La Regenza ha approvà il proget «Sigliantada da lavinas Val Punia» da l’Uffizi da construcziun bassa a Zernez e deliberà üna contribuziun chantunala da 195 000 francs per quel intent. Quai scriva il Chantun in üna comunicaziun a las medias. Sül traget a l’ost da Lavin es la via d'Engiadina periclitada tras ils laviners da la zona da distacha al Piz Chapisun. Pervi da plüssas lavinas es gnü sgürà il perimeter a partir dal 2001 fin dal 2010 cun ot püttas per sigliantar lavinas. Al vest da quel perimeter es situada la zona da distacha da la lavina illa Val Punia. Quella zona nun es però gnüda surfabrichada cun repars. Eir scha quella lavina as distacha ün pa plü rarmaing, nun es ella main privlusa. Cul proget «Sigliantada da lavinas Val Punia» vain sgürà uossa eir quel territori cun üna pütta per sigliantar lavinas. Cun realisar quel proget po gnir redot il privel existent ed augmantà la sgürezza da la via d’Engiadina. Id es previs da realisar las masüras amo quist on. (cdm/fmr)

D’incuort es gnüda fundada in Val Müstair la società «Mia Val Müstair». Ella voul esser üna plattafuorma per barattar ideas tanter indigens, seguonds indigens e persunas illa diaspora. Il böt principal da la nouva società es da chattar soluziuns per manar la Val Müstair cun success vers l’avegnir. Oter co cha’l nom sugerischa forsa, nu’s tratta pro la società «Mia Val Müstair» d’üna noscha imitaziun o d’üna partiziun – simplamaing per la val – da l’organisaziun «Mia Engiadina». L’incuntrari es il cas. «Mia Val Müstair» es üna società independenta chi s’ingascha per sviluppar ideas per manar la Val Müstair vers ün ave­gnir prosperaivel. Sün l’agenda da la società sta impüstüt da chattar ideas cunter la depopulaziun, ma eir pels sectuors scoula, agricultura e digitalisaziun. La FMR ha discurri cun Fadri Cazin da Tschierv – president da la società nouvfundada. Far quai cha la politica nu po far «La Val Müstair es ün lö attractiv per viver, ha üna natüra e minzs da cumüns intacts. Las paurarias sun modernas e la qualità da la mansteranza es considerabla. Gastronomia e hotellaria nüzzian nischas. Impraisas han success eir da tschella vart dal Pass dal Fuorn e dadour il cunfin. E cul patrimoni cultural da l’UNESCO – la clostra San Jon – exista ün magnet cultural internaziunal.» Quai scriva la società «Mia Val Müstair» in ün documaint per guadagnar nouvs commembers. Paress dimena sco chi füssan avantman in fuond bleras bunas premissas per manar la Val Müstair cun success vers l’avegnir. Perche voula lura insomma üna società sco la «Mia Val Müstair»? – «Nus vulain far quai cha la politica nu po far – o chi nun es si’incumbenza», respuonda Fadri Cazin. E quai es in prüma lingia da manar insembel persunas da las differentas gruppas d’interess e cun spor­dscher üna plattafuorma per barat e discussiuns davart temas importants. «Mia Val Müstair» voul organisar perquai in avegnir discussiuns al podium ed eir realisar üna pagina d’internet. Collavuraziun cun «Mia Engiadina» La società ha s-schaffi eir gruppas da lavur. Quellas s’occupan dals sectuors digitalisaziun, scoulas ed agricultura. «Blers chi abitan pel mumaint dadour la Val Müstair e chi vulessan tuornar cun lur famiglias, nu san per exaimpel che cha las scoulas localas spordschan tuot», declera il president da la società. Ün oter exaimpel fa el a reguard l’agricultura: «Nossas pauras e noss paurs prodüan buns prodots. Là guardain nus co chi’s pudess promouver la vendita directa.» Las differentas gruppas da lavur dessan elavurar ideas per sviluppar o promouver ils differents sectuors. Il nom da la società nun algorda però be per cas a la «Mia Engiadina»: «Nus eschan in contact cun ‹Mia Engiadina› e vain gnü eir fingià discuors cun Jon Erni», declera Fadri Cazin, «nus prevezzain d’avair eir in avegnir ün barat e plü tard perfin üna collavuraziun cun ella.» In ün prüm pass dessa però gnir scleri che pussibiltats – per exaimpel a reguard üna rait da fibroptica – chi’d existan in Val Müstair. Restar independents La società – chi ha intant passa 20 commembras e commembras activs – tschercha uossa ulteriuras interessentas ed interessents. Eir schi’d exista tenor Fadri Cazin üna collavuraziun cul cumün, vöglian els restar independents: «Pro nossa società es minchün bainvgnü chi’d es d’accord cun quai chi’d es scrit i’ls statüts. Exclus per üna commembranza sun però persunas cun üna carica politica.» La prüma radunanza dals commembers ha lö als 10 da settember 2022 a las 17.00 illa Chasa Jaura a Sta. Maira. Eir la Val Müstair es uossa «mia» D’incuort es gnüda fundada in Val Müstair la società «Mia Val Müstair». Oter co cha’l nom sugerischa forsa, nu’s tratta pro la società nouvfundada d’üna noscha imitaziun o d’üna partiziun – simplamaing per la val – da l’organisaziun «Mia Engiadina». L’incuntrari es il cas. «Mia Val Müstair» es üna società independenta chi s’ingascha per sviluppar ideas per manar la Val Müstair vers ün avegnir prosperaivel. Sün l’agenda da la società sta impüstüt da chattar ideas cunter la depopulaziun, ma eir pels sectuors scoula, agricultura e digitalisaziun. La FMR ha discurri cun Fadri Cazin da Tschierv – president da la società nouvfundada. (fmr/an) La Val Müstair ha bunas premissas per avair ün avegnir prosperaivel. Tenor la nouvfundada società «Mia Val Müstair» manca però üna plattafuorma per barat e discussiun. Quella voul ella uossa spordscher.

Almain 14 musicistas e musicists dan quista fin d’eivna illa baselgia a Sent tschinch concerts. Il festival «cun sal e paiver» ch’Andri Gritti organisescha dess dvantar ün’ulteriura tradiziun dal cumün. Organisar ün festival sco quist nu fetscha be pel public», disch Andri Gritti, «quai fetscha eir per mai.» El, chi ha gronda paschiun pella musica, vaiva gnü fingià l’on passà l’idea da metter in pè a Sent ün festival da musica: «L’intent fundamental d’eira ed es eir ingon pro’l seguond festival da cumbinar differents stils da musica sunats da musicistas e musicists in differentas gruppas.» In tuot esa, sco ch’el cuntinuescha, almain 14 musicistas e musicists chi’s partecipeschan al festival in venderdi e sonda chi vain. (verer box) Cun solists dad otras gruppas Ils tschinch concerts cha las musicistas e lur collegas dan in venderdi e sonda saira düran minchün circa 50 minuts. Tanter las producziuns esa ün’ura posa cun pussibiltà da star da cumpagnia. «Al public nu vegna tradi chi chi suna insembel illas differentas gruppas», declera Andri Gritti, «eu n’ha dit als musicists ch’eu vess jent scha’ls singuls concerts füssan trafilats cun surpraisas.» Cha mincha gruppa suna 35 fin 40 minuts suletta, cuntinuescha’l, «lura vain pro üna musicista o ün musicist chi ha la funcziun da solist.» Chi detta lura ün o tschel toc cun ün oter stil da musica co dürant il concert: «Uschea vain pro adüna eir l’elemaint surprendent». Eir grazcha als contacts da la famiglia Janett Il prüm festival ha realisà Andri Gritti cun musicistas e musicists da la famiglia Janett da Tschlin: «In quella famiglia esa blers chi fan musica ed ellas ed els cugnuoschan üna pruna collegas.» Ch’uschea haja’l eir el uossa üna ter paletta da musicistas e musicists ch’el possa dumandar schi gnissan a sunar a Sent, disch el ed agiundscha ch’el haja fingià cumanzà ad organisar il festival «cun sal e paiver»« 2023. «Ingon m’ha Madlaina Janett dals Fränzlis güdà ad organisar ils concerts.» In baselgia esa in tuot 140 plazzas chi saran numeradas. Per cha tuots vezzan bain installeschan Andri Gritti ed üna vainchina d’agüdonts ün palc. Viadis a l’opera per intant sistits Svaglià la paschiun pella musica ad Andri vaiva Jachen Janett chi d’eira seis magister da chant e musica al preseminar da magisters: «Cur ch’eu d’eira in giuventüna faiva plütöst sport co tadlar musica», as regorda’l, «lura m’haja però partecipà al prüm proget dal Rudè da chant, la Missa brevis da Mozart.» Cha seis anteriur magister til haja manà eir pro l’opera, manzuna’l e ria, «na sco chantadur o musicist, dimpersè sco ‘fan’.» Passa vainch ons a l’inlunga ha Andri Gritti organisà viadis cumünaivels a l’opera giò Puntina. Causa la pandemia da corona s’haja stuvü interrumper quels viadis. «E cunquai cha’ls cas da corona creschan darcheu nu saja scha no pudain darcheu spordscher da quels viadis.» Artistas ed artists cun sal e paiver Illa baselgia da Sent sunaran e chantaran Janic Sarott (percussiun), Flurina Sarott (gïa), Cristina Janett (cello), Gianna Lunardi (mezzosopran), Miriam Cipriani (flöta a travers), Florian Haupt (saxofon), Paul Scharf (gïa e viola), Stefano Sposetti (clavazin), Curdin Janett (gïun ed orgel da man), Madlaina Janett (viola), Barbara Gisler (cello e gïun), Niculin Janett (saxofon), Luca Zugnoni (bass) e Francesco d’Auria (battaria). Ils prüms duos concerts sun in venderdi, ils 8 da lügl a las 19.00 ed a las 21.00, il terz es in sonda, ils 9 lügl, a las 17.00, il quart a las 19.00 ed il tschinchavel a las 21.00. Dürant las posas daja ustaria tuot tenor ora davant o in Chasa Misoch sper la baselgia. www.cunsalepaiver.ch Andri Gritti cun placat e T-shirt dal festival d’ingon a Sent. Festival cun sal e paiver a Sent Pella seguonda jada ha lö in venderdi e sonda illa baselgia da Sent il festival Cun sal e paiver. L’organisatur Andri Gritti ha preparà cul sustegn da Madlaina Janett dals Fränzlis da Tschlin il program d’ingon. Quel cuntegna tschinch concerts chi vegnan dats dad almain 14 musicistas e musicists in tschinch differentas fuormaziuns. I nu vain n’eir quist on na tradi chenüna fuormaziun chi suna cura. Sco ch'Andri Gritti disch ha’l fingià cumanzà ad organisar il festival da quist on chi vain: «Siond cha las musicistas e musicists han blers termins fixan els quels il plü jent fingià ün on avant.» Ils tschinch concerts düran minchün var 50 minutas. Lura esa ün’ura posa. L’auditori po passantar quella da cumpagnia davant baselgia o in Chasa Misoch. (fmr/fa)

Il parc natüral regiunal e’l reservat biosferic da l’UNESCO Engiadina Val Müstair nu dessan per intant cuntgnair eir il territori cumünal da Scuol e da Valsot. Quai ha decis la Radunanza dals presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM). Daspö l’on 2019 examinescha quista regiun il proget dad integrar i’l Parc da natüra Biosfera Val Müstair e’l reservat biosferic da l’UNESCO Engiadina Val Müstair eir ils territoris cumünals da Scuol e da Valsot. Davo cha la fasa d’examinaziun es gnüda conclüsa han la presidenta e’ls presidents da la regiun decis da sistir per intant il proget. Sco cha la Regiun EBVM ha comunichà dessan «las cugnuschentschas elavuradas gnir integradas in ün prossem pass illas structuras organisatoricas existentas sco eir in progets operativs». Il böt dess esser da rinforzar la collavuraziun dals partenaris invouts dal proget cullas vals. "La visiun da cuntinuar il svilup d’ün parc natüral regiunal mantegnan ils partenaris», scriva la regiun in üna comunicaziun a las medias. (cdm/fmr)

Il böt es da rinforzar il svilup da l’Engiadina Bassa e la Val Müstair cun ingrondir il Reservat biosferic cumünaivel. Per intant es quel intent gnü sisti. Pel mumaint fan part dal Reservat biosferic Unesco Val Müstair Engiadina ultra da la Val Müstair eir üna part dal cumün da Scuol, p.ex. in Val S-charl. La zona centrala es il Parc Naziunal Svizzer (PNS). Da l’on 2019 vaiva il Forum Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) ponderà che opziuns chi existissan per sviluppar inavant la regiun. «Quella ha surtut la funcziun da portader da proget», declera Philipp Gunzinger, sco president dal Forum eir manader da la gruppa da manisaziun dal proget. Cun stüdis da fattibiltà e davart la cuntrada I s’ha examinà tanter oter eir la pussibiltà dad ingrondir il Parc da natüra Biosfera Val Müstair e dal Reservat da biosfera da l’Unesco Val Müstair Engiadina: «Dad üna vart dess far part tuot il territori dal cumün da Scuol e da tschella eir il territori dal cumün da Valsot.» La Regiun EBVM ha incumbenzà ad experts da la Scoul’ota specialisada OST da Rapperswil da far ün stüdi da fattibiltà. La valütaziun davart eventualas influenzas per la cuntrada ha fat il Büro Landplan a Berna. In lündeschdi ha Regiun EBVM comunichà la decisiun da la Conferenza dals presidents da la regiun in chosa proget d’ingrondimaint. Schabain cha la regiun füss fich adattada Quella comunicaziun cuntegna ils resultats da l’examinaziun davart ün eventual ingrondimaint dal Reservat biosferic Val Müstair Engiadina: «Tant il territori dal cumün da Scuol sco eir quel da Valsot accumplissan plainamaing ils criteris per gnir integrats i’l Reservat bioferic cul label Unesco.» Ch’eir in vista economica pudess il proget esser d’avantag: «Cun ingrondir il reservat biosferic vess quel il dret dad ulteriuras contribuziuns finanzialas ed i pudessan gnir s-chaffidas nouvas plazzas da lavur.» Adonta da quists argumaints ha la Conferenza dals presidents e las suprastanzas dals cumüns pertocs comunichà cha’l proget gnia per intant sisti. Plüvalur pella regiun «survisibla» «Davo avair scleri plü profuondamaing las dumondas amo avertas s’haja vis cha la plüvalur effectiva chi’s pudess realisar pella regiun es survisibla», declera Philipp Gunzinger. Chi haja dat dals partenaris da l’economia ponderaziuns criticas pervi dad eventualas restricziuns per progets p.ex. i’ls territoris da skis, ha’l manzunà, «perquai eschna gnüts a la conclusiun cha tuot las cugnuschentschas, grazcha a la lavur cha no vain fat fin uossa, güdan e servan a ragiundscher ün svilup regiunal perdürabel.» Il prüm voul la gruppa da manisaziun però cuntinuar a sviluppar inavant quellas cugnuschentschas illas organisaziuns existentas. Perquai hana fat la proposta da mantgnair la gruppa da manisaziun sco instituziun chi observa il svilup. «Quella pudess, cur chi’d es madür, gnir darcheu culla proposta da far inavant.» La Conferenza dals presidents es seguida a quista proposta ed ha sisti per intant l’ingrondimaint dal Reservat biosferic Val Müstair Engiadina Bassa. «Per nos parc in Val Müstair nu’s müda nöglia» David Spinnler chi maina il Parc da natüra Biosfera Val Müstair nomna il stüdi chi’d es gnü fat davart ün eventual ingrondimaint dal reservat biosferic regiunal fich prezius: «Uossa s’haja sün maisa che cha quai less dir ed eir dumondas giuridicas sun gnüdas scleridas.» Chi s’haja però vis ch’in Engiadina Bassa nu saja quist ingrondimaint amo üna priorità, cuntinuescha’l, «uossa as poja dir, i s’ha scleri, l’üsch resta avert, e schi’s voul ir in quella direcziun as poja far quai.» E scha quai nu vess dad esser il cas? «Per no in Val Müstair nu müda nöglia, no cuntinuain cun tuotta forza cun nos parc da natüra.» La FMR vess discurrü eir cun Victor Peer, il president da la Regiun EBVM. Ma quel nu d'eira in mardi ragiundschibel. Daspö l’on 2019 pon giasts ed indigens tour a fit quist auto electric chi’d es staziunà a Tschierv pro l’administraziun dal parc da natüra Biosfera Val Müstair. «L’üsch resta avert» Il Reservat biosferic Unesco Val Müstair Engiadina nu vain per intant ingrondi cul territori cumünal da Scuol e da Valsot. Philipp Gunzinger maina per la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM) la gruppa da manisaziun dal proget d’ingrondimaint. Las cugnuschentschas chi s’haja fat cul stüdi da fattibiltà svilupparà la gruppa da manisaziun uossa inavant illas organisaziuns existentas: «Eir scha la Conferenza da presidents da la Regiun EBVM ha decis da sistir per intant il proget esa bain pussibel cha’l proget renascha plü tard darcheu.» Cha l’üsch resta avert, disch eir David Spinnler chi maina il Parc da natüra Biosfera Val Müstair: «Schi’s voul ir plü tard in direcziun ingrondimaint as poja far quai.» (fmr/fa)

Dals 5 fin als 7 d’avuost ha lö a Chapella our il liber il 40avel festival per tuot la famiglia. Eir ingon vain sport ün program musical multifar. Ils puncts culminants sun ils acts svizzers sco Bonkaponxz, Make Plain, The Birthday Girls e Los Vacíos de Charly. Sper las delicatessas musicalas vegna eir darcheu guardà cha’ls uffants hajan lur attracziuns sco p.ex. la tuor per siglir. L’Open Air cumainza ingon cullas chanzuns da Julie Fox in inglais, talian, frances e dialect tudais-ch svizzer. A la fin dal festival sunan e chantan las desch commembras e commembers da la fuormaziun Los Vacíos de Charly. Cun flair per musica da l’America dal Süd farana survgnir vöglia da ballar eir a quels chi nu ballan uschigliö uschè suvent. (cdm/fmr) L'Open Air Chapella es attractiv per tuot la famiglia.

