D’incuort ha gnü lö a Lavin ün referat organisà dal lö d’inscunter Chasa Fliana in connex culs cuors d’utuon. Jachen Puorger, apicultur da Sent, ha referi davart l’importanza dals aviöls per l’ambiaint. A chaschun dals cuors d’utuon organisats dal lö d’inscunter Chasa Fliana vegnan dats cuors da tuot gener. L’avantmezdi sun ils referats e davomezdi ils cuors illa sala polivalenta a Lavin. In mardi passà ha referi Jachen Puorger, apicultur da Sent. El es daspö il 2018 eir president da la Società d’apicultuors da l’Engiadina. «Eu nu sun però ün scienzià chi po servir cun ün referat scientific, perche cha sül chomp dals aviöls vegna perscrutà actualmaing in möd fich intensiv. Eu less quintar davart las relaziuns culs aviöls pro no in Engiadina.» La società d’apicultuors regiunala es gnüda fundada dal 1904 impustüt d’apicultuors da Sent e da Ramosch e dombra actualmaing 118 commembers. Da quels sun 90 activs ed il territori as stenda da Maloja fin in Samignun. Lö d’instrucziun a Zernez «No vain üna chamonna d’instrucziun da la società a Zernez chi vain dovrada per la scolaziun ed instrucziun, però eir per inscunters specials», ha dit Jachen Puorger, «in S-charl vaina ün lö ingio chi vegnan trattas sün basa privatas raïnas da razza netta, quai chi vain salüdà da nossa società, ma eir d’apicultuors d’utrò.» El ha muossà diversas fotografias cun chamonnas cun differentas pussibiltats da tgnair aviöls ed impustüt rendü attent a las saivs intuorn las chamonnas per tgnair davent ils uors. Divers apicultuors illa regiun prodüan meil cul sagè d’or. «Pro quel as tratta d’ün prodot chi garantischa qualità optimala davent da la fluor fin aint il vaider. Quels chi fan part a quel sagè s’oblieschan da’s tgnair vi da reglas chi sun amo plü severas co quai cha la ledscha perscriva.» Blers plaschairs «Eu nomn aposta il prüm ils plaschairs e pür davo lura ils problems», ha declerà il referent, «perche scha’ls problems domineschan sur dals plaschairs lura nun es alch in uorden.» Per el es il plü bel mumaint la prümavaira : « Schi s’ha fat d’utuon üna lavur seriusa e’s vezza in marz pro dis plü chods pövels sans, las lavuraintas chi portan aint il pollen, es quai ün plaschair ed il segn cha’l pövel ha üna raïna e cha tuot saja in bun uorden.» Cur cha las temperaturas creschan fan ils apicultuors las revisiuns, cun drivir ils pövels e cun controllar chi hajan pavel avuonda. «E scha tuot es in uorden fa quai bain al cour da mincha apicultur», ha dit Jachen Puorger. Ma eir sfidas e problems «Il charöl d’aviöls, nomnà varoa es daspö ons omnipreschaint ed es gnü importà da l’ost i’ls ons ottanta.» Ch’in ün pövel d’aviöls saja chodin «e perquai daja blers organissems pitschens chi tscherchan ricover aint il pövel e tanter quels tocca eir il charöl», ha explichà Jachen Puorger, «el as derasa aint il cuaditsch da las lavuraintas e fa gronds problems e gronds dons.» Il charöl es üna bes-china dad 1.6 millimeter ed as multiplichescha fich svelt. La raïna dals aviöls metta l’öv aint la cella, quel öv crescha e davo quatter dis è’la üna larva e vain pavlada da las lavuraintas. «E quista bes-china raffinada as fua aint avant co cha la cella vain serrada e’s zoppa suot la larva, as nudrischa dal sang da quella e metta ün öv, plü tard amo plüs övs.» Chi possa dar ch’our da la cella gnian invezza dad aviöls 4 o 5 femnas charöl chi’s sviluppan inavant, ha dit il referent. «Per as dostar dal charöl as poja trattar cun acids organics da furmias, quai chi’d es pels aviöls cumbinà cun stress. Problematicas sun eir las malatias aint il cuaditsch sco il mal marsch (Faulbrut) e mal asch (Sauerbrut) chi vegnan provochadas d’üna bacteria e rivan aint il pavel dals aviöls, aint il meil e las larvas vegnan lura eir pertoccas.» A la fin ha Jachen Puorger muossà duos films cuorts ed ha respus a dumondas dals preschaints. Jachen Puorger ha referi a Lavin davart ils aviöls in Engiadina. Jachen Puorger ha referi a Lavin davart ils aviöls in Engiadina. Aviöls in Engiadina 3 : Ün remuorch movibel chi serva sco ricover pels aviöls. Dals aviöls da Maloja fin Samignun (fmr/bcs) A Lavin in sala polivalenta ha gnü lö d’incuort ün referat organisà dal lö d’inscunter Chasa Fliana. D’utuon spordscha quell’instituziun cuors da tuot gener e quels vegnan cumbinats avantmezdi cun referats. Jachen Puorger, apicultur da Sent e daspö 2018 president da la Società d’apicultuors da l’Engiadina, ha referi davart ils aviöls illa regiun da Maloja fin Samignun. El ha preschantà la società chi dombra 118 commembers cun 90 activs ed orientà davart ils plaschairs, las sfidas ed ils problems dals apicultuors cun imnatschas da parasits e da malatias maglinas. A la fin dal referat ha’l muossà duos films cuorts e respus a las dumondas dals preschaints.

Daspö ils 1. da mai 2021 es Camilla Minini la nouva manadra dal Museum Engiadinais a San Murezzan. Si’amur pel «cumplet» tilla ha manada in Engiadina. Il museum dess dvantar suot si’insaina ün lö per inscunters ed üna plattafuorma per la lingua. «Ill’architectura as separa tuot adüna daplü – i dà ün indschegner, ün chi’d es respunsabel per la fatschada ed ün per l’intern», disch Camilla Minini (34). Ella svess as vezza però plüchöntsch co generalista – perquai tilla plascha eir il «cumplet». Il Museum Engiadinais a San Murezzan es per ella cumplet: «I nu’s po tour davent, ma neir agiundscher üna part – id es ün’ouvra d’art cumpletta.» ll Museum Engiadinais unischa eir tuot las paschiuns da Camilla Minini – da l’architectura, a l’istorgia fin pro l’art. Il prüm mez on d’eira per ella «fich interessant, ma cun bleras sfidas». Ogets chi quintan ün’istorgia Illa comunicaziun a las medias per preschantar a Camilla Minini d’eira scrit: «Seis böt sco manadra es da reflettar l’importanza istorica dal museum i’l preschaint e da respuonder la dumonda che cha’l museum possa quintar a las prosmas generaziuns». Quai tuna plütost cumplichà – co es quai dad incleger? «Insè esa fich simpel», respuonda Camilla Minini surriond, «fingià dürant meis stüdi d’architectura m’interessaiva co cha l’uman ha creà seis ambiaint da viver. Quai as poja imprender a man d’ogets antics e dal minchadi. Da quels ogets am fascineschan daplü co minch’ouvra d’art. Mincha oget quinta nempe ün’istorgia, ed eir schi sun vegls, dan quels amo bleras respostas a dumondas d’hozindi. Per exaimpel a man dal möd co chi gnivan dovrats, ma eir co chi gniva insomma construi da plü bod.» Sco exaimpel manzuna Camilla Minini las veglias stüvas engiadinaisas fattas be da lain: «Climaticamaing sun quellas fantasticas. Tuot il local es isolà perfet per cha’l fraid nun aintra.» Per ella sun quai chosas «chi nu das-chan ir in invlidanza, da quellas pudain nus imprender bler» – «I voul simplamaing pazienza per observar e scuvrir quellas chosas», agiundscha Camilla Minini. Immez glamour e high-society Ma sun museums insomma amo «in»? «Eu sun persvasa cha museums hajan adüna amo üna grond’attracziun. Co cha las visitaduras e’ls visitadurs passaintan il temp in ün museum s’ha però müdà. Els tscherchan pelplü ün motiv spectacular per üna fotografia», disch Camilla Minini chi guarda cun ögl critic sülla chatscha per «likes» illas medias socialas. «In quist museum voula però plüs sguards per verer mincha piculezza zoppada.» Eir ella scuvra nempe di per di alch nouv: «Mincha bunura cur ch’eu aintr i’l museum vezza darcheu ün detagl ch’eu nun ha amo vis, saja quai vi da la construcziun da la chasa o vi dals ogets exposts.» Da motivar a la visitadura e’l visitadur da’s tour quel temp per dar plüs sguard es üna da las sfidas da Camilla Minini, «ma plücofacil da minch’oter museum eir». E co s'affa insomma quist museum d'istorgia engiadiaisa cun San Murezzan – quist lö modern da glamour e da la high-society? Ella ria e disch: «Il fundatur dal Museum Engiadinais d’eira da seis temp eir part da la high-society. Uschè cha’l museum es quia schon al güst lö. El es eir ideal per mütschir da tuot la hectica da San Murezzan. Per dir uschè – ün’oasa da pasch immez tuot il glamour e glitter». Üna plattafuorma per la lingua In sia posiziun s’occupa Camilla Minini da tuot ils aspets operativs e strategics dal Museum Engiadinais – organisescha occurrenzas, realisescha exposiziuns e planisescha pel futur. Ella gioda però eir dad esser a la chascha e da discuorrer culs visitadurs: «Üna lavur plü bella e variada co quista nu pudessa m’imaginar. Eu sun massa bondriusa per am limitar be ad üna chosa.» Pel mumaint as rechatta il museum in «üna gronda fasa da reorganisaziun». Ün giavüsch ed üna spranza da Camilla Minini füss, cha la lingua rumantscha surgniss daplü spazi – intant è’la nempe amo suotrapreschantada i’l Museum Engiadinais: «A mai plaschess cha quist museum dvantess ün lö per inscunters ed üna plattafuorma per la lingua. Cun differents progets sco per exaimpel cun teaters. La lingua es nempe üna part da la cultura engiadinaisa chi viva.» E co guard‘oura pro ella svessa cul rumantsch? «Eu imprendess fich jent rumantsch. Ma intant am manca amo ün bun magister», disch Camilla Minini cun ün surrier. La nouva stagiun dal Museum Engiadinais cumainza als 10 da december 2021 cun l’exposiziun «Geschenke – Engadiner Kunsthandwerk im Gespräch». Üna vita dedichada a l’amur per fuormas Camilla Minini es nada dal 1987 a Brescia in Italia. Davo la matura al Ginnasio Liceo Statale «Arnaldo» a Brescia ha ella stübgià dal 2006 fin al 2012 architectura. Il prüm a l’Università IUAV di Venezia ed in seguit a l’Accademia di Architettura a Mendrisio. Dal 2015 fin al 2017 ha Camilla Minini visità la «Schule für Gestaltung» a Basilea e fat üna scolaziun in «Gestaltung und Kunst». Praticamaing parallel ha ella fat dal 2016 fin al 2018 ün master in «Programme in Geschichte und Theorie der Architektur» al gta Institut da la scoul’ota politecnica a Turich. In sia vita professiunala ha lavurà Camilla Minini sco architecta ed ha manà divers progets culturals e d’art. Che es il Museum Engiadinais? Il Museum Engiadinais es ün museum chi muossa la cultura engiadinaisa da viver e d’abitar dal 15avel al 19avel tschientiner. L’on 1906 es gnüda fabrichada la chasa aposta per la collecziun da salas ed interiurs istorics da Riet Campell. L’architect Nikolaus Hartmann ha creà perquai il tip istorisant d’üna chasa engiadinaisa. Il böt dal Museum Engiadinais es da mantegner e da muossar la cultura da viver engiadinaisa. Da plü bod sco eir hoz as müdaiva e müda l’Engiadina causa il turissem e las innovaziuns tecnicas. Ella ris-cha pequai da perder sia cultura regiunala. Sper la cultura d’abitar vegnan eir muossadas las lavurs dals mansterans, la tradiziun dals costüms, la cultura da las chanzuns e dals instrumaints, la lingua rumantscha culla litteratura e l’art istorica e moderna da l’Engiadina e d’oters territoris alpins. Eir las üsanzas da plü bod e dad hozindi dessan gnir muossadas in möd viv e scha pussibel gnir cultivadas. Üna paschiun pel «cumplet» Daspö ils 1. da mai 2021 es Camilla Minini (34) la nouva manadra dal Museum Engiadinais a San Murezzan. Ella es Taliana, ha stübgià architectura e lavurà plüs ons per ün büro d’architectura a Basilea, pel qual ella chüraiva exposiziuns d’art. Che motivescha però ad üna giuvna taliana da surtour il timun dal Museum Engiadinais – ün museum chi s’occupa cun l’istorgia da la cultura engiadinaisa? «Il cumplet», disch Camilla Minini. Il cumplet? Ella declera: «Il Museum Engiadinais es per mai ün’ouvra d’art cumpletta. I nu’s po tour davent, ma neir agiundscher üna part.» La nouva manadra ha quintà a la FMR davart seis böts pel museum e perche ch’ogets dal minchadi tilla fascineschan daplü co ouvras d’art. (fmr/an) Camilla Minini es daspö ils 1. da mai 2021 la nouva manadra dal Museum Engiadinais a San Murezzan. Suot si’insaina dess il museum dvantar ün lö per inscunters ed üna plattafuorma per la lingua. Il Museum Engiadinais es gnü fabrichà dal 1906 aposta per la collecziun da salas ed interiurs istorics da Riet Campell.

