Duront gl’onn dat ei usits e tradiziuns popularas, ei dat nums da funs e da famiglia che han connex cun sogns e sontgas. Cun sogn Glieci han quels pauc connex. Damaun, ils 2 da december, ei siu gi. Il november ei sogn Martin staus el center, ed actualmein, l’entschatta december, eis ei sontga Barla e Sontgaclau, suenter Nadal suonda sogn Stiafen. Da sogn Glieci discuora negin. Damaun, ils 2 da december, ei siu gi. Quei meins cun bia glischs artificialas emblidan ins tgunsch il vegl patrun dalla Rezia. Igl ei paradox, mo atgnamein duess el, cun siu num, esser el center. Glieci munta «il glischont, il tarlischont». Sil Pass s. Glieci In tec populars ch’en autras regiuns dalla Svizra ei sogn Glieci el Grischun. El duei esser staus gl’emprem uestg da Cuera. Ina fiasta dat ei buca damaun, excepiu ella Scol’aulta teologica, il seminari da s. Glieci culla baselgia ch’ei dedicada ad el. Cheu han ins satrau el avon rodund 1500 onns. Sogn Glieci ei aunc oz il patrun dalla diocesa da Cuera. La Reformaziun d’avon 500 onns haveva fatg uorden cul cult dils sogns. Da gliez temps ei era la veneraziun svanida sil pass, la traversala, che porta siu num. Leu fuva ina baselgia dedicada a sogn Glieci. Fläsch e Maiavilla, vitg e marcauet situai sut il pass sogn Glieci, han introduciu gl’emprem la confessiun da priedi. Il pass ei mo circa 720 meters sur mar. Duront mellis onns ha el giu ina muntada strategica ella historia dil transit. Igl era la colligiaziun directa denter Lag Bodan e Cuera. La mesa-statua da s. Glieci, sco retg britannic convertiu al cristianissem. Dalla tradiziun orala san ins che Glieci, ni sco el vegn era numnaus Luzi ni Lucius, duei esser staus gl’emprem uestg da Cuera. Ella capitala dalla Rezia han ins fundau el quart tschentaner suenter Cristus, da Milaun anora, l’emprema diocesa el nord dallas Alps. Da leu anora han ins vuliu derasar il cristianissem. Indezis digl emprem uestg Lucius dat ei biars. Per exempel ell’Engiadina. Malgrad che quella ei sedrizzada entuorn 1525 alla confessiun evangelic-reformada, han ins teniu el sigil la figura da sogn Glieci. Quella sereferescha sil patrocini dalla vegliandra baselgia da Zuoz. A Siat, Peiden e Disla En Surselva ei il patrun dalla diocesa buca representaus schi numerusamein sco sogn Martin, sogn Gion ni sogn Gieri. Capluttas da sogn Glieci dat ei treis, al Bogn da Peiden, a Siat ed a Disla. Ferton che quellas da Peiden e Siat ein vegliandras da varga melli onns, ei quella da Disla in bienton pli giuvna. Ils caputschins han baghegiau ella «pér» 1704 el stil baroc. Sogn Glieci da Siat e sogn Glieci da Peiden derivan probabel dil 9avel tschentaner. Da quei temps deva ei en Churrezia numerusas baselgias e capluttas e Glieci era in dils sogns populars. La claustra ch’ils Premonstratensers han fundau il 12avel tschentaner a Cuera han els dedicau a sogn Glieci. Era a Churwalda ed en auters loghens existevan hospezis da s. Glieci. La caplutta da s. Glieci a Siat Malgrad ch’el ei patrun dalla Rezia – ensemen cun sogn Flurin – ha sogn Glieci mai evocau usits populars. El cudisch «Schweizer Heilige» presenta Josef Nyary el sco in da rodund 60 persunalitads che han derasau e battiu per la cardientscha. El Grischun eis ei Placi e Sigisbert, Flurin da Ramosch, avat Adalgott da Mustér, Victor da Tumegl. Tier la persuna da sogn Glieci dat ei era in scumbegl impurtont: El seigi staus in retg britannic che seigi seconvertius e semess sin via da missiunar la cuntrada dil Rein. Quei constat buca. La sciencia ha scuviert ch’il scribent nunenconuschent che ha descret denter 780 e 818 la veta da Lucius ha fatg in sbagl d’interpretaziun. Lucius, pli tard uestg, derivava buca dalla Brittania, mobein dalla Purtenza, la tiara dils Pritannis. Aschia senumnava il pievel che era secasaus il 5avel tschentaner en quella vallada situada rodund diesch uras egl ost da Cuera. Dalla Purtenza anora ei Lucius ius encunter Cuera ed ha entschiet a perdegar leu. Igl era buca gartegiau agl uestg da Milaun da derasar ed etablir persistentamein il cristianissem el nord dallas Alps. Sil pass sogn Glieci han pagauns lu vuliu encarpar el, cartents han denton salvau el. En memoria da siu salvament han ins baghegiau en quei liug ina baselgia. Sogn Glieci ei ius a Cuera ed ha da lu naven fundau e sviluppau la nova diocesa.

L’Uniun da dunnas da Sagogn separticipescha dapi zacons onns all’acziun «pacs da Nadal» dalla Missiun cristiana digl ost. La colligiaziun cun quell’organisaziun ei sedada suenter ch’il collaboratur Michael Stauffer era staus a Glion per sepresentar. Dapi lu organiseschan Petra Cavelti-Arpagaus e Rita Gfeller-Vincenz mintg’onn l’acziun el vitg. Sco quei ch’ellas communicheschan alla FMR, han ellas retschiert puspei bia sustegn dalla populaziun. 135 pacs da Nadal, per affons e per carschi, han ellas rimnau. Ellas hagien grond plascher da quei segn da solidaritad cun carstgauns che han buca ton bia. Ellas engrazian resentidamein alla populaziun da Sagogn per quei mussament e rendan attent ch’ins ha rimnau en diesch auters loghens dalla Surselva ulteriurs pacs da Nadal. La Missiun cristiana digl ost ha gia menau tut ils bials cartuns zugliai cun pupi da schenghetg ella centrala, da leu parta il camiun cun tut la rauba viers las tiaras digl ost.(fmr/abc) Ils 135 pacs da Nadal per la Missiun cristiana digl ost. Regals che l'Uniun da dunnas da Sagogn ha rimnau el vitg.

Avon strusch in meins ei la catscha d’atun vegnida lantschada. Egl entir cantun Grischun ston 2467 tscharvas vegnir sittadas duront quella. Il plan per quest onn preveda totalmein 5565 tocs. «Las cundiziuns da catscha ein buca stadas bunas il settember e per quei motiv eis ei aunc da sittar tontas ussa», di il guardiaselvaschina e cau dil district da catscha II, Arnold Caminada da Vrin. Bein enqual di ha il favugn fatg in streh atras il quen als catschadurs il settember. Mo lu ha era la neiv muncau: «Per ordinari dat ei neiv ella secunda mesadad dalla catscha. Quella ei d’avantatg per far catscha da tscharvas.» Pign success entochen ussa Dapi l’entschatta november ei la catscha d’atun stada aviarta en Surselva duront treis fins d’jamna. Il success che catschaduras e catschadurs han giu entochen ussa ei plitost maghers. Suenter la davosa fin d’jamna eran da sittar en Sursassiala aunc 93 tscharvas (plan total 129), en Sutsassiala 60 (117), el district II sid (Lumnezia) 49 tscharvas (90) ed el districit II nord (Foppa) aunc 98 (155). «L’emprema fin d’jamna ein las cundiziuns da far catscha stadas bunas, silsuenter buca», di Arnold Caminada. El constatescha denton era ch’ei mondi vess da sittar tscharvas e gliez hagi plirs motivs. In dils motivs che vegn numnaus repetidamein dallas catschaduras e dils catschadurs, numnadamein la preschientscha dil luf, lai el valer mo parzialmein: «Quei po haver in tec influenza. Nus constatein denton ch’il sedepurtar dallas tscharvas ei era semidaus en loghens nua ch’ei ha buca lufs ni silmeins buca permanentamein.» Las tscharvas ein pli sensiblas Dapi ils onns otgonta ei la catscha d’atun da tscharvas ina part integrala dalla catscha el cantun Grischun. Il guardiaselvaschina Arnold Caminada ei perschuadius ch’ellas han empriu successivamein che la catscha ei buca terminada la fin da settember: «Surtut ils davos onns ein ellas daventadas bia pli sensiblas. Ellas tschercan pli e pli loghens nua ch’ellas sesentan veramein segiras. Per part ei quei schizun en territoris fetg teiss.» Leu seigien ellas pli segiras dil luf ed era dils catschadurs. Che las tscharvas semovan pli e pli savens ensiviars ch’enstagl dallas varts ora ni engiu, ha la survigilonza da catscha era fatg stem enten catschar ora asils: «Tenor miu manegiar ei quella pratica dils davos onns stada cuntraproductiva. Tscharvas che vegnan catschadas ord in asil tschercan loghens aunc bia pli segirs per ellas. Leu negin che po tier ellas.» La survigilonza da catscha hagi empruau ord dil tut en quei connex. Gronda pressiun Il diember carschent da tscharvas dils davos onns ed il squetsch dil forestalesser e dalla politica da sittar mintg’onn in grond diember caschuna naturalmein era squetsch da catscha. D’ina vart pils catschadurs, da l’autra vart sin las tscharvas. «Ellas han empriu da sedustar e per quei eis ei adina pli grev da puder tier ellas», di Arnold Caminada. El constatescha era che biars catschadurs hagien pli che detg’avunda d’ir a catscha da tscharvas gia suenter duas ni treis fins d’jamna: «Quella catscha ei savens era cumbinada cun ferdaglia e neiv.» Arnold Caminada fa denton era persenn che biars catschadurs gnanc vulan sittar pli il davos tscharvas: «Els ston era saver tgei far cun quels animals. Biars han lu gia fatg preda e han aschia carn e la fin da november e l’entschatta december cumpran biars mazlers buca pli tscharvas.» Carn dils vadials ei plitost aunc tschercada, mo quella da vaccas – surtut veglias – eis ei praticamein buca pusseivel da vender. Nua ein las tscharvas? Repetidamein ei stau d’udir ils davos dis da catschadurs ch’ins sappi buca nua che las tscharvas seigien. Arnold Caminada ha constatau sez che las tscharvas ein per part buca pli leu nua ch’ellas eran avon onns: «Entochen che la neiv ei vegnida ein ellas stadas fetg ad ault e – sco gia detg – en loghens fetg segirs. Quei ein loghens per part grepus e fetg teiss. Ina ni l’autra savess vegnir sittada leu, mo il prighel ch’ellas crodien e sappien buca vegnir nezegiadas pli suenter ei gronds.» Ei seigi remarcabel e paradox: «La primavera dumbrein nus ina massa tscharvas ed igl atun stuein nus encurir ellas.» Con ditg che la catscha d’atun cuoza aunc uonn ei pil mument grev da dir. «Nus vegnin segir a schar ir a catscha quels diesch dis, silsuenter vegn ei probabel buca a far grond senn da cuntinuar. En loghens cun plans specials da catscha vegn la survigilonza lu eventualmein aunc a stuer sittar ina ni l’autra.» Sin fundament dallas prescripziuns astgeva vegnir iu a catscha d’atun pli baul sulettamein diesch dis, silsuenter era quella catscha terminada. Uss ei quei diember da dis buca pli limitaus, la catscha vegn organisada denter ils 30 d’october ed ils 19 da december 2021 mintgamai mesjamnas, sondas e dumengias. Catscha da tscharvas plitost stentusa Suenter treis fins d’jamna da catscha d’atun ei aunc gnanc la mesadad dallas 500 tscharvas ch’ein da sittar en Surselva, vegnidas sittadas. Pil guardiaselvaschina Arnold Caminada da Vrin ha quei plirs motivs: «Dad ina vart eis ei da sittar fetg biaras, damai che las cundiziuns da catscha ein buca stadas bunas il settember. Da l’autra vart constatein nus che las tscharvas sedostan, ellas san pertgei ch’ei va.» Concret: «Ellas tschercan pli e pli loghens fetg segirs e bein protegi.» La preschientscha dil luf possi haver in effect, mo da principi hagien ins fatg persenn ils davos onns che quei seigi era en loghens senza lufs aschia. In auter motiv vesa Arnold Caminada ellas acziuns da spuentar tscharvas els asils: «Tenor miu manegiar han quellas buca purtau il success giavischau. Il cuntrari: Sche las tscharvas han buca ruaus leu, sche tschercan ellas loghens aunc bia pli segirs. Quels ein per ordinari egl uaul ni loghens fetg teiss.» (fmr/hh) Arnold Caminada

Il mardis suenter miezdi allas 13.58 ein rodund 1000 clients da Rabius, Sumvitg, Surrein e Cumpadials stai senza electricitad duront treis minutas. Il motiv pigl incaps ei neiv stada ch’ei sedescargada. Pil medem motiv haveva ei gia dau il gliendisdis sera allas 23.29 in’interrupziun dil current en Val Sumvitg. Sco quei che la Repower communichescha, eran 30 clients stai pertuccai da lezza. Il mardis endamaun allas 09.02 han las casadas puspei giu electricitad. Damai ch’ei ha lu dau allas 12.18 in’ulteriura interrupziun dall’electricitad eis ei vegniu installau in agregat per producir forza electrica. El decuors dalla mesjamna ein las reparaturas vid la lingia pertuccada vegnidas fatgas. Repower deplorescha quels incaps e las malemperneivladads cumbinadas cun quels.

Il december 2021 sa il Spital regiunal Surselva festivar treis giubileums persunals. Dapi 15 onns ein Christian Weber ed Ana Maria Valaulta-Machado engaschai el spital. Weber ei miedi e menader dalla chirurgia e Valaulta-Machado tgirunza. Dapi 10 onns ei Rita Hauenstein-Huber engaschada el spital sco tgirunza cun diplom. Il persunal dil Spital regiunal Surselva gratulescha ad els treis, engrazia pil grond engaschament e giavischa vinavon bia success e plascher el spital.

A Sedrun e Rueras han pliras persunas viu in luf avon casas e stallas ed era a Mustér/Acletta, Trun ni a Breil ha il luf fatg visetas. La FMR ha discurriu cun enzacons Tuatschins che han observau il luf e dumandau Martin Cavegn, il guardiaselvaschina da Tujetsch ed Arno Puorger digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun con prigulus che tals inscunters ein. Culla neiv ein las selvaschinas vegnidas pli datier dils vitgs e cun ellas era ils lufs. Dapi miez november para in da quels da visitar stediamein ils vitgs da Sedrun e Rueras. «Senza vuler bagatellisar san ins dir ch’il prighel ch’in luf attachi cars­tgauns ei fetg pigns», sincerescha Arno Puorger digl Uffeci da catscha e pesca dil Grischun ed aschunta che quei seigi aunc mai schabegiau en Svizra. Pertuccond il luf en Tujetsch, supponien ei ch’ei setracti d’in animal giuven e persul e ch’el s’audi buca tiel triep da Stagias. Il medem di era Martin Cavegn, il guardiaselvaschina tuatschin: «Igl ei probablamein in luf giuven che ha stuiu bandunar siu triep. El ha negina tema e s’avischina perquei als carstgauns ord marveglias e per encurir enzatgei da magliar.» Adina annunziar immediat Ton Cavegn sco Puorger appelleschan a tuttas e tuts che vesan lufs ella vischinonza da habitadis d’annunziar immediat quei al guardiaselvaschina responsabel. Martin Cavegn declara ch’el prendi mintga annunzia fetg serius e sappi per regla esser en paucas minutas el liug, forsa vesi el lu aunc il luf. Observaziuns da lufs che vegnien buc annunziadas, sapi denton negin documentar e persequitar. Culs lufs annunziai fe­tschien ei monitoring ed evalueschien sch’ei setracti d’in luf problematic. Sch’el vegni memia datier alla glieud ni al vitg settien ei cun ballas da gumma e spuentien el, lu tuorni el buca pli. Quell’experientscha hagien ei gia fatg a Surrein e Cavorgia. «Nus supponin ch’il luf ch’ins ha viu ad Acletta ed en Tujetsch seigi il medem animal. In luf giuven ch’ei mintgamai untgius e la finfinala scappaus, pil mument ei quel negina resca ed era en general ei il prighel fetg pigns pils carstgauns», puntuescha Cavegn. Era Puorger suplichescha quels che vesan in luf d’annunziar quei immediat al survigilader. Aschia possien ei observar il luf e valetar siu cumportament. «In inscunter cun in luf el vitg ei buc automaticamein prigulus. Decisiv ei sch’il luf muossa in cumportament drizzau sil human», di el. En aschia in cass sappi igl Uffeci da catscha e pesca prender differentas mesiras, seigi quei il spuentar dil luf ni metter si in emittur. «Sche quellas mesiras han negin effect ed il luf muossa in cumportament prigulus, vegn ei era en damonda da sittar in luf singul», aschia Puorger. Sch’ei setracti denton d’in entir triep problematic drovien ei la lubientsch digl Uffeci federal d’ambient (UFAM) per sittar in ni plirs animals ord il triep. Sil trassé dil tren L’jamna vargada mavan Samuel Giossi e sia dunna Jeanette a spass cul tgaun. Ei fuvi circa las 18.45 cu ei stevien per ir sur la punt sul Bogn Sedrun encunter la staziun ch’il tgaun hagi tuttenina «dau en». El sestendevi, miravi ad ault e sil patrun, hagi tratg suten la cua e levi buc ir vinavon. «Aschia essan nus vegni attents e havein viu il luf. El era 20-30 meters naven da nus sil trassé dalla viafier. Jeu hai buca temiu ch’el fetschi enzatgei a nus, mo pil tgaun hai jeu schon temiu», di Samuel Giossi e manegia che quei luf vegni bravamein datier dalla glieud ed igl uffeci responsabel stuessi far uorden avon ch’ei schabegi enzatgei. Ei hagien lu fatg empau smanis e canera ed entschiet a seretrer, il luf seigi la finfinala scappaus giu el Drun. Pervia da quei midien ei ussa buc las rutas da spassegiar las seras. Ei mondien denton da stgir en general mo leu nua ch’ei hagi cazzolas. Sco Arno Puorger di, enqueran ils lufs igl unviern «sendas» nua ch’ei ston buc ir ton tras la neiv e quei ein trassés da viafier, vias ni era loipas ed aschia vinavon. El avisescha als fegls d’informaziun ch’ein d’anflar silla pagina d’internet dil cantun. Leu anfli la populaziuns co sedepurtar e semuentar en territoris populai da lufs. Amiez il vitg La gievgia vargada ha era Vitus Lutz en­tupau il luf, allas 19.10 e gest avon siu ésch casa. Lutz stat amiez il vitg da Sedrun ed il luf eri sin ina distanza da circa 3 meters. Cu il luf hagi viu el, seigi quel s’allontanaus plaunet en direcziun via principala. Plinengiu erien denton persunas e perquei seigi el semanaus per ir ensi, puspei sper Lutz ora e dil vitg si. Fastitgs d’in luf che seigi ius spel gagliner vi hagi el aunc pli viu, il luf sez denton aunc mai avon. «Ei vegn detg che nus stoppien viver cul luf, mo igl ei stermentus», manegia el ed aschunta che sia dunna hagi empau tema dad ir ord casa persula la sera da stgir. Annunziau il cass hagi el denton buc. El havevi numnadamein gia annunziau la stad d’haver viu fastitgs dil luf sin l’alp Val Val, mo hagi lu survegniu in resun, pér cun dumandar suenter aunc ina ga. A Rueras avon casa Era a Rueras han pliras persunas observau il luf il davos temps. Tiel pur Leo Cavegn eis el staus sil parcadi avon casa. «L’entira famiglia era allas 18.30 vid tschenar ch’il sensur da moviments ha activau la cazzola», raquenta Maurin Cavegn ed aschunta ch’ei seigien disai d’observar uolps ord finiastra. La mumma hagi denton manegiau ch’ei seigi in luf e quei eri ei propi. Il temps ha tunschiu per far in filmin ed observar co il luf ei ius en direcziun Rueras. Las vaccas mumma erien malruasseivlas ed agitadas. «Nus temin buc ch’il luf attachi las vaccas, quellas seriscudessan schon», declara Maurin Cavegn. La stad sil prau seigi il prighel pli gronds, per exempel sch’in vadi s’allontaneschi dalla muntanera. Lu ughegiassi il luf d’attaccar quel. La famiglia Cavegn ha annunziau il cass ed il survigilader ei ladinamein vegnius a Rueras, ha denton mo viu il luf sin distanza memia gronda per spuentar el cun ballins da gumma. Mai pavlar «En general sto la populaziun buca secumportar auter ch’usitau pervia dalla preschientscha dil luf, ei san far tut vinavon sco avon», sincerescha Arno ­Puorger. El appellescha denton da buca pavlar animals avon casa ni ella vischinonza dil vitg e da schar entuorn neginas mangiativas. Gia la savur possi attrer il luf. Era Martin Cavegn admonescha e raquenta ch’in convischin mettevi estga gest el prau avon casa. «Aschia ha el buca mo attratg uolps, mobein era auters animals, forsa era lufs. » Puorger vul buca bagatellisar ils incunters cul luf e capescha era la tema ch’entgins pon haver. La probabilitad ch’in luf attachi in cars­tgaun seigi denton minima, explichescha el e declara: «Tgi ch’entaupa in luf duei sedar d’enconuscher sco human, clamar cun ferma vusch, far smanis e sblatschar. Aschia duess el s’allontanar. Igl ei nuot extraordinari sche lufs s’allontaneschan mo plaunet e scappan buc, mobein van naven mo plaunet sco quels che han viu il luf en Tujetsch descrivan. En Svizra dat ei negins rapports d’attaccas da lufs sin persunas.»

Tgei schess Sogn Clau da Myra, sch’el vesess che nus festivein Sontga Clau? Jeu crei buca ch‘ei fuss stau impurtont ad el da veser las bialas glischs. Schegie ch’el vess magari schon giu plascher dallas decoraziuns d’advent. Jeu creiel plitost ch’el vess mirau da saver gidar persunas che han da basegns. Che gidar fuss per el stau part dil temps d‘advent, da quei temps che la carstgaunadad cristiana selegra ch’il Messias vegni gleiti a vegnir. Nus tuts enconuschin pli probabel la legenda che Sogn Clau hagi la notg fiers in sac cun marenghins sur in mir, per che las treis giuvnas sappien selubir ina buna letg e stoppien nuota vender sesez. El ei pia staus in um cun in cor grond che ha mirau pil bien da ses concarstgauns. Sogn Clau ha repartiu ses marenghins avon bi e bein 1700 onns. Mo – sch’el vivess oz aunc, a tgi dess el ni meglier detg, a tgi savessen nus oz dar in sac cun marenghins? Eisi igl affon dil vischin che savess duvrar empau agid culs pensums ni semplamein ina meisa tut persuls per el en stiva, nua ch’igl ei ruasseivel ed el sa seconcentrar pulit per far ils pensums, magari aunc cun ina tschugalata caulda ed in crefli? Ni eisi la dunna che sescogna schon puspei cun siu um e ch’ins sedamonda, schebein ella piteschi pia era da violenza ella letg ni sch’ei seigi plitost igl um che piteschi sut il sevilem dalla dunna – ni sche omisdus piteschien sutlunder sco era ils affons... Mo co segidar cun els? Tgei marenghin dess ei per gidar cheu? In marenghin plein carezia? Ni eisi la tatta egl asil ch’ins ha daditg buca pli visitau, che viva tut persula ed ei gia fetg dementa, seregorda strusch pli da ses affons. Tgei marenghin dess ei da svegliar tals muments rars ch’ina glisch semuossa els egls dalla tatta sco pli baul, ch’ella ei cheu, presenta, seregorda, raquenta, era sche mo per in amen. Bi, ch‘ella ei cheu. Els tuts savessen magari duvrar agid ord il sac da marenghins. Marenghins che dattan temps, marenghins che dattan ruaus, marenghins che dattan suost e segirtad, marenghins che fan targlischar ils egls, marenghins che… Cara lectura, car lectur, jeu giavischel a Vus in bi e cuntenteivel temps d’advent. Cun in sac plein differents marenghins per bia concarstgauns. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». A tgi dess el ni meglier detg, a tgi savessen nus oz dar in sac cun marenghins?

Cun 36:0 vuschs ha la radunonza communala da Trun dau la mesjamna sera il consentiment per la realisaziun dallas festivitads pil giubileum da 600 onns dalla Ligia grischa igl onn 2024. Vischinas e vischins han concediu persuenter in credit brut da 873 000 francs. Plinavon autorisescha la radunonza communala la gruppa da lavur da far en concordanza culla suprastonza communala adattaziuns vid il concept e preventiv, aschiditg che quellas meinan buc ad in surpassament dil credit brut concediu. La fundaziun dalla Ligia grischa igl onn 1424 a Trun sut igl Ischi ei stau in eveniment historic da gronda impurtonza pigl entir cantun Grischun. La gruppa da lavur installada per quei intent ha preparau in concept cun preventiv. Previ ein treis arranschaments pli gronds, creai aposta pil giubileum. Ils cuosts totals persuenter ein calculai cun 873 000 francs. La gruppa da lavur quenta cun entradas da 373 000 francs, aschia ch’ei resta alla vischnaunca cuosts nets da maximalmein 500 000 francs. La radunonza communala ha approbau unanimamein il preventiv dalla vischnaunca per 2022 sco era il pei da taglia. Quel resta sin 105 pertschien dalla taglia cantunala. Il preventiv dil quen da gudogn e sperdita quenta cun in surpli d’expensas da strusch 150 000 francs. Igl ei previu in cash flow da 394 000 francs. La vischnaunca preveda da far investiziuns nettas da 1,8 milliuns francs. 2024 festivescha Trun il giubileum da 600 onns Ligia grischa.

Dacuort ha l’Associaziun dils albierts da giuventetgna presentau la Sutga Rumantscha a Laax. Quella fa, a moda divertenta ed animada, reclama pil quart lungatg naziunal. Ils responsabels dalla Bassa vulan accentuar la muntada dil romontsch. Els san che biars hosps vulan sentir e veser quella cultura ad els jastra, ch’ei lontana e tuttina vischina, ch’ei part dalla Svizra. Ins vul intermediar als hosps che quei lungatg jester ei buca mo folclora, mobein ch’el vegn vivius. Per cletg camonda la Constituziun communala da metter peisa al romontsch. La scoletta e la scola primara funcziunan semegliont sco ella Svizra franzosa e Svizra taliana. In team da scola engaschau fa tut il pusseivel, en in liug nua che signur Turissem diregia il mintgagi ei quei ina prestaziun respectabla. La Constituziun da Laax pretenda d’esser consequents. Ella ei sco in bloc erratic d’orientaziun. Per ina vischnaunca ch’ei dependenta cumplettamein dil turissem ei quei buca sempel. El Grischun dat ei divers exempels dil vargau. Schliats sco buns. Il romontsch seigi mo in impediment, han ils da Flem e Sogn Murezi argumentau ed introduciu avon 120 onns la scola tudestga. Els han unfriu ina part da lur identitad, han seschau surcarrar. Bravuogn ed Andeer han era buca teniu petg. Scuol ei perencunter in bien exempel, Savognin e Mustér era. Era els han in bloc erratic en vischnaunca. Il tudestg smacca, mo ei gartegia buca pli da metter a tiara quei bloc. Aschia era buca Laax. Il maletg empalont accenutescha la tenuta cul slogan «giuven, plein slontsch, romontsch». Ils da Laax han scret la direcziun quasi silla bandiera blaua cul pèsch. Omnipresent ei quella ella pagina d’internet. Senza esser memia romontschuns puntueschan ils da Laax ella versiun tudestga: «jung, dynamisch, romanisch». Ins sedat gronda breigia el vitg turistic, ed il german smacca cuntinuadamein. Pigns mussaments ord il mintgagi cumprovan quei. La signaletica, cun muossavias, tablas ed inscripziuns, en vischnaunca e destinaziun turistica, ei in da quels. «Muossavias surveschan als hosps, buca a nus», argumentescha gl’indigen romontsch. Quei constat, denton ina cunterdamonda: scrivan ins era ils muossavias a Les Diablerets, a Leysin ni Crans Montana, per tudestg? Ni a Locarno, Ascona, Lugano? Na, fan ins buca. Malgrad ch’ei ha dapli tudestgs svizzers el Tessin. Tuts acceptan, tuts capeschan. Igl ei normal. «Nus vivin dapi tschentaners cun inscripziuns e scartiras tudestgas», argumentescha gl’indigen puspei. Gie, era quei constat. In exempel vesan ins vid il balcun tort dalla Casa Leunga. Leu ha il signur Uolf de Montalta schau scriver gl’onn 1616: «Wolff v. Muntalta gewester Potistad zu Thiran / Anna v. Muntalta ein geborne Iodera». Avon 400 onns era il tudestg il lungatg ch’ils signurs tschintschavan bugen. Els eran scolai, intelligents, vulevan sedistinguer. Il romontsch era vulgar e dil pievel. Oz regia in’auter signur. Signur Turissem dat il paun da mintgagi a biars. Ei descha da far enclin. Per tut prezi sto quei buca esser. Il lungatg dils purs ei numnadamein vegnius sidapei. Tgi che sa romontsch, sa dapli! Oz sedrova signur Turissem tuttina da dumignar il pievel cumin. Ins scriva «Planetenweg», «Auenweg», «Rheinschlucht», «Aussichtsplattform» eav. Cugl argument che negin capeschi quei, ei detti bia dapli clics ella reit culs nums tudestgs. Signur Turissem, ein ils hosps tups? Per in product niev, la senda da tschemas, ha signur Turissem schau perschuader. Daco tgisà senumna la passarella buca «Drachenweg»? Perquei che gliez ei senza fantasia, ha Linard Bardill declarau. El, in jester ella regiun, ha dau il cussegl da numnar ella Senda dil Dragun. Era tiel Trutg dil Flem ha quei funcziunau. Atgnamein duessen ils funcziunaris da signur Turissem veser il puck. Els duessen buca mo piclar las uettas, cun nums originals che tunan bein. Laax ha scret silla bandiera «jung, dynamisch, romanisch» ed ei fuss pusseivel e realistic dad esser consequents ella signaletica. Senza vuler esser extrems, maltschecs e periclitar la pasch. Extrem jester fuss quei buca, nuot auter che normal.

Mesjamna sera ei il parlament communal da Glion s’entupaus per sia davosa sesida dalla tiarza legislatura 2018-2021. Per entgins eis ei stau la davosa: Aschia per Gion Mathias Cadruvi, medemamein per Ursula Brändli Capaul, l’anteriura presidenta dil parlament. Vinavon bandunan Flurin Valaulta, Sarah von Bergen, Remo Camenisch, Armin Candrian, Gieri Darms e Valentin Schmid il gremi. Gl’anteriur president Lorenz Alig ha gia dau adia a caschun dalla sesida digl 1. da settember 2021. Siu post dil president dalla cumissiun da finanzas ha Remo Bearth surpriu daferton. Il deputau da Duin, Martin Capeder, mida culla nova legislatura 2022-2025 ella suprastonza communala. Quella bandunan Damian Cadalbert e Roman Cantieni. Il president dil parlament Claudio Quinter ha priu cumiau specialmein dad els. Per Damian Cadalbert va ina activitad da 25 onns pil maun public a fin. Il pur da 51 onns da Sevgein era entraus 1996 en suprastonza communala ed ha surpriu il schaner 2002 il presidi da sia vischnaunca. El ei staus involvaus el project da fusiun Glion plus. Dapi che quella ei ida en vigur igl 1 da schaner 2014 fa el part dalla suprastonza communala. L’emprema legislatura, e viaden ella secunda, eis el staus vicepresident communal da Ilanz/Glion. A quella 61avla sesida ha il parlament giu da prender posiziun tiel preventiv 2022 che la suprastonza communala ha presentau. La cumissiun da finanzas haveva examinau quel manedlamein. Tier singuls posts dil quen current e dallas investiziuns ha Remo Bearth proponiu midadas. Il parlament ha approbau la finala in quen current quasi ulivau cun entradas ed expensas da 32,3 milliuns francs. Il quen dallas investiziuns 2022 preveda expensas bruttas da 8'626’400 francs e nettas da 4'295’300 francs. Las summas pli grondas pertuccan projects da sanaziun da vias. Ina summa da 775’000 ei previda per la plazza nova dils autos da posta. Pigl aquaduct Luven vegnan 432'000 francs reservai, per las tschaffadas a Siat 325’000 e per la sanaziun dalla serenera Sablun a Rueun 444’000 francs. Sco quei che la presidenta communala ha annunziau, spetgan plirs projects urgent, per exempel il niev luvratori communal e deposit dils pumpiers e la sanaziun dalla casa da scola da Castrisch. Las calculaziuns dil preventiv 2022 sebasan sil pei da taglia da 100 pertschien dalla taglia cantunala sempla. Il parlament communal ha approbau quel unanimamein.(fmr/abc)

La Regenza ha approbau las revisiuns parzialas dalla planisaziun locala dallas vischnauncas Flem e Laax. Ella dat cunquei glisch verda pigl entir project viers il territori dall’Arena tectonica Sardona. Ei ha pariu ch’ei seigi ina formalitad, e lezza ha la Regenza grischuna lu era approbau: Ier ha ella communicau ch’ella hagi dau glisch verda per in’avertura dil territori da skis Flem-Laax. Da principi va ei buca mo per skis e sport d’unviern. La pendiculara nova vegn duvrada da stad e d’unviern, da Flem anora en direcziun pass dil Segnes e Cassons. La Regenza approbescha la colligiaziun nova encunter l’Arena tectonica Sardona denter Nagens e Cassons. La formalitad necessaria ein las revisiuns parzialas dallas planisaziuns localas da Flem e Laax. Las vischnaunca da Laax ha approbau quei ils 27 da mars da radunonza communala. Ils 13 da zercladur 2021 han ils da Flem approbau la revisiun necessaria all’urna cun 1112 gie encunter 155 na. Martin Hug ha empermess Aunc avon ch’entscheiver la procedura per la revisiun dil plan da zonas eran ils responsabels s’entupai cullas organisaziuns digl ambient. Tuttas instanzas eran secunvegnidas, aschia che la publicaziun ed exposiziun dils plans zonals la primavera vargada han buca evocau protestas. Avon prest in onn, cu il president communal nievelegiu Martin Hug ha surpriu siu uffeci, ha el empermess ch’el vegni a far tut il pusseivel ch’ins sappi entscheiver a baghegiar il 2022 ed arver la pendiculara nova silla stad 2023. Quell’empermischun sa el ussa ademplir. La lingia Flem-Foppa duei esser aviarta gia sigl atun 2022, silla stad 2023 vul la Cassons SA contonscher Ils Cugns. Foto Ina pendiculara da Flem direct sil Fil da Cassons vegn ei buca a dar, gliez era clar naven dall’entschatta. En ina emprema etappa vul la Cassons SA baghegiar la teleferica nova da Flem a Foppa, da leu a Startgels e vinavon tochen tier la Camona da Segnes. La societad-purtadra Cassons SA han la vischnaunca da Flem e la Gruppa Arena Alva, cun sustegn d’ulteriurs investurs, fundau aposta per realisar quei project. Suenter ch’ella ha ussa retschiert glisch verda, vegnan ins a publicar la damonda da baghegiar per l’emprema etappa Flem-Camona da Segnes-Nagens Sura. Era pendiculara da latg da Fidaz Las revisiuns dallas planisaziuns localas da Laax e Flem lubescha da realisar ina pendiculara nuninterrutta silla lingia Flem–Foppa–Startgels–Camona da Segnes–Nagens Sura e Camona da Segnes-Ils Cugns. Sco tier in ascensur en ina casa aulta san ils passaschiers ascender la gondla en ina dallas staziuns, smaccar il nuv per la destinaziun giavischada, la gondla sesarva automaticamein alla fermada. Al spartadirecziun Camona da Segnes vegnan ils passaschiers menai u encunter Nagens Sura el territori da Laax ni encunter Ils Cugns. Quella nova staziun finala ei situada rodund 200 meters sut il Fil da Cassons. Da leu anora han ins la stad access direct al Plaun Segnes Sura. Ad Ils Cugns eis ei previu da baghegiar in center da visitaders pils turists dall’Arena tectonica Sardona. Cun lingia directa nova vegn il territori da Naraus perencunter descargaus d’implonts. La sutgera Foppa-Naraus vegn demontada, medemamein la pendiculara Startgels Grauberg. La Regenza ha dil reminent era approbau ina midada dil plan da zonas a Fidaz. Leu sto la vischnaunca remplazzar la pendiculara Fidaz-Crap da Flem che transporta rauba e latg dall’alp da vaccas.

La neiv ei arrivada e lubescha gia da far cuorsa liunga en differents loghens dil Grischun. Aschia era a Puntraschigna nua che l’emprema cuorsa dil Cup nordic Raiffeisen ha liug sonda proxima. Igl ei l’emprema concurrenza cantunala dalla stagiun 2021/22. Ei suondan nov ulteriuras cuorsas da quei cup egl entir cantun Grischun, denter auter era la fin da schaner a Sedrun. Leutier vegnan tschun cuorsas dil Cup Energia Alpina en Surselva. Talent persul tonscha buca Il team da cuorsa liunga da giuvenils dalla Surselva dumbra siat d’els. Sis da quels san separticipar regularmein als trenaments. Quei ei bein in pign team, mo per Simi Piali ch’ei dapi quest onn ufficialmein cautrenader nordic en Surselva, quenta buca la grondezia: «En nies team ein curriders che vulan separticipar a cuorsas. Vul dir: Els ein promts da trenar consequentamein senza ch’els vegnien sfurzai da far quei. Igl ei era buca detg che nus havessen megliers curriders sche nus fussen pli biars. Aschia cheu eis ei pusseivel da trenar era fetg individual.» Esser in bien currider hagi buca mo da far culs talents, mobein era culla promtadad da far zatgei cun quels talents: «Curridras e curriders che vulan far cuorsa liunga semplamein per divertiment dil temps liber separticipeschan il meglier ad ina gruppa d’OG. Gliez ei il liug ideal per els.» Sepreparai bein Las preparativas per la stagiun nova han entschiet il matg: «Igl emprem ein trenaments meins intensivs stai sil program sco era exercezis per la forza. El decuors dalla stad ein ils trenaments vegni intensivai cun exercezis da tecnica e cundiziun sin skis da rodas, bike e cuorer. Igl october essan nus stai l’emprema ga sin neiv, en ina halla», di Simi Piali che habitescha a Panaduz. Igl ei lu suandau spert trenaments a Lantsch e Tavau ed il november era in camp da quater dis sin neiv ell’Engiadina: «Mintga singul ha gia rodund 300 km cuorsa liunga ellas combas, aschia che nus essan semtgai bein per las empremas cuorsas. Nus havein trenau fetg professiunalmein.» Duront igl unviern vegn trenau consequent duas entochen treis ga ad jamna allternont sisum, amiez ni giudem la Surselva. Curriders ambiziunai Matia Friberg (CS Sedrun-Tujetsch), Luca Deplazes (CS Trun), Tylan Michel (CS Trin), Heikki Piali (CS Trin) e Maurin Schmed (Selva Sagogn) partan quest unviern ellas categorias sut 14, respectiv sut 16 onns. Cumpletaus vegn il team cun Clau Deplazes (CS Trun) e Jon-Fadri Nufer (CS Sedrun-Tujetsch) ella categoria sut 18 onns. Ferton ch’ils dus davos numnai han mussau ils davos onns lur fermezia ed amibiziun, spetga Simi Piali era dils ulteriurs fetg bunas prestaziuns quest unviern. «Jeu sentel ch’els vulan s’udir tiels megliers. L’ambiziun ei en mintga cass avon maun. L’emprema cuorsa sonda a Puntraschigna vegn a mussar nua che nus stein, mo jeu sun optimists.» Jon-Fadri Nufer separticipescha la fin d’jamna all’emprema cuorsa dil Cup nordic svizzer el Goms. Clau Deplazes ch’ei medemamein dalla partida quest unviern el Cup nordic svizzer sa buca ir alla partenza el Goms. Cup Energia Alpina 31-12-21: Castrisch 22-01-22: Sagogn, classic 29-01-22: Sedrun, skating 12-02-21: Trun, skating 05-03-22: Trin, finiziun Cup nordic Raiffeisen 04-12-21: Puntraschigna, classic 27-12-21: Cuorsa da Malögia, skating 08-01-22: Planoiras, cuorsa dils giuvenils, persecuziun 15-01-22: Dis dad OG a Malögia, classic 16-01-22: Dis dad OG a Malögia, staffetta 29-01-22: Sprint a Sedrun, skating 05-02-22: Spligia, campiunadi grischun, skating 06-02-22: Spligia, campiunadi grischun, sprint dil team 20-02-22: Cuorsa populara Zernez, skating 26-02-22: S. Cassian, cuorsa populara, classic Cup nordic svizzer 03 – 05-12-21: Goms 28 – 30-12-21: Campra 14 – 16-01-22: Sparenmoos 12/13-02-22: Claustra 26/27-02-22: Goms 25 – 27-03-22: Sparenmoos, campiunadi svizzer 02/03-04-22: Langis Ils curriders nordics ein semtgai Questa fin d’jamna entscheiva la stagiun da cuorsa liunga cull’emprema concurrenza dil Cup nordic Raiffeisen a Puntraschigna. Sco per las autras curridras ed ils curriders ei quei era igl emprem test da fermezia pils Sursilvans. Il cautrenader nordic dil Team dil sport da neiv Surselva, Simi Piali, ei optimists: «Nus havein trenau fetg bein. Ils biars curriders han gia 300 km cuorsa liunga ellas combas.» Il team da cuorsa liunga dalla Surselva dumbra siat dels. (fmr/hh) Ils curriders dalla Surselva ein semtgai per las cuorsas dil Cup nordic Raiffeisen e dil Cup nordic svizzer. Da sen. Matia Friberg, Clau Deplazes, Luca Deplazes, Heikki Piali, Tylan Michel e Maurin Schmed (da sen.). Silla foto maunca Jon-Fadri Nufer.

Il coronavirus ha sut controlla il mintgadi en Svizra, el Grischun ed era en Surselva. Denter Laax e Tujetsch datti actualmein var 230 cass activs. Las retschercas dalla FMR muossan che la situaziun semida da di tier di. Ils meinascolas, menaders da casas da vegls e da tgira sco era dil Spital regiunal Surselva ein per motivs da lur secret da professiun precauts cun dar informa­ziuns. En general vegn ei deplorau che la situaziun da partenza avon ils firaus Nadal ei insumma buca buna. Il post da coronavirus dil cantun Grischun ha communicau l’jamna vargada che biabein ina tiarza dallas infecziuns actualas seigien da cattar tier scolaras e scolars. En la Scola Lumnezia sco era en la Scola da Glion semida la situaziun dil virus dad jamna tier jamna. La menadra da la Scola Lumnezia, Claudia Cabalzar ha detg, che siu team da scola stoppi el mument esser fetg flexibels e reagir sin novas infeziuns. «Tendenzialmein havein nus dapliras infecziuns en il scalem bass. Grazia alla strategia da testar ed alla buna collavuraziun era cun ils geniturs savein nus denton tener sidretg il menaschi da scola regular. Serrada ei sulettamein la scoletta.» Era la responsabla per la strategia da testar ella scola da Glion, Isa Cavelti, dat en la medema crena. «Nus havein stuiu serrar ina classa ni l’autra las davosas jamnas pervia da scolaras ni scolars malsauns. El mument datti in pèr singuls cass da corona sin il scalem da scola superiur.» Tenor Cavelti hagi ins adina saviu exequir l’instrucziun tenor urari. Erica Cavegn ch’ei presidenta dil Consorzi da scola Sumvitg-Trun ha detg a la FMR che en las partiziuns da siu consorzi da scola hagi ins giu grond cletg en­tochen ussa. «Era tier nus hai dau singuls cass d’infecziuns denter las 140 scolaras e scolars. Quels ein denton vegni isolai fetg spert ed aschia havein nus saviu evitar ch’il virus sederasi.» Era en pliras casas da vegls e da tgira en Surselva ei il coronavirus sepresentaus senza spluntar las davosas jamnas. Aschia en Casa Sogn Martin a Trun, nua ch’il meinacasa Donat Nay ha confirmau alla FMR ch’ins hagi actualmein negins cass d’infecziun pli. Il meinacasa dalla casa Puntreis a Mustér, Gian-Reto Nufer ha detg, che sia instituziun hagi giu negins cass dil coronavirus entochen dacheu. Quei grazia alla buna collavuraziun dil persunal ed ad in concept da protecziun rigurus che seigi secumprovaus. Ed era il Da Casa Val Lumnezia ha puspei ina situaziun pli quieta che aunc avon paucas jamnas, ch’ins ha giu in triep malsauns da corona. «Nossa situaziun ei quasi normala ussa», ha la menadra dil Da Casa, Ruth Lichtensteiger ditg alla FMR. Dapi ils 15 da november ei il Da Casa puspei aviarts per visetas. «Nus essan pertuccai actualmein da pliras infecziuns dil coronavirus», ha la priura generala dalla Claustra dallas soras dominicanas a Glion, sora Annemarie Müller scret en ina risposta alla FMR. Quei senza dir precis da contas infecziuns ch’ei setracta. «Nus havein rinforzau aunc pli fetg las mesiras da segirtad en nossa casa Sentupada ed en claustra.» Las soras dominicanas seigien viroladas e perquei seigien ils decuors dil virus migeivels. La priura generala spera en scadin cass che sia cuminonza hagi surmuntau il «peak» d’infecziuns el mument. Il spital regiunal Surselva ha actualmein quater persunas cun ina infecziun da coronavirus en tgira staziunara. Il cau-miedi da la medischina Thomas Koch ha detg alla FMR, che las persunas en tgira staziunara stoppien per regla vegnir observadas, denton buca sustegnidas tar il respirar. «Ils pazients che drovan la maschina da respiraziun vegnan tractai tuts a Cuera en il Spital cantunal. Actualmein ha tgira staziunara da nies spital aunc plazs per quater entochen sis pazients da covid-19. » Surselva La Surselva ha biars cass da corona En pliras regiuns dil Grischun datti proporziunalmein biaras persunas ch’ein infectadas cun il coronavirus. Ina da quellas regiuns ei la Surselva che ha circa 230 cass activs el mument. La miedia cantunala Marina Jamnicki, ha declarau avon 10 dis alla FMR, che las regiuns cun biars cass activs da corona sco per exempel era la Surselva, seigien regiuns nua che pli paucas persunas seigien viroladas. Malgrad quei fatg datti ussa era en Surselva adina dapliras infecziuns tier persunas gia viroladas. (fmr/mg)

Las artistas sursilvanas Marianne Giger da Glion e Heidi Jerger da Flond exponan communablamein ella Galaria Burgaisa a Domat. Damaun, ils 4 da december, allas 17.00 envidan ellas alla vernissascha. La Galaria Burgaisa ei ina instituziun dalla vischnaunca burgheisa da Domat/Ems. Per regla vegn la galaria messa a disposiziun gratuitamein per exposiziuns nuncommercialas da tuttas sorts sco per exposiziuns da maletgs, fotografias, lavurs da cheramica ed aschia vinavon ni per autras occurrenzas. «Quei ei ina purschida generusa e nus selegrein d’astgar exponer a Domat», dian las artistas. La FMR ha discurriu cun ellas cuort avon l’exposiziun. Suenter la vernissascha ei l’exposiziun ella Galaria Burgaisa a Domat aviarta sco suonda: Ils 5 da december, ils 11 e 12 da december ed ils 18 e 19 da december – mintgamai dallas 14.00 entochen las 18.00. Las artistas ein mintgamai presentas quels dis. Marianne Giger da Glion Marianne Giger, Glion. FMR: Vus essas gia dapi 30 onns vaschlera pissiunada e haveis adina puspei exposiziuns cun novas ovras. Danunder prendis Vus las ideas e tgei inspirescha Vus? Marianne Giger: Savens cu jeu prendel in toc arschella enta maun, fuormel jeu la finfinala enzatgei auter che previu. Jeu observel bugen la natira e selaschel inspirar dad ella. Era suenter la pensiun vegnis Vus buca stauncla d’adina puspei modellar novas figuras da cheramica. Tgei motivescha Vus? Pli ditg ch’jeu sai far quei e pli gronds che miu plascher ei. Malgrad mia buna constituziun corporala fa il barschar dallas figuras cul temps empau stentas. Ei drova dabia forza d’alzar las figuras cauldas cun ina zaunga liunga ord il fuorn per metter ellas el sablun, quei va ella bratscha. Jeu sperel da saver cuntinuar aunc ditg aschia. Tgei ei art per Vus? Art ei buca mo il bi ch’ins vesa. Igl ei igl object e las emoziuns che quel sveglia contemplond el. Saver dar vinavon aschia emoziuns, quei ei art per mei Tgei occupa Vus cuort avon in’exposiziun sco quella da damaun a Domat ? Damai ch’jeu hai gia giu massa exposiziuns sundel buca gnervusa. Jeu selegrel sin novas historias e novs inscunters. Saveis Vus descriver l’artista ed il carstgaun Heidi Jerger e daco exponis vus communablamein ? Jeu enconuschel Heidi Jerger dapi biars onns. Ella ei ina dunna empatica che ponderescha bein quei ch’ella fa. Sias ovras plaian a mi fetg bein. Siu stil da malegiar e co ella sa s’exprimer entras sias ovras, quei fascinescha mei. Nus secumplettein bein cun nossas ovras d’art. Tgei finamiras haveis vus? Finamiras…jeu hai buca biaras finamiras pli. Jeu hai gia contonschiu e fatg aschi bia e per mei eis ei bi aschia sco igl ei ussa. Jeu sun ventireivla sch’jeu sai far als carstgauns in plascher cun mias sculpturas. Vies giavisch il pli grond ? Pil mument hai jeu mo in giavisch e quel han probablamein aunc biars, numnadamein che la pandemia svaneschi e la veta daventi puspei aschia sco avon. FMR : Gia en giuvens onns haveis Vus entschiet a malegiar e dapi 1992 exponis Vus regularmein Vossas ovras. Danunder prendis las ideas e da tgei sescheis Vus inspirar? Heidi Jerger : Cu jeu entscheivel a picturar in maletg sun jeu libra e hai era buc ideas concretas co el duei la finfinala veser ora. Jeu selaschel purtar da mes sentiments interns ed il maletg nescha rasada per rasada. Jeu vivel agl ur digl uaul e carezel la natira ch’inspirescha mei adina danovamein. Sch’ei setracta d’ina incumbensa discuorel jeu ordavon culla clientella e sai allura s’imaginar tgei ch’ei giavischan. Grondezia, tematica e cumbinaziun da colurs risguardel jeu tenor giavischs, il maletg sco tal daventa tuttina ord mes sentiments. Era suenter la pensiun haveis Vus aunc enzacons mandats sco fiduziaria ed essas sco artista pli activa che mai. Tgei motivescha Vus ? Sco fiduziaria tgirel jeu mo pli enzacons clients ch’jeu hai dapi massa onns. Jeu carezel d’esser activa e viver ora mia creativitad. Igl art ei mia veta ed jeu drovel quei per esser ventireivla. La cumbinaziun d’omisdus fa restar mei mentalmein fit. Tgei ei art per Vus? Art ei quei che plai. Art sto tuccar e svegliar sentiments en mei. Art ei mia veta. Co sesentis Vus cuort avon ina exposiziun sco quella a Domat? Jeu selegrel sils hosps, speronza anflan tuts la via tras la cuntrada ennevada. Ord tgei motiv exponis Vus ensemen cun Marianne Giger? Nus s’enconuschin gia daditg e havein decidiu enzacu ch’ei fussi bi d’exponer ina ga ensemen. Da miu avis harmonescha ei fetg bein tier nus duas, ton dalla vart humana sco ella creativitad. Saveis Vus descriver cun paucs plaids il carstgaun e l’artista Marianne Giger? Ella ei ina dunna creativa, fetg gentila e simpatica. E co plaian sias figuras da cheramica a Vus? Jeu carezel sias figuras da cheramica, specialmein las cauras. Entginas da quellas hai jeu gia dapi onns en mia casa. Tgei finamiras haveis Vus ? Jeu sperel da saver malegiar aunc ditg, d’adina puspei puder intensivar la pictura e svilupar ella. Quei dat a mi cumpleina satisfacziun. Vies pli grond giavisch ? Miu pli grond giavisch ei ch’ei detti ina gronda midada e ch’il «mund» sappi puspei turnar alla «normalitad» che nus havevan avon la pandemia. Sco artista less jeu saver muentar enzatgei, far plascher als carstgauns e tuccar els cun mes maletgs.