Il süd – üna direcziun chi’d es per blers da nus colliada culla brama da vacanzas, da lös chi cugnuoschan – uschè para almain – be la bella stagiun, savuors e gusts chi’ns sun esters precis illa dretta masüra, e finalmaing: cul mar chi schlargia l’orizont e’ns lascha badair chi’s zoppan amo üna jada oters muonds davo quai chi’s vezza. – Quistas associaziuns sun magara modernas, vacanzas daja nempe be daspö ün pêr generaziuns, plü bod d’eiran viadis plütost stantus; d’inrar as füssa parti sün ün viadi ‚sainza scopo‘, forsa cha la spranza da chattar lavur a l’ester faiva partir a noss antenats, ma sgüra na l’ideja da pudair mangiar ün glatsch a la riva dal mar e nu far oter co far da chastör e contemplar co cha’l sulai va adieu. E quel va adieu vers vest e na vers süd, il süd quel es la direcziun dal mezdi, cur cha’l sulai sta il plü ot vi dal tschêl. Güst quista colliaziun da direcziuns geograficas e da l’urari dal di es eir per la Bibla centrala. Sainza cumpass e telefonin in man güd’il sulai eir a nus da’ns orientar, quai nun ha müdà il temp chi’ns separa dal vegl oriaint. L’ost, la daman, quella sta lura per nouvs cumanzamaints, es la direcziun da l’avegnir, dal di amo incuntschaint. Il süd nun ha nöglia da chefar cun vacanzas, ma plütost cullas lavuors cha nus fain al cler dal di. La saira o’l vest ans tegna adimmaint la passagerità da l’ouvra da noss mans sco da nus svess, e’l nord la posa da la not. Quists impissamaints varan plü probabel eir guidà als da Ramosch cur chi han dal 1926 scrit vers biblics vi da las quatter fatschadas da lur clucher. Vers süd sta scrit ün vers da l’evangeli suainter Joannes. Dieu ais spiert; uschè sto quai esser cha quels chi l’aduran, l’aduran in spiert ed in vardà. (Joan 4,24) – Sülla prada, süls chomps, in büro, in uffizina, a scoula, cul tschütschapuolvra in mans ans vegnan quists pleds affidats. Perche ill’ouvra da minchadi dess nossa cretta far üna differenza, là as bada cun che spiert cha nus eschan vi da noss’ouvra dal di, independent da nossas vocaziuns; là revelescha la glüm dal di, scha nus eschan cristianas e cristians sincers, chi prouvan da viver l’evangeli. S’insögmiar dal süd, da la bella stagiun, da savuors e gusts esters, da l’orizont schlargià dal mar das-chaina però listess tanteraint, chi saja bunura, mezdi o saira. E las vacanzas ans dessan regalar nouv’energia pel minchadi. Eu giavüsch a tuots üna buna dumengia! Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 7 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Pels cuors intensivs in quindesch dis a Scuol s’han annunzchadas 133 persunas impustüt da la Svizra. A temp pels cuors ha preparà la LR eir nouvas sportas multimedialas. «Ils cuors intensivs da rumantsch a Scuol sun ingon dals 25 fin als 29 lügl, quai es l’eivna da la stagiun da stà la plü intensiva in Engiadina Bassa», disch Linard Martinelli. El es promotur regiunal da la Lia Rumantscha (LR) per l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. «Cun tantas partecipantas e partecipants pudaina dar ingon 13 cuors da lingua, da principiants fin cuors da conversaziun pels plü avanzats.» La grondischma part dals partecipants derivan da la Svizra tudais-cha, lura esa da quels chi abitan in Engiadina Bassa o chi possedan qua abitaziuns. «Ün pêr vegnan da la Svizra francesa ed oters dal Tessin», cuntinuescha’l, «e var tschinch, ses vegnan d’utrò.» «Scha corona nu fa ün strich tras il quint» Motiv dimena da s’allegrar da tantas annunzchas? Il promotur regiunal dozza las spadlas e manzuna l’uonda da stà da corona: «Scha no nu vain darcheu dad introdüer restricziuns causa la pandemia eschna cun 133 partecipants dal cuors d’ingon darcheu circa sül s-chalin sco dal 2019, l’on avant la pandemia.» Ch’el nun haja dudi amo nöglia da restricziuns pussiblas, suspüra Linard Martinelli, «sperain be cha quai resta eir uschea dürant las prosmas eivnas.» Pels cuors d’utuon a Sta.Maria s’han, sco ch’el agiundscha, annunzchats fingià üna buna dunzaina da persunas, «eir qua speraina cha’l settember nu saja in chosa corona uschè mal sco chi vain predit minchatant.» Ils cuors sun dvantats plü solitaris Da l’on 2020, al principi da la pandemia, ha la LR, sco cha’l promotur regiunal as regorda, müdà tuot ils cuors da la saira illas regiuns: «I s’ha migrà quels i’l internet, voul dir, i s’ha fat landroura cuors online, il prüm via zoom, uossa sur teams.» Grazcha a quists cuors online ha la LR registrà i’ls duos ons da pandemia ün cresch da glieud chi laiva imprender rumantsch, «impustüt eir vallader». Cha l’augmaint saja stat pussibel causa cha la glieud haja la pussibiltà da far ils cuors là ingio chi sajan da chasa, declera Linard Martinelli. La LR cuntinuarà a spordscher da quists cuors. «Siond cha’ls partecipants dals cuors online nu vezzan als oters propcha ‘live’ vaina decis d’organisar per quels chi nun abitan in Engiadina Bassa o Val Müstair ün di d’inscunter.» Quel varà lö als prüms october cun program cultural, ün program da scoula ed ün giantar cumünaivel. Per quel di s’han annunzchadas fin uossa 13 persunas. Ün access multimedial a la lingua rumantscha «Per cha’ls giasts in nossas duos regiuns badan chi vain discurrü rumantsch qua, scumparta dad üna vart a las ustarias sets da maisa», infuorma il promotur regiunal da la LR, «sün quels esa adüna sü ün pitschen vocabulari chi pon dovrar i’l minchadi.» Il set «Viadi tras il Grischun» es nouv. Ün oter prodot pels giasts es il leporello «Piccolo dictionnaire». Eir quel es in fuorma da palperi e cuntegna pleds e frasas per dovrar i’l minchadi rumantsch. «No til vain però amplifichà», disch Linard Martinelli, «el cuntegna uossa eir ün QR-Code chi tils maina online sülla pagina d’internet ingio chi pon tadlar co chi’s pronunzcha quels pleds e frasas.» Eir ils leporellos scumpartan el ed agüdonts i’ls lös ingio chi vegnan ils giasts. «Cun noss prodots multimedials as daja als interessats al rumantsch ün access fich simpel a quista lingua», conclüda il collavuratur da la LR, «a reguard quists prodots multimedials daraja bainbod novitats ün pa plü grondas.» Daplü nu tradischa Linard Martinelli. Linard Martinelli, il promotur regiunal da la Lia Rumantscha, muossa ingio chi’s riva grazcha al nouv leporello multimedial güst s-chaffi. Tuot es pront Davo duos ons pandemia cumainza darcheu il «courant normal» dals cuors da rumantsch in Engiadin’Ota e Bassa. La FMR s’ha indreschida pro’ls organisatuors dals cuors da rumantsch Linard Martinelli e Martina Shuler-Fluor. Martin Camichel/Flurin Andry/FMR Pels cuors intensivs da vallader a Scuol in quindesch dis s’han annunzchadas 133 persunas. Cun quai esa darcheu circa istess blers partecipants e partecipantas sco avant la pandemia. «Cun tants participants pudaina dar ingon 13 cuors da lingua, da principiants fin cuors da conversaziun pels plü avanzats», disch Linard Martinelli, il promotur regiunal da la Lia Rumantscha. Eir pels cuors chi han lö d’utuon a Sta. Maria s’han fingià annunzchadas plüssas persunas. A Samedan, per ils cuors da puter, nu s’es però amo sül medem livel in congual cun ons avant la pandemia. Quai chi detta però in ögl quist on saja cha blers giuvens sco eir avanzats gnian a Samedan per frequentar ils cuors, uschè Martina Shuler-Fluor. Ella organisescha daspö l’on 2018 ils cuors da rumantsch a Samedan ed a Segl. Chi detta blers avanzats, saja ün aspet plü allegraivel da la pandemia – blera glieud haja nempe visità cuors online i’ls ultims duos ons, uschè l’organisatura. Intant resta ün pa la temma cha l’uonda da corona pudess darcheu tuornar.

Il Cumün da Val Müstair vaiva l’intenziun da suottametter al suveran il credit per güdar a finanziar la cuorsa Tour de Ski illa regiun amo las prosmas jadas. Siond cha’l comitè d’organisaziun nu pudaiva plü spettar, ha’l tscherchà ün’otra soluziun. «D’ün budget da passa ün milliun francs per l’etappa dal Tour de Ski in Val Müstair resta daplü co la mità illa regiun», ha infuormà Guido Mittner, il president dal comitè d’organisaziun (CO) da quella etappa. Cha l’hotellaria haja entradas da var 250 000 francs, ha’l cuntinuà, «lura profitan da la cuorsa las pendicularas, las impraisas chi fabrichan sü tuot ed eir las butias in val.» El ha manzunà eir ün ulteriur avantag, dal qual tuots profitan: «Ils differents chanals da televisiun rapportan da la Val Müstair e fan uschea recloma per nossa regiun sün tuot il muond.» Da quists avantags d’eira persvasa insè eir la suprastanza cumünala. «Adüna pronta da sustgnair» Sco cha la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti ha dit a la FMR d’eira la suprastanza cumünala adüna unanimamaing da l’avis da güdar a finanziar l’etappa dal Tour de Ski in Val Müstair: «I’ls ultims ons vaina mincha jada pajà tanter 210 000 fin 300 000 francs per ediziun, ed uossa laivna dar liber amo tschinch jadas quist sustegn finanzial.» L’intent d’eira tenor ella da suottametter a la radunanza cumünala la dumonda per sustgnair finanzialmaing al CO per cha quel possa finanziar l’etappa in Val Müstair. «D’incuort vaina però survgni da l’advocat dal CO in üna charta la comunicaziun chi nu douvran plü nos sustegn finanzial, chi hajan chattà in ün oter lö quel import», ha dit Binkert Becchetti, «il CO ha scrit uossa però chi dovressan istess il sustegn dal cumün, ma in ün oter möd.» Sco ch’ella ha cuntinuà haja il CO fat la dumonda, schi possan dovrar eir in avegnir la chasa da scoula a Tschierv per organisar e realisar la cuorsa «ed eir per survgnir ils permiss necessaris cumünals e chantunals». Guido Mittner cuntradischa però a quistas explicaziuns. «Üna dumonda da fit e na da sustegn» «L’on passà da prümavaira vaiva il CO bainschi fat la dumonda al cumün per ün sustegn finanzial da 200 000 francs», ha dat il president ün sguard retrospectiv, «la resposta s’ha però tratta uschè ferm a l’inlunga fin chi d’eira per no massa tard per spettar.» Ch’els hajan perquai retrat avant duos mais la dumonda ed hajan chattà in oters lös sustegn finanzial, ha dit Guido Mittner: «La gronda part es dad amias ed amis da la Val Müstair e lura vaina sustegn eir dad amis dal Tour de Ski.» Dasplü nun ha’l nun ha’l pudü dir. Ch’els hajan d’incuort uossa scrit al cumün üna charta per dumandar quant fit cha’l cumün douvra pella chasa da scoula a Tschierv dürant la cuorsa in Val, ha’l cuntinuà. Implü ha il CO dumandà, sco ch’el ha agiunt, «scha no possan trar a nüz parcellas cumünalas pella cuorsa e fat otras dumondas sumgliaintas – i’s tratta dimena d’üna charta da fit e na da sustegn.» Ch’els dal CO nu piglian nöglia gratuitamaing dal cumün, ha’l intunà. Culla charta dal CO s’occupa, sco cha Gabriella Binkert Becchetti ha conclüs, la suprastanza cumünala in mardi chi vain: «No guardain lura chenüns permiss cha no pudain dar. Nüglia nun impedischa cha’l cumün nu possa sustgnair eir in quist möd al CO dal Tour de Ski in Val Müstair.» Sainza sustegn da vart dal cumün. Il comitè d’organisaziun dal Tour de Ski in Val Müstair ha tscherchà sustegn d’otras varts. Il Tour de Ski in Val Müstair ha attrat i’l passà eir causa la partecipaziun dal matador local Dario Cologna. Otra via per finanziar il Tour de Ski La suprastanza dal Cumün da Val Müstair ha decis da güdar a finanziar la cuorsa Tour de Ski illa regiun eir amo las prosmas jadas. Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala, conferma quai. Cha’l cumün haja lura però survgni dal comitè d’organisaziun (CO) da l’etappa in Val Müstair la nouva cha’ls organisatuors hajan chattà ün’otra pussibiltà per finanziar la cuorsa in Val Müstair. Da chi precis cha quels mezs finanzials derivan nun ha il president dal CO Guido Mittner pudü tradir. Il CO ha scrit ün’ulteriura charta al cumün: «No vain dumandà quant fit cha’l cumün douvra pella chasa da scoula a Tschierv dürant la cuorsa e scha no possan trar a nüz parcellas cumünalas pella cuorsa.» Quistas dumondas tratta la suprastanza cumünala in mardi chi vain. (fmr/fa)

In venderdi, ils 15 lügl, a las 20.15, es il prossem concert illa baselgia da San Niclà: I suna e chanta il Trio Brix Trix da la Bassa tirolaisa. Christine Grassmann suna la tüba, il bumbardun e chanta resp. jodla. Markus Gruber suna la guitarra ed Andreas Reiter la posauna ed il digeridoo. «Jazz, jodlar e musica classica, ils duos musicists e la musicista unischan quists muonds da tuns e suns», comunicheschan ils organisatuors. Cha’l trio gnia da differentas spartas da la musica e spordscha tras quai üna gronda variaziun da melodias. «Cun arrandschamaints ris-chats e’l plaschair d’experimentar pisseran els per tensiun e surpraisas». Sco finischun offrischa la società ün aperitiv cun prodots da la regiun. (cdm/fmr) Il Trio Brix Trix suna illa baselgia da San Niclà.

