A la fin da l’onn 2024 dumbrava la citad da Cuira 41 179 abitantas ed abitants. Quai èn 187 persunas dapli ch‘ils 31 da december 2023. Quai scriva la chapitala grischuna en sia newsletter actuala: «Resguardond la differenza da naschientschas e mortoris e’l gudogn da migraziun s’è la populaziun da Cuira per ils 31 da december 2024 augmentada per 187 persunas, quai signifitga in plus da 0,456 %», legiain ins en la comunicaziun da la citad da Cuira. Ultra da quai è la populaziun da la chapitala grischuna creschida era cun fusiunar: Causa la fusiun da Cuira cun la vischnanca Tschiertschen-Praden abitan en la citad da Cuira dapi ils emprims da schaner 2025 uss ulteriuras 312 persunas. Il dumber total dad abitantas ed abitants da Cuira importa damai 41 491 persunas. (cdm/fmr)

Gea, jau sun ina da quellas: jau emprest fitg gugent cudeschs da la biblioteca, als legel ed emblid alura da’ls manar enavos ad uras, survegn in’admoniziun e ma vargugn alura la proxima giada che jau vegn puspè en biblioteca. Per quel motiv tegn jau adina uschia curt sco pussaivel mes temp da visita en la biblioteca – e jau tschern mes novs cudeschs be tenor la cuverta, direct da l’emprima curuna gist davant la porta. Là expona la biblioteca ils pli novs cudeschs u tut tenor tematica actuala, ina seria che s’affa. Actualmain èsi gist ina tematica fitg greva: violenza a chasa ed encunter dunnas. Da quella curuna hai jau tschernì dacurt in cudesch cun il titel «Wenn sie wüsste» da l’autura americana Freida McFadden. Il cudesch è cumparì gia l’onn 2022. Igl è in thriller captivant che ha però laschà enavos in sentiment fitg disch­agreabel. Igl è l’istorgia dad ina giuvna che vegn emploiada en la chasada dad ina famiglia ritga. Ma apaina che Millie, uschia sa numna la giuvna, entschaiva a lavurar, mussa la patruna tut in’autra fatscha: ella devastescha aposta la chasa ed insinuescha a Millie d’avair fatg chaussas ch’ella n’ha gnanc fatg. Era la figlia ritga tracta Millie senza respect. Unicamain l’um en chasa para da far bels egls a l’emploiada. Tuttina tegna Millie ora, enfin che ses patruns sa separan. Ma tgi che crai che l’istorgia vegnia uss meglra, quel sa sbaglia. La segunda mesadad dal thriller fa ina tala vieuta nunspetgada che jau hai gì da leger en ina tratga ed hai suenter stuì respirar in pèr dis profundamain. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. frontispizi dal thriller "sch'ella savess"

Las abitantas ed ils abitants evacuads da Brinzauls pon forsa turnar bainbaud per intginas uras en lur vitg serrà. Sco che la vischnanca Albula/Alvra ha communitgà venderdi passà, planisescha il stab directiv da la vischnanca in di da visita. Il vitg da Brinzauls è vegnì evacuà il november 2024 per la segunda giada, perquai ch’el è periclità d’ina bova, per esser exact dad ina grava che glischna. Tenor indicaziuns da la vischnanca han abitantas ed abitants exprimì suenter l’evacuaziun pliras giadas il giavisch da vulair visitar lur chasas e lur vitgs, ha la vischnanca Albula/Alvra laschà savair venderdi passà en ses bulletin regular. La situaziun actuala da l’aura na lubeschia al mument dentant betg da visitar il vitg, hai gì num en il bulletin. Sche l’aura vegnia però meglra, lura pudessia dentant esser pussaivel da visitar il vitg durant intginas uras. Las premissas per in return Per pussibilitar dentant ina curta visita, stoppian tenor la vischnanca Albula/Alvra però esser ademplidas pliras premissas. L’aura stoppia esser sitga, uschia che la sbuvada cuntegness mo pauc’aua. I na dastgia era dar nagins indizis ch’ina bova pudess vegnir giu, e la gonda instabila na possia sur plirs dis betg sa mover pli svelt. Be sut quellas cundiziuns fissi tenor las persunas dal fatg pussaivel da «sa trategnair durant intginas uras en il vitg», sco che la vischnanca Albula/Alvra ha communitgà. Malapaina che tut quellas premissas èn ademplidas – e sch’ins ha era fatg ils scleriments necessaris per garantir la segirtad – vegnia il stab directiv da la vischnanca ad infurmar immediatamain sur dal proxima proceder. Ils pumpiers mettan uders In eventual di da visita vuless la vischnanca d’Alvra era trair a niz per reparar il provediment d’aua a Brinzauls. La lingia d’aua è vegnida donnegiada perquai ch’in bischen è rut. Plinavant vulan ils pumpiers metter ina lingia d’uders per il cas d’in incendi en il vitg. Davart il privel actual scriva la vischnanca d’Alvra ch’i saja «adina main probabel» che la gonda instabila e privlusa (Schutthalde) cun 1,2 milliuns m³ glischna giu spontanamain. I saja però anc adina pussaivel – tar ferma plievgia e naiv u suenter ina crudada da crappa – che quell’entira gonda da material vegnia giu e cuntanschia Brinzauls. Privel è «considerablamain pli pitschen» En las circa indesch emnas dapi l’evacuaziun è la questa gronda massa sin la gonda glischnada 10 – 15 meters aval. Suenter precipitaziuns u suenter ina crudada da grippa sin la spunda s’augmentia la sveltezza mintgamai spert, ma suenter sa calmia la situaziun svelt puspè, ha infurmà il bulletin communal. Era sch’il privel d’ina bova spontana saja daventà «considerablamain pli pitschen», na possian las chasas da Brinzauls anc adina betg vegnir abitadas, hai gì num en la communicaziun. La plievgia, la naiv che luenta u singulas crudadas da grippa pudessan accelerar talmain la gonda ch’ella glischnass cun fin a 200 km/h sveltezza vers il vitg e donnegiass ferm quel. La naiv procura per rumpatesta tar il «Rutsch» da Brinzauls (fotografà/filmà il schaner 2025). Tuttina sclerescha la vischnanca da pussibilitar proximamain ad abitantas ed abitants da turnar e visitar per intginas uras lur dachasa.

Il stab directiv communal per la bova da Brinzauls prenda preventivamain en mira ina fasa blaua, il pli aut livel da privel. En quella vegnissan serradas las vias e las colliaziuns da tren. La raschun: la naiv. Ma ina fasa blaua avess era consequenzas per il tunnel da drenascha. Per Brinzauls vala era vinavant il livel da privel da la fasa cotschna. A medem mument planisescha il stab directiv communal «sco mesira preventiva» da proclamar il livel da privel il pli aut, la fasa blaua, sco che la vischnanca Albula/Alvra ha scrit venderdi en il bulletin. En la fasa blaua vegniss serrada per raschuns da segirtad la lingia da viafier da l’Alvra e la via tranter Casti e Surava sco era la via da colliaziun tranter Casti e Lai. La naiv è la culpa Il motiv per questa mesira pussaivla cun la fasa blaua saja la cuverta da naiv en il territori, ha declerà la vischnanca. Sin quella cuverta da naiv pudess in sbuvaditsch numnadamain glischnar e crudar aval pli lunsch che tar relaziuns sitgas – ed uschia fissan periclitadas las vias da traffic. La probabilitad d’in tal eveniment saja però pitschna. U sco che Daniel Albertin, il mastral da la vischnanca Albula/Alvra, ha declerà envers RTR: «Fin ussa avain nus adina pensà ch’i na dettia nagina fasa blaua. Ma ussa, cun var 20–30 cm naiv vesain nus simplamain ch’i pudess sa sviluppar auter. E perquai stuain nus trair en consideraziun era quella fasa.» Concretamain avess in tal cas, vul dir ina serrada dal traffic da tren e dad autos, consequenzas per bler. Sco ch’il mastral ha exemplifitgà: «Tut sto esser preparà – davent dals pumpiers fin tar las ambulanzas, la Spitex, la scola etc. Igl è da pensar vi dad uschè bler. E perquai èsi dad instradar tut quels scenaris per betg emblidar insatge.» Perder temp e raps Ina pussaivla fasa blaua avess era consequenzas directas per in fabricat che stat en stretga colliaziun cun la bova da Brinzauls: il tunnel da drenascha. Vi da quel vegn gea construì per franar la spunda che glischna. Ed en quel connex ha Daniel Albertin rendì attent envers RTR: «Sch’i dat ina fasa blaua, dessi in stop da construcziun da quel tunnel da drenascha. Quai na fiss betg tant bun, gnanc sch’i giess mo per in’emna u diesch dis. Quai custa al maun public – var 20 000 francs per di – e surtut perdain nus er temp.»