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun il venderdis sera ella halla plurivalenta a Cuort ha approbau il preventiv dalla vischnaunca pigl onn 2022. Il quen current preveda in gudogn da 41 700 francs tier ina sviulta totala da 12,5 milliuns francs. El quen d’investiziuns ein expensas da 4,6 milliuns francs budgetadas. Las investiziuns nettas duessen contonscher pressapauc 3,6 milliuns francs. Per la sanaziun dalla via d’uaul ed alp Wang–Wasma han vischinas e vischins sbursau 270 000 francs. La summa da 260 000 francs ei vegnida concedida per ina tegia d’uaul a Pifal, in liug da recreaziun tschercau. La tegia sezza ha la vischnaunca obteniu sco regal. Cul credit concediu duei las lavurs da fundaments e da plazzar ella vegnir finanziadas. In credit da 1,9 milliuns francs han vischinas e vischins concediu per transformar la casa da scola veglia a Flond en habitaziuns. Igl ei previu da construir quater habitaziuns per affittar cun grondezias da 2½, 3½ e 4½ stanzas.

La radunonza communala da Sagogn ha approbau unanimamein il venderdis sera la fundaziun ed ils statuts dil niev consorzi da scola Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Il medem mument ha ella decidiu da sligiar il consorzi dil scalem superiur «Scolaviva». Il president communal Thomas Candrian ed il gerau dil scolaresser Georg Felix ein vegni tscharni ella cumissiun transitoria. Partiziuns a Sagogn e Schluein Igl avegnir dalla scola ei per Schluein ina gronda sfida. Sco quei che la suprastonza communala ha orientau vischinas e vischins, sforza il diember sminuent d’affons dils proxims onns a Sagogn d’anflar ina soluziun. Las scolastas ed ils scolasts da Sagogn e Schluein han elaborau sez il plan tgi che dat nua scola il futur ed anflau ina soluziun che duess funcziunar. Tut ils participonts dil project ein pertscharts ch’ei dat aunc entginas caussas da sligiar, mo tuts ein dil meini che la soluziun presentada ei in bien fundament pil futur dalla scola. Aschia duein las partiziuns da scoletta, l’emprema e la secunda primara restar ton a Schluein sco a Sagogn. La tiarza e la quarta classa primara duein esser igl avegnir a Sagogn e la tschunavla e sisavla primara a Schluein. Il scalem superiur dallas duas vischnauncas ei gia a Laax. Sanaziun da duas vias Vischinas e vischins han approbau in credit brut da 1,42 milliuns francs per la projectaziun e la sanaziun dallas vias communalas Via Runs e Via Sum las Cuorts. Las lavurs ein previdas ils onns 2022 tochen 2023. All’Associaziun da consum Falera-Laax ei vegniu concediu in sustegn finanzial da 30 000 francs pils onns 2022 entochen 2024. Plinavon ha la radunonza communala approbau il preventiv dil consorzi da scola superiur Falera, Laax, Sagogn e Schluein pigl onn da scola 2022/23. Quel preveda expensas da 1,946 milliuns francs. Igl onn da scola 2022/23 vegnan rodund 66 scolaras e scolars a visitar il scalem superiur a Laax, da quei 22 d’els da Sagogn. Il preventiv quenta cun in pign gudogn Il preventiv dalla vischnaunca da Sagogn pigl onn 2022 ch’ei medemamein vegnius approbaus il venderdis sera, quenta cun in mudest gudogn da 660 francs tier ina sviulta da 4,45 milliuns francs. Il budget dallas investiziuns preveda expensas da rodund 2,13 francs ed entradas da 1,655 milliuns francs. Vischinas e vischins han decidiu da laschar il pei da taglia sin 105 pertschien dalla taglia cantunala sempla. Il pei da taglia sin schischom resta sin 1,5‰. Il president communal Thomas Candrian ei satisfatgs dallas decisiuns dalla radunonza communala: «Jeu sun fetg leds che vischinas e vischins han dau suatientscha a nossas propostas. Quei muossa ch’els han confidonza en nossa lavur.» Igl onn vegnent quenta la vischnaunca da Sagogn cun in quen ulivau.

Per dar empau veta el vitg duront il temps d’Advent organisescha l’Uniun da commerci e professiun Mustér ina vendita dalla sera. A quella separticipescha in tschuppel fatschentas. Ella ha liug venderdis, ils 10 da december 2021. Las fatschentas ein aviartas entochen las 21.00. Allas 19.00 vegn purschiu in concert cun Jenja avon la stizun d’Uras Giger amiez il vitg da Mustér. Pervia dalla pandemia cul coronavirus ei la vendita da sera curdada igl onn vargau. La davosa ga haveva ella giu liug avon dus onns. Sin giavisch da pliras fatschentas vegn quella purschida puspei offerida uonn.

La fin dall’jamna passada ha Sontgaclau visitau ils affons, ils carschi e tut quels che han fatg endretg ed il cuntrari duront igl onn ora. En Val Medel ha el fatg sia tura il venderdis e la sonda sera. Cun schierl plein eis el serendius d’uclaun ad uclaun e la fin finala s’entupaus cul pievel silla plazza avon la tgasa communala a Curaglia. Leu ha el preligiu igl oremus e leu ei era vegniu purschiu in apero. Muort la pandemia ha la suita da Sontgaclau priu uonn las mesiras necessarias da protecziun. Aschia han tuts commembers da quella stuiu far il test avon che serender sin tura. Sin giavisch han Sontgaclau e ses accumpignaders purtau mascrina ellas casas. Engaschi dalla giuventetgna Igl onn vargau ei quei bi usit curdaus pervia dalla pandemia, silmeins per part. En Val Medel ha Sontgaclau repartiu zatgets cun pizziulta, spagnolets, mandarinas e tschugalatas ellas scaffas da brevs dallas casadas. Leutier entginas notizias. Sco en biaras autras vischnauncas dalla Surselva vegn igl usit da Sontgaclau organisaus dalla giuventetgna era en Val Medel. Sco quei che la presidenta dall’uniun, Corina Venzin di, lai la pli biara glieud ella val entrar Sontgaclau e selegra da sia viseta: «Nus savein secapescha mantener quella biala tradiziun sulettamein sche la glieud ei era promta da retscheiver nus. Legreivlamein ei quei il cass.» Uonn ei l’atmosfera da Sontgaclau stada perfetga, la cozza da neiv ha dau la tempra duida a quella tradiziun. Anflar la glieud per la suita da Sontgaclau seigi buca in problem, sulet in che vegli ademplir la funcziun da Sontgaclau. Quella rolla seigi empau pretensiusa e perquei semetti buca mintgin a disposiziun persuenter. En Val Medel consista la suita dil Sontgaclau, igl aunghel, il fumegl cul schierl, il ner ed in asen. Usit cun bialas reminiscenzas Per l’uniun da giuventetgna ei igl usit da Sontgaclau in’impurtont usit che porta denton era in’entrada en cassa. Sper il di da Sontgaclau s’engascha la giuventetgna era cun sias paradas pliras ga ad onn. La secunda sera da Sontgaclau vegn mintgamai terminada cun ina tscheina communabla e secapescha cullas reminiscenzas da dus dis nunemblideivels che portan variaziun, tensiun ed in’aventura alla suita, mo era a quellas e quels che Sontgaclau viseta. Sontgaclau e sia suita. Seniester dad el igl aunghel, dretg il fumegl, igl asen ed il ner.

Sco quei che la Gilda Grischa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha l’acziun alla fiera da rauba igl october a Glion ed alla fiera da s. Martin il november a Mustér purtau in recav da 6725 francs. Tut en tut han las gastronomas ed ils gastronoms da Trin entochen Rueras vendiu rodund 1000 purziuns risot. Allas acziuns ein els vegni susteni dil CEO da la Raiffeisen Surselva, Gabriel Casutt e dil president communal da Mustér, René Epp. Dil recav total van 3565 francs – sco mintg’onn – alla Societad svizra da sclerosa multipla (MS). Plinavon sustegnan ils commembers dalla Gilda Grischa quest onn la casa d’affons Therapeion a Zezras cun ina summa da 3200 francs. In’instituziun impressiunonta La casa d’affons Therapeion ei ina dimora per affons e giuvenils che piteschan d’in impediment cerebral ni d’ina paralisa multipla. Quell’instituziun ei vegnida fundada avon exact 50 onns. En connex culla surdada dil schec han las gastronomas ed ils gastronoms survegniu in’investa ella casa e sia purschida. Jolanda Senti, la menadra dalla casa, ha grond plascher dil sustegn finanzial: «Quella donaziun possibilitescha a nus da far in’acquisiziun ordvart necessaria, mo oravontut pudein nus porscher aschia in’occurrenza speciala als affons e giuvenils. Plinavon pudein nus descargar, era grazia a questa donaziun, famiglias che damondan per agid nus.» Mintga di ina diagnosa da MS Dapi 1997 s’engascha l’uniun dils gastronoms svizzers etabli en favur dalla Societad svizra da sclerosa multipla. Quella porscha a pertuccadas e pertuccai sco era a lur confamiliars sustegn finanzial e professiunal. Tier sclerosa multipla setracta ei d’ina malsogna dil sistem da la gnarva. Tenor la pagina da web dalla societad dat ei en Svizra mintga di ina diagnosa da MS. Ins quenta ch’ei detti en Svizra rodund 15 000 persunas che piteschan da MS. Ina delegaziun dall’associaziun Grischa dall’uniun dils gastronoms svizzers etabli ella Gilda ha surdau la gievgia passada il schec ella valeta da 3200 francs alla casa d’affons Therapeion a Zezras.

La vischnaunca da Mustér ha dau la lubientscha per la construcziun dil niev cumplex dil hotel Acla da Fontauna la fin da fevrer 2020. Encunter quella decisiun ha la Helvetia Nostra allura recuriu. Dalla vischnaunca sco emprema instanza ei quei recuors vegnius refusaus, aschia ch’el ei vegnius inoltraus alla Dertgira administrativa dil cantun Grischun. Lezza ha medemamein refusau il recuors. Sco quei che RTR rapporta, datescha la sentenzia dalla Dertgira administrativa dils 26 d’october 2021. Tenor RTR vegn la Helvetia Nostra buca a trer vinavon il cass avon Dertgira federala. Project sa vegnir realisaus «Quei ei secapescha fetg positiv. Legreivlamein ha la Dertgira administrativa refusau tuts puncts dil recuors. Quei muossa che las instanzas dalla vischnaunca da Mustér han prestau excellenta lavur», puntuescha il president communal René Epp. Proximamein vegni la vischnaunca a contact igl investur, la Immo Invest Partner SA: «Nus essan adina stai en contact cun els ed ils signals dall’interpresa da realisar igl object ein adina stai positivs. Els ein aunc adina fetg motivai.» Quei ha Fredy Ganz dall’Immo Invest Partner SA confirmau sin damonda dalla FMR: «Nus essan secapescha fetg cuntents culla decisiun dalla dertgira ed en quei cass era che la Helvetia Nostra recuora buca danovamein.» Suenter ch’els seigien en possess dalla confirmaziun dalla vigur legala dalla decisiun dalla Dertgira administrativa, vegni l’interpresa a far ils proxims pass. Cumpleinamein satisfatgs dalla decisiun dalla dertgira ei era Ervin Maissen, cau dall’infrastructura dalla vischnaunca da Mustér. El ei staus involvius essenzialmein ella lubientscha da baghegiar. Cuntinuaziun l’auter onn «Quei recuors ha secapescha retardau fetg igl entir project. Aschia ein era las offertas cullas interpresas involvidas vegnidas messas sin glatsch duront quei temps», puntuescha Fredy Ganz. Uonn seigi ei probabelmein buca pli pusseivel da far la massa, mo l’entschatta digl onn vegnent vegni la Immo Invest Partner SA a cuntinuar cul project e fixar ils termins. Il project vegni realisaus sco presentaus: «2022 vegnin nus a dar gas.» La societad vul spazzar il hotel Acla da Fontauna e realisar leu in niev cumplex cun 200 combras e suitas da hotel, 61 habitaziuns administradas e 30 habitaziuns secundaras. Sco quei ch’ils investurs havevan orientau il settember 2020 la populaziun da Mustér, ei la finanziaziun dil project ei garantida. Il project ei calculaus cun cuosts da rodund 100 milliuns francs. Parallel cul Center Fontauna Da vart ils investurs dil hotel Acla da Fontauna ei vegniu puntuau repetidamein ch’il center da sport e cultura che sesanfla gest dasperas, seigi da grond’impurtonza pil project niev da hotel. Els vesan il center sco cumpletaziun dalla purschida. Per quei motiv ha la vischnaunca da Mustér lu era giu preparau in project da sanaziun ed engrondaziun. Ils 27 da settember 2020 han vischinas e vischins da Mustér allura concediu il credit persuenter. Ils cuosts totals importan 10,6 milliuns francs. 8,69 milliuns francs porta la vischnaunca. Visualisaziun dil project dil hotel Acla da Fontauna. Il baghetg vegl vegn spazzaus e remplazzaus d’in niev. Glisch verda pil hotel niev Il hotel niev ad Acla da Fontauna a Mustér sa finalmein vegnir construius. La Dertgira administrativa ha refusau il recuors dalla Helvetia Nostra e lezza vul buca trer vinavon il cass avon Dertgira federala. Hans Huonder/FMR Il venderdis ha RTR purtau la novitad che legra il president communal da Mustér René Epp, mo era il representant dalla Immo Invest Partner SA, Fredy Ganz: Helvetia Nostra desista da recuorer danovamein encunter il project dil hotel Acla da Fontauna. «Quei ei secapescha fetg positiv», di René Epp. La Immo Invest Partner SA che realisescha igl object niev vul dar gas l’auter onn. Sper in hotel eis ei previu da baghegiar habitaziuns administrativas e secundaras. Ils cuosts persuenter ein calculai cun rodund 100 milliuns francs. Il hotel vegl duei vegnir spazzaus. Il hotel Acla da Fontauna existent ei vegnius surdaus a siu intent avon exactamein 50 onns. El era vegnius erigius sut l’egida digl investur ed impressari general Arndold Mathis da Cuera. Ils 30 onns ch’il menaschi ei staus en funcziun ei l’Intersoc vegnida cun hosps beltgs a Mustér. Ils megliers onns ha il hotel generau annualmein rodund 80'000 pernottaziuns. 2001 ei il hotel allura vegnius serraus e dapi lu eis el vits. El decuors da quels 20 onns ein differents investurs s’interessai pigl object. «Nus essan stai en contact igl entir temps culla Immo Invest Partner SA. Els ein motivai ed intenziunai da realisar il project», ha René Epp detg sin damonda dalla FMR.

Sin fundament dalla pandemia dal coronavirus ei la 49avla radunonza generala dalla societad vegnida arranschada senza la preschientscha dallas acziunaras e dils acziunaris. Ella ha giu liug il venderdis el Pradas Resort a Breil. Sco quei che l’interpresa constatescha en ina communicaziun als mieds da massa, ein las Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA mitschadas igl onn da fatschenta 2020/21 cun in egl clar blau. Ch’il resultat da fatschenta ei cuntenteivels attribuescha ella en emprema lingia allas bunas cundiziuns dall’aura igl unviern vargau. Mo lu era perquei ch’igl ei stau pusseivel da tener aviert las terrassas silmeins il fevrer. La prevendita dils abonnaments digl onn ei stada buna. Leutier ha l’interpresa optimau ils cuosts. Mo aschia eis ei stau pusseivel da contonscher in resultat da fatschenta cuntenteivel en quei onn engreviaus considerabalmein da corona. Record da hosps Las Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA han contonschiu igl unviern vargau in niev record da hosps. Il total da 171 727 ei per per 25,4 pertschien sur la media dils davos diesch onns. Il recav ord ils menaschis da traffic contonscha la summa da rodund 3,8 milliuns francs. El ei per 3,5 pertschien sur la media dils davos diesch onns. Perencunter ein las entradas ord ils menaschis da gastronomia sereducidas per rodund 20 pertschien en cumparegliaziun cugl onn avon. Ellas contonschan rodund in milliun francs. Las pendicularas han contonschiu in cash flow da 714 000 francs. Il quen da menaschi siara cun ina sviulta da pressapauc tschun milliuns francs. Suenter haver fatg amortisaziuns da rodund 875 000 francs resulta in gudogn da biebein 7000 francs. El rapport annual lauda il president dil cussegl d’administraziun Markus Noser il grond engaschament dil persunal dallas pendicularas duront igl onn passau. Collaboraturas e collaboraturs hagien mussau gronda flexibladad ella situaziun che seigi semidada permanentamein en connex culla pandemia. Il directur Beat Zenklusen ed il meinafatschenta tecnic Eugen Friberg puntueschan: «Nus essan optimists. Ord quella crisa da corona meinan nus bein organisai e rinforzai mentalmein.» Baier per Noser Suenter haver presidiau treis onns il cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA ha Markus Noser da Nuolen demissiunau. Successur dad el daventa Hansueli Baier da Cuera ch’ei exact dapi diesch onns vicepresident. Il commember dil cussegl d’administraziun Richard Caduff da Danis ei niev vicepresident. Reeligius el cussegl d’administraziun vegn Damian Sac da Mustér e sco niev commember da quel tscharnan ils acziunaris Mattias Friberg da Breil. Sco quei che las pendicularas communicheschan, marschan las preparativas per la stagiun d’unviern vegnenta tenor plan. El territori da skis da Breil, Vuorz ed Andiast vegn ella aviarta ils 11/12 da december 2021. Hansueli Baier ei niev president dil cussegl d’administraziun dallas Pendicularas Breil Vuorz Andiast SA.

El decuors dallas proximas jamnas croda la decisiun, tgeinins dils biatlets svizzers che vegnan ad esser dalla partida als giugs olimpics a Peking. Sin fundament dils resultats d’entochen ussa eis ei bein pusseivel ch’in ni l’auter ch’ei aunc buca staus entochen ussa en cuorsas dil Cup mundial, contonscha tuttina aunc la qualificaziun. In da quels savess Eligius Tambornino (35) esser. Ellas empremas cuorsas dil CUP IBU ha el mussau bunas prestaziuns. Ellas empremas cuorsas eis el staus mintgamai il meglier svizzer. Cun in rang denter ils emprems tschun d’ina ni l’autra cuorsa da quei cup havess el gia in bonus per la qualificaziun per las cuorsas dil Cup mundial. Lu duvrass ei aunc in rang denters ils 25 megliers d’ina cuorsa dil Cup mundial. Bun’entschatta La primavera vargada ei Eligius Tambornino curdaus ord il cader B da biatlon da Swiss Ski. Pervia da quei ha el denton buca fiers la faultsch el canvau. Il currider ch’ei oriunds da Trun ei sedecidius da prolunghir la carriera per ina stagiun. Senza esser commember d’in cader ha quei num trenar sur sesez. Quei tonscha denton buca, surtut buca finanzialmein: «Jeu hai giu bien sustegn da pliras varts, seigi da sponsurs sco dalla famiglia. Senza la capientscha da mia dunna per mia decisiun da cuntinuar aunc ina stagiun sur sesez fuss ei buca iu. Ella lavura aunc parzialmein e jeu ha dau scola enzacontas jamnas la primavera.» Eligius Tambornino ha trenau sur sez, entginas ga ha el saviu separticipar a trenaments cul cader B. Avon duas jamnas ein allura reussidas ad el bunas prestaziuns ellas cuorsas da qualificaziun pil Cup IBU a Lantsch. In emprem ed in secund rang han fullau via per las concurrenzas en Svezia e Norvegia. Ed era leu ein sias prestaziuns stadas bunas ed empermettentas per las proximas concurrenzas. Scolaziun neuroatletica Sto esser ch’igl ei buca mo stau da disavantatg che Eligius Tambornino ei curdaus ord il cader da Swiss Ski: «Jeu hai saviu trenar fetg individual ed era empau pli pauc ch’ils davos onns. Forsa ch’jeu trenavel lu era memia fetg. En mintga cass sesentel jeu fetg bein. Parallelmein sundel jeu vegnius sustenius da Flurin Dermont en in trenament neuroatletic. Nus havein empruau d’eruir tgei exercezis ch’jeu savess far avon las cuorsas per esser semtgaus lu surtut pil tir.» Aschia ha el saviu semigliurar el stan da schibas, oravontut el tir sin peis. Ils fretgs da quellas stentas ha el saviu raccoltar gia ussa ellas cuorsas internaziunalas en Scandinavia. Tiarzs giugs olimpics? Sco currider ha Eligius Tambornino che habitescha cun sia dunna e ses dus affons pigns ad Andermatt, saviu separticipar duas ga a giugs olimpics: 2010 a Vancouver e lu quater onns pli tard a Sochi nua ch’el ei denton staus mo reserva. «Peking fuss secapescha ina bellezia finiziun dalla carriera. Per quella qualificaziun e per saver guder ina tiarza ga quell’atmosfera vaiel jeu fatg tut il pusseivel ils davos onns», di Eligius Tambornino. Duess la qualificaziun pils giugs olimpics buca reussir, vegn el a seconcentrar sin concurrenzas da cuorsa liunga la secunda mesadad digl unviern: «Igl emprem stoss jeu saver far il sparun el Cup mundial e lu vesin nus vinavon. Sche la qualificaziun per Peking reussescha buca, fa ei denton buca senn da cuntinuar cun biatlon.» Pigl avegnir professiunal ha el gia procurau: «Jeu sun vegnius eligius en Surselva en ina plazza da scolast ed entscheivel cun quella l’auter onn.» Suenter Toni Livers banduna pia in ulteriur Sursilvan la tribuna nordica internaziunala alla fin da questa stagiun. Davosa stagiun per Eligius Tambornino La fin da questa stagiun seretila il biatlet Eligius Tambornino (35) dil sport activ. Avon ha el denton aunc ina gronda finamira. «Ils davos onns hai jeu luvrau consequentamein per la qualificaziun pils giugs olimpics d’unviern a Peking», di il Sursilvan. La qualificaziun vul el contonscher malgrad ch’el ei dapi la primavera buca pli en in cader da Swiss Ski. Ils davos meins ha el trenau sin atgna reschia ed ellas cuorsas da selecziun a Lantsch avon rodund treis jamnas eis el sequalificaus per las concurrenzas dil Cup IBU en Scadinavia. En lezzas cuorsas ha el mussau bunas prestaziuns, gie ei per part schizun staus il meglier Svizzer. Per saver sequalificar per Peking stuess el denton vegnir risguardaus igl emprem pil Cup mundial. Leu fuss in rang sut ils emprems 25 necessaris. Igl ei l’otgavla stagiun da biatlon che Eligius Tambornino absolva. Avon eis el staus els caders da cuorsa liunga da Swiss Ski e ha saviu serender a duas olimpiadas d’unviern. (fmr/hh) L’otgavla ei era la davosa stagiun da biatlon d’Eligius Tambornino. Suenter quest unviern s’auda sia carriera nordica alla historia.

La fin dall’jamna passada han las empremas concurrenzas da cuorsa liunga giu liug. El Swiss Cup ad Ulrichen el Goms ha il commember dil cader C da Swiss Ski, Cla-Ursin Nufer, contonschiu la dumengia il tierz rang ella categoria dils umens ella cuorsa da 15 km dil stil liber. Medemamein il tierz rang ei reussius a siu frar Jon-Fadri ella categoria sut 18 onns silla distanza da 10 km. Jon-Fadri Nufer ha plinavon contonschiu il venderdis il quart rang ella cuorsa classica. Sco 35avel dil prolog ha Cla-Ursin Nufer munchentau la sonda il final dil sprint. A Puntraschigna ein ils giuvenils ed affons semesirai all’emprema cuorsa dil Cup nordic Raiffeisen, aschidadir il cup grischun da cuorsa liunga. Ella categoria dils buobs sut 10 onns ei Luca Schmed dil Selvaclub Sagogn daventaus tschunavel e Benjamin Uehli da Trin siatavel. Igl excellent secund rang ha Tylan Michel da Trin contonschiu ella cuorsa dils buobs sut 14 onns. En quella categoria ei Heikki Piali, medemamein dil Club da skis Trin, daventaus bien otgavel e Maurin Schmed dil Selvaclub Sagogn 15avel. Ella categoria dils giuvens sut 16 onns ha Luca Deplazes dil Club da skis Trun schau nudar il novavel meglier temps e Matia Friberg dil Club da skis Sedrun-Tujetsch il dieschavel.

Dapi 2005 ei a Laax mintgamai miez schaner la pli gronda occurrenza da snowboard dall’Europa. La concurrenza Laax Open ha contonschiu in tal renum ch’ils megliers dil mund vulan buca munchentar quella caschun sil Crap Sogn Gion. Ei ha dau neiv sils aults, avunda neiv che lubeschan da planisar cuorsas e concurrenzas da skis. Senza il Coronavirus fuss tut bunamein perfect. Quei vala era per la gronda occurrenza sportiva ch’ei miez schaner 2022 sil Crap Sogn Gion.FMRaEi ha dau neiv sils aults, avunda neiv che lubeschan da planisar cuorsas e concurrenzas da skis. Senza il coronavirus fuss tut bunamein perfect. Quei vala era per la gronda occurrenza sportiva ch’ei miez schaner 2022 sil Crap Sogn Gion. Dapi quater onns s’auda Laax Open tiel program dalla cuppa mundiala da snowboard. Semegliont al Lauberhorn ella sparta da skis alpin ei il Crap Sogn Gion per sportistas e sportist sill’aissa. Laax Open 2022 ei l’jamna dils 11 tochen ils 15 da schaner. Igl ei la pli impurtonta occurrenza da snowboard ell’Europa. Al Laax Open vegnan ils megliers dils megliers en quei sectur dil sport d’unviern. Uonn vegnan quels cun ambiziuns aunc pli grondas: Per entgins d’els eis ei la davosa caschun per sequalificar pils Giugs olimpics a Peking. Al Laax Open 2022 vegnan 180 atletas ed atlets da 32 tiaras. Silla sigliera gronda ed ella mesa-pipa han tuts ambiziuns da gudignar ina part schi gronda sco pusseivla dalla summa totala da 140 000 francs. Il taur ha catapultau gl'atlet silla sigliera dil Laax Open.

Pia scriver ina columna! … ed ei vegn el tgau tgei che jeu stoi tut far, lavar väsch, far il tschetschapuorla, schubergiar il fuorn e far uorden! En mintgacass far uorden! In puff dapertut! Ir cul PET e cul glas, ed insumma inaga far giu il glatsch dalla schelentera, cumprar en stuess era. Pia sesel davon il pc, sco em­prem in caffè, ach, avon aunc ma­gliar zatgei. Tgei dis­uorden! Grad ussa datti en egl a mi: las finiastras stuess ins era schubergiar e tut quellas gasettas … leger ni smenar. Sco sche nus rimnassen quellas. Miu conluvrer, lez rimna, ditgel jeu adina, in puff! Sche jeu rumegel naven, l’auter di ei garantiu puspei zatgei en scaffa, sin cruna, sil pult, mintga plaz liber vegn remplazzaus cun niev uorden. In rimnader pia. Il carstgaun ei oriundamein gie catschadura e rimnader. Forsa havein purtau quei cun nus el temps dad oz e rimnein ussa semplamein fueras. Ni ch’igl ei gnanc fueras; jeu rimnel silpli soccas singulas, pia soccas che tuornan persulas ord la maschina da lavar, senza lur schumellina ch’ei svanida jeu sai buca nua en quella maschina. In misteri! Also rimnel las soccas singulas, en la speronza che tschella socca vegni zacu puspei neunavon. Tochen ussa vai ina gronda chista plein soccas che han buca pli lur partenaria. Auters rimnan bulius. Also per esser sincera: quels che van ad encurir bulius ein gie schon in tec glieud speciala, ni buc? Sco quels che han trens da termagls sin surcombras. Ni quels che rimnan marcas da brevs ni kaffeerahmdeckelis. Kaffeerahmdeckelis? Gie, roschas, mappas pleinas! E sco sil bazar midan e brattan ei lura quels kaffeerahmdeckelis cun si lags dil Piemont. La Svizra ei in center da kaffeerahmdeckelis e lur rimnaders, tenor wikipedia datti 30 000 rimnaders en tiara. Ni muneida! Ei dat glieud che rimna muneida da differentas valutas. In tec curios eisi gie schon. Ei rimnar pia in buordi dil carstgaun ni eisi in benedicziun? Ei quei vegniu dapi che nus baghegein casa ed havein curtgin? Jeu manegel, cu nus eran nomads, rimnavan nus buca crappa e purtavan quella cun nus, ni? Ils affons, lezs rimnan aunc adina crappa, negin che sa daco. Far uorden … ah, gie, mia combra, puh, jeu vai muns da vestgadira en combra. Nua metteis vus la vestgadira che vus haveis giu en ina gada? Quei sas gie buca metter tier il väsch tschuf ed era buca puspei en scaffa. Aschia vai jeu in sistem da muns väsch giun plaun: in mun uorden tschuf, in mun savess esser tschufs aber freda aunc ok, ed in mun zatgei denteren ed in mun schuber che savess trer en. Il davos spetgel in pèr jamnas e zacu sai jeu buca pli tgei mun ch’ei tgeinin e mettel tut da lavar! Mes conhabitonts fan quei cul da magliar; jeu vai il sentiment ch’els rimnien maglia. Nus havein aschia in chat dalla wg, lu vegn magari in maletg dad x zatgei, il bia ina verdura che ha si meffa ni in’autra colur ch’ei nunenconuschenta. Senza commentari vegn quei mes-sadi. E tuts tratgan: Ah ok, art? Ni sa quei naven? E negin che metta naven, perquei che tuts tratgan: ei savess aunc esser che zatgi maglia. Aschia che tuts spetgan tochen ch'il jogurt ei empau verds, tochen ch’el ei aschi verds ch’ins sa smenar el cun buna cunscienzia! Enconuschis Marie Kondo? Ella vegn pagada per smenar naven tiu puff! Ella ha scret treis cudischs pertuccont ina logica sempla da far uorden; quels cudischs ein vegni translatai en 27 lungatgs, 7 milliuns gadas ein quels ve­gni cumprai ils davos onns. Ella ha ina atgna seria sin Netflix, mumma, sche havesses saviu quei! Also, clara caussa atgnamein: tuts han in caos ... zanua. Ma gie, rimnar, jeu rimnel patratgs, auters amurus u amurusas, auters lavurs ed autras datas, nuot pli cun scadiolas. Ei dat glieud che rimna raps. Fa quei lu senn? Ed il di sissu vegns sut il camiun en. Daco rimnar trofeas e pender vid las preits? Tut ils esoterichers cloman: Lai dar, Barla, lai dar! Lai toch dar sez, jeu sai gie buca smenar tut, ei era buc durabel. Quei che maunca buc, drov’ins buc. Jeu vai en mintgacass scret uss ina columna e la lasagna ella schelentera stat schon aunc bein in pèr jamnas, forsa maglia gie zatgi. Barla Coluccello da Lumbrein/Winterthur lavura en il sectur social cun giuvenils – ed ella s’engascha gugent era culturalmain. Barla Coluccello, columnista FMR

Parallalmein culla sanaziun, la meglieraziun e la cumpletaziun dalla via cantunala cun ina nova punt denter Sumvitg e Rabius ei era igl indrez d’avertir ils autists d’animals selvadis vegnius planisaus da niev. Quei sistem che procura per segirtad per la selvaschina ed ils automobilists ei lu era necessaris en quei liug. «Dapi che la via nova ei vegn ei carrau leu per part cun aults tempos. Pli baul era quei empau auter cura che la via menava aunc sin in tschancun stretg ed atras la Val Mulinaun», di il guardiaselvaschina Andriu Degonda da Rabius. El ei leds ch’igl indrez ei modernisaus e ch’el tschaffa ussa ina pli gronda distanza dalla via: «En sesez fagess in tal indrez era da basegns dadens Sumvitg en direcziun Mustér. Era leu dat ei repetidamein accidents cun animals selvadis. Per far quei tschancun pli segirs stuess ins denton ereger in indrez sin ina fetg gronda lunghezia. Per quei motiv sperein nus ch’ils autists observien las tablas ed ageschien corrispundentamein leu.» Il 45avel indrez en Svizra Il sistem d’avertir ils autists dalla selvaschina sin via ni ella vischinonza da quella ei il 45avel che l’interpresa Calstrom da Cuera ha montau en Svizra. Oriundamein era ella domiciliada a Trin e leu ha ella lu era giu installau igl emprem indrez, in prototip, igl onn 1989. «Otg onns havein nus cooperau cull’Universitad Turitg e sviluppau il sistem ch’ei oz da cattar en biars loghens», di Peter Arnold da Calstrom, il piunier da quels indrezs. Igl indrez d’avertiment sil tschancun avon Sumvitg ei vegnius montaus avon 12 onns: «Normalmein tegnan quels rodund 20 onns. Quel cheu havein nus lu stuiu demontar ed adattar pervia dalla meglieraziun dalla via.» Il sistem vegl haveva dus sensors e sestendeva sin ina lunghezia da rodund 100 meters. Il niev ei 480 meters per liung dalla via e ha 21 sensurs e tschun tablas d’avertiment. «El cantun Grischun ei quei il secund liung che nus havein installau», di Peter Arnold. Igl indrez ha el montau sin incarica dil cantun Grischun: «En connex culla sanaziun dalla via havein nus saviu planisar el cumpleinamein da niev.» Igl indrez a Sumvitg ha custau rodund 125'000 francs. Indrez d’infratgietschen Il sistem ch’ei montaus silla via cantunala denter Rabius e Sumvitg vegn spisgentaus cun energia solara. Tenor Peter Arnold ei quei il liung sistem ch’ins sa far funcziunar cun energia solara. En loghens cun pli liungs seigi ina colligiaziun culla reit d’electricitad necessaria. Quei seigi denton era necessari en loghens cun tschaghera ella Bassa. Ils sensors funcziunan tenor ils principis d’infratgietschen e termica. Ils 20 da november 2021 eis el vegnius definitivamein en funcziun. Avon ha ei dau ina fasa da test, quei ch’ei segiramein era curdau en egl a biars autists che han passau da stgir quei tschancun. Ils sensors tschaffan tuttas creatiras cun in’altezia da silmeins 20 cm, pia era pedunzs ch’ein sin via la notg. El cantun Grischun vegn il manteniment dils indrezs procuraus dalla survigilonza da catscha. «Da principi vegnin nus clamai sulettamein sch’enzatgei funcziuna veramein buca», constatescha Peter Arnold e puntuescha: «Quei mument che las tablas indicheschan tempo 40, sto igl autist setener vid quei tempo, era sch’ei carmala da carrar pli spert. Duess ei dar in accident sa ei dar grondas difficultads cull’assicuranza.» Annunziar accidents Andriu Degonda ei cuntents ch’igl indrez ei en funcziun: «Leu e dadens Sumvitg dat ei adina puspei accidents culla selvaschina. La via ei slargada ed ei cudezza da carrar fetg spert.» Duront il lockdown dil coronavirus igl unviern e la primavera 2020 ha el fatg in’interessanta enconuschientscha: «Lu ein fetg paucs autos stai sin via, era la notg. Duront plirs meins ha ei lu dau gnanc in sulet accident culla selvaschina.» Dadens e dado Sumvitg sto el registrar ella media siat entochen otg accidents cun tscharvas ni cavreuls per unviern, quei malgrad igl indrez dalla vart sut da Sumvitg. Cul sistem niev duess quei diember sereducir. «Deplorablamein vegnin nus buca adina orientai en cass d’accidents cun animals selvadis. Nus appellein da far quei cun in telefon alla polizia. Lu vegnin nus numnadamein era informai e savein prender las mesiras necessarias», puntuescha Andriu Degonda ch’ei guardiaselvaschina a Sumvitg dapi rodund tschun onns. 480 meters cun dapli segirtad Igl indrez ch’avertescha ils autists dalla selvaschina silla via denter Sumvitg e Rabius ei vegnius remplazzaus. Il sistem niev cun 21 sensurs sestenda sur ina distanza da 480 meters. El ei vegnius furnius e montaus dall’interpresa Calstrom da Cuera, il piunier svizzer sin quei sectur. Il guardiaselvaschina Andriu Degonda ei leds ch’igl indrez ei en funcziun sin quei tschancun da via ch’ei vegnius meglieraus ils davos onns. En quei liug dado il vitg da Sumvitg traversan biaras tscharvas e cavreuls, mo era uolps, tais e lieurs la via. Il niev indrez che funcziuna tenor il principi d’infratgietschen e termica, tschaffa animals cun in’altezia d’entochen 20 cm. (fmr/hh) Igl indrez silla grada dalla via cantunala denter Sumvitg e Rabius. El duei proteger la selvaschina enten traversar la via ed era preservar autists d’accidents. Igl indrez che funcziuna cun energia solara.

«Miststück». Aschia senumna il program actual da Helga Schneider e cun quel sepresenta ella sonda, ils 11 da december 2021 ella Fermata a Falera. Pli baul batteva ella encunter ils onns dalla midada, oz per in meglier clima. En siu program ei mintga sgnocca biocertificada e persistenta. Senza retenientschas raquenta la neo-climaactivista historias tschuffas per in meglier ambient, scava el lidimer da sias atgnas historias e dismetta tuttas butteglias ch’ella ha entupau enzacu en sia veta. Per divertiment eis ei procurau en mintga cass. Ulteriuras informaziuns www.lafermata.ch . L’artista Helga Schneider sepresenta a Falera.

Venderdis proxim decida il cussegl da vischnaunca davart il project ed il credit. En cass d’in GIE vegn il project allura suttamess alla votaziun all’urna. Igl uor digl ual d'Acletta ei vegnius construius la fin dils onns 1950. Da vart da la Confederaziun ed il cantun ei vegniu preferiu lu ina canalisaziun dil flum en plirs tschancuns da quel. Schizun la sola era construida cun crappa tagliada. La finamira da quella pratica era da procurar che l’aua flessegi spert naven. Avon rodund 20 onns ei igl uor allura vegnius sanaus parzialmein. Lu han las instanzas federalas e cantunalas giavischau ina renaturalisaziun. En plirs loghens ei igl uor vegnius allontanaus, aschi bein sco la sola. Sco quei ch’il cau dall’infrastructura dalla vischnaunca, Ervin Maissen ha detg sin damonda dalla FMR, ei lezza renaturalisaziun secumprovada. Ils davos onns han pliras parts digl uor pitiu donn, surtut en connex cun malauras cun fetg bia plievgia. Denter auter ei quei era stau il cass l’entschatta october 2020 e miez fenadur 2021. Analisau la situaziun «En connex cullas malauras digl october 2020 ei vegniu construiu differents models davart l’intensitad dalla plievgia sco era ils quantums d’aua che la Val Acletta ha menau quels dus dis. Sin fundament da quels ston ins quintar ch’igl ual hagi menau rodund 20 meters cubics aua e material per secunda», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. In tal eveniment sa serepeter en in interval da 30 entochen 50 onns. Gia avon quei eveniment eran ils uors fetg strapazai e per part donnegiai. Secumprovaus ei en quei connex il rempar realisaus a Sax Su. Senza quel fuss il flum probablamein ius sur las rivas en differents loghens. L’analisa dalla situaziun muossa ch’igl uor ei donnegiaus fetg en plirs loghens. Senza reparaturas massa quel probabel cumpleinamein en decadenza. «Igl uor ei donnegiaus surtut da Funs engiuviars entochen Raveras. Il tschancun pli ensi ha ei dau ils davos onns surtuts donns d’erosiun», di Ervin Maissen. Per reparar ils mirs existents haveva la vischnaunca elavurau in project. Suenter ils donns d’avon biebein in onn ein ins lu sedecidius d’integrar quellas lavurs en in project pli grond. Stabilitad e segirtad La finamira dil project ei da garantir la protecziun cumpleina dil territori habitau, baghetgs singuls, zonas da baghegiar e colligiaziun da traffic sco era la staziun da val dallas pendicularas tier in ina gronda malaura che serepeta ella media mintga 100 onns. Las mesiras duein porscher ina protecziun cumpleina per eveniments che serepetan mintga 20 onns per surfatschas agricolas nezegiadas intensivamein e baghetgs d'economia singuls. Il project ei vegnius partius en otg parts da Crap Gries – nua che la punt meina sugl ual en direcziun Acletta Petschna – entochen a Raveras. Igl uor duei vegnir sanaus e rinforzaus. En loghens ch’el ei construius en fuorma da mir duei el vegnir meglieraus. Per construir in segir uor vegn ei ad esser necessari da menar neutier blocca da crappa cun ina dimensiun da 2,5 entochen 5 tonnas. Tala blocca ei buca d’anflar dapertut. «Nus stuein aunc mirar danunder che nus survegnin la crappa da quella dimensiun. Ella ei effectivamein necessaria per stabilisar igl uor futur», di Ervin Maissen. Tut en tut quenta la vischnaunca ch’ei drova 4550 tonnas crappa, leutier rodund 770 meters cubic betun. Entschatta dallas lavurs primavera Aschilunsch che cussegl e pievel dian GEA al project duein las lavurs da construcziun entscheiver primavera proxima. Cun lantschar ladinamein las lavurs duei vegnir impediu ch’ei detti ulteriurs donns vid igl uor. Il project ei calculaus cun cuosts da 1,73 milliuns francs. La Confederaziun surpren 35 pertschien da quels, il cantun 40 pertschien. Aschia resta ei alla vischnaunca da cuvierer biebein 620 000 francs. 1,73 milliuns francs pigl ual d’Acletta Igl uor digl ual d’Acletta che meina per part atras territori habitau a Mustér ha pitiu dallas malauras dils davos onns. En plirs loghens eis el donnegiaus e senza ina reparatura e meglieraziun sa el buca ademplir pli sia funcziun igl avegnir. Il project persuenter ei calculaus cun cuosts da 1,73 milliuns francs. Rodund ina tiarza da quell’investiziun sto la vischnaunca da Mustér purtar, tschella cumpart vegn surprendida da Confederaziun e cantun. Igl ei previu da francar la riva cun gronda blocca da crappa, per part da tala da tochen tschun tonnas. Ils mirs existents digl uor vegnan sanai. Il project e credit vegn tractaus venderdis proxim dil cussegl da vischnaunca. Igl ei previu da lantschar las lavurs primavera. (fmr/hh) Ils davos onns ha igl ual d’Acletta menau pliras ga fetg bia aua e material. Ils donns vid ils mirs digl uor ein nunsurveseivels.

Swiss Ski ha selecziunau las curridras ed ils curriders per las concurrenzas da cuorsa liunga dil Cup mundial da questa fin d’jamna a Tavau. Per l’emprema ga dalla partida el Cup mundial ei Cla-Ursin Nufer (20) dil Club da skis Sedrun-Tujetsch. El ei commember dil cader C da Swiss Ski ed ei vegnius selecziunaus per las cuorsas da distanza. Nufer ei staus igl onn vargau ed avon dus onns al campiunadi mundial dils juniors e 2019 ha el era saviu separticipar al “European Youth Olympic Festival” a Sarajevo. Leu ha el contonschiu ina medaglia da bronz ella cuorsa da 7,5 km dil stil liber e medemamein bronz culla staffetta svizra. Per l’emprema ga el Cup mundial da cuorsa liunga: Cla-Ursin Nufer dil Club da skis Sedrun-Tujetsch.

Desertina Bulls – Heiden 2:1 Cun in bi pass ha Aline Cajacob surviu Gada Cathomas che ha sittau baul igl emprem gol per las Sursilvanas. Cun bialas cumbinaziuns han ils Bulls empruau da tener ault la pressiun sil gol dallas adversarias. Las giuvnas da Heiden vegnevan denton adina puspei tier bunas caschuns entras spertas cunterattaccas. Promt vegnan ellas lu era d’egalisar avon pausa. La secunda mesadad ha l'equipa romontscha alzau il tempo ed il squetsch ed aschia sfurzau Heiden da far sbagls. Entras quei han ils Bulls era giu ina ni l’autra ruosna ella defensiun aschia che Heiden vegnevan fetg malsegiras cun cunterattacas. Quellas ha il goli dallas Sursilvanas, Livia Cadruvi denton parau senza problems. Ella 31avla minuta sietta Selina Giger in bi siet egl anghel e segirescha aschia ils emprems dus puncts dalla dumengia pils Desertina Bulls. Desertina Bulls - Red Ants Winterthur 2:2 Il secund giug han las Sursilvanas giugau encunter l’equippa da Winterthur che havevan numerus aspectaturs el dies. Bein spert han ils Bulls dominau il giug. Ella tiarza minuta sietta Jana Caduff sin pass da Gada Cathomas igl emprem gol pils Desertina Bulls. Mo 30 secundas pli tard schocheschan las adversarias ils Bulls e vegnan d’egalisar. Ella 6avla minuta sietta Jana Caduff siu secund gol sin pass d’Alexandra Flepp e meina sia equippa puspei en avantatg. Igl ei in curios giug. Ei va puspei mo 40 secundas e promt vegn Winterthur d’egalisar suenter in sbagl ella defensiun dallas Sursilvanas. Cun quels dus gols ed ils aspectaturs el dies vegnan las adversarias en in regl. Ellas domineschan tochen pausa las Sursilvanas e vegnan tier bunas caschuns d’ir en avantag. La defensiun dils Desertina Bulls ei denton puspei cheu culs patratgs e tegn encunter nua ch’ei va. Suenter pausa ein las Sursilvanas pli curschusas e vegnan puspei tier bunas caschuns d’ir en avantag. Il goli da Winterthur tegn denton si’equipa el giug cun miraculusas paradas. Ils arbiters ein fetg stregns ed aschia survegnan ils Bulls suenter pliras admoniziuns in castitg da duas minutas. Il boxplay dalla giuvna equipa seglia en mintga siet dallas adversarias e vegn da segirar aschia il 2:2. Sco sche quei fuss buc stau avunda survegn Winterthur aunc in penali duas minutas avon la fin. La caschun per l’equipa da casa da serrar il sac. Igl ei in’atmosfera magica en halla. Il goli Mila Demont ha denton negin interess da scha gudignar las adversarias. Ella tegn sensaziunal il penalti. Tuttas giuvnas dils Bulls seglian sil plaz ed engrazian ad ella ch’ella ha teniu il penalti. Quei ha aunc inaga dau in’enorma energia allas Sursilvanas. Ellas setegnan ensemen ed emprovan da sittar ord mintga posiziun sin gol. Ei va aunc 30 secundas e las Sursilvanas survegnan in culp liber. Gada Cathomas gartegia denton mo la petga. Ils Bulls fan vinavon tut il pusseivel. La bratscha ei gia ell'aria, tuttas selegran, il goli da Winterthur ha denton aunc denteren sia detta e meina la balla mo milimeters sur la traversa dil gol. La sirena tgula ed in curios giug va alla fin. Aschia tuornan las Sursilvanas a casa cun treis puncts e fan in segl naven da plaz siat sin plaz tschun ella tabella. Desertina Bulls cun: Silvan Giger, Jana Caduff, Gada Cathomas, Anna Selina Quinter, Jessica Spescha, Aviva Mazzetta, Tamara Derungs, Ilu Demont, Noemi Zanin, Flavia Deplazes, Aline Cajacob, Corina Venzin, Ramona Venzin, Annalea Candinas, Estella Mazzetta, Selina Giger, Mila Demont, Livia Cadruvi, Alexandra Flepp, Aurelia Giger, Anica Seiler, Chanel Monn, Noah Giger.

Sco Gastro Grischun ha scret il venderdis vargau en in communicau als mieds da massa, dian pli e pli biaras fatschentas giu las tscheinas da Nadal. Per la gastronomia seigi quei zun dolorus e stuessi buca esser. La FMR ha vuliu saver co ei vesa ora en Surselva e dumandau suenter tier enzacontas fatschentas ella regiun. Sco la Gastro Grischun ha informau, stues­san las tscheinas da Nadal buca ve­gnir annulladas. Cun testar tuts participonts e parter en gruppas leu nua ch’ei ha gronds diembers da collaboraturas e collaboraturs, possien quellas tscheinas haver liug fetg bein. Aschia possi la resca d’infecziuns sco era per la curontina da contact vegnir sbassada sin in minimum. Tuttina detti ei pli e pli bia annunzias d’ustrias che survegnan abdicaziuns pertuccond tscheinas da fatschenta. Festivau senza problems La Beer Sa a Rabius ha gia giu tscheina da fatschenta e quei avon biebein diesch dis ella sala dil Hotel Greina a Rabius. Sco Luis Beer declara, havevien ei ils davos dus onns buca organisau ina tscheina da fatschenta pervia dalla pandemia. «Igl ei ina impurtonta occurrenza e bien da vegnir ensemen e discuorer. Per nus patruns eis ei ina buna caschun d’engraziar a tuts, mo era per gratular ed undrar giubilars ni emprendists e da quels che han fatg scolaziuns», di igl impressari. La Beer SA dumbra rodund 100 collaboraturas e collaboraturs. Da quels seigien 65 stai alla tscheina da Nadal. Enzacons stagiunaris erien gia turnai a casa, auters hagien forsa giu tema ni ch’ei seigien buca virolai e levien ni hagien buca saviu vegnir. Quei culs tests da menaschi funcziuni numnadamein buca aschi bein pil mument, ils resultats e certificats arrivien buc a temps damai ch’il labor incumbensau pari d’esser surcargaus. «Nus havein giu negins cass da Covid-19 suenter la tscheina», declara Luis Beer cuntents. Aunc incert La tscheina da Nadal dalla Distec SA a Mustér – che dumbra 65 collaboraturas e collaboraturs - ei previda per venderdis, ils 17 da december. Sco il meinafatschenta, Loris Marsura declara, ei la tscheina reservada provisoriamein en in’ustria el vitg che arvessi quella sera mo per la Distec SA. Pil mument sappien ei denton aunc buc sche la tscheina hagi liug definitivamein: «Nus observein aunc questa jamna la situaziun e decidin lu. Da principi lein nus far la tscheina da Nadal.» Improvisar La tscheina da Nadal dalla fabrica da finiastras e curtgins d’unviern Degonda SA a Cumpadials ei medemamein previda ils 17 da december. Sco il meinafa­tschenta Clau Degonda di, duei quella haver liug a Rabius el Hotel Greina. «La tscheina da Nadal sco finiziun d’in onn da fatschenta ei dapi anno tubac ina tradiziun. Quei s’auda tier ed igl ei bi da star da cumpignia», di il patrun da 23 em­ploiadas ed emploiai. Secapescha ch’ei stoppien s’adattar allas reglas che valien ils 17 da december e sch’ei detti restric­ziuns pli severas stoppien ei eventualmein dar giu la tscheina. «Lu improvisein nus sco gia igl onn vargau ed organisein ina fiastetta en luvratori. Leu havein nus avunda plaz da tener las distanzas necessarias,» aschunta Clau Degonda. Negina tscheina da Nadal pil persunal dil spital Ensemen cul center da vaccinar dumbra il Spital Regiunal a Glion varga 300 collaboraturas e collaboraturs. Igl ei usit che la cumissiun da persunal organisescha ina tscheina da fatschenta cun program da divertiment el decuors dil meins november. «Uonn havein nus dau giu quella ed era ils aperos previ han buca liug», declara Simona Cajacob. Sco l’assistenda dalla direcziun aschunta, ei quei era il cass tiel Spital cantunal grischun a Cuera. Sco Cajacob puntuescha, hagi negin plascher dalla decisiun ed il star da cumpignia maunchi. Tuttina fussi ei memia riscau da stuer serrar entiras partiziuns en cass ch’in collaboratur fussi infectaus e derasassi il virus. Sco ella ha aschuntau, sappi il persunal bein aunc gentar ella cafettaria dil spital, mintg’autra sutga resti denton libra. Dameins reservaziuns «Nus havein bien, negin ha aunc dau giu tscheinas da fatschenta», sa Andreas Baselgia dil Hotel Greina a Rabius communicar. Ei hagi denton dau in tec pli paucas reservaziuns per tscheinas da Nadal ch’auters onns avon la pandemia. «Il mument eis ei denton en general pli rausseivel ch’usitau», declara el. Stefano Staglianò e sia dunna Silvana han aviert la Pizzeria Da Stefano a Trun pér cuort avon igl emprem lockdown e san perquei buca cumparegliar cun auters onns. «Jeu sun cuntents, nus astgein buca selamentar», di Staglianò che menava avon la Pizzeria Centro a Trun. Dallas gruppas ni fatschentas che hagien reservau per ina tscheina da fatschenta hagi entochen ussa sulet ina dau giu. «Quei era ina gruppa cun persunas dalla tgira, igl ei capeivel ch’ei han dau giu», aschia igl ustier che menziuna era ch’ei seigi en general pli ruasseivel. Grev da planisar «Jeu sesentel sco sin spinas en vesta alla stagiun d’unviern», conceda Reto Schmid, il hotelier digl Alpina a Breil. Ad el fa denton buca mo la situaziun mal­guessa pil menaschi quitaus, mobein la situaziun mundiala en general. «Jeu sun buca perschuadius che nus vegnin da luvrar a moda usitada quest unviern.» Ei sappien era buc aunc co ei vegni recumbensau sch’ei dessi puspei in lockdown. Pil hotelier da Breil eis ei stau ina sfida d’engaschar luvrers per quella stagiun. «Sch’ei marscha nuot essan nus biars damemia e sch’ei dess ina super sesiun lu fussen forsa paucs,» declara Reto Schmid. Egl Alpina ha ei dau rodund miez pli paucas reservaziuns per tscheinas da Nadal, dau giu ha pil mument aunc negin. Tenor Gastro Grischun dattan adina dapli fatschentas giu las tscheinas da Nadal. Cun las mesiras da protecziun pusseivlas fussi quei buca necessari.

