Sche zatgi vesa dubel, savess ins tertgar che quella persuna hagi giu ina tala sitgira ch’ella ha buiu da memia. Buiu il Rein Anteriur sco aperitiv, lu lappau il Rein Posteriur sco past principial e sco punct culminont slavidrau il Glogn. Il resultat da quell’acziun aventurusa savess esser che quella persuna semida d’in carstgaun en in asen e d’in asen en in camel che vesa halt buca tut pli aschi clar. Buc adina veser clar tut, quei dat ei ella veta. Tier pign e grond, graschel e lad, tier lucs e sterics, tier heroxs celestials – mo è tier pipas humanas. Adina puspei. Tscheu e leu. Ina gada ni l’autra. En in tal cass san ins gie, sch’ins ha humor, ch’igl ei da rir da bien cor, perquei ch’ins sa che quei hantieri varga sil pli tard suenter ch’ins ha durmiu ditg e liung e profund. Mo tgei fan ins, sch’ins vesa dubel uras en ed uras o, sur gis e notgs, jamnas e meins, senza haver buiu mo in soli sulet da­guot?! Senza haver slavidrau naven als pèschs l’aua da lur flums? Mo da zaco gianter tuttina haver il sentiment ch’ins hagi survegniu in sfrac cun in mogn giu pil tgau? Ins sa ussa sedumandar: Gie, tgei? Co e cum e pertgei giavel duess ins tuttina veser dubel? Tgei ei la raschun? Co dumignar za­tgei aschia? Il tric ei quel (buc in tric da far suenter!): Ins fa in terment tgaumaler sur il guvernagl dil velo. In tgaubriechel che setransformescha ell’aria d’in tgaubriechel en in salto diabolo e sfracca buca mo in ni dus oss, mobein aunc in pèr dapli, e tiel qual ins setschenta cun ina brava scadenada sil tgau, ch’ins sto esser leds che la cavazza ei aunc entira ed entratga. Quei ei ina dallas metodas malgenglias co ins survegn maletgs dubels senza haver buiu ni in ni dus sitgs stravagants. La damonda ei ussa denton: Tgei trics gidan da supportar ina vesida diffus-dubla? Tric numera in: sch’ins sto ir d’ina scala giu, san ins finalmein siglir ella rolla d’in pirat, enaquella ch’ins siara in egl, perquei ch’ins vesa aschia mo 20 enstagl 40 ni 60 scalems. Tric numera dus ei da mirar ditg e liung a zatgi cun bials egls els egls – quella persuna ha lu numnadamein buca mo dus bials egls, mobein grad quater, sis ni otg tschécs glubschis! Tric numera treis: sche zatgi ha in smeccherun, in nasun ni ina nasada, ed ins ha buc exnum per cor quella persuna, san ins volver il tgau a seniester e lu ha quei schani grad treis ni quater nas sco stezzacandeilas ed ins sa danovamein rir da bien cor … E probabel ei quei il tric celestial (e persunal – cunquei che quei ei in text autobiografic): Exnum rir da bien cor vinavon – rir aschi bia sco pusseivel, rir tut a dubel, quater ni siatontatschundubel. Quei ­gida adina il meglier. Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala – ed ha fatg l’entschatta da quest onn cun ses velo in «tgaubriechel cun in salto diabolo». Carin Caduff

L’Uniun da teater Sagogn presenta cun «Tuttenina milliunari» ina versiun romontscha dad in toc enconuschent digl autur tudestg Erich Kästner. Il giug muossa a moda divertenta co ins tracta persunas tenor lur stan social. L’uniun da teater envida alla premiera ils 7 d’october 2023 ed ad ulteriuras quater presentaziuns ella halla polivalenta da Sagogn. El ei perschuadius da posseder l’egliada per il status social da ses hosps. Il directur dil hotel «Center beinesser auacaulda» Paul Ploga (Curdin Venzin), ch’enconuscha vid il pass capitalistic da docter Murezi Badugn (Guido Tschuor) sia beinstonza. Ed il hosp beinstont ei secapescha la petga che tegn sidretg il menaschi. Quei declara Paul Ploga cun tutta perschuasiun a sia recepziunista Carlina Castogna (Lea Pfister) e pretenda ch’ils giavischs da docter Badugn vegnien adempli cumpleinamein. Il directur ei perschuadius ch’il docter ei la viseta beinstonta annunziada anonimamein. «Sia viseta ei incognito, capis dunna Castogna, incognito.» Il milliunari inspirescha Il plaid milliunari inspirescha fetg la fantasia dalla illustra cumpignia da hosps ch’ei gia presenta el hotel da wellness. Principalmein las duas dunnas Brida Stuera (Martina Beeli) e Luisa Sgarola (Stefanie Lombris) vesan la schanza da far ina buna partida. Tuttenina ei Martin Slavun (Roman Niederberger) che passenta medemamein in pèr gis da recreaziun en casa buca pli ton tschercaus. E meins appreziada ei in auter hosp: Dunna Manuela Magnac (Georgina Janki), arrivada buca gest el pli modern vestgiu, survegn bein in suttetg en in encarden dil hotel. Il directur dat gronda breigia da tener dunna Magnac sin distanza. Naven dils auters hosps e principalmein sin distanza dil docter Badugn. E lu ei aunc da menziunar la guvernanta Tina Zambagl (Patrizia Tönz) che guverna tenor atgnas indicaziuns ina interpresa e ch’ei per casualitad gest arrivada el medem mument sco dunna Magnac. Manteniu il coc dalla historia «Tuttenina millliunari» senumna il toc ch’il reschissur Manfred Veraguth ha tscherniu per la presentaziun actuala dall’Uniun da teater Sagogn. In toc che sebasa sin in teater digl autur tudestg Erich Kästner «Drei Männer im Schnee». In toc che ha anflau gronda renconuschientscha dapi sia premiera digl onn 1934 e ch’ei era vegnius filmaus pliras ga. Manfred Veraguth ha adattau la historia als basegns da sia truppa e transferiu il giug el temps contemporan, sco quei ch’el ha tradiu. «Jeu hai denton vuliu mantener il coc social dil toc original.» Numnadamein co carstgauns vegnan tractai tenor lur status social. L’uniun da teater da Sagogn sepresenta regularmein sin tribuna ed il reschissur sa luvrar dapi onns cun in fidau coc da giugaduras e giugadurs. «Quei ei natiralmein ina buna basa per far teater», gi Manfred Veraguth. Ed ei reussescha all’uniun dafertontier d’intimar novas persunas da far teater e da s’engaschar davos la tribuna. Ina viseta allas provas dalla gievgia vargada ha mussau che giugaduras e giugadurs ein promts e selegran silla premiera da «Tuttenina milliunari» sonda ils 7 d’october 2023 allas 20.15 a Sagogn. Ulteriuras presentaziuns suondan ils 8 d’october allas 15.15 ed ils 11 d’october, ils 13 e 14 d’october mintgamai allas 20.15. Suenter las producziuns vegn purschiu puschegn. Reservaziuns via teatersagogn.ch.

La vischnaunca da Mustér ha envidau il vendergis vargau la populaziun ad in maraton d’informaziun en claustra. Dallas ovras solaras alpinas via ils problems da habitadis entochen tier las ­investiziuns communalas e turisticas han ils numerus presents ella sala Kaiser enderschiu dabia da quei che muenta Mustér. A cuorta vesta ed il pli fetg muenta pli probabel la votaziun dils 22 d’october 2023 davart ils dus projects solars planisai sin intschess communal. Il president communal René Epp ha en siu plaid da beinvegni il vendergis vargau schau pauc dubi viers sia tenunta che Mustér stoppi «dar gas». Dar gas per restar ina regiuna attractiva per luvrar e habitar: René Epp ha cuortamein schau repassar las perspectivas dalla demografia grischuna che muossa co il cumbat per forzas da lavur s’augmenta els onns proxims. «Il Grischun ha gronda fadigia da remplazzar las forzas da lavur che van ils proxims onns en pensiun.» La suprastonza communala da Mustér vul tener petg al cumbat per quellas forzas da lavur e porscher ina attractiva infrastructura. «Buca sulet per turistas e turists, mobein era per la populaziun indigena ed aschia intimar la generaziun pli giuvna da star e da turnar ella regiun.» René Epp ha appellau alla solidaritad dalla populaziun e da sustener las stentas ed ils divers projects iniziai dalla suprastonza communala per tener en moviment la vischnaunca da Mustér e la regiun da Sursassiala. Dus projets solars en votaziun In emprem test da solidaritad succeda ils 22 d’october 2023 enaquella ch’il suveran communal da Mustér decida davart dus projects solars planisai sin intschess dalla vischnaunca. Per il president communal e la suprastonza dus impurtonts projects per igl avegnir dalla vischnaunca era ord motivs finanzials, sco quei che René Epp ha getg. Il president communal ha menziunau il sustegn dil parlament communal e ha appellau als presents da sustener domadus projects ella votaziun communala. René Epp ed il gerau Clemens Berther han presentau ils resultads dallas contractivas cun ils representants dalla IWB (Industrielle Werke Basel) e dalla Axpo, la pli gronda interpresa d’energia svizra. La IWB che furnescha energia principalmein al marcau da Basilea vul baghegiar in’ovra silla Alp Run e la Axpo a Magriel el territori da skis. Il sistem dall’indemnisaziun dallas duas ovras solaras sedifferenziescha, sco quei che René Epp ha declarau. Ferton che la Axpo vul indemnisar la vischnaunca silmeins per part tenor il success economic digl indrez solar, preferescha la IWB ina indemnisaziun cun in rap solar paregliabels cun il tscheins d’aua che sedrezza alla producziun. E quei rap solar va per 30 % alla vischnaunca e per 70 % alla societad possessura dall’Alp Run. Tut en tut quenta la vischnaunca da Mustér cun entradas supplementaras d’entochen in miez milliuns francs per onn entras las duas ovras solaras. Da differenta grondezia Presents il vendergis vargau ella sala Kaiser ein era ils representants ton dalla Axpo sco dalla IWB stai. La IWB vul curclar silla Alp Run ina surfatscha da 33 hectaras cun panels solars. E la forza electrica da quella surfatscha solara stuess curclar ils basegn d’electricitad da biabein 10 000 casadas. L’Axpo perencunter resta en quei cass empau pli mudesta. Siu indrez solar a Magriel ei mo per la mesadad aschi gronds sco quel dalla Alp Run e havess da furnir electricitad per 4000 casadas. Ton la representanza dalla Axpo ed era dalla IWB han tradiu detagls dalla construcziun e co els prevedan da contonscher ils plazzals da construcziun e francar las meisas che portan ils moduls solars. Domaduas interpresas ston era construir sut tiara in conduct per transportar il current a val. Dalla vart da Magriel vul l’Axpo cumbinar quella lavur cun la lavur dallas pendicularas da construir in conduct per ennevar. E la Axpo ha era tradiu con gitg che l’ovra Magriel po furnir electricitad entochen ch’ella sto vegnir remplazzada. «Nus quintein ch’igl entir indrez tegn 60 onns e ch’ils panels solars ston vegnir remplazzai suenter 30 onns.» Per targlinar e far grondas ponderaziuns resta pauc temps. Enconuschentamein ston ils implonts solars producir igl emprem current gia la fin 2025 per retscheiver daners dalla Confederaziun. En quei grau ein ton la Axpo sco la IWB dad in meini: «Senza il sustegn federal sepagan las investiziuns buc.» Prezis d’energia exegerai Priu posiziun alla sera d’informaziun dil vendergis vargau a Mustér ha er il president dil cussegl d’administraziun dallas pendicularas da Mustér, Marcus Weber. El ha buca sulet presentau ils divers projects planisai dallas pendicularas, mobein era tematisau la situaziun silla fiera d’energia. «Ils proxims dus onns pagan las pendicularas 37 raps per ura kilowatt electricitad.» Tgei che quei munta finanzialmein per las pendicularas san ins semaginar cunquei che Marcus Weber ha explicau da haver pagau entochen ussa 7 raps per ura kilowatt. «Quels cuosts ein in dils motivs che nus stuein augmentar ils prezis per la sesiun proxima.» Marcus Weber beneventa las investiziuns previdas els indrezs solars ella vischnaunca da Mustér. Ed aunc pli fetg beneventa il president dil cussegl d’administraziun dallas pendicularas las investiziuns previdas en letgs caulds a Mustér sco a Dieni. «Quels 600 entochen 700 nov letgs gidan las pendicularas da finalmein scriver cefras neras.» (fmr/ac)

La vischnaunca da Mustér tscherca persunas interessadas da fundar ina societad cooperativa da habitar per scaffir habitaziuns pagablas per la populaziun indigena. En mira ha la vischnaunca la scola veglia da Segnas che pudess daventar in object da piunier en Surselva. Priu il cass ch’ei dat avunda persunas promtas da sengaschar ella societad. Il gerau Paul Flurin Schmidt ha presentau il vendergis vargau als presents alla sera d’informaziun ella claustra da Mustér il studi ch’ei sefatschentaus cul svilup dallas habitaziuns a Mustér. «La damonda per habitadis en vischnaunca crescha e stat visavi ad ina purschida da habitaziuns primaras constanta.» Per il gerau ha quei in effect che stat cumpletamein en cuntradiziun cun la finamira dalla suprastonza da carmalar forzas da lavur en vischnaunca. El vesa schizun in svilup cuntrari. «La pressiun da bandunar la vischnaunca pervia da munconza da habitaziuns crescha.» Baghegiau dabia Tenor las explicaziuns da Paul Flurin Schmidt ei vegniu baghegiau dabia habitaziuns sin intschess communal da Mustér dapi igl onn 2011 e tuttina ei il diember da habitaziuns a disposiziun alla populaziun buca carschius. «Per mintga habitaziun primara construida da niev vegn el medem mument ina habitaziun veglia midada en ina habitaziun secundara.» Sco quei ch’il gerau ha explicau vinavon vivan adina dameins persunas en las singulas habitaziuns da Mustér. «Quei ei igl effect dalla demografia, la cumpart dalla populaziun ch’ei pensiunada crescha.» La suprastonza communala vul dar cunterpeisa a quei svilup. «Las pusseivladads dalla vischnaunca ein denton restrenschidas, ella posseda buca bia terren da baghegiar», conceda il gerau Paul Flurin Schmidt. La vischnaunca posseda denton infrastructura che pudess vegnir duvrada autruisa sco per exempel la scola veglia da Segnas. «Nus lessan porscher en quei liug habitaziuns per indigens cun in tscheins d’affitaziun raschuneivel.» Fundar ina societad cooperativa Per buc engrevegiar memia zun la cassa communala vul la suprastonza iniziar ina cooperativa da habitar – pli probabel sco emprema vischnaunca sursilvana. Tenor Paul Flurin Schmidt ei la cooperativa da habitar secumprovada els marcaus, denton meins enconuschenta ellas muntognas. Aschia che la vischnaunca propona da fundar ina societad cooperativa che duei spazzar il baghetg existent e construir in niev el medem liug. «Nus encurrin persunas promtas da s’engaschar per quella societad.» Il gerau ha cuort informau ils presents co ina tala societad cooperativa funcziunescha. Commembers dalla cooperativa san tut las persunas interessadas al project daventar e la cooperativa baghegia las habitaziuns e lai ellas a tscheins. «L’immobilia resta en possess dalla societad e sa buca vegnir vendida.» Il gerau ha era mussau als presents ina emprema skizza sco quei ch’il baghetg pudess sepresentar el liug dalla scola veglia da Segnas. Ina skizza che cuntegn era ina sala da cultura a disposiziun allas uniuns localas. Paul Flurin Schmidt ei secapescha leds, sch’igl interess per la cooperativa ei avon maun en vischnaunca e vul envidar quella interessenza ella scola veglia da Segnas per discutar ils proxims pass.

La politica lumneziana e da Val S. Pieder vul promover la forza hidraulica e vesa meins potenzial per ovras solaras grondas, ni forsa schizun per ovras da vent. La politica locala ei s’exprimida en caussa producziun d’energia a caschun dad ina discussiun da podi il vendergis vargau a Lumbrein. El rom dalla consultaziun dil plan directiv energia dil cantun Grischun han era las vischnauncas giu l’occasiun da prender posiziun. E quella posiziun han ils presidents communals da Val S. Pieder, Stefan Schmid ed il president communal da Lumnezia Daniel Solèr explicau il vendergis vargau ad ina occurrenza politica a Lumbrein. Per Daniel Solèr ha la realisaziun dil project che preveda da trer a nez las auas entadem la Lumnezia e canalisar quellas cun ina gallaria sutterrana el lag da Zervreila emprema prioritad. Pli sceptica ei la vischnaunca enviers in project solar sin las alps da Staviala Vedra e Cavel ed insumma buca simpatisar sa la vischnaunca per in parc da vent cun buca meins che 38 turbinas denter Sezner e Mundaun. «Tonpli perquei ch’il pievel ha gia refusau in project semegliont en ina votaziun consultativa.» Gronda opposiziun Era il president da Val S. Pieder Stefan Schmid metta il focus silla energia hidraulica cun alzar la capacitad dil lag da fermada a Zervreila alzond il mir. Plinavon sustegn el in eventual scalem d’accumulaziun en Lampertschalp ed il nez dallas auas d’entadem la Lumnezia. «Gronda opposiziun dat ei denton encunter in eventual implont da vent sin l’alp da Selva.» Per l’explotaziun da l’energia solara detti ei a Val aunc negins plans concrets, ha Stefan Schmid getg. S’exprimius ella runda da discussiun ei era il meinafatschenta da Surselva Turissem e deputau dil cumin dalla Foppa, Kevin Brunold. El ei sceptics enviers la tendenza actuala da tapezar numerusas alps sursilvanas cun implonts solars. Per motivs digl ambient preferess el biaronz la construcziun d’indrezs solars sin infrastructuras existentas, seigi quei sin tetgs e fassadas, vias ed edifecis publics. Per ils indrezs turistics seigi ei d’impurtonza centrala da puder garantir il provediment d’energia duront igl unviern. Ella medema crena dat era Sarina Caduff dil Forum da giuventetgna dalla SAB. In cert potenzial vesa ella era ella promoziun dalla energia solara. Ella appellescha denton era all’atgna responsabladad dil singul, menziunond che «la pli favoreivla e schubra energia ei quella che vegn buca duvrada». Ella discussiun el plenum vegn criticau che las proceduras da lubientscha per novs implonts seigien memia liungas e cumplicadas, che las organisaziuns digl ambient blocheschien cun protestas e recuors scadin svilup economic ellas regiuns muntagnardas e ch’ils dalla Bassa paghien la finala pli pauc per l’energia producida el Grischun ch’ils indigens. Viultas radicalas e novas sfidas Il president dalla Cuminonza d’interess vischnauncas da concessiun grischunas, Andy Kollegger ei medemamein staus presents il vendergis vargau a Lumbrein. Tenor sias explicaziuns ha la catastrofa atomara a Fukushima, l’uiara en l’Ucraina e la bloccada digl import da gas purtau viultas radicalas per la producziun ed il consum d’energia en Svizra. L’energia ei vegnida pli scarta ed ils prezis ein s’augmentai marcantamein. La nova lescha d’energia approbada dil pievel 2017 vul reducir il consum, augmentar l’efficienza dalla producziun, renunziar a novs implonts atomars e promover energias regenerablas. La finamira dalla «Strategia d’energia 2050» seigi perquei da reducir la dependenza d’energias fossilas importadas e da rinforzar las energias indigenas e regenerablas che genereschan investiziuns e gidan a scaffir novs posts da lavur en Svizra. En vesta als implonts hidraulics che crodan a tschep ils proxims onns vesa Andy Kolleger per Cantun e vischnauncas tuttavia bunas schanzas d’augmentar lur participaziun e lur profit. Sco parsura dalla Cuminonza d’interess dallas vischnauncas concessiunaras constatescha el ch’ils tscheins d’aua seigien carschi considerablamein ils davos onns, ferton che las taglias tschessien tendenzialmein.

Il meinascola dalla scola dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion Silvio Dietrich ha abdicau sin la fin digl onn da scola 2023/24, sco quei ch’el ha confirmau sin damonda dalla FMR. Dapi 30 onns ei il scolast gia engaschaus ella scola da Glion, duront biars onns a favur dalla scola dil marcau da Glion e pli tard per la scola dalla vischnaunca fusiunada. Silvio Dietrich gi che siu fegl entri igl onn proxim en scoletta e quei seigi era in dils motivs da terminar siu engaschi al tgamun dalla scola. «Ils davos onns sco meinascola sun jeu plitost sefatschentaus cun la damonda co ils scolars vegnan en scola enstagl cun il menaschi da scola.» Il transport da scolars denter las fracziuns ei era per la scola dad Ilanz/Glion ins pulita sfida. Sco quei che Silvio Dietrich gi vul el en ina ni l’autra fuorma star fideivels al scolaresser. Ina part da siu engaschi vegn el vinavon ad impunder a sia interpresa privata che porscha cussegliaziun da scola. «Jeu vegn denton aunc alla tscherca dad in ulteriur engaschi.» Ch’igl ei buca sempel d’anflar ina successura ni in successur alla tgamun dalla scola dad Ilanz/Glion ei Silvio Dietrich cunscients. «Jeu sun interessaus ch’ei detti ina buna cuntinauziun.» Ed el vesa era aspects positivs per il menaschi, sch’ei dat ina midada al tgamun. Plascher ha Silvio Dietrich en scadin cass da siu engaschi politic sco deputau el Cussegl grond, nua che las damondas actualas dalla revisiun dalla lescha da scola fa­tschentan el. (fmr/ac)

La dumengia ha l’emprema equipa da Trun/Rabius retschiert Schaan. Tochen dacheu era l’equipa dil Principadi dil Liechtenstein stada senza ina solia terrada en quei campiunadi. Aschia era la finamira pils indigens clara: vilentar il capogruppa a casa a Pustget. Avon biebein 200 aspectatur(a)s va la partida da bellezia aura ed ina temperatura da 20 grads libra. Schegie ch’igl arbiter sto dar liber il giug cun 10 minutas retard, entscheiva il giug ton pli intensiv. L’equipa da casa para d’esser sepreparada bein ed entscheiva furios la partida. Cun grond engaschi vegnan els da tener petg al ferm adversari ellas empremas 15 minutas. Mo allura capeta ei. Cugl emprem siet sin gol ed in menaschi ell’atgna zona da puniziun setschenta il bal ella reit. Aschia meina Schaan gia baul cun 1:0. Sinaquei drova ei dall’equipa da casa ina reacziun. Ella 20. minuta aulza il Mathias Flepp cun in aschinumnau «chip» il bal sin Gianin Derungs ed anfla amiez Remo Alig ch’ei libers. Il siet ord dus meters vegn denton paraus a moda suverana dil goli da Schaan. Ellas proximas minutas vegn Trun/Rabius sco era Schaan adina puspei tier occasiuns da marcar in ni l’auter gol. Il giug ei vinavon fetg intensivs ed ei vegn cumbattiu enorm sin omisduas varts. Ei para sco sche l’equipa adversaria mondi cun in 1:0 en cabina da pausa. Ella 45. minuta aulza Schaan denton il resultat sin 2:0 suenter in flanca ord 35 meters, che setschenta via directa en gol. Cun il tè da pausa meinan ils adversaris aschia 2:0. Dat ei ina reacziun suenter pausa? Quella damonda tschentan ils numerus aspectaturs. Igl arbiter dat puspei liber la partida. Suenter cuort temps eis ei clar: il capogruppa ord il principadi ei ina numera memia gronda. Per Trun/Rabius ei la devisa ussa clara: defender e sperar sin ina ni l’autra schanza. Schaan lubescha denton buca grondas schanzas e muossa ton pli fetg daco ch’els ein il capogruppa. Aschia aulzan els ella 52. minuta sin 3:0 ed ella 61. minuta sin 4:0. Per Trun/Rabius ei la partida vargada suenter in’ura. Schaan lai denton buca suenter e va ella 68. minuta en avantatg cun 5:0. Cuort avon il schul da finiziun anfla il bal aunc inagada la via ella reit. Aschia ei il resultat final dil 6avel giug da campiunadi 6:0. Per Trun/Rabius ei quei segir stau in dils grevs giugs dil campiunadi 2023/2024. Il capogruppa gudogna claramein cun 6:0 ed ei aschia vinavon sigl emprem plaz. Il CB Trun/Rabius cumbatta vinavon per saver far il segl sur ils plazs dalla relegaziun. Per la squadra da Trun/Rabius va ei vinavon cul derbi encunter Schluein Glion sonda proxima a Crap Gries. Ramon Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius - Schaan 0:6 (0:2) Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Lucas Seiler, Livio Janka, Mirco Pfister, Mathias Flepp, Denis Monn, Robin Monn, Remo Alig, Tizian Duff, Gianin Derungs, Lucas Maissen, Patrizio Decurtins, Andri Carigiet, Beat Cadruvi, Rovin Schmed. Schaan: Igor Migueis Da Graca, Jonas Beck, Marco Oehri, Fabio Quaderer, Helder Placido, Liam Kranz, Matthias Quaderer, Lucas Alves, Fabian Eberle, Matias Antuovic, Lucas Eberle, Jonas Strunk, Daniel Sobkova, Fabian Biedermann, Mohammed Hachem, Justin de Almeida, Leo Loos. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth (tuts blessai) e Geo Cauzza (absents).

Grazia alla victoria ordeifer encunter Triesenberg mantegn Schluein Glion il contact cun Schaan, il capogruppa dalla 3. ligia. Trun/Rabius ha spiars sia partida, il cumbat encunter la relegaziun entscheiva. El campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Danis-Tavanasa festivau l’emprema victoria stagiunala. Ella sisavla runda dil campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ha Schaan demonstrau sia buna fuorma actuala. Trun/Rabius ha spiars cun 0:6 encunter il capogruppa (mira rapport). Ferton che Schaan mantegn igl avantatg da tschun puncts sil secund Schluein Glion, ei Trun/Rabius secund davos ella tabella. La differenza denter las equipas sul streh dalla relegaziun munta ussa a treis puncts. Schluein Glion ha gudignau ordeifer encunter Triesenberg. Lars Caduff per penalti, Laurin Zala e Livio Derungs han marcau ils gols per l’equipa dalla Foppa. Cun quella victoria ha Schluein Glion saviu distanziar Triesenberg che haveva entochen tier quei giug sulettamein in punct pli pauc sin siu conto ch’ils Sursilvans. Victoria per Danis-Tavanasa Ella sisalva rund dil campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Danis-Tavanasa contonschiu l’emprema victoria stagiunala. La victoria ei reussida grazia ad in autogol da Schlarigna alla fin ella prolungaziun dil giug. Quels treis puncts procuran per empau distanza da Danis-Tavanasa tier la latiarna cotschna Mladost. Remis han Schluein Glion e Lumnezia contonschiu encunter Lai Valbella, repectivamein Tusaun/Cazas. Lumnezia salida dil bien tierz plaz dalla tabella. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ha Union Trin battiu claramein Laax e ha ussa alla testa dalla tabella quater puncts e dapli avantatg sils concurrents. Ulteriura victoria per las dunnas Ina buna partenza el campiunadi dalla 4. ligia han las dunnas dalla Surselva giu. La fin dall’jamna ei suandada in’ulteriura victoria, igl ei gia la quarta els sis giugs d’entochen ussa. Cun quei success ein las Sursilvanas ussa sil bien tierz rang dalla tabella cun sulettamein dus puncts disavantatg sil capogruppa Vaz-sut-Cuera. Ed in’ulteriura clara victoria han las junioras dil Team Surselva contonschiu ella categoria FF15. Encunter Mels han ellas sittau buca meins ch’in tozzel gols e survegniu sulettamein in. Suenter siat rundas ei il Team Surselva capogruppa cun 19 puncts. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Landquart 4:4 Domat – Cuera 97 1:3 Triesenberg – Schluein Glion 2:3 Mels – Flums 2:0 Trun/Rabius – Schaan 0:6 Sargans – Triesen 2:0 1. Schaan 6/18; 2. Schluein Glion 6/13; 3. Sargans 6/12; 4. Bogn Ragaz 6/11; 5. Cuera 97 6/9; 6. Triesenberg 6/9; 7. Landquart 6/8; 8. Mels 6/7; 9. Domat 6/6; 10. Flums 6/6; 11. Trun/Rabius 6/3; 12. Triesen 6/3. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Tusaun/Cazas 2:2 Schluein Glion – Lai-Valbella 0:0 Schlarigna – Danis-Tavanasa 1:2 Domat – Panaduz 0:1 1. Panaduz 6/18; 2. Tusaun/Cazas 7/14; 3. Lumnezia 6/13; 4. Surses 6/10; 5. Schluein Glion 6/10; 6. Domat 6/5; 7. Lai Valbella 6/5; 8. Schlarigna 6/4; 9. Danis-Tavanasa 6/4; 10. Mladost 5/1. 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut 2:1 Panaduz – Valposchiavo 2:4 Cuera 97 – Bregaglia 3:2 1. Valposchiavo 7/13; 2. Lusitanos de Samedan 5/12; 3. Bregaglia 6/9; 4. Cuera 97 7/8; 5. Schlarigna 5/4; 6. Landquart 5/3; 7. Vaz-sut 5/2; 8. Panaduz 6/2. Tusaun/Cazas ha tratg si’equipa. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Laax 6:0 Trun/Rabius – Danis-Tavanasa 4:2 Rueun – Val Tamina 1:2 Lumnezia – Sedrun/Mustér 0:0 1. Union Trin 6/13; 2. Val Tamina 6/9; 3. Lumnezia 5/8; 4. Laax 6/8; 5. Sedrun/Mustér 4/7; 6. Rueun 5/7; 7. Trun/Rabius 4/6; 8. Bogn Ragaz 5/6; 9. Danis-Tavanasa 5/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Romanshorn 1:4 Brühl – Uznach 5:1 Surselva – Gossau 2:7 Rapperswil-Jona – Tobel-Affeltrangen 3:1 Cuera 97 – Teufen 2:0 1. Brühl 7/19; 2. Gossau 7/16; 3. Romanshorn 7/15; 4. Cuera 97 7/12; 5. Rapperswil-Jona 7/10; 6. Surselva 7/10; 7. Uznach 7/8; 8. Teufen 7/8; 9. Zuzwil 6/7; 10. Bischofszell 6/6; 11. Tobel-Affeltrangen 7/3; 12. Uzwil-Henau 7/3. Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Panaduz 0:2 Balzers – Domat 0:4 Grischun Central – Schaan 0:3 1. Schaan 6/18; 2. Domat 6/13; 3. Panaduz 6/10; 4. Grischun Central 6/10; 5. Cuera 97 5/7; 6. Vaduz 5/6; 7. Tavau 6/3; 8. Balzers 6/0. Juniors B promoziun, gruppa 1 Steinach – Grischun Central 5:1 Buchs – Rheintal 0:4 Eschen/Mauren – Arbon 4:1 Appenzell – Mels 2:7 Surselva – Staad 3:4 1. Steinach 7/18; 2. Rheintal 7/16; 3. Montlingen 6/15; 4. Mels 6/13; 5. Staad 6/10; 6. Grischun Central 7/10; 7. Surselva 6/7; 8. Buchs 6/4; 9. Eschen/Mauren 6/4; 10. Arbon 7/3; 11. Appenzell 6/1. Juniors B1, gruppa 1 Orion Cuera – Schaan 1:6 Trübbach – Valposchiavo 3:5 Bogn Ragaz – Flums 0:5 1. Sargans 7/21; 2. Walenstadt 6/15; 3. Vaz-sut 5/12; 4. Domat 6/12; 5. Schaan 7/9; 6. Flums 7/8; 7. Valposchiavo 5/7; 8. Trübbach 7/4; 9. Orion Cuera 7/3; 10. Bogn Ragaz 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Surselva b – Lusitanos de Samedan 2:1 Panaduz – Grischun Central 4:1 Schlarigna – Surselva a 4:1 1. Schlarigna 7/16; 2. Surselva a 6/12; 3. Lusitanos de Samedan 6/10; 4. Panaduz 7/10; 5. Surselva b 6/7; 6. Grischun Central 6/0. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Mels 11:1 Glarnerland – Toggenburg 2:1 Uznach – Surselva 0:2 Linth – Bütschwil 11:0 1. Surselva 5/12; 2. Glarnerland 5/12; 3. Cuera 97 6/12; 4. Linth 04 6/12; 5. Cuera 97 6/12; 6. Mels 7/8; 7. Toggenburg 6/7; 8. Uznach 6/2; 9. Bütschwil 7/1. Juniors C1, gruppa 1 Schaan – Grischun Central 2:8 Landquart – Balzers 2:5 Walenstadt – Vaduz 2:3 Valposchiavo – Tavau 2:4 1. Balzers 5/15; 2. Grischun Central 6/15; 3. Tavau 5/12; 4. Valposchiavo 6/9; 5. Vaduz 6/9; 6. Landquart 6/6; 7. Walenstadt 6/3; 8. Schaan 6/0. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 0:11 Grischun Central – Domat 1:4 Domat – Orion Cuera 2:6 1. Schlarigna 6/15; 2. Orion Cuera 7/12, 3. Domat b 8/12, 4. Cuera 97 5/9; 5. Vaz-sut 6/9; 6. Domat a 6/3, 7. Panaduz 6/3, 8. Grischun Central 6/0. L’equipa dil Team Surselva ei vegnida retratga. Juniors D elita, gruppa 1 Appenzell – Widnau 4:5 Montlingen – Arbon 4:2 Staad – Rorschach-Goldach 1:11 Teufen – Domat 1:6 Steinach – Brühl 0:5 1. Montlingen 7/21; 2. Domat 7/15; 3. Rorschach-Goldach 7/15; 4. Widnau 7/15; 5. Staad 7/13; 6. Steinach 7/10; 7. Arbon 7/6; 8. Brühl 7/6; 9. Teufen 7/3; 10. Appenzell 7/0. Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Sargans 5:3 Cuera 97 – Surselva a 4:5 Mels – Valposchiavo 5:5 Vaz-sut – Grischun Central 5:3 1. Valposchiavo 6/13; 2. Schlarigna 6/13; 3. Mels 6/10; 4. Grischun Central 6/10; 5. Sargans 6/9; 6. Vaz-sut 5/7; 7. Surselva 5/6; 8. Landquart 6/4; 9. Cuera 97 6/3. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Landquart 2:5 Orion Cuera – Cuera 97 2:2 Domat – Grischun Central 10:2 1. Valposchiavo 5/15; 2. Landquart 6/15; 3. Domat c 6/15; 4. Grischun Central c 6/9; 5. Domat d 5/7; 6. Panaduz 5/7; 7. Cuera 97 7/4; 8. Orion Cuera 6/2; 9. Grischun Central b 6/1. Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Bogn Ragaz 3:11 Cuera 97 – Orion Cuera 2:3 Landquart – Panaduz 5:7 Domat – Surselva c 6:4 Landquart – Surselva b 2:1 1. Orion Cuera 7/19; 2. Domat 6/16; 3. Bogn Ragaz 6/10; 4. Surselva b 6/10; 5. Panaduz 7/10; 6. Cuera 97 5/7; 7. Landquart 6/4; 8. Surselva c 5/1; 9. Tavau 6/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Au-Berneck 0:0 Romanshorn – Frauenfeld 2:0 Toggenburg – Rapperswil 7:0 Bühler – Triesen 6:1 Cuera 97 – Domat 3:5 1. Romanshorn 6/18; 2. Uzwil 5/15; 3. Toggenburg 6/13; 4. Frauenfeld 5/10; 5. Bühler 5/9; 6. Domat 6/6; 7. Tusaun/Cazas 5/5; 8. Triesen 6/4; 9. Cuera 97 5/3; 10. Au-Berneck 5/2; 11. Rapperswil-Jona 6/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Vaz-sut 0:8 Schlarigna – Surselva 1:6 Werdenberg – Mels 2:1 Triesen – Tusaun/Cazas 0:5 1. Vaz-sut-Cuera 6/15; 2. Werdenberg 6/14; 3. Surselva 6/13; 4. Tusaun/Cazas 6/10; 5. Mels 6/9; 6. Triesen 6/6; 7. Schlarigna 6/3; 8. Ruggell 6/0. Junioras FF-15 Cuera 97 – Domat 2:0 Triesen – Werdenberg 1:2 Surselva – Mels 12:1 1. Surselva 7/19; 2. Werdenberg 7/18; 3. Triesen 7/12; 4. Cuera 97 7/10; 5. Domat 7/3; 6. Mels 7/0. Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut – Tavau 2:2 Imboden/Plaun – Cuera 97 4:3 Bogn/Ragaz – Lusitanos de Samedan 5:2 1. Plaun/Imboden 6/16; 2. Tusaun/Cazas 5/10; 3. Cuera 97 6/10; 4. Bogn Ragaz 6/9; 5. Tavau 6/7; 6. Vaz-sut 6/5; 7. Schluein Glion 5/4; 8. Lusitanos de Samedan 6/4. L’equipa da dunnas dalla Surselva ei partida fetg bein el campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. 13 puncts ein la raccolta els sis emprems giugs da quest atun. Davon da seniester Luzia Tschuor, Andrina Cathomen, Silja Montalta, Sina Demont, Chiara Lorena Cavegn, Laura Casanova, Jana Caduff, Flurina Defuns ed Anna Lena Dolf. Davos da seniester Bea Caduff (trenadra), Lina Rieder, Selina Tomaschett, Jasmin Bearth, Lorena Spescha, Vera Krämer, Anna Cavelti, Linda Capeder, Danja Cavigelli, Reto Caduff (trenader) e Corsin Cavegn (trenader). Silla foto mauncan Flurina Carigiet, Valentina Albin, Lya Berni, Lucia Seiler, Laura D’Atria, Martina Beeli, Sarah Deplazes, Melina Decurtins, Ronja Muoth, Flavia Sac, Nina Alig, Larissa Cathomen e Lara Vincenz.

Als campiunadis svizzers da powerlifting la fin d’jamna ad Yverdon les Bains ha Gina Berther contonschiu novs records svizzers. En tuttas treis disciplinas ha ella migliurau ils agens records. Hans Huonder/FMR Gina Berther ch’ei oriunda da Rueras e che habitescha el cantun Valleis ei ida sco clara favorita ellas concurrenzas da powerlifting dil campiunadi svizzer ad Yverdon les Bains. Concurrentas ha la Tuatschina giu sulettamein ina, aschia che siu focus ei staus claramein silla finamira da migliurar ils records svizzers. Quei ei lu era reussiu. Ella disciplina sur la crusch ha Gina Berther alzau diesch kilos dapli ch’avon in onn. Siu record svizzer ei ussa 192,5 kg. Al campiunadi mundial da quest onn ha ella schizun alzau 195 kg. «Tier nus vegn differenziau denter record svizzer e record mundial», di Gina Berther. Ord la schanuglia ha ella alzau 135 kg (record vegl 125 kg) e schischent 75 kg (record vegl 72,5 kg). Aschia daventa ella campiunessa svizra dalla categoria 63–70 kg sco era dalla concurrenza aviarta d’open, vul dir da tuttas dunnas participontas independent dalla peisa. Igl ei la quarta ga en seria che Gina Berther daventa campiunessa svizra en tuttas treis disciplinas dalla Swiss Drug-Free Powerlifting Federation. Cun quei success cumplein eis ella sequalificada danovamein pils campiunadis mundials. Quels han liug il zercladur 2024 ad Amsterdam. «Entochen la fin da quest onn suondan ussa trenaments pli levs, silsuenter entscheivan las preparativas pil campiunadi mundial», di Gina Berther. Suenter il temps intensiv cul campiunadi mundial l’entschatta zercladur ell’Italia ed ils campiunadis svizzers, selegra ella da saver ruassar ussa empau: «Igl ei stau in temps da trenament e concurrenza fetg intensiv. Gina Berther ha defendiu ils tetels da campiunessa svizra en powerlifting.

Per ingantar ina vacca ni genetscha allas acziuns da Biestga Grischun ella arena da Cazas ston ils interessents buc exnum esser presents. Ingantar selai era online e igl interess per cumprar a moda digitala ei avon maun. Ils 19 d’october 2023 organisescha Biestga Grischun sia proxima aucziun a Cazas. Igl atun ei aunc adina il temps principal per il handletg da biestga perquei ch’ils animals vegnan suenter la stad ad alp sin fiera. Ella arena da Cazas organisescha Biestga Grischun ils 19 d’october sia secunda aucziun da biestga digl atun 2023. Ina che muossa en tgei direcziun ch’ils prezis da biestga semovan. Christian ­Parli da Flem ei dapi varga diesch onns meinafatschenta dall’organisaziun Biestga Grischun ch’intermediescha en incumbensa dalla Uniun purila grischuna biestga da nez e da maz per ils pursanavels grischuns. La sedia ha l’organisaziun a Cazas, leu nua che biestga grischuna vegn vendida en nuegl e via aucziuns e nua che Christian Parli ha siu biro. Da tratga ni da nez Grondas midadas da prezis per la biestga visavi agl onn vargau vesa Christian Parli buc. «Ils prezis da biestga da nez sedrezzan als prezis dalla biestga da maz.» Igl onn vargau ei la media da prezi dils animals vendi allas aucziuns ella arena sefermai tier biabein 3500 francs per animal. «Ei dat denton grondas differenzas enteifer ils prezis che vegnan pagai per singulas genetschas e vaccas», gi Christian Parli. Ils elevaturs che seconcentreschan silla tratga da prestaziun da vaccas da latg ein promts da tonscher pli fetg ella buorsa per in animal che para ad els da haver bia valeta per la tratga. «Auters tschercan sulet in biestg da nez, bein da buna qualitad denton per in mudest prezi», declara il meinafatschenta da Biestga Grischun. Per ingantar ston ils interessents buca pli esser presents ella arena a Cazis. «Nus presentein ils animals online e l’aucziun vegn emessa ella reit.» Christian Parli ha era gia vendiu vaccas e genetschas via telefonin. «Jeu hai retschiert ina damonda via telefonin cun la supplica da tarmetter fotografias digl animal.» Christian Parli menziuna che quella vendita via telefonin seigi denton excepziunala. Demai ch’il handletg da biestga funcziuna da vegl enneu cun concluder la fatschenta entras dar il maun, ei il polisch ensi online era buca dispiteivels per la cumpra. «Ei dat ina ga ni l’autra discussiuns pertuccond la qualitad digl animal vendius online, quei schabegia denton darar.» Sco quei ch’il rapport da fatschenta da Biestga Grischun tradescha, han entochen 30 % dils animals presentai a singulas aucziuns midau possessur igl onn 2022 sin via digitala. Biestga da vender en nuegl Biestga Grischun organisescha denton buca sulet aucziuns, mobein venda era en incumbensa dils possessurs biestga en stalla a Cazis e quei naven digl atun entochen viaden ella primavera. «Nus havein dabia purs e marcadonts che van tras nossa stalla per contemplar la purschida.» Ed era per cumprar, sincerescha Christian Parli. Actualmein midan mintga gi vaccas, genetschas e vaccas mumma possessur. «Vaccas mumma vendin nus buc aschi biaras, ils elevaturs da vaccas mumma han era auters canals per vender lur biestga.» Per Christian Parli ei quei denton negin problem ord vesta da Biestga Grischun. «Nus essan cheu per porscher sustegn a puras e purs per vender lur animals, sche quei funcziunescha senza nus ei quei era bien.» Sper la vendita da biestga per l’agricultura grischuna a Cazas organisescha Biestga Grischun era fieras da biestga e tschuts da maz. Las fieras publicas da biestga da maz ein sereducidas marcantamein e quella da Glion exista buca pli. Leu portan sulet ils elevaturs da nuorsas lur animals sin fiera. Igl onn 2022 ha Biestga Grischun intermediau la vendita da circa 600 tgaus biestga da nez e varga 2000 tgaus biestga da maz e 13 500 nuorsas resp. tschuts da maz en ina valeta totala da passa 12 milliuns francs.

L’jamna vargada ha la Patissaria Sedrun Switzerland dau enconuschent ch’ella vegni a calar cun la producziun da paun la fin digl onn 2023. Ina retscherca dalla FMR tier pasterners dalla Surselva cumprova, ch’il problem dall’historia ei la munconza da pasterneras e pasterners. La secunda problematica ei la concurrenza dils distribuiders e dallas stiziuns ella vendita da paun. Il basegns da pasterneras e conditers en Surselva ei acuts tenor ils meinis dils pasterners che la FMR ha dumandau. Ils pasterners discuoran cun prioritad dalla munconza da forzas da lavur qualificadas. E pér en secunda lingia vegn la concurrenza dils distribuiders gronds ni era dallas stiziuns che vendan paun ch’els scauldan sezs. Pervia dalla munconza da pasterneras e pasterners, pervia la concurrenza, e pervia da munconza da descendenza han entgins pasterners calau culla fatschenta ils davos onns. Toni Goldmann da Mustér ch’ei delegau dils pasterners Sursilvans ell’Uniun da pasterners dil Grischun ha detg gia l’jamna vargada alla FMR: «Jeu ed aunc auters da mes collegas denter Laax e Tujetsch essan ella vegliadetgna pauc avon la pensiun. Jeu mez haiel negins vegnentssuenter en famiglia e perquei calein nus cun la pasternaria.» Quei muntass che Mustér havess negin pasterner pli en vischnaunca. Forzas qualificadas e munconza da sviulta Reto Schmid dalla Conditoria Sedrun Switzerland ha informau, ch’el cali da far paun e concentreschi sias forzas sin la producziun dalla conditoria che dat lavur a 40 persunas. Cun la producziun da tschugalatta hagi el era cattau nischas che portian sviulta a siu menaschi. Reto Schmid di denton era ch’el anflavi buca pasterners e che la sviulta dil paun tschessavi adina pli fetg. D’ina munconza da persunal qualificau discuoran era Aldo Buchli, il proprietari dalla pasternaria Romana a Laax, e Karin Müller-Gabriel, proprietaria dalla pasternaria Gabriel a Breil. Omisdus pasterners han il davos temps stuiu tschentar prioritads cun furnir ordeifer. Karin Müller-Gabriel ha stuiu renunziar alla vendita da paun allas vischnauncas da Vuorz ed Andiast perquei ch’ella ha actualmein duas persunas che mauncan ella producziun ed ella vendita. «Jeu stoiel mirar da saver tener sidretg la producziun e la vendita a Breil en mia fatschenta», di Karin Müller-Gabriel. Ed Aldo Buchli da Laax di, ch’el sappi era buca surprender ulteriurs clients d’ordeifer pervia dalla munconza da persunal. «Il problem tier mei ei buca ton la sviulta sco la difficultad da cattar pasterners professiunals che han empriu il mistregn. E quella munconza da pasterners qualificai vegn a restar in problem per nus che havein fatschenta.» Paun ed auters products «En regiuns periferas senza turissem ston ins esser aviarts per innovaziuns», di Sascha Dimmeler, il pasterner dalla Casa Leon a Vrin. «Sper il paun producin nus era pastas, sosa da tomata e biscuits per aperetivs. Quei vendin nus en nossa stiziun, cun nossa pagina d’internet e nus mein allas fieras cun nos products.» Cun ils prezis ch’el stoppi far pagar pil paun sappi el buca concuorer cun ils distribuiders gronds che produceschian paun bia pli favoreivel, di Sascha Dimmeler, il pasterner da Vrin. «Jeu produceschel circa 40 pauns per di ella media. Quels vendel jeu a Vrin en mia stiziun, mo era el vitg vischinont e perfin a Sursaissa ed a Val S. Pieder.» La pasternaria da Vrin va era ina atgna via cun las forzas da lavur. Sascha Dimmler raquenta ch’el seigi staus luvrer social pli baul. «Quei vul dir, ch’jeu accumpognel era cheu a Vrin persunas che fan in schinumnau Time Out ni che prendan in congedi.» Quellas persunas lavurien parzialmein tier el en pasternaria. IP-Naturelle sco alternativa Ursin Meiler, il pasterner dil Crest a Flem ha construiu in niev edifeci da producziun ils davos onns. El ha detg alla FMR ch’el hagi tschercau ina via da producziun persistenta per migliurar la qualitad da siu paun e per saver porscher in’alternativa a sia clientella. «Jeu sun commember dall’organisaziun ‹IP Naturelle›. Nus havein in label e producin tut nos products senza substanzas da conservar e mo cun products svizzers. Quei label ha gidau mei da saver vender in paun sanadeivel che cuosta denton enzatgei dapli.» En in liug turistic sco Flem cun ina sviulta da 60 % entras il turissem funcziuneschi quei model da fatschenta sco nischa da producziun e sco alternativa tier igl existent, ha Ursin Meiler manegiau. «Cun quella metoda porschel jeu en scadin cass enzatgei ch’ils distribuiders gronds san buca porscher.» Vender paun ed aunc auter ni producir en nischas Pli baul haveva prest mintga vitg siu pasterner. Oz san ins dumbrar il diember da pasterners en Surselva culla detta. Paterners datti els loghens pli gronds ed els loghens turistics. Mo era quels pasterners han da batter cun problems. En emprema lingia mauncan las forzas da lavur qualificadas. Naven da Flem entochen Tujetsch datti memia paucas pasterneras e pasterners da professiun. Gia l’jamna vargada ha Reto Schmid dalla Conditoria Sedrun Switzerland informau ch’el cali cun la producziun da paun la fin digl onn 2023. Auters pasterners reduceschan lur producziun da paun sin ils basegns digl agen vitg.E lu datti era pasterners che porschan alternativas cun auters products. (fmr/mg) La munconza da pasterneras e pasterners ei il grond problem dallas pasternarias sursilvanas.

Per la tiarza ga ein affons dalla Cadi separticipai la sonda vargada ad ina concurrenza naziunala dalla gimnastica d’acrobatica. Danovamein han els mussau bunas prestaziuns. Nov affons dalla gruppa da gimnastica d’acrobatica dall’Uniun da gimnastica Cadi ein semesirai la sonda vargada a Winterthur. Igl ei stada la tiarza participaziun ad ina concurrenza naziunala dapi che la gruppa ei vegnida fundada. Als campiunadis svizzers la primavera vargada havevan ils affons mussau bunas prestaziuns, aschia che las aspectativas ein stadas empermettentas la fin dall’jamna vargada. Ils nov affons participonts dalla Cadi han allura era buca trumpau a quellas concurrenzas organisadas dall’Uniun da sport svizra respectivamein dalla Secziun d’acrobatica ed urdeins Winterthur. Sco quei che l’uniun scriva en ina communicaziun alla FMR, han ils quater teams mussau bunas prestaziuns: Alina Gadola, Meret Berger e ­Patricia Tenner sco trio; Noemi Vögtli e Livio Gadola ella concurrenza mischedada; Alina Berther e Maryna Semenova sco era Jael Flepp e Marria Varava mintgamai en in duo. En lur categorias ein ils affons dalla Cadi stai senza concurrenza, mo tonaton ei il team da trenader cuntents cullas prestaziuns. Tuttas presentaziuns seigien reussidas meglier ch’els trenaments. El center dall’activitad stetti il plascher ed il svilup veseivel els trenaments. Ina dallas finamiras seigi da separticipar plaun a plaun a pli aultas categorias da concurrenza. Il december vegnent ha la proxima concurrenza naziunala liug a Wil el cantun S. Gagl. Igl onn vegnent less l’Uniun da gimnastica Cadi arranschar ina concurrenza dalla gimnastica d’acrobatica a Mustér. Quei fuss l’emprema insumma da quei sport el cantun Grischun. Il team dalla Cadi a Winterthur ensemen cun trenadras e trenaders. Seniester Renzo Flepp dil Buffet dalla staziun a Mustér che ha sponsurau ils vestgius da trenament dalla gruppa.

Rodund 4000 sgols da transport da material cun helicopter ein stai necessaris per construir la staziun da cuolm dalla pendiculara sil Cuolm da Vi en Val Tujetsch. Per la construcziun criua dall’ustria che vegn baghegiada il mument vegnan tuts transports fatgs culla pendiculara. El territori sil Cuolm da Vi vegn priu risguard dalla natira, era da detagls buca pretendi explicitamein ella lubientscha da baghegiar. La pendiculara da Sedrun sil Cuolm da Vi ei secumprovada. Ella ei in’ulteriura purschida attractiva pils indigens e hosps da vacanzas. Ussa vegn il Cuolm da Vi cumpletaus cun in’ustria. La construcziun dils fundaments ha entschiet miez uost e la finamira eis ei da terminar il baghetg aschia ch’el sa vegnir aviarts silla stagiun d’unviern 2024/25. Sco il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold di, ein ils cuosts pil baghetg calculai cun 6,5 milliuns francs. L’ustria – numnada «Catrina Sky» – duei porscher 80 plazs egl intern ed aunc ina ga tons sin terrassa. Cun pendiculara enstagl helicopter 2018 ei la pendiculara inclusiv ils baghetgs a val e sil cuolm vegni construi. «Pil transport da material havein nus stuiu far 4000 rotaziuns, respectiv sgols cun helicopter. Quei ha custau a nus rodund in milliun francs. Leutier ei vegnida la gronda canera permanenta pils vischins», di Stefan Arnold. Per spargnar cuosts, mo era per impedir la canera, vegnan tuts transports dil material per la construcziun criua dall’ustria nova fatgs quella ga cun pendiculara. Il betun vegn mischedaus leusi, quei che ha in ulteriur avantatg: «Nus essan buca dependents d’in helicopter e consequentamein era buca dall’aura. Quei augmenta l’efficienza. Jeu hai grond plascher sco quei funcziuna.» La construcziun dil plaun sutterran duess vegnir terminada aunc quest atun. Persuenter spera Stefan Arnold aunc sin quater jamnas da bunas cundiziuns d’aura. Silsuenter duei il plazzal vegnir preparaus aschia ch’il menaschi d’unviern vegn buc engreviaus. «L’ustria provisoria resta entochen ch’il baghetg niev ei construius. Silsuenter vegn quei baghetg provisori dislocaus a Gendusas nua ch’el survescha sco nova ustria ‹Nevada›», di Stefan Arnold. Primavera – suenter Pastgas – duein las lavurs da baghegiar l’ustria sil Cuolm da Vi allura cuntinuar. La gronda part da tuttas incaricas ei dil reminent vegnida surdada ad interpresas dalla regiun. «Nus vivin dalla natira» Baghegiar en in territori aultalpin ei buca mo cumbinau cullas cundiziuns climaticas specialas e sut circumstanzias era cun canera da helicopters, mobein era cun quellas dallas particularitads natiralas. Da quellas ei Stefan Arnold cumpleinamein pertscharts: «Nus vivin cun e dalla natira. Senza natira havein nus negins hosps da vacanzas. Per quei motiv fagein nus sforzs supplementars en connex culla construcziun dall’ustria sil Cuolm da Vi. L’entira surfatscha cun tschespet inclusiv tuttas sortas da flurs e caglias ei vegnida allontanada aschia ch’ella sa silsuenter puspei vegnir integrada cumpleinamein el perimeter pertuccau.» Sper autras cundiziuns concernent igl ambient seigi quei buca stau prescret, mo succedi tonaton. Tenor Stefan Arnold vegn la natira engreviada sulettamein leu nua ch’ei fetschi da basegns. Las «plagas» dil plazzal duein esser medegadas aschi spert sco pusseivel. Las lavurs vegnan accumpignadas d’ina persuna specialisada digl ambient. Dil reminent: Sper la construcziun dalla nov’ustria a Cuolm da Vi engrondeschan las Pendicularas Mustér SA il mument era l’ustria da cuolm a Caischavedra. 70 ulteriurs plazs dat ei el baghetg e la capacitad sin terrassa vegn dubliada. Aunc negina lubientscha per la scursalera a Caischavedra «Il mars 2023 havein nus inoltrau la damonda da baghegiar per la scursalera a Caischavedra. Quei ei succediu suenter ch’il project ei vegnius preexaminaus igl atun 2022. La finamira era da saver baghegiar quella uonn, mo la lubientscha da baghegiar ei aunc adina buca dada», di Stefan Arnold. Tuttas pretensiuns fatgas igl atun 2022 seigien vegnidas ademplidas ella damonda da baghegiar. La scursalera cun ina lunghezia da 675 meters – medemamein previda dallas Pendicularas Mustér SA – ei calculada cun cuosts da 1,5 milliuns francs. Ella fuss in’ulteriura attracziun per indigens e turissem. «Per nus eis ei nuncapeivel daco che la procedura va aschi ditg, malgrad che tuttas pretensiuns fatgas da vischnaunca e cantun ella preexaminaziun ein ademplidas», di Stefan Arnold e constatescha: «Pli ditg che nus stuein spitgar e pli cars ch’il project vegn.» (fmr/hh) Cun pendiculara enstagl helicopter 4000 sgols cun helicopter ein stai necessaris la stad 2018 per transportar material da construcziun per la staziun da cuolm dallas Pendicularas Mustér SA sil Cuolm da Vi. lls transports per l’ustria nova fan dameins canera, els succedan culla pendiculara. Hans Huonder/FMR Miez uost ha la construcziun dalla nov’ustria sil Cuolm da Vi en Val Tujetsch entschiet. 6,5 milliuns francs investeschan las Pendicularas Mustér SA en quei object. Las lavurs cuozan entochen l’entschatta digl unviern 2024/25 cun in’interrupziun igl unviern vegnent. «Quella ga vegn tut il material per la construcziun criua dil baghetg transportaus culla pendiculara e buca – sco tiel baghetg dalla pendiculara – per helicopter. Aschia dat ei negina canera pils vischins e nus spargnein cuosts», di il directur dallas Pendicularas Mustér SA, Stefan Arnold. Las 4000 rotaziuns cun helicopter dalla stad 2018 han custau allas pendicularas rodund in milliun francs. «Cun quels daners havessen nus bunamein saviu cumprar sez in helicopter», constatescha Stefan Arnold cun bucca rienta. E tochen che l’ustria nova ei baghegiada, survescha in provisori als hosps dil Cuolm da Vi. «Cun quels daners havessen nus bunamein saviu cumprar sez in helicopter.» Stefan Arnold, directur dallas Pendicularas Mustér SA Il plazzal dalla nov’ustria sil Cuolm da Vi. Las lavurs han giu da risguardar il turissem da stad e ston era prender risguard sil menaschi digl unviern vegnent.

