Las restricziuns cumbinadas culla pandemia dil coronavirus han mussau che bia glieud sa da principi luvrar da casa anora. Pusseivel ei quei denton era d’in auter liug anora ni sco quei che biaras e biars han fatg igl onn vargau ed uonn, dalla secunda habitaziun anora. Biars possessurs d’in secund domicil han nezegiau quella caschun, era en muntogna. Aschia han els buca mo saviu fugir dils marcaus, mobein era guder lur quater preits che stattan schiglioc a disposiziun sulettamein per las vacanzas. Quei slontsch lessen la vischnaunca da Tujetsch e VillageOffice ussa nezegiar per scaffir ina pusseivladad da luvrar communablamein. La finamira ei da procurar per ina ni pliras localitads nua che glieud da differentas clamadas ni forsa era fatschentas san luvrar. Gest per persunas d’ordeifer ni era per indigens che ston serender alla lavur anoviars, sepurschess aschia la pusseivladad da star el vitg e fa la lavur da leu anora. Ei igl interess avon maun? Quels dis obtegnan vischinas e vischins da Tujetsch, mo era ils possessurs da secundas habitaziuns ed il commerci indigen in fegl sgulont cullas informaziuns davart quella pusseivladad. La medema informaziun ei stada publica ella Tuatschina dil venderdis vargau. Leu ei indicau co ins arriva tiel questiunari. La finamira ei d’eruir con gronds ch’igl interess per ina tala pusseivladad ei. «Sch’igl interess ei avon maun, sche lessen nus clamar quellas persunas ad in’informaziun e discussiun», di Rafael Demont, il substitut dil menader dil center communal a Sedrun ch’ei persuna da contact per interessents d’in «coworking». Schebein l’informaziun ha insumma liug dependa digl interess, respectivamein dil diember da persunas ch’emplenescha ora il questiunari. Quel cuntegn in tschuppel damondas, denter auter contas ga per jamna ch’ins lessi far diever d’ina localitad communabla da lavur. Local central «Las persunas che s’interesseschen per in tal survetsch duessen lu era formar la gruppa d’interess che realisass la purschida communablamein cun VillageOffice. La vischnaunca ha da principi sulettamein la funcziun d’eruir igl interess per quella purschida», di Rafael Demont. Aschilunsch ch’igl interess da scaffir ina tala purschida ei daus, fuss ei la finamira da tschercar persuenter localitads el center da Sedrun: «Ei fa segiramein senn d’esser centrals, pertgei la glieud che lavura leu fa era cumissiuns ni ha interess da gentar enzanua.» Duess igl interess per ina tala purschida denton buca esser avon, vegn era la sera d’orientaziun e discussiun previda ils 20 d’uost 2021 a curdar. Con gronds ei igl interess per «coworking» a Sedrun?

Malgrad la dracca il venderdis suenter tscheina han biars hosps da vacanzas da Tujetsch, mo era entgins indigens, anflau la via ella halla dalla casa da scola a Sedrun. L’invitaziun dalla vischnaunca e da Sedrun Mustér Turissem haveva svegliau igl interess da quels. Rodund 150 persunas ein stadas presentas all’informaziun, tuttas cun mascrina. 90 minutas han Martin Cavegn e Simona Barmettler allura «bumbardau» ils interessents cun informaziuns. Strusch ina ga eis ei vegniu tschintschau la medema sera publicamein da tons projects, fastedis, trumpadas e visiuns. Ils hosps da vacanzas han survegniu in’excellent’investa en tgei che cuora e passa il mument politicamein en vischnaunca e quei ei buca pauc. «Jeu less repeter quella sera d’informaziun, sche pusseivel duas ga per onn. Ils hosps da vacanzas da Tujetsch duein esser orientai tgei che cuora e passa», di il president communal. Proritad ad in tunnel Sedrun - Andermatt La soluziun pil traffic da persunas alla staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard a Sedrun ei cattada. «Ei vegn a dar in sutpassadi ed in tierz binari. Davart su da quei binari vegn il perrun prolunghius d’ina vart en direcziun Valtgeva, da l’autra vart entochen la Via Valtgeva. L’ustria ed il baghetg cul spurtegl restan leu nua ch’igl ein, igl areal vegn cumpletaus cun ina fermada per bus. Igl avrel 2024 entscheiva la sanaziun dalla staziun che cuosta da rodund 20 milliuns francs», di Martin Cavegn. Il transport d’autos cul tren sur l’Alpsu vegn terminaus definitivamein la primavera 2023. Sco cumpensaziun persuenter dat ei ulteriurs trens la damaun e la sera sur l’Alpsu: «Previ ein quels pil temps da stad, nus lein denton era quels igl unviern. Dapresent fagein nus squetsch che quei vegni realisau sco discussiunau.» Per la damaun vegn installau in bus per persunas che ston esser sil tren dallas 06.14 a Mustér. Al project per in tunnel denter Sedrun ed Andermatt duei vegnir dau emprema prioritad, persuenter dat ei il sustegn dall’entira Regiun Surselva. Perencunter para il project dalla Porta Alpina d’esser morts. En connex cul traffic public – respectivamein il survetsch da viafier – ha Martin Cavegn buca spargnau cun critica: «Ils ins vulan buca veser, ils auters buca tedlar ed ulteriurs buca tschintschar.» Negin resort senza bus local Il project dil resort Dieni ei aunc adina actuals. Sco quei che Martin Cavegn di, vegn ei luvrau vid detagls, en special la rentabilitad da quel. Il medem vala pil project dil bus local. Quei survetsch da bus sto vegnir garantius dalla vischnaunca quei mument ch’il resort ei construius. Quei ei ina cundiziun fatga avon diesch onns en connex cul plan d’areal pil resort. La caussa ha denton in crutsch: La basa legala per quei plan d’areal croda uonn. «En connex culla revisiun dalla planisaziun locala stuein nus prolunghir quel.» Il concept pil bus local ei il mument in dils projects che fa prescha. En discussiun ei ina varianta cun in deposit pils bus ella Val Bugnei sigl areal empleniu si cun material dalla Neat. Leu dess ei era in tschuppel parcadis per persunas che derivan d’ordeifer e savessen lu nezegiar il bus local. Ils cuosts approximativs per quei project ein calculai cun 4,3 milliuns francs. Il menaschi annual dil bus ei calculaus cun 800'000 francs. «Nus stuein saver ch’ei dat negin resort senza il menaschi da bus», puntuescha Martin Cavegn. En connex cul bus local marschan era discussiuns culla Viafier Matterhorn Gottard. Lezza ha numnadamein negin interss da carrar vita denter Sedrun e Dieni quei mument ch’il bus local ei en funcziun. Pertuccont la sanaziun dil Bogn Sedrun ein ins aunc adina lundervi da tschercar la soluziun optimala. Ins tschontscha d’investiziuns da rodund diesch milliuns francs. «La vischnaunca sto quintar leu cun in deficit da menaschi annual da rodund in miez milliun francs. Vegness il Resort Dieni, sereducess quel sin rodund 115'000 francs», di il president communal. Zona da baghegiar – ina gronda sfida Politicamein caschuna la revisiun dalla planisaziun locala il mument bein enqual fastedi – era alla vischnaunca da Tujetsch. En special pertucca quei la zona da baghegiar che sto vegnir reducida sco igl ei il cass en biaras autras vischnauncas. Medemamein ei la vischnaunca lundervi da reglar ils fatgs da perimeter per las contribuziuns per la sanaziun dallas vias da quatier, sco era vid reglar da niev las taxas pil diever dall’aua. Tenor Martin Cavegn vegn ei ad esser necessari d’installar dumbraders d’aua. Quels cuostan alla vischnaunca rodund 1,5 milliuns francs. In tschuppel projects gronds Plirs gronds projects ein en discussiun ni sin rucca il mument ella vischnaunca da Tujetsch. D’ina vart ei quei l’interessenza privata cul Resort Dieni, da l’autra vart ils projects dil maun public e dalla viafier. In da quels ei il concept pil bus local che sto ir pei a pei cul resort, da l’autra vart la sanaziun dalla staziun a Sedrun. Leutier marschan dapi entgins onns las lavurs davart il project da sanaziun dil Bogn Sedrun, mo era la revisiun dalla planisaziun locala. Dau da discutar uonn sisum la Surselva ha la carta da hosps gratuita. Davart quels projects, fastedis e giavischs ei vegniu informau il venderdis sera a Sedrun. Il president communal Martin Cavegn e la meinafatschenta da Sedrun Mustér Turissem, Simona Barmettler, han dau plaid e fatg. «Maglia ni miera» La soluziun nova per la carta da hosps gratuita per la stad 2021 ha procurau per in tiaratriembel sisum la Surselva. Menau a quel ha surtut la decisiun ch’ils possessurs da secundas habitaziuns san far diever questa stad dallas pendicularas sulettamein duront siat dis in suenter l’auter. Ton Martin Cavegn sco Simona Barmettler han dilucidau il venderdis sera il process che ha menau a quella soluziun. Essend ils mieds finanzials da Sedrun Mustér Turissem per quella carta stai restrenschi, ha la purschida stuiu vegnir reponderada. Aschia ei il survesch dalla Viafier Matterhorn Gottard curdaus e cullas pendicularas ein las discussiuns stadas fetg diras. Cun Sedrun Mustér Turissem – responsabels per la carta – hagien las pendicularas schizun gnanc vuliu tschintschar pli, aschia ch’ils presidents communals ein stai involvi. «La fin finala han las pendicularas proponiu a nus la varianta cun siat dis in suenter l’auter pils possessurs da secundas habitaziuns e detg clar e bein: U quei ni nuot», puntueschan Barmettler e Cavegn. La fin finala seigi ei lu silmeins stau pusseivel d’anflar la soluziun pils viadis gratuits pils indigens. «Quella soluziun cuntenta buca nus e nus tscherchein soluziuns pigl onn vegnent, era en collaboraziun cun Andermatt. Nus lessen era puspei ina soluziun culla Viafier Matterhorn Gottard», sincerescha Simona Barmettler. Igl onn vargau han rodund 50'000 persunas retratg ina carta gratuita, uonn eis ei era gia rodund 21'000. Il president communal Martin Cavegn e la meinafatschenta da Sedrun Mustér Turissem, Simona Barmettler, han orientau il venderdis sera ils hosps da vacanzas. Visualisaziun dil Bogn Sedrun. Aschia savess el veser ora suenter la sanaziun e cumpletaziun dalla purschida.

Igl atun 2018 ei il cudisch «Oha - 311 caricaturas cun curascha ord la Surselva tochen America» da Linus Flepp cumparius. Gia quei di ei naschida l’idea ch’ina secunda ediziun davart si’ovra savessi suandar. Sin quell’idea ein denton buca mo ils collaboraturs pli stretgs e camerats da Linus Flepp – Marius Hublard e Bistgaun Cathomen – vegni. Era in convischin da Sagogn ei staus dil meini che l’ovra dil pictur-artist cun ragischs medelinas fussi pli che indicada. «Jeu hai viu il cudisch da caricaturas, hai visitau Linus Flepp en siu atelier e sundel era en possess da plirs maletgs dad el. Jeu sundel lu sedumandaus daco ch’ei dat buca in cudisch ch’ensira ina survesta da siu operar artistic», di Peter Seiler, ina persuna fetg interessada vid igl art. Alla vernissascha dil cudisch la sonda suenter miezdi a Segnas ha Linus Flepp lu era numnau el igl iniziant principal dil cudisch. Scolast – illustratur - artist Marius Hublard che ha buca mo procurau la grafica dil cudisch niev, mobein era scret sez ina part dils texts ch’accumpognan ils maletgs el cudisch niev di: «Il patratg ch’ins savess edir in secund cudisch cun sias ovras ha plaschiu a Linus Flepp. Mo in’ovra da tala dimensiun san ins buca semplamein scurlar ord la mongia. Linus ha denton buca viu problems en quei connex. El sa numnadamein delegar excellent.» Bistgaun Cathomen – in bien amitg digl artist dapi 50 onns – Cristian Collenberg e Ju Giger ein medemamein sedeclarai promts da collaborar. Leutier ein vegnidas ulteriuras persunas ch’ein segidadas en ina fuorma ni l’autra. Selecziunar – giudicar - fotografar La lavur la pli intensiva ei stada quella da prender investa, selecziunar e fotografar la massa da lavurs da Linus Flepp. «Maletgs originals cun ieli sin teila, acril sin pupi e skizzas sin pupi transparent senza fin ein vegni en nos mauns», di Marius Hublard. El dueigi encurir ora quei ch’el vegli per quella broschura, respectivamein per quei cudisch, sco quei che Linus Flepp giavischa da numnar quella secunda ediziun cun sias ovras: «Quei ei in cudisch – ina broschura numnan ins enzatgei cun resti suten per dunnas.» Texts accumpignonts tiels maletgs ha Marius Hublard survegniu negins digl artist: «Aschia hai jeu fatg enzatgei ch’jeu havevel aunc mai fatg en mia carriera sco cumpositur da cudischs: Scriver sezs texts pli liungs e leutier legendas pils maletgs. Tut quei davart igl art per in artist. Igl ei restau nuot auter che da plidentar e turnar a plidentar Linus davart l’idea ed ils cuntegns da ses maletgs.» Il cudisch ei vegnius cumpletaus cun ulteriurs texts davart igl artist – denter auter in’intervista cun el. Udir – sentir – veser «Quella lavur ha duvrau pazienzia, mo ella ha avischinau mei aunc pli fetg agl art da Linus Flepp. Da capir e sentir sias ovras», di Marius Hublard. Igl artist sez ha buca fatg grondas alla vernissascha, mo tuttina accentuau siu patertgar e sia lavur: «Quei ch’jeu audel, sentel e vesel cula en mes maletgs.» El seigi cuntents cul product final, ei seigi ina survesta dil prestau. Bistgaun Cathomen ch’enconuscha Linus Flepp dapi il temps al seminari seregorda dil temps dallas empremas ediziuns communablas da cudischs da scola e per affons. Bein enqual ga hagi el era survegnius cussegls da Linus Flepp co animar ils affons pil dessegn. «Contemplond sias ovras vesan ins siu messadi e vesa co el svida si’olma cun malegiar», constatescha Bistgaun Cathomen. La vernissascha dil cudisch seigi in di da raccolta e possi dar satisfacziun e cuntentientscha al pictur-artist: «Il cudisch duei era cumpensar las notgs senza sien enten tschercar ideas e sefatschentar da temas.» Vernissascha cun musica Il cudisch ei vegnius edius da Ediziun Rein. Cristian Collenberg – sper Marius Hublard e Ju Giger in dils fundaturs da quella casa editura igl onn 2019 – ei satisfatgs ch’igl ei reussiu d’edir in’ovra davart Linus Flepp. Ediziun Rein vegli promover lavurs da e cun in connex culla regiun. Quei cudisch seigi ton ina schanza pil pictur-artist sco per la casa editura. La vernissascha la sonda suenter miezdi ella casa da scola a Segnas ei vegnida enramada da producziuns musicalas digl ensemble Ars Amata. Il quartet ha presentau ovras classicas da Tonini e Mozart. La sala per l’exposiziun da maletgs da Linus Flepp ella casa da scola veglia a Segnas ei vegnida endrizzada cun grond engaschament dil Chor baselgia Segnas. L’exposiziun cun ovras da Linus Flepp ella casa da scola veglia a Segnas ei aviarta entochen ils 5 da settember 2021. Da gliendisdis entochen venderdis mintgamai suenter miezdi, sonda e dumengia igl entir di. Frontispezi dil niev cudisch davart Linus Flepp. Igl ensemble Ars Amata ha embelliu la vernissascha dil cudisch cun entginas producziuns musicalas. Linus Flepp e ses collaboraturs pli stretgs Marius Hublard, Cristian Collenberg e Bistgaun Cathomen (da sen.) alla vernissascha dil cudisch «Linus Flepp – ina retrospectiva» ella casa da scola veglia a Segnas.

El campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala dalla stagiun vegnenta survegn Schluein Glion entgins adversaris novs. D’ina vart ei quei Abtwil-Engelburg e Winkeln che han dau la davosa stagiun ella secunda gruppa dalla 2. ligia regiunala. Abtwil-Engelburg ha contonschiu leu il fetg bien secund rang final e Winkeln il siatavel. Plinavon ein da niev ella gruppa dalla squadra dalla Foppa era Domat, Herisau e Dardania S. Gagl che han contonschiu la promoziun si dalla 3. ligia. Suenter la promoziun da Surses e Lumnezia ein sis equipas grischunas dalla partida el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia la stagiun vegnenta: Sper las duas equipas promovidas ei quei era Trun/Rabius, Landquart, Valposchiavo Calcio e Tusaun-Cazas. Il favorit pigl emprem rang ed aschia la promoziun ella 2. ligia astgess Bogn Ragaz esser. La primavera ha l’equipa songagliesa dau ord maun igl emprem rang ed aschia la promoziun ella davosa runda. Il campiunadi da ballapei regiunal 2021/22 entscheiva la fin d’jamna dils 21 e 22 d’uost 2021. (fmr/hh) 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion, Domat, Vaduz, Mels, Abtwil-Engelburg, Winkeln, Montlingen, Au-Berneck, Herisau, St. Margrethen, Dardania S. Gagl, Ruggell. 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia, Trun/Rabius, Surses, Landquart, Valposchiavo Calcio, Tusaun-Cazas, Bogn Ragaz, Eschenbach, Weesen, Sargans, Glaruna, Uznach. 4. ligia, gruppa 1 Laax, Danis-Tavanasa, Schluein Glion, Bogn Ragaz, Vaz-sut, Domat, Cuera 97, Schlarigna, Panaduz, Valposchiavo Calcio. 5. ligia, gruppa 1 Lumnezia, Union Trin, Rueun, Trun/Rabius, Danis-Tavanasa, Sedrun/Mustér, Tusaun-Cazas, Panaduz, Mladost.

Ella secunda runda principala dil Cup grischun ha Trun/Rabius gudignau claramein il giug ordeifer encunter Tavau. L’equipa da 3. ligia dalla Cadi ha giu neginas mesiras encunter la squadra da 5. ligia e gudignau il giug suveranamein cun 4:0. Danis-Tavanasa che dat en 4. ligia ha giu da morder ina dira nusch. Hosp ei Valposchiavo stau che dat en 3. ligia. Suenter che Valposchiavo menava cun 4:0 eis ei aunc reussiu als indigens da sittar dus gols ed aschia da procurar per empau cosmetica dil resultat. (fmr/hh) Resultats Vaz-sut – Cuera 97 5:6 s.p. Tavau – Trun/Rabius 0:4 Schlarigna – Moesa 0:4 Danis-Tavanasa – Valposchiavo 2:4

Sonda e dumengia proxima ha liug el Center Fontauna a Mustér la 57avla buorsa da cristallas e minerals arranschada dall’Uniun Cristallina Mustér. La buorsa ei buca mo in’attracziun pils interessai dalla mineralogia, mobein era per in e scadin ch’appreziescha schiglioc la natira e ses scazis. Fascinonta ei la fiera surtut era pils affons. Suenter che la buorsa ha buca saviu vegnir purschida igl onn vargau pervia dalla pandemia cul coronavirus, astgess ella puspei attrer fetg bia glieud uonn. Ils onns avon vegnevan entochen 1800 persunas – excepziunalmein era dapli – per guder l’atmosfera dils cavacristallas e forsa era far ina cumpra ni l’autra. Sco quei che la presidenta dall’Uniun Cristallina Mustér, Vreni Werth di, eis ei stau necessari da procurar per in concept da protecziun e segirtad per la buorsa da quest onn. Per quei motiv ei la buorsa lu era vegnida adattada. Sulettamein crappa dalla Svizra Alla fiera da Mustér astga vegnir presentau e vendiu sulettamein cristallas e minerals anflai en Svizra. «Quella particularitad vegn appreziada fetg, ton dils expositurs sco dils visitaders. Aschia stattan cristallas e minerals el center e vegnan buca concurrenzai da minerals e fittem digl exteriur», di Vreni Werth. La fiera da Mustér ei la capo-buorsa svizra cun crappa anflada spirontamein en Svizra. La gronda part dallas autras fieras svizras lubescha era il commerci cun fittem, cristallas e minerals digl exteriur. La pli gronda part dils expositurs ein cavacristallas activs che vendan principalmein cristallas ch’els han anflau sez. Dils 44 expositurs derivan 18 dil cantun Grischun, quater dil cantun Tessin, sis dil cantun Uri e 14 d’auters cantuns. Dus dils expositurs derivan digl exteriur, numnadamein dalla Belgia ed Austria. Era els ston setener vid la directiva da presentar e vender sulettamein crappa anflada en Svizra. Cun rodund 160 meters meisa ei la surfatscha sco tala d’exposiziun ella rama dils davos onns. Crappa indigena sco attracziun Sco mintg’onn presenta l'Uniun Cristallina era uonn in’exposiziun speciala. Quella muossa las pli bialas cristallas da sisum la Surselva, vul dir tocca anflada sin intschess dallas vischnauncas da Tujetsch, Medel e Mustér. «Ei setracta d’exponats ord collecziuns privatas mess a disposiziun per exponer duront ils dus dis da fiera», di Vreni Werth. Dalla partida alla buosa ei ina ga dapli l’Uniun svizra dils cavacristallas (SVSMF). Ella informescha davart siu intent e presenta era in stan da cudischs e cartas davart la mineralogia. Duront ils dus dis dalla buorsa ei il museum da cristallas Cristallina el plaunterren dalla halla Cons a Mustér medemamein aviarts. Cun rodund 500 exponats ord l’entira Surselva dat il museum ina grondiusa survesta dalla reha varietad da minerals e cristallas ch’ein d’anflar ella regiun, ina dallas pli grondas regiuns da cristallas dalla Svizra. Ulteriuras informaziuns sco era ils temps d’avertura dalla buorsa ein da cattar sin www.uniun-cristallina.ch. 57avla buorsa da mineralias e cristallas a Mustér sonda e dumengia proxima.

Las structuras ch’ein semidadas el decuors dils davos 50 onns a Laax ein buca da surveser. Gl’anteriur vitg cun casas construidas per liug il stradun digl Alpsu ei s’extendius e sespatischaus en tuttas direcziuns. Antruras era il coc entuorn las casas dils Montalta, de Blumenthal, de Toggenburg e de Cabalzar. Quellas schlatteinas han influenzau la historia da Laax duront 450 onns. A Demvitg era il coc dil vitg, e leu ha la famiglia Cavelti-de Toggenburg menau il biro postal. Sper il Lag Grond deva ei «mo» il hotel Seehof e naven da 1905 la fravgia. Gl’onn 1971 han Tarzisi e Pina Pfister-Cavelti transferiu gl’uffeci postal naven da Demvitg ellas localitads dil hotel Riva construius da niev. Quei baghetg haveva gl’impressari Jakob Paulin baghegiau ensemen cun ulteriurs investurs. Dapi lu ei il center da Laax staus sisum il vitg. Cheu ei la fermada da bus locals ed autos da posta, ella vischinonza ei la pratica dil miedi. Paucs pass naven canzlia communala, biro turistic, bancas e las stizuns da victualias. Il liug ideal dil spurtegl e biro postal ha buca impediu ch’il concern dalla Posta siari sia filiala a Laax. Dapi dus onns ei quella integrada ella stizun dil Volg. 50 onns suenter l’avertura dil hotel Riva ei la situaziun semidada puspei cumplettamein. Il hotel ei serraus gia dagitg. Ina suletta fatschenta ei restada e s’etablescha el baghetg sper la fermada da bus ed autos da posta. Las anteriuras localitads dalla Posta ha Menzli Sport surpriu. Damaun vendergis ei la reavertura dallas localitads engrondidas (fmr/abc).

Il Museum regiunal Surselva ha inaugurau avon otg onns a Glion-Strada gl’arcun da cultura. El baghetg funcziunal ein massada scazis deponi. Quei arcun ei essenzials per la strategia digl avegnir. Igl ei in arcun cun plaz per 5000 tocs. Fetg voluminus e gronds tochen fetg pigns. Tut ei reglau, temperatura, humiditad, schubradad. «Naturalmein che mintga toc lenn vegn tractaus cun nitrogen avon ch’el vegn deponius», declara Ursina Jecklin. El zulèr d’entrada dil deposit vegnan ils objects registrai, fotografai e documentai tenor in schema. La menadra dalla Casa Carniec, il Museum Regiunal Surselva (MRS), ei fetg leda ch’ella ha a disposiziun in deposit extern. La stad 2013 ha la fundaziun-purtadra dil MRS inaugurau in deposit niev per sia rimnada. L’architecta Caroline Gasser ha concepiu quel sco «scatla» funcziunala. Sper l’anteriura garascha Giger a Strada, agl ur dalla Via Sursilvana, han ins saviu inaugurar in edifeci che semeglia effectivamein ina scatla da calzers gigantica. La mesadad el deposit extern Gl’intern sin treis alzadas ei equipaus culla tecnica per conservar rauba veglia da mistregn, puresser e tenercasa. «Buca mo quellas spartas», accentuescha Ursina Jecklin. Sin giavisch dalla FMR ha ella aviert ier gl’arcun e mussau co quel sepresenta otg onns suenter l’avertura. «Tgisà sche las teilas-falien domineschan», vai ei tras il tgau. Il Museum Regiunal Surselva posseda prest 10’000 objects, finadin ei inventarisaus, numraus e digitalisaus. La mesadad da quels ein el deposit extern. Dapi che quel ei en funcziun, lavuran la menadra e sias collaboraturas regularmein leu. Dacuort ha il cussegl da fundaziun organisau ina dieta externa a Siat. Finamira eis ei stau da skizzar il futur dalla casa cun tons scazis. Il fundament, respectiv il principi dil MRS, definescha Ursina Jecklin suandontamein: «Nus rimnein, conservein, intermediein e perscrutein». Quei vegni era a restar gl’avegnir aschia, vid quei principi sedrezza la strategia futura, gi la menadra. Ella ha surpriu la direcziun dalla casa da Marianne Fischbacher. La menadra pensiunada ha sviluppau scientificamein la secund-gronda rimnada ch’ei dat el Grischun dalla cultura populara. Rauba sto esser unica Cull’avertura dil deposit a Strada avon otg onns ha il MRS saviu far in pulit pass anavon. Per l’ina ha la Casa Carniec el marcau vegl da Glion survegniu aria e plaz. Quei ha pussibilitau da far in proxim pass pil svilup futur: la renovaziun dalla casa. Ferton ch’in investur nunenconuschent haveva finanziau la construcziun dil deposit extern, ha la Fundaziun stuiu far tut ils sforzs da rimnar varga in milliun francs per la renovaziun. Quella ei daferton era realisada. Ed ussa, tgei spetga sco proxim? «Nossa casa aunc in enorm fundus per historias e historia dalla regiun». Gl’arcun da cultura a Strada arvess Ursina Jecklin bugen regularmein per visitaders. Entochen che la strategia digl avegnir ei buca concludida ei quei nunpusseivel. In fatg ei che mintga «antiquitad» ch’ei deponida egl arcun ha ina historia individuala. En quei reguard dess ei aunc massa da salvar e rimnar, gest leu ein las schanzas. Ursina Jecklin ei precauta: «Cun slargiar la collecziun essan nus fetg reservai». Sch’il museum possedi gia tschien maschinas da cuser, hagi ei negin senn da rimnar la 101avla. Dapi che Alfons Maissen ha entschiet els onns otgonta a rimnar sistematicamein, ein bunamein tuttas spartas da mistregn e artisanadi, tenercasa e puresser sursilvan representadas. Bunamein tuttas. Leutier conceda Ursina Jecklin: «Objects ch’ein veramein unics, tipics e da caracter local-regiunal, refusein nus segir buc». Il museum seigi interessaus da cumplettar sia collecziun, ei vegni denton buca en damonda da cumprar vitier rauba. Collaborar cun autras casas Ursina Jecklin menziuna ch’ella seigi satisfatga co il menaschi funcziuna actualmein. Ella menziuna specialmein il contact culs auters museums. Ursina Jecklin ha retschiert dacuort ina damonda dil Museum naziunal a Turitg. Quel drova per in’exposiziun speciala objects che han connex cull’economia forestala. Il museum sursilvan sa gidar. Era cul Museum retic ed ils museums locals dat ei adina puspei collaboraziuns ed emprests d’objects. Dapi il november vargau exista in’organisaziun tetgala dils museums sursilvans. La gruppa da lavur Museums ed archivs Surselva (AMAS) promova la collaboraziun. Gest en quei reguard menziuna Ursina Jecklin ina finamira desiderada: «Tuts museums han problems da plaz e deposit. Perquei fuss ei bien sch’ins savess baghegiar in gi in deposit communabel en in liug.» Encuretg: fotografias d’autos vegls Il Museum Regiunal Surselva (MRS) enquera per in’exposiziun il 2023 tier la tematica «Gl’automobil en Surselva» fotografias e/ni films ord casas privatas. Igl ei documents che muossan l’entschatta digl automobil en nossa regiun tochen la fin dils onn 1990. Fetg bugen spetga il MRS quels documents, els duessen esser indicai cun data dalla fotografia, num, liug, mistregn e data da naschientscha dil possessur digl auto. Relaziuns da famiglia ed autras persunas ch’ein silla(s) fotografias cumpletteschan l’informaziun. Forsa dat ei tier la(s) fotografia(s) ni films schizun in’interessanta historia ni reminiscenza. La(s) fotografia(s) vegn la Fundaziun grischuna per la fotografia a digitalisar gratuitamein e returnar ella(s) al possessur. Per plascher contactei la menadra dil museum, Ursina Jecklin, 081 925 41 81, ni tarmettei in mail all’adressa info@museumregiunal.ch

L’organisaziun Flem Laax Falera Turissem ha instradau in’idea originala pils viandonts. En 14 loghens san ins empristar in fest-coller per far la tura. Suenter il retuorn san ins puspei metter anavos quel. Il num dall’acziun ei formulaus miez tudestg e miez engles: «Stecken-Sharing». Flem Laax Falera Turissem ha lantschau quella all’entschatta dalla stagiun da stad. Enteifer l’organisaziun turistica meina Jascha Schmid la partiziun che sviluppescha products novs. Sco quei ch’el gi sin damonda dalla FMR han ins encuretg ina pusseivladad da far enzatgei specificamein pils viandonts. «Nus havein ils davos onns investau schi bia pils ciclists, cun pistas novas, rutas, signalisaziuns ed informaziuns pils bikers. Quei survetsch cheu sedrezza inagada a quels che van a pei». E quei survetsch dat lu era en egl. En 14 loghens han ins tschentau si buoras da lenn cun ruosnas. En quellas han ins mess la festa-coller ch’ins metta a disposiziun gratuitamein als viandonts. Quels san eleger denter diversas lunghezias denter in meter ed 1.70. L'idea ei originala, gl'isagl buc Sco quei che Jascha Schmid conferma, ha l’acziun anflau gronda accoglientscha. «Igl ei super sco la glieud ha reagiu sin quei», declara el sin damonda dalla FMR. Ils fests ch’ein semtgai mintga damaun els 14 tscheps vegnan duvrai stediamein. Mintga fest ha – sco quei ch’ei s’auda tier in endretg fest-coller – ina puntga da fier. Biars tuornien la sera e veglien lu gest cumprar il cumpogn da viadi, tradescha il sviluppader da products da Flem Laax Falera. Quei ch’ei secapescha pusseivel, la finala eis ei in souvenir original dalla regiun da vacanzas. Sisum ei il fest entagliaus cul signet «Flims», il logo da stad dalla regiun turistica. Il product sco tal, il fest-coller da viandar, ei buca enzatgei niev. Ils turistichers da Flem Laax Falera ha priu neunavon, sco attracziun, in object ch’ei schi vegls sco ils emprems carstgauns ellas Alps. Lez duvravan festa per pertgirar la biestga e per spuentar animals selvadis. In pastur senza fest-coller ei aunc oz sco in manischunz da taxi senza vehichel. L’idea da producir fests-coller e da metter a disposiziun quels allas staziuns a val dallas pendicularas deriva dils emprems alpinists. A Flem ein ils piuniers s’entupai avon 120 onns per fundar la secziun Péz Terri dil Club alpin svizzer. Buca in soli d’els fuss ius ellas muntognas senza fest, quel s’udeva tier gl’equipadi ensemen cun sacados, capiala, caput ed ils calzers cun rabaizas. Pader Placi à Spescha ha ascendiu Tödi, Muraun e péz Medel cul fest, siu accumpignader fidau. Ella retrospectiva san ins strusch capir co igl ei stau pusseivel da traversar avon 200 onns glatschers cugl equipadi da lu. Negina concurrenza L’acziun «Stecken-Sharing» ei in’idea originala che fa effect. Tgi che vul la sera buca metter anavos il fest empristau mobein duvrar quel vinavon, sa cumprar el per in prezi favureivel. En scadin cass gida il fest-coller culla puntgau d’emprender d’enconuscher la regiun e sia pezza. Igl ei gl’object dall’entschatta dil svilup turistic, in utensil ch’ei staus indispensabels per far las empremas ascensiuns. A quei fatg regorda l’acziun da FLF empau. Pudess il fest-coller buca esser ina concurrenza per las fatschentas da sport? Jascha Schmid manegia buc. Tgi che vegli ir els cuolms vegni strusch a vuler desister da festa da viandar cullas qualitads ch’ins giavischa oz. La festa culs monis loms e las manetschas ei sviluppada per glieud dil 21avel tschentaner. Il fest-coller da pader Placi vegn perquei strusch a remplazzar gl’isagl modern d’ir a viandar.

Culla fin digl onn da scola han 48 scolaras e scolars terminau al Center da formaziun Surselva, ellas partiziuns Scola media mercantila, Scola media propedeutica, sco era Scola professiunala commerciala e vendita lur formaziun. Alla fiasta da diplom ha il menader da scola Marcus Beer saviu gratular allas diplomandas ed als diplomands per lur success professiunal. Las scolastas ed ils scolasts da classa han surdau 27 attestats federals ad absolventas ed absolvents dallas diversas partiziuns. Cun fetg bunas prestaziuns han 12 scolaras e scolars finiu lur scolaziun. Cun ina nota da 5.7 ei Karin Berni da Val alla testa dalla rangaziun. Medemamein cun nota finala da 5.6 ha Flavia Zinsli da Thalkirch terminau gl’emprendissadi el commerci en detagl tier Menzli Sport a Glion. Ina nota finala da 5.4 han Aileen Dermond da Rueun (profil E, administraziun communala Falera), Anja Giossi da Rueras (profil M, Addissa, Glion), Nicole Jacomet da Mustér (Banca cantunala grischuna, Cuera), Paula Maissen da Trun (profil E, Tarcisi Maissen SA, Trun) e Rowina Tönz da Val (commerci en detagl, Zinsli ferramenta e tenercasa, Glion) contonschiu. En lur plaids festivs han las scolastas ed ils scolasts engraziau allas giuvnas per lur grond engaschi duront la scolaziun e gratulau ad ellas per lur prestaziuns. Embelliu musicalmein la fiasta da diplomaziun han las scolaras Tiziana Defuns, Svenja Tomaschett e Shirin Schwager, accumpignadas dils scolasts Retus G. Pfister ed Alex Cola. (fmr/abc)

Era uonn ei il Super Summer Camp puspei staus el center da sport Prau La Selva a Flem. Olga Mikutina, otgavla al davos campiunadi mundial, ei vegnida cun sia trenadra Elena Romanova per sepreparar per la proxima stagiun. Ella ha buca trenau persula ella halla da glatsch. Malgrad Corona ha Daniel Fürer, il fundatur dil camp da stad da patinadi artistic, puspei organisau in’occurrenza per e cun buobs e mattatschas ch’empermettan in gi dad ir per medaglias als Giugs olimpics. Ella halla da patinadi dil prau la Selva a Flem sepresentan participontas e participonts dil Super Summer Camp culla trenadra Jacqueline Kiefer. Il center da sport Prau la Selva ei adattaus tals per camps da trenament. 1993 ha Daniel Fürer organisau per l’emprema gada il camp da stad. Elena Sokolova, Stefan Lindemann, Daisuke Takahashi, Stéphane Lambiel, Sarah Meier, Ilia Klimkin ed auters campiuns mundials ed olimpics ein vegni dapi lu a Flem. Ella halla da glatsch han els absolviu lecziuns da perfecziunament tier trenaders renomai ed isau cun quels il program. Denise Biellmann ei medemamein mintg’onn in’jamna el Prau la Selva per trenar ses scolars che frequentan il camp. Per las biaras atletas ed atlets giuvens da diversas naziuns ei il camp cumbinaus cun vacanzas da stad e recreaziun. Il Club da patinadi Surselva gida e sustegn mintg’onn l’occurrenza. Era ils affons e giuvenils dalla regiun han caschun da trenar e survegnir impuls per novs pass, piruettas e segls. Denter las indigenas ch’ein stadas han ins viu Elena Peng, Sophia Peng, Anna Pedrolini, Lia Knöpfel e Riana Camenisch. Alla gala sil glatsch da sonda vargada, l’occurrenza finala dil camp, han quater mattatschas dil club astgau presentar al publicum lur program. (fmr/abc)

La Regiun Surselva vul involver la populaziun per eruir ils basegns da viver e luvrar en Surselva. Sco emprem pass ha ella lantschau ina retscherca online. Buca meins che 11 000 casadas da Trin entochen Tujetsch han retschiert ina circulara ch’intimescha ils habitonts permanents e temporars d’exprimer co augmentar l’attractivitad da viver e luvrar en Surselva. Strategias co promover la veta e l’economia muntagnarda dat ei biaras. Quei ha era il sviluppader regiunal, Rudolf Büchi, concediu. Digl onn 2015 datescha per exempel la davosa versiun dalla strategia regiunala per promover l’economia en Surselva. Ina strategia ch’ins vul slargar, sco quei che Büchi ha accentuau sin damonda. «Nus vulein endriescher ulteriurs basegns, per exempel ils basegns socials e culturals dalla populaziun sursilvana.» Il sviluppader regiunal ha discurriu da megatrends. «La midada climatica, la digitalisaziun e la demografia influenzeschan la Surselva e la populaziun ei envidada d’exprimer sias visiuns co dumignar quellas sfidas.» Pusseivel da reagir Che la pusseivladad da crear ed implantar ina filosofia regiunala ei fetg restrenschida en ina economia globala ha Rudolf Büchi buca vuliu schar valer. «Mintga vischnaunca ei pertscharta da stuer metter a disposiziun alla populaziun aua schubra da beiber.» Che la medema populaziun drova e giavischa ina reit da fibras da veider per igl access al mund digital, da quei ein buca tuttas vischnauncas pertschartas ed era buca tuttas ein promtas dad investir. Rudolf Büchi ha regurdau als basegns da ses agens affons. «Sch’els havessen da decider duront ina jamna denter la duscha ed igl internet crei jeu fermamein ch’els renunziassen dalla duscha.» Ed il sviluppader ha aschuntau che gest la pandemia hagi mussau clar con impurtonts ch’in bien access alla reit digitala seigi per ina regiun perifera. Las vischnauncas decidan Il cantun Grischun enconuscha ina ferma autonomia communala e las vischnauncas decidan independentamein con fetg ch’ellas vulan suandar strate­gias regiunalas. Tonpli che la fermezia finanziala e las prioritads sedifferenzieschan denter las vischnauncas. Bein sesan la presidenta ed ils presidents communals sursilvans regularmein vid meisa ella conferenza regiunala dils presidents. Ernst Sax, deputau e president communal da Sursaissa/Mundaun tgamuna quella conferenza dils presidents communals. El ha menziunau la politica regiunala dalla Confederaziun che sustegni projects sulet sch’els seigien part dad ina strategia regiunala. «Il punct principal dad insumma sefa­tschentar cun ina tala strategia, ussa ed el vargau». Actualmein veglien ins involver la populaziun per slargar la basa da discussiun e silsuenter coordinar las finamiras strategicas denter las vischnauncas. La promtadad dallas vischnauncas sursilvanas da collaborar seigi semeglierada el decuors dils onns passai, ha Ernst Sax aschuntau. «Nus possedin denton aunc potenzial da semeglierar.» Cun Flem e Trin Ella retscherca actuala ei medemamein la populaziun da Trin e Flem involvada era sche las duas vischnauncas fan buca part alla Regiun Surselva. Rudolf Büchi ha fatg attent ch’igl intschess dil svilup regiunal ed era sia incumbensa sco sviluppader tonschi entochen Trin. Quei pervia dalla regiun turistica da Flem, Laax e Falera inclus Trin. Las vischnauncas da Flem e Trin contribueschien finanzialmein al post dil svilup regiunal sursilvan, ha Büchi dau dentellir. La re­tscherca instradada la jamna vargada ei sulet in emprem pass. «Impurtont per nus dad intimar tonta glieud sco pusseivel da separticipar alla retscherca.» Las enconuschientschas dalla retscherca vegnan discutadas dad ina gruppa da 75 persunas cun dimora stabla en Surselva. «Quellas 75 persunas ein vegnidas elegidas casual. Pli tard vegnin nus ad involver ina ulteriura ga la populaziun sursilvana e giavischar lur pareri davart las enconuschientschas dalla retscherca e nossas conclusiuns.» Informaziuns pli detagliadas e la retscherca ein accessiblas via la pagina regiun-surselva.ch/avegnir.

Quellas restonzas dad ina plonta che era inagada lunsch siadora en la plaunca sur il lag da Pigniu ha la neiv enzacu transportau tochen allas rivas dil lag. En mintga cass ein dapi la sdernada gia in pèr onns vargai ed ussa sepresenta la cuscha sbluttada da crappa, trasch e mescal en tut ils detagls. Da prender propi peda e contemlpar e studegiar ils detagls percorsch’ins vonzeivi beinenqual maletg, figuras filigranas che miran in a l’autra els egls ni tonschan ora il maun ni la bratscha sco da far beinvegni. Las figuras datgan nuot dils viandonts che van sperasvi – che vesan forsa gnanc in da quels maletgs. Ei vala en tuttacass la peina da far in paus e contemplar ni era da semiar.

Il ciclist Andrin Beeli (26) da Sagogn terminescha sia carriera sco ciclist en concurrenzas dil Cup mundial da cross country. Quei ha el detg en ina contribuziun da Somedia. Las proximas jamnas vegn el a decider schebein el separticipescha igl avegnir a cuorsas da distanza liunga ni sch’el cala dil tut cul sport da prestaziun. La megliera rangaziun d’Andrin Beeli el Cup mundial ei stau il 41avel rang igl onn vargau a Nove Mesto. Questa stagiun ein las prestaziuns aunc buca reussidas tenor giavisch el Cup mundial sco el Swiss Bike Cup. Per Andrin Beeli s’auda il Cup mundial al vargau.

Il tir ei aschidadir vegnius mess en tgina alla tiradura ch’ei carschida si a Campliun. Bab ed augs ein tiradurs e catschadurs cun tgierp ed olma. Per quei motiv fa ei buca surstar che Annina Tomaschett ei vegnida beinspert en contact cun quei sport fascinont e pretensius. Ella ei semigliurada cuntinuadamein, era grazia a sia perseveronza e buca il davos era pervia dil sustegn da geniturs e fargliuns. Dapi l’entschatta da quest onn eis ella commembra dalla gruppa da Swiss Shooting che sa separticipar a concurrenzas internaziunalas. Sulet aunc duas gruppas dall’elita ein pli aultas: Quella dils tiradurs che separticipeschan a tirs dil Cup mundial, respectivamein quella dil Center da prestaziun naziunal. A quella dil center da prestaziun appartegn Annina Tomaschett naven dil settember e naven da lu eis ella miez-profi da tir. En vesta a quella promoziun va era la scola da recruta dils sportists d’elita a Magglingen a fin. Quella ha la giuvna tiradura da Trun absolviu uonn. El cader d’elita da Swiss Shooting eis ella dil reminent buca la suletta Grischuna: Era Valentina Caluori da Razén e Lars Färber da Favugn s’audan tiels megliers tiradurs dalla Svizra. Buca lunsch naven dil record svizzer Avon dus onns ha Nina Christen che ha gudignau la medaglia d’aur e da bronz als Giugs olimpics a Tokio, sittau il record svizzer da 1184 puncts el match da treis posiziuns sin 50 meters al Campiunadi d’Europa a Bologna. Ils resultats d’Annina Tomaschett da quest onn ein vegni fetg datier a quei record: «Miu record persunal ei 1179 puncts. Il scopo ei da setener sur 1175 puncts e lu ei la finamira da vegnir ella gruppa dil Cup mundial buca lunsch naven. Per contonscher la promoziun drovel jeu uonn tschun resultats sur 1173 puncts, quater ga ei quei gia reussiu.» Pil success el Cup mundial ein resultats regulars sur 1180 puncts necessaris. Cun 21 onn ei Annina Tomaschett aunc fetg giuvna, ils megliers onns sco tiradura vegnan pér: «Normalmein ei quei ella vegliadetgna da 25 ni 26 onns.» Naturalmein che giugs olimpics ein a «liunga vesta» in dils siemis dalla tiradura sursilvana che ha empriu da pictura: «Nina Christen ei ina buna camerata da mei. Dad ella survegn jeu era adina puspei buns cussegls. Siu success uonn ha secapescha fatg grond plascher e dat era motivaziun d’era contonscher enzacu la qualificaziun per Olympia.» Che Annina Tomaschett ha fatg uonn in grond svilup muossan ils resultats: «Enteifer in onn hai jeu saviu migliurar miu record el tir da treis posiziuns da 1158 sin 1179 puncts.» Per semigliurar vinavon drovi ei ussa buca mo in exercezi endinau e bia disciplina, mobein era pazienzia. Mintga di el stan da tir Naven dil settember viva e «lavura» Annina Tomaschett a Biel. Ensemen cun auters tiradurs parta ella buca mo il stan da sittar leu, mobein era la habitaziun che vegn messa a disposiziun da Swiss Shooting, la federaziun svizra da tiraduras e tiradurs. Schegie ch’ella ei miez-profi tenor il status dalla federaziun da tir, dedichescha ella tonaton igl entir di al tir: «Da dis normals essan nus denter siat ed otg uras el stan da tir. Ei dat denton era dis cun auter sport, per aschia haver in bien equiliber e secapescha era trenar la cundiziun. El stan da tir sa ei esser ch’ei vegn sittau in match cumplein cun 120 siets ni lu era in program pli cuort. Il trenament pertucca era optimaziuns, per exempel dalla posiziun, ni lu era trenaments da schetg.» La stad ei il focus sil tir da 50 meters, denton senza metter la buis da 10 meters cumpleinamein dalla vart. Igl unviern eis ei il cuntrari. Ils trenaments succedan buca adina cun sustegn da trenaders: «Nus stuein era saver sevolver sezs. Ellas concurrenzas astgein nus era buca vegnir cussegliai dils trenaders.» L’amtosfera el cader seigi fetg emperneivla e colligiala, quei che facilieschi secapescha era il mintgadi: «Jeu sesentel fetg bein cheu.» Bugen els cuolms Che Annina Tomaschett sa insumma sededicar cumpleinamein al tir ei buca mo pusseivel a Swiss Shooting che procura per infrastructura, trenaders e habitaziun, mobein era grazia als da casa: «Senza il sustegn finanzial dils geniturs e da sponsurs mass ei buca.» Luvrar regularmein spel tir professiunal ei strusch pusseivel: «Il focus, respectiv la concentraziun sto esser cumpleinamein sil sittar. Sch’ils patratgs ston aunc esser enzanua auter va ei buca.» Ina ga ni l’autra savessi ella tonaton s’imaginar da luvrar sporadic per fadigiar enzacons daners. Sco equiliber pil tir e la veta a Biel appreziescha Annina Tomaschett las excursiuns a cuolm: «Sch’jeu haiel buca concurrenzas la fin d’jamna, sche vegnel jeu a casa. Jeu mon bugen en muntogna a viandar, enzatgei che nus havein adina era fatg bia sco famiglia.» E co savess ei pomai esser auter sche bab, sora e frar van alla catscha: «L’auter onn less jeu s’annunziar pigl examen da catscha. Quei ei era ina da mias finamiras.» Tut sin ina carta Proximamein terminescha Annina Tomaschett la scola da recruta dil sport d’elita a Magglingen. Allura suonda per la giuvna tiradura da Trun ina nova fasa dalla veta. Ella ei numnadamein sedecidida pil tir sco professiun. Dapi l’entschatta da quest onn eis ella commembra dalla gruppa da Swiss Shooting che sa separticipar a concurrenzas internaziunalas e naven dil settember eis ella ella gruppa dil Center da prestaziun naziunal. Quei ei la secund’aulta gruppa el cader dall’associaziun da tir svizra. Da lu naven habitescha e trenescha ella a Biel. Annina Tomaschett ei vegnida promovida sin fundament dils fetg buns resultats dils davos meins. El match da treis posiziuns sur la distanza da 50 meters s’auda ella denter las meglieras Svizras. Annina Tomaschett duront in excerzi el stan da sittar. Leu sesenta ella da casa. Annina Tomaschett en cumpleina acziun.

