Zieva tschinch ans posa es la gruppa da teater Ratatuglia da S-chanf darcho sül palc e pissera per risattas. Düraunt quatter sairas rapreschaintan set actuors ed acturas il töch «Il battibuogl da tas-chas». Quel es gnieu tradüt ed insceno suot la redschia dad Anna Caprez – la «vusch da l’Engiadina». Sia vusch accumpagna il Grischun daspö il 1998 i’l radio. Cu prüm auncha per granda part per tudas-ch sün Radio Piz Corvatsch ed a partir dal 2007 alura be pü auncha per rumauntsch sün RTR. Per quels chi faun part al Maraton da skis engiadinais, es sia vusch daspö passa 25 ans collieda cun endorfins e superbgia. Ella commentescha nempe scu speaker il böt a S-chanf ed il rimbomb da sia vusch es già ün pêr 100 meters aunz il böt adüna ün surleivg ed ün segn d’esser bainbod a fin cun la cuorsa. Que’s tratta natürelmaing dad Anna Caprez – u Anna-Piz scu ch’ella gniva eir numneda. Intaunt es ella producenta tar RTR e respunsabla per l’Engiadina. Sch’ella nu commentescha però güsta la pü granda cuorsa populera da la Svizra u que che chi capita in illa val, alura es la Zuozingra eir invouta scu redschissur illa gruppa da teater Ratatuglia. Daspö il 1993 pi­ssera la societed per sairedas plain risattas a ­S-chanf. Zieva üna posa da tschinch ans tuornan set actuors ed acturas suot la bachetta dad Anna Caprez sül palc e rapreschaintan a partir da venderdi, ils 2 favrer 2024 per quatter sairas il töch «Il battibuogl da tas-chas». Nu perder il svung «Quist an d’heja dit cha stuvains darcho rapreschanter ün töch, uschigliö es que plaunet memma tard e forsa perdainsa ün bel di il svung», disch Anna Caprez. L’ultima vouta in acziun scu redschissura da la gruppa Ratauglia, d’eira ella dal 2018 tal giubileum da 25 ans. L’an zieva sajan divers stos amalos e zieva saja gnida la pandemia. Perque s’hegia la posa da la societed da teater prolungeda ün pô, uschè la redschissura. Il retuorn da Ratatuglia cumainza cun ün vaira caos: La scenaria da «Il battibuogl da ­ta­­­­­s-chas» – chi’d es gnieu scrit da Peider Schneder – as preschainta al principi dal töch cun ün bel dischuorden: Butiglias vödas sün maisa e sur tuot il palc as daresa s-chart. Precis uschè scu ch’üna stüva guarda oura, zieva cha qualchün ho giodieu tschinch dis sias liberteds ed ho fat tuot que che ch’el vulaiva. Il nar chi ho chaschuno quist caos es Tumasch. Zieva cha sia amia l’ho tramiss our da porta, ho’l chatto al­logi tar sieu bun amih Marco. Quel tuorna zieva tschinch dis e survain ün vaira schoc dal stedi da sia abitaziun. Tumasch es ün dret bonvivant ed es capabel da rabgianter a Marco cun tuot pussibel. Intaunt cha’l caos illa stüva vain al principi dal töch plaunet alluntano, as sviluppa per la peja ün vaira caos i’l töch scu tel. Code visuel ed actuors rers Düraunt tuot il töch as rechatta Anna Caprez davous ün paravent a l’ur dal palc e tira scu üna giuvedra da marionettas tuot ils fils davous las culissas. Per cha’ls actuors saun adüna lur texts, lavura la redschissura cun ün tschert code visuel e do daspö la prüma prouva be instrucziuns cun sia mimica, ils mauns e’ls peis. «Redschissura es perô forsa il fos pled. Eau sun eir auncha ün pô mamma, traductura e suflösa. Eau cleg oura ils töchs minch’an seguond ils actuors e las acturas cha staun a disposiziun ed eau ils prouv da tradür già cun ün’ideja, chi chi giuouva la rolla», disch Anna Caprez. Ella agiundscha ch’ella prouva eir d’adatter las istorgias al culurit local e chi saja mincha vouta ün pô üna sfida da chatter actuors masculins pels teaters. Cun Armon Bezzola da Zernez es quist an da la partida per la prüma vouta ün da quist «actuors rers engiadinais», chi ho güsta eir surpiglio ün da las rollas principelas, nempe quella dal Marco. El disch: «Eau sun adüna sto svess a guarder las rapreschantaziuns da la Ratatuglia e que m’ho plaschieu adüna fich bain. Üna conscolara da me, chi giouva eir, m’ho persvasa da fer part quist an.» Armon Bezzola agiundscha chi nu saja a la fin sto uschè simpel d’imprender tuot ils texts e ch’el s’hegia diversas voutas sdasdo la not e’s chatto immez il töch. Ma chi saja sto üna bunischma experienza e ch'el hegia chatto üna nouva paschiun. «Learning by doing» La lavur da redschissura ho Anna Caprez imprais i’ls ultims passa 20 ans in möd «learning by doing». Quist concept d’imprender pera da’s trer tres la vita da la Zuozingra scu ün fil cotschen. Prümas experienzas vi dal microfon ho ella ramasso scu speaker pel Cdh La Plaiv düraunt l’infanzia e la giuventüna. Düraunt il temp al gimnasi ho ella lavuro speratiers sül büro da trafic ed es zieva la matura steda la pü giuvna directura da turissem a Zuoz. «Uschè d’eira que alura insè eir tal radio. In mia rolla i’l büro da trafic vaivi eir dad ir a preschanter occurrenzas. Eau sun gnida dumandeda sch’eau nu vöglia fer radio, siand ch’eau hegia pera üna buna vusch», s’algorda Anna Caprez. Cun cumanzer tal Radio Piz Corvatsch dal 1998 ho ella alura let las prümas noviteds e’ls respunsabels hegian güst managio: «So, uossa sest eir que, uossa poust moderer.» Daspö lo es Anna Caprez la «vusch da l’Engiadina». Minchün scu ch’el es «Ratatuglia significha: que es aint da tuot. Nus essans fich avierts per fich bger. Nus acceptains a minchün scu ch’el es e vulains pruver a furmer uschè bain scu pussibel a minchün düraunt ils trais mais da prouva», disch Anna Caprez. Quist spiert as refletta eir illa relaziun traunter ils commembers da la societed. Que vain ris suvenz, a vegnan fats stincals e tuots sun fich avierts ün cun l’oter. Perque persvada la gruppa famigliera – suot la redschia da lur «mamma» Anna Caprez – auncha dapü illa comedia actuela. Zieva il prüm dischuorden sül palc, as sviluppa l’istorgia – cun bgeras situaziuns caoticas, bgera amur e melinclettas – in direcziun d’ün happy end. Quel es tenor la redschissura eir impor­tant: «A la fin stu que esser qualchosa simpel e banel per consümer e giodair – qualchosa per ir a chesa cun ün cour cuntaint ed ün rir in fatscha», disch Anna Caprez. Que es eir darcho gratagio a la squedra da Ratatuglia quist an. La redschissura, scu eir ils commembers, peran d’esser cuntaints d’avair reactivo la societed. Ed Anna Caprez ho tradieu, ch’els pisseraron eir l’an chi vain darcho per sairas plain umur e risattas. La premiera dal töch «Il battibuogl da tas-chas» es in venderdi, ils 2 favrer 2024 illa sela polivalenta a S-chanf. Ulteriuras rapreschantaziuns sun als 3 e 10 favrer, adüna a las 20.00. Als 11 favrer do que ün rapreschantaziun a las 16.00. Entreda: 20 francs. La «vusch da l’Engiadina» in rolla quieta Daspö 27 ans vela Anna Caprez scu la «vusch da l’Engiadina». La Zuozingra vaiva dal 1998 cumanzo sia carriera vi dal microfon dal Radio Piz Corvatsch ed es daspö il 2007 d’udir per rumauntsch sün RTR. In sieu temp liber es ella daspö passa 20 ans eir la redschissura da la gruppa da teater Ratatuglia da S-chanf. Quella tuorna in venderdi, ils 2 favrer 2024 – zieva üna posa da tschinch ans – inavous sül palc illa sela polivalenta da S-chanf. Cul töch «Il battibuogl da tas-chas» pisseran ils set actuors ed acturas da la Ratatuglia per üna saira plain risattas. Anna Caprez es davous ün paravent e tira sainza dir ün pled ils fils davous las culissas fin tal happy-end. «A la fin stu que esser qualchosa simpel e banel per consümer e giodair – qualchosa per ir a chesa cun ün cour cuntaint ed ün rir in fatscha», disch Anna Caprez. (fmr/cam) La gruppa da teater Ratatuglia es zieva üna posa da tschinch ans inavous sül palc a S-chanf e rapreschainta il töch «Il battibuogl da tas-chas. La «vusch da l’Engiadina» in üna rolla pü quietta: Anna Caprez in acziun scu redschissura davous il paravent.

Cul boom svizzer d’ir culs skis a partir dals ans 1950, sun eir in Engiadina gnieus fabrichos divers runels e territoris da skis. Tschertüns s’haun düraunt ils ultims passa 70 ans pudieu etablir e tuochan intaunt tals pü grands e renumnos da la Svizra. Otras destinaziuns da skis nu s’haun pudieu svilupper e’ls singuls territoris da skis sun intaunt svanieus – uschè traunter oter sü Muottas Muragl, a S-chanf ed a Zernez. Üna squedra da perscruteders e perscrutedras da l’Universited tecnica da Dortmund ho dal 2022 publicho ün’analisa dal svilup dals territoris da skis in Svizra. Quella ho musso cha quatter da desch territoris da skis e runels singuls in Svizra haun stüz il curraint e nu sun pü in funcziun. In cifras concretas voul que dir cha’l numer es crudo d’üna vouta 545 sün 314 territoris da skis. In regiuns pü bassas ho la müdeda dal clima pissero per adüna dapü pistas verdas. Ma eir nouvs obligs ed impustüt motivs finanziels pisseran per la serreda da territoris da skis in Svizra. L’Engiadina percunter vela aunch’adüna scu regiun cun bunas cundiziuns da naiv. Sper ils territoris da skis pü grands – nempe Diavolezza/Lagalb, Corvatsch/Furtschellas, Corviglia/Marguns, Zuoz, Motta Naluns e Minschuns – do que eir vschinaunchas cun be ün singul runel da skis. Da quels haun fin hoz survivieu ils runels da Malögia, Samedan, Puntraschigna (insembel cun la s-chabellera Languard) e La Punt Chamues-ch. Ma eir in Engiadina as vaiva que üna vouta dapü pussibiliteds per ir culs skis. In quist artichel voul la FMR ir in tschercha da territoris da skis sparieus e preschanter üna schelta da quels. Que vegnan be resguardos runels pü grands cun püttas ed üngüns runels pitschens a sua – scu eir be runels, chi fuormaivan ün egen territori da skis. Viafiers da muntagna e prümas pendiculeras Ils prüms skiunzs in Grischun d‘eiran Norvegiais, chi d’eiran a partir dals ans 1850 in gir a Tavo ed in Engiadina. Il prüm indigens cun egens skis d’eira ün sar Padrun da Segl, chi vaiva già dals 1860 assas per lier vi dals peis e per schlisuler sur la naiv. Cun avrir las funiculeras da Muottas Muragl (1907) e Chantarella (1913) d’eira alura missa la basa pels prüms territoris da skis in Engiadina. Cur cha San Murezzan d’eira per la prüma vouta lö d’occurrenza dals Gös olimpics d’inviern l’an1928 (auncha sainza la Corviglia scu muntagna da concurrenza e sainza ski alpin scu disciplina), ho il sport d’inviern survgnieu ün grand progress. La funiculera Corviglia es alura pür gnida inaugureda in december 1928 e d’eira la prüma viafier da muntagna, chi’d es gnida concipida specielmaing be pel sport da skis. Zieva la Seguonda Guerra Mundiela es i’ls ans 1940 gnieu fabricho il prüm runel a Samedan, dal 1953 a Zuoz e dal 1956 sü Motta Naluns. La Diavolezza es seguida dal 1956 ed il Corvatsch e Lagalb sun gnieus fabrichos l’an 1963. Bgers nouvs runels düraunt ils ans 1960 La fin dals ans 1950 es eir gnieu miss ad ir ün runel a S-chanf, chi’s rechattaiva sun üna spuonda sulagliva – in vicinanza dal reservoir d’ova – ed in direcziun da Zuoz. Uschè scu cha Artur Robbi (75), chi’d es creschieu sü a S-chanf s’algorda, d’eira il runel fich stimo tals indigens. «Que d’eira adüna sü magari bgera glieud e per nus da S-chanf d’eira que qualchosa bel. Ma la fin dal runel d’eira pütöst macabra.» El agiundscha cha que hegia var desch ans zieva l’avertüra do ün accidaint mortel. Il gestiunari es tar üna revisiun da l’implaunt gnieu cupo d’ün motor ed inseguit s’hegia alura piglio davent il runel. Düraunt ils ans 1960 sun alura eir naschieus ils pü bgers dals runels engiadinais chi sun sparieus. Uschè eir a partir dal 1964 sü Muottas Muragl, inua cha’s pudaiva ir culs skis fin dal 2006. Quist territori da skis – chi vaiva dafatta üna vouta duos runels – ho stuvieu serrer causa ch’el nu d'eira pü rentabel. Il runel sparieu «Umblin» a Zernez percunter d’eira in funcziun auncha pü lönch, nempe fin da l’an 1990. El d’eira in possess da la Società da trafic Zernez ed es gnieu fabricho l’an 1968. Il runel vess gieu nair dabsögn d’üna sanaziun, ma la radunanza cumünela vaiva sbütto üna dumanda da credit per quella dal 1991. Ed eir da l’otra vart dal Pass dal Fuorn – nempe a Sta. Maria scu eir a Müstair – as pudaiva ir culs skis. Il runel a Sta. Maria – cul nom Quaunas – es tenor Not Manatschal, chanzlist cumünel da Val Müstair, gnieu fabricho mited dals ans 1960 e d’eira auncha in funcziun fin avaunt passa desch ans. Quist runel ho piglio üna fin causa aspets da sgürezza. Ir culs skis a Cinuos-chel «Mieu bap vaiva dit cha’ls giuvens da Cinuos-chel nu dessan dvanter lavuraints da pistas pels territoris da skis in Engiadin’Ota, scha già dessan gnir magisters da skis», disch Riet Campell, president cumünel da S-chanf. Perque hegia sieu bap miss in pè ün runel a Cinuos-chel i’ls ans 1960 cun duos «bügels». El agiundscha cha que saja sto üna tera attracziun per Cinuos-chel e cha’ls scolars sajan stos mincha zievamezdi liber in gir sün quist runel. La carta da skis custaiva per stagiun 10 francs, ed ils giasts stuvaivan però batter svess la pista.Quist prüm runel a Cinuos-chel es gnieu strat giò principi dals ans 1980 e’l bap da Riet Campell ho miss ad ir ün pitschen runel a sua davous l’Hotel Veduta per iffaunts. «A la fin ho que alura eir do ün pêr magisters da skis da Cinuos-chel e fin hoz as po ir culs skis», uschè Riet Campell, chi’d es eir anteriur mneder da la Scoula da skis a Schlarigna ed anteriur directur da Swiss Snowsports. El agiundscha cha que hegia da quel temp eir gieu ün pitschen runel a Brail, chi d'eira gnieu fabricho da la famiglia Biveroni. E fin hoz do que ün pitschen runel vi d’vart S-chanf. Quel es gnieu miss ad ir da la societed da trafic per champs da vacanzas a S-chanf e per indigens. «Il böt es cha mincha scolar da S-chanf imprenda ad ir culs skis», disch Riet Campell.. Grands sömmis sül Pass dal Bernina Sül Pass dal Bernina ho que do i’ls ans 1970 grands plans per ün terz territori da skis cul nom Paradiso Bianco. Quel as rechattaiva sülla vart dal süd da la Lagalb in direcziun da l’Ospiz Bernina e consistaiva da trais runels, nempe dal «Bügliet», «Li Cüni» e «Motta Bianca». Da lo oura mnaiva üna pista da quatter kilometers fin tal cunfin La Motta, d’inuonder cha s’ho pudieu piglier ün bus per 2 francs inavous sül Ospizio Bernina. Ma eir quist proget nu d’eira rentabel, uschè cha’l runel «Li Cüni» es gnieu strat giò e refabricho dal 1985 sü Muottas Muragl. Il runel «Motta Bianca» es alura gnieu strat giò dal 1995 scu ultim e tuot il territori Paradiso Bianco es gnieu renatüraliso cumplettamaing. Uschè cha in Engiadina haun per la magiurited dals territoris da skis sparieus pissero motivs finanziels ch‘els nun existan pü. Sper ils exaimpels manzunos in quist artichel, sun eir auncha cuntschaints a la FMR ils runels da Tschlin e da Tarasp, chi nu sun pü in funcziun. A Tarasp do que però aunch’ün runel a sua. Eir sü Muottas Muragl as giaiva pü bod culs skis e que vaiva eir runels davous l'hotel. Eir sü Muottas Muragl as giaiva pü bod culs skis e que vaiva eir runels davous l'hotel. Il runel cun plattins a S-chanf es gnieu fabricho la fin dals ans 1950 ed existaiva var desch ans. Que's rivaiva culs skis fin a l'ur dal cumün da S-chanf. L'anteriur runel a S-chanf, cun vista sün Zuoz.