Persunas cun mudestas entradas han il dretg da retrer sustegn per reducir las premias dallas cassas da malsauns. Sche tuttas persunas che han teoreticamein il dretg da retrer daners tschentan era la damonda per reducir la premia vegn valetau different. Tiegl Institut dallas assicuranzas socialas dil cantun Grischun ein ins dil meini ch’ils dretgs ed il procedere seigi enconuschents. La debatta serepeta e quei gia dapi decennis, enaquella che la Confederaziun annunzia il proxim augment dallas premias dalla assicuranza da malsauns. Co e nua spargnar el provediment medicinal en Svizra per buca surstrapazzar las finanzas da famiglias e persunas cun mudestas entradas ei tema numera in, silmeins mintgamai per entginas jamnas. Per mitigar il buordi finanzial san persunas cun mudestas entradas tschentar la damonda per contribuziuns da cantun e Confederaziun che gidan a finanziar las premias. El cantun Grischun ston las damondas per reducir las premias vegnir inoltradas tier la vischnaunca da domicil ni direct tiegl Institut dallas assicuranzas socialas (IAS) a Cuera. Igl institut ch’administrescha en incumbensa dil cantun diversas assicuranzas sco la cassa da disoccupaziun e la cassa da cumpensaziun AVS. Denter auter ei la IAS era responsabla da controllar la damonda ed enventualmein conceder la reducziun dalla premia. Far diever ni buca far diever dil dretg La cumpart ch’il cantun contribuescha alla premia dalla cassa da malsauns va buca direct al pagapremia, mobein a sia cassa da malsauns che scuntra silsuenter quen. Quei conferma il meinafatschenta da Vita Surselva, Remo Camenisch, ina cassa da malsauns pli pintga cun sedia a Glion. «Jeu sun dil meini che biaras persunas che havessan neu dalla lescha il dretg sin la reducziun fan buca diever da lur dretg.» Daco che quei ei aschia sa Remo Camenisch buca gir. «Probabel ein els buca pertscharts da lur dretg ni ch’els senuspeschan da tschentar la damonda.» Tier la vischnaunca dad Ilanz/Glion sefatschenta Manuela Capeder che lavura tier la controlla da habitonts cun la reducziun dallas premias. «Il sistem ei secumprovaus», gi Manuela Capeder che ha sulet sporadicamein da rispunder al telefon a damondas che pertuccan la reducziun dalla premia. La vischnaunca pren bein encunter damondas per reducir las premias. «La decisiun schai denton tier la IAS.» Aschia che Manuela Capeder sa buca gir sche las damondas per retrer la reducziun ei carschidas ils onns vargai. «Mintgina e mintgin sa tschentar sia damonda da reducir la premia direct alla IAS.» Dabia damondas igl atun E quei vegn era fatg, sco quei che Urban Spescha, menader dalla cassa da cumpensaziun e commember dil directori dalla IAS conceda. «Nus essan momentan fetg engaschai cun tractar las damondas da reducir la premias dallas cassas da malsauns.» Urban Spescha gi che las damondas creschien mintgamai enaquella che las premias pigl onn proxim vegnien publicadas. Igl onn vargau han cantun e Confederaziun pagau la summa da 106,4 millliuns francs per reducir premias el cantun Grischun. «La gronda cumpart da quella summa va a persunas ella vegliadetgna da pensiun che retrain prestaziuns supplementaras ed a persunas che retscheivan sustegn social.» Dils 106,4 miliuns francs ha il cantun Grischun surpriu 40,8 milliuns ed il rest paga la Confederaziun. Urban Spescha crei buca che biaras persunas che havessan il dretg da retrer la reducziun dalla premia desistan da far la damonda. «La restituziun dallas premias datti dapi igl onn 1996 ed ella ei enconuschenta.» Il commember dil directori dalla IAS gi ch’igl institut hagi era fatg grondas stentas d’informar davart ils dretgs da retrer la reducziun. Igl onn vargau han cantun e Confederaziun pagau dameins per reducir las premias visavi als onns 2020 e 2021. «Quei pervia digl onn da corona nua che las premias ein buca carschidas», gi Urban Spescha. E pigl auter ein las entradas da taglia plitost s’avanzadas. In impurtont factur per decider, sche la damonda per la reducziun po vegnir concedida ni buc. Surprender sto il cantun era 85 % dallas premias che vegnan insumma buca pagadas. Las assicuranzas da malsauns ston en quei cass far in attest da perdita e la finala scriver giu lur cumpart da 15 % dalla premia buca pagada. «Igl onn 2022 havein nus stuiu impunder per premias buca pagadas la summa da 3,2 milliuns francs e quei per 2000 cass egl entir cantun Grischun», gi Urban Spescha. La morala da pagar para dad esser detg bein sviluppada el cantun Grischun. Quei conferma era il menader da Vita Surselva, Remo Camenisch.

«Guglielm Tell fuva pauc auter ch’ils activists per il clima.» Quei ha il filosof tudestg Dieter Thöma detg en in discuors alla televisiun svizra. Tell seigi staus in disturbader par excellence. Disturbader ni buc: En scadin cass eis el ina persuna che fascinescha tochen al di dad oz. Igl uost vargau ha il film da Lukas Gasser: «Tell – Jagd auf ewig» giu premiera. Il plaid ha igl anteriur cusseglier federal Ueli Maurer teniu, schend che cul ballester sappien ins buca sedefender pli ozildi encunter autoritads. Nus seregurdein: Guglielm Tell ei igl um che ha buca salidau la capiala silla stanga ad Altdorf e perquei ha il castellan Gessler cumandau ad el da sittar in meil giud tgau a siu fegl. Quei ha el fatg e silsuenter aunc sittau giu il castellan. Ins sa ch’ei setracta d’ina detga che deriva dil nord. Il historicher danes Saxo Grammaticus ha raquintau en si’ovra Gesta Danorum la historia da Toko – e quei entuorn 1210. Gia quella historia cuntegn denton il coc dalla historia da nies herox naziunal. Mo era sch’igl ei ina detga, mei interessescha surtut in aspect en quei raquent. Lein empruar da s’imaginar la scena: Co ei quei stau il mument che Tell ha alzau il ballester, tschentau il paliet e laghegiau? Era el nervus ni ha el fatg quei cun saung freid, bein savend ch’el seigi in bien tiradur? Mo perfin sch’ins ei in tiradur (e catschadur) excellent sco quei che miu bab era, eis ei ina situaziun fetg critica. Miu bab vess mai e pli mai sittau in meil giud tgau ad in da ses fegls. Gnanc raschieni! El vess refusau e purtau las consequenzas. Nus savein denton ch’ina detga sa mussar ina part dalla realitad, ella sa (e vul) denton buca reproducir quella cumpleinamein. Quei che ha fatschentau e fatschenta dapli ch’il siet el meil, ei il paliet che ha mazzau il castellan Gessler. In siet che ha fullau via la finala al mitos d’ina Svizra independenta e libra. Quei surtut era grazia al drama dil scribent tudestg Friedrich Schiller. El lai dir il Tell a sia dunna: «Es geht um mein Recht, um dein Recht und das unserer Kinder.» Va quella construcziun buc a prau culla statua imposanta ad Altdorf ni cul maletg dil pictur-artist Ferdinand Hodler, in maletg che muossa il Tell sco um ferm che aulza il maun, sco sch’el less dir: halt! Secapescha ch’ei dat era quels che sgreflan empau vid il mitos, per exempel il scribent Max Frisch che raquenta la historia ord vesta dil castellan. Tier el ei quel buc in tiran – sco tier Schiller –, anzi, empau in bienatsch ed in da buna fei, in che vul atgnamein buc uiara culs indigens. Semegliont sco Frisch portretescha il scribent grischun Joachim B. Schmidt buca Guglielm Tell sco herox, mobein sco carstgaun cun ses problems e sias mendas. Igl ei tuttina surprendent che quella detga ha surviviu tochen al di dad oz, perfin sch’ins sa pauc dil temps d’entuorn 1300. E tgisà, co fuss ei oz, sch’ins mazzass in castellan/tiran? Stuess ins ir en perschun? Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, tranter auter ha el scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger guada la beinmeritada pensiun.

Sonda, ils 7 d’october 2023 naven dallas 10.00 ha liug sil parcadi dallas pendicularas a Vella l’exposiziun da genetschas dalla Lumnezia. Ella vegn arranschada dall’Uniun tratga da biestga Lumnezia. La tratga da biestga ha ina liunga tradiziun en Val Lumnezia. Ella ei ina lavur sur generaziuns e vegn tgirada cun bia pissiun dallas famiglias da purs. Cull’exposiziun da genetschas less l’uniun dar la pusseivladad ad indigens e hosps da vacanzas da seperschuader dalla varietad e qualitad dalla biestga. Quei di duei denton era vegnir promoviu il contact dils purs culla populaziun interessada vid l’agricultura. La concurrenza «mias finas caussas digl èr e dil curtgin» catta interess surtut tiels affons. Ei vegn arranschau in’ustria sil plaz, la sera seporscha la caschun da star da cumpignia ell’ustria Larisch a Cumbel. (cdm/fmr)

Sonda, ils 7 d’october 2023 allas 20.15 ha liug el Cinema sil Plaz a Glion in concert da Matthias Loibner e Lucas Niggli. Igl ei aschidadir ina sentupada musicala dalla lira a corda (Hurdy Gurdy) e percussiun. Matthias Loibner ch’ei oriunds da Vienna dat nova veta alla lira a corda, in instrument aschi exotic sco dil temps medieval. Lucas Niggli s’auda dapi onns tier ils megliers dalla scena europea da jazz. Communablamein sepresentan els a Glion e presentan tocs da lur album actual. En mintga colur e mintga tun da lur giug musical sezuppa era in stemprau quiet che spetga da semanifestar en cascadas ritmicas e la fin finala ina lavina da tun. Dapi 25 onns ein Loibner e Niggli sin in viadi musical. Els ein dus artists tschercai per differents ensembles e projects extraordinaris sigl entir mund. «Still Storm» ei in program cun in grond repertori denter classica, electronica, tradiziun ed imaginaziun. (cdm/fmr)

Laurenz Rohrbach e Melanie Marmy ein buca pli engaschai ella stizun dil vitg a Curaglia. Els han terminau lur engaschi suenter il temps d’emprova. Ina squadra da sis persunas cun Barbara Nufer al tgamun garantescha ussa il survetsch. La suprastonza dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel vul cuntinuar culs sforzs da promover la stizun, denter auter duei la communicaziun vegnir migliurada. Cun paucas e posaunas ei la «Stizun e caffé Val Medel» el center communal a Curaglia vegnida aviarta l’entschatta fenadur 2023. Cun in niev concept – denter auter cun in cantun per prender in sitg e dar ina paterlada – ei la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel partida en ina nova era, suenter che la stizun haveva serrau las portas igl atun 2022. Il temps da lavur dil menader dalla stizun Laurenz Rohrbach e da Melanie Marmy ei denton staus da cuort cuoz. Per la fin dil temps d’emprova la fin da settember han els decidiu da bandunar la fatschenta. «Nus havein stuiu acceptar quei ed ir immediat alla tscherca d’ina nova soluziun», di il president dalla societad, Gabriel Venzin-Marty. Squadra da sis persunas Sco Gabriel Venzin-Marty ha detg sin damonda dalla FMR, meina Barbara Nufer la stizun naven dad immediat. L’ustiera dil hotel dalla Posta a Platta ha in pensum da 60 % tier la societad dalla stizun. Sustenida vegn ella da sis ulteriuras persunas: Rita Bundi che ha menau il Coop a Curaglia pli baul sco subsituta, sco era Madlaina Caviezel, Livia Weder, Raffael Biber ed Ursula Sommerhalder. «Nus essan aunc en contact cun ulteriuras persunas ch’ein promtas da segidar», di il president. Il pensum da lavur total resta pil mument 150 %, medemamein ils temps d’avertura. Cun pintgas excepziuns e sin fundament da giavischs individuals ei er il sortiment cun rodund 1500 artechels secumprovaus. «Da principi essan nus sin buna via. Ils emprems treis meins havein nus empriu bia ed era viu nua che nus stuein far remedura», di Gabriel Venzin-Marty. Migliurar la communicaziun Dall’entschatta enneu persequitescha la societad treis finamiras: Garantir in sortiment da basa ella stizun, procurar per in liug da sentupada sco cumponenta sociala e promover products regiunals. Per contonscher quellas finamiras sto igl interess persuenter denton era vegnir svegliaus. Gest en quei grau vesa Gabriel Venzin-Marty lu era la necessitad da migliurar la communicaziun, surtut tiels associai: «Nus stuein daventar pli professiunals. Per contonscher quella finamira vegnin nus susteni d’Albert Pally ch’ei engaschaus professiunalmein sin differents secturs da cussegliaziun e management.» Pertuccont la communicaziun seigi ei impurtont d’esser critics, surtut il mument: «Gest ussa all’entschatta stuein nus esser attents. Nus essan denton da buna speronza ch’ei mondi vinavon bein culla stizun ed il caffé.» Pertuccont il cantun da caffé cun quater meisas hagien ins aunc saviu rimnar memia paucas experientschas. Digitalisaziun igl avegnir? Sco gia avon l’avertura dalla stizun l’entschatta fenadur, ei la pusseivladad da saver entrar ella stizun a moda digitala era ordeifer ils temps d’avertura ufficials aunc adina ina tema. «Quei ei in giavisch surtut dalla giuventetgna e da glieud che lavura ordeifer. En in emprem pass lein nus contonscher in tschep da clients, silsuenter ei ina digitalisaziun segiramein era in tema concret. En quei connex patertgein nus era vid ils possessurs da secundas habitaziuns ch’ein cheu denter auter la fin d’jamna», di Gabriel Venzin-Marty. In emprem pass seigi gia vegnius fatgs cun in automat cun differents products ed artechels sper l’entrada ella stizun. La societad beneventassi, sch’ina ni in representant dalla giuventetgna fussi era promts da vegnir ella suprastonza. Emprova cun nova squadra Treis meins suenter che la Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel ha surpriu da menar la stizun a Curaglia, ha ina nova squadra da collaboraturas e collaboraturs surpriu il menaschi. Hans Huonder/FMR Barbara Nufer ch’ei era ustiera dil hotel dalla Posta a Platta, ei nova menadra dalla «Stizun e caffé Val Medel» a Curaglia. Sco il president dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel, Gabriel Venzin-Marty ha detg sin damonda dalla FMR, han Laurenz Rohrbach e Melanie Marmy buca vuliu cuntinuar suenter il temps d’emprova. Ensemen cun Barbara Nufer ein tschun ulteriuras persunas engaschadas ella stizun, il pensum da lavur total munta vinavon 150 %. «Da principi essan nus sin buna via. Ils emprems treis meins havein nus empriu bia ed era viu nua che nus stuein far remedura», di Gabriel Venzin-Marty. La finamira dalla societad ei da porscher ina stizun cun in sortiment da basa, ina caschun da sentupada el cantun da caffé dalla stizun e da propagar products regiunals. Migliurar vul la suprastonza dalla societad la communicaziun. Sin giavisch da pliras varts vegn era fatg ponderaziuns d’installar in sistem digital per entrar en stizun avon e suenter las uras d’avertura. «Avon che far quei pass lein nus denton contonscher in bien tschep da clients», di Gabriel Venzin-Marty. Pagina x «Da principi essan nus sin buna via.» Gabriel Venzin-Marty, president dalla Societad cooperativa Pro Stizun Val Medel La stizun dil vitg a Curaglia porscha in sortiment cun rodund 1500 artechels da basa.

Il pur giuven Simon Schlosser ha renovau ed engrondiu sia stalla e gest aunc montau in indrez solar sin tetg e vid la fassada. Economicamein interessant, sch’el sa duvrar ina buna part da sia producziun sigl agen menaschi e sto cheutras cumprar pli pauc electricitad. La stalla nova da Simon Schlosser ad Andiast ei bunamein finida e la fin october vegn la biestga per l’emprema ga en nuegl. In indrez installaus per part vid la preit clavau che croda en egl ei gia en funcziun. Exact 26 moduls embelleschan la preit dil nuegl niev ed ulteriurs 54 moduls solars ha Simon Schlosser schau montar sin tetg. Tenor las calculaziuns dils planisader havess igl indrez solar da producir duront igl entir onn 40 000 kWh electricitad. Igl Uffeci federal per energia scriva ch’ina casa dad ina famiglia drovi en media denter 4000 e 5000 kWh per onn. In menaschi puril drova in bienton dapli energia pervia divers indrezs che funcziuneschan cun electricitad. Il giuven pur che lavura sper sia incumbensa purila aunc sco manischunz dad auto da posta spera da saver duvrar sigl agen menaschi ina part dil current che siu indrez solar producescha. Duvrar sez fa senn E duvrar sez l’energia producida cun in indrez solar fa era senn, sco quei che Remo Caminada dall’interpresa Derungs SA gi. El ei staus responsabels per la montascha digl indrez sin la stalla da Simon Schlosser. «Per il current che Simon Schlosser spisgenta ella reit survegn el denter 8 e 12 raps per ura kilowatt.» Per l’electricitad ch’il pur cumpra paga el actualmein in prezi entuorn 30 raps l’ura kilowatt aschia ch’ei fa senn da duvrar atgna energia. Malgrad ils moduls vid la fassada che havessan da producir energia principalmein duront igl unviern metta igl indrez da Simon Schlosser il pli bia current a disposiziun ils meins zercladur e fenadur. Ed il pli pauc current flessegia ils meins december e schaner. Sco quei che Remo Caminada dat d’entellir ein ils gis d’unviern in bienton pli cuorts e per part vegn quintau ch’igl indrez sin tetg ei per cert temps curclaus cun neiv. «Las prognosas da producziun sebasan sin valurs d’experienza.» Remo Caminada renda attent ch’ils moduls ners sin tetg seigien montai per liung dil spitg e sedelibereschien ch’eutras spert dalla neiv. «E pigl gl’auter ei la spunda dad Andiast fetg sulegliva, aschi che la neiv resta buca gitg sin tetg.» El ei perschuadius che la differenza denter la producziun da stad e digl unviern digl indrez solar da Simon Schlosser fuss pli gronda, sch’ina part dil moduls fussen buca montai vid la fassada. La fassada ed il tetg dalla stalla purschessan aunc plaz per ulteriurs moduls solars. Simon Schlosser fa attent alla summa totala da sias investiziuns che sforza da serestrenscher. «La reit lubescha era buca d’augmentar la producziun.» Il current che vegn giu dil tetg e dalla fassada dalla stalla da Simon Schlosser sto era anflar la via ella reit, silmeins quella cumpart ch’el drova buca sez. Investiziuns che sepagan Claudio Müller tgamuna cun il Tscherchel grischun da maschinas ina organisaziun purila che s’engascha medemamein per la fotovoltaica. Miez settember ha sia interpresa organisau ina dieta d’energia a Paspels. Ed il Tscherchel da maschinas vul era metter en pei ina gruppa che montescha indrezs solars. Claudio Müller valetescha las circumstanza economicas per interessantas per investir ella forza solara. El menziuna la politica d’energia che promovi la producziun d’energia regenerabla. «Quei che pertucca il sustegn finanzial per indrezs solars exista empau in teppi da scrottas.» Dad ina vart datti sustegn dalla Confederaziun ed era dil cantun Grischun sustegn el rom dil «Green Deal». «Neu da quei pact verd grischun datti sustegn per indrezs solars drizzai alla producziun duront igl unviern.» Sco per exempel per ils moduls pendi vid la fassada sco quels da Simon Schlosser. Sustegn specific per indrezs solars per menaschis purils e da mistregn vegn era digl Agid svizzer per las muntognas. Meins cusseglia Claudio Müller d’investir pil mument en battarias per arcunar ina part dall’atgna producziun da current. «Pertuccond battarias datti pil mument in grond svilup ed ei fa senn da spitgar.» Era per Remo Caminada ein las investiziuns per arcunar current detg grondas. «La finala va la ventilaziun da fein da medem temps cu igl indrez solar producescha electricitad, la stad cu ei dat sulegl.»

«Hallo, co vai?» Quels treis plaids duvrein nus il pli savens cu nus sentupein, telefonein ni scrivin in a l’auter. Treis cuorts plaids, ina damonda e lu? Il bia vegnan quels plaids senza grond patertgar sur nossas levzas. Igl ei sco in ritual e la risposta ei gia clara – numnadamein «bien». Enzatgei auter strusch spetgein nus d’udir. Mo vein nus era gia fatg patratgs con nunpersunals il plaid bien ei. Che quei plaid sa esser relativs. Bien sa haver las pli differentas muntadas. Sche jeu vess da declarar ad enzatgi bien, lu vegnessen nus mai tiel medem meini. – Sche jeu less descriver tut quei che va a mi tras il tgau, pegliass quei mai fin. Pia bien sa esser positiv ni zuppa magari era nossa vera fatscha dils auters. S’imaginei inaga, tgei che schabegia sche nus survegnin la riposta: «Oh, ei va!» ni «Cun mai vai buca propi bein!» Co reagheschel jeu en quella situaziun? Gl’emprem empau perplex e lu damondel jeu suenter. Mo beinspert sesentel jeu malsegira ed enquerel ina risposta consolonta ni in bien cussegl. Savens empau ina reacziun dad alibi e la situaziun va beingleiti en emblidonza. Per quels carstgauns denton, che han buca bien, seigi quei muort malsogna, accident ni era semplamein aschia, eis ei buca sempel. La sanadad psichica ei enzatgei ch’ins schazegia per lu cu ins ha difficultads. Lu, cu tut para stgir, grev e nunsupportabel. Ins zuppa ina dolur, ina malsegirtad, ina malguessadad ed ha piars la forza dad ir la via tras la veta. Tuttina zuppentan biars lur sesentir davos in «bien». Ils auters vivan lur veta e san buca capir ch’ei va buca bein cun mei. E quei mal semuossa buca sco rut ina comba. Insuma star mal per enzatgi fan ins silpli in’jamna e lu ei tut emblidau. Gest en muments nua che nus essan en ina ruosna ein ins leds sch’enzatgi ha in’ureglia aviarta. Denton aschia in’ureglia aviarta drova temps e peda. Ni che nossa atgna malsegirtad stat enta peis a nus. Denton drova ei magari ni cussegls ni giudicaments. Semplamein tedlar tier in a l’auter, prender peda per ina sentupada, ina spassegiada, prender serius il visavi, esser cheu. E forsa savessan nus inaga far in emprem pass e definir: Tgei ei bien per mei? Andrea Cathomas-Friberg è scolasta da scolina e catecheta da Dardin. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La cussegliaziun da bulius Surselva trai ina bilanza mischedada dalla stagiun da bulius 2023. Sils bulius hagi ins stuiu spitgar ditg uonn e seigien stai madirs tuts il medem mument. Plinavon hagi la varietad dallas spezias muncau uonn. Igl interess d’encurir bulius en Surselva seigi denton staus fetg gronds, aschia la cussegliaziun da bulius Surselva. La stagiun da bulius mediocra munti buca ch’ei hagi dau memia paucs bulius, di la cussegliadra da bulius Lia Heini-Piacentini da Siat. «Las amaturas ed ils amaturs dils bulius mellens e dils bulius-tschep han senza dubi giu ina buna raccolta uonn.» All’entschatta dalla stad seigi ei stau fetg cauld ed in’aura disfavo­reivla pils bulius, di Lia Heini-Piacentini. Ella secunda part dalla stad seigien ils bulius tuttenina carschi anetgamein ed en quei mument seigien era las rimnadras ed ils rimnaders da bulius stai en acziun. «Uonn hai dau massa bulius mellens ed aunc daplirs bulius-tschep. Controllas ein impurtontas Lia Heini-Piacentini ei ina dils dus cussegliaders da bulius dalla Surselva. Ina part da lur lavur ei la controlla da bulius. Duront la stagiun da bulius ein ils cussegliaders presents ina ni pliras gadas per jamna a Glion, Laax e Mustér. Sin giavisch san ins mussar als cussegliaders ils bulius era a Val S. Pieder, Cumbel ni a Siat. Lia Heini-Piacentini di, che buca tut ils bulius rimnai vegnien mussai alla controlla: «Biars indigens van per bulius-tschep ni bulius mellens e ve­gnan maina tier nus. Auter ei quei tier ils jasters. Lezs raccoltan savens era auters bulius, sco per exempel il tgirun-stria.» La cussegliadra da bulius ha accentuau ch’ei seigi impurtont per jasters ed indigens da mussar tut ils bulius. Ei savessi numnadamein era esser ch’in buliu che seigi buca in da tissi hagi ina macla che sappi esser prigulusa per la sanadad. Clientella engrazieivla e trumpada «Jeu haiel gest all’entschatta da mia carriera sco cussegliadra da bulius giu ina notg ch’jeu haiel buca saviu durmir pervia d’ina decisiun davart in buliu, ch’jeu havevel priu il di avon duront ina controlla», raquenta Lia Heini-Piacentini. La fin finala havevi ella denton decidiu endretg. Magari vegnien bulius sbagliai dils rimnaders cun bulius da tissi, e tscheu e leu hagi ella era gia viu bulius ch’erian marschs e buca pli gudibels. «Era bulius ch’ein per exempel marschs san caschunar tussegaziuns al tgierp dil carstgaun.» Lia Heini-Piacentini di era, che biara glieud seigi engrazieivla pils cussegls e per las controllas minuziusas. Mo ei detti era glieud che vegli buca capir ch’els hagien rimnau in buliu da tissi. «Sco cussegliadra e cussegliader da bulius havein nus empriu en nossas scolaziuns da mirar exact sin ils detagls. Vitier vegn l’experientscha. Ei s’auda tier nossa lavur da prender naven ad enza­tgi in buliu da tissi.» Ella vegli semplamein saver ir a letg la sera cun ina buna cunscienzia, ha la cussegliadra da bulius dalla Surselva detg. Bulius-spiuns Lia Heini-Piacentini ha rimnau per la FMR zacons exempels da bulius ch’ins sa consumar. Ella ha era presentau denter auter in Amanita Mustgera ch’ei buca in buliu da consumar, mo che s’auda tier ils schinumnai bulius-spiun. «Amanita Mustgera ei in bellezia buliu cun in capi tgietschen e tacs alvs», di Lia Heini- Piacentini. Il buliu Amanita Mustgera seigi en emprema lingia in buliu pigl egl. Ei setracti d’in buliu-spiun. «Ella vischinonza da quei buliu hai numnadamein fetg savens bulius-tschep.» Ei seigi tgunsch pusseivel ch’il buliu Amanita Mustgera seigi in muossavia per ve­gnir tier bulius-tschep, di la cussegliadra da bulius Lia Heini Piacentini da Siat. «Certas specias da bulius datti en abundonza, autras specias ein raras. Uonn havein nus per exempel strusch viu enzanua els uauls da tieus ils craterels ed en ils uauls da pegns havein nus strusch entupau ils craterels da trumbetta, quels che senumnien per tudestg «Trompetenpfifferling». «Schampignuns» – anis ni tenta? La cussegliadra da bulius Lia Heini-Piacentini da Siat ha declarau en discuors cun la FMR, ch’ei drovi buns egls ed in bien nas, per haver success cun encurir bulius. In bien odurat per exempel per las circa 30 spezias da schampignuns ch’ei dat era en Surselva. Il nas drovi ins per distinguer sch’il schampignun fredi da anis ni da tenta, di Lia Heini Piacentini. «Sch’il buliu freda da tenta eis el tussegaus, sch’el freda da anis, lu eis el buca tussegaus.» Lia Heini cusseglia era a persunas che rimnan schampignuns cun ina app da far diever dil nas e ferdar ils bulius per distinguer denter anis e tenta. (fmr/mg) Stagiun da bulius mediocra «Uonn havein nus giu ina stagiun da bulius mediocra», di la cussegliadra da bulius sursilvana Lia Heini-Piacentini da Siat. Cun ina stagiun mediocra manegi ella buca ch’ei hagi dau memia paucs bulius. Quellas e quels che hagien rimnau bulius mellens e bulius-tschep hagien survegniu bulius en abundonza. Las amaturas ed ils amaturs dils bulius mellens e dils bulius-tschep hagien saviu rimnar fetg biars bulius uonn. Tier las spezias da bulius pli scartas s’audien certs bulius pigns, di Lia Heini-Piacentini. «Uonn havein nus per exempel strusch viu els uauls da tieus ils craterels ed en ils uauls da pegns havein nus strusch entupau ils craterels da trumbetta.» All’entschatta dalla stad seigi ei stau fetg cauld, pia in’aura disfavoreivla pils bulius. Ella secunda part dalla stad seigien ils bulius tuttenina carschi d’in mument sin l’auter ed en quei mument seigien era las rimnadras ed ils rimnaders da bulius stai sil plaz. (fmr/mg) Buca tut ils bulius hai dau en abundonza uonn. Lia Heini-Piacentini ei cussegliadra da bulius per la Surselva

Sonda sera semesiran Schluein Glion e Trun/Rabius el derbi sursilvan dalla 3. ligia. Pil trenader dall’equipa dalla Foppa Patric Casutt eis ei in giug sco in auter era, pil trenader dalla squadra dalla Cadi, Claudio Bundi, eis el il retuorn silla plazza da ballapei Crap Gries. Leu frunta el sin juniors ch’el ha trenau pli baul. Derbis – pia giugs tradiziunals dallas meglieras equipas d’ina regiun – han in caracter particular. En quellas scuntradas vegn battiu per puncts e surtut era per la honur. El derbi sursilvan denter Schluein Glion e Trun/Rabius sonda sera a Schluein ei la situaziun da partenza en sesez clara: Schluein Glion ei sil secund plaz dalla tabella e Trun/Rabius sil davos plaz. Tenor il pupi ei l’equipa indigena claramein favorisada. Mo quei ei era stau il cass la primavera vargada. En in derbi cumbattiv ed emoziunal a Trun ei il giug ius a fin cun in remis 1:1. Per Trun/Rabius ei quei punct staus fetg impurtonts el cumbat encunter la relegaziun. Quei punct ei denton era staus cars. Dus giugadurs da tschep da Trun/Rabius – Mirco Pfister e Beat Cadruvi – ein seblessai grevamein e han silsuenter muncau l’entira primavera all’equipa dalla Cadi. In giug sco in auter Per Patric Casutt, il trenader da Schluein Glion che gauda sonda igl avantatg da casa, ein derbis giugs sco auters era: «La fin finala ei il diember da puncts ch’ins recaltga decisivs.» Dil derbi encunter Trun/Rabius spetga el in giug cumbattiv e la fin finala in resultat stretg: «Quell’equipa che vul dapli gudogna il giug.» Schluein Glion han recaltgau 13 puncts els sis giugs d’entochen ussa el campiunadi 2023/24 dalla 3. ligia ed ei sil secund plaz. Il capogruppa Schaan ha gia tschun puncts dapli sin siu conto. «Nus havein dau buns e meins buns giugs. Munchentau da gudignar havein nus encunter Landquart», di Patric Casutt. En gliez giug ha ei dau sulettamein in remis. Pigl auter vesa el si’equipa sin cuors: «Nus essan er aunc dalla partida el Cup svizzer.» Cun Sattar Afzali e Nico d’Atria ein dus giugadurs da tschep blessai il mument e vegnan a muncar a Schluein Glion era ils proxims giugs da quest atun. Retuorn a Crap Gries Ina cumpleinamein autra situaziun da partenza avon quei giug sepresenta tier Trun/Rabius. «Las empremas tschun partidas ha l’equipa dau bein. Nus havein fatg tut il pusseivel, mo havein munchentau da nezegiar nossas schanzas. Enstagl da treis puncts stuessen nus haver silmeis nov ni diesch», di il trenader Claudio Bundi. Il giug a Schluein ei il retuorn en in liug nua ch’el ha trenau plirs onns equipas da juniors dalla Surselva: «Enstagl da dar culs giugadurs ch’jeu hai trenau, dun jeu ussa encunter els. Quei ei effectivamein empau special. Igl ei denton era bi da puspei veser els.» La scuntrada da sonda sera ei d’impurtonza per Trun/Rabius surtut ord vesta dalla situaziun actuala ella tabella. L’equipa dalla Cadi ei numnadamein sil davos plaz dapi la davosa fin d’jamna: «En in derbi ei tut pusseivel. Per quei motiv fagein nus tut il pusseivel era en quei giug.» All’equipa da Claudio Bundi maunca treis giugadurs blessai: Ramon e Sandro Orlik sco era Silvan Muoth. Dus ulteriurs giugadurs da tschep han sonda di da viseta alla scola da recruta ed ein eventualmein medemamein buca dalla partida. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Bogn Ragaz so. 16.00 Flums – Sargans so. 16.00 Schaan – Mels so. 16.00 Schluein Glion – Trun/Rabius so. 18.00 Cuera 97 – Landquart du. 14.00 Domat – Triesenberg du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Mladost 5:4 Panaduz – Tusaun/Cazas so. 16.00 Surses – Domat Tinizong so. 17.00 Mladost – Lai Valbella so. 18.00 Lumnezia – Danis-Tavanasa du. 15.00 Schlarigna – Schluein Glion du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Schlarigna so. 17.00 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan du. 14.00 Landquart – Cuera 97 du. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Laax – Trun/Rabius ve. 20.00 Sedrun/Mustér – Rueun so. 17.00 Danis-Tavanasa – Lumnezia so. 19.00 Val Tamina – Sedrun/Mustér mar. 20.15 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Rapperswil-Jona du. 11.00 Teufen – Bischofszell du. 13.30 Tobel-Affeltrangen – Cuera 97 du. 14.00 Zuzwil – Surselva du. 14.00 Romanshorn – Uznach du. 14.00 Gossau – Brühl du. 15.30 Juniors A2, gruppa 1 Balzers – Cuera 97 du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Surselva Tinizong so. 13.30 Montlingen – Steinach so. 13.30 Mels – Eschen/Mauren so. 14.00 Arbon – Buchs so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Vaz-sut so. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Schlarigna 4:3 Grischun Central – Surselva b Cazas so. 11.00 Surselva a – Panaduz Glion so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central so. 14.00 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Panaduz 5:1 Valposchiavo – Domat d so. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Cuera 97 so. 18.15 Frauenfeld – Tusaun/Cazas so. 19.00 Uzwil – Toggenburg du. 11.00 Au-Berneck – Bühler du. 11.00 Rapperswil-Jona – Romanshorn du. 12.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Werdenberg du. 10.00 Schlarigna – Mels du. 14.00 Surselva – Tusaun/Cazas Schluein du. 16.00 Triesen – Vaz-sut-Cuera du. 17.00 Seniors 30+, gruppa 1 Schluein Glion – Tusaun/Cazas 3:5 Bogn Ragaz – Tusaun/Cazas ve. 19.30 Plaun/Imboden – Tavau ve. 20.15 Schluein Glion – Vaz-sut ve. 20.15 Cuera 97 – Lusitanos de Samedan ve. 20.30 Schluein Glion retscheiva Trun/Rabius Ina ga dapli: Sonda sera semesiran Schluein Glion e Trun/Rabius el campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia. Igl ei in dils pli tradiziunals derbis sursilvans e per quei motiv mintga ga era in giug cun dabia emoziuns. Il giug dalla sisavla runda dil campiunadi current empermetta dabia tensiun. Schluein Glion ei sil secund plaz dalla tabella actuala, Trun/Rabius occupa il davos plaz dapi la davosa fin d’jamna. L’equipa dalla Foppa drova puncts per restar en contact cul capogruppa Schaan e Trun/Rabius ei dependents da mintga success per sedeliberar dalla zona dalla relegaziun. Ad omisdus trenaders mauncan plirs giugadurs pil giug da sonda sera a Crap Gries. (fmr/hh) Derbis ein emoziunals e cumbattivs. Nossa foto muossa ina scena dil davos derbi sursilvan da 3. ligia da Trun/Rabius encunter Schluein Glion a Trun l’entschatta avrel 2023.

Ei ha duvrau in pèr emprovas sur dus decennis per perschuader il suveran da Flem dad in project per ina nova ustria alla riva dil Lag la Cauma. La gievgia vargada ha la vischnaunca cun l’architecta e l’interpresa da construcziun envidau alla emprema badelada per ina ustria che vegn ad esser aviarta suronn. «Quei ei il meglier project», gi Martin Kuratli, il canzlist dalla vischnaunca da Flem e manegia l’ustria al Lag la Cauma che l’architecta ­Corinna Menn ha planisau e che vegn proximamein construida. La gievgia vargada, ils 5 da settember 2023 ha la vischnaunca da Flem da cuminonza cun l’architecta e l’interpresa da construcziun envidau all’emprema badelada per quei «meglier project», sco quei ch’il canzlist da Flem manegia. Siu pareri ha peisa en quella caussa. En sia incumbensa sco canzlist da Flem dapi 30 onns ha el accumpignau divers projects per ina nova ustria al Lag la Cauma. Tuts projects che han buca cattau il cunsentiment dil suveran. «L’ustria ch’exista oz ha Walter Gurtner, il bab da Reto Gurtner baghegiau l’entschatta dils onns 70», explichescha Martin Kuratli. «Per lezza ustria ei il baghetg historic dil jugendstil vegnius spazzaus.» Refusau plirs projects Il canzlist da Flem ha era accumpignau il projet futuristic ch’igl architect Valerio Olgiati ha planisau pli u meins el Lag la Cauma. Siu monolit che havess custau 7,5 milliuns francs ha il suveran da Flem refusau claramein all’urna igl onn 2002. E refusau detg stretg ha il suveran dus onns pli tard in credit da 5,4 milliuns francs per ina ustria nova al Lag la Cauma dils architects Dieter Jüngling ed Andreas Hagmann. Silsuenter han las suprastonzas communalas schau la detta da novs project alla riva dil Lag la Cauma ed investau probablamein dapli ch’in milliun francs en diversas sanaziuns. Martin Kuratli menziuna aunc igl ulteriur milliun ch’il suveran ha concediu per las diversas planisaziuns da novs projects. La gievgia vargada ha il president communal Martin Hug resumau quella historia cuort e bien: «Quei che cuoza gitg finescha bein.» Mo era ils plans da Corinna Menn han buc anflau senza in caraun supplementar il cunsentiment dalla popula­ziun da Flem. Sia proposta lantschada suenter in brischament ell’ustria igl onn 2018 ha bein perschuadiu la suprastonza communala e la schuria dalla concurrenza d’architectura. Ella ha denton buca perschuadiu il suveran da Flem che ha refusau il projet all’urna. Reponderau ed adattau Sin fundament dalla critica ha la vischnaunca schau adattar ed optimar il project, sco il president communal Martin Hug ha explicau. Quellas adattaziuns han quella ga perschuadiu il suveran da Flem che ha approbau all’urna il zercladur 2022 il credit da 7,4 milliuns francs. Ussa entscheivan las lavurs da construcziun vid l’ustria da duas alzadas. L’ustria da sesurvir sesez sesanfla el plaunterren e l’ustria nua ch’ei vegn surviu ella emprema alzada. «Quella sligiaziun lubescha da menar domaduas ustrias a moda independenta», gi Martin Hug. El ei dil meini che quei lubeschi in menaschi adattau als basegns digl entir onn. La terrassa veglia dall’ustria vegn integrada ella nova e cun in mir da crappa natirala vulan ils planisaders augmentar la valur optica dalla terrassa ed integrar ella meglier el maletg digl ambient. Aschia che l’emprema badelada per la nova ustria al Lag la Cauma ei pli probabel stau per ils responsabels in gi da fiasta. E Martin Kuratli sa tuttina ir en dus onns en pen­siun suenter haver accumpignau il meglier project e sche tut gartegia sa el era assister all’avertura dalla nova ustria al Lag la Cauma il december 2024. Ina remedura retscheiva era la pendiculara che meina ils hosps avon esch dalla ustria ed alla riva dil Lag la Cauma. Ina impurtonta attracziun Il Lag la Cauma da Flem vala per ina dallas pli impurtontas attracziuns turisticas da Flem, scriva la vischnaunca da Flem en sia publicaziun che tematisescha la construcziun dalla nova ustria alla riva dil Lag. «Gis da biall’aura, duront il temps da sesiun aulta visetan entochen 3000 persunas il lag.» In diember da hosps da 2000 entochen 2500 duront bials gis da stad ei bunamein normal. «Cun quei diember da hosps ei contonschiu in cunfin che periclitescha la valeta da recreaziun dil Lag la Cauma», scriva la vischnaunca en sia communicaziun. Ella preveda d’installar in menaschi d’ustria sur onn el niev stabiliment gastronomic alla riva dil Lag la Cauma. (fmr/ac)

El decuors dils proxims rodund quater onns vegn il contuorn dalla staziun dalla Viafier retica a Glion formaus da niev. Sper ina nova plazza pils autos da posta dat ei baghetgs pil survetsch dalla viafier, per commerci e per habitaziuns. Il venderdis ei succedida l’emprema badelada ufficiala pil project calculaus cun 40 milliuns francs. «Finalmein – di da legria per Glion.» Cun quels plaids ha il president dalla vischnaunca d’Ilanz/Glion, Marcus Beer, beneventau il venderdis hosps e habitonts all’emprema badelada pils baghetgs novs sigl areal dalla staziun. «Quei ei in grond ed impurtont project che vegn a signar il marcau. L’infrastructura nova vegn ad enrihir la purschida da Glion sco center dalla Surselva», puntuescha Marcus Beer. Finiu 2027 Il project dalla nova formaziun digl areal dalla staziun consista da plirs projects parzials. Quels ein coordinai in cun l’auter. Suenter che la nova plazza d’autos da posta ed il parcadi per «park + ride» a Pendas ein construius en rodund in onn, vegn il baghetg existent dalla staziun spazzaus. L’entschatta 2025 vegn entschiet cullas lavurs vid il niev baghetg dalla staziun culla garascha sutterrana. Quel duei daventar in’attractiva casa da fatschenta, d’informaziun e vendita dalla Viafier retica e pil turissem, da habitar sco era in center da scolaziun. Igl ei planisau da retrer las localitads la fin digl onn 2027. Entochen lu vegn era il niev plaz dalla staziun formaus sco spazi da sentupada e per arranschaments. Ils cuosts totals per quell’infrastructura nova ein calculai cun 40 milliuns francs. La surbaghegiada vegn realisada dalla vischnaunca d’Ilanz Glion communablamain culla VR Immobilias SA, ina feglia dalla Viafier retica. Igl ei igl emprem baghetg che quella societad realisescha. La VR Immobilias SA porta lu era la gronda part dils cuosts, numnadamain rodund 30 milliuns francs. La vischnaunca d’Ilanz/Glion ei responsabla sco patrun per la nova plazza d’autos da posta, il parcadi «park + ride», sco era il niev plaz dalla staziun. La VR Immobilias SA ei responsabla pil niev baghetg dalla staziun. Promover il traffic public Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha accentuau il venderdis l’impurtonza dil project e sco strusch enzatgi auter sil plaz ha ella saviu en tut detagl da tgei ch’ella discuora: «Sco anteriura presidenta communala d’Ilanz/Glion sun jeu sefatschentada naven digl emprem entochen il davos di da quei project. El ei il nuv central per biaras colligiaziuns en Surselva, seigi cun tren, auto da posta, auto ni bike e viandar.» Il project simboliseschi la midada dalla purschida publica: «Ins sa serender cun auto ni bike alla staziun e silsuenter nezegiar cumadeivlamein il traffic public. Igl avegnir s’auda alla mobilitad cumulada.» Ina buna purschida dil traffic public seigi qualitad da viver. Il president dil cussegl d’administraziun dalla Viafier retica, Mario Cavigelli, taxescha Glion per in liug exemplaric per la purschida dil traffic public: «Cheu semuossa ei co el sa funcziunar fetg bein.» Ell’infrastructura da viafier ha la Viafier retica investau da 2016 entochen 2019 30 milliuns francs alla staziun a Glion. Trens cruscheschan igl avegnir a Glion La nova purschida sigl areal dalla staziun a Glion vegn buca mo dabien a quellas e quels che midan digl auto, igl auto da posta sil tren ni il cuntrari, mobei era als viagionts dalla part su dalla Surselva. Igl avegnir vegnan ils trens buca pli a cruschar a Castrisch, mobei silla staziun a Glion. Cheutras sereducescha il temps da spetga dils autos da posta damai che omisdus trens arrivan il medem mument. «Aschia sereducescha era il temps da viadi enviers Cuera», di il directur dalla Viafier retica, Renato Fasciati. Per quella midada a Glion ei la Viafier retica semtgada. In secund sutpassadi ei gia vegnius realisaus e sa vegnir mess en funcziun quei mument. Steila Surselva igl entir onn Sco Carmelia Maissen ha plinavon orientau il venderdis all’emprema badelada ufficiala dils novs baghetgs sigl areal dalla staziun a Glion, vegn il bus da notg dallas fins d’jamna pils giuvenils «Steila Surselva» menaus igl avegnir sur onn. Medemamein dat ei da niev in abonnament general pil traffic public per l’entira Svizra pils giuvenils. Quel cuosta 99 francs per onn ed ei valeivels mintgamai la sera naven dallas 19.00. Il survetsch dil traffic public en Surselva duei vegniur migliuraus successivamein ils proxims onns, denter auter cun introducir tacts da mes’ura. Pil traffic public, commerci e habitar Il venderdis ein las lavurs da surbaghegiar igl areal dalla staziun dalla viafier a Glion vegnidas lantschadas ufficialmein. Quei ei succediu el rom d’ina emprema badelada en preschientscha da hosps sco era da biars vischins. Els han festivau quei tierm daditg desiderau. Il president communal d’Ilanz/Glion, Marcus Beer, ha lu era plidau d’in di da legria pil marcau e per la vischnaunca. In di tut special eis ei era stau per la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen. Sco anteriura presidenta communala ha ella accumpignau intensivamein quei project. Ella ha accentuau l’impurtonza da Glion sco center dil traffic public dalla Surselva. La surfatscha dalla staziun che vegn surbaghegiada ils proxims rodund quater onns duei daventar in liug d’informaziun, da vendita, habitar e sentupada. Leu duein denton era star a disposiziun igl avegnir biars parcadis per glieud che serenda a Glion per viagiar vinavon cul traffic public. Ils cuosts per la surbaghegiada ein calculai cun 40 milliuns francs. (fmr/hh) Pagina x Aschia vegn igl areal dalla staziun a Glion e veser ora suenter igl onn 2027. Visualisaziun Viafier retica L’emprema badelada ufficiala dils novs baghetgs sigl areal dalla staziun a Glion. Da sen. Marcus Beer, Carmelia Maissen, Mario Cavigelli e Renato Fasciati. Visualisaziun dils baghetgs novs sigl areal dalla staziun a Glion. Il directur dalla Viafier retica, Renato Fasciati, ha teniu siu plaid exact cura ch’il tren ei arrivaus da Mustér e cuort pli tard quel da Cuera a Glion.

La radunonza communala da Lumnezia ha approbau il venderdis sera il rapport e quen annual 2022 dalla vischnaunca. Il quen da gudogn e sperdita siara cun ina sviulta da 17,7 milliuns francs. Il gudogn pigl onn 2022 importa pressapauc 1,8 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg investiziuns da 3,8 milliuns francs e recaltgau persuenter 2,5 milliuns francs. Il cash flow munta a 3,1 milliuns francs, las amortisaziuns 1,37 milliuns francs. Summa summarum sedat aschia in surpli da finanziaziun dad 1,86 milliuns francs. Alla radunonza ella halla plurivalenta dalla casa da scola Sutvitg a Vella han vischinas e vischins acceptau in credit da 1,38 milliuns francs per l’avertura digl Uaul Zuord. Medemamein ha la radunonza acceptau la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Cun gronda marioritad ha ella dau suatientscha all’engrondaziun dil plaz da ballapei a Vella/Bual e dils parcadis a Vattiz/Davos Munts. (cdm/fmr)

En consequenza d’in accident silla via d’uaul a Valzeinza sut Mumpé Medel ei ina persuna morta la sonda avonmiezdi. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, era il manischunz ella vegliadetgna da 69 onns la sonda entuorn las 09.20 vegnend da Segnas sin ina via laterala enviers ils Mises da Cavorgia. Pervia d’in manever dil manischunz ei il vehichel carraus sur la via ora dalla vart sut ed ei cupitgaus pliras ga. Igl auto ei sefermaus 80 meters pli engiu en in prau. Sin fundament dallas grevas blessuras ei il manischunz morts aunc el liug digl accident. Il decuors exact digl accident vegn examinaus dalla Procura publica e dalla Polizia cantunala dil Grischun. (cdm/fmr)

La Cuort Ligia Grischa a Trun ei semtgada per las festivitads da 600 onns dalla Ligia Grischa igl onn vegnent. La fatschada inclusiv finiastras, sems e barcuns ein restaurai. 390 000 francs han las lavurs custau. La sonda ei la fatschada nova vegnida festivada. Avon pressapauc 30 onns ei la Cuort Ligia Grischa a Trun vegnida restaurada ton endadens sco ordadora per 2,5 mil­liuns francs. Ferton ch’igl ei vegniu fatg dapi lu entginas lavurs egl intern, ei succediu nuot vid la fatschada. Persuenter ei il curtgin vegnius formaus da niev. 2019 ei quel vegnius surdaus a siu intent sco liug da sentupada ed arranschaments. Avon strusch dus onns ei la Fundaziun Cuort Ligia Grischa allura sefatschentada dalla damonda da restaurar la fatschada. Il basegns persuenter era daus, era per las finiastras, ils sems ed ils barcuns. Sco la presidenta dalla fundaziun e menadra dil museum ella Cuort Ligia Grischa, ­Justina Simeon di, ei vegniu calculau cun cuosts da 390 000 francs per quella restauraziun. Sco ei vesi ora, stettien las lavurs fatgas en rama da quella summa. Surpresas ha ei dau sulet tiel tetg. «En connex cun quella restauraziun havein nus era controllau il tetg. Entginas reparaturas ein stadas indispensablas», di Justina Simeon. Dils sis meins che las lavurs han cuzzau ei la casa stada enzugliada treis meins e miez en in palancau. Sustegn da pliras varts La sonda vargada ei la finiziun dallas lavurs vid la fatschada vegnida festivada. El rom da quella fiastetta ha Justina Simeon ludau la collaboraziun cun tuts pertuccai: «Ussa ei la casa semtgada per las festivitads da 600 onns dalla Ligia Grischa igl onn vegnent a Trun. La casa vegn a star el center da quellas.» En collabora­ziun culla Tgira da monuments dil cantun Grischun ein las lavurs vegnidas planisadas e la fin finala exequidas sut il tgamun dil menader dallas lavurs Gion Simeon e dil conservatur Matthias Mutter. «Nus havein giu la finamira da salvar il maletg dalla casa, pia da far ina sanaziun migeivla. Ella planisaziun havein nus numnadamein constatau che la substanzia dalla construcziun dalla casa ei buna. La finamira ei contonschida, tut tgi che ha luvrau vid igl object ha fatg quei cun tgierp ed olma», di Justina Simeon. Ina gronda sfida seigi la finanziaziun dil project stada. Grazia al sustegn dalla vischnaunca da Trun cun 120 000 francs, dil cantun e dalla Confederaziun, sco era da fundaziuns e privats seigi quei reussiu. L’acziun simbolica da cumpra d’in barcun a mintgamai 500 francs ha purtau 30 000 francs. Persuenter vegnan ils donaturs numnai sin ina plachetta. Tgei ei insumma vegniu fatg? «Ch’ins vesa pauc da quei ch’ei fatg vid la fatschada legra mei. Quei ei il mussament ch’igl ei vegniu luvrau cun quitau e respect vid la substanzia existenta», di il menader dalla Tgira da monuments dil cantun Grischun, Simon Berger. La generaziun actuala seigi la 15avla che seigi responsabla pil manteniment da quei oject cun irradiaziun historica sur la regiun ora. Ensemen culla baselgia parochiala e la Casa Carigiet fuormi la Cuort Ligia Grischa ina gruppa da baghetgs d’impurtonza era pil maletg dil vitg. «Saver ir sur la sava d’in esch e saver che quella ei erigida avon 350 onns ei daveras enzatgi special», di Simon Berger. Il conservatur Matthias Mutter ha accentuau la finamira dallas lavurs vid la fatschada, finiastras, sems e barcuns: «Nus havein vuliu mantener igl existent cun prender sulettamein mesiras esteticas. La finamira ei stada quella d’exquir ina restauraziun aschia che praticamein negin realisescha ella.» Ils barcuns erien en in fetg schliet stan, da niev colurai seigien els medemamein salvai pigl avegnir. La vicepresidenta communala Erica Cavegn-Pfister ha tematisau la sonda alla fiastetta la Cuort Ligia Grischa ord vesta dalla vischnaunca da Trun: «La Cuort e la Ligia Grischa ein da gronda muntada historica e quella stat era en stretg connex cun Trun.» La sonda ei la finiziun dallas lavurs vid la fatschada vegnida festivada. La Cuort Ligia Grischa a Trun sepresenta en niev vestgiu ed ei aschia semtgada per las festivitads da 600 onns Ligia Grischa digl onn vegnent.

Schluein Glion gudogna il derbi sursilvan encunter Trun/Rabius En ina scuntrada cumbattiva la sonda sera ha Schluein Glion segirau ell’emprema mesadad la victoria encunter Trun/Rabius. Dus gols da Lars Caduff ell’emprema mesadad dil giug ed in da Livio Derungs cuort avon la fin han decidiu il derbi sursilvan dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia la sonda denter Schluein Glion e Trun/Rabius. Ils indigens ha dominau il giug ell’emprema mesadad e han giu caschuns da marcar ulteriurs gols. Suenter pausa ha Trun/Rabius agiu pli offensivamein. Entginas bunas caschuns da marcar ha l’equipa dalla Cadi denton buca nezegiau. Il giug ei staus fetg cumbattivs e consequentamein han era cartas melnas e la fin finala era ina cotschna buca muncau. 423 aspectatur(a)s han persequitau il giug a Crap Gries. Grazia a quels treis puncts resta Schluein Glion sil secund plaz dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Ell’emprema mesadad ein ils giugadurs da Schluein Glion sco cheu Serafin Bundi, stai savens pli sperts ch’ils giugadurs da Trun/Rabius.

Il menaschi tecnic e la scola populara da Mustér han arranschau il venderdis in di d’ecologia. Scolarets e scolars ein vegni sensibilisai pigl ambient, era cun prestar lavur, denter auter egl uaul. Igl atun rimnan las scolas pupi veder. Quei ei il cass era a Mustér, mo uonn han il menaschi tecnic e la scola populara cumbinau quei di cun in di d’ecologia. Rodund 230 scolarets e scolars ein separticipai tenor classas a quei di. «Igl ei l’emprema ga che nus havein organisau in tal di. La finamira ei da cuntinuar», di il selvicultur communal Simon Cathomen. Il scopo da quei di ei da sensibilisar ils affons e giuvenils pigl ambient, en emprema lingia pil quitau dalla natira: «Sch’ins fa ina spassegiada ni in’excursiun s’auda ei ch’ins retuorna era a casa cun eventual rumien ch’ei sedaus en quei connex. Cun quei di lein nus mussar che tuts profiteschan, sche nus havein ina natira intacta senza rumien.» Negin sforz da lavur Las classas ein vegnidas accumpignadas da collaboraturs dil menaschi tecnic. Sper semplas lavurs ha ei era dau informaziuns davart igl ambient. Igl ei vegniu rimnau rumien el vitg, sin praus ed egl uaul, allontanau neofitas, mess plontinas egl uaul, fatg mantuns cun roma e manteniu trutgs. Per ina classa ha ei dau informaziuns davart las auas tschuffas e la rimnada da rumien, respectivamein las pusseivladads da reciclar rumien. Sper lur engaschi en favur digl ambient ein ils scolarets era vegni orientai davart igl uaul e la veta en quel. «En sesez ei quei di staus in survetsch en favur dalla cuminonza. Igl ei buca stau in sforz en favur dalla vischnaunca ni il menaschi tecnic. Ei astga buc esser aschia ch’ei secapescha da sesez che luvrers dalla vischnaunca rimnan ed allontaneschen il rumien», di Simon Cathomen. Naturalmein ch’igl ei era vegniu rimnau pupi uonn. Che pupi vegl vegn rimnau a casa e silsuenter dallas scolas ei en sesez daventau fetg normal. Tier bia auter ei quei era pusseivel, mo il pupi ei igl exempel co quei funcziuna senza ch’enzatgi sedamondi daco e dacum. In di special Il di d’ecologia – signaus digl engaschament ella natira e naturalmein era la bellezi’aura – ha purtau empau variaziun ella truscha dil mintgadi dalla scola. «Quei ein dis che las scolaras ed ils scolars emprendan d’enconuschern in l’auter sin in’autra moda. Era per nus scolasts ei quei special e lubescha era da menar discuors individuals ch’ein forsa buca pusseivels duront ils dis da scola. Tut ei empau pli luc», di il magister dalla sisavla classa primara, Sandro Tomaschett. Aschia han las classas contonschiu duas finamiras: In di da lavur cumina cumbinaus cun star da cumpignia en in auter liug che en stanza da scola. La sisavla classa primara ha plantau plontinas a Runfoppa. Giudem seniester Pirmin Lombris dil menaschi tecnic dalla vischnaunca da Mustér e dretg il scolast da classa Sandro Tomaschett. Pliras specias da plontas ein vegnidas plantadas en ina largia d’in tagl da lenna.

