La müraglia da La Tuor a Samedan ho ün’istorgia vivida davous se. Fabricheda scu tuor d’abiter i’l 13evel tschientiner, es l’edifizi in si’istorgia da bundant 900 ans gnieu druvo scu güdisch, praschun, archiv e center da giuventüna. Zieva cha la tuor nun es gnida druveda sur ans pü, vaiva Ramon Zangger l’ideja da realiser ün center culturel illa tuor medievla immez il cumün da Samedan. Intaunt festagia il center culturel quist an sieu 12 evel anniversari e’l cho davous La Tuor, Ramon Zangger, s’ho inscuntro cun la FMR per discuorrer davart il lö d’exposiziun da l’otra sort in Engiadina. L’Engiadina ho dapü gallarias cu furnarias – que s’ho pudieu ler zieva illa NZZ in december da l’an passo. La Tuor a Samedan nu fo part da quellas. Que nu’s tratta neir d’ün museum. La Tuor es nempe ün center culturel, chi’s dedichescha ad exposiziuns alternantas d’artisanat, da design, d’architectura e da construcziun d’abitedis. Ils temas vegnan sviluppos dals curatuors e las curaturas in relaziun specifica cul lö e s’occupan dal passo, dal preschaint e dal futur dal Grischun dal Süd. Interpretaziun moderna da mistraunzas tradiziunelas Cur cha’l quino da Ramon Zangger vulaiva schmetter da lavurer e vender la falegnameria a Samedan, as vaivan el e sia duonna decis da gnir a ster in Engiadina e surpiglier quella. Que d’eira avaunt 39 ans. Da quel temp lavuraiva’l in ün büro per architectura d’interiurs a Turich. «Avaunt 39 ans nu’m vaiva il mister da falegnam dit bger. Eau d’he alura pruvo da piglier oura dapü our da quista professiun. Eau d’he bado cha l’idendtitet grischuna, la mobiglia grischuna scu eir las stüvas grischunas sun fich stimedas. Ma tuot d’eira aunch’uschè scu avaunt 100 ans», quinta Ramon Zangger. El ho cumanzo da s’occuper da la mobiglia e da las misteraunzas tradiziunelas grischunas ed ho alura progetto egna mobiglia. Per sias collecziuns da mobiglia contemporauna in context tradiziunel, ho Ramon Zangger intaunt già guadagno divers premis. «Nus nun essans be turissem e gallarias» Ramon Zangger abita e lavura in üna chesa güst dasper La Tuor. El ho suvenz penso cha’s stuvess fer qualchosa our da quist stabilimaint. Quel nu vaiva nempe per divers ans üngüna funcziun. Da quel temp as rechattaiva ün center da giuventüna i’l annex da La Tuor, la müraglia dal stabilimaint medievel nu gniva druveda. Causa sieu interess per design, regiunalitet, identitet e misteraunza, al es gnieu l’ideja per il center culturel. «Eau d’he suvenz penso chi stuvess esser pussibel da promouver nossa regiun e dir: Hallo, nus, l’Engiadin’Ota, essans eir qualchün! Nus nun essans be turissem e gallarias. Nus vains eir üna cultura, dimena ün’architectura ed üna cultura da lingua ed uschè inavaunt», disch Ramon Zangger. L’an 2004 , cur ch’el d’eira commember dal cussagl cumünel, ho’l fat la dumanda al cumün da Samedan, schi füss pussibel da druver la tuor scu plattafuorma per design e mistraunza contemporauna. La proposta da Ramon Zangger ho clappo sustegn e sün que ho’l fundo la fundaziun La Tuor. «La Tuor es ün’imobiglia dal cumün, ma nus, la fundaziun, essan lo a fit. Per la surfatscha cha vainsa clappo generainsa differentas exposiziuns in connex culs temas architectura, design e mistraunza», disch Ramon Zangger. Da l’an 2008 haun alura cumanzo las renovaziuns e duos ans pü tard ho alura eir gieu lö la prüma granda exposiziun in La Tuor. Exposiziuns in connex cun la val La fundaziun La Tuor s’occupa cun l’ambiaint fabricho, cul spazi public e privat, cun la dumanda scu cha l’Engiadina vain sentida ed abiteda e cun las misteraunzas in quists connexs. La prüma exposiziun dal 2010 vaiva lö suot il tema «La stall chi nu vain pü druveda». Per quist’exposiziun haune collavuro cun la Chesa Melna a Flem, cun Art Meran/Merano e cul VAI - Vorarlberger Architektur Institut. Els haun perscrutto scu cha las regiuns as haun sviluppedas differentamaing in connex cun «la stall chi nu vain pü druveda». «Mincha regiun ho alura musso sü scu ch’els s’haun sviluppos. Que s’ho ün tema centrel, ma l’important es cha s’ho ün connex cun la val. In mieus ögls d’eira que üna da las megldras exposiziuns cha vaivans», disch Ramon Zangger. Minch’an üna nouva exposiziun La fundaziun La Tuor as ho miss scu böt da realiser minch’an ün’exposiziun. Que’ls es fin uossa eir gratagio. Per minch’exposiziun vain eir elavureda üna broschüra chi accumpagna e declera la tematica. Uschè haun i’ls ultims ans gieu lö traunter oter exposiziuns davart sgrafittos, il costüm engiadinais, la misteraunza da fer vaider, la champagna dals lejs d’Engiadin’Ota e davart l’archeologia alpina. Architectura es üna tematica chi vain piglieda sü adüna darcho da la Fundaziun La Tuor. Sper exposiziuns davart «la moderna schmancheda in Engiadin’Ota» (2015/2016) ed ün’exposiziun davart l’istorgia architectonica da la tuor scu tela (2014/2015), as dedichescha l’exposiziun actuela al svilup architectonic pü giuven illa regiun Malögia daspö il 1945. Causa la pandemia nu vaiva auncha lö la festa da giubileum da 10 ans. Zieva ch’ella es gnida spusteda duos voutas vessan las festiviteds d’avair lö quista sted. L’exposiziun actuela «Traunter moderna e tradiziun – architectura zieva il 1945 illa regiun Malögia. Ün’examinaziun» po gnir visiteda fin als 3 d’avrigl 2022 e da sted dals 23 gün fin als 23 october. La Tuor es avierta da marculdi fin dumengia, da las 15.00 a las 18.00. L’entreda cuosta 5.00 francs. Ulteriuras infurmaziuns as chatta sün ww.latuor.ch Box: Ramon Zangger Ramon Zangger es creschieu sü in India, i’l chantun Tessin ed i’l chantun Zug. El ho fat la matura, ün giarsunedi scu falegnam ed ün giarsunedi scu disegneder d’interiurs. Zieva ho’l lavuro in ün büro d’architectura d’interns ed ho avaunt 39 ans surpiglio üna falegnameria a Samedan. Tres sieu interess per las misteraunzas tradiziunelas ho’l progetto e realiso mobiglia contemporauna in ün context tradiziunel. Per sias collecziuns da mobiglia contemporauna ho’l già guadagno divers premis. Intaunt ho’l surdo sia falegnameria ed el es il co-directur artistic, insembel cun Aita Bott da Zuoz, da la fundaziun La Tuor a Samedan. Ramon Zangger, codirectur da la fundaziun La Tuor, cun üna da sias creaziuns contemporaunas. Front: «Nus nun essans be turissem e gallarias» La Tuor a Samedan nun es ne gallaria ne museum. Que’s tratta d’ün center culturel chi’s dedichescha ad exposiziuns alternantas d’artisanat, da design, d’architectura e da construcziun d’abitedis. I’l focus sto eir adüna ün connex cun l’Engiadina. Ramon Zangger es il cho davous la fundaziun La Tuor. El d’eira falegnam ed ho cun üna interpretaziun moderna da misteraunzas tradiziunelas progetto egna mobiglia. Per sias collecziuns da mobiglia contemporauna è’l gnieu premio diversas voutas. El s’ho inscuntro cun la FMR per quinter davart l’istorgia e las intenziuns davous La Tuor. «Nus nun essans be turissem e gallarias», managia el.

