In nov mais, cun novas temperaturas? I para uschia enfin ussa. Bleras e blers sa legran segir gia per las chaliras da la stad: far bogn, mangiar glatsch, baiver gervosa en il parc. E cler èsi era bel da pudair star giuador la saira be cun mongias curtas. Però, en almain in grà è il chaud per blers stentus. Numnadamain sch'ins vul durmir! Bun, en ils plirs lieus da la Rumantschia sfraidi bain giu detg flot durant las notgs. Forsa abitescha ina u l’autra lectura però a Cuira u fa forsa tranteren ina visita ad in ami a Basilea? Il mender èsi da durmir en ina abitaziun sut il tetg, u betg? Perquai è mes tip dad oz il pendant (u cuntrari) da la bugliotta, quella che stgauda d’enviern. E tge po damai sfraidir da stad en letg? Bain cler: ina clocca da PET – emplenida cun aua schelada. Cun glatsch. Per propi far effect èsi da recumandar ina clocca da 1,5 l, sch’ins ha alura propi plaz en schelentera… Jau stoss dir sinceramain, jau n’hai anc mai empruvà ora questa anti-bugliotta. Jau hai pir dacurt survegnì mezza quest tip e ma legrel però gia da far il test durant ina notg da chalurs. Mo tranter da nus: Para vegn quai fatg regularmain tar insatgi a Lumbrein!

La suprastanza da la Lia Rumantscha ha eligì il november passà Diego Deplazes sco successur da Martin Gabriel sco nov secretari general. Ier è el entrà en uffizi. La FMR ha discurrì cun Diego Deplazes davart sia nova incarica e davart las sfidas principalas da l’uniun tetgala da las organisaziuns rumantschas. Vus avais cumenzà oz Vossa nova incumbensa sco secretari general da la Lia Rumantscha. Tge avais Vus fatg l’emprim en Vossa nova funcziun? L’emprim hai jau salidà las collavuraturas ed ils collavuraturs per sentir il puls. Da tge As legrais Vus il pli fitg? Jau ma legrel da pudair lavurar cun ed en ina squadra motivada en favur da nossa lingua rumantscha. Igl è per mai ina nova sfida cun ina tematica che ma stat a cor. La plazza da secretari general è fitg variada. Jau exequesch lavurs da management, surpigl incumbensas da represchentaziun e dastg lavurar directamain vid projects che promovan il rumantsch. Da tge avais Vus il pli grond respect? La LR è activa en champs fitg divers. Igl è impurtant da tegnair il curs, per che nus possian effectuar uschè bler sco pussaivel cun las resursas persunalas e finanzialas che stattan a disposiziun. Las spetgas da differentas varts èn per part talmain differentas ch’ins sto far attenziun da betg «sa sparpagliar». Per mai èsi impurtant da rinforzar ils meds per tut – giuven e vegl – che vul duvrar il rumantsch en il mintgadi. Tge èn tenor Voss avis las sfidas principalas da la Rumantschia il proxim decenni? Ina da las sfidas è la demografia en il territori tradiziunal rumantsch. Quella fa quitads a nus. Il medem mument crescha il dumber da possessuras e da possessurs d’abitaziuns secundaras. Nus stuain integrar quellas persunas en nossa cultura ed en nossa lingua cun las sensibilisar per il rumantsch e cun porscher ad ellas pussaivladads da s’avischinar a nossa lingua. Da l’autra vart viva ina buna part da la cuminanza rumantscha ordaifer il territori tradiziunal rumantsch. Igl è impurtant ch’ils uffants hajan la pussaivladad da discurrer e d’emprender rumantsch independentamain da lur domicil. En general èsi impurtant ch’il rumantsch vegnia applitgà pli consequentamain en tut ils champs da la vita. Tar las instituziuns dal maun public stoi dar in progress en quest connex. En pli duvrain nus era vinavant ina buna purschida da medias ed ina buna scola rumantscha, da la scolina fin al stgalim universitar. A la LR vegni magari renfatschà ch’ella saja elitara e na represchentia betg l’opiniun dal pievel rumantsch. Co giuditgais Vus quai? Na, elitara n’è la LR betg. La LR emprova da resguardar e da represchentar tant sco pussaivel las opiniuns da la cuminanza rumantscha. Structuralmain èsi uschia che la LR è l’uniun tetgala da sias uniuns affiliadas. Mintgina e mintgin ha la pussaivladad da participar als process da decisiun dal moviment rumantsch cun daventar commembra u commember d’ina da las uniuns rumantschas. La LR è activa mintga di en tut las regiuns rumantschas e promova la lingua tenor ils basegns specifics al lieu. Bleras purschidas da la LR, p.ex. ediziuns, curs da rumantsch ed occurrenzas, sa drizzan ad ina e scadin. Idioms e rumantsch grischun han adina puspè procurà per discussiuns cuntraversas en ed ordaifer la LR. Co vesais Vus l’avegnir dals numerus dialects pledads, dals tschintg idioms scrits e dal rumantsch grischun? Jau ves la via da la convivenza, da la coexistenza dals dialects pledads, dals idioms pledads e scrits e dal rumantsch grischun sco soluziun pragmatica acceptada da la pluralitad da la populaziun. Igl è nundispitaivel ch’il rumantsch grischun è la varianta che duai cuntanscher l’entira cuminanza rumantscha. Grazia al rumantsch grischun è il rumantsch pli preschent sin nivel chantunal e naziunal. Tenor mes avis èsi dentant era giustifitgà che las vischnancas pon tscherner sezzas lur lingua d’alfabetisaziun e co che la communicaziun uffiziala duai guardar or en lur regiun ed en lur vischnanca. Impurtant è che la communicaziun saja era propi rumantscha. Là datti deficits. ,In terz da las Rumantschas e dals Rumantschs na viva oz betg pli en il territori tradiziunal rumantsch. Co quintais Vus da cuntanscher e da promover questa gruppa? Quai è pelvair ina gronda sfida. Las Rumantschas ed ils Rumantschs vivan en l’entira Svizra. Nus stuain damai empruvar da cuntanscher questa gruppa via differents chanals. En ils centers, nua che vivan pli bleras Rumantschas e pli blers Rumantschs, pudain nus cuntanscher ellas ed els en il rom da canortas rumantschas u da l’instrucziun da rumantsch per scolaras e scolars. Cun differentas acziuns pudain nus plinavant facilitar a las persunas interessadas da chattar autras persunas cun ils medems interess. Uschia promovain nus ina rait, in moviment rumantsch en quests lieus.In ulteriur project concret che nus avain en preparaziun è l’instrucziun da rumantsch a distanza per scolaras e scolars dal stgalim superiur. La finamira è da pussibilitar d’emprender rumantsch independentamain dal lieu cun agid dals meds digitals. Quest onn realisain nus in project da pilot correspundent en las scolas superiuras tudestgas dal Grischun La digitalisaziun è oz in tema omnipreschent. Tge fa u quinta la LR da far sin quest sectur? La digitalisaziun è vairamain omnipreschenta en nossa societad ed ha survegnì in stausch supplementar durant il temp da corona. Digitalisaziun na signifitga però betg per tuts il medem. Per ils ins tutgan meds sco vocabularis online tar la digitalisaziun, per ils auters cumenza la digitalisaziun pir cun pudair far diever dad in’app, euv.Jau consideresch il svilup da la digitalisaziun rumantscha sco gronda schanza per il rumantsch e la LR lavura gia, ensemen cun differents partenaris, vid applicaziuns en quest sectur. Qua less jau numnar il project cun RTR che pussibilitescha da transcriver lingua discurrida en text, u l'applicaziun da translatar text tudestg en text rumantsch e viceversa che la LR realisescha en collavuraziun cun la FHGR.La LR sviluppa cuntinuadamain ses vocabularis electronics ed ha en preparaziun in prototip d’in program da correctura. La finamira è da cumplettar questa purschida ils proxims onns en tut ils idioms. La LR è er londervi d’elavurar ina nova strategia. Era Vus essas gia vegnì integrà en quest process. Nua metta la LR las prioritads strategicas? La nova strategia descriva tut ils champs d’acziun da la LR. Ella differenziescha tranter activitads che sa drizzan a la cuminanza rumantscha, ils differents champs da promoziun e la represchentaziun dals interess per il rumantsch. Las tematicas centralas avain nus pledentà en quest discurs. Impurtant èsi tenor mai ch’il rumantsch vegnia applitgà en il mintgadi. Diego Deplazes, il nov secretari general da la Lia Rumantscha. Foto Lia Rumantscha «La digitalisaziun è ina gronda schanza per il rumantsch» «Na, elitara n'è la Lia Rumantscha betg» Diego Deplazes, secretari general da la Lia Rumantscha

Stersas ha Diego Deplazes prendì cumià sco chau-chasa dal Center da sanadad Puntreis a Mustér, ier ha el surpiglià definitivamain il secretariat general da la Lia Rumantscha a Cuira. Ensemen cun la direcziun da tschintg persunas timuna el l’operativa da l’uniun tetgala da las organisaziuns rumantschas. Quella dumbra actualmain 21 collavuraturas e collavuraturs en var 15 plazzas cumplainas a la sedia principala a Cuira ed en ils biros regiunals a Clugen, Glion, Savognin e Scuol. Diego Deplazes (48) è oriund da Sumvitg ed ha manà ils ultims onns la Puntreis Center da sanadad a Mustér. Oriundamain ha el gì frequentà il Seminari scolastic a Cuira ed absolvì il master en management of social services a la Scola auta spezialisada da la Svizra orientala. Suenter avair instruì intgins onns sin differents stgalims ha Deplazes manà plirs onns la Curatella professiunala Surselva. Dapi 2018 è Diego Deplazes deputà da la PCD en il Cussegl grond e commember da la cumissiun per furmaziun e cultura. Cussadentas, cussadents e persunal han priu cumiau da Diego Deplazes. Foto Hans Huonder

Avant mai hai jau in cudesch da poesias biling „sclaridas bufatgas/stilles leuchten“ che è gist cumparì tar l’editura Somedia Buchverlag. La publicaziun lirica dal poet renan Martin Fontana cumpeglia sin 120 paginas 55 poesias rumantschas preschentadas er en versiun sinoptica tudestga da l’autur sez. Il nov cudesch da poesias è en grafica e cuntegn in schumellin da la publicaziun „denter las alas dil temps/Zwischen den Flügeln dil temps“ cumparì avant trais onns. Jau hai gugent las poesias da Martin Fontana. El è in observader calm e quiet da natira e cuntrada ed in poet bufatg che reflectescha a moda sensibla e filosofica fenomens natirals ed umans. Sia lirica guntgescha canera, tumult e fracass, mitscha da prescha e hectica, per pudair observar e giudair la natira, retschavend da quella – viandond ni spitgond – impuls ed inspiraziun. Ni per dir cun ils plaids dal poet sez: „Poesia ei colur e glischur e melodia e palpabla, mo cun quescher, cun mirar, tedlar e semiar“. Cun sias poesias vul Martin Fontana avrir a nus ils egls per las bellezzas da la natira cun render attents a las miraclas da la stgaffiziun ed als misteris zuppads da la veta. A tut quai che nus survesain magari en la hectica e travaglia quotidiana. Uschia ha il poet ella poesia „Il di naschent“ ina predilecziun speziala per „las uras tgeuas sin la sava denter notg e di, cun lur silenzi, lur empermischuns, bramas e speronzas aunc zuppadas che spetgan lur adempliment“. La gronda part da las poesias da Martin Fontana n’èn betg caracterisadas d’encarschadetgna, passadetgna e tristezia, èn libras da moralin e protest, anzi reflecteschan speranza, libertad, glisch e traglischur. Martin Fontana. sclaridas bufatgas/stilles Leuchten. Ediziun Somedia 2021. ISBS 978-3-907095-31-7. 120 paginas. Pretsch 29.50 Il nov cudescha da poesias "sclaridas bufatgas/stilles leuchten" da Martin Fontana. FOTO Martin Cabalzar

Biodiversitad è ozendi in pled fitg proclamà. Cun raschun. Er a mai para che tut las creatiras duessan avair lur spazi per viver en equiliber sin questa terra. Ma prendain ina giada dapart quest pled. Bio: Il bel brumbel u buttun da Bio Suisse, in simbol plain speranza, garantescha vivondas producidas tenor las directivas per in’agricultura biologica, v.d. in’agricultura en moda persistenta senza pesticids. Quai ma persvada. Jau sun pronta da pajar dapli per il product, e quai gnanc be per amur da mia sanadad, ma cunzunt per sustegnair in’agricultura pli natirala. Ma la BIO Suisse n’è tuttina betg pronta da sustegnair l’iniziativa per aua da baiver netta e vivonda sauna. Pussaivel? Sco consumenta ma sent jau in pau engianada. Er blers purs da bio han resalvas e pledan cunter las iniziativas agraras. Ed insumma, ils purs: dapertut sin las stallas quest placat stupid cunter las iniziativas «extremas». Per il Cussegl federal ed il parlament van las iniziativas er memia lunsch. «Na» ed anc ina giada «na». Nunchapibel. Tge è qua uschè extrem, sch’ins pretenda aua da baiver netta. Tge «va memia lunsch»? Ed ussa vegnin nus tar la diversitad: Quai ch’è per tscherts umans «extrem» è per auters tut normal e logic. Quai che va per ils ins memia lunsch, è per ils auters gist dretg u na basta gnanc. Tschertins dovran/han/vulan adina dapli. Auters èn cuntents cun pauc. Mintg’uman è auter ed ha ses basegns. Mintga creatira è autra e dovra ses agen spazi da viver. Tut la creaziun, ina diversitad enorma, però er in cumbat. Tschertas plantas domineschan e stgatschan autras. Bestgas grondas e pitschnas sa maglian e chatschan l’ina a l’autra a chantun. Tuttina chattass forsa tut questa diversitad ses equiliber, en il ciclus da la natira. Però l’uman, il pli fegher, quel crai ch’el sappia tut e possia far tut, senza resguard. Basta ch’i giaja «bain» cun el. Basta che l’economia flureschia e creschia onn per onn. Pertge stagnaziun è regress. E regress è – uschia vegni fatg tema a la glieud – murir da la fom. Ins giaja be en il supermartgà. La diversitad da mangiativas è enorma. La cucagna! Direct grev da decider tge cumprar. Bio, superprix u be normal. Entschaiver a leger quai ch’è scrit be pitschnin: Producì en… Cuntegna… Ou, jau hai emblidà ils egliers. Mabain, cumprain ina giada quai ch’è acziun en il pachet dubel. Aita Dermont- Stupan Aita Dermont-Stupan è figlia da purs e pastra.

Marcus Duff da l’uniun «Wildtierschutz Schweiz» declera pertge ch’i fiss impurtant da proteger uffants sut 12 onns da la violenza da la chatscha. Anna Mathis, ch’è chatschadra e lavura en il Parc Naziunal Svizzer ha pauca enclegientscha per ils arguments da l’aderent da l’iniziativa da chatscha. Sco ch’i para, cun leger las brevs da lecturs da las gasettas grischunas, sveglia l’Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira ina u l’autra emoziun. Pauca enclegientscha han ils auturs da las brevs surtut per il aspect da betg pli pudair prender ils uffants pli giuvens che 12 onns a chatscha. Co argumenteschan ils iniziants da l’uniun «Wildtierschutz Schweiz» damai quest punct? «Proteger ils uffants» Sin lur pagina web scrivan els sco motiv sulettamain: «Kinder müssen zur eigenen, normalen Entwicklung vor Gewalt und Waffen geschützt werden». Damai vai als iniziants, en ina furma detg generala, per proteger ils uffants da pussaivlas influenzas negativas en lur svilup. Per survegnir dapli respostas ha la FMR discurrì cun Marcus Duff da l’uniun «Wildtierschutz Schweiz». Pauca chapientscha per ils arguments da Marcus Duff ha Anna Mathis. Ella è inschignera forestala e lavura tar il Parc Naziunal Svizzer, nua ch’ella fa tranter auter excursiuns cun uffants. Sper quai è ella sezza chatschadra e mamma. Survegnì telefons da pertutgads Marcus Duff declera pertge che l’uniun «Wildtierschutz Schweiz» haja insumma prendì il punct da la limita da 12 onns en il text da l’iniziativa: «Quest punct avain nus inclus perquai che nus avain ils davos onns adina puspè survegnì telefons da pertutgads. Glieud creschida ans ha telefonà e raquintà ch’els fetschian ina psicoterapia perquai ch’i na sappian betg ir enturn cun ils maletgs ch’els hajan vis sco uffants a chatscha.» Cun 12 onns u dapli sajan ins lura abel da pensar abstractamain ed uschia er da decider surlonder, argumentescha Marcus Duff plinavant. Quella pretaisa na prendia el betg or da l’aria. «Tar in divorzi na pon uffants sut 12 onns er betg decider sezs, sch’els lessan viver tar la mamma u il bab e quai ha motivs che sa basan sin teorias psicologicas. Il renumnà psicolog d’uffants, Jean Piaget ha per exaimpel declerà quai cun la sia teoria da las quatter fasas da svilup.» Servetschs psichiatrics taschan Marcus Duff di ch’el saja en spezial en contact cun ina psicoterapeuta cun clients che hajan traumas perquai ch’els hajan vis d’uffant co ch’animals vegnian mazzads e blessads durant la chatscha. Il num da questa terapeuta, per che la FMR la pudess consultar, n’ha l’iniziant betg vulì communitgar. Ed er ils Servetschs psichiatrics dal Grischun (PDGR) n’han betg pudì dar scleriments pertutgant la tematica sin dumonda da la FMR. Els hajan ordinaziuns dal chantun ch’els na possian betg prender posiziun en dumondas politicas e perquai na veglian els respunder insumma naginas dumondas davart l’iniziativa da chatscha u traumas d’uffants. Marcus Duff n’ha betg gì dapli success che la FMR cun dumandar ad instituziuns psichiatricas (u sumegliant) da sustegnair sias pretaisas. Quai è stentus per el, però sco ch’i para er mintgatant divertent: «Jau chat quai anc legher. Atgnamain èn igls PDGR quels ch’èn a la testa e che savessan franc era formular respostas a moda neutrala, senza stuair en quel senn prender posiziun.» «Pretaisa totalmain exagerada» E tge di Anna Mathis dal tema dad uffants da chatschaders traumatisads? Ella lavura regularmain cun uffants en il Parc Naziunal Svizzer. «La pretaisa che ir a chatscha avant 12 onns possia chaschunar in trauma, quella chat jau totalmain exagerada. En la televisiun e cun gieus da video vesan tscherts uffants bler dapli violenza che a chatscha.» Per Marcus Duff na sa tractia betg mo dal sajettar, mabain er per ils muments, cura ch’in animal è blessà, perquai ch’il chatschader u la chatschadra n’ha betg sajettà sco ch’i tutga u cur ch’in animal betg lubì vegn sajettà. Da quai di Anna Mathis: «La vita sa esser crudela, ins po er avair in accident cun l’auto u uschiglio insatge. En quels muments èsi natiralmain fitg impurtant ch’ins saja qua per l’uffant ed elavura quels eveniments.» Emprender ad enconuscher la natira senza schluppet In argument da tschertas brevs da lecturs chatta Marcus Duff ridicul. Numnadamain la pretaisa, ch’ils uffants dovrian la chatscha per emprender ad enconuscher la selvaschina e la natira. El di: «Jau sun ì savens en muntogna sco uffant ed hai emprais ad enconuscher la natira er senza che mes bab fiss stà chatschader.» Anna Mathis mussa savens la natira ad uffants en il Parc Naziunal Svizzer e quai senza schluppet. «Natiralmain san ins ir en il guaud u en muntogna senza schluppet. Però, sch’i va per declerar las varts ecologicas da la regiun als uffants, vegni grev da betg menziunar la chatscha. A mes parairi dovran ins la chatscha per la regulaziun da la selvaschina. Sch’i dat memia blera selvaschina, è il guaud cleramain periclità.» La finamira da «Wildtierschutz Schweiz» n’è tenor Marcus Duff però betg d’abolir la chatscha sco tala. El di: «Quai crain blers, i n’è però betg uschia.» Danunder vegn la charn sin mes plat? Per Anna Mathis èsi fitg impurtant che ses uffants sappian danunder che la charn sin lur plats vegnia. Quai è tranter auter in motiv pertge ch’ella piglia a chatscha ses uffants. Marcus Duff di da l’autra vart ch’ins possia insumma sa dumandar, sch’ins veglia anc mangiar charn. Ed er sch’ins mangia charn e veglia ch’ils uffants hajan ina sauna relaziun cun lur mangiar, possian ins er anc mussar suenter 12 onns co ch’in animal vegnia mazzà. El di: «Sche jau fiss chatschader, lura mussass jau a mes uffant fin 12 onns las bellas varts da la natira e da la vita dals animals. Els duessan sco emprim emprender ad enconuscher ina filosofia optimistica envers la vita.» Ils 13 da zercladur decida il suveran grischun damai, sch’uffants sut 12 onns pon er en futur accumpagnar lur babs u mammas a chatscha. Quai è be in da nov puncts da l’Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira.

Ier avant mezdi èn bleras scolas e persunas singulas sa messas davant visurs pitschens e gronds. La Lia Rumantscha ha organisà ina premiaziun virtuala da la concurrenza da scriver Plima d’aur/Pledpierla. Indesch scolaras e scolars han cuntanschì l’emprim plaz. «Jau hai gi in milli gust da leger vossas contribuziuns. Cuntinuai e laschai sburflar vinavant ils pleds e la fantasia», ha Fadrina Hoffmann ditg a la fin da sia laudatio. Ella e ses collegas dalla giuria engiadinaisa, Nicolo Bass e Claudia Jann, han gì da leger e valitar 158 texts per la concurrenza Pledpierla. Las autras giurias, quella dal Grischun central e da la Surselva, èn stads da la medema opiniun. Gion Nutegn Stgier ha gì in milli gust dal record da participaziun da scolaras e scolars da la Val Schons e dal Surses. Cun Daniela Dolf e Bettina Cadotsch ha el legì 78 texts. Uffants da las scolas da Ziràn e Donat, da Savognin e d’auters vitgs han inoltrà quels per la Plima d’aur 2021. Cun fieu ed idealissem Avant pli che 25 onns han l'anteriura Renania e l'Uniun dals Grischs cumenzà ad organisar la concurrenza da scriver Plima d’aur e Pledpierla. Sco med per promover il linguatg n’ha quest’occurrenza pers nagut da ses intent oriund. Quai han ins encurschì ier, a chaschun da la premiaziun da la concurrenza 2021. Dapi onns organisescha la Lia Rumantscha quella mintga dus onns ed ella ha puspè envidà las scolas da l’intschess rumantsch da sa participar. Cun bler idealissem e fieu per il linguatg rumantsch integrescha la magistraglia – betg tuts – quest element en il program d’instrucziun d’in onn da scola. La scolaras ed ils scolars da la terza enfin sisavla classa han gì da scriver in text davart il tema «In animal raquinta da sia vita». Tgi ha fatg quai cun gust e plaschair, per auters èsi stà in stuvair. Quai han las trais giurias sa chapescha percorschì. Hugo Schär, commember da la giuria da la Surselva, ha er remartgà quai. El ha intimà a quels che scrivan gugent da tgirar vinavant la passiun per il scriver cun il fil cotschen ch'i dovra. Manfred Veraguth, Sabina Candinas e Hugo Schär han gì da leger 136 texts. Il tema per giuvenils e giuvens creschids è stà «Il clima sa mida – jau mid il clima». Stil e pleds che fan bain Las trais giurias han pudì entrar en in mund cun ina massa animals, chauns, stgilats, vatgas, enfin tar arogns, falians. Sco ils represchentant sursilvan ha declarà tar la premiaziun, ha sia giuria dumbrà 44 diversas specias. El ha er engrazià a la magistraglia per lur premura d’accumpagnar ils uffants. A quels ha el intimà da restar mirveglius e creativs. Dals totalmain 373 texts han las giurias tscharnì ils pli interessants, divertents e singulars. Blers hajan scrit cun stil e pleds che fetschian bain al cor, ha Gion Nutetg Stgier puntuà. Il gust da fabular, e tar ils victurs natiralmain il talent litterar, fa da la concurrenza Pledpierla/Plima d’aur ina fontauna ritga. Uschia pon ins constatar che l’arcun e emplenì ed il potenzial per la lingua rumantscha vairamain surprendent.

«Buna vista» han ils turistichers da Sagogn fin Salums (Peter Sauber) numnà lur plazza da golf. Be gist sur l’ustaria da la plazza da golf cun il num «Vista», che ha in «herrlicher Panoramablick», stat la bognera cupitgada cun la buna vista vi sin il Piz Mundaun, cun l’ustaria «Bündner Rigi» che pretenda da sia vart dad avair la pli bella vista. Ina proposta per in soundtrack ha la redacziun da la FMR che rimna quests dis fotografias da bogneras grischunas era gia. Per la scena a Sagogn cun la bognera cun patina («Tan viejo e con poco brillo…») propona ella «Buena vista Social Club» en loop perpeten!