Avon duas jamnas han las instanzas cantunalas priu giu gl’implont. Igl ei in’investiziun che ha custau alla Regiun Surselva 6,8 milliuns francs. Ina fiasta d’inauguraziun per la deponia nova vegn ei buca a dar. «Gie, la collaudaziun dil cantun ei stada», conferma il meinagestiun dalla Regiun Surselva. Duri Blumenthal manegia l’inspecziun finala digl Ufffeci cantunal d’ambient e natira. Ils funcziunaris da quell’instanza ein stai avon duas jamnas sil plaz a Plaun Grond ed han priu giu la tiarza etappa dalla deponia. L’investiziun sigl areal dalla deponia regiunala da rumians ha custau 6,8 milliuns francs. La summa ei cumparegliabla culla Senda dil Dragun che la vischnaunca da Laax ha inaugurau dacuort. Gliez implont ha custau 7,5 milliuns francs ed ins ha priu en funcziun el cun ina detga fiasta. Ils temps ein semidai Gl’implont a Plaun Grond fa lu era dameins sensaziuns che l’attracziun turistica da Laax. Sco Duri Blumenthal conferma ei la deponia nova finida, ina fiasta publica per l’avertura ei buca previda. Gl’object public cun ina surfatscha da 15'000 m2 prendan ins en funcziun tgeuamein. Il mars 2020 haveva la Regiun Surselva communicau ch’ins vegni ad entscheiver cul project suenter Pastgas. In onn e miez pli tard gi il meinagestiun sin damonda dalla FMR: «En cuort vegnin nus ad entscheiver ad emplenir quella deponia, pertgei tschella, la secunda etappa, ei pleina», declara Duri Blumenthal. Pli gronda che duas plazzas da ballapei ei la nova deponia a Plaun Grond. La ruosna nova ei construida per ina volumen da 170'440 m3 e duei tonscher pils proxims 20 onns. «Nus havein fatg diversas calculaziuns, ei savess tonscher era per 30 onns», declara Duri Blumenthal. Per ina generaziun da consuments ei il problem da plaz sligiaus. Ei valess atgnamein da festivar quei tierm. Gl’essenzial ei denton ch’ei dat in tal liug ella regiun. La lescha camonda dil reminent quei. La suprastonza dalla Regiun Surselva – oz eis ei la Conferenza dils presidents communals – ha gitg stuiu s’occupar dalla damonda tgei far sche la secunda deponia seigi pleina. Ins ha stuiu s’adattar alla basa legala. Cu l’organisaziun regiunala ha aviert 1986 la deponia Plaun Grond valevan autras normas. Ell’emprema ruosna han ins satrau 14 onns gratuitamein ils sacs da rumien dils consuments sursilvans. Lu, gl’onn 2000, han ins introduciu il principi dil caschunader, dapi lu pagan ins ina taxa pil sac da rumien. Biotop ella vischinonza Per la tiarza etappa ha la Regiun Surselva stuiu organisar ina ruosna nova. Ils uffecis han denton mess cundiziuns rigurusas. Plaun Grond schai gest sper il Reinanteriur ed il schurmetg dallas auas da funs ei staus in criteri decisiv per planisar la ruosna dalla tiarza deponia. Tenor las leschas vertentas san ins buca semplamein satrar gliet, catram e tratsch contaminau cun substanzas nuscheivlas. Ella vischinonza ei il biotop Plaun da Foppas ch’ei da muntada naziunala. Enten construir la nova ruosna han ins stuiu sigilar il terren. La surfatscha pli gronda che duas plazzas da ballapei ha survegniu in plantschiu d’asfalt. Buca in daguot liquid astga ir ella tiara. La nova «ruosna» sereparta en dus secturs: sin in cumpartiment vegn il gliet che retuorna dalla barschera da Trimmis deponius. Sin tschella surfatscha vegn il material contaminau, quei ei material che deriva da camiuns che schubregian canalisaziuns e vias, ni era asfalt ch’ins sa buca reciclar. Ferton che l’emprema generaziun da deponia era sigilada sulettamein cun arschella, ei la tiarza serrada giu hermeticamein cun duas cozzas d’asfalt. Gl’implont includa in pumpadi, plirs kilometers lingias e bischels rimnan las auas e zavreschan l’aua da plievgia e las auas contaminadas.

Las collaboraturas ed ils collaboraturs dall’Andermatt Swiss Alps han survegniu novas giaccas da fatschenta. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein quellas fatergiadas cun launa nuorsa da bio da Mustér. Producidas ein ellas vegnidas dall’interpresa grischuna Rotauf. «Andermatt Swiss Alps sustegn aschia plazzas da lavur ella regiun e leutier in product conform alla natira. Ils products da Rotauf vegnan fabricai en Svizra. Ei vegn desistiu cumpleinamein da chemicalias e material nuscheivel. Quella filosofia va aprau cun nies principi dalla persistenza», scriva Andermatt Swiss Alps. Rotauf lai elavurar ses products en rodund 20 menaschis manuals pigns en Svizra. Las giaccas dallas collaboraturas e dils collaboraturs d’Andermatt Swiss Alps ein producidas en Svizra denter auter cun launa nuorsa da Mustér.

Sco quei ch'igl anteriur representant dalla lobby d'atom ha scret, eis el cuntents ch'il plunder sin igl Um Su seigi naven. Denton quei plunder – las turbinas da vent - havess periclitau buc ina solia veta da carstgauns ni animals. Quei ch'ins sa buc gir dallas restonzas dall'energia atomara. Lezza vegn a dar aunc biars onns rumpatesta co dismetter. Denton buca quels che han profitau pagan ei, mobein ils pagataglia. Aschia eis ei lev da far polemica cun piculezzas. Quels che han caschunau e profitau digl atom ein dagitg sut tiara cu la vera verdad vegn alla glisch ed ils vegnentsuenter san pagar milliardas per dismetter ils rumians da lur profit. Plinavon vuless jeu aunc gir che la votaziun en Lumnezia nua che la pli part dalla suprastonza era ed ei aunc oz infectada digl atom, ei stau ina votaziun consultativa (55%-45%). Igl emprem stuessen quels buns democrats saver ch'ins sto annullar pliras votaziuns ch'ein succedidas en gremis democratics, sco quella dalla vischnaunca da Castrisch, e quella dil parlament regiunal Surselva e buc il davos dall'anteriura vischnaunca da Lumbrein. E pér lu san ins seludar d'esser victurs. Denton per quels davos la glina valan probabel autras reglas democraticas. Era Clau Foppa sco anteriur commember dalla cumissiun da gestiun da Glion stuess en sesez mussar grondezia e respectar decisiuns dalla anteriura vischnaunca da Castrisch. Jeu sun loschs ch'jeu hai giu avon 10 onns aschia ina idea che havess periclitau negina veta da persunas ed animals, ed ils mulins da vent havessen muort corona nua che tut steva praticamein eri (schizun il turissem etc.) produciu energia schubra per milliuns da francs, e las vischnaucas Lumnezia e Glion e ses habitonts havessen saviu profitar massiv d'in project innovativ. Ussa essan nus puspei leu, nua che nus essan adina: alla cua dalla Svizra. Mo quella che vul representar il Grischun, in cantun cun fetg bia ovras hidraulicas ei en siu patertgar aunc pli anavos. Ni daco san ins vegnir sin l'idea da pretender ina nova ovra atomara, cu il pievel ha decidiu ch'el vegli neginas novas ovras atomaras? Cheu ein Clau Foppa e Magdalena Martullo-Blocher probabel dil medem meini.

La casa da scola el vitg da Rueras ei vegnida baghegiada igl onn 1959. Lu haveva Rueras aunc biars affons e consequentamein era scolars. 1997, 1999 e 2002 eis ella vegnida renovada. Ella ha ina surfatscha da localitads da totalmein 2800 meters quadrat. 2007 ha la vischnaunca da Tujetsch decidiu da serrar la casa pil menaschi da scola e da centralisar l’entira scola a Sedrun. Dapi lu ei il diever dalla casa staus pliras ga en discussiun. Avon diesch onns eis ei schizun stau tema da vender la casa, la fin finala ei quei pass lu tonaton buca vegnius fatgs. La casa ha denton era surviu sco camp da gruppas ed ei adina puspei era vegnida nezegiada d’uniuns e societads dil vitg. Ussa vegn priu ina nov’iniziativa da procurar per veta ella casa ed aschia da dar in senn a quella. Ina societad da menaschi Riana Deragisch che ha absolviu igl emprendissadi mercantil tier l’administraziun communala ha elavurau in concept pil diever futur dalla casa da scola a Rueras. Ella duei esser igl avegnir in liug da divertiment e giug. «Quei concept hai jeu discutau culla giuventetgna la sonda vargada, ils resuns ein stai positivs. Ils giuvenils discuteschan ussa il concept e lu lein nus empruar da far guotas cun tgau. Riana Deragisch vegn ad accumpignar la realisaziun dil concept», di il president communal Martin Cavegn sin damonda dalla FMR. La casa da scola duei star vinavon en possess dalla vischnaunca da Tujetsch. «L’idea ei da fundar in’uniun – per exempel era cun commembers dalla giuventetgna - e quella duei lu fundar sezza ina societad da menaschi per la casa. Lezza affittass lu la casa dalla vischnaunca e pagass persuenter in tscheins», declara Martin Cavegn. Las entradas pil diever dalla purschida flessegiassen lu secapescha ella cassa dalla societad. Differents elements da divertiment Il concept per la casa da scola a Rueras preveda da nezegiar las localitads sin differenta moda a maniera. Aschia duei ei dar in local d’aventuras, la sala da gimnastica duei vegnir nezegiada per exempel sco arena da giugs. Ei duei vegnir endrizzau ina cuntrada culla tgina dil Rein e differents baghetgs. Mintg’ina duei esser era pedagogicamein aschia ch’ella plidenta las differentas vegliadetgnas dils affons. Pusseivladads da reiver e semuentar duein cumpletar quella purschida. All’entrada ella casa duei ei dar aschidadir ina recepziun cun pusseivladads da magliar ni beiber enzatgei. Medemamein duei vegnir installau pusseivladads da divertiment ordaviert. Ina sala duei survir sco cinema, in’autra era per zambergiar ni giugs. «Nus patertgein era vid ina canorta per affons pigns. En quei connex vegn ei denton ad esser necessari da sclarir ils basegns», di Martin Cavegn. Ina stanza duei star vinavon a disposiziun pil diever dalla Casa Soldanella. Semtgau en in onn Interessentas ed interessents dalla purschida ston pagar in’entrada per aschia cuvierer ils cuosts da menaschi. Medemamein duein ils affons esser survigilai dils geniturs. Las investiziuns ell’infrastructura fagess la vischnaunca. «Nus quintein cun investiziuns da rodund 200'000 francs», di Martin Cavegn. Tenor el duess quella purschida nova era scaffir entginas plazzas da lavur. La finamira ei da realisar ton pli spert l’infrastructura en casa da scola a Rueras sco era da scaffir la basa pil menaschi, pia la fundaziun dall’uniun e dalla societad da menaschi: «Sche tut va bein duess la purschida star a disposiziun silla stad vegnenta. Nus vesin quella sco cumpletaziun dalla purschida existenta, surtut era sco alternativa per dis cun schliat’aura.» L’idea fundamentala seigi da nezegiar prudentamein las localitads avon maun. Il mument cuostien ellas sulettamein alla vischnaunca. Niev intent per la casa da scola a Rueras La casa da scola a Rueras duei daventar ina casa da giugs e divertiment per affons e giuvenils. Sco quei ch’il president communal Martin Cavegn ha detg sin damonda dalla FMR ei il concept persuenter elavuraus. La sonda vargada hagi el menau ina discussiun cun representants dall’uniun da giuventetgna. Ils resuns da lezza vart seigien positivs. Previu ei da nezegiar las stanzas per differents giugs e divertiment. Medemamein duei vegnir endrizzau ina stanza da kino. La Casa Soldanella che nezegia leu localitads duei saver far diever vinavon da quellas. La finamira ei da metter en funcziun la casa da giugs silla stad 2022. La casa da scola a Rueras ei vegnida baghegiada igl onn 1959. (fmr/hh) Visualisaziun d’in element da giug e divertiment per affons sco quei ch’igl ei previu da porscher igl avegnir ella casa da scola a Rueras. Il mument vegnan la spli biaras localitads dalla casa scola a Rueras buca nezegiadas.

La pasternaria cul cafè a Vrin ei in liug da referenza entadem la Lumnezia. Tschun onns ei il menaschi staus venals. Gliendisgis vargau han ils possessurs novs bardigliau si dalla Bassa. Lur idea seigi da mantener gl’existent, e da cumplettar quei cun purschidas novas. Quei puntuescha il pèr. Gliendisgis vargau ha Nadja Caminada bardigliau, suenter esser stada 17 onns eis ella returnada cun sia famiglia si dalla Bassa en siu vitg nativ. Ils davos nov onns ha ella menau la filiala dil Coop ad Elgg sper Winterthur. Igl ei ina plazza che ha consumau fetg ella. Il medem gi siu partenari Sascha Dimmeler da sia atgna lavur professiunala. Aunc tochen la fin d’uost eis el occupaus sco menader d’ina gruppa da habitar en ina clinica psichiatrica privata ella vischinonza da Wil. Mo per in cuort temps sto el aunc pendular si e giu. «Gl’emprem da settember entscheiva nossa sfida communabla, jeu selegrel fetg sin quei» gi il Turitges ch’ei carschius si ad Elgg sper Winterthur. Il pli fetg selegra Leon, il buobet da tschun onns. Ina sligiaziun optimala Ier ha la FMR fatg ina cuorta viseta a Vrin tiels possessurs novs dalla pasternaria e cafè. Ils possessurs vegls Dante e Regina Caminada han saviu surdar lur menaschi igl 1 da fenadur a Nadja Caminada e Sascha Dimmeler. El seigi fetg leds ch’ei seigi gartegiau d’anflar successurs, gi Dante Caminada alla FMR e cuntinuescha ch’el seigi segirs ch’ei seigi ina sligiaziun optimala per tuts. Ils novs possessurs conferman ch’els han retschiert numerus resuns positivs silla novitad ch’els hagien surpriu il menaschi e che quel cuntinueschi. Els selegran oravontut che lur fegl Leon sa crescher si en in ambient ruasseivel, rural e surveseivel. Leon vegn ad entscheiver il secund onn da scoletta en Lumnezia. La famiglia Caminada Dimmeler silla terrassa dil cafè e pasternaria a Vrin. Lur mintgagi dils davos onns seigi staus cumbinaus cun bia hectica, raquenta Nadja Caminada. Omisdus ein seperfecziunai professiunalmein ed han surpriu cumpetenzas e responsabladad. Gia dagitg hagi siu partenari stuschau ch’ei seigi necessari da far ina midada e ch’ei dessi la caschun cul menaschi venal si Vrin, raquenta l’anteriura menadra d’ina stizun gronda. El futur meina ella in menaschi pli pign en siu vitg nativ. Siu partenari vegn a sededicar alla producziun da paun, pastas e pettas: «Si cheu sesentevel jeu gia adina fetg bein», conceda Sascha Dimmeler. Per lur sfida nova han els survegniu grond sustegn dil proprietari d’entochen ussa. Dante Caminada ha introduciu il pèr ed ei pronts da gidar vinavon nua ch’ei fa da basegns. Las duas varts dalla medaglia Gitg seigi ella buca stada pronta pil pass da returnar, la finala hagi ella denton viu ch’ei seigi ina schanza, aschunta Nadja Caminada. Ils onns giu la Bassa han fatg bein, giu leu hagi ella denton era empriu d’appreziar las ragischs e las qualitads d’in vitg muntagnard. Ella e siu partenari ein pertscharts che la medaglia ha duas varts: Far vacanzas e guder gl’ambient ed il ruaus a Vrin ei ina, viver e luvrar en quei liug entadem la Lumnezia l’autra. Els sappien quei, puntueschan omisdus. Els ein perinagada returnai cun gronda motivaziun a Vrin e selegran silla sfida ch’entscheiva igl 1 da settember. Lu vegn il menaschi puspei aviarts, caffè e pasternaria vegnan menai ella fuorma cumprovada sur biars decennis. Era la distribuziun dil paun e dils products ord il luvratori da frina fan els sco tochen dacheu. Ils possessurs novs vulan denton era cumplettar la purschida cun entginas novaziuns. Detagls vul Sascha Dimmeler aunc buca tradir. «Nossa finamira eis ei da promover vinavon ils products locals da Vrin», gi el ed aschunta ch’els veglien organisar gl’emprem quest atun ina fiasta da surdada per la populaziun. La fatschada dalla pasternaria, stizun e caffè.

Il plevon da Vuorz e Schnaus, ser Jan-Andrea Bernhard, banduna la pastoraziun. Sco quei ch’el ha confirmau sin damonda dalla FMR, ha el visau sia plazza ella cuminonza da pastoraziun Glion-Schnaus-Vuorz. Il teolog promoviu e professer titular per historia dalla baselgia all’Universitad da Turitg surpren in’incumbensa sco archivari dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Dasperas resta Jan-Andrea Bernhard engaschaus vinavon sco persuna d’instrucziun da religiun dil scalem superiur dalla scola communala Ilanz/Glion. (fmr/abc)

Cudischs ein adina puspei vegni barschai, seigi ord motivs politics, ideologics ni religius. Il bia mava ei per supprimer auters meinis, far valer l’atgna posiziun e discriminar adversaris, ina tenuta ch’ins catta preponderontamein tier dictaturas. Sco in dil biars exempels per tala suppressiun po il naziunalsocialissem valer. Enstagl da barschar cudischs metteva la baselgia catolica cudischs scumandai da leger sigl index per aschia preservar il pievel cumin (ingnorant) dad «ideas ed informaziuns nuscheivlas». Ed aschia han cartentas e cartents catolics schizun ditg buca astgau leger la bibla entira ed entratga en lur lungatg mumma. Oz fuss ins probabel leds da mintga lectur interessau. Cheu va ei denton per damondas plitost persunalas. Sco amatur da cudischs hai jeu rimnau el decuors dils onns ina massada cudischs ed empleniu crunas e crunas. Da mesirar ils cudischs sin cruna sur ils dies ora fa quei dapli che 100 meters. Da giuven legevel jeu magari tochen dus cudischs per jamna e mavel per els en biblioteca. Cu jeu hai giu mez avunda daners da cumprar ils cudischs, ein las crunas semplenidas e la peda da leger sereducida. Mia bufatga biblioteca privata cumpeglia belletristica mo era cudischs dil fatg, seigi linguistica, historia, archeologia, art, religiun, filosofia ed auter pli. La gronda part ein cudischs romontschs e tudestgs, ei ha denton era zatgei litteratura els lungatgs franzos e talian. Mia biblioteca documentescha zaco ils interess e las predilecziuns dils onns vargai e regorda a lecturas ch’han fascinau e marcau l’atgna persuna. Dend in’eglia sin quellas crunas semanifesteschan sentiments da luschezia e cuntentientscha mo era la damonda pertuccont igl avegnir da quels «scazis». In cert malesser sefa valer. Nua va tut quei a finir? Igl interess per cudischs para buca pli dad esser gronds, era sch’ei vegn ediu - el temps dalla digitalisaziun - onn per onn massa cudischs da tuttas sorts. Ei dat era autras persunas ch’ein en ina situaziun semeglionta e ch’han collecziuns bia pli grondas che jeu. Per part ein quellas vegnidas surdadas ad archivs ni autras instituziuns, las pusseivladads ein denton restrenschidas. Propostas adattadas fussen beinvegnidas. Ed ussa per turnar alla damonda iniciala pertuccont barschar cudischs. Forsa savess ins dar in segn, in fanal public, in detg fiug in mument adattau ed en in liug bein veseivel. In caset mo da cudischs che massen si en fiug e flomma. Las flommas svegliassen tuns e suns e friats da tuttas sorts, colurs plein variaziun fagessen endamen ils cuntegns dils cudischs: fatgs criminals, historias d’amur, aventuras maisudidas, cumbats e debats, teorias abstrusas e fantasias ad infinitum. Tut in autodafé misterius, provocont e da tempra apocaliptica. Ils analfabets saltassen enivrai entuorn il caset ella glisch dallas flommas. E la finala sestizzass il fiug plaun a plaun, burnida cotschna dess aunc perdetga dall’acziun da destrucziun. In mantun tschendra regurdass lu aunc a pupi, letras, plaids, construcziuns, texts, ideas ed illusiuns.

«Lufs duein buca vegnir sittai, mobein vegnir presentai sin safaris.» Quei di il president da Grischun Vacanzas Jürg Schmid en la Sonntagszeitung. Ina pretensiun che Schmid confirmescha enviers la FMR cugl avis che l’idea seigi part d’in studi davart il turissem ecologic. Sper ils lufs proponi el era guidas per scuvierer las tschittas ni ils capricorns. Pertuccont il luf el Grischun ha Jürg Schmid capientscha che certs lufs stoppien vegnir sittai. Il pli ault turisticher dil Grischun ed ante­riur directur da Svizra Turissem, Jürg Schmid, ha provocau ferm cun si’idea d’organisar safaris per observar lufs enstagl da sittar ils lufs. La discussiun d’eliminar ils lufs meini en ina direcziun fallida, di Schmid en la Gasetta dalla dumengia. Enstagl da sittar ils lufs, fussi ei da commerzialisar quels e far ordlunder in magnet turistic. En siu studi setracti ei buca mo dil luf, mobein surtut da scuvierer las bellezias dalla natira cun ina turissem ecologic, ha Jürg Schmid detg alla FMR: «Nies studi ei buca ina studi davart l’existenza dil luf. Nossa intenziun ei da cumprovar che guidas per scuvierer nossa fauna e flora e nossa biodiversitad corrispundan al spért dil temps. Talas guidas ein fetg dumandas e nus havein da porscher quei che la glieud damonda.» «Nus essan fetg trumpai dallas propostas da Jürg Schmid en la Gasetta dalla dumengia», di Kevin Brunold, meinagestiun da Surselva Turissem. Nus sedistanziein claramein dallas ideas dil president da Grischun Vacanzas.» Surselva Turissem collaboreschi stretgamein cun la Regiun Surselva, cun las vischnauncas ed era cun ils purs per cattar bunas soluziuns. Quellas catti ins denton buca cun organisar safaris enstagl da sittar ils lufs, ha Brunold puntuau. Era en sia regiun detti ei dapi onns pusseivladads d’observar cun accumpignament selvaschina sco part dil program da stagiun. Il meinagestiun da Surselva Turissem para buca d’esser persuls cun sia opiniun davart las pretensiuns da Jürg Schmid. Tenor la Sonntagszeitung ein silmeins dudisch turistichers svizzers pli che sceptics enviers las ideas da Schmid. «Safaris ed excursiuns da prestige han da far nuot cun persistenza. Talas tuppadads stuein nus buca copiar.» Igl uffeci cantunal da catscha e pesca haveva semtgau ina posiziun ord il pugn da vesta dalla instanza operativa responsabla pils lufs. Quella posiziun ei denton vegnida retratga dil schef dil departament Mario Cavigelli cun igl argument ch’il departament cantunal d’economia seigi responsabels per la tematica. Marcus Caduff sco cau da quei departament ha denton era buca vuliu prender posiziun muort vacanzas. Jürg Schmid, il president da Grischun Vacanzas ei cunscients dils problems che adina dapliras regiuns dil Grischun han cun il luf. El ha era capientscha che lufs cun in cumportament problematic ston vegnir sittai. Quei seigi inevitabel. «Cun miu studi per mauns dalla Confederaziun vi jeu mo evaluar las schanzas d’in turissem ecologic e cun responsabladad enviers nossas cuntradas a favur dallas proximas generaziuns.»

La pandemia sestenda sur tuts secturs dalla veta e freina era buca tier quellas e quels ch’ein ell’aria. Gia igl onn vargau han ils parasguladers stuiu secuntentar cun in diember da concurrenzas internaziunalas fetg limitau. Il Cup mundial a Mustér ei staus in dils sulets da semesirar. Mo era agl gliez arranschament han buca tuts saviu separticipar pervia dallas restricziuns en lur tiaras. Suenter haver arranschau il Cup mundial ils ons 2015, 2017 e 2020 ei Mustér uonn il liug d’organisaziun dalla concurrenza annuala principala, il super final. «Quei ei aschidadir il campiunadi mundial dallas parasguladras e dils parasguladers», di Marc Demont, il president dils Surselva Flaigers. Quell’uniun sustegn l’uniun Disentis Open ell’organisaziun dallas concurrenzas da parasgular a Mustér. La ceremonia d’avertura da quei super final ei dumengia sera allas 19.00 a Sax. En sesez ell’America dil sid «Quei super final ha liug normalmein l’emprema mesadad digl onn ell’America dil sid. Sin fundament dalla pandemia ha quel buca saviu vegnir arranschaus leu uonn e nus essan vegni dumandai l’entschatta digl onn sche nus havessen interess da quel», di Marc Demont. La grond’experientscha ell’organisaziun da concurrenzas da parasgular, ils fetg buns resuns per la lavur e las cundiziuns da sgular han buca schau ponderar ditg: «En sesez havevan nus previu d’organisar uonn il campiunadi svizzer, mo quella schanza cheu havein nus buca vuliu munchentar.» Il campiunadi svizzer ei allura vegnius surdaus a Fiesch nua ch’el ha giu liug l’jamna vargada. 125 sguladras e sguladers – da quei rodund 20 dunnas – digl entir mund semesiran naven da dumengia a Mustér. La Svizra ei presenta cun 25 entochen 30 concurrentas e concurrents. Il campiunadi cuoza diesch dis. Separticipar san sulettamein dunnas ed umens che sequalificheschan persuenter allas concurrenzas naziunalas. Per la segirtad en connex cul coronavirus han ils organisaturs stuiu elavurar in concept da protecziun. E sche l’aura ei schliata? Per l’jamna vegnenta vegn prognosticau aura plitost variabla. Tonaton ei Marc Demont optimists: «Sche nus havein finiastras da sulegl da tschun entochen sis uras savein nus porscher ina concurrenza. Nus sperein che quei seigi il cass.» En cass che l’aura fa veramein da stuorn l’entir’jamna, dat ei opziuns: «Sche nus havessen lu bunas cundiziuns da sgular el Tessin ni el Giura, vegnessen nus a serender leu per sgular.» Persuenter drova ei surtut bus e cun interpresas da quellas ei il contact gia prius. Ina tal’opziun han ils organisaturs era adina per autras concurrenzas internaziunalas sco il Cup mundial: «Entochen ussa havein nus mai stuiu far diever da quellas.» Sche l’aura ei propi buna eis ei previu da porscher diesch concurrenzas, pia naven da dumengia mintga di ina. La tura vegn mintgamai fixada la damaun. Ei setracta da concurrenzas d’entochen 115 km. In problem ein uonn las plazzas da setschentar: «Per part ha il pastg fetg ault aunc buca saviu vegnir segaus il davos temps dils purs. Nus havein denton discurriu cun quels ed anflau soluziuns.» Sper Mustér dat ei era plazzas d’arrivada en auters loghens dalla val giuadora da Trun entochen Grüsch. La partenza ei adina a Gendusas. Era uonn ston las parasguladras ed ils parasguladers risguardar zonas protegidas pervia dalla selvaschina. En cass ch’enzatgi penetrescha en ina da quellas dat ei ina reducziun da puncts ni il mender cass schizun ina disqualificaziun. Igl arranschament vegn era sustenius uonn da pliras varts. «Senza sponsurs e donaturs ei in arranschament da tala dimensiun buca pusseivels da finanziar», constatescha Marc Demont. Quei ei interpresas che furneschan rauba gratuitamein ni per prezis reduci. Mo lu era menaschis che segidan cun infrastructura ni mieds finanzials. Ei va mo cun voluntaris Dall’organisaziun enneu corrispunda il super final ad in Cup mundial cun ina gronda differenza. «Il Cup mundial cuoza strusch in’jamna, il super final diesch dis. Ei ha pia num haver in bien ton dapli gidontras e gidonters», di Marc Demont. 57 ein sin sia gliesta, biars ein buca dall’uniun e differents era buca ligiai cul sport da parasgular. Aschia drova ei glieud cun experientscha en deliberaziuns, sanitad ni era autists e per lavurs administrativas. Sustegn ha Disentis Open d’indigens, commembers dils Surselva Flaigers mo era dall’Uniun da parasgular svizra e dil team dil Cup mundial. «A quels purschin nus cuost e loschi. Quei ei en sesez la pagaglia per quei che biars fan liber quels dis per segidar cun nus», di Marc Demont. Cun quei campiunadi genereschan ils organisaturs rodund 2500 pernottaziuns ella regiun. La sviulta per quei arranschament munta bunamein 100'000 francs. Marc Demont ei president dil Surselva Flaigers. Sco entgins auters fa el diesch dis liber per s’engaschar cumpleinamein en favur dil super final – il campiunadi mundial - dils parasguladers. Da sperar che las cundiziuns dall’aura lubeschien concurrenzas da parasgular ils proxims dis. Per l’emprema ga a Mustér Ils proxims diesch dis ei la part su dalla Surselva ell’enzenna dil sport da parasgular. 125 atletas ed atlets digl entir mund semesiran numnadamein al super final, il campiunadi mundial da parasgular. Organisaus vegn quei arranschament internaziunal da Disentis Open en collaboraziun culs Surselva Flaigers. Treis ga ei Mustér staus ils davos sis onns liug d’organisaziun d’ina concurrenza dil Cup mundial dils parasguladers. Ussa suonda aschidadir il punct culminont dils arranschaments internaziunals: Il super final. «En sesez ei quei il campiunadi mundial», di Marc Demont, il president dils Surselva Flaigers. Normalmein ha quel liug ell’America dil sid mintgamai l’emprema mesadad digl onn. Pervia da corona ha quel buca saviu vegnir arranschaus uonn ed ils organisaturs dallas concurrenzas da parasgular sisum la Surselva ein vegni dumandai da surprender el. «Igl ei l’emprema ga che quei super final ha insumma liug en Svizra», declara Marc Demont. Culs pilots ed accumpignaders genereschan ils organisaturs las proxmias strusch duas jamnas buca meins che 2500 pernottaziuns. Quei campiunadi ei pia era in factur economic. Biars voluntaris che segidan Per saver garantir ina bun’organisaziun ei in tschuppel voluntaris necessaris: «La gliesta da gidontras e gidonters cuntegn bunamein 60 dels. Senza els savessen nus buca organisar quei campiunadi», di il conorganisatur. Buca mo indigens, mobein era glieud d’ordeifer pren entgins dis liber per segidar en ina fuorma ni l’autra. En cass che l’aura fagess veramein capriolas vegness ins ad organisar ina ni l’autra concurrenza u el Tessin ni el Giura. «Quellas alternativas havein nus era giu ils davos onns tiel Cup mundial, mo mai stuiu nezegiar», di Marc Demont.

La casa ei buca tipica per la cuntrada. Dadens gl’uclaun Curschetta sur Sevgein dat ina gronda casa alva en egl. La Villa Belmondo el stil saracen ei renovada da frestg. Pils da Sevgein eis ei in casti, passants vesan il baghetg sco ina casa orientala. Orasum la planira da Curschetta, nua ch’il territori da Sevgein sevolva encunter la Lumnezia, dat gl’object special en egl. Igl ei ina casa alva en in stil che s’accorda buca culla cuntrada. La casa consista da quater tuorettas, il tetg plat ei tschinclaus d’in mir cun curnischs dentadas. Las finiastras stendidas egl ault han da far nuot cull’architectura indigena. Buca in um da Marocco ni dall’Algeria ha baghegiau ella, mobein gl’indigen Christian Cadalbert (1923-1994). Quel era encouschents ella regiun sco «Cabana Hitsch». La villa alva a Sevgein dat en egl cun sia architectura orientala. Las mattatschas han skizzau ils plans Avon circa tschun onns ei la casa stada venal e daferton ha ella midau maun duas gadas. Ellas paginas d’immobiglias han ins offeriu la casa sco villa cun 10 stanzas, cun interessanta architectura el stil mauric. Culla fotografia che era publicada han ils habitonts da Sevgein e dil contuorn saviu ch’ei seigi l’anteriura casa da Cabana Hitsch. Questa primavera han ils possessurs novs, ina famiglia da Turitg, renovau la Villa Belmondo. Aschia haveva Christian Cadalbert battegiau siu dacasa niev. Daco ch’el haveva elegiu quei num sa il schiender Martin Aschwanden era buca. Ils plans per la casa nova el vitg patern haveva Cadalbert schau skizzar sias duas feglias che eran lu mattatschas. «Architect ha el duvrau negin. Da quei temps tunscheva ei sch’ins haveva in bien meinabaghetg ed in miradur», raquenta Martin Aschwanden. Sia dunna ei ina dallas duas feglias da Cabana Hitsch. La construcziun dalla Villa Belmondo el stil tipic mauric-saracen, amiez la cuntrada da Sevgein, ei stada pigl um da fatschenta in simbol dalla beinstonza. El era ius naven baul da Sevgein e staus il dretg mument el dretg liug. A Lucerna era el vegnius viaden el temps ch’ils automats da musica ein vegni en moda. Quels apparats schi custeivels sco autos eran fetg tschercai suenter la Secunda uiara mundiala. Las schinumnadas «Jukeboxas» vegnevan dall’America ed ils onns 50 e 60 han ellas fascinau la giuventetgna da quei temps. Mintga ustria stueva posseder silmeins in tal automat, las marcas Wurlitzer, Rock-Ola, Ami Rowe eran fetg popularas. Gl’automat funcziunava cun ina collecziun da plattas da gramofon. Ils representants dallas firmas vendevan gl’emprem gl’apparat per in local da saltar. Lu deva ei in contract ed els visitavan la clientella e midavan ora periodicamein las plattas culs pli novs hits musicals. Rita Pavone, Lale Andersen Igl ei stau il temps da Ray Charles, da Chuck Berry, Jerry Lee Lewis. E lu naturalmein Elvis Presley. Ils biars luvrers jasters dall’Italia tedlavan «La più bella sei tu» da Domenico Modugno, Dalida, Adriano Celentano. Ed era ils schlaghers tudestgs ein vegni: Caterina Valente, Lale Andersen, Conny, Peter Kraus, Rita Pavone e biars auters tunavan ord mintga jukeboxe. Cun quella fatschenta ei Christian Cadalbert vegnius rehs. El haveva maridau ina Lucernesa e culla famiglia eis el returnaus en Surselva, gl’emprem a Flem. A Casa d’Uaul ha el cumprau la Cabana cul local da notg. Ils onns sissonta e siatonta era ei gl’impurtont local d’ir en sortida. Cheu s’entupavan jasters e dumiastis. La conjunctura lubeva puspei da sedivertir e buca mo luvrar. Apparentamein ha Christian Cadalbert retschiert ualti spert il surnum caracteristic. Tgi ch’il Cabana Hitsch era, savevan tuts. 1969 eis el sedecidius da baghegiar a Sevgein la casa cull’architectura speciala. El haveva fatg daners ed igl ei stau lev da perschuader la pleiv catolica da vender ad el ina gronda parcella. Da gliez temps impedevan ni zonas ni leschas ils interessents da baghegiar. Ei deva negins cunfins, ni per l’estetica, ni pil plaz, tut era lubiu. Aschia ha Cabana Hitsch saviu realisar siu project dalla villa Belmondo. Plirs onns ha el viviu leu cun sia famiglia. El haveva era schau baghegiar in grond clavau ella vischinonza ed ulteriuras casas. A Sevgein gin ins ch’el eri in pur che savevi luvrar plitost culla bucca che culla bratscha. Christian Cadalbert ha manischau cun fumeglia e migiurs tochen ch’el ei sedecidius da returnar giu la Bassa. El ha vendiu la casa che era buca isolada dil meglier. Varga 30 onns eis ella stada en possess d’ina persuna da Turitg. Quel ha mai investau ell’immobiglia e la finala offeriu la parcella da 6800 m2 silla fiera per 1,4 milliuns francs. La Villa Belmondo ei ussa renovada da frestg ed isolada. Sia originalitad regorda vinavon a Cabana Hitsch da Sevgein.

Sonda ei in concert special ella baselgia da Vuorz. En connex culla retscha d’occurrenzas envida l’uniun «Cultura Vuorz/Waltensburg» ad in program cul tetel «Naturtöne – Menschentöne». Il bariton Hubert Michael Saladin e Johann Sonnleitner all’ala ed orgla presentan il fenomen dalla retscha da tuns natirals. Els fan quei cun musica e canzuns da diversas epocas. Franz Schubert (1797-1828)ei sil program, lu ovras dil cumponist tudestg Heiner Ruland (1934-2017). Musica en tonalitad extendida ein las tschun canzuns dil musicist present Johann Sonnleitner. Il cantadur Hubert Michael Saladin ei docent per cant e terapeut da flad a Turitg. Dapi 30 onns sepresenta el sez sco solist a numerus concert en Svizra ed egl exteriur. Johann Sonnleitner ei naschius 1941 a Trofaiach ell’Austria. Suenter sis onns asistenza al Mozarteum a Salzburg tier Nicolaus Harnoncourt eis el vegnius 1979 a Turitg. Leu eis el staus pedagog, publicist e scienziau da musica, seprofilaus eis el sco expert per musica ed instruments da tastas. Sonnleitner cumpona canzuns, ovras per chors e musica da combra. Il concert ella baselgia da Vuorz ei damaun sonda, ils 7 d’uost, allas 20.15. L’entrada ei libra, ei dat ina collecta.

La sesiun 2021 ei stad’ina schliatta pils aviuls ed apiculturs - ei dat uonn bia pli pauc mèl d’aviuls ch’ils onns avon. Midadas extremas dall’aura sco vent, temperaturas aultas e bassas, plievgia senza fin – tut quei ha influenzau la raccolta dils aviuls e la lavur dils apiculturs. «L’aura ei quella che dat il tact», di Martin Flepp. El ei apicultur da professiun e la vendita da mèl d’aviuls munta per el l’entrada principala. Sia fatschenta secloma «Melalpin» ed ils ualers ein a Mustér e Sumvitg. Maximum 80 pievels tegn el per far mèl d’aviuls, ulteriurs vegnan vitier per trer reginas e renovar ils pievels. Natur pur «Quella sesiun ei stada in immens strapaz pils aviuls», aschia igl um che ha entschiet avon diesch onns cun l’apicultura. Igl emprem mo sco hobi e cul temps ha el giu aschi grond plascher dall’apicultura ch’el ha fatg dil hobi la professiun. Tenor Martin Flepp ei la sesiun 2021 stada fetg schliatta ed el sappi far mo rodund in tierz dil mèl d’aviuls dils onns vargai. «Nus havein giu buns onns, aschia ch’in schliet onn da raccolta po buca better la fatschenta culs peis ensi», aschia Flepp. El lai buca stermentar d’ina schliatta sesiun e di: «Nus savein buc influenzar la producziun, nus savein sulettamein promover ils aviuls ch’ei sappien luvrar bein. Il nectar rimnan ils aviuls e sch’el ei buc avon maun lu ei quei aschia. Igl ei in product – natur pur.» Grond strapaz pils aviuls Sco el declara, ha la sesiun entschiet uonn fetg baul pils aviuls e quei gia miez fevrer. Ei hagien lu entschiet cun metter massa cuvi e quei munti in enorm strapaz pils aviuls che stoppien scaldar la temperatura interna da 20 grads sin 35 grads. «Las poppas drovan maglia e tgira, quei ei in enorm strapaz pils aviuls. Mirau sur plirs onns san ins obervar la tendenza ch’ils aviuls entscheivan a metter cuvi pli e pli baul», declara igl apicultur. Mo era suenter ha ei dau plirs extrems dall’aura e temperaturas, ferdaglias, caliras, schitgira, ferms vents e la finfinala plievgia senza fin. Tut quei ei stau strapazius pils pievels e ha influenzau enorm lur lavur. La primavera seigien ei praticamein buca vegni da rimnar nectar ed era ils meins da stad seigi ei stau pauc glorius. «Plievgia ed urezis han lavau giu dafertontier il nectar dallas flurs», declara Martin Flepp. Sco el sa da dir, ei la sesiun 2021 dils apiculturs ella Bassa aunc stada mendra ch’en cuntradas muntagnardas. Igl apicultur da Mustér enconuscha apiculturs ella Bassa che han strusch fatg raccolta e certins hagien perfin fatg negina. Clientella da tschep ha prioritad Siu «Melalpin» venda Martin Flepp a sia clientella da tschep e sin fieras. Rodund 25 fieras ad onn visitava el avon diesch onns, cun in product pli enconuschent ha el pudiu reducir quei sin 12 fieras. Uonn vegni el silpli ad esser alla fiera a Cuera per mussar presenza. Mèl per ulteriuras fieras hagi el buc. Quei ch’el ha produciu uonn vegn repartiu silla clientella da tschep. «Mintgin vegn a stuer esser cuntents cun pli pauc, jeu sperel silla capientscha per la natira», di el. ­Semegliont va ei cun Albert Pfister, era el vul survir igl emprem la clientella da tschep e di ch’il mèl d’aviuls seigi immens tschercaus uonn. Igl apicultur da Schlans ei denton en ina situaziun empau autra che Martin Flepp. El ha aviuls dapi 20 onns, igl ei denton adina restau in hobi che fa grond plascher ad el e buc exnum ina fontauna d’entradas. Mèl da primavera maunca Era a Schlans ha l’aura e las midadas extremas giu ina gronda influenza silla producziun da mèl d’aviuls. «Igl ei schon plitost stau ina tresta stad pils aviuls. Ei ha strusch fatg 15 dis bial’aura ed ils aviuls han buca saviu sgular cu la fluriziun era biala», di Albert Pfister. El ha saviu far mo ina raccolta enstagl da duas, quella dalla primavera maunca cumplet. Il mèl d’aviuls da Schlans ch’el numna «aur dallas flurs» ei pia scarts uonn ed era el spera che la clientella hagi capientscha. «Numdadiu, uss ei quei halt aschia, persuenter havein nus giu avon enzacons fetg buns onns», di igl apicultur da hobi. Uonn han ils aviuls en Svizra buca giu tonta producziuns sco ils onns vargai. Era igl « aur dallas flurs» digl apicultur da Schlans, Albert Pfister vegn perquei ad esser scarts.

Disla era pli baul in liug d’industria. Il garant persuenter era l’aua dil dutg da s. Glieci. Quel procurava numnadamein per la forza necessaria per la funcziun da differents indrezs sco per exempel il mulin, il fallun e la resgia. Disla era denton era in vitg da transit. La via veglia neu da Sumvitg en direcziun Mustér menava numnadamein atras il vitg. Pliras da quellas perdetgas da pli baul ein vegnidas mantenidas. Mo buca mo quei: Ellas ein vegnidas restauradas aschia ch’ellas san vegnir messas en funcziun. Sco quei ch’il president dall’uniun, Valentin Bisquolm di, attila quell’infrastructura da pli baul la glieud: «Surtut la stad ed igl atun mussein e demonstrein nus a gruppas dalunsch e damaneivel nos baghetgs ed indrezs. Remarcablamein s’interessescha era bia giuventetgna persuenter.» Surtut gruppas che festiveschien l’annada ni hosps da vacanzas nezegien la caschun da vegnir a mirar ils indrezs. Persuenter vegn purschiu guidadas. Caschun a s’entupar Mintg’onn separticipescha l’uniun denton era al Di dils mulins svizzer. Igl onn vargau ed uonn ei quel curdaus pervia dalla pandemia dil coronavirus. Persuenter organisescha ella sonda, ils 21 d’uost 2021 in di dallas portas aviartas. «Nus lessen puspei porscher alla glieud ina caschun da sentupada», di il president. Quei di vegn mess en funcziun il mulin, il fallun e la resgia ed ins sa era prender invest dalla cascharia veglia, mo era dil baghetg niev che l’uniun ha cumprau, spazzau ed eregiu da niev. E sco ins enconuscha ils da Disla porschan els quei di era zatgei per la fom e la seit. Il recav da quei di duei survir da cuvierer ils cuosts dalla construcziun dil baghetg niev. L’uniun dumbra dil reminent rodund 140 commembras e commembers, per part era d’ordeifer. «La Truasch» sco museum Culla cumpra d’in baghetg vegl d’in privat gest sper la resgia ed il fallun ha l’Uniun fallun e cascharia Disla/Mustér saviu ademplir in desideri. Quei baghetg che surveva en special sco nuegl per cauras ei vegnius spazzaus e reconstruius. La localitad principala survescha igl avegnir all’uniun sco museum per rauba veglia sco era sco stizunetta per products dall’uniun. Dalla varta dado ei vegniu construiu ina tualetta publica. Quella ei vegnida sustenida finanzialmein dalla vischnaunca. Il baghetg ei vegnius spazzaus e baghegiaus en numerusas uras da lavur cumina. Ussa eis el semtgaus per siu intent e sa aschia era vegnir presentaus alla publicitad. Ei vegn puspei mulau L’uniun ha buca mo restaurau e renovau ils indrezs «industrials» da pli baul, ella nezegia era quels per part. Aschia per exempel il mulin giudem Disla. «Nus mulein graun da differentas specias e purschin era la frina en nossa nova stizunetta», di Valentin Bisquolm. Cheu san denton era privats schar mular lur graun: «Cheu el contuorn dat ei neginas pusseivladads da far quei, aschia che nus savein porscher quei survetsch per pigns quantums.» Il graun che l’uniun retila per la vendita deriva da Gran Alpin. Suenter la cumpra dil baghetg da «La Truasch» posseda l’uniun dil reminent era il baghetg cun fallun e resgia, sco era la cascharia veglia el sutterran dall’anteriura casa da scola. Igl indrez dil mulin ei bein en possess dall’uniun, mo el sesanfla en ina casa privata. Il baghetg cul fallun e la resgia ei dil reminent rodund 170 onns vegls. «Ina da nossas finamiras ei aunc in fuorn. Nus essan lundervi da far ils plans concrets persuenter», di Valentin Bisquolm. Ins savessi lu demonstrar co ins sappi far paun culla frina biologica mullada sez. A Disla deva ei pli baul era ina tenscharia, la «ferbra». Leu vegneva colurau launa, teila carpun e cadisch. El vitg vegneva denton era elavurau crap scalegl e glin. Enconuschents ei il vitg denton era pervia da sia caplutta dedicada a s. Glieci e s. Bonaventura. Ella ei vegnida construida dils paders caputschins e consecrada igl onn 1704. La caplutta ei bein enconuschenta pervia da sia fuorma speciala octangulara. Di dallas portas aviartas sonda, ils 21 d’uost 2021 dallas 10.00 entochen las 17.00. www.mulin-disla.ch . Il baghetg cun resgia e fallun (dretg) ed il baghetg niev (amiez) che porta il num «La Truasch» e che survescha sco museum igl avegnir. La resgia ei vegnida restaurada cumpleinamein e sa puspei vegnir messa en funcziun.