​Zieva cha’l Chalandamarz nun ho gieu lö duos ans in fila causa corona, po l’üsaunza darcho avair lö quist an – però cun tschertas adattaziuns. Ils cortegis sun planisos scu aunz la pandemia. Però scha’ls ballins haun lö ed in che ram, que stu auncha gnir decis. La FMR ho discurrieu cun set cumüns davart lur intenziuns pel Chalandamarz 2022. E pür chi boff’e sbischa – l’inviern ho insè pür cumanzo quists ultims dis. Ün mais aunz Chalandamarz as es cuntaint in Engiadina sur da la naiv aspetteda daspö december. In bundant quatter eivnas ho però già lö il Chalandamarz – l’üsaunza per s-chatscher l’inviern. E la vista nun es mela cha’ls iffaunts giaron tres ils cumüns chantand la chanzun in maniera güsta : «l’inviern es bod passo». Que füss nempe eir ur’e temp cha’l Chalandamarz vess darcho üna vouta lö e cha’ls spierts d’inviern vegnan scurrantos in maniera güsta. Pensainsa be vi dal stret e lung inviern da l’an passo e vi da la sted bletscha cun insolit bgera trid’ora... Ma eir quist an vela: causa la situaziun pandemica sun ils cumüns cunfruntos cun tschertas sfidas. Per garantir ün bel Chalandamarz daro que quist an qualche adattaziun. S-chelland e chantand per via Il böt da tuot ils cumüns es d’organiser il Chalandamarz uschè normel scu pussibel. Suot las cundiziuns actuelas e scha la situaziun pandemica permetta, paun ils cortegis avair lö scu üsito aunz la pandemia. Que conferman eir ils cumüns dumandos da l’Engiadina Bassa, la Val Müstair e l’Engiadin’Ota, scu eir Christian Gartmann, mneder da proget da la taskforce «Corona II Engadin». In tscherts cumüns s’aspetta dapü cu 300 visitaduors, in quels cas velan alura las reglas da 3G per occurrenzas dadoura. Uschè varo lö a Zuoz la prova da Chalandamarz, scu eir il cortegi principel als 1. marz intuorn Plaz, cun controllas d’entreda. Mascras als cortegis nu sun pel mumaint üngün tema. Tuot spetta süls 16 favrer A reguard ils ballins sun auncha aviertas tschertas dumandas. Las decisiuns da la Confederaziun als 16 favrer 2022 daron alura sclarimaint finel. Scha’l Chantun decida però da mantegner l’oblig da mascras per occurrenzas da scoula eir zieva ils 16 favrer, alura nu varon lö dapertuot ballins. Scha tuot las imsüras croudan però cun la decisiun dals 16 favrer, vulessan ils cumüns trer tres ils ballins scu üsito. Uschè nu fessan Zuoz e Puntraschigna probabelmaing üngün ballin cun mascras. Puntraschigna ho püssas opziuns, scha nu vess d’esser pussibel da fer ils ballins in fuorma normela. Ma il böt es cleramaing da fer ils ballins scu aunz la pandemia. Eir a San Murezzan as spetta auncha sülla decisiun definitiva da la Confederaziun per planiser ün eventuel ballin. Bever, Samedan, Valsot e Val Müstair Ils cumüns da Bever e da la Val Müstair nu spettan sün las decisiuns e vöglian trer tres ils ballins, però be pels scolars e’ls magisters. Genituors ed externs nu pudaron ir a l’occurrenza. Samedan voul pür comunicher in quista chosa zieva las decisiuns dals 16 favrer. I’l cumün da Valsot as ho eir previs da fer ün ballin pels scolars. Quel gniva eir già aunz la pandemia organiso dals genituors, que nu’s tratta d’ün arrandschamaint da scoula. Ils genituors haun decis d’organiser l’occurrenza suot las premissas da 2G+. Il cumün da Valsot nun ho però auncha do glüsch verda e stu auncha decider in quista chosa. Conclusiun: ils cortegis da Chalandamarz haun darcho lö quist an dapertuot. Areguard ils ballins spetta tuot süls 16 favrer, il di da nouvas decisiuns a Berna. Ma la vista nun es taunt noscha cha quels pudessan avair lö quist an e’ls cumüns sun eir pronts d’organiser ils ballins a cuorta vista e resguardand tschertas imsüras. Perque vela quist an: Viva il Chalandamarz! Ils cortegis da Chalandamarz varon lö quist an dapertuot. Davart ils ballins sun però auncha aviertas dumandas.

Il cussagl cumünel da Zuoz ho lascho valüter danövmaing la situaziun da la cruscheda Resgia. A basa d’üna uschè numneda «ROAD Safety Inspection» propuona il chantun uossa da realiser üna rondella per l’access da la vschinauncha sül sviamaint. Que scriva la vschinauncha da Zuoz in üna comunicaziun a las medias. Per la suprastanza cumünela do que tant avantags scu eir dischavantags cun rimplazzer la cruscheda cun üna rondella. La diminuziun dal privel valütescha il cussagl positiv. La vschinauncha as partecipess cun 400 000 francs vi dal proget chi custess arduond 700 000 francs. Pü problematic vezza il gremi cha la canera s’augmentess causa ch’ils automobilists hegian da frener e darcho d’accelerer aunz e zieva la rondella. La realisaziun d’üna rondella hegia eir consequenzas per l’inter areal intuorn la cruscheda, surtuot cun investiziuns in connex cul trafic plaun e plazzas da parker, uschè il president cumünel Andrea Gilli. Il proget concret per la rondella vain uossa elavuro da l’uffizi chantunel. Previs segia üna realisaziun per l’an 2024. (cdm/rtr/fmr) Il chantun vuol rimplazzer la cruscheda «Resgia» cun üna rondella.

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) paun guarder inavous sün ün bun an da gestiun 2020/21. La producziun d’electricited d’eira sur la media da bgers ans e’ls cuosts da producziun d’eiran cun 3,83 raps per ukW uschè bass scu auncha mê ill’istorgia da la ditta engiadinaisa. Il volüm d’investiziuns ho importo arduondnd 26 milliuns francs. L’inviern cun bgera naiv, l’alguamaint da naiv tardiva e la sted bletscha haun chaschuno ün’affluenza d’ova augmanteda. Uschè haun las OEE pudieu prodüer forza electrica sur la media da bgers ans. Düraunt l’an da gestiun 2020/2021 haun las OEE nempe prodüt bundant 1,4 milliardas uras kilowatt (ukW). Quista quantited bastess per cuverner trais quarts dal bsögn da forza electrica da tuot il chantun Grischun. Eir ils cuosts da producziun d’eiran cun 3,83 raps per ukW auncha mê uschè bass ill’istorgia da las OEE. Quista valur da record es gnida effetueda causa ün livel bass da fit e causa effets exradoridanirs, scu per exaimpel üna procedura güdiciela serreda giò. Investiziuns da 26 milliuns francs Düraunt l’ultim an da gestiun haun las OEE investieu arduond 26 milliuns francs in divers progets. Üna part da quel import es gnieu investieu illa ouvra cumünaivla sur cunfin, chi’s rechatta suot la fracziun da Martina. Ils cuosts totels per quist proget sun indichos cun passa 600 milliuns euros. Il rest es gnieu investuieu i’ls implaunts idraulics existents ed illa sanaziun dal tunnel tres il Munt La Schera. 20,7 milliuns francs fits d’ova Las OEE haun pajo taxas ed impostas i'l import da sur 26 milliuns francs a favur dal maun public, da que 20,7 milliuns (an aunz 21 milliuns) in fuorma da fits d’ova a favur dals cumüns concessiunaris S-chanf, Zernez, Scuol e Valsot e dal chantun. Our dal punct da vista da la gestiun d’eiran las OEE confrontedas cun differentas restricziuns planisedas causa las lavuors d’ingrandimaint e da renovaziun. Uschè d’eiran las lavuors vi dals indrizs da distribuziun a Pradella e da la lingia Pradella−La Punt da 380 kilovolts da la dita Swissgrid SA respunsablas per las restricziuns planisedas. Areguard il proget da la rait tres l’Engiadina haun pudieu gnir terminedas las lavuors principelas. La rait da provedimaint da las OEE consista uossa da lingias da cabel suotterraunas invezza da las lingias libras.Tres la dischfatta da las lingias libras sun svanidas sur 1000 püttas e que a favur da la cuntredga engiadinaisa. Causa las restricziuns in connex culla pandemia varo lö la 67evla radunanza generela ordinaria da las OEE SA dals 25 favrer 2022, scu già l’an passo, unicamaing per scrit. (cdm/cam) La producziun d’electricited d’eira sur la media da bgers ans. Bild Rolf Canal