A Minschuns illa Val Müstair cumainzan ils runals darcheu a girar. Il territori da skis driva in sonda, ils 18 da december sia stagiun d’inviern 2021/2022 chi düra fin als 20 da marz 2022. Quai scriva la Implants da sport Val Müstair SA in üna comunicaziun a las medias. Uteriuras infuormaziuns, eir a reguard masüras e restricziuns in connex cul coronavirus, daja suot: www.minschuns.ch (cdm/fmr) A partir da sonda, ils 18 da december 2021 giran darcheu ils runals i’l territori da skis Minschuns illa Val Müstair.

Cumpensar per l’ambiaint nun es nüglia da nouv. Bod dapertuot as poja intant cumpensar cun ün pitschen predsch implü – pro’l shopping i’l internet, pro’l tancar o pro la reservaziun da svouls. La regiun da vacanzas Engiadina Scuol Zernez spordscha uossa però ün servezzan dal tuot nouv per cumpensar: Indigens cumpenseschan il consüm d'energia dals giasts. Quai scriva la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) in üna comunicaziun a las medias. Daplü protecziun dal clima va adüna – s’han dit ils da l’Engiadina Bassa ed han fundà la «Klimatruppa Engadin». Quai sun abitantas ed abitants ingaschats chi lessan augmentar il bainesser dals giasts cun cumpensar lur vacanzas. Co cha quai va? Sch’ün giast fa la sauna i’l Bogn Engiadina Scuol, sbassa la famiglia Famos seis s-chodamaint. As mouvan las pendicularas Scuol, as mouvan eir Ruedi Haller e seis collegas cul velo – perfin d’inviern. Fa ün giast üna duscha choda i’l hotel, fa Cla Mosca üna duscha fraida in si’abitaziun. Cun üna tschegnada rendan els uschè attent cha la protecziun dal clima e l’ospitalità tils stan a cour. Vacanzas cumpensadas da la «Klimatruppa Engadin» as poja reservar a partir da subit fin als 23 da schner 2022. Ulteriuras infuormaziuns davart la «Klimatruppa Engadin» e lur acziun daja suot: www.engadin.com/de/klimatruppe-engadin. (cdm/fmr) La «Klimatruppa Engadin» s’ingscha per l’ambiaint e cumpensescha il consüm d'energia dals giasts.

«YOLO – You only live once» o per rumantsch «tü vivast be üna jada». Tenor quella devisa ha perseguità Nevin Galmarini sia carriera da snowboard. Intant è’l sportist professiunal, maridà, bap da famiglia e student. Hoz po’l festagiar seis 35avel anniversari. FMR: Vessa’L al cumanzamaint da Sia carriera cret ch’El saja cun 35 là ingio ch’El es uossa – duos medaglias olimpicas illa gialoffa e da pudair viver dal sport? Nevin Galmarini: Na, ch’eu possa ün di viver meis sömmi nu vessa mai pensà. Ils blers van davo il gimnasi a stübgiar. Eu invezza am n’ha decis per la varianta «YOLO» e n’ha miss tuot sülla carta sport. I nu d’eira però adüna uschè simpel da verer co ch’ün collega davo tschel finiva seis stüdi ed eu cumbattaiva amo per avair success. D’ingionder as piglia la motivaziun da far inavant eir schi nu gira güsta uschè bain? Eu nu craj ch’eu vaiva daplü motivaziun co oters. Ma eu sun ün tip cumpetitiv e l’ir cul snowboard m’ha fat adüna schnuaivel plaschair. Cler chi voul motivaziun, schi s’ha il deschavel trenamaint da l’eivna e tuot il corp fa mal, ma a la fin es quai eir meis job. Eu am poss concentrar be sün quai e nu stoss sperapro amo lavurar. Insomma – id es mia paschiun e d’eira mia decisiun. Perquai nu d’eira la motivaziun mai ün problem. Es dimena il plaschair il plü important pel success? Avair plaschair es fich important per chi’s possa rier eir schi’d es üna jada dür. I nu’s das-cha nempe tour a sai svess e la situaziun massa seriusa. Eu sun però schon eir il tip ambizius. Quai d’eira adüna fingià, ed eu spet eir fich bler da mai svessa – eu less esser adüna il meglder. E quant es furtüna? Furtüna es i’l sport adüna ün factur, ma ün factur ch’eu nu poss influenzar. Eu lavur perquai da bunura fin saira per cha la furtüna haja uschè pac’influenza sco pussibel. Eu less nempe batter a meis adversaris perquai ch’eu sun bun e na esser dependent da la furtüna. El ha dit avant ch’El d’eira adüna fingià il tip ambizius – Til stà quella qualità eir minchatant aint ils peis? Cler. Impustüt per elavurar sconfittas o schi nu gira bain dürant il trenamaint. In da quellas situaziuns possa gnir extrem grit cun mai svessa – per furtüna es quai però dvantà meglder (ria). Quai es nempe alch fich destructiv – i’s cumainza da stübgiar massa bler ed i’s prouva da sforzar. Quai es però üna roba mentala, vi da la quala ch’eu n’ha lavurà bler. Id es important cha l’ambiziun saja controllada, uschigliö nu s’esa mai cuntaint cun sai svessa. Avant duos on ha’L stuvü far ün posa da 22 mais causa problems culla rain. In ün’intervista ch’El ha dat cuort davo Seis retuorn illa coppa mundiala ha’l dit: «Pervi da meis esser ambizius n’haja ignorà las dolurs». Fessa’l quai dimena hozindi oter? Schi, eu sun eir landervi da far quai oter co plü bod e da dir: «Ok, per hoz basta», sch’eu bad cha la rain fa mal. Eu less però adüna trar tras meis pensum da trenamaint. Meis pensar d’eira adüna, «sch’eu fetsch daplü co tuot tschels, suna eir meglder co tuot tschels» – quai d’eira ün simpel quint per mai. Cullas feridas d’eira però sforzà da müdar quel pensar, ed eu prouv intant da tadlar meglder sün meis corp – quai nun es però adüna uschè simpel. (ria) Dimena adüna «all-in» e dar plain gas? Hai cler, mincha carriera da sportist es ün di finida. Schi’s va adüna «all-in» as passainta bler daplü – positiv e negativ. Eu nu less guardar inavo e pensar ch’eu n’haja mancantà alch dürant mia carriera. Quai es güsta ün bun chavazzin. Co vuless El pudair guardar inavo sün Sia carriera? Eu less guardar inavo e pudair dir ch’eu n’haja gnü success. Al istess mumaint am lessa però eir sviluppar sco persuna. Sport es alch fich special. Dürant la stagiun as vegna güdichà mincha fin d’eivna – est bun o est nosch? Bainschi nüglia sco uman, ma a man da la prestaziun. Il istess es eir dürant il trenamaint. Eu less cha meis trenader am disch che ch’eu nu fetsch bain per ch’eu am possa amegldrar. Per mia vita professiunala lessa imprender co ch’eu riv dad ir intuorn cun sconfittas, cun feedback ma eir co chi’s va intuorn cun success. Da che s’imprenda lura daplü – da success o da sconfittas? Plücofacil da sconfittas. Üna sconfitta s’analisescha per chi nu capita plü. Eu prouv però eir d’imprender dal success. Ün da meis trenaders vaiva dit: «Vus stuvaivat analisar, eir scha vus vais success. Be uschè savaivat che cha vaivat avant fat inandret, schi vegn darcheu üna fasa sainza success.» Schi gira bain esa però bler plü greiv da’s tour il temp e da sezzer nan e d’analisar tuot. (ria) Perquai chi nu’s metta in dumonda il success? Hai precis. I’s pensa lura: «Hai easy, id es bain tuot bun.» (ria) D’eira dürant la posa sforzada eir ün tema da finir la carriera sportiva? Schi, in mincha cas. Ma quai es eir uossa tema. Eu manaj, eu n'ha 35 ons e n’ha famiglia, lura s’inclegia da sai ch’eu am fetsch da quels impissamaints. Quai es tenor mai fich important ed alch ch’eu cusgliess eir a mincha sportist professiunal, eir fingià al cumanzamaint da la carriera. D’avair ün plan B, schi vegn üna ferida es fich important. Snowboard es daspö il 1998 disciplina olimpica. Da quel temp d’eira il sport amo giuven e magari rebel. Ils snowboarders vivaivan eir ün pa il spiert dal «rock’n roll». Quant «rock’n roll» es üna carriera da snowboarder professiunal hozindi amo? Plü bod d’eira normal chi’s giaiva davo la cumpetiziun subit a far festa e cha tuot d’eira plü loc. Quel spiert cha’l sport da snowboard vaiva da quel temp, m’ha schon eir inspirà. Ma eu nu sun il tip dal far festa, eu sun sco dit, plüchöntsch il tip ambizius e professiunal. Però d’investir tuot l’energia e tuot ils raps in üna carriera da sport invezza dad ir a stübgiar es tenor mai schon eir ün pa «rock’n roll». (ria) El es intant snowboarder professiunal, maridà, bap da schemblins e student. Che da quai es la plü grond sfida? Che chi'd es la plü gronda sfida? (stübgia) Per dir la vardà nun es nüglia da quai üna gronda sfida. Eu n’ha uschè üna grondiusa duonna, uschè cools uffants, vegn extrem gugent cul snowboard ed uossa fetscha amo il master in meis stüdi d’economia. Da coordinar tuot quai es la sfida, ma i va. I dà oters chi fan amo blerun daplü co eu. Dimena vala quia – i’s sto vulair e lura as riva tuot? Precis. Cur ch’eu n’ha amo cumanzà a stübgiar d’eira il prüm impissamaint schon: «Riva da schonglar tuot insembel?» Ma eir pro’l stüdi n’haja l’ambiziun da rivar ils examens. I dà tanteraint üna jada üna not ch’eu stoss lavurar tras, ma quai va schon. (ria) Avant vaina discurri da «rock’n roll». Eu sa ch’el es ün grond fan da musica da rock. Daja üna chanzun chi descrivess Sia vita e Sia carriera? Uh, quai es üna buna dumonda. (ria) Stoss svelt guardar tras mia «playlist». (piglia il telefonin per tscherchar üna chanzun) A mai gniss adimaint la chanzun «It’s a Long Way to the Top» da la band AC/DC? (Stübgia) Hai, quai füss propa üna buna chanzun. Eu n’ha gnü ün lung viadi per rivar la prüma jada sül podest ed eir per guadagnar la prüma cuorsa. Lura pigliana quella? Hai, quella pigliana. (ria) Dad Ardez sül podium olimpic Nevin Galmarini es nat als 4 da december 1986 a San Galla e creschü sü ad Ardez. Cun desch ons ha’l cumanzà dad ir cul snowboard. El ha visità la classa da sport a l’Institut otalpin a Ftan e’s decis davo la matura per üna carriera da sportist professiunal. Set jadas ha Nevin Galmarini guadagnà las maestranzas svizras i'l snowboard alpin. Dal 2017 la medaglia da bruonz als champiunadis mundials da snowboard illa Siera Nevada in Spogna. Als gös olimpics 2018 a Pyoengchang illa Corea dal Süd ha’l pudü festagiar seis plü grond success. El ha guadagnà la medaglia d’or illa disciplina slalom gigantic parallel. Quatter ons avant vaiva’l guadagnà illa istessa disciplina fingià la medaglia d’argent als gös olimpics a Sotchi in Russia. Nevin Galmarini es maridà e bap da schemblins. Cun sia famiglia abita’l i’l chantun Soloturn. «Da na ir a stübgiar d’eira rock’n roll» Hoz festagia Nevin Galmarini seis 35avel anniversari. Il snowboarder professiunal d’Ardez po intant guardar inavo sün üna carriera cun blers success – pro quels success toccan perfin duos medaglias olimpicas. Quist on dà’l l’attacha a sia quarta stagiun cun gös olimpics. La via fin pro la prüma plazza da podest d’eira però lunga ed ha dovrà bler flà. Ill’intervista cun la FMR quinta Nevin Galmarini perche ch’el fa tuot per cha la furtüna nun haja ingün’influenza sün sia carriera, perche ch’el ha stuvü imprender da tadlar sün seis corp e che chi’d es plü important co be motivaziun per avair success. (fmr/an) Nevin Galmarini festagia hoz seis 35avel anniversari. Il snowboarder professiunal d’Ardez po intant guardar inavo sün üna carriera cun blers success – pro quels success toccan perfin duos medaglias olimpicas.

