Venderdis, ils 10 da november 2023 allas 19.30 ha liug ella sala da dertgira el plaunterren dalla Casa cumin a Mustér in referat davart in Svizzer cun ina historia particulara. Cun 14 onns ei Johann Rudolf Schmid da Stein am Rhein serendius igl onn 1604 ell’uiara encunter ils Tercs. En quella vegn el arrestaus e vendius sco sclav al sultan da Constantinopel. Leu s’avonza el a translatur. Vegn onns pli tard vegn Johann Rudolf Schmid deliberaus d’in diplomat austriac e da lu naven representa el ils interess dalla monarchia dils da Habsburg egl imperi osman. Per ses merets vegn el nobilitaus igl onn 1647. Il referat vegn tenius da Plutarch Chiotopulos che habitescha a Mustér. El ha studiau historia bizantina, neogreca ed osman-terca all’Universitad da Vienna. Entochen sia pensiun eis el staus engaschaus ella communicaziun d’interpresa dalla Banca cantunala grischuna a Cuera. Il referat vegn organisaus dalla Culturella, l’organisaziun da cultura da Mustér. (cdm/fmr) Il sclav, translatur e diplomat Johann Rudolf Schmid.

La suprastonza dalla Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius propona alla radunonza generala extraordinaria dils 24 da november 2023 da serrar sia stizun a Rabius. Quella a Surrein duei esser aviarta igl avegnir mintgamai avonmiezdi, duront igl ulteriur temps duei ella haver in access digital. Las pitgiras finanzialas dalla societad sforzan da far quei pass. Il mardis sera han la vischnaunca da Sumvitg e la Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius orientau la publicitad davart la situaziun finanziala dallas stizuns a Rabius e Surrein. En vesta a quell’informaziun ha la vischnaunca giu arranschau in questiunari, vulend saver da vischinas e vischins da Surrein e Rabius lur meini davart las stizuns. Strusch 17 % han rispundiu a quel. Quellas e quels han exprimiu lur giavisch da haver stizuns els dus vitgs. All’orientaziun il mardis sera en casa da scola a Rabius ein rodund 46 persunas stadas presentas. La Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius ha rodund 120 commembras e commembers ed ei vegnida fundada 1922. Ils daners mauncan «Sin fundament dalla sviulta che nus fagein ussa ellas duas stizuns maunca a nus la liquiditad necessaria per sbursar pagas e quens», di Robert Candinas che presidiescha la societad dapi biebein tschun onns. Entochen la fin digl onn creschi il deficit sin 30 000 entochen 40 000 francs: «Nus havein aunc ina reserva, mo quella vegnin nus a duvrar.» Serrar la stizun a Rabius ei gia stau tema da discussiun. «Avon treis onns havein nus lu decidiu da reducir il sortiment e limitar il temps d’avertura. Sco ei semuossa ussa ei quella soluziun era buca cuntenteivla», di Robert Candinas. Medemamein ei la casa a Rabius vegnida vendida avon dus onns, las localitads per la stizun eran ussa affittadas entras la societad. «En sesez havess Rabius il potenzial da clientella cun rodund 420 habitontas e habitonts», constatescha Robert Candinas. En cumparegliaziun cun Surrein cun 205 habitontas e habitonts ei quei varga il dubel. Ferton che la suprastonza propona da serrar la stizun a Rabius, eis ella dil meini che quella a Surrein possi haver in avegnir. «Leu quintein nus reducir las resursas persunalas sin ina mesa plazza. La stizun duei esser aviarta mintgamai avonmiezdi. Igl ulteriur temps eis ella accessibla sin via electronica e la cumpra sa succeder a moda digitala 24/7, pia duront 24 uras e siat dis. Tenor nies manegiar duess quei funcziunar», di Robert Candinas. Il furnitur da rauba Prima seigi promts da segidar ella transformaziun. Tenor il president dalla societad stoppien ins veser la realitad: «La fin finala exista a Sumvitg era aunc in’autra stizun.» 200 000 francs dalla vischnaunca La retscherca, che la gruppa da lavur – consistenta da representants dalla societad, dalla vischnaunca e la Regiun Surselva – ha fatg sut l’egida dalla vischnaunca pertuccont las duas stizuns, ei vegnida repartida a 524 indigenas ed indigens, 294 possessurs da secundas habitaziuns sco era a treis fatschentas e siat collaboraturs da quellas. Dil total da pli che 800 questiunaris reparti a Rabius e Surrein ein rodund 150 vegni returnai cun rispostas. Quei corrispunda a strusch 17 %. Che 83 % han buca rispundiu il questiunari interpretescha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, suandontamein: «Podà ch’in ni l’auter ei cuntents culla purschida sco entochen dacheu. Biars sa ei denton buca esser, pertgei schiglioc havess la stizun fatg ina pli gronda sviulta.» Il facit dils resultats dalla retscherca: La stizun duei porscher era products regiunals ed esser accessibla era digitalmein. Tonaton vegn era puntuau che la cumponenta persunal duessi buca muncar. La situaziun finanziala actuala muossa denton ch’ina cuntinuaziun dalla stizun a Rabius ei buca pusseivla senza sustegn finanzial extern. «Igl onn 2020 ha la vischnaunca da Sumvitg gia relaschau alla societad in deivet da 150 000 francs e 2022 ha ella sbursau 25 000 francs pils indrezs novs dalla stizun a Surrein. Vidlunder vegn ina garanzia da deficit da 25 000 francs alla Prima. Tut en tut setracta ei pia da 200 000 francs. La vischnaunca sa buca dar daners senza fin alla societad», constatescha Patrick Schaniel. Il medem mument di el era: «Rabius ei la gronda fracziun dalla vischnaunca. El rom dalla planisaziun locala lein nus era scaffir leu ina nova zona cun baghetgs per persunal ed ei vegn era baghegiau leu il mument. Mirau ord quell’optica fa ei mal da stuer veser che la stizun siara. Nus savein denton zunghegiar negin da far las cumissiuns leu.» Part dil project PRE Cadi? Sustegn per l’idea da midar la stizun dil vitg a Surrein en ina purschida per part digitala spera la vischnaunca da survegnir el rom dil PRE Cadi. Quei project regiunal (PRE) sustenius da cantun e Confederaziun cumpeglia in tschuppel projects sco la cascharia nova a Breil ni la mazlaria engrondida a Curaglia. «Sche nus vegnin risguardai per quel, lu dess ei contribuziuns per las investiziuns. Pusseivel fuss quei denton sil pli baul igl onn 2025 ed entochen lu sto la stizun surviver enzaco. Quei ei la gronda sfida», di Patrick Schaniel. Speronza fetschi la vischnaunca era en connex cul project dil Lag Salischinas: «Quel savess purtar ulteriura clientella.» Agl ur Il temps da far illusiuns ei vargaus Hans Huonder/FMR La stizun a Rabius ei la proxima unfrenda dalla muria da stizuns pintgas els vitgs. Quella muria ei vegnida tgeuamein ils davos onns e decennis, mo tonaton cun dinamica. La davosa reanimaziun ha buca spindrau il pazient el vitg da Rabius. La stizun tucca il medem destin sco biaras autras e bein enqualina vegn aunc a suandar. Per veser a vegnent quei ston ins buca esser in profet e per far illusiuns pertuccont stizuns dil vitg el senn convenziunal ei il temps definitivamein vargaus. Stizuns cun soluziuns cun sistems d’entrada e cumpra digitala pon forsa haver ina schanza. La muria da stizuns pintgas ei la consequenza logica da nossa moda e maniera da viver. Quei che vegn buca empustau via online ei d’anflar els centers da cumpra. Biars ein concepi sco loghens d’aventura. Far cumissiuns ei daventau enzatgei attractiv duront il temps liber. La schelta da products ei onz pli gronda ch’el consum dil vitg, las acziuns cumpleteschan l’offerta. Il restaurant gest dasperas cul cantun da termagliar pils affons envida da star leu era da gentar. Mintga franc che va en in center maunca enzanua auter, el cass concret ellas stizuns pintgas. E vid quellas pendan plazzas da lavur e daners per la cumpra dils products indigens. Il temps da corona han las stizuns pintgas giu aschidadir ina renaschientscha. Lu, cura che biars turists passentavan lur temps da lavur e liber els cuolms, era la purschida da quellas garegiada. Ed era ils indigens havevan fatg persenn ch’ina stizun el vitg seigi zatgei coga pratic e cunvegnent. Emprender dalla historia ei denton buca caussa da mintgin. Spert tuorna la normalitad e cun ella la moda e maniera da viver senza quitaus, silmeins pertuccont il consum. Quei di che las vias ein serradas pervia da bovas e lavinas ni pervia d’ina autra pandemia, lu seregordan ils maguns fomentai probabel dalla stizun dil vitg. Mo lu eis ei memia tard. La muria da stizuns ei mo ina che duess destadar tec a tec la glieud. Il sectur da sanadad cun adina dameins praticas da miedi ella periferia e las difficultads finanzialas dil Spital regiunal Surselva ein ulteriurs signals fetg alarmonts pil provediment da basa. Pasternarias e saluns da coiffeur che siaran per adina muort munconza da persunal qualificau accumpognan quei process disfavoreivel. Rabius prest senza stizun La Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius sto probabel serrar la stizun a Rabius. Aschia ha ella orientau la populaziun il mardis sera. La decisiun definitiva vegn la radunonza extraordinaria dalla societad a stuer prender en rodund treis jamnas. Hans Huonder/FMR Sin fundament dalla situaziun finanziala difficila dalla Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius ei la populaziun da Rabius e Surrein vegnida confruntada cun damondas davart igl avegnir dallas duas stizuns. La quintessenza dil questiunari ei che la glieud giavischa las stizuns. Mo cun sulet 17 % participaziun alla retscherca ei il meini strusch representativs. Ils davos onns ha la vischnaunca da Sumvitg dau sustegn finanzial alla societad per aschia tener ella sur l’aua vi. «La vischnaunca sa buca dar daners senza fin alla societad», di il president communal Patrick Schaniel. Perquei propona la gruppa da lavur ch’ei sefatschentada digl avegnir dalla societad, da serrar la stizun a Rabius. Quella a Surrein duei vegnir menada vinavon. Avonmiezdi duei ella esser aviarta normal, igl ulteriur temps cun access digital. Il president dalla societad, Robert Candinas, ei dil meini che la stizun a Surrein duessi puder surviver sin fundament da quei sistem. La radunonza extrordinaria dils 24 da november 2023 sto decider definitivamein davart las duas stizuns. Pagina 3 «La vischnaunca sa buca dar daners senza fin alla societad.» Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg En rodund treis jamnas decida la Societad cooperativa da consum Surrein-Rabius davart igl avegnir dalla stizun a Rabius. Probablamein vegn ella serrada.

Il davos mardis sera ha RTR envidau la populaziun da Laax alla premiera dil Film «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax» realisaus dalla schurnalista Esther Berther. El film che vegn mussaus dumengia proxima els Cuntrasts da RTR s’expriman habitontas e habitonts da Laax davart il svilup da lur vischnaunca. Suenter la premiera hai dau in podium cun dus exponents davart il svilup da Laax. Il film «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax» che tematisescha il svilup dil vitg da Laax ha svegliau grond interess e carmelau biaras aspectaturas ed aspectaturs. L’aula dalla casa da scola da Laax era occupada bunamein tochen alla davosa sutga. Il chor viril da Laax ha embelliu la premiera dil film, l’autura dil film Esther Berther ha explicau sia idea e motivaziun da realisar il film en discuors cun il schurnalist da televisiun Jürg Gau­tschi, ed il directur da RTR Nicolas Pernet ha beneventau il publicum. Il dilemma dil svilup anetg Sco quei che Esther Berther ha detg cuort avon la premiera seigi ella schon fetg en marveglias co il publicum vegni a reagar sil film. «Jeu less mussar tgei che capeta sch’ina vischnaunca sco Laax crescha aschi fetg enteifer in aschi cuort temps. Laax ha oz siat gadas dapli habitontas e habitonts che avon 60 onns.» La realisatura dil film ha vuliu eruir tgei che la carschen anetga dalla populaziun dil vitg e la beinstonza fetschi cun la glieud, cun l’olma, cun la cuminonza e cun l’identitad dil vitg. Ella di: «Miu facit ei il tetel dil film. Igl augment da 600 habitonts enteifer ils davos 10 onns e l’entira problematica cun la construcziun d’immobilias e la vendita muntan in dilemma per la populaziun. Era il giavisch da mantener il vitg da Laax senza desister dil turissem ei in dilemma.» In dilemma cun biaras sfidas Las abitaziuns a Laax ein caras, il spazi da viver pagabel ei tschercaus. Quellas e quels da Laax, ch’ein carschi si en lur vitg, fan quitaus per l’olma, l’identitad dil vitg e per il romontsch. Pli e pli pauca glieud separticipescha a la cuminonza dil vitg ed allas uniuns, malgrad che Laax crescha aunc adina a moda rasanta. Vitier vegnan las prognosas pil futur: Laax vegn a crescher ils proxims onns aunc pli spert. ­Suenter la premiera dil film han il president communal Franz Gschwend ed il president dalla Pro Laax, Erwin Ardüser, discutau al podium davart il futur da Laax sco cuminonza da vischnaunca. Il dilemma mussau el film, d’esser stratgs vi e neu denter aspects positivs e negativs dil svilup, ei vegnius cumprovaus al podium. Igl ei vegniu discutau davart ils basegns futurs per la cuminonza da Laax. Franz Gschwend ha appellau alla responsabladad da mintgin da tschercar il contact cun la cuminonza. In ulteriur dilemma ch’ei vegnius discutaus ei quel dalla planisaziun locala che sforza apparen­tamein la vischnaunca da Laax da sur­baghegiar la zona da construcziun en­teifer ils proxims 10 onns. Buns resuns dil publicum Suenter il film e la discussiun hai dau in aperitiv pil publicum. La FMR ha denter auter supplicau persunas da gir lur meini dil film «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax: Christian Coray, Laax Suenter quei film e la discus­siun sedamondel jeu schon nua pigliar cantun per menar ils indigens dil vitg da Laax en in bien avegnir. Nies grond dilemma ei la lescha davart la planisaziun dil territori. Leu vegn Laax ussa sut pressiun e tenor mei stuess il cantun reagar e proponer sligiaziuns per nossa vischnaunca. Per Laax ei quei buca ina buna situaziun da partenza. Il film ei staus fetg buns per miu gust. Irina Beer-Killias, Laax Jeu sun stada surstada positivamein dil film, malgrad che la bilanza che jeu traiel dil film e dalla discussiun ei buca mo positiva. Jeu sperel che nus ve­gnien da mantener nossas tradiziuns e nos usits da Laax. Jeu manegel ch’il film muossi en­tginas realitads. Tenor mei stuessen nus prender quell’occa­siun sco schanza da luvrar vid quels puncts ch’ein vegni menziunai el film. Romana Brunold, Laax Il film ei staus buns neu dil cuntegn ed il film ei fatgs bein. Ins vegn sissu tgei che fa­tschenta ils habitonts da Laax e la vischnaunca en connex cun il svilup dil vitg. Igl ei ver, nus da Laax essan en in dilemma. Jeu habiteschel ussa 30 onns cheu ed en quels treis decennis ei Laax semidau fetg. Sche quei va aschia vinavon ni duei ir aunc pli spert sco quei ch’igl ei vegniu getg questa sera, lu vegn la cuminonza e la veta tradiziunala da Laax ad ir a piarder fetg. Umberto Camathias, Laax Jeu sun da Laax e lavurel tier RTR. Per mei eisi stau interessant da veser co in tal film vegn realisaus. Il film ei propi gartegiaus tenor mei. El porscha potenzial per discussiuns e per mirar egl avegnir. Jeu hai il sentiment che la glieud ch’ei cheu sesenta bein a Laax. Certas caussas ch’ein da tematisar ein caussas che pertuccan era autras vischnauncas e buca mo Laax. Tier Laax va ussa tut empau pli dabot. Jeu vesel quei era sco schanza da saver far quellas discussiuns ussa e buca pér cura ch’igl ei memia tard. Natalia Gliott, Laax Jeu hai l’impressiun d’haver mirau in bien film e d’haver udiu in podium cun ina discussiun ch’ils dus protagonists han constatau las differenzas, mo era las pusseivladads che nus havein en vischnaunca. E vi da quellas savein nus da Laax, ch’essan gie fetg aviarts, luvrar aunc pli intensivamein. Jeu less discuorer da sfidas che nus havein ils proxims onns e meins da dilemmas. Premiera da «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax» Il film che la schurnalista Esther Berther ha realisau per RTR, «Crescher per tut pretsch – il dilemma da Laax», tracta dil svilup anetg dil vitg da Laax. Ils protagonists dil film ein habitontas e habitonts da Laax. Mardis sera ha RTR envidau la populaziun alla premiera dil film en l’aula dalla casa da scola a Laax. Igl interess ei staus gronds. Il film ha procurau per interessants discuors. La FMR ha – duront igl aperitiv suenter il film ed in podium – dumandau tschun persunas da trer ina cuorta bilanza dalla sera. Buca tuttas ein dall’idea che Laax seigi en in dilemma. Mo tuts manegian ch’ei detti in basegns d’agir. Las habitaziuns a Laax seigien caras, il spazi da viver pagabel seigi tschercaus. Quellas e quels da Laax che seigien carschi si el vitg fan quitaus per l’olma, per l’identitad e per il romontsch. Sco quei ch’igl ei vegniu detg duront il podium separticipeschi pli e pli pauca glieud a la cuminonza dil vitg ed allas uniuns, malgrad che Laax crescha aunc adina a moda rasanta. (fmr/mg) Laax Umberto Camathias Laax Romana Brunold In grond publicum ha assistiu alla premiera dil film «Crescher per tut pretsch – il dilema da Laax» en l’aula dalla casa da scola a Laax. Laax Natalia Gliott Laax Irina Beer - Killias Il moderatur Urs Gautschi en discuors cun la realisatura dil film Esther Berther. Christian Coray

Las pli biaras equipas che han aunc buca terminau il campiunadi da ballapei regiunal, fan quei questa fin d’jamna. Ina runda cumpleina vegn absolvida ella 3. ligia. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia retscheiva Trun/Rabius la secund’equipa da Cuera 97. La squadra dalla capitala grischuna ei il mument tschunavla ella tabella, Trun/Rabius ei dieschavla. Tschun puncts spartan las duas equipas. Suenter las bunas prestaziuns els davos giugs astga Trun/Rabius segiramein far speronzas da saver recaltgar puncts era encunter quei adversari. Schluein Glion absolva il davos giug da campiunadi da quest onn a Bogn Ragaz. Avon il campiunadi appartenevan quellas duas equipas al cerchel dils favorits pigl emprem rang. Ferton che Bogn Ragaz ha buca saviu ademplir quellas aspectativas ed ei sisavel ella tabella, ei Schluein Glion sil secund rang. La distanza tiegl emprem Schaan munta denton gia endisch puncts. Il giug denter quellas duas equipas dumengia proxima astgass esser pli u meins ulivs. (fmr/hh) 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Domat so. 16.00 Mels – Triesenberg so. 17.00 Triesen – Flums so. 18.00 Landquart – Schaan du. 14.00 Trun/Rabius – Cuera 97 du. 15.00 Bogn Ragaz – Schluein Glion du. 15.30 Juniors B promoziun, gruppa 1 Appenzell – Grischun Central so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Trübbach – Orion Cuera so. 12.30 Valposchiavo – Domat so. 14.00 Juniors C2, gruppa 1 Orion Cuera – Cuera 97 so. 14.00 Domat – Schlarigna so. 16.00 Juniors D2, gruppa 1 Landquart – Valposchiavo so. 13.30 Damas 2. ligia, gruppa 2 Tusaun/Cazas – Toggenburg so. 17.00 Triesen – Au-Berneck so. 18.15 Bühler – Uzwil du. 14.00 Cuera 97 – Rapperswil-Jona du. 14.00 Domat – Frauenfeld du. 16.00 Junioras FF15, gruppa 1 Werdenberg – Surselva so. 14.00 Domat – Triesen so. 14.00 Mels – Cuera 97 du. 11.00

Dumengia, ils 19 da november 2023 dallas 10.30 entochen las 16.00 organisescha l’Uniun da dunnas Tujetsch la fiera da Nadal avon la halla plurivalenta Dulezi a Sedrun. Igl ei la fiera che ha liug mintg’onn alternontamein ellas treis vischnauncas da Sursassiala sisum la Surselva. Alla fiera sepresentan surtut exposituras ed expositurs dalla regiun. Da veser e da cumprar ein sper decoraziuns pil temps d’Advent e da Nadal era specialitads dalla regiun. La fiera da Nadal ei denton buca mo il liug per ina ni l’autra cumpra, mobein era ina caschun da s’entupar e guder in sitg. (fmr/hh) Decoraziuns pli temps d’Advent e Nadal san prest vegnir cumpradas a Sedrun.

Venderdis, ils 10 da november 2023 allas 19.00 organisescha la Biblioteca Trun ina sentupada cun Marlis Flepp. La sentupada porta il tetel «Historias dalla veta – conservar la historia dalla veta ed anflar la pasch.» Mintga veta ei unica e preziusa. Marlis Flepp sustegn la famiglia da conservar la historia dalla veta sco registraziun sonora – ina audiografia persunala, individuala ed autentica. Ensemen vegn mirau anavos silla veta e seregurdau. La vusch, ils patratgs e las regurdientschas – quei ei in legat custeivel. Marlis Flepp ha astgau registrar la historia dalla veta da Nicolaus Pfister-Maissen da Schlans. Alla sentupada ella biblioteca vegn tedlau e mussau sequenzas d’audio e film ord quella registraziun. Ils affons Claudia e Reto ein presents e raquentan da lur experientschas. Marlis Flepp presenta sia lavur ed explichescha daco ch’ei vala la peina da mantener las regurdientschas, patratgs e giavischs per la famiglia, pils cars – per l’eternitad. Ulteriuras informaziuns ein da cattar sin https://marlis-flepp.com/angebot/lebensgeschichten/. (cdm/fmr) Marlis Flepp relata dallas historias dalla veta.

L’jamna da focus dallas scolaras e dils scolars da matura cul romontsch sco rom da matura serendan dapi onns tiels Ladins dallas Dolomitas duront lur jamna da focus. Quei ei era stau il cass uonn l’entschatta october. En accumpignament da Claudia Foppa ed Ursin Defuns han quater scolaras e dus scolars dalla sisavla classa fatg quest atun il viadi el Tirol dil Sid, la patria dils Ladins dallas Dolomitas. La finamira da quell’jamna da focus dils absolvents dalla matura cul romontsch sco rom da matura: Emprender d’enconuscher il lungatg ladin parentau cul romontsch el Grischun. Via Müstair el Tirol dil Sid L’emprema staziun dil viadi ei la claustra da s. Jon ella Val Müstair stada. Suenter la viseta en quei object dil patrimoni mundial dall’Unesco, ha il viadi cuntinuau a Bozen nua ch’igl ei stau pusseivel d’emprender d’enconuscher il marcau duront la notg. Leu ha la classa era visitau igl Uffeci da scola ladin. La cantadura, cumponista e linguista Susy Rottonara ha dau in’investa el sistem da scola paritetic dil Tirol dil Sid e dils Ladins. En fuorma d’in giug han las scolaras ed ils scolars scuvretg ulteriurs misteris dil marcau da Bozen. Ina viseta el museum archeologic cugl Ötzi – igl um ord il glatsch – ha secapescha era buca muncau. Da Verona en Val Badia Il secund di ei vegnius dedicaus a Verona cun Romeo e Julia. Il viadi si ellas vals ei staus sil program dil tierz di dalla classa. Suenter ina pausa a Brixen eis ella arrivada atras la Val Badia el Museum Ladin a San Martin de Tor. Leu ein las scolaras ed ils scolars seprofundai ella cultura ladina. El vitg han els entupau Werner Pescosta digl Institut dalla cultura ladina «Micurà de Rü». La fin finala ha il viadi menau sur il «Grödnerjoch» a S. Ulrich/Urtijei nua che David Lardschneider – in amitg dil gimnasi ed internat dalla claustra da Mustér – lavura e viva. Leu sesanfla era la redacziun dalla Usc di Ladins, ina gasetta jamnila dils Ladins, il Museum Gherdëina e la sedia dall‘Union Di Ladins De Gherdëina. Jamna da focus era per las autras classas dil gimnasi Las ulteriuras scolars ed ils ulteriurs scolars dalla classa da matura ein serendi ella Svizra franzosa per emprender d’enconuscher leu il lungatg e la cultura. Duront l’jamna da focus ei denton buca mo la classa da matura stada sin viadi ni ei sededicada ad ina tematica speciala, mobein era las autras classas. Cumposiziun da musica, film e foto, creaziun artistica en connex culla flora, sentupadas interreligiusas e diaconia ni era in luvratori da teater ein stai sil program, aschi bein sco in viadi sils fastitgs dils idioms romontschs ell’Engiadin’Aulta. (cdm/fmr/hh) L’jamna da focus dallas scolaras e dils scolars dalla classa da matura cul romontsch sco rom da matura al gimnasi a Mustér, ha menau denter auter egl Institut dalla cultura ladina «Micurà de Rü» a San Martin de Tor.

La stad 2019 han ina dracca e l’aua gronda suandonta disfatg la punt dalla senda da viandar sill’Alp sura en Val Medel. Quest atun eis ella vegnida reconstruida. La senda da Curaglia, Pardatsch, sill’Alp sura entochen la camona da Medel dil Club alpin svizzer sin 2524 meters sur mar ei fetg frequentada. Ella survescha a viandonts che serendan silla camona ed anavos ni era da leu en autras direcziuns. Ina part dalla senda survescha denton era all’Alp sura sezza che vegn cargada cun biestga ni all’Alp Lavaz cun nuorsas. En quei connex gioga era la punt gest all’entrada ell’alp ina impurtonta rolla, surtut pils viandonts. Investau en ina punt nova La stad 2019 ei la punt vegnida disfatga cumpleinamein dall’aua gronda. Ina dracca ordvart intensiva ha menau gronds quantums d’aua e material giu dil glatscher e las ulteriuras spundas. A quellas dimensiuns ha la punt buca saviu far frunt. La vischnaunca da Medel ha allura stuiu reagir spert per garantir ina senda e la pusseivladad da traversar il flum. «Dil liug nua che la punt era havein nus menau la senda da l’autra vart dil flum, vul dir dalla vart dretg mirau da sutsi, e lu sur la punt existenta entadem l’alp. La senda ha il cantun denton buca lubiu pigl avegnir, damai ch’ella meina per part atras territori cun paliu», di gerau Werner Venzin che meina il departament da turissem dalla vischnaunca da Medel. Ord crap e lenn Aschia ha la vischnaunca lu stuiu schar projectar ina punt nova el liug dalla veglia. Il medem mument ei la senda che meina ussa puspei dalla vart seniastra viaden – mira dalla punt anora – vegnida migliurada. Ella ei ussa empau pli encunter mun e marcada. Sco Werner Venzin di, ei era il tschancun dalla punt da Pardatsch entochen sill’alp vegnius migliuraus: «Quel haveva pitiu donn ils davos onns ed in liug haveva in sbuau schizun donnegiau ella.» La punt nova construida d’ina interpresa indigena en collaboraziun culla vischnaunca ha custau 105 000 francs. La gronda part dils cuosts ha saviu vegnir cuvretga cun donaziuns. Senda stediamein frequentada La senda da Curaglia entochen sill’Alp sura vegn frequentada stedi. D’ina vart dils viandonts che serendan silla camona da Medel, mo lu era da quels che fan in’excursiun semplamein entochen sill’alp ni lu sur la Buora ella Val Puzzetta. In’autra senda meina dall’Alp sura sut il pei dil Péz Ault vi entochen silla senda dil fil da Crap Stagias. Dalla camona da Medel seporscha la caschun d’ascender il Péz Medel – il pli ault punct dalla vischnaunca da Medel – ni da surmuntar la Fuorcla da Lavaz su per contonscher la Greina. L’autra varianta ei quella da serender dalla camona en direcziun Val Sumvitg. Da Curaglia entochen silla camona da Medel sto il viandont quintar cun in temps da rodund quater uras. Nova punt sul flum dall’Alp sura La punt all’entrada ell’Alp sura en Val Medel ei vegnida reconstruida. La veglia era daventada l’unfrenda dall’aua gronda igl onn 2019. La nova punt ord crap e lenn indigen va bein aprau culla cuntrada e survescha a siu intent. Numnadamein als viandonts sin viadi silla camona da Medel ni era als animals che vegnan cargai sill’Alp sura ni l’Alp Lavaz. La punt construida d’ina interpresa dalla regiun en collaboraziun culla vischnaunca da Medel ha custau 105 000 francs. (fmr/hh) La punt nova cun construcziun da crap e lenn indigen.

La proveditura locala d’energia Flims Electric ei dapi in temps vid in project per ina centrala da calira a distanza. La planisaziun ei avanzada e vegn ils 26 da november en votaziun. La vischnaunca da Flem ei involvada demai che Flims Electric drova in dretg da baghegiar e damonda in credit senza tscheins da sis milliuns francs. En biaras parts dalla vischnaunca da Flem eis ei nunpusseivel d’installar pumpas da calira. Quei fatg ha connex culla geologica. Gl’entir territori habitau schai sil material dalla bova da Flem. Igl ei terren da carst cun bia ruosnas e cuvels sutterrans. Cun cavar il tunnel da Flem ils onns 2003 tochen 2007 ei quei fatg sensibel semussaus specialmein. Ils miniers eran fruntai sin ina fontauna sutterrana, la furada haveva influenzau aveinas che meinan aua al Lag la Cauma. Laax Pardanal ei il model Malgrad quella constellaziun vul la vischnaunca promover las resursas regenerablas e sligiaziuns conformas agl ambient. La proveditura locala Flims Electric fa quei cun trer a néz la forza dall’aua e cun novs implonts solars. Ella vul era trer a néz la lenna dils uauls. Gia dapi in temps planisescha ella in fuorn che producescha calira ch’ins sa tarmetter en ina reit. Igl project ei ussa madirs ed igl ei previu da realisar quel naven dalla primavera proxima. Igl ei ina investiziun da rodund 16 milliuns francs. Gia 2018 e 2021 ha Flems Electric construiu duas centralas per calira a distanza, quei cun nezegiar l’aua suterrana. Ina tiarza realisescha l’interpresa actualmein a Vallorca. Quella producescha medemamein energia cull’aua sutterrana e proveda ils quatiers pli vischinonts Caglims, Pleuncas e Tull. Ussa vul la proveditura locala producir energia cun lenna. Gl’implont da calira a distanza a Laax-Pardanal ei il model pil project a Flem. Fuorn e centrala vegnessen baghegiai a Prau Pulté. Igl ei il territori datier dil tunnel pign dall’untgida da Flem. Dretg da baghegiar da 50 onns Pertuccont quei project ha la cuminonza all’urna da prender posiziun ils 26 da november, e quei en connex cun duas caussas: Per l’ina ei Flem Electric dependents d’in dretg da baghegiar, il terren ei numnadamein en possess dalla vischnaunca. Las partidas ein secunvegnidas sin in contract da 50 onns e tscheins annual da 3 %. Sereferend silla valeta dil terren ei quei ina summa da 3000 francs ad onn. Per l’autra damonda Flem Electric in credit d’investiziun da sis milliuns francs. La suprastonza communala propona alla cuminonza all’urna d’approbar quel sco agid da finanziar la centrala d’energia Pulté. Ed ils 10 ulteriurs milliuns francs? Ils 23 d’october ha la suprastonza communala orientau la populaziun detagliadamein dil project. Sper la summa da sis milliuns francs damonda Flims Electric la vischnaunca da Laax per in credit da quater milliuns francs, pils ulteriurs quater milliuns francs ei l’interpresa dependenta d’in credit bancar. Calira da Flem per Laax La vischnaunca da Laax ei involvada el project dalla centrala da calira a distanza ord in sempel motiv: Quella duei furnir el futur calira a distanza a Flem Casa d’Uaul ed a a Laax-Murschetg. La reit da Flem Electric includa biars gronds consuments, hotels e surbaghegiadas. El messadi per mauns dalla votaziun all’urna menziuna la suprastonza communala las rollas da tuts acturs da quei project. La principala ha Flem Electric, ella ei gestiunaria dalla nova centrala che producescha e furnescha la calira. A Staderas, rodund 300 meters naven da Prau Pulté, vegn quella surdada alla reit dalla Calira a distanza Laax SA. Ellas contractivas denter Flem e Laax ha la vischnaunca da Laax surpriu ina responsabladad en connex cul project dalla centrala Prau Pulté: Ella vegn a baghegiar e finanziar ina punt sur gl’ual dalla Val Buglina. Cun quella punt el contuorn da Pardatsch, ils cuolms sur Murschetg, vulan ins optimar la colligiaziun per viandonts e ciclists denter Trin e Falera.

Per reducir la canera ed a favur dalla segirtad ha la regenza grischuna decretau a Laax ina reducziun da tempo pil traffic motorisau. Vitier ha ella approbau il project da 14 milliuns francs da curreger il stradun sursilvan denter la rondella Marcau ed il hotel Seehof. Avon dus onns, la stad 2021, ha gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun publicau il project da curreger la stretga denter la rundella Marcau ed il hotel Seehof a Laax. Sin quei tschancun dil stradun digl Alpsu carreschan mintga gi ella media 11'600 camiuns ed autos, igl ei la secund-aulta cefra da frequenzas dils straduns cantunals. «Aunc avon las vacanzas da stad vegnin nus a publicar il project», haveva Roger Stäubli, il substitut digl inschignier cantunal da construcziun bassa dil Grischun declarau la fin mars 2021 alla FMR. 1984 stuschau la caplutta Ei setracta d’ina correctura naven dalla rundella Marcau tochen la cruschada Seehof. Sil ault dil toc da 690 meters ei la caplutta da Sontga Clau. Leu ed el contuorn schabegian cuntinuadamein accidents. Igl ei la secunda gronda lavur ch’il cantun realisescha en quei liug. Per motivs dalla segirtad haveva il Cantun slargiau 1984 la via. Cun in’acziun spectaculara havevan ins stuschau il monument sacral encunter la Val Mulin e dau plaz al traffic. Laax H19 Sontga Clau: la stretga vegn adattada sin rodund 700 meters. Gia avon onns ha la vischnaunca da Laax supplicau il cantun da prender mesiras per garantir la segirtad. Cun presentar avon dus onns il project ha il cantun era annunziau ch’ins hagi reservau 13 milliuns francs pil project cumplessiv. Sco Roger Stäubli haveva declarau alla FMR, vegn quel ad includer mesiras encunter la canera. Ussa, suenter varga dus onns, ha la regenza finalmein saviu approbar il project grond. Sco quei ch’ella ha communicau gievgia, han ins approbau 14 milliuns francs per la correctura voluminusa dalla via sursilvana. Situaziuns prigulusas Sil tschancun d’ina lunghezia da ver 840 meters denter la rundella Marcau ed il hotel Seehof seigi la via stretga e corrispundi buca al profil dil program da vias, scriva la regenza. Per velocipedistas e velocipedists ch’enconuschan buca la regiun e las relaziuns da traffic ei il tschancun lu era fetg prigulus ed irresponsabels. Alla cruschada Seehof, cull’entrada e sortida da Laax, dat ei lu era adina situaziuns prigulusas e cuntinuadamein era accidents. «La via vegn slargiada principalmein dalla vart encunter la val, quei cun in vial da velo en direcziun Flem», aschia la regenza en sia communicaziun. Quei seigi necessari pervia dallas relaziuns topograficas en quei liug, dalla vart encunter il cuolm lubeschi il territori surbaghegiau negina autra sligiaziun. Ils inschigniers cantunals han saviu far nuot auter che planisar novas construcziuns da sustegn dalla vart dalla val. Cun 50 tras Laax Il project cumplessiv includa era da baghegiar novs passapeis tras la vischnaunca da Laax. El contuorn dalla rondella Marcau seigi previu in niev passapei dalla vart dil cuolm per liung il stradun. «Il passapei denter la rondella Marcau ed il hotel Seehof vegn construius senza interrupziun dalla vart dalla val, per liung dalla via cantunala», scriva la regenza en sia communicaziun. Ils cuosts totals dil project indichescha ella cun circa 14 milliuns francs. La vischnaunca sto purtar sezza circa in milliun francs. Inclus en quella summa ein ils cuosts per in vial da sortir, pils passapeis, per ina fermada da bus e per la plazza da deponer neiv. Via Sursilvana H19 Laax Sontga Clau Las lavurs da quella correctura dil stradun sursilvan coordinescha gl’Uffeci da construcziun bassa cun in project da sanaziun encunter la canera. Quel includa ton las vias cantunalas sco era differentas vias communalas da Laax. Igl ei in project separau che la regenza ha medemamein approbau. Denter la rondella Uletsch tochen la sortida Waldheim en direcziun Schluein vala ina spertadad maximala generala da tempo 50. Las lavurs da quei project includan era da remplazzar en certs loghens las cuvridas existentas cun cuvridas che reduceschan la canera. Il project da sanaziun encunter canera indichescha il cantun cun ver 92'500 francs.

Dapi quater onns organisescha ina gruppa dalla pleiv roman-catolica da Laax ina gada il meins ina messa da dumengia en fuorma moderna. E quei buca la dumengia avonmiezgi, mobein la dumengia-sera. Finamira eis ei da festivar eucaristia a moda moderna e viva. Carli Camathias meina la gruppa preparativa. El circumscriva aschia il survetsch divin da laud: «Ina gada il meins vulein nus porscher alla populaziun da nossa regiun ina alternativa tier la fuorma usitada dil survetsch divin dalla dumengia.» La fuorma moderna vegli gir ch’ins includi ella messa musica sacrala moderna, grafica visuala ed acustica cumpletteschien la liturgia e las oraziuns. Vinavon vegli la messa da laud pussibilitar ina cultura da beinvegni aviarta e cordiala. Cun agid dalla tecnica sappien ins celebrar ina sontga messa bilingua romontsch-tudestga. Per sustener e rinforzar la cuminonza da cristians dat ei mintgamai suenter la messa da laud in refrestg ella sala dalla Sentupada sut baselgia. «Survetschs divins da laud ein ina via da renovar la spiritualitad», declara Carli Camathias, en autras regiuns hagi quella fuorma gia saviu vitalisar bein la cuminonza, aschunta el. La messa da laud dil november ei dumengia, ils 19 da november 2023 sco usitau allas 18.30 ella baselgia parochiala da Laax. La gruppa preparativa selegra che uestg Joseph Maria Bonnemain ha dau suatientscha agl invit. Il cau diocesan vegn a celebrar l’eucaristia.(fmr/abc)

Dumengia proxima, ils 5 da november 2023, ei a Glion in concert particular. La formaziun «Junge Orchester Graubünden» suna ella sala dalla Casa cumin l’ovra pli renomada da Wolfgang Amadeus Mozart, numnadamein la «Zauberflöte», la Flauta magica. Il concert sedrezza a pign e grond, giuven e vegl, specialmein per famiglias cun affons vegn ei ad esser in’occurrenza extraordinaria. Il Giuven orchester dil Grischun suna quell’opera famusa denton buca ella versiun originala da treis uras. Il concert ei reducius sin 40 minutas cul raquintader Nikolaus Schmid. Quel meina gl’auditori a moda divertenta tras il suentermiezgi. La formaziun «Junge Orchester Graubünden» suna sut la direcziun da Mathias Kleiböhmer e secumpona da 20 musicists da 14 tochen 24 onns. Suenter il concert da 40 minutas dat ei caschun d’empruar ils instruments a corda. Dapli informaziuns mira www.jogr.ch. L’entrada ei libra, ei dat ina collecta. Orchester giuven Grischun

La restauraziun dalla baselgia da Trin ei finida. El center dallas lavurs ei il tetg niev dalla nav staus. Quel ei curclaus cun moduls solars. Igl ei l’emprema baselgia historica cun in tal implont. Ier dumengia ha la pleiv festivau l’inauguraziun. «Nossa baselgia vesan ins da lunsch, ella s’auda tiel maletg dil vitg. Ella ei buca mo in bein cultural digns da schurmetg, mobein era in simbol da constanza, ragischs e tradiziun»: cun quels plaids ha la suprastonza dalla pleiv da Trin envidau la populaziun all’inauguraziun. Gl’object sacral porta gl’orsal 1491, ella ei denton in bienton pli veglia. Ier dumengia, per la fiasta dalla Reformaziun, han ils da Trin festivau la fin dallas lavurs. Il matg 2019 haveva la radunonza generala da pleiv approbau in credit da 320’000 francs per renovaziun. Pli che la mesadad, numnadamein 180’000 francs han ins reservau pil tetg niev. La baselgia da Trin ei renovada ed il tetg s'accorda cul contuorn. Cooperau cun Tgira da monuments Ils plans per quei tetg han caschunau ina discussiun da principi ed ina controversa culla Tgira da monuments e la Protecziun dalla patria. Pertgei la radunonza haveva approbau unanimamein in implont fotovoltaic. «L’uiara ell’Ucraina cun sias consequenzas, la munconza da gas, la Frontscha che ha serrau giu sias ovras atomaras e tut quei ha fatschentau nus onn vargau. Igl era gest il mument che la pleiv ha inoltrau per la secunda gada ina damonda da baghegiar da quei project»: Cun quels plaids ha il president communal Maurus Caflisch introduciu sia allocuziun festiva per l’inauguraziun dalla baselgia renovada. Ir entuorn cullas resursas s'audi era tiels pensums d’ina baselgia, ha la pleiv argumentau. Maurus Caflisch ha manegiau ch'ins hagi mess memia fetg el center gl’implont solar, quei che hagi la finala caschunau las discussiuns, ha el concediu. La Tgira da monuments dil Grischun hagi duvrau bia pazienzia, el engrazi persuenter, ha Maurus Caflisch puntuau. Dumengia, suenter il survetsch divin ella baselgia cul tetg solar, ha la pleiv envidau da festivar quei tierm ella historia da vischnaunca e pleiv. Ella sala dalla casa da cultura Ringel ha gl'architect Mario Blumenthal presentau las lavurs. El center ei stau, malgrad tut, igl emprem implont solar ch’ins ha montau sil tetg d’ina baselgia historica. «Nus sperein da haver mess cun nies project la latta schi ault ch’ins sa tuttina buca far el futur tgei ch’ins vul cun baghetgs historics», ha il president communal getg e priu partida per la Tgira da monuments. Ses responsabels han avertiu dallas consequenzas ch’igl exempel da Trin sappi haver per auters monuments historics. La Tgira da monuments ha buca saviu impedir ch’ils da Trin han realisau gl’implont solar sil tetg dalla baselgia. L’estetica ha denton giu ina influenza decisiva enten realisar quel. Simbol da speronza Grazia allas discussiuns ha la pleiv da Trin saviu optimar il project oriund. Gl'architect Mario Blumenthal ha discurriu en siu plaid festiv da construcziuns specialas cun moduls che cuarclan gl'entir tetg tuttina sco tievlas. Il tetg solar silla baselgia seigi in exempel, e quei buca mo per projects d’autras pleivs, han ils plevons getg en lur priedis cuorts. Jens Köre, plevon da Flem, Daniel Hanselmann da Sagogn Laax Falera ed il plevon pensiunau Roman Brugger han mess el center il sulegl e la glisch sco simbol da Diu. La baselgia restaurada rendi attent alla glisch divina ed al respect enviers la Scaffiziun e sias valurs. Grazia agl implont niev drova la pleiv da Trin per exempel negin ieli da scaldar pli, tutta forza per l’energia pil baghetg vegn giu dil tetg. «Las cellas solaras ein forsa era portasperonza. Nus savein dar vinavon quella speronza, dapertut nua ch’ei vegn stgir», ha in dils plevons puntuau. Il survetsch divin festiv ha il Chor mischedau da Trin embelliu sut la bitgetta da Catrina Bonorand.

Werner Oswald, il fundatur dalla Fabrica da Domat, e la spionascha industriala: in tema plitost brisant. La historichera Regula Bochsler rapporta surlunder el cudisch «Nylon und Napalm» ch’ei cumparius ella casa editura «Hier und Jetzt». Gievgia sera ei l’autura stada a Glion. Buca casualmein. Naven dils onns tschunconta han numerus Sursilvans gudignau il paun da mintgagi «giun fabrica» a Domat. «Quei project ha fatg a nus, aunc avon ch’el entscheivi, fetg grond respect. Nus havein survegniu era dabia signals ch’el savessi caschunar dagrettas». Cun quels plaids ha Oscar Eckhardt introduciu la sera ella sala dalla residenza s. Giusep a Glion. Il menader a.i. digl Institut per la perscrutaziun dalla cultura dil Grischun (ikg) ha rendiu attent ad in indezi leutier. Enten far sias retschercas scientificas pil cudisch hagien ins refusau a Regula Bochsler da visitar gl’archiv dall’Ovra da Domat. Quei cugl argument che la cumissiun federala Bergier hagi gia visitau quel, fatg las retschercas necessarias ed anflau nuot niev. La historichera ha insistiu tier Magdalena Martullo-Blocher, ha denton buca retschiert access agl archiv. In cudisch sco in crimi Il project da perscruttaziun digl ikg ha vuliu eruir co la «Holzverzuckerungs AG» da 1941 ha anflau suenter l’uiara la via tier la chemia. Ella sala dalla residenza s. Giusep havess’ins spitgau dapli glieud a quell’occurrenza. Pertgei la fabrica da Domat ha rimnau duront decennis ils luvrers dalla Surselva cun in bus che circulava denter Mustér e Domat. La historia digl industrial Werner Oswald, la transformaziun dalla Holzverzuckerungs AG (Hovag), la rolla dalla Patvag, dall’Inventa e tschellas societads affiliadas alla «Emser Werke» legian ins tgunsch. En siu referat ha l’autura Regula Bochsler raquintau da sias retschercas. Cun acribica ha la historichera turitgesa retschercau e perscrutau quater onns pil cudisch ch’ella ha dau il num «Nylon und Napalm». Cu la Secunda uiara mundiala ei ida a fin ed il carburant ch’ins produceva a Domat ei vegnius danvonz ha Werner Oswald stuiu anflar ina alternativa per sia fabrica. El ha anflau quella cun agid da chemichers e fisichers tudestgs. La finala ha la Fabrica da Domat buca mo produciu fils sintetics, mobein era rachetas e cultem artificial per l’agricultura. La Fabrica da Domat 1953 (HolzverzuckerungsAG, Hovag). Il cudisch legian ins sco in crimi, igl ei denton fatgs reals. L’autura accentuescha la persuna da Werner Oswald, el center ei il temps suenter l’uiara. Da sias metodas da transformar la fabrica da glucosa ella «Emser Werke», e da sias metodas da fatschenta per contonscher las finamiras ha negin scret e retschercau entochen ussa. Igl ei in capetel dalla historia nova dil Grischun. Buca reha fontauna orala Gievgia sera a Glion ha Regula Bochsler plidau surlunder. Nungetg biaras fontaunas ha ella consultau e visitau archivs en Svizra, Tiaratudestga, Italia, Austria tochen ell’Egipta. Sco igl ei semussau, han mo singuls dils presents legiu il cudisch ch’ei cumparius avon in onn. In da quels ei Hans Herger da Glion. Gl’anteriur directur dall’Ovra electrica sursilvana e pli tard Aurax ha visitau l’occurrenza. Per motivs professiunals ha el giu da contrahar culla Fabrica da Domat. En connex cullas societads Patvag e Frisal ha el empriu d’enconuscher Christoph Blocher. 1983 haveva quel cumprau la fabrica dils artavels da Werner Oswald. Duront sias retschercas ha Regula Bochsler discurriu era cun Christoph Blocher. Quel seigi denton buca staus, aschia l’autura, ina reha fontauna orala. Demai ch’ella ha buca astgau visitar gl’archiv dalla Ems Chemie, ha ella stuiu rimnar informaziuns en auters loghens. Ella hagi lu era anflau biaras, ha ella sincerau. Hans Herger ha cussegliau als presents da leger il cudisch, quel seigi zun captivonts e scuvieri bia che eri entochen ussa nunenconuschent. Werner Oswald, gl’industrial carschius si a Lucerna, haveva ina vasta reit da contacts. Culs dus frars Rudolf e ed entgins camerats offiziers dil survetsch militar ha el perschuadiu 1941 il cussegl federal da baghegiar ina fabrica per extrahar glucosa ord lenna, la «Holzverzuckerungs AG». Cun in process chemic san ins elaborar quella glucosa e producir la «aua da Domat», in liquid ch’ins ha duvrau en Svizra duront l’uiara sco carburont pil traffic motorisau. La politica federala e grischuna haveva viu il project dad Oswald sco schanza da scaffir en ina regiun perifera plazzas da lavur e da trer a néz ils uauls. Pauca critica per cudisch La sentupada cull’autura Regula Bochsler a Glion ha il Museum Regiunal Surselva organisau en connex cun sia retscha da referats davart l’identitad sursilvana. La Fabrica da Domat ha giu per quella ina rolla socioculturala suenter la Secunda uiara mundiala. Enten sviluppar il grond menaschi ha Werner Oswald gudiu tuts avantatgs e privilegis da cantun e confederaziun. El ha denton era stuiu batter persuenter aschia ch’igl ei reussiu da baghegiau si il pli grond menaschi industrial grischun e da dar lavur a tochen 2300 persunas. Ord quella optica fa ei buca surstar ch’il cudisch «Nylon und Napalm» ha buca caschunau critica. «Il cudisch ei semussaus sco grond success, ha denton buca caschunau bia critica», ha Oscar Eckhardt confermau. Suenter il referat ha l’autura vuliu dar a sia viseta a Glion in’auter accent. El decuors dallas retschercas e suenter ch’il cudisch ei cumparius ha ella empriu d’enconuscher confamigliars d’inschigniers, chemichers e fisichers. Cun treis da quels ha ella discutau da lur arrivada dalla Tiaratudestga el Grischun e co els sesentevan. Peter Baumgartner, Martina e Cornelia Griehl ein affons dad inschigniers dalla Fabrica da Domat. Els han raquintau da lur affonza e mussau fotografias e documents. Suenter ch’il cudisch «Nylon und Napalm» ei cumparius eran els s’annunziai tier l’autura. Regula Bochsler (amiez) en discuors cun Peter Baumgartner e Cornelia Griehl. Ils inschigniers ch’ein fugi dalla DDR L’autura Regula Bochsler numna biaras persunas en siu cudisch. In da quels ei il chemicher Johann Giesen. Quel haveva Werner Oswald priu en Svizra, privau dalla giustizia e dalla nova pussonza sovetica. A Johann Giesen era ei buca reussiu da cumprovar siu status «entnazifiziert» sco buca-nazi. Sco l’autura ha saviu cumprovar serravan las autoritads svizras omisdus egls sch’ei mava da dar lubientschas ad inschigniers e scienziai tudestgs cun plans e savida da tecnologias. A Domat ha Werner Oswald surdau a Giesen il tgamun dalla partiziun da sviluppar products novs. Biars auters inschigniers e specialists tudestgs ha Oswald engaschau en sia fabrica. L’Ovra da Domat era vegnida 1956 independenta da subvenziuns statalas. Tudestgs ord la DDR, la zona d’occupaziun sovietica, han contribuiu che la Fabrica da Domat ha giu success. Els han sviluppau patents per fils sintetics per l’industria da textilias. Ils specialists han sviluppau marcas sco Grilon e Grilene. Quei che Werner Oswald ha vendiu sco prestaziun da piunier dalla Svizra fuss stau nunpusseivel senza la glieud «importada» dalla DDR ch’ei vegnida culs plans da baghegiar maschinas e producir sintetica. Il cudisch «Nylon und Napalm – Die Geschäfte der Emser Werke und ihres Gründers Werner Oswald» (casa editura Hier und Jetzt, ISBN 978-3-03919-569-5) san ins retrer ellas librarias.