Per migliurar la segirtad dil traffic silla via dil Pass Lucmagn dalla vart tessinesa, eis ei previu d’investir 15,57 milliuns francs en mesiras forestalas. Sco ils representants dil cantun Tessin han orientau la gievgia sera la radunonza generala dalla Pro Lucmagn, setracta ei en emprema lingia da lavineras temporaras e regiuvinaziun digl uaul. La radunonza generala dalla Pro Lucmagn la gievgia sera el restaurant sil hospezi da S. Maria ei stada signada dallas informaziuns dils representants dils cantuns Tessin e Grischun, surtut quellas dalla vart dil sid. Dapi onns vegn numnadamein examinau leu pusseivladads co migliurar la segirtad dil traffic igl unviern. El focus ei il tschancun da Campra entochen Acquacalda/Casaccia. In emprem prestudi cun variantas datescha digl onn 2017. Sper mesiras forestalas ei era ina nova gallaria serrada el territori sut Acqucalda stada en discussiun. Ella havess fatg cumpleinamein segirs il tschancun cul fistatg da lavina S13. 50 milliuns francs havess quella varianta custau. Sco Daniele Barra, inschignier forestal e responsabel pil revier Val Blenio e Stefano Baggi digl Uffeci per prighels dalla natira dil cantun Tessin han detg la gievgia, ei quella gallaria denton buca vegnida persequitada vinavon, surtut pervia dils aults cuosts. Petgas, lavineras e regiuvinaziun In’emprema mesira concreta a favur dalla segirtad ei vegnida realisada quest atun. Per saver sittar lavinas dil fistatg S13 ei vegniu installau petgas da siglientar. Ellas vegnan en funcziun l’emprema ga quest unviern. Ensemen cun lavineras temporaras che protegian quellas ha il project realisaus dil cantun Tessin custau rodund 820 000 francs. Il project da regiuvinaziun e lavineras temporaras che duei vegnir realisaus ils proxims onns cumpeglia in perimeter da 145 ha per liung dad 8 km via denter Campra ed Acquacalda/Casaccia. Sco Daniele Barra di, ei bia dil territori protegiu naziunalamein. Per quei motiv dat ei sulet la pusseivladad da luvrar en quei territori cun lenn. Vul dir: regiuvinar ni constuir lavineras da lenn temporaras. Culs uffecis e las organisaziuns digl ambient hagien ins cattau cumpromiss. Il project integral calculaus cun cuosts da 15,57 milliuns francs ei promts per la davosa examinaziun dils uffecis directamein involvi dalla Confederaziun e dil cantun e la fin finala la decisiun dalla regenza tessinesa. «La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs da construcziun igl atun 2024 ni la primavera 2025», di Daniele Barra. Las lavurs egl entir perimeter vegnan a cuzzar denter 10 e 15 onns. Dils cuosts totals surprendan Confederaziun e cantun Tessin 12,45 milliuns francs. Grischun ha investau 110 milliuns Ferton ch’il cantun Tessin ha fatg sanaziuns e migliurs puntualas dalla via dil pass, ha il cantun Grischun investau ina gronda summa da sia vart. Sco il menader dil District da construcziun bassa dil cantun Grischun pigl intschess naven da Tumein entochen sils pass Lucmagn ed Alpsu, Eugen Duff ha detg la gievgia, ein 110 milliuns francs vegni investai entochen ussa. Las lavurs da sanaziun e migliur dalla via cantunala han entschiet 2012 cul tschancun a Mustér/Salaplauna. Igl ei suandau tschancuns da via, punts e gallarias per liung dall’entira via dil pass. L’auter onn entscheivan las lavurs pil niev tunnel Ruinas. Il tunnel existent ei fetg bass ed ils cuosts da sanar quel fussen fetg aults. El duei survir silsuenter sco tunnel da fuigia e per indrezs tecnics pil tunnel niev. Prolungaziun dalla gallaria dil Scopi Ina part essenziala dallas lavurs vid la via dil pass pertucca la prolungaziun dalla gallaria dil Scopi enviers nord. Quellas lavurs han entschiet 2021 e vegnan terminadas 2024. La gallaria existenta ei vegnida sanada e migliurada cumpleinamein. Medemamein ei vegniu construiu lavineras el territori da Stgegia. 1,3 milliuns francs ha il cantun Grischun impundiu persuenter igl onn 2020/21. Sco Eugen Duff di, ein ulteriuras lavurs vid plirs tschancuns dalla via previdas ils proxims onns. Menziun speciala ha el fatg dils eveniments dalla natira dils davos onns cun bovas e curdada da gronda blocca da crappa sil Pass Lucmagn. Da quels ei era la via stada pertuccada pliras ga. Tals eveniments hagi ei dau pli e pli stedi ils davos onns. Roger Tuor per Duri Blumenthal Alla radunonza generala dalla Pro Lucmagn han ils commembers astgau prender enconuschientscha d’in univern passau fetg ruasseivel. Al Lucmagn ei vegniu contonschiu plirs records igl onn vargau: Aunc mai eis el staus serraus igl unviern aschi paucs dis (dus) e dapi che l’avertura d’unviern ei els mauns dalla Pro Lumcagn, ha ei mai dau aschi pauca neiv in unviern. Ina suletta lavina ei vegnida entochen en via. In record ein era ils bass cuosts pil menaschi. Quels han contonschiu la summa da rodund 584 000 francs. La Pro Lucmagn, presidiada da Martin Candinas, ha reeligiu Victor Flepp e Denis Vanbianchi ella suprastonza. Per Duri Blumenthal ei Roger Tuor vegnius eligius da niev el gremi directiv. Aschia ei la Regiun Surselva representada vinavon cun siu meinafatschenta. Per Roger Tuor eis ei il retuorn ella suprastonza suenter ch’el ha giu representau la vischnaunca da Mustér plirs onns en quella. Bunas novitads pil Pass Lucmagn El sid dil Lucmagn duei vegnir investau 15,5 milliuns francs en mesiras a favur dalla segirtad dil traffic. Sco ils representants dil cantun Tessin han orientau la gievgia la Pro Lucmagn, setracta ei dalla construcziun da lavineras e regiuvinaziun digl uaul. Hans Huonder/FMR Dalla vart grischuna ei la via dil Pass Lucmagn vegnida migliurada successivamein ils davos onns e culla prolungaziun dalla gallaria dil Scopi sco era cun lavineras a Stgegia ei era la segirtad semigliurada. Persuenter ei vegniu investau 110 milliun francs. Ussa vegn era moviment en quei grau dalla vart dil sid dil pass. Il cantun Tessin preveda numnadamein da construir lavineras temporaras e da regiuvinar igl uaul el territori denter Campra ed Acquacalda/Casaccia. Il perimeter pertuccau cumpeglia ina surfatscha da 145 ha. Persuenter eis ei previu d’impunder 15,5 milliuns francs. «La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs da construcziun igl atun 2024 ni la primavera 2025», di Daniele Barra, inschignier forestal e responsabel pil revier Val Blenio. Gia en funcziun quest atun vegnan novas petgas da siglientar lavinas en ina plaunca exponida da lavinas ad Acquacalda. Sin fundament da quels projects duei la via dil pass daventar pli segira dalla vart tessinesa. Gest el liug pertuccau dallas mesiras previdas impedeva il prighel da lavinas adina puspei il traffic. Pagina x «La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs da construcziun igl atun 2024 ni la primavera 2025.» Daniele Barra, inschignier forestal e responsabel pil revier Val Blenio L’auter onn vegnan las lavurs vid la part nova dalla gallaria dil Scopi sil Pass Lucmagn terminadas. La part nova dalla gallaria dil Scopi augmenta la segirtad dil traffic en in liug cun dabia lavinas.

La Flem Laax Falera Management SA s’orientescha da niev e tschenta il fundament per in svilup progressiv dil management dalla destinaziun. Sco la Flem Laax Falera Management SA (FLFM) scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei il cussegl d’administra­ziun dad ella sefatschentaus dalla strategia futura. Tuttas incumbensas d’entochen ussa ein vegnidas evaluadas. Igl ei semussau ch’ei dat aunc potenzial per sinergias e d’optimaziun. Per quei motiv ha el decidiu da buca cuntinuar cullas incaricas d’en­tochen ussa. Da niev surpren la FLFM – sper la direcziun ed il svilup dalla regiun Flem Laax Falera – era il sectur dalla communicaziun e da PR. Sco la societad scriva, cumpeglia si’incarica futura aschia la communicaziun, la tgira digl image, PR, mana­gment d’informaziun sco era management da projects e products. Nova orientaziun – novas incumbensas «La finamira da quella strategia nova ei da rinforzar la posiziun silla fiera, garantir la concurrenzabladad e da procurar per ina buna e transparenta communicaziun cun tuttas gruppas interessadas. Cun quellas duei vegnir encaminau in svilup da process communabel», scriva la societad. Sin fundament dalla structura nova vegnan pliras funcziuns dalla societad occupadas da niev. En quei connex vegn il CEO André Gisler ch’ei occupaus dapi onns sco meinafatschenta dalla FLFM, a seretrer da sia func­ziun. El accumpogna il process dalla transformaziun ch’ei gia instradaus. «Il cussegl d’administraziun appreziescha sia prestaziun ed ils resultats contonschi sco CEO ils davos onns. Grazia ad el ei la destinaziun da turissem s’etablida sco ina dallas regiuns principalas dallas Alps», scriva la societad. La FLFM ei en funcziun dapi 2016. (cdm/fmr)

Grazia ad ina buna prestaziun ell’emprema mesadad dil giug gudogna Schluein Glion il derbi encunter Trun/Rabius cun 3:0. Mo l’equipa da casa ha dominau mo l’emprema mesadad, ella secunda mesadad han las aspectaturas ed ils aspectaturs viu in giug brav mediocher senza gronda tensiun. All’offensiva dils hosps ha denton muncau il saung freid per sittar in gol ed aschia dar empau peiver al giug. Naven dall’entschatta ha Schluein Glion surpriu il domini dil giug e sfurzau ils hosps dalla Cadi ella defensiva. Ei ha denton cuzzau in bien quart ura avon che l’equipa da casa ha astgau giubilar per l’emprema ga. Lars Caduff ei vegnius survius ella 17avla minuta da Rafael Deplazes ella gassa e ha stuschau la balla sper il goli vi ella reit. Era pil secund gol ha Lars Caduff procurau. Quella ga ha el sittau ina flanca da corner da Carlo Bearth direct ord l’aria tras pliras combas bass da gol en. Tier quei resultat eis ei restau entochen pausa. L’equipa da Trun/Rabius ei strusch vegnida tier ina buna caschun da marcar entochen tier il té. In auter giug suenter pausa Mo il té da pausa para da haver fatg bein als hosps. Suenter haver midau las varts han els numnadamein teniu meglier petg als indigens ed encuretg empau dapli l’offensiva. Las meglieras caschuns da marcar in gol ha Trun/Rabius giu suenter gest ina ura da giug. Igl emprem ha Remo Alig munchentau cun in siet da bien sedisch meters mo per pauc la noda e silsuenter ha igl arbiter quittau ch’il goli da Schluein Glion hagi teniu memia gitg la balla enta maun avon che sittar naven ella e ha dau in culp indirect ella zona da puniziun. Il mir da Schluein Glion ha denton bloccau il siet da Livio Janka, sco era in culp liber dil medem giugadur naven dalla lingia da sedisch duas minutas pli tard. Schluein Glion ha strusch pli creau ina buna caschun da sittar in gol duront l’entira secunda mesadad. E tuttina ei cuort avon la fin il tierz gol aunc curdaus per l’equipa da casa. In culp liber d’Andri Michel naven dalla vart dretga ei sgulaus sur tuts il defensurs ora sil pei a Livio Derungs che ha buca schau rugar duas ga e sittau la balla ella reit. Giug cumbattiv Il derbi sursilvan ha buca propi saviu tschaffar il grond diember d’aspectaturs ed aspectaturs. Bein ei il giug staus fetg cumbattius, quei demuossan era la carta cotschna e las sis cartas melnas. La qualitad da giug ei persuenter buca stada enorm aulta, cunzun ella secunda mesadad. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Trun/Rabius 3:0 (2:0) Crap Gries. 423 aspectatur(a)s. Arbiter: Ibraimi. Gols: 17. Caduff 1:0; 36. Caduff 2:0, 90.+1. Derungs 3:0. Schluein Glion: Mattia Büchler, Holderegger, Gianluca Casutt, Sgier, Büchler, Derungs, Bearth (70. Kohler), Bundi (76. Michel), Lars Zala (76. Vinzens), Deplazes, Caduff (90.+1. Paulin). Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn (87. Remo Alig), Seiler, Janka (88. Damian Schmed), Pfister, Denis Monn (44. Rovin Schmed), Flepp, Robin Monn (72. Clau Berther), Remo Alig (80. Tizian Duff), Decurtins (46. Carigiet), Derungs (80. Robin Monn). Remarcas: Cartas melnas: 10. Denis Monn (foul), 29. Gianin Derungs (foul), 66. Caduff (foul), 67. Aron Büchler (foul), 84. Berther (malsportadad) e 84. Kohler (malsportadad). Carta cotschna: 84. Deplazes (violenza). Schluein Glion senza Afzali, D‘Atria (blessai), Laurin Zala (serraus) e Capaul, Coray (absents). Trun/Rabius senza Sandro e Ramon Orlik (blessai), Cauzza, Muoth e Maissen (absents). Corners: 9:5.

El campiunadi dalla 3. ligia semuossa ei tec a tec tgei equipas che han il potenzial per in plaz alla testa dalla tabella, mo era tgeininas che stattan el cumbat encunter la relegaziun. Il medem vala per la 4. ligia. La victoria da Schluein Glion el derbi sursilvan la sonda sera encunter Trun/Rabius ei en sesez buca stada ina gronda surpresa. Tuttina ha la squadra dalla Cadi mussau ella secunda mesadad ch’ella sa tener petg era allas meglieras equipas dalla 3. ligia. Grazia a quels treis puncts resta Schluein Glion sils calcogns dil capogruppa Schaan. Tschun puncts spartan las duas equipas alla testa dalla tabella. Trun/Rabius resta sil davos plaz. Sonda sera retscheiva Trun/Rabius avon agen publicum l’equipa da Domat. Igl ein ina caschun da migliurar il conto da puncts. Panaduz spiarda puncts El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha il capogruppa Panaduz schau plemas per l’emprema ga quest atun. Il giug encunter Tusaun/Cazas che ha aunc dau la stagiun vargada ella 3. ligia ei ius a fin cun in remis. Avon haveva Panaduz gudignau tuts sis giugs. Lumnezia e Surses che han gudignau lur giugs encunter Danis-Tavanasa, respectiv Domat, han aschia saviu reducir il disavantatg sin Panaduz. Mo era Tusaun/Cazas resta vinavon ella cuorsa pigl emprem plaz. Schluein Glion ha gudignau ordeifer encunter Schlarigna e sa aschia francar in plaz el miez dalla tabella. Laax e Lumnezia han gudignau lur giugs dil campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia la fin d’jamna ed ein aschia s’avischinai ella tabella al capogruppa Union Trin. Suenter la victoria ordeifer encunter Sedrun/Mustér ei Rueun ussa sil quart plaz. Ulteriura victoria per las dunnas Las dunnas dil Team Surselva han recaltgau treis ulteriurs puncts la fin dall’jamna vargada. Il giug encunter Tusaun/Cazas ei vegnius gudignaus cun 6:2. Quei ei gia la tschunavla victoria quest atun. Las Sursilvanas salidan ussa dil fetg bien tierz plaz dalla tabella dalla 4. ligia. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Bogn Ragaz 3:0 Flums – Sargans 0:3 Schaan – Mels 5:2 Schluein Glion – Trun/Rabius 3:0 Cuera 97 – Landquart 2:1 Domat – Triesenberg 1:0 1. Schaan 7/21; 2. Schluein Glion 7/16; 3. Sargans 7/15; 4. Cuera 97 7/12; 5. Bogn Ragaz 7/11; 6. Domat 7/9; 7. Triesenberg 7/9; 8. Landquart 7/8; 9. Mels 7/7; 10. Triesen 7/6; 11. Flums 7/6; 12. Trun/Rabius 7/3. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Tusaun/Cazas 1:1 Surses – Domat 8:0 Mladost – Lai Valbella 2:3 Lumnezia – Danis-Tavanasa 3:0 Schlarigna – Schluein Glion 1:2 1. Panaduz 7/19; 2. Lumnezia 7/16; 3. Surses 8/16; 4. Tusaun/Cazas 8/15; 5. Schluein Glion 7/13; 6. Lai Valbella 7/8; 7. Domat 7/5; 8. Danis-Tavanasa 7/4; 9. Schlarigna 7/4; 10. Mladost 7/1. 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Schlarigna 3:1 Vaz-sut – Lusitanos de Samedan 1:5 Landquart – Cuera 97 2:8 1. Lusitanos de Samedan 6/15; 2. Valposchiavo 7/13; 3. Bregaglia 7/12; 4. Cuera 97 8/11; 5. Schlarigna 6/4; 6. Landquart 6/3; 7. Vaz-sut 6/2; 8. Panaduz 6/2. L’equipa da Tusaun/Cazas ei vegnida retratga. 5. ligia, gruppa 2 Laax – Trun/Rabius 2:1 Sedrun/Mustér – Rueun 3:4 Danis-Tavanasa – Lumnezia 0:3 Val Tamina – Sedrun/Mustér mar. 20.15 1. Union Trin 7/14; 2. Lumnezia 6/11; 3. Laax 7/11; 4. Rueun 6/10; 5. Val Tamina 6/9; 6. Sedrun/Mustér 5/7; 7. Bogn Ragaz 6/7; 8. Trun/Rabius 5/6; 9. Danis-Tavanasa 6/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Uzwil-Henau – Rapperswil-Jona 4:1 Teufen – Bischofszell 3:6 Tobel-Affeltrangen – Cuera 97 4:1 Zuzwil – Surselva 3:1 Romanshorn – Uznach 3:1 Gossau – Brühl 1:0 1. Brühl 8/19; 2. Gossau 8/19; 3. Romanshorn 8/18; 4. Zuzwil 8/13; 5. Cuera 97 8/12; 6. Rapperswil-Jona 8/10; 7. Surselva 8/10; 8. Bischofszell 8/9; 9. Uznach 8/8; 10. Teufen 8/8; 11. Tobel-Affeltrangen 8/6; 12. Uzwil-Henau 8/6. Juniors A2, gruppa 1 Balzers – Cuera 97 3:3 1. Schaan 6/18; 2. Domat 6/13; 3. Panaduz 6/10; 4. Grischun Central 6/10; 5. Vaduz 6/9; 6. Cuera 97 7/8; 7. Tavau 6/3; 8. Balzers 7/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Surselva 4:4 Montlingen – Steinach 0:1 Mels – Eschen/Mauren 3:0 Arbon – Buchs 0:4 1. Steinach 8/21; 2. Rheintal 7/16; 3. Mels 7/16; 4. Montlingen 7/15; 5. Grischun Central 8/11; 6. Staad 6/10; 7. Surselva 7/8; 8. Buchs 7/7; 9. Eschen/Mauren 7/4; 10. Arbon 8/3; 11. Appenzell 6/1. Juniors B1, gruppa 1 Valposchiavo – Vaz-sut 3:6 1. Sargans 7/21; 2. Walenstadt 7/16; 3. Vaz-sut 7/16; 4. Domat 6/12; 5. Schaan 7/9; 6. Flums 7/8; 7. Valposchiavo 6/7; 8. Trübbach 7/4; 9. Orion Cuera 7/3; 10. Bogn Ragaz 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Surselva b 3:4 Surselva a – Panaduz 3:5 1. Schlarigna 8/16; 2. Lusitanos de Samedan 7/13; 3. Panaduz 8/13; 4. Surselva a 7/12; 5. Surselva b 7/10; 6. Grischun Central 7/0. Juniors C2, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central 11:0 1. Schlarigna 7/18; 2. Orion Cuera 7/12; 3. Domat b 8/12; 4. Cuera 97 5/9; 5. Vaz-sut 6/9; 6. Panaduz 6/3; 7. Domat a 6/3; 8. Grischun Central 7/0. L’equipa dil Team Surselva ei vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 1 Valposchiavo – Domat d 10:1 1. Valposchiavo 6/18; 2. Landquart 7/18; 3. Domat c 6/15; 4. Grischun Central c 6/9; 5. Domat d 6/7; 6. Panaduz 6/7; 7. Cuera 97 7/4; 8. Orion Cuera 6/2; 9. Grischun Central b 6/1. Juniors D2, gruppa 2 Surselva – Cuera 97 1:12 1. Orion Cuera 7/19; 2. Domat 6/16; 3. Bogn Ragaz 7/13; 4. Surselva b 6/10; 5. Cuera 97 7/10; 6. Panaduz 7/10; 7. Landquart 6/4; 8. Surselva c 6/1; 9. Tavau 6/0. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Triesen – Cuera 97 4:3 Frauenfeld – Tusaun/Cazas 1:1 Uzwil – Toggenburg 0:8 Au-Berneck – Bühler 2:9 Rapperswil-Jona – Romanshorn 0:2 1. Romanshorn 7/21; 2. Toggenburg 7/16; 3. Uzwil 6/15; 4. Bühler 6/12; 5. Frauenfeld 6/11; 6. Triesen 7/7; 7. Tusaun/Cazas 6/6; 8. Domat 6/6; 9. Cuera 97 6/3; 10. Au-Berneck 6/2; 11. Rapperswil-Jona 7/1. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Werdenberg 2:5 Schlarigna – Mels 0:3 Surselva – Tusaun/Cazas 6:2 Triesen – Vaz-sut-Cuera 0:6 1. Vaz-sut-Cuera 7/18; 2. Werdenberg 7/17; 3. Surselva 7/16; 4. Mels 7/12; 5. Tusaun/Cazas 7/10; 6. Triesen 7/6; 7. Schlarigna 7/3; 8. Ruggell 7/0. Seniors 30+, gruppa 1 Bogn Ragaz – Tusaun/Cazas 5:1 Plaun/Imboden – Tavau 5:1 Schluein Glion – Vaz-sut 3:2 Cuera 97 – Lusitanos de Samedan 5:1 1. Plaun/Imboden 7/19; 2. Tusaun/Cazas 7/13; 3. Cuera 97 7/13; 4. Bogn Ragaz 7/12; 5. Schluein Glion 7/7; 6. Tavau 7/7; 7. Vaz-sut 7/5; 8. Lusitanos de Samedan 7/4. La scena che ha menau agl 1:0 per Schluein Glion. Suenter in pass da Rafael Deplazes sa Lars Caduff marcar siu emprem da dus gols en quei giug. Il goli da Trun/Rabius, Mauro Alig, vegn gest aunc ad uras per impedir in ulteriur gol da Schluein Glion.

La damonda tgei che schabegia cun l’atgna preschientscha sillas plattafuormas digitalas ed igl access ella reit suenter la mort fatschenta paucs. Stuess ella denton, per salvar ils vegnentsuenter da dabia stentas, cuosts e lavur supplementara. Ina gliesta cun ils access e plaids clav surdada ad ina persuna da confidonza savess esser ina sligiaziun. Activitads dil temps liber, da communicar e da fa­tschenta dislocheschan pli e pli fetg ella reit. E per mintga survetsch online datti in num d’access ed in plaid clav. Per impedir ch’enzatgi fetschi maldiever digl agen account cusseglian bancas ed auters survetschs da buca pender ils plaids clav sin tabla nera, vul gir da tener tschelau els. Els cusseglian plinavon da buca duvrar ils medems plaids clav per plirs survetschs e da midar da temps a temps ils segns d’entrada. Ina tematica pauc derasada Ferton che la segirtad ella reit fatschenta silmeins per part ei la damonda tgei che schabegia cun la preschientscha ed igl access ella reit suenter la mort buca fetg derasada. Silmeins buca tiels advocats e notars che tractan damondas d’ierta, da testaments e da mandats preventivs. «Entochen ussa hai jeu aunc mai giu ina clienta ed in client che ha plidentau e vuliu reglar specificamein siu relasch digital», gi igl advocat e notar da Cuera, Gieri Caviezel. El manegia che la proxima generaziun seigi pli probabel pli sensibilisada cun la damonda tgei che schabegi cun las activitads ella reit suenter la mort. E tier quella generaziun appartegn Marc Cathomen: «Il relasch digital ei in grond tema.» Igl informaticher ed interprendider da Danis gi ch’ei seigi impurtont ch’ina persuna da confidonza retscheiva ils nums d’access ed ils plaids clav e la plenipotenza da manischar il relasch digital, sche l’atgna veta va a fin. «Schiglioc eisi tuttenina cumplicau da stizzar la preschientscha dils defuncts sin las plattafuormas.» Ni da retscheiver per exempel access a contos da valuta da cripto. «Senza enconuschientscha dil plaid clav per quels contos da valuta da cripto ei quella facultad ‹futsch›.» La gliesta ei impurtonta Da menar ina gliesta cun ils plaids d’access e plaids clavs cusseglian era ils fiduziaris ed experts da dretg, Beat Schläppi e Michael Riboni che lavuran per Agriexpert, ina interpresa da fiduziari a Brugg che survescha principalmein all’agricultura. «Il relasch digital ei part dall’ierta.» Scrivan ils dus experts e puntueschan ch’ina gliesta cun ils nums d’access e plaids clav spargni als vegnentsuenter dabia grettas, lavur e ­cuosts. «Il conto da mail e las datas d’access al telefonin gioga ina rolla principala per ils vegnentsuenter per reglar l’ierta digitala dil trapassau.» Quei conferma era igl informaticher Marc Cathomen. «Via mail san ins per part reconstruir las activitads dallas fa­tschentas d’online da persunas che san sezzas buca pli dar plaid e fatg.» Senza plenipotenza dil trapassau e ses access e plaids clav drova ei vonzei ina decisiun dalla der­tgira per insumma re­tscheiver access e reglar l’ierta digitala. Beat Schläppi e Michael Riboni cusseglian medemamein da definir la persuna da confidonza en in testament ni en in mandat preventiv ed integrar ina gliesta actualisada cun las datas d’access. Norbert Brunner, advocat e notar a Glion gi ch’il mandat preventiv elavuraus ad uras definescha la persuna che hagi da reglar ils fatgs suenter la mort. «Vegn quei buca reglau surpren l’autoritad per la protecziun d’affons e persunas carschidas (KESB) quella incarica.» Secapescha ch’igl ei era pusseivel da reglar ils fatgs via testament e leu integrar la gliesta cun las datas online. Norbert Brunner gi ch’ei drovi denton buc exnum la suttascripiziun dad in notar per ch’il mandant preventiv ni il testament hagi valur legala. «Sch’il document ei screts a maun e signaus cun datum, liug e suttascripziun vala el medemamein.» La gliesta cun las datas d’access arcunadas online, deponidas enzanua en truchet ni en in tresor cuntentan mo per part igl informaticher Marc ­Cathomen. El vesa ina cuntradicziun tier la segirtad dallas datas d’access ed arcunar ellas. «Nus sefa­tschentein cun ina soluziun automatica da tarmetter ils nums d’access e plaids clav a persunas da confidonza.» Ed el vesa era eventualmein ina nova clamada e nischa da fatschenta pigl avegnir. «Forsa dat ei en in pèr onns la clamada dalla persuna dil fatg che regla il relasch digital.» E quella sa lu era gir, sche las datas d’access ein pli segiras ella reit, en truchet ni schizun el tresor.

Il pli bia da quei ch’ei curriu e passau resta senza ina notizia a scret. Donn, pertgei mintga reminiscenza ei d’impurtonza per la historia e tgisà, forsa schizun era per la perscrutaziun. Il cudisch «Pissiuns – revista d’in muntagnard» da Felici Schuoler da Mustér ei in document che meina il lectur anavos en temps daditg vargai. Sin 130 paginas relata el da sia veta, sias experientschas e sias pissiuns. Il cudisch ei vegnius presentaus il venderdis sera. Allas vischinas ed als vischins da Mustér ei Felici Schuoler (81) enconuschents surtut sco apicultur. 40 onns eis el sededicaus professiunalmein a quei sectur colligiau stretgamein culla natira. Mo quei ch’ils pli paucs san, ei ch’el ei vegnius confruntaus cull’apicultura ella Bergaglia. Ils onns 1960/70 ha el passentau leu quater onns cun sia famiglia ed ei staus engaschaus sco guardiacunfins giudem il Grischun. Entras in collega ei sesvegliaus igl interess per l’apicultura. Returnond a Mustér eis el sededicaus cumpleinamein a quella. La natira ha denton signau Felici Schuoler gia da buob. Ad alp e sco fumegl ella bassa Avon che serender en Bergaglia ei Felici Schuoler staus engaschaus ell’agricultura. Cun 11 onns eis el vegnius pladius sco cavrer da Mumpé Tujetsch ed ils onns suandonts d’affonza e giuventetgna eis el staus ad alp las stads, denter auter cugl aug Anton. Plirs onns eis el era staus en survetsch sco fumegl ella Bassa avon ch’absolver igl emprendissadi sco pictur a Mustér. Ils davos onns ha Felici Schuoler rapportau ina ga ni l’autra da sias aventuras e da schabetgs da pli baul el Calender Romontsch. L’anteriura redactura dil calender, Lisa Schmidt-Candinas, ha allura encuraschau el da publicar in cudisch cun sias reminiscenzas. Reminiscenzas e historias «D’in cudisch hai jeu mai semiau. Ussa eis el cheu – igl emprem e probabel era il davos da mei», ha Felici Schuoler detg il venderdis sera alla presentaziun dil cudisch el Center Aua Viva a Mustér/Raveras. 60 persunas ein stadas perdetgas da quei mument che ha muentau veseivlamein il senior. Il cudisch cun 130 paginas emplenius cun reminiscenzas, historias ed illustraziuns ei cumparius en in’ediziun da 450 exemplars. L’Ediziun Rein ha procurau la publicaziun, in tschuppel persunas ha collaborau vid quei cudisch. L’Ediziun Rein ei vegnida fundada avon quater onns da Christian Collenberg, Marius Hublard e Ju Giger. «Pissiuns – revista d’in muntagnard» da Felici Schuoler ei il tschunavel cudisch ch’ella edescha. Dalla catscha e digl aug Anton «Avon in onn sun jeu vegnius dumandaus da formar graficamein il cudisch da Felici Schuoler. Spert han pliras parallelas colligiau nus: La catscha ed il survetsch sco guardiacunfins, respectivamein policist. Mo lu era l’apicultura», di il graficher Marius Hublard. Il cudisch ei partius en differents capetels: Da cauras e furbarias, da fraud e l’odur da caffè, denter tensiun e success, aug Anton, ils davos scaruns, tozzels uegls per di e la platta da striegn. En quels capetels tradescha Felici Schuoler da sias regurdientschas, dalla veta da pli baul, da brevs d’amur, il te dils scolasts ni era dil fraud da cigarettas e quel dalla catscha. El seregorda dalla davosa ludra sin intschess da Mustér, dil tschierv lontschet ch’igl aug Anton ha sittau ni era dalla pesca. In tschuppel contribuziuns dedichescha el all’apicultura ch’ei stada sia professiun duront quater decennis entochen igl onn 2016. Varroa e carnica ein per el negins plaids jasters. In schatg Lisa Schmidt-Candinas che ha procurau il lectorat dil manuscript ha caracterisau il cudisch alla vernissascha: «El ei ina pintga custeivladad.» Ella ha preligiu pliras passaschas ed aschia fatg gust da prender enta maun quella publicaziun. Da leger en quei cudisch structuraus bein e cumpletaus cun illustraziuns da Natalie Neff – ina biadia da sia consorta Annamarie – ein era historias dil striegn che vegnevan raquintadas pli baul. Aschia dil «sgarem e spluntem». Il cudisch da Felici Schuoler, screts en in lungatg autentic e sempel, ei ina cunterpeisa a la truscha tecnica e medialmein unilaterala dil temps dad oz. Per biaras e biars lecturs da quei cudisch vegn ei a dar in «seveser» cun auters eveniments dalla medema tempra e da pli baul. Il cudisch sa vegnir cumpraus tiegl autur Felici Schuoler, ellas papetarias a Mustér e Glion, el Spar a Mustér ed alla fiera da s. Martin a Mustér uonn. Reminiscenzas e historias da pli baul «Pissiuns – revista d’in muntagnard». Aschia senumna il cudisch da Felici Schuoler da Mustér ch’ei vegnius presentaus il venderdis sera. Il cuntegn cun rodund 130 paginas ei partius en plirs capetels e cumpletaus cun fotografias d’antruras. Il scribent che ha publicau pliras da sias reminiscenzas ils davos onns era el Calender Romontsch, relata dils temps da buob sco cavrer, dalla catscha, digl aug Anton e da sia lavur sco apicultur. Igl ei in cudisch che meina il lectur en temps passai, temps empau auters ch’oz. Il cudisch ei vegnius edius dall’Ediziun Rein e cumpeglia 450 exemplars. (fmr/hh) Il senior Felici Schuoler ha presentau il venderdis sera siu cudisch «Pissiuns – revista d’in muntagnard». Extract dil cudisch da Felici Schuoler.

Quei campiunadi han las damas da Mustér bunamein saviu durmir ora. Dallas nov ein ellas serendidas cun in bien diember da giugaduras enviers Gossau. Mo pils giugs da quella runda ha ei giu num sepreparar sin duas diras battaglias. Desertina Bulls - Sarganserland 4:2 Gia egl emprem giug spitgava l‘equipa da Sargans ch’era la stagiun vargada sin il secund plaz dalla tabella. Cun quell’equipa havevan las damas dils Bulls aunc aviert in ni l‘auter quen dalla stagiun vargada. Aschia ha ei giu num dad esser semtgadas per tut. Cun ina defensiun activa e bialas cumbinaziuns ed oravontut cun bia pazienzia ei lu igl emprem gol en favur dallas damas reussius. Cun in bi siet ord la distanza ha Alexandra Flepp purtau las giuvnas dalla Surselva en avantatg. Rinforzadas da quei slontsch ha l’equipa gest aunc inaga attaccau cun ina biala cumbinaziun. Suenter in siet da Selina Giger lai il goli da Sargans rebatter la balla e Noemi Zanin reaghescha il pli spert e sietta il maritau 2:0 pils Bulls. Da pausa ha ei giu num trer flad cuort e discuorer entginas midadas els singuls blocs. Suenter il schul per l‘entschatta dalla secunda mesadad han era las adversarias alzau il squetsch. Aschia ei sedau ord in sbagl da repartiziun defensiva in cuntergol. Cuort suenter han las giuvnas dalla Surselva mussau ina reacziun ed aschia ha Corina Venzin sittau il tierz gol per las Sursilvanas sin pass da Noemi Zanin. Cun in bi siet egl anghel marca Gada Cathomas il 4:1 ed aschia l'emprema victoria per las damas da Mustér. Cuort avon la fin fa Sargans aunc cosmetica dil resutat e sietta il secund gol. Desertina Bulls – Wängi 2:3 Suenter ina pausa da dus giugs e maguns pleins (puspei ina brava purziun salata da macaruns) ha ei giu num da sefocusar silla secunda partida. Ed era quella era buca meins intensiva: ei spitgava l‘equipa da Wängi. Gia d’ulteriurs giugs han las damas da Mustér saviu che quei giug vegni a daventar oravontut corporalmein fetg stuffis. Ed aschia ha l‘ura gnanc mussau ina minuta ed igl emprem gol ei vegnius schulaus per l‘equippa adversaria. Da quella parada han las damas dils Bulls denton buca seschau sestrubistgar e han mussau cun lur sistem da giugar co ellas san menar la partida. Aschia ha ei mo duvrau bia pazienzia ed ina biala cumbinaziun denter Noemi Zanin e Gada Cathomas entochen ch‘era las giuvnas da Mustér han astgau far in segl da plascher per lur emprem gol. Aschia ein las emoziuns, mo era l‘intervenziun da tgierp carschidas, il giug ei vegnius pli e pli dirs e buca meins ch‘ina ga ei ina giugadura setschentada sur las bandas ora. Suenter in siet d’Alexandra Flepp vegn Estella Mazzetta da sviar la balla ella dretga direcziun, aschia chil goli da Wängi ha negina schanza ed aschia vegnan las Sursilvanas puspei d’egualisar il giug sin 2:2. La pausa ei stada bein necessaria ed aschia han las damas aunc inaga fatg tuts sforzs e concepiu in bien giug duront la secunda mesadad. Mo il cletg era buca dalla vart sursilvana. Las adversarias van aunc inaga en avantatg. Duas minutas avon la fin remplaza il trenader il goli Marina Bearth che ha teniu las giuvnas da Mustér cun miraculusas paradas el giug cun ina sisavla giugadura. Las giuvnas dalla Romontschia fieran tut anavon ed emprovan enzaco aunc da marcar il pari. Cun bellezia cumbinaziuns vegnan ellas aunc tier bunas schanzas avon il gol. La balla vul denton buca ir da gol en. Era sche las damas dils Desertina Bulls han murdiu entochen las davosas secundas ei il resultat da 3:2 ius en favur dallas damas da Wängi. Trumpadas astgan las damas denton buc esser. Ellas han mussau tgei potenzial ch’ellas han e con bia ch‘ellas damognan, sch‘ei lavuran bein ensemen sco team. E quella tenuta gida segir era per ils proxims giugs e per las revantschas encunter ulteriuras equipas. Ina per tuttas - tuttas per ina. Marina Bearth Desertina Bulls cun Aline Cajacob, Anna Quinter, Noemi Zanin, Selina Giger, Corina Venzin, Alexandra Flepp, Sarina Durschei, Annalea Candinas, Marina Bearth, Anica Seiler, Gada Cathomas, Jana Caduff, Fabiana Bearth, Estella Mazzetta, Janna Venzin, Aviva Mazzetta, Noah Giger e Silvan Giger. La squadra da damas dils Desertins Bulls e ses trenaders.

Il problem ei enconuschents ed «urgents»: alla giuventegna en Surselva mauncan las purschidas per ir en sortida. Proximamein inoltrescha il Giuven Center Surselva ina petiziun en caussa. Il medem mument vegn annunziau ch’ei detti igl avegnir ina buna sligiaziun per il bus da notg «Steila Surselva» – cun colligiaziuns da sortida tochen giu Cuera. Nua sa pia la giuventetgna sursilvana ir en sortida igl avegnir? Avon in meins han 18 giuvenils dil Surses discutau a Cunter davart lur giavischs enviers la politica. In tema da discussiun ein stadas las colligiaziuns cun traffic public per ir e turnar dalla sortida – buca dalla sortida enteifer la val, mobein per ir venderdis ni sonda notg a Cuera ed anavos. Cun auters plaids: ils giuvenils dallas regiuns van ozildi savens en sortida a Cuera. Quei para d’esser tut normal el Surses. «Ei dat pauc ni nuot» E quei para d’esser fetg normal era en Surselva. Quei confirma Gabriela Cabalzar, la promotura dalla lavur da giuventetgna ella Cadi: «Ils giuvenils van savens semplamein ordeifer la re­giun en sortida, en direcziun Cuera.» Las raschuns ein tenor ella evidentas: «Gest per giuvnas e giuvens che vegnan ord scola datti pauc ni nuot.» Ella enumerescha tras ils vitgs ella Cadi e sa da numnar bein enqual ustria ni lu era ina bar a Mustér. Dapli datti denton buc. Avon onns eri quei tut auter, manegia Gabriela Cabalzar: «Sulet a Mustér devi gest plirs locals da sortida, bars ni discos. Ussa datti aunc la bar dil Nangijala. Era a Glion datti pauc ni nuot. Duront la stagiun d’unviern datti aunc il Riders a Laax. Aber lu eisi tut.» Gia avon dus meins haveva la FMR tematisau la sortida en Surselva. In president ed ina presidenta dad uniuns da giuventetgna en Surselva – Cedric ­Brunold da Laax ed Estella Mazzetta da Mustér – havevan confirmau che la ­situaziun seigi «urgenta» e ch’ei detti paucas purschidas da sortida. Surtut en temps da denterstagiun seigi il «nightlife» sursilvan fetg ruasseivels. La fuorma da sortida che funcziuni perencunter aunc bein e che vegni era appreziada dils giuvenils, seigien las singulas partis ellas vischnauncas, organisadas dad uniuns. «Dacuort ha ei dau ina parti a Surrein, in’autra ei stada a Mustér. Leu van ils giuvens», di Gabriela Cabalzar. Il medem mument renda ella denton attent: «Ei dat denton adina pli paucas uniuns ed adina pli paucs giuvens che s’engaschan en quellas uniuns.» Ei renda buc La raschun per il manco da locals (privats) da sortida declara Gabriela ­Cabalzar cun aspects economics e demografics: «Per l’ina datti en cumparegliaziun cun avon 20-30 onns semplamein pli paucs giuvenils ella regiun. E per l’auter ei in local da sortida economicamein buca gest ina cava d’aur. Ils giuvenils ein gie buca quels che dattan ora ils raps cun la pala gronda, els ein amiez in emprendissadi ni in studi e ston spargnar. Per in menaschi privat ella regiun eis ei era buca propi attractiv da porscher in local pervi dallas uras da lavur – duront la fin d’jamna e tochen tard la notg. Ei drova dils gestiunaris perquei in dètg idealissem.» La promotura dalla lavur da giuventetgna manegia che clientella turistica e pli veglia seigi economicamein segir pli interessanta e lucrativa per ina fatschenta privata. «Salvar la giuventetgna en Surselva» Questa stad ha il Giuven Center Surselva – l’ala giuvna dalla partida Allianza dil center (AdC) – lantschau ina peti­ziun. Surtut duront il Städtlifest a ­Glion ha la secziun rimnau suttascripziuns. Ella less surdar proximamein la peti­ziun cun biabein 255 signaders e signadras. La partida spera cun si’acziun da far attents al problem e render cunscients la politica e las fatschentas privatas sin il manco. La petiziun giavischa dalla Regiun Surselva ch’ella «s’engaschi per ina purschida attractiva da s’en­tupar e star da cumpi­gnia». Sin in messadi da Facebook vegnan ils petiziunaris fetg explicits: «Nus lein salvar la giuventetgna en Surselva.» Il niev meinafatschenta dalla Regiun Surselva, Roger Tuor, spetga cun interess sin l’inoltraziun dalla petiziun. El renda era attent enviers la FMR che la Regiun Surselva seigi vid realisar – independentamein dalla petiziun dall’AdC – co ins sa integrar regularmein ed instituziunalmein igl avegnir ina gruppa da giuvenils che discutass giavischs e pareris dalla giuventetgna. In «exodus» viers Cuera? Ei dat denton dus moviments pli u meins cuntraris: Per l’ina datti il giavisch da pliras varts da tener la giuventetgna en Surselva, da porscher avunda locals da sortida ella val. Da l’autra vart datti denton il bus da notg Surselva, la «Steila Surselva» (mira artechel separau). Quella purschida da traffic public cursescha per l’ina enteifer la Surselva, denter ils singuls vitgs. Denton dapi igl unviern 2022/23 va quei bus da notg tochen giu Cuera e retour. Datti pia in «exodus» dalla sortida sursilvana viers la capitala grischuna? Roger Tuor confirma che gest quella colligiaziun – denter Glion e Cuera – ha giu quei davos unviern, tenor las statisticas internas dalla «Steila Surselva», las meglieras frequenzas. Fuss ei pia pli prudent, per amur dalla sortida ella val, da strihar tut ils bus da notg e surtut la lingia viers Cuera? – «Na, segir buc», manegia Roger Tuor, «quels bus colligian gie era las vischnauncas ed ils giuvenils enteifer la regiun. La ‹Steila› ei ina purschida geniala ed ina schanza per la regiun, per esser attractiva cun bunas colligiaziuns era anoragiu. Forsa savess gie perfin ina generaziun pli veglia far diever pli stedi dil bus da notg, p.ex. per ir e turnar dad in teater a Cuera. Daco buc?» Sortida en Surselva ni a Cuera? – Il plaid final en quella damonda fa ­Gabriela Cabalzar, la promotura dalla lavur da giuventetgna ella Cadi: «Ils giuvenils drovan libertads – ins sa buca ligiar els. Il sulet che la Surselva sa far, ei da procurar egl intern, enteifer la vallada, per purschidas attractivas da sortida.» La purschida dil bus da notg en Surselva vegn slargada naven dil december.

La discussiun pro ni contra ovras solaras grondas ei omnipresenta en Surselva. Quei vala era per la vischnaunca dad Ilanz/Glion. Leu ein las duas ovras planisadas sill’Alp da Rueun e sill’Alp da Schnaus tractandadas ils 25 d’october 2023 el parlament communal. Ils meinis denter singuls parlamentaris divergeschan. En ina caussa ein els dil medem meini, ils dus commembers dil parlament dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion e representants dalla fracziun da Rueun, Daniel Candinas ed Yvo Capaul. «Ella fracziun da Rueun ei ins plitost encunter ina ovra solara sill’alp da Rueun.» Yvo Capaul tradescha ch’ils meinis pro e contra ovra solara seigien dividi ell’atgna famiglia. «Era sche nus essan pil solit detg units en damondas politicas», gi il giuven commember dil parlament dad Ilanz/Glion. Persunalmein eis el aviarts per ereger ina ovra sin intschess dalla anteriura vischnaunca da Rueun. «Jeu constateschel ella discussiun pro ni contra ovras solaras ch’ins ei da principi cunscients ch’ei drova investiziuns ellas energias regene­rablas, sche pusseivel denton buc egl agen curtgin.» Daniel Candinas ei fetg sceptics quei che pertucca l’ovra solara sill’Alp da Rueun. Era perquei ch’el ei pur e carga sia biestga sin quell’alp. «Era sch’ei vegn pretendiu che l’alpegiaziun seigi vinavon pusseivla va ina part dalla valur dall’alp a piarder.» L’ovra solara planisada sill’Alp da Rueun cuarcla ina surfatscha da 40 hectaras. Discussiun el parlament Ils 25 d’october 2023 han ils dus representants dalla fracziun da Rueun el parlament communal la pusseivladad da far valer lur meini pertuccond ovras solaras grondas. Il parlament ha tractandau ton l’ovra solara planisada sill’Alp da Rueun sco quella dall’Alp da Schnaus. La ­publicitad ei gia vegnida informada ils 11 da settember 2023 (LQ dils ­13-9-2023). Domadus projects vegnan tgirai dil concern d’electricitad svizzer Axpo, sco quei ch’ils messadis per la debatta parlamentara tradeschan. Il parlament tracta las duas fatschentas solaras sulet per mauns dalla votaziun all’urna ch’ei planisada ils 26 da november 2023. Ils messadis publicai silla pagina communala presentan buca sulet ils projets, mobein plidentan avantatgs e disavantatgs dallas duas ovras solaras grondas. Menziunada ei era l’indemnisaziun che la vischnaunca dad Ilanz/Glion astga spitgar. Aschia quenta la vischnaunca mintg’onn cun 385 000 francs dalla ovra dall’Alp da Rueun e 160 000 francs dalla ovra dall’Alp da Schnaus. Quei senza il recav da taglia. Per Daniel ­Candinas ein las indemnisaziuns memia mudestas visavi allas intervenziuns ella cuntrada ed Yvo Capaul sto aunc sefa­tschentar pli da rudein cun quella damonda, sco quei ch’el tradescha. Domadus parlamentaris ein cunscients che la fracziun da Rueun ed il parlament han buc il plaid decisiv en caussa. Pli bia peisa ha la vusch dil suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Gi lez NA ei in ni forsa domadus project satrai, gi il suveran gie vegn l’Axpo ad inoltrar la damonda da construcziun alla vischnauca ed al cantun Grischun. Datier allas ovras Buca directamein pertuccada ei la frac­ziun da Siat dallas duas ovras solaras, indirectameim tuttavia, perquei che las ­duas alps sesanflan ella vischinonza. Il representant dalla fracziun da Siat el parlament, Tarcisi Cavigelli gi che las duas ovras vegnien ferm discutadas ella publicitad. «Ils meinis divergeschan fetg», con­statescha il parlamentari che lavura sez ella branscha d’electricitad. «En general fetsch jeu stem ch’ins ei cunscients ch’ei drova dapli stentas per producir energia regenerabla.» El sustegn persunalmein in pareri ch’el auda savens: «Da realisar las ovras solaras grondas en intschess cun infrastructura turistica e buca tangar territoris intacts.» Tarcisi Cavigelli conceda che las alps da Rueun e Schnaus ein neu dalla topografia fetg adattadas per producir energia culla forza dil sulegl. «Ei mauncan denton lingias ed indrezs per transportar naven l’energia.» Ursin Cajochen representa la fracziun da Ruschein el parlament e plidenta la pista che meina neuagiu dil territori da skis dalla Arena Alva a Ruschein. «Aschia sco quei ch’ils planisaders s’imaginan selai quella pista tras igl indrez solar buca realisar.» Ord sia optica sco anteriur scolast da skis ei il corridor bia memia stretgs per preparar ina pista cun ina maschina. Ursin Cajochen ei buca da principi encunter ina ovra solara sill’Alp da Schnaus. «Per mei ei il temps da planisar e lubir bia memia stretgs per anflar ina sligiaziun cuntenteivla.» El tema empau che las pendicularas dalla Arena Alva pudessan survegnir in motiv da desister dalla pista en direcziun da Ruschein pervia dalla ovra solara. La basa per ina interessanta discus­siun el parlament communal ils 25 d’october 2023 para dad esser avon maun.

Duront biars onns ei la Regiun Surselva stada purtadra dil bus da notg tras la Surselva – la «Steila Surselva». Naven dil december vegn quella purschida integrada ella purschida dil traffic public general el Grischun. Per la regiun ei quei in gudogn enstagl d’ina sperdita. Venderdis vargau ha la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen palesau sco emprema la buna nova: il bus da notg si e giu dalla Surselva cursescha igl avegnir duront igl entir onn, mintgamai las fins d’jamna (La Quotidiana dils 9 d’october 2023 ha rapportau). Carmelia Maissen ha tradiu quella nova publicamein en occasiun dall’emprema badelada per il grond areal entuorn la staziun da Glion. Che gest ina cussegliera guvernativa ha saviu dar venderdis quell’informa­ziun ha da far cun la nov’organisaziun dil bus da notg. Naven dil december porta numnadamein il cantun Grischun quella purschida – vul dir l’interpresa AutoDaPosta fa la gestiun. Che quei ei pusseivel ha da far cun ils sustegns da vart da la Confederazin (tochen 80 %) era per purschidas dil traffic public duront la notg, sco quei ch’igl Uffeci d’energia e traffic dil Grischun declara sin dumonda. Cun auters plaids: Berna gida il Cantun da finanziar la purschida da notg en Surselva. Lingia favorita: Glion – Cuera Entochen ussa eran ils bus da notg en funcziun tras la Surselva mo duront la stagiun d’unviern. Da niev, cun la midada sil niev urari, naven da miez december, havess quei dad esser il cass duront igl entir onn, semplamein mo il venderdis e la sonda notg. Tenor informaziuns da Roger Tuor, il meinagestiun dalla Regiun Surselva, ein las frequenzas dils davos onns stadas pli u meins stabilas. Ei detti secapescha lingias pli popularas e meins popularas. Dallas circa 4500 frequenzas denter december 2022 e mars 2023 seigien ver 2700 d’attribuir alla colligiaziun Glion – Cuera. In onn transitori Ils onns vargai haveva adina la Regiun Surselva da procurar per la finanziaziun dil bus da notg – in import annual da ca. 70 000 francs, il qual ella vegneva da curclar cun ca. 40 000 francs entradas da sponsurs e fauturs ni cun la carta «Steila Surselva». Igl import restont mava lu sin cuost dalla Regiun Surselva. Gliez import – ils 30 000 francs – paga ussa la regiun en in emprem onn aunc vid la ­gestiun. Silsuenter vegnan las colliga­ziuns da notg en Surselva lu ad esser cumpleinamein ina part dalla purschida dil traffic public el Grischun, senza participaziun directa dalla Regiun Surselva. Tochen dacheu devi in abonnament da stagiun cun ina «carta da fautur» che custava 50 francs. Quella purschida ­exista buca pli. Enstagl san giuvenils cumprar in abonnament general per la notg (Night-GA) per 99 francs – che vala per l’entira Svizra e per il bus en Surselva naven dallas 19.00. Tochen si Breil Roger Tuor ei fetg cuntents cun la nova sligiaziun: «Per nossa regiun ei quei ina purschida enorm impurtonta ed attractiva. La purschida vegn schizun aunc augmentada cun in’ulteriura colligiaziun si Breil. Aschia che fetg biars vitgs ein colligiai cun traffic public era duront la notg. Finamira resta ils proxims onns dad augmentar cun ulteriuras colligiaziuns.» La purschida dil bus da notg en Surselva – numnada «Steila Surselva» – va anavos sin ina petiziun dalla Giuvna PCD Surselva. Sin basa da quella peti­ziun haveva la Regiun Surselva introduciu igl unviern 2002/03 la «Steila Surselva». Ils emprems onns haveva ella pressapauc 10 000 frequenzas duront in unviern. Duront la pandemia da corona ei il bus da notg denton staus eri. La «Steila» fa midada Naven dil december vegn la purschida dil bus da notg en Surselva («Steila Surselva») integrada ella reit dil traffic public. Quei ei segir ina legreivla nova per la regiun, era sch’in ni l’auter giuvenil va lu forsa aunc pli stedi en sortida giu Cuera. David Truttmann/FMR Dapi prest 20 onns, cun interrupziun dil temps da corona, cursescha la «Steila Surselva» duront las notgs dalla fin d’jamna (venderdis e sonda) duront gl’unviern. Igl ei ina purschida beinvesida surtut pils giuvenils, per ir en sortida dad in vitg a l’auter en Surselva. La purschida ei vegnida purtada entochen ussa dalla Regiun Surselva e finanziada da lezza cun sustegn da vischnauncas, sponsurs e fauturs. Venderdis vargau ha la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen denton annunziau ch’ei detti silla midada d’urari, ils 10 da december 2023, ina midada radicala: Da niev segna il Cantun responsabel per quei survetsch. Ed il menaschi vegn schizun slargaus sigl entir onn, cun novas lingias e cun aunc meglieras colligiaziuns si e giu dalla Surselva tochen giu Cuera. Il niev meinafatschenta dalla Regiun Surselva, Roger Tuor, selegra dalla nova purschida: «La ‹Steila› ei ina purschida geniala ed ina schanza per la regiun, per esser attractiva era anoragiu.» Pils giuvenils sursilvans daventa numnadamein aschia la sortida «anoragiu», viers Cuera, aunc pli attractiva. E quei exact en in mument, nua che la giuventetgna dalla regiun ei alla tscherca da bunas caschuns per ir en sortida. Quellas mauncan numnadamein en Surselva. La purschida dil bus da notg en Surselva vegn slargada naven dil december. La purschida dil bus da notg en Surselva vegn slargada naven dil december 2023.