Poetessas e poets rumauntschs nu do que scu stailas. Üna da las unicas poetessas puteras as chatta però suot il tschêl spagnöl, nempe a Barcelona. Jessica Zuan abita daspö 15 ans illa chapitela catalana. Pel mumaint è’la vi dal scriver sia terza ouvra. In ün discuors cun la FMR ho’la quinto davart sia vita traunter mer e naiv, davart l’inspiraziun per sias ouvras e cu cha’s pudess promouver las professiuns da scriptur e poet per las generaziuns pü giuvnas. Jessica Zuan es creschida sü in Engiadina ed ho stüdgio germanistica e litteratura cumparativa a Genevra. Zieva ils stüdis l’ho que tratta vers il süd ed a Barcelona ho’la chatto ün nouv dachesa. Jessica Zuan ho già tuot sia vita scrit gugent e düraunt il stüdi a Genevra è’la gnida in contact cun poets e poetessas. Svelt ho’la alura scrit sias prümas poesias. «Mincha persuna chi scriva, stu scuvrir inua ch’el u ch’ella es a chesa. La poesia es simplamaing que ch’eau am», disch Jessica Zuan. La cuntredgia da l’anima Pel mumaint lavura la poetessa vi da sieu terz cudesch da poesias, chi ho nom «Launa da pavagls». In settember u october vuless ella inoltrer il manuscrit. D’inuonder ch’ella piglia l’inspiraziun? – Per Jessica Zuan es que cleramaing la vita. Ad ella interessan ils umauns e lur relaziuns, il lö d’inspiraziun es per ella oura sün via. Que la ­fascinescha eir vi da Barcelona, inua cha la vita ho per granda part lö oura süllas «calles», las vias da la chapitela catalana. Ils duos cuntrasts da l’Engiadina e Barcelona predsch’la vi da sieu model da vita traunter il mer e la naiv. Ella ­tuorna nempe adüna darcho in Engiadina per visiter la famiglia u per prelecziuns. Cuntredgias invezza haun ün’otra func­ziun in sias ouvras. Per Jessica Zuan sun cuntredgias metafras u funcziunan scu agüd, ellas nu sun l’inspiraziun principela. In ün film da Werner Herzog è’la gnida a cugnuoscher il princip da «landscape of the soul». Jessica ­Zuan disch: «Que es ün concept fich interessant. Per me es la cuntredgia da l’anima cleramaing l’Engiadina. Eir sch’eau scriv a Barcelona, sun quels purtrets adüna in me. Mia lingua es la cuntredgia da l’Engiadina. Quella masdi alura cun nouvas robas.» Di e not Bgera glieud hegia l’impreschiun, cha’s tschainta scu poetessa tuottadi vi da la scrivania, ­managia Jessica Zuan. Ella però sviluppa ­idejas e concepts i’l minchadi, cun cuschiner, cun spetter il bus u dafatta la not i’ls sömmis. Quist muond da sömmis la fascinescha ferm e tenor ella s’affo quist muond eir bain cun la lirica. La poetessa disch: «Minchataunt as chatta tuot in üna vouta ils güsts pleds u üna frasa chi nu s’ho chatto i’l stedi sdasdo.» Perque ho’la eir adüna ün cudeschin ed ün rispli sül maisin da not per noter las idejas cha la vegnan s’insömgiand. Scha’l minchadi u ün sömmi l’haun inspireda, elavuresch’la scu prüm tuot in sieu cho ed ho minchataunt dialogs cun se svess, declera la poetessa. «Cur cha d’he qualchosa cun substanza, alura cumainza la lavur la pü düra, nempe scriver, scriver ed aunch’üna vouta scriver la poesia», disch Jessica Zuan. Zieva cumainz’la a ponderer, scha sia poesia funcziuna, scha’l ritem es bun, che cha’s pudess fer meglder e che cha’d es fos. Per clapper üna tscherta distanza e per avair üna vista neu­trela, mett’la dvart la poesia per dis u per eivnas. La poetessa ho eir accepto cha blockedas tuochan tiers i’l minchadi d’üna professiun creativa. Ma temma, cha nu gniss pü ünguotta, nun ho’la mê. Anima dal süd Il minchadi a Barcelona saja fich divers dal minchadi in Engiadina, disch la poetessa. Ma areguard la glieud observa ella roba sumgiainta. «Eau d’he minchataunt l’impreschiun cha eir nus Rumauntschs essans ün pô «latinos». Eau saint que, sch’eau sun cò a Barcelona. Minchataunt nu badainsa quelo, ma nus gnins oura bain cun l’anima dal süd e l’inclegiains eir», declera Jessica Zuan. Que es tuot pussibel – eir per rumaunstch Per Jessica Zuan, scu üna da las unicas poetessas rumauntschas, es que pcho cha que nu detta dapü poets giuvens. Ün cumainzamaint füss tenor ella dad ir illas scoulas e d’infurmer e motiver ils scolars e las scolaras per professiuns creativas rumauntschas e da musser cha capita güsta fich bger illa scena creativa rumauntscha. Ella disch: «Eau scrivaiva adüna gugent. Ma tar me nun es mê gnieu qualchün a scoula ed ho dit: ‘Que as pudess eir fer per rumauntsch’. Eir per otras professiuns creativas, scu qualchün chi scriva scripts per films, chi chaunta u realisescha progets da teaters per rumauntsch, füss que important. Nus stuvains propi pruver d’integrer dapü la giuventüna.» Impü as hegia da chatter formats actuels per render pü attractivas eir occurrenzas liricas, scu prelecziuns, managia la poetessa. Jessica Zuan ho eir già visito scoulas. Ella d’eira a l’Institut Otalpin a Ftan. Lo vaivan il scolars d’interpreter sias poesias. Per ella d’eira que üna bella experienza. «Ils scolars d’eiran fich sincers cun lur interpretaziuns. Que d’eira fich fascinant da vzair che significaziuns ch’els haun chatto», s’algorda la poetessa. Las premissas cha Jessica Zuan chatta adüna darcho l’inspiraziun per realiser poesias, s’ho ella s-chaffieu svess cun viver a Barcelona, cun scriver da lo oura per puter e cun observer la vita di e not. Uossa es be da spetter sieu nouv’ouvra, per gnir a cugnuoscher che cha l’ho comossa l’ultim temp i’l minchadi. Boxa: Jessica Zuan Jessica Zuan es creschida sü in Engiadin’Ota, traunter Segl e La Punt ­Chamues-ch. Sieu ultim an da la matura ho ella però passanto a Genevra. Lo ho’la düraunt trais ans eir stüdgio germanistica e litteratura cumparativa. A Genevra è’la alura gnida in contact la prüma vouta cun poets e poetessas. Zieva ils stüdis è’la ida a Barcelona ed es resteda pendida in Spagna. ­Daspö 15 ans abita ella illa chapitela catalana e scriva poesias. Intaunt ho’la già publicho duos cudeschs cun poesias rumauntschas, «L’orizi» (2017) e «Stremblidas e s-chima» (2019). Actuelmaing lavur’la vi da sieu terza ouvra, chi cumpararo l’an chi vain. Ella tuorna adüna darcho in Engiadina per visiter la famiglia u per prelecziuns. Front: «Mia lingua es la cuntredgia da l’Engiadina» Daspö 15 ans abita la poetessa putera Jessica Zuan a Barcelona. Eir sch’ella viva in Spagna, ho’la üna stretta colliaziun cun l’Engiadina. La poetessa disch: «Mia lingua es la cuntredgia da l’Engiadina. Quella masdi alura cun nouvas robas.» Pel mumaint è’la vi dal scriver sia terza ouvra, «Launa da pavagls», chi vess da cumparair pü tard cumanzamaint dal 2023. Ella s’ho chatteda cun la FMR per discuorrer davart sia inspiraziun e la vita traunter il mer e la naiv. Jessica Zuan ho eir tradieu, perche cha’ls Rumauntschs sajan tenor ella ün pô «latinos». (fmr/cam) La poetessa putera Jessica Zuan lavura pel mumaint vi da sia terza ouvra.