Ier ei stau a Lumbrein il 30avel Bike Marathon Lumnezia. La cuorsa da 40 km cun 1680 m distanza d’altezia ha Andrin Beeli da Sagogn gudignau. Tier la categoria dallas damas ei Ginia Caluori da Panaduz vegnida sco emprema tras l’arrivada. Il Bike Marathon Lumnezia s’auda dapi 1992 tier las occurrenzas sportivas dalla stad en Surselva. Igl ei la caschun ch’ils ciclists san mesirar lur fuorma cun auters. Armin Spescha moderescha dapi biars onns la cuorsa. Era uonn ha el annunziau ils favorits ch’ein parti ier endamaun allas 09.10 per la cuorsa circulara da 40 km entuorn Sezner e Mundaun. Gudignau quella ha Andrin Beeli da Sagogn. Il campiun grischun da cross country ha dominau claramein, el ei returnaus cun in avantatg da diesch minutas tras l’arrivada a Lumbrein. Avon 19 onns haveva el gudignau la cuorsa dils buobs soft. Suenter ei il maraton en Lumnezia daventaus in termin fix en siu calender da cuorsas. La victoria d’uonn ei in tierm special pigl atlet da 26 onns. Igl ei stau sia davosa cuorsa sco profi dall’equipa Scott. A caschun dalla rangaziun han ils aspectaturs fatg in liung applaus per el. Ella categoria dallas damas ei Ginia Caluori vegnida emprema. Andrin Beeli ha gudignau il 30avel Bike Marathon Lumnezia a Lumbrein. Ginia Caluori da Panaduz avon l'arrivada a Lumbrein. Ella ha gudignau tier las damas. La 30avla ediziun ei stada pusseivla cun limitaziuns. En tut ein 252 ciclistas e ciclists carschi ed affons separticipai en nov categorias da carschi e diesch d’affons. Las previsiuns dall’aura ein buca stadas empermettontas ed il president dil comite d’organisaziun, Giusep Capeder, era buca segirs sch’ei detti ina cuorsa da plievgia ni dracca. La finala eis ei stau relaziuns bunamein perfetgas. Pluiu ha ei buca e sil suentermiezgi han ils affons saviu ir cul sulegl alla partenza. Gl’avonmiezgi ha la spessa brentina si suren fatg empau fastedis ad enqual participont. La cuorsa ha menau cun ina liunga ascensiun sill’Alp Sezner ed Alp Nova. Da leu eis ei iu engiu tochen tiel Wali dalla vart da Sursaissa encunter Untermatt. Suenter il Bündner Rigi ha la ruta menau puspei anen. Sur Triel e Davos Munts, lu in tschancun cun teissa ascensiun ein ils atlets turnai a Lumbrein. «Nus havein s’encurschiu che la glieud era motivada, tuts han puspei vuliu far cuorsas», ha Armin Spescha analisau el discuors culla FMR. Tochen la fin da redacziun era la gliesta da rangaziun aunc buca a disposiziun. Perquei suondan ils resultats dallas singulas categorias ell’ediziun da damaun dalla LQ. Sebastian Solèr, Norbert Capaul, Norbert Cavegn e Gion Flurin Capeder, quater participonts dil 30avel Bike Marathon Lumnezia.

A Surcuolm ha Surselva Turissem inaugurau venderdis vargau la senda divertenta dil petgalenn Hilarius. La nova attracziun ei in product digl indigen Benedikt Alig alias Fudl. Ton interessanta e captivonta che la finamira d’ina senda instructiva ei, sa ella denton esser ella pratica schetga e lungurusa. Cunzun affons vulan buca emprender ellas vacanzas, mobein sedivertir. La senda ch’ei aviarta ufficialmein dapi venderdis a Surcuolm corrispunda tuttavia buca a quei maletg. Sco quei che Antonia Tschuor, la menadra dil biro da Surselva Turissem, ha tradiu a caschun dalla presentaziun, ein ils emprems resuns ordvart positivs. «Veramein tuts, seigi pign ni grond, ein incantai da quella figura divertenta, dallas historias e dallas canzuns». Benedikt Alig, alias Fudl, creader dalla figura dil petgalenn Hilarius. Tut ha «Fudl» fatg sez Ils hosps ch’ein en vacanzas ella regiun, han gia saviu emprender d’enconuscher il petgalenn Hilarius. Ch’igl ei ina senda hilarica e divertenta han ils involvai e representants dallas autoritads lu era saviu perschuader venderdis. Kevin Brunold, il meinagestiun da Surselva Turissem ed il president communal da Sursaissa, Ernst Sax, enconuschan las habilitads da lur convischin Benedikt Alig alias Fudl. Ei para ch’igl um creativ hagi scaffiu cul petgalenn Hilarius ina figura da cult. Igl ei buca ina senda instructiva, era buca ina senda tematica, sco era buca ina senda auditiva sco quei ch’ins s’immaginescha. Sin ina tura da 3,3 km tras uaul e cultira da Surcuolm dat ei 15 petgas identicas dil petgalenn e 22 ulteriuras figuras. Finadina ha el fatg senn sez, cun dun artisanal-artistic ha el entagliau il lenn-larisch culla resgia a motor e colurau las figuras. Sin mintga post dalla senda signalisada specialmein presenta ina tabla d’informaziun la historia e l’informaziun da basa en quei liug. Ins sa scannar cul telefonin il code QR ed entscheiver a tedlar. Mintga post ei unics, il raquintader ei mintgamai il petgalenn. En dialect da Sursaissa, en tudestg grischun ed en auters dialects raquenta Benedikt Alig 15 historias plein fantasia. El plaida sez las 30 differents rollas e caracters. Tut ha el fatg sez enteifer cuort temps. Entschiet ad entagliar las 42 figuras ha el il schaner 2021. Parallel ha el scret ils texts, fatg la musica ed arranschau mintga historia sco giug auditiv. Il petgalenn Hilarius entaupa ils pli differents animals, gl’uorsun Bruno, l’uolp beat Beat, ils stgirats Kurt e Maurus, falians, camutschs e numerus auters. Il petgalenn intimescha ed envida ils affons da mirar, sedivertir e cunzun tedlar e cantar. Sco quei ch’ins ha s’encurschiu a caschun dalla presentaziun, fascineschan las figuras e las historias divertentas buca mo ils affons. Era ils carschi ein incantai dalla fantasia, ellas historia tut bugli da surpresas ed impressiuns originalas. Benedikt Alig ha scaffiu in product unic, ed ei para ch’ei seigi buca siu davos. Suenter Globi e Mia flotta Lisalotta savess Hilarius hilaric suandar. La figura principala, il petgalenn Hilarius, la senda auditiva Specht Hilarius a Surcuolm La senda entscheiva sisum il vitg da Surcuolm (Pradual/Waldeck) e va sur 3,3 km sin vias da funs e d’uaul. Ella cuoza ca. 1 ½ uras ed igl ei pusseivel da ir cun carrotschas da pops.

Igl ei stau in dils davos dils 21 concerts ed occurrenzas dalla retscha «Flimsfestival 2021» da questa stad. Per pliras occurrenzas ora el liber en loghens interessants ei l’aura buca stada d’engrau. Tuttina ei il festival staus occupaus e frequentaus fetg bein. Vendergis sera ei in’occurrenza stada al Lag Grond a Laax. Il tetel «Serenade am See» ha intimau biars da cumbinar ina spassegiada entuorn il lag cun seschar surprender da suns e tuns. Enten far brin, allas 21.00, ei il duo partius naven dalla riva per ina girada ella barca crusch e traviers il lag. Silvan Schmid alla trumpetta e Sebastian Kohlmann alla posauna han intunau musica adattada per accumpignar viaden ella notg. L’aura ei stada d’engrau per quella serenada romantica. Dalla riva circumdada da tizuns han pign e grond, cunzun biars hosps, gudiu in program variont. Il duo ha era sunau arranschaments e melodias romontschas. Finiu il concert sil lag cul punct culminont, culla «Sera sper il lag» da Gion Balzer Casanova. (fmr/abc)

Dapi siat meins ei Lukas Züst da Versomi president communal dalla vischnaunca Val Stussavgia. Il mecanist da maschinas da construcziun, oriunds da Winterthur, ei vegnius elegius igl atun vargau. Sia bilanza dils emprems 200 dis d’uffeci ei pli u meins positiva. «Jeu sun fetg loschs d’astgar esser il president dils dalla Val Stussavgia e candidass puspei», ha il bab da famiglia da 32 onns detg alla FMR. Mo ei dat era caussas che muntan ina sfida per el. Empriu d’enconuscher la Surselva ha Lukas Züst sco manischunz da maschinas da far pista a Laax. Da collegas en l’Arena Alva vegnevi el era numnaus «Züzi» pervia da siu dialect turitges. En quels 10 onns ch’el hagi luvrau el territori da skis, hagi el era empriu d’enconuscher sia dunna Hannah. Ensemen cun ella ei Lukas Züst secasaus a Versomi, nua ch’els seigien s’integrai fetg spert. «Sco tip extrovertau drov’jeu il contact permanent cun vischinas e vischins. Mo jeu drovel era la quietezia e las muntognas.» «Ils emprems meins ein stai ina gronda sfida per mei. Ed jeu schess manzegnas cun dir ch’ei seigi stau mo bi e sempel en quei emprem temps d’uffeci», ha Lukas Züst detg. La lavur administrativa cun consultar, informar, scriver e communicar cun ils collegas da suprastonza, seigi stau zatgei niev, pesont e stuffi per el. «Da l’autra vart hai jeu giu fetg biars buns discuors cun vischinas e vischins ch’ein fetg aivarts ed amicabels enviers mei.» Sut il streh constatescha Lukas Züst ch’ei seigi schon «cool» d’esser president da la vischnaunca Val Stussavgia. Lukas Züst ha explicau ch’el seigi suenter si’elecziun vegnius dumandaus bia dallas medias tgei visiuns ch’el hagi per siu uffeci. «Jeu hai difficultads da rispunder a quella damonda. Perquei ch’jeu sun dall’idea che visiuns ei in pensum da tuttas habitontas e habitonts. Jeu e la suprastonza communala realisein las visiuns communablas.» Sia finamira principala seigi da realisar ils projects currents dalla vischnaunca; proximamein per exempel il niev edifeci da sport communal a Versomi. Sia pli gronda finamira seigi ei d’esser fetg presents ed attents pils basegns dallas 1000 habitontas e habitonts. La vischnaunca Val Stussavgia cultivescha dapi decennis in turissem migeivel. Il prighel d’in turissem che piardi sia qualitad seigi latents per exempel ella Ruinaulta, ha il president communal Lukas Züst getg. Ella Ruinaulta seigien plirs acturs politics, economics e turistics vid la lavur. Ils proxims onns vegn la staziun da Versomi renovada ed adattada als basegns turistics. El speri fetg che la cuntrada intacta tras la Ruinaulta vegni salvada a liunga vesta. «Il turissem da massa enconuschel jeu bein avunda. Nus dalla Val Stussavgia vulein e duvrein buca quei. Nossa populaziun vul entupar il turist cun fatscha rienta. Mo lu setracti d’ina buna experientscha per hosp ed indigen.» La vischnaunca dalla Val Stussavgia sco part dalla Regiun Surselva vegli esser ina vischnaunca aviarta, declara il president communal. «La collaboraziun cun la conferenza da presidents dalla Regiun Surselva ei fetg buna e neccessaria.» Denton detti ei era en direcziun dalla Regiun Viamala interessantas purschidas per la Val Stussavgia. En connex cun la tematica dil luf seigi el per exempel secolligiaus cun ils presidents da vischnaunca dil Grischun Central. En quella tematica seigi sia vischnaunca pli damaneivel dalla Regiun Viamala che dalla Surselva. Duront nies discuors ha Lukas Züst sentiu tuttenina ch’el ha midau siu stil da conversaziun en il lungatg dils ufficials cun discuorer dils projects da vischnaunca. El sevilenti adina: «Quei disturba mei e s’auda buca tier mia persunalitad. Jeu vuless buca daventar in politicher ch’ei adina cundiziunaus.» Cons onns ch’el resti president communal ha Lukas Züst buca vuliu tradir. «Ei dat muments ch’jeu manegel, maximalmein quater onns. E lu dat ei dis ch’jeu sai s’imaginar da far 20 onns president da vischnaunca. Quei decida naturalmein era il suveran dalla Val Stussavgia che stat adina sissum mia gliesta da tractandas.»

Ella prerunda dil Cup svizzer per las equipas dalla 5. entochen la 3. ligia la fin dall’jamna passada han duas equipas sursilvanas spiars lur scuntradas. L’equipa da 5. ligia da Rueun ha spiars a casa encunter la squadra da 4. ligia da Panaduz, Laax (5. ligia) ha stuiu suttacumber a Surses (3. ligia). Resultats Rueun – Panaduz 3:4 Laax – Surses 1:5

MS Sports ei in’interpresa ch’organisescha mintg’onn in tschuppel camps per affons e giuvenils duront las vacanzas da stad ell’entira Svizra. Mintg’onn vegn purschiu varga 300 camps cun dapli che 12'000 participontas e participonts. Ina gronda part dils camps sededicheschan al ballapei. Ei dat denton era camps da saltar, tennis, cavalcar, schah, velo, sport da neiv e polisport. MS Sports ei vegniu fundau igl onn 2007 da Mario Sager, igl anteriur giugadur da ballapei dil Club da ballapei Lucerna. Sco quei ch’el constatescha ei la famiglia da MS Sport carschida successivamein mintg’onn. La lavur da trenaders, assistents e survigiladers scolai e qualificai ei ina contribuziun essenziala en favur dalla promoziun dil sport da giuventetgna. Quella cumpetenza dat als camps ina nota tut speciala. Excellenta collaboraziun Els loghens d’organisaziun dils camps ei MS Sport dependent d’ina buna collaboraziun cun menaschis ed organisaziuns indigenas. Ella Foppa ei quei culs responsabels dall’Arena Crap Gries Carwash Isla e cun la vischnaunca d’Ilanz/Glion pertuccont las hallas da gimnastica. En quell’infrastructura han 186 affons e giuvenils gudiu l’jamna vargada il ballapei ed il sault. Sco quei che la responsabla per la communicaziun tier MS Sports, Angela Käslin di, ei il camp staus occupaus entochen sil pli davos plaz: «Il camp ei danovamein staus in grond success, buca mo perquei ch’el ei staus occupaus cumpleinamein. Era ils affons e giuvenils sco era ils trenaders e gidonters ein stai fascinai dalla purschida.» Che quei seigi stau aschia seigi denton era d’attribuir alla collaboraziun exemplarica cull’Uniun sportiva Schluein Glion sco era culla vischnaunca d’Ilanz/Glion. Aschia seigi ei stau pusseivel da porscher allas participontas ed als participonts in’jamna nunemblideivla. 56 affons han visitau il camp da sault, 130 affons e giuvenils quel da ballapei. Muort il grond interess surtut pil camp da ballapei hagien buca tuts affons e giuvenils saviu vegnir risguardai. Plirs ein returnai Al camp da ballapei che ha cuzzau tschun dis ein ils affons e giuvenils s’entupai mintga di a dus trenaments cun in team da trenaders qualificau. Daco ch’il camp a Schluein ei specials relata il menader da quei camp, Enrico Heiner: «Cheu retuornan biars affons e giuvenils dapi onns en nies camp. Quei fa secapescha grond plascher e muossa ch’il camp fa plascher. Ils affons e giuvenils ein dil reminent da buna disciplina e segidan in cun l’auter era spel plaz da ballapei.» Resuns fetg positivs vegnan era da participonts, aschia da Nico Caduff (15) da Breil ch’ei separticipaus al camp per la sisavla ga: «Il camp fa aunc adina ton plascher sco all’entschatta.» Zoe Vinzens (11) da Luven ei stada ina dallas 16 mattatschas ch’ein separticipadas al camp da ballapei: «Quels trenaments fan grond plascher ed ils trenaders ein «mega cools».» Grischa Huwyler (7) da Schluein selegra medemamein: «Jeu hai empriu da dar pass, far trics e da sittar meglier sin gol.» Per cuorturiala denter ils trenaments ei era vegniu purschiu uonn in program sur miezdi, inclusiv il gentar dil team dil restaurant Rätia a Glion. Giugs e concurrenzas han procurau per ulteriur divertiment. Secapescha ch’ina concurrenza da sittar penaltis ha era buca mauncau. Cun entgins regals, medaglias ni schizun buccals han las participontas ed ils participonts saviu turnar a casa. Buobas e buobs han survegniu in tschuppel buns cussegls l’jamna vargada. Il divertiment ed il plascher ein stai el center dil camp. Participontas e participonts dil camp da MS Sports l’jamna vargada a Schluein.

La stad da Glion ha envidau la dumengia vargada ella claustra dominicana a Glion al batten dil Forum per la cultura da pasch. Il segn da partenza per ina jamna intensiva cun dabia occurrenzas che tematiseschan il conflict e co prevegnir all’escalaziun. Contribuiu al batten dil Forum per la cultura da pasch la dumengia vargada ella claustra dominicana a Glion ha era Carmelia Maissen. La presidenta communala dad Ilanz/Glion ha menziunau en siu plaid da beinvegni la canzun dil trubadur bernes Mani Matter «Ds Zünhölzli». Il zulprin ch’arda e che dat giun plaun. Il teppi peglia fiug, igl incendi sederasa spert ed escalescha ella canzun da Matter ad in fiug che tschaffa igl entir mund. Mo tgei fa il protagonist da Mani Matter alla fin dalla canzun. El stezza il zulprin avon ch’il fiug pren surmaun. Prevegnir e stizzar Tematisar co stizzar il fiug ni silmeins co tgamunar in conflict avon ch’el sederasa ei ina dallas incumbensas principalas dil Forum per la cultura da pasch instradaus la dumengia vargada a Glion. Carmelia Maissen ha regurdau al federalissem e la democrazia directa dalla Svizra e sia finamira da porscher spazi allas minoritads da separticipar al dialog politic e da formar il mintgagi ed avegnir dalla Svizra. In dils motivs principals per la presidenta communala che la Svizra ei prevegnida da conflicts pli gronds. Tenor Carmelia Maissen sacapescha quei buca da sesez. «Ei vala da tgirar cun premura las valurs svizras.» Dad in conflict a l’auter Cun conflicts ei igl anteriur diplomat svizzer e president dil Comité internaziunal dalla Crusch cotschna (IKRK), Jakob Kellenberger sefatschentaus. El ei staus envidaus la dumengia vargada dil forum per s’exprimer a Glion all’avertura dalla stad da Glion. Neu da sia experienza professiunala ha Kellenberger resentiu che la pasch ei fetg rumpeivla. «Ella sto vegnir tgirada.» Per Jakob Kellenberger ei l’Europa la regiun mundiala la pli pascheivla. Suenter numerus conflicts eis ei reussiu all’Europa dad instradar cun l’Uniun europeica in project che ha impediu conflicts. Kellenberger ha menziunau sia satisfacziun dad esser sefatschentaus sco diplomat primarmein cun quei project da pasch. Ch’il mund ei denton lunsch naven dad in tal project da pasch ha Jakob Kellenberger buca mo resentiu sco anteriur president digl IKRK. «Jeu sai che la publicitad ei unfisa dils numerus plans da pasch universals che han purtau nuot.» Criticau ha Kellerberger las Naziuns unidas (UNO) bloccadas dils vetos continuai dils commembers principals dil cussegl da segirtad. «Nus stuein denton esser pertscharts che la situaziun ed ils conflicts fussen aunc bia menders senza la UNO.» Nova strategia per la claustra Plidau all’avertura dalla stad da Glion ed involvada el batten dil Forum da pasch ei medemamein sora Annemarie Müller dalla cuminonza dallas dominicanas da Glion stada. «Fai dil bien ed untgescha il mal.» Il citad dad in psalm ha la sora dominicana menziunau per tematisar ina dallas finamiras dalla cuminonza dominicana. Ina cuminonza che hagi stipulau ina nova strategia per la claustra da Glion en vesta dallas midadas che semuossien enteifer la cuminonza dalla Casa dalla sentupada. «Il Forum dalla cultura da pasch secumporta fetg bein cun nossas intenziuns.» Sora Annemarie ha engraziau als protagonists dil forum semess a disposiziun per realisar il vast program dalla stad da Glion. A quellas persunas engaschadas appartegn era Lea Suter che presidiescha l’uniun purtadra dil Forum per la cultura da pasch. Ella ha annunziau da vuler purtar las finamiras dalla stad da Glion sur il cunfin dalla Surselva e da planisar a liunga vesta. Arrundau l’occurrenza han las presentaziuns musicalas da La Nova cun Corin Curschellas al tgamun.

La fin fenadur ha giu liug ella casa da scola a Segnas la vernissascha dil niev cudisch digl artist Linus Flepp da Mustér. Parallelmein expona el leu in tschuppel ovras. L’exposiziun cuoza entochen ils 5 da settember 2021. In’ulteriura exposiziun porscha el naven da questa dumengia ella casa da sentupada dalla claustra dallas soras dominicanas a Glion. Leu muossa el in’ulteriura part da sias ovras. La vernissascha da quell’exposiziun ei dumengia, ils 15 d’uost 2021 allas 14.00. L’exposiziun cuoza entochen ils 15 d’october 2021.

Peter Finc ei aschidadir in musicist viagiont. Dapi onns eis el sin viadi en Svizra ed egl exteriur ed ussa augmenta el il tempo da ses viadis. Cun siu auto-rullota serenda el da liug a liug per concerts tschien pertschien solars. L’energia vegn dil tschiel. La culissa ei siu auto-rullota vegl che porta il num „Arnie“. Il rinforz ei dimensiunaus aschia che la qualitad dils tuns e diever d’energia cumpleteschan in l’auter. El ei buca in musicist cun in stil ch’ins sa cunfinar. Sia musica cumpeglia tuns sentimentals entochen canzuns d’in rock selvadi ord l’atgna plema. Da blues, soul entochen funk e reggae ei tut d‘udir. Il concert „Soularpower“ ha liug spel hotel Ucliva a Vuorz. L’entrada ei libra, ei vegn arranschau ina collecta. Sonda, ils 14 d’uost 2021 allas 20.15. Peter Finc concertescha a Vuorz. Organisaus vegn igl arranschament dall’Uniun Cultura Vuorz/Waltensburg.

La fin d’jamna vargada havess la fiasta dil marcau carmalau mellis persunas a Glion. Sco gia igl onn vargau, ha ella denton stuiu vegnir annullada pervia dalla pandemia. Per Rita Duff-Cavegn e Prisca Peng - che capeschan tuttavia la decisiun dil comite d’organisaziun - motiv avunda da realisar a moda spontana ina runda da commemoraziun. «L’auter onn lu… ?!? Quels plaids havein nus adina puspei udiu ils davos 18 meins e segir era sez gia detg pliras ga. Biaras bunas occurrenzas han stuiu vegnir annulladas igl onn vargau ed uonn. Nus vivin denton ussa e tgi sa- schon tgei ch’ei l’auter onn», aschia Rita Duff-Cavegn da Strada. Ella habitescha dapi il 1996 a Glion e ha en tut quels onns munchentau sulet ina ga la fiasta dil marcau. La mumma da dus giuvenils ei zun activa en uniuns ed ei era s’engaschada alla fiasta dil marcau. Plirs onns eis ella stada el comite d’organisaziun da quella. «Jeu hai bugen il contact e gaudel la cumpignia. Cun tut quei trari-trara da reglas e prescrip­ziuns ein ils contacts socials ussa vegni immens alla cuorta. Nus carstgauns du­vrein denton quels per restar sauns. L’auter onn puspei !? Plaids ch’jeu sun unfisa d’udir e cun mei franc aunc biars auters.» Semplamein esser e festivar Avon rodund treis jamnas han Rita Duff-Cavegn e siu um Silvan giu endamen dalla fiasta dil marcau annullada e ch’ins pudessi tuttina metter en pei ina sempla sentupada commemorativa. Quei ha ella raquintau a sia amitga Prisca Peng e lu puspei schau ir ord il tgau. La jamna vagada ei lezza lu s’annunziada ed il venderdis han las duas dunnas fatg cuortas. Ellas han priu ina meisa e sutgas da camping, in bien sitg per far viva ed enzatgei bien da magliar. Cun quei e lur tabla da commemoraziun ein Rita e Prisca idas silla plazza sper fontauna, han schau ir musica e han fatg printgas. «Nossa finamira era da festivar e semplamein esser. Quei ei buc iu diesch minutas ch’ils emprems ein vegni neutier ed ein sesi el rudi cun nus. Aura perfetga, super glieud, buna musica ed in bien vin – ina mischeida da guder ed emblidar ils quitaus da min­tgadi», resumescha Rita Duff-Cavegn cun paucs plaids l’atmosfera dalla runda da commemoraziun per la fiasta dil marcau da Glion 2021. Adina puspei seigien entgins vegni vitier ed auters puspei turnai a casa. Aschia erien ei adina ver diesch entochen 15 persunas. «Nossa fiasta ha cuzzau entochen la damaun allas 3.00. Tut quels ch’ein vegni han giu grond plascher e han gudiu la sentupada. Reclamaziuns ha ei dau neginas», declara Rita Duff-Cavegn. Cun optimissem viers 2022 Las iniziantas dalla sentupada dil venderdis sera han giu grond plascher da mintga viseta ella runda. Era Manuel Montalta, il president dil comite d’organisaziun dalla fiasta dil marcau, ei vegnius fatgs attents a quella runda. «Ei han tarmess a mi fotos e lu sundel ius», di el ed aschunta che l’idea hagi plaschiu fetg bein ad el e perquei lessi el gratular a Prisca Peng e Rita Duff-Cavegn. Siu plascher ha Montalta mussau cun vegnir sil plaz, purtar in bien sitg e star da cumpignia. «Per dir sco igl ei – quei ha fatg ‘la tgagia’ da stuer annullar nossa fiasta. Il star da cumpignia duront quels dus dis ha muncau a mi il pli fetg», puntuescha el ed aschunta che la runda da commemoraziun cun buna musica e buns discuors hagi perquei tonpli fatg grond plascher . Ussa mirien ei en mintga cass cun optimissem egl avegnir e selegrien silla fiasta dil 2022. Organisar la fiasta d’uonn en in’autra fuorma adattada alla pandemia fussi stau negina opziun: «Ina fiasta che funcziuna aschi bein ed attira massa glieud duess ins buca midar, quei vegn mai aschi bien.» Sco el di, ei la fiasta «Viva Ilanz/Glion» che ha liug ils 11 da settember 2021 duront gl’entir di, ina buna alternativa. Quella vegn organisada da representantas e representants dalla vischnaunca, da Surselva Turissem SA, l’uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn, l’uniun dalla ﬁera jamnila ed ina delegaziun dil comite d’organisaziun dalla ﬁasta dil marcau. La proxima fiasta dil marcau da Glion ei previda ils 5 e 6 d’uost 2022. A moda spontana han enzacontas persunas da Glion e contuorn gudiu la cumpignia ella runda da commemoraziun per la fiasta dil marcau da Glion.

Ils rapports annuals dallas vischnauncas che cumparan mintgamai la primavera ni l’entschatta dalla stad tradeschan detagls dil menaschi communal. Quei ein buca mo cefras davart ils quens da menaschi e las investiziuns, mobein era fatgs dil scolaresser, il forestalesser ni era ils pumpiers e l’administraziun communala en general. Els cuntegnan denton era indicaziuns davart il svilup demografic. En biaras vischnauncas en muntogna ei il diember da mortoris pli gronds che quel da naschientschas. Quella tendenza pon ins constatar dapi biars onns. Leutier bandunan biars giuvens las vischnauncas periferas. Biars fan quei per sescolar, auters per surprender plazzas da lavur attractivas ch’ein buca da cattar en muntogna. La consequenza: Il diember da habitontas e habitonts sesminuescha cuntinuadamein. Allas vischnauncas maunca tec a tec la glieud per occupar uffecis ni era per garantir vinavon l’existenza d’uniuns ed organisaziuns. Digren successiva a Medel La reducziun da habitontas e habitonts sefa veseivla surtut en loghens pigns. Maunca in vischin en in uclaun cun pauca glieud ei quei spert ina sperdita veseivla. Ina vischnaunca cun biars uclauns ei quella da Medel e leu ei quei fenomen pli che veseivels. Mo era ord vesta dil diember total da habitontas e habitonts dalla vischnaunca ei la sminuaziun pli che evidenta. La fin dils onns 1960 ha Medel dumbrau 835 habitonts. Quei ei stau il temps dalla construcziun dil mir da fermada pil lag da S. Maria. Igl onn 1900 dumbrava Medel 536 habitonts e paucs onns suenter la construcziun dil mir da fermada ein ins puspei staus sin quei nivel. Suenter in cuort carschament ils onns 1980 entochen 2005 sesminuescha il diember da habitonts successivamein. Per la fin digl onn vargau nudava la vischnaunca 345 habitonts. Semegliont maletg a Tujetsch La vischnaunca da Tujetsch ha profitau ils davos 60 onns da duas fasas da bia lavur ella val. D’ina vart ei quei stau la construcziun dils mirs da fermada da Curnera e Nalps entuorn 1960 e 1970, lu las lavurs vid il tunnel da basa dil Gottard ils onns 1990 e 2000. Sco quei che la statistica dalla vischnaunca da Tujetsch tradescha, ei 1960 staus in dils onns culs pli biars habitonts, numnadamein 1855. Entochen lezs onns era il diember da habitonts carschius successivamein naven da 1900. Lu dumbrava Tujetsch 810. 1941 era ei gia 1176. Il record da habitonts – inclusiv ils 450 luvrers dil plazzal digl AlpTransit – ei vegnius nudaus 2006. Lu ha la vischnaunca giu 2005 habitonts. Denter 1970 e 2000 ei vegniu registrau denter 1273 e 1525 habitonts. Dapi la finiziun dallas lavurs digl AlpTransit sereducescha il diember da habitontas e habitonts successivamein. 2010 dumbrava Tujetsch 1355, 2015 1402 e la fin 2020 aunc 1251 habitonts. Dapli stabilitad a Mustér Mustér ha profitau empauet ils davos onns dalla funcziun da center, respectivamein dalla purschida d’in tal. Mo era leu semuossa ina leva tendenza negativa. Igl onn 1850 dumbrava Mustér 1260 habitontas e habitonts. 90 onns pli tard – 1941 – era ei gia 2173. Dapi lu ei il diember da habitontas e habitonts restaus denter 2100 e 2500. Cun 2495 ei vegniu nudau il pli ault nivel igl onn 1994. Ils davos 20 onns ei il diember da habitonts restaus stabils denter 2250 e 2170. Tenor la statistica messa a disposiziun dalla vischnaunca pon ins supponer che Mustér ha medemamein profitau ils onns 1990 e 2000 dils plazs da lavur digl AlpTransit en Val Tujetsch. Entgins collaboraturs da leu han era giu dimora a Mustér. Digren a Sumvitg e Trun La vischnaunca da Sumvitg ha contonschiu il cenit dil diember da habitonts ils onns 1990. Plirs onns ei quei stau constant sin rodund 1500, dapi 1997 sereducescha il diember successivamein e senza frenar. Dumbrava Sumvitg 2010 aunc 1286, era quei la fin digl onn passau aunc 1104. Strusch aschi negativs ei il svilup ella vischnaunca vischinonta Trun. 2010 dumbrava ella 1094, tschun onns pli tard ensemen culla vischnaunca da Schlans sin fundament dalla fusiun 1210. Silsuenter ei quei diember staus relativamein stabils. Ils davos tschun onns ei sedau ina reducziun da 37 vischinas e vischins. Digren tgeua, mo successiva Ellas tschun vischnauncas sisum la Surselva ei il diember da habitontas e habitonts sereducius marcantamein ils davos tschun onns. Dumbravan Trun, Sumvitg, Mustér, Medel e Tujetsch ensemen igl onn 2015 aunc 6431 vischinas e vischins, era quei per la fin digl onn 2020 aunc 6041. Igl ei ina digren successiva. Hans Huonder/FMR En in vitg pli grond croda ei strusch en egl sch’ei dat vonzeivi entgins vischins pli pauc, num ch’ins hagi cun quels ina relaziun pli stretga. En uclauns cun in pugn plein habitonts ei quei tut auter. Mauncan in ni dus sefa la largia bia pli gronda. Ch’ils vitgs en muntogna han da sbatter cun ina demografia negativa ei nuot niev e nuot niev eis ei era, che la regiun sisum la Surselva ei medemamein pertuccada fetg da quella situaziun. Ina retscherca dalla FMR tier las vischnauncas da Tujetsch, Medel, Mustér, Sumvitg e Trun muossa che la digren dil diember da habitonts ils davos onns ei relativamein marcanta. Sulettamein da 2015 entochen 2020 nodan ellas ensemen bunamein 400 habitonts pli pauc. Pudiu tener en rama quella sminuaziun han las vischnauncas da Trun e Mustér. Onns excepziunals Surtut Tujetsch e Medel han profitau da situaziuns extraordinarias che han – silmeins per entgins onns – teniu ni schizun augmentau temporarmein il diember da habitonts. Quei ei stau il cass ils onns 1960 culla construcziun dils mirs da fermada da S. Maria, Curnera e Nalps. Ils onns 1990 e 2000 ha la vischnaunca da Tujetsch era profitau dils biars plazs da lavur digl AlpTransit. Suenter ch’ils numerus luvrers jasters han bandunau la val ha la curva cul diember da habitontas e habitonts entschiet a menar pli e pli engiuviars. Mo era la vischnaunca da Sumvitg ha buca giu in svilup fetg legreivel ils davos tschun onns. Pagina x Vitgets ed uclauns populai pli baul cun in ni plirs tozzels habitonts ein oz aunc il liug da dimora da singuls vischins, pil pli sils onns.

Avon 40 onns ha Ciril Cathomas entschiet siu emprendissadi da scrinari a Cumpadials. Dapi lu eis el staus fideivels all’interpresa Degonda SA e pil solit ei siu pensum quel d’enferrar finiastras. Tschiens e mellis ramas ein gia idas tras ses mauns e quei en da tuttas grondezias e fuormas. «Jeu hai entschiet ils 10 d’uost 1981. Quella damaun ha in collega manegiau: So, ussa entscheiva la veta da lavur», seregorda Ciril Cathomas digl emprem di d’emprendissadi da scrinari. Da quei temps menava Gion Fidel Degonda aunc l’interpresa. Sper las finiastras exequeva quella aunc bia lavurs da scrinari e scolava dus, treis emprendists. «Oz essan nus specialisai sin finiastras, perquei scolein nus era buc emprendists pli», declara Clau Degonda. Ensemen cun sia dunna Isabelle, meina el l’interpresa cun 23 collaboraturs en tiarza generaziun. Buns mistergners ein tschercai Clau Degonda ei s’annunziaus tier la FMR cul giavisch da gratular ed engraziar a Ciril Cathomas: «El ei il tierz che sa festivar quei giubileum tier nus, biars luvrers ein stai ditg fideivels mo han era midau denteren plazza da lavur.» Ciril Cathomas descriva el sco luvrer fetg inschignus e cumpetent. Quei che pertuchi igl enferrar finiastras sappi el schizun dapli ch’il schef ed era schiglioc hagi el ina gronda experientscha. A giuvens scrinaris cussegliass il bab da treis giuvenils denton tuttina buc da restar l’entira veta el medem liug: «Igl ei segir d’avantatg da far enqual midada e veser auter.» Tenor Clau Degonda eis ei oz grev da survegnir mistergners. Quei seigi in problem demografic e per gl’auter elegian era mo paucs giuvenils pli in mistregn manual. La lavur avon casa Ciril Cathomas ei carschius si a Sumvitg nua ch’el ei s’engaschaus en differentas uniuns. El ei enconuschents sco tiradur pissiunau e presidiescha dapi varga 13 onns la Societad da tir Vial Sumvitg. Da buob eis el staus bia ad alp cun siu bab Laus ed aunc oz ei la tegia sin l’alp da Glivers siu refugi. Leu passentan el e sia dunna Rita il temps liber e vacanzas ed emblidan ils quitaus da mintgadi. Dapi 1990 vivan ei a Cumpadials, gest sper l’interpresa Degonda. «Jeu hai la lavur avon casa ed apprezieschel da buca stuer prender igl auto per ir en fatschenta», declara igl um da 55 onns. Ses dus affons ein carschi ed ussa selegran el e sia dunna sigl emprem biadi. Mai lungurus Mo ei quei buca lungurus da far adina il medem? «Na, igl ei plitost rutina e va cul temps bunamein da sez. Jeu hai aunc adina tschaffen e plascher da mia lavur e fagess aunc ina ga il medem sche jeu havess d’entscheiver», sincerescha il scrinari e manegia riend: «Jeu havess buca saviu haver meglier e hai lu percass aunc si tut la detta.» La lavur seigi bein semidada cul temps. Ei vegni buca fatg pli ton a maun e tut stoppi ir empau pli dabot ella fabrica da finiastras. Mo era suenter 40 onns detti ei adina puspei novas sfidas e la lavur seigi varionta, per exempel da construir finiastras per baghetgs specials ni sut schurmetg. Ciril Cathomas ha luvrau ensemen cun biars e di: «Tgi vegn e tgi va, il pli impurtont ei per mei la collegialitad e quella ei buna cheu tier nus.» Bunas premissas pia per cuntinuar entochen tier la pensiun. Dapi 40 onns lavura il scrinari Ciril Cathomas tier la fabrica da finiastras Degonda SA a Cumpadials. El ei cuntents e vul cuntinuar entochen la pensiun

Las casas d’attempai dalla Surselva han da batter cun ina munconza acuta da persunal da tgira qualificau. Ferton ch’in project da collaboraziun sil sectur dalla scolaziun da persunal da tgira denter quater casas d’attempai marscha cun success, ei l’organisaziun tetgala Sana Surselva vidlunder d’elaborar il concept «Reit da sanadad integrada» che duess era purtar ina migliur sil sectur dalla munconza da persunal. Adina dapliras tgirunzas e tgirunzs - en special quellas e quels cul certificat professiunal da sanadad - fieran orda plirs motivs la faulsch el canvau. Quei trend che pertucca l’entira Svizra pertucca era il Grischun. Era la Surselva ha da batter cun ina munconza acuta da persunal da tgira qualificau. En ina situaziun fetg difficila a liunga vesta vegnan cunzun las casas d’attempai che han gia oz difficultads da recepir novas cussadentas e cussadents perquei ch’ei dat memia pauc persunal qualificau. Tenor ina retscherca dalla FMR ein entginas casas da vegls denter Glion e Mustèr gia ussa en ina situaziun da persunal fetg critica. El «da casa val lumnezia» han ins apparentamein stuiu refusar ina damonda d’entrar en casa da vegls perquei ch’ins hagi buca il persunal. Quitaus per igl avegnir dil persunal qualificau fan tut ils responsabels dallas casas d’attempai en Surselva che la FMR ha contactau. A Trun en Casa Sogn Martin seigien duas plazzas e mesa per persunas cul certificat professiunal buca occupadas el mument, di la menadra da tgira Renata Michel. A Mustér en la Casa Puntreis han ins tenor il menader Gian Reto Nufer precis il diember da persunal qualificau ch’ins drova el mumment. Quei e buca dapli. «Nus survegnin denton bunamein neginas annunzias sin nos inserats per plazzas cun certificat professiunal», di Nufer. En ina situaziun semeglionta ei era la Casa da vegls da Glion. La menadra Claudia Tomaschett-Gerth di ch’ella fetschi quitaus pigl avegnir. Ins seigi era ligiaus vid las tariffas che dicteschan la purschida. Da l’autra vart maunchi il persunal qualificau el futur perquei che persunas mondien en pensiun. «Tut priu sun jeu sco menadra dalla casa da vegls a Glion ella situaziun favoreivla d’haver entochen dacheu collaboraturas e collaboraturs fetg motivai ch’ein entochen ussa stai fetg flexibels.» Quei sappi denton buca cuntinuar adina aschia. Els proxims meins tscherchi era igl asil da Glion novas persunas da tgira cun la qualificaziun professiunala. Ils responsabels dallas instituziuns per attempai sursilvanas ein d’accord che la collaboraziun pli stretga denter las casas d’attempai en Surselva fuss ina buna via per garantir las persunas da tgira qualificadas a tuttas casas naven da Glion entochen Mustér. El mument ei l’organisaziun tetgala Sana Surselva vidlunder d’elaborar il concept «Reit da sanadad integrada» che ha denter auter era per mira da far propostas co sligiar las stretgas cul persunal da tgira. Il president dil cussegl d’administraziun dil «da casa lumnezia», Mathias Bundi quenta fermamein cun bunas propostas ord quella lavur concepziunala. «Tier nus en il «da casa lumnezia», ei la situaziun da persunal da tgira qualificau alarmonta», di Mathias Bundi. Per la presidenta da l’organisaziun tetgala Sana Surselva, Martina Beeli, ei il concept «Reit da sanadad integrada» urgents gest arisguard las damondas da persunal. In crap da cantun per las sligiaziuns futuras ei la scolaziun da tgirunzas HF existenta dapi 2018 en las casas d’attempai Puntreis a Mustér, Sogn Martin a Trun, da casa lumnezia a Vella e Steinhauser Zentrum a Sursaissa. Carla Duff, la responsabla per quella scolaziun da tgirunzas HF ei perschuadida che mo sinergias eifer las instituziuns portan soluziuns pigl avegnir. Las quater casas d’attempai numnadas porschan in studi cun diplom alla scola aulta HF en la regiun, e quei sco Carla Duff di, en collaboraziun cul Spital Regiunal Surselva. «L’idea ei da sustener in l’auter ella regiun cun dar la pusseivladad als students ed allas studentas da star ella Surselva e da sescolar vinavon cheu.» Momentan ein tschun studentas ed in student vid il studi da persunas responsablas da tgira en las casas da tgira da quei project

Davart la curascha civila ha la presidenta dil Forum per la cultura dalla pasch Lea Suter discurriu cun l’anteriura cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf. Ellas han fatg quei il margis vargau duront ina spassegiada tras il marcau da Glion. «Per sequietar gida ina scadiola te da camélla.» In cussegl che Eveline Widmer-Schlumpf ha retschiert l’en­tschatta dils onns 80 dad ina sora dominicana dalla claustra da Glion. Tradiu quei misteri ha l’anteriura cusse­gliera federala a caschun dad ina spassegiada tras Glion. Ina spassegiada organisada dil Forum per la cultura dalla pasch igl gliendisgis vargau a caschun dallas activitads actualas el rom dalla «Stad da Glion». Basegns per ina scadiola te da camélla ha Eveline Widmer-Schlumpf giu probabel pliras gadas el decuors dalla veta. Forsa ha ella duvrau pliras scadiolas duront e suenter sia elecziun el Cussegl federal ils 12 da december 2007. L’entira historia da quella elecziun ei buca stada il tema principal duront la spassegiada tgamunada da Lea Suter. La gestiunaria dalla Socie­tad Svizra-Naziuns unidas e tgamun dil Forum per la cultura da pasch ha discur­riu cun l’anteriura cussegliera federala grischuna davart la curascha civila ella politica. Mussar curascha La spassegiada ei vegnida accumpignada dad in tschuat persunas ed ellas han saviu tedlar ils discuors dallas duas protagonistas via emettur. Per curaschusa ha Eveline Widmer-Schlumpf buca exnum valetau sia decisiun da surprender igl uffeci sco cussegliera federala avon varga diesch onns. «Jeu sun denton buca naiva e vai saviu tgei che spetgi sin mei.» L’anteriura magistrata ha fatg attent alla decisiun dil parlament che hagi elegiu ella el Cussegl federal. «Visavi a quella voluntad dil parlament ei mia decisiun stada ina decisiun digl intellect.» Ina decisiun segir era influenzada da sia professiun sco giurista. «Era sche l’intuiziun havess forsa getg na.» Eveline Widmer Schlumpf ei dil meini che las instituziuns statalas meretien in cert respect. «Ei sa buc esser che quellas institu­ziuns vegnan continuadamein svaletadas.» Per exempel ha l’anteriura cussegliera federala menziunau las der­tgiras. «Secapescha che jeu sun magari era buca stada cuntenta cun ina deci­siun dad ina dertgira, semplamein perquei che jeu hai - sco advocata - piars avon quella dertgira.» Acceptar decisiuns Eveline Widmer-Schlumpf resenta che la promtadad dad acceptar decisiuns dalla maioritad sesminuescha, e quei ton el parlament sco era decisiuns dil pievel. «Pilpli sebasan quellas decisiuns sin in consens ed ein impurtontas per la societad.» Tschercar il consens ei stau ina impurtonta part dalla lavur politica en tut ils gremis politics che la magistrata grischuna ha occupau duront sia acti­vitad politica. Ella ha risdau dad in exponent politic che hagi attaccau en diversas gasettas dalla dumengia ina part da sia lavur sco cussegliera federala. «Il gliendisgis vai jeu envidau el ad in caffè en Casa federala, el ei vegnius, denton buc exnum bugen.» Eveline Widmer-Schlumpf ha confruntau el cun las renfatschas. «Jeu vai getg ad el ch’el sappi exact che sias pretensiuns constetien buc.» Igl hosp da caffè ha bein concediu quei fatg, ha denton fatg valer che la verdad secordeschi buca cun l’atgna strategia. Emprender da vegnir a frida La cultura da discussiunar ei per l’anteriura cussegliera federala in impurtont instrument, buca sulet ella politica. «Da vegnir a frida cun conflicts ston ins emprender ella veta privata, en uniuns ed insumma el mintgagi.» Ed per turnar tiel te da camélla cussegliaus avon varga 40 onns dalla sora dominicana ad Eveline Widmer-Schlumpf: Ella era talmein gnervusa da sepresentar avon ina classa da scolars dalla scola claustrala. Per quater jamnas haveva ella surpriu da dar instrucziun civica.