Ramassar crappa da dolomit in Val S-charl, tilla arder illa chalchera a Sur En da Sent e gnir a savair che chi’s po tuot far culla chaltschina: Quista pussibiltà dà la società Kalkwerk ingon d’instà a tuot las persunas interessadas. «Arder chaltschina es üna tecnica cha’ls umans ütiliseschan daspö passa 14 000 ons», declera Joannes Wetzel oriund da Pradella. Il mürader s’ha specialisà per reboccadüras tradiziunalas e sgrafits ed es dvantà specialist per quista tecnica veglia. Avant set ons ha’l survgni il Premio Calcina per seis ingaschamaint a favur da l’arder chaltschina. «Il savair davart quista tecnica es i al main dürant il 19avel tschientiner, cur cha’l cement ha cumanzà a s-chatschar la chaltschina.» Il prüm illa chalchera in S-charl Da l’on 2014, in occasiun dal 100avel giubileum dal Parc Naziunal Svizzer, vaiva il cumün da Scuol tut darcheu in funcziun la chalchera in S-charl. Ils lavuraints da cumün vaivan manà nanpro 30 tonnas crap da chaltschina, dimena dolomit. E Joannes Wetzel vaiva ars la chaltschina. Our da las 30 tonnas vaiva’l ars 13 tonnas chaltschina. Cul sustegn dal cumün da Scuol ed insembel cun Christof Rösch dal Center da cultura ed art contemporana Nairs ha Joannes Wetzel restaurà da l’on 2017 üna veglia chalchera a Sur En da Sent. L’interess per seis cuors dad arder chaltschina ch’el vaiva dat qua es lura stat uschè grond cha Christof Rösch ed el han fundà insembel cun l’architecta Delphine Schmid e Philipp Kuntze dal center da cuors Ballenberg la società «kalkwerk». Lur visiun cul kalkwerk/chalchera d’eira da s-chaffir ün center da cumpetenza per intermediar il savair davart la chaltschina e muossar co cha quella vain arsa. Ingon in lügl fin la mità d’avuost Sco cha Joannes Wetzel declera serva chaltschina arsa sco üna sort colla per far molta, reboccadüras e culuors. «Ella es ecologica e reciclabla, serva per reparaturas vi da mürs e fatschadas, regulescha l’ümidità, frena la müffa ed oter plü.» Quista stà dals 18 da lügl fin als 24 d’avuost manarà el sia tschinchavla arsa da chaltschina. Persunas interessadas pon güdar a ramassar crappa da chaltschina e tilla lovar illa chalchera «Stella» a Sur En. Quella as rechatta sur il cumünin, al principi da la Val d’Uina. L’expert per chaltschina muossarà lura co chi’s cuerna la chalchera cun ardschiglia, 24 uras davo chi s’ha impizzà il fö suotaint. Davo ün’eivna chi’s lascha sfraidir la crappa pudarà Johannes Wetzel lura demonstrar che chi’s fa per survgnir il prodot final, la chaltschina arsa. Quella gnarà depositada in butschins serrats ermeticamaing e pudarà lura gnir ütilisada illa regiun per lavuors cun chaltschina. La crappa dolomit vain ramassada e lovada dals 16 als 21 lügl, l’arsa succeda dals 25 als 31 lügl e la chaltschina vain explotada dals 8 als 12 avuost. Il program detaglià da l’arsa da chaltschina a Sur En ed ingio chi’s po s’annunzchar as chatta i’l internet www.kalkwerk.ch pro’l link «kalkwerk». Visita a las chalcheras in Val d’Uina Sur En da Sent ha ün passà preindustrial. Dal cumün fin ün grond toc aint da la Val d’Uina daiva plü bod fin 13 chalcheras. Siond cha Sur En as rechattaiva sper üna via da commerzi importanta nu daiva qua be chalcheras, dimpersè eir üna resgia, ün muglin, üna fabrica da cucuns per l’industria forestala e dafatta üna chasa dal dazi. Cun far la spassegiada aint dad Uina as passa sper restanzas da diversas chalcheras via. Pro la chalchera Stella vegna demonstrà eir ingon darcheu co chi’s fa chaltschina. L’adöver da chaltschina as poja verer eir vi dad üna chasa da paurs in Val d’Uina. Quella es gnüda fabrichada i’l 17avel tschientiner ed ha amo mantgnü sia structura originala. Per eirger la fracziun dad Uina Dadora as vaiva fabrichà almain trais chalcheras, las restanzas da duos as vezza amo. La spassegiada in Val d’Uina vain organisada a chaschun dals Dis europeics dal monumaint. Ella ha lö als 11 settember 2002, a las 10.00, davent dal bügl pro la fermativa da l’auto da posta (46°48’58.9″N 10°21’47.9″E). Joannes Wetzel impizza eir quista stà darcheu il fö illa chalchera «Stella» a Sur En. Joannes Wetzel e Delphine Schmid da la società Kalkwerk cun crappa da chaltschina pronta per gnir arsa. Darcheu fö illa chalchera a Sur En Da la mità da lügl fin als 12 avuost demonstrescha Joannes Wetzel a Sur En da Sent darcheu co chi s’arda chaltschina. Tuot las persunas interessadas til pon assister. Il prüm as vaja in Val S-charl a ramassar crappa da chaltschina, dimena dolomit. A Sur En vain quella lura lovada illa chalchera «Stella» cha’l mürader e specialist per reboccadüras tradiziunalas e per sgrafit ha restaurà da l’on 2017. L’eivna davo vain arsa la chaltschina. Davo cha tuot s’ha sfraidi pudaran las persunas partecipantas lura verer co cha la chaltschina vain explotada e depositada in butschins. (fmr/fa)

Fin la fin d’october expuona l’artist Duri Fasser da Müstair üna trentina da seis purtrets in acril e rispli a Burgais illa clostra Mariamunt. Ils motivs per sias ouvras ha’l tuots chattà i’l Tirol dal Süd. Illa costa sur il cumün da Burgais i’l Vnuost as vezza fingià da dalöntsch ils edifizis albs da la clostra da benedictins Mariamunt (tud. Marienberg). I’l piertan chi maina giò illa cripta da la clostra sun exposts actualmaing 25 purtrets in acril e rispli da l’artist da Müstair Duri Fasser. Els muossan bains paurils, parts da cumüns e detagls da chasas da quista quista regiun i’l Tirol dal Süd. «Siond ch’eu vaiva lavurà i’ls ons 1980 in quista clostra suna adüna darcheu quia a Mariamunt», ha declerà l’artist (annada 1947) sia colliaziun culla clostra. In üna da quellas occasiuns ha’l dumandà a Sara Fliri chi maina il museum clostral, sch’el nu pudess expuoner üna jada da seis putrets. «Eu n’ha das-chü muossar lura a la cumischiun respunsabla ün pêr da mias lavuors e pac davo n’haja tschüf la nouva ch’eu possa far qua l’exposiziun», as regorda Duri Fasser, «a l’abat Markus Spanier ha plaschü l’idea da muossar pro els purtrets dal Svizzer chi vain i’l Tirol a disegnar e pittürar be subit.» Grazcha ad ün artist tirolais Duri Fasser ha passantà sia infanzia a Müstair. «Mia mamma ha vis svelt ch’eu laiva adüna disegnar e m’ha laschà far quai cur chi d’eira be pussibel», ha dit l’artist. Davo la scoula ha’l fat il giarsunadi da pittur. Dürant quels ons d’eira il cuntschaint artist tirolais Karl Plattner a Müstair ch’el imbelliva üna fatschada da l’hotel Münsterhof. Il giarsun Duri til ha pudü güdar. «El es lura gnü pro mia mamma ed ha dit, quist giuven sto ir a far la scoula d’art», ha’l cuntinuà, «il prüm n’haja fat ün stüdi sün distanza pro l’academia internaziunala Ecole ABC de Paris.» Mincha mais vaiva’l da trametter da sias lavuors e survgniva lura la critica. Davo ha’l pudü frequentar i’ls ons 1969 fin 1972 a Turich la scoula d’art. Tuornà a Müstair ha’l accumpagnà l’on davo a l’artist Paul Hettinger in Val Mora: «Cun tillas disegnar m’ha quel declerà las plantas, bos-cha e la cuntrada.» Duri Fasser ha lura fundà ün affar da pittur. Sper la lavur ha’l cuntinuà culla lavur artistica. «Cur ch’eu sun gnü pensiunà n’haja decis da far be plü quai.» Davent da seis seguond dachasa Paflur sur Tanas Cun crear seis purtrets per l’exposiziun illa clostra Mariamunt ha Duri Fasser fat la cugnuschentscha da divers collegas artists ed artistas dal Vnuost e da l’ulteriur Tirol dal Süd. «No vain regularmaing contact, üna jada giò Meran, üna jada giò Schlanders e minchatant eir in Val Müstair.» Quai es alch ch’el predscha fich: «No ans muossain vicendaivelmaing nossas lavuors e discutain quellas. Quai güda ferm a l’artista e l’artist chi po lura provar da megldrar sia tecnica.» Seis atelier ha l’artist da Müstair sü Valpaschun sur Valchava. Cur ch’el es i’l Vnuost es el da chasa a Paflur sur Tanas, uschea nun ha’l amo da tuornar in Val Müstair la saira. Ün da seis purtrets ch’el muossa in sia exposiziun ha Duri Fasser pittürà a St. Valentin: «Cur cha l’abat ha vis il Fischkaderhof ha’l dit cha quel bain tocca a la clostra Mariamunt. Perquai es el interessà da cumprar quist purtret.» Fin in october sarà Duri Fasser suvent in quista clostra. «Uschigliö n’haja meis chavalot per disegnar in trais lös, ün di qua ed ün di là», tradischa l’artist, «e lura n’haja eir duos progets nouvs sü Tuer. In settember giaraja là a cumanzar a disegnar.» Duri Fasser muossa il purtret dal «Fischkaderhof» sper St. Valentin. Quist bain tocca a la clostra Mariamunt. La clostra Mariamunt es posiziunada illa costa sur il cumün Burgais. Sara Fliri chi maina il museum da la clostra Mariamunt e Duri Fasser piglian suot ögl il placat da l’exposiziun. Duos visitaduors da l’exposiziun as laschan declerar a l’artist ün purtret fat cun rispli. L’abat Markus Spanier e Sara Fliri chi maina il museum da Mariamunt in discussiun cun l’artist Duri Fasser illa cuort da la clostra. Il Vnuost in acril e rispli Actualmaing expuona l’artist Duri Fasser da Müstair üna schelta da sias ouvras illa clostra Mariamunt (tud. Marienberg). El chi ha fat la scoula d’art a Turich muossa üna trentina da purtrets in acril ed in rispli. Sün quels ha’l disegnà o pittürà bains paurils, parts da cumüns e detagls da chasas ch’el ha chattà tuottas i’l Vnuost. L’exposiziun es averta fin als 30 october da quist on. La pussibiltà dad expuoner da sias lavuors illa clostra Mariamunt sur il cumün da Burgais ha survgni l’artist causa ch’el vaiva lavurà illa clostra i’ls ons 1980. Daspö quella jada es Duri Fasser adüna darcheu a Mariamunt. Cur ch’el es gnü pensiunà ha’l decis da’s concentrar plainamaing sülla lavur artistica. (fmr/fa)

Duos giuvens Argentins, l’ün student da medicina e l’oter biochemiker, fan dal 1952 ün ­viadi tras l’America dal Süd. Els d’eiran partits in tschercha da l’aventüra ed a la fin dal viadi han tut cumgià duos homens pensivs, idealists madürats ed amis pella vita. Da quist viadi d’iniziaziun quinta il roadmovie «Diarios de ­motocicleta» dal 2004. ­ I’l Peru fana la cugnuschentscha d’ün meidi. Ün di tils surdà quel, solen, ün convolut, il manuscrit da seis roman, ch’els dessan lura pür dir, co ch’el tils para. Ils duos giuvens legian – ün almain, da tschel nu’s saja dal tuot. Cur chi’d es gnü il mumaint dal cumgià e chi van giò’l port per s’imbarchar e s’han branclats pel cumgià, schi voul il meidi-autur tantüna amo savair lur parair. «Ah schi schi, eu n’ha let (– propcha? –), ün cudesch extraoridinari chi füss da publichar, amo hoz... oura cun tuot.» L’oter giuvnot nu fa pled. Lura voul il meidi tantüna savair eir dad el il parair. «Quai es ün nosch cudesch! L’es plain ideas fattas e purtrets già vis.» – «Ma el fluischa almain?» – «Na, i nu cula. Id es ourdvart stantus da til leger. El fa letta da far inavant da meidi!» I nu’s po dir, qual dad els trais chi’d es plü perplex. «El am vaiva dit da dir meis parair, ed eu n’ha dit!», manaja il critic ün pa schenà eir vers seis ami elogius. Il meidi tascha ün mumaintin — lura dà’l a tuots duos amo üna branclada definitiva, na main cordiala co la ­prüma. Chenün dals duos ha offais al meidi chi vaiva miss seis cour in quel cudesch? Che fa plü mal? Ün lod pauschal chi nun es sincer, ma bain manià e chi voul be salvar l’illusiun e craja da salvar l’amicizcha cun schaniar l’oter da la vardà cha quel sainta uschè ed uschè? O fa plü mal la crüa vardà dad ün ami chi piglia sül seri la dumonda, basond sia critica sün ün’examinaziun seriusa ed es lura vardaivel? Il meidi ha inclet, cuntuot cha’l güdicat sever til ha sgüra toc sül viv ed ha fat mal. Ma scha l’ami nu vess dit, til vess dit la chasa editura. Ma güst uschè mal til varà fat cha l’oter nun es stat sincer cun el e cha’l lod d’eira be ün cuffort. La critica düra, ma vardaivla nu tanghescha brichafat l’uman. Ella nu til valütescha e nu disqualifichescha sco uman. Il respet es il listess cun o sainza cudesch. Il meidi demuossa ch’el sa ch’el nun es il cudesch. Eir scha quel es seis prodot e til sta fich dastrusch. El sa ch’el es bler daplü co quai ch’el ha fat e sa cha l’amicizcha es intacta. Els restan amis, perfin sch’el sforza als oters da valütar sia ouvra. Co esa qua pro no? Quai chi’s cugnuoscha e chi vain amo adüna lodà chi scruoschan las gianoschas. Lods sincers e meritats fan sgüra dal bain. Ma lods indifferents – per far a la sgüra — chi nu’s dumonda, schi sajan güstifichats e meritats, ma vegnan dats sco quittanzas, stufchaintan e desdrüan talents e ferischan ad umans chi nu’s saintan tuts per plains. I dà pacs chi dschessan in fatscha lur parair ad inchün, per cas cha quel vess dad esser negativ. E quai nun es be üna dumonda da s’incleger da litteratura e da savair argumentar cun criteris ­litterars ed estetics. Da quels chi san güdichar, adüna culla resalva chi nu sajan güdischs infallibels, daja eir qua pro no ün pêr. Ma il ris-ch da sparmals e malinclettas e mutschs es real. Quai chi manca es üna cultura da vardaivlezza chi’s­ ­fida da quai chi collia e ­tegna e cumporta dafatta la vardà, l’amicizcha. Critica negativa da cudeschs fats nun haja da dar qua pro no. Alch as chatta adüna per lodar, il palperi, o simplamaing il fat ch’inchün es stat bun dad edir ün cudesch ed ha fat alch pel rumantsch. Quai chi nu s’inclegia da sai, hozindi. Sch’eu vess il curaschi dad esser uschè sincer e vardaivel cun amis chi scrivan sco quel giuven dal film? — Na! Ma eu nu sun neir na Ché Guevara. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In columnist fidaivel è adina stà l’autur Dumenic Andry da Zuoz. El ha proponì da republitgar questa columna publitgada il schaner 2008. Dumeni c Andry