La vschinauncha da Samedan nu voul scumander fös artificiels – e vain in dumanda scu lö per üna scoula secundara regiunela. La suprastanza cumünela da Samedan ho decis a sia ultima tschanteda da nun introdür ün scumand generel da fös artificiels. Scu cha la vschinauncha scriva in üna comunicaziun drouva que già uossa – cun excepziun dal 1. avuost e Silvester – ün permiss per lascher ir fös artificiels e cha la vschinauncha saja fich stricta cun permetter raketas e simil. Perque regna facticamaing – pigliand oura ils duos dis da festa – insè già ün scumand generel da fö. Impü accentuescha la suprastanza cumünela cha que saja – observand las vschinaunchas chi haun scumando fös artificiels – magari difficil da controller il scumand. Uschè s’ho la suprastanza decisa da vulair spetter il resultat da l’iniziativa federela chi dumanda ün scumand da fös artificiels in tuot la Svizra, aunz cu fer ulteriuras ponderaziuns. Ün s-chelin ot regiunel a Samedan La vschinauncha da Samedan scriva inavaunt cha la Regiun Malögia saja landervia ad eruir scha que füss radschunaivel da furmer ün consorzi da scoula pel s-chelin secundar I. Quel füss previs per las vschinaunchas da San Murezzan, Samedan, Puntraschigna, Schlarigna, Segl e Bever. In quist connex es la vschinauncha da Samedan gnida dumandeda sch’ella füss interesseda da fer part da quist consorzi e sch’ella vess las capaciteds d’esser il lö da la scoula. Il cussagl cumünel voul eruir üna partecipaziun e vezza cun la scoula Puoz e duos ulteriurs areals adattos, tuottüna il potenziel d’üna tela scoula regiunela a Samedan. Ma scha quellas opziuns stessan a disposiziun – e scha que vess avuonda capaciteds in l’infrastructura existenta – que stu auncha gnir sclarieu. (cdm/fmr) La vschinauncha da Samedan nu voul introdür üngün scumand generel da fö.

La Fundaziun grischuna da fotografias ho creo cun Colurit ün program chi’d es capabel da der culur a fotografias alv e nairas. Tscherts resultats sun da vzair daspö la fin december 2023 in occasiun dal fotofinish da La Quotidiana. Colurit – chi’d es per laics pütöst ün giuvöz – ho per la fundaziun üna granda importanza per archiver lur vasta collecziun da fotografias. Que vegnan nempe adüna darcho tiers nouvs inventaris, scu quel da l’Engadin Press l’an passo. «La fotografia originela es adüna il bain il pü prezius, siand ch’ella cuntegna auncha infurmaziuns scu la ditta dal film, la s-chacla originela u notizchas dal fotograf. La versiun digitela pussibilitescha in prüma lingia l’access online», declera Pascal Werner, mneder da la Fundaziun grischuna da fotografias. Cun l’agüd da quatter fin ses voluntaris e quatter fin tschinch civilists per an procura il mainagestiun per l’archiver, digitaliser e descriver da la memüergia fotografica dal Grischun. Que vegnan – scu l’an passo l’archiv da la Engadin Press – adüna darcho tiers nouvs inventaris. «Nus vains intaunt var 450 000 fotografias in l’archiv, ma quellas nu sun pelpü bain descrittas. Minchataunt es auncha noto davous sü il fotograf u la vschinauncha», disch Pascal Werner. El agiundscha cha precis que che cha tuot la glieud voul savair – nempe cur cha la fotografia es gnida fatta – nu saja pelpü neir na cuntschaint. Cun agüd da divers programs sün basa d’intelligenza artificiela (IA), es la Fundaziun grischuna da fotografias vi dal mner uorden, render pü accessibel e descriver lur vasta collecziun. Mantgnair l’ierta audiovisuela La fundaziun domicileda a Cuira ho intaunt digitaliso var 100 000 fotografias ed almain la mited es già online. Ma tenor Pascal Werner es gnieu criticheda la cumplexited da quist archiv da web. Perque ho la Fundaziun grischuna da fotografias elavuro l’an 2020 ün program in collavuraziun cun la ETH Turich per fer uorden cun las schurmas da fotos. Quel program so descriver fotografias ed uschè eir identificher ogets, scu p.ex. üna muntagna, üna persuna, ün auto u ün chapè. «Ma intaunt es quist program insè eir già magari our d’moda. Perque vainsa elavuro ulteriurs programs chi güdan a descriver las fotografias automatisedamaing e d’eruir tenor analisas statisticas, inua cha l’archiv ho luochas geograficas, temporelas e tematicas. In seguit vain eir adatteda la strategia da ramasser», disch Pascal Werner. El d’eira dal 2013 ün cofundatur da la Fundaziun grischuna da fotografias chi ho il böt da render accessibel ligermaing la ierta audiovisuela dal chantun Grischun per istorikers, scienzios, scoulas ed al public interesso. Sted ed inviern Adonta cha quist prüm program cun la ETH es tenor il mneder da la fundaziun aunch’adüna üna granda agüd per els per pudair categoriser ün nouv inventar – e serrer uschè eir luochas – ho quel program pissero adüna darcho per sbagls in l’archiv online. Ün da quels sbagls d’eira p.ex. cha’l program ho categoriso ün filadè scu ura. «Impü nu d’eira que neir na adüna cler pel program, scha la fotografia es gnida fatta da sted u d’inviern», declera Pascal Werner. El agiundscha cha que daiva düraunt ils ans 1980 üna societed chi giaiva cun skis dad erva. E cha quistas fotografias hegian traunter oter do l’andit da fer ün nouv program. Uschè ho Pascal Werner tschercho üna via per der culur a las fotografias e per chatter oura scha’l algoritem es capabel d’attribuir meglder las fotografias. «Que es reuschieu ed uschè es alura naschieu il program Colurit. Colurit funcziuna sün basa d’algoritmus dad open source (remarcha redacziunela: programs accessibels libramaing). Quists algoritmus haun imprains a maun da milliuns da fotografias cu der culur a fotografias alv e nairas», declera Pascal Werner. El agiundscha cha’ls algoritmus d’open source sajan gnieus trenos cun fotografias dals Stedis Unieus. Che chi füss in Europa pütöst üna schocha blov clera, d’eira tals Amerciauns da quel temp pütöst rösa u cotschen. «Uschè as vezza cha’l program nun es mê istoricamaing accurat, ma el do üna bun’impreschiun cu cha que vess pudieu avair guardo oura», disch il mneder da la fundaziun. Render accessibel il passo Sper sia lezcha per archiver las fotografias, d’eira il program l’an passo eir il protagonist d’üna exposiziun. A San Murezzan illa Design Gallery d’eiran da vzair numerusas fotografias da la Biblioteca documentara San Murezzan, cha Colurit ho culurieu. Ma cun Colurit nun es que auncha a fin: Pel mumaint es la Fundaziun grischuna da fotografias eir già a metter ad ir ils prossems programs. Tal prüm as tratta que d’üna collavuraziun da la Fundaziun grischuna da fotografias cun l’Universited Turich e quist proget dess savair generer legendas per purtrets automaticamaing. «Ma eir l’aspet geografic es ün criteri essenziel e cul seguond program dess que esser pussibel d’identificher la pusiziun exacta, inua ch’üna foto es gnida fatta», declera Pascal Werner. Uschè as dess que in futur cun quist program savair pusiziuner il handy uschè cha tuot ils criteris – scu p.ex. l’angul, las cordinatas da GPS e la direcziun – correspuondan a quels da veglias fotografias. Que dess alura in ün seguond pass eir pussibiliter da congualer – p. ex. chaminand tres ün cumün – cu cha que guardaiva oura lo pü bod. Uschè cha la Fundaziun grischuna da fotografias nu’s dedichescha be al mantgnair da la memüergia fotografica dal Grischun, ella pissera e pisseraro cun agüd dad IA cha quists purtrets e’l passo dvaintan darcho pü vivs. Pascale Werner fo quint cha quists programs saron finieus l’inviern 2024/2025. Il Grand Hotel A San Murezzan - chi'd es ars gio l'an 1944 e dal quêl existan pochas fotografias in culur - survain grazcha a Colurit nouva vita. Il Grand Hotel a San Murezzan cun l'egen eroport sül lej dschiet. La fotografia es gnida fatta traunter il 1932 e 1934. Il mneder e cofundatur da la Fundaziun grischuna da fotografias, Pascal Werner, a Cuira illas localiteds da la fundaziun. La Fundaziun grischuna da fotografias es eir già vi da l‘elavurer nouvs programs. La Fundaziun grischuna da fotografias es eir già vi da l‘elavurer nouvs programs. Cun ün da quels dess que esser pussibel da congualer veglias fotografias cul handy al lö inua cha la foto es gnida fatta. Il mneder e cofundatur da la Fundaziun grischuna da fotografias, Pascal Werner, a Cuira illas localiteds da la fundaziun. La Fundaziun grischuna da fotografias es eir già vi da l‘elavurer nouvs programs.