L’Uniun da commerci e professiun Mustér representa buca mo ils interess dils patruns ella publicitad e la politica. Ella s’engascha era sin auters secturs sco per exempel l’embellaziun dil vitg ni – sco il cass actual – ell’informaziun da giuvnas e giuvens tgei pusseivladads d’emprendissadi ch’els han. Persuenter ha ella installau ina gruppa da lavur. Quella ha survegniu l’incarica d’examinar las pusseivladads d’orientar las scolaras ed ils scolars dalla regiun davart la schelta d’emprendissadis ch’il territori dall’uniun cumpeglia. L’Uniun da commerci e professiun Mustér ha commembras e commembers da Tujetsch e Medel entochen giudem la Cadi. Treis seras d’informaziun L’autra jamna obtegnan las scolaras ed ils scolars dalla sisavla classa primara entochen il scalem superiur in flyer dall’uniun. Quel cuntegn las indicaziuns davart las treis seras d’informaziun dalla presentaziun dallas professiuns. Quellas han liug ils 24 d’uost 2021 el Center d’agricultura a Mustér, ils 26 d’uost 2021 ella zona d’industria Pignola sut Segnas ed ils 31 d’uost 2021 ella Casa da tgira s. Martin a Trun. Las informaziuns cuozan mintgamai dallas 19.00 entochen las 21.00. «In e scadin ei envidaus a quellas, era ils geniturs», di il cau dalla gruppa da lavur, Adrian Bigliel. 36 interpresas – tuttas commembras dall’UCP – ein dalla partida e presentan en tut 30 differentas professiuns: Digl informaticher, il pur, il polimecanist entochen la tgirunza da persunas attempadas, il cuschinier ed il scrinari. «Cun quella revista leins nus mussar con gronda che la schelta da professiuns ei cheu tier nus», di Adrian Bigliel. Cullas pusseivladads da scolaziun e perfecziun che seporschan parallelmein tiegl emprendissadi ni suenter quel ses’arvan interessantas perspectivas als giuvenils. Allas treis seras d’informaziun dattan las interpresas plaid e fatg davart ils emprendissadis: «Igl ei ina buna caschun pils giuvenils e lur geniturs da vegnir en contact culs purschiders d’emprendissadis e secapescha era per las fatschentas da mussar tgei ch’ellas san porscher.» Buna glieud pigl avegnir «Menaschis che vulan subsister e haver success a liunga vesta drovan buna glieud. Mo aschia eis ei pusseivel da mantener la purschida cheu tier nus e segirar plazzas da lavur», puntuescha Adrian Bigliel. El ei cuntents cul diember da menaschis che separticipescha allas informaziuns, schegie ch’in ni l’auter dapli havessi era buca dau donn: «Quellas informaziuns ein secapescha era ina fetg buna caschun per las fatschentas da vegnir en contact cun giuvenils e geniturs.» Adrian Bigliel constatescha ch’igl ei grev d’animar glieud qualificada dalla bassa da vegnir a luvrar sisum la Surselva. Per quei motiv seigi ei fetg impurtont da scolar sezs giuvenils e da mussar a quels che las pusseivladads da luvrar seigien era cheu attractivas: «In ni l’auter banduna forsa nus suenter igl emprendissadi, mo sch’el ha fatg bunas experientschas retuorna el eventualmein puspei in di.» Sin fundament dalla reducziun da naschientschas ils davos onns ei era il diember da giuvenils che banduna la scola populara sereducius marcantamein: «Buca tuts menaschis ein vegni d’occupar lur plazzas d’emprendissadi ils davos onns. Grev eis ei surtut d’anflar giuvnas e giuvens per professiuns da mistergner.» El e ses collegas dalla gruppa da lavur – Patric Giger, Pierino Bisquolm, Fabian Tschuor, Annette Decurtins ed Edgar Durschei sco representant dalla suprastonza dall’uniun – speran sin bia frequenzas las seras d’informaziun. «Sequent igl interess vegnin nus lu a decider schebein nus organisein quei arranschament gia puspei en in onn ni en dus onns», di Adrian Bigliel. Ina proxima ga duei la revista haver liug en auters loghens. In’annunzia per las informaziuns vegnentas ei buca necessaria. Dil reminent: Sin la homepage berufsberatung.ch san ins era tschercar plazzas d’emprendissadi libras. Tenor Adrian Bigliel eis ei daventau ils davos onns adina pli grev d’anflar giuvenils che vulan far in emprendissadi d’ina professiun da mistergner. Alla tscherca d’emprendists Las proximas jamnas organisescha l’Uniun da commerci e professiun Mustér treis seras d’informaziun davart la purschida da plazzas d’emprendissadi. Tut en tut vegnan 30 differentas professiuns presentadas. Plidentai per quellas orientaziuns ein scolaras e scolars dalla sisavla classa primara ed il scalem superiur. Cun quella purschida vul l’uniun buca mo presentar la varietad da pusseivladads d’emprendissadi, mobein era empruar d’animar dapli giuvenils da sedecider per in emprendissadi. «Surtut per las professiuns da mistergner eis ei grev d’anflar interessents», di Adrian Bigliel, il cau d’ina gruppa da lavur ch’ei sefatschentada dalla problematica il davos temps.

«Igl emprem d’uost 2021 – il di dalla mort dad Alois Carigiet – havein nus saviu surprender las casas Carigiet e Desax el dretg da baghegiar per 99 onns. Nus essan pia sin buna via.» Quei scriva Trun Cultura en ina communicaziun. Possibilitau quei pass hagi la firma Romito SA che ha cumprau omisduas casas e mess ellas a disposiziun a Trun Cultura per in mudest tscheins. Trun Cultura ei in’uniun ch’ei vegnida fundada per spindrar la Casa Carigiet ch’ei daventada l’unfrenda d’in incendi. Ord quell’activitad ei allura sedau in project pli grond che cumpeglia ina promoziun dalla cultura e digl art a Trun en plirs baghetgs. Plans san vegnir concretisai Entras il dretg da baghegiar per las duas casas eis ei pusseivel a Trun Cultura da concretisar ils plans pil museum Casa Carigiet ed entscheiver cun las preparativas da baghegiar. «Ils cuosts per quell’emprema fasa vegnan cuvretgs grazia ad ina donaziun privata, mo era grazia allas contribuziuns dils commembers, dil sustegn dalla tgira da monuments e dall’assicuranza da baghetgs», scrivan Lisa Schmidt-Candinas e Thomas Imboden en num da Trun Cultura . La cumissiun da baghegiar sut la bitgetta da Remo Derungs vegn a surdar las empremas incaricas per la rumida dils donns caschunai entras il barschament, per segirar ils mirs e las parts dil baghetg ch’ein da mantener. Il tetg da protecziun vegn a restar ed aschia schurmegiar il plazzal. In diever cumplex Trun Cultura preveda in diever pli cumplex per la Casa Desax restaurada. El plaunterren duei vegnir endrizzau ina biblioteca publica da litteratura romontscha sursilvana ed ina «lounge». Ell’emprema e secunda alzada duein combras d’in segment elavau vegnir endrizzadas en collaboraziun cul hotel Tödi sco partenari. Els tschalers cun arviuls duei vegnir purschiu in restaurant. La tiarz’alzada daventa ina habitaziun per artists ed artistas che collaboreschan cun Trun Cultura. «Aschia survegn quei baghetg da rokoko che sesanfla sut protecziun naziunala danovamein sia funcziun . El survescha la finala sco ligiom denter il museum Casa Carigiet ed il Spazi Spescha che vegn endrizzaus ell’anteriura fabrica da ponn», scriva Trun Cultura. Alla tscherca da daners Per omisdus projects ei Trun Cultura alla tscherca da daners da promoziun. Per quei intent ei l’instituziun en contact cun uffecis ed instituziuns. Il medem mument envida ella in e scadin da sustener cun ina contribuziun ils projects previ. Trun Cultura ha retschiert il dretg da baghegiar per las casas Carigiet e Desax (foto).

Dumengia, ils 15 d’uost, envida l’uniun «Oldtimerland Graubünden» alla secunda sentupada d’oldtimers Surselva ad Igniu Rabius. Ina roschada possessurs d’oltimers s’entaupan gia la sonda per guder l’emprema «Carrada Alpina» che meina sur pass, alps e tras cavorgias. Ins pudess tertgar ch’enzatgi ord la branscha d’automobils organiseschi la sentupada d’oltimers Surselva. Igl iniziant ei denton in hotelier ed el realisescha igl event ensemen cun René Müller che posseda ina carossaria a Rabius. «Jeu sun carschius si cul plascher per oldtimers e hai empau benzin el saung», di Manuel Reichenbach. Il possessur dil hotel Tödi a Trun ei igl iniziant dalla sentupada. Ensemen cun enzacons entusiasts d’oltimers ha el lantschau quella il 2019. Igl uost avon dus onns haveva quell’occurrenza attratg 80 possessurs d’oltimers (-1989) cun lur vehichels e pressapauc 400 aspectaturas ed aspectaturs. Igl onn vargau ha la sentupada d’oldtimers Surselva stuiu vegnir annullada pervia dalla pandemia. Oldtimers da tuttas marcas Tonpli selegran ils organisaturs sigl inscunter da dumengia. «Noss’organisaziun sespleiga relativamein nuncumplicau. Nus havein gia massa annunzias dil Grischun e dall’entira Svizra, mo era persunas dall’Italia ni Baviera ein s’interessadas. Cons che vegnan la finfinala a prender part dumengia savein nus buc, ins sto gie buca s’annunziar. La participaziun ei gratuita ed ins po era vegnir spontanamein. Tut ils possessurs d’oltimers (-1989) da tuttas marcas: autos, tracturs ni motos ed auters vehichels da pli baul ein beinvegni cun lur classichers.» Igl inscunter ha liug dumengia dallas 10.00 – 17.00 a Rabius/Igniu sigl areal d’industria. Pass – alps – cavorgias Gia Reto Reichenbach, il bab da Manuel era in grond fan dad oldtimers. En giuvens onns haveva el cumprau in Volvo Amazon e siu fegl ei ussa losch possessur da quei vehichel classic. Cul temps ha Manuel Reichenbach aunc cumprau auters oldtimers sco per exempel in Austin Healey ni in Deux Chevaux. «Nossa cuntrada ei bellezia cun tut ils pass, las alps e las cavorgias. Carrond cun in oldtimer pon ins scuvierer quella a moda pacifica e quei lein nus promover. Plinavon lein nus era mantener la cultura dils oldtimers e far enconuschenta quella en nossa regiun», declara igl ustier e cuschinier che beneventa savens amaturs d’oltimers en sia casa. Per intensivar empauet las sentupadas dils amaturs d’oldtimers, envida Reichenbach mintgamai l’emprema gievgia dil meins a partir dallas 19.00 ad ina sentupada el hotel Tödi. «Aschia san persunas cul medem interess star da cumpignia e sediscuorer», manegia el. Carrada Alpina La «Carrada Alpina» dalla sonda ha liug sin ina part dalla Route des Alpine Circle ch’ei vegnida lantschada dacuort da Grischun Vacanzas. Il termin d’annunzia per quella ei vargaus. Il corso d’autos parta a Trun naven dil parcadi avon il Museum Regiunal Surselva Cuort Ligia Grischa. Da leu va ei sur il pass Lucmagn entochen Blinzuna e sur il S. Bernardino, Spligia, tras las cavorgias da Rofla, Viamala,a Lai, Cuera ed anavos tras la Ruinaulta. www.oldtimerland-graubuenden.com In pli bi che l’auter – dumengia proxima, ils 15 d’uost san ils fans d’oltimers contemplar ina massa vehichels classics a Rabius/Igniu. Tgi che posseda sez in oldtimer sa prender quel ord garascha e prender part spontanamein alla secunda sentupada organisada dall’uniun «Oldtimerland Graubünden».

Dapi igl onn 2010 serimna ina gruppa da tibaders mintg’onn ils 14 d’uost, la sera avon Nossadunna d’uost, per schar resunar sias melodias. Uonn ha quei arranschament liug a Val Sogn Pieder. Sco quei ch’igl organisatur, il Museum regiunal Surselva, scriva en ina communicaziun, s’entaupan ils aspectaturs allas 20.00 sil plaz amiez il vitg. Il club da plumpas «Valler Trychler» arva la sera cun ina producziun atras il vitg. Silsuenter tarmettan ils tibaders lur messadis viceversa e sche l’aura ed il vent ein favoreivels ein ils tuns d’udir lunsch entuorn. Pauli Bass da Sumvitg vegn a cantar igl Ave Maria dil signun e la gruppa reunida dils sunaders da tgiern d’alp dalla regiun embellescha la sera cun entginas melodias tradiziunalas. Ils bandierels smeinan lur bandieras el tact dalla musica. Uonn ha il 46avel di cantunal dils sgugialders liug ils 17 d’october a Val Sogn Pieder. L’occurrenza «tibadas» duei dar in schatg ed envidar a quei grond spitachel tradiziunal e musical digl atun. Aschia astga il «Jodlerchor Zervreila» buca muncar ed els vegnan a concluder la sera cun entginas canzuns.

Dapi igl onn 1605 pelegrineschan ils cartents dalla Val Blenio senza interrupziun alla fiasta da Nossadunna d’uost ella caplutta da s. Maria sil pass dil Lucmagn. Sulettamein igl onn 2020 ha quella fiasta si leu buca giu liug sin fundament dallas restricziuns en connex culla pandemia dil coronavirus. D’aura schetga – ed aschia vesa ei ora il mument – duei vegnir cuntinuau cun quella tradiziun dumengia. Sco quei che la claustra da Mustér scriva en ina communicaziun, vegn il plevon d’Olivone, don Mirco Janiak a celebrar il survetsch divin dumengia, ils 15 d’uost 2021 allas 11.00. Assistius vegn el dil representant dalla claustra da Mustér, decan pader Bruno Rieder. Mirco Janiak porscha ina messa el ritus ambrosian. Ina biala tradiziun Tier quella tradiziun s’auda era l’obligaziun dalla claustra da Mustér da porscher suenter la celebraziun dall’eucaristia a tuts participonts in vin d’apero ni in’autra bubronda. «La claustra da Mustér ed ils concristians dalla Val Blenio selegran sche biars cartents dalla Surselva plegrineschan puspei sil Lucmagn per aschia festivar communablamein il survetsch divin en honur da Nossadunna, sco era da s’entupar leu», scriva la claustra. Caplutta nunsurveseivla La caplutta sil hospezi dil Lucmagn ei vegnida baghegiada ils onns 1966/67 e consecrada ils 15 d’october 1967 d’avat Viktor Schönbächler. Ella ei en possess dalla claustra da Mustér. La caplutta veglia che datava da 1374 e ch’era vegnida restaurada 1577, ei daventada l’unfrenda dil lag da fermada. Ella sesanflava pli engiu ella val. Treis dils maletgs murals che sesanflavan ella caplutta veglia ein da veser ella caplutta nova. Ils cuosts per la construcziun dalla caplutta nova havevan las ovras electricas purtau. Tgi che passa il Lucmagn survesa buca la caplutta sil crest. Ella va fetg bein aprau cul contuorn cun cuolms e pézs. Colligiaziun sid – nord Il Pass Lucmagn (1916 m s. m.) ei il cunfin dils cantuns Grischun e Tessin, respectiv dallas vischnauncas da Medel e Blenio. Il num Lucmagn deriva dil latin «lucus magnus», quei che vul dir il grond uaul. Culla construcziun dil mir da fermada ha la colligiaziun veglia pli u meins dalla val siadora stuiu vegnir spustada. Ella meina ussa sur il lag dalla vart dil Scopi. Il pass ei la suletta pusseivladad da surmuntar las Alps svizras cun auto sin in’altezia sur 2000 meters. Mo gia avon la motorisaziun era il pass dil Lucmagn frequentaus. Biars tschentaners eis el staus in pass bein frequentau surtut per motivs economics. Culla construcziun dils pass dil Gottard e dil Spligia ha il Lumcagn piars quella muntada. Tonaton eis el era restaus suenter la colligiaziun denter la Surselva e la Val Blenio, per exempel pil commerci cun animals da casa. Dapi biebein 20 onns ei il Lucmagn era aviarts igl unviern. La caplutta da s. Maria sil hospezi dil Lucmagn.

L’emprema ‹Stad da Glion› organisada dil forum per la cultura dalla pasch ei ida a fin la sonda vargada. En cumpleina cuntentientscha dallas soras dominicanas dalla claustra da Glion che han mess fil en guila per igl avegnir da lur Casa da sentupada. Cun il bratsch pusau sin la balustrada ei sora Monica sepostada per schar fotografar. Ei ha fatg la pareta che quella luccadad seigi buca giugada, mobein part dil spért dallas soras dominicanas dalla claustra da Glion. Cun certs fatgs ha la sora dominicana buca stuiu vegnir confruntada la fin dalla jamna vargada sin la terrassa dalla Casa da sentupada: La media da vegliadetgna dallas soras dalla claustra da Glion ei aulta e dapi 30 onns ha ei dau neginas novas entradas ella cuminonza. Encuretg ina via nova Dad ina nova strategia per la Casa da sentupada han ins pudiu leger en in communicau. Sora Monica ha declarau la nova strategia. «Nus havein stuiu anflar enzatgei durabel, enzatgei che sesviluppescha e viva el mument che nossa cuminonza ei buca presenta pli.» La veglia da prender enta maun igl avegnir ei perdetga dad ina admirabla vitalitad, malgrad la vegliadetgna dallas soras. Auters havessan probabel schau esser bien e surschau igl avegnir al destin. Sora Monica ha tschintschau da resca e curascha. «Secapescha che nus havein duvrau sustegn d’ordlunder.» Bein colligiada Ina impurtonta part da quei sustegn d’ordlunder ha medemamein priu plaz la fin dalla jamna vargada sin la terrassa dalla Casa da sentupada. Lea Suter ei gest vegnida dad ina occurrenza ed ei stada sin via alla proxima. Occurrenzas ch’il forum per la cultura dalla pasch ha instradau la jamna vargada a Glion. La dunna giuvna ha gia luvrau per las Naziuns Unidas a Genevra ed ei bein colligiada cun organisaziuns nunguvernamentalas (NGO). Suenter in’egliada sin sias reportaschas ord differents encardens dil mund cun ina populaziun maltarschinada da conflicts hanai capeschan ins l’expressiun da Lea Suter: «Jeu sun ina nomada.» Che la nomada ha anflau la via a Glion ha era da far cun corona. Sora Monica ha menziunau quei temps che ha sfurzau biars da far in paus. «Quei paus ha simplificau ad entgins exponents dil forum da luvrar per la ‹Stad da Glion›, in event instradau per gronda part sur contact virtual.» Negin aunghel dalla pasch Lea Suter ha schau negin dubi che la ‹Stad da Glion› dalla jamna vargada ei buca in eveniment unic. «Clar, nus cuntinuein e planisein a liunga vesta.» La dunna che tgamuna il forum per la cultura da pasch ha dau d’entellir da buc esser: «In aunghel dalla pasch che sgola per il mund entuorn.» Ella ha getg dad esser bein conscienta ch’ei drovi conflicts ella veta per sesviluppar. En quei senn ei la cultura dalla pasch ina cultura, co tgamunar conflicts, e Lea Suter vul integrar la regiun ellas stads da Glion. «Proximamein vegnin nus ad analisar la ‹Stad da Glion› vargada e far em­prems patratgs nua e co instradar midadas.» Sora Monica ha visitau bia occurrenzas dalla jamna vargada ed il spért dallas scuntradas ha fascinau ella. La sora dominicana ha regurdau als 800 onns dapi la mort da sogn Domenicus, il fundatur digl uorden dominican. «Jeu sun fetg satisfatga ch’igl ei reussiun dad instradar in event el spért da nossa cuminonza, occurrenzas aviartas a tuttas organisaziuns e religiuns.» E la sora dominicana ei perschuadida che buca mo la Casa da sentupada dallas dominicanas po profitar dalla «Stad da Glion», mobein l’entira regiun.

Schar virolar ni buc, quella damonda sparta la societad e caschuna discussiuns enteifer la magistraglia grischuna. Meins dispiteivels paran ils tests da corona. Singulas persunas d’instrucziun refuseschan denton era da far il test. Per las duas uniuns tetgala svizras da scolastas e scolasts ei la virola encunter il virus da corona ina impurtonta mesira per impedir ch’il virus sederasa en scola. Ad ina conferenza da pressa dils nov d’uost 2021 han las uniuns tetgalas da scolastas e scolasts pretentiu che las persunas d’instrucziun vegnien tractadas prioritar sche la virola stoppi vegnir refrestgentada. Tenor il president dalla uniun da scolastas e scolasts dalla Svizra franzosa, Daniel Rohrbach: «In pass indispensabel per tener aviert las scolas e mantener l’instrucziun en scola. Sch’entiras classas ein sfurzadas da far curontina va quei a disfavur dallas scolaras e dils scolars.» La damonda, contas scolastas e scolasts ch’ein insumma promts da schar virolar, han las uniuns tetgalas buca tematisau a lur conferenza da pressa communabla dalla jamna vargada. Negina recumandaziun Tier l’uniun grischuna da scolastas e scolasts han ins priu enconuschientscha dallas explicaziuns da Daniel Rohrbach. Recumandaziuns neu dalla uniun dallas persunas d’instrucziun viers il commembradi puncto virolar dat ei neginas, sco quei che la presidenta dalla Magistaglia grischuna Laura Lutz ha getg. Ella quenta denton che la quota da virolar seigi pli aulta tier scolastas e scolasts che tier l’ulteriura populaziun. «A quella conclusiun vegnin nus sin fundament dallas discussiuns enteifer la suprastonza dalla Magistraglia grischuna.» Che la virola encunter il coronavirus caschuna discussiun controversas enteifer las scolastas ed ils scolasts, ha Laura Lutz fatg stem. «Ils meinis pro e contra virolar divergeschan sco ella ulteriura societad.» Ina constataziun sustenida dalla menadra dalla scola lumneziana, Claudia Cabalzar. «Gie, quella damonda ei era in tema en nossa equipa d’instrucziun.» Contas scolastas e cons scolasts han schau virolar el decuors dallas jamnas vargadas sa Claudia Cabalzar buc ed era buc il menader dalla scola da Glion, Silvio Dietrich. «Tscheu e leu vai jeu udiu da singulas persunas d’instrucziun da vuler schar virolar cunquei che l’obligaziun da purtar mascrina en scola ei curdada. Principalmein per impedir da dar vinavon il virus a scolaras e scolars.» Il cantun cusseglia da schar virolar «Il cantun cusseglia sacapescha a tuttas scolastas e scolasts da schar virolar.» Quei ha il cusseglier guvernativ e cau dil Departement d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient, Jon Domenic Parolini getg sin damonda dalla FMR. In obligatori da virolar per las persunas d’instrucziun neu dil cantun ein negin tema tenor il schef dallas solas grischunas. Continuar vul il cantun cun ils tests da corona alla scolas grischuns. Jon Domenic Parolini ha dau d’entellir ch’il Grischun hagi fatg bunas experienzas cun testar. «Tenor las enconuschien­tschas actualas vulein nus continuar cun ils tests da corona entochen la primavera proxima.» Jon Domenic Parolini ha medemamein puntuau la libra voluntad da separticipar als tests. «Nus sfurzein negina scolara e negin scolar e negina scola da testar.» Il cusseglier guvernativ ha denton constatau che bunamein tuttas scolas ein entochen ussa separticipadas als tests ed era la plipart dils geniturs hagien dau il consentiment da testar. «Els vesan ch’ils tests han dapli avantatgs che disavantatgs.» Singulas scolastas e scolasts renvieschan il test Ch’ils tests han dapli avantatgs che disavantatgs paran denton buca tuttas persunas d’instrucziun d’haver fatg persenn. Silvio Dietrich ha confirmau ch’ei detti sigulas persunas d’instrucziun che refuseschien da schar testar. Commentar quei ha il meinascola dalla scola da Glion buca vuliu. Forsa selai la magistraglia grischuna motivar da cussegliar a ses commembers da silmeins separticipar als tests da corona.

Ils museums sursilvans ein stai ordvart bein frequentai las jamnas vargadas e han nudau dabia visitaders. E quei buca sulet pervia dalla aura pauc agreabla. Gia igl onn vargau ein las frequenzas dils museums stadas fetg bunas e lunsch sur la media dils onns avon. «Nus havein massiv dapli visitaders». Pader Theo Theiler ei responsabels pil museum dalla claustra da Mustér. Sia con­stataziun pertucca inaga igl onn vargau che ha carmalau dabia hosps en Surselva. Pervia dalla pandemia han biaras e biars Svizzers preferiu da far vacanzas en l’atgna tiara. Quei ha era il museum claustral sentiu e nudau in bienton dapli frequenzas visavi ils onns precedents. «Il diember da visitaders dil museum ei denton era uonn fetg buns e contonscha il nivel digl onn vargau.» Pader Theo conceda che l’aura gioga bein ina certa rolla. Duront ils biars gis da plievgia dil fenadur ei la viseta el museum probabablamein stada pli confortabla che spassegiar els cuolms. «Nus havein denton era giu da bials dis dabia hosps en nies museum.» Semegliont tuna ei tiel Museum Sursilvan, la Cuort Ligia Grischa a Trun. In bienton dapli visitadras e visitaders ha il museum a Trun nudau igl onn 2020 e la situaziun actuala selai senz’auter paregliar cun igl onn vargau, ha Olivia Pfister dau d’en­tellir. Ella organisescha il menaschi dil museum da cuminonza cun Dora Candinas e Justina Simeon. Perquei ch’il museum ei staus serraus in cert temps pervia da corona igl onn vargau ei l’exposiziun dallas ­ovras dad Alois Carigiet vegnida prolunghida egl onn 2021. «Nus cuntinuein igl onn proxim cun Alois Carigiet e presentein autras ovras digl artist indigen.» Per gronda part hosps da vacanzas La gronda part dils visitaders ein hosps che passentan vacanzas en Surselva. «Nus havein ina part da visitaders che vegnan sapientiv pervia dalla claustra ni per motivs religius a Mustér e visetan il museum». Tenor las explicaziuns da pader Theo ei quei denton ina minoritad. Tschercadas ein era las turas guidadas tras la claustra e pader Theo ha gia diversas annunzias per talas turas per las jamnas proximas. «Jeu mon da quei anora ch’igl interess da visitar il museum e la claustra ei vinavon avon maun duront igl atun.» Famiglias che passentan las vacanzas en Surselva ein ils pli frequents hosps dil Museum Sursilvan a Trun. Olivia Pfister ha menziunau la purschida specifica dil museum per ils affons. Normalmein eis ei da schar la detta dils exponats e quei buc exnum per plascher dils affons. «Ella casa digl Ursin astgan els sedivertir tenor gust.» Ina purschida che vegn era appreziada dils geniturs sco quei che Olivia Pfister ha explicau. Dad ordvart bia visitadras e visitaders duront las jamnas vargadas han ins era pudiu intervegnir dil Museum Regiunal Surselva a Glion. Ed era cheu appartegnan las famiglias cun affons alla clientella principala. In cantun beindotau Tenor las indicaziuns dalla uniun tetgala dils museums grischuns appartegn il cantun cun ses 100 museums ed archivs culturals als intschess mundials ils pli bein dotai cun talas instituziuns. Che quels museums ed archivs han profitau igl onn vargau dil grond diember da hosps da vacanzas, ha la gestiunaria dalla uniun te­tgala dils museums grischuns, Laetizia Christoffel, concediu. «Nus havein giu dabia novs hosps, per exempel dalla Svizra franzosa, ch’ein stai per l’emprema ga el Grischun.» Cefras concretas davart las frequenzas digl onn vargau ha ella buca saviu porscher. Las retschercas davart quellas frequenzas fa l’uniun svizra dils museums ed archivs culturals. Ils resultads ein aunc buca sin meisa.

La suprastonza communala da Mustér ha publicau sias visiuns per augmentar l’attractivitad dil center dil vitg da Mustér. Il cussegl communal ha d’eleger treis persunas che sviluppeschan las propostas dalla suprastonza. «La suprastonza vul scaffir bials loghens da sentupar per ch’indigens e hosps sappien semover enteifer il vitg senza stuer temer il traffic.» Quei san ins leger el messadi per mauns dil cussegl communal da Mustér nua che la suprastonza ha definiu ils spazis per promover l’attractivitad dil center dil vitg da Mustér. In mes­sadi publicaus dacuort silla pagina digitala dalla vischnaunca. Il president communal René Epp ha explicau ch’el vegni a presentar las ideas dalla suprastonza al cussegl communal alla proxima sesida da venderdis, ils 20 d’uost. Il cussegl communal ha d’eleger treis persunas ord siu ravugl per ina cumissiun che vegn a concretisar las propostas elavuradas cun su­stegn dad ina instituziun d’ordlunder. Colligiar las zonas verdas Sco en biars auters vitgs ei il center dil vitg da Mustér frequentaus ferm dil traffic motorisau. Dasperas ha il center denton treis spazis verds ualti gronds. René Epp ha menziunau il curtin claustral, igl areal Hess ed il spazi denter la casa da scola e la casa da tgira e da da vegls. «Ideal fussi sch’ins savess colligiar quels treis spazis en ina moda ni l’autra per pedunzs.» René Epp ha dau d’entellir che la vischnaunca seigi interessada da cumprar igl areal Hess. «Contractivas pli concretas cun ils possessurs da quei areal ha ei aunc buca dau.» Il president communal vul sclarir quella damonda enteifer in onn. El ei denton perschuadius che l’attractivitad dil center dil vitg da Mustér selai era realisar la finfinala senza igl areal Hess. Spazi da semeglierar L’analisa presentada el messadi sefatschenta denter auter cun il maletg d’entrada dil vitg da Mustér ch’ins savess optimar malgrad l’excellenta vesta sin la claustra. Al curtin claustral attribuescha l’analisa in potenzial da parc, mo ch’ei maunchi in access neu dalla via. Per munglusa vegn la scala valetada che meina dil center dil vitg entochen alla staziun, era perquei ch’ella ei buc adattada per persunas cun impediment. Dabia valur e potenzial per in spazi public vesa l’analisa egl intschess denter la casa da scola e la casa da vegls e da tgira. Meins agreabla ei la situaziun actuala en certs loghens pli stretgs per liung dalla via cantunala perquei ch’in passapei maunca. Informar la publicitad Il messadi per mauns dil cussegl communal indichescha ils proxims pass per elavurar las propostas dalla analisa. Ins less presentar alla populaziun el decuors dalla stad ni digl atun 2022 ils plans concrets previ per augmentar l’attractivitad dil center da Mustér. Cun quei center sefatschenta ussa proximamein il cussegl communal e silsuenter ina cumissiun che secumpona dil president communal, da dus geraus, dil menader d’infrastructura e dils treis commmebers dil cussegl communal. Tenor las indicaziuns dil messadi vegn la cumissiun aunc amplificada cun persunas dil fatg che reflecteschan las empremas propostas dalla cumissiun.

La fin dall’jamna passada han giu liug scuntradas dil 1/32avel final dil Cup svizzer per equipas dalla 3., 4. e 5. ligia. Pliras squadras grischunas ein stadas engaschadas. En acziun ein era duas equipas sursilvanas stadas. Trun/Rabius ha gudignau claramein sia scuntrada ordeifer encunter Trübbach. Lumnezia ha spiars forfait il giug encunter Zuzwil. Resultats Grabs (4.) – Vaz-sut (4.) 1:2 Panaduz (4.) – Aadorf (3.) 1:0 Neckertal (3.) – Tusaun-Cazas (3.) 0:3 Zuzwil (3.) – Lumnezia (3.) f 3:0 Niederwil (4.) – Valposchiavo (3.) f 3:0 Wagen (4.) – Landquart (3.) 0:2 Tavau (5.) – Diepoldsau (3.) 0:5 Trübbach (4.) Trun/Rabius (3.) 1:5 Littenheid (4.) Surses (3.) 0:4

Damai che la radunonza generala digl onn 2020 ei curdada, mira la Pro Cumbel anavos sils davos dus onns cun occasiun dalla radunonza generala 2021 che ha liug ils 21 d’uost. En quels dus onns eis ella s’engaschada en favur da plirs projects ed arranschaments. Tutta speronza e tut engaschi per la cuntinuaziun dalla stizun dil vitg ei denton stada danvonz. Ella ha ella stuiu serrar las portas. «Culla stizun dil vitg piarda Cumbel buca mo in’impurtonta instituziun dil provediment da victualias e dil service public, anzi era in impurtont liug da sentupada», scriva il president Martin Cabalzar el rapport annual 2019. Ulteriur engaschament ha la Pro Cumbel giu en connex cul project «Lumnezia toponima» che vul rimnar, situar e documentar ils nums locals sco era detgas dalla Lumnezia. Ella ei denton era sestendada en favur da differents arranschaments culturals sco per exempel la sentupada musicala per la fin digl onn. Onn ell’enzenna da corona Igl onn onn 2020 ei staus dominaus cumpleinamein dalla pandemia, influenzond marcantamein il mintgadi privat e public. La primavera 2020 han ins stuiu renunziar alla radunonza generala dalla Pro Cumbel ed alla commemoraziun planisada pil giubileum da 100 onns dapi la naschientscha dil convischin trapassau, il scribent Aluis Arpagaus (1920-1969). Era il concert previus denter Nadal e Daniev ei daventaus l’unfrenda dallas circumstanzias. Enteifer il davos onn da gestiun ha Haimo Heisch finalisau las lavurs vid l’ordvart reha fototeca e surdau quella alla Pro Cumbel. Claudio Casanova ha cumpletau ed actualisau las genealogias dallas famiglias da Cumbel e surdau alla Pro Cumbel duas interessantas lavurs davart ils antenats da sia famiglia. Lorenz Fontana ha surdau alla Pro Cumbel entgins prezius cudischs vegls pigl archiv. Local da sentupada Cun perschuasiun ha la Pro Cumbel susteniu l’iniziativa da privats e dallas uniuns da transformar las localitads vitas dall’anteriura stizun dil vitg en localitads da sentupada. «Legreivlamein han ton la suprastonza communala sco la radunonza communala dau triev a quella iniziativa e concediu unanimamein in credit da 350’000 francs per quei intent. Damai che las lavurs da construcziun ein uss ton sco terminadas, legra ei nus da saver cumbinar la radunonza generala cull’avertura ufficiala dallas novas localitads», constatescha Martin Cabalzar. Cun quella caschun realisescha la Pro Cumbel ina pintga exposiziun da fotografias veglias ord sia reha fototeca. Suenter la radunonza vegn il president communal Daniel Solèr a surdar ufficialmein las novas localitads da sentupada al vischinadi da Cumbel ed a sia populaziun.

Ier ha igl onn da scola 2021/2022 entschiet en Surselva. La FMR ha visitau ils 11 affons dalla scola cumplessiva a Duvin cun lur scolastas. Duvin ei ina fracziun dalla vischnaunca Ilanz/Glion e dumbra rodund 90 habitontas e habitonts. La veta pulsescha aunc el vitget e quei buc il davos grazia alla scola cumplessiva. Endisch affons da Duvin e Pitasch dalla secunda, tiarza, tschunavla e sisavla classa han entschiet ier igl onn da scola a Duvin. Ensemen culs geniturs han ei gudiu in bien solver sin plaz scola denter baselgia e casa da scola. Confuorm allas reglas usitadas en connex cull’epidemia han il beinvegni, las informaziuns ed il solver giu liug avon la casa da scola. Ella stanza da scola han ils geniturs buca saviu accumpignar lur affons, mo quei han las buobas ed ils buobs dumignau persuls e cun bravura. Spanegiai silla scolasta nova Ils davos onns han scolaras e scolars da Pitasch e Duvin giu scola tier Curdin Christoffel. Uonn ha Bea Wenzin surpriu quei pensum. Ella vegn sustenida dalla pedagoga curativa Flurina Ca­thomas e dalla scolasta dil fatg Doris Deflorin. Las lecziuns da sport dat Ulrike Hörler ella halla a Pitasch e per part a Duvin. Rezia Beer instruescha religiun e Nadja Casutt ils roms textil e dessegn. «Empau sguezias el venter fa quei schon. Jeu hai semiau l’entira notg dalla scola», ha Bea Wenzin concediu ier endamaun cun fatscha tarlischonta. Igl ei il 14avel onn ch’ella dat scola ed ussa selegra ella dalla nova sfida, era sch’igl ei dètg pretensius d’instruir affons da quater differentas classas. Tenor la scolasta – che habitescha a Glion – drova quei dabia lavur da preparaziun ed organisaziun. La scola cumplessiva ei denton buca enzatgei diltuttafatg niev per ella. Ils davos onns ha Wenzin numnadamein instruiu a Sursaissa ella parti­ziun romontscha dall’emprema entochen tiarza classa. Era a Duvin ei la dunna ch’ei oriunda da Surrein buca nunenconuschenta. Ella ha numnadamein gidau ora duront dus onns parzialmein ed enconuscha quasi tut ils affons. Era sias scolaras e ses scolars selegravan ier ed eran tut agitai da survegnir ina nova scolasta. Ils gronds miran dils pigns Peter e Mischella Camenisch han accumpignau ier lur feglia Riana che va ella tschunavla classa. Il fegl Tizian va ella secunda superiura a ­Glion. Tenor els ha la scola cumplessiva avantatgs e disavantatgs. «Els ein paucs e san emprender in da l’auter, igl ei ina scola famigliara. Ils pigns miran dils gronds», manegia Mischella ed aschunta ch’ei seigi probablamein era empau lungurus pils affons dad adina ir a scola ella medema stanza, el medem liug e tier la medema scolasta. La scola cumplessiva po vegnir mantenida aschi ditg ch’ei ha tschun scolars. «Pil vitg ei la scola immens impurtonta, in vitg senza scola viva buc aschi fetg», ein Peter e Mischella Camenisch perschuadi. Dil medem avis ei era Kathrin Keller: «Els ein aschi paucs ch’ei ston mirar da vegnir perina.» Tenor ella maunca la pusseivladad da seconcurrenzar empau enteifer quei sistem. Il fegl Emil frequenta la sisavla classa. Nino ch’ei in onn pli vegls e fuva il sulet en classa a Duvin, ei selegraus immens ier d’astgar ir a Glion a scola nua ch’el ha in tschuat conscolaras e conscolars dalla medema vegliadetgna. Plascher da seveser Propi selegrada fetg da puspei seveser cun tuts ei Elina. La buoba dad 11 onns ei numnadamein stada per miez onn cun sia famiglia en Svezia nua ch’ella ha gudiu l’instrucziun da scola tiels geniturs. «Igl ei stau in bi temps en Svezia. Ussa hai jeu grond plascher da seveser cun tuts ed jeu sun era selegrada sil caschiel en Svizra – en Svezia haveva ei buc caschiel», aschia la buobetta. Maura va ella sisavla e sco ella di, ei la scola cumplessiva nuot special: «Nus enconuschin nuot auter – quei ei normal. Empau gnervusa erel jeu oz pervia dalla scolasta nova, mo quei vegn segir bien.» Natascha ei uonn ella tschunavla e sco ella conceda, ha ella durmiu pauc la notg avon che la scola entscheivi. Empau forsa pervia dall’agitaziun, mo teniu allerta ella hagien oravontut las rumplanadas dil cametg. Natascha va bugen a scola ed ei cuntenza che las vacanzas ein a fin. Quei ei era sia amitga da classa Medina ch’ei leda da pusei haver sias collegas. Ei hagi fatg bia macort’aura e quei eri lungurus da star a casa. Empau meins ei Alexander dalla tiarza classa selegraus sin l’entschatta dalla scola: «Jeu mon buc aschi bugen a scola. Jeu fuss pli bugen staus a casa ni ius giuado. Semegliont va ei cun siu cumpogn Levin che frequenta sco sulet la secunda classa. El fetschi bugen quens mo hagi era buc aschi tschaffen d’ir a scola e seigi in tec gnervus pervia dalla scolasta nova. «Jeu fetschel pli bugen fein», ha Levin manegiau e lu han el ed Alexander aunc raquintau cun egls tarlischonts in tschuat dallas vacanzas, dalla maschina gronda dil pur Stefan e dalla viseta en nuegl, tiels pors da quel. A Duvin eis ei tradiziun da solver communablamein per entscheiver igl emprem di da scola suenter las vacanzas da stad. Las quater amitgas selegran da puspei haver ina l’autra suenter las liungas vacanzas da stad; (davos da sen.) Maura e Natascha, (davon da sen.) Elina e Medina. Ils lumpazis (da sen.) Alexander e Levin van gie atgnamein gnanc aschi nuidis a scola, ei han semplamein aunc massa auters interess.

La stagiun passada ha Trun/Rabius battiu en 3. ligia encunter la relegaziun. Cun quella vul il coach Donat Albin haver da far nuot il campiunadi da ballapei regiunal vegnent. La finamira dalla squadra che consista da giugadurs da Danis/Tavanasa e Trun/Rabius ei in rang el miez dalla tabella. La devisa sil plaz: «Agir enstagl reagir». Sonda suenter miezdi parta Trun/Rabius el giug ordeifer encunter Valposchiavo el campiunadi niev. Igl ei la tiarza stagiun en successiun en 3. ligia per la squadra dalla Cadi. Ferton che l’emprema ei vegnida annullada pervia dalla pandemia, ha Trun/Rabius contonschiu ella davosa – aschidadir ina mesa stagiun – il novavel rang. La victoria el davos giug ordeifer encunter Gams ei stada decisiva per restar ella 3. ligia. La finamira da Trun/Rabius per la stagiun avon porta ei in plaz el miez dalla tabella. Per contonscher quella va Donat Albin sonda cun sia squadra el Puschlav per recaltgar ils emprems puncts: «Nus lein haver success leu, la finamira ei da gudignar quei giug. Giugs leugiu encunter Valposchiavo ein adina grevs, mo nus essan stai pliras ga datier da recaltgar puncts.» Preparativas dapi in meins Suenter ina cuorta pausa ha Trun/Rabius entschiet culs trenaments avon in meins. «Suenter il campiunadi vargau relativamein stentus eran ils giugadurs staunchels. Per vegnir plaunsiu el ritmus havein nus buca sfurzau cun giugs preparativs. Els trenaments han plirs giugadurs muncau pervia da vacanzas ni era cass da corona, quei ch’ei secapescha buca stau optimal», di Donat Albin. L’equipa dalla Cadi ha gudignau ils giugs da cup encunter Tavau e Trübbach. Il cader dumbra 18 giugadurs cun ina media da vegliadetgna da strusch 26 onns. Treis giugadurs ein vegni dalla secunda equipa, tschun ein seretratgs ni ein sedecidi per la secunda ni tiarza equipa. A sentir vegn Trun/Rabius segir la munconza dalla rutina da Gion Andrea Nay e Fabian Cajacob che han calau da dar ballapei. «Jeu sun cuntents cul cader. Igl ei in’equipa fetg uliva cun ina buna mischeida da giuvens e pli vegls», puntuescha Donat Albin ch’ei responsabels per quella dapi treis onns ensemen cul trenader Philippe Vincenz ed il trenader da golis Sandro Tomaschett. In ballapei pli curaschus «El campiunadi vegnent lein nus empruar da dar pli offensiv. L’equipa enconuscha ussa il ritmus dalla 3. ligia e nus astgein ughegiar empau dapli che da seconcentrar memia fetg silla defensiun. Nus lein veramein empruar d’esser pli dominonts, pia d’agir enstagl da reagir», di Donat Albin. Els giugs da cup hagi la squadra mussau ch’ella sappi era sittar gols, quei che seigi fetg empermettent. Albin ei perschuadius che Trun/Rabius sa tener petg allas pli biaras squadras da quella gruppa: «Cun ina buna prestaziun savein nus era batter Sargans, Valposchiavo ni Landquart e Tusaun-Cazas. Mo era encunter Bogn Ragaz havein nus gia recaltgau puncts.» Il trenader Donat Albin ei cuntents culla qualitad e la grondezia dil cader da si’equipa.

Cun 22 puncts ord nov giugs ha Lumnezia contonschiu igl emprem plaz ella gruppa 1 dalla 4. ligia la stagiun vargada. Pervia dil coronavirus ei vegniu dau sulettamein ina mesadad dil campiunadi. Cun quei han ils Lumnezians fatg il segl ella 3. ligia, leu nua che l’equipa ha dau la davosa ga la stagiun 2018/19. Sigl emprem plaz era Lumnezia gia stau avon in onn, mo muort la pandemia haveva ei dau lu neginas promoziuns, respectivamein relegaziuns. Mardis proxim entscheiva il campiunadi per Lumnezia cul giug da casa encunter Tusaun-Cazas. Sco quei ch’il trenader Giacun Vinzens di, ei l’equipa semtgada: «Ils resultats els giugs da preparaziun ein buns, mo las preparativas ein buca stadas cumpleinamein optimalas. Plirs giugadurs ein stai en vacanzas, auters blessai. Pervia da la munconza da giugadurs havein nus era buca saviu dar ina partida dil Cup svizzer.» Per l’entschatta dil campiunadi mauncan plirs giugadurs da tschep pervia da blessuras: Gion Ursin Alig, Matias Alig, Mauro Demont e Kevin Arpagaus. Il caposettagols dils davos onns, Yannik Demont, ha pendiu ils calzers da ballapei vid la guota. «El vegn segiramein a muncar a nus. Sper ils giugadurs blessai ei quei secapescha ina sperdita che nus vegnin a sentir», constatescha il trenader. Plirs blessai Il cader dil Club da ballapei Lumnezia ei aschia ni aschia gia fetg pigns. «Quei ei segiramein in da nos gronds disavantatgs enviers la concurrenza. Nus entschevin il campiunadi cun 14 giugadurs, ils auters han in bia pli grond potenzial», di Giacun Vinzens. Si’equipa ei leutier relativamein giuvna, entgins juniors ein da niev el cader. La media da vegliadetgna dils giugadurs munta rodund 25 onns: «Nus astgein buca selubir ulteriuras absenzas ni blessai. Cass cuntrari daventa la situaziun aunc bia pli critica.» Tonaton eis el perschuadius ch’ei reussescha da recaltgar in punct ni l’auter: «Nus vegnin segiramein a stuer agir plitost defensiv. Igl ei denton buca aschia che nus fussen bia pli fleivels ch’ils auters en 3. ligia. Ei dat segiramein equipas ch’ein sin nies nivel.» La finamira principala seigi denton quella da mantener aschia ni aschia il plascher vid il ballapei: «Sch’ei tonscha da restar ella 3. ligia lu ton meglier. Havessen nus puspei da curdar ella 4. ligia giavischel jeu che l’equipa salvi il tschaffen vid il ballapei e resti ensemen.» In dils gronds problems dil club ei segiramein il diember da juniors: «Sco tier plirs auters clubs en Surselva eis ei plitost paucs. A liunga vesta ei quei segiramein in problem.» Giacun Vinzens sto vegnir a frida cun in pign cader per l’entschatta dil campiunadi dalla 3. ligia.

Venderdis proxim, ils 20 d’uost 2021 dallas 18.00 entochen las 21.00 vegn dau la caschun da laschar vaccinar encunter corona el center da vaccinaziun dil Spital regiunal Surselva a Glion. Sco quei che quel scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei quei pusseivel senza preannunzia. Quella purschida ein en fuorma da «Walk-In» e vala per tuts naven da 12 onns che han aunc giu negina virola encunter corona. Ei vegn vaccinau cul mied da Moderna. Ils interessents ston esser en possess dalla carta dalla cassa da malsauns e dil pass da vaccinaziun.