Schi s’es gnü familiar cun la vita in ün dals pajais scandinavs as fa observaziuns interessantas. Üna da las persunalitats congualablas cun Pestalozzi pro nus es stat Grundtvig per la Danemarca. Sco ravarenda e poet ha’l scrit dapü co 2000 chanzuns religiusas e patrioticas chi vegnan chantadas amo hoz in baselgia e scoula. El s’ha ingaschà illa politica – cur ch’üna bella dumengia il rai es cumparü sülla terrassa dal palazi dand inavo la pussanza politica al pövel. A Grundtvig staiva a cour da sviluppar üna cultura scandinava cunter la cultura romana. La scoula dess as müdar d’ün «savair da custabs» al sclerimaint da la vita. Illa politica nu dessan regnar in prüma lingia il dret e neir la magiuranza pro decisiuns in chosas dal bain public. Il princip fundamental sto esser la libertà: Sch’eu dess pudair far que ch’eu vögl, stögl eu dar il listess dret eir a tai! Cun ün purtret our da la mi­tologia nordica: dret ha tant Thor, il Dieu chi schoglia conflicts cul martè grond (Donners-tag) sco eir Loke, chi fa adöver dad astuzchas e chi’d es furber sco üna vuolp. In quista concepziun ha la toleranza üna funcziun activa. Il stadi dess promover diversità e na reglar tuot adüna per tuots. Il stadi es qua per sustgnair ideas e progets da la populaziun, saja que sül champ social, economic ed eir politic. Duos exaimpels: In Danemarca van 20% dals uffants in scoulas privatas. Il stadi fa cundiziuns e sustegna las scoulas privatas cun 85% dals cuosts. Quistas scoulas privatas nu sun scoulas elitaras, al cuntrari, que chi fa oura l’attractività es l’ingaschamaint dals genituors e lura il concept da la singula scoula, saja que ch’ella dà preferenza a l’integraziun dad uffants cun handicaps, a la scolaziun musicala etc. Quistas scoulas han adüna dat darcheu impuls a müdamaints illa scoula populara dal stadi. Ün seguond exaimpel: Il movimaint da la giuventüna i’ls ans 80 a Turich ha dürà pacs dis, las chasas occupadas sun gnüdas sbodadas e’l slogan «Freie Sicht zum Mittelmeer» ha fat plazza a la realtà grischa dal minchadi. In quel temp ha glieud giuvna danaisa occupà ün vast quartier chi nu gniva plü dovrà da l’armada immez la cità da Copenhagen ed ha clamà oura il stadi liber «Christiania» cun ­ai­gnas fuormas da decider e sainza acceptar las reglas dal stadi danais. Quist experimaint social e politic exista amo hoz e fuorma üna da las attractivitats tant per interessats in dumandas politicas e socialas sco eir pel turissem. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica fidaivla da la gasetta interruman­tscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In fidaivel columnist è adina era stà Romedi Arquint che viva en l’Engiadina ed en il Danemarc. Quest text aveva el publitgà l’onn 2013. El ha sez proponì da republitgar questa columna. Romedi Arquint

Uschè cumainza la poesia renomnada da Gion Cadieli. Ella nu ­descriva be co cha la naiv ha cuvernà tuot la cuntrada, dimpersè ella renda ­directamaing palpabla ­l’atmosfera incumparabla chi’s derasa cur chi ha naivü talmaing chi’s vezza e’s chatta be ün unic lö sainza naiv. L’atmosfera cur chi naiva m’ha fascinà ed am fascinescha amo adüna. Dad uffant nu’s dudiva zist. I d’eira quiet, i re­­gn­ai­va ün silenzi quasi absolut. L’unic chi’s dudiva d’eira il sbuorflar da l’aua chi culaiva our dal chüern dal bügl, mincha quart d’ura il bat da l’ura da clucher e qua e là ils pass d’inchün chi travacha tras la naiv. Las rumurs nu vaivan l’intensità solita – i d’eiran plü retgnüdas, plü calmas, plü müttas, sco schi füssan plü lontanas. La grossa vetta da naiv frais-cha sün via ed intuorn il bügl sustgnaiva il silenzi. Quista quietezza nu d’eira gnanca zich inquietanta, ella nu faiva temma – al cuntrari, ella faiva bain, ella derasaiva la pasch. Schi’s voul hozindi giodair üna tal’atmosfera esa da star sü fich bod. Lönch avant chi fetscha di as doda insü ed in giò, invia ed innan, rumurs cha la naiv nun es plü buna da calmar. Ellas sun massa feras, ellas van – sco tuot las rumurs dischagreablas – tras pel ed ossa. I sun ils schlavazzuns, pitschens, mezdans e gronds chi dan aint il tun. Els nu cugnuoschan la pasch, els sun gnüts s-chaffits pella lavur e ston far canera. Els nu piglian resguard sün l’atmosfera quieta e quietanta, els sun sainza orma. Las palas schi, quellas vaivan amo orma, ellas s’adattaivan al naiver, gnivan müttas, suordas. Hozindi, gnanca discuors da dar man üna pala. I voul üna maschina, ün fargun, üna pala cun motor, ün schlavazzun per sgombrar la naiv. Naiv sün via e plazza sto gnir rumida plü svelt pussibel. Id es da gnir maister cun ella, il meglder apaina cha la naiv es crodada. Per quai vaja: id es da gnir maister da l’elemaint. Na da s’adattar e far il meglder landroura, dimpersè dad avair plü svelt pussibel darcheu il status quo, apaina cha’l status excepziunal ha fat seis dovair. Bainschi as giavüscha ün inviern cun naiv, ma na massa blera, güsta be avuon­da per cuvernar la cuntrada. Las vias ston esser libras, sainza urs. Las pistas e loipas esa meglder da cuvernar da prüma davent cun naiv artificiala, quella tegna plü bain ed eir plü lönch. La natüra es bella e buna cul büschmaint invernal, mo in prüma lingia sco decoraziun chi attira ils giasts. Chi sa quant lönch chi va amo fin ch’inchün chatta la soluziun ideala per la naiv? I’s tratta da suogliar vias e pistas da maniera cha la naiv ­frais-cha nun as possa là «metter giò a töch a töch» per dir culs pleds da Conradin de Flugi. I voul be amo l’idea – munaida per finanziar üna tala intrapraisa as chatta dal sgür. Dal rest: dal temp da Cadieli daiva be ün lö chi nu vaiva naiv schi naivaiva propcha da gröss – «ina foss’aviarta». Per evitar quist aspet dischagreabel, quist cas excepziunal, vaina nempe chattà la soluziun: la tschendra. Quest onn po La Quotidiana festivar ses anniversari da 25 onns. Ina rubrica regulara da la gasetta interrumantscha è adina stada la «Columna» sin la davosa pagina. Perquai preschenta la FMR durant questa stad 25 columnas publitgadas durant ils davos onns. In columnist fidaivel è adina stà Mario Pult da Ftan. El ha surlaschà la schelta da la columna a la redacziun da l’FMR. Questa descripziun dad ina damaun marvegl cura ch’i naiva – publitgada il november 2019 – ha sveglià tar la redacziun l’encreschadetgna per l’enviern. Mario Pult

Davo la posa da la pandemia da corona ha gnü lö sonda passada darcheu il marchà artischan da S-charl. Quel rimplazza la festa da S-charl. S-charl es üna fracziun dal cumün da Scuol e’s rechatta 13 kilometers vers süd da Scuol sün 1800 meters sur mar. S-charl es avert be da stà, d’inviern riva be ün restorant e la fracziun es accessibla be cun jousla da chavagl, a pè obain cun skis da gita o da passlung. Là ingio chi gnivan explotats plü bod minerals per guadagnar landroura plom ed argient ha gnü lö in sonda passada il marchà artischan da S-charl. Pro bell’ora s’han chattats exposituors ed amatuors dal marchà per passantar ün pêr bellas uras immez las muntognas e giodair l’inscunter cun indigens e giasts. I’l museum da la Schmelzra a l’entrada da S-charl muossa co chi gniva lavurà plü bod in möd fich vardaivel e sül plan suot il tet as rechatta ün’exposiziun dals uors organisada dal Parc Naziunal Svizzer. Cun gitas manadas as poja eir visitar ils cuvels sün Mot Madlain chi dan perdütta dals temps passats illas minieras. Prodots multifaris e restoraziun Sper la gronda schelta dals prodots exposts d’eira eir organisada üna restoraziun cun da mangiar e da baiver chi ha pisserà pel bainstar dals visitaduors. Il marchà es gnü imbelli cun trategnimaint musical, cun chanzuns rumantschas e talianas e culla gruppa dals corns da chatscha. Pels uffants d’eira sporta la pussibiltà dad ir a sella. Üna gruppa d’interessats, a lur testa Chantal Mayor organisescha il marchà e pissera cha tuot funcziuna pel bön dad exposituors e visitaduors. Il success dal marchà dependa adüna eir da l’ora, disch Chantal Mayor: «I’d es stat ün fich bel marchà cun bell’ora, cun avuonda marchadants, adüna darcheu eir nouvs, e la glieud es statta cuntainta cha davo duos ons sainza marchà ha quel darcheu pudü gnir organisà. No vain gnü eir fingià daplüssas visitaduras e visitaduors, quist on d’eira bod massa bell’ora per ün marchà, blers saran its a far gitas.» La posta vaiva pisserà cha la glieud haja gnü bunas colliaziuns davent da Scuol in möd cha blers sun gnüts in S-charl cul trafic public. Il marchà da S-charl ha pudü avair lö cun ora da bellezza Marchà artischan in S-charl Per la quarta jada ha gnü lö sonda passada il marchà artischan in S-charl. Davo duos ons posa pervia da la pandemia da corona han indigens e giasts darcheu giodü ün marchà in S-charl cun ora stupenda. Üna gruppa d’interessats, a lur testa Chantal Mayor, ha organisà il marchà chi’d es gnü imbelli cun trategnimaint musical e cun restoraziun. Ils stands cun prodots artischans, da paurs e da mansteranza, ma eir cun prodots dal minchadi d’eiran preschantats a schnestra ed a dretta da la via tras S-charl. Il marchà da S-charl rimplazza la festa da S-charl chi nun es plü gnüda organisada. (fmr/bcs)

Ils 9 da lügl 2022 es mort Jachen Curdin Arquint d’Ardez. L’anteriur rectur da la Scoula chantunala es stat üna persunalità ourdvart ingaschada ill’instrucziun rumantscha ed ill’elavuraziun da mezs d’instrucziun. L’anteriur rectur e romanist Jachen Curdin Arquint dad Ardez es mort ils 9 da lügl 2022 in età da 93 ons. Quai es gnü annunzchà lündeschdi bunura sülla pagina d’internet dal cumün da Scuol. Jachen Curdin Arquint es nat dal 1929 a Susch ed ha fat plü tard il gimnasi a la Scoula chantunala a Cuoira. Dürant seis stüdi da romanistica a l’Università da Turich ha el eir passantà sogiuorns da stüdi a Firenza e Paris. In seguit es el stat magister da scoula media per las linguas frances e talian, plü tard eir per rumantsch ladin a la Scoula chantunala a Cuoira fin a sia pensiun (1956–1994). Da quella scoula es el eir stat rectur dürant passa 15 onns, tanter ils ons 1978–1994. La fin dals ons sesanta e principi dals ons settanta es el eir amo stat var quatter ons redactur in pensum parzial per il Dicziunari Rumantscha Grischun (DRG). Da sias numerusas publicaziuns sun tanter oter da manzunar il cuntschaint mez per imprender vallader «Vierv ladin» chi’d es cumparü la prüma jada dal 1964 – ed es gnü republichà lura darcheu in üna quarta ediziun dal 2017. Dal 2015 ha el lura publichà üna cudesch cun purtrets da 81 persunas in Engiadina e Val Müstair. Daspera ha el scrit, realisà o lectorà numerus artichels, mezs d’instrucziun, referats o publicaziuns davart tematicas culturalas e linguisticas. Jachen Curdin Arquint es stat commember da divers gremis in organisaziuns culturalas – tanter oter da la Lia Rumantscha, da la Fundaziun de Planta, la Fundaziun Schiller o da la Cumischiun da promoziun da cultura dal chantun Grischun. Daspö l’on 1999 vivaiva Jachen Curdin Arquint ad Ardez. (fmr/dat)

Fand strada tras la Sardegna m’ha dat in ögl ün muossavia vers üna baselgia, dedichada a la «madonna chi scioglie i nodi», la madonna chi schoglia ils nufs. Chara Maria, n’haja pensà, tü varast da far, scha tü voust schoglier ils nufs chi existan, ils nufs aint in no, ils nufs tanter da no, gnanca da pensar als nufs illa politica, a las guerras cun lur nufs e quels i’l svilup da nos planet. Chara Maria, eir tü hast fat tras ün da quels nufs cur cha teis figl es parti da chasa, vo eschat its per til manar inavo e cur ch’el ha declarà cha tuot quels chi til sieuan, sajan per el sia famiglia, sias sours e seis frars. Chara Maria, e lura ils nufs cha tü hast gnü aint in tai, cur cha tü hast stuvü verer co cha sia via es ida vers la crusch e tü d’eirast là, til hast vis e nun hast pudü far nöglia oter co patir cun el. Ed uossa – quista baselgia muossa quai – spettan e spereschan ils umans cha tü ans güdast a schoglier tuot noss nufs. Hai, tü nu varast da plandscher da mancanza da lavur. Guarda Maria, il fat cha no spettain e sperain quai, muossa tantüna cha no realisain quists nufs, cha quels ans fan mal, cha no patin da quels. E sast, chara Maria, no pudessan ans unir suot il pled cha ün dals apostels, tü til varast amo cugnuschü, ha scrit ün pêr ans davo la vita da teis figl: Portai l’ün il fasch da l’oter ed accumpli uschè la ledscha da Cristus. – In separaziun nu’s riva nempe da schoglier nufs, in cumünanza almain da tils portar e forsa eir da schoglier. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun e president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Chara Maria, n’haja pensà, tü varast da far, scha tü voust schoglier ils nufs chi existan.» Johannes Flury

Daspö cha’l vadret da Lischana algua adüna daplü ha la chamonna dal CAS in vicinanza da cumbatter cun s-charsdà d’aua. Cun renovar l’on passà l’inchaschamaint d’aua s’haja integrà ün sistem chi’s verifichescha ingon. «Mincha tschinchavla chamonna dal Club Alpin Svizzer (CAS) varà a media vista ün problem cun l’aua», ha scrit d’incuort la Sonntagszeitung. Ch’ün motiv pella s-charsdà d’aua d’ingon saja l’inviern passà culla paca naiv, as legia qua. «L’otra radschun sarà il müdamaint dal clima cullas temperaturas adüna plü chodas», suppuona Ursula Hofer chi maina daspö set ons la Chamonna Lischana. In quists ons ha ella vis co cha’l vadret dal Lischana es alguà adüna daplü. «Istess vaina ingon amo aua avuonda», infuorma ella. Cun üna sort barriera d’ardschiglia Fin l’on passà vaiva la Chamonna Lischana ün sistem chi ramassaiva l’aua a la surfatscha dal terrain. «Quist inchaschamaint es gnü renovà cumplettamaing ed amplifichà cun üna barriera suotterrana d’ardschiglia», declera Ursula Hofer chi’d es oriunda da Puntina. Quella barriera impedischa cha l’aua suot terra sfuondra. «Nossa lingia d’aua tilla maina in chamonna. Uschea pudaina profitar eir da l’aua chi nu d’eira plü a la surfatscha e cha no nu pudaivan perquai ütilisar.» Sco ch’ella disch as prolunghescha grazcha a quist nouv sistem la perioda cun aua da naiv chi algua per var trais fin quatter eivnas. «Culla veglia metoda nu vessna probabelmaing fingià als 20 da gün gnü plü ingün’aua da naiv. No vain amo adüna da quist’aua.» Fin 3000 liters al di La Chamonna Lischana es situada sün var 2500 meters sur mar al pè dal Piz Lischana. Sur 2000 meters nun esa in quels contuorns plü ingüna funtana. Illa chamonna esa 49 lets. «42 da quels as poja reservar online, ils oters set stan a disposiziun per giasts imprevis o persunas chi nu pon plü cuntinuar la spassegiada.» Cur cha la chamonna es occupada plainamaing e chi vegnan sü eir blers giasts per giantar sülla terrassa douvra il team da la chamonna, sco cha la manadra calculescha, var 3000 liters al di. Il plü bler douvra quel per lavar giò la vaschella. «Cur cha l’aua da naiv es a fin, quai sarà il cas in avuost, e schi nu vain ingün’aua in fuorma da plövgia, resta amo il vadret dal Lischana», disch Ursula Hofer. A partir da mezza stà «Causa cha’l vadret algua cula suot il glatsch oura amo ün aual», explichescha ella, «cun ün uder pudaina tschüffer quell’aua e tilla manar nan pro la chamonna.» Cha’l grond segn da dumonda pella Chamonna Lischana saja però quant lönch amo cha quist’aua cula, manzuna la guardgiachamonna. «Quant lönch cula amo aua suot il glatsch oura, cura es la dscheta permanenta uschè ferm sdretta cha l’aua our dal vadret sfuondra i’l terrain e tschercha üna via suotterrana», as dumonda ella, ed agiundscha cha quai saja il cas cullas bleras auas illas Dolomitas d’Engiadina Bassa. E che significhess quai pella Chamonna Lischana, scha l’aua dal vadret stalivess? «Lura nu vess la chamonna a partir da mezza stà plü ingün’aua», constata Ursula Hofer, «l’unic chi’s pudess lura far füss forsa da chavar tancs i’l terrain in vicinanza da la chamonna.» Quels tancs conservessan, sco ch’ella cuntinuescha, l’aua da naiv chi sfuondress uschigliö sainza gnir nüzziada. «Svolar sü l’aua cun l’elicopter nu füss ingüna alternativa, quai nu füss da güstifichar a meis avis ne ecologicamaing ne economicamaing.» Da quel avis es eir Peter Spillmann da la cumischiun da chamonnas dal CAS: «Per motivs ecologics nu vulaina ingün transport dad aua cun l’elicopter», disch el in l’artichel cumparü illa Sonntagszeitung, «sch’üna chamonna nun ha plü aua, tilla stuvarà il CAS serrar.» La Chamonna Lischana dal CAS as rechatta al pè dal Piz Lischana, giò’l fuond da la val as vezza il cumün da Scuol. In Chamonna Lischana esa amo aua Sco bleras da las chamonnas dal Club Alpin Svizzer (CAS) ha eir la Chamonna Lischana sur il cumün da Scuol da cumbatter per avair aua avuonda. Intant cha quist on ha tenor ün artichel da la Sonntagszeitung ün tschinchavel da quistas chamonnas s-charsdà d’aua, nun es la situaziun sülla Chamonna Lischana uschè mala. Sco cha la guardgiachamonna Ursula Hofer disch, hana per intant aua avuonda: «Il motiv es cha l’inchaschamaint d’aua da la chamonna es gnü renovà ed amplifichà cun ün nouv sistem.» Quist sistem cun üna barriera d’ardschiglia suotterrana procura cha l’aua da la naiv chi algua nu sfuondra i’l terrain, dimpersè cula tras la lingia fin in chamonna. «Quist’aua da naiv es però limitada eir pro no.» (fmr/fa)