Cun mieus iffaunts vegn eau gugent culs skis. Nus giains adüna sün listess vegl runel cun staffas. Cur cha rivains süsom gnins bivgnantos dad ün survagliaunt. Equipamaint obligatoric da quist persunel: ögliers da sulagl spievlos, ün radio cun ländler, ün cho brasso brün dal sulagl ed üna pel scu chüram. L’incumbenza: Güder als iffaunts da gnir davent da la staffa e schmacher sül buttun cotschen per fermer il runel – in cas dals cas. Chi chi surpiglia ün’incumbenza vain numno «mandatari» tenor l’art. 394 da nos dret d’obligaziuns (DO) e stu fer seguond las instrucziuns cha’l patrun do ad el. Il mandatari stu exeguir sia incumbenza cun chüra (art. 398 DO). Dal rest es il mandatari pü u main liber cu ch’el voul fer sia lavur. Tar nos runel es güsta d’incuort gnida impiegheda üna nouva survagliaunta: üna duonna giuvna taliauna chi straglüscha da l’ingaschamaint e da la motivaziun. Ögliers da sulagl porta eir ella, musica stu natürelmaing eir esser – però pop invezza ländler. Ma cu ch’ella fo sia lavur! Per mincha iffaunt chi riva davent da la staffa sainza agüd mett’la sü ils poleschs. Iffaunts ch’ella cugnuoscha zieva ün pêr muntedas clappan üna cuorta brancleda. Ad oters do’la ün stumpel cha rivan fin lo inua cha la pista es pü stipa. Sch’ella vezza a gnir sü pitschnins, mett’la già ouravaunt il maun sül buttun cotschen e nun als lascha our d’ögl fin cha sun rivos a munt bain. Quel chi crouda intuorn, dand giò la staffa, quel clappa il servezzan cumplet: Ella cuorra vi, piglia giò ils skis da l’iffaunt, metta tuot darcho a lö, güda a metter sü ils skis, cufforta l’iffauntin, do darcho üna brancleda e «arrivederci». Ma ella nu’s cuntainta be cun quelo. Ella partecipescha eir a tuot que cha gira uschigliö sün pista. Ün exaimpel: Ün iffaunt es crudo intuorn. Sia mamma sto daspera e prouva da’l motiver da ster sü sulet darcho. L’iffaunt nun ho cleramaing üngüna vöglia. La nouva survagliaunta vezza quecò. Ella nun ho üngüna incletta per quist möd d’educaziun e sbregia ingiò: «Ma aiutalo!» Tuot ün’otra atmosfera es que il prossem di. La survagliaunta taliauna ho liber. Sün sieu post sto ün dals survagliaunts pü vegls – ün Bernais. Duos iffauntins vi da la staffa s’avicinan vers la sortida. Il prüm iffaunt riva davent, ma il seguond crouda e resta pendieu cun ün ski vi da la staffa chi al stira inavaunt. Tuot calm observa la guardgia bernaisa fin inua cha quist chindel gnaro trat. Il ski as evra, la staffa svoula davent e l’iffaunt vo in arains ed es lo culs peis a munt. Uossa schmacha l’hom il buttun cotschen, chamina vi tal iffaunt chi gescha aunch’adüna aint illa naiv, e dumanda al pitschen: «Geits?» Scu dit al cumanzamaint: L’incumbenza d’eira per tuots duos da güder als iffaunts da river our dal runel e da schmacher sül buttun cotschen. Noss duos «mandataris» haun sgüramaing exeguieu lur incumbenza (art. 394 DO). Cun quaunta «chüra» (art. 398 DO) – que po minchün svess valüter e respuonder! Christian Fey è advocat e notar a Cuira. Christian Fey

L’Opera Engiadina organisescha in collavuraziun cun l’affer da vin Valentin il prüm forum d’opera. Scu cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun es l’occurrenza cul titul «Opera e Vino» in sanda, ils 17 favrer 2024 illas localiteds da Valentin a Puntraschigna. Prüma opera da Puccini in Engiadina Inramo cun üna degustaziun da vin do l’Opera Engiadina ün sguard inavous süls ultims tschinch ans e preschainta eir la nouva producziun d’opera «Gianni Schicchi – Il tribunel». Ils giasts dal prüm forum d’opera sun il redschissur Manfred Ferrari e’l cumponist Robert Grossmann. Els duos haun eir scrit üna nouva scena da basa per l’opera «Gianni Schicchi» da Giacomo Puccini. In occasiun dal 100evel an da la mort da Giacomo Puccini rapreschainta l’Opera Engiadina quist an per la prüma vouta üna da sias operas in Engiadina. L’entreda al forum d’opera es 20 francs. (cdm/fmr)

Al pêrin Ludwig e Lucrezia Magni da Zuoz sto il Chalandamarz ferm a cour. El ho düraunt ils ultims 20 ans prodot var 500 geischlas in sia ufficina ed es l’ultim Engiadinais chi fo auncha geischlas. Sia duonna Lucrezia ho avaunt var quatter ans procuro cha las blusas blovas cul muoster originel vegnan prodüttas inavaunt e salvo uschè la producziun da quellas. Sainza lur ingaschamaint füss que viepü difficil da mantegner l’üsaunza scu cha que tuocha e que in tuot l’Engiadina. La butia da giovarets, souvenirs e merceria Magni a Zuoz ho pel mumaint stagiun’ota dobla. Per üna rivan divers turists a cumprer ün’algordanza vi da lur vacanzas in Engiadina, per l’otra rivan però impustüt mammas cun lur iffaunts tar Lucrezia Magni per as preparer pel Chalandamarz. Illa butia a Zuoz as survain nempe tuot que chi’d ho da chefer cun l’üsaunza engiadinaisa – da la blusa cun chapütscha e fazölin, sur geischlas fin ad ün egen patent per francher la plumpa vi da las arains. Bgers rivan a piglier a fit üna blusa, ma la glieud vain impustüt per las geischlas, cha sieu hom Ludwig Magni prodüa daspö 20 ans ün plaun pü ingiò in sia ufficina. Sper ils sellers Clot ed Andrea Pitsch da la Val Müstair es Ludwig Magni nempe l’ultim chi fo auncha geischlas in Grischun. L’ingaschamaint dal pêrin Magni per la tradiziun nun es però be restret süllas eivnas intuorn ils 1. marz. Cun organiser e sgürer la producziun da las blusas – scu eir fer e reparer geischlas – regna tuot an ün pô ün spiert da Chalandamarz illa Chesa Magni a Zuoz. Piglio da tuots duos il meglder «Fin dal 2004 ho il seller Felici Willy auncha fat geischlas a Zuoz, ma da quel an ho’l decis chi saja gnieu temp da schmetter. Uschè sun eau passo diversas voutas tar el – scu eir tar Clot Pitsch illa Val Müstair – per imprender la misteraunza. A la fin d’heja piglio da tuots duos il meglder», disch Ludwig Magni. Scu decoratör d’interiur vaiva el già ün pô ün’ideja da la materia ed uschè s’ho il Zuozingher drizzo aint üna pitschna ufficina ed ho cumanzo a fer sias prümas geischlas. Daspö lo haun banduno passa 500 geischlas il murütsch da la Chesa Magni. Düraunt ils ultims 20 ans ho Ludwig Magni eir perfecziuno pass per pass il process e las geischlas tenor sias experienzas e gusts. «In conguel cun las geischlas da Willy sun mias cun 65 cm var 15 cm pü cuortas. Tenor me tegnane uschè meglder e que es eir già per iffaunts pü pitschens pussibel da schlupper la gesichla cun üna tretscha pü cuorta», declera Ludwig Magni. Ch’uschè as possa adatter la tretscha a l’eted e la geischla tegna uschè teoreticamaing üna vita intera, agiundscha Magni e disch: «Important es da la chürer bain e da der giò grass a la tretscha adüna al principi da la stagiun.» Tuot a maun La basa da mincha geischla es il manch our d’ün lain speciel, l’uschenumno bagolaro (tud. Zürgelbaum). «Quel lain piglia sü bain l’ümidited ed uschè è’l bger pü elastic cu oters lains. Il manch consista our da quatter parts chi vegnan stüertas – uschè cha’l dvainta auncha pü elastic», declera il Zuozingher. El agiundscha ch’el survain ils manchs già pronts d’ün vegl producent da Taio i’l Trentino. Ch’el stapcha alura be auncha als taglier sülla güsta lungezza. In seguit vain il lain surtrat cun chüram da vacha u da chevra in nair u brün cler. Per finir la geischla vain il manch surtrat in vicinanza dal latsch cun pail da tass. «Felici Willy faiva que auncha cun pail da chamuotsch, mias geischlas as cugnuoscha vi dal tass. Que es ün tass ch’ün amih da me vaiva trat avaunt ans ed uschè viva’l ün pô inavaunt», disch Ludwig Magni cun ün surrir. A la fin vain auncha monteda la tretscha da chüram da vacha – eir quellas cumpra’l d’ün producent specialiso i’l Tirol dal Süd, chi fo tuot a maun. 20 fin 30 geischlas per stagiun Per finir üna geischla – da taglier il manch fin il cusir dal chüram – drouva il profi intaunt var ün’ura e mez. Quellas prodüa Ludwig Magni tuot an in sia ufficina e pelpü fo el adüna güsta ün pêr la vouta. In media venda el per stagiun traunter 20 e 30 geischlas. Ma tuot scu hobi, el lavura nempe scu pedel illa scoula da La Punt Chamues-ch. Uossa, düraunt il favrer, es Ludwig Magni però pütöst incumbenzo cun reparaturas da geischlas. Cu cha’ls iffaunts haun insomma da schlupper la geischla, vaiva el musso avaunt var 16 ans als scolars da Zuoz. «Lo vaiva il Chalandamarz ün pô üna crisa. Uschè d’heja insembel cun ulteriurs nars da Zuoz musso als iffaunts cu schlupper e chürer las geischlas. Intaunt ho a Zuoz bod mincha mat ün’egna geischla, pü bod d’eiran que be ils patruns», disch Ludwig Magni. Da Zuoz oura saja il schlupper alura eir darcho gnieu in moda i’ls ulteriurs cumüns engiadinais, agiundscha Magni. Cha hozindi vegna dafatta darcho schluppo a San Murezzan, e que eir cun geischlas da Magni. Pisserer per la blusas Che cha tuot ils scolars e las scolaras drouvan pels cortegis es – sper la chapütscha e'l fazölin cotschen – natürelmaing la blusa blova da Chalandamarz. Ma da survgnir quellas d’eira i’ls ultims ans adüna pü difficil. Na be perque cha’s tratta d’ün vstieu cun valur emoziunela – e perque nu vain la blusa deda inavaunt uschè gugent. «Avaunt var quatter ans ho la ditta Wenet, chi d’eira specialiseda sün blusas tradiziunelas, serro l’affer. Ils respunsabels haun dit ch’eau possa cumprer giò dad els il patent pel muoster, ma que füssan sto var 20 000 francs», disch Lucrezia Magni. Uschè es ella ida in tschercha d’üna nouva ditta chi füss pronta per prodür darcho las blusas originelas da Chalandamarz. Ed ella l’ho eir chatteda illa Part Sura Bernaisa. L’unica premissa d’eira cha Lucrezia Magni cumpra 200 blusas: «Que d’heja eir fat l’an passo e lo d’heja eir vendieu bain – e d’he darcho pusto 200 töchs. Intaunt d’heja cò in chesa 300 blusas.» La granda part da quellas vegnan però dedas a fit per 25 francs: Per ün depot da 150 francs as po gnir a piglier üna blusa e scha’s la maina inavous zieva Chalandamarz – e que nu’s sto la laver svess – as survain inavous 125 francs. Sper cumüns chi cumpran blusas rivan da tuot l’Engiadina minch’an var 80 fin 100 scolars a piglier a fit uschè üna blusa tals Magnis a Zuoz. Saja que las blusas scu eir la geischlas, ün grand guadagn nu resta a la fin pels Magnis. Eir sch’üna geischla cuosta traunter 400 e 450 francs, restan a la fin var 40 francs guadagn – tar las blusas nu resta zieva il laver e tuot l’organisaziun quasi neir na pü ünguotta. Ma pels raps nu faun Lucrezia e Ludwig Magni neir na tuot quista lavur: «Per nus es que üna granda paschiun e hobi. La peja per nus es da vzair in vita l’üsaunza, d’udir las geischlas e da vzair in gir las blusas. Eviva il Chalandamarz !» La blusa blova vain darcho prodüta grazcha l'ingaschamaint da Lucrezia Magni. Impü as drouva pel cortegi ün fazöl ed üna chapütscha cotschna. Lucrezia e Ludwig Magni in lur butia a Zuoz. Las geischlas prontas per la vendita. Que's tscherner traunter chüram alv e brün cler. Il Zuozingher Ludwig Magni prodüa daspö 20 ans geischlas ed intaunt haun var 500 da quellas banudno sia ufficina. L'ufficina da Ludwig Magni. A dretta as vezza las geischlas finidas ed üna sainza chüram. Davous a schnestra sun las diversas tretschas,chi vegnan montedas scu ultimas vi da la geischla.