Adam, il carstgaun, sezuppa suenter haver magliau dil fretg scumandau che Eva, sia cumpogna, veva survegniu dalla siarp. Ei sezuppan, perquei ch’ei eran vegni pertscharts dad esser nius. E Dieus encureva els. Adam ei il carstgaun, singul e sco humanitad. Sepiars ella historia, adina puspei, sin la fuigia dalla verdad ch’el, il car­stgaun, tema e dalla quala el sezuppa. «Nua» ei buc ton ina damonda dil liug, mobein della situaziun. Car­stgaun, nua eis ti arrivaus, nua stas e nua vas? Aunc inagada dat la ­Bibla, sin ina dellas empremas paginas, neu in muster, in paradigma universal, dil sbatter human ella historia: siu scuvierer da buc esser avunda a sesez per ils agens basegns. Quei vul dir: esser nius. Mo enstagl de mirar en fatscha a sia niuadad e dar ina risposta, tschenta quei Adam, tuts ils Adams della historia, la damonda: Diu, nua eis? Pli che mo ­­­ ina damonda, ei quei in griu che rebatta el vit ch’il human porta en sesez. Quella damonda resta en melli fuormas de sia hi­storia, forsa era ella fuorma­ dil snegar che Dieus existi: Diu, nua eis? Forsa eis ei meglier da schar ella sco ­ella ei, senza fugir per tut prezi en rispostas ch’ins crei da sez saver dar, targend Diu viaden ellas malas sorts humanas. Per ­exempel cun sedumandar, co ha Dieus saviu schar tier quei? Na, cun rispunder aschia sezuppass Adam da sia responsabladad sco carstgaun liber, el ch’ei sez autur dils mals el mund. En in mund ch’el sblundregia, ha sblundergiau, fagend ussa curvien che quei mund ei ius ord las fugas. Mo ella historia han ils Adams fatg cuortas enten rispunder alla damonda «Diu, nua eis?» – El ei cheu. El ei «cun nus», stablamein ed exclusivamein. «Gott mit uns». Dieus ei cheu, culs ferms, e quels decidan co el ei e ha dad esser. En num de Diu ein ils pli gronds massachers vegni commess, las uiaras las pli crudeivlas vegnidas cumbattidas. «Gott mit uns» era la parola dils retgs Prussians (1701 s. Cr.), daventada pli tard quella dils imperaturs tudestgs (1871 s. Cr.), finida sin la fibla della tschenta della schuldada da Hitler. Aschia sefan ins libers dalla damonda nua ch’el, Diu, ei; e dalla mulesta da stuer sedar giu cun la damonda «Adam, nua eis?» Cu la Judith dil Veder Testament va el camp assirian e taglia giu il tgau dil retg Holofernes, ­­­ e cuora tier siu pievel purtond cun ella il tgau scavazzau, clamond als guardians: «Arvei las portas, Dieus ei cun nus» (Jdt 13,11) – gie, lu era quei in mument de liberaziun. Mo auter ei il sepatrunar da Diu e far dal «Gott mit uns» ina institu­ziun da domini sur dils auters. Tschei di, ils 15 de settember 2023, han la presidenta taliana Giorgia Meloni e Viktor Orban, il quasi-dictatur dell’Ungaria, detg da vuler «salvar la famiglia e salvar Diu». Salvar il «Diu» della tradiziun ­cristiana europea sco arma els mauns da dus politichers che van encunter la migraziun che vegn si dall’Africa. Etty Hillesum (ebrea hollandesa, morta ad Auschwitz) ha en siu diari (Das denkende Herz. Die Tagebücher von Etty Hillesum 1941–43) tut in’autra visiun, quella che lai esser Diu Diu. Ella scriva (duront il temps dell’occupa­ziun nazista dell’Ollanda): «Enstagl da salvar las caussas d’argien, duess ins tschercar da salvar Diu». Quei vul dir il Diu che habitescha en nus, fontauna dil bien, della verdad. Buca tolerar ch’el vegni stinschentaus dagl odi. Ella odiava era buc ils Nazis. Salvar Diu en nus vul dir salvar nusezs, nossa humanitad autentica. Auter il «salvar Diu» de Meloni ­­ed Orban. Senza ignorar tut il bien e grond ch’igl Adam ha scaffiu per liung da sia hi­storia millenaria e quei che nus, ils «alvs», savein guder – adina denton cun la damonda ton pli insistenta «nua eis?» – gie, senza ignorar ch’el ha dumignau pupira, malsognas: oz stat igl Adam, stein nus, avon in abiss ded inegualitad denter richezia e paupradad; miliuns d’affons che mieran smerglentai. Mi­liuns che fuin dalla miseria. Cu els vegnan en roschas a nossas rivas, lu setschenta la damonda ton pli insi­stenta: «Adam, nua eis?» Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e ­politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Quater implonts da fotovoltaica gronds ein previ sin intschess dallas vischnauncas da Tujetsch e Mustér. Cumparegliabels ein quels denton buc. Ils ins ein sin terren communal, ils auters buc ed era ils patruns ein fetg differents e cun els igl acziunariat. Per che las vischnauncas havessen saviu secussegliar e seformar – per exempel en ina cuminonza d’interess – ei il tempo dictaus dalla Confederaziun staus memia aults. D’avantatg fuss quei stau per exempel pertuccont dretgs ed indemnisaziuns. Ils onns 1950 e 1960 ein grondas ovras hidraulicas vegnidas construidas sin intschess dallas vichnauncas sisum la Surselva. «Il squetsch da baghegiar quellas per saver garantir il provediment d’energia era buca daus. Igl ei stau ovras cun in aspect da producziun d’energia a liunga vesta», di Andy Kollegger, president dalla Cuminonza d’interess dallas vischnauncas da concessiun dil Grischun. En connex cull’offensiva d’energia dil mument – surtut pertuccont implonts da fotovoltaica – sepresenta ina empau autra situaziun: «Tut sto ir fetg spert, cass cuntrari flessegia il sustegn finanzial dalla Confederaziun buc. Ei secapescha da sesez che las vischnauncas stattan avon grondas sfidas en quei connex e ch’ellas vegnan per part schizun a lur cunfins.» Projects semeglionts e tuttina differents Ils quater implonts da fotovoltaica previ sin intschess dallas vischnauncas da Mustér e Tujetsch ein fetg differents. La decisiun fundamentala, schebein quels astgan vegnir baghegiai, prendan las vischnauncas. A Tujetsch ei quei gia succediu, a Mustér suonda la decisiun ils 22 d’october 2023. Tujetsch: Il project a Scharinas-Cuolm Val vegn baghegiaus sin territori dalla vischnaunca ed entras l’Energia alpina che s’auda medemamein alla vischnaunca. «Ils gudogns vegnan aschia ni aschia dabien en ina fuorma ni l’autra alla vischnaunca. Per quei motiv desistin nus d’ina indemnisaziun», di il president communal Martin Cavegn. Tujetsch: Empau auter ei quei a Nalps. Gliez implont ei previus dall’Axpo sin agen terren. Da contrahar ha ella leu culs purs cun dretgs per l’alpegiaziun. «Tier quei implont ha la vischnaunca la pusseivladad da separticipar cun ina cumpart da 35 % vid il capital d’aczias. Silsuenter profitein nus da dividendas e dils gudogns dalla societad», di Martin Cavegn. Mustér: Igl implont sill’Alp Run vegn realisaus dall’IWB da Basilea. Il terren s’auda alla Societad sempla Alp Run che vegn indemnisada persuenter. Medemamein duei la vischnaunca da Mustér obtener 0,3 raps per ura/kilowatt. Mustér: L’ovra a Magriel duei vegnir baghegiada dall’Axpo e dallas Pendicularas Mustér SA sin terren dalla vischnaunca. Persuenter survegn ella in tscheins pil dretg da baghegiar ed in’indemnisaziun pil gudogn dalla societad. Denter 400 000 e 500 000 francs duein flessegiar en cassa communala Mustér mintg’onn cun quellas duas ovras, abstrahau da taglias dallas duas societads previdas. Giu contact – mo inufficial Sco gerau Clemens Berther ha detg sin damonda dalla FMR, ha la vischnaunca da Mustér giu negin contact ufficial cun autras vischnauncas pertuccont models d’indemnisaziun per ovras da fotovoltaica: «Praticamein mintga implont ei auters ed aschia strusch cumparegliabels.» Tenor el ha la vischnaunca da Mustér cattau bunas soluziunas. Per part sebasian quellas sin indicaziuns dalla IG Solar che cumpegli ils 13 pli gronds concerns d’energia dalla Svizra. Ils interess dallas vischnauncas risguardan quels probablamein denton buc. «Ina cuminonza d’interess da vischnauncas fuss segiramein in avantatg en quei grau», di Clemens Berther. Ch’ina cuminonza d’interess havess avantatgs exclauda era buca Martin Cavegn: «Ella savess representar anoviars ils interess dallas vischnauncas.» (Mira era box.) Ina situaziun extraordinaria Ils implonts da fotovoltaica previ – buca mo sisum la Surselva – sedifferenzieschan in da l’auter en differents graus, per exempel il possess dil terren ni las societads che baghegian quels. Leutier vegn il tempo che las proceduras ston prender. «Sin fundament da quellas circumstanzias manegiel jeu ch’ei seigi vegniu discussiunau e coordinau plitost pauc denter ils pertuccai. Ins po haver mirau dretg e seniester, mo la fin finala sto mintga vischnaunca anflar la soluziun che va a prau cun ella», di Andy Kollegger. Ei fuss bein stau pusseivel da scaffir ina cuminonza pil brat dallas informaziuns e dils interess: «Da miu saver ha negin priu l’iniziativa persuenter.» Ei regi empau ina «atmosfera da cava-aur». Respectar l’autonomia communala Pertuccont las ovras hidraulicas ei ina cuminonza d’interess dallas vischnauncas vegnida fundada era pér decennis suenter la construcziun dils implonts. «Las discussiuns concernent ils tscheins d’aua han la fin finala menau ad ina tala cuminonza», di Andy Kollegger. Tenor igl expert d’energia eis ei buca caussa dil cantun ni dalla Confederaziun da far prescripziuns concretas en quei grau allas vischnauncas: «Quei mass viaden ell’autonomia communala. Tonaton san els far attents las vischnauncas sillas pusseivladads ch’ei dat, seigi in rap solar ni ina participaziun al capital d’aczias. Entginas pusseivladads fundamentalas ein d’anflar el muossavia dil cantun.» Per quei motiv di Andy Kollegger: «Ei fuss bien sche las vischnauncas pertuccadadas seformassen en ina cuminonza d’interess, la fin finala setracta ei d’ovras da liung cuoz e cun in’influenza sil maletg dalla cuntrada. Inventar la roda da niev ston ins per quei motiv tuttina buc.» Soluziuns per accumular energia In problem che Andy Kolleger vesa ei il mument aunc la munconza da pusseivladads per accumular l’energia da fotovoltaica. Tonaton dat ei gia soluziuns da gronda capacitad: «La vischnaunca da Maiavila ha installau ina battaria cun ina capacitad da 1,2 megawatt. L’energia fotovoltaica accumulada sin quella sa vegnir nezegiada per rumper las prestaziuns maximalas. Quei mument che tut drova energia ed ils prezis ein consequents aults, sa la vischnaunca retrer energia electrica da sia battaria.» Talas situaziuns sepresentan surtut ils meins d’unviern. Screts ellas steilas ei era il prezi futur dall’energia. Quella damonda setschenta quei mument ch’ei ha ina surproducziun d’energia. Tonaton di Andy Kollegger: «Igl avegnir duvrein nus dapli energia electrica. Jeu patratgel per exempel vid il consum entras pumpas da calira ni autos. La Svizra ha munchentau ils davos onns da realisar gronds implonts da producziun cugl argument d’esser colligiada culla reit europèa. Quei mument che l’energia electrica ei scarta, mira mintgin igl emprem per sesez.» Era per discutar talas soluziuns e tals problems fussi ina cuminonza d’interess in avantatg. (fmr/hh) Commentari La «Alpine Brache» ei tuttina aunc da nez Hans Huonder/FMR Avon paucs onns ein ils prezis pils tscheins d’aua stai in grond tema politic. Las vischnauncas havessen giu da morder el meil asch ed acceptar reducziuns. Quei ei denton buca succediu, mo igl avegnir dils tscheins d’aua resta incerts. Las ovras hidraulicas ein stadas a sias uras era il motor per l’industrialisaziun ella Bassa. Da quei han las vischnauncas da concessiun ed il cantun bein profitau finanzialmein. Mo strusch ein ils prezis d’energia curdai, ei l’udida pils interess dils muntagnards ida a piarder. Ussa ein las regiuns da muntogna puspei sisum il cedel da strategia dils concerns d’energia. Forza solara duei flessegiar ton pli spert ella reit electrica ed aschia gidar a surmuntar la scartezia d’energia ils proxims onns. La «Alpine Brache» – sco las muntognas ein vegnidas taxadas avon entgins onns dall’elita economica dalla Svizra – duess agir tonpli spert. Da regiuns da pauca valeta ei d’udir nuot il mument. Tut alla sperta duein implonts da fotovoltaica survelar alps e pastiras ed aschia impedir che las cazzolas sestezzien igl unviern. Per las vischnauncas pertuccadas ein il tempo, las formalitads ed ils detagls da quels projects ina gronda sfida. Co eis ei pusseivel da far valer ils interess communals? Tgei indemnisaziun astga vegnir pretendida pil donn dil maletg dalla cuntrada e natira? Tgei funcziun han ils implonts il di ch’ils prezis d’energia crodan sin fundament d’autras tecnologias da producziun pli interessantas? Tgi investescha en implonts per l’accumulaziun dall’energia solara danvonz? Co ei il diever da vias tier quels implonts reglaus? Gia l’idea da producir energia solara cun entgins da quels implonts sulettamein duront igl unviern sveglia damondas. Ella muossa denton tgei filosofia ch’ils concerns han. Ina tala pratica ei pusseivla sulettamein sch’ina gronda part dallas investiziuns vegnan cuvretgas cun daners da taglia. Economicamein mass quei buc. Da sperar resta sulettamein ch’ei detti buc in di ina «Photovoltaik-Brache» e che las vischnauncas s’enriclien buca da lur decisiuns. «Gronda sfida per las communas» Implonts da fotovoltaica sill’Alp Run ed a Magriel? Da quella damonda sefatschenta il suveran da Mustér ils 22 d’october 2023. Enten reglar las indemnisaziuns per quels implonts han las autoritads communalas buca saviu sesurvir da models concrets. Ina cuminonza d’interess da pliras vischnauncas fuss stada d’engrau. Hans Huonder/FMR Il Solar Express marscha. Entginas vischnauncas grischunas han gia dau il consentiment alla construcziun da gronds implonts da fotovoltaica, autras fan quei il proxim temps. Mustér decida ils 22 d’october 2023 davart las ovras previdas sillas alps Run e Magriel. «Tut sto ir fetg spert, cass cuntrari flessegia il sustegn finanzial dalla Confederaziun buca. Ei secapescha da sesez che las las vischnauncas stattan avon grondas sfidas en quei connex e ch’ellas vegnan per part schizun a lur cunfins.» Quei ha Andy Kollegger, president dalla Cuminonza d’interess dallas vischnauncas da concessiun dil Grischun detg sin damonda dalla FMR. Quella cuminonza s’engascha sil sectur dallas ovras hidraulicas. Ina semeglionta dat ei buca sco organ d’interess e brat d’experientschas per las vischnauncas cun implonts solars. Che quei fuss d’avantatg concedan il president communal da Tujetsch Martin Cavegn e gerau Clemens Berther da Mustér. Quei malgrad ch’ils projects previ ein fetg individuals. «Las vischnauncas vegnan per part a lur cunfins.» Andy Kollegger, president dalla Cuminonza d’interess dallas vischnauncas da concessiun dil Grischun Andy Kollegger ei president dalla Cuminonza d'interess dallas vischnauncas da concessiun dil Grischun.

Ils dus Lumnezians Asa Hendry e Leander Albin ein s’avischinai en ina lectura performativa cun il num «Crappa morta» ad in topos classic dalla litteratura romontscha e mundiala: la muntogna. Els inscuntran quei coloss cun ambivalenza totala: cun respect e sprèz, cun veneraziun ed odi, cun attaschadadad e distanza. – Ina viseta alla performanza da mardis vargau ella Postremise a Cuera. «Oha, quei vegn grev!» – Quei rispunda Leander Albin cun ina risada alla damonda dalla FMR tgei ch’el scrivessi atgnamein sez en in artechel da gasetta davart lur toc «Crappa morta». – «Quei vegn grev!» Igl ei mardis sera el foyer dalla Postremise a Cuera. Leander Albin ed Asa ­Hendry han gest saviu raccoltar igl applaus final per lur «lecture performance», ina lectura performativa. Igl ei stau ina prelecziun scenica da circa 45 minutas ch’ha plantau la muntogna sil palc – en fuorma da pliras plattas, carpuns e carpella da crappamorta, ni plattamorta. Tut il plattiu era sterniu sin tribuna. Amiez quei desiert plitost freid, ha l’autur/a Asa Hendry – en pullover, hotpants e soccas rosa – prelegiu ses agens texts che stattan en connex culla muntogna. Leander Albin ha procurau pil soundtrack muntagnard cun in synteziser. Era el era vestgius da camifo sco per la «Zurich ­Pride». Els ein aunc vegni susteni sin tribuna a Cuera da Rosanna Rotach agl ur dil palc che ha organisau ils effects specials cun fimera e cazzola. Stresa per stresa Atgnamein eis ei gnanc aschi grev cul fil tgietschen muntagnard tras la performanza: la muntogna ei gie ella litteratura romontscha in dils topos ils pli frequents: la greppa, ils pèzs, las gondas e las spundas han adina surviu sco liug d’ac­ziun ellas historias, sco metafra ellas poesias, sco motiv ellas canzuns. Quei vala per tut la prominenza da Muoths, Deplazes, Tuors, Huonders e Halters ella litteratura sursilvana. E gest in’ovra d’in da quella cumpi­gnia – digl autur e scolast lumnezian ­Toni Halter (1914 – 1986) – ha inspirau alla performanza «Crappa morta» da Hendry ed Albin. Asa Hendry ha legiu il roman «Caumsura» da Toni Halter e l’autur/a queer/a ei seconfruntada cun quella historia, cun sias attribuziuns evidentas denter muntogna e marcau, denter su e sut, denter ault e bass, denter bien e nausch, denter natiral ed artifizial, denter jester ed enconuschent. Cun agens texts – romontschs, tudestgs ed engles – ha Asa Hendry tagliau ora e presentau singulas stresas denter sias atgnas identitads e la muntogna. Sias prelecziuns ha il collega Leander Albin accumpignau cun ulteriuras stresas da ramurs, musica, loops e chant. La muntogna ei buca «terra incognita» Asa Hendry studegia scienzias da teater applicadas a Giessen (D) e lavura la stad sill’Alp Diesrut, nua ch’ella pertgira 200 armauls da biestga schetga. La munto­gna ei pia buca tiara incognita. Il medem vala per Leander Albin che viva, fa musica e dat scola en Val Lumnezia. El ha denton adina puspei viviu en ses giuvens onns giu la Bassa. Tuts dus han pia experientschas da veta en ed ordeifer la regiun muntagnarda. E quellas experientschas han els integrau e tractau en lur «Crappa morta», ina performanza ch’els han dil rest era presentau la fin d’jamna vargada a Zuoz, a caschun dil Festival da teater Travers. Insumma interageschan en «Crappa morta» lur biografias ed identitads – surtut quellas dad Asa Hendry – cun quei coloss da greppa e crappa. Ils texts sefruschan cun damondas che savessan tunar aschia: Nua ein mias ragischs? Nua ei miu plaz? Tgei fa la muntogna cun mei? Daco lai la muntogna buca liber mei ni daco refusescha ella mei? Igl ei in veritabel sault sin il sumfil denter quella e tschella vart, in sault cun associaziuns che giran entuorn questa muntogna. La fusiun culla muntogna Ils texts sefruschan sin il palc da la Postremise aschi fetg denter atgna identitad e muntogna che l’actur-autura Asa ­Hendry sesa alla fin cun il sein blut sin in um da crap (da plattiu) e copulescha cun quel. La lectura performativa finescha pia cun igl act il pli provocativ-explicit pusseivel, numnadamein culla fusiun da tgierp human e tgierp-crap. Denton ei quei ina fin? Eis ei quei? – Era ils aspectaturs e las aspectaturas da mardis sera ella Postremise a Cuera han buca saviu propi, sch’igl ei ussa da dar igl applaus final ni sche il toc cuntinueschi. Tgei resta? – Asa Hendry e Leander Albin han fatg cuorturiala cun lur «Crappa morta». Las differentas stresas d’associaziuns dattan perdetga da veta, da re­flexiun, da pissiun, dad engaschament, da quitaus, da la tscherca digl agen esser e digl agen plaz ella societad. Forsa che lur prelecziun semeglia denton formalmein era ferm alla materia dalla culissa – alla crappamorta. Igl ei tocca rumpeivla che tegn buca propi ensemen, che sa sballunar, sch’ins empluna buca fetg bein tut las stresas. Perquei: igl ei bein materia pli u meins morta, quella plattamorta. Ins sa denton far reviver ella – ella realitad e sil palc plein associaziuns. Tenor informa­ziun da Leander Albin lessan els presentar lur «Crappa morta» suenter Zuoz e Cuera aunc en auters loghens – e sviluppar vinavon lur ideas. Sche quei vegn grev? – Na, atgnamein savess ins riscar da saltar vinavon da plattiu tier plattiu. Sin ina tribuna cun biara plattamorta han Asa Hendry (sen.) e Leander Albin performau mardis lur «Crappa morta» ella Postremise a Cuera. Sin ina tribuna cun biara plattamorta han Asa Hendry (sen.) e Leander Albin performau mardis lur «Crappa morta» ella Postremise a Cuera. Asa Hendry durant la prelecziun scenica da "Crappa morta" - ina confruntaziun cun il topos litterar da la muntogna. In sault silla crappa Probabel datti negin’autura ni scribent romontsch ch’ha buca descret las muntognas ni situau ina da sias historias amiez ils cuolms. La muntogna ei in dils pli frequents topos ella litteratura romontscha. E perquei eis ei buca da far curvien ch’ils dus performaturs lumnezians Asa Hendry e Leander Albin han priu a cor quei cherli – il cuolm. Mardis han els presentau a Cuera ella Postremise lur lectura scenica cul num «Crappa morta». E biara crappamorta (vul dir plattiu ni plattamorta), ei stada rasada ora silla tribuna. Igl ei in crap en stresas, in crap rumpeivel. Ed exact en quella fuorma e consistenza – cun stresas d’associaziuns ch’ein ruttas da biar’ambivalenza – ha Asa Hendry (sen.) prelegiu agens texts romontschs, tudestgs ed ­engles. En quels texts lai Asa Hendry collidar ­si’atgna biografia e sias atgnas identitads culla tradiziun litterara e culla percepziun dil cuolm. Igl ei sco in ­sault sin il sumfil. (fmr/dat)

Suenter interrupziuns ei la perdanonza e processiun a Lumbrein puspei stada ella fuorma originala. Tenor usit e tradiziun ha la perdanonza da Lumbrein, enconuschenta oravontut pervia da sia unica processiun – liug la secunda dumengia d’october. Atgnamein setracta ei ecclesiasticamein dalla fiasta titulara da Nossadunna dallas dolurs, iniziada dalla confraternitad dallas siat dolurs da Maria 1720. Mo gest igl onn 2020 – pil 300avel anniversari dalla introduc­ziun – ha la processiun buca giu liug pervia da corona. La pleiv ha denton ediu per quei anniversari la scartira festiva: «La processiun da Lumbrein, perde­tga da cardientscha e tradiziun dapi 1720». Igl onn vargau han ins era buca saviu far la processiun – pervia dalla schliata aura. 2022 ei era stau in giubileum, che stat en stretg connex cun la processiun: numnadamein 300 onns dapi che la Pas­siun ei vegnida menada si per l’emprema gada a Lumbrein. Denter processiun e Passiun dat ei biars connexs veseivels tras certas parts, integradas ella processiun. – Ins numnava quella processiun era la «Passiun en miniatura» che deva onn per onn perdetga digl origin communabel. Sur l’entschatta dalla Passiun a Lumbrein ei cumpariu el Calender ­Romontsch dad uonn ina contribuziun: «La Passiun da Lumbrein – iniziada avon 300 onns». Stai leds da saver far perdanonza cun processiun tenor tradiziun La legria e satisfacziun da puspei saver far – suenter diversas interrupziuns – perdanonza e processiun sco usitau han ins sentiu ora generalmein e gia tier il beinvegni al pievel da fiasta tras il plevon, Sur Dirk Jasinski, all’entschatta dil survetsch divin festiv en baselgia fullanada la dumengia passada. En siu priedi ein las siat dolurs da Nossadunna – tenor la bibla – stadas el center. Il predicatur ha evaluau, co la pleiv da Lumbrein ha introduciu la processiun e perdanonza – tenor lez plaid oriundamein ina festivitad cun perduns – e lu sviluppau la fuorma e cuntegn specific dalla fiasta e processiun. Quella duei esser in maletg dil pievel sin viadi cun Nossadunna, che ha pitiu ton, tier Diu. Ed ella vegli consolar e confortar mellis e mellis carstgauns che ston pitir gest ussa tondanavon en biaras parts dil mund. Bellezia messa cantada La pleiv ei stada fetg engrazieivla ch’il Chor mischedau da Suraua (Lumnezia-sut) ha cooperau tiel survetsch divin sut direcziun dil factotum ­Flavio Bundi. El eisi che ha cumponiu la «Messa da s. Giusep», dirigiu ed accumpignau al clavazin. Plaschiu oreifer ha era la canzun ord la liturgia ortodoxa – ton en baselgia – sco quella silla plazza da sport tier la benedicziun. A dirigent, cantadurs e cantaduras da Suraua s’auda cumpliment ed en­graziament per la musica ed il cant elevont. Medemamein da renconuscher ei la prestaziun digl organist Marcel Solèr che ha accumpignau canzuns, la litania lauretana, il Te Deum e denteren delectau cun plirs intermezzos musicals. Ei drova bia glieud che cooperescha Il rodel dalla processiun – quei ei la gliesta da quels e quellas che han da cooperar – ei liungs (e staus ­publicaus el Fegl ufficial dalla Surselva). En tut drova ei entuorn 70 persunas. Anflar avunda glieud per occupar tuts posts ed incaricas da processiun ei oz buca sempel, essend ch’il diember dalla populaziun a Lumbrein sesminuescha. Ins ei dependents da vischins e vischinas egl jester sco era ord Lumnezia e suro e sa bien grau per quei survetsch. Merets che tut ha funcziunau aschi bein ha oravontut la Cumissiun da perdanonza cun: Erika ­Capaul, Anton Capaul, Curdin Casaulta ed Elmar Collenberg. Cun buna raschun ha il plevon engraziau alla fin dil survetsch divin a tuts che han cooperau: Cumissiun da perdanonza, caluster, mini­strants, organist, al Chor mischedau Suraua, alla Societad da musica Lumbrein, dirigida da Sabina Sgier, all’Uniun da giuventetgna che ha fatg parada ed a quellas dunnas che han surviu igl apero ­suenter messa che ha radunau in pievelun e dau caschun da salidar e sediscuorer. La parada en las uniformas historicas. La processiun ei sefermada silla plazza da sport per la benedicziun.

«Las vacanzas ein stadas bialas, mo atgnamein vevel spitgau dapli. Empau temps per far zatgei spontan e lu aunc ventscher ina lavur ni l’autra.» Tals patratgs enconuscheis vus forsa era. Probabel fussen nus pli cuntents, sche nus spitgassen buca grondas aventuras e miraclas e seconcentrassen sin quei ch’ei iu bein. Ins savess schizun calar da spitgar zatgei e semplamein mirar, co ei vegn. Enstagl quei «drill» dapertut, prender empau pli ruasseivel. Ed insumma, cun quellas temperaturas da record che nus vein uss aunc igl atun, vul ins pli bugen buca ponderar, tgei che spetga nus lu aunc ils proxims onns e decennis. Spitgar pauc ni nuot, quei tuna fetg cumadeivel, mo ei cuntenta a liunga vesta tuttina buc. Nus tschintschein cheu da nies futur, e jeu vi buca resignar e spitgar l’apocalipsa persunala ni globala! Cun zatgei grond ha il sportist Roger Bannister avon rodund 70 onns quintau. El ei staus tut perschuadius ch’ins sappi contonscher era zatgei che vala per nunpusseivel. Tochen igl onn 1954 eran tuts dil meini, ch’ins sappi buca cuorer 1,6 kilometers – la miglia englesa – sut quater minutas. Tons sportists vevan gia empruau da batter quella limita. Mo negin che veva dumignau ei. Il record era dapi biars onns quater minutas ed ina secunda. Sut quater minutas? Buca pusseivel. Aschia tunava il giudicament dils curriders sco era da miedis. Tochen che Roger Bannister ha demonstrau il cuntrari. Cun in bien trenament fisic e mental, cun s’imaginar il nunpusseivel e crer vidlunder, ha el in di dumignau quels 1,6 kilometers en treis minutas e 59 secundas. In dètg triumf! Igl interessant ei denton, ch’ei ha buca cuzzau ditg, tochen ch’in auter currider ha contonschiu il medem. E suenter in pèr meins savevan gia pli che diesch sportists cuorer sut quater minutas. Perquei che tuts han ussa saviu ch’igl ei pusseivel. Tgei che sedat en nossa veta, ha era da far cun quei che nus savein spitgar ed ughegein da spitgar. En certs graus eis ei meglier da prender di per di sco ei vegn. Mo avon che resignar, savein seregurdar da Bannister, che ha pudiu contonscher zatgei che negin veva saviu s’imaginar. Ni sco Jesus ha detg: «Tut ei pusseivel a quel che crei.» Ei quei che jeu spetgel per miu futur ussa pusseivel ni nunpusseivel? Jeu sai buc ei. Mo jeu sai ch’era il nunpusseivel sa tuttenina daventar pusseivel. Anja Felix-Candrian ei plevonessa refurmada e viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Sin invit da Martin Candinas, il parsura dall’Assamblea federala, ha l’Uniun da Martinas e Martins giu la cuida da mirar davos las culissas dalla Casa federala, far ina turitgada sil Gurten e guder ina tura guidada tras il marcau da Berna. Cun igl intent da promover la collegialitad ed amicezia denter persunas cul medem num ei vegnida fundada avon 18 onns l’Uniun dallas Martinas e dils Martins. Iniziant principal ed emprem president dall’uniun dils numalins ei igl ant. mistral dalla Cadi Martin Quinter staus. El ha tgamunau l’uniun che dumbra oz varga 60 persunas duront ils em­prems 15 onns. En renconuschien­tscha da sia iniziativa e siu grond enga­schi per l’uniun eis el vegnius undraus cul presidi d’honur. Ella uniun ch’ei politicamein e confessiunalmein neutrala ein tut las Martinas ed il Martins che derivan ni habiteschan egl anteriur in­tschess dalla Ligia Grischa envidai e beinvegni. Ina contribuziun annuala ei voluntaria. L’Uniun s’entaupa per regla ina gada ad onn a caschun dalla fiera da s. Martin a Mustér. La radunonza generala ei per ordinari cumbinada cun ina tscheina. Da temps en temps organisescha l’uniun era viadis ni auters arranschaments. Actualmein secumpona la suprastonza dalla presidenta Martina Schaniel (Sumvitg), dil vice-president Martin Candinas (Rabius/Cuera), dil cassier Martin Schnoz (Rueun) e digl actuar Martin Wetten (Luven). Sin viseta a Berna L’Uniun da Martinas e Martins ei secapescha stada fetg loscha cu siu commember e vice-president Martin ­Candinas ha giu la cuida d’ascender il december vargau la sutga presidiala dil Cussegl naziunal. Dil reminent ei Martin Candinas suenter Martin Bundi (1985/86) gia il secund commember da nossa pintga uniun che ha la cuida d’esser staus per in onn il «pli ault Svizzer». Malgrad in onn tgemblaus da lavur ed in’agenda ordvart pulpida ha Martin Candinas priu peda per sias collegas e ses collegas da quell’uniun ominusa envidond l’entira bargada vendergis e sonda passada a Berna. Ils participonts e las participontas han giu la cuida d’ina guidada exclusiva tras la Casa federala, savend dar in sguard davos las culissas da quei imposant edifeci cun sia architectura simmetrica e sia interessanta simbolica. El biro presidial da Martin Candinas havein nus giu la cuida da re­tscheiver in apero survius dil magistrat persunalmein. Schau gustar vein nus s’entelli era il gentar survius ella gallaria dil Grand Café des Alpes en Casa federala. Viers sera ei l’entira raspada serendida culla funiculara sil crest dil Gurten, ina magnifica acla planiva cun ina vesta oreifra sigl entir marcau e ses contuorns. Frà ­Martin ha surpriu nus cun ina gustusa gervosa ord la renomada bieraria Egger che s’udeva a ses antenats. La tscheina ord la cassa dall’uniun ha gustau oreifer ed ils biars han nuota giu prescha da turnar el hotel per semetter a ruaus. La sonda avonmiezgi ei stada reservada ad ina guida voluntaria atras il magnific marcau vegl da Berna, il suentermiezgi ei staus a libra disposiziun. Entuorn las quater essan nus, leds e cuntents dil viu ed udiu e dalla emperneivla cumpignia, semess sin viadi cul tren viers casa. La proxima radunonza generala ha liug ils 13 da november 2023 allas 17.00 ella Stiva s. Placi en claustra a Mustér. Cun quella caschun ein era novas commembras e novs commembers cor­dialmein beinvegni. Annunzias pon sin far a ­martina.schaniel@bluewin.ch Sin invit dil president dil Cussegl naziunal Martin Candinas ha l’Uniun da Martinas e Martins fatg viseta a Berna en Casa federala.

Cun occasiun da sia radunonza da delegai la sonda vargada a Poschiavo ha l’Uniun da ballapei grischuna honorau Fabrizio Cavegn (21) culla distincziun dil meglier giugadur da ballapei grischun digl onn 2023. Il Lumnezian ha fatg uonn la midada dil Club da ballapei S. Gagl tiel Club da ballapei Vaduz. Ella squadra dil Liechtenstein che dat il campiunadi dalla Challenge League – la secun’aulta ligia da ballapei dalla Svizra – ei Fabrizio Cavegn giugadur da tschep. Medemamein eis el vegnius selecziunaus uonn per la squadra naziunala dils giugadurs sut 21 onns. Miez settember eis el vegnius leu per l’emprema ga en acziun el giug da qualificaziun pil campinadi europè 2025 encunter la Finlanda. Questa sera (venderdis) dat el culla naziunala sut 21 onn il giug da qualificaziun encunter Montenegro a Losanna e mardis ordeifer encunter l’Armenia. La laudatio per Fabrizio Cavegn a Poschiavo ha Thomas Müller, il president dall’Uniun sportiva Schluein Glion teniu. Fabrizio Cavegn ha giugau denter auter cun Schluein Glion avon che badunar la Surselva en direcziun S. Gagl. (fmr/hh) Fabrizio Cavegn da Vella ei vegnius undraus sco meglier giugadur da ballapei grischun digl onn 2023.

Ella quarta davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia da quest atun retscheiva Trun/Rabius l’equipa da ­Domat. L’equipa dalla Cadi ha ner basegns d’ulteriurs puncts e quei adversari duess en sesez esser battibels. Schluein Glion dat ordeifer ­encunter Mels. Era en quei giug duessen ils Sursilvans en sesez recaltgar ulteriurs puncts. Els siat giugs d’entochen ussa ha Trun/Rabius recaltgau treis puncts. In success cumplein ei reussius sulettamein ordeifer encunter Landquart e quei ei vargau gia pli ch’in meins. Els giugs da casa ha ei dau entochen ussa negins puncts per la squadra dil trenader Claudio Bundi. Sonda sera ei Domat hosp a Pustget. La secund’equipa da Domt ha gudignau treis dils siat giugs d’entochen ussa e sesanfla sil bien sisavel plaz. Cun ina victoria en quei giug savess Trun/Rabius mantener il contact cul miez dalla tabella e forsa schizun bandunar il davos plaz. Ina tut autra situaziun sepresenta tier l’autra equipa sursilvana da 3. ligia, Schluein Glion. Els siat giugs d’entochen ussa ein reussi 16 puncts ed encunter Mels savess ei tgunschamein dar ulteriurs puncts sonda sera. Els siat giugs d’entochen ussa ha Mels recaltgau siat puncts. Schluein Glion ei vinavon sils calcogns dil capogruppa Schaan. Per tener il contact ha ei denton num per l’equipa da Patric Casutt da recaltgar regularmein puncts. Schaan ei sonda suentermiezdi hosp da Sargans che schai sil tierz plaz. Quei astgess dar in dir cumbat per puncts. Danis-Tavanasa retscheiva il capogruppa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva Danis-Tavanasa il capogruppa Panaduz. Ferton che Danis-Tavanasa ha recaltgau els siat giugs d’entochen ussa quater puncts, ha Panaduz gia 19 sin siu conto. La rolla dil favorit fuss pia clara per quei giug. Las duas ulteriuras equipas sursilvanas en quella ligia semesiran ina cun l’autra. Schluein Glion retscheiva Lumnezia. Cun ina victoria encunter ils Lumnezians vegness Schluein Glion sin tuttina biars puncts sco lezs. Treis scuntradas vegnan dadas la fin d’jamna el campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. Il giug principal dalla runda ei segiramein quel dalla secunda da Lumnezia encunter l’emprema da Laax. Las duas equipas ein vischinas ella tabella cun tuttina biars puncts: Lumnezia ei sil tierz plaz e Laax sil quart. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Flums so. 15.30 Sargans – Schaan so. 16.00 Mels – Schluein Glion so. 17.00 Triesenberg – Cuera 97 so. 17.00 Trun/Rabius – Domat so. 19.00 Landquart – Triesen mes. 20.15 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Schlarigna so. 16.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 16.30 Domat – Mladost du. 15.00 Schluein Glion – Lumnezia du. 16.00 Danis-Tavanasa – Schluein Glion mes. 20.00 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Landquart so. 16.00 Panaduz – Vaz-sut du. 14.00 Lusitanos de Samedan – Bregaglia du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Bogn Ragaz ve. 20.30 Rueun – Danis-Tavanasa so. 16.00 Lumnezia – Laax so. 17.00 Sedrun/Mustér – Trun/Rabius mar. 20.15 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Zuzwil so. 18.30 Bischofszell – Tobel-Affeltrangen du. 13.00 Cuera 97 – Uzwil-Henau du. 14.00 Rapperswil-Jona – Romanshorn du. 14.00 Uznach – Gossau du. 14.00 Surselva – Teufen Tavanasa du. 14.00 Rapperswil-Jona – Zuzwil mes. 20.15 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Buchs – Mels so. 13.30 Eschen/Mauren – Staad so. 14.00 Rheintal – Arbon so. 14.00 Surselva – Montlingen Laax so. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan Tinizong so. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Rapperswil-Jona so. 17.00 Romanshorn – Uzwil so. 19.15 Cuera 97 – Au-Berneck du. 14.00 Bühler – Frauenfeld du. 14.00 Domat – Triesen du. 17.00 Trun/Rabius retscheiva Domat Suenter siat rundas dil campiunadi da ballapei regiunal sesanfla la squadra da Trun/Rabius sil davos plaz dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Ellas empremas siat scuntradas ha l'equipa dil trenader Claudio Bundi gudignau sulet il giug encunter Landquart. Sonda sera ei la secunda squadra da Domat hosp a Pustget. Quell’equipa duess en sesez esser battibla. Cun ina victoria savess Trun/Rabius mantener il contact cul miez dalla tabella. Schluein Glion ei hosp a Mels. En quella scuntrada ei la rolla dil favorit claramein tier la squadra sursilvana. Schluein Glion ha in retard da tschun puncts sil capogruppa Schaan e per mantener il contact e salvar las schanzas silla promoziun ella 2. ligia regiunala basegna ei ulteriurs puncts. (fmr/hh) L’equipa dall’Uniun sportiva Rueun che separticipescha al campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. Retscha davos da seniester Roni Caminada, Patric Cavigelli, Leandro Dermond, Tizian Schär, Jonathan Flütsch, Simon Casanova, Joel Candrian e Jan Tomaschett. Retscha amiez da seniester Joris Tomaschett (trenader), Elia Arpagaus, Nicolas Schnoz, Giovanni Damiano, Christian Caduff, Americo Soares, Rafael Derungs, Marc Mirer (trenader assistent) e Ramona Simmen (cassiera). Retscha davon da seniester Ian Spescha, Martin Schär, Adam Derungs, Mirco Dermond, Luca Montalta ed Aurelio Valaulta. Silla mauncan Tobias Schär, Diogo Silva, Dominic Candinas e Hubi Gross (president).

Trun posseda in grond potenzial cultural. Museum, halla d'art, spazis per exposiziuns, sculptura Ogna, tradiziun musicala e da chors, ina cultura vivida da laics e leutier aunc plans per ulteriuras casas da cultura. Tgei che quei sa muntar pil liug, sia qualitad da viver e sia radiaziun ei il tema d’ina discussiun al podi sonda, ils 28 d’occtober 2023 allas 14.15 el Spazi Spescha a Trun. Sut la bitgetta da Marianne Fischbacher, etnologa ed anteriura conservatura da museum separticipeschan Erica Cavegn-Pfister, vicepresidenta communala da Trun, Céline Meury, sviluppadra dalla Regiun Surselva, Armin Niederberger, president Uniun Trun Cultura sco era Justina Simeon-Cathomas, presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa e Gianin Conrad, artist ed intendant dalla Scala Trun alla discussiun. L’entrada ei libra e suenter la discussiun envida Trun Cultura ad in puschegn. (cmd/fmr) Il Spazi Spescha survescha sco liug da discussiun davart la cultura.

Las retschercas dallas duas historicras dall’Universitad da Turitg publicadas avon in meins davart igl abus sexual da singuls commembers dil clerus ed igl agir dalla baselgia muentan. Diversas pleivs grischunas han registrau in diember extraordinari d’extradas duront las jamnas vargadas. En Surselva ein buca tuttas pleivs pertuccadas tuttina dalla digren da commembers. «Las jamnas vargadas havein nus sentiu ina unda d’extradas dalla baselgia.» Flurina Cavegn-Tomaschett tschontscha en quei cass per la pleiv da Glion e numna 15 entochen 20 extradas enteifer treis jamnas. «Quei ei in diember d’extradas che nus nudein normalmein sur in entir onn.» Ella ei la collaboratura pastorala dallas pleivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein e ha tematisau las extradas en ina brev da lecturs publicada oz en LQ (mira pagina 18). Dad ina unda d’extradas tschontscha medemamein il president dalla pleiv da Laax, Christoph Kälin. El discuora dad ina ferma reacziun sils resultads dalla retscherca dallas historicras dall’Universitad da Turitg Monika Dommann e Marietta Meier. Christoph Kälin numna diesch en­tochen 11 extradas duront las jamnas vargadas. «Normalmein registrein nus duas entochen treis extradas per onn.» Via brev da standard L’unda d’extradas dalla davosa jamna ha era il president dalla pleiv da Sagogn, Augustin ­Beeli sentiu. El plaida da diesch extradas e conferma quei che Christoph Kälin gi. «Las extradas succedan per gronda part via ina brev da standard cargada giu dalla reit.» Quella brev snega sapientiv il contact persunal culla pleiv en connex cun l’extrada. Sco quei ch’il president dalla pleiv da Sagogn explichescha vegnan las visadas discutadas ella suprastonza dalla pleiv ed il plevon vegn incaricaus da contactar las persunas che giavischan d’extrar. Che quei ­discuors persunal vegn sclaus deploreschan ton Flurina Cavegn-Tomaschett sco ­Christoph Kälin ed Augustin Beeli. «Nus lessen bugen far attent agl engaschi multifar dalla baselgia locala e che quel ei per part peri­clitaus sche las entradas da taglia mauncan», gi Flurina Cavegn-Tomaschett. S’engaschar pér da dretg Sep Cathomas presidiescha la pleiv catolic-romana da Breil ed igl anteriur cusseglier naziunal ha in clar pareri. «Igl ei uras da schar maridar ils spirituals catolics e quei fatg ston ins plaunsiu era acceptar a Roma.» La FMR ha plidentau il president dalla pleiv da Breil davart la reacziun persunala e quella dils parochians sillas enconuschientschas dalla duas historicras che han examinau ils abus sexuals commess da spirituals. «Nus havein discutau quei ella ­suprastonza dalla pleiv ed essan secapescha trumpai da quei ch’ei vegniu alla glisch», gi Sep Cathomas. «Ussa stuein nus pér da dretg ­s’engaschar per la lavur dalla pleiv e dalla baselgia a favur dalla cuminonza.» Sep Cathomas ei dil meini ch’ils spirituals stoppien «s’engaschar per il beinstar dil concarstgaun e meins per la baselgia sco instituziun sco quei ch’igl ei stau il cass el vargau.» Ina certa consternaziun Dapli extradas dalla baselgia ha la pleiv da Breil denton buca nudau suenter la publicaziun dallas historicras avon biabein in meins, sco quei che Sep Cathomas dat d’entellir. Quei vala medemamein per la pleiv Lumnezia tenor las indicaziuns dil president dalla pleiv Alexander Casanova. La pleiv Lumnezia unescha las cuminonzas da Vrin, Suraua, Lumbrein e Cumbel. Il president dalla pleiv Lumnezia resenta «ina certa consternaziun» suenter las enconuschientschas dalla retscherca davart igl abus sexual. «Igl ei ussa impurtont da far valer la lavur positiva dalla baselgia locala a favur dalla populaziun.» Augustin Beeli presidiescha la pleiv da Sa­gogn dapi 12 onns. La pleiv dumbra biabien 440 commembras e commembers. «Quei diember ei staus constants duront il decenni vargau», declara el, malgrad ch’el ha nudau da quei dad 80 extradas duront siu temps d’uffeci. «Las extradas ein vegnidas ulivadas da persunas e famiglias ch’ein setratgas neutier.» Per il president dalla pleiv da Laax, Christoph ­Kälin eis ei negina surpresa che las pleivs da Lumnezia e Breil nodan meins extradas che las pleivs dalla Foppa. «Ella Lumnezia ed ella Cadi ei la baselgia probabel pli fetg francada ella societad ed ella tradiziun.» Ed era el ha in clar pareri quei che pertucca il futur dalla baselgia catolica. «Ella sto urgent semuentar.» Il president dalla pleiv da Laax ei cunscients ch’els ed ils ulteriurs tgamuns dallas pleivs localas san sulet far valer lur meini: «Decider ston auters.» «Ei schai vi da nus d’informar» Thomas Bergamin che presidiescha la cumis­siun administrativa, l’executiva dalla Baselgia catolica grischuna gi, ch’ils commembers dalla cumissiun s’informeschien mintgamai alla fin digl onn davart las extradas dalla baselgia. «Pervia dalla situaziun actuala e las damondas dallas medias vein nus seschau informar da ­singulas pleivs. «Principalmein ils loghens urbans sco per exempel Cuera e Tusaun nodan dabia extradas.» E Thomas Bergamin gi che leu nua che la baselgia seigi aunc pli presenta ella veta e tradiziun da mintgagi seigien las extradas meins derasadas. «Jeu manegel che la ­glieud vul strufegiar la baselgia sco institu­ziun.» Il president dalla cumissiun fa attent che la gronda part dalla taglia ch’il singul commember paga resta ella pleiv locala. «Mauncan quels daners sto la pleiv redimensiunar ses ­survetschs e ha per exempel pli gonda breigia da sanar edifecis sacrals.» Las baselgias cantunalas dad omaduas confessiuns vegnan finan­ziadas dalla taglia da cultus dallas persunas giuridicas. «Ei schai ussa vi da nus da far attent co la baselgia impunda ils daners e tgei ch’ella porscha», manegia Thomas Bergamin. Tenor sias explicaziuns sustegn la baselgia era diversas instituziuns socialas sco la Caritas. (fmr/ac)

Tschella gada hai jeu scret sur da miu fegl impediu (el ei naschius cun trisomia 21) che capescha secapescha era romontsch. Damai che silmeins la redacziun dalla FMR ei dil meini che quei seigi stau interessant avunda, scrivel jeu pia aunc ina columna. Oz sur dil tema che jeu havevel empermess la davosa gada: communicaziun sustenida (Unterstützte Kommunikation, ­cuort UK). Studis demuossan che carstgauns naschi cun il sindrom da Down emprendan il meglier, sch’els han sustegn visual. Vul dir: far salata da truffels gartegia il meglier, sch’il recept scret ha aunc maletgs che muossan pass per pass, tgei ch’ei drova per che la salata gusti alla fin. Sin quella moda san ins era sustener il svilup dil lungatg. Buca mo, denton cunzun affons cun impediments emprendan pli tgunsch da ­discuorer/s’exprimer cun in sustegn visual. Quei sa esser entras segns ni era entras maletgs ni simbols sco p.ex. quels da metacom. Quels simbols ein dil reminent vegni sviluppai dad ina mumma che leva sustener sia feglia impedida cun il num Meta (www.­metacom-symbole.de). Cu miu fegl era aunc in pign, pia annada antes Corona, havein nus fatg cuors tier «Kinderhände» a Vienna. «Kinderhände» ei in’uniun che s’engascha per affons ch’ein suords ni cun incaps d’udida. En lur center offerescha quell’uniun differents cuors. Far part astgan affons cun problems cull’udida, mo era affons che drovan sustegn special per sviluppar il ­lungatg. Ils affons contan, zambregian e termaglian ensemen ed emprendan ­lungatg da segns. Ins havess pudiu spitgar che miu ­fegliet emprendi sco emprem da mussar «fom», ni «seit» ni «mal il venter». Siu plaid/segn preferiu dapi lu ei denton stau «falien». Cun quei segn ch’ei levamein da capir – metter maun sin maun e mussar culla detta las combas falien che semovan – damonda el savens nus da far cantar la canzun «eine kleine Spinne klettert auf das Dach ...». Era il cor dad in dils giuvens che fan survetsch civil en sia scoletta ha el gudignau cun sia canzun da faliens. Diversas amicezias, fermas sco teilas falien, seresultan er or da quei segn. In segn cun tonta magia sco Spiderman, aschidadir! Miu falienet fifferlot teidla, ni meglier detg mira aunc oz cun grond gust co ils affons contan las canzuns che nus havein empriu duront il cuors. Cu jeu sun puspei inaga stada en Lumnezia, hai jeu mirau en la ­libraria che gauda mia stema gia dapi che jeu mavel mintga fin dalla stad a cumprar ils fleters culla mina satella per miu bab, sche jeu anfli enzatgei semegliont per romontsch, p.ex. sin ina DVD. Deplorablamein dat ei buca quei che jeu havess bugen. Era buca tier il gigant dallas Amazonas (havess era fatg surstar mei ...). Aschia stoi jeu pia drizzar ora nies giavisch alla Romontschia via columna: nus havessen bugen videos el stil da quels da «Kinderhände» (www.kinderhaende.at), e quei per plascher per romontsch! Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi 24 onns a Vienna.

La destillaria Daguot da Glion cun ils brischavinars Robert ­Cathomas e Beni Simeon appartegnan allas meglieras destillarias svizras. Els ein vegni undrai la fin dalla jamna vargada a Basilea cun il tetel «Brischavinars digl onn». Alla Disti Suisse, la premiaziun svizra da spirituosas organisada mintga dus onns, ein nov differents vinars ord la cuschina dalla destillaria Daguot vegni undrai en siat differentas categorias cun ina medaglia d’aur. Per recaltgar il tetel «Brischavinars digl onn» ein silmeins quater medaglias d’aur en quater differentas categorias necessarias. Sper la destillaria Daguot han aunc nov ulteriuras destillarias svizra retschiert il tetel da brischavinars digl onn. Dapli medaglias d’aur che Daguot han sulet duas destillarias recaltgau, nunmadamen la Fassbind SA dad Oberarth e la Humbel SA da Statten. Plascher dalla renconuschientscha Ils dus brischavinars sursilvans che han entschiet cun lur pissiun da barschar vinars suenter la pensiun ein satisfatgs dalla renconuschientscha. «Tonpli perquei che nus essan sulet ina pintga destillaria.» Robert Cathomas gi che Daguot hagi per exempel recaltgau ina medaglia d’aur per lur «kirsch». «Che nus barschein in silmeins aschi bien sche buc in meglier vinars da tschereschas en Surselva ch’ellas regiuns da tschereschas sco Basilea-Campagna ha secapescha dau da discutar.» La Disti Suisse ha nudau alla concurrenza digl onn 2023 ina participaziun da record, sco quei ch’ils organisaturs scrivan. La schuria ha giu da degustar e premiar 790 products da 135 destillarias. Buca meins che 30 % dapli vinars che alla concurrenza d’avon dus onns. La destillaria Daguot ei satisfatga ch’igl ei reussiu ad ella sco pintga destillaria da recaltgar il tetel brischavinars digl onn. «Per nus ei barschar vinars aunc adina empau in hobi, in al qual nus dedichein dus entochen treis dis per jamna», di Robert Cathomas. (fmr/ac)

La Surselva Romontscha ha tscherniu sis persunalitads ord igl intschess dalla anteriura Ligia Grischa ch’ein sefatgas meriteivlas sin differents camps per la cultura romontscha. Igl onn proxim, a caschun dallas festivitads da 600 onns Ligia Grischa, survegnan ils undrai ina inscripziun el Curtgin d’honur dalla Ligia Grischa a Trun. Egl aschinumnau «Curtgin d’honur dalla Ligia Grischa» a Trun ein differentas persunalitads ch’ein sefatgas meriteivlas per la cultura romontscha undradas. Quei curtgin ei fermamein colligiaus cun las festivitads dedicadas alla fundaziun dalla Ligia Grischa digl onn 2024. Il curtgin ei vegnius instradaus avon 100 onns e retscheiva er in plaz ellas festivitads 600 onns Ligia Grischa digl onn proxim che stattan sut l’enzenna «Sut igl Ischi 2024». Sco quei ch’il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens declara, ha la suprastonza dalla Surselva Romontscha tscherniu sis persunalitads romontschas ord igl intschess dalla ulteriura Ligia Grischa che vegnan honoradas cun ina inscripziun sin ina tabla per lur merets a favur dalla cultura romontscha. Elegiu sis persunalitads Undrai cun ina tabla commemorativa el Cur­tgin d’honur dalla Ligia Grischa a Trun igl onn 2024 vegnan ils scribents Flurin Darms (1918–2009) e Vic Hendry (1920–2014), ils cumponists Gion Antoni Derungs (1935–2012) e Benedetg Dolf (1918–1985), l’artista Toja Isenring (1919–2014) ed igl artist da Trun Matias Spescha (1925–2008). Sco quei ch’il parsura dalla Surselva Romontscha explichescha, ha l’uniun romontscha sursilvana contactau pliras persunas activas ella veta e cultura romontscha per schar proponer persunas pil curtgin d’honur. «Sin fundament dallas propostas ha la suprastonza dalla Surselva Romontscha fatg la tscharna.» Toni Vinzens fa attent al regulativ che pretenda in temps da spetga da diesch onns dapi la mort per che las persunas sappien vegnir undradas el curtgin d’honur. Ed el ha era concediu che buc ual bia dunnas hagien anflau la via ellas propostas inoltradas alla suprastonza dalla Surselva Romontscha. Ils 15 da settember 2024 succeda l’undrientscha publica che regorda allas activitads dallas persunas ch’anflan da niev menziun a Trun sut igl ischi. La fiastetta el curtgin d’honur arrundescha las festivitads pervidas duront la stad a caschun dil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Extendiu igl intschess Igl anteriur cauredactur dalla gasetta LQ, Martin Cabalzar, lai repassar en ina contribuziun che cumpara el proxim Calender Romontscha la historia dil Curtgin d’honur dalla Ligia Grischa. Entochen ussa regorda quei liug a 31 persunalitads ch’ein per part aunc beinenconuschentas ella Romontschia. Il num ufficial «Curtgin d’honur dalla Ligia Grischa» ha il curtgin retschiert igl onn 1924 ed ils emprems quater honorai, Pader Placi a Spescha, Giacun Hasper Muoth, Casper Decurtins ed Alfons Tuor han aunc retschiert mintgin ina tabla singula da renconuschientscha. All’entschatta era il curtgin d’honur aunc reservaus agl intschess romontsch catolic dalla Romania. Igl onn 1971 ein Romania e Renania secunvegnidas da slargar igl intschess per far la tscharna dils meriteivels Romontschs. La davosas inscripizun ei succedia igl onn 2002. Martin Cabalzar menziuna che sulet ina dunna, naven da l’auter onn duas dunnas, seigien menziunadas e honoradas el curtgin d’honur. In fatg che resplendi buca la valur dalla dunna per la cultura romontscha, sco quei che Martin Cabalzar scriva en sia contribuziun. «Demai che las dunnas han retschiert pér igl onn 1971 il dretg da vuschar en Svizra fai era buca surstar ch’ellas ein meins presentas ellas annalas dalla Romontschia.» In fatg che semida e ch’ei gia semidaus els decennis vargai.

Ella anteriura scola da Flond ha la vischnaunca Sursaissa/Mundaun realisau quater habitaziuns che stattan a disposiziun a persunas e famiglias indigenas. Las habitaziuns han gia anflau affittaders che san surprender ils habitadis el decuors dil december 2023. La sonda proxima ei la populaziun envidada da prender investa. «Problems da schar vi las habitaziuns novas havein nus giu negins», gi il menader digl Uffeci da baghegiar dalla vischnaunca Sursaissa/Mundaun, Lukas Roth. El ei responsabels en vischnaunca per las immobilias communalas e ha accumpignau la midada dalla anteriura casa da scola da Flond en in spazi da habitar per indigens. «Ina dallas habitaziuns surpren ina famiglia cun affons che setrai neutier dalla Bassa.» Tenor las indicaziuns da Lukas Roth ei ina ulteriura habitaziun ida ad affittaders dalla regiun e las duas ulteriuras surprendan persunas che vivan gia en vischnaunca. Sco quei che Lukas Roth explichescha ei il spazi da habitar per indigens rars ton ella vischnaunca da Sursaissa/Mundaun sco er en autras vischnauncas sursilvanas. «La scola veglia da Flond vegn buca pli duvrada per il menaschi da scola.» Aschia che la vischnaunca ei sedecidida da realisar ella scola veglia quater habitaziuns. E per quella midada ha la vischnaunca impundiu dapli che dus milliuns francs. Habitaziuns e garascha sutterrana Realisau ha la vischnaunca ella scola veglia quater habitaziuns inclus ina garascha sutterrana – duas habitaziuns da 4,5 stanzas e duas da 3,5 stanzas. La vischnaunca lai vi las habitaziuns tenor grondezia e sco la habitaziun ei situada enteifer il baghetg per in tscheins meinsil da 1170 francs entochen 1580 francs. Vitier vegnan aunc ils cuosts auxiliars e 120 francs per meins per in plaz ella garascha sutterrana sche quei vegn giavischau. Il schef digl Uffeci da baghegiar ei dil meini che la vischnaunca possi aschia metter a disposiziun habitaziuns per indigens per in tscheins pagabel. Las habitaziuns ein contonschiblas cun in ascensur e sin tetg ei vegniu montau in indrez solar. Entschiet cun las lavurs da construcziun han ils impressaris il matg 2023 e sco quei che Lukas Roth conceda, ein ins sin buna via da finir tenor termin. Avon ch’ils affittaders surprendan lur novs habitadis ha la populaziun da Sursaissa/Mundaun la pusseivladad da prender investa. Tenor communicaziun el Fegl Ufficial Surselva organisescha la vischnaunca in gi dallas portas aviartas e quei sonda ils 21 d’october 2023 denter las 10 e las 14.00.