Dürant plüs ons ha l’architecta ed artista Annetta Catarina Ganzoni da Zernez s’occupada da las alps in Engiadina. Cun sia lavur laiva ella mantegner l’algordanza eir a las alps periclitadas da crodar in muschna. Ses ordinatuors A4 ha Annetta Catarina Ganzoni impli cun infuormaziuns davart las alps in tuot l’Engiadina. In trais ordinatuors sun las alps da l’Engiadina Bassa ed in trais quellas da l’Engiadin’Ota. «Vairamaing vessa jent fat inavant ed ida eir in Val Müstair», disch l’autura da quist inventar d’alps, «ma lura füssa da star eir sur not, e quai gniss massa char.» Annetta Catarina Ganzoni (annada 1938) chi’d es creschüda sü a Scuol ed imprais il manster d’architecta ha nempe fat tuot la lavur sainza survgnir ün’indemnisaziun. A la FMR decler’la co chi’d es gnü a quist proget e che cha l’inventar cuntegna tuot. Paschiun pellas alps grazcha a l’Alp Flix «Meis genituors giaivan suvent cun no uffants sün l’Alp Flix our il Surses, in quist ambiaint ans sentivan no tuots furtünats», as regord’la e suppuona ch’ella varà perquai adüna gnü gugent las alps. Avant üna dunzaina d’ons es Annetta Catarina Ganzoni lura statta cun cuntschaints in Val Chamuera e constatà cun displaschair cha bellas tejas «chi sun architectonicamaing interessantas» sun per crodar in muschna. Uschea es nat il proget Inventar d’alps: «Eu n’ha decis da visitar tuot las alps in val, fond fotografias da quellas ed üna glista cullas coordinatas ingio chi’s rechattan e sün quants meters sur mar chi sun.» Ella, sias sours ed oters agüdonts, han inventarisà sco prüm las tejas, lura ils suloms, ils mürs d’anteriuras alps, e sco terza ils maranguns o marguns, las chamonnas pella pastriglia. «Scha pussibel vaina eir fotografà l’intern da las tejas per chi’s vezza co chi’d es concepi dadaintvart.» Per part fingià fotografias istoricas Annetta Catarina Ganzoni e seis agüdonts han cumanzà in Engiadina Bassa e cuntinuà fin chi d’eiran sü Malögia. «L’alpagiar il muvel ha adüna gnü üna grond’importanza pels pövels muntagnards», disch ella, «mia lavur n’haja fat per documentar l’istorgia da las alps e lur stadi actual in Engiadina.» Chi detta eir alps chi vegnan refabrichadas sco p.ex. in Tamangur Dadora, cuntinuesch’la e disch cun ün surrier, «la fotografia ch’eu n’ha in meis inventar es perquai fingià istorica, quai va svelt.» Ella e seis agüdonts ed agüdontas han documentà tuot las chamonnas chi servivan propcha per l’alpagiar muvel. In tuot l’Engiadina ha’la inventarisà 229 alps. «Ils blers stabilimaints d’alp appartegnan als cumüns, uossa fracziuns, o a las corporaziuns d’alp», declera la perita, «otras alps sco p.ex. Uina Dadora, Serlas, Prasüratsch in Val Bever o eir Albanas appartegnan a privats.» Ella ha registrà fotografias ed infuormaziuns sün discs cumpacts (DC). «Quists DC’s n’haja dat giò als archivs culturals a S-chadatsch ed a Samedan», disch Annetta Catarina Ganzoni, ed agiundscha: «Sch’inchün vess interess da far alch cun mia lavur po’l sainz’oter gnir pro mai a Zernez, eu vess plaschair scha la lavur gniss dovrada». Annetta Catarina Ganzoni es gugent our il liber, qua pro’l Lai Nair da Tarasp. L’Alp Sura da Guarda es ün da las alps ch’Annetta Catarina Ganzoni ha inventarisà. Sia sour Seraina Roner-Ganzoni sün l’Alp Urschai. Paschiun pellas alps Plüs ons a l’inlunga s’ha Annetta Catarina Ganzoni chi abita a Zernez occupada da las alps in Engiadina. Ella ha inventarisà 229 alps in tuot quista val. Quista lavur ha ella fat sainza incumbenza ed indemnisaziun. Ad Annetta Catarina Ganzoni chi’d es creschüda sü a Scuol ed imprais il manster dad architecta displaschaiva cha’ls edifizis da diversas alps sun periclitats da crodar in muschna. Cun sia lavur laiva ella documentar il stadi da las alps, notar detagls interessants e la posiziun topografica da quellas. Tuot quistas infuormaziuns da las differentas alps engiadinaisas ha ella miss in salv in ses ordinatuors, trais dad alps in Engiadina Bassa e trais dad alps illa part sura da la val. (fmr/fa)

La populaziun da Scuol tscherna in settember la successura o il successur dal capo cumünal Christian Fanzun. Intant candideschan Aita Zanetti e Reto Rauch pel presidi cumünal. Il carussel d’elecziun per la suprastanza douvra amo bainquant daplü vent. Als 25 settember 2022 elegian las votantas ed ils votants da Scuol il nouv capo cumünal da Scuol e tuot las rapreschantantas ed ils rapreschantants illa supra­stanza cumünala ed illas ulteriuras cumischiuns politicas. Fin uossa esa stat magari quiet a reguard las candidaturas correspundentas. In lündeschdi a bunura ha però la presidenta dal Grond cussagl miss in movimaint il carussel da candidatas e candidats: Aita Zanetti (AdC) da Sent, vicepresidenta cumünala actuala e presidenta e deputada i’l Grond cussagl, ha nempe declerà, ch’ella candidescha sco capo cumünal da Scuol. Ch’ella haja tut bler temp per decider e ch’ella haja eir vuglü sclerir tuot ils detagls cun la famiglia. Cha’l bun resultat in occasiun da las tschernas i’l Grond cussagl haja natüralmaing eir dat curaschi. «Eu n’ha ponderà tuot fich bain e sun persvasa cha uossa es il mumaint per quista nouva sfida», disch Aita Zanetti sün dumonda. Resultat excellent pro las elecziuns chantunalas Pro las elecziuns dal Grond cussagl in mai vaiva ella fat cun distanza il meglder resultat da tuot las candidatas e dals candidats dal Circul da Suot Tasna. «Quist resultat muossa bainschi fiduzcha, es però eir ün oblig», constat’la. Cha la carica da capo cumünal saja bainschi tuot ün’otra sfida e ch’ella vöglia uossa inchaminar cun la candidatura quista via. Cha dürant ils ultims quatter ons in suprastanza haja ella pudü ramassar experienza. Però per üna ulteriura perioda d’uffizi in suprastanza cumünala nu’s mett’la plü a disposiziun. Sco cha l’Allianza dal Center scriva in üna comunicaziun a las medias, haja Aita Zanetti cun sia experienza politica las premissas necessarias per manar il cumün da Scuol. Duos candidats da Sent In lündeschdi saira ha lura publichà eir il cumün da Scuol la glista cun las candidatas e culs candidats chi vain actualisada davoman. Quista glista cuntegna però intant be ün nom pel presidi cumünal. Perquai ha la Posta Ladina dumondà davo pro tschertas persunas chi gnivan nomnadas sün via ed al tavulin sco pussiblas successuras e successurs per Christian Fanzun sco capo da Scuol. E baincomal, ün ulteriur candidat s’ha fat valair our da la Norvegia: Eir Reto Rauch (PPS) da Sent candidescha uffi­cialmaing sco capo cumünal da Scuol. Quai ha’l declerà our da las vacanzas invers la Posta Ladina. Cha la fluctuaziun da persunal, las bloccadas pro diversas revisiuns da le­dschas ed investiziuns ed üna tscherta malcuntantezza sül sectur da mansteranza e da fabrica muossan, tenor el, cha’l cumün da Scuol dovress ün müdamaint. «Per müdar alch, douvra nouvs impuls cun per part nouva glieud», disch el sün dumonda. «Eu sun in üna bun’età per tour per mans quist, sun motivà e n’ha üna buna rait da contacts in cumün, illa regiun ed eir a Cuoira ed a Berna.» Ch’el haja eir l’experienza da manar affars in differents sectuors. Reto Rauch es eir da nouv deputà i’l Grond cussagl ed el ha fat dürant las tschernas in mai il seguond meglder resultat dal circul Suot Tasna. Ulteriurs candidats? Eir oters noms sun adüna darcheu gnüts nomnats, per exaimpel Duosch Fadri Felix (pPLD) da Scuol: «Fin pro las tschernas i’l Grond cussagl d’eira vairamaing decis da vulair candidar», quinta’l sün dumonda. A mai vess plaschü la cumbinaziun da capo cumünal e commember dal Grond cussagl. Però cha quista decisiun s’haja müdada davo ch’el nun es plü gnü reelet i’l parlamaint grischun. Cha seis resultat ed eir quel dal parti liberal saja stat üna gronda sconfitta. «Perquai nu suna actualmaing pront da candidar», infuormescha’l. Impustüt na, davo ch’el es gnü a savair cha Aita Zanetti as metta a disposiun. Cha’l resultat da las tschernas in mai demuossa, cha cunter Aita Zanetti as possa be perder. «Per spordscher üna tscherna a las votantas ed als votants am metessa forsa amo a disposiziun», disch el. Cha perquai nu vöglia’l excluder dal tuot üna candidatura. Ch’el decida finalmaing, tuot tenor co cha la procedura d’elecziun as sviluppa. Duosch Fadri Felix ha eir manzunà tscherts puncts, ingio ch’el fess gugent müdamaints, impustüt illas structuras politicas dal cumün da Scuol. Eir otras persunas sun gnüdas contactadas, nu vöglian però gnir manzunadas in connex cun l’elecziun da la presidenta o dal president cumünal da Scuol. Amo bleras glistas vödas Cun l’elecziun dals 25 settember sun d’occupar eir otras caricas cumünalas per la perioda d’uffizi 2023 fin 2026. Illa supra­stanza cumünala as mettan a disposiziun Fadri Blanke (Ftan), Fadri Häfner (Guarda) ed Andrea Matossi (Scuol) per üna reelecziun. Las rapreschantanzas dad Ardez, Sent e Tarasp sun amo vacantas. La cumischiun sindicatoria dombra tschinch commembras e commembers. Per intant vöglian gnir reelettas unicamaing Silvana Stecher-Caviezel e Marianne Werro. Ed i’l cussagl da scoula candideschan Annina Mengiardi per Ardez (reelecziun) e Jan Sedlacek per Sent. Per la rapreschantanza da Ftan, Guarda, Scuol e Tarasp nu daja amo ingünas propostas. Sco cha’l cumün da Scuol scriva sülla pagina d’internet, nu das-cha il cumün tscherchar activamaing candidatas e candidats. Mincha candidatura chi vain inol­trada per scrit, vain però publichada il plü tard il prossem di da lavur süls mezs digitals. Uschè cha’l carussel sto surgnir amo bainquant daplü vent dürant ils prossems duos mais. Intant es unicamaing tschert – scha ingün oter nu’s metta plü a disposiziun pel presidi cumünal – cha’l prossem capo cumünal da Scuol sarà da Sent. Il cumbat electoral es cun quai lantschà. La cuorsa pel capo es lantschada Duos persunalitats da Sent, chi sun ingaschadas eir illa politica chantunala, candideschan al mumaint pel post da capo cumünal da Scuol: Aita Zanetti (AdC) e Reto Rauch (PPS). Fin uossa esa stat vaira quiet in vista a las elecziuns cumünalas da Scuol chi saran in var duos mais, ils 25 da settember 2022. Uossa es però lantschada la cuorsa. In lündeschdi ha Aita Zanetti (AdC), presidenta dal Grond cussagl e vicepresidenta cumünala da Scuol, dat cuntschaint da’s metter a disposiziun pel post da capo. Ed ella ha fat quai culs pleds: «Eu n’ha ponderà tuot fich bain e sun persvasa cha uossa es il mumaint per quista nouva sfida.» Our da sias vacanzas in Scandinaiva ha a listess mumaint eir Reto Rauch (PPS) confermà da vulair candidar in settember. Tenor el dovress il cumün da Scuol ün müdamaint: «Per müdar alch, douvra nouvs impuls cun per part nouva glieud.» Tuottas duos candidaturas vegnan dimena «giò» da Sent, cun Aita Zanetti gniss la prüma jada üna duonna presidenta da Scuol. Otras candidaturas nu sun al mumaint cuntschaintas, pudessan però amo gnir inoltradas al cumün. Ils 25 da settember 2022 nu vain be elet ün nouv capo a Scuol, mabain eir la suprastanza. Trais suprastants recandideschan – per las rapreschantanzas da las fracziuns dad Ardez, Sent e Tarasp nu daja amo candidaturas. (pl/fmr) Reto Rauch (PPS) candidescha per la carica da capo cumünal da Scuol. Aita Zanetti (AdC) candidescha per la carica da capo cumünal da Scuol.