In marculdi saira ho gieu lö la tradiziunela radunanza cumünela da nominaziun per las tschernas da Chalandamarz a Zuoz. Als 1. marz 2024 cumbattan trais persunas per duos sezs i’l cussagl cumünel. Il president cumünel Romeo Cusini as metta a disposi­ziun per ün ulteriur trienni, fin uossa sainza cuntercandidatura. A Zuoz es als 1. marz ün di cun importanza dobla. Scu in tuot il rest da l’Engiadina vain natürelmaing festagio Chalandamarz, ma a Zuoz sun a quel di eir adüna las tschernas per las autoriteds cumünelas. La constituziun cumünela da Zuoz prescriva üna radunanza da nominaziun pels posts vacants il pü tard desch dis aunz las tschernas. Perque sun rivedas in marculdi passo 51 votants e votantas illa seletta da la chesa da scoula a Zuoz per fer lur nomina­ziuns. Per las duos plazzas i’l cussagl cumünel sun gnidas fattas trais propostas a buocha our dal ravuogl da la radunanza. Üngüna ulteriura candidaturapel presidi cumünel Il prüm sez i’l cussagl cumünel stu gnir rimplazzo causa la limita d’uffizi dal suprastant Lucian Schucan. El banduna il cussagl cumünel zieva trais triennis. Impü as metta Flurin Wieser, chi’d ho surpiglio l’uffizi l’an passo düraunt üna perioda d’uffizi currainta, a disposiziun per ün seguond trienni. Sper el ho la radunanza cumünela da Zuoz nomino a Sandra Zala ed a Silvano Plebani pels duos sezs i’l cussagl cumünel. Uschè cha las votantas e votants da Zuoz haun üna schelta da candidats als 1. marz 2024. Eir la plazza dal president cumünel fo part da las tschernas 2024 e Romeo Cusini as metta a disposiziun per ün ulteriur trienni. El es be güsta gnieu elet l’an passo scu president cumünel, zieva cha Andrea Gilli ho demischiuno per motivs da sandet. Pel president cumünel nun es gnida fatta üngüna ulteriura proposta in marculdi saira, uschè cha Romeo Cusini es pel mumaint l’unic candidat per quella carica. Sper las propostas a buocha in occasiun da la radunanza cumünela in marculdi passo, haun auncha pudieu gnir inoltredas ulteriuras nominaziuns in scrit sün chanzlia cumünela fin venderdi, ils 16 favrer 2024, a las 16.00. Cumischiun sindatoria enouv cudesch da Chalandamarz Illa cumischiun sindatoria ho da gnir rimplazzo il sez da Heinz Masüger, chi ragiundscha il limit dal temp d’uffizi zieva nouv ans. Per quist sez vain proponida Alice Bührer. Impü as metta Lothar Camichel a disposiziun per ün ultim trienni per la cumischiun da fabrica. In seguit a las nominaziuns ho il president cumünel infurmo davart il Chalandamarz 2024 e la publicaziun d’ün nouv cudesch da chaunt cun las nouv chanzuns da Zuoz. Quel es gnieu elavuro da la magistraglia e la cumischiun da Chalandamarz e cuntegna las chanzuns a duos vuschs. Il nouv cudesch da chaunt sto a disposiziun a tuot la populaziun gratuitamaing in chesa cumünela. Il nouv cudesch da chaunt a duos vuschs cun las nouv chanzuns da Chalandamarz chi vegnan chantedas a Zuoz. A Zuoz s’haun chattedas 51 votantas e votants in marculdi passo per la radunanza da nominaziun per la tschernas da Chalandamarz. Trais candidats cumbattan per duos plazzas Sper festager Chalandamarz, vegnan als 1. marz a Zuoz eir tschernidas las autoriteds cumünelas. In marculdi saira passeda haun gieu lö las tradiziunelas nominaziuns per las tschernas da Chalanda­marz. Sper il presidi cumünel, sun eir duos sezs vacants i’l cussagl cumünel. Il cusglier cumünel in uffizi Flurin Wieser as metta a disposiziun per ün ulteriur trienni. Sper el sun eir auncha gnieus nominos Silvano Plebani e Sandra Zala, uschè cha que do ün cumbat pels duos sezs vacants als 1. marz 2024. Romeo Cusini as metta eir a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi scu president cumünel – fin uossa sainza cuntracandidatura. (fmr/cam)

Annetta Ganzoni succeda a Chasper Pult e surpiglia il presidi da la fundaziun Chesa Planta Samedan. Chasper Pult d’eira passa 30 ans commember dal cussagl da fundaziun – e düraunt ils ultims desch ans eir president – da la Fundaziun Chesa Planta Samedan. El ho demischiuno per la fin da l’an 2023 ed intaunt es Annetta Ganzoni gnida eletta scu successura da Chasper Pult. Que scriva la Fundaziun Chesa Planta Samedan in üna comunicaziun zieva la prüma tschanteda dal cussagl da fundaziun quist an. Power da duonnas Impü es Emilia Zangger gnida eletta scu vicepresidenta, que chi’d es ün act istoric in l’istorgia dals 80 ans da la Fundaziun de Planta Samedan: Que es la prüma vouta cha’l cussagl da fundaziun vain mno be da duonnas.Il gremi vain cumpletto cun ulteriur power da duonnas da la mnedra da la Chesa Planta Samedan, Martina Shuler-Fluor. Ulteriurs müdamainti’l cussagl da fundaziun Cun Chasper Pult sun per la fin da l’an 2023 eir sortieus Jost Falett, Andràs Bodoky ed Andreas von Planta dal cussagl da fundaziun. Da nouv sun gnieus elets Conradin von Planta (rapreschantant da l’associaziun da la famiglia von Planta), Karl Vischer (rapreschantant da la famiglia fundatura) e Roman Grossrieder. Ils commembers actuels Valeria Badilatti ed Andrea Parolini (rapreschantant da la vschinauncha da Samedan) sun gnieus confermos in lur uffizi. Il nouv gremi da las duonnas scu eir il cussagl da fundaziun as vöglian ingascher inavaunt i’l sen da las fundaturas da la fundaziun Chesa Planta Samedan: pel svilup da la chesa culturela e per pudair as pusiziuner scu center da cumpetenza per la lingua e cultura rumauntscha. (cdm/fmr) Annetta Ganzoni surpiglia il presidi da la Fundaziun Chesa Planta Samedan e succeda a Chasper Pult.

L’atlet da freeski Nicola Bolinger (21) da Zuoz ho guadagno als 9 da favrer 2024 a La Clusaz in Frauntscha üna concurrenza da la coppa europeica da Big Air. Zieva ch’el ho al di avaunt – adonta da bunas prestaziuns – passanto la qualificaziun per la concurrenza da slopestyle, è’l a la fin ieu per la medaglia d’or illa categoria Big Air. Scu cha la vschinauncha da Zuoz scriva in üna comunicaziun da medias, es que es già la seguonda victoria da Nicola Bolinger illa coppa europeica, zieva ch’el ho già guadagno in avrigl 2023 üna concurrenza da slopestyle sül Corvatsch. (cdm/fmr) L’atlet da freesky Nicola Bolinger da Zuoz ho guadagno ün’occurrenza da la coppa europeica da freeski.

I’l territori da skis Zuoz sto in sanda, ils 17 favrer 2024 suot l’insaina dal freestyle, dal slalom, dal fer festa e dal ster da cumpagnia. Il zievamezdi, da las 14.00 a las 16.00 do que üna concurrenza da freestyle sün üna schanza chi’d es adatteda per tuot ils livels. Da las 16.00 a las 18.00 do que alura la qualificaziun per la concurrenza illa disciplina dal slalom gigant. Quella cuorsa, chi’d es traunter las 18.30 e las 20.30, ho lö sülla pista iglümineda. Las duos disciplinas vegnan quintedas separedamaing, que nu’s stu dimena piglier part a tuottas duos. Ma que renda tuottüna, causa cha la cumbinaziun da las duos disciplinas decida, chi chi dvainta raig u regina da Zuoz-La Punt. Scu cha’ls organisatuors scrivan in üna comunicaziun do que trais categorias d‘eted. In seguit a la rangaziun organisescha la scoula da skis Zuoz-La Punt üna festa cun disco. La taxa da partenza es 5 francs. (cdm/fmr) Quista sanda es il Zuoz Rocks, la concurrenza da freesky e slalom gigant.

Per finanzier las sanaziuns da las trais baselgias refurmedas a Segl, s’ho furmeda la societed «Alte Kirchen Sils». Diversas baselgias refurmedas in Engiadin’Ota haun dabsögn d’üna sanaziun. I’l cas da Segl s’ho da saner las baselgias da San Lurench a Segl Baselgia, la Santa Margarita a Fex e quella da San Michael a Segl Maria. Ils cuosts da sanaziun per tuot las trais baselgias sun calculos cun 1,2 fin 1,7 milliuns francs. Bgers raps per la possessura, la plaiv evangelica d’Engiadin’Ota «Refurmo». Ün’otra via A Segl es eir gnida discuteda la proposta da la vschinauncha da cumprer la baselgia a Segl Maria. Per eviter la vendita e chatter üna finanziaziun alternativa, s’ho però uossa furmeda üna societed cul nom «Alte Kirchen Sils». «Il cuosts e las entredgias nu sun pü in ün bilauntsch e cò drouva que nouvas idejas», disch Gian Clalüna, president da la societed «Alte Kirchen Sils». Cun raps da quista societed dessan gnir finanziedas las sanaziuns da las trais veglias baselgias. Que nu dess però tenor ils iniziants be capiter cun raps dad indigens, mabain eir cun sustegn finanziel da turistas e turists. «Refurmo» Engiadin'Ota es invouta Il president da l’organisaziun evangelica, Luzian Schucan, ho dit invers RTR cha’s predscha e cha’s promouva telas iniziativas our da la raspeda. «Refurmo» voul sgürer cun telas imsüras cha’ls cuosts da sanaziun da sias 22 baselgias – chi vegnan stimos sün var 8 milliuns francs – possan gnir purtos da la plaiv. (rtr/fmr) La Baselgia San Lurench es üna da trais baselgias, chi stu gnir renoveda a Segl. Ils cuosts da sanaziun per tuottas trais vegnan calculos cun 1,2 fin 1,7 milliuns francs. Gian Clalüna, il president da la societed «Alte Kirchen Sils», chi voul sgürer la finanziaziun ed eviter üna vendita da las baselgias.

Per la seguonda vouta publicheschan la Lia Rumantscha e la vschinauncha da Zuoz il «premi travers zuoz 2024». Fin als 15 da meg 2024 es que auncha pussibel d’inoltrer ün’ideja cun ün extract dal text per ün nouv töch da teater rumauntsch. Al cumanzamaint d’october 2023 ho gieu lö la prüma ediziun dal «festival travers zuoz», chi ho attrat a bgeras visitaduras ed a bgers visitaduors. Que intepretescha l’Uniun Travers in üna comunicaziun scu ün segn cha l’interess pel teater rumauntsch es avaunt maun. Il program dal prüm Festival Travers Zuoz ho offrieu teater classic, performativ, cabarettistic e musical. Il punct culminant es steda la rapreschantaziun dal teater «Üna sbrinzla – üna grotesca otalpina» da Selma Mahlknecht, il töch chi ho guadagno il prüm «premi travers zuoz» l’an 2022. Pisserer cha la sbrinzla nu stüzza Il Lyceum Alpinum Zuoz, la vschinauncha da Zuoz e la Lia Rumantscha haun inizio il proget «premi e festival travers zuoz» cul böt da promouver il teater rumauntsch contemporaun. Per cha la sbrinzla dal nouv teater rumauntsch nu’s stüzza zieva la prüma ediziun dal festival, es già gnieu publicho il seguond «premi travers zuoz». Tschercho es ün nouv text da teater rumauntsch. Scu cha l’Uniun Travers scriva inavaunt, sajan bainvgnidas tuot las fuormas scenicas, performativas e dramaticas in tuot ils idioms e rumantsch grischun. Il premi vain offert da la Lia Rumantscha e da la vschinauncha da Zuoz. El consista d’üna contribuziun ad ün’ouvra da 15 000 francs e dal contrat d’ouvra per la prüma rapreschantaziun l’utuon 2025 i’l Zuoz Globe dal Lyceum Alpinum Zuoz. D’inoltrer sun ün extract dal text da teater ed ün cuort concept dal töch fin als 15 da meg 2024. Tuot las infurmaziuns ed ils criteris per l’inoltraziun sun publichos sün www.uniun-travers.ch. La giuria chi tscherna il töch victur consista da Selina Beghetto, dramaturga e scienzieda da teater, Manfred Ferrari, redschissur, Fadrina Hofmann, schurnalista ed autura, Rico Valär, scienzio da litteratura, e Roman Weishaupt, directur dal Teater Cuira. Il premi vain surdo als 15 da gün 2024 i’l Zuoz Globe. (cdm/fmr)

In Germania in ün hotel luxurius, i’l Weissenhaus, ho gieu lö quists dis ün turnier da schah tuot speciel. Och dals meglders schahists dal muond haun cumbattieu pel titel da champiun mundiel in Freestyle Chess. Cò nun ho mancho Ding Liren, actuel champiun mundiel da schah, neir Magnus Carlsen, anteriur champiun mundiel – el chi nu vaiva pü gieu vöglia da’s batter pel titel da champiun mundiel, ma chi’d es aunch’adüna il schahist culs dapü puncts dad elo. Eir Fabiano Caruana, il schahist culs seguond bgers elos ed il giuven Vincent Keymer, il meglder schahist tudas-ch, sun stos lo a cumbatter. Freestyle Chess? Sinonims sun «Chess 960» e «Fischer Random». Que managia il seguaint: Aunz cu giuver vain trat la büs-cha per vaira in che möd cha s’ho da metter sü las figüras. Impè da la sequenza tradiziunela – a schnestra tuor, chavagl, curridur, dama, raig ed a dretta las figüras in möd simmetric – es la sequenza da las figüras definida be tres la büs-cha! Forsa as rechattan ils duos curriduors ün dasper l’oter, forsa es la regina in ün chantun, forsa il chavagl – insomma a do 960 pussibiliteds differentas per metter sü las figüras, e la büs-cha picla our üna da quellas pussibiliteds. Cur cha la sequenza es decisa velan tuot las reglas dal schah normel, perfin las duos roschedas sun permissas apaina cha raig e tuor sun libers e na auncha gnieus muantos. L’inventur da quista variaziun da schah es sto il grand Bobby Fischer, l’Americaun chi düraunt la Guerra fraida d’eira sto bun da rumper la dominanza absoluta da schahists sovietics. El vaiva realiso già i’ls ans 1970 cha in temps moderns il schah dvantaregia adüna pü lungurus. Las avertüras dal gö sun restrettas: fin tar almain la 10evla tratta es tuot cuntschaint a tuots. La consequenza saregia quella cha’l meglder schahist futur nu saregia pü quel chi ho las idejas las pü genielas, ma quel chi ho imprains ourdadour las püssas variantas cha sieu adversari soula giuver. Quist effet es gnieu auncha pü decisiv daspö cha maschinas sun bunas da fer trattas auncha bger pü precisas cu mincha giuveder umaun. Que am pera ourdvart tipic cha ün tip geniel scu Bobby Fischer ho invento la nouva varianta, quella dimena chi renovescha cumplettamaing il gö da schah. Bobby Fischer d’eira ouravaunt a sieu temp. Siand svessa ün schahist da prüma qualited ho’l vis a gnir il svilup dal gö ed es per quel motiv rivo sainza sforz a la nouva invenziun. Il visiunari nun ho fadia da vzair che cha l’avegnir purtaro, perche ch’el viva svessa già i’l futur. Hoz ils meglders schahists a Weissenhaus nu saun dir avuonda quaunt fascinant cha que saja per els da giuver Freestyle Chess: Basta cun preparaziuns lungurusas pel turnier – be pü sfida, spüra sfida da fer las megldras trattas e stüdger our las nouvas situaziuns chi’s daun tres la nouva regla. Göri Klainguti da Samedan è autur, pur e pictur – ed evidentamain er in grond amatur dal gieu da schah. Dal rest: il turnier a Weissenhaus da la fin d'emna passada ha gudagnà Magnus Carlsen. En il final ha el battì Fabiano Caruana. Göri Klainguti