Schi’s voul imprender rumantsch, as stoja far bler daplü co be imprender ils verbs irregulars. Per exaimpel fich important, ma apunta eir fich irregular, es il verb esser: eu sun, tü est, ella es, nus eschan, vus eschat, ellas sun. Ed eir cun imprender l’inversiun – chi’d es difficila – nun esa amo fat: Co tü hast nom?, nu’s poja dir. Co hast tü nom?, i’s disch. – Na, apunto­ na i’s disch. As discha, as discha. Sast l’inversiun. Il prüm il verb e lura il subject. Sco per tudais-ch. Quai es tuot important, ma imprender rumantsch nun es be ün imprender linguistic. Tü hast ün’invista in üna lingua minoritara, plain obstaculs, ma tü poust eir sfuondrar (attenziun kitsch!) in ün muond da bellezza, magic, unic. Scha tü imprendast rumantsch, imprendast üna lingua chi’d es divisa in tschinch idioms ed amo daplüs dialects. Id es üna lingua chi vain dafatta discurrida in mincha cumün differentamaing. Üna lingua, illa quala i’s disch pel listess pled chi vain scrit ufficialmaing «eu» illa Val Müstair «jau», a Zernez «jou» ed a Tarasp «ä». Ed illa Val ­Müstair as intuna ils verbs oter. Invezza da dir «chaminar» as discha «chaminer». E pervi da quai n’haja sgüra fingià custabà a diversas scolaras da rumantsch numerus verbs ün pa fos. Retro- e prospectiv: S-chüsai! Però: Scha tü imprendast rumantsch, poust simplamaing discuorrer, eir scha tü nu sast precis co chi’s pronunzcha o accentuescha precis ün o l’oter pled. Teis visavi craja lura forsa simplamaing cha tü est da Tarasp, Müstair, Savognin, Ziràn o Trun. Scha tü imprendast rumantsch pro üna persuna d’instrucziun es quella garanti almain bilingua. Implü ha’la probabelmaing ün vocabulari blerun plü larg per tudais-ch. Co chi’s dia «Hüfte» per rumantsch? Quai laiva savair Ruth ultimamaing davo ün cuors. Eu nu vaiva ingün’idea. Rumantsch nun es simplamaing na preschaint in bleras domenas da nossa vita: reclama, i’l Coop o lura apunto pro’l meidi, schi’s fa ün termin pervi da la hüfta. Quai voul dir: Scha tü imprendast rumantsch e discuorrast fingià bain ün’otra lingua neolatina, hast probabelmaing fingià ün vocabulari blerun plü rumantsch co la persuna d’instrucziun. Nun es quai super? Quai es bain il boost per teis ego. Scha tü imprendast vallader nu poust displaschaivelmaing na ir be uschè in Engiadina Bassa in üna butia e dir «bun di». Bun, tü poust bain far quai, ma tenor mias experienzas vegn suvent inavo ün «Grüezi, was hättand Si gärn?» Quai ha probabelmaing differentas radschuns. Per exaimpel: 1. La persuna nu sa gnanca rumantsch. O lura: 2. La persuna less muossar ch’ella sapcha eir tudais-ch. Quai significha: Scha tü imprendast rumantsch aintrast in üna cumünanza, illa quala minchüna e minchün ha imprais da tour resguard – linguisticamaing, ma eir socialmaing. E lura amo sco cocca: Scha tü imprendast rumantsch aintrast in ün univers cultural incredibel. Cun imprender rumantsch as drivan portas pro las plü bellas istorgias, ils plü interessants cudeschs, las plü poeticas chanzuns. E natü­ralmaing pro las plü coolas columnas (hihi). Alina Müller studegia sociologia, instruescha rumantsch e lavura a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Alina Müller studegia sociologia, instruescha rumantsch e lavura a la Scola auta da pedagogia dal Grischun.

Il Chantun ha inaugurà in venderdi a Zernez üna nouva basa pel mantegnimaint da las vias. Quella es in avegnir il lö da lavur da set stradins. L’edifizi sta architectonicamaing in lingia cun otras basas «stradalas» cha’l Grischun ha realisà i’ls ultims ons. Cumanzà vaiva tuot dal 2007 aint a Vals. Là d’eira gnü inaugurà il prüm edifizi da lain pel mantegnimaint da las vias in Grischun. Intant daja da quels edifizis cun üna fatschada da larsch (cun s-chandellas o intabladüra) eir a Glion, a Valchava e daspö quist utuon apunta eir a Zernez. Il lain fuorma insè ün cuntrapunct als elemaints da lavur principals dals stradins, sco p.ex. il catram, la gera, il betun, la naiv o il sal. Zernez – impè da Susch ed Ova Spin Güsta al schef suprem da l’Uffizi da construcziun bassa chi chüra las vias, al regent Mario Cavigelli, plascha quista «tipologia» in lain, sco ch’el ha dit in venderdi passà a l’avertüra da la nouva basa a Zernez. Mario Cavigelli: «Tuot ils edifizis sun dal listess tip, els as sumaglian, ­tuot es modern in lain – il material dal mumaint. Eu sun persvas cha eir quia a Zernez pudaina prestar grazcha a quista nouva basa üna buna lavur.» La nouva basa da mantegnimaint a Zernez es insè il resultat d’üna fusiun e da trattativas. Ils anteriurs staziunamaints da stradins ad Ova Spin ed a Susch vegnan scholts e miss insembel apunta a Zernez. Pro’ls edifizis ad Ova Spin (garascha e chasa d’abitar) s’esa amo adüna in tschercha d’üna soluziun, cun quai cha’l Chantun less insè gnir liber ils stabilimaints, sainza però pudair vender quels ad ün proprietari privat. Tuot as rechatta nempe dadour la zona da fabrica. Quist dilemma ha eir il president cumünal da Zernez, Emil Müller, manzunà amo üna jada in venderdi. El spera però chi’s possa chattar prosmaing üna soluziun. La basa a Susch restarà percunter in mincha cas amo in funcziun, tanter oter eir sco basa da lavur, scha’l sviamaint per quel cumün gniss fabrichà ün bel di. Cuosts da 6,3 milliuns francs A Zernez sun in acziun al mumaint set stradins. Insembel cun ün’ulteriura trentina da collegas in tuot il district 4 da l’uffizi chantunal mantegnan els 55 kilometers via. Quellas as rechattan in tuot l’Engiadina Bassa infin sü per la mità dals duos pass chi mainan our da la val, il Pass dal Fuorn ed il Pass dal Flüela. Il nouv edifizi al pè dal Pass dal Fuorn ha ­cuostü al man public chantunal 6,3 milliuns francs. Quai es daplü co chi d’eira previs a seis temp, perquai cha’l Chantun laiva insè fabrichar il stabilimaint var 150 meters in direc­ziun Zernez, ingio cha la parcella previsa füss statta plü adattada ed il fabricat eir plü bunmarchà. Il Chantun s’ha però laschà persvader, sco cha’l president cumünal Emil Müller s’ha algordà in venderdi passà, da plazzar sia sedia per quels 150 meters in direcziun dal Pass dal Fuorn. Tenor las reglas da l’art stradala E quist (nouv) lö es «posiziunà optimalmaing», sco cha’l manader da l’Uffizi da construcziun bassa, Reto Knuchel ha dit in venderdi passà. Tuot il stabilimaint es eir muni tenor las reglas da l’art stradal dal mumaint: üna gronda halla da parcar, üna lavandaria eir per farguns gronds, divers locals da deposit e da segiourn, cun gardarobas, tualettas e perfin cun üna duscha pels collavuraturs. Cumplettà vain tuot amo da trais gronds silos, duos da sal ed ün da gera, e lura amo d’ün ulteriur deposit sün duos plans. L’edifizi principal es gnü fabrichà energeticamaing tenor il standard da minergia e vain s-chodà eir grazcha ad üna sonda geotermica. Il prossem on vess perfin amo da gnir installà ün implant fotovoltaic sün tet, sco cha’ls respunsabels dal chantun han miss in vista. L’inauguraziun, cun üna trentina da giasts, ha gnü lö in venderdi a Zernez pro fich bell’ora d’utuon, avant üna fin d’eivna chi ha lura portà naiv, eir süls pass e las vias in Engiadina Bassa. Ils farguns saran partits davent da Zernez. Ils farguns partan uossa da Zernez Ils stradins in Engiadina Bassa han üna nouva basa per il mantegnimaint da las vias. In venderdi passà ha nempe l’Uffizi da construcziun Bassa inaugurà a Zernez il nouv stabilimaint, davent dal qual dess gnir chürada e mantgnüda üna part dals 55 kilometers da la via in Engiadina Bassa e sü dals duos pass dal Fuorn e dal Flüela. Il nouv lö da lavur dals set stradins ha cuostü al Chantun 6,3 milliuns francs ed es in funcziun daspö quist utuon. Sül plazzal daja garaschas, trais gronds silos da sal e gera e perfin üna lavandaria per deliberar ils farguns dal sal. (fmr/dat) La nouva basa da mantegnimaint da vias a Zernez ha cuostü al Chantun 6,3 milliuns francs ed es in funcziun daspö quist utuon. Il cusglier guvernativ Mario Cavigelli ha inaugurà in venderdi passà ufficialmaing la nouva basa da stradins a Zernez. Il cusglier guvernativ Mario Cavigelli ha inaugurà in venderdi passà ufficialmaing la nouva basa da stradins a Zernez. La nouva basa da mantegnimaint da vias a Zernez ha cuostü al Chantun 6,3 milliuns francs ed es in funcziun daspö quist utuon. La nouva basa da mantegnimaint da vias a Zernez ha cuostü al Chantun 6,3 milliuns francs ed es in funcziun daspö quist utuon. Ün stabilimaint funcziunal e fabrichà per gronda part cun lain indigen.

La radunanza cumünala da Zernez ha decis in gövgia saira tanter oter da propuoner al suveran da dir da NA in favrer chi vain ­illa votumaziun a l’urna a l’iniziativa per üna scoulina a Lavin. Plünavant es gnü approvà il preventiv 2022 ed il pè d’impostas. L’ultima radunanza cumünala dal cumün da Zernez i’l on curraint ha attrat l’interess da 85 votantas e votants. Quai surtuot pervi da la deliberaziun da l’iniziativa «Per üna scoulina a Lavin» a man da la votumaziun a l’urna. L’iniziativa inoltrada ingon a Chalandamarz cun 264 ­suottascripziuns s’ha missa cunter l’intent dal cussagl da scoula e da la suprastanza da vulair serrar sülla fin da l’on da scoula 2021/22 la scoulina chi’s rechatta illa chasa da scoula a Lavin. Massa pac scolarins a Lavin Il motiv principal pella decisiun a favur d’üna centralisaziun da las scoulinas a Zernez d’eira il nomer massa bass da scolarins a Lavin. Quai chi vess pretais, cha scolarins da Zernez vessan per part gnü dad ir a Lavin a scoulina. Da l’otra vart han argumentà ils iniziants cun l’infra­structura bainquant plü adattada ed attractiva a Lavin. Davo üna discussiun extaisa illa radunanza da gövgia saira ha dominà – cun 48 cunter 24 vuschs ed ündesch abstenziuns – l’opiniun dal cussagl da scoula e da la suprastanza cumünala. Els han uschè pudü persvader surtuot cun l’argumaint, ch’ün SCHI a l’iniziativa s-chaffiss fats accumplits ed impediss, cha las instanzas cumünalas pudessan reagir i’l rom da lur legitimaziuns cun masüras adattadas sün situaziuns futuras. Cun l’acconsentimaint da la radunanza vain propuonü uschè ün NA a l’ini­ziativa a la votumaziun a l’urna. Proget «ZE 2020» dess gnir extais La votumaziun sur da la scoulina varà lö als 13 favrer 2022 insembel culla decisiun a reguard la revisiun da la ledscha d’energia. Quella es gnüda deliberada cun 68 cunter nouv vuschs ed ses abstenziuns e prevezza tanter oter da schlargiar il perimeter dal proget «Zernez Energia 2020» a partir dals 1. october 2023 sün tuot las fracziuns dal cumün da Zernez. Cun ün import solidaric dad 1,5 raps per ura kilowatt consüm da forza vain impli ün fondo correspundent, our dal qual i vegnan pajadas contribuziuns per masüras energeticas sül sectur dals stabilimaints i’l rom da las contribuziuns chantunalas. Contribuziuns cha’l Chantun ha dozà i’l rom dal «Green Deal pel Grischun» güsta uossa, süls 1. december, remarchablamaing. Pür l’utuon 2023 Cunquai cha l’ElCom, l’uffizi independent federal da regulaziun dal sectur d’electricità, ha d’approvar la revisiun da la ledscha d’energia cumünala, po il schlargiamaint dal perimeter «ZE2020» gnir terminà pür per l’utuon 2023. Scha’l suveran da Zernez e davo eir l’ElCom dischan SCHI a la revisiun, vain inchaschà a partir dals 1. october 2023 eir illas fracziuns Brail, Susch e Lavin l’import sül consüm d’energia. Per la paja profitan a partir da quella vouta eir privats ed affars da quellas fracziuns da las contribuziuns cumünalas da promoziun. Segnals positivs sül chomp finanzial Implü ha la radunanza cumünala decis, cun duos abstenziuns, d’approvar üna conces­siun pella retratta d’aua da fuond culla Clinica Holistica Engiadina AG a Susch. Unanimamaing es gnü fat bun il preventiv dal 2022. Quel prevezza pro entradas da 20,3 milliuns francs e sortidas da bundant 19,9 milliuns ün surplü d’entradas da 426 000 francs. Il quint da success prevezza amortisaziuns das passa 820 000 francs e fa quint cun ün cashflow previsibel da bundant 1,5 milliuns francs. Il pè d’impostas cumünal es gnü confermà e resta sün 84% da l’imposta simpla dal chantun. Ed eir il preventiv d’investiziuns cumplessiv ha survgni l’acconsentimaint da la radunanza. Quel prevezza investiziuns nettas da s-chars tschinch milliuns francs ed ha per consequenza cha Zernez ha da resolver ün manco d’aigna finanziaziun da raduond 3,4 milliuns francs. Riet Denot surpiglia il timun Culla tscherna dad Emil Müller sco nouv president cumünal dad Egnach (TG) sun gnüdas lantschadas eir fingià las tschernas cumünalas. Emil Müller terminescha sia carica sco president cumünal da Zernez a la fin da mai 2022. Il vicepresident actual da Zernez e manader da la resgia a S-chanf, Riet Denoth, surpiglia uschè il timun dal cumün da Zernez als 1. gün fin almain la fin da l’on. Cun quist müdamaint capita eir ün remarchabel müdamaint da generaziuns. Emil Müller es cun seis 56 ons nempe güsta dubel uschè vegl sco Riet Denoth chi’d es 27. Als 15 mai 2022 han lö las tschernas dals gremis cumünals pella perioda d’uffizi 2023 fin 2026, inclus quella dal post dal president cumünal. Süls 1. gün surpiglia Riet Denoth il timun dal cumün da Zernez dad Emil Müller (fotografia) chi fa müdada giò la Bassa. Süls 1. gün surpiglia Riet Denoth (fotografia) il timun dal cumün da Zernez dad Emil Müller chi fa müdada giò la Bassa.