Fotografar ei in grond hobi da Lea Schmid ed ella fa quei cun grond dun e plein pissiun. Il giavisch dalla Tuatschina che viva a Zug ei da far dil hobi la professiun, almeins pass per pass. Cu Lea Schmid fotografescha cun sia Canon EOS 6D Mark II, in apparat da fotografar reflex, ei praticamein nuot casual. «Jeu planiseschel mintga detagl e sai gia ordavon co la fotografia duei la finfinala veser ora», declara la dunna da 46 onns che ha senza dubi in’aveina artistica. Aschia va ella savens pils cuolms ni ella natira cun in sacados che peisa 14 kilos. Sper la merenda pachetescha ella en quel igl aparat da fotografar, sia drona, in stativ e resti da sescumiar. Tiel stil da Lea Schmid s’audan numnadamein era fotografias ch’ella ei da veser enzanua ella natira, adina davosen e cun resti lev sco per exempel rassa ed a pei blut. Quei fa ella era sch’ei ha neiv e declara: «Aschia less jeu intermediar il ruaus ora ella natira e dar als maletgs ina prisa surreala e cungir cun ina prisa humor.» Savens fetschi ella quellas cul scludider automatic e sche siu um seigi dalla partida smachi lez il nuv. Quei denton pér suenter ch’ella hagi endrizzau tut sco ella vegli. Quadrat A casa elavurescha ella las fotografias e taglia tier el format quadrat ils detagls. Ils maletgs en quadrat ein sia noda casa sco las vestas extraordinarias sin detagls. Magari scuviera ella era pér duront far l’elavuraziun d’ina fotografia in detagl ch’eri buca curdaus en egl avon. «La magia schai el detagl», ei il motto da Lea Schmid e quei lessi ella era dar vinavon. Memia biars mondien tras la veta senza far stem da detagls fascinonts. Empriu da fotografar ha ella a moda autodidacta e perfecziunau il stil duront quater onns cuors egl atelier da fotografia dalla Migros Klubschule a Turitg. «La premissa da far part da quels ateliers ei d’haver in cert level da fotografar. Nus mavan buc ora a fotografar mobein fagevan criticas da maletgs che intgin metteva a disposiziun. Quei ha purtau fetg bia a mi ed jeu hai era seschau inspirar dallas lavurs dils auters», di la fotografa. Tier siu repertori s’audan era fotografias d’architectura, da spazis bandunai, da spisas ni caussas ch’ella presenta à la «Stillleben» modern. Enqualga paran sias fotografias bunamein surrealas ed ins sto mirar bein per veser tgei ch’ellas muossan propi. Temps interessant Suenter igl emprendissadi mercantil ch’ella ha fatg a Trun ha Lea Schmid luvrau en plirs biros el Grischun ed ei stada miez onn ell’America. Cun 23 onns eis ella secasada a Zug e dapi lu ha Lea Schmid luvrau tier Boa Lingua. «Nus eran lu en treis. Igl ei stau in extrem interessant temps ed jeu hai astgau gidar da baghegiar si quella fatschenta che dumbra oz 100 collaboraturas e collaboraturs en pliras filialas.» Entras la pandemia eis ei denton grev per Boa Lingua ch’intermediescha segiurns linguistics en autras tiaras. La lavur cuorta, la situaziun generala, mo era l’atgna vegliadetgna ed il desideri d’ir ina via creativa han motivau l’assistenta dalla direcziun d’abdicar la plazza. Uras da midar Ils emprems dus meins dil 2022 vul ella far vacanzas, mo era passentar in meins sin l’insla El Hierro. Quel’insla cun turissem migeivel enconuscha la Tuatschina dallas vacanzas ed ei s’inamurada. Leu vul ella guder il temps, mo era refrestgentar il Spagnol e frequentar ina scolaziun online pertuccond il luvrar cun medias socialas. «Per mei eis ei semplamein uras da midar enzatgei ella veta ed jeu less far quei ch’jeu fetschel il pli bugen, numnadamein fotografar. Jeu sun denton realista e sai ch’jeu vegnel buc da viver da quei pil mument», conceda Lea Schmid. Ella Photobastei a Turitg ha ella gia exponiu treis ga sias fotografias. Aschia ha ella era gia survegniu enzacons jobs sco fotografa ed era astgau decorar cun sias fotografias enzacons biros. Chez Bini Sin Instagram secloma Lea Schmid «chezbini» ed era sia pagina d’internet porta quei num. Sco ella declara vegn quei da siu surnum «Bini» e da sia pissiun pil cuschinar ed envidar hosps a casa – pia a casa tier Bini – Chez Bini. La dunna hospitonta cuschina cun products regiunals ch’ella cumpra savens a caschun da fieras. Sia spisa preferida ein capuns, mo era pèschs ord il lag da Zug ni quel dils Quatter Cantuns setschentan savens en sia cazzetta. Era tiel cuschinar schai il focus sil detagl ed ils hosps da Schmid gaudan las tratgas era visualmein. Aschia capeta ei era ch’ella metta en scena in pèsch ni capuns ed auter bien. Sco in fil tgietschen attiran denton adina puspei las fotos da sesezza ella cuntrada l’attenziun dils visitaders. Tgisà co siu talent da fotografar sesvilupescha – ussa ch’ella ha finalmein temps d’intensivar il hobi preferiu? Lea Schmid ei ina fotografa cun gronda affinitad pils detagls. Lea Schmid - sco in fil tgietschen - ein sias fotografias ella natira che muossan adina ella davosen. La mar da Breil - ina vesta surprendenta dil lag da fermada a Breil.

L’uniun Pro Flem Cassons ha presentau ier ina broschura dalla pendiculara da Cassons. Quei mied da transport turistic ha existiu da 1956 tochen il 2016, pia exact 60 onns. El carnet da 44 paginas raquentan bunamein 50 persunas da lur ligiom cun Cassons. La pendiculara da Cassons seigi buca stada semplamein ina pendiculara convenziunala. Cu la societad hagi baghegiau gl’onn 1956 la lingia da Naraus tochen sil Fil da Cassons seigi quei stau ina ovra da piunier. Aschia ha il president dall’uniun, Arno Krucker, circumscret quei implont. Ier ha el presentau ina broschura che descriva la historia da quel. La pendiculara ha menau tochen gl’atun 2015 skiunzs, viandonts ed alpinists sil Fil da Cassons sin 2650 m.s.m. Cu la possessura, la gruppa Arena Alva, ha communicau il 2007 ch’ins stoppi serrar gl’implont per motivs economics, ha la populaziun entschiet a sedustar. Tuts sforzs han denton nezegiau nuot. Per motivs da segirtad e prighel da lavinas ha gl’Uffeci federal da traffic buca prolungiu la concessiun per quei mied da transport. Reto Gurtner, il CEO dalla gruppa Arena Alva, ha declarau naven dall’entschatta, ch’ins enqueri ina nova colligiaziun encunter Cassons. Era el ei denton colligiaus stretgnamein culla pintga cabina cotschna da Cassons. El carnet motivescha el sia posiziun en in’intervesta cul schurnalist Sebastian Kirsch. L’uniun Pro Flem Cassons ha ussa dau ora quella broschura. Tgei ei gl’intent da quella? Nus vulein perinagada buca entscheiver puspei ina discussiun dad arver il Fil da Cassons. Il cuntrari, gliez capetel ei finius. Las biaras discussiuns ch’ei ha dau ils davos 12 onns da quella historia sempiterna vulein nus concluder. Nus vulein metter in’autra glisch silla pendiculara da Cassons. Quella ha existiu exact 60 onns. Quella mereta ina cronica, ina cumplessiva, divertenta ed informativa. La pendiculara nova meina da Flem a Foppa, da leu a Startgels, lu vinavon encunter la Camona da Segnes e sil punct niev Ils Cugns. Essas Vus satisfatgs da quella lingia nova? Nus essan cuntents ch’ei dat ina pendiculara tochen Ils Cugns. Cunquei ei nossa finamira centrala, numnadamein quella da mantener Foppa e Startgels, contonschida. Igl ei ideal che la lingia nova colligia era la Camona da Segnes. Quei tut ei en nies senn. Quei che pertucca il Fil da Cassons ei quel era contonschibels el futur puspei per viandonts, malgrad che la staziun da muntogna ei situada circa 200 meters pli bass. Ils Cugns ei persuenter in bien punct da partenza pil Plaun Segnes Sura ed il territori che meina encunter Glaruna, Sogn Gagl e Val Bargis. Cunquei ha Voss’uniun contonschiu gl’intent. Vegn ella ussa sligiada? Na, buca diltut. En nos statuts ein ulteriuras finamiras stabilidas. L’uniun Pro Flem Cassons sustegn e promova ulteriuras caussas e projects turistics per la vart da Flem dil territori. Aschia han las pendicularas Arena Alva previu da dislocar gl’areal e scoletta da skis naven da Flem si Foppa. Quei liug duei dar ina zona attractiva per tuttas stagiuns per famiglias. En collaboraziun culla vischnaunca da Flem e l’Arena Alva savessen nus porscher bien sustegn per quei intent. Ei quei sustegn da Voss’uniun lu era giavischaus? Gie, quei ei giavischau. Jeu hai giu divers discuors surlunder cul president communal Martin Hug. Nus vulein per exempel gidar da concepir rutas da viandar, e nus essan adina promts da purtar e promover ideas che neschan. Tonschan ils statuts dall’uniun per quei scopo? Arno Krucker, il president da Pro Flem Cassons Gl’intent central, l’avertura da Cassons cun implonts e menaschis ei ademplius. Tschella part digl intent ei definius vastamein e circumscrets aschia: «Intent dall’uniun eis ei da promover l’avertura turistica dil territori da sport e da recreaziun da Flem». Quei includa tut bia. La donaziun da varga 800'000 francs ch’ei sil conto separau per la suga dalla pendiculara da Cassons saveis Vus denton buca duvrar per quei intent, ni bein? Na, quels daners han donaturs pagau aposta per quei. Gl’intent oriund scroda ussa naturalmein ed ils donaturs astgan pretender anavos la summa ch’els han pagau sil conto reservau pigl intent da remplazzar la suga dalla pendiculara veglia da Cassons. Nus havein dumandau a scret donaturas e donaturs da spitgar cun pretender anavos ils daners. En vesta ch’il project dalla pendiculara nova vegn ussa realisaus savess ei dar ina alternativa tgei che duei schabegiar culs varga 800'000 francs ch’ein deponi sil conto dalla banca. Rodund 80 pertschien dils donaturs ein cuntents cun quei proceder. Nossa finamira eis ei da far il proxim temps ina proposta co investar ils raps reservai. Ei sto secapescha esser in project adequat che perschuada tuts. Cu vegn quei decidiu, dat ei ina radunonza extraordinaria? Da quei decidan buca ils commembers dall’uniun, pertgei buca tut ils donaturs ein era commembers dalla Pro Flem Cassons. Nus dall’uniun stuein puspei plidentar mintga donatur individualmein e presentar la proposta che nus vegnin a far. Aunc ussa ei quei denton aunc buca definiu. Voss’uniun vegn el proxim futur forsa a sentir ch’il diember da varga 2000 commembers sereducescha, demai che la gronda tematica ei giu da meisa? Aunc ussa essan nus leds che l’uniun dumbra in diember constant da commembers. Aschia in’uniun cun varga 2000 commembers ha tuttavia dabia potenzial. Las sortidas dils davos onns ei stadas pervia da mortoris e vegliadetgna avanzada. La gronda maioritad ei attaschada e fideivla sur onns alla Pro Flem Cassons. Per famiglias che vulan gidar da sviluppar il territori turistic sur Flem essan nus vinavon l’instituziun ideala. Vus sez essas vinavon motivai da menar quella? Avon quater onns havein nus restructurau la suprastonza. Ussa essan nus en treis, tuts ein denton ella vegliadetgna da pensiun. Bugen dessen nus vinavon la bitgetta a zatgei pli giuven cun ideas e motivaziun. Igl ei essenzial che talas persunas giuvnas s’engaschassen per mantener la vitalitad ed il potenzial dall’uniun, jeu giavischass bugen forzas giuvnas, umens e dunnas giuvnas alla testa. 44 paginas plein historia(s) La broschura che l’uniun Pro Flem Cassons ha ediu e presentau ier ei in document cun ina massa historias entuorn la pendiculara da Cassons. Quella ei stada en funcziun da stad ed unviern ils onns 1956 tochen 2015. Per hosps ed indigens ei in’impurtonta perdetga turistica ida a piarder. La broschura vul render attent alla singularitad da quei implont. Ils da Flem eran attaschai a «lur» cabina da Cassons, quella era veglia e la lingia baghegiada en territori instabil. Ella ha stuiu ceder, gl’atun 2016 han ins demontau ella. La broschura gest cumparida ei buca ina monografia classica cun descripziun cronologica dils fatgs. Ina roscha persunas s’expriman da lur sentiments e da regurdientschas en connex cun Cassons e sia pendiculara. A plaid vegnan per exempel Beni Fontana, Edi e Catrina Bonorand, Rogher Langhi, Erwin Schmid-Waller, Maya Nussli-Bezzola, il president communal Martin Hug ed il president e fundatur dalla Pro Flem Cassons Hans Sutter. En tut eis ei bunamein 50 contemporans e perdetgas dil temps. La broschura da Cassons vegn distribuida als varga 2000 commembers dall’uniun Pro Flem Cassons. Ins sa retrer ella sur la pagina d’internet dall’uniun (www.flims-cassons.ch) ni era en diversas instituziuns e fatschentas (Casa Melna Flem, biro turistic, canzlia communala, papetaria).

Grazia allas bunas prestaziuns el Cup IBU da biatlon en Scandinavia las davosas duas jamnas ei Eligius Tambornino (35) vegnius selecziunaus da Swiss Ski per las cuorsas dil Cup mundial a Hochfilzen el Tirol. Aschia vegn el in ulteriur pass pli datier da sia gronda finamira da saver sequalificar pils giugs olimpics da quest unviern a Peking: «Jeu selegrel fetg sin quellas cuorsas. Per saver returnar el Cup mundial hai jeu luvrau fetg questa stad.» Per la qualificaziun per olimpia basegna el in rang denter ils emprems 25: «Quei ei pusseivel e realistic.» Eligius Tambornino parta a Hochfilzen venderdis el sprint. Aschilunsch ch’el contonscha in rang denter ils megliers 60 sa el era absolver la cuorsa da persecuziun la sonda. Ella staffetta dalla dumengia vegn el a partir cun Benjamin Weger, Sebastian Stalder e Niklas Hartweg. L’otgavla ei era la davosa stagiun da biatlon d’Eligius Tambornino. Suenter quest unviern s’auda sia carriera nordica alla historia.

Il suveran da Medel ha approbau il mardis sera il preventiv dalla vischnaunca per 2022. Quel dil quen da gudogn e sperdita preveda in deficit da rodund 25 000 francs tier ina sviulta da 3,9 milliuns francs. Il motiv da quei deficit ei ina summa da 250 000 francs previda pil manteniment surtut da vias da meglieraziun. Aschia duei vegnir impediu pli gronds donns da malauras vid quellas igl avegnir. Plinavon cuntegn il preventiv ina summa da 100 000 francs per refar la deponia da material ad Acla-sut sut Curaglia. Quella vegn allura renaturalisada. Il budget dallas investiziuns quenta cun expensas da 1,1 milliuns francs ed entradas da 120 000 francs. En quel ei previu 800 000 francs per la sanaziun da vias el vitg da Curaglia. Tut en tut preveda la vischnaunca d’investar en quellas vias rodund tschun milliuns francs ils proxims diesch onns. La sanaziun pertucca las vias sco talas, mo lu era lingias da canalisaziun, aua ed electricitad. Igl entir project vegn aunc suttamess alla votaziun dil pievel. El quen d’investiziuns ei era reservau ina summa da 100 000 francs per la cumpra dallas localitads dalla Banca Raiffeisen Cadi ella casa communala a Curaglia. La vischnaunca ei en contractivas culla banca. Allura fuss l’entira casa en possess dalla vischnaunca da Medel. Vischinas e vischins han decidiu il mardis sera da laschar il pei da taglia sin 70% e quel dalla taglia sin schischom sin 1,5 permelli. Il preventiv dall’Ovra electrica Medel quenta cun in surpli d’expensas da biebein 267 000 francs tier expensas totalas da 1,84 milliuns francs. El preventiv dall’ovra vegn quintau cun ina summa da bunamein 590 000 francs per investiziuns novas. Igl uclaun da Soliva en Val Medel.

Il mardis suenter miezdi cuort avon las 14.00 ha ei dau in’interrupziun dil current electric per las vischnauncas da Morissen, Vella, Degen e Vignogn. Quella ha cuzzau rodund treis uras. Tenor la Repower ha in sclausanetg caschunau quell’interrupziun. 1580 clients ein stai pertuccai. Cuort avon las 19.00 ei il current electric curdaus ora per rodund mesura pils vitgs da Cuort, Affeier, Grianiga e Friggahüs a Sursaissa. 1900 clients ein stai leu senza electricitad. Ils motivs da quei incaps vegnan intercuretgs. La Repower deplorescha las duas interrupziuns e las consequenzas da quellas per la clientella.

El temps d’advent tarmettan fatschentas e privats ils auguris per las fiastas e la scumiada digl onn. Malgrad la digitalisaziun fan biars quei aunc adina a moda convenziunala, cun ina carta, tarmessa culla posta, ni schizun cun in pac. Quels auguris, pilpli cumbinai cun in engraziament, san esser ton banals sco originals. Ferton ch’ina fatschenta tarmetta alla clientella ina carta prestampada culs auguris usitai ed ina magra suttascripziun, muossa in’autra fantasia. Aschia ha il redactur dalla FMR retschiert tschei gi in pign pac cun in cuntegn veramein original: zugliau ella launa verda da pupi sesanflava ina lieur da Pastgas. Els seigien cun lur products in pass impurtont anavon al temps, scriva la fatschenta silla carta. Perquei giavischien els gia oz bialas Pastgas e surdettien perquei in schenghetg en fuorma d’ina lieur da tschugalata. L’idea nunconvenziunala ha anflau accoglientscha. Beinspert ha la lieur piars sias ureglias da fina tschugalata svizra, sco quei che la fotografia documentescha.(fmr/abc) La lieur da Pastgas davon il tschupi d'advent, ina scurilitad.

La situaziun finanziala seigi vinavon fetg buna. La vischnaunca hagi negins deivets, denton biars projects impurtonts: Aschia entscheiva la suprastonza communala da Flem siu messadi per la radunonza da preventiv dils 13 da december 2021. La legislatura 2021-2024 includi differentas investiziuns novas, sper quellas che la suprastonza veglia havevi decidiu. En tut spetgien tochen 2026 projects ella dimensiun da circa 110 milliuns francs, da quei 70 milliuns ord la facultad administrativa e 40 milliuns ord quella da finanzas, informescha la suprastonza communala, quella summa possi la vischnaunca dumignar, puntuescha ella. Varga 20 projects Malgrad quei propona l’executiva da Flem da sbassar il pei da taglia da 80 sin 70 % dalla taglia cantunala sempla. La davosa reducziun hagien ins decidiu gl’onn 2017, en vigur ei quella vegnida gl’onn suantont 2018. «Gl’impuls da reducir puspei il pei ein ils buns quens annuals, gl’ault capital agen e las bunas aspectativas che la vischnaunca ha», scriva la suprastonza communala da Flem. Ina nova reducziun dueigi mussar a votantas e votants che la vischnaunca seigi attractiva e ch’ella vegli restar vinavon attractiva. La reducziun moderada da 10 % garanteschi vinavon che la vischnaunca sappi ademplir ses survetschs usitai dil manteniment dall’infrastructura. Gliendisgis proxim, alla radunonza communala, vegn la suprastonza a presentar siu plan da finanzas e dallas investiziuns. Il quen current 2022 quenta cun expensas ed entradas da rodund 32 milliuns francs cun in surpli d’entradas da 185'000 francs. Las investiziuns planisadas seigien impurtontas per Flem. Senza investiziuns piardi la vischnaunca siu status da liug da habitar attractiv, quei havessi la finala consequenzas per las entradas da taglia. Separticipar vid Calira a distanza Laax SA En sia planisaziun dalla legislatura currenta ha la suprastonza inclus varga 20 projects pli gronds. Gl’onn proxim vul ella presentar a votantas e votants plirs da quels. La summa totala netta dallas investiziuns 2022 indichescha ella cun 13,45 milliuns francs.Ina summa da dus milliuns ei necessaria per engrondir la casa dalla scoletta nova a Surmir, il diember carschent d’affons sforzi d’alzar la casa per in plaun. Dus milliuns francs vul la vischnaunca impunder per cumprar la camona da cuolm cun ustria da Foppa. Per realisar mesiras che augmentan l’attractivitad dil territori Foppa vul la vischnaunca contribuir ulteriurs dus milliuns francs vid il project dalla gruppa Arena Alva. In project pli grond ei la participaziun alla Calira a distanza Laax Flem SA. Per secumprar ella societad vulan ins investar 600'000 francs, lu eis ei previu che la vischnaunca baghegi sezza ina centrala el territori Prau Pultè ed affitteschi quella alla societad-purtadra. Per baghegiar quella vul la suprastonza reservar ina summa da tschun milliuns francs. Buca emblidar astg’ins l’investiziun gronda dils proxims onns: Il budget 2022 dallas investiziuns includa otg milliuns francs per realisar l’emprema etappa dalla pendiculara nova da Flem a Foppa e Stargels.

«Jeu selegrel fetg sin quella cuorsa, tonpli che mia famiglia sa esser cheu tier mi’emprema concurrenza sil pli ault nivel», di Cla-Ursin Nufer. Cun ils megliers dil mund sco il Russ Alexander Bolschunow ni il Norveges Johannes Klæbo ha el aunc mai giu la caschun da semesirar: «Jeu sai buca tgei che spetga sin mei en quella cuorsa, era buca tgi che parta tut dils megliers dil mund. Mia finamira ei da tener il disavantatg en rama aschi bein sco pusseivel.» Las premissas ein bunas Il giuven Tuatschin careza las cuorsas a distanza liunga, sprints ein perencunter buca sias cuorsas preferidas. «15 km ei ina fetg buna distanza. Cheu a Tavau eis ella denton sin in tschancun fetg pretensius. Sch’ins vul buca spiarder memia bia sils megliers ha ei num dar gas sin mintga meter, era engiu», di Cla-Ursin Nufer che habitescha dil reminent dapi igl atun a Tavau tier siu tat. El ha pia aschidadir in giug da casa dumengia proxima. Ed aunc in bien omen: Sin quella distanza ha il Sursilvan Toni Livers gudignau ils 3 da fevrer 2007 a Tavau si’emprema e suletta cuorsa dil Cup mundial. Era si’emprema cuorsa el Cup mundial ei stada a Tavau igl onn 2003. Il currider oriunds da Trun ch’ei seretratgs dil sport activ avon dus onns ei oz in dils trenaders da Cla-Ursin Nufer tier Swiss Ski. Las premissas per ina buna cuorsa dumengia proxima a Tavau ein pia dadas. Sepreparaus bein «Jeu sun fit e bein en gamba. Jeu hai il sentiment che la fuorma constetti», di Cla-Ursin Nufer che ha terminau la stad avon in onn igl emprendissadi da bostger. Ussa ei la cuorsa liunga sia professiun e tenor quels principis eis el sepreparaus questa stad ed igl atun: «Uonn hai jeu trenau pli structurau. Trenaments intensivs mo lu era bia ruaus. Quei ei impurtont per seregenerar. Mo era tecnicamein hai jeu fatg in pass anavon.» El lavuri vid la posiziun: «Jeu stoss aunc optimar il muster dalla posiziun da cuorer. Els trenaments reussescha quei ed jeu emprovel da contonscher quei era ellas cuorsas. Pli ditg ch’ina cuorsa cuoza e la stauncladad sefa valer e pli fetg ch’jeu crodel puspei el muster vegl. Quei san ins denton constatar tier fetg biars curriders, strusch in cuora optimalmein dall’entschatta entochen la fin.» Il meglier currider nordic dalla Surselva ch’appartegn al cader C da Swiss Ski risguarda denton era consequentamein ils principis dalla vivonda. Las cundiziuns da trenament a Tavau ein idealas, mo tuttina tuorna el adina puspei bugen anavos en Val Tujetsch: «Per mei ei il returnar a casa in’impurtonta part dil mosaic.» A Tavau gaudi el il temps da sport cun ulteriurs commembers dalla gruppa da curriders sut 23 onns. Emprema finamira ei contonschida Culla participaziun al Cup mundial a Tavau ha Cla-Ursin Nufer contonschiu ina da sias grondas finamiras da questa stagiun. En quella cuorsa vegn el a sentir la differenza tiels megliers dil mund: «La midada da junior ella categoria dils umens ei in fetg grond pass. Ellas concurrenzas da quest unviern less jeu empruar da s’etablir en quella categoria.» In’ulteriura gronda finamira ei la qualificaziun pil campiunadi mundial dils curriders sut 23 onns dil fevrer en Norvegia. Entochen tschun Svizzers san sequalificar per quels, decisivs vegnan surtut ils resultats el Cup Continental ad esser. En quel semesiran ferms curriders da biaras naziuns. Vid ina promoziun dil cader C el cader B da Swiss Ski fa Cla-Ursin Nufer il mument aunc buca gronds patratgs: «Quei pass ei relativamein gronds.» Gronds ei era il pass ch’el fa dumengia a Tavau: Da cuorsas dil Cup Continental e dil Swiss Cup el Cup mundial. Cla-Ursin Nufer ei commember dil cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. Dumengia separticipescha el l’emprema ga ad ina cuorsa dil Cup mundial....

La radunonza communala da Laax ha approbau mesjamna sera il consorzi da scola niev cullas vischnauncas vischinontas Falera, Sagogn e Schluein. Il conclus ei staus unanims suenter ch’ils cussegliaders externs Martin Mathiuet e Josef Willi han presentau il project. Vendergis vargau haveva la radunonza communala da Sagogn gia approbau quel. Il consorzi niev duei includer tuts scalems e remplazzar ils differents cussegls, cumissiuns e consorzis da scola e scoletta dallas quater vischnauncas. Questa sera ei la fatschenta tractandada alla radunonza communala da Falera, mesjamna proxima vegnan ils da Schluein a tractar e decider en caussa. Il lungatg principal dil consorzi da scola resta il romontsch. Laax, december 2021 La radunonza communala da Laax ha plinavon decidiu da tener il pei da taglia 2022 sco tochen dacheu sin 50 % dalla taglia cantunala sempla. Ultra da quei han ils strusch 50 presents approbau ina damonda da credit da 200'000 francs per adattar la tecnica dalla tribuna ell’aula Grava. La damonda ha la fundaziun Pro Laax tschentau. La tractanda usitada dalla radunonza communala dil december ei en mintga vischnaunca la presentaziun e discussiun dil preventiv digl onn suandont. A Laax ha quella tractanda buca evocau discussiuns. La suprastonza communala ha presentau in preventiv 2022 cun expensas da 16'853'100 ed entradas da 17'628'500 francs, aschia che las autoritads quentan cun in recav schuber da 775'400 francs. Il quen dallas investiziuns 2022 indichescha ina summa netta da bien otg milliuns francs, quei tier expensas da 13,525 ed entradas da 5,52 milliuns francs. Per la sanaziun da vias communalas ein 3,85 milliuns francs reservai. Pigl engrondiment dalla casa da scola Grava haveva la radunonza communala gia concediu in credit da sis milliuns francs, quell’investiziun vegn fatga il 2022. (fmr/abc)

Werner Fontana, annada 1926, haveva in onn ch’il bab ed il frar da lez han fundau a Glion ina fatschenta da transport en survetsch dalla Posta. Il biadi, Stefan Fontana, surdat ussa in grond menaschi ad AutoDaPosta. «Meinsvart sutschazegian ins quei menaschi», manegia Stefan Fontana en discuors cul redactur dalla FMR. El, naschius 1961, ei carschius si cun quel. Siu bab Werner Fontana, ensemen cul partenari da fatschenta Tommy Solèr, ha surpriu 1968 in menaschi che ha surviu e che survescha tochen oz al traffic public. Ils autos da posta che partan naven da Glion en diesch direcziuns s’audan oz alla FontanaBus AG. Il gestiunari e possessur Stefan Fontana ei sedecidius da surdar quei menaschi cun 50 emploiai e 22 vehichels all’interpresa AutoDaPosta. Culla midada digl urari da dumengia proxima, ils 12 da december 2021, va la midada en vigur, ils passagiers e la clientella dils autos da posta vegnan denton a s’encorscher nuot. Ils cuors restan, sco tochen dacheu ils manischunzs els autos da posta medemamein. Garascha resta Sco quei che Stefan Fontana gi, va la midada pils manischunzs ed emploiai en vigur gl’emprem da schaner 2022. Il persunal survegn sin quei termin novs contracts da lavur cul patrun niev. El sez – entochen ussa impressari independent – vegn a semetter en survetsch dil patrun niev. En ina occupaziun parziala lavura el per AutoDaPosta, sco sco manischunz e sco responsabel per la scolaziun dil persunal. La garascha dils autos da posta alla Via Santeri a Glion tegn Stefan Fontana vinavon. Sco el raquenta, era el s’annunziaus quest atun per la concurrenza publicada tenor normas dalla WTO per la lavur da mantener e reparar ils 22 autos da posta. El hagi gudignau quella, conferma gl’impressari, quei munta ch’el sa porscher vinavon gliez survetsch ad AutoDaPosta. Ils 22 vehichels ch’ein gi per gi sin via, e las 50 persunas che lavuran pil menaschi, cuarclien ina gronda part dil traffic public dalla Surselva. «Els ein dalla damaun allas tschun tochen la notg dall’ina en acziun, pia duront 20 uras», puntuescha Stefan Fontana. Ella vegliadetgna da 60 onns eis el sedecidius da surdar l’interpresa che siu tat haveva fundau avon 94 onns. Quei fetschi el senza sentiments da nostalgia, suenter buna ponderaziun ed en entelgientscha cun sia famiglia, declara Fontana. Ses dus affons, in fegl ed ina feglia, han elegiu autras vias professiunalas. «Aschia havessi el en tschun onns, cun ir en pensiun, aschia ni aschia stuiu reglar la successiun dalla fatschenta», manegia Stefan Fontana. Stefan Fontana avon la garascha a Glion. Entschiet cun lingia Glion-Vrin La historia dall’interpresa FontanaBus AG ha entschiet 1927, avon 94 onns. Otg onns avon, 1919, haveva la Posta aviert in cuors regular cun auto da posta da Rehanau a Flem. Da Rehanau a Glion garanteva la Viafier retica il transport da rauba e passagiers, la lingia Glion-Mustér era medemamein en funcziun. Ina reit encunter las valladas lateralas ed ils vitgs perifers muncava denton aunc. Perquei ha la direcziun dalla Posta scret ora 1927 per la stad in impressari d’autos da posta. Treis interprendiders da Glion ein s’annunziai ed han retschiert la lavur. Ils frars Fontana, possessurs d’ina fravgia, e Thomas Solèr, ein s’annunziai da porscher quei survetsch. Thomas Solèr haveva cumprau in onn avon il hotel Lukmanier a Glion. Ils frars Fontana havevan aviert l’emprema garascha a Glion. Ensemen han ils dus partenaris suttascret in contract pil cuors da posta Glion-Vrin. Cul onns ein ulteriuras lingias vegnidas vitier, aschia quellas da Val S. Pieder, Flem, Sursaissa, Siat e Ladir. 1954 ei ils cuors da Riein vegnius vitier, quel menava denton Gion Christoffel en agen quen. Gl’onn 1963 ha il postenent da Falera, Gion Chistell, entschiet a collaborar cul Solèr & Fontana. All’entschatta considerava la Viafier retica ils cuors da posta sco concurrenza, suenter ein ils responsabels denton daventai pertscharts ch’igl auto da posta era tuttavia buca ina concurrenza, mobein che quel ha cumplettau e susteniu il transport da persunas e rauba. Entochen oz ein tren e posta ils dus schumellins dils traffic public, silmeins ellas muntognas ei quei il cass. Solèr & Fontana sin viadi dadens Lumbrein, entuorn 1928.

Veis era l’impressiun ch’ei detti dus Nadals? Ils 24 sera il Nadal cun tut quei ch’ins spetga: candeilas, il bambin, melodias ed odurs elevontas. E lu il gi da Nadal, pia ils 25 da december. Pia, dus Nadals. Igl emprem Nadal s’orientescha vid igl evangeli tenor Lucas (mira Lc 2,1–20). Nadal ei igl affon Jesus ch’ei el pursepen da Bethlehem, Giusep e Maria, ils pasturs che vegnan sin viseta, ils aunghels che contan gloria. Quei ei igl emprem Nadal, il Nadal dil cor. Il secund Nadal ha igl evangelist Gion avon egl (mira Gn 1,1–18). Lez evangeli entscheiva cun in impressiunont himni: «All’entschatta era il Vierv, ed il Vierv era tier Diu, e Dieus era il Vierv». Quei himni ei genials, aber el ei era pretensius. El plaida dil Vierv, pia dil plaid – ni tenor il grec dil «logos» – ch’ei daventaus carstgaun. Quei ei il secund Nadal, il Nadal digl entelletg. Mo ussa, tgei far cun quels dus Nadals? Ins savess gir ch’ins sto semplamein decider: U igl emprem ni il secund Nadal. Mo gliez corrispundess buc a nossa tradiziun cristiana e giudaica. La dretga via ei da seschar enrihir dad omisdus Nadals, ton dil Nadal dil cor sco da quel digl entelletg. Quella via ei lu era la via per la cardientscha cristiana da mintgina e mintgin. Igl ei gie buc bien, sche nossa cardientscha ei memia teoretica ed ellas neblas, senza ch’ella vess in agir e secuntener concret. Nossa cardientscha semuossa en nossa tenuta ed en quei che nus fagein dil bien. Mo igl ei era buca bien, sche nossa cardientscha ei buca pli reflectada, pertgei ina sincera cardientscha enquera permanentamein igl entelletg (tenor Anselm da Canterbury). Cun quella secunda dimensiun da nossa cardientscha stat ei actualmein buc memia bein. Lein perquei encurir, dumandar e cavar, pertgei el «logos» schai enzatgei fetg «logic». Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per lingua e religiun. El viva actualmain a Sogn Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «La dretga via ei da seschar enrihir dad omisdus Nadals, ton dil Nadal dil cor sco da quel digl entelletg.»

«Mo cu il temps ei staus cumplenius, ha Dieus tarmess siu Fegl, naschius d’ina dunna.» Empau sco en ina praula tuna ei ella bibla, sch’ei vegn raquintau dalla naschientscha da Jesus. Cu in temps fix ei cheu, daventa ei Nadal. Tut capeta da siu temps, dil temps d’affonza, dil temps d’uiara, dil temps d’unviern. Aschia varga il temps. Cun natalezis, giubileums e fiastas empruein nus da dar structura al temps e far pintgas cesuras. Mo il temps cuora vinavon, sco tochen dacheu, e selai buca disturbar dad eveniments. Mo Dieus, igl etern, lez vul era far part da nies temps. Ed aschia raquenta la historia da Nadal che Dieus daventa carstgaun e vegn en nies temps. Igl evangeli da Lucas raquenta digl imperatur Augustus e dalla dumbraziun dil pievel, dalla historia politica da siu temps. E dasperas raquenta el era historias persunalas da Maria ed Elisabet che s’entaupan avon la naschientscha. L’historia da Nadal pertucca pia l’historia privata sco era l’historia dil mund. Ei savess era tunar aschia: Cu il temps ei staus cumplenius, ha la giuvna pachetau sia valischa ed ei ida naven da siu dacasa. Da gliez temps ein tschien auters semess en ina barca ed ein navigai sur mar per encurir ina nova perspectiva. E da gliez temps eran ils cunfins serrai, pervia d’in virus che circulava denter ils carstgauns. Era tier nus semischeida l’historia mundiala cun nossa historia persunala. E cumplenius ei era nies temps, emplenius cun tema e depressiuns, cun schliatas novitads e malreussida. Mo dapi lezza notg era cun speronza, cun segns da cordialitad e culla canzun «Clara notg da Nadal». Jesus ei gie buca naschius en in mund pascheivel ed optimal. Mo el ha fatg curascha e mussau novas vias in cun l’auter. Aschia ha ei dau ina cesura radicala el temps. E dapi lu dat ei per nus mintg’onn aschi’ ina pausa beinvegnida. Nus savein prender temps per nus sezs ni era regalar nies temps. In’actura tudestga ha inaga getg: «Jeu sai buca s’imaginar ina veta senza Nadal. La veta ei gie schi malsegira. Nadal gida da tener ora quellas malsegirtads. Sin zatgei ston ins bein saver seschar!» Nadal vegn onn per onn – in spazi per custeivels muments, sentupadas e discuors e pigns segns ch’enriheschan nos gis. Sur Nadal ora. Anja Felix-Candrian è plevonessa a Trin. Ella viva cun sia famiglia a Sagogn. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR a partir dad ussa adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Jesus ei gie buca naschius en in mund pascheivel ed optimal. Mo el ha fatg curascha e mussau novas vias in cun l’auter.»

Aurelio Casanova da Glion ei in dils experts digl Agid svizzer per la muntogna ed en quella funcziun responsabels pil Tessin. En quella funcziun s’occupa Aurelio Casanova intensivamein cullas muntognas sco spazi da viver e las pusseivladads da svilup ch’ei dat leu. Perquei ha la FMR tschentau ad el enzacontas damondas, era en connex cul Di internaziunal dallas muntognas che vegn festivaus mintg’onn ils 11 da december. FMR: Stiarsas ei stau il Di internaziunal dallas muntognas che duei regurdar alla muntada extraordinaria dallas regiuns alpinas – ha quei di ina muntada speciala per Vus e tgei haveis fatg stiarsas? Aurelio Casanova: Jeu lessel buca pretender che quei di hagi ina muntada speciala per mei, ei legra mei denton fetg che las muntognas vegnan quasi honoradas cun in di internaziunal. Quei demuossa la muntada dallas muntognas per nies spazi da viver. Jeu hai gudiu quella sonda cun ina spassegiada en nossa muntogna. Vus essas expert da territori digl Agid svizzer per la muntogna dapi 2018. Quella fundaziun porscha agid finanzial sch’ils daners bastan buca per realisar ellas muntognas in project cun futur. Ord tgei motiv haveis Vus surpriu quell’incumbensa suenter Vossa pensiun ? Duront miu engaschi sco menader digl Uffeci cantunal da geoinformaziun e d’agricultura haiel adina puspei giu stretg contact cun quell’organisaziun. Differents projects el cantun Grischun ein vegni susteni digl Agid svizzer per la muntogna. Aschia haiel era empriu d’enconuscher la muntada dalla fundaziun per igl intschess muntagnard e cura che jeu sun vegnius dumandaus sche jeu fussi promts per in engaschi sco expert haiel buca stuiu studegiar duas gadas. Tgei funcziun haveis Vus propi sco expert digl Agid svizzer per la muntogna e tgei regiuns s’audan tut tier Vies territori? Jeu sundel responsabels pil cantun Tessin cun sias vastas valladas muntagnardas. Las damondas da sustegn vegnan inoltradas all’administraziun ad Adliswil. Suenter in’examinaziun primara vegn la documentaziun tiegl expert e quel ha lura da far ina viseta el liug per examinar da rudien il project. Sias impressiuns cun ina proposta da sustegn vegnan formuladas en in rapport ch’ei lu la basa per la decisiun definitiva dalla giunta (Projektausschuss). La gievgia vargada essas Vus stai a Val Sogn Pieder ella funcziun d’expert per igl Agid svizzer per las muntognas. Tgei projects ein sin rucca en leu e vegnan quels susteni? A Val Sogn Pieder sundel staus sco secund expert en connex cun ina damonda da susetgn per in implont da calira sin distanza. Sco Grischun saiel naturalmein buca examinar projects en mia stretga patria. Jeu supponel denton che differents projects han survegniu in sustegn ils davos 78 onns (igl Agid svizzer per la muntogna ei vegnius fundaus ils 1943) en Val Sogn Pieder. Dat ei avunda projects cun in «bien futur» en nossa regiun ni stuess ei dar daplirs per frenar la depopulaziun? Igl Agid svizzer per las muntognas sustegn onn per onn rodund 500 – 600 projects cun ina summa da ver 30 milliuns francs. Jeu creiel buc che las ideas maunchien. Nus savein era sustener projects turistics, projects d’energia ni era ord il sectur da commerci. Cheu schai tenor miu manegiar in pulit potenzial. El Tessin hai jeu numnadamein astgau examinar differents projects turistics en regiuns propi perifericas che han la finamira da frenar la depopulaziun e da scaffir plazzas da lavur. Saveis Vus descriver cuort in da quels projects dil Tessin che fuss forsa era adattaus per la Surselva ? Jeu patratgel cheu vid ils schinumnai «alberghi diffusi» che vegnan realisai a Corippo ella Verzasca ed a Scudellate ella Valle di Muggio. Ei setracta da projects turistics culla finmira da trer a nez objects vits en regiuns perifericas per il diever turistic. Ei setracta buca da hotels sco ins enconuscha, mobein da structuras da pernottaziun e naturalmein era da gastronomia. Tut quei spatitschau en differents baghetgs. Haveis Vus ideas concretas per projects che pudessen vegnir realisai da Sursilvanas e Sursilvans? Sco gia detg vesel jeu in cert potenzial en projects turistics en cumbinaziun cun noss’agricultura e nossas alps. Ei drova denton tgaus ch’ein promts da s’engaschar e naturalmein la promtadad da collavurar. Sco anteriur menader digl Uffeci cantunal da geoinformaziun e d’agricultura ed ussa sco expert digl Agid svizzer per la muntogna haveis Vus viu bia e saveis nua ch’ei funcziuna e nua ch’il vierm ei en. Tgeinins ein, sper la depopulaziun, ils gronds problems en nossa regiun? La depopulaziun ei franc il grond problem dallas regiuns perifericas. Quei che maunca tenor miu manegiar ei la collaboraziun enteifer la regiun. Cheu dess ei franc in pulit potenzial da trer a nez. Tgei collaboraziun manegeis Vus concret, tgi ni tgei instituziuns stuessen collaborar pli intensivamein? Jeu vesel cunzun el Tessin co las regiuns ein activas cun segidar da realisar projects che pertuccan pliras vischnauncas. Era organisaziuns purilas coopereschan per nezegiar sinergias ella vendita da products sco per exempel il caschiel d’alp. Jeu sundel perschuadius che la Surselva havess era in pulit potenzial en differents graus. Haveis Vus mai deplorau da viver ellas muntognas e studegiau dad ir naven? Na, per mei ei stau clar da turnar suenter il studi en mia patria. Jeu sundel carschius si en Surselva e haiel passentau quasi mia entira veta en quella regiun – bandunar la Surselva ei mai stau in tema. E per finir – meis Vus bia ellas muntognas e per la pezza? Tgeinin ei Vies péz preferiu e pertgei? A mi fa il Péz Terri adina puspei grond’impressiun. Deplorablamein saiel buca far grondas turas per la pezza, mes caluns verteschan buca pli quei. Nus fagein denton stedi liungas spassegiadas en nossa bellezia cuntrada. Quei ei era ina qualitad da viver, in schenghetg dil tschiel! L’intervesta ei vegnida fatga a scret. Agid svizzer per la muntogna La finamira digl Agid svizzer per la muntogna ei da meglierar las cundiziuns da viver pil pievel muntagnard. Igl Agid svizzer per la muntogna gida a finanziar projects da persunas privatas, da menaschis e da cuminonzas che han gl’intent da meglierar las cundiziuns da viver ella regiun muntagnarda. Quei fa la fundaziun concedend contribuziuns per finanziaziuns inizialas ni restontas. La premissa pil sustegn finanzial da tals projects ei l’atgna iniziativa dils promoturs dil project. Igl onn 2020 ha la fundaziun susteniu 671 projects en Svizra cun ina summa totala da 33,6 milliuns francs. El Grischun han 117 projects saviu profitar da quei sustegn cun ina summa da 5,15 milliuns francs. Da quels ein rodund 34 vegni susteni en Surselva. La fundaziun finanziescha ils projects grazia a donaziuns privatas, contribuziuns d’instituziuns e d’iertas. Il 2020 han rodund 62 500 persunas privatas suteniu l’organisaziun cun 14,6 milliuns francs. 19,3 milliuns francs ha la fundaziun retschiert ord iertas. L’organisaziun dumbra siat commembras e commembers dil cussegl da fundaziun e 33 persunas ein el cussegl da fundaziun extendiu. Pigl Agid svizzer da muntogna s’engaschan 32 expertas ed experts ch’ein responsabels per la lavur cooperativa ensemen cun 24 collaboraturas e collaboraturs. Ton las commembras ed ils commembers dil cussegl da fundaziun sco las expertas ed ils experts ein en uffeci d’honur e prestan lavur voluntaria. Aurelio Casanova, expert da territori tier igl Agid svizzer per la muntogna.

Suenter la restauraziun tuna l’orgla dil construider Franz Gattringer ella claustra a Mustér meglier ch’enzacu. Oravontut la meisa nova da sunar ei in bienton pli moderna ch’avon e porscha grazia alla tecnica integrada la pusseivladad d’arcunar in toc per allura schar resunar quel danovamein via iPad. Sin l’empora dalla baselgia s. Martin fa la regina dils instruments – in exemplar digl onn 1934 – ina pareta magnifica e cu ei vegn sunau sin ella pudess ins tertgar ch’in entir orchester concerteschi. L’jamna vargada ha igl organist dalla claustra, frater Stefan Keusch, purschiu ina guida exclusiva alla FMR e mussau l’orgla restaurada davon e davos las culissas. Sper canals da vent e bia auter era las fiffas visiblas e quellas zuppadas, en tut ha l’orgla ussa 4173 fiffas che vegnan sunadas sin 65 registers. Igl organist cun calzers da sault Igl unviern eis ei freid ella baselgia claustrala e perquei tila frater Stefan en in manti cauld avon che sunar l’orgla. El scomia era calzers e tila en da quels da sault declarond: «Aschia hai jeu in bia meglier sentiment da smaccar sils pedals.» Sco el aschunta, era la meisa da sunar originala dil 1934 sunada ora. Ussa ha l’orgla in niev «cockpit» cun quater manuals e mintgin da quels ha 56 tastas. Duront sunar ei frater Stefan cumpleinamein concentraus e tucca las tastas cun sentiment. El suna, muossa e declara plein entusiassem e para senza dubi d’esser inamuraus ella «regina» dils benedictins. Sunar orgla dat ad el cuntentientscha interna: «Jeu sun ventireivels da saver nezegiar pil bien dalla cuminonza (claustrala) in talent ch’jeu hai survegniu da Diu. Orgla da bellezia El rom dalla restauraziun dalla baselgia claustrala ei era l’orgla vegnida restaurada e modernisada per bunamein 1 milliun francs. Il rinforz necessari dall’empora ei cumprius en quella summa. Igl ei l’orgla la pli gronda el cantun Grischun e sin quella bellezia regina dils instruments san ils organists dalla claustra, frater Stefan Keusch (62) e pader Urban Affentranger (77) sunar dapi Tschuncheismas. Sin lautga muossa il frater las 24 fiffas novas da lenn ch’ein vegnidas vitier pils tuns bass. Ellas ein entochen tschun meters aultas e la gronda peisa bunamein 200 kilos. «En metal fussen ellas aunc vegnidas bia pli grevas, ins senta negina differenza da tun», lauda frater Stefan ed aschunta ch’ils collaboraturs dalla manufactura d’orglas Kuhn hagien fatg ina lavur excellenta. Il caracter dall’orgla da Franz Gattringer ei vegnius mantenius. 1955 e 1960 era quella vegnida amplificada. Avon la restauraziun han experts giudicau ch’ei vali senz’auter la peina da mantener quell’orgla. Ina nova orgla en quella dimensiun havess custau entuorn 3 milliuns francs. Il computer integrau Il computer integraus ella meisa da sunar arva agl organist novas portas. Frater Stefan ei engrazieivels ch’el ha saviu influenzar la planisaziun dall’orgla tenor ses giavischs e cun sia experientscha. El ei zun leds d’haver integrau ils nuvs per transponer, quei levgeschi sia lavur. Mintga organist ha in agen code d’access aschia che sias registraziuns ein accessiblas a negin auter. «Aschia sai jeu tedlar quei suenter sin distanza e per exempel era ir ella nav e controllar co ei tuna e hai era la pusseivladad da midar registers via iPad. Entras quei ei l’orgla daventada mia megliera magistra.» La pusseivladad da saver arcunar ordavon in toc sa esser in levgiament pigl organist. Era accordar ei vegniu pli sempel cul computer ed il frater drova buca pli enzatgi che smacca las tastas ferton ch’el accordescha. Organist e hospitont Suenter il progimnasi ha Stefan Keusch fatg igl emprendissadi da laborant da chemia e luvrau tschun onns sil mistregn. Allura ha el frequentau quater onns la scolaziun da catechet a Lucerna. Enzacu hagi el tschercau ina midada e suenter esser staus ella claustra a Mustér sco hosp eis el sedecidius per la via culs benedictins. Avon 33 onns eis el entraus en claustra e sco il frater di oz ha el anflau a Mustér in niev da casa ed ei aunc mai propi s’enriclaus da quella decisiun. In studi da musica ha el buca fatg, denton gudiu sur onns sper la lavur l’instrucziun privata da numerus organists. «Sunar l’orgla ei mia contribuziun liturgica per in survetsch divin plein dignitad», aschia il frater che teidla bugen las ovras da Mozart. Sco organist vegni el secapescha buca sper Bach ora. 20 onns ha frater Stefan instruiu religiun al gimnasi claustral. Oz ei il frater ed organist ch’ei vegnius l’emprema ga sco hosp en claustra a Mustér sez hospitont cun tgierp ed olma e responsabels pils hosps sin temps en claustra. Igl organist dalla claustra a Mustér, frater Stefan Keusch, ha grond plascher dall’orgla restaurada ella baselgia s. Martin. Il computer integraus ella meisa da sunar arva agl organist novas portas.