La famiglia Schucan da Zuoz ho survgnieu il premi solar illa categoria «Sanaziun solara d’üna chesa da püssas famiglias». Fabricher vi d’üna chesa protetta es difficil. Scha’s voul renover e metter panels solars sün uschè ün edifizi istoric, alura sun ils patruns e patrunas da fabrica confruntos cun divers obstaculs pütöst spinus. Que s’ho da resguarder differentas sfidas, per exaimpel la chüra da monumaints e’l purtret dal cumün. Bgeras reglas e ledschas Al principi da Zuoz do que ün têl proget. Il possessur da la chesa, Lucian Schucan, ho resguardo dal principi davent las pretaisas giuridicas, perque ch’el as d’eira consciaint cha que do bgeras reglas e ledschas cha’s stu resguarder. El ho vulieu musser cha que saja pussibel da lantscher e fer valair sieu proget eir in telas situaziuns cumplichedas. Scu possessur l’es eir sto important da nu müder il purtret dal cumün e musser respet per las circunstanzas. Il permiss da construcziun es alura gnieu concedieu infra ün an. Ma da finir tuot il proget ho alura düro var 40 mais. Prestaziun pel dobel Uossa cha’l fabricat es finieu e cha tuot ils panels fotovoltaics sül tet sun in funcziun, as muossa cha l’electricited basta per dapü cu be per las och abitaziuns da la Chesa Schucan. Totelmaing basta la prestaziun per 16 abitaziuns. Uschè cha Lucian Schucan po eir auncha vender electricited. El s’ho decis d’inoltrer la sanaziun da sia chesa istorica pel premi solar svizzer 2023 ed ho eir guadagno illa categoria «Sanaziun solara d’üna chesa da püssas famiglias». (rtr/fmr) Las Chesa da la famiglia Schucan a Zuoz, chi ho guadagno il premi solar svizzer 2023 illa categoria «Sanaziun solara d’üna chesa da püssas famiglias». Las Chesa da la famiglia Schucan a Zuoz, chi ho guadagno il premi solar svizzer 2023 illa categoria «Sanaziun solara d’üna chesa da püssas famiglias». Las Chesa da la famiglia Schucan a Zuoz, chi ho guadagno il premi solar svizzer 2023 illa categoria «Sanaziun solara d’üna chesa da püssas famiglias».

Tar la cruscheda traunter il sviamaint e la zona da misteraunza a Zuoz dess gnir fabricheda üna rundella. Tenor l’Uffizi da construcziun bassa nun ho que do üngüns recuors fin als 20 favrer 2024 cunter quista rundella. Scu prossem pass stu la regenza grischuna appruver il proget. L’Uffizi da construcziun bassa spera da pudair cumanzer cun la construcziun al principi da la sted 2025.La rundella es dvanteda necessaria peque cha que ho do divers accidaints düraunt ils ultims ans. (rtr/fmr) Cunter la rundella, chi dess gnir fabricheda tar la cruscheda traunter il sviamaint e la zona da misteraunza a Zuoz, nun ho que do üngüns recuors.

Ir cun skis in Serbia? Mê udieu! Taunt dapü sun eau stut cur ch’eau sort da la s-chabellera moderna süllas tschimas da Kopaonik: Naiv a sfrach e pistas da bellezza. Avaunt ün mais guardaiva que aunch’oura scu il clischè da Savognin: Tuot verd ed immez üna cravatta alva da naiv artificiela. Uossa però as muossan ils passa 50 kilometers da pistas i’l süd da la Serbia in lur splendur invernela. E la pü bella nun es auncha raquinteda. Zieva avair giodieu numerusas cuorsas aval, sbarbuoglian ils vainters da l’intera famiglia. Ils iffaunts pensan già vi da «schnipo cun ketchup». Ma rivos i’l restorant ch’ün amih vaiva arcumando, vzains immez quista veglia chamanna ün immens cheminé aviert. Sur il chöttel cotschen fö, brassan ün püerch sül prüm lung spait ed ün agnè sül seguond. Tuots duos giran quietamaing e sincroniso intuorn lur egna axa. Per furtüna essans rivos ün mielin aunz l’üna. Que es nempe l’ura, cur cha la charn brasseda es pronta e la chamanna s’impla in ün dandet. Uei, que vela propi la paina, taunt il püerch scu eir l’agnè sun squisits – crocants a l’exteriur e tenerischem dadains! Il püerch e l’agnè sül listess fö indicheschan in qualche möd cha la convivenza paschaivla traunter cristiauns e muslims exista aunch’hoz in Serbia. Eir cò, da la vart serba dal cunfin cul Cosovo, sun püssas vals religiusamaing masdedas. Ma la magiurited es muslima. Düraunt il ramadan nu do que üngün alcohol in püss restorants ed in mincha cumün do que eir minarets. Ma tuornainsa tar noss plats principels. Eir las spaisas per las vegetariaunas traunter nus faun gnir l’ova in buocha: Peperuns lungs e cotschens implieus cun chaschöl fras-ch, föglias da gibus implidas cun ris e spezcharias localas ubain bagiaunas cun tschiguollas gratinedas. Dafatta pomfrits do que, taglios a maun e cots al fuorn. Il paradis culinaric immez las muntagnas! Forsa listess na dal tuot. Scu aint il paradis es il pcho medemmamaing preschaint. In tuot la Serbia ed eir sü cò es que permiss da fümer – quasi dapertuot. Aunz, düraunt e zieva manger füman tscherts giasts scu chamins. Dadoura a l’ajer fras-ch e cul vainter plain spettan las pistas i’l sulagl dal zievamezdi. Las muntagnas da Kopaonik sun pusiziunedas scu sün üna granda piramida cun spedlas largias. Uschè as po giodair sün mincha pista üna vista panoramica i’l luntaun. I’l ost as vezza ils prüms pizs da las uschè numnedas Muntagnas dal Balcan, chi cumainzan in Serbia e traversan tuot la Bulgaria. I’l südvest as muossan las tschimas da las Alps Albanaisas, ed eir las muntagnas «Nairas» dal Montenegro i’l vest sun bain visiblas. In tuot quistas regiuns as po eir ir culs skis u cun l'assa. A la fin dal di da skis nu po mauncher il grande finale sülla terrassa da la chamanna Skituljko: La bunischma tuorta d’uzuns es cuntschainta in tuot la regiun. E quella vain accumpagneda dad ün u duos zanins da vinars chod cun meil d’aviöls. Viva e «ziveli»! Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura en il sectur da la digitalisaziun. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura en il sectur da la digitalisaziun.

Daspö il principi da quist an lavura Jann Falett, oriundamaing da Bravuogn, a Langnau pel club da hockey dals Tigers a Langnau aint illa gestiun scu «COO». La FMR l’ho inscuntro ed do üna baderleda sur dals Emmentalers, ils Rumauntschs e la naschentscha da sieu prüm poppin. L’anteriur giuveder da hockey, Jann Falett da Bravuogn guarda daspö il cumanzamaint da quist an scu COO cha’ls SCL Tigers giouvan eir economicamaing cun success. «COO – Chief operating officer – u per bun rumauntsch quel chi maina la part operativa da l’affer – que tuna fich important», disch Jann Falett (39 ans) cun üna tschigneda e ria sülla dumanda che ch’el fatscha insomma scu Grischun a Langnau. La prüma vouta cha l’anteriur giuveder da hockey sün glatsch es rivo giò’l chantun Berna, d’eira da sieu temp pel stüdi. Economia, marketing e comunicaziun ho’l Bargunzegner stüdgio, notabene sper sia carriera da hockey. «Per river süsom dal tuot, nun ho que bastieu, ma per finanzier mieu stüdi d’he eau guadagno avuonda eir illa NLB», declera Falett, chi ho giuvo passa och ans illa seguond-megldra liga da la Svizra hockey sün glatsch. Hockey – ün super job da students Zieva ün pêr gös illa NLA a Tavo ho’l giuvo per differents clubs illa NLB, traunter oter a Sierre, Basilea ed ad Ajoie ed alura eir auncha ün pêr ans illa MySportsLeague (la terz-megldra liga da la Svizra) a Dübendorf. «Ün super job da students», saja que sto, disch Jann Falett. Cun que cha’l hockey saja adüna sto sia paschiun, nun hegia’l mê gieu il sentimaint cha que saja üna chargia u memma bger sper sieu stüdi. Ch’el saja già adüna sto adüso da lavurer. Già scu mat hegia’l bainschi sus-chieu ir a giuver hockey, per part eir ad alenamaints in Engiadina, ma güder a chesa a sieu bap, chi d’eira pur, quelo hegia’l adüna stuvieu. Rendieu ho que in mincha cas, perche cha a la fin finela ho Jann Falett profito dal sport eir per sia vita professiunela, scu ch’el quinta. «Mia prüma lavur zieva il stüdi d’eira a Basilea tar üna banca, quelo perche cha’l president dal club da hockey lavuraiva tar quella banca», do Falett tiers dad avair fat adöver dal «vitamin B». Dals pomchips al hockey L’hom sportiv da 39 ans nun ho druvo be bunas relaziuns per gnir inavaunt. El ho adüna darcho müdo sia plazza da lavur e clappo invista in da tuottas sorts branschas. Da la Migros, inua ch’el d’eira i’l team da marketing per üna lingia da cosmetica sur la firma Zweifel, inua ch’el ho sustgnieu la vendita da pomchips fin tar ün producent dad apparats dad udida ho Jann Falett lavuro adüna i’l marketing e la communicaziun e pruvo da vender dapü. «Zieva ün temp d’he eau alura però bado, cha que es pü simpel, scha’s lavura in ün lö, inua cha’s cugnuoscha la branscha ed il prodot e d’he per quelo cumanzo a lavurer per l’uniun svizra dad unihockey.» E cha cun quel müdamaint da lavur saja alura eir la decisiun per il chantun Berna gnida, spiega Falett. Grischun dal cour Sia duonna es Bernaisa, e già cha que nu saja uschè simpel da chatter üna lavur per el sü vers Bravuogn – a Turich inua ch’els as haun imprais a cugnuoscher nu vulaivan els ster – sajan els duos rivos a l’ur da l’Emmental, ad Oberdiessbach, üna vschinauncha da bundant 3500 abitantas ed abitants. «Mia unica cundiziun d’eira cha’s vezza las muntagnas, eir schi nu sun las güstas», ho Jan Falett dit. Ch’el saja nempe ün uschè numno ‹Grischun dal cour›, ch’el as lascha increscher per sia patria. Ed uossa cha la naschentscha da lur prüma poppina sto güsta davaunt porta forsa auncha ün poïn dapü. «Mia duonna ho bod dit ün po trid a me, cha que saja propi pcho cha nossa poppina nu possa imprender inandret rumauntsch», do Falett tiers. Schabain ch’el saja creschieu sü a Bravuogn ed hegia discurrieu rumauntsch in scoula e cun sieu bap, saja que zieva ieu a perder, forsa eir perque cha sia mamma es da Val e nun ho mê discurrieu rumauntsch cun el e sieus duos frers. Grischuns ed Bernais sun simpatics Ma istess scha cun rumauntsch u sainza, scu Grischun saja’l adüna gnieu bivgnanto bainvugliaint e cun simpatia, istess scha i’l sport u illa vita da lavur. Que vela eir uossa ch’el ho cumanzo cun sia nouva lavur, apunto scu COO tar ils SCL Tigers. «Eir scha l’organisaziun es creschida, es que insè, congualo cun otras uniuns sportivas, aunch’adüna üna pitschna organisaziun, cò a Langnau. Ma que chi als fo simpatics, es ch’els nu’s lamaintan, dimpersè lavuran e faun il meglder our da quelo chi haun», declera Falett già sias observaziuns. «In quel reguard sumaglian ils Emmentalers ün po als Grischuns.» Uschè cha Jann Falett pera dad avair las megldras cundiziuns per cumanzer a lavurer in quista nouva pusiziun scu COO. E scu per cumpruver cha la pusiziun tuna da que da dapü importanza, nomna Falett eir tuot che ch’el ho da piglier per mauns cun sieu team: pruver dad augmenter la vendita da bigliets, guarder per sponsuors ed il marketing, pruver dad augmenter il consüm dals spectatuors e da las spectaturas. Sper quelo es eir auncha suottamissa a Falett l’organisaziun da las selas da gimnastica ed il restorant cha’ls SCL Tigers fabrichan tar la seguonda plazza da glatsch. E sch’el ho temp sper sia lavur e l’esser preschaint a tuot ils matschs da chesa, alura giouva Jann Falett eir aunch’adüna fich gugent svessa hockey, intaunt illa terza liga tal SC Ursellen. Jann Falett ho traunter oter eir giuvo in sia carriera per il club da hockey Basel Sharks. Da Bravuogn i’l Emmental Sieu sömmi d’eira da dvanter giuveder da hockey sün glatsch professiunel. Jann Falett da Bravuogn, 39 ans, lavura uossa bainschi per ün club da hockey sün glatsch. Ma na scu giuveder, dimpersè scu «COO», dimena mneder da la part operativa da l’affer, tar il club da hockey dals Tigers a Langnau. Giuvo a hockey sün glatsch ho Jann Falett eir sün magari ot nivel e scu ch’el disch d'eira que ün bun job da students. La FMR ho do üna baderleda cul Bargunzegner sur da sömmis da hockey, sport chi evra portas, pomchips e la differenza traunter ils Grischuns ed ils Emmentalers.