I’ls ultims duos ons han investi las Ouvras Electricas d’Engiadina 17 milliuns francs illa sanaziun dal tunnel Munt La Schera. Cun far quistas lavuors s’haja vis ch’eir il bloc da cabels suot la via sto gnir sanà. Da l’on 1963 vaivan survgni las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) la concessiun per fabrichar ün tunnel da La Drossa sper la via sur il Pass dal Fuorn fin pro la Punt dal Gall. I d’eira previs cha quel tunnel in proprietà da las OEE serva be al provedimaint e mantegnimaint dal mür da serra Punt dal Gall. Plü tard s’haja lura collià tras quist tunnel La Drossa cun Livigno in Italia. Il tunnel Munt La Schera chi ha üna lunghezza da 3,5 kilometers ed es 2,55 meters larg es transibel be in üna direcziun. Tras il tunnel transischa bler trafic, las plü grondas frequenzas as constata d’inviern la sonda cur chi müdan ils giasts da Livigno. «Illa stagiun ota dombraina fin a 4600 autos e bus chi passan tras il tunnel», disch Heinz Gross, pro las OEE es el manader da progets e logistica, «per garantir inavant la sgürezza i’l tunnel til stuvaina sanar.» El declera che chi’d es gnü fat i’ls ultims duos ons. Tscherchà ün’otra via pels cabels «I’ls ons 2020 e 2021 vaina sanà il tschêlsura dal tunnel. Uschea s’haja pudü evitar chi croudan cul temp tocs dal plafuond giò süls autos chi transischan suotoura», disch Heinz Gross. Ils cuosts per quistas lavuors s’han amuntats a 17 milliuns francs. «Cun sgürar il plafuond dal tunnel vaina però badà chi’d es da sanar eir il bloc culs cabels chi passan in büschens suot la via oura.» Chi existiva il privel chi detta i’ls prossems ons dons vi da quists cabels, ha dit il perit. Perquai han las OEE müdà, amplifichà il proget da sanaziun: «I s’ha decis da construir ün nouv bloc da cabels massiv a l’ur da la via, da la vart dretta.» Cun quista lavur s’haja cumanzà fingià l’on passà. «Uossa, dürant quist on e dal 2023, faina quai sün tuot la lunghezza dal tunnel.» Quista lavur implü cuosta ulteriurs 8,5 milliuns francs. «Lingias essenzialas pella gestiun dal tunnel» Sco cha Heinz Gross explichescha as rechattarà in quist bloc da büschens in fabrica la lingia d’ota tensiun: «Quella es colliada cun l’Ova Spin e procura pel provedimaint da forza, d’energia, saja quai per aint il tunnel sco eir per noss indrizs aint il mür dal lai da serra Punt dal Gall.» Implü es aint in ün’otra lingia tuot la telecomunicaziun, «tanter oter eir il sistem da survaglianza dal tunnel culla manisaziun da las amplas e la survaglianza dal trafic». Eir quella lingia es, sco ch’el disch, essenziala: «Scha quel cabel gniss interruot stessna serrar il tunnel immediatamaing.» Per pudair finir las lavuors sainza disturbis es il tunnel Munt La Schera serrà fin la fin d’avuost dürant la not. Al principi da settember fin al principi da december 2022 es il tunnel serrà cumplettamaing. «Quai es uossa il cas eir pels 1. settember fin als 24 november 2023», manzuna Heinz Gross da las OEE. El disch cha quai saja ün pa ün dischavantag pellas scolaras e scolars da Livigno chi frequaintan il s-chalin ot giò Meran o Bulsan: «Dürant l’eivna stana là, e pella fin d’eivna stona tuornar sur il Passo Tonale, quai es ün viadi remarchablamaing plü lung co a gnir tras nos tunnel.» Chi nu giaja però oter, constata’l, «i füss impussibel d’avair i’l tunnel ün plazzal da fabrica ed eir amo il trafic chi passes speravia.» Sco prüm ha il plafuond dal tunnel stuvü gnir renovà. L'on passà ed eir quist on esa bler travasch i’l tunnel Munt La Schera. A dretta da la via dal tunnel vain fabrichà in beton massiv ün bloc da büschens pellas lingias chi d’eiran fin uossa suot la via. Lavuors i’l tunnel Munt la Schera Da l’on 2020 han cumanzà las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) a sanar lur tunnel Munt La Schera chi maina da La Drossa vers Livigno. Per 17 milliuns francs es gnü sanà il tschêl sura dal tunnel chi ha üna lunghezza da 3,5 kilometers. Sco chi declera Heinz Gross da las OEE s’haja constatà cha’l bloc da büschens suot la via nu d’eira neir na plü in ün bun stadi. Perquai vain uossa fabrichà per ulteriurs 8,5 milliuns francs ün nouv bloc da büschens. (fmr/fa)

A Ramosch es üna duonna, chi d’eira sparida, gnüda chatta morta. Quai ha annunzchà la polizia chantunala. Daspö gövgia saira ha organisaziuns da salvamaint tscherchà la duonna da 74 ons. In venderdi avantmezdi hana lura chattà la bara illa regiun da la ruina da Tschanüff, in ün territori zuond maltransibel. Ün di avant, la gövgia davomezdi, vaiva la polizia chantunala survgni l’annunzcha cha quista duonna chi abitaiva i’l chantun da Soloturn saja sparida. Ella nu d’eira daspö plüs dis plü ragiundschibla. La polizia chantunala ha tscherchà eir dürant la not. In acziun sun gnüts tanter ün elicopter ed eir duos chans da tschercha. Insembel culla procura publica eruischa uossa la polizia chantunala la radschun pella mort da la duonna. (rtr/fmr) La bara dala duonna sparida, oriunda dal chantun Soloturn, es gnüda chattada a Ramosch i’ls contuorns da la ruina da Tschanüff.

Davo duos ons maigers cun pacas prouvas e bod ingünas rapreschantaziuns es sdasdada la vita normala eir pro la Società da musica da Scuol. Venderdi saira ha gnü lö ün concert giò Plaz cun ün program musical varià. La pandemia da corona ha miss suotsura dürant bod duos ons la vita publica e muossà cha quist virus ha pisserà per blers inconveniaints sün tuot il muond. Eir musica e chant han in quel temp stuvü succomber e desister da prouvas e rapreschantaziuns. Tant plü cuntaintas sun uossa societats da musica, cors, gruppas da musica ed oters plü chi regna darcheu tantinavant üna vita normala. Il concert giò’n Plaz a Scuol Sot da venderdi passà ha attrat a bleras amaturas ed amatuors da la musica chi han giodü in cumünanza üna saira paschaivla dominada da buna glüna. Cun schlantsch e plaschair han las s-chars 40 musicantas e musicants preschantà cun lur dirigent Ivan Nussio e cul vicedirigent Reto Mayer ün bel püschel da marchas, musica da film ed eir da musica plü moderna. La musica da Scuol chi exista daspö l’on 1904 dispuona sper instrumaints da tola eir da blers instrumaints da lain ed as preschainta sco armonia. Actualmaing as vezza illa musica da Scuol eir diversas musicantas e musicants dad oters cumüns (fracziuns) chi rinforzan la società suot il motto cumünanza dà forza. Program varià Il dirigent nouv Ivan Nussio ed il vicedirigent Reto Mayer han preschantà ün program fich varià cun marchas, polcas, musica da film, swing ed oter plü. Per exaimpel tocs sco The Phantom at the Opera, City of Stars, Amparito Roca, ma eir Böhmisches Blut e divers oters. Eir pro tocs plütost calms d’eiran ils visitaduors, chi staivan in pè, quiets ed han giodü las bellas armonias e solos. Il salüd ha sport la vicepresidenta dal cumün da Scuol Aita Zanetti. Üna bella surpraisa es stat cha’l cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini insembel cun sia duonna Susanna han sport ün aperitiv a tuot ils preschaints. Sco cha’l president da la Società da musica Scuol, Dumeng Spiller ha dit vaivan els tscherchà ün dirigent nouv: «Cun Ivan Nussio da Brusio vaina chattà üna buna soluziun, el ha dirigi ils giuvenils dal Puschlav, ma eir la musica gronda. Sco vicedirigent vaina a Reto Mayer chi cugnuoscha las relaziuns da la Società da musica Scuol fich bain.» Il dirigent nouv, Ivan Nussio cun sias musicantas e musicants. Il vicedirigent Reto Mayer ha eir dirigi divers tocs. Il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha offert ün aperitiv per tuot ils preschaints. Il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha offert ün aperitiv per tuot ils preschaints. Concert our il liber a Scuol (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö a Scuol Sot, Plaz ün concert our il liber da la Società da musica Scuol. Davo ün lung temp da posa sforzada sun las societats darcheu dvantadas activas e procuran per bels evenimaints i’ls cumüns da la regiun. Il concert da venderdi passà ha attrat giasts ed indigens chi han giodü ün bel püschel da cumposiziuns da tuot gener. La musica da Scuol suna suot la bachetta dad Ivan Nussio in cumposiziun dad armonia. Las societats da musica, cors ed otras cumposiziuns musicalas inrichischan la vita culturala da la regiun e procuran per evenimaints simpatics.

Schi’s pensa a l’aviöl, vain svelt adimmaint lur bun prodot, la meil o la figüra da comic Biene Maya. Chi nu dà però be üna sort d’aviöls e cha Biene Maya ha amo passa 600 paraints – in Svizra daja 600 sorts d’aviöls sulvadis – as vegna a savair in ün’exposi­ziun speciala a Tschierv. «Aviöls ed impollinaders sun per nus sco parc da natüra üna tematica chi’ns sta ferm a cour. Insects chi van a visitar fluors sun enormamaing importants per cha noss sistems d’ecologia funcziunan», disch Franziska Peter, manadra cultura e scolaziun pro la Bisofera Val Müstair. Böt da divers progets da la Biosfera es da mantgnair ed ingrondir il spazi da viver per aviöls ed impollinaders. Quai sta eir in connex cun lur perioda da program 2020/2024, ingio ch’aviöls ed impollinaders han survgni ün focus. I’l rom da lur 10evel anniversari vaiva la Bisofera Val Müstair fingià l’on passà tramiss a tuot las chasadas illa Val Müstair ün sachin cun semins da plantas e fluors indigenas. Sensibilisar per ulteriuras sorts Per sensibilisar la glieud pels aviöls da meil e lur paraints sulvadis ha il Museum da la natüra grischun miss insembel quist on ün’exposiziun speciala cul nom «Il muond miraculus dals aviöls». L’exposiziun illa chasa da scoula Tschierv consi­sta da quatter chomps tematics – ün da quels as dedichescha eir a l’aviöl da meil. In occasiun da la vernissascha in sonda passada ha la perscrutadra d’aviöls Anja Weidenmüller da l’Università da Constanza tgnü ün referat. E che pudain nus far per preservar ils aviöls? «Minchün po far alch a chasa in seis üert, ingrondir la diversità da structuras e la biodiversità. Forsa na adüna far uorden mincha toc da l’üert e neir adüna tagliar tuot l’erba», disch Anja Weidenmüller. Be üna gronda excepziun sociala «Ils aviöls sulvadis sun magari pitschens e nu vegnan avant uschè suvent dürant l’on illa natüra. Quai sarà eir ün motiv cha blera glieud nu tils cugnuoscha», disch Anja Weidenmüller. La perscrutadra d’aviöls agiundscha, cha quistas sorts indigenas sajan be passa 3mm fin 4mm grondas. «Pro l’aviöl da meil as tratta però d’üna bes-cha da nüz, quella nu vain quintada pro’ls aviöls sulvadis», declera Anja Weidenmüller. Aviöls sulvadis nu vivan in cumünanza. Els as copuleschan, mettan giò lur övs e vivan davo darcheu sulets. «La gronda excepziun tanter ils aviöls sulvadis sun ils tavans, quels vivan socialmaing. E la grondischma excepziun sun ils aviöls da meil, quels vivan hipersocialmaing», uschè l’experta d’aviöls. In seguit ha Anja Weidenmüller in passa 45 minuts declerà co cha aviöls da meil s’organiseschan e vivan sco ün superorganissem. «L’interessant es, cha la raïna nu regna sco üna monarcha. Mincha singul aviöl sa sia lezcha e grazcha a comunicaziun sana reagir a lur ambiaint.» Agricultura excessiva Avant passa 120 milliuns ons s’han sviluppats ils prüms aviöls. Quai es capità our d’ün antenat, chi d’eira simil a las vespras. Quist antenat vaiva amo pavlà a seis pitschens cun charn. «Ils prüms aviöls invezza han lura badà cha’l pollen e’l nectar cuntegnan eir proteins. L’aviöl es l’unic insect chi’s nudrischa exclusivamaing da pollen e nectar», disch Anja Weidenmüller. Uossa, davo 120 milliuns ons sün terra es l’aviöl periclità, impustüt l’agricultura excessiva – fond adöver da blers insecticids – fa don als aviöls. «Dapertuot ingio chi dà agricultura sün grondas surfatschas vaina adüna damain aviöls, saja quai aviöls da meil sco eir aviöls sulvadis», uschè la perscrutadura d’aviöls. L’exposiziun «Il muond miraculus dals aviöls» es amo averta fin als 28 avuost 2022. Ella po gnir visitada illa chasa da scoula Tschierv da mardi fin sonda da las 15.30 a las 18.30. In dumengia es l’exposiziun averta da las 9.30 fin a las 12.30. Front: Daplü co be Biene Maya e meil La perioda da program 2020/2024 da la Biosfera Val Müstair metta ün focus sün aviöls ed impollinaders. In quist connex ha in sonda passada gnü lö la vernissascha da l’exposiziun speciala «Il muond miraculus dals aviöls». L’exposiziun illa chasa da scoula Tschierv es gnüda missa insembel dal Museum da la natüra grischun ed es fabrichada sü in quatter chomps tematics. Sper l’aviöl da meil metta l’exposiziun eir ün focus süllas passa 600 sorts aviöls sulvadis in Svizra. In quist’occasiun ha eir la perscrutadra d’aviöls Anja Weidenmann tegnü ün referat. (fmr/cam) In diversas boxas as poja observar il habitat d’aviöls sulvadis. L’aviöl da meil es üna bes-cha da nüz e nun es ün aviöl sulvadi. Blers aviöls sulvadis han lur gnieu illa terra o in trunchs. L’exposiziun consista da quatter chomps tematics. Ün as dedichescha a l’aviöl da meil.

Pella 20avla jada invida il Parc Naziunal Svizzer quista stà dals 22 als 27 lügl a seis Kino-Openair. Quai chi ha cumanzà da l’on 2002 sco pitschna prouva es dvantà in quists ons ün dals puncts culminants da la stà a Zernez. Dürant la stà 2002 es gnü muossà sco prüm il film «Cinema Paradiso» illa cuort dal chastè da Planta-Wildenberg. Fingià trais ons plü tard han ils organisatuors dal Parc Naziunal Svizzer (PNS) ragiunt cun passa 1500 persunas il record da visitaduors. Il film culs plü blers spectatuors es stat «Heidi» cun totalmaing 427 bigliets vendüts. Fin uossa ha il Kino-Openair dal parc naziunal tratgnü dürant 113 sairas da film a 18600 fans da kino. Il böt es da spordscher a persunas illa cuort dal chastè a Zernez üna saira cumünaivla inschmanchabla. In venderdi saira, ils 22 lügl, a las 21.35 vain muossà il film «Monsieur Claude 3». La sonda, ils 23 lügl, eir a quellas uras, pon verer ils preschaints pel giubileum da 20 ons darcheu il «Cinema Paradiso». Fingià a las 20.15 sunan las bands indigenas «Rebels» e «Curdin Nicolay». I’s pudarà dudir la prüma jada ils duos songs scrits aposta pel giubileum. L’ulteriur program as chatta i’l internet sün www.nationalpark.ch/kino-openair . (cdm/fmr) Il film a Zernez illa cuort dal chastè culs plü blers spectatuors es stat fin uossa «Heidi».

L’eivna passada ha la Biblioteca Jaura preschantà a Sta.Maria üna nouva ouvra ch’ella ha edi svess. I’s tratta dal Dicziunari jauer-tudais-ch. L’ouvra da passa 650 paginas es gnüda cumpilada dal romanist ed anteriur magister da scoula media, Gion Tscharner da Zernez. Illa prüma part dal dicziunari as chatta la versiun jauer-tudais-cha ed illa seguonda part lura la versiun inversa – Deutsch-Jauer. Gion Tscharner ha lavurà quatter ons vi da quist dicziunari e s’ha inservi da numerusas funtanas. Sco cha l’editur Hans-Peter Schreich, chi chüra daspö ons la Biblioteca Jaura a Valchava, scriva i’l pream da l’ouvra as tratta dal prüm dicziunari in fuorma stampada dal jauer, dal dialect rumantsch da la Val Müstair. Id existivan bain fingià avant divers pledaris o glossaris, ma quels sun adüna restats manuscrits. (fmr/dat) Il Dicziunari jauer-tudais-ch as poja retrar sur la Biblioteca Jaura a Valchava: bibliotecajaura@bluewin.ch. Il Dicziunari jauer-tudais-ch: il prüm dicziunari in fuorma stampada i'l dialect rumantscha da la Val Müstair.