«Nicht nur zur Weihnachtszeit» senuma ina remarcabla historietta, scretta da Heinrich Böll ils anno 50. El exemplifichescha igl ultimativ cass d’urgenza: Tgei fuss, sche nus stuessen festivar Nadal mintga di, mintga solia sera digl onn? Aschia va la historia: Strusch ch’ei semettan en a far giu pigniel entscheiva l’onda Milla a grir ora la bucca. Ella vul buca sedistaccar dil pigniel – ed ella grescha vinavon senza fin e misericordia. Suenter liungs tgisàs e cussegls da miedis e specialists, anfla gl’aug Franz, mariu da dunna Milla, finalmein la sligiaziun: «Nus stuein suttametter ella ad ina strentga terapia da Nadal!» Dapli che dus onns festivescha la famiglia pia sera per sera Nadal cull’onda Milla, stad ed unviern, atun e primavera. Bein capiu, cun tutti quanti, claranotgs e bambins, cun adoremus e glorias inexcelsis, pacs e pigneuls, cun aunghels che scutinan «clara notg» e tscheinas da perdanonza. Gl’emprem tut ch’ei dalla partida, fa printgas ed arva si pacs. Pli tard lu mo pli ils plitier, ed alla fin aunc il plevon che tegn la dira. Las autras persunas han ins daditg entschiet a remplazzar cun acturs disoccupai, e pli tard entras poppas da strom. Buc fai curvien, l’onda Milla – che piteva da rematissems ed auters mals da vegliadetgna – ha entschiet a serefar ed ei ida si sc’ina spema – ferton ch’il rest dalla famiglia pigiurava ed ha entschiet a pitir donn: entgins ein dai giu dalla cardientscha, auters ein fugi ell’Africa, ed aunc auters ein seconverti tiel communissem. Schizun igl aug Franz ha entschiet ad ir cun autras. Ussa sedamondel jeu: Tgi pitescha oz donn, oz ch’ei dat en tutta stravaganza mo pli in Nadal perpeten? Sa sche nus vegnin ad ir si sc’ina spema, e daventein vescals e frestgs sco l’onda Milla? Ni il cuntrari? Fa nies Nadal-permanent cun «halbleiters», «chips electronics», «Xboxs» e «Playstations» vegnir nus pér da dretg malsauns? En tut cass cussegliel jeu da buca suandar ils cussegls dils experts ch’ins ha saviu leger il davos temps ellas gasettas: Unisono dian els ch’ei seigi uonn indicau da cumprar fetg baul ils regals da Nadal, perquei che las fieras piteschien da problems da furniziun. Cunzun quei che pertucchi schenghetgs electronics seigi ei da far vinavon, dian els en tun solemn e cun tschera seriusa! Miu cussegl ei – encunter tuttas expertisas – da schar silmeins per ina ga ir ils «halbleiters» alla calicutta, e da festivar sapientivamein in Nadal pli sempel e mudest. Lu sai jeu garantir che nus vegnin a sescumpentar ed ir si sco l’onda Milla. Ursin Defuns da Trun viva cun sia famiglia a Mustér. El lavura al Gimnasi claustral sco musicist, magister da rumantsch e manader da Swiss eduGLOBE. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Tgei fuss, sche nus stuessen festivar Nadal mintga di, mintga solia sera digl onn?»

Al Cup mundial da biatlon a Hochfilzen ell’Austria ha il Sursilvan Eligius Tambornino contonschiu il venderdis vargau il 73avel rang el prolog pil sprint dalla sonda. Aschia ha el munchentau mo per pauc la rangaziun dils emprems 60 che han allura saviu parter al final. Ensemen cun Sebastian Stalder, Benjamin Weger e Niklas Hartweg ha Eligius Tambornino contonschiu la dumengia igl 11avel rang ella concurrenza dallas staffettas. En quella concurrenza ei il tir buca reussius tenor giavisch al biatlet sursilvan.

Avon siat onns han Flem e Trin «bandunau» la Surselva. Quellas duas vischnauncas ein s’associadas alla nova Regiun Imboden. Co ei quella midada secumprovada? Ils dus presidents communals dattan plaid e fatg. Els relativeschan la decisiun. La Surselva ha formau tochen ils 31 da december 2015 ina unitad che tunscheva naven dalla punt da Tumein tochen sisum igl Alpsu. Ell’anteriura Corporaziun da vischnauncas Surselva havevan las duas vischnauncas giudem la vallada dil Reinanteriur in impurtont plaid el capetel. Flem e Trin han fatg part 50 onns engaschadamein dallas radunonzas da delegai. Gl’onn 2012 ha la politica grischuna instradau ina vasta refuorma territoriala. Il project approbaus da pievel, parlament e regenza ha repartiu il Cantun en endisch novas Regiuns administrativas. Quellas han remplazzau ils 12 districts ed ils 39 cumins che han existiu 160 onns. Flem e Trin ha la Regenza attribuiu alla nova Regiun Imboden. Dapi igl 1. da schaner 2016 fan Trin e Flem part da quei niev construct administrativ. Ufficialmein senumna la regiun Imboden. Ils dus presidents communals Martin Hug (Flem) e Maurus Caflisch (Trin) traian ina bilanza positiva dalla reorganisaziun, omisdus relativeschan la midada che lur vischnauncas han fatg dalla Surselva giu el Plaun. Co va ei cull’integraziun da Flem ella Regiun dil Plaun, essas vus cuntents da s’uder tiel Plaun resp. Imboden? Martin Hug ha bi rir ella Conferenza dils presidents dalla Regiun dil Plaun. Martin Hug: Jeu stoi accentuar ch’ils contacts ein en omisduas direcziuns fetg buns e ch’il sustegn e la capientscha maunca negliu. Per exempel el sectur dalla planisaziun dil territori ha la Conferenza dil Plaun priu si ils giavischs da Flem, ella ha gidau e susteniu nus d’anflar sligiaziuns cul Cantun. Grazia a quei sustegn ch’ei dat si dil Plaun ha nossa vischnaunca la pusseivladad da sepreparar optimalmein pil futur el sectur dalla planisaziun dil territori, nus savein sesviluppar e survegnin la libertad d’agir. Quei vul gir che las tschun vischnaunca ch’ein propi giu el Plaun risguardan propi ils basegns dallas duas vischnauncas «sil cuolm», la Vossa e quella da Trin? Jeu manegiel bein. Ins sa buca tschintschar ch’ellas domineschien memia fetg e fetschien valer mo lur interess. Mintga singula vischnaunca ha sia specificaziun. Flem dominescha claramein el sectur dil turissem, quei vegn era renconuschiu generalmein ella Conferenza dils presidents. Lu eis ei tenor Vus stau endretg che Vossa vischnaunca ei sedecidida pil Plaun enstagl da restar fideivla alla Surselva? Jeu stoi remarcar ordavon che las endisch Regiuns ein in construct artificial. Da principi consista il Cantun da fermas vischnauncas, ina ferma Regenza sco era d’in ferm parlament. Quei han divers cussegliers guvernativs adina puspei confermau ellas diversas discussiuns ch’ei ha dau en connex culla refuorma territoriala. La vischnaunca da Flem viva denton exclusivamein dil turissem ed ei schumellina cun Laax e Falera. Quellas ein ella Regiun Surselva. Co «funcziuna» quella separaziun ella pratica? La collaboraziun ei reglada en in contract da destinaziun. Las treis vischnauncas sesan era communablamein en divers gremis resp. ein participai (p. ex. Finanz Infra SA, Calira a distanza Flem Laax, Flem Laax Falera Management e.a.v.). Quellas treis vischnauncas stattan propi en claramein pil turissem, nus harmonisein excellent e nus s’udin era tiels megliers pagataglia ch’il Cantun ha. Lu fuss il potenzial tonaton staus gronds d’esser ella medema Regiun, ni buc? Administrativamein s’udeva la vischnaunca da Flem gia pli baul tiel district dil Plaun. Tochen tier las incumbensas dalla planisaziun dil territori vegnevan tuttas fatgas ell’uniun dallas vischnauncas actualas dil Plaun. Quei ein p. ex. gl’uffeci civil, uffeci da stumadira e concuors, ugadia ufficiala, regiun da spital ed autras. Pia ei quei nuot niev per nus ed ins duess era buca discuorer ch’ins hagi vulviu il dies alla Surselva. Enten realisar il project d’attribuir las vischnauncas allas novas Regiun ei il Cantun partius dils districts ch’existevan. Per Flem ha quei muntau ch’ins ha sligiau il cumin da Trin, il district dil Plaun e la Corporaziun da vischnauncas Surselva. Sin quei ha la Regenza attribuiu la vischnaunca da Flem, demai ch’ella s’udeva al district dil Plaun, alla futura Regiun Imboden/Plaun. Ella planisaziun dil territori resta il lead ella sparta dil territori da skis tier la Regiun Surselva. A caschun d’ina consultaziun gl’onn 2013 ei il suveran da Flem s’exprimius claramein da vuler restar el district dil Plaun, respectiv da vegnir attribuida alla nova Regiun. Ins ha vuliu mantener la reit d’incumbensas administrativas che funcziunava gia bein. Quei giavisch dil suveran stuein nus respectar, el ei denton era da relativar. Sin fundament da fatgs historics duess’ins buca survaletar la decisiun. Il pli impurtont ei che las vischnauncas enconuschan lur fermezias e cunfins e ch’ellas s’uneschan en cooperaziuns. Finamira principala resta gie d’ademplir efficienta- e cumpetentamein las incumbensas a favur dallas vischnauncas. Mo aschia san ins scaffir plivalurs che vegnan dabien a quellas respectiv alla destinaziun. Che nus seigien lu ella Regiun dil Plaun ni ella Regiun Surselva: Noss’incumbensa pli sublima eis ei d’augmentar, ensemen cun Laax e Falera, la valur da nossa regiun per indigens e hosps, da scaffir plazzas da lavur e d’augmentar persistentamein la qualitad da viver. Maurus Caflisch, ei la vischnaunca da Trin cuntenta d’esser ella Regiun dil Plaun? Maurus Caflisch, il president communal da Trin La vischnaunca da Trin sesa denter in center da turissem culla destinaziun Flem/Laax ed in center d’economia carschent da l’autra vart. Trin profitescha enorm d’omisduas varts cun bia plazzas da lavur, ina buna colligiaziun dil traffic public, infrastructura e tras tut quei in svilup dalla populaziun e dalla vischnaunca sezza. Quei ei era ina da las raschuns che nus essan buca malcuntents d’esser ella Regiun dil Plaun. Aschia havein nus ina plattaforma cun omisduas varts. Co valeteschan las autras vischnauncas dil Plaun lur partenarias da «sura» Flem e Trin? La Regiun e mintga vischnaunca dil Plaun acceptescha, che mintga autra ha ina differenta valeta per la Regiun, ch’ella sa contribuir sia fermezia per differents aspects dil viver e ch’ella enrihescha cunquei la Regiun. Avon quella culissa dat ei paucas discussiuns da «sura» ni «sut». Co en mintga discussiun dat ei era ella Regiun dil Plaun tematicas cun differents meinis. Las posiziuns differenzeschan denton plitost tenor grondezia dallas vischnauncas, problems actuals, structuras creschidas, eav. e pauc sur «sura» ni «sut». Han Trin e Flem giu el Plaun in plaid el capetel? Jeu hai empriu d’enconuscher la Conferenza dils presidents sco gremi fetg emperneivel ed in liug nua che mintga meini ha sia valeta, nua ch’ins vegn udius e nua ch’ins ponderescha e tschontscha in cun l’auter. Ei vegn era adina empruau da catar in cumpromiss cul qual mintga vischnaunca sa viver. Clar ei denteren era, che quei gartegia buca adina ed en ina decisiun da siat san ins era seser dalla vart dalla minoritad. Tut resumau saveis Vus pia confirmar che la separaziun dalla Regiun Surselva e la midada el Plaun ei secumprovada? Avon la separaziun dalla Surselva hai jeu mai remarcau la Regiun sco ina part ni gremi dalla vischnaunca, e quei ni positiv ni negativ. Dapi la refuorma territoriala ch’il Cantun ha fatg ei la Regiun pli presenta e valeivla per las autoritads dalla vischnaunca. Culla separaziun ha buca mo la Regiun midau mobein era la lescha, las cumpetenzas ed l’organisaziun dallas Regiuns en general. Igl ei aunc grev da giudicar sche quei effect vegn dalla Regiun che nus essan separticipai ni sche quei deriva dalla reorganisaziun dallas Regiuns en general. La fracziun gronda da Trin Vitg ei

Cun 2023 meters sur mar ei il Pass Alpsu il pli ault punct dalla reit da 144 km dalla Viafier Matterhorn Gottard. Pervia da sia situaziun topografica ei quei territori exponius a prighels dalla natira, surtut duront il temps d’unviern. Cun mesiras da protecziun en favur da via e viafier vegn empruau da minimar quels pri­ghels. D’ina vart l’intensitad, da l’autra vart la dimensiun da quels eveniments. Aschia san las malsegirtads vegnir reducidas. Per far in ulte­riur grond pass en direcziun dalla segirtad dalla viafier ein differentas mesiras vegnidas realisadas ils davos onns el territori dil cantun Uri avon la gallaria che meina parallelmein cul lag. Igl ei vegniu priu mesiras dad omisduas varts dalla val, damai che ton dalla vart dretga sco dalla vart seniastra ei il territori fetg spundivs ed aschia exponius a lavinas. Lavineras, reits e seivs El decuors dils davos treis onns – mintgamai dil matg entochen igl october – ei vegniu luvrau intensiv vid la vart dil nord dalla val vid lavineras. Las duas grondas surfatschas existentas cun lavineras ein vegnidas cumpletadas cun treis, respectivamein quater ulteriuras retschas da lavineras. Tut en tut ei vegniu construiu duront quei temps 2300 meters lavineras, 250 meters reits da neiv e 58 meters seivs. In ulteriur liug fetg teiss dalla medema vart ei ve­gnius cumpletaus cun 340 meters lavineras e 84 meters reits. Indrezs per siglientar lavinas Dalla vart seniastra dalla val ei vegniu installau quater petgas novas cun indrezs per siglientar lavinas. Sin quellas petgas cun altezias denter diesch e dudisch meters sa vegnir deponiu en­tochen dudisch purziuns materia da siglientar cun peisa da mintgamai quater entochen tschun kilos. Quella materia explosiva vegn transportada sillas petgas cun agid d’in helicopter. La mecanica e l’electronica necessaria per las acziuns da siglientar ein protegidas dall’aura, igl impuls per la siglientada vegn daus entras telecommando. Radar per eruir persunas Ultra dallas quater petgas culs indrezs per si­glientar lavinas ei era vegniu installau dus novs radars da detecziun da persunas. Avon che si­glientar lavinas san ils dus radars eruir schebein ei ha persunas el territori da prighel pertuccau. Quei ei pusseivel da tutt’aura e da stgir. Ils dus radars ein plazzai sper la staziun da pumpadi dall’Andermatt Sedrun Sport SA sil Pass Alpsu. Els pon eruir persunas 400 meters en direc­ziun ost ed 800 meters en direcziun vest. Tuttas datas da quels radars ein accessiblas allas persunas autorisadas via telefonin ni computer. Medemamein eis ei pusseivel da haver ina survesta actuala dalla situaziun, vul dir maletgs directs dil mument. Per tuttas mesiras realisadas ils davos onns sill’Alpsu ei vegniu impundiu rodund sis milliuns francs. Sco quei che la Viafier Matterhorn Gottard scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegnan las investiziuns confinanziadas digl Uffeci federal per ambient e dil cantun Uri. Trens supplementars sur l’Alpsu Culla midada digl urari dalla viafier en Svizra ha ei era dau entginas novaziuns sil tschancun dalla Viafier Matterhorn Gottard. Aschia curseschan ussa la sera mintgamai in tren supplementar e pli tard ch’en­tochen dacheu da Mustér ad Andermatt ed il cuntrari. Plinavon porscha la viafier duront la stad in cuors supplementar la damaun. En quei temps parta igl emprem tren naven da Mustér gia allas 06.20 e buca pli pér allas 07.08. Cun quellas colligiaziuns supplementaras ha la Viafier Matterhorn Gottard risgurdau il giavisch dalla Surselva da porscher cuors pli ditg la sera e pli baul la damaun. Pil svilup dalla regiun da turissem d’Andermatt, Sedrun e Mustér ein quellas colligiaziuns d’impurtonza. Ulteriuras lavineras procuran per dapli segirtad. Lavineras e reits da neiv fan pli segira la colligiaziun dalla Viafier Matterhorn Gottard sur il Pass dall’Alpsu.

Finalmein, Dieus seigi ludaus! Nus essan pus­pei zatgi! La Surselva ei turnada el focus dils reflecturs, suenter ina perpetnadad ell’umbriva da tschellas regiuns. Neras uras. Atgnamein ina mal­tscheccadad nundetga. Sco sche nus fussen buca, per semeglia, la pli gronda cuminonza romontscha. E lunsch ora. Cheu san tschels idioms ed idiömlis pachetar en, ruczuc e sil fiat. Gnanc tochen tiegl ies rodund ve­gnani a nus. E, mo per dir, tgei vess il cantun fatg lezza ga senza nus e nossa Ligia Grischa, la pli valerusa dallas treis ligias? Gnanc in num andant vesseni anflau. Digl uoppen gnanc da tschintschar buc. In toc capricorn tonscha gie cnapp per Gian e Giachen, e blau e mellen per in dress da hockeyans. Aber grisch, vul dir l’uniun sublima dad alv e ner, quei ei e stat nossa contribuziun, unica e genuina, pil Grischun. E tuttina. Contas ga ei la Surselva vegnida stuschada scandalusamein a cantun?! Adina puspei. Prendein mo il turissem, per exempel. Per pli che tschuncont’onns ein tuts, turistichers e hosps, sefitgai sco mustgas sin in buatsch, en quella benedida Giadina, tochen ch’ei han finalmein inaga alzau il nas e scuvretg il scharm irresistibel da nossa grondiusa val. Tut quels romantichers flippavan ò pervia d’in pèr lags marschs ed ina buccada aua minerala sissum e giudem la val. Buca da crer. Lags vessi bein è dau tier nus, e tut a dubel: Flem, Laax, Davos Munts! E aua e bogns da stiarner: Peiden, Val Tenigia e…, e…, e... Aber uss eisi memia tard, mes cars. Uss mo stei vus leu nua che vus essas e tuffentei si cun vos SUVs, Ferraris e cumpignia l’aria fina dalla Giadina. Nus vivin prima è senza vus e vos pliffers. Cugl uors, M13, JJ3 etc., vus saveis schon, exact tuttina. Sa quel è ­nuot pli perdert che atterrar leu nua che schon tuts ein seplaccai, en Giadina! Tipic, sco sch’el vess ferdau. Il giavel tgagia propi adina sil medem mantun. Quels vevan toch schon igl Ursin da plumpas, mann! E Pro Idioms. Ed il cartel d’impressaris…! Na, propi, igl ei da fugir. Bien, nus vein persuenter il luf, quei ei schon è buca mal, aber encunter in dretg grizzli has buca schanza. E da principi vessen nus è aunc il Pierin en teigia, aber sin quel sas buca seschar. Jeu manegel sco model. E tgi sa schon che quei ei atgnamein in dils nos? Propi carriera, cun helicopters, scandals e tut, ha’l gie fatg giu la Bassa. Basta, igl ei sco igl ei. Aber uss, tatatatà: Don Corleone a Trun!!! Camorra, Cosa Nostra, ‘Ndrangheta en Surselva, tier nus, gest entuorn il cantun, quei toppescha tut! Mettei avon: in padrino dalla Sacra Corona ella processiun da Sogn Placi, cun tut entuorn gorillas indigens – forsa catschadurs da trofeas? – cun spieghel da sulegl e kalaschnikovs enta pugn. Cool, ni buc? Mo donn ch’ei han adina da far cun drogas, quels mafiosis. Cun tutta simpatia, aber cocain e consorts cheu tier nus? Jeu sai buc. En nossa DNA vein nus numdadiu silpli pier e vinars. E ch’ils Corleones mettien entuorn sin products indigens ei matei pauc probabel. Frust! Ei fuss stau memia bi. E pli che meritau, la finfinala! Gie, lu spitgeinsa halt aunc culla gronda revantscha. Aber nus dein buca si. Schi ditg che stattan cuolms e vals, dai gas Surselva mia! Roman Caviezel è stà scolast gimnasial. Roman Caviezel

Stizuns ed ustrias – surtut pintgas – ein savens era refugis persunals. Meinsvart ein ellas era cumbinadas cun ina tempra familiara. Igl ei loghens da sentupada surveseivels ed ins sa cun tgi ch’ins ha da far. Igl ei buca stizununas ed ustrias drizzadas silla massa, mobein cantuns per seretrer e dar ina paterlada. Savens era per scumiar enzacons plaids persunals e forsa era per svidar il cor. Igl ei loghens ch’ins indentifichescha pil pli cun ina suletta persuna. Exact aschia in liug ei il kiosc da Veronica Caduff a Mutteins staus. Ina ga ni l’autra han mellis persunas – indigens e jasters – tancau lur autos a Mutteins e silsuenter pagau il quen el kiosc gest dasperas. Buca mo ina ga cun prender aunc dabot in caffé, ina tschugalata ni in glace. Ina Lumneziana a Mutteins La tenuta ed il bien maun da sedar giu cun glieud ei en sesez vegnida messa en tgina a Veronica Caduff-Derungs: «Mi’affonza hai jeu passentau a Surcasti e cu jeu havevel diesch onns han mes geniturs surpriu l’ustria a Peiden Bogn. Diesch onns han els menau quella e nus affons essan secapescha era stai part da quei menaschi. Jeu hai sentiu gia lu ch’il contact culla glieud era per mei enzatgei fetg impurtont.» Leu ha ella era empriu d’enconuscher siu mariu futur – il Raimund, mo avon che prender dimora a Tavanasa ha ella luvrau en ina mazlaria, ha fatg cuors da servis e la patenta d’ustiers: «Nus essan vegni educai da luvrar e quella tenuta ha adina accumpignau mei senza ch’jeu havessi giu il desideri d’ir memia ditg a scola. La pratica ha adina interessau e fascinau mei.» 1975 ha l’interpresa da transports Caduff expandau, ha midau localitads dil vitg a Tavanasa en novas a Mutteins. «Lu era ei lubiu da carrar sil stradun cantunal senza limita da tempo, in tancadi gest sper la via cantunala fuss staus malsegirs. Per quei motiv ei igl emprem tancadi staus davos casa», seregorda Veronica Caduff. 1993 ei il niev tancadi sper la Via sursilvana allura vegnius erigius, il tempo era lu limitaus sin 80 e dapi entgins onns schizun sin 60. Siat dis ad jamna Culla construcziun dil tancadi niev ei vegniu endrizzau in kiosc gest dasperas culla pusseivladad da pagar leu il carburont. Ina meiseta surveva a quellas e quels che levan aunc far dabot in paus, beiber in caffé ni magliar in spatergnau. Quei ensemen deva ei per tschun francs tiella Veronica. «Cheu vegnevan surtut luvrers e manischunzs. Luvrers jasters vegnevan lu era igl atun per dir adia cu els mavan a casa per restar leu igl unviern e returnar la primavera», seregorda ella. Dalla damaun allas 06.30 entochen allas 19.00 era Veronica Caduff en siu kiosc, da miezdi fageva ella dasperas aunc gentar per la famiglia e duront igl entir di era ella telefonista dall’interpresa da transports: «Igl ei stau bia lavur, mo il plascher da far tut quei ei adina staus bia pli gronds.» Pressapauc 25 onns ha Veronica Caduff menau il kiosc, da quei 20 onns senza in di liber: «Il desideri da far vacanzas ei mai staus gronds, il pli bugen erel jeu cheu. Entginas paucas ga essan nus stai en quei temps en vacanzas. Serrau havevan nus en sesez mo ils firaus principals sco per exempel Nadal, Pastgas ni Tschuncheismas ed ils davos onns era il di dalla fiasta naziunala. Sch’ins ha plascher da quei ch’ins fa, ei nuot da memia.» Clientella fidada... Culla pandemia dil coronavirus igl unviern, respectivamein la primavera 2020 ei la fin dil kiosc arrivada en ina fuorma empau nunprevedida: «Damai che nus havein stuiu serrar il kiosc havein nus lu decidiu d’engrondir il menaschi cun in’ustria. Jeu hai surschau quei a miu fegl e sia partenaria. Aschia in menaschi ei staus era miu giavisch, mo zaco ei la caschun da far quei pass mai sepurschida.» Quei ha probabel giu in motiv special, numnadamein la gronda truscha duront quei temps e da quel seregorda Veronica Caduff cun bia plascher: «Jeu hai giu clientella fetg fidada. La stad ed igl atun era ei denton era fetg biars turists e meinsvart era gruppas cun töffs – magari 70 entochen 100 enina – ed autocars. Surtut las fins d’jamna era ei in menaschi fetg intensiv.» ...mo era incaps Ei seigi capitau ch’enzatgi hagi mess en benzin enstagl diesel e buca mo ina ga seigi ella segidada da metter si cadeinas ad automobilists che levan carrar a Breil. Gest en quei connex ha la mumma da treis affons e tatta da tschun biadis lu era giu in eveniment special: «In client ha giavischau ch’jeu metti si cadeinas a siu auto e sin mia damonda tgei rodas che tilian, di el a mi quellas davon. Consequentamein ein las cadeinas vegnidas montadas davon. Cuort suenter ch’el ei staus naven arriva enzatgi tier mei e damonda daco ch’jeu hagi montau tier quel las cadeinas davon, quei auto tili gie davostier.» En siu kiosc ha ei dau ina suletta tracziun e quella ei Veronica Caduff stada sezza. 25 onns alla liunga – pia en tut pli che 9000 dis dallas 06.30 entochen las 19.00. Di per di en survetsch da sia clientella 25 onns ha Veronica Caduff menau siu kiosc spel tancadi a Mutteins a Tavanasa. La gronda part da quei temps eis ella stada di per di en survetsch da sia clientella. La primavera digl onn vargau ei la fin abrupta da siu engaschament vegnida: «La pandemia havein nus nezegiau per serrar il kiosc e far ordlunder ensemen cun ulteriuras localitads in’ustria. Quei ei lu era stau la caschun da calar e surdar il menaschi en mauns pli giuvens.» Ils davos 20 onns ha Veronica Caduff luvrau siat dis ad jamna, sulet ils firaus principals era il kiosc serraus. «Sch’ins ha plascher da quei ch’ins fa, ei nuot da memia. Jeu sun adina sesentida fetg bein cheu e perquei havein nus era mai fatg pli liungas vacanzas», di la dunna pensiunada ch’ei carschida si a Surcasti e Peiden Bogn. Da quei liung temps en siu kiosc al tancadi dat ei secapescha bein enqual reminiscenza. Veronica Caduff seregorda bugen da sia clientella fideivla: «Quei era surtut luvrers e naturalmein manischunzs. Tochen 20 vegnevan cheu per lur dallas nov, buevan caffé e stevan in mument da cumpignia.» Dil kiosc anora ha ella denton buca mo surviu caffé e spatergnai, mobein ei era stada telefonista per l’interpresa da transports da siu um. E malgrad ch’il kiosc era medemamein aviarts sur miezdi, fageva ella dasperas aunc gentar per la famiglia. (fmr/hh) Il tancadi a Mutteins. Gest dasperas ha Veronica Caduff habitau cun sia famiglia ed el medem baghetg ha ella era menau siu kiosc entochen la primavera 2020.

Gliendisgis sera ha la suprastonza communala da Flem presentau alla radunonza da preventiv sia strategia da sviluppar il liug. Basa dallas ponderaziuns extendidas ei il model directiv communal. La materia para ualti cumplexa e teoretica. Aunc ussa ei la visiun, la strategia, nunsurveseivla e limitada sil monitur dil computer. Leu san ins prender notizia che la strategia secumpona da 50 mesiras che serepartan sin sis capetels. «Nossa finamira eis ei da garantir che Flem resta in liug progressiv e campabel da sesviluppar», declara il president communal Martin Hug. Gliendisgis sera ha el presentau alla radunonza communala il model directiv dil territori communal. Finadina dallas 105 vischnauncas grischunas ha stuiu inoltrar alla Regenza grischuna in tal document. Quel duei cuntener las ideas che la vischnaunca ha per restar «fitta» e per sesviluppar. Fatg uorden cul potenzial Las biaras suprastonzas communalas han presentau lur visiuns el decuors dil 2020 alla populaziun. Ella vischnaunca da Flem ei il model directiv seretardaus e staus bloccaus pervia da controversas politicas. Strusch che la suprastonza nova ei entrada en uffeci l’entschatta dil 2021, ha ella entschiet a tschentar profils. Il president niev e successur dad Adrian Steiger, Martin Hug, ha entschiet a s’occupar intensivamein dil futur da Flem. En sesidas da clausura han el e la suprastonza rimnau e fatg uorden cul potenzial dil liug da cura. «Co duei la vischnaunca da Flem veser ora damaun?» ei stada la damonda centrala. La risposta fundamentala ei stada clara: «Nus vulein ir ina via consequentamein persistenta». Gliengisgis sera ha la suprastonza communala presentau quella via. Per saver concepir la direcziun eis ei stau necessari da far uorden, da rimnar ideas, projects e visiuns. Las varga 50 mesiras rimnadas han ins zavrau e repartiu en sis capetels respectiv camps d’acziun (mira scaffa). Mintgin ei specificaus claramein, il document enumerescha munconzas e fermezias, el numna las finamiras. Il Lag la Cauma e mesiras cun e per quel s’udess atgnamein el capetel dil turissem. Il model directiv ha denton integrau il Lag la Cauma el capetel «societad». «La construcziun nova dall’ustria dat la schanza da nezegiar quella pèrla dil turissem era gl’unviern», san ins leger ella descripziun dil concept. Il Lag la Cauma vul la vischnaunca posiziunar da niev, ins vul rinforzar qualitad en harmonia culla natira, e quei buca mo per la stad, mobein era gl’unviern. Orientaziun il matg 2022 Tiel capetel «energia & mobilitad» preveda il model da liberar Fidaz dil traffic motorisau. El medem capetel propona la suprastonza communala da discutar d’ina purschida nova da mobilitad. Promover e garantir essenzialmein il traffic public e reducir la mobilitad individuala privata fa medemamein part dalla strategia da Flem. Concret numna quella concepts novs praticai giu la Bassa sco «Mobility as a Service» e «End-to-End Mobility». El decuors digl unviern e primavera vul la suprastonza communala da Flem orientar cuntinuadamein dil progress dils singuls projects. Ils 7 da matg 2022 envida la vischnaunca ad in’occurrenza d’informaziun en caussa. Flem fa uorden cun visiuns, ideas, projects e plans. Gl’entir model culs sis capetels (en tut varga 50 mesiras, ideas e projects) san ins veser e studegiar ella pagina www.zukunft-flims.ch. 50 projects, ideas, visiuns La strategia «ZukunftFlims» secumpona da sis camps d’acziun respectiv capetels. Quei ein ils suandonts: turissem ed economia; formaziun ed innovaziun; ambient e cuntrada; societad; energia e mobilitad; administraziun. En mintgin drova ei acziuns e lavurs. Il capetel «turissem & economia» cuntegn per exempel 12 talas acziuns e lavurs. In da quels pertucca la collaboraziun culla destinaziun Flem Laax Falera. Il contract dalla destinaziun 2018-2021 finescha e sto vegnir examinaus. Leutier ston ins examinar da niev las finamiras dalla direcziun turistica e dalla marca «Flims». Denter las 12 lavurs ed acziuns ei plinavon il futur dall’ustria da muntogna Foppa, la damonda co posiziunar il sport da cuorsa liunga a Bargis, l’idea da prolungir il Trutg dil Flem tras il territori da Trin tochen giu spel Rein, sco era il masterplan da viandar ed ir cun velo. Modernisar il campadi Prau la Selva e realisar il center da visitaders dall’Arena tectonica Sardona ein dus ulteriurs punct d’acziun dil capetel «turissem & economia».

La davosa fin d’jamna ha il Club da patinadi Flem/Surselva organisau per la 32avla gada la «Flimser Trophy. Sco quei ch’el scriva en ina communicaziun seigien organisaturs e participonts fetg satisfatgs e ventireivels ch’ei seigi reussiu d’organisar l’occurrenza malgrad la pandemia. Flem seigi sepresentaus en in magnific vestgiu d’unviern. La gruppa dallas mattatschas cun duas steilas. Dalla gievgia tochen e cullla dumengia ei la halla da glatsch dil Prau la Selva staus diltut el center dil patinadi artistic. La «Flimser Trophy» ei stada per la 32avla gada a Flem, igl ei ina dallas grondas concurrenzas ella retscha cul Swiss Cup. Las organisaturas dil club Flem Surselva han registrau in record absolut da 330 annunzias. Onn vargau havevan ellas stuiu annullar a cuorta vesta l’occurrenza. Uonn ei quei buca stau necessari aschia che curridras e curriders dall’entira Svizra e da 40 differents clubs da patinadi ein vegni a Flem per separticipar ellas differentas categorias da Swiss Ice Skating. Ils pli pigns da tschun e sis onns han mussau ella halla da glatsch lur emprems parcours cun elements. Atletas ed atlets dallas categorias pli avanzadas han mussau als aspectaturs bialas coreografias sco era segls e piruettas da smarvegl. Il Club da patinadi Flem Surselva ei staus representaus alla Flims Trophy cun 18 curridras, ad entginas, cunzun allas pintgas, eis ei gartegiau da far in plaz sil podest. Ella schinumnada «Kür», gl’examen principal, ha enqualin giu da batter encunter la nervusadad. Ils commembers dalla giuria ha denton saviu dar a numerus notas dalla qualitad «Personal Best». La pintga Aurora di Nardo dil Club da patinadi Flem/Surselva en acziun. Davos las culissas ein biars geniturs e la suprastonza dil Club da patinadi Flem/Surselva stai en acziun. Dalla gievgia tochen la dumengia, mintgamai dalla damaun tochen la sera tard han els garantiu in menaschi da concurrenza senza incaps. Cul diember da record da 330 annunziai ei il program ed urari staus occupaus silla pli davosa minuta, els 3 gis e miez possi ei veramein buca vertir dapli, scrivan las organisaturas en lur communicaziun. Daco che tons affons e giuvenils ein s’annunziai uonn per la «Flimser Trophy» motivescha il club organisont cul fatg ch’ei ha dau neginas concurrenzas ils varga in onn Era ils hotels da Flem e contuorn han sentiu specialmein l’occurrenza dalla fin d’jamna el center dil Prau la Selva. Biaras famiglias da sportistas e sportists giuvens cun persunas d’accumpignament havevan reservau combras all’entschatta dalla stagiun d’unviern. La «Flimser Trophy» pils giuvenils vala ella scena dil patinadi artistic sco ina dallas bialas e pli impurtontas en Svizra. «Ina tala bilanza generala positiva animescha nus grondamein d’organisar gl’auter onn la proxima, la 33avla Flimser Trophy el Prau la Selva, scriva il club. In punct culminont dalla stagiun vegn ad esser ils 2 d’avrel 222, lu ei la presentaziun da parada dil Club da patinadi Flem/Surselva. Cun quella caschun vegnan las curridras indigenas a mussar lur habilitads sil glatsch.(cdm/fmr)

La vischnaunca Lumnezia ha clamau a radunonza ils 17 da december cun pretender da votantas e votants in certificat da covid. Ella cunterfa aschia allas reglas definidas dil Cantun per radunonzas communalas. Daferton ha la vischnaunca midau las reglas da giug ed adattau sias premissas per la radunonza dil vendergis proxim a quellas dil Cantun. «Nus havein adattau il clom alla proxima radunonza communala publicaus sin nossa pagina dad internet.» Il president communal lumnezian, Daniel Solèr, ha confirmau che la suprastonza seigi stada dil meini da saver pretender da votantas e votants in certificat da covid per separticipar alla radunonza communala. «Tonpli perquei che mintga scuntrada privata e dad uniuns pretenda beingleiti in certificat.» Daniel Solèr ha getg che la vischnaunca hagi vuliu ir cun in bien exempel ordavon cun obligar il suveran da vegnir a radunonza cun certificat. La vischnaunca ha denton buca fatg persenn da cunterfar allas reglas da covid proclamadas dil Cantun per la lavur politica communala. «Era perquei ch’il Cantun ha actualisau sias perscripziuns l’entschatta december», sco quei ch’il president communal ha dau d’entellir. Buca restrenscher igl access Tenor l’ordinaziun speciala da covid valan radunonzas communalas e parlaments communals per organs legislativs ch’astgan seradunar senza restrenscher igl access sulet a persunas cun certificat e senza limitar il diember da participonts. «Las vischnauncas ein buc autorisadas da fixar sezzas ina obligaziun da disponer dad in certificat per separticipar alla radunonza communala.» Quei san ins leger ellas prescriziuns publicadas dil Cantun sill’atgna pagina. Las vischnauncas astgan sulet recumandar da schar testar. La radunonza communala drova denton in concept da protecziun e votantas e votants ston purtar mascrina, tener distanza ed ei sto vegnir procurau per aria frestga en stanza da sesida. Ina suletta pusseivladad da restrenscher via certificat igl access exista per ils parlaments communals. Denton sulet, sche dapli che 50 plazs stattan a disposiziun per il publicum che giavischa da persequitar la sesida dil parlament communal. In parlament communal cun 50 aspectaturs ei ualvess reali­stics enzanua el cantun Grischun. Pesentar ils interess Il schef digl Uffeci cantunal da vischnauncas, Thomas Kollegger, ha confirmau ch’igl access alla radunonza communala astgi buca vegnir restrenschius. «Sil pli tard enaquella che la vischnaunca havess buca schau entrar ina persuna senza certificat ella radunonza communala havess ella giu in problem.» Thomas Kollegger ha getg che l’ordinaziun da covid hagi pesentau ils dretgs politics da mintga singul cun mesiras per segirar la sanadad generala. «Tenor noss principis democratics sto mintgina e mintgin saver separticipar e far valer sia vusch el process politic.» Quei principi vala era per ina votanta ni in votant che vul ni schar virolar ni schar testar per retscheiver in certificat. Vinavon pretenda l’ordinaziun dils votants da seser cun distanza e purtar mascrina. Da quella mascrina astgan votantas e votants sedeliberar enaquella ch’els prendan il plaid. Registrar las datas da contact dils participonts ei era buca pli necessari per las radunonzas communalas tenor las reglas definidas dil Cantun. Ina mesira che ha buca gest anflau gronda capien­tscha tiel president dalla vischnaunca Lumnezia, Daniel Solèr. «Momentan eis ei denton buc adina sempel da capir tut.»

En collaboraziun culla Kora – il post federal specialisau sin animals da rapina gronds – ha la survigilonza da catscha dil cantun Grischun arranschau igl unviern vargau in grond monitoring dil luf-tscherver. Quel ei succedius sin intschess dils districts dalla Surselva e Viamala. Il monitoring ha giu la finamira d’eruir cons lufs-tscherver che sesanflan il mument en quels dus territoris. Persuenter ein 76 cameras da fotografar automaticas vegnidas plazzadas en loghens claramein defini. Quellas ein stadas en funcziun duront dus meins. Grazia a quella metoda san lufs-tscherver vegnir identificai sin lur muster individual dil peil. Sco quei ch’igl Uffeci per catscha e pesca dil cantun Grischun scriva en ina communicaziun, vivan 1,3 lufs-tscherver sin 100 km quadrats da quels dus territoris. Quei corrispunda ad ina populaziun da 15 lufs-tscherver. El rom dil monitoring eis ei plinavon reussiu d’eruir ch’ei ha dau igl onn 2020 silmeins quater ga letgs da lufs-tscherver. Ordeifer ils districts Surselva e Viamala vivan singuls lufs-tscherver el Signeradi, Portenza, Grischun Central ed Engiadina. Igl onn 2021 ein negins animals da nez vegni scarpai da lufs-tscherver. In luf-tscherver registraus d’ina dallas 76 fototraplas dil monitoring.

«El rom dalla secunda preexaminaziun dil project havein nus survegniu dil cantun in clar signal che la punt pendenta seigi realisabla aschia. Da sclarir ein ussa aunc sulet entgins detagls», di il coniniziant dalla punt, Christian Loretz. L’Uniun La Pendenta che ha remplazzau dacuort la cuminonza d’interess ch’era seformada per quei project, quenta era buca pli cun gronda opposiziun dallas organisaziuns digl ambient. «Nus savein buca exclauder quei, mo essan da principi dil meini che nus hagien adempliu ussa tuttas pretensiuns ch’ein vegnidas fatgas gia tier l’emprema preexaminaziun dil project», di Wendelin Jacomet. Las proximas jamnas duei il plan general d’avertura vegnir surluvraus ed el decuors dalla primavera e la stad duei quel passar las tortas politicas. Sil pli tard igl atun vul l’uniun allura inoltrar la damonda da baghegiar per la punt. «La finamira ei da baghegiar ella 2023 per aschia saver arver ella la stad, sil pli tard igl atun 2023», di Wendelin Jacomet. Cun quei plan da termins ha l’uniun ussa in onn retard silla finamira oriunda: «Il process politic ha frenau il project.» La finanziaziun ei decisiva La punt pendenta cuosta 1,8 milliuns francs, inclusivmein la planisaziun e 100 000 francs che la vischnaunca ha gia impundiu pil project. «Da quella summa lein nus recaltgar 1,1 milliuns francs da privats ed instituziuns. 700 000 francs duein vegnir dil maun public, denter auter dalla vischnaunca», di Wendelin Jacomet. Avon in onn havevan ils iniziants denton aunc puntuau: «Sche pusseivel duei la vischnaunca buca vegnir engreviada finanzialmein.» Recaltgar la summa da 1,1 milliuns francs da persunas privatas, fatschentas, organisaziuns ed instituziuns astgess esser ina dira nusch. «Nus essan perschuadi che quei reussescha. Cun quei engaschament finanzial lessen nus mussar alla vischnaunca che la punt ei giavischada», di Christian Loretz. L’uniun ha era gia ina clara finamira tgei che duei succeder culla punt suenter la realisaziun. «Lu duess la vischnaunca surprender ella e procurar pil menaschi», puntuescha Wendelin Jacomet. La pli liunga dil Grischun Cun rodund 300 meters vegn la punt pendenta – construida cun sugas d’itschal ed in plantschiu da lenn – da S. Gada a Ragischs sut Mumpé Medel, ad esser la pli liunga dil Grischun. Il pli ault punct tiel funs dalla val cul Rein anteriur mesira 100 meters. La punt duei esser ina colligiaziun pils vischins da Mumpé Medel cun Mustér, mo lu era in magnet turistic. «Ella savess esser ina grond’attracziun dalla Via franciscana da Constanza a Padua. Ella cumpletescha denton era la Via romana veglia da Mustér sur Mumpé Medel en direcziun Lucmagn», puntuescha Christian Loretz. Als da Mumpé Medel savess ella era survir sco passadi muments che la via cantunala ellas Ruinas ei serrada, sco igl ei stau il cass pliras ga ils davos onns. S. Gada ei buca lunsch naven dalla staziun d’Acla da Fontauna dalla Viafier Matterhorn Gottard. La vischinonza al traffic public ei pia optimala. Tenor ils iniziants fuss la punt pendenta l’ideala colligiaziun era per turas da skis, gianellas ni per serender silla via da scursalar a Mumpé Medel. «La vischnaunca ei lundervi da cumprar ils stabiliments d’Arma Suisse a Ragischs e l’Uniun Fortezia Stalusa fuss allura promta d’offerir leu ina purschida per indigens e turists. Era sco access a quei areal fuss la punt optimala», di Wendelin Jacomet. Partenza dalla campagna «Per saver realisar la punt essan nus dependents dil sustegn dils indigens ed era dils possessurs da secundas habitaziuns che han in representant ella suprastonza dall’uniun. Cun ina contribuziun denter 30 e 100 francs san ins daventar commembra ni commember da noss’uniun», puntueschan ils iniziants. Commembers seigien beinvegni era per s’engaschar ni semplamein era per vegnir cun bunas ideas. Quels dis ha la campagna da rimnar daners entschiet. «Nus havein scaffiu ina homepage (www.pendenta.ch), lein s’engaschar sillas medias socialas, derasar ina carta da participaziun ed era empruar da finanziar ina part cun’in acziun da crowdfunding», di Christian Loretz. Medemamein spera l’uniun da survegnir ina contribuziun essenziala dil Cantun el rom dall’activitad dil traffic plaun. Tier la vischnaunca ha l’uniun aunc buca spluntau: «Quei lein nus far quei mument che nus havein rimnau 1,1 milliuns francs.» In’attracziun turistica D’ina vart duei la punt pendenta da S. Gada a Ragischs esser ina colligiaziun pil mintgadi, da l’autra vart in’attracziun turistica. «Las frequenzas generadas da punts pendentas sco attracziuns turisticas en differents loghens muossa ch’ellas ein vers magnets», puntuescha Christian Loretz. La punt «Geierlay» en Germania attili mintg’onn 250'000 visitaders, quella dil Sattel 100'000 e la Ponte Tibetana el cantun Tessin rodund 50'000 persunas. La pli liunga dil Grischun Sur Cuflons denter Mustér/S. Gada e Mumpé Medel duei vegnir realisau la pli liunga punt pendenta dil Grischun. Ella duei esser 300 meters liunga. Il project ei madirs per la realisaziun, aunc mauncan denton ils mieds finanzials persuenter e las lubientschas da baghegiar. Quels dis ha l’Uniun La Pendenta lantschau sia campagna per recaltgar ils daners persuenter. 1,1 milliuns francs dil total da 1,8 milliuns francs duein vegnir da privats, fatschentas ed instituziuns. (fmr/hh) La suprastonza dall’Uniun la pendenta. Da sen. Leo Condrau, Edgar Durschei, Urs Fülscher, Christian Loretz, Wendelin Jacomet, Victor Flepp ed Adrian Deflorin. Visualisaziun dalla punt pendenta da Mumpé Medel a Mustér.

Igl 1 d’october 1978 ha la pleiv da Laax elegiu ina calustra nova. Ils presents ein i d’accord lezza gada culla candidata Paulina Arpagaus-Cathomen. 44 onns pli tard, il zercladur 2022, dat ella giu las clavs dalla baselgia – definitivamein. Il temps d’advent e da Nadal, naven da Sontgaclau tochen Buania, ein calustras e calusters occupai fetg. La medema situaziun ei lu l’jamna sontga tochen gliendisgis-Pastgas. Igl ei ils firai principals dalla baselgia. Quei temps han emploiai da pleiv e pervenda da semtgar ed organisar bia. Paulina Arpagaus-Cathomen ei ina che sa dil meglier tgei ch’ei da far, en tgei scaffa che la paramenta da fiasta ei e con che la baselgia sto vegnir scaldada. Organisar ei ina fermezia dalla calustra da Laax. Quei po haver dau ad ella gl’impuls da s’interessar 1978 pil post. Dunnas toleravan ins buc «Clara Gliott haveva demissiunau e la pleiv encureva ina successura. Lu era Gion Fideli Sievi cassier ed jeu sun s’annunziada spontanamein tier el», seregorda Paulina Arpagaus. «Oh, manegias?», seigi stau siu commentari schetg. Il cassier dalla pleiv enconuscheva las qualitads dalla presidenta. La stad 1978 era ei stau la fiasta da 550 onns Libers da Laax, cun teater, til e grond program. Il medem atun ha la dunna e mumma da 32 onns surpriu gl’uffeci. Ch’igl ei stau vess all’entschatta descriva ella cun enquala anecdota. Dunnas toleravan ils augsegners buca entuorn gl’altar, ellas astgavan buca tuccar ni calisch ni monstranza. Star en schanuglias cun schubergiar, mo gliez era tolerau. Sur Gion Caminada ei staus enconuschents a Laax sco um dalla cumpignia, el mussava teaters ed era in dalla glieud. «La baselgia era denton sia, igl era exclusivamein siu domini», gi Paulina Arpagaus. Inagada hagi ella vuliu remplazzar il schigientamauns ch’igl augsegner drova per lavar il calisch duront l’eucaristia. «Quella lumpa plein ruosnas», haveva la calustra argumentau a sur Gion. Lez hagi fatg segls e sevilau mordio d’ina tala remarca. La calustra haveva mo vuliu il meglier, denton elegiu a moda directa ils plaids falli pil battegl benediu. Paulina Arpagaus avon la stalla ed il maletg "Il caluster pign" da Toja Isenring. «Caluster sas buca far persuls» Paulina Arpagaus ei ina dunna franca e cun agen meini, attaschada a ceremonias e rituals, mo tuttina aviarta pil svilup e novas ideas. 1991 han ils da Laax elegiu la calustra en suprastonza communala. Ils collegas han confidau ad ella il departament dil militer, forestalesser ed alps. «Miu um scheva che quei mondi buca, ins sappi buca esser calustra ed aunc en suprastonza», raquenta ella. Igl ei iu. «Jeu tenevel la dira e mavel ina lingia. Aschia haiel mai giu difficultads». Siu um ed ils dus affons ha lu era susteniu ella da far calustra. «Caluster sas buca far persuls, era nus havein fatg quei sco famiglia», conferma ella. Suenter che sur Gion Caminada haveva bandunau Laax ei sur Giusep Venzin vegnius. In spért aviert, sco quei che la calustra semiava gia dagitg, in augsegner da e per la generaziun giuvna. «Cun sur Giusep Venzin ei tut semidau cumplettamein», gi Paulina Arpagaus ella retrospectiva. Mattatschas han astgau ministrar, dunnas han surpriu la funcziun da lectoras, ellas han fatg cuors da parter ora la communiun. «Tuttenina eran nus zatgi en baselgia», ei sia conclusiun stada. Il vent criu ei vegnius, sur Giusep ei ius Amiez quei svilup era la calustra Paulina. Ella ei sesentida purtada, quei che ha dau in stausch da motivaziun. Sur Giusep ha aviert las portas ed ha schau entrar il vent frestg. El sez ei prest vegnius confruntaus cun in vent criu-schelau. Il niev schef a Cuera e successur da Johannes Vonderach, uestg Wolfgang Haas, ha empruau da serrar las portas. Il clima da disfidonza e dalla pussonza clericala ha il plevon da Laax buca supportau, el ha bandunau la diocesa da Cuera. «El ei denton buca semplamein ius, el ha preparau nus fetg bein», puntuescha la calustra. Il post en casa pervenda ei vegnius aunc pli fetg el center, pertgei cu sur Giusep ei ius, ei la pleiv da Laax restada 10 onns senza plevon stabel. Rita Killias-Cantieni menava il secretariat, ella organisava augsegners, mirava che tut seigi semtgau per processiuns, liturgias, battens, nozzas, sepulturas. Il duo che ha bugen contact cun glieud ha mussau sias qualitads. La suprastonza sa sefidar «Nus targevan vid il medem sughet, en quels onns ha nossa pleiv viviu enorm». Las dunnas premuradas per la pastoraziun han schizun ughegiau d’engaschar per la stad in augsegner dalla Nigeria. «Cun sur Chika, gl’African, ei quei stau negin problem» Era sur Ozioma Nwachukwu han ils da Laax empriu d’enconuscher ed appreziau. Lu, il 2001, ein sur Peter Aregger e sora Valentina Spescha vegni a Laax. «Quei ei stau in bi luvrar, nus havein giu fetg bi cun els». La calustra ha tratg ils fils vinavon e teniu ensemen la roscha. Fetg savens per in Dieus paghi. «Per far caluster stos ins buca esser pli sogns che sogns», ei siu motto. Cun experientscha, eloquenza e mintgaton era resolutamein tgamuna ella davos las culissas, semtga cafanuns, mira dils ministrants e dil resti e tegn il tuchiez sut controlla. La suprastonza da pleiv sa sefidar dalla gruppa pastorala che las dunnas han fundau avon 30 onns. «La glieud ei schi engrazieivla sche nus purtein la communiun», numna Paulina Arpagaus in exempel co ella ha adina sespruau da survir alla cuminonza. «Igl ei semidau extrem bia», resumescha la calustra, 43 onns suenter sia elecziun.

