In mardi saira s’han inscuntrats a Zernez rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Sün invid da la sviluppadra regiunala ha üna vainchina da persunas i’l vair sen dal pled «s’imprais a cugnuoscher». Ed els sun stats satisfats dal «speed-dating» cultural. Il lö d’inscunter nu vess probabel pudü esser tschernü meglder in mardi vers saira: la cuort dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez. Id es ün lö da valur cultur-istorica, ün spazi chi ha fingià sport kino, teater, concerts o emischiuns da televisiun our i’l liber. Insomma, ün lö da cultura. S’imprender a cugnoscher E precis quia ha la sviluppadra regiunala Martina Schlapbach invidà – insembel cul Parc da natüra Biosfera Val Müstair (Franziska Peter, Caroline Schadegg) – ad ün inscunter per chürar contacts i’l sectur da cultura da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Martina Schlapbach ha dovrà fingià in seis bainvgnü il plü simpel pled per descriver l’intenziun da l’inscunter: «Id es üna sort ‹speed-dating› per instituziuns e persunas ingaschadas illa cultura.» Fingià avant ün on – avant la crisa da corona – vaiva üna sumgliainta cumpagnia as radunada suot listess’insaina. Il facit da quel inscunter: Nus vulain ans imprender da cugnuoscher meglder tanter pêr. Dit e fat. Martina Schlapbach ha organisà uossa il seguond inscunter cull’intenziun da «s-chaffir la basa per gnir in contact.» Our d’experienza e da resuns our dal sectur da cultura sa ella: «Bleras instituziuns san per part fich pac üna da tschella, schabain chi han simils programs o simils pissers.» Üna vainchina ha fat ün rudè Uschè ha üna vainchina da persunas da la cultura fat in mardi saira il rudè illa cuort a Zernez. Il spectrum cultural es stat larg: dal Center cultural Baselgia San Niclà fin pro’l «Engadin Schlager- und Volksmusik Openair Zernez», da l’organisaziun turistica da la regiun fin pro la Società da musica da Zernez. Plü o main sün commando da las organisaturas s’han lura ils rapreschantants e las rapreschantantas da las instituziuns culturalas preschantats ün a tschel, in rinch, barattond sopcha e partenari – apunta precis sco pro ün «speed-dating». Basta quai? Però basta quai fingià sco punct da program e böd d’ün tal inscunter, da far gnir la glieud sü da Tschlin e nan da la Val Müstair be per s’imprender a cugnuoscher? Martina Schlapbach declera: «Id es nossa contribuziun da s-chaffir üna jada quist lö d’inscunter, da pussibiltar ün prüm e lura ün seguond barat.» Cha güsta i’l sectur da cultura sajan bleras instituziuns ün pa solitarias. «Ma a la fin dals quints esa simplamaing üna schanza per ün barat chi po forsa manar ad ün process cumünaivel, ad üna collavuraziun o cooperaziun», disch la sviluppadra regiunala chi’d es daspö trais ons in uffizi. Giavüsch per prossems pass E che dischan partecipantas e partecipants davo avair fat passa ün’ura cugnuschentschas in rudè? Illa runda finala as muossan els satisfats ed ingraziaivels dad avair tschüf la pussibiltà d’imprender a cugnuoscher ün’o tschell’instituziun. Tuots as giavüschan però prossems pass, pass per approfundir o concretisar tschertas tematicas. Eir Martina Schlapbach es statta satisfatta in mardi saira: «Id es propi stat interessant. Nus fain jent üna cuntinuaziun.» E perquai ha ella fingià dat cuntaschaint a la fin da l’arrandschamaint la data pel prossem «speed-dating» cultural, per far lura il prossem pass d’avicinaziun – immez la prümavaira, ils 31 da mai 2022. «Blers han temma da quist benedi virus» In occasiun da l’inscunter a Zernez, ha la FMR tut l’occasiun per dumandar davo pro singuls partecipants e partecipantas che chi sun vairamaing stattas lur aspettativas da l’inscunter, che cha la cultura in Engiadina ha insomma dabsögn e che chi s’aspettan in avegnir da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Chasper Stuppan, Biblioteca Tschierv: «Mi’intenziun d’eira d’imprender a cugnuoscher glieud dal chomp cultural. Perquai vessa insè spettà daplü glieud, forsa eir da las musicas o dals coros. Ün grond bsögn da la cultura es da darcheu pudair gnir insembel. Blers han temma o pers la vöglia dad ir ad ün concert o in üna biblioteca – id han temma da quist benedi virus. Schi va uschè inavant, lura va a perder ün zich la cultura. Eu sper cha blers, in tuot la regiun, hajan il curaschi da darcheu giodair la vita.» Peter Langenegger, Museum d’Engiadina Bassa: «Eu n’ha vis la glista da partecipants e n’ha pensà cha cun ün o cun tschel lessa discuorrer, impustüt i’l sectur dals museums – ma eir in connex culla coordinaziun dals programs. La cultura es l’identità d’üna regiun e d’üna cumünanza. Pel mumaint douvra la cultura raps (ria) e natüralmaing eir cha’l virus svanischa. Invers la regiun spetta – güsta in connex culla nouva ledscha da cultura – chi detta sclerimaint co e cun quant cha las regiuns s’impegnan in avegnir in instituziuns culturalas, p.ex. sur cunvegnas da prestaziun.» Jonpeider Strimer, Fundaziun Pro Ardez: «Eu sun gnü cull’intenziun da barattar ün pa experienzas. A mai persunalmaing esa important da mantgnair la vita culturala a l’intern dals singuls cumüns, eir davo chi sun fusiunats. Quai provaina da far culla Pro Ardez. Perquai faja dabsögn da blera e buna collavuraziun i’ls cumüns ed illa regiun. Illa regiun am giavüscha cha uschè blers coros e musicas existan inavant e chi possan forsa coordinar meglder ils arrandschamaints.» Clärli Weingart-Tscharner, Engadin Schlager- und Volksmusik Openair Zernez: «Eu sun gnüda cull’aspettativa da pudair trar inavant il chavazzin cha nus vain tematisà fingià pro l’inscunter avant ün on, nempe la coordinaziun d’arrandschamaints. La situaziun actuala i’l chomp cultural es difficila cun corona. Però tuots fan lur pussibel. Illa regiun füssa important dad avair ün sustegn pro la coordinaziun. Ma lura stuvessan tuots as partecipar, gronds e pitschens.» Giovannina Tratschin, Center cultural «Eu laiva simplamaing gnir per imprender a cugnuoscher ils oters, per dudir lur bsögns e lur ideas. Minchatant am para chi detta massa bleras occurrenzas al listess mumaint, perquai dovressa üna buna coordinaziun. A livel regiunal am paressa bun da concretisar güsta quella lavur. I füss almain da provar da far quai.» La cultura ha fat rudè illa cuort dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez – üna vainchina da rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da la regiun s’han imprais a cugnuoscher in mardi. La cultura ha fat rudè illa cuort dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez – üna vainchina da rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da la regiun s’han imprais a cugnuoscher in mardi. La cultura ha fat rudè illa cuort dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez – üna vainchina da rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da la regiun s’han imprais a cugnuoscher in mardi.

In marcurdi es gnü minà il prüm grip per realisar il tunnel da la Val Alpetta, sülla via da la vart svizra in Samignun. Id es fingià il terz tunnel per refar quist traget vaira delicat da la rait da vias chantunalas. E per cusglier guvernativ Mario Cavigelli saraja stat si’ultima sigliantada in seis temp d’uffizi. Il ramadam es mincha jada spectacular, la prüma minada in ün grip plü o main amo innozaint. Il paiver ha strasunà eir in marcurdi bunura amo ün bel mumaint giò da la Val Alpetta in direcziun Engiadina ed Austria. Però i sarà stat üna derniera, sco cha Reto Knuchel, l’indschegner chantunal ha constatà in seis bainvgnü pro la sigliantada pro’l plazzal dal tunnel, duos kilometers sur Vinadi. I sarà nempe stat üna derniera per seis superiur Mario Cavigelli, parsura dal Departamaint d’infrastructura, energia e mobilità. El darà bainbod giò seis uffizi sco regent e perquai til cussaglia Reto Knuchel: «Gioda il sfrach! E prouva da tgnair il cling dal tun in buna memoria!» Ün traget spectacular Sülla rait da las vias chantunalas saraja üna da las colliaziuns las plü spectacularas insomma, la via d’access da la vart svizra, sü da Vinadi, per ir aint in Samignun – cun grippa stippa, stortas sechas, cun gallarias e tunnels. Avant ons d’eiran ils tunnels amo strets, s-chürs e malsgürs. La via d’access sur l’Austria d’eira per la paja bler megldra ed impustüt plü giuvna. E lura es la via adüna statta eir suottaposta a privels da la natüra. Mario Cavigelli nomna üna cifra: «Be sün quist pitschen traget fin in Samignun daja var 70 laviners.» E lura dà il cusglier guvernativ eir güsta ün statement sül plazzal da davant il grip per güstifichar las grondas investiziuns sül traget vers Samignun: «Id es ün ulteriur pass uossa per render plü sgüra la via. Ed id es ün dovair da nus da render accessiblas talas vals periferas sco Samignun.» Ils chavazzins «sgürezza» ed «accessibilità» piglia eir sü Walter Zegg, il president cumünal da Samignun. El renda attent tanter oter als cuosts d’ün quart milliun cha’l cumün ha on per on be fingià cun survagliar e sigliantar lavinas. E perquai es il president da buna fai: «Grazia a quist ulteriur tunnel vaina ün pisser damain.» Il terz tunnel Fingià daspö ils ons 90 ha il chantun cumanzà a refar l’access svizzer in Samignun, impustüt cun divers tunnels. L’on 1995 es gnü avert il tunnel da la Val Spelunca (507 m), dal 2017 es segui quel da la Val Pischöt (325 m). Ed uossa vain dat l’attach a la terz’etappa: il tunnel da la Val Alpetta. Geologicamaing nu vess la perforaziun da procurar per grondas surpraisas. Sco cha Gabriel Sgier dals indschegners respunsabels ha dit tuot laconic in marcurdi: «Id es da perforar 632 meters tras plattai da s-chaglia grischun.» Ils cuosts per tuot las lavuors aint ed intuorn il tunnel da la Val Alpetta s’amuntan a var 28,6 milliuns francs. Cun quai nu saraja però amo fini. I seguan ils prossems ons ils tunnels da la Val Cotschna e da la Val Mundin. Pro quel da la Val Mundin s’esa fingià vi da las examinaziuns geologicas. I darà dimena amo ün o tschel sfrach sülla via in direcziun Samignun, però sainza accumpagnamaint da Mario Cavigelli. La prüma minada dal grip per realisar il tunnel da la Val Alpetta d'üna lunghezza da 632 meters. Cun gronda probabiltà saraja stat l'ultima sigliantada d'ün tunnel plü grond cha cusglier guvernativ ha pudü accumpagnar. In preschentscha da mineurs, indschegners, rapreschantantas e rapreschantants politics es gnü dat la prüma minada pel tunnel da la Val Alpetta in direcziun Samignun. In preschentscha da mineurs, indschegners, rapreschantantas e rapreschantants politics es gnü dat la prüma minada pel tunnel da la Val Alpetta in direcziun Samignun. Il prossem «sfrach» vers Samignun Id es sainza dubi ün dals tragets ils plü spectaculars sülla rait da las vias chantunalas – la via d’access da la vart svizra per ir in Samignun, sü da Vinadi. In marcurdi es gnü dat il «sfrach» per render plü sgür il traget ed uschè render plü bain accessibla la val perifera e da dazi liber. In preschentscha da lavuraints, medias e politica – inclusiv cusglier guvernativ Mario Cavigelli – es nempe gnü sigliantà in marcurdi bunura il prüm toc grip per realisar il tunnel da la Val Alpetta d’üna lunghezza da 632 meters. Quel vess da gnir surdat al trafic la stà dal 2024. Id es intant fingià il terz tunnel plü grond cha’l chantun Grischun realisescha daspö ils ons 90 sülla via da Samignun. Ils cuosts dal proget actual s’amuntan a var 28,6 milliuns francs (fmr/dat)

A l’entrada dad Ardez staja uossa darcheu scrit grond e gross vi d’üna fatschada: «Ustarea Spluga». Bainbod voul il possessur Armon Thomas drivir qua darcheu ün’ustaria cun quel nom – ün nom chi’d es insè perdütta da temps ingio ch’Ardez vaiva il dubel abitantas ed abitants. «Quai es stupend. Id es propi flot.» Cun quels pleds commentescha Jonpeider Strimer, il president da la Pro Ardez, il fat chi darà bainbod üna nouv’ustaria immez Ardez. Ma insè nun es quella pitschn’ustaria gnanca nouva. I’s tratta plütost dad ün «revival» da la «Ustarea Spluga». Our dad «UGA» es gnü «SPLUGA» Il giuven impressari Armon Thomas ha cumprà la chasa numer 164 chi’s rechatta aint il prüm lö plü stret tras Ardez gnind giò d’Engiadina. Cun sia pitschn’impraisa da fabrica ha Armon Thomas renovà dürant ils ultims mais l’edifizi ed el ha eir güsta refat la fatschada. Pro quellas lavuors sün gnüdas nanpro differentas inscripziuns. Armon Thomas as regorda: «Avant as vezzaiva be güsta amo il rest d’ün pled – nempe ‹UGA›. Ma daplü brich.» Uossa, davo la renovaziun, as vezza l’inter nom da l’ustaria sülla fatschada vers la via chi va tras cumün. E sur üna fanestra sta amo scritta per «bun rumantsch» l’inscripziun «Wirtschaft». La grafia dals custabs han ün zich il caracter d’ün western o lura d’üna citadetta taliana. Il boom dad Ardez Las inscripziuns svaglian natüralamaing il buonder. Ün’ustaria «Spluga» immez Ardez? Che ustaria d’eira quai? Dals indigens ingün nun es mai stat a baiver ün cappuccino aint il «Spluga», neir Jonpeider Strimer. Schabain cha el, sco anteriur president cumünal d’Ardez, architect, dirigent da musicas e president da la Pro Ardez cugnuoscha sco be pacs oters seis cumün. Per el esa però cler cha’l «Spluga» es üna perdütta dal temp cha Ardez vaiva bleras ustarias, impustüt intuorn il 1900. Jonpeider Strimer declera: «Dal 1914 es ida in funcziun la lingia dal tren tras l’Engiadina. Ed ils ons avant vaiva Ardez da dar ricover a blers planisaders e lavuraints, impustüt a blers Talians.» Güsta in vicinanza d’Ardez d’eiran in plaina fabrica ils tunnels da Magnacun e da Tasna. Jonpeider Strimer muossa ün extrat da la cronica da cumün e declera: «Dal 1910 vaiva Ardez per exaimpel 1005 abitantas ed abitants. Hoz sun quai amo var 430.» Fingià desch ons davo il boom culla viafier vaiva il cumün be plü var 630 abitants. La gronda cifra d’abitants – plücofacil cun blers lavuraints cun bocca sütta – varà gnü seis effet sülla sporta gastronomica. Jonpeider Strimer riva da nomnar blers noms d’ustarias chi existan amo, da quellas ch’el s’algorda svess o da las qualas el ha let o dudi: Alvetern, Aurora, Alpina, Bellavista, Curuna, Posta Veglia, Restorant Chastè etc. Insomma, Ardez vaiva quasi mincha 30 meters ün’ustaria! E tanter quellas d’eira eir la «Ustarea Spluga». Hoz ha il cumün amo duos fin quatter ustarias o cafés, tuot tenor stagiun. Mantgnair caracter e stil Il possessur Armon Thomas ha provà da mantgnair pro la renovaziun tant sco pussibel il caracter da l’ustaria d’üna jada. Uschè ha el p.ex. eir rinfras-chà ils ornamaints pittürats sül plafuond da lain ill’ustaria. Ed eir per las paraids ha’l tschernü üna raboccadüra da «stucco veneziano». Armon Thomas: «Nus laivan simplamaing mantgnair ün zich il stil talian da quella jada.» Cha’l nom da l’ustaria dess esser quel d’üna jada, quai d’eira adüna cler pel possessur – impustüt davo cha l’inscripziun veglia es darcheu gnüda visibla. Il chasamaint numer 164 d’eira fin vers la fin dal 19avel tschientiner üna normala chasa da paurs engiadinaisa. Intuorn il 1900 s’haja fat our dal tablà ün’ustaria – o sco cha quels dad Ardez dischan apunta – üna «ustarea». Intant sto Armon Thomas amo finir cullas ultimas lavuors da renovaziun. L’ustaria darà el a fit ad üna gestiunaria. Quella driva la nouva e veglia «Ustarea Spluga» il cumanzamaint d’october. Ün sguard ill’ustaria renovada. Id es be amo da far las ultimas lavuors. Ün sguard ill’ustaria renovada. Id es be amo da far las ultimas lavuors. Ils ornamaints sül plafuond da lain sun gnüt rinfras-chats. Las nouvas e veglias inscripziuns vi da la «Ustarea Spluga» immez Ardez. Las nouvas e veglias inscripziuns vi da la «Ustarea Spluga» immez Ardez. Las nouvas e veglias inscripziuns vi da la «Ustarea Spluga» immez Ardez. Las nouvas e veglias inscripziuns vi da la «Ustarea Spluga» immez Ardez.

In üna seria d’artichels preschainta la FMR «Bernais/as Engiadinais/as». Uschè eir a Jon Albert Fanzun, oriund da Tarasp. Per el es Berna daspö divers ons impustüt seis lö da lavur. Però propi da chasa as sainta el amo adüna da la vart dal süd dal Pass dal Flüela. A Tarasp illa veglia chasa da la posta sta Jon Albert Fanzun. Cun quist lö ha el üna colliaziun fich stretta e grazia ch’el po pel mumaint lavurar bler aint il homeoffice, es el eir suvent in Engiadina. «Cur ch’eu riv sur il Flüela e sun da la vart da l’Engiadina n’haja il sentimaint dad esser a chasa», quinta Jon Albert Fanzun. Cumanzamaint difficil a Berna Sco giuven es Jon Albert Fanzun i a San Galla a stübgiar relaziuns internaziunalas. Sco ün tipic Engiadinais cun increschantüm ha el tschernü il lö il plü dastrusch a l’Engiadina. Plü tard es el i al Politecnicum federal a Turich, ingio cha el ha ramassà experienzas cun politica da sgürezza ed ha fat üna dissertaziun sur da la politica dals drets umans da la Svizra. Uschè s’ha davo datta la pussibilità da lavurar per ün’organisaziun nunguvernamentala (NGO) da drets umans a Berna. «Cun quai ch’eu m’interess per politica interna ed externa suna restà a Berna. Ma quai d’eira per mai fingià adüna il center da la lavur, e na da mia vita privata.» disch Fanzun. Quai es eir il motiv ch’el haja lönch gnü difficultats da’s chattar dachasa illa chapitala. Apaina cha la lavur d’eira finida, giaiva’l davent da Berna. Al cumanzamaint staiva’l amo a Turich, faiva ils viadis vi e nan. Ma cun ils lungs dis da lavur nu d’eira quai plü pussibel. Per Jon Albert Fanzun d’eira quai bod ün stuvair ir davent da Turich: «Eu n’ha gugent citats grondas sco Turich, o amo plü grondas sco New York. Eu chat fascinant sco cha tuot as mouva e funcziuna. Berna nun es per mai propi üna cità.» Plan, pachific, pitschen A Jon Albert Fanzun plaschan dimena ils cuntrasts, citats grondas e metropolas til fascineschan, ed a listess mumaint tuorna’l adüna inavo illa quietezza e la calma da Tarasp. Berna es per el in prüma lingia il lö da lavur, ma riond agiundscha’l: «Eu nu less dir dal nosch da Berna, e schi nu’m plaschess propi na, lura nu füssa amo adüna la.» Güsta la grondezza, o la pitschnezza tenor Fanzun, es eir ün avantag: in pac temp as po esser dapertuot, saja quai cul transport public o cul velo, immez cità obain oura illa natüra. Eir la glieud es relativmaing pachifica, schabain cha per Jon Albert Fanzun – chi chamina gugent svelt – saja quai plütost stantus da chaminar suot las arcadas da la cità, quinta’l riond. Uschè descrivess el Berna eir culs pleds «plan, però eir pachific, e pitschen.» La lavur d’ün delegà special Davo divers ons cha Jon Albert Fanzun lavura e viva a Berna, ha’l fat la pasch cul fat cha Berna es il lö chi’d es il meglder cumpromiss: Cun sia lavur pro’l Departamaint federal per affars da l’exteriur (EDA) es el lià a la chapitala. Ün’otra opziun füss dad ir a l’ester. Pel mumaint lavura Fanzun in progets internaziunals i’l sectur da la digitalisaziun: «Eu m’occup da ris-chs da cyber, per exaimpel attachas da cyber sün infrastructuras sco ospidals o mürs da serra. Quai es tuot digital.» Implü vegnan ils interess da la Svizra chi valan offline, sco per exaimpel ils drets umans, defais online sün plattafuormas socialas. Avant la pandemia vaivan lö blers congress ed inscunters cun delegats dad otras naziuns, perquai d’eira Jon Albert Fanzun suvent in viadi. «Il positiv es cha uossa nu’s fa plü uschè blers viadis, ma per tscherta roba as douvra simplamaing il contact persunal. Imprender a cugnuoscher nouva glieud, discutar temas e dossiers difficils, tuot quai drouva fiduzcha e quella nu’s chatta aint il internet.» «Il plü gugent suna a Tarasp» Daspö il cumanzamaint da la pandemia passainta Jon Albert Fanzun eir blers dis da lavur a Tarasp e fa las sezzüdas da Zoom our da la stüva da dschember. Quist temp da lavur til plascha specialmaing: «Plü vegl ch’eu vegn, plü ferm ch’eu bad chi fa bain dad esser in Engiadina. Quai am dà forza.» Tarasp es il lö ingio ch’el po mütschir dal stress da la lavur e giodair la natüra. Quai til manca a Berna e perquai nu sarà la chapitala mai dvantada il dret dachasa da Jon Albert Fanzun. Bernais/as Engiadinais/as – üna seria Gianna Duschletta ho passanto sia infanzia in Engiadina – e scu bleras e blers oters ho ella stuvieu banduner la val, saja per fer viedis, per buonder da viver in cited, per lavuors ubain per stüdis. Daspö ün an viva Gianna Duschletta uossa a Berna. In üna seria per incumbenza da la FMR s’ho ella dumandeda: Cu vo que ad oters Engiadinais chi vivan illa chapitela svizra? Cu sun els rivos illa chapitela? Che sun lur istorgias? Düraunt la seria voul ella scuvrir, perche cha’s clappa a l’Engiadinais our da l’Engiadina, ma l’Engiadina mê our dal Engiadinais. Gianna Duschletta fo ün stüdi da magistra secundara ed ho scrit quist ultim an regulermaing per las redacziuns da la FMR e da la Posta Ladina. (fmr) Cuort e bön Mister: delegà special per la diplomazia cyber Età: 51 ons Daspö cura a Berna: per la lavur daspö 2003, viver daspö 2011 Lö predilet a Berna: Aarebad Muri Lö predilet in Engiadina: Val Plavna Pled predilet in tudas-ch Bernais: «äuä» Jon Albert Fanzun es oriundamaing da Tarasp e passainta amo adüna bler temp illa chasa ingio ch’el es creschü sü.... Il rumantsch e las muntognas mancan a Jon Albert Fanzun il plü ferm cur ch’el es a Berna. Quai sun per el elemaints centrals per ch’el as sainta dachasa.... Jon Albert Fanzun illa veglia chasa da posta a Tarasp, ingio cha seis bap e seis bazegner han lavurà. El svess lavura a Berna sco delegà special per la diplomazia cyber.... Jon Albert Fanzun es oriundamaing da Tarasp e passainta amo adüna bler temp illa chasa ingio ch’el es creschü sü....