Demai che la commembra dil parlament dalla vischnaunca da Glion, Michal Karin Hohl ei vegnida elegida en suprastonza, sto il suveran remplazzar il sez vacant el parlament communal ils 22 d’october 2023. A disposiziun stattan Sarina Casanova da Glion e Daniel Schneider da Luven. Votantas e votants han denton era la pusseivladad da plazzar autras persunas sin ils cedels da votar communals. Sarina Casanova Glion (senza partida) Igl onn 2012, cu las 13 vischnauncas dalla Foppa han decidiu la fusiun dalla vischnaunca Ilanz/Glion, haveva Sarina Casanova 9 onns. La proxima fin dalla jamna, ils 22 d’october 2023, candidescha ella per in sez el parlament communal da quella vischnaunca. Sarina Casanova ch’ei carschida si a Glion ha fatg in emprendissadi da geomaticra e studegia il mument planisaziun dil marcau, traffic e territori alla Scol’aulta dil fatg dalla Svizra Orientala a Rapperswil. La giuvna ei inizianta e presidenta dalla cumissiun da giuventetgna dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion che ha organisau l’emprema sessiun da giuventetgna la primavera 2023. «Entras la cumissiun da giuventetgna sundel jeu vegnida en contact cun la politica locala.» E per quella politica locala vul Sarina Casanova era s’engaschar el parlament communal. Cunzun era per damondas che pertuccan la giuventetgna. «Jeu vi cuntinuar cun miu engaschi per ils interess dalla giuventetgna e possibilitar ad ella ina representaziun politica pli ferma en nossa vischnaunca. La finala dependa il futur da nossa vischnaunca dils giuvens.» Aschia che Sarina Casanova ei promta per far politicamein in proxim pass, sco ella puntuescha. Quei sch’il suveran dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion elegia ella la proxima fin dalla jamna. (fmr/ac) Daniel Schneider Luven (senza partida) Daniel Schneider ei d’annada 1991 ed ei carschius si a Ramsen el cantun Schaffusa. El ha studegiau architectura e viva dapi siat onns a Luven. Leu nua che Daniel Schneider ha empriu romontsch, nua ch’el sesenta dacasa e nua ch’el ei gia s’engaschaus ell’Uniun da giuventetgna. En Surselva ha el empriu d’enconuscher sia dunna e cun ella ed amitgs eis el gest vid renovar a Luven ina casa veglia ch’ils conjugals han saviu acquistar. «Sco architect sefatschentel jeu adina cun damondas, co ils detagls dad in baghetg funcziunan e nua ch’ins sa e sto meglierar per ch’ei funcziuni meglier.» Il giuven architect independent vesa cheu certas parallelas cun la veta en ina vischnaunca ed el s’interessescha co quei mintgagi funcziuna e nua ch’ei dat problems e co quels problems vegnan sligiai. «Jeu sun promts da contribuir alla veta da mintgagi ella vischnaunca ed aschia s’interesseschel jeu era per il mandat politic el parlament communal.» Ils siat onns vargai ha Daniel Schneider empriu d’enconuscher la Surselva e la vischnaunca nua ch’el ei dacasa. Experientscha politica ha Daniel Schneider buc, quella experientscha eis el denton promts da rimnar priu il cass ch’il suveran dalla vischnauca dad Ilanz/Glion elegia el dumengia proxima, ils 22 d’october 2023, sco commember dil parlament communal. (fmr/ac)

La sonda vargada ha il Club da ballapei Trun/Rabius inaugurau l’illuminaziun dalla plazza da ballapei a Trun/Pustget. Cun in aperitiv per ils sponsurs, in giug da ballapei denter anteriurs gigadurs e amitgs dil club da ballapei ed in giug da campiunadi encunter Domat han ins priu enconuschientscha dad ina investiziun realisada en cuort temps. Il cassier dil CB Trun/Rabius ­Fabian Collenberg ha getg ch’ei seigi reussiu da recaltgar dètg spert ils 180 000 francs che seigien stai necessaris per finanziar l’illuminaziun nova. Inaga grazia al sustegn dallas vischnauncas da Trun e Rabius. «Ina contribuziun da 60 000 francs ei vegnida dall’instituziun che senumna Alpinfra, ina organisaziun che sustegn infrastructura ella muntogna.» Il rest han divers sponsurs locals, il cantun Grischun ed il davos aunc la cassa dil club e la bar da tscheiver contribuiu. Sco quei che Fabian Collenberg gi eis ei stau pli sempel da finanziar l’illuminaziun che quei ch’ils responsabels dil club han manegiau. Aschia che l’illuminaziun nova ei vegnida realisada duront la stad passada. Entochen ussa era sulet la plazza da ballapei a Rabius/Igniu illuminada. Quella plazza era magari surcargada cun ils trenaments dallas singulas equipas duront las seras dalla primavera e digl atun. Ussa ha il club che dumbra circa 180 commembras e commembers activs e passivs a disposiziun duas plazzas illuminadas. In fatg che levgiescha d’organisar ils trenaments. (fmr/ac)

Encunter la secund’equipa dil Club da ballapei Mels ha Schluein Glion mussau ina zun mediocra prestaziun e spiars meritadamein 1:3. Suenter in quart ura han dus gols enteifer mo ina minuta purtau l’equipa da casa silla via dil success. Schluein Glion ha giu l’entira emprema mesadad breigias da crear caschuns per sittar gols ed era suenter il te cul ferm vent el dies ei l’equipa buca stada habla da volver il giug. Strusch ch’il giug ha giu entschiet ei la midada dall’aura prognosticada arrivada a Mels. Ei ha entschiet a plover ed in vent furibund ha suflau sul plaz vi. L’equipa da casa ha nezegiau d’astgar dar naven dall’entschatta cul vent el dies e sittau la balla adina beinspert anavon ed aschia procurau per enqual scena miezmalsegira ella zona da puniziun da Schluein ­Glion. Per ir en avantatg ha Mels denton duvrau il sustegn dil goli dils hosps. Ella 14avla minuta eis el buca vegnius da retener in culp liber da Marco Wildhaber naven dalla vart dretga e mo ina minuta pli tard ha el targlinau cun cuorer ord il gol e dau aschia la caschun a Jan Gubser da sittar il 2:0. La reacziun da Schluein Glion sin quels gols ei stada pli che ­mudesta, l’entira equipa pareva sco ­paralisada. Suenter il te ha Schluein Glion – ussa cul vent el dies – surpriu il domini dil ­giug e beinspert ei era il gol agl 1:2 curdaus entras Serafin Bundi. El ha reagau spert suenter in siet rebattiu dil goli da Mels e sittau la balla ord in anghel fetg git ella reit. Dapli ei denton buca reussiu, era sche l’equipa sursilvana ha entochen alla fin empruau d’egalisar e forsa schizun aunc volver il giug. Persuenter ha Mels aunc sittau tard el temps supplementar cun ina cunterattacca entras Arno ­Ackermann il tierz gol ed aschia decidiu definitivamein il giug. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Mels – Schluein Glion 3:1 (2:0) Tiergarten, Mels. 120 aspectatur(a)s. Arbiter: Vrenezi. Gols: 14. Wildhaber 1:0, 15. Gubser 2:0, 52. Bundi 2:1, 90.+ 3. Ackermann 3:1. Mels: Rissi, Jerome Lymann (72. Bigger), Zogg, Herrmann, Büchel, Philippe Lymann (64. Eberle), Kalberer, Tschirky, Wildhaber, Ackermann (90.+ 4. Schlegel), Gubser (75. Moser). Schluein Glion: Alessandro Casutt, Laurin Zala (46. Pool), Gianluca Casutt, Sgier, Holderegger, Lars Zala, Derungs, Bearth (76. Michel), Michel (46. Paulin), Bundi (81. Laurin Zala), Caduff. Remarcas: Cartas melnas: 38. Zogg (retardar il giug), 51. Phillippe Lymann (foul), 53. Wildhaber (reclamar), 61. Paulin (foul), 62. Lars Zala (reclamar), 80. Rissi (retardar il giug), 82. Ackermann (reclamar) e 83. Pool (foul). Schluein Glion senza Afzali, D’Atria e Kohler (blessai), Deplazes (serraus), Mattia Büchler e Capaul (absents). Corners: 6:8.

La sonda ha l’equipa da Trun/Rabius retschiert la squadra da Domat. Per omisduas equipas ei quei stau in’impurtonta partida. Per Trun/Rabius fuss ina victoria impurtonta per buca restar alla cua dalla tabella. Ils aspectaturs han saviu selegrar sin ina intensiva ed interessanta partida a Pustget. Punct las 19.00 ha igl arbiter lantschau la partida avon in bi publicum e cun fetg bunas premissas da temperatura sco era dil plaz. Gia naven dall’entschatta eis ei clar che l’equipa da casa less salvar ils puncts a Pustget. Che quei seigi denton buca sempel saveva mintga giugadur. Ell’emprema fasa vegn Trun/Rabius da controllar il giug, denton las schanzas claras per far in gol mauncan. Ella 22. minuta suonda la duscha freida. Ils hosps survegnan in culp liber ord biebein 35 m ed il siet anfla la via ella reit da Trun. Aschia meina Domat cun 1:0. Entochen ella 36. minuta dat ei sin omisduas varts buca grondas schanzas pli. Allura capeta ei denton. Robin Monn vegn da surmuntar plirs adversaris e tarmetta Orlando Monn cun in bi pass en direcziun gol. Lez fa in crutsch e sietta el cantun liung. Aschia ei la partida puspei egalisada. Cul tgau gia ella pausa vegn Domat aunc ­cuort avon pausa tier ina schanza. Ella 45. minuta van ils hosps danovamein en avantatg e meinan da pausa cun 2:1. Decisiun la fin dil giug Suenter il te piarda la partida il tempo ed ils cumbats vegnan pli intensivs. Igl ei denton da sentir che la squadra da casa less quella victoria. Aschia tarmetta ­Gianin Derungs cun in bal precis ella gassa Patrizio Decurtins enviers il gol. Lez sietta cun saung freid il bal el cantun ­liung ed aulza il resultat sin 2:2. Il CB Trun/Rabius sa denton buca selegrar ditg. Mo paucas minutas suenter haver egalisau aulzan ils hosps sin 3:2 e quei cun in siet da dumengias ord 25 m. Trun sto uss per la tiarza ga empruar d’egualisar. Cun fetg gronda ambiziun reussescha quei era. Ella 85. minuta vegn Gianin Derungs da marcar il 3:3. Mo ei vegn aunc meglier. Trun/Rabius emprova cun tut las pusseivladas da far il gol decisiv en quei giug e salvar ils treis puncts. La partida sesanfla gia ella 93. minuta e l’equipa da casa emprova vinavon cun enorm squetsch e sustegn dils aspectaturs da far il gol. Ella davosa acziun dalla partida sa Gianin Derungs vegnir frenaus dil goli dils hosps sulettamein cun in foul ella zona da puniziun. Igl arbiter schula penalti per Trun/Rabius. Livio Janka tschenta il bal e sieta cun saung freid il 4:3 per Trun. Paucas minutas suenter ei la partida a fin ed aschia gudogna Trun/Rabius e contonscha la secunda victoria quest atun. Per Trun/Rabius cuntinuescha ei dumengia proxima a Pustget encunter Triesen. La equipa dil Principadi dil Liechtenstein sesanfla momentan in plaz avon Trun/Rabius. Ramon Orlik 3. ligia Gruppa 1 Trun/Rabius – Domat 4:3 Plazza da ballapei Pustget. Gols: 23. Alessio Sewer 0:1, 38. Orlando Monn 1:1, 45. Fabian Zimmermann 1:2, 73. Patrizio Decurtins 2:2, 75. Alessio Lozzo 2:3, 85. Gianin Derungs 3:3, 90.+3 Livio Janka 4:3 (penalti). Trun/Rabius: Mauro Alig, Mirco Pfister, Livio Janka, Lucas Seiler, Geo Cauzza, Andri Carigiet, Rovin Schmed, Mathias Flepp, Orlando Monn, Robin Monn, Gianin Derungs, Patrizio Decurtins, Tizian Duff, Beat Cadruvi, Lucas Maissen, Clau Berther. Domat: Dario Brot, Tobias Walter, Matthias ­Pfister, Fabrizio de Luca, David Roberto Bucek, Gian-Luca Fahling, Cedric Sewer, Alessio Sewer, Fabian Zimmermann, Alessio Lozzo, Danilo Lozzo, Mauro Stolz, Arber Bojaxhi, Damian Sewer, Sandro Dietrich, Marc Henriques Da Silva, Nicolo Stolz. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, Denis Monn (tuts blessai) e Remo Alig (absents).

Trun/Rabius ha festivau la sonda sera sia secunda victoria el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia da quest atun. Schluein Glion perencunter ha spiars il giug ordeifer encunter la secund’equipa da Mels. El campiunadi dalla 4. ligia salva Lumnezia il contact cul capogruppa Panaduz. Culla perschuasiun da saver recaltgar ulteriurs puncts ei la squadra da Schluein ­Glion serendida la sonda al giug encunter la secund’equipa da Mels. Ord vesta dalla tabella era la situaziun da partenza lu era clara. Els emprems siat giugs haveva Mels recaltgau siat puncts, Schluein Glion perencunter 16. Igl ei denton ve­gniu auter che spitgau (mira rapport). Damai ch’il capo­gruppa Schaan ha era gudignau igl otgavel giug da quest atun, ha l’equipa sursilvana ussa otg puncts retard, schai tonaton aunc adina sil secund plaz. Trun/Rabius ha mussau bia morala el giug encunter la secund’equipa da Domat. Treis ga eis ella vegnida en disavantatg, mintga ga ha ella saviu egalisar. La fin finala ei schizun reussiu il gol da victoria. Quels treis puncts ein fetg impurtonts per Trun/Rabius. Per ina ha l’equipa dalla Cadi saviu surdar la ­latiarna ­cotschna a Flums, per l’autra resta ella en bien contact cul miez dalla tabella. Lumnezia sil secund plaz El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia battiu Schluein Glion e salida ussa dil secund plaz ella tabella. La differenza tiel capogruppa Panaduz munta treis puncts. Panaduz da sia vart ha gudi­gnau ordeifer encunter Danis-Tavanasa. Per Danis-Tavanasa vegn la situaziun alla cua dalla tabella tec a tec difficila. Suenter la victoria ordeifer encunter Domat ha il davos plazzau Mladost ussa numnadamein tuttina biars puncts sco Danis-Tavanasa ch’ei secund davos. Ella tabella dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ei Rueun ussa secund suenter la victoria encunter Danis-Tavanasa. In segl anavon ella tabella ha era Trun/Rabius fatg grazia als treis puncts encunter Bogn Ragaz. Lumnezia e Laax han partiu ils puncts e restan aschia en bien contact culla testa dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz – Flums 1:0 Sargans – Schaan 0:4 Mels – Schluein Glion 3:1 Triesenberg – Cuera 97 4:2 Trun/Rabius – Domat 4:3 Landquart – Triesen mes. 20.15 1. Schaan 8/24; 2. Schluein Glion 8/16; 3. Sargans 8/15; 4. Bogn Ragaz 8/14; 5. Cuera 97 8/12; 6. Triesenberg 8/12; 7. Mels 8/10; 8. Domat 8/9; 9. Landquart 7/8; 10. Triesen 7/6; 11. Trun/Rabius 8/6; 12. Flums 8/6. 4. ligia, gruppa 1 Lai Valbella – Schlarigna 0:2 Danis-Tavanasa – Panaduz 0:3 Domat – Mladost 1:2 Schluein Glion – Lumnezia 0:3 Danis-Tavanasa – Schluein Glion mes. 20.00 1. Panaduz 8/22; 2. Lumnezia 8/19; 3. Surses 8/16; 4. Tusaun/Cazas 8/15; 5. Schluein Glion 8/13; 6. Lai Valbella 8/8; 7. Schlarigna 8/7; 8. Domat 8/5; 9. Danis-Tavanasa 8/4; 10. Mladost 8/4. 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Landquart 0:6 Panaduz – Vaz-sut 2:1 Lusitanos de Samedan – Bregaglia 2:2 1. Lusitanos de Samedan 7/16; 2. Valposchiavo 7/13; 3. Bregaglia 8/13; 4. Cuera 97 8/11; 5. Landquart 7/6; 6. Panaduz 7/5; 7. Schlarigna 7/4; 8. Vaz-sut 7/2. L’equipa da Tusaun/Cazas ei vegnida retratga. 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Bogn Ragaz 5:3 Rueun – Danis-Tavanasa 1:0 Lumnezia – Laax 1:1 Sedrun/Mustér – Trun/Rabius mar. 20.15 1. Union Trin 7/14; 2. Rueun 7/13; 3. Lumnezia 7/12; 4. Val Tamina 7/12; 5. Laax 7/12; 6. Trun/Rabius 6/9; 7. Sedrun/Mustér 6/7; 8. Bogn Ragaz 7/7; 9. Danis-Tavanasa 7/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Zuzwil 4:0 Bischofszell – Tobel-Affeltrangen 1:3 Cuera 97 – Uzwil-Henau 4:1 Rapperswil-Jona – Romanshorn 0:1 Uznach – Gossau 2:3 Surselva – Teufen 1:4 Rapperswil-Jona – Zuzwil mes. 20.15 1. Brühl 9/22; 2. Gossau 9/22; 3. Romanshorn 9/21; 4. Cuera 97 9/15; 5. Zuzwil 9/13; 6. Teufen 9/11; 7. Rapperswil-Jona 9/10; 8. Surselva 9/10; 9. Tobel-Affeltrangen 9/9; 10. Bischofszell 9/9; 11. Uznach 9/8; 12. Uzwil-Henau 9/6. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Buchs – Mels 0:4 Eschen/Mauren – Staad 0:2 Rheintal – Arbon 6:0 Surselva – Montlingen 2:0 1. Steinach 8/21; 2. Rheintal 8/19; 3. Mels 8/19; 4. Montlingen 8/15; 5. Staad 7/13; 6. Grischun Central 8/11; 7. Surselva 8/11; 8. Buchs 9/7; 9. Eschen/Mauren 9/7; 10. Arbon 9/3; 11. Appenzell 6/1. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan 7:2 1. Schlarigna 8/16; 2. Lusitanos de Samedan 8/13; 3. Panaduz 8/13; 4. Surselva a 7/12; 5. Surselva b 7/10; 6. Grischun Central 8/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Rapperswil-Jona 3:0 Romanshorn – Uzwil 1:0 Cuera 97 – Au-Berneck 1:6 Bühler – Frauenfeld 5:1 Domat – Triesen 0:3 1. Romanshorn 8/24; 2. Toggenburg 7/16; 3. Bühler 7/15; 4. Uzwil 7/15; 5. Frauenfeld 7/11; 6. Triesen 8/10; 7. Tusaun/Cazas 7/9; 8. Domat 7/6; 9. Au-Berneck 7/5; 10. Cuera 97 7/3; 11. Rapperswil-Jona 8/1. La squadra da Laax sesanfla sil tschunavel plaz dalla gruppa 2 dalla 5. ligia. Davos da seniester Gianluca Vincenz, Shahmoradi Yousof, Daniel Lerchi e Louis Knöri. Secunda retscha da seniester Giacomo Betta (trenader e giugadur), Gian Wolf, Valerio Caselino, Simon Blätter, Marlo Cavegn, Mauro Toggenburg, Mattias Arpagaus, Sivlio Caprez (assistent trenader) ed Ivan Brunold (manager dil team). Davon sil baun da seniester Dominic Camenisch, Andrin Schöller, Eduard Coombs, Muhammet Akdemir, Lino Erni e Cedric Brunold. Silla foto mauncan Curdin Toggenburg, Nathan Gartmann, Simon Sac, Bruno Casutt e Simon Wacker. Foto mad

Las vischnauncas, organisaziuns da turissem e pendicularas d’Andermatt, Tujetsch e Mustér elavureschan ina strategia communabla pil svilup dalla purschida turistica dalla regiun. Cheutras duei la regiun daventar pli cumpetitiva igl unviern e la stad. Persuenter vegn installau ina gruppa da lavur. Mustér, Tujetsch/Sedrun ed Andermatt nezegian dapi onns las sinergias pusseivlas per migliurar la purschida turistica. Ussa duei la collaboraziun vegnir profundada. La finamira dallas vischnauncas da Mustér, Tujetsch, Andermatt, las pendicularas d’Andermatt-Sedrun Sport SA e Pendicularas Mustér SA, Sedrun Mustér Turissem SA, Andermatt-Val d’Ursera Turissem GmbH e l’Andermatt Swiss Alps SA ei d’elavurar communablamein ina strategia da svilup per l’entira regiun. La finamira da quella ei da contonscher in carschament dalla regiun a liunga vesta. «En quei connex risguardein nus las strategias existentas che vegnan gia persequitadas dils representants dils interess dalla regiun», di Pascal Schär, menader dall’Andermatt-Sedrun-Mustér Marketing SA. Sper ina giunta per la strategia vegn installau ina gruppa da lavur. «Quels dus gremis vegnan legitimai da tuts acturs dalla regiun da scaffir quella strategia e da definir las mesiras persuenter», scriva l’organisaziun en ina communicaziun als mieds da massa. Glieud surtut d’Ursera La gruppa da lavur consista dil president communal d’Andermatt Peter Baumann che representa las vischnauncas, il directur da turissem d’Andermatt-Val d’Ursera Thomas Christen sco representant dallas organisaziuns da turissem, Matthias Furrer per l’Andermatt Swiss Alps SA e Pascal Schär, menader dall’Andermatt-Sedrun-Mustér Marketing SA sco representant dallas pendicularas. Silla damonda dalla FMR, daco che negin dalla vart sursilvana seigi en quella gruppa da lavur, di Pascal Schär: «Ils presidents communals ein secunvegni sil president communal d’Andermatt e suenter che Simona Barmettler ha bandunau Sedrun Mustér Turissem ei il directur da turissem d’Andermatt-Val d’Ursera staus la suletta opziun. La vart sursilvana vegnel jeu a representar. Igl ei denton aschia ch’ei dat sentupadas regularas, per exempel dils presidents communals, per discutar il previu.» Fusiuns ein negin tema Silla damonda, schebein ina tala lavur savessi la fin finala menar ad ina fusiun per exempel da pendicularas ni organisaziuns da turissem, di Pascal Schär: «Na, quei ei negin tema. Las structuras organisatorias existentas restan sco ellas ein. Nus discutein denton davart process e responsabladad per la purschida e lein empruar da nezegiar las sinergias pusseivlas leu nua ch’ei fa senn. Ei dat biars temas communabels.» Empremas mesiras concretas pil 2024 ei il svilup d’ina homepage communabla ch’unescha tuts pertuccai. Medemamein vegn la posiziun actuala dalla regiun Andermatt-Sedrun-Mustér sut la marella, sco era la responsabladad pils camps da fatschenta defini dalla strategia. En ina emprema fasa duei era vegnir discutau davart la finanziaziun dalla purschida dalla mobilitad, la coordinaziun dalla planisaziun dall’infrastructura, augmentar l’attractivitad dalla regiun sco era la digitalisaziun d’aventuras e purschida. Alla structura nova duein tuts partenaris contribuir. La regiun d’Andermatt, Sedrun e Mustér vul collaborar pli stretg igl avegnir.

L’exposiziun da genetschas dall’Uniun da tratga da biestga Cadi ei stada sonda vargada sil parcadi dallas pendicularas a Breil. Gl’expert Pius Arnold da Pusserein han giudicau 58 genetschas e 13 vaccas dil raz brin da prestaziun aulta. Sco gia 2019 ha Franz Brand d’Andiast dominau la concurrenza 2023 dil bi iver. Sia Lely che ha fatg vadi l’emprema gada ils 2 d’uost ha gudignau avon la Blova ord il nuegl da Guido Bucheli-Caduff. Sco Miss Tumpiv ha gl’expert preferiu lezza. Blova ei ell’emprema lactaziun ed ha fatg vadi ils 10 da settember. A Pius Arnold e siu gidonter Simon Mettler han ils 29 purs ed allevaturs presentau genetschas e vaccas naschidas e tratgas ellas stallas dalla Cadi. Guido Bucheli-Caduff ei da casa cun sia famiglia a Segnas. Cun els e la famiglia Brand pon era Bruno e Denise Caduff da Sursaissa haver plascher da lur genetscha Alma ch’ei daventada tiarza ella concurrenza pil tetel da Miss Tumpiv 2023.(fmr/abc) La famiglia Silvia e Guido Bucheli-Caduff culla Miss Tumpiv, la genetscha Blova.

Suenter la fusiun ch’ei entrada en vigur igl 1 da schaner 2018 fan Andiast e Vuorz part dalla vischnaunca da Breil ensemen cun Breil Vitg, Danis-Tavanasa e Dardin. Demai ch’ina via da colligiaziun cun Andiast e Vuorz maunca aunc, eis ei buca sempel da manischar il construct politic niev. Il president communal Clau Schlosser spera che la dertgira administrativa dil Grischun decidi aunc uonn en caussa dalla via da Migliè. «Cun l’entschatta schaner 2018 entscheiva in niev capetel ella historia dils suranumnai vischinadis. Igl ei da giavischar ch’ei detti in bien e prospereivel temps.» Quei text san ins leger ella pagina d’internet dalla vischnaunca da Breil. Entochen oz ha la fusiun manteniu in crap da scarpetsch. Ferton che Breil Vitg, Dardin, Danis-Tavanasa formavan gia adina ina vischnaunca politica communabla ein Vuorz ed Andiast vegni vitier igl 1 da schaner 2018. In element decisiv dil contract da fusiun ei la via da Migliè. Igl ei in project che duei colligiar directamein Andiast e Vuorz cun Breil Vitg. Encunter quella via sedosta ina gruppa d’opponents. Els han inoltrau in recuors ch’ei actualmein pendents avon dertgira administrativa dil Grischun. La FMR ha vuliu saver dil president communal da Breil, Clau Schlosser, co la situaziun sepresenti actualmein. FMR: Ei Migliè, quei territori d’aclas denter Andiast, Vuorz e Breil Vitg, in crap da scarpetsch ni in diamant per Vossa vischnaunca? Clau Schlosser ei dapi 2015 president communal da Breil Clau Schlosser: Jeu manegiel ch’ei seigi in tec d’omisdus. Il Migliè ha segir ina impurtonza sco zona da ruaus, spassegiar e turissem migeivel. Igl ei in diamant cunzun per Vuorz e Breil. La populaziun d’omisduas fracziuns ha ina relaziun speciala tier quei Migliè. In crap da scarpetsch eis el pervia dall’opposiziun encunter la via che duei colligiar las fracziuns. Ei dat negins inventaris, monuments ni patrimonis ch’impedeschan da realisar quella. La suprastonza communala ei dil meini che l’opposiziun argumentescha plitost per motivs emoziunals encunter quella colligiaziun ch’ei centrala per nus. In argument ei che la via tagli dapart il Migliè e disfetschi quei «diamant». Co vesis Vus quei? Aposta per quei havein nus schau far ina varianta nova che taglia schi pauc sco pusseivel il territori. La colligiaziun duei ir sin vias da funs ch’ei gia existentas. Quellas vegnessen baghegiadas ora pil traffic local e buca pil transit. Las vias da funs stuein nus aschia ni aschia slargiar demai ch’ils vehichels agricols pon buca tras. Enteifer la populaziun audan ins meinsvart la critica che la suprastonza communala fetschi buca vinavon en quella caussa. Sch’il cass ei avon dertgira haveis Vus apparentamein negina influenza? Quei ei exact aschia. Nus savein mo spitgar. Ils 27 da settember ha la dertgira administrativa envidau ad ina uatga sil plaz. Tuts tschun derschaders han priu part, quei che muossa l’impurtonza ch’ins dat a quei cass. Jeu capeschel da principi la critica drizzada viers las autoritads. L’emprema votaziun pervia dalla fusiun ei stada avon endisch onns, il 2010 havevan las contractivas entschiet. 13 onns pli tard ei la populaziun confruntada culs fatg che la via da colligiaziun empermessa maunca aunc adina. Nossa giustia ei involvada e sto decider. Ei la fusiun, entrada en vigur igl 1 da schaner 2018, forsa gartegiada en ina crisa pervia da quei? Na, gliez ei buca aschia. La coesiun suenter la fusiun avon prest sis onns ei sesviluppada fetg bein. Nus udin era bia laud pil comunalesser che funcziuni bein. Enviers il manischar operativ dalla vischnaunca udin nus fetg pauca critica. Exact tier quei punct sestentein nus ch’ei detti ina ulteriura optimaziun culla via da colligiaziun. Nus vulein buca mo manischar ina vischnaunca, mobein era viver e crescher aunc meglier ensemen. Vuorz ed Andiast dueien saver separticipar il meglier pusseivel vid quei construct politic. Aunc ussa ein els tagliai giu aschia che nus stuein administrar duas parts, respectiv duas «vischnauncas». Sentis Vus quels resuns neu d’Andiast e Vuorz? Da principi vegnan ils resuns da tuttas varts. Nus dallas autoritads essan obligai d’explicar trasora daco ch’ei va buca vinavon. Gest per Vuorz ed Andiast eis ei buca sempel da capir daco che varga 35 scolars ston far in viadi da 16,6 kilometers per ir a scola enstagl da 4,8 kilometers. L’uatga sil plaz a Migliè ei stada e la dertgira vegn a tractar ussa il cass. Quinteis Vus cun ina decisiun aunc il 2023? Quei ei nossa speronza. En quei territori sbucca la via da Migliè viers dretg sur il Flem egl uaul da Tschuppina. Tgei schabegia sch’ei dat ina decisiun encunter la voluntad dalla populaziun e dalla vischnaunca? Hm, quei ei grev da rispunder. Lu ha buca mo la vischnaunca in problem pendent, mobein era il Cantun. Quel sto ponderar co ir entuorn cun ina tala situaziun. La Regenza ed il Cussegl grond han gie approbau la fusiun cul contract, e la via da colligiaziun ei ina part integrala da quei contract. Culla fusiun havein nus retschiert l’indemnisaziun da dus milliuns francs per la via, quels ein deponi sin in conto special. La lingia dalla via ei fixada e decidida. La lingia pren risguard silla topografia e la cuntrada, ni buc? Suenter l’emprema decisiun da fusiunar il 2012 han las autoritads priu si la critica ed adattau la lingia dalla via. Il project actual taglia buca pli il Migliè. La via duei menar cun ina punt dad 80 meters sur il Flem e dalla vart dretga da quel osum la via d’uaul da Tschuppina e vinavon en direcziun Plaun Rueun. Ei la tema dils da Vuorz che tut il traffic turistic mondi tras lur vitg buca giustificada? Quei dat ina via ch’ei quater meters lada e buca dapli. Igl ei ina via communala da colligiaziun. Ei dat traffic sin quella, gliez ei buca da dubitar. Ei tonscha denton buca che dus autos san cruschar sill’entira lingia. Ina tala via eviteschan ils biars turists che han duvrau ella inagada. Nus essan dil meini ch’ins sappi reglar quei traffic communal denter las treis fracziuns. cheu cuntinass la via da colligiaziun en direcziun Breil.

Mesjamna, ils 25 d’october 2023 presenta Guido I. Tomaschett siu roman «Cavardiras» ell’aula dalla casa da scola a Mustér. Sco quei ch’il team dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn ch’organisescha la sera communichescha, entscheiva la prelecziun allas 19.30. Igl ei igl emprem roman da Guido I. Tomaschett suenter la publicaziun da plirs cudischs d’affons, cudischs da tastga ed in comic. Il roman sefatschenta dil temps da 1890 cun in grond incendi a Cavardiras – il num dil cudisch – e l’avertura dalla viafier denter Glion e Mustér. En consequenza da quei sgarscheivel eveniment sto la famiglia Disentis bandunar siu vitg ed emigrar ell’America. Onns pli tard semetta il pli vegl fegl dalla famiglia sils fastitgs da siu origin en sia veglia patria. Quei che spetga sin el e quei ch’el scuviera en quei connex ei plein tensiun. Suenter la presentaziun envida il team dalla biblioteca ad in pign apero. Entrada libra. (fmr/hh)

Ils 25 da settember 1958 han ils cavacristallas Giusep Venzin e Werner Burger fatg ina scoperta particulara el territori da La Bianca entadem la Val Cristallina. Quater clutgers da quarz da fem cun grondezias da mintgamai rodund in miez meter ein vegni alla glisch. Ils dus clutgers da Giusep Venzin ein ussa da veser el Museum dalla natira dil Grischun a Cuera. Il mardis avonmiezdi ha il Museum dalla natira dil Grischun a Cuera clamau ad ina conferenza da pressa. Cul ils responsabels da quel fan quei, lu dat ei da communicar zatgei tut special. Ed aschia eis ei era stau. La Fundaziun collecziun Museum dalla natira dil Grischun ha numnadamein saviu acquistar dus gronds clutgers da quarz da fem dalla famiglia da Giusep Venzin-Bearth da Fuorns permiert. «Igl ei stau il giavisch da Giusep Venzin che quels dus clu­tgers restien el Grischun e ch’els daventien accessibels alla publicitad», di Ueli Eggenberger, responsabel per la collecziun da minerals dil museum. El ha enconuschiu fetg bein il cavacristallas ch’ei naschius 1931 e morts 2020. Clutgers da La Bianca Ord vesta dalla mineralogia ei il datum dils 25 da settember 1958 probablamein in dils pli impurtonts ella historia dalla vischnaunca da Medel. Lu han Giusep Venzin e Werner Burger aviert in fuorn sut il péz da La Bianca sin rodund 2900 meters sur mar entadem la Val Cristallina. Reussiu ei quei ella preit encunter nord e quei grazia al glatscher ch’era lu bia pli ad ault. Da quei fuorn han els saviu prender in tschuppel quarz da fem. Denter quels era quater cun ina grondezia da mintgamai rodund in miez meter. «Els eran intacts, da bellezia colur e per quella grondezia fetg clars e transparents», constatescha Ueli Eggenberger. Dus da quels clutgers ein vegni en possess da Giusep Venzin, tschels dus dil collega Werner Burger. Cun occasiun d’ina fiasta dil vitg a Curaglia la fin dils onns 1960 ein ils dus magnifics clutgers vegnir presentai l’emprema ga alla publicitad. Damai che Giusep Venzin haveva il giavisch che ses dus clutgers restien el Grischun, ei la Funda­ziun collecziun Museum dalla natira dil Grischun s’interessada da saver cumprar ils dus clutgers. Ussa ein els da veser el museum a Cuera. In cun 47 cm e 13,7 kg, l’auter cun 45 cm e 12,6 kg. Tenor il directur dil museum Ueli Rehsteiner ha la fundaziun pagau per quels dus unicats 70 000 francs. En in artechel ella «Mineralien-Welt» igl onn 2012 vegnan ils dus quarzs taxai sco «super-scoperta». «Bi da veser publicamein» Giusep Venzin che ha empriu d’ir per cristallas da siu bab Leci, era fetg bein enconuschents sco cavacristallas. Gia il tat Gion Giusep era in cavacristallas cun bien success. Giusep Venzin gudeva ina reputaziun internaziunala, contacts haveva el surtut era cun interessents dalla mineralogia ell’Engheltiara. Leu sesanfla ina partida da sias cristallas e ses minerals anflai. «La vendita da bein enqual toc ha era purtau empau beinstonza en famiglia», seregorda Ueli Eggenberger. Dil relasch da Giusep Venzin ein entgins bials exemplars aunc adina en possess dalla famiglia. «Igl ei schon empau curios da veser ussa ils dus clutgers el museum. Igl ei denton bi che la glieud sa veser els e sin quei essan nus era empau loschs», di Selina Steiner da Schluein. Ella ei ina biadia da Giusep Venzin ed ei stada presenta il mardis alla conferenza da pressa per la presentaziun dils dus bellezia quarzs da fem. Entgins auters minerals a casa regordien denton aunc adina vid il tat. Auters minerals da Giusep Venzin Ils dus imposants e custeivels clutgers da quarz da fem ein buca ils sulets minerals dil cavacri­stallas Giusep Venzin ch’ein da veser el Museum dalla natira dil Grischun a Cuera. Gia pli baul ha la fundaziun giu acquistau minerals dad el: Datolit dil Péz Vallatscha, sinchisit da La Bianca, axinit dalla Val Cristallina, quarz da fem cun fantom alv dil Péz a Spescha, pirit sin quarz dalla construcziun dil tunnel da Mumpé Medel e las ortoclas da La Bianca. La Funda­ziun dalla collecziun Museum dalla natira dil Grischun dispona da 360 000 objects, da quei 2800 minerals. Sco il president dalla funda­ziun, Hans Schmocker di, ei sulet ina pintga part da tut ils objects exponi el museum, la gronda part ei deponida ni survescha ad exposiziuns specialas. La fundaziun ei vegnida fundada 2001. Dapi lu ein las collecziuns dil Museum dalla natira dil Grischun en siu possess. Ils bials da La Bianca ein a Cuera Il Museum dalla natira dil Grischun a Cuera ei per duas grondas attracziuns pli rehs. La fundaziun ch’ei en possess dallas collecziuns dil museum ha numnadamein saviu cumprar dus bellezia clutgers da quarz da fem anflai igl onn 1958 el territori da La Bianca entadem la Val Cristallina en Val Medel. Als cavacristallas Giusep Venzin da Fuorns e Werner Burger era ei reussiu da scuvierer in fuorn e da quel ein denter quater clutgers cun lunghezias da mintgamai rodund in miez meter vegni alla glisch. Ils dus clutgers ch’ein vegni cumprai dalla Fundaziun collecziun Museum dalla natira dil Grischun eran en possess dalla famiglia dil cavacristallas Giusep Venzin-Bearth ch’ei morts igl onn 2020. (fmr/hh) Ils dus clutgers da quarz da fem. Selina Steiner (emprema da sen.) ei ina biadia dil cavacristallas Giusep Venzin. Ensemen cun duas accumpignadras selegra ella dils clutgers da quarz da fem exponi. Hans Schmocker, Ueli Rehsteiner ed Ueli Eggenberger (da sen.) han presentau il mardis avon miezdi ils dus clutgers da quarz da fem acquistai dallas duas feglias da Giusep Venzin-Bearth. Giusep Venzin-Bearth (1931 – 2020) da Fuorns en Val Medel ei staus in cavacristallas cun bia success.

Uonn havess Pius Tomaschett, morts igl onn 2006, festivau igl anniversari da 100 onns. El ei staus ina persunalitad engaschada sils pli differents secturs. Per seregurdar da quels merets envidan la famiglia, la cumissiun per fatgs da cultura dalla vischnaunca da Trun ed il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa ad in omagi per Pius Tomaschett. Quel ha liug dumengia, ils 22 d’october 2023 allas 14.00 el museum a Trun. Il program persuenter ei dètg pulpius e vegn enramaus da producziuns musicalas da La Compa­gnia Rossini. Suenter la presentaziun dalla biografia da Pius ­Tomaschett entras la biadia Corina Tomaschett, plaida il fegl Martin Tomaschett davart ils merets da siu bab sco miedi da casa a Trun e contuorn. Justina Simeon-Cathomas e Giusep Decurtins-Deplazes presentan la lavur ch’el ha prestau pil Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa, Serafin Rensch quels a favur dalla Pleiv s. Martin Trun e Mathias Bundi davart ils merets per la Casa da tgira s. Martin a Trun. Gabriela Tomaschett-Berther e Heinrich Huonder concludan ils plaids cugl engaschament da Pius Tomaschett per la Casa Depuoz. (cdm/fmr) Pius Tomaschett ei buca mo staus miedi da casa. El ei era s’engaschaus sin biars auters secturs.

Pervia dalla munconza da plaz banduna la biblioteca populara da Glion las localitads en casa da scola e mida el marcau vegl. L’avertura dalla nova biblioteca era planisada per la stad 2023. Ils motivs pil retard ein in recuors d’in vischin e la scuvretga nunspitgada da picturas dil 17avel tschentaner ella miraglia dalla casa. Ussa pari d’esser definitiv che la biblioteca da Glion arva sias portas el decuors dalla stad 2024 sisum la Städtlistrasse en ina casa fetg veglia ch’igl interprendider Theo Schaub ha acquistau avon paucs onns. La primavera 2022 ha Theo Schaub vuliu entscheiver cun la la renovaziun dil baghetg. Denter auter pervia da motivs da segirtad ei ina via dil marcau vegl vegnida serrada per tut il traffic ed era per pedunzas e pedunzs. Strusch ch’il recuors ei staus liquidaus e ch’ins ha entschiet cun las lavurs da renovaziun, han ins scuvretg picturas historicas ella miraglia. Il proprietari Theo Schaub discuora d’ina gronda plivalur per l’entira immobilia. Picturas preziusas La renovaziun d’ina casa veglia seigi adina ina sfida perquei ch’ei detti caussas nunspitgadas, di Theo Schaub, il possessur dall’immobilia en renovaziun che schai denter la Via dil Städtli e la Rathausgasse. «Nus havein giu retard cun las lavurs da construcziun pervia dil recuors d’in vischin. Mo ussa essan nus el plan cun las lavurs. Jeu quentel che nus vegnien da terminar las lavurs exteriuras aunc il november 2023. Duront igl unviern proxim ve­gnan las lavurs endadens fatgas.» Ina novitad positiva detti ei tuttina, raquenta Theo Schaub en discuors cun la FMR. «Cun renovar las fassadas dalla casa havein nus scuvretg picturas ord il 17avel tschentaner. Cheu hai jeu stuiu dir: La lavur dils restauraturs ha ussa prioritad absoluta.» L’entira immobilia alla Via dil Städtli seigi in object digl inventari dalla tgira da monuments, aschia il proprietari Theo Schaub: «E quei munta che nus stuein luvrar e renovar cun precauziun.» Malgrad la valeta historica digl edifezi vegni la biblioteca el plaunterren ed sin l’emprema alzada dalla casa endrizzada cun infrastructuras actualas e modernas che corrispundien al diever dad oz, di Theo Schaub. «Ei vegn ad esser ina biblioteca nova e moderna en localitads historicas.» Biblioteca spetga vess da bardigliar La discussiun publica per il niev liug dalla biblioteca populara e da scola el marcau vegl da Glion ha entschiet avon precis dus onns. Ils 27 d’october 2021 ha la presidenta dalla Uniun biblioteca populara da Glion, Magdalen Pfister presentau al parlament communal il concept per la nova biblioteca el marcau vegl. Magdalen Pfister di, ch’il plan per la midada seigi sin meisa. Ella e sias collaboraturas spetgien vess da bardigliar. «Il spazi che nus havein cheu en scola vegn pli e pli stretgs. Sco biblioteca moderna purschin nus differentas medias, organisein differentas occurrenzas ed essan in liug da sentupada per pign e grond.» Grazia a las relaziuns da plaz pli grondas el niev liug sappi la biblioteca populara e da scola da Glion era porscher alla magistraglia la pussaivladad da salvar las uras da lectura en biblioteca di Magdalen Pfister. «Nossa finamira ei da collavurar pli stretgamein culla scola e da s’occupar ton sco pusseivel da lur basegns. Plinavon spitgein nus vess da d’arver el niev liug dalla biblioteca la «open library» che dat la pusseivladad da vegnir era la damaun e la sera en biblioteca.» Las picturas historicas dalla fassada ein vegnidas scuvretgas cun renovar e reconstruidas d’in restauratur professiunal. Dapli veta el marcau vegl Il mars 2023 ha il parlament dalla vischnaunca Ilanz/Glion decidiu d’augmentar la contribuziun annuala alla biblioteca populara e da scola da 22 000 sin 100 000 francs. Ultra da quei ha il parlament decidiu ina garanzia da deficit da 40 000 francs per la biblioteca naven dil mument dalla midada da domicil. Igl augment dalla contribuziun munta tenor il messadi dils 9 da fevrer 2023 al parlament communal era ina investiziun ella finamira dalla vischnaunca d’augmentar l’attractivitad dil marcau vegl da Glion. La biblioteca communala vegn frequentada el liug dad oz da denter 3500 e 4000 persunas per onn. Cun la biblioteca «open library» ch’ei accessibla cun in pass era duront las uras che negin ei presents, vulessan las responsablas per la biblioteca augmentar il diember da visitadras e visitaders. (fmr/mg) Biblioteca da Glion spetga vess da bardigliar Atgnamein havess la Biblioteca populara e da scola dalla vischnaunca da Ilanz/Glion giu da midar casa el marcau vegl da ­Glion gia la stad 2023. Aschia era ei silmeins previu sch’ins legia il messadi dalla suprastonza communala al parlament dils 9 da fevrer 2022. Tuttenina ei tut iu pli ditg pervia d’in recuors da baghegiar e perquei ch’ins ha scuvretg picturas custei­vlas dil 17avel tschentaner en la miraglia dalla casa. La biblioteca sto spitgar cun midar casa entochen la stad 2024. Per las dunnas che gestiuneschan actualmein la biblioteca ei quei negin problem da luvrar vinavon en las localitads dalla casa da scola da Glion. Quei malgrad ch’il plaz seigi scarts e la purschida creschi cuntinuadamein. (fmr/mg) Dapi paucs dis ves’ins igl exteriur dalla biblioteca futura da Glion cun las picturas historicas dalla vart dalla Via dil Städtli veseivels. Vid las fassadas dall'anteriura Casa Arpagaus el Städli da Glion han ins cattau picturas ord il 17avel tschentaner

La suprastonza communala da Mustér presenta in niev concept da cultura al cussegl da vischnaunca. La finamira da quel ei da promover pli fetg las activitads dil temps liber. Persuenter duei vegnir engaschau ina promotura ni in promotur da cultura e mess a disposiziun dapli mieds finanzials, tut en tut 250 000 francs per onn. Mustér ei in liug cun bia tradiziun, historia e cultura mo era sport ed autras activitads dil temps liber. Per che quell’activitad possi vegnir mantenida e promovida, pretenda ei stentas da pliras varts. Igl ei quei las uniuns, societads e persunas singulas che porschan sentupadas ed arranschaments per la cultura indigena, mo lu era instituziuns ch’ein promtas d’importar cultura ed aschia enrihir la veta en vischnaunca. Ils davos onns ei il diember d’uniuns e d’activitads tschessaus e la pandemia cul coronavirus para medemamein buca d’esser stada d’avantatg per la veta cultura e sociala. In concept da cultura La suprastonza communala da Mustér ha schau elavurar in concept per la promoziun da cultura e temps liber. Mardis, ils 24 d’october 2023 vegn quel tractaus dil cussegl da vischnaunca en sia seduta che ha liug allas 20.30 ell’aula dil gimnasi dalla claustra da Mustér. «La finamira surordinada dil concept ei dad haver ina basa per la promoziun da cultura e temps liber en vischnaunca», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil parlament communal. Sin fundament dil concept vegn definiu en tgei fuorma che las activitads dil temps liber en vischnaunca duein vegnir sustenidas finanzialmein dalla vischnaunca. Aschia vegn differenziau denter arranschaments usitai ni lu era projects pli gronds. Medemamein duei vegnir fatg cunvegnas da prestaziun cun organisaziuns ed uniuns che prestan in survetsch sur igl entir onn sco per exempel la biblioteca ni la ludoteca, sco era evaluau investiziuns futuras ell’infrastructura. Per quei process da sustegn e per promover la cultura en vischnaunca duei vegnir scaffiu in post per la promoziun dalla cultura. Tenor la suprastonza communala duei quel era surprender la coordinaziun d’arranschaments e promover activitads e quei sin basa d’in mandat. Sias cumpetenzas vegnan fixadas en ina cunvegnientscha da prestaziun. Ensemen culla geraua ni il gerau da cultura fuorma el il gremi da decisiun, survargan las damondas las cumpetenzas, decida la suprastonza communala. Cumpetenzas e finanziaziun La promotura ni il promotur da cultura duei vegnir engaschaus en ina plazza da 20 % dotada cun cuosts annuals da 30 000 francs. Medemamein eis ei pusseivel da surdar il mandat ad in’organisaziun. Sco la suprastonza communala scriva el messadi duei quella persuna buca esser engaschada ella politica ed era buca ell’administraziun communala. Sper l’expensa pil post dalla promoziun dalla cultura duei il sustegn finanzial direct per la promoziun dallas activitads dil temps liber vegnir augmentaus. El preventiv pigl onn current ein 175 800 francs reservai persuenter. Igl avegnir duein 250 000 francs star a disposiziun mintg’onn. En quella summa ei era l’indemnisaziun per la promotura ni il promotur da cultura integrada. «Dapli peisa allas activitads dil temps liber» Il concept per la promoziun da cultura e temps liber dalla vischnaunca da Mustér ei sin meisa. Sco il president communal ­René Epp di, duei el animar las uniuns, instituziuns e persunas singulas da prestar aunc dapli en favur dallas activitads el temps liber. La FMR ha tschentau treis damondas a René Epp. Hans Huonder/FMR FMR: René Epp, las activitads da cultura e temps liber vegnan gia sustenidas oz finanzialmein dalla vischnaunca da Mustér. Tgeinins ein ils motivs che quei engaschament dalla vischnaunca vegn augmentaus? René Epp: Il motiv principal ei che nus lein promover aunc pli fetg las activitads. D’ina vart duei quei succeder cun dapli mieds finanzials, da l’autra vart cun engaschar ina promotura ni in promotur da cultura. Quel duei era coordinar ed iniziar arranschaments ed aschia dar aunc dapli veta en vischnaunca. Igl ei buca aschia ch’ei vegn fatg oz memia pauc, il cuntrari. Denton maunca ina coordinaziun e savens era ina communica­ziun davart quei che cuora e passa. Daco duei quei post esser distaccaus dalla politica e l’administraziun? La promotura ni il promotur da cultura duei saver decider spert davart las damondas per in sustegn finanzial. Persuenter vegn in budget global a star a disposiziun. La suprastonza communala ei dil meini ch’ina persuna neutrala duei far quei. Ussa succeda quella lavur entras l’administraziun communala e la suprastonza communala. Quei pertucca era la coordinaziun per exempel dalla fiasta naziunala ni da fieras el vitg. Aschia duei la birocrazia vegnir reducida ed il process acceleraus. Igl ei previu d’impunder annualmein 250 000 francs per promoziun, coordinaziun ed engaschaments el temps liber. Ei quella summa supportabla per la ­vischnaunca? La suprastonza communala ha examinau la situaziun finanziala ed ei dil meini che quei seigi pusseivel. Igl ei denton era pusseivel che quella summa vegn buca duvrada. En mintga cass vegn il cussegl da vischnaunca a decider mintg’onn da niev davart quei import el rom dil preventiv. Summa summarum eis ei rodund 75 000 francs dapli ch’entochen ussa, mo nus essan perschuadi che quels daners sappien vegnir investi bein. Dapli resursas pil temps liber 250 000 francs duein star a disposiziun naven da l’auter onn pil sustegn e la promoziun dallas activitads dil temps liber a Mustér. Quella proposta fa la suprastonza communala al cussegl da vischnaunca el rom dil niev concept da cultura. Hans Huonder/FMR La suprastonza communala da Mustér presenta al cussegl da vischnaunca in concept per la promoziun dalla cultura e las autras activitads dil temps liber. Mardis sefatschenta il parlament da quel. Tenor quei concept duein las activitads dil temps liber organisadas d’uniuns ni era persunas singulas vegnir sustenidas igl avegnir cun ina summa annuala d’entochen 250 000 francs. El duei esser la basa legala pigl engaschament finanzial dalla vischnaunca en favur dallas activitads dil temps liber. «Summa summarum ei quei rodund 75 000 francs dapli ch’entochen ussa, mo nus essan perschuadi che quels daners sappien vegnir investi bein», di il president communal René Epp. Medemamein duei vegnir scaffiu in post per la promoziun dalla cultura. Quel duei vegnir surdaus ad ina persuna ni in’instituziun ordeifer l’administraziun communala. Il post ei dotaus cun in pensum da lavur da 20 %. A quei post duei vegnir adossau in tschuppel pensums: Reglar ils sustegns finanzials dalla vischnaunca sin damondas per exempel d’uniuns, coordinar termins ed iniziar arranschaments. «Nus essan perschuadi che quels daners sappien vegnir investi bein.» René Epp, president communal da Mustér La vischnaunca da Mustér vul promover pli fetg la cultura. Attractivas localitads per quella – sco per exempel la baselgia da s. Gada – dat ei sufficientamein en vischnaunca. René Epp, president communal da Mustér.

Da 1979 tochen 1984 han ins renovau e restaurau cumplessivamein la baselgia parochiala da Vrin. Ussa, suenter 40 onns, eis ei puspei stau necessari da «lavar ora» da rudien gl’intern. La tschunavla jamna ei ina squadra specialisada en acziun. La FMR ha visitau il plazzal e saviu seperschuader co preits, altars, arviuls ed aunghels tarlischan puspei. Els hagien entschiet ils 11 da settember e tochen ils 26 d’october vegnien els a finir quella lavur. Quei ha il menader dalla squadra affirmau all’entschatta dalla viseta. Slavisko Vranic lavura dapi 35 onns ella firma Fontanta & Fontana da Rapperswil-Jona. Il specialist da schubergiar ei vestgius en alv, la mondura dils stuccaturs e picturs. El fa veramein endament empau il «Meister Proper» dalla reclama. Ensemen cun dus collegas schubregia Slavisko Vranic actualmein la baselgia parochiala da Vrin. Ei seigi ina schubergiada conservatorica, declara el. Enta Vrin eis el buca vegnius cun mieds da schubergiar e lavar usitai, cun savuns e liquids ch’ins metta ell’aua e fruscha. «Nus lavein buca, nus mo schubergein», puntuescha il menader dil plazzal. Mieds industrials, era buca Meister Proper e Cif, ha piars nuot ella baselgia da Vrin. Ina suletta maschina Bia meffa hagi el buca constatau, raquenta Slavisko Vranic ed explichescha ch’ins ligiavi giu naven dils onns sissonta cun disersiuns ils mirs da monuments historics. Quellas serravien giu il flad a tut e promovevan la meffa. Buca lezza e la humiditad ei la raschun principala che la pleiv Lumnezia ha decidiu da schar schubergiar gl’intern dalla baselgia parochiala da Vrin. Il monument han ins consecrau da niev gl’onn 1695. Gl’intern culs altars ed arviuls ein decorai cun petgas, stucaturas el stil talian, rosettas e medaglions. Igl ei ina baselgia tipica baroca. Schubergiar tut quei san ins buca cun maschinas. «Tut ei lavur a maun», conferma il meinaplazzal. Cun in barschun fin ei in da ses collegas vidlunder sut gl’arviul digl altar da s. Glieci. El stat el canaster, sisum il bratsch dalla punt hidraulica. Cun in barschun streha el lev sur ina stuccatura ed in maletg sblihiu. La punt hidraulica ei la suletta maschina ch’ins drova per quei project da schubergiar. Ils umens lavuran cun scrottas , spungias da diversas grondezias e fuormas, penels e barschuns fins. Tschei collega da Slavisko Vranic ei occupaus vid in aughel che tegn ina candeila sper il tabernachel. Gl’altar grond ei ei in element da lenn sularau, in’ovra preziusa digl entagliader Johannes Ritz. La differenza «avon» e «suenter» Tochen ina altezia da 23 meters sappien ins stender il bratsch hidraulic, aschunta il luvrer el canaster e conferma ch’els hagien giu stediamein glieud che entri per mirar ni urar. Da giuadora tradescha nuot ch’ins ei vidlunder da restaurar il sanctuari. Gion A. Caminada ei il visitader il pli frequent. Gl’architect accumpogna las lavurs per incumbensa dalla pleiv. Buca mo el surstat dil resultat dil rinfrestgament dalla parochiala da Vrin. El decuors dils prest 40 onns vargai han las preits ed ils objects d’art survegniu in film grisch. «Dil fulin dil scaldament, dallas candeilas e dallas svapurs dallas persunas», explichescha Slavisko Vranic. En plirs loghens muossa el la differenza «avon» e «suenter». Il resultat dat propi en egl. Ils da Vrin vegnan lu era a far egls co igl ei vegniu clar en lur baselgia. Dapi varga 180 onns Fontana & Fontana ei ina firma specialisada da restaurar, schubergiar e dar colur a baselgias e monuments historics. Il Tessines Giorgio Fontana ha fundau ella 1842, aunc oz eis ei ina interpresa da famiglia cun sedia a Rapperswil-Jona. Slavisko Vranic ei in dils 75 collaboraturs, el enconuscha ina massa baselgias e capluttas ell’entira Svizra. El Grischun eis el savens. El numna singuls loghens nua ch’el ha luvrau: Glion, Sevgein, Surava, Bever. «Grazia a nossa punt hidraulica ston ins buca pli metter si palancaus. Aschia essan nus bia pli movibels e la baselgia sa restar aviarta duront las lavurs», declara Vranic. Per las siat jamnas che las lavurs cuozzan ha sur Dirk Jasinski e la suprastonza da pleiv organisau las messas dalla dumengia ella halla polivalenta e quellas dils luvergis ella caplutta a Cons. La punt hidraulica speciala per baselgias ei en acziun ella parochiala da Vrin. Igl aunghel cul vestgiu sularau tarlischa puspei. El canaster dil bratsch dalla punt hidraulica ei in collaboratur vid la lavur sut gl'arviul dalla caplutta da s. Glieci. La differenza avon e suenter la schubergiada schetga selai veser. Cun penel fin vid ina part digl altar lateral. Slavensko Vranic muossa entgins da ses utensils da schubergiar. Alla lavur vid gl'altar grond.