Cun «Marchà nair cul azur/Schwarzhandel mit dem Himmel» ha Angelika Overath preschantà quist on fingià sia terza collecziun da poesias in vallader ed in tudais-ch. Per l’autura da Sent sun las poesias «experimaints da minimalissem». Ella observa las linguas e giouva cun sun e ritem. Scriver poesias es üna via per gnir plü dastrusch al rumantsch cha Angelika Overath less savair discuorrer meglder. Las poesias in «Marchà nair cul azur/Schwarzhandel mit dem Himmel» piglian sü mumaints da la natüra: üna gita cun las gianellas tras la Val Tuoi o las corniglias aint il savüer. Oters texts dad Angelika Overath partan da singuls pleds, per exaimpel da las differentas expressiuns chi dà in vallader pella temma. Our da quels pleds ha l’autura fat üna poesia davart las mürinas da la temma. Pro las poesias rumantschas e tudais-chas dad Angelika Overath nu’s tratta da simplas traducziuns. Las poesias sun tenor l’autura fradgliuns chi’s sumaglian minchatant, chi pon però eir esser ter differents. RTR ha emiss in avrigl ün discuors da la redactura da litteratura Esther Krättli cun Angelika Overath. RTR: Co vegn Ella sco autura chi scriva pelplü per tudais-ch süll’idea da scriver güsta poesias per rumantsch? Poesias sun bain üna fuorma fich pretensiusa? Angelika Overath: I’s sto ir fich dastrusch a la lingua per savair scriver poesias. Pleds nu vöglian be dir alch. I han ün ritem, ün cling. Eir uffants imprendan il prüm sur ritems e clings, tras repeter singuls pleds, lura tras chanzuns, rimas e versins da la lingua materna. Eu viv quia a Sent, qua es il minchadi ün minchadi rumantsch. Üna lingua grondiusa, ch’eu n’ha fich jent, üna lingua plain purtrets. Ma eu viv qua in üna famiglia tudais-cha. Uschea nun esa simpel dad imprender la lingua dal cumün. Il prüm n’haja pensà da gnir plü dastrusch al rumantsch cun scriver. Meis prüm cudesch da poesias vaiva nom «Poesias dals prüms pleds». Eu n’ha cumanzà da’m scriver aint illa lingua, ün pa sco ün uffant chi imprenda üna lingua cun versins. As poja dir cha las poesias sun in ün tschert sen experimaints? Hei, precis, experimaints da minimalissem. Poesias rumantschas d’ün’estra saran adüna alch oter co poesias rumantschas d’ün’autura rumantscha. Quai es bain cler. Eu lavur culla lingua sco üna mansterana. E lura vezza robas cha rumantschs nu badan forsa plü, perche cha la lingua s’inclegia per els da sai. Id es la vista estra chi riva da scuvrir alch nouv e chi’d es buna dad impizzar üna sbrinzla. Il pled «increschantüm» per exaimpel cumpara adüna darcheu in mias poesias. In quel vegn avant «crescher», quai chatta fascinant, as laschar increscher, sco scha no creschissan culla brama. Eu pigl uras da rumantsch. Ma cullas poesias possa sco far cuntrabanda, am schmugglar aint illa lingua ch’eu nu discuor bain. Eu n’ha gust cha las poesias han ün bun rebomb. Da las «Poesias dals prüms pleds» sun gnüts vendüts sur 2000 exemplars e «Marchà nair cul azur» va eir propi bain. Il cudesch cuntegna dad üna vart poesias chi piglian sü mumaints da la natüra: üna spassegiada illa Val Tuoi, las corniglias aint il savüer. Otras poesias trattan da situaziuns dal minchadi, per exaimpel co ch’Ella mangia chaschöl aint il ICE vers Berlin. Schi, eu sez aint il tren e mang ün toc chaschöl. Ma eu sa chi’d es Corina chi ha fat il chaschöl. Ed eu sa cha sias vachas han nom: Leva, Lita, Lotta. Quai dà a mai il sentimaint dad esser a chasa, eir sch’eu sun dalöntsch davent. Eu sun propi fich grata ch’eu das-ch viver quia. Otras poesias partan da pleds, per exaimpel da las differentas expressiuns chi dà in rumantsch pel pled tudais-ch «Angst», la temma: pipia, trücha, chajetta, chila, füffa, malchüt. Eu n’ha fat our da quists pleds noms per mürinas. Da quai n’haja fabrichà üna poesia cul titel «Las mürinas da la temma». In tudais-ch nu vaina tants noms per «Angst», uschea n’haja stuvü far amo üna strofa per dir che cha las mürinas fan precis: «Sie machen Muffensausen/ und Alpgrausen/ und Bibbern/ und Bammel/ und Herztrommel/ und Bauchgrommel.» Las poesias sun sco spejels, l’üna da tschella. Pro las poesias rumantschas e tudais-chas da «Marchà nair cul azur/ Schwarzhandel mit dem Himmel» nu’s tratta dimena da simplas traducziuns. Aint il pled sün via esa scrit chi sajan «Geschwistergedichte». Che es manià cun quai? Sch’eu scriv quistas poesias, cumainza cul rumantsch. Eu less sco am familiarisar culla lingua, cun quel pac ch’eu sa. Chi tocca però fingià pro mai. In quel sen n’haja üna pitschna identità rumantscha. Il tudais-ch vain davo. Eu sun l’autura in tuottas duos linguas e das-ch perquai eir variar o perfin falsifichar. Scha alch nu funcziuna in tudais-ch, lura müda simplamaing il text. Important es per mai adüna il cling ed il ritem. E sco fradgliuns sun tschertas poesias simlas ed otras differentas. Sül marchà nair poetic dal titel cumpara adüna darcheu l’oriaint. Perche? Ils ultims ons n’haja vivü adüna darcheu per ün pêr mais ad Istanbul. Eu n’ha scrit il roman «Ein Winter in Istanbul». Sch’eu sun a l’ester, es il rumantsch cun mai. Eir al Bosporus n’haja ideas per vers rumantschs. Eu chat eir lustig cha il türch cuntegna tants ü’s, ün pa sco il vallader. Mia adressa qua a Sent es «Bügl Süt». Quai tuna bain sco ün adressa in ün quartier dad Istanbul! Angelika Overath, Marchà nair cul azur/ Schwarzhandel mit dem Himmel, Telegramme, 2022. Angelika Overath, oriunda da Karlsruhe in Germania, viva daspö divers ons a Sent. Ella es reportra, criticra da litteratura, docenta ed impustüt autura – ed ella maina insembel cun seis hom üna scoula da scriver. Esther Krättli es redactura da litteratura pro RTR e docenta a la Scol’ota da pedagogia dal Grischun. Ed ella ha sustgnü a l’autura Angelika Overath pro seis prüms «pass» rumantschs. Angelika Overath illa ruina da la baselgia San Peder. Il frontispizi dal nouv cudesch dad Angelika Overath Las nouvas poesias dad Angelika Overath sun in tudais-ch e rumantsch. Tschegn Minchatant cur ch’eu vegn a chasa, es tschantada la lingua vi da la maisa da chadafö. Cun chommas chi sbaluonzchan am guard'la e disch: Giova cun mai! Wink Manchmal, wenn ich nach Hause komme, sitzt die Sprache in der Küche am Tisch. Sie schaukelt mit den Beinen, schaut mich an und sagt: Spiele mit mir! Our da: Angelika Overath,Marchà nair cul azur/Schwarzhandelmit dem Himmel, Telegramme, 2022

Davo duos ons posa sforzada causa corona ha gnü lö la Festa dal stradun a Scuol. La via dal Stradun es statta serrada sonda passada ed ha fat plazza ad ün’atmosfera libra e cumünaivla. La Festa sül Stradun es ün evenimaint chi nu das-cha mancar i’l program da stà da la destinaziun turistica Engiadina Bassa/Val Müstair. La sporta es multifaria uschè cha minchün chatta seis möd da giodair ün di da cumpagnia cun ün’atmosfera da marchà e da festa. Il Stradun es serrà davent dal Coop fin pro l’Hotel Crusch Alba e fa plazza a stands cun büschmainta, prodots artischans fats a man, specialitats indigenas ed ulteriuras attracziuns per grond e pitschen – cun bun’atmosfera, musica live, mangiar e baiver suot tschêl avert. Giasts chi passaintan dürant blers ons lur vacanzas illa regiun s’allegran d’inscuntrar cuntschaints e paraints ed aman il contact direct culs indigens. Davo ün bun süerv es minchün darcheu i sia via cun ün cour impli e cun algordanzas e bels evenimaints. Affarists ed exposituors han gnü la pussibiltà da preschantar lur schelta e da gnir in contact cun lur cliantella. Cumünanza da forza Urs Lechthaler es il cheu da la festa chi organisescha quella cun üna gronda squadra dad exposituors, sponsuors, mansteranza indigena, da l’hotellaria e da proprietaris da restorants. Urs Lechthaler: «Eu n’ha organisà la festa da principi davent e scha corona nu vess boicottà duos ons l’evenimaint, schi füss quai stat la 25avla ediziun. Il comitè d’organisaziun exista da mai, da Paul Renn e da Gisep Heinrich. La festa vain sustgnüda da var 60 ditas ed affarists, cun donnaziuns generusas chi garantischan il futur da la festa.» Suot il motto «insembel eschan ferms» funcziuna l’organisaziun fich bain. Ils exposituors pajan ün import tenor grondezza da lur stand e pisseran per ulteriuras finanzas. «Eir la collavuraziun culla pulizia e cul cumün es fich buna. La pulizia rumischa las plazzas da parcar lung il Stradun e svia il trafic», ha infuorma Urs Lechthaler. Eir ils uffants nu vegnan a la cuorta, cun carussels, fortezzas da siglir, üna pista d’autoins, cun trar cul schluppet ed impustüt cul clown «Stauni» han els giodü ün mez muond. L’ora es statta plütost mediocra in sonda, tanteraint haja dat plövgiadas, ma la festa es istess statta bain visitada. Üna festa ed ün evenimaint chi ha pelvair laschà invlidar il minchadi ed ha pisserà per ün’atmosfera prüvada cun bels mumaints ed inscunters in ün ambiaint simpatic. La Festa sül Stradun es statta bain visitada. Il clown Stauni ha pisserà per fatschas riantadas a la Festa sül Stradun. Urs Lechthaler es il «mister» Festa sül Stradun.

I’l Nairs Lab, sül Stradun a Scuol, ha gnü lö sonda passada la vernissascha d’ün’installaziun da video cul titel «Metamorph». L’installaziun es gnüda realisada da Julette Chrétien in collavura­ziun cun Coralie Wipf. L’instituziun d’art Fundaziun Nairs es üna chasa d’artists tuottafat particulara – culla chasa d’artists a Nairs, la halla d’art ed il labor d’art. A Nairs vivan artistas ed artists da tuot il muond, els lavuran e vivan insembel e s-chaffischan art contemporana chi vain per part eir exposta in tuot la chasa. L’abitacul d’eira plü bod la chasa dals bogns dal Grandhotel Kurhaus a Nairs/Scuol. La cuntrada, cul En e culla Büvetta da l’otra vart dal flüm, inspireschan ils artists, minchün in seis agen möd. Da bleras annunzchas d’artists per pudair lavurar e viver ün temp a Nairs pon gnir resguardats be pacs. A Nairs han lö eir producziuns da teater, concerts, referats e bler oter plü. Finanzià vain la fundaziun cun sustegn dal chantun, da la regiun, da sponsurs e d’otras instituziuns. Sper quist center a Nairs daja eir il uschè nomnà Nairs Lab chi’d es da chasa visavi al Hotel ­Belvédère a Scuol. Eir il Nairs Lab spordscha la pussibiltà d’expuoner. Eschan no extraordinaris? Metamorph es üna funcziun o ün process, ingio ch’ün oget o üna creatüra as po transmüdar. In üna installaziun da video han Juliette Chrétien e Coralie Wipf provà da congualar üna creatüra umana cul crap serpentinit metamorphen. Cun meditaziun, film, movimaint e cling tscherchan ellas respostas a dumondas chi pertoccan l’esser uman. Pudain nus esser crap? Viva la crappa? Respiraina il istess? Sco cha Juliette Chrétien ha dit in occasiun da la vernissascha, han ellas fat quai insembel cun las ballarinas: «In ­differents mumaints eschan no idas cun las ses ballarinas sur la Fuorcla da Champatsch. Minchüna d’eira libra d’interpretar il pled «metamorph». Ils divers fragmaints as chattan cullas differentas ideas illa lavur dal video. Il ­public ed il cuntemplader sun invidats da’s chattar o da’s scuvrir sco part i’l video.» Adüna culla dumonda: eschan no unics o insembel/collectivs? Collavuraziun vicendaivla Las duos artistas han filmà e Juliette Chrétien ha lura elavurà e taglia las registraziuns in seis studio a chasa. «Eu n’ha ün proget ingio ch’eu n’ha tscherchà tanter oter crappa cun diversas culuors – e la culur verda d’eira greiv da chattar, ma sülla Fuorcla Champatsch n’haja lura chattà diversa crappa in verd. Ün crap metamorph chi m’ha dat andit da perscrutar. Metamorfosa es cumbinà cun müdamaint e cun muontar e perquai m’es gnüda l’idea da lavurar insembel cun ballarinas», ha dit Juliette Chrétien a la vernissascha da sonda. Il resultat da lur perscrutaziuns ed elavuraziun artistica as poja contemplar i’l video chi vain muossà fin als 30 da lügl i’l Nairs Lab. Juliette Chrétien viva a Guarda ed ha gnü contact culla Fundaziun Nairs ed ha tras quai survgni la pussibiltà da muossar il video a Scuol. L’exposiziun ha lö amo fin als 30 da lügl 2022 adüna da las 16.00 fin las 19.00. Metamorfosas in Engiadina Sonda passada ha gnü lö al Nairs Lab a Scuol la vernissascha d’üna installaziun da video cul titel Metamorph. L’installaziun es gnüda realisada da Juliette Chrétien in collavuraziun cun ­Coralie Wipf. Ellas invidan als visitaduors da’s far la dumonda, eschan no unics obain insembel? Metamorph es per ellas üna funcziun o ün process ingio ch’üna figüra o persuna as po transmüdar. Il public ed il contemplader sun invidats da’s chattar o da’s scuvrir sco part i’l video. L’exposiziun i’l Lab visavi dal Hotel Belvédère a Scuol es avert amo fin ils 30 da lügl. (fmr/bcs) Las duos artistas Juliette Chrétien e Coralie Wipf (da schnestra). La fotografia dal placat per la vernissascha.

La nouva suprastanza e sia nouva presidenta Victoria Mosca sun landervia da definir ils böts pel process da strategia da l’Uniun dals Grischs (UdG). I’l meglder cas dess esser quel prosma prümavaira sün maisa. Quai scriva RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. L’Uniun dals Grischs saja dvantada ün zich grischa, dischan vuschs criticas, ed haja pers ün pa il contact culs Ladins. Motiv avuonda per la società da’s metter vi d’üna nouva strategia. Davo ün prüm lavuratori haja la suprastanza però badà chi saja massa bler d’elavurar üna nouva strategia ed a medem temp cuntinuar cun tuot las lavurs operativas. Perquai s’ha ella decisa da s-chaffir üna gruppa da lavur per elavurar la nouva strategia. «Actualmaing tscherchaina persunas per quella gruppa da lavur», disch Victoria Mosca, la nouva presidenta da l’Uniun dals Grischs. Ella disch plünavant: «Id es da far ün purtret plü grond per lura pudair decider: che vulain nus insomma ed ingio douvra l’uniun adattamaints?» La gruppa da lavur dess cumanzar quist utuon cun sia lavur e scha pussibel preschantar la nouva strategia a la prosma radunanza generala in prümavaira chi vain. Plüssas dumondas avertas Ün grond grond tema es eir il muond digital. «Co vulain nus ans portar aint, che opziuns vain nus, che resursas pudaina dovrar ed ingio dess esser situà il ladin in avegnir i’l muond digital?», declera Victoria Mosca. Sper quai sajan da respuonder però eir dumondas in connex culla promoziun da la lingua e la cultura ladina, dumondas in connex cun las ediziuns e la vendita da quellas. Ün prüm pass saja gnü fat cun crear ün shop online dal Chesin Manella, la libraria ladina a Schlarigna. Intant amo averta es la decisiun a reguard il nom da l’uniun. Per ils prossems duos ons dess quel restar – surtuot perquai cha la radunanza generala s’ha decisa dal 2021 da tgnair il nom. Tenor Victoria Mosca pudess manar il process per üna nouva strategia però eir ün nouv nom per l’UdG. (rtr/fmr) Actualmaing tschercha la presidenta da l’Uniun dals Grischs, Victoria Mosca, nouva glieud per üna gruppa da lavur.