E puspè ina reminiscenza: Enturn Bumaun 1989 haja passentà in pèr emnas en Argentina. Adina in pau interessà als fatgs culturals en il pajais da mes segiurn, legev’jau regularmain las gasettas, spagnol chapiv’jau gea detg bain. Qua stgarpitsch jau in di sur la recensiun d’in’antologia analitica da la musica rock argentina, ina cultura che datescha gia a partir dals onns ’60! Ina ritga tradiziun pia, quella scena indigena, e damai che jau m’occupava fitg cun quel gener musical, ha la chaussa sveglià mias mirveglias. Betg mo hai jau cumprà il cudesch, jau hai er gist empruvà da contactar in dals dus auturs, in tschert Eduardo de la Puente. Co che jau hai fatg quai? Jau hai simplamain consultà il cudesch da telefon da Buenos Aires, e vualà, immediat haja chattà adressa e telefon dal tschertgà. E lura essan nus ans entupads en ina confisería (sco ch’els numnan là ils cafés), avain baterlà e discutà, ed el m’ha fatg ina glista dals 20 pli interessants albums da rock e pop argentin. Onns pli tard m’ha Eduardo procurà il bigliet gratuit d’entrada per il famus concert da cumià dals Soda Stereo en il stadion River Plate a Buenos Aires – ma gliez è in’autr’istorgia. Pertge che jau raquint questa anecdota? Fitg simpel: Emprova da chattar ozendi contacts u coordinatas d’insatgi, oz ch’adina dapli persunas han be pli in telefonin portabel ed han bandischà il vegl telefon fix, svanind uschia or dal cudesch da telefon uffizial. La lescha da datas, en vigur dapi l’onn 1993, scumonda ad uffizis statals, chantunals u communals, ma er a firmas ed instituziuns da palesar adressas u insumma infurmaziuns davart persunas privatas a tgi nunautorisà che quai saja. Tge far dunque? Googlar ad in googlar en l’internet sch’ins chattass là in indizi u in fastiz. Scrollar cun la funcziun «search» en vegls e-mails sin tes computer. Dumandar collegas ch’han forsa lavurà ina giada cun la persuna tschertgada, sche quels avessan magari in’idea. Eruir ina parenta e scriver a quella – perdunai il disturbi! – per avair notizias da quel tal u da quella tala. Sa regurdar d’in ami d’in’amia d’in cusrin dal barba dal tschertgà. Ins daventa vairamain in detectiv en quests dis postmoderns digitals. Ubain: co che quai era tut pli simpel al temp dal vegl telefon. PS 1: Facebook!! – Gea, ma ins sto er esser da la partida en quest benedì social medium. PS 2: Karin Keller-Suter u Daniel Vasella n’avess jau probabel er betg chattà da quel temp en il cudesch da telefon – ma guarda qua: Christoph Blocher figurescha anc adina en la glista! PS 3: Eduardo de la Puente tschertgass jau ozendi er adumbatten – en il fratemp è el daventà in star cabarettist da la televisiun argentina. Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber.

A la radunanza generala virtuala da Grischun Tennis è l’Engiadinaisa Maria Laura Eldahuk vegnida eligida sco nova presidenta. Ella succeda a Waldemar Jakob ch’è sa retratg suenter 15 onns. El e Hans Markutt che ha medemamain bandunà la suprastanza suenter in temp d’uffizi da 30 onns, èn daventads novs commembers d’onur da l’uniun. La suprastanza sa cumpona uss sper Maria Laura Eldahuk da Silvaplauna ch’è dal reminent l’emprima dunna al timun da Grischun Tennis er da Serena Muscogiuri, Gion Petschen e Pascal Mathys ch’èn vegnds eligids da nov. Vinavant èn suprastanza restan Nicola Fantini ed Urs Odermatt.

Grazia fitgun a Bartolome Tscharner per sia contribuziun «Novas da la tàna da Ziràn» (La Quotidiana, 1. da zercladur). L’autur rapporta manidlamain davart las perscrutaziuns archeologicas da la Sutselva antica tardiva. Ussa san ins dapli davart il cuvel scuvert dad uffants dal 1990 al sid da Ziràn. Tscharner resumescha ils chats d’ina squadra dal Servetsch archeologic chantunal. Ins sa che lez cuvel vegniva duvrà sco sanctuari davent dal terz tschientaner s. Cr. Tge divinitad vegniva adurada là, «gest avànt la tgavorgia da las Veiasmalas» (Tscharner)? Quai na san ins betg precis. Cura è Ziràn vegnì cristian? Gnanca quai na pon ins dir precis. 940 ha retg Otto regalà la baselgia parochiala da Ziraun, deditgada a S. Martin, a l’uvestgieu da Cuira. Martin da Tours en Frantscha (316-387) è il patrun da Frantscha e Slovachia. La claustra da Mustér ha ina chaplutta deditgada a quel sontg – ina tala datti era a Breil en Surselva. «Enturn il 1100 è la baselgia da Ziràn vegnida reconstruida cun ina nav e munida curt suenter il 1114 d’in palantschieu sura romanic da renum mundial (…). Las scenas malegiadas (…) sin 153 tavlas da lain represchentan oravantut episodas da la vita da Cristus e da la vita da S. Martin» (1). Quellas davart ils quatter evangelis chalan suenter l’incurunaziun cun spinas (tavla nr. 146, tenor Matteus 27, 29); ins n’ha represchentà ni la crucificaxiun, ni la resurrecziun, ni l’ascensiun. Plevon Markus Jenny (1924-2001) ha manegià ch’il maister da Ziràn haja vulì proclamar la roialitad da Cristus cun la curuna, tant pli che lez, cun il maun dretg, tegna ina channa che para in scepter, «als ein zutiefst Gedemütigter mit größter Würde» (2). Il cuvel e la baselgia expriman dus millennis da vita religiusa a Ziràn, sper la sortida da la Viamala. Christa Ebnöther, Anna Flückiger e Markus Peter, Zillis. Servetsch archeologic dal Grischun/Somedia. (1) Jürg Simonett, Ziràn. En: Stiftung Historisches Lexikon der Schweiz (ed.), Lexicon Istoric Retic, tom 2, Cuira (Chasa editura Desertina) 2012, p. 578. (2) Huldrych Blanke, Zillis – Evangelium in Bildern. Turitg (Theologischer Verlag, Verlag am Eschbach) 1994, p. 127.

A la radunonza annuala digitala da la Pro Svizra Rumantscha èn las sfidas futuras da la Romontschia stadas en il center. En in discurs moderà da la presidenta Barbla Etter han il nov secretari da la Lia Rumantscha Diego Deplazes ed il nov collavuratur da la secziun cultura e societad en l’Uffizi federal da cultura Clau Dermont discutà da lur lavur. La Pro Svizra Rumantscha vegn timunada vinavant d’in co-presidi cun Barbla Etter (en uffizi) e da Dominic Blumenthal (nov) che remplazza Clau Dermont che è sa retratg pervi da conflicts d’interess cun sia funcziun actuala. Alina Müller entra da nov en suprastonza. Confirmads vegnan Flurin Bundi, Martin Cantieni ed Anetta Janka-Zini. Coordinar la digitalisaziun Da la discussiun occurrida resorta che la digitalisaziun è ina gronda sfida, dentant er ina gronda schanzas per la Rumantschia. Cun satisfacziun prenda la PSR enconuschientscha dal fatg che differentas instituziuns ed er interpresas privatas han prendì l’inziativa da lantschar projects e da stgaffir programs per la promoziun da lingua. Fitg urgents en numnadamain vocabularis digitals, programs da correctura, da transcripziun e translaziun. Actualmain èn cunzunt RadioTelevisiun Rumantscha (RTR) e la Scola auta da pedagogia (SAP) dentant er firmas privatas fitg acttivs sin quest sectur. Impurtant saja uss da betg stgaffir dublettas, sfarlatond uschia resursas persunalas e finanzialas. Indispensabla è perquai ina buna coordinaziun. En quella rolla vesa la PSR cunzunt la Lia Rumantscha. En quest connex vegn er puntùa che las differentas purschidas vegnian colliadas e stettian a dispusiziun gratuitamain ed a moda simpla a tuts interessents. Concretisar il messadi da linguas Il messadi chantunal per la promoziun da las linguas minoritaras cuntegn betg main che 80 mesiras per la promoziun da las linguas minoritaras da nos chantun. El è vegnì elavurà sin fundament dal rapport davart la situaziun dal rumantsch che l’Institut per democrazia ad Aarau ha fatg per incumbensa dal Cussegl federal. La PSR vegn a dar al chantun ed a la LR in feedback detaglià e pretender da priorisar pli cleramain las differentas mesiras. Pliras da quellas duain er vegnir integradas en la nova strategia da la LR che vegn a vegnir preschentada l’atun 2021 a la radunanza da delegadas e delegads, sco quai ch’il nov secretari general da la LR Diego Deplazes ha confirma. La PSR ha er pudì prender posiziun tar la nova strategia ed è satisfatga ch’intginas da sias propostas èn vegnidas resguardadas. La PSR punctuescha dentant che la realisaziun da tut ils projects menziunads en ils messadis da cultura pretendan er in augment substanzial da las contribuziuns finanzialas dal maun public. Sin plaun federal ha l’Uffizi federal da cultura elavurà las novas cunvegnas da prestaziun cun il chantun Grischun, sco quai che Clau Dermont sa infurmar. Quellas sa basan sin il messadi da cultura federal è resguardan er las conclusiuns dal studi dal Center per democrazia. Puncts centrals da promoziun vegnan ad esser la transfurmaziun digitala, la promoziun ed il barat linguistic en la diaspora e la scolaziun e furmaziun linguistica dal stgalim da scolina, sur las scolas medias e professiunalas fin a l’universitad. Tenor la SR duai il chantun far ina politica da linguas pli pro-activa a favur dal rumantsch e controllar pli sistematicamain che la lescha da linguas vegnia respectada ed ademplida tant da l’administraziun chantunala, d’instituziuns publicas parentadas e da las vischnancas. Reclamaziun.ch ed aquari rumantsch La PSR è vidlonder da rimnar exempels concrets da brevs, communicaziuns, publicaziuns, inscripziuns e paginas d’internet nua ch’il rumantsch vegn emblidà. La PSR supplitgescha perquai d’annunziar ad ella exempels concrets per pudair reagir en il dretg lieu. Cun quest project vul la PSR cumbatter questa disa negligenta e donnegianta dal rumantsch. ¨ Cun ses „aquari rumantsch“ vuless la PSR inizialisar ina rait da contact cun giuvnas rumantschas e giuvens rumantschs che èn sparpagliads per la Svizra e per l’entir mund enturn. Cun questa rait da contacts vul la PSR facilitar da restar en contact cun persunas motivadas da s’engaschar per il rumantsch cun facilitar, sentupadas persunalas e virtualas e realisar ideas e projects.

Tut il mund discurra da la biodiversitad e quant periclitada che quella è. Dapertut vegn admonì en moda pastorala co i fiss da tgirar e mantegnair la biodiversitad sin noss mund. Ed ussa vegn in ulteriur tip davart quella tematica? Gea, però in cudesch cun tut in auter tun en questa chanzun. I sa tracta da l’ovra: «Liebe Evolution, ist das dein Ernst?!» La versiun englaisa sa numna pli provocant: «WTF, Evolution?! A theory of unintelligible design». L’autura Mara Grunbaum prenda serius la biodiversitad. Però ella tscherna in’autra via per intermediar la ritgezza da la fauna terrestra, numnadamain mussond las pli tridas creatiras che l’evoluziun ha stgaffì durant tut quests millis dad onns. Ella mussa damai maletgs da rustgs, mieurs, schimgias, insects, peschs – ed accumpogna quels cun in dialog tranter ella sco autura e l’evoluziun. La ominusa evoluziun sa preschenta qua sco «persuna» lunatica cun gust e chaprizi per sias creaziuns. In exempel: Sper ina fotografia da la «Saiga-Antilope» (fotografia sura) stat il suandant dialog: Evoluziun: «Jau hai ina nova idea!» – Autura: «Aha.» – Evoluziun: «In nas che penda e che sa lascha suflar si …vi dad ina antilopa.» – Autura: «Evoluziun, prendas ti propi serius questa entira chaussa?» Auters animals che cumparan èn schimgias cun chaus cotschens u cun cugliuns surdimensiunads, chalamers cun bratscha curta u peschs cun in curius nas. Insumma, igl è ina entira stanza da sgarschur che la natira ha creà. Il cudesch «WTF, Evolution?!» è ideal per persunas che pon rir da cor er sur dals paupers (ma impurtants!) schanis ch’han forsa gì esteticamain in pau disfortuna en il process da l’evoluziun. Di per di dat la redacziun da la FMR in tip a lecturas e lecturs - senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Antilopa-Saiga or da la publicaziun: «Liebe Evolution, ist das dein Ernst?!» da Mara Grunbaum.

Corina Casanova è vegnida elegida dal cussegl da fundaziun sco nova presidenta da la Fundaziun grischuna per la fotografia. Ella suonda a Bernard Cathomas ch’è stà commember dapi l’entschatta da la fundaziun il 2013. Ils davos trais onns è el stà president, ed ha ussa abditgà cun 75 onns per motivs da vegliadetgna. Quai scriva la fundaziun en ina communicaziun a las medias. La presidenta ed il cussegl procuran per il rom instituziunal e finanzial da la Fundaziun per la fotografia e decidan las directivas per sia lavur che vegn alura exequida en emprima lingia dal mainagestiun Pascal Werner. Ils ulteriurs commembers dal cussegl da fundaziun èn Barbara Janom Steiner sco vicepresidenta, Ursina Jecklin, Sebastian Kirsch, Johannes Meyer e Chasper Pult. En il cussegl consultativ s’engaschan la fotografa Lucia Degonda e Georg Jäger, anteriur manader da l’institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna, e da nov er Madleina Deplazes ch’è collavuratura scientifica en la Fundaziun svizra per la fotografia. Finanziada vegn la lavur cun meds per mandats da prestaziun dal chantun e da la citad da Cuira, cun contribuziuns da differentas vischnancas, da Memoriav (l’associaziun per il mantegniment da la memoria audiovisuala da la Svizra), da firmas ed organisaziuns privatas sco er da donaturas e donaturs. A Cuira visavi la Chasa grischa ha la fundaziun ses locals da lavur, nua ch’i vegnan era exponids documents or da l’archiv. Dapi sia existenza ha la fundaziun digitalisà numerus relaschs ed ordinà divers archivs publics da fotografias. En la banca da datas online (www.fotoGR.ch) sa chattan oz radund 50 000 maletgs cataloghisads. Corina Casanova surpiglia il presidi a partir da l’entschatta fanadur da quest onn. Corina Casanova , anteriura chancelliera federala e presidenta da la FMR

Ils arguments en il cumbat da votaziun davart la «Iniziativa per ina chatscha cumpatibla a la natira ed etica» polariseschan e procuran per chaus cotschens. In dals commembers dal comité cunter l’iniziativa è Stefan Engler, represchentant dals possessurs da guaud SELVA e cusseglier dals chantuns. La FMR ha discurrì cun Stefan Engler davart il cumportament dals chatschaders, davart la lunga via da l’iniziativa enfin a la votaziun e davart las raschuns pertge che la chatscha tradiziunala vegn crititgada adina pli savens. FMR: En cas ch’i dat in NA a l’iniziativa da chatscha ils 13 da zercladur 2021, va tut vinavant sco enfin qua cun la chatscha grischuna u stuessi dar midadas? Stefan Engler: Jau sun da l’avis che la chatscha grischuna stoppia esser pronta ed capabla permanentamain da respunder a las dumondas che vegnan fatgas da la societad. Jau crai che quai saja pussaivel cun avair la cumpetenza necessaria davart la selvaschina, il spazi ecologic e la tradiziun. Ma jau crai er ch’i dovria uss in codex da cumportament da las chatschadras e dals chatschaders grischuns che tematisescha il respect tranter ils participants da la chatscha ed il respect envers la societad. In codex da cumportament? Damai, in codex dal cumportament per la chatscha grischuna, quai fiss tenor mai ina conclusiun concreta or da quest’iniziativa. Quest codex stuess vegnir formulà da las chatschadras e dals chatschaders sezs e stuess tematisar tranter auter il cumportament dal singul chatschader/chatschadra envers la selvaschina. Ultra da quai stuess il codex pledentar la relaziun da respect tranter chatschadras e chatschaders. Daco pretendais Vus che l’iniziativa da chatscha na possia betg tegnair quai ch’ella empermettia, numnadamain da procurar per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira? La biologia da la selvaschina, la protecziun dals animals, l’acceptanza en la societad e la tradiziun da la chatscha sco bain cultural, quai èn finamiras che ston «grosso modo» esser ademplidas per la chatscha grischuna. Chatschadras e chatschaders lavuran permanentamain vi da questas finamiras. Cun dir da GEA a quest’iniziativa na pon ins per exempel betg ademplir la finamira da reglar adequatamain il dumber da tschiervs e chavriels. Plinavant daventass la protecziun dals animals in grond tema durant envierns crivs cun blers animals che giessan a frusta pervi da las circumstanzas da l’aura severa. Plinavant tematisescha quest’iniziativa per exempel il scumond d’ir a chatscha per uffants enfin 12 onns: Quai è chaussa dals geniturs e betg dal stadi da decider, schebain in uffant sut 12 onns po accumpagnar in chatschader. Il comité cunter l’iniziativa accentuescha adina puspè che memia blera selvaschina chaschunia donns considerabels al guaud, surtut al guaud da protecziun. Daco è gist il guaud da protecziun periclità? La cultivaziun dal guaud da protecziun ha – pervi da ses scopo - ina fitg gronda muntada en in chantun muntagnard. Sch’il dumber da selvaschina d’ungla s’augmenta senza controlla, è la regiuvinaziun dal guaud e cunquai er dal guaud da protecziun periclitada fitg. Ina da las finamiras essenzialas d’ina chatscha moderna è d’adattar il dumber d’animals al spazi da viver. La via da l’iniziativa da chatscha – cun tractativas parlamentaras e giudizialas – è stada crappusa enfin a la votaziun dal pievel actuala. N’avessi – en vista al fatg che insaquantas ideas da l’iniziativa vegnan schizunt beneventadas dals adversaris – betg dà ina via pli eleganta per exempel cun tschertgar il dialog cun ils iniziants? En la retrospectiva èn ins adina pli scort. Jau manegel che la Regenza ed il Cussegl grond n’hajan oriundamain betg gì la finamira da guntgir la votaziun dal pievel cun in’iniziativa parzialmain nunvalaivla. Regenza e Cussegl grond èn stads persvadids da lur decisiun politica da l’onn 2016. La Dretgira federala ha decidì en autra guisa e dà dapli paisa als dretgs politics dal pievel. Quai avain nus d’acceptar, qua na datti nagina discussiun. L’iniziativa da chatscha polarisescha e vegn discussiunada cun bleras emoziuns. Daco atgnamain? Ins po constatar che la part da la populaziun ch’è critica envers la chatscha crescha. Avant decennis aveva ina gronda part da las famiglias grischunas in u plirs chatschaders en famiglia. Uschia er’ins pli conscients da la chatscha sco bain cultural. Forsa han ins da ses temp pensà memia pauc critic pertutgant l’avegnir. Oz è la societad sa sviluppada uschia, ch’igl exista ina distanza dals connexs ecologics. Ins n’è per questas raschuns betg pli uschè collià cun la chatscha. Cun questa distanza èn ins daventà pli critic. Las discussiuns davart il mazzar animals èn pli emoziunalas ils davos onns. Forsa stuessan chatschadras e chatschaders declerar pli fitg il vair scopo da la chatscha, ed il basegn per ina chatscha en noss chantun. Sche l’inziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira vegniss acceptada dal pievel, fiss quai la fin da la tradiziun da chatscha grischuna, sco ch’ella è oz? La chatscha grischuna sa midass da fund ensi. Tut quai ch’ins pudess far, fiss da mantegnair quai ch’ins po anc mantegnair or da la chatscha dad oz. Vossa prognosa sco protagonist dal comité cunter l’iniziativa? Las davosas votaziuns davart la chatscha grischuna èn adina idas piz a cup. Jau speresch ch’il resultat saja questa giada pli cler. Comité cunter l'iniziativa Il comité cunter la «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira» dumbra 200 commembras e commembers. Da la partida èn: l’Uniun grischuna da chatschaders da patenta, l’Uniun grischuna da pestga, l’Uniun purila grischuna, Grischun guaud, Bio Grischun, l’Associaziun grischuna dals possessurs da guaud (SELVA) e differents exponents da la politica grischuna.
L'iniziativa chantunala che va en votaziun ils 13 da zercladur pretenda da refurmar en nov puncts la chatscha grischuna. Tranter auter vai per proteger animals-mamma, abolir la chatscha speziala e per scumandar che uffants sut 12 onns possian accumpagnar durant in di da chatscha. Quasi tuttas partidas politicas refusan l’iniziativa – mo ils Verds dattan parola libra.

Ella è la persuna enconuschenta davos la «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira» – Marion Theus dal Partenz. Durant bunamain 10 onns ha ella cumbattì per l’iniziativa da chatscha. Questa dumengia decida il suveran grischun. La FMR ha discurrì cun l’inizianta Marion Theus davart sia motivaziun da lantschar quest’iniziativa, davart l’idea da sterilisar selvaschina e davart la fin dal cumbat cun l’iniziativa. FMR: Dal 2012 avais Vus entschet a rimnar suttascripziuns per quest’iniziativa. Damai durant bunamain 10 onns avais Vus cumbattì per quella. Quai è ditg. Marion Theus: Gea, quai è fitg ditg. Ina u l’autra chaussa è sa midada en il fratemp, p.ex. il scumond da sajettar cun muniziun da plum. Però i dat anc bleras chaussas che n’èn insumma betg bunas tar la chatscha grischuna. Uschia na poi betg ir vinavant! Però il temp sa mida, e sche la chatscha grischuna na va betg cun il temp, lura vegn ella a s’abolir sezza. Co era atgnamain naschì tar Vus avant passa diesch onns quest basegn da vulair «revoluziunar» la chatscha grischuna? Jau hai gea manà plirs onns in hotel. E durant quel temp organisavan nus adina d’atun era in buffet cun charn da selvaschina. Jau sun adina stada da buna fai ch’ils chatschaders e las chatschadras fetschian quai segir endretg – enfin quel di che jau hai entschet a controllar en cuschina ils animals sajettads che vegnivan purtads dals chatschaders. Quai eran animals cun blessuras sgarschaivlas, ruttadiras dapertut, uschia ch’igl era nunpussaivel da preparar quella charn. Perquai hai jau cumenzà a m’interessar pli fitg e sentì detg spert: insatge è marsch! Qua capitan chaussas che ston vegnir midadas. Il messadi dals adversaris da l’iniziativa è cler ed evident: Vus vulais abolir la chatscha grischuna. Quai n’è insumma betg vair. A nus vai per la protecziun dals animals. E sch’ils chatschaders fissan propi interessads per il bainstar dals animals, lura avessan els tschertgà il dialog cun nus. Pertge han els insumma dad avair tema da nossas ideas? – Però na, ins na vul insumma midar nagut vi da la chatscha grischuna. Er la politica pretenda che nus veglian abolir la chatscha, p.ex. en il cudeschet da votaziun. Che nus veglian introducir la chatscha da reschia e che quai custia memia bler. Quai è ina insinuaziun, nua che votantas e votants vegnan cugliunads. Nus vulain refurmar la chatscha a favur da la protecziun dals animals – e betg abolir quella. En dus puncts (ruaus d’enviern, proteger animals-mamma) mettais Vus però en dumonda radicalmain la regulaziun da selvaschina gronda, sco ella funcziuna oz. L’effectiv da selvaschina crescha però ferm. Co vulais Vus regular e decimar la selvaschina? Ils davos decennis han mussà che chatschadras e chatschaders n’èn gnanc interessads da reducir l’effectiv da la selvaschina. Ins vul blera selvaschina. Mo sco exempel: Dapi 40 onns vegn organisada la chatscha speziala. E tge è il resultat? – Ins ha dapli selvaschina! Pertge betg midar la pratica? Noss punct da partenza è quel che nus schain: Damain squitsch da chatscha dat a media e lunga vista damain selvaschina. Perquai proponin nus da reducir la chatscha a partir da november e da scumandar la chatscha sin animals-mamma. La selvaschina vegn lura a sa regular sezza. En la campagna da votaziun avais Vus proponì da laschar vaccinar ils animals-mamma, da sterilisar quels cun meds cuntraceptivs. Quai n’è bain betg realisabel! Cler che quai è realisabel. Betg immediat, però pass a pass e là nua ch’igl ha ina gronda cifra da selvaschina. Quai vegn gia oz pratitgà p.ex. en zoos u reservats. Però na, chatschaders e chatschadras na vulan betg quai, nagin interess. Ma lura duain els era dir quai sinceramain e betg pretender che noss’idea na saja betg realisabla u finanziabla. Però fiss quai propi cumpatibel cun la natira – da sterilisar? N’è betg en maun da Dieu la metoda da sajettar ils animals la pli «natirala» – la simpla e crudela mort? Nossa natira n’è schon oz betg pli «natirala». A partir da quel mument che l’uman ha entschet a «pfuschar» lien è la natira or da l’equiliber ed or dal gir natiral. Igl è in desaster. Bain cler che la mort è natirala, però betg la mort violenta. L’entira istorgia mussa: Sch’i dat dapli chatschaders, lura datti era dapli selvaschina. Il Grischun fa simplamain vinavant sco enfin qua, er sche la regulaziun sco ella vegn pratitgada oz na funcziuna insumma betg. E da vart da la chatscha na datti naginas propostas co meglierar la situaziun. Sch’i va tenor las parolas da las partidas politicas, lura vegn l’iniziativa refusada cleramain. Sche quai avess dad esser il cas questa dumengia, lura è il cumbat da Marion Theus terminà? Na, quel na vegn betg ad esser terminà. Nus vegnin ad analisar ils resultats ed a decider tge e co. Ma i dat era en auters chantuns problems cun la chatscha. La dumonda co proteger ils animals na vegn betg ad esser terminada cun questa votaziun. Ed aifer ils aderents da l’iniziativa vegni a dar ina midada da generaziun. Per ch’i saja cler – nus essan moderads, la generaziun giuvna è bler pli decisa. I sto midar insatge, uschiglio vegn la chatscha a s’abolir sasezza. Guardà enavos – faschessas Vus anc ina giada quest cumbat? Jau n’aveva betg spetgà ina resistenza cun quella violenza, cun smanatschas ed inscunters malempernaivels. La moda e maniera co i vegn cumbattì ozendi è per mai nunchapibla. Ma quai n’è probabel betg in problem specific grischun, mabain en general in manco da chapientscha per la democrazia. Per turnar tar Vossa dumonda: Gea, jau cumbattess anc ina giada. Quai è stada mia obligaziun e mia empermischun, suenter avair vis ils animals morts en mia cuschina d’hotel. Ils postulats da l’iniziativa (fmr/dat) Cun totalmain nov puncts vuless la «Iniziativa per ina chatscha etica e cumpatibla cun la natira» refurmar la chatscha grischuna. L’ini-ziativa è vegnida purtada da l’uniun «Wildtierschutz Schweiz». La persuna ch’è s’engaschada davantvart è adina stada Marion Theus, l’anteriura hoteliera da Claustra. L’iniziativa chantunala che va en votaziun ils 13 da zercladur era vegnida inoltrada gia dal 2014, ha lura però fatg in lung viadi tras las instanzas politicas e giuridicas, enfin ch’ella ha pudì vegnir suttamessa al suveran. L’iniziativa pretenda tranter auter da proteger animals-mamma, d’abolir la chatscha speziala e da scumandar che uffants sut 12 onns possian accumpagnar durant in di da chatscha. Quasi tuttas partidas politicas refusan l’iniziativa – mo ils Verds dattan parola libra.