Ier, a caschun dalla fiera d’atun, ha la gruppa sursilvana dalla Gilda dils cuschiniers etabli cuschinau risot a Glion. Sin plazza cumin a Glion ha bia glieud schau gustar la tratga tradiziunala d’atun. Bunamein 500 purziuns han els vendiu. Il recav regalan els alla societad da sclerosa multipla MS ed alla Casa Depuoz. Bunamein 500 purziuns hagien els vendiu, ha René H. Meyer, il gastronom da Laax, confirmau alla FMR. Ier, entuorn las 13.30, ha el giu in mument peda da trer bilanza. Quella ei ordvart positiva. La glieud ha puspei schau gustar il risot cun zetgas. Per la novavla gada ha la gruppa sursilvana dalla Gilda dils cuschiniers etabli offereschan mintg’onn a caschun dalla fiera d’october a Glion. Suenter las 12.00 era puspei ina liunga colonna seforma da glieud cun fom. Sco quei ch’ins ha udiu, vulan biars buca munchentar quella sentupada annuala sin plazza-cumin. Els ein semischedai cun passants casuals dalla fiera e cun glieud da survetschs e biros. Tut che ha schau gustar la buna tschavera. Mintg’onn envida la Gilda ina persuna prominenta da prender enta maun il tschadun grond e da survir mintga purziun risot. Uonn ha il president communal Marcus Beer giu quella honur. Sco el ha sincerau alla FMR, hagi el in’uriala strusch saviu dar damogn alla fuola, ei hagi denton fatg plascher da separticipar all’acziun. Per Societad MS e Casa Depuoz Ensemen cun René H. Meyer han Guido e Corina Sgier d’Andiast, Thomas Gautschi da Vella, Lucas Vincenz da Breil, Linus Arpagaus da Glion, Tino Zimmermann da Schnaus, Marionna Casutt da Val S. Pieder, Fabia Caduff da Sursaissa ha era gl’anteriur ambassadur Toni Darms luvrau el team per la bun’ovra «cuschinar cun cor». El ha giu la funcziun da conférencier, vul gir, salidar e beneventar ina roscha enconuschents. Tradiziunalmein s’auda il bi gi d’atun tier la purschida dil gi d’acziun. Era uonn haveva sogn Pieder empermess aura schetga. Aschia ein bauns e meisas davos la fontauna dalla plazza-cumin stai occupai permanentamein cun glieud che ha gudiu da s’entupar e star pacific in mument. Il president communal da Ilanz/Glion, Marcus Beer (dretg) ei staus en acziun ensemen cun cuschinieras e cuschiniers etabli. La menadra dalla gruppa regiunala Martina Tomaschett (en sutga) ha giu plascher da lur engaschi. Davon il stan, encunter la via Centrala, ein entginas commembras e commembers dalla gruppa regiunala grischuna dalla Societad svizra da MS stai presents. Aschia la menadra Martina Tomaschett. «Per mei eis ei ina gronda honur dad esser cheu a Glion. Jeu sun vegnida fetg bugen, nus appreziein grondamein quell’acziun dils cuschiniers sursilvans», ha la dunna ella sutga da rodas getg. Ina mesadad dil recav regala la gruppa dalla Gilda alla societad da sclerosa multipla MS, l’autra va alla Casa Depuoz. Pil gi da risot ha la squadra dils cuschiniers elaborau varga 40 kilos ris dalla sort Ben’s paraboiled, 17 kilos zetgas, 12 kilos caschiel sgartau e 160 andutgels.

La fin d’jamna vargada ha Trun/Rabius recaltgau treis impurtonts puncts el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. Dumengia sepresenta la caschun da migliurar vinavon la bilanza da quest atun el giug encunter Triesen. Schluein Glion retscheiva Cuera 97 ed ei favorit en quei giug. Cun in gol ella fasa finala dil giug ha Trun/Rabius decidiu la sonda vargada la partida encunter Domat. Aschia ha la squadra dil trenader Claudio Bundi saviu surdar la latiarna cotschna a Flums e far il segl sigl 11avel plaz. Igl adversari da dumengia suentermiezdi a Pustget, Triesen, ei otgavel ella tabella, ha denton mo treis puncts dapli sin siu conto. A Trun/Rabius seporscha en quei giug la caschun da recaltgar ulteriurs puncts ed aschia da semigliurar vinavon ella tabella, malgrad che Triesen ha mussau ina buna prestaziun la mesjamna sera e battiu claramein l’equipa da Landquart cun 6:1. Encunter Landquart ha Trun/Rabius denton era giu gudignau quest atun. Suenter il giug da dumengia proxima encunter Triesen spetgan sin Trun/Rabius quest atun aunc ils giugs ordeifer encunter Triesenberg ed a casa encunter Cuera 97. Empau surprendenta ei la terrada da Schluein Glion stada la fin dall’jamna vargada encunter Mels. Aschia ha l’equipa da Patric Casutt piars ulteriur terren sil capogruppa Schaan. La differenza da puncts denter Schaan e Schluein Glion ch’ei secund ella tabella, munta otg puncts. Sonda sera retscheiva Schluein Glion l’equipa da Cuera 97. Quella schai sil tschunavel plaz cun quater puncts dameins che la squadra dalla Foppa. Da principi duess ina victoria per Schluein Glion esser pusseivla. Surses retscheiva Lumnezia La stagiun 2021/22 han Surses e Lumnezia dau il campiunadi dalla 3. ligia. La fin da lezza stagiun ei la relegaziun dad omisduas equipas anavos ella 4. ligia stada inevitabla. Sonda suentermiezdi semesiran las duas squadras a Tinizong. Igl ei il giug dil tierz encunter il secund dalla tabella actuala. Lumnezia ha treis puncts dapli sin siu conto. Danis-Tavanasa e Schluein han dau lur giug dalla novavla runda la mesjamna sera. Danis-Tavanasa ha gudignau la partida e ha saviu semigliurar per in rang ella tabella. Il capogruppa Panaduz ei sonda sera hosp dil davos dalla tabella Mladost. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia retscheiva il capogruppa Union Trin l’equipa da Sedrun/Mustér che ha giu ina buna partenza el campiunadi, mo ch’ei silsuenter seruschnada pli e pli dalla tabella giuadora. A Trun/Rabius seporscha la caschun da recaltgar ulteriurs puncts encunter Val Tamina che ha dus puncts dapli sin siu conto. Lumnezia retscheiva Rueun el giug dil tierz dalla tabella encunter il secund. 3. ligia, gruppa 1 Landquart – Triesen 1:6 Domat – Schaan so. 15.30 Triesenberg – Flums so. 17.00 Schluein Glion – Cuera 97 so. 18.00 Mels – Landquart du. 14.00 Trun/Rabius – Triesen du. 15.00 Sargans – Bogn Ragaz du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Schluein Glion 3:1 Tusaun-Cazas – Lai Valbella ve. 20.15 Surses – Lumnezia so. 14.00 Mladost – Panaduz so. 18.00 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Valposchiavo so. 14.00 Landquart – Vaz-sut du. 14.00 Lusitanos de Samedan – Panaduz du. 15.00 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Sedrun/Mustér ve. 19.30 Trun/Rabius – Val Tamina ve. 20.30 Lumnezia – Rueun du. 15.00 Bogn Ragaz – Danis-Tavanasa mes. 20.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva – Brühl Tavanasa so. 15.15 Uzwil-Henau – Teufen du. 11.00 Bischofszell – Uznach du. 13.00 Cuera 97 – Gossau du. 14.00 Tobel-Affeltrangen – Romanshorn du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Grischun Central – Panaduz Cazas du. 14.00 Vaduz – Tavau du. 16.30 Juniors B promoziun, gruppa 1 Surselva – Arbon Tavanasa so. 12.15 Steinach – Mels so. 14.45 Montlingen – Staad so. 15.00 Appenzell – Rheintal so. 15.30 Staad – Appenzell giev. 19.45 Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Flums so. 14.00 Walenstadt – Valposchiavo du. 12.00 Bogn Ragaz – Vaz-sut du. 16.30 Domat – Schaan gl. 19.30 Juniors B2, gruppa 1 Surselva a – Lusitanos de Samedan Schluein so. 14.00 Panaduz – Surselva b so. 14.00 Schlarigna – Grischun Central so. 16.00 Surselva a – Surselva b Laax mes. 20.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Linth 04 – Surselva so. 12.00 Cuera 97 – Toggenburg so. 12.00 Uznach – Cuera 97 so. 14.00 Glarnerland – Mels du. 14.00 Surselva – Glarnerland Laax mes. 17.30 Juniors C1, gruppa 1 Valposchiavo – Balzers so. 14.00 Walenstadt – Grischun Central du. 10.00 Schaan – Landquart du. 13.00 Tavau – Vaduz du. 16.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central so. 10.30 Cuera 97 – Vaz-sut so. 14.00 Juniors D elita, gruppa 1 Appenzell – Rorschach-Goldach so. 11.30 Montlingen – Widnau so. 13.00 Brühl – Arbon so. 13.30 Teufen – Staad du. 10.00 Steinach – Domat du. 11.00 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central so. 12.00 Landquart – Valposchiavo so. 13.30 Mels – Surselva a du. 09.00 Vaz-sut – Cuera 97 du. 10.00 Surselva a – Sargans Schluein mes. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat d so. 10.00 Domat c – Orion Cuera so. 17.30 Valposchiavo – Cuera 97 du. 12.00 Grischun Central c – Grischun Central b Cazas mar. 18.45 Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Landquart so. 12.00 Domat – Panaduz so. 13.30 Surselva b – Surselva c Sedrun du. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Triesen so. 19.15 Uzwil – Frauenfeld du. 11.00 Toggenburg – Au-Berneck du. 11.00 Tusaun/Cazas – Domat du. 16.00 Bühler – Cuera 97 du. 16.00 Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Werdenberg so. 10.00 Domat – Mels so. 13.30 Triesen – Surselva mes. 18.30

Il «forum.medelina» organisescha la fin d’october ina discussiun al podi davart il tema «culinara regiunala» ella Medelina a Curaglia. El center stattan pusseivladads da lantschar e commercialisar products innovativs dallas regiuns muntagnardas. La sentupada cun discussiuns davart la «culinara regiunala» ei partida en pliras parts. Suenter ina part introductiva cun informaziuns e pusseivladads da producziun ellas regiuns da muntogna, suonda in’uatga el curtgin dil hotel. Silsuenter vegn discutau al podi davart il tema culinarica. Alla discussiun separticipeschan Isabel Jaisli (menadra dalla gruppa da perscrutaziun «Geography of Food» alla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg), Kaspar Howald (Turissem Valposchiavo), Alexander Messmer (pur a Tenna) e David Deplazes (Amarenda). La discussiun vegn menada da Stefan Forster (menader dil sectur da perscrutaziun turissem e svilup persistent dalla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg, Wergenstein). El ei medemamein president dall’uniun per cultura e svilup, l’Uniun medelina che vul porscher igl avegnir sentupadas da discussiun ella Medelina a Cuera. Suenter la discussiun al podi seporscha la pusseivladad da tschenar el hotel. Commercialisar products innovativs El center dalla discussiun stat la damonda: Co san producentas e producents ellas muntognas lantschar e commercialisar products innovativs? Tgei schanzas e pusseivladads seporschan e tgei cundiziuns ein da risguardar? El mund digitalisau e praticamein senza cunfins survegn la regiunalitad puspei ina muntada. Products nuncumparegliabels, identitad e l’expressiun porschan substanzias ed autenticitad. Quellas qualitads ein cumbinadas culla savida da glieud ch’enconuscha siu mistregn. La Medelina a Curaglia seporscha sco plattafuorma per regiunalitad e persistenza el territori muntagnard. Per quei motiv ha ella fundau l’Uniun medelina sco forum pil brat da savida ed experientschas. La discussiun al podi ha liug sonda, ils 28 d’october 2023 ella Medelina ed entscheiva allas 16.00. Ulteriuras informaziuns: medelina.ch. (cdm/fmr/hh) Ella Medelina a Curaglia vegn arranschau ina discussiun davart las pusseivladads da lantschar e commercialisar products innovativs ellas muntognas.

A Laax dat ei dapi onns dapertut plazzals da baghegiar. In grond dalla construcziun bassa ei entadem il Lag Grond. La vischnaunca sto coordinar divers projects il medem mument. En connex cun revitalisar igl Ual Fraissen influenzeschan ils rustgs il program da lavur. Avon in onn, alla radunonza communala dils 26 d’october 2022, ha la suprastonza communala informau dalla caussa e dumandau in credit. Unanimamein ha la radunonza concediu la summa da 960'000 francs pigl intent presentau. Il biro Eichenberger Revital haveva presentau la restructuraziun digl Ual Fraissen. Quel ei canalisaus en uders memia stretgs e caschuna adina donns. Finamira dil project che la suprastonza ha presentau eis ei d’arver il vau e d’integrar ella cuntrada gl’ual. Primavera vargada, suenter il consentiment dalla radunonza communala, han las lavurs entschiet. Sco igl ei denton semussau, secruscha il project digl Ual Fraissen cun autras lavurs pendentas el territori via Grava/via Fraissen. Amiez ina zona da migraziun «Igl ein differents projects», conferma il schef digl uffeci da baghegiar da Laax, Augustin Calivers. Il funcziunari enumerescha el discuors culla FMR ils suandonts: «Sanar las lingias d’infrastructura ella procedura da perimeter, installar la reit da calira a distanza, formar il contuorn dalla casa da scola sco era dislocar ed arver gl’Ual Fraissen. Vitier quels projects ei in tschunavel protagonist vegnius vitier: ils rustgs. Quellas creatiras haveva la vischnaunca risguardau el concept dil biro Eichenberger Revital. El decuors dalla stad ein las mesiras denton semussadas pli cumplexas che spitgau. La vischnaunca ha stuiu ademplir cundiziuns dils posts cantunals «karch» e «bigra» pil schurmetg d’amfibis. Ils quatiers da Grava e Fraissen ein amiez ina zona da migraziun dils rustgs. Il mars, cura che la temperatura resta la notg sur tschun grads, seregheglian ils rustgs ord lur marvlezia d’unviern. Immediat semettan tuts sin viadi en direcziun Lag Grond, paliu da Mulin e Lag digl Oberst. Quater uffecis cantunals involvai Els ston traversar duas vias frequentadas, la Via Grava e la Via da Falera. Per impedir ch’ils amfibis vegnien el futur unfrendas dil traffic, ha la vischnaunca stuiu optimar siu program da baghegiar. Quel adempleva buca bein avunda ils criteris conforms allas rutas dils rustgs. «Quei fatg ha denton buca retardau nies program da lavur», replica Augustin Calivers. La planisaziun d’in tal cumplex plazzal da baghegiar seigi buca sempla, mo la survesta hagien ins tuttavia buca piars, conferma el medemamein. En connex culla revaletaziun digl Ual Fraissen haveva l’inschigniera dil biro Eichenberger Revital orientau avon in onn ch’ins hagi sviluppau il project en collaboraziun cun quater uffecis cantunals cumpetents per ambient, pesca, uaul e planisaziun. Tuts quater havevan dau glisch verda alla vischnaunca da Laax. Ils habitonts dil territori Via Grava/Via Fraissen han strusch saviu s’immaginar tgei che spetgi els pertuccont limitaziuns dalla mobilitad. Ensemen culla maioritad havevan els approbau in credit da strusch in milliun francs per la revaletaziun digl ual. Els ein era stai cunscients ch’ei drova pazienzia duront la fasa da sanaziun. Dapi sis onns vivien els permanentamein amiez in grond plazzal, audan ins da vischins dil quatier davos il Lag Grond. La zavrada dils differents projects seigi clara ed era lur finanziaziun nundubitabla, repeta Augustin Calivers ed aschunta ch’ei seigi in project cumplessiv nua che tut mondi in en l’auter. El ha capientscha ch’igl ei grev pils habitonts da suandar ils pass dil program da lavur. Quei ch’els vesan sco unitad e sco in sulet project, ein silmeins tschun ch’ins sto coordinar e cumbinar il medem mument. La vischnaunca hagi era priu tuttas mesiras pusseivlas, sincerescha il funcziunari digl uffeci da baghegiar. Per pussibilitar e levgiar il passadi allas casas, al bogn cuvretg ed agl albiert da giuventetgna han ins construiu ina cuorta via d’untgida ed installau cazzolas. Quietar il traffic davon la scola La halla da parcar Grava ei accessibla da tut temps e da leu han ins access en tuttas direcziuns. Pils rustgs baghegian ins actualmein in sistem da canals cun elements da tunnel, tumbins cun ruosnas e seivs. Quels dueien tgamunar ils animals sut la via Grava ora. Sper ils amfibis survegnan era ils scolarets e scolars l’attenziun. Actualmein formescha ina firma il contuorn dalla casa da scola. In’autra cuarcla il davos toc dalla via Grava cun sulada da differentas fuormas. «En quei areal che meina per liung la scoletta nova dueien quellas quietar il traffic», declara Augustin Calivers. Chinettas, rabattas per fluras e mirs cuorts dueien sustener quella mesira. Il tschancun dalla scola vegn probablamein finius quest’jamna. Ina liunga retscha da bauns e scalas sigl areal vegnan a dar tempra agl areal. Avon che la via Grava sbucca en quel, drovan ils habitonts vinavon aunc empau pazienzia. Sch’ils rustgs vegnan puspei a viandar e sch’els vegnan ad anflar la «via nova» vegn a semussar primavera proxima. Ils davos onns era lur diember perinagada sereducius marcantamein. Ils elements da tunnel pils amfibis ein semtgai. Areal Via Grava cul canal engrondiu digl Ual Fraissen. Dretg in dils tunnels pils amfibis. Avon la scoletta, cunfinont culla via Grava, dat ei in plaz senza traffic.

Sonda ha la populaziun dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun mussau viv interess pil gi dallas portas aviartas dalla casa da scola veglia a Flond. Il baghetg da 75 onns ei transformaus en ina casa cun quater habitaziuns. Las habitaziuns ein funcziunalas. Ell’emprema alzada ei ina spaziusa da 4 ½ standas, ella secunda duas da 3 ½ ed ella tiarza ina maisonette da 4 ½ sin duas alzadas. Sco la FMR ha rapportau ell’ediziun da gliendisgis, ils 16-10-2023, ha la vischnaunca gia affittau tuttas quater. Sonda vargada, ualti exact 73 onns suenter ch’ils da Flond havevan inaugurau lur casa da scola nova, ha la populaziun da Sursaissa Mundaun, astgau visitar gl’edifeci. Ina roscha glieud ha giu marveglias da mirar co quel sepresenta suenter la restructuraziun sco casa da pliras famiglia. La vischnaunca ha investau rodund dus milliuns francs per quei intent. Nuotzun regorda pli vid ina casa da scola cun halla e stanzas d’instrucziun. Las habitaziuns ein ligiadas giu cun preits alvas, parchets, escha e plafuns da lenn. Bogns e cuschina ein medemamein concepi cun materials moderns. Armaturas, cumbinaziun ed installaziuns sanitaras ein funcziunalas. Las famiglias che prendan naven dil december dimora ellas quater avdonzas vegnan a dar tempra individuala a lur niev dacasa. Vesta en ina dallas quater habitaziuns a Flond. Cronica dalla casa En quei baghetg public han treis generaziuns da Flond empriu la leger, scriver e far quens. Ils 29 d’october 1950 haveva la populaziun inaugurau la casa da scola nova. Dapi 1895 era la stiva da scola stada en casa pervenda. Tochen varga 40 affons frequentavan leu l’instrucziun. Sco quei che Andrea Darms (1925-2018) scriva ella Cronica da Flond (cumparida 1991 ell’atgna ediziun), haveva la radunonza communala decidiu ils 12 d’avrel 1947 da baghegiar ina casa da scola. Gl’architect ed impressari Rudolf Calonder da Glion ha baghegiau quella el stil dil temps suenter la Secunda uiara mundiala. Igl entir project ha custau lezza gada exact 124'873 francs. 40 onns pli tard, 1990/91, ha la vischnaunca baghegiau dasperas ina halla plurivalenta. 2016 ha la vischnaunca Mundaun cun sia fracziun Flond fusiunau cun Sursaissa. Dapi lu visetan ils scolars la scola enta Cuort/Meierhof. La casa ha cunquei piars sia funcziun oriunda aschia che la radunonza communala ha approbau il project da transformar ella en spazi da habitar per indigens.

Votantas e votants dalla vischnaunca Ilanz/Glion han giu d’eleger ina persuna nova pil parlament communal. Cull’elecziun da Michal Hohl ella suprastonza communala ei il séz da quella vegnius libers. Candidau per quel han duas persunas, numnadamein Sarina Casanova e Daniel Tata Schneider. Omisdus han candidau senza partida. La cuminonza all’urna ha elegiu Sarina Casanova sco nova parlamentara. Ella ha retschiert 558 vuschs, Daniel Tata Schneider 411 vuschs. Cunquei cumpletescha la giuvna da 20 onns il gremi legislativ da sia vischnanunca.(fmr/abc)

Dapi il zercladur han ins viu a Cuort/Sursaissa in pintga casa-lenn tut apartia. Quella ha s’udiu tiel project Convivenza. Quel ha organisau, ensemen cun Surselva Turissem e la Cuminonza dils proprietaris da habitaziuns secundaras Surselva, tutta stad in program cultural entuorn gl’object d'art d’Andrina Casutt. Gievgia proxima mondi la casa anavos a Falera, ha il meinaproject Tobias Heinisch confirmau alla FMR. Igl ei buca ina immobiglia, mobein ina mobiglia cul num «Sil Punct». Igl ei in’ovra dall’artista e scenografa Andrina Casutt. Il matg 2022 ha ella realisau quella sco object da reflexiun pil spazi public. Dalla stad tochen gl’atun 2022 ei la casa Sil Punct stada silla Mutta a Falera. «Il baghetg simbolisescha patria, esser da casa, intimitad e brat», descriva l’artista. Accents da ed a Sursaissa La Casa Sil Punct ha proporziuns specialas. Ina creaziun dall'artista Andrina Casutt. «A caschun da nies luvratori inizial il matg 2022 ha in dils varga 50 participonts giu l’idea da plazzar pil proxim project communabel a Sursaissa quella casa en in liug public. L’artista ei immediatamein stada d’accord», raquenta Tobias Heinisch. Ensemen cun Rita Schmid da Val S. Pieder meina il habitont da Flond il project Convivenza. Quel han la Fundaziun da cultura Lumnezia ed il Forum Vals iniziau per promover ils contacts denter las treis culturas da Lumnezia, Val S. Pieder e Sursaissa Mundaun. Quei fa «Convivenza» cun in program per indigens, immigrai, habitonts secundars e hosps multilocals. La Casa Sil Punct ei buca ina immobiglia, mobein ina mobiglia. Dretg il center da seniors Steinhauser a Cuort/Meierhof. «La Casa Sil Punct ei stada la stad vargada in excellent simbol per nossa finamira», reflectescha Tobias Heinisch. Sonda vargada fuss stada la davosa d’ina retscha d’occurrenzas en ed entuorn quel. Entschiet ha ei ils 25 da zercladur cun in referat dil dialect dils Gualsers, lu ein endisch ulteriuras sentupadas stadas cun divers accents da Sursaissa. Inagada ein l’aua ed il provediment d’aua stai el center, lu ina discussiun cul deputau Oliver Hohl pertuccont l’integraziun dils possessurs da habitaziuns secundaras. In cuors spert da romontsch, ina spassegiada cun historias cun Monika Alig, in referat dils catschadurs da Sursaissa, in concert dall’Opera Viva ed ulteriuras occurrenzas han divertiu jester e dumiesti, giuven e vegl. Las Tibadas dils 14 d’uost ed il teater dallas maschinas agricolas ils 26 d’uost ein stai ils puncts culminonts: «Gie, quellas duas occurrenzas han rimnau bia glieud e promoviu il dialog», conferma Tobias Heinisch. Sco el gi, han circa 70 persunas visitau ella media las sentupadas entuorn la Casa Sil Punt. Convivenza vul cuntinuar Gl’object plazzaus temporaramein a Cuort ei staus in ferm simbol. Plazzaus denter biro turistic e center da seniors Steinhauser, cun vesta sils Cavistrai, eis el daus en egl ed ha animau d’avischinar ed entrar. La liunga meisa culs dus bauns e plaz per diesch tochen 12 persunas ha buca tunschiu adina a tuts per seser, discutar e tedlar. Il meinaproject trai en general denton ina bilanza positiva dall’entira acziun da stad. «Igl ei stau in experiment. All’entschatta era la glieud da Sursaissa tuttavia empau sceptica dalla casa plazzada en quei liug public», conceda Tobias Heinisch. La finala eran biars loschs e schizun s’endisai vid la casa-lenn cullas proporziuns interessantas. Suenter ina stad tiels da Sursaissa vegli Convivenza en scadin cass a cuntinuar il 2024 cun in program, tradescha il meinaproject. El ha aunc buca saviu tradir detagls, excepiu singuls puncts. Aschia vegn ei a dar ina sentupada culla Musica giuvenila Surselva. Era il chor da project dallas treis vischnauncas vegn a sepresentar, plinavon vegn ei a dar puspei las sentupadas entuorn la caldera cun pulenta. «Suenter quei program pulpiu dil 2023 vulein nus ussa gl’emprem trer flad in tec», finescha Tobias Heinisch. La Casa Sil Punct a Cuort/Meierhof.

Votantas e votants dalla Lumnezia han giu da prender posiziun all’urna pertuccont la lescha communala da persunal. Quella ha la radunonza communala approbau ils 16 da zercladur cun gronda maioritads e senza cuntervuschs per mauns dalla votaziun all’urna. Il resultat da lezza sepresenta empau auter ch’il zercladur: Il suveran ha approbau il project cun 559 GIE encunter 109 NA, quei tier ina participaziun da 42,37 %. La suprastonza haveva proponiu d’introducir la lescha da persunal analog alla lescha cantunala. La cumissiun da persunal dalla vischnaunca haveva preparau in sboz cullas midadas. Suenter l’approbaziun all’urna sa la lescha vegnir surprida pil persunal dalla vischnaunca Lumnezia.(fmr/abc)

Vendergis eis ei vegniu enconuschent che la menadra dalla Casa d’Angel a Lumbrein, Anna-Louise Joël, hagi demissiunau. Sin fundament digl inserat dalla plazza ch’ei cumparius, ha il parsura dil cussegl da fundaziun dalla Fundaziun da cultura Lumnezia, Martin Cabalzar, confirmau quei fatg. «Nus stein mal e deplorein fetg sia decisiun», ha el rispundiu sin damonda dalla FMR. Dapi l’entschatta, vul gi dapi 2013, seigi Anna-Louise Joël involvada el process da sviluppar e concepir il menaschi dalla Casa d’Angel ed ils secturs affiliai dalla fundaziun. Il contract da lavur culla gestiunaria fineschi la fin digl onn 2023, ella seigi sedecidida da buca renovar quel, ha Martin Cabalzar declarau. Anna Louise Joël, menadra Casa d'Angel Lumbrein. Gliez fatg conferma Anna-Louise Joël sezza alla FMR. «Dapi diesch onns sundel jeu en plazza ed igl ei gartegiau da realisar ina massa. Ins vegn denton ad in punct ch’igl ei uras da schar far zatgi auter», declara el sin damonda. Ella seigi premurada da mirar ch’ei detti tochen la fin da schaner 2024 ina buna successiun a favur dil menaschi e dalla cuntinuitad per la Casa d’Angel. Ella prendi ussa peda da reglar quella, ha ella sincerau. Anna-Louise Joël vul sededicar il proxim futur ad in’autra incumbensa, en tgei direcziun ch’ella vegli ir seigi aunc aviarta, ha ella declarau, la basa resti denton en Lumnezia. Il program d’exposiziun 2024 dalla Casa d’Angel ei perinagada gia instradaus. Martin Cabalzar conferma che Anna-Louise Joël seigi il motor e l’olma d’ina istituziun che porscha mintg’onn, sper l’exposiziun cun curaturs da renum, in program attractiv cun referats, concerts, guidadas, sentupadas ed intermediaziun da cultura per indigens e hosps.(fmr/abc)

Votantas e votants dalla vischnaunca da Mustér han giu da prender posiziun tiels dus projects fotovoltaics gronds. Il suveran approbescha cun 595 GIE encunter 300 NA gl’implont sill’Alp Magriel, refusa perencunter cun 389 GIE encunter 497 NA l’ovra Solar Alpin Disentis sin intschess dall’Alp Run. En siu messadi havevan suprastonza e cussegl da vischnaunca proponiu alla cuminonza all’urna d’approbar ils dus projects solars alpins. Ella resumaziun han las autoritads numnau sis arguments che plaidan per omisduas ovras, ina sill’Alp Run e l’autra sill’Alp Magriel. Semegliont ad autras votaziuns all’urna suonda il suveran buca exnum la proposta culs arguments ufficials. La muntada dils projects muossa la participaziun da 61,7 %. La tematica dallas ovras solaras alpinas ha svegliau gl’interess da prender posiziun. Per in’Ovra Solara Magriel han 595 votau GIE, encunter quella 300, vul dir duas tiarzas GIE ed ina tiarza NA. Ina maioritad dil suveran da Mustér giavischa denton negin implont solar sill’Alp Run. La decisiun semuossa cun 389 GIE enviers 497 NA, quei ein 44 GIE enviers 56 % NA. La cuntrada intacta ha giu dapli peisa En ina emprema reacziun enviers la FMR commentescha il president communal René Epp suandontamein il resultat: «Nus havein tschaffen ch’il suveran ha acceptau gl’implont dall’Alp Magriel. Dall’autra vart essan nus naturalmein trumpai ch’el refusa l’ovra solara dall’Alp Run. La decisiun ei denton d’acceptar». Co interpretescha el quella divergenza? «Jeu supponel ch’ei hagi connex culla grondezia dil project, culla natira intacta ed il maletg dalla cuntrada dall’Alp Run. Lu tgunsch era cull’indemnisaziun finanziala ch’ins ha giu en mira». Il president communal presuppona che la cumpart dalla vischnaunca da 30 % e la cumpart pils possessurs privats da 70% al rap solar savess esser stau in argument che ha giu influenza ella decisiun. Ina pluralitad hagi forsa era valetau la valur dalla cuntrada intacta dall’Alp Run pli aulta che la cumpart dall’indemnisaziun. El messadi haveva il cussegl da vischnaunca motivau ch’ei druvassi ina basa legala per incassar ina cumpart da 30 % dil rap solar per kWh producida. René Epp commentescha: «Igl ei in fatg che la vischnaunca desista cul NA encunter l’ovra Solar Alpin Disentis sin 250'000 tochen 300'000 francs entradas». Davosa pusseivladad per Alp Run L’ovra Magriel approbada ei cunquei sin buna via. Magriel va cunquei ella fasa da realisaziun. Il territori ei en possess dalla vischnaunca. El ei gia nezegiaus turisticamein ed ord quei motiv ha ina maioritad dil suveran tgunsch era approbau el. L’ovra solara Magriel duei vegnir realisada communablamein culla Axpo Solutions AG e las Pendicularas Mustér. Tenor il messadi vegn il tscheins pil dretg da baghegiar e las entradas da taglia a semover el rom d’ina indemnisaziun da 150'000 tochen 200'000 francs per l’ovra Magriel. Survesta dall’Alp Run sur igl uaul. Ord quella perspectiva fuss igl implont da fotovoltaica strusch da veser. Pertuccont il project renviau sill’Alp Run ha la vischnaunca contrahau culla IWB, la proveditura d’energia en possess dil cantun Basilea Marcau. Suenter il NA dil suveran ei quei project ussa sistius. Il president communal conferma quei. «Quei ei aschia. La suprastonza communala vegn ussa ad analisar il resultat dalla votaziun dil pievel. Nus vulein eruir sch’ei dess tut tenor aunc pusseivladads ni opziuns per migliurar il project. Per quei motiv vegnin nus a s’entupar proximamein culla Societad d’alp Run e la IWB». Per ch’il project resti sin meisa drovi ei denton arguments che midien la situaziun actuala essenzialmein.

La cuminonza all’urna dalla vischnaunca da Sumvitg ha approbau la revisiun parziala dalla constituziun communala. 273 han detg GIE al project e 219 han refusau quel. La participaziun all’urna ei stada 55,78 %. El center dalla revisiun ei ina reorganisaziun dallas lavurs operativas e strategicas. Entochen ussa lubeva la constituziun in temps d’uffeci da maximalmein 12 onns, quei passus vegn strihaus. La constituziun nova dat alla direcziun communala dapli cumpetenzas finanzialas el rom dil preventiv. Era deleghescha la suprastonza ina retscha d’incumbensas e cumpetenzas alla direcziun communala. Cull’approbaziun dalla revisiun ha la cuminonza all’urna dau la basa legala e la legitimitad per la midada. La radunonza communala dils 23 d’uost 2023 haveva approbau unanimamein la revisiun per mauns dalla votaziun all’urna.(fmr/abc)

Las elecziuns communalas dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun ein stadas uonn interessantas. Il post dil president communal Ernst Sax ei buca staus dispiteivels. Quel ei lu era vegnius reelegius cun gronda maioritad cun 475 da 522 vuschs valeivlas, quei tier in pli absolut da 262. Pils quater posts ella suprastonza ha ei dau siat candidaturas. Era ils sézs dils dus gerai d’entochen ussa, Michael Cahenzli e Fabien Walder, ein buca stai en damonda. Michael Cahenzli ha survegniu 355 e Fabien Walder 360 vuschs. Omisdus ein dil reminent dalla fracziun Flond. Pils ulteriurs dus posts han tschun persunas candidau. Las elecziuns communalas han svegliau gl’interss da votantas e votants. Il biro d’elecziun ha registrau ina participaziun da 68,29 %. Da niev en suprastonza entra Hansjörg Sax, ad el han 355 dau la vusch, sco era Marco Casanova che ha retschiert 291 vuschs. Il pli absolut da quell’elecziun ei staus 271. Ulteriuras vuschs han retschiert Chantal Bleiker (276), Beat Nay (272) e Silvan Janka (251). Per la cumissiun da quen e gestiun han Remo Camenisch e Claudio Pfister recandidau. Els ein vegni reelegi claramein cun 542 e 521 vuschs. Ella cumissiun entra da niev la giuvna fiduziaria Ladina Capeder, ella ha retschiert 508 vuschs.(fmr/abc)

Jeu sun ina minoritad. Jeu hai effectivamein fatg diever da miu niev-acquistau dretg democratic e dau mia vusch per las elecziuns naziunalas. A biebein 57 % dils habitonts dil Grischun ei quei stau ligiongia. Els han forsa giu da lavar igl auto, rislar feglia egl iert ni schiglioc giu da far fetg impurtontas caussas. Dil temps da mi’affonza a Danemarc era il di dallas elecziuns adina in grond eveniment. Mintga quater onns devi quei di liber duront l’jamna. Jeu targevel en mes stivals preferi (tgunsch ils mellens da plievgia, independent dall’aura), devel nut a mumma e lu mavan nus vi ella scola e stevan colonna. Mumma brattava in cedel pign cun siu num cun in cedel grond che veva si massa auters nums. Duront ch’ella nudava sia vusch stevel guardia sper ella e laghegiavel sut igl umbrival ora che gie negin vegni per mirar. Suenter mav’ins tier tat e tatta a persequitar ils resultats sin televisiun. Tat semetteva sin canapè duront fimar la cigarra. Tatta era on cuschina vida far caffè e semtgar in paun alv cun massa pischada e caschiel che tuffava mo lev mender che la cigarra da tat. Jeu astgavel haver in’aua dultscha verda ni cotschna – aber mo perquei ch’ei deva buca blauas… Cu jeu erel pintga veva quel culla barba-caura gudignau. El plascheva a mi cun sias bialas cravattas, mo tat, ch’era staus ella résistance danesa duront la Secunda uiara mundiala, smaledeva giudem gl’uffiern quei malempudau socialist e marionetta cotschna. El (tat) era segir buc ius «sutterran» tons onns e riscau la veta cun rimnar las armas ch’ils Engles tarmettevan, per che quels malnizeivels parlers vendien la patria al Russ! Miu tat veva bia temperament ed era buns en zachergiar e fimar cigarras e suenter sia mort ei quel culla rulla sil frunt vegnius eligius. El era para blaus e vess plaschiu meglier a tat, mo ha stuiu calar perquei che siu collega veva scuau zatgei sut in teppi en. Ni aschia. Miu bab tudestg mirava bugen las lunghezia discussiuns sil ZDF. Strauss che sedepurtava bunamein sco tat, semplamein publicamein. Genscher e Kohl che fimavan e bisbigliavan entiras seras en sutgas pulstradas. E miu bab metteva ils peis ad ault sil pusal ed jeu engulavel ses scalfins e selischnavel entuorn en stiva cun els. Els (Kohl e Genscher) vegnevan ordlunder culs Russ ed onns pli tard han ei fatg giu quei mir e tuts eran happy e miu bab ha clamau mei en stiva e detg: Quei cheu stoss tener endamen, quei cheu ei demo-crazia, la pussonza dil pievel! Gie, da lezzas uras marschava bia ella politica. Il Russ steva adina avon esch, ei era da salvar l’atmosfera dil freon, ils animals dall’extirpaziun ed il mund dils dictaturs e lur bumbas. Mo quels problems havein nus per cletg buc pli! Pia saveis ruasseivlamein schar esser ligiongia la democrazia e lavar igl auto, far iert, rislar feglia... Anne-Louise Joël viva en Lumnezia e maina anc in mument la Casa d’Angel a Lumbrein. Ella è naschida e creschida si a Danemarc, nua che minimum 80 % sa participeschan ad elecziuns e votaziuns. Anne-Louise Joël

Ferton che Trun/Rabius ha festivau la dumengia la tiarza victoria ella runda d’atun dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia, ha Schluein Glion stuiu acceptar la tiarza terrada. La finamira dalla promoziun ella 2. ligia regiunala ei ruchegiada lunsch naven. Ella tiarza davosa runda dil campiunadi da ballapei regiunal dalla 3. ligia ha Trun/Rabius saviu bandunar la zona dalla relegaziun. La victoria encunter Triesen ha purtau treis ulteriurs puncts ed aschia il sparun digl endischavel sil novavel plaz dalla tabella. Silla latiarna cotschna Flums ha l’equipa da Claudio Bundi ussa treis puncts avantatg. Flums ha denton dau in giug pli pauc. Empau surprendenta ei la terrada da Schluein Glion a casa encunter la secund’equipa da Cuera 97. Per la squadra trenada da Patric Casutt ei quei la secunda terrada en seria suenter quella a Mels. Schluein Glion ei ussa tierz ella tabella ed igl emprem plaz ei lunsch naven. Il capo­gruppa Schaan ha endisch puncts dapli sin siu conto. Surses batta Lumnezia Schegie ch’il giug da Mladost encunter Panaduz ei buca vegnius daus la sonda, resta Panaduz alla testa dalla tabella. Secund ei ussa Surses che ha gudignau il ­giug encunter Lumnezia cun 5:2 (mira pagina 8). Surses e Lumnezia han tuttina biars puncts e sulettamein in pli pauc ha Tusaun/Cazas suenter la victoria a casa encunter Lai Valbella. El campiunadi dalla gruppa 2 dalla 5. ligia ha Union Trin gudignau la partida encunter Sedrun/Mustér. Aschia sa Union Trin francar sia posiziun alla testa dalla tabella. Cun in punct retard suonda Rueun sil secund plaz suenter la victoria ordeifer encunter Lumnezia. Victoria pils juniors A Ils juniors A dalla Surselva han gudignau la partida dalla Youth League – la pli aulta ligia regiunala dils junioras ella Svizra orientala – encunter Brühl. Grazia a quella victoria el secund davos giug da quest campiunadi d’atun ha il team dalla Surselva fetg grondas schanzas da restar en quella ligia era la primavera. Dumengia ein ils juniors dalla Surselva hosps da Tobel-Affeltrangen. Quell’equipa ha in punct dameins sin siu conto. 3. ligia, gruppa 1 Domat – Schaan 0:2 Schluein Glion – Cuera 97 1:4 Mels – Landquart 4:3 Trun/Rabius – Triesen 2:1 Sargans – Bogn Ragaz 3:3 1. Schaan 9/27; 2. Sargans 9/16; 3. Schluein ­Glion 9/16; 4. Cuera 97 9/15; 5. Bogn Ragaz 9/15; 6. Mels 9/13; 7. Triesenberg 8/12; 8. Triesen 9/9; 9. Trun/Rabius 9/9; 10. Domat 9/9; 11. Landquart 9/8; 12. Flums 8/6. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Lai Valbella 4:2 Surses – Lumnezia 5:2 1. Panaduz 8/22; 2. Surses 9/19; 3. Lumnezia 9/19; 4. Tusaun/Cazas 9/18; 5. Schluein Glion 9/13; 6. Lai Valbella 9/8; 7. Schlarigna 8/7; 8. Danis-Tavanasa 9/7; 9. Domat 8/5; 10. Mladost 8/4. 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Valposchiavo 3:0 Landquart – Vaz-sut 3:2 Lusitanos de Samedan – Panaduz f 3:0 1. Lusitanos de Samedan, 8/19; 2. Bregaglia 8/13; 3. Valposchiavo 8/13; 4. Cuera 97 8/11; 5. Landquart 8/9; 6. Schlarigna 8/7; 7. Panaduz 8/5; 8. Vaz-sut 8/2. L’equipa da Tusaun/Cazas ei vegnida retratga. 5. ligia, gruppa 2 Union Trin – Sedrun/Mustér 4:1 Trun/Rabius – Val Tamina refretg Lumnezia – Rueun 1:3 Bogn Ragaz – Danis-Tavanasa mes. 20.00 1. Union Trin 8/17; 2. Rueun 8/16; 3. Val Tamina 7/12; 4. Lumnezia 8/12; 5. Laax 8/12; 6. Trun/Rabius 7/10; 7. Sedrun/Mustér 8/8; 8. Bogn Ragaz 7/7; 9. Danis-Tavanasa 7/1. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Surselva – Brühl 4:2 Uzwil-Henau – Teufen 1:3 Bischofszell – Uznach 2:1 Cuera 97 – Gossau 1:5 Tobel-Affeltrangen – Romanshorn 2:1 1. Gossau 10/25; 2. Brühl 10/22; 3. Romanshorn 10/21; 4. Cuera 97 10/15; 5. Teufen 10/14; 6. Zuzwil 9/13; 7. Surselva 10/13; 8. Tobel-Affeltrangen 10/12; 9. Bischofszell 10/12; 10. Rapperswil-Jona 9/10; 11. Uznach 10/8; 12. Uzwil-Henau 10/6. Juniors A2, gruppa 1 Grischun Central – Panaduz 1:1 Vaduz – Tavau 3:0 1. Schaan 6/18; 2. Domat 6/13; 3. Vaduz 7/12; 4. Panaduz 7/11; 5. Grischun Central 7/11; 6. Cuera 97 7/8; 7. Tavau 7/3; 8. Balzers 7/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Steinach – Mels 0:1 Montlingen – Staad 3:6 Appenzell – Rheintal 2:3 1. Rheintal 9/22; 2. Mels 9/22; 3. Steinach 9/21; 4. Staad 8/16; 5. Montlingen 9/15; 6. Grischun Central 8/11; 7. Surselva 8/11; 8. Buchs 9/7; 9. Eschen/Mauren 9/7; 10. Arbon 9/3; 11. Appenzell 7/1. Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Flums 2:4 Walenstadt – Valposchiavo 4:0 Bogn Ragaz – Vaz-sut 0:5 1. Sargans 8/21; 2. Walenstadt 8/19; 3. Vaz-sut 8/19; 4. Domat 6/12; 5. Flums 8/11; 6. Schaan 7/9; 7. Valposchiavo 7/7; 8. Trübbach 7/4; 9. Orion Cuera 7/3; 10. Bogn Ragaz 8/3. Juniors B2, gruppa 1 Surselva a – Lusitanos de Samedan 6:0 Panaduz – Surselva b 2:4 Schlarigna – Grischun Central 2:1 Surselva a – Surselva b Laax mes. 20.00 1. Schlarigna 9/19; 2. Surselva a 8/15; 3. Surselva b 8/13; 4. Lusitanos de Samedan 9/13; 5. Panaduz 9/13; 6. Grischun Central 9/3. Juniors C promoziun, gruppa 1 Linth 04 – Surselva 3:0 Cuera 97 a – Toggenburg 3:2 Uznach – Cuera 97 b 5:1 Glarnerland – Mels 6:0 Surselva – Glarnerland Laax mes. 17.30 1. Glarnerland 6/15; 2. Cuera 97 a 7/15; 3. Linth 04 7/15; 4. Surselva 6/12; 5. Cuera 97 b 7/12; 6. Mels 8/8; 7. Toggenburg 7/7; 8. Uznach 7/5; 9. ­Bütschwil 7/1. Juniors C1, gruppa 1 Valposchiavo – Balzers 0:6 Walenstadt – Grischun Central 2:4 Schaan – Landquart 1:15 1. Balzers 6/18; 2. Grischun Central 7/18; 3. Tavau 5/12; 4. Vaduz 6/9; 5. Valposchiavo 7/9; 6. Landquart 7/9; 7. Walenstadt 7/3; 8. Schaan 7/0. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central 7:5 Cuera 97 – Vaz-sut 7:0 1. Schlarigna 7/18; 2. Cuera 97 6/12; 3. Orion Cuera 7/12; 4. Domat b 8/12; 5. Vaz-sut 7/9; 6. Panaduz 7/6; 7. Domat a 6/3; 8. Grischun Central 8/0. L’equipa dil Team Surselva ei vegnida retratga. Juniors D elita, gruppa 1 Appenzell – Rorschach-Goldach 2:5 Montlingen – Widnau 3:2 Brühl – Arbon 1:2 Teufen – Staad 2:4 Steinach – Domat 2:0 1. Montlingen 8/24; 2. Rorschach-Goldach 8/18; 3. Staad 8/16; 4. Domat 8/15; 5. Widnau 8/15; 6. Steinach 8/13; 7. Arbon 8/9; 8. Brühl 8/6; 9. Teufen 8/3; 10. Appenzell 8/0. Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central 0:7 Landquart – Valposchiavo 1:12 Mels – Surselva a 7:2 Vaz-sut – Cuera 97 4:2 Surselva a – Sargans Schluein mes. 15.00 1. Valposchiavo 7/16; 2. Mels 7/13; 3. Grischun Central 7/13; 4. Vaz-sut 7/13; 5. Schlarigna 7/13; 6. Sargans 6/9; 7. Surselva 7/6; 8. Landquart 7/4; 9. Cuera 97 7/3. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Domat d 4:4 Domat c – Orion Cuera 4:6 Valposchiavo – Cuera 97 21:2 Grischun Central c – Grischun Central b Cazas mar. 18.45 1. Valposchiavo 7/21; 2. Landquart 7/18; 3. Domat c 7/15; 4. Grischun Central c 6/9; 5. Domat d 7/8; 6. Panaduz 7/8; 7. Orion Cuera 7/5; 8. Cuera 97 8/4; 9. Grischun Central b 6/1. Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Landquart 4:3 Domat – Panaduz 13:2 Surselva b – Surselva c 5:2 1. Domat b 7/19; 2. Orion Cuera 7/19; 3. Bogn Ragaz 7/13; 4. Surselva b 7/13; 5. Cuera 97 7/10; 6. Panaduz 8/10; 7. Landquart 7/4; 8. Tavau 7/3; 9. Surselva c 7/1. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Triesen 3:0 Uzwil – Frauenfeld 1:6 Toggenburg – Au-Berneck 3:0 Tusaun/Cazas – Domat 2:0 Bühler – Cuera 97 11:1 1. Romanshorn 9/27; 2. Toggenburg 8/19; 3. Bühler 8/18; 4. Uzwil 8/15; 5. Frauenfeld 8/14; 6. Tusaun/Cazas 8/12; 7. Triesen 9/10; 8. Domat 8/6; 9. Au-Berneck 8/5; 10. Cuera 97 8/3; 11. Rapperswil-Jona 8/1. Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Werdenberg 2:1 Domat – Mels 17:0 Triesen – Surselva mes. 18.30 1. Surselva 7/19; 2. Werdenberg 8/18; 3. Cuera 97 8/13; 4. Triesen 7/12; 5. Domat 8/6; 6. Mels 8/0.

L’Uniun dils parents da persunas che piteschan da schizofrenia e la psicha dil Grischun (VASK) e la Spitex Cadi lessen sensibilisar pil tema «Tgei far – sche l’olma pitescha?». Aunc adina ei la sanadad dalla psica in tema ch’exista strusch. La VASK Grischun vul destadar ord quei silenzi. Sut il tetel «Tgei far sche l’olma pitescha?» organisescha ella ina sera che dat impurtontas egliadas sillas malsognas ed in ni l’auter cussegl co ins sa segidar cun glieud che ha da basegns en quei connex. Sensibilisar pil problem Schegie che bunamein mintgin enconuscha enzatgi el contuorn che pitescha da malsognas psichicas, ei la sanadad dall’olma in tema che vegn stigmatisaus ed entginas caussas surcapidas. Surtut ils parents, ils pli datier dallas persunas cun malsogna psichica sesenten savens malsegirs e surdumundai, cu ei ha num dar il damogn d’ina situaziun ni l’autra. Biars piteschan bufatg e persuls senza sustegn d’agid ch’ei basignassen. Cun quei referat e la discussiun suandonta lessan la VASK Grischun, la psicologa Lucrezia Berther e la Spitex Cadi rinforzar e far pertscharts da plidar aviartamein davart da quei tema. La finamira da quella sera ei d’intimar mintgin da sbassar ils pregiudezis per la glieud cun malsognas psichicas e surtut pils parents e las persunas pli datier dils malsauns. (cdm/fmr) La sera d’informaziun cun referat e discussiun ha liug gievgia, ils 26 d’october 2023 allas 19.00 ella Sala dils pelegrins dalla claustra a Mustér. A fin va la sera cun in pign apero. L’entrada ei libra, collecta.

La dumengia vargada ha l’emprema equipa da Trun/Rabius retschiert Triesen ord il Principadi dil Liechtenstein. Omisduas squadras sesanflan alla fin dalla tabella, aschia che omisduas han da basegns da d’ulteriurs puncts. All’entschatta ei la partida fetg uliva e cun bia malexactadas el davos tierz dil plaz. Tier schanzas malsegiras vegnan las equipas buc. Ella 10. minuta vegn igl attaccader da Triesen da mitschar e sa mo pli vegnir frenaus dil goli Mauro Alig cun in foul ella zona da puniziun. Igl arbiter schula penalti. Mauro Alig vegn denton da parar il siet cun bravura e manetgn il resultat dad 0:0. Sil pli tard ussa ei Trun/Rabius neunavon ed entscheiva a crear schanzas. Ella 15. minuta emprova Patrizio ­Decurtins cun in siet ord distanza. Quel tucca denton mo igl alumini. Silsuenter vegn il giug puspei pli ulivs e tier pli grondas pusseivladas vegnan las equipas buc. Igl ei da sentir che las duas squadras lessan en emprema lingia buca lubir in gol agl adversari. Cuort avon la pausa vegn l’equipa da casa cun ina buna acziun dad ir en avantatg. Mirco ­Pfister arva cun in fetg bi pass sin l’ala il giug ed anfla leu Orlando Monn. Il qual tarmetta Patrizio Decurtins ella gassa. Lez cugliuna il goli da Triesen e stauscha la balla en gol agl 1:0 per Trun/Rabius. Avon ch’igl arbiter tarmetta las equipas ella pausa vegnan ils adversaris aunc tier ina fetg buna schanza. Igl attaccader da Triesen vegn da surmuntar il goli ed ei persuls avon il gol. Siu siet vegn denton paraus sin lingia dil giuven defensur Geo Cauzza. Cun quell’acziun va ei ella pausa. Silsuenter ein ils adversaris pli ferms ed emprovan per tut prezi d’egalisar. La defensiun da Trun/Rabius vegn denton da tener petg. Ella 57. minuta acquista Gianin Derungs il bal el rudi da miez e ­surmunta il davos defensur. Aschia vegn el da stuschar la balla cun saung freid sper il goli en ed aulza il resultat sin 2:0 pils indigens. Ins po haver il sentiment ch’il giug seigi decidius ussa. Mo ils hosps vegnan ella 65. minuta da marcar il 2:1 ­suenter ina biala cumbinaziun. Il giug ei puspei ­aviarts. Trun/Rabius mantegn denton las gnarvas e damogna il resultat sul temps. L’equipa dalla Cadi gudogna aschia siu tierz ­giug en quella sesiun. Cul resultat final da 2:1 salvan els ils treis puncts e damognan il segl ord la zona dalla relegaziun. El proxim giug ein els hosps a Triesenberg che sesanflan el miez dalla tabella. Ramon Orlik 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Triesen 2:1 (1:0) Plazza da ballapei Pustget Gols: 42. Patrizio Decutins 1:0, 57. Gianin Derungs 2:0, 65. Raphael Auer 2:1. Trun/Rabius: Mauro Alig, Mirco Pfister, Livio Janka, Lucas Seiler, Geo Cauzza, Andri Carigiet, Mathias Flepp, Orlando Monn, Robin Monn, Gianin Derungs, Patrizio Decurtins, Tizian Duff, Beat Cadruvi, Lucas Maissen, Clau Berther, Damian Schmed, Rovin Schmed, Remo Alig. Triesen: Andreas Kindle, Daniel Salzgeber, Mike Almer, Lucas Neusüss, Nilo Marxer, Julien Hasler, Rafael Grünenfelder, Kevin Ferreira Eido, Raphael Auer, Kenny Kindle, Dany Ferreira Eido, Selcuk Bicer, Fabio Bicker, Fabian Bargetze, Lorian ­Ajvazi, Valerio Giunior Puopolo, Tritan Fejzaj. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth e Denis Monn (tuts blessai).

Suenter la terrada encunter Mels eis ei era buca reussiu a Schluein Glion da gudignar encunter la secunda equipa da Cuera 97. All’entschatta ha ei aunc vesiu ora bein ed igl ei era gartegiau d’ir 1:0 en avantatg. Mo quater minutas pli tard ei il 1:1 denton curdaus ed in gol cuort avon e dus cuort suenter pausa – tuts treis entras Davide Rosafio – han viult il giug e purtau la victoria als hosps. Ella quarta, 12avla e 14avla minuta ha Schluein Glion giu treis grondas occasiuns per ir en avantatg, duas gadas entras Carlo Bearth ed ina gada entras Tiziano Vinzens. Tuttas treis occasiuns ein vegnidas munchentadas e tuttina eis ei reussiu all’equipa da casa da sittar igl emprem gol suenter ina buna mesaura. Livio Derungs, en sia emprema acziun suenter ch’el era gest vegnius midaus en, ha alzau la balla ella zona da puniziun, nua che Lars Zala ha surpriu ella e sittau ella reit. Quei gol ha denton buca purtau gronda segirtad all’equipa indigena. Quater minutas pli tard ha la defensiun targlinau cun far pressiun sils attaccaders da Cuera e lubiu a John Rodrigues da preparar e sittar la balla naven da strusch vegn meters el cantun bass dretg. Per Cuera 97 eis ei vegniu cuort avon la pausa aunc meglier. El temps supplementar suenter ch’ils reflecturs havevan per in mument calau da far cazzola eis ei reussiu ad els da sittar il secund gol entras Davide Rosafio. Tgi che ha spitgau ina reacziun da Schluein ­Glion suenter il te ei vegnius trumpaus. Anzi, ­suenter in quart ura ha Cuera 97 decidiu il giug cun dus gols enteifer treis minutas. Omisduas ga ha la defensiun dall’equipa da casa buca fatg ina bun’impressiun ed omisduas ga ha Davide Rosafio profitau cun saung freid. Ella davosa mesa ura eis ei buca reussiu all’equipa da casa da crear bunas ­occasiuns per sittar gols ed igl ei era buca gartegiau da far gronda pressiun e smaccar ils hosps en lur zona da defensiun. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Chur 97 1:4 (1:2) Crap Gries. 155 aspectatur(a)s. Arbiter: Bilge. Gols: 34. Lars Zala 1:0; 38. John Rodrigues 1:1, 45.+ 3. Rosafio 1:2, 59. Rosafio 1:3, 62. Rosafio 1:4. Schluein Glion: Capaul, Holderegger (71. Ascenso), Gianluca Casutt, Sgier, Büchler, Michel (71. Studer), Paulin, Bundi, Bearth, Vinzens (33. Derungs), Lars Zala. Chur 97: Mordasini, Cherry, Martins, Mogus, Collenberg (81. Bogdanovic), Monojlovic (51. Gasem), Burn, Francisco Rodrigues, Walser, John Rodrigues, Rosafio (77. Ranieri). Remarcas: Cartas melnas: 33. Rosafio (reclamar), 48. Bundi (foul), 79. Francisco Rodrigues (sittar naven la balla) e 90. + 3. Burn (retardar il giug). Schluein Glion senza Afzali, D’Atria, Kohler (blessai), Deplazes, Laurin Zala (serrai), Caduff e Coray (absents). Corners: 2:5.