Ün sguard sül rapport svizzer da las loipas muossa actuelmaing dapü cotschen cu verd. Illas regiuns pü bassas nun ho que naiv, dunque neir loipas. Che voul que dir per las curriduras ed ils curriduors da passlung da cugiò chi s’haun annunzchos pel Maraton Engiadinais? Inua e cu treneschan ils atlets? FMR ho fat üna pitschna retschercha giò la Bassa. L’an passo ho René Traber piglio part al Maraton Engiadinais cun sieus trais figls. Quist an sun be duos da la partida. L’anteriura curridura da passlung professiunela Seraina Mischol gioda alura las bunas cundiziuns da naiv, sch’ella esa da viedi in lös, inua cha’s po fer passlung. Ed uschigliö preferescha ella da fer gitas cul velo u dad ir a cuorrer. La mited favrer vaiva que sül pro dad Arnisage aunch’ün po naiv marscha, ma per fer passlung nu d’eira que pü bun. Daspö alura as vezza l’erva a crescher sül pro, invezza da skis da passlung chi sglischessan sur la naiv. Las scolaras ed ils scolars da la scoula secundara da Signau s’haun già annunzchos pel mez-maraton, cur chi haun decis da piglier part al ram facultativ ed imprender a fer passlung. Michele Aversa suottametta magari bger al passlung, per üna perche cha que til vo plaschair e per l’otra perche ch’el voul defender sieu temp al maraton. In s-chars trais eivnas es que darcho uschè inavaunt: Ils 10 da marz ho lö la 54evla ediziun dal Maraton Engiadinais. Intaunt s’hegian bundant 12 500 partecipantas e partecipants s’annunzchos, fo Menduri Kasper, il mainagestiun dal Maraton Engiadinais, a savair in üna comunicaziun da medias. Cha que sajan ün mielin pü pochas annunzchas cu l’an passo, ma ch’el saja da bun anim cha a la fin dals quints saregian alura istess darcho intuorn 13: 000 curriduras e curriduors chi faun passlung da Malögia fin giò S-chanf. Cha que detta püssas gruppas dad atletas ed atlets chi s’annunzchan pür l’ultim mumaint, so Menduri Kasper da dir. Ils sportists professiunels e suvenz sun que eir auncha indigens, chi nun haun dad organiser viedis u pernottaziuns, chi s’annunzchan fich spontan per piglier part a la cuorsa. Ma cu as preschainta la situaziun per quellas curriduras e quels curriduors chi’s haun già dalönch innò annunzchos e chi vivan in üna regiun, chi nun ho actuelmaing üngüna naiv? Cu piglian els per mauns lur training? Seraina Mischol: «Eau speresch da river giò S-chanf sainza crisa» Üna chi ho in mincha cas già fat pü cu avuonda kilometers cun skis da passlung in sia vita, es l’anteriura curridura da passlung professiunela Seraina Mischol. Ella abita uossa in vicinanza da Thun, i’l chantun Berna e nu stu stüdger lönch cu ch’ella trenescha, scha las cundiziuns da naiv nu sun bunas. «Ils ultims trais dis sun eau steda a cuorrer, ün di sül bike ed ün di cul velo da cuorsa.» Ch’ella nun hegia granda vöglia dad ir pü dalöntsch cun l’auto be per chatter üna strivletta da naiv artificiela furmeda ad ün pitschen circul dad ün kilometer per fer passlung. «E be per ün di nu vegn eau neir vi’l Goms.» Ch’ella nu stopcha pü trener la tecnica da passlung cun grandas ambiziuns, declera Seraina Mischol. «Ma per la cundiziun esa istess important cha’s fo qualchosa.» «Natürelmaing ch’eau vegn fich gugent a fer passlung», declera Sereina Mischol: «Eau sun güsta steda tschinch eivnas, grazcha a mias sururas, in vacanzas our ill’Austria, e lo d’he eau pudieu ir bger a fer passlung.» Uossa s’allegra Seraina Mischol da sus-chair piglier part al maraton scu duonna da camera per RTR, admetta però: «Eau speresch ch’eau d’he propi treno avuonda per river al böt sainza crisa.» Michele Aversa: «Eau suottamet tuot al passlung» Ün chi vo bod mincha fin d’eivna vi’l Goms u alura eir in Engiadina es Michele Aversa dal club da skis Doppelstock a Turich. Già per la nouvevla vouta piglia el part al maraton, e quelo cun ambiziuns. «600 kilometers vuless eau in mincha cas absolver, aunz il maraton», quinta il Vallesaun Michele Aversa, chi sto e lavura a Turich. Ch’els giajan normelmaing cul club sü Nossadunnaun/Einsiedeln u vers Studen, i’l chantun Sviz. «Ün’ura davent da Turich vains adüna da fer, aunz cu river sün üna loipa da passlung», uschè Aversa. Ma quist an nun ho que ni naiv ni loipas illas regiuns bassas, uschè cha stopchan fer viedis pü lungs per chatter la naiv. Il Vallesaun vo natürelmaing gugent in sieu chantun patria: «Sch’eau part venderdi mezdi our da büro, basta que auncha svelt per ir a salüder a mieus genituors, lascher lo la bagascha e fer aunch’üna rundina illa val dal Goms.» Ma per Aversa nun es que fat be cun üna rundina, el ho grandas ambiziuns, già ch’el voul defender sia plazza da partenza il bloc da l’elita C: «Per üna es que uschè ch’eau giod propi da fer passlung e cun mincha meter ch’eau vegn, as svöda mieu cho e sch’eau vegn aint il flow, alura es que ün poïn scu üna meditaziun. Ma da l’otra vart vuless eau natürelmaing eir pudair fer uschè bgers kilometers scu pussibel, per avair il training», declera l’hom da 49 ans chi do eir tiers ch’el suottametta tuot al passlung düraunt l’inviern. Lukas Jutzi: «Nus stuvains esser adüna pü flexibels» Già daspö 12 ans spordscha il magister da la secundara a Signau, Lukas Jutzi a sieus scolars, in ün ram facultativ, la pussibilited dad imprender a fer passlung ed as parteciper al mez-maraton Engiadinais. Jutzi, chi’d es svessa eir ün atlet da perseveranza s’algorda a quel temp cur ch’el ho cumanzo cul proget: «Avaunt dudesch ans d’eira tuot cler: in december cumanzainsa e giains mincha marculdi zievamezdi sün loipa. Minchataunt pudaivans perfin ir be güsta a Langnau, chi’d es fich dastrusch a Signau. E scha’s stuvaiva ir pü dalöntsch, schi alura d’eira que sü Bumbach o sü Heimenschwand», s’algorda Jutzi. Tuottas duos loipas be güsta üna mezz’ura davent da la scoula. Düraunt ils ultims ans, s’hegia que schont müdo ferm, constata Jutzi. «Eau stögl esser fich flexibel ed am drizzer tenor la naiv. Quist an vains fat giò cha’ls scolars as tegnan liber mincha marculdi zievamezdi, il venderdi zieva la scoula e la sanda. E scha que ho naiv, alura giains subit, ed alura po que eir esser cha eschans güsta trais voutas infra ün’eivna süls skis», declera il magister. Fin uossa hegia que adüna bastieu, cha’ls scolars da l’Emmental imprendan a fer passlung bain avuonda chi rivan dad absolver il mez-maraton. «L’avantag da quists scolars es, cha tuots haun già üna buna cundiziun da basa. Els sun eir uschigliö sportivs u staun ün po pü dalöntsch davent da la scoula, uschè chi staun gnir mincha di cul velo», declera Jutzi. E chi chi so cu cha’l Emmental guarda oura, so cha que nu vo be gualiv oura. René Traber: Training süls skis da roudas René Traber s’ho annunzcho quist’an per la 12. evla vouta al maraton, per la seguonda vouta sun eir duos da sieus figls da la partida. Ils Trabers abitan a Pfyn, illa Turgovia. Normelmaing giaivan els i’l Toggenburg a fer passlung. Eir quista stagiun hegian els pudieu ir duos voutas in december. Ma zieva nu d’eira la naiv davent, declera l’hom da 60 ans. «Ün’eivna vainsa auncha gieu vacanzas sü Samedan, lo vainsa natürelmaing profito da las loipas bellischmas e vains fat kilometers sainza fin», do René Traber tiers. Ch’el saja sportiv eir uschigliö: spinning, cuorrer e rambler tuocha per René Traber adüna sül program per la forza e la cundiziun. Pel training da passlung hegia el decis quist an da cumanzer a fer training sün skis cun roudas. «Il muvimaint es bainschi magari simil, però il sglischer sülla naiv es natürelmaing ferm oter», declera René Traber. «Las roudas nu roudlan mê uschè bain sül catram scu cha’ls skis sglischan sur la naiv», declera Traber. «In quel reguard es que insè ün avantag scu training, però scha’s crouda sül catram, fo que bger pü ferm mel.» Ch’el saja istess cuntaint dad insomma pudair fer qualchosa simil scu passlung, perche cha’ls viedis per river sün naiv, sajan istess dvantos pü lungs, ils ultims ans. Intaunt ch'el saja fit e possa, vöglia el eir piglier part al maraton e dimena eir pudair trener lo zieva. Il training fatscha el per ch’el possa giodair la cuorsa sainza stuvair ster mel – e cun üna tschigneda do’l tiers ch’el vöglia istess eir river i’l böt in ün tschert temp. Ils indigens s’annunzchan pütöst spontan «Pel mumaint essans cuntaints cun quellas bundant 12 400 annunzchas, chi sun già confirmedas», disch Menduri Kasper, il mainagestiun dal Maraton Engiadinais. Cha que saja bainschi ün poïn (3 %) damain, congualo cun l’an passo, ma ch’el saja da bun anim cha fin a la fin dals quints saregian eir quist an darcho 13 000 atletas ed atlets chi partan pel maraton. Eir scha s’hegia l’impreschiun cha la naiv giò la Bassa hegia üna grand’influenza süllas annunzchas da las curriduras ed ils curriduors da passlung da cugiò, schi sajan que pütöst ils indigens respectivmaing quels chi nun hegian dad organiser auncha lungs viedis u pernottaziuns per gnir al maraton, chi s’annunzchan pür tard e spontanamaing, uschè Kasper. Scu cha’ls curriduors e las curriduras da la Bassa treneschan però pel mumaint, quelo ho la FMR istess vulieu savair dad ün pêr d’els.

A Corvatsch do que daspö quista fin d’eivna üna nouva attracziun: In sanda passeda es gnida inaugureda la nouva halfpipe. L’inauguraziun ho gieu lö melgrô üna pruna naiv fras-cha. Sanda passeda, ils 24 favrer 2024, es gnida inaugureda illa regiun da skis Corvatsch a Silvaplana la pü nouva halfpipe dal muond. La mezzapüppa cun üna lungezza da 170 meters e largezza da 22 meters cumplettescha il parc da saglir da Corvatsch ed es situeda güst suot la staziun d’immez Murtèl. Düraunt la festa d’inauguraziun haun diversas snowboardras e divers snowboarders svizzers e tudas-chs professiunels e perfin il meglder skiunz da freestyle halfpipe dal muond, Alex Ferreira dals Stedis Unieus da l’America, pudieu fer ils prüms sagls. La halfpipe d‘eira uscheja scu cha divers dad els haun dit zieva lur sagls in üna buna cundiziun, adonta d’üna pruna naiv fras-cha illa regiun. Üna halfpipe integreda directamaing i’l terrain Tenor üna comunicaziun a las medias ho la fabrica da la halfpipe cumanzo il settember 2022 e düro fin l’utuon 2023. A partir dal december 2023 es auncha seguida la preparaziun culla naiv. Il particuler da la mezzapüppa es ch’ella es gnida integreda cumplettamaing i’l terrain impè dad esser fabricheda losur. Grazcha a quista modellaziun dal terrain sun la fabrica ed il mantegnimaint da la halfpipe pü economics ed ütiliseschan pü pochas resursas. As drouva nempe bger pü pocha naiv per la preparer. Eir il mainagestiun da la proprietaria, la Corvatsch SA, Markus Moser, es inchanto da la nouva attracziun i’l parc da saglir da Corvatsch: «Que cha nus pudains passanter culla nouva halfpipe es dal sgür ün nouv nivel cò sülla muntagna.» Già düraunt quista stagiun d’inviern vain que a der üna prüma vouta üna cumpetiziun illa halfpipe cun ün contest da la coppa europeica in avrigl. Dal 2025 vain alura mno tres il champiunedi mundiel da freestyle sü Corvatsch. Nouva halfpipe cun naiv fras-cha La regiun da skis Corvatsch ho daspö sanda passeda üna nouva attracziun: la pü nouva halfpipe dal muond ho gieu si’inauguraziun. Skiunzs e snowboardras haun pudieu fer lur prüms sagls tres la mezzapüppa. Ella d’eira tenor els in üna buna cundiziun, que melgrô üna pruna naiv fras-cha. In Engiadina ho que nempe do ils ultims dis passa ün mez meter naiv ed eir düraunt la festa d’inauguraziun navisculaiva que adüna darcho a Corvatsch. (fmr/aj) Già düraunt la fabrica s’ho que pudieu vzair il particuler da la halfpipe da Corvatsch: Ella es integreda cumplettamaing illa terra. Las ultimas preparaziuns avaunt sia inauguraziun: cul ratrac tres la halfpipe. Las ultimas preparaziuns avaunt sia inauguraziun: cul ratrac tres la halfpipe. Skiunzs e snowboardras haun pudieu fer lur prüms sagls tres la nouva halfpipe da Corvatsch.