La vischnauca Lumnezia vul realisar ina via da bike e da viandar dedicada al campiun mundial ed olimpic oriunds da Tersanus, Nino Schurter. Il vendergis proxim decida la radunonza communala davart il project per il davos tschancun dalla senda planisaus denter Tersnaus ed il Bogn da Peiden. La radunonza communala Lumnezia dil vendergis proxim sefatschenta cun in project per in niev tschancun dad ina ruta da velos da muntogna e da viandar denter il Bogn da Peiden e Tersnaus. Ei setracta dil davos tschancun digl aschinumnau «Biketrail Nino Schurter». Ina ruta da velo che meina tras l’entira Lumnezia e che porta buca mo il num digl campiun olimpic e mundial sil velo da muntogn ch’ei carschius si a Tersnaus. Per liung dalla ruta ein previ entgins posts che regordan al viadi sportiv dil campiun lumnezian. La plipart ei gia realisada «Quellas tablas d’informaziun vegnan realisadas pli tard.» Quei ha il suprastont communal, Curdin Capeder, explicau. El sefatschenta neu da siu departement cun il turissem e che tgira era las sendas da viandar e dad ir cun velo. La plipart dalla senda Nino Schurter ei realisada e meina per gronda part sin vias gia existentas. La part dalla senda che stat ussa sin tractanda dalla radunonza communala ei per gronda part nova. Ei ha cuzzau in amen entochen il trassé dalla senda ha anflau in cunsentiment da tuttas instituziuns. «Jeu sun denton perschuadius ch’il tschancun ei attractivs e corrispunda alla filosofia sportiva da Nino Schurter.» Curdin Capeder ha getg ch’il bab da Nino Schurter, Ernst Schurter seigi staus involvaus el project. Impurtonta part dil trail Ernst Schurter ei gia s’exprimius davart la senda da bike dedicada a siu fegl enteifer il plan strategic elavuraus dalla vischnaunca aposta per il traffic plaun, pia ir cun velo e viandar. Il tschancun ussa suttamess al pareri dil suveran lumnezian ha Ernst Schurter valetau per impurtonta part dil trail. Entochen ussa ein ils vitgs ed uclauns dil Bogn da Peiden, Camuns, Uors e Tersnaus colligiai entras las vias cantunalas asfaltadas e per part teissas. Il tschancun niev denter quels vitgs duess esser integraus ton sco pusseivel ella cuntrada e posseder ina mudesta pendenza «per survir aschibein a viandonts e velocipedist che vulan frequentar quei tschancun en domaduas direcziuns». Curdin Capeder ha regurdau che la vischnaunca suondi cun siu concept da vias da bike e da vinadar allas premissas dil Cantun. «Las vias da viandar e dad ir cun velo ein buca separadas.» Installar e mantener vias separadas per viandar e bike augmentass considerabel ils cuosts. «Aschilunsch ch’il risguard vicendeivel denter viandonts e bikers ei avon maun vegnan els era senza incaps in sper l’auter vi.» Il tschancun niev che vegn presentaus il vendergis proxim al suverna ei calculaus cun 300 000 francs Tersnaus liug da partenza Cul trail che porta il num da Nino Schurter vul la Lumnezia sapientivmein nezegiar la popularitad dil sportist ch’ei carschius si a Tersnaus e ch’ei gia vegnius tschernius per sportist svizzer digl onn. Ernst Schurter ha scret che Tersnaus duei esser il liug da partenza per la senda da bike che porta il num da siu fegl. «En quei liug ha el mussau igl emprem siu inschign sil bike e cheu ei la passiun da Nino per il velo da muntogna naschida.» La via da velos e da viandonts dedicada al campiun meina da Tersnaus via Surcasti, Silgin, Surin entochen Vrin. Da leu anora sur la via aulta entochen Vella, via Degen al Bogn da Peiden e puspei anavos a Tersnaus. Priu il cass ch’il suveran lumnezian accepta il vendergis proxim la proposta dalla suprastonza communala. Entochen 90 pertschien dil trail suonda vias da viandar e da velo existentas, ni vias pauc frequentadas. E tenor Ernst Schurter ei la vesta sin la biala cuntrada lumneziana il fidau cumpogn da viandonts e velocipedists che suondan als fastigs lumnezians da Nino Schurter.

«Nicht nur zur Weihnachtszeit» senuma ina remarcabla historietta, scretta da Heinrich Böll ils anno 50. El exemplifichescha igl ultimativ cass d’urgenza: Tgei fuss, sche nus stuessen festivar Nadal mintga di, mintga solia sera digl onn? Aschia va la historia: Strusch ch’ei semettan en a far giu pigniel entscheiva l’onda Milla a grir ora la bucca. Ella vul buca sedistaccar dil pigniel – ed ella grescha vinavon senza fin e misericordia. Suenter liungs tgisàs e cussegls da miedis e specialists, anfla gl’aug Franz, mariu da dunna Milla, finalmein la sligiaziun: «Nus stuein suttametter ella ad ina strentga terapia da Nadal!» Dapli che dus onns festivescha la famiglia pia sera per sera Nadal cull’onda Milla, stad ed unviern, atun e primavera. Bein capiu, cun tutti quanti, claranotgs e bambins, cun adoremus e glorias inexcelsis, pacs e pigneuls, cun aunghels che scutinan «clara notg» e tscheinas da perdanonza. Gl’emprem tut ch’ei dalla partida, fa printgas ed arva si pacs. Pli tard lu mo pli ils plitier, ed alla fin aunc il plevon che tegn la dira. Las autras persunas han ins daditg entschiet a remplazzar cun acturs disoccupai, e pli tard entras poppas da strom. Buc fai curvien, l’onda Milla – che piteva da rematissems ed auters mals da vegliadetgna – ha entschiet a serefar ed ei ida si sc’ina spema – ferton ch’il rest dalla famiglia pigiurava ed ha entschiet a pitir donn: entgins ein dai giu dalla cardientscha, auters ein fugi ell’Africa, ed aunc auters ein seconverti tiel communissem. Schizun igl aug Franz ha entschiet ad ir cun autras. Ussa sedamondel jeu: Tgi pitescha oz donn, oz ch’ei dat en tutta stravaganza mo pli in Nadal perpeten? Sa sche nus vegnin ad ir si sc’ina spema, e daventein vescals e frestgs sco l’onda Milla? Ni il cuntrari? Fa nies Nadal-permanent cun «halbleiters», «chips electronics», «Xboxs» e «Playstations» vegnir nus pér da dretg malsauns? En tut cass cussegliel jeu da buca suandar ils cussegls dils experts ch’ins ha saviu leger il davos temps ellas gasettas: Unisono dian els ch’ei seigi uonn indicau da cumprar fetg baul ils regals da Nadal, perquei che las fieras piteschien da problems da furniziun. Cunzun quei che pertucchi schenghetgs electronics seigi ei da far vinavon, dian els en tun solemn e cun tschera seriusa! Miu cussegl ei – encunter tuttas expertisas – da schar silmeins per ina ga ir ils «halbleiters» alla calicutta, e da festivar sapientivamein in Nadal pli sempel e mudest. Lu sai jeu garantir che nus vegnin a sescumpentar ed ir si sco l’onda Milla. Ursin Defuns da Trun viva cun sia famiglia a Mustér. El lavura al Gimnasi claustral sco musicist, magister da rumantsch e manader da Swiss eduGLOBE. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Tgei fuss, sche nus stuessen festivar Nadal mintga di, mintga solia sera digl onn?»

La vischnaunca da Sumvitg preveda da far igl onn vegnent in gudogn da rodund 125 000 francs. La sviulta dil quen da menaschi munta 7,7 milliuns francs. Il preventiv quenta cun amortisaziuns da bunamein in miez milliun francs. Vischinas e vischins han approbau la mesjamna sera il preventiv, era quel dallas investiziuns che quenta cun expensas da netto 3,79 milliuns francs. Vischinas e vischins ein suandai la proposta dalla suprastonza communala da laschar il pei da taglia sin 105% dalla taglia cantunala sempla. Il pei da taglia sin schischom resta – medemamein sco entochen dacheu – sin 1,3‰. Approbau ha la radunonza communala era la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Quella pertucca la determinaziun dils spazis d’aua, zonas da prighel, zona da protecziun per l’aua sutterrana ed il plan general d’avertura dil traffic. Medemamein ei il reglament da traffic vegnius approbaus. La radunonza communala ha approbau ils statuts dall’Uniun Nordic Surselva. Il medem mument ei la vischnaunca da Sumvitg daventada commembra da quell’uniun. Pil remplazzament dallas finiastras dall’anteriura casa da scola a Surrein ha la radunonza communala concediu in credit brut da 185 000 francs. Las finiastras dall’anteriura casa da scola a Surrein vegnan remplazzadas.

Sco quei che la cumissiun da baghegiar dil Center Fontauna scriva en ina communicaziun publicada el «Detg denter nus» - il magazin ufficial dalla vischnaunca da Mustér – ei il biro Cavelti Derungs SA da Laax cul subplanisader, igl architect Tobias Anderegg dad Eggersriet, vegnius incaricaus culla lavur d’architectura e dil menaschi da baghegiar. Tenor il dretg da submissiun vertent ha il biro d’architectura Huonder e Bisquolm da Mustér, che ha giu fatg il concept pil project, buca astgau offerir. “Cavelti Derungs e Tobias Anderegg han surpriu il project da Huonder e Bisquolm, sco presentaus al pievel. Els ein vid sclarir ussa tut ils detagls. Entochen la fin digl onn ei quella lavura fatga, aschia che nus savein publicar lu las lavurs da mistergner”, di Clemens Berther, president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar dil Center Fontauna. Sco planisaders dil fatg ein vegni eligi Caprez Ingenieure SA da Glion, Hendry SA da Sedrun, Nay Engineering SA da Cuera e Repower ch’eregia igl implont da fotovolatic sil tetg dil center. Sco cussegliader dalla cumissiun da baghegiar ei il biro Simeon Baumanagement SA da Trun vegnius tscharnius. La lubientscha da baghegiar ein avon maun. Planisaziun ella fasa finala La planisaziun en datagl inclusiv la submissiun dallas lavurs succeda entochen miez digl onn vegnent. Las empremas lavurs da sanaziun e da baghegiar duein denton entscheiver gia il matg 2022. “Quellas savein nus lantschar quei mument che nus havein la garanzia che nus essen era el rom dils cuosts previ. Enconuschentamein ein ils cuosts per material carschi il davos temps. Gest en quei connex stuein nus esser attents”, puntuescha Clemens Berther. Il project vegn etappaus e duront las lavurs restan las parts buca pertuccadas da quellas aviartas. Entochen la stad 2023 eis ei previu da finir las localitads da fitness, aerobic, joga e spinning sco era la cafeteria. Entochen igl atun 2023 vegnan la halla da tennis, reiver, bouldrar e la stanza da giugs ad esser en funcziun. Sco davosa part sil project suondan allura las lavurs vid las fatschadas, ils tetgs ed il contuorn. Quellas duein esser terminadas la stad 2024. Cun quella sanaziun e cumpletaziun dalla purschida vul la vischnaunca procurar ch’il Center Fontauna resta actuals ton pils indigens sco ils hosps da vacanzas. Cun localitads dalla protecziun civila el sutterran plidenta il center camps da giuvenils che san aschia era nezegiar la vasta purschida futura dil center. Niev slontsch cul project da hotel Dapi plirs onns vegn fatg ponderaziuns da sanar e da cumpletar il Center Fontauna a Mustér. Quel ei vegnius construius avon rodund 40 onns e cumpletaus ils onns 1990 denter auter cul plaz da ballapei. Avon rodund diesch onns ei l’infrastructura ordaviert allura vegnida sanada, denter auter la cuvrida dalla plazza da ballapei. Adina puspei ein las localitads el plaunterren che vegnevan nezegiadas pli baul dil menaschi tecnic stadas in tema da discussiun. Differentas pusseivladads da nez ein vegnidas tematisadas, mo spert ei semussau ch’ina midada dil nez da quellas ei cara. Per motivs finanzials ei quella «pendenza» lu adina puspei vegnida messa ad acta. Cul project dil hotel Acla da Fontauna ei vegniu niev slontsch el svilup el vest da Mustér, era pertuccont il Center Fontauna. Davart ils investurs dil hotel ei vegniu puntuau ch’ins lessi nezegiar igl avegnir il center gest ella vischinonza sco purschida per sport. Quel stuessi denton corrispunder allas imaginaziuns hodiernas per ina purschida dil temps liber. Consequentamein ei vegniu elavurau in concept per ina sanaziun ed in’engrondaziun dallas pusseivladads. Ils 27 da settember 202o ha il survegn acceptau claramein il credit da 8,69 milliuns francs pil project. Quei ei la summa che la vischnaunca porta, leutier vegnan aunc rodund dus milliuns francs dil cantun, respectiv il Program San Gottardo. Partenza dalla sanaziun primavera Il matg entscheivan las lavurs da sanaziun e cumpletaziun dil Center Fontauna a Mustér. Rodund dus onns vegnan ellas a cuzzar. Las proximas jamnas vegnan ils davos detagls pertuccont la publicaziun dallas lavurs dils mistergners fixai. Hans Huonder/FMR Il settember digl onn vargau ha il suveran da Mustér acceptau il credit per la sanaziun ed engrondaziun dil Center Fontauna. El ha concediu persuenter 8,69 milliuns francs. Ensemen culs rodund dus milliuns francs che vegnan dil cantun e dil Program San Gottardo eis ei previu d’investar ad Acla da Fontauna varga diesch milliuns francs. Il project preveda buca mo ina sanaziun energetica dil baghetg, mobein era ina cumpletaziun dalla purschida. Aschia duei ei dar in center da fitness cun pli bia pusseivladads ni era in sectur per aerobic e joga. Cumpleinamein da niev vegn era l’entrada cun cafetaria formada. Surdau la planisaziun Dapi ch’il project ha passau las tortas dil suveran ein las incaricas da planisaziun, architectura e survigilonza dallas lavurs vegnidas surdadas. «Il mument essan nus lundervi da preparar ils detagls per la publicaziun dallas lavurs da mistergner», di Clemens Berther, president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar dil Center Fontauna. En quei connex e tier las lavurs da sanaziun ed engrondaziun ha ei num risguardar il credit concediu dil pievel: «Ils cuosts per material ein carschi il davos temps. Quei pretenda attenziun da nus pertuccont la finanziaziun dil project.» Il Center Fontauna ei vegnius baghegiaus avon pressapauc 40 onns. Dapi lu eis el vegnius cumpletaus e sanaus parzialmein. Il center ei da muntada regiunala per la Surselva ed in element essenzial dalla purschida turistica sisum la Surselva. «Ils cuosts per material ein carschi il davos temps. Quei pretenda attenziun da nus pertuccont la finanziaziun dil project.» Clemens Berther, president dalla cumissiun da menaschi e da baghegiar dil Center Fontauna Visualisaziun d’in sectur niev el Center Fontauna. Duront il temps da sanar e baghegiar duein las parts buca pertuccadas dallas lavurs esser aviartas.

Las pleivs evangelicas en Surselva paran aunc buca promtas da s’unir sut in tetg pli vast. Ellas ston denton cuntinuadamein s’orientar da niev e collaborar per porscher plazzas attractivas a plevonessas e plevons. Ed anflar persunas promtas da s’engaschar per la pleiv. Il president dalla pleiv evangelica da Glion, Tobias Schneider, ei perschuadius che las diesch pleivs evangelicas sursilvanas seschassen senz‘auter administrar sut in tetg. «La promtadad dallas singulas pleivs da far quei pass ei momentan buc avon maun.» Per Tobias Schneider ei quei denton sulet ina damonda dil temps. «En diesch entochen quendisch onns essan nus aschi lunsch.» Las resursas persunalas ed il commembradi dallas pleivs prospereschan numnadamein buc exnum. Tuttina vul Tobias Schneider schar il temps necessari a sia ed a tschellas pleivs. «Sche nus entschevein ussa a fusiunar singulas pleivs essan nus fatschentai ils proxims diesch onns mo cun fusiunar.» Quei era il motiv che la pleiv da Glion ha buc exnum reagiu cun entusiassem sin las mustgas da maridar demussadas dalla pleiv da Castrisch/Sevgein/Riein. Bandunau la cuminonza pastorala La pleiv da Glion vegn a caschun dalla proxima radunonza schizun a decider da bandunar la cuminonza pastorala cun las pleivs da Vuorz e da Schnaus. «Quella cuminonza pastorala exista sulet sil pupi e consequentamein fa ei buca senn da mantener ella.» Collaborar vegn la pleiv da Glion tuttina cun sias pleivs vischinontas. Actualmein exequescha il secretariat dalla pleiv da Glion las lavurs administrativas dalla pleiv da Vuorz. Per plascher dil president dalla pleiv da Vuorz, Conrad Dalbert ch’ei momentan aunc occupaus cun in ulteriur problem. Il plevon dallas pleivs da Vuorz e Schnaus, Jan-Andrea Bernhard ha abdicau, ed anflau ina nova predicanta ni in niev predicant ei buc aschi sempel. «La pleiv da Vuorz suletta po porscher ina plazza da circa 45%.» Quei ei ual pauc per carmalar ina predicanta ni in predicant sin la scantschala dalla baselgia da Vuorz. Era sche quella scantschala porscha ina vesta singulara sin ina pictura murala dil 14avel tschentaner. Perquei vesa il president dalla pleiv da Vuorz in avegnir per sia pleiv en ina cuminonza pastorala cun la pleiv da Castrisch/Sevgein/Riein. «Quella cuminonza pastorala pudess porscher ina plazza da 90%.» Economicamein ina perspectiva in bienton megliera per anflar ina bun’olma pastorala. Tschercar suprastonza La pleiv da Castrisch/Sevgein/Riein vegn administrada per munconza dad ina suprastonza dad in curatur installaus dalla Baselgia evangelica cantunala. Martin Gabriel ha surpriu quei post avon dus onns ed el ha presentau l’idea da fundar ina cuminonza da pastoraziun cun la pleiv da Vuorz ier sera a caschun dalla radunonza da sia pleiv. Martin Gabriel ha denton da sligiar aunc in auter nuv. El vesa sia incarica per la pleiv da Castrisch per intermediara. «Ina curatella ei buc installada per la perpetnadad.» Il curatur sto anflar silmeins aunc duas persunas promtas da s’engaschar ella suprastonza dalla pleiv. «Ed ina da quellas sto surprender il presidi.» Entochen ussa ha il curatur dalla pleiv da Castrisch/Sevgein/Riein sulet ina persuna che ha dau tier da semetter els stadals. Positiv valetescha era il president dalla pleiv da Glion, Tobias Schneider, la cuminonza pastorala da Castrisch/Sevgein/Riein cun Vuorz. «Quei fa senn era per motivs linquistics.» Il plaid dil Segner per romontsch sin la scantschala da Glion para dad esser in no go. Anflau predicant Tobias Schneider conceda che quei plaid romontsch evangelic vegnessi strusch acceptaus da ses parochians. «En gliez cass havessen nus probabel sulet aunc duas treis persunas en baselgia.» In auter problem ha la pleiv da Glion daferton sligiau. «Nus vegnin a presentar proximamein nies niev plevon.» La pleiv da Glion suletta po porscher ina plazza da 80% plus igl engaschi pastoral el Spital regiunal. E tgei fa la pli pintga pleiv dalla Surselva, quella da Schnaus? Spitgar, ei la devisa dil president dalla pleiv da Schnaus Luregn Caspescha. «Nus mirein gl’emprem tgei che tschellas pleivs decidan.» La pleiv da Schnaus sa sedecider da s’unir cun Glion ni separticipar ad ina eventuala cuminonza pastorala cun Castrisch/Sevgein/Riein e Vuorz. «Ni far nuot e star persuls.» Para era dad esser ina opziun, silmeins per Luregn Caspescha.

Mesjamna ha la radunonza communala da Schluein stuiu prender posiziun tiel project d’engrondir il consorzi da scola dallas vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Ils presents han seschau informar dil project, ei ha dau enquala damonda, la tractanda ei denton buca stada dispiteivla. Cun 48 encunter duas vuschs ha la radunonza lu era dau suatientscha alla proposta dalla suprastonza communala. Schluein ei la quarta dallas quater che ha approbau il project. Quei munta che la cumissiun da scola sappi cuntinuar definitivamein cullas preparativas da restructurar il menaschi dalla scolaviva. La cumissiun secumpona dils presidents dallas quater vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein. Ils davos onns han problems administrativs e strategics adina puspei impediu la direcziun dalla scola. Sesidas da coordinaziun, organisaziun e strategia cun plirs gremis e cussegls da scola consumavan ed engreviavan il menaschi. Culla finamira da sligiar il problem han ils cussegliaders externs Martin Mathiuet e Josef Willi analisau la situaziun ed elaborau in concept. La decisiun da Schluein lubescha ussa alla cumissiun da scola da preparar la midada dil consorzi sil niev onn da scola 2022/23. Per las scolas e scolettas da Falera e Laax semida nuot. A Sagogn e Schluein dat ei perencunter ina roschada. Las scolettas, emprema e secunda classa restan els vitgs. Denton ils affons dalla tiarza e quarta classa dils dus vitgs van ensemen a scola a Sagogn, quels dalla tschun- e sisavla van lu ensemen a Schluein. Ils proxims meins vegn la cumissiun da scola a fixar igl uorden da scola dil consorzi niev, quel presenta ella il mars 2022 allas quater radunonzas communalas. Schluein ha approbau il consorzi, sco quarta dallas quater vischnauncas. Vinavon ha la radunonza communala da Schluein approbau senza discussiun duas damondas da credit. Ina summa da 700'000 francs ha ella concediu per las lavurs da sanaziun dalla via Mulinas. Per sanar la via Buortga ha ella concediu in credit brut da 100'000 francs. Agl ur Ei va per scola, buca per politica Augustin Beeli/FMR La caussa ei vegnida enconuschenta suenter las vacanzas d’atun. Falera, Laax, Sagogn e Schluein veglien fusiunar las scolas, ins vegli formar in sulet consorzi che includi ils scalems superiur, primara e scoletta. La surpresa ei stada gronda enteifer la populaziun. Daco quei, sche la fusiun politica ei gia sin via, pon ins buca spitgar la fusiun? Quella damonda han biars tschentau ed ella ha caschunau empremas reacziuns emoziunalas. Ina dallas quater vischnauncas vul enconuschentamein saver nuot d’ina fusiun politica. «Ed ussa tuttenina fusiunar las scolas, gliez lu bein?» ei enqual convischin sedumandaus. Las empremas reacziuns han fatg plaz alla discussiun dalla caussa. Gia in meins e miez pli tard ei il conclus sin meisa. Stoda spert ei quei iu. Enqualin sedamonda co quei ei stau pusseivel. Ins sa analisar la situaziun co ins vul, la risposta ei clara: La populaziun ha viu il problem, ed ils paucs han schau influenzar dalla discussiun pendenta d’ina fusiun politica. Tuttas quater suprastonzas communalas ein stadas ensemen ed han informau la populaziun transparentamein. Igl ei iu per la caussa, e per nuot auter. En seras d’orientaziun han ils cussegliaders externs Josef Willi e Martin Mathiuet saviu argumentar excellent, aschia che tuts han stuiu veser ch’igl ei necessari d’unir las forzas. Ei va per la qualitad dalla scola, pil persunal d’instrucziun, per in menaschi surveseivel e vital. Cun cefras e paucs mussaments han ils cussegliaders saviu perschuader e proponer co sligiar il problem. Votantas e votants han s’encurschiu che la situaziun sto semigliurar il pli spert pusseivel. Mo la discussiun objectiva e transparenta ha purtau ina decisiun schi clara, e quei enteifer cuort temps. Ei resta aunc ina damonda aviarta: Savess quei project dalla scola, da restructurar il consorzi e fundar per Falera, Laax, Sagogn e Schluein in sulet menaschi, buca esser model per la discussiun politica? Tuttas quater vischnauncas sesan numnadamein – indubitablamein – ella medema barca. Il consorzi da scola niev ei perinagada in model d’ina véra cooperaziun cun respect vicendeivel. Avantatgs e disavantatgs ha mintgin che sesa en quella barca.

Tgei ch’igl intscheins ei saveva pli baul mintga buob, e naven dils onns novonta era mintga mattatscha. Ina part dallas ministrantas e ministrants ella baselgia catolica havevan bugen il fem, in’autra survegneva schliet. Igl ei ina savur tipica da Nadal. Tgi gi ch’ei seigi la canella. Auters manegian che coriander s’audi era vitier. Puspei auters san ch’igl ei semplamein la mischeida da spezarias, cun cardamom, negla, anis e schensch. La damonda ei tgeinina che seigi l’odur tipica da Nadal. La mischeida da spezarias sederasa perinagada mintg’onn ellas casas. Ins fa piziultas, arda candeilas, tier tut quei s’audan odurs orientalas. In’odur ch’ins freda buca ellas casas, mobein en baselgia s’auda medemamein tier Nadal. Tgi ch’ei staus ministrant, enconuscha gl’intscheins. Tenor hierarchia astgavan mo ils gronds purtar gl’intschensader e la navetta, ils pigns survevan messa. Ballontschar gl’intschenser «Intscheins ei ina rascha aromatica dalla caglia Boswellia che crescha ell’Arabia. Cu ins brischa quella, dat ei in fem d’ina odur emperneivla», descriva Armin Cavelti, assistent pastoral e catechet a Sagogn. Schibein ellas baselgias cun ritus ortodox sco ellas baselgias roman-catolicas ha quei fem ina muntada rituala. «Inscheins munta nuot auter che adurar Diu, sco quei ch’ils sabis digl Orient han fatg avon il purseppen», declara Armin Cavelti. Gl’intschenser, quei cundrez da metal cun treis cadeinas, enconuscheva el pli baul cul plaid tudestg «Rauchfass». Il diever era reservaus per las fiastas grondas. Sur Peter Aregger, plevon dalla Lumnezia miez, declara tgeininas: «Ellas baselgias dil vest drovan ins gl’intscheins da Nadal, Buania, Pastgas, Tschuncheismas e Sontgilcrest». Da perdanonza astgava el era buca muncar. La scadiala da metal ha ina quarta cadeina, cun agid da quella sa il ministrant alzar gl’uvierchel digl intschenser. Il Cun in tschadun pren gl’augsegner pigns tocs rascha ord in auter vischi special, la navetta, e metta quels silla cotgla che arda egl intschensader. Cun ballontschar quel reparta il celebrant lu il fem, per exempel entuorn gl’altar, ni entuorn gl’ambo, il pult nua ch’il celebrant prelegia gl’evangeli dalla fiasta. La bun'odur ella bibla... «Atgnamein ardan ins gl’intscheins per schubergiar locals, ni per emplenir quels cun ina buna odur», explichescha Armin Cavelti. Bunas odurs eran fetg tschercadas pli baul, culla higiena munglusa d’antruras. Gl’assistent pastoral renda attent che tuttas religiuns dil mund drovan aunc oz bugen gl’intscheins, quel detti als loghens sacrals in’atmosfera speciala e festiva. «Ella bibla vegn el descrets savens, schibein el veder sco el niev testament.». Armin Cavelti numna dus exempels. «A Moses ha Dieus cumandau dad arder intscheins e da schar ir siadora il fem, quei sco simbol dall’oraziun. Ni cu gl’aunghel Gabriel ha annunziau a Zacharias la naschientscha da siu fegl s. Gion Battesta ha quel viu che Dieus haveva adempliu sia unfrenda d’intscheins». Rascha d'întscheins da diversas La historia da Nadal ei il mussament cristian pli enconuschent digl intscheins. Ils Treis s. Retgs han purtau agl affon a Betlehem aur, intscheins e mirra. Veritabels schenghetgs roials, purtai en ina stalla miserabla. Gl’intscheins ei in ritual che s’auda tier tuttas culturas, ils cristians han surpriu quei simbol da ludar Diu. ...ed ell'esoterica Entochen oz ei quei semanteniu, tgi che viseta in survetsch divin da Nadal vegn a savurar la «odur divina». Quella regorda a vaniglia mischedau cun canella. Per biars eis ella cumbinada cun nostalgia. «Senza intscheins ei Nadal buca ina fiasta», manegian quels. Tgi ha bugen il fried, tgi odiescha quel, stueva tuoscher e supportar el. Aunc oz zuoglia gl’augsegner da Nadalnotg chor e nav-baselgia en ina nebla aromatica. Tgi ha bugen quei, tgi buc. Oz drovan ins dil reminent buca mo en baselgia quei fem. Ell’esoterica moderna ha la rascha orientala survegniu nova muntada. Cun bastunets d’odur ni tuttina sco en baselgia, cun in intschenser, schubregian esoterichers e terapeutas las schliatas odurs. Gl’intscheins duei leventar ils buns sentiments.

Pervia d’enzacontas infecziuns cul coronavirus entscheivan las vacanzas da Nadal dalla scola Tujetsch gia questa sera. Atgnamein havessen scolaras e scolars aunc giu scola entochen la mesjamna proxima. «Nus havein entgins cass en scoletta ed era el scalem superiur ha ei silmeins in cass», declara la menadra dalla scola, Sabrina Suppiger-Hendry. Sch’ei havessi dau quellas infecziuns il schaner havessien ei buc interrut il menaschi da scola. Ussa gest avon Nadal seigi quei empau auter. La scola Sedrun ha decidiu d’entscheiver cullas vacanzas in tec pli baul per evitar ulteriuras infecziuns. «Aschia sperein nus che nuot stetti enta peis allas vacanzas ed allas fiastas da Nadal», di la menadra dalla scola. (fmr/sr)

La radunonza communala da Tujetsch ha approbau il venderdis sera il quen da gudogn e sperdita sco era quel dallas investiziuns dalla vischnaunca pigl onn 2022. Il quen da menaschi preveda ina sviulta da pressapauc 14 milliuns francs ed in gudogn da 407 000 francs. Las investiziuns bruttas previdas muntan a rodund 5,5 milliuns francs. Suenter haver risguardau las entradas sco contribuziuns, restituziuns ni subsidis ell’altezia da biebein 280 000 francs seresultan investiziuns da netto 5,2 milliuns francs. Las autoritads communalas quentan igl onn vegnent cun in cashflow da 814 000 francs. Suenter haver risguardau las investiziuns nettas seresulta in deficit da finanziaziun da 4,4 milliuns francs. El rom dil preventiv han vischinas e vischins concediu in credit d’impegn da 1,24 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Dentervitgs inclusiv la canalisaziun. Medemamein han els acceptau in credit d’impegn ell’altezia da 2,4 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Cavorgia e la canalisaziun en quella. Per la sanaziun digl indrez d’electrotecnica dalla serenera ha la radunonza communala sbursau 1,5 milliuns francs. Il pei da taglia d’entrada e facultad resta sco entochen dacheu sin 95 pertschien dalla taglia cantunala sempla e quel sin schischom a 1.5‰. La radunonza communala ha priu per enconuschientscha igl extract dil plan da finanzas 2022-26 dalla vischnaunca. Il pei da taglia dalla vischnaunca da Tujetsch resta sin 95 pertschien.

Vischinas e vischins da Trin han approbau la gievgia sera il preventiv dalla vischnaunca pigl onn vegnent. Quel preveda ina sviulta da rodund otg milliuns francs cun in surpli d’expensas da 174 000 francs. Igl ei previu da far amortisaziuns ell’altezia da 710 000 francs, pli u meins tuttina bia sco quest onn. La vischnaunca quenta da far igl onn vegnent investiziuns da netto pressapauc 700 000 francs. La radunonza communala ha decidiu da laschar il pei da taglia sin 100 pertschien dalla taglia cantunala sempla. La suprastonza communala ha orientau vischinas e vischins davart il plan da finanzas ed investiziuns pigl onn 2022 entochen 2026. Cun grond pli ha la radunonza communala approbau la revisiun parziala dall’ordinaziun dalla polizia communala. En quei connex ei l’altezia dils castitgs che la polizia communala sa dar vegnida adattada. Da niev sa quella castigiar persunas cun multas d’entochen 500 francs e buca pli sco entochen dacheu sulettamein 50 francs. Quella midada ell’ordinaziun ei necessaria oravontut pervia da persunas che campeschan adina puspei illegalmein a Trin. La funcziun dalla polizia communala execuescha la Securitas SA a Trin. Per la sanaziun dalla Via Ruegna «vest» han vischinas e vischins sbursau in credit da 135 000 francs.

Ensemen culs miedis dil liug meina Sedrun Mustér Turissem (SMT) in center da test da Covid-19 naven dils 21 da december 2021. Sco quei che SMT scriva en ina communicaziun als mieds da massa, san ton ils indigens sco ils hosps da vacanzas, stagiunaris e possessurs da secundas habitaziuns nezegiar quella purschida. La regiun da vacanzas Mustér Sedrun ei semtgada per in ulteriur «unviern da Covid». Ensemen culs miedis locals ha SMT organisau in center per tests da PCR e test sperts. Quella caschun da far tests vegn purschida duront l’entira stagiun d’unviern alternont a Sedrun e Mustér. Il center ei en funcziun mintgamai dil gliendisdis entochen il venderdis dallas 14.00 entochen las 17.00. Schar far il test san sulettamein persunas senza simtoms. Persunas cun simtoms da Covid-19 ston sedrizzar directamein als miedis dalla destinaziun. «Cun quella purschida reaghescha SMT sil basegns da test dils hosps da vacanzas e dils indigens», scriva l’organisaziun da turissem en ina communicaziun als mieds da massa. Cheutras vegnan era las praticas dils miedis e l’apoteca a Mustér descargadas. «Per ina destinaziun da vacanzas eis ei impurtont da disponer d’ina buna capacitad da test per aschia saver porscher alla glieud il divertiment cumplein dalla purschida da neiv da quest unviern», di la directura da SMT, Simona Barmettler. Ils tests ein pusseivels ella halla da gimnastica dalla casa da scola a Sedrun ils 21 – 24 da december 2021 ed ils 3 – 7 da schaner 2022. Alla staziun da val dallas Pendicularas Mustér SA ils 27 – 31 da december 2021 sco era ils 10 – 14 da schaner 2022. Igl ei pusseivel da reservar termins pils tests silla homepage www.diesentissedrun.ch/testzentrum. Ils tests sperts d’antigen ein gratuits, tests da PCR cuostan 160 francs. La destinaziun da vacanzas Mustér Sedrun ei semtgada per la stagiun d’unviern vegnenta. La pusseivladad da far tests da Covid-19 cumpletescha la purschida.

Nino Schurter ei staus campiun mundial ed olimpic ed ei aunc adina in dils megliers ciclists da muntogna dil mund. El ei carschius si a Tersnaus e per quei motiv ha la vischnaunca da Lumnezia decidiu da perpetnisar siu num. «Nino Biketrail» senumna ina ruta che duei regurdar ad el. La ruta ha ina lunghezia da 35 km e va naven da Tersnaus atras l’entira Lumnezia sut e su. Ina gronda part dalla ruta ei existenta, ina pintga part sto aunc vegnir realisada. Per quella ruta cul num «Nino Biketrail» han vischinas e vischins concediu in credit da 300'000 francs. Il medem mument ei era il project vegnius acceptaus. «Quella via da bike lein nus metter en funcziun igl onn vegnent, aschi ditg che Nino Schurter ei aunc activs», di il president communal Daniel Solèr enviers la FMR. La radunonza communala ella halla plurivalenta a Vella ei dil reminent vegnida visitada il venderdis sera da rodund 50 persunas. Preventiv quenta cun in deficit Il preventiv dil quen economic dalla vischnaunca pigl onn vegnent quenta cun in deficit da bunamein 900'000 francs tier ina svilulta da rodund 17 milliuns francs. Quei surpli d’expensas attribuescha il president communal Daniel Solèr en emprema lingia al manteniment e la sanaziun da vias. Quellas expensas vegnan adossadas da niev al quen da menschi. Medemamein ein ils cuosts da persunal pli aults pervia da plazzas da lavur che vegnan remplazzadas e che secruscheschan aschia. Il quen d’investiziuns preveda expensas da 6,1 milliuns francs ed entradas da 1,6 milliuns francs, aschia che la vischnaunca sto purtar sezza rodund 4,5 milliuns francs. Ina dallas investiziuns principalas previdas igl onn vegnent ei la sanaziun di provediment d’aua da Lumbrein-Vitg cun biebein 1,2 milliuns francs ni era la sanaziun dalla via d’uaul Punt Tgiern a Vella per rodund 700'000 francs. La vischnaunca quenta da far amortisaziuns ell’altezia da bunamein 1,7 milliuns francs igl onn vegnent. Il deficit da finanziaziun munta aschia pressapauc quater milliuns francs. Vischinas e vischins han decidiu da laschar il pei da taglia sco entochen dacheu sin 100 pertschien dalla taglia cantunala sempla. Revidiu igl uorden public La radunonza communala ha dau triev alla damonda da naturalisaziun da Brigitta Bruderer sesenta a Silgin e concediu il dretg da baghegiar a duas persunas el quatier Bual a Vella. Ella ha acceptau la revisiun parziala dalla lescha davart igl uorden public dalla vischnaunca. Da niev eis ei scumandau d’arder fiugs artificials da tut temps sigl entir intschess communal, per occurrenzas specialas che serepetan buca sa la suprastonza communala dar ina lubientscha excepziunala. Quella midada digl uorden public sto aunc vegnir acceptada dil pievel all’urna. Nino Schurter parta beinpreparaus e cun gronda motivaziun ella proxima sesiun dallas cuorsas da mountainbike cun ils giugs olimpics sco punct culminont....

La loipa Cadi – sco quei ch’ella ei vegnida numnada decennis alla liunga – sestenda da Trun entochen Mustér/Acla da Fontauna. Inclusiv las rundas agl ur dalla loipa principala ei la reit pli che 25 km liunga, inclusiv la loipa da notg a Trun. Quella purschida ei cumbinada cun bia lavur, surtut da notg. Curridras e curriders spetgan bunas cundiziuns da far cuorsa liunga e quellas vegnan era purschidas. Persuenter ei il maschinist Thomas Castelberg staus responsabels ils davos onns e ha saviu recaltgar bia laud per sias stentas. La loipas ein dil reminent aviartas, las cundiziuns da cuorsa liunga ein gia bunas per da quei temps. Leu nua ch’ei ha plitost pauc neiv vegn segidau cun neiv artificiala. Nova basa da collaboraziun «Entochen ussa havein nus procurau il menaschi dalla loipa sin basa d’ina cunvegnientscha. Quella ha denton pretendiu ina correctura, era pertuccont las finanzas. Nus havein vuliu far ina schubra caussa», di Flurin Maissen da Trun che presidiescha dapi biars onns Nordic Surselva. All’entschatta eran las uniuns da traffic da Mustér e Sumvitg sco era il Club da skis Trun seligiai per procurar la loipa. En connex cul detratschament dallas incaricas denter vischnaunca ed organisaziun turistica a Mustér, ei la vischnaunca da Mustér s’obligada da procurar l’infrastructura turistica, era la lopia. Quei succeda cun ina part dils daners dalla lescha da turissem che stattan a disposiziun persuenter. «Sin fundament da quella situaziun cun differentas instituziuns havein nus tschercau ina nova fuorma per Nordic Surselva. Ussa ein las treis vischnauncas responsablas pil menaschi, vul dir commembras dall’Uniun Nordic Surselva», di Ervin Maissen, cau dall’infrastructura dalla vischnaunca da Mustér. Mintga vischnaunca deleghescha duas persunas ell’uniun. Mintgamai in da quels delegai sesa lu ella suprastonza da quella. Responsabels per in deficit Sco entochen dacheu vegnan ils cuosts da menaschi da Nordic Surselva reparti tenor ina clav. Quella ei medemamein vegnida adattada. Da niev surpren Mustér 50 pertschien da quels, Trun e Sumvitg mintgamai 25 pertschien. «Las vischnauncas da Sumvitg e Trun san reglar las finanzas cun lur organisaziuns da turissem. Sin fundament da quella fuorma cheu ha Nordic Surselva denton da far sulet cullas vischnauncas, quei che simplifichescha las contractivas», puntuescha Flurin Maissen. La garanzia da deficit annuala ei fixada sin 110 000 francs. «Tenor nossas calculaziuns stuein nus buca quintar cun in deficit aschi ault. L’experientscha fatga igl unviern vargau ch’ei staus liungs muossa ch’in eventual deficit vegn per dabia buca sin quella summa», di Ervin Maissen. Tenor Flurin Maissen ha Nordic Surselva fatg ils davos diesch onns praticamein negins deficits: «Quei ei denton era d’attribuir a bia lavur voluntaria e gratuita ch’ei vegnida prestada.» La vischnaunca da Sumvitg ha decidiu l’jamna vargada d’entrar ell’Uniun Nordic Surselva, Trun e Mustér havevan gia fatg quei avon. Tut sut in tetg Sin fundament dils statuts ei l’Uniun Nordic Surselva responsabla igl avegnir pigl entir menaschi dalla loipa naven da preparar quella e d’ennevar. Leutier s’auda denton era la controlla dil trassé igl atun. Ella dat plaid e fatg pertuccont il menaschi e las finanzas allas vischnauncas. «Preparar la loipa ed ennevar surlai Nordic Surselva alla Cuminonza da maschinas forestalas Cadi sin fundament d’ina cunvegnientscha da prestaziun. Da lezza survegn l’uniun lu il quen per sia lavur», di Ervin Maissen. La gronda part dils cuosts ch’il menaschi dalla loipa caschuna sa vegnir cuvretga cun entradas da cartas dil di e pass da cuorsa liunga. Definau ils pensums L’uniun cullas treis vischnaunca sco commembers, ei responsabla pil tgamun strategic dalla purschida da cuorsa liunga ed ei en quei connex igl organ da coordinaziun denter las treis vischnauncas. Ella ei responsabla pil manteniment dalla loipa e dallas maschinas necessarias persuenter, sco era la cumpra da quellas. Tenor ils statuts ha Nordic Surselva denter auter era ina vusch consultativa en damondas pertuccont la planisaziun dil spazi dallas treis vischnauncas che pertuccan la purschida da cuorsa liunga. Claramein definidas ein denton era las incumbensas dallas vischnauncas. Ellas han denter auter da mantener il trassé da cuorsa liunga sco era cumprar e mantener ils indrezs tecnics per ennevar. Quels indrezs mettan ellas a disposiziun gratuitamein all’uniun. La maschina da far loipa s’auda all’uniun. Far cuorsa liunga e star da cumpignia Communablamein culs clubs da skis da Trun e Mustér ed Amarenda organisescha Uniun Nordic Surselva era igl unviern vegnent il NordiCulinaric. Aschilunsch che la situaziun dalla pandemia lubescha quei, vegn el organisaus sonda, ils 5 da fevrer 2022. Igl arranschament entscheiva cun in solver a Trun e vegn era terminaus leu ella scrinaria Tarcisi Maissen SA cun in gentar. Gest tenor gust e cundiziun vegn absolviu denter 18 e 30 km el stil classic ni tecnica libra silla loipa denter Trun e Mustér/Fontanivas. NordiCulinaric ei ina sentupada d’amitgs da cuorsa liunga che vulan guder in di communabel sin loipa e davos meisa. Fatg guotas cun tgau Las vischnauncas da Mustér, Sumvitg e Trun ein s’unidas en Nordic Surselva. All’uniun han ellas dau statuts che reglan las cumpetenzas ed ils duers. Pil president da Nordic Surselva, Flurin Maissen da Trun, eis ei stau neras uras da dar structura al menaschi culla loipa da Trun a Mustér. Hans Huonder/FMR La loipa Cadi ei bunamein 50 onns veglia. Naven dall’entschatta eis ella vegnida preparada cun bia carezia e dapi biars onns succeda quei era cun ina maschina moderna. Tut auter che moderna ei denton la structura pertuccont cumpetenzas ed obligaziuns stada entochen ussa. Da niev ein las vischnauncas digl intschess pertuccau dalla loipa commembras dall’uniun e buca pli sco entochen dacheu treis differentas instituziuns: Club da skis Trun, Sumvitg Turissem e vischnaunca da Mustér. «Igl ei stau necessari da reglar la structura e las finanzas ed aschia da far ina schubra caussa», di Flurin Maissen. Ils statuts ch’ein vegni approbai dallas treis vischnauncas e ch’ein stai il fundament per decider d’entrar ell’uniun, reglan las cumpetenzas e las obligaziuns vicendeivlas. Nordic Surselva prepara las loipas, las vischnauncas ein responsablas ch’il trassé seigi buns e mettan a disposiziun ils indrezs d’ennevar. «Nus havein vuliu far ina schubra caussa.» Flurin Maissen, president da Nordic Surselva Las vischnauncas da Mustér, Sumvitg e Trun ein commembras da Nordic Surselva che procura la loipa sin intschess dallas treis vischnauncas. Indrezs d'ennevar a Mustér/Fontanivas.

Dapi 15 onns analisescha il «Savills Skis Report» las immobilias els territoris da skis digl entir mund. En siu davos rapport constatescha el che Andermatt ei la destinaziun da turissem la pli empermettenta pertuccont carschament e pusseivladads d’investiziun ellas Alps. En cumparegliaziun cun 44 destinaziuns sigl entir mund contonscha Andermatt Swiss Alps cun sia purschida d’immobilias attractiva il tschunavel plaz. Andermatt survegn fetg bunas notas pertuccont sia resilienza enviers la midada dil clima. «Ei dat numerus facturs dil carschament e dalla vendita d’immobilias ch’influenzeschan ina destinaziun. En emprema lingia sto ei dar leu ina fiera d’immobilias. Leutier vegn la purschida per investuras ed investurs digl exteriur sco era l’infrastructura necessaria pil temps liber activ digl unviern e la stad», scriva la destinaziun en ina communicaziun als mieds da massa. Al tgamun da quella rangaziun en Svizra ei Andermatt. Alla testa dalla rangaziun mundiala dil «Savills Skis Report» ei Courchevel. Ella rangaziun dils 61 territoris da skis ch’ein vegni examinai schai Andermatt sil 20avel plaz ed en Svizra sil tschunavel plaz. En quei connex han differents facturs giugau ina rolla, aschia la segirtad da neiv, la lunghezia dalla stagiun, temperaturas ed altezia dalla destinaziun sco era infrastructura e purschida da lifestyle. Ils davos onns ei Andermatt sesviluppau ad ina destinaziun turistica d’emprema qualitad.

Mintga treis onns scomia la gruppa dall’Uniun Cristallina Mustér ch’ei responsabla pil Museum Cristallina ora las collecziuns privatas. Per la sisavla ga ei quei succediu las davosas jamnas a moda fetg minuziusa. «Mintga cristalla ch’in privat metta a disposiziun pils proxims treis onns vegn registrada», di Battesta Tschuor, il cau dil museum. Da veser ein ussa el museum che sesanfla el plaunterren dalla halla Cons amiez il vitg da Mustér collecziuns da 33 cavacristallas, la gronda part commembers dall’uniun. Leutier vegnan exponats dall’uniun sezza e dalla vischnaunca. Sper las 450 cristallas ei da veser el museum era ina gruppa cun aur anflada ella Val Sumvitg sco era collecziuns da garnins d’aur privatas d’August Brändle (Gold Gusti) e da Giusep Kreiliger permiert. Culla sanaziun dalla halla Cons igl onn 2004 ha l’Uniun Cristallina Mustér saviu retrer leu ina gronda localitad per siu museum. Quella vegn messa a disposiziun gratuitamein dalla vischnaunca. Structurau tenor loghens d’anflada «Per mussar il grondius spectrum dallas differentas colurs e fuormas dils minerals e dallas cristallas da differents loghens dalla Surselva havein nus structurau da niev il museum», di Battesta Tschuor. En vitrinas da glas illuminadas sepresentan bein postai ils scazzis dils cavacristallas che sedifferenzieschan mintgin da l’auter: Las cristallas anfladas sin intschess dalla vischnaunca da Mustér ein claras e transparentas, quellas dalla Lumnezia ein savens grischas e verdas, quei che deriva tenor Battesta Tschuor dalla plattamorta. Las cristallas da Tujetsch ein perencunter stgiras, gie bunamein neras. Alas fiera e mulai ein da veser en quella part dall’exposiziun. Adular alv e verd (clorit) differenzieschan ils minerals dalla Val Medel da quels d’autras parts dalla regiun. «Cun nossa purschida lessen nus presentar allas visitadras ed als visitaders igl entir spectrum da cristallas e minerals dalla Surselva. Nus seconcentrein per dabia buca mo silla tocca anflada sin intschess dalla vischnaunca da Mustér», puntuescha Battesta Tschuor ch’ei sez in cavacristallas fetg pissiunau. El schazegia ch’ei dat en Surselva rodund 100 differentas sorts da cristallas. In’atgna collecziun Ina fetg biala collecziun cun tocca da differents loghens dalla Surselva ei en possess dall’uniun: «Cul recav che nus havein dil museum e dalla buorsa cumprein nus adina puspei novas cristallas.» La vischnaunca da Mustér sezza dispona d’in fond per cristallas. Quel vegn spisgentaus mintgamai culla mesadad dallas entradas dallas patentas dils cavacristallas. La gronda part dallas cristallas dall’uniun ei dil reminent en possess dalla Fundaziun Museum mineral alpin. La fundaziun ei vegnida fundada dall’uniun sezza cugl intent che quellas cristallas restien a Mustér. Tschercau surtut da famiglias Il Museum Cristallina a Mustér vegn visitaus surtut da hosps da vacanzas e tier quels s’audan oravontut quels dalla Reka. «La Reka sustegn nus finanzialmein e persuenter han ils hosps da lezza la pusseivladad da vegnir a mirar noss’exposiziun mintgamai il mardis sera», di Battesta Tschuor. Ils davos dus onns cun corona ei il museum staus frequentaus fetg bein. Uonn seigi vegniu registrau rodund 2000 entradas. Entochen 30 famiglias seigien stadas il medem mument sil plaz, aschia ch’ei seigi restau nuot auter che da far gruppas. Cunquei che la gruppa da menaders el museum consista da quater persunas ei quei stau bein pusseivel. Il museum ei era ina bun’alternativa pil passatemps da dis da malaura. Rodund 120 commembers L’Uniun Cristallina Mustér ei vegnida fundada 1959, oz dumbra ella rodund 120 commembras e commembers. Sia pli grond’activitad annuala ei l’organisaziun dalla buorsa da cristallas e minerals mintgamai l’entschatta uost el Center Fontauna a Mustér. Ella ei la pli gronda buorsa cun spirontamein minerals e cristallas anflai en Svizra. Il Museum Cristallina ei aviarts mintgamai il mardis e l’emprema dumengia dil meins dallas 13.00 entochen las 16.00. Dils 25 da december entochen ils 31 da december 2021 eis el aviarts mintga di mintgamai il medem temps. Il cau dil Museum Cristallina, Battesta Tschuor, selegra dall’exposiziun per gronda part nova. Excepziunal: Ina gruppa cun adulars cun clorit dalla Val Medel che ha la fuorma dalla Svizra.