Sias ouvras da sgrafit as chatta vi da diversas chesas in Engiadina e sias pittüras sgiagliedas as pudaiva contempler in varsaquauntas exposiziuns. Sper duos fnestras d’Augusto Giacometti as chatta eir trais da sias ouvras in vaider illa Baselgia San Luzi a Zuoz. L’artist Constant Könz ho festagio als 10 favrer 2022 sieu 93evel anniversari. La FMR ho pudieu ir a visiter il giubiler per der ün sguard inavous sün sia vita artistica. Cun sieus 93 ans es Constant Könz il seguond vegl Zuozingher. «Be ün es pü vegl cu eau e que eir be desch minuts. In quist segn eir tuot il bun per l’anniversari ad el», disch l’artist. Il pü vegl Zuozingher vaiva eir als 10 favrer sieu 93 evel anniversari e que’s tratta da sieu frer dschimè Jachen Könz. Els sun creschieus sü a Zuoz ed a Guarda. Lur talents creativs s’haun già mussos bod cur cha’ls duos frers güdaivan a lur bap a restaurer fatschedas. Constant Könz disch: «Mieu frer Jachen ho bger dapü talent scu pittur ed artist in conguel cun me. Ma eau vaiva adüna già ün bsögn enorm da pittürer. Que es ironia dal destin.» Sieu frer dschimè es nempe gnieu silvicultur e nun ho pü pittüro suvenz. Sper Constant Könz e sieu frer talento d’eira eir il bap, Jachen Ulrich Könz, ün architect cun connex artistic. Eir la seguonda duonna dal bap da Constant Könz e sieu mez frer, nempe Ursina Könz e Steivan Liun Könz, haun lascho inavous ün’ouvra creativa cuntschainta. Per Constant Könz d’eira già bod cler, ch’el vöglia gnir ün di pittur, ma sieu bap vaiva previs ün oter mister pel figl. Da l’architect al pittur Cun l’intenziun cha sieu figl vegna ün bel di eir architect, ho il bap tramiss a Constant Könz a la Scoula chantunela per fer la matura. Sias notas nu d’eiran taunt noschas e zieva la matura ho’l eir serro giò la ETH cun ün diplom in architectura. «Ma eau nu’m sentiva scu architect e d’he alura fat inavaunt la scoula d’art a Genevra. Eau vulaiva vairamaing alura gnir magister da disegn. In qualche möd as stu guadagner sieu paun», quinta Constant Könz. Causa sieu bap, chi d’eira invout in diversas restauraziuns da chesas engiadinaisas, ho’l alura chatto sia via inavous in Engiadina. Las lavuors sün las puntinedas restaurand fatschedas l’haun pussibilito da’s pudair accumplir sieu sömmi. «Eau d’he alura bado cha que nun es vairamaing mêl. Quel mister as po be fer da sted, d’inviern üngüna fabrica. Alura pudaivi svilupper mia pittura scu autodidact e sun gnieu tres cun que in qualche maniera», quinta Constant Könz riand. Fascinaziun per culuors I’l cudesch da telefon staiva adüna C. Könz, «lavuors d’art». L’artist nun hegia mê gieu il curaschi da scriver sü «pittur», quinta’l. Ma fin ch’el d’eira pensiuno vaival’l adüna darcho lavuors scu decoratur e speratiers ho’l natürelmaing pittüro. Sper numerus sgrafits as chatta sias ouvras publicas traunter oter illa scoula d’Ardez, illa dmura d’attempos a Scuol u i’l bagn cuviert da Puntraschigna. Eir illa Surselva, a Glion illa sela da maschinas da l’ouvra electrica da las NOK, as rechatta üna pittüra dal Zuozingher. Egnas Ouvras, chi’l staun ferm a cour, sun las fnestras da culur illa baselgia San Luzi a Zuoz. Quellas ho’l disegno i’ls ans 1987 (La Cretta) e 2010 (Bös-ch da la vita e sainza titel). In quella baselgia admiraiva’l già scu iffaunt las fnestras plain culur d’Augusto Giaccometti. Quellas d’eiran per el già adüna ün’inspiraziun, già scu mat per gnir pittur. Constant Könz disch: «Ma eau nu’m d’he mê insömgio, ch’eir eau pudess fer üna vouta uschè üna fnestra.» L’artist es evidaintamaing superbi da quistas ouvras e la realisaziun da quellas es ün bel rinch chi s’ho serro illa carriera artistica da Constant Könz. A la granda dumanda, d’inuonder ch’el piglia l’inspiraziun creativa, vaiva Constant Könz üna simpla resposta: las culuors. Sper sias pittüras in öli e sün mürs, ho’l creo varsaquants disegns i’l format 20 cm sün 20 cm. Quels ho’l pittüro cun risplis da culur e quels sun perdüttas da sia fascinaziun per culuors e lur interacziun. Cultura rumauntscha Sper sias pittüras ho Constant Könz traunter il 1964 e’l 1991 eir illustro passa 20 cudeschs. Fin sün duos ouvras sun tuot las publicaziuns per rumauntsch e tar dudesch da quellas as tratta que da quadernins dad SJW. Impü ho’l illustro cudeschs da Curo Mani u la grammatica elementara dal rumauntsch d’Engiadina Bassa da Jachen Curdin Arquint. Constant Könz ho düraunt sia lavur scu decoratur e restauratur da fatschedas scrit egens cuorts versins per chesas. Restaurand diversas chesas engiadinaisas, ho’l scuviert vegls ornamaints suot fatschedas existentas. Uschè vaiva’l chatto dal 1985 vi d’üna chesa a Zuoz ün motiv insolit: üna ornamentica vi dal chantun da la chesa cun fatschas chi haun differentas expressiuns. Constant Könz ho savieu persvader il possessur da mantegner ils motivs unics da valur istorica. Constant Könz, ün hom da bundant 2 meters cun pochs chavels alvs, nun ho ün grand secret per gnir vegl. Da fer que che cha’s fatscha gugent nu saja però sgürischem na mêl per ün’ota eted, disch l’artist. El managia però ch’el nu saja pü uschè fit. Ma l’artist da 93 ans s’algorda vi da mincha detagl, es düraunt il discuors cun la FMR sto sü varsaquantas voutas a piglier documaints ed ho quinto bgeras bellas anecdotas cun ün s-chlantsch giuvenil. D’imprender a cugnuoscher uschè üna persunalited do güsta ün pô dapü spraunza per gnir vegl – scu ils duos pü vegls Zuozinghers. Üna fnestra da la baselgia San Luzi a Zuoz, creeda da Constant Könz. Ils sgrafits da Constant Könz vi da chesas pü nouvas. L'artist Constant Könz in sia chesa a Zuoz. El ho festagio ils 10 da favrer 2022 sieu 93evel anniversari. Vegls ornamaints chattos e restauros da Constant Könz vi d'üna fatscheda a Zuoz. Pittüras da l'artist Constant Könz.