In occasiun da las votaziuns dals 3 marz 2024 vain eir decis ed elet in Engiadina e la Val Müstair. A San Murezzan vain elet ün sez i’l cussagl cumünel, il Cumün da Val Müstair decida davart üna revisiun da la constituziun cumünela ed a Zernez vain vuscho davart üna revisiun parziela da la ledscha d’impostas. Quista dumengia sun votaziuns federelas e cumünelas. Sper las votaziuns federelas davart l’iniziativa per üna 13evla renta da la AVS e l’iniziativa da rentas, vain eir vuscho in trais cumüns illa regiun ladina, nempe a San Murezzan, Zernez ed illa Val Müstair. Las tschernas a Zuoz percunter haun già lö als 1. marz 2024. Lo do que ün cumbat da trais persunas per duos sezs i’l cussagl cumünel. Impü as metta il president cumünel in uffizi, Romeo Cusini, a scu unic candidat a disposiziun per ün’ulteriur trienni. A San Murezzan scu eir illa Val Müstair vo que quista dumengia per la suprastanza cumünela. Intaunt cha’s chatta auncha avuonda candidats per gremis cumünels a San Murezzan, decida la populaziun illa Val Müstair davart üna reducziun dals commembers da la suprastanza cumünela, causa manchaunza da persunas ingaschedas. Ulteriur sez per la Next Generation? Illa vschinauncha culs pü bgers abitants in Engiadina haun las votantas e’ls votants d’eleger ün u üna nouva persuna per ün sez vacant i’l cussagl cumünel da San Murezzan. Que’s tratta da las tschernas da substituziun per la plazza da Loris Moser (New Generation), chi’d ho demischiuno auncha aunz la fin da sia perioda d’uffizi. I’l cumbat per quist sez vaun güsta quatter persunas, nempe Richard Dillier (Next Generation), Regula Cadalbert (AdC), Adrian Ehrbar (PLD) e Moreno Triulzi (PPS). Las tschernas da quista dumengia nu müdaron ünguotta vi da la magiurited da la Next Generation i’l cussagl cumünel da San Murezzan. Dals totelmaing 17 sezs d’eiran occupedas och plazzas da la Next Generation – ün partieu, chi’d es gnieu fundo dal 2018 da pü giuvens e giuvnas da San Murezzan. La PPS ho pel mumaint duos, la PLD quatter e la AdC trais sezs i’l cussagl cumünel. Seguonda glüsch verda per redür suprastanza cumünela Il Cumün da Val Müstair percunter ho da decider davart üna revisiun da la constituziun cumünela. La populaziun vaiva nempe appruvo a la radunanza cumünela als 2 favrer 2024 da redür la suprastanza cumünela da set sün tschinch commembers. Causa chi’d es gnieu adüna pü difficil da chatter persunas chi s’ingaschan in divers gremis cumünels, vaiva la suprastanza da Val Müstair impü eir fat la proposta da redür il cussagl da scoula e la cumischiun da fabrica da tschinch sün trais commembers. La proposta per redür ils gremis es gnida accepteda principi favrer 2024 cun granda magiurited. Uschè cha la votaziun a l’urna da quista dumengia vess be auncha d’esser üna formalited. A la fin staun las müdedas però eir auncha gnir appruvedas da la regenza grischuna. Tenor il Cumün da Val Müstair füss que previs d’inoltrer la constituziun cumünela surlavureda a partir da l’an 2025. A Zernez vain decis davart impostas Ed a la fin decida il cumün da Zernez in dumengia davart üna revisiun parziela da la ledscha cumünela d’impostas. D’üna vart dess la taxa sülla valur dal terrain gnir augmanteda dad 1,5 ‰ sün 2 ‰. Las entredas supplementeras s’amuntan a var 250 000 francs. Da l‘otra vart as tratta que da fixer üna taxa d’allogi e da la promoziun dal turissem illa ledscha. Quista taxa dess rimplazzer la taxa da pernottaziun. (rtr/fmr/cam)

Per la prüma vouta insomma nu partan quist an las curriduras e curriduors dal Maraton da skis engiadinais scu üsito da Malögia. Pel mumaint nun es que – causa las navaglias e per motivs da sgürezza – nempe pussibel da preparer las loipas sül Lej da Segl. ­Siand cha s’aspetta auncha dapü naiv fin als 10 da marz 2024, vain la partenza perque spusteda a Segl. La naiv da la fin d’eivna passeda d’eira tuottüna üna pitschna sensaziun, siand cha l’inviern paraiva las eivnas avaunt da piglier plaunet cumgio. Intaunt es tuot l’Engiadina darcho ­suot üna cuverta alva, e pü amunt cha’s vo, pü grossa cha quella vain. Uschè ho que navieu passa 145 cm daspö venderdi passo sün l’otezza da Malögia e’l Lej da Segl. E scu chi pera vess que auncha da der dapü naiv i’ls prossems dis. Her, in mardi segua güsta la prosma sensaziun, tuottüna üna pü granda e main aspetteda: Ils respunsabels dal Maraton da skis engiadinais haun decis da spuster la partenza da la 54evla ediziun da la pü granda cuorsa populera da la Svizra. Impè da Malögia partan ils curriduors e las curriduras quist an da Segl. Üna premiera. Il motiv per spuster sun las nava­glias, chi impedeschan il preparer da las loipas in qualited üsiteda sül Lej da Segl. Motivs da sgürezza e temp Scu cha’ls organisatuors dal Maraton da skis engiadinais haun her comunicho, nu paun pel mumaint – causa motivs da sgürezza e la naiv– pü passer üngünas maschinas pü grandas sur il Lej da Segl. Quellas maschinas füssan però necessarias per transfurmer las grandas nava­glias in loipas, chi s’haun intaunt eir masdedas cun ova dal Lej da Segl. «L’enorm pais da la vetta da 145 cm naiv fras-cha ho impü schmacho la platta da glatsch in l’ova uschè cha que ho eir do divers s-charps», scrivan ils respunsabels inavaunt. Causa la previsiun da l’ora fin als 10 marz – chi imprometta auncha dapü naiv e temperaturas pü otas – gniss que adüna pü s-chars da pudair preparer la loipa a temp fin al di dal maraton. Perque s’haun ils organisatuors decis in mardi da spuster la partenza da Malögia a Segl ed uschè da stricher il traget sur il Lej da Segl. «A Malögia vainsa cul Maloja Palace üna infrastructura pü ferma cu a Segl. Ma la partenza clappainsa eir no a Segl, eir grazcha a la partenza ad uondas», ho dit il CEO dal maraton, Menduri Kasper invers RTR. Cuntrari da l’an passo L’an passo percunter as traiva la loipa dal Maraton da skis engiadinais scu ün bindè alv tres la cuntredgia già mez brüna – la naiv ho stuvieu gnir sgratteda insembel da cò e da lo. Causa la manchaunza da naiv, as vaiva ün pêr eivnas aunz la partenza eir comunicho da ­forsa stuvair spuster la partenza vers Segl u Silvaplauna. A la fin d’eira la partenza bainschi a Malögia, ma que ho stuvieu gnir elavuro ün sviamaint pel God da Staz, causa cha nu’s po lo fer naiv. Pels organisatuors voul que dir cha’s stu adüna esser flexibel per mincha capriola da l’ora. Dal rest: Pigliand oura la pandemia, ho il maraton stuvieu gnir desdit be üna vouta, nempe dal 1991 causa temperaturas memma otas. Uschigliö bod tuot scu üsito Perque es la premiera da la partenza da Segl ­tuottüna qualchosa extraordinari. Ma scu cha’ls organisatuors scrivan, nu’s vess da müder bger pels curriduors e las curriduras: «L’infra­structura da partenza vain fabricheda sü scu üsito a Segl e’ls temps da partenza restan eir ils medems.» Inua cha la loipa definitiva per la 54evla ediziun dal maraton da skis engiadinais passa tres, nun es però auncha dal tuot sclarieu pel mumaint. Scu cha’ls organisatuors scrivan, sajan els vi da l’evaluer pussibiliteds per cumpenser almain üna part dals set km dal traget dal Lej da Segl chi crouda davent quist an. Las infurmaziuns davart il traget e müdamaints vegnan cuntinuedamaing actualisedas sülla pagina da web dal maraton. Las navaglias, chi impedeschan bainschi il preparer da las loipas sül Lej da Segl, sun per l’ulteriur traget insè ün grand regal. Uschè sun las loipas a partir dal Lej da Silvaplauna fin a ­S-chanf in ün fich bun stedi e quellas vegnan cuntinuedamaing preparedas cun greivas maschinas. Perque sun la Cuorsa engiadinaisa da duonnas als 3 da marz 2024 e la Cuorsa engiadinaisa da not als 7 da marz sun süls tragets scu previs. Schi nu vess dimena da gnir a plouver, vessan ils 12 500 atlets, chi s’haun già annunzchos pel maraton fin lündeschdi passo, d’avair loipas da bellezza per la cuorsa populera in dumengia in ün’eivna. Memma bgera naiv pel maraton Causa las navaglias dals ultims dis nu po il Lej da Segl pü gnir traverso cun maschinas per fer la loipa. Scu cha’ls organisatuors dal Maraton da skis engiadinais haun her, mardi comunicho, vain perque la partenza spusteda da Malögia a Segl. Üna premiera. Daspö venderdi ho que navieu sün l’otezza da Malögia passa 145 cm. Quistas navaglias d’eiran tuottüna üna pitschna surpraisa zieva las temperaturas otas da las eivnas avaunt. Ma siand cha la previsiun da l’ora imprometta auncha dapü naiv fin al Maraton da skis engiadinais in dumengia, ils 10 da marz 2024, haun ils organisatuors decis da spuster la partenza da Malögia a Segl. Pel mumaint nun es que nempe pussibel da traverser il Lej da Segl cun maschinas pü grandas e que per motivs da sgürezza. «L’enorm pais da la vetta da 145 cm naiv fras-cha ho schmacho la platta da glatsch in l’ova uschè cha que ho eir do divers ­s-charps», scrivan ils respunsabels in üna comunicaziun. Per preparer la loipa a temp, füss que però necessari da planer la naiv, chi s’ho causa sfessas eir già masdeda cun ova. L’ulteriur traget dal Maraton da skis engiadinais da Segl fin S-chanf percunter, ho fin uossa pudieu profiter da la bgera naiv. Perque restan la Cuorsa engiadinaisa da duonnas e la Cuorsa engiadinaisa da not süls tragets previs. Eir vi da l’infrastructura e’ls temps da partenza nu vess da gnir müdo tenor ils organisatuors ünguotta. Fer loipas tres il god vo auncha, ma sül Lej da Segl nun es que pussibel pel mumaint. Perque es gnieu spusteda la partenza dal Maraton da skis engiadinais da Malögia a Segl. Sün l’otezza da Malögia ho que navieu passa 145 cm daspö venderdi passo. Causa il grand pais da las navaglias, nu paun maschinas da loipas pü traverser il Lej da Segl.

Sper il fracasch da las geischlas e s-chellas, vain l’inviern eir s-chatscho cun chanter diversas chanzuns da Chalandamarz. Mincha cumün ho sieu egen repertori cun egnas interpretaziuns da las chanzuns ed impü vegnan listess texts chantos cun otras melodias. Ma la derivanza da la granda part da las melodias nun es – causa memma pochas funtaunas – cuntschainta. Scu cha mincha cumün ho sias particulariteds ed egen dialect, uschè vain eir il Chalandamarz festagio dapertuot ün pô different. Eir las chanzuns chi vegnan chantedas düraunt il cortegi as disferenzcheschan da lö a lö – ma üna gnaro chanteda in venderdi bod dapertuot, nempe «Chalandamarz, chaland’avrigl». La chanzun, chi’d es gnida cumponida pel Festival da Chalavaina l’an 1899 dad Otto Barblan (1860-1943), es sainz’oter da la chanzun da Chalandamarz la pü cuntschainta. «In quist gö festiv ho il cumponist stiliso il Chalandamarz. Que es sto ün pass enorm pel Chalandamarz scu tradiziun ed el vo cun que sün nouv livel – sün ün livel artistic», disch Laura Decurtins, musicologa tar l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (icg) A Chalandamarz gniva però eir già chanto aunz la chodouvra dal grand cumponist rumauntsch. Ma siand cha que nu d’eira pü bod üsit da noter chi chi ho scrit las chanzuns, nun es tar diversas melodias cuntschaint il cumponist u la derivanza. Tschertas melodias da tuot la Svizra e Germania Il Chalandamarz vain festagio dapü cu 2000 ans in Engiadina e que’s tratta d’ün üsit dal Romauns. Scu cha que tunaiva da quella vouta, es però impussibel da dir: «Che cha la glieud chantaiva avaunt 2000 ans nu’s po hozindi pü eruir, las prümas notas da musica in Rumantschia derivan dal 17avel tschientiner. Ma cha que gniva adüna chanto düraunt processiuns e festas (culticas u profanas) eir in Rumantschia es cler», declera Laura Decurtins. Fand retscherchas in divers cudeschs da chanzuns da Chalandamarz, sun ils cumponists ed autuors dals texts be cò e lo indichos, cuntschaints. Cha que nu do neir na propi bgeras funtaunas, que conferma eir la musicologa. Ella disch: «Alfons Maissen e sieus collavuratuors haun noto i’ls ans 1930 e 40 ün pêr chanzuns da Chalandamarz in Engiadina e Surses, per part chantedas da glieud pü veglia, per part da scolars. Pelpü as tratta que da melodias populeras tudas-chas cun nouvs texts davart il Chalandamarz.» Ün da quels exaimpels es la chanzun «La prümavaira hoz festina», chi vain traunter oter chanteda a La Punt ed a San Murezzan. La melodia es oriundamaing dal cumponist svizzer Friedrich Theodor Fröhlich (1803-1836), e cuntschainta suot il titel «Wem Gott will rechte Gunst erweisen» cun ün text da Joseph von Eichendorff. E dafatta üna chanzun populera svizra cun oriundamaing text frances – nempe «Le vieux chalet» dad Joseph Bovet (1879-1951) – do que scu chanzun da Chalandamarz cul titel «E pür chi boff’e sbischa». Destin da la musica tradiziunela Da nu savair la derivanza saja la realited ed in ün tschert sen eir il destin da la chanzun tradiziunela e populera in generel, disch Laura Decurtins: «Pü bod as pigliaiva las melodias chi d’eiran avant maun e que s’es ieu intuorn fich liber cun quellas e la glieud ho miss suravi ün egen text. Il möd d’esser precis e tratter correct las funtaunas ho cumanzo bger pü tard.» Perque suppuona Laura Decurtins cha la cumposiziun da Barblan saja pü prubabel la prüma chanzun genuin-rumauntscha, chi tratta il Chalandamarz e chi’d es gnida scritta d’ün cumponist rumauntsch. Tenor ella es que però eir pussibel cha magisters haun scrit diversas melodias per lur scolars avaunt el, chi nu sun però gnidas stampedas. Numerusas versiuns Zieva la Seguonda Guerra mundiela sun cumponidas chanzuns aposta pel Chalandamarz, scu p.ex dad Anny Roth-Dalbert e Hedwig Ammann-Humm, Nuot Vonmoos, Benedetg Dolf ed oters. «Lo es que gnieu important da celebrer il Chalandamarz scu cha que stu esser – scu in l’istorgia da l‘Uorsin da la s-chella da Selina Chönz ed Alois Carigiet», declera Laura Decurtins. Üna chanzun da quista epoca e magari deraseda es «Cun zampuogns, talacs e s-chellas», cumponida dad Anny Roth-Dalbert cun ün text dad Artur Caflisch. A Zuoz percunter – inua cha Artur Caflisch es creschieu sü ed ho passanto la granda part da sia vita – as chaunta bainschi il medem text da Caflisch, però cun üna melodia d’ün cumponist incuntschaint. Tenor la musicologa mettaivan tscherts cumüns pais – schi vaivan già ün cumponist u poet cun tschert renom – da piglier lur melodias u texts per las chanzuns. «Perque do que eir diversas versiuns da tuot quistas chanzuns. Que es qualchosa tipic rumauntsch e tipic grischun.» Otto Barblan varo scu prüm cumponist scrit üna chanzun aposta pel Chalandamarz. La musicologa Laura Decurtins. Davart la derivanza da las chanzuns da Chalandamarz nun es - causa pochas funtaunas - cuntschaint bger. La chanzun "Chalandamarz, chaland'avrigl" es gnida cumpuoneda dal 1899 pel Festival da la Chalavaina dad Otto Barblan