Laax, Danis-Tavanasa, Schluein Glion, Bogn Ragaz, Vaz-sut, Domat, Cuera 97, Schlarigna, Panaduz e Valposchiavo Calcio. Quei ein las diesch equipas dalla gruppa 1 dalla 4. ligia il campiunadi vegnent. Denter ellas ein treis sursilvanas: Schluein Glion e Danis/Tavanasa ch’appartegnan a quella ligia dapi plirs onns, leutier Laax che ha contonschiu la promoziun la primavera vargada. In dils gronds favorits ei Panaduz che ha contonschiu il tierz plaz el campiunadi passau. Leutier vegn era Schlarigna che ha adina puspei fatg buna pareta ils davos onns. Da niev en quella gruppa ein Bogn Ragaz, Vaz-sut e Valposchiavo. Equipa da Laax ei optimista «Nus havein trenau bein ed essan semtgai pil campiunadi, schegie che plirs giugadurs han adina puspei muncau els trenaments pervia d’absenzas e vacanzas», di il menader dil team dil Club da ballapei Laax, Ivan Brunold. In clar lungatg plaida el lu era pertuccont la finamira per la stagiun vegnenta: «Nus lein contonscher in rang denter ils tschun emprems.» Il cader dumbra biebein 20 giugadurs ed il mument ei sulet in giugadur blessaus. Il team da trenaders cun Daniel Caduff, Mario Arpagaus e Reini Sac ha mullau il davos temps vid la cundiziun dils giugadurs, mo lu era vid ina megliera efficienza ell’offensiva. «Nus lein esser constants sur 90 minutas. En 4. ligia eis ei impurtont ch’ins possi tener petg als concurrents entochen la davosa minuta», di Ivan Brunold. En cumparegliaziun culla stagiun vargada ella 5. ligia ha ei buca dau midadas da num ell’equipa. En giugs da cup avon la stagiun ha Laax spiars encunter Tavau e Surses: «Nus essan promts pil campiunadi, mo era spanegiai.» Midadas tier Schluein Glion Corsin Derungs che trenescha l’equipa da 4. ligia da Schluein Glion la quarta stagiun, ei plitost mudests el scop per la stagiun avon porta: «Nossa finamira ei da restar en 4. ligia, sch’ei va bein contonscher in rang el miez dalla tabella. Per in rang denter ils megliers sco ils davos onns vegn ei buca a tonscher, era perquei che la gruppa cuntegn pliras equipas fetg fermas. Leutier stuein nus quintar che nus stoppien dar ina ga ni l’autra giugadurs all’emprema equipa.» Che siu aspect silla stagiun vegnenta ei mudests attribuescha el cun entginas midadas enteifer la squadra, denter auter ch’il goli Flurin Capaul ch’ei vegnius clamaus ell’emprema equipa. Il cader dumbra 18 giugadurs, da quei treis novs. «Il mument havein nus giugadurs sur 30 onns ni lu plitost giuvens», constatescha Corsin Derungs. Schluein Glion ha terminau il campiunadi passau sil tschunavel plaz da diesch equipas. Grond cader tier Danis/Tavanasa Danis/Tavanasa che fuorma ina gruppaziun cun Trun/Rabius (3. ligia) parta el campiunadi vegnent dalla 4. ligia cun in cader da 24 giugadurs, da quei plirs juniors A e B ch’ein sedecidi pils activs. «Il mument ein dus giugadurs lev blessai, dus ei en isolaziun pervia dil coronavirus mo duessen esser dalla partida egl emprem giug. Pigl auter ein ils giugadurs fits», di Renzo Albin che trenescha la squadra communablamein cun Marc Cathomas, Renato Livers ed Edvin Cathomas. Treis ferms giugadurs – Ramon Orlik, Silvan Muoth e Mirco Pfister – han bandaunu la squadra en direcziun equipa da 3. ligia da Trun/Rabius: «Quei vegnin nus secapescha a sentir. Nus sperein ch’in ni l’auter giugadur da Trun/Rabius segidi lu forsa cun nus en cass da basegns.» En giugs da cup ni preparaziun ha Danis/Tavanasa battiu Sedrun/Mustér, contonschiu in remis encunter la secunda equipa da Trun/Rabius e spiars el cup encunter Valposchiavo. La finamira da Danis/Tavanasa ei da setener ella 4. ligia. La stagiun passada era resultau il siatavel rang final da diesch equipas. 5. ligia: Sis equipas sursilvanas Ella gruppa 1 dil campiunadi da ballapei dalla 5. ligia battan sis squadras dalla Surselva: Lumnezia, Union Trin, Rueun, Trun/Rabius, Danis-Tavanasa e Sedrun/Mustér. Leutier vegnan Tusaun-Cazas, Panaduz e Mladost ch’ein da niev en quella gruppa. Persuenter ein Walenstadt e Sargans buca pli adversaris dils Sursilvans. Laax e Bogn Ragaz han gie contonschiu la promoziun ella 4. ligia. Mirau ord vesta dils resultats dalla stagiun passada ein Mladost e Sedrun/Mustér ils favorits en quella gruppa. Mo era Trun/Rabius ed Union Trin han mussau la stagiun vargada ch’els san tener petg alla concurrenza. Team Surselva tier las damas Al campiunadi da 4. ligia dallas dunnas separticipescha in’equipa dalla Surselva. Il Team Surselva ei ina formaziun cun giugaduras da plirs clubs da ballapei dalla Surselva en gruppaziun cun Domat che dat cun si’emprema equipa ella 2. ligia. Ella gruppa cul Team Surselva ein sper Tusaun-Cazas, Schlarigna e Vaz-sut era Gams, Buchs, Flums-Walenstadt, Mels e Schwanden-Linth. Treis equipas sursilvanas en 4. ligia Danis/Tavanasa, Schluein Glion e Laax ein las treis equipas sursilvanas che separticipeschan la stagiun vegnenta al campiunadi da ballapei regiunal dalla 4. ligia. Ellas ein en concurrenza cun sis ulteriuras equipas grischunas sco era cun ina songagliesa. Las finamiras dils responsabels dallas treis equipas pil campiunadi niev ein fetg differentas. Ferton ch’il Club da ballapei Laax vul contonscher in rang ell’emprema mesadad dalla tabella, ein las finamiras da Schluein Glion e Danis-Tavanasa pli mudestas. Las treis equipas han nezegiau la cuorta pausa denter ils dus campiunadis per sepreparar aschi bein sco pusseivel per l’entschatta dil campiunadi la fin da quest’jamna. (fmr/hh) Las equipas da ballapei dils umens dalla Surselva ein semtgadas pil campiunadi da ballapei ch’entscheiva questa fin d’jamna.

La formaziun dils Sinfonichers da Winterthur ei en in camp d’exercezi a Mustér. Ils musicists sepreparan per duas grondas ovras, il concert da cello d’Antonin Dvorak e la sinfonia no. 2 da Johannes Brahms. Igl emprem concert vegn daus sonda proxima a Mustér. Igl ei inagada buca tuns dall’orgla mobein auters che rebattan els arviuls dalla claustra a Mustér. Cura ch’in orchester da 65 musicistas e musicists exercitescha e suna il tutti melodias ch’ein d’udir lunsch entuorn. Quei succeda quest’jamna cullas emprovas digl orchester sinfonic da Winterthur. Gia dapi vegn onns organisescha el ils camps da stad sur in’jamna. Ils davos onns ein els stai ad Arosa ed uonn han els tscharniu la dimora en claustra a Mustér. «Nus havein avunda temps dad era scuvierer la biala cuntrada sursilvana», di Paul Bürgi, il president dall’uniun. Schegie che las duas ovras pretensiusas basegnan exercezis intensivs ei il tgirar la cumpignia tonaton ina finamira per els. Purtadra dall’organisaziun ei in’uniun ch’ei fundada igl onn 1989. Musicists da professiun s’engaschan aschibein sco buns musicists amaturs e tals ch’ein en scolaziun. Ils treis concerts annuals ein magnets culturals pil publicum dil marcau da Winterthur. Quei fatg ei d’engraziar mintgamai allas ovras bein enconuschentas che vegnan presentadas. Il program actual ei puspei in’attracziun per amaturs dalla musica classica. Ovras dalla romantica Ils fretgs d’in’jamna d’exercezi intensiv vegnan presentai sonda proxima en in concert public. Quel ha liug allas 14.30 el Center Fontauna a Mustér e tut tgi che ha interess ei envidaus gratuitamein d’esser presents. Per udir las ovras dil program stuein nus Sursilvans normalmein ir pli lunsch. Il concert per orchester e violoncello en h-moll d’Antonin Dvorak (1841-1904) ei ina perla musicala dalla litteratura romantica. Il giuven solist da Minca, Paul Handschke, vegn a dar all’ovra l’expressiun duida. El suna cun 29 onns gia en renomai orchesters sco il «Symphonieorchester des Bayrischen Rundfunks», egl orchester dalla «Tonhalle Turitg» ed igl Orchester da combra da Turitg. La secund’ovra presentada ei la sinfonia no. 2 da Johannes Brahms (1833-1897). Quella cumposiziun ei creada igl onn 1877 duront la stad, ins astga dir duront las vacanzas. Brahms e Dvorak eran buns amitgs ed influenzavan in l’auter en lur cumposiziuns. Clara Schumann scriva suenter ina producziun dalla sinfonia da Brahms: «…ils cors deliberai dil publicum han duvrau ina profunda fladada ed applaudiu cun in entusiassem nundiscrivibel.» Ambassadurs dalla cultura Il dirigent digl orchester «Winterthurer Symphoniker» ei dapi 2017 Georg Sonnleitner da Vienna. El ei enconuschents ella scena dalla musica classica sco solist da tgiern. «Suenter varga vegn onns sco cornist sededicheschel jeu cun plascher al direger», di il versau musicist austriac. El enconuscha la Surselva da dimoras da pli baul. Ils musicists digl orchester da Winterthur ein ambassadurs da cultura. Segir vegnan els ad esser promoturs da nossa regiun da vacanzas. Els selegrassen da saver beneventar in bien diember d’audituras ed auditurs sonda proxima el Center Fontauna a Mustér. Igl entir spazi dalla Sala Peter Kaiser dalla claustra da Mustér ei occupaus dils musicists digl "Winterthurer Symphonieorchester" cul dirigent Georg Sonnleitner.

Ei plova plova plievgia, e quei bunamein l’entira stad. Para ei la stad tuttavia stada d’engrau allas vaccas. Latg han ellas dau daried ed il caschiel ei da buna qualitad silmeins sin las duas alps contactadas dalla FMR. Malgrad la plievgia senza fin ei Martin Lutz da Disla da buna veglia. Silmeins pertuccond il muvel dalla Alp Russein. Il cassier dalla corporaziun d’alp ha getg che las vaccas hagien entochen ussa dau dabia latg. «Il pavel ei adina staus frestgs.» Para che las vaccas lain buca lavagar la luna dalla macort’aura. Bia latg munta bia caschiel ed il pur da Disla ei fetg cuntents sco quei che las magnuccas sepresentan momentan en tschaler. «La qualitad ei buna e la damonda per caschiel d’alp medemamein.» D’engraziar ei quei era al persunal d’alp. La corporaziun dall’Alp Russein sa sefidar da persunal qualificau e loial. Signuna qualificada La 12avla stad cascha Petra Kienzle gia ella Val Russein. E che la signuna Petra Kienzle ei habla da caschar ei enconuschent. Ella ha gia recaltgau la pli aulta distincziun alla premiaziun da caschiel d’alp al Plantahof. Per il persunal d’alp ei la mal’aura dalla stad in bienton pli hanada che per la muaglia. «Gie, quei ei aschia, cunzun ella Val Russein nua ch’ei vegn mulsch giuado el stan da mulscher.» Tonpli ei Martin Lutz leds e cuntents che la corporaziun d’alp ha engaschau bien persunal che mulscha e pertgira las 95 vaccas. Vaccas che derivan per gronda part dalla vischnaunca da Mustér. Cargau pli tard Cargau diesch gis pli tard ch’igl onn vargau ha l’Alp Nova da Vignon. Paul Caduff da Morissen che carga vaccas en quell’alp ha fatg attent, che diesch gis pli tard influenzeschien il quantum da latg e caschiel. «Il bia latg dattan las vaccas l’entschatta dalla stad.» Paul Caduff fa era part alla suprastonza dalla corporaziun d’alp ed ei medemamein cuntents cun la stad. «Nus havein bein in niev signun, denton in cun dabia experienza.» Philipp Abt ei staus entginas stads ad alp en Purtenza avon che serender en Surselva alla caldera dall’Alp Nova. «Ussa eis ei da far tut il pusseivel da tener el ils proxims onns.» Dalla valur da bien persunal ei Paul Caduff pertscharts. Al muvel ha la biara plievgia dil fenadur strusch lavagau la luna, latg han las vaccas en scadin cass dau. «Forsa ina ni l’autra che ha giu mal ils peis pervia dalla buglia els trutgs.» La fiera da caschiel croda per la secunda ga Desister ston ils amaturs dil caschiel d’alp dalla fiera da caschiel da l’entschatta settember sin plaz fiera a Glion. Gia per la secunda ga ei la fiera abolida pervia da corona, sco quei che Gabriela Spescha ha detg. Gabriela Spescha tgamuna la gruppa ch’organisescha la fiera da caschiel d’alp communablamein cun la fiera jamnila. «Per garantir las distanzas pertendidas denter ils stans havessan nus stuiu organisar duas tendas.» Gabriela Spescha ha getg ch’ils organisaturs hagien buca vuliu far memia bia cuosts per lu forsa tuttina stuer renunziar alla fiera da caschiel. La fiera era planisada pils quater da settember. «Certas resalvas havein nus era giu pervia dalla biara glieud che s’entaupa sin plaz fiera.» Decidiu da buca far quella fiera da caschiel d’alp 2021 han ils organisaturs gia l’entschatta dalla stad. In pèr bials gis In pèr bials gis duront las davosas jamnas da stad havess ni Martin Lutz ni Paul Caduff nuidis. Seigi per metter il risdiv sut tetg ni per il persunal d’alp e la muaglia. «Sin las pastiras pli aultas ei la neiv luada tard aschia ch’il pastg ei forsa buca carschius sco auters onns.» Paul Caduff ei pertscharts che la sesiun dad alp 2021 savess forsa esser finida pli spert ch’auters onns.

La finamira da Schluein Glion per la stagiun nova ei da restar ella 2. ligia regiunala. Per quei motiv ei mintga punct beinvegnius. Cun Herisau retscheiva l’equipa dalla Foppa ina squadra che ha contonschiu la primavera la promoziun si dalla 3. ligia. El campiunadi dalla 3. ligia ei Trun/Rabius hosp da Valposchiavo. La gruppaziun cun Danis-Tavanasa serenda el sid cul scopo da recaltgar ils emprems puncts gia egl emprem giug. Lumnezia ha negin giug questa fin d’jamna. El campiunadi dalla 4. ligia spetgan ferms adversaris sillas squadras sursilvanas. Laax retscheiva a casa Panaduz che vala sco in dils favorits en quella gruppa. Danis-Tavanasa ha da serender ell’Engiadina. Schlarigna ha mussau fetg bunas prestaziuns ils davos onns ella 4. ligia, surtut mintgamai el campiunadi d’atun. In giug uliv astgess la partida denter Schluein Glion e Domat esser. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Montlingen – Au-Berneck so. 16.00 Winkeln – Mels so. 16.30 Schluein Glion – Herisau so. 18.00 Vaduz – Dardania S. Gagl du. 14.00 Domat – Abtwil-Engelburg du. 15.00 Ruggell – St. Margrethen du. 16.00 3. ligia, gruppa 1 Weesen – Glaruna ve. 20.00 Surses – Sargans so. 17.00 Valposchiavo – Trun/Rabius so. 17.00 Uznach – Bogn Ragaz du. 14.00 Landquart – Eschenbach du. 14.00 4. ligia, gruppa 1 Laax – Panaduz so. 18.00 Bogn Ragaz – Vaz-sut du. 14.00 Valposchiavo – Cuera 97 du. 14.00 Schlarigna – Danis-Tavanasa du. 14.00 Schluein Glion – Domat du. 16.00 5. ligia, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Union Trin ve. 20.00 Mladost – Panaduz so. 17.00 Sedrun/Mustér – Lumnezia so. 17.00 Danis-Tavanasa – Rueun so. 19.00 Juniors A1, gruppa 1 Glaruna – Appenzell du. 13.00 Sargans – Rorschach-Goldach du. 14.00 Dardania S. Gagl – Surselva du. 14.30 Rotmonten – Tavau du. 14.30 Rebstein – Diepoldsau-Schmitter du. 16.30 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Gossau – Rheintal so. 13.00 Frauenfeld – Zuzwil so. 14.00 Winkeln-Rotmonten – Surselva so. 14.30 Tobel-Affeltrangen – Teufen so. 15.30 Cuera 97 – Uzwil-Henau so. 17.00 Brühl – Rorschach-Goldach du. 11.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun central – Lusitanos Samedan Tinizun, so. 13.00 Surselva – Schlarigna Trun, so. 14.00 Vaz-sut – Domat so. 15.00 Tavau – Valposchiavo so. 16.00 Juniors C1, gruppa 1 Surselva – Ruggell Glion, so. 11.00 Flums – Grischun central so. 13.00 Sargans – Walenstadt so. 14.00 Landquart – Mels so. 16.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Surselva a so. 11.30 Cuera 97 – Domat so. 13.00 Bogn Ragaz – Surselva c so. 13.30 Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Surselva a so. 10.00 Uznach – Glarnerland so. 13.30 Domat – Toggenburg so. 15.30 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Panaduz a so. 11.00 Grischun central a – Valposchiavo so. 11.00 Landquart a – Mels a so. 14.00 Grischun central b – Buchs a Cazas, so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva b so. 10.00 Orion Cuera – Domat so. 15.00 Grischun central c – Surselva c Cazas, du. 11.00 Juniors D2, gruppa 2 Vaz-sut – Landquart b so. 11.00 Mels b – Val Tamina so. 13.00 Domat c – Trübbach so. 13.30 Sargans a – Cuera 97 b du. 14.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Rapperswil-Jona so. 19.15 Au-Berneck – Triesen du. 13.00 Bütschwil – Ebnat-Kappel du. 13.45 Linth-Schwanden – Widnau du. 14.00 Domat – Tusaun-Cazas du. 17.30 Damas 4. ligia, gruppa 1 Flums-Walenstadt – Schwanden-Linth du. 11.00 Gams – Schlarigna du. 12.00 Tusaun-Cazas – Buchs du. 13.00 Vaz-sut-Cuera – Surselva du. 16.00 Questa fin d’jamna entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal, era en Surselva.

Cura ch’jeu ha surpriu 1987 il resort sport da Gieri Albin tier la Gasetta Romontscha era il mund dil ballapei en Surselva in plein pissiun. Da Sedrun entochen Val S. Pieder deva ei onz pli biars clubs e consequentamein era in tschuppel equipas dapli ch’oz. Ils biars clubs havevan pliras squadras activas e bein enqualin leutier ina formaziun da juniors A. Il grond diember da naschientschas dils onns 1960 e 1970 s’effectueva sill’euforia pil ballapei. Scuntradas da clubs dils vitgs vischinonts eran cumbats attractivs ch’entschavevan buca darar la notg avon davos meisa rodunda. Als derbis denter Trun e Danis-Tavanasa vegnevan savens entochen 700 aspectaturs. Intermezzos verbals denter Albins, Tomaschetts e Decurtins cun Frybergs, Caduffs e Speschas s’udevan spel plaz aschi bein sco ina ella stgeina sil plaz. Ei savevan strusch schar da commentar mintga scena. E lu paupra sch’igl arbiter ughegiava da dar in «benalti» silla plazza da ballapei a Trun/Pustget en favur da Danis-Tavanasa. Giuli, Martin e compani mavan amoc: «Schiri, nus spitgein da pausa sin tei en cabina. Suenter vegnas ti lu a seregurdar per veta duronta vid quei benalti.» Ina dramaturgia senza paregl, mo aschi dramatic sco ei pareva igl emprem mument era ei la fin finala tuttina buca. Mo quei procurava per veta. La dumengia suenter miezdi deva ei per biars mo ina via: Sillas plazzas da ballapei a Dulezi, S. Placi, Igniu, Pustget, Mutteins, Fontanivas, S. Bistgaun, Lag sec ni Crap Gries. Quellas vias astgessen era esser oz senz’auter pli frequentadas. Ed oz – 34 onns pli tard? Bia ei semidau e tut ei pli quiet, gnanc da tschintschar da corona. Il ballapei viva bein aunc, mo buca cun quell’intensitad ed emoziunalitad, cun quei fiug d’antruras. Trun/Rabius e Danis-Tavanasa dattan buca pli in encunter l’auter, mobein in cun l’auter. Strusch imaginabel aunc avon paucs onns. Las fusiuns dils clubs da Schluein e Glion, Lumnezia/Degen e Vella, Sedrun e Mustér, Trun e Rabius ein daditg emblidadas e s’audan tiel vargau aschi bein sco clubs ch’ein svani. Ins patratgi per exempel vid Ruschein ni Val S. Pieder. La collaboraziun regiunala sil sectur dils juniors intensivada avon entgins onns ei pli normala che normala. Auter mass ei buca pli. La cooperaziun dils clubs ei quella che garantescha il ballapei a liunga vesta. Ils gronds diembers da giuvenils che vegnan suenter s’audan daditg al passau. Ei sto esser la finamira da porscher a quellas e quels che vulan dar ballapei las meglieras premissas e cundiziuns. Tenor miu manegiar vegn quei fatg en ina moda fetg engaschada e professiunala. Ussa mauncan mo aunc ils originals che commenteschan ils giugs agl ur dil plaz. Era quei s’auda tiel ballapei. Per quei: In viva sils Giulis e Martins ch’ein bein enqual ga stai pli attractivs ed interessants ch’ils giugs sezs.

Ier ein las representantas ed ils representats dad otg societads da pendicularas sursilvanas s’entupai a Sedrun alla radunonza generala. Tuttas han giu da sbatter cullas mesiras e restricziuns en connex culla pandemia e giavischan ussa urgentamein il sustegn finanzial da cantun e stadi. «Malgrad che las regenzas en tiaras cunfinontas han priu mesiras rigurusas ed era pretendiu ch’ils territoris da skis en gl’entir intschess dallas Alps restien serrai igl unviern vargau, eis ei stau pusseivel d’evitar quei el Grischun. Quei ei reussiu grazia allas Pendicularas Grischun cun Martin Hug e Marcus Gschwend alla testa ch’ein s’engaschai fermamein ensemen cul cusseglier guvernativ Marcus Caduff», ha Markus Good declarau ed engraziau. Aschia hagien ils territoris da skis buca mo pudiu restar aviarts el Grischun, mobein en l’entira Svizra. Il meinagestiun dallas pendicularas Sursaissa presidiescha dapi in onn l’uniun Pendicularas Surselva ed en siu rapport annual ha el mirau anavos sin in onn da fatschenta pulit turbulent. Muort sia elecziun sco president dalla vischnaunca da Laax ha il suprastont Martin Hug abdicau. Sco siu successur ha la radunonza generala elegiu Curdin Caprez da Trin ch’ei commember dil management dall’Arena Alva SA. Neginas infecziuns en territoris da skis Tenor Markus Good ein ina ga dapli fetg buns concepts da protecziun vegni realisai per la sesiun d’unviern vargada. En quels han las experientschas fatgas duront la stad pudiu vegnir integradas. «Alla fin dalla sesiun ei semussau, ch’ei ha dau neginas infecziuns da Covid cumprovadas els territoris da skis», ha il president dallas Pendicularas Surselva declarau cun satisfacziun. Tuttina han las pendicularas svizras stuiu adattar da niev lur concepts da protecziun per saver segirar ils menaschis sur Nadal ed il rest dalla sesiun. En cabinas serradas ha il diember da persunas stuiu vegnir reducius per in tierz e reglas da distanza da silmeins 1,5 meters han stuiu vegnir tenidas en. Era il diember maximal dils hosps en in terriotri ha stuiu vegnir reducius sin 80 pertschien dil pli ferm di insumma. Miez pli pauc per gastronomia L’entira situaziun culla pandemia ha menau a pli paucas entradas. Cunzun las ustrias serradas sur Nadal han irritau ils hosps e certins ein buca i cun skis. La finfinala ha la gastronomia els territoris da skis giu ina sperdita da sviulta da 50 pertschien. Good ha cumparegliau las cefras d’empremas entradas tier las pendicularas en Surselva cun quellas digl unviern 2018/19 (avon la pandemia) e constatau in minus da biebein 16%. En Surselva ha el plinavon constatau in minus da 18% tier la sviulta dils transports. Tuttina ha el declarau: «La sesiun vargada ei ina dallas pli schliatas dils davos 20 onns. Las pendicularas el Grischun han fatg rodund 1,1 milliuns pli pauc sviulta tiels hosps e 34 milliuns tier la sviulta da transports. Risguardond tut essan nus tuttina mitschai cun in egl blau. Grazia ad in’avertura controllada ed ina strategia raschuneivla hagi in donn dall’economia publica da rodund ina milliarda francs pudiu vegnir evitaus. La suprastonza dallas Pendicularas Surselva: Beat Zenklusen, Markus Good e Curdin Caprez (da sen.). Cantun e stadi duein sustener investiziuns Sco Good ha declarau ier a Sedrun, vegn ei ussa denton ad esser per biaras pendicularas in’enorma sfida da far las amortisaziuns ed investiziuns necessarias pil menaschi: «Per quei drova ei ussa urgentamein programs d’impuls e promoziun da stadi e cantun per che las pendicularas – sco motor dil turissem grischun – restien capablas da concurrenzar e possien sesvilupar.» Ell’Austrria vegnien las investiziuns dallas pendicularas per exempel promovidas cun contribuziuns da 7 pertschien daners à fonds perdu dallas investiziuns e quei stuessi era esser aschia en Svizra. Martin Hug che tgamuna las Pendicularas Grischun ha declarau ch’ei fetschien actualmein tut il pusseivel per obtener il sustegn cantunal e statal e quei ton pli spert. En lur stentas vegnien ei susteni dil cusseglier guvernativ Marcus Caduff che s’engaschi fermamein per la branscha. Daco buc integrar transports publics? In tema da discussiun ei era il Skipass Surselva staus e che la Skiarena Andermatt-Sedrun ha per exempel buca pli integrau il transport culla Viafier dil Matterhorn-Gottard. Quella sminuziun da valur mettan autras interpresas en damonda ed igl ei perfin vegniu fatg allusiun d’exclauder la regiun sissum la Surselva dil Skipass. Quei vesa Martin Hug denton tut auter e cusseglia da buca mussar cul det in sin l’auter: «Jeu vesel quei sco schanza, ussa stuein nus sustener in l’auter. Nus stuein anflar e cumbatter per meglieras soluziuns.» Ina da quellas fuss per exempel da mirar cul cantun d’integrar il traffic public ell’entira Surselva ni gest naven da Trin entochen Andermatt.

Ils 6 d’avrel 2019 hai jeu accumpignau Sigisbert Brunner da Domat en sia aulta vegliadetgna alla Radunonza da delegai dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun a Silvaplauna. Igl ei stau sia davosa sentupada cun quell’uniun ch’el ha tgamunau duront biars onns. Ses egls tarlischavan, raquintond dils temps vargai, mo era digl interess per quei che succeda oz sil camp dalla musica instrumentala. Ils 27 da zercladur 2021 ha Sigisbert Brunner priu cumiau da questa veta, ina liunga veta ch’ei stada caracterisada d’in ferm engaschi en favur dalla musica instrumentala dil cantun Grischun e dalla Svizra. El ha dirigiu differentas musicas ed ei staus ordvart activs en l’Uniun cantunala da musica dil Grischun, en l’Uniun svizra da musica ed en l’Uniun svizra dils dirigents da musica instrumentala. Sin sia via Sigisbert Brunner, numnaus Sigis els cerchels familiars, ei naschius ils 26 da fenadur 1926 a Domat. El ha frequentau la Scola mercantila alla Scola cantunala a Cuera ed ha luvrau biars onns en la Fabrica da Domat ed il davos tier la firma da construcziun Zindel a Maiavilla. El ha maridau la giuvna Rosa Dorothea Lang, numnada Rösy, ed els han giu ensemen quater affons e sis biadis. Sper sia famiglia che muntava fetg bia per el e sia clamada eis el sededicaus entiramein e duront decennis alla musica instrumentala. Il plascher ed igl anim per quella musica ha el er schau artar ses affons. Dirigiu cun pissiun Sigisbert Brunner ei staus in bien musicant, er dalla musica militara, ed el ha dirigiu cun empatia e success las societads da musica da Tumein, Flem e Domat. Duront biars onns ha el dirigiu cun plascher e pissiun la Musica da Domat, «mia musica» sco el scheva. Jeu seregordel fetg bein dils concerts dalla musica da Domat sut la bitgetta da Sigisbert Brunner. El deva gronda peisa alla elavuraziun exacta dils detagls, el veva in senn tut natural per l’interpretaziun e dirigeva cun eleganza. Ses concerts cun quella gronda e buna musica cun ses registers da parada ein aunc oz en buna memoria. E ses plaids ch’el ha detg inaga suenter in concert: «Sas, fa musica é schon anzaché bé.» Sigisbert Brunner ha er confundau la Musica da buobs, pli tard Musica da giuvenils da Domat ed ei staus igl emprem dirigent da quella formaziun. Cun la Musica da Domat e cun la Musica da giuvenils da Domat ha el mess accents impurtonts ed intensivs sil camp dalla musica da quella gronda vischnaunca da cultura. El survetsch dallas uniuns tetgalas Sigisbert Brunner ei era staus ordvart activs el survetsch dallas uniuns tetgalas da musica dil cantun e dalla confederaziun. El ei staus biars onns president dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun e cassier dall’Uniun svizra da musica e dall’Uniun svizra dils dirigents da musica instrumentala. Sin quels camps ein nossas vias secruschadas. Sigisbert Brunner ei staus in president che luvrava en moda speditiva, precisa e suverana. El saveva intimar, metteva peisa sil meini dils consuprastonts, veva confidonza en quels, tedlava las vuschs dallas musicantas e dils musicants e sestentava pil beinesser e beinstar dallas uniuns. «Nossas musicas en inga gronda rihezga pi cantung», scheva el meinsvart. Era els gremis sil plaun federal vegneva el respectaus per amur da sia lavur speditiva e concisa, per sia exactadad ed amicabladad. Buca da smarvigliar ch’el ei vegnius undraus dalla Musica da Domat e dallas uniuns tetgalas da musica cul commembradi d’honur. In carstgaun dalla cumpignia Sigisbert Brunner ei buca mo staus in um dalla lavur exacta e cunscienziusa, el ha era tgirau ina buna atmosfera ed amicezia denter ils collegas dalla suprastonza e dalla cumissiun da musica. Jeu seregordel bugen dils bials muments che nus vein passentau ensemen, suenter che la lavur ei stada fatga. Il Sigis steva bugen da cumpignia, veva humor e raquintava beinenqual reminiscenza dil mund grond e pign dalla musica instrumentala. Preziau Sigis, Ti eis staus in carstgaun aviert e tolerant ed has demussau bia respect e capientscha pils concarstgauns. Per Tiu engaschi incarnau e persistent per la musica instrumentala meretas Ti ina ferma strenschida dil maun. Jeu engraziel era per Tia amicabladad e cordialitad. Sch’ei dat er ina musica instrumentala enta parvis, pren Tiu instrument e suna ni aunc meglier: Pren la bitgetta e diregia. Selegra e patratga vid il liung e bi temps che Ti has astgau passentar cheu sin tiara. Era nus vegnin a tener Tei en buna memoria, bien amitg.

Ils 5 d’uost ha La Quotidiana purtau la contribuziun «Tgi brischa cudischs?». Enten leger quella sun jeu seregurdaus d’in raquent scret per russ nua ch’ei va medemamein pil tema «abundonza da cudischs». Jeu hai translatau, scursaniu ed adattau il text original per la gasetta. Ei vegn raquintau d’in cert Petrov, in tip ch’ei narrs per cudischs. La habitaziun ei fullenada cun da tuttas sorts cudischs, mo el sa buca desister da sia mania. Tup mo che sia dunna ha nulla capientscha per quei «hobi inutil». La finala ha ella avunda e fa ina dètga scena schend ch’el seigi in sfarlatader che selaschi carmalar ils daners orda sac e vegni aunc a ruinar la famiglia. Petrov semuossa enriclaus, mo sco buc auter da spitgar ei la tentaziun pli gronda che la buna veglia. Per evitar in ulteriur lavatgau dat el da crer a sia cara ch’ils cudischs ch’el runa ussa a casa seigien regals. Per mussament presenta el dedicaziuns. Quellas ein sfalsificadas, pia fatgas da siu agen maun. Entgins exempels e la reacziun da dunna Petrov. «En reconuschientscha da Vies excellent artechel da gasetta. Igl directur digl institut». La consorta di plein surpresa: «Jeu hai buca saviu che ti scrivas artechels.» Ed el sco sch’el seigi permalaus: «Ti s’interesseschas gie in quex da mia lavur.» In’autra ga: «Gratulaziun per tiu anniversari. Aug Ivan.» «Da quel has ti mai raquintau», di ella. «Sas, aug Ivan ei in agen cumpogn che viva retratgamein e vul ch’ins laschi en ruaus el.» Cura ch’ei setracta da siu regl da collecziunar enconuscha il bibliofil stinau apparentamein buca cunfins. In di presenta el in custeivel «Goethe» ch’el hagi anflau puspei en in encarden da sia vasta «biblioteca». La dedicaziun tuna: «A miu car biadi a caschun da siu 9-avel anniversari. Tia tatta.» Dunna Petrov ei cuort avon piarder la gnarva: «In Goethe per in affon pign? Battas ti?», fuora ella. Il mariu ei denton buca curdaus sil tgau e rispunda: «Contas ga hai jeu gia detg a ti che la tatta era narra per mei. Mo ella era veglia e sco ei para da cuorta memoria. Ella vegn ad haver cartiu che Goethe seigi in autur da praulas d’affons. Sco ils frars Grimm. Franc e segir!» La finala entscheivan schizun scribents e litterats renomai a regalar lur ovras al preziau signur Petrov, mintgamai cun dedicaziuns persunalas. Finida la lavur, tuorna Petrov ina sera a casa. Cu el va dad esch en vesa el sia dunna en in vestgiu resch niev ed exquisit. Tut surstaus grescha il narr da cudischs: «Tgei sfarlatem! Quei bategl sto haver custau ina facultad.» Ed ella: «Tuttavia buc. Quei vestgiu hai jeu survegniu per regal d’in amitg communabel.» «Ussa stai! Tgi regala a ti ina tala custeivladad?» Ed ella schetg: «Jean-Jacques Rousseau.» Sco tut sa era il Franzos Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778) in dils pli impurtonts perderts e litterats da siu temps e vala era per pionier dalla Revoluziun franzosa (1789). Ei sa bein esser ch’igl autur vul dar d’entellir als lecturs e lecturas che dunna Petrov ha in spért revoluziunar. Ni agescha ella forsa tenor la devisa «Quei che ti fas cun mei, fetsch jeu cun tei.»?

Ils gremis politics da Mustér vulan augmentar l'attractivitad dil center dil vitg da Mustér. Quei ha il president communal, René Epp scret en in communicau allas medias. Il venderdis ha la suprastonza communala da Mustér presentau al cussegl da vischnaunca il project per far pli attractiv il center dil vitg da Mustér. Per quei intent ei vegniu nominau treis cusseglieras e cussegliers che vegnan ad elaborar ensemen cun representants dalla supra­stonza communala ed en accumpignament d'ina gruppa da lavur in clar concept cun in plan da mesiras concret. Tenor René Epp cuoza il project in onn e vegn accumpignaus e sustenius dalla firma specialisada Metron AG da Brugg. Center pli attractiv Oravontut il center dil vitg da Mustér duei daventar pli attractivs (La FMR ha rapportau il gliendisdis vargau). Potenzial ei avon maun en plirs loghens. La finamira ei da colligiar ils spazis verds (prau Cumin – parcella Hess – plaz verd avon scola) e da nezegiar quels aschi bein sco pusseivel. Aschia duei il center dil vitg daventar pli attractivs per famiglias, affons, giuvenils e per las generaziuns 50plus. Suenter l’analisa e suenter ch’ins ha giudicau la situaziun actuala, duein finamiras vegnir definidas per allura elaborar in clar concept cun priorisar mesiras concretas. Per quei intent ei vegniu formau ina cumissiun speciala che secumpona dil president communal, da dus commembers da suprastonza sco era dil menader d'infrastructura sco persuna dil fatg. Plinavon ha il cussegl da vischnaunca proponiu ella cumissiun: Silvia ­Bucheli-Caduff, Otmar Flepp e Larissa Fry Schuster. La cumissiun vegn sustenida entras ina gruppa da lavur cun persunas dil fatg sco era da differentas spartas (commerci, cultura, giuventetgna ed aschia vinavon). Seigi quei cun ulteriuras ponderaziuns, giavischs ni schiglioc ideas. Tenor la suprastonza communala duei la populaziun vegnir informada davart il project a caschun d'ina occurrenza publica el decuors dalla stad ni digl atun 2022. Revisiun dalla lescha da baghegiar Plinavon ha il cussegl da vischnaunca Mustér approbau la revisiun parziala dalla lescha da baghegiar. Aschia ei igl art. 74 «indrezs d'energia» che datescha digl onn 2008 vegnius remplazzaus cun in niev art. 74 che tegn quen al svilup sil sectur dalla producziun d'energias regenerablas (solar e vent). Il conclus dil cussegl da vischnaunca vegn aunc avon il pievel che votescha probablamein ils 28 da november 2021 en caussa. La pintga terrassa dalla stiva Uorsin ha potenzial per midadas. Quei ei mo ina da pliras pusseivladads d’augmentar l’attractivitad dil center dil vitg da Mustér. Era l’entrada dil vitg ha potenzial da vegnir embellida. La vesta silla claustra duei ve­gnir mantenida mo la garascha ed il tancadi crodan actualmein en egl.

Cun in program d’art e cultura pulpiu e massa visitadras e visitaders ei la Casa Lechmann a Sumvitg vegnida destadada ord la sien la davosa fin d’jamna. Ina bun’entschatta per la nova possessura Flurina Cahannes, che ha acquistau la casa per dar ad ella nova veta. Cun plascher e tut fascinai ein massa hosps da lunsch e da maneivel stai ella Casa Lechmann a Sumvitg per visitar l’anteriura ustria cun sala da teater e las stanzas privatas. Els ein i da scala si e giu, da zulers e stanzas en ed ora e sefermai tscheu e leu per far in paus ni admirar endadens u vid la fassada ina installaziun d’art da las artistas Kyra Tabea Balderer, Evelina Cajacob, Katrin Hotz, Katharina Anna Wieser ed igl artist Dominik Zietlow. Ei ha era dau la pusseivladad da tedlar in concert, dar ina paterlada, sesfund­rar en regurdientschas ni semplamein per guder la veta gudend ina tratga gu­stusa ni in bien glas vin. Da cucus e spérts Ils plantschius veglianders schemevan e las scalas tgulavan, empau sco sch’ils spérts dalla casa fussen vegni svegliai. Sch’ei dat quels ni buc ha mintgina e mintgin saviu interpretar sez, mirond in video ch’ei vegnius fatgs ina sera da stgir ella casa bandunada. Malgrad che negin era leu auter ch’il filmader aud’ins da tuttas ramurs. Ulteriuras parts dil program han giu liug ordeifer la casa, sco per exem­pel a Surrein ni a S. Benedetg. L’occurrenza d’art e cultura cul tetel «imaginaziun» ei vegnida curatada da Natalia Huser e Vera Ida Müller. Sco quei ch’ellas han declarau, ein ellas immediat stadas incantadas e fascinadas dalla varietad dalla casa. Ei seigi daveras in liug d’inspira­ziun. En sia performance ha Martin Schick, ch’ei sesluitaus ella rolla dil cucu, integrau ils hosps. Quels han astgau giavischar in messadi che Martin Schick ha clamau ord ina finiastra – sco il cucu che vegn ord l’ura. Quei cugl intent da far attenziun a quei ch’ei succediu la fin d’jamna ella Casa Lechmann. Sco da casa In hosp che ha giu in plascher tut aparti ch’ei marschava finalmein puspei enzatgei en quella casa amiez il vitg da Sumvitg ei Fidel Lechmann, igl anteriur possessur dalla Casa Lechmann. Sco el ha tradiu alla FMR, ha el cumprau la casa il 2010 per far ina buna caussa e finalmein sligiar si la cuminonza d’artavels dalla quala el fageva era part. Quella eri immens gronda e ve­gnevi da generaziun tier generaziun pli gronda e cumplicada. «Cun quella casa colligel jeu massa regurdientschas da pli baul. Jeu sun carschius si damaneivel, ella casa Sep Vic, e pli tard essan nus secasai ella casa dasperas. Da buob mavel en ed ora ella Casa Lechmann per visitar il tat e la tatta ni las ondas, pli tard era per ir ell’ustria ni a teater. Igl ei ina casa che schai a cor a mi», aschia Fidel Lechmann. Suenter ch’el havevi priu giu la casa, savevien el e sia dunna denton nuota propi tgei far cun quei object. In cletgun Las treis feglias hagien giu negin interess e per evitar immens cuosts da manteniment hagien ei decidiu da spazzar la casa. Ei havevien gia la lubientscha, mo cuort avon spazzar hagi la vischnaunca stuiu annullar quella. Igl ei numnadamein semussau che la fassada encunter la via cantunala ei part digl inventari naziunal d’objects protegi. «Aschia havevan nus in’autra situaziun e havein scret ora da vender. Mirond anavos eis ei stau cletgun che nus havein buc astgau far giu la casa», manegia igl ante­riur possessur. Massa interessents ein s’annunziai, mo la finfinala essan nus buca sedecidi pil cumprader culla megliera offerta ­finanziala, mobein per l’architecta da Siat, Flurina Cahannes. Per ella eis ei medemamein ina caussa dil cor ed ella vul dar nova veta alla casa. Cahannes vul far quei cun ina sanaziun migeivla e buca semplamein far ora habitaziuns. La Casa Lechmann duei sco gia pli baul esser in liug da sentupada e quell’idea ha plaschiu a nus», ha Fidel Lechmann declarau. La Casa Lechmann a Sumvitg duei puspei esser in liug da sentupada. La fin d’jamna ha quei funcziunau fetg bein el rom dall’occurrenza d’art e cultura «imaginaziun». La nova possessura Flurina Cahannes va tras la gassa giun curtin. Gia las tapetas ella Casa Lechmann ein program. Cheu ves’ins ina installaziun cun rauba anflada ella casa. La sala da teater ei quasi il «cor» dalla casa.

La squadra dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion ei partida cun in remis el campiunadi da ballapei niev. Encunter il noviz da quella ligia, Herisau, ha l’equipa da Mate Lekishvili contonschiu in 2:2. Schegie che l’equipa dalla Foppa havess era saviu gudignar il giug, ei quei punct tonaton d’impurtonza per la morala ed aschia per la cuntinuaziun dil campiunadi. Trun/Rabius ha stuiu suttacumber a Valposchiavio. El giug dalla 3. ligia ha la squadra dalla Cadi mussau ina buna prestaziun, mo tonaton retschiert dus gols senza sittar in sulet. Giugs el Puschlav ein adina grondas sfidas e spiarder encunter Valposchiavo ei negina zanur. El campiunadi dalla 4. ligia ha Schluein Glion gudignau l’emprema scuntrada. El giug encunter Domat ei resultau in 1:0. In emprem signal ha il noviz dalla 4. ligia, Laax, dau. Encunter in dils favorits da quella gruppa – Panaduz – ha l’equipa dil cautrenader Daniel Caduff contonschiu in remis. In pari 2:2 ei era reussius a Danis-Tavanasa. La squadra da Renzo Albin ha teniu petg a Schlarigna cun in 2:2. Sco Panaduz s’auda era Schlarigna denter ils favorits en quella gruppa. Lantschaus ei era il campiunadi dalla 5. ligia. En quel ha Sedrun/Mustér gudignau cun 2:1 il giug dall’emprema runda encunter la secunda squadra da Lumnezia. Ina clara victoria ha Rueun festivau ordeifer encunter Danis-Tavanasa. Per la fin dil giug ha Rueun bandunau il plaz cun in 7:0. In remis (2:2) ha Union Trin contonschiu ordeifer encunter Tusaun-Cazas. Cun ina clara victoria da 5:1 encunter la secunda da Panaduz ha Mladost suttastrihau sias ambiziuns en quella gruppa 1 dalla 5. ligia. Cun ina terrada ein las damas dil Team Surselva partidas. Ellas han spiars ordeifer il giug dil campiunadi dalla 4. ligia encunter Vaz-sut cun 2:4. Il Team da damas dalla Surselva ei questa stagiun en ina gruppaziun cun la partiziun da damas dil Club da ballapei Domat. Lezza emprema equipa dat ella 2. ligia. Ina clara victoria ha l’emprema squadra dils juniors B festivau. Encunter Winkeln-Rotmonten ei resultau in 10:4. Quella prestaziun ei empermettenta per la cuntinuaziun dalla stagiun en quella pli aulta ligia dils juniors dalla Svizra orientala. Suenter duas rundas ha ella ussa treis puncts sin siu conto e figurescha aschia el miez dalla tabella.

Quella casa ha evocau avon sis onns gronda irritaziun a Laax. Il hotel Rustico ei daventau center da transit per requirents d’asil. Ussa ha ina gruppa d’investurs cumprau l’immobiglia. Con ch’el hagi pagau per l’immobiglia ha Werner Spitz naturalmein buca getg. Il prezi dalla midada da maun ei buca da muntada. Sch’igl ei dus milliuns ni dus e miez emporta buca. Impurtonts ei il fatg che Max e Verena Schlumpf-Arpagaus han vendiu lur hotel Rustico a Laax Marcau. Avon otg onns havevan els vilentau pulitamein las autoritads communalas ed era parts dalla populaziun cun quell’immobiglia. Igl era vegniu enconuschent ch’els havevan affittau il Rustico al cantun. Suenter in liung brimbori public, gronda alteraziun da cerchels turistics e recuors dils proprietaris dil condomini ha quel la finala saviu arver il december 2013 il center da transit Rustico. Suenter ei la situaziun sequietada e la populaziun dagitg s’endisada vid la convivenza culs requirents d’asil. Negin ligiom cun «tschei» Spitz Werner Spitz ha confirmau ier sin damonda dalla FMR ch’el hagi cumprau il hotel Rustico a Laax. La midada da maun dalla parcella 1548 a Laax ei documentada gia avon in onn e miez, il mars 2020, el register funsil. «Igl ei in object interessant per nus», declara Spitz aviartamein. Gl’investur renda attent ch’el hagi buca aquistau persuls l’immobiglia. Duas tiarzas s’audan ad el ed a sia partenaria Brigitte Baumgartner sco persunas privatas, ina tiarza ei en possess dalla WIM AG. Igl ei sia firma d’immobiglias cun sedia ad Engelburg sper Sogn Gagl. Werner Spitz ei engaschaus professiunalmein dapi 18 onns en quella branscha. Cun sia firma ha el construiu en quels onns pliras tschien habitaziuns ella Svizra orientala, per exempel a Rheineck, Kreuzlingen e Dussnang. A Lömmenschwil, denter Arbon e Sogn Gagl, ha el realisau ina pintga surbaghegiada cun duas casas da pliras famiglias. Tuttas 23 habitaziuns ein sevendidas sco paunins frestgs. «Tut che vul ir ora silla tiara, nus havessen saviu vender aunc 20 habitaziuns dapli», declara Werner Spitz. Il hotel Rustico a Laax ha in investur songaglies cumprau avon in onn e miez. Tiel num «Spitz» savess ei dil reminent tgunsch dar malcapientschas ella regiun Flem Laax Falera. Werner Spitz renda attent alla FMR ch’el hagi negins ligioms cun siu numalin Jörg Spitz. Quel ei staus engaschaus biars onns ella destinaziun turistica sco partenari dalla firma d’investurs Hofmann & Spitz. «Jeu enconuschel el, nus havein denton negins connex famigliars ni autras colligiaziuns», puntuescha Werner Spitz. Surcapacitad actuala E tgei vul Werner Spitz atgnamein far cul hotel Rustico ch’el ha cumprau? «Nus havein aunc planisau nuot. Pil mument eis ei semplamein ina buna investiziun», rispunda el. L’immobiglia ei era ligiada vid in contract d’affittaziun cul Cantun. Gl’Uffeci da migraziun nezegia aunc adina la casa sco center da transit per requirents d’asil. Georg Carl, menader dalla partiziun asil e dimora conferma ch’il contract mondi aunc tochen la stad 2023. «Actualmein habiteschan aunc 40 persunas el center. Igl ei fugitivs cunzun dall’Eritrea, digl Afganistan e dalla Siria», declara el alla FMR. Apparentamein stagneschan las damondas per asil en Svizra. La fin d’october 2016, a caschun dil gi dallas portas aviartas, habitavan 86 persunas da 12 naziuns ellas 24 combras dil Rustico. Sil pli tard quei gi han ils da Laax fatg pasch cul Cantun e las relaziuns vicendeivlas ein oz senza menda. «Ina partida dils requirents lavuran schizun tier las pendicularas», gi Georg Carl. El lai valer ch’igl Uffeci da migraziun ha actualmein ina surcapacitad da centers da transit. «Ei ha era dau temps pli turbulents tier nus. La casa a Mustér e quella a Litzirüti/Arosa havein nus serrau», declara Carl ed aschunta ch’il Cantun stoppi denton esser semtgaus pil cass ch’ei detti puspei ina unda e la Confederaziun tarmetti el Grischun ina massa requirents.