La Svizra tschertga ina successura u in successur per la cussegliera federala partenta Viola Amherd (AdC). Suenter che pliras persunas enconuschentas han dà chanaster, ha er il cusseglier guvernativ grischun Marcus Caduff ponderà l’emna passada da candidar. Ma venderdi han el e sia partida AdC communitgà ch’i na dettia nagina candidatura dal Grischun. Il cusseglier guvernativ dal Grischun, Marcus Caduff, na vegn betg a candidar per il Cussegl federal. Quai ha el fatg a savair – ensemen cun sia partida AdC dal Grischun – venderdi passà en ina communicaziun a las medias. Dal rest ha la partida era fatg a savair en quella communicaziun ch’i na vegnia era uschiglio a dar naginas candidaturas da la AdC grischuna per mauns da la cumissiun che vul chattar candidatas u candidats – en vista a l’elecziun dals 12 da mars 2025. En in’intervista cun RTR ha Marcus Caduff declerà sia decisiun, la quala ha procurà per l’actual president da la regenza grischuna schizunt per notgs senza sien. RTR: Daco na vulais Vus betg daventar Cusseglier federal? Marcus Caduff: Suenter blers discurs e patratgs intensivs datti dus motivs principals: In è che jau n’hai nagina experientscha sin palancà federal e ch’jau na sun betg part en la legislativa federala. I n’è betg absolutamain necessari, però segir in grond avantatg sch’ins avess omaduas experientschas. Da l’autra vart èsi la situaziun da famiglia. In tal uffizi pretenda bler dad ina persuna e ch’ins suttametta tut a quel uffizi. La dumonda è, sch’ins è pront da far quai. Ed jau stoss dir: en la vegliadetgna ch’ils uffants èn per il mument, vuless jau anc esser in zic part da lur mintgadi e betg m’absentar e laschar ir la vita da famiglia sper mai ora. Tge rolla ha giugà la concurrenza en Vossas ponderaziuns? Betg ina gronda. Cun concurrenza ston ins quintar, sch’ins va en in tal uffizi politic. Ma quella concurrenza n’è absolutamain betg stada en il focus da mes patratgs. Co èn quels ultims dis stads per Vus? Extrem intensivs. Jau hai per dir la vardad durmì miserabel, ina notg quasi insumma betg. Il patratg gira adina en la testa. D’ina vart èsi propi ina schanza excepziunala ch’ins ha probabel be ina giada en la vita. Da l’autra vart hai jau gì extrem blers discurs per survegnir in’impressiun tge che l’uffizi vuless propi dir per la vita quotidiana, tge ch’i vul dir per la famiglia e per mai sco persuna. Igl è stà fitg fitg intensiv. Vus avais era ditg publicamain da ponderar ina candidatura. Ed ussa na vulais betg. Tge strategia avais Vus persequità cun quel agir? Quai è propi stada in’interessanta experientscha. Ins na po gea betg ponderar, senza ch’insatgi intervegn da quai. E sch’ins cumenza a far ponderaziuns, lura èsi sco ch’i para er il giavisch da communitgar quai a las medias. Jau sun gea vegnì contactà sonda avant in’emna dal Sonntagsblick cun la dumonda. E lura hai jau ditg la vardad: «Gea, jau sun vi da ponderar». Suenter èsi era stà public, quai che n’è nagin problem per mai. Ma ina strategia n’èsi betg stà. Igl è stà in process che va simplamain. Vus avais ditg ch’i na saja gist ussa betg il dretg mument per la famiglia e che l’experientscha manchia. Suenter in cler NA per l’avegnir na tuna quai betg. Sa mettais Vus gia uss en posiziun per ina eventuala carriera politica a Berna? (ri) Quai èn interessantas interpretaziuns. Jau n’exclud betg ina carriera politica a Berna pli tard. Però per il mument na stat quella betg en il focus. Jau sun led da puspè dastgar turnar en mia rolla sco cusseglier guvernativ e da m’occupar da las incumbensas che jau hai en quel uffizi. Il president da la regenza grischuna Marcus Caduff (AdC) e sia candidatura per il Cussegl federal, sco successur da Viola Amherd: El ha ponderà, durmì mal e la fin dals quints refusà.

La vischnanca da Surses prolunghescha la zona da planisaziun fin ils 26 favrer 2026. Il Chantun ha dà glisch verda, sco ch’igl è da leger en il Fegl uffizial il pli actual. Sin l’entir territori da la vischnanca da Surses è per il mument en vigur ina zona da planisaziun – quai pervi da la revisiun totala decretada ed instradada il favrer 2019. La suprastanza communala ha decis da prolungar questa zona da planisaziun. Igl è gia la terza giada che la zona da planisaziun vegn prolungada en la vischnanca da Surses. Extraordinari na saja quai dentant betg, ha ditg il mastral da Surses Daniel Wasescha envers RTR: «Quai è in proceder tut normal che bleras vischnancas en il Grischun han da far, perquai che la revisiun totala da la planisaziun locala n’è anc betg pronta per suttametter al pievel.» I dovria differents plans, decisiuns e documents dad uffizis – ina cumissiun saja actualmain vi d’elavurar tut quai. I dovria anc ina u l’autra decisiun, uschia ch’el na possia betg numnar in termin cura che la revisiun totala possia vegnir publitgada. Midadas vegnia a dar en tuttas fracziuns da la vischnanca. In dals «projects» da la revisiun è gea dad examinar ed adattar las zonas da bajegiar sin l’entir territori communal, damai era en las singulas fracziuns. Singuls projects da bajegiar vegnan franads Uschia che la zona da planisaziun, per uschè dir il «stop», ha era consequenzas per possessuras e possessurs da terren da bajegiar. Daniel Wasescha: «Sch’insatgi vuless bajegiar al mument sin ina parcella ch’è tangada da questa revisiun, lura vegn quel franà – la parcella è bloccada. Il proceder per lubir ina construcziun na po betg cuntinuar. Sch’ina parcella n’è betg tangada, lura po ella vegnir surbajegiada.» Tenor il mastral da Surses hai bain gia dà cas, nua ch’ins haja stuì refusar ina lubientscha pervi da la zona da planisaziun. El n’ha dentant betg pudì quantifitgar quellas refusas envers RTR. Il Chantun ha en mintga cas dà glisch verda per prolungar la zona da planisaziun en la vischnanca da Surses fin la fin da favrer 2026. Ils da Surses han ussa 30 dis temp da far recurs tar la Regenza Ina part da la fracziun da Savognin en la vischnanca Surses – enturn la scola e la Veia Grava (amez) – fotografada or da la vista d’utschè l’avrigl 2022.

Tge è vardad e tge è manzegna? – Cun il nov president american en uffizi dapi il schaner vegnan quellas dumondas probabel tschentadas anc pli savens. Ma vardads, mesas vardads e bluttas manzegnas datti er en il mund grischun e rumantsch. Ina selecziun. Ina vardad profunda ha tradì dacurt Martin Candinas, il di ch’el ha annunzià da betg candidar sco cusseglier federal e successur da Viola Amherd. Il cusseglier naziunal dal Grischun ha argumentà en intervistas pertge ch’el desistia dad ina candidatura. El ha mussà emoziuns e constatà: «Jeu sun il Martin e vi esser vinavon il Martin.» Sin ina scala da vardaivladad cuntanschess quella frasa il maximum da puncts. Advocatas ed advocats na din segir mai manzegnas durant in process! Tut las partidas e perditgas ston gea sa tegnair vi da la vardad. Ma in’argumentaziun dad in’advocata, en il process enturn il whistleblower Adam Quadroni al Tribunal regiunal Partens/Tavau, è tuttina stada detg «interessanta». I sa tracta dal process pervi d’ina chamona, surdada en dretg da construcziun als fragliuns Quadroni. La dumonda era, sch’ils Quadronis duajan posseder vinavant il dretg da construcziun da lur chamona, construida avant passa 30 onns da lur bab barmier, u sche la vischnanca da Valsot haja laschà scader cun raschun il contract. L’advocata da la vischnanca ha argumentà davant tribunal che la «vischnanca na saveva propi betg tgi ch’ils ertavels da Linard Quadroni» eran. Bainchapì a Valsot! I sto esser che Valsot è finalmain in vitg rumantsch, nua ch’ins po viver en absoluta anonimitad. I n’era betg gist ina manzegna, ma forsa ina detga blagunzaria. Ina tur da 380 meters autezza vuleva l’investur Remo Stoffel construir a Vals/Val S. Pieder avant detg exact diesch onns. Il mars 2015 avevan el e ses cumpagnun Pius Truffer preschentà ideas e visualisaziuns da questa tur gigantica. Ed uss, in decenni pli tard, na sgratta nagin sgrattatschiel il tschiel da Val. In redactur da la FMR è tuttina ì a la tschertga da las restanzas da plans e visiuns. Pius Truffer ha respundì al redactur: «Vus stueis dumandar Remo Stoffel.» Ma da quel n’è anc vegnida nagina resposta. Però nus empermettain: Nus prendain l’ascensur e restain vidlonder. Ina serenera ha da far lavur sincera e schubra. Ella sto sa confruntar di per di cun la spira vardad. Quai vala era per la gronda serenera a S-chanf. Tranter Nadal e Bumaun vegn nettegiada qua l’aua persa da var 100 000 turistas ed indigens. Ma tgi che crai che l’aua sbuchia suenter la purificaziun direct en l’En, quel sbaglia, sco ch’ina reportascha suenter festas ha declerà. L’aua che banduna la serenera da S-chanf vegn numnadamain pumpada si vers il batschigl idroelectric ad Ova Spin e da là en il Lai da Livigno per lura vegnir pumpada e turbinada durant sis mais si e giu, per producir forza electrica. Pir suenter in mez onn cuntanscha l’aua lura puspè il ciclus natiral. La quintessenza (in pau vulgara) da tut questa via da l’aua persa pudess damai esser: «Il cac engiadinais dat forza!» Il «mister digitalisaziun» da la Lia Rumantscha (LR), Ignacio Pérez Prat, n’ha segir betg raquintà ina pustracca dacurt en l’intervista cun la FMR. El e sia instituziun vulessan gea promover instruments digitals per la lingua rumantscha, quai che n’è gea betg gratuit. Probabel dovra la LR inqual flot daner chantunal u federal per insumma concretisar projects e concepts. Perquai poi bain dar che Ignacio Pérez Prat ha zuppà en ina da sias respostas d’intervista in messadi secret. Sin la dumonda tge che fiss tenor el, sco ghitarrist passiunà, il sound da la digitalisaziun rumantscha, ha el respundì: «Forsa insatge da ‹Hades›.» – Nus supponin ch’igl è la chanzun «Daners, daners». In bun cumpromiss tranter «manzegna» e «vardad» – u meglier ditg tranter «scumond» e «permiss» – ha chattà ils 26 da schaner il comité d’organisaziun dal Surselva Maraton. Avant la cursa ha quel recumandà a curriduras e curridurs sin la homepage da «desister sin basa voluntaria» da metter si tschaira da fluor sin ils skis, ina substanza nuschaivla per la natira. Però il di da la cursa hai lura tuttina dà controllas da tschaira, damai ch’il Surselva Maraton è part da la seria Swiss Loppet e suttamess a directivas da Swiss Ski. Singuls curridurs èn perfin vegnids disqualifitgads a Sedrun, lur skis eran tschairads cun fluor. Quai è damai il nov cumpromiss creà dal Surselva Maraton, la nova furma da «scumandar» e «lubir» al medem mument: il «scumond voluntari». Tgi che marida, sto atgnamain dir la vardad tar la dumonda decisiva. Quai vala en avegnir era tar nozzas en la famusa Büvetta Tarasp. L’edifizi istoric è ferm periclità, e perquai èn las portas serradas dapi 20 onns. In redactur da la FMR ha tuttina pudì entrar ed ha descrit e fotografà quant ferm che l’edifizi patescha. Werner Reichle, il president da la societad «Pro Büvetta Tarasp» ha declerà co che sia uniun vuless mantegnair il bischu istoric. E Reichle ha era tradì al redactur che hoteliers da la regiun avessan grond interess da forsa organisar nozzas en la halla da baiver giu sper l’En. – Nus ans imaginain gia co ch’il plevon u l’uffizianta pudessan lura dumandar als spus: «Vuls ti ristgar il sigl en l’aua fraida: GEA u NA?» – Lain sperar che las lètgs da la Büvetta na giajan betg ad aua. En ina dissertaziun èsi da dir la vardad – uschiglio èsi finito cun la carriera academica (u forsa schizunt politica). Vi da quella maxima è sa tegnì senza dubi er il germanist-sociolinguist Andrin Büchler che la FMR ha purtretà il schaner. En sia dissertaziun ha quel perscrutà co che Rumantschas e Rumantschs che vivan a Berna discurran tudestg. Tant enavant tut interessant. Però en lingua sincera academica tuna il titel original da la lavur uschia: «Das Alemannische der Rätoroman:innen in Bern. Lanfristige Akkomodation bei simultan und früh konsekutiv bilingual aufgewachsenen Personen.» En quest titel spess n’avess gnanc plazza in plagiat. Igl è ina pitra vardad, ma en diversas vischnancas dal Grischun èsi detg fastidius da motivar la glieud da participar al process politic. La vischnanca da Scuol ha demussà ussa ch’i va er auter. Ella ha dà en consultaziun sia revisiun da la planisaziun locala. Quai tuna pauc spectacular. Ma en quella revisiun vegn tranter auter proponida ina taxa directiva sin segundas abitaziuns. L’intenziun da la vischnanca fiss ch’ils segundindigens vegnissan – causa ils custs da la taxa – animads d’affittar pli savens lur infrastructura. Insumma, en il rom dal process da consultaziun èn entradas tar la vischnanca var 2000 respostas! E natiralmain vegn ina buna part dals resuns, var 60 %, da segundindigens, sco che la FMR ha rapportà. En connex cun la participaziun politica cumprova quai pia ina giada dapli: La glieud vegn schon viva e politica, sch’i va per l’atgna bursa. E per finir anc la pli frestga novitad: La notg passada ha il president Donald Trump suttascrit ses pli nov decret. La manzegna vala a partir dad immediat sco vardad – e sutsura. Tut cler? Candidescha il cusseglier guvernativ grischun Marcus Caduff per il Cussegl federal u betg? Quai è stà en discussiun vers la fin da schaner 2025. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais – ma questa giada apunta cun in pau retard, pir sin entschatta dal nov mais. La raschun: gievgia passada hai dà pliras novitads dal di ch’han pretendì ina rapportaziun (dus sentenzias che pertutgan il Grischun), uschia che la redacziun ha spustà per ina giada «las lingas grassas e finas» per trais dis. E tuttina ans dumandain nus era questa giada: Tge paisa e tge paisa pli pauc? Il schefredactur da la FMR, David Truttmann, lascha adina repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat)