Betg tut quai ch’era previs e planisà culturalmain per questa stad è realisabel. Corona ha impedì bler. Bain hai uss dà tschertas schluccadas. Ed uschia è bain inqual occurrenza e manifestaziun culturala tuttina pussaivla questa stad en il Grischun. In pau da quai vegn preschentà en la nova ediziun da la Terra Grischuna (3/2021). Per la cultura è la pandemia stada in vair schoc. Perquai vegn appellà da far stedi diever da la purschida culturala sco concerts ed occurrenzas en general. Origen e la creaziun dal mund Il Festival Origen sa deditgescha a la creaziun dal mund. Sin il program stattan otg producziuns da sauts, producziuns musicalas d’emprima classa ed anc autras surpraisas plain tensiun – quai tut a Riom sco a Mulegns si Surses. Tenor l’intendant dal Festival cultural Origen, Giovanni Netzer, occupescha l’istorgia da la creaziun dapi onns il Festival – e quai sut trais diversas perspectivas: Il mitus da la creaziun, la damonda, co quella è succedida ed igl act creativ sco l’entschatta da l’istorgia da l’umanitad. Annullar en cas a curta vista Malgrà bleras malsegirezzas fa il Festival da jazz a San Murezzan sias emprovas gia dapi in temp per concertar la stad. Il fundatur ed intendant, Christian Jott Jenny, president communal da San Murezzan, ha gì il curaschi da laschar planisar e preparar. Ins possia anc adina – en il mender cas – annullar tut in’ura avant che l’emprim concert entschaivia e mintgin chapiss, ha l’intendant manegià. Suenter il success cun il program da giubileum cun musica da Beethoven 2020 vegni a dar dals 31 da fanadur fin ils 8 d’avust 2021 danovamain a Claustra (Klosters) ils concerts da stad «Klosters Music». Quest onn mainian ils concerts sin in viadi fascinant e plain surpraisas en la romantica da la Boemia dal 18. e 19. tschientaner. A Tavau s’occupescha il Festival dals giuvens artists cun blera fantasia ed originalitad dal tema «Dunnas». Part fan giuvens musicists che vulan far il sigl en la gronda carriera. La finamira da l’intendant, Marco Amherd, in Vallesan, è da preparar in program che muntia in event unic e cun temas che crodian si fitg, tschiffian e cumpiglian musica davent dal temp baroc fin a la moderna. Autras occurrenzas èn stritgadas Cultura da stad datti en blers lieus dal Grischun – uschia era ad Arosa. Ils responsabels dad «Arosa Kultur» han preparà lur emnas culturalas, ch’èn per part gia vendidas ora. Sin la tribuna en il guaud vegn schizunt dà in’opera. Vitiers vegnan anc diversas occurrenzas culturalas pli grondas e pli pitschnas. Era sche la scena culturala è pulit activa questa stad en il Grischun, mancan – pervia da corona e sias restricziuns – pliras impurtantas occurrenzas sco igl Open Air Lumnezia u l’Opera Viva a Sursaissa. La pandemia ha pia era procurà quest onn che pli gronds eveniments culturals na pon betg avair lieu durant la stad en il Grischun. Quai vegn deplorà fitg.

La PCD e la PBD dal Grischun s’uneschan en l’Allianza dal Center (ADC). Quai han delegadas e delegads da tuttas duas partidas decidì a lur radunanzas parallelas a Landquart. Duas partidas da gronda tradiziun che han midà pliras giadas lur num èn s'unidas per far frunt a la digren da lur electoral e mantegnair lur relevanza sin plaun naziunal. Las decisiuns èn crudadas cun maioritads surprendentas: la PBD ha approvà unanimamain il contract da fusiun, tar la PCD hai dà sulet ina cuntravusch. La fusiun va en vigur immediat. L’Allianza dal Center dal Grischun vegn presidiada cuminaivlamain da dus Rumantschs, dal deputà ed anteriur president da la PCD Kevin Brunold (Surcuolm) e da l’actuala vicepresidenta da la PBD e dal Cussegl grond Aita Zanetti (Sent). Sco viceparsuras vegnan tschernids Yvonne Brigger-Vogel, Alexandro Della Vedova, Gian Michael e Martina Widmer, dal directori fan er Nicolina Laim e Fabio Maurizio part. Gia a la proxima sessiun dal Cussegl grond a Tavau vegn la ADC a furmar ina nova fracziun communabla. A disposiziun per il co-presidi stattan Martin Bettinaglio (Claustra) e Reto Crameri (Surava). La fracziun vegn a dumbrar – suenter trais exodus – 50 commembras e commembers. En la regenza è la ADC represchentada cun Marcus Caduff, Mario Cavigelli e Jon Domenic Parolini, en il Parlament federal cun Stefan Engler (cussegl dals chantuns) e Martin Candinas (Cussegl naziunal). Libertad – solidaritad – responsabladad Il fundament da la ADC furman las valurs libertad, solidaritad e responsabladad. «Quellas valur mainan vinavant l’ierta politica da la PCD e da la PBD e vegnan interpretadas da nov en in mund che sa sviluppescha adina vinavant» accentuescha Kevin Brunold. La pli gronda finamira da la nova partida saja da rinforzar la politica dal center, tschertgar soluziuns da cumpromiss raschunaivlas ed evitar la polarisaziun. «L’Allianza dal Center duai porscher in dachasa politic a tut quellas e quels che mettan paisa sin ina politica che promova la convivenza cun respect e responsabladad e che resguarda er la dignitad umana» punctuescha Aita Zanetti. In accent vul la ADC dar a la promoziun da las dunnas e dals giuvenils. La ADC vul plinavant s’engaschar per levgiar e promover las famiglias, per sustegnair interpresas pitschnas e mesaunas, per mantegnair plazs da lavur, per in’agricultura ferma, per in servetsch public attractiv e per rinforzar las regiuns muntagnardas e periferas. Preschientscha èn l’entir chantun Era la PCD fin qua cunzunt preschenta en Surselva, Surmeir ed en las Valli, la PBD en Engiadina, Partenza e Viamala, cuvra la ADC uss l’intschess da prest l’entir chantun. Ella dumbra passa 2400 commembers, repartids sin 44 partidas regiunalas, cirquitalas e localas. Actualmain dispona la ACD da 50 dals 120 sezs en il Cussegl grond, da 3 cussegliers guvernativs e da 2 parlamentaris federals. Quai dastgass dentant sa midar primavaira proxima tar las elecziuns dal Cussegl grond e da la regenza. Tant pli ch’il parlament vegn probabel elegì tenor il sistem dal proporz dubel che vegn en votaziun ils 13 da zercladur. Tendenzialmain dastgassan ils pols da dretg e sanester gudagnar, il center sperder. Anc avant la fusiun han dus deputads da la PBD ed in deputà da la PCD midà fracziun. Actualmain sa cumpona il Cussegl grond da 50 deputadas da la ADC, 37 da la PLD, 20 da la PS, 10 da la PPS e da 3 senza fracziun. Resguardond la midada dal sistem electoral ha il politolog Clau Dermont gì fatg la suandanta prognosa per las elecziuns da primavaira proxima: ACD 45 (-8), PS 33 (+ 14), PPS 22 (+13), PLD 20 (-16). Lain mirar! Kevin Brunold (san) ed Aita Zanetti (dretg) surpiglian il co-presidi da l'Allianza dal Center (ADC). Foto Phillip Baer

La charta politica dal Grischun vegn configurada da nov. PBD e PCD han sancziunà la fusiun en l'Allianza dal Center (ADC). La fusiun va en vigur immediat. Timunada vegn la nova partida d'in co-presidi cun Kevin Brunold ed Aita Zanetti. Gia l'emna proxima vegnan deputadas e deputads da PBD e PCD a sa preschentar a Tavau sco nova fracziun che dumbra actualmain 50 commembers. Cun Marcus Caduff, Mario Cavigelli e Jon Domenic Parolini dispona ella actualmain schizunt da trais da tschun cussegliers guvernativs. Dentant primavaira proxima èsi elecziuns e quai probabel tenor in nov sistem. Quai vegn ad esser l'ura da la cumprova per la Allianza dal Center. PBD e PCD furman da nov er en il Grischun l'Allianza dal Center (ADC). Mad P

Cun in tempo rasant e cun maioritads surprendentas han PBD e PCD decidì da far nozzas, l'emprim en Svizra e lura en il Grischun. La finamira cuminaivla dals dus conjugals è da rinforzar il center politic vers la polarisaziun creschenta da dretg e sanester. E qua en tant la PCD sco la PBD sa cumprovadas sco promoturas dal consens politic a favur d'in cumpromiss raschunaivel che procura per l'equiliber e tegn la finala ensemen la Svizra. Quai che fiss stà nunimaginabel anc avant paucs onns è la finala tuttenina daventà realitad. Duas partidas oriundamain concurrentas, differentas da svilup e mentalitad, porschan uss maun per ina lia cuminaivla. Quai na capita probabel betg mo or da spira charezza, anzi er ord opportunitad e sut in tschert squitsch. Sin palancau svizzer è la digren da tuttas duas partidas manifesta. La PCD ha pers sia segunda sutga en il Cussegl federal, numerus mandats en il Parlament federal ed en blers chantuns. La PBD ha pers suenter la retratga da sia cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf e ses sulet mandat en il Cussegl naziunal prest tut sia relevanza politica sin palancau naziunal. E questas tendenzas paran da cuntinuar, la polarisaziun e profilaziun da dretg e sanester anc a crescher. Tut auter sa preschenta la situaziun en il Grischun. La PCD è actualmain en excellenta furma, dispona puspè da dus mandats en la regenza e cun 30 mandats ina terza dals sezs en il Cussegl grond. La PBD ha bain pers in mandat en la regenza, resta dentant cun 20 mandats ina forza relevanta en il parlament. Quai malgrà la separaziun da la PPS. Quella para dentant da sa restabilir puspè pass per pass, cunzunt er en vista a la midada dal sistem electoral. A profitar da quel vegnan dentant er ils socialdemocrats, ils verd-liberals ed ils verds. L'aria en il center politic dal Grischun daventa uschia adina pli satiglia. Pia nairas uras d'agir. La politica na viva betg mo da l'aritmetica e da maioritads numericas. Blerun pli impurtanta è relevanza ed effizienza dals programs per dar dumogn a las sfidas actualas e futuras. Bler dependa er da la perseveranza e consequenza enten realisar els, da l'engaschament e da la credibilitad dals exponents e da la forza da persvader e mobilisar il suveran. Cunzunt er las dunnas e la giuventetgna. En quest senn stat l'Allianza dal Center avant grondas sfidas en vista a las elecziuns chantunalas da l'onn proxim ed a las elecziuns naziunalas da l'onn 2023. Ella sto chattar svelt in consens intern tranter las differentas alas, definir pli cleramain ses profil e far blera lavur da persvasiun. L'ura da la cumprova arriva pia pir anc sa cumprovar!

La primavaira è il temp per far urden – en il tschaler, l’abitaziun u insumma en la vita. Uschia era per mai. En quella occasiun hai jau scuvrì in disc cumpact isà – il plastic da la cuverta plain stgarps, ils dentins che stuessan tegnair la schiba èn ruts davent, il booklet mo faudas ed era il disc na reflectescha betg pli. Probabel na funcziunass il disc era betg pli en in player. Igl è l’album «Morning View» da la band americana «Incubus» da l’onn 2001. Musica ha fitg blers effects. Ella sveglia oravant tut emoziuns. Sch’ins è allegher renda ina chanzun allegra anc pli cuntent. Ina chanzun trista ha dentant il medem effect cuntrari, sch’ins è trist. Ma musica sveglia era regurdanzas. Tschertas chanzuns èn uschè ferm colliadas cun experientschas ch’ins ha fatg en la vita, ch’ellas mainan enavos en il temp. L’album «Morning View» hai jau tadlà avant onns excessivamain. Las chanzuns han accumpagnà mai avant ventg onns tras bleras differentas fasas da mia vita – bunas e bellas, ma era nauschas e tristas. Natiralmain hai jau stuì, suenter uschè blers onns, puspè tadlar quel album. Per propi – jau ma regurdava puspè vi da quels temps sco sche quels fissan stads ier. Mes tip dad oz nun è dentant l’album «Morning View» dad «Incubus» – era sch’el è anc adina fitg bun. Na, mes tip è da puspè tadlar in album u chanzuns ch’eran impurtantas durant ina fasa da la vita e da sa regurdar vidlonder – cur ch’ins era inamurà, cur ch’ins ha emprendì d’enconuscher la dunna u l’um da la vita, la chanzun dal emprim bal tar la nozza u simplamain d’in mument ch’ins era cuntent. Quels che sa chattan en ina fasa da vita main empernaivla, quels pon era tadlar insatge che als regorda ad ina situaziun sumeglianta d’avant onns. Forsa ch’i gida e ch’i mussa che er quest temp pli grev passa. L’unic che resta èn las regurdientschas. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Tadlavas era mintgatant gugent musica populara? Jau manegel en quest cas betg quai ch’i sa numna gugent ils «Hudigäggelers». En quist cas manegel jau musica populara concertanta, uschia sco quella dals Fränzlis da Tschlin o da la Hanneli-Musig. Musicists sco l’enconuschent clarinettist Dani Häusler o il multiinstrumentalist Ueli Moser laschan reviver sauts e melodias da nossas basattas e da noss basats. Entant han els edì lur settavel disc cumpact. Cun «Über Stock & Stei» preschentan els ina collecziun da sauts da Glaruna, da San Galla e dal Grischun. Suenter in excurs en la musica classica cul dc «Polka ma non troppo» turna la Hanneli-Musig enavo a seis origin. Malgrà che las melodias ch’èn pli veglias han ils musicants il dun da tillas laschar resunar modern e frestg. Ils 24 sauts derivan da la collecziun da Hanny Christen (1899-1976). Da l’onn 2002 è vegnida publitgada sia collecziun. Quella cuntegna passa 12 000 melodias popularas dals onns 1800 fin 1940 da tut la Svizra. Grazia a las registraziuns cha seis tat vaiva fatg, ha ella cumenzà a s’interressar per l’istorgia e las isanzas da Basilea-Champagna. Plaschair aveva ella era dals musicants che sunevan melodias tradiziunalas a moda genuina e cun differents instruments. Cun ina gronda paschiun ha ella rimnà en tut la Svizra musica populara. Per quista lavur era ella predestinada: Hanny Christen suneva il cello e’l clavazin, saveva chantar bain ed aveva ina bun’udida ed ina buna memoria. Suenter la mort da Hanny Christen ha passentà sia ierta, emballada en stgaclas da chartun, 25 onn en il tschaler da la biblioteca da l’Università da Basilea. Sut il guid dal cumponist ed editur Fabian Müller ha ina gruppa cumenzà ad elavurar questa collecziun. La primavera da l’onn 2002 han ins pudü terminar il project cun la publicaziun da l’antologia da diesch toms.

Retschertga dal student Lars Prevost tar Rumantschas e Rumantschs en la Bassa Martin Gabriel/FMR Ordaifer ils territoris da tschep rumantschs, en l’uschenumnada diaspora rumantscha, abiteschan circa 20 000 Rumantschas e Rumantschs. Per la URB, l’Uniun da las Rumantschas e Rumantschs en la Bassa, ch’è ina da las uniuns affiliadas da la Lia Ruman-tscha, èn las activitads futuras en la Svizra bassa in tema impurtant. Suste-gniment survegn la URB ussa dal student Lars Prevost da Cuira/Sent. En il rom da sia lavur da master a la Scol’auta da Lucerna ha el realisà ina retschertga davart ils basegns futurs en la Bassa. Il giuven student d’economia da manaschi preschenta plain entusiassem ils resultats da sia lavur da retschertga tar Rumantschas e Rumantschs da la Bassa. «Ils Rumantschs che vivan en auters territoris linguistics m’interesseschan.» Cun retschertgar en l’internet davart la diaspora haja el chattà la pagina da l’Uniun da las Rumantschas e Rumantschs en la Bassa (URB). Tras il contact cun il president da l’URB, Roman Pfister, haja el survegnì access a las infurmaziuns neccessarias. Plinavant haja el gì la pussaivladad da preschentar l’idea da ses questiunari a la radunanza generala da la URB. La motivaziun e las ideas èn avant maun Il termin per returnar la retschertga è scadì. 186 persunas han elavurà il questiunari en la rait e tramess quel a Lars Prevost: «Jau sun fitg cuntent.» Ina conclusiun dals questiunaris returnads è che Rumantschas e Rumantschs en la Bassa han ina gronda motivaziun da collavurar. «Er la voluntad da tschertgar novas vias da collavuraziun è propi avant maun», di Lars Prevost. Circa in terz da las respostas derivian da la commembranza da l’URB sezza. Dus terzs na sajan dentant betg commembers ubain sajan part d’ina autra uniun rumantscha. Sper ils questiunaris ha Lars Prevost survegnì impuls or d’intervistas ch’el ha fatg cun persunas engaschadas per lingua e cultura rumantscha, exponents sco per exempel il professer da rumantsch Rico Valär, Marco Solinger che fa part da la URB, cusseglier naziunal Martin Candinas, Andreas Gabriel da la Lia Ruman-tscha, u era Marco Denoth, politicher da Turitg cun ragischs rumantschas. E sa chapescha haja el er retschertgà las purschidas d’autras uniuns, sco per exempel l’Uniun dals Vallesans da Berna u la Pro Ticino Svizra cun sias bleras secziuns. Da quests scleriments haja el suprendì insaquantas chaussas che funcziuneschian apparentamain bain. In di rumantsch a Turitg Las trais purschidas las pli tschertgadas tenor la retschertga èn ils referats (sco enfin qua tar la URB), ma er concerts ed occurrenzas litteraras. «Da las intervistas cun las persunas dal fatg resorta il ferm giavisch, da realisar in di rumantsch a Turitg», di Lars Prevost, «cun in bun concept pudessan ins tenor mes partenaris er survegnir finanzas publicas per in tal di.» L’idea fiss da far ina giada in di cun in program fitg varià per in publicum giuven e pli vegl. «E durant in tal di pudessan ins entrar en contact cun bleras persunas.» Focusar sin las gruppas en mira Ina conclusiun che Lars Prevost tira da sia retschertga en la diaspora è che l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa haja ina bun focus pertutgant las gruppas en mira. «Tenor mai n’èsi betg da midar il focus per exempel mo sin ils giuvens. Per quels datti la GIURU (Giuventetgna Rumantscha) cun ina fitg bun’offerta.» Per tschertas occurrenzas a Turitg, ma er en auters lieus da la Svizra pudessan ins dentant tenor el trair a niz sinergias cun autras uniuns rumantschas. «Ina pussaivladad da proceder communablamain, fiss per exempel da marcar preschientscha fisica cun in stan durant occurrenzas existentas en la Bassa.» URB tschertga persunas che s’engaschan Lars Prevost scriva proximamain sia lavur cun recumandaziuns e propostas per mauns da sia facultad, ma er per mauns da la URB. Il president da l’URB, Roman Pfister è fitg cuntent d’avair novas infurmaziuns davart ils giavischs da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa. «Nus ve-gnin a far ina evaluaziun dals resultats ed alura empruvar da realisar las propostas tenor las forzas che nus avain», di Roman Pfister, «quai che nus sperain fermamain è da chattar persunas ch’èn prontas da s’engaschar activamain per novas purschidas.»