El es rivà tschel di pro mai culla posta: Il nouv Chalender Ladin. La 112avla annada as preschainta in ün möd modern e simpel. A la redactura, Bettina Vital, oriunda d’Ardez, esa reuschi da preschantar istorgias e temas interessants. Eir ingon spordscha il cudesch per la famiglia rumantscha sün 156 paginas blera culturella dürant il temp d’Advent. Sco üsità cumainza il Chalender Ladin, l’organ ufficial da publicaziun da l’Uniun dal Grischs, cullas indicaziuns chalendarias per l’on 2022. Per regla tillas sursiglia. Il chalender dvainta interessant per mai pür dürant las stagiuns da far üert: Cura esa üna buna insaina per tagliar fluors? O per semnar las carottas? Id es ün bun agüd eir per da quels sco eu chi fan üert a la moderna, nempe cun eras otas. Il sguard i’l cuntgnü imprometta üna lectüra variada: Dad idols da Berbers e Polinesians, da pas-chs süts da la Val Müstair, d’ün muond ingüst fin al sguard inavo cun Mema Etter-Margadant e blers oters raquints. Che chi nu das-cha mancar actualmaing es ün’istorgia a reguard il coronavirus. Quist virus ha miss suotsura tuot nossa vita e quai d’ün di a l’oter. Pustüt las scoulas, e cun ellas ils genituors, la magistraglia, scolars e scolaras han stuvü esser flexibels. Roman Bezzola s’algorda in seis raquint «Scoula e pandemia» ad ün temp extraordinari, e quai a man da l’exaimpel da la scoula da Puntraschigna. Da tuot otras experienzas quinta Bettina Secchi-Fluor: Cur cha Confederats nu san co cha’l rumantsch tuna. Ella s’algorda d’ün evenimaint fat avant 15 ons a l’ONU a Genevra. Experienzas cha sgüra minchün da nus, chi discuorra rumantsch, ha eir fingià fat. Sco üsità quinta l’autura si’istorgia cun seis tipic surrierin. La part «Natüra» nu cuntegna be temas actuals. Las contribuziuns sun scrittas da perits cuntschaints da nossas regiuns. Adüna interessant sun per mai ils raquints da las guardgias dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). In quist cas s’algorda Reto Strimer da la recolonisaziun dal girun barbet. Avant 30 ons s’haja laschà in libertà ils prüms giruns barbets i’l PNS. E Reto Strimer d’eira eir da la partida pro quel transport istoric. Interrassanta es eir la contribuziun da Valentin Pitsch davart ils pas-chs süts da la Val Müstair. Savaivat vus cha 95% da la prada e pas-chüra sütta da la Svizra es svanida daspö l’on 1900? Per finir racumond eu da leger ils trais raquints cuorts da Madlaina Rauch-Stupan, dad Attilio Bivetti e quel da Göri Klainguti. Tanter oter vaja per ün muond ingüst e co cha la vardà vain insacura adüna cuntschainta. Il Chalender Ladin 2022 es cumparü quists dis....

(Lavin) In dumengia, ils 19 december vess Andri Peer cumpli seis 100avel anniversari. Cun sustegn da la Lia Rumantscha ha l’Uniun dals Grischs organisà ün di in algordanza dal poet nat a Sent. L’arrandschamaint es in sonda, ils 18 da december in chasa da scoula a Lavin. El cumainza a las 14.15 e düra fin a las 17.30. Il pled commemorativ tegna Madlaina Peer , la figlia dal poet. Davo la preschantaziun dal film «Il mitus Andri Peer» our da l’archiv dad RTR daja ün discuors tanter Annetta Ganzoni, Renzo Caduff e Rico Valär . Lura aintran il scriptur Dumenic Andry e las scripturas Gianna Olinda Cadonau, Rut Plouda e Flurina Badel in dialog cun texts dad Andri Peer. (cdm/fmr)

Pel mumaint ha lö a Dubai il champiunadi mundial da schah. Il Russ Ian Nepomniatchtchi prouva da detronisar il Norvegiais Magnus Carlsen, chi’d es champiun mundial daspö il 2013. Las partidas fingià giovadas d’eiran fich interessantas e sün ün nivel fich ot. Id es fascinant da perseguitar il cumbat tanter ils duos protagonists tant talentats. Suvent düran las partidas bleras uras, sco per exaimpel la sesavla, cha Magnus Carlsen ha pudü gudagnar finalmaing davo bod ot uras e 136 trattas. Cun guardar las partidas n’haja l’impreschiun cha quist gö (o esa forsa ün sport?) saja ün pa sco la vita svess. Adüna darcheu daja üna nouva situaziun, ingün mumaint nun es sco l’oter. Mincha situaziun pretenda dals giovaders üna resposta persunala. Tuot es in movimaint ed ils giovaders as ston adüna darcheu decider da nouv che plans ch’els vöglian perseguitar e che tratta chi dess esser la prosma. Nun esa precis uschè in nossa vita? Nun es mincha mumaint, mincha nouva situaziun sco üna dumonda cha l’uman ha da dar üna resposta tuot persunala? Scha quai ans plascha o na, la vita e na l’uman fa las dumondas, e l’uman ha da dar la resposta. Ün grond maister da schah es üna jada gnü dumandà: «Chenüna es la megldra tratta?» Quista dumonda nu fa natüralmaing ingün sen. I nun exista üna megldra tratta in general. I dà adüna darcheu nouvas posiziuns ed in quellas daja bainschi mincha jada la megldra tratta. Ma quella ha adüna da chefar culla situaziun concreta e specifica süll’assa. E sco süll’assa da schah es quai eir in nos minchadi: la vita ans fa adün’inavant nouvas dumondas. Mincha mumaint es üna dumonda persunala a mai svess, üna dumonda drizzada be a mai e be in quist mumaint. Ed ingün oter, be eu poss respuonder a quista dumonda persunala. Tras quai dvainta mincha situaziun da nossa vita eir üna situaziun ch’eu am stoss decider, far nüglia nu funcziuna – o dit oter, eir quai es üna decisiun. Sco pro’l schah ha l’uman l’incumbenza da far sias trattas, da trar sias decisiuns tenor meglder savair e da surtour lura la respunsabiltà per quista decisiun. Perquai cha mincha decisiun müda darcheu la situaziun, saja quai süll’assa da schah o illa vita. E cler, minchatant nun esa uschè simpel da dar üna resposta, minchatant es la decisiun fich difficila e douvra bler temp e ponderaziuns profuondas – ma finalmaing vaina da trar, vaina da far alch, vaina da’ns decider, eir scha nus nu savain, scha nus vain tschernü la megldra varianta. Sco pro’l schah nun esa pussibel da far oura il quint per tuot las variantas pussiblas e nus vain dad avair fiduzcha in nossa intuiziun. Quai es quella instanza in nus chi sa blerun daplü co tuot nos savair, ün’instanza chi’d es plü scorta co nos tscharvè. Suvent es ella be üna vuschina fina cha nus dudin be scha nus ans piglian il temp da tscherchar il silenzi chi’d es qua per nus adüna e dapertuot. Eu ans giavüsch cha nus sajan adüna darcheu pronts da tscherchar las respostas a las dumondas cha la vita ans fa mincha mumaint adüna darcheu da nouv, cha nus ans piglian il temp da tillas stübgiar e ponderar a fuond, cha nus hajan eir la fiduzcha cha nossa intuiziun sapcha suvent daplü co nos tscharvè e cha nus hajan quatras il curaschi da respuonder in ün möd singular e persunal – e cha nus sajan lura eir pronts da surtour la respunsabiltà per nossas respostas. Arno Arquint è teolog, psicolog e scienzià da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir min­tgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Nun es mincha mumaint, mincha nouva situaziun sco üna dumonda cha l’uman ha da dar üna resposta tuot persunala?»

La radunanza cumünala dal Cumün Valsot ha acconsenti in marcurdi saira ün credit dad ün milliun francs per realisar üna nouva butia pella fracziun da Ramosch. Dürant la stad 2022 vess la nouva butia – in lain – da gnir fabrichada, schi va tenor il giavüsch dal cumün. L’avertüra füss previsa il plü tard da prümavaira dal 2023. In nouv stabilimaint vess lura da spordscher plazza per la posta ed ün pitschen café. Per pudair realisar quist proget metta il cumün a disposiziun uossa raduond ün terz da la plazza da scoula. Culla scoula da Ramosch as prevezza da far müdada illa scoula da Strada. Il Cumün da Valsot fabricha l’edifizi e til dà lura a fit a Wanda Hopmann chi maina fingià hoz la butia da mangiativas a Ramosch. La butia existenta es in possess privat, il contrat cul possessur scrouda sülla fin dal mais marz 2023. Ultra da quist credit ha la radunanza cumünala da Valsot eir approvà il preventiv 2022 chi prevezza ün surplü d’entradas da var 50 000 francs – quai pro entradas da passa 11,5 milliuns francs. Implü ha il suveran da Valsot eir decis da laschar il pè d’impostas sün 95% da l’imposta chantunala simpla. Daspera ha la radunanza eir approvà in marcurdi saira – sco cha’l cumün scriva in üna communicaziun – ün augmaint da credit pella Meglioraziun Tschlin. Quel augmaint importa 6 miliuns francs. Quista approvaziun es statta necessaria per cha davart dal chantun vegnan fattas bunas las contribuziuns da 85%. (cdm/rtr/fmr) Ün edifizi da lain sülla plazza da scoula - uschè as preschantarà la nouva butia da Ramosch tenor üna visualisaziun. Ün edifizi da lain sülla plazza da scoula - uschè as preschantarà la nouva butia da Ramosch tenor üna visualisaziun.

La mità d’october ha gnü lö a Nairs il festival «LitteraturA Nairs», cun litteratura e discussiuns intuorn la tematica «Bestial». Uossa sun las prelecziuns e discussiuns eir accessiblas sco video. La dieta litterara – organisada da l’artista Flurina Badel e da la romanista Bettina Vital in collavuraziun cun la Fundaziun Nairs – as vaiva dedichada a la bes-chas illa litteratura rumantscha. I sun gnüts prelets texts animalics ed i s’ha discus aint il center cultural a Nairs la relaziun tanter l’uman e la bes-cha illa litteratura rumantscha ed illa litteratura in general. Da la partida sun stats auturs ed auturas rumantschas sco per exaimpel Göri Klainguti, Attilio Bivetti, Plinio Meyer, Fadrina Hofmann, Leo Tuor e divers oters. Üna gronda part dal program dal festival es gnü filmà dürant quella fin d’eivna e sta uossa a disposiziun sün la pagina d’internet da la Fundaziun Nairs. (cdm/fmr) Ils singuls videos sun accessibels sün www.nairs.ch. Festival da litteratura „ LitteraturA Nairs“ da l’october 2021 – cun la tematica „bestial“.... Festival da litteratura „ LitteraturA Nairs“ da l’october 2021 – cun la tematica „bestial“....