In mument da concentraziun davos las culissas: Manuela Steiner (a sanestra) ed Martina Berther curt avant il concert final a Tunis. Venderdi saira ha il Cinema sil Plaz da Glion mussà in film tut spezial. Dad ina vart aveva il film da far cun la lingua rumantscha, da l’autra cun ina band da punk da dunnas che s’engascha per ils dretgs da dunnas ed il feminissem. La reschissura Manuela Steiner ha accumpagnà la band Ester Poly sin in viadi en la Tunesia. Manuela Steiner è en sasez ina dunna dals pleds. Suenter ses studis da scienzas da religiun, litteratura englaisa ed antropologia da cultura ha ella er anc studegià a l’academia da film a Baden-Württemberg scenari e dramaturgia. Ella scriva ed inscenescha agens projects da film, sin il palc, ma era projects auditivs. Tranter auter ha ella era sviluppà en collavuraziun cun Bibi Vaplan il script per l’Opera da Popcorn. Ella accumpogna dentant sco dramaturga era projects dad auters. Dapi otg onns è ella engaschada en la suprastanza dals cineasts rumantschs. FMR: Duas musicistas feministas ed in viadi en la Tunesia, en in milieu alternativ e queer, quai tuna sco ingredienzas tut spezialas – co essas Vus vegnida sin l’idea da far il Film «Ester Poly – sin via en Tunesia»? Manuela Steiner: L’idea da basa era da far in film sur da la band, las dus dunnas, Martina Berther e Béatrice Graf – quai era il minz dal project. Che nus avain fatg quai en Tunesia è sta pir il segund pass. Il producent dal film, Ivo Zen, che aveva gia fatg ina giada in film cun Martina Berther, enconuscheva la band. Ensemen essan nus alura ids a guardar in concert e jau hai chattà quel fitg cool. E subit pensà ch’i fiss interessant da far in film rumantsch in zic auter. Mes interess primar era dad emprender ad enconuscher e chapir las duas musicistas, che faschevan dal 2023 gia dapi diesch onns ensemen musica ed eran sin turnea ed han era in renum internaziunal. Dentant n’hai betg dà in film classic sur dad ina turnea da questa band, tge è vegnì tranteren? Cura che jau hai dumandà las duas musicistas, m’han ellas dà resposta ch’ellas veglian gist far ina pausa creativa e betg ir quel onn sin turnea. Far ina documentaziun dad ina band che na dat gist nagins concerts è in zic difficil. Ma lura han ellas precis en quel mument survegnì l’envid dad ina activista queer-feminista dad ir en Tunesia. E perquai che jau vuleva far in film sur da la collavuraziun creativa da duas musicistas feministas engaschadas ma pareva quest viadi gist ina buna occasiun da raquintar lur istorgia e mussar la collavuraziun cun las dunnas in Tunesia. Co è quai stà per Vus dad accumpagnar la band Ester Poly e d’entrar talmain en quel mund plain musica ed en la scena da cultura alternativa e da queers, e quai en Tunesia? Per la part organisatorica avain nus gì ina firma da la Tunesia che ha fatg la producziun locala en quel pajais, senza quels na fissi gnanc stà pussaivel da survegnir in permiss da filmar. E quai ch’è stà propi difficil era da sentir en tge muments e nua che nus avain pudì filmar e cura betg. Il producent local ha preparà il lieu per mintga scena ed ans ha dà in signal cur ch’igl era da finir e partir. L’onn 2023 hai dà repressiuns cunter schurnalists dal pajais ed esters e perquai avain nus gì da far bain attenziun. Plinavant ans ston ins era savair che la cultura alternativa è magari sut squitsch e l’omosexualitad in fatg penal. Perquai sto quella scena sa proteger. Nus avain discutà bler cura e nua che nus pudessan filmar per ch’i saja segir per tuts. Ma cunquai ch’il focus dal film era sin la collavuraziun creativa da la band e betg sin la Tunesia avain nus pudì respectar e resguardar il giavisch da segirezza da las dunnas tunesianas. Co èn stadas las reacziuns da la glieud da quella scena alternativa en Tunesia envers Ester Poly e lur engaschament? En las residenzas hai dà in fitg bel barat tranter Ester Poly e las musicistas localas. Ellas han pudì emprender ina da tschella e discurrer sur da lur experientschas. Tuttas dus varts eran satisfatgas. La glieud ha stimà ch’ina band svizra vegn a sunar en Tunesia sut las cundiziuns actualas difficilas en il pajais. E co eran las reacziuns envers il film? Qua eran las reacziuns in zic pli ambivalentas. Igl era ok che nus eran là – ma per in film documentar fissi oramai meglier dad esser là pli ditg – in pèr emnas per l’emprim emprender ad enconuscher la glieud e sviluppar ina basa da fiduzia. Pertge che dasper la tematica da la band Ester Poly avessi dà anc fitg bleras dumondas en questa scena en Tunesia. Ma quai fiss stà in auter project, in auter film – ed avess probablamain gì memia pauc da far cun il mund rumantsch per far ina coproducziun cun RTR. E perquai avais Vus discurrì rumantsch cun la protagonista, la musicista Martina Berther? Gea, quai era la premissa – e dal rest hai jau era gì fitg grond plaschair da discurrer rumantsch cun Martina – da pudair far quest film. Igl è stà interessant. Igl ha dà in svilup tranter nus duas. Cun quai che nus essan tuttas duas secondas, n’avain nus tuttas duas betg in rumantsch perfect, e lura anc dus differents idioms, quai ha duvrà in zic pli ditg da far las intervistas e mintgatant avain nus era gì da far ina pausa per tschertgar in pled en il dicziunari. E co era quai per Béatrice Graf, la battarista da Genevra, ha ella encletg che Vus faschais quella part rumantscha? Quellas scenas che nus avain fatg cun tuttas duas ensemen avain nus fatg per tudestg. Perquai ch’ellas discurran era ensemen tudestg. Béatrice ha dentant gì grond plaschair che nus avain fatg per rumantsch l’autra part. Ella è fitg averta per da quests experiments e sustegna en mintga cas las minoritads. Tge eran fin uss las reacziuns dal public? I dependa fitg, nua che nus avain mussà il film. Sin nossa turnea cun il film e concerts tras sis citads svizras, avain nus era fatg in stop als Dis da film a Soloturn. A Berna per exempel l’avain nus mussà en il rom dad ina seria da concerts «Bee-Flat». Là era il focus fitg sin la musica, e là pertutgavan las dumondas plitost las dunnas sco musicistas. Ma a Genevra era l’interess grond per la Tunesia. En general eran las reacziuns fitg avertas e bainvulentas. Il public ha gì plaschair da scuvrir la relaziun artistica tranter Martina e Béatrice. Co è Vossa vista sin questa scena queera da la Tunesia sa midada? Cun planisar il film na saveva jau betg propi tge che ma spetga en la Tunesia. Ma cur che nus essan arrivadas là, hai jau vis, ch’igl è ina pitschna scena da cultura alternativa cun in pèr persunas queeras. E l’activista che aveva envidà Ester Poly da vegnir, è fitg engaschada per ils dretgs da las dunnas. E quai m’è ì datiers. Jau chat fitg impurtant cha las dunnas tegnan ensemen e s’engaschan ina per tschella. Sin la pagina dad RTR sa chatta il film «Ester Poly – Sin via en Tunesia» tar ils Cuntrasts.