Dals 22 fin als 27 da lügl 2022 ha lö a Zernez illa cuort dal chastè Planta-Wildenberg il «Nationalpark Kino Openair». Daspö 20 ons attira l’occurrenza suot tschêl avert ad amaturas ed amaturs dal film. La FMR ha discurri cun Stefan Triebs chi’d es il respunsabel per l’organisaziun dal kino. Quist dis as derasa illa cuort dal chastè Planta-Wildenberg a Zernez darcheu l’odur da popcorn – dals 22 fin als 27 da lügl 2022 ha lö il «Nationalpark Kino Openair». L’evenimaint ha intant üna plazza fixa i’l chalender d’occurrenzas da stà ed attira on per on a giasts ed ad indigenas ed ingens – e quai nüglia be da Zernez, dimpersè da tuot l’Engiadina. Ingon festagia il «Nationalpark Kino Openair» seis 20avel anniversari. Daspö la prüm’ediziun da la partida es Stefan Triebs, collavuratur illa comunicaziun pro’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) e respunsabel per l’organisaziun dal kino suot tschêl avert. La FMR ha discurri cun el. Gnir plü dastrusch a la glieud «Davo cha l’ingrondimaint dal PNS nu d’eira reuschi dal 2000, vain nus dal parc gnü l’impreschiun chi saja important da gnir plü dastrusch a la glieud», disch Stefan Triebs. Cha per ragiundscher quai hajan els s-chaffi differentas sportas. Üna da quellas sportas d’eiran per exaimpel ils programs ingio cha scolaras e scolars indigens pon imprender a cugnuoscher il Parc Naziunal Svizzer, ün’otra sporta d’eira apunta il «Nationalpark Kino Openair». «A la prüm’ögliada nun ha ün kino suot tschêl avert dachefar bler cul parc», manaja Stefan Triebs, «ma id es ün’occasiun per passantar üna bella saira cun indigenas ed indigens e cun giasts.» Dal 2002 ha lura gnü lö la prüm’ediziun – ed ils iniziants dal kino han ragiunt lur böt. Fingià pacs ons plü tard – dal 2005 – ha attrat il kino dürant ses sairas fingià 1500 persunas: «Alch nouv douvra adüna temp per s’etablir. Intant cugnuoscha però minchüna e minchün nos placats e sa che cha’l «Nationalpark Kino Openair» es.» Adüna darcheu sviluppà Dürant ils 20 ons cha’l kino exista fingià ha’l fat eir adüna darcheu ün svilup. I’ls prüms ons ha’l gnü lö amo illa veglia cuort dal chastè Planta-Wildenberg. La tenda ha stuvü gnir montada vi da la fatschada dal tablà vegl e las sopchas per las visitaduras ed ils visitadurs han stuvü gnir plazzadas sün fuond da glera ed erba. Dal 2007 es lura gnü renovà il tablà e la plazza ha surgni üna bella salaschada. A medem temp ha l’administraziun dal PNS eir fat müdada da la veglia chasa dal parc – ingio chi’s rechatta hozindi l’administraziun cumünala da Zernez – aint il chastè Planta-Wildenberg. «Daspö là es gnü tuot plü simpel e tuot l’infrastructura es plü dastrusch», disch Stefan Triebs. Cun ün surrier s’algorda’l però vi dal temp cur ch’els stuvaivan amo portar mincha saira avant las preschantaziuns las grondas e greivas rollas da film da la veglia chasa dal parc sur il prà aint la cuort dal chastè. Da quellas rollas da film nu vegnan hozindi però neir na plü dovradas. Dal 2013 ha gnü lö il prossem grond pass ed il «Nationalpark Kino Openair» ha müdà da film analog sün digital. Avair ün bun mix D’organisar ün tal evenimaint es natüralmaing collià cun sfidas. Sper la finanziaziun es l’ora la plü gronda sfida. «Sco pro mincha evenimaint suot tschêl avert es quai ün factur chi nu’s lascha planisar ed influenzar», declera Stefan Triebs. Ün’otra sfida es eir da tocker il gust da minchüna e da minchün culla schelta dals fims. Ch’important saja d’avair – sper l’obligatoric film da natüra ed ün film per uffants – ün bun mix, es Stefan Triebs da l’avis. Dürant ils 20 ons cha Stefan Triebs es fingià respunsabel per l’organisaziun dal kino haja dat natüralmaing eir divers «highlights». Uschè sun per exaimpel invidats adüna darcheu protagonistas e protagonists dals films chi piglian part a las preschantaziuns. Il plü grond «highlight» es per Stefan Triebs però: «Cha la glieud predscha il kino e chi vegnan a las rapreschantaziuns.» 20 ons «Nationalpark Kino Openair» Quists dis as derasa illa cuort dal chastè Planta-Wildenberg a Zernez darcheu l’odur da popcorn – dals 22 fin als 27 da lügl 2022 ha lö il «Nationalpark Kino Openair». L’evenimaint ha intant üna plazza fixa i’l chalender d’occurrenzas da stà ed attira on per on a giasts ed ad indigenas ed ingens – e quai nüglia be da Zernez, dimpersè da tuot l’Engiadina. Ingon festagia il «Nationalpark Kino Openair» seis 20avel anniversari. Daspö la prüm’ediziun da la partida es Stefan Triebs, collavuratur illa comunicaziun pro’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) e respunsabel per l’organisaziun dal kino suot tschêl avert. La FMR ha discurri cun el. (fmr/an) Il «Nationalpark Kino Openair» a Zernez attira minch’on a giasts ed indigenas ed indigens da tuot l’Engiadina. L’occurrenza chi ha lö adüna a la fin da lügl po festagiar quist on seis 20avel anniversari.

Illa Chasa Jaura a Valchava preschainta Jachen Erni quista gövgia sia publicaziun «Las melodias dals randulins / Pioniere der Engadiner Volksmusik». I’s tratta dad üna preschantaziun «concertanta», perquai cha l’autur vain accumpagnà da la Chapella Erni. As basond sün il relasch da seis bap Anton Erni (1913-1980) ha Jachen Erni publichà la fin dal 2020 sia publicaziun davart la musica populara engiadianaisa dal 19 e 20avel tschientiner. Pro la musica populara as tratta da la musica tradiziunala e tradida suvent a bocca. Ella es caracteristica per las singulas culturas regiunalas e cumpiglia chanzuns popularas, tocs instrumentals e musica da sot. In che maniera as distingua però la musica populara engiadinaisa da quella dad otras regiuns? Jachen Erni ha perscrutà l’istorgia multifara da quist gener da musica e da la tradiziun da las bleras fuormaziuns da musica populara illa val, las qualas as basan per gronda part sülla paschiun da sotar dad Engiadinaisas ed Engiadinais. L’occurrenza es in gövgia, ils 28 da lügl 2022 a las 20.30. Per üna plazza i’l bus da cultura davo l’occurrenza esa da s’annunzchar (Tel. 081 858 53 17). (cdm/fmr) Cover da la publicaziun da Jachen Erni.

Da lündeschdi saira fin mardi a mezdi nun es statta la Val Müstair plü ragiundschibla da la Svizra oura. Lündeschdi tanter las 17.30 e las 18.00 s’han nempe distachats plüs 10 000 meters cubics material in duos lös ed han cuvert la via sur il Pass dal Fuorn. Tenor l’Uffizi da construcziun bassa nun esa amo pussibel da calcular la quantità da material chi s’ha miss in movimaint. Ma i’s tratta da boudas grondas. Las duos boudas, chi han chaschunà la serrada da la via dal Pass dal Fuorn, sun gnüdas giò tanter Il Fuorn e Buffalora. Persunas nu sun gnüdas a don, ma il material d’eira fin ün meter e mez sülla via e la bouda ha fat eir dons vi dal restorant Buffalora e vi da saivs da sgürezza. Motiv per quistas duos boudas grondas es stat ün ferm orizi cun tampesta. Quist orizi ha chaschunà eir üna bouda sül Pass dal Raisch chi ha eir stuvü gnir serrà – quel d’eira amo serrà fin a la fin da redacziun. Davo cha collavuraturs da l’Uffizi da construcziun bassa, da l’Uffizi da god e privels da la natüra, da l’Uffizi forestal sco eir dal Parc Naziunal Svizzer han rumi la via, es quella darcheu gnüda drivida in mardi las 12.30. Avant es ella statta serrada daspö lündeschdi saira tanter Tschierv e La Drossa. Ün lö cuntschaint ed ün insolit Üna da las boudas es gnüda giò i’ls cuntuorns da la Val Naira e tschella a Buffalora svess. La bouda da la Val Naira ha donnagià las saivs da sgürezza da la via chantunala. «Quista bouda nun ha fat dons vi da la punt, ma il material d’eira fin ün meter e mez sülla via e quel es eir passà plüs tschient meters sur la via oura», disch Peder Caviezel, manader per gestiun, natüra e servezzan da lavinas pro l’Uffizi da construcziun bassa i’l district 4. El agiundscha cha quist lö saja cuntschaint per boudas e chi nu saja stat üna gronda surpraisa chi’d es gnü giò là üna bouda. La seguonda bouda a Buffalora es gnüda giò in ün lö chi nun es cuntschaint per boudas. Quella s’ha distachada güst survart il restorant ed es passada tanter la garascha da l’Uffizi da construcziun bassa e’l restorant Buffalora. La garascha nun es gnüda donnagiada, ma il schler dal restorant es gnü impli cun material ed aua. Quista seguonda bouda ha chaschunà ils dons plü gronds. Tampesta e terrain süt «Infra quella mezz’ura haja plovü 40 liters per meter quadrat – quai es relativmaing bler in quel cuort temp. Il terrain nun d’eira capabel da tour sü las quantitats d’aua», disch Peder Caviezel. Eir las otas temperaturas cun paca plövgia e’l terrain süt hajan intensivà la situaziun, uschè Peder Caviezel plünavant. Chi han insomma pudü gnir talmaing grondas boudas sta eir in connex culla tampesta. «Las muntognas i’ls contuorns da Buffalora d’eiran quasi albas pervi da la tampesta», disch Peder Caviezel. El agiundscha cha probabelmaing nu vessa dat uschè grondas boudas be cun plövgia. Plünavant haja la tampesta pudü lavar oura plü ligermaing las vettas süsom, causa chi vaiva plovü pac il di avant. A reguard las quantitats dal material chi s’ha miss in movimaint esa amo massa bod per qualifichar la situaziun. «Il material s’ha derasà sur la via oura, as rechatta illa Val Naira o es rivà fin giò’l let dal Spöl. In mincha cas d’eiran quai duos boudas plü grandas e plüs 10 000 meter cubics s’han miss in movimaint», declera Peder Caviezel. Front: Duos boudas sül Pass dal Fuorn In lündeschdi saira sun idas giò duos boudas tanter Il Fuorn e Buffalora. Quellas han chaschunà üna serrada da la via chantunala tanter Tschierv e La Drossa fin mardi a mezdi. L’Uffizi da construcziun bassa fa quint cun plüs 10 000 meters cubics material chi s’han miss in movimaint. La via d’eira per part cuvernada cun üna vetta da material dad ün meter e mez. Persunas nu sun gnüdas a don, ma las boudas han donnagià diversas saivs da sgürezza sco eir il schler dal restorant Buffalora. (fmr/cam) Il schler dal restorant Buffalora es gnü impli cun material ed aua. La via sül Pass dal Fuorn d’eira cuvernada cun üna vetta da material fin ün meter e mez. La via sül Pass dal Fuorn d’eira serrada da lündeschdi saira fin in mardi mezdi.

Davo ün on posa driva il Giardin Bischoff Lys a Lavin darcheu sias portas per üna vernissascha. Ingon vain preschantà illa Chasina Naira ün’installaziun da Flurin Bischoff. Quai scriva il Giardin Bischoff Lys in üna comunicaziun a las medias. La vernissascha ha lö in venderdi ils 29 da lügl 2022 a las 17.00. L’installaziun as poja visitar in seguit fin als 17 da settember 2022 – adüna da marcurdi fin venderdi da las 10.00 a las 12.00 e da las 14.00 a las 18.00, e las sondas da las 10.00 fin a las 12.00. (cdm/fmr) La Chasina Naria a Lavin expuona ingon ün'installaziun da Flurin Bischoff.

Ils fös süls ots fan part da las tradiziuns per festagiar ils prüms d’avuost. La saira da la festa naziunala s’invüdan numerus da quels fös sün munts e pizs in tuot la Svizra. In Engiadina Bassa tanter oter sül Piz Clünas sur il cumün da Ftan. Quel fö vain fat daspö plüs ons da la società da giuventüna da Ftan. Els toccan pro’ls prüms d’avuost sco ils brunchs ed ils lampiuns – ils fös süls ots. Al di da la festa naziunala s’invüda sül far not ün fö davo tschel sün munts e pizs in tuot il pajaias. In Engiadina Bassa vain fat ün da quels fös – tenor Wikipedia simboliseschan quels las tuors chi han ars davo la deliberaziun da la sclavitüd – da la giuventüna da Ftan. On per on as mettan las commembras ed ils commembers avant ils prüms d’avuost in viadi in direcziun dal Piz Clünas sur il cumün da Ftan. Güst suot il piz sün 2793 m s.m. preparan els il s-chandler per lur fö. «Daspö ch’eu m’algord» Cur cha la giuventüna da Ftan ha cumanzà cun quella tradiziun nu sa Emilia Stuppan da dir precis. «Daspö ch’eu m’algord fa la giuventüna da Ftan quel fö sül Piz Clünas», disch la giuvna da Ftan, chi’d es daspö quista prümavaira presidenta da la società, invers la FMR. La società da giuventüna quinta tuot in tuot 54 commembras e commembers. Quants dad ellas ed els chi van dürant ils dis intuorn la festa naziunala sül Piz Clünas es però minch’on different. Cha pel solit sajan quai però tuottas e tuots chi sun da quel temp a Ftan o in Engiadina, declera Emilia Stuppan. La tradiziun da far quel fö dals prüms d’avuost nun es per las giuvnas ed ils giuvens da Ftan però be üna pussibiltà per celebrar la festa naziunala, dimpersè eir per star da cumpagnia. Uschè piglian las commembras ed ils commembers a fit üna chamonna in vicinanza dal lö dal s-chandler e passaintan insembel güst ün pêr dis. Pronta per gnir prunada Intant ch’otras persunas o societats as ston far per part las staintas da transportar svessa – per gronda part eir a pè – la laina per lur fö sün alch munt o piz, es quella per la giuventüna da Ftan fingià pronta per gnir prunada. «Dürant ils ultims ons sun gnüts refats ils repars da lavinas al Piz Clünas. Las tramas e las lattas veglias chi sun restadas inavo sun mantunadas in vicinanza da lö ingio cha nus fain il fö», disch Emilia Stuppan. Our da quella laina pon els far minch’on lur s-chandler. Sco cha la presidenta da la giuventüna da Ftan manzuna plünavant, bastarà quella laina amo pels prossems duos ons. L’unic ch’els stopchan tour cun sai saja material dad arder per impizzar il fö. Observar la situaziun Impissamaint s’ha fat la giuventüna da Ftan ingon eir davart il privel d’incendis da god – in Engiadina Bassa es quel actualmaing grond. Plünavant ha relaschà il cumün da Scuol mità da quist’eivna ün scumond da far fö fin 300 meters d’otezza sur il god. «Schi, la dumonda scha pudain far il fö o nüglia es schon statta avantman. Causa cha nus eschan relativmaing lontan dal god nu sarà quai però ingün grond problem. Nus observain però co cha la situaziun as sviluppa i’ls prossems dis», disch Emilia Stuppan. La pussibiltà cha la giuventüna da Ftan pudarà far seis fö dals prüms d’avuost sco giavüschà, es però gronda. Sco cha Andri Florineth, chanzlist dal cumün da Scuol, ha confermà invers la FMR, as rechatta il lö dal fö sül Piz Clünas dadour il perimeter dal scumond. Il fö da la giuventüna da Ftan Els toccan pro’ls prüms d’avuost sco ils brunchs ed ils lampiuns – ils fös süls ots. Al di da la festa naziunala s’invüda sül far not ün fö davo tschel sün munts e pizs in tuot il pajaias. In Engiadina Bassa vain fat ün da quels fös da la giuventüna da Ftan. On per on as mettan las commembras ed ils commembers avant ils prüms d’avuost in viadi in direcziun dal Piz Clünas sur il cumün da Ftan. Güst suot il piz sün 2793 m s.m. preparan els il s-chandler per lur fö. La tradiziun da far quel fö dals prüms d’avuost nun es per las giuvnas ed ils giuvens da Ftan però be üna pussibiltà per celebrar la festa naziunala, dimpersè eir per star da cumpagnia. (fmr/an) Daspö plüs ons prepara la giuventüna da Ftan il fö dals prüms d’avuost sül Piz Clünas sur Ftan. Daspö plüs ons prepara la giuventüna da Ftan il fö dals prüms d’avuost sül Piz Clünas sur Ftan. Daspö plüs ons prepara la giuventüna da Ftan il fö dals prüms d’avuost sül Piz Clünas sur Ftan.