Il cumün da Scuol invida a sias votantas ed a seis votants ad üna radunanza cumünala. Illa sala cumünala da Scuol ha il suveran da decider als 13 da december impustüt davart il preventiv ed il quint d’investiziuns per l’on 2022. Il capo cumünal, Chri­stian Fanzun, das-cha preschantar ün preventiv cun ün s-chavd da s-chars ün mez milliuns francs e quai pro entradas da 53.8 milliuns francs e sortidas da 54.2 milliuns francs. Plünavant prevezza il cumün da Scuol investiziuns nettas da 13.3 milliuns francs. Il grà d’aigna finanziaziun importa be plü 16% ed es cun quai insufficiant. Da l’on 2020 importaiva quista cifra indicativa ideals 166%. Sco cha’l capo manzuna i’l rapport al preventiv 2022 fa la pitschna marscha da quista cifra pissers. «Quella es fich importanta per far las investiziuns ourdvart necessarias, e quai dürant il ons futurs.» Cun excepziun da l’on 2018 ha il cumün da Scuol daspö la fusiun investi minch’on damain e dürant ils ultims duos ons dafatta trais milliuns damain co cha l’aigna finanziaziun vess pussibiltà. La suprastanza es da l’avis «chi nu’s das-cha laschar mantunar plü ferm las investiziuns». Uschè as voula evitar da perder la survista in chosa. «Las investiziuns ston gnir fattas listess, otramaing crescha il dovair per investiziuns massa ferm.» Per as posiziunar nouv pels prossems 30 ons ha lantschà il cumün da Scuol divers stüdis e progets per l’avegnir. (fmr/afi)

Il pled da l’on 2021: «respet» – almain per rumantsch. – E forsa s’exprima cun quista tscherna eir l’opiniun cha ün pa daplü respet nu fess tantüna na don a nossa società, a nossa cultura politica ed a quella dals mezs socials. La cumischiun da la Svizra tudais-cha ha invezza elet il pled «Impfdurchbruch» – ed ha uschè decis per ün’expressiun cha be ün pêr specialists varan cugnuschü avant las debattas da l’on passà. In Romandia s’haja tschernü «iel» – ün pronom artificial chi cumbina il masculin «il» e’l feminin «elle» e chi dess da quai nan pussibiltar üna lingua neutrala, averta per duonnas ed homens. In Svizra taliana ha il pled «certificato» guadagnà il premi e muossa amo üna jada via vers la crisa da sandà. Uossa esa üna chosa da verer inavo vers il passà, e tuot ün’otra da verer vers l’avegnir. Schi che sarà il pled dal 2022? In mincha cas speresch eu chi sarà ün pled chi refletta l’optimissem da la devisa biblica pel on chi ha güst cumanzà. Minch’on tscherna üna cumischiun ün vers biblic per l’on chi vain. E per quist on hana tschernü: Cristus disch: «Eu nu s-chatscharà a quel chi vain pro mai.» (Joan 6,37) Oramai cha nos muond cumplichà cugnuoscha üna pruna cundiziuns chi reglan l’access ad üna o tschella chosa, schi cha cunfins stricts (chi pon sainz’oter esser güstifichats) limiteschan la libertà dals umans, am fa quist vers simplamaing bain. Schi, la cretta in Cristus es averta per tuots. I nu voul diploms, notas, certificats, i nu voul pronoms chi fan straverer ün muond sainza differenzas, neir brich passaports e per üna jada nu fan gnanca dabsögn raps. «Eu nu s-chatscharà a quel chi vain pro mai.» (Joan 6,32) E «…chi chi vain pro mai nun avarà plü fam, e chi chi craja in mai nun avarà mai plü said.» (Joan 6,37) Dimena: mia proposta pel pled da l’on, fingià uossa, al seguond di da 365: Avertezza. Quell’avertezza chi lascha scuvrir be buonder il muond chi’s zoppa in minch’uman chi s’inscuntra, quell’avertezza chi maina ad accumplimaint ed üna vita plaina perche l’es averta per la cretta ed uschè per la spranza cha Dieu ans surprenderà eir quist on cun seis bön. Uschè giavüscha a minchün ün 2022 marcà da grond’avertezza! Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi bundant 7 onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Schi che sarà il pled dal 2022? In mincha cas speresch eu chi sarà ün pled chi refletta l’optimissem da la devisa biblica pel on chi ha güst cumanzà.»

Olga Prevost da Sent ha preschantà in marcurdi seis nouv cudesch cun rimas e poesias rumantschas e traducziuns tudais-chas illa libraria «Poesia Clozza» a Scuol. Ün bel mumaint prüvà e las uras sun svanidas sün alas d’culomb. «Las uras svanischan, sün alas d’culomb, i svoulan in prescha, sü vers l’orizont...», prelegia Olga Prevost ün versin our da seis nouv cudesch da rimas e poesias, in occasiun da la vernissascha illa libraria «Poesia Clozza» a Scuol. Üna vainchina da persunas s’han chattadas in marcurdi passà per quist mumaint unic e paschaivel. L’autura ha prelet las rimas ruman­tschas cun üna vuschina quieta e davo mincha poesia ha preschantà Siegward Strub las ver­siuns tudais-chas. El ha eir güdà e collavurà pro las traducziuns i’l cudesch, intant cha sia duonna Agnes ha fat la lavur vi dal computer. Cun grond plaschair e stima ha ingrazchà Olga Prevost a la chasa editura Gammeter Media SA ed a tuot quels chi han güdà a realisar quist proget litterar chi’d es ornà cun disegns da Verena Stahel da Tarasp. Per l’accumpagnamaint musical dürant la vernissascha a Scuol ha pisserà la giuvna Selina Poo da Sent. Ella ha sunà differents tocs culla flöta a travers ed ha per finir chantà üna chanzun inglaisa accumpagnada da l’ukulela. Ün proget d’assimilaziun Sco cha Olga Prevost quinta, es naschüda l’idea per quist cudesch in occasiun d’ün Cafè Rumantsch a Scuol. Ella d’eira gnüda invidada a preleger sias poesias e vaiva imprais a cugnuoscher ad Agnes e Siegward Strub chi imprendaivan rumantsch. Els vaivan lura motivà l’autura da realisar ün cudesch. Uossa tegn’la in man uossa si’ouvra ed es fich cuntainta cul resultat. Però da star svess i’l center da l’atten­ziun nu tilla plascha propcha. Olga Prevost es nempe fich modesta ed ella voul plüchöntsch cha oters tiran l’attenziun. «Da scriver sur da mai nu fa dabsögn», quint’la e prouva da sviar il focus sün quella glieud chi tilla ha sustgnüda dürant la realisaziun dal cudesch. Pelvaira s’haja ragiunt cun quist cudesch eir ün proget d’assimilaziun: nempe da differentas persunas sco Agnes e Siegward Strub chi sun rivadas sü da la Bassa, han chattà in Engiadina Bassa ün dachasa, han imprais la lingua rumantscha ed han lavurà cun premura vi dal proget dal cudesch. Chattà l’inspiraziun illa natüra Olga Prevost ha vivü bod tuot sia vita a Ramosch ed a Sent. Ella ha adüna scrit jent ed ha chattà l’inspiraziun illa natüra. «Eu scriv per nun invlidar», quint’la. E bler ha’la scrit dürant tuot quists ons. Qualche istorgias ha’la publichà dal 2018 cun ün sguard sur la saiv illa Chasa Paterna da l’Uniun dals Grischs. Uossa es cumparü il cudesch da rimas e poesias, e chi sà? Forsa nascha per seis 85avel anniversari da quist on chi vain üna prosm’ouvra. Üna bella purziun da texts sun fingià bain lovats in ün pitschen ordinatur be dasper la maisa da chadafö. Intant las uras svanischan, ed il temp passa, pürmassa. E co scriva l’autra per la fin da quist versin: «Hoz di da Silvester, daman il Büman, nos viadi terrester, bun di e bun an!» Il cudesch «Rimas e poesias» dad Olga Prevost da Sent, edi da la chasa editura Gammeter Media SA San Murezzan/Scuol, as survain illas librarias. Foto Nicolo Bass Olga Prevost ha prelet da seis nouv cudesch da rimas e poesias. Foto Nicolo Bass

Als 4 october ha decis la radunanza cumünala da Scuol da desi­ster dal dret da cumprita a reguard l’Institut Otalpin Ftan (IOF), subit cha l’impraist da trais milliuns francs vain pajà inavo. Ils respunsabels da l’IOF vaivan impromiss da pajar inavo quel impraist fin la fin da quist on. Implü vaiva pretais il cumün da ­Scuol cha l’IOF stopcha investir almain set milliuns francs illa renovaziun e l’ingrondimaint dal stabilimaint. In gövgia, ils 9 december han ils respunsabels dal cumün da Scuol ed ils duos commembers dal cussagl administrativ Jon Peer e Christian Gürtler suottascrit la cunvegna per abolir il dret da cumprita. Al listess mumaint han ils respunsabels dal IOF incumbenzà il pajamaint da l’impraist da trais milliuns francs cha’l cumün da Scuol vaiva dat dal 2016. Sco cha l’Institut Otalpin scriva in üna comunicaziun a las medias, vain inoltrada in schner 2022 la dumonda da fabrica per las prümas lavurs da renovaziun e sanaziun. Las investiziuns per qui­stas lavurs importan tanter set ed ot milliuns francs. «Uschè bleras lavurs sco pussibel dessan restar illa regiun, natüralmaing scha’l predsch es eir concurrenzabel», imprometta il president dal cussagl administrativ Jon Peer. In tuot voul l’IOF investir bod 20 milliuns francs illa sanaziun e l’ingrondimaint da sia sporta. (nba/pl)

Daspö la stagiun 2020/2021 sta Vanessa Bolinger tanter las püttas pro’l Club da hockey Engiadina illa seguonda liga. Adonta da differentas difficultats, ha’la demuossà in sia carriera adüna darcheu ch’eir duonnas pon giovar in squadras dad homens. FMR: «Quai daja?» Quella reacziun n’haja surgni da bleras persunas ch’eu n’ha dit ch’eu fetscha ün’intervista cun üna duonna chi’d es goli da hockey in üna squadra dad homens. Es quai üna reacziun ch’Ella cugnuoscha? Vanessa Bolinger: Hai, quella reacziun m’es fich cuntschainta. (ria) Cha duonnas giouvan in üna squadra dad homens es pro’ls juniors ill’età tanter tschinch e 16 ons fingià normal. Pro las squadras da creschüts daja però be duos o trais giovadras. Id es dimena schon amo alch special. Tenor mi’experienza es quella reacziun però plüchöntsch üna recu­gnuschentscha – per dir: «Ah, vus eschat bunas da far quai?» Es Ella dimena statta confruntada suvent cun pregüdizis? Ill’età da juniors schon. Intant s’ha quai però müdà. Cun mias prestaziuns am n’haja fat ün nom. A mai nu güdichescha ningün plü perquai ch’eu sun üna duonna – anzi, plüchöntsch l’incuntrari. La glieud, ma eir ils collegas da la squadra ed ils adversaris han respet ch’eu poss giovar illa seguonda liga. Ha’La in Sia carriera eir passantà discriminaziun? Eu d’eira prüm goli illa selecziun regiunala dals homens da la U14. In quel mumaint as poja gnir tschernü dals gronds clubs da la liga naziunala A. Tschernü es lura però gnü il goli da rimplazzamaint chi d’eira ün hom. Sch’eu füss gnüda sustgnüda daplü, lura chi sa quant inavant ch’eu füss rivada. As vezz’La, güst causa Sias experienzas, eir ün pa sco ambaschadura per duonnas in squadras dad homens? Meis böt es sgürischem chi gnia acceptà daplü cha duonnas giouvan in squadras dad homens. Avant ün pêr ons am n’haja stuvü decider, sch’eu rest in Svizra o sch’eu vegn i’ls Stadis Units a giovar pro ün college. Eu am n’ha decisa da restar quia e dad ir a giovar pro’ls juniors da l’elita B da l’EHC Cuoira. Eu n’ha pensà: «Sch’ingün’otra nu fa, fetsch eu.» I’s sto il prüm cumprovar, per cha la glieud craja chi saja pussibel. Che tips dess’La dimena ad üna giuvna matta chi vuless giovar a hockey? Quai es fich individual. I dà bleras mattas chi’m dumondan, schi dessan giovar pro las duonnas o pro’ls homens. Üna matta chi’d es plüchöntsch malsgüra as chatta forsa plü bain in üna squadra da duonnas. I dependa però eir fich ferm dals giovaders e dal trenader. I dà lös ingio chi s’es acceptada fich bain sco matta ed i dà lös ingio chi dà mobbing. Co es Ella rivada pro’l hockey sün glatsch? Meis frar ed eu giovaivan d’uffants a ballapè. El laiva lura però müdar pro’l hockey. Mia mamma nu vess gnü temp da manar a nus a differents trenamaints e m’ha vuglü persvader dad eir müdar pro’l hockey. Eu n’ha lura cumanzà però il prüm cun patinagi artistic. La trenadra sbragiva sü però talmaing als uffants chi m’es passada svelt la vöglia. Pro’l hockey d’eira plü tard però amo pês cul sbragizi, ma quai nu savaiva amo. (ria) Cun ses ons n’haja dimena müdà pro’l hockey ed i’m faiva plaschair. Ha’La da prüma davent giovà sco goli? Na, eu vaiva cumanzà sco giovadra normala. Per mai d’eira però adüna cler ch’eu less esser goli. Al cumanzamaint nu das-chaiva però, perquai chi nu’s laiva laschar ir ad üna matta aint il goal. Pro ün gö mancaiva lura il goli. Là n’haja lura muossà ch’eu sun buna e davo pudaiva star regularmaing tanter las püttas. A partir dad ot o nouv ons n’haja lura be plü giovà sco goli. Che Tilla fascinescha vi dal esser goli? I’s po decider ün gö – in sen negativ e positiv. Eu chat cool cha sco goli dependa fich bler da mai. Id es eir ün pa üna cumbinaziun da sportist individual e sportist da team. Sper il Cdh Engiadina giouva Ella eir amo pro ün squadra da duonnas in Turgovia. Che es las differenza tanter üna squadra da duonnas ed üna dad homens? Pro’l hockey sün glatsch da duonnas nu’s das-cha per exaimpel tscheccar, che chi nun es per mai uossa uschè relevant. Illa liga da duonnas sun ils tuns però eir plü debels co pro’ls homens ed i vegn giovà oter, tacticamaing. Daja eir differenzas i’l rapport tanter las giovadras resp. ils giovaders? Sun homens plü grobs? Quai es eir darcheu fich individual – ma pro’ls homens vegn dal sgüra bavü daplü biera. (ria) Eu nu dschess però cha homens sajan plü grobs. Pro la squadra da duonnas han giovà eir bleras da las giovadras dürant lur temp da juniors in squadras dad homens. Ellas sun perquai eir fingià plü düritschas. E che Tilla plascha meglder – giovar illa squadra da duonnas o dad homens? Da giovar illa squadra dad homens. Eu n'ha adüna savü ch’eu vuless giovar pro’ls homens. Eu am poss sviluppar bler meglder ed id es eir avantman üna megldr’infrastructura. Per ün goli esa d’avantag d’esser grond. Cun 1,68 m es Ella plüchöntsch «pitschna». Co riv’La da cumpensar quai? La grondezza es dal sgüra ün avantag. Eu m’algord d’ün trenader chi vaiva dit: «Scha vus eschat duos meters grond nu stuvaivat esser perfet. Ma cun 1,85 m invezza schon.» Eu n’ha lura pensà per mai: «Hmm, e che fetsch eu cun meis 1,68 m?» (ria) Ma eu craj cha meis avantag saja ch’eu sun fich movibla. La grondezza as poja eir cumpensar cun esser svelta illas reacziuns e cun as posiziunar inandret tanter las püttas. Causa problems cun Seis schnuogl vaiv'La dat sü dal 2019 la carriera e fat per nouv mais ün viadi dal muond. Che Tilla ha motivà da tuornar davo il viadi darcheu sül glatsch? Grazcha al viadi n’haja surgni üna distanza dal hockey. Quai m’ha fat bain e darcheu motivà da giovar. Davo meis retuorn a chasa n’haja eir pudü schoglier ils problems cul schnuogl. Ch’eu n’ha lura eir amo surgni la pussibilità dad ir a giovar pro’l Cdh Engiadina es natüralmaing stat super. Ella giouva dimena pro’l Cdh Engiadina, trenescha giò la Bassa, giouva eir in ün team da duonnas e sperapro lavur‘La amo. Tuna da bler stress? Id es propi fich bler stress. Eu n’ha però la furtüna ch'eu sun fich flexibla in mia lavur. Dürant la posa d’inviern spera però istess ch’eu possa amo ir d’alch varts in vacanzas per am recrear ün zich. Tuot insembel fa però eir dalet, e quai dà eir fich blera energia. Per mai d’eira però adüna cler ch’eu less esser goli. Al cumanzamaint nu das-chaiva però, perquai chi nu’s laiva laschar ir ad üna matta aint il goal. Gös olimpics o playoffs Vanessa Bolinger es nada dal 1998 e creschüda i’l chantun Sviz. Dal 2004 fin al 2013 ha’la visità la scoula primara ad Arth ed in seguit fat ün on s-chalin ot ad Oberarth, ün on illa classa da talents a Sviz ed ün on a la scoula chantunala, eir a Sviz. Davo la scoula obligatorica ha Vanessa Bolinger fat ün giarsunadi da commerzi. Seis böts per la stagiun actuala sun da pudair giovar culla squadra naziunala da las duonnas als gös olimpics a Peking o da ragiundscher ils playoffs cul Cdh Engiadina. La duonna i’l goal dal Cdh Engiadina «Scuol? Na, quai nu va», d’eira la prüma reacziun da Vanessa Bolinger (23) cur chi tilla es gnüda offerta la plazza sco goli illa squadra dal Cdh Engiadina. Quella pussibilità da giovar in ün team dad homens illa seguonda liga d’eira però massa buna per refüsar. Davo ün discuors cul trenader ha’la müdà idea ed es intant fich cuntainta. Dürant sia carriera ha giovà Vanessa Bolinger pro differents clubs – eir dad homens – e perfin illa squadra naziunala svizra da las duonnas. Problems cul schnuogl tilla vaivan sforzà avant duos ons da dar sü sia carriera. Davo ün viadi dal muond ha’la però pudü schoglier ils problems da sandà ed es darcheu tuornada sül glatsch. (fmr/an) Perchüra daspö duos stagiuns il goal dal Cdh Engiadina a Scuol. Vanessa Bolinger ha demuossà dürant sia carriera cha duonnas han üna plazza eir i’l hockey sün glatsch dals homens.