La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go». I dat bels albums. I dat grondius albums. «When I Let Go», la nova ovra dad Ursina, fa part da omaduas categorias. Quai ha da far cun la vusch straordinaria da la chantautura sursilvana – ina vusch fina ma zunt modulabla, subtila ma tuttina cutizzanta. Quai ha da far cun ina musicalitad expressiva, iertada ed optimada en tantas etappas, l’art cantica en famiglia e scola a Mustér, las choristas Crambambuli da Claudio Simonet, ils studis da jazz a Lucerna, il segiurn musical en Scandinavia, l’aventura vocala cun la Triada. Quai ha da far cun in dun cumpositori exquisit dad Ursina, cumpartì da nov cun ses consort e cunmusicant turitgais Florian Egli. E quai n’ha betg l’ultim da far cun ina producziun da camifo per ovras poppusas da quests dis, curatada dad in maister da fama internaziunala, l’Irlandais David Odlum. Dad autezzas temerarias ed eternitads sfericas L’album, per duas terzas en englais, cumenza cun ina decleraziun ch’ins po udir sco motto, «Lay Low», ubain «(Betg) dar si!». Sur figuras electronicas ligeras-zaclinas chanta Ursina en vusch velusa da betg vulair succumber, ni a nauschaspierts, ni a rusnas nairas, ni ad urizis vizius, ni a glischs trumpantas. E baindalunga capriola sia vusch si e giu d’autezzas temerarias per lura sa platgar en il plimatsch dad agens chors multiplitgads en eternitads sfericas. E quel tun sa derasa tras l’entir album, saja en ils texts e titels che varieschan l’appel inizial en in «Hold On» u en in «Let Go», saja en las atmosferas siemiusas plain armonia e tensiuns mez zuppadas. La mar - e las Alps Ma nus udin adina puspè erupziuns or da quella textura che pudess magari er parair repetitiva. Gia la segunda chanzun, rumantscha, deditgada a «la mar», pia a sentiments marins, ans confrunta cun ina tonalitad differenta, pli bassa, pli calma, che cumprova quasi la constataziun da la chantadura ch’il linguatg matern evocheschia autras tempras musicalas che l’englais. Ina calma che cula or en ina coda da ramurs ambientalas che laschan litteralmain resentir las undas da la mar. Ma er l’encreschadetgna da las Alps. Abbaesc e beatlean En la chanzun «Let Go», che dat er il titel a l’album, suonda, suenter in intro retegnì, ina bella ritmica da saut tecnoid, rinforzada qua e là d’in bass invers (in bass sunà cunter la logica armonica). Frestg er il tact da «Miu cor», ina chanzun d’amur bunamain maternala, la melodia la pli poppusa da l’album, cun in refrain da qualitad abbaesca u schizunt beatleana. Ed uschia sa splega er il rest da la nova ovra dad Ursina en moda varianta, cun sturs jazzus sintetics en «Tut semida», cun clavazins arpeggiants classicistics en «Finally», cun accords impressiunistics en la ballada «Feelings», accords che laschan chaminar ora l’album en in finale avert. «Connect your body and soul» E concernent «feelings», la lirica dad Ursina ha propi ina tendenza introspectiva, magari entaup’ins abstractums sentimentals – emptiness, speranza, compassion; ella operescha però cun bleras allegorias e metafras, meteorologicas u seismicas, mintgatant datti terratrembels e fieus artifizials, mintgatant datti brentinas u burascas. Ed or da la mar cloman, malgrà calma, spierts, demunis e sirenas. Tut maletgs ch’ins po er considerar in pau stereotipics. Mabain, betg mintga chantautura sto exnum raquintar lungas istorgias ultra-poeticas. Mintgatant tanschi er sch’ins po «connect your body and soul», sco ch’igl ha num en «Let Go». E quai gartegia stupentamain ad Ursina Giger, surtut grazia a sia vusch pelvaira dialica. Ursina: When I Let Go (Radicalis/Bandcamp) Il nov album "When I let go" dad URSINA Ursina Giger - chantautura URSINA - preschenta ses nov album

Il scandal dal cartel da construcziun ha procurà per in veritabel terratrembel politic en il Grischun ed el ha rampunà il renum da noss chantun en l’entira Svizra. La relaziun causala tranter il cartel da construcziun e las acziuns pulizialas cunter Quadroni, construidas artifizialmain da tschertas medias, è dentant fallada. Er l’abus dal dretg da submissiun e da cartel n’èn betg exnum mo ina spezialitad grischuna. Quai conferman tant sentenzias da dretgiras sco sancziuns da la cumissiun da concurrenza. E tuttina fa la dimensiun dals abus en il Grischun surstar. 20 firmas grischunas èn vegnidas punidas cun multas da 18 milliuns. Quant grond ch’il donn da las cunvegnas da pretsch è effectivamain n’han er las vastas investigaziuns betg pudì eruir. Cun firmas ch’èn sa mussadas cooperativas en l’inquisiziun han WEKO e chantun fatg cunvegnas che han purtà ina restituziun almain parziala dal donn. Blerun pli grond è dentant stà il donn immaterial. L’entira branscha da construcziun è vegnida messa sut suspect general. L’uffizi da construcziun bassa ed ils organs da polizia èn vegnìds sut las rodas ed ins ha er dubità da la credibilitad dals exponents politics e mess els en la medema bartga sco ils impressaris e lur metodas raffinadas e perfidas da cugliunar il maun public e privats. Chapaivel ch’il chantun vul uss metter ad acta uschè spert sco pussaivel quest chapitel pauc onurific. Ier ha la PUK preschentà ses rapport, oz preschenta la regenza il parairi da dus experts externs e mardi proxim vegn l’affera che ha occupà intensivamain ils organs d’inquisiziun a fatschentar il Cussegl grond per alura trair il stritg final sut questa affera disgustusa che ha occupà tants onns ed ha custà plirs milliuns. Las conclusiuns èn cleras. Commembers da la regenza ed emploiads chantunals n’èn betg sa participads a moda activa tar las cunvegnas da pretsch. L’orientaziun, rapportaziun e controlla interna n’ha betg funcziunà e l’uffizi da construcziun bassa ha agì memia passivmain sin indizis ed infurmaziuns concretas. Els han uschia cuntrafatg cleramain a las obligaziuns da servetsch. Pir sin squitsch da la CumCo/WEKO ha il chantun la finala agì svelt cun prender mesiras effizientas da prevenziun. Ils culpants èn uss bain eruids. Entant che las interpresas han stuì pajar lur chastis, mitschan ils emploiads che han tralaschà las obligaziuns da lur uffizi senza sancziuns. Ed ils politichers involvids na pon betg vegnir fatgs repunsabels damai ch’els pretendan da betg esser stads infurmads. Quai malgrà che supposiziuns e dubis cursavan gia daditg. Mussaments na datti dentant nagins. Adam Quadroni che ha scuvrì e revelà l’entira affera è bain reabilità, mo nagin na sa perstgisa per l’entiert chaschunà. Er surpassaments da cumpetenzas dals organs polizials, dals servetschs da protecziun d’uffants e dals organs giudizials restan senza consequenzas. Il gust amar resta. Blerun pli gronds èn ils donns immaterials

Sco quai ch’i para arriva quests dis ina zona da pressiun auta ed i vegn pelvair stad. Suenter ils sontgs da glatsch da mez matg han ins cartì dad avair surmuntà las fradaglias, quella ha cuntinuà e las plantas en l’iert n’han betg propi pudì sa sviluppar. Ussa èsi dentant mez zercladur e tut prosperescha. Carottas, salata, cardifiol e giabus, randas ed er ils tartuffels fan stupent. Il num dal mais actual ans renda attent ch’igl è il temp da tegnair sut controlla il zerclim. Insatge ans fa dentant quitads: Strusch che la fradaglia è passada arriva la vermaneglia e disturba il svilup da fritgs e legums. Ins tema er il sgol da la tschitta alva u l’alvet da giabus, per tudestg Kohlweissling. Cura ch’ins observa quella en l’iert cumenzan ils suspirs e suspects: ins sto temair ch’ella mettia ses ovs sin la feglia da las plantinas. Sche quai succeda poi ir svelt: Las rasulaunas u maulas engurdas pon destruir l’entira bellezza d’in iert baintgirà. A questa tematica è il tip dad oz deditgà. Igl è in tric ed ina alternativa cunter pulvras, liquids, sprays ed insecticids. Il tip è ina scuverta casuala en ina revista da l’onn 1925. Sin fists satigls pon ins tatgar cun cola mintgamai ina mesa crosa d’ov. Cura che tut e semtgà mettan ins ils fists cun las chapitschas alvas en l’era dals giabus. Cun il tric pon ins engianar l’alvet che sgola sur las eras cun l’intenziun da metter l’ova sin la part-sut da la feglia. Sgulond crai la tschitta ch’ils tatgs alvs sajan concurrentas ed il spazi gia occupà. Uschia guntgescha ella quella zona. L’experientscha pratica mussa che quest tric funcziuna. Ils fists cun las chapitschas alvas fan l’aspect d’ina installaziun d’art en l’iert. Impurtant è dentant l’effect nizzaivel.

Adam Quadroni ha annunzià las cunvegnas da pretsch en Engiadina a l’Uffizi da construcziun bassa ed a la CumCo/WAKO ed ha uschia gidà a scuvrir ils abus. La regenza renconuscha il curaschi ed engrazia persuenter. FMR: Il scandal da cartels ha fatg grondas undas d’indignaziun e trumpada. Tgi è la finala delinquent e tgi unfrenda? Mario Cavigelli: Igl è da punctuar cleramain che tant las proceduras da la CumCo sco era las ulteriuras inquisi-ziuns vegnan a la conclusiun che sulettamain las interpresas hajan fatg cunvegnas da pretsch ed èn er vegnidas chastiadas persuenter. Unfrendas da quest abus èn stads cumprovadamain il maun public (chantun e vischnancas), dentant er privats. Tge è vegnì fatg per remunerar quests donns materials e recuperar la confidenza? Cun pretender da las interpresas ina restituziun en daner al chantun ed ad 86 vischnancas sco er cun implementar programs da compliance avain nus stgaffì impurtantas premissas per garantir ina concurrenza faira e mess la basa per ina nova confidenza per l’avegnir. Cun quest agir ha la regenza dà d’encleger ch’ella na tolereschia naginas cunvegnas da pretsch e vegnia a prender tuttas mesiras pussaivlas per impedir quellas. La regenza ha incumbensà d’ella ano-a dus experts externs d’intercurir ils cas. N’ha la regenza betg gì confidenza en la lavur da la cumissiun d’inquisiziun parlamentara (CIP) installada per quest intent? La regenza ha surdà questas duas incaricas avant ch’il Cussegl grond ha decidì d’installar ina PUK. Or d’optica actuala èsi da valur d’avair er in rapport d’in organ dal Cussegl grond. Quai tant pli che tuttas trais inquisiziuns resp. giudicats vegnan a conclusiuns sumegliantas Avessass Vus reagì auter, sche Vus avessas gì lezza giada las enconuschientschas dad oz? Las inquisiziuns administrativas han cumprovà che l’administraziun chantunala n’ha da ses temp betg adina reagì a moda adequata resp. memia passivamain sin las supposiziuns e sin ils indizis da cunvegnas illegalas. Er en la retrospectiva na pon ins betg ignorar quai.Tge avais Vus inteprendì concret per evitar tals abus en l’avegnir?A partir da l’onn 2013 ha noss departament elavurà ensemen cun las parti-ziuns pertutgadas in pachet da mesiras effizientas per pudair indentifitgar svelt abus pussaivels ed er realisà internamain questas mesiras. La CumCo ha schizunt giuditgà quest pachet dal chantun Grischun sco exemplaric ed in’ovra da piunier per la Svizra. Na fiss quai betg stà pussaivel pli baud? En quest connex èsi da menziunar che pir la revisiun dal dretg da submissiun ch’è uss en vigur ha recepì l’obligaziun dals organs da surdada d’intervegnir en cas da cunvegnas da concurrenza. Oz han ins pia autras aspectativas e pretensiuns vers noss organs che surdattan las lavurs che anc en il temp tranter 2004 e 2012. Plinavant disponin nus oz da differents instruments electronics per eruir eventualas cunvegnas da pretsch. En tuts cas èsi difficil da vulair giuditgar posteriuramain, cun la savida ed ils instruments actuals, davart proceduras da lezza giada. FMR: Tar tut las inquisiziuns è l’Engiadina Bassa stada en il focus. Munta quai ch’ins sa excluder ch’i haja dà talas cunvegnas da pretsch er en autras regiuns? Mario Cavigelli: Tar firmas ch’exequeschan cuvridas ha la CumCo constatà chi ha dà cunvegnas da pretsch en l’entir chantun ed ella ha er sancziunà tals abus. L’onn passà han ins er avert in’inquisiziun correspundenta en il Mesauc. La CumCo ha dentant er constatà ils ultims onns en numerus auters chantuns cunvegnas da submissiun ed ha er dà là chastis considerabels a las interpresas pertutgadas. Abus da pretsch n’èn pia betg mo in fenomen en Engiadina Bassa. Cun las firmas culpantas che èn sa mussadas cooperativas han tant la CumCo sco il chantun signà cunve-gnas da restituziun. E quai uss stà in smac commerzial (Kuhhandel) ni in act da perdun (Ablasshandel)? Tar questas soluziuns d’enclegientscha cun las interpresas involvidas che èn stadas fitg pretensiusas ha il chantun agì a moda fitg precauta e cun fitg grond quità. Ellas cuntegnan ultra da las restituziuns finanzialas er ulteriuras prestaziuns dals interprendiders e resguardan ils interess publics dal chantun e da las vischnancas. Cun las enclegientschas fatgas han ins plinavant pudì evitar lungs process cun gronds custs. Ils rapports d’inquisiziun confirman quai. Per ils emploiads chantunals che han violà las obligaziuns da lur uffizi n’ha quai naginas consequenzas persunalas? La regenza ha giuditgà questa dumanda sin fundament dals rapports d’examinaziun. Ella è vegnida a la conclusiun ch’ins possia renunziar en quest cas a mesiras persunalas. Da resguardar èsi che las valitaziuns sbagliadas èn capitadas avant radund 12 onns e ch’i sa tracta d’emploiads impeccabels che han prestà lavur irreproschabla. Els han er contribuì essenzialmain ils ultims 10 onns per meglierar las proceduras. Quai dastgan ins natiralmain er spetgar da noss collavuraturs. Ord optica da la regenza e cunzunt da mai sco schef dal departament fiss ina sancziun perquai sproporziunada. Nus e noss collavuraturs essan dentant fitg sensibilisads per questa tematica. En l’emprim rapport da la cumissiun parlamentara che è s’occupà cun las mesiras polizialas cunter Quadroni è quel vegnì rehabilità. Igl n’ha dentant dà nagina perstgisa uffiziala? Las denunzias dad Adam Quadroni tar il chantun e tar la CumCo han duvrà curaschi e grondezza. Sco schef dal departament d’infrastructura hai jau perquai exprimì oz a la conferenza da medias mes respect, mia renconuschientscha e mes engraziament vers Adam Quadroni. El ha gidà essenzialmain a discuvrir ils abus dal cartel da construcziun. Per mai èsi impurtant da pudair far quai en la situaziun actuala, nua ch’ils fatgs pertutgant il rapport parzial 2 da la PUK sco er ils rapports elavurads per incumbensa da la regenza èn uss sin maisa ed han sclerì la situaziun. Essas Vus da l’avis che la publicaziun dals rapports numnads e las mesiras instradadas sajan ablas da recuperar la fidanza e la credibilitad persa? Gea, da quai sun jau persvadì. Per mai èsi impurtant che las vastas retschertgas fatgas n’han betg pudì cumprovar ch’emploiads chantunals èn stads involvids en cunvegnas da submissiun e che las reproschas d’avair profità resp. agì a moda corrupta èn uss vegnidas refutadas cumplainamain. Il president da la Regenza Mario Cavigelli ha dà pled e fatg avant las medias. Foto Olivia Iem-Aebli.

Ils mulins da la politica grischuna molan plaun, mo els sa movan. Savens èn tradiziuns pli fermas ch'innovaziuns. Quai è sa mussà tant tar l'introducziun da l'automobil, dal dretg da vuschar da las dunnas e sco tar la midada dal sistem electoral. Betg main che otg giadas ha il suveran grischun refusà l'introducziun dal proporz per las elecziuns dal Cussegl grond. Schegea cun maioritads adina pli stgarsas. Ed era questa giada n'è la midada betg succedida or da libra voluntad. Il Tribunal federal ha constatà ch'il sistem da maiorz pratitgà en Grischun saja almain parzialmain betg conform a la consituziun federala e na garanteschia betg l'equivalenza da las vuschs. Quai munta concret ch'in candidat sto avair a Cuira radund 10 giadas dapli vuschs per vegnir eligì che en il pli pitschen circul d'Avras. Ultra da quai han las iniziativas dals socialdemocrats da reducir il dumber da deputadas e deputads mess sut squitsch partidas e parlamentaris. Per la finala arrivar al "Cumpromiss grischun" - ch'il suveran ha uss acceptà cun ina maioritad surprendenta - hai duvrà examinaziuns extendidas, debattas intensivas e considerablas piruettas da regenza, cumissiuns e partidas. La finala èsi tuttina reussì da zambregiar in nov sistem electoral che è conform a la constituziun e che ha er gì bunas schanzas da vegnir approvà dal suveran. La finala ha schizunt la PCD che aveva cumbattì la proposta en la debatta parlamentara decidì da dar liber la vusch. Uschia èn las schanzas per in gea en la votaziun a la votaziun dal pievel stadas intactas. Era sch'ins ha fatg valair en la champagna da votaziun motivs altruistics sco equilibers politics, regiunals, culturals e schizunt confessiunals e socials, la finala vai per in pur cumbat da pussanza. Chaus cunter partidas, regiuns periferas cunter centers, dretg cunter sanester, ghettos politics cunter diversitad da tenutas ed opiniuns. La soluziun cun il "Cumpromiss grischun" è uschia prest la quadratura dal circul. El cuntenta ils progressivs cun l'introducziun dal proporz ed ils tradiziunalists cun mantegnair ils cumins sco circuls electorals, malgrà che quels n'existan facticamain betg pli. En tutta cas vegn la midada da sistem electoral a midar essenzialmain la cumposiziun dal Cussegl grond la primavaira proxima.

«La bocca d’luf ais s-chüra. Ils blers chi guardan laint, vezzond la daintadüra, van sech in svanimaint.» – Il vers da quella poesia aveva scrit a ses temp l’autur ladin e chatschader paschiunà Men Rauch. Probabelmain avess era el cumbattì quests dis l’iniziativa da chatscha da Marion Theus e da ses cuniniziants. Però tgi sa? Dapi bun diesch onns ha quell’iniziativa procurà per ina detga «fiffa» tar chatschaders e chatschadras. Gia dal 2019, cura che l’autra iniziativa chantunala, l’iniziativa per abolir la chatscha speziala, era vegnida refusada detg cnap, avevi num en ils ravugls da chatscha: Anc pli privlusa è l’ini-ziativa da Marion Theus! Ussa è quell’iniziativa damai liquidada – cun in resultat cler sco il sulegl. Grischunas e Grischuns vulan tegnair vi dal model grischun. Forsa er perquai che la chatscha grischuna è atgnamain in model exemplaric: Persunas sco ti ed jau van a chatscha, s’engaschan per la tgira da guaud e cultira, ellas pajan perfin per pudair ir a chatscha durant lur vacanzas, ellas fan examens, exercizis da tir e prestan numerusas uras da tgira. Ed ellas resguardan las pli finas prescripziuns, dumbrond sin 150 meters distanza ils centimeters da las cornas dals chamutschs. Quai n’è damai betg mo in ego-trip dad intgins cowboys, mabain er ina contribuziun a la societad ed a la natira. E perquai vegn la chatscha grischuna purtada da la vasta populaziun, ella è acceptada en general sco buna furma per la «producziun da charn». Però adatg. Il sustegn da la populaziun è mo qua, sche chatschadras e chatschaders èn averts per refurmas, sch’els acceptan che la societad sa mida, che betg tut sto restar sco adina, sch’els èn conscients da lur impurtanta rolla a favur da l’util public. Lur hobi da chatscha n’è betg mo in hobi, mabain apunta er ina contribuziun a la cuminanza. La chatscha vegn pussibilitada da la cuminanza e n’è betg in dretg iertà dals babuns. Perquai sto la cuminanza pudair discutar e cundecider co la chatscha ha dad esser en avegnir – magari era via iniziativas. Las propostas per adattar la chatscha grischuna al temp dad oz ston esser pussaivlas, uschiglio ristga la chatscha grischuna da vegnir messa en dumonda in bel di. Sco ditg: La bucca d’luf è stgira – adatg da betg crudar en svaniment, vesond la dentadira dal discurs democratic. David Truttmann Cun paucas e schumbers da la gruppa «Borumbaia» è vegni da lantscha da son da a Cuira la campagna per l’ iniziativa da chats cha....

Oz glindesdi, ils 14 da zercladur 2021, ha in collavuratur da la FMR anniversari. Però normalmain na mettain nus betg ils anniversaris dals «noss» en tavla naira, nus na mettain gea betg ils anniversaris da mintga collavuratur u collavuratura en gasetta. Però oz èsi in anniversari spezial: Martin Cabalzar ha 65 onns! E per dir sco igl è – quai è in term istoric! Cun il di dad oz ha noss collega e vice-schefredactur da la FMR cuntanschì la vegliadetgna da pensiun. Quest’emna vegn el a terminar sia carriera professiunala schurnalistica. Ins sto s’imaginar: Passa 30 onns, sche betg perfin vers 40 onns, ha Martin Cabalzar mess si il bul al schurnalissem scrit rumantsch. El è stà redactur e schefredactur da la Gasetta Romontscha e silsuenter passa 20 onns schefredactur da l’emprima gasetta quotidiana interrumantscha, La Quotidiana. Martin Cabalzar ha vis ad ir e vegnir secretaris generals da la Lia Rumantscha, directurs e directuras dad RTR, schefredacturas e schefredacturs dad autras medias grischunas da lingua tudestga, taliana u rumantscha. Ed en sia rapportaziun politica ha Martin Cabalzar intervistà cusseglieras federalas u cussegliers guvernativs sco mo paucs schurnalists en il Grischun. Però en quels onns ha il mund medial sa midà radicalmain, cun gasettas cumpradas, fusiunadas u crappadas, cun la digitalisaziun, cun l’internet, cun medias socialas u cun medias «asocialas», sco Martin Cabalzar descriva quellas gugent. El ha vis a crescher ed a flurir la plantina rumantsch grischun, ha tgirà quella, senza tralaschar il sursilvan ed ils auters idioms. Sut l’egida da Martin Cabalzar è La Quotidiana restada il sulet medium ch’unescha sut in tetg tschintg idioms e rumantsch grischun, en ina repartiziun e ballantscha uschè gista sco mo pussaivla, tenor il muster federalistic dal pli fin cumpromiss svizzer. En questa gasetta – la «sia» – vegn Martin Cabalzar a prender cumià quest’emna da lecturas e lecturs cun ina seria da tschintg columnas sut il titel «Reminiscenzas a la sava da la pensiun». En quella seria sa regorda el da midadas, svilups e ruttadiras en la pressa scritta rumantscha ed en sia carriera schurnalistica, da gusts e frusts, da squitschs e sustegns durant tut quests onns. A nus da la FMR resta dad engraziar da cor a Martin Cabalzar per ses enorm engaschament, da giavischar mo il meglier per ses temp da pensiun e da sperar ch’el haja tranteren tuttina anc mustgas da scriver in u l’auter artitgel (murdent) per sias lecturas e ses lecturs fidaivels dals davos onns.

David Truttmann/FMR Questa fin d’emna ha cumenzà – cun in onn retard – la EURO 2020, il campiunadi da ballape europeic. Qua e là èn ils gieus però ina tortura, sco p.ex. il matsch tranter Wales e la Svizra da sonda passada. In gieu pauc attractiv. Cler, er quai è ballape. Adina na fa la Germania betg ina demontascha da la Brasilia… Però as vulais vus divertir tranteren? Lura cussegliass jau da leger, durant il gieu, il live-ticker dad «Elf Freunde». Il magazin «Elf Freunde» è ina revista mensila per fans da ballape, in magazin cun istorgias enturn la cultura ed il sport da ballape. Ils artitgels èn cumpetents e spiertus e savens cundids cun bler umor. Dapi intgins onns fa la redacziun dad «Elf Freunde» era live-tickers da gieus da la Bundesliga, da la Champions League u da turniers internaziunals. Ed er quels tickers èn cumpetents, spiertus e per far risadas. Co ha il ticker dad «Elf Freunde» ussa p.ex. commentà il gieu Wales-Svizra? Gia tar l’imni scriva el: «Die Waliser singen so wunderschön schief, dass ich gar nicht mehr in eine Kneipe reingehen muss, um zu wissen, wie es dort klingt.» U suenter ina da las bleras schanzas da Seferovic: «Aber bei dem Mann wissen wir ja bereits, was danach passiert, nämlich: nichts.» U la remartga laconica sur da l’attatgant svizzer Gavranovic: «Wieder Abseits. Fünf Minuten auf dem Platz, zwei Torchancen, zweimal Abseits.» Tgi che pensa che quai saja simplamain in pau clamauc dad intgins fans da ballape, quel sbaglia. Il live-ticker dad «Elf Freunde» ha gia gudagnà premis schurnalistics, p.ex. il 2010 il «Henri-Nannen-Preis» ed il 2013 il «Grimme Online Award». Quai èn premis da vaglia. Uschia ch’il ticker è mintgatant meglier che quai che vegn servì sin plazza! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Logo dal magazin "Elf Freunde"

Ils Dis da litteratura han puspè lieu quest onn, suenter in onn interrupziun causa il coronavirus. Sco ch’il comité d’organisaziun ha dà enconuschent dacurt en ina newsletter, vegn l’inscunter litterar ad avair lieu dals 5 fin ils 7 da november 2021, sco adina a Domat, en la Sala Tircal. Il fil cotschen tras il program sa numa «giud via», scriva il comité. L’arranschament da quest onn è era il giubileum da 30 onns da l’occurrenza tradiziunala a Domat. Pervia da la pandemia vegni però desistì da la tschaina e dad in program da la sonda saira.