Gendrer ho in Svizra üna lungia tradiziun. Daspö ils ans ochaunta vain ill’administraziun ed eir il public resguardo il gender illa lingua scritta e discurrida. Intaunt s’ho però furmeda la discussiun che cha’s fo per includer illa lingua eir persunas nonbineras u intersexuelas. Claudia Schmellentin es commembra dal "Rat für deutsche Rechtschreibung" - ün gremi chi s'occupa eir da quellas dumandas. Adüna dapü persunas as identificheschan scu nonbiner. Que voul dir ch’ellas nu’s saintan ne scu duonna, ne scu hom. Sper las persunas nonbineras do que eir auncha persunas intersexuelas chi nu paun gnir quintedas tar il gener feminin u masculin. Cun gendrer as voula resguarder ed includer quellas persunas illa lingua scritta e discurrida – que cun druver denominaziuns neutrelas da persunas e misters. Gendrer nun es però ün fenomen da nos temp. Aunz bgers ans gnivan druvedas illa lingua discurrida e scritta nempe suvenz be denominaziuns masculinas. Que s’ho müdo in Svizra al principi dals ans ochaunta culla discussiun intuorn il trattamaint eguel dad hom e duonna. Includer e resguarder «Nus vains già lönch üna tradiziun da gendrer», disch la germanista Claudia Schmellentin, «il Cussagl federel vaiva relascho da sieu temp cha las duonnas nu sajan resguardedas cun druver be la fuorma masculina.» Druver las fuormas masculinas e femininas es dimena stabilieu. Intaunt s’ho però furmeda la discussiun che cha’s fo per resguarder eir persunas nonbineras u intersexuelas. Scu cha la germanista declera saja quella discussiun gnida da la Germania. «Il Tribunel constiziunel vaiva decis avaunt pochs ans cha saja da druver denominaziuns chi includan tuot ils genders, dimena eir quels chi nu’s definischan scu feminin u masculin.» Cul muvimaint dad LGBTQ+ hegian eir persunas nonbineras üna lobi e vöglian gnir udidas, uschè Claudia Schmellentin: «Eau chat important da tadler sün lur pretensiuns. Nus vains s-chaffieu üna granda binarited cun integrer illa lingua las fuormas femininas e masculinas. Uossa vains nus da tschercher fuormas cu cha’s po includer e resguarder eir persunas nonbineras e intersexuelas.» «Gendrer es ün möd per fer ün statement» Per fer que, es Claudia Schmellentin da l’avis, saja da pruver oura differentas fuormas e da musser toleranza viceversa. Differentas fuormas, impustüt illa lingua scritta, as cugnuoscha già tar l’uschè numno gendrer biner. «Intaunt es il punct dubel fich deraso. Tenor mieu savair vegn quel cugnuschieu il melgder da programs d’identificaziun da la vusch. Que güda a persunas cun restricziuns dals sens per tadler texts», declera la linguista, «derasos sun però eir la staillina, la distanza cun l’uschè numneda «underline», il strich diagonel u las parantesas.» Tenor Claudia Schmellentin po la fuorma dal gendrer in scrit eir esser ün möd per fer ün statement: «Al principi dals ans ochaunta haun cumbattieu feministas per üna lingua scritta genderbinera. Uschè ho la feminista tudais-cha Luise F. Pusch introdüt l’uschè numno «binnen-I» - dimena ün i grand traunter la denominaziun masculina e feminina, scu per exaimpel tar il pled «LehrerInnen». «Ün process chi düraro bgers ans» Da chatter las fuormas cu cha’s po gendrer illa lingua scritta es traunter oter üna da las incumbenzas dal «Rat für deutsche Rechtschreibung». Claudia Schmellentin es commembra da quel gremi chi observa la lingua: «Nus pudains però be der cussagls cu cha’s pudess fer. A la fin decida il stedi sch’el voul druver il punct dubel u ün’otra fuorma dal gendrer chi vela alura eir ufficielmaing per l’administraziun e per las scoulas.» Tenor ella es que però il pü pitschen problem: «Il problem saro da chatter eir illa lingua discurrida denominaziuns chi includan persunas nonbineras ed intersexuelas», managia la linguista, «e lo nu daro que püprobabel dapertuot üna soluziun.» «Però», uschè la linguista, «scha la societed as müda, as müda eir la lingua. Que saro ün process chi düraro bgers ans.» D’observer quel process es per ella fich interessant: «La glieud ho adüna fadia cun müdamaints da la lingua e tuots nu saron perinclets cun quistas müdedas. Ad es dimena eir important chi do discussiuns.» Eir scha tenor Claudia Schmellentin saja da resguarder e d’includer persunas nonbineras ed intersexuelas, do que cunfins illa lingua: «Nus pudains müder l’adöver, ma la grammatica nu’s lascha müder be uschè. Da s-chaffir per exaimpel ün nouv pronom nu funcziuness.» Ella agiundscha chi detta i’l sistem da la lingua be tschertas pussibiliteds, «i’l ram da quellas pussibiliteds varon nus tuots da fer ün sforz per promouver la diversited.» Da la grammatica rumatscha a la grammatica tudais-cha Claudia Schmellentin es creschida sü a Samedan. Zieva la scoula obligatorica ho ella frequento il seminari per magistras e magisters a Samedan ed a Cuira. Traunter il 1990 ed il 1994 ho ella do scoula in püssas scoulas primaras, reelas e secundaras in Engiadina. L’an 2000 ho ella fat sieu licenziat in germanistica a l’Universited da Turich ed ho zieva lavuro dal 2000 fin il 2005 a l’Universited da Friburg e s’ho occupeda dal l’adöver da la grammatica i’l rumantsch grischun. Dal 2005 fin il 2009 d’eira Claudia Schmellentin scu professura per linguistica e didactica tudas-cha a la Scoul’ota da la Svizra dal nord-vest FHNW a Windisch in Argovia. Daspö l’an 2009 maina ella la professura «Didactica tudais-cha e sias disciplinas» a l’institut pel s-chelin secundari I & II a la Scoul’ota per pedagogia da la Svizra dal nord-vest. Daspö il 2006 es Claudia Schmellentin commembra dal «Rat für deutsche Rechtschreibung». Ün gremi per la lingua tudais-cha Il «Rat für deutsche Rechtschreibung» es daspö il december 2004 l’instanza per l’ortografia dal tudas-ch in scrit. El es gnieu incumbenzo cun quella lezcha da la Germania, Austria, Svizra, Tirol dal Süd, Principedi dal Liechtenstein e da la cumünaunza tudais-cha da la Belgia. Il gremi consista da totelmaing 41 commembras e commembers. 18 derivan da la Germania, mincha vouta nouv da l’Austria e da la Svizra, e mincha vouta ün dal Principedi da Liechtenstein, dal Tirol dal Süd e da la cumünaunza tudais-cha da la Belgia. Resguarder tuot ils genders Gendrer ho in Svizra üna lungia tradiziun. Daspö ils ans ochaunta vain ill’administraziun ed eir il public resguardo il gender illa lingua scritta e discurrida. Aunz gniva druveda be la denominaziun masculina. Intaunt s’identificheschan però adüna dapü persunas eir scu nonbineras – ellas nu’s saintan ne scu duonna ne scu hom. Sper las persunas nonbineras do que eir las persunas intersexuelas chi nu paun gnir quintedas tar il gender feminin u masculin. Perque s’ho furmeda la discussiun che cha’s fo per resguarder eir da quellas persunas illa lingua discurrida e scritta. La FMR ho discurrieu cun Claudia Schmellentin. Ella es commembra dal „Rat für deutsche Rechtschreibung“ – ün gremi chi s’occupa traunter oter eir da quellas dumandas. (fmr/an) Gendrer ho in Svizra già üna lungia tradiziun. Daspö ils ans ochaunta vain ill’administraziun ed eir il public resguardo il gender illa lingua scritta e discurrida. Hozindi as voul que eir includer persunas nonbineras e intersexuelas.