In cuc en il magasin da Tonewood Switzerland Dapi varga 20 onns producescha Andrea Florinett da Latsch lain da resonanza sut il label Tonewood Switzerland. Quest onn vegn el premià per sia lavur e ses lain da la Fundaziun Artisanat Grischun. En quella chaschun ha la FMR visità Andrea Florinett e dà in cuc en il lavuratori da Tonewood Switzerland. «Jau sun probablamain il pli nunmusical ch’i dat», ha Andrea Florinett (56) ditg a la FMR. La musica n’è pia betg il motiv, daco ch’el producescha a Latsch dapi varga 20 onns lain da resonanza per instruments. Na, il fundatur dal label Tonewood Switzerland ha in auter motiv per sia lavur: «La musica fa mia dunna. Mia passiun è il lain.» Be in simpel lain n’èsi dentant betg – il lain da resonanza dad Andrea Florinett e Tonewood Switzerland è in product artisanal apprezià ed exportà en tut il mund. Perquai onurescha la Fundaziun Artisanat Grischun il mars 2025 Tonewood Switzerland e ses lain cun in premi. La FMR ha vulì savair dapli da quest lain che fa il tun, ed ha perquai visità il lavuratori a Latsch. I na dat nagina scolaziun Be la passiun per il lain n’è dentant betg stà il motiv per cumenzar a producir lain da resonanza, sco che Andrea Florinett ha explitgà: «Il pign da muntogna che crescha en nossas regiuns è en sasez il meglier lain da resonanza. Ma quest lain è simplamain vegnì exportà senza elavuraziun e valurisaziun regiunala.» Quai haja el vulì midar ed ha damai cumenzà dal 2002 a producir sez il lain da resonanza. A l’entschatta saja quai però plitost stà in hobi sper la lavur en l’atgna fatschenta da selvicultura, la Florinett SA. Malgrà sia professiun ed experientscha cun laina ha Andrea Florinett numnadamain stuì procurar sez la savida necessaria per producir lain da resonanza: «I na dat nagina scolaziun. La savida hai jau acquistà en moda autonoma. Jau hai per exempel visità fieras e lura emprendì bler tras il contact cun la clientella, pia da construidras e construiders d’instruments.» Da Latsch en il mund Ma d’insumma chattar clientella, quai saja stà ina sfida, sco che Andrea Florinett ha ditg: «A l’entschatta ston ins ir sin fieras per vegnir en contact cun clients e pudair preschentar ils agens products. Nus avain gea stuì bajegiar si tut or dal nagut.» E quai è reussì – Tonewood Switzerland exportescha oramai ses lain da resonanza en 65 pajais en l’entir mund: «En China avain nus schizunt in’interpresa commerziala e pudain uschia exportar noss products en quantitads pli grondas.» Perquai na po Andrea Florinett er betg pli dir ch’i saja be in hobi. Per il label Tonewood Switzerland lavuran oramai sis persunas cun in pensum da radund 550 %. Sco ch’el ha agiuntà, è e resta la selvicultura dentant la lavur principala da si’interpresa: «Radund 60 persunas lavuran en il manaschi forestal e plinavant fa er ina resgia part da nossa fatschenta.» I dovra experientscha Andrea Florinett sa fatschenta pia en divers secturs cun laina. Quella che Tonewood Switzerland elavura è dentant almain in pau pli speziala. Mintga pign n’è numnadamain betg adattà, uschia l’expert: «La planta ideala è guliva ed ha be pauca roma. Plinavant sto ella avair rintgs annuals stretgs, pia sto il pign esser creschì plaun.» Tar la tscherna dals pigns vai pia per ina buna structura dal lain. Quella disturbassan per exempel chatschs da roma e consequentamain fiss la resonanza mendra. Per Andrea Florinett vul quai dir ch’el sto selecziunar bain ils pigns. Ma quai saja quasi rutina suenter 20 onns lavur en quest sectur: «Sch’ins è bler en il guaud ed enconuscha las regiuns, nua ch’igl ha buns pigns, lura chatt’ins svelt buna laina da resonanza.» Ina tecnica speziala, forsa cun spluntar u perfin tschantschar cun ils pigns, quai na saja betg necessari: «I dovra simplamain experientscha. Suenter tants onns ves jau, sch’in pign è bun u betg.» Damain suc per dapli qualitad En connex cun la tscherna dals pigns adattads resguarda Andrea Florinett plinavant in’autra particularitad, numnadamain il temp da pinar quels: «Nus avain uschenumnada laina lunara. Quai vul dir che nus pinain las plantas l’enviern avant glina nova. Lura hai damain suc en la planta, e quai è d’avantatg per l’elavuraziun.» Damain suc è numnadamain meglier per il process da sientar. L’uschenumnà lain lunar sienta pli svelt e pli regularmain ed è perquai en general pli stabil. E quai è impurtant per la resonanza. Tonewood Switzerland na porscha dentant betg mo lain lunar, mabain era lain tractà a chalira, l’uschenumnà «Thermo-Holz». Tras in tractament a chalira – quai vul dir ch’il lain vegn stgaudà en ina pigna sin almain 160 grads – po Andrea Florinett numnadamain meglierar la qualitad: «En la pigna sa cristallisescha la rascha ed il material organic mora giu. Uschia vibrescha il lain meglier ed ha ina spertadad dal sun pli auta.» Quest process fetschia numnadamain vegnir pli vegl il lain en moda artifiziala, sco che Andrea Florinett ha explitgà: «En general pon ins dir, pli vegl ch’in lain è e meglier ch’el vibrescha. Perquai èn veglias gìas Stradivari uschè appreziadas. Ellas vibreschan meglier, han ina spertadad dal sun pli auta ed èn pli levas.» Coga plaschair Cun in bun lain da resonanza èsi pia in pau sco cun in bun vin che daventa meglier e meglier cun il temp. Ch’il lain dad Andrea Florinett e sia squadra da Tonewood appartegna a quella categoria, quai mussa tant il success durant decennis sco er il premi da la fundaziun Artisanat Grischun. E quel motivescha il fundatur dal label: «Quest premi è insatge nunspetgà ed jau hai in coga plaschair. Igl è ina renconuschientscha per la squadra da Tonewood Switzerland e la lavur ch’ella fa.» La surdada dal premi da la Fundaziun Artisanat Grischun è ils 21 da mars 2025 a las 18.30 en la Klibühni a Cuira. Il lain che fa musica Ghitarras acusticas ed electricas, gìas, mandolinas, ukulelas, arpas, clavazins e blers auters – il lain da resonanza da Tonewood Switzerland vegn duvrà per construir ina retscha d’instruments. Il pli savens venda Andrea Florinett dentant lain per ghitarras, cunquai ch’igl è in dals instruments ils pli savens vendids en il mund. A las construidras ed als construiders d’instruments na venda Tonewood Switzerland dentant betg be il lain da pign da muntogna, mabain er d’autras plantas svizras, sco per exempel d’ischi u tscharescher. Propi la spezialitad è e resta dentant il lain lunar. (vit/fmr) Dapli impressiuns dal lain da Tonewood Switzerland e dad instruments creads cun quel chattan ins online sin la pagina d’internet www.tonewood.ch. Tgi che vul dentant dar in’egliada pli precisa, po s’annunziar tar il manaschi a Latsch per far ina visita. Quest lain cun rintgs annuals stretgs è in lain lunar, sco che la glina inditgescha, ed ha las premissas per daventar ina giada in bun instrument. «Jau sun probablamain il pli nunmusical ch’i dat» – Andrea Florinett, il fundatur dal label Tonewood Switzerland. Lain da Master (MA), quai vul dir da la pli auta qualitad areguard regularitad, finezza dals rintgs annuals e colur. Il lain da resonanza s’empluna en il magasin a Latsch – qua in cuc tranter las curunas cun lain da resonanza per gìas. In cuc en il magasin da Tonewood Switzerland In cuc sin il lain premià Dapi varga 20 onns producescha Andrea Florinett lain da resonanza a Latsch. Quest onn, il mars 2025, vegnan el e ses team da Tonewood Switzerland premiads da la Fundaziun Artisanat Grischun per quest lain e lur lavur. A quella chaschun ha la FMR visità lur lavuratori a Latsch ed ha dà in cuc en il magasin.

Vivais Vus en ina vischnanca da purs? U en ina citad u aglomeraziun da quella? Sche gliez è il cas na vesais Vus forsa mai vatgas vivas e bavais sulettamain lur latg. Noss pajais, la Svizra, ha il clische dad esser il pajais da las vatgas, pertge tschigulata e chaschiel en products ch’i na dat senza ellas. Dacurt è cumparida la nova statistica bovina da l’onn 2024. Quella è dretg interessanta e mussa ch’i dat en Svizra in dumber da pli che 1,5 milliuns arments bovins davent dals vadels enfin las vatgas. La grafica ch’è publitgada sin www.watson.ch/kühe infurmescha detagls da las regiuns e da las vischnauncas. Uschia tradescha la statistica bovina en tge chantuns e tge vischnancas ch’i dat ils pli blers arments. En ils chantuns Friburg, Berna, Lucerna e Son Gagl vivan bler dapli animals bovins che en ils auters chantuns. Il pli grond dumber, numnadamain 7077, datti en la vischnanca dad Escholzmatt-Marbach en il chantun Lucerna. Sche Vus vulais damai vesair bleras vatgas stuais ir en questa regiun entadim l’Entlebuch. En la vischnaunca Val de Travers (NE) ha la statistica registrà il proxim aut numer, numnadamain 6099, ed en quella da Nesslau (SG) 5622 animals bovins. In fatg interessant da la pli nova statistica è ch’i dat en 244 da las totalmain 2131 vischnauncas svizras dapli animals bovins che umans. Uschia per exempel a Falera en Surselva: tenor l’Uffizi federal da statistica datti là 724 vatgas, vadels e sterlamenta, quai che dat ina cumpart da 116 arments sin 100 abitants. En la vischnanca Valsot en l’Engiadina bassa èsi schizunt 150 arments sin 100 abitants ed en Lumnezia 180 sin 100 abitants. Scha noss tip dad oz As ha fatg mirveglias: cliccai en Vossa vischnaunca sin www.watson.ch/kühe