Ton segi detg: il cant d’entrada ha gest procurau per pial gaglina e ha tschaffau il pievel seradunaus sin via a Bethlehem. «Transemus usque Bethleem», il clom dils pasturs dad ir e mirar tgei historia ch’ei schabegiada leu, la quala il signur ha fatg da saver ad els. L’enconuschenta canzun da J. Schnabel ei intunada cun cant ed accumpignament dall’orgla giud la lautga e ladinamein han las vuschs dallas dunnas e dils umens el cor dil sanctuari rispundiu il clom. Il viadi viers Bethlehem e Nadal ha saviu entscheiver. El ha cuzzau pli ch’in’ura ed ei ius a fin cun la canzun «Steilas crodan», «e cur che las steilas crodan eis ei Nadal», quei ei il salid final da Flavio Bundi, dirigent ed iniziant dalla manifestaziun musicala. Inscunter dallas vuschs da pliras generaziuns La constellaziun ei interessanta als concerts «Notg dils chors». Flavio Bundi fa paregls denter las formaziuns. Inagada diregia el siu chor kontra.kant cun cantaduras e cantadurs giuvens che contan cun el gia dapi plirs onns. Lu sepresentan las 20 dunnas giuvnettas PiCant cun la dirigenta Flavia Walder che contan en pliras vuschs ed en plirs lungatgs las canzuns da Nadal. Entginas dad ellas han gia cantau cun Walder el Chor d’affons Sumvitg. Igl ei buca da smarvigliar ch’ellas han buca sulet il ritmus el cant mobein era el temperament che mova ellas en sault tut coordinau e bein coreografau tier maletgs muentai. Muentaus vegn cunzun il publicum ch’applaudescha spontan il «hei!» final dil medley «The bells of Christmas». Il quartet dubel «Ils Grischuns» cul dirigent Christoph Anzböck, ein umens tschentai cun vuschs virilas bein formadas. Lur repertori cuntegn canzuns tradiziunalas dils cumponists romontschs Alvin Muoth ed arranschaments da Gion Antoni Derungs e Jürg Wasescha. Fin ed exact ei la devisa da cantar en pintgas formaziuns e quei ei gartegiau oreifer als Surmirans. Adina dalla partida cun Flavio Bundi sco dirigent ei siu Chor mischedau Suraua. A posta pil chor da Lumnezia sut cumpona Bundi ovras da tuts geners. Duas da sias cumposiziuns ord la «Messa da s. Giusep» han els cantau accumpignai dil clavazin. Egl accumpignament digl instrument, quel sa era esser in’orgla, cuntegnan las melodias dil chor savens parts unisono che van a prau cun oraziuns religiusas. Sco musica sacrala ei quei stil fetg significonts. Nadal animescha cant sigl entir mund Quei ha il program dalla sera dils chors cumprovau. Els lungatgs romontsch, engles, finlandes e latin ein las canzuns resunadas sin via viers Bethlehem. L’undraziun da Nossadunna cun canzuns «Ave Maria» (D. Hamilton) dallas giuvnas PiCant e Salve Regina (Alvin Muoth), Ils Grischuns han cantau, ein suandadas da temas dil misteri dalla notg da Nadal ellas canzuns «O notg glischonta» (J. Bovet) cantada dils umens dils treis chors cun fin sentiment. Autras ovras han accumpignau ils viandonts, «Nadal» da Giusep Tschuor, «Ei tucca da notg» da Tumasch Dolf e «Dorma, dorma o Bambin», in arranschament da Gion Antoni Derungs. Per variaziun han las canzuns en engles ed ils ulteriurs lungatgs procurau. Mintgamai han las formaziuns midau la successiun ni ein s’unidas tier in chor. Tut quei ha plaschiu al publicum ed igl applaus en pei ei staus pagaglia ed engraziament als protagonists dalla «Notg dils chors». Els buns giavischs per bialas fiastas e per in bien temps vegnent ei era ina cuntinuaziun dalla retscha da concerts da tal gener enserrada. Ils dirigents ein satisfatgs: Da dretg Flavio Bundi, Flavia Walder, il pianist Mateusz Niedzwiedzki e Christoph Anzböck. Varga 80 cantaduras e cantadurs da quater formaziuns han reflectau musicalmein il misteri dalla notg da Nadal.

La Tuatschina Sabrina Suppiger-Hendry ha fatg sco biaras giuvnas Sursilvanas e ha tschercau la ventira e la lavur ella Bassa. Quei ha ella era anflau. La stad han ella e sia famiglia denton tuttina bandunau igl Appenzell Dadora per secasar a Sedrun. La depopulaziun dalla Surselva ei strusch pli da frenar. Tgi sto e tgi vul viver el spazi urban nua ch’ei dat senza dubi dapli pusseivladads, oravontut per la carriera professiunala. Ei dat denton era pusseivladads da turnar ella patria ed ina da quellas schanzas han Sabrina e Maurus Suppiger-Hendry nezegiau uonn. Dapi questa stad instrueschan la scolasta ed il scolast ella scola a Sedrun. Sabrina Suppiger-Hendry ha plinavon surpriu il pensum da menadra dalla scola. Bandunar il trot quotidian Sco Sabrina Suppiger-Hendry declara, eran ei cuntents ella Bassa. Atgnamein constevi tut a Niederteufen, nua ch’ei habitavien. Ils marcaus eran ella vischinonza, en lur plazzas da scolasts eran omisdus cuntents e gudevan la cumpignia d’in bien team. Ultra da quei habitavan las tattas che pertgiran enqualga ils buobs Lauro (3 ½) e Mattia (2) buca lunsch naven ed ei gudevan la cumpignia da buns amitgs. Perquei hagien biars lu era buca propi capiu lur decisiun da secasar a Sedrun e dumandavien tgei ch’ei lessien aunc dapli. «Nus eran en in mund che funcziunava e ventireivels sco ei era. Tuttina, nus eran en in trot quotidian e havein giu il desideri da far ina midada», aschia la dunna da 38 onns. La famiglia giuvna passentava quasi mintga fin d’jamna ella habitaziun da vacanzas ch’ei havevan affittau a Camischolas. «Jeu schevel adina ch’jeu lessi mai pli turnar ensi», di la Tuatschina riend. Oz eis ella leda d’haver fatg quei pass e puntuescha che tut constetti per els. Ils buobs seigien la finfinala buc aunc ella vegliadetgna dad ir a scola e sch’ei havessi buca da plascher suenter in temps sappien ei aunc adina turnar ella Bassa. Nezegiau la schanza «Sper esser mumma e casarina drovel jeu la veta professiunala, quei dat a mi in equiliber che fa mei cuntenta», aschia Sabrina Suppiger-Hendry. Il december 2020, cu ei era scret ora las plazzas per in scolast dalla primara ed in dil scalem superiur a Sedrun han ella e Maurus bein giu endamen cuort mo lu puspei schau dalla vart. «Il schaner eran las plazzas puspei screttas ora e nus havein discurriu cul menader da scola Gian Reto Nufer. Cuort suenter ha el aunc communicau ch’el cali e la plazza da menader ni menadra da scola vegni libra», seregorda la dunna ch’ei aviarta per novas caussas ed aschunta ch’ei seigien ladinamein senunziai omisdus. Els han nezegiau la schanza, surve­gniu las plazzas e suenter ina midada interna en scola instrueschan Sabrina e Maurus omisdus sil scalem superiur, ferton ch’ella ha aunc surpriu il pensum dalla menadra da scola. Era Maurus Suppiger ei dapi decennis adina pus­pei a Sedrun, ha gia dau scola da skis leu e capescha romontsch. Aschia eis ei era per els stau sco in retuorn (ella patria). «Tut quei ch’ins drova» In ni l’auter ei adina a casa ed in di ad jamna ein Lauro e Mattia ella canorta. Adina puspei miran era ils tats e las tattas dils pigns. «Nus essan pli lunsch naven dallas tattas, persuenter ein las visetas pli liungas ed aschia havein atgnamein perfin dapli temps in per l’auter che avon», aschia Sabrina Suppiger-Hendry. Ella Val Tujetsch viva plinavon siu bab ed auters parents ni amitgs ed ei han massa enconuschents. «Naturalmein maunca miu team scolastic digl Appenzell a mi ed era nos amitgs, mo nus essan en contact e sevesin vinavon. Cu nus havein gust savein nus ir ella Bassa e guder ils marcaus. Cheu ei tut pli pacific, pli datier e pli sempel ella veta quotidiana e tuttina maunca nuot. Jeu gaudel ils inscunters sin via e che tut ei empau pli persunal cheu», declara la dunna sportiva. Ella dat tennis cullas senioras giuvnas en l’equipa naziunala B a Winterthur. Avon eran ils trenaments spatischai sin plirs dis dall’jamna. Ussa trenescha l’equipa entiras fins d’jamna ed aschia sa la Tuatschina separticipar vinavon. Salvar la scola el vitg «Mia finamira principala ei da saver salvar la scola el vitg», puntuescha la meinascola. Plinavon dueigi la scola ir cul temps ed ei seigi da far il meglier pusseivel nezegiond las resursas avon maun. «Jeu less buc ch’ei vegni repetiu mintg’onn il medem, mobein ch’ei vegni fatg dad onn tier onn midadas che fetschien senn.» Pil mument ei Sabrina Suppiger-Hendry denton aunc vid seviver en siu niev pensum e frequenta era la scolaziun per menaders da scola. L’administraziun ei negin problem per la dunna che ha fatg in emprendissadi mercantil e luvrau plirs onns sil mistregn. Ina sfida possien caussas buca planisablas esser. Per exempel ina scolasta ni in scolast che abdichescha e sto ve­gnir remplazzaus. Aunc ussa hagi ella buca giu da sligiar problems che hagien buca schau durmir ella. In avantatg seigi segir era ch’ella fe­tschi sezza part dil team scolastic ed enconuschi il mintgadi en scola. La stad ein Sabrina e Maurus Suppiger-Hendry cun Mattia e Lauro secasai a Sedrun ed ein ventireivels d’haver fatg quei pass.

Il cussegl regiunal da Coop sustegn la nova senda d’aventuras dalla Neat en Val Tujetsch cun ina contribuziun da 10 000 francs. Dacuort ha il president Roberto Godenzi surdau il schec a Gelgia Deplaz, l’inizianta e presidenta dall’uniun purtadra dalla senda, Neatural. Coop sustegn adina puspei instituziuns socialas ed ovras communizeivlas. «Quei che Tujetsch ha realisau cheu ei unic. Carstgauns digl entir mund han luvrau vid la construcziun dil tunnel. Quell’ovra ha midau per adina la historia dil traffic dalla Svizra e dall’Europa. Las generaziuns vegnentas duein saver tgei engaschament tecnic, social e finanzial ch’ei staus necessaris per quella colligiaziun da viafier. Per quei motiv sustegn il cussegl regiunal da Coop quella senda d’aventuras», di Roberto Godenzi. Gelgia Deplaz puntuescha: «Per quels daners essan nus fetg engrazieivels. Quei tonpli che la tscherca da sustegns finanzials ei daventada fetg greva en quei temps da pandemia.» Il mument mauncan aunc 75 000 francs per saver cuvierer cumpleinamein la finanziaziun da quella senda da stad ch’ei era en funcziun per part igl unviern. Sco engraziament pil sustegn finanzial surdat Gelgia Deplaz a Roberto Godenzi in crap ord il tumbin dalla Neat.

«Per prevegnir als problems culla selvaschina en nos vitgs ed uclauns supplichescha la suprastonza communala vischinas e vischins da buca perveser la selvaschina. Plinavon duein cumposts, plontas e caglias vegnir protegidas aschia che la selvaschina po buca tier talas. Impurtont ei denton era ch’ils menaschis purils fan seiv entuorn las ballas da silo deponidas el liber e miran da haver negin pavel entuorn stalla. Clavaus e nuegls vits astgan haver negin access per la selvaschina.» Quei appel ha la suprastonza communala da Medel publicau era quest atun el Fegl ufficial dalla Surselva. «Adina puspei far attents» «Dacuort ei la suprastonza communala vegnida orientada dil guardiaselvaschina Daniel Bundi davart la situaziun dalla selvaschina en vischnaunca, sco era quella cul luf», di il president communal Claudio Simonet. Quellas informaziuns emprovien ins da dar vinavon aschi bein sco pusseivel alla populaziun, era pertuccont il pavlar igl unviern: «L’informaziun el fegl ufficial ei tenor nies manegiar impurtonta, per aschia clamar en memoria entginas reglas che valan igl unviern.» Il president communal constatescha che la situaziun ei semigliurada ils davos onns. Il medem mument puntuescha el denton era: «Igl onn vargau havein nus giu in stregn unviern. Igl ei semussau che surtut las tscharvas retuornan adina puspei els vitgs quei mument ch’ellas han fullau via atras la neiv. Sch’ellas anflan lu aunc zatgei da magliar ein ellas leu la notg.» La populaziun ha capientscha Sco quei ch’il guardiaselvaschina Daniel Bundi ha detg sin damonda dalla FMR, ha la populaziun mussau fetg bia capientscha per quei appel ed ei suandada ils cussegls: «Ils davos unviarns havein nus strusch giu tscharvas els vitgs e sche quei ei stau il cass ein las persunas pertuccadas vegnidas informadas co agir. Igl ei fetg legreivel che la glieud ei pertscharta da quella problematica.» Pusseivel seigi ei denton era ch’ins sappi dalla problematica che lufs savessien suandar tscharvas ni cavreuls ed aschia medemamein arrivar el vitg. Dalla problematica da tscharvas els vitgs ein plirs loghens en Val Medel stai pertuccai plirs unviarns. Per prevegnir ad eventuals incaps han las autoritads allura stuiu agir e han fatg quei cun appels el fegl ufficial e sin tabla nera. La selvaschina drova ruaus Tenor il guardiaselvaschina Daniel Bundi ei era il sedepurtar dallas tscharvas semidaus: «Las davosas jamnas havein nus constatau quei fetg bein. Aunc ussa cun pulit bia neiv sils aults, ein ellas agl ur digl uaul. Pli baul eran ellas da quei temps pli a bass.» Daco che quei seigi aschia sappien ins mo specular: «Igl ei pusseivel che las tscharvas han anflau buns refugis sils aults e stattan leu aschi ditg sco pusseivel igl atun ed unviern. Eventualmein ei quei era igl effect dil luf.» En sesez drova la selvaschina igl unviern surtut ruaus. Sche quella premissa ei ademplida eis ella dependenta da pauca vivonda. Per ch’ella sappi spargnar l’energia ch’ella drova per surmuntar bein igl unviern, eis ei impurtont ch’ella stoppi buca far memia gronds viadis e vegni era buca spuentada. Il ruaus anfla ella per ordinari en loghens protegi senza disturbis per exempel dil turissem. Per quei motiv ei era vegniu scaffiu ils davos onns zonas da ruaus che han vigur duront il temps d’unviern. En Val Medel ein quellas mintgamai en funcziun da miez december entochen la fin d’avrel. Il luf ei presents Sin intschess dalla vischnaunca da Medel ed el contuorn da quella vivan il mument plirs lufs. Savens suondan els lu era la selvaschina, era els vitgs. Tals cass ein buca enconuschents a Claudio Simonet: «En Val Medel vegn ei adina puspei observau lufs, era ella vischinonza dils vitgs. Da miu saver ha negin aunc viu entochen ussa lufs els vitgs. La situaziun ei segiramein buca aschia che la populaziun stuess esser inquietada.» Schegie ch’ei hagi enqual luf ella val stoppien ins tonaton haver empau cletg da veser in. La homepage dalla vischnaunca da Medel cuntegn informaziuns detagliadas davart il luf. Vischins e tscharvas ein s’adattai Plirs unviarns ein tscharvas stadas hosps permanents els vitgs ed entuorn las stallas en Val Medel. Cun appels alla populaziun ha la suprastonza communala adina puspei supplicau da setener vid entgins cussegls. Quels appels han purtau fretg. Semidaus ei denton buca mo il cuntener dils vischins, mobein era dallas tscharvas. «Nus constatein pli e pli che las tscharvas stattan els aults ditg igl atun e tochen viaden egl unviern», di il guardiaselvaschina Daniel Bundi. Quei possi haver plirs motivs, il principal seigi denton ch’ellas anflien leu loghens da ruaus. Pusseivel che quei hagi era da far culla preschientscha dil luf. (fmr/hh) Plirs unviarns eran tscharvas hosps permanents duront la notg els vitgs ed entuorn ils clavaus en Val Medel. Suenter ch’ins ha serrau cumposts e mirau che vivonda per ellas seigi era buca sterniada entuorn las stallas, ein ellas strusch pli da veser en quels loghens.

Ils 19 scolarets dalla scoletta Mustér selegran sillas fiastas da Nadal cun lur famiglias ed els han massa giavischs. Alla redactura dalla FMR che ha astgau visitar ils pignets e lur mussadra Petra Pally, han ei tradiu enqual giavisch e quels ein tuttavia impressiunonts. Las buobettas ed ils buobets han gronds giavischs da Nadal. Buca tut quei ch’ei sin lur gliesta da giavischs san ins denton cumprar, gnanc cun massa daners ed ins sa era buca pachetar ei en in pac. Ils scolarets han numnadamein giavischs che fan impressiun e ch’affons duessan ­atgnamein buca stuer haver. «Nus havein fatg in placat cun giavischs dils pi­gnets e quei ch’ei han vuliu metter sin quel ha propi fatg surstar mei positivamein», raquenta la mussadra Petra Pally ed ils affons entscheivan a numnar tgei ch’ei giavischan dil Bambin ed igl ei buca da surveser tgei tematicas che fa­tschentan era ils pignets di per di. Giavischs immaterials Naturalmein ch’ils scolarets lessan era pacs da Nadal cun caussas sco legos, scatlas d’experiments, butteglias da beiber specialas ed auter flot e bi per termagliar ni far sport. Enzacons enconuschan perfin ils loghens nua ch’ils geniturs zuppan lur pacs entochen la sera da Nadal. Aunc avon tut lur giavischs materials numnan els denton giavischs immaterials sco per exempel che tut ils paupers hagien da magliar e che tut ils affons dil mund sappien ir a scoletta ed a scola. Era Amelia ha in grond giavisch immaterial che vegn ord il profund da siu cor e di: «Jeu less che negin stoppi pli pitir dil cancer!» Grond plascher han ils scolarets da mussar il regal ch’ei han zambergiau per lur mummas. Enzatgei fetg pratic e bi. Las mummas ston denton star en marveglias entochen Nadal tgei ch’ei en lur pac ed era ils babs astgan selegrar sin ina surpresa. In viva cun aua da sal Grond’impressiun fa era il giavisch da Mauro che tschontscha probablamein ord il cor da biars affons: «Jeu giavischel ch’ei detti buca pli corona!» Ils auters dattan il tgau ni cloman «ou gie» e silla damonda sch’il virus fetschi tema ad els manegia Rhea: «Gie, jeu hai tema ch’era nus stuein metter si mascras.» Petra Pally declara ch’ei seigi buc adina sempel pils affonets sch’ei vesien buca la mimica dils carschi. La tema da Ruben ei aunc pli pesonta ed il pignet di: «Jeu temel ch’enza­tgi savess murir pervia da corona.» Gion Flurin raquenta tgei che fatschenta el: «Jeu stun uuu mal per quels dalla scoletta da Sedrun. Leu hani corona ed astgan buca ir a scoletta.» Per regla fan ils scolarets da Mustér ina ga ad jamna in test da pool. Damai ch’igl ei gleiti Nadal croda quel quest’jamna. Petra Pally ha anflau ina via per far quels tests obligatoris a moda ludica : «Nus fagein mintgamai in viva cun l’aua da sal.» Ed in buobet aschunta riend: «E lu fagein nus appel sco ils militars, mo mira aschia.» Tschittas e maulas Ils 19 scolarets ha la mussadra partiu en gruppas, las maulas ein quellas e quels che van igl emprem onn a scoletta. Las tschittas ein las buobas ed ils buobs che sgolan ora l’auter onn e van a scola. Ils gronds segidan culs pigns ed era la buobetta da lungatg talian ch’ei vegnida vitier uonn integreschan ei fetg bein. Ella empren romontsch ed ils auters empau talian. Cun tschaffen muossan ei co ei san dumbrar sin 19 per talian – perfetto. Ch’els ein plurilings e zun musicals cumprovan ils affonets era cun ina biala canzun da Nadal. Cun glisch da latiarnas Las tschittas san aunc seregurdar dalla fiasta da Nadal digl onn vargau e selegran perquei gia daditg sin questa sera. Cun lur plascher han ei secapescha era infectau las maulas ed era lezzas han gia in’idea co lur fiasta vegn a sesplegar. En scoletta s’entaupan ei per ir en baselgia a cantar. Allura tuornan tuts en scoletta, sulet cun glisch da latiarnas. «Nus survegnin aunc in bratschalet che fa cazzola», selegra ina buobetta ed in’autra tradescha ch’ei detti era petta. Las tschittas san era che la Petra vegn a raquintar questa sera ina historia da Nadal e projectar ils maletgs vid la preit. En mintga cass selegravan tuts 19 gia l’jamna vargada immens sin questa sera. Aschia resti mo da giavischar ad els ina bellezia fiasta e che tut lur giavischs mondien aschi spert sco pusseivel en vigur. Ils pignets dalla scoletta Mustér selegran immens silla fiasta da Nadal culla mussadra Petra Pally e secapescha era sillas fiastas culla famiglia. «Jeu less che negin stoppi pli pitir dil cancer!» Amelia. scolaretta «Nus fagein mintgamai in viva cun l’aua da sal.» Petra Pally, mussadra

Eis ei lubiu, astg’ins selubir d’imaginar, co quei ei succediu tier la naschientscha de Jesus da Nazareth? Sch’ei fuss buca stau bia auter che tier la naschientscha da schiglioc in affon? Quei ch’igl evangelist Lucas scriva, quei ei in bi raquent che tschels evangelists portan buc, in raquent ch’ha dau neu il liug, il maletg, las culissas, ils acturs d’ina grondiusa historia en sia intimadad e preschientscha della gloria da Diu, zuppada savieivlamein dalla notg. Quei maletg ha sia atgna, profunda significaziun. Mo è cun tut quei eis ei stau ina naschientscha sco tontas autras, localisada a Bethlehem ord motivs teologics, mo probablamein succedida a Nazareth ella casa paterna d’in mistergner meister-lennari, dal qual quei fegl ha pli tard empriu siu mistregn, sco igl evangeli da Marc sa da dir. En la carezia della mumma, el quitau dil bab Giusep ed el surrir e bargir e crescher digl affon: en tut quei ei la tenerezia de Diu presenta. Per mussar ch’el ei carezia, ei Dieus semess sco affon els mauns da carstgauns. Pil mument tucca ei a nus sco als geniturs de Jesus, sco als pasturs della Galilea ed als vischins da Nazareth da «schar ir el tgau» che Dieus ei buca quel cun la barbuna che vegn cun tun e cametgs ord las neblas; che controlla e smanatscha e che fa la finala strentga dertgira sur da nies secuntener. Quei maletg d’in Diu che dat «petta pagada» per nies mal secuntener vegn probablamein neu dal fatg che nus essan tendenzialmein aschia. Il regl da vendetga, da pagar anavos cun la medema muneida – quel ei profundamein en nies caracter primitiv, determinaus dal «tschurvi reptil» (Paul Donald McLean) che dictescha ina reacziun immediata. Dieus ha cumbattiu quei gia alla bial’entschatta della historia humana, cu el ha stuiu proteger Cain, igl assassin da siu frar Abel, dalla vendetga dils moralists che vevan transponiu la reacziun anetga digl animal che viveva en els vi en lur cumportament, numnond quei «morala». Quei ei in instinct ch’accumpogna la humanitad tochen oz ed ha, denter auter, fatg e fa crer ch’il Diu dil Veder Testament seigi quel della smanatscha – ina cardientscha daventada instrument da tut ils guardians della morala tochen viaden ella baselgia. Mo quei era – per tuccar mo cuort il tema – buca il Diu dil Veder Testament. Nadal ei l’extrema emprova de Diu da rumper il mecanissem religius che intercuora denter malfatg e peina; denter igl agir dil ferm, digl infinitamein ferm – apparentamein Diu – che survigilescha e castigia, ed il pauper puccont. Il messadi de Nadal betta tut quellas ideas e maletgs culs peis ensi. Dieus semetta en mauns humans sco affon basignus da tenerezia, buca habels da sedefender auter che, sco mintga nievnaschiu, cun bargir e surrir. El semuossa sco in Diu suttaposts al beinvuler human, dependents dalla calira che carstgauns san dar. Gie, ins schess schizun – cun reprender ina biala legenda – suttaposts a quella ch’ils animals san dar; els, screditai dals humans, il bov ed igl asen, che scauldan il cuvel della naschientscha d’in Diu basignus. Nus duessen buca enganar nusezs cun tut il climbim odentuorn ch’accumpogna nies Nadal. El, Dieus, ei en nos mauns e pren nus en ses mauns: zatgei pli grond savein nus buca patertgar da Diu e siu Nadal. Enten il nescher de Jesus ei Dieus sefidaus dils carstgauns, ed astga il carstgaun sefidar ded El. Quei ei aschi serius ed aschi ver ch’ils evangelis della veta de Jesus egl ambient religius della Palestina da lu han teniu sia naschientscha, il Nadal, lunsch naven da sia passiun e mort quasi per far endamen: Jesus ei naschius per viver. Nadal ei in gie alla veta de Jesus, buca in preludi a sia mort, sco quei ch’ins lectura da sogn Paul, concentraus sin la mort vid la crusch, less far crer. Jesus ha viviu, carschend, luvrond ed encurend sia via, anflond sia vocaziun messianica e fagend ord ils trenta onns de sia veta ina capo-lavur, unica en tut la historia humana, cun annunziar e mussar en sias ovras, encunter las leschas da carstgauns, il Diu da carezia e tenerezia; quel ch’ha fatg ord la violenza dils davos dis de Jesus, la crucifigaziun e mort, aunc inagada in mied per esser presents ell’absenza, senza sedefender, «wehrlos» sco in affon, e far nescher puspei la veta supprimida, quasi en in secund Nadal. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Surrein seigi il davos vitg en Svizra senza in’illuminaziun publica, gie schizun sigl entir mund detti ei paucs habitadis senza cazzola da via la notg. Quei ei adina puspei stau d’udir ils onns otgonta, navonta e suenter la scumiada el millenni niev. Ferton che l’emprema tesa po haver constau, astg’ins dubitar che la secunda seigi veramein vera. In liug special Surrein visavi Sumvitg ei effectivamein in liug tut aparti. D’ina vart pervia da ses enconuschents scribents, da l’autra vart pervia da sia constellaziun. Las casas il pli entadem, respectivamein odem, ein 1,5 km ina ord l’autra. Per in pign vitg cun 231 habitonts ei quei bein empau special. Mo buca mo quei: Duront pliras jamnas tard igl atun e l’entschatta digl unviern dat ei pauc sulegl leu al pei dalla Garvera. Duront il di ora maunca pia la glisch dil sulegl e quella dalla notg cun cazzolas han ins aschia era buca exnum vuliu. «Las opiniuns eran fetg differentas cu la damonda per in’illuminaziun ei danovamein vegnida sin tapet 2015. Pils ins fageva ei buca da basegns da far cuosts per zatgei aschia, pils auters era la glisch dallas steilas pli impurtont. Ins temeva ch’ins vesi buca pli quellas quei mument ch’ei hagi cazzolas per liung dalla via», di Otto Deplazes ch’enconuscha la historia da quei project sco siu sac da caultschas. Sco president dil vischinadi da lu e dad oz eis el adina puspei staus involvius en quellas discussiuns. Mo lu deva ei era vuschs che pretendevan ch’ins vegni tschorventaus memia fetg la notg da quellas cazzolas. Detg pliras ga na Els vitgs ed uclauns dalla vischnaunca da Sumvitg ein illuminaziuns publicas vegnidas tec a tec. «Quei ei succediu sin iniziativa dallas corporaziuns d’aua e glisch ed era finanziadas da quellas», di Otto Deplazes. A Surrein seigi quella damonda en sesez adina vegnida surschada al vischinadi. 1977 e 1990 ha il vischinadi refusau l’idea da realisar in’illuminaziun, mo l’entschatta dils onns 2000 ei la tenuta enteifer il vitg semidada in tec alla ga. Ils 23 da mars 2015 han ils responsabels dalla Corporaziun d’aua Surrein e dil vischinadi allura tschentau la damonda per in’illuminaziun alla suprastonza communala da Sumvitg. Ils iniziants han viu la caschun da far quei en connex cul project da sanaziun dalla via cantunala: «Quei ei ina gronda schanza da prender a mauns il project d’illuminaziun publica che s’auda gie tiel provediment da basa tier l’avertura fundamentala. Vitier vegn era aunc che Surrein ei in dils paucs vitgs en Svizra senza illuminaziun sper via e quei ei ton pils pedunzs sco era pils automobilists savens ina situaziun fetg malsegira.» La suprastonza communala ha eruiu ils cuosts per quell’ovra: 210'000 francs. L’interessenza publica ei vegnida fixada sin 10%, 90% dils cuosts han giu da vegnir reparti tenor il perimeter. Cun grond pli han vischinas e vischins da Sumvitg allura approbau il project e credit ils 15 da mars 2016. Ils davos ein ils emprems Avon che decider definitivamein e per empruar da perschuader las vischinas ed ils vischins da Surrein dall’illuminaziun publica, ei vegniu montau pliras cazzolas d’emprova. Pils interessents concrets era ei era vegniu organisau in’orientaziun sil plaz. Sto esser ch’ils pli davos skeptichers ein vegni «converti» en quei connex. E vonzeivi ei Surrein schizun staus in pass anavon als auters a Sumvitg. «Sco emprems havein nus survegniu cazzolas da LED, in’illuminaziun sil pli ault stan dalla tecnica. Igl ei pia secunvegniu da spitgar», di Otto Deplazes cun bucca rienta. Oz disponan pli u meins tuttas illuminaziuns publicas en vischnaunca da Sumvitg dalla tecnica da LED. Silla damonda sch’ei detti aunc oz discussiuns davart l’illuminaziun publica di Otto Deplazes: «Ils pli biars ein s’endisai e dessen buca pli naven ella, era sche pli u meins tuts han in telefonin cun cazzola. Cura ch’jeu sun sin montascha da pegnas ella bassa vegnel jeu aunc magari dumandaus leu co quei seigi propi cun quell’illuminaziun publica a Surrein. Lu dat ei denton era cheu ella regiun glieud ch’emprova da cudizzar mei cun quella damonda. Quei ei ina buna caschun da buca stuer tschintschar dall’aura.» Ils davos ein stai ils emprems Surrein ha bein survegniu sco davos vitg dalla vischnaunca da Sumvitg in’illuminaziun. Persuenter ha il habitadi giu spel Rein obteniu sco emprem en vischnaunca cazzolas da LED. «Zaco eis ei schizun secunvegniu da spitgar», di il president dil vischinadi, Otto Deplazes, cun bucca rienta. Dapi tschun onns ein las vias a Surrein illuminadas. Avon ha quell’idea da cazzolas per liung dallas vias giu ina greva sort: «Ils ins temevan ch’ei vesien buca pli las steilas, ils auters eran dil meini che quei seigi stau bien aschia ed ei drovi nuot niev.» (fmr/hh) Dapi rodund tschun onns ein las vias a Surrein illuminadas.

Cudischs e cultura han accumpignau il Norbert Berther duront si’entira veta. El ei staus in um dalla lavur tgeua, mudests, mo cun grondas habilitads. El ha fatg igl autur e rapportader. Siu temps liber dedicava el savens al scriver artechels, translatar e sco autur. Il rimnar, retschercar e scriver era siu mund. Per la vischnaunca ha el gia ils onns 1960 rapportau davart la politica ella Gasetta Romontscha. Tgei che succedeva en vischnaunca interessava el zun fetg ed el era adina sil current. Dad el derivan era differentas publicaziuns, aschia denter auter: 25 onns Cassa da spargn ed emprest Tujetsch 1944-1969; 50 onns Installaziun electrica Sedrun 1918 – 1968; Hanletg sur il cuolm d’Ursera; Guid pil Museum La Truaisch e per Cecilia Hendry-Schmid ha el ediu 2007 il cudisch da Cavorgia. Dil reminent enumerescha il register dalla biblioteca cantunala sut siu num ver curontina ga sco autur. Igl onn 2021 ha el fatg a sesez in grond plascher cun edir sias Regurdientschas religiusas da Tujetsch. In’ovra historica che preserva la cultura religiusa. Dasperas ha il fegl ufficial dalla vischnaunca La Tuatschina possibilitau ad el da far numerusas rapportaschas da quei e da tschei. Denton, sia gronda ovra ei senza dubi la Bibliografia retorumantscha e quella dalla musica vocala retorumantscha. Tschiens paginas dattan perdetga da miniziusa lavur da rimnar e nudar, dus instruments grondius per la Romontschia. Naschius a Camischolas Il Norbert ei naschius ils 29 da december 1940 a Camischolas, Tujetsch, sco secund affon da sis fargliuns. Ils geniturs ein stai Alfons Berther e Marionna, naschida Schmid. Il Norbert eri ina affon fetg svegliau, marveglius ed attents ed hagi stunclentau bia gadas la mumma cun sias biaras damondas cun «daco» e «pertgei». El ha era gudiu da far enqual filistucca cun sias soras pli giuvnas. Savens era el sco buobet d’anflar a Zarcuns, leu nua ch’el ha lu puspei passentau biars dils davos onns da sia veta. A Zarcuns viveva la tatta da vart la mumma e quella fuva per el ina fontauna da historias, da detgas e praulas. Sco buob pli grond eis el staus fumegl tier in pur, staus paster da casa e lu schizun s’avanzaus a paster d'alp. Cun plascher saveva el da dir ch’el hagi fatg atras il svilup puril dalla lavur a maun alla mecanisaziun agricola. Il bibliotecari Las scolas ha el frequentau a Sedrun e Camischolas. Il giuven intelligent e svegliau ha vuliu studegiar ed ei serendius el gimnasi Maria Hilf a Sviz. Sia via veva el encaminau e perquei eis el serendius suenter la matura a Cuera el seminari da spirituals. Mo gia suenter in onn sto el constatar che quei ei buca sia via, la dretga via. El serenda el marcau da Friburg e terminescha leu la scolaziun a scolast secundar. A Cazas instruescha el in onn e danovamein fa el per senn che era quei ei buca sia via professiunala. Igl onn 1967 entscheiva el a luvrar a Cuera ella Bibioteca cantunala e quella lavur dat ad el satisfacziun e cuntentientscha e cuoza la finala tochen alla pensiun. Sia entschatta fa el sco catalogisatur. Ina lavur che pretenda exactadad e pazienzia. Quellas qualitads possedeva il Norbert. Suenter entgins onns absolva el la scolaziun da bibliotecari diplomau a Turitg. Sia lavur da diplom ei stada la Bibliografia dalla musica romontscha, 1986. Aschia s’avonza el a schef da catalog. El fuva era responsabels per la formaziun dils voluntaris. Tuts han absolviu cun success ils examens a Turitg e plirs candidats ha el survigilau e susteniu en lur lavurs da diplom. Per siu grond cletg veva el ussa anflau sia via e sia lavur che purscheva ad el cuntentientscha e plascher. El viveva e luvrava ussa per propi en siu mund, quel dils cudischs e mellis e mellis cudischs passan atras ses mauns. Biars da quels ha el secapescha era legiu. Bugen en autras tiaras Fetg bugen viagiava il Norbert viado el mund en autras tiaras. Siu interess era cheu la cultura ed ils cudischs. Siu horizont ha el slargau cun viadis naven da China alla Norvegia e dalla Russia a Canada. In da ses hobis fuva era il cantar. A Cuera eis el staus in fideivel cantadur e suenter la pensiun ha el susteniu cun sia vusch il Chor mischedau Sedrun. El fuva aunc activs el chor da sepulturas da Tujetsch dapi la fundaziun da quel. Culla pensiun eis el secasaus en Tujetsch en ina casetta ell’ucliva Zarcuns. Leu en siu dimori eis el s’engaschaus per la cultura tuatschina. Siu grond engaschi ha el dedicau alla rimnada d’ina voluminusa e detagliada documentaziun dalla val. Aschia cumpeglia quella cudischs, artechels da gasettas, scartiras, documents, broschuras, fotografias e registraziuns da tut gener. In ver scazi. Cun agid d’in program special ha el registrau quella lavur a moda professiunala. Quella voluminusa perdetga culturala dalla Val Tujetsch ha el regalau agl Archiv cultural Tujetsch.El ei beinspert puspei s’integraus ella cuminonza tuatschina cun cantar, viandar da cuminonza, dar troccas, visitar las occurrenzas, visitar di per di la meisa canorta ed era cun surprender in ni l’auter uffeci. Il Norbert era schazegiaus e carezaus da tuts, era sch’el tschintschava buca bia. Persuenter fuva el in appreziau tedlader, denton, ed oravontut saveva el prender posiziun tier tuts temas e saveva rispunder cumpetentamein a damondas politicas, historicas e culturalas. Quei fageva el cun bia plascher e cun grondas enconuschientschas. Siu meini era dumandaus e quei plascheva ad el ed el flureva quels muments quasi si sco ina flur. Il davos viadi Il temps da corona fa pitir el. El sesenteva isolaus e persuls e temeva da piarder tut contact cun ils convischins e las convischinas. Con leds eis el lu staus cu ina certa normalitad ha puspei possibilitau tec a tec ad el ina veta da cuminonza. Quei temps han sias forzas denton schau suenter, mo diligentamein mava el mintga di a Sedrun tiel caffè e suentermiezdi fageva el sia usitada spassegiadetta. Mardis, ils 28 da settember ha el fatg siu davos viadi da Zarcuns a Sedrun. Il Norbert ei buca pli serevegnius d’in accident, sto serender el spital e vegn lu deliberaus da tut quei terrester la dumengia, ils 17 d’october 2021. In um ruasseivel ch’ei s’engaschaus sin sia moda pil beinstar general ei buca pli e maunca el dafar da mintgadi. Segiramein lai el senza dubi anavos en Tujetsch fastitgs cuzzonts. Persuenter schein nus in cordial engraziel. Pil Forum cultural Tujetsch, Tarcisi Hendry

Nadal ei ina fiasta universala che vegn festivada en diversas parts dil mund e quei sin differentas modas. La globalisaziun ha contribuiu il siu da derasar quellas fiastas sigl entir mund. Jeu vi far enzacons patratgs sur da segns e simbols che stattan en connex cun Nadal. La stalla da Nadal Jesus ei naschius en ina stalla ch’ei in simbol per humilitonza e sia promtadad da s’unfrir. Quei ei era in segn tgei spindrader ch’el vegni ad esser: In che drova buca bia, ch’ei denton promts da dar tut. Oz ei la stalla in simbol che s’auda tier Nadal. Ella vegn buca mo decorada cun animals d’in bein puril, mobein era cun pasturs, sabis ed aunghels. Denton, el center stat igl affon Jesus, che schai sper Maria e Giusep. Ei vegn detg che sogn Francestg d’Assisi hagi creau 1223 l’emprema stalla da Nadal per sentir la naschientscha da Jesus. Leutier fuva el vegnius inspiraus tras sia viseta en Tiarasontga, nua ch’el haveva era visitau Betlehem, nua che Jesus ei naschius. El haveva percurschiu che Jesus sco element muncava en las biaras festivitads da Nadal. El ha decorau la stalla da Nadal cun glieud ed animals vivs. Beingleiti ein biars stai incantai dall’idea da sogn Francestg e han copiau quella. Cura che papa Honorius III. ha enderschiu quei, ha el susteniu quella idea. Francestg ha baghegiau si’emprema stalla da Nadal en in cuvel ad Assisi. Cura che l’idea ei sederasada en pliras parts dall’Europa, ha la glieud entschiet a metter statuas e maletgs enstagl da carstgauns ed animals vivs ella stalla. Dapi l’entschatta dil 19avel tschentaner fuva ei normal ch’ins fageva giugs da Nadal en biaras tiaras cristianas sigl entir mund. Avon il dom da sogn Pieder a Ruma vesein nus il temps da Nadal ina stalla da Nadal. Glieud da biaras tiaras europeas vegnan neutier per contemplar ella. Quei usit ha entschiet igl onn 1982 duront il pontificat da papa Gion Paul II. Il pigniel da Nadal Il temps da Nadal vegnan pignieuls naturals ed artificials ornai. Ils Tudestgs han entschiet cun quei usit il 16avel tschentaner. Il 19avel tschentaner ha l’entira Europa entschiet ad imitar quei usit. Pér cun l’invenziun dall’electricitad ei la decoraziun dil pigniel da Nadal daventada pli populara. La pressa dall’Engeltiara ha publicau il 19avel tschentaner in maletg dalla famiglia roiala spel pigniel da Nadal. Quei ha tratg l’attenziun da biars. Las colonias britanicas ein stadas las empremas che han surpriu quella tradiziun dalla famiglia roiala. Il pigniel da Nadal silla plazza da Sogn Pieder el Vatican ei in dils pli beinveseivels pignieuls insumma. Sogn Gion Paul II. ha giu detg inaga ch’il pigniel da Nadal seigi in segn per Cristus, che ha cun sia mort vid ina plonta spindrau nus. Mintg’onn regala ina tiara europea in pigniel che vegn lu tschentaus sin la plazza da Sogn Pieder. Uonn eis ei il marcau da Trient ell’Italia dil nord che ha regalau in pegn da 25 meters ch’ei vegnius tschentaus si ils 10 da december. Canzun da Nadal Cantar canzuns da Nadal ei in dils pli vegls usits en connex cun Nadal. Igl evangeli raquenta ch’ils aungels en tschiel hagien cantau als pasturs ina canzun, cura che Jesus seigi naschius a Betlehem: «Gloria a Diu els aults e pasch sin tiara als carstgauns da buna voluntad» . Sogn Ambrosi da Milaun ha cumponiu el quart tschentaner las empremas fuormas da canzuns da Nadal. El ha tschentau ensemen quellas canzuns per laud dall’incarnaziun da Niessegner en sia defensiun encunter las heresias arianicas. Da lezzas uras han biaras tiaras europeicas surpriu plaunsiu igl usit da cantar canzuns da Nadal. Era sche quellas vegnevan mo cantadas en baselgias ei denton il cantar canzuns da Nadal era sederasaus sin plazzas publicas. Autoritads da marcaus, instituziuns e schizun uniuns localas organiseschan occurrenzas da Nadal. Poets, scribents ed artists han susteniu la derasaziun dalla canzun.

Steilas da Nadal e glischs Il december ei il meins culla pli pauca glisch. Las notgs ein pli liungased ils dis pli cuorts. Quei ha da far enzatgei cun la naschientscha da Jesus e Gion Battesta. Gion Battesta ei naschius ils 24 da zercladur e da quei di naven vegnan ils dis pli cuorts. Cun sia naschientscha pren la quantitad da glisch giu ed ella pren tier culla naschientscha da Jesus. Gion ha fatg l’enconuschenta menziun: «El sto crescher, jeu stoi denton sesminuir» El muossa era che Jesus ei la glisch dil mund e ha cun sia vegnida dismess la stgiradetgna. «Il pievel che viandescha ella stgiradetgna, vesa ina gronda glisch; quels che avdan ella tiara d’umbriva mortala, sur els resplend’ina glisch» . Steilas e glischs s’audan semplamein tier las decoraziuns da Nadal. Carstgauns da tuttas religiuns drovan quels simbols per festivar Nadal. Ils sabis digl Orient ein arrivai el liug dalla naschientscha da Jesus cun suandar ina steila. Aunc oz vegn il liug nua che Jesus ei naschius marcaus cun ina steila. Sper las steilas drovan ils carstgauns da tuttas sorts glischs per l’illuminaziun dil pigniel da Nadal. Cun l’invenziun dall’electricitad ei la moda e maniera semidada co la glieud decorescha da Nadal. Pér l’entschatta dil 20avel tschentaner ei il stil daventaus pli populars. All’entschatta dil temps d’Advent vegn in tschupi d’Advent tschentaus sper igl altar. L’emprema jamna vegn l’emprema candeila envidada, la secund’jamna eis ei duas. Quei ei ina expressiun che nus spitgein l’arrivada da Cristus cun pli bia glisch en nossa veta. Edward Jones, in stretg alliau da Thomas Alva Edison, ei igl emprem che ha 1882 ornau il pigniel da Nadal cun pérs da cazzola electrics. La glieud fuva fascinada cura ch’els ha viu quei avon sia casa a New York e prest sederasa quella idea en differentas parts dil mund. La carta da Nadal Glieud da tuttas tradiziuns e religiuns tarmetta il temps da Nadal cartas da Nadal. Ils davos temps ei quei usit ius anavos, cunquei ch’ils carstgauns han entschiet a tarmetter cartas digitalas, enstagl da tarmetter ellas per posta. E tuttina ei igl Advent in temps da furtinas tier las postas sigl entir mund. Sir Nenry Cole da Londra duei esser staus igl emprem che ha tarmess cartas da Nadal. 1843 ha el dessignau ina carta cun maletgs da treis generaziuns da sia famiglia e cun maletgs ch’ins parteva ora victualias als paupers. Tenor siu exempel ha la glieud tarmess quei onn bunamain 2500 cartas da Nadal. Cun l’entschatta dil 20avel tschentaner ei la producziun da cartas da Nadal daventada ina gronda fatschenta. Ina fiasta da Nadal senza Cristus ha negin senn. Quels segns, simbols ed usits han ina muntada e nus duein festivar els savend da quella muntada. Nus duein festivar Nadal cun il sentiment d’adoraziun e cun engrazieivladad viers Jesus che ha carezau nus, en quei ch’el ei daventaus carstgaun. Jeu giavischel a tuts in grazius Nadal 2021.

Glina pleina e la steila dalla sera, musica ed ina meditaziun: quei ha il «pigniel dils affons» purschiu la quarta dumengia d’advent a Sagogn. Igl ei ils endisch gis e las 12 notgs ch’ein denter gl’onn dalla glina cun 354 gis ed igl onn dil sulegl cun 365 gis. Els entscheivan la notg dils 24 sils 25 da december e fineschan culla notg dils tschun sils sis da schaner. Quellas notgs consideravan ils Celts, il pievel che habitava el temps precristian ell’Europa centrala, sco misterius. Ils animals savevan discuorer e nauschaspérts havevan access al mund dils carstgauns. Pia in temps da magia e superstiziuns. Da quei ha ser Daniel Hanselmann era plidau en sia cuorta meditaziun sil plaz avon il pigniel. Entuorn quel ei ina raspada d’affons e carschi serimnai dumengia sera a Sagogn. Il plevon ha rendiu attent alla glina pleina ch’ei cumparida al horizont encunter ost. Da tschella vart dil firmament ha la steila dalla sera, la Venus, dominau la siluetta encunter Lumnezia e péz Mundaun. Il pigniel dils affons semtgaus sur il vitg da Sagogn. Quell’atmosfera ha fatg impressiun als presents ch’ein separticipai al «pigniel dils affons». Igl ei ina sentupada tradiziunala ella baselgia reformada. En diversas pleivs festivesch’ins quel la sera da Nadal, ils 25 da december. En autras eis ei la quarta dumengia d’advent. La festivitad ei cumbinada cun in giug da Nadal e cun cant dils scolars. A quei survetsch divin da famiglia survegn mintga affon alla fin in pac. La pleiv reformada Sagogn/Laax/Falera organisescha quei «pigniel dils affons» mintgamai la quarta d’advent. Uonn han ils responsabels buca seschau starmentar da nauschaspérts e pandemia. Ora el liber han ins viu negin prighel e l’aura stabila ha intimau da tschentar il pigniel sil plaun da Bregl da Heida. Igl ei il liug dalla scavaziun archeologica nua ch’ins ha scuvretg avon varga 50 onns la baselgia sogn Columban. Da cheu anora han ins vesta grondiusa sur il vitg e la Foppa. Gest il dretg liug pil pigniel dils affons. Ina gruppa dall’uniun da musica ha embelliu l’occurrenza cun tocs festivs. Naven da quei liug da forza han affons e carschi astgau purtar a casa la glisch da Betlehem. Quella ei arrivada la tiarza dumengia d’advent tochen Glion. Igl ei la glisch dalla pasch ch’ins ha envidau ella baselgia dalla Naschientscha a Betlehem e ch’ei partida da leu anora en tuttas direcziuns dil mund.(fmr/abc)

Il solistezi d’unviern ei ils 21 da december. Tenor Ignaz Cathomen da Falera eis ei buca in gi exclusiv. Gl’anteriur translatur e scolast secundar declara il motiv. El raquenta d’isonzas precristianas ch’ein semantenidas tochen il 20avel tschentaner. «Dils 21 tochen ils 25 da december semova il horizont buca. Quels gis leva il sulegl el medem liug, la sera va el da rendiu el medem punct», explichescha Ignaz Cathomen, pér ils 25 semovi zatgei puspei gi el e fa allusiun al solistezi d’unviern. Ils 21 da december consideresch’ins generalmein sco pli cuort gi e pli liunga notg digl onn. Il burgheis d’honur da Falera ha promoviu essenzialmein las enconuschientschas ch’ins ha dalla Mutta prehistorica cul calender da megalits. El ha iniziau ch’ins ha alzau sidretg 1986 la retscha sederschida. Il Parc La Mutta ch’ins ha creau pli tard ei ina da sias ovras, igl ei in’impurtonta attracziun da stad. Il Sol Invictus Gl’unviern eis ei pli ruasseivel silla Mutta da Falera. Las scaluttas prehistoricas ein sut la neiv e visetas guidadas buca interessantas avunda. Malgrad quei eis ei interessant d’observar quei temps dil solistezi la levada e la rendida dil sulegl. Avon 5000-6000 onns sedrizzavan ils habitonts tenor il cuors dil sulegl. Els vivevan e luvravan cun quella forza. Els aduravan quella rucla vid il tschiel ed observavan exact ella. «Els enconuschevan il cuors dil sulegl. Gl’unviern observavan els ch’el levava la damaun sur la pezza, da tschella vart dalla val, e ch’el mava da rendiu pliras sera el medem liug al horizont», gi Ignaz Cathomen. Il sulegl leva en cuort sur il Schlüchtli e splendura sur il vitg da Laax. Pér naven dils 25 da december s’encorsch’ins exact ch’ils gis creschan, ch’ei vegn pli baul clar. Ignaz Cathomen renda attent ch’ils Romans han surpriu il cult dil sulegl dils Celts. Ils imperaturs d’avon Constantin aduravan il «Sol Invictus» e fagevan ina fiasta cu els observavan che quel semoveva puspei. Ils carstgauns sefidavan semplamein che quei capeti. «Nossa pezza ei sco in’ura» Mintg’onn eran els fetg levgiai sch’els vesevan ch’il sulegl prendeva puspei catsch. «Quella isonza ein semantenida tochen circa 350 suenter Cristus. Lu ha la cristianisaziun en Rezia entschiet. In datum exact cu Jesus ei naschius savevan ins dil reminent buca», declara Ignaz Cathomen e cuntinuescha ch’in papa hagi fixau la fiasta dalla naschientscha da Jesus sin quella fiasta dil sulegl nunvictorisabel. La Mutta da Falera ei stada duront mellis onns in liug da cult pagaun cun aduraziun dil sulegl sco fontauna dalla veta. Ils cristians han surpriu per lur diever la fiasta dil «Sol Invictus» ch’ils pagauns festivavan dapi mellis onns. Ils 25 da december ei buca pli la fiasta dil sulegl, mobein dalla naschientscha. Ellas regiuns alpina ein ils pievels tuttina sedrizzai, malgrad la cristianisaziun, suenter il stan da glina e sulegl, ils dus objects dominants dil tschiel. Gl’unviern havevan ils purs dapli peda d’observar e mirar, quei temps ruassava la gronda lavur. «Nossa pezza, nos cuolms, ei sco in’ura», declara Ignaz Cathomen. Per saver tgei lavurs ch’ein da far miravan ins sil zenit dil sulegl ed observava era la glina. Senza astronomia ha il carstgaun sempel viviu ed ei sesviluppaus sur mellis onns.