La realisaziun d’ina gasetta dal di è stà in vegl postulat da la Rumantschia. Gia 1921 – pia avant 100 onns - aveva Peider Lansel gì postulà ina tala. Igl èn dentant spirads onns e decennis fin che quai e daventà realitad. Pliras cumissiuns èn s’occupadas da la chaussa, han mess fil en guila, intermedià e contrahà, puspè mess ad acta, sviluppà novs projects, schizunt edì duas ediziuns da prova ed installà in manader da project. Damai ch’ils editurs rumantschs eran dentant permanentamain en dispita è er quest project svanì en il truclet. Pir la fundaziun da l’Agentura da novitads rumantscha (ANR), alimentada cun meds publics, ha la finala purtà 1996 nova dinamica en il project che pareva mort avant che nescher. La ANR è lu er stada la premissa centrala per insumma pudair realisar quest vegl desiderat. Aposta per quest intent è er vegnida fundada la Pro Svizra Rumantscha. Ins ha dentant fatg il quint senza l’editur Hanspeter Lebrument, il grond e pussent zar da medias en Grischun. Sco in chametg ord tschiel serain ha Lebrument communitgà il november 1996 ch’el realiseschia cun Bumaun 1997 La Quotidiana. Questa bumba mediala ha gì l’effect d’in terratrembel. Ed jau vi esser sincer: Oriundamain na sun jau betg propi stà inchantà da questa idea surprendenta da noss editur. Paucs dis avant avevan nus numnadamain edì ina numera da prova per in’ediziun cuminaivla da Gasetta Romontscha e Casa Paterna che dueva cumparair trais giadas l’emna en il territori renan da Surselva fin en Val Schons. Ils contracts correspundents eran er gia sin maisa. Er ils contacts per ina collavuraziun cun la Pagina da Surmeir per in supplement emnil en la GR fuvan gia instradads. Lezza giada avess jau pelvair preferì la strategia dals pass pitschens, per alura arrivar pass per pass ad ina gasetta dal di interrumantscha. Entaifer 24 uras hai jau stuì decider, schebain jau veglia surpigliar la schefredacziun da la nova gasetta dal di cun remetter immediat tut mes uffizis politics (mistral, deputà e president regiunal). Quai n’hai jau dentant betg pudì e vulì far, or da responsabladad vers mias electuras e mes electurs. Tant pli che jau ma chattavel en quel mument gist en ina campagna electorala per la regenza grischuna, che è la finala dentant stada senza success. Suenter avair survegnì differents ulteriurs chanasters per questa incarica pretensiusa ha l’editur clamà al timun redacziunal Enrico Kopatz, il schefredactur dal Fögl Ladin. Ed en il medem mument ha Lebrument er gist acquistà ils dretgs editorials dal FL. Il medem aveva el fatg trais onns avant cun la Gasetta Romontscha. Paucs dis pli tard ha l’interpresa Gammetter dentant lantschà La Posta Ladina sco supplement rumantsch en la gasetta tudestga «Engadiner Post». Ed er ils Surmirans nun han tuttenina vulì savair nagut d’ina Quotidiana ed han vulì mantegnair vinavant lur «gasettina emnila», La Pagina da Surmeir. Donn. Il project pareva uschia da far naufragi avant che nescher ed ins ha dà a La Quotidiana pitschnas schanzas. Las cundiziuns da partenza èn pia stadas tut auter che favuraivlas. Tant pli che er la collavuraziun cun la ANR gist fundada è stada fitg difficila e plain obstachels en sia emprima fasa. Era noss concept ambizius da far ina gasetta integrala cun novitads naziunalas ed internaziunalas (ina NZZ rumantscha!) e da gruppar las tematicas tenor relevanza schurnalistica cun ina maschaida plitost arbitraria d’idioms e rumantsch grischun è sa mussada sco illusiun. La polemica cunter quest «bastard schurnalistic e linguistic» è stada violenta e desastrusa. Chapaivel ch’igl n’è sut questas circumstanzas betg reussì a La Quotidiana da fitgar pe en Engiadina ed en Surmeir. Cun la EP/PL e PdS avevan questas duas regiuns gea in’alternativa regiunala. Sulet la Surselva era uss senza atgna gasetta regiunala ed ha uschia gì paucas autras letgas che d’acceptar La Quotidiana. En questa situaziun desperada ha Lebrument offerì a mai la pussaivladad da surpigliar definitivmain la schefredacziun da La Quotidiana ed Enrico Kopatz la direcziun da Radio Grischa (oz Radio Südostschweiz). Tenor il nov concept publicistic avain nus alura renunzià a contribuziuns naziunalas ed internaziunalas, definì la posiziun dals idioms (paginas localas) e dal rumantsch grischun (paginas surregiunalas), procurà per glossas, columnas e tribunas politicas, introducì paginas tematicas ed integrà «Vuschs giuvnas», «Lexicon istoric» e «chattà.ch» sco supplements specials regulars e la rubrica satirica „Murgnac», la «Tribuna politica» ed il «Pled per la dumengia». Dentant dapli da quai la proxima giada. «A La Quotidiana han ins dà pitschnas schanzas da surviver» Martin Cabalzar

(fmr/mc) En ses pled d’avertura ha il president dal Cussegl grond Martin Wieland (PLD Tumein) mess il focus sin ils excess da pussanza envers l’umanitad. Il parsura fa allusiun ad ina satira gizza da Charlie Chaplin che ha tematisà quest tema ed ha previs gia baud a moda clera il svilup dal naziunalsocialissem en Germania. Istorichers pretendan schizunt che quest film haja influenzà decisivamain ils eveniments mundials suandonts. Betg cumprovà, dentant er betg contestà saja la finala l’influenza che quest film ha gì sin la participaziun dals Stadis Unids al la guerra mundiala. Entant che Chaplin haja incorporà en ses emprims films satirics ses protagonist sco um gentil e pitschen cun in’umanitad simpatica, haja el opponì a quel pli tard «Il grond dictatur» sco figura pussanta. E Martin Wieland resumescha la filosofia da Chaplin cun quatter citats: «Nus discurrin memia bler e sentin memia pauc. Avant l’intelligenza e la savida stattan toleranza e buntadaivladad.» Infurmaziun e transparenza Sco Wieland constatescha ha la politica stuì prender l’onn passà decisiuns che han restrenschì las libertads dals singuls a favur da la generalitad. Ord vista da la populaziun sajan politichers magari vegnids percepids sco pussants ni schizunt surpussants. Er davos noss sistem democratic sa zuppia ina tscherta pussanza, manaja Wieland. Quella saja dentant legitimada democraticamain. Perquai stoppian ils politichers sa stentar dapli da render transparent e declerar meglier lur decisiuns. «Cun intermediar l’umanitad en la politica ademplin nus deputadas e deputads ina funcziun da scharnier», ha ditg Wieland. Memia savens vegnian Cussegl federal e regenza percepids dal pievel sco persunificaziun da la pussanza. En il temp da corona saja in conburgais sa drizzà ad el cun ils plaids: «Ti es uss al timun da la pussanza» cun la speranza ch’el possia midar insatge. «Questa remarca m’ha tementà», ha ditg Wieland. Per avair chapientscha per quella constataziun stoppian ins sa regurdar als pleds da Chaplin: «Mantegnai l’umanitad en voss cors e n’odiai betg.» «Per fortuna terminescha mes onn d’uffizi la fin d’avust», ha ditg Martin Wieland. Cun in surlevgiament constatescha el che la pussanza dal president dal Cussegl grond haja stretgs cunfins. La pussanza dal Cussegl grond fetschia effect mo en sia totalitad.

Il quint chantunal 2020 serra cun in avanzament da rodund 82 milliuns Il Cussegl grond ha cumenzà ier sia sessiun da stad a Tavau cun la debatta davart il rapport da gestiun ed il quint chantunal da l’onn 2020. Tuttas duas fatschentas èn la finala vegnidas deliberadas unanimamain, dentant suenter ina lunga discussiun. Il quint chantunal 2020 serra cun in avanzament operativ da 78 milliuns francs, l’onn precedent era quai schizunt stà 115,5 milliuns. Influenzà positivamain il preventiv ha cunzunt la distribuziun quadrupla da la Banca naziunala (62 milliuns), la dividenda da giubileum da la Banca chantunala grischuna (12.6 milliuns) sco er dapli entradas fiscalas che prognostitgà. Engrevgià il quint han dentant cunzunt ils 60 milliuns supplementars ch’il chantun ha sbursà en connex cun la pandemia da corona. Il resultat total munta in plus dad 81,9 milliuns. Tenor il minister da finanzas Christian Rathgeb èn las finanzas chantunalas posiziunadas vinavant bain per superar la situaziun da crisa actuala cun la covid-19, sco er per dumagnar las sfidas futuras. Dapli entradas fiscalas – damain investiziuns L'onn 2020 èn las entradas fiscalas creschidas da 806,2 milliuns (2019) sin 836 milliuns. Las investiziuns nettas han muntà 2020 a 200,5 milliuns, radund 27 milliuns pli pauc che l’onn precedent. La quota statala è creschida da 13.6% sin 14.45%. Persuenter è il grad d'atgna finanziaziun da las investiziuns nettas creschì da 132.3% sin 135.1%. Cun in agen chapital a libra disposiziun da 552.2 milliuns è il chantun Grischun en ina situaziun fitg confortabla. Radund 20 milliuns damain che budgetà ha il chantun impundì per custs materials e custs da manaschi. Er las amortisaziuns da la facultad administrativa èn stadas per 24 milliuns sut la summa budgetada. Gidà a reducir las expensas per ulteriurs rodund 20 milliuns han era las contribuziuns prevedidas per terzas persunas che n’èn dentant betg vegnidas duvradas. Tut en tut en vegnids pajads 82 milliuns damain che previs ad instituziuns publicas ed a persunas privatas. La finanziaziun da vias scriva in deficit dad 8.4 milliuns. Il preventiv da 2021 quinta cun in deficit da 33.7 milliuns francs. «Davart il resultat effectiv na pon ins actualmain anc betg far prognosas segiras, damai che las investiziuns pervia da corona n’èn anc betg quantifitgablas», ha ditg il minister da finanzas Christian Rathgeb. Il bun resultat da 2020 saja dentant ina basa solida per dumagnar la finanzialmain la pandemia.

Ier ha la sessiun da zercladur dal Cussegl grond cumenzà en il Center da congress a Tavau, En il center da questa sessiun che cuzza fin mesemna saira stattan ils differents rapports davart l'affera da cartels en Engiadina Bassa. Sin fundament da 4 rapports voluminus vul il parlament s'occupar damaun l’entir di da questa fatschenta. La sessiun è vegnida introducida ier suentermezdi cun il pled d’avertura da l’actual president dal parlament Martin Wieland (PLD Tumein). Silsuenter ha il Cussegl grond cumenzà cun la debatta davart il rapport da gestiun da la regenza ed davart il quint chantunal che serra cun in avanzament da 78,8 milliuns francs. Quai malgrà corona.

Reminiscenzas a la sava da la pensiun La realisaziun d’ina gasetta dal di è stà in vegl postulat da la Rumantschia. Gia 1921 – pia avant 100 onns – aveva Peider Lansel gì postulà ina tala. Igl èn dentant spirads onns e decennis fin che quai è daventà realitad. Pliras cumissiuns èn s’occupadas da la chaussa, han mess fil en guila, intermedià e contrahà, puspè mess ad acta, sviluppà novs projects, schizunt edì duas ediziuns da prova ed installà in manader da project. Damai ch’ils editurs rumantschs eran dentant permanentamain en dispita è er quest project svanì en il truclet. Pir la fundaziun da l’Agentura da novitads rumantscha (ANR), alimentada cun meds publics, ha la finala purtà 1996 nova dinamica en il project che pareva mort avant che nascher. La ANR è lura er stada la premissa centrala per insumma pudair realisar quest vegl desiderat. Aposta per quest intent è er vegnida fundada la Pro Svizra Rumantscha. Ins ha dentant fatg il quint senza l’editur Hanspeter Lebrument, il grond e pussent zar da medias en il Grischun. Sco in chametg or dal tschiel serain ha Hanspeter Lebrument communitgà il november 1996 ch’el realiseschia sin Bumaun 1997 La Quotidiana. Questa bumba mediala ha gì l’effect d’in terratrembel. Ed jau vi esser sincer: Oriundamain na sun jau betg propi stà inchantà da questa idea surprendenta da noss editur. Paucs dis avant avevan nus numnadamain edì ina numera da prova per in’ediziun cuminaivla da Gasetta Romontscha e Casa Paterna che dueva cumparair trais giadas l’emna en il territori renan da Surselva fin en Val Schons. Ils contracts correspundents eran er gia sin maisa. Er ils contacts per ina collavuraziun cun la Pagina da Surmeir per in supplement emnil en la GR fuvan gia instradads. Lezza giada avess jau pelvair preferì la strategia dals pass pitschens, per alura arrivar pass per pass ad ina gasetta dal di interrumantscha. Entaifer 24 uras hai jau stuì decider, schebain jau veglia surpigliar la schefredacziun da la nova gasetta dal di cun remetter immediat tut mes uffizis politics (mastral, deputà e president regiunal). Quai n’hai jau dentant betg pudì e vulì far, or da responsabladad vers mias electuras e mes electurs. Tant pli che jau ma chattava en quel mument gist en ina campagna electorala per la regenza grischuna, che è la finala dentant stada senza success. Suenter avair survegnì differents ulteriurs chanasters per questa incarica pretensiusa, ha l’editur clamà al timun redacziunal Enrico Kopatz, il schefredactur dal Fögl Ladin. Ed en il medem mument ha Hanspeter Lebrument er gist acquistà ils dretgs editorials dal Fögl Ladin. Il medem aveva el fatg trais onns avant cun la Gasetta Romontscha. Paucs dis pli tard ha l’interpresa Gammeter dentant lantschà la Posta Ladina sco supplement rumantsch en la gasetta tudestga Engadiner Post. Ed er ils Surmirans nun han tuttenina vulì savair nagut d’ina Quotidiana ed han vulì mantegnair vinavant lur «gasetta emnila», La Pagina da Surmeir. Donn. Il project pareva uschia da far naufragi avant che nascher ed ins ha dà a La Quotidiana pitschnas schanzas. Las cundiziuns da partenza èn pia stadas tut auter che favuraivlas. Tant pli che er la collavuraziun cun la ANR gist fundada è stada fitg difficila e plain obstachels en sia emprima fasa. Era noss concept ambizius da far ina gasetta integrala cun novitads naziunalas ed internaziunalas (ina NZZ rumantscha!) e da gruppar las tematicas tenor relevanza schurnalistica cun ina maschaida plitost arbitraria d’idioms e rumantsch grischun è sa mussada sco illusiun. La polemica cunter quest «bastard schurnalistic e linguistic» è stada violenta e desastrusa. Chapaivel ch’igl n’è sut questas circumstanzas betg reussì a La Quotidiana da fitgar pe en Engiadina ed en Surmeir. Cun la EP/PL e PdS avevan questas duas regiuns gea in’alternativa regiunala. Sulet la Surselva era uss senza atgna gasetta regiunala ed ha uschia gì paucas autras letgas che d’acceptar La Quotidiana. En questa situaziun desperada ha Lebrument offerì a mai la pussaivladad da surpigliar definitivmain la schefredacziun da La Quotidiana ed Enrico Kopatz la direcziun da Radio Grischa (oz Radio Südostschweiz). Tenor il nov concept publicistic avain nus lura renunzià a contribuziuns naziunalas ed internaziunalas, definì la posiziun dals idioms (paginas localas) e dal rumantsch grischun (paginas surregiunalas), procurà per glossas, columnas e tribunas politicas, introducì paginas tematicas ed integrà «Vuschs giuvnas», «Lexicon istoric» e «chattà.ch» sco supplements specials regulars e la rubrica satirica «Murgnac», la «Tribuna politica» ed il «Pled per la dumengia». Dentant dapli da quai la proxima giada. Martin Cabalzar, Chefredaktor La Quotidiana. Fotografiert am 30. April 2013 BIld Yanik Buerkli En ina seria da tschintg columnas sa regorda Martin Cabalzar durant quest’emna da passa trais decennis engaschament en il schurnalissem rumantsch – tranter auter durant passa 20 onns sco chauredactur da La Quotidiana. Sin la fin da quest’emna vegn Martin Cabalzar ad ir en pensiun.

Finalmain. La stad è arrivada. Sin quests dis avain nus spetgà ditg – fitg ditg. Cun la bell’aura vegnan dentant er gist las chaliras. Avant paucas emnas era la gardaroba d’enviern anc preschenta, uss il t-shirt, las chautschas curtas e las sandalas. Ils bels dis giavinan da sa render ordadora e far ina spassegiada. In fitg bel tschancun per ina spassegiada curta sa porscha a Mustér. Da Fontanivas maina quel sper il Rain enfin Cuflons. Da là po la spassegiada vegnir cuntinuada a Mompé Medel ni a Sontga Gada e da là envers Mustér. A Cuflons è dentant er endrizzada ina plazza per grillar. Questa senda en la cavorgia dal Rain è fascinanta ed interessanta enina. Là pon ins spassegiar da temperaturas fitg empernaivlas e quai durant l’entir di. L’aua dal flum procura per in clima fitg agreabel. La sumbriva servescha latier. La senda davent la punt a Fontanivas porscha dentant er in’interessanta vista sil Rain. Gist da temps cun bler’aura sco il mument sa mussa la gronda dinamica dal flum. Là pon ins constatar tge che l’aua ha fatg cun la cuntrada, surtut cun il grip. Igl è fastizs da tschients e millis onns. A l’ur da la senda sa sanflan las ruinas dad in bajetg agricol fitg vigl. Igl è in indizi ch’il terren vegneva cultivà là pli baud. A Scaleglia – sco il lieu ha num – vegneva dentant er explotà crap scalegl pli baud. En in lieu creschì en, ma vesaivel la primavaira e l’atun, sa sanflan anc adina las restanzas da crappa scalegl. Il crap scalegl da quest lieu serveva pli baud a la construcziun da pignas. Il territori è enconuschent per il crap scalegl. Betg lunsch davent, sut Mompé Medel, vegn explotà crap scalegl anc oz. I dat pia bler da scuvrir sin questa fitg bella senda. * Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. La senda a Cuflons a Mustér.

Las contribuziuns da spargn per la cassa da pensiun dal Grischun duain vegnir augmentadas. Quai vul la regenza. Uschia veglia ella rinforzar la cassa da pensiun e pussibilitar prestaziuns cumpetitivas. Per il chantun importian las contribuziuns pli autas 7,98 milliuns francs per onn; per ils lavurants 7,41 milliuns. Plinavant veglia la regenza adattar las reglas davart il pensiunament anticipà e spargnar a vista mesauna var 1,5 milliuns francs. Ils custs supplementars annuals per il chantun sco patrun importan netto var 6,5 milliuns francs. Ils elements centrals per fixar las rentas èn sa midads. Il nivel dals tschains è bass e l'aspectativa da vita crescha. Quests svilups engrevgeschan las cassas da pensiun, uschia er la Cassa da pensiun dal Grischun (CPGR). Cun 12'450 persunas assicuradas e cun in chapital da provediment da 3,3 milliardas francs è la CPGR la cassa da pensiun la pli gronda en il Grischun. Il Cussegl grond tracta la fatschenta probabel en la sessiun d’avust 2021. La revisiun parziala davart la lescha duaja entrar en vigur l’entschatta da l’auter onn.

L’uman sco curuna da la creaziun» – cun quella sabientscha ha l’umanitad vivì in pèr milli ons. La Bibla di en la Genesis (1,28) dad esser fritgaivels e sa multiplitgar – e da suttametter la terra. Quai avain nus fatg cun tala intensitad, che nossa terra ha cuntanschì oz plirs cunfins. Quai che il Club of Rome ha preannunzià il 1973 è succedì anc pli svelt co preditg. L’umanitad è arrivada ad in punct critic – ed igl è evident che uschia na pudain nus betg cuntinuar. Ils signals daventan adina pli frequents. Dumengia passada avain nus vuschà gist da trais tematicas che han gì la finamira da midar direcziun pertu­tgant l’utilisaziun da nossa terra. La lescha da CO2 ha vulì frenar il stgaudament dal clima. Nos glatschers svaneschan, la schelira permanenta sdreglia e metta en moviment bovas, las setgiras s’augmentan e promovan fominas. Il cumbat per l’aua s’annuniza ed en il futur daventan adina dapli terrens al livel da la mar ed a l’ur dals deserts inabitabels. Migraziuns da tut autra dimensiun che oz vegnan ad esser la consequenza. – Che il Grischun sco regiun muntagnarda che è confruntà adina puspè cun quellas consequenzas ha sbittà la lescha – ed ha decidì a curta vista per la bursa e betg a lunga vista per nos biadis - fa surstar. È il problem dal clima da schliar be sin livel global? Cler: jau persunalmain na poss midar zunt nagut vi dal clima mundial – quel argument sa mida dentant, sche tschient milliuns umans midan lur cumportament. Er las iniziativas agraras han gì la finamira da midar direcziun. En Grischun n’eran quellas strusch necessarias, ma bain giu la Bassa. Aua da baiver tissientada, terrens agriculs cun pestizids sintetics che na sa schlian betg durant decennis, monoculturas monotonas senza insects. La diminu­ziun da la varietad biologica, spezialmain dals insects che segireschan la fructificaziun da las plantas - ed èn il factur impurtant en la chadaina da nutriment – è alarmanta e forsa a lunga vista anc pli gravanta che il stgaudament dal clima. Sche ils insects mancan, patin nus vaira svelt fom. Da l’idea, che l’uman stat sur la natira e sa dominar quella, stuain nus prender cumià. Er il pi­tschen virus da corona ha mussà che l’uman è ina spezia tranter autras e suttamess a las leschas da la natira. Papa Franziscus ha en sia enciclica dal 2015 pledà per la midada ecologica che è pli che necessaria. Las baselgias han pruvà da dar vita a l’idea dal mantegniment da la creaziun. En la politica ed economia dentant domineschan anc adina las forzas che vulan adina dapli e che crajan a la creschientscha infinita. Quella na datti betg en la natira – e nos mund na crescha betg. L’idea da suttametter la terra ha funcziunà durant millis dad onns. En il temp da crap esi bain stà cler ch’igl era da far tut per surviver. L’uman sco il primat cun il pli grond success ha prendì en pussanza la terra. Oz vesain nus che Homo sapiens ha memia bler success e ch’el n’è betg pront da resguardar ils cunfins da la natira – en favur da las proximas genera­ziuns. Ils arguments per betg spetgar cun midar direc­ziun èn evidents. Gist la lescha da CO2 a basava sin ina ferma argumenta­ziun scientifica, cun bleras cumprovas. L’istoricher e filosof Philipp Blom vegn ad avair raschun cun sia tesa, che l’uman n’emprenda betg tras arguments, mo be tras experientschas. E tar svilups irreversibels poi esser memia tard da spetgar sin las experientschas. Pli ditg che nus spetgain cun midar direcziun, e pli radicalas che las reacziuns da la natira vegnan ad esser. Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever, president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