Il suveran dal cumün da Scuol ha approvà in lündeschdi saira las investiziuns proponüdas ed eir il preventiv da gestiun. Las taxas per aua, chanalisaziun ed immundizchas restan sco fin qua. I’l rapport dal preventiv 2022 as poja leger cha la situaziun finanziala dal cumün da Scuol e’l svilup pels prossems ons sajan da tgnair bain in ögl. Pisser fa impustüt la pitschna marscha d’aigna finanziaziun. Quella es importanta per far las investiziuns necessarias pel futur. Davo la fusiun dals ses cumüns dal 2015 s’haja investi ils prüms ons plütost pac e diminui ils debits in möd cha uossa douvra per exaimpel l’infrastructura cumünala ed otras investiziuns plü grondas. Ils debits crescharan i’ls prossems ons almain sül livel sco pro la fusiun. «Davopro as stoja dir cha quai nun es stat prudaint e provochescha uossa cuosts chi surpassan l’aigna finanziaziun», ha dit ils president cumünal Christian Fanzun. El es però persvas cha las finanziaziuns stopchan gnir fattas, ch’otramaing crescha il dovair per investiziuns massa ferm. Michel Taisch chi maina las finanzas cumünalas ha preschantà il plan da finanzas 2022 fin 2026: «Quist plan da finanzas es üna projecziun dal savair dad hoz pel stret futur, in nos cas per las investiziuns sco eir pel quint pels prossems tschinch ons. I’l passà vaina gnü investiziuns da set fin ot milliuns ed i’l futur faina quint cun 11 fin 14 milliuns francs.» Il temp da reagir dess far plazza al temp d’agir. Investiziuns pel 2022 Christian Fanzun ha preschantà las investiziuns sur 200 000 francs chi ston gnir approvadas dal suveran. Tanter oter sun quai la sesavla etappa da sanaziun da la via da Liuns a Scuol (1.5 milliuns), l’automatisaziun da la ouvra electrica Clemgia (450 000), il condot d’aua per Suotruinas (300 000), la planisaziun locala (200 000), ils indrizs d’EED (250 000), il condot da transport aua Plattas (200 000), a Ftan il sistem da controlla per la sarinera (220 000), la chanalisaziun via da Liuns (400 000 francs) ed oter. Intant cha quellas investiziuns approvadas sainza discussiun e sainza cuntravuschs, ha provochà ün credit per la sanaziun da la resgia a Tarasp per rumpatesta. Ils adversaris dal proget nu sun persvas cha quella as rechatta al dret lö e crajan cha la resgia, in possess dal cumün, fetscha concurrenza a la mansteranza. Els han fat la proposta da sclerir amo divers detagls e da revgnir cun üna proposta in trais ons. La radunanza ha approvà la proposta da la suprastanza cun cuosts da 480 000 francs. Il preventiv da gestiun ha chattà il acconsentimaint da la radunanza. Taxas e pè d’impostas La radunanza ha decis cha las taxas per aua (0,25 promil da la valur dal stabilimaint e 42 raps/m3) sco eir las taxas da chanalisaziun (0,42 da la valur e 70 raps/m3) restan sco fin qua. Eir las taxas d’immundizchas sun gnüdas approvadas. Il pè d’impostas resta sün 100 pertschient da l’imposta chantunala simpla. «Al protocol da la radunanza dals 4 october 2021 es entrada üna protesta. Tenor il giurist dal protestader nun es il protocol stat formulà dal tuot cler.» La suprastanza ha lura trattà las adattaziuns e decis da far bun la protesta entrada e proponü a la radunanza da far bun ils müdamaints. La radunanza es statta perincletta. Las lingias da chanalisaziun illa via da Liuns sun in ün nosch stadi.

In pacs dis van ils ses ans, ch’eu n’ha das-chü esser president da la Lia Rumantscha, definitivamaing a fin. Quai es il mumaint da dar ün sguard inavo ed eir ün inavant. Il sguard inavo Ses ans fich richs, interessants, chi m’han dat ün’invista i’l movimaint rumantsch e sport inscunters ed experienzas ch’eu nu less manchantar. Eu n’ha vis üna Rumantschia chi viva, chi’d es sco ün püschel fluors da tuot las culurs pussiblas, pel solit vana fich bain insembel, minchatant disturba üna culur a tschella, bleras jadas sainza vulair, üna o tschella jada eir aposta – insomma üna cumünanza sco tschient otras, ma tgnüda insembel tras la lingua e tras la paschiun per quella. E quai es güst la specialità: Id es «be» la lingua chi tegna insembel – las circunstanzas, l’ambiaint cultural, politic ed economic sun fich differents d’üna val a tschella ed amo plü differents dal territori tradiziunal a la diaspora. Quai as sto tgnair oura. I voul üna toleranza magari granda per far quai ed eu poss constatar cha quella – cun pacas excepziuns – es avant man. Eu n’ha imprais üna pruna dürant quists ses ans, eu n’ha vis e vivü il chantun cun sias trais lin­guas amo plü rich ed interessant co ch’eu til cugnuschaiva, as preschantand sco üna sfida per las autoritats politicas, ma eir per instituziuns mez privatas sco p.ex. Grischun vacanzas, Ospidal chantunal, la vita culturala, las scoulas sün tuot ils livels. Ed eu sun persvas, amo bler daplü co avant ses ans, cha’l chantun, sia economia, sia cultura e sia politica pon be profitar da quai. Ma – e quist ma es decisiv – i’s sto vulair profitar. Il sguard inavant Adüna cur ch’eu n’ha cumanzà ün nouv post n’haja survgni da meis antecessurs blers buns giavüschs ed ingüns cussagls. E precis uschè lessa far eir eu. Eu giavüsch a la Rumantschia ed a la Lia Rumantscha üna ferma spranza i’l futur, giavüsch cha la cumünanza rumantscha nun as fixescha sülla dumanda: Survivain, schi o na, ma viva e douvra sia lingua sco scha quai füss il plü normal chi detta quella e ch’ella exista eir amo in tschient ans. Eu giavüsch il curaschi da provar oura nouvas vias, dad acceptar, scha üna o tschella as verifichescha sco fosa e da sieuer quellas chi impromettan alch. Ed als Na-Rumantschs giavüscha ch’els mantegnan lur simpatia per la lingua ed il pövelet chi tilla discuorra. Dimena: A bun ans vair, grazcha fich e stat bain! Johannes Flury viva en il Partenz ed è enfin la fin da quest onn president da la Lia Rumantscha. L’uffizi vegnan a surpigliar il 2021 las duas co-presidentas Gianna Luzio ed Urezza Famos. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn....

Il corv es üna bes-cha sulvadia! Chi vess uossa dit, il corv, ün bes-cha sulvadia? Ma scha na il corv, nu savessa che autras «bes-chas», sco cha no dschain in Engiadina, bes-chas per dir creatüras, sainza ch’eu less perder pleds sur da chi chi tillas varà creadas. Las bes-chas sun in fuond tuottas sulvadias, scha na cha l’uman tillas vess domestichadas, per seis agen profit daspö millennis. Ma’l corv, quel nu’s lascha domestichar, eir sch’eu n’ha dudi da quels chi sun gnüts tuts our dal gnieu dad umans e s’han associats cun ün da quels, para chi detta dafatta da quels chi san discuorrer. Ma eu discuor uossa dad ün corv sulvadi, ün utschè, l’ultim, vairamaing, l’unic chi ha amo derivanza dals dinosaurs! Na? Ma schi, schi – il tirannosaur ed il hollywoodosaur sun svanits o inventats. Ils utschels però sun amo adüna qua, pitschens e gronduns e tanter quels sun ils corvs ils plü incredibels. Fingià da puob, cur chi dschaivan, scha tü füssast üna bes-cha, chenüna lessast esser? – dschaiva: ün corv. Quel sa svolar sco bod ingüns, ma maglia tuot, es scort schnuaivel, imprenda e vain vegl, 40 ons o daplü. Ingün nu sa! Na esser bel e murir bod sco oters utschels! Na savair svolar 200 km/h e crappar da la fom. Na esser aint in üna chabgia e gnir pavlà. Na esser üna pulaster davo quatter mais. Mabain esser ün corv, nair nairantüms, svolar in muntogna, as laschar portar dal vent, verer detagls sün kilometers, e far halt be «quac-quac»! Ed esser liber. Arnold Rauch da Cuira e stà redactur e moderatur tar RTR – ed ussa liber pensiunà.