Il restorant da la Chasa Veglia a Sent dess gnir serrà per la fin da mai 2022. Il nouv possessur voul fabrichar intuorn il stabilimaint per l’agen adöver da famiglia. 1179 giasts ed indigens nu sun perinclets cun quist intent ed han suottascrit üna petiziun per evitar speculaziuns. «Vairamaing n’haja fat quint da ramassar 300 fin 400 suottascripziuns», quinta Flurin Roner da Sent. El es iniziant da la petiziun per «proteger la Chasa Veglia da speculaziuns.» El s’ha fallà malamaing: In marcurdi passà ha el nempe surdat 1179 suottascripziuns al capo ed a la suprastanza cumünala da Scuol. Grondas emoziuns L’acziun da ramassar suottascripziuns ha nempe surgnü ün’aigna dinamica e blers giasts ed indigens da dastrusch e dalöntsch han suttascrit our da temma da perder l’ustaria tradiziunala ed importanta illa fracziun da Sent. «L’avegnir da quist’ustaria vain discus cun grondas emoziuns», constata eir Flurin Roner. Ed el es surprais dal grond movimaint dürant las ultimas duos, trais eivnas. L’intenziun da sia petiziun es da müdar la zona correspundenta in resguardond l’interess public per quista parcella e da tilla proteger uschè da speculaziuns. Important per giasts ed indigens Davo cha’l restorant da la Chasa Veglia a Sent d’eira gnü serrà dal 2010, vaiva quella jada decis il cussagl cumünal da Sent da sustgnair la gestiun finanzialmaing per mantgnair l’ustaria tradiziunala ed importanta pel cumün. In seguit ha la fittadina manà inavant la gestiun cun success. «Pella fracziun da Sent es il restorant Chasa Veglia fich important. Bleras societats, giasts, indigens ed affars fan adöver da la sporta», scriva l’iniziant illa petiziun. Davo cha la possessura dal stabilimaint es morta, es la Chasa Veglia gnüda vendüda da prümavaira da quist on. Il nouv possessur ha desdit a la fittadina, e l’ustaria sto gnir serrada pels 31 mai 2022. Sco cha’l nouv possessur ha declerà d’incuort illa «Südostschweiz» haja’l l’intenziun da fabrichar intuorn il stabilimaint per l’agen adöver da famiglia. Ch’el saja bainschi gnü incunter ed haja concedü ün temp da desditta dad ün on invezza da be ün mez on. Il nouv possessur fa verer illa «Südostschweiz», cha la fittadina gnia bainbod pensiunada, chi saja insomma difficil da manar üna simila gestiun economicamaing, e cha finalmaing detta illa fracziun da Sent eir otras ustarias per giasts ed indigens. Sco cha la gazetta scriva, nu sajan las duos parts gnüdas daperüna davant la cumischun da buniamaint. Ils argumaints nu persvadan Flurin Roner, sco iniziant da quista petiziun, nu lascha valair ils argumaints dal nouv possessur. El es persvas cha quista gestiun possa gnir manada eir in avegnir economicamaing ed el suottastricha chi nu detta ingün oter affar cul caracter da la Chasa Veglia a Sent. El renda eir attent al fat, cha causa la zona da planisaziun actuala, saja uossa ün bun mumaint per far il müdamaint da zonas. «Il cumün da Scuol es vi da la planisaziun locala ed eir landervia d’unifichar la ledscha da fabrica. Perquai es gnüda decretada üna zona da planisaziun», quinta’l. Tenor el voul quai dir cha minchün chi cumpra o fabricha ün stabilimaint, sto esser consciaint, cha causa la zona da planisaziun nun es il permiss definitiv. «Perquai esa uossa vairamaing ün bun mumaint per far il müdamaint da zonas», disch Roner ed as giavüschess üna zona d’hotel o forsa dafatta üna zona per stabilimaints publics. Resguardar l’interess public La pretaisa ufficiala da la petiziun es: Cha la suprastanza cumünala dess metter la Chasa Veglia da Sent, parcella 10 250, in üna zona chi pissera cha l’interess public da mantgnair ün restorant in üna fracziun nu po gnir fat abüs per speculaziuns. Tenor ledscha sto uossa il cumün da Scuol, respectivamaing la suprastanza cumünala, tour posiziun a reguard la petiziun infra trais mais. «Illa direcziun ed in suprastanza cumünala vaina trattà la problematica fingià avant cha la petiziun es gnüda inoltrada e nus savain chi nu sarà simpel da chattar üna buna soluziun», disch Christian Fanzun, il capo cumünal da Scuol, sün dumonda. El declera cha’l cumün da Scuol sclerischa uossa giuridicamaing tuot las pussibiltats in connex culla revisiun da la planisaziun e culla ledscha da fabrica. El renda attent chi detta eir in otras fracziuns simils cas e cha perquai füssa salüdaivel per tuots da chattar üna buna soluziun. Cha la reacziun da la populaziun gnia però ün pa tard e cha perquai saja tuot ün pa plü difficil. «Plü simpel füssa stat da trattar cul possessur dürant ils duos ultims ons cha’l stabilimaint d’eira vnal.» Cha eir ün investur privat chi cumpra ün stabilimaint haja seis drets e cha eir quels stopchan gnir resguardats. «Uossa pudaina be amo far il meglder landroura», conclüda il capo cumünal Christian Fanzun. Il nouv possessur da la Chasa Veglia voul serrar l’ustaria tradiziunala a Sent. Il nouv possessur da la Chasa Veglia voul serrar l’ustaria tradiziunala a Sent.

Stampaduors e tipografs professiunals demonstraran in avegnir co chi gniva stampà cullas maschinas veglias i’l museum Stamparia Strada. Daplü d’üna mezza dunzaina da persunas han interess d’esser activas i’l museum a Strada. Las ultimas sondas d’eira blera vita i’l Museum Stamparia a Strada. Il böt da quists duos arrandschamaints d’eira da procurar per cuntinuità i’l museum regiunal (vair box): «Eu main quist museum daspö l’on 1987», ha dit Gian Häfner, «uossa n’haja 82 ons e less perquai planet am retrar.» Thedy Gut chi fa part dal cussagl da la Fundaziun Stamparia Strada ha declerà che chi hajan fat per chattar successuors per el «ed eir per dvantar commembers dal cussagl da fundaziun» e procurar pella cuntinuità. Cul sustegn da Museums Grischuns Insembel cul figl da Gian, cun Georg Häfner chi presidiescha la Fundaziun Stamparia Strada, s’ha el miss a la tschercha da persunas chi vessan forsa interess dad esser activas i’l museum a Strada: «No vain gnü eir il sustegn da Museums Grischuns e vain chattà ün bel nomer da persunas chi vessan plaschair da far quai», ha infuormà Thedy Gut, «p.ex. Jon Armon Caflisch, Jon Candrian, Letizia Könz e Maria Vital.» Implü hana chattà cun Ottiglia Augustin, Chatrina Caviezel e Barbla Sulser eir a trais duonnas chi sun prontas da far la guidas la sonda tras il museum. «Uossa esa da verer co chi’s scumparta las differentas lavuors», ha declerà Thedy Gut, chi d’eira plü bod il CEO da las Zürisee-Medien, «no eschan persvas dad esser sün buna via.» Cun profis vi da las maschinas «La Stamparia Strada es ün museum cun maschinas da stampar veglias, cun quellas san lavurar quellas persunas chi han imprais ils mansters da stampadur o tipograf», ha’l cuntinuà, «mansters chi mouran oura.» Cur cha’l museum eir da l’art naira Graphos ad Uster es gnü serrà ha Thedy Gut scrit a quellas persunas chi demonstraivan co chi gniva stampà plü bod: «Eu n’ha dumandà schi nu vessan interess da dovrar lur capacitats professiunalas eir quia a Strada.» Seis intent d’eira d’avair uschea amo ün pêr ons profis chi muossan a la glieud co chi’s lavuraiva cun quistas maschinas. «Quatter fin tschinch d’els han respus chi fetschan quai ed ad els vaina dat las ultimas duos sondas l’occasiun da provar oura las maschinas chi sun qua a Strada.» Quista sonda d’eiran illa Stamparia Strada ils stampaduors pensiunats Felix Faccini e Karl Lang. Ün bain cultural d’importanza naziunala Da l’on 1680 ha Nuot Cla Janett, il stampadur principal da la «Sacra Bibla» da Scuol, decis da drivir a Tschlin ün’aigna stamparia. Dal 1689 ha’l fat müdada ed installà quista ufficina a Strada. Fin da l’on 1881 esa gnü stampà qua cun pacas interrumpziuns üna blerüra da cudeschs in rumantsch. Dal 1987 es gnüda constituida la Fundaziun Stamparia Strada. Quella ha fat our da la chasa S-charplaz ün museum da l’art naira cun maschinas da stampar veglias. L’exposiziun permanenta muossa co chi gniva stampà qua, ma eir co chi gniva vivü da quel temp in quista veglia chasa engiadinaisa. Regularmaing vegnan sportas eir exposiziuns extraordinaras. Il museum figürescha sülla glista da bains culturals d’importanza naziunala. Thedy Gut e Gian Häfner (da schn.) han retschevü in sonda ils preschaints, stampaduors e persunas chi han l’intent d’esser activas i’l museum a Strada. Ils stampaduors Felix Faccini (schn.) e Karl Lang han demonstrà co chi gniva lavurà plü bod cun quista «Kniehebel-Presse». Profis illa Stamparia Strada Il Museum Stamparia Strada ha dat duos sondas indavorouda l’occasiun a stampaduors e tipografs da lavurar cun sias maschinas veglias da stampar. Quists profis chi sun uossa pensiunats gnaran quist on chi vain adüna la sonda a Strada. Els demonstraran als visitaduors dal museum co chi gniva stampà cun quistas maschinas. Gian e seis figl Georg Häfner vaivan organisà quists arrandschamaints insembel cun Thedy Gut. El fa part dal cussagl da fundaziun da la Stamparia Strada. L’intent d’eira eir da procurar per ulteriurs commembers e commembras in quist cussagl: «Duos han passa 80 ons ed eu passa 70, quai es la vita cha’ls vegls ston gnir rimplazzats cul temp», ha dit Thedy Gut. (fmr/fa)

La Val Müstair es cuntschainta per üna gronda diversità da spezchas e spazis vitals intacts. Cun agüd d’ün proget coordinà da la Biosfera Val Müstair vegna procurà cha quists spazis da viver nu creschan aint. Il pled «hotspot» in connex culla biodiversità significha lös, ingio chi dà blera spezchas da bes-chas o plantas sün relativmaing pitschen territori. «Ün da quists hotspots as rechatta illas costas dal süd tanter il cunfin dal pajais a Müstair e Sta. Maria», infuorma Yves Schwyzer chi maina pro la Biosfera Val Müstair il sectur Natüra e cuntrada, «sün quista surfatscha as chatta bleras differentas spezchas da splers.» Buns indicatuors pel stadi da l’ambiaint «Splerins chi toccan pro’ls insects sun creatüras cha blers vezzan jent», constata l’impiegà da la Biosfera Val Müstair, «impustüt eir causa las bellas culuors e disegns sün lur alas.» Quai sarà, sco ch’el suppuona, eir il motiv cha splers sun bain cuntschaints e cha relativmaing blera glieud s’interessa per els. «Splers sun però eir buns indicatuors pella qualità dals spazis vitals.» Sco cha Yves Schwyzer declera daja tenor il Center svizzer pella cartografia da la fauna in Europa 496 spezchas da splers. In Svizra daja 212 spezchas da quel insect. «Da dombraziuns illa Val Müstair esa resultà chi vivan tanter Müstair e Sta. Maria illas costas expostas vers süd 87 spezchas da splers», accentuescha’l. Bod la mità da las spezchas da splers in Svizra Quista cifra significha, sco cha Yves Schwyzer cuntinuescha, «chi’s chatta in Val Müstair sün üna surfatscha da s-chars duos kilometers quadrats 20% da tuot ils splers europeics e 40% dals splers chi dà in Svizra», explichescha il perit, «blers da quists splers sun sülla glista cotschna, periclitats, o han üna priorità da stuvair gnir protets mezdana fin gronda.» Sco ch’el repeta demuossan quists splers la buna qualità ecologica da la cuntrada in Val Müstair: «Gods clers, pas-chüra i’l god e prada sütta e pas-ch fuorman ün mosaïc da differents spazis vitals sco apunta quels dals splers.» Chi saja però eir da mantgnair la qualità da quels, agiundscha’l, «schi nu’s fa nöglia creschna aint relativmaing svelt.» Proget cun differents partenaris Per evitar chi crescha frus-chaglia spessa esa d’avantag scha’ls paurs laschan pascular sün quels cuntegns bescha, chavras e muvel bovin. «Quai nu basta però, i douvra eir amo intervenziuns per chürar il spazi vital», manzuna Yves Schwyzer, chi s’haja perquai lantschà ün proget correspundent. Quel ha cumanzà ingon e la prüma fasa düra fin da l’on 2024: «Homens chi praistan servezzan civil e voluntaris taglian dürant quist temp la frus-chaglia e frenan uschea il svilup da spazis vitals prezius chi creschan aint.» Da quista chüra da spazis vitals profita eir l’agricultura: «Uschea vegna procurà cha’l pas-ch nu crescha aint, il muvel til ha inavant a disposiziun per pascular», disch il manader dal sectur Natüra e cuntrada da la Biosfera Val Müstair, «ed al medem mumaint profitan eir ils splers, causa chi han inavant spazis vitals sco chi tils douvran.» Pussibiltà vain il proget dal cumün e dals uffizis chantunals per natüra ed ambiaint e per god e privels da la natüra. Da la partida es eir la Staziun ornitologica svizra Sempach. «Grond sustegn vaina eir dal Fond Svizzer pella Cuntrada», disch Yves Schwyzer, «in quatter ons analisarana lura che chi funcziuna bain e che chi’s pudess optimar.» A basa da quellas cugnuschentaschas gnarà preparada la seguonda fasa dal proget chi dürarà ulteriurs quatter ons. L’ögliet da la grippa es üna spezcha da spler chi dà in Svizra be in Val Müstair ed al süd dal Giura. Ün dals homens chi praistan servezzan civil in acziun in Val Müstair culla resgia a motor. Val Müstair: Splers rars vegnan protets In Svizra as cugnuoscha 212 differentas spezchas da splers. 87 da quels as chatta eir in Val Müstair: Illas costas sulaglivas tanter Sta. Maria e Müstair cunfin vivan quists splers chi sun per part fich rars. L’ögliet da grippa (chazara briseis) p.ex. daja in Svizra be al süd dal Giura ed in Val Müstair. Ils spazis da viver dals splers in quista regiun sun però periclitats: Schi nu’s fa nöglia creschan els aint. Perquai ha la Biosfera Val Müstair lantschà ün proget. La prüma fasa da quel ha cumanzà ingon e düra quatter ons: «Cun agüd dad homens chi praistan servezzan civil e cun voluntaris chi taglian oura frus-chaglia as chüra quists spazis vitals», declera Yves Schwyzer da la Biosfera Val Müstair. (fmr/fa)

La Pro Natura, l’Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair e la fundaziun Pro Terra Engiadina invidan als 10 settember 2021 a las 18.00 i’l Bogn Engiadina a Scuol ad ün viadi i’l temp passà. Quel maina tras cuntradas cultivadas in Grischun e Glaruna. L’exposiziun «Ermelin d’ingionder – ingio via» muossa fotografias istoricas ed actualas our da la medemma perspectiva. Quists conguals muossan quant ferm chi s’ha müdada la cuntrada e cun ella eir il spazi da viver per bleras bes-chas sulvadias, sco p.ex. l’ermelin. La müstaila gronda douvra per sia vita quotidiana üna cuntrada multifara cun differentas pussibiltats per ir a chatscha e per as zoppar. Quistas structuras, pro las qualas i fa part eir la bos-cha da frütta, sun svanidas i’ls ultims decennis adüna daplü. Che consequenzas cha quai ha per bes-chas, plantas ed umans vain discuss fingià a la vernissascha da l’exposiziun chi cumainza als 10 settember a las 18.00. L’exposiziun illa passarella dal BES vain muossada fin als 29 october 2021. (fmr/fa)

Men Steiner ed Aita Biert han cumanzà avant 40 ons a chantar cumünaivelmaing chanzuns popularas in möd tradiziunal. Uossa fana üna turnea da cumgià. «Tuornats per finir» es il titel eir dal concert chi dan in venderdi, ils 17 settember a las 20.15 illa baselgia da San Niclà. Entrada 25 francs, commembras e commembers pajan 20 francs. Id es necessari da reservar las plazzas: tel. 081 864 08 89, handy 076 343 63 51. Davo il concert offrischan ils organisatuors üna bavarella e specialitats da la regiun. (fmr/fa)

A partir da quist on esa scumandà dad ir a chatscha cun muniziun da plom. Per quels chi fan svess lur muniziun da chatscha nu müda quai bler. Ün da quels «fabricha-muniziun» es Matias Oswald da Müstair. Davo esser it 50 jadas a chatscha, ha el tschüf regalà quist on la patenta. Üna visita in sia «ufficina», ingio ch’el declera co chi’d es da far ün bun tun. Id es be trais dis avant cha la chatscha cumainza. Gronda feivra nun ha Matias Oswald plü: «Quels temps sun passats. Eu pigl plü pachific», manaja’l cun ün surrier in sia garascha ed ufficina a Müstair. Quist on s’ha’l laschà persvader, davo ün o tschel on d’interrupziun, dad ir darcheu a chatscha, cun quai ch’el ha tschüf gratuit la patenta – davo esser stat 50 ons a tun. La radschun per la visita pro Matias Oswald (84) nu sun però reminiscenzas da chatscha, mabain la muniziun ch’el chargia svess – uschè sco blers oters chatschaders o chatschadras in Grischun. Però co funcziuna quai insomma? E da che esa da far attenziun? La preparaziun «Il plü important es la preparaziun! Quella lavur sto gnir fatta inandret, uschigliö nu vaja.» – Quels pleds disch Matias Oswald adüna darcheu declerond ils differents pass d’elavuraziun, da la patrona vöda fin pro’l tun fini. Las patronas vödas e fingià dovradas – las «hülsas» – tschüffa’l da tuottas varts da collegas da chatscha. El svess lavura cun la marca RWS, üna da las muniziuns cuntschaintas dal caliber 10,3 – il caliber grischun. Matias Oswald declera ils prüms pass da preparaziun cullas patronas vödas: «Cun quai cha quellas ‹hülsas› sun gnüdas trattas, sun ellas leiv sfuormadas o schlargiadas. Impustüt l'avertüra da la patrona, ingio cha la culla es sortida, es da differenta largezza.» Perquai esa da dar a mincha patrona darcheu la dretta fuorma, cun agüd d’üna matriza o pressa. Matias Oswald declera: «Eu stögl per uschedir calibrar danouv la patrona per insomma tilla pudair chargiar darcheu. Davo avair dat la dretta largezza a la ‹hülsa› esa eir da dar la dretta lunghezza a quella, voul dir chi’d es da glimar sülla lunghezza adattada pel tip da schluppet.» 300 fin 1000 tuns Matias Oswald – chi ha manà blers ons üna garascha a Müstair, chi’d es stat musicant, dirigent e president cumünal – prepara dürant ün on in sia ufficina tanter 300-1000 tuns, impustüt per collegas, per l’aigna gruppa da chatscha. El fa quai daspö var desch ons, ma surlascha intant la lavur eir a seis figls chi van eir a chatscha. Davo avair calibrà a fin la patrona vöda, sto Matias Oswald allontanar la capsla da fö e metter aint üna nouva. Quai es quella pitschna pidera davovart sülla patrona, ingio cha la guotta dal schluppet clocca lasura per cha’l tun parta. Eir quel pass da lavur capita culla pressa chi ha fingià dat fuorma a la patrona. Lura esa da glimar e nettiar la patrona, il prüm a man e lura eir amo cun agüd dad ün pitschen «tumbler». Ed amo üna jada disch Matias Oswald: «La preparaziun es simplamaing importanta, i nu pon p.ex. esser aint rests da la puolvra naira veglia o lura dad arom taglià o glimà giò.» Ma quant privlusa es insomma l’elavuraziun da tuot quista muniziun? Matias Oswald: «I nun es insomma na privlus. Eu nu füm plü la püppa. Ma cur ch’eu fümaiva amo, vessa perfin pudü far quistas lavurs fümond. Propi privlus es il tun pür cur ch’el es chargià i’l schluppet. Avant nu capita nüglia.» Lavur precisa Uschè cha pür pro’ls ultims pass d’elavuraziun vain insè fat our da la patrona ün dret tun explosiv – nempe cun chargiar la puolva illa «hülsa», cun sigillar quella cun la culla. E quia vaja per milligrams e millimeters. Per avair la dretta masüra culla puolvra serva üna stadaira electronica speciala. Tuot sto esser masürà sül milligram e sülla dretta quantità da grans da puolvra (naira). Quella nun es insè plü üna puolvra naira, mabain ün granulat metallic. Cur cha la patrona es implida cun quel granulat, vain il «finale» cun metter sü la culla, per laics as pudessa eir dir il piz dal tun. Quista culla es uossa our d’arom e na plü our da plom o mez plom sco plü bod. Quista part dal tun banduna la chonna dal schluppet, penetrescha la bes-cha e dà il cuolp mortal. Ma eir pro quist ultim pass renda Matias Oswald attent: «Eir quia daja sco pro bleras dumondas da chatscha differentas teorias.» I va per la dumonda quant profuond o spess cha’l tun ha da star aint illla chonna, sch’el dess fingià esser aint il «drall» o güsta cuort avant. Tuot tenor schluppet, serradüra da schluppet o eir tuot tenor tregant esa da chatschar aint la culla plü profuond o main profuond illa patrona. Matias Oswald disch: «I’s sto savair per che schluppet e per che tregant chi’s fa insomma il tun. Eu preferisch cha’l tun ha amo ün mez millimeter ajer illa serradüra dal schluppet.» «Ün tun sgür e fidà» Per ün singul tun lavura Matias Oswald vers 10 minuts. Schi’s quinta ils cuosts da material e da la lavur, lura nu’s faja sgür na grond guadogn – anzi. Pro l’armaröl cuosta üna s-chacla cun 20 buns tuns var 120 francs. Perche lura preparar svess sia muniziun? Matias Oswald: «Nus d’eiran avant ün pêr ons ün pa malcuntaints culla muniziun cumprada. Il böt es dad avair ün tun sgür, dal qual i’s po fidar. E per ragiundscher quai amo plü bain, vaina decis da far svess.» Cha l’intenziun d’ün chatschader stopcha esser da coppar la bes-cha uschè cha quella gnanca nu s’inaccordscha bler, uschè ch’ella nun ha grond stress. Perquai stopcha eir la muniziun esser fidada e sgüra. Matias Oswald: «Il plü bel es, scha la bes-cha es quieta e maglia – e croda sün ün bun tun. Però bler plü important co schluppet e tuns e tuot insembel es amo adüna la persuna davo l’arma. Scha quella es agitada o malquieta o sch’ella stübgia alch oter, lura nu güda neir la megldra muniziun inguotta.» «I staiva be amo il chamin» Matias Oswald es it 50 ons a chatscha. Quist on survain el perquai la patenta gratuita. Cun collegas da chatscha e cun seis figls es el adüna it a chatscha i’l territori dal Pass dal Fuorn, Jufplaun ed in Val Mora. Trais dumondas ad el in connex culla chatscha: Che es stat il punct culminant da vossa chatscha? Eu n’ha gnü la gronda furtüna da pudair sajettar avant pacs ons ün grond tor da tschierv da curuna dubla. Quai es stat üna casualità, üna rarità ed ün grond plaschair. E lura n’haja eir gnü l’occasiun da schluppettar il capricorn sur 10 ons. Uschè ch’ün chatschader sco eu po esser cuntaint uschè. Perquai nu suna neir plü it a chatscha ils ultims ons, pür quist on darcheu. Ed il punct main culminant? Quai es stat nossa chamonna chi’d es arsa cumplettamaing avant bod 20 ons. Nus vain gnü dürant passa 30 ons üna bella chamonna da chatscha sü Jufplaun. Dal 2002, cuort avant la chatscha, suna rivà al lö cha tuot d’eira ars. I staiva be amo il chamin! Quai es stat ün purtret incredibel. Tuot es stat davent – il mobigliar, bleras uras da lavur, albums da fotografias, algordanzas – tuot d’eira be amo ün mantun da tschendra. La polizia es statta svelt al lö d’incendi ed ha tut sü las inquisiziuns – sainza success. Davo ün on es statta la conclusiun chi nu’s possa eruir la radschun da l’incendi. Chi resta però il dubi ch’inchün pudess avair dat fö. Intant vaina refat la chamonna cha nus pudain darcheu giodair insembel. Che es chatscha per vus? La chatscha es per mai paschiun e hobi. Schabain ch’eu sun amo creschü cul purtret cha’ls homens vaivan dad ir a chatscha per insomma pudair trar via lur famiglia. Hoz es quai per furtüna oter. Il purtret m’es però restà – nempe quel cha la chatscha tocca pro la vita. Quists ultims ons n’haja gnü ün pa fadia cun tuot las prescripziuns e tuot las reglas chi müdan d’incuntin. A mai disturba, schi’s sto star sü la bunura ed il prüm üna jada consultar il computer per savair che chi’s po schlupettar e che brich. Ma quai es oramai uschè. Eu sun eir gnü culs ons ün chatschader plü pachific. (fmr/dat) Il tun fini, tenor prescripziun uossa cun il piz/la culla d'arom e na da plom. Culla stadaira electronica vegn pasà purziun per purziun da la puolvra naira chi'd es ün granulat metallic. Las patronas vödas tschüffa Matias Oswald da diveras varts da seis collegas da chatscha. Culla pressa vegn calibrada la patrona vöda, uschè ch'ella po darcheu gnir chargiada cun puolvra. La puolvra nun es plü naira, mabain ün granulat metallic e chi sto gnir pasà sül milligram. Avant e davo - üna patrona chi sto amo gnir preparada ed üna seguonda fingià pronta per la chatscha. Matias Oswald - in chatschader cun experienza. Quist on ha el tschüf regalà la patenta da chatscha. Masürar sül millimeter - la lunghezza dal tun sto natüralmaing esser correcta pella serradüra dal schluppet.