Edy Zanin ei emigraus avon 40 onns da Mustér giu la Bassa. El cantun Argovia ha el anflau sia secunda patria. A Brugg admiran dapresents biars spassegiaders la finiastra d’advent ch’el ha fatg. Dacuort ha il General-Anzeiger, il fegl ufficial dil marcau da Brugg, publicau ina reportascha d’ina finiastra d’advent speciala. El quatier Altenburg sappien ins admirar ina cuntrada alpina, construida cun bia carezia pil detagl ed inschign artisanal, scriva il redactur Stefan Haller ell’ediziun dils 9 da december. Ina habitonta da Brugg ha tarmess alla FMR quella reportascha cugl avis ch’ei seigi l’ovra d’in Sursilvan emigrau. Ella Museumsstrasse 29, avon la casa dalla famiglia Zanin, san ins admirar la cuntrada alpina. Bandiera grischuna vid l'asta Il mulin da Disla sappien ins veser, e lu la casa nua che sia consorta, Roswitha Zanin, seigi carschida si ella vischinonza da Zell am See ora l’Austria, conferma Edy Zanin. El sez ei carschius si a Mustér. Per la finiastra d’advent han el baghegiau avon lur casa a Brugg ina vasta cuntrada cun treis casas, in clavau, in mulin ed ina suosta. La consorta ha cusiu ils umbrivals per las casas ed ils sacs da frina dil mulin. Ei seigi ina stalla alpina tipica dil Tirol, gi il construider. Actualmein eis ei ina pintga attracziun d’advent a Brugg. Edy Zanin, avon la vitrina culla stalla Avon dus onns ei Edy Zanin ius en pensiun. Pervia da lur lavur enconuschan biars habitonts da Brugg Edy e Roswitha Zanin. Duront 30 onns eis el staus pedel dalla casa da scola secundara Freudenstein, sia dunna deva scola da lavur e tenercasa. Avon lur casa alla Museumsstrasse penda ina bandiera grischuna vid l’asta. Circa duas gadas il meins ein ils consorts a Disla nua ch’els han ina habitaziun ella casa dil nevs. Edy Zanin ha fatg la via sco biars auters Sursilvans. Suenter gl’emprendissadi da cuschinier ha el luvrau en hotels ad Arosa, a Zermatt e Sogn Murezi. Lu eis el staus diesch onns a Turitg tier la Swissair. Gl’onn 1991 ha el surpriu la plazza da pedel dalla casa da scola, pli tard aunc d’ina secunda, medemamein a Brugg. Preits sco barschadas dil sulegl La stalla (enamiez), culs baghetgs digl uclaun immaginar. «Il mulin da Disla hai jeu buca baghegiau tenor gl’original mobein surpriu il stil da quel», raquenta Edy Zanin al redactur dalla FMR. Per la finiastra d’advent ha el construiu ina gronda vitrina e tschentau si quella avon casa. Ina culissa che la brit ha malegiau cumplettescha la scenaria. Ins mira viaden en ina cuntrada cun in uclaun, davostier ein pradas verdas, uaul ed in lag denter la pezza. Igl ei la patria dil construider, ed era quella da sia dunna. Detagls che han dau bia lavur ein era las plunas lenna, seivs, clauder da cunegls e la roda dil mulin da Disla. Suenter la pensiun ha Edy Zanin scuvretg la construziun da stallas da Nadal alpinas sco pissiun. Sper ils elements dil Tirol ha el era integrau tals da sia patria oriunda. «Il clavau ch’jeu hai fatg ei in model da quel a Muot sur Segnas», di Edy Zanin, «quel gest sper la via encunter Caischavedra», precisescha el. La tegia annexa ha el denton aschuntau libramein. Co el ha fatg ch’ils baghetgs digl uclaun en miniatura ein schi brins, cun fatschadas e slondas barschadas dil sulegl, declara el exact: «La lasura fetsch’jeu mez. Jeu mettel trester da caffè treis dis ell’aua, crivel lu quei, aschia dat ei ina biala colur brina. Per ch’ei vesi ora propi vegl strehel jeu lu suro ina mischeida speciala, launa d’itschal che ha tratg tschun dis en essenza d’ischiu», gi gl’inschignus um da 65 onns. Carstgauns ed animals da casa, in ual, la casa culla sontga famiglia enamiez: tut quei fa era part dalla cuntrada alpina. Biars detagls cuntegn la cuntrada cugl uclaun e la stalla alpina da Edy Zanin.

Igl ei la val laterala pli gronda dalla Surselva. Excepiu Val S. Pieder eis ei ina regiun cumpacta, e dapi 2013 ina suletta vischnaunca romontscha populada da 2100 habitonts. Che quels derivan dil sid, ch’els ein vegni sur il Cuolm Val e sur la Greina, tradescha il num. Dapi prest 30 onns dat ei la noziun turistica «vallada dalla glisch». Quella constat e selai commercialisar perfetg. Ch’ei ha bia glisch en Lumnezia s’encorsch’ins sch’ins fa la storta a Porclas encunter sid. Ins sortescha digl uaul, anetgamein sesarva la vallada, ei vegn clar. La Lumnezia sut culs vischinadis da Suraua ha, quintau sur gl’entir onn, nuotameins glisch. Dil Bogn da Peiden van ins siado encunter Camuns ed Uors – e la cuntrada sesarva medemamein. Il num associesch’ins spert al latin «lumen». Il plaid munta tarlischar, glischar, pli baul udevan ins quel trasora en baselgia. Lumen vi e lumen neu, lumen dapertut. Ord quella vesta creian ins ch’il plaid hagi connex cun glisch e tarlischur. Ch’igl ei auter declara la filologa lumneziana Silvana Derungs ell’intervesta che suonda. Ella ei carschida si a Surcasti e lavura dapi 2010 sco filologa e redactura tiel Dicziunari Rumantsch Grischun a Cuera. La Lumnezia vegn numnada e vala generalmein sco “Vallada dalla glisch”. Il plaid “Lumen” sco glisch fa allusiun a quei. Tgei gi la filologa da quei? Silvana Derungs: Quei tuna naturalmein bein e plausibel, mo ei setracta dad ina etimologia populara, qvd. in plaid ni in num ch’ei buca pli capeivels, buca pli transparents, vegn explicaus da niev cun agid da plaids enconuschents che tunan semegliont. Il latin «lumen» e quei «Lumn…» tunan bein semegliont, aschia che quels ston ver da far zatgei in cun l’auter!, ei cheu la conclusiun. Denton il latin «lumen» ei, atras tut ils tschentaners dil svilup linguistic, semidaus en ina «glüm», denton buc en Lumnezia, mobein mo en Engiadina Bassa. Tschels idioms han il plaid «glisch, glüsch» che deriva dil latin «lux, lucem» cun la muntada «glisch, clarezia». Denton ni «lux» ni «lucem» tunan sco Lumnezia. Sche lu, co eis ei cul num dalla vallada dil Glogn? Il num «Lumnezia» deriva dil pievel dils Leponts, sesents en temps precristians ella regiun dil Tessin e l’Italia dil Nord dad oz. Il num dalla val colonisada dils Leponts, la «Valle Leponítia», ei semantenius els nums dalla Valle Leventina ed eba: dalla Val Lumnezia. «Leponítia» e «Lumnezia» tuna buc aschi parentau, mo atras ils onns ei p.ex. il sun «p» denter dus vocals semidaus igl emprem en in «v» (Leventina) e lu magari curdaus diltut. Ei il pievel lumnezian en quest cass da derivonza tessinesa? Quei ei lu schon fetg fetg simplificau. Quei savess ins lu duvrar per auters gags da marketing. San ins gir ch’in turisticher hagi fatg ina invenziun geniala da marketing? Clar… era sch’igl ei pretendiu pulaccas cun dir Lumnezia = lumen. Ed il marketing linguistic ha fatg ina lavur miserabla. Mo jeu sai gnanc: Nua ei la reclama che pretenda che «Lumnezia» derivi da «lumen»? Ni ei era quei mo in mitos: che turistichers hagien pretendiu quei? Forsa ei la colligiaziun cun «lumen» pér naschida, inaga ch’il surnum turistic «val dalla glisch» era etablius, forsa enten ina decleraziun che il latin «lumen» munti glisch/clarezia (quei ch’ei gie buca falliu)? Quei ch’ei lu restau els tgaus era il context Lumnezia e lumen, ed aschia ei l’etimologia populara naschida. Lumnezia, vallad dalla glisch, el sulegl dalla sera. Co la noziun da marketing ei naschid a Ell’intervesta ha la scienziada da lungatg e litteratura Silvana Derungs sclariu exact la derivonza dil num «Lumnezia». Igl ei pia buca «lumen» mobein la val ch’ei populada dils Leponts. La filologa sedamonda sezza co la noziun «vallada dalla glisch» seigi naschida. Quei fatg sa Silvio Capeder da Cumbel/Valgronda declarar. «Jeu seregordel che quei ei schabegiau en connex cun sviluppar ina nova strategia da reclama turistica», gi el. Gl’anteriur meinagestiun e confundatur dalla Pro Val Lumnezia raquenta ch’ins hagi lantschau quella ils onns 1994 tochen 1996. Reto Jost era lu president dall’uniun da traffic, finamira eri da posiziunar meglier la Lumnezia. Ina cumissiun ha seschau cussegliar da specialists da marketing. In da quels, Urs Brandenburger, ha giu l’idea geniala culla titulaziun «vallada dalla glisch». El haveva mess quella noziun nova en connex cul plaid «lumen», naturalmein senza sclarir e metter en dubi ils fatgs linguistics. Ins ha vuliu associar la noziun cul «lumen» latin. «Quei ha dau reclamaziuns gia all’entschatta», seregorda Silvio Capeder vinavon. Ei ha dau reacziuns e replicas ellas medias, quei che denton buca frenau che la noziun «Vallada dalla glisch» ei sederasada en in gienà e semantenida vigurusamein tochen oz.

Stefania Cavegn da Sedrun ei naschida igl onn 1934 ed ella seregorda aunc da sia affonza el ravugl d’ina gronda famiglia purila. Ella e ses otg fargliuns sesevan entuorn meisa culs geniturs per tschenar e mo ina latiarna da petroli illuminava la cuschina. «Ei mava cun tuts tuttina ed era egl entir vitg la medema miseria», declara Stefania Cavegn descrivend la cuschina da pli baul: «En in cantun fuva la platta da fiug nua ch’ei vegneva cuschinau e scaldau l’aua per lavar resti ni far bogn. Nus purtavan l’entira jamna il medem resti. Jeu sai aunc bein cu la mumma fageva lischiva, lu deva quei aschi bia vapur en cuschina che l’aua digrava giu dil plantschiu su e giu el taglier. Nus vesevan strusch in l’auter. Ei er’in pauper viver, mo enzaco era bi», raquenta ella riend. Gl’emprem ils buobs Sco sch’ei fuss stau ier seregorda ella dall’affonza nua che las buobas eran claramein el disavantatg. Ellas havevien en sur onn rassas e schubas e stuevien aschia era schelar gl’unviern, quei che havevi era ina vart positiva: «Nus eran affons resistens e pli pauc malsauns ch’ils affons dad oz.» La Pro Juventute mettevi a disposiziun skis, denton mo als buobs. Era il di da far bogn eran ils buobs ils emprems: «Il bab lavava giu in suenter l’auter ella bignera da lenn, suenter fageva la mumma bogn allas buobas ell’aua tschuffa dils buobs.» A letg culla candeila La sera metteva la mumma a letg ses nov affons ed accumpignava els en combra culla glisch d’ina candeila. Tochen ch’ei fageva dis er’ei da star el stgir, per cass urgents dev’ei sut mintga letg en in naschier. Malgrad ch’ils emprems en Tujetsch han saviu retrer electricitad il 1918, ha ei cuzzau tier auters aunc ­biars onns. Era tier la famiglia Cavegn che habitava ella vischinonza dalla baselgia sto quei esser stau il cass pér circa 20 onns pli tard. Cu exact sa la dunna dad 87 onns buca seregurdar pli. Las empremas cazzolas, respectiv pérs da 40 volts che pendevien giu dil plantschiu sura, hagien ei survegniu en cuschina ed en stiva. Pli tard hagi il bab era schau installar in pér denter duas combras en, quel stuevi lu tonscher per omisduas stanzas. Temps da luxus Quels onns hagi la mumma survegniu ina platta da cuschinar electrica ed ei erien tut surstai con bia pli sempel ch’ei eri da cuschinar aschia. Seregurdar bein sa Stefania Cavegn aunc digl emprem radio dalla famiglia Cavegn : «Quei era in pign Philips. In veritabel luxus e nus havevan tschafenun.» Pli tard habitavan ella e sia feglia Silvia ensemen cun Tieni, in frar da Stefania. «El haveva cumprau ina pintga televi­siun e nus eran cuntents cun quella. La Silvia ve­gneva culs affons dils vischins per mirar ‘Dä Tag isch vergange’ e tuts stevan pulits avon la televisiun e fagevan egls gronds.» Tuatschina egl jester Cun 16 onns ei la Tuatschina ida a Solothurn en plazza tier ina famiglia: «Jeu hai saviu far la scola da tenercasa, mo jeu capevel strusch quei ch’ei schevan en dialect tudestg», seregorda ella. Pli tard ei la matta stada a Londra ed a Montreux e ha empriu leu ils lungatgs engles e franzos. Anavos ella patria ha Stefania Cavegn luvrau a Valtgeva sin cassa dils runals nua ch’ella savevi – grazia als lungatgs – communicar bein culs hosps jasters. Pli tard ha ella luvrau el Volg a Rueras e la finfinala calau leu per haver quitau dalla mumma. Midadas enormas Oz seigi tut semidau per 100%, manegia la tatta da duas mattas. En certs graus seigi ei oz me­glier, denton buc en tuts. Oz miri mintgin per sesez e hagi buca grondas marveglias tgei ch’il vischin fetschi. «Temps da miseria fan segidar in cun l’auter, oz vivin nus tuts el luxus. Quei ei flot, bunamein memia flot», di ella. Malgrad ch’ella ei ida cul temps ed era cun auto entochen avon in onn, posseda Stefania Cavegn buc in computer ed il telefonin ei plitost cheu per cass urgents. Sia generaziun ha stuiu s’endisar vid grondas midadas. «Quei furnel ei buns, mo s’endisar vidlunder ei stau ina miseria», raquenta la seniora che viva ella Residenza a Sedrun. Mo senza tgei savess ella buca star oz pli? Immediat rispunda ella: «Jeu hai fatg immens vess da calar dad ir cun auto, mo enzacu eis ei temps da far quei pass.» Suenter ponderar pli ditg numna Stefania Cavegn tuttina aunc massa caussas, dallas qualas ella vuless buca pli desister: «La maschina da cuser, la maschina da lavar resti….e la glisch, gie senza glisch savess’ins buca viver pli!» In sempel viver e sur la meisa pendeva ina latiarna da petroli. Stefania Cavegn ei la pintgetta che sesa sper la mumma. Stefania Cavegn, ina perdetga dil temps che l’electricitad ei vegnida installada sissum la Surselva.

Dapertut nua che Brian Fentress sepresenta, parta el buca mo siu talent, mobein era in regal, il musical da gospel. Per la fin 2021 envida la vischnaunca da Tujetsch amitgs dalla Pologna per dus concerts a Sedrun e Trun. Sut la bitgetta da Brian Fentress – in renomau cantadur, dirigent e cumponist american - sepresenta in ensemble dall’Academia da musica da Lodz ils 28 da december en baselgia a Sedrun ed in di pli tard, ils 29 da december, en sala da cultura a Trun. Brian Fentress ei naschius a Detroit els Stadis Uni en ina famiglia da cantadurs e predicaturs. Gia cun tschun onns ha el entschiet a direger. All’universitad dad Alabama ha el terminau igl emprem studi ella musica classica ed acquistau igl onn 2006 all’Universitad da Phoenix il master-diplom en pedagogia musicala. En quei temps eis el seperfecziunaus ed ha slargau sias habilitads. Dapi igl onn 2005 accumpogna e diregia Brian Fentress chors da gospel ell’entira Europa. All’Academia da musica a Lodz ha el ina professura da musica. Igl ensemble secumpona da diesch studentas e students da master dall’academia e treis instrumentalists. Il program ei fetg empermettents, cuntegn el gie plirs auriculins, pia tocs musicals che restan ell’ureglia. Pils concerts valan las prescripziuns vertentas da covid 2G+. Sper il certificat che vegn controllaus porta il publicum mascrinas. Cassa dalla sera. Il cantadur e dirigent Brian Fentress.

«Pendicularas e hotel Acla da Fontauna han dau niev slontsch turistic a Mustér. Igl ei stau in’atmosfera da plascher ed euforia. Senza pendicularas e hotel Acla da Fontauna havess ei buca dau in tal svilup, lu fuss ei iu anavos aunc pli fetg a Mustér», seregorda hotelier Gion Schwarz che menava lu il hotel Alpsu e la Posta amiez il vitg. Alfonsina Sac-Lutz che habitava gia lu cun sia famiglia a Funs constatescha 50 onns pli tard: «Vonzeivi havein nus giu cheu ina gronda truscha. Avon era ei bia pli ruasseivel, bunamein sco miert.» Ad Acla da Fontauna deva ei in pign runal, mo da quel eri ei buca da spitgar in grond svilup. Nezegiau la caschun Treis onns suenter l’avertura dil territori da skis ed il hotel Acla da Fontauna ha Alfonsina Sac aviert a Funs ina stizun da suveniers. Ella e siu consort Aurelio han nezegiau la caschun d’esser ella vischinonza dil hotel: «Ils Beltgs vegnevan en roschas en stizun. Pli tard ein els era stai hosps da vacanzas da nus. Fuss corona buca stau, havessen nus era giu quest unviern hosps da vacanzas dalla Belgia en nossas habitaziuns da vacanzas. Els ein sempels e da bunaveglia. Ins sto capir lur mentalitad.» Cura ch’il hotel Acla da Fontauna hagi serrau avon 20 onns seigi ei vegniu onns pli ruasseivel el contuorn da Funs. 2004 ha Alfonsina Sac serrau la stizun. Igl ei vegniu investau el vitg Nezegiau il niev slontsch turistic ha era Gion Schwarz. 1973 ha el lantschau il project dil hotel Cucagna e dus onns pli tard ha el aviert quel: «Senza la purschida dallas pendicularas havessen nus gnanc stuiu patertgar da far quella grond’investiziun. Mustér haveva lu empau turissem da stad, mo cun ina stagiun persula fuss in tal menaschi buca staus pusseivels. Avon 1971 era igl unviern tier nus ina stagiun morta.» Mo gia ils onns avon l’era dil hotel Cucagna ha Gion Schwarz nezegiau il niev slontsch turistic: «Ils Beltgs eran fetg buns hosps, per exempel en nossa stiva da fondue ella Posta.» Il hotelier che habitescha ussa a Cuera menziunescha denton aunc in auter punct essenzial dil svilup: «Il hotel Acla da Fontauna e las pendicularas han purtau bia lavur. Numerus han cattau en quei connex in’occupaziun professiunala sco scolasts da skis ni en plazzas cumpleinas e parzialas tier las pendicularas.» Il svilup dils davos onns a Mustér seigi medemamein staus pli che necessaris: «Igl ei in cletg ch’in niev investur s’engascha a Mustér. Ei ha duvrau ussa nov’iniziativa, memia bia era stau eri.» Engaschament dils Tudestgs Las Pendicularas Mustér SA ein vegnidas fundadas 1969 cun la finamira da sviluppar turisticamein la regiun. Iniziant dad ellas ei Pius Condrau staus. Ad el eis ei la fin finala era reussiu da carmalar la Societad da participaziun Arenberg GmbH da Düsseldorf a Mustér che vegneva menada lu da Heinz Capelle. Per vigelgia da Nadal digl onn 1971 ein ils emprems indrezs da transport vegni aviarts. Successivamein ein ulteriurs suandai. La societad d’Arenberg ei stada capoacziunara entochen igl onn 2014. Lu ha ella vendiu siu pachet d’aczias ad ina societad cun Marcus Weber alla testa. Lez ha buca mo procurau per novs indrezs el territori da skis, denter auter d’ennevar e la pendiculara nova a Sedrun, mobein ha era erigiu il Catrina Resort. Dapi l’entschatta ein las pendicularas stadas il motor turistic, mo han parallelmein era purschiu in tschuppel plazzas da lavur, surtut igl unviern. Biars vischins han anflau leu plazzas parzialas ed aschia paun e fadigia, per exempel parallel spel menaschi puril. Cull’avertura dils territori da skis e las pendicularas ha ina nov’era dil turissem d’unviern a Mustér entschiet. Turissem d’unviern moderau ha ei denton gia dau avon. Lu era il territori dalla part su dalla Surselva enconuschents surtut pervia da sias numerusas pusseivladads da far turas cun skis. In hotel cun 720 letgs Praticamein il medem mument sco la construcziun dallas pendicularas, ils runals e restaurants el territori da skis ei era il hotel Acla da Fontauna vegnius baghegiaus. L’entschatta fenadur 1971 ha quel aviert sias portas. Gia spert eis el staus occupaus cumpleinamein e quei sur biebein treis decennis. La Gasetta Romontscha ha buca schau mitschar quei «eveniment» senza rapportar detagliadamein giudlunder. L’avertura ufficiala ha allura giu liug igl october en preschientscha da bia prominenza, denter auter il cussegl federal Roger Bonvin ed igl ambassadur dalla Belgia Louis Colot. Culs 620 letgs per hosps e 100 per persunal ha il hotel generau ils megliers onns entochen 80‘000 pernottaziuns. Construiu il hotel haveva igl impressari general Arnold Mathis. Il hotel era affittaus all’Intersoc, ina societad affiliada dalla Alliance nationale des Mutualités chrétiennes. Igl onn 2001 ha il hotel serrau sias portas per adina. Differents projects da reactivar el ni d’ereger leu in niev stabiliment ein stai en discussiun. Entochen avon paucs onns ei il hoel staus en possess dalla Banca cantunala grischuna che ha lu vendiu el alla Immo Invest Partner SA da Glattbrugg. Quella intenda da realisar leu in niev cumplex cun hotel, habitaziuns administradas e secundaras. Partenza euforica en ina nova era Ils 24 da december 1971 han las Pendicularas Mustér SA aviert lur territori da skis. Il medem onn ei era il hotel Acla da Fontauna a Mustér vegnius en funcziun. Quellas duas novaziuns han dau slontsch alla fatschenta turistica el vitg claustral. Hans Huonder/FMR Avon exactamein 50 onns ei Mustér partiu en ina nov’era turistica. Lu han las pendicularas aviert lur indrezs ed il territoris da skis ed il hotel Acla da Fontauna ei vegnius surdaus a siu intent. Ferton che las pendicularas ein vegnidas avon siat onns en novs mauns, ha il hotel serrau sias portas avon rodund 20 onns. Alfonsina Sac-Lutz e Gion Schwarz ein duas perdetgas da quei temps da svilup. «Senza quella purschida fuss Mustér mai sesviluppau turisticamein en quella moda e maniera», constatescha Gion Schwarz che ha allura aviert quater onns pli tard il hotel Cucagna el vitg da Mustér. L’avertura dallas pendicularas e dil hotel Acla da Fontauna seigi stada cumbinada cun plascher ed euforia. Sentiu praticamein in tier in la preschientscha dils hosps beltgs ha Alfonsina Sac-Lutz. Ensemen cun siu consort Aurelio ha ella ha aviert ina stizun da suveniers buca lunsch naven dil hotel: «Ils Beltgs vegnevan en roschas en stizun. Donn che quei ei lu iu a fin avon rodund 20 onns.» Era suenter ch’il hotel ha serrau sias portas, seigien hosps beltgs adina puspei returnai en vacanzas a Mustér, era tier ella en habitaziuns da vacanzas: «Era quest unviern havessen nus giu glieud dalla Belgia, mo muort corona han els buca saviu vegnir a Mustér.» «Ils Beltgs vegnevan en roschas en stizun.» Alfonsina Sac-Lutz In grond inserat ella Gasetta Romontscha ha annunziau l’avertura dils emprems indrezs el territori da skis dallas Pendicularas Mustér SA. Il hotel Acla da Fontauna cuort avon la fin dalla construcziun. Dalla vart sut dalla via cantunala ei il Center da sport e cultura vegnius construius rodund diesch onns pli tard.

Ils 10 da mars 2022 vegn il «Prix SVC Svizra Orientala 2022» surdaus avon rodund 1 000 hosps dallas spartas economia, ­politica, scienzia e cultura. Sco suletta interpresa grischuna ei La Conditoria a Sedrun ina dallas sis interpresas nominadas pil final. Ina giuria cun endisch commembras e commembers ha nominau ord ina gliesta cun rodund 150 interpresas dils dus Appenzell, Glaruna, Grischun, S. Gagl e Turgovia sis finalists. Nominai pil dieschavel «Prix SVC Svizra Orientala 2022» ein sper La Conditoria a Sedrun era l’Appenzeller Alpenbitter SA digl Appenzell, Ifolor SA da Kreuzlingen, la Högg Gruppe da Wattwil, Mosmatic SA da Necker e Wild & Küpfer SA da Schmerikon. Cul «Prix SVC Svizra Orientala 2022» vegnan interpresas pintgas ni mesaunas da success distinguidas dil Swiss Venture Club (SVC). Tenor in communicau allas medias duein las firmas nominadas perschuader cun lur cultura da fatschenta, culla qualitad dils collaboraturs e dil management, cun lur products ed innovaziuns sco era cun ina cumprova da success persistent. Il premi dall’uniun d’interprendiders per interprendiders vegn surdaus dapi 2004 mintga dus onns. Il «Prix SVC » duei metter ella glisch dalla publicitad interpresas da success. Purtader ed iniziant dil Premi SVC ei il Swiss Venture Club (SVC), in’uniun indipendenta da non-profit dad interprendiders per interprendiders. La finamira da quei club ei da sustener e promover interpresas pin­tgas e mesaunas sco motor dall’economia svizra ed era da contribuir al manteniment ed alla creaziun da plazzas da lavur. Grond success «Gudignar fuss secapescha fetg bi, mo era ils auters nominai meritassen il premi ed jeu sun era cuntents cul sisavel rang. Gia la nomina­ziun ord 150 interpresas ei in grond success per mei ed igl entir team da La Conditoria. Igl ei ina confirma per mei dad esser silla dretga via», di Reto Schmid da La Conditoria. Quella producescha gia dapi 1965 specialitats grischunas. Il menaschi da famiglia che vegn menaus en secunda generaziun ha gia adina creau products singulars. Sco product da leader vala «la probabelmein la pli pintga tuorta da nuschs dil mund» che peisa sulet 19 grams. Mintg’onn producescha l’interpresa cun rodund 50 collaboraturas e collaboraturs milliuns tuortinas e venda quellas oravontut sul commerci en detagl svizzer, mo exportescha era en tredisch differentas tiaras. Denter auter era a Hongkong, Corea dil Sid ed ell’America. Pil meisterpasterner ed interprendider Reto Schmid da La Conditoria Sedrun ei gia la nominaziun pil «Prix SVC Svizra Orientala 2022» in grond success.

Per la fin digl onn envida la Fermata a Falera ils 29 da december, allas 20.00 al concert d’orchester per Nadal e Daniev. Il concert festiv vegn oravontut a fascinar culla «Suita sursilvana» dil grond cumponist grischun Duri Sialm (1891-1961). Quei en ina versiun d’orchester da Jiri Teml che ha premiera a Falera. Il concert empermetta ultierurs puncts culminonts musicals ed il publicum astga selegrar sin musicistas e musicists naziunals ed internaziunals. Sco la Fermata scriva allas medias ei era il clarinettist Josias Just dalla partida e presenta igl enconuschent concert da clarinetta da Mozart. Cun treis da sias arias preferidas ei era il bass-baritun Flurin Caduff part dil concert. Las arias da Mozart, Lortzing e Rossini s’audan senza dubi tiels tocs da parada da tuts gronds barituns. Il «L’viv National Philharmonic Orchestra» digl ost dall’Europa vegn a sunar sut la bitgetta dil dirigent Simon Camartin. Aschia po il publicum guder ovras dalla dinastia Strauss, da Ziehrer, Smetana ed autras. (cdm/fmr)

Denter Nadal e Daniev diregia Simon Camartin igl Orchester filharmonic naziunal dalla Ucraina a Mustér, Falera e Vaz Sut. Dalla partida ein ils solists Flurin Caduff e Johannes Just. La viseta dalla filharmonia da Lemberg en Surselva ei in fretg digl engaschi da Simon Camartin en las tiaras digl Ost. FMR: Cun 76 onns organisescha e diregia Simon Camartin concerts, danunder prendeis Vus la forza e la motivaziun da far quei? Simon Camartin: Esser dirigent ei buc exnum ligiau vid ils onns. Direger ei fisicamain e psichicamein fetg pretensius. La forza e l’inspiraziun che vegn neu dalla lavur cun in orchester pren denton tut la stauncladad e cumpensescha tut il semudergem. Dapi tschun, sis onns acceptel jeu invitaziuns per concerts sulet, sch’ei setracta dad in orchester che jeu enconuschel e cun il qual jeu lavurel bugen. Plinavon refuseschel jeu oz da direger en certas tiaras e terzo vi jeu adina saver eleger mez il program da musica che jeu diregel. Vus haveis valetau igl Orchester filharmonic naziunal dalla Ucraina che concertescha ils proxims gis sut Vossa bitgetta sco ina pintga sensaziun, daco? Il tetel «ochester naziunal» ei in label da qualitad che mo fetg paucs orchesters retscheivan ellas tiaras digl Ost. Ella Ucraina dat ei sulet treis ochesters che portan quei tetel. Igl ochester naziunal da Lemberg che vegn tier nus concertescha sigl entir mund ed igl ei ina caschun unica ch’in tal orchester sepresenta en nos vitgs grischuns. Jeu diregel regularmein quei orchester. E grazia a corona ei igl orchester uonn – muort turneas stornadas – disponibels gest quels gis denter Nadal e Daniev. Normalmein ei igl orchester gia gitg occupaus duront quei temps cun concerts en gronds centers musicals. Tier nus vegn buca l’entira filharmonia che secumpona da 90 entochen 100 musicistas e musicists, mobein sulet biabein 40 dels san vegnir. Ei drova ils contacts persunals per carmalar in tal orchester en Surselva? Gie, ei drova quels contacts, musicistas e musicists vegnan denton fetg bugen tier nus. Ina­ga neu dalla cuntrada alpina ch’ei per els fetg unica. Cu musicists dall’Europa digl Ost arrivan per exempel l’emprema ga a Falera e vesan la baselgia da Sogn Rumetg sil crest e lu aunc illumindada, han els il sentiment da sesanflar en ina tiara dalla cucagna, en in pign paradis. Ils concerts han denton era in aspect social. Nus sespruein da pagar las musicistas ed ils musicists aschi bein co pusseivel. Ed ussa, duront la pandemia, ei quei aunc pli impurtont, quasi tuttas ulteriuras turneas da concert ein numnadamein annulladas. E quei pertucca buca sulet la filharmonia naziunala, mobein era biars auters orchesters. Aschia che la pandemia tucca quellas artistas ed artists ferm, jeu sai s’imaginar che l’Ucraina enconuscha strusch in sustegn statal per la cultura ch’ei paregliabels cun il sustegn svizzer? La pandemia ha nauschas consequenzas finanzialas ed economicas per l’Ucraina. Quei ei denton mo in aspect. Il pli grond problem per quellas musicistas e musicists ei l’uiara inscenada dalla Russia ella regiun dil Donbass. L’Ucraina ha strihau quasi tut il sustegn per la veta culturala, ella impunda ils mieds finan­zials en la defensiun dalla tiara. Ils problems existenzials per la sparta culturala ein enorms. E buca mo lezs. Sch’ins entra el conservatori da Lemberg sesanfla dalla vart seniastra ina preit per il dubel pli gronda che la preit da mia stiva. Quella preit ei tapezada cun fotografias dad absolvents dil conservatori ch’ein curdai ell’uiara el Donbass. Ei vess era saviu esser ch’ils concerts cheu tier nus fussen vegni strihai pervia da corona? Cu nus essan stai miez december a Lemberg per las emprovas eran gest novas directivas en discussiun en Svizra. Jeu erel denton ualti optimistics ch’il Cussegl federal vegni buc a serrar cumpletamein las activitads, buca ton pervia dalla cultura, mobein plitost pervia dil turissem. Ussa quentel a cuorta vesta buca cun ina schliata nova, aber garanzias dat ei neginas. Simon Camartin ei adina s’engaschaus musicalmein ellas tiaras digl Ost, daco atgnamein? Nus vivin en ina tiara cun ina societad saziada. Egl Ost viva ina societad cun dabia basegns. En quellas tiaras che jeu sun activs drova atgnamein negin in dirigent sco Simon Camartin. Ei dat leu tschiens dirigents ch’ein megliers. Denton jeu sai purtar leu enzatgei che auters fan buc. Per ils concerts egl Ost portel jeu quasi tut il material d’orchester, plunas e plunas da mappas. E quei lasch jeu leu als orchesters en lur proprietad. Pass per pass vegn aschia baghegiau si ina biblioteca d’orchester, quei ch’ei impurtontissem. Egl Ost han ils orchesters gia dagitg buca pli ils mieds finanzials per pagar las casas edituras dil Vest per notas ed ovras contemporanas. Perquei ston els luvrar cun in repertori restrenschiu, cumponius avon la Secunda Uiara mundiala ni dad agens cumponists. Mo il publicum ed ils orchesters han il giavisch da slargar il repertori. Sco per exempel cun la «Suita sursilvana» da Duri Sialm. Grazia a quei engaschi sai jeu promover egl exteriur era nossa musica grischuna e svizra. Magari valetein nus la musica digl Ost per musica da secunda qualitad? Quei fuss in sbagl fatal. Per exempel: La scolaziun dils musicists dad instruments a corda, violinas, violas, cellos ed auters ei tradiziunalmein aunc aunc oz ina dallas meglieras cun ils centers da Moscau e Sogn Petersburg. Empau mender en cumparegliaziun cun ils orchesters dil Vest sepresenta la situaziun tier ils instruments da flad. Musicistas e musicists digl Ost possedan buc ils instruments da qualitad che tals artists meritassen. Magari vai jeu schizun organisau instruments da flad per els duront ils concerts en Svizra. Agl orchester filharmonic naziunal da Lemberg stattan ussa a disposiziun megliers instruments da flad. Classificar la qualitad dad orchesters ei difficil e hanau. Igl Orchester filhamonic naziunal dalla Ucraina appartegn buc als top diesch orchesters dil mund. El ei buca la filharmonia da Berlin, da Vienna, da Prag ed Amsterdam, denton eis ei in orchester d’emprema categoria. Vus haveis gia menziunau dad sez esser responsabels per il program da concert. Vus stueis risguardar ils agens basegns, quels dil publicum e lu forsa las habilitads digl orchester? Jeu hai aunc mai fatg in program casual, mintga program ha in fil tgietschen che sebasa sin ina finamira fundamentala. La damonda concernent las habilitads digl orchester savein nus gest emblidar. In orchester sin quei nivel sa sunar tut. Jeu surdun il material a caschun dall’emprema emprova e 90 pertschien dalla partitura sunan els giud il fegl. Schizun musica contemporana cun ina autra nota­ziun. Il publicum preferescha melodias ch’el enconuscha. Ed il publicum vul era udir solists. Tut quels aspects ston ins risguardar cun preparar il program d’in concert. Co funcziuna la collaboraziun? Simon Camartin a Mustér, igl orchester a Lemberg, ils solists enzanua auter? Jeu sun staus a Lemberg e nus havein giu treis emprovas cugl orchester. Cun in tal orchester professiunal san ins preparar quei program en treis emprovas. Il program da lavur vesa ora el Grischun suandondamein: Igl orchester arriva gliendisgis sera a Mustér. Margis da miezgi entscheiva l’emprova cun igl orchester.All’entschatta las ovras purmein orchestralas, lu vegn il solist Flurin Caduff per in’uretta per coordinar las arias e silsuenter Josias Just per il concert da Mozart. Naturalmein che jeu hai preparau a Lemberg era las ovras solisticas. E la sera ha liug igl emprem concert. E lu buc emblidar la premaudiziun dad ina ovra da Duri Sialm? A mi para ei fetg impurtont che nus Romontschs savein mussar ton a musicistas e musicists d’ordeifer mo era a nossa glieud la valur e qualitad da buns cumponists grischuns che han creau excellenta musica. Duri Sialm ei enconuschents surtut sco cumponist da canzuns. Ovras purmein orchestralas d’orchester ord sia plema datti neginas. L’idea dad orchestrar la «Suita sursilvana» che Sialm ha cumponiu 1956 per clavazin ei ve­gnida avon biars onns da Giusep Giuanin Decurtins. Ina grondiusa idea. Jeu hai surdau l’incarica per in’orchestraziun al cumponist tschech Jiri Teml. El vala sin palancau internaziunal sco grond meister dall’orchestraziun. Con sursilvana ei quella suita? Ella «Suita sursilvana» discuviera il publicum beinspert temas enconuschents. Per exempel la part «Til al cumin» nua ch’ins auda ils schumbraders co els marschavan pli baul a cumin. E lu in bellezia moviment intitulaus cun: «Processiun». Duri Sialm era segir ina persuna cun in fundus religius. Cheu ha el tematisau melodias che vegnevan cantadas da siu temps en nossas baselgias. Sialm ha mess quei en ina fuorma musicala appropriada agl impressiunissem franzos. Teml ha orchestrau quei grondius. In ulteriur moviment presenta saults muntagnards cun musica da sault che regorda allas forma­ziuns da musicants laics d’antruras. Enzatgei semegliont fan ils Fränzlis da Tschlin aunc ozildi a moda exemplarica. Duront il temps da Sialm havevan ils «Seplis» quella funcziun en Surselva. E sco finiziun dalla suita: Ina canzun da nina nana, nuot dameins ch’ina miniatura musicala che tarlischa sc’in brigliant. Tgei bellezia caussa da saver presentar quell’ovra igl onn commemorativ da Duri Sialm, naschius avon 130 onns e morts 1961.

Al Spital regiunal Surselva mauncan las resursas persunalas per slargar il survetsch da spindrament en Surselva. Il spital ha gia ussa fadigia da tener sidretg il survetsch actual, ei maunca persunal dil fatg. Gia l’entschatta digl onn 2020 ha il survetsch da salvament staziunaus a Mustér caschunau discussiuns. La Furgertaxi SA che ha purschiu il salvament cun l’ambulanza ha fatg valer in grond deficit annual denter 45 000 e 60 000 francs caschunaus da quei survetsch. Las contractivas denter il Spital regiunal e la Furgertaxi SA e las vischnauncas dalla Cadi han buca purtau fretg aschia ch’il Spital regiunal ha sez surpriu l’incarica da proscher da Mustér anora ambulanza e salvament. Tenor ina cunvegna da prestaziun ei il post da salvament dapi lu occupaus la sesiun aulta gi e notg e tschei miez onn sulet duront il gi. Tunschiu il bal alla politica Sco igl ei stau da leger en in artechel da LQ dils 12 da fevrer 2020 ei l’ambulanza dalla Cadi stada en funcziun ils onns vargai en media circa 300 ga per onn e da quei 50 ga duront la notg. Buca cuntentas ein las pendicularas da Mustér ed Andermatt/Sedrun cun il survetsch, sco igl ei stau d’intervegnir dad RTR la sonda vargada. Gia duront la sesiun da skis digl onn vargau hagien persunas blessadas stuiu spitgar memia gitg sin l’ambulanza. Las pendicularas han annunziau da metter en pei in agen transport, naven dalla pista tiel miedi. Silvio Schmid dalla Arena da skis Andermatt/Sedrun ha tunschiu il bal alla politica che dei procurar per migliur. Empau surstaus ei il president communal da Mustér René Epp staus ch’il survetsch da salvament dall’ambulanza ha buca cuntentau igl unviern vargau. «Jeu hai udiu e legiu quei ellas medias.» Sin siu pult ein ils pro­blems skizzai dallas pendicularas en scadin cass buca setschentai. Il president communal ei cunscients dalla problematica ed el ei promts da sengaschar da cuminonza cun tschellas vischnauncas dalla Cadi en caussa. «Il salvament e survetsch d’ambulanza sto secapescha funcziunar, el ei da muntada centrala.» Persunal dil fatg ei scarts Da quei avis ein ins era tiel Spital regiunal Surselva sco quei ch’ins ha pudiu intervegnir ton dil president dil cussegl d’administraziun, Thomas Buchli sco dalla meinafatschenta, Claudia Käch. La meinafatschenta ha dau d’entellir dad esser en contact cun igl Uffeci cantunal da sanadad, e la veglia da meglierar la situaziun seigi dada ton dil cantun sco dalla vart dil spital. «Denton ein nossas pusseivladads momentan restrenschidas.» Tenor lescha sto in’ambublanza esser accumpignada dad in sanitari da salvament dil fatg e sco ei para ei quella pretensiun ualti nova. «Quellas persunas dil fatg ein scartas.» Claudia Käch ha explicau che duas plazzas da lavur cumpleinas seigien momentan buc occupadas el survetsch da salvament dil spital. «Il survetsch tenor la cunvegna da prestaziun savein nus sulet tener sidretg sche negin dil persunal ei malsauns e croda ora.» Las schanzas ch’ina ni l’autra persuna dil salvament sa buca vegnir a luvrar tut surura ein buca vegnidas pli pintgas duront la pandemia. Migliur vesa la meinafatschenta dil Spital regiunal sulet a liunga vesta cun augmentar la scolaziun da niev persunal da spindrament. «E quei per igl entir cantun.» Quei persunal dil fatg maunca era ad auters spitals grischuns e Thomas Buchli ha constatau ch’ils spitals emprovien da carmalar viceversa il persunal cun porscher meglieras cundiziuns da lavur. Cun ni senza? Las pendicularas sisum la Cadi han er annunziau d’instradar in transport privat nua che la schliusa da salvament vegn transportada cul pazient en in bus tiel miedi. La damonda ei sche quei transport privat sa succeder senza accumpignament dad in sanitari da salvament? «Cun quella damonda sto igl Uffeci da sanadad sefatschentar», ha Claudia Käch dau d’entellir. E lez ei buca staus contonschibels ier per sclarir quella damonda. Buca da far curvien, quei uffeci ei dapi meins ordvart occupaus cun autras sfidas.

Ins entaupa sur Sajan stedi cun in surrir en fatscha. El che deriva da Kerala, in stadi federativ dallas Indias, ei in da quater plevons dallas Indias engaschai en pleivs sursilvanas. Sur Sajan Vattakkat Yohannan pastorescha dapi treis onns ella pleiv da Breil. «La neiv enconuschin nus sulet neu dalla frestgera.» Sur Sajan Vattakkat Yohannan ei dapi treis onns plevon ella pleiv a Breil. Sia explicaziun che pertucca la neiv sereferescha a sia patria. Kerala ei in stadi federativ dallas Indias situaus el sidvest alla costa dalla Mar Araba. Neu dalla surfatscha ei il stadi federativ paregliabels cun la surfatscha dalla Svizra, dumbra denton ina populaziun da varga 30 milliuns. «Biabein 20% da quella popula­ziun ei cristiana». Sur Sajan ha regurdau che quella part cristiana ei surpropor­ziunalmein gronda en il stadi da Kerala. Dall’entira populaziun da varga ina milliarda carstgauns ellas Indias ein strusch dus pertschien cristians. La gronda part dalla populaziun ein hindus (80%) ed ina gronda part moslems (14%). Negina munconza da plevons «El stadi da Kerala dat ei negina munconza da plevons.» Perquei ei sur Sajan in da quater plevons oriunds da Kerala che perdegheschan en las pleivs sursilvanas da Breil, Sumvitg, Mustér e Sedrun. Il plaid Kerala vul para dir «Tiara dallas palmas da cocos» e muossa la cuntradicziun climatica viers la Surselva. Il clima ed il lungatg ein probabel buca quei che ha purtau la gronda midada per sur Sajan da far il pass dallas Indias en Surselva. Tudestg ha il plevon da Breil empriu a caschun dad in engaschi professiunal en Tiaratudestga. Neu dallas Indias tschon­tscha el siu lungatg-mumma ed engles ch’ei ferm derasaus ella populaziun inda. Il lungatg interoducius dalla pussonza englesa ellas Indias duront il temps dalla colonisaziun. «Jeu hai aunc empriu tschun auters lungatgs inds.» E momentan empren sur Sajan romontsch, en baselgia tschontscha el gia romontsch. «Il lungatg ei impurtonts per contonscher la glieud.» S’endisar ha il plevon stuiu vid ils biars bauns che restan vits duront il survetsch divin en sia pleiv. «Ellas Indias ein las baselgias pleinas». Giu breigia All’entschatta da sia dimora en Surselva ha el giu breigia cun quella situaziun. «Jeu sun sedumandaus sche jeu seigi cheu el dretg liug.» Daferton senta el dabia renconuschientscha neu dalla populaziun. Ed era neu dalla giuventetgna, era sch’ella untgescha il survetsch divin. «La giuventetgna ei promta da s’engaschar sch’ella vegn duvrada, quei fa speronza.» Sur Sajan ha menziunau per exempel Sontgaclau, perdanonza ed auter. La fiasta da Nadal che sur Sajan enconuscha neu da Kerala ei strusch da paregliar cun nossa fiasta da Nadal. E quei buca sulet pervia dallas temperaturas che contonschan actualmein en sia patria emperneivels 25 grads. «La fiasta da Nadal ei a Kerala ina fiasta naziunala.» Ella integrescha era las ulteriuras religiuns, principalmein la populaziun hinduistica. Il film che sur Sajan ha arcunau sin siu telefonin muossa glieud giuvna che saulta sin via per part cun la capetscha cotschna da Sontgaclau sin tgau. «La fiasta da Nadal entscheiva gia in pèr gis avon Nadal.» Cantar e saltar Cantar e saltar ein ina part integrala da quella fiasta cun la messa da mesanotg sco punct culminont. «Visitar parents, amitgs e vischins sauda tier quella fiasta sco il gentar tradiziunal dils 25 da december.» Ed ils plevons fan part alla fia­sta dalla populaziun inclus cantar e saltar. La spontanitad dalla populaziun da Kerala maunca al plevon da Breil. El ha constatau che tier nus ei l’entira veta bia pli planisada e structurada cun termins. E tuttina para sur Sajan dad esser bein integraus en sia nova patria. «Nus essan enteifer la pleiv ina fetg buna equipa e jeu survegn bia sustegn.» Clar ch’il schar encrescher ei part dalla veta en in auter tscherchel cultural. «Ei dat ozilgi mieds da communicar, aschia che jeu hai nuot da selamentar.» Las damondas fundamentalas dalla veta humana ein denton las medemas en Surselva sco ellas Indias e sur Sajan sesprova da rispunder ord sia optica dalla cardientscha cristiana – ina che ha ina veglia tradiziun a Kerala. Ils cristians da Kerala serefereschan agl apostel Tumasch che hagi contonschiu la costa da Kerala igl onn 45 suenter Cristus. Aschia ch’il cristianissem da Kerala fuss tenor quella tradiziun in bienton pli vegls ch’il cristianissem europeic.

Igl Advent digl onn 2000 ei l’emprema ediziun dalla revista medelina, cul tetel «Piogns», cumparida. L’intenziun primara, simbolisada dil logo piogn, era – tenor ils iniziants – da segirar ina buna ed emperneivla convivenza enteifer la cuminonza medelina. Duront 21 onn han 84 ediziuns, quater gadas ad onn e denteren aunc entginas specialas – empleniu tochen ussa ils Piogns cun mellis e mellis paginas e fotografias. La redacziun – che senumnava «La gruppa d’auturs» – han all’entschatta 5 Medelins procurau (sur Martin Bearth, Linus Beeli, Linus Flepp, Clemens Pally e Maurus Venzin). Dapi zacons onns ein els aunc en treis (sur Giusep Venzin, Linus Beeli e Linus Flepp), susteni ussa da Ciprian Giger sco secretari ed administratur. La revista Piogns ha intermediau e regurdau a bia che ha caracterisau, occupau e colligiau ton pli baul sco era en nos dis il da far e da viver dalla populaziun medelina e rapportau da biars eveniments, numerusas persunas ed era da meriteivlas persunalitads dalla Val. Il diember d’abonnents munta momentan a 465. Quella cefra ei stada pli aulta che quei che Medel ha habitonts (360). La pli gronda part dils abonnents viva ordeifer la Val. La revista medelina ei propi daventada in piogn ligiont denter Medelins e Medelinas a casa ed egl jester ed inclus biars amitgs dalla Val. Finiu alla fin da 2022 Ed ussa la schliata nova: Ei dat mo aunc in onn ils Piogns. Ins ha adina puspei stuiu endriescher ch’igl avegnir dalla revista medelina seigi malsegirs. La raschun per la fin indichescha il redactur Linus Beeli egl editorial aschia: «Igl ei buca reussiu da motivar forzas pli giuvnas da s’engaschar, sinaquei ch’ils Piogns possien cumparer vinavon.» La deplorabla e nunevitabla conclusiun ei pia quella ch’ils Piogns cumparan aunc entochen la fin digl onn 2022. La fin dils Piogns ei ina gronda sperdita publicistica d’ina vusch per e davart l’entira Val. Als iniziants, redacturs, al secretariat ed als numerus sponsurs eisi d’engraziar fetg per lur immensa ed excellenta lavur prestada. Ils Piogns vegnan a muncar. Biars lain encrescher per quella revista populara fatga bein sco fretg da ferm e grond engaschi idealistic. Per Nadal – che sia glisch tschaffi igl entir mund Sur Giusep Venzin descriva, co «Il bov ed igl asen ein vegni ella stalla». Igl ei ina fabla che motivescha nus da sefatschentar cun il misteri da Nadal tras sedumandar: Co dein nus oz albiert al Segner per che sia glisch e sia pasch sederasien e tschaffien igl entir mund? Pitiu sgarscheivel da corona Linus Flepp descriva sut il tetel curios, sco el di: «In onn cun mo 11 meins», la realitad da Willi Wellinger da Mustér, staus sco tuccau da corona ditg alla sava dalla mort e duront liung temps en coma artificial. Igl ei in rapport che tschaffa fetg, mussond drasticamein, dramaticamein e tragicamein la sgarschur, las torturas, squetsch e temas che l’infecziun cun corona ha purtau e mudergiau il pazient da Mustér. scan0004 Telechargiar «Di Medelin» cun gronda participaziun Ils 9 d’october ha giu liug per la tiarza ga il «Di Medelin». Ina gronda roscha ei s’entupada per s’informar, sedivertir e guder. Avat Vigeli Monn ei staus presents per benedir il niev vehichel dils Pompiers Sursassiala . Il niev president communal, Claudio Simonet, ha astgau presentar quei di il Calender medelin , che cumpeglia ina fotografia per mintga di, accumpignada d’in text meditativ-infornativ. Sentupada d’annadas e dils Medelins a Mustér Interessant ein savens ils resuns davart sentupadas d’annadas sco uonn da quellas da 1956 e 1961. Dapi 1981 exista in’uniun medelina a Mustér. Quella, s’entupada era uonn, ei vegnida fundada avon 40 onns. Lu veva ella 44 commembers, oz eisi 33. La confundatura Tresa Flepp-Venzin, oz en Casa s. Giusep a Cumpadials, lai reviver, co igl ei vegniu a sias uras tier quella uniun cun aschuntar interessants detagls. Flurs sin aults anniversaris e sur fossa Bi e da renconuscher fetg ei ch’ils redacturs gratuleschan als aults giubilars dalla Val. Quella gada ad Amalia Flepp-Beeli, Curaglia, Ida Bearth-Venzin, Fuorns/Mustér, pils 85 ed ad Antonietta Flepp-Borga, Fuorns, pils 95. Era dil defunct Sep Martin Lutz, Platta/Baselgia (1937 – 2021) e da Marlies Venzin-Widmer, Curaglia (1945-2021) vegn seregurdau. Per la defuncta Rita Blumenthal-Giger, Surrein (1947-2021) fa quei la feglia Ignazia e Ciprian Giger ha cumpletau.

«Alla sava dalla classica, Nadal classic», ha Mathias, Kleiböhmer, gl’intendant dalla retscha flimsfestival, numnau il concert ch’ins ha astgau guder gliendisgis vargau ella baselgia da Laax. Il cumponist ch’ins ha udiu gl’emprem vala sco precursur dils gronds Mozart, Haydn e Beethoven. Las ovras da quels valan sco puncts culminonts dalla cultura occidentala. Franz Xaver Richter ei naschius 1709, dalla medema annada era Leopold Mozart, il bab dil grond Wolfgang Amadeus (1756-1791). Richter era naschius ella Moravia ed ei daventaus cantadur, musicist e cumponist. Il renum mundial ha el buca contonschiu. Gest perquei eis ei stau interessant da tedlar in’ovra dad el. Gliendisgis ha in ensemble digl orchester le phénix interpretau in quartet per instruments da corda. Gl'ensemble le phénix en acziun en la baselgia da Laax. Per Mathias Kleiböhmer ei Richter in fenomen. El ei in impurtont representant dalla «Mannheimer Schule». Entuorn la mesadad dil 18avel tschentaner era ina gruppa da cumponists seformada a Mannheim. Ella retrospectiva san ins ch’igl ei stau il temps ch’il baroc cun «concerti grossi» mava alla fin e che Vienna haveva entschiet a carmalar mintga musicist e cumponist. Da quella perioda ha gl’ensemble le phénix interpretau treis ovras. Petra Belenta e Simone Gisinger allas violinas, Sarah Mühlethaler alla viola e Christine Meyer al violoncello han sunau in quartet en g-moll, larghetto, allegro spiritoso, andantino grazioso e tempo di minuetto. Igl ei musica melodiusa, interpretada sin instruments historics.