Sonda vargada han ils da Laax saviu visitar il niev gl’albiert da giuventetgna. La gestiunaria dil menaschi, l’Associaziun svizra per albierts da giuventetgna, ha beneventau tochen la fin da fenadur 8845 hosps. L’entschatta seigi gartegiada, malgrad la pandemia da Corona. Aschia ha la CEO dall’Associaziun svizra per albierts da giuventetgna, Janine Bunte, resumau gl’emprem miez onn che l’Aua Grava e wellnessHostel3000 a Laax ei en funcziun. Sonda vargada eis ella separticipada ad ina inauguraziun ufficiala. Gl’albiert da giuventetgna, situaus entadem il Lag Grond, vitalisescha il vitg da Laax. Il stabiliment consista dil hotel e dil bogn cuvretg e vasta purschida da wellness e fitness. Il menaschi semuossa sco equiliber tier las attracziuns da skis e bike a Murschetg. Il romontsch marca preschientscha Cuss. guv. Marcus Caduff, Janine Bunte (CEO albierts da giuventetgna) e Franz Gschwend, president communal. Per la populaziun ha la vischnaunca organisau sonda ina festivitad ell’aula dalla casa da scola. Era cusseglier guvernativ Marcus Caduff ei staus presents. Enteifer in meins e miez ei il schef dil departament d’economia dil Grischun staus per la tiarza gada hosp d’honur a Laax. Gl’emprem ils 10 da fenadur per inaugurar la Senda dil Dragun, lu ils 7 d’uost per la fiasta finala dalla meglieraziun e sonda pia per festivar gl’albiert da giuventetgna. Il magistrat ha puntuau la muntada che quei menaschi exemplaric ha per la regiun. Ils 18 da december, sill’entschatta digl unviern, han ins saviu arver il wellnessHostel3000 ed in meins pli tard han vischnaunca ed associaziun presentau quel allas medias. Il hotel porscha 158 letgs en 51 combras. Aposta per marcar l’identificaziun regiunala ha la gestiunara schau crear in concept adattau. Ella zona da beinvegni digl albiert, datier dall’ustria Biblau, san ils hosps emprender d’enconuscher lungatg e cultura romontscha. Sonda ha a populaziun da Laax astgau prender envesta dall’investiziun da 17,1 milliuns francs. Ensemen cull’associaziun gestiunaria ha la vischnaunca organisau in gi dallas portas aviartas. Dapi il december 2020 han ins registrau varga 5000 entradas ell’Aua Grava cun wellness, fitness e bogn cuvretg. Varga 8845 hosps ein stai surnotg el wellnessHostel3000, en tut han quels generau 22'143 pernottaziuns. Il niev hostel cul bogn cuvretg public sanau e renovau seigi ina gronda plivalur per indigens e hosps, ha il president communal Franz Gschwend manegiau. «Jeu sun segirs che la collaboraziun cull’Associaziun svizra per albierts da giuventetgna vegn ad esser in grond success», ha Gschwend puntuau.

A Sagogn han Urs Augstburger e Monika Scherrer prelegiu dil roman «Das Dorf der Nichtschwimmer». L’acziun gioga a Mustér. Il scribent dall’Argovia Urs Augstburger ha priu el center in’amicezia cuntrastonta. D’ina vart ils muntagnards – che san buca senudar. Co duessen els era, pertgei a Mustér dat ei negins lags. Persuenter cavan els cristallas. Da tschella vart ein quels dil marcau – che san senudar. Els ein fascinai dils cuolms e dalla cuntrada muntagnarda. La historia fictiva tracta da duas famiglias, quella dils Cavegn, e quella dils Benedikt. Otto, il beinstont dil marcau ei il tat da Meret, Vinzenz il bab. 20 da 300 paginas Monika Schärer ed Urs Augstburger duront la prelecziun inscenada cun tun e maletg. La prelecziun ell’aula dalla casa da scola a Sagogn ha entschiet cul capetel nua che Meret pren part alla sepultura da siu bab. El era sparius avon 36 onns ella vegliadetgna da 34 onns. Il glatscher haveva laguttiu el ed ussa ha il glatsch dau liber la bara. Venderdis vargau han ins giu caschun da fuffergnar ella historia plein tensiun. L’uniun Pro Sagogn haveva envidau gl’autur da preleger dil roman «Das Dorf der Nichtschwimmer». La promotura e dunna da medias Monika Schärer ha accumpignau Augstburger. Ensemen han els prelegiu 20 da 300 paginas dil roman. Anian Camathias, maturand al gimnasi claustral e commember dall’Uniun da giuventetgna da Sagogn, ha introduciu la sera. En ina cuorta laudatio dil cudisch ha el sincerau che l’ovra hagi fatg surstar el. Il cuntegn tschaffi naven dall’entschatta. Perquei ch’ins sappi s’identificar culla regiun e sia cultura sappien ins sefamigliarisar cul cuntegn. Egl emprem capetel vegn Meret confruntada culla historia dalla famiglia e cun fatgs dils quals ella saveva nuot. Sco buob dalla Bassa fa il tat Otto Benedikt amicezia cul fegl da purs Gion Cavegn. Ensemen scuvieran els in fuorn da cristallas meraviglius. Per gidar siu bab e spindrar la fabrica Benedikt cugliuna Otto siu amitg. Biars onns pli tard vegn siu fegl Vinzenz, malgrad il conflict, il meglier amitg da Corsin, fegl da Gion Cavegn. Da cuminonza construeschan ils scolars claustrals giu ella cavorgia ina barriera hidraulica. Il lag senza funs nescha. Vinzenz miera denton sut circumstanzias misteriusas sil cuolm. Il roman renda era attent alla convivenza denter glieud dalla Bassa e glieud dalla Surselva. Il roman dat era envesta el mintgadi dils gimnasiasts ella scola claustrala. Igl ei il dieschavel cudisch ch’igl autur Urs Augstburger ha publicau. La cuviarta muossa in object che ha negin connex culla Surselva: il clutger dalla catedrala da San Marco a Venezia. Duront la prelecziun ha gl’auditori giu da far segls mentals vi e neu, da 1936 tier 2020 ed anavos tier gl’onn 1967. D’ina generaziun tier tschella. Era in lag senza funs gioga ina rolla el roman. Per scriver l’ovra ha Augstburger seschau inspirar denter auter dil cudisch «Nus savevan da nuot auter» da Cornelia Vinzens. Sco il scribent ha puntuau eis ei ina reha fontauna nua ch’ins empren d’enconuscher la veta da pli baul ellas muntognas. Ils 9 d’october vegnan Urs Augstburger e Monika Schärer a presentar il cudisch a Mustér.

Jeu appartegn alla pli gronda minoritad insumma: Jeu sun in um. Mo damai ch’ei dat tuttina aunc bunamein 4 milliardas auters da quels exemplars sin quest planet, sesentel buca veramein catschaus a cantun. Enteifer quella minoritad s’audel tier la maioritad (vess jeu silmeins aunc fatg esser avon enzacons onns). Jeu ughegel zuar strusch da gir ei, mo enzacu sto ei semplamein ora. Cheu miu coming-out: Jeu sun hetero! Persunas dalla gruppaziun LGBTQ enconuschel pliras. Breigias cun autras orientaziuns sexualas hai jeu buc. Enzacontas LGBTQ ein a mi fetg simpaticas, bia pli simpaticas che stinai e loschs heteros. Aber jeu mez sun e restel hetero. Diltuttafatg. Senza las minimas preferenzas en autras direcziuns. Lun­gurus. Jeu sai. Mo tgei vul far? Luvrar encunter mia natira ei van. Jeu fuss leds, sch’ins savess acceptar quei senza ch’jeu stoppi segiustificar. Jeu sun Svizzer. Viu sur gl’entir mund ina fetg pintga minoritad. Mo probabel sundel gnanc propi da razza pura. Caduff, gliez bein, gliez ei svizzer, grischun, lumnezian, romontsch. Mo in da mes tats era in Blumenthal e gliez tuna ualti german ni alle­man (jeu level semplamein buca duvrar in plaid schi banal sco ‹tudestg›). Ina tatta veva la schlatteina Andreoli. Silmeins buca Berlusconi, mo vegn ualti segir oriundamein ord il medem encarden sco lez. L’autra tatta era ina Riedi – avon enzacons tschiens onns probabel d’origin gualser ni sappi Dieus danunder. Pia buc in schuber Svizzer. È buc in secondo, pertgei la lingia da Caduffs ei adina stada svizra. Forsa in mezzosecondo ni in quattro. Forsa in dodici ni tredici. Ni plitost in mezzoquatordici. Enzaco schon in Svizzer, halt ina curiosa mischeida. Ina minoritad ella minoritad. Ed aunc in’autra mino­ritad: Jeu sun in Romontsch. Sche gnanc 1% dalla populaziun svizra ei romontscha, lu ei quei daveras ina mini-minoritad. Enteifer la Romontschia sundel aber ella maioritad. Jeu sun numnadamein Sursilvan. Aber enteifer la Surselva puspei ella minoritad (Lumnezian). E lu saiel era aunc rumantsch grischun (minoritad ella minoritad dalla maioritad dalla mini-minoritad). Plaunsiu entscheivi tut ad ir en­tuorn. Sun jeu uss in dalla maioritad ni dalla mino­ritad? En tgei truchet san ins metter mei? E sch’jeu fuss ina dunna? Lu fuss jeu ella maioritad. Sch’jeu fuss sco dunna en ina regenza fuss jeu ualti segir ella minoritad. Sch’jeu fuss ina dunna da casa fuss jeu tgunsch ella maioritad. Sch’jeu fuss ina dunna da casa che savess romontsch fuss jeu ella maioritad ed ella minoritad enina. Sch’jeu fuss ina dunna da casa che savess romontsch e fuss dasperas aunc in tec ella regenza, lu fuss jeu ina raritad, in unicat, in’absurditad. Mo atgnamein lessel gnanc esser ina dunna buc. Ed è buc in auter um. Pér da dretg buc Mike Shiva, schiglioc fuss jeu schon morts. Jeu less mo esser memez cun tut mias fleivlezias (perfin quellas per tschugalatta) e fermezias (oravontut las nunenconuschentas). Dad ir en in truchet ei mai stau mia finamira. Sa sche quels e quellas e tschels e tschellas e divers che vulan buc ir en in truchet ein ella maioritad ni ella minoritad? Tgei ch’jeu level aunc gir: Jeu sun staus positiv (minoritad) e sun mitschaus bein (maioritad ella minoritad) Aber uss calein cun quei giug. Jeu sun virolaus. Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Durant blers onns è el era stà redactur da La Quotidiana. Erw in Caduff, columnist da la FMR

Fabrizio Cavegn (18) ei buca igl emprem Sursilvan che setschenta tiel Club da ballapei Sogn Gagl. Leu ei numnadamein era Paul Friberg dall’Uniun sportiva Danis-Tavanasa arrivaus igl onn 1978 e ha brigliau cun bein enqual gol duront siat onns avon che cuntinuar sia carriera a Wettingen e Lucerna e la fin finala terminar quella a Cuera. Ussa ei il Lumnezian sil precint da semover els fastitgs da Friberg. L’entschatta ha el fatg questa stad culla midada da Cuera 97 tier S. Gagl. Leu eis el da cattar el cader dalla secunda equipa, pia las reservas dall’emprema ch’ei engaschada ella Super League. La secund’equipa dat il campiunadi dalla 1. ligia. Egl emprem giug la sonda vargada ha ella spiars ordeifer encunter Gossau cun 0:1. Fabrizio Cavegn – igl attaccader dretg culla numera 23 – ha dau igl entir giug, sia emprema scuntrada per Sogn Gagl. Schegie ch’el s’auda tiels giuvens da quell’equipa, ha el gia in plaz fix ella formaziun, nua ch’in ulteriur Grischun ei dalla partida, numnadamein Mischa Beeli. Sur pliras staziuns sin via a S. Gagl L’entschatta da sia carriera da ballapei ha Fabrizio Cavegn ch’ei carschius si a Vella, fatg sco buobet tiel Club da ballapei Lumnezia. Sur il Team Surselva eis el la fin finala setschentaus tier l’equipa sut 12 onns dalla Svizra dil sid-ost. Leu ha el dau ballapei en pliras squadras entochen 16 onns avon ch’absolver ina stagiun tier Schluein Glion ella 3. ligia. Silsuenter ei suandau ina stagiun cull’equipa sut 18 onns dalla Svizra sid-ost. La midada tier la squadra dalla 2. ligia interregiunala tier Cuera 97 ei allura stada ina consequenza logica silla via da svilup dil Lumnezia che ha terminau questa stad igl emprendissadi sco miradur. Dapi questa stad eis el tiel Club da ballapei S. Gagl. Leu dat el buca mo ballapei, mobein lavura era: «Jeu sun engaschaus ell’equipa da pedels en ina plazza da 30 pertschien. Igl ulteriur temps vegn trenau e dau giugs.» Pli intensiv e professiunal Il program da trenaments ei intensivs. In entochen dus trenaments per di, leutier in giug da campiunadi la sonda. «La dumengia ei il sulet di liber», di Fabrizio Cavegn. Ch’el ha negins problems cun quei pensum intensiv ha el mussau dacuort en in test. Quel ha el terminau cul meglier resultat dall’entir’equipa. Bunas prestaziuns muossan ins savens nua ch’ins sesenta era bein e quei ei il cass tier Fabrizio Cavegn a S. Gagl: «Nus havein ina fetg bun’atmosfera. Jeu sesentel fetg bein cheu. Il menaschi ei fetg professiunals ed aschia fa ei plascher da dar ballapei.» En mintga cass fagessi el aunc ina ga quei pass. Oriundamein haveva Fabrizio Cavegn era in’offerta dil Club da ballapei Vaduz. Lez ei lu denton curdaus dalla Super League ella Challenge League: «Probabel fuss quei pass staus pli riscants. Sch’jeu havess buca saviu dar leu ell’emprema equipa, havess jeu stuiu dar cullas reservas ella 2. ligia regiunala. Gliez fuss franc buca stau in pass anavon.» Il contract che Fabrizio Cavegn ha per la secunda equipa a S. Gagl cuoza in onn. Lu sa ei esser ch’el obtegn in niev per l’emprema equipa ni ch’ei suonda in ulteriur per in onn per la secunda. Tgei ch’ei vul dir dar ell’emprema sa el ord emprems trenaments cun entgins giugadurs da lezza squadra. «Jeu sentel cheu il sustegn ed igl interess per mia persuna», constatescha il Lumnezian. La differenza tier in club d’amaturs seigi fetg gronda, ei vegni dau immensa peisa silla promoziun dils giuvens. Pass per pass anavon «Cu ins ei engaschaus ella secund’equipa d’in club dalla Super League eis ei clar ch’ins vul contonscher in mument quella ligia. Quei ei era mia finamira», di Fabrizio Cavegn che vegn sustenius fetg da siu bab Corsin ch’ei medemamein staus in bien giugadur e trenader da ballapei. Potenzial da migliur vesa il giuvegn attaccader surtut aunc egl agir defensiv: «Sco attaccader ston ins era saver segidar ella defensiun. Quei stoss jeu aunc migliurar.» Ils trenaments sedrezzien lu era fetg tenor las fleivlezias d’in giugadur, buca mo las fermezias. Il grond desideri da Fabrizio Cavegn ei il Club da ballapei Barcelona: «Quei ei il siemi da bunamein tuts giugadurs. Saver dar ballapei ell’Engheltiara fuss denton era zatgei fantastic.» Cuera 97 che Fabrizio Cavegn ha bandunau la fin dalla stagiun vargada ei dil reminent representada vinavon cun in Lumnezia. Ell’equipa dalla 2. ligia interregiunala dat siu frar Marino ed era lez havess mustgas da far in pass anavon: «El ei gia staus cheu a mirar nos trenaments. Naturalmein che quella atmosfera professiunala fa gust sin dapli.» Fabrizio Cavegn ha dil reminent buca viult il dies a sia patria: «La dumengia entochen gliendisdis da miezdi sun jeu praticamein adina a Vella.» Fabrizio Cavegn ei ius questa stad da Cuera 97 (2. ligia interregiunala) tier l’equipa sut 21 onns (1. ligia) dil Club da ballapei S. Gagl. Sil sparun ella Super League Dapi rodund dus meins ei Fabrizio Cavegn da Vella giugadur dil Club da ballapei S. Gagl. El dat ella secunda equipa – la U21 – ch’absolva il campiunadi dalla 1. ligia. Pil Lumnezian ei quei la gronda schanza da far il pass ella pli aulta ligia da ballapei svizra, la Super League. Per contonscher quella finamira mola il giuven che survegn prest 19 onns intensivamein vid sia tecnica. «L’atmosfera cheu a S. Gagl ei fetg buna e las structuras ein professiunalas. Aschia eis ei bi da trenar e dar ballapei», di Fabrizio Cavegn che ha entschiet sia carriera da ballapei sco buobet tiel CB Lumnezia. (fmr/hh) Fabrizio Cavegn ella mondura dil CB S. Gagl.

Miez uost ha la Societad da tir Vuorz festivau siu giubileum da 125 onns. Cun in onn retard entras corona ha ella organisau in pign tir amicabel el stan da tir ella Pardiala. Ina trentina tiradurs da societads affiliadas ed anteriurs commembers, han fatg in viva sil giubileum dils da Vuorz. 26 tiraduras e tiradurs da differentas societads ein separticipai al tir da giubileum da 125 onns dalla Societad da tir Vuorz. Cun in resultat excellent (148 da 150 puncts pusseivels) ha Plazi Giusep Cadruvi dalla Societad da tir Vorab Ruschein gudignau quel. Davos la buis la pli veglia en concurrenza ei Andreas Gabriel, president dalla Societad da tir Vuorz, semess. El ha priu part culla pli veglia arma ch’ei actualmein lubida el tir, ina buis lingua dil modell 96/11. Quella ei vegnida fabricada entuorn gl’onn 1896 – pia els onns da fundaziun dalla societad giubilara. 125 ed entgins onns dapli Ufficialmein metta la Societad da tir Vuorz siu onn da fundaziun sigl onn ch’ella ei entrada 1895 ell’Uniun cantunala da tir. Ils 10 d’october 1895 ha la Societad pagau all’Uniun cantunala la summa da 6 francs. Egl emprem register dils commembers ils onns 1901-1903 ein var 30 commembers notai. A Vuorz sittavan ins denton gia entgins onns avon. Silla standarta dils tiradurs da Vuorz vesan ins numnadamein in’annada pli veglia, quella dil 1883. Quei lai supponer l’entschatta dall’activitad dall’Uniun da tir Vuorz. Emprems statuts ha la societad giu naven digl onn 1938. Oz, prest 140 onns dapi si’existenza, dumbra la Societad da tir Vuorz aunc otg commembers activs ed entgins commembers passivs. Novas commembras e novs commbers ein beinvegni. Giuvnas e giuvens tiradurs san frequentar ils cuors che vegnan purschius en collaboraziun cun autras societads. Da cuminonza ella Pardiala La Societad da tir Vuorz setta el stan da tir regiunal ellas Pardialas da Vuorz. Quei implant han las vischnauncas Breil, Vuorz ed Andiast baghegiau communablamein ed inaugurau il matg 1978. Oz settan tschun societads da tir ed in’uniun da catschadurs en quei liug sin differentas distanzas. Avon che serender ellas Pardialas settavan ils da Vuorz sigl areal da Nustein, gest sper vischnaunca. Leu havevan ils tiradurs inaugurau gl’onn 1921 il stan niev, quel ha surviu tochen 1977 al sport da sittar. Fiastas da tir amicablas fin a federalas Dapi igl onn 1949 ei la Societad da tir Vuorz separticipada, tochen sia dissoluziun il 2003, all’uniun dil tir amicabel cullas societads da Breil, Dardin, Danis/Tavanasa e Schlans. Dapi l’entschatta gl’onn 1954 han ils tiradurs da Vuorz fatg part dil Tir Cumin Rueun cullas societads digl anteriur Cumin, numnadamein Andiast, Rueun, Siat, Sursaissa e Vuorz. In grond eveniment da tir a Vuorz ei staus 1969, quei onn ein 397 tiradurs separticipai ad in grond tir liber. 1995 ha la societad festivau duront quater gis siu centenari cun in tir da giubileum. Gl’onn 2018 ei la societad stada involvada ell’organisaziun dil Tir Cantunal Grischun 2018 en Surselva. Adina puspei ha ella era priu part al Tir da Tgalavaina e regularmein allas fiastas da tir cantunalas e federalas. Dapi varga 20 onns visetan ils camerats-tiradurs mintg’onn ina fiasta cantunala ordeifer il Grischun. (cdm/fmr) Il davos Tir Cumin Rueun Sonda ha l’Uniun Tir Cumin Rueun cullas societads commembras d’Andiast, Rueun, Sursaissa Mundaun e Vuorz pia envidau al davos Tir Cumin. Alla concurrenza ein 23 tiraduras e tiradurs separticipai. La bial’ura ed il termin nunusitau digl uost pon haver contribuiu alla bassa participaziun. Normalmein ei quella concurrenza la primavera avon il tir campester. La fin digl onn terminescha la Societad da tir Rueun sia activitad. En vesta alla dissoluziun ein las societads restontas sedecididas da terminar quella sentupada sportiva annuala. Suenter ch’ins ha organisau ella nuninterruttamein dapi 1954 eis ei stau il cumiau d’ina biala tradiziun. L'idea era dall’entschatta enneu da far in tir da preparaziun pil tir campester. Perquei era il program scursaniu enviers il campester: sis siets singuls, treis seria e puspei treis seria. Herbert Caduff, il president dall’uniun Tir Cumin Rueun e fegl digl iniziant Johann Caduff, ha raquintau a caschun dalla rangaziun, che 98 tiradurs seigien participai agl emprem tir il 1954. In onn avon havevan las societads fundau aposta l’uniun-purtadra. Ins sittava en tut ils stans dallas vischnauncas digl anteriur Cumin, numnadamein ella suandonta successiun: Rueun, Sursaissa Cuort, Vuorz, Siat, Sursaissa S. Martin ed Andiast. 1970 a Vuorz ei stau il record da participaziun cun 161 tiradurs. Quater onns pli tard han ins dumbrau 140 al Tir Cumin Rueun. Alla radunonza da delegai 1994 ell’ustria dalla Posta a Vuorz ein 36 delegai dallas diversas societads cumpari, in mussament dil grond diember da commembers da quels onns. Dapi 1954 entochen 1978, ils emprems 25 onns, ein 3017 tiradurs separticipai al Tir dil cumin. 1979 tochen 2003, ils proxims 25 onns, ei il diember sereducius sin 2623. Da 2004 tochen 2021 han ins dumbrau aunc 823 tiradurs. Herbert Caduff ha fatg il quen: Els 67 onns d’existenza dil Tir Cumin ein 6463 tiraduras e tiradurs separticipai, en media mintg’onn 96 tiradurs e tiraduras. Duront biars onns ei il Tir Cumin Rueun stau in’occurrenza prestigiusa, tgi che gudignava, era in um fatg. Classament dil davos Tir Cumin Rueun 2021 Guido Sgier, Andiast, 58 puncts (da total 60 pusseivels); 2. Fabian Frauenfelder , Sursaissa Mundaun, 57; 3. Alois Spescha , Sursaissa Mundaun, 56. Guido Sgier ha medemamein gudignau il steh da cletg (3 siets sin la schiba B100) cul fetg bien resultat da 284 puncts.

La vischnaunca da Flem fa uorden culla Via Nova. Gl’ischegl principal dil vitg vegn formaus da niev e duei quietar il traffic. Ils 26 da settember han ils da Flem da decider ina damonda da credit da 4,85 milliuns. Oz san ins strusch pli s’immaginar co ei era tochen 2007: Tochen 14'000 vehichels a gi carravan lu tras Flem. La Via Nova era nuot auter ch’in canal malsegir da canera, puorla e colonnas. Dapi 14 onns meina il tunnel il transit sut Flem ora, quei tunnel ha migliurau massivamein la qualitad da viver dalla populaziun. Sin quei ha il Cantun returnau alla vischnaunca gl’anteriur stradun H19. Silla Via Nova han ins introduciu treis onns pli tard tempo 30. Malgrad quella mesira ha il traffic manteniu il domini a Flem. Cun realisar il center Stenna amiez il vitg han ins lu era procurau sez che la situaziun semigliuri. Ussa duei quei semidar definitivamein. Ils 26 da settember prendan ils da Flem posiziun tier ina damonda da credit da 4,85 milliuns francs. Cun in concept cumplessiv e mesiras opticas vulan ins revaletar la Via Nova, finamira eis ei da scaffir plazs da s’entupar. Evidentamein dueien las mesiras augmentar la segirtad. La Via Nova a Flem ei aunc adina zona reservada al traffic motorisau. Quei duei semidar. 750 meters lunghezia Gest cu il lockdown ha paralisau la veta publica, il mars 2020, vuleva la suprastonza communala presentar il project per quietar la Via Nova. Ussa ei il project avanzaus talmein ch’il pievel sa prender posiziun leutier. La suprastonza ha elaborau in concept pil tschancun denter il center Stenna tochen il plaz dalla Posta. Quei tschancun da rodund 750 meters lunghezia ei l’aveina centrala da Flem. Cheu serimna il traffic, cheu ein stizuns e survetschs e las vias lateralas sbuccan da tuttas direcziuns ella principala. Ina dallas mesiras eis ei da sligiar la precedenza da dretg dils autos. En ina zona dil vitg vala tenor lescha quella regla. Ella caschuna denton adina puspei malsegirtads e pigns incaps. Pei a pei cul turissem ei il traffic numnadamein carschius ella zona da tempo 30. Cul project che vegn en votaziun ils 26 da settember vulan ins gudignar anavos la Via Nova sco zona segira e da qualitad. «Ei vegn buca fatg tabula rasa, mobein uorden», declara il gerau responsabel Jürg Caprez. Automobilists che carreschan el futur silla Via Nova – resalvond ch’il pievel approbescha il project da 4,85 milliuns francs – ston esser pli attents. La populaziun ha retschiert dacuort en casa il messadi dil project. La Via Nova duei buca pli esser zona freida reservada al traffic motorisau. Igl ei clar che quel duei e sa vegn buca bandischaus. La via vegn denton revaletada. Inagada fan ins quei cun plontas. Ei detti negina alea convenziunala nungir in uaul, declara Jürg Caprez. Enstagl da sdremas melnas per traversar la via procuran surfatschas cun sulada e brocs cun plontas ch’ils automobilists restan attents. La via mantegn sia ladezia da sis meters, da mintga vart vegnan ils passapeis ad optimar il spazi pils pedunzs. Sulada e cuvridas da granit remplazzan en plirs loghens gl’asfalt. Il parcadi sper la Casa Melna vegn sligiaus, quei object marcant dil center da Flem vegn pli presents. Senza ils proprietaris privats havess la vischnaunca buca saviu elaborar in project. «Senza excepziun ein tuts stai aviarts per sligiaziuns», declara il president communal Martin Hug. La Via Nova a Flem ei aunc oz ina zona freida cun peisa pil traffic motorisau. Il project vegn a midar quei.

Per ses varga 8500 commembers ha la Banca Raiffeisen Surselva organisau ils davos diesch onns il meins da zercladur la Notg da cultura Surselva. Ussa cala ella cun quella purschida. Ier ha Ernst Sax, il president dil cussegl d’administraziun dalla banca, confirmau sin damonda dalla FMR ch’ins hagi decidiu a caschun dalla davosa sesida da buca pli organisar la Notg da cultura Surselva. Ina communicaziun corrispundenta ha la banca fatg als commembers. In fatg ei segir ch’igl ei cumplicau d’organisar ina sera cun 37 purschidas da cultura en 37 ustrias dalla Surselva. Anflar artistas ed artists ed administrar quella purschida ei ina lavur pretensiusa. Ei dat ideas Cun quella sera da cumpignia en loghens decentrals ha la banca vuliu tgirar vinavon la tradiziun dalla radunonza generala che las singulas bancas organisavan els singuls vitgs. Suenter la fusiun dallas diversas cassas e bancas tier la Banca Raiffeisen Surselva ha il plaz muncau da porscher en in sulet liug ina gada ad onn in «cumin da Raiffeisen». La Banca Surselva a Glion. Ella organisescha buca pli la Notg da cultura pils commembers. Per simplificar la procedura dalla votaziun, cun participaziun persunala da mintgamai tochen 1200 commembers, haveva il cussegl d’administraziun introduciu la votaziun all’urna. Sco cumpensaziun ha la Raiffeisen Surselva envidau ils davos diesch onns ils commembers ad ina tscheina cun accumpignament cultural. Mintgin ch’ei separticipaus alla votaziun a scret dil quen e rapport annual ha retschiert in bon da consumaziun en ina dallas ustrias nua che la banca ei domiciliada. Naven da Breil tochen Val S. Pieder, da Flem tochen Sursaissa, han ils socis astgau s’entupar e guder la tscheina en buna cumpignia. Igl ei mintgamai stau ina sera exclusiva cun jazz, cant popular, chors, bands, prelecziun, insumma cultura da tut gener. Quest atun envida la Banca Raiffeisen Surselva persuenter puspei ad ina occurrenza communabla ella sala Jugendstil dil hotel dil Parc a Flem Casa d’Uaul. Ils 26 e 27 da november 2021 vegn gl’aventurier e perscrutader Bertrand Piccard a referir tier la tematica «Die Zukunft ist Clean». Pascal Gamboni e Rees Coray, sco era Mattiu Defuns vegnan ad embellir quei cumin dils 8500 commembers da Raiffeisen Surselva. Cun tgei sistem che la banca vul remplazzar el futur la Notg da cultura Surselva ei aunc buca decidiu definitivamein. «Ei dat ideas tgei che nus vulein porscher egl avegnir. Aunc ussa ei denton nuot concret», declara Ernst Sax.(fmr/abc)

La stad 2021 ei avanzada ed entscheiva a prender cumiau. La fin d’uost san ins lu era observar ils signals corrispundents ella vegetaziun. Ina spassegiada ora ella natira regorda che la stagiun dallas colurs multifaras s’avischina. Ella costa dil péz Mundaun denter Surcuolm e Cuolm Sura entaupan ins treis precursuras digl atun. Inaga ei quei il cardun (Silberdistel, carlina acaulis). Cun sia feglia d’argient ed il barschun brin dat ella immediat en egl silla pastira. Lu l’uostina (Augentrost, euphrasia alpina), ina fluretta discretta alva che flurescha adina il meins d’uost. Quella jarva medicinala ei in remiedi encunter egls staunchels. Era il brutg d’atun (Heidekraut, erica) cumpara naven da miez uost. Sillas alps dat el colur alla cultira pasculada e bandunada. Lu fuss aunc la quarta flura tipica dalla stad tardiva: las candeilas dalla veschla-caura (Schmalblättriges Weidenröschen, Epilobium angustifolum). Ellas fan parada en scarpas e spundas e traian biars insects. (fmr/abc) Veschla-chaura, epilobium angustifolium, Schmalblättriges Weidenröschen Brutg d'atun, erica, Heidekraut Uostina, euphrasia alpina, Augentrost Cardun, carlina acaulis, Siilberdistel

Venderdis, ils 27 d’uost e venderdis, ils 3 da settember 2021 seporscha la caschun da schar vaccinar encunter corona el center da vaccinaziun dil Spital regiunal Surselva a Glion. Quell’acziun da «Walk-In» vegn arranschada mintgamai dallas 18.00 entochen las 21.00. Sco quei ch’il spital scriva en ina communicaziun als mieds da massa, basegna ei negina preannunzia dils interessents. Schar vaccinar san tuttas persunas naven da 12 onns. Naven da gliendisdis, ils 6 da settember 2021 cursescha il bus da vaccinaziun en Surselva.

Il hotel Bogn Tenigia ha adina puspei dau da discutar e pils mieds da massa eis el staus il tema da stad onns alla liunga. Era uonn ei quei stau aschia. RTR ha giu la caschun da mirar egl intern dils baghetgs. Secapescha setschenta en quei connex era danovamein la damonda, tgei che succeda cul hotel e tgei posiziun che la vischnaunca da Sumvitg pren en quei connex. «Per la vischnaunca ei ina cumpra da quei hotel mai stada in tema. L’administraziun communala vegn denton confruntada meinsvart cun damondas da persunas che s’interesseschan pigl object», di Armin Candinas sin damonda dalla FMR. La Bogn Tenigia SA cun Ernst Ludwig Schulz havevi giu fatg la damonda alla vischnaunca da surprender la lingia d’aua minerala dalla val viadora avon rodund 20 onns, mo quella seigi vegnida snegada dalla radunonza communala. Per Armin Candinas ei surtut la via in crap da scarpesch pigl object e menaschi: «Quella via ei buca adattada pigl unviern. Ins stuess investar milliuns per possibilitar e garantir in bien access duront igl entir onn.» La vischnaunca hagi tutta speronza ch’ei detti tonaton in mument ina soluziun en Tenigia. Adina puspei interessents Igl advocat Marc Tomaschett ei il sulet commember dil cussegl d’administraziun dalla Bogn Tenigia SA. Per el ei il hotel – mo era la Val Sumvitg sco tala – ina caussa dil cor: «Sco buob mavel jeu culla tatta ed il tat da Rabius el Run. Els eran purs e havevan leu in mises. Mo era il hotel sco tal ha per mei ina grond’impurtonza persunala. Perquei motiv eis ei a mi buca tuttina tgei che succeda cun quel.» Ei detti adina puspei damondas d’interessents, era il mument detti ei talas: «Cura ch’igl object ei puspei tematisaus dallas medias, crescha igl interess. Jeu sentel lu denton spert schebein ei dat ideas concretas ni buns concepts tgei far culs baghetgs ni sch’igl ei ideas vanas.» El seigi cunscients ch’il temps mondi en disfavur dils baghetgs: «Naturalmein. Pli ditg che negin fa enzatgei e mendra che la situaziun vegn. Ei drova specialists cun bunas ideas e che san da tgei ch’els tschontschan. Mo quellas persunas bastan buca, ei drova era daners.» Il prighel ch’ils baghetgs daventien ina muschna seigi daus. Clinica – halla da reiver Essend che Marc Tomaschett ha ina colligiaziun emoziunala culla val e cul hotel, emprova el era adina puspei d’intervegnir dils interessents tgei ideas ch’els han: «Ils ins levan far leu ina clinica da bournout, ils auters ord il baghetg vegl ina halla da reiver. Lu deva ei da quels che levan semplamein cumprar la fontauna per producir aua minerala. Ei ha denton era dau in interess concret da far ord ina part dil hotel il center pil Parc Adula. Mo quel ei buca vegnius e cunquei ei era quell’idea stada giud meisa.» Per Marc Tomaschett ch’ei carschius si a Trun e che s’engascha dapi rodund 30 onns ella Bogn Tenigia SA ei l’idea da menar vinavon silmeins ina part dils baghetgs sco hotel la pli realistica: «Ei fa adina puspei surstar mei con fascinadas che las persunas interssadas ein dils baghetgs e dil liug.» Quel hagi zatgei mistic. Als interessents actuals hagi el dau termins. Marc Tomaschett spera che la vischnaunca da Sumvitg seigi promta da cooperar en ina fuorma ni l’autra en cass ch’ei dessi in interessent ed in’idea concreta tgei far cul hotel. Interessanta historia colligiada culla Casa Depuoz ed il Disentiserhof La primavera 2015 ei Ernst Ludwig Schulz morts. El era acziunari principal dalla Bogn Tenigia SA en Val Sumvitg. Entochen cuort avon sia mort ha il Tudestg mai dau si la speronza da saver reactivar il hotel. La historia dil hotel Bogn Tenigia ei liunga ed ei era colligiada cul hotel Disentiserhof a Mustér e la Casa Depuoz a Trun. Ernst Ludwig Schulz ei numnadamein buca mo staus interessaus vid la hotellaria ed il bogn en Val Sumvitg. Ensemen cun auters investurs ha el giu fundau 1966 la Disentiserhof SA. Era leu haveva el la finamira da menar in hotel cun bogns curativs. 1967 ha quella societad allura cumprau il hotel. La famiglia Tuor haveva vendiu quel alla fundaziun Casa Depuoz che haveva l’intenziun da nezegiar il menaschi. La Disentiserhof SA ha surpriu il hotel ed ei perencunter segidada d’ereger la Casa Depuoz a Trun. La societad ha plinavon acquistau la parcella ad Acla da Fontauna a Mustér. Ernst Ludwig Schulz ei lu denton seretratgs dalla Disentiserhof SA damai ch’el mava buca d’accord cul project ad Acla da Fontauna. El ei seconcentraus sil project da hotel en Bogn Tenigia. La Bogn Tenigia SA ha Schulz fundau 1962. Quella ha cumprau il hotel en Val Sumvitg dalla „Waldhäuser und Tenigerbad AG“ ch’era vegnida fundada 1912. Lezza haveva giu acquistau il hotel dalla „Hotel Waldhaus Tenigerbad AG“ che haveva erigiu igl emprem baghetg grond suenter 1907. Entochen l’avertura dil hotel Bogn Tenigia igl onn 1973 ha Ernst Ludwig Schulz investau rodund 15 milliuns francs en in baghetg niev e colligiau quel cul vegl. Il hotel ei staus aviarts entochen 1976. Pli tard – suenter la bova dils Barschaus igl onn 1980 – ei l’ustria el hotel dil Bogn Tenigia aunc stada aviarta ina stad. L’entschatta dil 20avel tschentaner haveva il Bogn Tenigia en Val Sumvitg survegniu slontsch entras in baghetg niev ed il menaschi era daventaus enconuschents sco liug da cura. Denton gia avon existeva leu in bogn. Quei ei stau il cass gia il 16avel tschentaner. Da quei dattan documents e maletgs perdetga. Il hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Cun excepziun d’in pign menaschi duront ina stad eis el serraus dapi 45 onns. Commentari In da sis el lotto tonscha buc Hans Huonder/FMR La part veglia dil hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg ei en in stan desolat. Igl intern da quel semeglia pli fetg ina ruina ch’in baghetg cun aspects d’aunc ina ga saver vegnir habitaus. Mo igl ei aunc adina buca memia tard da spindrar el. Perencunter ei la gronda part dil baghetg erigiu ils onns 1970 en in stan che fa speronza. Igl entir cumplex – pia part veglia sco nova – vegn denton strusch pli a vegnir duvraus zacu sco hotel. Memia bia plaida encunter la substanzia dils baghetgs, il liug, igl access e las tendenzas turisticas actualas. E sch’ins sa con restrictivas che las bancas ein cun conceder credits per la hotellaria ein las schanzas d’ina renaschientscha dil hotel snueivel pintgas. Projects da hotel vegnan pesai giu oz dils investurs sil gram, respectiv sil rap. Schizun en gronds loghens turistics vegnan els mess silla pesentincla. Co duess ei lu dar interess concret pil Bogn Tenigia? Mirond sin quels baghetgs fa quei mal. Il hotel meritass in avegnir, mo la realitad ei in’autra. Ina schanza da spindrar parts digl object savess la fontauna d’aua minerala esser. Aua da beiber vegn adina ad esser dumandada. Mo per nezegiar quella duvrass ei medemamein grondas investiziuns. U menar quella cun ina lingia el contuorn da Surrein per emplenir, ni buttegliar ella leuen e menar viadora ella cun vehichels. Ideas persuenter dat ei. Pipeline sco via ein denton era projects fetg custeivels. En cumbinaziun cun quella fatschenta d’aua pudess ina part dils baghetgs vegnir nezegiada, ina part forsa era en ina fuorma turistica. Il hotel ei buca amiez New York ni Londra, mo el ei en in liug fetg natiral d’inspiraziun. En Bogn Tenigia san ins buca ir cun buorsas pleinas e turnar a casa suenter las vacanzas cun uras da Rolex e vestgadira da Lacoste. Mo leu san ins ir cun in tgau plein e turnar cun in svidau. Tgi che fa lotto schess ussa probabel: Ei drova treis da sis. Igl emprem per enzatgi che cumpra il baghetg, il secund per in investur curaschus che dedesta igl object ord il derschalet ed il tierz per l’idea ed il concept co ins sa menar quel cun success igl avegnir. Nuot ei nunpusseivel e la speronza miera il pli davos. Tgisà. Bandunau, mo buca emblidau Adina puspei dat ei interessents per la cumpra dil hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Concret ei la fin finala adina pauc. Memia bia fuss da far per schar reviver il menaschi. Mo las investiziuns persulas el hotel bastan medemamein buca. Era la via dalla val viaden ei buca optimala per in menaschi da quella grondezia. Hans Huonder/FMR «Jeu hai adina puspei damondas d’interessents dil hotel. Mo jeu sentel lu era spert ch’ei maunca ideas e concepts concrets per renovar e menar quel igl avegnir», di Marc Tomaschett dil commember dil cussegl d’administraziun dalla Bogn Tenigia SA. Ils ins levien far ord quel ina clinica da bournout, ils auters ina halla da reiver el baghetg vegl. Il president communal da Sumvitg, Armin Candinas, puntuescha: «Nus beneventein scadin’iniziativa e sperein ch’ei detti enzacu ina soluziun pil hotel.» La cumpra dil baghetg entras la vischnaunca seigi negin tema. Il baghetg vegl ei en in fetg schliet stan, il niev – construius l’entschatta dils onns 1970 – en in stan ch’el savess senz’auter vegnir renovaus. La via ei buca adattada Ina renovaziun ei l’emprema nusch ch’ei da smaccar, la secunda il menaschi futur. Leutier vegn la via ch’ei fetg stretga. «Per saver garantir in menaschi sur igl entir onn ora stuess la via vegnir migliurada considerablamein. Lu tschintschein nus da milliuns francs», di Armin Candinas. Sco quei che Marc Tomaschett ha detg sin damonda dalla FMR, eis el il mument en discuors cun plirs interessents. A quels hagi el dau in termin da sedecider.

Dapi 29 onns meinan Diana e Josef Russi-Ott il hotel La Cruna a Sedrun. Dacuort ha Toni Darms, igl ambassadur grischun dalla «Gilda dils gastronoms etabli» surdau ad els la tabla dalla Gilda. Atgnamein eran ils hoteliers dil hotel La Cruna gia vegni pri si ella «Gilda dils gastronoms etabli» avon dus onns. Muort la pandemia ha il termin dalla surdada dalla tabla denton stuiu vegnir spustaus pliras ga. Dacuort eis ei finalmein stau aschi lunsch. «Nus essan leds d’haver in tal menaschi en nossas re­tschas. Igl ei in hotel ch’ins cusseglia bugen ad enconuschents ed amitgs», ha Toni Darms puntuau e giavischau vinavon bia success e massa buns hosps. 31 menaschis dalla Gilda el Grischun Igl ambassadur grischun dalla Gilda ha denton era fatg attents, che la tabla dalla Gilda seigi buca mo in regal, mobein era in’obligaziun enviers la famiglia dalla Gilda. El ha appellau da collaborar culs ulteriurs menaschis e quei ein sulet el Grischun buca meins che 31 ustrias e hotels. Ell’entira Svizra dumbra la famiglia dalla Gilda 245 menaschis. Toni Darms ha era mess a cor da luvrar culs bons dalla Gilda. Quels valan per tut ils menaschis dalla Gilda en Svizra ed ein in regal apreziau. «Actualmein ein bons ella valeta da circa in milliun francs en circula­ziun», ha igl ambassadur grischun dalla Gilda declarau cun satisfacziun. Tradiziun e stil Ils hoteliers Diana e Josef Russi-Ott ein dil fatg. Il hotelier ei carschius si en ina famiglia da gastronoms e ha studegiau alla scola d’hotellaria a Lucerna. Diana Russi-Ott ha fatg il studi d’economia da menaschi. Aschia fuorma il pèr ho­spitant in team cumpetent che ha era capiu da renovar e modernisar la casa da tradiziun. Aschia eis ei reussiu da salvar il scharm dils onns vargai dil baghetg construius avon varga 200 onns. En in ambient envidont san ils hosps dil Hotel La Cruna guder tratgas gustusas ord la cuschina dalla Cruna. 22 onns ei Patrick Egli staus il schef da quella. Avon in onn ha el vuliu dar giu in ton da sia responsabladad e reducir empauet il pensum da lavur. Sco Josef Russi-Ott declara, duei la distincziun dalla Gilda buc il davos era esser in segn d’engraziament e renconuschientscha per Patrick Egli. Dapi il matg lavura quel el team cul niev schefcuschinier Tomy Horwath ed ensemen culla squadra da cuschina puprognan ei ils hosps cun lur art lucullic. Tomy Horwath ha rimnau experientscha internaziunala, ils davos onns oravontut en cuschinas da navs da cruschera. A caschun d’ina fiastetta ha la surdada dalla tabla dalla Gilda giu liug el Hotel La Cruna a Sedrun. (da sen.) Jacqueline Rudolph, Josef e Diana Russi-Ott e Toni Darms. N o va ambassadura grischuna vul regiuvinar empau la Gilda Alla surdada dalla tabla dalla Gilda a Sedrun ein gest dus ambassadurs grischuns stai presents. Numnadamein igl ambassadur partent Toni Darms e sia successura Jacqueline Rudolph che meina ensemen cun siu um Marco il «Zunfthaus zur Rebleuten» a Cuera. Avon duas jamnas ha ella surpriu il pensum da tgirar la secziun Grischa dalla Gilda. Quella cumpeglia gl’entir Grischun, actualmein cun 31 menaschis che s’audan tier la «Gilda dils gastronoms etabli». Toni Darms ei dapi il 2012 ambassadur dalla Gilda. Gleiti festivescha el il 68avel natalezi e di: «Jeu hai anflau ina successura zun adattada. Ella ei giuvna e motivada. Perquei dun jeu bugen vinavon quei uffeci. Jeu hai exequiu miu pensum cun grond anim e plascher mo ussa eis ei temps da calar.» Jacqueline Rudolph ei la secunda ambassadura dalla Gilda en Svizra ed el Grischun l’emprema dunna en quei post. «Igl ei ina honur da representar il Grischun ella Gilda Svizra», di ella e raquenta da sias finamiras. Anoviars pari la Gilda forsa enqualga d’esser empau antiquada. Quei seigi denton buc il cass, mo tuttina lessi ella purtar in vent frestg e regiuvinar empau quella. Ils proxims onns detti ei massa midadas da generaziun ella gastronomia dil Grischun. En tals cass hagi ella sco ambassadura da far ina viseta e mirar co il successur ni la successura lessi cuntinuar. La distincziun po numnadamein ve­gnir surprida d’ina generaziun a l’autra. «Jeu less era acquirir novs commembers per la Gilda, ina da mias finamiras ei d’animar e prender ella barca gastronoms giuvens.» Pli baul vegnevan mo cuschinieras e cuschiniers svizzers pri si ella «Gilda dils gastronoms etabli». Avon circa dudisch onns ha la Gilda decidiu d’era prender si commembers ch’ein buca burgheis svizzers. Dapi entgins onns ston novs commembers buc esser cuschiniers, aschia vala era in studi da hotelleria ni d’economia da menaschi ni adequat per daventar part dalla Gilda. «Autruisa vegnevan nus cul temps strusch pli da prender si novs menaschis en nossas retschas.» Ils menaschis vegnan visitai el turnus da treis onns d’ina ambassadura ni d’in ambassadur. Avon ch’ei vegnien pri si vegnan ils menaschis era visitai d’in testader independent e la fin finala vegnan ils pareris da lez e digl ambas­sadur cumparegliai. Suenter nov onns ha Toni Darms calau sco ambassadur grischun dalla Gilda e surdau quell’incumbensa a sia successura Jacqueline Rudolph.