Sonda ei stau a Trin il gi da caglioms. Igl ei in’occurrenza ch’ina uniun locala organisescha mintga dus onns ensemen culla gruppa forestala e la scola. Varga 350 persunas ein stadas en acziun ella cuntrada idillica da Planezzas sur il vitg. per tagliar ed allontanar caglias che surcreschan. «Atun, atun, atun è qua. Nossa tgaminada è lu fullanada…» han rodund 120 affons cantau cun vuschs sonoras alla fin. Igl ei ils affons dalla scoletta tochen e culla sisavla classa da Trin. Lur geniturs, enquala tatta e tat, padrin ni madretscha, han tedlau e giu plascher da quei punct final dall’acziun. Exact allas 12.00 ei la lavur cumina ida a fin, culla canzun e cun in gentar communabel sil plaz. Dapi 1995 mintga dus onns Beinenqual era aunc mai staus en quei liug. Sur il vitg dat ei in vast englar da praus e rovens cul num local Planezzas. Avon tschentaners han ils da Trin urbanisau quei territori sulegliv e fatg ordlunder praus ed èrs. «Nungetg, co quels han inagada saviu far quellas terrassas, tut a maun», ha Ivo Thaler manegiau el discuors culla FMR. El ei president dall’Uniun per la tgira dalla cuntrada e pumera da Trin e staus en acziun sco conorganisatur. Dapi 1995 fa l’uniun quei mintga dus onns en collaboraziun cugl uffeci forestal, la scola ed il Project uaul da muntogna (PUM) che ha sia sedia a Trin. Sco il meinascola Christian Erni ha saviu informar, ein 350 tochen 400 persunas separticipadas sonda vargada al gi da caglioms 2023. Igl ei in quart dalla populaziun da Trin. Ils scolars han buca mo finiu l’acziun cun ina canzun romontscha communabla. Ina damaun da bellezia, freida, mo cun tschiel blau e colurs d’atun, han els presentau en treis gruppas il senn dalla lavur cumina per la natira. Era ils nov purs da Trin ein puspei separticipai, per els vala il gi da caglioms sco perfecziunament professiunal. Ils bostgers digl uffeci forestal havevan preparau la lavur. Els ed ils menaders da gruppa dil PUM han tagliau anavos nitscholers, pignola e caglias dominontas che dattan umbriva a cultira e cuntrada. Referats cuorts dils scolars Finamira dil gi eis ei da promover la diversitad e dar schanzas allas diversas specias da plontas da crescher. In intent eis ei era da tgirar il spazi da viver d’ina massa animals. Cun lur referats cuorts dalla damaun han ils scolars rendiu attent a quels aspects. Els han fatg quei cun agid da placats ch’els havevan creau en scola per informar dils urs d’uaul, caglias ed animals. Ils scolars han tematisau, per romontsch e tudestg, la biodiversitad, mussau ch’ina muschna, scaffida da carstgauns, druvass mintga ton temps ina intervenziun. Las neofitas e las seivs vivas monotonas han ils affons medemamein tractau. Ella scola da Trin dattan ins dapi 30 onns peisa al respect per la natira. Mintga partiziun ei lu era involvada mintg’onn en in accent. Il gi da caglioms ei quel dils scolars dalla tiarza e quarta classa. Suenter la teoria en stanza da classa suonda il gi dalla pratica, mintg’auter onn l’emprema sonda dil november. In dils placats dils scolars dalla 3./4. classa da Trin. Pign e grond el cagliom a Trin. Naven culs collers e nitscholèrs che sederasan a Planezzas sur Trin. Al gi da caglioms han pign e grond tschappau e luvrau ensemen. Leonardo, il buob dall'emprema scoletta, alla lavur. 350-400 persunas da Trin ein separticipadas al gi da caglioms 2023 a Planezzas.

Mesjamna, ils 8 da november 2023, envida l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa ad ina sentupada a Turitg cun dus anteriurs convischins da Danis-Tavanasa. Il scriptur Arno Camenisch ed il cantadur Flurin Caduff ein buns amitgs dapi l’affonza, omisdus ein carschi si a Danis-Tavanasa. Ella sala blaua dil «Volkshaus», alla Stauffacherstrasse 60 a Turitg, seporscha la caschun da tedlar e guder ils dus Sursilvans ad in’occurrenza communabla. Sco quei che l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa communichescha, vegn Arno Camenisch a preleger texts cuorts e «Spoken Words». Il bassabariton Flurin Caduff conta canzuns en differents lungatgs, al clavazin accumpogna Tsovinar Suflyan el. L’occurrenza entscheiva allas 19.00.(fmr/abc)

Ils Engiadines prendan mintga occasiun da saver cantar – da quei haiel fatg stem duront zacontas fiastas da famiglia culla part valladra. Clar ch’ei dat dad els mo ina risposta cu jeu resdel da miu niev dacasa: O Vienna, o Vienna, tü bella cità ... ... entscheiven els a cantar, ina canzun populara dall’Engiadina che, denter auters, Cla Biert ha interpretau. Dapi che jeu vivel mezza ella capitala austriaca teidlel jeu la «Chanzun da Vienna» cun novas ureglias. Tgei constat, tgei ei mo fantasia? Jeu haiel suttamess la canzun ad in aschinumnau «Faktencheck», in mied dallas medias per verificar in cuntegn. Entschavin cull’emprema strofa: Sco tuot nossa glieud partit eir Jon Tais Per Vienna ün di da bunura Check: Probabel ver. Cun tons turists sco Vienna ha mintg’onn – la gronda part or da tiaras vischinontas – vegn segir era in Jon Tais dall’Engiadina ad esser dalla partida. Sil plaz avon il dom da Sogn Stiafen eis ei duront la stagiun turistica per part fetg stretg e fullanau – e stagiun turistica eis ei a Vienna bunamain adina. In tip per Jon ed auters viagiaturs a Vienna: Sch’ins va mo in pèr vias naven dals puncts ils pli enconuschents, san ins schon spassegiar bia pli ruasseivel tras il marcau. Vinavon: Cul auto, cul tren, cul express viennais Quai giaiva sco ir in malura Check: Plitost falliu. Gie, ei dat zuar bunas colligiaziuns cul transport public a Vienna, mo quell’Austria ei semplamein stoda liunga e Vienna stoda lunsch egl ost. Il viadi cuoza e cuoza e cuoza e cuoza. Tier il refrain: O Vienna, o Vienna, tü bella città ingiò chi’s viva tant bunmarchà Check: Falliu. Or dalla vesta svizra ei gie bunamain mintga tiara bienmarcau e pia era il schnitzel au­striac per 16 Euros. Mo risguardond las pagas austriacas pli bassas e l’inflaziun dils onns vargai pli aulta ch’en Svizra, ei la veta cheu gnanc aschi «bunmarchà». O Vienna o Vienna tü est pelvair ün taimpel d’algrezcha, ­delizch’ e plaschair Check: Ver. Igl ei propi fetg bi ed interessant. Vienna ei buc per nuot ufficialmein il marcau culla pli aulta qualitad da veta sigl entir mund, tenor igl «Economist» ed in tec era tenor mei. Anavos tier Jon Teis: El va da cafè a conditorai, in kinos da log’a tribüna Check: Ver. In tut normal gi a Vienna. E bod va’l a pè e bod cul tramway in tschercha da sia furtüna Check: Probabel falliu. In Jon Tais prendess il tren sutterran ni in da quels trottinets electrificai. Amo vers daman es el cour’aint il Prater, cha’l baiva schampagner e chant’in seis cater Check: Ver. Sper il schampagner «Schlumberger» beiban ils Viennes era fetg bugen lur vin da vegnas agl ur dil marcau, per exempel «Gemischter Satz», ni gervosa, per exempel «Ottakringer». Mo quei che verifichescha la strofa effectivamein: Igl Engiadines entscheiva a cantar. Quei sto esser ver. Facit: Da quella canzun respectivamein «chanzun» san ins sefidar a Vienna! Annatina Foppa da Favugn ha gugent café e cultura – e perquai era la citad da Vienna. Là viva ella dapi il 2022 cun sia famiglia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Annatina Foppa

Actualmein ei la proveditura Repower, en collaboraziun culla firma specialisada Kummler + Matter, vidlunder da demontar la lingia veglia da tensiun aulta da 60 kV tras Laax. 20 kilometers cabels svaneschan, medemamein treis petgas da metal e 17 da beton. Dapi circa 1985 traversa ina lingia da tensiun aulta la vischnaunca da Laax. L’Axpo haveva baghegiau quei conduct liber da 60 kV. Sillas petgas han ins mess sis cabels da tensiun aulta da mintgamai 3,4 kilometers lunghezia. Igl emprem toc, el sid dil vitg, meina sur uaul e terren nunhabitau. Naven dalla Casa Caltgera traversa ella la zona da habitar e da mistregn dalla Via Val. La lingia cuntinuescha sur la caplutta da Sontga Clau, tras il territori da Pardanal, Marcau, Uletsch tochen a Staderas. Igl ei territori da viver e luvrar. El futur vegn quel liberaus dalla lingia da tensiun aulta. Ils montaders da Kummler+Matter demonteschan ils fils dalla lingia da 60 kV dalla Repower. Far uorden Tras ina entelgientscha culla Axpo Hydro Surselva ei la Repower vegnida igl 1. da schaner 2020 en possess da quella lingia libra. Il contract ch’ei entraus en vigur ha definiu che Axpo ei responsabla pil transport naven da Staderas encunter Flem e vinavon engiu. Repower posseda perencunter 25 kilometers lingias da Staderas tochen Trun. Oriundamein era ei previu da metter sut tiara la lingia libra naven dil 2035. Grazia al contract culla Axpo ha Repower saviu entscheiver a far uorden culla reit da cabels. La vischnaunca da Laax ha pagau alla Repower ina summa da 700’000 francs per quei intent. Il zercladur 2020 haveva la radunonza communala approbau il credit corrispundent. Ils montaders da Kummler+Matter demonteschan ils fils dalla lingia da 60 kV dalla Repower. Suenter ch’ins ha priu en funcziun questa primavera la reit sutterrana nova da 60 kV, ein petgas e fils tras Laax vegni danvonz. Stefan Bisculm, il plidader dalla Repower, conferma alla FMR ch’ins demonteschi quest’jamna las sis sugas da mintgamai 3,4 kilometers. La proveditura fa quei en collaboraziun culla firma specialisada da cabels Kummler + Matter. Sil tschancun el sid da Laax ha ei dau gliendisgis colonnas pervia dallas lavurs da demontar quella lingia. Igl ei stau spectacular da mirar co ils luvrers, segirai cun material d’alpinists 40 meters sur tiara, han sligiau strubas e schau ir a bass ils isolaturs ed ils fils. «L’auter jamna vegnan las treis petgas d’itschal el sid da Laax demontadas. Las ulteriuras ein da betun, quellas allontanein nus pér suenter Pastgas 2024», explichescha il plidader dalla Repower. En tut allontanesch’ins 20 petgas, 270 tonnas betun sco era 78 tonnas itschal ed alumini. Pascal Cavigelli, il meinaproject dalla Repower, avon la petga culs fils che vegnan pendi giu.

Quels gis ei La Tiba cumparida. La Fundaziun Calender per mintga gi publichescha per la quarta gada quei carnet per scolaras e scolars sco supplement dil «Calender per mintga gi» 2024. Igl ei in bi carnet da 50 paginas. Il frontispezi dat en egl cun sia illustraziun frestga dad Ueli Pfister. Il graficher da Vuorz sesents a Basilea ha fatg aunc diversas autras illustraziuns dil cuntegn dalla Tiba. Per exempel quel dalla lieur da Pastgas. Sabina Candinas e Manfred Veraguth han giu sustegn uonn d’ina collaboratura redacziunala: Nora Veraguth, la feglia dil redactur, ha lu era scret la historietta dil liuret Uregliacuorta. Vinavon san ins leger ina reportascha cuorta dad ella dils rinolofs da Sagogn. Tgi che sa buca tgei che quei ei, survegnan l’informaziun, la scolara dalla sisavla classa rapporta. Gl’animalet ch’ins vesa silla fotografia fa gnanc starment – el ei schizun carins, quella spezia da miez miur e miez utschi. Ina pluna per la cuort'uriala Sper las contribuziuns dalla giuvna collaboratura redacziunala cuntegn la Tiba 2023 texts aunc dad auters giuvnas auturas ed auturs. Sin siat paginas ein las contribuziuns dallas victuras e dils victurs dalla La Plema d’aur 2023. Timo Manetsch da Mompé Medel, Ylenia Maissen da Mustér, Liv Hörler da Duin, Amélie Lynn Birri da Sagogn, Mea Holderegger da Schluein e Marino Saxer da Castrisch ein «i culla plema» alla concurrenza d’uonn. Tetels sco «Schwups di dups, ti eis cuntents», «In viadi misterius», «Igl unviern senza neiv» e treis auters san ins leger ella Tiba. Igl ei da sperar ch’ils giuvens auturs mantegnien la creativitad, la fantasia ed il plascher dil lungatg, oravontut dil romontsch. In capetel dalla Tiba ha il tetel «daco e dacum?» In dils texts leutier sclarescha la damonda «Dapi cu dat ei barschuns da dents»? Ella Tiba anfl’ins aunc bia auter. Per exempel quella sgnocca: «Baseli anfla in pèr vons da curtgin e vul saver da sia vischina empau pli veglia sch’i seigien ils ses. ‘Na’, rispunda lezza, ‘mes vons sa ei buca esser, jeu hai piars els ier». D’animals, da Maradona e Caniggia, dalla detectiva Xena Ruinatscha sco era versets e poesias cumpletteschan il cuntegn. Il redactur Manfred Veraguth ha fatg aposta per La Tiba canzuns ed il teateret «Ferms sc’ina furmicla» animescha ad ina inscenaziun. Vinavon fan legns e sgnoccas cuort’uriala. Il carnet analog s’adattescha sco pign schenghetg per scolars. Plascher dad el han denton segir era ils carschi. La Tiba envida da sedivertir cun in product diltut nundigital. Ella sa inspirar, ella sedifferenziescha da tut tschels mieds ch’ins consumescha mintga gi. Johann Clopath ha creau ed impaginau il stampat plascheivel. La nova Tiba 2023 san ins retrer direct tiel redactur Manfred Veraguth, Gassa Stretga 4, 7152 Sagogn, mail: manfred.veraguth@bluewin.ch. In exemplar cuosta 8 francs, per scolas 6 francs. Allas scolas seigi mo cussegliau da duvrar el. Carnet per scolars La Tiba 2023 dalla Fundaziun Calender per mintga gi.

L’Uniun grischuna dil persunal d’alp ch’ei seradunada la sonda vargada a Breil ha tscherniu Primus Cajochen da Ruschein e Martin Plump da Tschiertschen sco cautegias digl onn. Els ein vegni elegi sin proposta digl agen persunal d’alp. In fatg che plai als cautegias ch’exequeschan lur incumbensa per ils menaschis d’alp dapi biars onns. Andreas Cadonau/FMR «Igl ei buc aschi sempel d’anflar ina ni in successur.» In dils motivs ch’il cautegia dalla Alp da Ruschein ha numnau per declarar daco ch’el exequescha igl uffeci da cautegia dapi 25 onns. Per quei engaschi ha l’Uniun grischuna dil persunal d’alp tscherniu Primus Cajochen sco cautegia digl onn per las alps da vaccas da mulscher. Martin Plump da Tschiertschen ei vegnius undraus cun il medem tetel, denton per las alps da schetgamenta. «La renconuschientscha ei in mussament ch’ins ha buca fatg tut falliu ils onns vargai», gi il cautegia dalla Alp da Ruschein. Primus Cajochen ha plascher dil bien grau demussau viers siu engaschi tonpli perquei che la proposta per il tetel dil cautegia digl onn ei vegnida digl agen persunal d’alp. Biars onns en uffeci Sco quei che la presidenta dalla Uniun grischun dil persunal d’alp Christa Buchli gi, vegnan las propostas zavradas dad ina schuria che secumpona da persunas dall’atgna uniun, dalla Uniun purila grischuna e dil Plantahof. «Ils onns d’uffeci giogan secapescha ina certa rolla enteifer la tscharna per il cautegia digl onn.» Per Christa Buchli ei in liung temps d’uffeci in mussament per buna lavur a favur dil menaschi d’alp e la fin finala era a favur dil persunal. Primus e Marlis Cajochen fan il pur a Ruschein ed il pur meina, sper sia incarica da cautegia dalla Alp Ruschein, era la cassa dalla Corporaziun d’alp da Ruschein, Ladir e Schnaus. Tenor sias indicaziuns ei buca semidau dabia ell’Alp da Ruschein el decuors da varga dus decennis. «Nus cargein aunc adina denter 100 e 110 vaccas e 30 vaccas schetgas ni genetschas.» Treis persunas ein responsablas per mulscher, caschar e pertgirar la muaglia. «In dad els ei gia staus per la sisavla stad tier nus ad alp.» Continuitad tiel persunal d’alp ei fetg d’engrau al cautegia che mira sez pil persunal. «Igl ei fetg impurtont ch’ei detti ina buna collaboraziun enteifer l’equipa.» Negina garanzia Ina garanzia per quella capientscha vicendeivla denter il persunal datti secapescha buc. Primus Cajochen va alla tscharna da persunal via internet sche quei fa da basegns. «Jeu emprovel d’eruir nua che la persuna ei gia stada ad alp e co ella ei secumprovada leu.» Ed ei drova secapescha in bien sensori ed in tec cletg e quei cletg ha Primus Cajochen giu. «Duas ni treis ga ei in ius culla brocca en quels 25 onns.» Il cautegia dalla Alp da Ruschein sesprova dad esser presents ell’alp sch’ei fa da basegn e da mussar renconuschientscha viers la lavur dil persunal. «Quella renconuschientscha sto denton era vegnir dils purs e buca mo dil cautetgia.» Primus Cajochen ei buca mo responsabels per pladir la fumeglia. El dumbra en la biestga el decuors digl unviern ed organisescha las lavurs cuminas duront la stad. «Il cautegia dalla Alp Ruschein ei responsabels per igl entir menaschi.» Attaschaus all’alpegiaziun ston ins denton esser per s’engaschar sur tons onns. Per la stad proxima lavura il pur da Ruschein vinavon per sia alp. Las schanzas da retscheiver ina successura ni in successur a caschun dalla proxima elecziun ein era vinavon buc ual fetg grondas. L’uniun crescha L’Uniun grischuna dil persunal d’alp ha saviu recepir la sonda vargada a Breil 14 novas commembras e commembers, sco quei che l’uniun ha fatg a saver via ina communicaziun. E l’uniun cun in commembradi da varga 200 persunas ha saviu undrar a caschun dalla radunonza generala commembras e commembers ch’ein dapi 25 onns dalla partida. Ei setracta da Karin Niederberger, Peter Heinrich, Daniela e Markus Lehmann ed Andreas Conzett. Per la cassiera partenta Perrine Brunold ha la radunonza elegiu Elvira Defuns da Breil ella suprastonza dalla Uniun grischuna dil persunal d’alp. Ina uniun che ha era tematisau la sonda vargada a Breil las novaziuns che l’ordinaziun federala da catscha porscha da niev per reglar il diember da lufs. Midadas che l’uniun dil persunal d’alp beneventa fetg, sco quei che la communicaziun tradescha.

L’ordinaziun federala che definescha da niev las reglas da giug per regular la populaziun da lufs en Svizra vegn valetada a moda differenta. Dalla vart dall’agricultura sentan ins certs radis da speronza per tener a mistregn ils trieps da lufs. Autras varts puntueschan la valur dil luf per la biodiversitad ed averteschan da mesiras rigurusas. Ch’ei drova mesiras dad intervegnir fetg spert leu nua ch’igl animal da rapina caschuna donns renconuscha era Martin Kreiliger, igl inschignier forestal e deputau dalla Cadi. «Principalmein per ch’il luf vegni pli spuretgs e lufs che caschunan donns vegnien sittai.» Culla nova ordinaziun federala che definescha da niev la regulaziun dils lufs sa Martin Kreiliger buca s’accordar. «Ella suggerescha ch’il diember da lufs creschi senza mesira e che nus sappien gleiti buca bandunar la casa pervia digl animal da rapina.» Quei che disturba igl inschignier forestal ch’ei dacasa a Mustér ei il fatg che la valur dil luf a favur dalla biodiversitad e digl uaul da protecziun vegn buca renconuschida. «Il motiv che nus havein biars lufs ei lur preda, la selvaschina d'ungla, principalmein la surpopulaziun da tscharvas.» Tenor las explicaziuns digl inschignier forestal impedeschan quellas la regiuvinaziun digl uaul da protecziun. «Sche nus lein pli paucs lufs, lu stuein nus reducir il diember da selvaschinas.» Martin Kreiliger renconuscha las stentas dall’agricultura da dar damogn agl animal da rapina. «Secapescha che l’agricultura ei il pli fetg pertuccada dalla preschientscha dil luf.» Martin Kreiliger gi ch’ei detti dabia menaschis purils e dad alp che fetschien speronza e che la protecziun da muntaneras sa funcziunar. Il deputau dalla Cadi ei dil meini ch’ei drova en quei grau buca la panica derasada dil Cussegl federal, mobein dapli temps, agid ed experienza per impedir ch’ils donns caschunai dil luf viers ils animals da rapina creschan e che la bilantscha denter selvaschina e luf sestabilisescha. «Jeu sun perschuadius ch’ina coexistenza ei pusseivla.» Piars la pazienzia La pazienzia cun il luf ha el piars gia dagitg. Il president dalla Uniun purila Surselva Silvan Caduff ch’ei dil meini che las novas reglas da giug definidas dalla Confederaziun viers il luf ein «in pass ella dretga direcziun e nuot dapli.» «Mei disturba ei fetg ch’ei vegn scret e tschintschau dad ina mazzacrada viers ils lufs en connex cun la nova ordinaziun federala da catscha.» Silvan Caduff fa attent che la Confederaziun mantegni siu dretg da lubir las damondas dil cantun da reducir ils trieps e sittar ils lufs. «Priu il cass ch’il cantun survegn la lubientscha sin l’entschatta december restan sulet dus meins per sittar ils lufs.» Il president dall’uniun purila sursilvana manegia ch’ei seigi buca sempel en in cuort temps da reducir ils trieps da lufs, era buca cun sustegn dils catschadurs, sco quei che la regenza preveda. «Ils novs pèrs da lufs astgan buca vegnir sittai aschia che quels procuran igl onn proxim per nova descendenza.» Silvan Caduff ei dil meini ch’ei vegni era cun la nova ordinaziun strusch ad esser pusseivel da reducir marcant il diember da lufs e cheutras levgiar la situaziun per ils purs. «Perquei vegnin nus vinavon a rimnar suttascripziuns per l’iniziativa da lufs.» Ina che vul tenor atgnas indicaziuns proteger il carstgaun, ils animals da casa e da nez dil luf. «Tenor quella iniziativa stuess ei esser pusseivel da sittar il luf duront igl entir onn e buca sulet duront dus, treis meins» gi Silvan Caduff Confidonza viers il cantun La pura Annette Vieli da Val S.Pieder che s’engascha fetg en caussa agricultura e lufs tschontscha dad in lev suspir dils pertuccai en caussa luf. «Cun las novas mesiras crescha il diember da lufs buc ad infinitum.» Ella deplorescha che l’ordinaziun definescha buc in diember maximal da lufs per il Grischun. E regorda als 46 lufs giuvens naschi igl onn vargau el Grischun e mess quels visavi als plans da sittar 44 lufs. «Quei muossa ch’ils quitaus per puras e purs restan vinavon.» Era Annetta Vieli fa attent ch’ei seigi buca garantiu ch’ei gartegi da sittar ils lufs enteifer ils proxims dus meins. «Nus vegnin a veser co quei funcziunescha.» Gronda confidonza ha la pura da Val S.Pieder viers la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen che seigi adina s’exprimida a favur dad ina regulaziun da lufs pli severa. Ed Annetta Vieli menziuna che las muntaneras stoppien vinavon esser protegidas per ch’il cantun survegni la lubientscha dalla Confederaziun da sittar ils lufs. Sustegn neu dil luf «Sulet treis trieps da lufs per igl entir intschess dil cantun Grischun inclus las regiuns cunfinontas ei memia pauc» gi ils selvicultur da Flerden, Daniel Bürgi. El sereferescha alla nova ordinaziun federala che definescha treis trieps da lufs per il Grischun ed ils intschess cunfinonts per diember minimal. Il commember da suprastonza dalla Selva, l’organisaziun tetgala dalla branscha grischuna da lenna, fa part ad ina gruppa da selviculturs che vesa dabia aspects positivs neu dalla preschientscha dil luf per igl uaul da protecziun grischun. «Tenor la lescha stuess igl uaul seregiuvinar per 75 % ord atgna forza.» Il selvicultur da Flerden gi che quei seigi buca pusseivel pervia digl ault diember da selvaschinas. «Sche la catscha grischuna vegn da reducir la selvaschina sai jeu era viver cun in pign diember da lufs.» Daniel Bürgi dubitescha la voluntad dalla catscha grischuna dad insumma vuler reducir la selvaschina. «En quei grau sustegn il luf il forestalesser.» L’ordinaziun nova pretenda da desister da reglar ils trieps da lufs «leu nua che la selvaschina impedescha la regiuvinaziun digl uaul».

Avon in onn ha la Regiun Surselva presentau a Glion il laboratori scientific Surselva Lab. Igl ei gl’emprem post extern dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SASGR). Livia Somerville meina quel cun sustegn ed en collaboraziun dil post da svilup regiunal. Margis proxim, ils 14 da november 2023, envidan quei Surselva Lab ad ina sera tematica. En connex culla midada demografica ei la damonda «Tgei drova ei oz, tgei drova ei damaun» el center. La collaboraziun denter la Regiun Surselva ed il Surselva Lab tracta la tematica actuala ch’il diember da persunas pensiunadas crescha ils proxims onns en Surselva. Livia Somerville vegn ad introducir ella tematica. Silsuenter dat ei referats cuorts da Dario Wellinger, il menader da studis dalla SASGR e da Valeria Ciocco, dil post da prevenziun da sanadad dil Grischun. Alla discussiun che suonda separticipeschan il representant da Seniora-CA da Mustér, Linus Maissen-Desax, Elisabeth Lorez dalla suprastonza communala Lumnezia, Curdin Casaulta dil post da cussegliaziun Surselva dalla Pro Senetute Grischun sco era Dario Wellinger. Il podi moderescha Céline Meury, la sviluppadra regiunala dalla Surselva.(fmr/abc) La sera tematica a Glion ei margis, ils 14-11-2023, entschatta allas 18.00, via dil Spital, residenza St. Joseph.

L’Acziun Rumantscha da Domat (ARD) organisescha ina sentupada cul cumponist Gion Balzer Casanova. Sco quei che l’ARD scriva en siu invit, vegn gl’autur dalla canzun «La sera sper il lag» gievgia, ils 23 da november 2023, a Domat. Gion Balzer Casanova ha cumponiu avon trent’onns quei «hit» cun ina poesia da sur Flurin Camathias (1871-1946). La canzun ei sederasada daferton sigl entir mund e vegn cantada da nundumbreivels chors. El ravugl da Romontschas e Romontschs da Domat vegn il hosp a raquentar da sia veta sco cantadur, scolast, dirigent e cumponist. «Interessant vegnan ad esser ses schatgs ord sias ovras cumpositoricas», scriva la ARD.(cdm/fmr) L’occurenza ei gievgia, ils 23 da november 2023, allas 20.15, ella sala Segantini dil hotel Steila a Domat.

Avon 40 onns ha la Corporaziun Ucliva aviert a Vuorz igl hotel Ucliva. Pils responsabels da lezzas uras in grond success suenter in cumbat politic endinau per survegnir tuttas lubientschas. Il hotel Ucliva ei staus il pli emprem hotel ecologic dalla Svizra. Malgrad stretgas finanzialas avon paucs onns ed ina adattaziun di concept ha il hotel surviviu quater decennis. Oz ei l’Ucliva il grond patrun che dat lavur el vitg da Vuorz. La suprastonza dalla Corporaziun Ucliva cun biabein 500 societaris envida alla ­fiasta da 40 onns cun ina tscheina da ­fiasta ed in program cun films, musica e cun il batten dil disc cumpact dalla cantadura grischuna Rahel Giger. Dapi il zercladur 2023 ha la Corporaziun Ucliva in niev president: Bernhard Wehrli, anteriur professer alla Scol’aulta politecnica a Turitg ha surpriu il presidi. El ei carschius si a Vuorz ed enconuscha era l’historia dalla corporaziun e dil hotel Ucliva. «Gastronomia persistenta ei mainstream» «Jeu hai fetg bugen la regiun e mei colligian bialas regurdientschas d’affonza cun Vuorz», di Bernhard Wehrli. «Il secund motiv che ha animau mei da s’engaschar per l’Ucliva ei, ch’jeu sun carschius si a Vuorz en la pensiun Clarezia che mes geniturs han baghegiau ils onns 1960. Nossa pensiun haveva in concept per vacanzas da sanadad, vul dir, senza fimar, senza alcohol e per exempel cun tratgas vegetaras e legums ord nies agen iert.» Il concept digl Ucliva seigi perquei staus empau sc’in déjà-vu per el, ha Bernhard Wehrli raquintau en discuors cun la FMR. Il scharm dall’Ucliva cun sia historia da 40 onns seigi fetg specials. «Il menaschi digl Ucliva ha giu ina rolla da piuniera sil sectur dil turissem persistent. Oz ei la gastronomia ecologica e persistenta ’mainstream’, declara il president dalla Corporaziun Ucliva. «Clar, oz porscha era igl Ucliva tratgas ord la cuschina tradiziunala. Era tier nus survegn tgi che vul quei pommes e cordon bleu. Mo la Corporaziun Ucliva ha cumprovau naven dils onns 1980 ch’ei drova in turissem persistent e migeivel, e quei buca mo cun la cuschina.» Buns e schliats onns Igl Ucliva ei buca x-in hotel. Il hotel sisum Vuorz ei staus in dils emprems hotels ecologics en Svizra. Ils onns 1980 discurrev’ins d’in project-muossavia. Ei ha dau buns e schliats onns era pigl Ucliva. Suenter igl onn 2000 pareva il concept d’esser antiquaus. La Corporaziun Ucliva ha alla fin finala stuiu serrar il hotel e publicar el per dar en affittaziun. Igl onn 2017 ha la hoteliera dad oz, Ursula Wilhelm surpriu il menaschi cun in niev concept. La nova affittadra cumpra ils products dils producents indigens. Plinavon eis ella engaschada ella cultura dil vitg da Vuorz. Quei detti bunas sinergias, di il president dalla Corporaziun Ucliva, Bernhard Wehrli. «Ils hosps digl Ucliva apprezieschan fetg la mischeida da cuschina e cultura locala.» L’idea dalla cooperativa resta Tenor Bernhard Wehrli sustegni la gronda part dils commembers l’idea dalla regiunalitad e l’idea dalla protecziun digl ambient. «Suenter igl onn 2017 che nus havein giu nossa crisa, ha la suprastonza da lezzas uras stuiu cattar in equiliber denter basegns da renovaziun e pusseivladads finanzalas.» Entginas sanaziuns hagi ins saviu realisar ils davos onns. Bernhard Wehrli: «Nus vulessan sustener il concept da cultura a Vuorz ed era funcziunar sco menaschi enteifer nossa regiun turistica ensemen cun Breil ed Andiast.» Hosps duront igl entir onn «La collaboraziun cul vitg da Vuorz e cun ses producents da victualias e cun la cultura stetti propi a cor ad el, accentuescha il president dalla Corporaziun Ucliva Bernhard Wehrli. «Ella suprastonza dalla corporaziun ein actualmein surtut persunas che stattan ella Bassa. Cun Claudia Wenzin-Caveng havein nus da niev ina tiarza dunna en nossa suprastonza.» Puncto strategia futura remarca el era ch’el vegni a s’engaschar per in menaschi d’hotel che resti aviarts ina gronda part digl onn e buca mo ils meins duront la stagiun aulta. L’Ucliva seigi era in liug da cuors e da seminaris che han liug igl entir onn. «Per nossas plazzas da lavur el hotel e per nos producents indigens eisi impurtont d’haver ina cuntinuitad. Nus vulein occupar il persunal en plazzas digl onn. Aschia savein nus restar in patrun social.» Igl emprem hotel ecologic en Svizra ha 40 onns Il december 1983 ei il hotel Ucliva a Vuorz, igl emprem hotel ecologic dalla Svizra, vegnius aviarts. Tschun onns avon, ils 1978, ha ina gruppa d’indigens fundau la Corporaziun Ucliva sco uniun d’agid a sesez. La finamira era d’impedir la vendita da grondas surfatschas da terren ad investurs commercials. Ils iniziants han rimnau screts da participaziun ell’entira Svizra. El medem mument ha la corporaziun saviu cumprar in sulom a Curtginet sisum Vuorz. Oz ha la Corporaziun Ucliva pressapauc 500 commembers ch’ein adina puspei stai promts da cumprar novs screts da participaziun e cunquei da sustener finanzialmein il hotel Ucliva. Il 40avel anniversari digl Ucliva vegn festivaus ils 16 da december 2023 cun in program da cultura e cun ina tscheina per commembras e commembers. (fmr/mg). 40 onns e strusch rubaglias Il hotel Ucliva a Vuorz festivescha ils 16 da december 2023 siu 40avel anniversari. Igl emprem hotel ecologic ch’ei ha dau en Svizra ha adattau avon tschun onns siu concept als basegns dil temps e collaborescha oz surtut cun ils producents da victualisas indigens e separticipescha a moda activa alla veta culturala dil vitg da Vuorz. Igl onn 2017 ha la hoteliera Ursula Wilhelm surpriu il tgamun operativ dall’Ucliva. E dapi circa in miez onn ha la Corporaziun Ucliva in niev president. Bernhard Wehrli, anteriur professer da chemia alla Scol’aulta politecnica a Turitg, ei sez in da Vuorz. Per el datti treis petgas impurtontas per segirar l’exi­stenza futura dil hotel ecologic. Primo da francar la collabora­ziun cun ils habitonts e producents dil vitg. Secundo da seposi­ziunar sco menaschi d’hotel ella destinaziun turistica dils treis vitgs Breil, Vuorz, Andiast, e sco tierz punct da prender part dalla veta culturala da Vuorz. Puncto strategia futura remarca Bernhard Wehrli era ch’el vegni a s’engaschar per in menaschi d’hotel che resti aviarts ina gronda part digl onn e buca mo ils meins duront la stagiun aulta. (fmr/mg) Il hotel Ucliva a Vuorz datti dapi 40 onns. La suprastonza dalla Corporaziun Ucliva cun il president Bernhard Wehrli (davos quart da san).

Quella canzun audel jeu pil mument adina puspei enzanua en nossa casa da scola. Dapi duas, treis jamnas ein mes scolars dalla 1. e 2. classa vida exercitar las canzuns per il til da latiarnas che ha liug proxim gliendisdis a Flond. E plaunsiu sentins era co ils affons selegran d'astgar presentar las latiarnas ch'els han zambergiau e surtut da veser co quellas glischan el stgir dalla notg. Clar e stgir, di e notg, umbriva e glisch – quei ei per mei ina ferma simbolica che va bein a prau culla stagiun actuala nua che las seras ein liungas e stgiras. Mo ulteriuramein eis ei per mei era ina simbolica che descriva bein las bunas e nauschas experientschas che nus fagein en nossa veta cullas varts umbrivaunas e suleglivas. Per survegnir in' idea tgei che quellas varts umbrivaunas en nossa veta ein, tonscha ei ozildi da dar in sguard ellas gasettas: novitads d'uiaras, rapports da terrur ed autras sgarschurs, tut quei muossa bein avunda con stgir ch'ei sa esser sin nies mund. Mo era culps sco malsogna, ina greva sperdita ni auters destins persunals san stgirentar nies mintgadi, e quei d'in mument sin l'auter. Per cletg ei quei mo ina vart dalla medaglia! Contas gadas vein nus fatg en nossa veta l'experientscha che la glisch ei tuttina pli ferma che las stgiradetgna? Contas gadas ha ei dau radis da speronza, era sche tut entuorn era stgir? Contas gadas ha in carstgaun fatg ina bun’ovra, ina pintga gesta, dau in bien plaid ni era semplamein cun sia preschientscha empau glisch en temps stgirs da nossa veta? Tgi che fa ad auters dil bien, quel regala ad els muments da glischur. – Quei patratg ei vegnius endamen a mi, cura che jeu hai udiu mes scolars a cantar: «Jeu mon cun mia latiarna e mia latiarna cun mei». Aschia sco els portan glisch cun lur latiarnas el stgir dil vitg, aschia duein nus schenghegiar in a l'auter muments ch'ein sco radis da sulegl che sclareschan e scauldan. Aschia giavischel jeu a Vus tuts, ch'ei detti era tier Vus adina puspei da quels muments plein glisch e clarezia! Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dapi rodund dus meins vegn luvrau egl intern dil hotel Acla da Fontauna a Mustér vid la sanaziun dallas substanzias nuscheivlas asbest e PCB. Las lavurs ein s’avanzadas bein, aschia ch’empremas parts dil baghetg san vegnir spazzadas ussa. La mesjamna han quellas lavurs entschiet. Els decuors dils proxims siat meins vegn igl entir baghetg spazzaus, silsuenter entscheiva la construcziun dalla surbaghegiada nova. Ils 26 d’uost 2023 ha la populaziun fatg fiasta sigl areal dil hotel Acla da Fontauna a Mustér. Ella ha priu cumiau dil baghetg vegl e beneventau il project niev dall’Immo Invest Partner SA. Lu ei vegniu dau il siet da partenza per las lavurs da spazzar il baghetg erigius avon pressapauc 50 onns. Da quellas lavurs ei denton stau da veser nuot entochen ussa, auter che maschinas e containers deponi entuorn il baghetg. Il motiv: En in’emprema fasa eis ei stau indispensabel da luvrar internamein vid las substanzias nuscheivlas asbest e PCB. Medemamein eis ei stau necessari da rumir las localitads d’infrastructura da casa e mobiglias. Luvrau egl intern Per saver entscheiver cullas lavurs da spazzar sco talas eis ei stau necessari da luvrar internamein, vul dir allontanar las substanzias nuscheivlas asbest e PCB. «Quellas lavurs succedan entras interpresas specialisadas e sut la survigilonza dalla SUVA», di Fredy Ganz dil management da baghegiar dall’Immo Invest Partner SA. Las lavurs ein avanzadas bein, entochen la fin da quest onn ein ellas terminadas. «Rodund 85 % da tut igl asbest e PCB ei el plaunterren e l’emprema alzada. Ellas ulteriuras alzadas ein quels materials vegni duvrai pli pauc», declara Fredy Ganz. Las persunas engaschadas vid quellas lavurs protegian sesezzas cun vestgadira speciala. Avon che bandunar las localitads sanadas han ellas da passar in sort da plirs containers in suenter l’auter e serrai hermetic, per che negina materia nuscheivla vegni transportada el liber. Els locals sezs vegnan quels partichels, respectivamein quellas materias, tschitschadas e filtradas avon ch’ellas vegnien allura dismessas specialmein, medemamein entras interpresas specialisadas. «Tuttas lavurs succedan tenor in clar concept, mintg’ina vegn protocollada. Tut sto esser documentau claramein», sincerescha Fredy Ganz. Lavurs da spazzar han entschiet Leu nua che quellas substanzias ein vegnidas allontanadas san las lavurs da spazzar entscheiver ussa. La mesjamna avonmiezdi ein ellas vegnidas lantschadas: «Suenter ils 26 d’uost 2023, cura che nus havein festivau il project niev, ei quei in ulteriur di da gronda legria.» Quei ha il president communal da Mustér, René Epp, puntuau sil plazzal. Ed era per l’Immo Invest Partner SA ei l’entschatta da quellas lavurs in ulteriur impurtont pass. «El decuors dils proxims siat meins vegn igl entir baghetg spazzaus. Silsuenter vegn luvrau vid ils fundaments ed allura realisau la surbaghegiada nova», di Fredy Ganz. La fin 2026 duei il hotel vegnir surdaus agl affittader Mövenpick. Tenor Fredy Ganz vegn l’entira surbaghegiada – pia hotel e habitaziuns – realisada il medem mument. Il hotel niev cuntegn 159 combras ni suitas, las tschun casas davostier 23 habitaziuns secundaras e 44 habitaziuns administradas. Tut en tut vegn investiu pli che 100 milliuns francs. Lubientschas en treis fasas Per spazzar e realisar la surbaghegiada nova ha l’Immo Invest Partner SA stuiu far treis damondas alla vischnaunca. Sco quei che René Epp ha detg la mesjamna vegnan quellas concedidas en stretg contact culs uffecis cantunals. Ina damonda pertucca la sanaziun dallas substanzias nuscheivlas, in’ulteriura quella da spazzar il baghetg existent e la tiarza quella pil baghetg niev. Ton René Epp sco Fredy Ganz han sutlingiau la mesjamna avonmiezdi la buna collaboraziun vicendeivla. Franz Hidber dalla gruppa dils iniziants dil hotel ei seregurdaus da si’emprema viseta el hotel Acla da Fontauna: «Quei ei stau avon 20 onns e 17 dis. Il hotel era gia lu buca pli en in bien stan. Ins veseva ch’ins stueva far zatgei e l’attractivitad da Mustér ha gidau ad anflar ina soluziun.» La historia dil hotel Acla va a fin La mesjamna avon miezdi han las lavurs da spazzar il hotel Acla da Fontauna a Mustér entschiet. Empremas parts dil baghetg ein deliberadas d’asbest e PCB, aschia ch’ellas san vegnir allontanadas. Quellas lavurs cuozan rodund siat meins. Dapi la fin d’uost vegn luvrau el hotel ella sanaziun dallas parts cun asbest e PCB. Quella procedura ei intensiva e succeda entras interpresas specialisadas. Scadin pass sto vegnir protocollaus. Naven dalla stad vegnenta vegn ei luvrau vid ils baghetgs novs: Il hotel cun 159 combras ni suitas sco era las tschun casas davostier cun 23 habitaziuns secundaras e 44 habitaziuns administradas. Tut en tut investescha l’Immo Invest Partner SA pli che 100 milliuns francs en quella surbaghegiada. Il hotel vegn affittaus da Mövenpick. (fmr/hh) La maschina per spazzar il baghetg ei semtgada ed ils representants dall’Immo Invest Partner SA e dalla vischnaunca da Mustér selegran da quei mument. Davos da sen. Frenk Djordic e Fredy Ganz. Davon da sen. René Epp, Franz Hidber e Stefan Amstad. Las lavurs da spazzar il vegl hotel Acla da Fontauna a Mustér han entschiet, ellas cuozan rodund siat meins. Las lavurs vid la sanaziun d’asbest e PCB vegnan registradas. Dretg ils containers che ston vegnir passai dils luvrers occupai vid quella sanaziun. Las lavurs da spazzar il vegl hotel Acla da Fontauna a Mustér han entschiet, ellas cuozan rodund siat meins.

La munconza dils mieds d’instrucziun romontschs ei stau in tema central dil rapport annual dil president a caschun dalla radunonza generala dalla Conferenza generala sursilvana (CGS) dad ier mesjamna a Glion. Alla radunonza ei era vegniu informau davart las stentas dalla uniun Magistraglia Grischun (MGR) en connex cun la revisiun dalla lescha cantunala da scola. «Il cantun lavura vid la producziun da novs mieds d’instrucziun e quei vulein nus renconuscher.» Quei ha il president dalla Conferenza generala sursilvana (CGS), Adrian Cathomas, detg suenter la radunonza generala alla FMR. «Il cantun ei bein vidlunder, mo per nus vai semplamein memia plaun.» En siu rapport annual constatescha il president dalla CGS, ch’il cantun hagi presentau ina priorisaziun dils mieds d’instrucziun en ina se­sida cun la suprastonza dalla CGS il fevrer vargau. Mo tenor quella priorisaziun vegnien ils mieds d’instrucziun per certs roms en romontsch ni en talian mai a vegnir produci. «Il cantun stuess exnum disponer d’in budget pli ault pils mieds d’instrucziun. Nossas resursas persunalas per segidar ein numnadamein avon maun», ha Adrian Cathomas detg. «Nus savein segidar» Malgrad la critica al Departament cantunal d’educaziun, cultura e protecziun digl ambient, che la situaziun actuala cun ils mieds d’instrucziun en sursilvan corrispundi buca alla lescha e seigi buca cumpatibla cun il Plan d’instrucziun 21 ha Adrian Cathomas suttastrihau che la magistraglia sursilvana seigi promta da segidar cun elavurar ils novs mieds d’instrucziun. «Da principi vulein nus cultivar vinavon ils contacts cul cantun e nus vegnin era a contactar deputadas e deputai dalla Surselva en caussa. Plinavon ponderein nus en tgei fuorma ch’ina collaboraziun cun la Lia Rumantscha fagess senn.» Preventiv per mieds d’instrucziun vegn augmentaus Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, il schef dil Departament chantunal d’educaziun ha rispundiu suenter la radunonza dalla CGS alla FMR, ch’el accelerassi fetg bugen il tempo ella producziun dils novs mieds d’instrucziun en romontsch e talian. «La casa editura cantunala da mieds d’instrucziun ei denton dependenta da resursas externas per realisar ils mieds d’instrucziun. Quellas resursas externas sco per exempel didacticas dalla Scol’aulta da pedagogia, da translaturs e lecturas els idioms stattan a disposiziun a nus mo parzialmein.» Jon Domenic Parolini ha detg plinavon, ch’el vegni a proponer el preventiv 2024 in augment da 100 000 francs per mieds d’instrucziun. «Quei preventiv per mieds d’instrucziun ei s’augmentaus ils davos 21 onns per bunamein 600 000 francs.» Il persunal crescha buca sillas caglias A caschun dalla radunonza generala dalla Conferenza generala sursilvana ha Nora Kaiser, la presidenta da Magistra­glia Grischun, accentuau l’impurtonza dalla scola romontscha per stabilisar las cumpetenzas linguisticas dils affons. «Per augmentar las cumpetenzas linguisticas drovi denton era mieds d’instrucziun sufficients els idioms.» Enviers la FMR ha la presidenta da Magi­straglia Grischun detg, che la Scol’aulta pedagogica dil Grischun fetschi actual­mein grondas stentas per recrutar persunas d’instrucziun pigl entir Grischun, pia era scolastas e scolasts romontschs per la Surselva.» Quei seigi impurtont era sch’ins discuori dils mieds d’instrucziun en romontsch. «Per saver duvrar ils mieds d’instruc­ziun drovi ei era scolastas e scolasts romontschs che seigien promts da luvrar el Grischun romontsch. Rispostas cun la nova lescha da scola Las commembras e commembers dalla Conferenza generala sursilvana han priu notizia dallas speronzas che Nora Kaiser, ch’ei era deputada el Cussegl grond, dat alla revisiun dalla Lescha cantunala da scola che stat avon porta. «In element impurtont dalla revi­siun ei l’adattaziun dallas pagas», aschia Nora Kaiser. «Sche nus vulein salvar las scolastas ed ils scolasts giuvens en nossas valladas, lu ston las pagas vegnir adattadas.» Ina nova suprastonta ed in niev commember d’honur A caschun dalla radunonza generala dalla Conferenza generala sursilvana CGS ha Ricarda Caderas da Luven demissiunau suenter sis onns commembra dalla suprastonza. En siu stagl ha la radunonza elegiu Rica Arpagaus da Laax. ­Plinavon ha la radunonza elegiu Francestg Friberg da Danis sco niev commember d’honur dalla conferenza. En sia undrientscha ha il president dalla CGS, Adrian Cathomas menziunau ils gronds merets da Francestg Friberg pil ­romontsch en scola ed era a favur dalla magistraglia sursilvana. (fmr/mg) Il persunal crescha buca sillas caglias La Conferenza generala sursilvana (CGS) ei vegnida infurmada ier mesjamna dalla presidenta da Magistraglia Grischun davart ils puncts impurtonts per la revisiun dalla lescha cantunala da scola. Per tener las scolastas ed ils scolasts romontschs el Grischun stoppien las pagas vegnir adattadas, ha Nora Kaiser detg. La CGS ha plinavon elegiu siu anteriur president Francestg Friberg da Danis sco commember d’honur. La radunonza ha engraziau a Francestg Friberg per siu grond engaschi en favur dil romontsch ellas scolas dalla Surselva. fmr/mg) La suprastonza dalla CGS da san: Gionina Spescha, Evelina Giger, Catarina Steger e Ricarda Caderas Adrian Cathomas, il president actual dalla CGS Francestg Friberg da Danis (anteriur president CGS) ei daventaus commember d'honur Il di da romontsch dalla Conferenza generala sursilvana vegn frequentaus da tuttas commembras e commembers dalla vallada.