Pigliand oura ils duos ans da corona, nun ho il Volg a S-chanf pü rendieu finanzielmaing daspö il 2017. Perque nu riva la LKG Engiadin’Ota – la cooperativa da consüm chi gestiunescha la butia – pü da purter ils cuosts. Per chatter üna soluziun cumünaivla do que als 4 marz 2024 üna saireda d’infurmaziun per la populaziun da S-chanf, chi vain organiseda da la vschinauncha. Il Volg a S-chanf es üna da quatter butias chi vegnan gestiunedas da la LKG (Landwirtschaftliche Konsumgenossenschaft) d’Engiadin’Ota. Quella cooperativa da consüm es gnida fundeda l’an 1949 ed es sper S-chanf eir respunsabla pels Volg a La Punt-Chamues-ch, Bever e Silvaplauna. Impü es integreda a S-chanf l’agentura da la posta illa filiela. Ils ulteriurs trais Volgs in Engiadin’Ota – nempe quels da Zuoz, Schlarigna e Segl – vegnan administros directamaing da Volg Winterthur e nu faun part da la LKG. «Pigliand oura ils duos ans da corona, ho il Volg a S-chanf stuvieu gnir subvenziuno a travers da las trais ulteriuras butias da la LKG illa val. Uossa essans però rivos ad ün punct, inua cha nu rivains pü da purter ils cuosts», disch Erwin Küng, president da la LKG Engiadin’Ota. El es daspö il 2019 respunsabel per la cooperativa da consüm e la tendenza a reguard il schmertsch dal Volg S-chanf es daspö il 2017 gnida adüna pü negativa. Perque ho la cooperativa da consüm stuvieu gnir activa. «Discounters» e militer Sper l’internet e pü pocha cliantella in generel – ün motiv saron las diversas nouvas butias da mangiativas in Engiadina, scu il Aldi, il Lidl e la Migros – nu vain il Volg a S-chanf neir na pü resguardo dal militer. Quel ho a S-chanf üna plazza da defaisa cunter aviuns (FLAB) e que daiva üna cunvegna cun la vschinauncha, cha’l militer stöglia cumprer aint illa butia da cumün. «Intaunt s’ho però müdeda la ledscha superiura e quella prevezza cha nu’s po pü sfurzer al militer da cumprer aint i’l cumün. Els sun libers e que fo il militer natürelmaing eir per cumprer aint pü bunmarcho», declera Erwin Küng. El agiundscha ch’els hegian eir gieu bunas cundiziuns per quista collavuraziun cul militer – ma cha las fadias e’ls discuors cullas persunas respunsablas nun hegian mno ad üna soluziun. Auncha aviertas tuot las opziuns Il böt dal cussagl administrativ da la LKG e da la gestiun es da mantgnair la butia e las plazzas da lavur illa vschinauncha. Que es i’l Volg da S-chanf ün pensum da duos plazzas e mez. Perque ho la cooperativa tschercho il dialog cun la vschinauncha per chatter üna soluziun. «Que nun es nos böt da serrer la butia dad hoz sün damaun, ma la situaziun as stu amegldrer in temp previsibel», disch Erwin Küng. Üna da quellas opziuns pussiblas es tenor el eir üna partecipaziun finanziela da vart da la vschinauncha per mantgnair la gestiun dal Volg a S-chanf. Per pudair discuter soluziuns e garantir eir in avegnir üna butia cun ün’agentura da la posta in cumün, ho la vschinauncha da S-chanf invido a tuot las abitantas ed ils abitants ad üna saireda d’infurmaziun als 4 marz 2024 illa sela polivalenta. Lo vain infurmo davart la situaziun e tenor il president da la LKG Engiadin’Ota staun auncha aviertas tuot las opziuns e que s’es aviert per mincha soluziun. «Be cha la soluziun ho da musser magari svelt ün effet, uschigliö vain que difficil per mantgnair la butia», disch Erwin Küng. Il Volg a S-chanf nu’s renda daspö divers ans pü. Per chatter üna soluziun pel futur, vain organiseda üna saireda d’infurmaziun per la populaziun principi marz.

La fin marz 2024 decida la populaziun da Schlarigna davart ün credit da planisaziun per üna chesa cun abitaziuns per indigens cha la vschinauncha voul fabricher. La vschinauncha da Schlarigna es in possess d’üna parcella i’l cumün traunter la Vietta Stredas, la Vietta al Spinel Giat e la Vietta sur Crasta. Sün quista parcella vuless la vschinauncha promouver spazi d’abiter resp. abitaziuns per la populaziun indigena. Scu cha que resulta our da l’invid per la radunanza cumünela dals 25 da marz 2024, ho la vschinauncha da Schlarigna scrit oura ün stüdi da proget per pudair construir üna chesa d’abiter d’ota qualited. Proget indigen vain perseguito Tschinch büros d’architectura da la Svizra haun inoltro ün stüdi da proget ed üna giuria – chi’s cumpuona da rapreschantants dal cumün scu eir da persunas dal fat – haun evaluo la propostas. Scu cha la vschinauncha da Schlarigna scriva inavaunt, hegia guada­gno il büro d’architects Ruch & Partner Architekten AG da San Murezzan. In occasiun da la radunanza cumünela vain quist stüdi preschanto.Tenor la publicaziun dal stüdi da proget vain quel büro, chi ho guadagno la concurrenza, a la fin eir incumbenzo per l’ulteriura elavuraziun. Ruch & Partner Architeken SA ho eir già elavuro üna calculaziun pel credit da progettaziun. Il böt dal büro d’architectura es da fabricher ün simpel edifizi cun spazi d’abiter per indigens, que cun bgera laina per scurznir il temp da construcziun. Davart il credit da progettaziun da 550 000 francs decida la radunanza cumünela la fin marz 2024. (cdm/fmr) Visualisaziun da la chesa d’abiter per indigens chi dess gnir con­struida a Schlarigna.

La fin da november d’he eau lascho davous me il vent fras-ch da Montreal e d’he chatto la via inavous vers ün lö chi d'eira mieu dachesa per ün decenni – Nusa Ceningan in Indonesia. Il viedi ho marco la fin d’üna posa da trais ans e mez, ün retuorn emoziunel sün l’isla ch’eu tegn a cour. La pandemia ho lascho sias nattas sün Ceningan. Ma traunter quistas perdüttas d’ün passo difficil, es ün spiert resilient, üna cumünaunza es sün la via da guarir. La sensaziun da turner a chesa es steda surmuntabla. La reuniun cun mia squedra da Ceningan Divers e Ceningan Resort – mia famiglia schlargeda – m’ho implida cun ün plaschair indescrivibel. Da vzair lur fatschas, es sto ün aspet chi m’ho mancho fich. Cur ch’eau sun sortida da la barcha, a la fin da la punt, schi Boy, nos chaun, es currieu vers me, dand da la cua cun ün’allegria immensa. Adonta da la distanza e’l temp – il liam es resto. Quist’accoglientscha da cour es steda be il cumanzamaint. Quella saira vaiva la squedra organiso üna granda festa da bainvgnieu cun ün past tradiziunel Babi Guling (ün chuclin/Spanferkel), giodand l’occasiun cun rir, istorgias ed ün sentimaint da cumünaunza. Ad es sto la reintroducziun perfetta a la vita süll’isla chi m’ho mancho taunt. Cun que ch’eau am d’he occupeda da las reservaziuns e la püpart da la logistica eir sün distanza in Canada, es il retuorn a la rutina da minchadi sül lö sto ter simpel. Cun la stagiun bassa e cun damain giasts, ans vains decis da fer qualchedünas renovaziuns al resort e tar la scoula da palomber. Insembel cun la squedra, ans vains dedichos a nettager, glimer, vernischer e pittürer. Nouv materiel da palomber es rivo güst a temp per las festas. In duos eivnas s’ho nos resort müdo ferm, el es renaschieu ed es pront per artschaiver giasts in sieu nouv ambiaint. Eau passaint la granda part da mieus dis cun instruir noss candidats locals per dvanter «divemasters», guidas da palomber. Vzair ad els a crescher ed a’s preparer per la tschertificaziun ho dasdo üna da mias paschiuns las pü profundas. Da partir mia savida da la regiun marina protetta da Nusa Penida, da musser l’importanza da la conservaziun, ils misteris da l’ocean, sieus curraints, la varieted da la vita suot l’ova e surtuot dad instruir tuot que cha’d es necessari per garantir cha nos giasts hegian üna buna ed in speciel sgüra experienza da palomber, que es profuondamaing motivant. Mieus dis nun as cumpuonan be d’instruir e palomber. Eau passaint üna buna part dal temp in büro, per cha la contabilited, las reservaziuns e dumandas da giasts vegnan trattedas cun attenziun. L’equiliber traunter l’excitaziun dal palomber e las respunsabiliteds dal management es ün sot ch’eau mustrag mincha di – mincha aspet es important per üna gestiun sainza problems ed il success da nos affer taunt stimo. Ils prossems ans partiro eau mieu temp traunter l’Indonesia ed il Canada. Perque do que sgür auncha otras istorgias da mias duos patrias, da duos oceans in muonds differents – ma ün sper l’oter in mieu cour. Sandra Demonti è creschida si a Zuoz. Ella è proprietaria dad ina scola da sfunsada a Bali en Indonesia, viva però per part er a Montreal en il Canada. Sandra Demonti

Illa part sur da l’Engiadin’Ota as stüdgia que da collavurer sül s-chalin ot da las scoulas da Segl fin e cun Bever. La Regiun Malögia ho lascho examiner la situaziun per guarder che chi füss pussibel da fer. Quist rapport es gnieu preschanto scu prüm in marculdi al cussagl cumünel da San Murezzan. Illa Regiun Malögia do que in tuot tschinch chesas da scoula dal s-chalin ot per bundant 300 scolaras e scolars. Nu füss que radschunaivel da s-chaffir ün consorzi da scoula pel s-chalin secundar l in quista regiun, voul dir da centraliser quel s-chalin da las scoulas da Segl fin e cun Bever in ün lö? Quella dumanda ho la regiun lascho examiner ad üna gruppa da lavur cun la mnedra Claudia Jann, ella es sviluppedra regiunela. Ils resultats da quist stüdi sun gnieus preschantos in marculdi saira al parlamaint cumünel da San Murezzan. Cha s’ho fat que scu prüm a San Murezzan nun es üngüna casualited. La vschinauncha planisescha nempe svess già daspö ans da s-chaffir ün egen cumplex da scoula pel s-chalin ot. Per cuntinuer cul proget da collavuraziun Il rapport vain a la conclusiun ch’üna collavuraziun sül s-chalin ot füss pussibla ed eir giavüscheda. Il parlamaint da San Murezzan ho decis unanimamaing da perseguiter inavaunt il proget da la fusiun ad ün consorzi da scoula secundara l. La dumanda dal lö dad ün center scolastic per quel s-chalin d’eira pü contesteda. Ma a la fin s’ho decis il cussagl cumünel cun 12 vuschs SCHI cunter 3 vuschs NA da der priorited a la vschinauncha da Samedan scu lö scolastic. «Quista decisiun es ün ferm signel invers las vschinaunchas da la regiun cha San Murezzan es pront da trametter lur scolars e scolaras a scoula dadour il cumün», ho dit Claudia Jann ad RTR. Prisca Anand, manadra dal departament social a San Murezzan (schn.) e Claudia Jann, sviluppadra regiunala da la regiun Malögia.