El temps da pandemia dattan claras directivas ina certa segirtad e lubeschan da planisar. Perquei spera era Markus Good, il president dall’uniun Pendicularas Surselva, da survegnir ton pli spert claras directivas per che las pendicularas sappien entscheiver bein ed aschi baul sco pusseivel la sesiun d’unviern. Il Grischun ha fullau via ed aschia han las pendicularas en Svizra saviu arver lur menaschis igl unviern vargau malgrad la pandemia. Ils concepts da protecziun han funcziunau. La finfinala han mesiras da schurmetg custau e las frequenzas ein buca stadas aschi bunas sco ils davos unviarns avon la pandemia. Aschia han las pendicularas en Surselva fatg dameins gudogn. Tuttina ha Markus Good, il president dall’uniun Pendicularas Surselva, puntuau a caschun dalla radunonza generala che ha giu liug dacuort a Sedrun: «Nus essan mitschai cun in egl blau.» (La Quotidiana ha rapportau il venderdis vargau dalla radunonza generala.) Cun quella caschun ha la FMR discurriu cun Markus Good davart la proxima sesiun d’unviern ed auter. Ei va gnanc aschi ditg pli che la sesiun d’unviern 2021/22 stat avon porta. Actualmein van las cefras d’infecziun da Covid-19 puspei ensi. Cun tgei speronzas meis Vus encunter agl unviern? Markus Good: Ussa eis ei impurtont che nus survegnien ton pli spert claras directivas co nus havein d’agir en connex cun corona. Igl unviern vargau havein nus mussau che nus havein propi buns concepts da protecziun ch’ein era secumprovai. Nus havein giu negins hotspots els territoris e neginas infec­ziuns cumprovadas. Nos hosps ein il bia ora ell’aria frestga e van buc en pli gronds prighels. Perquei stuein nus mirar ch’ei detti buc memia strentgas mesiras ch’impedeschan nossa lavur. Tgei mesiras manegeis Vus propi? Ei sa buc esser ch’ils hosps vegnan entochen els territoris en in tren stignau plein e cu ei vulan ir ellas cabinas ei il diember limitaus pervia dalla pandemia. Quei capescha negin. Perquei astga ei buca dar limitas (da corona) ellas cabinas. Era reglas da distanza ch’ein strusch praticablas ein buc giavischadas. Acceptabel fuss silpli il purtar mascras. Il medem vala era per la gastronomia. Nus stuein saver nezegiar las terrassas e las ustrias, secapescha culs concepts da protecziun corrispundents. Mussar certificats, apps ni «Green Pass» per saver cumprar cartas, astga buca daventar obligaziun, quei fuss strusch realisabel ella pratica. Sch’ei vegness pretendiu vegnessen nus a seriscuder vehement. Tenor Vus ei il purtar mascras pia ina mesira acceptabla. Mo fa ei veramein plascher dad ir cun skis cun mascra? Quasi tut ils hosps portan oz in schal-mascrina e mettan si quel cu ei fa freid…(fa ina pausa e ri), per esser sincers: na, a mi persunalmein fa ei buca veramein spass dad ir cun skis cun mascra. Tgei sfida ei actualmein la pli gronda per las pendicularas en Surselva? En emprema lingia secapescha la pandemia. L’autra sfida ei la natira, nus sperein secapescha sin bunas relaziuns da neiv e dall’aura, oravontut duront ils dis da fiasta, las fins da jamna ed il temps da vacanzas. Gie, l’aura fa quei ch’ella vul sco ins ha viu questa stad. Matei era buc gest aura ideala per animar la glieud da nezegiar las pendicularas? Culla vestgadira ch’ins ha oz per ir ordaviert san ins aunc far bia bialas caussas enteifer il perimeter dallas pendicularas. Nus havein massa bialas sendas da viandar. Contas sesiuns sco quellas dils davos onns - ch’ein stadas signadas dalla pandemia - po ei aunc vertir en Vossa branscha ? Quei pertucca buca mo las pendicularas mobein l’entira economia. Nus stuein emprender da viver cul virus da corona. Ei astga buca pli dar lockdowns ni autras mesiras aschi rigurusas, autruisa va ei a cuorta ni a media vesta fetg mal cun nus. Tgei sustegn spetgan las Pendicularas Surselva dil cantun e dalla Confederaziun? Las pendicularas el Grischun han spindrau ina milliarda sperdita dalla crea­ziun da valur igl onn vargau. Quei sto haver sia valur e vegnir risguardau commensuradamein. Perquei stuessan nus era survegnir ina finanziaziun da partenza per saver far nossas amortisaziuns ed investiziuns. Ha la pandemia forsa era effects positivs per las interpresas da pendicularas? Nos hosps han appreziau ch’els ein vegni canalisai duront ils temps da spetga e han giu da star en colonna. Avon stevan ei semplamein en in «cugn» avon las cassas ni las entradas allas cabinas ed ei vegneva stau sils skis in a l’auter e sestuschau. Jeu sai s’imaginar da cuntinuar cun quei sistem niev da canalisar ils hosps nua ch’ei ston spitgar. Vus haveis surpriu igl onn vargau il presidi dall’uniun Pendicularas Surselva e haveis gartegiau tut auter ch’in bien temps. Tgei motivescha Vus da cuntinuar? Jeu sun adina staus ina persuna cun tenuta positiva e hai in’experientscha da biars onns ella branscha. Sco meinafa­tschenta dallas Pendicularas Sursaissa lavurel jeu en in bellezia territori cun hosps emperneivels, quei motivescha da cuntinuar. Markus Good - president Uniun Pendicularas Surselva

La tema ei in sentiment prehistoric. La tema ei ina emoziun. Ella s’auda ella gruppa da sentiments da basa – sco gretta, tristezia, disgust, plascher e surpresa. Plirs perscrutaders d’emoziuns partan dil fatg che quellas emoziuns seigien dapi la naschientscha en nies tschurvi. Aschia ei quei buc ina caussa ch’ins ha giu empriu. La tema ei in sentiment existenzial ed accumpogna nus ina veta entira. Ina tema sa schurmegiar nus da blessuras. Blessuras fisicas e psichicas. La tema gida nus da veser il prighel e reagir sin quel. En nossa veta dat ei adina puspei situaziuns da tema. Nus havein tema per nos cars, tema da malsognas, tema d’uiaras, tema da catastrofas, tema da posseder memia paucs daners. Gie magari schizun tema dalla tema. Regia denton la tema ina veta, ei quei fetg turmentont. Ed ina tema che cuoza jamnas, meins ed onns disturba da viver ina veta legreivla. In carstgaun che fa biars quitaus, lez scappa magari dalla glieud e seretila dalla veta sociala. El vegn malsauns. Gest uss, duront ch’il mund ballucca, ein quellas temas presentas tudi. Massa carstgauns sin quest mund teman il coronavirus. Autras persunas teman per lur existenza che pitescha muort las mesiras decretadas. Ed auters carstgauns han tema da piarder la libertad democrata. Ina libertad che ha ina gronda valeta ed impurtonza en nossa biala Svizra. Viver sin distanza, evitar sentupadas, neginas embratschadas, buca dar il maun, star a casa. Quels plaids havein nus franc tuttas e tuts aunc ditg ellas ureglias. E quei para dad ir encunter nossa natira. Nus essan buca creai per viver separadamein. En tut quei schischuri da reglas e formulas da corona che regian nossa veta, vegnan ins spert malsegirs. E quei para in grev futur. Mo lein buca schar fender nus diltut. Sentupadas e dialogs cun respect ein forsa gest en quella crisa ina fuorma magica. E quei independent da nos patratgs, meinis e giudezis. Era sche nies sterment ei in bien cussegliader – emblida buca da viver. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

L’Uniun da musica da Sagogn ha envidau sonda vargada ad in concert da stad. La populaziun ei separticipada stediamein, ella ha rendiu honur alla musica dil vitg che cumplenescha uonn 60 onns. Oriundamein eri stau previu d’organisar il concert da stad sil plaz Sutprei. En vesta all’aura dil fenadur tochen viaden igl uost ei il plaz-cadruvi buca s’adattaus per quell’idea. Perquei ha l’uniun envidau la populaziun sil plaz-scola. Sonda vargada han ins giu caschun da visitar leu il concert da stad. Suenter che las autoritads han sluccau las mesiras da Corona han musicantas e musicants saviu prender en mira in program moderau. Enstagl d’in concert primavaun ha la formaziun purschiu alla populaziun in concert da stad. Buca sminuiu la qualitad Oriundamein vuleva l’Uniun da musica era festivar il 2021 siu 60avel anniversari en uniforma nova. Las preparativas per la fiasta d’uniformaziun havevan entschiet, la pandemia ha denton interrut il project. Suenter la sluccada dallas mesiras ein musicantas e musicants s’entupai otg gadas cul dirigent Stefan Roth ed il vicedirigent Michael per exercitar il program dil concert. Pertuccont l’acustica ei il plaz denter halla polivalenta e casa da scola semussaus sco fetg adattaus. Entschiet ha il divertiment musical cull’ouvertura «Prismatic Light» dad Alan Fernie. Quei toc per brass ha indicau la direcziun, cun quel ha la formaziun cumprovau che la pandemia hagi buca sminuiu la qualitad. Cugl enconuschent marsch «St. Triphon» ha il program cuntinuau, lu han il marsch «Schwyzer-Soldaten» dad Ernst Lüthold e la polca «Böhmische Liebe» purschiu tuns per cor ed olma. Culla polca concertanta «Gottfried auf Reisen» ha l’uniun da musica schau parer ch’ella suni en ina zona da silenzi. Il solist agl eufoni Adrian Degonda e ses conmusicants han divertiu el ver senn dil plaid. «Steel Skies» dad Alan Fernie , lu il toc «Welcome to the Jungle» da Guns N’Roses han resunau, pign e grond han tedlau cun attenziun in pli bi toc che l’auter. Cun ardur han musicantas e musicants buca mo sunau, mobein era cantau. La tirolesa «Dem Land Tirol die Treue» ha retschiert il tetel «Nies bi Grischun». Cul text romontsch savess quei toc daventar il niev himni grischun. Pial gaglina han ins survegniu tiel toc «Ne partez pas sans moi» cul solist Robin Holdener. Cun quei toc da Nella Martinetti ha Céline Dion gudignau 1988 igl Eurovision Song Contest per la Svizra e la gronda carriera dalla cantadura ha entschiet. Dus giubilars Mintgin dils 14 tocs che la musica ha sunau meritass ina menziun. Igl ei stau in divertiment cumplet. Tiel tradiziunal «Maiteli wenn du witt go tanze», arranschaus per brass da Derek M. Broadbent, ha ei caztgau da saltar. Applaus frenetic ha la musica retschiert suenter la «Toccata en D-Minor» da J. S. Bach. Egl arranschament da Ray Farr ein ils batterists Janic Vincenz e Robin Mittner stai en pleina acziun. Naven dalla percussiun, xilofon, schumber, pauca e tschinellas han els presentau ina veritabla errupziun da tuns e ritmica. Quei toc brigliant ei staus in dils puncts culminonts dil concert. Igl ei forsa era stau il «himni» pils giubileums digl onn 2021. Il president dall’uniun da musica, Fredi Cavelti, ha saviu gratular a Stefan Roth. Quel diregia dapi diesch onns l’Uniun da musica da Sagogn. Sco el ha sincerau selegra el mintga gada da vegnir als exercezis e direger ina truppa motivada. In commember da quella ei vegnius honoraus sco veteran cantunal: Manuel Lombris suna dapi 25 onns ell’uniun da musica da Sagogn. Adrian Degonda, in dils solists, en acziun duront il concert.

Peter Balzer (1797-1883), fegl d’in muliner e pur ad Alvagni, emigrescha cun 17 onns ad Odessa. Leu sa el absolver gl’emprendissadi da pasterner-conditer. En quei marcau en Russia ha el caschun d’entupar il zar Alexander. Pli tard marida el Karolina von Erasmus, ina dunna da famiglia beinstonta. Cun sia savida professiunala e la garanzia finanziala davostier va la fatschenta dil pastizier fetg bein. Lur sulet fegl Alfons tarmettan Peter e Karolina a Minca nua ch’el studegia inschigneria. Alfons vegn pli tard a separticipar a moda decisiva vid la construcziun dallas vias sur ils pass grischuns. Suenter la mort prematura da sia consorta sedecida Peter Balzer da returnar en siu vitg patern. Ad Alvagni Bogn s’occupa el intensivamein dalla homeopatia, el seprofilescha ella Val d’Alvra sco curader cun jarvas. Cun 85 onns miera gl’emigrant beinstont e renconuschiu. Ton tiel cuntegn dil cudisch «Der Alte Russ» da Linard Candreia. Gl’autur deriva dalla Val d’Alvra ed ei enconuschents sco publicist e retschercader dils emigrants grischuns. Per ses merets litterars ha Candreia retschiert 2015 il premi da renconuschientscha dil cantun Grischun. Vendergis proxim prelegia Linard Candreia ella biblioteca a Vella. Silvana Candreia, la feglia digl autur, prelegia e conta canzuns romontschas, siu bab fa las punts, el center ei la historia dil «vegl Russ». (fmr/abc) La prelecziun musicala cun Linard e Silvana Candreia ei vendergis, ils 27-8-2021, allas 19.30, ella biblioteca Lumnezia a Vella.

La regenza ha approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala da Mustér, approbada dalla vischnaunca ils 26 da fevrer 2021. Il punct central dalla revisiun ei in project el territori da Gendusas/Caischavedra. En quei territori nezegiau intensiv turisticamein duei vegnir realisau ina nova via da mountainbike denter las duas staziuns dallas pendicularas. Cun quei trail duei vegnir offeriu ina attractiva purschida da stad ad entscheviders, avanzai e famiglias. Skizza dalla nova via da mountainbike a Gendusas/Caischavedra a Mustér.

L’uniun «Gottard Connects» e las organisaziuns da turissem dil Gottard – Andermatt-Ursera, Bellinzonese alto Ticino, Obergoms e Sedrun-Mustér – organiseschan communablamein l’acziun da rimnar rumien ella regiun dil Gottard. Quella ha liug il di mundial da far uorden sonda, ils 18 da settember 2021. Igl entir di vegnan persunas colligiadas culla regiun e culla natira ad esser engaschadas sils pass ed el contuorn dallas fontaunas d’aua dil Gottard, Alpsu e Grimsel. Plastic engreviescha la natira Mintg’onn setschentan numerusas tonnas da rumien ellas mars. Plastic engreviescha la natira. Bia da quei rumien arriva la fin finala era els flums ed aschia ella circulaziun natirala dall’aua. Per quei motiv sestentan pliras organisaziuns mintg’onn da rimnar rumien sigl entir mund e persuenter segidan milliuns da carstgauns. L’uniun «Gottard Connects» ei era dalla partida e per quei intent ha ella animau era las organisaziuns da turissem dalla regiun dil Gottard da s’engaschar. Sco quei che l’uniun scriva en ina communicaziun als mieds da massa vegnan las participontas ed ils participonts dall’acziun parti en gruppas. Quellas vegnan ad esser engaschadas alla tgina dalla Reuss sil pass dil Gottard, la tgina dil Rein sill’Alpsu e sil pass dil Grimsel entochen giu ad Obergesteln. Ei vegn luvrau dallas 10.00 entochen entuorn las 16.00. Davart ils detagls dil program da lavur ed liug da s’entupada orienteschan ils biros da turissem dils differents loghens. Ils organisaturs beneventan denton era persunas che serendan independentamein en in auter liug e rimnan leu rumien. Tgi che fa quei vegn supplicaus da medemamein s’annunziar tier l’organisaziun da turissem dil liug per che quella sappi metter a disposiziun sacs da rumien. Termin d’annunzia «Gottard Connects» e las organisaziuns da turissem appelleschan ad in e scadin che ha la pusseivladad da s’engaschar quei di da separticipar ed aschia contribuir enzatgei alla protecziun dallas fontaunas. Interessentas ed interessents s’annunzian entochen ils 16 da settember 2021 tiels biros da turissem ad Andermatt, Airolo, Goms e Sedrun. Il territori dil pass dil Gottard ei ord vesta dall’aua da muntada per l’entira Europa.

Il campiunadi da ballapei regiunal 2021/22 ei lantschaus. Suenter la fetg cuorta pausa da stad muort la stagiun tratga alla liunga la primavera pervia da corona, han bunamein tuttas equipas gia absolviu l’emprema partida. Trer conclusiuns concretas davart la fermezia, respectivamein la fleivlezia dallas singulas equipas fuss denton prematurau. Schluein Glion che ha contonschiu igl emprem punct gest egl emprem giug dat dumengia suenter miezdi ordeifer encunter Abtwil-Engelburg. L’equipa songagliesa ha spiars il giug dall’emprema runda 0:3 encunter Domat. La stagiun passada ha Abtwil-Engelburg dau il campiunadi dalla 2. ligia regiunala ella gruppa 2 e contonschiu il secund rang final. Lumnezia e Trun/Rabius a casa Igl adversari dalla sonda vargada da Trun/Rabius, Valposchiavo, ei dumengia hosp dall’emprema equipa dil Club da ballapei Lumnezia. Trun/Rabius ha giu spiars quei giug cun 0:2. Lumnezia ch’ei suenter dus onns da retuorn ella 3. ligia e ha en sesez da spiarder insumma nuot questa stagiun. La finamira dil trenader Giacun Vinzens ei da segirar l’appartenenza alla 3. ligia. El giug da dumengia suenter miezdi encunter la squadra dil Puschlav sa vegnir fatg in emprem pass en quella direcziun. Trun/Rabius retscheiva Sargans che ha battiu Surses la sonda vargada. Ils Songaglies han contonschiu la stagiun vargada treis punts dapli che Trun/Rabius. Ella scuntrada directa la fin da zercladur ha Trun/Rabius denton gudignau cun 6:3 encunter Sargans. Danis-Tavanasa encunter Laax Ella campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia dat ei l’emprema scuntrada cun duas equipas sursilvanas. Sonda sera ei Laax numnadamein hosp a Mutteins tier Danis-Tavanasa. Omisduas equipas ein partidas cun in remis el campiunadi: Laax ha contonschiu in 1:1 encunter Panaduz, Danis-Tavanasa in 2:2 encunter Schlarigna. Cun ina victoria ei la secunda equipa da Schluein Glion partida el campiunadi. Sonda sera ei Schlarigna hosp a Crap gries el secund giug da quei campiunadi d’atun. Schlarigna sco Schluein Glion s’audan segiramein denter las fermas squadras da quella gruppa dalla 4. ligia. Rueun e Sedrun/Mustér ein parti cun victorias el campiunadi niev dalla 5. ligia. Quellas duas equipas fruntan sonda suenter miezdi ina sin l’autra. El campiunadi passau ha l’equipa dalla Cadi raccoltau sis puncts dapli che Rueun. In’ulteriura scuntrada cun equipas sursilvanas ei quella d’Union Trin encunter las reservas da Danis-Tavanasa. Union Trin ha gia in punct sin siu conto, Danis-Tavanasa aunc negins. La caschun da recaltgar ils emprems puncts ha Trun/Rabius encunter Tusaun-Cazas, ferton che Lumnezia retscheiva Mladost, in dils favorits en quella ligia. 2. liga regiunala, gruppa 1 Mels – Montlingen ve. 20.15 St. Margrethen – Au-Berneck so. 17.00 Ruggell – Vaduz so. 18.00 Herisau – Winkeln so. 18.00 Abtwil-Engelburg – Schluein Glion du. 16.00 Dardania S. Gagl – Domat du. 16.30 3. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Tusaun-Cazas so. 15.30 Surses – Weesen so. 17.00 Landquart – Uznach du. 14.00 Lumnezia – Valposchiavo du. 15.00 Trun/Rabius – Sargans du. 15.00 Eschenbach – Glaruna du. 16.00 4. liga, gruppa 1 Schluein Glion – Schlarigna so. 18.00 Panaduz – Valposchiavo so. 18.00 Danis-Tavanasa – Laax so. 19.00 Cuira 97 – Bogn Ragaz du. 14.00 Domat – Vaz-sut du. 16.00 5. liga, gruppa 1 Rueun – Sedrun/Mustér so. 16.00 Lumnezia – Mladost so. 17.00 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas so. 17.00 Union Trin – Danis-Tavanasa so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Tavau – Sargans du. 12.00 Rorschach-Goldach – Glaruna du. 13.00 Diepoldsau – Surselva du. 16.00 Rebstein – Rotmonten du. 16.30 Appenzell – Dardania S. Gagl mar. 20.15 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Gossau so. 13.00 Rorschach – Frauenfeld so. 13.00 Zuzwil – Cuera 97 so. 14.00 Surselva a – Rheintal Schluein so. 14.00 Winkeln – Brühl so. 14.30 Uzwil-Henau – Tobel so. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Surselva b so. 15.00 Landquart – Tavau so. 16.00 Schlarigna – Vaz-sut so 16.00 Valposchiavo – Grischun Central du. 14.00 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Sargans Lai so. 13.00 Mels – Walenstadt so. 13.00 Landquart – Surselva so. 14.00 Ruggell – Flums so 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva c – Cuira 97 Sedrun so. 12.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz so. 13.00 Domat – Panaduz so. 17.30 Surselva a – Surselva b Glion du. 11.00 Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Rapperswil-Jona so. 13.30 Glarnerland – Surselva a so. 15.00 Uznach – Domat so. 15.15 Juniors D1, gruppa 1 Buchs – Landquart so. 10.00 Grischun Central a – Grischun Central b Cazas so. 13.00 Valposchiavo – Panaduz so. 14.00 Mels – Schlarigna du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Tavau so. 10.00 Surselva b – Grischun Central c Tavanasa so. 14.00 Surselva c – Orion Cuera Schluein so. 14.00 Juniors D2, gruppa 2 Cuira 97 – Mels so. 10.00 Trübbach – Vaz-sut so. 10.00 Bogn Ragaz – Domat c so. 10.00 Landquart – Sargans so. 14.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Domat du. 11.00 Widnau – Au-Berneck du. 11.30 Uzwil – Linth-Schwanden du. 13.00 Tusaun-Cazas – Romanshorn du. 13.00 Triesen – Bütschwil mar. 20.15 Au-Berneck – Uzwil mes. 20.00 Romanshorn – Ebnat-Kappel mes. 20.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut-Cuira du. 14.00 Mels – Tusaun-Cazas du. 16.00 Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Schluein Glion ve. 20.00 Cuira 97 – Vaz-sut-Landquart ve. 20.15 Lusitanos Samedan – Tavau ve. 20.30

Avon tschun onns han omisduas confessiuns entschiet a far, independentamein ina da l’autra, ils emprems pass per in niev cudisch da canzuns. Ordlunder ei il project d’in canzunari ecumen sesviluppaus. Il «Clom» vegn a remplazzar igl Alleluja ed il Cudisch da chorals. Il cudisch seigi aunc buca cumparius, han ils meinaproject puntau all’entschatta dalla presentaziun. Denton hagien els retschiert gia 6000 empustaziuns, han els tradiu. Il teolog catolic Andri Casanova, Sogn Gagl/Vrin, ed il plevon reformau Jan-Andrea Bernhard, Strada/Glion, han informau dil stan dil project per in niev canzunari. Il cudisch vegn ad includer 615 canzuns, igl ei in project ambizius. La gronda lavur han els gia fatg, il product finiu han els denton aunc buca saviu presentar. Il canzunari cumpara el decuors dil 2022. Il num caracteristic La fin d’october 2020 han ils meinaproject entschiet a rimnar las empustaziuns. Mesjamna han els dau ina investa ella lavur. En collaboraziun cun ina squadra da varga 20 persunas preparan els l’ediziun dil niev cudisch da canzuns per catolics e reformai en Sur- e Sutselva. Quels da messa e quels da priedi vegnan el futur a cantar ord il medem cudisch. En tut vegn quel a cuntener 615 canzuns. Inclus ein canzuns da Nossadunna, chorals en quater vuschs dalla tradiziun reformada. En ina selecziun minuziusa han ils meinaproject analisau texts e melodias, controllau accumpignament per l’orgla, aschuntau accords, mess en fuorma digitala, rimnau e segirau ils dretgs. Actualmein seigien 80 pertschien dallas varga 600 canzuns digitalisadas, ha Andri Casanova declarau. Il cudisch da cant ecumen vegn a remplazzar igl Alleluja ch’ei dapi 1982 en diever ellas baselgias catolicas dalla Surselva romontscha. Il cudisch survegn il num «Clom». Jan-Andrea Bernhard ha explicau ch’ina gruppa da sis dunnas hagi sviluppau e tscharniu quei tetel. La gruppa seigi sedecidida per in num cuort e sempel, denton cun muntada profunda. Liunga tradiziun da cant Ellas baselgias reformadas drovan ins aunc oz il «Cudisch da chorals» ch’il Colloqui sur igl Uaul ha ediu 1965. En omisduas confessiuns, tier quels da messa e tier quels da priedi, han ins duvrau gia baul cudischs da cant. Jan-Andrea Bernhard ha dau la survesta historia dapi il 16avel tschentaner. Sur Balzer Alig e ser Stefan Gabriel ein stai ils precursurs dil cant ecclesiastic dil pievel. Biars catolics seregordan dalla «Consolaziun dall’olma devoziusa» e dalla «Cecilia». Tiels reformai ha ser Gion Martin Darms ediu 1886 ina rimnada da chorals en quater vuschs, quei cudisch ei vegnius cumplettaus e reedius 1946 e 1965. Biaras generaziuns han duvrau canzunaris. Naven dil 2022 remplazza il «Clom» quels. Suenter che las duas confessiuns han dapi 1969 ina bibla ecumena romontscha, suonda varga 50 onns pli tard in cudisch da canzuns ecumen. Gia ein organisaziuns svizras s’annunziadas. Il project dil canzunari ecumen sur- e sutsilvan vegn ad esser in muossavia sin plaun naziunal. L’ovra ei in’ediziun communabla dil Decanat Surselva e dalla Fundaziun Cadonau pil romontsch en baselgia. Gruppas accumpignontas cun varga 20 persunas specialisadas per musica, historia e teologia, sustegnan ils menaders dil project.

Avon gleiti 500 onns han ins entschiet a sviluppar las duas culturas confessiunalas. Aunc oz ha enqualin catolic l’idea ch’ils reformai seigien buca battegiai. E quels da priedi ein dil meini ch’ils catolics adurien vuts e statuas. Demai ch’il carstgaun ei ina creatira dallas disas va la capientscha per tschella cultura tgunsch a piarder. Ins ei savens fixaus damemia sigl agen ladimer. Tscheu han ins cultivau la cultura dil «Diu», leu quella dil «Deus». E tscheu han ins dau peisa alla «gliergia», leu alla «gloria». Finessas dil lungatg, finessas teologicas e la ductrina han accentuau la differenza denter la cultura dils catolics e quella dils reformai. Il 21avel tschentaner duessen quels temps d’indifferenza e desinformaziun enviers l’autra confessiun s’uder tiel vargau. In patertgar schi stretg sto s’uder tiel vargau. En vesta al svilup en tiaras sco igl Afganistan eis ei néras uras che mintgin da nus repondereschi la posiziun. Catolics e reformai ein cristians, ni buc? E gest sin quella via empeila il project dil canzunari ecumen nus. Il num ei program. «Il clom» cloma nus tuts ensemen. Nus astgein puntuar la differenza teologica, nus clamein denton il medem Diu – ni Deus. Il canzunari risguarda las differenzas ch’ein carschidas ord la separaziun d’avon 500 onns. El separa denton buc, mobein unescha. Demai ch’il cant da baselgia ei fetg impurtonts per in survetsch divin vegn quei niev cudisch da cant ad esser ina ferma petga e ligiom per la generaziun futura. Quella dat buca pli peisa a finessas sco gliergia ni gloria. Denton ston ins sperar ch’ils 6000 exemplars ch’ein gia empustai ella prevendita vegnien era duvrai stediamein. Sche gliez ei il cass, astga la populaziun sursilvana veramein esser loscha da sesezza.

La gievgia sera ein las professiuns da mistergner stadas el center dalla revista ella zona d’industria a Mustér/Pignola. En treis menaschis ein las clamadas dil polimecanist, mecanist da producziun, mecatronist d’automobils, specialist d’autos, tschentapegnas, scrinari, electroinstallatur, electricist da montascha, installatur da scaldament ed installatur sanitar vegnidas presentadas. Igl interess dils giuvenils per quellas professiuns ei staus plitost mediochers. «Ei havess segiramein astgau esser entgins dapli. Igl ei curdau en egl ch’igl ei stau interessents da Mustér, mo strusch d’ordeifer», di Adrian Bigliel. El meina la gruppa da lavur dall’Uniun da commerci e professiun Mustér che ha preparau quella revista communablamein cugl Uffeci per la formaziun professiunala dil cantun Grischun. Mardis, ils 31 d’uost 2021 ha la tiarza e davosa sera liug. Dallas 19.00 entochen las 21.00 vegnan presentadas las clamadas da cuschinier e da tgira ella Casa S. Martin a Trun. Suenter las treis seras d’orientaziun vul la gruppa da lavur trer ina bilanza. «Nus vegnin segiramein a cuntinuar cun quella purschida en ina fuorma ni l’autra», di Adrian Bigliel. Avon entginas jamnas han 260 affons e giuvenils dalla sisavla classa primara e dil scalem superiur dalla Cadi obteniu persunalmein il flyer cullas informaziuns. Leutier ei vegniu fatg reclama en differents loghens per quella purschida. Ina clara tendenza Ton dalla vart dall’uniun da commerci sco digl Uffeci per la formaziun professiunala vegn constatau che professiuns sin biro ein pli tschercadas il mument. Quella tendenza vegn constatada dapi entgins onns. Gest en temps cun ina demografia negativa – pia annadas plitost pintgas – sefa quella valer. Culla presentaziun dallas pli biaras professiuns che san vegnir emprendidas ella Cadi duront treis seras ha l’uniun da commerci e professiun empruau da curreger quella tendenza e mussar che professiuns da mistergner ein fetg attractivas ed interessantas. «Las professiuns sin biro vegnan preferidas, mo lu era quellas ella tgira. Miserias han il mument surtut quellas dallas interpresas secundaras dalla branscha da construcziun, per exempel miradurs e scrinaris. Mo lu era la gastronomia», constateschan Annette Decurtins ed Andreas Zuber digl Uffeci per la formaziun professiunala dil cantun Grischun. Persuenter detti ei differents motivs, denter auter: Lavur corporala, temps da lavur malregulai ni era lavur magari tschuffa. Pertuccont la situaziun generala d’emprendists vesan els ch’il punct bass dil diember da giuvenils para d’esser contonschius: «Ella Foppa eis ei pli sempel d’occupar las plazzas che ella part su dalla Surselva. Il diember carschent da naschientschas savess denton migliurar la situaziun ils proxis onns.» Tenor la plattafuorma berufsberatung.ch ein rodund 220 plazzas d’emprendissadi en Surselva aunc libras pigl onn d’emprendissadi 2022/23. Empruar d’integrar In auter tema che fatschenta il mument igl uffeci ei l’integraziun. Quel pertucca giuvenils che drovan dapli sustegn per haver la savida ni anflar la dretga via ella professiun, respectiv igl emprendissadi. «Biars han miserias surtut cul lungatg. Cun agid d’in «case management» en scola empruein nus d’entscheiver a sligiar quels problems ad uras», di Andreas Zuber. Ina ga ni l’autra fetschi ei era da basegns d’integrar auters survetschs en quellas stentas, per exempel il survetsch psicologic ni l’Assicuranza d’invaliditad. Per anflar per quels giuvenils ina plazza d’emprendissadi mauncan ella regiuns surtut pusseivladads da saver far in emprendissadi da dus onns. Suenter quei emprendissadi reduciu savessen quels sut circumstanzias lu tuttina far silsuenter in emprendissadi cumplein. Culla revista da professiuns dall’UCP Mustér ei igl uffeci fetg cuntents: «Quei ei ina fetg buna idea. Mintga giuvenil survegn la caschun da s’informar davart pliras clamadas e quei ei impurtont.» Semegliontas revistas vegnan arranschadas era en autras regiuns dil Grischun. Tut en tut ei vegniu ni vegn presentau a quellas treis seras rodund 30 professiuns. 36 menaschis eran s’annunziai da separticipar. Sco quei che Adrian Bigliel di, ein entgins lu tonaton buca stai presents: «Quei ei donn, aschia han entginas professiuns muncau.» Casatec SA ei staus in dils menaschis ch’ei sepresentaus la gievgia sera ella zona da mistregn a Pignola. Annette Decurtins ed Andreas Zuber digl Uffeci per la formaziun professiunala dil cantun Grischun han medemamein informau ils affons e giuvenils davart las pusseivladads professiunalas.

En sesez havess il center cun halla plurivalenta giu da vegnir construius a Boden spel hotel Therme. Aschia era la vischnaunca secunvegnida cul niev possessur da lez, Remo Stoffel. L’idea era da nezegiar communablamein il stabiliment: La vischnaunca per scolas ed uniuns, il hotel per seminaris e congress. Il hotel Therme ha lu denton schau curdar l’idea dil turissem da seminaris, aschia ch’igl ei sepresentau ina nova situaziun da partenza. «Cun quei ch’il nez era pil hotel ton sco negin tema pli, ha la vischnaunca giu il giavisch ch’il center vegni erigius el vitg e ch’ella seigi suletta possessura da quel. Aschia ei sedau la caschun da colligiar il baghetg niev cul vegl da scola e halla. Persuenter ei la contribuziun da Remo Stoffel vegnida reducida», di il president communal Stefan Schmid. Il biro d’architectura SAM da Turitg ha gudignau la concurrenza da project ed ils 20 d’uost 2018 ei l’emprema badelada pil baghetg succedida. Biebein dus onns han las lavurs da construcziun cuzzau. Igl ei vegniu investau 14,5 milliuns francs. La contribuziun da Remo Stoffel persuenter importa 4,65 milliuns francs. Las lavurs ein vegnidas exequidas da fatschentas dalla regiun. Soluziun optimala Cun quei niev center ei in grond desideri dalla vischnaunca da Val S. Pieder ius en vigur. «Dapi 30 onns ei ina halla plurivalenta in tema politic. Ussa ei il center realitad», puntuescha il president communal cun empau luschezia. Cun ereger igl edifeci gest sper la halla, respectiv la casa da scola existenta, han il baghetg vegl e niev saviu vegnir colligiai. Naven dil pierti el baghetg niev ein la halla veglia sco la nova contonschiblas. Quei porscha la pusseivladad da nezegiar sinergias. La halla plurivalenta nova ha plaz per 555 persunas. Gardarobas, duschas e tualettas s’audan vitier. Medemamein el plaunterren sesanflan las localitads novas per la pratica da miedi. Quellas ha la vischnaunca affittau al miedi Ingo Kaczmarek che ha priu dimora cun sia famiglia el vitg. Ella secund’alzada ei da cattar ina gronda sala per sedutas. Quella vegn gia nezegiada stediamein. Ella porscha plaz a rodund 50 persunas. Ina pintga cuschina cumpletescha l’infrastructura da quell’alzada sco era il biro pil meinascola. Fisioterapia e fitness Ella secunda alzada ei vegniu endrizzau in local per fisioterapia ch’ei affittaus dil Spital regiunal Surselva. Il survetsch vegn purschius leu dus dis ad jamna. Aschia ston pazientas e pazients buca far persuenter il viadi a Glion. Pil local da fitness ch’ei medemamein sin quell’alzada tscherca la vischnaunca aunc interessents pil menaschi. Il mument vegn el nezegiaus per sport, cultura ed activitads da sanadad. Era sin quell’alzada sesanfla duschas e tualettas. Tut ei colligiau cun in ascensur ed ei realisau conform als basegns da persunas impedidas. Igl ein baghetg fetg funcziunal. L’energia persuenter retila la vischnaunca dil stabiliment da calira a distanza che sesanfla buca lunsch naven. Il baghetg ei vegnius construius cun betun ed era bia lenn. Quella simbiosa procura per in’emperneivla atmosfera. Il local per fisioterapia ell’alzada sisum. La sala per sedutas ni arranschaments pigns ell’emprema alzada. La nova halla plurivalenta porscha plaz a 555 persunas. Cheu han las rodund 20 uniuns da sport e cultura da Val S. Pieder la pusseivladad d’organisar arranschaments, far trenaments ed exercezis. Il baghetg niev (sen.) ei colligiaus culla halla e la casa da scola veglia.

Dalla perdanonza a Vignogn, ils 12 da settember 2021, sepresentan las musicantas ed ils musicants dalla Societad da Musica da Vignogn en lur uniformas novas e cun instruments novs. Suenter la messa e la processiun dat la musica da Vignogn in pign concert sin plaz cadruvi e scuviera la sculptura pil giubileum da 100 onns dalla Societad da musica da Vignogn. La messa entscheiva allas 09.30. La fiasta da giubileum pils 100 onns ch‘era previda per la primavera 2020 veva stuiu vegnir spustada sil matg 2021. Muort la pandemia han ins danovamein stuiu refierer la fiasta. Il niev datum ei vegnius fixaus sils 13 e 14 da matg 2022.

La halla Cons a Mustér ei s’emplenida culs commembers e hosps dall’uniun giubilara. Finalmein ei ina fiasta pusseivla da star ensemen cun amitgas ed amitgs senza sezuppar davos mascrina e tener distanza. La controlla d’entrada ha garantiu ina segirtad ed ils presents han dau il maun in a l’auter cun plascher. La fiasta ei era sesplegada a moda simpatica cun cant e sault ed enzacons plaids, quei che s’auda tier in’occasiun semeglionta. Plaid presidial Dapi igl onn 2019 tgamuna Vinzens Augustin l’uniun. En siu plaid fa el ina retrospectiva sil svilup dils mieds da communicaziun romontschs. Naven digl emprem priedi da pader Alexander igl onn 1925 tochen il Radio rumantsch ch’emetta sur 24 uras per di e las emisiuns da televisiun en romontsch ha ei dau biara lavur da perschuasiun per contonscher il status actual. Fatgs historics han influenzau igl andamen. Da grond’impurtonza ei stada l’acceptanza dil romontsch sco lungatg naziunal entras il pievel svizzer igl onn 1938. Plirs promoturs han tratg il carr per contonscher renconuschientscha e dar al plaid romontsch muntada. La finamira futura sto cuntinuar sin tala via cun in engaschi communabel per crear acceptanza dad ina minoritad linguistica, per mantener independenza, diversitad e tras quei facilitar l’enconuschientscha dall’Uniun SRG.R e dil romontsch. In anteriur directur da RTR, Bernard Cathomas, ha tschentau in impurtont tierm per las medias romontschas numnadamein la Casa da medias rumantschas ella Via da Masans 2 a Cuera. El puntuescha da veser il lungatg romontsch sco emprem lungatg naziunal cun medem dretg sco ils ulteriurs e giavischa da SRG.R da promover il bonus dil romontsch el senn “ils pigns ston restar ferms”. La cultura indigena Cun cant e sault ei la fiasta vegnida cungida a moda zun divertenta. Procurau per quei ha la gruppa da cant Acabellos e las giuvnas saltunzas dils Movis. Ils siat umens dils Acabellos fan adina surstar cul sound e ritmus natural da lur vuschs. Lur producziuns ein era cungidas cun buns texts e la moderaziun dad Eugen Monn procura per enqual risada. Il grond applaus duei dar ad els la caparra e curascha da cuntinuar sin tala via. Moviment han las giuvnas saltunzas dils Movis purtau en halla. Lur sault ha alzau ils aspectaturs si dallas sutgas ed il “beat” accumpignont ha fatg sblatschar ils presents el tact. Suenter la pausa che la pandemia ha decretau alla cultura ei il plascher staus vicendeivels tier las saltunzas e tiel publicum. Ina digna fiasta ei ida a fin. La cuntinuaziun suonda el proxim temps a Savognin ed a Schlarigna. Movis ei moviment sincronic, las duas saltunzas presentan lur art. Bernard Cathomas, anteriur dsirectur da RTR sa dar ina vesta dil passau da RTR alla moderatura Olivia Christen. Ils siat umens dils Acabellos han fatg plascher cun lur cant. Vinzens Augustin, president dall’Uniun SRG.R beneventa hosps e commembers.

La miedia e menadra dalla pediatria, Nathalie Casutt-Plattner, sa festivar il settember il giubileum da 15 onns tiel Spital regiunal Surselva a Glion. Al medem giubileum da lavur gratulescha la direcziun dil spital era alla secretaria da miedi Sabrina Cavegn-Cavelti. Il Spital regiunal Surselva engrazia ad ellas duas pil grond engaschament e giavischa vinavon bia success e plascher en lur funcziuns.

Suenter la demissiun da Johannes Flury sco president dalla LR ein ils tgamuns dalla Surselva Romontscha, l’Uniun dils Grischs e l’Uniun romontscha Grischun central semess communablamein alla tscherca d’ina successura ni in successur per el. «Nus havevan la finamira da cattar treis candidats per aschia porscher ina schelta a delegadas e delegai», di Alberto Palaia, dapi dus onns president dalla Surselva Romontscha. Rodund 20 propostas Als treis presidents Hermann Thom (UdG), Gierina Michael (URGC) ed Alberto Palaia (SR) ein differentas propostas vegnidas inoltradas, autras han els mess sezs sin meisa: «La fin finala havevan nus rodund 20 propostas, forsa era 30. En quei fratemp ha Urezza Famos signalisau siu interess pil presidi e lu ei era igl interess da Gianna Luzio vegnius.» En quei process levien els impedir in cumbat denter regiuns, confessiuns e schlatteinas. En egl seigi semplamein la megliera persuna stada. En in discuors persunal denter las duas candidatas pusseivlas eis ei semussau ch’in co-presidi ei bein pusseivels. Quella constellaziun para schizun ideala: Il secretari ei Sursilvan, Urezza Famos dall’Engiadina bassa e Gianna Luzio oriunda dil Surmeir. Leutier uneschan ellas bunas cumpetenzas naven dil marketing entochen tier las relaziuns e la reit politica, sco las habilitads da menar. Ord lur dimora ella bassa enconuschan ellas denton era la diaspora. Ei drova negina linguista Ella fasa dalla tscherca ei la damonda, schebein la presidenta ni il president duessi esser linguist, stada actuala. La risposta da pliras varts ei lu stada clara: Na. Quella cumpetenza ha il persunal dalla LR d’ademplir. Gianna Luzio ed Urezza Famos han constatau il venderdis sera ella «Eventhalle» a Flem: «Nus havein energia e stein bein sin quater combas. Nus havein l’impressiun che nus sappien ademplir quell’incarica.» Omisduas han buca mo fermas ragischs en lur regiuns d’origin, mobein era en autras regiuns dil Grischun ed era contact culla diaspora. «Nos idioms ein ina gronda rihezia ed il mument eis ei impurtont ch’ins teidli in sin l’auter. Quei muossa era la pandemia», di Gianna Luzio ch’ei carschida si a Savognin ed Urezza Famos, oriunda da Martina, cumpletescha: «Jeu hai fetg bugen il romontsch e less contribuir zatgei alla promoziun da quel.» Ord il ravugl dalla radunonza generala ei vegniu neginas objecziuns e damondas, aschia ch’ins astga trer la conclusiun ch’ins s’accordi cun quella proposta. Anniversari dil Tschespet Prest cumpara la 78avla ediziun dil Tschespet e quei exactamein 100 onns dapi l’emprema numera. Sils lecturs spetga in cudisch cun contribuziuns dad 11 auturas ed auturs contemporans, leutier poesias e texts da Flurin Camathias e Theo Candinas. Medemamein ei la SR lundervi da surluvrar «Miu Gidonter». Sin proposta dalla suprastonza ha la radunonza generala approbau ina revisiun dils statuts. En quei connex ei era il commembradi vegnius adattaus, da niev han era partenaris e famiglias quella pusseivladad. Donat Nay ei vegnius proponius per in’ulteriura perioda da treis onns sco suprastont dalla LR. «Jeu less empruar vinavon da far punts e s’engaschar per lungatg e cultura», puntuescha il renominau. Pils dus revisurs da quen Marcus Holderegger e Nicole Casaulta che han demissiunau han las commembras ed ils commembers eligiu René Buchli e Beat Pfister. Cun in present ha la SR priu cumiau da Johannes Flury che seretila la fin d’october sco president dalla LR suenter haver adempliu quella funcziun duront sis onns. «Nus havein giu plascher da collaborar cun Johannes Flury», puntuescha Alberto Palaia. Sut varia ei vegniu exprimiu il giavisch che la suprastonza duei far ponderaziuns da honorar impurtonts auturs e litterats romontschs morts ils davos onns. La davosa commemoraziun el Curtgin d’honur a Trun seigi stada igl onn 2002. La suprastonza dalla SR secumpona il mument dad Alberto Palaia (president), Rita Bearth (actuara e vicepresidenta), Flurina Cantieni (cassiera) e las assessuras Nadja Huonder ed Andrea Sandova. Silla homepage dalla Surselva Romontscha ch’ei ussa per part era per engles, franzos, talian e tudestg, pon ins s’informar davart ils projects e la lavur currenta, sco era ils fatgs persunals. Ina nova strategia per la LR Il rapport annual dil president dalla Surselva Romontscha, Alberto Palaia, pil settember 2020 entochen la fin da zercladur 2021, muossa che la lavur dalla suprastonza ei stada intensiva. Aschia eis ella sefatschentada dalla versiun finala dalla strategia dalla LR ch’ei vegnida finalisada suenter l'elecziun dil niev secretari general, Diego Deplazes, ed ei ida en consultaziun al cussegl dalla LR. «Jeu sun perschuadius che la strategia ei in bien pupi da lavur per las sfidas dils proxims onns», puntuescha Alberto Palaia. Medemamein tematisescha el cuortamein las propostas da mesiras per promover ils lungatgs el cantun Grischun. Ei setracta da propostas ordeifer ed enteifer il cantun Grischun e denter talian e romontsch. «Cun quellas propostas e la strategia dalla LR ein biaras ideas e plans sin meisa. Per l'execuziun da quellas propostas ein differents organs, pliras instituziuns, mo era mintga singula persuna dumandai. Ei tonscha buc cun mo haver propostas sil pupi», puntuescha Alberto Palaia. Il document ei d’anflar silla pagina d'internet. La deputazione grigionitaliana del Gran consiglio e la Gruppa romontscha dil Cussegl grond han inoltrau alla regenza in manifest per rinforzar la coesiun denter las cuminonzas linguisticas. La regenza ha en ina cuorta risposta «appreziau» igl engaschi dallas parlamentarias e dils parlamentaris ed appellau ad ina collaboraziun denter parlament e regenza. Denter auter va ei pil diever dils lungatgs cantunals duront las radunonzas, il diever dils lungatgs ellas dertgiras ed el service public e la formaziun. Era quei document ei d'anflar silla homepage. Aunc adina actuala ei la discussiun entuorn Il Plaun. «Quei ei in aschinumnau «work in progress», jeu sun denton perschuadius che nus vegnin ad anflar soluziuns che corrispundan als giavischs da tuttas partidas involvidas, adina egl interess dil romontsch», puntuescha il president. Nominaziuns, statuts e strategia La radunonza generala dalla Surselva Romontscha (SR) il venderdis sera a Flem ei stada ell’enzenna dil presidi dalla Lia Rumantscha (LR). Las candidatas pil co-presidi, Gianna Luzio ed Urezza Famos, ein sepresentadas ella «Eventhalle». Il medem mument ha la SR priu cumiau da Johannes Flury che remetta il presidi dalla LR la fin d’october. Commembras e commembers han nominau Donat Nay per in’ulteriura perioda d’uffeci sco suprastont dalla LR. Medemamein han els approbau in’adattaziun dils statuts. Il rapport annual dil president Alberto Palaia ha dau ina survesta d’in tschuppel fatschentas tractadas dalla suprastonza, denter auter la nova strategia dalla LR. (fmr/hh) Gianna Luzio (sen.) ed Urezza Famos ein semtgadas pil co-presidi dalla Lia Rumantscha. L’elecziun ha liug la fin d’october a Sent. Alla radunonza generala dalla Surselva Romontscha a Flem ei Johannes Flury (dretg) staus presents la davosa ga sco president dalla Lia Rumantscha. Cun in regal ha Alberto Palaia priu cumiau dad el.