Minch’on survegnan passa 6200 duonnas in Svizra la diagnosa cancer dal bruost. Per passa 1400 es quista diagnosa la sentenzia da mort. In dumengia passada sun eir chaminadas var trenta duonnas e giuvnas intuorn Ardez per render attent al cancer maglin. Il tema cancer es per part amo adüna ün tema da tabu. Suvent as constatta però cha la malatia pertocca quasi a tuot las famiglias e cha qualchün ha üna mamma, üna duonna, üna sour o ün’amia chi’d es pertocca da quist cancer maglin. Discuorrer sur dal tema, ed uschè rumper il tabu, quai es il böt da tuot las acziuns da la fascha rösa («Pink Ribbon»). Ün movimaint chi’s cugnuoscha ein in Svizra daspö circa 15 ons. Chaminar per ün bun scopo Daspö proruotta la pandemia da corona nun han neir lö las activitats da la fascha rösa sco üsità. Ils prüms ons, ingio cha duonnas, uffants ed eir homens chaminaivan ün toc da cumpagnia per sensibilisar pel cancer, as radunaiva lura a la fin adüna üna gronda rotscha aint il stadion Letzigrund a Turich. Pervi da la pandemia nun es quai pel mumaint pussibel. Uschè as chamina in gruppas plü pitschnas in tuot ils chantuns, mincha gruppa per sai, ed il grond inscunter daja virtualmaing süls chanals da social media. Eir quist on sun darcheu chaminadas üna trentina duonnas, giuvnas ed uffants da l’Engiadina Bassa intuorn il cumün d’Ardez. Las partecipantas da la spassegiada da la fascha rösa s’han uschè solidarisadas cun tuot quellas duonnas chi han surgni la diagnosa cancer dal bruost. La spassegiada ha però eir dat l’occasiun da s’algordar ün mumaint vi da tuot quellas duonnas chi nu sun plü in vita pervi da quista malatia. «Eu craj chi nu detta ingüna famiglia chi nun ais pertocca», disch Graziella Marighetto dad Ardez. Insembel cun ün pêr amias ha ella organisà la spassegiada. Via telefonin, però eir a bocca, ha ella fat palais l’idea da la spassegiada da la fascha rösa. La finala s’ha üna trentina radunada in dumengia sülla plazza da scoula ad Ardez per far la spassegiada intuorn cumün. Tuottas d’eiran vestidas cun t-shirts e chapütschas rösas, la culur simbolica pel cancer dal bruost. Davo la spassegiada haja dat amo üna marenda. Bel di da famiglia Adonta dal tema serius han las partecipantas da la spassegiada da la fascha rösa eir podü giodair il di sco di da famiglia. «Tuots han güdà pro. Il bap d’üna duonna chi’d ha partecipà a la spassegiada ha miss a disposiziun seis vin per far ün viva. Otras han fat panins per tuots ed amo oters han güdà a preparar la plazza pro’l Lajet ad Ardez – per star da cumpagnia. Quai es stat ün grond sustegn», constatta Graziella Marighetto. E fingià uossa esa cler: Eir in ün on as vezzaraja darcheu duonnas, giuvnas ed uffants vestidas in rösa chi rendan attent cun lur acziun sül fat chi’d es important da diagnostichar ad ura il cancer. (fmr) Var trenta duonnas e giuvnas han rendü attent in dumengia ad Ardez culla acziun da la fascha rösa al cancar dal bruost. MAD

Las strasoras da l’on 2017 han schlavà parts da la Senda Clemgia fin giò sül grip e desdrüt punts. Adonta da lavuors intensivas per tilla refar po quella senda gnir drivida pür quist on chi vain. La senda aint da la chavorgia da la Clemgia sül territori da la fracziun Scuol es üna da las sendas las plü bain frequentadas. Tant ils giasts sco eir blers indigens fessan jent la spassegiada sün quista senda. «Davo cha las strasoras da l’on 2017 vaivan procurà per ün’auazun uschè gronda chi sun gnüdas strattas sun sai punts e schlavadas giò parts da la senda fin sül grip vaina stuvü serrar per sgürezza quista senda», ha dit Arno Kirchen chi maina ils uffizis tecnics dal cumün da Scuol a la FMR, «il problem es cha las costas grippusas sun labilas, da prümavaira crouda adüna blera crappa fin giò’l fuond da la val.» Davo cha la radunanza cumünala vaiva appprovà ün credit da 460 000 francs ha il cumün cumanzà l’on passà cullas lavuors per refar e sgürar la Senda Clemgia. Uossa ha’l però comunichà i’l Mas-chalch cha quistas lavuors hajan stuvü gnir interruottas. «La causa sun stattas nouvas auazuns» Sco cha’l cumün scriva esa previs da refar la senda tanter Vulpera, Avrona e’l Plan da Funtanas. Ella dess pudair servir sco senda alpina (signalisaziun cun blau ed alb). «Quai dess gnir fat infin chi’s po decider definitivamaing che chi capita culla Senda Clemgia.» Cha las lavuors hajan uossa però stuvü gnir interruottas causa nouvas auazuns, infuorma il Mas-chalch e scriva chi haja gnü lö d’incuort üna visita oculara: «In quist’occasiun s’haja constatà cha las strasoras d’avant quatter ons ed il temp davo sainza mantegnimaint da la senda han ruinà grondas parts da quella.» Chi nu saja perquai pussibel da tilla refar a fin e dovrar amo quist on, comunichescha il cumün. Tschertas lavuors gnaran fattas d’utuon ed otras pür da prümavaira chi vain: «Il böt es da pudair dar liber la senda in gün 2022.» Retard eir pro la Punt da Gurlaina I’l Mas-chalch orientescha il cumün da Scuol eir davart il stadi actual da las lavuors vi da la Punt Gurlaina: In marz sun gnüdas exeguidas las lavuors las plü necessarias per pudair garantir la sgürezza da la punt. «In seguit s’haja rinforzà fin la mità da lügl la construcziun principala cun rimplazzar ils elemaints d’atschal dannagiats.» Lura han cumanzà las anticorrosivas: La substanza correspundenta esa da dar sü a man in quatter vettas. Pro trid’ora nu po quista lavur gnir exeguida. Finidas sun duos etappas a 15 meters, ün’ulteriura es in preparaziun. Oriundamaing d’eira previs da drivir la punt in november 2021. «La firma incumbenzada ha comunichà cha’l temp nu basta per quista lavur pretensiusa», as legia i’l Mas-chalch. Chi gnia lavurà eir dürant l’inviern, las lavuors saran a fin la mità da marz 2022. «I’s fa quint cha la punt possa gnir drivida la mità da gün 2022.» La senda illa chavorgia da la Clemgia es part gnüda schlavada dal 2017 fin giò sül grip e las punts han eir pati. Punts e senda cun retard Causa las strasoras da l’on 2017 nun es la senda tras la chavorgia da la Clemgia plü transibla. Siond cha la Senda Clemgia es per part gnüda schlavada davent fin sül grip es la refacziun tenor il cumün da Scuol üna lavur fich pretensiusa: Chi nu saja pussibel da tilla drivir avant gün 2022, ha’l comunichà. Retard s’haja eir cullas lavuors vi da la Punt Gurlaina. Previs d’eira stat da tilla pudair drivir darcheu in november da quist on. La lavur per evitar la ruina düra però plü lönch: La substanza correspundenta sto gnir datta sü in quatter vettas e sainza cha guots d’ella rivan in l’aua da l’En. E lura nu po quista lavur gnir fatta cur chi’d es trid’ora. Perquai as faja quint da pudair drivir la punt pür la mità da gün 2022. (fmr/fa)

L’autur Friedrich Dürrenmatt d’eira ün giast fidel dal Grandhotel Waldhaus a Vulpera. Dal 1957, be ün on davo avair publichà cun success mundial la cumedgia tragica «Der Besuch der alten Dame», es el rivà la prüma jada a Vulpera. El es stat fascinà ed inspirà per ulteriuras ouvras sco per exaimpel «Die Physiker» e «Der Meteor». Divers ons plü tard ha Friedrich Dürrenmatt dafatta dedichà ün roman a la vallada. In seis roman «Durcheinandertal» ha’l laschà arder il Hotel Waldhaus a Vulpera, quai chi’d es finalmaing eir stat il destin dal Grandhotel. Seis lö predilet d’eira ün bankin sur Vulpera cun vista sur tuot il lö turistic. Per l’anniversari da 100 ons dal scriptur cuntschaint ha la società Pro Tarasp installà ün nouv bankin da Dürrenmatt cun üna chaista chi cuntegna sias ouvras per leger. Quist bankin invida da far la posa e reflettar sur dal lö da cura Vulpera e da far ün excurs in sias istorgias. (nba/pl) La Pro Tarasp organisescha als 18 settember insembel culla scoula da Scuol l’inauguraziun dal bankin da Dürrenmatt. Ün bankin cun lectüra dad ün ex-giast cuntschaint, l’autur Friedrich Dürrenmatt. Ün bankin cun lectüra dad ün ex-giast cuntschaint, l’autur Friedrich Dürrenmatt.

La fin da l’on 2020 dombraiva la populaziun in Svizra 8 670 300 persunas, quai sun 0,7 pertschient persunas daplü co l’on avant. Eir il chantun Grischun ha registrà ün plus da 1075 persunas, resp. 0,54 pertschient. «Pella prüma jada s’haja dombrà in Grischun passa 200 000 abitantas ed abitants», ha comunichà d’incuort l’Uffizi per statistica chantunal, «als 31 december 2020 abitaivan qua 200 096 persunas, quai sun 1075 persunas daplü co l’on avant.» L’augmaint da la populaziun es da l’on 2020 cun 0.54 pertschient suot la media svizra chi s’amunta a 0,75 pertschient (vair box). Differentas tendenzas regiunalas Il plü ferm es creschüda la populaziun dürant l’on 2020 illas regiuns grischunas Alvra, Moesa e Plaun. In quist connex s’ha concentrà il cresch impustüt süllas axas principalas da la Val dal Rain grischuna e da la Mesolcina sco eir süls territoris chi cunfinan culs lös turistics centrals. Illas regiuns Engiadina Val Müstair (EBVM) (-0,4 pertschient) e Bernina cun Poschiavo e Brusio (-1.1 pertschient) s’ha la populaziun permanenta impitschnida l’on passà. Sco chi’s vezza illa statistica missa a disposiziun da l’Uffizi d’economia e turissem dal Grischun as constata differentas tendenzas cumünalas in quistas duos regiuns. Ün congual cun avant desch ons Da l’on 2010 vaiva Zernez 1574 abitantas ed abitants, desch ons plü tard 1506, il numer a Scuol s’ha diminui da 4764 giò sün 4624. Valsot vaiva avant ün decenni 932 abitants, uossa 826; Samignun 808, uossa 784. Diminui s’ha eir il numer d’abitantas ed abitants i’l Cumün da Val Müstair: Dal 2010 abitaivan in quella regiun 1592 persunas. A la fin da l’on passà s’haja dombrà qua 1423 persunas. Pella Regiun EBVM significha quai ün regress da -0,4 pertschient. Illa Regiun Malögia chi cumpiglia l’Engiadin’Ota e la Bergiglia invezza s’ha ingrondida la populaziun per 0,6 pertschient. Istess ün minus in plüs dals cumüns Bever vaiva avant desch ons 660 abitants e l’on passà als 31 december 584. Il numer d’abitants a La Punt Chamues-ch importaiva avant desch ons 748 ed uossa 686 persunas; Madulain 194, uossa 206 persunas; Puntraschigna 1994, uossa 2178; Samedan 2968, uossa 2923 persunas, S-chanf 712, uossa 697 persunas; San Murezzan 5202, uossa 4945 persunas; Schlarigna 1533, uossa 1484 persunas; Segl 752, uossa 715 persunas, Silvaplauna 978, uossa 1121 persunas e Zuoz vaiva avant desch ons 1310, uossa 1199 persunas chi abitan là. La Bergiaglia vaiva avant ün decenni 1601 abitantas ed abitants, uossa stan in quista val 1556 persunas. Regress eir in trais chantuns Dürant l’on 2020 es creschüda la populaziun svizra chi abita adüna qua in congual culla fin da l’on 2019 per 64 300 persunas sün 8 670 300 persunas. Quai significha ün augmaint da +0,7 pertschient. Il plü ferm creschüda es la populaziun i’ls chantuns Turgovia, Vad, Argovia e Friburg. Da tschella vart han registrà ils chantuns Neuchâtel, Appenzell Dadoura e Tessin dürant la medemma perioda ün regress da la populaziun permanenta. In grondas parts da la Svizra es, sco cha l’Uffizi per statistica federal scriva, il motiv principal per l’augmaint da la populaziun «darcheu il saldo da migraziun internaziunal». Dürant l’on da rapport sun immigradas in Svizra 53 804 persunas daplü co emigradas. Üna part da l’Engiadina Bassa da suringiò, i’s vezza Scuol, Tarasp e Ftan. La Val Müstair vissa da suringiò. Plü pacs abitants illa periferia Nouv da las ündesch regiuns in Grischun han uossa ün pa daplüssas abitantas ed abitants co avant ün on. Las regiuns Bernina cun Poschiavo e Brusio e l’Engiadina Bassa e la Val Müstair (EBVM) però han registrà ün regress. La prüma regiun ha ün minus da 1,1 pertschient, quai significha 52 abitantas ed abitants damain, e la seguonda ün minus da 0,4 pertschient. Quai voul dir 34 persunas damain chi abitan tuot on illa regiun EBVM. Sco cha l’Uffizi per statistica grischun ha comunichà, s’haja pella paja dombrà impustüt illa Val dal Rain Grischuna e las regiuns pro lös turistics centrals ün augmaint considerabel da la populaziun. Uschea ha il Grischun ingon pella prüma jada surpassà il cunfin da 200 000, i’l chantun vivan 200 096 persunas. (fmr/fa)

Cifras nu sun be cifras. I dà cifras chi han üna tscherta magia, per exaimpel datas. Güst la data dad hoz cun di e mais identic (nouv dal nouv) ha gnü per tscherta glieud sur decennis ün’importanza speciala. Eu nu tradisch ingüna secretezza cun dir ch’ella d’eira quasi soncha. In mia infanzia ha’la eir giovà üna rolla. A Sent vaivna nempe la moda, tschertüns dschessan la tradiziun, dad ir quel di da piertan a piertan a verer la sulvaschina schluppettada il prüm di da chatscha. Quants tschiervis, chavriöls e chamuotschs ch’eu n’ha vis a pender vi dal crötsch immez piertan, tuots cun ün dasch in bocca. E sül fuond, cuvernà d’üna gazetta veglia o alch simil, as vezzaiva guots da sang. Che giradas (schlaufradas) tras cumün! Fin chi sunaiva il sain da not. Eu nun ha però paschiun per quista data, dimpersè per las cifras da la data da naschentscha. Trais da quellas sun identicas, nempe mincha jada il 4. Quai dess esser mia cifra da furtüna, am n’haja dit. I nu po esser be üna casualità dad esser nat quel di, pac davo mezzanot. I vess pudü esser avant mezzanot e cun quai als 3. E lura? Be üna solita data. Dal rest d’eira quai üna dumengia, quella dumengia cha’l pövel (ils homens!) grischun ha acceptà üna nouva ledscha chi reglaiva la paja da magister sün livel chantunal. Per meis bap sarà quai stat ün surleivg da savair cha’l chanzlist cumünal nu pudaiva retardar la paja per motivs persunals; ün surleivg eir perquai cha la famiglia as vaiva ingrondida per ün bun mangiader. Insomma, pel quatter n’haja adüna gnü simpatia. Cler chi dà quel da la furtüna, dal trafögl. E furtüna n’haja gnü blera in mia vita. Mo la cifra m’ha fascinà lönch per ün oter motiv. Eu d’eira grond amatur da sport. Na ch’eu füss stat ün bun sportiv, al cuntrari – il rec e la stanga m’han perseguità lönch in sömmis pac agreabels. Mia paschiun as drizzaiva al sport passiv, al commentar, a la reportascha, a la glista da rangs. Natüralmaing cha pro tuot las cuorsas quintan be ils prüms trais rangs. E quai nu’m laiva ir per staila. Our d’aigna experienza savaiva co chi’s patischa schi’s es a la cua. Il quart rang es vairamaing il prüm da quels chi nu sun illa glüm. Ed i’m paraiva cha’l reporter stuvess manzunar adüna amo, sper ils prüms trais, almain il quart e dir quanta tigna cha quel ha gnü e chi mancaiva be pac per gnir sül podest. Eu nu pensaiva al tschinchavel ed a tuot tschels chi seguan. Na, cumpaschiun n’haja gnü cun Jos Minsch, Willy Favre, Dumeng Giovanoli, Silvano Beltrametti. Tuot quists stupends skiunzs ch’eu admiraiva, causa ch’eu svess d’eira üna chaschoula fatta, sun gnüts quarts ad olimpiadas o maestranzas mundialas. Amo a blers oters füssa da manzunar, tuot da quels chi sun stats güst sper la glüm. La simpatia pel quatter es restada. E cun ella l’admiraziun pellas persunas chi stan illa sumbriva e dan tuot per s-chaffir ün meglder muond, intant cha quellas chi giodan la glüm dal reflectur, nu sun, malavita massa suvent, degnas da la splendur. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

L’hotel istoric a Müstair – la Chasa Chalavaina – pudess bainbod esser in nouv possess. La Fundaziun da la clostra Son Jon a Müstair es in «trattativas finalas» cul possessur ed uster actual Jon Fasser. La fundaziun less in mincha cas cha l’hotel vegna mantgnü sco hoz, schabain cha la fundaziun svess nu po gnanca gestir o posseder ün tal hotel. Ils indigens nomnan l’ustaria e l’hotel be «La Chalavaina». E l’uster vain nomnà da tuottas e tuots be cul prenom: Joni. Quel Jon Fasser (80) ha manà ils ultims 51 ons l’hotel da famiglia e til etabli sco adressa cuntschainta in Val Müstair. Sainza dubi, la Chasa Chalavaina, situada be güst vidvart la Clostra Son Jon a Müstair, es ün dals albiergs ils plü originals ed istoric-autentics in Grischun. Da cumprar: hotel istoric Daspö divers ons ha l’hotelier però l’intenziun da vender il chasamaint. Ed uossa s’esa illas «trattativas finalas», sco cha Ulrich Veith conferma sün dumonda da la FMR. El es mainagestiun da la partida chi less cumprar l’hotel, nempe da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. Quella fundaziun nu posseda insè inguotta, gnanca ün unic mür o crap da la renomnada Clostra Son Jon chi’s rechatta dasper la Chasa Chalavaina. La fundaziun procura però cha la clostra, il convent e l’inter bain cultural vegnan mantgnüts, chürats e perscrutats. Impustüt procura la fundaziun pels raps bsögnaivels. Ma che voul lura far güsta quista Funda­ziun Pro Clostra cun ün hotel? Ulrich Veith declera: «Id es plainamaing i’l interess per nus cha l’hotel istoric dasper la clostra vegna mantgnü e manà inavant. L’hotel es part da l’istorgia da l’inter cumplex da la clostra chi ha sia fundamainta profuond i’l 8avel tschientiner. L’albierg svess vain manzunà la prüma jada fingià i’l 13avel tschientiner.» Trattativas fin d’utuon In trattativas s’esa fingià ün brav temp a Müstair. Tuot tenor a chi cha la FMR dumonda, vain trattà daspö duos, trais o daplüs ons. Ma eir quia para il coronavirus d’avair frenà il schlantsch. Però Ulrich Veith es da buna fai: «Nus sperain da pudair comunichar lura in october üna cumpra. Ma intant nun es quella amo definitiva.» Davart il predsch da cumpra nu voul ingün dar sclerimaint. I dà però ün grond «però»: la Fundaziun Pro Clostra Son Jon svess nu po gnanca cumprar l’edifizi, quella ha nempe tuot ün oter scopo ed otras incumbenzas co da cumprar e manar hotels. Ma chi füss lura insomma il cumprader e possessur? Ulrich Veith disch: «Quai nun es neir amo fixà. Però i sarà üna fundaziun o üna società gestiunaria, in mincha cas na la Fundaziun Pro Clostra Son Jon svess.» La fundaziun ha bain fat uossa tuot ils plans da finanziaziun e da business, ella ha sviluppà prümas ideas co chi’s pudess manar l’hotel ed ella ha eir inizià e fat las trattativas cul possessur. Ma tuot il rest es amo avert. Ulrich Veith concretisescha intant be tant lur ideas: «La Chasa Chalavaina es suot chüra da monumaints e nus nu lessan insè müdar inguotta vi da la chasa. L’unic cha nus prevezzain füssan pitschnas intervenziuns pro la cuschina e pro las installaziuns sanitaras. Ün concept gastronomic plü in detagl sto gnir elavurà in ün prossem pass.» Eir vess l’hotel da restar – cun sia ustaria – ün affar gastronomic public, voul dir avert eir pella populaziun indigena e na be per seminaris o cliantella specifica da la clostra. «Tuot in uorden» E che disch vairamaing il possessur actual da l’interess da cumpra our dal ravuogl da la clostra benedictina? Jon Fasser es cun seis möd d’uster daspö blers ons la fatscha da la Chasa Chalavaina ed eir ün ospitant ordvart original e cuntschaint, muni però cun üna furbra e fina discreziun. Ulrich Veith til caracterisescha bain cul pled «unicum». Che disch dimena Jon Fasser? Sün dumonda da la FMR manaja’l: «Id es in mincha cas ün surleivg per mai, perquai cha in mia età nu vaja plü uschè facil da manar l’hotel. Per mai esa tuot in uorden cun quistas trattativas.» E che disch el dal fat cha güsta la clostra – ün’instituziun vaschina e quasi publica – s’ingascha pro la cumpra? Jon Fasser disch tuot sibillinic: «Chi chi cumpra e piglia l’hotel, quai nun es uschè essenzial, i po esser ün privat o lura la clostra, quai nu dependa vairamaing.» S’inclegia, Jon Fasser es hom d’affar tras e tras. El sa perquai cha intant cha la vendita nun es amo suot tet, esa da tgnair avert tuottas opziuns. Però invers la FMR discha’l tuottüna amo per finir: «In duos mais, vers november, stuvess tuot esser decis. Lura pudaina gugent telefonar darcheu.» L’hotel e la fundaziun Be quist ultim inviern ha la Lia svizra per la protecziun da la patria nominà eir la Chasa Chalavaina sco ün dals hotels ils plü extraordinaris in Svizra. Fingià dal 2007 vaiva l’hotel da la famiglia da Jon Fasser eir surgnü üna distincziun dals hotels istorics in Svizra. L’albierg situà in stretta vicinanza da la Clostra Son Jon ha 18 stanzas, ün’ustaria suotaint e sül prüm plan üna seguond’ustaria illa stüva veglia, impustüt pels giasts d’hotel. Jon Fasser ha renovà l’hotel dal 1980, tanter oter fabrichond amo singulas stanzas our dal tablà tachà vi da l’hotel. La Fundaziun Pro Clostra Son Jon, cun sez a Müstair, exista daspö l’on 1969. Ella es gnüda installada in prüma lingia cull’intenziun da procurar pels meds finanzials (publics e privats) per restaurar e renovar il cumplex clostral. Eir grazia a quist ingaschamaint es la clostra gnüda declerada dal 1983 sco patrimoni mundial da l’UNESCO. Intant maina la fundaziun – presidiada daspö divers ons da Walter Anderau – eir il museum da la clostra e la butia. (fmr/dat) «Üna schanza» Eir pro’l Cumün Val Müstair s’haja cugnuschentscha da las trattativas per cumprar la Chasa Chalavaina. Tenor Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala, füss la soluziun in vista «üna schanza». Tenor ella üna schanza our da trais radschuns: «Per la prüma as pudessa evitar cun quista soluziun cha l’hotel dvantess ün oget da speculaziun. Per la seguonda sun landervia da vart da la clostra drets specialists chi san co chi’d es dad ir intuorn cun edifizis istorics. E per la terza muossa la glieud da la fundaziun eir üna tscherta professiunalità, cun quai chi integreschan glieud ed instituziuns dal fat.» Perquai vain la presidenta da la Val Müstair a la conclusiun: «Cun quista soluziun as pudessa chattar per l’inter cumplex üna bun’armonia.» (fmr/dat) In «trattativas finalas» pella Chalavaina La Chasa Chalavaina, l’hotel istoric situà güsta dasper la Clostra Son Jon a Müstair, pudess bainbod müdar possessur. Interessada per üna cumpra es precis la vaschina prominenta, nempe la clostra, o meglder dit la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. Il mainagestiun da quella fundaziun, Ulrich Veith, ha confermà invers la FMR chi’s saja illas «trattativas finalas». La fundaziun svess nu po però cumprar l’hotel. I stuvess gnir installada üna nouva fundaziun o società gestiunaria chi segna respunsabla. La Chasa Chalavaina vain manada daspö 51 ons da Jon Fasser, l’hotel in possess da sia famiglia ha fingià survgni ils ons passats plüssas distincziuns. (fmr/dat) Sarà la Chasa Chalavaina – l’hotel in vicinanza da la Clostra Son Jon – bainbod in possess d’üna fundaziun? Intant trattan ils repsonsabels da la clostra cul possessur actual davart üna cumpra. Ün hotel cun blera substanza istorica – la Chasa Chalavaina – es gnü manà ils ultims 51 ons da Jon Fasser. Uossa es in vista üna müdada da possessur. Sarà la Chasa Chalavaina – l’hotel in vicinanza da la Clostra Son Jon – bainbod in possess d’üna fundaziun? Intant trattan ils repsonsabels da la clostra cul possessur actual davart üna cumpra. Ün hotel cun blera substanza istorica – la Chasa Chalavaina – es gnü manà ils ultims 51 ons da Jon Fasser. Uossa es in vista üna müdada da possessur.