L’entschatta d’october ha l’organisaziun turistica Flem Laax Falera Management SA communicau ina reorganisaziun. Tgei consequenzas che quei ha pils differents acturs ha ella schau aviert. Davart quellas ha la FMR discurriu cun Andreas Bärtsch dall’interpresa Quant da Flem. El ha menau la procedura. Il turissem ei l’industria principala da tuttas regiuns da muntogna. Pil Grischun eis ei ina industria empalonta che gauda attenziun e prioritad. Las treis vischnauncas Flem, Laax e Falera ein s’unidas gia avon decennis sut in tetg sco ina destinaziun Flem Laax Falera. In contract da destinaziun reglescha dretgs ed obligaziuns da mintga vischnaunca. Adina puspei han ins stuiu adattar las structuras, gest sco il temps ha pretendiu quei. Uonn han las partenarias stuiu renovar il contract. Aschia han ellas priu la caschun da reorganisar la societad acziunara Flem Laax Falera Management SA. Davart quei ha la FMR discurriun cul meinaproject. Andreas Bärtsch, tgei ha buca funcziunau ch’igl ei stau necessari da reorganisar la Flem Laax Falera Management SA? Las treis vischnauncas han segir fatg lur pensums da casa. A Laax han ins realisau bia ils davos onns ed a Flem ha la vischnaunca realisau il masterplan per ir viers il futur. Era a Falera han ins fatg uorden e fatg ponderaziuns dil potenzial turistic da Falera. Il giavisch dils treis presidents communal Wendelin Casutt, Franz Gschwend e Martin Hug eis ei stau da resumar tut quei en ina strategia cumplessiva e da fixar quei el contract niev dalla destinaziun. Ord ils discuors eis ei seresultau ch’ins vul buca semplamein prolungir quel, mobein da definir las rollas dils singuls acturs. Concret vul quei gir che la FLFM SA vegn a prender anavos certs pensums che la gruppa Arena Alva haveva surpriu, cunzun PR e communicaziun. Co senta ni s’encorscha la populaziun dallas vischnauncas quella reorganisaziun? Andreas Bärtsch, fundatur da Quant SA, l'interpresa da cussegliaziun e marketing. La rolla dallas vischnauncas ei definida el contract, tgi, fa tgei, cu, co e nua. Ils indigens ei dil reminent impurtonts ambassadurs dalla destinaziun. Sche la vischnaunca fa novas infrastructuras turisticas e projects, eis ei d’eminenta impurtonza da mussar ils avantatgs ch’ils indigens han. Sco cussegliaders d’interpresas vesein nus savens quella situaziun. Era dalla vart dils hosps vegn adina puspei spitgau ch’ei detti in brat culla populaziun indigena e lur cultura. Perquei eis ei era impurtont che lezs acceptan il turissem ed ei pertscharts dalla muntada che quel ha. Per in patertgar sin dus binaris, pia cheu indigens, leu turists, ha ei el futur negin plaz pli. Sch’il turissem sedistanziescha dils indigens, dat ei baul ni tard problems. Enteifer ils bunamein 100 partenaris involvai dil turissem da Flem Laax Falera ha la gruppa Arena Alva ina peisa fundamentala. Tgei rolla ha ella en quella reorganisaziun? Naturalmein ina relevanta pil sistem, la gruppa AA ei quasi il tgau dil sistem turistic. Ella persula porscha ina entir fatsch dallas pli diversas prestaziuns. Ella meina in dils megliers territoris da skis dall’Europa e model dil turissem d’unviern. La stad ha l’Arena tectonica Sardona, il monument dall’Unesco, gronda muntada, relevanza e potenzial. Da quellas duas marcas profitescha l’entira destinaziun. Omisduas garanteschan la qualitad, quei che vegn dabien allas vischnauncas ed al bien um da quellas Essas Vus era stai confruntai, duront la procedura dalla reorganisaziun, cun emoziuns denter las persunas involvadas? Sche, lu mo positivas. Ils process ein stai fetg constructivs ed ei ha pariu ch’in nuv sesligi. Dallas discussiuns ei in instrument interessant resortius, numnadamein in fondo d’infrastructura. Grazia a quel san ins realisar pli spert investiziuns da projects pli pigns. Entochen ussa haveva l’organisaziun turistica buca in tal instrument. Actualmein para ei ch’ils presidents communals dallas treis vischnauncas harmoniseschien e traigien vid il medem sughet. Cun ina midada el presidi savess quella buna constellaziun semidar, ni buc? Quei aspect ei risguardaus el contract dalla destinaziun. Las rollas da mintga actur ein definidas claramein. Quei contract ei per vischnauncas e tuts responsabels ina basa, in document ufficial fix. Cun ina midada el gremi dallas autoritads eis ei gl’emprem document ch’ils «novs» ston studegiar sch’ei va pil turissem. L’organisaziun turistica FLFM ei dil reminent ina societad acziunaria cun in cussegl che ha da dar en la direcziun strategica. Il presidi va alternond d’ina vischnaunca tier tschella. Tgei influenza ha quei contract per exempel per las duas tematicas velo e viandar? Tier quellas duas havein nus empriu bia ils davos onns. Entochen ussa baghegiavan ins semplamein ina pista da bike senza reglar tgi che ha da mantener quella. Aschia s’occupa la Arena Alva dallas pistas e dils snowboardists, e quei en agen interess. La stad cullas pistas da velo ei quei auter. El futur dat ei purtaders da prestaziun sch’ei va per velo ni viandar, e quels ston star davos «lur» products, pia era finanziar il manteniment. Sto Flem Laax Falera insumma aunc crescher el futur? Pli baul udevan ins «adina dapli, adina dapli». Oz ei la qualitad el center ed ins optimescha las prestaziuns turisticas pils hosps e la populaziun indigena. En nossa destinaziun dat ei claramein aunc capacitads libras ella pernottaziun. La hotellaria ei in tema actual pli che mai. Leu havein nus las medemas sfidas sco las autras destinaziuns. Ina occupaziun optimala ei absolutamein decisiv per ina destinaziun prosperonta. Il turissem dil gi e las habitaziuns secundaras ein duas petgas da nossa destinaziun. El futur stuein nus metter gl’accent silla tiarza, la hotellaria. Dat ei il proxim futur forsa era, tras la reorganisaziun, ina midada tier las marcas «Flims» per la stad e «LAAX» pigl unviern? Ina gruppa da lavur s’occupa bein dalla tematica, mo jeu supponel ch’ei vegni buca a dar grondas midadas. Da principi vegn ei a restar tier las duas marcas per stad ed unviern. Ha la reorganisaziun consequenzas finanzialas, respectiv ein dapli ni dameins daners a disposiziun el futur per commercialisar Flem Laax Falera? La FLFM astga era sefidar el futur d’in bien budget. Totalmein ein 6,3 milliuns francs ad onn a disposiziun. Cun quella summa san ins muentar dabia. Supplementarmein fa mintga vischnaunca investiziuns individualas ell’infrastructura turistica. Gliez vegn aunc vitier. Tgi ei Andreas Bärtsch Per sia reorganisaziun ha la Flem Laax Falera Management SA collaborau cull’interpresa da cussegliaziun Quant SA a Flem. Quella ha sia sedia interimistica ella casa dalla Posta a Flem Casa d’Uaul. Primavera proxima vegn ella puspei a returnar, suenter la renovaziun dallas localitads da fatschenta, alla Via Nova a Flem Vitg. Andreas Bärtsch, carschius si a Trin, ha fundau quella 2013 ensemen cun Ivo Haldner. Aunc avon ha el luvrau diesch onns tier la gruppa Arena Alva, da 2005 tochen 2012 sco menader dalla partiziun marketing e vendita. Da 1997 tochen 2003 haveva el fundau la scola da snowboard Laax ensemen cun Reto Poltera. Andreas Bärtsch ha fatg all’Universitad da Turitg il diplom en geografia ed ei seperfecziunaus cun in diplom da Executive MBA. En sia interpresa sustegn el clientella els secturs svilup da strategia, marketing & communicziun sco era svilup da marcas. Il Pavillon dil Parkhotel Waldhaus a Flem

Avon in onn ei Marcus Beer vegnius en casa communala a Glion. El ha surpriu il post da Carmelia Maissen. Il pievel da Ilanz/Glion haveva elegiu el aschia ch’el ha midau la stanza da scola culla stanza presidiala ella quarta alzada dalla casa cumin. Leu ha la FMR discurriu cun el. La vischnaunca Ilanz/Glion ei naschida igl 1 da schaner 2014 ord la fusiun da 13 vischnauncas oriundas. Igl onn proxim sa ella festivar in decennis. Marcus Beer festivescha quest meins da november il giubileum dad in onn sco president communal. Ch’el hagi buca saviu far miraclas en quei onn, mobein ch’el hagi stuiu seluvrar els differents dossier e prestar bia lavur operativa : quei puntuescha el ell’intervesta culla FMR. Igl onn 2024 spetgan diversas sfidas las autoritads. Quei ch’ei gl’essenzial per Marcus Beer ei ch’ins sto discuorer in cun l’auter e restar el dialog. E forsa era conceder ch’ei sappien capitar sbagls. Marcus Beer, il pievel ha elegiu e dau la confidonza a Vus. Semettessas Vus aunc ina gada a disposiziun sco candidat pil presidi communal? Quei uoppen da Glion decorescha a Berna la sala dil cussegl nazunal. Marcus Beer ha retschiert el da cusseglier naziunal Martin Candinas a caschun d'ina viseta ils 3 da november 2023 a Berna. Gie, jeu crei schon. Igl ei stau interessant da far ina midada dalla veta professiunala. Jeu haveval dau scola 30 onns, sun era staus menader da scolas. Mia nova funcziun ei fetg pretensiusa e pretenda in lartg spectrum da savida ed inschign da menar glieud e menaschi. Gl’engaschi ei, cumparegliau cul pensum da lavur, segir pli gronds che avon. Co sentis e resentis Vus ils contacts culla populaziun da Vossa vischnaunca? Il presidi communal porscha regularmein audienzas. Quels termins ein adina bein occupai, la glieud vegn stedi tier mei per deponer critica, propostas e per dar impuls. Mintgaton vegnan aschi biaras damondas per termins che nus stuein limitar l’audienza. Era schiglioc sesprovel jeu da tschintschar culla glieud, da dar sclariment e prender si lur giavischs e discuorer da problems che sedattan, seigi el sectur da baghegiar, dil temps liber ni d’auter gener. La megliera experientscha ch’jeu hai fatg ei d’envidar la glieud cheu en casa cumin per in discuors persunal. Ils projects solars actuals animeschan forsa era d’encurir il contact direct cul president? Gie, culs purs havein nus giu divers discuors pervia da quella tematica. Cun els havein nus organisau ina sera d’informaziun specifica per discutar ils projects. Els san che la vischnaunca pren risguard sil puresser e las alps e ch’ins decida buca semplamein sur lur tgaus ora. Igl ei denton clar che omisduas varts ston far concessiuns. Impurtont eis ei en scadin cass ch’ins sediscuora denter ils pertuccai. Aschia dat ei era adina sligiaziuns che cuntentan tuts. En connex culs project da fotovolatica essas Vus vegni confruntai buca mo culla caussa, mobein era cun bia emoziuns, ni buc? Gie, naturalmein, quei ei aschia. Emoziuns decidan savens sch’ei mass per la caussa. Cun discussiunar anflan ins era in l’auter. Opiniuns ch’ins sto forsa curreger ed empruar d’ir in’autra via. Haveis in exempel? Jeu vi menziunar il project dall’ordinaziun dil scamond da carrar sin vias da meglieraziun. La sera da discussiun a Ruschein ha mussau a nus ch’ei drova in’autra sligiaziun. Ch’ei drova ina lubientscha era buca en discussiun. La struba era denton tratga en schi ferm ch’ei ha duvrau quella discussiun hanada. La finala havein nus giu ina fetg buna discussiun. Sin quei havein nus adattau l’ordinaziun ed il parlament ha lu era approbau la midada parziala dalla lescha da carrar sin vias da meglieraziun. Ei quella lescha da vias da funs in cert success per Vus? Igl ei in mussament con impurtont ch’il dialog culla populaziun ei l'adattaziun dallas ordinaziuns e dalla lescha in success ton per mei sco era per la populaziun. Enten realisar il project ha lezza fatg attent nus, e nus havein saviu reagir. Sco administraziun stuein nus haver la grondezia da conceder ch’ins hagi instradau zatgei falliu. Cun vegnir encunter anfl’ins sligiaziuns. Finamira eis ei stau da reglar quella caussa aschia ch’ella vala per l’entira vischnaunca, e buca mo per singulas fracziuns. Adina eis ei buca pusseivel da reagir a tala moda. La vischnaunca Ilanz/Glion sedifferenziescha denter Glion center, Glion dalla vart dretga dil Rein e Glion dalla vart seniastra. Sentis Vus quei, e co? Ins auda tscheu e leu che quels dalla vart seniastra dil Rein seigien pli critics che quelsla dalla vart dretga. Gest quei dallas vias, ed era quei dalla fotovoltaica pertucca bein quels dil nord dalla vischnaunca. Miu pensum eis ei da survir a tuts ed igl ei impurtont ch’ins vesi che nus essan ina vischnaunca. En quei senn ei e resta il dialog impurtonts. Eveniments communabels sustegnan quei. Per exempel cun fiastas e scuntradas sco onn proxim la fiastetta da giubileum 10 onns Ilanz/Glion e la collaboraziun «500 onns Treis Ligias» cul cantun. Tut ei buca concentrau mo sil marcau, nus vegnin era ad ir ora ellas fracziuns. Gl’onn 2024 vegn il president communal pia ad esser occupaus pli che zacu? Ils projects da fotovoltaica culs dus implonts gronds sillas alps da Schnaus e Rueun vegn a fatschentar nus vinavon. Ils 26 da november ei gie la votaziun communala en caussa. Ils contracts pil dretg da baghegiar pretendan bia contractivas e preparativas. E sch’ei dat in NA all’urna? Lu ei quei in fatg ch’jeu stoi acceptar. Lu vegn Axpo ad ir tier autras vischnauncas, e lezzas han entradas beinvegnidas che mauncan a nus. Lu vegnan era auters concerns d’energia buca pli a s’interessar da cooperar culla vischnaunca Ilanz/Glion. Prendeis lu in auter project ord truchet per sviluppar Vossa vischnaunca? Lu vegn ei fetg grev. Il project da fotovoltaica ei ina caschun unica che sedat ussa. Sche nus siglin buca sin quei carr, fan quei autras vischnauncas. Igl ei ina caschun da generar entradas e migliurar nossa situaziun finanziala. Mintg’onn vegnessen rodund in miez milliun francs en cassa, en diesch onns ei quei quater tochen tschun milliuns francs. Per realisar nossas incumbensas savein nus duvrar petramein quels daners. Nossas finanzas vesan buca ora bein pils proxims onns. Con schliet? Il preventiv vegnin nus a presentar al parlament alla sessiun dil november. Il budget muossa in deficit da rodund 1,1 milliuns francs. Empau vegn strihau e spargnau tscheu e leu, aschia che quella summa sereducescha forsa aunc. Nus havein cuosts da sanadad che nus savein buca influenzar, per exempel il deficit dil spital regiunal, cuosts dalla scola e bia auter. Il spital vulein e stuein nus mantener, las scolas era. E quei cuosta mintg’onn dapli. Gest vid il spital ei bia ligiau, cun persunal ed infrastructura che sto esser sil stan pli niev. Glion ei in center cun purschida per l’entira regiun. Veseis che autras vischnauncas profiteschan dils survetschs dad Ilanz/Glion? Gie, per exempel la casa da vegls. Leu havein nus da purtar gl’onn proxim rodund 370'000 francs dapli. En quei sectur fussen nus leds da sentir e veser la solidaritad d’autras vischnauncas. Glion porta plinavon cuosts dil traffic public e dil manteniment da vias. Il deficit deriva bunamein mo dil sectur da sanadad. Vitier constatein nus dameins entradas tiel recav da tscheins d’aua dallas ovras hidraulicas. La situaziun finanziala ei tut auter che sempla, per quei motiv savein nus duvrar novas fontaunas d’entradas. Per prender gl’exempel dils projects solars vegnis Vus perquei ad insister sils megliers contracts pusseivels, ni buc? Quei constat. Mo tier las ovras solaras dat ei limitas ch’ils investurs ston sez risguardar. L’Axpo sto calcular aschia che quels implonts san insumma esser rentabels. Nus vegnin ad esser separticipai vid il gudogn. La populaziun manegia savens ch’ins stoppi pretender 3 tochen 5 raps per l’ura kilowatt. Quei ei illusoric. Ins sto veser la differenza tier las ovras hidraulicas che san producir in tocun dapli energia. Ils proxims onns vegnan ils contracts da concessiun cullas ovras hidraulicas en discussiun. Veseis Vus pusseivladads d’adattar las cundiziuns e migliurar las entradas per la vischnaunca? Nus havein contracts cun pliras ovras hidraulicas, per exempel quella da Zervreila. Cu ins ha fatg da sias uras ils contracts, han ins dau als dalla Bassa bia memia bienmarcau las concessiuns. Il concordat dallas vischnauncas concessiunarias vegn ad insister sin meglieras indemnisaziuns. La vischnaunca Ilanz/Glion ei marcau d’energia. Tgei influenza ha quei label naziunal tenor Vus? Cu jeu sun vegnius elegius hai jeu declarau ch’jeu vegli promover projects cun resursas regenerablas. Igl ei denton dapertut in dar ed in prender. Mo prender e mo profitar ei nunpusseivel. Ins sa buca mo tschintschar d’energia regenerabla, denton gie buca tier nus per quei ni tschei motiv. Ins sto saver ch’in implont da fotovoltaica alpin producescha in tocun dapli che moduls sin tetgs-casa e balcuns. Sco president communal en uffeci cumplein luvreis gi per gi ell’operativa. Haveis peda per discutar e sviluppar strategias per Vossa vischnaunca? Igl ei buca sempel, ins sto veramein prender peda, pertgei la lavur da mintgagi consumescha bia e pretenda 100 % engaschi. En quei senn ei mia lavur ina plazza da silmeins 120 %. Pertuccont la strategia essan nus s’entupai a gis concentrai per discutar dalla strategia per la legislatura currenta. Nus vul gir la suprastonza communala e la direcziun ensemen culla sviluppadra communala Doris Neuhäusler. Tier tut quei che seresulta stuein nus tschentar prioritads. Ina da quellas ei per exempel il project d’in quatier niev da habitar Fistez a Castrisch en fuorma d’ina cooperativa. Realisar tut enteifer quater onns ei nunpusseivel.

Per la tiarza gada ha l’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa organisau ina sentupada. Mesjamna ein il scribent Arno Camenisch ed il cantadur Flurin Caduff sepresentai el Volkshaus a Turitg. Il president dall’uniun, Corsin Derungs, ha astgau beneventar bia glieud a quella premiera. In dad els conta culla Compagnia Rossini. Dapi decennis s’auda gl’ensemble tiels reputai ambassadurs da musica e cultura, en special dalla Romontschia. In dils commembers dalla «Compagnia» ei Flurin Caduff. Il bassbariton da 44 onns audan ins savens sco solist da concerts ed operas, per exempel el KKL a Lucerna, ella Tonhalle ed ella Casa d’operas a Turitg. Mesjamna ha el cantau el Volkshaus a Turitg. El, ch’ei carschius si a Danis, ei sepresentaus en in’occurrenza communabla cun in bien amitg. In ch’ei carschius si a Tavanasa e che s’auda tiels scribents etabli svizzers. Siu num ei Arno Camenisch e ses 13 cudischs han status da cult. «Hinter dem Bahnhof», «Der letzte Schnee», «Ustrinkata» e tschels enconusch’ins ella scenza litterara svizra. Il davos «Die Welt» ei cumparius onn vargau ella casa editura Diogenes. Producziuns alternontas Quei duett ei sepresentaus sin invit dall’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa. «Igl ei la tiarza occurrenza che nus organisein», ha il president Corsin Derungs informau en discuors culla FMR. Ina mes’ura avon che l’occurenza entscheivi han ins buca saviu sche bia glieud detti suatientscha agl invit. La sala blaua dil Volkshaus a Turitg ei denton stada occupada bein cu il president ha presentau ils protagonists. El ha era informau ch’ins hagi fundau l’uniun cun bia slontsch, la primavera vargada hagi ina baselgia pleina gudiu il concert dils treis chors grischuns a Cham. Dameins glieud hagi gudiu ils 22 da settember in grondius concert dalla Triada cun Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre. Mobilisar la glieud ei buca adina sempel. Ils protagonists, da sen. Flurin Caduff, Arno Camenisch e Corsin Derungs, president dall'uniun Cultura Rumantscha en la Bassa. Davon Tsovinar Suflyan, la pianista. Mesjamna sera han bunamein 100 persunas giu interess dalla purschida dalla nova uniun che Corsin Derungs ha fundau. Quellas han vuliu mirar e tedlar Arno Camenisch e Flurin Caduff. Sco ei para ha la sentupada unica dall’uniun Cultura Rumantscha en la Bassa svegliau gl’interess. Igl ei l’emprema gada ch’ils dus artists sursilvans sepresentan per ina occurrenza. Els ein buns amitgs dapi l’affonza, in dall'annada 1978, l'auter in onn pli giuvens. Alternond han els presentau lur producziuns, Arno Camenisch sia litteratura, Flurin Caduff il cant. All’occurrenza han els dau il tetel «Ina sera pil cor», el center ei l’amur stada en tut sias facettas. Amur migeivla, amur casuala, amur passiunada. Arno Camenisch ha raquintau d’in «rencontre» casual en ina rondella. El ha fatg quei cun sia mimica tipica, in surrir da furbaz. Sias prelecziuns han – sco ses cudischs – status da cult. Era ella sala blaua dil Volkshaus eis ei gartegiau ad el da trer l’attenziun cun mintga construcziun. Cudizzadas La pianista dall’Armenia Tsovinar Suflyan ha accumpignau las biaras parts dil program. Ella ei pedagoga da clavazin, solista e correpetitura. A plirs texts cuorts dad Arno Camenisch ha ella saviu dar la tempra poetica, aschia per exempel alla declaronza d’amur a sia patria, il Grischun. Plirs texts seigien, aschia ha el tradiu, exclusivs ed el prelegi els l’emprema gada. Il divertiment litterar ed il cant dil bassbariton Flurin Caduff han schau semegliar cuort. Secapescha ch’ils dus protagonists han era tradiu empau da lur veta e dall’amicezia ch'ei semantenida tochen oz. Cudizzadas han buca muncau. Quel ch’ei carschius si a Tavanasa ha raquintau ch’el eri pli spert alla staziun, quel da Danis ha replicau ch’el havevi persuenter dapli sulegl. En in intermezzo ha Arno Camenisch raquintau ch’els dus fetschien mintgaton in viadi. Pil 40avel anniversari da Flurin Caduff seigien els stai a New York. Inagada ein els stai a Londra, avon onns ha Arno Camenisch visitau siu camerat a Vienna. Omisdus han ina predilecziun pil sport, en special tennis. E lu han els tradiu da lur temps da scola. «Ti havevas persuenter in pli liung viadi da scola che jeu», ha Flurin Caduff getg sin ina piztgada dil scribent. En in da ses cudischs ha Arno Camenisch schizun «perpetnisau» in cantadur d’operas, igl ei negin auter che siu bien amitg. Allas nozzas d’ina muronza El decuors dall’ura e mesa culs dus artists da Danis e Tavanasa, han ins giu caschun da rir e tedlar, las melodias en talian, romontsch ed engles. «Tu sei la mia stella, io canto, io danzo ogni ora per te» ha Flurin Caduff per exempel schau udir. Daferton ha siu camerat legiu d’ina scena ch’el era envidaus ad ina nozza d’ina anteriura muronza. El ha fatg quei cull’expressiun digl innocenz ch’ei nuota malcuntents dad esser libers. Quei ch’ei stau donn ei ch’ils dus protagonists han strusch schau tedlar lur lungatg mumma els intermezzos. Quei che havess fatg senn quella sera a Turitg.

«Siu fem dat silla gnarva. Jeu decidel da far cunterfem». «Cunterfem» ei il tetel dall’emprema ovra litterara digl autur sursilvan Jürg Gautschi. Il cudischet ei vegnius publicaus igl october 2023 ella Chasa Editura Rumantscha. Jürg Gautschi, oriunds da Trun, ei enconuschents ella Romontschia sco autur dils Cuntrasts e dils Impuls da RTR. Las historias cuortas dils Impuls han schon inspirau igl autur da scriver e presentar in toc da teater. Siu toc «L’art d’esser il me-glier» ha el presentau 2019 ella Klibühni a Cuera. Quellas reflexiuns quotidianas ein medemamein il fundament dall’emprema ovra litterara «Cunterfem» ch’ei vegnida publicada igl october 2023 ella Chasa Editura Rumantscha. Als 32avels Dis da litteratura la sonda vargada a Domat ha Jürg Gautschi presentau per l’emprema ga sias histo-rias cuortas en in discuors cun la directura dalla Chasa Editura Rumantscha Anita Capaul. Hallo tuorta Ina dallas historias cuortas ha il tetel «Tuorta da nuschs :)». Cun la tuorta da da nuschs ei denton buca manegiau l’enconuschenta petta dultscha. La historia descriva ina paterlada digitala cun ina partenaria cul pseudonim tuorta da nuschs. «Hallo, tuorta da nuschs. Bi che ti scrivas e bi che ti havesses è plascher da s’entupar». Il protagonist emprova da far econuschientscha cun ina dunna ch’el ha entupau ad in concert. La tuorta da nuschs rispunda suenter tredisch dis: «Sun pil mument empau strapazzada. Perquei la risposta schi tard. Cars salids ed in bien temps.» L’ amicezia cun la tuorta da nusch ei ida dall’aua giu. Oda al caffè ed aunc in tec fitness Gia la cuviarta dil cudisch ed entgins tetels tradeschan ina simpatia per la bubronda. Las historias «El caffè Chez Toi», «Odur da caffè» e «Kassel Stadtcafé» ein exempels che descrivan il caffè. «Jeu hassegiel numnadamein da buc haver caffè la damaun. Aunc mender ei dad haver caffè e buc haver latg!». Il beiber ed il far caffè han ina gronda valur per igl autur. Ina autra tematica che vegn stedi plidentada ei il fitness. Ella historia «Tgei tips» descriva Jürg Gautschi ils differents tips ch’ins entaupa el center da fitness. «In termin sur miezdi» ei negin inscunter da lavur, mobein in inscunter denter igl autur e siu trenader persunal Goran. «In tec mal sto ei far» ei la devisa dil trenader, «Tgagia sissu» quella digl autur. Impuls persunals Las historias da «Cunterfem» ein refle-xiuns persunalas davart las sfidas e las aventuras quotidianas digl autur Jürg Gau-tschi. Ils texts han humor e descrivan la societad contemporana cun ironia. Ellas fan rir, oravontut sch’igl autur scriva davart agens malpass ni sch’el surpren la rolla d’il burgheis furius che s’agitescha davart ses concarstgauns sco per exempel sur dils «Huora hipschters». Entgins eveniments regordan ils lecturs e las lecturas franc vid atgnas experientschas dil mintgadi. Tut ils pendularis ein segir d’accord sch’igl autur decida da scriver ina brev da reclamaziun alla VFF per pretender dapli confort. Las historias cuortas ein screttas a moda divertenta, ein capeivlas e cunquei ch’ei setracta dad historias cuortas ei «Cunterfem» in cudisch ch’ins sa adina puspei prender neunavon dalla biblioteca e sfegliar lien.

Robert Buchli Jeu habiteschel cun mia famiglia a Berna. Jeu lavurel sco psicolog da sport ed jeu mon il settember el Grischun a catscha. Uonn hai jeu recepiu fetg intensiv quella midada da cultura/mentalitad denter tiara ed il marcau. Cheu duas perspectivas. Ei ha bischau. Ensemen cun mes dus fegls Andrin e Lauri semettel jeu sin via encunter l’alp da catschadurs. Spert ei clar – oz savess daventar in grondius di da catscha. Vein nus tut? Mintgin sia cofra, e mia dunna ed jeu in taffer sacados. Vegn quei tut a funcziunar cun Airbnb egl exteriur e ­visitar la tuor Eiffel ed insumma quei entir viadiun cul tren (Berna – Barcelona) cun treis affons denter tschun e diesch onns? Lauri ed Andrin ein otg e diesch onns. Ei fa impressiun tgei distanzas ch’els pon gia prender sut ils peis. Ella neiv vesin nus adina puspei fastitgs. Ils taurs ein en moviment. Ils affons damondan da tut la rauba. Tgei ei in «Spiesser» atgnamein per romontsch? – In «lontschet». Daco ei in pign d’in cavriel in «ansiel» e buca in «vadi»? Daco fagein nus Romontschs buc ina differenza denter «Geweih» e «Hörner»? Giu Genevra ei l’emprema midada dil tren. In um da pial stgira cun ina tastga da sport vegn controllaus dalla polizia, ferton che tut tschels astgan passar. Andrin sa ordado en tgei carr e tgei plazs che nus havein reservau. Zac zac e gia ein tuts installai – l’aventura sa entscheiver. Arrivai ella tegia da catschadurs, fagein nus in caffè ed ei ha aunc ina Coca Cola pils buobs dil di da lavur cumina da questa primavera. Nus dein in jass, mein vinavon ora d’alp e turnein encunter las 14.00 tier nus en tegia sut. Suenter la marenda communabla sedecidel jeu da turnar persuls la sera tier in da mes posts preferi. Duas uras viadi ed ina dètga suada suondan. Paris, staziun da Lyon – strusch treis uras viadi da Genevra cul TGV. Cun la metro zac zac ella vischinonza dalla tuor Eiffel ed ils davos meters cun in bus fullanau. – «Leis vus tuts i sin quella tuor?» Per cletg ha mia dunna reservau bigliets online – quei vess jeu mai fatg … Ina tabla muossa temps da spetga: 1ura e 30 minutas. Nus prendin tschella «siarp» ed astgein passar directamein. Controlla da nossa valischa – buca studegiau la massa – da beiber – medicaments – in cunti da sac – ina balla da ballapei. «Pas jouer au foot là en haut s’il te plaît», ei tut quei che nus udin … La survesta e quei sentiment da libertad ei min­tga ga in schenghetg, cura ch’jeu arrivel sigl ault. Sun currius da cheu si sc’in lappi ed ussa sun bunamein memia baul, tratgel jeu cuort. Igl ei las 18.00 ed ins astga sittar tochen las 20.15, pia duas uras ed in quart per schelar giu il tgil … Mo strusch s’installaus sin posta, ch’in taur tscharva cumpara sin ca. 100 meters. Per quels ch’ein buca dil fatg – distanza ideala sin catscha 100 meters – distanza maximala sin ina tscharva 200 meters. Tgei flash ch’jeu hai, cura che nus entschevin ad ir siado sin quella tuor. Las davosas seras sun jeu trottaus tut persuls x enzanua el Grischun el tgil dalla tatta sin in péz ed ussa sun jeu cheu en quella fuola da glieud en ina metropola europeica … Dalla vart encunter mei muossa il taur cruna (cruna ein treis fuortgas sisum – sch’ils taurs han da mintga vart cruna, ein els buca lubi!). Jeu pren il perspectiv e sentel co il temps ei scarts. El fui els pégns, semuossa puspei, sgara ils corns vid ina caglia, mo per mei strusch da veser tgei ch’el muossa da tschella vart. «Nundetg», ditgel siper mia dunna. Aunc dacuort eran nus cun noss’entira famiglia en Surselva en ina tegia da catschadurs ed ussa vegn tschintschau tut ils lungatgs. Arrivai sil precint in semegliont sentiment sco sisum il péz : Libertad! Jeu hai bugen libertad e gaudel la survesta sur il marcau da Paris. A Chiara plai il maletg culs pumpiers – lezs ein gest en acziun ella vischinonza e nus savein persequitar co els stezzan in fiug. Dar fiug ni buca dar fiug? Miu sulet pensum ei d’anflar ora, sche quei taur ei lubius ni buc ed il pensum vegn cun mintga secunda pli grevs. «Sequietar», ditgel cun vusch interna – jeu less veser exact tgei ch’el muossa da tschella vart. Ussa creiel dad haver viu ch’el muossa mo duas fuortgas. Nus gudin Paris. Mein aunc ordeifer a tscheina. Durmin en in hostel e l’auter gi cuntinuescha l’aventura en direcziun da Barcelona. Da Barcelona mein nus aunc cun in tren regiunal 25 minutas, e lu essan nus a Vilassar de Mar. Entgins pass e Google Maps meina nus avon porta digl Airbnb. Jeu hai surpassau il Rubicon. El ei lubius e gia hai jeu il taur ella crusch da miu perspectiv da mira. 21/22 ed el segna. Aschia numn’ins quei el lungatg da catschadurs, sch’in animal muossa ina reacziun sil siet. El dat aunc ina sgamberlada e lu rocla el giu encunter in pigniel. Tgei bellezia habitaziun. Ina grondiusa envidadra. L’aura ei grondiusa ed en 170 meters essan nus sper la mar. Tgei bellezia taur. In grondius mument. ­La neiv disturba nuot. Jeu tuornel il dies e controlleschel la distanza – 170 meters tochen tier mia posta! Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna. Robert Buchli è psicolog da sport e viva e lavura a Berna.

Il tetel, forsa curios, indichescha ina problematica. Pertgei sco expressiun geometrica supponess el zatgei exact. Mo gia l’expressiun «baselgia» ei buca exacta. Tgei baselgia? La Baselgia cul B grond, ni ina dellas baselgias historicas? Avon 80 onns, ils 29 de zercladur 1943, ha papa Pius XII publicau sia quarta enciclica «Mystici corporis Christi». La «Baselgia» che «nascheva en las olmas», sco ei sescheva dapi ils onns 20 dil davos tschentaner, vuleva viver, vuleva esser zatgei viv, buca circumscret mo dal perimeter giuridic dil dretg canonic. «Ein religiöser Vorgang von unabsehbarer Tragweite hat eingesetzt: Die Kirche erwacht in den Seelen», scriveva Romano Guardini anno 1922. La poetessa Gertrud von Le Fort (1876–1971) scriveva da gliez temps (1924) sias «Hymnen an die Kirche». L’enciclica pren si e dat tgierp a quei, a quella nova schientscha. Mo tgeinin ei il perimeter dil «Tgierp mistic de Cristus»? Il plaid «mistic» dat al perimeter della baselgia siu caracter viv, «misterius», aviert, che lubescha buca da dir semplamein ch’ei seigi manegiau concretamein la baselgia catolica structurada hierarchicamein; che quei seigi la «vera baselgia», infallibla cugl uestg de Roma, il papa, sco cau, sco la posiziun extremamein conservativa catolica scheva. Ina posiziun che vegn prest «sut las rodas» dils svilups che van viers ils onns tschunconta dil 20avel tschentaner e da leu viers il Concil Vatican II (1962–1965). Quei concil ha cuninaga fatg pass concrets partenent il tema Baselgia e siu perimeter: la «baselgia» duei plidar il lungatg dil pievel, pertgei – quei ei manegiau – quei pievel ei «baselgia». La liturgia (eucaristia, messa) vegn giu dal podest digl altar, tendenzialmein all’altezia de quei pievel ch’ei baselgia. Quel ei il «celebrant principal», schi lunsch che l’eucaristia vegn celebrada el «magliar e beiber da quei paun e bieber da quei vin» ch’ei il tgierp ed il saung de Cristus. Il raquent della sontga tschein di buc: «Prendei e consacrei!» (reservau al clerus hierarhic), mobein «prendei e magliei tuts da quei; «prendei e bui», quei ei il camond eucaristic ad ina baselgia che slargia siu perimeter dal clerus al pievel cartent. La «consecraziun», tierm daventaus centrals enteifer ils tschentaners, era vegnius introducius dal temps de sogn Ambrosi de Milaun (+397 s. Cr.). Ensemen cugl «alzar si» (il gèst d’alzar la hostia, en usit dapi il temps miez), han quels plaids e gèsts reservai al clerus stuschau empau dalla vart gl’invit principal drizzaus a tuts: «Prendei e magliei, prendei e bui». Aschia indicass l’eucari­stia sco «sontga tscheina» in perimeter della baselgia, cunzun era sch’ella sa ni savess vegnir slargiada alla inter-communiun. Mo denton setschenta la damonda: tgi celebrescha oz aunc la messa? «Neginas messas», ina communicaziun che sur Martin Bearth pren sco pugn de partenza per sias reflexiuns partenent la munconza de spirituals. Ferton che Martin Cabalzar fa attents, cun raschun, ch’ei seigi buca fatg cun «repeter rituals tradiziunals» per schar viver la baselgia (La Quotidiana, columna 27.10.2023). En sesez implichescha quei in appel als cartents da sezs semover e prender iniziativas per dar veseivladad e carteivladad alla cardientscha ella societad. Fan els quei? E co? Spetgan ins buca memia fetg «indicaziuns» da surengiu fagend dalla «baselgia» ual quella instanza exclusivamein superiura ch’ins vuless rumper? Per la baselgia catolica vegn aunc il nuv dell’exclusivadad masculina per ils ministeris ecclesiastics vitier; in nuv (aunc) buca sligiaus. L’exclusivadad ch’ha sias raschuns en svilups historics-sociologics e psicologics ei vegnida «teologisada» viers la concep­ziun hierarchica-clericala, senza raschuns teologicas valeivlas, ignorond il principi d’egualitad dellas schlatteinas, valeivels era ella baselgia gia neu dalla concepziun teologica della scaffi­ziun (mira Genesis 1,27). Las tensiuns che seporschan enten definir il perimeter della baselgia, fan vegnir alla glisch vigurusamein la realitad dinamica della baselgia ella historia, siu perimeter viv, «osmotic», che lubescha scomis cul mund ch’accumpogna ella sil viadi atras la historia. Gie, sur cunfins historics o viers la gronda visiun della «Ecclesia ab Abel» (La «Baselgia naven dad Abel», che stat per tuts ils gests, avon ed ordeifer ils cunfins historics della baselgia) ch’ils babs della baselgia, en special sogn Augustin, vevan. Ni, pli modern el senn da papa Francestg: la «baselgia» sco gronda caravana che va tras la historia e hospitescha quels che sestentan dad ir vinavon ella veta, magari agl ur, «sper via». Ursicin G.G. Derungs è autur ed in ­observader critic dals svilups socials, religius e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

La radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Trin (CRT) decidiu il davos venderdis-sera da surdar la responsabladad per la gruppa da giugs «Artgin» alla nova uniun da geniturs Famicabel. La cuminonza ha plinavon engraziau a Johann Clopath per sia lavur sco redactur dalla periodica Revista, edida dalla Cuminonza romontscha, mo era per la lavur per ulteriurs organs en romontsch. «Nus suprastonts dalla Cuminonza Romon­tscha da Trin essan en ina veglidetgna che nus havein buca pli contacts cun la scola», ha Carl Caflisch, il president dalla CRT, detg per introducir la «Discussiun e decisiun davart igl ave­gnir digl Artgin». La suprastonza hagi plascher d’haver cattau ina uniun che seigi promta da surprender la gruppa da giugs e da menar vinavon quella el senn dalla CRT. Carl Caflisch: «L’uniun Famicabel consista da geniturs da Trin cun affons da scola. Jeu surdun ussa il plaid alla presidenta dall’uniun, Ursina Casanova, ch’ei era stada nossa persuna da contact en caussa surdada digl Artgin.» ­Ursina Casanova ha explicau als var 30 presents las raschuns daco che l’uniun Famicabel surprendess bugen la gruppa da giugs bilingua Artgin. Pli datier dils geniturs e dalla scola «Nossa motivaziun da surprender la gruppa da giugs ei da puspei haver la gestiun pli datier dils geniturs e dalla scola», declara Ursina Casanova. La vischnaunca politica sco purtadra dalla scola da Trin hagi negin interess da surprender igl Ar­tgin. Perquei hagi ina gruppa da geniturs decidiu da daventar activa per cuntinuar cun l’integra­ziun dils affons en vesta alla scola obligatoria. «Igl Artgin ei ina petga da nossa uniun», di Ursina Casanova. «Noss’idea ei da rimnar tut las purschidas existentas per affons, giuvenils e famiglias en vischnaunca e da presentar quellas pli tard sco informaziun pils geniturs sin ina pagina d’internet.» Igl Artgin che ha sco finamira principala da preparar ils affons ella vegliadetgna prescolara sin l’instrucziun bilingua en scoletta ed en scola, ha gia midau pliras gadas l’uniun purtadra. Alla radunonza dalla CRT hai dau plirs votums che han suttastrihau l’impurtonza da surdar en mauns pli giuvens igl Artgin. Unanimamein ha la radunonza dalla CRT decidiu da surdar igl Artgin alla uniun da famiglias Famicabel. Influenza tudestga da sutensi e da surengiu Carl Caflisch, il president dalla CRT constatescha en siu rapport annual che la situaziun dil romontsch a Trin seigi buca semegliurada ils davos onns. «Il squetsch vegn da surengiu e da sutensi, pia giu da Flem e si dil Plaun», rapporta Carl Caflisch. «Nus essan encugnai dalla dominanza tudestga d’omisduas varts. Nus havein ina situaziun semeglionta sco quella da Domat.» La davosa retscherca dils onns 1980 muossi che la cumpart dils Romontschs a Trin munti a 45,6 %. La cumpart dalla populaziun che discuori tudestg munti a 41 %. Cefras actualas detti ei buca, di Carl Caflisch. «La cumpart da persunas romon­tschas a Trin ei sesminuida ils davos decennis cuntinuadamein. Ei ha pia num per nus da s’engaschar vinavon cun perschuasiun per spindrar sche pusseivel quei ch’ei aunc avon maun.» Liungs engaschis en favur dil romontsch Il vicepresident dalla CRT, Johann Clopath ei dapi biars onns activs sco autur dil voluminus cudisch davart veta ed ovra dil construider da punts Richard Coray da Trin, sco redactur dalla Revista da Trin, dil Calender per Min­tga gi e sco suprastont en differentas uniuns romontschas. A caschun dalla radunonza generala da venderdis sera ha Johann Clopath retschiert igl engraziament dalla CRT per tut siu engaschament duront decennis. In regal d’engraziament ha era Vreni Caflisch-Eggenberger retschiert per sia lavur duront biars onns sco contabilista dalla CRT. Referat davart il Hans dall’Isla Avon la radunonza ha Johann Clopath presentau sias retschercas davart ils possessurs dall’Isla, la mes’insla sper il Rein. El 19avel tschentaner ei l’Isla stada habitada dil Hans Casti che vegneva numnaus a Trin «Hans dall’Isla». 1920 ei l’Isla che schai visavi la staziun da Versomi vegnida cumprada dalla famiglia Stury. Johann Clopath ha mussau il film «Robinson am Vorderrhein» fatgs igl onn 1969, che dat in’envesta autentica nua e co la famiglia Stury ha viviu sin la mes’insla. Oz ei «l’Isla Casti» en possess dalla vischnaunca da Flem. Spindrar quei ch’ei aunc avon maun A caschun dalla radunonza generala dalla Cuminonza romontscha da Trin (CRT) dil davos venderdis sera ha il president Carl Caflisch detg ch’il diever dil romontsch a Trin seigi tschessaus ils davos onns en favur dil tudestg. «Nus da Trin havein il squetsch dil tudestg da sutensi e da surengiu dalla vart da Flem», ha Carl Caflisch constatau en siu rapport annual. Perquei hagi ei num da s’engaschar vinavon cun perschuasiun per spindrar quei ch’ei aunc avon maun. La radunonza generala ha plinavon decidiu unanimamein da surdar la responsabladad per la gruppa da giugs Artgin alla nova uniun da famiglias Famicabel. (fmr/mg) Johann Clopath (san.) e Vreni Caflisch-Eggenberger (dretg) han retschiert igl engraziament per lur ­liung engaschi dil president Carl Caflisch. Carl Caflisch dalla Cuminonza romontscha da Trin surdat il tgamun digl Artgin ad Ursina Casanova, presidenta da Famicabel.

Igl interess per l’occurrenza d’informaziun davart ils dus projects solars sin l’Alp da Schnaus e sin l’Alp da Rueun dalla davosa gievgia sera a Glion ei staus surprendents. L’opposiziun en sala ei denton stada claramein ella maioritad. Biabein 300 persunas ein separticipadas all’informaziun davart ils projects solars alpins sin l’Alp da Schnaus e sin l’Alp da Rueun. Envidau havevan la vischnaunca Ilanz/Glion e l’AXPO sco gestiunaria dils dus indrezs fotovoltaics projectai. Duront quella secunda sera d’informaziun hai dau biara critica ­enviers ils indrezs planisai. Pil president communal Marcus Beer setracta ei el mument d’in project che vegn sut­tamess al suveran. «Buca dapli buca dameins. Sch’ei dat in GIE eisi gie. Sch’ei dat in NA all’urna ils 26 da november, lu havein nus d’acceptar quei.» Ed ils representants dalla interpresa d’energia AXPO han mane­giau alla fin dalla sera d’informaziun davart il implonts solars: «Sch’il pievel di gie als projects, lu tur­nein nus puspei. Schiglioc sevesin nus buca pli en caussa.» Il tempo ei enorms «Nus dalla suprastonza communala essan cunscients ch’il tempo ei gronds», ha il president communal Marcus Beer constatau en siu beinvegni. «Mo sche nus vulein esser part dil Solarexpress dalla Confederaziun, lu stuein nus festginar.» Marcus Beer ha explicau ils motivs per la cuorta fasa da project. El ha getg ch’el speri tuttina ch’ils implonts solars alpins cattien il sustegn d’ina maioritad dalla populaziun all’urna ils 26 da november 2023. Il menader dalla AXPO Hydro Surselva Ruedi Büchi ha accentuau l’impurtonza dalla Surselva per la produc­ziun da forz’electrica. «La Surselva ei cun sias nov ovras da forza hidraulica in impurtont partenari dalla AXPO. Per segirar igl avegnir dalla forza electrica, mo era dalla AXPO Hydro Surselva sco patrun da lavur, ein las ovras solaras alpinas en Surselva da grond’impurtonza», aschia Ruedi Büchi ch’ei a sias uras era staus sviluppader regiunal en Surselva. En treis referats cuorts han il representants dalla AXPO explicau con impurtont ch’igl ei da saver producir dapli forz’electrica duront igl univern. «Cun ils indrezs da fotovoltaica siado ellas muntognas ei quei pusseivel», ha Oliver Hugi, il menader dils projects solars dalla AXPO detg. «Ils indrezs solars produceschan surtut igl unviern biara energia.» Igl ei vegniu accentuau davart dalla AXPO ch’ils implonts seigien cumpatibels cun igl ambient e ch’ei seigi pusseivel da viagiar, far turas cun skis e da pascular ils animals sils territoris surbaghegiai cun panels solars. Forz’electrica per 14 000 casadas A caschun dalla presentaziun dallas ­duas ovras solaras planisadas sill’Alp da Rueun e sill’Alp da Schnaus eisi vegniu getg davart dils responsabels dallas ovras electricas, che las duas ovras alpinas ensemen producessen forz’electrica per 14 000 casadas. «Quei ei ina gronda producziun enteifer tut ils projects che la AXPO accumpogna», ha Oliver ­Hugi detg. Marcus Beer da sia vart ha explicau che la vischnaunca Ilanz/Glion hagi contrahau intensivamein cun la ­AXPO per vegnir tochen tier il stan dil project dad oz. «Nus havein gronds avantatgs. Ei vegn fundau ina societad d’ovras electricas che ha sia sedia a ­Glion ed in representant dalla vischnaunca fa part dil cussegl d’administraziun.» L’ovra solara sill’Alp da Schnaus generass tenor il president communal entradas da 160 000 francs ad onn per la vischnaunca Ilanz/ Glion e l’ovra sill’Alp da ­Rueun purtass entradas da 385 000 francs ad onn. E quellas entradas seigien fixadas el contract cun in cuoz da 60 onns. Tenor il president communal Marcus Beer duein quels daners vegnir investi di­rectamein per differents basegns en vischnaunca. «Ella vischnaunca Ilanz/Glion datti dabia dubis tiels indrezs solars» Suenter la presentaziun dil project solar Alp da Schnaus ed Alp da Rueun la gievgia vargada ella halla da gimnastica dalla scola a Glion han las persunas presentas saviu tschentar damondas. Il project solar dalla Alp da Rueun ha gia procurau per scutinem duront la presentaziun. Duront la runda da damondas han las presentas ed ils presents lu era priu la caschun d’exprimer lur dubis e da formular lur pregiudezis viers ils projects planisai. Ils pli gronds dubis ei la gronda intervenziun ella natira e las consequenzas per la flora e fauna el territori planisau. L’Alp da Rueun ha, tenor plirs votums, ina gronda valur turistica ed ei in territori popular per viandar e far turas da skis. In ulteriur punct da critica ei para il tempo dil «Solarexpress». Quella midada dalla lescha d’energia dil Cussegl federal che lubescha da baghegiar indrezs solar gronds. Per contonscher quellas finamiras politicas ston interpresas d’energia far prescha e per entginas persunas presentas ei il tempo para memia aults. Leutier maunca l’experienza cun tals indrezs en Svizra. Semeglionts projects egl exteriur vegnan valetai plitost negativ dallas presentas e dils presents en halla. Igl ei era vegniu deplorau che la producziun e la dismessa dils indrezs ein buc ecologicas. En­tginas persunas han fatg attent allas experienzas negativas ch’ins ha fatg el vargau cun l’energia hidraulica e perquei han ellas breigia da crer allas prognosas positivas dall’AXPO. Aschia han biars/as presents/as deplorau il fatg ch’il focus schai sil profit e buca silla natira e cuntrada. Alla fin hai dau in votum che ha fatg attent ils presents e las presentas ch’ei drova cumpromiss per dumignar la crisa d’energia. Denton duein quels cumpromiss esser bein ponderai. Quella pusseivladad da ponderar han las burgheisas ed ils burgheis da Glion aunc entochen la votaziun dils 26 da november 2023. (fmr/LU/mg). Il Solarexpress Igl atun 2022 ha il Parlament federal decidiu il schinumnau «Solarexpress» (implonts solars alpins). Il concept da quei Solarexpress duei possibilitar da promover indrezs fotovoltaics gronds ellas muntognas. Las premissas ein ina lubientscha accelerada e cundiziuns pli pauc severas per la planisaziun. Cullas midadas da la Lescha federala d'energia levgiescha il Parlament ­federal da realisar implonts fotovoltaics gronds entochen la fin digl onn 2025 e fixescha – per quella promoziun – ­ina indemnisaziun unica d’entochen 60 pertschient dils cuosts d'investiziun. Aschia vegn scaffiu las premissas per realisar spert implonts fotovoltaics che vessen ina gronda producziun d'unviern. (fmr/lu/mg) Solarexpress va memia spert Igl interess per l’informaziun a Glion sur dils projects solars sin las alps da Schnaus e da Rueun ei staus immens. La maioritad dallas plidadras e dils plidaders da quella occurrenza ei denton s’exprimida claramein encunter ils dus projects fotovoltaics. Luisa Cadonau e Martin Gabriel La halla da gimnastica a Glion era fullanada la gievgia sera vargada cun ver 300 persunas. Envidau havevan la vischnaunca Ilanz/Glion ed il concern da forz’electrica AXPO SA, la gestiunaria dils dus indrezs fotovoltaics planisai. «Nus dalla suprastonza communala essan cunscients ch’il tempo da quella procedura ei gronds», ha il president communal Marcus Beer detg als presents. «Mo sche nus vulein esser part dil Solar­express dalla Confederaziun, lu stuein nus fe­stginar.» Ils representants dil concern da forz’electrica Axpo han presentau ils dus implonts fotovoltaics cun tut ils detagls dalla construcziun, dalla producziun entochen alla finanziaziun. «Ils indrezs solars produceschan surtut igl unviern bia energia», ha Oliver Hugi, il menader dils projects solars dalla AXPO detg. Ed el ha suttastrihau ch’ils implonts planisai sil territori da Ilanz/Glion seigien cumpatibels cun igl ambient e ch’ei seigi pusseivel da viandar, far turas cun skis e da pascular ils animals sils territoris surbaghegiai cun panels solars. Ella discussiun ch'ei suandada han surtut ils critichers dils dus implonts solars priu il plaid. Il pli grond dubi ei stau la gronda intervenziun ella natira e las consequenzas per la flora e fauna el territori planisau. Ver 300 persunas han priu part dall’occurrenza d’informaziun davart ils implonts solars alpins sillas alps da Rueun e Schnaus.

Ils representants dallas pendicularas dad Andermatt/Sedrun e Mustér, Silvio Schmid e Stefan Arnold criticheschan via brevs da lecturs la rumida tralaschada dalla via sur il Pass Alpsu dalla jamna vargada. Per igl inschignier cantunal dil cantun Uri, Marcel Achermann ei quella critica buc exnum nova. El menziuna denter auter ils interess dallas pendicularas dad Andermatt/Sedrun da duvrar ina part dalla via per far pista. L’emprema neiv al Pass Alpsu ha caschunau malaveglia tier ils representants dallas pendicularas da Mustér, Stefan Arnold e Silvio Schmid dalla Arena da skis Andermatt/Sedrun. Silvio Schmid ha citau il fisicher Albert Einstein per derasar sia malcuntentientscha che la via dil pass ei buca vegnida rumida la jamna vargada. Il menader da projects tier l’Arena da skis Andermatt/Sedrun ei s’exprimius en brevs da lecturs ella LQ (13-11-2023) e gia in pèr gis avon egl «Urner Wochenblatt». Leu ha da medem temps era Stefan Arnold, meinafatschenta dallas pendicularas a Mustér, derasau siu pareri en caussa via e neiv al Pass Alpsu. El ha buca spargnau cun critica principalmein viers igl Uffeci da construcziun dil cantun Uri. Stefan Arnold menziuna en sia brev da lecturs che la via sur il Pass Alpsu eri rumida igl gliendisgis, ils 6 da november 2023, dalla vart dil Grischun entochen sil pass, ferton che la vart uranesa hagi desistiu da rumir. «Per mei datti mo ina pusseivladad per declarar quei fatg, quei uffeci ei buca tgamunaus.» Critica enconuschenta Quella critica pli u meins persunala ha intimau il cauinschignier dil cantun Uri, Marcel Achermann da prender posiziun en caussa rumida da neiv al Pass Alpsu egl «Urner Wochenblatt» dils 13 da november 2023. Leu gi Marcel Achermann che la critica viers la rumida dalla via sur igl Alpsu seigi ad el buc nunenconuschenta. «Nus luvrein dapi onns tenor il medem concept e quei en coordinaziun cun il cantun Grischun.» Tenor las explicaziuns digl inschignier cantunal uranes seigien ils cantuns secunvegni da tener liber la via sur il pass entochen la fin d’october. «Suenter vegn decidiu tenor situaziun.» Aschia seigi da quintar cun serradas sporadicas dalla via sur igl Alpsu naven dall’entschatta november entochen ch’il pass vegni serraus definitiv. Marcel Achermann ha aschidagir tunschiu il bal allas pendicularas dad Andermatt e Sedrun pertuccont arver la via suenter l’entschatta november. Ina part dalla via dil Pass Alpsu dalla vart dil cantun Uri drovan las pendicularas numnadamein sco pista. «Las pendicularas vulan sepreparar sin la sesiun d’unviern», gi Marcel Achermann egl «Urner Wochenblatt» e fa attent che l’equipa digl Uffeci da construcziun sesprovi da valetar tut ils interess en sia decisiun dad arver ni serrar. Igl inschignier cantunal pren era posiziun pertuccont la situaziun da gliendigis, ils 6 da november 2023 e declara daco ch’il cantun Uri ha buca rumiu la neiv dalla via dil pass, ferton ch’il cantun Grischun ha rumiu. «Las pendicularas pressegian la neiv cun carrar sin via e cheutras sefuorman buolas da glatsch.» Tenor igl inschignier cantunal selain quellas buolas da glatsch buc allontanar cun sal, mobein sulet cun fluor. «Fluor ei denton buca fetg ecologic.» Tenor las explicaziuns da Marcel Achermannn veva ei gia da quellas buolas da glatsch silla via dalla vart uranesa dil Pass Alpsu ils 6 da november 2023 aschia ch’ins hagi desistiu da rumir. «Las buolas da glatsch ein ina resca pil traffic.» Dapli flexibilitad Silvio Schmid ha secapescha legiu ils arguments digl inschignier cantunal pertuccont la via dil Pass Alpsu e la rolla dallas pendicularas dad Andermatt/Sedrun. «Per las buolas da glatsch sin via han buc ils collavuraturs dallas pendicularas procurau, mobein plitost ils collavuraturs digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Uri.» El ei dil meini ch’ins havess saviu impedir quella situaziun cun ir ad uras cun il criec dalla via siado. «Secapescha che nus duvrein la via duront igl unviern e profitein che la via vegn la finala era serrada.» Silvio Schmid giavischa dapli flexibilitad tiels Uffecis da construcziun bassa dad omaduas varts dil cuolm l’entschatta november ed era cu la sesiun da skis ei a fin pertuccont avertura dalla via sur il Pass Alpsu. «Jeu vai breigia ch’ins sedrezza a datums fixs e tralai da rumir la neiv sche las circumstanzas dall’aura lubeschan.» Sco quei che Marcel Achermann tradescha alla FMR ei la discussiun pervia dalla rumida dalla neiv al Pass Alpsu nuot niev. «Ei dat adina glieud ch’ei buca cuntenta cun nossas decisiuns, cun quei ston ins viver.» Per ils proxims meins ei la discussiun al Pass Alpsu terminada. La via sur il pass ei ufficialmein serrada naven dils 8 da november 2023.