Pass per pass s’avischina il grond event da l’Eurovision Song Contest ch’è mez matg a Basilea. Da la partida a l’ur – sco squadra da producziun filmica – èn era 14 studentas e students da la Scola auta spezialisada dal Grischun. Gia la fin da schaner hani pudì filmar a Basilea in’emissiun sur d’in «draw» en connex cun il grond event. Mez matg 2025 guarda l’entira Europa vers Basilea. Là è l’Eurovision Song Contest 2025 (ESC). Pli u main amez l’event vegnan er ad esser da la partida 14 studentas e students da multimedia da la Scola auta spezialisada dal Grischun (SAS/FHGR). Els ed ellas vegnan ad esser responsabels per la producziun, vul dir da filmar ed emetter gist dus events che stattan en connex cun il contest. Il team en plain’acziun tar l’emissiun dals 28 da schaner en il Museum d’art a Basilea, saja en reschia ubain sin il set. Ch’els ed ellas pon far quai, ha da far cun ina concurrenza da l’organisatura SRG SSR (guarda boxa) ch’els han gudagnà. Enconuschent è quai dapi il november 2024, dentant fin il schaner saveva quai mo la gruppa studentica, e betg la publicitad. Els han survegnì l’incumbensa da producir dus events. Trair la sort e tarpun verd Perquai ch’i han gudagnà la concurrenza, han las studentas ed ils students da la FHGR lura gia planisà e realisà il «City Handover & Semi-Final Draw» ch’ha gì lieu la fin da schaner 2025. En quel «draw» è vegnì tratga la sort, tgenina naziun che chanta il matg lura en tgenin dals dus mezfinals. Sco proxima emissiun dastgan ils students e las studentas da la scol’auta producir la «Turquoise Carpet & Opening Ceremony», vul dir la ceremonia d’avertura uffiziala da l’ESC ch’ha lieu il matg – inclusiv tarpun turchis. Las 14 studentas e students da la FHGR han pia surpiglià entaifer var trais mais la batgetta ed han entaifer quel temp mess en pe l’emissiun dals 28 da schaner 2025. Quella è lura vegnida emessa en differents chanals da televisiun internaziunals sco era sin la plattafurma Youtube. Era in’equipa dal Telesguard ha accumpagnà davos las culissas la realisaziun da l’emissiun dal «draw». Part da l’equipa da studentas e students è era stada la Rumantscha Anja Streit ch’ha manischà ils moniturs en reschia e ch’ha mussà grond plaschair da l’emissiun: «Igl è ina grond’onur da pudair participar ad in event ch’ins enconuscha dapi blers onns. Jau chat simplamain cool ch’i laschan mussar a nus ils skills che nus avain emprais durant il studi da multimedia.» Sfida organisatorica per la scola Per la FHGR è surtut l’emprima emissiun ussa stada ina sfida organisatorica, sco ch’il docent Roland Köppel ha ditg envers RTR: «La dumonda è vegnida talmain a curta vista. Normalmain duvrassan nus prest in onn per organisar in tal project live sper l’instrucziun. Ma a partir da november avain nus simplamain stuì improvisar e reagir.» Ils students e las studentas han tenor indicaziuns da la FHGR prestà passa 80 dis da lavur. Bain hajan els fatg quai per ina paja – dentant era durant il temp d’examens. Per tuts e tuttas saja quai dentant in’enorma schanza che sa fetschia la fin finala era fitg bain en lur «curriculum» professiunal. Las studentas e students han preparà sper la tecnica, la reschia ed il script era plirs videos. Concret han els ed ellas surpiglià las graficas, la reschia, la producziun, ils moniturs, cameras e prompters. L’emissiun principala da l’ESC, cun tut ils mezfinals ed il final, vegn alura producida da las persunas ed interpresas professiunalas. «Ina u l’autra larmina» Tar la show producida da la FHGR ils 28 da schaner 2025 – en las localitads dal Museum d’art a Basilea – ha Malmö, il davos ospitant dal contest, surdà l’ESC simbolicamain a la citad da Basilea. Plinavant è vegnì tratga la sort per ils mezfinals tgi che concurrenzescha in cun l’auter. La Svizra è sco pajais ospitant automaticamain en il final, sco er la Germania, la Frantscha, l’Italia, la Spagna e la Gronda Britannia che tutgan tar ils «Big Five». Ma quai era per las studentas ed ils students bunamain irrelevant, sper lur experientscha da producir l’emissiun. La studenta e producenta Simone Reinhard ha ditg: «Jau sun stada mega cuntenta cura che tut è stà finì. Ma jau crai che nus hajan tuttas e tuts pudì giudair l’emissiun.» Ed Anja Streit ha manegià: «Igl è schon stà fitg emoziunal a la fin, cun ina u l’autra larmina. Ma igl è stà fitg bel ed ina bella experientscha.» SRG SSR ha tschertgà il meglier concept L’onn passà ha la SRG SSR scrit or diversas concurrenzas per tschertgar concepts e teams per la producziun da divers events. Il concept dals students e da las studentas da la Scol'auta spezialisada dal Grischun (SAS/FHGR) ha apparentamain persvas il pli fitg. In punct central dal concept saja stà che las producziuns duain porscher ina plivalur per la societad svizra. (rtr/fmr) Ulteriurs detagls davart l’ESC e surtut era l’emissiun da Telesguard ch’ha guardà davos las culissas da l’emissiun dal students e las studentas dal Grischun, èn da chattar sin rtr.ch. «Igl è schon stà fitg ­emoziunal a la fin, cun ina u l’autra larmina. Ma igl è stà fitg bel ed ina bella experientscha.» Simone Reinhard, studenta e producenta Il team en plain’acziun tar l’emissiun dals 28 da schaner en il Museum d’art a Basilea, saja en reschia ubain sin il set. Il team en plain’acziun tar l’emissiun dals 28 da schaner en il Museum d’art a Basilea, saja en reschia ubain sin il set.

Questa dumengia vegn votà u elegì er a livel communal – tranter auter en questas vischnancas dal Grischun tudestg. Ina survista cumpilada dad RTR cun ils singuls projects da votaziun ed elecziun. Arosa Il suveran dad Arosa decida davart la nova ovra idraulica Pradapunt – quai ensemen cun il consorzi d’Axpo, Arosa Energia ed IBC Cuira. L’ovra Pradapunt duai nizzegiar l’aua da l’ovra Litzirüti gia existenta. Uschia po la vischnanca trair a niz dapli dal potenzial da l’aua da la Plessur, ed era reducir la gronda differenza da las quantitads d’aua per l’ambient. Il medem mument decida il suveran d’Arosa era davart in reglament per proteger la Plessur tranter Litzirüti e Pradapunt. Las lavurs avessan da cumenzar il 2028 e l’ovra lura producir energia a partir dal 2030. La concessiun duai vegnir surdada per 80 onns. Cuira La citad da Cuira vul crear la basa giuridica en la planisaziun per pudair bajegiar ina segunda roda da vent sin l’areal Oldis. Midadas èn previsas en la lescha da bajegiar a Haldenstein, en il plan da zonas ed en il plan general da furmaziun. Per lura propi pudair bajegiar ina segunda roda da vent, dovri l’emprim anc la lubientscha per bajegiar ordaifer la zona da bajegiar. En la vischinanza da Haldenstein vegn planisada da l’interpresa Calandawind ina segunda roda da vent (sanester) che stess var 800 meters davent da la roda existenta. Domat Il suveran da Domat ha da decider, sch’el vuless introducir il dretg da votar ed eleger sin nivel communal era per esters ed estras cun permissiun da domicil (permissiun C). Tenor il messadi communal vuless quai dir actualmain che Domat avess 878 votantas e votants dapli – quai che fiss 15 % da la populaziun cun dretg da votar ed eleger. Tenor ils aderents promovess il dretg da votar per esters l’integraziun ed identificaziun en la vischnanca. Tenor ils adversaris fiss la participaziun politica era pussaivla sur la procedura da natiralisaziun – damai cun dumandar il dretg da burgais. En il Grischun han fin l’onn 2025 30 da las 100 vischnancas gia approvà quest dretg sin nivel communal – duas vischnancas han però refusà. Er il cussegl communal da Domat propona da refusar il project. Malans A Malans datti elecziuns. Il suveran ha d’eleger il presidi communal, la suprastanza e la cumissiun da gestiun. Per il presidi candidescha il president en uffizi Christoph Caprez. En la suprastanza candidescha Gian Carlo Caviezel per il sez vacant sper ils surpastants actuals Paola Giovanoli Calcagno, Armin Kohler e Barbara Meier. Panaduz Il suveran da Panaduz decida davart la concessiun per las Ovras electricas Pintrun SA. Quell’ovra gestida da la Axpo Hydro Surselva SA (AHS) ha duas tschiffadas al flum Flem ed in lai artifizial cun 23 000 m³ ed ella producescha en media radund 30 uras gigawatt ad onn. Malgrà che tut sa chatta sin territori da la vischnanca da Trin, è Panaduz pertutgà, perquai che l’aua da l’ovra da Pintrun sbucca en il Rain anteriur e munta uschia 0,8 % da la forza idraulica. Panaduz decida uschia davart la concessiun per la nova societad per las Ovras electricas Pintrun che tutga per 80 % al maun public (70 % vischnanca Trin, 10 % chantun Grischun e 20 % AHS). Persuenter po Panaduz cumprar 10 aczias da l’ovra e calculescha cun tschains d’aua annuals da radund 1600 francs. La suprastanza e la radunanza communala recumondan in GEA per la concessiun sur 60 onns. Tavau La vischnanca da Tavau ha da votar davart duas revisiuns da la planisaziun locala. Questas èn necessarias per realisar dus differents projects. In è la plazza da golf che duai vegnir engrondida ed uschia cuntanscher standards internaziunals. Per quel intent èsi previs d’engrondir la plazza per 7000 m². Per realisar quai èsi necessari da runcar radund 5700 m² dal guaud ch’avess però da vegnir cumpensà realmain. Ils custs dal project porta il Club da golf da Tavau. La segunda midada da la planisaziun locala è necessaria per in nov quartier d’abitar sin l’areal Valbella. Previsas èn là 150 abitaziuns – radund 100 da questas abitaziuns vegnissan affittadas per cundiziuns favuraivlas. La planisaziun duain far la vischnanca da Tavau e la HRS Real Estate SA. (rtr/fmr)