En la sessiun da stad che va a fin oz ha il Parlament federal prendì intginas impurtantas decisiuns che pertutgan mesiras en connex cun corona, la vieuta d’energia, il provediment da vegliadetgna, il sustegn a las medias etc. La FMR dat in sguard sin las intervenziuns da parlamentaris grischuns. En il Cussegl dals chantuns… Cun ina moziun vul cusseglier dals chantuns Stefan Engler (ADC) e consignants lantschar ina nova prova d’instituir in tribunal constituziunal che giuditgescha l’applicaziun da leschas e conclus federals cun vigur generala. La finamira da sia moziun è da francar il stadi da dretg e da rinforzar il federalissem. La situaziun legala existenta scumondi implicitamain d’examinar schebain las leschas sajan cumformas a la constituziun e na garanteschia betg che la constituziun vegnia respectada cun prioritad. Quai mainia a la situaziun paradoxa che mo ils dretgs fundamentals garantids en la Convenziun europeica per ils dretgs umans (EMRK) possian vegnir defendids dal Tribunal federal envers il legislatur. Betg protegids èn dentant tenor Engler numerus ulteriurs dretgs fundamentals che èn francads en la constituziun federala sco il dretg da possess, la libertad economica, l’egualitad giudiziala, il scumond d’abitrariadad, la garanzia da fai er verdad ed il principi da la commensurabladad. Questa mancanza ha repetidamain chaschunà malsegirtad e conflicts en ils ultims onns. Cusseglier dals chantuns Martin Schmid (PLD) vul cun sia moziun incumbensar il Cussegl federal d’adattar ensemen cun ils chantuns la lescha da covid-19 cun prolungar il program per cas da direzza entochen la fin da december 2021. Il moziunari constatescha che la soluziun actuala è stada per fitg bleras interpresas in instrument impurtant per cumpensar las sperditas da corona per las qualas ellas fuvan senza culpa. Il problem saja che questa reglamentaziun saja limitada en il temp. Per pliras branschas ed interpresas na saja dentant betg pussaivel da superar immediatamain la crisa, anzi ellas drovian temp da s’adattar a la situaziun sa midada. Gist tar il turissem internaziunal e per viadis da fatschenta internaziunals per exempel stoppian ins quintar cun ina revitalisaziun pir en il decurs da 2022 ni schizunt 2023, argumentescha Schmid. Damai ch’il return a la normalitad e la revitalisaziun da l’economia succedia mo plaunet vegnian bleras interpresas en difficultads existenzialas. Plinavant manchian a differentas interpresas ils meds per pudair far las investiziuns necessarias per mantegnair la cumpetitivitad sin il martgà. Il Cussegl federal è promt d’acceptar la moziun. … ed en il Cussegl naziunal Martin Candinas (ADC) è actualmain segund vicepresident dal Cussegl naziunal. Temporarmain ha el magari gia uss la cuida da timunar las debattas. Ed el fa quai francamain en lingua rumantscha. Cumpliment! Cun sia moziun „Plan da mesiras per promover la cumpart dal traffic public“. Cun quella moziun, sa cundada da duas autras cul medem intent, vul Candinas incumbensar il Cussegl federal da suttametter al parlament in plan per cuntanscher questa finamira. „Sche nus vulain cuntanscher las finamiras dal clima stuain nus exnum rinforzar il traffic public, damai che quel è energeticamain fitg effizient“ scriva Candinas. Quai er en interess finanzial da confederaziun, chantuns e vischnancas. Suenter las restricziuns da corona saja urgent e necessari dad er returnar a la normalitad tar il traffic public. Betg mo en las citads, er en regiuns periferas sto la purschida dal traffic public vegnir meglierada ed extendida, cunzunt en las uras a l’ur. La moziun ha fitg bunas schanzas da vegnir acceptada. Er ils ulteriurs cussegliers naziunals grischuns n‘ èn betg stads lischents. Els han inoltrà differentas interpellaziuns. Jon Pult (PS) s’occupa da l’applicaziun da pestizids sper ils binaris da las Viasfier federalas. Dapi onns sa stentia la VF da reducir drasticamain il quantum da herbizits, saja quai cun vehiculs che sprizzan aua chauda, robobers per cumbatter il zerclim, pestizids da bio ni electro ni materials che frainan la creschentscha dad ervas e plantas per lung dals binaris. Pult giavischa dal Cussegl federal ina bilantscha intermediara e vul intervegnir schebain questas metodas pudessan er vegnir applitgadas en auters manaschis da la Confederaziun. Cun in tema ecologic s’occupa er Anna Giacometti (PLD), numnadamain cun l’embelladi da chartuns da bavrondas nua ch’il recicladi è anc en in stan rudimentar. Ina bilanza ecologica haja dentant demussà che tals chartuns sajan fitg favuraivels a l’ambient grazia a la gronda cumpart da material primar regenerabel e reciclabel. Malgrà ch’il recicladi saja oz tecnicamain pussaivel vegnia la gronda part dentant arsa en ina barschera. Cun promover il recicladi fissi pussaivel da reducir anc ina giada marcantamain las grevezzas per l’ambient e schanegiar las resursas naturalas. „Ins pudess spargnar annualmain ina surfatscha da guad che corrispundess a 11 000 plazzas da ballape“ scriva Giacometti. L’interpellanta Sandra Locher Benguerel (PS) constatescha cun satisfacziun ch’il Cussegl federal ha lantschà in program da retschertga naziunal davart „Covid-19 e la societad“. Quel interquira tranter auter l’effect da la pandemia sin la societad e principalmain sur il contract tranter las generaziuns. Per Locher èsi impurtant d’analisar cunzunt l’effect da corona sin ils uffants e giuvenils. Tenor il Cussegl federal lubescha il tierz accent „Bainesser individual e collectiv“ d’analisar ils effects da la pandemia sin la qualitad da vita, sin las relaziuns socialas ed inter-generaziunalas, l’egualitad da las schlattainas, la sanadad e la situaziun economica. Legenda: Sco vicepresident dal Cussegl naziunal ha Martin Candinas (ADC GR) magari gia uss magari la cuida da presidiar las debattas. Ed el fa quei en franca lingua rumantscha. Foto mad

Jau sun s' infectà gia baud dal virus schurnalistic. L’emprim sco lectur passiunà da gasettas da tut gener. Vegnì sun jau dentant scolast, ed jau hai dà gugent scola. Dentant gia en il Seminari da magisters a Cuira hai jau redigì la Talina, la gasetta da la giuventetgna sursilvana. A l’Universitad da Friburg hai jau frequentà sper il studi da scolast secundar stediamain lecziuns e seminaris da schurnalistica e publicistica. Duront quest temp sco er pli tard - sco scolast primar a Siat e scolast secundar en Lumnezia - sun jau stà collavuratur liber regular da la Gasetta Romontscha. Cun trenta hai jau la finala fatg ord il hobi professiun e sun entrà 1986 en la redacziun da la GR. 10 onns pli tard è La Quotidiana naschida. Ils 35 onns a la front da la pressa rumantscha èn stads fitg intensivs, dentant er fitg interessants. Per mai èsi en scadin cas stà in privilegi, per ils lecturs forsa er ina provocaziun (Zumutung) da stuvair leger la medema lira durant tants onns. Ina tala constanza na sa chapescha oz betg pli da sesez, èn sessels da schefredacturs savens veritabels sezs da catapult. Per quest motiv hai jau probabel obtegni il surnum tuttavia flattont "Mister Quotidiana". Suenter avair misterlà passa 30 onns a la front da la pressa rumantscha èsi perquai stà nairas uras da pudair far plaz avant in onn e mez ad ina nova organisaziun (FMR) e da surdar la responsabladad redacziunala en mauns pli giuvens. Ed era jau stos conceder: Igl ha daveras er dà muments che jau avess bittà pli gugent tut dal tempel en. Quai cunzunt cu il squitsch da spargn vegneva adina pli grond, relaschadas fuvan inevitablas e l’acceptanza ordaifer la Surselva era magra. Pli ch’ina giada è l’existenza da LQ stada sin ballantscha e pendeva vid in fil fitg falomber. Per mai vessi tuttavia er dà autras opziuns interessantas ni almain pli lucrativas. La persvasiun che la derasaziun dal pled scrit en tut sias variantas saja ina premissa indispensabla per l’avegnir dal rumantsch e premissa per l’avischinaziun interrumantscha ha la finala motivà da tegnair la dira. I ha gì num persvader repetidamain las organisaziuns rumantschas, ils parlamentaris, la regenza e l’Uffizi federal da cultura da la necessitad da LQ. En quest grau èn mes lioms politics sur las partidas puspè stads d’engrà ed han la finala gì success, grazia al sustegn da blers auters. Betg tut è grategià en quels 25 onns che LQ exista. En vista a las finanzas limitadas, la situaziun fragmentada da la Rumantschia e la concurrenza massiva d’autras medias e plattafurmas commercialas n’avain nus betg pudì far miraclas. Tuttina èsi reussì a la pitschna redacziun LQ/ANR da realisar ina purschida publicistica che dastga sa cumparegliar cun la prestaziun da redacziuns blerun pli grondas. Sin las crunas da noss archiv s’empluna tochen la fin da quest onn ina loscha retscha da prest 4 meters, 100 toms liads (quatter per onn) cun in volumen total da varga 100 000 paginas. Ina prestaziun collectiva impressiunanta! Da quella sun jau satisfatgs e schizunt in zichel loschs. Cun plaschair persequitesch jau il svilup actual da La Quotidiana. Cun la Fundaziun da medias rumantschas (FMR), alimentada da meds publics, che è da nov er respunsabla per la redacziun ed impaginaziun da LQ, ha la pressa rumantscha survegnì in purtader ferm e solid. La FMR dispona oz da dapli daners, da dapli persunal, è pli indepedenta da las lunas dals editurs e sa sviluppar in’atgna strategia per la transfurmaziun digitala. La finamira da la FMR è da garantir er vinavant ina derasaziun quotidiana dal pled scrit, saja quai print ni digital. E gist quels dis survegn ella - suenter 25 onns - er in nov vestgì grafic. Cun David Truttmann ha la FMR al timun in schef innovativ e fitg engaschà. La FMR dispona oz d’ina redacziun rinforzada che consista da forzas cumprovadas e novas, ella è daventada pli giuvna, pli dinamica, pli coordinada e pli feminina. Daveras bunas perspectivas per dumagnar las sfidas da l’avegnir. La Quotidiana è adina stada per mai cunzunt er ina dumonda dal cor. Perquai mon jau uss satisfatgs e cun dus egls rients en pensiun. Quai èsi stà. Jau hai il desideri sincer d’admetter in resentì engraziament a tut quels che han gidà a realisar, sviluppar vinavant e mantegnair quest impurtant project per la lingua rumantscha. Grazia fitg als editurs Pius Condrau e Hanspeter Lebrument che han adina dà a mi confidenza e cumplaina libertad schurnalistica, a las collegas ed als collegas producents e schurnalists per lur enorm engaschi, a la ANR/FMR per la collavuraziun pragmatica e nuncumplitgada. Menziun meretan dentant er ils numerus collavuraturs libers, ils columnists e carricaturists che han dà colur, mur e savur a la gasetta. Bun grà sai jau er al maun public e s’inclegia cunzunt er als fidaivels abunents ed inserents che ha sustegnì nossa gasetta. A la redacziun FMR vinavant bun success. Stai sauns, stai rumantschs ed a revair! "Ina prestaziun collectiva impressiunanta: 4 meters gasetta en 100 toms cun varga 100 000 paginas"

Il Teater Cuira ha preschentà ier ses program per la proxima stagiun 2021/22. Il fil cotschen duai esser – tenor ina communi­caziun a las medias – la relaziun tranter uman e natira. La partenza dal program vegn ad esser ils 2 da settember 2021. L’atun ve­gni a dar tranter auter ina coproducziun dad artists indigens e da l’exteriur en furma dad in project da spoken-word, cun ina collavuraziun tranter la populaziun canadais-indigena cun il musicist grischun Simon Ambühl, l’istoricher Manuel Menrath e la scenografa appenzellaisa Karin Bucher. Il festival «Culturescapes» vegn a sa fatschentar pli tard alura da la regiun da l’Amazonia, nua ch’i va per sensibilisar per questa regiun cun grondas sfidas ecologicas e socialas. Cumplainamain a la «natira» umana vegnan a sa deditgar dus tocs: «La gioia» dal reschissur talian Pippo Delbono e «Big Sister» dal Teater Giuven da Basilea. Quel segund vul detabuisar malsognas psichicas e vegn perfin preschentà en scolas grischunas. En il decurs da la primavaira vegn lura il Teater Cuira ad esser ospitant dal 9avel Inscunter da teater svizzer. (cdm/fmr) www.theaterchur.ch

Martin Cabalzar è stà durant blers onns ina pitga betg be per la pressa ruman­tscha, ma era per la lingua rumantscha. Natiralmain il pli ferm per il sursilvan ch’el ha defendì cun verva e schlantsch, dentant era per tschels idioms e per il rumantsch grischun. Da far valair quai en il chantun Grischun ed en l’entira Svi­zra era sia missiun e d’accumpagnar il mund politic ed il mund cultural en quest connex sia passiun. Sco ch’el ha scrit sez en ses emprim artitgel da retrospectiva, era per el l’engaschi politic e l’engaschi per la lingua insatge ch’ins na pudeva betg separar. Ma quest engaschament communabel n’ha betg fatg or dad el in schurnalist da partida. Ses egl critic e sias enconuschientschas vastas eran ed èn bler dapli ch’ina vista unilaterala. La Lia Rumantscha ha pudì profitar durant blers onns da ses egl critic, ma adina concentrà sin la chaussa, era vers l’ultim, cura ch’i gieva per salvar La Quotidiana, l’unica publicaziun quotidiana ed interrumantscha. Ensemen cun il chantun e la Confederaziun ha la Lia Rumantscha chattà in fundament per manar vinavant l’ovra da Martin Cabalzar e per fortuna ha el anc accumpagnà ils emprims pass da quest uffant, naschì or dal basegn, che sa sviluppa uss uschè bain. Char Martin, grazia fitg fitgun per Tia lavur, Tes engaschi, Tes zeli e Tes commentaris. Tut quai ans vegn a restar en buna e viva memoria e segiramain che Ti laschas udir Tia vusch er en l’avegnir – Tes maini è bainvis!

Pia Plaz/FMR Cumprai in chaun! Il meglier ami dal carstgaun è davairas il chaun. El n’è mai vilà, sche vus na faschais betg urden. El n’è mai vilà, sche vus na lavais betg giu la vaschella. Il chaun na blastemma betg, sche vus purtais gia trais dis il medem t-shirt. Cuntrari, pli fitg che vossas soccas spizzan e pli gugent ch’il chaun las prenda cun el en ses chanaster. Cumprai in chaun! Spezialmain en temps da corona n’avais vus nagut meglier da far e perquai temp en abundanza dad ir a spass en il guaud e sur la prada. Anc pli bel èn talas spassegiadas cun in chaun dasperas. Uschia n’avais vus betg d’avair tema dals lufs (surtut en il Grischun). E grazia a la tschinta vi dal chaun pudais vus mantegnair fitg bain la distanza pandemica dad 1,5 m. Cumprai in chaun! I na dat nagina meglra vercla per tuttas mulestas. Vossa famiglia as va sin la gnerva – nagin problem, vus avais dad ir ussa en mintga cas svelt a spass cun il chaun. Il homeoffice va sin la gnerva – nagin problem, vus avais dad ir svelt a spass cun il chaun. Ils vischins na cedan betg da raquintar da lur malins e malets – perstgisai, ma vus avais dad ir svelt a spass cun il chaun. Cumprai in chaun! Nagin’autra creatira na vegn ad amar talmain – senza cundiziuns. Na cumprai nagin chaun! Auter che Vus avais gust dad ir da tutt’aura or da chasa e da prender si ils cacs e da nettegiar pli savens la stiva. Schebain che quel ultim punct na sto betg esser per forza (guarda sisum). E na, jau na survegn nagins daners dals allevaturs da chauns. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Lupo - il chaun da Pia Plaz, redactura FMR

Avant intgins onns era l’applicaziun «Quizduell» il hit. Blers da mes e mias collegas ed enconuschents/as mesiravan lur savida en differentas categorias. Insacura n’era quai betg pli uschè interessant ed jau hai stizzà l’app. Da curt era mes ami vi dal telefonin ed ha dumandà mai, da tge annada che Albrecht Dürer saja. Jau respund cun ina cuntradumonda, daco ch’el veglia savair quai. «Per far fertig mia sora en Quizduell!». Aha. Jau hai sa chapescha immediat chargià giu l’app. Quai è era gist mes tip. L’app è gratuita ed ins po envidar collegas per giugar – u sch’ins na vul betg sa blamar, pon ins era giugar encunter glieud estra. I dat differentas categorias sco «perditgas dal temp», «sport e temp liber» u «cardien­tscha e religiun». Ed ins po tar mintga dumonda eleger tranter quatter respostas pussaivlas. E per anc respunder la dumonda: l’artist Albrecht Dürer è naschì l’onn 1471 a Nürnberg. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

In utschè ch’ins na vesa betg mintga di ha Gion Martin Cabalzar da Lumbrein gì la chaschun da fotografar dacurt. El ha tramess a nus la fotografia e commentescha quai cun ils pleds: «Jeu sun staus sin tura ellas muntognas lumnezianas ed hai giu il cletg da fotografar in tgiet-urlaun (Alpenschneehahn) che fascheva guardia sper la femella. Sun s’absentaus bufatget senza disturbar els…» Grazia fitg per la fotografia spontana ed il text accumpagnant! In'urblauna fotografada en Lumnezia

Ils davos dis hai jau finalmain chattà temp da guardar atras il palpiri che mia mamma aveva laschà enavos: brevs da ses dudesch fragliuns, cartas da sias otg figlias, dissegns d’uffant da sias quindesch biadias e biadis, documents da famiglia, fotografias per part vegliandras, annunzias da mort da parentella e naschientschas da sutbiadias e sutbiadis. Tut in sper e sin l’auter. Ina sistematicra n’era mia mamma betg. Tranter auter sa chattavan en la stgatla er cedels scrits a maun dad ella sezza, format A5, stgarpads giu d’in bloc. Skizzas da brevs ch’ella aveva scrit ad insatgi. Notizias, nua ch’ella aveva mess ils daners e las clavs-chasa. Tge ch’il medi aveva ditg ad ella e cur ch’ella haja da prender las pirlas. Il pli impressiunant è il fegl, sin il qual ella ha empruvà pliras giadas da notar, nua ch’ella haja mess la clav, senza savair co scriver ils pleds e sche la clav saja la tastga u la tastga la clav. Insacura aveva ella cumenzà a dissegnar miniaturas abstractas che vesan or sco avainas d’in tscharvè. Entirs fegls plains da quellas en la grondezza d’in diclar. Tuts en retscha in sper l’auter, tuts quasi tuttina gronds, tuts cun differents cuntegns. Sco sch’ella avess vulì decifrar quai che succediva en ses chau. Jau pens ch’ella ha cumenzà cun quests dissegns, cur ch’ella ha sentì che ses tscharvè sa mida.Mai ch’ella avess laschà sentir sia famiglia, co ch’ella sa sentiva. I ha cuzzà ditg, fin ch’jau, ch’era pauc a chasa, hai realisà che mia mamma na chapiva betg pli tut, ch’ella tschertgava pli e pli ils pleds. Ella aveva chattà ina buna strategia da zuppentar las mancanzas. Pir suenter la mort anetga da noss bab avain nus figlias propi realisà la dimensiun da la demenza da nossa mamma.Tranter sias scrittiras sa chattava er in diari ch’ella aveva scrit cun 70 onns. Ella era lura circa en la vegliadetgna ch’jau sun oz. Forsa aveva ella gia sentì ch’ella cumenza ad emblidar. En mintga cas ha ella durant in onn scrit si tut quai ch’ella e noss bab, tschintg onns pli vegl, traffitgavan di per di. Sco sche nagut na fiss sa midà en sia vita, fascheva la mamma il perchasa, tgirava l’iert, sterilisava e schelentava, nettegiava, lavava la vestgadira, preparava ils letgs e la chasa da vacanzas per sias figlias, cuschinava per las visitas, quai tut sper messas e rusaris, gitas qua e là ch’ella amava er fitg. Sco er jau hai mintgatant la tendenza, na vuleva er ella betg conceder a sasezza la vegliadetgna e trottar sco adina. Il palpiri e las scrittiras da mia mamma èn per mai ina vaira revelaziun e m’han avischinà ad ella anc suenter passa diesch onns ch’ella ha bandunà quest mund. Oz rimnain nus fotografias. Scrittiras dentant reveleschan mintgatant da quai che vegn cuschentà durant la vita. Jau sun engraziaivla per tut quai che mia mamma ha notà da sasezza e da sias activitads, tantpli ch’ella ha ils davos onns da sia vita pers plaun a plaun ils pleds. Rita Cathomas-Bearth è creschida si a Rabius, viva a Cuira e s‘occcupa cun dunnas e cultura.

Per incumbensa da la Regenza ha il Departament Istorgia da l’Universitad da Basilea elavurà en in studi cumplessiv l’istorgia da la psichiatria en il chantun Grischun dal cumenzament en il 19. tschientaner fin a l’ultim passà. La psichiatria dal Grischun vegn adina puspè tematisada en connex cun las mesiras repressivas per motivs da provediment e cun ils experiments da medicaments. Tenor il studi èn – fin l’onn 1980 – in terz fin la mesadad da las entradas en la psichiatria stadas entradas sfurzadas. Mesiras repressivas per motivs da provediment pertutgavan savens cas d’abus d’alcohol e da drogas, pli tard er periclitaziuns tras sasez. Experiments cun medicaments betg admess hai dà mo en cas singuls. Durant il 20. tschientaner è la psichiatria grischuna stada in da plirs centers per perscrutaziuns ereditar-biologicas en Svizra. Tar ils champs da perscrutaziun tutgavan tranter auter la perscrutaziun genealogica e l’installaziun d’in uschenumnà archiv da famiglia. Er èn las clinicas grischunas s’engaschadas fermamain per sviluppar e per applitgar novas terapias, sco per exempel curas d’insulin e terapias d’electroschoc. A partir dals onns 1960 èn vegnidas instradadas refurmas organisatoricas e da las purschidas. Dapi ils onns 1970 èn vegnidas rinforzadas fermamain las purschidas ambulantas e parzialmain staziunaras da la psichiatria dal Grischun. Cartulina cun la vista exteriura da l'institut psichiatric Waldhaus.

Cun la stagiun chauda entschaiva era il temp da la vestgadira da stad. Chautschas curtas, chamischolas e rassas per exempel. E precis quellas rassas ma fan vegnir gnervusa. D’in maun èn ellas fitg cumadaivlas, ma da tschel maun na sai jau mai co ma deportar cura ch’i sufla fermamain. Gist a Cuira è quai in grond problem perquai ch’il favugn dat savens. Èsi dad tegnair la rassa - quai che vesa or stupid, u èsi da ristgar il tgit sin las chautschas sut – quai ch’è penibel? Datti magari anc autras pussaivladads dad evitar il tgit sut la rassa en? Gea, manegia l’internet. Ina da las propostas fiss da cuser ina liadira da plum en l’ur da la rassa. Autras persunas scrivan da purtar chaltschiels ch’eviteschan che la rassa ruschna. Mo il tip ultimativ che jau vuless parter cun vus è il suandant: Cumprai quests cluppers ch’i dovra per las cuvertas da maisa. Gea, precis quels cluppers cun vidlonder citronas, frajas u ivas. Quels cluppers pon ins adina tegnair en la tastga da maun ed als montar cura ch’i fa basegn, uschia ch’il vent n’ha nagina schanza. Forsa ch’il trend vegn a s’etablir, uschia che tut las dunnas na ston betg pli avair «tema» cun purtar rassas en la chapitala grischuna.

Quests dis è mort Arnold Odermatt, probabel l’emprim fotograf da polizia en Svizra. Ils onns 60 aveva il policist Arnold Odermatt entschet a fotografar ils accidents sin via – per agiuntar quellas fotografias als protocols da la polizia dal chantun Sutsilvania. L’interess dad Arnold Odermatt era da documentar en moda e maniera factica e precisa, cun buna glisch e cun buna cadrascha e survista ils accidents dad autos. I n’era anc betg il temp da la fotografia svelta digitala u perfin realisada cun ina drona. Na, las fotografias dad Odermatt avevan anc da vegnir sviluppadas. Perquai aveva el perfin endrizzà sin ina tualetta dal post da polizia a Stans ina chombra stgira. Pir blers onns pli tard – grazia a ses figl e reschissur Urs Odermatt – han sias fotografias polizialas lura survegnì lur renconuschientscha sco ovras d’art ed èn perfin vegnidas mussadas a la Biennala a Venezia. Da las diversas collecziuns da fotografias dad Arnold Odermatt vuless jau recumandar «Karambolage». Igl è in cudeschun cun ina tschientina da fotografias che mussan atgnamain mo autos demolids suenter accidents, apunta suenter carambolaschas. Ils accidents èn per part sgarschaivels. Sche ils passagiers han propi survivì u betg, resta intschert. Las fotografias en nair-alv dad Odermatt sa focusseschan sin autras dumondas: Co è schabegià l’accident? Nua? Tge vehichels eran participads? Co è sa defurmà il metal? E tge fa tut quella glieud sper via? – Ils maletgs èn talmain precis, spartanics, melanconics e surreals ch’ils autos daventan tuttenina sculpturas e perditgas dad in context pli grond – dad in mund che vegn pli mobil e che na para betg da tegnair pass cun il progress. Arnold Odermatt è mort sonda passada en la vegliadetgna da 96 onns. Di per di dat in/a redactur/a da la FMR in tip – senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Fotografia dal policist e fotograf Arnold Odermatt (adatg dretgs!)

cdm/fmr Er quest onn vegnan – causa corona – ad avair lieu diversas festas da diplom e da finiziun d’emprendissadi mo en furma virtuala u en in rom pli famigliar. Quellas festas vegnan per gronda part era ad avair lieu senza giasts externs. Perquai preschenta l'Uffizi per la furmaziun professiunala (UCFP) ussa mes­sadis da video da differentas persunalitads grischunas, adressads ad absolventas ed absolvents d'emprendissadi. Quels messadis duain remplazzar ils «salids uffizials» u ils «pleds festivs» che mancan quest onn. Questa purschida ha annunzià l’UCFP en ina communicaziun a las medias. En il video da var 10 minutas – che cumpiglia divers messadis en tuttas linguas chantunalas – èn da vesair tranter auter ils dus cussegliers guvernativs Jon Domenic Parolini e Marcus Caduff, la cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel e la vicepresidenta dal Cussegl grond Aita Zanetti. Moderadas vegnan las contribuziuns curtas ed ils salids uffizials dal cabarettist indigen Luca Maurizio. Ils messadis virtuals stattan a disposiziun sin la pagina d'internet dal UCFP sco er sin ils chanals da social media dal chantun Grischun.