Gliendisdis ei stau la fiera tradiziunala ella capitala dalla Cadi. Las isonzas e disas ein semidadas. Quei ch’ei per Glion la fiera da vinars e per Cuera igl «Andreasmarkt» ei per Mustér la fiera sogn Martin. Igl ei in di da referenza ch’ei denton mo mintga tons onns sil di dils 11 da november. Tenor isonza eis el mintg’onn il gliendisdis ch’ei il pli maneivel a quel. Uonn ei quei stau ils 13 da november. Igl uffeci da baghegiar ha d’organisar la fiera. Igl ei il sulet di che la via dil Lucmagn vegn serrada pil traffic motorisau. Naven dalla cruschada dil hotel Alpsu tochen tier quella dalla casa communala han ins astgau ir a spassegiond a mesa via. Dretg e seniester han ils stans envidau. «Tgau, co vai?», «Ditg buca viu!» ein discuors sesviluppai – gest tenor gl’intent dalla fiera s. Martin. Puresser buca pli representaus Scolaras e scolars han giu tschaffen da flanar il suentermiezdi tras la fiera s. Martin. Cu il menader digl uffeci da baghegiar, Marco Tomaschett, e sia equipa han montau ils stans e semtgau l’infrastructura, plueva ei pulit ed ei ha pariu ch’ei detti in sogn Martin bletsch. Viers miezdi ei il tschiel sesclarius, il sulegl ha salidau e schizun scaldau empau. Sin gentar ha nuot pli reteniu da s’entupar e da tgirar ils contacts silla via dil Lucmagn. Sil suentermiezdi han ils scolars puspei astgau selegrar, pertgei els han mintg’onn liber. Cun quella isonza san las autoritads franc era contribuir che la generaziun giuvna tgira ed appreziescha vinavon il di da s. Martin. Gl’emploiau communal Roger Lutz ha giu la survesta dils stans. «En tut ein 42 occupai», ha el detg el discuors culla FMR. Aunc avon 20 onns separticipavan in bien ton dapli marcadonts agl impurtont di da fiera dalla Cadi. Era il puresser era lu aunc representaus meglier. Stans da rauba agricola, il stan da Giachen bienmarcau ed auters pils basegns da purs e pervesiders, fagevan bunas fatschentas. Roger Lutz digl uffeci da baghegiar, ei staus responsabels pils stans. «Ina massa stans d’indigens ei puspei cheu, quei ei propi ina biala caussa», ha Roger Lutz commentau la preschientscha ch’ei semidada. Naven dalla Ludoteca Mustér, il club Lions, l’uniun La Pendenta han era persunas privatas rimnau daners per projects da different gener. Apiculturs culla racolta dalla stagiun, glieud creativa cun decoraziuns ed il commerci da detagl cun stizun ella vischinonza ein vegni en via per tschintschar e cussegliar. Tgi ha vendiu, e tgi offeriu per ina bun’ovra. Singuls commerciants ein vegni sur il Lucmagn el vitg claustral. Els han purschiu producents mediterans e rendiu attent alla veglia tradiziun da fiera. Ils producents e marcadonts indigens han secapescha in cert avantatg. Era las instituziuns ein stadas presentas: la Casa Depuoz e la Casa Puntreis han giu caschun d’entrar en contact culla populaziun. Ins ha constatau ina mischeida equilibrada da rauba e survetschs.

En sia seduta da gliendisdis sera ha il cussegl da vischnaunca da Trun approbau unanimamein il preventiv 2024 dalla vischnaunca. Il quen da menaschi preveda entradas da 11,8 milliuns ed expensas da 9,7 milliuns francs. Aschilunsch che quellas cefras severificheschan fa la vischnaunca ina gudogn da pressapauc dus milliuns francs. Igl onn vegnent quenta la vischnaunca da far investiziuns brutto ell’altezia da bunamein sis milliuns francs, las investiziuns netto ein calculadas cun 3,9 milliuns francs. La gronda part dallas investiziuns pertucca projects da vias, canalisaziun ed infrastructura pil provediment d’aua. 800 000 francs sbursescha la vischnaunca en favur dil project da 600 onns Ligia Grischa e 410 000 francs per la sanaziun dil mir avon la baselgia da Nossadunna dalla Glisch. Unanimamein ha il parlament communal era acceptau il pei da taglia pigl onn vegnent. Quel resta sin 95 % pertschien dalla taglia cantunala sempla. Cun 14:0 cuntervuschs ei era il regulativ da salarisaziun pil persunal dalla biblioteca vegnius approbaus. La damonda dalla contribuziun da 100 000 francs vid il tetg da lenn accessibel dalla Casa Carigiet ei vegnida spustada muort maldispostadad dalla geraua responsabla persuenter. (fmr/hh) Finanzialmein sa la vischnaunca da Trun mirar cun optimissem sigl onn vegnent.

Las junioras dalla Surselva han gudignau suveranamein il campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla categoria FF15. Grazia a quei success san ellas dar primavera encunter squadras che han medemamein contonschiu ils emprems plazs en lur gruppas. Malgrad quei grond success ei igl avegnir dallas junioras, che ston bandunar l’equipa ils proxims onns pervia dalla vegliadetgna, malguess. Avon rodund 30 onns ha il ballapei da dunnas fitgau pei en Surselva. Igl emprem cun ina squadra activa da Laax, lu ina da Schluein Glion ed ussa cun in’equipa cun dunnas cun giugaduras dall’entira Surselva. Quest atun ha quella squadra contonschiu il bien tierz plaz ella gruppa 1 dalla 4. ligia. 16 puncts ein vegni recaltgai els siat giugs, quei ei sulettamein dus dameins ch’igl emprem ella tabella Vaz-sut-Cuera. Il fundament da scadina squadra activa ein las junioras ed ils juniors. Pertuccont las junioras ha ei dau in bien moviment en Surselva, quei muossa il campiunadi da quest atun. Denter las meglieras equipas Igl atun 2022 ei la Surselva separticipada l’emprema ga cun ina squadra da junioras al campiunadi dalla categoria FF15. Il success dall’equipa cun giugaduras dall’entira regiun ei staus gronds gia ell’emprema stagiun. Ella ha contonschiu il tierz plaz da nov equipas ed aschia la qualificaziun per las gruppas dallas meglieras equipas. La primavera vargada ha ella battiu encunter quellas. La fin finala ha ella recaltgau tschun puncts en otg giugs. Quest atun han tuttas equipas dalla Svizra orientala dalla categoria FF15 danovamein battiu pil campiunadi dallas meglieras equipas che ha liug primavera proxima. Quella ga ha l’equipa sursilvana gudignau il campiunadi a moda suverana cun sis puncts avantatg sin Cuera 97. Dils diesch giugs han las Sursilvanas gudignau otg, fatg in remis e spiars sulettamein in. Aschia sa l’equipa semesirar primavera proxima danovamein cullas pli fermas equipas cun giugaduras dalla medema vegliadetgna (annadas 2008 entochen 2011) dall’entira Svizra orientala. Ambiziun e plascher «Il mument treneschan pli che 20 giugaduras en quella squadra. Damai che nus astgein prender als giugs mintgamai mo 14, sto rodund ina tiarza star a casa», di il co-trenader dall’equipa Vitus Gartmann. Tier las junioras da quella vegliadetgna ein nov giugaduras mintgamai sil plaz. Schegie che pliras san mintgamai buc esser dalla partida, ei igl anim da trenar da tuttas gronds: «Las giugaduras han plascher ed ein ambiziunadas. Quei ei la basa dil success da quella squadra.» Pil campiunadi da primavera proxima encunter las meglieras equipas dalla Svizra orientala ei Vitus Gartmann optimists: «Quella ga ei la situaziun autra che la primavera vargada. Las giugaduras ein in onn pli veglias, aschia che la differenza tier las concurrentas ei buc aschi gronda. Stuer dar encunter giugaduras ch’eran per part treis onns pli veglias era buca sempel.» Las junioras hagien fatg in fetg bien svilup tecnic e corporal: «El center da tut stat tonaton il plascher da dar ballapei. Quel lein nus promover era primavera.» Cattar soluziuns pigl avegnir Aschi bials sco il success dil mument ei, aschi malguess ei igl avegnir dallas junioras che ston bandunar l’equipa ils proxims onns pervia dalla vegliadetgna. In’equipa da junioras FF19 dat ei numnadamein buca en Surselva. «Nus essan vid far ponderaziuns co sligiar quei problem. Igl onn vargau han duas giugaduras calau cul ballapei pervia da quella problematica e la fin dalla primavera vegnenta han quater giugaduras era la vegliadetgna ch’ellas astgan buca pli dar FF15», di Vitus Gartmann. Cull’equipa dallas activas vulan las pli biaras buca dar: «Fisicamein e psichicamein ei quei secapescha munds e da quei han las biaras capeivlamein era tema.» Tenor Vitus Gartmann ei quei il mument in problem che pertucca er auters clubs da ballapei el cantun Grischun: «Forsa dat ei igl avegnir ina soluziun communabla cun auters clubs.» Scaffir ina squadra FF19 fuss denton era cumbinau cul basegns d’ulteriuras trenadras e trenaders sco era da plazs da ballapei per trenaments e giugs. Dapresent treneschan las junioras a Glion: «Quei ei secapescha ideal, pertgei las pli biaras vegnan a trenament cun mieds da traffic publics.» Pil ballapei da dunnas en Surselva fuss ei donn sch’ei dess buc ina soluziun per las junioras sur 15 onns. Maunca la pratica da giug da quellas, ei quei era buca bien pigl avegnir dall’equipa activa dalla 4. ligia. 1. Team Surselva 10/25; 2. Cuera 97 10/19; 3. Werdenberg 10/18; 4. Triesen 10/15; 5. Domat 10/12; 6. Mels 10/0. Junioras alla testa da lur gruppa Las junioras dil Team Surselva han terminau il campiunadi da ballapei dalla categoria FF15 sigl emprem plaz da lur gruppa. Aschia san ellas giugar primavera proxima en ina gruppa cun squadras semegliontamein fermas. Il co-trenader dall’equipa sursilvana, Vitus Gartmann, spetga da sias junioras era primavera bunas prestaziuns. Cumbinaus cun quei success ei denton er in panzieri: «Las giugaduras che ston calar primavera proxima pervia dalla vegliadetgna han il mument negina pusseivladad da dar en in’equipa da junioras. Per dar cullas activas en Surselva ein ellas fisicamein buca semtgadas.» Sco Vitus Gartmann di, vegn ei menau il mument discussiuns co sligiar quei problem ch’auters clubs el Grischun enconuschan era. (fmr/hh) La squadra dallas junioras dalla Surselva che dat il campiunadi FF15. Retscha davos Liana Beer, Nina Schwyter, Zoe Vinzens, Lina Fryberg, Sandra Caduff, Flavia Solèr, Manda Lala, Flavia Kälin ed Ela Dietrich. Retscha davon Madlaina Schorta, Beyoncé Candrian, Alea Maissen, Ladina Cabernard, Lina Deplazes, Anna Lea Cabernard, Otavia Vonplon e Soraya Hougen. Silla foto maunca Luana Casanova.

Miu collega di adina collèc a mi ed jeu ditgel ad el: Cala cun quei collèc, quei ha num collega. Aber tut per dominum clavella. El sefetga cun quei collèc e sche jeu hai empriu enzatgei cun vegnir vegls, sche eisi quei, che sche enzatgi sefetga, lu stos ti star pacifics. Encunter in sefetg has ti buca fieter. Punct. Quei ei halt cun quels collècs che han adina raschun. Ti stos schar quella ad els. Els ein zuar buca raschuneivels, pertgei zaco san ins buca ver adina la sontga raschun ed aunc esser raschuneivels. Quei ei perquei che la sontga raschun appartegn sulettamein a quel che ha ella e la raschuneivladad buc. Jeu tschontschel cheu da «quel», drovel sapientivamein buca il lungatg schendrau, pertgei navonta per­tschien da quels che han la sontga raschun ein umens e per posta da diesch procent pos jeu buca luvrar cun steilas per dar d’entellir che jeu discrimineschi buca las femnas, pardon dunnas. Gie, ins sa gleiti buca tgei plaids ch’ins astga aunc prender en bucca senza che zatgi vegni granata. Il meglier fuss da dir nuot, sche gliez silmeins fuss buca suspectus. Igl ei schon daditg ch’ina setta che stat anoragiu ha instruiu mei che femna corrispundi al tudestg «Weib». Manegias ti che jeu fussi vegnius da far clar a quella che quei seigi buca aschia en miu idiom e ch’ei detti tier nus femnas dad aur? Erel aunc giuvens e vevel buca aunc sefatg en che argumentar cun sefi­tgaunras seigi sco da vuler far cantar in tgaper. Denton eis ei vegniu adina meglier: Giu Turitg, hai jeu legiu, ch’ei veglien remplazzar ils plaids «bab» e «mumma» cun «Elternteil» ni «Betreuungsperson», ed en Frontscha ei vegniu proponiu da dir «parent 1» e «parent 2» enstagl da «père» e «mère». Il pro­blem ei mo qual da quels individis ei numera in? En mintga cass mein nus also viers in lungatg tut auter che poetic. Sa con ditg ch’ins astga aunc dir puscha alla vacca, min ali giat ed asen als asens senza che quels hagien la pelegna che stetti agradsi? Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Leo Tuor

La raccolta da truffels en Svizra ei tenor indicaziuns dalla branscha da truffels uonn detg mediocra. Ei dat denton excepziuns. Sandra e Julian Bertogg da Castrisch han raccoltau igl atun vargau truffla sco aunc mai. El Grischun ei la cultivaziun da truffels buca pli fetg derasada. «All’entschatta ha igl èr buca fatg ina buna pareta.» La pura Sandra Bertogg da Castrisch manegia igl èr da truffels dad endisch aras ch’ella e siu um Julian Bertogg han cultivau la stad vargada. La plievgia scarta e las aultas temperaturas dil matg han schau pirir las plontas dils truffels. «Nus essan schizun sedecidi da bugnar ils truffels», gi Sandra Bertogg ed aschunta da buca posseder in sistem da schuar, aschia che l’aua per ils truffels ha stuiu vegnir carrada neutier. Il rest dalla stad sto esser stada d’engrau als truffels dalla famiglia Bertogg ch’ein para sesenti fetg bein ella tiara da Castrisch. «Nus havein raccoltau igl atun circa quater tonnas truffels e da quels eran biars gronds e singuls fetg gronds.» La pura da Castrisch ha stuiu augmentar las stentas da vender truffels. Igl onns vargai han ils Bertoggs giu raccoltau ina tonna truffels. «Entochen ussa vai jeu vendiu 1,6 tonnas truffels, la truffla pintga vein nus dau allas vaccas.» El tschaler da Sandra e Julian Bertogg spetga aunc ulteriura truffla sin cumpraders. «Nus havein sis differentas sorts.» Denter las sorts frequentas e tschercadas sco Agria e Désirée sesanfla era truffla blaua ni cotschna, sorts pli veglias ch’anflan denton adina dapli adherents era tier la clientella da Sandra e Julian Bertogg. Ina plonta lunatica «Il truffel ei detg lunatics e la raccolta po variar detg fetg dad in onn e l’auter», gi Marcel Heinrich che cultivescha dapi igl onn 2004 truffla a Filisur. El e sia dunna Sabina Heinrich han dabia experienza cun cultivar truffla e differenzas da raccolta da 20 % dad in onn e l’auter ein negina excepziun, plitost normalitad. «Nus havein giu empau fadia cun l’aura bletscha digl avrel», explichescha Marcel Heinrich. E conferma aschia quei che la branscha dils producents da truffels en Svizra (Swisspatat) ha communicau gia il settember vargau. Swisspatat scriva en ina communicaziun che la raccolta da truffla seigi en Svizra per 15 % pli pintga visavi alla media dils onns vargai. Principalmein pervia dall’aura malguessa cun ina primavera bletscha ed ina stad schetga. Era la famiglia Heinrich ha raccoltau pli pauca truffla igl atun 2023. Marcel Heinrich gi da haver raccoltau uonn da sias 2,5 hectaras biabein 60 tonnas truffla. Quei munta ina raccolta da 240 kilos per ara, aschia che la raccolta dalla famiglia Bertogg da varga 360 kilos per ara ei extraordinaria. Marcel Heinrich tradescha che en loghens da cultivaziun intensiva cun cultem artificial seigien raccoltas da 400 entochen 500 kilos per hectara senz’auter pusseivlas. Ella muntogna e cun cultivaziun biologica e plantar sorts veglias ston in quintar cun raccoltas pli mudestas. «Buca sulet il quantum gioga tier nus ina rolla, mobein era la qualitad vul gir il gust dil truffel», accentuescha il pur da Filisur che venda la plipart da sia raccolta alla gastronomia. Bia lavur a maun Sandra e Julian Bertogg impundan dabia lavur a maun per cultivar lur truffla. «Nus havein ina maschina veglia da semnar.» E per raccoltar cava ina maschina ils truffels ord la tiara. «Rimnar els stuein nus a maun.» Grondas stentas da zerclar dat ei buca sigl èr da truffels a Castrisch, sco quei che la pura tradescha. «Sulet encunter il bau da truffels havein nus stuiu intervegnir.» La lavur a maun ei probabel il motiv che la cultivaziun da truffels ei buc ual fetg derasada el cantun Grischun, auter ch’ella vallada dil Rein. Tenor divers rapports agrars dalla Confederaziun han puras e purs grischuns cultivau egl onn 1945 aunc varga 2500 hectaras truffla. Quella surfatscha ei sesminuida cuntinuadamein ed ha contonschiu il punct il pli bass igl onn 1995 cun sulet 52 hectaras. Dapi lu crescha la surfatscha dils èrs da truffels tec a tec entochen sin 80,7 hectaras igl onn 2023. Era la historia grischuna dil truffel e bein documentada. Il truffel ch’ei vegnius neu da surmar ha duvrau dabia temps entochen ch’el ei vegnius acceptaus en tiara retica. Ina ediziun dalla Terra Grischuna digl onn 1964 tracta la historia dil truffel grischun detagliadamein. Schliatas raccoltas da graun entuorn ils onns 1770 ed ils embrugls d’uiara entuorn la midada dil 18avel sil 19avel tschentaner han fullau via al truffel ch’ei oz part dil nutriment da mintgagi, denter auter dil truffel barsau als pommes frites ed ils chips.

Venderdis vargau han las bibliotecas e las scolas ell’entira Svizra envidau alla «Notg dils raquents». Tut las 750 occurrenzas svizras ein stadas sut il motto romontsch «Viva la musica!». La FMR ha visitau la «Notg dils raquents» ella biblioteca Casa de Mont Laax. «Jeu organiseschel per l’emprema ga in eveniment a caschun dalla «Notg dils raquents», di la menadra dalla biblioteca Casa de Mont Martina Bearth. Ella ha surpriu la direcziun dalla biblioteca avon dus onns. Nadia Cathomas, Prisca Coray, Barbara Rupp, Petra Tuor ed Elisabeth Coray ein segidadas cun l’organisaziun. Gia pli baul ha ei dau la «Notg dils raquents» ella biblioteca da Laax, denton corona ha sfurzau da far pausa. Ils 10 da november 2023 ha il grond event cultural svizzer puspei giu liug ella biblioteca Casa de Mont Laax. Iniziada vegn quella notg dalla SIKJM, igl institut svizzer per medias d’affons e giuvenils. Quella instituziun promova la lectura e la litteratura per affons e giuvenils. El Grischun ein tschun bibliotecas separticipadas alla «Notg dils raquents» – sper Laax era las bibliotecas da Flem, Zernez e Segl Baselgia. Tgi ei in gangster? «In gangster ei in che engola autos», rispunda in buob da Laax sin la damonda «Tgi ei in gangster?». «Gie aber ir memia spert cun auto ei lu buca gangster», manegia siu cumpogn. Tut ils affons ein denton dil meini ch’in ver gangster sto far enzatgei ch’ei buca lubiu. El raquent che vegn prelegius ella stivetta a Laax ston ils dus giuvens da Berlin, Matti ed Otto, scriver in rap. Per saver ademplir quella incumbensa dalla scolasta da musica decidan els da vegnir gangsters. Amiez la historia cala Martina Bearth cun la prelecziun ed envida ils affons da Laax da ponderar sezs ina fin dalla hi­storia dils dus protagonists Matti ed ­Otto. Quella incumbensa han ils affons adempliu cun plascher e bia creativitad. Ina gruppa da buobs ei seretratga per scriver in agen rap. Auters han nudau lur finiziun ideala dalla historia. «Otto e Matti fan ina battaglia da rap encunter ils gangsters», resumescha in dils buobs lur finiziun. Ina gruppa matta­tschas malegia in grond dessegn. «Nus havein negina historia», declaran ellas als carschi che ston sezs s’imaginar tgei ch’in tgiet, in extraterrester ed in assassin savessen haver da far cun il destin da Matti ed Otto. In’autra gruppa ha inscenau cun cant e sault sia versiun dalla fin. Sco finiziun dalla «Notg dils raquents» a Laax han ils affons presentau lur versiun dalla fin a lur cumpogns. «Vivia la musica!» L’entira occurrenza svizra «Notg dils raquents» dalla SIKJM ha il motto romontsch «Viva la musica!». Ils raquents ch’ein vegni prelegi a quellas occurrenzas culturalas mettan igl accent sin la musica. Litteratura romontscha che sefatschenta cun quei tema ei scarta. Aschia ha sulet ina publicaziun romontscha anflau la via silla glista da recumandaziuns dalla SIKJM: «Tulpen-Tulpinas» da Leta Semadeni. A Laax ha Martina Bearth prelegiu in cudisch per tudestg, Nadia Cathomas ha resumau la historia per romontsch. Alla «Notg dils raquents» ei curdau en egl ch’ils cuntegns dallas historias per affons e giuvenils ein actuals. ­Nuot pli cun princessas e dialas, oz dominescha ­Google, YouTube, il smartboard e la crisa d’immobilias las historias. Quei ein denton temas ch’ein segir gia vegni ad ureglias als affons da Laax. Ils affons han en mintga cass tedlau cun attenziun il raquent e han scret cun grond engaschi e plascher in’atgna fin dalla historia.

La fin da november s’entaupa la secziun Péz Terri dil Club alpin svizzer a Glion alla radunonza generala. L’uniun sa mirar anavos puspei sin in onn da success. Las duas camonas Terri e Maighels profiteschan dallas caliras dalla stad. Gl’invit alla radunonza cumpara mintg’onn ella revista Piz Terri, gl’organ dalla secziun sursilvana dil Club alpin svizzer (CAS). Dapi 1898 dat ei lezza, pia dapi 125 onns. Ed ella ei tschercada pli che mai. Ferton che autras uniuns han in regress da commembers, registresch’ins tiels Terrians e las Terrianas in carschen cuntinuau. Ella revista ch’ei cumparida dacuort muossa Marlis Jörger-Frei, la responsabla per quei ressort, las cefras e graficas leutier. Il paliet muossa dapi trent’onns ensi. In ir e vegnir Igl onn 1993 dumbrava l’uniun 840 commembers, trent’onns pli tard, ils 31 d’uost 2023, eis ei 2115. «Il 2022/23 havein nus puspei giu in carschen netto da 42 commembers», scriva Marlis Jörger. Quei che seresulta tier 147 entradas e 105 sortidas. La secziun Péz Terri dil CAS constatescha dapi onns dabia vitalitad, igl ei in ir e vegnir, el center ein sport, moviment e cumpignia, ed il pli principal: la passiun pigl alpinissem. «La secziun sa mirar anavos en tuts reguards sin in onn da success. Sillas turas ha ei dau negins accidents, il diember da commembers crescha trasora e nossas duas camonas ein frequentadas fetg bein», resumescha il president Arno Arpagaus. La radunonza ha elegiu el il november 2014 sco successur da Giochen Bearth, ils 24 da november 2023 vegn el pia a tgamunar sia novavla radunonza generala. Carschius si a Termin cun in bab lumnezian ed ina mumma medelina ei Arno Arpagaus colligiaus stretgamein cul perimeter dalla secziun. Rinforzau las reservas La camona da Maighels e la camona da Terri s’audan dapi onns tier las pli frequentadas da tuts 153 dil CAS. Lur muntada per la secziun semuossa el rendaquen actual. Las duas camonas han purtau in recav schuber da 380'679 francs. «Nora Honegger e Mauro Loretz ella camona da Maighels sco era Toni e Doris Trummer en quella da Terri han puspei luvrau fetg bein», lauda il president dalla secziun. Cullas contribuziuns annualas dils commembers da bien 54'488 francs porta lur cumpart in recav da menaschi da 444'486 francs. Camona da Terri cul Péz da Stiarls Expensas totalas ha la secziun giu in bienton dameins, numnadamein 220'545 francs. Igl onn giubilar da 125 onns sa la secziun Péz Terri registrar in gudogn schuber da 77'690 francs. «Nus havein saviu rinforzar vinavon la situaziun finanziala», renda Arno Arpagaus attent. Finamira eis ei denton buca da far mantuns e reservas, la secziun investescha cuntinuadamein en sias duas camonas. Il fondo corrispundent ei dotaus actualmein cun 1,2 milliuns francs, quei che garantescha da planisar e far renovaziuns necessarias. 30 menadras e menaders Intent dalla secziun Péz Terri eis ei ch’ils commembers partien lur passiun. Da gliez rapporta il schef da turas Meinrad Arpagaus. Commembras e commembers profiteschan d’in vast program da turas, cun skis, sport da reiver, turas alpestras ed aultalpinas. La secziun ha a disposiziun 30 menadras e menaders scolai per tuttas disciplinas. «Els fan quei cun engaschi, cun plascher e perschuasiun», constatescha Meinrad Arpagaus. Ina statistica dallas ascensiuns, tgi ch’ei staus contas gadas sil péz Terri, sil péz Medel ni sin auters cuolms, dat ei denton buc. Christina Ragettli, la redactura dalla revista «Piz Terri», publichescha denton en mintga ediziun impressiuns dad alpinistas ed alpinists en acziun, tuts cun fatschas rientas e cuntentas. Igl ei gl’intent da mintga secziun.

L’Andermatt Swiss Alps SA survegn in credit da 125 milliuns francs d’in consorzi da bancas sut l’egida dalla Credit Suisse (Svizra) SA. Sco quei che l’interpresa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha quei credit ina valur entochen igl onn 2028. Il credit survescha alla refinanziaziun da finanziaziuns jastras existentas e per la finanziaziun dil menaschi ed ulteriuras investiziuns en favur dil svilup d’Andermatt. «Quella finanziaziun che succeda l’emprema ga aschia entras in credit consorzial ei in mussament da confidonza el svilup e la posiziun silla fiera dall’Andermatt Swiss Alps SA», constatescha Raphael Krucker, CEO dall’Andermatt Swiss Alps. (cdm/fmr)

Il cussegl da vischnaunca da Mustér propona al suveran da sbassar il pei da taglia da 110 % sin 99 %. Pil president communal René Epp ei quei buca dil tut surprendent. Vegn la proposta acceptada aschia all’urna, mauncan ils proxims onns annualmein rodund 350 000 francs en cassa communala. Il mardis sera ei il cussegl da vischnaunca da Mustér sefatschentaus dil preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2024. El rom da quel haveva la suprastonza communala proponiu al parlament da sbassar il pei da taglia per dus pertschien pigl onn vegnent. Ulteriurs pass da mintgamai dus pertschien duevan suandar ils proxims onns per contonscher la fin finala in pei da taglia da 98 %. Dapresent importa el 110 %. Negin sustegn per la suprastonza Ella tractaziun dil preventiv il mardis sera ein duas propostas per sbassar il pei da taglia vegnidas ord il miez dil cussegl da vischnaunca: Ina cun ina reducziun da 110 sin 105 %; l’autra da reducir el da 110 sin 99 %. Ella votaziun ha quella cun ina reducziun dad endisch pertschien cattau in lev pli. Ella ei vegnida acceptada cun 8:7 vuschs. La proposta dalla suprastonza communala da far pass da mintgamai dus pertschien ha obteniu neginas vuschs. Il preventiv ei allura vegnius acceptaus unanimamein. Per impedir che quel calculeschi cun in minus sin fundament dalla reducziun dil pei da taglia, ei vegniu fatg ina correctura. La summa da prefinanziaziun pil Center Fontauna ei vegnida reducida da 500 000 sin 300 000 francs. Il termin per la votaziun dil pievel davart il pei da taglia ei aunc buca fixaus. Il preventiv 2024 dil quen da menaschi – approbaus dil cussegl – siara cun in gudogn da rodund 100 000 francs tier ina sviulta da pressapauc 18 milliuns francs. Las investiziuns nettas ein calculadas cun 7,2 milliuns francs. Ina reducziun dallas entradas «La suprastonza communala havess preferiu ina reducziun dil pei da taglia en etappas a mintgamai dus pertschien e quei tenor ina clara strategia. Aschia fuss ei stau pusseivel da giudicar mintg’onn dafertontier la situaziun finanziala e far pass precauts», di il president communal René Epp. Ina surpresa seigi la discussiun sco tala davart il pei da taglia il mardis sera buca stada: «Tuttina ei quella reducziun dad 11 % stada surprendenta la fin finala.» Ensemen culla reducziun succedida igl onn 2022 da 120 sin 110 % vegn quella reducziun – aschilunsch ch’ella vegn acceptada dil pievel – a procurar per in manco annual da 700 000 entochen 800 000 francs ella cassa communala. «Quella reducziun cheu munta persula in manco da rodund 350 000 francs. Nus stuein mirar co cumpensar ella», di René Epp. Giu buns onns Sco quei che René Epp ha detg sin damonda dalla FMR, ein ils quens communals dils davos onns stai fetg buns: «Nus havein giu mintgamai in surpli d’entradas da 1,5 milliuns francs. Quellas ein resultadas da recavs extraordinaris sco per exempel la scumiada da maun. Da l’autra vart havein nus era profitau dils buns prezis per l’energia. Nus havein fatg cash flows d’entochen treis milliuns francs.» Che quellas entradas supplementaras serepetien ils proxims onns seigi plitost buca da quintar: «Persuenter savein nus segiramein spitgar novas entradas per exempel entras entradas da taglia da persunas che prendan domicil a Mustér, denter auter sin fundament da novs plazs da lavur el hotel Acla da Fontauna. Ei ha denton num esser precauts cullas finanzas.» Tonaton di René Epp era: «Sche nus lein restar attractivs era igl avegnir stuein nus mantener noss’infrastructura ed investir danovamein. Quei cuosta daners.» Pertuccont in pei da taglia pli bass di René Epp: «Quel persuls fa buca pli attractiva nossa vischnaunca. Quei muossan exempels d’autras vischnauncas.» 11 % dameins taglia a Mustér Sch’ei va tenor la veglia dil cussegl communal da Mustér sche vegn il pei da taglia dalla vischnaunca sbassaus per 11 % sin 99 %. Quei conclus per mauns dalla votaziun all’urna ha el priu il mardis sera. Il termin dalla votaziun all’urna ei aunc buca fixaus. La suprastonza communala haveva proponiu al cussegl da vischnaunca da sbassar il pei da taglia per dus pertschien. Ulteriuras tschun etappas da reducziun da mintgamai dus pertschien duevan suandar ils proxims onns per la fin finala contonscher in pei da taglia da 98 %. (fmr/hh) Vischinas e vischins da Mustér decidan all’urna davart ina reducziun dil pei da taglia per 11 % sin 99 %.

En sia seduta dil mardis sera ha il cussegl da vischnaunca da Breil acceptau denter auter il preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent ed eligiu siu tgamun pil proxim onn. Niev president dil cussegl da vischnaunca daventa Gérard Carigiet da Breil. El remplazza la presidenta partenta Mengia Risch da Vuorz. Sco nova vicepresidenta ha il parlament eligiu Andrea Cathomas-Friberg da Dardin. Curdin Cadonau ei vegnius reeligius sco actuar. Nov’ovra hidraulica Ella seduta dil cussegl che ha giu liug il mardis sera en casa da scola a Vuorz ha la suprastonza communala informau la legislativa davart il project per in’ovra hidraulica cumbinada a Danis. «Enstagl da siglir sigl express solar dalla Confederaziun ei la suprastonza communala sedecidida per la construcziun d’ina secunda ovra hidraulica en cumbinaziun cul reservoir a Danis», scriva la vischnaunca en ina communicaziun als mieds da massa. Tenor rapport da controlla dil cantun sto il reservuar a Danis vegnir sanaus il proxim temps. Damai ch’el ei buc accessibels per far ina sanaziun ha la suprastonza communala incaricau in biro d’inschignier da planisar l’ovra a Casut e d’elavurar in project per ina secund’ovra en cumbinaziun cul reservuar a Danis. Per quei project sa la vischnaunca quintar cun sustegn finanzial dil cantun e la Confederaziun. Ina plazza supplementara Il cussegl da vischnaunca ei suandaus la proposta dalla suprastonza communala da scaffir ina nova plazza cun in volumen da lavur da 60 % ell’administraziun communala. Quella plazza stat en stretg connex cugl uffeci da baghegiar che vegn incaricaus successivamein cun dapli lavur. Entochen ussa vegnevan las lavurs da quel repartidas enteifer l’administraziun communala. La plazza nova duei vegnir occupada sigl emprem da schaner 2024. Preventiv cun gudogn Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca da Breil acceptau il mardis sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2024. La decisiun ei curdada per mauns dalla radunonza communala digl 1. da december 2023. Il quen da menaschi preveda ina sviulta da 15,9 milliuns francs cun in surpli d’entradas da biebein 800 000 francs. La vischnaunca preveda da far investiziuns da totalmein tschun milliuns francs, las investiziuns netto ein calculadas cun 4,54 milliuns francs. Per mauns dil conclus dalla radunonza communala ha il cussegl da vischnaunca era decidiu da laschar il pei da taglia sin 90 % dalla taglia cantunala sempla ed il pei da taglia sin schischom – medemamein sco entochen dacheu – sin 1,7 ‰. Il cussegl da vischnaunca da Breil ei seradunaus il mardis sera a Vuorz.

Senza sulegl datti negina veta. Denton sa quella gronda coga che tarlischa sur il globus era procurar per grondas tensiuns ed irritaziuns. Quei muossa fetg bein igl exempel actual dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Leu ei il sulegl che tarlischa sur la Surselva, la cuolpa per tgaus cotschens – per tgaus fetg cotschens. Gievgia vargada, pia avon ina jamna, ei stada a Glion ina sera d’informaziun e discussiun ch’ha leventau ils spérts e ch’ha dau da discuorer quels davos dis ell’entira regiun, malgrad che tut las medias grischunas, inclusiv la redacziun dalla FMR, han rapportau en moda e maniera fetg brava da l’occurrenza. Sche tgei era pia schabegiau? La vischnaunca dad Ilanz/Glion ha envidau ad ina «sera d’informaziun pertuccont ils projects solars alpins Alp da Schnaus ed Alp da Rueun». La purtadra dils dus projects – la grond’interpresa da forz’electrica Axpo – ha presentau ses dus gronds implonts fotovoltaics sin territori dalla vischnanca. Ei va pia buca mo per ina cagna, mobein per dètg gronds projects. E la glieud ei vegnida en roschas a Glion. RTR ha perfin detg: «Mintga cantun da quella halla era emplenius ora.» Eri 300 ni 400 persunas en sala? – Emporta pauc, en mintga cass ei vegnida tonta glieud sco darar ad in arranschament da vischnaunca. L’atmosfera eri tendida en sala, ha RTR rapportau. E biaras autras persunas presentas han resentiu quei exact tuttina. Suenter il beinvegni e la presentaziun detagliada dils projects ha ei dau ina «runda da damondas». E leu ein vegni ventilai, sper singuls votums a favur dils projects, surtut divers votums critics encunter ils dus projects – critica da vart dil turissem, dall’agricultura, dalla catscha, dall’ecologia. Insumma, ei ha dau buna e meins buna critica, forsa perfin era critica nungiustificada e polemica. Quei datti, sco dapertut sut quest sulegl. A Glion eisi denton schon aunc stau ina crena pli intensiv. Il president communal Marcus Beer ha numnadamein reagau fetg vehement sillas vuschs criticas. El ha «schau siglir la chicra», el ei s’alteraus, ha attaccau denter auter la fracziun da Rueun (nua ch’in dils parcs solars fuss situaus), dad adina mo vuler profitar e da buca vuler dar anavos enzatgei alla communitad. En sala ei il president communal schizun vegnius «schulaus ora» pervia da quella reacziun. Singulas persunas han bandunau la sala. – Basta, senza vuler exagerar ni far sensaziun: Igl ei stau ina sera commemorabla! Ina sera ch’ei vala la peina da recapitular aunc ina gada ord distanza. Perquei ha la redacziun dalla FMR dumandau quest’jamna il president communal, Marcus Beer, da declerar co ch’el interpreteschi e declari sia reacziun da quella sera e co ch’el sez hagi percepiu la discussiun duront la sera d’informaziun. Suenter haver dau il sclariment al redactur per telefon, eis el alla fin denton buca staus «promts da commentar ni prender posiziun en caussa», sco el ha scret alla redacziun. La reacziun dil president communal ha en scadin cass dau da discutar ils davos dis ella regiun. E forsa che sia reacziun vehementa ha perfin «liquidau la caussa». Vul dir, che forsa ha perfin el sez fatg in bien survetsch allas vuschs criticas che vulan refusar per tut prezi il project da votaziun da dumengia, ils 26 da november 2023. Insumma, sche las reacziuns ed alteraziuns a Glion ein stadas giustificadas ni exageradas, ei ­atgnamein irrelevant, era sch’ellas dattan da discutar. Quei ch’ei pli relevant ei che la sera d’informa­ziun ha mussau clar e bein: il Solar-Express surdamonda tuts! Il conclus federal ei staus bein manegiaus – da vuler promover spert e ferm l’energia alternativa. Mo las cundiziuns ein sc’in cunti al culiez. Cun gronds projects fotovoltaics realisai alla bahuta ein tuttas e tuts cumplettamain surdumandai. Tuts. Las interpresas d’energia: quellas ston metter sin meisa projects miez cotgs. Las organisaziuns per la protecziun digl ambient: quellas han strusch peda d’examinar las intervenziuns ella natira. Las autoritads communalas: Quellas ston reglar eifer paucs meins leschas, lubientschas ed indemnisaziuns. Las supra­stonzas communalas: quellas ein confruntadas cun ferma critica e reagheschan buc adina suveran sin quella. E surtut ei aunc enzatgi auter fetg impurtont surdumandaus: la populaziun pertuccada. Quella stuess decider spert-spert davart projects ch’ein semplamein buca madirs. Il proceder politic e democratic vegn acceleraus en ina moda e maniera ch’ei buca raschuneivla. Surtut survegn la debatta publica – in’essenza principala dalla procedura democratica – buc avunda flad. Tut sto ir spert. Semplamain spert-spert per survegnir ad uras las subvenziuns federalas. La discussiun publica sto, per forza dil tempo, vegnir stinschentada. Il siet savess denton – sco forsa era ad Ilanz/Glion – ir davos ora. Ils dus projects fotovoltaics savessen vegnir refusai all’urna la fin da november. Buca perquei ch’ils implonts fussen buca raschuneivels, persistents ni profitabels, mobein perquei ch’ins ha semplamein emblidau ch’ils proceders drovan lur temps e perquei ch’ins ha emblidau ch’ei dat glieud che viva sillas spundas suleglivas, glieud che tschenta forsa enqual damonda. Visualisaziun dall’ovra solara sill’Alp da Rueun.

La sviluppadra regiunala Céline Meury e la menadra dil Surselva Lab dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun, Livia Somerville, han envidau mesjamna ad ina sera tematica. La midada demografica porta in carschen considerabel da glieud pensiunada. Per vischnauncas ed instituziuns eis ei ina sfida nova. Ella vegli ussa far in test spontan. Tgi che seigi dallas annadas 1960 tochen 1971 dueigi tener si il maun, ha la referenta supplicau. Dils rodund 50 presents ha in tierz teniu si. «Vus s’udis tier quels cun potenzial, ed igl onn 2050 tier la gruppa da vegliadetgna da 79 tochen 90 onns», ha Valeria Ciocco manegiau. Ils presents en sala han stuiu rir dalla remarca. Siu referat ha la menadra dil post cantunal per la prevenziun da sanadad dil Grischun illustrau cun cefras statisticas. La sviluppadra regiunala dalla Regiun Surselva, Céline Meury, e Livia Somerville, la menadra da Surselva Lab dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun (SAS GR), han beneventau a Glion ina roscha persunas ad ina sera tematica. Sco ei para han biars giu marveglias d’intervegnir dapli dalla damonda «Tgei drova ei oz, e tgei damaun, en vesta alla midada demografica en Surselva?». Las organisaturs culs referents al podi da seniors, da sen. Dario Wellinger, Céline Meury, Livia Somerville, Elisabeth Loretz, Curdin Casaulta, Linus Maissen e Valeria Ciocco. 53 % seniors a Tujetsch Suenter il beinvegni ha Dario Wellinger, burgheis da Schluein e carschius si en Purtenza, presentau la studia «Plus 65» ch’el ha fatg ensemen cun dus conauturs (mira box). La midada demografica porti sfidas alla politica, ins stoppi mantener, scaffir ed adattar purschidas e structuras. Quei cumprova la studia dalla SAS GR(mira box). La midada demografica entscheiva da principi gl’onn 2025. Ils onns 1960 tochen 1971 ha ei dau biaras naschientschas el Grischun. «Igl onn 1960 ein 2700 pops naschi, enviers 1600 igl onn 2022», ha Valeria Ciocco declarau, la pli ferma annada dils babyboomers seigi il 1964, ha ella aschuntau. En siu referat cuort ha Dario Wellinger rendiu attent ad ina conclusiun dalla studia. En vesta al svilup maunchi en biaras vischnauncas ina strategia. Ei detti responsabels per la lavur da giuventetgna, denton buca per la lavur da seniors, ha il perscruttader dalla SAS GR fatg attent. Quei ha Valeria Ciocco, dil post per la promoziun da sanadad dil Grischun, puntuau cun graficas. Tenor la statistica s’auda gl’onn 2050 rodund 30 % dalla populaziun tier la gruppa dils pensiunai. «En Surselva eis ei aunc dapli, numnadamein 40 %, ha Valeria Ciocco mussau. Tenor la statistica dalla populaziun semuossan differenzas denter las singulas vischnauncas. Aschia ston ins quintar che a Tujetsch vivien gl’onn 2050 entuorn 53 % pensiunai. Il cuntrast leutier ei Sagogn nua ch’ins quenta gl’onn cun «mo» 31 % pensiunai, ed a Mustér e Lumnezia eis ei ina cumpart da 39 %. In post ufficial maunca Lumnezia ei ina vischnaunca che dat peisa alla tematica dalla midada demografica. La geraua dil socialesser Elisabeth Loretz s’occupa buca mo dalla giuventetgna e dalla scola, mobein era dalla lavur per seniors. Al podi suenter ils referats ha ella explicau tgei che la vischnaunca fa e che la casa Cumbiniala a Vella ei in simbol dils contacts socials e dil brat dallas generaziuns. La representanta dalla Lumnezia ha dau in messadi clar als presents: «Ils pensiunai dueigien restar schi gitg sco pusseivel a casa. Pertgei las casas da vegls e da tgira ein pleinas, ellas han pigl auter da sbatter cun munconza da persunal». Era Linus Maissen-Desax ei staus ella runda da discussiun. Avon otg onns ha el iniziau il project Seniora-CA che la vischnaunca da Mustér sustegn. Seniora-CA savess esser in model per autras vischnauncas ch’ein aunc buca activas ella lavur da seniors. Silla damonda dalla moderatura Céline Meury, tgei ch’el giavischi per la lavur da seniors dil futur ha Linus Maissen rispundiu: «Jeu giavischass ch’ei dess ina plazza per ina persunas che s’occupass era dallas caussas operativas, vul dir cun organisar e preparar occurrenzas». Linus Maissen beneventass era fetg sch’ei dess ina academia da seniors per l’entira Surselva. Seniors giuvens ed activs En vesta al svilup demografic, cun in diember schi numerus da seniors ils proxims decennis ha era Curdin Casaulta, il menader dil post da cussegliaziun dalla Pro Senectute, lavur en abundonza. Sco el ha explicau al podi da discussiun, ha el mintg’onn contact cun 250 tochen 280 clientas e clients. Per gronda part eis ei persunas ch’ein dependentas d’agid, sustegn e cussegl. A quellas survescha el era egl avegnir. Duront la discussiun, al podi da seniors a Glion, sala Residenza St. Joseph Sco igl ei resortiu dalla discussiun e dallas damondas ord las retschas dils visitaders ein la gruppa dils seniors denter 65 ed 80 onns buca da cumparegliar cullas tattas e tats da pli baul. La generaziun dils neo-seniors ein activs e sauns, movibels e independents. «Igl ei ina gruppa cun in potenzial da narr», ha in dils participonts mess sil punct. Ina conclusiun dalla sera ei che la gronda part dallas autoritads communalas e regiunalas dalla Surselva ein aunc strusch pertschartas da quei potenzial multifar. Plus 65 – la studia L’entschatta digl onn ha il center per managment administrativ dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun presentau sia studia «Plus 65». Quella ha vuliu eruir co ir entuorn cul grond carschen dils seniors ils proxims decennis, tgei consequenzas che quei ha per la politica da vegliadetgna, e tgei mesiras ch’ein necessarias en connex culs «babyboomers» e co las vischnauncas savessen integrar e duvrar vinavon ils seniors activs. Dario Wellinger, Curdin Derungs ed Andreas Müller ein ils auturs dalla studia. Quella duei esser in instrument d’influenzar la politica da vegliadetgna en vesta al carschen marcant da seniors. Lur studia han els realisau cun agid da quater moduls. In da quels ein intervestas dil matg tochen uost 2021 cun interpresas ed organisaziuns da seniors. Vinavon han els fatg ina retscherca naziunala. A quella ein 3750 persunas ell’entira Svizra separticipai. Il tierz modul ein intervestas cun representants d’autoritads communalas. Il quart element dalla studia ein workshops cun expertas ed experts sco era persunas specialisadas ella lavur cun senioras e seniors. Per garantir la persistenza dalla studia han ils auturs sviluppau ina scatla tematica, ina schinumnada «Toolbox». Quella cuntegn in instrumentari cun ideas, impuls e propostas nizzeivlas per las autoritads da vischnauncas e responsabels d’instituziuns. La studia «Plus 65» san ins empustar sco broschura tiel center per management administrativ dalla Scol’aulta specialisada dil Grischun («Wellinger, Dario; Derungs, Curdin; Müller, Andreas, 2023.Plus 65. Stärkung der Partizipation von Senioren und Seniorinnen. FH Graubünden Verlag.» Sco pdf online eis ella a disposiziun tier: https://plus65.fhgr.ch/wp-content/uploads/sites/20/2023/02/Plus65-Forschungsbericht-221219_web.pdf

Johann Rudolf Schmid ei staus sclav, translatur e la fin finala diplomat. Davart la veta da quei interessant Svizzer ha Plutarch Chiotopulos referiu il venderdis vargau a Mustér. Bein enqual Svizzer ha fatg e fa aunc oz carriera sin plaun internaziunal. Buc adina vegn quei enconuschent e honorau. In um che ha fatg ina carriera tut speciala ei Johann Rudolf Schmid staus. El ei naschius ils 17 d’avrel 1590 a Stein am Rhein e morts ils 12 d’avrel 1667 a Vienna. Sco sclav eis el vegnius els mauns digl Imperi osman, ei staus pli tard translatur e lu s’avanzaus a diplomat ed intermediatur denter ils Tercs ed ils da Habsburg. Il historicher Plutarch Chiotopulos ch’ei pensiunaus e che viva oz cun sia consorta a Mustér ei sefatschentaus dalla veta da Johann Rudolf Schmid. El ha studiau historia bizantina, neogreca ed osman-terca a Basilea e Vienna, ed el ha luvrau sco schurnalist ed ella communicaziun d’interpresa dalla Banca cantunala grischuna a Cuera. Plutarch Chiotopulos ei carschius si en Svizra. Sias ragischs ha el ad Istanbul en ina minoritad greca che viva leu. Il referat ei vegnius arranschaus dalla Culturella, l’organisaziun da promoziun dalla cultura a Mustér, ella sala da dertgira dalla Casa cumin. In temps burasclus Johann Rudolf Schmid ha viviu duront in temps cun conflicts ell’Europa, surtut denter igl Imperi osman ed ils da Habsburg. Sin fundament dallas explicaziuns da Plutarch Chiotopulos davart quei Svizzer ha igl auditori ella sala ella Casa cumin saviu far spert la punt da gliez temps cullas uiaras che regian il mument ell’Europa. Imperialissem ed interess particulars han menau lu e meinan oz a tragedias, pil pli eis ei la populaziun che pitescha. Gia sco giuvenot ei Johann Rudolf Schmid serendius egl exteriur, igl emprem a Milaun per sescolar. Da leu meina siu viadi ell’Ungaria e la fin finala ella sclavaria dils Tercs. Da gliez temps vegnevan biaras persunas arrestadas, il destin da biars ei restaus nunenconuschents per adina. En quei temps ein numerus cristians vegni islamisai ed educai tenor la cultura osmana. Empau auter ei quei stau tier Schmid che nezegia denter auter sias habilitads linguisticas. Deliberaus dalla sclavaria 1624 vegn Johann Rudolf Schmid deliberaus entras la cumpra da siu survetsch a Konstantinopel, siu viadi meina a Vienna. Ils onns suandonts eis el staus en survetsch sco translatur dil cussegl d’uiara, aschidadir el turmegl dallas carplinas denter igl Imperi osman ed ils da Habsburg. En quella funcziun ha el era viviu in temps a Konstantinopel. 1648 vegn el recepius el stan dall’aristocrazia cul predicat «von Schwarzenhorn». El daventa diplomat ed intermediescha denter las partidas en carplina. 1645 marida el Helena Fellner von Feldegg, igl onn 1651 retuorn el a Vienna nua ch’el sededichescha agl art. A sia vischnaunca nativa Stein am Rhein ha Johann Rudolf Schmid regalau in buccal d’honur. Quel duei regurdar la vischnaunca vid sia carriera e funcziun egl exteriur. Plutarch Chiotopulos ha referiu a Mustér davart Johann Rudolf Schmid. Il sclav, translatur e diplomat Johann Rudolf Schmid.