La regenza grischuna na vul betg renconuscher las prestaziuns dad Adam Quadroni cun ina indemnisaziun finanziala. Era nagina reparaziun per l’entiert – ch’è capità tar intervenziuns da la polizia – na duai il whistleblower survegnir. Sulet intgins quints averts è la Regenza pronta da relaschar a l’enconuschent whistleblower dals cartels grischuns. Il whistleblower Adam Quadroni na survegn nagina indemnisaziun da la regenza grischuna, sco che millis da persunas avevan pretendì il december cun ina petiziun. I n’existia nagina basa legala, ha argumentà l’executiva il mardi ad ina conferenza da medias a Cuira. Perquai che la situaziun da l’um che ha scuvert il scandal da cartel grischun vegn considerada sco cas da direzza, desista la Regenza però ch’el paja quints averts. La classificaziun sco cas da direzza lubeschia a las autoritads da renunziar a pretensiuns finanzialas avertas, ha ditg il minister da finanzas Martin Bühler (PLD). Quai vul dir che las autoritads na fan naginas ulteriuras scussiuns cunter il whistleblower. Da quants daners ch’i sa tracta n’ha Bühler betg vulì dir mardi avant las medias. Pretendì enfin 3 milliuns In’indemnisaziun finanziala en l’autezza da milliuns avevan pretendì ils advocats dad Adam Quadroni ed ils promoturs da la petiziun ch’è vegnida suttascritta 4231 giadas. Per ina tala indemnisaziun manchia sin plaun naziunal e chantunal ina basa legala, ha ditg Martin Bühler. Plinavant èn las autoritads sa basadas sin ina decisiun dal Cussegl naziunal che ha refusà la primavaira 2024 da stgaffir in rom legal per proteger whistleblowers. Ils motivs per las pretensiuns dad Adam Quadroni èn stads intervenziuns da la polizia, in plazzament preventiv e sfurzà en la psichiatria e ch’il Chantun al n’haja betg resguardà tar incaricas publicas. Dapi l’onn 2019 ha el supplitgà repetidamain las autoritads da prestar pajaments d’enturn 3 milliuns francs. La promotura da la petiziun Karin Huber ha ditg che las autoritads grischunas hajan spargnà enorms imports grazia al fatg che Adam Quadroni haja scuvert las cunvegnas da pretsch en la branscha da construcziun. Ella ha discurrì da passa 100 milliuns francs. La petiziun ha pretendì ina satisfacziun d’intgins milliuns per Adam Quadroni. Sperà sin bainvulientscha «Jau hai temì ch’i vegnia a questa decisiun», ha l’inizianta Karin Huber ditg il mardi a l’agentura Keystone-SDA. Tuttina haja ella sperà sin dapli bainvulientscha da las autoritads. Durant la conferenza da medias, ch’è stada visitada da numerus schurnalists e schurnalistas, ha ella dumandà pliras giadas la represchentanta ed ils represchentants da la Regenza pertge ch’els n’hajan mai inscuntrà persunalmain Adam Quadroni. El possia demussar cun documents, quant ch’il Chantun haja spargnà tras el. Quadroni, ch’è sez stà ina giada part dal cartel da construcziun, ha scuvert cun sias indicaziuns il pli grond cas svizzer da cunvegnas da pretschs en la branscha da construcziun. L’emprim ha el infurmà il 2009 las autoritads chantunalas davart las cunvegnas illegalas, ma nagin na l’ha cartì. Pir cura ch’el è sa drizzà pli tard a la Cumissiun da concurrenza (WEKO), hai dà moviment en chaussa. Realisà recumandaziuns da la PUK La scuverta dal cartel da construcziun ha gì per consequenza duas inquisiziuns. Ina cumissiun parlamentara (PUK) ed in rapport han purtà a la glisch che auts emploiads chantunals en l’Uffizi chantunal da construcziun bassa han violà lur obligaziun da diligenza. Ultra da quai è vegnida crititgada la lavur da differentas autoritads che han sbaglià cun giuditgar Adam Quadroni ed han ordinà ch’el vegnia mess cun forza en la psichiatria. Dad omadus rapports resulta ina retscha da mesiras ch’èn – tenor indicaziuns da la Regenza – vegnidas realisadas cumplettamain fin il zercladur 2023. Tranter auter exista en il chantun dapi l’october 2022 in post independent per annunziar a moda anonima surpassaments tar incaricas publicas. Plinavant haja la WEKO giuditgà sco exemplarics per la Svizra ils programs dad examinar incaricas publicas ch’il Grischun ha introducì en il fratemp, ha ditg la ministra d’infrastructura Carmelia Maissen quest mardi a la conferenza da medias. Adam Quadroni haja prestà cun sias scuvertas ina contribuziun impurtanta, han ditg ils represchentants da la Regenza. Per gliez hajan ins engrazià ad el en ina brev ed exprimì respect. I fiss stà in novum en Svizra, sch’in whistleblower ch’è sez stà part da cunvegnas criminalas, fiss vegnì indemnisà.

Tgi che tschertga, lez chatta. Per la regenza grischuna na vala quest proverbi betg. La Regenza ha tschertgà en la lescha e n’ha chattà nagina disposiziun che lubiss da pajar indemnisaziuns al whistleblower Adam Quadroni. «I manca la basa legala» per dar raps a l’enconuschent whistleblower. Quai è la quintessenza, suenter sia tschertga guvernamentala en la tschungla da las leschas. Igl è atgnamain la stgisa classica – «la mancanza da la basa legala». Per dus motivs sa tracti d’ina stgisa. Sche la Regenza avess propi vulì, avess ella pudì suttametter ina proposta al Cussegl grond per stgaffir la basa legala da pajar ina indemnisaziun ad Adam Quadroni. I fiss stada ina Lex Quadroni. Quella n’avess sa chapescha betg mo valì per il whistleblower da Ramosch, mabain era per autras persunas che scuvran en l’avegnir grevs malfatgs e surpassaments. Plinavant èsi ina stgisa, perquai che la lescha è adina era ina chaussa d’interpretaziun. Tut tenor cun tge finamira ch’ins legia ina disposiziun, interpreteschan ins ella en autra guisa. Per la regenza grischuna stuess’ins perquai forsa crear in nov proverbi: Tgi che na vul betg chattar, po atgnamain laschar star da tschertgar. Il fatg che la Regenza desista d’incassar quints averts che Adam Quadroni stuess pajar al chantun, na mida betg bler vi da questa impressiun. La Regenza na vul betg tradir, da tge summas ch’i sa tracta. Èsi quints averts da 500 francs, da 5000 francs u da 50 000 francs ch’il whistleblower na sto betg pli rembursar? La regenza na vul betg vegnir ora cun il marmugn. Ella sa zuppa davos il pretext da la protecziun da datas u dal dretg da persunas. En quest cas na protegia quest dretg dentant betg exnum Adam Quadroni, mabain plitost l’intransparenza da la regenza grischuna. Lezza n’ha nagin interess da communitgar quant bassa che la summa è, pertge uschiglio resortiss, quant strebel e stretg che l’agir guvernamental è en questa chaussa.

Matthias Brunner è in dals advocats dad Adam Quadroni. El ha prendì posiziun suenter la conferenza da medias da la Regenza che na vul pajar naginas indemnisaziuns al whistleblower. FMR: Essas Vus surprais che la regenza grischuna na vul betg indemnisar Voss mandant? Matthias Brunner: Jau sun cunzunt surprais che la ­Regenza ha praticamain ignorà las examinaziuns extendidas dad Andreas Brunner e quellas da la cumissiun parlamentara (PUK). I na dettia nagina «basa legala» per pajar indemnisaziuns ad Adam Quadroni, di la Regenza. Tge schais Vus da quest argument? Areguard l’agir virulent da la polizia tar l’intervenziun l’onn 2017, è quai sa chapescha fallà. En lez connex dessi la lescha da responsabladad che lubiss indemnisaziuns. Pli difficila è però la dumonda, sch’il curaschi civil e las stentas dad Adam Quadroni sco whistleblower giustifitgeschan era indemnisaziuns. Vegnissan en quel reguard en dumonda pajaments da reparaziun? Ins po dir: Tenor criteris politics ed ils criteris da dretg e duaivladad, pudessan vegnir prestads pajaments per l’agir dal whistleblower. Per gliez duvrassi dentant ina voluntad politica. Tge effect ha gì l’intervenziun da la polizia avant otg onns tar Voss mandant, che indemnisaziuns sa chapeschan tenor Vus da sasezzas? Entras ina decisiun da l’Assicuranza d’invalids, che ha examinà minuziusamain il cas, èsi cler: Dapi l’intervenziun da la polizia l’onn 2017 è Adam Quadroni psichicamain spussà e sia pussaivladad per ina activitad da gudogn è restrenschida. Jau na chapesch betg, co ch’ins snega en connex cun l’intervenziun da la polizia la necessitad da prestar indemnisaziuns.

Savevas Vus che la firma da skis Head ha sco emprima laschà patentar il ski da metal, e quai gia l’onn 1949? Avant era lain anc il material principal. Savevas Vus, ch’il general svizzer Henri Guisan veseva ils culms ed il sport d’enviern sco ideal lieu per tancar las forzas fisicas e moralas? Savevas Vus, ch’il cuschinier Hartly Mathis ha servì l’onn 1967 – e quai en l’emprima ustaria da gourmet en in territori da skis, sin il Corviglia – vers 40 differents desserts a ses giasts? Audrey Hepburn, Gunther Sachs, John Lennon (guarda front) ed il schah da la Persia – els han tuts insatge communabel. Els vegnivan gugent a San Murezzan en vacanzas. Quels ed ulteriurs ‹fun-facts› da l’impressiunanta istorgia dal turissem d’enviern pudais Vus leger en il cudesch ‹Schnee, Sonne und Stars- wie der Wintertouris­mus von St. Moritz aus die Alpen erobert hat› da Michael Lütscher. Il cudesch è cumparì l’onn 2014 tar la chasa editura Neue Zürcher Zeitung. La publicaziun cuntegna vasts excurs istorics, bellas fotografias e squitschs da placats legendars da destinaziuns enconuschentas sin tut il mund. Tenor mai è quel cudesch in stuair per amis ed amias dal sport d’enviern. Ed ideal da leger, sche l’aura n’è ina giada betg bell’avunda per ir cun ils skis. Ed uschia vegn la pista transferida en furma dad in cudesch en stiva. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. il cudesch ‹Schnee, Sonne und Stars- wie der Wintertouris­mus von St. Moritz aus die Alpen erobert hat› da Michael Lütscher.