En Lumnezia dat ei ina nova ruta da bike. Quella ei dedicada al campiun mundial ed olimpic Nino Schurter. Dumengia ha la vischnaunca inaugurau quella a Tersnaus ensemen cun fans ed amaturs. Occurrenzas che porschan la pussei¬vladad da far ina tura da bike cun in campiun mundial ed olimpic ein raras. Tonpli sch’igl ei in idol ed ina icona dil sport da velo da muntogna. Dumengia suentermiezgi ei quei stau il cass en Lumnezia sut. La finala eis ei buca ¬x-enzanua, mobein ella patria da quei idol. La vischnaunca Lumnezia ha ¬inaugurau ufficialmein ina ruta da ¬bike nova ch’ella ha baghegiau per ¬Nino Schurter. Finiu uonn il trutg L’occurrenza seigi mo da bun’aura, havevan ils organisaturs rendiu attent sillas informaziuns e publicaziun. Il vendergis e la sonda ha ei lu pariu ch’ins stoppi annullar la fiasta dedicada a -Nino Schurter. Sco ei ha pariu ha sogn Pieder era viu ch’igl ei néras uras d’inaugurar il trutg da bike cul num «Nino Schurter Bike 222». Uonn ha la vischnaunca finiu las lavurs da construcziun digl implont ch’ins haveva empermess avon ¬siat onns al campiun olimpic. 2016 ei Nino Schurter turnaus da Rio cun quei tetel, in dils puncts culminonts da sia ¬carriera. Dumengia suentermiezgi ha Linus Livers discurriu da quella. Gl’anteriur redactur da RTR habitescha a Camuns. El enconuscha bein Nino Schurter ed ei staus cumpetents da moderar in’occurrenza famigliara. Rodund 150 persunas ein separticipai all’inauguraziun. Ina mesadad ein vegni cul velo, l’autra senza. Il president communal Daniel Solèr e Curdin Capeder, gl’iniziant dil trutg dedicaus a Nino Schurter, han surdau al campiun mundial in schenghetg en ¬fuorma dalla tabla da signalisaziun. La surdada ei stada amiez il vitg da Ter¬snaus, leu nua che l’icona mundiala dils bikers ei carschida si. Il bab Ernst e la mumma Franziska vivan aunc leu e ¬Nino Schurter tuorna regularmein el ¬liug nua che sia carriera ha entschiet. Sil plaz sper la fontauna ch’ei medemamein dedicada agl idol da bike, ha ei dau in puschegn per tuts. «Jeu hai veramein grond plascher da quella ruta, igl ei ina gronda honur», ha el sincerau e remarcau che la ruta seigi gartegiada fetg bein ed adattada ton per trenaments ambi¬zius sco per guder. Tips e trics cun code QR Vital Albin ei 12 onns pli giuvens che Nino Schurter e sin via da cuntinuar la via da success a campiunadis mundials e giugs olimpics. El ha buca vuliu munchentar l’inauguraziun dil trail niev dedicaus a siu vischin, camerat ed emprem idol da bike. Era ina delegaziun dil Club da velo Surselva ei stada presenta. ¬Guido Schweizer, il president da quel, ensemen cun sia dunna Manuela ed ils affons, ha priu part alla tura iniziala da Peiden Bogn tochen a Tersnaus. Marcus Valaulta, confundatur dil VC Surselva, ei medemamein staus presents. Per la Lumnezia ei la ruta da «Nino Schurter Bike 222» ina attracziun nova. Quella cuntegn dil reminent in element niev cun puncts d’informaziuns pertuccont la persuna che ha dau il num. Bikers che han buca prescha, respectiv ch’ein buca vidlunder da trenar e che vulan guder la ruta, san s’informar cun in code QR dil cuors da veta da Nino Schurter. Ins em¬pren d’enconuscher sias ragischs, co el ei avanzaus dil buob che ha priu part als trenaments dalla gruppa G+S cul VC Surselva ad in profi. La finala tradescha Nino Schurter era tips e tric sin «sia» ruta 222. Cavazzins dalla ruta 222 Nino Schurter Bike Grad da difficultad: S2 media Cuoz: 4:50 h Lunghezia: 34,7 km Ascensiun: 1198 m Descensiun: 1198 m Punct pli bass: 820 m Punct pli ault: 1562 m Descripziun: Vella-Peiden Bogn – Uphill-Trail – Camuns e punt da sugas – Tersnaus – Uors – Surcasti – Silgin e punt da sugas Val da Silgin – Surin – Vrin – punt lenn Val da Mulin – Lag Davos Munts – Vella. Nino Schurter e Daniel Solèr arvan la teila dalla petga d'informaziun dalla nova ruta "Nino Schurter Bike 222" Inauguraziun dalla petga da Nino a Tersnaus. Duront la surdada ufficiala dalla tabla Nino Schurter Bike 222: Curdin Capeder, iniziant e responsabel dil project, e Daniel Solèr, president communal Lumnezia. Nino Schurter silla punt da sugas denter Camuns e Tersnaus. Nino Schurter (sen.), Chiara Solèr (enamiez) e Vital Albin (dretg) arrivan a Tersnaus suenter ch'els han absolviu il toc dil Trail Nino Schurter Bike 222

Dumengia ei stada ella Cuort Ligia Grischa ina commemoraziun dedicada a docter Pius Tomaschett (1923-2006). Quel cumpleness ils 17 da december 100 onns. Gl’omagi cun plaids e musica ella sala dils uoppens ha rendiu honur ad ina persunalitad d’influenza persistenta per vischnaunca e regiun. Ils 17 da december 1923 eis el naschius ella casa dalla staziun dalla Viafier retica. Il bab Giusep, gl’emprem caustaziun da Trun, ei sedisgraziaus ora Tavanasa sil binari duront la lavur. Il buobet Pius haveva lu sis onns e la mumma fuva en speronza dil quart affon. Corina Tomaschett, ina dallas biadias, ha presentau dumengia suentermiezgi als presents vivamein la biografia dil tat. La sala dils uoppens ella Cuort Ligia Grischa ei stada pleina pigl omagi ad ina persunalitad da Trun. Pius Tomaschett ei buca mo staus miedi, el ha schau anavos fastitgs multifars. Naven dall’entschatta dils onns sissonta ha el influenzau il svilup social e cultural dalla regiun. Dr. Pius Tomaschett (1923-2006), Trun Lavur tut a dubel Suenter la mort dil bab 1929 ein ils onns vargai. La mumma Margreta ei stada ina ferma petga, malgrad ch’ella ei morta gia 1948. Il futur miedi haveva lu 25 onns ed era aunc el studi. Il cuors da veta dil giuven ha cuntinuau e cuzzau tochen ils 9 da november 2006. En quels decennis ha el sviluppau ina energia incumparegliabla. Divers representants d’instituziuns han relatau da quella. Giusep Decurtins, anteriur president dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Serafin Rensch, anteriur president dalla pleiv s. Martin, Mathias Bundi, anteriur president dil cussegl dalla Casa s. Martin sco era Heinrich Huonder e Gabriela Tomaschett-Berther per la Casa Depuoz han descret prestaziun ed engaschi d’ina persunalitad che haveva bugen carstgauns, attaschada a socialesser e cultura. Sut la direcziun dad Armin Caduff ha la Compagnia Rossini embelliu musicalmein all’entschatta, denteren ed alla fin, la commemoraziun per docter Pius. Cu quel e sia consorta Alice han aviert 1953 la pratica, ei lur veta seoncentrada sil quatier ella vischinonza dalla staziun e dalla caplutta da s. Onna. Duront 39 onns, tochen 1992, ha docter Pius praticau sco miedi d’ina vischnaunca vitala cun fabrica da ponn, interpresas, stizuns e mistergners. Il miedi haveva lavur tut a dubel. En sia pratica ha el installau gl’emprem EKG en Surselva, in apparat da registrar las fridas dil cor. Ils verbs modernisar, migliurar, proveder, perscrutar e sviluppar han accumpignau docter Pius sin siu cuors da veta. Alice, ina ferma petga Pil 100avel anniversari dil bab ha Martin Tomaschett, il successur che ha surpriu 1992 la pratica da miedi, ediu in cudisch da varga 110 paginas. Igl ei in supplement all’ovra «Von der Säftelehre zur modernen Medizin 1850-2020» ch’el ha ediu avon in onn. Sper la biografia presenta quella publicaziun ils merets da Pius Tomaschett per diversas instituziuns. La Cuort Ligia Grischa, la pleiv da Trun, la Casa Sogn Martin e la Casa Depuoz han profitau d’in spért da piunier. Parallelamein cun sia lavur ella pratica ei docter Pius s’engaschaus per instituziuns e secturs publics. Ina ferma petga seigi sia consorta Alice stada, quella hagi pussibilitau quei engaschi «dil temps liber», han ins udiu dil ravugl famigliar. Ella retrospectiva ei l’energia ch’el ha duvrau per realisar tut ses projects ei strusch da capir. Ils 17 da december 1983 haveva el fatg il plaid festiv ella Cuort Ligia Grischa per l’avertura dalla biblioteca nova. Cun quella caschun ha el undrau Tista Murk (1915-1992) sco motor, mentur e promotur. Ch’el sez ei staus in tal ha gl’omagi da dumengia suentermiezdi mussau. Docter Pius ha duvrau sia influenza per realisar ideas a favur da carstgauns, per socialesser e cultura. Enten sfegliar ellas actas digl archiv era la presidenta actuala dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon, fruntada cuntinuadamein sil num da Pius Tomaschett. L’undrientscha pil 100avel anniversari ha vuliu presentar ils merets che quel ha pil svilup dalla vischnaunca da Trun e dil contuorn. La basa, la pratica ed ovras da docter Pius: Davon sen. la staziun da Trun, enamiez la caplutta s. Onna, dretg da quella la casa Caviezel nua che l’emprema pratica ei stada. Seniester dalla caplutta la casa ch’il miedi ha baghegiau 1959. Sur la caplutta la Casa s. Martin (baghetg alv) e la Casa Depuoz (baghetg brin). Silla foto maunca la Cuort Ligia Grischa.

Ver vev’el uregliunas, gliez ei ver, miu con­student Maximilian dalla Tiaratudestga. Nus eran ensemen ad Aix-en-Provence, ils onns 1967/68. Ellas eran liungas e penderlusas, sias ureglias. Denton macortas eran ellas buc, silmeins buca per mei. Ellas mavan zaco a prau cun sia fatscha, cun siu tgau. Gie, ellas devan ad el schizun in’urdadira simpatica, enzatgei human. «Lai tuttina buca pender las ureglias», pervia da tias ureglias», hai jeu detg ad el inaga «e resgem denter las ureglias has ti er buc.» Pilver buc, el era perderts pir ch’il gianter. E con bein ch’el udeva. Ins stueva nuota scutinar enzatgei en in’ureglia ad el. Ni forsa vuler dir enzatgei davos dies. El udeva tut cun sias ureglias sco lavazzas, sco quei ch’el scheva. Nus udevan mintgin bein, lu. Stuevan nuota gizzar las ureglias per udir quei che curreva e passava entuorn nus. Ed oz, sche jeu patratgel. Co mia udida ei sesminuida! Jeu hai aunc oz schliata cunscienzia, perquei che jeu vevel detg inaga si per in collega: «Quel cheu davon nus, quei vegl, quel auda sc’ina panaglia.» Quel savess uss dir a mi «E ti audas sc’in tschep da lenna.» Las ureglias ein sensiblas. Negin che lai pigliar bugen per las ureglias. En mia entira veta ha mo ina persuna tratg per las ureglias a mi. E quei ei stau in augsegner. Jeu erel caluster pign. Per schabetg, propi per spir schabetg, sundel jeu vegnius en teschamber cun in maun encunter il calisch. Quei era scumandau. Quei era puccau. E cheu ha igl augsegner tratg a mi per las ureglias. Jeu havess saviu bargir e grir. Ha el buca viu che jeu hai buca fatg quei da bi da bugen? E lu ha el aunc sevilau sc’in rustg. Jeu hai giu l’impressiun ch’el vegli metter il tgau denter las ureglias a mi. Gie schizun giu tema ch’el detti aunc ina entuorn las ure­glias. Jeu erel bugen caluster pign, mo per in temps hai jeu giu quei uffeci tochen las ureglias. Jeu hai buca bugen, sch’enzatgi ei da cuort’ureglia, sch’in fa l’ure­glia suorda. Fa sco sch’el udess nuot. In tec creanza stat bein a mintgin. E dar l’ureglia ad enzatgi cuosta nuot. Mo ei dat da quels ch’ein suords d’in’ureglia. Ni magari dad omisduas. Els vulan buc udir. Cheu caztgass ei magari da trer per las ureglias. Denton, mo buca da gliez! Lu fuss jeu buca tec megliers ch’il prer da lezzas uras. Haver bun’ureglia ei adina bien, e tut specialmein en la musica. Cu ins auda mintga tun. Sch’ins auda, schebein el ei schubers ni buc, sch’igl ei memia bass ni memia ault. Quei ei in dun dil Segner. Ei dat da quels che han l’ureglia absoluta, ni plitost l’udida absoluta. Quels drovan nuota ina clav ni in instrument per dar en il tun. Memia dad ault astga la musica denton buc esser. Lu eis ei da tener las ureglias, pertgei gliez fa mal las ureglias. Tgei emporta quei d’haver uregliunas, miu bien Maximilian. Ei dat gie tontas fuormas d’ureglias: pintgas e grondas, graschlas e ladas, rodundas ed ovalas, satellas e grossas, da quellas ch’ein ligiadas, gie bunamein taccadas vid il tgau e da quellas che sestendan e sependan anoviars, sco sch’ellas lessen fugir. Igl impurtont ei ch’ellas tschaffien e laschien udir tei tut quei ch’ei necessari. E sch’ei schula mintgaton en tias ureglias, tgei sans, forsa as­tgas ti selegrar d’in bi eveniment ch’ei sin rucca. Mo uss calel jeu da scriver, beibel aunc latg ord mia scadiola cun ureglia e mon a metter giu l’ureglia. Arnold Spescha da Pigniu/Cuira è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala.

La costa d’aur (Gold­küste) a Turitg senumna aschia perquei ch’ella schai el sulegl. Cura ch’il sulegl va da rendiu, tarlischa l’entira costa dalla vart dretga dil lag brigliant. Dapi onns ei quella cuntrada miu liug da dimora. Viver sper in lag ei en mes egls in privilegi. Specialmein la stad cun sia atmosfera semeglionta a vacanzas. Cura ch’ei va encunter la fin digl onn eis ei pli stentus. Ils dis ein cuvretgs en ina tschaghera spessa. La brentina ei denton buc adina la medema. Paran ils dis memia grischs e melanconics, scappan massa Turitges bugen en direcziun Grischun. Leu possedan els adina dapli casas e habita­ziuns da vacanzas. «Ils Turitges van cun tut nossas casas veglias. Era clavaus cumpran els per in prezi che negin da nus pagass», raquenta in um vegl a mi en in vitget dalla Surselva. Jeu patratgel vid ils autos pumpus che carreschan loschamein tras la costa d’aur. Buca paucs da quels cun ina numera dil ­Grischun. «Els han raps sco miarda», di il tat cun in surrir. Raps mauncan era buc ella costa d’aur. Las vellas luxuriusas ein buca da surveser. Casas grondas zuppadas davos numerus caglioms spess. Sin la scaffa da brevs ein enqualga gravadas sulettamein las inizialas. Co il pot reparta leu la po­sta ei per mei in misteri. Caminar per streglias e gassas ella costa d’aur stoss jeu attentamein. Numerusas tablas d’admoni­ziun sco «Privat», «Kein Durchgang», «Achtung bissiger Hund», «Vorsicht Kampfkatze» pendan dapertutanavon. Ina tabla el vitg da Küsnacht ei tut speciala. Ella tarlischa sco aur e penda avon l’entrada dad ina vella enconuschenta cun il suandont text: «Erst ab Mittag klingeln». Gie, ils milliunaris vivan per part en gronda ­rihezia lur atgna veta. Sche quella ei pli cuntenteivla, sai jeu e vi jeu buc giudicar. Forsa ina veta cun massa pusseivladads ed alternativas, mo era buc adina nunproblematica. Era enconuschel jeu pliras famiglias beinstontas che laian insumma buc encorscher lur surabundonza. Igl ei buca tut aur quei che tarlischa. La vera valur schai en quei, che las bialas caussas ella veta ein nunpagablas. Basta, mia tabla favorita hai jeu scuviert dacuort maneivel dalla casa da scola. Atgnamein eis ei ina tabla cun il scamond da manischar cun auto. Mo el rudi alv ha in humorist scret cun colur nera e buca da surveser: «Achtung reiche Menschen». Mirar con ditg che quels plaids restan sin la tabla. Madleina Manetsch lavura sco spe­zialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Tgei lavuras? – Quei ei bein ina damonda che vegn tschentada baul ni tard en in discuors cun ina persuna ch’ins ha gest em­priu d’enconuscher. Tier persunas ch’ins ha gia in temps buca pli viu, secloma la damonda: Nua eis vidlunder? Sin mia risposta che jeu lavuri sco ufficial da stadi civil suonda pil pli grond interess ed aunc dapli marveglias. Perquei stoi jeu mirar – tut tenor sesentir e la luna – d’untgir quella damonda, damai che la risposta evochescha ina cascada da damondas en­tuorn quella professiun ­apparentamein magica. Schegie ch’il plaid professiun ei forsa il falliu tierm per quei: clamada tuna meglier. El cass ideal sesenta mintgin da nus clamaus per sia professiun e per siu plaz sin questa tiara. Certas professiuns ein denton predestinadas per esser clamaus. Oravontut leu, nua ch’il carstgaun porscha bia digl intern, nua ch’ins sto sesarver avon auters cun igl agen esser. Tier mei ei quei oravontut tier miu plaid da nozzas il cass. Leu partel jeu mes patratgs persunals culs spusai, cun perdetgas e hosps. Sche jeu vesess quei sulettamein sco professiun, lura vess ei tunschiu da copiar in plaid da nozzas ord in cudisch ni schar scriver l’intelligenza artificiala KI in plaid. Era quei ei pusseivel ozildi. Forsa han la lavur sco ufficial da stadi civil e la lètg enzatgei cumineivel. Sin l’emprema egliada para ei tarlischont ed igl ei buca propi clar tgei che stat tut davos quei esch. Ina tala cumbinaziun ei predestinada per augmentar igl interess. Ei vala aschia pér da dretg da dar in sguard davos las culissas – ton tier mia professiun sco era da ponderar la lètg e quei ch’ella sa purtar cun ella avon che gir GIE. Eba gie, Ti eis quel che maridas la glieud? Aschia eis ei. Denter auter enzinneschel jeu pèrins – quei denton mo sco pintga part dalla lavur, aschidagir sco da metter la candeila sin la tuorta. Quei ei mia ­risposta. E lu suonda mia damonda preferida ord la bucca da miu visavi: E tgei fas Ti lu il rest dil temps? – Il rest dil temps vegn buiu caffè e legiu gasettas per sesurvir dils clischés da birolists ed en special da funcziunaris. Secapescha che quei vegn fatg mo denter las 10.00 e las 10.30. Las ulteriuras 8 uras cumpeglia nossa lavur: documentar tuttas naschientschas e tuts mortoris en nossa regiun, prender encunter renconuschientschas d’affons da nunmaridai, documentar spartgidas, naturalisaziuns e tschentar ora mellis e mellis documents ufficials davart persunas e schabetgs. Aschidagir: dalla tgina alla bara vegn tut quei che ha da far cun dretg civil documentau entras ils uffecis civils. Schegie che quei pertucca baul ni tard nus tuts, ei quella tematica buc interessanta avunda per menar vinavon in discuors davart quei. Las nozzas han dapli tarlischur. Malgrad che la mesadad dils cass tuorna puspei sin nossa meisa per la spartgida – pli bugen tard che baul. Pia vegn rispundiu vinavon allas damondas. Gie, igl ei special ed era in previlegi d’astgar accumpignar duas persunas viaden el stan matrimonial. In mument da gronda impurtonza per tals che gin GIE, in pass che porta cun el consequenzas da tuttas uisas. Pertgei en quei mument che omisduas persunas han getg GIE, ei la caussa fatga ed ins ei um e dunna avon la lescha. In cuort e pign plaid cun gronda muntada. E tonaton ein buca tuttas enzinnadas aschi gloriusas sco ins pudess tertgar ni vegnan transmessas a nus. Tgi vegn memia tard, tgi emblida il pass ni la carta d’identitad per seschar identificar, giavischs dad tutt’uisa ed aschia vinavon. Dapli motivs astgel jeu ussa buca scriver pli cheu – gliez raquentel lu cun gust e speronza da buna luna a vus en in discuors cu ei ha num: Nua eis vidlunder? Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è ­uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira. Anton Capaul

Quest onn sa la Canorta Lumpazi a Mustér festivar il giubileum da 10 onns. Ina part dil program da giubileum ei ina tscheina festiva, il recav da quella va en favur dils affons. Quei «gala dinner» ha liug venderdis, ils 10 da november 2023 ella Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér. Sco quei che las organisaturas communicheschan, vegn quella tscheina festiva cumbinada cun producziuns musicalas dils affons ed in ingant denter auter da maletgs fatgs da quels. Las survigiladras ed ils affons vegnan a presentar entginas anecdotas dil mintgadi dalla canorta. Il gudogn da quella sera cun tscheina festiva va en favur dils affons, seigi en fuorma d’ina excursiun, ina pintga fiasta ni in’activitad speciala. «La Canorta Lumpazi ei in impurtont partenari per bein enqual famiglia ella Cadi. Ella porscha ina survigilonza cumplementara alla famigia. Quei vegn la fin finala era dabien allas fatschentas», scrivan las organisaturas. Fin d’annunzia pil «gala dinner» ei ils 2 da november 2023, ils detagls per­suenter ein da cattar silla homepage lumpazi-cadi.ch. Accumpignament tenor basegns La Canorta d’affons pigns Lumpazi ei ina gruppa dalla Funda­ziun «Tür auf – mo vinavon». La fundaziun porscha plirs projects da natira sociala e culturala ella Cadi. Ella Canorta Lumpazi vegnan survigilai affons ella vegliadetgna da treis meins en­tochen tschun onns en ina structura dil di cumplementara alla famiglia, respectivamein affons da scoletta entochen la sisavla classa primara en ina structura dil di cumplementara alla scola. La purschida sedrezza a tuts affons independent dalla naziunalitad, religiun e lungatg. Mintga affon vegn accumpignaus tenor ses basegns e promovius tenor siu svilup. Medemamein porscha la Canorta Lumpazi la survigilonza d’affons externs per singuls mezs dis ni dis entirs. Dapi igl october 2022 dispona la Canorta Lumpazi d’in secund liug da survigilonza ella vischnaunca da Trun. Ella occupa en tut sis persunas en plazza cumpleina, duas persunas en scolaziun, ina praticanta a cuort termin sco era ina «onda» d’affons pigns. (cdm/fmr)

Il gliendisdis ha l’Energia alpina inoltrau al cantun Grischun la damonda da baghegiar pigl implont da fotovoltaica SedrunSolar el territori da Scharinas e Cuolm Val. La finamira ei da saver entscheiver culla construcziun la stad 2024. Il president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina, Claudio Deplazes, ei optimists che quei ei pusseivel. Sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch ein dus gronds implonts da fotovoltaica previ. Omisdus ein vegni acceptai dalla vischnaunca alla radunonza communala. In ei previus en Val Nalps ella vischinonza dil mir da fermada. Quei project ei els mauns dall’Axpo, ella ei era possessura da quella parcella. L’auter duei vegnir realisaus el territori da Scharinas e Cuolm Val agl ur dil territori da skis da Sedrun. Il terren per quei implont ei en possess dalla vischnaunca da Tujetsch. La realisaziun duess succeder entras l’Energia alpina, l’interpresa ch’ei medemamein els mauns dalla vischnaunca da Tujetsch. Ella proveda la vischnaunca cun energia. Inoltrau la damonda da baghegiar Il gliendisdis ha l’Energia alpina fatg in ulteriur impurtont pass en direcziun dalla realisa­ziun da siu grond project a Scharinas – Cuolm Val. Lu ei la damonda da baghegiar pigl implont SedrunSolar numnadamein vegnida ­inoltrada al cantun Grischun. Ils davos meins ei l’Energia alpina sefatschentada intensivamein dil project da fotovoltaica empermettent. «Quei ei succediu en collaboraziun cun partenaris grischuns cun cumpetenza ed experien­tscha», scriva l’interpresa en ina communica­ziun als mieds da massa. Igl implont da fotovoltaica grond duei vegnir realisaus el territori denter las lavineras a Scharinas e la sutgera Val Val – Cuolm Val dil territori da skis da Sedrun. Quella surfatscha schai optimalmein ed ei medemamein gia accessibla cun ina via existenta. Medemamein exista leu ina colligiaziun da tensiun media. Energia per 6350 casadas «Il project ei vegnius sviluppaus en stretga collaboraziun cun tuttas gruppas d’interess dil territori, en special las organisaziuns digl ambient», scriva l’Energia alpina. Sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina, Claudio Deplazes ha detg sin damonda dalla FMR, survargan ils cuosts digl implont levamein la calculaziun fatga oriundamein: «Probabel vegnan els ad esser enza­tgei pli aults ch’ils 60 milliuns francs previ. Nus essan ussa vid la calculaziun definitiva suenter haver dau prioritad als numerus detagls dalla damonda da baghegiar.» Pli aulta vegn era la prestaziun digl implont ad esser. Suenter haver optimau la parcella cun panels quenta l’Energia alpina cun ina tala per rodund 6350 casadas. «La parcella ei vegnida adattada cun ­risguard da secturs cun palius, prau magher e loghens cun flurs specialas cun orchideas», di Claudio Deplazes. Igl implont vegn realisaus sin ina surfatscha da 320 000 meters quadrats. Emprema badelada la stad 2024 L’Energia alpina quenta da survegnir la lubientscha da baghegiar igl emprem quartal 2024. L’emprema badelada pigl implont niev ei previda el decuors dalla stad 2024. Aschilunsch che l’Energia alpina vul seprofitar dallas subvenziuns dalla Confederaziun, ston 10 % dalla producziun finala digl implont ve­gnir furnids ella reit d’electricitad entochen la fin digl onn 2025. Per implonts gronds sbursescha la Confederaziun 60 % dils cuosts da construcziun. Tenor Claudio Deplazes ei quei urari realistics: «Sch’ei dat buca protestas pli pesontas, duessen quels termins esser pusseivels. Nus havein fatg uatgas cun in tschuppel organisaziuns digl ambient e dil maletg dalla cuntrada, ils resuns ein stai ordvart positivs.» Medemamein seigi ei vegniu menau discuors culs purs e culs possessurs da tegias ella vischinonza digl implont previu. Ina pendiculara pil material Sco quei che l’Energia alpina constatescha en sia communicaziun als mieds da massa, ein la logistica, las resuras da montascha, la cumpra da material, la protecziun digl ambient e buc il davos era la rentabilitad las pli grondas sfidas da quei project grond. El rom dil svilup dil project ha l’Energia alpina installau il mars 2023 in indrez da test el territori: «Quei ei stau igl em­prem indrez da test da fotovoltaica cun treis meisas cun moduls els cuolms svizzers. En cumbina­ziun cullas experientschas fatgas davart las ­atgnadads localas ha il team da project saviu rimnar impurtontas informaziuns cun quei indrez. Grazia ad ellas sa igl implont vegnir realisaus aschia ch’el ha ina prestaziun optimala.» Tenor Claudio Deplazes eis ei previu d’installar pil temps da construcziun ina pendiculara pil material spel vitg da Tschamut: «La lingia da quella pendiculara meina sur la via cantunala e la viafier entochen sil plaz principal dil plazzal sin rodund 2000 meters sur mar. Aschia spar­gnein nus biars sgols cun helicopter.» «Probabel vegnan ils cuosts ad esser enzatgei pli aults ch’ils 60 milliuns francs previ.» Claudio Deplazes, president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina SedrunSolar – Tuatschins cul pei sil gas La damonda da baghegiar pigl implont da fotovoltaica SedrunSolar en Val Tujetsch ei inoltrada al cantun Grischun. La stad 2024 vul l’Energia alpina entscheiver a baghegiar. Hans Huonder/FMR Suenter che la radunonza communala da Tujetsch ha dau il consentiment per la construcziun dils dus implonts da fotovoltaica sin siu intschess, ei in ussa gia in pass vinavon. Il gliendisdis ha l’Energia alpina inoltrau al cantun la damonda da baghegiar per si’ovra a Scharinas – Cuolm Val. «Sch’ei dat buca recuors pesonts quintein nus da haver la lubientscha da baghegiar el decuors digl emprem quartal digl onn vegnent», di il president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina, Claudio Deplazes. La finamira ei da saver entscheiver cullas lavurs da construcziun la stad 2024. Per menar il material sil plazzal preveda l’Energia alpina d’installar ina pendiculara per material da Tschamut entochen el territori sin in’altezia da rodund 2000 meters sur mar. Ils cuosts pigl implont fotovoltaic ein calculai cun pressapauc 60 milliuns francs. Sin fundament dallas calculaziuns fatgas entochen ussa e dalla surfatscha da panels, vegn l’ovra a producir energia per rodund 6350 casadas. default

Sonda vargada ei stau all’Olma a Sogn Gagl, en connex cull’exposiziun dalla biestga, l’elecziun dallas meglieras vaccas da latg dils razs Holstein, cotschnas, Jersey, brinas e brinas originalas. Il tetel da Miss Olma 2023 dalla brinas ei ius en Lumnezia. La Palmira e la Berna ein disadas dad esser ella publicitad. Gl’atun 2022 ha gl’expert Mirco Sutter da Maton taxau omisduas, ed era las autras ch’ein stadas el rudi d’exposiziun a Vella, cul suandont commentari: «Fetg fermas genetschas e vaccas». Renzo Blumenthal da Vella ei staus motivaus da presentar duas da quellas, la Berna e la Palmira, all’Olma a Sogn Gagl. Alla 21avla exposiziun d’elita dils quater razs ein puspei las meglieras vaccas da latg dalla Svizra stadas el rudi. La Palmira haveva gl’expert honorau cul tetel «Bi iver» dallas vaccas. Palmira emprema, Berna tiarza Sonda vargada ei la vacca ella quarta lactaziun vegnida ella selecziun stretga dalla concurrenza pil tetel da Miss Olma dallas vaccas brinas. Ils experts a Sogn Gagl han confermau il meini ch’igl expert a Vella haveva giu onn vargau. Omisduas vaccas lumnezianas ein vegnidas ella selecziun pil tetel da campiunessa dil raz brin. Palmira ei nova Miss Olma, avon Alessia ord il nuegl da Hansueli Lanker da Waldstatt. Sco tierz-megliera han ils experts taxau tschella vacca da Renzo Blumenthal, la Berna. All’exposiziun dils quater razs han ils aspectaturs el rudi dall’Olma survegniu envesta dil stan actual dalla tratga svizra da vaccas da latg. Rodund 80 animals dils razs brinas, cotschnas, Holstein e Jersey ein stai rentai el nuegl. Per Renzo Blumenthal, ch’ei turnaus a Vella cun ina campiunessa, ei ina finamira ida en vigur: «La tratga ei mia gronda passiun. E culla Miss Olma hai jeu saviu realisar in grond siemi», ha el commentau suenter il retuorn. Dus ulteriurs Grischuns Aunc in ulteriur sursilvan ha giu success all’Olma. La Paola, feglia dil taur Cech ord la stalla da Hans-Jakob Telli, ein ina vacca giuvna en emprema lactaziun. Ella ha gudignau il tetel da «bi iver». Gl’allevatur da Trin Mulin ei turnaus da Sogn Gagl culla satisfacziun ch’el traigi vaccas da latg d’excellenta qualitad. Ed aunc in tierz pur grischun ha giu success culla tratga ch'el ha presentau: Duri Campell ei allevatur da vaccas brinas originalas a Cinuos-chel ell’Engiadin'aulta. Ella partiziun 1 da quei raz han ils experts mess sigl emprem plaz sia Viola, ina vacca en secunda lactaziun. Palmira (sen.), Alessia (miez) e Bruna (dretg), las campiunessas dil raz brin. Duas ord il nuegl da Renzo Blumenthal. Palmira, la Miss Olma dallas vaccas brinas, ord il nuegl da Renzo Blumenthal (dretg). Las tschun campiunessas muossan lur ivers. Tschun x Miss Olma 2023: Las tschun vaccas dils differents razs.

Actualmein san ins visitar ella Casa d’Angel a Lumbrein l’exposiziun speciala cul tetel «He he – sils fastitgs da nanins, baubaus e buttatschs. Da quels, da strias e tschuettas, ha Anna Cathomas raquintau. «Detgas dat ei tut a dubel, era biaras dalla Lumnezia», ha la raquintadra entschiet. Ella vegli denton exnum raquintar talas, pertgei quellas lumnezianas sappien ins leger el cudisch niev dalla Lumnezia da Martin Cabalzar. Anna Cathomas ha puntuau quei sonda sera, avon ch’entscheiver a raquintar. Ella ha fatg allusiun al bestseller «Lumnezia – ses nums e sias detgas, sia historia e sia cultura» cumparius onn vargau. Allas detgas lumnezianas ei era l’exposiziun actuala ella Casa d’Angel dedicada. La raquintadra Anna Cathomas ei vegnida a Lumbrein ensemen cul musicist Felix Rüedi che suna il handpan. Igl ei in instrument da percussiun che regorda agl uvierchel scuflau d’ina buot da stuors. Il vent vegneva tier la tschuetta Anna Cathomas ha buca aviert la sera alla moda «Ei era inagada…». Gl’emprem ha ella clamau siu tat. Per lez haveva ella semtgau ina sutga pulstrada. Ei ha pariu che lez vegni e ch’el prendi plaz. La biadia ha intimau da gizzar las ureglias. Cu la raquintadra ha entschiet havess’ins pudiu udir a curdar ina plema. Sil tetg dalla Casa d’Angel rebattevan ils daguots dalla plievgia, ei havess buca saviu esser in’atmosfera pli tendida. «Nus semettein sin via», ha Anna Cathomas getg si pil tat ella pultruna. La raquintadra ha schau prender part gl'auditori alla veta dalla tschuetta. Ils animals digl uaul admiravan ella pervia da siu dun da tedlar. Era il vent vegneva tier la tschuetta e raquintava da ses viadis. Duront che la tschuetta ei partida sbattont ruasseivlamein las alas, han ins udiu tuns mistics digl instrument. Lu ha Anna Cathomas raquintau la detga dil cavrer Thomas da Vuorz. Da Dem- tochen Sumvitg rimnava quel mintga damaun las cauras e mava cun quellas encunter Ligneida, il Ladral e l’Alp Dadens. «Il sez dalla stria, nua ei quel» hagien ils habitonts dil vitg dumandau plein marveglias il cavrer. Senza saver era Thomas sedurmentaus amiez quei sez – e mitschaus cun ina nauscha regurdientscha. Historias sabias e legras «Neve, tat, quei era lu ina starmentusa historia», ha la biadia dumandau alla fin da quella detga. Il mat da Sursaissa era schizun s’inamuraus en ina stria. Vinavon havess’ins udiu a curdar ina guila ella sala dalla Casa d’Angel cu la raquintadra ha descret da quei mat che patertgava mo da sia muronza. Mintga gievgia era ella occupada. «Pertgei adina la gievgia?» ei il mat sedumandaus. Ed el ei vegnius ord las marveglias. Savens eran detgas cumbinadas cun giavels e strias che fagevan tema. Ei deva era autras. Anna Cathomas ha raquintau dalla dunna alva che habitava ella fontauna sur Lontsch Sut/Haldenstein. La dunna alva era buca ina nauscha, denton ina misteriusa. Finalmein ha il tat vuliu ir el lontan. La biadia ha raquintau digl um e dalla dunna che vivevan en cumpleina harmonia e beadadad. Quella historia ha buca fatg sgarschur, mobein allusiun a sabientschas dalla veta. Ins vegn malcuntents e tugna. Il sulegl ha la finala gidau d'anflar la carezia che era ida a piarder. Historias divertentas dil sabi Nasreddin ord la cultura musulmana dat ei plunas. Anna Cathomas ha raquintau digl um che haveva survegniu terriblas queidas d’ina odur giavinonta ord ina cuschina da tschella vart dil flum. El ha empruau da traversar il flum. «Negin problem, mo neu, l'aua ei buca profunda», ha Nasreddin clamau sur il flum. Quel ha survegniu curascha ed ei ius ell'aua, ha denton spert piars il funs. Cun breigia eis el arrivaus alla riva ed ha dumandau Nasreddin viladamein daco ch’el hagi pretendiu che l'aua seigi buca profunda. «Curios, allas andas vegn l'aua mo tochen il venter», ei Nasreddin seperstgisaus. Anna, la raquintadra, damonda il tat ella pultruna tgei ch'ella dueigi raquintar.

Sonda vargada ein 69 finalistas e finalists s’entupai a Degen per la concurrenza dil Ste Surselva. Deplorablamein ei la tschaghera stada la victura dil gi. Tuttina ha il comite saviu communicar che Livia Stucki seigi la megliera tiradura dalla stagiun. Sco quei ch’il comite scriva en sia communicaziun, ein 69 tiraduras e tiradurs stai qualificai da separticipar sonda vargada a Degen al Ste Surselva, il final dil cup 2023. En tut ein 72 stai qualificai, da quels treis tiradurs dubels. Da tschiel cuvretg ed aura ideala da sittar ha la runda da qualificaziun entschiet allas 11.00. Ils resultats excellents ein lu era stai empermettonts. Livia Stucki, dalla societad Signina Versomi ha sittau meraviglius 97 puncts. Quei vul gir che la scolara che ha aunc buca cumpleniu 15 onns ei la megliera da tuts cull’arma d’ordonanza. Suenter la runda da qualificaziun el stan a Rofna fuss ei stau previu d’entscheiver cul final. La tschaghera ha denton lavagau quei plan. Il comite ha saviu far nuot auter che interrumper la concurrenza e prender ils resultats dalla runda da qualificaziun els stans a casa sco rangaziun finala dalla stagiun 2023. Cheu ina survesta dallas categorias: Cat. A armas da sport 14 participonts. «Plaunsiu dat ei da patertgar pertuccont il futur dils tiradurs sportivs el district Surselva. Gia alla runda da casa ein sulettamein 41 separticipai e da quels ein mo 14 cumpari al final a Degen», scriva Leonard Casutt, il parsura dil comite Ste Surselva. Quel vuless bugen saver ils motivs dalla passivitad e sedamonda sche quei seigi mo casualitad ni indifferenza. Sco gia menziunau, han ils tiradurs sittau fetg buns resultats. Placi Giusep Cadruvi e Gion Cajochen, omisdus dalla societad Vorab Ruschein, han gudignau cun 99 puncts avon Serafin Winzap dalla societad Laax Falera e Roman Egger, Vorab Ruschein, cun 97 puncts. Cat. D buis d’assagl 57/03 14 participonts, bass, mo stabil. En quella categoria han specialmein ils da Val S. Pieder sittau cun success. Cun 95 puncts ha Ludwig Illien gudignau avon siu collega d’uniun Reto Casutt cun 94 puncts, suandai da Meinrad e Josef Cadruvi, omisdus da Vorab Ruschein, cun 93 puncts. Cat. E buis d’assagl 90 e carabiner 27 participonts, situaziun stabila. Ludwig Bandli, dalla societad Signina Versomi, ei il campiun da quella categoria cun 96 puncts, suandaus da Peter Jemmy da Castrisch che ha fatg 95 puncts. Leonard Casutt da Laax-Falera e Christian Studer da Castrisch suondan cun 94 puncts. Cat. juniors buis d’assagl 90 (bloc) 17 participonts, grond augment da participonts. Cun 97 puncts eis ella la regina dils juniors: Livia Stucki ha mussau a tuts ed ei claramein la megliera tiradura. Sil secund plaz suonda Eric Derungs dalla societad Laax Falera. Thomas Halter dils Tiradurs Lumnezia ei sil tierz plaz cun 93 puncts. «Jeu engraziel grondamein a participontas e participonts dil cup e sperel che tuts capeschien che nus havein stuiu interrumper il final a Rofna», declara il parsura dil comite d’organisaziun. Era el havessi giavischau meglieras relaziuns dall’aura, el gratuleschi buca alla victura ed als victurs, e buca meins a tuts per la participaziun, aschia Leonard Casutt. Il final dil Ste Surselva 2023 a Degen seigi stau pil District da tir Surselva in fetg bi e bien gi e ch’ins sappi cuntinuar aschia era gl’onn proxim. Il parsura dil Ste Surselva ei satisfatgs dalla collaboraziun culs camerats dalla Societad da tir Lumnezia, el engrazia era allas persunas che han procurau per spisa e bubronda el stan da tir Rofna.(cdm/fmr) Ils megliers tiradurs dalla stagiun dil District da tir Surselva, da sen. Ludwig Bandli, Placi Giusep Cadruvi, Livia Stucki e Ludwig Illien.

La fin d’jamna sundel puspei staus en sortida. Tgei sera! Buns amitgs ed amitgas, drinks, interessantas discussiuns e super musica che ha schau saltar e festivar nus tochen las 5 la damaun. Cun auters plaids, ina sera geniala che ha fatg bein al cor, al spért ed al tgau. Also entochen che sun sedestadaus e sentiu miu tgau a pitgar. Cun beiber in caffè e leger la gasetta, vaiel puspei realisau che buc tuts han saviu saltar e festivar da buna cumpignia. Jeu hai realisau, ch’auters han era mal il tgau. Denton buca dil tissi alcoholic sco jeu, mobein pervia da bumbas, explosiuns e barschaments che mudregian tschienmellis en nossas tiaras vischinontas: Sdrema da Gaza, Ucraina, Russia, Israel. Nus essan vid saltar, ed auters vid pitir, grir, bargir – surviver. Nus gudin shots vid la bar, duront ch’auters vegnan confruntai cun auters shots – ils siets da pistolas e buis. Nus essan vid cantar el club tier il classicher da Tom Jones «sex bomb», duront ch’auters greschan amiez la notg «bomb!» – ferton che bumbas crodan ella casa dil vischin. Nus empustein in Moscow Mule, duront ch’il survient fa beffas e di ch’els hagien midau il num dil drink sin Kiev Mule. Sin via a casa, tras il Welschdörfli a Cuera, datti sco usit aunc in bien falafel cun humus tier nies imbiss favorit. Achmed mira duront preparar nies snack, las novitads da sia tiara Palestina sil visur che stat sur la teca. Nus murdin pia el falafel, schein digrar la sosa sil taglier, duront ch’ils Palestines ella televisiun laian digrar daguots da saun silla via da sablun. Cuort avon ch’arrivar a casa, mondel sper il baghetg ora, che dat albiert a fugitivs. Sur mei sgolan utschals e columbas. Avon la casa da fugitivs stattan trais autos cun numeras ucrainas. Sin in auto stat in sticker d’ina columba da pasch. Tgei casualitad. Jeu sundel buca segirs, sch’jeu duessel momentan festivar, saltar e guder il mintgadi sco sch’ei capitass nuot sin quei planet. Forsa stossel simplamein esser engrazieivels, ch’jeu vivel cheu en pasch. Jeu sai sco buca far las massas per quels milliuns persunas che sempon gie era buca da lur discletg. Forsa stossel semplamein sedar giu cun nies plunder che nus vein che marscha cheu. La finfinala vegni gie scret dapertut, ch’ei mondi schi sgarscheivel cun nus: tscheins che s’augmentan, cassas da malsauns ch’explodeschan, inflaziun ed in clima che va sutsu. Quei ei gie avunda nausch, vegni detg, ni buc? Hmm. Co savein nus carstgauns viver cun quella malgiustia? Jeu hai negina risposta, mo probabel ei quei in mecanissem automatic che funcziuna detg bein. Ei fuss gie buca prudent, sche tuts semischedassen en ellas dispetas d’auters. Magari caschuni dapli ruaus, sch’ins lai far ils auters ed emprova da tener en roda nies mund schi bein sco pusseivel. Jeu vegnel pia era vinavon a saltar e festivar. La proxima gada denton buca mo per mei, mobein era per tut quels e quellas ella Palestina, egl Israel, ell’Ucraina e la Russia, ed en tut tschellas tiaras d’uiara, che han negin motiv da festivar. Il proxim sault va sin vus. Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuera. Ils davos onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant 5 onns ha il Sursilvan lavurà en chasa RTR sco moderatur da radio e dal Minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En ses temp liber scriva el gugent istorgias curtas. Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuera. Ils davos onns ha el lavurà sco creative director en in’agentura da social media. Durant 5 onns ha il Sursilvan lavurà en chasa RTR sco moderatur da radio e da minisguard. Sper la lavur è Ivo activ en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En ses temp liber scriva el gugent istorgias curtas. * En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il pictur-artist Linus Flepp arva ina nova e gronda gallaria d’art el vitg da Mustér. En ina part da quella muossa el sias ovras, en in’autra dat el era la pusseivladad d’exponer ad autras artistas ed artists. Pil vitg da Mustér ei quei in’attracziun per interessents digl art, mo era scolas, indigens e turists. Aunc impedeschan gardinas la vesta ella part dalla gallaria cun ovras da Linus Flepp alla Via Alpsu a Mustér. Ils 11 da november 2023, suenter miezdi, duei quei semidar. Lu arva il pictur-artist las localitads ch’el ha saviu acquistar per mussar in tschuppel da sias ovras. Naven da lu ei la gallaria aviarta mintgamai la mesjamna, il venderdis e la sonda suentermiezdi ni tenor cunvegnientscha. Gest dasperas – medemamein ella Casa Mazzetta – dispona Linus Flepp d’in ulteriur local. En quel muossa el atgnas lavurs, mo lu era lavurs d’autras vischinas ed auters vischins da Mustér e d’ordeifer. Quella stanza spaziusa stat a disposiziun era igl avegnir sco liug d’exposiziuns ambulontas. Encuretg ed anflau «Jeu erel alla tscherca da localitads per deponer ni exponer mes maletgs. Lu ei sedada casualmein la caschun da cumprar las localitads el plaunterren dalla Casa Mazzetta», di Linus Flepp (70) ch’ei oriunds da Curaglia, mo che viva dapi rodund 50 onns a Mustér. Igl anteriur scolast primar dispona dapi 23 onns d’in atelier ella casa da scola a Segnas: «Leu ha la vischnaunca plans e per quei motiv hai jeu stuiu tschercar tec a tec ina soluziun. Igl atelier resta denton leu il proxim temps.» Ella Casa Mazzetta posseda Linus Flepp sis stanzas, per part fetg spaziusas. Las biaras da quellas surveschan per exponer ses maletgs. Tut en tut ein da veser rodund 40 ovras da different format: «Quei ein tut maletgs ch’jeu vendel buca. Els ein denton cheu e mintgin sa vegnir a mirar els, filosofar e discussiunar.» Ella gallaria maunca denton era buc in’exposiziun da sias bein enconuschentas caricaturas, ch’ein da veser regularmein denter auter mintga di silla davosa pagina da La Quotidiana. «Quei ch’jeu vesel, audel e sentel» Linus Flepp malegia mintga di quater entochen tschun uras. Sch’el lavura buca vid caricaturas cun cuntegns per gronda part actuals, malegia el cun ieli sin teila. En in cudischet davart el ch’ei cumparius avon exactamein 20 onns scriva Linus Flepp: «Quei ch’jeu vesel – quei ch’jeu audel – quei ch’jeu sentel – tut cula viaden en mes maletgs.» Quei ei buca semidau e cun broschuras per affons e carschi emprova Linus Flepp d’intermediar il cuntegn da sias ovras al contemplader. Quei fa el en ina fuorma figurativa e da giug per affons e cun texts tier entginas ovras exponidas ella gallaria nova: «Per mei persunalmein eis ei impurtont che la glieud emprovi da capir quei ch’jeu less dir cun mes maletgs. Jeu caracteriseschel memez empau sco in pictur scribent. Jeu sentel che bia glieud ha plascher da quei.» Da veser ella gallaria ein dil reminent era entginas sculpturas da metal da Linus Flepp. Quellas ha el scaffiu en collaboraziun culla Fravia Bundi a Mustér. «Quei ch’jeu vesel, audel e sentel» En in cudischet cumparius avon exactamein 20 onns explichescha il pictur-artist Linus Flepp suandontamein il cuntegn da ses maletgs: «Igl ei quei ch’jeu vesel, audel e sentel». Naven dils 11 da november 2023 sa in e scadin contemplar sias ovras en ina gallaria spaziusa alla Via Alpsu a Mustér. Linus Flepp muossa in tschuppel da ses maletgs e lai al contemplader la libertad d’interpretar il cuntegn da quels. Naturalmein che sias caricaturas ein era da veser leu. (fmr/hh) Linus Flepp en sia gallaria che vegn aviarta ils 11 da november 2023. Vesta en ina da pliras stanzas cun ovras da Linus Flepp ella Casa Mazzetta a Mustér. Vesta en ina da pliras stanzas cun ovras da Linus Flepp ella Casa Mazzetta a Mustér.

Il cussegl communal da Mustér ha refusau il mardis sera la proposta dalla suprastonza communala da promover pli fetg la cultura en vischnaunca. Il concept leutier cun scaffir in mandat parzial per in promotur da cultura ei vegnius refusaus. Il concept da cultura proponius dalla suprastonza communala al cussegl communal prevedeva d’augmentar las expensas per la cultura per 75 000 francs sin 250 000 francs. Part da quell’expensa futura fuss era staus in import annual da 30 000 francs per in promotur da cultura. Quel havess giu in mandat parzial cun in pensum da 20 %. Il promotur da cultura havess descargau l’administraziun e la suprastonza communala. El havess liquidau mintgamai las damondas per in sustegn finanzial dallas uniuns, fuss denton era vegnius incumbensaus cun promover e dar impuls per arranschaments da cultura en vischnaunca. Il cussegl da vischnaunca ha refusau il concept ed il medem mument il post per la promoziun da cultura cun 9 NA. Sis da 15 cusseglieras e cussegliers ein s’absteni dalla vusch. «Strusch in resun positiv» Il concept ch’ei vegnius elavuraus d’ina interpresa e surluvraus ton d’ina gruppa da lavur sco dalla suprastonza communala havess dau novs accents alla cultura, mo era als auters secturs dil temps liber sco il sport. «Il cussegl da vischnaunca ei staus dil meini ch’ei drovi buca quella promoziun e consequentamein era buca dapli mieds finanzials pil temps liber. La suprastonza communala ei trumpada da quella decisiun, tonpli che nus essan sefatschentai intensivamein da quei concept. Nus prendin denton enconuschientscha dalla discussiun ed acceptein secapescha quei resultat», di il president communal René Epp sin damonda dalla FMR. Consequentamein detti ei neginas midadas pertuccont promover las activitads dil temps liber. Medemamein resta la lavur per la direcziun, la suprastonza communala e l’administraziun quella d’entochen ussa: «Ina dallas finamiras era medemamein da reducir la birocrazia.» René Epp constatescha ch’ei ha dau ella seduta dil cussegl da vischnaunca dil mardis sera ton sco negins resuns positivs sil concept: «Autras vischnauncas promovan la cultura ed era tiel cantun Grischun ei quei il cass. Da quels ulteriurs mieds finanzials e dalla lavur dil promotur da cultura havessen nus – ils indigens – profitau.»

La radunonza communala da Tujetsch che ha giu liug ella Sala Cristalla a Sedrun la mesjamna sera, ha approbau duas novas leschas. Ina pertucca il provediment d’aua e l’autra la dismessa dallas auas piarsas. Omisduas leschas corrispundan al principi dil caschunader. D’ina vart ei quei ina taxa fundamentala. Quella sebasa silla classficaziun dils objects parti en differentas classas sin basa dalla valur tenor il schazetg ufficial dil cantun Grischun. La taxa fundamentala duei cuvierer ils cuosts a liunga vesta sco cuosts d’investiziun sco era ils cuosts fixs da menaschi. La taxa da consum sebasa sil diever effectiv d’aua e duei cuvierer ils cuosts variabels che sedattan en quei connex. Leutier vegn in tscheins pil dumbrader d’aua. (cdm/fmr)

La regenza ha approbau sut certas cundiziuns il project «Avertura forestala Horawald» dalla vischnaunca da Sursaissa Mundaun. Ella ha concediu persuenter ina contribuziun cantunala da maximalmein 4,97 milliuns francs. Il project forestal dalla vischnaunca da Sursaissa Mundaun cuntegn la sanaziun dalla via d’uaul S. Martin entochen Bäraboda ch’ei 2090 meters liunga, la sanaziun dalla via da Gluggeri entochen Bebmerbrunna cun ina lunghezia da 1880 meters sco era la sanaziun dalla via da Schindelboda entochen Hindara Horawald ch’ei 2040 meters liunga. Ils uauls el territori dil project protegian habitadis, vias cantunalas sco era interpresas e menaschis industrials da lavinas, da sbuaus, da bovas e d'aua gronda. Ultra da quei adempleschan quels uauls era ina funcziun impurtonta per la producziun da lenna. Per ademplir a moda persistenta quellas funcziuns digl uaul basegna ei ina tgira ed ina cultivaziun corrispundenta. L’avertura actuala da quels uauls ei denton insufficienta. Insufficientas ein cunzun la ladezia e la capacitad da carga dallas vias existentas, aschia ch’igl ei buca pusseivel da cultivar igl uaul a moda efficienta e segira. Consequentamein eis ei necessari da meglierar l’avertura digl uaul. Culla sanaziun dallas vias existentas pon ils uauls vegnir cultivai egl avegnir a moda professiunala ed efficienta. (cdm/fmr)

Sonda, ils 28 d’october 2023 semesira l’equipa dils juniors sut 18 onns dalla Svizra Orientala culla squadra sut 18 onns da Wil. Quei giug da campiunadi entscheiva allas 14.00 e ha liug ell’Arena Crap Gries Carwash a Schluein. La squadra da juniors sut 18 onns dalla Svizra Orientala cul center da trenament a Cuera ei sut l’egida dil cautrenader Michael Nushör. Ella consista da talents da ballapei dils cantuns Grischun, Glaruna e la Valrein songagliesa. Sco quei che l’Uniun sportiva Schluein Glion ch’organisescha il giug scriva, ha l’equipa giu ina stagiun d’atun plitost trumponta entochen ussa. Tonpli vegn il giug sonda suentermiezdi encunter l’equipa da Wil che sesanfla sil tierz plaz dalla tabella, ad esser ina gronda sfida. En mintga cass astgan ils amitgs dil ballapei dalla Surselva selegrar silla partida cun equipas sin in fetg ault nivel dil ballapei da juniors. Igl ei buca l’emprema ga che la U18 dalla Svizra Orientala sepresenta a Schluein. Avon in onn eis ella semesirada culla squadra U17 dil Club da ballapei Turitg. Il giug ei ius a fin cul resultat da 3:3. (cdm/fmr) L’U18 dalla Svizra orientala cul center da trenament a Cuera ensemen cul team da trenaders.