La 165avla ediziun dil Calender Romontsch ei sin meisa. Per la secunda ga ei la redacziun vegnida procurada dalla Surselva Romontscha. Il tema principal dil calendari per l’ediziun 2024 ei il «viadi». Quel vegn dilucidaus ord differents pugns da vesta. Igl onn 1860 ei l’emprema ediziun dil Calender Romontsch cumparida. Dapi lu regularmein e senza interrupziun. Ni uiaras ni pandemias han frenau el. Il cuntrari: Gest en tals temps e surtut duront quels ch’ei deva buca televisiun ed aschia ni aschia buca medias socialas, era el in mied appreziau dil pievel cumin. Igl onn da sia emprem’ediziun 1860 ha Alfred Nobel experimentau l’emprema ga cun dinamit ed en Surselva ei seconstituiu in comite da studi per l’introducziun dil telegraf. 1860 ei pia stau in onn da muntada tecnica ed il medem mument quel dalla naschientscha dil Calender Romontsch. L’ediziun 2024 ei la secunda sut l’egida dalla Surselva Romontscha. Quella ha surpriu l’incarica d’edir quel dalla Casa editura Somedia. Sappi Dieus tgei che fuss succediu sche la Surselva Romontscha havess buca fatg quei pass avon dus onns. Il «viadi» – il tema principal In’egliada egl editorial dil redactur dil Calender Romontsch, Toni Vinzens, dat sclariment, tgei ch’ei auter el calender pigl onn vegnent: «Sco igl onn vargau ei era il Calender Romontsch 2024 (CR24) dedicaus ad in tema, numnadamein VIADI, e cuntegn rubricas che tractan quel ord differents pugns da vesta.» Il CR24 tracti quei tema sin differenta moda e maniera naven d’in viadi litterar entochen in viadi natiral el reginavel dils animals. Il frontispezi vegn lu era embellius d’in maletg che va aprau cul tema principal. El cass concret dil CR24 ei quei in maletg d’in tgaun. Il Calender Romontsch stat denton fideivels a sias parts aschidadir tradiziunalas: Il calendari, la scolaziun e formaziun ni era la regurdientscha a persunalitads trapassadas, la gliesta d’autoritads politicas ed ecclesiasticas. 2024 – igl onn dil Sulegl «Igl onn 2024 che stat ell’enzenna dil Sulegl entscheiva cun aura freida, bia neiv e plievgia. Tut priu ei l’aura digl onn dil Sulegl denton pli schetga che humida e plitost caulda. Schitgiras pon inhibir la cultivaziun da reiblas e jarvas. Ins astga denton quintar cun ina buna raccolta d’aveina e dumiec – sche semnai ad uras.» Quei san ins leger ellas informaziuns generalas dil novissim Calender Romontsch 2024, in onn basiast. Igl ei in onn che tut quellas e quels ch’ein naschi ils 29 da fevrer san era festivar endretg natalezi. 2024 ei denton era igl onn dil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Quel vegn festivaus cun in grond program a Trun. Il CR24 va sils fastitgs dalla historia e la muntada dalla Ligia Grischa. Arrivar per turnar La part tematica dil pli vegl annuari romontsch pigl onn 2024 – VIADI – entscheiva culla viafier en Surselva naven dils plans per la viafier dil Lucmagn entochen igl urari e menaschi dalla Viafier retica e Viafier Matterhorn Gottard en Surselva. Allura meina il viadi en Bogn Tenigia, culs Romontsch egl exteriur, l’emigraziun ell’America, in viadi litterar en Val Segnas, in viadi culla finamira d’arrivar e turnar, il davos tschancun ed in tschuppel poesias. Il viadi natiral tematisescha ils viadis el reginavel dils animals: il retuorn dil castur e la ludra en siu spazi da viver da pli baul. Las rubricas art e retrospectiva cumpleteschan il CR24, aschi bein sco quella dalla scolaziun e formaziun cun bia informaziuns ed aunc dapli nums e tgaus. Cuort e bien: Sco ses antecessurs cuntegn era il Calender Romontsch 2024 in tschuppel bialas ed interessantas contribuziuns en romontsch sursilvan. Sin viadi cul Calender Romontsch 2024 Sin viadi – quei ei il tema principal dalla 165avla ediziun dil Calender Romontsch 2024. Quels dis eis el cumparius. Igl ei la secunda ediziun da quei annuari che la Surselva Romontscha ha procurau suenter ch’ella ha surpriu la responsabladad persuenter. Il Calender Romontsch pigl onn vegnent fa differents viadis: anavos ella historia ed el present. El relata dalla viafier en Surselva, il viadi atras il Bogn Tenigia, ils Romontschs sin viadi ni l’emigraziun ell’America. Mo el porscha era in viadi litterar cun in tschuppel contribuziuns persunalas. La fin finala meina el era sil viadi natiral el reginavel dils animals e la recolonisaziun dil castur e la ludra. Leutier vegnan las parts «tradiziunalas» dil Calender Romontsch sco il calendari, la regurdientscha a persunalitads trapassadas ni era la rubrica cun informaziuns dalla scola e la formaziun. L’ediziun digl onn vegnent sefatschenta denton era digl art e fa ina retrospectiva persunala e cun egliada silla Surselva Romontscha. (fmr/hh) Frontispezi dil Calender Romontsch 2024.

Il meins da november, cu tut era sut tetg, spitgava antruras els vitgs aunc ina davosa lavur: Ins entscheveva culla mezca da casa, ina isonza fetg impurtonta digl unviern. Il piertg ch’ins haveva engarschau deva la vivonda pli custeivla: buca mo schambuns, carnpiertg ed ischettas. Mezchegiar era ina specia da fiasta. Mintga famiglia teneva silmeins in piertg ed il november haveva il «mezcher» dad ir a gis da casa tier casa. El, gl’um specialisau sin quei sectur, haveva il comando ella cuort nua ch’ins fageva la mezca. Mo ad el confidavan las masseras il salvanori. Ellas havevan pervesiu quel premuradamein suenter la scargada cun sadialas pleinas cun truffels cotgs, urtgiclas, flucs e lavadiras. Per ch’el vegni grass e gross, haveva el a disposiziun mo in spazi minimal entadem la barga denter casa e clavau. Quei liug era il «il camon da piertg». Sch’el havess giu a disposiziun dapli plaz, aschia temevan ins, fuss el semuentaus damemia e havess fatg memia pauca prova tochen la mezca. Sgarar naven las zeiclas La foto che nus presentein cheu, muossa ina scena dalla mezca en ina cuort a Schluein. Il liug exact ei buca pli d’eruir. Gl’um giuven cul scussal alv ei Pieder Bergamin. Ils convischins, era quels d’auters vitgs dalla Foppa, enconuschenvan el cul surnum «Pieder mezcher». Silla foto eis el a gis ed en survetsch dalla famiglia Reich. Dretg da Pieder Bergamin ei Johanna Reich, seniester silla foto, siu um, Friedrich Reich (cun barba). Sco quei ch’il biadi Albert Reich-Casty da Trin ha raquintau alla FMR, deriva sia famiglia digl Allgäu. Dus frars eran vegni 1780 en Svizra. In da quels ei morts 1799 ella battaglia a La Punt Rehanau denter ils Sursilvans ed ils Franzos. Il frar che ha surviviu ei vegnius a Schluein nua ch’ins ha dau ad el 20 onns pli tard il dretg da burgheis. Ina foto dalla mezca da casa, circa gl'onn 1932, a Schluein. Dretg cul scussal alv Pieder Bergamin. La foto dalla mezca da casa a Schluein ei en possess dad Albert Reich. La scena muossa il mument ch’il piertg ei aunc «entirs». Circa in’ura avon haveva Pieder sittau e canau gl’animal. Cun sustegn dils gidonters e cun cadeinas han ins sbuglientar quel en aua buglienta da rascha. Vid la comba davon dil piertg ves’ins gl’uaffen ch’ins duvrava da sgarar naven las zeiclas. Igl era ina lavur stentusa. Suenter ch’il piertg haveva ina pial neidia ed alva, targevan ins ord il begl e tschentava el sill’aissa. Mintga ies, mintga toc En siu maun dretg tegn Pieder mezcher il cunti. Ussa entscheiva el propi la lavur da mazler. El vegn a tagliar si il venter e schar cular ora il dadens dil piertg. Ins duvrava mintga toc, mintga ies, tut era custeivel. Il pli custeivel ils schambuns, las ischettas, ils manetschs. Nuotameins la beglia che las masseras e gidontras stuevan lavar ora alla fontauna e semtgar per far ligiongias. Forsa che zatgi sa far indicaziuns pli precisas dil liug dalla mezca a Schluein. Sche gie, lu bugen s’annunziar tiel redactur, adressa da mail: augustin.beeli@fmr.ch

Il possessur dalla ustria da muntogna «Bündner Rigi» ha anflau affittaders gia il november digl onn vargau. Ils artists che han priu dimora al pei dil Péz Mundaun cumbineschan ina mudesta purschida gastronomica cun in program cultural. L’ustria da Sasolas perencunter resta serrada duront igl unviern proxim. La vischnaunca dad Ilanz/Glion ei en contractivas cun in interessent ch’ei s’annunziaus sin l’offerta da prender a tscheins l’ustria da muntogna. Andreas Cadonau/FMR Empau casual ein Livia Rita Heim e Tom McLuckie setschentai ell’ustria «Bündner Rigi» al pei dil Péz Mundaun. «Nus essan vegni l’entschatta november digl onn vargau», gi la musicista ed artista oriunda da Nesslau el Toggenburg. «Atgnamein sulet per in onn intermediar.» Ella ed il musicist Tom McLuckie che vegn dalla Gronda Britannia han surpriu il baghetg cun l’incumbensa da porscher ina mudesta gastronomia e da mirar dalla casa. La dimora intermediara ei vegnida prolunghida, sco quei che Livia Rita Heim ha confirmau sin damonda dalla FMR. «Clar che nus havein in cert respect digl unviern, sco quei che nus havein enderschiu sa ei dar dabia neiv siado cheu.» L’ustria «Bündner Rigi» sesanfla sin 1600 meters sur mar. Damai ch’il runal da Sasolas ei buc en funcziun ei ­l’ustria aschidengi giud pista. Livia Rita Heim vul denton era buca porscher in’ustria da skis. Ed igl unviern vargau eis ei buca stau in grond problem da contonscher il «Bündner Rigi» muort munconza dalla neiv. Purschida culturala La stad vargada han Livia Rita Heim e Tom McLuckie cun amitgs ed enconuschents buca sulet procurau per ina mudesta purschida gastronomica. Els han era organisau divers concerts, in luvratori da teater e da plontas medicinalas. Cul resun ei Livia Rita Heim ordvart cuntenta. «Igl interess per nossa purschida ­crescha tec a tec.» Aschia che la musi­cista ed artista ei lundervi d’organisar entginas producziuns duront igl unviern. «Nus mettein era a disposiziun combras a hosps da vacanzas.» Ni a disposiziun ad artistas ed artists per prender dimora, exercitar, luvrar ed eventualmein contribuir al program cultural. Livia Rita Heim ei intimada dil liug, dil baghetg e da sia historia ed ella ha anflau buns contacts tier la populaziun indigena, sco quei ch’ella tradescha. L’artista e musicista posseda fils famigliars entochen a Mustér ed en Stussavgia ed ha enderschiu ch’il «Bündner Rigi» ei pulit francaus ella regurdientscha dallas generaziuns pli ve­glias. E Livia Rita Heim ha era mess en pei ina uniun per repartger igl entir menaschi sin pliras schuialas. Grev da cattar affittaders Anflar affittaders per ustrias da muntogna ei buc ual sempel. Tonpli perquei ch’il menaschi da skis dalla vart encunter damaun dil Péz Mundaun ei historia. Quei senta era la vischnaunca dad Ilanz/Glion che tscherca affittaders per sia ustria da muntogna da Sasolas che sesanfla buca lunsch naven dil «Bündner Rigi». «Nus essan en contractivas cun in interessent,» conceda Freddi ­Cavelti responsabels ell’administraziun communala per las immobilias dalla vischnaunca. In interessent ch’ei s’annunziaus sin l’offerta dalla vischnaunca da schar a tscheins l’ustria da muntogna Sasolas che sesanfla sin intschess dalla fracziun da Luven. Tgi che quei interessent ei, ha Freddi Cavelti aunc buca vuliu tradir essend ch’ins ei aunc buc aschi lunsch da suttascriver in contract d’affittaziun. «Segir ei denton che l’ustria da muntogna resta serrada igl unviern proxim.» Il futur diever dall’ustria da munto­gna ei medemamein aviarts, sco quei che Freddi Cavelti tradescha. La vischnaunca dad Ilanz/Glion ha fatg gust da surprender las localitads per menar vinavon l’ustria ni da duvrar igl object sco tegia d’uaul, «per festivitads privatas ni da fa­tschenta». Il responsabel per las immobilias commmunalas dad Ilanz/Glion ei pertscharts ch’il diever dad in object cun 60 plazs da seser sut tetg e 60 plazs sin terrassa ei empau restrenschius. Ch’il runal da Sasolas che sesanfla ella vischinonza ei buca pli en funcziun simplifichescha buca d’anflar persunas ni instituziuns promtas da menar ina ustria a Sasolas.

Suenter in sbuadetsch la gievgia vargada resta la via denter Rueun e Pigniu serrada. Tenor informaziuns digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ei quei il cass silmeins entochen oz (gliendisdis) da miezdi. Gliendisdis allas 13.00 suonda la proxima communicaziun. La gievgia endamaun ein rodund 30 meters cubics material vegni a val. Geologas e geologs han constatau ch’ei ha ulteriur material en in tgamin e quel savess medemamein curdar. Sin fundament da quella situaziun ha igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun decidiu da serrar la via. Sco Eugen Duff dil District Glion digl uffeci ha detg enviers RTR, ei ulteriur material vegniu a val la notg sil venderdis. Il venderdis han guids da muntogna allura stuiu interrumper lur lavur pervia dalla schliat’aura. (rtr/fmr)

La notg dils 15 sils 16 da november 2023 ha la survigilonza da catscha cantunala sittau in luf giuven dil triep da Valgronda. Quei ei succediu enteifer il perimeter lubiu. La regulaziun da quei triep ha igl Uffeci federal per ambient concediu ils 7 d’uost 2023. Il luf giuven sittaus tschell’jamna ei il tierz ch’ei vegnius sittau da quei triep, aschia che la regulaziun ei terminada. Sco quei ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun scriva sin sia homepage, vegn il luf sittau intercuretgs patologicamein el Center per medischina da pèschs e dalla selvaschina a Berna. L’examinaziun genetica succeda el Laboratoire de Biologie de la Conservation dall’Universitad Losanna. (cdm/fmr)

Che la cultura da cant da chors ha ina gronda tradiziun en Surselva ei enconuschent. Era a Trun ei quei stau ed ei quei aunc oz il cass. Quei fatg ha animau il chor cecilian d’organisar igl onn giubilar «600 onns Ligia Grischa» la 46avla Fiasta da cant districtuala. Quella ha liug sonda, ils 15 da zercladur 2024. «Schi ditg che stattan cuolms e vals ...» han nos babuns engirau 1424 a Trun sut igl ischi. 2024 han liug pliras festivitads sut il tetel «Sut igl ischi 2024 – 600 onns Ligia Grischa». La fiasta da cant ei integrada en quellas aschia ch’ils chors han la caschun da purtar quei di omagi a «nos babs seradunai a Trun sut igl ischi …». Trun cun rodund 1200 habitontas e habitonts ei in liug che porscha relaziuns idealas per ina fiasta da cant – ina vischnaunca cun gronda tradiziun e cultura da cant e musica – in liug cumpact cun ina bun’infrastructura. La sisavla ga a Trun 1867 ei il District da cant dalla Surselva vegnius fundas cugl’intent da promover il cant da chors enteifer siu territori, da sustener las activitads dils singuls chors, da promover la qualitad e la derasaziun dil cant. Dapresent dumbra il district 33 chors da carschi cun rodund 950 cantaduras e cantadurs. Dasperas existan dus chors da giuventetgna, treis d’affons e quater chors cecilians ch’ein buca commembers dil district. Tochen oz han giu liug 45 fiastas da cant districtualas. Da quellas tschun ein tschun stadas a Trun: 1879 (19 chors), 1890 (21), 1905 (18), 1930 (31) e 1960 (40). Rodund 1000 cantadur(a)s La planisaziun per la fiasta progredescha bein. Ils 31 chors ch’ei s’annunziai provisoriamein han ussa temps tochen ils 15 da december 2023 da s’annunziar definitivamein. Trun quenta da saver beneventar 32 chors. Il di da fiasta vegnan rodund 1000 cantaduras e cantadurs a mussar lur habilitads canticas. Ultra da quei quentan ils organisaturs cun ina gronda respada da fiasta. Producziuns da pag en baselgia «La finamira ei d’organisar ina fiasta che dat caschun da tgirar e promover la cultura da cant, da s’entupar e da star da cumpignia», scriva il Comite d‘organisaziun Trun conta 2024 en ina communicaziun als mieds da massa. Cun duas salas, la casa da scola, la baselgia s. Martin, la caplutta s. Onna, la Sala d’art, il museum Cuort Ligia Grischa, il plaz scola sco «vitget da cant» e las ustrias el vitg stat in’infrastructura ideala a disposiziun. Tuttas producziuns da pag vegnan dadas en baselgia parochiala. Aschia san tut ils chors profitar dalla medema buna acustica. Ils discuors d’experts han liug el museum Cuort Ligia Grischa. Il center da fiasta ei il «vitget da cant» cun tendas e stans da nutriment. «Nus lein integrar la fiasta el vitg ed il vitg ella fiasta», scriva il comite. Voluntaris ein beinvegni L’organisaziun dalla fiasta succeda en stretga collaboraziun cullas autoritads communalas, culs responsabels dil District da cant Surselva e cul comite «Sut igl ischi 2024 – 600 onns Ligia Grischa». Per saver garantir in andament irreproschabel dalla fiasta basegna ei numerusas gidontras e numerus gidonters. Tgi ch’ei interessaus da cooperar sco voluntari anfla ulteriuras informaziuns sco era in formular d’annunzia sin la pagina d’internet www.trunconta.ch. (cdm/fmr) Il plaz scola a Trun daventa il zercladur 2024 in «vitget da cant».

Dapi quest unviern ei Cla-Ursin Nufer commember dil cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski. Ina dallas finamira dil giuven Tuatschin ei da recaltgar puncts el Cup mundial. Al campiunadi mundial da cuorsa liunga dils curriders sut 23 onns il fevrer vegnent en Slovenia vul el seplazzar sut ils sis megliers. Cla-Ursin Nufer (22) ei carschius si en Val Tujetsch, leu nua ch’il sport da cuorsa liunga ha tradiziun. La vischinonza alla loipa ha el lu era nezegiau per s’inamurar el sport da cuorsa liunga. El ei marschaus d’in cader a l’auter ed ei ussa commember dil cader B da Swiss Ski. Si’ambiziun ei gronda, aschia ch’il cader A e forsa schizun in di l’equipa naziunala ein bein pusseivels da contonscher. Suenter igl emprendissadi da bostger tier la vischnaunca da Tujetsch eis el sedecidius per la via professiunala da cuorsa liunga. La FMR ha discuruiu cun Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch davart las preparativas per la stagiun nova e las finamiras. FMR: Cla-Ursin Nufer, il schaner vargau haveis Vus gudignau l’emprema ga in tetel da campiun svizzer da cuorsa liunga dall’elita. Cu astgan ins veser Vus l’emprema ga sisum il podest dil Cup mundial ni silmeins culs emprems puncts dil Cup mundial? Cla-Ursin Nufer: Il mument d’esser sil podest ei lunsch naven. Sche quei vegn ad esser zacu il cass sai jeu buca dir. Ils proxims dus onns hai jeu denton la finamira da recaltgar ils emprems puncts el Cup mundial. Quei ei denton ina finamira – ina prognosa fuss aunc ina ga enzatgei auter. Magari va ei denton pli spert che quei ch’ins manegia e spetga. Las preparativas per la stagiun nova marschan, sin tgei spetga in currider nordic il pli vess cu ei va encunter igl unviern: Ei quei l’emprema cuorsa ni l’emprema enconuschientscha con buna che la fuorma ei en cumparegliaziun culs auters? Atgnamein da veser con buna che la fuorma ei en cumparegliaziun culs auters curriders. Ellas empremas cuorsas ei quei denton buca adina aschi sempel. Magari mauncan aunc singuls curriders e lu dependa ei era sch’igl ei ina cuorsa dil Cup svizzer ni dil Cup Continental. Tiel Cup Continental ei la cumparegliaziun gia buna, pertgei leu separticipeschan era curriders denter auter dalla Frontscha e l’Italia. Con fits ei Cla-Ursin Nufer per las empremas cuorsas? La stad hai jeu saviu trenar bein. Bia meglier sai jeu buca pli far quei. Quest atun sun jeu denton era staus empau staunchels, probabel pervia dils trenaments intensivs la stad. Per quei motiv ha ei lu era giu num dar caschun al tgierp da serevegnir. Jeu hai giu dis cul sentiment d’esser fit e lu puspei miserias, mo il mument hai jeu in bien sentiment. La finamira ei d’esser promts pil schaner. Las davosas treis jamnas hai jeu absolviu exact 500 km sin loipa a Tavau. Vus caracteriseis sesezs sco currider a liunga distanza, mo luvreis era vid las habilitads da concurrenzas sin distanzas cuortas. Tgei migliur ha ei dau en quei grau en vesta alla stagiun nova? Mia preferenza ei claramein las distanzas liungas. Per quei motiv dun jeu era peisa a quellas els trenaments. Jeu hai danovamein luvrau fetg vid la tecnica damai che lezza era aunc adina buca optimala, sch’ins vul dir aschia adina empau miu problem. Jeu hai trenau bia sin distanza, mo era teniu en egl las distanzas empau pli cuortas. Gest quellas per las concurrenzas da staffetta (5 e 10 km) ein era impurtontas per mei. Dapi treis onns ei la cuorsa liunga aschidadir Vossa professiun. Co eis ei pusseivel da viver dil sport senza esser alla testa dall’elita mundiala? Atgnamein sai jeu buca viver dalla cuorsa liunga. Jeu hai il cletg ch’jeu sai habitar a Tavau tier miu tat e ch’jeu sai aschia spargnar. Senza il sustegn da pliras varts mass ei medemamein buca. Jeu hai ina pintga paga dil militar quels dis ch’el ei aschidadir miu patrun, quei ei 130 dis per onn. Il rest per viver vegn da sponsurs per exempel igl Agid da sport svizzer. Vies dacasa ei Tavau. Tgei fa Tavau aschi special pils curriders nordics, mo era per auters sportists? Ei dat differents facturs. En emprema lingia la pusseivladad da saver trenar sin neiv gia baul igl atun. Las cundiziuns ein bunas, il mument savein nus cuorer sin ina loipa da quater kilometers. Tavau ei Center naziunal da prestaziun per la cuorsa liunga e perquei treneschan ils pli biars curriders era cheu. Da quels sai jeu secapescha profitar. Medemamein vivan ils pli biars trenaders a Tavau. Igl ei pia in pachet ideal, surtut pils curriders giuvens. Vus essas igl emprem onn el cader B da Swiss Ski. Commembers da quel van ton cuorsas dil Cup mundial, Cup Continental sco era Swiss Cup. Nua vegnan ins a veser Vus il pli stedi igl unviern vegnent? Mia finamira ei claramein il Cup mundial. Entochen ussa hai jeu saviu separticipar a treis cuorsas da quel. Lu separticipeschel jeu era quest unviern al Cup Continental. Quel ha liug duront tschun fins d’jamna en Svizra ni en tiaras vischinontas. L’emprema ei la secunda fin d’jamna dil december da Ulrichen el Valleis, la secunda ei allura in’jamna avon Nadal ell’Austria. Ils 24 da november 2023 ei l’emprema cuorsa dil Cup mundial da cuorsa liunga dalla stagiun nova a Ruka en Finlanda. Essas Vus dalla partida leu ni cu vesin nus Vus l’emprema ga el Cup mundial questa stagiun? Na, a Ruka vegn jeu buca ad esser dalla partida. A quellas cuorsas separticipeschan sulettamein curriders dil cader A e dall’equipa naziunala. Jeu sperel denton da saver cuorer las empremas concurrenzas dil Tour de ski. Avon Daniev ei quei a Toblach ell’Italia e suenter Daniev a Tavau. Probabel vegn jeu lu a terminar il Tour de ski, la finamira ei denton da saver separticipar il schaner era allas cuorsas dil Cup mundial el Valleis. Silsuenter vesin nus vinavon, quei dependa secapescha era dalla constellaziun corporala e surtut era da buca esser malsauns e blessaus. Tgeininas ein las finamiras da questa stagiun – tgei astgan ins spitgar da Cla-Ursin Nufer? Mia finamira ei da saver separticipar aschi stedi sco pusseivel a cuorsas dil Cup mundial. Quei vegn ad esser il cass surtut en Svizra nua che Swiss Ski ha sco tiara organisonta in pli grond contingent da participontas e participonts. La finamira ei denton era da saver esser dalla partida al Cup mundial en autras tiaras. Ina gronda finamira da quest unviern ei il campiunadi mundial da cuorsa liunga dils curriders sut 23 onns il fevrer en Slovenia. Leu less jeu empruar da serangar sut ils emprems sis. Persuenter stoss jeu denton aunc sequalificar. Per finir ina damonda che pertucca il material: El Cup mundial alpin ha ei dau in’emprema disqualificaziun quest atun pervia dil fluor, il mied mischedau ella materia d’unscher skis ch’ei vegnius scumandaus. Con gronds ei quei tema tiels curriders nordics? Nus havein era gia discurriu davart quella problematica ed jeu persunalmein sun spanegiaus tgei che succeda. Da principi ei quei scamond denton ina buna caussa. Obligai da far il meglier pusseivel ei denton la glieud che prepara e fa servis dils skis. Cla-Ursin Nufer cun ambiziuns Las davosas treis jamnas ha Cla-Ursin Nufer (22) trenau 500 km sin loipa a Tavau. Leu viva e trenescha il currider nordic per contonscher ina gronda finamira: «Ils proxims dus onns less jeu recaltgar puncts en cuorsas dil Cup mundial.» Igl unviern vegnent avisescha il commember dil cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski era la qualificaziun pil campiunadi mundial dils curriders sut 23 onns en Slovenia: «Leu less jeu cuorer sut ils megliers sis.» En in’intervista culla FMR relata il commember dil Club da skis Sedrun-Tujetsch denton era dallas cundiziuns da saver viver dalla cuorsa liunga. (fmr/hh) Quest unviern ei Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch commember dil cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski.

La proxima fin d’jamna concertescha il Chor d’affons Sumvitg ella baselgia a Breil. La purschida da cant dils affons vegn cumpletada da praulas. Dapi 25 onns sepresenta il Chor d’affons Sumvitg regularmein alla publicitad. Quest atun succeda quei ella baselgia a Breil. Il program cul tetel «Dunna glina raquenta» cumpeglia 20 canzuns. Quellas fan lu era tutta honur al motto dils dus concerts: La glina, la notg, ils spérts, las steilas ed ils siemis. Flavia Walder che diregia il chor dapi igl onn 2006 e che vegn sustenida dalla vicedirigeta Marina Bearth, ha danovamein preparau in program variont. 30 cantaduras e cantadurs giuvens dall’entira Surselva vegnan a presentar quei ch’ei vegniu exercitau ils davos meins. Quei ei buca mo il cant sco tal, mobein era la coreografia che vegn adattada al tema. Accumpignaus vegn il chor dil pianist Retus Pfister ed il program da cant vegn cumpletaus da praulas raquintadas d’Anna Cathomas. (fmr/hh) Ils concerts han liug sonda, ils 25 da november 2023 allas 19.00 e dumengia, ils 26 da november 2023 allas 16.30 mintgamai ella baselgia a Breil. Il Chor d’affons Sumvitg ei semtgaus pils dus concerts dalla proxima fin d’jamna.

Rodund treis onns e miez suenter sia mort publichescha la Surselva Romontscha texts da Theo Candinas ch’ein restai entochen ussa en truchet. «Sut la marella» senumna il Tschespet 79 ch’ei vegnius presentaus il venderdis sera a Surrein, il vitg nativ dil scribent. Il redactur da quell’ediziun dil Tschespet, Martin Cabalzar, ha preparau 300 paginas cun in cuntegn partius en sis capetels. Ed en in da quels vegn era Gion Barlac al plaid. Il Tschespet 79 ei il tschunavel da Theo Candinas (1929–2020) ed igl ei il 25avel cudisch ord sia plema. E cun in da quels ha el fatg furore e ha procurau per tgaus cotschens tier prers e politichers: Gion Barlac. «Gion Barlac astgess esser cun distanza il pli stedi legiu cudisch romontsch», ha Martin Cabalzar detg il venderdis sera en casa da scola a Surrein. Leu ei il novissim Tschespet cul tetel «Sut la marella» vegnius presentaus. Gion Barlac ei anavos E Gion Barlac tuorna ella litteratura romontscha. «Gion Barlac e las Sursilvanas» ei da leger el Tschespet niev, ina historia divertenta ch’ei mai stada publicada. Tgisà daco? Quella damonda vegn mai rispundida. Petra Rothmund ch’ei medemamein carschida si a Surrein ha preligiu passaschas ord il Tschespet 79, denter auter era quella dil «Gion Barlac e las Sursilvanas». Ella e Martin Cabalzar han fatg gust da leger quell’ovra edida dalla Surselva Romontscha. Las 300 paginas en partidas en sis capetels: Sulom patern, passidas litteraras, essays filosofics, columnas e glossas, reflexiun davart la litteratura e span e debat pervia dil lungatg. El davos capetel san ins cumprender ch’il rumantsch grischun gioga la rolla principala. Quel ha Theo Candinas cumbattiu vehement, schizun enten interrumper il priedi dil pader dalla claustra ella baselgia a Surrein. Cumpletada vegn l’ovra cun in epilog. La presentaziun dil Tschespet il venderdis sera ei dil reminent vegnida embellida dil Chor mischedau Surrein cun sia dirigenta Andrea Schmed. A quel haveva Theo Candinas giavischau fatschas pli giuvnas. Sco igl stau da constatar il venderdis, ei quei giavisch ius per part en vigur. Filosof ed observatur «Tgei constateschan ins atgnamein sch’ins pren sut la marella Theo Candinas? Sch’ins emprova da tschaffar ils detagls da si’ovra litterara e publicistica? Magari engartan ins il liricher e prosaist ni lu il rebel satiric e provocatur. Ni forsa il filosof ed observatur critic dalla societad? Ni plitost igl adversari fervent dil rumantsch grischun?» Cun quels plaids ha Toni Vinzens, il president dalla Surselva Romontscha, beneventau igl auditori il venderdis sera. Cul Tschespet «Sut la marella» seigi ei pusseivel da rispunder per gronda part la damonda davart las fassettas da Theo Candinas. Martin Cabalzar ha caracterisau suandontamein Theo Candinas: «El ei in dils pli prominents e profilai litterats e publicists sursilvans dall’epoca contemporana. Si’ovra publicista ei vasta e varionta. Ella cumpeglia lirica e prosa, glossas e columnas, essays e limeriks, giugs auditivs e cabarets tochen al libret da film.» Quei engaschament nunstunclenteivel hagi el prestau onns alla liunga sper sia pensum professiunal sco scolast. 25 cudischs ha el publicau. «Si’ovra astgass cumpigliar rodund 6000 paginas», constatescha Martin Cabalzar. Ina gronda sfida Quater meins avon sia mort ha Theo Candinas festivau igl anniversari da 90 onns. Aunc avon ha el surdau confidenzialmein a Martin Cabalzar manuscrets; texts per gronda part mai stai publicai: «Jeu hai resentiu siu giavisch che quellas ovras vegnien forsa publicadas zacu.» Il redactur dall’ediziun 79 da «Nies Tschespet» conceda: «Igl ei stau ina gronda sfida da far la schelta da quels texts per in cudischet cun rodund 300 paginas. La fin finala sun jeu sedecidius per rodund 100 contribuziuns.» En ina moda fetg eloquenta ha Martin Cabalzar che ha enconuschiu fetg bein Theo Candinas era en sia funcziun sco cauredactur dalla Gasetta Romonscha e da La Quotidiana, dau il venderdis peisa a Theo Candinas ton sco rebel satiric sco filosof avertent. Treis onns e miez suenter sia mort ei la presentaziun dallas ovras da Theo Candinas era stadas en quei senn in cumiau dil scribent popular. Quei ha il fegl Daniel constatau alla fin dalla presentaziun dil cudisch en preschientscha era da sia mumma Marguerite, la consorta da Theo Candinas: «Quella sera ein in regal tut special e per quel essan nus, sco famglia, fetg engrazieivels.» La fin finala ha Daniel Candinas era caracterisau ord sia vesta siu bab sco scribent: «Forsa era sia constituziun emoziunala buca ornada da pazienzia. Il scriver era siu medium da s’exprimer, aschidadir l’interacziun cul pupi e la publicaziun.» Gion Barlac ei anavos Gion Barlac ei anavos ella litteratura sursilvana. Ella novissima ediziun da «Nies Tschespet» ei la historia «Gion Barlac e las Sursilvanas» ina da rodund 100 contribuziuns da Theo Candinas. Il Tschespet ei vegnius presentaus il venderdis a Surrein. Hans Huonder/FMR «Sut la marella». Aschia senumna la nov’ediziun da «Nies Tschespet». Ella cuntegn rodund 100 contribuziuns da Theo Candinas, il scribent ch’ei morts avon treis onns e miez. Il cudisch, edius dalla Surselva Romontscha, ei vegnius presentaus il venderdis en casa da scola a Surrein. Cun quei Tschespet retuorna era Gion Barlac ella litteratura sursilvana. El Tschespet da 1975 han las historias da quel procurau per tgaus cotschens. «Gion Barlac e las Sursilvanas» ei ina historia da Theo Candinas ch’era – sco las pli biaras el Tschespet niev – aunc buca stada publicada. Enramada musicalmein ei quella vernissascha era stada in sguard sill’ovra cumplessiva da Candinas. Quella cumpeglia 25 cudischs, da quei tschun Tschespets. Las contribuziuns «Sut la marella» ein vegnidas redigidas da Martin Cabalzar. Ad el haveva Theo Candinas confidau manuscrets cun in volumen da 600 paginas: «Tier la surdada da quels hai jeu resentiu siu giavisch che quellas ovras vegnien forsa publicadas zacu.» «Jeu hai resentiu siu giavisch che quellas ovras vegnien forsa publicadas zacu.» Martin Cabalzar, redactur da «Nies Tschespet 79» Il Tschespet 79 ei bein staus el center dalla sentupada il venderdis sera a Surrein. La scuntrada ha denton era surviu ad ina revista sill’ovra cumplessiva da Theo Candinas. Da sen. Daniel Candinas, Marguerite Candinas e Martin Cabalzar. Chor mischedau Surrein. Martin Cabalzar ha redigiu il Tschespet 79 cul tetel «Sut la marella» che cuntegn rodund 100 ovras da Theo Candinas.

Las elecziuns naziunalas ein vargadas. Ellas han buca purtau in tiaratriembel, plitost ina correctura marginala dil resultat d’avon quater onns. Insumma ei la politica svizra caracterisada da gronda stabilitad e cuntinuitad. Dretg e seniester tegnan pli u meins la ballontscha, negin sa reger persuls, consequentamein ein tuts sfurzai al cumpromiss. Savens dat il center la pesentincla. Quei ei buca fetg spectacular, denton ton pli necessari per anflar in consens e mantener la cohesiun naziunala. En cumparegliaziun cun las midadas frequentas da regenza ed opposiziun ellas tiaras vischinas ei quella stabilitad da grond avantatg, cunzun era per l’economia svizra. Nossa democrazia directa sforza d’anflar cumpromiss che pon la finala era subsister ella votaziun dil pievel. Ella impedescha da l’autra vart magari denton era il Parlament da prender decisiuns curaschusas per in progress essenzial. La politica svizra ei quella dils pass pigns ed ella sto prender risguard da nies federalissem per cattar l’acceptanza d’ina maioritad da pievel e cantuns. Il resultat ein savens refuormas minimalas che pon forsa cuntentar ils basegns acuts, ch’ein denton buca hablas da sviluppar perspectivas e soluziuns a liunga vesta. La polarisaziun da dretg e seniester blochescha refuormas fundamentalas ed il center ei savens disunits ed inhabels da presentar propostas che perschuadan e pon recaltgar maioritad. Ina perioda da legislatura ei a fin, ina nova entscheiva. In dils problems virulents che resta nunsligiaus ei l’explosiun dils cuosts dalla sanadad publica ed igl augment permanent e considerabel dallas premias dallas cassas da malsauns. Ton ei cert. La Svizra dispona d’in excellent sistem sanitar, dotaus cun buns miedis e bia specialists, ella dispona d’ina buna intrastructura tecnica e garantescha in provediment decentral. Las purschidas vegnan adina pli vastas ed innovativas, era las pretensiuns dil singul creschan e la populaziun vegn adina pli veglia. El medem mument creschan denton era las premias, daventond in buordi nunsupportabel per adina dapli famiglias e persunas singulas. Tuts beneventan e profitan dallas purschidas medicinalas e terapeuticas, selamentan denton dallas premias e dils cuosts carschents. Buca ch’ei muncass recepts politics co dar damogn a quei dilemma. Cunzun avon las elecziuns paran tuttas partidas d’haver anflau igl iev dil Columbus. La promtadad da secunvegnir ei denton pintga. La PS vul limitar las premias a maximal 10 % dil budget casan, lur secziun da giuventetgna far dependentas las premias dallas entradas individualas. Consequentamein stuess il stadi, respectiv il pagataglia, impunder aunc dapli per la restituziun dallas premias che muntan gia oz a considerablas 5 milliardas. La AdC ha lantschau in’iniziativa che pretenda in frein dils cuosts. Quels astgien buca survargar il svilup dallas pagas. Il Cussegl federal ei encunter, avertend da raziunalisaziuns e medischina da duas classas. Meglieras schanzas ha la proposta dil parlament che pretenda che las cassas ston contrahar cun miedis e spitals buca pli mo davart ils prezis, anzi era davart il diember da cass. La PLD vul in model da segirada fundamentala cun premias pli bassas e cun dameins prestaziuns luxuriusas e la renunzia a medicaments originals a favur da generica. Auters pretendan ina finanziaziun unitara dallas prestaziuns staziunaras ed ambulantas. Ina revisiun vul reducir las expensas per medicaments preferend generica, limitar la marscha da miedis ed apotechers ed alzar la franschisa. La Confederaziun sezza vuless reducir il diember da spitals, ils cantuns insistan denton sil provediment decentral. La munconza da persunal sforza denton urgentamein d’agir. Auters vulan intensivar la digitalisaziun ni introducir ina cassa da malsauns unitaria per sbassar cuosts administrativs e la reclama ed impedir il brat frequent da cassa tier cassa. El parlament sesan denton memia bia lobbists che blocheschan in l’auter, defendend unicamein ils interess da lur clientella. Las elecziuns ein vargadas. Dallas partidas e dil niev parlament spetgan ins ussa buca mo parolas declamatoricas e populisticas sco avon las elecziuns – anzi soluziuns realisticas per sligiar ils problems virulents a liunga vesta, ils problems virulents da nos gis. Martin Cabalzar è stà blers onns schefredactur da la Gasetta Romontscha e da La Quotidiana. El è er stà engaschà en la politica ed en la cultura.

La dumengia ha l’Uniun da dunnas Tujetsch envidau alla fiera da Nadal a Sedrun. La fina cozza da neiv lumiada dalla plievgia e las decoraziuns presentadas als visitaders han procurau per in’emprema atsmofera d’unviern ed advent. Il temps dallas fieras d’advent e da Nadal ei puspei arrivaus. Las proximas fins d’jamna carmalan ellas buca mo els vitgs, mobein era en marcaus gronds. Ferton che la purschida dallas fieras da Nadal ellas metro­polas ei daventada in spitachel e vera attracziun turistica cun calamita internaziunala, han las fieras pintgas pli u meins salvau lur caracter amicabel e familiar. Las fieras da Nadal els vitgs ein buca mo surveseivlas, ellas ein era caschuns da s’entupar da vischinas e vischins e quei vegn mainsvart appreziau pli fetg che da far grondas cumpras. Mo quellas s’audan secapescha era leutier, tonpli sch’ins sa da tgi ch’ins cumpra. Simpatica e biala purschida La fiera da Nadal sisum la Surselva vegn arranschada alternontamein a Sedrun e Mustér. Uonn ei Tujetsch stau en roda e per l’organisaziun ei l’Uniun da dunnas Tujetsch stada responsabla. 38 exposituras ed expositurs – entgins dapli ch’ils auters onns – han purschiu lur products e survetschs silla plazza avon la halla plurivalenta a Sedrun. La fiera ha purschiu denter auter decoraziuns d’advent e da Nadal, products regiunals da paun, caschiel e carn, capetschas e vons pil temps vegnent, mo era caschuns da prender in sitg. Ina simpatica e biala purschida sin in plaz fetg adattau persuenter. Jeanette Derungs (sen.) e Nicole Solèr dall’uniun organisonta – l’Uniun da dunnas Tujetsch – sin tura atras la fiera. Si dies el saccados cauld eis ei aunc adina il meglier da quels dis plitost bruts. In sitg astga secapescha buca muncar da quels dis da fiera.

Alexi Decurtins ha 100 onns. Per quei anniversari en fetg aulta vegliadetgna han ses amitgs e sia famiglia dedicau ad el in cudisch festiv. En quel vegnan ses merets sutlingiai d’ina partida auturas ed auturs. En preschientscha dil giubilar ei quella publicaziun vegnida presentada e surdada ad Alexi Decurtins la dumengia en siu vitg nativ a Trun. Honur a quel ch’ei descha honur. E sch’enzatgi dalla Romontschia mereta quella, lu ei quei Alexi Decurtins. Decurtins ei aschidadir il sinonim pil vocabulari sursilvan. La dumengia vargada – in di avon siu anniversari da 100 onns – ei Alexi Decurtins vegnius honoraus cun in cudisch festiv ella Sala da cultura a Trun. Quella sala en casa da scola ei strusch 100 meters naven da sia casa paterna el quatier Clius. Cun luschezia ha el fatg allusiun da sia derivonza e dalla reha cultura e historia da Trun, dend aschia praticamein ella medema crena sco il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, en siu plaid da beinvegni e gratulaziun cuort avon: «Trun ei la capitala dil romontsch sursilvan.» Premi Nobel ella Romontschia «Alexi Decurtins – in grond linguist ed um da cultura». Quei tetel porta il cudisch festiv ch’ei vegnius surdaus la dumengia suentermiezdi al giubilar. El ei vegnius edius dalla Canorta Fontaniva. La canorta ei la sentupada meinsila d’in tschuppel Romontschs che vivan el contuorn da Cuera, mo er en autras parts dil Grischun. In da quels ei Alexi Decurtins. Sut l’egida dils commembers dalla canorta Theo Haas ed ­Arnold Spescha ei il cudisch en honur d’Alexi Decurtins vegnius preparaus, redigius e realisaus. Els ein denton era stai ils iniziants dalla fiasta la dumengia a Trun. Embellida da musica dil duo Clau Maissen e Res Coray han plirs da ses amitgs honorau el cun plaids, surtut cun enumerar sia immensa lavur en favur dil romontsch sursilvan. Ensemen cul giubilar Alexi Decurtins ein era sia consorta Leonie sco era confamiliars separticipai alla fiasta a Trun. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha purtau ils salids dalla regenza grischuna, gratulond ed undrond il giubilar: «Sch’ei dess in Premi Nobel ella Romontschia, lu mass quel ad Alexi Decurtins.» «Niessegner ha ses preferi» Arnold Spescha, medemamein in Sursilvan cun engaschament endinau en favur dil romontsch, ha enumerau ils merets dil giubilar, denter auter cun in citat d’Iso Camartin che caracterisescha fetg bein Alexi Decurtins: «Il ballerin intellectual romontsch». Ed Arnold Spescha ha puntuau: «Niessegner ha ses preferi. Quei stuess ins bunamein dir, car Alexi, Ti ch’astgas festivar igl anniversari da 100 onns.» El menziunescha denter auter il Lexicon Romontsch Cumparativ d’Alexi Decurtins, cumparius 2012: «Quel ha ina peisa da 2,9 kg. E pér la peisa dil cuntegn da quell’ovra extraordinaria che presenta il lungatg sursilvan en sia tonalitad, totalitad e varietad.» Quei cudisch fetschi punts culs ulteriurs idioms romontschs, cun dialects lumbards vischins e cun quels dil Grischun tudestg, sco era cul ladin dolomitan e cul furlan. Il lexicon noda denton era corrispundenzas en talian e franzos. «Igl ei in’ovra d’in meister dil lungatg che munta la corunaziun d’in engaschi cuntinuau e nunstunclenteivel el survetsch dil lungatg romontsch», constatescha Arnold Spescha. Leutier s’auda era il Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg cumparius 2001 e ch’ei era da cattar sco versiun digitala. Lavur fetg renconuschida Alexi Decurtins ha assistiu a Ramun Vieli e suenter la mort prematura da quel ha el terminau il Vocabulari romontsch sursilvan-tudestg, edius igl onn 1962. Il giubilar ei staus redactur e cauredactur dil Dicziunari Rumantsch Grischun, el ei staus professer per lungatg, litteratura e cultura all’Universitad Friburg. «El ha scret nundumbreivlas lavurs davart lungatg e cultura, studis che han anflau grond interess e renconuschientscha sil plaun naziunal ed internaziunal», puntuescha Arnold Spescha. Siu engaschi e ses merets en favur dil romontsch ein francai el cudisch «Alexi Decurtins – in grond linguist ed um da cultura» dalla Canorta Fontaniva e realisaus dall’interpresa Communicaziun.ch a Glion. La publicaziun ei signada da treis capetels: Lavurs d’Alexi Decurtins dils davos onns, fotografias ord igl album dalla famiglia Decurtins ed omagis per Alexi Decurtins. 212 paginas cuntegn ha la publicaziun rehamein illustrada. Il cudisch relata dall’affonza e giuventetgna dil giubilar, il temps da studi e professiun, mo era da sia famiglia. Renata e Giusep Decurtins-Deplazes han contribuiu alla fiasta denter auter cun detagls da si’affonza a Trun e prelecziuns ord l’ovra d’Alexi Decurtins. En siu plaid d’engraziament per la finiziun dalla fiasta ha il giubilar resumau siu engaschi en favur dil romontsch: «Vocabularis ein muossavias el temps che la globalisaziun survegn ina rolla adina pli gronda.» In cudisch sil 100avel d’Alexi Decurtins Ier, gliendisdis, ha Alexi Decurtins saviu festivar igl anniversari da 100 onns. In di avon han amitgs e confamiliars envidau il giubilar ad ina fiasta en siu vitg nativ a Trun. Quella ha giu in motiv special: La Canorta Fontaniva ha ediu in cudisch en honur dil linguist, igl anteriur cauredactur dil Dicziunari Rumantsch Grischun e professer a Friburg. La Canorta Fontaniva ei ina reuniun da Romontschs che vivan el contuorn da Cuera ed autras parts dil Grischun. Il cuntegn dil cudisch cul tetel «Alexi Decurtins – in grond linguist ed um da cultura» ensiara ton la carriera professiunala dil giubilar, regurdientschas dil miez dalla famiglia sco era d’in tschuppel amitgs e camerats. Agl act festiv ha Arnold Spescha enumerau ils gronds merets dil giubilar, en special il Lexicon Romontsch Cumparativ: «Igl ei in’ovra d’in meister dil lungatg che munta la corunaziun d’in engaschi cuntinuau e nunstunclenteivel el survetsch dil lungatg romontsch.» Quei lexicon fetschi punts culs ulteriurs idioms romontschs, cun dialects lumbards vischins e cun quels dil Grischun tudestg, sco era cul ladin dolomitan e cul furlan. (fmr/hh) Agl ur Tes e mes cavegls grischs Hans Huonder/FMR La vegliadetgna sefa veseivla sin differenta moda e maniera. In mal tscheu ed in leu, rubaglias e surtut cavegls grischs. Da quels hai jeu viu en abundonza la dumengia a Trun, alla fiasta d’anniversari anticipada da 100 onns d’Alexi Decurtins. Buca che quei seigi capiu falliu: Jeu sun absolutamein buca sesentius mal denter glieud per gronda part sils onns. Il cuntrari: Vesend tontas Sursilvanas e tons Sursilvans cun cavegls stgir-grischs entochen resch alvs – gest sco il sulegl sclareva en sala – ha tuttina mussau che la Surselva viva ditg. Ferton ch’il cuoz dalla veta humana ei limitaus, ei quella dil lungatg aschidadir immortala, surtut sch’ella ei documentada. E che quei ei il cass senza fin per generaziuns e generaziuns vegnentas ha denter auter Alexi Decurtins procurau. El ha fatg quei surtut cun sia scienzia e perscrutaziun dil lungatg. Il meglier exempel da sia lavur ei franc il Lexicon Romontsch Cumparativ. Ed ussa ensiara in cudisch festiv ils merets d’in um cun in engaschi extraordinari e nunstunclenteivel – in cletg per la Romontschia ed en special per la Surselva romontscha. E co ei havess duiu esser, la medema fin d’jamna – il venderdis sera – ei in’autr’ovra sursilvana cumparida. Il Tschespet 79 cun historias, columnas, commentaris e critica da Theo Candinas. Quei cudisch dil scribent morts avon treis onns e miez muossa medemamein ch’il plaid scret ei immortals e ch’el enrihescha vinavon la cultura e lectura da Sursilvanas e Sursilvans. Gion Barlac lai salidar. Ferton ch’il carstgaun daventa caducs e survegn cavegls grischs baul ni tard, ei il romontsch pli giuvens che zacu. Quei muossan denter auter ils dus cudischs presentai la fin d’jamna; quel da Theo Candinas e quel en honur d’Alexi Decurtins. Il romontsch viva pir che zacu, grazia a scripturas, scripturs e perscrutaders dil lungatg, mo era grazia a mintgin che plaida e viva el el mintgadi. Speronza dat ei aunc biars da quels igl avegnir; persunas ch’ein promtas da tgirar quell’ierta. Apropos cavegls grischs: Mirond la dumengia sera el spieghel avon ch’ir a sebetter han mes cavegls salidau mei, vulend dir: Oz eis staus en buna cumpignia. Il giubilar Alexi Decurtins cul cudisch festiv per siu anniversari da 100 onns. Alexi Decurtins en discussiun libra cun Theo Haas, in dils iniziants e conauturs dil cudisch «Alexi Decurtins – in grond linguist ed um da cultura.»

La Connecta SA, il pli grond purschider da telecommunicaziun dil Grischun, introducescha quater abonnaments mobils novs. Aschia augmenta l’interpresa da Glion sia purschida da products d’internet, televisiun e telefon. «La Connecta SA ha dau peisa gia baul all’innovaziun. Gia 1998 ein ils emprems survetschs d’internet vegn purschi ella reit da communicaziun», scriva l’interpresa en ina communicaziun als mieds da massa. Treis onns pli tard ha l’interpresa da telecommunicaziun introduciu la telefonia ella reit da cabel. Sco quarta reit da communicaziun en Svizra ha la Connecta SA lantschau si’atgna reit interactiva (IPTV). Quella lubescha alla clientella da nezegiar la funcziun da replay. «El decuors dils onns 2000 havein nus extendiu cuntinuadamein nossa reit da communicaziun cun prestaziuns da survetsch. 2005 essan nus era secasai a Landquart per luvrar da leu anora cun in secund team da tecnica. Oz purschin nus ina reit cun fibras da glas cun ina lunghezia da 2000 km. Dapresent consista nossa reit per 99 % ord fibra da glas. A nossa clientella privata e da fatschenta savein nus porscher ina spertadad d’internet da 1 gbit/s», di il meinafatschenta Peter Caviezel. Cull’introducziun da «Connecta Mobile» suttastreha l’interpresa siu engaschament a liunga vesta: «Nus lein porscher il meglier survetsch alla regiun ed aschia ademplir ils basegns d’ozildi.» Ulteriuras informaziuns davart il niev survetsch da mobile ed ils auters survetschs ein da cattar sin www.connecta.ch. (cdm/fmr)

La primavera vargada ein ins fruntaus a Sagogn el quatier Casut sin ossa da carstgauns. Quei ch’ils specialists dil Survetsch archologic dil Grischun haveva supponiu, ei severificau. Quei cumprovan las analisas culla metoda C14. In dils 71 skelets ch'ils archeologs han scuvretg a Sagogn. Cull’analisa radiocarbonica C14 san ins datar material organic ualti exact. Quella metoda garantescha da datar ossa da carstgauns. A Sagogn ha il Survetsch archeologic dil Grischun supponiula primavera vargada ch’ins seigi fruntaus sin in santeri dil temps medieval tumpriv. Igl ei l’epoca dil 5avel tschentaner s. Cr. tochen 1000 s. Cr. Quella dataziun severifichescha ussa. Quater dallas 48 fossas han ins controllau culla metoda C14. Diversas eran ina sur l’autra, en tut han ins saviu eruir 71 persunas. «Quater fossas dateschan dils onns 435 tochen 943 s. Cr.», ha Thomas Reitmaier, il menader dil Survetsch archeologic dil Grischun, saviu communicar vendergis vargau alla populaziun da Sagogn. L’uniun Pro Sagogn haveva envidau ad ina sera cugl archeolog cantunal. Santeri antic tardiv-medieval tumpriv a Sagogn Gl’interess per las pli novas enconuschientschas ei staus gronds. Rodund 100 persunas ein vegnidas alla sera d’informaziun en casa da scola. Thomas Reitmaie ei vegnius a Sagogn per sligiar il legn. Ils skelets ch’ils archeologs han anflau, han els transportau a Basilea egl Institut intercantunala d’antropologia. Il Survetsch archeologic ha schau examinar quater skelets culla metoda C14. Il resultat ei representativs per l’entira anflada. «Igl ei in santeri ch’ei staus en funcziun naven dall’antica tardiva tochen il temps medieval tumpriv. Gl’interessant ei ch’igl ei in santeri dalla populaziun cumina, buca da clericals, glieud nobla ni da persunas dalla politica», ha Thomas Reitmaier declarau. Grazia al scavament han ins survegniu novas enconuschientschas dalla colonisaziun tumpriva dalla regiun. L’examinaziun da quels defuncts cumprova ch’ils umens murevan ella media en ina vegliadetgna da 45 onns e las dunnas da 43 onns. L’ossa dallas 71 persunas ch’ils archeologs han priu ord la tiara a Sagogn, restan conservadas egl institut antropologic intercantunal a Basilea.