Al campiunadi mundial da mountainbike a Val di Sole ell’Italia ha Nino Schurter gudignau la sonda la concurrenza dil cross country. Igl ei stau la novavla ga ch’il Lumnezian ei staus sisum il podest dil campiunadi mundial. Mathias Flückiger – in ulteriur Svizzer – ei daventaus secund en absenza dil campiun olimpic, il Brit Tom Pidcock. Cumpletau il podest sco tierz ha il Franzos Victor Koretzky. Nino Schurter ha la fin finala plidau d’ina cuorsa perfetga. «Tacticamein ei tut iu fetg bein e la collaboraziun cun Mathias Flückiger ha funcziunau perfetg. La fin finala ha mintgin stuiu mirar per sesez ed a mi eis ei aschia reussiu da mitschar cun in avantatg ell’arrivada», ha Nino Schurter detg enviers RTR. En in’jamna suonda gia il proxim punct culminont pils ciclists svizzers. A Lai ha numnadamein liug la proxima concurrenza dil Cup mundial. Nino Schurter sa parter sco campiun mundial a sia cuorsa da casa.

Ils carstgauns ein differents. Certs discuoran bugen, auters prefereschan da quescher. Ils ins discuoran bugen cun auters. Auters discuoran pli bugen sur dad auters. E certins cumbineschan bugen quellas duas caussas. Vid meisa rodunda, avon il Coop, duront la pausa da caffè, al tancadi, sin senteri. Ils temas ein vasts e cuvieran probabel tut ils gusts dalla petta da paterlems. Sur da cumpras da tractors che lain spazi per speculaziuns à la «marveglias vess jeu tgi giavel che paga quel!». Ni sur da mantials cnalligs ch’ein vegni cumprai «per curdar si». Ni sur digl ir jester cun collegas da lavur en lavanderia – «schegie, buc da smarvegliar cun quei drag a casa»! Ni da «frechas cogas che van per tut – per TUT ils izuns sul vitg». Ni sur da «casarinas che han bein aunc la curascha» da far in emprendissadi en lur 50s». Bein pusseivel ch’ei vegn schizun discussiunau tgi che ha ils pli horrends bulius denter la detta-pei, e podà ch’in ni l’auter havess schizun en quei punct la scuidonza che piztgass in tec. E cu la mola ei lu halt semessa en moviment, lu vegn dau la tecca entochen che las ureglias balluccan, la canviala penda ora e la bucca fa spema. La cultura da discuorer dad auters ei probabel ina caussa ch’ei ha adina dau e ch’ei vegn era adina a dar el futur. Aschi ditg ch’ei dat carstgauns. Aschi ditg ch’ei dat il lungatg. Aschi ditg che carstgauns ein creatiras socialas cun ina aveina asociala. Forsa eisi semplamein ina fuorma da «psico-higiena». Forsa ch’ei gida da mirar naven da sesez ni da surmuntar il silenzi cura che negin sa tgei dir. Forsa ch’ei dat in meglier sentiment agl ego, sch’ins sa mussar cul det sin auters. Bein pusseivel. Forsa ch’igl ei è buca manegiau aschi serius. Semplamein ina fuorma d’entertainment – mo halt sils cuosts dad auters. Jeu sun era buc ina sontgetta. Denton mintgaton studegel jeu co ei fuss senza quella petta da paterlems. Co ei fuss, sch’ins dumandass semplamein suenter direct tier la persuna pertuccada tgei che marscha. Ni sch’ins schess face-to-face agrado el grugn tgei che disturba. Forsa ch’ei savess esser nizeivel per ina cuminonza, forsa ch’ei gidass da fidar in a l’auter, forsa ch’ei fagess che certins sesentessen buca stuschai ora ni malcapi. Forsa fuss ei buca sempel, denton jeu cretg ch’ei valess la peina d’empruar. Ni per gir cuort e bien culs plaids d’in original da Mustér: Viver e schar viver! Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg, saja per abitar, lavurar sco pedagoga sociala u simplamain per observar las muettas. Carin Caduff

2. liga regiunala, gruppa 1 Mels – Montlingen 2:1 St. Margrethen – Au-Berneck 4:2 Ruggell – Vaduz 1:1 Herisau – Winkeln 2:2 Abtwil-Engelburg – Schluein 7:1 Dardania S. Gagl – Domat 5:1 1. Mels 2/6; 2. St. Margrethen 2/6; 3. Dardania S. Gagl 2/4; 4. Abtwil-Engelburg 2/3; 5. Domat 2/3; 6. Herisau 2/2; 7. Vaduz 2/2; 8. Winkeln 2/1; 9. Ruggell 2/1; 10. Au-Berneck 2/1; 11. Montlingen 2/1; 12. Schluein Glion 2/1. 3. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Tusaun-Cazas 5:0 Surses – Weesen 4:0 Landquart – Uznach 5:2 Lumnezia – Valposchiavo 1:3 Trun/Rabius – Sargans 3:0 1. Valposchiavo 2/6; 2. Bogn Ragaz 2/4; 3. Glaruna 1/3; 4. Eschenbach 1/3; 5. Surses 2/3; 6. Trun/Rabius 2/3; 7. Sargans 2/3; 8. Landquart 2/3; 9. Uznach 2/1; 10. Lumnezia 1/0; 11. Tusaun-Cazas 1/0; 12. Weesen 2/0. 4. liga, gruppa 1 Schluein Glion – Schlarigna 2:1 Panaduz – Valposchiavo 5:1 Danis-Tavanasa – Laax 2:2 Cuira 97 – Bogn Ragaz 1:6 Domat – Vaz-sut 3:2 1. Schluein Glion 2/6; 2. Panaduz 2/4; 3. Bogn Ragaz 2/4; 4. Cuira 97 3/4; 5. Domat 2/3; 6. Laax 2/2; 7. Danis-Tavanasa 2/2; 8. Vaz-sut 3/2; 9. Schlarigna 2/1; 10. Valposchiavo 2/0. 5. liga, gruppa 1 Rueun – Sedrun/Mustér 2:1 Lumnezia – Mladost 2:3 Trun/Rabius – Tusaun-Cazas 0:1 Union Trin – Danis-Tavanasa 5:0 1. Rueun 2/6; 2. Mladost 2/6; 3. Union Trin 2/4; 4. Tusaun-Cazas 2/4; 5. Sedrun/Mustér 2/3; 6. Trun/Rabius 1/0; 7. Panaduz 1/0; 8. Danis-Tavanasa 2/0; 9. Lumnezia 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Tavau – Sargans 6:0 Rorschach-Goldach – Glaruna 7:0 Diepoldsau – Surselva 1:1 Rebstein – Rotmonten 1:6 1. Rotmonten 2/6; 2. Rorschach-Goldach 2/6; 3. Appenzell 1/3; 4. Dardania S. Gagl 1/3; 5. Tavau 2/3; 6. Diepoldsau-Schmitter 2/2; 7. Surselva 2/1; 8. Rebstein 2/1; 9. Glaruna 2/0; 10. Sargans 2/0. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Gossau 0:6 Rorschach – Frauenfeld 1:3 Zuzwil – Cuera 97 3:4 Surselva a – Rheintal 4:4 Winkeln – Brühl 0:10 1. Brühl 3/9; 2. Gossau 3/9; 3. Uzwil-Henau 2/6; 4. Tobel-Affeltrangen 2/6; 5. Surselva 3/4; 6. Cuera 97 3/3; 7. Rorschach-Goldach 3/3; 8. Frauenfeld 3/3; 9. Zuzwil 3/3; 10. Teufen 3/3; 11. Rheintal 3/1; 12. Winkeln-Rotmonten 3/0. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Surselva b 2:0 Landquart – Tavau 2:3 Schlarigna – Vaz-sut 5:1 Valposchiavo – Grischun Central 5:4 1. Valposchiavo 2/6; 2. Schlarigna 2/4; 3. Lusitanos de Samedan 2/4; 4. Domat 1/3; 5. Tavau 2/3; 6. Grischun central 2/1; 7. Surselva 2/1; 8. Landquart 1/0; 9. Vaz-sut 2/0. Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Sargans 3:4 Mels – Walenstadt 1:3 Landquart – Surselva 1:0 Ruggell – Flums 4:0 1. Walenstadt 2/6; 2. Ruggell 2/3; 3. Mels 2/3; 4. Surselva 2/3; 5. Grischun central 2/3; 6. Landquart 2/3; 7. Sargans 2/3; 8. Flums 2/0. Juniors C2, gruppa 1 Surselva c – Cuira 97 0:1 Vaz-sut – Bogn Ragaz 1:4 Domat – Panaduz 1:0 Surselva a – Surselva b 2:5 1. Bogn Ragaz 2/6; 2. Cuira 97 2/6; 3. Sevelen 1/3; 4. Panaduz 2/3; 5. Domat 2/3; 6. Surselva b 2/3; 7. Vaz-sut 1/0; 8. Surselva a 2/0; 9. Surselva c 2/0. Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Rapperswil-Jona 3:11 Glarnerland – Surselva a 4:1 Uznach – Domat 6:0 1. Rapperswil-Jona 3/9; 2. Uznach 3/6; 3. Glarnerland 3/6; 4. Surselva a 3/3; 5. Toggenburg 3/3; 6. Domat a 3/0. Juniors D1, gruppa 1 Mels – Schlarigna 4:2 1. Mels 2/6; 2. Buchs 1/3; 3. Grischun central a 1/3; 4. Panaduz 1/3; 5. Valposchiavo 1/0; 6. Landquart 1/0; 7. Grischun central b 1/0; 8. Schlarigna 2/0. Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Tavau 0:5 Surselva b – Grischun Central c 2:5 1. Surselva c 2/3; 2. Tavau 2/3; 3. Domat b e Cuera 97 a 2/3;. 5. Grischun central c 3/3; 6. Orion Cuira 2/0; 7. Panaduz b 2/0; 8. Surselva b 3/0. L’equipa Grischun central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Cuira 97 – Mels b 3:4 Trübbach – Vaz-sut 4:5 Bogn Ragaz – Domat c 9:0 Landquart – Sargans 5:5 1. Sargans a 2/4; 2. Landquart b 2/4; 3. Bogn Ragaz a 1/3; 4. Val Tamina 1/3; 5. Trübbach 2/3; 6. Mels b 2/3; 7. Vaz-sut 2/3; 8. Cuira 97 b 2/0; 9. Domat c 2/0. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Domat 4:1 Widnau – Au-Berneck 2:2 Uzwil – Linth-Schwanden 3:0 1. Ebnat-Kappel 2/6; 2. Widnau 2/4; 3. Uzwil 1/3; 4. Triesen 1/3; 5. Romanshorn e Rapperswil-Jona 1/1; 7. Au-Berneck 2/1; 8. Tusaun-Cazas 0/0; 9. Bütschwil 1/0; 10. Domat 1/0; 11. Linth-Schwanden 2/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut-Cuira 0:2 Mels – Tusaun-Cazas 2:3 1. Buchs 3/6; 2. Vaz-sut-Cuira 3/6; 3. Flums-Walenstadt 3/3; 4. Tusaun-Cazas 3/3; 5. Mels 2/0; 6. Surselva 2/0; 7. Schwanden-Linth 2/0; 8. Schlarigna 2/0. L’equipa Gams 3b é vegnida retratga. Seniors 30+, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Schluein Glion 1:4 Cuira 97 – Vaz-sut-Landquart f. 3:0 Lusitanos Samedan – Tavau f. 3:0 1. Cuira 97 3/7; 2. Lusitanos de Samedan 2/4; 3. Team Imboden/Plaun 2/4; 4. Schluein Glion 2/4; 5. Vaz-sut-Landquart 3/3; 6. Tusaun-Cazas 3/1; 7. Tavau 3/1.

Aulta terrada - buca dil tut meritada 7:1 ei in clar resultat, mo aschi gronda sco ei para, ei la differenza denter las duas equipas buca stada. Ell’emprema mesadad sil plaz artificial e da plievgia intensiva ha Schluein Glion giu dapli schanzas ch’ils da casa. Tuttina menavan lez 2:0, cunquei ch’ei han nezegiau duas malsegirtads dils hosps ed ein era buca vegni frenai digl arbiter, era sch’ei ha ferdau fetg ina ga da foul e l’autra ga d’offisde. Mo en 2. ligia dat ei negin VAR che havess saviu sclarir quei. Schluein Glion ha giu en tut en quella mesadad quater bunas caschuns da marcar in gol, ha denton munchentau tuttas. La secunda mesadad entscheiva optimal per Schluein Glion. Ella 52avla minuta marca Linus Tschalèr cul tgau il 2:1 sin ina biala flanca da Luzi Dermont. Quei gol fa curascha e l’equipa da Mate Lekishvili emprova d’egalisar. Ella vegn denton struffegida pigl engaschi offensiv. Enteifer ina minuta siettan ils indigens puspei plitost ord il nuot dus gols. Schluein Glion emprova bein tut per saver dar aunc ina midada al giug, mo nuot vul reussir. Anzi, sbagls individuals ella defensiun lain sittar ils indigens ellas davosas minutas aunc ulteriurs treis gols. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Abtwil-Engelburg – Schluein Glion 7:1 (2:0) Spieserwies, Abtwil. – 30 aspectaturs. – Arbiter: Aggeler. Gols: 4. Gröli 1:0, 25. Spescha 2:0, 52. Tschalèr 2:1, 63. Gröli 3:1, 64. Speck 4:1, 70. Sturzenegger 5:1, 90. Sabit 6:1, 90.+2 Menet 7:1. Abtwil-Engelburg: Altermatt; Isler, Cardon (70. Höhener), Klarer, Messmer (40. Speck); Forster, Ledergerber, Koller, Sturzenegger; Spescha (70. Menet), Gröli (69. Sabit). Schluein Glion: Capaul; Dermont, Gian Sgier, Andri Sgier, Büchler; Gomes Machado (86. Lerchi), Michel (72. Leblebici), Livio Derungs, Vinzens; Tschalèr, Lekishvili. Remarcas: Cartas melnas: 33. Vinzens e Ledergerber (malsportadad), 49. Andri Sgier (foul), 55. Klarer (foul), 59. Gröli (foul). – Schluein Glion senza Gianluca Casutt ed Egger (blessai), Mathias Derungs e Gallmann (absents), D’Atria (serraus). – Corners: 5:2. Emprema victoria per Trun/Rabius La partida entscheiva ideal per l’equipa da casa. Gia suenter 12 minutas gartegia ei dad ir en avantatg entras Daniel Pfister suenter ina sperta attacca e bi pass da Salvatore Stagliano . Mo pauc suenter l’emprema frida: Orlando Monn sto vegnir midaus muort blessura. Sargans controllescha la partida, Trun/Rabius vegn denton tier la schanzas. Ella 28. minuta aulza Clau Berther cun in siet plazzau il resultat sin 2:0. Mo las blessuras cuntinueschan deplorabel, era Daniel Pfister sto vegnir remplazzaus. Suenter pausa stezza danovamein Clau Berther cun siu secund gol beinspert las ambiziuns da Sargans d’aunc ir per puncts a Pustget. Ina caussa resta denton quei di, numnadamein las blessuras. Gie, schizun il goli Mauricio Cathomas – che gioga ina ferma partida - sto vegnir remplazzaus, aschia che Damian Schmed vegn funcziunaus entuorn da defensur tier goli, tegn denton la nulla. Legreivlamein sa Mauricio turnar suenter 15 minutas puspei en gol. Bia auter capeta buc ella secunda mesadad. Sargans sesprova, la defensiun da Trun/Rabius lai denton tier ton sco neginas schanzas, aschia che l’equipa dalla Cadi va per ils emprems treis puncts dalla nova sesiun. Trun/Rabius ha mussau ina enorma effecienza ell’offensiva ed ina fetg ferma prestaziun defensiva, e malgrad che Sargans ha giu dapli il bal en quei giug ha Trun/Rabius en tutta cass meritau il success. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius - Sargans 3:0 (2:0) Pustget, Trun – 200 aspectaturs. Gols: 12. Daniel Pfister, 28. Clau Berther, 51. Clau Berther. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas (67. Mirco Pfister); Daniel Pfister (38. Gianin Derungs), Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Mathias Flepp, Denis Monn (56. Fabio Caduff), Orlando Monn (16. Damian Schmed), Clau Berther (82. Denis Monn); Salvatore Stagliano, Patrizio Decurtins. Sargans: Claudio Dosch; Sven Mathis, David Becker, Benjamin Weber, Fabian Schai; Robin Wachter, Marco Walser, Kevin Willi, Marco Giordano; Valentino Zollino, Sandro Willi. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Beat Cadruvi, Silvan Muoth. Lumnezia perda ellas davosas minutas Ils Poschiavins emprovan da dictar il giug naven da l’entschatta e vegnan aschia tier enqual schanza. Ella 8. minuta survegnan ils Lumnezians in bal liung sur la defensiun giuaden aschia che Nicolo Pola sa ir persuls encunter gol. Fabio Casanova lai denton buca stermentar digl anteriur attaccader d’emprema ligia e vegn da spindrar cun ina grondiusa parada. L’equipa indigena muossa in grond engaschi, emprova da tener il bal e vegn da tener petg als hosps entochen pausa. Ella 55. minuta metta Attila Truffer il bal sper il defensur ora, vegn da semetter atras e marcar igl 1:0 cun in ferm siet el cantun sisum dretg. Ils Poschiavins entscheiven a far aunc dapli squetsch e vegnan lu era d’egalisar cuort suenter. Ella 86. minuta vegn Mattia Cathieni da far siu secund gol suenter ina flanca. Cuort suenter sa Matteo Fontana ir persuls encunter il gol ed aulza il bal sur il goli lumnezian ora tiel resultat final dad 1:3. L’equipa da casa ha mussau ina buna prestaziun ed in grond engaschi encunter in ferm adversari, puncts restan denton negins en Lumnezia. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Valposchiavo 1:3 (0:0) Vella, plazza da ballapei Bual. – 70 aspectaturs. Gols: 55. Attila Truffer 1:0, 60. Mattia Cathieni 1:1, 86. Mattia Cathieni 1:2, 88. Matteo. Fontana. Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal; Matias Alig; Remigi Collenberg (90. Tizian Casanova); Mauro Cadonau; Dario Capaul; Andriu Alig (20. Tizian Casanova; 50. Noe Capaul); Paul Alig; Pascal Derungs; Attila Truffer; Dino Blumenthal (82. Nando Blumenthal). Triesen: Omar Viviani; Luca Cristiano; Alessandro Fiorina; Massimiliano Fiorina; Saran Rampa; Alessandro De Campo; Valerio Plozza, Mattia Merlo; Mattia Cathieni; Matteo Fontana; Nicolo Pola. Remarcas: Lumnezia senza Gion Ursin Alig, Filipe Bastos, Manuel Casanova, Mauro Demont e Kevin Arpagaus. Cartas melnas: Lumnezia 3, Valposchiavo 1.

Schluein Glion ha spiars il giug dalla secunda runda dil campiunadi da ballapei dalla 2. ligia regiunala ordeifer encunter Abwil-Engelburg. Quell’aulta victoria ei daventada realitad era perquei ch’ils Sursilvans han buca nezegiau lur schanzas ell’emprema mesadad. Co sedi ei: Tgi che sietta buca ils gols survegn els. Tut auter ha Trun/Rabius fatg quei el giug dalla 3. ligia encunter Sargans. Duas bunas schanzas ell’emprema mesadad ed ina cuort suenter il te han tunschiu alla squadra dalla Cadi per victorisar ed aschia recaltgar ils treis emprems puncts el campiunadi gest lantschau. Pli efficients san ins strusch esser. Lumnezia ha spiars igl emprem giug da campiunadi a casa encunter Valposchiavo. La partenza el campiunadi niev ei pia buca reussida, persuenter han ils Puschlavins gia nudau la secunda victoria quest atun e salidan ussa dalla testa dalla tabella. Schluein Glion II alla testa Suenter las duas empremas rundas dil campiunadi ei la secund’equipa da Schluein Glion persula alla testa dalla gruppa 1 dalla 4. ligia. La secunda victoria enteifer in’jamna ei reussida encunter Schlarigna, in dils confavorits en quella gruppa. Ella scuntrada sursilvana denter Danis/Tavanasa e Laax ha ei dau negin victur. Las duas equipas han fatg in pari 2:2. Per omisduas ei quei gia il secund remis quest atun. Grazia alla victoria encunter Sedrun/Mustér ha Rueun surpriu igl emprem plaz ella gruppa 1 dalla 5. ligia. Ensemen cun Mladost fuorma Rueun la testa, omisduas equipas han gudignau lur emprema giugs da quest atun. Mladost ha battiu las reservas da Lumnezia. In success cumplein ha Union Trin festivau encunter Danis-Tavanasa, ferton che Trun/Rabius ha spiars il giug da casa encunter Tusaun-Cazas cun 0:1. Remis pils juniors A e B La squadra dils juniors A dalla Surselva ha contonschiu in remis ordeifer encunter Diepoldsau. Igl ei igl emprem punct suenter la terrada ell’emprema runda encunter Dardania S. Gagl. Medemamein in remis han ils juniors B contonschiu ella «Youth League». Encunter Rheintal ei resultau a casa in 4:4. Cun quater puncts ord treis giugs sesanfla l’equipa ussa sil tschunavel plaz. Clau Berther marca il 2:0 per Trun/Rabius encunter Sargans. Cletg pils ins – discletg pils auters Trun/Rabius ha recaltgau la dumengia ils emprems puncts el campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. Suenter la terrada encunter Valposchiavo ha l’equipa dalla Cadi mussau ina prestaziun solida encunter Sargans. Spiars encunter Valposchiavo ha Lumnezia la dumengia a casa. En in giug uliv entochen cuort avon la fin ei la fin finala resultau in 1:3. Bravamein aults ei il resultat dil giug dalla 2. ligia regiunala dad Abtwil-Engelburg encunter Schluein Glion (7:1). La squadra dalla Foppa ha giu dapli dil giug ell’emprema mesadad, mo ha munchentau las caschuns da marcar. El campiunadi dalla 4. ligia ha la secund’equipa da Schluein Glion surpriu la testa dalla tabella e sigl emprem plaz dalla 5. ligia sesanfla ussa Rueun.

Dacuort ha la Chasa Editura Rumantscha publicau ina biografia varionta pil 150avel giubileum da Flurin Camathias. Dumengia sera ei stau la presentaziun ufficiala ella baselgia da Laax. Gl’organist Gion Balzer Casanova ha introduciu ella presentaziun cun in’uvertura. El ha dau l’entschatta cun ina melodia ch’el ha arranschau aposta per la presentaziun dil cudisch: Fontaunas clar resunan». La gronda maioritad che ha priu plaz els bauns dalla baselgia da Laax ha enconuschiu la melodia che Hans Erni ha fatg tenor ils plaids da Flurin Camathias. Ch’il poet da Laax haveva fatg ina quarta strofa savevan ils paucs. La canzun populara enconusch’ins mo cun treis strofas. Gl’oratur Remo Arpagaus ha fatg in pign examen culs presents. El ha dumandau sch’ils plaids «Cantond sco las fontaunas, jeu mon per cuolms e vals», s’audien tier la secunda ni tier la tiarza strofa. Ils biars ein stai dil meini ch’ei seigi la secunda. Lezza entscheiva denton culs plaids «Jeu sentel la fladada dil vent sedestadau». El ha dau ina survesta dallas treis strofas en general ch’ina poesia ha. Da giudem ensi, dalla tiara si en tschiel, las poesias da Camathias hagien sistem e seigien baghegiadas si aschia, ha el detg. Varga 1000 poesias Sia analisa ha gl’auditori capiu, ei ha lu era dau enqual risada duront l’allocuziun festiva dedicada al poet ed augsegner. «Nies bien Camathias ha buca fatg musica, el ha fatg texts», ha Remo Arpagaus puntuau en sia laudatio critic-analitica. Ses texts han inspirau ils cumponists romontschs dil 20avel tschentaner. En tut ha Flurin Camathias fatg varga 1000 poesias, da quellas han ins mess 400 en melodia. In enorm diligent seigi el staus, han tuts involvai confermau. Erwin Ardüser, il president dalla Pro Laax, ha tratg ils fils dil project «Viva Flurin». Il cudisch «Fontaunas clar resunan» ei in dils elements dallas diversas commemoraziuns pil 150avel anniversari. Il cudisch da colur melna culla cuviarta da glin ha il comite confidau alla Chasa Editura Rumantscha. La menadra Anita Capaul ha realisau, en stretga collaboraziun culs da Laax, in concept enrihont. Ils texts da sis auturas ed auturs, massa fotografias e reproducziuns da brevs persunalas, denton era fotografias, ein in arcun d’informaziuns ed impressiuns. El chor dalla baselgia han Anita Capaul ed Erwin Ardüser presentau agl auditori ils divers auturs. Las fotografias da Susanne Stauss ei sapientivamein aschia. Igl ei buca kitsch, folclora e tschiel blau, mobein impressiuns co nus vesein oz vitgs e cuntrada.Theres Jörger e Marie Cuennet ein responsablas pil concept grafic cun paginas che varieschan ellas colurs alv e violet. La bibliografia da Renzo Caduff maunca buc, en plirs documents san ins era famigliarisar culla scartira a maun dil poet. «La musica romontscha duvrass puspei in Camathias», ha la musicologa Laura Decurtins manegiau. Auturas e realisadras dil cudisch da Flurin Camathias, enamiez il poet (1871-1946). Secund cudisch giubilar 1971 ha la vischnaunca da Laax dedicau a sur Flurin Camathias ina scartira giubilara da varga 400 paginas. 50 onns pli tard dat ei in niev cudisch festiv, propi tut in auter. Ella scartira s’avischinan pliras auturas ed auturs alla persunalitad. Il cudisch cuntegn contribuziuns da Remo Arpagaus, Bettina Berther, Sandro Buchli, Leonard Caduff, Laura Decurtins ed Ursicin G. G. Derungs . Ina retscha da fotografias da Susanne Stauss, fatgas ad Andiast, Breil, Laax e Siat e plazzadas all’entschatta ed alla fin dil cudisch, ensiaran ils 12 capetels. Ins legia tgunsch quellas contribuziuns, cuortas e concisas, ins sa scuvierer «da niev» la persunalitad Flurin Camathias. Ina cuorta resumaziun en tudestg cumplettescha mintga capetel. Ina seria da fotografias dils loghens nua ch’il poet ha viviu, massa fotografias ord siu album da famiglia sco era brevs ch’el ha scret e ch’el ha retschiert laian avischinar quei augsegner al pievel contemporan. Il cudisch «Fontaunas clar resunan – 150 onns Flurin Camathias», edius dalla Chasa Editura Rumantscha, 220 paginas, en format grond e ligiaus en glin, san ins retrer ellas librarias. ISBN 978-3-905956-023-8.

Swisscom ha inoltrau ina damonda da baghegiar per ina nova antenna per la telefonia mobila. Quella caschuna discussiuns. L’antenna da 30 meters seigi el falliu liug, declaran las autoritads. L’jamna vargada ha la FMR retschiert ina cuorta communicaziun d’ina persuna pertuccada. A Laax, agl ur dalla paliu dil Lag digl Oberst, seigi planisau da baghegiar ina antenna nova per la telefonia mobila. Pli bia glieud che inoltreschi ina protesta e pli grondas seigien las schanzas ch’ins sappi d’impedir la construcziun, scriva la dunna dalla Bassa ch’ei savens a Laax en sia habitaziun da vacanzas. Ella vegli buca exnum impedir l’antenna, denton dueigien ins encurir in auter liug per quella. Gl’avis dalla dunna sebasa sil fatg che la vischnaunca da Laax ha publicau ils 20 d’uost la damonda da baghegiar dalla Swisscom. Segir ei ch’ei dat protestas a scret. Quei snega il president communal buc. Sin damonda dalla FMR declara Franz Gschwend che las autoritads seigien era buca gest incantadas da quei project. Finamira ei da modernisar la reit Il profil ha la Swisscom tschentau sin sia atgna parcella agl ur dil quatier Mulin Sut, el indichescha la petga da 30 meters silla quala ins vul installar l’antenna 5G. Swisscom vul cunquei stuppar la ruosna ch’ella ha culla telefonia mobila els quatier sut il vitg la Laax. «La populaziun drova a moda intensiva l’infrastructura dalla telefonia mobila. Perquei vegnan ils implonts pli e pli als cunfins. Nus vulein modernisar la reit per saver dar suatientscha alla damonda dalla clientella», motivescha la Swisscom ella documentaziun tier la damonda da baghegiar. Dapertut e da tuttas uras drova adina dapli glieud ils apparats ch’ei dependents dils radis nunveseivels. Telefonin, notebook e laptop ein, ella professiun ed el temps liber, mieds essenzials dalla communicaziun. Quei snega negin, era buca la glieud da Laax che s’oppona. Per che la Swisscom sappi porscher ses survetschs sto ella mantener ina infrastructura cun antennas per retscheiver e colligiar ils apparats, cun medems signals e radis funcziuna naturalmein era la reit dallas concurrentas Salt e Sunrise. Encunter las novas antennas 5G dat ei adina opposiziun. Malgrad normas da segirtad e limitas fidan ins buca dallas undas e dils radis. L'antenna (dretg silla foto) vul la Swisscom baghegiar sin sia parcella dalla centrala da telefon a Laax. Las undas survargan buca limitas Ella documentaziun tier sia damonda da baghegiar a Laax conceda la Swisscom ch’ei savessi dar opposiziun. Ella cusseglia d’organisar ina meisa rodunda da discussiun enteifer la populaziun. Cun quella proposta rispunda l’interpresa gest la damonda aviarta tgei che habitontas e habitonts, vischinas e vischins sco era vischnauncas sappien far? Decisiv leutier seigi sch’ins sappi porscher in liug alternativ per installar l’antenna. Las provedituras han il dretg da montar antennas sch’ellas cunterfan buca allas leschas da baghegiar. Mesiraziuns cun normas, limitas e controllas fan part dalla documentaziun inoltrada . A Laax survargan las undas buca las limitas, Swisscom risguarda era tut ils puncts dalla lescha da baghegiar. Aschia ha Swisscom il dretg da baghegiar l’antenna sin sia parcella a Mulin Sut. Gl’atun 1986 ha gl’anteriur circundari da telecommunicaziuns a Cuera inaugurau en quei liug la nova centrala da telefon. Igl ei stau lezza gada in’investiziun da 10 milliuns francs. Quella centrala automatica ei stada necessaria per garantir la reit denter Laax Murschetg, Laax Vitg, Falera, Sagogn, Valendau e Carrera. Da quei temps deva ei aunc buca la telefonia mobila. Ins ha baghegiau per 3000 colligiaziuns ed inclus ina reserva per ulteriuras 3000. La vasta parcella da 2240 m2 havess purschiu plaz avunda per engrondir. 35 onns suenter l’avertura dalla centrala ei quei buca necessari, grazia alla reit mobila. L’antenna projectada garantess il svilup e la modernisaziun da quella. Ier ha gl’uffeci da baghegiar da Laax buca vuliu rispunder cons recuors che seigien arrivai en casa communala encunter l’antenna profilada. Il president communal puntuescha che la vischnaunca ei buca encunter la telefonia mobila, l’antenna seigi denton el falliu liug. «Nus stuein empruar da contrahar culla Swisscom», gi Franz Gschwend. Gia naven digl emprem contact hagien els stuiu constatar che l’interpresa adempleschi tuttas cundiziuns e ch’ella hagi aschia il dretg silla lubientscha. «Ei dat nuot auter che d’anflar in auter liug», concluda Franz Gschwend. La vischnaunca da Laax vul sche pusseivel impedir in cass giuridic cun pintgas schanzas da survegnir raschun. Cass semeglionts cun process giuridics ha ei dau avon 20 onns.

Il Tuatschin Dario Hess e ses collegas dalla band «Spanky Hammers» ein enconuschents per lur musica da country, rock e blues. Venderdis cumpara lur nova single «Calanda» sin differentas plattafuormas sco mx3, spotify e youtube. Igl ei ina canzun en dialect tudestg che pudess daventar in «hit» per festivar. Cun «Calanda» van ils «Spanky Hammers» en empau in’autra direcziun musicala ch’usitau. Entochen ussa han Dario Hess (cant e ghitarra), Alex Niederhäuser (diff. instruments, tecnica cant), Martin Gugger (gegia) e Jan Mederlet (batteria) fatg oravontut musica da country, rock e blues e quei per engles e romontsch. Als concerts vegn la band cul leader tuatschin Dario Hess pil solit da tschaffar e far semuentar il publicum. Tedlond l’introducziun dalla single «Calanda» en «Mundart» – pia dialect tudestg, pudess ins tertgar ch’ei seigi in spot da reclama pil Grischun. Bubronda stat el center «Tüüf in da Bündner Berga, wo d’Mungga pfiifand….» aschia entscheiva l’introducziun dalla canzun ed ins pudess bunamein tertgar ch’ei seigi in spot da Gian e Giachen. Mo beinspert percorsch’ins lu ch’ei va per ina bubronda ch’accumpogna tenor ils «Spanky Hammers » (oravontut ils Grischuns) tras la veta. La gervosa stat el center dalla canzun perquei che quella ei oriundamein vegnida scretta per ina concurrenza musicala da Heineken. Tgei ch’ei ha propi dau ord la concurrenza sa Dario Hess buc, quei seigi iu empau dall’aua giu duront da pandemia. Mo probablamein contacteschien ei aunc la firma per mirar sch’ei sponsureschien forsa la canzun. Il text per «Calanda» han Dario Hess e Vali Alig da Vali Music scret communablamein e Vali Alig ei era hosp-cantadur per quella canzun. In’emprova «Igl ei in’emprova, atgnamein cantein nus engles ni romontsch. Ussa levan nus mirar co ina canzun dialectala secumporta cun nies stil e sch’ei plai al publicum. Ei duei denton tuttavia buc esser ina canzun per animar da beiber stuorn – plitost per guder la veta e prender pacific e cun humor», ha Dario Hess declarau sin damonda dalla FMR. Forsa ch’ei realiseschien enzacu era ina versiun romon­tscha dalla canzun. E sch’el dat buc aunc ina ga en l’aua sche sunan e contan ei forsa quella duront lur concert a caschun digl Openair Lumnezia 2022. Temps ruasseivel ed inspiront Entras il coronavirus ei il mund vegnius frenaus empau per tuts, aschia era per ils «Spanky Hammers» che han giu negins concerts. «Quei ha secapescha muncau empau. Jeu vesel denton tuttavia era varts positivas en quei temps ruasseivel. Jeu hai adina saviu luvrar sco camiunist e hai nezegiau il temps liber per prender empau pli pacific, per seretrer ed esser creativs. Nus havein scret bia canzuns ed era gia registrau ina ni l’autra ensemen cun nies niev ghitarrist Corsin Stecher. Quellas dein nus ora ina suenter l’autra sco sin­gles e cu nus havein avunda tocs realisein nus in album», resumescha Dario Hess siu temps cul coronavirus ed aschunta ch’el hagi empriu da schazegiar bia caussas che secapevien avon quasi da sesez. La tuor sco simbol d’amur Il video tier la canzun ei dètg divertents e raquenta dalla veta en cuntradas alpinas. Las registraziuns ein vegnidas fatgas sil Pass dall’Alpsu e muossan la tuor da signals. Per Dario Hess e sia partenaria Emma ha quella ina muntada tut apartia. «Jeu hai perfin survegniu dad Emma ina clav per entrar ella tuor», raquenta il cantautur. Sia amitga ha el empriu d’enconuscher a caschun d’ina sera musicala a Dieni. La Hollandesa era a Sedrun en vacanzas ed ella ha conqui­stau il cor dil Tuatschin che di: «Quella tuor ei sco in simbol da carezia per nus, Emma ei dalla Hollandia nua ch’il Rein finescha ed jeu da Tujetsch nua ch’il Rein nescha – bein bi.» Ina tuor da signals sil Pass dall’Alpsu, in capitani ed ina muntaniala – quei ed auter fa ora la nova canzun «Calanda» dils «Spanky Hammers». Lur emprema canzun en dialect tudestg cumpara venderdis.

La vernissascha dil cudisch che cuntegn la historia ton per romontsch sco per tudestg ei stada il venderdis sera aschidadir sco introducziun dalla radunonza generala dalla Surselva Romontscha a Flem, l’editura dil cudisch niev. Oranja ei l’emprema, respectivamein la secund’ovra da Stella Sennhauser (29). Sco giuvneta ha ella entschiet a scriver quei cudisch, ha lu denton mess el dalla vart senza publicar. Denter lezza versiun e l’actuala cun 250 paginas ch’ei ussa sin meisa, ha ella publicau igl onn 2012 il cudisch « Sunset: Hawaii, Surfen, Jungs - was will man mehr ». Accumpignada dalla cantautura tuatschina Ester Deck ha ella preligiu pliras parts romontschas ord il cudisch niev cun occasiun dalla vernissascha. Ella translaziun dil tudestg el romontsch eis ella vegnida sustenida da Sabina Candinas ed Andrea Schmed. Ina versiun modificada Ella vegliadetgna da 12 onns ha Stella Sennhauser entschiet a scriver il cudisch Oranja e treis onns pli tard ha ella terminau quel: «Jeu s’interessavel per cudischs e historias e quei ha animau mei da scriver agens text ord miu mund dalla fantasia.» Quell’emprema versiun dil cudisch ei lu denton restada pli u meins el tschelau. Ils davos onns ha ella surluvrau ella, il fil tgietschen ei denton restaus il medem. «En quei temps hai jeu empriu fetg bia», di Stella Sennhauser ch’ei carschida si ensemen cun sia sora giuvna a Flond: «La bilinguitad hai jeu saviu viver duront quei temps da scola a Flond e Surcuolm. Jeu sun loscha da saver discuorer romontsch.» Scriver porschi ad ella la pusseivladad da sedistaccar dalla realitad e da seprofundar en in agen mund. L’energia persuenter recaltga ella denter auter cun passentar bia temps ella natira cun ir cun skis, senudar ni sittar ballester. Ella ei fascinada dil sport da sfunsar: «Circumdada da pèschs da tuttas colurs ei quei recreaziun per mei el ruaus sutmarin.» Secapescha che la lectura s’auda tiel temps liber. Ils viadis egl exteriur enriheschien sia savida davart autras culturas. La giuvna culla spada Il cudisch porta il num dalla persuna principala ella historia da quel: Oranja. La giuvna vegn trenada el zuppau da Heron per cumbatter e da surviver. Pér cu ils schuldai dil retg – in retg che haveva instituiu sesez – sblundregian Heron intervegn ella il ver motiv da sia scolaziun e la verdad da sia derivonza. Oranja ei surprida e surdumandada da sia nova responsabladad. Per quei eis ella fetg engrazieivla da survegnir sustegn dil giuven guerrier Tharon. Suenter lur emprova zun riscada da salvar Heron para tut d’esser piars. Mo gest cu ei fa la pareta ch’Oranja seigi buca capavla da dumignar ils pensums che siu destin pretenda dad ella, anflan els dus ina nov’allianza. Communablamein cun lur novs cumpogns semettan Oranja e Tharon sin via per deliberar lur pievel ord la tiarannia dil crudeivel retg. Stella Sennhauser ha presentau a Flem siu cudisch niev che porta il num Oranja.

A sia radunonza generala la fin dall’jamna passada ha la suprastonza da Sumvitg Turissem buca mo tratg bilanza digl onn da fatschenta passau, mobein era presentau ideas per treis interessants projects che duein vegnir realisau igl onn vegnent. Sco quei ch’il president Andy Monn ha detg sin damonda dalla FMR, setracta ei d’ina preit da reiver el grep ad Igniu e buca lunsch naven in mini-trail da bike per in e scadin. Ad Igniu sut Rabius sesanfla gia ina plazza da giug frequentada stediamein. Pils dus projects ein concepts grops avon maun che tematiseschan era las investiziuns. Pertuccont la preit da reiver el grep sto aunc vegnir fatg examinaziuns geologicas. Plinavon preveda Sumvitg Turissem da realisar ina senda da detgas cul num Paul Luziet. L’idea ei d’installar detgas per liung dalla senda da viandar e spassegiar da Sumvitg sur la Cresta entochen Rabius. Pliras detgas duein enrihir quella biala senda e procurar per cuorturiala. «En in proxim pass lein nus presentar quels projects alla vischnaunca da Sumvitg e silsuenter sclarir ils detagls per damondas da baghegiar. Medemamein sto la finanziaziun vegnir reglada», di Andy Monn. Tenor la suprastonza da Sumvitg Turissem setracta ei en quei connex d’attracziuns che van era a prau cullas ideas dil project Salischinas. In video d’unviern Suenter che Sumvitg Turissem e Trun Turissem han realisau in film davart las activitads da stad dils dus loghens, ei ussa suandau in davart igl unviern. Alla radunonza generala da Sumvitg Turissem ei quel vegnius presentaus allas commembras ed als commembers. Medemamein ha Sumvitg Turissem ediu ensemen cun Trun Turissem e Surselva Turissem ina carta panoramica che dat ina survesta dallas pusseivladads da viandar e bike da Breil sur Trun entochen Sumvitg. Tier las activitads occurridas igl onn vargau sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg s’auda il Bus alpin. Muort corona ein las frequenzas da quel stadas igl onn vargau pli bassas. Perencunter ein las frequenzas silla loipa denter Trun, Sumvitg e Mustér stadas igl unviern vargau aschi bunas sco aunc mai. En quei connex ha corona giugau ina rolla decisiva, la glieud ha tschercau activitads el liber. Era la pista da scursalar Puzzastg-Surrein ei stada visitada bein. In tschuppel arranschaments han cumpletau igl onn vargau la purschida da Sumvitg Turissem sco per exempel la pusseivladad d’observar la selvaschina, il «Swica Nordic Day» ni era la guida da cultura a S. Benedetg e tiegl apicultur a Rabius. Dapli pernottaziuns Dall’entschatta november 2019 entochen ils 31 d’october 2020 ei il diember da pernottaziuns carschius ella vischnaunca da Sumvitg en cumparegliaziun cugl onn avon per 250 sin biebein 7000. Quei ei tuttina in augment da bunamein quater pertschien. Alla radunonza generala ei Andreas Baselgia vegnius reeligius en suprastonza per treis ulteriurs onns. Corsin Gadola ei vegnius reeligius sco revisur da quen. Il diember da commembras e commembers da Sumvitg Turissem ei carschius per siat sin biebein 100. Las commembras ed ils commembers novs ein persunas setratgas neutier. Sumvitg Turissem dat gas Sin iniziativa da Sumvitg Turissem ei vegniu realisau ils davos onns entgins projects sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg. Cun quell’activitad vul la suprastonza cuntinuar. Sco quei ch’il president Andy Monn ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei previu da realisar l’auter onns treis interessants projects. D’ina vart ei quei ina senda da detgas cul num Paul Luziet da Sumvitg a Rabius, da l’autra vart in trail da bike e rutas da reiver en in grep ad Igniu. Ils concepts per quels projects ein avon maun, il proxim temps vul Sumvitg Turissem tematisar els culla vischnaunca da Sumvitg. Per la propaganda digl unviern ei vegniu realisau in niev video communablamein cun Trun Turissem e Surselva Turissem. (fmr/hh) Seniester sper la plazza da giug ad Igniu sesanfla in grep. Quel vul Sumvitg Turissem nezegiar per entginas rutas da reiver.

Il temps ch’ins spetga sin enzatgei ch’ins ha bugen ei per ordinari cumbinaus cun grond plascher, gie per part bunamein cun dapli entusiassem ch’il temps desiderau sez. Buc auter ei quei culla catscha. Il temps dallas preparativas, d’ir a spieglar e tedlar entuorn tgei capital che semova en tgei territori ei captivonts e motivonts enina. Il mument desiderau arriva lu l’emprema damaun cura ch’il svegliarin – perstgisa: il telefonin – dedesta igl agitau ord il sien. Il svegliarin ei staus enzacu ina grond’invenziun. Oz eis el in relict dalla tecnica mudesta d’antruras, in fuera encunter quei ch’accumpogna oz la catschadura ed il catschadur duront siu temps preferiu. En connex culla revisiun totala dalla lescha da catscha la fin dils onns 1980 ei vegniu lubiu a tuts catschadurs d’astgar far diever dil perspectiv da mira. In suenter l’auter ha schau montar quel sin sia buis, mo paucs ein stai dil meini ch’els siettien meglier cun tgiern e visier. Mo era quels han schau perschuader cul temps da quella pusseivladad da tuccar pli exact la selvaschina avisada. Spel perspectiv – in Habicht ni schizun aunc in dall’armada – era quei il sulet mied tecnic ch’accumpignava permanentamein la catschadura ed il catschadur. Ina emprema pintga revoluziun pils catschadurs. Oz ei quei auter. Perspectiv liung e stativ, apparat da mesirar la distanza e novissimamein era cameras termicas ston haver plaz spel proviant el saccados. Buca d’emblidar la patenta, tut material accessori mess a disposizin dil cantun per menar statistica e nudar igl animal ni il cunti en cass ch’ins havess cletg da catscha, vons per ch’ins vegni buca da saung, mied da desinfectar, spungia ni ina rolla pupi da cuschina per far la lavur finala e schubra. Il plaz per la carnpiertg, il vinars, la butteglia aua ni la termos cun caffè ei lu spert limitaus, gnanc da tschintschar sch’ils vons, la capetscha, igl indrez da scaldar il libroc, quel da scaldar ils peis e forsa aunc ils mauns e la pellerina ston era haver plaz. Mo lu era battarias da reserva per tuts apparats ed in accumulatur per cargar si il telefonin en cass che la batteria da quel dat si il spért el serein. Spert ha ei num cumprar ina saccados pli grond, far enzanua in depot ni semplamein limitar quei ch’ins vul tut purtar per buca far dil mal al dies. Gnanc da tschintschar da stuer transportar tut quei d’in pegn si sil «Hochsitz», il liug che duei marcar e mussar alla «concurrenza» tgi ch’ei cheu il schef. Secapescha che la buis ha oz ina colba da plastic, lenn ei memia rumpeivel e car. Negins telefonins, neginas cameras termicas, neginas apparats da mesirar la distanza e negins librocs scaldai. Oz vegnan tals muments da catscha nezegiai per far il chatten. Modernisaziun e tecnica senza fin, mo buca pér duront catscha. Ordeifer quei temps furneschan cameras automaticas fotografias sil telefonin quei mument ch’in animal ei s’avischinaus a quella. Il telefonin ei standard, il collega da catscha empeila Tei sil liug decisiv per dar il siet. Controllar fastitgs, mirar sil vent e far catscha tenor las cundiziuns dall’aura ein criteris ch’ein daventai secundars. Oz eis ei impurtont d’esser spert cun fotos sin Facebook. Quei fa impressiun. Ed uss astg’ins bein sedumandar tgei che quei tut ha da far cun catscha. Ei quei la tgira d’ina tradiziun? Ei quei il regl dallas surpresas che la natira e la catscha porscha? Ei quei aventura sch’ins sa pli u meins mirar atras las caglias nua che la selvaschina schai? Damondas sin damondas. Seigi sco ei vegli. Tuttas pusseivladads tecnicas pon levgiar enqual caussa, mo dustar la fom fa aunc adina in bien toc schambun, carnpiertg ni caschiel d’alp e caffè enzanua sisum in péz. Buna catscha - en bucca d’luf.