E strusch che la naiv è luada dal tut – è el puspè per vias e sendas e dapertut per las pitgognas enturn, en ils pli davos cafs ed aclauns dal Grischun. In relativamain nov tipus dal homo alpinus ch’è dad entupar da Mustér enfin Müstair. La FMR ha empruvà da tschiffar quest nov fenomen dals ultims onns: il e-biker cun ses e-bike. E-bike – quai è numnadamain il spiert dal temp. Ecologic, null emissiuns. Svelt. Effizient. E hip! In Tesla sin duas rodas! E-bikers èn supers! Almain sch’els na sesan betg sin l’e-bike. E-bikers èn atgnamain tips patgifics. Ma cur ch’els sesan sin il velo èn els svelts. Betg tut ils e-bikers n’han dentant chavels grischs. E-bikers han darar si ina chapellina. E-bikers èn mangiabains. Els giaudan tranteren da seser en l’ustaria e baivan er gugent in aperol-spritz u ina bierina durant la tura ed in bun menu dal di cun cordonbleu. E-bikers han gia emprimas ensainas dad ina pitschna panza. Betg tuts, sa chapescha. E-bikers èn simpatics. Els n’èn betg quels spinners maghers «gümmelers» che fan turas da velo e bloccan las vias principalas cun lur velos da cursa. E-bikers giaudan. E-bikers n’èn betg rachers. Els n’èn betg spargnus. Betg per nagut mettan ils turistichers en mintga chantun sper l’ustaria u sper las attracziuns staziuns per chargiar e-bikes. E-bikers èn generus. E-bikers na gievan avant il temp dal «E» grond cun stritg avant il bike per regla betg grondamain cun il bike, mabain plitost cun auto u cun töf. U insumma betg. Bike electric. Mah, cur ch’els sesan sin il velo, lura èn els svelts. E fan kilometers e kilometers. E-bikers èn svelts e raquintan da quai: «E lura sun jau stà enta Sagogn, Valendau, tras la Ruinaulta, Razén, Ruinaulta, enta Val, e lura puspè turnà a Sagogn.» Turas orrentas per in senza E. Tgi sgola bunamain da mintga spunda taissaglia si en in tempo nar? – E-bikers, exact. E-bikers, I love you. E-bikers din: «Mah, sas, er tar il e-bike datti differents ‹gangs›, sco tar il velo normal.» E quels gangs sa numnan lura: «slow, medium, turbo, super-turbo». E-bikers din: «Mah, sas, cur ch’i va engiu u a dretg ora, lura met jau il bler en il gang il pli lev.» E-bikers din: «Mah, sas, tschel di n’ha la battaria betg pli tanschì, lura hai jau stuì stuschar il velo da la plaunca siador, tge crampf!» E-bikers din: «Mah, sas, ussa hai jau cumprà ina segunda battaria che jau prend adina cun mai.» Ed jau? Jau stun davant la vitrina plain e-bikes dal Maranzi Sport. Quel plaschess uss anc a mai. «Ou, 5000 francs.» Potz! Forsa in pau bler per mai. Jau rest tar mes velo e tar mes Fiat. E-bikes. Dapertut! Agid! Jau dovr er in e-bike. Jau cumpr in e-bike. Svelt. Uss. Super-Turbo!

Las flurs-suvi fan actualmain ina bellezza parita en la natira e derasan ina odur empernaivla dultschina che na carmala betg sulet ils insects. Er la glieud racolta las finas flurs per far sirup, crema, tuargia u bain er per setgentar e fimentar ensemen cun raschas. El è davairas in «super-food», il suvi (suitg) e manegiadas èn tant las flurs sco er las coclas dal suvi nair (sambucus nigra) che crescha enfin sin in’autezza da circa 1500 meters sur mar. Tenor Katrin Mirocha vegnan tant las coclas sco er las flurs-suvi nizzegiadas sco medischina natirala. Sco la naturopata da Sedrun declera, èn products da coclas e flurs-suvi in bun med da chasa e han in effect rinforzant tar infecziuns grippalas. Ma er sch’ins n’è betg malsaun gusta in sirup fraid fitg bain. L’enviern po il sirup vegnir agiuntà en aua chauda e servir sco té. Fitg bain gusta il sirup er cun in zichel melissa e prosecco. Planta multifara Il suvi è dentant er ina planta cun blera tradiziun e tutgava ina giada avant mintga chasa ed uigl. Là valeva quel sco planta da famiglia e sedia dal bun spiert en chasa. Pli baud faschevan las dunnas perfin ina reverenza avant il suvi ed ils umens avevan la moda da trair il chapè. Nagin dastgava gughegiar da bittar enturn la planta «sontga» ed er betg tagliar or roma. A quels che appreziavan el regalava il suvi numnadamain benedicziun, ventira e buna sanadad. Quai è forsa er il motiv che quai dat anc oz chaglias da suvi en abundanza ed in pau dapertut ed er en noss temp modern n’èn sias forzas betg da sutvalitar. Tenor Mirocha vala il suvi sco planta da protecziun en tut las situaziuns da la vita e medischina da chasa appreziada. Ils Celts cartevan per exempel che la dieua da protecziun «Holla» (er numnada «Freyja») stettia aint la roma dal suvi. Avant onns vegniva il suc da las coclas quasi nairas er duvrà per colurar tailas u per picturar. Mintgatant dat quai dentant er tachels da coclas-suvi sin vestgadira e quels na pon betg vegnir allontanads bain. Medischina populara Dapi il temp da crap è il diever dal suvi – cunzunt da las coclas – documentà. Gia Hippokrates ha descrit il suvi sco med per dunnas, in med purgiativ e che fetschia passar l’aua. Sur tschientaners era ed è il suvi nair – sper la chaminella – in med natiral d’emprim rang. La savida da noss perdavants vegn affirmada entras examinaziuns clinicas da la medischina actuala. Sco ins po leger en il cudesch «Energetisierte Heilpflanzen» da Bruno Vonarburg rinforzan tant las flurs sco er las coclas il sistem d’immunitad, rinfrestgan la subtilitad dal sang, reguleschan la funcziun da la beglia, gidan tar mals e han in effect profilactic cunter sintoms da dafraid e catars. Funtauna : Cudesch : Energetisierte Heilpflanzen da Bruno Vonarburg. Igl è temp da racoltar las flurs-suvi per far dad ellas in bun sirup che vala er sco medischina da chasa.

Avant intgins onns avev’jau fatg part da la giuria da la concurrenza Premi Term Bel dals Dis da Litteratura. Tranter las inoltraziuns figurava er in text da Viola Cadruvi, lura anc Pfeiffer. Igl era in text cun ina tempra detg crassa, in text da gener «horror», in gener che la giuvenischma autura cultivava cun pas­siun (e cultivescha anc oz). Il text sa splegava enturn la charrada amoc d’in dunna grischuna, absolvida en in auto da marca «Skoda Octavia», il num che deva er il titel al raquint. La giuria n’era betg propi stada intgantada dal text, forsa che quest nov stil in pau «orruric», questa inscenaziun explicita da sgarschur aveva irrità giurors e giuroras. Tranter auter era vegnida crititgada ina tscherta mancanza da logica, per exempel en ina pas­sascha zunt stravaganta che descriveva co che la roda davos da l’auto rullava sur il chau d’ina mattatschetta. Per la manischunza tunavi «sco quella giada che Tim aveva laschà dar ina melona d’aua giu dal balcun». Cun motor girant n’èsi strusch pussaivel, perfin sche la fanestra fiss averta, d’udir ramurs exteriuras da quel gener, era vegnì remartgà. En la discussiun sequenta cun l’autura han ins pli tard concedì ch’in stil inspirà da films e da comics urlants – remember «squiitsch», «scraack», «scroonch» – dastgia senz’auter cuntegnair elements impressiunistics che cuntradin a la logica d’ina simpla narraziun prosaica. U che la manischunza possia resentir la ramur quasi en sia fantasia. Ed oz figurescha la «Skoda Octavia», cun la melona splattitschanta nuncurregida e nuncontestada, entaifer ina bellezza rimnada da raquints da simil gener orruric en l’em­prim cudesch da Viola: «La feglia dal fraissen». Pertge che jau raquint questa episoda? Dacurt hai jau, retschertgond per ina curta cronica da l’Uniun per la Litteratura (ULR) a chaschun da ses 75avel anniversari, sfeglià en ina cronica pli veglia da l’uniun. E qua stgarpitsch jau sur ina passascha detg interessanta. En ils cumenzaments da l’uniun, lura anc numnada Uniun da Scripturs Rumantschs, repartiva ina Cumissiun Litterara mintg’onn premis ad ovras litteraras actualas, elegidas mintgamai dad ina giuria. L’onn 1973 avevi dà, a chaschun da la radunanza generala da l’uniun a Lai, in enorm eclat. La Cumis­siun Litterara aveva sbittà in cudesch inoltrà da l’autur tuatschin Ludivic Hendry – ch’era picantamain er anc president da l’uniun – sa basond sin il giudicat negativ dal giuror Leza Uffer, in fervent linguist da lezzas uras. La refusa da premiar il roman da Hendry aveva generà enormas polemicas entaifer ed ordaifer l’uniun, davart senn e nunsenn d’ina tala premiaziun. (La Cumissiun Litterara ed il premi respectiv èn lura vegnids abo­lids l’onn 1993 a favur d’in Post da lectorat). E tge aveva Leza Uffer crititgà vi dal cudesch da Ludivic Hendry (che purtava il titel «Discuors cugl assassin»)? Geabain, il giuror aveva renfatschà diversas manglusadads stilisticas e linguisticas. En ses giudicat chattain nus però ina frasa frappanta – scritta dal reminent en ina spezia da proto-rumantsch-grischun sviluppà dad Uffer sez: «I nun ei betga pusseivel d’audir il petgalain no dal god scha ins ei aint igl auto chi vo an gronda sveltezia sen l’autoveia». Tge bella coincidenza, navaira? Benedetto Vigne da Turitg è autur e schurnalist liber – e mintgatant giuror litterar. Benedetto Vigne...

Il chantun Grischun ha laschà sclerir l’istorgia da la psichiatria grischuna. Autura ed auturs han preschentà e discutà la publicaziun il mardi passà a Cuira. «La situaziun grischuna e fitg cumplexa.» L’istoricher Martin Lengwiler ha elavurà ensemen cun Loretta Seglias e Silas Gusset per incumbensa da la regenza grischuna l’istorgia da la psichiatria grischuna. Ils auturs da la retschertga han preschentà a Cuira il mardi passà lur enconuschientschas a la publicitad. Ellas èn stadas vastas, ina giada pervia da la diversitad geografica e la culturala dal chantun. Per l’auter ha Martin Lengwiler menziunà las duas institu­ziuns ch’il chantun ha etablì a Realta l’onn 1855 e l’onn 1892 a Cuira cun il Waldhaus. «Las duas instituziuns furman il coc da nossa perscrutaziun ch’è ina retschertga detagliada publitgada sin 450 paginas.» Lavur sfurzada L’entschatta dalla psichiatria grischuna dateschan ils auturs sin l’onn 1840, cu il chantun ha erigì ses emprim Institut per «lavur sfurzada» a Farschno. Cun l’intenziun da plazzar là «mitschafadias, immorals e vagabunds.» Lavur sfurzada sco instrument per cumbatter la paupradad e «curreger» l’individi sin faussas vias. L’emprim directur da l’instituziun fa gia dus onns suenter la fundaziun pensiers davart il caracter da sia instituziun. «È quai ina institu­ziun per lavur sfurzada, ina chasa da paupers, in spital u forsa ina chasa da narradira?» L’emprima partiziun separada per «narradira nuncurabla» datescha da l’onn 1842. Il basegn da trametter persunas cun impediments psichics en ina instituziun era grond, la situaziun a chasa per part desastrusa. Il directur da l’instituziun a Farschno scriva dad ina da las emprimas entradas en la nova partiziun. «Quella persuna en il deliri è vegnida deliberada da ses sgarschaivel destin dad esser lià cun ina chadaina en uigl sco in biestg.» Il caracter dad ina instituziun «multifuncziunala» ha l’institut mantegnì era suenter la midada a Realta enfin lunsch viaden en il 20avel tschientaner. Tenor Martin Lengwiler in unicum en l’entira Svizra. Eugenica en la psichiatria grischuna L’eugenica sa fatschenta dapi ch’ella è vegnida lantschada en il 19avel tschientaner cun la dumonda co promover «buna genetica umana». Quei vul dir promover buna genetica ed impedir schletta per optimar il pievel a moda spiertala, corporala e moralmain. Teorias dad ierta genetica negativa han chaschunà mesiras socialas. Mesiras sco per exempel scumandar da maridar u sterilisar dunnas. L’eugenica ha chattà la via en la psichiatria grischuna ed è vegnida applitgada primarmain en la perscrutaziun e diagnostica. La clinica Waldhaus enconuscha ina lunga tradiziun da la perscrutaziun eugenica, scrivan ils auturs. Ella è fermamain colliada cun ils directurs da l’instituziun da J.J. Jörger sur Fred Singeisen e Gottlob Pflugfelder enfin Benedikt Fontana. Era en las clinicas grischunas èn dunnas vegnidas sterilisadas. Martin Lengwiler e Silas Gusset ha raquintà da cas, succedi senza ina basa legala. Per regla cun il consentiment da las dunnas pertutgadas u en­tras la curatella. «In consentiment da laschar sterilisar, ubain chastrar tar ils umens, vegniva cuntanschì cun empermetter da pudair bandunar la clinica suenter laschar sterilisar. La chastraziun vegniva applitgada tar cas da violenza sexuala. A partir dals onns 20 dal tschientaner passà èn primarmain ils vagants e parlers stads pertutgads da mesiras eugenicas. Enfin en il temp contemporan Loretta Seglias ha surpiglià dad perscrutar e preschentar la via da la psichiatria grischuna en il temp contemporan. Gist la clinica a Realta/Beverin è vegnida da lantschar innova­ziuns. «La clinica Waldhaus percunter è ditg sa dustada vers novas enconuschientschas da la tgira da persunas cun in impediment psichic.» Lavurar, far bogn, schocs d’electro u curas dad insulin appartenevan tar ils meds da tgira dal temp passà. La psichofarmaca ha purschì novas pusseivladads da la tgira. Ils detagls da quella tgira ed anc bler auter porscha la lectura da: «Versorgen, behandeln, pflegen», l’istorgia da la psichiatria grischuna edida da l’Archiv statal grischun.

Dapi il cumenzament appartegna el a la Fundaziun grischuna per la fotografia. Ils proxims dis surdat Bernard Cathomas il presidi da la fundaziun a Corina Casanova. La FMR ha discurrì cun Bernard Cathomas. FMR: Bernard Cathomas, tge muntada han fotografias veglias per Vus e tgeninas èn Vossas preferidas? Bernard Cathomas: Fotografias èn part da la memoria visuala dapi passa 150 onns. Pli ch’ins emblida e pli gronda lur muntada. Mias preferidas èn quellas che mussan co la glieud viveva, lavurava, sa divertiva. Per exempel las fotos dad Albert Steiner da l’Engiadina, da pader Karl Hager da sisum la Surselva. Ma er quellas da fotografs main enconuschents èn documents fitg prezius che mintgin chapescha. Tge bilantscha tirais Vus da Voss temp sco president da la Fundaziun grischuna per la fotografia? Jau sun president pir dapi che l’emprim president, Marcus Caduff, è en la regenza. Successivamain è la fundaziun sa sviluppada ed è daventada pli visibla. Oz elavura ella projects innovativs, schizunt ensemen cun la SPF/ETH e la Biblioteca naziunala. La giuvna squadra enturn il mainagestiun Pascal Werner persvada. Ed ils gremis da la fundaziun contribueschan cun cumpetenza politica e culturala. La fundaziun ha il scopo da conservar – quai è in pau en il trend actualmain, sch’ins guarda il moviment dals archivs culturals. In bun trend? Metter en salv tut fiss in sbagl. Ina societad cun producziun da massa sco la nossa sto er savair bittar davent per far plaz a novas chaussas. Ovras culturalas da valur sco fotografias da qualitad ston dentant vegnir conservadas. Ellas gidan nus a chapir danunder che nus vegnin, tge che ha furmà nus e tgi che nus essan. Quai è impurtant per il bainesser da mintgin e da la cuminanza. Per quest intent restan archivs culturals e fotografics fitg necessaris. Tge è la «raison d’être» da la Fundaziun grischuna per la fotografia? La raschun principala è da salvar relaschs fotografics ch’èn en privel da svanir u patir donns entras deposits nunadattads. In segund pensum è da digitalisar e derasar las fotos ed uschia sensibilisar la populaziun per quest bain cultural. E la finala vuless la fundaziun daventar in center da cumpetenza per la fotografia. Suenter set onns d’existenza resta anc bler da far per realisar questas finamiras. Persuenter duvrassi er dapli finanzas. L’emprim mument sin la pagina d’internet ston ins guardar bain areguard la structura da la fundaziun. I para che l’adressa dad internet è quella d’ina uniun affiliada. Lura datti anc in’autra uniun affiliada e sur quellas duas stat la fundaziun. Para in construct cumplitgà? Para cumplitgà, ma è simpel. I na dat naginas uniuns affiliadas. La fundaziun sa basa sin in grond stgazi fotografic da l’ anteriura uniun Cronica, e Pascal Werner ha realisà en la fundaziun sia idea dad ina mediateca grischuna. Ils differents nums mussan la genesa da la fundaziun. Quella metta paisa sin la collavuraziun cun ils posts da cultura chantunals, cun museums regiunals ed archivs communals. Suenter Voss presidi surpiglia Corina Casanova il timun. Tge cussegls dessas Vus sin via ad ella? Corina è ina presidenta versada e cumprovada en bleras instituziuns. Cun Barbara Janom Steiner, Chasper Pult, Madleina Deplazes da la Fundaziun svizra per la fotografias e cun las ulteriuras persunas dal fatg en noss gremis sco er cun il gestiunari Pascal Werner, ha ella ils megliers cussegliaders a sia disposiziun. Mes cussegl en cas ch’ella sa dumandass ina giada, sche la lavur fetschia senn: guarda in mument las fotos sin www.fotoGR.ch – e tut è cler

La Fundaziun grischuna per la fotografia è vegnida iniziada l’onn 2013 d’Erwin Bundi, l’anteriur schef da l’Uffizi chantunal da planisaziun dal Grischun. Ses scopo è stà da conservar e da metter a disposiziun fotografias or da collecziuns e relaschs da l’entir Grischun e da daventar in center da cumpetenza per la fotografia. Aifer ils davos set onns è la fundaziun prosperada ed è oz in partenari impurtant per blers interessents ed utilisaders da fotografias. En collavuraziun cun il maun public e cun instituziuns e persunas privatas vul la Fundaziun grischuna per la fotografia elavurar scientificamain la varietad fotografica dal Grischun. Plinavant vul ins porscher occurenzas da furmaziun e perscrutaziun en collavuraziun cun la branscha e cun possessurs da collecziuns fotograficas. La fundaziun ha in cussegl cun sis persunas, in cussegl consultativ cun trais commembers sco er in post da gestiun. Ultra da quai èn er las duas uniuns affiliadas Cronica e Mediateca grischuna acturs impurtants da la fundaziun. A las numerusas collecziuns en la rait da la Fundaziun grischuna per la fotografia appartegnan per exempel l’archiv da maletgs da la Stussavgia, fotografias da la Surselva, il relasch d’il fotograf Jules Geiger da Flem, ubain er la versiun digitalisada per l’internet da la collecziun da l’Archiv culturel Engiadin’Ota. Per amur da la chaussa realisescha la fundaziun er collavuraziuns sin mesira cun autras instituziuns. Ils custs da digitalisar, descriver e conservar sa distinguan fitg dad ina foto u ina collecziun a l’autra. Per in grond relasch sco quel da Christian Caduff da Castrisch cun fotos da l’entir Grischun ord plirs decennis lavura in civi durant mais, senza quintar la lavur dals experts per dumondas spezialas. La fundaziun ha il mument mo var 200 000 francs a disposiziun per tut sias incumbensa. Per far lavur entira duvrassi dapli meds. Ina da las incumbensas dal cussegl da fundaziun è perquai er il recaltgar finanzas. Qua spetga la fundaziun er dal chantun in augment da sia contribuziun annuala da fin uss, cunquai che la lavur da la fundaziun succeda a favur da l’entir chantun.

La vischnanca da Lantsch fa il 2020 – cun in surpli da 225 000 francs – in meglier resultat che budgetà. Gievgia passada ha la radunanza communala fatg bun il quint, sco la vischnanca scriva en ina communicaziun a las medias. Sin basa dal bun resultat ha Lantsch era pudì realisar investiziuns gia previsas en l’autezza da 475 000 francs. En pli ha la radunanza – cun 32 votantas e votants preschents – era deliberà credits d’investiziun en l’autezza dad 1 442 000 francs – la gronda part (1,1 milliuns francs) per engrondir la pi­sta da skis cun rodas, e lura anc 342 000 francs per sa participar a la sanaziun da la via dal Gelgia e 115 000 francs per la fermativa da bus a St. Cassian. Ultra da quai ha la radunanza communala approvà cun gronda maioritad l’idea ed il credit per introducir sin basa communala in team directiv. L’idea è naschida ils davos mais, perquai che dus commembers da la suprastanza avevan demissiunà anticipadamain – era faschond valair critica envers la gestiun da la suprastanza communala. Sinaquai aveva la suprastanza analisà en in lavuratori cun il cussegliader da vischnancas Reto Loepfe l’organisaziun communala, cun il resultat da vulair proponer il model dal team directiv. (cdm/fmr)

Cun ina clara victoria da 4:0 encunter il club da ballapei da Montlingen ha l’equipa da Schluein Glion segirau ch’il ballapei dalla Surselva ei era representaus el campiunadi 2021/22 ella 2. ligia. L’equipa terminescha il campiunadi scursaniu 2020/21 cun quella tiarza victoria sil novavel plaz dalla tabella cun tuttina biars puncts sco St. Margrethen ed in punct dapli che Rheineck che vegn relegaus en 3. ligia ensemen cun l’equipa d’Altstätten. Avon in grond diember d’aspectaturas ed aspectaturs – ei para che biaras e biars han spitgau vess da puspei saver vegnir inagada a Crap Gries e guder in giug – han dus gols avon pausa e dus gols suenter pausa decidiu il giug en favur da Schluein Glion. Quei encunter in adversari che ha gudiu da saver giugar siu davos giug en Surselva ed ei vegnius cun dus bus plein fans si dalla Vallada dil Rein songagliesa per saver festivar la finiziun dil campiunadi. Quels fans ed ils fans da Schluein Glion han procurau per ina buna atmosfera el stadion e han motivau ils giugadurs da mussar ina buna prestaziun. Ins ha sentiu naven dall’entschatta che l’equipa indigena era empau pli motivada, ella stueva gie era gudignar il giug per aunc haver ina schanza da star ella 2. ligia. Aschia ha ella fatg dapli pil giug ed ei ida meritadamein en avantatg ella 30. minuta. Il giuven attaccader Sattar Afzali ei vegnius lantschaus agl ur dalla zona da puniziun, ha cun stupenta tecnica cuglienau dus, treis adversaris e cun saung freid stuschau la balla sper il goli vi ella reit. Quei gol ha dau tschaffen e motivaziun als indigens, aschia ch’els han mo duas minutas pli tard saviu sittar in secund gol. Quella gada ha Livio Derungs pudiu tier la balla sin bien sedisch meters e buca targlinau gitg, mobein sittau ella ferm e precis, la balla ha aunc sdrimau la part endadens dalla petga seniastra, en gol. Quei lu aunc cun siu pei seniester, atgnamein siu pei empau pli fleivel. Cun quei resultat eis ei iu en la pausa e suenter il té refrestgond ei il giug sesplegaus sco naven dall’entschatta: Schluein Glion ha dominau levamein ed ils giugadurs da Montlingen ein buca gest sescarpai per aunc dar ina midada alla partida. Cun dus gols, in entras Girom Affolter ch’era gest vegnius sil plaz ed in penalti da Livio Derungs suenter in foul ella zona da puniziun, ha l’equipa dil trenader Mate Lekischvili decidiu il giug definitivamein. Quella victoria ha schau giubilar giugadurs, aspectaturas ed aspectaturs. Cunquei che l’equipa da St. Margrethen ha mo giugau pari e l’equipa da Rheineck ha schizun spiars cun 1:3 encunter Arbon eis ei reussiu a Schluein Glion da vargar quellas duas equipas ella tabella. Quei ei in grond success per quella fetg giuvna equipa, perquei: cordiala gratulaziun a giugadurs, trenaders e tuts funcziunaris. Ei fa plascher d’astgar guder era el proxim campiunadi ballapei da 2. ligia a Crap Gries. 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – Montlingen 4:0 Crap Gries. 365 aspectaturs. Arbiter: Ibraimi. Gols: 30. Afzali 1:0, 32. Livio Derungs 2:0, 60. Affolter 3:0, 86. Livio Derungs 4:0 (penalti) Schluein Glion: Hornacek; Dermont, Egger (90. Matthias Derungs), Sgier, Büchler (85. Leblebici); Michel, Livio Derungs, D’Atria (80. Casutt); Vinzens (74. Machado Gomes), Afzali, Zimmermann (59. Affolter). Montlingen: Wittwer; Bojaxhi, Bont, Wörnhard (46. Büchel), Haltiner; Nando Lüchinger, Klingler (63. Abd El Hai), Meier, Malacrida (46. Niklaas); Istrefi (68. Livio Lüchinger), Gadient (63. Seitz). Remarcas: Cartas mellnas: 25. Livio Derungs (foul), 57. Nando Lüchinger (foul), 76. Michel (foul), 89. Meier (foul). Schluein Glion senza Bundi. Corners: 5:1.

