi da Domat.

A caschùn da la radunànza da delegos da la Sanada Grischùn Zentral (SGRZ) da gievgia passada e’gl vagnieu dezidieu unanimameing d’elavurar dus models pigl avagnir digl spital da Tusàn: igl model «Fundaziùn Sanada Grischùn Zentral 1.0» ad igl model «Fundaziùn Sanada Grischùn Zentral 2.0». Amadus prevezan masiras da sanaziùn par sbassar igl defizit. An que conex vignan examinadas diversas cooperaziùns ad antretscho igls purschiders sanitars regiunals. La fegnamira e adigna quella da puder porscher a sirar egn provedimaint sanitar da basa modern. La radunànza da delegos digl matg proxim vean peia a vuschar davart quels dus models. Igl amprem preveza da cuntinuar igl manaschi actual. Igl savund preveza egn spital cun survetschs da basa ad anqual survetsch suplementar. Que model vean uss elavuro an detagl da la gestiùn an cunlavur cugl cunzegl da fundaziùn, savund la strategeia sanitara cantunala. Igl vean betga spitgieu la votaziùn davart la revisiùn parziala da la lescha sanitara digl october 2015. Werner Natter, parsura da la regiùn sanitara Albula/Viamala, magna la coordinaziùn politica digls vaschinadis cumpaglieus. Igl sieus messadi cumplessiv vean a risguardar tut igls aspects sanitars, politics, finanzials ad economics. La radunànza e plenavànt vagnida infurmada ca la pratga par unfànts da Tusàn vigni manada independentameing digls miedis Werner a Nadège Krafft-Hügli. L’avertura da quella e previda par la fegn da favrer an egn local ple pintg. (fmr/bt)

Igl margis passo â gieu liac igl tarvaschegns digl vaschinadi da Farera. Las propostas da la suprastànza ân cato grànd sustegn digls vaschegns. Igl preventiv pigls 2025 e vagnieu prieu par bien. El preveza antradas da 4 ​076 ​220 fràncs, anviers expensas da 4 ​141 720 fràncs. Igl resulta egn surple d’extradas da 65 ​500 fràncs. Las investiziùns, sco la cumpra d’egn nov vehical comunal a la planisaziùn par migliurar la situaziùn da parcar agl «Gòld Magic», en vagnidas apruvadas cun grànda majoritad. An spezial e’gl vagnieu sustanieu igl preventiv ca preveza masiras da spargn rigurusas. Igl e ear vagnieu apruvo igl credit da 100 ​000 fràncs par svilupar igl conzept da parcadis agl «Gòld Magic». Quel â la fegnamira da migliurar l’infrastructura a la sirtad da trafi an que antschies ad igl madem mumaint da stgafir egna nova funtàna d’antradas. Igl pe da taglia resta a 70 %. La suleta fatschenda c’â betga pudieu vagnir concludida e stada la tractanda 7. La suprastànza veva proponieu da sistir las contribuziùns a la Corporaziùn Val Schons (CVS) par tschentg ons near da redutgear quellas par 50 %. La raschùn par tala proposta e la situaziùn finanziala precara digl vaschinadi, la quala vean angravageada antras las òltas contribuziùns a l’angulivaziùn finanziala digl Cantùn. Igl tarvaschegns â dezidieu da spustar quella fatschenda cugl intent ca la suprastànza possi far egna proposta par màns da la radunànza da delegos da la CVS. La fegnamira e’gl dantànt da catar egna schliaziùn gesta antainfer la regiùn. L’apruvaziùn da las ulteriuras fatschendas â musso la cunfidànza da la populaziùn an las dezisiùns strategicas da la suprastànza. Igl madem tains documentescha igl spustamaint da quella fatschenda 7, c’ign vigli sclarir quella dumonda an acordànza cugls partenaris regiunals. La cumissiùn «Ferrera 2.0» â infurmo igl tarvaschegns davart igl stadi da que project. Plenavànt e’gl vagnieu infurmo partutgànt igl provedimaint d’aua sco ear davart las lingias da l’aua pearsa da las Fareras. (fmr/bt)

La Regenza â prieu par bien la revisiùn totala da la planisaziùn locala d’Urmagn c’igl vaschinadi veva concludieu igls 23 da schaner 2023. Igl motiv dezisiv par la nova planisaziùn e sto an spezial quel da risguardar las prescripziùns digl dretg da planisaziùn surordino. L’amprema etapa da la revisiùn digl dretg davart la planisaziùn digl teritori (LPT1) â la fegnamira prinzipala da franar l’extensiùn da las zonas da biagear agl taragn cultivo a da direger igl svilup da la vischnànca anviers an aint. Sen basa da la LPT1 a digl nov Plan directiv cantunal partutgànt la surfatscha da la vischnànca (PDCant-A) â igl vaschinadi d’Urmagn examino ad adato las zonas da biagear arisguard la gràndeztga, la dimensiùn ad igl diever. Tut an tut â ella redutgieu la zona d’abitar, la zona maschadada a quella digl zenter (ZAMC) par var 27 607 m2 (la zona d’abitar par var 18 268 m2 a la zona digl zenter par var 9339 m2). La finala e’gl vagnieu acordo igl antier project da planisaziùn agls ple novs plans da la masiraziùn funsila ad a las prescripziùns da la digitalisaziùn. (cdm/fmr)