Ina gronda part da las Rumantschas e dals Rumantschs na viva betg en il territori linguistic rumantsch. Perquai èsi impurtant che questas persunas dettian vinavant il rumantsch a las proximas generaziuns. In nov studi ha prendì sut la marella il rumantsch en la diaspora. Il dumber da Rumantschs e Rumantschas en ils singuls chantuns. La «populaziun» rumantscha è vegnida calculada mintgamai cun la media da las cifras dals onns 2017 fin 2021 tenor las cifras da l’Uffizi federal da statistica. Per ils chantuns senza cifras na datti betg avunda datas. Tenor l’Uffizi federal da statistica datti radund 41 000 Rumantschas e Rumantschs. Ina buna part viva ordaifer il territori linguistic – en l’uschenumnada diaspora rumantscha, la gronda part en la Svizra tudestga. Per mantegnair la lingua èsi impurtant ch’era ils pledaders en la diaspora dettian vinavant la lingua a lur uffants. In studi da l’Universitad da Friburg Co che quel «transfer» da lingua capita e tge sfidas e tge mancos ch’i dat, da quai èn sa fatschentadas trais perscrutadras dal Center scientific da cumpetenza per la plurilinguitad da l’Universitad da Friburg. I sa tracta da Claudia Cathomas, Flurina Graf e Cordula Seger. Per il studi «La diaspora rumantscha en la Svizra tudestga» han ellas visità purschidas existentas en trais differents lieus da la diaspora rumantscha – a Cuira, Turitg ed a Berna. Ed ellas han fatg intervistas cun persunas responsablas, persunas d’instrucziun e d’assistenza, cun geniturs e cun giuvenils. Las dumondas centralas dal studi èn stadas: Co vegn la lingua rumantscha dada vinavant en la diaspora? Tge facturs gidan per la promoziun dal rumantsch? Tge è cuntraproductiv? Tge sfidas e basegns han ils geniturs, uffants e scolasts? Tge purschidas da furmaziun èn las pli effectivas? La sfida da dar vinavant la lingua Decisiv per dar vinavant il rumantsch saja tenor il studi cunzunt, sch’ils geniturs discurran a chasa rumantsch cun ils uffants. Il pli effectiv saja, sche omadus geniturs discurran rumantsch. Dentant er ils uschenumnads «new speakers», pia quels che han emprendì pli tard rumantsch, gioghian ina rolla impurtanta, malgrà ch’els han savens barrieras linguisticas. Er els gidian a mantegnair in tschert diever dal rumantsch. En la diaspora saja dentant ina sfida da dar vinavant la lingua, cunzunt ordaifer il chantun Grischun. Era sch’i vegn discurrì a chasa rumantsch, è la lingua ordaifer la famiglia strusch preschenta, scrivan las perscrutadras en lur studi. Als uffants manca uschia savens in context linguistic ed era la conscienza ch’il rumantsch n’è betg mo ina lingua da famiglia, mabain vegn era duvrà en auters contexts. Ils geniturs possian savens survegnir il sentiment ch’els na sajan betg avunda cumpetents per dar vinavant la lingua, sch’ins n’ha ordaifer la famiglia nagin contact cun auters Rumantschs e Rumantschas. Ina buna rait sociala è impurtanta Impurtant è tenor il studi ch’ins vegnia en contact cun autras Rumantschas e Rumantschs per mantegnair la lingua. Dentant n’è qua l’interess betg tar tuts tuttina grond. Famiglias cun uffants pitschens mussan in pli grond interess vi da las purschidas da vegnir en contact cun autras Rumantschas e Rumantschs che famiglias cun uffants pli vegls. La raschun è che geniturs dad uffants pitschens fan avant e suenter la naschientscha dals uffants dapli patratgs tge ch’els vulan dar vinavant a lur uffants e tschertgan perquai purschidas u contacts cun autras famiglias rumantschas. Ils contacts ch’ins fa durant questa fasa tegnan savens era pli ditg. E sch’ils uffants daventan amis, è la probabilitad pli gronda ch’els fetschian pli tard diever da purschidas rumantschas, sch’els pon esser ensemen cun amis. Sch’ils uffants èn dentant gia pli vegls, saja l’interess vi da questas purschidas pli pitschen, ha eruì il studi davart la diaspora rumantscha. Lur mintgadi saja gia occupà cun la lavur ed autras activitads. In’educaziun bilingua: gea u na? Ina dumonda che blers geniturs sa tschentian è, sch’ina educaziun plurilinga fetschia insumma senn u betg. Tenor il studi n’exista betg ina dretga strategia, mabain i saja ina dumonda fitg individuala tut tenor constellaziun da famiglia. Ina sensibilisaziun e dapli infurmaziuns per ils geniturs pudessan tenor il studi gidar a reducir questas malsegirezzas. In’ulteriura sfida, cun la quala blers geniturs èn confruntads, è ch’els n’enconuschan simplamain betg tscherts pleds en rumantsch. Intgins discurran lura rumantsch e remplazzan tscherts pleds ch’els n’enconuschan betg cun tudestgs. Quai vegn numnà en la linguistica «code-switching». Auters geniturs sa decidan sut quella premissa dad insumma betg discurrer rumantsch cun la motivaziun: ubain endretg ubain insumma betg. «New speakers» èn impurtants Ina scuverta impurtanta dal studi davart la diaspora è l’impurtanza dals «new speakers» per la derasaziun da la lingua. Uschia sa mussa che «new speakers», ch’èn creschids si en il territori linguistic ed han emprendì là per exempel en scola rumantsch, èn era motivads en la diaspora da discurrer rumantsch cun lur uffants. Ma sch’ils «new speakers» èn vegnids exclus da la glieud en il territori linguistic, lura n’èn els era betg motivads da dar vinavant la lingua a lur uffants. Quai munta che la tenuta da la populaziun en il territori linguistic gioga ina rolla impurtanta per il mantegniment dal rumantsch e per dar vinavant il rumantsch er en la diaspora. Tge sto sa midar en la furmaziun? Il studi ha examinà differentas scolas cun purschida rumantscha a Cuira, Turitg e Berna. Il pli grond interess per novas purschidas datti ordaifer il chantun Grischun. Dentant dettia en citads sco Turitg e Berna gia scolas privatas cun differentas purschidas, uschia che novas purschidas concurrenzassan scolas privatas gia etablidas, concluda il studi. Per las persunas interrogadas na saja betg be impurtant ch’ils uffants emprendian rumantsch en scola, mabain ch’i dettia er anc autras purschidas sco per exempel ina structura dal di. L’exempel da la Scola bilingua a Cuira La Scola bilingua a Cuira mussa ch’i dat geniturs che tschernan questa scola per auters motivs ch’il rumantsch, per exempel perquai che las classas rumantsch-tudestgas èn plitost pitschnas. Blers scolars e scolaras che frequentian quellas classas n’hajan dentant nagin background rumantsch u na discurrian betg rumantsch ordaifer la scola. Sco che magisters e magistras da la Scola bilingua han ditg a las perscrutadras, saja perquai savens ina sfida da porscher ils curs per rumantsch en ina furma che na sustegna betg mo quels che na san betg rumantsch, mabain promova er uffants che han gia ina buna basa rumantscha da chasa anora. En quest connex scrivan las scienziadas en lur studi davart la diaspora rumantscha: «I dovra cleras finamiras da la scola ed ina reflexiun davart la dumonda, sch’ins veglia pussibilitar ad uschè bleras persunas interessadas sco pussaivel in access al rumantsch ubain promover uffants che han ina relaziun gia existenta cun il rumantsch.» In’autra problematica è la dumonda da persunal en scola: Sch’igl è gia a Cuira difficil da chattar avunda scolastas e scolasts rumantschs, èn las sfidas ordaifer il Grischun probablamain anc bler pli grondas. I dovra medias rumantschas Il studi mussa plinavant ch’i dat en la diaspora in basegn da medias rumantschas ch’èn accessiblas ed attractivas tant per uffants sco era per geniturs – quai cunzunt sch’ils uffants èn anc pitschens. Spezialmain dumandads sajan cudeschs da maletgs moderns e material auditiv en ils idioms. Da chattar la purschida è dentant per part ina sfida. Sco che geniturs interrogads han ditg a las perscrutadras dal studi, giavischian els ina plattafurma simplifitgada e centralisada. La concurrenza tras medias internaziunalas è gronda, ed i dat il giavisch da translatar cudeschs d’uffants populars. Ultra da quai saja il material avant maun savens memia pretensius per uffants en la diaspora. Plinavant prefereschian ils geniturs material en ils idioms specifics e betg en rumantsch grischun. I basegna ina coordinaziun Las mesiras e purschidas per la diaspora gidan dentant be, sch’ellas vegnan coordinadas. «Nossas analisas mussan ch’ils chanals ch’èn vegnids duvrads fin ussa na cuntanschan betg ina gronda part da las Rumantschas e Rumantschs che vivan en la diaspora», scrivan las scienziadas en lur studi. Las intervistas cun gruppas che s’engaschan voluntarmain per il rumantsch en la diaspora hajan mussà ch’i dovria in barat tranter questas gruppas sco era l’access ad in register d’adressas che pussibilitescha da sclerir ils basegns avant ch’ins lantscha ina purschida. Quai gidass era da suenter pudair derasar meglier las purschidas. Impurtant saja ina pagina d’internet cuminaivla, nua che persunas interessadas chattan tut las purschidas ed infurmaziuns. I dovra ina coordinaziun naziunala per definir las finamiras, per sustegnair ils purschiders e per cuntanscher las finamiras da la gruppa en mira. Esser collià cun ses origin rumantsch Sche la lingua rumantscha vegn dada vinavant als uffants u betg, ha era da far cun il fatg quant fitg ch’ils geniturs èn emoziunalmain colliads cun lur origin. La lingua vegn considerada sco instrument impurtant per intermediar identitad e cultura. Ina ferma colliaziun motivescha da dar vinavant il rumantsch, entant che malsegirezzas e grondas pretensiuns dals geniturs pon impedir quel. Il facit dal studi Tut en tut mussa il studi davart la diaspora ch’ina colliaziun pli ferma, l’adattaziun da la purschida, material da sustegn per geniturs ed ina renconuschientscha da «new speakers» sco pledaders legitimads èn champs impurtants per promover la lingua rumantscha e per dar vinavant quella a generaziuns futuras. Plinavant dovria era dapli perscrutaziun or da la perspectiva d’uffants, cunquai che lezs sajan il factur il pli impurtant per mantegnair la lingua rumantscha, concludan las trais scienziadas lur studi.

Chatrina Josty, columnista da la FMR Sch’ins abitescha en la planira dal chantun da Berna ed ins vul ir cun skis han ins pliras opziuns: U viagiar en la Part Sura Bernaisa cun tschientmilli autras persunas e passentar dapli temp en las colonnas da persunas ed autos, ubain ir vers vest, per exempel en las «Alpes Vaudoises» e star là per in u plirs dis da skis, senza stress da densitad, ma per la paja cun bigliets da skis a pretschs moderads ed ustarias patgificas cun spaisas tipicas – natiralmain tratgs cun bler chaschiel. Ch’ils e las Romand:as aman chaschiel e che chaschiel è in grond tema en la Svizra romanda n’è betg mo in clisché. Chaschiel è perfin in tema sin la sutgera che collia il territori da skis da Les Diablerets cun quel da Villars. Sch’ins è sin quella sutgera van ins guliv ora per vegnir en l’auter territori, ed ins è mintgamai per in curt mument fatsch’a fatscha cun las persunas da l’autra vart da la suga, che sesan sin las sutgeras che vegnan encunter. Quai è pia ina bun’occasiun per prender si contact. «Fondue ou raclette?», essan mes um e jau vegnids dumandads cura che nus eran là per l’emprima giada a Silvester avant trais onns. Jau hai pensà ch’ils uffants sin la sutgera da l’autra vart che han fatg la dumonda, vulevan savair, tge menu che nus hajan planisà per la saira da Silvester. Quai n’hai jau betg savì respunder, cunquai ch’il menu da set plats en il Eurotel Victoria n’era anc betg enconuschent. Uss essan nus stads là la fin da schaner sin la medema sutgera e questa giada gist spatla a spatla sper quels che fan las dumondas! Dus mattatschs da circa 11 onns han clamà apaina ch’els eran sin la sutgera: «Fondue ou raclette?» E quai dad aut ed a mintgin:a ch’è vegni:da encunter. Interessantamain n’ha il resultat gnanc interessà ils mattatschs, i n’era forsa era betg dal tut cler, sch’els manegian plans da gentar u tschainas concretas u las spaisas preferidas. Els han mo dumbrà quant:as che respundan insumma a la dumonda «fondue u raclette?» – Resultat: 40 respostas han els survegnì da circa 50 sutgas cun mintgamai 4 persunas ch’èn vegnidas encunter. Els eran magari cuntents, han fatg in curt gir e suenter han els puspè prendì la sutgera da colliaziun. Auter ch’ils dus mattatschs avain nus fatg ina statistica approximativa, e tenor quella han respundì dapli persunas cun «raclette». Quai po avair da far cun duas chaussas; per l’ina han respundì blers uffants e per l’autra pari dad esser in trend da consumar pli pauc alcohol e cun quai forsa era pli pauc fondue. U forsa che nus eran sin il fauss fastiz e davos «fondue ou raclette?» sa zuppa ina strategia da marketing geniala. La probabilitad ch’ins emposta l’ina u l’autra spaisa en la proxim’ustaria è numnadamain fitg, fitg auta … suenter avair udì 50 giadas «fondue ou raclette?» e 40 respostas entusiasticas. U co èsi cun vus, tge mangiais vus oz: fondue u raclette? Chatrina Josty-Kreuzer abita a Bätterkinden a l’entrada da l’Emmental e ­lavura sco pedagoga curativa.