Als 19 da december vess Andri Peer festagià seis 100avel anniversari. El d’eira liriker, poet, scriptur e publicist. Cun seis möd da scriver ha’l influenzà a blers poets chi sun gnüts davo el. «Avant Andri Peer d’eira la poesia rumantscha amo romantica, tradiziunala e giaiva in rima. Lura es cumparü Andri Peer sülla tribüna dals poets ladins e nüglia nu d’eira plü sco üna jada», uschè es il poet e scriptur gnü descrit d’incuort in üna contribuziun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Cha davent dal cumanzamaint haja’l cumbattü per si’agina fuorma poetica. Eir scha blers dschaivan cha quai ch’el scriva nu s’inclegia, ha Andri Peer influenzà a bod tuot ils poets chi sun gnüts davo el. Ingaschà pel rumantsch Ma chi d’eira insè Andri Peer? El es nat als 19 da december 1921 a Sent ed es mort als 2 da gün 1985 a Winterthur. La scoula populara ha’l frequentà a Lavin ed a Zernez. Davo il seminari da magisters ha Andri Peer fat ün stüdi da la romanistica. El ha lavurà sco magister da frances e talian a la scoula chantunala da Winterthur e d’eira incumbenzà per la lingua e litteratura rumantscha a l’università da Turich. Andri Peer d’eira eir commember da differentas associaziuns e cumischiuns – tanter da quellas l’associaziun da scripturs rumantschs e la cumischun svizra da l’Unesco. Dürant sia vita ha Andri Peer scrit eir per plüssas gazettas e revistas e publichà divers artichels davart la litteratura moderna. «I nu’s survegn tuot la poesia dal char Segner» La part centrala da sias ouvras d’eiran las poesias. «L’impuls inizial es in mincha cas spontan. Pel solit nu’s survegna però tuot la poesia dal char Segner. I’s survegn forsa ün bun vers chi’s disch: «Ah guarda, quai s’as pudessa dovrar». Lura as stoja chattar plüs vers chi sun istess buns», ha Andri Peer descrit svessa seis möd da scriver. Cha quai detta lura minchatant enorm bler da far: «I’s sto tscherchar e schaschinar fin cha la poesia dvainta plan planet acceptabla e chi’s po tilla laschar ir pro’l public.» Cha Andri Peer saja stat ün poet revoluziunari perquai ch’el haja bandunà la poesia tradiziunala, ha dit il professer da litteratura Clà Riatsch davart las ouvras dal poet e liriker in üna contribuziun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). «L’ha fat poesias sainza rimas, sainza strofas regularas. Poesias chi nu’s po dir sü in maniera armonica. El ha reinventà pels Rumantschs il vers liber.» Sco cha sia duonna Erica Peer-Studer vaiva dit üna jada, tgnaiva Andri Peer in salv mincha guotta da ruina. Uschè eir tuot seis texts. Illa Biblioteca naziunala svizra as rechatta perquai ün vast relasch da sias ouvras. Quista sonda vaiva l’Uniun dals Grischs (UdG) insè previs d’organisar a Lavin ün’occurrenza in memoria dad Andri Peer, in occasiun da seis 100avel anniversari. Ma l’UdG ha stuvü spostar a cuorta vista l’arrandschamaint, causa la situaziun pandemica, e prevezza uossa d’organisar quel i’l decuors dal prossem on. Andri Peer vess festagià als 19 da december seis 100 avel anniversari. Cun seis möd da scriver ha’l influenzà a blers poets chi sun gnüts davo el.

Il Cumün da Scuol investischa s-chars ün mez milliun francs per mantgnair la resgia a Tarasp. Quai ha decis in lündeschdi saira la radunanza cumünala davo üna lunga discussiun da princip. Sco cha’l president cumünal Christian Fanzun han infuormà in radunanza cumünala, ha fat üna persuna externa dal 2019 ün’analisa ed ün plan da gestiun pella resgia da Tarasp. Tenor quist’analisa stuvess il cumün da Scuol far investiziuns plü grondas per modernisar quella resgia. Cha be uschè as poja garantir a lunga vista la furniziun da laina tagliada al cumün da Scuol ed a las interpraisas privatas. Sco cha’l cumün da Scuol ha infuormà fingià i’l invid per lündeschdi, a la radunanza da preventiv, es gnüda cumprada la resgia gronda (Gattersäge) a Tarasp fingià dal 1972 sco occasiun. Cha quella jada d’eira quai üna maschina fich moderna. Cha uossa as ris-cha però cha quella stetta salda d’ün di a tschel e nu funcziuna plü e chi nu detta neir plü ingüna tocca per tilla cumadar. Rimplazzar resgia existenta Ils respunsabels prevezzan perquai da cumprar üna maschina da scorzar e da rimplazzar la ­resgia existenta cun üna resgia a bindè (Bandsäge). Implü esa previs da müdar oura tuot l’installaziun electrica dal grü existent ed ultra da quai faja dabsögn da far pitschnas lavuors da mantegnimaint vi da la müraglia e las drenaschas per l’aua dal tet. Il Cumün da Scuol fa quint cun investiziuns nettas da raduond 480 000 francs. Quist import es eir previs i’l preventiv d’investiziuns. La prüm’etappa ill’otezza da raduond 200 000 francs dess gnir fatta dal 2022. Lunga discussiun La radunanza cumünala da lündeschdi saira ha gnü da decider sur dal credit brüt da 480 000 francs. E precis davart quist credit haja dat üna lunga discussiun pro’ls preschaints in radunanza. Tschertüns vaivan l’impreschiun cha’l cumün stuvess il prüm sclerir il bsögn cun otras resgias illa regiun ed eir tscherchar il contact cun oters progets chi sun previs in Grischun e per part eir in Engiadina. Oters vaivan l’impreschiun cha’l lö da la resgia a Tarasp saja insomma sbaglià e cha’l cumün nu dessa our da princip na far concurrenza ad oters affars privats. Per Arno Kirchen, manader tecnic dal Cumün da Scuol, es la resgia a Tarasp da grond avantag pel cumün. «Quella po furnir a cuorta vista laina cun masüras specialas», ha’l dit. Cha da quista flexibilità haja profità il cumün impustüt in connex culs dons da strasoras dals ultims ons cur chi d’eiran da rimplazzar punts, saivs e repars. Ün votant ha proponü da spostar il proget per trais ons per pudair far il prüm ils sclerimaints correspundents. Ils preschaints sun però listess seguits a la proposta da la suprastanza cumünala ed han finalmaing aderi al credit da 480 000 francs sco preschantà. La Resgia da Tarasp vain renovada e modernisada.

I’l Nairs Lab a Scuol ha gnü lö in venderdi saira l’avertüra da l’exposiziun Bilderzyklus «800 km» da Nicolas Neumeier da Scuol. L’exposiziun da sias ouvras in culuors d’aua, acril, öli e charbun es averta fin als 30 da schner. «Eu sun nat a Berlin dal 1989 e cun bap e mamma ed eir nona e bazegner eschna gnüts bler a Scuol a far passlung ed ir culs skis. Ün bel di vaina decis da far müdada a Scuol e giodair las bellezzas da quista cuntrada», ha dit Nicolas Neumeier. Davent da la seguonda classa es el i a scoula a Scuol ed imprais rumantsch. Davo la scoula populara ha el fat la matura a l’Institut Otalpin a Ftan ed imprais e lavurà sco magister. El ha fingià pitturà e disegnà da pitschen insü e la natüra illa regiun til ha animà da cuntinuar cun sia paschiun. A Berlin ha el fat ün’exposiziun privata e s’ha uossa allegrà da pudair muossar sias ouvras in ün’exposiziun a Scuol. Minchatant es plü pac daplü In sia laudatio ha il co-directur da NAIRS Christof Rösch fat ün’excursiun tras la vita da Nicolas Neumeier: «Neumeier es ün autodidact ed ha imprais ad inchaminar sia via sco artist sün aignas chommas. Las inspiraziuns per sias ouvras chatta el impustüt illa cuntrada da l’Engiadina, ma eir i’l chomp da tensiun tanter Scuol e Berlin, quai tradischa eir il titel da si’exposiziun. » 800 kilometers, quai es la distanza da Scuol a Berlin. «El es ün artist giuven cun curaschi chi sta al principi da sia via artistica.» Neumeier ha profità dad inscunters cun oters artists ed el es da l’avis cha sün ün tschert livel as saja dependent dad agüd da persunas dal fat. Neumeier transpuona in sias ouvras muonds da sentimaints, process visibels, evenimaints sün taila e vain impustüt influenzà da la natüra da la regiun. Cun structuras da culur, contrasts, experienzas e cun bler anim naschan sias ouvras vivas. Sco ch’el ha dit «es minchatant plü pac daplü». Nairs Lab Sco cuntrapunct a la chasa d’artists Fundaziun NAIRS a Scuol daja uossa eir il «Nairs Local Art Talents», dit eir Nairs Lab, chi’s rechatta illa chasa cotschna vis-à-vis da l’Hotel Belvédère sper il Stradun tras Scuol. I’l Nairs Lab muossa la Fundaziun Nairs lavuors da talents locals e lascha scuvrir al public ouvras nouvas. I’s tratta d’ün pitschen local chi pussibiltescha ad artists al principi da lur via d’art da preschantar lur ouvras. Il Nairs Lab i’l center da Scuol es ün atelier per art chi po gnir dovrà temporarmaing e chi dess animar a discussiuns davart art contemporana. L’exposiziun in preschentscha da l’artist es averta da gövgia fin dumengia da las 17.00 fin las 19.00 ed infin ils 30 da schner L’artist Nicolas Neumeier tanter duos da sias ouvras. Üna da las ouvras da Nicolas Neumeier da Scuol e Berlin. Ün’otra da las ouvras da Nicolas Neumeier chi sun expostas pel mumaint i’l Nairs Lab a Scuol. Exposiziun da Neumeier a Scuol (fmr/bcs) D’incuort ha gnü lö I’l Nairs Lab il center da Scuol l’avertüra da l’exposiziun da purtrets da Nicolas Neumeier. Il Nairs Lab es ün local pitschen chi pussibiltescha a giuvens artists, eir indigens, da muossar lur ouvras ad ün vast public. Quel local suottasta a la chasa d’artists da la Fundaziun Nairs per art contemporana. Il Nairs Lab dess animar discussiuns davart art. Las ouvras da Neumeier sun fich vivas, realisadas cun culurs d’aua, acril, öli e charbun e muossan il cumainzamaint da la via da l’artist giuven chi’d es creschü sü a Scuol. Il titel da l’exposiziun es «800km», quai es la distanza tanter Scuol e Berlin. L’exposiziun es amo averta fin al 30 da schner. (fmr/bcs)

La Viafier retica es vi da rimplazzar seis trens. I’ls contuorns da Cuoira e sülla lingia da l’Alvra circulescha fingià il material nouv e modern – per part eir il risch nouv model: il «Capricorn». L’Engiadina e la Surselva invezza as ston cuntantar intant amo culs vaguns vegls. Chi chi viagia cul tren vers l’Engiadina ha – tuot tenor destinaziun – duos pussibilitats. Per rivar in Engiadin’Ota as vaja sur il traget da l’Alvra. Per rivar in Engiadina Bassa as passa tras il tunnel dal Vereina. Sül traget da l’Alvra chatta la passagera o il passager vaguns nouvs cun lös spazius e maisas chi spordschan eir la pussibilità da lavurar. Sül traget davent da Mustèr e tras il Vereina a Scuol – sco eir sül traget tanter Scuol e Puntraschigna – circuleschan invezza vaguns vegls e sainza comfort per lavurar. Han l’Engiadina e la Surselva damain importanza per la Viafier retica (VR)? «Nus nu pudain rimplazzar tuot in üna jada» «Na, nus nu priorisain tschertas lingias», disch Markus Barth, manader producziun pro la VR. Ma el agiundscha: «Eir scha nus vulessan spordscher trens nouvs e moderns per tuot las regiuns, nu pudaina rimplazzar tuot il material in üna jada.» Cumanzà a rimplazzar las locomotivas ed ils vaguns vegls ha la VR fingià avant plüs ons. Ella ha perquai investi – ed investischa eir in avegnir – plüs milliuns francs. Uschè circuleschan daspö il 2010 ils trens nouvs dal tip «Allegra», impustüt sco trens regiunals, i’ls contuorns da Cuoira, e daspö il 2016 sül traget dal Alvra ils trens dal tip «Alvra». Il plü nouv model, chi dess davoman rimplazzar il rest da las cumposiziuns veglias, es però il Capricorn. Da quel model ha postà la VR totalmaing 56 cumposiziuns. Intant sun gnüdas furnidas 25 e var mincha quatters eivnas vain pro üna nouva. Plüs problems tecnics «La construcziun dals Capricorns düra però ün tschert temp. Perquai nun esa intant amo stat pussibel da tils introdüer sün tuot las lingias», declera Markus Barth. Il nouv material maina però eir difficultats. «Id existan eir manguels tecnics chi retardan l’introducziun. Quai nun es però nüglia da mal ed eir tuot normal» disch Markus Barth ed agiundscha: «Da quels problems s’inaccordscha però pür dürant ils tests chi’s fa süls tragets.» Per ün ulteriur retard han però eir pisserà dürant las ultimas eivnas divers problems vi da sistems tecnics. Quels d’eiran gnüts furnits cun üna qualità insufficiainta. Tenor il manader producziun sun specialists però landervia a schoglier tuot ils problems, el disch: «I va pass per pass. Fin cha nus varan avuonda Capricorns per tuot las lingias düra deplorablamaing amo ün pa.» Pür dal 2023 a Scuol e Mustèr Cura pon lura l’Engiadina e la Surselva far quint culs nouvs trens? «Sül traget Scuol fin a Puntraschigna circularan a partir da la stà 2022 ils trens moderns dal tip Allegra», uschè Markus Barth. Fin ch’ün Capricorn rivarà da Scuol a Mustèr e darcheu inavo, düraraja però amo ün mumaint. Quai ha tenor Markus Barth però eir amo ün oter motiv: «Il Capricorn es concepi sco tren d’ala – voul dir chi’s po colliar e distachar plüssas cumposiziuns automaticamaing. Mincha cumposiziun po circular lura independetamaing.» Cun quai cha’ls binaris as separan a Clostra in direcziun Tavo ed Engiadina, ha la VR per motivs d’efficienza previs d’introdüer il Capricorn il prüm davent da Landquart tras il Partens. A Clostra as separan las alas dal Capricorn – üna va a Tavo e tschella a San Murezzan. A partir dal müdamaint d’urari 2023 dessan lura però eir l’Engiadina Bassa e la Surselva profitar dals nouvs trens. Per intant be vaguns plü vegls D’incuort ha la Viafier retica (VR) preschantà sias plü nouvas cumposiziuns da tren, ils Capricorns. I’ls contuorns da Cuoira e sülla lingia d’Alvra circuleschan fingià quists trens modernischems. Fin cha’ls Capricorns saran in viadi tant in Engiadina sco eir in Surselva düraraja amo. Sco cha Markus Barth, manader da producziun pro la VR, declera düra simplamaing seis temp fin cha las 56 cumposiziuns «Capricorn» postadas sun tuottas süls binaris grischuns. Per intant sun gnüdas furnidas be 25 da quellas cumposiziuns. (fmr) Intant nu riva amo ingün Capricorn a Scuol. A partir da l’on 2023 dessan però eir l’Engiadina e la Surselva profitar dal plü nouv e modern tren da la Viafier retica.