Avon prest tschun onns ha l’Uniun da teater Cuschnaus presentau la davosa gada ina inscenaziun sin tribuna a Degen. Lu ei la pandemia vegnida e vitier lezza ei in project grond buca gartegiaus. Ussa ei l’uniun denton revitalisada e puspei ella febra da teater. L’actura indigena Angela Collenberg meina la reschia dil toc «Plaid-clav Figaro». «Treis generaziuns ein ensemen sin tribuna, per exempel tatta e biadia, ed era bab e feglia», declara la reschissura. Angela Collenberg ei actura professiunala. Ella ei carschida si a Cumbel e colligiada ferm culla vallada e sia populaziun. Per l’Uniun da teater Cuschnaus meina ella la reschia dalla nova producziun. Avon zacontas jamnas ein las persunas che fan teater s’entupadas l’emprema gada ella casa da scola da Degen. Ina mischeida da generaziuns ha entschiet ad exercitar il toc humoristic-filosofic «Plaid-clav Figaro». Glieud da lungatg tudestg inclusa Tgi che va ella reit silla pagina www.teatercuschnaus.ch survegn gest l’informaziun principala: Ei cuozza aunc 81 gis, tontas e tontas uras, minutas e secundas tochen la permiera a Degen. «Nus essan el fiug da teater», conferma Angela Collenberg. Il kick-off, vul gir l’emprema sentupada, ha mussau ch’igl ei in toc prius ord l’actualitad. Carstgauns da pliras generaziuns ein confruntai cul mund digital-virtual, quel caschuna schischuris. El toc va ei per situaziuns denter las generaziuns, tgi vul seprofitar dalla digitalisaziun, tgi ha tema da quella. La reschissura dalla nova producziun lumneziana lavura cun ina squadra da 13 persunas. «Mirar sche nus sligiein il legn digital», gi Angela Collenberg. Ella lai aviert da tradir dapli dil cuntegn. Autur dil toc ei Peter J. Locher. Gl’Argovian sesents a Wohlen scriva e producescha dapi varga 20 onns teaters per affons e carschi, el ei coach, reschissur e specialist da communicaziun. Dils 10 da fevrer tochen sonda ils 24 da fevrer 2024 presenta l’Uniun da teater Cuschnaus siu toc en ina versiun romontscha. Per l’emprema gada ha era glieud da lungatg tudestg caschun da suandar il teater. Conform al temps dalla digitalisaziun ha il toc survegniu ina translaziun cun surtetels sco el kino. A caschun dil kickoff dil teater 2024, ella halla da Degen. Sonda, ils 25 da november 2023, naven dallas 16.00, envida l’Uniun da teater Cuschnaus ad ina sentupada culla nova producziun. Persunas che han marveglias da veser co la gruppa exercitescha, ni che s’interesseschan pil teater popular, astga mirar davos las culissas. Ins ha caschun d’emprender d’enconuscher l’uniun e sia lavur.

Tenor diversas retschercas han las interpresas grondas fadigia da remplazzar las persunas che van en pensiun ils onns proxims. Tier Auto da Posta san ils manischunzs gia ussa luvrar entochen 70 onns, priu il cass ch’els vulan quei. Remplazzar persunal ei ina gronda sfida per interpresas ed instituziuns, malgrad che la populaziun svizra crescha cuntinuadamein. Pancrazi Berther, meinafatschenta dalla manufactura da lenn Frars Berther SA tschontscha dad ina equipa beinmischedada. El manegia ses otg emploiai che fan diversas lavurs da scrinari e lennari. En pensiun van proximamein negins da ses luvrers. Ei dat denton era auters motivs sco accident, malsogna ni tschercar in’autra occupaziun che sforzan Pancrazi ­Berther da tschercar persunal. El sa denton ch’igl ei ozilgi bunamein nunpusseivel da survegnir novs emploiai. Cunzun buca per menaschis ella periferia sco sia interpresa cun sedia a Rueras. «Jeu savess senz’auter aunc duvrar in ni l’auter um dil fatg.» Avon biabein 15 onns dumbrava la Frars Berther SA aunc 14 em­ploiai. «Ina part dalla sperdita da persunal havein nus cumpensau cun nova tecnologia.» Pancrazi Berther ei cunscients che quella ­mecanisaziun ha cunfins e ch’el sa buca remplazzar cun maschinas pli ch’in ton dalla lavur humana. Avon nuota tons onns era ina dallas grondas sfidas dil meinafatschenta da tschercar avunda lavur per siu menaschi. Oz ei la situaziun semidada tenor las explicaziuns da Pancrazi ­Berther. «La munconza da persunal ei actualmein la pli gronda resca per miu menaschi.» Biars cun problems semeglionts Pancrazi Berther sa ch’el ei buca persuls cun siu problem. La munconza da persunal pertucca biaras branschas ed instituziuns. «Oz carma­lein nus sulet in da l’auter il persunal.» E ­Pancrazi Berther ei cunscients ch’el e cun el l’entira fiera da lavur stat pèr all’entschatta dil problem. «Jeu vesel buc ina strategia co dar damogn a quella sfida.» Il tgamun dalla Frars Berther SA regorda che sia annada da 1964 da Sedrun e Rueras dumbrava 40 scolaras e scolars. La generaziun che stat ils onns proxims alla sava dalla pensiun. «Oz havein nus en media quater naschientschas per onn.» Pancrazi ­Berther fa denton attent alla populaziun svizra che crescha ad in crescher e sedamonda sco ­biars auters: «Nua ei tut quella glieud pomai?» El tgamuna l’interpresa ella tiarza generaziun che ha dacuort festivau siu 100 avel onn d’exi­stenza. «Ei dat negina successiun en famiglia che surpren il tgamun.» En vesta dalla munconza da persunal ei il meinafatschenta e possessur dalla interpresa dil meini ch’ei seigi buca sempel da perschuader ina successura ni in successur da semetter en ses stadals. Attractiv per ils giuvens «Avon biabein tschun onns vai jeu giu entgins emploiai ch’ein i en pensiun.» Fadigias da remplazzar ses pensiunai ha Manuel Montalta buca giu. El tgamuna l’interpresa da transport e glera Montalta SA cun 50 emploiadas ed em­ploiai. Ina buna part da ses emploiai sesan al guvernagl dad in camiun. «Tiels giuvens ei ir cun camiun aunc adina fetg attractiv», gi ­Manuel Montalta e fa attent ch’el hagi avon paucs onns mai stuiu far in inserat per anflar persunal. «Biars vegnevan semplamein en biro e dumandavan per lavur.» Aschi sempel eis ei buca pli, il meinafatschenta sto uss ir alla tscherca da niev persunal. «Jeu haiel dacuort engaschau treis giuvens.» Per part han quels giuvens gest fatg la recruta ed acquistau leu il permiss dad ir cun camiun. «Jeu haiel era ­glieud che vegn neu dalla branscha da con­strucziun.» Els midan, perquei che la pressiun sil plazzal ei carschida. Manuel Montalta aschunta ch’ils manischunzs da camiun stoppien neu dallas prescripziuns dalla lescha risguardar las pausas da lavur. «Pausas da lavur augmentan l’attractivitad dad ir cun camiun», manegia il meinafatschenta. Tuttina sesan buca tuts davos il guvernagl dil camiun entochen la pensiun, biars calan suenter tschun onns. «Quels che lavuran dapli che tschun onns stattan per regla era pli gitg», gi Manuel Montalta. Luvrar pli gitg Tier Auto da Posta svizra san ins luvrar en­tochen 70 onns, conferma il post da medias dalla interpresa. El scriva dad in test medicinal annual che Auto da Posta pretenda dils manischunzs che lavuran sur la vegliadetgna da pensiun. In um sursilvan che giavischa da restar ­anonims ha luvrau entochen 62 onns tier ­in’autra interpresa en in’autra professiun. Suenter sia pensiun e sin damonda dad Auto da ­Posta eis el staus promts da semetter al guvernagl dad in auto da posta pign, sco el puntuescha. «Il permiss per quei auto havevel jeu gia.» Con gitg ch’el vul tgamunar igl auto da posta sa el buc. «Jeu saiel indicar il temps cura che jeu vi luvrar e cura buc.» Il manischunz conceda denton ch’el lavuri dapli che quei ch’el vevi atgnamein el senn. «Ei setracta da biara lavur malregulada, magari era la sera ni la notg.» Siu engaschi parzial plai tuttina era perquei ch’il gi da lavur seigi a fin enaquella ch’igl auto ei en garascha. «En quei job vegn ins buca mulestaus la sera dad e-mails ed ins sto era buca far grondas ponderaziuns pervia dil proxim gi da lavur.»

Igl emprem da settember 1824 ei il Péz Russein/Tödi ch’ei sin in’altezia da 3614 meters sur mar, vegnius ascendius l’emprema ga. Iniziant da quella premiera ei pader Placidus a Spescha staus. El sez ei denton buca staus quei di sil Péz Russein. El ha persequitau sin distanza quella premascensiun entras dus catschadurs dalla regiun, incaricai dad el persuenter. Quei san ins leger en in cudisch cun documents da pader Placidus a Spescha, cumparius 1913. Pader Placidus a Spescha – naschius sco Giuli Battesta Spescha a Trun – ei staus ina persunalitad da siu temps. El ei naschius ils 8 da december 1752 e morts ils 14 d’uost 1833. Il conventual dalla claustra da Mustér ei staus in amitg dalla patria e sco tal ha el ascendiu in tschuppel pézs, ha protocollau quellas excursiuns, cartografau la cuntrada, perscrutau la geografia, la natira ed il lungatg. El ei staus in piunier dalla mineralogia ed ei sefatschentaus da rudien dallas tradiziuns e dils carstgauns dalla regiun. Documentau sia savida Pader Placidus a Spescha vala denton era sco piunier e promotur dil turissem en Surselva. Adina puspei ha el envidau glieud d’ordeifer da visitar sia patria e da far leu excursiuns. El ha documentau sia savida ed ina part da quella ei vegnida publicada igl onnn 1913 el cudisch «Pater Placidus a Spescha – sein Leben und seine Schriften». Ils auturs da quella publicaziun ein stai professer Friedrich Pieth e pader Karl Hager. L’ovra daditg exausta cun dapli che 500 paginas ei in bischu e document da gronda valeta per mintga interessau dalla historia e dalla patria. En quell’ovra san ins era leger ch’el ei staus in Romontsch perschuadiu d’in lungatg romontsch unificau. Quei ei stau ina da biaras da sias ideas e finamiras ch’ein vegnidas realisadas onns e decennis suenter sia mort. Aschia per exempel era camonas, denter auter quella da Punteglias ni dil Terri. In giubileum singular Pader Placidus a Spescha ei staus in alpinist passiunau. El ha ascendiu ualti bein tut ils pézs ella part su dalla Surselva, mo era en Lumnezia ed el Valleis. Quei ha el denton era fatg el Tirol, el contuorn da Puntina/Innsbruck ils onns 1799 entochen 1801. A Puntina era el vegnius deportaus dils Franzos. Quella passiun ha mai schau ruaus ad el, era buca suenter il retuorn dall’Austria en claustra a Mustér. El ha ascendiu in péz suenter l’auter e la fin finala ha el era vuliu veser il fil dil Crap Glaruna – il Péz Russein – il Tödi (3614 meters sur mar). Il pli ault punct da quel ei sils cunfins dil Grischun e Glaruna. Dalla vart grischuna cunfineschan las vischnauncas da Mustér e Sumvitg leu. Il Péz Russein ei il pli ault péz dil cantun Glaruna e per quei motiv ha el gronda muntada da lezza vart. La gronda finamira da pader Placidus a Spescha d’ascender quei imposant péz ei denton buca ida en vigur. Tschun emprovas ha el fatg. La sisavla ga ha el persequitau l’ascensiun cun perspectiv sin distanza. El cudisch «Pater Placidus a Spescha – sin Leben und seine Schriften» descriva el quei eveniment: «Igl emprem da settember (1824) ei il Péz Russein, in dils pli aults pézs el cantun, vegnius ascendius dils dus catschadurs da camutschs dil Cumin dalla Cadi, Placi Curschellas da Trun ed Augustin Bisquolm da Mustér. Dus umens carteivels da Trun che levan medemamein separticipar all’ascensiun, mo che han tonaton buca contonschiu lur finamira, ein las perdetgas.» Il settember avon 200 onns El cudisch da Friedrich Pieth e Karl Hager d’avon 110 onns vegn la descripziun dalla premascensiun dil Péz Russein igl emprem da settember 1824 presentada. Ensemen cun Carli Cagienard da Trun ha pader Placidus a Spescha (quei ein ils dus umens carteivels da Trun) persequitau sin distanza l’ascensiun entras ils dus catschadurs da camutschs. Tenor pader Placidus cuvreva ina grossa cozza da neiv dapi haheias tuttas varts dil Crap Glaruna. Grazia a quella cozza da neiv hagien ins era viu bein ils fastitgs dils dus catschadurs suenter l’ascensiun e descensiun. Pliras persunas havevien gia empruau d’ascender il péz, mo adumbatten. Tenor la descripziun dil viadi da pader Placidus, han ils dus alpinists contonschiu il péz allas 11.00 e da leu anora seigi sepresentau ad els ina survesta entochen en Frontscha. El vest eri in fetg ault péz – probabel il Montblanc – da veser. Suenter miezdi allas 16.00 erien ils dus catschadurs anavos da lur excursiun: Sper las tegias dall’Alp Russein sur nua ch’els eran medemamein parti. Dapi la premascensiun, mo surtut ils davos decennis, ei il Péz Russein daventaus in ver magnet digl alpinissem. El ei la finamira da biars alpinists dalla regiun e d’ordeifer, seigi sin turas da stad sco d’unviern. Pader Placidus ed il Péz Russein Igl emprem da settember 1824 – pia avon prest 200 onns – ei il Péz Russein vegnius ascendius l’emprema ga. Quei ei succediu entras dus catschadurs da camutschs dalla Cadi. Allas 11.00 han els contonschiu il Tödi sin in’altezia da 3614 meters sur mar. Iniziant da quella premascensiun ei pader Placidus a Spescha staus. El sez – lu ella vegliadetgna da 72 onns – ha buca pli saviu ademplir quei desideri. El ha denton persequitau la tura sil «Crap Glaruna» – sco il péz vegneva era numnaus lu – sin distanza. Sco numerusas autras turas ch’el ha fatg pils cuolms entuorn ha pader Placidus a Spescha era documentau quella premascensiun. Il protocol – sch’ins vul dir aschia – ei vegnius publicaus 1913 egl cudisch «Pater Placidus a Spescha – sein Leben und seine Schriften». Ils auturs da quella publicaziun ein stai professer Friedrich Pieth e pader Karl Hager. Quei cudisch cuntegn interessants documents da pader Placidus davart l’entira regiun sisum la Surselva. (fmr/hh) Impressiun d’ina tura igl onn 1906 enviers il Péz Russein.

Grondius, ch’ins sa adina puspei emprender zatgei niev che fa surstar enten leger La Quotidiana. Cun grond interess haiel numnadamein legiu tschei di il teaser cul tetel «Tgei far cun seniors senza plazza?». El center digl interess, aschia stat ei scret, vegn naven digl onn 2025 la gruppa dils aschinumnai babyboomers dallas annadas 1960 tochen 1971. Dacuort pia haiel era jeu surpassau la sava dils sissonta. Autras fan ­fiasta, in viadi ell’Antarctica, laian schenghegiar in sgol cul ballun sur las Alps ni in lifting radical. Jeu haiel – en vesta alla situaziun mundiala – giu pauc gust ni sin rambazamba ni sin optimaziun da memezza. Jeu haiel perfin scumandau preventivamein tuts geners da supresas beinmanegiadas. Cull’annada 1963, aschia tertgavel atgnamein, fetsch jeu zuar part dils babyboomers, denton propi mo aunc empau agl ur. Tenor definiziun secumpona la cohorta numnadamein da tut quels naschi els onns denter 1946 e 1964. Cul plaid babyboomers, che suggerescha conjunctur’aulta, empau Florida, pampers ed in hedonissem sfrenau, haiel maina propi vuliu m’identificar. Tonpli che Trump, Netanyahu, Putin, Erdogan ed aunc bia autras figuras prepotentas, fan part da gest quella cohorta. Ozildi munta esser boomer ina nausch’avira. Per buca pli stuer menziunar quei plaid nundetg, drovel dacheudenvi mo aunc la scursanida «bb». Per revegnir a quei che ha fatg surstar mei: ­tenor La Quotidiana ein pia era quels dall’annada 65 tochen 71 bb’s. Quei cumprova puspei zatgei, che jeu hai gia adina sminau. La Rumantschia ei in cass special! Las uras romontschas battan auter. Il «Pillenknick» che fa 1964 ina ga per adina fin als bb’s, ha ­liug ella Rumantschia cun in hazer retard da siat onns (ni fors’aunc dapli) – Gion Barlac e ses pops dattan perdetga. Cumparegliau cun quella massa smanatschonta da senioras e seniors ch’ein oz denter 59 e 77, e perquei – bugen ni nuidis – representants dalla genera­ziun bb, ei la gruppa da pp’s romontscha, culla vegliadetgna da 52 tochen 63, silpli ina gruppetta vescla els megliers onns. Smana­tschonta vegn quella pér 2025. E tochen lu ha era la «generaziun z» varghentau sia pubertad ed entscheiva finalmein a luvrar en favur dallas futuras pensiunarias e dils futurs pensiunaris. Fabiola Carigiet, oriunda da Domat, è autura e scolasta a Berna. Ella è ­suprastanta en l’associaziun Auturas ed auturs da la Svizra.

La hotellaria sursilvana ha breigia d’anflar suttetg ellas rangaziuns dils megliers hotels svizzers. Sco per exempel ella valetaziun actuala dils 75 megliers hotels d’unviern en Svizra, elavurada dil publicist Karl Wild. Cun il Schweizerhof a Flem tuorna in menaschi silla gliesta ed il Hotel Pellas a Vella ei menziunaus per l’emprema ga. Dapi ch’il Parkhotel Waldhaus a Flem ei en pitgiras ed il Hotel 7132 Val ei buca menziunaus pli glischan negins hotels sursilvans ella rangaziun dils megliers hotels d’unviern da tschun steilas. Ina rangaziun ch’il publicist Karl Wild (mira box) ha presentau ella «Sonntagszeitung» dalla fin dalla jamna vargada. El numna e circumscriva ils 75 megliers hotels ellas spartas da tschun, quater e treis steilas. La valetaziun dallas casas da tschun steilas vegn dominada dils enconuschents dormitoris da luxus, Kulm a Sogn Murezzi, Palace a Gstaad, Tschuggen ad Arosa e Chedi ad Andermatt per numnar ils megliers dils megliers tenor il pareri da Karl Wild. Casa cun ina liunga tradiziun Ei sto denton buc exnum esser in suttetg da luxus da tschun steilas per anflar ruaus, recreaziun cumbinada cun activitads sportivas sin las pistas sut il tschiel sursilvan. Ella sparta da quater steilas anflan ins il Hotel Schweizerhof da Flem sin rang 20. In hotel titulaus sc grondiusa casa da «Jugendstil» cun ina liunga historia ed ina nova purschida da wellness. Per plascher dil directur Christoph Schmidt che meina la casa da cuminonza cun sia dunna Sandra Schmidt gia ella quarta generaziun. «La menziun ella rangaziun da Karl Wild ei ina biala renconuschientscha per nossa lavur e quella dallas collaboraturas e dils collaboraturs.» Il directur dil Schweizerhof gi ch’il hotel dalla famiglia Schmidt hagi buca per l’emprema ga svegliau l’attenziun dil testader da hotels. «Grazia allas investiziuns digl onn vargau en nossa purschida da recreaziun essan nus turnai silla gliesta.» Dalla reclama supplementara gest all’entschatta dalla sesiun d’unviern crei il directur dil Schweizerhof era da profitar. «Bunas novitads sederasan ozilgi ualti spert», resumescha Christoph Schmid ch’ei insumma optimistics quei che pertucca la fatschenta da Nadal e Daniev. «Ei vesa ora detg bein.» In niev bischu sursilvan Detg bein vesa ei era ora per il Boutige Hotel Pellas a Vella che ha anflau da niev menziun sin plazza endisch ella rangaziun dallas casas da treis steilas. Il hotel che Karl Wild ha titulau per «niev bischu en Surselva». Plascher dalla preschientscha ella rangaziun dils megliers hotels d’unviern ha Norbert Cavegn, il president dil cussegl d’administraziun dil Hotel Pellas. «Igl ei in mussament che nus essan silla dretga via.» Norbert Cavegn menziuna era il directori dil hotel, Susan e Chris Faber, che fan ina grondiusa lavur, sco quei ch’il president dil cussegl d’administraziun puntuescha. Il hotel ch’exista gia dapi ils onns 80 ha retschiert igl onn 2019 ina remedura cumpletta. Dabia satisfacziun sentan ins tier Norbert Cavegn ch’in hotel che sesanfla buc exnum en ina dallas pli enconuschentas destinaziun turisticas ei daus en egl al testader. «Quei plaida era per nossa regiun ch’ei senz’auter habla da semiserar cun autras destinaziuns turisticas.» Per «cools» vala era il Rockresort da Laax che sesanfla sin rang quater ella rangaziun da treis steilas. Il ressort ha piars in rang visavi alla rangaziun digl onn vargau. Ina da pliras Gérard Carigiet tgamuna la secziun sursilvana da Hotellerie Suisse e gi che la rangaziun presentada dacuort seigi ina da pliras rangaziuns da hotels en Svizra. El conceda da buca haver vesiu la qualificaziun actuala, el havess denton spetgau ch’ils hotels 7132 Val ed il La Val da Breil anflien menziun. Pigl gl’auter manegia Gérard Carigiet che la hotellaria sursilvana seigi pli probabel buca gest el focus dils testader Karl Wild. «Sezuppar sto ella perquei tuttavia buc, era buc en connex cun sia purschida gastronomica.» E per che la sesiun proxima gartegia alla hotellaria sursilvana drova ei meins ina rangaziun, mobein plitost neiv en abundonza. Foto MAD «Nuot auter ch’in desaster» «Hotelieras e hoteliers pon s’annunziar tier mei epi vegn jeu bugen speraso», gi il publicist e testader da hotels Karl Wild. «Lu pren jeu en egl il menaschi e dun miu pareri.» E sch’il menaschi perschuada anfla el era suttetg ella rangaziun dils megliers hotels che Karl Wild publichescha regularmein gia duront 28 onns. «Mei enconuschan ins ella scena da hotels», gi igl um ch’ei carschius si a Cuera e che viva a Langnau el cantun Turitg. Alla hotellaria da tschun steilas svizra attribuescha Karl Wild in fetg ault nivel che po concurrenzar cugl exteriur. «Grazia a numerus investurs.» El enconuscha era bein il Parkhotel Waldhaus a Flem e tschontscha en quei connex «da nuot auter ch’in desaster». «Ils investurs americans che han surpriu il hotel da tschun steilas avon in pèr onns han buc idea dalla hotellaria.» Karl Wild gi ch’ei drovi tschun sche buca sis onns entochen in tal menaschi hagi puspei fitgau pei ella fiera turistica. «Enstagl da haver pazienzia han ils investurs relaschau in directur suenter l’auter.» Ils sbagls cun il Parkhotel Waldhaus da Flem ein gia succedi pli baul cun construir e vender habitaziuns secundaras el parc dil hotel, quei conceda era Karl Wild. «In hotel da tschun steilas ha ina gronda valur per ina destinaziun turistica e tuts profiteschan da quella valur.» (fmr/ac)

HSLU Musik Diplomverleihung 2023 Luzern, den 07.09.2023 Copyright: HSLU/Priska Ketterer La musicista da Rueun Nicoline Andrea Janka ha absolviu il studi da bachelor «musica e moviment» alla Scola aulta da Lucerna cun bravura. Per siu diplom ha ella retschiert il premi commemorativ «Strebi» ch’ei vegnius surdaus dil departament da musica als treis megliers diploms da bachelor digl onn 2023. Anim per la musica ha Nicoline Andrea Janka gia da pintga ensi. «Musica fetschel jeu dapi la scoletta. Entschiet hai jeu cun cant e flauta, suenter hai jeu cantau el chor d’affons», resda la musicista da Rueun alla FMR. Suenter il gimnasi a Mustér ei Nicoline Andrea Janka (mira box) sedecidida da far orda sia pissiun ina professiun ed ei ida alla Scola aulta Lucerna a studegiar «musica e moviment». Il studi da bachelor ha ella finiu la primavera 2023 cun ina distincziun. In diplom premiau «Emprem hai jeu tertgau che quei seigi in fake. Cura ch’jeu hai lu realisau ch’jeu survegn veramein in premi hai jeu giu grond plascher», descriva Nicoline ­Andrea Janka la reacziun sin il premi commemorativ «Strebi». Quei premi vegn surdaus dil departement da musica dalla Scola aulta Lucerna als treis me­gliers diploms da bachelor ed ei dotaus cun 2000 francs. Egl onn 2023 han 145 absolventas ed absolvents finiu lur studi da musica alla Scola aulta Lucerna. En sia lavur da bachelor ha Nicoline Andrea Janka perscrutau l’impurtonza da visualisaziuns, pia da maletgs e dessegns, per l’instrucziun da musica e moviment. En treis pass ha ella intercuriu il sustegn da maletgs sin il process d’emprender. «Nicoline Andrea Janka ei ina pedagoga da musica singulara cun ideas interdisciplinaras e ludicas. Sper la musica ed il moviment fa ella diever da visualisa­ziuns per svegliar la creativitad dils affons e per sustegner els d’anflar lur atgnas ­fuormas d’expressiun», scriva la Scola aulta da Lucerna en ina communicaziun e honorescha aschia la prestaziun da ­Nicoline Andrea Janka. «Jeu sun stada surstada da quella distincziun, cunquei ch’jeu sundel buc s’annunziada sezza. Igl ei stau ina gronda surpresa», seregorda Nicoline Andrea Janka. Ella ei vegnida proponida dalla direcziun dil studi per il premi. Retschiert quel ha Nicoline ­Andrea Janka alla fiasta da diplom che ha giu liug ils 7 da settember 2023 a ­Lucerna. «Fuormas neras sgolan sur il plaun» «Ellas van, saultan vi e neu, fuormas neras sgolan sur il plaun. La stgirezia sederasa sco il vent, fatschas alvas sflureschan uss bargent», conta Nicoline Andrea ­Janka ella canzun «Fuormas Neras» dalla band AANIM. Ensemen cun Nuria Kräuchi, Nils Stricker e Lucas Sevilla fa Nicoline ­Andrea Janka dapi treis onns musica ch’els circumscrivan sco «Alternative-Dream-Post-Rock». Nicoline Andrea Janka ­conta e suna il synthesizer. Empriu d’enconuscher han els in l’auter duront il ­cuors preliminar alla Scola aulta d’art a Berna. Igl onn 2022 ha AANIM gudignau la «Sprungfeder» – il premi da promoziun per bands giuvnas dalla Svizra Centrala. Il settember 2022 suonda lu il proxim punct culminont: AANIM ha ediu lur emprem album «Fuormas neras». Sco gia il tetel ei era la gronda part dallas canzuns per romontsch: «Pass Per Pass», «Neu Cun Mei» ni «Candeilas Alvas». «Jeu fetschel schon dapi adina musica ed aschia ei quei sco in lungatg per mei. Jeu saiel esser creativa e tuttina stat davos la musica in sistem extrem matematic. L’entira teoria fascinescha mei sper la creativitad», descriva Nicoline Andrea Janka sia fascinaziun per la musica. Cun grond anim vul ella cuntinuar da far musica.

In tec rir hai jeu schon stuiu, cu jeu hai udiu ina damaun al radio, ch’il meins november seigi il meins da raclette. Po esser, ch’ina ni l’auter ha puspei gust sin quella tratga, cu ei vegn pli freid. Mo per mei ei il november il meins che lai regurdar nus vid quellas e quels ch’ein morts. En mintga cass fagein nus quei sco cuminonza cristiana. Savess ins forsa era pretender ch’il november seigi il meins dallas larmas? Larmas che empleinan ils egls da quellas e quels che han stuiu prender cumiau d’in carstgaun carezau. Larmas d’encarschadetgna, dil cordoli, dalla tema arisguard il futur. Cu veis vus bargiu la davosa ga ? Forsa, sco jeu, duront mirar in film ? Ni pervia da mal corporal, entras ina malsogna ni accident? Ni eisi stau larmas da gretta e desparaziun, da trumpada? Forsa ch’igl ei era stau larmas da legria? Larmas ein in dils megliers mussaments, che tgierp ed olma ein colligiai. In profund sentiment muossa ina reacziun corporala. Atgnamein fascinont! Ins savess dir che las larmas seigien il ventil dall’olma, il lungatg dils sentiments, ni il liquid che lava las plagas. Larmas ein buca mo expressiun da sentiments; ellas provocheschan era sentiments. Buca per nuot dian ins che larmas rumpien rempars ni laschien sballunar mirs. En in museum historic dil temps dall’ antica hai jeu avon onns viu enzatgei remarcabel: in ruoghet da larmas. En tals ruoghets dueva il defunct ni la defuncta rimnar las larmas da quels ch’eran trests pervia da sia mort. Quella cardientscha paganila mava da quei anora, che las larmas fetschien vegnir bletschs il lanziel dil miert e che gliez seigi malemperneivel. Perquei surveva il ruoghet per rimnar ellas. Il maletg dil ruoghet da larmas ei era d’anflar en la Bibla. En in psalm ha ein num: «Ti Segner rimnas mias larmas en in ruog, senza dubi, ti dumbras ellas.» (Ps 56,9). Quei vers di a mi che las larmas che jeu spondel van buca sper Dieus vi. El rimna ellas, sco in custeivel scazi, gie dumbra schizun ellas. Il vers dat a mi consolaziun e lai sentir mei che Dieus ei cun mei, en miu pitir ed en miu bargir. Jeu giavischel a ti ed a mi, che nus sappien enconuscher en nossas larmas custeivlas pedras che lain madirar nus, che lain medegar e ligiar quei ch’ei rut e vulnerau en nies intern. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collaboratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella viva ensemen cun sia famiglia a Breil.

Dapi rodund in meins ei la fortezia a Ragischs sut Mumpé Medel en possess dalla vischnaunca da Mustér. L’Uniun Fortezia ­Stalusa ha affittau ella e fa quei stabiliment militar erigius 1972 accessibels alla publicitad naven dalla stad vegnenta. Leu duei era vegnir endrizzau in museum cun armas e muniziun. Il coc da quei baghetg sutterran ei il fieraminas schumellin dil caliber 12 cm. Avon ualti exact in miez tschentaner – igl onn 1972 – ei la fortezia a Ragischs sut il vitget da Mumpé Medel a Mustér vegnida en funcziun. Ella ei munida cun in fieraminas schumellin dil caliber 12 cm. Da leu anora ei vegniu fatg exercezis e sittau granatas surtut el territori dall’Alp Muschaneras en Val Medel. La muniziun ve­gneva sittada sur il vitg da Mumpé Medel e setschentava lu el territori avisau. Entochen igl onn 1994 ei vegniu sittau 804 granatas a Ragischs. «Cun quell’arma schumellina sa vegnir sittau sin distanzas d’entochen siat kilometers. Per minuta ein 20 siets pusseivels», di Fredy ­Caminada, co-president dall’Uniun Fortezia Stalusa che ha affittau il baghetg a Ragischs dalla vischnaunca. Lezza ha saviu acquistar el dall’armada avon rodund in meins. Gia avon era igl indrez e stabiliment vegnius demilitarisaus. El sinceracass militar sto la fortezia star a disposiziun al militar. Ina clausula corrispundenta ei stipulada el contract da vendita. «Per quei motiv stuein nus mantener il stabiliment ed ils indrezs sco els ein, senza far midadas», declara Fredy Caminada. Tenor il canzlist communal da Mustér, Andri Hendry, ei il prezi pagaus persuenter all’armada simbolics. En cass d’uiara havess il fieraminas a Ragischs dau su­stegn allas fortezias dalla Stalusa e Madernal dado Mustér. Per 42 persunas La fortezia sut Mumpé Medel ei ina construcziun dil tip C. «Da quellas dat ei sulettamein treis en Svizra. Ella ei construida ella tiara sco monobloc e buca sco biaras autras fortezias el grep. Ina particularitad da quei tip ei era ch’ella consista da duas alzadas», constatescha Fredy Caminada. Il baghetg sutterran ei vegnius concepius per 42 persunas. Sur tiara ei da veser pauc da quel, silpli il liug nua ch’il fieraminas vegn alzaus ord la tiara en cass da basegns. Pigl auter zuppenta in baghetg ord lenn, che savess esser in baghetg d’economia, las stanzas spaziusas sut tiara. Leu ei in’infra­structura cumpleta da habitar endrizzada sin duas alzadas: Cuschina, stanza da magliar, pliras combras da durmir per schuldada, sutofficiers ed officiers sco era duschas e tualettas. Leutier localitads da commando, da communicaziun cun centrala da telefon sco era locals spazius per deponer la muniziun. Ina caverna separada ei reservada pils zunders per la miniziun. Il stabiliment ei colligiaus culla reit d’electricitad, en cass d’ina interrupziun da quella dispona el da dus agregats, respectivamein motors da «Saurer» per producir sez energia. Il baghetg sutterran dispona d’ina ventilaziun. Quella ei cumpletada cun filters d’aria era pil cass atomar. Prest in museum La finamira dall’Uniun Fortezia Stalusa (mira era box) ei da render accessibla alla publicitad la fortezia a Ragischs. «Nus lein mussar cheu en special armas e muniziun dils pli differents calibers gronds entochen pigns, reparti sin pliras localitads. Leutier s’audan era granatas e minas, sco era la tecnica da neutralisar muniziun», di Fredy Caminada. Il material exponiu deriva dall’uniun e d’in privat che metta a dispoziun quel. Sper l’exposiziun ein ils indrezs sco tals dalla fortezia secapescha gia in’attracziun, surtut era perquei ch’els ein per in bien ton buca aschi vegls sco quels da fortezias construidas ­biars onns avon duront il temps dall’uiara freida. Sch’ei va tenor la veglia dall’uniun, duei la fortezia vegnir aviarta la stad vegnenta. Alla fortezia a Ragischs arrivan ils visitaders giu da Mumpé Medel ni neu da Mustér. La punt pendenta sur il Rein anteriur vegn ad esser igl access principal, damai ch’ei dat mo paucs parcadis publics el vitg da Mumpé Medel. L’Uniun Fortezia Stalusa L’Uniun Fortezia Stalusa ei vegnida fundada la stad 2008. Entochen haver affittau ils stabiliments a Ragischs sut Mumpé Medel quest atun, ha ella concentrau sia lavur e purschida en special sillas fortezias el contuorn dalla Stalusa e Madernal dado ­Mustér. Lezzas ein accessiblas publicamein gia dapi plirs onns. La fortezia el grep a Stalusa ­muossa ina gronda e fascinonta exposiziun d’equipament d’armada. La finamira dall’uniun ei da mantener las fortezias sco perdetgas da temps vargai. El center duein star ils aspects dall’uiara freida, sco era la muntada dils stabiliments ord vesta naziunala e locala. Las fortezias duein era esser ina part dalla purschida turistica. (fmr/hh) Access ad ina fortezia dil 1972 A Ragischs sut Mumpé Medel sesanfla ina fortezia dall’armada ch’ei vegnida construida igl onn 1972. Dapi igl october ei quella en possess dalla vischnaunca da Mustér ed affittada dall’Uniun Fortezia Stalusa. Sco quei ch’il co-president da quella, Fredy Caminada, ha detg alla FMR, daventa la fortezia accessibla publicamein naven dalla stad vegnenta. Medemamein duei vegnir endrizzau leu in museum cun armas militaras e muniziun en possess dall’uniun sco d’in privat. Il coc dalla fortezia ei in fieraminas schumellin dil caliber 12 cm. Cun quei fieraminas ei vegniu fatg leu exercezis entochen igl onn 1994. Il fieraminas sa sittar sin distanzas d’entochen siat kilometers. La fortezia sutterrana ei construida per 42 persunas. Ella consista da tutta infrastructura per viver leu sur pli liung temps. Medemamein dispona ella da gronds magasins per la muniziun. L’Uniun Fortezia Stalusa ei vegnida fundada 2008. Ella ei era responsabla per las fortezias dalla Stalusa e Madernal. (fmr/hh) Fredy Caminada spel fieraminas schumellin ed ina granata che vegneva sittada cun quel. Il pilotadi dil fieraminas. Ils agregats da Saurer. La fortezia dispona da biars locals, aschia era combras da durmir per 42 persunas. La centrala da communicaziun cun tut ses indrezs.

L’interpresa Communicaziun.ch che ha siu domicil principal a Glion vegn surprendida dalla Somedia. A medem mument datti ina fusiun dalla Communicaziun.ch cun l’agentura Viaduct che s’auda gia a la Somedia. Il possessur dalla Communicaziun.ch, Armin Spescha, ha iniziau la fusiun che va en vigur igl 1. da mars 2024. La FMR ha vuliu intervegnir ils motivs ed ha perquei tschintschau cun Armin Spescha. La Communicaziun.ch ei ina interpresa da famiglia cun 80 collaboraturas e collaboraturs a Glion ed a Cuera. Igl onn 2008 ha Armin Spescha fundau la Communicaziun.ch ch’ei oz activa en tuttas spartas dalla branscha da communica­ziun. Ussa ha Armin Spescha priu ina decisiun pil futur dall’interpresa: «Jeu haiel adina detg ch’jeu vegni a decider zacu denter 50 e 55 onns tgei che schabegia cun mia fatschenta. Quei haiel jeu fatg ussa cun 52 onns.» Da surdar en mauns jasters l’atgna fatschenta (mira box) seigi ina greva decisiun per el e per sia fami­glia, di Armin Spescha. «Jeu dun miu pop en novs mauns, denton mo plaunsiu.» FMR : La novitad dalla surprendida da Voss’interpresa entras la Somedia ei ina supresa. Daco quella decisiun tuttenina? Armin Spescha: Quei che para per la publicitad d’esser «tuttenina» ei in pass ponderau da mia e da nossa vart. Ei dat plirs motivs: Jeu vesel di per di interpresas ch’ein sfurzadas da calar e che ve­gnan buca da surdar pli lur menaschi perquei ch’ellas han munchentau il dretg mument. Jeu vesel era interpresas che fan schliatas surdadas e surdadas mo a mesas. Quei haiel jeu evitau cun la fusiun decidida per mia fatschenta. Ei dat agenturas sco la mia ch’eran era fermas, mo ch’ein tuttenina stadas svanidas. Las agenturas da communicaziun e marketing vivan en in mund da fa­tschenta ch’ei fetg incalculabels. Jeu hai decidiu ensemen cun mia famiglia da far il pass dalla fusiun, ussa che nossa interpresa ei aschi ferma sco aunc mai. Pia, jeu ageschel or dalla fermezia e buca or d’ina situaziun da deblezia. Agir orda la fermezia munta pia che tut resta sco tochen dacheu? Tenor mei eisi impurtont da far quei pass strategic pil futur en ina situaziun ch’ins sa aunc cumandar sez tgei che schabegia cun ins. E per rispunder a Vossa damonda: Gie. Tier nus resta tut tuttina: Nus salvein nies num, nus salvein tut ils plazs da lavur e nus restein els loghens che nus essan oz. La finamira da nossa fusiun cun Somedia ei da gudignar novas forzas e pusseivladads e da saver optimar las prestaziuns allas pretensiuns dil futur. La fusiun cun la Somedia ei pia buc ina maridaglia sfurzada? Na, insumma buc. Nus agin sco detg or d’in stan da fermezia e buca perquei ch’ei va buca bein cun nus. Jeu saiel mo repeter: Ei va fetg bein cun nus ed essan aunc mai stai aschi ferms sco ussa. Nus havein fetg biara lavur era en la Bassa, gronds mandats a Turitg e contuorn ed essan la gronda interpresa d’agentura el Grischun. Igl emprem mument ei vegniu ­endamen la fusiun dall’interpresa Condrau SA da Mustér cun la Somedia d’avon circa 30 onns onns. Igl ei enconuschent che l’interpresa Condrau SA ei cuort suenter svanida dalla Surselva. Eisi buca da temer che la sort dalla Communicaziun.ch savess daventar la medema? Quella cumparegliaziun dat in totalmein falliu maletg da nossa situaziun. L’interpresa Condrau SA era tenor miu saver en in dilemma avon 30 onns. Pia, la Condrau SA ha vendiu l’interpresa ord ina situaziun pli fleivla che la cumpradra. Nus fagein il cuntrari. Quei ei pia in’autra historia. E jeu restel meinafatschenta da nossa interpresa e meinel vinavon ina barca aunc pli robusta. Munta l’integraziun dalla Communicaziun.ch ella Somedia era ch’ei ha buca dau ina successiun ella ­famiglia Spescha? Nus havein discutau treis pusseivladads: L’emprema fuss stada da surdar la fa­tschenta a mes affons. Mes affons van denton tuts en autras direcziuns professiunalas. Mes affons han buca vuliu surprender la fatschenta. Ina surdada en famiglia ei adina e dapertut ina gronda sfida. La secunda pusseivladad fuss stau da trer suenter ina ni pliras persunas enteifer la Communicaziun.ch. Tier nus datti dapi entgins onns la pusseivladad ch’il persunal sa era separticipar finan­zialmein. Mo era mias collaboraturas e mes collaboraturs vulan buca s’enga­schar cun impunder tontas forzas e temps sco jeu per la fatschenta. Aschia che la tiarza pusseivladad d’ina vendita ad ina interpresa externa ei stada la ­varianta realisabla. Co vai vinavon? Jeu haiel buca fusiunau cun Somedia per luvrar pli pauc. Ei vegn ad esser ina gronda sfida per mei d’unir las duas culturas dalla Communicaziun.ch e dalla Somedia e da cattar ina strategia communabla. Jeu selegrel fetg da saver far quei. Igl ei in grond pensum da crear ina nova structura e da procurar per ina successiun. Quei vegn a cuzzar entgins onns. Jeu sundel era s’obligaus da restar il CEO dalla nova Communicaziun.ch per ils proxims tschun entochen siat onns. Jeu vulessel semplamein bandunar in di la Communicaziun.ch cun il sentiment d’haver mess sin ina buna via futura l’interpresa. Communicaziun.ch vegn suprendida dalla Somedia La Somedia ha annunziau ier mesjamna ch’ella surprendi naven digl emprem da mars 2024 l’agentura Communicaziun.ch ch’ei sesenta a Glion ed a Cuera. La Somedia communichescha ch’ella vegni a fusiunar la Communicaziun.ch cun sia atgna agentura da marketing Viaduct, e tener il num Communicaziun.ch. Tenor la Somedia duei la nova agentura fusiunada esser alla testa dallas interpresas da marketing e communicaziun el Grischun. La Somedia investescha en in’interpresa che ha success. Culla surprendida vul ella engrondir la purschida per sia clientella, scaffir novas plazzas da lavur e rinforzar sia strategia d’agenturas. Armin Spescha, il meinafatschenta e possessur actual da Communicaziun.ch, resta meinafatschenta. El discuora d’in niev pass strategic per la Communicaziun (mira intervesta). La nova agentura vul esser pli attractiva, era per mandats gronds e pretensius. Suenter la fusiun dallas agenturas meina Armin Spescha in’interpresa cun 80 collavuraturas e collavuraturs. Las plazzas e las sedias a Glion ed a Cuera duein restar. Igl emprem da mars 2024 duein las agenturas fusiunar. (rtr/fmr) Armin Spescha ha fusiunau sia interpresa Communicaziun.ch cun la Somedia.

Ils davos diesch onns ha il sistem dad 88 siaras e rempars ella Val da Schluein pitiu gronds donns. La radunonza communala da Schluein ha priu enconuschientscha dil rapport digl inschignier. Ella ha era approbau il credit dil project da sanar e renovar gl’entir cumplex. Gl’onn 2025 dueien las lavurs entscheiver. Gl’entir project vegn a custar 23 milliuns francs. Pertuccont quei project haveva il president communal Ralf C. Schläpfer priu posiziun la fin da mars 2023 suandontamein: «Nus stuein finalmein reparar ils implonts e rempars ch’ein defects». La suprastonza communala haveva presentau alla populaziun il concept d’in rempar grond giudem la Val da Schluein. Las autoritads ein fruntadas sin opposiziun enteifer la populaziun. Tgi ha discurriu d’in project memia voluminus ed exagerau, tgi che quel cuosti damemia. Sefundond sill’opposiziun ha la suprastonza communala fundau ina cumissiun accumpignonta. 6,05 milliuns paga la vischnaunca En collaboraziun cul biro specialisau per la construcziun dad auas e flums Hunziker, Zarn & Partner da Domat, ha la cumissiun dalla Val da Schluein verificau il concept. Ins hagi examinau 60 cumbinaziuns cun diesch divers elements da schurmetg, ha gl’inschignier responsabel declarau. Quellas hagien ins valetau tenor ils criteris efficaziadad, rescas pil project, ambient e cuntrada sco era cuosts, ha el puntuau. Mesjamna sera ha Benno Zarn puspei visitau la radunonza communala da Schluein. A caschun dalla radunonza da preventiv ha la suprastonza presentau la versiun definitiva dil project e gest dumandau il credit da baghegiar. Sco gl’inschignier ha explicau en siu referat, ei tut semtgau per las proceduras da lubientscha. Cun 43 GIE e 9 NA ha la radunonza dau in clar pareri, per la segirtad dil vitg e las mesiras necessarias leutier. Dils cuosts totals da 23 milliuns francs sto la vischnaunca purtar sezza 26,3 %, vul gir 6,05 milliuns francs. Gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, sco representanta dils interess dil stradun digl Alpsu H19, sto purtar 5,52 milliuns francs. Era las vischnaunca da Falera e Glion ein involvadas el perimeter. Sin lur intschess schaian las vals lateralas Tschessas, Cafegns, Ruina Alva e Gion Biet, ellas sbuccan ella Val da Schluein. Glion ha da contribuir rodund 47'000 e Falera 330'000 francs. Ina deponia per 55'000 m3 Adina puspei smanatscha la bova e tementa ils da Schluein. Gl’onn 1967 ha ina sco aunc mai menau a val rodund 150'000 cubics material. Igl uost 2005 ha ella donnegiau pli ferm il rempar da retener dil Parlet. Igl ei gl’implont grond dils totalmein 88 objects ch’ins ha construiu denter 1974 e 1976. Gl’uost vargau ha in urezi anetg puspei fatg ramplunar la Val da Schluein. Sut la punt, el liug neuralgic, ha il dargun menau blocca, ragischs e crappuns tras la stretga. Tut quei material ei sederschius cun vehemenza encunter l’ogna dalla Cauma ed il Rein. El futur duei in rempar gigant sur il vitg retener il material ch’il dargun porta oragiu da malauras. Gl’inschignier ha dau ina survesta dallas mesiras previdas: Las siaras ella Val da Tschessas vegnan buca remplazzadas, quellas ella Val da Cafegns ed ella Val da Schluein sanadas. Model dil foss da retener material d'auas grondas a Cleus, ella Val da Schluein. Object central digl entir project da schurmetg ei il rempar da Cleus. Quel tschaffa 55'000 m3 material. «Igl ei in element marcant niev ella cuntrada», ha Benno Zarn declarau. Igl ei ina deponia che sto vegnir svidada regularmein. 7,5 meters vegnan construi sut la tiara e 4,5 meters sur tiara. Tenor experientschas e studias vegni quei object duvraus ils proxims 80 onns duas tochen treis gadas, ha gl’inschignier rendiu attent. Via nova sin rempar niev Grazia alla sanaziun dallas siaras, cul foss gigant da retener ed ils mirs da schurmetg novs sut la punt vegn la vischnaunca a saver redimensiunar la zona cotschna da prighel vertenta. Oz ein 13 parcellas surbaghegiadas en quella zona. Sper il foss gigant da retener a Cleus vegn la populaziun a s’encorscher las mesiras da schurmetg era ell’ogna ed uaul dalla Cauma. Quel daventa numnadamein ina specia da reservat dalla natira. Dapi gl’onn 1993 fa quei territori part digl inventari dils objects da muntada naziunala. Gl’Uffeci federal digl ambient ei cunquei era involvaus ed ha in plaid el capetel. Per cumpensar las mesiras rigurusas cul rempar grond sur il vitg eis ei previu da quietar gl’access tras quell’ogna. Tut il traffic plaun duei vegnir menaus sur ina via nova sin in rempar niev. Davos quel dueien uaul, caglias ed ual dalla Val da Schluein saver sesviluppar libramein. La via existenta tras la Cauma duei vegnir serrada per tut il traffic. «Pervia dalla cumpatibilitad cugl ambient ein las mesiras da remplazzament necessarias. Ellas porschan denton la schanza per sinergias e cumpenseschan, en quella cuntrada, l’ecologia e la dinamica dallas bovas», ha Benno Zarn explicau. El ha dau ina survesta dil proxim proceder e declarau che ussa, cul consentiment dalla radunonza communala, sappi la vischnaunca instradar ils pass da survegnir las lubientscha e las garanzias per las subvenziuns da cantun e confederaziun. Era culs possessurs privats eis ei necessari da far cunvegnientschas. Il pli baul il 2025 sappien ins entscheiver a baghegiar, ins quenti cun in temps da construcziun da quater tochen tschun onns. Sbassau la quota dalla taglia sin schischom Sper la tractanda principala dalla Val da Schluein ha la radunonza priu notizia dils ed approbau ils preventivs 2024 dalla vischnaunca. Il quen current preveda in surpli d’entradas da 93'335 francs, quei tier entradas da 3'471'385, expensas da 3'378'050 francs e cun in pei da taglia da 50 % dalla taglia cantunala. Ina tiarza dil preventiv pertucca il sectur dalla scola. El sectur dil sanitaresser reserva la vischnaunca ina summa da 50'000 francs, sco tochen dacheu, pil Spital regiunal Surselva. Il quen d’investiziun 2024 preveda expensas dad 1,165 milliuns ed entradas da 459'000 francs. La radunonza communala ha decidiu da schar il pei da taglia sco tochen dacheu sin 50 % dalla taglia cantunala. Plinavon ha ella approbau unanimamein la proposta dalla suprastonza communala da sbassar il pei dalla taglia sin schischom dad ussa 1,5 ‰ sin 1,0 ‰. Sia proposta ha la suprastonza motivau cugl argument ch’ins vegli s’adattar allas quotas che valan ellas vischnauncas vischinontas. Ils schazetgs ufficials novs hagien augmentau la valur dallas immobiglias per rodund 30 %, aschia ch’ins sappi responsar e supportar la reducziun sin 1,0 ‰.

Miu buob ei vegls avunda per stuer ir a scola proximamein, mo aunc ditg buca madirs avunda per saver ir a scola. Per astgar ir a scola, sto el far in test psicologic che attesta siu svilup targlinau e che demuossa tenor tgei plan d’instrucziun ch’el astga emprender da leger. Anflar in psicolog ni ina psicologa che fa tals tests ei buca grond striegn en in marcau grond sco Vienna, nua che nus habitein. Mo per anflar enzatgi che fa tests cun in buob ch’ei buca madirs da far tests, per gliez drova ei schon ina formula magica. Mo simsalabim, nus havein cletg. Egl ambulatori, nua che miu fegl ei pazient dapi ch’el ei vegnius sil mund cun in cromosom dapli che nus auters, numnadamein cun treis gadas 21, havein nus gia fatg enconuschientscha cun persunas da pliras clamadas. La miedia, la logopeda, la terapeuta che fa fisio etc. La flotta dil spurtegl che sesa en sutga da rodas sa era quella gada dar cussegl e colligia nus culla dretga professiun. Nus havein pia in termin tier signur psicolog. Miu scolaret ei schiglioc nuota schenaus, mo el fa buca curtesia cun mintgin. Oz ha el buca fatg il plan da secommunicar cun jasters. El smacca sin l’ureglia da siu quadrel da musica ch’ins numna «Tonie Box» ed ignorescha las stentas digl um dil fatg che vul vegnir en contact cun el. Quei quadrel da musica ei aschidadir sia poppa da stratsch. Senza quella boxa va nuot. Senza va’l buc a letg. Senza va’l buca giuadora. Senza va’l buca cun auto. E sch’el astgass, prendess el ella cun el a far bogn ella bognera. Quei quadrel ha schon salvau differentas gadas la pasch interfamigliara. Neginas larmas en stizun, negins lamentems ch’ei seigi memia lungurus dad ir cun la metro da Vienna. Negins cutschs alla miedia d’affons, cu ella vul mirar ellas ureglias. Ed a mi ha il «Tonie» spargnau enqual suadetsch che cula savens dil dies giu a mummas, cu lur minis han lur agens plans. Cu miu buobet fa il botsch e vul buc ir a pei, tonscha ei magari dad ir ordavon cun la boxa e tener neu ella ad el, sco sch’ins teness ina riebla avon las narischs d’in asen per ch’el mondi vinavon. Aschia vegnel jeu era da far che miu burichi semuenti puspei in pèr pass. Signur «Tonie» leventa igl interess da signur psicolog. Ed era oz semuossa ch’il lungatg universal, la musica, po arver il canal da simpatia, cunzun quella dil pign per il grond. Beingleiti sedeportan els sco dus teenies che partan ils uregliers per tedlar musica ensemen (fan ei aunc quei aschia ozildi?). Il contract da lavur para dad esser fatgs! Mo lu tschenta signur psicolog la damonda che turbelescha puspei noss’euforia: «Dat ei era da quellas figuras per la boxa che raquentan las historias el lungatg che Vus discurris cun Vies fegl? Quei fuss bien per promover siu lungatg e per sustener il svilup dad omisdus lungatgs ch’el emprenda, tudestg, mo era tudestg svizzer!» – Ah gie! Signur psicolog ha giu ina buna idea per nus. El sa denton buca che romontsch ei buca tudestg svizzer. Perquei targein nus giu puncts. Da nus survegn el in bien attestat per sia lavur da psicolog, denton ina schliata nota per sia savida generala. Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi 24 onns a Vienna.