Ursin Fravi, egn digls iniziants dall’arena da biatlon a Lantsch, sa legra sen igl highlight, numnadamaintg igl campiunadi mundial da biatlon, ainten la «sia» arena. L’elita da biatlon sa maseira a parteir dall’emda proxima digls 12 anfignen igls 23 da favrer 2025 a Lai/Lantsch. Igl è igl amprem campiunadi mundial ainten la Roland Arena e damai en punct culminont per chella. An vista allas ampremas cursas ò la FMR perchegl discurria cun Ursin Fravi, egn digls iniziants dall’arena, ed ò do en sguard sen l’istorgia da chella. Igl è franc igl highlight dalla staschung da biatlon – igl campiunadi mundial a Lai tgi antscheva l’emda proxima, igls 12 da favrer 2025. Ma cura tgi vo a Lai per ôr, argient e bronz n’è chegl betg angal per las atletas ed igls atlets ensatge tot spezial, mabagn er per l’arena da biatlon a Lantsch sezza. Igl è numnadamaintg igl amprem campiunadi mundial tgi ò li a Lai e damai ègl er igl punct culminont ainten l’istorgia dalla Roland Arena. An vista allas ampremas cursas ò la FMR perchegl do en sguard anavos cun Ursin Fravi (63) tgi ò promuvia scu cuniniziant l’arena siva dall’antschatta e tgi s’angascha anc oz per chella. En li ideal L’ideia da construeir en’arena da biatlon fixa è nascheida avant prest 20 onns, scu tgi Ursin Fravi ò explitgia: «Igl 2006 ò gia li a Lantsch igl campiunadi da biatlon svizzer ainten en’arena provisorica. Chegl ò do igl impuls dad instradar igl project da construeir en’arena fixa.» Alloura vegia Hartwig Birrer, igl iniziant digl campiunadi svizzer, numnadamaintg catto igl li ideal per ena tala arena. Angal dus meis siva igl campiunadi è damai neida fundada en’uniun cun 38 commembras e commembers per metter sen veia igl project biatlon arena Lantsch cun 30 schebas, ena pista da 600 m per skis cun rodas ed en’indrez da far neiv. Sainza opposiziun ò igl project dantant betg pudia neir realiso, uscheia Ursin Fravi: «Perveia digls costs è bagn neida se la dumonda: dovrigl ansomma chegl? Ed igl è er duvro discurs cun organisaziuns scu igl WWF e la Pro Natura. Ma cunchegl tgi bunga gliout ò promuvia igl project, ègl reuschia da cuntinuar pass per pass.» En po scu en unfant Radunanzas communalas, credits, revisiuns parzialas dalla planisaziun locala, fundaziuns d’uniuns e societads – tenor la survista tgi Ursin Fravi ò musso alla FMR ègl duvro bler taimp e blera gliout per realisar l’arena da biatlon. Perchegl n’ègl strousch pussebel da numnar tot las persungas involvadas u mintga singul pass tgi ò mano dall’ideia tar l’arena (varda box). Da calar n’è dantant sto nign’opziun per igls promotours digl project ed Ursin Fravi: «Ia va mai do se». E chegl malgro tg’igl ò duvro pazienztga. Bung set onns ò cuzzo la fasa da planisaziun e finanziaziun: l’amprema badigleida dall’arena è stada la premaveira 2013. E schibagn tgi Ursin Fravi n’è betg sto involvo ainten las lavours sen igl plazzal, ò el tuttegna savia, tge tgi marscha: «All’antschatta sunga sto quasi mintga de segl plazzal per vurdar scu tgi vo anavant. Igl è forsa schon sto en po scu en unfant.» Ampremas concurrenzas Anc igl madem onn scu l’amprema badigleida, numnadamaintg igl december 2013, è l’arena alloura neida averta. Ma cun la construcziun na vevan igls iniziants betg anc contanschia la fegnameira, uscheia Ursin Fravi: «Per pudeir realisar cursas internaziunalas ins stò aveir la licenza dalla IBU, la International Biathlon Union. La visiun da realisar talas vainsa gia gio all’antschatta.» La licenza B ò l’arena da biatlon a Lantsch survagnia en onn siva l’avertura ed igl 2017 on gia li ainten l’arena las ampremas cursas da biatlon internaziunalas, numnadamaintg dall’IBU-Cup tg’è la sagond’ota categoria internaziunala siva la cuppa mundiala. Tar la nova arena da biatlon ègl dantant do gio avant cursas sen igl pi ot nivel. A parteir dalla staschung 2013/14 on gia li a Lai cursas da passlung dalla Tour de ski ed igl 2015 puspe igl campiunadi da biatlon svizzer. Novas dimensiuns Aint igl frataimp è l’arena carscheida venavant e neida cumplettada. La pista per skis cun rodas è numnadamaintg neida angrondaneida e sper l’arena è nia construia igl Nordic House, en hostel cun bistro e locals da conferenza. L’arena a Lantsch n’ò damai betg contanschia angal novas dimensiuns arisguard la sia muntada sportiva, mabagn er arisguard l’infrastructura. Damai ò ella survagnia igl onn 2017 la licenza A dall’IBU. Chegl vot deir tgi la Roland Arena adamplescha las premissas per cursas dalla cuppa mundiala e campiunadis mundials. Tenor Ursin Fravi na fiss chegl dantant strousch sto pussebel sainza novs investours: «Ins pò schon deir tgi Michael Hartweg ò purto anavant l’arena cun las sias investiziuns e fatg igls pass per cuntanscher igls standards necessaris per campiunadis mundials.» Michael Hartweg ò surpiglia igl 2015 igl menaschi da l’arena da biatlon a Lantsch digl cumegn ed investia ples milliuns – e chels èn sa cumprovos: 2020 igls campiunadis mundials da juniors, 2023 igls campiunadis europeics, 2023 cursas dalla cuppa mundiala a Lai. L’arena da biatlon a Lantsch è damai stada gio ples gedas igl li d’occurrenza sen igl pi ot nivel. Tenor Ursin Fravi è ella damai pronta per igl punct culminont: «Durant tot chels onns vainsa amprandia bler. Nous vagn damai l’experientscha necessaria per igl campiunadi mundial.» Ossa igl highlight «Tgi dat cò ansomma uscheia en event, è schon igl highlight», ò detg Ursin Fravi arisguard las cursas digl campiunadi mundial. Per aspectatouras ed aspectatours seian forsa las partenzas da massa, la persecuziun u las staffettas igl pi interessant, uscheia igl cuniniziant dall’arena tgi spera bagn sen ena medaglia svizra: «Las Svizras ed igls Svizzers èn disos dad eir a Lai. Els treneschan savens sen chella greva loipa e l’otezza pò esser en avantatg. Sen basa digls davos resultats è Niklas Hartweg en candidat per ena medaglia.» Sch’el ò fatg ena bunga prognosa, chegl vei Ursin Fravi alloura agl li. Agl campiunadi mundial s’angascha el numnadamaintg scu voluntari. Per l’arena sezza spera el dantant tgi na seia betg igl davos event pi grond: «An vista allas investiziuns fissigl bung d’aveir cò ple u manc mintga dus onns concurrenzas internaziunalas.» Ursin Fravi, egn digls iniziants dall’arena da biatlon a Lantsch, sa legra sen igl highlight, numnadamaintg igl campiunadi mundial da biatlon, ainten la «sia» arena. Sco a las cursas da la cuppa mundiala 2023 a Lai, èsi er al campiunadi mundial da biatlon da quintar cun blera glieud. Igl highlight d’anfignen ossa: las ampremas cursas dalla cuppa mundiala da biatlon 2023 ainten la Roland Arena èn stos en success ed on attratg en grond public. Igl madem ins pò er spitgier digl campiunadi mundial tgi antscheva igls 12 da schaner 2025. La via tar il campiunadi mundial Sco che Ursin Fravi ha explitgà a la FMR, hai duvrà l’engaschi ed il sustegn da blera buna glieud per realisar l’arena: «A l’entschatta èsi cunzunt stà Leo ed Urs Baselgia dal club da skis Bual e Renato Lenz, il president communal d’alura. Ma nus avain era gì il sustegn da Hartwig Birrer da Swiss Ski e da Robert Zwahlen che ha lavurà per l’IBU, l’International Biathlon Union. Ed insumma steva l’entira scena da biatlon davos il project.» Plinavant hai dentant er duvrà ils meds finanzials: tenor la pagina d’internet da la Roland Arena muntan las investiziuns en total a 6,4 milliuns francs e cumpiglian la planisaziun sco er la construcziun da l’arena, ils indrizs da far naiv, la pista per skis cun rodas ed ils edifizis da manaschi e restauraziun. La gronda part dals custs han la Confederaziun, il Chantun e la vischnanca Lantsch/Lenz purtà. Meds finanzials hai dentant era dà da vischnancas cunfinantas e da sponsurs ed investurs privats. Cunzunt Michael Hartweg ha investì a partir da 2015 en il svilup da l’arena e ses conturn. En vista dal campiunadi mundial pon ins pia dir che l’engaschi e las investiziuns hajan purtà fritg e che l’istorgia da l’arena da biatlon a Lantsch haja cuntanschì per il mument ses punct culminant: 2006: L’iniziant indigen Ursin Fravi lantscha ensemen cun Leo Baselgia e Simon Willli l’idea per in implant da far biatlon. Avrigl 2007: La radunanza communala decida in credit d’impegn da radund 5,6 milliuns francs per bajegiar l’arena da biatlon a Lantsch. Avrigl 2013: Emprima badigliada per realisar l’arena da biatlon. December 2013: Las emprimas concurrenzas han lieu en la nova arena. 2015: La vischnanca sa decida per l’investur Michael Hartweg sco partenari, quai lubescha da realisar il Nordic House. Avust 2017: L’arena survegn da l’IBU (International Biathlon Union) la licenza per organisar concurrenzas da la cuppa mundiala e campiunadis mundials. December 2017: Per l’emprima giada datti cursas internaziunalas (IBU-Cup). Schaner 2020: A Lantsch vegnan organisads ils campiunadis mundials da juniors e giuvenils. Matg 2022: L’investur Michael Hartweg venda l’Arena da biatlon a Swiss Ski. Schaner 2023: A Lantsch vegnan organisads ils campiunadis europeics. December 2023: Per l’emprima giada datti cursas da la cuppa mundiala. Favrer 2025: L’elita dal biatlon sa mesira als campiunadis mundials.