Cha vain vendida üna chesa istorica a Zuoz nun es güsta qualchosa straordinari. In quist cas sun però la chesa scu tela scu eir la nouva possessura renumnedas. Robertina Calatrava - la duonna dal famus architect Santiago Calatrava – ho cumpro la Chesa Poult e cumainza bainbod a lascher fabricher oura üna da las pü bellas chesas signurilas da Zuoz. La Chesa Poult es ün stabilimaint marcant i’l purtret da la vschinauncha da Zuoz. Las dimensiuns e la culur bod cotschen fö saglian ad ögl dalum. Uossa, zieva tschientiners in possess da famiglias aristocratas indigenas, es inoltreda la dumanda da fabrica suot üna nouva possessura. Servezzan ollandais Da discuorrer be d’üna chesa es in quist cas minimiso. Il cumplex aristocratic es gnieu construieu intuorn üna tuor d'abiter medievla e’l stabilimaint es gnieu ingrandieu in duos fasas. La granda part da la Chesa Poult vaiva lascho fabricher Johann Babtista von Planta i’ls ans 1730/1740. El d’eira colonel dal regimaint grischun in servezzan ollandais. L’ingrandimaint ulteriur vaivan realiso duos frers Poult fin l’an 1776. Els d’eiran uffiziers in servezzan ollandais, traunter oter eir suot Johann Babtista von Planta. Colonel von Planta nu vaiva üngüns ertevels directs ed ho fabricho la chesa insembel cul figl da sia sour Anna von Planta, ün maior Jachiam Poult. Uschè d’eira il stabilimaint fin da l’an 1964 i’l possess da la famiglia Poult ed es tres ierta darcho ieu a la famiglia von Planta. Tuot las comoditeds La famiglia Vital–von Planta abitaiva illa chesa e la müraglia nu d’eira insè accessibla publicamaing. Ma l’ultim venderdi in lügl invidaiva Otto Vital, l’anteriur possessur e president cumünel da Zuoz, minch’an als «Amihs da Zuoz», üna gruppa d’interess per musica classica, ad ün concert privat in chesa. Ed als Zuozinghers saro la Chesa Poult eir in memüergia causa la visita tradiziunela a Chalandamarz. Otto Vital es mort l’an passo e sia figlia ho vendieu la chesa. Als 23 december 2021 es alura gnida publicheda la dumanda da fabrica. Planiso es üna renovaziun dal stabilimaint istoric cumprais metter ad ir üna garascha ed ün bagn cuviert. La Chesa Poult vela scu stabilimaint degn da gnir protet. Dimena nu daregia que a l’exteriur üngüns grands müdamaints. L’intern da la Chesa Poult es in ün fich bun stedi originel. Tar la dumanda da fabrica as tratta que da spazi d’abiter tenor ledscha federela a reguard seguondas abitaziuns. L’instanza da fabrica (cussagl cumünel) e l’uffizi da fabrica haun fat üna visita oculera a l’oget. Que comunichescha il cumün da Zuoz sün dumanda da la FMR. Ün architect da nom e pom La dumanda da fabrica es gnida inoltreda da Robertina Calatrava, la duonna da Santiago Calatrava. El tuocha numnedamaing tals architects ils pü cuntschaints sül muond. Oriundamaing deriva’l da la Spagna, ma el ho üna stretta relaziun cun la Svizra. Zieva ils stüdis d’architectura e d’urbanistica a Valencia, ho’l nempe stüdgio inschegner a la ETH a Turich. L’an 1980 ho Santiago Calatrava fundo ün büro d’architectura illa cited a la Limmat, ed uschè as chatta cò eir üna da sias prümas ouvras a Turich, nempe la staziun Stadelhofen. El ho traunter oter progetto punts a Berlin ed a Sevilla, d’eira ün dals duos architects da la Ciutat de les Arts i les Ciències a Valencia ed ho eir progetto la nouva staziun al Ground Zero a New York. Sia lingua architectonica es organica, funcziunela ed in cumbinaziun cun sieu savair d’indeschegner, construischa’l ouvras spectaculeras. Cha Zuoz, sper las metropolas mundielas, pudess bainbod eir esser ün lö cun ün’ouvra da Santiago Calatrava es poch prubabel – ün architect indigen es gnieu comunicho scu autur dal proget illa dumanda da fabrica. Reacziuns in giazetta La vendita e la renovaziun da la Chesa Poult haun già chaschuno duos chartas da lectuors illa Posta Ladina. Illa prüma deplorescha üna abitanta da Zuoz, cha que saja pcho cha la chesa signurila nu saregia pü accessibla per la generalited. La seguonda charta tematisescha ün chosa pütost insolita: La coppa da battaisem medievla da la baselgia San Bastiaun a Zuoz as rechatta nempe illa Chesa Poult e l’autur da la charta as dumanda che cha capitaro cun quella in avegnir. Cun bger umur suppuona’l cha la la coppa da battaisem servaro in futur scu deposit per ils süjaintamauns i’l implaunt da bainesser. Sün dumanda da la FMR ho Robertina Calatrava persunelmaing piglio pusiziun. Ella s’ho ingrazcheda per la dumanda d’intervista, ma ho comunicho cha saja auncha memma bod per discuter la chosa. Areguard pussiblas reclamaziuns u recuors in connex cun la dumanda da fabrica nun ho il cumün da Zuoz pudieu der sclarimaint, causa cha que’s tratta d’ün proceder curraint. La Chesa Poult immez Zuoz – ün stabilimaint marcant ed istoric – es uossa in possess da Robertina Calatrava, la duonna dal famus architect. D’incuort es gnieu inoltro üna dumanda da fabrica per renover la chesa. La Chesa Poult immez Zuoz – ün stabilimaint marcant ed istoric – es uossa in possess da Robertina Calatrava, la duonna dal famus architect. D’incuort es gnieu inoltro üna dumanda da fabrica per renover la chesa. La Chesa Poult immez Zuoz – ün stabilimaint marcant ed istoric – es uossa in possess da Robertina Calatrava, la duonna dal famus architect. D’incuort es gnieu inoltro üna dumanda da fabrica per renover la chesa.

Al principi d’avrigl 2022 surpiglian ils hoteliers Christine Abel e Matthias Wettstein la direcziun da l’Hotel Castell a Zuoz. Ils mneders actuels Irene e Martin Müller bandunan zieva set ans l’Hotel Castell chi ho quatter stailas. «Nus ans allegrain per quista nouva sfida i’l Hotel Castell», dischan Christine Abel e Matthias Wettstein. Els haun già üna grand’experienza da mner hotels. Scu ultim haun els mno il Sorell Hotel Tamina a Bogn Ragaz. Pli bod ho il pêr mno il Maiensässhotel Guarda Val a Lai. (cdm/fmr)

A reguard il svilup da la plazza aviatica a Samedan dess que gnir comunicho in avegnir pü activmaing. In quel connex ho l’intrapraisa d’infrastructura da la plazza aviatica regiunela Samedan – üna corporaziun da dret public independenta da las vschinaunchas d’Engiadin’Ota – decidieu imsüras. Que scriva l’intrapraisa d’infrastructura in üna comunicaziun a las medias. «Que do bsögn da sclarimaint», uschè Christian Meuli, president da la cumischun administrativa da l’interpraisa d’infrastructura da la plazza aviatica, «dad üna vart vulains nus cuntanter il giavüsch da la populaziun per dapü infuormaziuns e da l’otra vart comunicher activmaing ed in möd transparent davart temas scu structuraziun, finanziaziun, svilup dal proget, ambiaint e cuntredgia.» Reportaschas da medias haun pissero ultimamaing per dumandas a reguard ils intents ed il svilup da la plazza aviatica a Samedan. Ultra da la comunicaziun pü intensiva ho lö al principi d’avrigl ün’occurrenza d’infuormaziun pel public interesso. (cdm/fmr) L’intrapraisa d’infrastructura da la plazza aviatica regiunela Samedan voul in avegnir comunicher plü activmaing davart ils intents ed il svilup da la plazza aviatica.

Il cudesch plü precius da la Rumantschia – almain quella engiadinaisa – sun stedas per me las «Parevlas engiadinaisas» da Nann’Engel, cha Gian Bundi ho publicho. Tuots duos persunaliteds impreschiunantas. Co la giunfra Engel, üna duonna megra e lungia scu ün stram, chi giaiva cun seis charret da Bever a Samedan a vender roba ed a fer las cumischiuns. La saira as vezza ad ella tschanteda sül vamporta e’ls ögls glüschaints dals iffaunts: «Guar­dè lo sü, quel cleragl, lo es la falla cha l’homin dal chapè agüz ho miss per invuler las giunfras e tillas metter in praschun. Ed alura es co Gian Bundi, ün redactur chi vo e metta in scrit, pled per pled. E cuntrari als Grimms, la cuntredgia da Nann’Engel dvainta e resta concreta, ils murdieus, schi, quels sun da La Punt, e’ls Orsas, quels haun il prümaran aint illa Val Bever. Mieus prüms algords vaun illa baselgia San Bastiaun. Las dumengias vaiva que nom dad ir a predgia, e’l mattet tschantaiva aint il baunch. Cun las unglas faiva el barchas aint illa spuonda da dschember dal baunch. Dasper la chanzla vi as vzaiva aint il fuond da la baselgia il vast schal da la Maria, e quel vaiva precis la fuorma dal chapè da l’homin dal chapè agüz. Quel nanin nosch vaiva fat patir e murir a püssas mattas chi d’eiran idas in sia trapla. Illa prüma classa vaiva barba Bobo quinto tuot las parevlas da Nann’Engel. Eau las vaiva schmanchedas, pür ans ed annorums pü tard m’haun ellas darcho interessedas, ed uossa nu quintaivan ellas bellas parevlas, ellas cuntgnivan vardets chafuollas sur dal esser umaun. Tar l’homin dal chapè agüz vo que pels grands tabus da la societed, guai scha’s ris-cha dad avrir la staunza scumandeda. L’üna fo que e vain serred’aint, l’otra as ris-cha da till’avrir, ed ho eir l’astuzcha da guadagner la fiduzcha da l’homin e da deliberer Bever da quist flagè. Chenüns d’eiran quists tabus e chi ils perchüraiva scu’l diavel las ormas? D’eira que la baselgia e’l tabu da la sexualited? E che voul que per als scuvrir – fiduzcha, curaschi ed astuzcha? U lura quella da Tredeschin: El, sfurzo dad emi­grer eir pervi ch’el nu serva al cumbat per l’exitenza düra illas muntagnas, ho be talent da la musica, dvainta creschieu tres las trais incumbenzas cha’l raig d la Frauntscha al do da scho­glier. Ed el piglia sün sè il ris-ch, el vo a la tschercha da sè stess, ed el riva a sieu böt. Ad es d’incleger cha per las finezzas da l’amur Nann’Engel nu vaiva pleds. Tredeschin conquista la princessa ed els vivan furtünos fin a lur mort. Üna vouta maridos nu do que tar ella pü üngüns pro­blems. Ma que es uschè eir tals frers Grimm. Dasper ils cussagls per mner üna vita furtüneda, chi’m faun almain taunt’impreschiun scu las teorias modernas, do que aunch’üna surpraisa. Giovanni Giacometti ho fat las illustraziuns dal cudesch. E quaunt geniel, el ho tschernieu il film. Eau accumpagn las aventüras cun pi­tschens disegns in culuors fras-chas e chi cuorran in lingia süsom las paginas. As po dir cun superbgia: Giovanni Giacometti ho s-chaffieu il prüm fumetto, il prüm comic rumauntsch. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint

In connex cun la «Emna rumantscha» ed in collavuraziun cul Consulat generel svizzer a Montreal, rapreschainta SNOOK la quarta lingua naziunela svizra in Canada. L’artist da Scuol, cun nom civil Gino Clavuot, ho per quist proget in ün video emoziunel discurrieu davart l’importanza dal rumauntsch e da sia patria. A medem temp publichescha’l cun «Astronaut» üna nouva chanzun. Il Departamaint federel d’affers exteriurs ho l’an passo lantscho suot il motto «Rumantsch: in ferm toc Svizra» la prüma eivna internaziunela da la lignua rumauntscha. Als 21 favrer 2022 ho alura cumanzo la seguonda ediziun da la «Emna rumantscha». Böt da l’occurrenza annuela es da render attent a la situaziun da la quarta lingua naziunela. Impü dess eir gnir suottastricheda l’importanza da la plurilinguited per la solidarited naziunela. (cmd/fmr)

Lündeschdi passà il desaster – immez la stagiun’ota ha gnü il territori da skis Minschuns illa Val Müstair da serrar duos runals principals causa ün don tecnic vi dal rodam dal runal «Alp da Munt». Il mumaint il plü stüpid pussibel, siond cha la val es plain turists e las cundiziuns per ir culs skis sun optimalas. Hans Rupp, commember dal cussagl administrativ, deplorescha pel mumaint be cha’ls giasts nu pon dovrar ils indrizs da skis. Il don vi dal rodam dal runal «Alp da Munt» sforza eir da serrar il runal «Vallatscha» illa seguonda secziun dal territori da skis. A cuorta vista as vaiva amo chattà üna soluziun: ils giasts gnivan manats cun maschinas da pistas sülla secziun Valbella – Vallatscha. Causa üna reclomaziun pro la pulizia han ils responsabels però gnü da schmetter cun quista sporta. Grond dan tecnic, ma na finanzial Il runal «Alp da Munt» es gnü fabrichà avant 45 ons ed il don tecnic es uschè grond, cha ­tuot il rodam sto gnir rimplazzà. «Quai d’eira propi disfurtüna. Id es sco chi’d es, ma nus vain contact cun nossa sgüranza e cun specialists. Il runal nu pudaina quist on però plü tour in funcziun», disch Hans Rupp chi fa part dal cussagl administrativ da l’Implants da sport Minschuns SA. Da la vart dal mantegnimaint nu füssa stat da spettar ün tal incidaint. Las controllas regularas nun han nempe muossà ingün potenzial per dons. Implü nu d’eira neir previs da rimplazzar il runal i’ls prossems pêr ons. Ma sco cun mincha indriz tecnic s’haja da far il quint cun talas surpraisas, uschè Hans Rupp. El deplorescha la serrada parziala dal territori da skis: «A nus displascha fich per noss giasts, quai as stoja dir.» Ma causa ch’els hajan gnü fin uossa üna buna stagiun e grazcha a las sgüranzas nun saja il territori da skis confruntà cun dons finanzials, uschè neir na las ustarias a Minschuns. La glieud ha incletta Stagiun ota, bunas cundiziuns e la glieud füss qua – la chaschiera ha quists dis però la lezcha d’infuormar a las culuonnas da glieud davart la sporta minimada. Tenor ils respunsabels han la gronda part dals giasts, nempe bundant 80%, incletta per la situaziun. 15 % sajan trists, ma acceptan la situaziun. Be 5% nu sajan cuntaints e dumondan inavo raps. Hans Rupp disch: «Ma da l’otra vart daja dafatta glieud chi cumpra our da solidarità bigliets per tuot l’eivna. E tenor il persunal a la front ha la glieud propi grond’incletta.» Sper ils duos runals serrats as poja listess amo ir culs skis, quai süllas pistas dal runal da la staziun da val «Era Sot» fin sül restaurant «Alp da Munt». Implü as poja ir culla schlitra, a spass e las pistas dals runals serrats vegnan preparadas per turas da skis. Ingün’influenza sün «La Sassa» In connex cul proget dal nouv runal da Tschierv sü Minschuns, «La Sassa», nun ha quist incidaint ingün’influenza. Il cuntrari, ils respunsabels sun dafatta cuntaints cha’l runal «Alp da Munt» es lura sül livel tecnic il plü nouv. «Nus lain mantgnair quel runal e quel as dà bain in quist lö», uschè Hans Rupp. Il proget d’ingrondimaint «La Sassa» prevezza üna pendiculara da Tschierv in direcziun Minschuns. Quist nouv implaunt schgligeriss l’access i’l territori da skis. Per rivar sü Minschuns as stoja nempe hozindi amo ir sü dal Pass dal Fuorn. Plünavant sun planisadas residenzas cun passa 220 lets pro la staziun suot dal nouv implaunt. La premissa cha quellas residenzas possan gnir fabrichadas es quella cha la nouva pendiculara sto gnir fabrichada ouravant. Pür cur cha quella exista, po gnir surfabrichà l’areal cun residenzas. Il prossem pass in quist proget es la planisaziun cumünala, cha’l cumün pigliarà per mans quist on. In ün prossem pass esa lura da dis­cuorrer cullas organisaziuns da l’ambiaint, uschè Hans Rupp. El declera: «In quista chosa vaina insembel tuot la documainta, sco per exaimpel il rapport ecologic. Id es tuot avant maun e tuot es vairamaing positiv. Nus sperain uossa chi detta üna soluziun.» Fin la fin da la stagiun in quatter eivnas es la gestiun i’l territori da ski Minschuns minimada. Foto mad Front: «Quai d’eira propi disfurtüna» Daspö ün don tecnic vi dal rodam dal runal «Alp da Munt» i’l territori da skis Minschuns es la gestiun minimada. Causa cha’l don es uschè grond, sto l’implant gnir rimplazzà. Quai es però pussibel pür per la prosma stagiun. Quatter eivnas avant la finischun da la stagiun ed immez la stagiun ota es quist incident capità i’l mumaint il plü stüpid. «Quai d’eira propi disfurtüna. Id es sco chi’d es, ma nus vain contact cun nossa sgüranza e cun specialists», disch Hans Rupp, commember dal cussagl administrativ dals Implants da sport Minschuns SA. La gronda part dals giasts haja però incletta per la situaziun insolita, uschè Hans Rupp. (fmr/cam)

Duos giuvens indigens vaivan avaunt set ans cumanzo d’organiser diversas partys in Engiadina, adüna cun l’intenziun da spordscher qualchosa pels indigens. Cul chapitel da lur proget e cun sponsuors haune uossa miss in pè ün festival da musica electronica i’l territori da skis da San Murezzan. Loris Moser, ün cofundatur dal SunIce Festival, s’ho chatto cun la FMR per discuorrer davart lur grand sömmi. Dals 1. als 3 avrigl 2022 ho lö la premiera dal SunIce Festival i’l territori da skis da San Murezzan. Il festival da musica electronica, cun cuntschaints interprets da tuot il muond, vess già stuvieu avair lö l’an passo ed eir avaunt duos ans. Ma la pandemia vaiva fat ün strich tres il quint. Ils organisatuors faun quint cun passa 10 000 visitaduors düraunt ils trais dis dal festival ed haun intaunt eir clappo glüsch verda dal Chantun e da la Confederaziun. Fer qualchosa pels indigens Ils fundatuors dal SunIce Festival, Loris Moser e Quirin Hasler, vaivan cumanzo cun la seria da party «No Tomorrow» dal 2016. «Da quel temp nu giraiva bger in Engiadina e nus vulaivans spordscher qualchosa pels indigens. Nossas partys vaivan per furtüna da prüma davent magari success», quinta Loris Moser. Zieva la matura haune cumanzo ad organiser partys in tuot la Svizra tudas-cha. Ma cun quellas occurrenzas vaivane pers il focus, managia il fundatur. Duos opziuns d’eiran sün maisa: u ch’els