D’incuort es cumparü il 200avel Mas-chalch, la gazetta da la Val Müstair. Motiv per dar ün sguard retrospectiv. «Cumanzà a publichar ün mas-chalch vaiva, amo avant la fusiun al Cumün da Val Müstair dal 2009, il cumün da Müstair», infuorma Arno Lamprecht, il schefredactur dal mas-chalch actual, «l’iniziativa vaivan gnü Beat e Beatrice Grond, Gian Carlo Conrad e Claudio Oswald.» Da l’on 2002 es lura nada l’idea d’edir ün mas-chalch per tuot ils cumüns da la Val Müstair. Co chi’d es gnüda adaquella sa Fausto De-Stefani da Müstair. Muantar las Alps eir digitalmaing Sco ch’el disch vaivan la Jakobsstiftung tudais-cha e l’università da Lugano lantschà al principi dal nouv millenni il proget «movingAlps»: «Il böt d’eira da sustgnair vals i’l süd da las Alps cun trar a nüz las nouvas tecnicas digitalas», as regorda l’architect e manader da la scoul’industriala a Sta. Maria. Partenari da quist proget d’eira eir la Swisscom. «Ils manaders vaivan tschernü vals lateralas, la Val d’Anniviers i’l Vallais, la Vallemaggia i’l Tessin e la Bergiaglia e la Val Müstair.» Manader dal proget d’eira il professer Dieter Schuerch. Causa ch’el es biling, talian-rumantsch ed instruiva a giarsunas e giarsuns a Sta. Maria es Fausto De-Stefani dvantà manader regiunal dal proget: «No vain survgni l’incumbenza da stübgiar che chi manca amo in Val Müstair e lantschar progets chi’s portan sai svess.» Cha movingAlps contribuiva il Know-how, ma na contribuziuns finanzialas, declera’l, «uschea es nada l’idea dal Mas-chalch regiunal.» Ün’ediziun da 1020 exemplars «Cun stübgiar chi chi dess far la gazetta regiunala vaina svelt pensà al cumün», cuntinuescha Fausto De-Stefani, «l’intent d’eira da s-chaffir uschea üna plazza parziala per far il layout dal mas-chalch.» Quista plazza ha surtut Marco Fallet e fat quai fin d’utuon 2012. Sia successura es dvantada Patricia Gross chi maina la controlla d’abitants cumünala: «Il prüm schefredactur es stat Chasper Ans Gaudenz, el fa amo adüna las caricaturas i’l Mas-chalch. No til edin in 1020 exemplars.» Daspö ün decenni es Arno Lamprecht il schefredactur. Jan Ruinatscha chi maina il sectur finanzas dal Cumün da Val Müstair declera co cha’l Mas-chalch vain finanzià: «Dad üna vart cun l’abunamaint chi cuosta in Svizra 50 francs, a l’ester 65 francs, e culs inserats.» Chi hajan üna dunzaina d’abunents a l’ester, «ün perfin i’ls Stadis Units da l’America.» Siond cha’l Mas-chalch es l’organ pellas publicaziuns ufficialas paja il cumün 20 000 francs l’on. «Al principi da l’on 2005 vaina lura cumanzà ad edir il mas-chalch regiunal», conclüda Fausto De-Stefani. Sülla 200avla ediziun dal Mas-chalch da la Val Müstair as vezza ün pêr exaimpels dals prüms da quists mas-chalchs «Fingià la 200avla ediziun» Daspö il principi da l’on 2005 vain stampà il Mas-chalch, la gazetta da la Val Müstair, cun ün’ediziun da 1020 expemplars. D’incuort han ils abunents in Svizra ed a l’ester survgni la 200avla ediziun. «Fingià 200 jadas, da na crajer», constata il schefredactur Arno Lamprecht. Il Mas-chalch per tuot la Val Müstair es gnü realisà amo avant la fusiun al Cumün da Val Müstair da l’on 2009. Sco cha Fausto De-Stefani da Müstair disch as vaiva fat quai in connex cul proget «movingAlps» in collavuraziun cun l’università da Lugano. Il proget vaiva il böt d’intermediar a la populaziun da vals muntagnardas las cugnuschentschas necessarias per ütilisar las tecnologias digitalas in scoula e professiun.

In set etappas traversan in cuorsa las passa 500 partecipantas e partecipants dal 16avel Dynafit Transalpine Run las Alps. In gövgia suna rivats a Scuol ed hoz cuorrna vers il böt final a Prad i’l Tirol dal Süd. Als 4 settember sun partidas las 166 curriduras e 359 curriduors da 22 naziuns davent da Hirschegg i’l Kleinwalsertal (A) i’l Vorarlberg fin a Lech am Arlberg (31,7 km). La seguond’etappa ha manà il di davo da Lech fin a St. Anton am Arlberg (28,7 km). Il lündeschdi passà ha cuntinuà la cuorsa da St. Anton a Galtür (34,0 km). Il di davo haja dat üna premiera: Ils partecipants sun currüts da Galtür a Clostra (42,3 km), quist cumün i’l Partens es stat la prüma jada lö d’etappa. In marcurdi haja dat a Clostra ün sprint 8,5 km sü pella costa stipa. Quel ha guadagnà Michael Steiner chi’d es oriund da l’Engiadin’Ota e l’hom dad Arina Riatsch. L’etappa in gövgia ha manà da Clostra a Scuol (46,8 km) sül parcadi pro la staziun da la viafier. Ed hoz maina l’ultima etappa da Scuol sülla Chamonna Lischana, sur la Fuorcla da Rims vers il Tirol dal Süd. La cuorsa finischa a Prad in Italia (44 km). (fmr/fa) L’Engiadinais Michael Steiner (a dretta) ha guadagnà a Clostra il sprint dad 8,5 kilometers sü pella costa. Il seguond, Martin Lustenberger, til gratulescha. Fotografia Klaus Fengler

Minchatant sun eu simplamaing trist. Eu sun trist e nu sa vairamaing perche. Cler, i dà eir adüna darcheu situaziuns in mia vita, ingio ch’eu sa precis perche ch’eu sun trist. Forsa n’ha eu güsta let alch istorgia illa gazetta o vis üna novità illa televisiun o dudi alch i’l radio chi m’ha fat gnir trist. Adüna darcheu sun eu pertoc in mia vita da minchadi dad üna situaziun greiva chi’m fa gnir trist. Ma minchatant sun eu simplamaing trist, sainza savair perchè e sainza motivs evidaints. E lura cumainz eu ad analisar la situaziun. Eu am dumond, schi d’eira capità alch, sch’inchün a forsa dit o fat alch chi m’ha offais o schi da alch chi m’occuppa. Ma minchatant nu güda nüglia da stübgiar, id es lura simplamaing uschè ch’eu sun trist. E minchatant esa dafatta uschè ch’eu sun trist perquai ch’eu sun trist. Ma l’esser trist nu vain vis jent in nos muond ed in nossa società. L’esser trist nun ha plazza in ün muond, ingio cha tuot ha da glüschir e dad esser super – sco cha las fotografias e las istorgias sün facebook ed instagram ans voulan far crajer. Ma eu nu sun adüna miss sü bain, eu nu poss adüna be rier. A mai para eir cha’ls conumans nu san ir intuorn bain cun quist sentimaint. Sch’eu quint ad inchün ch’eu nu stetta bain, ch’eu saja uossa simplamaing trist, schi nu vain quai suvent na acceptà. «Ma dai, che esa, guarda üna jada che cha tü hast tuot, co poust tü be esser trist? Tü hast uffants frischs e sans chi nu fan ingüns problems, tü hast ün bun manster chi fa sen, tü hast ün tet sur il cheu – perche mâ vessast tü dad esser trist? Tü stuvessast esser cuntaint ed ingraziaivel, i dà blera glieud chi sta bler plü mal co tü, chi ha fom ed ingün da chasa – co be poust tü esser trist?» Uschè tunan las reacziuns sün meis esser trist. E sco dessert daja lura amo suvent ün pêr tips che ch’eu pudess far per na plü esser trist. Ma ne tuot quistas bunas ideas e neir ils tips am güdan inavant, a l’incuntrari, els am fan gnir bod amo plü trist perquai ch’eu am saint lura ün zich da nun esser inclet ed acceptà. E lura lasch eu simplamaing esser trist a mai, eu ignoresch tuot quai cha’ls oters han da dir e quintar. Eu sa nempe ch’eu das-ch esser trist, chi d es in uorden dad esser trist, chi’d es normal dad esser trist. Esser uman voul eir dir, dad esser trist da temp in temp. Eu das-ch sentir quist sentimaint, eu nu til stoss zoppar o scurrantar, eu nu stoss provar da müdar alch – i po simplamaing esser uschè sco chid es. Eu accept meis esser trist – e perquai suna lura minchatant simplamaing trist. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min­tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Actualmaing ed amo fin ils 31 d’october as poja visitar ün’exposiziun dal fotograf Peter Ammon. Quella muossa la vita paurilla illas chasas engiadinaisas. Sco cha’l president da la Società Museum regiunal d’Engiadina Bassa, Peter Langenegger ha dit, s’haja organisà repetidamaing exposiziuns da tuot gener i’l Museum regiunal da l’Engiadina Bassa a Scuol. Quist on amo infin ils 31 d’october ün’exposiziun cun fotografias dals ons 1954 fin 1959 dal cuntschaint fotograf Peter Ammon. «Pel solit faina minch’on ün’exposiziun speciala davart üna tematica chi ha ün connex culla regiun. Sül tema vita paurila illas chasas engiadinaisas sun eu gnü causa ch’eu cugnuschaiva fotografias dad Ammon da l’Engiadina Bassa e Val Müstair chi d’eiran expostas in divers lös in Svizra.» Langenegger ha lura contactà il figl dad Ammon, Emanuel chi’d es eir fotograf, e quel ha dit cha las fotografias da seis bap sajan gnüdas fattas i’l istess temp sco cha’l museum a Scuol es gnü fundà. Dal 1954 es gnü cumprà l’edifizi a Scuol Sot, plü tard es gnüda fundada la società dal museum. La società vain finanziada cullas contribuziuns dals commembers, las entradas tras visitas, cul sustegn dal Chantun, causa cha’l museum es da relevanza regiunala, e dals cumüns chi sustegnan il museum cun duos francs per abitant. «Davart ils temas da las exposiziuns po minchün da la suprastanza far propostas e quellas vegnan discutadas in quel ravuogl e decisas.» L’exposiziun actuala L’interess per las exposiziuns dependa tenor Langenegger fich ferm da la tematica. «L’exposiziun davart l’architectura da Rudolf Olgiatti es statta frequentada fich bain ed es statta ün grond success. L’exposiziun cullas fotografias dad Ammon vain visitada impustüt d’indigens.» Il museum a Scuol e las exposiziuns vegnan visitatas da 1'200 fin 1'800 persunas l’on. L’exposiziun actuala muossa fotografias chi sun gnüdas fattas dals ons 1954 fin 1959 in culur cun üna camera 4x5inch. L’inglüminaziun gniva realisada cun pairins da straglüsch blaus e da clerità da di chi gnivan müdats davo mincha fotografia. Quella jada nu d’eira pussibel da cumprar films, uschè cha quels staivan gnir importats da l’America. L’exposiziun muossa impreschiunantamaing co cha la glieud vivaiva in quel temp e cun che mezs ch’els staivan superar il minchadi. Chadafös nairas, las giallinas chi vivaivan per part insembel culs umans in chasa, pan chi’s faiva svess, charn püerch chi’s pichaiva sü vi dal plafuond e bler oter plü. L’exposiziun il Museum regiunal d’Engiadina Bassa es amo averta fin ils 31 d’october, adüna la dumengia da las 15.00 fin 17.00, mardi fin venderdi da las 16.00 fin 18.00. Insembel cul museum vegnan sportas eir gitas tras cumün ed in baselgia. La vita da Peter Ammon Peter Ammon chi’d es nat ils 12 da mai 1924 a Lucerna vulaiva gnir sculptur ed ha frequentà dal 1940/1941 la Scoula d’art applichada a Lucerna. Davo avair lavurà ün mez on pro la libraria Bürgisser, ha’l müdà idea ed ha fat müdada pro’l fotograf lucernais Franz Schneider per far ün giarsunadi da fotograf. Cun s-chars 25 ons ha’l drivi a Lucerna ün agen studio e pro seis cliaints toccaivan architects, industrials, protecziun da monumaints ed il teater. Daspö il 1991 viva el in Frantscha. Peter Ammon in acziun. Üna duonna chi pavla las giallinas aint il suler. La famiglia chi gainta illa chadafö naira. L’exposiziun as rechatta in ün bel ambiaint. Mamma e figlia inclur i'l Puschlav piglian il pan our dal fuorn. Fotografias da Peter Ammon a Scuol (fmr/bcs) Actualmaing sun expostas fotografias dal cuntschaint fotograf Peter Ammon i’l Museum regiunal d’Engiadina Bassa a Scuol. Fotografias chi sun gnüdas realisadas dal 1954 fin 1959 in chasas engiadinaisas in Engiadina Bassa e Val Müstar dan perdütta da la vita paurila da quella jada. Il museum a Scuol es üna società e muossa sper üsaglias, mobiglias ed oters ogets dals antenats, üna gronda schelta istorica. Adüna darcheu vegnan eir organisadas exposiziuns cun temas chi han da chefar culla regiun, actualmaing fotografias veglias da Ammon. Il museum es avert da mardi fin venderdi da las 16.00 fin las 18.00 e la dumengia da las 15.00 fin 17.00.

L’Uffizi da god e privels da la natüra ha elavurà la strategia Biodiversità forestala i’l Grischun 2035. I’l god sül territori dal cumün Valsot han perits preschantà ils cuntgnüts ils plü importants da quista strategia. «La diversità da las spezchas e dals spazis da viver i’l god es bainschi gronda», ha dit il president da la regenza grischuna Mario Cavigelli a Chant Sura sur Ramosch, «ella es però periclitada in tschertas parts.» Cha quai saja uschea eir schi gnia fingià daspö lönch guardà cha la cultivaziun dal god saja perdüraivla, ha’l constatà, «i nu das-cha gnir cultivà daplü co chi crescha davo.» Reservats da god natüral ed islas da laina veglia Dürant ün temp plü lung s’haja dat, sco chi ha declerà il silvicultur chantunal Urban Maissen chi maina l’Uffizi chantunal per god e privels da la natüra, «be pac spazi e pac temp a la natüra per seis andamaint dals process natürals.» Chi sajan perquai i’l suotrapreschantats bös-chs pü vegls. «Per cumpensar quai dovressa ün pêr decennis cun ün’ütilisaziun da l’uman fermamaing redotta.» Cun definir reservats da god natüral plü gronds ed islas da laina veglia plü pitschnas as poja dar tenor el darcheu daplü plazza a quists andamaints natürals e garantir a lunga vista darcheu tals process natürals. «La part da quels reservats da god natüral ha üna surfatscha da 3,3% in congual cun l’intera surfatscha da god.» Quista surfatscha dess gnir augmentada – tenor la strategia Biodiversitad forestala i’l Grischun – fin l’on 2035 sün 5,5%. Uschea gniss surpassà il böt naziunal chi s’amunta a 5%. Mantgnair las structuras preziusas La basa per cha’l god possa accumplir sias bleras funcziuns sun la cultivaziun e la chüra da quel. «Cun intervgnir a temp po gnir s-chaffida e mantgnüda üna varietà da strcturas chi mankess in blers lös sainza l’influenza da l’uman», ha explichà Marco Vanoni, manader da sectur i’l Uffizi da god chantunal, «güst quistas structuras spordschan lura eir ün spazi vital per bleras spezchas da plantas e bes-chas.» Per mantgnair a plü lunga vista quists spazis vitals prezius vegnan bleras da quistas surfatschas garantidas sco reservats da god special cun ün contrat tanter il chantun e’ls proprietaris dal god, per gronda part sun quai ils cumüns. «Il böt naziunal es cha la surfatscha da reservats da god specials ragiundscha 5% da la surfatscha da god in Svizra», ha’l cuntinuà, «in Grischun es quella cun 4,8% fingià uossa quasi ragiunta.» Per mantgnair l'ota qualitad da quists spazis vitals e per tils ingrondir amo po lur part dafatta gnir surpassada fin da l’on 2035. «Decisiv per realisar ulteriurs reservats da god special es però il bsögn dals cumüns grischuns chi possedan per grondischma part ils gods grischuns», ha accentuà Marco Vanoni. Ün god da larschs pasculà survain daplü valur In bleras regiuns dal Grischun ha il larsch üna fich gronda valur. «Dürant tschientiners s’han fuormats gods da larschs eir tras la pasculaziun da muvel da nüz», ha dit l’indschegner forestal regiunal Giorgio Renz, «scha’l potenzial local es avant man in tals gods pon masüras silviculturalas güdar a mantgnair ed a dar daplü valur a quists gods.» Co ch'ün god accumplischa al medem mumaint differentas funcziuns, han muossà el e Mario Denoth chi’d es silvilcultur regiunal dal cumün da Valsot, a man d’ün exaimpel sur Ramosch, sur la Palü Lunga: «Davo noss’intervenziun da l’on 2019 creschan fingià numerus dscherms da larschs e bleras differentas spezchas dad erbas sün quista surfatscha», ha constatà Mario Denoth. Il silvicultur Mario Denoth declera a Mario Cavigelli, Urban Maissen e’ls oters chi nu’s vezza sülla fotografia co chi han intervgnü i’l god sur la Palü Lunga. L’indschegner forestal regiunal Fabio Renz preschainta ün god chi vain pasculà dal muvel. Urban Maissen (schn.), Marco Vanoni e cusglier guvernativ Mario Cavigelli sföglian illa Strategia pella biodiversità forestala i’l Grischun 2035. God protegia e vain protet 30% da la surfatscha dal Grischun es god. Blers da quists gods protegian ils cumüns chi’s rechattan illas costas suot els. Ils gods dan però eir ün dachasa a bleras plantas e bes-chas. Per proteger e mantgnair quista biodiversità ha elavurà l’Uffizi chantunal da god e privels da la natüra la strategia «Biodiversità forestala i’l Grischun 2035». In gods sur Ramosch han preschantà perits ils cuntgnüts ils plü importants da quista strategia: Il president da la regenza Mario Cavigelli d’eira gnü accumpagnà dals experts Urban Maissen e Marco Vanoni e dals silvicultuors Giorgio Renz da Scuol e Mario Denoth da Valsot. (fmr/fa)

Co valüteschan ils viandants la cuntrada lung la senda tanter Vnà e Tschlin? Cun agüd d’ün questiunari digital o eir tradiziunal po chi chi voul respuonder quista e las otras dumondas cuntgnüdas in quel. Las partenzas, resp. ils böts da la senda «Inscuntrar» sun a Vnà ed a Tschlin. La senda maina süls ots a pè dad üna a tschella fracziun dal cumün da Valsot. Cur chi partan pon ils viandants a Tschlin o a Vnà tour ün quadernin «Inscuntrar – Umfrage zur Qualität der Landschaft in Valsot» cun els. Dürant la spassegiada inscuntran els üna dunzaina da tablas in fuorma da fluors. Sün quellas esa ün uschenomnà QR-code chi pussibiltescha da leger e respuonder la dumonda cul telefonin eir in möd digital. In mardi ha fat üna buna dunzaina da studentas e students da l’università da Turich quista gita. Els han fat quella insembel cun Lina Torregroza da l’Institut scientific federal God, naiv e cuntrada (tud. WSL). Ella s’occupa da l’observaziun da cuntrada svizra e dal proget Inscuntrar. Intant cha’ls futurs geografs e geografas han impli oura a fin il questiunari ha’la dat audienza a la FMR. «Cul böt da dar valur a la cuntrada» Cha’l proget «Inscuntrar» saja gnü inoltrà da la fundaziun Pro Terra Engiadina (PTE) culla manadra da gestiun Angelika Abderhalden, ha dit la scienziada, «ils ulteriurs partenaris dal proget sun la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair (EBVM), il Parc Naziunal Svizzer, cumün e turissem Valsot e’l Center da sandà regiunal.» Cha’l böt saja da dar valur a la cuntrada in general, ha cuntinuà Lina Torregroza, «e per gnir a savair che cha la glieud spetta d’üna cuntrada valurusa vaina fat insembel culla PTE ün questinari.» In quel vegnan las persunas chi fan la spassegiada tanter Tschlin e Vnà dumandadas che chi spettan d’üna cuntrada, p.ex. variada, autentica, bella vista, multifaria e spazi da viver per bleras spezchas da plantas e bes-chas. Pro las dudesch tablas in fuorma da planta vegnan preschantadas singulas fluors indigenas. Per dudir il parair da la glieud giuvna «Fin uossa n’haja survgni 23 quaderns implits oura ed amo üna jada tants questiunaris respus digitalmaing», ha infuormà la collavuratura dal WSL, «ils blers chi’s partecipeschan sun turists, indigens esa damain.» Il proget pilot dürarà fin prümavaira 2023. Quella jada cumainza lura l’analisa da las respostas. «Ad optimar amo las dumondas da noss questiunaris güdan las studentas e students, els scrivan lur parair e nus survgnin quists documaints», ha declerà Lina Torregroza. Ils questiunaris in fuorma da palperi resta illas chaistas sper la senda a Vnà ed a Tschlin amo fin chi vain la naiv. Frequenzas vegnan dombradas «Per savair quanta glieud chi tira a nüz differentas sendas a Valsot han ils partenaris installà in trais lös apparats chi dombran las frequenzas», infuorma Angelika Abderhalden chi maina la gestiun da la Pro Terra Engiadina: Quels apparats s’haja installà in Val Ruinains avant co rivar a Tschlin, sper la nouva Senda Barandias vers l’Alp Tea e pro la Senda dal Magliavirüclas tanter Tschlin e Strada. «Cun agüd da noss apparats per dombrar las frequenzas savaina lura quantas persunas chi fan spassegiadas sün quistas sendas», disch ella. Pro las partenzas, resp. ils böts da la senda «Inscuntrar» pon ils interessats tour ün questiunari, resp. metter aint illa chartera il questiunari impli oura. Lina Torregroza s’occupa pro l’Institut federal God, naiv e cuntrada dal proget «Inscuntrar». Las studentas e students futurs geografs han impli oura a Tschlin ils questiunaris. Qualitats d’üna bella cuntrada Las persunas chi fan la spassegiada da Vnà a Tschlin o viceversa sun invidadas da respuonder las dumondas dal questiunari «Inscunter». Tanter oter pona indichar che ch’üna bella cuntrada stess avair a lur avis. Quist questiunari fa part al proget «Inscunter» da la Pro Terra Engiadina chi realisescha quel insembel cun l’institut scientific federal God, naiv e cuntrada (tud. WSL). Respunsabla per quist proget es qua Lina Torregroza. In mardi ha ella fat la gita da Vnà a Tschlin cun üna buna dunzaina da studentas e students. Sco ch’ella ha dit, scrivan las futuras geografas e geografs minchün che chi pensan dal questiunari. «Uschea vezzaina schi’s pudess til optimar amo», ha dit la scienziada. (fmr/fa)

La Biosfera Val Müstair e la Scoul’ota zürigaisa dombran las frequenzas da viandants e bikers sün sendas in Val Müstair. Il coronavirus renda difficil da survgnir cifras objectivas. Cul permiss dal Cumün da Val Müstair sun gnüdas francadas sper sendas illa regiun plüssas traplas fotograficas. Cun quellas nu vain fotografada la sulvaschina, dimpersè la glieud chi’d es in gir sün quellas. I’s tratta dad ün proget cumünaivel da la Biosfera Val Müstair e da la Scoul’ota da Turich per scienzas applichachadas (ZHAW). «Il böt dal proget es da savair quanta glieud chi douvra quistas sendas per ir a spass o per ir cul velo da muntogna», declera Linda Feichtinger chi coordinescha la perscrutaziun da la Biosfera Val Müstair. In Val Mora eir üna barriera fotoelectrica Chi hajan installà in Val Mora ed in Val Vau installà ses cameras. «Tuottas in lös ingio chi’s po bandunar las duos vals», cuntinuescha ella, «uschea as poja verer quantas persunas chi sun in gir.» Las fotografias vegnan tuorblantadas automaticamaing: «Cur cha no analisain las fotografias as vezza be schi’d es ün viandant o ün biker.» Ün apparat per dombrar han ils partenaris installà eir illa Val Mora ed ün pro l’Alp Champatsch. Quai es üna sort barriera fotoelectrica, sch’üna persuna passa tras survain l’apparat ün impuls e dombra. «Schi dà duos impuls sa l’apparat chi d’eira ün biker.» Cun quist apparat as saja eir in che direcziun cha las persunas sun in gir. La Val Mora hana tschernü dad üna vart perquai cha quista val dvainta adüna plü populara pro’ls viandants ed impustüt pro’ls bikers. «E lura vessna eir jent las cifras causa il müdamaint pussibel da l’Alp Sprella in üna chamonna dal CAS», agiundscha Linda Feichtinger, «uschea as saja co cha las frequenzas as müdan, scha quista chamonna vain drivida.» Daja potenzial da conflict tanter viandants e bikers? «Minchatant vaina reclomaziuns da viandants chi vegnan giò dal Lai da Rims e’s saintan disturbats dals bikers», cuntinuesch’la, «eir perquai lessna gnir a savair las cifras concretas, cura sun ils viandants in gir e cura ils bikers e da quantas persunas as tratta vairamaing?» Insembel culla ZHAW fa la Biosfera Val Müstair eir üna retschercha pro’ls visitaduors, tanter oter per verer quant grond cha’l potenzial da conflict tanter viandant e biker es propcha. «I’s vezza fingià uossa chi disturba be a relativmaing pacs visitaduors, scha bikers cruschan lur vias, il respet vicendaivel es grond.» Il resultat gnarà publichà la mità o la fin da l’on 2022. «Quel termin vala eir pels resultats da la dombraziun», disch la collavuratura da la Biosfera Val Müstair, «cunquai cha la ZHAW, chi ha concepi il stüdi, ha eir amo divers oters progets in trais-cha düra ter lönch fin chi han analisà tuot las cifras.» La pandemia difficultescha il congual «La tematica da dombrar las frequenzas sün sendas es dvantada d’interess eir in blers oters lös illa regiuns muntagnardas», constata Linda Feichtinger, «nossas dombraziuns vaivna planisà fingià avant cha’l coronavirus s’ha fat valair.» La consequenza es, sco ch’ella declera, cha las cifras chi’s survain pro l’Alp Sprella nu sun dal tuot objectivas: «Causa chi sun uossa in gir daplüssas persunas co ant corona nu’s poja far uschè bain il congual da las frequenzas avant e davo.» Cun da quists apparats sco qua in Val Vau vegnan fotografats gronds e pitschens chi passan speravia. Per savair las cifras exactas Las sendas in Val Müstair ed in otras regiuns muntagnardas vegnan ütilisadas adüna plü ferm. Far spassegiadas a pè, ma eir cul velo da muntogna es dvantà, eir causa la pandemia, l’occupaziun preferida da blers giasts ed indigens. La Biosfera Val Müstair less savair quant grondas cha las frequenzas süllas sendas sun ed eir schi exista potenzial da conflict tanter viandants e bikers. Insembel culla Scoul’ota zürigaisa per scienza applichadas (ZHAW) dombran ils collavuratuors da la Biosfera cun traplas fotograficas ed oters apparats las frequenzas. Implü fan els üna retschercha pro’ls visitaduors dal parc natüral. Ils resultats da dombraziun e retschercha gnaran publichats quist on chi vain d’instà o d’utuon.

Quist venderdi saira invidan ils organisatuors da la sporta «Film & Culinarica» i’l center cultural Nairs ad üna sairada cun film e referat dal glaziolog Felix Keller. A las 19.00 sun tuots invidats ad üna tschaina cumünaivla. A las 20.15 muossa il scienzià ün film e referischa davart ils «Ice Stupas» sper Puntraschigna. Daspö l’on 2015 sun Felix Keller e l’Università dad Utrecht landervia a sviluppar üna metoda per tgnair in salv l’aua da vadret. Cun quella vegnan s-chaffidas uschedittas Ice Stupas. Quai sun üna sort piramidas da glatsch chi sun sco üna sort reservoirs d’aua. (cdm/fmr)

In mardi saira ha gnü lö a Zernez la premiera d’ün film chi resüma üna seria da desch films cuorts sur da l’En. Ils films sun part dal proget d’Interreg «INNsieme» chi less, tanter oter, elavurar ün plan d’acziun pella protecziun da las spezchas sur tuot l’En. 517 kilometers percuorra l’aua da l’En tanter sia funtana i’l Lägh Lunghin sur Malögia, il sparta-auas sün 2484 meters sur mar, fin pro si’imboccadüra i’l Danubi a Passau sün 290 meters otezza. Però l’idilla ingiona: Tenor üna retschercha dal WWF d’eira dal 2015 nempe be güsta amo raduond 1% da tuot il flüm in ün stadi natüral ed oriund. Sur 517 km e trais pajais Sün seis 517 kilometers cuorra l’En tras la Svizra, l’Austria e la Germania e retira si’aua our d’ün territori da 26 130 kilometers quadrats. Sün praticamaing tuot sia lunghezza vain l’En trat a nüz per sports ed otras activitats. Sün blers kilometers es l’En chanalisà opür inserrà tanter vias e lingias da tren. E dapertuot sül traget vain sfrüttada si’aua pella producziun d’energia regenerabla. Motiv avuonda per instradar ün proget d’Interreg cumünaivel cul nom adattà «INNsieme». Il proget es terminà sur trais ons, vain portà da partenaris da divers sectuors dals trais pajais e metta il focus süls quatter böts principals: elavurar ün plan d’acziun per proteger las spezchas chi vivan pro ed i’l En, realisar masüras da protecziun, tscherchar il dialog cun tuot las gruppas d’interess e sensibilisar tuot ils pertocs tras lavur da comunicaziun e fuormaziun d’ambiaint. Eir scha la Svizra svessa nun es part dal proget d’Interreg «INNsieme», faja dabsögn, da guardar l’En in möd cumplessiv ed eir sün tuot sia lunghezza. Quel impissamaint ha intimà als partenaris svizzers – il WWF Svizra e Grischun, la Fundaziun Pro Terra Engiadina, la cumischiun IEM da l’organisaziun pel svilup regiunal Engiadina Bassa Val Müstair, la Pro Lej da Segl ed eir l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint ANU – da’s partecipar al proget. Films creschüts our dal bsögn Lisa Reggentin dal WWF Austria es respunsabla pella comunicaziun dal proget ed ha resümà a Zernez ils böts seguaintamaing: «Proteger l’En e til tgnair vivaint sco flüm ma eir sco spazi da viver.» Il proget prevezzaiva insè d’organisar diversas occurrenzas tematicas sur tuot il percuors da l’En. La pandemia haja però impussibiltà ün tal agir, ha dit Lisa Reggentin, «invezza vaina gnü l’idea da transportar noss cuntgnü in fuorma da films cuorts chi’s po guardar online sco seria ma chi funcziunan ün per ün. Ils desch films cuorts ha realisà il cineast austriac Harry Putz da la ditta Freiluftdoku infra be cuort temp, tanter schner e lügl da quist on. Exaimpels da Bever e Valsot Il film muossà a Zernez es ün riasunt dals desch films cuorts e düra bundant 45 minuts. El muossa la vita ill’aua da l’En, a la riva ed i’ls contuorns dal flüm, el lascha gnir a pled perits our da tuots trais pajais e muossa eir divers exaimpels da lös problematics sco eir da masüras da revitalisaziun fingià fattas e reuschidas. Uschè vain preschantà i’l film tanter oter il proget da revitalisaziun e la fabrica d’ün uschè nomnà «Umgehungsgewässer» da duos kilometers e mez lunghezza inclus ün’isla pro l’Ouvra d’En Ering-Frauenstein da l’impraisa idraulica Verbund in Germania. Sco exaimpels positivs vegnan muossadas eir las revitalisaziuns da l’En a Bever in Engiadin’Ota e pro ­l’ogna Panas-ch suot Strada i’l Cumün da Valsot. Fadri Guidon, sco president cumünal da Bever, ed eir Angelika Abderhalden, sco rapreschantanta da la Fundaziun Pro Terra Engiadina, vegnan a pled in diversas episodas dal film. Il proget «INNsieme» prevezza i’l rom dal plan d’acziun raduond 250 masüras singulas chi han – hoz ed in avegnir – il focus sülla protecziun da 20 spezchas, dal castor fin pro’l tschendratsch, il pesch chi para davair chattà ün spazi ideal da viver surtuot ill’aua da l’En in Engiadin’Ota. Ün oter punct important es tenor Lisa Reggentin eir d’includer e sensibilisar las genera­ziuns futuras pella tematica da l’En. Ella ha conclus perquai la sairada cun l’invid general: «Nus ans vezzain a l’En.» Las desch episodas da film sur da l’En ed eir daplü infuormaziuns sur dal proget «INNsieme – trais pajais – ün flüm» sun da chattar sün: www.innsieme.org L'En es l'avaina da vita da flora e fauna - ma eir dals umans chi vivan a la riva dad el. L'En es però eir circundà dad intervenziuns civilisatoricas - sco quia illa chavorgia dad Imst (A), pac dalöntsch dal cunfin svizzer.

Per la mort da l’autur, pittur, redschissur, promotur, editur, satiriker, critiker, illustradur e traductur Jacques Guidon (1931–2021) Iso Camartin ha scrit illa publicaziun «Kaleidoskop» – üna publicaziun sül 90avel da Jacques Guidon chi’d es cumparüda be d’incuort: «Jeder Ort braucht einen Künstler. Manhattan hat Woody Allen. Manhattan hat Glück. Zernez hat Jacques Guidon. Zernez hat Glück.» Schi, pelvaira – Zernez e Jacques s’han tgnüts ün a tschel. I s’han agitats ün da tschel. Ma i han eir giodü ün a tschel. Uossa cha Jacques Guidon nun es plü, as poja dumandar: Chi d’eira Jacques Guidon? E co restarà’l in memoria? Da resümar ils 90 ons da sia vita, si’operusità, sia creatività e seis ingaschamaint es üna roba da l’impussibel. Bler massa multifar es stat seis ingaschamaint politic-artistic, sco autur, artist, traductur, illustradur, caricaturist, redschissur, activist, critiker, satiriker, editur etc. Jacques Guidon es fingià gnü circumscrit sco «animal artistique», sco «decatlonist cultural», sco «portavusch cultural», sco «Rumantschun», sco «mentur». Oters til han dat attributs main amiaivels, sco «criticaster» o «persona non grata». Insomma, Jacques Guidon nu d’eira üna persuna chi laschaiva fraid – el nu vess gnanca vuglü quai. Be na esser o dvantar indifferent es stat sia devisa vita düranta! O cun seis agens pleds: «Quel chi s’instrafotta da tuot, chi chi nu s’impegna per in­guotta, quel nun es in acziun. Quai es üna materia inactiva.» Quai ha dit Jacques Guidon in ün film da Cuntrasts cha Arnold Rauch ha realisà avant desch ons, in occasiun da seis 80avel anniversari. E «materia inactiva» laiva dir per Jacques Guidon sainza curaschi civil, sainza vita. El percunter ha vuglü viver ed es adüna restà in acziun. El nu s’ha mai instrafottà. El s’ha ingaschà ed agità, critichà e publichà, cumbattü e promovü, scrit e dit, fat e strat. El es nat dal 1931 a Zernez, ingio ch’el es creschü sü in üna famiglia da paurs. El ha imprais da magister (secundar) ed ha dat scoula tranter oter a Puntraschigna, Zuoz e Zernez. A partir dal 1984 es el lura stat – fin a sia pen­siun – collavuratur e promotur regiunal da la Lia Rumantscha in Engiadina. Insembel cun sia duonna Eva s’ha’l chasà a Zernez, in seis lö da naschentscha. Dasper seis ingaschamaints professiunals ha Jacques Guidon eir adüna lavurà sco artitst, el ha pittura e creà sculpturas cun multifarias tecnicas. El ha scrit teaters, poesias, istorgias ed afforissems. Dal 1971 ha’l fundà insembel cun amis la revista satirica e critica «Il Chardun». Impustüt sur quella publicaziun ha’l critichà e cundannà mecanissems e svilups economics, politics e culturals in Engiadina ed i’l Grischun: p.ex. la speculaziun dal terrain, la svendita da la patria, l’indifferenza dals Rumantschs, la destrucziun da la ­cuntrada. Art figürativ, publicistica, litteratura, teater… in intervistas ha Jacques Guidon eir express l’ultim temp il dubi da forsa avair sparpaglià las forzas in sia vita, da nun esser stat abel da’s concentrar sün ün da seis interess, da nun esser restà fidel ad ün da seis talents. Impustüt da nun avair dat daplü spazi a sia lavur sco artist, forsa perfin dad nun esser i perquai davent da l’Engiadina, a l’exteriur. Quist «frust da restar ed il gust dad ir» til han persequità l’intera vita. Ma il rumantsch til ha tgnü in Engiadina. O sco ch’el ha dit i’l film da Cuntrasts: «Eu n’ha resenti quist esser Rumantsch sco ün oblig da restar qua.» Jacques Guidon es restà – e s’ha impachà cun tuot ils talents chi til staivan a disposiziun, cun tuot l’energia, la gronda statura ed il caracter d’argient viv cha la natüra til vaiva miss in chüna. El es restà, schabain cha el e quist’Engiadina e quist muond rumantsch nun han nimia adüna fat buna farina. I daiva però mumaints e lös, ingio cha Jacques Guidon pudaiva far pasch cun sia val – ed eir cun tuot sias aignas tensiuns artisticas internas: aint il gö liber. In survistas biograficas da Jacques Guidon vegnan quels gronds progets da teater manzunats plütost be a l’ur o sco ün ulteriur chomp d’ingaschamaint da Jacques Guidon. Ma forsa d’eiran güsta quels gös libers ün condensat da tuot seis esser, da tuot seis ingaschamaint e da tuot seis talents. Seis tocs vaivan noms fich emblematics: «La fuschella», «La svouta», «L’iral», «L’arch». Jacques Guidon scrivaiva il toc, el collavuraiva pro la redschia, el pitturaiva las culissas, el disegnaiva ils placats, el radunaiva e motivaiva la glieud, ed el giodaiva la cumpagnia – e co! Precis in quists gös libers s’univan bain sia promoziun cultural-lin­guistica, sia aigna lavur artistica, sia chüra pella lingua e seis messagis politics ed idealistics. Seis tocs nu d’eiran mai bellas istorgias da «feel good», mabain dramas cun larmas e festatschas, cun da quels chi profitan e da quels chi patischan, cun bun e nosch, cun protagonists chi braman e cumbattan per libertà e solidarità. E chi chi ha collavurà pro ün tal gö liber cun Jacques Guidon, quel o quella sa ch’el giodaiva fich quists progets da cumünanza, cha quella «truppa» solidarica e rumantscha d’eira forsa per el ün exaimpel ideal co cha la cumünanza gronda vess da funcziunar. A Zernez, in Engiadina ed in Rumantschia. Jacques Guidon ha quintà qua o là l’anecdota cha acturas ed acturs dal gö liber «L’iral» (1992 a Scuol) s’hajan amo ons plü tard salüdats sün via cun «arue» – ün salüd cumbattiv e solidaric in quel toc. I nu dà probabel ün plü grond cumplimaint per ün autur, scha seis pleds e seis messagi aintran i’l minchadi. Sch’üna pitschna sbrinzla da la fuschella siglia. Jacques Guidon es mort in gövgia passada, duos mais davo avair accumpli 90 ons. La sbrinzla es siglida. Id es da tgnair chüra da quella. «Arue» – Jacques Guidon. «El ans mancarà» Jacques d’eira la cordialità in persuna, el vaiva ün möd simpatic da vulair savair daplü da l’interlocutur; nüglia per buonder dimpersè per viv interess. A mincha uman as poja rimplazzar, ma Jacques ha occupà cun seis ingaschamaint sün plüs chomps üna tala plazza i’l intschess rumantsch chi resultarà üna gronda locca. Sia forza vitala d’eira admirabla, sia perseveranza sainza congual. Cha nus til vain pudü muossar l’arcugnuschentscha meritada es ün pitschen cuffort. El ans mancarà. Mario Pult Ün exaimpel L’amicizcha tanter Jacques Guidon e mai ha cumanzà üna sonda davomezdi a Zernez davo meis referat davart il costüm engiadinais, cur ch’eu sun gnüda attachada verbalmaing da numerusas persunas. El cugnuoschaiva la situaziun. Ün/a cunter blers/as. E mai ceder. Jacques d’eira da mia vart – ed eu da sia, adüna, da la vart dal grond hom chi ha agi üna vita intera seguond il motto da Zwingli: «Tut in Gott’s Namen etwas Tapferes!» El re­starà ün exaimpel per mai – ed ün tschirescher in flur, seis simbol per la resistenza. Romana Ganzoni Animaziun culturela Jacques Guidon am resta in memoria in prüma lingia scu autur dal grandius gö liber La Svouta, insceno da Gian Gianotti a Zuoz dal 2000. Quist teater cha nus vains giuvo insembel, giuvens e vegls, cumbinescha in möd intelligiaint e divertent preoccupaziuns linguisticas e politicas odiernas cun l’istorgia da la litteratura rumauntscha e cun extrats dals dramas biblics da Gian Travers. Ün bel exaimpel per l’animaziun culturela à la Jacques: da­strusch a las realiteds, critica e scorta, nudrida our da la tradi­ziun, socialisanta ed idealistica. Rico Valär «Indignez-vous» Nossas vias s’han adüna darcheu cruschadas. Tü, giuven magi­ster, vaivast fat gnir il puobet aint in biblioteca sün Plaz. El vaiva let «Der Grüne Heinrich» ed oters. Na ch’el vess inclet quista litteratura classica, per quai d’eira’l massa giuven. Ma Tü vaivast il bsögn da til introdüer in quel muond chi’t d’eira char. Plü tard, a Zuoz, am vaivast persvas da candidar pel cussagl cumünal. E – t’algordast – il di da la tscherna at vaivast tü postà davant la chasa cumünala cun ün placat «nos candidat es Romedi e na Nuot Arquint». Qua a Zuoz es lura eir nat «Il chardun», e per main da che sclingiv’il telefon, hast scrit qualchosa. Tü d’eirast quel chi tgnaiv’insembel il puogn plain dad individualists. Avant pacs ans, davant tia chasa a Tarsous, vain nus discutà il cudesch da l’autur frances da 93 ans cul titel «Indignez-vous»! Quist slogan d’eira eir Teis motto, e quel am acumpagna e dà spranza. Romedi Arquint «Ültim salüd plen da vita» In cur ca je a dumandà e Jacques Guidon ent l’interview dal film par al se 90° cumpleann cosa ca al s’augura par al futür l’a raspondü ca l’e impurtantissim ca nualtar ca’m stà in quistan valläda am resta autentic e ca’m corr mia drè e certan moda internaziunela. Al se desideri da esponar in Bargaia m’a l’a podü realiser cun la si (ültima) espusiziun ent la Rimessa Castelmur (Stampa, Coltura). Ent quist’espusiziun sott lan volta storica da la rimessa i dan e l’öil i ültimissim quädar da l’artist: grandan teila in calur da föc – giald, aranc e ross – ca as differienzian da quelan in calur plü freid dai agn prüma. Quisti quädar i en i ültim salüd plen da vita e energia da Jacques Guidon. Dora Lardelli Influencer ante litteram I dà artists chi’s cuntaintan da lur ouvra e giodan la vita. Quai nu t’ha bastü. Bod hast badà cha’l cumbat cunter la speculaziun e’l svilup turistic sfrenà pretendaiva energias cha na tuots savaivan o laivan mobilisar. Cun curaschi hast cumbattü cun penna e pinel. Cun var 1200 texts e caricaturas aint il Chardun, cun tias creaziuns teatralas e cun chartas da lecturs e columnas hast fin d’incuort cuntinuà a’ns svagliar. Il term «influencer» per quels chi derasan lur opiniuns süllas raits socialas nu daja amo lönch. Tü hast savü influenzar cun oters mezs da cumbatter per quellas valurs chi’ns stan a cour ed es stat ün influenzader, amo avant chi daiva il pled. Quai ha fat dabsögn e farà dabsögn inavant. Grazcha Jacques per teis fö sacré! Chasper Pult La sort dal rumantsch La sort dal rumantsch ha preoccupà Jacques l’entira vita pli fitg che tut il rest. Sco collavuratur regiunal è el sa deditgà durant 10 onns cumplainamain a la tgira linguistica. Per el eri cler ch’ins na po salvar ina lingua cun in pèr curs ed in pèr cudeschs. Perquai s’engaschava el encunter in turissem exagerà, per ils dretgs da la lingua en l’agen territori e per projects novs a favur da l’unitad sco La Quotidiana ed il rumantsch grischun. El tgirava la discussiun averta e ristgava il conflict constructiv. Cun ses curaschi, ses esser e ses far ha el mess terms. La Svizra rumantscha dovra persunalitads sco Jacques. El vegn a mancar fitg e restar en ferma memoria. Bernard Cathomas «El ans mancarà» Per la mort da Jacques Guidon (1931–2021) In gövgia passada es mort Jacques Guidon da Zernez, duos mais davo avair accumpli seis 90avel anniversari. El relascha ün’immensa ouvra artistica e gronds stizis chi dan perdütta da sia forza creativa e da seis ingaschamaint sül chomp cultural e linguistic rumantsch. El es stat magister, artist, autur, satiriker, editur, caricaturist, redschissur, activist, traductur ed oter plü. Per s’algordar da Jacques Guidon lascha la FMR gnir a pled a persunas chi til han accumpagnà, chi til han sustgnü o chi han collavurà cun el: Romedi Arquint, Bernard Cathomas, Romana Ganzoni, Dora Lardelli, Chasper Pult, Mario Pult, e Rico Valär. Mario Pult resüma – guardond süls stizis cha Jacques Guidon ha laschà inavo: «I’l intschess rumantsch resultarà üna gronda locca. El ans mancarà.» (fmr/dat) Jacque s Guidon (1931-2021) - fotografà in occasiun da seis anniversari da 90 ons. Jacque s Guidon ha accumpli als 22 da lügl 2021 seis 90avel anniversari....

«Bun Tschlin» es üna cumünanza chi unischa sur quist label intrapraisas e gestiuns da la regiun Tschlin chi cultivan e promouvan spüertas e prodots indigens ed ün turissem calm. Tschlin e las fracziuns Martina, Ramosch, Strada e Vnà s’han units per mantgnair structuras cun buna qualità da viver per indigens e giasts. Minch’on la sonda avant la dumengia da Rogaziun federala ha lö il marchà da «Bun Tschlin» obain a Tschlin svess o lura giò la val a San Niclà. Eir quist on s’han chattats a San Niclà exposituors e visitaduors. Var 30 exposituors cun prodots da tuot gener han preschantà lur sporta ed han pisserà per buna glüna. A la sporta da Bun Tschlin fan part tanter oter: La bieraria cun biera chi vain vendüda illa regiun, ma eir in tuot la Svizra, implü la chascharia cun prodots da lat, ma eir prodots cun aschaid da maila, meil e divers süjs. Implü d’eiran preschaintas a San Niclà duos falegnamerias, singulas paurarias cun prodots agriculs ed oters plü chi han cumplettà la sporta. Il marchà es gnü organisà da la dita Engadin Booking da Scuol. Il marchà ha gnü lö pro ora stupenda ed es gnü imbelli cun chanzuns rumantschas e talianas. (fmr/bcs) Il marchà a San Niclà es stat bain visità. Prodots da tuot gener d’eiran exposts a San Niclà.

Tenor üna sentenza da venderdi passà dal Tribunal regiunal dal Partens nu s’ha il güdisch Orlando Zegg fat cuolpabel per abüs d’uffizi in ün cas da conflict da lai dad Adam Quadroni. Chi saja stat ün cas extraordinari, ha dit il güdisch Patrizia Winkler-Rentsch in venderdi avantmezdi, cur ch’ella ha preschentà il verdict dal Tribunal regiunal Partens/Tavo. Tant daplü s’hajan els s’occupats minuziusamaing da quist cas. Rimprover nu vain confermà Il rimprover dal procuratur public es stat quel cha Orlando Zegg, il president dal tribunal regiunal Engiadina Bassa Val Müstair, haja commiss abüs d’uffizi, cun decretar in november 2017 ün’acziun da polizia. Quel rimprover nun haja però pudü gnir confermà, ha dit il tribunal. Per accumplir il delict d’abüs da l’uffizi stopcha ün güdisch s’allontanar dal dret e da las ledschas. E quai nun haja Orlando Zegg fat cur ch’el haja tramiss la polizia a chasa pro Adam Quadroni – per procurar cha la duonna da Quadroni possa tour cun sai roba dals uffants. Dürant l’acziun dal november 2017, fatta cun acconsentimaint dal güdisch Orlando Zegg, vaiva la polizia miss in ma­nuottas per duos uras ad Adam Quadroni. Perquai ha l’advocat eir pretais davant tribunal a Clostra cha Orlando Zegg saja da sentenzchar pervi da privaziun da libertà. Na svià da la ledscha Chi detta differentas vistas giuridicas e differentas praticas a reguard la cumpetenza da relaschs superprovisorics ha constattà il tribunal. Cha Orlando Zegg nu saja – in seis agir pro quist cas – svià in möd gravant dal dret e da la ledscha, in decretond il relasch superprovisoric. Il güdisch da l’Engiadina Bassa Val Mü­stair, Orlando Zegg, saja stat persvas dad esser cumpetent in chosa. Ed el saja eir stat persvas ch’el agischa a favur dal bainstar dals uffants dad Adam Quadroni, uschè il güdisch dal Partens/Tavo. L’advocat dad Orlando Zegg, Stefan Metzger, es stat satisfat in venderdi da la sentenza. Invers l’emischiun «Telegiornale» da l’emettur RSI ha el dit: «Cun quai va a fin üna fasa da quatter ons fich difficils per meis mandant e per sia famiglia. Id es bun cha quai es i a finir uossa cun quista sentenza.» Amo avert Scha’l cas vain trat inavant pro’l Tribunal chantunal nun es intant cuntschaint. Il procuratur public vaiva pretais be ün chasti plütost moderà per Orlando Zegg – nempe ün chasti cundiziunà da 60 schurnadas à 260 francs ed üna multa da 3500 francs. Il tribunal regiunal dal Partenz ha güdichà il cas cun üna chombra da trais güdischs: Patrizia Winkler-Rentsch es giurista, ils duos oters güdischs sun laics. Cha’l tribunal i’l Partenz vaiva da s’occupar excepziunalmaing d’ün cas d’ün’otra regiun, vaiva da chefar cul fat cha’l tribunal in Engiadina Bassa nu pudaiva trattar ün cas davart sai svess. L’acta d’achüsa es gnüda scritta dal procuratur public Urs Sutter chi d’eira gnü incumbenzà da la regenza grischuna cun quist ed oters cas illa fatschenda Quadroni. Indizis cha’l güdisch Orlando Zegg pudess esser stat instrumentalisà o dirigi dal cartel da fabrica in Engiadina Bassa, nun ha però neir Urs Sutter pudü fastizar. (rtr/fmr)

In mardi da l’eivna passada ha gnü lö la schelpcha da l’Alp Astras-Tamangur dadaint S-charl. Grazcha ad üna cuorta ma buna stagiun han ils desch paurs chi han laschà alpagiar là intuorn 83 vachas pudü tour a chasa s-chars set tonnas chaschöl d’alp. L’Alp Astras-Tamangur es situada sün 2135 meters sur mar suot il Piz Astras aintasom la Val S-charl ed ha subi in mardi ün grond travasch. Per las 83 vachas chi han passantà la stà sün quist’alp sun idas a fin in mardi – per uschè dir – las vacanzas in muntogna culla schelpcha tradiziunala. Plü cuort co uschigliö Anton à Porta da Scuol es paur, commember illa cumischiun chaschöl d’alp da la marca da tet «Schweizer Alpkäse», fundada da la Società svizra d’economia alpestra (SAV) e da l’organisaziun dals produzents da lat svizzers (SMP), ed es eir president da la Corporaziun d’Alp ­Astras-Tamangur Sesvenna Scuol. «L’alpagiada ha dürà ingon be güsta raduond 82 dis ed es statta cun quai relativamaing cuorta in congual cun oters ons», disch Anton à Porta. Il scopo d’eira cha la chargiada d’alp es statta plü tard co üsità ed uossa in utuon ha mancà svelt eir il pavel sün l’otezza da tanter 2000 e 2500 meters sur mar. «Süls ots d’eira dürant tuot la stà plütost pac pavel e nus vain il dischavantag cha nus nu pudain gnir giò plü bass cullas vachas sco cha oters pon far quai vers la fin da la stagiun.» «I han gnü bun erba per dar lat» E listess es la stagiun statta üna buna. Anton à Porta disch cha las vachas hajan gnü da prüma davent erba frais-cha grazia a la prümavaira tardiva ed eir grazia a l’ora ümida dürant la stà chi ha fat crescher adüna darcheu l’erba. «I han dimena gnü bun’erba per dar lat.» E quai s’ha manifestà in stalla, ingio cha’l signun Marcel Adam cun seis chandan, agüdont e cusdrin Aaron Adam han muns s-chars 70 000 liters lat e prodüt landroura vers set tonnas chaschöl d’alp ed eir amo raduond 760 kils painch. Tantüna üna greiva lavur quotidiana per Marcel Adam da Laatsch e seis agüdonts. El svessa ha absolt ingon sia 22avla stagiun sün l’Alp ­Astras-Tamangur. In mardi han ils desch paurs chi han affidà lur muvel a la squadra da l’Alp Astras-Tamangur festagià la buna stagiun insembel cun lur confamiliars e fat schelpcha. Voul dir, ch’els han parti las passa 1300 chaschoulas da bundant tschinch kils per üna a man da la quantità da lat da lur vachas. «Minch’eivna vain masürada la quantità da lat da las vachas da mincha paur», disch Anton à Porta, «a man da quai vain alura sparti il chaschöl». Ulteriuras ra­duond 80 chaschoulas e divers liters jogurt sun gnüts vendüts dürant la stà i’l kiosk sün alp. «Respunsabels per noss agens prodots» La Corporaziun d’Alp Astras-Tamangur Sesvenna Scuol es üna corporaziun da dret privat. «Quai voul dir, cha nus sco commembers da la corporaziun surpigliain e portain tuot ils cuosts chi resultan our da la gestiun da l’alp», disch Anton à Porta. «Da l’otra vart eschan quia sün l’Alp Astras-Tamangur, a l’incuntrari d’otras alps chi vendan lur lat ad üna chascharia giò’n val, eir svessa respunsabels pella vendita da noss prodots in fuorma da vendita directa». La Società da paurs dal Grischun dà avant a seis commembers predschs racumandats ma na impegnativs pella vendita directa da lur prodots. Chaschöl da buna qualità da l’Alp Astras-Tamangur.

A San Niclà ha gnü lö venderdi passà ün concert da cumgià cun Men Steiner ed Aita Biert. Els han dit adieu cun üna bella schelta da chanzuns popularas rumantschas. Men Steiner ed Aita Biert han cumanzà lur via musicala cun chanzuns popularas rumantschas avant bundant 40 ons illa Klibühni a Cuoira. Cun lur concerts cun chanzuns popularas in möd tradiziunal han els inrichi e rapreschantà la cultura rumantscha in tuot la Svizra ma eir a l’ester. Davo ch’els s’han preschantats dürant divers ons e fat plaschair ad indombrablas audituras ed audituors esa dvantà quiet pro’l duo. Quista stà han els fat ün’ultima turnea per svagliar algordanzas ed evochar il passà. Las chanzuns chi gnivan chantadas plü bod a chasa, illas stüvas da tesser ed in chadafös han pisserà per bleras bellas uras in cumünanza ed in algordanza als perdavans. Perquai s’han els decis dad eir spordscher la pussibiltà da tillas pudair dudir ün’ultima jada in Engiadina Bassa, in venderdi passà illa baselgia a San Niclà. Svagliar algordanzas Il concert in üna baselgia plaina a San Niclà ha dat perdütta d’üna richa schelta da las chanzuns popularas rumantschas. Il möd subtil e paschaivel da Men ed Aita ha persvas e blers preschaints han deplorà cha quel möd d’interpretar las chanzuns dals babuns stuvess uossa esser a fin. «Las chanzuns rumantschas gnivan interpretadas da trubadurs chi giaivan tras ils cumüns e vendaivan lur istorgias per part fich lungas in chantond,» ha declerà Men Steiner. Tant Men sco eir Aita han tanteraint adüna darcheu declerà lur chanzuns in rumantsch e per part in tudais-ch. L’auditori ha dudi bleras chanzuns tradiziunalas – tanter oter «Il Randulin», «La chanzun da Vienna», «Il bel Bernard», «Saira per saira» e bleras otras. Tanteraint adüna darcheu eir chanzuns dal chantautur Men, ingio ch’el muossa cul daint sün chosas chi til tizchan. Lur möd d’interpretaziun es fich fin e calm e garni cun bels accords da la guitarra. La Rumantschia nu sto però avair temma cha culs concerts da cumgià da Men ed Aita füss la chanzun populara rumantscha morta e sepulida, eir oters trubadurs e musicists as dedicheschan a las chanzuns rumantschas e minchün interpretescha quellas in seis möd, uschè cha quellas vivan inavant. Concerts ed oters arrandschamaints La baselgia a San Niclà es gnüda fabrichada i’l 12avel tschientiner. Il stabel roman exista da la baselgia cul clucher e d’ün local annex. Intuorn dal 1800, davo cha la baselgia nu gniva plü dovrada sco lö sacral, es quella gnüda ütilisada sco chasa da paur. Dal 1983 es gnüda fatta ün’inventarisaziun e la baselgia ha pudü gnir reconstruida in möd oriund, cun pacs müdamaints. Daspö bundant 30 ons sta la baselgia San Niclà a Strada darcheu a disposiziun al public per scopos culturals ed ecclesastics. La Società Center cultural baselgia San Niclà ha adattà permanentamaing la sporta als bsögns da la populaziun. Ils programs culturals vegnan organisats daspö blers ons dal president actual, Jachen Erni, insembel cun sia duonna Annina ed amis. (fmr/bcs) Men Steiner ed Aita Biert han persvas pro lur concert da cumgià illa baselgia da San Niclà. Men Steiner ed Aita Biert han persvas pro lur concert da cumgià illa baselgia da San Niclà. Men Steiner ed Aita Biert han persvas pro lur concert da cumgià illa baselgia da San Niclà.

La Quotidiana s’ha dedichada d’incuort da las blastemmas. Quai, be per per indir, es adüna stat ün da meis temas preferits. Blastemmar fa bain! Oura cun tuot, ant co explodir vers inaint, quai füss implodir e na bun pel stomi. Uossa ha nossa gazetta eir amo fat ün di la proposta d’applichar suffixs. Amo meglder, n’haja pensà. Ün pluffer nun es güsta ün scort, ma ün plufferun nun es garanti na furber. Ed ün stüpidun nun es amo lönch na uschè dür d’incletta sco ün saimpelatsch. Tant plü bain fan blastemmas, schi’s agiundscha ün suffix. Agiundscher pudessa in quist lö eir amo il seguaint: Variar las blastemmas rumantschas, augmentar il s-chazi, perche chi dà bleras, metter pro suffixsatschs, cun auters pleds, giodair la lingua, eir be sainza intemurir ad inchün persunalmaing. Qua am gniss adimmaint amo ün’agiunta, ün’istorgina d’ün suffix chi ha gnü üna jada, be sainza gronda blastemma, ün effet da star be stut. Meis bap, chi d’eira ün grond amatur e perquai eir applichadur da suffixs, vaiva vis üna vacha da tschiervi chi vaiva dimensiuns, tenor el, incrediblas. Üna sco ün chavà: Ün vachüffel! Ed uossa? Ün bel di ch’eu vegn a baiver la bira, as preschainta l’ustera, üna Tudais-cha, rivada in ün cumün rumantsch, e lair o nu lair, cunfruntada cun cha­tschaders chi quintan latin, davo tantas e tantas biras. Ella s’interessaiva, ma nun inclegiaiva. Dimena n’haja dit quella jada sco missiunari da la lingua neolatina rumantscha chi detta differentas vachas da tschiervi: Sterlas, no dschain in cumün muojas, dimena quellas da l’on passà, voul dir vachinas e vachettas, lura vachas, simplamaing, lura vachunas, quellas cul gniffun (suffix) lung, vachatschas nu daja, uschigliö füssan tridas e quai nu suna mai. Ma però: Ün vachüffel! Vachüffel, vachüffel, n’haja fat repeter a la Tudais-cha ed ella vaiva ün milli gust. Ün plaschair da la lingua, n’haja gnü l’impreschiun, üna sbrinzla da simpatia per quai chi vain filosofà in ustaria da chatschaders rumantschs. Il cling, la musicalità da nossa lingua, i nu voul be leua, per la lingua, i voul eir uraglia. Daspö là ha’la cumanzà a tadlar, lura a ris-char da dir ün pêr pleds, lura da discuorrer sainza temma da far sbagls, sco ch’eu vaiva cusglià. Pac davo, ün on o duos, discurriv’la rumantsch cun chatschaders e glieud normala, cun tuots, e sch’ün riaiva pervi d’ün pled na propa, schi riaiv’la inavo. E cur ch’eu rivaiva darcheu üna jada in sia ustaria, riaiva’la eir, adüna. E cur ch’ella dschaiva «vachüffel» riaivan da crappar, no duos. Intant è’la morta, l’ustera rumantscha, ed eu nun ha mai vis ün vachüffel plü. Arnold Rauch da Cuira e stà blers onns redactur e moderatur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Arnold Rauch

Dal 2014 ha sviluppà l’ETH ün gö da tabla strategic sün basa dal proget «Zernez Energia 2020» per simular il nüz da masüras energeticas. Intant ha la Scoul’ota da Lucerna digitalisà il gö. Quel vain a partir dad hoz giovà ad universitats e fairas sün tuot il muond. D’incuort ha gnü lö a Zernez üna sezzüda da la cumischiun da planisaziun dal model directiv KRL (Kommunales räumliches Leitbild). In quell’occassiun ha Uwe W. Schulz, professer per tecnica ed architectura a la Scoul’ota da Lucerna (HSLU) preschantà novitats a reguard il gö strategic «Zernez Energia 2020», cuort ZE2020. Quel gö es gnü inventà dal 2014 da la Scoula politecnica da Turich (ETH) i’l rom da sia collavuraziun pel proget da pionier «ZE2020», ün gö sumgliaint a «Monopoly». Ils böts dal gö strategic sun trais: Redüer las emissiuns da CO₂ uschè ferm sco pussibel, prodüer uschè bler’energia regenerabla our d’aigna producziun sco pussibel e d’accumplir quai cun cuosts d’investiziun e da mantegnimaint minimals. Il gö svessa es fabrichà sü sül model da la fracziun da Zernez ed as basa sün retscherchas cha students da l’ETH vaivan fat sur da mincha stabilimaint, da la grondezza, il consüm d’energia fin pro’l sistem da s-chodamaint ed il potenzial per prodüer aign’energia regenerabla. Uwe W. Schulz ha 66 ons, ed es, sco ch’el ha dit, «parzialmaing pensiunà». El ha surtut, dasper sia carica sco manader per relaziuns internaziunalas, da fabrichar sü ün cuors da stüdi «Energy Systems Engieneering» in lingua inglaisa. In quist connex saja’l gnü avant tschinch ons a savair dal proget da pionier «Zernez Energia 2020» e saja eir gnü in contact cul gö strategic. Da la scoula Zernez a l’uni d’Astana Dal 2014, cur cha’l gö da tabla es gnü preschantà la prüma jada a la populaziun a Zernez, til han giovà scolaras e scolars dal s-chalin ot da la scoula cumünala – ed i’l rom d’üna sairada d’infuormazin eir creschüts interessats. Eir scha’l proget ZE2020 para d’esser indurmanzà a Zernez davo quai, schi sbaglia quai: Amo adüna survegnan privats ed impressaris sustegn finanzial per masüras energeticas vi da lur stabilimaints our d’ün fondo solidaric cumünal. Ed eir il nouv implant da s-chodamaint da ziplas es gnü realisà. A quel dessan gnir tachats i’ls prossems ons ed i’l rom da la sanaziun da la via maistra tras cumün ulteriurs consüments d’energia. Uossa survain il gö strategic e cun quel eir il proget ZE2020 però nouv schlantsch – e quai perfin cun agüd internaziunal. Uwe W. Schulz ha nempe sviluppà inavant il gö da tabla e giovà quel dürant ils ultims ons tant cun seis students a la HSLU sco eir i’l rom dals dis «TecDay» cun scolaras e scolars e magistraglia da scoulas chantunalas illa Svizra tudais-cha, a Genevra, Losanna ed a Lugano. I sun seguidas ulteriuras occassiuns da giovar il gö strategic, per exaimpel cun students d’architectura ed indschegners a las universitats d’Astana ed Almaty in Kasachstan. E l’istorgia da success dal gö cuntinua. Gö «ZE2020» online a Tokyo e Dubai Uschè es Swissnex, üna rait per fuormaziun, perscrutaziun, innovaziun ed art chi collia la Svizra cun centers d’innovaziun sün tuot il muond, gnü a savair dal proget ZE2020. «E la Swissnex m’ha dumandà, schi’s pudess muossar il gö ‹ZE2020› i’l pavigliun svizzer planisà pels gös olimpics d’instà a Tokyo», ha dit Uwe W. Schulz a Zernez. Ün intent però cha la pandemia ha desdrüt, avant co cha l’idea füss dvantada realità. Invezza da giovar il gö strategic a Tokyo in möd analog cun figüras da plastic sülla tabla da lain, ha la HSLU survgni l’incumbenza dal Secretariat dal Stadi per fuormaziun, perscrutaziun ed innovaziun (SBFI) da digitalisar il gö ed ha survgni perquai raduond 40 000 francs dal Departamaint federal per affars esters (EDA). E daspö mardi, ils 21 settember 2021, vain giovà il gö «ZE2020» sco lavuratori cul titel «An entire CO₂ neutral region?» pella prüma jada insomma in fuorma digitala online a la Sophia-università a Tokyo. Confermats sun inavant termins online a las universitats da Tsukuba, Osaka, Tokyo e Kansai in Giappun dürant ils prossems dis. Ed Uwe W. Schulz ha gnü güsta amo üna surpraisa: «Nus eschan stats invidats da preschantar il gö strategic eir dürant l’exposiziun mundiala chi ha lö ingon in october fin in marz da l’on chi vain a Dubai i’ls Emirats Units Arabs.» Cun aigna pagina d’internet «Sarnetz» Il gö online sülla plattafuorma da «Zoom» sta suot l’insaina: «Sajast part d’üna soluziun per ün muond persistent ed aintra a quista simulaziun per crear cun tia squadra üna regiun neutrala da CO₂.» Uwe W. Schulz ha in seguit eir amo preschantà la nouva pagina d’internet sün la quala il gö «ZE2020» vain preschantà per scrit ed a man da quatter videos in inglais. Sün sarnetz.ch – l’anteriur nom da Zernez – vegnan preschantats cuortamaing il cumün da Zernez ed il proget «Zernez Energia 2020». Lura vain declerà il gö e la funcziun da sistems d’energia ed il vegnan publichats resuns sül e novitats dal proget da pionier engiadinais. A’l gö as pon partecipar adüna duos squadras da tschinch giovadras e giovaders. Trais rapreschaintan commembers dal cussagl cumünal, ün es producent d’energia locala, üna persuna es respunsabla per sbassar il CO₂ ed ün’otra per las finanzas. Tenor Uwe W. Schulz nu vaja in prüma lingia per aspets tecnics, «ma bainschi per l’idea, cha glieud cun divers interess s’han da cunvgnir sün ün agir cumünaivel per avair success». Ingüna da las squadras chi nun hajan chattà quist consens, hajan guadagnà fin hoz il gö, ha Schulz conclüs. Ulteriuras infuormaziuns a reguard il gö online suot: www.sarnetz.ch in inglais – opür a reguard Zernez Energia 2020 suot: www.zernezenergia2020.ch Engiadina «Zernez» va a Tokyo e Dubai Chenün cumün po dir da sai svess dad esser ün gö? Fich pacs. Il cumün da Zernez ha uossa «seis» agen gö strategic chi fa perfin il gir intuorn il muond. L’istorgia cumainza dal 2014, cur cha la Scoul’ota politecnica da Turich vaiva sviluppà – i’l rom dal proget da pionier energetic «Zernez Energia 2020» – ün gö da tabla. Pro quel as pudaiva, sün basa d’ün plan dals chasamaints dal cumün da Zernez provar oura diversas strategias energeticas o pussiblas masüras. Uossa ha Uwe W. Schulz, professer per tecnica ed architectura a la Scoul’ota a Lucerna, digitalisà quel gö. Quist’eivna vain il gö strategic «Zernez» perfin preschantà in ün’università a Tokyo. Ed in october po Uwe W. Schulz til preschantar a l’exposiziun mundiala a Dubai. (fmr/pl) Il professer Uwe W. Schulz da la HSLU maina uossa la versiun digitala da Zernez fin a Tokyo e Dubai. Cul gö strategic «Zernez Energia 2020», quia illa versiun oriunda da l’ETH, pon giovadras e giovaders provar da modernisar il provedimaint d’energia regenerabla a Zernez.

L’eivna passada es mort Jacques Guidon da Zernez, cuort temp davo avair accumpli seis 90vel anniversari. In memoria dal trapassà vala la paina da tour per mans il cudesch «Kaleidoskop», cumparü be d’incuort e chi preschainta sia vasta ouvra. Avant duos mais s’haja festagià il 90avel anniversari da Jacques Guidon. Tanter oter es cumparü ün cudesch chi muossa tuot ils talents dal giubilar. E quels d’eiran multifaris, quai sco las culuors d’ün caleidoscop: In stordschond muossa’l sia varietà. Il cudesch «Kaleidoskop» es gnü edi da la Galeria La Suosta a Madulain. Cun texts da 25 persunas «Ün maister da las culurs, üna vita per la cultura rumantscha», uschè l’introducziun dal cudesch «Kaleidoskop» a chaschun dal 90avel anniversari da Jacques Guidon. Davo il pled sün via, scrit da Rico Valär, seguan ses chapitels dedichats üna vouta als ultims desch ons, a l’autur da teater, al caricaturist, a l’autur e pittur Jacques Guidon. A la fin seguan ils terms da sia vita. «Il cudesch es üna collascha cun purtrets e texts da derivanzas fich diversas. El es ün omagi per ün uman cun il qual i’s po bain­ischem avair discussiunadas e tuottüna cultivar üna amicizcha per tuot la vita», scrivan Silvia e Roland Stulz-Zindel ill’introducziun dal cudesch. Els duos laschan gnir a pled in tuot la publicaziun a 25 persunas chi han scrit davart lur relaziun e collavuraziun cun Jacqus Guidon. Da Zernez a Manhattan Ün purtet da l’artist engiadinais ha dafatta fat il lung viadi sur il mar e penda uossa in ün’abitaziun a Manhattan. «Daspö ch’eu m’algord vaina ün purtret da Jacques pro nus a chasa», uschè Aita Pult i’l chapitel «Jacques goes West». Aita Pult lavura intant i’l consulat general svizzer a New York sco manadra da la secziun cultura, ed ha surgni da seis genituors ün purtret da Jacques Guidon. Il seguond chapitel es dedichà a l’autur da teater cullas cuntschaintas ouvras «La Svouta» e «L’Iral». Il prossem chapitel s’occupa dal caricaturist e da sia capodouvra «Il Chardun». «Adversaris politics s’ha el fat impustüt tras l’ediziun dal ‹Chardun›, la gazetta critica e satirica chi cumpariva mincha mais, sur ons», s’algorda Angelo Andina da Tschlin. «Quist hom nun es be grond da statura, el es eir grond in quai ch’el ha s-chaffi», manzuna Fadrina Hofmann, schurnalista, i’l chapitel chi dà ün’invista illas ouvras da l’autur Jacques Guidon. Preschantadas vegnan sper diversas istorgias cuortas eir la legenda ed istorgia «Urtatsch». Il cudesch «Kaleidoskop» vain cumplettà cun diversas ouvras dal pittur Jacques Guidon: Da purtrets cun spierts, purtrets disegnats cun acril o lura aquarels. Tanter tuot quistas ouvras as poja leger las algordanzas e’ls impissamaints da Chasper Pult. In seis cuntschaint möd va’l in tschercha da la derivanza da noms chi stan in connex cun Jacques Guidon. Il cudesch «Kaleidoskop» muossa la gronda variaziun da l’ouvra da Jacques Guidon. E mincha vouta chi’s til sföglia as chatta üna nouva fatschetta da quista persuna cun tant blers talents. Il cudesch «Kaleidoskop» da Jacques Guidon.

Daspö tschinch ons dan Annelies e Röbi Meier cuors da cuorsa d’orientaziun per exaimpel in Engiadina Bassa ed organiseschan cuorsas publicas. Els sun inchantats da lavurar cun uffants, ma eir da la lingua rumantscha. «Scuvrir la cuorsa d’orientaziun – trenar aint il god ed in cumün», es il titel dals cuors da cuorsa d’orientaziun (CO) in Engiadina Bassa da quist utuon. «Vainst eir?», vegnan dumandats ils uffants da la regiun. Ils cuors han lö i’l god in vicinanza dal Lai Nair a Tarasp, in god ed in cumün a Ftan ed in cumün a Tschlin. «A quists cuors as partecipeschan impustüt uffants da Scuol e fracziuns e da Valsot», disch Röbi Meier chi organisescha quists cuors insembel cun sia duonna Annelies Meier, «als prüms cuors d’ingon vaina però gnü eir partecipants da Zernez e Susch.» Il prossem cuors es als 29 settember a Tschlin e l’ultim d’ingon als 6 october a Tarasp. Da quists cuors dà il pêr Meier insembel cun agüdonts daspö tschinch ons. El declera co chi’d es gnü adaquella. « Spordscher alch eir als uffants da la regiun» Cumanzà ha tuot da l’on 2016: «Quel on sun stattas in Engiadina Bassa las maestranzas mundialas da CO dals juniors», as regorda Röbi Meier. Fingià ouravant vaivan el e sia duonna pensà chi’s pudess far alch eir pels uffants da las scoulas illa regiun. Els han survgni il sustegn dals mainascoulas. «Ils prüms duos mezdis vaina organisà a Sent cun uffants da tuot la regiun, davo la CO i’l cumün vaivna sülla glista da rangaziun ils noms da 238 uffants.» Üna part dals uffants ha fat eir la cuorsa i’l god: «Els han però badà chi d’eiran surdumandats, leger la charta geografica e chattar ils posts aint il god nun es uschè simpel co in cumün.» Perquai ha gnü Annelies Meier l’idea d’organisar cuors eir per da quellas cuorsas. « Il cuntegn cul Lai Nair a Tarasp es ideal» Ils cuors co chattar ils posts aint il god han Annelies e Röbi Meier ed agüdonts dat e dan in differents lös in Engiadina Bassa e Val Müstair. Suvent suna i’ls contuorns dal Lai Nair da Tarasp: «Il lai, il god avert, las sendas, quai as vezza fich bain sülla charta geografica. Uschea es quai ün cuntegn ideal per imprender a leger la charta», disch Röbi Meier. Minch’on fana cuors cun ün s-chalin da scoula: «Quist on es landervia il s-chalin da la 3. e 4. classa», disch Mario Rauch, il mainascoula da Scuol. «Ils Meiers fan üna fich gronda lavur cun chartas aposta per CO e cun tuot l’equipamaint sco pro’ls profis», agiundscha seis collega Duri Janett chi maina la scoula d’Ardez. Sco ch’el manzuna es i’l Plan d’instrucziun 21 ün böt savair s’orientar i’l spazi, «e quai imprendan ils uffants bain cullas CO.» In marcurdi han Annelies e Röbi Meier organisà ad Ardez üna cuorsa d’orientaziun in cumün pels plü pitschens fin il s-chalin ot e gimnasi ed eir per chi chi laiva. «Il prüm nun inclegiaiva pled» Cur ch’els d’eiran gnüts avant tschinch ons a Sent pella prüma cuorsa d’orientaziun ha Röbi Meier constatà ch’el nun inclegiaiva gnanca ün pled. Ils uffants til han però muossà il plü important, «co vaja?», «che n’haja da far uossa?» etc.. Cur ch’el es tuornà a chasa ad Elgg pro Winterthur ha’l googlà e vis chi dess pro la Migros ün cuors da rumantsch vallader. Röbi Meier ha frequentà quel cuors e plü tard amo ün. «Siond cha no eschan minchatant eir a Trin o a Mustèr m’haja annunzchà uossa eir per ün cuors da sursilvan», disch el ed agiundscha ch’el saja propchà fascinà, «scha na inamurà», da la lingua rumantscha. Röbi ed Annelies Meier in marcurdi pro la cuorsa d’orientaziun chi han organisà ad Ardez. La cuorsa d’orientaziun ha cumanzà sülla plazza da sport pro la chasa da scoula dad Ardez. Paschiun per cuorsa d’orientaziun Savair s’orientar i’l spazi es üna qualità indispensabla per far cuorsas d’orientaziun. Ils uffants in Engiadina Bassa ed in Val Müstair pon imprender a far quist sport daspö tschinch ons dad Annalies e Röbi Meier dad Elgg. Cun lur team vegnan els regularmaing illa regiun a dar cuors, ma eir ad organisar cuorsas d’orientaziun per grond e pitschen. In marcurdi hana invidà als scolarets fin a lur collegas dal s-chalin ot e dal gimnasi ad üna tala cuorsa sü Ardez. «Annelies e Röbi fan üna lavur enorma», ha accentuà il mainascoula Duri Janett, «nossas scolaras e scolars pon profitar da lur grond savair.»

Eu passaint la stà in ün pajais al mar, plat sco ün plat, ün muond chi nu para da cugnuoscher cunfins. Al mar sun eu il piz dad ün circul, culs ögls disegn eu ün arduond infinit, davant mai s-chima blauverdainta, davo mai or dals immens champs da granezza. E sur mai üna cuverta blaua. «Das Weltkind in der Mitte», dschess ­Goethe, ün gran da sablun e listess aint immez. Il pitschen prinzi vain inspirà da la vastezza dal desert, là inua chi’s vezza las utopias, las fatas morganas chi fascineschan e chi al listess mumaint eir fan temma. L’orizont es il muond da visiuns e profezias, dals sömmis e dals giavüschs. E lura che cuntrast, l’orizont in Engiadina, la pizza sumaglia a la saiv tanter l’America e’l Mexico, las muntagnas intuorn mai han qualchosa da stret, ellas redüan l’orizont ad ün toc tuorta da nusch, schi’s viva giò’l fuond da la val, lura es tuot pür inandret redot, i dà be üna via lung il flüm, obain amunt o aval. E minchadi nu vast neir sül Piz Linard per schlargiar teis orizont. Tü nu larast pretender cha la glieud illas muntagnas haja ün orizont stret! Ch’ün vast orizont as driva per utopias, ma, nunesa, eir per nus cul orizont plü stret as driva da tschella vart da las muntagnas ün muond chi attira e chi fa temma, Nan’Engel quinta da quists sömmis, però bod be da quels chi finischan in bain. Eu n’ha però eir fat surasèn dad üna differenza da la mentalità platta dal nord e nossa stipa ­muntagnarda. Per la glieud quasü al nord daja üna maxima, e forsa ha quella dachefar culla vastezza da l’orizont: Eu vögl far que ch’eu vögl, perque stögl eu dar listess dret eir a tai, üna devisa chi va inavo sül Pestalozzi danais, ravarenda Grundtvig chi ha cumbattü per la visiun da l’orizont nordic cunter quel dal rest da l’Europa: «Frihed for Loke som for Thor». Ed eu resaint quista toleranza per progets socials, iniziativas commercialas, scoulas libras etc. Intant cha pro nus muntagnards dürant tschientiners la devisa ­d’eira quella, nus stuvain star insembel, cumbatter insembel cunter natüra ed inimis da tschella vart da las muntagnas, ed i daiva ledschas, reglas e ­convenziuns per limitar la libertà dal singul. L’orizont geografic po esser stret o larg, la dumanda resta – che fain nus cun nos orizont? Ün prüm cuffort, tant sül nord sco pro nus es l’orizont respunsabel per la previsiun da l’ora. Il nüvel cotschen da la daman predisch tar nus la plövgia intant cha casü i’l nord esa la bescha chi pasculescha pel tschêl intuorn. Ed üna seguonda conclusiun, e qua am vain adimmaint Albert ­Schweitzer. In seis algords scriva el dal giuven student chi sezza a Strasburg illa stüva fraida e cha ... «nach dem Krieg haben sich bei mir ganz neue Horizonte aufgetan». Dimena nu dependa meis orizont dal lö, inua ch’eu sun güst al mumaint, al mar o chafuol illas muntagnas o illa stüva choda. Schlargiar l’orizont poss eu dapertuot ed ­adüna. La terza conclusiun pudess esser quella: I darà adüna chosas chi surpassan meis tscharvè – üna consolaziun ed a listess temp üna sfida. Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint

D’incuort es cumparüda la nouva Chasa Paterna, il numer 139. Ils texts da Rut Plouda in «cafè & culaischem» sun per gronda part da taimpra narrativa, per part anecdotica. L’on passà ha Rut Plouda publichà il cudesch «Verd s-chür» cumparü pro la Chasa Editura Rumantscha. «Per quella publicaziun vaiva ramassà texts chi d’eiran ün pa dapertuot», as regorda l’autura e disch cun ün surrier, «üna part füssan inschinà its a perder, eu nun ha quel sistem e quel uorden chi less per tgnair insembel tuot.» A la fin d’eiran restats amo divers texts chi vessan eir pudü gnir publichats, «forsa cun tils reelavurar amo ün pa». Uschè es nada l’idea da publichar üna schelta da quels illa Chasa Paterna da l’Uniun dals Grischs (UdG). Respunsabla per l’ediziun da quella es Chatrina Urech. T exts chi s’affan culla tradiziun da la Chasa Paterna «Dad üna vart n’haja miss dvart ils texts chi sun ün pa sco raquints, texts plü narrativs», declera Rut Plouda, «quai es ün pa la tradiziun da quista publicaziun da l’UdG.» Ella ha lavurà «cun gust» vi da quists texts: «Davo chi d’eira fat ‘Verd s-chür’ n’haja sco badà chenüns texts chi’m plaschan amo adüna e chenüns ch’eu vegn cun tuot per dal bun.» Dals texts publichats illa Chasa Paterna fan part eir divers texts ch’ella vaiva scrit pels Impuls dal Radio Rumantsch. Quels tilla han dat bod il plü bler da stübgiar: «Quai sun texts destinats per preleger i’l radio, subit chi sun sün palperi, sainza la vusch es quai ün oter text – a quels esa sco da metter pro amo ün pa charn.» Cur ch’ella vaiva fat la tscherna ha’la dat ils texts a seis lector Dumenic Andry. «Cuverta sco üna trocla da cafè cun etiketta» Ün di cha Rut Plouda d’eira i’l büro da seis lector ha’la vis da seis purtrets e disegns. «Qua m’es gnüda l’idea tuot spontana da metter pro ün pêr da seis disegns cun tusch in mia publicaziun», disch l’autura, «il prüm vaiva’l ün pa retgnentschas, ch’el nun haja amo mai publichà da seis disegns, ma davo ha’l müdà idea.» Ch’uschea hajan els pudü collavurar eir in quel reguard. Dumenic Andry ha fat eir la cuverta da la Chasa Paterna. Chi saja pensà sco trocla da cafè cull’etiketta, explichescha Rut Plouda, «dals ons 1950 daiva suvent troclas da cafè cun disegns i’l stil giapunais. El ha pittürà üna tazza ed üna planta da cafè inglüminada da la glüna.» Sülla cuverta davo dal cudesch vegna declerà perche chi’d es i’l titel sper il cafè eir il culaischem: «pleds sco tschofs da culaischem / tanter baduogn ed alosser / coura pro l’aual…» Differents texts nouvs La successiun da la settantina da texts tilla ha dat da stübgiar: «I sun uschè differents texts ch’eu n’ha provà da far üna successiun intuitiva», declera l’autura, «texts han adüna da chefar cun memoria, perquai vegnan il prüm ils texts da las culuors chi tiran adimmaint alch, davo quels da las savuors chi svaglian eir regordanzas.» I’l raquint «In tablà» accumpogn’la ad üna persuna chi’s fa là seis impissamaints. Lura riva l’autura pro’l «Bügl» chi’d es alch central in ün cumün sco p.ex. a Tarasp o uossa a Ftan. «Eu n’ha gnü grond plaschair da far quista publicaziun», accentuescha Rut Plouda, «quai es stat per mai üna bun’experienza chi m’ha eir motivà da scriver texts nouvs, p.ex. quel da las nüvlas o dal Boléro.» La Chasa Paterna gnarà preschantada in november als Dis da litteratura a Domat. D’incuort es cumparüda la 139avla Chasa Paterna cun texts da Rut Plouda. Prosa poetica da Rut Plouda L’on passà ha publichà l’autura engiadinaisa Rut Plouda il cudesch «verd s-chür». Ed uossa es cumparüda la Chasa Paterna «cafè & culaischem» chi cuntegna eir darcheu da seis texts. I’s tratta da per gronda part da raquints, divers fingià stats publichats, oters sun nouvs. Illa Chasa Paterna 139 esa eir texts cha Rut Plouda vaiva scrit pels Impuls da Radio Rumantsch e cha l’autura da Ftan ha reelavurà per quista publicaziun. Illa prosa poetica da l’autura chi abita a Ftan es preschaint eir l’umur fin. Ils disegns in tusch e la cuverta dal cudesch ha fat seis lector Dumenic Andry da Zuoz. (fmr/fa)

In gövgia saira es gnüd’averta l’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» illa Chasa dals chantuns a Berna. Il motto da quella es «Semna era ti lingua!». L’iniziativa per la pitschn’exposiziun es gnüda da cusglier guvernativ Christian Rathgeb. Quel ha in mincha cas fingià tut a cour il motto da l’exposiziun. La saletta illa Chasa dals chantuns a Berna es statta bain plaina in gövgia. Da vezzer d’eiran bleras fatschas cuntschaintas grischunas ed impustüt rumantschas. I’s pudess bod dir: Il cusglier guvernativ Christian Rathgeb ha clomà e la «prominenza da capuns» actuala es gnüda: Vincent Augustin, Lucas Caduff, Diego Deplazes, Johannes Flury, Gianna Luzio, Aixa Andreetta, Anna Giacometti, Aita Zanetti, Jon Pult, Bernhard Maissen, Matthias Grünert, Nicolas Pernet, Flavio Bundi, Reto Gurtner ed üna settantina da persunas daplü – tuots e tuottas plü o main cuntschaints. La radschun per lur preschentscha illa chapitala svizra es statta la pitschna exposiziun cul nom «Rumantsch è…». Robert Buchli chi’d es insè psicolog da sport ha manà caberettisticamaing tras la saira – ed ha clomà vers la brajada: «Miar Romana sind no do – hip hip hurra!» E Pascal Gamboni, il chantautur tuatschin, ha cuntinuà cun güsta tanta motivaziun e cunter-ironia cun sia chanzun «Unics». Drivir las portas al rumantsch Il bainvgnü ufficial a la sairada ha però fat il patrun da l’exposiziun ed eir il patrun-chasa: il president da la Conferenza dals chantuns (CdC) Christian Rathgeb. Dad el es nempe gnüda l’iniziativa avant passa ün mez on dad insomma installar quist’exposiziun dedichada al rumantsch. Invers la FMR ha’l declerà che chi’d es statta sia motivaziun iniziala: «Eu sez suvent in quista Chasa dals chantuns insembel cun regentas e regents dad oters chantuns. E perquai m’esa important cha las portas vegnan drividas per la lingua e cultura rumantscha – cha tuots vezzan che s-chazi svizzer cha nus vain vairamaing in Grischun.» Tenor il motto da l’exposiziun as pudess eir interpretar quist s-chazi libramaing sco «semenza da specia rara». Ün’exposiziun per salas d’aspet Che ha lura miss ad ir il chantun Grischun illa Chasa dals chantuns? – Sün 7-8 stelas i’l prüm plan da la Chasa dals chantuns, ün chasamaint patrizial, vain rendü attent aint ils piertans a dumondas o fenomens rumantschs. P.ex. vain declerà in ün lö che chi sun stattas las prümas ouvras in lingua rumantscha, i vain preschantà quants Rumantschs chi vivan ingio ed i vegnan muossadas differentas expressiuns dal rumantsch d’hozindi – da comics, medias fin musica. Ün’ulteriura stela lascha gnir a pled a giuvenils rumantschs. Tuot ils texts intermedieschan las tematicas in möd quadriling, concis e simpel – cuort e bön. Per tour precis nu’s tratta pro «Rumantsch è…» gnanca d’ün’exposiziun sto tala, mabain plütost da tablas adattadas per postar in grondas salas d’aspet. Uschè cha passants e visitadras pon s’indreschir «en passant» davart lingua e cultura rumantscha. E quai es eir l’idea da basa da Christian Rathgeb: «Nus lain cha l’exposiziun fetscha la turnea in scoulas, cumüns o otras instituziuns i’l rest da la Svizra – per spordscher ün prüm access ed üna confruntaziun cun la Rumantschia. E hai, las prümas reacziuns da meis collegas dad oters chantuns sun stattas trasora positivas. Id han fingià marcà lur interess.» – Uschè cha Christian Rathgeb es fingià vi da semnar. Semnar dürant l’inter on Eir il collega regent da Christian Rathgeb, Jon Domenic Parolini, ha discurri a l’avertüra da dar cull’exposiziun «visibilità» al rumantsch. El es insè respunsabel pro’l Chantun in dumondas da lingua. Perquai ha eir el tut l’occasiun per render attent a Berna co cha’l Chantun s’impegna pel sustegn e la promoziun dal rumantsch – specialmaing ha’l manzunà las 80 masüras da promoziun chi sun gnüdas deliberadas d’incuort da la Regenza. Perquai ha Jon conclüs – dovrond il motto da l’exposiziun: «Semnar lingua as poja eir d’utuon ed insè tuot on, na be da prümavaira.» «La Rumantschia ha dabsögn da vus!» Quel motto tanterstagiunal ha eir tut a cour il president da la Lia Rumantscha, Johannes Flury. El ha intimà ed appellà a la glieud dad ir oura e da «semnar lingua» (rumantscha), p.ex. eir sco giasts da vacanzas in Grischun: «Postai la carta da menu in Grischun in lingua rumantscha, salüdai per rumantsch, imprendai rumantsch!» Perquai cha tenor Johannes Flury saja la situaziun vaira acuta: «La Rumantschia ha dabsögn da vus!» E co es quai pro Christian Rathgeb cun semnar rumantsch, voul dir cun imprender rumantsch? – El respuonda la dumonda perfin cun ün pêr pleds sursilvans: «Il sursilvan inclegia fingià vaira bain. Eu n’ha eir fat fingià üna prouva d’imprender. Però culla carica sco cusglier guvernativ nun esa stat pussibel d’approfuondir mias cugnuschentschas. Però chi sa – in 15 mais nu suna plü illa regenza e pel temp davo n’haja ün o l’oter propöst.» «Rumantsch es gailira» I’l rom da l’avertüra da l’exposiziun cul nom «Rumantsch è...» ha la FMR güsta fat la runda – dürant l’apero – pro’ls giasts invidats, laschond cumplettar a minchün dad ellas ed els la frasa «Rumantsch es...»: «Rumantsch es la plü bella lingua dal muond.» Andrin Büchler, doctorand/assistent: «Rumantsch es la megldra lingua chi dà sül muond – la clav per tuot tschellas linguas.» Lucas Caduff, divisiunari «Rumantsch es meis dachasa.» Pascal Gamboni, chantautur «Rumantsch es per mai: muond, mitos, melanconia, famiglia, cuntrada, sömmi, cumün, chant e cour.» Giovanni Netzer, intendant Origen «Rumantsch es… eu stögl il prüm travuonder mia tuorta da nusch! – Es quai uossa rumantsch avuonda?» Donat Caduff, artist «Rumantsch es gailira.» Giuanna Caviezel, traductura Confederaziun «Rumantsch es bun.» Maurus Dosch, manader partiziun «planisaziun e process» da la direcziun generala SRG SSR «Rumantsch es la lingua, cun la quala eu riv da m’exprimer il plü bain – dimena mia lingua da cour.» Fabia Caduff, redactura Berna RTR «Rumantsch es per mai la lingua materna e la plü bella lingua chi dà.» Bernard Maissen, directur da l’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM) «Rumantsch es mia lingua da minchadi.» Roman Pfister, president da l’Uniun da las Rumantschas e dals Rumantschs da la Bassa «Rumantsch es divers, interessant, captivant ed üna gronda plüvalur pella Svizra.» Christian Rathgeb, cusglier guvernativ Exposiziun in collavuraziun L’exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» ha cuostà 210 000 francs ed es gnüda finanziada dal chantun Grischun, in prüma lingia cun raps our da la Lottaria naziunala. L’exposiziun es gnüda realisada in stretta collavuraziun culla Lia Rumantscha, la Promoziun da la cultura dal Grischun e la Conferenza da las regenzas chantunalas. Manà il proget ha Patric Collet, respunsabla pel concept grafic es statta Anna R. Stoffel, ed ils texts han scrit Thomas Kaiser e Patric Collet. L’intera exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» – cun tuot ils texts ed audios – es eir accessibla online sülla pagina www.rumantsch-e.ch. La presidenta dal Cussagl grond, Aita Zanetti, ha güdà a l'iniziant da l'exposiziun, Christian Rathgeb, da semnar - quasi sco act simbolic - l'avertüra da l'exposiziun. Sün 7-8 stelas in fuorma da cristals vegnan preschantadas dumondas e fenomens da la lingua e cultura rumantscha. Aint il foyer da la Chasa dals chantuns tradischan persunalitats cuntschaintas rumantschas che cha'l rumantsch significha per ellas. Sün 7-8 stelas in fuorma da cristals vegnan preschantadas dumondas e fenomens da la lingua e cultura rumantscha. Sün 7-8 stelas in fuorma da cristals vegnan preschantadas dumondas e fenomens da la lingua e cultura rumantscha. Ün'ottantina da giasts es statta preschainta a Berna - illa Chasa dals cahntuns - pro l'avertüra da l'exposiziun "Rumantsch è..."

Per Ladina Näff es la chatscha il plü bel temp da l’on. Causa üna disfuncziun dals ranuogls ha ella però da far regularmaing la dialisa – fin ch’ella survain ün nouv ranuogl. Ladina Näff da Ramosch vaiva duos ons cur cha seis genituors han badà chi nu d’eira alch in uorden cun lur figlia: Adüna darcheu d’eira la matta amalada. La diagnosa dals meidis es statta cha lur Ladina haja üna disfuncziun dals ranuogls. Üna prüma transplantaziun Da l’on 2007 ha ella survgni ün ranuogl da sia mamma. Dal temp davo la transplantaziun as regorda Ladina Näff amo fich bain: «Quist nouv ranuogl d’eira per mai sco sch’eu vess survgni nouvas battarias. Eu vaiva ün’energia, üna forza ed ün power enorm – quai d’eira simplamaing bombastic», disch ella. Dürant ils prossems ons davo la transplantaziun dal ranuogl da sia mamma ha Ladina Näff pudü avair üna vita tuot normala. Fin cha quai s’ha müdà avant var duos ons e mez: Da l’on 2018 ha l’Engiadinaisa stuvü constatar cha’l ranuogl survgni nu funcziunaiva plü sco giavüschà. La consequenza es statta cha Ladina Näff sto far regularmaing la dialisa a Tavo, fin ch’ella chatta ün donatur per ün’ulteriura transplantaziun d’ün ranuogl. «Sainza mancantar il plü bel temp da l’on» La chatscha significha per Ladina Näff ün grond sforz corporal. Istess nu vegna per ella in dumonda da mancantar la chatscha. Quella es per ella il plü bel temp da l’on: «La chatscha am pussibiltescha d’avair ün pa aventüra illa vita ed impustüt, dad esser illa natüra, in nossas muntognas, in noss gods.» Quai es, sco ch’ella agiundscha, «simplamaing meis highlight da l’on, i nu dà alch plü bel.» Trais dis l’eivna haja però nom per ella da bandunar fingià la bunura bod seis post da chatscha ed ir a Tavo pella dialisa. Cha quai saja bainschi stantus, ch’ella nun haja però daspö trais ons ingün’otra alternativa, constata ella, «sainza la maschina per far la dialisa nu vaja plü – davo desch dis sainza quella füss eu tös-chantada.» Persvasa chi grataja Ladina Näff spera ch’ella survegna d’ün donatur ün nouv ranuogl. Ella vess però jent quist organ «scha mâ pussibel» dad üna persuna chi viva. Cun ün da quels ranuogls es, sco ch’ella declera, la schanza cha l’organ funcziuna lönch, plü gronda co cun ün ranuogl dad üna persuna güst morta. «Eu nu less esser in 15, 20 ons darcheu in quista situaziun ch’eu douvr ün nouv ranuogl», disch la duonna chi abita a Ramosch. Üna donaziun dad üna persuna chi viva düra plü lönch, causa chi nu dà per quista varianta üna glista d’aspet pella transplantaziun. Ella es però persvasa chi grataja da chattar üna o ün donatur: «Per mai daja be üna, i dà ün nouv ranuogl, eu nu sa cura, mo i dà», accentuescha Ladina Näff, «ün’otra opziun nu daja, ne per mai, ne per mia famiglia, i dà ün oter ranuogl. Tschel impissamaint nu lascha gnanca pro.» (rtr/fmr) Per Ladina Näff es la chatscha il plü bel temp da l’on. Regularmaing sto Ladina Näff laschar far dialisas i'l Ospidal da Tavo - eir dürant il temp da chatscha. Plaschair adonta difficultats Causa üna disfuncziun da seis ranuogls ha Ladina Näff gnü da transplantar ün ranuogl. Intant nu lavura quel plü uschè bain. Ella sto ir regularmaing a Tavo a far la dialisa. «La chatscha es il plü bel temp da l’on», disch la duonna chi abita a Ramosch, «quella gioda eir uossa, eir schi’d es dvantà plü difficil, causa chi’d es da cumbinar chatscha e dialisa.» Ella spera da survgnir dad ün donatur ün nouv ranuogl. Dal temp davo la transplantaziun dal prüm ranuogl ch’ella vaiva survgni da sia mamma as regord’la amo fich bain: «I d’eira fantastic, sco scha meis corp vess tschüf nouvas battarias, eu vaiva üna forz’enorma», disch Ladina Näff ed accentuescha ch’ella saja persvasa chi grataja da chattar ün ulteriur ranuogl. (rtr/fmr)

Cunquai cha tant ün commember dal cussagl da scoula sco eir ün da la cumischiun sindicatoria han demischiunà vaiva il suveran da Zernez in dumengia eir dad eleger duos persunas successuras. Per Linard Godly chi sorta dal cussagl da scoula da Zernez a la fin d’october 2021 ha il suveran elet cun 200 vuschs a Duri Roner . Il president da la cumischiun sindicatoria da Zernez, Arno Felix, ha demischiunà sia carica pella fin da november 2021. Sco successuras s’han missas a disposiziun plüssas persunas. Ingün nun ha però ragiunt la majorità absoluta. Il seguond scrutin varà lö als 28 november 2021. (fmr/fa)

Per üna jada fan uffants da las scoulinas e da las prümas e seguondas classas da l’Engiadina Bassa il viadi cuntrari. Invezza cha’l sport da hockey gnia pro els a scoula, va la scoula «school goes hockey» sül glatsch. «Hockey goes to school», uschea as nomna il proget da la Federaziun svizra da hockey. Il böt da quist proget es da muossar a las scolaras e scolars il sport da hockey. Dürant ils ultims duos ons es quista federaziun gnüda illas scoulas da l’intera Svizra per muossar a las scolaras e scolars ün pêr exercizis da hockey. Quellas lecziuns han ils rapreschantants da la federa­ziun dat fin uossa illas salas da gimnastica da las differentas scoulas. In Engiadina Bassa as vaja uossa la via cuntraria: Invezza dad ir illas scoulas vegnan las scoulas a Scuol illa halla da glatsch Gurlaina. Qua pona imprender a cu­gnuoscher il sport da hockey güst eir cun trat aint ils patins e sül glatsch, e na be in sala da gimnastica. Var 200 scolaras e scolaras treneschan hockey L’idea dad ir in quai chi reguarda la famigliarisaziun cul sport da hockey la via cuntraria e na sco fin uossa, ha gnü il trenader dal Club da hockey Engiadina, Benny Wunderer. El ha dumandà a las scoulas in Engiadina Bassa, schi vessan interess da gnir üna jada cun lur scolaras e scolars da las prümas duos classas a Scuol illa halla da glatsch da Gurlaina per ün trenamaint. E las scoulas d’eiran sco chi para be da pais inchantadas da quist’idea. Uschea sun gnüdas l’eivna passada e vegnan quist’eivna amo fin in marcurdi var 200 scolaras e scolars da las scoulas da Valsot, da Sent, da Scuol, dad Ardez ed eir da Zernez illa halla da Gurlaina per ün trenamaint da hockey. T uot la mandura es pronta Las scolaras ed ils scolars e lur magistraglia nun han dad organisar nöglia pro quists trenamaints. Patins in tuot las grondezzas e las paluottas, però eir chaplinas, manetschas, protectuors, bastuns e tricots sun pronts per gnir dovrats. Ils uffants pon uschea giodair duos uras sül glatsch insembel cun l’intera classa. «Per mai esa üna fich bella roba», s’allegra il trenader ed iniziant Benny Wunderer, «i’s vezza cha’ls uffants han plaschair da far ils exercizis e davo lura eir ils gös.» Satisfat da la sporta «school goes hockey» es eir Berni Gredig, il magister da sport da Scuol: «Forsa es pro ün o l’oter uffant il plaschair uschè grond chi dvaintan giovadras o giovaders da hockey.» (rtr/fmr) L'eivna passada a Scuol: Mats e mattas dürant l'instrucziun da "school goes hockey" illa Halla Gurlaina. L'eivna passada a Scuol: Mats e mattas dürant l'instrucziun da "school goes hockey" illa Halla Gurlaina. L'eivna passada a Scuol: Mats e mattas dürant l'instrucziun da "school goes hockey" illa Halla Gurlaina.

Il mantegnimaint dad abitaculs nu fa part da las lezchas d’ün cumün. Il Cumün da Val Müstair es perquai landervia a verer pro chenünas da sias immobiglias chi’d es necessari d’agir. «Per accumplir las lezchas pretaisas da la ledscha superiura sto ün cumün posseder tschertas immobiglias, sco p.ex. chasa cumünala o eir scoula», declera Gabriella Binkert Becchetti chi presidiescha il Cumün da Val Müstair, «nos cumün fusiunà posseda però in diversas da las fracziuns eir amo ulteriuras immobiglias.» I’l ‘masterplan’ cha’l cumün vaiva laschà elavurar avant quatter ons es eir cuntgnüda üna strategia davart las immobiglias cumünalas. «Daspö il principi da l’on e da quista legislatura ans occupaina da quista tematica», cuntinuesch’la, «sco prüm vaina decis da vender il stabel ‘Lüstailas’, quai chi’ns es eir gratià.» Ch’in mai haja il cumün pudü preschantar a la radunanza cumünala ils contrats da cumprita cul nouv proprietari. «Üna part d’ellas esa sgür da vender» L’uffizi da fabrica cumünal ha uossa l’incumbenza da tour suot ögl las abitaziuns e chasas in Val Müstair chi sun proprietà dal cumün. «I’s guarda ingio chi’d es necessari d’agir, forsa esa eir be da far pitschnas renovaziuns», disch Gabriella Binkert, chi guardan eir ingio chi saja dad adattar il fit per finanziar il mantegnimaint. Ch’ün pêr da las immobiglias cumünalas saja sgür da vender, accentuescha ella, «sch’eu vez la situaziun economica da nos cumün chi’d es plü co difficila es quai inevitabel.» Sco ch’ella infuorma as redüan las entradas d’imposta permentamaing, «no survgnin eir 140 000 francs l’on damain da la gualivaziun da finanzas e stuvain istess accumplir nossas lezchas cumünalas, investir in sendas, vias ed oter plü.» La presidenta cumünala manzuna eir las cifras d’abitantas ed abitants illa regiun: «Sco cha l’Uffizi da statistica chantunal ha infuormà vaiva la Val Müstair avant desch ons 1592 abitants. Uossa abitan qua be plü 1432 persunas.» La chasa polivalenta a Valchava Pro las immobiglias dal Cumün da Val Müstair dà in ögl la chasa polivalenta a Valchava: «Quista chasa cun trais abitaziuns nun es gnüda fabrichada per accumplir üna lezcha cumünala», infuorma la presidenta cumünala, «ella nu procura al cumün neir na per bleras entradas.» Perquai less il cumün tilla vender. Als fittadins dà el il dret da precumpra. «Quai fessna per ün predsch fich favuraivel. Scha’ls fittadins nu fan adöver da quista sporta füssa tenor mai il meglder sch’inchün cumpress tuot la chasa e dess inavant a fit las singulas abitaziuns.» Il cumün ha laschà far üna perizia in chosa. La stima da la valur da l’abitacul es fingià pronta. «Ella sarà lura la basa pellas trattativas e per l’infuormaziun a la radunanza cumünala.» «Scha pussibel sainza laschar vöd» Gabriella Binkert nomna ün ulteriur exaimpel d’ün stabilimaint in proprietà cumünala: «Ill’anteriura chasa da scoula a Tschierv es aint uossa la Biosfera Val Müstair. Ella douvra però be duos, trais localitats per lur büros.» Cha tuot il rest da la chasa saja vöd, constat’la. Laschar vöda ün’immobiglia cumünala nu tilla para bun. A seis avis stessan tuot quellas immobiglias gnir nüzziadas, scha mâ pussibel per abitar: «Inschinà cumainza la glieud a fabrichar nouv, sül prà verd, e na trond a nüz l’existent.» I’ls prossems quatter ons s’occuparan ella e’ls commembers da la cumischiun correspundenta da la dumonda che cha’l cumün farà cullas immobiglias cumünalas: «E la situaziun da las finanzas dal cumün ans mettarà ils cunfins, che es pussibel e che na.» L’uschenomnada chasa polivalenta a Valchava es proprietà cumünala. Immobiglias i’l focus in Val Müstair Il Cumün da Val Müstair posseda diversas immobiglias. Üna part da quellas serva ad accumplir las lezchas prescrittas da la lezcha superiura. Plüssas otras immobiglias dal cumün fusiunà vegnan dattas a fit per abitar laint. Cun quellas entradas vain finanzià almain per part il mantegnimaint. L’uffizi da fabrica cumünal ha survgni l’incumbenza da tour suot ögl tuot las abitaziuns e chasas in Val Müstair chi sun in possess dal cumün. «I’s guardarà ingio chi’d es necessari d’agir, p.ex. realisond pitschnas renovaziuns», declera Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta dal Cumün da Val Müstair, «ün böt es eir da vender üna part da nossas immobiglias.» Fingià gratià es quai cul stabilimaint da Lüstailas.

La «Raetiae alpestris topografica descriptio» es finalmaing edida ed accessibla. L'ouvra monumentala dal refuormatur engiadinais Durich Chiampell fa reviver il Grischun dal 16avel tschientiner in tuot sia varietà. A partir dad uossa po minchüna e minchün leger sias istorgias e descripziuns - na be illa versiun originala latina, mabain eir in üna traducziun tudais-cha. Fingià il titel «Raetiae Alpestris Topografica Descriptio» lascha suppuoner chi's tratta qua dad ün'ouvra cumplichada. L'impreschiun es güstifichada. Quai cha'l predichant e refuormatur Durich Chiampell vaiva scrit l'on 1573 ha dat rumpatesta a generaziuns dad istorikers. Davo 448 ons finalmaing edida Uschè esa eir stat pel team intuorn l'istoriker e elavuratur principal Florian Hitz. Per transcriver, tradüer e commentar la «Descriptio» latina da Durich Chiampell ha sia squadra dovrà dudesch ons! Florian Hitz declera: «La difficultà da quist latin d'eira cha Durich Chiampell es stat ün autur fich ambiziunà. El laiva scriver in ün stil virtuus ed ha construi frasas difficilas e cumplichadas. Da tradüer quellas in tudais-ch es propi stat üna sfida.» Ed uossa es l'ouvra monumentala finalmaing edida ed accessibla. Pagina per pagina daja l'original latin e güsta daspera la traducziun tudais-cha. Trais toms in bordeux, argient e marin. Tschinch kilograms istorgia grischuna chi fan tuott'onur a mincha curuna da cudeschs. Minchün po s’approfundir Ils trais toms nu sun però nimia be per la gallaria. L'ediziun es gnüda procurada e chürada da l'Institut grischun pella perscrutaziun da la cultura (IKG). Tenor la manadra da quell'instituziun, Cordula Seger, ha minchüna e minchün ün guadogn da svutrar ill'ouvra: «Id es propi üna roba fich captivanta e grazia ad üna traducziun tudais-cha fich bella e fluida esa eir ün plaschair da leger. Grazia ad ün register as poja tscherner precis quel chavazzin chi interessa. Sajan quai uors, muntanellas o lös preferits - i's placha precis al dret lö ed i's po s'approfundir in üna tematica. I giarà a minchüna e minchün uschè - i's legia simplamaing inavant.» La «Descriptio» vala sco ouvra da referenza pell'istorgia grischuna. Sco patrimoni cultural ha ella buollà la vista sül Grischun fin al di dad hoz. Seis cuntgnü d'eira bain adüna cuntschaint, ma il text original pudaivan leger o perfin incleger be ils profis. L'ediziun actuala da l'IKG es la prüma ediziun integrala tenor l'original. Chiampell nun ha pudü edir sia «Descriptio» Il refuormatur e predichant Durich Chiampell vaiva scrit a seis temp dürant trais ons vi da sia «Descriptio». Quella vess stuvü esser part d'ün'ouvra plü gronda da l'intera Confederaziun. Seis imcumbenzader, il teolog turichais Josias Simler, d'eira però mort avant ch'el vess pudü finir quista survista. L'ouvra da Chiampell es perquai restada inedida - eir perquai cha'l Bundstag da las Trais Lias, la regenza grischuna da quella jada, d'eira massa spargnusa per edir l'ouvra monumentala da 650 paginas. Però ils scienziats - ed hozindi eir las scienziadas - in Grischun han adüna darcheu s'occupats da la descripziun da las Alps reticas da Durich Chiampell. Ed uschè vala quella sco prüma important'ouvra da l'istorgia ed istoriografia grischuna - e Chiampell dimena sco ina sort bap da l'istoriografia grischuna. Daplü davart Durich Chiampell, sia vita ed ouvra es d’udir dumengia, ils 3 d’october pro RTR illas emischiuns da «Vita e cretta» e «Marella». La publicaziun «Das alpine Rätien. Topographische Beschreibung von 1573 Rætiæ Alpestris topographica descriptio» (3 toms), edida da l'IKG as poja retrar illas librarias. Il prüm autur vallader Durich Chiampell (1510-1582) d'eira bain umanist ed istoriograf - quai chi's manifestescha eir illa «Raetiae Alpestris Topografica Descriptio» dal 16avel tschientaner. Ma el es eir stat cuntschaint in prüma lingia sco refuormatur paschiunà. Durich Chiampell es nat circa dal 1510 a Susch ed es gnü cuntschaint cun plüssas scripziuns da seis nom, p.ex. Durisch Chiampel o Ulrich Campell. El ha predgià in diversas pravendas grischunas, ma impustüt in Engiadina, ingio ch'el ha proclamà la cretta refuormada. Il battaisem d'urgenza, accumpli a sia figlia tras il bap svess, ha manà a la Disputaziun da religiun a Susch (1537) - ün mumaint decisiv pella refuormaziun in Engiadina. Intimà dal teolog turichais Josias Simler, ha Durich Chiampell redigi davo il 1570 la part grischuna da la descripziun dal pajais, apunta la «Raetiae alpestris topographica descriptio». Il 1562 es cumparü seis «Ün cudesch da psalms» cun chanzuns spiritualas ed ün catechissem. Quai es stat il prüm text scrit in vallader. Dasper quai ha'l amo tradüt dramas biblics chi sun gnüts preschantats a Susch. Per cuort temp es el eir stat predichant illa baselgia da S. Regula a Cuoira (1570-74) - ma sco chi para savaiva'l massa pac bain tudais-ch! L'ultim decenni da sia vita ha Durich Chiampell passantà a Tschlin. (e-lir/fmr) La publicaziun istorica da Durich Chiampell es gnüda edida in trais toms - in original latin e cumbinà cun üna traducziun tudais-cha. Unids en la biblioteca – ils trais toms da la nov’ediziun ensemen cun il manuscrit original, en la biblioteca von Sprecher a Maiavilla. In cudesch en in cudesch – per mantegnair meglier il manuscrit da Chiampell era vegnì construì il 19avel tschientaner ina stgatla en furma da cudesch. In detagl dal manuscrit da Durich Chiampell. Unids en la biblioteca – l’istoricher Florian Hitz ha pudì purtar la nov’ediziun en la biblioteca von Sprecher a Miavilla tar il manuscript original da Chiampell. L’emprima pagina dal manuscrit – quella n’è betg spectaculara, perquai ch’il titel da l’ovra è i a perder durant ils tschientaners. Il bab da l'istorgia grischuna aveva pliras scripziuns da ses num – Huldrichus Campellus (latin), Durich Chiampell (rum.) ubain Ulrich Campell (tud.).

Quista dumengia daja a Müstair güsta duos radschuns per far festa. Per l’üna vain inaugurada la nouva Bacharia Val Müstair chi’d es in funcziun daspö ün mez on. Per la seguonda vain eir festivà il giubileum da 10 ons dal Parc da natüra Biosfera. Perquai invidan las duos organisaziuns – il parc e la società Agricultura Val Müstair – ad üna festa cumünaivla pro la Chascharia a Müstair. Invidats sun tanter oter eir il cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini, la presidenta dal Cussagl grond, Aita Zanetti e Hans Romang, il manader da la secziun biodiversità e cuntrada pro l’Uffizi federal da l’ambiaint. Per pudair esser da la partida a la festa es necessari ün certificat da Covid-19. (cdm/fmr) La festa es dumengia, ils 3 d’october 2021, a las 11.00-15.00. I dà ustaria da festa ed ün program accumpagnant. Id es necessari da s’annunzchar ouravant: info@biosfera.ch. La nouva bacharia a Müstair es in funcziun daspö ün mez on - uossa vain festagiada l'inauguraziun.

La Chesa Planta Samedan invida ad ün’ulteriur arrandschamaint litterar – e que venderdi, ils 1. d’october 2021, a las 20.30. Illas localiteds istoricas s’inscuntran las duos scripturas Rut Plouda e Jessica Zuan e prelegian per la prüma vouta insembel. Que scriva la Chesa Planta in üna communicaziun. L’autura Rut Plouda da Ftan preschainta üna schelta da sias ouvras scrittas in vallader e Jessica Zuan, la poetessa da Segl Maria e La Punt Chamues-ch, legia sias poesias in puter. Il giuven Zuozingher Martin Camichel trategna l’auditori cun chanzuns ladinas. L’occurrenza es üna collavuraziun da la Chesa Planta cun la Chasa Editura Rumantscha.

D’incuort han duos artists installà üna schnat ura aint illa porta natürala da la Fuorcla digl Leget. Il temp resta salda cur cha’l viandant chamina speravia. Forsa es l’idea cha’ls umans dessan ir ün pa plü plan planet tras il muond, appredschond la cuntrada chi s’ha fuormada dürant milliuns dad ons. Eir schi para cha’l ­muond resta salda, es el adüna in movimaint, be ad üna sveltezza chi nu’s lascha pel solit masürar infra üna vita umana. Per masürar temps uschè lönchs as douvra ün’ura geologica. Güst las vettas orizontalas da dolomia aint illa costa dal Corn Alv, chi’s zoppa davo l’ura «artistica», pon render visibel il temp geologic. La dolomia gniva depuonüda vetta per vetta aint in aua bassa d’ün anteriur mar. E quantas vettas chi’s mantunan ün sün l’oter tras l’intera costa es eir üna masüra dal temp – quasi ün’ura geologica. Ma ils scienziats nu sun daperüna davart il temp exact chi’d ha dürà da fuormar quistas vettas. Dürant ils ons novanta haja dat üna dispitta paschiunada davart il Latemar, la gronda plattafuorma da chal­tschina i’l Tirol dal Süd. La «cuntraversa dal Latemar» es gnüda scholta cur cha geologs da l’Università e l’ETH da Turich han pudü datar la successiun da 598 vettas tras la costa südost da la plattafuorma cun agüd da fossils giosom e süsom la successiun. Ils fossils nu varieschan be davart lur spezcha, ma eir davart lur età. L’età dals fossils han ils geologs nempe determinà culla metoda radiometrica, quai voul dir tras la decomposiziun radioactiva dad uran a plom. Cun quista metoda precisa esa reuschi da nu be determinar cha la successiun es gnüda depuonüda avant ca. 240 milliuns d’ons, ma eir cha quai ha dürà main co tschinch milliuns ons. Üna singula vetta s’ha dimena fuormada dürant ün pêr milli ons. Id es cuntschaint cha l’intensità da flüss e reflüss dal mar (Ebbe und Flut) as po müdar periodicamaing dürant millennis, pervi da variaziuns da las distanzas tranter la terra, la glüna ed il sulai. I’s po imaginar cha dürant ün livel dal mar ot gnivan depuonüdas vettas da meters grossezza, intant ch’ün livel bass laschaiva inavo be vettas finas da pacs centimeters. L’alterna­ziun da vettas grossas e finas as muossa oz sco la stratificaziun tipica. La dolomia dal Corn Alv es ün zich plü giuvna co la chaltschina dal Latemar, e sch’ella s’ha fuormada tras il listess mecanissem es incuntschaint. Ma eir quia pudess la dolomia portar in sai il tact da millennis dal livel dal mar ed uschè rapreschantar ün’ura precisa. Üna singula vetta cumpigliarà al minimum il temp da l’intera istorgia umana davo Cristus, ed il temp rapreschantada da l’ura artistica es be üna lingia aint in l’intera successiun. Il geolog Patrick Meister raquinta regularmain sias «Istorgias our da la crappa» – e preschenta cun quellas fenomens geologics che stattan en connex cun il Grischun. L’ura sülla Fuorcla digl Leget – ed i’l fuond las vettas orizontalas da dolomia aint illa costa dal Corn Alv.

La radunanza cumünala da Scuol tratta prosmamaing l’iniziativa da transparenza e la cuntraproposta dal cumün. Ün dals iniziants e’l capo argumenteschan fingià hoz. «Pel cumün da Scuol douvra üna soluziun simpla» es l’avis dals iniziants chi han inoltrà l’iniziativa per transparenza e chi’d es gnüda suottascritta da 421 votantas e votants. «Eir la suprastanza cumünala es da l’opiniun chi douvra üna tala ledscha da transparenza», accentuescha Christian Fanzun, il capo da Scuol. In üna charta da lectuors cumparüda in gövgia illa Posta Ladina han iniziants declerà perche chi’s dess sustgnair lur iniziativa. Il prüm chi ha suottascrit quella es Dumeng Bischoff, el abita illa fracziun Scuol. «Il cumün nu renda public il protocol da lur sezzüdas», nomna’l ün exaimpel chi til disturba in connex culla transparenza giavüschada, «eir schi nu vegnan trattas ingünas decisiuns stessast tü sco votant tantüna pudair gnir a savair che chi gira in cumün.» In lündeschdi saira, ils 4 october, tratta la radunanza cumünala lur iniziativa, ma eir la cuntraproposta da la suprastanza cumünala. Dumeng Bischoff declera perche ch’el nu po ir daperüna cun quella. «Id es sco vulair introdüer üna valuta be per Scuol» «La ledscha da transparenza chi dà a minchün invista i’ls documaints cumünals exista in tuot la Svizra, be i’ls chantuns Uri e Grischun nun es quella amo sün basa cumünala», constata’l, «ed uossa han eir amo 11 cumüns grischuns introdüt quista ledscha chantunala.» Perquai as dumonda’l schi douvra propcha pel cumün da Scuol üna nouva ledscha cumünala: «Quai füss in circa uschea sco scha no introdüessan be per Scuol üna nouva valuta.» Il capo Christian Fanzun s’ha indreschi pro l’Uffizi chantunal dals cumüns: «Id es uschea cha’ls cumüns ston adattar la ledscha chantunala da transparenza in möd ch’ella s’affà per l’adöver cumünal.» Chi sajan differents puncts chi’s stopcha reglar oter co illa lescha chantunala: «Quai es üna pratica chi vala dapertuot uschea, m’hana dit pro l’uffizi.» Dumondas ston esser per part in scrit Dumeng Bischoff manzuna ün oter punct chi til disturba pro la cuntraproposta dal cumün: «Sch’ün schurnalist nu sta a Scuol nu po’l far ingünas retscherchas illa documainta cumünala», disch el, «pel mumaint vaina üna redactura chi abita a Scuol, ma sch’ella schmettess ed ün collega chi sta p.ex. a Zernez less gnir a retscherchar nu pudessa’l far quai.» Eir in quist connex s’ha infuormà Christian Fanzun pro l’uffizi chantual respunsabel: «Ils cumüns han tenor la ledscha chantunala dals cumüns il dovair da dar infuormaziuns. Quai fain no in special cul Mas-chalch», declera’l, «e sch’inchün voul avair invista in documainta schi survain el quella. El sto però far – sco chi’d es reglà eir pro’l chantun – la dumonda in scrit.» Üna votumaziun consultativa in lündeschdi saira Implü constata Dumeng Bischoff chi nu saja indichà illa cuntraproposta quant chi saja da pajar schi’s fetscha üna dumonda per survgnir invista. «In nossa ledscha esa defini cha scha la lavur per dar resposta surpassa 100 francs vain la dumonda missa in quint», explichescha il capo, «schi’d es damain sun las infuormaziuns gratuitas.» E chi s’occupa da quistas dumondas? «Nossa cuntraproposta prevezza dad eleger ün gremi chi tratta las dumondas», declera Christian Fanzun e po constatar: «L’uffizi chantunal sustegna nossa varianta cul gremi respunsabel per s’occupar da las dumondas d’invista.» Cha la ledscha chantunala saja adattada pellas structuras chantunalas cun tuot ils uffizis, «i’l cumün invezza esa important chi saja avant man ün gremi chi tratta las dumondas.» In lündeschdi saira, a chaschun da la radunanza cumünala, daja üna votumaziun consultativa davart l’iniziativa e davart la cuntraproposta. Quella serva sco racumandaziun per mans da la votumaziun a l’urna als 28 november 2021. Illa sala cumünala da Scuol tratta la radunanza cumünala in lündeschdi saira l’iniziativa da transparenza e la cuntrapoposta. Scuol decida davart transparenza A la fin da november decida il suveran da Scuol tant davart la ledscha da transparenza sco eir da la cuntraproposta dal cumün. Fingià in lündeschdi vegnan trattadas las duos propostas in occasiun da la radunanza cumünala. In Grischun es la ledscha da transparenza in vigur daspö il principi da november 2016. Üna tala dess survgnir eir Scuol: Perquai es gnüda inoltrada in gün da quist on ün’iniziativa suottascritta da 421 votantas e votants. Il prüm chi ha suottascrit quella es Dumeng Bischoff, el abita illa fracziun Scuol. A man d’ün pêr exaimpels declera el perche cha’ls iniziants nu van daperüna culla cuntraproposta cha la suprastanza cumünala ha elavurà. Il capo Christian Fanzun piglia posiziun. (fmr/fa)