Sonda, ils 13 da schaner 2024 ha liug el restaurant Casa Cruna a Mustér il 17avel campiunadi da troccas grischun. El vegn organisaus dall’Uniun da troccas grischuna e cuoza dallas 08.30 entochen las 22.30. Dils teams che separticipeschan sequalificheschan otg pil quart-final. La participaziun cuosta 190 francs per team, giuvenils tochen 20 onns pagan la mesadad. Sco ils organisaturs scrivan el cedel d’annunzia, fuorman duas persunas mintgamai in team che dat igl entir campiunadi en quella constellaziun persunala. Las reglas da giug dil turnier ein stipuladas en in reglament. Ils treis teams ch’ein la fin finala alla testa dalla rangaziun obtegnan premis en fuorma da daners. Tuts retscheivan ina regurdientscha. (cdm/fmr) L’annunzia pil campiunadi da troccas grischun ei da far entochen ils 31 da december 2023 a scret tier Annalisa Cathomas, Via Bual 17, 7130 Glion, per telefon 081 943 32 59 ni annalisacathomas@hotmail.com. Il giug da troccas ei ina veglia tradiziun grischuna, surtut en Surselva. Per biaras trochistas e biars trochists ei il campiunadi grischun mintgamai in dils puncts culminonts digl onn.

Sonda, ils 25 da november 2023 referescha Martin Tomaschett a Sedrun davart «La teoria da liquids alla medischina moderna 1850-2020. Svilup dalla medischina campestra egl exempel dalla pratica da Trun.» Il referat entscheiva allas 19.00 ella Sala Cristalla dalla halla da sport e cultura a Dulezi. La prelecziun vegn arranschada da TujetschVivaCultura. En siu cudisch cumparius avon rodund in onn sefatschenta Martin Tomaschett dils mieds dalla medischina d’antruras entochen la medischina moderna da 1850 entochen 2020 en ina regiun perifera dil Grischun. En quei temps ei la savida fundamentala dalla medischina semidada dalla teoria da liquids entochen alla medischina moderna. Quei temps ei in dils interessants ella historia dalla medischina. El cudisch cun in cuntegn da 410 paginas tematisescha il miedi sapientivamein il svilup lunsch naven dallas prestaziuns dallas clinicas. Martin Tomaschett commentescha rapports medicinals ord la vesta dil miedi dils onns 1853 entochen 2020. Persuenter porscha il vitg da Trun excellentas fontaunas. Martin Tomaschett porscha in niev punct da vesta silla historia dalla medischina ella campagna. (fmr/hh) Martin Tomaschett referescha sonda sera a Sedrun.

L’Uniun «Tischlein deck dich» ha aviert a Mustér siu 155avel post da distribuziun en Svizra. 26 voluntaris han saviu surdar per l’emprema ga vivonda a 56 persunas basignusas. Rodund ina tiarza da tutta vivonda producida en Svizra anfla buca la via sil taglier. Quei corrispunda a rodund 2,8 milliuns tonnas. Il medem mument vivan en Svizra 745 000 persunas en pupira. L’Uniun «Tischlein deck dich» cumbatta dapi 24 onns la dismessa da vivonda e s’engascha encunter la pupira. Per quei motiv eis ella en stretg contact cun producents e distribuiders da vivonda che mettan a disposiziun ad ella – gest tenor situaziun – products per la distribuziun a persunas basignusas. Il 155avel post da distribuziun ei vegnius aviarts quels dis a Mustér. Mintgamai la mesjamna dallas 14.30 entochen las 15.30 san persunas cun basegns retrer differents products pil mintgadi el Center Aua Viva a Raveras. Far diever da quella purschida san persunas che obtegnan persuenter ina carta, respectivamein la legitimaziun digl uffeci social dalla regiun. Per in prezi simbolic dad in franc san quellas persunas allura retrer rauba. Per l’organisaziun e distribuziun a Mustér stattan 26 persunas voluntarias a disposiziun. Sco l’Uniun «Tischlein deck dich» scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han 56 persunas fatg diever dalla purschida l’emprema ga. (cdm/fmr) «Tischlein deck dich» s’engascha ussa era a Mustér culla distribuziun da vivonda per persunas en pupira.

Las davosas jamnas ha il Chor mischedau Surrein luvrau seras e seras vid sia purschida per la fiera d’advent da dumengia proxima. Per la sisavla ga porscha el quei arranschament ed offerescha leu ualti bein tut quei che s’auda tiel temps da Nadal. Cul temps d’advent arriva era il temps d’activitad da biars chors. Ils ins sepresentan cun in concert alla tribuna, ils auters contan ad ina fiera d’advent sco per exempel las Vuschs dil Rein la dumengia a Sedrun. E lu dat ei chors che s’engaschan en in’autra fuorma sco il Chor mischedau Surrein. Per la sisavla ga organisescha el dumengia, ils 26 da november 2023 la fiera d’advent en casa da scola a Surrein. Igl ei l’emprema ga suenter 2019. Ils onns suandonts ha la pandemia impediu biaras sentupadas, era quella. Biaras uras da lavur Las preparativas per quella fiera d’advent ein stadas intensivas las davosas jamnas. «Nus havein luvrau denter 500 e 600 uras. Igl emprem vid tut quei ch’ei stau pusseivel da conservar entgin temps, lu vid quei che duess esser frestg», di Beat Candinas che presidiescha il Chor mischedau Surrein dapi siat onns. Motivar las commembras ed ils commembers per quei engaschi stoppi el buc: «Tuttas e tuts vegnan cun plascher, leutier confamiliars ed ulteriuras persunas che segidan cun nus. Nus havein il cletg da haver el chor persunas cun differentas professiuns, quei che levgiescha secapescha bein enqual lavur.» Per far tut il pusseivel ei schizun vegniu desistiu quest’jamna digl exercezi ordinari dil chor. Tgei ch’il cor giavischa La fiera d’advent da dumengia proxima en casa da scola entscheiva allas 11.30 e cuoza entochen las 17.00. Grazia al grond engaschament digl entir chor ei la purschida dalla fiera s’augmentada successivamein el decuors da quels onns che la fiera vegn arranschada. Spels tustgets, sirups, confitura e mandlas barsadas catta la clientella era tschupials, decoraziuns e figuras pil temps d’advent e da Nadal. Per l’emprema ga porscha il chor quest onn era lavurs fatgas ord arschella, seigi scadialas ni era ornaments, latiarnettas e tagliors. Alla fiera en casa da scola a Surrein vegn purschiu dumengia in gentar cun furtem betler, mo era duront il rest dil di dat ei denter auter carn da suppa e naturalmein zatgei dultsch per las queidas. «Nossa fiera ei surtut era ina caschun da star da cumpignia», puntuescha Beat Candinas. Augment da commembers Il Chor mischedau Surrein dumbra il mument 30 activas ed activs. «En cumparegliaziun cun autras formaziuns culturalas che han da sbatter cun ina digren da commembras e commembers, havein nus schizun giu in augment ils davos onns. Quei ei secapescha fetg legreivel», constatescha Beat Candinas. La gronda part dallas cantaduras e dils cantadurs ei da Surrein, lu entgins da Surrein che habiteschan ordeifer e cantadurs digl anteriur chor da Rabius. Legreivlamein conta era glieud giuvna el chor, la gronda part ei denton ella vegliadetgna denter 45 e 55 onns. Il chor vegn dirigius d’Andrea Schmed-Camathias e separticipescha era regularmein a fiastas da cant districtualas, savens era alla cantunala. Luvrau pigl advent Per la sisavla ga organisescha il Chor mischedau Surrein dumengia proxima sia fiera d’advent en casa da scola a Surrein. La purschida da quei di ei il resultat da rodund 550 uras da lavur las jamnas vargadas. Commembras e commembers dil chor, mo era confamiliars ed auters vischins interessai han fatg tustgets, formau vasas ord arschella e zambergiau tschupials. Leutier porscha il chor dumengia sur miezdi e suenter miezdi bunas buccadas pils maguns fomentai. Il Chor mischedau Surrein dumbra 30 cantaduras e cantadurs activs. «Legreivlamein havein nus giu in augment da commembras e commembers activs ils davos onns», di Beat Candinas che presidiescha il chor dapi siat onns. Aschia ein da veser ellas retschas dil chor entginas fatschas giuvnas. La fiera d’advent da dumengia proxima duei buca mo dar la caschun da cumprar in artechel ni l’auter, mobein era da s’entupar. La davosa fiera d’advent dil chor ha giu liug 2019. (fmr/hh) Il Chor mischedau Surrein ha luvrau intensivamein vid sia purschida per la fiera d’advent. Il Chor mischedau Surrein ha luvrau intensivamein vid sia purschida per la fiera d’advent.

La suprastonza communala da Glion ha approbau il preventiv 2024 per mauns dil parlament. En siu messadi menziunescha la suprastonza ils motivs principals che dueien purtar gl’onn proxim in surpli d’expensas dad 1 121 400 francs. «La vischnaunca Ilanz/Glion ha da surprender in import da 1 260 698 francs. Quei ei rodund in milliun dapli che previu el preventiv digl onn 2023.» Quell’objecziun fa la suprastonza communala en siu messadi al parlament pertuccont il preventiv 2024. L’expensa supplementara dad in milliun francs influenzescha il quen digl onn proxim. Ella ha connex culla situaziun dil Spital regiunal Surselva SA. La casa cumin da Glion sedistingua cun sia colur cotschen-brina. Il deficit dil spital ha consequenzas Sia fuorma giuridica da societad acziunaria oblighescha il spital alla rentabilitad e las vischnauncas – sco sias acziunarias – han da purtar il deficit. Per garantir gl’onn proxim la liquiditad metta la SA a quen allas vischnauncas sursilvanas ina summa totala da 5 852 000 francs. Ilanz/Glion sco vischnaunca territoriala e la gronda dallas acziunarias sto purtar la cumpart dad 1,26 milliuns francs. Il deficit dil spital regiunal ei in da sis puncts che la suprastonza communala menziuna specialmein en connex cul budget 2024. In auter ein era las contribuziuns allas casas da vegls e da tgira che creschan per ver 370 000 francs. Lu caschuna la carischia da 2 % che las pagas dils emploiai s’augmentan gl’onn proxim per rodund 230 000 francs. Ferton che lezzas s’augmentan, sereduceschan ils recavs per concessiuns allas ovras electricas. En quei sectur haveva la vischnaunca budgetau pigl onn current entradas da 731 500 francs. Demai che la producziun d’energia seigi stada fetg instabila ils davos onns, semuossi in svilup negativ tiels tscheins d’aua ed indemnisaziuns corrispundentas. La suprastonza communala quenta ussa pigl onn proxim cun rodund 195 000 francs dameins recavs. Pei da taglia nunballucont La finala quenta il preventiv cun entradas da 34 265 500 ed expensas da 35 386 900 francs, aschia ch’ei seresulta il deficit da 1 121 400 francs. En vesta alla tendenza emprova la vischnaunca d’anflar pusseivladads da cumpensar la sperdita. «Igl ei in impurtont giavisch dalla suprastonza communala da mantener il pei dalla taglia sin entrada e facultad», scriva ella en siu messadi per mauns dil parlament. Ella propona da tener il pei da taglia il 2024 sco tochen dacheu sin 100 % dalla taglia cantunala sempla. Quei pei hagien ins fixau il 2011 sin fundament dalla planisaziun da finanzas per la futura fusiun. Suenter las preparativas ei lezza entrada en vigur igl 1. da schaner 2014. Augment taglia sin schischom Persuenter giavischa la suprastonza communala in augment dalla taglia sin immobiglias. «In alzament dalla tariffa ei indispensabels», scriva ella ed aschunta ch’igl augment generass in recav supplementar da 680 000 francs. La radunonza communala dalla vischnaunca vischinonta da Schluein ha decidiu quest’jamna il pass cuntrari. Ils da Schluein sbassan la taglia sin schischom dad uss 1,5 sin 1 ‰, quei cugl argument ch’ins vegli s’adattar alla quota dallas vischnauncas vischinontas Glion e Laax. A Glion argumentesch’ins che la gronda part dallas vischnauncas sursilvanas hagi in pei da taglia da 1,5 ‰. Per ina casa d’ina famiglia stuess il ni la pagataglia pagar rodund 250-300 francs dapli, per ina casa da duas famiglias 400-500 francs dapli. La Porta Cotschna a Glion, culla Via Porta Cotschna. La mesira digl alzament dalla taglia sin schischom per in miez promil dueigi valer temporarmein. E quei ord in sempel motiv: Il cantun entscheiva gl’onn 2024 culla taxaziun nova dallas immobiglias. El marcau da Glion seigi da quintar cun pli grond augments da valeta. Ils novs schazetgs ufficials vegnien denton a far effect sillas entradas fiscalas pér naven digl onn 2026, motivescha la suprastonza communala sia proposta. Per saver alzar il pei dalla taglia sin immobiglias drova ei ina revisiun dalla lescha communala da taglia. Il parlament vegn a discutar e decider mesjamna proxima en caussa. Urgent, necessari, giavischau Il grond surpli d’expensas previu impedescha buca che la vischnaunca fa ses pensums da casa igl onn proxim. Certas investiziuns ein urgentas, autras necessarias e certas giavischadas. Il preventiv quenta cun investiziuns bruttas da 10 420 500 francs, las entradas ein 4 121 000 francs, aschia ch’ei seresulta investiziuns nettas da bien 6,3 milliuns francs. Denter auter propona la suprastonza da far investiziuns el sectur dalla fotovoltaica sin baghetgs publics. Sin quater objects dueien ins montar indrezs solars, aschia la halla polivalenta a Ruschein, il luvratori communal a Ladir, il mir da sustegn sut la Casa Sentupada a Siat e la casa communala a Pigniu. Sin tuts quater immobiglias san ins producir electricitad specificamein pils meins d’unviern. Ils cuosts per montar ils quater indrezs fotovoltaics ein 250 000 francs. Ina investiziun urgenta da 260 000 ei il scaldament dalla casa da colonias Sentupada a Siat. Plirs onns hagien ins stuschau quell’investiziun, per quei motiv seigien ils cuosts ussa s’augmentai. Vinavon ei la vischnaunca sfurzada da realisar – per decret cantunal – las mesiras dil plan general d’allontanar e sparter auas piarsas. El preventiv dallas investiziuns ston ins planisar per quei intent ina summa da 605 000 francs. Ellas fracziuns Glion-Strada, Ladir, Luven e Ruschein ston ins remplazzar e sanar conducts existents. (fmr/abc)

Igl ei ver ch’ei dat il kino da seniors Surselva dapi 10 onns. Ver eisi era ch’il kino ha festivau quei giubileum gievgia vargada cul film «Eine wahre Geschichte» («The Straight Story») e cun ina fiastetta da giubileum. Ils responsabels dil kino da seniors han schau passar revista e mirau el futur: La munconza d’interessentas ed interessents suenter la pandemia ei surmuntada. «Oz vulein nus festivar e schar passar revista dils emprems 10 onns da nies kino da seniors.» Cun quels plaids han ils organisaturs dil kino da seniors beneventau gievgia vargada ina tschuncontina da senioras e seniors all’occurrenza da giubileum. Il tetel dil film ch’ei vegnius mussaus quei gi ei staus adattaus per l’occurrenza: «Eine wahre Geschichte» («The straight Story») dil reschissur american David Lynch. «Nies giubileum ei era ina vera historia, ed ina cun da tuttas sorts historias», hai giu num el beinvegni che la gruppa dils organisaturs ha prelegiu. Buns films e nuar contacts El e sias e ses collegas dil kino da seniors seigien fetg cuntents ch’il temps dalla pandemia seigi surmuntaus e ch’il kino per seniors seigi puspei tschercaus oz d’ina media da 35 persunas. Las visitadras ed ils visitaders dil giubileum han fe­stivau la davosa gievgia en ina atmosfera fetg famigliara. Hildegard Müller da Glion ha detg enviers la FMR, ch’ella seigi ual vegnida dalla Bassa a Glion a star. «Quei ei mia emprema viseta al kino da seniors. Jeu sun incantada dalla biala atmosfera da kino, mo era dils biars contacts ch’jeu haiel astgau nuar oz.» Era Giachen Derungs che s’occupescha el mument dall’elecziun dils films confirmescha ch’ins vegli presentar buns films e cultivar buns contacts cun il kino da seniors. Ina historia vera Il kino da seniors ei dapi igl onn 2014 ina sutsecziun dil Cinema Sil Plaz a Glion. Il kino da seniors lavura denton sin agen quen. El ei aviarts per tuttas senioras e seniors ina gada el meins ina gievgia suentermiezdi. El vegn menaus dapi l’entschatta d’ina gruppa da gestiun a moda e maniera cooperativa. Tuts lavuran gratuitamein e procuran era mintga gada per tuortas e café ellas pausas. Sco quei ch’ils responsabels dil kino per seniors han detg la gievgia vargada en lur plaid collectiv, hagi ins entschiet avon 10 onns cun entochen 100 entradas. «L’entschatta suenter la pandemia ei stada stentusa. Ei ha duvrau varg’in onn per vegnir da reaugmentar las en­tradas. Mo sut il streh savein nus esser cuntents. Naven da 2013 tochen oz han 3894 senioras e seniors mirau las 98 producziuns da film che nus havein presentau en il Cinema Sil Plaz a Glion.» Senza papa, ma cun Zwingli «En tut quels onns havein nus giu fetg paucs incaps», raquenta Curdin Solèr ch’ei igl operatur responsabel dil kino. «Inagada avon entgins onns vulevan nus mussar il film ‹Der Papst›. Mo il film ei per motivs nunenconuschents buca arrivaus tochen Glion. Enstagl fuva il film ‹Zwingli› semtgaus e nus havessan saviu mussar quel.» Ins hagi surschau allas senioras ed als seniors da decider u da mirar il film «Zwingli» ni da pretender anavos il daner d’entrada. «Ils biars han lu mirau ‹Zwingli›. Mo duas persunas ein idas a casa.» Tenor Giachen Derungs ch’ei in dils otg organisaturs dil kino da seniors seigi ins fetg cuntents da saver far diever dall’ infrastructura dil Cinema Sil Plaz a Glion. Cun Curdin Solèr hagi ins in um dil fatg, che seigi era in senior e fe­tschi la lavur tecnica. «Jeu luvravel gia sco operatur cheu el Cinema Sil Plaz. Udend dil kino da seniors hai jeu entschiet a collavurar en la gruppa da gestiun sco operatur.» Vuschs Suenter la fiasta da giubileum ha la FMR dumandau tschun dils var 50 participonts e participontas daco ch’els prendien part dil kino da seniors a Glion. Anita Cavegn, Glion «Il kino da seniors ei ina fetg buna caussa. Miu consort ed jeu mavan l’entschatta regularmein a mirar ils films. Enzacu ei il di da producziun vegnius midaus e lu essan nus vegni empau ord il ritmus. Nus essan adina turnai a casa fetg cuntents, suenter haver gudiu la cumpignia.» Werner Cavigelli, Glion «Per mei eisi bien ch’il kino da Glion ha liug mintgamai il ­suentermiezdi e buca la sera. Jeu sun surstaus el senn positiv dalla gronda lavur ch’ils organisaturs fan per nus seniors. Jeu sun uss la quarta gada cheu a kino. Ei regia era ina atmosfera fetg simpatica.» Renata Cathomas, Glion «Quei che plai a mi ei ch’ins vegn en contact cun novs films. Quels ch’elegian ils films fan propi ina buna lavur. El kino da seniors entaup’ins sper ils films era nova glieud ch’ins ha schi­glioc buca ton contact. Quei ei era impurtont per nus senioras e seniors.» Ils proxims films dil kino da seniors a Glion Gievgia, ils 14 da december 2023, 13.45 Ein himmlischer Freundreschia: Karsten Wichniarz, 2003 Gievgia, ils 25 da schaner 2024, 13.45 Ein Herz und eine Kronereschia: William Wyler, 1953 Gievgia, ils 22 da fevrer 2024, 13.45 Ihr seid natürlich eingeladenreschia: Thomas Nennstiel, 2018 Gievgia, ils 14 da mars 2024, 13.45 Sternenbergreschia: Christoph Schaub, 2004 Il kino da seniors Surselva ha festivau Gievgia vargada ha il kino da seniors Surselva festivau siu 10avel onn d’existenza. Ils organisaturs han beneventau biabein 50 senioras e seniors ad ina producziun dil film «Eine wahre Geschichte» («The Straight Story»). Suenter il film ha giu liug ina fiastetta da giubileum. Sco quei che la gruppa dils organisaturs dil kino da seniors han detg en siu plaid, hagi ins entschiet avon 10 onns cun entochen 100 entradas per producziun. Lu hagi – sco en auters loghens era – la pandemia era sfurzau il kino da seniors ad ina pausa. «L’entschatta suenter la pandemia ei stada stentusa» han ins udiu a caschun dil giubileum. Ei hagi duvrau varg’in onn per reaugmentar las entradas. Mo sut il streh sappi ins esser cuntents.» Entochen il di dad oz han 3894 senioras e seniors mirau las 98 producziuns da film a Glion el kino da seniors e senioras. (fmr/mg) Va 50 persunas ein separticipadas dallla fiasta da giubileum dil Kino da seniors da Glion Ils organisaturs dil kino (da san.): Giachen Derungs, Cècile Camenisch, Anneke Signorell, Vreni Derungs, Curdin Solèr, Anita Gianini, Margrith Camenisch e Nikolaus Jörger Renata Cathomas, Glion Anita Cavegn, Glion Werner Cavigelli, Glion

Il suveran da Glion ha refusau dumengia all’urna ils projects solars sillas alps da Rueun e Schnaus. Dapi l’entschatta settember, cu la suprastonza communala ha orientau l’emprema gada la populaziun dils dus projects gronds da fotovoltaica sin territori dad Ilanz/Glion, ei in’opposiziun seformada. Quella ha influenzau dumengia il resultat encunter omisdus projects dall’interpresa Axpo Solutions AG. Il project Alp da Schnaus han votantas e votants refusau cun 1021 NA e 606 GIE. In resultat semegliont tier quel dall’Alp da Rueun, numnadamein 1028 NA e 602 GIE. Cuntradas da ruaus Suenter ina emprema orientaziun ils 11 da settember 2023, ha la suprastonza communala organisau ils 9 da november 2023 ina secunda en caussa implonts solars gronds sillas alps da Rueun e da Schnaus. A lezza han pli che 300 persunas priu part. Ils votums encunter ils plans da dus implonts solars gronds han muentau la discussiun publica. Alla suprastonza communala, al president Marcus Beer ed ad Oliver Hugi, il responsabel per implonts solars dalla Axpo, eis ei buca gartegiau da perschuader ina maioritad. La participaziun all’urna ei stada rodund 47 %. Il project sill’Alp da Schnaus havess cuvretg ina surfatscha da 20 hectaras e quel sill’Alp da Rueun 50 hectaras. Ella discussiun han ils adversaris fatg valer sco arguments principals las cuntradas da ruaus e natira intacta sur ils vitgs, sco era las consequenzas pil maletg dalla cuntrada. Las autoritads perencunter han viu viu la schanza da generar novas fontaunas d’entradas per la cassa communala. En contractivas culla Axpo havessen ellas vuliu urbir las meglieras cundiziuns pusseivlas cun indemnisaziuns commensuradas. «Sch’ei dat in NA all’urna ei quei in fatg ch’ei d’acceptar. Lu vegn Axpo ad ir tier autras vischnauncas. Lu vegnan era auters concers d’energia buca pli a s’interessar da cooperar culla vischnaunca Ilanz/Glion», ha il president communal declarau alla FMR ell’intervesta ch’ei cumparida ils 10 da november 2023 ella LQ. Silla decisiun definitiva all’urna da dumengia ha el buca vuliu prender posiziun aunc ina gada.

La cuminonza all’urna da Flem ha approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Quella promova la construcziun da habitaziuns per indigens. Era il credit alla Flims Electric ella valeta da sis milliuns francs ha il suveran approbau cun maioritad da duas tiarzas. Sco quei che la vischnaunca scriva en sia communicaziun han votantas e votants approbau ina revisiun parziala dalla planisaziun locala. Cun quella decisiun sa la vischnaunca adattar la lescha communala davart las habitaziuns secundaras. Ils onns vargai han ins transformau a Flem habitaziuns primaras en secundaras, sin donn e cuost dil spazi da habitar per indigens. Per quei motiv ha la vischnaunca stuiu scaffir cundiziuns che promovan quel. La revisiun vegn a remplazzar la lescha davart las habitaziuns secundaras digl onn 2010. La decisiun ha il suveran priu cun 540 GIE e 191 NA. Las mesiras dalla lescha prevedan d’introducir ina obligaziun da mantener, sch’ei vegn transformau habitaziuns primaras en secundaras, in cert diember da habitaziuns per indigens. Tgi che sa buca ademplir la mesira legala, paga ina taxa da cumpensaziun. Igl ei ina mesira nova che neginas vischnauncas turisticas enconuschan entochen ussa. Plinavon autorisescha il suveran la suprastonza communala da conceder alla proveditura Flims Electric in emprest senza tscheins da 6 milliuns francs. Era quella decisiun ei clara cun 553 GIE e 163 NA. Gl’emprest drova la Flims Electric per baghegiar la centrala d’energia Pulté cul conduct da lingias. Sco tierz project da votaziun ha il suveran da Flem approbau cun 625 GIE e 90 NA la nova lescha communala davart la protecziun dalla populaziun. La nova lescha reglescha las cumpetenzas ed ils pensums dalla vischnaunca en cass da catastrofas sco lavinas, bovas, inundaziuns, incendis d’uaul ed autras.(cdm/fmr)

Gievgia sera ha l’Acziun Rumantscha da Domat envidau ad ina da sias seradas da cumpignia. La sala Segantini dil hotel Steila ei s’emplenida tochen silla davosa sutga. Bia glieud ha giu interess da s’entupar cun Gion Balzer Casanova. Il cumponist, anteriur scolast e dirigent ha tradiu ch’ina part da sias ragischs seigien da Domat. Inagada hagi el entupau André Ducret. Il cumponist dalla Svizra franzosa hagi getg si per el: «Ti stos capir endretg mei, igl ei numnadamein in cumpliment: Denton jeu stoi dir a ti che ti eis in model antiquau». Ils presents ella sala han stuiu rir da quella reminiscenza. Igl ei ina da diversas anecdotas ch’il referent ha raquintau el decuors dalla sera. L’Acziun Rumantscha ha envidau Gion Balzer Casanova ad ina sentupada. Buca sco auditur ni aspectatur, mobein sco referent. El seigi vegnius bugen, ha il senior dad 85 onns sincerau all’entschatta, e gest tradiu che sia tatta Maria Nesa Cavigelli-Brunner, derivavi da Domat. Dil cumplex d'inferiuradad Gion Tumasch Deplazes, dapi decennis parsura dall’Acziun Rumantscha Domat, ha beneventau alla serada. El ha presentau il referent sco cumponist, anteriur scolast e dirigent. Enstagl ella Halla, il local tradiziunal amiez il vitg, seraduna la ARD dapi in temps el hotel Steila, giudem la Via Nova. Leu ha ils numerus presents passentau ina sentupada legra cun Gion Balzer Casanova. Sia canzun «La sera sper il lag» ha survegniu in renum sigl entir mund e vala daferton sco himni, sco ambassadura, dil quart lungatg svizzer. Avon 14 onns, cun viagiar a Lugano al final dalla concurrenza «La Chanzun Rumantscha», hagi el giu in raschieni cun Curò Mani, il cumponist dalla canzun «Surses» che era medemamein el final. Quella per chor viril vegni ad esser la favorita, haveva Gion Balzer Casanova supponiu. Las biaras vuschs ha il publicum denton dau alla canzun per chor mischedau «La sera sper il lag». Quella ha gudignau il december 2009 il tetel da «La Chanzun Rumantscha». Il cumponist era returnaus a Laax en cumpignia dil chor Cantus Firmus che ha interpretau sia canzun. El decuors dil referat ei quei «hit» buca staus el center. Duront treis quarts uras ha Gion Balzer Casanova raquintau da sia affonza, da sias metodas da dar vinavon il tschaffen per la musica, e dil cumponer. Sia mumma ei morta suenter la pigliola dil quart affon, el havevi lu sis onns. El e ses fargliuns ein vegniu reparti enteifer la parantella en divers loghens. Cu il bab ha maridau ina secunda gada, ha el saviu reunir la famiglia a Starpuns, ina fracziun da Rueun sper il stradun digl Alpsu. «Jeu haiel entschiet la tschunavla classa a Rueun», ha el raquintau. Ils presents han udiu dil dun musical ch’el ha retschiert en tgina. «Quel vegn ton dalla famiglia Casanova sco dils Cavigelli-Brunner», ha el mess el clar. Lavur da stad: cautren Pli tard ha el astgau frequentar il seminari a Cuera. Leu eri Gion Deplazes siu scolast da lungatg. Quel ed era Alfons Maissen, ed il professer da musica Duri Sialm, han promoviu il futur scolast. In studi supplementar ei buca vegnius en damonda, per motivs finanzials. Quella circumstanzia ha caschunau ch’el ha adina giu in cert cumplex d’inferiuradad. «Ti has gie buca studegiau musica, quei che ti fas ei buca da qualitad», reproschavi el a sesez. Cul fiug per musica e hilarica ha el sunau culla gruppa da famiglia «Los Casanovas». Onns ora era al tscheiver da Domat. Tochen 1971 ha valiu el Grischun il sistem dalla scola d’unviern. Duront ils meins da stad stuevan ils scolasts encurir in’occupaziun. Perquei bandunavan quasi tuts il Grischun suenter ch’els havevan absolviu il seminari. «En mia classa eran nus 17 Sursilvans, da quels ein mo treis restai el Grischun», ha Gion Balzer Casanova saviu. Las pagas per 26 jamnas scola erien miserablas. «Mia emprema sco cautren era 83 francs meglier che quella da scolast. Scolasts che sortevan dil seminari stuevan s’obligar da restar dus onns el cantun. Pér suenter surdava il cantun la patenta ufficiala. Aschia ei Gion Balzer Casanova s’annunziaus per la plazza da scolast a Laax. Ins ha elegiu el la finala sco successur da Barclamiu Coray che haveva instruiu decennis a Laax. Grazia alla lavur da stad tier la Viafier retica eis el restaus fideivels al Grischun. Dau vinavon il fiug Il parsura dall'Acziun Rumantscha da Domat, Gion Tumasch Deplazes (amiez) culs hosps dalla sera, Gion Balzer Casanova (sen.) e siu fegl Gion Andrea Casanova. El decuors dalla sera han ins udiu da sia metoda dad animar ils affons pil cant. Ei deva negins mieds d’instrucziun, aschia ch’il scolast ha stuiu producir sezs quels. Ina metoda da trenar las scalas ha el applicau cun texts divertents ch’el haveva creau aposta. Gion Andrea Casanova, musicist e pedagog da musica, ha accumpignau siu bab alla sentupada a Domat. El ha sunau e cantau plirs exempels da quei gener. Quei ch’il bab ha buca saviu far, numnadamein studegiar musica, ha il fegl fatg. Il fiug per quella sparta creativa dalla musa ha Gion Balzer Casanova dau vinavon a numerus affons da Laax. E culs onns ein tschiens canzuns d’in stil tipic idas viadora ella publicitad per enrihir il scazi cultural. «In siemi», «Sas aunc», «L’amur», «Ei vegn in temps», la «Missa dona nobis pacem» tochen «La sera sper il lag» ein singuls exempels.

Sco Numnasontga pils catolics ei la davosa dumengia da november pils reformai in termin dalla regurdientscha als defuncts. Sco bia autras para ei che la tradiziun sepiardi ed ils santeris sesvidien. La sepultura ei in eveniment pli e pli individual ch’ins vul buca parter culla cuminonza. Mussaments dat ei dapertut, aschia actualmein a Glion. Sebasond sils artechels dalla lescha da sepultura hagi la direcziun communala decidiu da rumir tochen sil pli tard la fin matg 2024 entginas fossas dil santeri s. Giusep: Quella communicaziun han ins saviu leger il november duas gadas el Fegl ufficial ellas paginas dalla vischnaunca da Glion. Igl buca entginas, mobein exact 50 fossas. Sil santeri catolic allontanesch’ins tochen il termin indicau in’entira partiziun cun tschun retschas da mintgamai diesch fossas. Igl ein quellas da defuncts ch’ein satrai leu ils onns 1995 tochen 2001. Pertuccadas dalla mesira ein era pliras urnas culla tschendra da persunas ch’ein mortas pli tard e ch’ins ha satrau ellas fossas existentas. Negin vul tgirar fossas Sligiar 50 fossas enina ei ina mesira plitost rigurusa. Michael Spescha, il scarvon ed administratur dils santeris dalla vischnaunca Ilanz/Glion, conferma ch’el hagi retschiert ils davos onns pliras remarcas cul giavisch da sligiar fossas. El constatescha: «Il ruaus da fossa cuoza silmeins 20 onns. La glieud ei buca promta da tgirar ina fossa pli gitg che 20 tochen 25 onns.» Gl’impuls da sligiar talas vegni adina dils descendents. La mesira actuala hagien ins priu explicitamein sin giavisch dils vegnentssuenter ed en concordanza culla pleiv. Sligiar mo singulas fossas seigi nunpusseivel demai ch’els hagien giu damondas ord tuttas diesch retschas. «Per quei motiv savein nus buca sligiar mo singulas. Il maletg dil santeri ei buca bials sche mo duas treis fossas restan crusch e traviers el pastget», gi Michael Spescha. Il santeri s. Giusep, culla partiziun da 50 fossas che vegn allontanada (davontier). Pil mument seigi ei buca necessari da far ina nova partiziun d’urnas el liug che vegn libers sil santeri s. Giusep. Igl avegnir veglien ins denton far mo pli mintgamai treis retschas da fossas, aschia resti il maletg dil santeri pli bials, «e nus stuein igl avegnir buca sligiar siat tochen diesch retschas enina», declara il responsabel dils santeris dad Ilanz/Glion. In fatg ei che la partiziun libra vegn a restar in pulit temps pastget verd. La tendenza: stiarner ella natira In santeri ei in liug dalla regurdientscha, mo era da cultura, digl art, dil ruaus e dalla reflexiun. Turists e hosps che vegnan en ina cuntrada, visetan bugen tals loghens. Demai che santeris sesvidan pli e pli, piardan els lur muntada, oravontut sco liug dalla cultura e simbol dalla cuminonza. La tendenza semuossa ellas annunzias da mort: «La tschendra vegn sternida pli tard els cuolms», «El stretg ravugl vegn nossa famiglia a surdar sias restonzas terrestras alla natira», «El ha buca giavischau ina sepultura, perencunter ch’ins retuorni el alla natira en siu liug preferiu». Igl ei loghens privats, individuals, naven d’ina cuminonza. Igl ei exempels co ins pren cumiau oz e satiara confamigliars. Stiarner la tschendra ora ella natira, satrar ella en iert ni curtgin privat, springir el Rein ni en in’autra aua, schar ir ella cul vent sur ina preit-crap ni schizun ord in helicopter: quei ein praticas che sederasan pli e pli. In tema sensibel Mo: Eis ei insumma lubiu da satrar ni stiarner tschendra suenter ina cremaziun ordeifer il santeri? En vesta allas discussiuns da polluziun dall’aria e contaminaziun dallas auas san ins s’immaginar che talas praticas stuessan esser regladas dalla lescha. «Igl ei propi in tema fetg sensibel», conferma Georg Thomann. Il menader da partiziun enteifer gl’Uffeci per la protecziun da natira ed ambient, conferma ch’ei dat el Grischun nuot corrispundent, ni muossavia ni directiva, nungir ina lescha. El survegni trasora damondas en caussa, seigi quei per ina lubientscha ni per informaziuns. «El Grischun dat ei neginas stipulaziuns che obligheschan da satrar la tschendra sin santeri», declara il funcziunari cantunal, mintga vischnaunca seigi responsabla pils fatgs da sepultura, aschunta el. Sil santeri s. Martin a Glion. Georg Thomann renda attent a directivas claras che valan els cantuns Turgovia e Sogn Gagl. Leu han ils uffecis cumpetents digl ambient ediu in fegl d’informaziun cul tetel «Sepulturas e tschendra da cremaziun ordeifer ils santeris». Quellas directivas valien da principi era pil Grischun, puntuescha Georg Thomann. Els cantuns Sogn Gagl e Turgovia vala in’obligaziun da satrar tschendra da cremaziun en santeri. Quella astga vegnir satrada ni springida negliu auter che en loghens ch’ein defini claramein ella planisaziun dil territori. Ordeifer ils santeris ufficials ei quei el Grischun mo en dus loghens, il «Waldfriedhof» a Tavau ed il santeri d’uaul a Panaduz. Lubiu mo en areals defini Els cantuns Sogn Gagl e Turgovia han ins tolerau entochen oz singulas sepulturas ordeifer ils santeris. Sin fundament d’in ferm augment da fuormas alternativas da prender cumiau, hagien ins stuiu reponderar la tenuta liberala, scriva il cantun Turgovia. Sil fegl d’informaziun dil cantun Sogn Gagl il medem: Satrar tschendra da cremaziuns ordeifer ils santeris dallas vischnauncas ei lubiu mo en areals defini ed approbai. Buca mo quels dus cantuns ein confruntai cun instituts da sepulturas ch'ein incumbensai d’ademplir il giavisch d’ina persuna defuncta. Ins vul schar stiarner la tschendra humana el Lag da Constanza ni springir ella ord gl’aviun sur la pezza dalla Svizra orientala. «El Grischun eis ei buca auter», conferma Georg Thomann. El conceda ch’ei detti buca ina clara lingia e ch’ins constateschi en quei sectur ina pratica selvadia e nunconsequenta. Tgei manegia la teologa? «Sche quella persuna vegn satrada suenter sia mort en in liug ella natira, vegn quei ligiom buca risguardaus», constatescha la teologa e collaboratura pastorala Flurina Cavegn da Glion. Ella fa allusiun agl aspect empatic d’ina fossa. Il carstgaun vivi sia veta en relaziuns ed en diversas rollas. Ina dunna p. ex. seigi buca mo mumma e consorta, mobein era feglia, sora, collega da lavur, commembra dil chor, vischina eav. Ella seigi buca mo part dalla famiglia, mobein era d’ina cuminonza. «Il santeri ei in liug da sentupada», aschunta la teologa. Cun sias numerusas fossas laschi el sentir la cuminonza. Ils nums enscrets sin cruschs e monuments tegnien en memoria ils trapassai. «Igl ei sco in davos fastitg ch’els laian anavos el mund», declara Flurina Cavegn e constatescha vinavon: «Ei dat carstgauns che van mintga di sin santeri. Leu vegnan els en discuors cun auters, san parter lur quitaus, anflan capientscha ella sort communabla, s’isoleschan buc.» Quei liug amiez il vitg ni ordeifer ils mirs dil marcau laschi vegnir cunscients ch’ins seigi sulettamein per in cuort mument cheu sin tiara e che tut seigi svaneivel. «En mes egls ei e resta il santeri il liug per la davosa staziun terrestra dils morts», concluda Flurina Cavegn.

La finamira principala dalla fundaziun Cuntrada cultivada Val Medel ei da promover e mantener tetgs e fatschadas da slondas. Ils davos onns ei quei succediu en collaboraziun cun in tschuppel possessurs da baghetgs. Aschia era sill’Alp Cazirauns, nua ch’il tetg dalla tegia d’alp ha ussa ina bellezia cuvrida da slondas procurada da mistergners dalla val. Igl onn 2004 ei la Cuntrada cultivada Val Medel vegnida fundada culla finamira da promover il manteniment da baghetgs ed edifecis vegls. Igl ei stau in project da promoziun lantschau sin iniziativa dalla Regenza grischuna. Igl Uffeci cantunal dils monuments historics era vegnius incaricaus cullas preparativas per quel. Il scopo principal dalla fundaziun ei da porscher als indigens e surtut era als hosps da vacanzas ina cuntrada tgirada. Leutier s’audan edifecis sco perdetgas dil temps passau, dalla cultura e la tradiziun. Ferton che la fundaziun ei sefatschentada ils emprems onns d’objects vegls da differenta specia sco per exempel il manteniment da chischners vegls ni lavurs da manteniment vid la punt veglia sur il Rein a Pali, dat ella peisa dapi plirs onns surtut a tetgs e fatschadas da slondas. Slondas – ina veglia tradiziun La Val Medel ei reha da baghetgs, surtut da baghetgs d’economia vegls. Els ein buca mo da cattar els vitgs, mobein en abundonza era per praus, pastiras, mises ed alps entuorn. Biars ein manteni bein, auters vegnan surschai a lur destin. Igl engaschi dalla Cuntrada cultivada Val Medel sedrezza als baghetgs ordeifer la zona da baghegiar. «Nossa finamira principala ei da promover il manteniment da tetgs e fatschadas da slondas. Cuvridas da slondas ein ina veglia tradiziun ella Val Medel», di Rinaldo Giger che presidiescha il cussegl da fundaziun dapi rodund dus onns. Possessurs dils baghetgs che vulan sanar il tetg ni la fatschada cun slondas san sedrizzar alla fundaziun. «Il diember da damondas svariescha dad onn tier onn», constatescha Rinaldo Giger. Las slondas che vegnan tagliadas da pliras persunas ella val, derivan da lenna ord la regiun. Quei ei ina cundiziun ch’il cussegl da fundaziun ha stipulau en sias directivas. Sanau plirs tetgs Igl onn vargau e quest onn ha la Cuntrada cultivada Val Medel susteniu plirs projects. Aschia baghetgs a Surpali, Mireia, Drual, Darein ed Acla. In project empau special ei quel dalla tegia dall’Alp Cazirauns staus. Per quel ha ei numnadamein giu num sgular cun helicopter cullas slondas ed igl ulteriur material. Damai ch’il viadi sill’alp sto vegnir fatgs a pei, ein las persunas engaschadas vid las lavurs stadas leusi duront l’jamna. Pigl onn 2024 ein ulteriurs baghetgs previ sils mises Soliva, Surtatschas e Plaun Tschaler. Per cuvridas da tetgs ni fatschadas da baghetgs ordeifer la zona da baghegiar survegnan ils possessurs sustegn finanzial. «Il Fond svizzer per la cuntrada (FLS) surpren 25 % dils cuosts effectivs che pertuccan la cuvrida da slondas e la Tgira da monuments dil cantun Grischun 35 % dils cuosts che cumpeglian las lavurs necessarias per la sanaziun. Leutier vegn ina contribuziun da 10 % vid ils cuosts effectivs dalla Cuntrada cultivada Val Medel. La summa restonta sto il possessur purtar», declara Rinaldo Giger. La contribuziun dalla Cuntrada cultivada Val Medel deriva dalla vischnaunca da Medel: «Per quels projects metta lezza a disposiziun 10 000 francs per onn.» Il Fond svizzer per la cuntrada garantescha alla fundaziun mintgamai contribuziuns sur plirs onns. Sco Rinaldo Giger di, stattan 50 000 francs a disposiziun pils onns 2023 entochen 2025. Intermediar la savida En Val Medel ein pliras persunas engaschadas dapi onns vid la construcziun da slondas. Igl ei ina tecnica pretensiusa. Leutier drova ei la savida per saver tgei lenn che vegn en damonda persuenter. Per salvar quella savida era pigl avegnir ha la Cuntrada cultivada Val Medel era gia organisau cuors. Per la producziun da slondas drova ei in lenn cun aschi pauca roma sco pusseivel ed ina fina scorsa. Il maguol sto esser enamiez, quei ch’ei buc adina il cass. La plonta sto esser carschida bein e cun rins fins ed ulivs. Lu fenda il lenn bein. Pli vegls e buns ch’il lenn ei e pli ditg ch’el tegn sco slonda. In tetg cun slondas ademplescha rodund 40 onns ni aunc pli ditg sia funcziun encunter neiv e plievgia. La tecnica da tagliar slondas era pli baul fetg derasada, las pli biaras cuvridas da baghetgs eran construidas cun quellas. Las slondas vegnan producidas e fermadas da mistergners cun experientscha. Il tetg renovau cun slondas dalla tegia dall’Alp Cazirauns.

Cun agid da catschaduras e catschadurs vegn la populaziun da lufs decimada las proximas jamnas el cantun Grischun. Quei succeda el rom dalla catscha d’atun da tscharvas e cavreuls. Sco igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha informau il gliendisdis sera a Glion, duein quater trops vegnir sittai cumpleinamein. Tut en tut ha il cantun la lubientscha per sittar 44 lufs entochen la fin da schaner 2024. En quater loghens informescha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun quest’jamna davart il plan da decimar igl effectiv da lufs las proximas jamnas. Las informaziuns han liug ellas regiuns nua ch’ei dat trops che duein vegnir eliminai cumpleinamein. Ei setracta da quels dil Vorab e Stagias (Surselva) sco era Beverin e Corn da Lantsch (Grischun Central). La damonda per astgar eliminar quels ei vegnida acceptada digl Uffeci federal per ambient. La communicaziun ufficiala ei arrivada il mardis tiel cantun. Ultra da quels lufs duein era lufs giuvens d’ulteriurs trops vegnir sittai entras las survigilonza da catscha, tut en tut maximalmein 44. Quei scriva igl uffeci il mardis en ina communicaziun als mieds da massa. Duront la catscha d’atun La cooperaziun da catschaduras e catschadurs succeda duront la catscha d’atun da tscharvas e cavreuls. Quella vegn exequida regiunalmein il mument. Ei quella terminada, ei era la decimaziun da lufs entras ils catschadurs finida. «Alla catscha da laghetg vegn ei buca dau quella pusseivladad. Leu vegn sittau cun ballins e quei corrispunda tenor nies manegiar buc als criteris da catscha d’animals culla grondezia d’in luf», di Arno Puorger, responsabel pil sectur d’animals da rapina gronds tiegl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun. All’informaziun il gliendisdis sera en Casa cumin a Glion ein rodund 100 catschaduras e catschadurs separticipai. Els han giu la caschun da retrer leu la legitimaziun da sittar lufs dil triep dil Vorab. L’orientaziun ei stada accessibla sulettamein pils catschadurs pertuccai dil perimeter ed als representants dils mieds da massa che han giu da setener vid differents criteris en lur registraziuns. Perimeter definiu Il perimeter nua ch’ei astga vegnir sittau lufs dil triep dil Vorab ei fixaus claramein sin ina carta, medemamein quel dils treis ulteriurs trops. La regulaziun succeda tenor la nov’ordinaziun federala tier la lescha da catscha federala. Quell’ordinaziun federala ha vigur entochen ils 31 da schaner 2025. Tenor quella eis ei era pusseivel ch’il cantun lubescha da sittar lufs els perimeters fixai alla proxima catsch’aulta. Sigl emprem da fevrer 2025 duei ina nov’ordinaziun ir en vigur, lezza duei allura restar valeivla a liunga vesta. Quater criteris ein stai el center dall’informaziun: savida davart la biologia ed il cumportament dil luf giudicar/observar igl animal directivas per sittar il luf agir dil catschadur avon e suenter il siet. Ina catscha reglada Arno Puorger cumpareglia quella reducziun da lufs empau culla catscha da capricorns: «Igl ei ina catscha reglada d’in animal protegiu.» Il mument vivan 12 trops da lufs cun da quei da 130 lufs el Grischun. Quater da quels trops ein problematics tenor l’opiniun digl uffeci. In da quels ei il triep dil Vorab che viva dalla vart seniastra dil Rein ella Foppa. Tenor Arno Puorger ha quei triep entschiet a sespecialisar sin biestga. Uonn ha el scarpau in vadi-vacca da treis meins. «In tal secuntener ei motiv avunda d’eliminiar il triep tenor la legislaziun federala», puntuescha Arno Puorger. Per la regulaziun da lufs quest atun entras catschaduras e catschadurs valan las medemas directivas fundamentalas sco tier la catscha d’atun, denter auter ils temps da sittar. Tenor Arno Puorger duein ils animals giuvens vegnir sittai en emprema lingia, schegie ch’igl ei buca sempel da distinguir giuvens da vegls. Ils giuvens, naschi la primavera, ein gia pulit gronds. Exclauder sappien ins era buca ch’in auter luf vegniu neutier crodi. Catschaduras e catschadurs che dattan in siet sin in luf ston orientar ladinamein la survigilonza da catscha. Il luf sittau va en possess dil cantun. El vegn allura intercuretgs. All’informaziun ha Arno Puorger appellau agl agir discret dallas participontas e dils participonts dalla regulaziun. Ina gronda sfida «Quella regulaziun ei ina fasa da pilot. Nus catschadurs vegnin observai, igl ei ina fasa fetg difficila che pretenda precauziun.» Quei ha Tarzisius Caviezel, president dall’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun, puntuau il gliendisdis sera a Glion. La Pro Natura ed il WWF hagien buca tschentau cumpleinamein en damonda l’intenziun dil cantun da sittar quels lufs ed aschia priu empau il vent ord la tenda dall’opposiziun. «La catscha da capricorns muossa co ina catscha reglada sa succeder cun success», di Tarzisius Caviezel e puntuescha: «L’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun sustegn quella regulaziun da lufs.» Persuenter drovi ei ils catschadurs, mo quels stoppien esser cunscients da lur responsabladad: «Igl ei in pensum difficil e nus stuein impedir da rumper porcellana. La regulaziun ei ina gronda sfida che sto succeder cun professiunalitad e respect. Nus lein mussar che nus sappien ademplir quei pensum.» Commentari Disciplina, respect ed empatia Hans Huonder/FMR Ina populaziun da lufs crescha annualmein per rodund 30 %. Quei ei il cass, sch’els han bunas cundiziuns da viver e quellas cattan els il mument el cantun Grischun. La preda preferida dil luf ei la tscharva e la populaziun da lezza ei buna. Enteifer paucs onns ei igl effectiv da lufs carschius el Grischun sin 130 tocs; forsa schizun aunc pli biars. Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun registrescha il mument 12 trops. Ch’ei stoppi dar baul ni tard mesiras restrictivas per tener en rama quella populaziun da lufs era da preveser. In carschament sco ils davos onns ei buca responsabels pigl avegnir, tonpli ch’ins sa daveras buca plidar pli d’ina populaziun da lufs periclitada. Risguardond la populaziun da lufs en Germania, ell’Italia e la Frontscha, tschontsch’ins gia da mellis lufs. La survigilonza da catscha persula sa buca dar il damogn a quella reducziun da lufs. Segidar sa negin auter che las catschaduras ed ils catschadurs ch’ein las proximas fins d’jamna alla catscha d’atun. Cons lufs ch’els vegnan da sittar la fin finala vegn pér a semussar. Ei ha dau temps che la catscha vegneva tschentada en damonda en Svizra. Quei va buc anavos biars onns. Pliras iniziativas han empruau da restrenscher il sistem actual. La maioritad dalla populaziun ha denton viu la necessitad digl engaschament dallas catschaduras e dils catschadurs. Per quei motiv drova ei ussa tonpli respect e disciplina da quellas e quels che separticipeschan alla regulaziun da lufs. Nuot fuss mender che lingias grassas per munconza da respect enviers la selvaschina, pertgei quei tema ei fetg emoziunals. Las participontas ed ils participonts da quella regulaziun ston esser pertscharts ch’ei dat glieud che patratga era auter. Ina buna purziun empatia astga pia buca muncar. Era il luf ei ina creatira ed era el duei vegnir reglaus tenor tuts criteris d’ina catscha correcta. Tut igl auter ni era fotos da «heroxs» ellas medias socialas fuss da grond donn per la catscha e surtut in affrunt enviers tut quels che fan la catscha cun precauziun, attenziun e respect. Regulaziun tenor clars criteris Igl Uffeci federal per ambient lubescha al cantun Grischun da sittar 44 lufs entochen la fin da schaner 2024. Varga la mesadad da quels ein lufs dils trops dil Vorab, Stagias, Beverin e Corn da Lantsch. Quels quater trops duein vegnir eliminai cumpleinamein cun sustegn da catschaduras e catschadurs. Hans Huonder/FMR Il mardis ha igl Uffeci federal per ambient communicau al cantun Grischun ch’el astgi sittar 44 lufs. Las preparativas per exequir quei plan ein gia progredidas, pertgei gia la sera avon ha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun orientau a Glion davart la reducziun. Catschaduras e catschadurs che van alla catscha d’atun el perimeter dils trops dil Vorab, Stagias, Beverin e Corn da Lantsch astgan sittar lufs. Quels trops duein numnadamein vegnir eliminai cumpleinamein, damai ch’ei setracta da lufs problematics. Arno Puorger, responsabel pil sectur dils animals da rapina gronds tiegl uffeci, cumpareglia quella reducziun da lufs empau culla catscha da capricorns: «Igl ei ina catscha reglada d’in animal protegiu.» La regulaziun da lufs entras ils catschadurs ei limitada sil temps dalla catscha d’atun, organisada regiunalmein. Silsuenter vegn la survigilonza da catscha ad ademplir il pensum. La regulaziun cun sustegn dils catschadurs ei ina fasa da pilot che savess haver ina cuntinuaziun. «Igl ei ina catscha reglada d’in animal protegiu.» Arno Puorger, Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun Arno Puorger appellescha alla discreziun. Tarzisius Caviezel plaida d’ina fasa difficila. Rodund 100 catschaduras e catschadurs ein separticipai il gliendisdis sera all’orientaziun a Glion.