daun oura tuot ils raps spargnos per bellas vacanzas u ch’els organiseschan qualchosa pü grand in patria. Lur focus iniziel d’eira l’Engiadina e sün quella as vulaivane darcho concentrer pü ferm. Ils duos amihs haun alura discus dal 2018 la prüma vouta l’ideja d’organiser ün festival da musica pü grand a San Murezzan. La visiun Quell’ideja s’ho sviluppeda adüna dapü ed ils duos giuvnots haun tschercho il dialog cun las vschinaunchas e’ls implaunts da skis. Loris Moser disch: «Ma las instanzas nun haun accepto plainamaing nossa visiun. Uschè vainsa piglio noss raps ed organiso üna fin d’eivna cun cuntschaints influencers e models per filmer ün intromovie pel festival.» L’intenziun da quel video d’eira da pudair persvader las vschinaunchas e da musser ch’els managian que serius cun lur ideja. Que als es eir gratagio ed els haun pudieu persvader las vschinaunchas scu eir ils implaunts da skis d’esser sponsuors. Cun quist sustegn haune zieva tschercho ulteriurs sponsuors ed haun uschè pudieu sgürer la finanziaziun dal festival. Spetter e spetter Il festival vess già stuvieu avair lö dal 2020 e tuot d’eira insè organiso e preparo. Ma d’ün di a l’oter ho la prüm’uonda da corona interruot la planisaziun. La spraunza d’eira da pudair trer tres l’occurrenza dal 2021 – e darcho es tuot crudo ill’ova. «Ma quist an pudainsa trer tres il festival e que es ün enorm schligerimaint. Finelmaing !», disch Loris Moser. I’ls duos ans daspö la premiera planiseda haun ils organisatuors pudieu perfecziuner lur concept e ragiundscher dapü glieud tres social media. Loris Moser disch: «Nus vains pudieu lavurer vi da nossa visiun ed essans bger pü pronts cu auncha avaunt duos ans. Eau sun cuntaint, cha vainsa pudieu profiter da quist temp.» DJ’s da tuot il muond Cha que nu’s tratta be d’üna «disco da cumün», as vezza vi dal lineup: DJ’s cuntschaints scu Alan Walker, Lost Frequencies, Charlotte de Witte u Claptone sun la prüma fin d’eivna d’avrigl da la partida al SunIce Festival. D’ingascher quels nu saja gniaucha sto uschè üna granda sfida. «Ün commember da nos team cugnuoscha differentas agenturas da DJ’s e tres el essans gnieus magari svelt vi da las güstas persunas. Ma eir il nom San Murezzan ans ho schligerieu la tschercha», quinta Loris Moser. Sper bgera musica ho que eir üna spüerta d’activiteds scu ir cul quad u cul paraglide. L’organisziun sto e’ls fundatuors e lur team s’allegran da bivgnanter visitaduors da tuot il muond. Uossa es be auncha da giavüscher tuot il bun per la realisaziun da lur grand sömmi. Bigliets ed ulteriuras infurmaziuns pel SunIce Festival as chatta suot www.sunicefestival.ch. Front: Premiera zieva duos ans spetter Avaunt set ans haun duos Engiadinais fundo üna seria da partys cul nom «No Tomorrow». Cul chapitêl ch’els haun pudieu generir cun lur festas e cun agüd da sponsuors haune miss in pè ün festival da musica electronica. La prüma fin d’eivna d’avrigl, nempe dals 1. fin als 3 avrigl, ho lö la premiera dal SunIce Festival i’l territori da skis da San Murezzan. Que zieva cha la pandemia vaiva duos voutas fat ün strich tres l’occurrenza. Scha’s guarda il lineup, as bada svelta cha que nu’s tratta be d’üna «disco da cumün». Artists cuntschaints scu Alan Walker, Lost Frequencies, Charlotte de Witte u Claptone sun traunter oter da la partida al SunIce Festival. In ün discuors cun la FMR ho Loris Moser, confundatur dal festival, quinto davart lur granda visiun. (fmr/cam) Ils duos chos davous il SunIce Festival: Loris Moser (schnestra) e Quirin Hasler (dretta). Visualisaziun dal areal da Salastrains cun las construcziuns pel festival.

Hoz drouva mincha matta e mincha mat in Engiadina üna s-chella per festager Chalandamarz. Ma dinuonder retiran las scolaras è’ls scolars lur oget principel per l’üsaunza? La FMR es ida zieva a quista dumanda ed a la fin es que scu cul Chalandamarz svess: mincha cumün ho ün oter andamaint per garantir cha tuots hegian üna s-chella. Quists dis vain darcho fat fracasch in Engiadina per cha l’inviern gnia s-chatscho. Sper las geischlas as oda il baccan da las s-chellas, ils iffaunts haun eir la schelta traunter differents models: la brunzina, il talac, il zampuogn, la plumpa, il marun, il marun da Planta e’ls maruns grands. Ma causa cha que do adüna pü pochs purs, es que per tscherts cumüns gnieu difficil da chatter avuonda s-chellas pels cortegis da Chalandamarz. Tscherts cumüns haun già drizzo aint u sun cunfruntos da stuvair drizzer aint ün inventar da s-chellas. La FMR ho discurrieu cun ses cumüns davart lur andamaint areguard la tschercha da s-chellas. L’Uorsin da la s-chella L’istorgia da l’Uorsin da la s-chella es cuntschainta a quasi mincha Grischuna e Grischun. Ils mats vaun tal paur e clappan lur s-chellas tenor eted. Uorsin clappa la pü pitschna, es dischillus e vo sün alp per la pü granda. Quist raquint varo üna vouta correspundieu a la realited, hozindi guarda la situaziun oura in tscherts cumüns ün pô oter. A Susch, Zernez ed a Zuoz vaun ils iffaunts però auncha svess tal pur u tar privats per lur s-chellas. A Zernez nu saja que ün problem d’organiser s-chellas, causa cha que ho set paurarias a Zernez e duos a Brail, uschè il mneder da scoula Jon Candrian. A Zuoz vaun ils mats tenor eted tar differents paurs u tar privats in tschercha da lur s-chella. Üna specialited da Zuoz sun eir il maruns da Planta, chi vegnan minch’an miss a dispusiziun dal possessur da la chesa Planta. Eir ils maruns grands, la pü granda s-chella, vegnan miss a dispusiziun da privats. Tenor la mnedra da scoula da Zuoz, Vanessa Roost-Monatsberger, nu es Zuoz cunfrunto cun ün problem da chatter s-chellas. A Zuoz saja que però gnieu adüna pü difficil da chatter avuonda blusas da Chalandamarz. La scoula hegia uossa eir cumanzo a der oura qualche blusas, otras paun gnir fittedas per ün predsch favuraivel in üna butia. Ils cumandants Illa Val Müstair sun il cumandant e’l vice-cumandant, chi vegnan tschernieus per la carica d’organiser il Chalandamarz, respunsabels per las s-chellas. Quels vaun alura tals paurs e guardan cha que hegia avuonda s-chellas pel cortegi. «Eau se cha que es gnieu pü difficil d’organiser las s-chellas, ma que es auncha pussibel hozindi», disch Thomas Brülisauer, mneder da scoula da la Val Müstair. Tenor el nu do que suvenz disgusts in connex culs purs e s-chellas ruottas. Ils purs sun aunch’adüna pronts da metter a dispusiziun las s-chellas. E scha qualchosa vi da las s-chellas rumpa, alura surpiglia la scoula da Val Müstair ils cuosts. Inventar da schellas Pü insü cha’s vo in Engiadina, pü difficil es que da chatter avuonda s-chellas. La scoula da San Murezzan per exaimpel ho ün inventar da passa 250 s-chellas ch’els mettan a dispusiziun als scolars, üna pitschna part da las scolaras e’ls scolars las retiran privat. Sainza l’inventar nu füss que pussibel da festager l’üsaunza. A Schlarigna nun ho que auncha ün tel inventar, ma cun que cha que ho adüna pü pochs purs, saja que per els fich difficil da chatter s-chellas, disch Claudia Pollini, la mnedra da scoula. Tuot las s-chellas a Schlarigna vegnan organisedas d’ün magister. Il figl da quel es paur ed el metta a dispusiziun quellas per Chalandamarz. Causa cha’l magister vain pensiuno bainbod, es la scoula da Schlarigna già landervi a guarder cu cha’s pudess in futur gnir a s-chellas. Tenor la mnedra da scoula nu sun ils iffaunts neir pü adüsos dad ir sulets tal paur a dumander per s-chellas. Que fatscha gnir auncha pü greiva la situaziun. Impü saja que eir greiv da chatter costüms engiadinais pels cortegis, uschè la mnedra da scoula. Cun l’ir dal temp svaneschan adüna dapü purarias e cun quellas la pussibilited da retrer s-chellas. Da reagir sün quist trend e dad installer ün inventar da s-chellas aposta be pel Chalandamarz saro in futur ün tema per adüna dapü vschinaunchas. Ma intaunt cha’ls cumüns sun pronts da metter ad ir ün tel inventar, es il Chalandamarz cunfrunto cun ün problem damain. Uschè e po gnir festagio eir in avegnir l’üsaunza cul fracasch chi drouva per s-chatscher l’inviern. S-chellada ed ün bel Chalandamarz.