Suainter c’igl president digl martgieu veva preschanto igl preventiv pigls 2025, â la radunànza comunala prieu par bien quel cun grànda majoritad. Igl quent preveza antradas da radund 2 miliùns fràncs ad expensas da 2,06 miliùns fràncs. Igl vean peia quinto cun egn surple d’expensas da 57 800 fràncs. Las investiziùns amportan 1,8 miliùns fràncs. Parveia da las expensas c’en carschidas agls secturs da la scola ad igl sanitareasser â la radunànza dezidieu d’augmantar igl pe da taglia a 110 % da la taglia cantunala. Pigl post vacànt agl cunzegl da scola e vagnieu tscharnieu Sandro Widmann sco cumember nov pigl rest da da la perioda d’ufezi antoc’igls 30 d’avregl digl on vagnaint. (fmr/bt)

Igl onn niev stat sin sava. Il 2024 ei vida far fagot ed il 2025 spetga entuorn la cantunada cun siu scarnuz da surpresas. Ditg vai buca pli e lu splunt’el vid la porta e vul entrar. Ed uss setschenta la damonda: Co giavel arver igl esch? Tgei ei la tenuta la pli prudenta? Arv’ins plein brama e spetgas cul patratg: «Ou gie! Uonn vegn IGL onn dils onns! In onn enfaschaus en aur e mirra cun l’odur d’entscheins e rosas davosora. In onn da far sigliots, tgaubrochels e spagats sanguinics tut enina. 2025 vegn garantiu MIU onn!» Ni lain ins la porta fermada cun caultschas pleinas, dents clappergnonts, la buis sut bratsch e buorla tras la ruosna-clav: «Ti has piars nuot cheu – va lunsch e stai ditg! Jeu less che tut stetti bi exact tuttina sco tochen dacheu. Midadas datti buc, ed astgi buca dar en miu univers. Quei era schon adina aschia e quei resta aschia. Svanescha ti onn niev – jeu less ver da far cun tei nuot, nada, niente!» Omisduas strategias e tenutas han segir e franc lur buna raschun. Sch’jeu patratgel sur dalla midada digl onn e dallas bunas intenziuns inclusiv las restricziuns ch’ins carga si a sesez en vesta agl onn niev – sco calar da fimar, calar da magliar zucher, calar da tanchergnar ni da segrittentar pervia da fueras grondas e pintgas – lu stoi jeu era patertgar vid in’amitga da mei che ha inagada detg a mi: «Sas, Carin, tatta Tresa scheva adina: Il plan ei quei che mazza!» Surda quella construcziun san ins patertgar suenter ditg e liung e gagliard e lu realisar che quei ei ina sabientscha cun mauns e peis e cor. Tresa veva raschun. Plans san ins far. Mo atgnamein ein eba ghenau quels benedi plans quels che mazzan! Savens han ins il sentiment ch’ina veta bein ornada drovi organisaziun e structura, schegie ch’ins sa era ch’ornaments vesan ora tiptop dadora, mo endadens vesi ora auter. Planisar atras la veta, naven dall’alva dalla damaun entochen la sera tard, dat segirtad e structura, mo podà che quei ei ina supposiziun suspectusa. Tgei eisi cun tut las surpresas e sentupadas nunspitgadas che spetgan entuorn la cantunada, en scaffa da brevs ni sut in tschiel stelliu? Sch’ins ei planisaus, organisaus, structuraus atras, lu sai capitar ch’ins daventa in tec tschocs, mets, muots e morts enina. Ins gnanc fa verdò, sche zatgi stenda ad ins il scarnuz da surpresas, ed ins gnanc realisescha da metter siu maun el scarnuz da surpresas per mirar tgei che sezuppa en leu. Sch’igl ei miraculus, anguschus ni lungurus vegnan ins aschia mai ad anflar ora. Ed atgnamein portan gie bunamein tuttas experientschas in’atgna valur cun ellas. Mo per gliez stuess ins ughegiar. Forsa ei pia in’autra opziun da spitgar sin sava digl onn niev senza spetgas miraculusas, mo era buca cun caultschas pleinas anguschusas, denton d’ughegiar da spitgar cun cor aviert e marveglias tgei gianter che sezuppa en quei scarnuz dil 2025! Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala.