En center d’elaborar tgern ni ena caschareia d’alp mobila – chegl èn dus da total set projects parzials tgi la «reit per products regiunals Parc Ela» prevei. Igl project duess promover products regiunals e la vendita da chels. Chest marde è sto igl colp da partenza per l’amprema etappa. Promover products regiunals – chegl è sto igl intent da differentas gruppas da lavour durant igl davos onn e mez. I sa tracta da represchentantas e represchentants dall'agricultura, dalla hotellareia e gastronomia scu er d'ulteriouras organisaziuns localas digl svilup regiunal da Surses e la Regiun Alvra. Els on sviluppo en sboz cun novas ideias da fatschenta. Scu tg’igl Parc Ela screiva ainten ena communicaziun allas medias ins possa sen basa dalla decisiun positiva da Confederaziun e cantun planisar igls detagls per set projects ed uscheia elaborar anavant igl sboz. Lis da vendita, center per elaborar tgern ed ena caschareia Igl project «reit per products regiunals Parc Ela» prevei da sviluppar ena plattafurma d’ampustaziuns tgi pussibilitescha a hotels e restorants da pudeir cumprar products regiunals a moda pi sim­pla. Nov lis da vendita scu buteias ni regals regiunals ainten buteias exi­stentas duessan render attent e disponibel migler la purscheida da products regiunals. En oter project prevei da construeir en center regiunal per elaborar tgern. Cun chel vign piglia an meira igl basign dall’agricultura e digls catscheders da tigneir curt las veias da transport per igl movel e da produtgier products d’ota qualitad cun tgern locala. La corporaziun d’alp da la Creusch dad Alvagni planisescha ena caschareia d’alp mobila per vender igl latg d’alp regiunal, actualmaintg bandunga chel la val. En menaschi agricol planisescha da construeir en local per elaborar products da latg. Chel duess er pudeir neir duvro d’oters menaschis. En oter project prevei d’elaborar e vender poma regiunala. Sustign da Confederaziun, cantun e regiun Igls costs totals da l’amprema etappa montan a 650 000 francs, inclusiv l’atgna part digls singuls projects. 72 % digls costs sur­peglian Confederaziun e cantun, tge tgi corresponda alla gronda part digls costs per las lavours da planisaziun digls singuls projects. Er igls cumegns dalla Regiun Alvra sustignan igl project. Siva l’amprema etappa duess exister per mintgign digls set projects plans da ­fatschenta per realisar chels, tenor communicaziun a parteir digl onn 2024. (cdm/fmr) Da san. Gian Andrea Pola, responsabel tigl uffezi d’agricultura e da geoinfurmaziun SAL, Veronika Widmann, co-manadra digl Parc Ela, Heidrun Moschitz, manadra digl project dall’uniun Parc Ela scu er igls manaders digls projects parzials: Andrea Accola, Cordo ­Simeon, Markus Grünenfelder ed Andreas Bärtsch.

Cun en success cumplagn è sto navot pigls Grischuns orsoura cunter Dürnten. 26 secundas avant la fegn digl gi ò Lai/Valbella anc casso igl pari. Uscheia on igls dus teams gia d’eir ainten la prolunga. Cuzzo ò chella angal 46 secundas cun signier Livio Roner, igl gol da victorgia pigls Surmirans. An pe da turnar dalla Bassa cun treis puncts èn igls Grischuns turnos angal cun dus puncts. Sa musso è er cunter Dürnten, scu gio bleras otras gedas er, tgi a Lai/Valbella schea ansomma betg da surpiglier igl cumond segl glatsch e manar igl gi. Igls Turitges èn sa defendias an tottas modas e manieras ed alla fegn er mirito en punct. Dasperas ò la parteida scumanzo bagn pigls indigens cun els esser siva 9 minutas an avantatg cun 2:0. Ainten la 16avla minuta ò Lai/Valbella signia antras Livio Roner igl amprem gol. Angal 27 secundas sessour ò Ramon Pfranger schizont fatg igl 2:2. Cuzzadas èn angal 15 secundas e gio èn igls Turitges ias danovamaintg an avantatg cun 3:2. Aint igl terz da mez on tots dus teams marco mintgamai dus gols uscheia tgi siva 40 minutas era igl resultat intermediar 5:4 per Dürnten. Ainten la 46avla minuta è reuschia a Livio Roner da far igl pari tigl 5:5. Antras Ramon Pfranger è Lai/Valbella perfign ia siva 54 minutas per l’amprema geda an avantatg cun 6:5. Agls Grischuns è alloura betg reuschia da defender chel resultat stgers cun cassar 26 secundas avant la sirena finala igl 6:6. Cun chel resultat on las dus squadras gia d’eir ainten la prolunga da tschintg minutas. Cuzzo ò chella angal 46 secundas cun signier Livio Roner igl gol da victorgia tigl 7:6 per Lai/Valbella. (gns/fmr) Livio Roner (san.), el ò fatg cunter Dürnten gist treis gols ed er igl gol decisiv per la victorgia siva prolunga.

Da curt è cumparia tar la Chasa Editura Rumantscha en codesch cugl amprem tetel «Prosa surmirana» ed en sagond «Da se cò». Dumengia passada è stada, siva d’ena amprema preschentaziun publica a Savognin, ena sagonda preschentaziun cun prelecziun a Riom. Siva digl 2010 è la Lumneziana, Anita Capaul manadra dalla Chasa Editura Rumantscha. Cun angaschamaint e plascheir ò ella tgiro las numerousas ediziuns. Igls davos onns sustigneida da Karin Kohler. Er chel novissim codesch «Prosa surmirana» ò Anita Capaul accumpagnea anfignen tar la sia naschientscha. Scu savens vign er tar chel codesch igl impuls dad ordvart. Linard Candreia, sez scribent ed autour, è savens sen veia sgultrond ainten archivs e lò noua tgi el smina da cattar texts interessants. Da totta speztga. Cugls onns èn nias ansemen en’antiera massa texts. Texts curts. Pero tants texts tgi ins ò stuia far ena selecziun. La tscherna definitiva ò alloura fatg Renzo Caduff, docent da rumantsch all’universitad da Turitg e Genevra. Tot las furmas pusseblas Sen las 300 paginas digl codesch «Prosa surmirana» èn inclus 73 texts curts. E chels texts èn fitg divers. Divers perveia digl taimp tgi els èn naschias, numnadamaintg durant 150 onns. Digl 1849 – 2000. Divers perveia digls autours e las autouras. Nous cattagn cò noms ancunaschaints ed alloura er da chels tgi ins ò strousch santia. Divers perveia da lour cuntign e la furma litterara. Uscheia on igls responsabels scumpartia chels 73 texts an 9 tematicas diversas: praulas e detgas, igl mond puril-alpin, humoristic, observaziuns e reflecziuns… Divers er concernent lour derivanza. Igls texts èn per gronda part gio stos publitgias ensanouas. Igls ples ainten las periodicas surmiranas scu La Pagina da Surmeir, Igl noss Sulom, Calender Surmiran, tom 10 dalla Crestomazia. Ma alloura er texts tg’ins ò catto per schabetg tar privats. Divers èn igls texts er puncto lour furma linguistica. Represchentadas èn cò ple u manc tot las furmas dialectalas davent da Vaz anfignen Barvogn e da Stierva anfignen Beiva. Renzo Caduff screiva aint igl sies text introductiv, tgi la valeta dall’ovra schea betg ainten la qualitad digl stil linguistic, mabagn aint igl collectiv digls texts. Ainten la Clavadeira a Riom Anita Capaul è betg angal responsabla per l’ediziun digls codeschs dalla Chasa Editura Rumantscha, mabagn er tg’igls codeschs cattan igls lectours. Cun preschentaziuns e prelecziuns or ainten las vischnancas catta ella adegna ena bela furma leva e simpatica persiva. Uscheia er dumengia passada a Riom. Cun la Clavadeira digl Festival Cultural Origen è gio do en rom architectonic spezial e cun Giovanni Netzer en hospitant da nom e pom. Pinavant ò ella anvido er Meltger Devonas da Salouf, en om interesso per la cultura locala, an spezial la puril-alpina. Da chegl dat er perdetga la sia tgesa paterna, tgi sa nomna La Noda. Tar ena renovaziun avant en pêr decennis ò el perpetniso tot las nodas-tgesa da Salouf sen la fatscheda. Cun chellas signivan igls pours lour utensils e gaffens dalla lavour purila e p.ex er igl nomer dalla lenna dad arder. Cugls sies bod 80 onns ò el dastgea veiver scu mattatsch e gioven anc ainten chel taimp tgi la veta e las lavours purilas eran angal manualas. Igls onns 1950 èn neidas las ampremas maschinas da saer ed ena mecanisaziun intensiva ò alloura effectuo ena midada radicala tar l’agricultura. Ed oz è er cò l’electronica omnipreschainta. Anita Capaul ò lia saveir dad el diversas tgossas an connex cun diversas fotografias tgi schloccan opticamaintg igls texts. Per exaimpel tgi ena biglianga n’è betg igl madem scu ena bena. Per far pantg davigl ena panaglia ota ed ena panaglia sturna. Ed alloura or dalla veta religiousa: tge muntada vevan las confraternitads? Texts mianc ple an memorgia Naturalmaintg ò er ena part musicala betg dastgea mantger tar la preschentaziun digl codesch «Prosa surmirana» «Da se cò». E per chella ò la moderatoura catto egn tgi è ferm colliia litterarmaintg cugl rumantsch e cun Surmeir: Benedetto Vigne. El vala scu igl pionier digl rock rumantsch ed ò stgaffia durant igls davos 50 onns tantas canzungs tgi von fitg bagn a pro cugls texts aint igl codesch nov. Er las sias canzungs cuntignan savens rachints da pi bod. Da taimps tgi er el ò passanto e lascha reveiver per part an moda critica e per part an moda humoristica. Treis da chellas canzungs ò el preschento. Tot frestg, er schi el ò passo igls 70. Benedetto Vigne è er sto egn digls prelectours cun en text tgi è oz aint igl codesch. Egn tgi el veva scretg igl 1985 e sa regurdava prest betg ple. Cun liger ègl puspe nia andamaint: ena donna derivanta digl Balcan rachinta ainten ena brev ad ena ameia ainten la sia tera uriunda, an spezial sur dallas preparaziuns per las festivitads d’avertura digl nov spital circuital a Savognin ed ena reportascha correspondenta ainten la gasetta locala… Er Giovanni Netzer ò preligia en text sies or digl codesch. Egn dall’antschatta dallas sias activitads litteraras. Dad aveir scretg chel igl 1994 era ad el ansomma betg ple preschaint. Ainten chel text curt sa fatschainta el dalla mobiglia. Per pievels nomads tgi gevan cun lour muntaneras da pastgira tar pastgira e vivevan ainten tendas era mobiglia ansomma nign tema. Ella fiss angal stada ballast tar las midadas da li. Dantant ainten las tgesas purilas veva mintga mobel ainten mintga stanza la sia funcziun. Ed ainten las tgesas roialas era mobiglia objects da prestige. Cun chella curta invista aint igl codesch lessans far gula a mintgign/a da retrer la nova ovra cun texts curts e tgi ella savess purtar bunga curturela. Seia chegl sen la meisa da notg avant tgi sa durmantar, sen viadi aint igl tren u sen la starnera ainten curtgign. La tgesa paterna da Meltger Devonas a Salouf tgi sa nomna «La Noda». An sgrafit èn da vaseir tot las nodas-tgesa dallas famiglias purilas digl li. La gruppa da preschentaziun digl codesch a Riom ainten la Clavadeira: (da san.) Benedetto Vigne, Anita Capaul, Meltger Devonas e Giovanni Netzer.

6 minutas cozza igl viadi tras igl tunnel digl Alvra davent da Spinas anfignen Preda. E per chellas 6 minutas vign biagia actualmaintg en sagond tunnel, igl Alvra II. La FMR ò pudia inspectar la galareia cun Paul Loser, igl manader dad egn digls pi gronds projects dalla Veiadafier retica. «Igl proxim tunnel» rasponda Paul Loser curt e simpel alla dumonda, tge tg’el fetscha alloura cura tg’igl Alvra II seia fitto. Igl expert da tunnels è dalla parteida siva ­dall’amprema pennellada digl project igl onn 2008. Per la Veiadafier retica (VR) è chegl en project ­impurtant, cunchegl tg’el sa catta sen la ­lengia da tren da prestige tgi colleia la Val d’Alvra cun la Nagiadegna ota. Las grondas dimensiuns laschan batter pi ferm igl cor ­digls amatours dalla veiadafier: 5 860 meters lunghezza, en taimp da biagier da radond 10 onns e costs totals da 407 milliuns francs. Igl nov tunnel vign a ramplazzar a parteir digl onn 2024 igl vigl digl onn 1903. E lez vign a sarveir scu tunnel da siertad. Igl mument è igl tunnel tgi vign finanztgia per gronda part dalla Confederaziun ainten la ­fasa dalla gronda nattageda. Igl onn proxim vign numnadamaintg installada la tecnica e las rodaias e fatg amprems tests. Igl zarcladour 2024 duessigl esser schi gliunsch: ­alloura passa igl amprem tren cun passagiers tras la nova rosna. Ena geologia cumplitgeida «Tgavar igl tunnel tras igl colm n’è betg sto schi simpel», dei Paul Loser. Cunzont las cundiziuns geologicas vegian procuro per enqual rompatesta. Igl colm tranter Spinas e Preda noua tg’igl tunnel vo tras, consista ­numnadamaintg or da differentas sdremas da crappa – e betg tot las sdremas eran ­stabilas avonda per far tras la rosna. Perveia da chellas differenzas è nia betuno different: all’antschatta ed alla fegn digl ­tunnel, noua tg’igl crap è pi flevel è nia ­betuno dus stresas – per garanteir stabilitad. Aint igl intern perancunter ins ò betuno ­«angal» ena stresa, perchegl tg’igl crap lò, igl granit digl Alvra, è bler pi stabil. Chellas ­cumplicaziuns tar la construcziun e la pandemia da corona èn la raschung pigl retard digl tunnel da radond dus onns e per daple costs aint igl rom da radond 47 milliuns ­francs. La protecziun digl ambiaint «The train passes now the wild-romantic Val Bever» – Uscheia tunga la vousch dalla VR curt avant Spinas an direcziun Preda. E per chella schinumnada «wild-romantic Val ­Bever» ègl do igl onn 2013 anc differentas ­resalvas e temas dalla populaziun e dad ­organisaziuns digl ambiaint, tgi la cuntrada vigna disturbada antras igl transport da ­material sen las veias da Bever. Graztga alla deponia sen la vart da Preda ins vegia, tenor Paul Loser, dantant pudia ­impedeir transports cun camiuns sen veia e transfereir ena gronda part sen la veiadafier. Er per betg disturbar l’idilla «selvadi-­romantica» da Bever. «Igl Uffezi federal pigl ambiaint ans ò fatg prescripziuns strantgas pertutgont la protecziun digl ambiaint.» Uscheia è per exaimpel l’ava tgi sorta digl tunnel antras las lavours neida nattageda cun en sistem spezial – per betg ­tschuffargner igl flem. Bler digl material da crappa digl ­stgavamaint tg’è nia piglia or digl tunnel seia ultra da chegl, nia duvro scu material per far igl betun. Blers tunnels vignan anc sanos Ainten la fasa pi intensiva dallas lavours eran involvadas circa 150 – 160 persungas. Chegl è bler pi pac tgi anc igls onns digl amprem ­tunnel 1899 – 1903, cura tgi passa 1300 ­luvrants eran ve da tgavar. Graztga allas ­maschinas d’ozande dovrigl pi pac persunal. Ma pertge vogl alloura tuttegna bler pi dei da construeir igl tunnel tgi avant passa 100 onns? Paul ­Loser: «Igl è grev da cumparagler chels dus tunnels. Las maseiras da siertad èn ozande franc bler pi otas. Igl nov tunnel ò per ­exaimpel er en bung sistem da ventilaziun, ena miglra signalisaziun, en sistem da ­communicaziun e 12 sorteidas d’urgenza. Er la moda da construeir e la tecnica tgi vign ­installada è sen en oter livel.» Cunchegl tgi blers tunnels dalla VR èn vigls e na correspondan betg ple agls standards da siertad d’ozande, na vo la lavour digl­ ­«tunnelist» Paul Loser betg schi spert a fegn. «Nous ischan anc ve da sanar divers oters tunnels, ma igl Alvra è franc egn digls gronds projects, cunchegl tg’el fò or radond 10% da tot igls tunnels dalla Veiadafier retica.» «Igl Uffezi federal pigl ambiaint ò fatg prescripziuns strantgas pertutgont la protecziun digl ambiaint.» Paul Loser, expert da tunnels

Igl tetg digl clutger dalla baselgia viglia da Mon, donnagea digl tgametg è puspe sano. Digl donn ins vei navot ple. Igls davos meis è nia luvro schi minuzious. Siva da pacs deis èn demontadas las puntanadas digl clutger dalla baselgia da Son Cosmas e Dungiang a Mon. La raschung è tgi la sanaziun digl tetg digl clutger è a fegn. Chel ins ò gia da sanar cun dar aint igl tgametg aint igl tetg la seira digls 23 da matg 2022 a caschung d’en immens temporal. Per bunga sort è igl bietg istoric e tgi stat sot schurmetg betg ars. Igl tgametg è ia oragiu digl clutger siva la corda digls dus sains anfignen aint igl taratsch. Scu tgi Christian Stoffel, dalla tgira da monumaints cantunala dei, davigl segl tetg digl clutger betg schinumnos teiratgametgs. Ossa cun sanar ins vegia monto da chels, schi er betg gist cun tant plascheir. Christian Stoffel dei: «Alla fegn finala seia la baselgia passa 1 000 onns viglia ed er en veir scazi». Er la pensla dall’antrada dalla baselgia e singulas parts digl tetg digl bietg èn neidas donnagedas levamaintg digl tgametg. La crousch da fier originala è neida montada anc eneda. Survigilo igl plazzal e las lavours ò Maurus Farrér digl biro d’architectura «BAFA» da Stierva, e chegl an incumbensa digl cumegn-baselgia catolic Alvra. El dei: «Tant scu pussebel vainsa cuntschia igl tetg cugl crap tg’è ia per tera antras igl colp digl tgametg e crudo aint igl manevel dalla baselgia». Crappa avonda per cuntschier igl tetg n’ègl dantant betg sto avant mang, dei igl om digl rom. Catto igl crap adatto (plattaschogn) ins vegia alloura tranter Mon e Stierva. Per gronda part ins vegia laschea igl crap original e betg furmo e pitgia chel avant tgi far la sanaziun digl tetg cun crap miro. Igl «meir» digl tetg on fatg collaboratours dalla firma Luzi SA da Ziran. Vito Garieri, igl capo-mirader, en mirader dalla garda viglia ò gia igl dretg îgl per construeir da nov igl tetg da meir dalla baselgia da Son Cosmas e Dungiang. Igls costs dalla sanaziun digl tetg donnagea ò surpiglia la sieranza da bietgs. Maurus Farrér è sto durant las lavours er adegna an contact cun la tgira da monumaints cantunala. El loda la bunga collaboraziun cun chella ed an spezial cun Christian Stoffel. Igl tetg digl clutger donnagea antras igl tgametg ed igl tetg siva la sanaziun dallas davosas emdas. Igl tetg digl clutger donnagea antras igl tgametg ed igl tetg siva la sanaziun dallas davosas emdas.

An pacs deis scumainza la staschung d’anviern 2022/23. La pandemia è bagn anc en tema, dantant aint igl frataimp procuran oters temas per ena situaziun intscherta. Per exaimpel igl current, la carascheia e la mancanza da collaboratours e collaboratouras. Siva digl 2014 è Andreas Züllig, igl patrung digl hotel «Schweizerhof» a Lai, president dall’associaziun Hotellerie Suisse. Chella organisaziun unescha igls hoteliers dall’antiera Svizra. Hotellerie Suisse ò 3000 commembers e da chels radond 600 digl Grischun. Igls hotels tg’èn commembers dall’organisaziun naziunala fon an en onn en stgamgiamaint da 8,5 milliardas francs ed occupeschan 76 000 persungas. An vista alla staschung d’anviern vegnenta ò la FMR fatg cugl president en discurs. FMR: Scu stattigl cun las reservaziuns digls giasts per la staschung d’anviern tgi stat avant porta, chegl vurdo naziunal- ma er cantunalmaintg? Andreas Züllig: Las reservaziuns èn da regiun tar regiun fitg differentas. Regiuns tg’on profito igls dus davos onns da blers giasts svizzers, tar chellas regiuns sa mossa en pi bass domberd a reservaziuns tgi anc igl davos anviern da corona. Regiuns scu Son Murezza e Tavo, tg’on avant corona gia giasts internaziunals, èn las reservaziuns per en po miglras. Chest onn ò per exaimpel er puspe li la Coppa Spengler ed igl Forum mundial d’economia a Tavo. Igl ferm franc svizzer ed igl euro pi debel – prest 1:1 – èn betg bungas premissas pigls giasts digl exteriour da far far vacanzas an Svizra ed aint igl Grischun? La ferma inflaziun da 10 % e daple, caschunga an Europa per en augmaint digls prietschs. An Svizra, noua tgi l’inflaziun schea tar +/-3 %, on igls prietschs da neir dulzos angal levamaintg. Conform a chella realitad ò igl ferm franc svizzer betg ena schi gronda influenza sen las reservaziuns scu igl 2015 (curs da valuta digl euro, fixo dalla Banca naziunala) ed igls onns sessour. Persiva ègl ideal pigls giasts svizzers da far lour vacanzas d’anviern an nossas teras vaschignas? Antras igl augmaint digls prietschs è la differenza betg ple schi gronda. Er tar noss collegas hoteliers agl exteriour sa fon santeir veapi ferm igls ots prietschs d’energeia, dallas victualias, digls collaboratours e dallas collaboratouras ed er la mancanza da persungas digl rom. La pandemia è bagn betg ple igl tema central, persiva è la crisa digl current en grond tema. Tge influenza ò chella per la hotellareia? Da preschaint ò angal igl augmaint digls prietschs en’influenza. Nous vagn tuttegna contanschia tgi er tar ena mancanza d’energeia è betg gist da sarar dalunga bogns cuverts, igl madem vala per las zonas da wellness e da metter giu runals e pendicularas. Antras spargnamaints ed investiziuns a curta vista e per bunga sort chel problem sa stabiliso en po. Ancleian u acceptan igls giasts en augmaint digls prietschs per pernottar schinavant tgi igl prietsch digl current s’augmainta propi? Da prancepi on noss giasts tgapientscha per en dulzamaint modest digls prietschs ed er per maseiras da spargn. Tgi ainten tgombra è en grad pi pac e l’ava digl bogn cuvert è dus grads pi freida, chel fatg vign schizont sustignia e taxo da gronda responsabladad. Dess en hotelier ansomma augmentar igls prietsch da pernottaziun? Cun s’augmentar igls prietschs digl current, dall’energeia an general, er tar las victualias ed er igls costs digl persunal resta pac oter tgi da dulzar igls prietschs. Igl augmaint digls prietschs sa mova tranter 3 % e 5 %. Indrezs da wellness e bogns cuverts dovran blera energeia. So en hotel da ples steilas ansomma sa lubeir d’aveir eventualmaintg avert pi pacas ouras la zona da wellness ed igl bogn cuvert? Na, da sarar digl tottafatg la zona da wellness ed igl bogn cuvert fiss fatal. Ena gronda purscheida dallas vacanzas d’anviern mantgess simplamaintg. Pussebel è da redutgier las ouras tgi la sauna è averta ed er igls bogns da vapour. Er chel fatg gidess da spargner energeia. Mancanza da persunal ainten la hotellareia e gastronomia è ossa anc en bler pi grond tema tgi avant corona? Tenor ena retschertga da Hotellerie Suisse mantgan da preschaint 10 % forzas da lavour qualifitgeidas. Tigls ampluias da lavour auxiliars schea chel problem tar 5 %. Chella realitad sa mossa sa tgapescha da regiun tar regiun e da travagl tar travagl fitg differenta. Chellas cefras son pero esser massivamaintg pi otas, dantant er pi bassas. Sch’è betg pussebel da cattar ampluias è da supponer tgi blers menaschis on da redutgier igls plazs, la purscheida culinara, singuls sarvetschs, per ansomma porscher cun chels ampluias tg’èn avant mang en servis adequat e da qualitad. Igls giasts stattan adegna daple angal en pêr deis ainten en hotel. Pertge chegl? Dimora curta vign tigls giasts adegna pi populara. Igls giasts èn oz pi bagn infurmos e son er via telefonign s’orientar tge ora tgi dat, scu tgi las relaziuns da neiv èn, gist anc reservar ena tgombra e vetiers igl pass da skis. La tecnica e la digitalisaziun fò oz agls giasts tot pi simpel ed er a curta vista decider da passantar en pêr deis ainten las muntognas. Durant las vacanzas da sport dattigl bagn anc famiglias tgi stattan en’emda aint igl hotel. Igl trend vo pero an direcziun da reservar angal per pacs deis ena tgombra. Igl onn tgi vign niro er igl budget da famiglia a contribuier tgi igl coz da dimora davainta pi curt. Treis bungs cunsegls digl president da Hotellerie Suisse per tots igls hoteliers per la staschung d’anviern 2022/23? Nous dastgan esser plagn speranza. Corona ò fatg amprender tg’è da collaborar communabel. Communabel è er pussebel da supportar igl anviern proxim. L’intervista è neida fatga an scretg. Delegiertenversammlung Hotellerie Suisse am 25.11.2022 in Engelberg. Rede von Andreas Züllig, Präsident Hotellerie Suisse. Foto: Susanne Keller «Da sarar digl tottafatg la zona da wellness ed igl bogn cuvert fiss fatal.» «Da prancepi on noss giasts tgapientscha per en dulzamaint modest digls prietschs ed er per maseiras da spargn.» «Corona ò fatg amprender tg’è da collaborar communabel.»

La proxima fegn d’emda vo igl skiunz e spezialist da slalom Sandro Simonet per l’amprema geda puspe alla partenza. An Val d’Isere ò li igl amprem slalom dalla staschung. Pigl Surmiran en mument spezial: el turna siva d’aveir rehabilito passa otg meis ed el na vign betg ad esser igl sulet Simonet an Frantscha. Gist angal dus emdas èn passadas siva da chegl tgi Sandro Simonet (27) ò antschet a trenar per las cursas da slalom vegnentas, vot deir aint igl modus da cursa. La sia blessura igl ò sfurzo da sa focussar durant igl taimp da stad sen igl sies schanugl – sen rehabilitar. Digl modus liber aint igl modus da cursa Las ampremas stiertas segls skis ò fatg Sandro Simonet la fegn settember. «All’antschatta sunga angal ia liber cugls skis, va vurdo sch’igl schanugl tigna e schi na fò betg mal, alloura vaia scumanzo cun en pêr portas», rachinta igl skiunz. El seia pertschert tg’el seia an retard cugls trenamaints an cumparegliaziun cugls collegas. «Perchegl ègl gist alla limita dad eir ossa alla partenza», dei Sandro Simonet ed accentuescha tg’el sa sainta, malgro igl retard, fitg bagn. «Ia sung fitg cuntaint tgi gartegia.» Igl skiunz sa referescha alla cursa da slalom tg’ò li la proxima dumengia an Val d’Isere. Cugl frar an Val d’Isere Sandro Simonet n’è betg igl sulet Simonet tgi vo la fegn d’emda an Val d’Isere. Sies frar pi gioven, Livio Simonet (24) vign a cumbatter tranter las portas aint igl slalom gigant. Per el ègl gio la sagonda cursa da chella staschung ainten la cuppa mundiala. Igl gioven Simonet cumprova actualmaintg igl sies talent cun sa participar allas sias ampremas cursas dalla cuppa mundiala. L’amprema la fegn otgover 2022 ò el termino segl stupent plaz 25. Dad eir cugl frar an Val d’Isere seia ensatge tot spezial dei Sandro Simonet. Chegl siva da chegl tgi la sia davosa staschung è stada accumpagneida da taradas, varsaquantas gedas n’ò el betg contanschia igl final aint igl sagond percurs e cun ena rottadeira digl schanugl è chella staschung eida a fegn igl mars. «L’amprema cursa ansemen cugl frar aint igl madem li, chegl è schon fitg bel», dei Sandro Simonet plagn mutivaziun. Treis dumondas a Sandro Simonet FMR: Siva nov meis puspe alla partenza dalla cuppa mundiala, ansasez navot extraordinari per en skiunz, tar vous ègl pero ena sort comeback siva la blessura agl schanugl. Cun tge sentimaint gez dumengia proxima alla partenza an Val d’Isere? Sandro Simonet: Gl’è bagn ena sort comeback, pero mantganto vaia an chel senn navot, cunchegl tg’ia sung ma blesso alla fegn dalla staschung e sung ossa puspe anavos pigl amprem slalom. Igl n’è an chel senn betg oter tg’igls davos onns. Ia na va er betg l’impressiun tg’ia vegia mantganto ensatge. Ia na va gia nignas cumplicaziuns, sung fitg cuntaint ed er losch tg’ia sa eir an Val d’Isere. La davosa staschung è stada signeida dad outs, malgro bungs amprems percurs. Igl avregl vez detg aint igl discurs cun la FMR tgi la blessura seia ena schanza per metter igl focus sen otras tgossas. Ve da tge vez luvro igls davos meis? La stad vaia ma distanztgea digl eir cun skis, chegl sur en taimp pi lung tgi usito. Ia sung ma focusso sen la blessura resp. la rehabilitaziun, chegl anfignen la fegn settember. Alloura vaia scumanzo ad eir cun skis ed igls trenamaints sen la neiv, ensatge tgi scumainza schiglio gio igl schaner (rei). E plangsia sunga turno aint igl modus da cursas. An general vaia amprandia chesta stad ad esser en po pi loc e da betg esser adegna talmaintg fixo sen taimps e resultats. Ia less ma focussar segl eir cun skis ed alloura vessigl er da dar resultats galants (rei). Damai, noua metta Sandro Simonet las fegnameiras per la staschung vegnenta? Per l’amprema cursa an Val d’Isere na vaia betg anc grondas fegnameiras, ia pegl scu tgi vign. La gronda fegnameira per la staschung ed igl punct culminont saron igls campiunadis mundials igl favrer 2023 a Courchevel. Per contanscher chella vaia da ma qualifitgier tranter igls amprems quatter svizzers, chegl pretenda bungs resultats. Angal egna u dus gedas aint igls top 15 na vign betg a tanscher. Sandro Simonet durant igls sies trenamaints da chest aton. Sandro Simonet durant igls sies trenamaints da chest aton. Sandro Simonet durant igls sies trenamaints da chest aton. Sandro Simonet durant igls sies trenamaints da chest aton.

Siva d’ena fasa intensiva da construcziun sur ples meis è neida razgeda chest marde l’amprema bora ainten la nova rezgia da Tinizong. I sa tracta dantant d’en act simbolic, la Resurses SA duess eir igl avregl 2023 an producziun. Anfignen alloura spetgan anc varsaquantas sfeidas, scu tg’igl iniziant principal Enrico Uffer ed igl magnafatschenta Gian Andri Capeder on accentuo. En’essa tgi serva scu meisa, dus soptgas da lenn servan scu peis dalla meisa. I savoira da lenna, da gôt – ed igl n’è betg igl vinars da schember tgi sa catta aint igls magiols sen la meisa tgi procura per la savour da gôt, mabagn l’essa sezza. I sa tracta dall’amprema essa tg’è neida razgeda igl de da Son Niclo ainten la raschaint nova rezgia a Tinizong. Razgea l’amprema bora Ena mes’oura pi bod: Gian Andri Capeder tschainta ainten la cabina da cumond segl plaz da boras a Tinizong. Igl magnafatschenta dalla Resurses SA strocla sen «start» segl visour davant el. Las tschintas sa movan e las ampremas boras vignan scursadas. Igl è en de da festa a Tinizong ed en mument bunamaintg istoric. Per l’amprema geda starsungan puspe igls tungs dalla rezgia tras la vischnanca da Tinizong. Igls tungs èn davantos pi moderns, chegl tgi vala er per la funcziun e cumparsa dalla nova rezgia. Dalla viglia rezgia tgi datava digl 1947 n’è navot ple visibel. Siva d’aveir razgea la davosa bora igls 6 da december 2021 ò ella fatg plaz alla nova rezgia – la Resurses, ena rezgia moderna ed en center da cumpetenza per lenna, en project da var 24 milliuns francs finanztgia d’investours privats. En onn fasa da construcziun «Per cletg erans betg pertscherts davart tot las sfeidas da chel project», ò scretg la Resurses SA ainten l’invitaziun. Ins sa referescha all’ampurmischung tg’ins vevan fatg agls preschaints avant en onn, cura tgi la davosa bora è neida razgeda ainten l’anterioura rezgia: l’infrastructura nova vigna messa an funcziun segl de exact en onn pi tard. Malgro tottas sfeidas, è ena gronda part dalla rezgia neida construeida durant igls davos radond 9 meis. Ed en onn siva digl razger dalla davosa bora – punctualmaintg pigl de da Son Niclo èn sa radunos igls actours e partenaris dalla Resurses an preschientscha dallas medias per vurdar e surstar scu tgi las maschinas raschaint novas von per l’amprema geda an funcziun. Piglier an funcziun scu gronda sfeida «Cun piglier an funcziun oz la nova rezgia – er schi sa tracta angal d’en mument simbolic – lagn nous mussar tge tg’è pussebel da contanscher schi tots lavouran per la madema tgossa. Crisas hin oder her», ò detg Enrico Uffer aint igl sies pled d’avertura. El è igl iniziant principal digl project e ma­gnafatschenta dalla Uffer SA. Igl impressari ò pero er menziuno, tgi biagier ena rezgia seia nigna miracla: «La piglier an funcziun e manar funcziunescha dantant angal communablamaintg.» Effectiv eir an producziun duess succeder igl avregl 2023. Er Gian Andri Capeder accentuescha: «Piglier an funcziun tot saro en’ulterioura gronda sfeida, anfignen tgi mintga luvrant so tge far.» E tuttegna ò igl magnafatschenta pudia respirar chest marde per en mument. Igl livgiamaint è sto visibel ainten la sia fatscha cura tg’el ò purto persunalmaintg l’amprema essa or dalla «sia» rezgia e la preschentada agls preschaints. «Igl è en fitg bel sentimaint, ed ena tscherta pressiun è davent», tradescha igl magnafatschenta anvers la FMR. Anc sa preschainta la rezgia betg scu sen las visualisaziuns. I suondan anc varsaquantas installaziuns, cunzont installaziuns per garanteir la siertad saron aint igl focus digls proxims quatter meis. Er transportar cun la veiadafier La Resurses SA ò pudia sottascreiver contracts da furniziun per lenna radonda per passa diesch onns cun varsaquants cumegns scu er interpresas forestalas. «Nizigier pi fitg la resursa gôt agl li», chegl è la devisa tgi vign er sustigneida fermamaintg digl mastral da Surses Leo Thomann. «Chegl è en fitg grond plascheir tg’ia va oz. Perchegl tg’ia sung er sto selvicultour e va adegna via igl basigns tgi fiss d’aveir ena rezgia regiunala noua tg’ins so nizigier la lenna digls noss gôts, la razger cò e far adiever dad ella sainza la stueir exportar», ò el detg anvers la FMR. Per contanscher la rezgia da Tinizong vignan las boras transportadas ord muteivs logistics cun camiuns a Tinizong. Andrea Florinett, magnafatschenta dall’interpresa forestala Florinett SA a Barvogn e part digl team operativ dalla Resurses SA ò menziuno tgi 8–10 camiuns vignan a furneir all’antschatta lenna a Tinizong. El ò er menziuno tgi seia ena gronda fegnameira da trer a nez la reit dalla veiadafier e transportar boras anfignen Surava e da lò anor cugl camiun se Tinizong. Anc alla tschertga da persunal Ainten la pi gronda rezgia digl cantun a Tinizong duess neir razgeda all’antschatta tranter 40 ​000 m³ e 50 ​000 m³ lenna per onn. La rezgia tgi purschess perfign ena capacitad dad anfignen 70 ​000 m³ è pero er dependenta digl persunal qualifitgia correspondent. Malgro digitalisaziun na funcziuneschigl er cò betg sainza igl carstgang. Anc ins vegia permangs da tschartger igl persunal correspondent, dei Gian Andri Capeder. «Tschertas plazzas vainsa er gio pudia occupar.» L'amprema essa serva scu meisa. Las ampremas boras vignan scursadas. Igl plaz da boras a Tinizong. Las boras vignan scursadas. La nova rezgia da Tinizong. Igl plaz da boras a Tinizong: cò vignan ellas scargedas digls camiuns, scursadas e valetadas tenor qualitad. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. Enrico Uffer durant igl pled d'avertura. Igl mastral digl cumegn da Surses Leo Thomann (dretg) gratulescha a Gian Andri Capeder siva d’aveir razgea cun success ­l’amprema bora. Enrico Uffer e Leo Thomann durant l'avertura. Igl magnafatschenta dalla Resurses SA, Gian Andri Capeder, transporta l’amprema essa razgeda ainten la nova rezgia da Tinizong. Varsaquants partenaris e giasts èn stos preschaints a Tinizong. L'amprema bora è pronta per neir razgeda. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. L'amprema bora vign razgeda a Tinizong. Igl setavel pass Cun piglier an funcziun la rezgia nova discorran igls responsabels dalla Resurses SA digl crap da miglia nr. 7. Igl 13avel e davos crap da miglia saro l’avertura digl antier menaschi igl otgover 2024 inclusiv centrala d’energeia e l’aventura «pigna verda». I sa tracta d’ena fundaziun tgi less sustigneir projects concrets pigls possessours da gôt tgi furneschan lenna radonda alla Resurses SA. Igl project e la visiun «Resurses 2025» n’è dantant tottaveia betg anc termino. Cun experientscha positiva duessan suandar anc oters da chels projects aint igl cantun ed a parteir digl onn 2025 duess angal anc neir elaborada lenna indigena aint igl cantun Grischun. (fmr/sab)

Cun menziunar tgi la nossa veta vigna dirigeida ple u manc dall’electronica na revelescha nign misteri. Betg pir ossa. La e-ghitarra dattigl gio siva digl 1932. E per tot chels apparats tgi on en «e» davant igl pled stat chel per «e-lectronic». Ed essend tgi oz è prest tot englifitgia vign igl «e» pronunztgia scu «i». Damaias p.ex. igl «e-bike» ed i schagn «i-bike». Gist chel velo cun attracziun dirigeida dad en motor electronic ò gia igls davos onns e spezialmaintg durant igl taimp da corona en boom enorm. Ed er igl e-mobil duess esser igl vehichel digl avigneir tgi ramplazza igl motor da carburant. Chegl èn gist angal dus exaimpels da mellas tgi l’electronica ò conquisto igls davos decennis. Ossa, chegl tg’ia vess betg m‘imagino è, tgi er Nadal ed igl advent èn oz totalmaintg infiltros dall’electronica. Chegl vaia stuia ma persvader tschel de ainten en supermartgea passond la partiziun da divertimaint. Tgi glischiva e sbrinslava lò da mintga cantung anor an tottas calours, frequenzas ed intensitads am ò mianc fatg surstar. Stond en mument salda, tschaffo da chel mond targlischond, nizegia igl vendader raffino per am pledantar. El am peglia pigl bratsch e nous stagn davant en apparat per me anc betg definabel. «Chegl è en pignoul electronic, en schinumno «e-Christmas tree», am avertescha el spertamaintg. El peglia igl sies telefonign ord cassatga e cuntinuescha: «Vous vez nign’ideia tge tgi ins so tot far cun chel pignoul. Tot digl Voss handy anor. Cun ena app tg’ins so carger giu gratuitamaintg.». El fò en clic segl telefonign ed or digl apparat per me anc betg definabel sa derva ensatge scu ena flour e davant nous crescha en bel pignoul verd. «Tot tenor igl gost individual digl «user» (chel tgi dovra igl apparat) ins pò tscherner igl pignoul cun guglias u figlias da differentas sorts. Er ena atgna creaziun alla moderna è pussebla». Ve digl pignoul pandevan spir culas e gleischs. Er chellas an tottas calours e grondezzas. E cun en ulteriour clic segl program dall’app ins pudeva varieir las calours e lascher glischier an tot las sequenzas pusseblas. Er aint igl tact tenor musica da Nadal tradiziunala u pigl consument modern er jazz u rock. Naturalmaintg anc santond ensanouas las melodias da Nadal. «Igl e-pignoul pudez metter ainten steiva, sen lobgia u or ainten iert e cugl telefonign savez metter an bal tot e far ena narra show per Vossa famiglia e pigls Voss giasts.» E naturalmaintg ins saptga er diriger l’antiera inscenaziun sur igl telefonign sch’ins seia betg gist a tgesa u sen viadi. «I vez mai da dar ava agl Voss e-pignoul e vez nign smarlatem da guglias e schi Nadal è passo dustez el per en onn puspe ainten stgaffa». El fò puspe en clic ed igl pignoul sa sera e davainta puspe chel apparat indefinabel. Dasperas chel apparat stava ena stalletta. Sen l’amprema parevigl ena stalletta convenziunala: aint igl center igl bambign, anturn Maria, s.Gisep, bov, asen, nursas, pasters, anghels etc. «Chegl è betg en bambign scu usito», s’annunztga puspe igl mies vendader. «Chegl è en e-bambign, en schinumno e-infantino». Basta, chel e-bambign saptga far digl tot. Naturalmaintg er el dirigia dall’app segl handy. El saptga er far tot chegl tgi en normal unfant ainten chella vigliadetna fetscha: reir, bargeir, susdar, gnugnier e perfign ripar siva d’aveir bavia igl latg. El saptga pero er far anc bler daple: «El so er cantar. E chegl fitg bagn. Sa tgapescha tot las canzungs da Nadal. Ed er otras. An en belezza sopran d’unfant. Ed el so er neir accumpagnea an en duet cun Maria u en trio anc cun s.Gisep. Er igl chor digls anghels u chel digls pasters vign integro. Naturalmaintg vignan las canzungs er accumpagnedas da musica correspondenta. La vousch digl bov è instrumentalisada scu posauna e chella digl asen scu fagot. Las nursas furman igl rest digl orchester resp. dalla big-band. Tot tenor speztga dalla musica. Seia chegl classic tradiziunal scu p.ex. en oratori da Nadal u modern an jazz u rock. Belezza concerts ins pò inscenar ainten steiva. Cler, er igl e-pignoul so neir integro ainten l’antiera scenareia. Tot chegl va ia naturalmaintg cumpro ed è ossa tar me a tgesa. Ia ma legr scu en unfantign sen Nadal. Sen en bel e-Nadal. Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel dalla gasetta «La Pagina da Surmeir».

Scu ins dei uscheia bel: pi vigl tg’ins vign e pi sabi tg’ins è. Cun la vigliadetna e las experientschas tgi faschagn ainten la veta, vasagn nous differentas tgossas numnadamaintg cun oters îgls. Ensatge tg’ia va amprandia è igl suandont: numnadamaintg, quant tuttegna tgi nous carstgangs ischan ansasez ad otras persungas. Chegl tunga igl amprem mument forsa tschert, è pero enorm deliberond. Sa tgapescha tgi nous ischan impurtants agls noss tgers, alla nossa famiglia, agls noss ameis ed ancunaschaints. I vo pero betg per chellas persungas, i vo pigl grond rest. Alla gronda part dalla gliout tgi nous antupagn sen chest mond ischan nous numnadamaintg tuttegna. E chegl è betg angal an urden, chegl è perfign bung uscheia. Per nous carstgangs è chegl pero grev da realisar, perchegl tgi ischans permanent aint igl center digl noss agen mond. Nous vasagn igl mond angal tras igls noss îgls e vivagn la veta angal cun las nossas emoziuns. Cun oters pleds: tot sa struba anturn nous. Antras chegl amblidainsa, quant (nun)impurtant tgi nous ischan per las vetas dad otras persungas. Vetiers vign, tgi nous carstgangs ischan createiras fitg cumplexas e stibgiagn ena massa. Uscheia passantagn nous tots bler taimp cun ponderar davart las nossas acziuns. Nous pansagn pero er savens, tge tgi oters painsan davart nous e las nossas acziuns. An verdad veiva pero mintgign aint igl sies agen mond, mintgign ò igls sies agens pansiers, las atgnas temas e las sias atgnas intschertezzas tg’igl tignan segl trot. Chegl monta, tgi nous vagn mianc tanta peda da stibgier siva davart oters, perchegl tgi ischans occupos avonda cun nusezs. Exact chegl è igl punct decisiv tgi demossa, tgi nous ischan ansasez mianc uscheia impurtants ad otras persungas – u crudagn mianc se schi fitg ad otras persungas scu chegl tgi pansagn. Chegl è en fatg tg’ins stò simplamaintg adegna puspe sa far pertschert. Igl è er ensatge, tgi fò pi simpel la veta. Ia am pegl perchegl avant da deir pi savens: «Egal!». «Egal, chegl fatscha ossa, chegl deia ossa, chegl lascha ossa.» Chegl vot betg deir dad eir tras la veta sainza piglier risguard sen oters – glez viglia deir an nign cass. Ma chegl monta, dad eir tras la veta pi liber digl meini, tgi oters savessan forsa aveir. Cun gronda prubabladad onigl numnadamaintg mianc en meini. Ia crei, per neir tar ena tala opiniun, fògl bagn da sa dumandar, quant relevant tgi ensatge è forsa aint igl futur. Alla fegn, cura tgi nous ischan vigls e vurdagn anavos sen la nossa veta, ègl numnadamaintg impurtant tge tgi nous pansagn. Nous niron a trer ena bilantscha, schi vagn contanschia las nossas fegnameiras, schi vagn gia igl curasch dad eir novas veias, schi vagn detg chegl tgi vagn lia deir e.u.a. Tge meini tgi oters on forsa gia davart nous, chegl ò nigna valeta. Alloura stò chegl er ossa, aint igl preschaint, betg aveir ena mengia gronda muntada.

La sanaziun dall’anterioura veia cantunala, igl tratg dallas Bovas da Rona è a fegn. L’emda passada è stada la collaudaziun dalla davosa etappa da lavour. Igl cantun ò investia pigl antier project da sanaziun vers 26 milliuns francs. La veia da Gelgia è la colliaziun la pi impurtanta ed igl anviern savens l’unica cun la Nagiadegna Ota e cun las vals digl sid. A madem mument serva ella er scu veia d’access pigls lis da sport Savognin, Beiva e Son Murezza. Ella è ena veia d’impurtanta naziunala e perchegl appartigna ella siva digl 2020 er alla reit dallas veias naziunalas. Chegl vot deir tgi pigl mantignamaint dad ella e per rumager la neiv è responsabla la confederaziun. Per la gronda sanaziun digl tratg dallas Bovas tg’ò antschet igl 2017 ed è eida a fegn avant curt è igl cantun anc sto igl investour. La sanaziun è succedeida an ples etappas e las lavours èn er neidas surdadas mintgamai tenor etappa u detg oter tenor «los da lavour». En project da 26 milliuns francs La davosa geda tgi la veia da Gelgia è neida adattada sen la sia antiera lunghezza allas preteisas da lez taimp è sto igls onns 1935 anfignen 1940. Tranter igl 2000 ed igl 2016 èn nias sanos, angrondanias e schlargeas successivamaintg tratgs dalla veia da Gelgia tranter Casti e Silvaplana. Anfignen la stad 2017 ò igl uffezi da construcziun bassa gia laschea far allas Bovas da Rona angal lavours da mantignamaint necessarias. Chella stad ò alloura antschet la sanaziun cun sanar igls amprems dus tratgs. Fatg chella lavour on la firma Luzio SA da Savognin e la Pitsch SA da Son Murezza. Chegl è en tratg da 220 meters da Vardaval anse ed en tratg da 130 meters da Rona angiu, gist lò noua tgi la tavla da vischnanca sa catta. Chel toc è nia per en po pi lartg e cunzont è la scarpa dalla vart dretga cun neir da surangiu betg ple schi spundeiva. Per la sanaziun digl lung toc dallas Bovas da Rona cun ena lunghezza da 900 meters ins veva fatg ena concurrenza ed alla fegn eran rastos quatter projects an concurrenza. Gudagnea ò alloura igl project «Scolopendra», inoltro dalla Erni SA scu interpresa generala. Damai ò igl cantun do alla fegn la preferientscha agl project cumplet dalla firma Erni SA (construcziun, lavour dad inschignier, sondagis, architectura) cun ena somma d’investiziun da passa 16 milliuns francs. Quatter onns ò cuzzo la sanaziun, inclus l’etappa supplementara pigl tratg dall’antschatta dalla vischnanca da Rona anfignen tigl plaz dalla posta. Chel toc da 300 meters e davos tratg ò custo agl cantun prest 2,5 milliuns francs ed è nia surdo independentamantg digls oters los da lavour. L’antiera sanaziun dalla veia dallas Bovas da Rona ò custo agl cantun radond 26 milliuns francs. Ena largezza da set meters Polier agl plazzal è sto chels onns da sanaziun Pirmin Cavigelli da Siat e manader da construcziun local e represchentant digl uffezi da construcziun bassa è sto Edwin Thomann da Parsonz. El dei: «Problems pi gronds ègl betg do an chels quatter onns, uscheia tgi tot è ia tenor plan.» An mintga cass on Pirmin Cavigelli cugls sies collaboratours presto lavour exemplarica cun luvrar professiunal ed er speditiv. Da luvrar mintga de cun en schi grond traffic (an media vers 4 200 autos per de) ò er pretandia gronda precauziun. Igl è ena prestaziun immensa da luvrar mintga de cun da chellas cundiziuns e cun en schi grond prievel. Edwin Thomann dei: «Per bunga sort è capito navot durant igls quatter onns da lavour.» Sa tgapescha tgi perveia dallas lavours da sanaziun allas Bovas da Rona ègl do igls davos quatter onns gronds impedimaints da traffic. Duvro ègl gronda pazienztga davart digls automobilists, pazienztga tg’ò dantant valia la pagna d’aveir cun vaseir igl product da lavour final. Oz èn las Bovas da Rona prest en’autostrada è la veia sezza set meters largia e vetiers da mintga mang anc en meter a reserva. Menziuno seia tgi da chels 900 meters èn gist 744 meters punt, vot deir dus punts da betun, egn cun ena lunghezza da 354 meters ed egn cun ena lunghezza da 390 meters. 81 pitgas da betun stabiliseschan igls dus punts. Igl onn proxim survign la veia anc la rasada fegna da catram. Igls represchentants digl cantun on detg igl de dalla collaudaziun: «Pigls proxims 100 onns vess la veia da tigneir». Lagn sperar tgi chegl seia uscheia! En pêr cefras dalla sanaziun digls 900 meters 81 pitgas da betun 11,5 meters è la pi ota pitga 750 tonnas fier 2 200 meters rollas da fier per las palissadas 6 000 cubics betun - radond 600 camiuns 42 tonnas crappa pigls dus meirs 10 meters otezza maximala digls dus meirs 35 tumbigns 16 milliuns costs Dus meirs èn nias construias cun crap tg’ins ò importo digl exteriour. La raschung persiva è tg’ins ò betg catto an Svizra crap cun la madema calour scu igl crap digls meirs existents allas Bovas da Rona. L’armadeira pigl betun. Fier sainza fegn per stabilisar e rinforzar. La platta da betun dalla veia posa sen las pitgas. Las pitgas dalla vart sanestra dalla veia. Cuntaints cun la sanaziun: (da san.) Edwin Thomann digl uffezi da construcziun bassa, Pirmin Cavigelli, polier e manader digl plazzal, Gabriel Derungs, Lucas Derungs dalla firma da construcziun Erni SA. Cò ins vei bagn scu tgi la veia è pusada sen pitgas da betun.

Chest onn ò Marietta Balzer (89) edia igl sies amprem codesch – en’autobiografia cun differentas episodas e regurdientschas, er davart si’unfanza tg’ella ò passanto a Lantsch. Screiver igl codesch vei la donna tgi veiva oz a Haldenstein scu en «far pasch cun la veta». Marietta Balzer-Caspar tschainta sen la soptga da scher ord tgirom, i seia igl sies plaz preferia ainten sia steiva. La donna dad 89 onns cun lungs tgavels alvs dumonda: «Ed ossa, tge lez saveir sur dalla mia veta?» Tgi Marietta Balzer-Caspar porta sies tgavels anc oz lung n’è prubablamaintg nign gartetg. Vegian ella e sias quatter soras scu sulettas mattatschas a Lantsch gia frisuras da «Bubikopf», la mamma betg pronta da far mintga de tarscholas. «Forsa vaia perchegl laschea crescher igls mies tgavels anfignen tar la schanuglia cura tg’ia va banduno la tgesa paterna.» Ed anfignen oz na vegia ella mai ple gia tgavels curts. Chegl è egn da varsaquants detagls tgi lectouras e lectours pon liger ainten l’autobiografia «Wo Himmel & Erde sich berühren». Igl è igl amprem codesch tgi Marietta Balzer ò edia – chest onn, cun 89 onns. Far rieischs Nous tschantagn ainten la sia steiva ainten la tgesa a Haldenstein. Ena tgesa uriund decadenta, tg’ella ò cumpro avant decennis cun sies om tg’è mort aint igl frataimp. «Nous vagn adegna puspe luvro vedlonder ed uscheia fatg rieischs.» – Rieischs, tgi l’on mantgea durant l’unfanza a Lantsch, causa differentas midadas da domicil. Enqualtgi rieisch vegia ella pero anc adegna ainten la Val Alvra, pero betg exnom a Lantsch: «Igl è davanto en li ester, betg ple igl mies Lantsch. Ia sung tottaveia betg cunter progress, pero cun maseira.» Tuttegna passainta Marietta Balzer anc oz mintga stad dus anfignen treis meis ainten la Val Alvra, sen passa 1800 m s.m. – ainten sia acla sen l’Alp da Farrera. «Per me è chegl en li da forza, chegl è patria.» Lò veiva ella scu autoproveditoura, tgamina la mes’oura tigl signung per eir pigl latg, fò igl sies agen pang. Igl è per Marietta Balzer chel li, noua tgi «tschiel e tera scontran l’egn l’oter» – Igl li, noua tgi Marietta Balzer sa sainta fitg manevel agl sies om barmeir. Igl li, noua tg’ella ò scretg igl sies codesch. «Se lò vaia gia igl partratg da metter an scretg la mia veta. All’antschatta angal a mang, e siva vaia fatg rughel cun chel mantung da palpieri e tippo segl laptop», rachinta ella an totta evidenza. I seia ensatge practic, chella tecnica ed ella seia er leda digl sies Iphone e las medias. Ella mossa sen la sia televisiun platta ainten sia steiva e rachinta dallas reportaschas da viadis tg’ella varda mintgatant, siva da chegl tg’ella fetscha betg ple gronds viadis. «Mintga unfant ò igl sies burdi» Ena cuverta blava, 118 paginas text. Fotografias tschertgan lectouras e lectours adumbatten. «Els duessan s’imaginar sez lour maletgs», dei l’autoura. Gio scu mattatscha seia ella stada stinada, vegia scarpo las atgnas fotografias or digl album dalla famiglia. Ed anc oz seia ella en po stinada: «Scu la pi viglia sora vaia gia da surpiglier gio bod responsabladad, ma va savens defendia. Ed anc oz less ia esser chella tg’ia sung, naturala ed autentica.» Sper l’atgna biografia cuntigna igl codesch anc varsaquantas istorgiettas e regurdientschas, cunzont er alla si’unfanza tgi l’autoura ò passanto a Lantsch. En taimp fitg marcant ainten sia veta. «Nous ischan carschias se an circumstanzas fitg simplas, chella veta simpla am ò furmo. Ia sung anc oz fitg modesta tge tgi pertotga tgossas materialas.» Pero gist chell’unfanza sa teira tras igl sies codesch, Marietta Balzer discorra d’en feil neir. Ella vegia pitia dalla relaziun digls genitours, ena disarmuneia. «Nigna veta vo an lengia guleiva, e mintga unfant ò igl sies burdi», dei la donna dad 89 onns e renda attent tg’ella seia oz fitg cuntainta, e tg’ella seia fitg angraztgevla. «Mintga dumang sch’ia ma desd painsa, tge, te ist anc adegna cò? Tge regal!» Igl sies codesch seia ena retrospectiva: «Igl è en far pasch cun la veta tg’ins ò gia. Cura tg‘ia va gia scretg igl codesch era chegl per me en mument deliberont!» Marvegliousa, antrar an contact ed ena tenuta positiva Codeschs accumpognan la donna vitala er schiglio aint igl mintgade: «Malgro malsogna digls îgls e la vaseida tgi vign veapi mendra sunga fitg angraztgevla tg’ia sa anc adegna liger, ia savess liger antieras notgs, sung talmaintg marvegliousa.» Anc oz seia ella fitg interessada alla politica, a chegl tgi corra e passa. «Anfignen tar la davosa fladada less ia ma participar alla veta.» Sa participar, antrar an contact è igl feil cotschen tras la veta da Marietta Balzer. Uscheia ò ella sa fatg valeir anvers igls genitours da davantar scolasta, ò pi tard fatg en studi da pedagogia curativa: «43 unfants eran ainten la mia amprema classa. Ena situaziun nuncuntantevla, igls debels vessan gia da basigns daple sustign.» Cura tg’igl sies om ed artist Mathias Balzer barmeir è sa decidia da sa deditgier agl art ò Marietta Balzer procuro pigl pang da mintgade cun dar scola. «Igl n’era betg simpel, pero igl migler tgi vagn pudia far, cun ena buna sanadad ed ena tenuta positiva ègl gartagea.» Ena tenuta positiva tgi la vieva derasa anc oz. «Tgirar la mia reit sociala am schea a cor, ia sung tot oter tg’isolada.» Marietta Balzer renda attent tgi seia en regal d’aveir egn digls treis fegls, la breit e dus digls quatter beadis ainten la madema tgesa. «Betg daple tgi chegl tg’igl è ossa» Marietta Balzer è pertscherta, tg’igls sies deis seian chintos. E gist perchegl seia ella schi angraztgevla, d’esser anc da buna sanadad. «Ia ma lasch betg redutgier sen la mia vigliadetna biologica», vegia ella detg eneda agl medi. «Ia sung fitg attaschea alla nateira, vign ad exposiziuns, concerts ni referats.» Alla fegn digl discurs dumonda Marietta Balzer per tudestg: «Händ sie jetzt gnuag Stoff?» Ella discorra ansasez en bung surmiran tg’ella ò amprandia ainten scola a Lantsch. Ella ò pero insistia da manar igl discurs per tudestg. Igls pleds seian ias an amblidanza. Ena donna ambiziousa. Tranteraint scaligna igl telefon tgi sa catta sper la televisiun: «Gie tgau, co has?», dumonda Marietta Balzer igl visavi agl telefon per sursilvan Per dar en’invista ainten la veta dall’autoura ègl ple tgi avonda matergia. Er Marietta Balzer è pertscherta, tg’ella vess anc avonda matergia, er per en’ulterioura ediziun. E tuttegna remartga ella a moda modesta: «Per me è chel codesch en project termino. Igl n’è betg daple tgi chegl tg’igl è ossa.» Remartga redacziunala: Malgro la madema schlatta da Marietta Balzer e la redactoura Sandra Balzer n’exista nigna relaziun da parantella tranter las dus donnas. Marietta Balzer scu mattatscha da seis onns. Marietta Balzer cugls sies fegls igl onn 1969. L'amprema classa da Marietta Balzer scu scolasta a Lachen igl onn 1954. Marietta Balzer (sagonda da dretg) cugls sies tschintg fardagliuns. Marietta Balzer sen la sia soptga prefereida ainten la sia steiva a Haldenstein.

La buteia da Stierva è neida manada passa 15 onns da dus persungas privatas, Hans Friberg e Reto Schircks tgi termineschan ossa lour lavour. A parteir dall’antschatta digl nov onn surpeglia la Societad da consum Alvra-Surses la buteia a Stierva. Igl è stada la suletta schliaziun per la buteia digl li orv, ena buteia tg’è bler daple tgi angal en li per far cumischungs. «Igls 31-12-2022 siva 15.5 onns termi­nescha la BeZe GmbH sia lavour. (…) La buteia dalla vischnanca ‹Prima› a Stierva resta. La Societad da consum Alvra-Surses sa legra segls stabels e novs clients e furnitours, durant las mademas ouras d’avertura.» Cun en flyer e chels pleds peglian igls possessours dalla Beze GmbH (Begegnungs-Zenterli) Reto Schircks e Hans Friberg da Stierva cumgea e schleian lour societad. Ena societad fundada igl onn 2007 per evitar la mort dalla buteia e posta a Stierva. Ena garanzeia da deficit A parteir digl 2023 surpeglia damai la Societad da consum Alvra-Surses igl menaschi dalla buteia a Stierva. Igls dus ­responsabels èn «stanchels», magnan la buteia dasper lour mintgade. Tge tgi vei or scu ena midada resp. surdada simpla è an vardad en affar tg’è sa tratg alla lunga. Cun ena brev averta igl onn 2020 ò Hans Friberg fatg a saveir tg’el less zappar anavos scu magnafatschenta igl pi tard igl matg 2022. La Societad da consum Alvra-Surses, sainza vistas sen gudogn, era gio l’an­tschatta 2021 sa declarada pronta da cuntinuar, ma cun la cundiziun decisiva, tg’igl cumegn d’Alvra surpeglia ena garanzeia da deficit. «Schibagn tg’ia va pudia cumprovar tgi la buteia screiva cefras neiras ins veva tschertas retignientschas. Da vart digl cumegn ègl gia nom tg’ins stoptga ponderar anc eneda», sa regorda Hans Friberg. El è pero rasto andino, ò adegna puspe dumando siva tar la Societad da consum sch’ins seia sa cunvignia cugl cumegn. Mess igl ultimatum Igl avost 2022 è suando igl ultimatum da Hans Friberg e Reto Schircks: «Nous calagn la fegn digl onn. Er schi na vo betg anavant.» Sen chegl seia alloura suandada la buna novitad dalla societad da consum: igl cumegn d’Alvra surpeglia la garanzeia da deficit uscheia tg’ins seia pront da surpiglier igl menaschi. El seia ossa ainten la fasa da planisaziun per surdar la buteia alla nova manadra Karin Glaus. Chella conferma anvers la FMR la ­surdada. Pertutgont la garanzeia da deficit dat igl mastral digl cumegn Alvra Daniel ­Albertin sclarimaint: «Ord contracts tgi vagn surpiglia dalla fusiun vainsa gio anfignen ossa do radond 16 000 francs agl Volg. Aint igl preventiv pigl proxim onn tgi stò neir approvo dalla radunanza communala digls 9 da december 2022 è ossa fixada ena garanzeia da deficit da ­20 000 francs.» Daniel Albertin è optimistic tgi chegl vigna er approvo digl suveran. «Igl davos vogl per 4000 francs daple.» Tgi la Societad da consum Alvra-Surses surpeglia igl sies menaschi è per Hans Friberg la soluziun favorisada: «Ena soluziun persistenta, damai tgi la Societad da consum Alvra-Surses magna gio seis ­buteias an Surses e la Val Alvra.» El vegia bagn er tschartgea otras schliaziuns, insero per cattar en successour u ena successoura. Interessents indigens na seian betg s’annunztgias, persiva varsaquants esters sainz’imaginaziuns. El nomna igl exaimpel d’en Tudestg tgi leva installar otpledaders ed ena lounge. «I vo anavant, simplamaintg cun ena nova gestiun» Hans Friberg surdat igl sies centerin cun en bung sentimaint. Graztga agls indigens e sagond-indigens, pero er graztga alla gestiun favorevla ins vegia adegna scretg cefras neiras e pudia porscher ena plazza da 100%. Igl persunal cala cun Hans Friberg e Reto Schircks: «Monika Fürsinger ed Andrin Hirter tgi partan igl manar dalla filiala calan. I vign a dar ena nov’occupaziun.» En nom concret dalla persunga na so Hans Friberg betg numnar. Damai, la buteia resta, dantant cun l’egna u l’otra midada tgi procura er per ena malsiertad da vart dalla populaziun. «I vo anavant, simplamaintg cun ena nova gestiun. La mia fegnameira è uscheia contanscheida», accentuescha Hans ­Friberg. Gl’è pero forsa igls pitschens detagls tgi vignan a mantger an futur: la passiun tg’è sa mussada per exaimpel antras la furniziun a tgesa (gratuita) durant la pandemia ni igl cumprar aint sen chint. Karin Glaus conferma: «Igls taimps d’avertura restan madems, nous surpigliagn la buteia scu tg’ella è ossa.» Ulteriouras midadas positivas Ulteriouras midadas positivas pudessigl dar gio bagnbod: igls dus moduls dalla Posta scrodan. Els pussibiliteschan igls affars tgi vignan schiglio fatgs agls spurtegls dalla Posta. Igls moduls vignan ramplazzos antras en nov model. Karin Glaus tradescha, tgi ena dumonda tigl Ageid da muntogna per en sustign finanzial seia pendenta. An cass positiv ins pudess a chella caschung renovar l’antiera buteia. Per Hans Friberg e Karin Glaus en muteiv da far festa: «Tar la reavertura la fegn mars 2023 ins pudess festivar la renovaziun e la surdada dalla BeZe alla Societad da consum Alvra-Surses.» Siva passa 15 onns fò Hans Friberg bilantscha positiva: «Ia va pudia far ensatge digl bagn per ena vischnanca cun pacas pussebladads economicas. Chella buteia è dantant daple tgi angal far cumissiuns – igl è en li da scuntrada da grond’impurtanza sociala, gist er durant igl taimp dalla pandemia.» E ­tuttegna seia el led sch’el possa surdar la fatschenta. Hans Friberg aint igl «Prima» da Stierva. An radond treis emdas surdat el igl menaschi. La buteia da Stierva è per indigens e sagond-indigens en li per far cumischungs e dar l’egna u l’otra baterlada.

Venderde seira èn 33 votantas e votants digl cumegn d’Albula/Alvra sa radunos a Casti per decider an amprema lengia davart igl preventiv. Tenor communicaziun dalla canzleia communala ò la radunanza approvo cleramaintg igl preventiv 2023. Chel preveia en surple d’expensas da 760 000 francs – tar expensas totalas da 16,5 milliuns francs. Cumparaglea cun igl preventiv digl 2022 seia igl surple d’expensas igl proxim onn var 220 000 francs pi ot. Cumpigleidas ainten las expensas èn tranter oter er amortisaziuns da radond 1,2 milliuns francs. Igl chint d’investiziuns monta a var 10,7 milliuns francs – da chels stattan dantant bunamaintg 6 milliuns an connex cun la bova da Brinzauls. Risguardond alloura pero tot las contribu­ziuns d’ordvart per chellas investiziuns resta agl cumegn anc en deficit total da finanziaziun da vers 2,3 milliuns francs. La radunanza communala ò approvo igl preventiv 2023 cun gronda maioritad – scu tgi la canzleia ò scretg ainten sia communicaziun. Ultra da chegl on las votantas ed igls votants digl cumegn d’Albula/Alvra era decidia da lascher igl pe da taglia digl cumegn tar 100 % dalla taglia cantunala simpla. E la quota d’abi­taziuns tgi dastgan neir vandeidas agl exteriour resta tar 100 %. (cdm/rtr/fmr)

Avant blers onns era sen viseta a New York. Da nar, scu tgi las abitantas ed igls abitants da chel martgea fascinont sa depurtavan durant chel de cugl nom «Black Friday». En nom tgi fascheva prest tema e regurdava ple ve d’en crash dalla bursa ni ve d’en grond discletg cun blers morts. Ma gist igl cuntrari, tots eran an en floribus, ­catscheas dad adrenalin dad ena buteia an l’otra. Onns pi tard sunga stada cun mias mat­tatschas a fiera da Nadal a Coira. Gl’era en venderde e prest betg pussebel da cattar en parcadi. Gl’era «Black Friday» a Coira. Ia na saveva betg tgi detta chegl er an Svizra. Ma spertamaintg ò chel fenomen attratg er me. Pertge betg spitgier cun cumprar vistgadeira d’anviern per las mattatschas anfignen chel de? Pertge betg organisar tot igls regals da Nadal chel de? Pertge betg screiver se tot onn tge tg’ins vess gugent e duvress, e cumprar chel de? Tunga bagn, ubetg? Ma er en po siva stress. «Black Friday» ò survagnia ena sora, «Cyber Monday». Chel nom anc bler mender, chel tunga siva attatga da cyber segl computer e am regorda vedlonder dad arcunar ­puspe eneda tot las datas, oter tgi da pansar ve da compras e plascheirs. Basta, mintg’onn las mademas discussiuns filosoficas cun las mias cumaratas sur da rabats ed acziuns e tgi chels deis fetschan ­angal ampaglia las buteias ed igl commers an detagl. «Nous vagn dad ignorar chels deis da nar e cumprar angal chegl tgi nous duvragn, cura tgi nous duvragn, ed alloura da bunga qualitad e per chel prietsch tgi costa», igls mies pleds. Las mias cumaratas sa tignan vedlonder. Chella tgi croda aint mintg’onn, sung ia. Er chest onn puspe. Venderde passo vaia, la dumang bod anc an pischama, davert igls mies e-mails e vurdo tge rabats tgi dess. Ignorar! D’ansolver vaia rachinto a mies om tgi dess ena bung’acziun da calzers, e tgi el duvress toch en pêr. Ignorar e ma focussar sen la lavour! Da mezde supplitgescha las mat­tatschas da far spertamaintg la glista da giaveischs pigl «Bambin». Las mattatschas sa saintan sot squitsch! Siva giantar screiva agls genitours da figliols e figliolas tge tgi els giaveischan sen Nadal. I savess gio er esser, tgi … Mies om am mutivescha da luvrar anavant. Cunter seira veia tgi «Ifolor» porscha 50 % rabat sen tot igls calenders ed albums da fotos. Savessa rabagler no da far chels 9 calenders sen Nadal per tats e tattas, padregns e ­madretschas? Ni forsa perfign rabagler no tot chels albums da fotografias pendents digls davos 10 onns? Impussebel! Ignorar! Ed uscheia passa igl de. Ia sung sot stress, fatsch igls mies ­dueirs angal a mesas e tuttegna reiva betg da pustar en­satge cun grond rabat. La ­seira m’accorscha en grond frust. Chel smaladet «Black Friday»! PS: La sonda screiva «Ifolor» tgi els prolungan lour purscheida anfignen dumengia seira. Cun luvrar bleras ouras anfignen aint per la notg rabeglia tuttegna anc no da crear e ­pustar igls calenders da Nadal. Tot cuntainta d’aveir pudia profitar digl rabat. Ma chels deis viglia ignorar definitivamaintg igl proxim onn! I fiss da scumandar! Sandra Baltermia-Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf.

La radunanza communala da Lantsch ò approvo unisono igl preventiv 2023 tgi prevei en gudogn da 44 400 francs – chegl tar antradas ed expensas da mintgamai passa 8 milliuns francs. Igl pe da taglia resta tar 75 % dalla taglia cantunala simpla. Ulteriouras decisiuns: Igl suveran ò er approvo en scumond absolut da fis artifizials. Las vischnancas vischinantas on gio introduia en tal scumond. Pinavant vignigl a dar ena zona da pôss per selvaschigna ainten la regiun Gòt la Tgoma-Bual. Chella vala mintgamai digls 20 da december anfignen igls 20 da matg. La radunanza ò er detg EA ad en credit da 125 000 francs per en studi davart la realisabladad e project preliminar davart igl management d’ava. (rtr/fmr)

Cun la midada digl urari a parteir da dumengia passada dattigl per en po miglras colliaziuns digl traffic public an Surmeir. Las midadas èn talmaintg grondas, tgi las scolas èn stadas sfurzadas d’adattar lour uraris da scola anmez igl onn da scola. Ena discrepanza tranter plevalour per la regiun e preteisas dalla scola. La FMR ò discurria cugls manaders da scola. Per enqualtgi unfant an Surmeir ò scalino glindesde passo igl sveglierign en po pi bod u pi tard tgi usito. La raschung: igls taimps digl urari da scola èn sa midos, chegl ainten las scolas da Surses e la Val Alvra – anmez igl onn da scola. Midadas d’uraris da posta igl december n’èn ansasez navot da nov, schi dat pero talmaintg grondas midadas alloura èn las scolas sfurzadas, d’adattar igls uraris da scola. En novum pigls dus manaders da scola ainten la regiun. «Tot penda ansemen» «Gio da premaveira sunga nia contacto da differents genitours tgi tamevan midadas negativas», dei Jörg Bühler. Igl manader da scola dalla Scola Surses dei tgi egna dallas grondas sfeidas seia stada da far tgapibel agls genitours tgi tot «penda ansemen». El sa referescha agl tact da mes’oura tranter Tusang-Casti-Savognin tg’ò er consequenzas pigls unfants da Surses tgi fon adiever digl auto da posta per eir a scola a Savognin. «Ve da chel tact da mes’oura penda bler, igls trens, las postas dall’antiera regiun. Igl spazi per midadas è fitg limito», dei Jörg Bühler. Igl avantmezde seian las midadas digl urari da scola pitschnas, igl sivamezde pi grondas. «Nous stuagn antschever 10 minutas pi tard, uscheia tgi calagn anc pi tard tgi ossa. Da chegl na vainsa betg gia plascheir, vagn pero betg pudia influenzar», dei Jörg Bühler. Las pi grondas midadas ainten las scolas dalla Val Alvra dattigl ainten la scoletta e scola primara ad Alvagni. Lò antscheva la scola 35 minutas pi bod tgi usito – igl scalign da scola scaligna ossa gio las 7.40. «Chegl ò propi do grondas discussiuns», tradescha igl manader da scola dallas scolas an Val Alvra, Damian Dosch. L’alternativa fiss stada d’antschever en’oura pi tard. «Nous vagn da nov en bel tact d’en’oura cun punct central Alvagni, i dat ansasez navot pi bel per ena scola. Nous vessan er giavischia digl spustar per ena mes’oura, pero alloura vogl betg se cugl tren ora Casti», dei igl manader. Bus da scola? Tots dus manaders da scola accentueschan, tgi da privatisar – seia chegl cun en bus da scola ni curs spezials dalla posta – na seia betg aint igl interess dallas scolas, er schi singuls genitours seian stos da chel aveis. «Per l’egna ò la posta concessiuns sen tschertas veias uscheia tgi vess per consequenza tgi scrudessan singuls curs per la populaziun. Per l’otra vignigl bler pi tger. Igl cunsegl da scola ò l’obligaziun da vurdar per ena bunga schliaziun pigls unfants, pero er pigls costs», dei Jörg Bühler. «Ampruo dad influenzar» La dumonda è damai, tgi è dependent da tgi, resp. tgi stò s’adattar a tgi? La posta alla scola u viceversa? Tots dus manaders da scola deian, tg’ins vegia pudia influenzar en tant igl nov urari, per exaimpel igl curs da Stierva a Lantsch. Uriund vessan igls unfants gia da midar dus gedas e perfign spitgier en pêr minutas tranteraint. «Chegl fiss sto inacceptabel e chegl vainsa er menziuno ed alla fegn finala influenzo», dei Damian Dosch. Er Jörg Bühler menziunescha tg’ins seia sto involvo gio avant passa treis onns tar las ampremas sedutas ed er la premaveira passada cura tgi seia sa concretiso. «Nous vagn ampruo dad influenzar ed optimar noua tg’è sto pussebel e la posta ans è er neida ancunter, ò fatg tschertas midadas per cattar en cumpromiss.» Per exaimpel fiss sto planiso uriund tg’igls unfants da Salouf vegian da far adegna la veia lunga sur Parsonz. Pir la fegn settember 2022 ins seia sa cunvignia tgi er igls unfants da Parsonz fetschan da mezde eneda la veia lunga sur Salouf, igl madem vala per en singul curs da posta digl sivamezde. «Per la scola dattigl l’egn u l’oter disavantatg, per la val è igl nov urari dantant en grond avantatg», accentuescha Jörg Bühler. Igls dus manaders da scola èn digl aveis, tg’igls novs uraris porschan sper la plevalour per la regiun er enqualtgi avantatg per la scola: «Tot igls unfants ad Alvagni on da nov liber igl venderde sivamezde.» Ed er igls unfants dalla scoletta an Surses fettan da nov gio las 15.20. «Igls unfants da Parsonz ni Salouf on ossa er en giantar en po pi lung», menziunescha Jörg Bühler. La situaziun è sa quietada La lavour per la midada, igls mails cun la posta anfignen tg’ins vegia gia en urari fix sen meisa seian stadas las sfeidas internas, menziuneschan igls dus manaders. Ins vegia bagn vasia la premaveira an tge direcziun tgi pudess eir, propi concret ed uffizial seigl davanto pir aint pigl aton 2022. «Las davosas midadas èn neidas fatgas l’antschatta otgover. Siva vainsa infurmo. Per genitours en curt taimp per s’organisar», è Damian Dosch pertschert. Ins vegia ampruo da neir ancunter en tant cun porscher da nov en’oura da pensums gratuita ad Alvagni. Er Jörg Bühler menziunescha tg’ins vegia savia infurmar igls genitours pir cura tg’igl urari seia sto uffizial. Ins vegia tschartgea pussebladads e seia s’oriento allas seiras d'infurmaziun digl cumegn: «Nous vagn fatg all’antschatta november ena seira d’infurmaziun pigls genitours.» La situaziun seia ossa sa quietada, uscheia Jörg Bühler. Igls uraris da scola dallas scolas an Surses e Val Alvra ston neir adattos anmez igl onn.

Igl 2023 on abitants ed abitantas digl cumegn da Surses betg da paer 100 % dalla taglia cantunala simpla, mabagn angal ple 90 %. Chegl è nia decidia dalla radunanza communala da glindesde seira. Sa mussos èn votants e votantas er generous cun deliberar divers credits per ena somma totala da 6,3 milliuns francs. Alla davosa radunanza communala digl 2022 èn stadas preschaintas 105 persungas cugl dretg da votar. Chegl èn 6 % digl suveran digl cumegn da Surses. Ena lunga glista da tractandas cun gist 13 affars ò caschuno tgi la radunanza communala ò cuzzo treis ouras. En lev gudogn Tenor constituziun communala ò igl preventiv da neir approvo digl suveran tar la radunanza communala alla fegn digl onn. Daniel Fitzi, igl manader da finanzas e da taglias ò preschento igl preventiv 2023. Tar antradas e sorteidas da passa 35 milliuns francs sa dat tenor cefras igl onn proxim en pitschen gudogn da 51 ​700 francs. Igl 2021 ò igl cumegn da Surses anc fatg en gudogn dad 1,6 milliuns francs ed er chest onn chinta igl cumegn cun en gudogn da 2,2 milliuns francs. Igls preschaints on approvo unanim igl preventiv 2023 ed er igl preventiv digl chint d’investiziuns. Tenor las cefras da chel vign igl cumegn da Surses a far gl’onn tgi vign investiziuns per ena somma netta da 10,7 milliuns francs. Piglia cunaschientscha on igls 105 preschaints e preschaintas er digl plan da finanzas ed investiziuns 2024-2026. Tenor chel chinta igl cumegn da Surses er chels treis onns cun en gudogn. Siva digl 2016 igl madem pe da taglia communal An connex cugl preventiv stò er neir fixo mintgamai igl pe da taglia per la taglia d’antrada e da facultad digl cumegn da Surses. Siva digl 2016, igl onn tgi la fusiun digls 9 cumegns tigl cumegn da Surses è eida an vigour, è nia applitgia igl pe da taglia da 100 % dalla taglia cantunala simpla. Sen fundamaint digls bungs chints annuals è adegna puspe nia intimo digl suveran da sbassar igl pe da taglia. Chegl er cugl argumaint dalla situaziun finanziala solida digl cumegn. Anfignen ossa ò igl cumegn da Surses desistia da sbassar igl pe da taglia perveia digl grond basigns d’investiziuns. Cun risguardar igls fitg bungs chints ò la suprastanza communala decidia ossa da redutgier igl pe da taglia communal per 10 % sen da nov 90 %. Igl mastral Leo Thomann dei: «Igl è an mintga cass digl tottafatg giustifitgia da sbassar igl pe da taglia per chels 10 %». El ò er detg tg’igl cumegn da Surses possa sa lubeir da far chel zap, avend igl cumegn er nigns dabets. Ultra da chegl sbassan er oters cumegns digl Grischun igl pe da taglia, ò detg igl mastral. Or digl mez dalla radunanza è nia en votum cun la dumonda schi seia propi igl dretg taimp da sbassar igl pe da taglia gist an vista alla malsiertad tar l’energeia, tar l’economia ed er tigl consum. Igl suveran ò sustignia la proposta dalla suprastanza communala da sbassar la taglia per 10 % e chegl cun 89:12 vouschs e tschintg abstenziuns. Chegl cun piglier cunaschientscha tgi cun sbassar igl pe da taglia sa redutgeschan las antradas da chella per en mez milliun francs. Sanaziun da veias lateralas Romeo Poltera, igl schef digl departamaint da biagier ò preschento igl project da sanaziun dalla Veia Sumvei a Tinizong. La veia seia fitg mal an rap e la sanaziun seia necessaria. La sanaziun duess neir realisada an dus etappas, igl 2023 ed igl 2024. Igls preschaints e las preschaintas on delibero sainza ena cuntervousch igl credit dad 1,775 milliuns francs per sanar la Veia Sumvei a Tinizong sen ena lunghezza da 460 meters. Mademamaintg è er neida approvada unanim la somma dad 800 ​000 francs per sanar la Veia Caross a Savognin. Chegl è la veia tgi colliescha la Veia Naloz cun la veia naziunala Stradung. La Veia Caross duess neir renovada digl Stradung anfignen e cun la cruschada dalla Veia Sulada. Sen chel tratg duessan cunzont er neir sanadas las lengias digl provedimaint d’ava. Per la planisaziun digl nov bietg da scola è nia do gleisch verda alla somma dad 1,160 milliuns francs. Chel credit è nia delibero cun 95:3 vouschs e set abstenziuns. Or digl mez dalla radunanza è neida la dumonda schi faschess tuttegna betg senn da far la scola nova ainten en oter li tgi a Grava. Ena persunga ò er menziuno tgi las stanzas dalla scoletta vessan dad esser integradas aint igl bietg da scola e betg ainten en bietg separo. Per la realisaziun dalla scola chinta igl cumegn cun investiziuns da 17,5 milliuns francs. Igl tema parcadis è er sto an tavla. I fiss tgunsch pussebel tgi dess sot la plazza da sport en parcadi suteran per 50 autos, ò detg Leo Thomann. Anc seia pero navot concret an chella tgossa. Davantess chel parcadi suteran realitad dessigl per en po pi ots costs pigl project dalla scola nova. Per la nova farmada da posta agls Mulegns stò igl cumegn da Surses far en’investiziun da 700 ​000 francs. Chella cefra è neida deliberada e chegl cugl resultat dad 81:10 vouschs e 12 abstenziuns. Vess la ASTRA (uffezi federal per veias) tuttegna da far sez la farmada alloura vess sa tgapescha betg igl cumegn da far chella investiziun. Da supponer fiss pero tgi la farmada da posta niss betg realisada schi spert, igl pi bod an tschintg anfignen seis onns. La suprastanza communala ò fatg la proposta alla radunanza communala d’approvar igl project d’investiziun pertutgont igl provedimaint d’ava e la dismessa d’ava persa all’alp Flex. Igl credit dad 1,9 milliuns francs è nia delibero e chegl cun 102:3 vouschs. La dumonda da Stefan Demarmels per la compra d’ena parcella cun annullar igl contract da dretg da biagier existent tgi datescha digl 1989 cun ena dirada da 50 onns è neida acceptada e chegl cun 102 vouschs. La parcella sa catta ainten la zona d’industreia Gneida a Salouf ed ò ena surfatscha da 2 995 meters quadrat. Igl prietsch da compra schea tar 162 ​550 francs. Alla fegn dalla radunanza communala ò Leo Thomann preschento igls datums dallas radunanzas da cumegn 2023 ed er chels dallas votaziuns all’urna. Las elecziuns communalas all’urna on li igls 20 d’avost 2023. Lescha da santieri Approvada è er neida la lescha da sepultura e santieri digl cumegn da Surses. Chella era neida preschentada agl suveran tar la radunanza digl 27 da zarcladour 2022. Glindesde seira ègl do pulitas discussiuns pertutgont chella lescha da sepultura e santieri. Ella è neida adattada agls giaveischs digls cumegns-baselgia ed er dalla populaziun cun en taimp da consultaziun. Sen tot igls santieris publics duessan neir messas a disposiziun fossas communablas. Uriundamaintg era previa da metter a disposiziun angal las fossas communablas existentas a Cunter, Parsonz, Riom, Salouf e Savognin. Da nov duessigl er dar fossas communablas a Beiva, Marmorera, Sur, Mulegns, Rona e Tinizong. An possess digl cumegn politic da Surses èn digl reminent angal igls santieris da Savognin e Marmorera ed ena part digls santieris da Sur e da Tinizong. Igls oters santieris èn betg an possess digl cumegn politic, valan pero mademamaintg scu santieris publics. An possess èn igls ples digls diesch santieris da fundaziuns. I vign disfranztgea tranter las suandontas furmas da sepultura: - sutarada cun vaschel da mort - sutarada cun urnas - nischas dad urnas - fossa communabla per la sepultura da tschendra - fossa d’unfants Igl silenzi da fossa per defuncts sutaros ed ainten urnas cozza 25 onns. Sen dumonda digls confamigliars pò la suprastanza communala prolungar en silenzi da fossa tar fossas per unfants sen 40 onns, premess tgi gl’è plaz avonda segl santieri. Taxas modestas Per defuncts cugl davos domicil da dretg civil aint igl cumegn durant igls davos diesch onns, vignan incassadas nignas taxas. Per defuncts cugl davos domicil da dretg aint igl cumegn, schinavant tgi chel ò cuzzo pi pac tgi diesch onns schea la taxa per ena fossa per vaschels da mort per persungas carscheidas da 1 000 francs anfignen 2 000 francs. Ena fossa per vaschels da mort per unfants anfignen diesch onns è libra da taxas. Fossas per urnas da tschendra costan tranter 800 francs e 1 600 francs. Per ena nischa d’urna vala la madema taxa. Per defuncts cun domicil d’orsoura schean las taxas tot tenor furma da sepultura tranter 800 francs ed 8 000 francs. Ena persunga ò piglia igl pled e detg tg’igls cumegns-baselgia, las fundaziuns ed organisaziuns allas qualas igls santieris totgan vegian da neir orientadas digl cumegn politic da Surses chegl tgi pertotga igl rumager la neiv segls santieris, schi fossas vignan dismessas e schi vigna fatg midadas pi grondas tigls santieris. La persunga ò fatg la proposta tgi chegl vigna fixo ainten la lescha da santieri. Cugl sies votum ò ella pero betg gia success. Igls preschaints e las preschaintas èn stos cun 88:15 vouschs cunter fixar chellas preteisas ainten la lescha. Nia detg è tgi chegl faschess anc tot pi cumplitgia e perchegl fetscha er betg senn da reglamentar anc daple. La persunga tg’ò fatg igl votum menziuno soura ò er detg tgi ainten la lescha da sepultura e santieri seia er betg fixo tg’en mort ins dastga sutarar pir siva 48 ouras. Ultra da chegl seia er betg reglo tgi tgi annunztga igl tutgier da mort, tgi tgi segna pigl attest da mort e tgi tgi annunztga la mort agl plevant u preditgant. Ainten mintga vischnanca duess er star a disposiziun ena purtantegna pigls vaschels da mort, ò detg la madema persunga. Igls santieris duessan neir mantignias e tgiros bagn, els seian bagns culturals per mintga vischnanca. Leo Thomann ò detg tg’ins vigna an mintga cass ad aveir chito digls santieris ed er da lour maletg. Alla fegn finala è la lescha da sepultura e santieri neida approvada cun 104 vouschs. Daniel Fitzi, igl schef da finanzas digl cumegn da Surses ò preschento igl preventiv 2023. Basigns da neir sanada, chegl vala er per la Veia Caross a Savognin. Aint igl sid digls Mulegns gist tar la tavla da vischnanca dattigl ena nova farmada pigl auto da posta e chegl da tottas dus varts dalla veia naziunala. La Veia Sumvei a Tinizong vign sanada. Cunter è en li tg’ò gio ena fossa communabla.

Mintgamai avant tgi la staschung da stad u d’anviern scumainza dattigl ainten la destinaziun da vacanzas Val Surses Savognin Beiva, l’occurrenza tgi sa nomna «Partenza». Tar chella vignan infurmos giasts, indigens e persunal tge tgi dat mintgamai da nov. Tgi la «Partenza» è da grond interess conferma tgi passa 300 persungas èn stadas preschaintas sonda passada an sala Grava a Savognin. «Da vaseir ena sala amplaneida fò immens plascheir», ò detg Tanja Amacher, la directoura turistica dalla regiun da vacanzas Val Surses Savognin Beiva. Mano tras la seira ò la schurnalista Steffi Buchli an moda cumpetenta. Cun Surses ò ella ena ferma relaziun. Sies genitours Martina e Gion Buchli stattan gio siva da ples onns a Cunter. Er Steffi Buchli è sa mussada tot cuntainta tgi tantas persungas èn suandadas all’invitaziun alla «Partenza». Ella ò fatg mintgamai la punt tranter ena persunga e l’otra tg’è neida a pled e d’en tema tar l’oter. Tanja Amacher ò detg tgi cugl nov film dalla destinaziun da vacanzas Val Surses Savognin Beiva ins viglia cunzont far attent agl pi impurtant taimp da mintgign: las vacanzas. Da vaseir è igl film da radond quatter minutas sen divers portals digitals. Dallas novas purscheidas ò la directoura turistica menziuno an spezial chella da Nina Carisch. Igl anviern 2022/23 è pussebel da far cun ella all’Alp Flex passlung an cumbinaziun cun yoga. Investo passa en milliun francs Tge fiss ena regiun da vacanzas sainza las pendicularas. Chegl vala er per Savognin cun esser las pendicularas ena ferma pitga digl turissem. Christoph Passecker, igl directour administrativ da Savognin Pendicularas SA ò musso an pled e maletg tge tg’è tot nia fatg la stad passada an vista alla staschung d’anviern 2022/23. Igls canungs da neiv tranter Somtgant e Tigignas èn nias ramplazzos antras 15 novs canungs, igls pi moderns canungs tgi dat igl mument. Savognin Pendicularas SA ò investo per chels passa en milliun francs. Christoph Passecker dei: «Graztga agls novs canungs ed agl nov manaschamaint ègl pussebel da far neiv cun ena temperatura da nolla grads e betg scu anfignen ossa cun aglmanc minus set grads». Steffi Buchli ò lia saveir digl directour administrativ dallas pendicularas da Savognin tge tg’el manegia tar la mancanza da current? Christoph Passecker ò detg: «Ia crei betg tgi vegian da sarar pendicularas e runals perveia dalla mancanza da current». Vess igl current tuttegna da neir pi rar alloura fiss pussebel da redutgier la sveltezza maximala da seis meters per secunda dallas telecabinas sen 4.5 meters per secunda. «Cun far chella midada savainsa spargner 30% energeia», dei Christoph Passecker. Per indrezs da far neiv pi moderns ed effiziaints a La Nars ò er la Scola da skis Savognin investo ena bela somma. Lothar Künzli, igl magnafatschenta, ò detg a Steffi Buchli tg’el sa legra cunzont d’aveir per eneda puspe ena staschung d’anviern pi normala, sainza pandemia, ordinaziuns e restricziuns da tottas varts. Surses «persunalmaintg» Er Beiva seia pront per la nova staschung d’anviern, ò detg Gregor Vellacher, igl magnafatschenta da Beiva Runals SA. Beiva seia en li pitschen e fegn ed i vala da neir a Beiva per eir cun skis, per far ena tura da skis e per galdeir ena hospitalitad fitg famigliara. Beiva seia er igl li dallas curtas distanzas noua tg’ins dovra nign auto u bus da sport per eir tras vischnanca. Per l’organisaziun «Anavant Surses» èn nias a pled Patrick Thurner e Bettina Bergamin. Aint igl frataimp vegia l’organisaziun tgi unescha indigens, sagond-dimorants e giasts tuttegna 500 commembers, ò menziuno Patrick Thurner. L’occurrenza Surses «persunalmaintg» ò la sia premiera igls 28 da schaner 2023 e chegl agl restorant «Scuntrada» a Tinizong. I duess dar ena runda da discussiun cun ples persungas cun lascher neir a pled er igl auditori. Da Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural ò Steffi Buchli lia saveir schi la tor cotschna svanescha propi? «Gea alla fegn d’avost 2023 vign ella demontada definitiv», ò accentuo Giovanni Netzer. Digls suandonts pleds da Steffi Buchli ò Giovanni Netzer alloura gia plascheir: «Origen è igl quit dalla cultura an Surses». Preschento la Center da Sanadad Savognin SA ò alloura igl schefmedi René Zellweger. Ursula Fischbacher segna per la direcziun digl center da fitness tgi dat da nov aint igl spital da Savognin. Ella saptga angal cunsiglier da dar en tgit per vaseir tge tgi vigna tot purschia aint igl center da fitness. Igl facit dalla «Partenza» è tg’igls purtaders digl turissem, igls giasts ed igls indigens èn da bunga speranza e plagn optimissem tgi stat ena bunga staschung d’anviern avant isch. Er igl anviern totga l’Alp Flex tar egn digls bels flatgs tgi dat an Surses. Mano tras la seira ò Steffi Buchli, la schurnalista ancunaschainta.

Gist dretg per la fiera da Nadal è neida er a Savognin la neiv. Cotras è l’ambianza stada fitg singulara ed ò gia en vistgia adatto. L’occurrenza ò attratg sonda seira fitg blers visitaders. Organisatouras ed expositours èn an mintga cass stos fitg cuntaints. Venderde sen sonda ègl navia er a Savognin, schi er betg anc gist navaglias. Per la fiera da Nadal è la cuntrada sa mussada an en bel vistgia alv. Da chel fatg on igls organisatours ed anc daple igls expositours dalla fiera da Nadal, gia grond plascheir. L’occurrenza è neida organisada da Savognin Beiva Alvra Turissem cun Luana Tscharner scu responsabla principala. Gia li ò la fiera da Nadal betg segl plaz da scola a «Grava», mabagn gio per la terza geda tigl «Punt Crap», lò noua tgi la «Tundeia» ò er adegna li all’antschatta d’otgover. Igl plaz cun la truasch e la sulada è en li scu fatg per ena occurrenza noua tg’ins s’inscuntra per star an cuminanza e galdeir l’ambianza. Ultra da chegl è la culissa magnifica cun vaseir las treis baselgias da Savognin, chella da son Mitgel, Nossadonna e son Martegn, treis monumaints digl li. Er sonda seira ins ò gia l’impressiun d’esser scu ainten en nia tgod, chegl er cun far las bleras gleischs en ambiaint fitg particular e las numerousas candeilas en bung tgodign. Vegn tgod e punsch totgan tiers «Ia sung cuntainta cun aveir 27 stands noua tgi dat da cumprar ena bela paletta da roba», dei Luana Tscharner. Ella ò er menziuno tgi cun pacas excepziuns dereivan tots igls expositours dalla regiun. «Chegl è en fatg fitg plaschevel e demossa tgi igl interess è avant mang», punctuescha la donna da Savognin Beiva Alvra Turissem. Ple tgi cuntainta è ella er tgi la fiera da Nadal 2022 ò attratg immens blers visitaders, tants scu anc mai. Igl era en masditg da visitaders indigens, sagond-dimorants, pi vigls e pi giovens e sa tgapescha er da bleras famiglias. Tar ena fiera da Nadal totgan bagn er tschapels cun candeilas da tottas calours, stands cun vegn tgod, punsch, otras bavrondas tgodas e biscuits da Nadal. Decoraziuns betg dalla gronda massa Er tar la fiera da Nadal da sonda passada a Savognin ins sa vei e sa saleida, baratta enqualtgi pled e cuntinuescha la tura d’en stand tar l’oter. Cò ins vei en product e lò digl tottafatg en’otra decoraziun. Blers products e las decoraziuns eran propi genuins, chels dattigl betg da cumprar ainten supermartgeas noua tgi vign vandia an veir senn gist an massa bler «kitsch» pigl advent e per Nadal. La roba è fatga sezza ed è an nign cass roba importada. Gist cotras sa disfranztgescha ena fiera da Nadal ainten la regiun dad otras numerousas fieras da Nadal tgi dat gist aint igls martgeas. Chegl è do an îgl cun eir tras la fiera noua tg’igl «crom» ò mantgea, persiva on domino igl original e singular. Gist cun rieischs sa lascha far bler er pigl advent e per Nadal. Simpla e tuttegna fitg expressiva er chella decoraziun. Las gleischs on sa tgapescha er do la dretga atmosfera alla fiera. Da bung gost e fitg ancunaschaints er ordavart la regiun: igls capuns d’Ivo Schöbi da Savognin. Expositours ed expositouras èn cuntaints cugl affar. A Savognin a «Grava» ò gia li sonda passada la fiera da Nadal.

Elecziuns pigl Cunsegl federal èn magari plagn tensiuns, er perveia da l’egna u l’otra surpresa. Tgi vess spitgia emdas avant las elecziuns en success dad Elisabeth Baume-Schneider, la quala era relativamaintg nunancunaschainta? Pertutgont la sia campagna electorala: chella è stada fitg professiunala. La donna Giurassiana è cumpareida sen la tribuna politica a moda frestga e cun en natiral simpatic. Politisar cugl cor fò zont bagn agl andamaint politic, tgi è savens en po steric. La viglia digl cumbat cun integrar bagnspert igl agen cantun Giura ò caschuno euforia tigls noss vaschigns directs digl Laufental. Pi dei tgi la campagna cuzzava, pi real tg’igl resultat d’ena victorgia sa manifestava. Ia pains, tgi l’egna u l’otra vousch siva digls amprems dus scrutinis ampurmattonts è eida igl pi davos mument anc an favour da Elisabeth Baume-Schneider, chegl tenor igl mecanissem: ia vign tar la victoura. Ni: schi Daniel Jositsch da Turitg ed Eva Herzog da Basilea-Martgea fon dispeta, dastga la terza digl pi gioven cantun, reir. Chegl tgi am ò propi plaschia: la Giurassiana ò giuia bagn igl tromf dalla bilinguitad. Ainten la Svizra nord-occidentala vign chella a survagneir aint igl avigneir daple peisa, chegl tg’ia sper. Igl gimnasi a Laufen (Basilea-Campagna) ed a Porrentruy (Giura) on fatg gio ena bung’antschatta cun lour collaboraziun e la pussebladad d’absolver ena maturitad bilinga. Ples medias manegian tgi la lobby digls pours vegia mano agl success dad Elisabeth Baume-Schneider. Chegl pò constar en tant, pero ègl da relativar, perchegl tgi la puraglia ò ena represchentaziun da minoritad aint igl parlamaint. Igls martgeas na seian ossa betg ple represchentos aint igl Cunsegl federal, è en ulteriour tema medial. Angal nigna tema, igl noss sistem democratic ed equilibro vign a curriger chel manco tar las proximas elecziuns. Grondas schanzas scu successour d’Alain Berset vign ad aveir Beat Jans, igl anteriour cunsiglier naziunal e da preschaint president digl guvern da Basilea-Martgea. Cunsiglieras federalas e cunsigliers federals ston luvrar aint igl mintgade per tot las parts dalla Svizra. E las differenzas tranter martgea e campagna ins na dastga ozande er betg survaletar, igls cunfegns èn fluids, ni detg otramaintg: igls martgeas e la campagna èn s’approximos, en tant er perveia dalla mobilitad e la digitalisaziun carschainta. Anc en davos pled respectiv, en lod an favour dad Elisabeth Baume-Schneider. Tar differentas caschungs ins ò pudia liger davart igl sies credo politic. Ella citescha savens ena passascha or digl preambel dalla Constituziun federala «que la force de la communauté se mesure au bien-être du plus faible de ses membres – tgi la fermezza digl pievel sa maseira ve digl bagnstar digls flevels.» Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea-Campagna.

Success pigls juniors B digl Team Grischun Central: igls ballapeists da 15 e 16 onns dastgan dar a parteir dalla proxima premaveira ainten la sagond’ota liga digls juniors. Igl team ò termino la staschung sen rang 2, chegl tgi tanscha per regla betg per neir promuvia. Pertge ègl tuttegna tanschia? – la FMR ò discurria cugl manader da juniors tigl CB Surses ed igl trenader dalla squadra. «Igl success digls juniors B è francamaintg en effect positiv dalla reuniun», dei Reto Cavelti. El è manader digls juniors tigl CB Surses e suprastant dalla CI Grischun Central. Igl è la cuminanza resp. la reuniun digls treis clubs da ballape da Surses, Lai/Valbella e Tusang/Tgazzas tgi sa nomna «Team Grischun Central». Chella è neida fundada la stad 2021 cun la fegnameira d’aveir giuieders giovens avonda e per porscher ena bunga basa da trenamaints per l’antiera regiun. Pers e tuttegna promuvia Igl amprem success ò igl Team Grischun Central pudia festivar chest aton. Siva digl davos gi dalla runda d’aton la fegn otgover è igl team digls juniors B (annadas 2006 e 2007) sa classifitgia sen rang 2 (8 victorgias, 1 pari ed en gi pers), gist angal treis puncts davos igl victour FC Landquart, pero cun 12 puncts avantatg segl terz plazzo. All’antschatta en mument desillusiunond per la truppa digl Grischun Central, ins veva bagn pers gist precis angal igl gi cunter igl club dalla Val digl Ragn ed uscheia er la schanza da sa qualifitgier per la liga pi ota – la Promotion League. I seia sto en mument desillusiunond, constatescha Mauro da Silva Santos tg’è gio siva d’en pêr onns trenader da singuls mats. «Normalmaintg vign promuvia angal igl amprem plazzo e perchegl vainsa chinto tgi na tanscha betg», rachinta Reto Cavelti. «I dat adegna puspe tgi las ligas vignan amplaneidas cunchegl tg’ins ò forsa mengia pacs clubs ni retratgas ed uscheia ins ò tratg siva igl sagond plazzo, numnadamaintg igl Team Grischun Central.» Mauro da Silva Santos tradescha tgi egn digls juniors igl vegia fatg attent davart la promoziun: «Cura tg’ia va do en tgit sen la pagina d’internet era igl stretg tottanegna sot nous.» Sa misirar cun adversaris segl madem livel Reto Cavelti accentuescha tgi chella promoziun seia ena gronda schanza pigl team. «Landquart e Grischun Central èn stos chest onn gliunsch or igls dus miglers team dalla classa 1. Ord vista sportiva so igl noss team ossa sa misirar cun adversaris segl madem livel», dei Reto Cavelti. Da chel meini è er igl trenader: «Igl n’è betg legher sch’ins gudogna adegna 10:0.» Reto Cavelti crei tg’igls mats da 15 e 16 onns seian tottaveia capavels da sa stabileir ainten la Promotion League, tg’è digl reminent siva dalla Youth League la sagond’ota liga digls juniors. «Chels juniors on tots scumanzo a dar a ballape gio ainten la vigliadetna dalla scoletta, on do tras tot las categorias tigl CBS ed on pudia festivar ena promoziun gio tigls C juniors. Igl è damai ena fitg bung’annada tg’è gio sa profilada igls davos onns. Ia chint tg’els vignan a sa stabileir da mez ve», dei Reto Cavelti. Igl trenader e sez ballapeist passiuno Mauro da Silva Santos remartga tgi l’equipa vegia ena bunga tecnica, tg’ins stoptga ossa anc luvrar sen nivel tactic. Pigls seis giuieders digl CB Surses tgi appartignan agl Team Grischun Central digls juniors B, Noah Guetg (2007), Tim Schaniel (2007), Nino Battaglia (2006), Giamin Plaz (2006), Nicola Poltera (2006) e Jaron Trenkwalder (2006) suonda igl onn proxim resp. igl onn suandont igl pass tigls A juniors avant tgi pudeir dar tar l’amprema equipa. Reto Cavelti accentuescha tgi cun trenar igls juniors ins viglia procurar an amprema lengia per plascheir ed en bung spiert da cuminanza. I s’ancleia pero da sasez tg’ins viglia er gudagner giuieders per l’amprema equipa digl CB Surses tgi dat ainten la 4. Liga. «Chegl è alla fegn digls chints caracteristic pigl CBS», dei Reto Cavelti. Mattatschas èn raras Mattatschas ins tschertga tigls B juniors adumbatten. Reto Cavelti dat sclarimaint: «Nous vagn singulas mattatschas tgi dattan tigl CBS, an general è chel domber deplorablamaintg pero minimal. Nous speragn tg’igl success dalla squadra naziunala dallas donnas procura per daple mattatschas tgi cattan plascheir ve digl ballape.» Dus gedas l'emda vign treno Actualmaintg ò igl Team Grischun Central digls B juniors gist la pôssa d’anviern, avant tg’igl trenamaint ainten sala da gimnastica scumainza a Lai, igl trenamaint da cundiziun ed alloura la preparaziun segl pastg artifizial ò li a Domat. La stad vign treno dafora a Tusang u Tgazzas, per regla dus gedas l’emda. Durant la staschung – la runda da premaveira (avregl-zarcladour) e la runda d’aton (avost-otgover) - on igls gis li per regla la fegn d’emda. Alternativ vign do a ballape a Tinizong, Tgazzas e Lai. «Igl success digls B juniors è tenor la mia opiniun angal sto pussebel antras la reuniun cun Lai e Tusang/Tgazzas. Igl CBS sulet fiss mianc sto abel da metter ansemen en’antiera equipa. Ed uscheia vagn nous pudia metter ansemen ena truppa fitg talentada, chegl fò grond plascheir», uscheia igl facit da Reto Cavelti. Impressiun digl sagond davos gi cunter igl FC Landquart. Impressiun digl sagond davos gi cunter igl FC Landquart. Impressiun digl sagond davos gi cunter igl FC Landquart.

Las pleivs catolicas Alvra e Brinzauls scu er la pleiv refurmada Alvra on anvido la terza dumengia d’advent igls seniors dall’antiera Val Alvra ad en giantar communabel a Surava. Passa tschent persungas on profito dall’occasiun ed èn neidas a Surava. La terza dumengia d’advent è stada per blers seniors dalla Val d’Alvra, da Barvogn sur Farrera a Stierva ed anfignen Alvaschagn, en de tot spezial. Las pleivs catolicas Alvra, Brinzauls e la pleiv refurmada Alvra on anvido tots da neir a Surava e da visitar communablamaintg igl sarvetsch divin a Surava ed alloura igl giantar communabel ainten la sala polivalenta. Passa tschent persungas èn s’annunztgeidas e passa tschent èn neidas. Igl è sto ancunaschaint davantor, tgi Gallus Liesch, ustier pensiuno digl Rezia a Filisour, cuschigna cugl sies team, ena garanzeia per en fitg bung menu. Dall’ideia tigl giantar Don Federico, igl plevant d’Alvagni ed Edith Bisculm, da Brinzauls on gia l’ideia d’ena reuniun durant igl advent per seniors catolics e refurmos. Ansemen cugl team è neida realisada l’ideia. Scu chegl tgi Don Federico ò punctuo, èn tottas dus baselgias ed igl cumegn d’Alvra, tg’ò mess a disposiziun l’infrastructura, stos participos a chell’occurrenza. Gio curt siva da chegl tg’igls giasts eran rivos èn igls discurs puspe nias manos tenor «sast anc...», ed ins ò pudia frestgantar las regurdientschas viglias. Igl giantar è nia lantschea cun en salata, suando d’ena soppa da verdura. Durant las pôssas ins ò gia peda da manar anavant igls discurs. Siva è suandada la tratga principala. Igl risot cun tgern stagleda e verdura on paria da gustar fitg bagn a tots, perchegl tgi las purziuns dètg grondas èn svaneidas da bunamaintg tot igls plats – en lod pigl cuschinier. Unfants concerteschan cun plascheir Scu surpresa è sa preschentada la «Junior Band» dalla Scola da musica Grischun Central e Viamala sot la direcziun da Stefan Liver. Igls unfants, tranter 8 e 12 onns, on purschia en bel concert agls giasts. Siva digl supplemaint è suandada anc la canzung «Oh Du Fröhliche» tg’è neida cantada communablamaintg. Igl concert digls unfants è sto a fegn, ma cunchegl tg’ins era gio tar la part musicala ò Don Federico suno agl clavazign, accumpagnea digls cantadours Roland Capeder, Rico Schnöller, Martino Regli e Romi Sonder. Tot igls preschaints on canto communablamaintg «Clera notg, da Nadal» – Don Federico ò anc divertia cun en solo – ena canzung slovena. Er lod da Son Niclo Igl buffet cun turta ed igl café on cumpletto la bela occurrenza communabla – cura tg’igl è scalino e Son Niclo e sies famegl èn nias ainten la sala polivalenta. Don Federico è nia ludo, perchegl tgi seia gartagea ad el ed agl sies team da purtar sur 100 persungas pi viglias dall’antiera Val Alvra all’occurrenza, e chegl seia bler daple tgi dallas radunanzas communalas. Chegl signifitgescha bagn er, tgi Don Federico fetscha bler andretg. Edith Bisculm è er neida ludada scu gidantra e la bung’olma tgi presta fitg bunga lavour. Gallus Liesch è nia ludo pigl sies cuschinar e tots on sustignia chegl cun en grond applaus. Er a Roland Capeder è nia angraztgea per la sia lavour musicala ainten baselgia. Er sch’igl star an cumpagneia, discutar, baterlar e sa regurdar è sto stanclantous per ena plepart digls seniors ins ò galdia las ouras ed igl star an cumpagneia a Surava. Da san. Don Federico, clavazign, Roland Capeder, Romi Sonder, Martino Regli e Rico Schnöller. Giasts cuntaints ainten la sala polivalenta a Surava. Lucretia Balzer, bagn la pi viglia participanta (97), cun sies fegl Leo Balzer Giasts cuntaints ainten la sala polivalenta a Surava. Gallus Liesch aint igl sies elemaint.

La Biblioteca populara da Savognin ò davert las sias portas igls 16 da december 2001. Igl giubileum digls 20 onns è nia festivo cun organisar 20 occurrenzas aint igl decurs digl onn giubilar. Chel è nia concludia venderde passo cun en sivamezde pigls pitschens amatours da rachints. Nicole Dosch ò rachinto la belezza istorgia da Nadal «Las quatter gleischs digl nurser Simon» an versiun tudestga. Igl tschiel era greisch e la gleisch fostga ainten la Sala Segantini lez sivamezde, cura tgi Nicole Dosch ò vido la gliterna cun las quatter gleischs, gist scu aint igl codesch dessignia da Marcus Pfister, per accumpagner igl nurseret Simon tgi veva pers en tschot ainten la tscheia spessa sen la pastgira. S’anclei tg’igl patrung malcuntaint igl ò fatg eir alla tschertga. Ma noua tschartger? Simon è ia tschartgond totta notg sur pro e pastgira, ma el n’ò betg catto igl sies tschot sparia. Persiva ò’l antupo en om sainza datgesa ed igl ò regalo egna dallas sias gleischs, perchegl tgi lez e sto curtaschevel cun el. Pi tard ò’l diglia en louf ainten ena tanga stgeira. Er lez ò survagnia ena gleisch. Alloura è’l rivo ainten en martgea, noua tg’el ò scuntro en murdia. Er lez ò retschet ena gleisch. La finala è’l suando igl legrevel cant tgi derivava or d‘ena stalla. Liaint ò’l finalmaintg catto igl sies tschot schaschond dasper igl bambign. Ed er a lez ò’l regalo egna dallas sias gleischs. A Nicole Dosch ègl gartagea da stgaffeir ena bel’atmosfera cugl sies rachint commuantont, e las pitschnas auditouras on tadlo cun marveglia ed attenziun. Siva digl rachint on ellas dastgea zamberger gleischettas, candeilas da streflas da palpieri. Er chegl on ellas fatg cun tschaffen e premura. Chel sivamezde è sa vidada ena gleisch da Nadal tot particulara per las pitschnas auditouras. (fmr/bt) Cun tschaffen e premura on las mattatschas zambergea candeilas pigl nurseret Simon tgi ò catto igl sies tschot sper igl bambign. Cun tschaffen e premura on las mattatschas zambergea candeilas pigl nurseret Simon tgi ò catto igl sies tschot sper igl bambign. Nicole Dosch ed igl ravogl dallas sias pitschnas auditouras tgi on galdia la rachintaziun dalla belezza istorgia da Nadal digl nurseret Simon.

Marde seira è igl cunsegl communal da Vaz s’inscuntro per la 9avla e davosa seduta da chest onn. A parteir digl onn nov stat Tanja Cola-Rischatsch alla testa digl parlamaint communal. Vicepresidenta da chel gremi davainta igl 2023 Nicole Sigron. La seduta digl parlamaint digl cumegn da Vaz ò gia li aint igl Center da sport Dieschen, chegl an cumbinaziun cun en’inspecziun digl center. Chel è ena part impurtanta dalla purscheida turistica a Lai e costa agl cumegn da Vaz er mintg’onn ena somma pi gronda, detg oter vers en mez milliun francs. Tema central dalla seduta digl cunsegl communal da marde seira è sto la tscherna dalla persunga tgi stat igl 2023 alla testa da chel gremi legislativ. Ultra da chegl on igls 14 preschaints e preschaintas er gia d’eliger igl vicepresident u la vicepresidenta digl cunsegl communal pigl onn proxim. Politicamaintg independenta Igls davos 32 onns èn tschintg donnas stadas presidentas digl cunsegl communal da Vaz. Cun Tanja Cola-Rischatsch ò igl cunsegl communal igl 2023 er ena donna tgi magna las sedutas e tgi stat avant a chel gremi. Ella è la 6avla donna tgi magna per en onn igl parlamaint digl cumegn da Vaz. La nova presidenta è neida eligeida cun 13 vouschs da 14 vouschs pusseblas. Tanja Cola-Rischatsch ò 46 onns, ella è maridada e mamma d’en mattatsch. Politicamaintg è ella independenta ed appartigna a nignas parteidas. «Ia m’angasch ferm per temas tgi interesseschan la populaziun e sustign er oters pareris schinavant tg’els èn reals e neutrals», manegia Tanja Cola-Rischatsch. La nova presidenta digl cunsegl communal da Vaz dei er: «Ia sung an mintga cass ena ferma cumbattanta gist schi sa tracta per tgossas a favour d’abitants ed abitantas». Temas socials, er per chels sa metta ella aint, ma an nign cass sa posiziunescha ella dretg u sanester. «Per me ègl da far politica cun esser objectiv e correct», dei la donna da 46 onns. Igl cunsegl communal less Tanja Cola-Rischatsch manar an ena moda averta, cugl respect duevel, cun far politica reala e cun far politica tgi sa referescha agls fatgs. Las fegnameiras digl sies onn presidial èn da cuntinuar e neir tar en resultat cun l’egn u l’oter project tg’è gio instrado digls sies antecessours e digl antier parlamaint. Prioritad vegia per ella er la strètga collaboraziun cun la suprastanza digl cumegn da Vaz, punctuescha Tanja Cola-Rischatsch. «Ferms ischans angal an cuminanza», dei la donna e presidenta digl parlamaint communal. Tanja Cola-Rischatsch appartigna siva digl 2019 agl parlamaint communal da Vaz. Marde seira è ella neida eligeida scu successoura da Christoph Messmer, tg’è sto igl 2022 agl timung digl parlamaint digl cumegn da Vaz. La nova presidenta digl cunsegl communal ò angraztgea a collegs e collegas per lour confidanza cun eliger ella an chel uffezi. Scu vicepresidenta digl cunsegl communal pigl onn 2023 è neida eligeida Nicole Sigron e chegl cun 13 vouschs. Cun ella e cun Tanja Cola-Rischatsch occupeschan per l’amprema geda gist dus donnas igls pi «ots» posts aint igl cumegn da Vaz. Catto en manader dallas ovras Maurin Malär, igl mastral digl cumegn da Vaz ò gratulo alla nova presidenta ed er alla nova vicepresidenta digl parlamaint. El ò giavischa allas dus donnas en bung mang per exequeir lour mandats. Pleds d’angraztgamaint ò el er drizzo a Christoph Messmer, tg’è anc anfignen igl davos da chest meis igl pi «ot» da Vaz. D’esser parsoura digl cunsegl communal dovra pazienztga ed er tgapientscha, ò detg igl mastral da Vaz. Chegl vegia Christoph Messmer gia. Lez ò detg tgi da manar bagn igl parlamaint pretenda bler daple tgi chegl tg’ins painsa forsa. Arisguard igl nov center da seniors ins seia vedlonder cun realisar en urari per la planisaziun, ò detg igl vicemastral Thomas Parpan. Beat Fausch tgi stat agl timung digl departamaint ovras e sport ò detg tg’ins vegia catto igl nov manader dallas ovras. Chegl è Beat Germann, en om da 58 onns tgi stat a Favogn. El davainta successour dad Edgar Bisig, tgi fò ena midada professiunala e bandunga igl cumegn da Vaz. Scu tgi Beat Fausch ò detg ins vegia gia 12 annunztgas per la plazza digl manader ovras, pero nignas persungas indigenas. Beat Germann seia sto egna dallas treis persungas tgi seian neidas an dumonda per chella plazza. Presidentas digl cunsegl communal da Vaz 1990 Marcella Paterlini-Dosch 1998 Renata Birrer 2008 Nora Spescha 2009 Adelina Rischatsch 2019 Alberta Kercho-Sigron 2023 Tanja Cola-Rischatsch Igl president partent digl parlamaint digl cumegn da Vaz, la nova presidenta da chel gremi e la vicepresidenta. (da san.) Christoph Messmer, Tanja Cola e Nicole Sigron.

Cun menziunar tgi la nossa veta vigna dirigeida ple u manc dall’electronica na revelescha nign misteri. Betg pir ossa. La e-ghitarra dattigl gio siva digl 1932. E per tot chels apparats tgi on en «e» davant igl pled stat chel per «e-lectronic». Ed essend tgi oz è prest tot englifitgia vign igl «e» pronunztgia scu «i». Damaias p.ex. igl «e-bike» ed i schagn «i-bike». Gist chel velo cun attracziun dirigeida dad en motor electronic ò gia igls davos onns e spezialmaintg durant igl taimp da corona en boom enorm. Ed er igl e-mobil duess esser igl vehichel digl avigneir tgi ramplazza igl motor da carburant. Chegl èn gist angal dus exaimpels da mellas tgi l’electronica ò conquisto igls davos decennis. Ossa, chegl tg’ia vess betg m‘imagino è, tgi er Nadal ed igl advent èn oz totalmaintg infiltros dall’electronica. Chegl vaia stuia ma persvader tschel de ainten en supermartgea passond la partiziun da divertimaint. Tgi glischiva e sbrinslava lò da mintga cantung anor an tottas calours, frequenzas ed intensitads am ò mianc fatg surstar. Stond en mument salda, tschaffo da chel mond targlischond, nizegia igl vendader raffino per am pledantar. El am peglia pigl bratsch e nous stagn davant en apparat per me anc betg definibel. «Chegl è en pignoul electronic, en schinumno ‘e-Christmas tree’», am avertescha el spertamaintg. El peglia igl sies telefonign ord cassatga e cuntinuescha: «Vous vez nign’ideia tge tgi ins so tot far cun chel pignoul. Tot digl Voss handy anor. Cun ena app tg’ins so carger giu gratuitamaintg.» El fò en clic segl telefonign ed or digl apparat per me anc betg definibel sa derva ensatge scu ena flour e davant nous crescha en bel pignoul verd. «Tot tenor igl gost individual digl ‘user’ (chel tgi dovra igl apparat) ins pò tscherner igl pignoul cun guglias u figlias da differentas sorts. Er ena atgna creaziun alla moderna è pussebla.» Ve digl pignoul pandevan spir culas e gleischs. Er chellas an tottas calours e grondezzas. E cun en ulteriour clic segl program dall’app ins pudeva varieir las calours e lascher glischier an tot las sequenzas pusseblas. Er aint igl tact tenor musica da Nadal tradiziunala u pigl consument modern er jazz u rock. Naturalmaintg anc santond ensanouas las melodias da Nadal. «Igl e-pignoul pudez metter ainten steiva, sen lobgia u or ainten iert e cugl telefonign savez metter an bal tot e far ena narra show per Vossa famiglia e pigls Voss giasts.» E naturalmaintg ins saptga er diriger l’antiera inscenaziun sur igl telefonign, sch’ins seia betg gist a tgesa u sen viadi. «I vez mai da dar ava agl Voss e-pignoul e vez nign smarlatem da guglias e schi Nadal è passo dustez el per en onn puspe ainten stgaffa.» El fò puspe en clic ed igl pignoul sa sera e davainta puspe chel apparat indefinibel. Dasperas chel apparat stava ena stalletta. Sen l’amprema parevigl ena stalletta convenziunala: aint igl center igl bambign, anturn Maria, s.Gisep, bov, asen, nursas, pasters, anghels etc. «Chegl è betg en bambign scu usito», s’annunztga puspe igl mies vendader. «Chegl è en e-bambign, en schinumno e-infantino». Basta, chel e-bambign saptga far digl tot. Naturalmaintg er el dirigia dall’app segl handy. El saptga er far tot chegl tgi en normal unfant ainten chella vigliadetna fetscha: reir, bargeir, susdar, gnugnier e perfign ripar siva d’aveir bavia igl latg. El saptga pero er far anc bler daple: «El so er cantar. E chegl fitg bagn. Sa tgapescha tot las canzungs da Nadal. Ed er otras. An en belezza sopran d’unfant. Ed el so er neir accumpagnea an en duet cun Maria u en trio anc cun s.Gisep. Er igl chor digls anghels u chel digls pasters vign integro. Naturalmaintg vignan las canzungs er accumpagnedas da musica correspondenta. La vousch digl bov è instrumentalisada scu posauna e chella digl asen scu fagot. Las nursas furman igl rest digl orchester resp. dalla big-band. Tot tenor speztga dalla musica. Seia chegl classic tradiziunal scu p.ex. en oratori da Nadal u modern an jazz u rock. Belezza concerts ins pò inscenar ainten steiva. Cler, er igl e-pignoul so neir integro ainten l’antiera scenareia. Tot chegl va ia naturalmaintg cumpro ed è ossa tar me a tgesa. Ia ma legr scu en unfantign sen Nadal. Sen en bel e-Nadal. Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel dalla gasetta «La Pagina da Surmeir».

Ainten la sessiun da december ò igl Cunsegl grond approvo en credit da 40 milliuns francs per biagier or la galareia da sondagi da Brinzauls. Uscheia duess neir frenada la bova e spindrada la vischnanca cugls sies radond 100 abitants ed abitantas. Las prognosas èn ampurmattontas, tschertezza ins vign dantant ad aveir igl pi bod igl onn 2027. Da chegl èn pertscherts er igl mastral Daniel Albertin ed igl cunsiglier guvernativ Mario Cavigelli. 1,2 meters ad onn sglischa la vischnanca da Brinzauls tenor igl davos bullettign d’infurmaziun a val. 79,979 milliuns francs monta la somma actuala per frenar igl «Rutsch» da Brinzauls. Cefras impressiunontas. Chella somma cuntigna er en credit da 40 milliuns, approvo da curt unanim digl Cunsegl grond ainten la sessiun da chest december sen dumonda dalla regenza grischuna. Igl credit è necessari per biagier or la galareia da sondagi existenta an ena galareia da drenascha. Scumanzar igl mars 2024 Igl cunsiglier guvernativ e minister per prievels dalla nateira, Mario Cavigelli, interpretescha igl resultat unanim scu grond segn da solidaritad: «Igl sustign unanim tras igl cunsegl grond signifitgescha tgi lez è cunsciaint dalla responsabladad da vuleir e stueir gidar agl cumegn d’Alvra. La populaziun digl cumegn e la vischnanca da Brinzauls duessan betg esser sulets ainten chella situaziun», screiva el sen dumonda dalla FMR. Igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra Daniel Albertin è pertschert, tgi sa tracta d’en fitg grond credit per la protecziun cunter prievels naturals a Brinzauls. E tuttegna na seia la decisiun positiva digl parlamaint betg exnom ena surpresa. «Cunchegl tg’igl parlamaint ò approvo chel credit pudainsa ossa planisar», dei Daniel Albertin. El chinta, tg’igl cumegn possa exponer gio vers la fegn schaner 2023 igl project per la galareia da drenascha dad 1,6 km sot la vischnanca da Brinzauls. Per evitar sperdita da taimp èn las lavours da projectaziun gio neidas fatgas, malgro la dumonda restanta tigl parlamaint. Durant igls 30 deis tg’igl project vign ad esser publitgia, prubabel igl favrer 2023, ò mintgigna e mintgign igl dretg da far recurs. An en sagond pass vign igl project scretg or per la submissiun. Daniel Albertin suppona, tgi na detta betg recurs ed agiunta: «Ia sper, tgi er las uniuns pigl ambiaint peglian posiziun positiva.» Schi tot vo tenor plan chinta igl mastral tg’ins possa surdar las lavours aint pigl aton 2023 e scumanzar a luvrar aint igl migler cass igl mars 2024. Cattar ena nova deponia Daniel Albertin tradescha, tg’ins vegia gl’amprem er anc da procurar per ena nova deponia pigl material tgi vigna extgavo, cunchegl tgi la deponia Crappa Naira ad Alvagni seia plagna: «I dovra ena nova deponia per 60 000 cubics material. Actualmaintg examinainsa lis pussebels. Far novas deponias n’è ozande betg schi simpel, risguardond igls differents parameters e las zonas da protecziuns na dattigl betg schi bleras pussebladads.» En li concret na tradescha igl mastral betg anc. Anc examinar la geologia Las ampremas ancunaschientschas dalla galareia da sondagi existenta da 635 m tgi sa catta sot Brinzauls mossa tg’ins pò frenar la bova sch’ins redutgescha la pressiun dall’ava. Las retschertgas n’èn dantant betg anc terminadas e cun siertad ins na pò betg deir schi en tunnel da drenascha ò propi er igl success giavischia. Actualmaintg vignan anc fatgas differentas foras ainten la galareia existenta ed a madem taimp vign examinada la geologia survart la vischnanca da Brinzauls. Aveir sclarimaint davart la geologia seia necessari per pudeir posiziunar la galareia da drenascha planisada, dei igl mastral. Siva da chellas lavours ins possa sarar giu igl project «galareia da sondagi» e far giu chint. Daniel Albertin accentuescha tg’ins possa ord muteivs da concurrenza pir screiver or igl nov project cura tg’igl vigl seia saro giu per evitar tigl «los da construcziun» en avantatg dalla saveida dalla firma da construcziun actuala – numnadamaintg la Frutiger SA. Tschertezza a parteir digl 2027 Mario Cavigelli accentuescha tgi expertas ed experts lavouran cun differents scenaris, per evitar ni aglmanc redutgier donns per carstgangs, edifezis ed infrastructura. Malgro differentas dumondas avertas vegia igl cunsegl grond approvo unanim igl credit. «Chegl stema fitg ed ia sung fitg angraztgevel. I pussibilitescha da cuntinuar sainza sperdita da taimp.» Sch’igls 40 milliuns supplementars resp. igl tunnel da drenascha mossa en effect positiv rastaro intschert malgro perspectivas positivas. Daniel Albertin: «Expertas ed experts èn digl meini, tgi savess spindrar l’antiera tgossa. Sch’igl è alloura propi er uscheia vasaronsa pir schi la galareia da drenascha cun las sias passa 100 foras è construeida. Chegl saro circa a parteir digl onn 2027.» Daniel Albertin agiunta tg’igls 40 milliuns vignan a tanscher per chegl tgi seia previa actualmaintg – vot deir per la galareia da drenascha e las examinaziuns correspondentas. «Schi tanscha per frenar igl ‹Rutsch› nironsa a vaseir», constatescha igl mastral. El dei, tgi digls 40 milliuns francs sa participeschan cantun e confederaziun mintgamai cun 45 %. Igls 10 % restants geian teoreticamaintg a chint digl cumegn. «Cò dovrigl puspe ena clav da repartiziun cun tot chels tg’on interess tg’ins vign da stabilisar la bova.» Ulteriours interessents pudessan esser igl Uffezi da construcziun bassa e la Veiadafier retica tg’èn gio sa participos aint igl passo. La galareia da sondagi da 635 m è construeida. An en sagond pass duess ella neir biageida or an ena galareia da drenascha da radond 2 km.

Igl mies battafi era anc en pitschnet. Per la messa da Nadal a Cunter vevans treno da far en gi da Nadal. Igl pitschen era digl tottafatg fascino dalla parola tg’igl ustier veva detg a Gisep e Maria, siva da chegl tgi els vevan dumando cutier. Numnadamaintg: «Dus murdias – am on gist anc mantgea. Giuador digl noss martgea!» – Chella parola ò’l repetia e repetia. En bel de, i geva gio vers premaveira am ò’l dumando ainten la sia naivitad sincera d’unfant: «Mamma, savainsa betg far uscheia a Cunter? Gisep e Maria von tigl amprem ustier e chel ò plaz per els.» – Detg e fatg. Igl proxim gi da Nadal da Cunter: «Tgeras donnas, tgers signours, chels da Cunter, chegl ischan nous. Ea, e nous scrivagn ossa da nov la bibla. Schi betg per adegna, alloura aglmanc per chesta seira. Ni unfants, nous faschagn chegl ossa ansemen. Antschavagn scu adegna. Gisep e Maria èn sen veia a Bethlehem. Tots ston eir ainten lour li da vaschign per lascher s’inscreiver. Igl viadi è fitg lung. Maria è an speranza, ella pò prest betg ple. Finalmaintg contanschigl Betlehem. Igl martgea è fulano, tot igls hotels èn plagns, ple tgi plagns. Gisep ò paca speranza da cattar en letg per sia donna e per el. Plagn curasch petga el ve digl amprem isch. En ustier derva igl isch. ’Buna seira, ia sa, Vous vez blers giasts. Vez forsa tuttegna anc en letg liber per mia donna e per me?’ – ’Ea, ni aint. Ia va plaz per vusoters!’ – ’Angraztg fitg, nous ischan fitg angraztgevels.’ Ea, ed ainten chel hotel nescha igl bambign. Igl bov ed igl asen laschainsa giu aint igl uigl. Els s’accorschan pero tg’ensatge è spezial. Ena steila clera targleischa sur igl hotel. Tots sa fon sen veia vers chel hotel per vurdar tge tg’è lò. ’Vea, laschagn las nossas nursas cò sen la pastgira. A Bethlehem è ensatge spezial, varda chella gleisch.’ – ’Ea, chella gleisch è ena belezza. Giagn er nous a vurdar.’ Sur igl antier martgea da Betlehem splendurescha ena gleisch speziala. La gleisch da Nadal. La gleisch dalla pasch, perchegl tgi durant chella notg rigia la pasch. La gleisch dalla cardien¬tscha, tots s’accorschan Jesus è nia. La gleisch dalla carezza, igl antier Betlehem resainta la carezza. La gleisch dalla speranza, la speranza tgi dat a nous tots pasch, cardien¬tscha e carezza. Pigle cun vusoters chellas gleischs a tgesa. Ellas Az duessan accumpagner.» Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter

Elecziuns pigl Cunsegl federal èn magari plagn tensiuns, er perveia da l’egna u l’otra surpresa. Tgi vess spitgia emdas avant las elecziuns en success dad Elisabeth Baume-Schneider, la quala era relativamaintg nunancunaschainta? Pertutgont la sia campagna electorala: chella è stada fitg professiunala. La donna giurassiana è cumpareida sen la tribuna politica a moda frestga e cun en natiral simpatic. Politisar cugl cor fò zont bagn agl andamaint politic, tgi è savens en po steric. La viglia digl cumbat cun integrar bagnspert igl agen cantun Giura ò caschuno euforia tigls noss vaschigns directs digl Laufental. Pi dei tgi la campagna cuzzava, pi real tg’igl resultat d’ena victorgia sa manifestava. Ia pains, tgi l’egna u l’otra vousch siva digls amprems dus scrutinis ampurmattonts è eida igl pi davos mument anc an favour da Elisabeth Baume-Schneider, chegl tenor igl mecanissem: ia vign tar la victoura. Ni: schi Daniel Jositsch da Turitg ed Eva Herzog da Basilea-Martgea fon dispeta, dastga la terza digl pi gioven cantun, reir. Chegl tgi am ò propi plaschia: la Giurassiana ò giuia bagn igl tromf dalla bilinguitad. Ainten la Svizra nord-occidentala vign chella a survagneir aint igl avigneir daple peisa, chegl tg’ia sper. Igl gimnasi a Laufen (Basilea-Campagna) ed a Porrentruy (Giura) on fatg gio ena bung’an­tschatta cun lour collaboraziun e la pussebladad d’absolver ena maturitad bilinga. Ples medias manegian tgi la lobby digls pours vegia mano agl success dad Elisabeth Baume-Schneider. Chegl pò constar en tant, pero ègl da relativar, perchegl tgi la puraglia ò ena represchentaziun da minoritad aint igl parlamaint. Igls martgeas na seian ossa betg ple represchentos aint igl Cunsegl federal, è en ulteriour tema medial. Angal nigna tema, igl noss sistem democratic ed equilibro vign a curriger chel manco tar las proximas elecziuns. Grondas schanzas scu successour d’Alain Berset vign ad aveir Beat Jans, igl anteriour cunsiglier naziunal e da preschaint president digl guvern da Basilea-Martgea. Cunsiglieras federalas e cunsigliers federals ston luvrar aint igl mintgade per tot las parts dalla Svizra. E las differenzas tranter martgea e campagna ins na dastga ozande er betg survaletar, igls cunfegns èn fluids, ni detg otramaintg: igls martgeas e la campagna èn s’approximos, en tant er perveia dalla mobilitad e la digitalisaziun carschainta. Anc en davos pled, respectiv en lod an favour dad Elisabeth Baume-Schneider. Tar differentas caschungs ins ò pudia liger davart igl sies credo politic. Ella citescha savens ena passascha or digl preambel dalla Constituziun federala «que la force de la communauté se mesure au bien-être du plus faible de ses membres – tgi la fermezza digl pievel sa maseira ve digl bagnstar digls flevels.» Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea-Campagna. Linard Candreia

Siva 11 onns sa reteira igl trenader dall'amprema equipa digl CB Surses Philipp Berri per immediat. Novas sfeidas professiunalas ed otras imaginaziuns da collaborar cun Tusang/Tgazzas èn igls muteivs principals. Per l’antschatta surpeglian igls dus assistents igl timung digl CBS. Siva d’esser sto 11 onns trenader dall’amprema equipa digl CB Surses dei igl trenader Philipp Berri adia, chegl communitgescha igl club da ballape sen Instagram. Igl president digl CB Surses Ivan Brenn conferma sen dumonda dalla FMR tg’igl trenader dall’amprema equipa cala per immediat e sa reteira pigl mument digl sies post scu trenader da ballape an general. En gi turbulent Davart igls muteivs tradescha Ivan Brenn igl suandont: «Igl gi cunter Lumnezia da chest aton è sto fitg turbulent. Cunchegl tgi vagn igl gruppamaint ansemen cun Tusang/Tgazzas ègl nia mido anve ed annò giuieders ainten chel gi. Cun chegl eran igls noss giuieders betg gist ancletgs. Sen basa da chegl e perchegl tg'el ò aint igl sies mastier fitg blera lavour, è el sa decidia da calar.» Igl president accentuescha pero, tg’ins na seia betg ia dapart an dispeta cun Philipp Berri. Igl cuntrari, ins seia fitg angraztgevel ad el per la sia gronda lavour tg’el vegia presto a favour digl CB Surses. Chegl conferma er igl trenader Philipp Berri sez: «Las mias capacitads èn causa d’en nov project professiunal simplamaintg limitadas.» Pero er la collaboraziun cun Tusang/Tgazzas vegia el s’imagino en po oter. «Pi averta ed en barat pi manevel», dei igl trenader. El accentuescha pero tgi chegl na seia betg sto igl muteiv principal da calar per immediat, vegia pero simplifitgia la sia decisiun. Igls assistents surpeglian Ivan Brenn dei tg’igls dus assistents da Philipp Berri, numnadamaintg Flurin Demarmels ed Aurel Tscharner surpeglian per premaveira igl timung e siva ins geia alla tschertga. «Igl n'è tar nous betg schi simpel da cattar ensatgi per chel post, gist er perchegl tg'igls meds finanzials èn limitos.» 500 trenamaints e 200 gis Scu tg’igl club da ballape screiva sen Instagram è Philipp Berri sto activ scu trenader per radond 500 trenamaints, 200 gis e 9 camps da trenamaint segl sies conto. Igl club seia fitg angraztgevel pigl sies grond angaschamaint pigl ballape ainten la Val Surses. Tranter oter vegia l’equipa contanschia sot la sia batgetta la promoziun ainten la 3. liga. Per Philipp Berri è la staschung ainten la 3. liga stada la pi bela staschung digls sies 11 onns scu trenader: «Durant chel onn vainsa gia oters adversaris, sen en oter nivel ed ans pudia misirar cun oters clubs rumantschs, chegl ò propi fatg plascheir.» Tg'igl CB Surses gioia ossa puspe ainten la 4. liga na vegia pero da far ansomma navot cun la sia decisiun da bandunar igl club, uscheia Philipp Berri. Restar resta ad el l’atmosfera famigliara tg’el vegia adegna galdia tigl CB Surses. «Da bel’antschatta ègl adegna sto en bung spiert da cuminanza, chegl am resta an fitg bunga memorgia.» Igl trenader digl CB Surses Philipp Berri bandunga igl club da ballape per immediat.

Siva dall’emda passada è igl glatsch artifizial a La Nars a Savognin an funcziun. Scu tg’igl club da curling Savognin screiva ainten ena communicaziun ins vegia la dumengia passada pudia manar tras en turnier da curling d’en de, igl Volg-Cup. Treis equipas da Filisour on fatg igl viadi a Savognin. Igl glatsch artifizial vign er duvro dalla scola da hockey digls Ela Eagles, ena purscheida tgi dat a parteir da chest onn ainten la Val Surses. Tenor communicaziun fon part 21 unfants tranter 5 e 9 onns alla scola da hockey. Stop da planisaziun pigl bietg principal Igl glatsch artifizial a La Nars è part digl nov implant da sport La Nars. Chel cumpeglia treis novas plazzas da tennis, en glatsch artifizial e dasperas anc en’ustareia, gardarobas e magasigns. La fegn settember 2022 veva igl suveran da Surses refuso en credit supplementar dad 1,5 milliuns francs pigl implant da sport. Pigl bietg principal – tgi cumpeglia en’ustareia, gardarobas ed indrezs sanitars – vala perchegl en stop da planisaziun. Scu tg’igl mastral digl cumegn da Surses Leo Thomann veva detg la fegn otgover anvers RTR s’occupescha ena cumischun cun la dumonda scu anavant. Decisiva seia la dumonda digls costs. (cdm/fmr) Egn digls trenamaints dalla scola da hockey digls Ela Eagles. Impressiun digl turnier da curling.

La perschung da Tgazzas «Tignez» è actualmaintg per 140 arrestos lour datgesa. Igl è en datgesa modern – angal gist treis onns è el abito – e survigilo. Manader dalla siertad è Martin Muoth. El ò mano la FMR tras en datgesa en po oter tgi usito. 12,5 m², en pêr maletgs persunals (sainza glas), CD’s, en pêr codeschs, nignas flours: uscheia ins pudess descreiver igl datgesa da radond 140 abitants da Tgazzas. Circumdo dad 1 km meir da siertad davainta chel li per singuls dad els igl datgesa per en pêr meis, per oters per l’antiera veta. Els èn tranter 18 e 75 onns vigls ed actualmaintg èn els tots abitants dall’instituziun per l’execuziun giudiziala «Tignez», pi simpel: la perschung sarada da Tgazzas. En de structuro Scu manader dalla siertad procura Martin Muoth siva dall’avertura dalla perschung igl onn 2019 per en datgesa «sieir», el è responsabel pigls sies collaboratours e per la siertad dall’antiera perschung, ò access sen 400 cameras installadas. El tschainta aint igl sies biro segl partera, dat tranteraint en tgit segl visour cun differents maletgs dallas cameras segl areal. «Nous controllagn tot», dei el. E tuttegna renda el attent tgi la siertad da chel datgesa dependa er digls abitants: «I dat adegna puspe conflicts tranter igls abitants. Cò sa scontran schi differentas culturas, gist segl plaz da pôssa dattigl perchegl discrepanzas.» Radond 85 % digls abitants on ena biografia da migraziun. Da glindesde anfignen venderde desdan igls survigiladers las 6.30 igls abitants ed i vign fatg l’amprema controlla. Siva digl ansolver scumainza igl de da lavour tgi cozza dallas 7.45 anfignen las 16.45, tranteraint dattigl pôssas. Martin Muoth magna sur la curt interna, da gliunsch è visibel igl plaz da pôssa, igls abitants an lour vistgadeira blava e cun tgapitscha cotschna gioldan la possa d’avantmezde. Martin Muoth magna tras igls differents luvratoris, per exaimpel la scrinareia, igl atelier u ainten cuschigna. Durant igl de ò mintga abitant ena clav per la sia cella, pò damai antrar e sorteir scu tg’el vot. Igl taimp liber per dar a ping pong u far sport è pero limito, las 19.45 vign igl isch dalla cella puspe sbatto. La fegn d’emda na vign betg luvro, tge tgi monta da stueir star an cella anfignen da mezde. «Blers n’on perchegl betg schi gugent las sondas e dumengias», dei Martin Muoth. Differentas partiziuns «Abitantas» na dattigl actualmaintg betg a Tgazzas. «Donnas passaintan maximalmaintg treis meis tar nous. Igl problem è tg’ellas n’on durant chel taimp absolutamaintg nign contact, èn damai savens sulettas e chegl è pitost cuntraproductiv. Alla fegn digls chints lagn nous resocialisar persungas arrestadas pigl taimp siva dalla perschung», dei Martin Muoth. La gronda part digls abitants (circa 100 omens) sa catta ainten l’execuziun normala. Sen lour etascha tgi consista mintgamai da gruppas da 25 omens on els ena pitschna mensa noua tgi vign maglea ansemen. Singuls cass (circa 10 omens) sa cattan ainten l’execuziun speziala. «I sa tracta cò da cass pi grevs, tgi na vignan betg a freida cun gruppas, tg’on er malsognas psichicas, els vignan tgiros pi intensiv», daclera Martin Muoth. Ena partiziun pi speziala è l’execuziun da vigliadetna. Martin Muoth magna segl plang, i vignan ancunter dus treis omens pi vigls. «Cò abiteschan tots tgi na pon betg ple luvrar, seia chegl causa da vigliadetna ni oters impedimaints corporals.» Igls ples dad els bandungan la perschung da Tgazzas «Tignez» pir siva da lour mort, èn damai arrestos per l’antiera veta. «Perchegl on els pero er daple libertads, on ainten lour cella per exaimpel en laptop u en instrumaint.» En po en oter Nadal Schi dei scu tg’è pussebel ston igls abitants dalla perschung da Tgazzas luvrar. «Pensiun na dattigl cò betg», dei Martin Muoth. Ed er vacanzas na dattigl betg. L’emda avant Nadal dattigl ena pitschna festa sen mintga etascha, firos scu igls 25 da december valan scu sonda e dumengia, tge tgi monta da restar ainten cella anfignen mezde. «Cun aveir en telefon ainten cella pon els adegna telefonar a tgesa, chegl ston els finanztgier cun lour gudogn da 16 anfignen 37 francs per de. Chegl vala per tot chegl tg’els compran agl kiosk, per exaimpel er cigarettas», dei Martin Muoth. Alcohol na dattigl betg segl areal. Per tots en datgesa? Eneda ad emda pon igls abitants retschever viseta d’ordvart, chegl vala er pigls deis da Nadal. Martin Muoth magna ainten ena stanza cun tschintg meisas. Dar bitschs u ambratschedas è sulettamaintg lubia cun salidar e deir adia. Dasperas mossa Martin Muoth la «tgombra da famiglia»: ena meisa, dus soptgas ed en letg dobel. «Abitants sainza delicts sexuals e tgi sa cuntignan sainza macla pon retschever aint cò lour donnas, famiglias ni unfants, ubagn la cumarata tg’els on gio pi dei.» Igl taimp è limito sen dus ouras. Martin Muoth magna puspe aint igl sies biro, segl monitour è tot chiet. «Abitants tg’èn cò passa 15 onns sa saintan forsa pitost da tgesa tgi oters. Igl è pero scu ordvart da chel meir. Sch’ins ò ena bunga reit sociala – aint cò ameis an perschung – ins sa sainta forsa pitost da tgesa tgi sch’ins è isolo», dei Martin Muoth. Ed è «Tignez» er per igl manader dalla siertad en datgesa? «Ia passaint cò fitg bler taimp, va en bung team, sung colliia e perchegl ègl forsa er davanto en po igl mies datgesa.» Igl manader dalla siertad Martin Muoth aint igl sies biro dalla perschung da Tgazzas. Egn digls varsaquants luvratoris noua tg’igls abitants lavouran. Igl local da cuminanza dall’execuziun normala. Igl «isch-tgesa» tar l’execuziun speziala. La perschung da Tgazzas «Tignez» è circumdada d’en meir cun ena lunghezza dad 1 km. La perschung da Tgazzas «Tignez» è circumdada d’en meir cun ena lunghezza dad 1 km. Ainten la «tgombra da famiglia» pon igls arrestos retschever lour donnas, famiglias ni unfants. Igl local da cuminanza dall’execuziun da vigliadetna. La curt interna – davos gioldan igls abitants lour pôssa digl avantmezde. Igl suler. Impressiuns d’ena cella da 12,5 m². Impressiuns d’ena cella da 12,5 m². Impressiuns d’ena cella da 12,5 m².

L’energeia è omnipreschainta: cun differents tips vign fatg attent da spargner energeia, cunzont er ainten las casadas privatas. Ma quant’energeia dovra ena tgesa ansomma? E quant effiziaint ègl da redutgier la temperatura interna d’ena tgesa da vacanzas sch’ins è absent? – La FMR ò discurria cun Urs Hefti, cunsiglieder d’energeia, e preschainta en pêr cefras concretas. Desister dalla decoraziun da Nadal, far la duscha an pe da far bogn ed adattar la temperatura interna. Igls tips per spargner energeia ainten las casadas privatas èn pi actuals tgi mai. Ma quant’energeia dovra per exaimpel egna dallas radond 3500 abitaziuns secundaras an Surses? Apparats electronics vs. scoldamaint Schi vo per l’energeia tg’è necessaria per scaldar ena tgesa exista ena gronda differenza tranter tgesas viglias e tgesas pi novas. «La gronda part digls bietgs an Surmeir vess da basigns d’ena sanaziun energetica. La substanza è fitg viglia ed uscheia ins dovra fitg bler’energeia per scaldar ena tgesa u en’abitaziun pi viglia», dei Urs Hefti. El è cunsiglieder d’energeia digls cumegns cun energeia Ela resp. la «Ela Energiewelt», en’uniun tgi promova l’effizienza d’energeia aint igl Parc Ela. Urs Hefti accentuescha tgi ena gronda part dall’energeia ainten ena tgesa abitada vigna duvrada per apparats electronics ed ava tgoda: «Chegl èn radond 60 % dall’energeia tar ena tgesa pi nova. I resta damai anc 40 % dall’energeia tgi vign duvrada per scaldar.» La tgesa d’ena famiglia Scu tgi Urs Hefti daclera ins chinta l’energeia tg’è necessaria per scaldar tgesas u abitaziuns an liters d’ieli da scaldar per m², er schi ena tgesa vign scaldada cun en oter sistem. «Liters ieli è ena buna referenza, en consum d’ouras kilowat ni pellets è grev da s’imaginar», dei Urs Hefti. Tar ena tgesa pi viglia abitada ins chinta tenor igl expert cun en consum da 18 liters ieli per m² ad onn. Calculo per en onn monta chegl tgi ena tgesa d’ena famiglia viglia cun ena surfatscha da 100 m² dovra radond 1800 liters d’ieli da scaldar ad onn. Tar ena tgesa nova tg’ò ena miglra isolaziun termica sa redutgescha igl consum d’energeia per scaldar sen radond en quart, numnadamaintg sen radond 4 liters per m² ad onn. Ena tgesa d’ena famiglia nova cun 100 m² dovra damai anc 400 liters ieli da scaldar ad onn. La tgesa veida e la tgesa da vacanzas Urs Hefti dei tg’igl spectrum digl consum d’energeia seia fitg vast. «Ena tgesa tg’è propi veida e betg abitada na vign per regla betg scaldada ed igls beischels d’ava vignan svidos. Alloura na dovrigl er nign’energeia ple.» Per tgesas veidas resp. tgesas da vacanzas tgi n’èn betg occupadas tot onn cunseglia Urs Hefti da redutgier la temperatura interna durant igl taimp tg’ins è absent. Sch’ins redutgescha la temperatura interna aint igl cass extrem sen 8° ins pò redutgier igl consum d’energeia sen radond en terz. Calculo per en onn dovra ena tgesa viglia cun ena temperatura interna dad 8° damai anc radond 6 liters ieli per m² ad onn. Per en onn monta chegl tgi ena tgesa d’ena famiglia cun 100 m² dovra anc radond 600 liters ieli. Tar la tgesa da vacanzas nova cun ena temperatura interna dad 8° sa redutgescha igl consum d’energeia per scaldar sen var 1 liter per m². Per en onn dovra ena nova tgesa da vacanzas damai anc circa 130 liters ieli da scaldar ad onn. L’abitaziun da vacanzas Urs Hefti accentuescha, tg’igl è pac raschunevel da redutgier la temperatura interna ainten ena ena tgesa da ples famiglias sen 8°. «Schi treis u quatter abitaziuns ainten la madema tgesa on redutgia lour temperatura interna sen 8° ed en’abitaziun è anc occupada, alloura ègl strousch pussebel da scaldar chella sen ena temperatura agreabla. Igl vaschign stò cumpensar las temperaturas minimalas dallas abitaziuns vischinantas.» Perchegl cunseglia Urs Hefti da redutgier las temperaturas an chel cass sen 10°–12°. Pussebladads per redutgier Cun redutgier la temperatura interna ainten la tgesa da vacanzas ègl damai pussebel da spargner bler’energeia ed uscheia er daners. Ma scu? La metoda convenziunala tgi vign tenor Urs Hefti er anc practitgeida frequentamaintg an Surmeir è da surdar ad ena persunga agl li da regular la temperatura. I dat pero er pussebladads pi modernas. Cumonds a distanza per scoldamaint ed ava tgoda sa laschan montar a moda favorevla e scoldan alloura, cura tgi l’abitaziun vign propi er duvrada. «Tals sistems sa laschan installar per bunamaintg mintga sistem da scaldar», dei Urs Hefti. «Schi tot igls possessours d’abitaziuns aint igls «Cumegns cun energeia Ela» redutgessan la temperatura alloura ins pudess spargner mintg’onn 2,7 milliuns francs costs da scaldar ni 70 vagungs a cisterna cun ieli da scaldar», uscheia igl facit d’ena retschertga dalla «Ela Energiewelt». Fotografia da caleira tgi mossa la differenza tranter ena tgesa scaldada ed ena tgesa noua tgi la temperatura interna è neida redutgeida.

Scu ins dei uscheia bel: pi vigl tg’ins vign e pi sabi tg’ins è. Cun la vigliadetna e las experientschas tgi faschagn ainten la veta, vasagn nous differentas tgossas numnadamaintg cun oters îgls. Ensatge tg’ia va amprandia è igl suandont: numnadamaintg, quant tuttegna tgi nous carstgangs ischan ansasez ad otras persungas. Chegl tunga igl amprem mument forsa tschert, è pero enorm deliberond. Sa tgapescha tgi nous ischan impurtants agls noss tgers, alla nossa fami­glia, agls noss ameis ed ancunaschaints. I vo pero betg per chellas persungas, i vo pigl grond rest. Alla gronda part dalla gliout tgi nous antupagn sen chest mond ischan nous numnadamaintg tuttegna. E chegl è betg angal an urden, chegl è perfign bung uscheia. Per nous carstgangs è chegl pero grev da realisar, perchegl tgi ischans permanent aint igl center digl noss agen mond. Nous vasagn igl mond angal tras igls noss îgls e vivagn la veta angal cun las nossas emoziuns. Cun oters pleds: tot sa struba anturn nous. Antras chegl amblidainsa, quant (nun)impurtant tgi nous ischan per las vetas dad otras persungas. Vetiers vign, tgi nous carstgangs ischan createiras fitg cumplexas e stibgiagn ena massa. Uscheia passantagn nous tots bler taimp cun ponderar davart las nossas acziuns. Nous pansagn pero er savens, tge tgi oters painsan davart nous e las nossas acziuns. An verdad veiva pero mintgign aint igl sies agen mond, mintgign ò igls sies agens pansiers, las atgnas temas e las sias atgnas in­tschertezzas tg’igl tignan segl trot. Chegl monta, tgi nous vagn mianc tanta peda da stibgier siva davart oters, perchegl tgi ischans occupos avonda cun nusezs. Exact chegl è igl punct decisiv tgi demossa, tgi nous ischan ansasez mianc uscheia impurtants ad otras persungas – u crudagn mianc se schi fitg ad otras persungas scu chegl tgi pansagn. Chegl è en fatg tg’ins stò simplamaintg adegna puspe sa far pertschert. Igl è er ensatge, tgi fò pi simpel la veta. Ia am pegl perchegl avant da deir pi savens: «Egal!». «Egal, chegl fatscha ossa, chegl deia ossa, chegl lascha ossa.» Chegl vot betg deir dad eir tras la veta sainza piglier risguard sen oters – glez viglia deir an nign cass. Ma chegl monta, dad eir tras la veta pi liber digl meini, tgi oters savessan forsa aveir. Cun gronda prubabladad onigl numnadamaintg mianc en meini. Ia crei, per neir tar ena tala opiniun, fògl bagn da sa dumandar, quant relevant tgi ensatge è forsa aint igl futur. Alla fegn, cura tgi nous ischan vigls e vurdagn anavos sen la nossa veta, ègl numnadamaintg impurtant tge tgi nous pansagn. Nous niron a trer ena bilantscha, schi vagn contanschia las nossas fegnameiras, schi vagn gia igl curasch dad eir novas veias, schi vagn detg chegl tgi vagn lia deir e.u.a. Tge meini tgi oters on forsa gia davart nous, chegl ò ­nigna valeta. Alloura stò chegl er ossa, aint igl preschaint, betg aveir ena mengia gronda muntada. Bettina Cadotsch è da Savognin. Ella ò 24 onns e lavoura ainten la communicaziun. Screiver, fotografar e realisar cuntign totga tigl sies mintgade.

La regenza grischuna ò approvo igl project «isolaziun digl ual da Tuors a Buorcha, Barvogn», digl cumegn da Barvogn Filisour. Scu tg’ella screiva ainten ena communicaziun allas medias ò ella delibero per chel intent ena contribuziun cantunala da maximalmaintg 828 800 francs. Avant var 100 onns era sa furmo en dartgoir da sfundrada sot la pitschna cascada a Buorcha ainten la Val Tuors. Chel veva sianto igl ual. Cun metodas simplas da lez taimp è la rosna neida sarada cun betun. La premaveira 2021 è chel fenomen sa musso danovamaintg agl madem li. L’ava digl ual è culada an en sistem da carst suteran. An differents lis ainten ed anturn la vischnanca da Barvogn è l’ava puspe sorteida digl taragn. Sper erosiuns è l’ava er cumpareida per lung dalla veia cantunala tigl Crap da Barvogn. Lò è ella schalada sen la veia digl Alvra. Per impedeir donns e garanteir tgi Barvogn seia er contanschibel durant igl anviern ins ò puspe saro ed isolo igl li noua tgi l’ava sfundrava. Pigl project èn budgetos costs dad 1,4 milliuns francs. (cdm/fmr) Sotvart la cascada a Buorcha è l’ava digl ual da Tuors svaneida.

En exposiziun da pop-up metta ella aint igl center: Baba Uffer da Savognin. Sur ples onns è ella stada model pigl pictour artist Giovanni Segantini. Pertge tgi la curatoura Juliane Sauer metta igl model e betg exnom Segantini aint igl center dall’exposiziun a Savognin ò el tradia aint igl discurs cun la FMR. «Na vess el betg gia els dus fissigl forsa betg marscho schi bagn per el», dei la curatoura Juliane Sauer (varda box). Durant igls otg onns – digl 1886 anfignen 1894 – tg’igl pictour artist Giovanni Segantini (1858-1899) ò vivia cun sia famiglia a Savognin èn resultos varsaquants digls sies maletgs igls pi ancunaschaints. E savens è da vaseir ena donna cun vistgia da langa blava e tgapi: Barbara Uffer (1873-1935) da Savognin, numnada «Baba». L’exposiziun da pop-up «Baba Uffer en splendur» a Savognin è deditgeida agl model, sia istorgia e sies svilup scu model. Sainza Segantini na dessigl nigna Baba «Sia musa era la nateira e la gleisch, Baba l’accumpagnedra. Pero er chella duess survagneir l’attenziun», dei Juliane Sauer. I seia ena particularitad, tgi en artist vegia sur uscheia en lung taimp igl madem model. «Igl n’è pero betg ena relaziun classica musa-artist scu tg’ins canoscha d’oters artists tgi resulta alloura ena relaziun erotica», dei Juliane Sauer ed agiunta: «Segantini porscha la basa, sainza Segantini na dessigl nigna Baba, pero sainza Baba e Savognin na dessigl betg el.» Baba Uffer tg’è carscheida se a Savognin cun seis fardagliuns è neida cun 13 onns tar Segantini, è stada la matta d’unfants ed amplueida da tgesa digl pictour artist ancunaschaint. Igl 1894 è ella suandada cun la famiglia Segantini ainten la Nagiadegna Ota è er siva la mort da Segantini anc restada cun la vieva Bice ed igls unfants. Siva d’esser stada 19 onns an sarvetsch per la famiglia Segantini ò Baba marido igl 1905 Tsasper Spinatsch ed è eida cun el a Son Giagl, sper igl figliaster ò Baba gia treis agens unfants. Rachintar en’otra istorgia Tgi tgi passa la veia naziunala tras Savognin vign strousch a survaseir las calours veivas allas fanestras dalla Uffer SA, concepeidas per render attent igls mellas autos tgi passan sur igl Gelgia. Perchegl è Juliane Sauer er sa decideida d’installar cò sen radond 90 m2 la sia exposiziun, e betg per exaimpel ainten la Sala Segantini giudem vischnanca. Ord muteivs finanzials desista la curatoura d’exponer originals tgi sa cattan per gronda part a San Murezzan. «Chel mument tg’ins n’ò nigns originals ins stò rachintar en’otra istorgia. I na duess betg esser concurrenza per otras exposiziuns, pitost ena colliaziun tigls oters lis.» Baba davainta adegna pi pitschna Colliaziuns existan er ainfer l’exposiziun «Baba Uffer en splendur» sez. Uscheia è Enrico Uffer, manader dalla Uffer SA en descendent indirect da Baba Uffer. Pero betg angal chegl, 13 ovras èn neidas stampadas spitschneidas sen teila, las teilas correspondan alla grondezza originala dall’ovra. Ultra da chegl è mintgamai da vaseir en dessegn alv-neir da Baba Uffer an grondezza originala per metter ella aint igl center. Las teilas duessan represchentar mintgamai ena pagina d’en codesch, scu punt tigl origin. Segantini n’è betg sto a scola, ò pir pi tard amprandia a liger e screiver. Sia donna Bice è derivada or d’ena famiglia pi scolada, la famiglia Bugatti, ancunaschainta per design ed autos. Durant tg’igls maletgs èn naschias ò ella preligia. Perchegl dattigl er en codesch accumpagnond cun texts rumantschs per l’exposiziun. Las 13 teilas pendan ve da glistas. Gio igl bab da Baba era scrinari, ò construia glistas. 14 onns ò Baba Uffer gia, cura tg’ella è stada model per l’amprema geda. Da contemplar èn per exaimpel l’ovra digl 1887 «Bündnerin am Brunnen», igl amprem purtet da Baba Uffer scu matta tgi beva alla truasch. Ni l’ovra scu matta tgi fò caltschoul sen en pro digl 1888. «Aint igl decurs digl taimp reiva ella adegna pi pitschna sen las ovras, schluita an differentas rollas», dei Juliane Sauer. Observar pon visitouras e visitours chegl per exaimpel sen l’ovra «Alpentriptychon» digl onn 1899, noua tgi Baba Uffer è strousch anc da recanoscher. Ulteriours pop-up’s Igl impuls per ena tala exposiziun ò Juliane Sauer survagnia durant en’exposiziun da Gioconda Leykauf-Segantini, la beadia da Giovanni Segantini, an connex cun brevs da Baba Uffer a Maloja. «Ia va realiso tgi dat schi bler creativ anturn ed anturn Segantini e va deploro, tgi gist lò, noua tg’el ò passanto otg onns e stgaffia ovras da grond’impurtanza capeta relativamaintg pac. Er schi dat ena sala ni l’Uniun Pro Segantini», dei la curatoura. Ella viglia cuntinuar cugl angaschamaint. Igl interess per l’exposiziun seia impressiunont e la resonanza fitg positiva, tradescha Juliane Sauer. Perchegl ò ella er gio novas ideias: «I dat differents locals veids per lung dalla veia tras Savognin. L’ideia fiss tgi dess er igls anvierns vegnents pop-up’s cun ulteriours temas anturn ed anturn Segantini, forsa er ainten en Pianta, tgi so?» Per tgi geia pero betg an amblidanza seia ella gio an contact da forsa organisar dus treis singulas occurrenzas da stad tgi stattan an connex cun Segantini. L'exposiziun «Baba Uffer en splendur» è averta anfignen igls 26 da favrer 2023 ainten las localitads dalla Uffer SA. Ulteriouras infurmaziuns dattigl sot www.segantini-savognin.ch. La curatoura Juliane Sauer (35) ò stibgia istorgia d'art, etnologia, sociologia e politologia a Berlin e Lucerna ed è neida promuveida an istorgia d'architectura. Ella lavoura an gallareias a Minca e Berlin, pinavant lavoura ella aint igl Museum da textilias a Son Giagl. A Savognin passainta ella sias vacanzas. (fmr/sab) Baba Uffer an splendour A Savognin rachinta ena nova exposiziun da pop-up l’istorgia da Barbara Uffer, numnada «Baba». Sur varsaquants onns è ella stada model pigl pictour artist Giovanni Segantini. Sen varsaquantas ovras renumadas digl artist è Baba Uffer da vaseir. L’exposiziun è neida realisada da Juliane Sauer da Son Giagl. «La musa da Segantini era la nateira e la gleisch, Baba l’accumpagnedra. Pero er chella duess survagneir l’attenziun», dei Juliane Sauer davart igl intent da metter igl model aint igl center dall’exposiziun. «Ins na so betg rachintar l‘istorgia da Baba sainza Segantini, pero ins na so er betg rachintar l’istorgia da Segantini sainza Baba.» (fmr/sab) La curatoura Juliane Sauer. Baba Uffer cun 20 onns. Las calours veivas duessan render attent. Impressiun dall'exposiziun «Baba Uffer en splendur».

En toc da Nadal sainza Maria, Gisep ed unfant da Jesus? Gea gist chegl è sto igl cass tigl teater da Nadal dalla scola primara da Lantsch. Son Peder ed igl diavel Lucifer, els dus èn stos igls protagonists sen tribuna. Varsaquants deis avant Nadal on igls scolars e la scolaras dalla scola primara da Lantsch preschento igl gi da Nadal «Dus fatschas». Igl cuntign digl teater chel ò pitost gia da far cugl advent e betg cun Maria, Gisep, igl unfant Jesus, cun pasters, igl asen ed igl bov ed igls treis son rètgs. An pled e maletg on igls unfants dalla scola primara interpreto fitg bagn tgi igl advent è an veir senn en taimp plagn hectica, agitaziuns e cumprar regals. Aint igl toc «Dus fatschas» ègl nia tar ena veira dispeta celestiala e chegl tranter Son Peder e la sia rotscha d’anghels cun Lucifer, igl capo-diavel ed igls sies blers diaveligns. Tgenegn ò ple pussanza? Son Peder igl regent aint igl tschiel u Lucifer igl superiour digl anfiern? Chella dispeta aint igl taimp d’advent anfignen Nadal è eida alla fegn cun esser Son Peder e la sia suita pi ferm tgi Lucifer ed igls sies subdits. Simpel e tuttegna fitg expressiv Son Peder ed igls sies blers anghels managevan angal bagn cugls carstgangs segl antier mond. Lucifer ed igls blers diaveligns, els levan disfar an tottas modas e manieras la pasch tranter la carstgangadad. Betg angal rebellar cunter Dia, Son Peder e gl’antier reginavel, na er cunter igls bungs carstgangs, angal chegl era la fegnameira da Lucifer e la sia suita. An moda fitg impressiunonta è reuschia agls scolars ed allas scolaras d’interpretar an pled e maletg chella dispeta celestiala e chegl durant ple tgi en’oura. La bunga pronunztga, er digls unfants da betg glianga rumantscha, la ferma mimica, l’impressiun generala, pero er mintga muvimaint on contribuia tgi igl gi da Nadal è davanto en veir success pigls actours, per las actouras ed er pigl public. Blera lavour è er neida fatga per la construcziun ed igl maletg dalla tribuna, en maletg fitg simpel, persiva expressiv e significativ. A mintgign la sia rolla adattada Igl è sto en bel vurdar cun tge passiun, tge persvasiun e cun tge concentraziun tgi igls scolars e las scolaras èn sa preschentos sen tribuna. La surdada dallas rollas dallas dus scolastas Sandra Poltera e Flurina Simeon e digl scolast Mèn Candreia conferma tg’ellas dus ed er el canoschan fitg bagn las fermezzas e las abilitads digls unfants dalla 3. anfignen 6. classa. Mintga unfant ò propi gia chella rolla tgi igl schea igl pi bagn. An mintga cass ins ò spert gia l’impressiun tgi mintga actour ed actoura sa preschainta exact uscheia, scu chegl tgi igl autour digl teater «Dus fatschas» ò s’imagino, chegl tgi sa lascha bagn er deir dallas dus scolastas e digl scolast. Er chegl tgi pertotga la gleisch è nia luvro cun gronda professiunalitad, la gleisch tg’è tar en teater da gronda impurtanza ed er da grond effect. An îgl èn alloura er dos igls costums, tots fatgs sez, els tg’on do agl toc «Dus fatschas» anc daple calour, veta, atgnadad e caracter. Tranter mintga scena on dus unfants fatg la punt cun rachintar quant dei tgi geia anc anfignen Nadal ed anfignen tar la gleisch celestiala, cun mintgamai vidar siva mintga scena da teater ena candeila. Singulas scenas on las scolastas ed igl scolast accumpagnea cun melodias da Nadal, melodias da gronds cumponists e d’interprets ancunaschaints. Sa reunias èn alla fegn er igls unfants dalla 1. e 2. classa primara scu er igls unfants dalla scoletta per cantar varsaquantas canzungs. Fatg chegl on igls unfants sot la direcziun da Letizia Sonder, Laura Bezzola e Pierina Brunner. 84 unfants èn stos angascheas cun gronda passiun per las dus preschentaziuns. Pigl presto mareta mintgign respect. An mintga cass cun chella preschentaziun fitg frestga è nia confirmo tgi er tar la scola primara e tar la scoletta da Lantsch veiva la cultura e chegl fò plascheir. Son Peder cun la sia rotscha d’anghels. Cant frestg digls unfants dalla scoletta da Lantsch e dallas ampremas dus classas primaras. En unfant sa lascha consolar. Egn digls numerous anghels. Chella tattigna è suandada agl anghel e betg a Lucifer. Dus anghels ed en diavelign cumbattan per gudagner la simpateia da chel mattatsch. Igl anghelign ed er igl diavelign, tots dus tschertgan d’influenzar la mattigna. Igl sies concurrent igl diavel Lucifer cun la sia suita.

Durant 50 onns è Aldo Bossi sto gastronom cun corp ed olma. Igls davos 17 onns ò el mano cun sia donna – e chegl cun grond success – igl restorant «Im Park» a Tusang. Ossa vo igl cuschinier passiuno an pensiun. Per Aldo Bossi, uriund da Lai è la professiun da cuschinier adegna stada bler daple tgi gudagner igl pang da mintgade. Cuschinar è sto per el ena passiun e chegl saro er uscheia giond chels deis an pensiun. Cun 67 onns è el anc en cuschinunz dalla garda viglia, vot deir tgi da chels cuschiniers dattigl betg ple an Surmeir. Blers cuschiniers dalla garda viglia èn gio pi dei pensiunos ed oters èn er gio morts e chegl bler mengia bod. Cun eir Aldo Bossi an pensiun è l’èra digls cuschiniers dalla garda viglia istorgia er aint igl Grischun central. 17 onns ò Aldo Bossi mano cun sia donna Raquel Bossi cun bler success igl restorant «Im Park» a Tusang. An chels onns è igl travagl s’avanzo tar ena bunga adresssa, tar ena ustareia cun ena fitg bunga cuschigna e tar en restorant cun prietschs modests. Vigl e gioven, pitschen e grond, retg e pover, tar Aldo e Raquel Bossi tot tg’è sa catto bagn e chegl siva digl 2005. La raschung principala tgi mintgign geva gugent aint igl restorant «Im Park» è bagn la cuschigna excellenta d’Aldo Bossi, ma er en grond maret digl persunal gentil. Persunal e giasts sa cunaschevan, uscheia tg’ins ò adegna gia l’impressiun d’esser bagnnia e d’esser ena part dalla «famiglia» digl restorant «Im Park». Ple cuschinier tgi hotelier Aldo Bossi ò scumanzo siva dalla scola fundamentala a Lai igl gimnasi claustral a Mustèr, dantant betg termino chel. Siva da chel ò el fatg en amprendissadi da cuschinier e chegl ainten la Romandie. Siva da lò ò el frequento cun success la scola da hotel a Lucerna agl «Montana». Varsaquants onns è Aldo Bossi er sto agl exteriour avant tgi turnar a Lai aint igl hotel da famiglia «Lenzerhorn» a Lai. Lò è el sto lavaplats, camerier, cuschinier, barman ed er hotelier. Cun passiun è el pero adegna sto cuschinier e chegl an spezial igls davos 17 onns. Igl 2005 cura tg’ena societad acziunara ò surpiglia igl hotel «Lenzerhorn» è sa daverta per Aldo Bossi ena nova porta, chella digl restorant «Im Park» aint igl bietg digl Migros a Tusang. Tratgas simplas e tradiziunalas Aldo Bossi vess an mintga cass gia las premissas ed er l’abilitad per davantar en cuschinier da «steilas e puncts». Sa decidia ò el pi gugent da restar en cuschinunz tgi tgira la tradiziun dalla cuschigna da tgesa, en cuschinier tgi dat gronda peisa alla cuschigna simpla ed allas tratgas bungas e favorevlas. La sia cuschigna da bung gost era ancunaschainta e chegl er gliunsch sur igl cunfegn da Tusang. Ad Aldo Bossi è adegna reuschia da far or d’en simpel product ena tratga da bung gost. Igls differents menus per giantar èn adegna stos da bunga qualitad ed er la quantitad ò mai mantgea. Mintga tratga è neida cuschinada cun blera amour «à la Aldo», uscheia tgi l’ustareia era mintga de da mezde igl ple occupada cumplettamaintg. Anfignen 200 giantars An chels 17 onns scu cuschinier e hospitant digl restorant «Im Park» è Aldo Bossi mai sto gugent aint igl center. Aint igl center èn per el adegna stos igls sies blers giasts, igls sies numerous giasts stabels e betg igl davos igl sies persunal. El era gugent davos las culissas, dantant tgi sia donna Raquel Bossi era alla front per vurdar bagn digls blers giasts. Igl recept da success d’Aldo Bossi èn stadas las sias speisas simplas, igl prietsch e la purscheida e betg igl davos tgi la cuschigna è adegna stada speditiva. Spitgier per survagneir giantar, chegl ògl propi mai do tar Aldo e Raquel Bossi er cun anfignen 200 giantars per de. Cun excepziun dalla dumengia è igl pêr igls davos 17 onns durant seis deis l’emda adegna sto segl post per retschever igls blers giasts e per vurdar bagn da chels. Chegl on el ed ella cun lour persunal alloura er fatg e chegl cun blera passiun e bler plascheir. Er schi igl Migros ò catto en nov ustier pigl restorant «Im Park», da ramplazzar Aldo e Raquel Bossi chegl è prest ensatge impussebel. Von ossa an pensiun siva d’aveir mano 17 onns igl restorant «Im Park»: Aldo e Raquel Bossi.

Detgas dattigl an Surmeir differentas. Ellas rachintan per exaimpel dalla higiena digl cascher, tge tg’en responsori è e dalla tgatscha. La FMR preschainta ena schelta «detgas e sdetgas». Betg mengia blera gleisch Tar en pêr pi segls onns ainten egna dallas nossas vischnancas era nia clamo igl electricist. La tgesa era anc propi da moda viglia. Uscheia eran er las installaziuns electricas betg las pi novas. Igl electricist veva da far en attatg per la televisiun. Pero essend tgi el era gist lò ò el er fatg en pêr controllas generalas. Uscheia ò el constato tgi la gleisch ainten divers salvs era debla. Igl electricist ò proponia da midar las amplas e da metter aint peirs pi ferms. Ma tot ansemen niva tuttegna sen en mecta importo tgi pareva ot agls dus viglets ed igl om dei: «Ainten steiva sunga ancletg da metter ena gleisch en po pi ferma tgi veia pi bagn da liger la gasetta, ma ainten tgombra dovra navot daple gleisch. Lò vaia angal da veir tgi detta betg or da letg e daple betg!» Betg bung caschiel Anc avant 40 e passa onns gevan igls pours la premaveira ad acla cun la biestga ensacuras siva Pasca. Er cun las vatgas. Per aveir latg avonda per saveir far mintga dus deis ena cascheda niva savens mess ansemen igl latg da ples aclans. Ed alloura caschevan igls pours mintgamai sezs. Egn veva cò migler anschign e l’oter pi pac. Er cun la higiena erigl betg adegna ideal. Correspondentamaintg era alloura igl product betg adegna amprema qualitad. Magari er niva el mengia deir, magari mengia lom u schiglio digl gost annò betg chegl tgi ins chinta cun en bung caschiel. Dad en pour dad egna dallas nossas vischnancas ins rachinta tgi el veva fatg en caschiel tgi angal el ed igl giat maglevan. Igl giat seia pero crappo e la reacziun digl pour: «Alloura va er ia betg risco da magler anavant!». Logica d’unfants Durant l’oura da dutregna. Igl scolar tigna se igl det ed interrompa igl prer ainten las sias declaraziuns per dumandar tge tgi seia en responsori? Igl plevant daclera chegl uscheia: «Chegl è chel cant tranter las lecziuns durant la messa. Igl spiritual canta avant ed igl pievel rasponda. Responsori, chegl vign da rasponder», dei el. E per far anc pi cler dei el tgi or digl verb, cò «rasponder» vigna fatg en substantiv «responsori». Chegl dettigl er cun oters pleds. P. ex. da luvrar vigna «luvratori». Igl scolar ò tgapia ed igls oters er e l’oura da dutregna cuntinuescha. Pero i vo betg dei ed igl madem scolar tigna puspe se igl det e dumonda agl plevant: «Vous, ed egn tgi fò tabellas, glez è en tabalori?» Scu vo’l igl auto? Igls onns 70. Blers fon igls examens dad eir cun auto. Igls giovens ple u manc tots, pi spert tgi gl’on 18 onns. E pi spert tgi gl’on ansemen en pêr raps vign cumpro en auto. Igl domber digls automobils er ainten las nossas vischnancas crescha mordio. Igl pour pi segls onns ò er fatg stem tgi tigl sies vaschign stat novissimamaintg en auto segl plaz davant tgesa. Igl mat veva cumpro en auto. Betg en nov, ena occasiun. Ma auto è auto. Igl pour scuntrond igl vaschign dumonda: «Alloura vo’l bagn igl auto digl ties mat?» E lez rasponda: «Ea, tant scu tg’ia sa vo’l dètg pulit. Angal da turnar ò’l magari fadeia!» Magler la golp Igl bab è ossa sto dus emdas a tgatscha. Anc ò el angal sagetto ena golp. Igl mattatsch pitschen da quatter onns sa legress schi sies bab sagettess planget ensatge pi grond. Seia chegl en tscherv, en capriol u en tgamutsch. Plascheir vess el betg angal perchegl tgi chels animals paran pi bels tgi la golp, mabagn er perchegl tgi el ò gugent la tgern da selvadi. En tant resignia ed en tant desillusiuno dumonda igl mattatsch alloura agl bab: «Schi te sagettas nigns tschervs, alloura vainsa da magler la golp?» Ena reacziun betg spitgeida... Ena mamma da nossa regiun veva gio pi dei betg via e santia directamaintg ensatge da sies fegl. Essend tgi chel ò en post cun en tant publicitad, ins ligia dad el adegna puspe ainten gasetta, ins sainta aint igl radio e vei er adegna puspe ainten la televisiun. Uscheia sa decida ella da screiver en e-mail a sies fegl, per ella en po «fegl pers», cun igl cuntign suandont: «Chegl è flot tgi la mamma sainta chi e lò da sies fegl antras las gasettas, digl radio e dalla televisiun. Uscheia sainta aglmanc puspe ensatge nov da tè!» Agl fegl ligiond igl e-mail dalla mamma è naturalmaintg betg mitscheida l’ironia dalla mamma aint igl cuntign digl text scretg. E cun la madema ironia screiva el anavos en e-mail tgi antscheva uscheia «Tgera mamma an malancurada...». La golp è bagn en bel animal, ma da magler ella ins ò pi pac gost.

Ozande ischans inclinos dad aveir admiraziun per chegl tgi è igl pi grond, igl pi spert, igl pi extrem. An general survign adegna igl migler la nossa attenziun: igls ballapeists Lionel Messi e Kylian Mbappé, igl skiunz Marco Odermatt, igl pi grond eroplan, igl pi spert auto, igls miglers cuschiniers etc. I dat pero er tgossas fitg pitschnas tgi miritessan anc daple la nossa admiraziun. Per exaimpel igl poleschet. En utschel tgi peisa gist angal 10 grams. Igl poleschet, magari er numno poleschign, è igl terz pitschen utschel ansomma tranter chellas 10 350 sorts tgi dat segl noss planet e chellas 490 tgi dat an Svizra. El ins vei e sainta er tar nous. E chegl stad ed anviern. Per tudestg ins nomna igl poleschet «Zaunkönig». Chegl è igl nom popular. Chel è savens en po irritont. Zont an tudestg. Poleschets ègl do dei avant tgi dava seivs. Ed el sa platga gugent lò noua tgi el vei pi bagn. Cun en rètg ò el er strousch sumeglias. Ni dalla grondezza ni dalla statura. Er igl sies vistgia dètg modest ainten dessegn e calours fò strousch andamaint agls exclusivs digls rètgs. Ni igl sies cant ni la sia preschientscha on ensatge tgi sumeglia ad en rètg. Er la sgrigia ò per tudestg en nom en tant irritont, «Eichelhäher». Cun «Eichel» ins manegia igl fretg u la nousch digl rover. Ena planta da figlia tgi dat strousch tar nous. E tuttegna è la sgrigia en utschel tg’ins vei fitg savens er ainten las nossas regiuns. Ella è tar nous sur onn. E cuntrari a chegl tgi igl nom tudestg less far valeir, maglia la sgrigia betg angal igl fretg digl rover. Ella maglia mecta tot davent da sems e nouschs da plantas sur insects e reptils e vermaneglia anfignen tar rests da tgadafi, sems e fletom. Per rumantsch è igl nom sgrigia tant pi significativ. La sia vousch sgriztgonta sumeglia ferm ad ena sgrigia tgi ins santiva pi bod tras vischnanca da venderde sontg. Ed er igl nom digl poleschet è pi real, pertge el n’è betg pi grond tgi en polesch. Angal en «pugn plagn» Ma turnagn tar igl noss pi pitschen utschel, igl poleschet. La sia lunghezza è 9-10 cm, la largezza dallas alas 14-15 cm. E la sia peisa è inditgeida cun 8-13 grams. Quant pac tgi chegl è ins so schi ins ò da pasar ensatge per la cuschigna scu sal u fregna. U per aveir ena cumparegliaziun visuala: la madema peisa on 3 spagnolettas, ena cula da Lindor u ena nousch. Cumparaglea cun igl pi grond utschel tgi veiva sur onn er cò tar nous, igl tschess barbet tgi peisa ca. 6 kg, è igl poleschet 600 gedas pi lev. E chegl tgi fò surstar è tgi igl poleschet stat tar nous er sur anviern. Glez son far chels utschels tgi cattan vivonda er durant la staschung freida e cura tgi igl taratsch è cuvert cun neiv. Chels tgi sa nutreschan p.ex. dad insects emigreschan vers sid an teras e regiuns pi tgodas. Savens er sur mar. Per exaimpel las ronslas tgi tschiffan igls insects ainten l’aria. Chels mantgan igl anviern e las ronslas von an Africa digl Nord. Ena miniatura impressiunonta Ins stat tuttegna en tant stupia, tgi igl poleschet cun la sia grondezza minimala resta cò sur onn. Ed anc pi stupia ins stat tgi el n’è betg vegetari, mabagn carnivor. Damai dovra el proteins. Chels survign el an furma dad insects, filunzas e larvas. Tar igls insects èn chegl principalmaintg furmeilas e plugls da figlia. Chella vivonda è d’anviern er pi rara. Ma tuttegna resta el ainten ed anturn igls gôts ed è strousch da veir anturn igls abitats digls carstgangs. Cura tgi la vivonda è propi stgersa igl anviern, alloura davainta igl poleschet er vegetari e sa nutrescha da sems. Chegl tgi ans fò la pi gronda impressiun tar chel utschelign è tgi ainten chels 10 grams è cuntignia tot chegl tgi dovra per surveiver. El ò en corp tgi dat antras la vivonda tot l’energeia per sa mover a pe, per sgular spertamaintg d’en li an l’oter, per tschartger e magler la sia vivonda e per cantar/tschivlar ed uscheia sa communitgier. E digl reminent ò el la pi ferma vousch an cumparegliaziun cun la sia grondezza e rabeglia no anfignen 98 decibels ed è da santeir anfignen 500 meters distanza. El ò en apparat da digestiun tgi funcziuna stupent e cun l’energeia gudagneda so el scaldar igl sies corp. Er igl anviern cun anfignen –30°. E vign da construeir igl sies nia e trer se igl couet e sa defender cunter inimeis. E chegl tot cun chels 10 grams. Pitschen so er esser en avantatg Animals pitschens on generalmaintg pi grev da surveiver. Els on savens blers inimeis. Chegl è tar igl poleschet betg oter. Uscheia è el per exaimpel sen la carta da menu da giats, misteilas, fiergnas, giazlas, sprers, falcungs ed anc blers oters. Er las grondas fardaglias digl anviern èn igl sies inimei. Cò vignan las populaziuns savens decimadas. Per resister alla fardaglia ed impedeir tgi igl corp sfreida mengia fitg vignan igls poleschets ansemen ainten ena rosna ainten ena planta e furman ena cula e stattan egn ve da l’oter per impedeir ena sperdita mengia gronda dalla temperatura. Naturalmaintg geida er igl sies plemadi da sa percuder cunter igl freid. Zont cun las plemas fegnas scu langa vers igl corp. Tiers tot igls inimeis e las circumstanzas negativas digl anviern totga igl poleschet betg tar igls utschels periclitos. El è betg sen la glista cotschna ed igl sies andomber vign calculo cun ca. 500 000 pêrs an Svizra. Ena decimaziun dalla populaziun cumpensescha igl poleschet cun dus couets ad onn cun 5-7 pitschens. Dad esser pitschen ò er anc oters avantatgs. Uscheia so igl utschel sa zuppar pi bagn. Zont la notg e durant igl taimp digl couet. El catta lis tgi oters utschels ed animals vignan betg vetiers. Pitschen monta er dad esser pi movibel e saveir reager spert tar prievel. Er ègl bung per rivar tar la vivonda tgi oters utschels cattan betg. Tot an tot è chest poleschet ena createira fitg impressiunonta tgi mareta la nossa admiraziun. Igl poleschet: igl pi pitschen utschel cò tar nous. Remarcabel è tgi el stat sur onn tar nous.

El ò ena lunghezza da 18 meters ed en peis da 15 tonnas. Transporto è el nia da Landquart a Filisour cun en camiun e cun dus cranas è el nia depono agl dretg li. I sa tracta digl regal da Nadal tgi Hans-Jakob Schutz ò fatg a sasez: en tgar da veiadafier. Sch’ins discorra da Filisour alloura dastga betg mantger la Veiadafier retica. Cun discorrer da Filisour dastga er betg mantger l’orticultura Schutz, en travagl da famiglia cun ena gronda tradiziun. Hans-Jakob Schutz dereiva bagn er da chella famiglia, dantant n’ò el betg da far ensatge cun flours e plantas. El magna gio siva da 50 onns e chegl cun success en menaschi da lenna, tgi sa catta a Filisour ainten la zona d’industreia. Digls frars Schutz è el er chel tg’ò la pi gronda relaziun cun la Veiadafier retica. 16 onns president digl Club da veiadafier Alvra Hans-Jakob Schutz dei tgi ad el seia quasi nia mess la fascinaziun veiadafier an tgigna cun esser naschia e carschia se a Filisour. Igl om da 74 onns dei da sa regurdar bagn agl taimp d’unfanza cura tg’el ed igls sies frars vevan da purtar igls pachets dall’orticultura alla staziun. Cotras seia gist per el sa dada ena ferma relaziun tar la Veiadafier retica. «Ia stava magari dei alla staziun per admirar igls trens e las locomotivas», dei Hans-Jakob Schutz. Igl plascheir per la Veidafier retica chel seia adegna nia pi grond e cugl taimp er tar ena veira passiun. Chegl conferma bagn er tgi 16 onns è Hans-Jakob Schutz er sto president digl Club da veiadafier Alvra. En club tgi dat gio siva digl 1986 e tg’ò da preschaint 230 commembers tgi dereivan er digl exteriour. Ansomma è el fitg angaschea schi vo per la Veiadafier retica er a Barvogn aint igl museum dalla veiadafier ed er aint igl museum local noua tgi dat en model da veiadafier dall’Alvra. L’ideia era da far or d’en tgar da veiadafier en biro Cun ossa finalmaintg gia la caschung da cumprar igl tgar da veiadafier (Steuerwagen) seia per el ia an vigour en grond siemi, punctuescha Hans-Jakob Schutz. «Igl ò duvro blera persvasiun per neir tigl tgar da veiadafier», dei Hans-Jakob Schutz. Ples gedas vegia el contacto la direcziun dalla Veiadafier retica, dantant sainza success. Renato Fasciati, igl directour vegia managea tgi na seia betg pussebel da cumprar en tgar da veiadafier. Cun adegna puspe dumandar schi fiss tuttegna pussebel da cumprar chel vehichel seia davanto ordlonder realitad. «Ia sung ossa ple tgi ventirevel d’aveir igl mies agen tgar da veiadafier avant igl mies affar a Filisour», manegia igl impressari da lenna. Adegna puspe vegia el gia l’ideia da cumprar en tgar da veiadafier e da far or da chel igl biro digl sies affar. Gartagea seia chegl mai, anvezza da neir tigl tgar da veiadafier damai bagn. Vasia scu tg’ins ò disfatg ena locomotiva Hans-Jakob Schutz dei tgi en de vegia el vasia a Coira tar en travagl da dismess scu tg’ins vegia disfatg ena locomotiva. El vegia panso tgi chegl dastga gio betg succeder cugls tgars da veiadafier 1711, tgi totgan betg ple tigl material rudlont dalla Veiadafier retica. Cun adegna star vedlonder vegia el pudia cumprar uscheia en tgar da veidafier e transportar chel a Filisour. Ena cundiziun davart dalla Veiadafier retica è stada tgi igl tgar da veiadafier vigna pusto sen en binari e betg simplamaintg angal segl taragn. Chegl è er la raschung tgi Hans-Jakob Schutz ò laschea montar en binari da 18 meters davant igl sies affar per plazzar lò igl tgar da veiadafier. Transporto è chel nia da Landquart a Filisour cun en camiun. Scargea e plazzo è el nia cun dus cranas. Prest dus ouras ò cuzzo igl transport ed er da plazzar igl vehichel ò cuzzo schi dei. An mintga cass igl tgar da veiadafier fò ena bela parada davant igl affar da lenna. Igl pi losch è pero Hans-Jakob Schutz, el tgi giolda da rachintar dalla sia aventura: tgar da veiadafier 1711. Dus cranas ògl duvro per scarger e plazzar igl vehichel da veiadafier. Cun luschezza sesa el aint igl tgar da veiadafier. Hans-Jakob Schutz, en grond amatour dalla Veiadafier retica. Igl areal cugl binari noua tgi igl tgar da veiadafier è nia plazzo. 18 tonnas peisa igl tgar da veidafier. Passond Casti cugl tgar da veiadafier cargea. Da Landquart an direcziun Filisour è partia igl camiun cugl tgar da veiadafier.

An pressapac diesch deis duess aveir li igl 38avel Planoiras a Lai – egna dallas grondas cursas popularas da passlung an Svizra. Actualmaintg mantga pero la neiv. Igls organisatours prefereschan da spustar an pe da desister dall’occurrenza. I duess davantar la 38avla ediziun: l’occurrenza da passlung «Planoiras» è planisada per dumengia, igls 15 da schaner 2023. La cursa da 25 km magna dalla Roland Arena a Lantsch sur la plazza da golf a Lai anavant a Parpan e puspe anavos aint igl final sen la «Luziuswiese» a Lai. Igl problem: en tratg essenzial dalla cursa – numnadamaintg la loipa tranter Lantsch e Lai – è verd, la neiv mantga. «Ena sfeida pigls organisatours» Scu tg’igl post da medias dalla Regiun da Lai ò menziuno sen dumonda dalla FMR ins examinescha actualmaintg scu proceder anavant. «Schi l’occurrenza na so betg neir manada tras causa mancanza da neiv vign ella prubablamaintg spustada», screiva Carmen Lechner, la responsabla tigl post da medias. Ella menziunescha, tg’ins examinescha er datas alternativas. I detta er tratgs alternativs, gio oters onns ins vegia gia da manar tras la cursa sen tals tratgs. E tg’ins preferescha da prancepi da spustar an pe da desister dall’occurrenza. «Igl è ena sfeida pigls organisatours. Tenor las circumstanzas actualas na fissigl betg pussebel da manar tras l’occurrenza», dei Carmen Lechner ed agiunta, tg’ins na viglia betg decider mengia bod davart ena spustada u svisada. Proxim glindesde, igls 9 da schaner 2023 vigna giuditgeida danovamaintg la situaziun. Anfignen 400 participantas e participants Igl Planoiras è egna dallas endesch pi grondas cursas popularas da passlung an Svizra. L’occurrenza è la terza cursa an rom dalla seria «Swiss Loppet». Sper la cursa originala da 25 km dattigl en tratg pi curt, la cursa Planoirino da 13 km, an cumparegliaziun cugl Planoiras magna chella angal anfignen a Canols/Valbella e turna alloura puspe a Lai. Pinavant vign purscheida ena cursa da 9 km – igl Planoirino mini tgi chinta ansemen cugl Planoirino per las categorias U14 ed U20 tigl Raiffeisen Cup Nordic. An rom digl Planoiras vess li en de avant – igls 14 da schaner 2023 – igl «de da passlung Grischun» da giuventetna e sport. Igls organisatours screivan ainten lour communicaziun allas medias tg’els spetgan anfignen 400 participantas e participants. Er persungas prominentas sa participeschan regularmaintg all’occurrenza da passlung. Uscheia è er igl biker Nino Schurter s’annunztgia puspe per la cursa da chest onn. Daple infurmaziuns ed annunztgas pon neir fatgas sot lenzerheide.swiss/planoiras. A Lai ins spetga anc sen talas cundiziuns da neiv scu durant igl Planoiras 2022.

La conclusiun digl Uffezi federal da statistica, tg’igls cumegns da Surses e dalla Muntogna da Schons n’appartignan betg ple agl territori rumantsch, n’ò betg valour legala. Relevant pigl cantun Grischun è la lescha da lungatgs tgi pretenda da dumbrar pi exact la populaziun rumantscha. En’impurtanta definiziun principalmaintg per la cuminanza rumantscha e talianga. Igl cunsiglier guvernativ e schef digl departamaint d’educaziun, cultura e protecziun digl ambiaint, Jon Domenic Parolini deplorescha la conclusiun digl Uffezi federal da statistica. Sen fundamaint digls resultats dad atgnas retschertgas ò igl uffezi scretg la fegn digl onn passo tg’igls cumegns da Surses e dalla Muntogna da Schons n’appartignan betg ple agl territori rumantsch. Chegl perchegl tgi daple persungas da glianga tudestga veivan ainten chels cumegns tgi persungas da glianga rumantscha. «Defineir igl territori linguistic aint igl Grischun è tgossa digl cantun Grischun e sa basa sen sia lescha da lungatgs», dei Jon Domenic Parolini. El vegia spitgia tg’igl Uffezi federal da statistica vess aglmanc fatg attent a chel fatg ainten sia communicaziun la fegn digl onn. «Nous nign franc a far attent igl Uffezi federal sen chel fatg.» Provas da sondagi Igl Uffezi federal da statistica fò sulettamaintg provas da sondagi per erueir igl lungatg principal dallas persungas interrogadas. La lescha da lungatgs digl cantun Grischun pretenda examinaziuns pi detagledas per erueir la populaziun rumantscha e talianga. Betg la dumonda digl lungatg principal è relevanta, mabagn la dumonda sch’ena persunga discorra rumantsch an famiglia, aint igl mintgade ni durant la lavour. «Tot las persungas tg’inditgeschan da discorrer rumantsch ainten aglmanc egn digls sectours vala, tenor la lescha da lungatgs, scu Rumantschas u bagn Rumantschs», dei Jon Domenic Parolini. Er Andreas Gabriel, igl secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha fò attent alla sistematica da sondagi digl Uffezi federal da statistica tgi derasa en fallo maletg. Uscheia pon diversas Rumantschas e Rumantschs esser digl aveis tgi lour lungatg tudestg, discurria per exaimpel durant la lavour, seia igl lungatg principal e betg igl lungatg rumantsch discurria a tgesa. «Ni tg’els inditgeschan rumantsch e tudestg scu lungatg principal», dei Andreas Gabriel. Tottas dus raspostas von tenor el la fegn finala a disfavour digl domber final da Rumantschas e Rumantschs tgi veivan tenor igl Uffezi federal da statistica ainten en cumegn. Sclareir la dumonda Crititgia ò er igl cumegn da Surses ainten ena communicaziun la statistica federala ed igls resultats tgi pretendan tgi la maioritad dallas abitantas e digls abitants da Surses seian da lungatg tudestg. «La metodica digl Uffeizi federal da statistica stuess neir adattada» screiva igl cumegn ed annunztga da vuleir sclareir chella dumonda cun la Lia Rumantscha. Per igl president communal Leo Thomann è Surses numnadamaintg en cumegn rumantsch. «Cun ena scola rumantscha e cun en’administraziun rumantscha.» El magna la radunanza communala per rumantsch, è dantant cunsciaint tgi chegl pudess sa midar schi la sia successoura ni igl sies successour na discorra betg rumantsch. Tant pi impurtant, ord vista da Leo Thomann, ègl da cattar persunal per l’administraziun communala tgi tgapescha e screiva rumantsch. Igl cumegn sustigna er persungas da lungatg ester tgi vignan a veiver a Surses. «Nous paiagn la mesadad digls curs da rumantsch.» E Leo Thomann discorra da bels exaimpels da persungas tgi vegian amprandia rumantsch. Tgi l’integraziun dallas persungas tgi discorran tudestg è fitg impurtanta vei er Andreas Gabriel. Ed ella na vigna betg simplifitgeida perchegl tgi Rumantschas e Rumantschs discorran bagn tudestg. «La scola e l’administraziun communala èn las impurtantas pitgas rumantschas d’en cumegn», dei Andreas Gabriel. «Nous speragn tg’igls novs sistems digitals da translatar pon sustigneir igls cumegns da communitgier per rumantsch.» Retschertga sur ples onns Christoph Freymond, igl substitut digl schef digl sarvetsch da communicaziun digl Uffezi federal da statistica è cunsciaint tgi las retschertgas digl uffezi n’on betg ena valour legala. «Nous stuagn e lagn dantant metter a pêr la situaziun linguistica dall’antiera Svizra.» El fò attent tg’igl uffezi fetscha sias retschertgas da lungatgs tenor igl prancepi dalla maioritad gio siva da passa tschent onns. «La pussebladad da numnar dus lungatgs principalas ò igl uffezi introduia avant onns perveia dalla populaziun cun biografia da migraziun ed er sen giaveisch dalla Lia Rumantscha.» Christoph Freymond conceda dantant tgi seia pi grev dad erueir cun ena interrogaziun da sondagi la situaziun linguistica d’ena pitschna populaziun. «Perchegl faschagn nous ena retschertga sur ples onns per metter a pêr igls resultats e pudeir inditgier en svilup.»