Il plaz scola a Trun daventa il zercladur 2024 in «vitget da cant». Gia il mars 2023 ha ina gruppaziun inoltrau alla vischnaunca da Trun duas iniziativas che pretendan da midar las reglas da cumportament sin plaz scola e dapli pusseivladads da semover per ils affons. Las pretensiuns dallas iniziativas paran dad esser sin buna via da vegnir realisadas. Il president communal Dumeni Tomaschett manegia senz’auter che la vischnaunca da Trun vegni da porscher maun alla iniziativa inoltrada il mars 2023. Ina iniziativa cun 102 suttascripziuns che giavischa in plaz da pausa adattau als basegns dils affons. Sco quei ch’ins sa intervegnir ord la communicaziun dalla vischnaunca el Fegl Ufficial dils 24 da november 2023 pretendan ils sutsignai ch’il plaz da parcar existent vegni midaus en in spazi che porscha «als affons duront pausa sco era avon e suenter l’instrucziun adattadas pusseivladads da semover e termagliar». L’iniziativa pretenda vinavon che la vischnaunca elavuri entochen il settember 2023 in project che vegni realisaus sin l’entschatta digl onn da scola 2024/25, tenor la communicaziun el Fegl Ufficial. Surdau l’incumbensa Il project concret ei bein aunc buca sin meisa, sco quei che Dumeni Tomaschett dat d’entellir. «Nus havein surdau l’incumbensa d’analisar la situaziun entuorn la scola e da far propostas ad in post specialisau dil cantun.» Sco quei ch’ins sa endriescher dalla communicaziun dalla vischnaunca ei la suprastonza communala scuntrada cun las tschun empremas iniziantas per prender investa el liug, ina emprema ga il matg vargau. Tenor las explicaziuns da Dumeni Tomaschett eis ei era buca necessari da disloccar il catram dil plaz avon l’entrada da scola per scaffir adattadas pusseivladads da semover per scolaras e scolars. «Trun posseda ina sala da cultura e per duvrar quella sala duvrein nus il plaz da parcar.» Dumeni Tomaschett menziuna las diversas fiastas pli grondas che han gest plazzau infrastructura da fiasta avon scola. «Il plaz vegn era duvraus per la fiasta da cant districtuala digl onn proxim.» Ina fiasta organisada ella rama dalla fiasta centenara «600 onns Ligia Grischa». Dumeni Tomaschett menziuna medemamein concerts ed occurrenzas pli pintgas che vegnan organisadas ella sala da cultura. «Ina uniun sa buca far parcar ils hosps oradem il vitg sch’ellas dattan per exempel concert.» Per il president communal porscha il spazi entuorn scola avunda plaz per realisar ils giavischs dalla iniziativa. Inizianta ei satisfatga Riccarda Tuor-Albin ei ina dallas iniziantas ed ei satisfatga che la suprastonza ha surdau agl uffeci cantunal l’incumbensa da prender en egl il contuorn dalla scola per cuntentar ils basegns da semover dils affons. Che la veta culturala da Trun drova il plaz avon scola era per parcar ni per infrastructura da fiasta metta Riccarda Tuor-Albin buc en damonda. «Ils affons ein la finala pli stedi sin plaz scola ch’ils visitaders da fiasta.» Aschia che la representanta dallas iniziantas spetga tuttina ch’in ni l’auter urdein da moviment anfli siu plaz avon scola. «Tals che san vegnir allontanai, sch’ei fa da basegns.» Pigl gl’auter ha era ella menziunau per exempel il plaz davos scola che porscha ulteriur spazi da realisar in project. Ch’il plan da termins ch’ei part dalla iniziativa vegn pli probabel buc ademplius ei ord sia vesta buca ton deplorabel. «Suenter l’emprema sentupada cun la suprastonza il matg vargau ha ei dau certas malcapientschas.» Riccarda Tuor-Albin gi che las iniziantas ed ils iniziants hagien buca sulet inoltrau ina iniziativa mobein duas. La secunda iniziativa hagi la vischnaunca denton tunschiu vinavon als responsabels dil Consorzi da scola Sumvitg/Trun, sco quei ch’il president communal tradescha. «La vischnaunca ei responsabla sulet per l’infrastructura.» La secunda iniziativa pretenda da midar las reglas da cumportament sin plaz scola. «Nus giavischein en quei connex dameins scamonds e dapli libertad da semover», gi Riccarda Tuor-Albin. La representanta dallas iniziantas e dils iniziants ei en scadin cass fetg cuntenta cun las mesiras ch’il consorzi ha gia instradau sin fundament dalla iniziativa. «La plipart da nos giavischs ein adempli.» Tenor las explicaziuns da Riccarda Tuor-Albin vegn il consorzi a communicar detagls el proxim Fegl Ufficial Surselva.

Remo Arpagaus, scenograf, musicist e dirigent, ei in dils megliers enconuschiders contemporans digl artist Carl Strauss. Quel ha viviu 35 onns a Laax Salums. L’exposiziun actuala ella casa d’art Cularta ei dedicada a Carl Strauss. Igl ei in artist ch’ei restaus plitost nunenconuschents entochen oz. Da 1896 tochen 1915 ei quel staus bia sin viadi. Naschius 1873 a Boston els Stadis Uni era el vegnius ell’Europa sco giuven student. Dumengia suentermiezgi ha Remo Arpagaus discurriu dad el en connex cul program accumpignont dall’exposiziun. Igl ei buca stau in referat classic sco monolog, mobein plitost ina sentupada cun amaturas ed interessents da Carl Strauss. Remo Arpagaus rimna dapi decennis maletgs da quei artist, cun 14 onns hagi el aquistau l'emprema gravura ella boutique da Sonja Moser. Maggi a Glion vendeva era originals dil gravur da Salums, medemamein Toja Isenring. Ils presents han empriu d'enconuscher la gravura d’irom e la tecnica da Carl Strauss. Sco consequenza dall’Emprema uiara mundiala haveva quel stuiu bandunar l’Italia. Leu era el sespecialisaus sco copist da meisters dalla Renaschientscha. Entuorn 1906 era el in renomau artist. Gl’American cun ragischs tudestgas era loschs da sia derivonza. El decuors dall’occurrenza cun Remo Arpagaus ha ei dau damondas, commentaris spontans ed raquens da glieud ch’ei colligiada cun Strauss, sia biografia e sias lavurs. Il relasch da Carl Strauss ei el Museum d’art a Cuera. «Per bia buca tut ei leu», ha il referent saviu dir. Cu el ha bardigliau en Svizra ei ina gronda part da sias lavurs en format grond ida a piarder. «Igl ei stau per el ina catastrofa ch'el ha mai surmuntau», ha Remo Arpagaus getg. Dapi lu ha el malegiau mo pli el format pign, cun rispli e sin irom. 1922, suenter ina odissea da siat onns, eis el vegnius a Laax. Dumengia ha il moderatur e referent saviu declarar daco gest a Laax. Era surpresas da glieud che posseda ovras en ieli ha ei dau a caschun dall’occurrenza enteifer il program accumpignont. Gravuras da Carl Strauss ella Cularta a Laax.

Il scalem superiur dalla scola Lumnezia ha giu margis in gi tematic. Culs plevons sur Peter Aregger e sur Dirk Jasinski han els luvrau per la senda da Nadal. In vitg lumnezian consista en siu coc da casas e clavaus. Biars tals baghetgs vegls dat ei era a Vella. Endisch da quels survegnan duront il temps d’advent e Nadal ina funcziun. Ils giuvenils dalla secunda e tiarza superiura realiseschan en ed entuorn quels 12 staziuns da reflexiun. _Sedistinguan da finiastras Ferton che l’emprema superiua ha aunc ina lecziun ad jamna ductrina, han quella dallas davosas classas neginas pli. Persuenter s’approfundeschan els duront gis da project ella spiritualitad sco era en damondas dalla religiun e dalla reflexiun. Inagada ei quei cumbinau cun ina pelegrinadi, inagada tractan els la tematica cun experts e workshops en scola. Gl’onn 2017, dedicaus a Fra Clau da Flia, han ils giuvenils aschia empriu d’enconuscher il sogn naziunal svizzer. Uonn tracta sur Peter Aregger gl’accent en cumbinaziun cun pratica e spiritualitad. «Nus endrizzein las staziuns dalla senda da Nadal», declara il plevon dalla Lumnezia miez. Cun siu collega, sur Dirk Jasinski e cun assistentas e gidonters inschignus, construeschan ils ils giuvenils da 14 e 15 onns il cuntegn da 12 tematicas. «Nossa senda ei zatgei semegliont sco ina finiastra d’advent, denton sedistingua ella da lezza ella fuorma ed ella dimensiun», declara sur Peter. Ell’aula, ella garascha dalla casa pervenda, el luvratori dalla scola ed el pistrin vegn resgiau, emplunau, empastau e colurau. La senda duei envidar pign e grond da mirar ed observar. Las staziuns dueien denton far il suandont: «Animar da reflectar dalla veta», declara sur Peter. En ina staziun, il clavau Curtgin Risch, vegnan ils visitaders a fruntar sin in grond mantun pacs da Nadal da tuttas grondezias. Duront ch’els pacheteschan las scatlas en pupials da schenghetg scrivan els tgei schenghetg ch’els taxeschan sco il pli custeivel per els sezs. La senda da Nadal ch’ils giuvenils dalla Lumnezia han creau vegn aviarta dumengia, ils 17-12-2023, allas 17.00, a Vella. El luvratori dalla casa da scola. El nuegl dil Clavau Grond a Vella dat ei ina staziun. Sur peter Aregger prepara quella culs scolars. Fadrina el luvratori dalla scola, vid resgiar las steilas. Ell'aula dalla casa da scola ei il luvratori da gep endrizzaus.

Avon in onn ha ina gruppa da musicistas e musicists dall’Ucraina visitau il Grischun. Gl’ensemble da banduras «Beriska» da Kiew ha dau a Sagogn in concert d’advent che ha anflau gronda accoglientscha. Sin fundament dils resuns e sin giavisch digl auditori ha la Pleiv evangelica organisau era uonn ina sentupada musicala. Gl’ensemble vegn a cantar e sunar in repertori da canzuns tradiziunalas dall’Ucraina e melodias ord la litteratura dalla baselgia ortodoxa. Sco en Svizra la tiba d’alp ei la bandura ei gl’instrument tipic dall’Ucraina. Igl ei ina lauta, respectiv ina citra verticala, la tipica da Kiew ha 65 cordas ed ins suna ella cun omisdus mauns. A caschun dil concert digl onn vargau dil medem temps haveva gl’auditori smarvegliau cun tgei anim e levezia las musicistas san sunar il grond instrument e schar resunar quel. La bandura vala dil reminent dapi melli onns sco simbol principal dalla resistenza encunter la dominanza jastra, ella representa la luschezia naziunala ucrainesa. Las treis musicistas che concerteschan a Sagogn fan part digl ensemble Beriska, quel exista dapi 2003 e secumpona da studentas e students dall’Academia da musica da Kiew. Dapi l’entschatta va Beriska sin viadis da concerts. Ell’Austria, Frontscha, Engheltiara, Danimarca, Tiaratudestga e Luxembourg han las musicistas ed ils musicists dau concerts cun grond success. Semegliont alla ghitarra sunan ins la bandura per accumpignar canzuns.(fmr/abc) Gl’ensemble da banduras Beriska cullas treis musicistas concerteschan a Sagogn vendergis, igl 1 da december 2023, allas 19.00, ella baselgia reformada. L'entrada ei libra, ei dat ina collecta. Treis commembras digl ensemble Beriska da Kiew.

Da 1999 entochen 2022 ein las taxas fundamentalas pil rumien a Mustér buca vegnidas adattadas. Cun uonn ha ei dau ina revisiun da quellas ed igl augment ei per part considerabels. Critica persuenter maunca lu era buca ed all’administraziun communala ein biebein in tozzel protestas vegnidas inoltradas. In commentari leutier ha ei era dau dalla Survigilonza da prezis federala. Igl onn vargau ha il cussegl da vischnaunca da Mustér acceptau l’adattaziun dallas taxas fundamentalas pil rumien. Quei ei succediu sin proposta dalla suprastonza communala. La taxa nova consista dalla cumpart dalla Regiun Surselva e dalla cumpart dalla vischnaunca. Ensemen cuarcla la taxa ils cuosts pil rumien, vul dir per la dismessa entras la Regiun Surselva e quella dil center da rimnada dalla vischnaunca a Raveras. «Quei ei il principi dil caschunader. La dismessa dil rumien ei ina finanziaziun speciala che sto sepurtar», di Paul Flurin Schmidt ch’ei cau dil departament d’ambient e segirtad dalla vischnaunca da Mustér. Avon quella revisiun incassava la vischnaunca ina pauschala per habitaziun. En cumparegliaziun cun gliez sistem ei quel cheu in bien ton pli cars surtut per casas cun ina famiglia. La taxa nova sebasa numnadamein sil schazetg digl object. Buca da far curvien che quella midada da sistem ha caschunau grondas discussiuns e protestas. «Il termin per far protestas ei scadius. Biebein in tozzel ein vegnidas inoltradas, entginas ein capeivlas», di Paul Flurin Schmidt. El menziunescha denter auter la claustra cun siu object grond. La taxa fundamentala ton dalla regiun sco dalla vischnaunca sto curclar ils cuosts da basa, pia infrastructura, transport e persunal dalla dismessa da rumien. Leutier vegn la taxa da sac ch’ei ina part da quei sistem dil caschunader. Suttamess alla Survigilonza da prezis Sin fundament dalla lescha federala davart la survigilonza da prezis ei la vischnaunca stada obligada da suttametter l’adattaziun dalla taxa alla Survigilonza da prezis federala. «Il fevrer 2022 ha la vischnaunca supplicau il survigilader da prender posiziun tier l’adattaziun dalla taxa da rumien», quei sorta d’ina correspondenza a scret ch’in convischin da Mustér ha giu culla Survigilonza da prezis federala e ch’el ha mess a disposiziun alla FMR. El ha intervegniu tier la survigilonza suenter ch’ils quens ein vegni reparti quest atun. En quella brev constatescha la Survigilonza da prezis federala denter auter: «La survigilonza ha cussegliau alla vischnaunca da Mustér da buca sebasar tier la taxa silla valeta dils baghetgs. Vul ella tuttina far quei, lu cussegliein nus da plafonar la taxa, vul dir fixar in cunfin maximal per la taxa. Deplorablamein ei la vischnaunca buca suandada quei cussegl.» Concernent quella taxa ha la Survigilonza da prezis federala negin dretg da decisiun, ella ha semplamein il dretg da cussegliar. Giu contact culla survigilonza Per Paul Flurin Schmidt ei il cuntegn da quella correspondenza buca novs: «El contact che nus havein giu culla Survigilonza da prezis federala eis ei semussau ch’ella era buca orientada dil sistem da taxa che la Regiun Surselva ha, vul dir quel cul schazetg dils baghetgs. Apparentamein era quei sistem mai vegnius suttamess ad ella per examinaziun. Medemamein saveva ella buca ch’ei detti in reglament da muster dil cantun per quella taxa. Era lez sebasa sil sistem eligiu.» Sche las vischnauncas ed en quei cass era quella da Mustér veglien cuvierer ils cuosts adossai ad ellas entras la Regiun Surselva, resti negin’autra varianta ch’il medem sistem sco lezza. Plafonar seigi pusseivel sulettamein sche la Regiun Surselva fetschi era quei. Il medem seigi il cass per la taxa fundamentala dalla vischnaunca: «Sche nus lein curclar ils cuosts el center da rimnada a Raveras, stuein nus haver quella taxa. Quels cuosts secumponan dall’infrastructura dil center sco era dils cuosts da persunal.» Sin fundament dalla taxa veglia ha la vischnaunca il mument in manco da rodund 160 000 francs ch’ei s’accumulaus ils davos onns. «Quei mument che quei deficit ei eliminaus, savein nus secapescha sefatschentar dalla taxa fundamentala dalla vischnaunca. Lu fuss ina reducziun pusseivla», constatescha Paul Flurin Schmidt. Protestas pervia dil rumien La vischnaunca da Mustér ha augmentau las taxas fundamentalas pil rumien. En cumparegliaziun cullas veglias ein ellas in bien ton pli aultas. Persuenter ha ei dau ussa in bien tozzel protestas. Hans Huonder/FMR 24 onns ein las taxas fundamentalas pil rumien buca semidadas a Mustér. Damai che las entradas da quellas cuvrevan buca ils cuosts effectivs, ein ellas vegnidas augmentadas quest onn. Surtut per casas d’ina famiglia ein ellas in bien ton pli aultas. Ellas sebasan sil schazetg dil baghetg, il model dalla Regiun Surselva che vegn era cussegliaus dil cantun. Sco il gerau digl ambient e la segirtad, Paul Flurin Schmidt ha detg sin damonda dalla FMR, ein in bien tozzel protestas vegnidas inoltradas encunter ils quens. Enconuschientscha da quei alzament ha era la Survigilonza da prezis federala giu. Ella haveva discussegliau alla vischnaunca d’applicar il sistem cul schazetg dils baghetgs ni da plafonar las taxas. «La Survigilonza da prezis federala era buc orientada dil sistem da taxas dalla Regiun Surselva. Sche nus lein curclar ils cuosts fundamentals pil rumien, havein nus mo quella soluziun il mument», di Paul Flurin Schmidt. Sper la taxa fundamentala dalla regiun ha la vischnaunca aunc in’atgna taxa fundamentala che sto cuvierer ils cuosts dil center da rimnada a Raveras. «Sche nus lein curclar ils cuosts fundamentals pil rumien, havein nus mo quella soluziun il mument.» Paul Flurin Schmidt, gerau digl ambient e segirtad dalla vischnaunca da Mustér Il center da rimnada da rumien bloccont e per reciclar a Raveras. La taxa da rumien fundamentala dalla vischnaunca sto cuvierer ils cuosts da quel.

Il Club da Lions Surselva rimna daners per schar producir pegnas per la populaziun dall’Ucraina. Igl anteriur tschentapegnas Otto Deplazes da Surrein ha construiu in model dalla pegna per l’Ucraina. Sonda proxima alla Fiera d’Advent a Glion presenta il Lions Club Surselva quei model. Ell’Ucraina vegni la gronda part dallas casadas scaldadas cun forz’electrica, scriva il Club da Lions Iselisberg/Turgovia che ha lantschau l’acziun da pegnas tier ils Clubs da Lions en Svizra. Era il club dalla Surselva ha survegniu la damonda da separticipar. Ell’Ucraina seigien cunzun las regiuns periferas ed ils vitgs pli lontans pertuccai d’interrupziuns pli liungas dil current electric, statti scret en la documentaziun dall’acziun. Quels vitgs vegnian savens emblidai cura ch’ei setracti da colligiar els cun forz’electrica suenter ina interrupziun. Per quellas casadas seigi la situaziun d’unviern fetg severa. Pegnas enconuschentas Ell’Ucraina ein las pegnas che vegnan construidas da firmas dall’Ucraina enconuschentas. Quellas pegnas sappi mintga casada installar sezza e duvrar per scaldar e per cuschinar, scrivan ils iniziants dil project. Igl avantatg seigi, che quellas pegnas sappien era vegnidas duvradas cura ch’il current da forz’electrica ei interruts. Cura che la damonda ei arrivada tier il president dil Lions Club Surselva Ingo Kaczmarek da Val Sogn Pieder ha quel beinspert contactau Otto Deplazes da Surrein ch’ei staus tschentapegnas da professiun e commember dil Club da Lions Surselva. Otto Deplazes ha detg enviers la FMR ch’el hagi igl emprem mument giu empau dubis che quei sistem da pegna funcziuneschi. «Jeu hai scret mes dubis al coordinatur internaziunal Jürg Zwahlen che viva sco interprendider a Prag e che coordinescha era acziuns da voluntaris per l’Ucraina. Jürg Zwahlen ha telefonau e mess mei ord marveglias.» Suenter ha Otto Deplazes construiu in model dalla pegna. «Quel less jeu presentar ussa sin nies stan alla Fiera d’advent a Glion.» Ell’Ucraina cuosta la producziun ed il transport d’ina pegna 250 francs. Tenor Otto Deplazes ei quei fetg favoreivel. «La producziun dalla medema pegna en Svizra custass ina buna part dapli.» A Glion sonda proxima In’envesta co la pegna per l’Ucraina vesa ora san ins prender sonda, ils 2 da december 2023 a Glion sil stan dil Club da Lions. Ils commembers dil club cusseglian era sch’enzatgi vul separticipar dall’acziun. Otto Deplazes muossa sonda proxima il model dalla pegna per l’Ucraina

Duvrar tschera cun fluor ei buca sulet scumandau per cuorsas sin nivel dalla cuppa mundiala. Il scamond dalla Federaziun internaziunala da skis pertucca era cuorsas popularas e da junioras e juniors. Buca scumandaus ei denton il hanletg da tschera da skis che cuntegn fluor e controllar curridras e curriders da cuorsas popularas ei buca sempel. Tonpli perquei ch’igl ei buca scumandau da vender tschera da skis che cuntegn fluor. Naven dall’entschatta fenadur 2023 ha la Federaziun internaziunala da skis (FIS) decretau in scamond da duvrar tschera da skis che cuntegn tuttas fuormas da fluor. Era talas cumbinaziuns da fluor ch’ein ­atgnamein lubidas neu dalla Confederaziun e dalla Uniun europeica. Argumentau il scamond da duvrar tschera cun fluor per tuttas cuorsas da skis ha la FIS cun la nuscheivladad dil fluor per la natira e per il carstgaun. Principalmein per las persunas che unschan ils skis e ch’ein directamein pertuccadas. Oliver Caduff da Laax lavura gia dapi onns sco um da service ella scena da skis e ha gia preparau nundumbreivels pèra skis per cuorsas da skis alpin era sin nivel internaziunal. «La tschera da fluor porta avantatgs sche la temperatura ei aulta e sche la neiv ei ble­tscha.» El confirma ch’il scamond hagi purtau certas malsegirtads ella branscha da service e gia caschunau ina disqualificaziun dad ina curridra ella emprema ­cuorsa dalla cuppa mundiala a Sölden il november 2023. Skis contaminai Actualmein prepara Oliver Caduff ils skis per biabein 50 sportistas e sportists giuvens che fan cuorsas da FIS ni da Giuventetgna e Sport. «Jeu preparel sulet ils skis per els, unscher ston els sezs.» Tenor Oliver Caduff ein era ils sportists dalla nova generaziun cunscients che la tschera che cuntegn fluor ei scumandada. Priu il cass che la FIS controllescha ils skis suenter la cuorsa e tals cuntegnan restonzas da fluor vegn la curridra ni il currider disqualificaus. «La damonda ei denton sch’il ski vegl ei contaminaus e cuntegn restonzas da fluor dil temps che la tschera da fluor era aunc buca scumandada.» Oliver Caduff fa attent ch’ils skis da cuorsa sin nivel dalla cuppa mundiala vegnien midai pli stedi. «Ils skis da junioras e juniors ein pli vegls e vegnan buca midai schi savens.» Igl um da service menziuna ils cuosts sche 50 junioras e juniors ston tuttenina mintgin midar dua pèra skis. Oliver Caduff manegia che la FIS vegni aunc buca da controllar las cuorsas da FIS e dalla cuppa d’Europa. «Forsa dat ei tscheu e leu controllas sporadicas.» El manegia che la FIS stoppi aunc far sias experienzas cun las apparaturas da controllar skis. Apparaturas da controlla ­cuostan 30 000 tochen 40 000 francs. Gronds avantatgs per la cuorsa liunga Setracta ei ellas cuorsas da skis alpin dad avantatgs dad ina, duas secundas, sch’ils skis ein unschi cun tschera da fluor, ein ils avantatgs ch’il fluor porta sin loipa enorms, priu il cass che las temperaturas constattan. Oliver Caduff tschon­tscha dad in avantatg entochen 20 minutas sin 50 kilometers. «Cunzun sch’igl ei ina loipa da lischnar.» Ina sco per exempel quella dil maraton dall’Engiadina. In maraton che fa attent sin sia pagina dad internet ch’ei seigi scumandau da duvrar tschera da fluor sin tuttas cuorsas dil maraton. Ils organisaturs annunzian controllas e fan attent curridras e curriders da schubergiar bein ils skis. «Nus essan ina cuorsa da FIS ed aschia eis ei era scumandau da duvrar tschera da fluor allas cuorsas dil maraton dall’Engiadina, exact sco igl ei scumandau da duvrar doping», gi il president dil comité d’organisaziun, Menduri Kasper. El confirma ch’ei vegn a dar controllas sporadicas. «Nus savein buca controllar 12 000 curridras e curriders.» Menduri Kasper gi ch’ils organisaturs sclareschien pil mument co quellas controllas succedian. «Nus vegnin segir a controllar cun apparaturas renconuschidas dallas organisaziuns da sport naziunalas.» E pigl auter appellescha el al spért sportiv da curridras e curriders da risguardar las reglas da giug. Sustegn per il scamond «Nus sustenin secapescha il scamond dalla FIS», gi Renato Livers che meina la filiala da Sport Beat a Breil. «Las firmas che produceschan tschera han reagau ed nossa fatschenta venda sulet tschera senza fluor.» Quei malgrad ch’igl ei buca scumandau da vender tschera cun fluor e ch’ei dat ina vasta purschida da tala tschera el hanletg online. Renato Livers ei era cunscients che biars sportists da hobi han a casa aunc tschera che cuntegn fluor. «Nossas vendidras e nos vendiders fan attent al scamond dalla tschera da fluor tier cuorsas da skis era popularas.» E pigl auter ei unscher skis cun tala tschera buca fetg d’engrau all’atgna sanadad. Il meinafiliala dalla fatschenta da sport ei dil meini che las curridras ed ils curriders da ­cuorsa liunga seigien attaschai alla natira e hagien pauc interess da donnegiar la natira ni l’atgna sanadad.

L’emprema fiera ei stada ils 28 da november 1997. Igl ei buca stau ina sonda, mobein in vendergis. Dil suentermiezgi allas 14.00 tochen la sera allas 21.00 ha la populaziun saviu spassegiar tras ina retscha da 17 stans. Quei ei auter tier la 25avla fiera ch’ei sonda proxima. Sco quei che la responsabla dall’Uniun da commerci e mistregn Glion e contuorn, Gaby Blum, annunzia, separticipeschan pli che 90 stans alla fiera d’advent 2023. „Tgei ch’ei endretg per Salzburg, Nürnberg e Minca, ed era Cuera ni auters marcaus svizzers, duei valer era pigl emprem marcau spel Rein“, haveva l’uniun scret cu ins ha instradau l’occurrenza. Gl’interess da separticpar era staus fetg gronds ed ins ha buca saviu risguardar lezza gada tuts interessents per in stan. Il pigniel dat tempra alla fiera d'advent a Glion. Pli che 17 stans haveva ei buca pudiu vertir l’emprema gada. Quei ei lu semidau spert cu il marcau da Glion ha purschiu maun als organisaturs. Gl’onn suandont han ins saviu risguardar gia il dubel stans. Ina roscha visitaders han saviu girar sillas vias dil center da Glion tochen el marcau vegl. Alla 25avla fiera san ins puspei admirar rauba fatga sezza, decoraziuns, candeilas, candelors, plumatschs, scarnuzs da Sontgaclau e bia auter. Dallas 11.00 tochen las 19.00 san ins ir da stan tier stan, tschintschar in cun l’auter, salidar e flanar pacific, cumprar ed admirar. Aunghels e tschupials mauncan era uonn buca. Gia dagitg ei la fiera d’advent da Glion l’occurrenza principala en Surselva da quei temps.(fmr/abc) La 25avla fiera da sonda, ils 2 da december 2023, entscheiva allas 11.00 e cuoza tochen las 19.00. Ils stans ein reparti denter Via Centrala e Porta Sura.

L’entschatta dalla stad eis ei vegniu enconuschent ch’il Hotel dil Parc Waldhaus a Flem hagi breigias. Gl’uost 2023 eis ei lu stau clar ufficialmein: La possessura americana, la Z Capital Group, venda l’immobiglia. Aunc ussa eis ei buca clar tgi che cumpra il vast cumplex. La historia dil hotel ha entschiet 1869, cu la vischnaunca da Flem ha vendiu a dus burgheis da Cuera, Peter-Jakob Bener e Paul Lorenz, uaul e pastira e dau alla societad «Kur- und Seebadanstalt Waldhaus Flims» la concessiun d’in menaschi turistic. Siat onns pli tard han els aviert silla collina da Prau Sura in hotel cun baghetgs e menaschis pigl agen provediment. Il «Parkhotel Waldhaus» ei daventaus gl’emprem e sulet hotel da luxus dalla Surselva. Pér avon ver 20 onns ei Gustav Lorenz, in biadi da Paul Lorenz, sedistaccaus sco davos dallas aczias dil grond cumplex. Vischnaunca ha reagiu immediat Il resort da tschun steilas ei vegnius ellas stretgas finanzialas e la consequenza ei stada che la societad ei ida concuors. Ina societad d’investiziuns americana, la Z Capital Group, ha cumprau gl’areal cun tuttas immobiglias ed investau 40 milliuns francs en ina renovaziun. Lunsch naven dils ligioms, dalla tradiziun e pratica gastronomica ha ella manischau, ussa vul ella sedistaccar dil schischom. Tenor sia pagina d’internet ha la Z Capital Group 9000 collaboraturas e collaboraturs en 31 sedias, dalla California sur Genevra, dils Stadis Uni tochen ell’Asia. Ina dallas sedias ei a Turitg, leu lavuran 20 persunas, a Genevra eis ei in bienton dapli, numnadamein 130 collaboraturas e collaboraturs. Il Pavillon dil Hotel dil Parc a Flem: cheu ei il parlament federal s'entupaus il settember 2006 a caschun da sia sessiun extra-muros. Tenor informaziuns da Hotel Inside, in portal dalla hotellaria svizra, ei il resort Waldhaus a Flem venals dapi in onn e buca pér dapi gl’uost 2023. Per glieud ch’enconuscha la scena seigi la communicaziun ufficiala ch’el vegni vendius negina surpresa. Persuenter per la vischnaunca da Flem. Las suprastonza communala ha reagiu immediatamein la fin d’uost. Ins ha stuiu temer ch’il resort vegni vendius ad in’autra societad che vul puspei «mulscher» il Waldhaus e caschunar in donn general aunc pli grond. 30-40 milliuns francs ei realistic Per impedir che investurs novs sappien transformar las combras da hotel en habitaziuns secundaras ha la vischnaunca priu mesiras urgentas. Dumengia vargada han votantas e votants approbau ina revisiun dalla lescha davart habitaziuns secundaras. Quella entra en vigur igl 1 da schaner 2024 e stipulescha che possessurs d’immobiglias ston mantener ina cumpart da combras da hotel sco era spazi da habitar per indigens. Quella mesira che la politica ha priu a Flem vegn ad engreviar ad investurs pusseivels da realisar gudogns sperts cul Hotel dil Parc. Tenor Hotel Inside ha la Z Capital Group aunc buca anflau cumpraders ch’ein pronts da pagar denter 60 e 100 milliuns francs pil resort a Flem. Enconuschiders dalla branscha seigien digl avis ch’il prezi seigi bia memia aults e diltut nunrealistics, scriva Hotel Inside, probabel sbassi la vendidra ussa il prezi marcantamein giu sin 30 tochen 40 milliuns francs. Las contractivas ein apparentamein aunc buca terminadas. Igl ei aunc buca clar sch’ei dat uonn aunc ina midada da maun dalla famusa immobiglia a Flem. Negin che ha vuliu prender posiziun surlunder, tut ei aunc tschelau.

Hells Angels – per romontsch «Aunghels digl uffiern». Quei ei in club da töfs ch’ei dat dapi 75 onns. E quei en plirs tschiens marcaus en varga 50 tiaras. Ell’Asia, Africa, America en l’Europa – a Turitg ed era el Vorarlberg. Lur cumparsa e lur simbols, ina Harley e cutta da curom cun cavazza e flommas, ei legendara. Igl ei in club, nua ch’entusiasts da töfs s’entaupan, s’engaschan e vivan la cuminonza dad in’uniun. Els meinan bars, organiseschan fiastas e s’engaschan per part, tgunsch plitost darar, era per iniziativas caritativas. Principalmein per persunas che vivan ordvart la norma dalla societad ein ils Hells Angels ina instituziun che dat structura e sustegn el mintgadi. Tochen dacheu – tut bien ed endretg. Ei dat denton aunc in’autra vart dils «Aunghels digl uffiern», ina vart medemamein bein enconuschenta e che vegn, curiosamein, savens era percepida sco – legendara. Certas persunas, per part entiras fracziuns dils Hells Angels, ein numnadamein criminalas. Activas ella scena da drogas, prostituziun e sclavaria. Pliras gadas eran exponents dils Hells Angels gia vegni confruntai, persequitai e sentenziai pervia dad abus sexual. Tut raschuns daco che quei club da töfs ei scumandaus en entginas tiaras. – Denton buc en Svizra. Ins sto denton era conceder: Ils Hells Angels ein in’organisaziun mundiala cun plirs dieschmellis commembers e simpatisants. Giudicar quell’organisaziun sin fundament da singulas fracziuns ni persunalitads criminalas ei forsa buca diltut gest. Igl ei denton aunc in auter aspect che dat a quell’entira organisaziun aschi in curios tef. Cun quei manegel jeu las reglas e structuras dils «Aunghels digl uffiern». Igl ei numnadamein in club, nua che sulet umens astgan entrar. In club cun ina clara e strentga hierarchia che accepta negins commembers homosexuals. Persunas cun ina colur da pial stgira vegnan toleradas pér dapi in pèr onns. E quei aunc adina sulet en singuls loghens. Uss, co vulein nus sco societad ir entuorn cun organisaziuns che dattan zuar a biaras persunas structura e sustegn. Ein denton aviartamein homophobas, sexisticas e responsablas per abus sexual? Tolerar? – Ignorar? – Regular? – Scumandar? Orlando Cadonau è student e dapi onns en ina marusaglia cun il club da ballape da Basilea. L’enviern emprova el stinadamain dad imitar la «hocke» da Didier Cuche. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il Center sursilvan d’agricultura ha ina nova menadra. La suprastonza dall’uniun ha eligiu Sara Hoch sco successura dad Alma e Nina Defuns che han menau il center ils davos rodund quater onns. La menadra nova vul dar novs accents all’agricultura ed igl ambient. Igl engaschament da Sara Hoch sco nova menadra dil Center sursilvan d’agricultura entscheiva il mars cun in pensum reduciu. Naven dil fenadur eis ella allura engaschada ella plazza cun in pensum da 70 %. «Quella plazza parziala secumpona d’in pensum da 50 % tiel Center sursilvan d’agricultura e 20 % tiel project dall’organisaziun da commerci e vendita da products regiunals», di Giusep Flepp ch’ei dapi sis onns president dil center. Il project dall’organisaziun da commerci e vendita ei ina part dil project dalla nova politica regiunala dalla Confederaziun. A quei project appartegnan ulteriurs projects parzials sco per exempel la cascharia nova a Breil ni la mazlaria engrondida a Curaglia. Entochen che Sara Hoch surpren sia funcziun nova, liquideschan ils commembers dalla suprastonza dall’uniun las lavurs. «Damai ch’ei marscha igl unviern buca ton sco las ulteriuras stagiuns ei quei bein pusseivel», di Giusep Flepp. Igl avegnir less l’uniun denton era augmentar si’activitad duront igl unviern: «Cul menaschi dallas ulteriuras stagiuns essan nus fetg cuntents. Lu marscha secapescha era dabia ell’Academia Vivian. Tonaton lessen nus era porscher dapli arranschaments igl unviern per exempel ella localitad a Salaplauna.» Giusep Flepp ei leds e cuntents ch’igl ei reussiu da reglar la successiun dallas duas menadras partentas. Da casa a Vuorz La nova menadra dil Center sursilvan d’agricultura, Sara Hoch (43) ei oriunda dil marcau da Basilea e habitescha dapi otg onns el Grischun: «Miu um ed jeu essan stai bia sin viadi e havein la fin finala buca vuliu returnar el marcau. Nus havein eligiu il pli bi cantun dalla Svizra sco nies niev dacasa. La fin finala hagien els giu la caschun da cattar ina casa cun curtgin a Vuorz.» A Vuorz ei Sara Hoch il mument era responsabla per la stizun dil vitg, sco era quella d’Andiast. Quei pensum parzial vegli ella salvar parallelmein sper la funcziun sco menadra dil center. Las duas stizuns meina ella dapi rodund dus onns: «Quei duess ir bein ensemen cul Center sursilvan d’agricultura.» Percunter vegni ella a calar da luvrar el management da products tier Flem Laax Falera Management SA. Sara Hoch ha fatg igl emprendissadi mercantil e ha terminau il studi sco inschigniera digl ambient alla Scol’aulta per scienzias applicadas Turitg (ZHAW). Selegra silla nova sfida «Jeu selegrel sin quella nova sfida tiel Center sursilvan d’agricultura. Cura ch’jeu hai legiu quei inserat hai jeu saviu spert che quei ei quei ch’jeu vi», di Sara Hoch. Ella enconuschi il menaschi dils discuors ch’ella hagi giu, respectivamein dil cuntegn silla homepage dil center. En in’emprema fasa da sia lavur vegli ella contactar las gruppas d’interess dalla regiun e mirar tgei basegns ch’ei detti: «Jeu less sebasar sin quei ch’ei vegniu fatg ils davos onns. L’agricultura ed igl ambient vegnan segiramein a star el center da miu engaschament, mo lu era projects culturals.» A cor ad ella schai surtut l’agricultura: «En miu studi sco inschigniera d’ambient sun jeu sefatschentada profundamein da quei tema.» Sias ideas vegli ella secapescha realisar en entelgientscha culla suprastonza. Sin buna via Il Center sursilvan d’agricultura ei vegnius fundaus avon biebein 15 onns. Sia finamira: Promover l’agricultura e ses products, far enconuschenta l’agricultura da muntogna, iniziar il dialog denter agricultura e populaziun, mo era intensivar la collaboraziun cul turissem e l’economia. Sco Giusep Flepp di, ein quellas finamiras vegnidas contonschidas: «Nus essan sin ina buna via, era grazia alla buna lavur prestada dad Alma e Nina Defuns ils davos pressapauc quater onns.» Alma e Nina Defuns han terminau lur engaschament tiel center la fin d’october. «Sper quell’incumbensa havein nus aunc auters engaschaments professiunals ed aschia essan nus sedecididas da calar.» Quei ha Nina Defuns detg alla FMR questa stad. Lur temps sco menadras dil center ein tuttavia buca stai sempels. Quei temps ei numnadamein era curdaus ella pandemia. Ils emprems dus onns ein stai difficils e quei han ellas lu era sentiu suenter la pandemia: «Duront corona ein ils arranschaments publics buca stai lubi ed ei dat persunas ch’ein s’endisadas da buc ir pli stedi denter la glieud, per exempel la sera.» Tonaton han ellas mai piars la curascha: «Gest ils events per las scolas, da vegnir e sentir igl uaul e siu contuorn, ein tschercai.» Sara Hoch nova menadra dil CSA Il Center sursilvan d’agricultura (CSA) ha ina nova menadra: Il mars surpren Sara Hoch da Vuorz l’incumbensa che Alma e Nina Defuns han adempliu ils davos quater onns. Ellas han terminau lur funcziun igl october. Entochen che Sara Hoch surpren il tgamun, vegn la suprastonza dall’uniun a liquidar la lavur. Sara Hoch (43) ei oriunda da Baselia-marcau ed ei inschigniera d’ambient. Sco ella ha detg alla FMR, selegri ella da surprender quella funcziun tiel center. Agricultura seigi stau siu tema preferiu el studi d’inschigniera d’ambient. Siu pensum sco menadra dallas stizuns a Vuorz ed Andiast salva ella. (fmr/hh) Sara Hoch ei nova menadra dil Center sursilvan d’agricultura.

Per demontar ina crana sto il tschancun dalla Via Alpsu da Dieni entochen S. Brida en Val Tujetsch vegnir serraus mesjamna, ils 13 da december 2023 dallas 20.00 entochen gievgia, ils 14 da december 2023 allas 05.00. Sco quei che la partiziun da tecnica da traffic dalla Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, exista negina pusseivladad da sviament per quei tschancun. Denter las 22.00 e las 22.15 vegn dau cuortamein la pusseivladad da carrar atras il tschancun. Medemamein han pendunzs e ciclists la pusseivladad da passar il plazzal. En cass da schliat’aura vegn la serrada dalla via spustada sil proxim luverdi cun cundiziuns d’aura che lubeschan la demontascha dalla crana. Informaziuns ein da cattar sin www.strassen.gr.ch. (cdm/fmr)

La regenza ha concediu all’uniun «la pendenta» ina contribuziun cantunala da maximalmein 586 000 francs vid ils cuosts totals per construir ina nova punt pendenta denter Mustér e la fracziun da Mumpé Medel. La contribuziun da 586 000 francs ei la cumpart cantunala vid ils cuosts da quei project, calculai cun rodund dus milliuns francs. La punt pendenta duei traversar il Rein Anteriur sin in’altezia da ver 100 m. La punt duei menar naven dalla baselgia historica da s. Gada entochen a Mumpé Medel. Cun sia lunghezia da 270 m vegn «la pendenta» ad esser la punt pendenta la pli liunga sin il territori dil cantun Grischun. Attracziun turistica Mustér e Mumpé Medel ein separai oz in da l’auter entras la cavorgia dil Rein a Cuflons. Las persunas che vulan traversar il Rein a pei ston surmuntar dad omisduas varts dalla cavorgia ina differenza d’altezia da 100 m. «La pendenta» cumpletescha pia la reit da sendas existenta. La punt pendenta rinforza il turissem da viandar en Surselva. Ultra dalla ruta locala da SvizraMobila «Senda Desertina» duei er la via da pelegrinadi historica da Constanza (D) a Pavia (I), «Via Francisca del Lucomagno», passar sur la punt. Plinavon ha «la pendenta» cun sia lunghezia ed altezia considerabla il potenzial da daventar in’attracziun turistica. «Il tschancun dalla senda da viandar che meina sur la nova punt pendenta ha ina impurtonza speciala pil cantun. Quei ton pervia da sia funcziun da reit speciala sco era en vesta a sia attractivitad turistica», scriva la regenza en ina communicaziun als mieds da massa. (cdm/fmr) Foto cun indicaziun dalla lingia dalla punt pendenta previda sur il Rein Anteriur denter Mustér e Mumpé Medel.

Dacuort ha Peter Janki, da Luven a Glion, publicau in carnet cun 26 canzuns ed arranschaments da siu tat Risch Gaudenz (1887-1969). Quell’ovra dedichescha gl’editur als chors mischedai. Hugo Schär da Rueun ha transcret e digitalisau tuttas partituras per quater vuschs el format A4. Dapi zacons onns eis ei tradiziun ch’il District da cant Surselva organisescha mintgamai il november ina sentupada pils chors e dirigents. Finamira eis ei da mussar e brattar litteratura musicala, notas ed ovras da cumponists. Cun quella caschun ha il president dil DCS era saviu presentar il carnet reschniev cun canzuns da Risch Gaudenz. En vesta alla proxima fiasta districtuala 2024 a Trun sa quella collecziun esser ina fontauna d’inspiraziun. Il biadi dil cumponist, Peter Janki, ha priu l’iniziativa d’edir ina retscha dallas canzuns. Lavur dil temps liber «La mesadad da quellas canzuns era gia cumparida 1959. Lu haveva la Renania ediu in carnet da Risch Gaudenz», raquenta Peter Janki alla FMR. El sez ha survegniu dil tat il plascher da cant e musica. Duront 25 onns ha Peter Janki sunau a Luven l’orgla. El conserva era il relasch musical da Risch Gaudenz. Quei ein canzuns per affons e chors mischedai. El sa che siu tat era separticipaus 1960 cul chor da Luven alla fiasta districtuala a Trun. Quels da Luven eran sepresentai avon ils experts culla canzun «Il matg». In’autra cumposiziun da Risch Gaudenz era schizun stada la generala dalla fiasta, numnadamein «Nies pign igniv». Quella canzun fa era part dil cudisch niev gest cumpariu. Cun Hugo Schär, redactur da musica da RTR, ha Peter Janki anflau ina persuna capavla ch’ei stada habla d’elaborar las canzuns. Per l’uniun La Chanzun Rumantscha haveva Hugo Schär surpriu en siu temps liber lavurs da digitalisar canzuns da divers cumponists. Aschia per exempel d’Oreste Zanetti. En connex cun quella lavur, e sur siat cantuns, ein Peter Janki e Hugo Schär s’entupai ed il project «Risch Gaudenz» ei s’instradaus. Riterdandos e fermatas A caschun d’ina presentaziun dil cudischet ha Hugo Schär tradiu alla FMR ch’el hagi duvrau da quei da 100 uras per digitalisar la collecziun. El lavura cul program da notas «Finale». Las canzuns da Risch Gaudenz ein ussa a disposiziun sco carnet el format A4. Ils chors san retrer il diember giavischau da carnets. Per lur diever san els reproducir ils fegls per mintga cantadura e cantadur. Notas e texts ein clars e surveseivels, il chor ha a disposiziun in fegl da notas per quater vuschs. Notas dalla musica e silbas dil text ei tschentai exact, aschia ch’ei dat negins dubis cun quartas ed otgavlas. Ils segns da dinamica, las fermatas, ils riterdandos ed autras informaziuns dall’interpretaziun mauncan era buc. Il carnet cumpeglia cumposiziuns d’ina ni duas paginas. «Igl ei 26 canzuns plascheivlas per in chor d’in vitg», declara Peter Janki. En truchet seigi aunc bia litteratura nunedida da siu tat, tradescha el. Risch Gaudenz, il cumponist indigen emblidau, ei buca staus musicist studegiau, mobein scolast. Cun sia passiun per la musica ha el fatg sez canzuns ch’el duvrava en scola e pil chor mischedau da Luven. Gliez chor dat ei deplorablamein buca pli – sco biars auters era buc. Ils chors existents ein denton aunc adina engrazieivels per litteratura indigena ed adattada. Il carnet culla cuviarta verda el format A4 ed il tetel «Canzuns per chor mischedau da Risch Gaudenz» san ins retrer tier papetaria Maggi a Glion, la Ligia Romontscha a Cuera, ni direct tier gl’editur Peter Janki a Glion (tel. 079 397 61 09). Tgi era Risch Gaudenz? Ils scolasts d’antruras numnavan ins «surmeisters». Quei num era sederasaus suenter ch’il cantun Grischun ha introduciu 1846 la scola populara obligatorica. Quella deva peisa absoluta al tudestg e svaletava il romontsch. A Luven ei quei manifestau el num «zulmeister Risch». Aschia vegnevi el numnaus adina, scriva Flurin Caviezel el necrolog ch’el ha scret per Risch Gaudenz el Calender per mintga gi 1971. Risch Gaudenz ei morts il december 1969. El derivava da Pitasch nua ch’el ei naschius ils 24 d’october 1887 e carschius si sco fegl da scolast e pur Peter Gaudenz. Suenter ch’el ha fatg a Cuera la patenta eis el vegnius a Luven. Sco siu biadi Peter Janki sa, eis el ius siat onns pli tard cun sia consorta Frena, naschida Caderas da Luven, sco scolast a Wienacht-Tobel el cantun Appenzell. 1924 ei la famiglia returnada a Luven nua ch’el ha instruiu gl’emprem treis onns a Flond e silsuenter 25 onns a Luven. Dasperas fageva el il pur. El necrolog san ins leger che «zulmeister Risch» hagi giu da surprender uffecis. Aschia seigi el staus biars onns president da vischnaunca, president dalla pleiv e commember dil cussegl scola dil scalem superiur a Glion. Risch Gaudenz ei staus confundatur dalla scola manuala. Sia musa era il cant, el ha dirigiu il chor mischedau da Luven ed ei staus biars onns actuar dall’Uniun da cant sursilvana. Quella ed era la Renania han undrau el cul commembradi d’honur. Purtret da Risch Gaudenz, Luven, 1887-1969

Ils 29 da november 2023, a caschun da sia davosa sesida digl onn, ha il parlament communal Ilanz/Glion approbau il preventiv 2024. Quei suenter ch’ins hagi discutau e decidiu entginas adattaziuns dalla proposta dalla suprastonza communala, scriva il parlament en sia communicaziun da medias. Las adattaziuns pertuccan cunzun il quen dallas investiziun. Il quen da gudogn e sperdita prevesa la finala ina sperdita da rodund 925'000 francs. Il quen d'investiziun planisescha expensas nettas da rodund 5.4 milliuns francs. Glion da notg Vinavon ha il parlament dau suatientscha alla proposta da schar il pei da taglia sco tochen dacheu sin 100 % dalla taglia cantunala sempla. Senza midadas resta era la quota 100 % pigl acquist da beins immobigliars entras persunas digl exteriur. Plinavon ha il parlament communal refusau da tractar ina revisiun parziala dalla lescha da taglia communala. La suprastonza haveva proponiu d’alzar il pei dalla taglia sin immobiglias dad actualmein 1.0 sin 1.5 ‰. Ultra da quei ha il president communal Marcus Beer presentau la planisaziun da finanzas 2025 – 2029. Il parlament ha priu enconuschientscha da quei instrument ch’informescha dallas investiziuns dils proxims onns. Lu ha il gremi legislativ liquidau l'incumbensa Capaul pertuccont la fiasta da giubileum 10 onns fusiun Ilanz/Glion. Ina maioritad ha buca lubiu il credit d'impegn giavischau ell'altezia da 100'000.00 francs per organisar las festivitads. Perencunter ha el concediu il dretg da nezegiar aua sutterrana sco aua da diever pil menaschi dalla Montalta Transport + Kies SA. Tenor la communicaziun ha il parlament elegiu Hanspeter Bundi da Castrisch e Marcus Camenisch da Pitasch sco representants dalla vischnaunca Ilanz/Glion el cussegl d'administraziun dalla cuminonza da maschinas forestalas Foppa (FMG). Sco delegau dalla corporaziun d'aua piarsa Gruob ha el elegiu Ursin Cajochen da Ruschein. Quel remplazza Hanspeter Bundi che stat a disposiziun sco representant dalla suprastonza communala ella suprastonza dalla corporaziun d'aua piarsa Gruob. La finala communichescha il parlament che sia presidenta Gierina Gabriel vegni a surdar suenter dus onns il presidi a caschun dalla proxima sesida. Quella ei fixada sin mesjamna, ils 21 da fevrer 2024.(cdm/fmr)