El campiunadi da ballapei dalla 3. ligia para Schaan da marschar pli u meins senza concurrenza en direcziun 2. ligia regiunala. Schluein Glion e Sargans che suondan cun in disavantatg dad endisch puncts fruntan sonda suentermiezdi in sin l’auter. Sin Trun/Rabius spetga in ulteriur impurtont giug ordeifer encunter Triesenberg. Culla finamira da contonscher la promoziun dalla 3. ella 2. ligia regiunala ei l’Uniun sportiva Schluein Glion partida el campiunadi regiunal da ballapei da quest atun. Suenter nov rundas ei l’equipa trenada da Patric Casutt sil tierz rang. Buca che quei fussi ina schliata rangaziun, mo per contonscher la finamira ha Schluein Glion recaltgau memia paucs puncts entochen ussa. Sonda suentermiezdi ei l’equipa da Sargans hosp a Crap Gries. Ils Songaglies han tuttina biars puncts sco Schluein Glion mo grazia a pli paucs puncts da puniziun ein els sil secund plaz, l’equipa dalla Foppa sil tierz. En quei giug va ei pia pil secund plaz avon che la davosa runda da quest atun stat sil program. En lezza retscheiva Sargans l’equipa da Domat, Schluein Glion ei hosp da Bogn Ragaz. Tiarza victoria en seria? Ferton che Schluein Glion ha spiars ils dus davos giugs dil campiunadi, ha Trun/Rabius gudignau ils dus davos. Encunter Domat e Triesen ha l’equipa da Claudio Bundi victorisau ed aschia recaltgau sis impurtonts puncts el cumbat encunter la relegaziun. Dumengia suentermiezdi ei Trun/Rabius hosp da Triesenberg. L’equipa dil Liechtenstein ha treis puncts dapli sin siu conto. Cun ina victoria savess Trun/Rabius vegnir sin tuttina biars puncts ed aschia sedistanziar aunc pli fetg dalla cua dalla tabella. Campiunadi va plaunsiu a fin Pliras equipas dalla 4. e dalla 5. ligia han gia terminau il campiunadi da quest atun. En 4. ligia vegn aunc dau ina partida la fin d’jamna. En quella retscheiva Domat la squadra da Schlarigna. Igl ei il giug da duas equipas che sesanfla ella secunda mesadad dalla tabella e ch’ein spartidas da sulettamein dus puncts. Ina davosa scuntrada dat ei era ella gruppa 2 dalla 5. ligia. En quella retscheiva Trun/Rabius l’equipa dalla Val Tamina. Cun ina victoria savess Trun/Rabius far il sparun denter las treis meglieras equipas da quella gruppa ed aschia sequalificar pil campiunadi da promoziun da primavera proxima. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Bogn Ragaz so. 16.00 Cuera 97 – Triesen so. 17.00 Schluein Glion – Sargans so. 17.00 Domat – Mels so. 18.00 Flums – Landquart so. 18.00 Triesenberg – Trun/Rabius du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Domat – Schlarigna du. 14.00 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Val Tamina ve. 20.30 Juniors A Youth League, gruppa 2 Zuzwil – Uznach du. 12.00 Uzwil-Henau – Bischofszell du. 12.00 Tobel-Affeltrangen – Surselva du. 12.00 Teufen – Brühl du. 12.00 Rapperswil-Jona – Cuera 97 du. 12.00 Romanshorn – Gossau du. 12.00 Juniors A2, gruppa 1 Schaan – Domat du. 14.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Staad – Buchs so. 12.30 Montlingen – Appenzell so. 13.00 Steinach – Surselva so. 13.15 Mels – Rheintal so. 15.00 Grischun Central – Eschen/Mauren Cazas so. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Domat so. 13.00 Vaz-sut – Trübbach so. 15.00 Valposchiavo – Orion Cuera so. 15.30 Flums – Schaan du. 14.00 Bogn Ragaz – Walenstadt du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna Cazas so. 14.00 Surselva b – Panaduz Trun so. 16.00 Surselva a – Lusitanos de Samedan Laax du. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 a – Linth 04 so. 12.00 Toggenburg – Uznach so. 13.30 Bütschwil – Glarnerland so. 14.30 Surselva – Cuera 97 b Tavanasa so. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Balzers so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz so. 13.00 Cuera 97 – Domat so. 14.00 Juniors D elita, gruppa 1 Arbon – Rorschach-Goldach so. 10.00 Widnau – Teufen so. 10.00 Brühl – Appenzell so. 13.30 Montlingen – Steinach so. 13.30 Domat – Staad so. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 Cazas so. 10.00 Sargans – Mels so. 10.00 Landquart – Schlarigna so. 11.30 Valposchiavo – Vaz-sut du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central c so. 10.00 Grischun Central b – Orion Cuera Cazas so. 12.00 Landquart – Valposchiavo so. 13.30 Domat d – Domat c so. 16.00 Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Landquart so. 10.00 Surselva c – Tavau Laax so. 11.00 Surselva b – Cuera 97 Trun so. 13.00 Orion Cuera – Domat du. 10.00 Damas 2. ligia, gruppa 2 Frauenfeld – Cuera 97 so. 18.00 Au-Berneck – Domat du. 11.00 Uzwil – Tusaun/Cazas du. 11.00 Toggenburg – Romanshorn du. 11.00 Rapperswil-Jona – Bühler du. 14.00 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Cuera 97 so. 10.00 Surselva – Triesen Schluein so. 11.00 Mels – Domat du. 10.00

La fin d’jamna ha Schluein Glion battiu Sargans e Trun/Rabius ha contonschiu in remis el giug da campiunadi dalla 3. ligia ordeifer encunter Triesenberg. Ils juniors A dalla Surselva che dattan il campiunadi dalla Youth League, han bein spiars lur giug, mo restan tonaton era primavera en quella pli aulta ligia regiunala dils juniors. Grazia ad in gol entras penalti da Tiziano Vinzens ed in ulteriur entras Ruben Rechenbach ha Schluein Glion gudignau la partida encunter Sargans. L’equipa dalla Foppa ei ussa puspei secunda ella tabella. Il giug ei buca mo staus signaus da quels dus gols, mobein era d’ina partida cartas melnas. Ellas davosas 20 minutas dil giug ha Sargans survegniu buca meins che quater admoniziuns. El davos giug dil campiunadi dalla 3. ligia da quest atun dumengia proxima ei Schluein Glion hosp da Bogn Ragaz che ha quater puncts dameins sin siu conto. Suenter il remis ordeifer encunter Triesenberg ei Trun/Rabius ussa dapi treis giugs senza terrada. Cun diesch puncts ord diesch giugs schai l’equipa dalla Cadi il mument sil dieschavel plaz ed ei aschia ordeifer la zona dalla relegaziun. Sils dus davos Domat e Flums ha Trun/Rabius in pign polster da puncts. El davos giug da quest atun retscheiva Trun/Rabius l’equipa da Cuera 97 che schai sil tschunavel plaz. El sulet giug ed il medem mument il davos da quest atun el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Schlarigna gudignau ordeifer encunter Domat. Aschia han ils Engiadines saviu semigliurar ella tabella ed ein ussa sisavels. Domat resta sil secund davos plaz cun in punct avantatg silla latiarna cotschna Mladost. 13 puncts en 11 giugs Ils juniors A dalla Surselva che separticipeschan al campiunadi dalla Youth League – la pli aulta ligia dils juniors dalla Svizra Orientala – han spiars lur giug ordeifer encunter Tobel-Affeltrangen. Cun ina raccolta da 13 puncts els 11 giugs da campiunadi da quest atun termineschan els la stagiun sil bien 8avel plaz da 12 equipas. Aschia sa quella squadra cun giugadurs dall’entira Surselva cuntinuar primavera proxima en quella pli aulta ligia. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Bogn Ragaz 3:1 Cuera 97 – Triesen 2:3 Schluein Glion – Sargans 2:0 Domat – Mels 1:4 Flums – Landquart 2:5 Triesenberg – Trun/Rabius 3:3 1. Schaan 10/30; 2. Schluein Glion 10/19; 3. Sargans 10/16; 4. Mels 10/16; 5. Cuera 97 10/15; 6. Bogn Ragaz 10/15; 7. Triesenberg 9/13; 8. Triesen 10/12; 9. Landquart 10/11; 10. Trun/Rabius 10/10; 11. Domat 10/9; 12. Flums 9/6. 4. ligia, gruppa 1 Domat – Schlarigna 1:2 1. Panaduz 9/25; 2. Surses 9/19; 3. Lumnezia 9/19; 4. Tusaun/Cazas 9/18; 5. Schluein Glion 9/13; 6. Schlarigna 9/10; 7. Lai Valbella 9/8; 8. Danis-Tavanasa 9/7; 9. Domat 9/5; 10. Mladost 9/4. 5. ligia, gruppa 2 Trun/Rabius – Val Tamina 1:3 1. Union Trin 8/17; 2. Rueun 8/16; 3. Val Tamina 8/15; 4. Lumnezia 8/12; 5. Laax 8/12; 6. Bogn Ragaz 8/10; 7. Trun/Rabius 8/10; 8. Sedrun/Mustér 8/8; 9. Danis-Tavanasa 8/1. Juniors A Youth League, gruppa 2 Zuzwil – Uznach 2:1 Uzwil-Henau – Bischofszell 6:0 Tobel-Affeltrangen – Surselva 6:2 Teufen – Brühl 3:4 Rapperswil-Jona – Cuera 97 0:0 Romanshorn – Gossau 1:4 1. Gossau 11/28; 2. Brühl 11/25; 3. Romanshorn 11/21; 4. Zuzwil 11/19; 5. Cuera 97 11/16; 6. Tobel-Affeltrangen 11/15; 7. Teufen 11/14; 8. Surselva 11/13; 9. Bischofszell 11/12; 10. Rapperswil-Jona 11/11; 11. Uzwil-Henau 11/9; 12. Uznach 11/8. Juniors A2, gruppa 1 Schaan – Domat 2:2 1. Schaan 7/19; 2. Domat 7/14; 3. Vaduz 7/12; 4. Panaduz 7/11; 5. Grischun Central 7/11; 6. Cuera 97 7/8; 7. Tavau 7/3; 8. Balzers 7/1. Juniors B promoziun, gruppa 1 Staad – Buchs 2:0 Montlingen – Appenzell 8:2 Steinach – Surselva 3:2 Mels – Rheintal 5:1 Grischun Central – Eschen/Mauren 4:0 1. Mels 10/25; 2. Steinach 10/24; 3. Staad 10/22; 4. Rheintal 10/22; 5. Montlingen 10/18; 6. Grischun Central 9/14; 7. Surselva 10/14; 8. Buchs 10/7; 9. Eschen/Mauren 10/7; 10. Arbon 10/3; 11. Appenzell 9/1. Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Domat 10:2 Vaz-sut – Trübbach 5:0 Flums – Schaan 1:5 Bogn Ragaz – Walenstadt 1:0 1. Sargans 9/24; 2. Vaz-sut 9/22; 3. Walenstadt 9/19; 4. Domat 8/15; 5. Schaan 9/12; 6. Flums 9/11; 7. Valposchiavo 7/7; 8. Bogn Ragaz 9/6; 9. Trübbach 8/4; 10. Orion Cuera 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Schlarigna 1:4 Surselva b – Panaduz 3:4 Surselva a – Lusitanos de Samedan 1:3 1. Schlarigna 10/22; 2. Surselva a 10/18; 3. Lusitanos de Samedan 10/16; 4. Panaduz 10/16; 5. Surselva b 10/13; 6. Grischun Central 10/3. Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 a – Linth 04 1:5 Toggenburg – Uznach 4:2 Bütschwil – Glarnerland 2:9 Surselva – Cuera 97 b 0:3 1. Glarnerland 8/18; 2. Linth 04 8/18; 3. Cuera 97 a 8/15; 4. Surselva 8/15; 5. Cuera 97 b 8/15; 6. Toggenburg 8/10; 7. Mels 8/8; 8. Uznach 8/5; 9. Bütschwil 8/1. Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Balzers 3:3 1. Balzers 7/19; 2. Grischun Central 7/18; 3. Tavau 7/13; 4. Vaduz 7/12; 5. Valposchiavo 7/9; 6. Landquart 7/9; 7. Walenstadt 7/3; 8. Schaan 7/0. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Panaduz 2:1 Cuera 97 – Domat 5:0 1. Schlarigna 7/18; 2. Cuera 97 7/15; 3. Orion Cuera 7/12; 4. Domt b 8/12; 5. Vaz-sut 8/12; 6. Panaduz 8/6; 7. Domat a 7/3; 8. Grischun Central 8/0. L’equipa dil Team Surselva ei vegnida retratga. Juniors D elita, gruppa 1 Arbon – Rorschach-Goldach 3:3 Widnau – Teufen 2:2 Brühl – Appenzell 3:3 Montlingen – Steinach 5:1 Domat – Staad 4:4 1. Montlingen 9/27; 2. Rorschach-Goldach 9/19; 3. Staad 9/17; 4. Domat 9/16; 5. Widnau 9/16; 6. Steinach 9/13; 7. Arbon 9/10; 8. Brühl 9/7; 9. Teufen 9/4; 10. Appenzell 9/1. Juniors D1, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 7:1 Sargans – Mels 3:2 Landquart – Schlarigna 2:4 Valposchiavo – Vaz-sut 0:0 1. Valposchiavo 8/17; 2. Grischun Central 8/16; 3. Schlarigna 8/16; 4. Vaz-sut 8/14; 5. Mels 8/13; 6. Sargans 8/13; 7. Surselva 8/7; 8. Landquart 8/4; 9. Cuera 97 8/3. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central c 4:4 Grischun Central b – Orion Cuera 1:5 Domat d – Domat c 0:5 1. Valposchiavo 7/21; 2. Landquart 7/18; 3. Domat c 8/18; 4. Grischun Central c 8/13; 5. Panaduz 8/9; 6. Domat d 8/8; 7. Orion Cuera 8/8; 8. Cuera 97 8/4; 9. Grischun Central b 8/1. Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz – Landquart 4:4 Surselva c – Tavau 8:4 Surselva b – Cuera 97 3:1 Orion Cuera – Domat 3:7 1. Domat 8/22; 2. Orion Cuera 8/19; 3. Surselva b 8/16; 4. Bogn Ragaz 8/14; 5. Cuera 97 8/10; 6. Panaduz 8/10; 7. Landquart 8/5; 8. Surselva c 8/4; 9. Tavau 8/3. Damas 2. ligia, gruppa 2 Frauenfeld – Cuera 97 1:0 Au-Berneck – Domat 1:1 Uzwil – Tusaun/Cazas 0:2 Toggenburg – Romanshorn 4:2 Rapperswil-Jona – Bühler 2:1 1. Romanshorn 10/27; 2. Toggenburg 9/22; 3. Bühler 9/18; 4. Frauenfeld 9/17; 5. Tusaun/Cazas 9/15; 6. Uzwil 9/15; 7. Triesen 9/10; 8. Domat 9/7; 9. Au-Berneck 9/6; 10. Rapperswil-Jona 9/4; 11. Cuera 97 9/3. Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Cuera 97 3:5 Surselva – Triesen 8:3 1. Surselva 9/22; 2. Werdenberg 9/18; 3. Cuera 97 9/16; 4. Triesen 9/15; 5. Domat 8/6; 6. Mels 8/0. Mathias Flepp ha sittau dus gols per Trun/Rabius encunter Triesenberg ed aschia gidau a segirar in punct.

Suenter duas victorias en seria frunta il CB Trun/Rabius ella secunda davosa runda dil campiunadi dalla 3. ligia sil CB Triesenberg. Damai che Trun/Rabius ha buca meins che otg absenzas ei il trenader Claudio Bundi staus sfurzaus da far entginas midadas. Il giug entscheiva meglier pil caucasa. Suenter in corner vegn Mauro Alig da parar igl emprem siet e Mirco Pfister sa sclarir il bal avon ch'el va sur la lingia vi. Silsuenter vegn Trun/Rabius empau meglier el giug ed era gest tier l’emprema occasiun da gol. Mathias Flepp tarmetta cun in bi pass igl attaccader ella profunditad che sa silsuenter ir persuls encunter il gol, denton vegn il goli da Triesenberg da parar quei siet. Ella 12. minuta eis ei aschi lunsch ed il CB Trun/Rabius astga giubilar per l’emprema gada. Mathias Flepp tarmetta il bal sur la defensiun da Triesenberg e Gianin Derungs aulza il bal sur il goli ora ella reit. Sco sche quei gol dils hosps dalla Cadi vess destadau il caucasa, aulzan els la cadenza e vegnan ella 18. minuta da marcar igl 1:1 entras Reto Tscherfinger, quei suenter in culp liber ord il miez dil plaz. Suenter quei gol ei il caucasa definitiv meglier el giug e vegn ella 30. minuta entras Ricardo Maia de Sousa tiel 2:1, era quei suenter ch’il CB Trun/Rabius ha defendiu memia passiv e schau memia bia libertads als attaccaders da Triesenberg. Suenter quei gol para ei sco sche Trun/Rabius havess puspei anflau il giug e vegn entras in siet da Robin Monn fetg datier dil 2:2, denton vegn quei siet paraus dil goli Nikola Pupovac. Cuort suenter vegn Trun/Rabius denton tuttina d’egalisar. Ella 36. minuta porta Robin Monn in corner ella zona da puniziun nua che Mathias Flepp spetga e spedescha il bal cul tgau ella reit. Cuort suenter vegn Triesenberg denton puspei dad ir en avantatg. Ella 38. minuta sieta Reto Tscherfinger ord biebein 30 m il bal ella reit, aschia che las equipas van cul resultat da 3:2 ella pausa. In gest resultat Suenter ina midada dil sistem da giug entscheiva Trun/Rabius meglier la secunda mesadad e vegn ella 52. minuta tier in penalti, quei suenter che Toni Cathomas ei vegnius mess a tiara ella zona da puniziun. Il capitani Mathias Flepp surpren la responsabladad e marca cun saung freid il 3:3 naven dil punct. Silsuenter ei il giug per gronda part ulivs, denton las meglieras caschuns da marcar ha il caucasa. Ella 70. minuta cuora igl attaccader da Triesenberg persuls encunter il gol da Trun/Rabius, siu siet sa Mauro Alig denton sviar ella petga. Silsuenter defenda Trun/Rabius pli consequent e vegn per gronda part da tener naven ils adveraris dil gol. Cuort avon la fin vegn igl attaccader da Trun/Rabius bunamein aunc da procurar per la victoria. Suenter che Robin Monn retscheiva in pass ella profunditad, vegn el da cuorer persuls encunter il gol, deplorablamein vegn el buc da marcar e sieta la balla sper la petga ora. Cuort suenter quella acziun schula igl arbiter giu la partida a Leitawies cul resultat finala da 3:3. Suenter quella partida denter duas equipas ulivas ei in pari il gest resultat. Sut las circumstanzias che Trun/Rabius ha stuiu giugar senza otg giugadurs da tschep, sa l'equipa dalla Cadi esser cuntenza cun quei resultat. Pil CB T/R vala ei ussa aunc inagada da sefocussar sil davos giug da campiunadi che ha liug dumengia a Trun encunter l'equipa da Cuera 97. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Triesenberg – Trun/Rabius 3:3 (3:2) Gols: 12. Gianin Derungs 0:1, 18. Reto Tscherfinger 1:1, 30. Ricardo Maia de Sousa 2:1, 36. Mathias Flepp 2:2, 38. Reto Tscherfinger 3:2, 52. Mathias Flepp 3:3. Triesenberg: Nikola Pupovac, Pascal Koller, Diego Mazzini, Luka Krbanjevic, Fabian Ducak, Hamza Sljivar, Marius Beck, Reto Tscherfinger, Nils Sprenger, Sebastian Beck, Ricardo Maia de Sousa, David Julian Pupovac, Tobias Eberle, Lucas Viegas Soares Soares, Timur Morais Dogan, Pius Sprenger, Robin Gassner, Luca Meier. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Lucas Seiler, Cedric Spescha, Mirco Pfister, Remo Alig, Mathias Flepp, Beat Cadruvi, Andri Carigiet, Robin Monn, Gianin Derungs, Damian Schmed, Lucas Maissen, Tizian Duff, Toni Cathomas, Clau Berther, Elia Schmed, Silvan Cajacob. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, Denis Monn, Patrizio Decurtins e Geo Cauzza (tuts blessai), Rovin Schmed e Livio Janka (absents).

Sper la concurrenza populara usitada ensiara la Trofea Péz Ault da l’auter onn a Mustér era il campiunadi svizzer e hollandes cun skis da turas. Il president dil comite d’organisaziun Giochen Bearth quenta cun rodund 350 concurrentas e concurrents. Ils 9 e 10 da mars 2024 ha la concurrenza cun skis da turas per la Trofea Péz Ault el territori da skis a Mustér liug per la 13avla ga. Ella cumpeglia danovamein dus dis da cuorsa ed era l’auter onn duas disciplinas, numnadamein in vertical ed in individual. Per la secunda ga suenter 2016 ei la Trofea Péz Ault denton era il campiunadi svizzer e quenta il medem mument pil Swiss Cup cun skis da turas. Quei cup cumpeglia mintg’onn rodund otg cuorsas ell’entira Svizra. Il campiunadi svizzer a Mustér vegn arranschaus per tuttas categorias naven dallas juniors ed ils juniors entochen l’elita. Spel campiunadi svizzer cun rodund 150 participontas e participonts, semesiran denton era ils Hollandes alla trofea. Sco quei ch’il president dil comite d’organisaziun dalla Trofea Péz Ault, Giochen Bearth di, vegnan rodund 50 concurrentas e concurrents dalla Hollanda ad esser alla partenza e batter pils tetels naziunals. Els vegnan ad absolver las medemas duas disciplinas, denton a parter e rangai separadamein. «En Hollanda exista in club da skis da turas fetg activ», constatescha Giochen Bearth. Niev slontsch alla cuorsa populara Sco ils onns vargai porscha la Trofea Péz Ault danovamein duas disciplinas. Il vertical dil Catrina Resort entochen a Caischavedra ei previus la sonda, la dumengia suonda allura la cuorsa individuala silla medema ruta sco ils davos onns. «En connex cun quels campiunadis naziunals dalla Svizra e la Hollanda lessen nus era dar gronda peisa alla concurrenza populara. Nus lessan empruar da contonscher la finamira da 150 participontas e participonts per quella categoria», di Giochen Bearth e spera che quels campiunadis hagien in effect positiv: «L’auter onn ha la Patrouille de Glacier el cantun Valleis puspei liug rodund in meins suenter la Trofea Péz Ault. Nus sperein che gruppas da duas ni treis persunas sedecidien aschia era per nus sco concurrenza da trenament per lezza cuorsa.» Igl unviern passau – signaus da magras relaziuns da neiv duront igl entir unviern – ein 80 persunas separticipadas alla trofea. Il vertical haveva stuiu vegnir strihaus pervia da munconza da neiv ed annunzias: «Duess la neiv era muncar igl unviern vegnent, havein nus alternativas pil vertical. Ina savess esser da Caischavedra a Lai Alv.» Igl emprem da november 2023 vegn il portal d’annunzia aviarts silla homepage dalla Trofea Péz Ault www.trofea.ch. Ch’ins arva gia ussa quei portal ei ina pretensiun davart ils responsabels pil Swiss Cup. Sentupada culs voluntaris Sco engraziament per la lavur ei il comite d’organisaziun dalla Trofea Péz Ault s’entupaus la sonda vargada cun voluntaris. Suenter in’activitad el Curtin medelin ei vegniu purschiu ina tscheina als rodund 30 presents. «Per dar il sentiment d’ina communitad havein nus era regalau a mintgin ina giacca cul logo dalla trofea», di Giochen Bearth. Igl ei stau igl emprem eveniment en quella moda: «Nus havein in fetg bien tschep da voluntaris. Els ein da grond’impurtonza per nossas concurrenzas.» Comite d’organisaziun e voluntaris dalla Trofea Péz Ault el Curtin medelin.

In atun da quels! Sulegl dalla damaun entochen la sera e temperaturas da stad entochen miez october. Gis da bellezia per ir per la pezza, per ir per trutgs e pi­tgognas e guder ils aults ni las planiras en lur vestgiu d’atun. Atun e primavera ein mias stagiuns preferidas. Igl ei in deletg dad ir d’atun or’ella natira, che splenghegia cun colurs en tuttas nianzas avon ch’ei siara unviern. Uauls cheu ella regiun da Berna ni cuntradas sco la Lumnezia e l’Engiadin’aulta cun lur glisch dorada ein da quei temps la pura fascinaziun per mei. Caminond tras igl uaul sur in teppi da guilas-larisch ni fullond via tras il fegliam ch’ei curdaus dallas plontas, vegn jeu savens accumpi­gnada d’ina leva melanconia, che tucca per mei tier la stagiun. La clarezia e glischur dils gis che vegnan pli e pli cuorts, fan numnadamein era endamen a mi che tut ei vargheivel, che tut va a fin enzacu. Las empremas jamnas da quest atun han puppergnau nus dil bi e dil bein. Gis caulds e seras ­migeivlas han carmalau nus ordaviert. Grond e pign, cun velo e trottinet, cun tgaun e senza, fuolas en mintga encarden. Star endadens savein nus da miez unviern, cura ch’ei fa criu e neiva! Per cass ch’ei neiva lu insumma. Plaunsiu hai jeu l’impressiun che l’aura seigi tut ord il calender e che la natira entscheivi a far il davondavos. Il sulegl dalla stad vargada ha barsau dil hazer gianter e catschau la temperatura dad in record a l’auter. Beinduras vess ins pudiu crer ch’ins seigi da casa en regiuns mediterranas. Nus vein suau tut in’aua, u pervia dalla calira sezza ni ­muort las debattas puncto midada dil clima ni lu perposta d’activists giun plaun a mesa via. Midadas climaticas sefan veseivlas era cheu tier nus, procuran per panzieri. Stuein nus quintar che las stads vegnien pli e pli cauldas dacheudenvi? Temer ch’il sulegl barslenti tut quei che prui sin praus e pradas e quintar cun ina malaura mintgaga ch’in urezi sepeina, cun ina catschada che lai sballunar aval mintga spunda? Temer che stempraus terribels fetschien gleiti ir tut a manez e marsialas? Uonn, strusch vargau mesastad, ha la badu­gna en mia vischinonza gia entschiet a midar colur e ­piarder la feglia. Uss, quels davos gis d’october, ei lur fegliam perquei meins spess ch’usitau, persuenter eis el per part aunc adina verds. Ils badugns han ussa, ch’ei fuss uras, nuota pli prescha da midar colur. Ton ch’els fan ina tschera plitost pagadusa, enstagl da splendurar en quei mellen intensiv ch’attrai igl atun l’egliada da mintga passant. Sco jeu hai legiu dacuort, han era autras plontas piars uonn la feglia avoncaduras. Setracta ei da zatgei che capeta semplamein mintgaton? Ni d’ina reacziun unica en consequenza dalla calira, dalla schitgira? Ni ei quei in segn che certas plontas en nossas regiuns cumportien buca la midada dil clima? Malgrad quei atun da bellezia – la calira extra­ordinaria e las periodas da schitgira dils meins vargai dattan da patertgar. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Ils interess dils producents da victualias dil territori da muntogna grischun ein multifars. La confirma per quella constataziun han ins retschiert la davosa sonda sera duront il podium dil Forum Medelina a Curaglia. Producents, scienziai e turistichers dil Grischun han discutau e rispundiu allas damondas dil publicum davart igl avegnir e las schanzas dalla vivonda producida ellas muntognas grischunas. Co san producentas e producents en ina re­giun da muntogna lantschar e commercialisar products innovativs? Tgei schanzas e pusseivladads ein avon maun e tgei ston ins risguardar tier la realisaziun? Quellas damondas han ils dus purs da muntogna Alexander Messmer da Tenna e David Deplazes da Surrein, la scienziada Isabel Jaisli dalla Scol’aulta turitgesa per scienzias applicadas (ZHAW) e Kaspar Howald dalla societad turistica Val Poschiavo discutau ensemen cun var 30 persunas ch’ein separticipadas agl emprem Forum Medelina. Segirtad enstagl da novas ideas David Deplazes, pur e commember dalla societad Amarenda da Surrein, ha declarau all’en­tschatta dalla discussiun: Ils purs da munto­gna drovan buca novas ideas per la culinarica regiunala, mobein la segirtad ch’els seigien sin la dretga via cun lur products. «Biars purs giuvens dad oz han in bien sensori per nischas da products ed innovaziuns. Quei che maunca a nus ei la segirtad d’esser sin la dretga via cun quei che nus purschin.» Il secund pur ella runda, Alexander Messmer da Tenna ha manegiau, che la producziun da victualias ella muntogna dependi buca mo dils purs, mobein era dalla infrastructura turistica els vitgs. Sper sia lavur sco pur seigi el engaschaus a Tenna en in project da revitalisaziun d’in vegl hotel e restaurant. Tala infrastructura turistica seigi indispensabla per ch’ils purs en ina val sco la Stussavgia sappien surviver. Ei porti denton nuot da renovar in hotel e da far or da quel in menaschi da stagiun. «En Stussavgia savein nus buca viver cun in hotel che ha serrau la mesadad digl onn. Nus duvrein in menaschi che ha aviert igl entir onn e che porscha plaz da lavur igl entir onn.» «Culinarica ei lifestyle» Als votums dils purs ei suandaus in statement cun il focus dalla scienzia. Isabel Jaisli, docenta alla ZHAW e menadra dalla gruppa da perscrutaziun «Geography of Food» ha declarau, ch’il nutriment seigi en emprema lingia ina caussa dalla beinstonza ozildi. «Il nutriment d’aulta qualitad – ed a quel appartegnan ils products che nos purs e producents ellas re­giuns vendan direct – ei daventaus in luxus. In luxus era pli baul d’haver in auto da pre­stige en garascha. Oz eisi in luxus da senutrir cun products persistents d’aulta qualitad», aschia Isabel Jaisli. En secunda lingia dettien ils consuments prioritad alla persistenza dils products. «La midada dil clima e l’entira producziun da massa da nutriment ha effectuau che las consumentas ed ils consuments ein daventai pli critics. Adina daplirs cumpran lur products directamein dils producents en las regiuns.» Il coronavirus hagi rinforzau quella pratica. «Jeu observel pia, ch’il trend actual da senutrir ei ina mischeida d’ina nova beinstonza dallas consumentas e dils consuments e dalla persistenza dils products.» Da cumbinar la beinstonza cun la persistenza emprovian ils producents d’agricultura dil Puschlav, ha il menader dalla societad turistica Val Poschiavo Kaspar Howald manegiau. «Per garantir la qualitad stuein nus coordinar bein la producziun, l’elavuraziun e la vendita da nos products naven dalla frina entochen alla carn. Mintga producent sto suandar las disposi­ziuns screttas en in reglament da producziun che vala per l’entira regiun.» Emprem Forum dall’uniun Medelina L’uniun Medelina ei vegnida fundada l’en­tschatta 2023 da Stefan Forster, docent e professer alla Scol’aulta turitgesa per scienzias applicadas, ensemen cun Martin Hoch, schurnalist ed autur che viva a Vuorz e cun Rico Tuor, hotelier e gastronom dil hotel Medelina a Curaglia. Sonda vargada han ils treis iniziants dall’uniun Medelina presentau a var 30 persunas igl intent dall’uniun che seigi buca ina part dil hotel Medelina, mo che fetschi sias occurrenzas el hotel. Stefan Forster: «L’uniun ei vegnida fundada per sustener las stentas dil hotel da porscher als hosps ton sco pusseivel products dalla regiun.» L’uniun che organisescha occurrenzas culturalas ei stada l’organisatura digl emprem Forum Medelina davart la culinarica regiunala sonda sera a Curaglia. (fmr/mg) Emprem Forum Medelina davart la culinarica regiunala Igl emprem Forum Medelina dalla sonda vargada a Curaglia ei staus dedicaus alla tematica dalla culinarica regiunala. L’uniun Medelina – ch’ei vegnida fundada all’entschatta digl onn 2023 – ha envidau al Forum, in podium cun la perscrutadra Isabel Jaisli dalla Scol’aulta turitgesa per scienzias applicadas, il directur da cura e traffic da Val Poschiavo, Konrad Howald, ed ils dus purs David Deplazes da Surrein ed Alexander Messmer da Tenna. Duront da discussiun han ils participonts presentau lur vestas davart la commercialisaziun da products d’agricultura innovativs ellas regiuns da muntogna. Il podium ei staus ina debatta critic-constructiva davart la culinarica regiunala. (fmr/mg) Var 30 persunas ein secaprticipadas digl emprem Forum Medelina In participont dil podi: David Deplazes, pur da Surrein Stefan Forster da la Scol’aulta turitgesa per scienzias applicadas ZHAW ha menau il Forum Medelina a Curaglia.

L’jamna vargada han la Regiun Surselva e la vischnaunca da Glion publicau la tscherca da locaturs per ina surfatscha ella staziun nova. Finamira eis ei da scaffir in beinvegni attractiv en in liug representativ. La sviluppadra communala da Glion conferma che interessents ein gia s’annunziai. «Schi ditg che stattan cuolms e vals, stai ferm Surselva nossa» san ins leger silla fatschada encunter ost dalla staziun da Glion. Buca pli gitg. La scartira ei sblihida e pauca glieud fa pli stem dil verset e dil maletg dalla Porta Sura. Dapi 1943 decorescha quell’inscripziun romontscha la casa. Ella deva en egl a viagiaturs che arrivavan a Glion. Quella casa dalla staziun ha buca futur, aunc uonn vegn la Viafier retica (VR) a sbuar ella en connex cul project actual. Muntada centrala Tuts involvai ein semtgai per la construcziun dalla staziun nova. Finamira eis ei da rinforzar Glion sco center regiunal. La nova generaziun dalla staziun da Glion duei esser ina vitrina per vischnaunca e regiun. Il baghetg vegl spetga actualmein silla disfatga aschia che las lavurs per la surbaghegiada nova savessen entscheiver. En treis onns, gl’atun 2026, eis ei planisau d’inaugurar la staziun nova. Sper ils agens survetschs dalla VR vegn il Center da formaziun Surselva ad occupar ina part dalla casa. El plaunterren ein 125 quadrats reservai per in intent special. «La surfatscha ei da muntada centrala per l’entira regiun sco era per la vischnaunca lanz/Glion», san ins leger ella communicaziun da medias dil biro Kontextplan. La VR ha incaricau quel da coordinar l’affittaziun dallas localitads. «Il plaunterren duei daventar ina vitrina da nossa vischnaunca e regiun», declara Doris Neuhäusler. Avon nov meins ha ella surpriu en fuorma da mandat il post da sviluppadra communala dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Empremas reacziuns Vesta viers vest, sigl areal dalla staziun da Glion. Las localitads el plaunterren vulan vischnaunca, Regiun Surselva e Viafier retica buca surschar ad in concern mundial. «Ils partenaris ein interessai da realisar en quei liug schi impurtont ina purschida extraordinaria», declara Doris Neuhäusler. Ella e la sviluppadra regiunala Céline Meury ein involvadas activamein ellas planisaziun per las localitads da beinvegni alla staziun da Glion. Suenter ch’ils partenaris han scret ora l’jamna vargada la surfatscha, ein las empremas reacziuns gia arrivadas. Doris Neuhäusler conferma che l’Uniun da commerci e mistregn hagi contactau immediatamein ses commembers ed intimau quels da far lur ponderaziuns e da sviluppar ideas. La VR vul affittar la surfatscha el plaunterren ad ina gestiun ch’ei aviarta siat gis ad jamna. Era s’auda ei tiel concept grop da porscher buca mo ina gastronomia, mobein ina cumbinaziun. Sil plaz niev dalla staziun dueigi dar meisas e sutgas. Era cultura ei plidentada «Ei duei esser in plaz vital», manegia la sviluppadra communala. Buca mo gastronomia, era auters survetschs e purschiders ein giavischai. Purschiders gronds e pigns savessen fundar ina cooperativa ni uniun per in concept communabel. Tgei dat ei a Glion, tgei dueigi dar el futur? Ei ina dallas damondas ch’ils interessents dueien tschentar a sesez. La staziun da Glion vegn prest sbuada. «Dumandaus ei in néz attractiv e datier al publicum», resumescha la publicaziun. «Ina locaziun 0815 ei buca giavischada. La VR vul saver schi baul sco pusseivel tgi che fa tgei en quei liug central. Aschia sa ella integrar giavischs e necessitads en sia planisaziun architectonica», circumscriva Doris Neuhäusler. Propostas seigien giavischadas da secturs multifars sco p. ex. commerci da detagl e gastronomia, mistregn e mobilitad, spazi da promoziun industriala. Plidentai explicitamein ein era cultura, socialesser ed artisanadi. Producents, survetschs, commerci e mistregn, glieud dalla cultura, commerci da detagl sco era gastronomia ein envidai d’inoltrar tochen ils 15 da december 2023 in concept da menaschi per la surfatscha menziunada – seigi quei sco partida singula ni sco gruppa.

Il project cuozi dus onns e miez e vegni realisaus en tschun etappas, ha la vischnaunca da Flem annunziau la primavera 2022. Igl ei stau il mument ch’ella ha instradau las lavurs da restructurar la Via Nova. Sco quei che la vischnaunca scriva ussa en ina communicaziun, ein las lavurs avanzadas. Finamira seigi da revaletar opticamein gl'areal sco era porscher dapli comfort a passantas e passants, communichescha la vischnaunca. La secunda etappa dallas lavurs vid la Via Nova mondi a fin il november, quella hagi inclus il toc dil center Stenna tochen tiel baghetg dalla Raiffeisen sco era naven dalla Via Sulom tochen la Via dil Casti. Ins vesi bein co il project seigi avanzaus, la restructuraziun envidi la populaziun gia oz da guder la nova surfatscha el center da Flem Vitg. Il project vegni a revaletar ferm la Via Nova naven dil center Stenna tochen tier la cruschada Pos-ta/Via da Fidaz. Center da s'entupar La nova formaziun dalla via ei adattada als basegns dils passants. D’omisduas varta dalla via san quels semover segir tras ina zona da tempo 30. Ils passapeis ed era ils vials pil traffic motorisau ein da niev per parts curclai cun sulada. Quella mesira augmenti la segirtad, communichescha la vischnaunca. Ins seigi enteifer il plan da termins, nua ch’ei seigi necessari vegnien las lingias d’infrastructura remplazzadas ed ins semtgi era ils conducts per las lingias dalla futura reit da calira a distanza. Gl’avrel 2024 entscheivan las lavurs dalla tiarza etappa. En connex cullas lavurs han ins scaffiu in plaz da s’entupar avon las fatschentas Sport Beat, coiffeur ed apoteca tochen tiel plaz dalla Casa Melna. Quel daventa da niev center dil vitg che dat en egl. Igl ei in liug multifuncziunal. Il plaz survegn, tenor l’idea digl architect Valerio Olgiati, in aspect alv cun betun che s’accorda culla Casa Melna «alva» cunfinonta. Prototips da bauns e trucs Las lavurs dil plaz alv sper la Casa Melna vegnan realisadas las proximas jamnas. Tras quella me-sira vegn il niev center dil vitg a dar en egl marcantamein. La situaziun da parcar per liung la Via Nova vegn a semidar. La purschida vegn limitada per vehichels che parcavan stabel en quels loghens. Parcar a cuorta durada resta denton garantiu pils visitaders dallas stizuns per liung la via Nova. Enteifer il project han ins plazzau actualmein per liung la Via Nova trucs da fluras e bauns sco elements mobils per quei contuorn. Il concept preveda bauns cun ni senza spunda. «Culs dus prototips vulein nus rimnar actualmein experientschas pertuccont optica, funcziunalitad e manteniment», informescha la vischnaunca en sia communicaziun. Quei gidi da fixar ils elements ch’ins elegi e plazzeschi la finala els loghens defini. Entuorn 1865 ei la Via Nova a Flem sesviluppada sco «nova» aveina principala da Flem. Tochen lu mava il traffic tras il Vitg Sura che era lu il coc da Flem. Per liung la «nova» via da transit dalla Surselva han ins lu baghegiau hotels, ustrias e stizuns. Tochen ils onns 1990 era il transit carschius massiv. Pér 2007 ha il tunnel da Crap da Flem descargau il liug. Ussa quietescha la vischnaunca il traffic local cun sias mesiras alla Via Nova. Il settember 2021 ha il suveran da Flem approbau in credit da 4,85 milliuns francs per quei intent.(fmr/abc) Visualisaziun dalla Via Nova Flem. Sen. hotel Bellevuel, dretg Sport Beat.

En connex cul ciclus «Orte schaffen» ei Gion A. Caminada, professer d’architectura alla Scola politecnica federala da Turitg, sefatschentaus cun ses students dil semester d’atun 2021 cul vitg da Falera. Ussa seconcretiseschan ses impuls co ed en tgei fuorma ch’ins duei nezegiar schischom en possess dil maun public sco spazi da habitar per indigens. Per duas dallas otg parcellas ch’ein stadas en discussiun avon dus onns han petents privats dumandau dretgs da baghegiar. Vendergis sera ha la radunonza communala giu da tractar lur damondas. Dus dretgs da baghegiar ha il suveran concediu per la parcella 204 a Stonas. Ei setracta d’in schischom d’ina grondezia da 626 m2. Tschella parcella ei a Fancrengia, in quatier davon la baselgia parochiala, igl ei ina penda da 1808 m2. La radunonza communala ha concediu per quella il dretg da baghegiar culla resalva che la pleiv detti medemamein siu consentiment. Omisduas parcellas libras ein en possess public, situadas ella zona da habitar ed apparentamein preparadas per surbaghegiar. Plinavon ha il suveran da Falera approbau cun grond surpli in credit da 370'000 francs per cumprar in niev vehichel communal.(fmr/abc)

L’jamna vargada ha la suprastonza dalla pleiv da Vuorz clamau alla radunonza annuala. El center ei stada la successiun dil president Conrad Dalbert. Suenter esser staus nov onns ella suprastonza da pleiv e ulteriurs nov onns sco president da quella ha el demissiunau. Suenter esser staus engaschaus 18 onns pil beinstar dalla pleiv ha el mess a disposiziun gl’uffeci. Surpriu il presidi han duas dunnas. Lidia Gabriel ed Andrea Veraguth han candidau per in copresidi, la radunonza da pleiv ha lu era dau ad ellas la confidonza. La pleiv da Vuorz ei associada alla pastoraziun communabla culla pleiv da Castrisch-Riein-Sevgein. Per quella ha la radunonza giu d’eleger las persunas responsablas. Ina da quellas ei Elisabeth Anderfuhren, la pleiv ha elegiu la plevonessa per in pensum da 20 % naven digl 1 da schaner 2023. Ils da Vuorz han elegiu per la pastoraziun culla pleiv partenaria plevon Alistair Murray, quel cun in pensum da 30 %. Ensemen cun Lidia Gabriel ed Andrea Veraguth fuorman Peder Pfister e Fluri Pfister la nova suprastonza da pleiv da Vuorz.(fmr/abc) La baselgia da Vuorz.

Challenge League cul Club da ballapei Vaduz e plaun internaziunal cull’equipa naziunala dils giugadurs sut 21 onn dalla Svizra: La carriera da ballapei da Fabrizio Cavegn da Vella enconuscha il mument mo la direcziun ensiviars. Da quella scala siadora vul el ir vinavon ed ademplir a sesez il siemi da sittar gols per Barcelona. Suenter ils onns da junior en pli u meins tuttas selecziuns pusseivlas da ballapei dalla Svizra Orientala ei il Lumnezian Fabrizio Cavegn (21) setschentaus avon strusch dus onns tiel Club da ballapei S. Gagl. Leu eis el staus el cader dalla squadra sut 21 onn e ha survegniu la caschun da ferdar l’aria dalla Super League. La stad vargada ha el allura midau da S. Gagl a Vaduz ella Challenge League, la secund’aulta ligia da ballapei dalla Svizra. Questa stad ha el denton era survegniu la nova ch’el seigi selecziunaus per la squadra naziunala svizra sut 21 onn. FMR: Fabrizio Cavegn, sin fundament dallas bunas prestaziuns essas Vus vegni selecziunai quest atun pil cader dall’U21 dalla Svizra. Tgeinin ei staus igl emprem patratg cu Vus essas vegni orientai dalla nominaziun? Fabrizio Cavegn: Jeu havevel intervegniu ch’jeu seigi en discussiun pil cader, mo quei era per dabia aunc buca segir. Il mument ch’jeu hai survegniu la novitad hai jeu buca realisau quei endretg, tuttina eis ei stau in mument tut special. Propi pertscharts da quei sun jeu lu vegnius tiels emprems trenaments culla naziunala sut 21 onns e lu miu emprem engaschament el giug encunter la Finlanda. En quell’equipa han Xaka, Shakiri e biars auters enconuschents giugadurs da ballapei svizzers dau. Ei quei in emprem pass sin via ell’equipa naziunala? Quei ei tut pusseivel, pertgei ils pli biars che han dau ell’U21 han era dau pli tard ella naziunala. Per che quei reusseschi sto tut ir fetg bein. Leutier drova ei era empau cletg e secapescha la sanadad e d’esser en buna fuorma. Ei dependa denton era digl engaschament persunal ed el club ch’ins hagi in trenader che lai dar aschi biars giugs sco pusseivel. Culla U21 haveis Vus saviu dar pliras scuntradas duront ina part dils giugs. Tgei sentiment eis ei d’esser in dils megliers attaccaders svizzers da quella vegliadetgna? Quei mument ch’ins ei en quella squadra san ins ch’ins ha fatg bia endretg e ch’ils funcziunaris han priu notizia dad ins. Igl ei il mussament ch’igl ei reussiu da mussar bunas prestaziuns. En connex cun talas selecziuns giogan statisticas in’impurtonta rolla e quellas han plidau en mia favur. Ils emprems pass silla plazza da ballapei haveis Vus fatg en Lumnezia, silsuenter esser Vus stai en pli u meins tuttas selecziuns da juniors dalla Svizra Orientala. Ei il pass ell’U21 la consequenza logica? Jeu hai insumma mai fatg il patratg d’esser in mument en in’equipa naziunala. Quei ei era mai stau ina finamira. Il mument constat denton tut. La selecziun ha dau a mi motivaziun da s’engaschar aunc pli fetg sil plaz da ballapei, seigi els trenadments sco els giugs. Tgei avantatgs ha ei d’esser ell’U21? Quei ei grev da dir. Jeu manegiel denton ch’ei hagi differents avantatgs. Jeu hai empriu d’enconuscher biars giugadurs che dattan gia regularmein ella Super League ni era ella pli aulta ligia franzosa. Igl ei – sch’ins vul dir aschia – aunc in stel pli professiunal ch’el club. Ils trenaders prendan temps e peda per menar discuors individuals ed aschia da dar cussegls tgei che sa aunc vegnir migliurau ni optimau. Cun Vaduz haveis Vus era dau giugs internaziunals questa stad. Tgei experientschas sa in giugadur giuven far en tals engaschaments sco la Conference League? Quei ei medemamein stau enzatgei resch niev per mei. Nus havein dau ils dus giugs encunter la squadra da Neman dalla Belorussia. Igl ei in’equipa che dat in ballapei fetg corporal, pia fetg dir. La fin finala han els battiu nus grazia a lur mentalitad da vuler gudignar per tut prezi. Empau special ei denton era il viadi al giug ordeifer ell’Ungaria staus. Nus havein giu in aviun sulettamein per nus ed era en quei connex ei ina aunc pli gronda professiunalitad semussada. Il giug ha giu liug ell’Ungaria pervia dallas circumstanzias specialas actualas ella Belorussia. La stad haveis Vus midau dil CB S. Gagl tiel CB Vaduz ed essas stai pli u meins adina ella formaziun da partenza els giugs. Cun sittar gols eis ei denton aunc buca reussiu ella Challenge League. Vid tgei maunca ei aunc? Da principi sun jeu s’integraus bein. Tier Vaduz dein nus in auter giug, in meins direct sil gol che tier S. Gagl. Plinavon dun jeu ussa per part era sco attaccader seniester, in’autra posiziun che quella amiez sco entochen dacheu. En quella posiziun ei il bal pli savens vid il pei che amiez. Tenor miu manegiar eis ei mo ina damonda dil temps entochen ch’il proxim gol vegn. Sco avon a S.Gagl gudis Vus era a Vaduz structuras professiunalas. Con impurtontas ein quellas per in giuven giugadur cun ambiziuns e co ei il sustegn enteifer il club, era da muments ch’ei va buca sco ei duess? Tier Vaduz ein las structuras cumparegliablas cun quellas a S. Gagl. Leu ei tut pli grond, dapli aspectaturs e fans. Sco a S. Gagl vegn il sustegn era a Vaduz da tuttas varts. La prestaziun persunala sto denton era constar cheu. Vaduz schai el miez dalla tabella dalla Challenge League. Ein las ambiziuns dil club buca pli grondas che la rangaziun actuala? Il mument marscha ei buca aschia sco nus lessen. La finamira da questa stagiun ei da tener petg cullas meglieras equipas, la promoziun ha buca emprema prioritad, mo sch’ella reussess schessen nus era buca na. Cun Thun e Sion ein denton duas fetg fermas squadras alla testa. Cun 21 onns essas Vus all’entschatta dalla carriera da ballapei. Da tgei clubs siemia in giugadur giuven sco Vus, vesend che biars Svizzers han dau e dattan era il mument tiels megliers clubs dall’Europa? Jeu siemiel da Barcelona. Ei quei realistic? Tenor miu manegiar bein. Per contonscher quella finamira fetsch jeu tut il pusseivel. Il mument mettel jeu tuttas cartas sil ballapei. Tgeinin savess esser il proxim pass en Vossa carriera? Quei ei segiramein il retuorn ella Super League e d’esser leu giugadur da tschep. Entochen 2025 hai jeu denton aunc contract cul Club da ballapei Vaduz. Damondas concretas d’auters clubs dat ei actualmein denton era buca. Il mument sun jeu fetg cuntents a Vaduz. Citats: «Il mument ch’jeu hai survegniu la novitad hai jeu buca realisau quei endretg.» «Da principi sun jeu s’integraus bein a Vaduz.» «Entochen 2025 hai jeu contract cul Club da ballapei Vaduz.» Fabrizio Cavegn en acziun en in giug da campiunadi dalla Challenge League cun Vaduz. Preparativas per in giug cull’equipa naziunala sut 21 onn dalla Svizra.

L’uniun Tecum accumpogna grevamein malsauns e moribunds. Ver 120 persunas digl entir Grischun lavuran oz per Tecum en survetsch voluntari. Per rinforzar l’equipa en Surselva ei Tecum alla tscherca da niev persunal. In che lavura gia dapi igl onn 2016 per Tecum ei Bernhard Bislin da Sagogn ch’ei da professiun specialist per damondas da segirtad. La FMR ha discurriu cun Bernhard Bislin davart sia motivaziun e davart siu engaschi per Tecum. «Mia motivaziun ei da s’occupar cun mia atgna mort che vegn era adina pli e pli datier. Jeu haiel ussa 65 onns e la mort fatschenta mei gia dapi varga 20 onns ch’jeu haiel piars in da mes megliers amitgs.» Quei di Bernhard Bislin tier la damonda daco ch’el lavuri per Tecum. «Igl accumpignament da grevamein malsauns e moribunds ei per mei in survetsch al proxim. Jeu fetsch bugen quei survetsch.» El mument accumpogna Bernhard Bislin ina gada il meins persunas grevamein malsaunas ni moribundas en spitals, en casas da vegls e da tgira ni excepziunalmein era pazients ch’ein a casa. Aschi gleiti ch’el vegni da reducir empau da siu pensum professiunal, vulessi el augmentar siu engaschi en survetsch da grevamein malsauns e moribunds, di Bernhard Bislin. Esser sper il letg cu ei drova Berhard Bislin lai passar revista cun buns sentiments da ses engaschaments dils onns vargai han liug principalmein la notg. «Igl ei grev da descriver quellas notgs ch’jeu vegliel sper in pazient ch’ei grevamein malsauns ni ch’ei ‹terminals›, sco nus schein da moribunds. Jeu vi semplamein dar d’entellir ch’jeu sun cheu. Ch’jeu sun presents cun tut mes senns.» Bernhard Bislin raquenta ch’ei seigi buca adina pusseivel da conversar culla pazienta ni cul pazient. «Biaras pazientas ni pazients ein dements ni ch’els han in disturbi deliric. Els dorman e vegnan da temps en temps neunavon per mirar sche jeu seigi aunc cheu. Quei pren ad els la tema d’esser persuls.» El vegli en patratgs e sch’il pazient dormi ruasseivlamein, hagi el era gia fatg in cupid sin sia sutga. «Jeu sun sper il letg per segidar cu ei drova mei. Quei per exempel cun dumandar suenter, cun trer grad il tapet, cun dar da beiber, cun segidar da vegnir orda letg per ir sin tualetta ed aschia vinavon. Jeu haiel denton era gia giu buns discuors ni ch’jeu haiel prelegiu ni ina gada ni l’autra tedlau musica ni cantau ina canzun.» Sepreparar sil survetsch ei impurtont «Ils survetschs tier Tecum entscheivan la sera allas 23.00 e cuozzan entochen la damaun dallas 6.00.» Bernhard Bislin di, ch’el nodi el plan dil meins da Tecum cura ch’el sappi surprender in survetsch. «Sch’ei drovan mei quei di ch’jeu sun s’inscrets, lu survegn jeu in telefon cun l’indicaziun dil liug e dalla situaziun ch’jeu haiel da surprender.» Naven da quei mument seprepari el, denter auter era cun empruar da durmir ina ni duas uras avon ch’entscheiver il survetsch. «Cura che la notg cun la pazienta ni il pazient ei vargada, mirel jeu da saver far in di cun in progam da lavur redimensiunau.» Ina plivaleta En tut ils siat onns sco voluntari tier Tecum ha Bernhard Bislin viu fetg biaras situaziuns. Duas tiarzas dils pazients ch’el hagi accumpignau seigien stai grevamein malsauns ed ina tiarza pazients che erien moribunds. El seigi denton aunc maina staus sper il letg cura ch’enzatgi seigi morts, di Bernhard Bislin. «Per mei eisi impurtont da saver bandunar il letg da miu pazient la damaun cul sentiment ch’el ei cuntents cun mei. Ei dat gronda satisfacziun a mi da far in survetsch ad in concarstgaun.» Pli sempel cun persunas nunenconuschentas En fetg paucs cass ha Bernhard Bislin era gia accumpignau persunas ch’el enconuscheva da pli baul. Ei seigi emoziunalmein bia pli grev d’accumpignar persunas enconuschentas. «Jeu haiel giu entochen ussa ina ni duas situaziuns che han occupau mei fetg suenter miu survetsch. Perquei havein nus in survetsch da supervisiun e da quel hai jeu era gia stuiu far diever.» Sco voluntari en survetsch da Tecum ei Bernhard Bislin en survetsch en Surselva, mo era a Cuera e mintgaton – tenor basegns – era en autras regiuns dil Grischun. Tecum enquera novas forzas en Surselva L’uniun Tecum ei vegnida iniziada igl onn 2000 sco uniun pigl accumpignament da grevamein malsauns e moribunds ed ha oz circa 120 dunnas ed umens voluntaris. Ils biars han 50 onns e dapli. En Surselva ei Tecum alla tscherca da novas dunnas ed umens che semettan a disposiziun per accumpignar grevamein malsauns e moribunds. Tecum porscha la scolaziun necessaria per noviz. En Surselva ha quella liug ella claustra dallas soras dominicanas a Glion. Il cuors cuozza en­tgins dis. Mintgina e mintgin ch’entscheiva sco accumpignadra ni accumpignader survegn ina introducziun commensurada avon ch’ella surpren accumpignaments. S’annunziar san ins tier l’uniun Tecum a Razén, telefon 081/ 353 70 88. Informaziuns datti sin www.tecum-graubuenden.ch. (fmr/mg) Tecum en survetsch pils concarstgauns Dapi 23 onns datti l’uniun Tecum che accumpogna egl entir Grischun grevamein malsauns e moribunds. Oz lavuran circa 120 dunnas ed umens per Tecum. In dad els ei Bernhard Bislin da Sagogn che lavura dapi igl onn 2016 per Tecum. «Mia motivaziun ei da s’occupar cun mia atgna mort. Jeu haiel ussa 65 onns e la mort fatschenta mei gia dapi varga 20 onns ch’jeu haiel piars in da mes megliers amitgs.» Bernhard Bislin seregorda cun buns sentiments da ses engaschaments per Tecum ch’ein il bia la notg. «Igl ei grev da descriver quellas notgs ch’jeu vegliel sper in pazient ch’ei grevamein malsauns ni ch’ei moribunds ni «terminals» sco nus schein. Jeu vuless semplamein dar d’entellir ch’jeu sun cheu.» Duas tiarzas dils pazients ch’el hagi accumpignau seigien stai grevamein malsauns ed ina tiarza pazients ch’erien moribunds, di Bernhard Bislin. (fmr/mg) Bernhard Bislin lavura dapi siat onns sco accumpignader da grevamein malsauns e moribunds La squadra da Tecum Grischun cumpeglia en tut 120 accumpignadras ed accumpignaders

Avon sis onns ha Marianne Fischbacher lantschau in product cultural-turistic niev per la Surselva. «Mira!cultura», il survetsch da guidadas tras vitgs e tier monuments historics ha success ed ei appreziaus. Actualmein sestent’ins per in agen post da gestiun per quel. «Quella purschida ei fetg tschercada e nossas guidadas in success cuntinuau», declara Ursina Jecklin Candrian. La menadra dil Museum Regiunal Surselva (MRS) a Glion discuora d’in product ch’ei naschius avon sis onns sco project NPR. «En Lumnezia, a Breil, Glion ed a Trun va mira!cultura fetg bein», cuntinuescha Ursina Jecklin Candrian. Cun sustegn digl Uffeci cantunal d’economia e turissem e digl Agid svizzer da muntogna ha sia antecessura Marianne Fischbacher fundau ina purschida ch’ella considerava sco necessitad. Mussar l’atgna cultura, menar tiels beins culturals, sensibilisar per scazis e perdetgas dil vargau. Al project ha la fundatura dau 2015 il num «mira!cultura». L’enzenna d’exclamaziun ei impurtonta, ella duei render attent alla finamira. Il project finanziaus da cantun e confederaziun ha cuzzau da 2017 tochen 2020. Quels onns ha Marianne Fischbacher sviluppau in cuors da diplom per guids culturals mira!cultura. Model dalla Surselva Oz ei quei survetsch da guids da cultura in product impurtont dalla regiun. 16 guidas diplomai fan part dalla squadra. Igl ei persunas habilitadas che meinan gruppas e che muossan a pign e grond scazis culturals dalla regiun. «Nus mussein buca mo baselgias e capluttas. Ei dat era guids da lungatg, excursiuns, purschidas per classas da scola ed arranschaments specials», declara Paula Bundi. Ella aschunta enzatgei essenzial: «La purschida ei tschercada. Questa stagiun ein varga 1000 persunas separticipadas a guidas da mira!cultura», gi ella. Paula Bundi ei occupada en ina plazza da 60 % tiel MRS, l’organisaziun da mira!cultura ei stau ils davos treis onns ina part da sia lavur. Ina guidada tras il vitget da Camuns, ina dallas purschidas da mira!cultura Sin plaun cantunal vala mira!cultura sco exempel e model ch’ins presenta bugen. Gl’uffeci da cultura e gl’uffeci per economia e turissem laudan savens il product sursilvan. Ensemen culla menadra dil MRS sviluppescha Paula Bundi era novas purschidas. Gl’onn proxim duess ei dar in guid pils 600 onns Ligia Grischa, medemamein in guid culla tematica OGNA, e vinavon ina tiarza tematica nova. La vischnaunca da Trun sustegn mira!cultura, medemamein instituziuns sco la Fundaziun da cultura Lumnezia, Lia Rumantscha, Gandahus Val S. Pieder ed autras. «Vischnauncas e turissem ein daventai attents e vulan daventar partenaris», tradescha Paula Bundi. Actualmein ein contractivas pendentas cun novs partenaris interessai. Per ina plazza stabla Tut fuss empalau, funcziunass e havess prospectivas. Ellas hagien plascher da laud e renconuschientscha pil product, concedan las duas menadras da mira!cultura. Actualmein ein ellas vidlunder da sligiar in problem: Intermediar cultura ei buca gratuit. Mussar beins historics, raquintar e presentar scazis dalla regiun ei beinvegniu e d’engrau al turissem. Rinforzar in tal survetsch secapescha denton, aschia para ei, buca da sesez. Actualmein sto mira!cultura far gronds sforzs da perschuader persunas da clav. «Per saver tener la purschida, stuein nus saver scaffir ina plazza fixa», declara Ursina Jecklin Candrian. Ella presidiescha l’Associaziun dils museums ed archivs Surselva. Ils davos treis onns ha quella giu il patrunadi ed il secretariat dil MRS ha, per incumbensa da quella, administrau mira!cultura. Demai che gl’interess ei schi gronds e ch’ins duess sviluppar vinavon in product da success, drova mira!cultura in agen post. Per rinforzar quel eis ei indispensabel da scaffir la plazza stabla. Paula Bundi ed Ursina Jecklin Candrian concedan che quei seigi tut auter che sempel. Pass per pass speran ellas da saver perschuader tuttas instanzas, instituziuns, vischnauncas e cantun che «mussar!cultura» ha peisa e valeta.

Gievgia, ils 2 da november 2023, ei a Glion in referat en connex culla Fabrica da Domat. En collaboraziun cugl Institut per la perscrutaziun dalla cultura ha il Museum Regiunal Surselva organisau la presentaziun dil cudisch «Nylon und Napalm». Igl ei l’ovra dalla historichera Regula Bochsler che la casa editura «Hier&Jetzt» ha ediu gl’onn vargau. A numerus umens dalla Surselva ha la Fabrica da Domat purschiu naven digl onn 1941 e suenter la Secunda uiara mundiala ina plazza. L’autura raquenta dil fundatur da quella, Werner Oswald e dil svilup dalla «Holzverzuckerungs-AG». L’occurrenza entscheiva allas 20.00 ella stiva da sentupada dalla residenza St. Josef alla Via dil Spital 7 a Glion.(fmr/abc)