Per possessurs da casas eis el ina persuna enconuschenta, silmeins ina gada ad onn annunzia el sia viseta. Il spazzatgamin sto denton buca pli reiver schi savens sin tetg. En Surselva partan treis «portacletgs» in vast territori. Markus Rigoleth da Segnas, Ursin Derungs da Vella e Benedetg Christell san buca selamentar pervia dalla lavur. Els han detgavunda. Da Daniev tochen Silvester ston els buca inoltrar offertas e vender lur purschida. Sco specialists dalla prevenziun da fiug ston els semplamein organisar lur visetas els vitgs. «Buca mo els vitgs», puntuescha Marco Sgier. Obligatori remplazza monopol Il collaboratur dalla Segirada d’edifecis dil Grischun ei responsabels per la prevenziun da fiug. Denter auter eis el persuna da contact dils 22 spazzatgamins dil Grischun. Quels ein buca emploiai cantunals, mobein mistergners independents che lavuran cun ina concessiun cantunala. Quella garantescha ad els in territori ch’ei definius e garantius cun in monopol cantunal. Marco Sgier declara che quel ha sia raschun, ei ha connex culla structura perifera e decentrala dil Grischun. Il spazzatgamin sto visitar era numerusas tegias da cuolm, aclas e mises en in territori spatitschau. Il spazzatgamin cul cilinder e la rucla da fier per schubergiar il tgamin. Il territori cun garanzia statala ei gl’avantatg dil spazzatgamin. Tochen sillas camonas aultalpinas ston els ir per schubergiar tgamins e scaldaments da lenna, quei che sa esser cumbinau cun ina tura alpina detg nunrentabla. Sco quei che Marco Sgier conferma sin damonda dalla FMR, ei ina revisiun dalla lescha davart il schurmetg encunter fiug en vesta. Sco gia schabegiau en auters cantuns eis ei previu da midar el Grischun dil monopol da tier gl’obligatori. «La discussiun politica ei denton aunc buca lantschada», declara il funcziunari. Marco Sgier manegia ch’ins vegni ils proxims onns a midar dil monopol da territori tier gl’obligatori da controlla. Quei munta ch’il possessur da casa ei vinavon obligaus da schar controllar e schubergiar siu sistem da scaldar, el sa denton eleger sez il spazzatgamin ch’el giavischa. Procedura aunc buca a fin Ina revisiun dalla tariffa s’auda apparentamein era tier la midada da sistem. Cul monopol actual grischun enconuschan ils 22 spazzatgamins concessiunai l’entschatta digl onn lur program, els san parter en sez lur turas da schubergiar e controllar pegnas, scaldaments e tgamins. Sco interprendiders factureschan ed incasseschan els sez lur prestaziuns. Secapescha ston els era defender sezs lur lavur e las prestaziuns. Marco Sgier conferma ch’ei dat regularmein situaziuns che siu uffeci sto intermediar denter spazzatgamins e clients. «Adina capescha la clientella buca la decisiun dil spazzatgamin. Lez ei il specialist e sa giudicar meglier ch’in laic il stan d’ina pegna ni d’in scaldament». Pilpli va ei per la tariffa, per in cussegl ni in’admoniziun ch’ils possessurs da casa vulan buca suandar. La tariffa dil spazzatgamin ei dil reminent fixada ell’ordinaziun cantunala, els sa pia buca facturar in’atgna. La fin da november ha la Segirada d’edifecis dil Grischun scret ora la plazza dil spazzatgamin ch’ei responsabels per ina dallas treis regiuns dalla Surselva. Ursin Derungs controllescha e schubregia las pegnas e scaldaments denter Vorab e Péz Valrein. Sia regiun includa las casas ellas vischnauncas Lumnezia, Val S. Pieder, Sursaissa Mundaun e parts dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Sils 30 da zercladur 2022 ha Ursin Derungs demissiunau pervia d’ina midada professiunala. Sin quei termin ha el returnau la concessiun alla Segirada d’edifecis. Marco Sgier conferma ch’ei seigi previu da surdar da niev il territori dad Ursin Derungs. Sigl inserat ch’ei staus publicaus la fin da november 2021 ha el retschiert annunzias, la procedura dalla publicaziun ei denton aunc pendenta tochen miez schaner. Dameins incendis, dapli segirtad Il spazzatgamin vala sco simbol da cletg. Quei ha ina raschun: Il discletg era savens sils tetgs. Pertgei da leu, dil tgamin, vegneva pilpli in grond prighel. Numerus incendis han destruiu biars vitgs ed uclauns grischuns e mess en pupira ils avdonts. Cun diversas mesiras han vischnauncas e cantun dumignau quella sfida. Ina emprema ei stada da cuvierer ils tetg buca pli cun slondas, mobein cun stuors. La segirada d’incendis ha promoviu ch’ins ha midau els vitgs consequentamein d’in tetg lom sin in tetg dir. E la viseta dil spazzatgamin ei vegnida declarada sco obligatorica. Cunquei ein ils barschaments gronds sereduci cuntinuadamein. L’associaziun svizra dils spazzatgamins han ins fundau 1897, la secziun grischuna dat ei dapi 1902. All’entschatta controllava e schubergiava il spazzatgamin plattas da fiug, pegnas scalegl e bischels da tgamins. Oz eis el il specialist per damondas dalla tecnica da scaldar cun ieli e cun lenna. Mintg’onn gida il spazzatgamin cun sia lavur da sparganar varga in quart milliun tonnas CO2. El cusseglia era tier tematicas sco l’effizienza d’energia, scaldaments novs, schubergiar ventilaziuns e panels solars.

El plaun sut, el vitg su da Morissen, ein stizun e magazins dall’associaziun ViVal Lumnezia. Las localitads el plaunterren ein stadas vittas ils davos diesch onns. L’entschatta digl onn 2022 semida quella situaziun. Oriundamein era ei ina casa privata cun stalla annexa. All’entschatta dils onns novonta ha la Cassa Raiffeisen da Morissen cumprau l’immobiglia. Gl’institut bancar local ha schau transformar ella en in pign center commercial-administrativ. El plaun sut han ins endrizzau la stizun dil Volg ed il plaunterren han ins concepiu cullas normas da segirtad per banca e posta. La habitaziun el plaun sura ha cumplettau l’investiziun. La banca ha dau a tscheins quella ad ina famiglia dalla Bassa, pli tard ha quella giu caschun da cumprar l’immobiglia. Habitaziun per indigens Sper la canzlia communala eran banca e posta ils dus impurtonts biros el vitg. Strusch diesch onns ein ils spurtegls stai occupai. Enteifer cuort temps ha Morissen piars tuts treis. La Posta ha serrau, la Banca Raiffeisen fusiunada 1999 ha reorganisau siu survetsch bancar. Ella ha investau ella casa communala lumneziana a Vella, aschia che las localitads a Morissen ein stadas danvonz. La casa dalla posta a Morissen ha gudignau grazia als investurs privats. Ferton che l’associaziun ViVal registrescha adina fetg bunas frequenzas en sia stizun, ein las localitads da banca e posta restadas bandunadas e senza néz.Quei tochen primavera vargada. Barbara e Giovanni De Giorgi da Vella han viu la schanza d’investar en spazi da habitar per indigens. Els han surdau al fegl Gino De Giorgi e siu biro d’architectura sumcrap.ch l’incumbensa da transformar las anteriuras localitads da banca e posta en ina habitaziun. «Ella vallada mauncan habitaziuns grondas per famiglias», gi Barbara De Giorgi el discuors culla FMR. Las paucas ch’ei ha, ein occupadas spert, affitaders han negina breigia d’anflar locaturs. Planisaziun persistenta Barbara e Giovanni De Giorgi ein fetg satisfatgs dil resultat da lur project. L’jamna vargada ha Gino De Giorgi mussau co el ha transformau ils biros da banca e posta en ina habitaziun da 4 ½ stanzas. Il giuven architect ha luvrau per part cun elements che han s’udiu tier la structura oriunda. Aschia ha el integrau singuls elements sco cuchera e porta d’entrada da segirtad da banca e posta. Lu ha el planisau e realisau il project a moda persistenta ed integrala. El ha buca semplamein remplazzau e dismess tut, mobein cumplettau ed adattau. Per exempel ha el isolau las finiastras dils onns novonta tenor standard modern. In local ei reservaus per la tecnica da casa ed ella habitaziun ha el integrau ina tgaminada. Il spazi survegn cunquei veta ed il vitg su da Morissen gudogna.

Quei quatier sur il vitg dadens da Sagogn senumna Canginas. Da leu meina la via da funs encunter Las Sorts e vinavon tras gl’uaul encunter Schluein. Dapi in temps ha la populaziun entschiet a titular il quatier cul num niev «Las Vegas». Caschunau quella midada dalla nomenclatura locala ha ina casa ed il contuorn da quella. Ils possessurs celebreschan advent e Nadal mintg’onn cun in program d’illuminaziun extravagant. Varga in’jamna investescha il locatur per installar tozzels umens da neiv, Sontgaclaus, tscharvas, pigneuls, nanins ed autras figuras. Naven dallas 17.00 entscheiva ei a glischar, sbrinzlar e semover en tuttas colurs. Sco a Las Vegas. Per part eis ei decoraziuns moviblas. In Sontgaclau cumpara per exempel ord ina scatla e svanescha en intervalls, era las fatschadas dalla casa ein involvadas ella cascada da cazzolas da tuttas colurs. Buca da far curvien che mintg’affon enconuscha daferton l’attracziun dil quatier Las Vegas a Sagogn. Casa e contuorn ein decoradas cun massa figuras glischontas.

Igl 1. da schaner 2022 festivescha la vischnaunca Ilanz/Glion gl’anniversari dad otg onns. Suenter che la nav communala ha giu da navigar tras auas furibunda, duess ella saver realisar ils proxims onns projects concrets. Pusseivladads porschan las zonas da mistregnSorts Sura e Grüneck vest. «L’ovra da pellets vulein nus realisar ella zona Sorts Sura a Rueun: Quei ha gl’interprendider Andreas Mehli tradiu avon in meins alla FMR. En in artechel ch’ei cumparius ils 24 da november 2021 ella LQ ha el discurriu d’investiziuns da 10-12 milliuns francs. Dapli ha el buca saviu gir, pertgei la balla seigi tier la vischnaunca Ilanz/Glion. Mehli vul cumplettar la centrala electrica e da calira a Crappa Grossa cun ina fabrica da pellets. Gl’onn 2022 vul el finalmein realisar la centrala ella vischinonza da siu luvratori da maschinas agricolas a Glion. La secunda etappa fuss gl’implont a Rueun. Per la circulaziun ella regiun Gia il settember 2020 han votantas e votants da Glion approbau all’urna ina midada da zona per la centrala electrica. La sdrema da strusch 1000 m2 agl ur dalla via encunter Schnaus ei ussa ella zona da mistregn. Quei lubescha a Mehli da realisar siu project. Il 2022 vul el investar quater tochen tschun milliuns francs per ina centrala che producescha current electric – cun lenna frestga. Previu eis ei che la biomassa arrivi a Glion da tuttas regiuns dil Grischun culla Viafier retica. Rodund 4500 tonnas biomassa ad onn duei la centrala nezegiar. Il gas che sortescha dalla lenna vegnan menaus sin 16 generaturs dil sistem finlandes Volter. Andreas Mehli vul cunquei promover la circulaziun dallas resursas. Quei ch’ei a disposiziun en Surselva vul el nezegiar direct ella regiun, enstagl da menar giu la Bassa ed egl exteriur lenna, biomassa, rumien, lavadiras, puschina ed auter. Aposta per realisar ses projects innovativs ha Mehli fundau la societad-purtadra GRegio SA. Gl’interprendider ha installau a Cuera ina centrala da model sigl areal da sia firma da tschep da maschinas agricolas. Quella centrala da test cumprova ch’il sistem ei buca mo ina visiun, mobein in project efficazi e rentabel a liunga vesta. Sorts Sura e l'anteriura caverna Il project dalla centrala Crappa Grossa ei cumbinaus culla fabrica da pellets a Sorts Sura a Rueun. Leu posseda la Fundaziun ecclesiastica s. Andriu da Rueun ina gronda parcella da 9200 m2. Dacuort han la fundaziun e la vischnaunca Ilanz/Glion brattau terren aschia che la vischnaunca ei libra da disponer e planisar. Sco quei che la presidenta communala da Ilanz/Glion, Carmelia Maissen, conferma alla FMR, ei il territori dapi 2017 classaus sco zona d’industria e cunquei semtgaus per investurs. Ella declara: «Gl’areal a Rueun ei adattaus per activitads cun certas emissiuns, el ei colligiaus fetg bein al stradun digl Alpsu H19 e schizun alla reit dalla viafier retica.». Sco ella aschunta havess Andreas Mehli ina pusseivladad attractiva da nezegiar gl’areal per sia fabrica da pellets. Ulteriur grossist ei buca pusseivel Grüneck vest a Glion (dretg dils baghetgs). «Interessant fuss il diever dallas cavernas, cheu essan nus vid ils davos sclariments culs uffecis cantunals per pussibilitar quei,» gi Carmelia Maissen. Sco Andreas Mehli ha explicau alla FMR, duvrass el las anteriuras cavernas dall’armada per magazinar ils pellets produci. L’investiziun da 10 tochen 12 milliuns francs a Rueun vul Andreas Mehli far en ina secunda etappa, suenter ch’el ha realisau la centrala Crappa Grossa. Sper quella surfatscha dadens Rueun spetga ina zona da mistregn a Glion. Quella ei definida cul num «Grüneck vest» e cunfinescha cugl areal da Coop H+H ed Aldi. Il funs ei repartius en duas parcellas, ina da 3200 m2 en possess dalla vischnaunca politica, l’autra da 13'000 m2 en possess privat d’ina famiglia. «La zona Grüneck vest ei centrala agl ur dil marcau, ella ei colligiada cul traffic public e perquei adattada per diever cun in cert traffic da publicum», descriva la presidenta communala. Ei fuss pia ina pusseivladad per in ulteriur center, per exempel Hornbach, OBI ni Bauhaus? Carmelia Maissen renda attent ch’igl ei buca pusseivel d’installar in ulteriur grossist, «tenor las prescripziuns da zona va quei buca», metta ella el clar. La zona da mistregn ei perinagada semtgada dapi 2017 e spetga ussa sin investurs. Tgei plans e visiuns ch’ils proprietaris privats han, ei aunc buca clar, els ein enconuschents, denton buca stai contonschibels per ina posiziun. Andreas Mehli da sia vart ei perinagada interessaus d’investar era en quella zona Grüneck vest per sias tecnologias persistentas.

Irena Tuor ch’ei oriunda da Trun habitescha dapi biars onns ad Oberembrach el cantun Turitg. Leu festivescha ella per la dieschavla ga Silvester cun «Nez rouge» e metta a casa persunas che san ni vulan buca pli manischar sezzas lur auto. «Nez Rouge» Svizra ha 22 secziuns. Da quellas meinan quella gada 16 secziuns buc atras l’acziun da «Nez Rouge». «Ina da quellas che han annullau l’acziun ei sco gia il 2020 la secziun Grischun», declara Clau Caviezel, il meinafatschenta da «Nez Rouge Grischun». L’acziun crodi era il 2021 per schurmegiar ils voluntaris e sin fundament dallas mesiras digl Uffeci federal da sanadad publica. Schebein l’acziun 2022 possi vegnir menada atras dependi tut dil svilup dalla pandemia. Irena Tuor ei denton en acziun per la secziun Turitg e lezza carrescha era quest Silvester/Daniev a casa quels che giavischan il survetsch da «Nez Rouge». Clientella engrazieivla «Far ina dètga fiasta mo perquei ch’igl ei Silvester, quei ei nuot per mei. Jeu sun plitost per festivar cu ei sedat a moda spontana. Ord quei motiv hai jeu decidiu da far enzatgei nizeivel la davosa sera digl onn e l’entschatta digl onn niev», declara Irena Tuor daco ch’ella fa part da «Nez Rouge» gia la dieschavla ga. Il survetsch d’accumpignar persunas cun lur agen auto a casa vegn purschius dalla secziun Turitg (e dallas autras) duront gl’entir meins da december. La Sursilvana s’engascha adina da Silvester ed aunc ina entochen duas ulteriuras seras. «L’engrazieivladad dalla glieud motivescha adina puspei mei da cuntinuar. Las bunamanas ch’ei dattan per nies survetsch van a favur d’ina buna caussa. Aschia savein nus voluntaris gest far duas bunas caussas en ina», di la dunna da 50 onns. Dar ina bunamana a «Nez Rouge» ei voluntari e sco Irena Tuor di vegn quei «voluntari» interpretau a moda zun differenta. Ferton ch’ils ins dettien magari bunamanas da 100 francs per in viadi da mes’ura, dettien auters forsa sulet 20 francs per in viadi d’ina ura. Ella ri ed aschunta: «In auter motiv ei secapescha era ch’jeu sai magari ir quellas notgs cun autos ch’jeu savess buca prestar sezza.» Emperneivels inscunters Mo ein quels passagiers che san buca ir pli sez cun auto buca stuorns e malemperneivels? «Na, pil solit setracta ei da persunas avisadas sin lur auto. Els han bein consumau alcohol, mo ein buc veramein stuorns ni malemperneivels. Sche nus sentin ch’enzatgi ei fetg alcoholisaus ni pudess daventar malemperneivels refusein nus da far il viadi», explichescha Irena Tuor. Il survetsch vegn adina surprius d’in team da duas persunas. In manischunz meina a casa ils clients cugl auto da quels e l’auter va suenter cun in auter auto. Ils autos vegnan tenor Tuor pil solit mess a disposiziun da garaschas ni fatschentas dalla regiun. Tgi che vul sa denton era nezegiar igl agen auto per quei survetsch. «Jeu surprendel il pli bugen dad ir cugl auto dalla clientella, quei ei pli interessant e pil solit sedattan era buns discuors », aschia la voluntaria che vegn sissu da tuttas caussas duront quels viadis. Era historias d’amur sco quella d’in pèr entuorn ils 60 che hagi raquintau ch’ei hagien viviu ensemen decennis e levien atgnamein mai maridar. Quei seigi denton semidau duront il tsunami en Tailanda. Ei erien sepiars per dus entirs dis e hagien udiu nuot in da l’auter. Quei eveniment hagi midau lur patertgar ed ei seigien maridai. In viva senz’alcohol La secziun da «Nez Rouge» Turitg s’entaupa mintgamai en ina stanza a Dübendorf sper la plazza aviatica. Sco Irena Tuor di, mettan pasternarias e fatschentas ella vischinonza a disposiziun maglias e bubrondas aschia ch’ils voluntaris san duront spitgar era guder in bien puschegn. «Sche nus havein peda da far in viva sigl onn niev fagein nus quei cun Rimus», di Irena Tuor ed aschunta ch’ei seigien quasi l’entira notg da viadi. L’organisaziun succeda entras la centrala ch’ei responsabla per la logistica. «Aschi ditg ch’jeu hai tschaffen vi jeu cuntinuar», manegia la voluntaria ed aschunta ch’ils voluntaris astgien en mintgacass buca esser pli vegls che 70 onns. Irena Tuor s’engascha gia la dieschavla ga e cun plascher sco manischunza per l’acziun da «Nez Rouge» tier la secziun Turitg.

Aluis Cabernard ei beingleiti 25 onns responsabels per las sereneras dalla vischnaunca da Mustér. Ina lavur che porta ad el bia satisfacziun. Il temps avon e suenter ils firaus pretenda digl um dalla serenera dapli attenziun per tener sidretg il menaschi. Aluis Cabernard ha menau tras siu reginavel a Mustér/Raveras e sias explicaziuns han spert tradiu che la caussa ei detg cumplexa. «Jeu sun empau mecanist, empau chemist ed empau biolog.» Aluis Cabernard ei responsabels per las sereneras dalla vischnaunca da Mustér e la serenera principala sesanfla a Raveras sut il vitg. Ulteriurs treis indrezs pli pigns sesanflan a Disla, Perdomat e novissimamein era a Madernal. Dumandaus ei Aluis Cabernard principalmein sco biolog enaquella che la sesiun d’unviern entscheiva. Populaziun crescha anetg Entuorn Nadal crescha la populaziun da Mu­stér da circa 2000 habitonts ualti anetg entochen datier da 7000 habitonts e cun els l’aua piarsa. ­Suenter che l’aua piarsa ei vegnida schubergiada en ina emprema fasa a moda mecanica, flessegia ella el coc dalla serenera. Leu nua che bacterias ed auters micro-organissems schubregian l’aua. «Detg empau simplificau maglian ils organissems la miarda ch’ei ell’aua.» Senza preparar quels organissems sin l’unda supplementara d’aua piarsa massen els a frusta e cun els la part biologia dalla serenera. La medema situaziun sepresenta al responsabel dalla serenera suenter ils firaus cu il diember dalla populaziun croda puspei anetg sil livel normal. «La part biologica dalla serenera viva e quella veta san ins buca semplamein tschentar en ni ora sco ina maschina.» Tenor basegns survegnan las bacterias oxigen e caltschina. «Igl organissem sto haver in ambient optimal per luvrar.» Beingleiti 25 onns en uffeci La serenera da Raveras ei vegnida sanada avon 25 onns e beingleiti tons onns ei Aluis Cabernard responsabels per quei stabiliment. Sia basa professiunala ha el formau tier la Distec SA e s’annunziaus per survigilar la serenera eis el senza enconuschientschas en quella sparta. La savida da serenera ha Aluis Cabernard re­tschiert via regulara scolaziun e dabia experienza. «Enqualga fredel jeu sch’enzatgei constat buc. Ni ch’il telefonin scalina sch’ina pumpa ni in indrez fa buca siu duer.» Las pusseivladas che quei succeda ein buca pintgas. Diversas pumpas allontaneschan igl gliet setschentaus en ina dallas butschidas en in tanc. Il gas da quei gliet vegn duvraus per far electricitad. «Circa ina ­tiarza dalla electricitad che nus duvrein producin nus sezs.» Dabia tecnica ei necessaria per schubergiar l’aua piarsa e surdar ella puspei al Rein. La tecnica ha era ina certa vegliadetgna aschia ch’igl ei buc adina sempel da remplazzar quei che va empaglia. Satisfatgs dalla lavur Aluis Cabernard ei satisfatgs da sia lavur ch’el valetescha per fetg varionta. Pilpli lavura el persuls e buca adina selain uras da lavur regularas realisar. «Sch’enzatgei constat buc, ston ins reagar e reglar la caussa per prevegnir a problems pli gronds.» In substitut sustegn las stentas dil tgamun dallas sereneras da Mustér e sch’ei dat in problem duront las vacanzas dad Aluis Cabernard selai quel reglar pil solit via telefonin. Dabia sustegn survegn il schef dallas serenaras dalla vischnaunca ed il contact cun il menader dalla serenera da Tujetsch ei stretgs. Regularmein sto Aluis Cabernard tarmetta provas dalla aua piarsa da sias sereneras a Cuera. E dapi entginas jamnas era provas che vegnan examinadas sin il coronavirus. Insumma tradescha ina serenara dabia dil secuntener dils convischins colligiai cun quei indrez. Aluis Cabernard sa eruir ualti exact il diember da habitonts tenor l’aua piarsa che flessegia el stabiliment da Raveras. Ed in risti caveglia ord l’aua piarsa ch’entra en la serenera quei che sauda atgnamein buc ella canalisaziun. Populaziun pli consequenta Aluis Cabernard ha tradiu che la populaziun seigi ozilgi pli cunscienta da buca svidar ella canalisaziun caussas che s’audien buca lien. El ei perschuadius ch’ils affons da scola che visetan regularmein la serenera hagien educau en quei grau las persunas carschidas. Ed aunc enzatgei ei curdau en egl ad Aluis Cabernard: El ravugl da fiastas grondas sco tscheiver crescha il diember da preservativs «da tuttas colurs» ell’aua piarsa da Raveras. Era quei plastic sto vegnir allontanaus. La serenara da Raveras ademplescha sia incarica era grazia agl engaschi dad Aluis Cabernard. Mo el ei pertscharts che la vegliadetgna dalla tecnica ei avanzada ed ina remedura digl indrez baul ni tard indispensabla. E da far part a quella remedura selegra Aluis Cabernard. Dad in gi saver survigilar ed interve­gnir pli stedi en sia serenera via il computer.

Igl onn da cant 2020/21 ei stau in onn d’emblidar. E las perspectivas per ils concerts da primavera 2022 ein falombras. Ils chors e lur commembers han da sestrer cun 2G ed autras sfidas. Meglieras perspectivas han ils chors d’affons. La schanza ei intacta ch’il Chor d’affons Sumvitg sepresenta ils 14 e 15 da matg 2022 sco planisau agl auditori a Sumvitg a caschun da dus concerts. Da quei meini ei la coordinatura dil chor d’affons, Rita Wolf, sco quei ch’ella ha getg sin damonda. Ils affons ein meins pertuccai da restricziuns da corona. «Secapescha che nus risguardein las pretensiuns higienicas e da distanza.» La plipart dils affons che derivan dalla entira Surselva ein separticipai allas provas. E Rita Wolf quenta era che quei seigi il cass la fin da fevrer cu il chor seraduna puspei per las provas menadas dalla dirigenta Flavia Walder. «Stuschau havein nus sulet las presentaziuns stadas planisadas ellas casas da vegls e da tgira a Trun ed a Cumpadials.» Meins optimistic Dapli malsegirtad regia tiels chors da carschi, silmeins tier quels chors contactai dalla FMR. Isidor Cadalbert che presidiescha il Chor mischedau da Sevgein ha getg ch’il chor seigi sepresentaus da Nadal en baselgia. «Ussa fagein nus in meins pausa e lu vesan ins co la situaziun sepresenta.» Il president dil Chor mischedau da Sevgein ha menziunau la finamira dil chor da sepresentar la fin da matg alla ­fiasta federala da cant a Gossau. Tenor il president ei la gronda maioritad dallas 22 commembras e commembers dil chor vaccinada. E quei enteifer il temps pretendiu per cuntinuar cun las provas da cant. Isidor Cadalbert ha buca tralaschau da conceder che gest el sco president hagi buca schau vaccinar e sappi aschia buca separticipar allas provas. «Jeu sun per­tscharts da miu dilemma persunal e sperel sin la capientscha da tschels commembers.» In amen peda Ord vesta actuala ei corona buc in impediment per il Chor mischedau da Rabius da cuntinuar cun las provas sco quei che la presidenta, Doris Candinas, ha getg. «Guari ni vaccinai essan nus pli u meins tuts.» Era neu dil repertori musical ha il chor dirigius da Gabriel Derungs aunc in amen peda avon che cuntinuar cun las provas. Doris Candinas ha fatg attent al concert staus planisaus la primavera vargada cun il Chor viril da Zug. «Il concert ei bein curdaus ell’aua, il repertori preparaus per quei concert selai denton reactivar.» Planisau ha il Chor mischedau da Rabius da sepresentar ils 21 e 22 da matg ensemen cun il Chor mischedau da Surrein e cun la Societad da musica Surrein/Rabius. Schebein igl ei pusseivel da concertar communablamein la fin da matg resta pil mument aunc aviert. Suspendiu las provas Suspendiu las provas ha il Chor viril Lumnezia, sco quei ch’il president Daniel Blumenthal ha getg. E quei gia in temps avon Nadal. «Il concert da Nadal havein nus gia baul strihau.» Daniel Blumenthal conceda ch’il concert planisaus la fin d’avrel cun il Chor da giuvenils Grischun «penda momentan empau ell’aria». Per ademplir las pretensiuns da frenar il virus ha il Chor viril Lumnezia giu entschiet ad exercitar en gruppas. Las novas premissas ha ina part dils cantadurs denton buca pudiu ni saviu ademplir, aschia ch’il chor ei sedecidius da spustar las provas. «Nus havessan stuiu desister dils cantadurs pli giuvens e quei havein nus buca vuliu.» Sil program da cant dil Chor viril Lumnezia sesanfla era la fiasta federala da cant a Gossau e leu ei planisaus in concert cun ils dus ulteriurs gronds chors virils grischuns, il Chor viril Surses e la Ligia Grischa. La Ligia Grischa dirigida da Christoph Cajöri e tgamunada dad Aurelio Casanova ha entochen uss pudiu suandar il plan da provas. Ed il president quenta da saver cuntinuar il schaner essend che la gronda maioritad dils cantadurs po ademplir las novissimas prescripziuns da corona e cantar. Mo sco tier ils auters chors ed insumma dapertut vala era per il Chor Ligia Grischa il medem credo: Surpresas ein buca sclausas.

Ella sesenta sco Turitgesa, ei naschida el marcau e carschida si ad Oerlikon. Tuttina eis ella colligiada culla periferia. Sabrina Schenardi sa midar dil turitges el patua lumnezian da Vella. La dunna dalla communicaziun ei fascinada da e s’engascha per innovaziuns, tecnologias novas e startups. Lavurs repetitivas e lungurusas ha ella buca bugen, sia pissiun eis ei da sviluppar sligiaziuns novas. «Esser ensemen culla glieud inspirescha», puntuescha la dunna scharmanta e plein temperament. Ses egls brins sbrinzlan cu ella raquenta dall’intelligenza artificiala, dalla tecnologia da TWINT e da «gamification». Avon tschun onns ha ella scuviert sia nova sfida professiunala. Sco formadra da communitads dalla buorsa svizra SIX ha ella scuviert la sparta dallas innovaziuns. Encurir novas vias, accumpignar invenziuns e process tecnologics, sviluppar novas metodas, simplificar process: «Jeu hai anflau mia secunda amur», remarca Sabrina Schenardi (remarca red.: leger tuttina sco Skenardi). Adina giu ellas ureglias il dialect Siu bab ei Talian e deriva dalla Emiglia Romagna. La regiun el nord dall’Italia enconuscha ella mo dallas vacanzas. Il talian ei denton il lungatg da famiglia. La mumma da Sabrina Schenardi ei da Vella. «Cun ella hai jeu mai tschintschau romontsch», gi ella en in genuin romontsch lumnezian. Ella sa midar dil patua turitges el patua lumnezian. Sia mumma ei ida a Turitg, ha denton manteniu in ferm ligiom culla patria. «Ella telefonava regularmein culs fargliuns», raquenta Sabrina Schenardi ed aschunta ch’els erien era savens a Vella. Lu deva ei nuot auter che tschintschar romontsch. Il dialect da Vella ha ella adina giu ellas ureglias, ella ha lu era entschiet a discuorer activamein. «Il romontsch ei stau per mei sco in schenghetg supplementar ch’jeu haiel retschiet da mia mumma». Sabrina Schenardi havess mai stuiu discuorer quei lungatg, pertgei tuts savevan gie tudestg. «Jeu hai vuliu», seregorda ella e raquenta l’episoda ch’ella veva tschun onns. Ella sesevi giun plaun en cuschina a Vella. Anetgamein e sco in cametg hagi ella tuttenina entschiet a tschintschar romontsch cun parents e cusrins». Sabrina Schenardi Confundatura cun Roger Schawinski «Jeu hai buca mega bugen ils lungatgs, igl ei semplamein zatgei ch’ei nizzeivel e ch’ins drova», manegia Sabrina. La dunna da 43 onns mida d’in lungatg a l’auter. Ella discuora e drov gl’engles, franzos e spagnol, züritütsch, tudestg da scartira… e romontsch. «Sch’jeu sun en Surselva, hai jeu semplamein plascher ch’jeu sai discuorer il lungatg dils indigens», aschunta ella. Sabrina Schenardi ei mumma da duas feglias, quellas frequentan las classas primaras ella medema casa da scola ad Oerlikon nua ch’ella ei stada ella primara. Actualmein passenta la famiglia las vacanzas da Nadal en Lumnezia, ella gauda las pistas dil territori da skis. Sabrina Schenardi ei ina dunna che ha aviert tuttas antennas pil niev e nunenconuschent. «Cun siat onns hai jeu saviu ch’jeu fetschi in gi radio cun Roger Schawinski», raquenta ella. Il giavisch da daventar moderatura ha accumpignau ella tras sia affonza. Ella ha fatg la matura, denteren moderava ella gia per emitturs privats, per exempel Radio Argovia, Radio Top, pli tard era Radio 24. Silsuenter, per ch’ella hagi ina basa, ha ella fatg la patenta da scolasta primara. Cu Roger Schawinski ha bandunau igl emittur privat Sat 1 sco gestiunari ed ei turnaus dalla Tiaratudestga ei la giuvna da 30 onns stada confundatura da Radio1 ensemen cun Schawinski. Ella ei seperfecziunada, ha fatg il diplom da schurnalista alla scola MAZ a Lucerna. Remplazzar lavurs repetitivas Moderar e communicar era siu mund. Ella redigeva e legeva novitads. Ella leva adina far radio privat. Alla tscherca dil niev e nunenconuschent eis ella tuttina ida tier gl’emittur statal SRF, leu eis ella stada schurnalista e redactura per las emissiuns PULS e 10vor10. «Jeu level adina saver tut», raquenta Sabrina. Cu ella ha sentiu che las lavurs serepetevan, ha ella giu avunda. Suenter 15 onns plein slontsch e experientschas tier radio e televisiun ha ella encuretg il niev, el dretg senn dil plaid. Ina lavur pil diplom MBA all’universitad da Sogn Gagl ha aviert novas portas. Cun in collega ha ella sviluppau il giug «Blind Spot», cun quel ha ella gudignau onn vargau il premi d’innovaziun dalla HSG. Sia pissiun per progress e svilup da tecnologias viva Sabrina Schenardi actualmein sco confundatura dall’interpresa BLP Digital, in spin-off dalla Scola politecnica federala ETH. Igl ei in startup che sviluppescha e trenescha ina software che sa elaborar e liquidar empustaziuns, quens ea a basa dad intelligenza artificiala. Aschia sa quella surprender la lavur d’administraziun repetitiva, il carstgaun ha dapli temps per lavurs valurisontas. Cun Surselva Impact Lab Dil pign e nizzeivel niev sa nescher enzatgei grond. «Mintgaton ei il niev gia cheu, mo che biars s’encorschan buca, ni ignoreschan quei», manegia la specialista d’innovaziun e communicaziun. Ella ei viagiada bia pil mund entuorn en siu temps liber, adina ha ella giu marveglias d’emprender d’enconuscher las culturas ch’ella ha visitau. Ella sezza deriva da duas culturas. Culla patria da sia mumma, la Surselva, ha ella manteniu ina relaziun pli stretga. Sur la ETH e Willy Bischofberger eis ella vegnida en contact cull’uniun Surselva Impact Lab. Ella ha empriu d’enconuscher il sviluppader regiunal Rudolf Büchi ed ils iniziants da quei center regiunal, igl ei l’organisaziun-purtadra dil menaschi el casti da Löwenberg a Schluein. «La Surselva drova era innovaziuns», gi Sabrina Schenardi. Ella sclauda buca la pusseivladad d’intensivar il contact cun sias ragischs.

La zona da habitar dalla vischnaunca da Falera ei dapresent center da test per students dalla Scola politecnica federala da Turitg. L’jamna vargada han 22 students presentau lur ideas. Igl ei stau la critica finala dil ciclus «Orte schaffen». Gion A. Caminada pren sut la marella il vitg. «Quellas lavurs ein buca dapli ch’ina planisaziun da test, ina orientaziun en tgei direcziun ch’ei duess ir», circumscriva Gion A. Caminada. Dapi varga 20 onns docescha el architectura alla Scola politecnica federala da Turitg. L’jamna vargada eis el puspei staus a Falera cun 22 studentas e students. Egl atelier Gisel a Turitg, liug d’inscunter e da lavur da sia professura, han quels elaborau plans e models per surbaghegiar parcellas publicas a Falera. Ei setracta da praus, pastiras e clavaus ella zona da baghegiar. Vischnaunca burgheisa, vischnaunca politica e la fundaziun pervenda possedan il mulin, dus clavaus, duas grondas parcellas a Fancrengia sco era ina pli pintga a Stonas Sura. Denter las vias Manduns e Trutg possedan parvenda e vischnaunca politica plinavon dus plazs da baghegiar cunfinonts. Crescher encunter anen Tgei duei schabegiar cun quei schischom?, ei la damonda che las autoritads fan dapi in temps. Ils students han giu il il pensum da planisar quellas parcellas publicas. Ina gruppa da treis ei sededicada al clavau dils burgheis, in’autra a quel da Gliendras, ina tiarza da quater students ei sefatschentada cun ina surbaghegiada a Fancrengia, las autras treis gruppas han sviluppau ideas per Trutg, Mulin e Stonas Sura. Il clavau da Gliendras cun ina visualisaziun (dretg) Culs students ein Gion A. Caminada e ses assistents Lorenz Jaisli, Timon Reichle e Franziska Wittmann s’approfundi ella tematica da dar caracter, da valorisar quellas surfatschas. Tenor la nova politica federala dalla planisaziun dil territori ston ils habitadis crescher ensemen, las zonas da baghegiar vegnan concentradas encunter anen. Duront il semester d’atun – quel finescha la fin da schaner 2022 – han ils students giu da proponer ideas e variantas. L’entschatta november han els exponiu l’emprema gada lur lavurs ella sala gronda dalla Fermata. La populaziun ha saviu visitar l’exposiziun ed assister alla critica dils experts Daniel Kündig, Jürg Conzett e Gion A. Caminada. La FMR ha rapportau surlunder ella LQ dils 10 da november 2021. Discussiun publica ils 14 da schaner L’jamna vargada ein ils students puspei vegni a Falera cun lur professer. Quella gada eis ei stau ina critica senza la publicitad. Per la discussiun finala ha Gion A. Caminada envidau puspei Daniel Kündig. Quella gada ei era l’architecta Marion Zahnd, conproprietaria dil biro architecum srl da Visp e Montreux stada dalla partida. Mintga student ha presentau vid ina preit plans, models e descripziun dil project elaborau. «Ils 14 da schaner 2022 exponin nus aunc inagada las lavurs. La populaziun ei lu envidada ad ina discussiun», declara Gion A. Caminada alla FMR. Las lavurs dils students stettien lu buca el center – persuenter la damonda co cuntinuar a Falera. «Sin quella sera sun jeu spannegiaus», tradescha Gion A. Caminada. Era la damonda generala co ir entuorn culs baghetgs el vitg da Falera stoppi vegnir discussiunada, aschunta el. Sedifferenziar dil spazi urban, crear ella periferia la differenza dil marcau, ei ina tematica centrala leutier. COMMENTARI Architectura a Falera, tgei? Sco quei ch’ei dat viadis da pelegrinadi, da Lourdes tochen Medjugorie, dat ei viadis tier attracziuns d’inschigniers ed architects. In dils emprems tals objects ell’Europa ei la tuor d’Eiffel a Paris stada. 60 onns pli tard ha gl’architect svizzer Le Corbuisier baghegiau la baselgia da Ronchamp en Frontscha. Le Corbusier e sia baselgia Notre Dame ha influenzau la nova generaziun, forsa era Rudolf Olgiati, Mario Botta e Peter Zumthor. Biars architects che han sviluppau in agen stil han influenzau ils architects pli giuvens. Quels dil betun criu, digl itschal e dil fier, dil lenn e crap ein avanzai. Enqualin ei sedistinguius ed ei daventaus ina icona. Il Grischun vala sco regiun reha d’objects dall’architectura. Aschia dat ei viadis specials per glieud che vul visitar objects da Rudolf Olgiati. A Flem dat ei ina concentraziun da casas, a Cuera ed empau dapertut singuls. A Falera ha Olgiati buca baghegiau, era auters objects da referenza anfl’ins buca. Excepiu naturalmein la baselgia da s. Rumetg. Naven dils onns siatonta ei la devisa stada da baghegiar funcziunal e spert, vender schi bia habitaziuns sco pusseivel. Tut mava mo en ina direcziun, vender, vender, vender. Tochen ch’ei ha dau in plum: la votaziun dils 12 da mars 2012. Enqualin ha deplorau e temiu il decret dil pievel svizzer, biars han era zundrau digl iniziant Franz Weber. Per Falera eis ei stau in tagl. 80 pertschien dil spazi da habitar da Falera ein habitaziuns da vacanzas, che quei tonscha laian tuts valer. Oz, diesch onns pli tard, va ei aunc adina prima cun Falera. E la populaziun ha la schanza da discutar senza squetsch e resalvas damondas che pertuccan la cuminonza. In architect da renum sesprova d’influenzar in patertgar pli persistent a favur dalla proxima generaziun. Falera savess profitar cun ina nova strategia da baghegiar. Al sesentir bein a Falera porscha quella discussiun grondas schanzas. Forsa sa la generaziun giuvna da Falera beneventar in gi en siu vitg buca mo skiunzs, mobein era turists dall’architectura. Falera, unviern 2021-22

Ei dat massa usits e tradiziuns da Silvester e Daniev. Enzacons Sursilvans cun ragischs en autras tiaras raquentan co ei festiveschan en lur patria. Per exempel Sunitha e Niroshan Methisge da Rabius che vegnan da Sri Lanka. Leu vegn festivau in’entira jamna l’entschatta digl onn niev. A Sri Lanka ei la midada digl onn ina gronda fiasta da famiglia cun massa tradiziuns ed usits che cuoza in’entira jamna. Sunitha Methisge che viva cun sia famiglia a Rabius resumescha las festivitads: «Da Silvester sera eis ei tradiziun per nus catolics dad ir a messa cun l’entira famiglia. Ils plevons pretendan che tuts sevistgeschien en alv per buca concurrenzar in l’auter, entgins han numnadamein buca daners per cumprar resti modern. Dil reminent ein era las uniformas da scola alvas.» Daniev cun «musica da tscheiver» Gl’emprem da schaner tilan allura tuts en vestgadira nova da tuttas colurs. Il solver tradiziunal da Daniev ei kiri bad (ris en latg) cun ina pasta da chili. L’entira jamna vegn festivau e gudiu spisas tradiziunalas. Las generaziuns giuvnas visetan quellas pli veglias ed era pils affons eis ei ina grond’aventura ed in plascher da sentupar, dar giugs e termagliar. «Mintga ­liug ha sia «papare band» che va dad ina casa a l’autra per far musica e beiber in sitg. Ei fan musica cumparegliabla culla musica da tscheiver en Svizra», declara Sunitha Methisge. Ella e sia famiglia festiveschan pil solit la scumiada digl onn ell’Italia nua ch’ei s’entaupan cun enconuschents da Sri Lanka. «Uonn ei quei deplorablamein buca pusseivel», deplorescha la terapeuta d’ayurveda. Oliebollen Melanie Albin habitescha cun sia famiglia a Trun. La dunna che deriva dalla Hollanda raquenta ch’ei festiveschien pil solit cun ina buna tscheina culla famiglia. Tier quella s’auda era la specialitad «oliebollen» che la mumma fetschi adina, ina pasta frittada cun per exempel uettas ni meila lien e puorla da zucher surenvi. In usit ch’ei hagien era manteniu a Trun/Darvella. «Dallas dudisch dat ei in fiug artificial en Hollanda. Quel ei bombastics e cuoza silmeins ina, duas uras. L’emprema ga ch’jeu hai festivau Silvester en Svizra erel jeu tut surstada che quei ei cheu tut auter e per dabia buc aschi pompus», declara Melanie Albin. In’autra tradiziun ed alternativa als fiugs arificials ei il «carbidschieten». En recipients da metal vegn mischedau certas substanzas e quei dat pulitas scadenadas. In usit prigulus che vegn daferton reglementaus strentgamein dallas vischnauncas. Dudisch iuas Avelina Spescha ei oriunda dalla Spagna ed ella raquenta dalla tradiziun spagnola da magliar dudisch iuas. Quei sto esser da mesanotg, per mintga battida dil zenn cu ei dat las 12 ina iua. «Quellas dueian purtar cletg e rihezia gl’entir onn ora», declara la dunna che habitescha a Trun. Ei vala denton d’esser sperts. Tgi che ha suenter ch’ei ha tuccau la davosa ga aunc iuas en bucca duei haver discletg. Da Silvester devi ei mintgamai dètgas fiastas. Quellas havevien liug alternond tier in vischin ni l’auter ed ei vegnevi stau da cumpagnia entochen viaden ella damaun. Sco Avelina Spescha di, porta buca il Bambin ils regals en Spagna, mobein ils treis sogns Retgs e quei succedi ils 6 da schaner. «La sera avon stuevan nus affons ir baul a durmir per buca disturbar ils Retgs, quei era bellezia per nus ils 6 endamaun», seregorda ella. Filistuccas da Daniev Era el Danemarc dat ei usits specials da Silvester e Daniev. Tgeinins che quei ei tradescha Ann Meldgaard Nielsen che ha leu sias ragischs e habitescha oz a Vuorz. «Nies usit dalla sera da Daniev ei enconuschents sco «nytårsløjer, løjer», quei vul dir ton sco far lumparias», explichescha la cantautura. Filistuccas enconuschentas ein tenor ella per exempel allontanar ils teppis avon esch, trer sillas astas-bandiera pignola da Nadal, sprizzar spema da far la barba sin autos e semeglionts spass. Per gl’auter festiveschien ei Silvester e Daniev empau sco en Svizra cun magliar e beiber bien, bumbas da meisa cun surpresas e la canzun da Daniev. Ann Meldgaard Nielsen da Vuorz ei oriunda dil Danemarc nua ch’igl ei usit da far empau lumparias da Daniev. Sunitha e Niroshan Methisge da Rabius vegnan da Sri Lanka. En quella tiara vegn l’arrivada digl onn niev festivada duront in’entira jamna. Oliebollen – ina specialitad ch’ei dat da Silvester en Hollanda. Dudisch iuas maglian ils Spagnols cu il zenn annunzia mesanotg, per mintga battida ina.

Duas uras emplenidas cun melodias glischontas ha il ­publicum gudiu mardis sera en sala Kaiser dalla claustra a Mustér. Las reglas da 2G han bein giu effect sil diember d’aspectaturs. Ils responsabels dalla Culturella han denton schau entrar bunamein 200 interessents. Simon Camartin tegn plaid! L’annunzia dil concert haveva leventau marveglias e nutriu aultas aspectativas. Uss ella retrospectiva savein nus, tut igl empermess ei vegnius ademplius. L’aulta qualitad dallas sunaduras e dils sunadurs ucrains, la bein gartegiada prem­audiziun annunziada e las ovras dil concert tschernidas cun sentiment e premura. Il program eligius da Camartin sereferescha adina sils protagonists ch’el engascha per far musica. Sch’el ha pia igl orchester primar dalla filharmonia naziunala dall’Ucraina, elegia el era las ovras che van a prau cun la reputaziun digl orchester. Medemamein stattan ils solists sil nivel ault ed aschia sespleiga in concert senza paregl. Il valser «Hereinspaziert» da Carl Michael Ziehrer (1843–1961) ei l’entrada musicala, il beinvegni als aspectaturs. Igl orchester ha gest astgau dar in schatg da sia reputaziun ed igl emprem punct culminont ei suandaus ladinamein. Co tuna musica da Duri Sialm cun orchester? Cun ina cuort’ introducziun ha dirigent Camartin declarau la hi­storia dall’ovra orchestrala «Suita sursilvana» da Duri Sialm (1891–1961) arranschada da Jiri Teml. Tgei fa in cumponist da musica contemporana cun in’ovra da Sialm? Gia ils emprems tuns «Calonda mars» confirman che Teml ha manteniu la melodica romantica sonora dil cumponist da Segnas. Zun sincer agl original cantina la musica la canzun «Jeu e ti ed jeu ed el». La successiun ei a nus Sursilvans aunc pli maneivla. Il schumber noda il tact dil stab da cumin e las quintas dils cellos suondan marschont viers il cur­tgin da cumin. Zenns intoneschan la successiun «Processiun» che meina atras il vitg sefermont avon ils altars e cantont la canzun ­«Segies salidada, mumma tut beada». Misterius-mistic els accords sminiu, in adaggio enamiez l’ovra che regorda all’ovra «Die Moldau» da Smetana. Els suandonts «Saults muntagnards» han ins l’impressiun ch’ils clarinettists segien sepusai el pusal da lur sutga e cruschau las combas. Aschi popular e cun slonsch ein ils tuns ruclai en sala e derasau legria. La legria ha fatg plaz alla melanconia ella part finala numnada «Ninna, nanna». A bein enqual aspectatura ed aspectatur ha la melodia muentau l’olma. Co haveva la scena dil teater musical «Il sault dils morts» (D. Sialm/C. Fry) commuentau il publicum cura che la mumma haveva priu cumiau da siu affon ed era sfundrada en fossa. La melodia dallas finas violinas ha regurdau vid il cant da Valentina ella producziun igl onn 1986. La clarezia transparenta dalla melodia dil clavazin ei transformada cun grond sentiment e sincera attaschonza alla cumposiziun da Sialm en instrumentaziun digl orchester, veramein ina prestaziun meisterila da Treml. In stendiu applaus ha era confirmau igl engraziament als iniziants dalla historia, Giusep Giuanin Decurtins e Simon Camartin. Ils solists en fuorma culminonta Ell’unda musicala dil bien orchester ein ils solists indigens sesalzai en producziuns glischontas. Sco emprem ha il bariton Flurin Caduff surpriu la rolla dil burgameister ord l’opera Zar und Zimmermann dad Albert Lorzing (1801–1851). Cun perschuasiun ha Caduff confirmau sco burgameister ch’el seigi in um da confidonza ed honur. La prisa humor dat all’ovra la tempra hilarica. Pli matematica ei la canzun da Leporello ell’opera «Don Giovanni» da Mozart. Sco fumegl dil «Don cavrer da rassas», enumerescha Leporello tuttas afferas amurusas dil patrun. Era sche quellas survargan il diember da melli, fa la menziun buca effect a donna Elvira, ina cumprova ch’amur fa tschocs. L’aria dil Bartolo «A un dottor della mia sorte» ord l’opera «Il barbiere di Sevilla» da Gioacchino Rossini (1792–1884) ei pretensiusa per il solist sco era per igl accumpignament digl orchester. «Cheu sa ei schabegiar massa!» haveva Camartin detg duront l’emprova e manegiu massa sbagls. Flurin Caduff ei semussaus segirs e perschuadius en siu cant ed igl orchester ei suan­daus ritmicamein il cant sburflond cun cascadas da tuns. La messa da Caduff amiez il cant «engraziel al fagotist pigl accumpignament» ei mussament da sia perschuasiun. Bravos ed applaus ein suandai per sia producziun. La musica eterna da Mozart (1756-1792) D’autra tempra ei la part dil clarinettist Josias Just. «Controllau e lev sto la currida dils sedischavels en scala tunar, quei ei impurtont tier Mozart.» Aschia s’exprima la renomada clarinettista Sabine Meyer sur dil concert per clarinetta ed orchester da Wolfgang Amadeus Mozart. Quella pretensiun ha Josias Just adempliu cumpleinamein. En special la secunda part dil concert, enconuschenta e duvrada per intermezzos, per cuortas producziuns e per musica en film, dat all’ovra tempra monumentala sco musica eterna. Josias Just ei staus il garant per il bien gartetg da quella pli davosa ovra instrumentala dil grond cumponist dalla classica. Suenter quater supplements ei il concert ius a fin e quella gada ei il Radezkymarsch gnanc staus il davos toc. Ina polca sperta ha stuiu ugliar il publicum ch’era da buna luna ord sia posi­ziun da confort. Cul liung applaus final ha il cuoz dil concert surmontau las duas uras. Il cuntegn dil regal musical ei semussaus sco ina uriala da plascher en in temps che tals muments ein scarts. Grond applaus per las musicistas ed ils muscists dall'Ucraina. Foto Paul Duff