Per la terza e davosa runda naziunala èn da 15 gruppas grischunas nov vinavant en la concurrenza. En direcziun final va bain la gruppa Castrisch 1, ella ch’è da preschent quasi imbattibla. En la categoria A han dus gruppas dal Grischun tratg la segunda runda naziunala. Persvas ha lura be la gruppa da Favugn cun sa qualifitgar per l’ultima e davosa prerunda svizra. Ils tschintg tiradurs han bain fatg cun 953 puncts gist diesch damain che anc en la 2. runda naziunala, tuttina resta il quintet vinavant en la cursa. Crudada or è la gruppa da Puntraschigna cun sajettar be 945 puncts. Rothenbrunnen/Giuvaulta cun in resultat excellent Da las 150 grupaps che han sajettà la 2. runda naziunala cun l’arma 57/03 han gist otg gruppas tratg 700 puncts e dapli. Ina da quellas grupaps è quella da Rothenbrunnen/giuvaulta. Il campiun svizzer 2019 è vegnì sin in resultat grondius da 703 puncts. Schluppettà precis han lura er las gruppas da Tumegl 1, cun in resultat da 698 puncts, il quintet da Sent grazia a ses resultat da 690 puncts e Bregaglia 3, ha tratg 683 puncts. Betg pli da la partida èn las gruppas da Ruschein, 684 puncts e Bregaglia 2, cun 679 puncts. 713 puncts per Castrisch 1 Sis gruppas da noss chantun hant tratg en la categoria E, arma da militar 90. Ina classa per sasez è danovamain stada la gruppa Castrisch 1. 713 puncts (ina media da 142.6 puncts) è in resultat da vaglia e guardà naziunal igl meglier da tuttas 150 gruppas. Ils tschintg Sursilvans van uschia cler en direcziun final e tutgan lura tar ils gronds favurits. Da batter quel quintet è quasi impussibel. Sensaziunal ha cunzunt tratg Gion Casaulta cun far 146 puncts e cuntanscher naziunal da 750 tiradurs plaz dus en la categoria E. En la concurrenza restan er las trais gruppas Schiers/Aschera, 697 puncts, Samignun, 688 puncts e bain surprendent er quella da Riein-Sevgein, cun 680 puncts. Eleminadas èn las gruppas Castrisch 2 e Lumnezia. Ils tiradurs grischuns han danovamain tratg ferm en la concurrenza naziunala dal tir da gruppas.

Per la terza e davosa runda naziunala dal tir da gruppas èn da 15 gruppas grischunas nov vinavant en la concurrenza. En direcziun final va bain la gruppa Castrisch 1, ella ch’è da preschent quasi imbattibla. En la categoria A han duas gruppas dal Grischun tratg la segunda runda naziunala. Persvas ha lura be la gruppa da Favugn cun sa qualifitgar per l’ultima e davosa prerunda svizra. Ils tschintg tiradurs han bain fatg cun 953 puncts gist diesch damain che anc en la 2. runda naziunala, tuttina resta il quintet vinavant en la cursa. Crudada or è la gruppa da Puntraschigna cun sajettar be 945 puncts. Rothenbrunnen/Giuvaulta cun in resultat excellent Da las 150 gruppas che han sajettà la 2. runda naziunala cun l’arma 57/03 han gist otg gruppas tratg 700 puncts e dapli. Ina da quellas gruppas è quella da Rothenbrunnen/Giuvaulta. Il campiun svizzer 2019 è vegnì sin in resultat grondius da 703 puncts. Schluppettà precis han lura er las gruppas da Tumegl 1, cun in resultat da 698 puncts, il quintet da Sent grazia a ses resultat da 690 puncts e Bregaglia 3, ha tratg 683 puncts. Betg pli da la partida èn las gruppas da Ruschein, 684 puncts e Bregaglia 2, cun 679 puncts. 713 puncts per Castrisch 1 Sis gruppas da noss chantun han tratg en la categoria E, arma da militar 90. Ina classa per sasez è danovamain stada la gruppa Castrisch 1. 713 puncts (ina media da 142.6 puncts) è in resultat da va­glia e guardà naziunal igl meglier da tuttas 150 gruppas. Ils tschintg Sursilvans van uschia cler en direcziun final e tu­tgan lura tar ils gronds favurits. Da batter quest quintet è quasi impussibel. Sensaziunal ha cunzunt tratg Gion Casaulta cun far 146 puncts e cuntanscher naziunal da 750 tiradurs plaz dus en la categoria E. En la concurrenza restan er las trais gruppas Schiers/Aschera, 697 puncts, Samignun, 688 puncts e bain surprendent er quella da Riein-Sevgein, cun 680 puncts. Eleminadas èn las gruppas Castrisch 2 e Lumnezia. Ils tiradurs grischuns han danovamain tratg ferm en la concurrenza naziunala dal tir da gruppas.

A la radunanza da fusiun han ils burgaisdemocrats ed ils cristiandemocrats giuvens grischuns approvà ils statuts ed eligì l’emprima suprastanza. Sco co-presidents han las commembras ed ils commembers tscharnì Martina Widmer e Fabian Collenberg. Plinavant èn vegnids eligids ella suprastanza da la partida Diego Büsser, Sarina Caduff, Andriu Decurtins, Gian-Andrea Haltiner, Tobias Marty, Cindy Schnider e Nadja Zinsli. Sco revisurs da quint funcziunan Nathan Solèr e Luca Fanconi. “Cun la fusiun san las forzas vegnir concentradas. Igl è la finamira da savair s’engaschar constructivamain sco ferma partida giuvna da mez per ils interess da la generaziun giuvna”, di Fabian Collenberg e Martina Widmer aschunta: “L’atun 2020 han gì lieu ils emprims discurs tranter la Pbd giuvna e la Pcd giuvna dal Grischun. Omaduas suprastanzas han gia armonisà da l’entschatta cunquai che las valurs da basa da la politica da las duas partidas èn quasi identicas. Communablamain han las duas partidas giuvnas pretendì da lur partidas mamma da risguardar las stentas naziunalas e fusiunar, per saver s’engaschar en cun forzas unidas per il chantun Grischun e ses avdonts.” La Pcd giuvna grischuna era vegnida fundada ils 19 da schaner 1983, la burgais-democrata avant radund 11 onns. La suprastanza Giuven Center Grischun. Davos da sen. Cindy Schnider, Nadja Zinsli, Martina Widmer, Fabian Collenberg e Sarina Caduff. Davon da sen. Gian-Andrea Haltiner, Diego Büsser, Tobias Marty ed Andriu Decurtins.

Gia ils 22 da zercladur avevan ferms urizis furià sur parts da la Svizra centrala e dal chantun Turitg. Culturas agricolas, tirc, tartuffels, legums e plantaschas d’ampuaunas ed autra pumaraida han patì grond donn. Inundaziuns en la citad da Zug e l’aglomeraziun han cumplettà la malaura. Glindesdi passà il tard suentermezdi, be in’emna pli tard questa tempesta, è in sumegliant fenomen meteorologic sa repetì en la medema regiun. Blers ortulans da hobi avevan gist fatg urden ed allontanà il verd destruì ch’ina nova unda da granella è ida tras la Svizra centrala, Wädenswil enfin il Pfannenstiel sur il lai da Turitg. Questa giada dentant cun anc pli gronda vehemenza. Uschè gronds tocs da granella haja ella mai vesì, ha ina dunna rumantscha che abita a Steinhausen/ZG, rapportà. Ella ha tramess las cumprovas en furma da fotografia. Tocs da granella sco ballas da tennis. Tgi che n’èra betg sut tetg ha pudì esser cuntent. Dal rest n’ha la granella da glindesdi betg mo fatg puspè gronds donns a culturas agricolas ed orts privats. Era tetgs e vehitgels ora il liber han survegni bleras bottas u schizun rusnas. (fmr/abc) A Zug hai dà granella uschè gronda sco ballas da tennis.

Quest artitgel è il MDP. Gea, exact, il MDP – il «Mais da pais». Nus pudessan gea duvrar questa giada mo la scursanida da la rubrica mensila, perquai ch’il mais da zercladur 2021 è stà plain scursanidas. Per entschaiver las pli impurtantas scursanidas da quests dis en furma da telegram: FRA-SUI 3:3. E suenter prolungaziun e penaltis FRA-SUI 7:8. Perquai datti quest venderdi ESP-SUI. Il deputà Roman Cantieni ha midà per immediat da la scursanida PCD tar la PS. El ha quasi prendì sez la scursanida dad ina partida tar l’autra. Sa chapescha ha el fatg quai or da profunda persvasiun politica, però in zichel era per calcul politic, per avair meglieras schanzas da restar deputà tar ina proxima elecziun «proporziunala». Quest calcul ha el era laschà valair en in’intervista cun la FMR. Nus pretendain però che in ulteriur argument per sia midada da partida n’ha el betg tradì – el po spargnar en avegnir in bustab cun denominar si’atgna partida. Damai èsi er ina midada per amur da la curtezza. La buna tatta veglia engiadinaisa vul era midar sia scursanida: La UdG. L’Uniun dals Grischs, l’uniun cultural-linguistica rumantscha da l’Engiadina, vul midar ses num. Il num na saja betg pli hip e cool e trendy, memia grisch e pallid, uschia ch’igl è in sgrisch per giuvens Engiadinais da s’engaschar en ina tala uniun. Per eruir in bun num ha l’uniun era laschà far propostas ses commembers e sias commembras, en vista a la radunanza generala da quest mais. Il resultat: la radunanza ha decis da tuttina vulair restar (al mument) tar l’UdG. Facit: Ils paucs giuvens ch’èn al mument da la partida en l’uniun ve­gnan ad esser grischs ed alvs e pallids cura ch’i dat il battaisem per in nov num. La NFO enconuschais vus però? – Quai è la «Nova Fundaziun Origen», l’uniun purtadra dal festival cultural Origen. Damai, l’uniun da e cun Giovanni Netzer. La NFO descriva sias incumbensas lung e lartg sin sia homepage: «Per contanscher igl scopo dalla fundaziun, so la Nova Fundaziun Origen surtot acquistar, administrar e vender immobiglias, eriger e mantigneir lis da teater, manar ensembles artistics, realisar exposiziuns, installar museums, surdar incumbensas da lavour, organisar represchentaziuns da gruppas ospitantas, s’occupar d’ediziuns, produtgier films, manar instituts, mantigneir instituts scientifics e gestiunar la promoziun da lungatgs.» Sapperlot. Per bun rumantsch vul quai dir: la NFO po far tut! Da nov po ella perfin construir ina sort UFO en furma fallica amez Mulegns. E quai ensemen cun la ETH e cun la benedicziun dal cusseglier federal, da la regenza grischuna e da tut ils mastrals e da tut las presidentas da la regiun. Quels han numnadamain tuts ensemen fatg «wow» avant paucs dis tar la preschentaziun dal UFO da Mulegns. Però apunta: la NFO po gea far tut. Tgi vuless schon metter en dumonda insatge? L’entschatta dal mais ha DD en­tschet cun sia lavur tar la LR. Gea­bain, Diego Deplazes, il nov secretari general da la Lia Rumantscha. Ed ussa èsi era cler, pertge che Diego Deplazes è vegnì elegì en quel uffizi. Natiralmain sin basa da sia excellenta annunzia. Però quai che la publicitad na saveva betg enfin ussa: Sias inizialas èn identicas cun quellas dal program strategic dals proxims onns da la LR - numnadamain «DD»: diaspora e digitalisaziun. Lain sperar ch’in auter D na vegnia betg a traviers – la demografia. La PCD na datti betg pli. Sniff. La PBD na datti betg pli. Sniff. Cun mintga scursanida e partida che svanescha, svaneschan er istorgias, battaglias, debattas, victorias, sconfittas etc. Insumma, ina scursanida è in entir microcosmos da vitas e mainis. Ma en tut las fusiuns e discussiuns da las duas partidas n’ha nagin remartgà il pli impurtant: Il C resta. El duai viver vinavant en il AdC da l’Allianza dal center. Dieu saja ludà e tut ils sontgs cun el. Dal rest, la nova AdC ha ussa in co-presidi, cun l’Engiadinaisa Aita Zanetti e cun il Sursilvan Kevin Brunold. Las inizialas dad Aita Zanetti (AZ) han gronda simbolica, ella integrescha l’entir spectrum politic, ella rimna tut la glieud dad A enfin Z, pauper e grond, blond e verd, simpatic u social. E co statti cun las inizialas da Kevin Brunold, il KB? Cun sias inizialas po el rimnar e fructifitgar l’entira agricultura grischuna. PUK. Gea, jau emprov da dir quella scursanida mo sut vusch: puk. La Cumissiun parlamentara d’inquisiziun (CPI u per bun rumantsch apunta PUK) ha preschentà quest mais ses segund rapport en la causa cartels: 478 paginas. Ed il rapport da pais vegn a la conclusiun che singuls uffiziants chantunals n’hajan betg agì u reagì, suenter che AQ aveva denunzià la praticas cartellisticas. Insumma, per dir quai che fiss da dir en quest connex mancan las scursanidas... La EWZ – las ovras da Turitg – vendan pliras chasas en il Grischun Central, sco la FMR ha rapportà quest mais. Ils cumpraders èn ina gruppa da buns cumpels surmirans. Els cumpran las chasas a Casti e Tinizong per var 5 milliuns. Tge è spezial vi da quai? En sasez è quai mo in ulteriur pass per la retirada dals concerns idraulics or da las vals grischunas. Cura che las ovras eran vegnidas construidas, ils onns 50-70, eran vegnidas empermessas plazzas da lavur ed entradas da taglia en las regiuns. Entant pon las turbinas ve­gnir dirigidas davent da la glina u davent da Turitg, uschia ch’i dat mo pli paucas plazzas da lavur en la regiun. E las taglias? Gea, nua paja la EWZ quellas exact? Basta, las chasas èn anc restadas e pon damai patgific vegnir vendidas als indigens. Falera di NA. NA ad in’emprima evalua­ziun per ina fusiun cun ils vischins da Schluein, Sagogn e Laax. NA è NA. In NA na dovra nagina scursanida. E NA ha la Svizra era ditg quest mais al CO2, respectiv a la lescha da CO2. Però cun il resultat da vota­ziun dals 13 da zercladur na vegnan il proxim temp betg scursanidas las emissiuns da CO2. Damai: la lescha ha fatg naufragi, la scursanida resta. Anzi, ella crescha. Avessas gugent anc dapli scursanidas da quest mais? CB Surses, vaccin da MRNA, URGC, WEKO, MRS, EURO 2021 e la TESSVM. Insumma, consultai las medias rumantaschas e vus chattais quellas scursanidas ed anc autras. Per exempel en LQ ch’ha in nov layout. Dal rest, la FMR giavischa a tuttas e tuts ina BS! Tar l’illustraziun: MC, v.d. Martin Cabalzar da Cumbel, è ì en pensiun quest mais, suenter esser stà passa 20 onns schefredactur da La Quotidiana ed in onn e mez anc vice-schefredactur da la FMR. Sut sia batgetta èn vegnidas realisadas passa 5000 gasettas da La Quotidiana. Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic.(fmr/dat) Illustraziun da Martin Cabalzar, ex-schefredactur da La Quotidiana

OLYMPUS DIGITAL CAMERA La plipart dals quints communals 2020 preschentads las emnas passadas dattan in maletg positiv da las finanzas communalas, cun excepziuns. Enfin uss n’ha corona betg influenzà fitg las cassas communals «Per plaschair stattan las vischnancas grischunas tut en tut sin in fundament finanzial solid». Il schef dal Uffizi chantunal da vischnancas, Thomas Kollegger, ha ditg che la plipart dals rendaquints communals 2020 preschentads enfin uss conferman la situaziun stabila. Uschia che corona n’ha, almain enfin uss, betg influenzà negativ las finanzas communalas.Thomas Kollegger ha dentant fatg attent che buns resultats annuals possian avair divers motivs. «L’egliada sin la singula vischnanca e sin il singul cas è impurtanta.» In cas singul è per exempel la vischnanca dad Ilanz/Glion che ha preschentà dacurt ses me­glier quint dapi la fusiun. Per Rolf Beeli, responsabel da l’administraziun communala per las finanzas, è quai d’attribuir al fatg che la vischnanca ha tegnì en egl las expensas. «Da l’autra vart èn las entradas da taglia da las persunas natiralas creschidas.» Tenor Rolf Beeli èn dapli persunas sa chasadas en vischnanca e tranter quellas era buns pajataglias. Entradas stagneschan E gist las entradas da taglia stagneschan tar la vischnanca Val Müstair, sco quai ch’il chan­zlist Not Manatschal ha explitgà. Il resultat dal quint communal 2020 na cuntenta betg, e betg exnum pervi dal deficit dal quint current da bunamain 300 000 francs. Il grad da ­l’atgna finan­ziaziun è crudà sin 2,07%, quai che la vischnanca valitescha sezza per insuffizient. Ideal è in grad d’atgna finanziaziun da 100%. Enfin 80% valitescha il chantun anc per bun. «Nossa vischnanca stuess nudar in cashflow da cira 1 milliun francs per pudair finanziar a lunga vista las investiziuns ord ­atgna forza e da quai essan nus lunsch davent.» Not Manatschal ha ditg che la vischnanca pondereschia da spargnar. Spargnar n’è betg simpel Spargnar n’è betg simpel tar las vischnancas cun blera infrastructura che sto vegnir mante­gnida. E per regla è la plipart da las expensas communalas liada nà da la lescha chantunala. «Eventualmain stuain nus auzar la ta­glia sin immobiglias.» La vischnanca da Val Mü­stair ha ina taglia d’immobiglias da 1 promil, plitost bass cumpareglià cun autras vischnancas. Percunter sa chatta il pe da taglia sin 120% da la taglia chantunala simpla. Rolf Beeli da la vischnanca da Glion è da l’avis che las entradas da la vischnanca sa sviluppeschan positiv. «L’onn proxim vegnan las immobi­glias en la vischnanca Ilanz/Glion valitadas da nov da l’Assicuranza d’edifizis.» Per regla porta la valitaziun nova dapli entradas da taglia. Mumentan intschert L’influenza da corona sin las finanzas communalas è mumentan anc intscherta, sco quai che Thomas Kollegger ha ditg. «I dependa co la pandemia sa sviluppescha e co l’economia naziunala ed internaziunala po sa revegnir.» Il schef da l’Uffizi da vischnanca manegia che las expensas socialas vegnian a crescher tar intginas vischnancas e las entradas da taglia a sa reducir en consequenza da concurs u dischoccupaziun. Per part po la gulivaziun da finanzas dal chantun gulivar sperditas finanzialas da las vischnancas. Not Manatschal na vesa mumentan betg ina influenza negativa directa da corona sin las finanzas communalas. «Mancanzas finanzialas tar chantun e Confederaziun pudessan sminuir ils daners per gulivar las finanzas tranter Confederaziun e chantun e chantun e vischnancas.»

Ils rapports annuals surlaschads da las vischnancas a convischinas e convischins èn emplenids cun infurmaziuns tut a dubel. Bleras da las indicaziuns finanzialas dal quint communal restan misteriusas e strusch adattadas per re­tschaiver ina survista da la situaziun finanziala en vischnanca. Quai vala silmain per persunas che na sa fatschenta betg professiunalmain cun quints, contabilitad e calculaziuns finanzialas. Per blers tanscha l’egliada sin la cifra dal gudogn e da la sperdita dal quint current. È quel positiv, lura è er il parairi positiv. Vul dir: cun la vischnanca vai bain. Cun il nov sistem da cudeschar che las vischnancas ston applitgar è quel maletg ussa anc s’enfirmì. Ils gudogns dals quints communals creschan per regla, silmain sin il palpiri. Dasperas di la cifra dal gudogn ubain da la sperdita dal quint communal tant da la situaziun finanziala da la vischnanca sco la app da l’aura che definescha actualmain ils urizis da damaun u puschmaun. In dat dentant singuls indicaturs che tradeschan dapli. Per exempel quant ch’ina vischnanca investescha mintg’onn e tge part da quellas investiziuns ch’ella vegn da finanziar ord atgna forza, vul dir senza far daivets. Sa chapescha ch’ins na po betg investir nagut e surlaschar ina infrastructura debla a la proxima genera­ziun, ed ins po era investir fallà. En general han las vischnancas profità ils davos onns da plirs facturs che han stabilisà las finanzas. Sco tschains ipotecars bass, l’attatga sin ils tschains d’aua è vegnida dustada, l’economia turistica è sa sviluppada a moda cuntentaivla, immobiglias midan maun tut a dubel – era cun l’iniziativa per segundas abitaziuns, la gulivaziun da finanzas funcziuna. Che l’influenza da las fusiuns communalas è però differenta, mussan las vischnancas dad Ilanz/Glion e da la Val Müstair. Entant che Glion para da fitgar finanzialmain pe suenter ina partenza pli dira, sto la vischnanca da la Val Müstair sa restrenscher.

Publikation ausschliesslich in der "La Quotidiana". Nutzung und Preise gemäss schriftlicher Vereinbarung mit FMR. La Uniun purila Surselva ha incaricà il giurists Isabelle Häner e Livio Bundi da sclerir ils aspect giuridics da la preschientscha dal luf. Las dumondas èn tranter auter: Pudessan e stuessan las autoritads intervegnir pli rigurus? Gist per proteger il puresser en muntogna. Ina conclusiun dal studi giuridic tuna bunamain provocant: «La lescha federala da chatscha che reglescha la populaziun da lufs en las regiuns muntagnardas protegia memia pauc ils purs.» Damai betg ils lufs, mabain ils purs! Tar quella conclusiun vegn ina expertisa da la giurista Isabelle Häner e dal giurist Livio Bundi dal biro Bärtschi SA da Turitg. Incaricads da la Uniun purila Surselva èn la giurista ed il giurist sa fatschentads cun las pussaivladads legalas per proteger il possess, respectiv il muvel da puras e purs pertutgads da las attatgas dals lufs. Tranter auter pon ins leger en l’expertisa – cumparida quests dis – che la lescha da chatscha federala sconuschia ch’il problem n’èn betg unicamain ils animals stgarpads. L’expertisa di perfin fitg explicit che las limitas per definir il donn sajan arbitraras: «Dal reminent in donn definì a moda detg arbitrara.» L’expertisa scriva dad ulteriurs dischavantatgs per puras e purs. Numnadas vegnan p.ex. las difficultads da pascular, biestga pli agressiva e l’alpegiaziun engrevgiada. Adattar la strategia Per Thomas Roffler, president da la Uniun purila grischuna porscha l’expertisa enconuschientschas per adattar la strategia. «Sa chapescha che puras e purs èn consternads da las attatgas dals animals da rapina.» Il president da l’uniun purila è però da l’avis da stuair render attent pli fitg als problems secundars che sa dattan da la populaziun da lufs che crescha. «In na po betg esser d’avantatg per nossa societad, sche las alps na pon betg pli vegnir chargiadas.» Roffler menziunescha l'interess da la generalitad vers alps utilisadas, las qualas promovan la biodiversitad. «Gia ussa crescha il guaud pli e pli fitg e quel problem vegn accentuà.» Il president da la Uniun purila grischuna ha ditg che la expertisa vegnia discutada entaifer ils agens gremis. «Nus vegnin segir era a ponderar dad ir avant dretgira.» Ina via pussaivla Ir avant dretgira, cun quella opziun èn era ils experts da fatschentads. Isabelle Häner e Livio Bundi èn da l’avis ch’adina dapli lufs pericliteschian il possess – en quest cas il muvel da puras e purs. Ed uschia vegnia era messa en dumonda l’integritad spiertala e corporala da la populaziun muntagnarda che vivia datiers dals lufs. «Da principi sto il stadi intervegnir, sch’ils dretgs fundamentals sco la vita u il possess èn periclitads», din ils dus auturs. Els menziuneschan l’artitgel 9 da la Convenziun da Berna per proteger razzas periclitadas. Els citeschan in curt extract da la convenziun che lubescha para d’intervegnir: «Per impedir donns pli severs.» Purtar plant possia eventualmain esser pussaivel, sch’il chantun, respectiv l’Uffizi federal per l’ambient, renviescha d’intervegnir, scrivan ils giurists. Sceh las autoritads renvieschan per exempel da reglar il triep, sch’il muvel è periclità pervia dals lufs. «In tal act real negativ pudess ins suttametter al parairi da derschadras e derschaders.» Nagin manual Che l’expertisa na porscha betg gist in manual direct d'intervegnir, da quai è il president da l’Uniun purila Surselva, Silvan Caduff, pertschert. La davosa radunanza generala da sia uniun aveva incaricà la suprastanza da laschar elavurar quest’expertisa. «Via ils arguments giuridics èsi forsa pussaivel da far cler a las persunas responsablas ch’il spazi d’intervegnir fiss pli grond», di Silvan Caduff. L’expertisa sco tala è detg voluminusa, sin 32 paginas sa fatschentan Isabelle Häner e Livio Bundi cun ils aspects giuridics dals lufs che vivan e van a chatscha en il chantun grischun.