Sonda passada ha gnü lö a Sta.Maria la radunanza da la Società da promoziun da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Davo la radunanza s’han preschantats artistas ed artists giuvens dond ün concert. La Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair pissera in möd professiunal per üna scolaziun musicala da scolars e da creschüts. Sco cha’l manader da la scoula, Roberto Donchi ha manzunà in seis rapport annual nu füssa pussibel da realisar diversas occurrenzas sainza l’agüd da la società. Arrandschamaints specials Tuot ils progets sper la scolaziun, sco per exaimpel «Ün cumün resuna», l’eivna da musica ed il concert da gala nu pudessan gnir realisats. Roberto Donchi: «Tuot quai nu füss pussibel sainza il sustegn da la società da promoziun. E quels arrandschamaints nu sun be üna satisfacziun pels audituors, ma eir evenimaints importants pels uffants e nus predschain e salüdain la plattafuorma sporta.» Ed el ha intunà cha blers evenimaints nun hajan pudü gnir realisats i’ls ultims duos ons causa la pandemia da corona. «Grazcha a l’agüd vaina pudü realisar ün grond giavüsch e vain pudü cumprar ün clavazin a cua tuottafat special e qualitativmaing extraordinari per ün predsch da 42 000 francs (nouv ha’l cuostü 110 000). Per üna scoula da musica es quai sco ün Ferrari, nus tuots vain plaschair da quel instrumaint.» La società exista daspö desch ons La Società da promoziun es gnüda fundada in schner dal 2011 ed ha cumpli quist on seis 10avel anniversari. Il president da la società, Jonpeider Strimer ha orientà in seis rapport annual davart la buna collavuraziun illa suprastanza e cul manader da la scoula da musica. Jonpeider Strimer: «Ils suprastants sun stats da principi davent da la partida e festagian eir els lur 10avel giubileum. La scoula da musica dombra var 27 magistras e magisters e var 500 scolaras e scolars. Per coordinar ed organisar la scoula less eu far ün grond cumplimaint a Roberto Donchi e til ingraziar per sia lavur instancabla.» Vitus Malgiaritta, il respunsabel per las finanzas da la società, ha pudü preschantar ün quint cun entradas da s-chars 69 800 francs e sortidas da var 58 600 francs, voul dir cun ün vanz da bundant 11 000 francs. Suot tractanda elecziuns sun gnüts confermats ils suprastants ed il president, e per Leta Steck chi ha demischunà es gnüd’eletta Jolanda Andri. La suprastanza as cumpuona dal president Jonpeider Strimer ed ils suprastants Vitus Malgiaritta, Roman Bezzola e Jolanda Andri. Concert dals scolars Davo la radunanza han giodü ils preschaints ün concert cun scolars da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Sco la radunanza ha eir quel gnü lö i’l hotel Chasa de Capol a Sta. Maria. Suot il tet in ün local da concert tuot special han ils preschaints pudü s’atschertar da la vasta sporta da la scoula da musica e da scolaras e scolars chi han muossà lur savair. Roberto Donchi, Vitus Malgiaritta, Roman Bezzola e Jonpeider Strimer s’allegran dal bel resultat a la radunanza da la Società da promoziun da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Scolars da la scola da musica han sport ün bel concert, in occasiun da la radunanza da la Società da promoziun. Scolars da la scola da musica han sport ün bel concert, in occasiun da la radunanza da la Società da promoziun. Promoziun per la scoula da musica Sonda passada ha gnü lö i’l Hotel chasa de capol a Sta. Maria in Val Müstair la radunanza da commembers da la Società da promoziun per la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Il president Jonpeider Strimer ed il manader da la scoula da musica Roberto Donchi han rapportà davart l’andamaint dals ultims duos ons. Il quint annual es gnü preschantà da Vitus Malgiaritta e serra cun ün vanz da bundant 11 000 francs. Pro las elecziuns sun gnüts confermats Jonpeider Strimer sco eir Vitus Malgiaritta e Roman Bezzola. Per Leta Steck chi ha demischiunà es gnüda eletta Jolanda Andri. (fmr/bcs)

Las regiuns da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e Val Müstair han üna nouva carta da giast. I’ls cumüns da Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair profitan ils giasts da l’hotellaria e parahotellaria da diversas plüvaluors. Els survegnan rebass per differentas sportas sco p.ex. l’entrada illa Clostra Son Jon a Müstair e pon viagiar cul trafic public gratuitamaing. I’l cumün da Scuol vala quai d’instà eir pella pendiculara sülla Motta Naluns. La nouva carta da giast vain finanziada cun ün augmaint da la taxa da cura a partir da Büman 2022. Ils quatter cumüns partecipats vaivan acceptà quai da prümavaira 2021. Tenor la comunicaziun da medias resta la taxa da cura illa media svizra. (fmr/fa) La nouva carta da giasts rinforza il posiziunamaint da la regiun da vacanzas Engiadina Scuol Zernez Val Müstair per ün turissem cultural chi piglia resguard a l’ambiaint.

Daniel Meuli es fotograf ed artist. El nu fa però fotografias cun üna solita camera. Sia camera es ün remuorch o üna gondla – el lavura culla tecnica da la camera obscura. «Che voust fer, cunter il vent nu poust pischer» – quel dit puter regorda cha tschertas chosas nu’s laschan müdar. E quel dit bivgnainta las visitadras e’ls visitaders a l’entrada da l’atelier da Daniel Meuli (44) a Champfèr. Tschertas chosas nu po neir na Daniel Meuli müdar o influenzar. El lavura nempe cun glüm natürala – e quella lavura minchatant per el, e minchatant cunter el. Daniel Meuli es fotograf ed artist. Ma el nun es in gir cun ün apparat da fotografar intuorn il culöz ed üna buscha plain differents objectivs. Na – sia camera es ün remuorch, üna gondla o eir seis atelier. «I’s sto incleger il motiv» Palperi, üna marella ed ün oget chi’d es i’l intern cumplettamaing s-chür – daplü nu douvra Daniel Meuli per far sias fotografias. El lavura culla tecnica da la camera obscura. Tras üna foura aintra glüm in ün trocla ins-chürida e projectescha ün motiv vi da la paraid davovart. Scha’l motiv vegn projectà sün palperi sensibel a la glüm as «arda» quel aint e po gnir fat visibel cun bognar il palperi in chemicalias specialas. Il plü important per la lavur da Daniel Meuli es però la glüm – el giouva culla glüm: «Pro meis purtrets riva la glüm natürala sül palperi. I’s sto però incleger il motiv – che es cler, che es s-chür e co reagischa il cler e’l s-chür da la natüra sül palperi.» D’incleger il motiv, ed insomma da savair quant lönch cha la glüm sto esser in contact cul palperi, d’eira per el üna «düra scoula» – el ha nempe cumanzà cun fotografias da cuntradas e d’eira perquai suvent expost al clima crüj da l’Engiadin’Ota. «Ma per mai d’eira quai la megldra scoula», disch Daniel Meuli. «Minchün po cumprar üna camera digitala e far fotografias» «Lungurusa», nomna Daniel Meuli la fotografia classica. El es ün tip pragmatic e disch che ch’el pensa: «Minchün po cumprar üna camera digitala, cuorrer per la cuntrada intuorn e far purtrets.» Daniel Meuli nu laiva perquai mai esser fotograf – eir scha la fotografia e l’art til interessaivan. Interessà til ha però eir adüna la funcziun d‘üna camera obscura. Avant nouv ons ha’l stuvü dar sü seis manster da toler per motivs da sandà ed ha cumanzà a lavurar cun quella tecnica. Da tour üna solita chaista sco camera til d’eira però massa simpel. Alch plü grond stuvaiva nan, alch per tachar vi da l’auto ed alch chi’s po güsta eir dovrar per sviluppar las fotografias. Daniel Meuli ha perquai fabrichà intuorn ün remuorch da chavals. La tecnica da la camera obscura es però limitada – seis purtrets nu d’eiran mai precis. El dovraiva amo üna marella. Marellas illa grondezza ch’el laiva, existan però be trais in tuot il muond. Avant tschinch ons ha’l surgni per cas la pussibilità da cumprar üna da quellas – ün percas chi ha müdà sia vita. Üna gondla sco camera Intant po’l viver da si’art e venda seis purtets in tuot il muond. Ad el vegna però eir svelt lungurus. Davo ch’el d’eira stat in gir cun seis remuorch o til ha laschà svolar sün muntognas per fotografar las cuntradas in Engiadin’Ota, laiva Daniel Meuli realisar ün proget plü grond: «Davent da mia maisa da chadafö vezzaiva adüna las gondlas da la pendiculara da Furtschellas a Segl. Uschè n’haja gnü l’idea chi’s pudess eir dovrar la cabina d’üna pendiculara sco camera.» Dürant trais dis in october da l’on 2018 – ün di per drizzar aint ed ins-chürir la cabina e duos dis per far las fotografias – ha Daniel Meuli lura pudü realisar quel proget cun üna gondla da la pendiculara da «Signal» a San Murezzan. Quel proget ha manà però a tuot nouvas sfidas. «Nus d’eiran in quatter persunas illa cabina. Per ch’ella stetta propa gualiva per far ils purtrets, stuvaiva minchün star in ün lö defini.» Cha da l’odur da las chemicalias per sviluppar las fotografias e dal movimaint da la gondla d’eira eir gnü mal a tuots quatter, quinta Daniel Meuli cun ün surrier: «La prüma saira vaina stuvü ir a cumprar medicamaints cunter il mal da mar.» Da l’Engiadina al chanal da Suez? Daniel Meuli nu’s voul però be limitar al fotografar cuntradas: «Sch’eu n’ha fat üna fotografia dad ün motiv nu stossa far amo üna jada la listessa.» Perquai fa’l intant eir sculpturas da gess ed installaziuns d’art. La fotografia resta però sia paschiun. «Oramai esa istess alch cool», disch Daniel Meuli cun ün surrier. El ha eir fingià plans per nouvs progets e chi sa, forsa ch’ün di riva’l eir da realisar üna fotografia cun seis motiv da giavüsch: «Eu fess gugent ün purtret al chanal dal Suez. Tuot tenor perspectiva guarda là nempe oura sco scha las barchas nodessan i’l sablun.» Il fotograf chi nu laiva esser fotograf La fotografia classica es per Daniel Meuli (44) lungurusa. Palperi, üna marella ed üna trocla chi’d es i’l intern cumplettamaing s-chüra – daplü nu douvra‘l per far sias fotografias. Sia camera es ün remuorch, üna gondla o seis atelier. El lavura culla tecnica da la camera obscura. Avant nouv ons ha’l cumanzà a fotografar in quel möd. Intant po’l viver da si’art e venda seis purtrets in tuot il muond. (fmr/an) Daniel Meuli cun ün da seis purtrets ch’el ha fat cun seis remuorch. Daniel Meuli ha perfin laschà svolar seis remuoch sün muntognas per fotografar las cuntradas in Engiadin’Ota. In october 2018 ha Daniel Meuli pudü dovrar üna cabina da la Signal a San Murezzan sco camera obscura.

Cun sustegn dal cumün han lantschà da prümavaira Silvana Toutsch e Seraina Bezzola da Zernez ün retschercha davart il bsögn d’üna canorta a Zernez. Il resun d’eira fich positiv. La canorta po gnir realisada. Als 16 da december ha surgni Silvana Toutsch (31) la buna novità. La surprastanza cumünala da Zernez ha decis da sustgnair finanzialmaing il proget d’üna canorta. Per evaluar, schi’d es insomma avantman il bsögn per üna tala sporta, vaivan ella e sia co-inizianta Seraina Bezzola (36) tramiss, cun sustegn dal cumün, al principi da mai 2021 ün questiunari a mincha chasada da Lavin fin Brail (la FMR vaiva rapportà quista prümavaira). Il feedback d’eira fich positiv. L’avertüra da la canorta es previssa per avrigl o mai da l’on chi vain. A las iniziantas spetta uossa però amo blera lavur. «Üna cumplettamaing nouv’experienza» «Eu sun cuntainta cha nus pudain finalmaing realisar quist proget», disch Silvana Toutsch. Adonta da seis dudesch ons d’experienza da lavur in üna canorta esa per la specialista da chüra d’uffants eir üna sfida: «Da manar svessa üna canorta sarà per mai üna nouv’experienza, ma eu m’allegr.» Dürant ils ultims mais han ella e Seraina Bezzola stuvü organisar üna pruna – il prüm l’acziun da questiunaris, lura tscherchar ün’instituziun chi tils sustegna e chattar üna località per la canorta. Cun la Pro Junior Grischun – da plü bod cuntschainta suot il nom Pro Juventute Grischun – han ellas chattà üna portadra chi’d es güst uschè ingaschada sco la duos iniziantas. La Pro Junior Grischun ha drivi d’incuort eir la prüma canorta in Bregaglia e sustegna a Silvana Toutsch ed a Seraina Bezzola na be finanzialmaing, dimpersè eir cun si’experienza i’l sectur da la chüra d’uffants. «Jubel e trubel» illa veglia pratcha Las localitads sun eir fingià avantman – nempe illa veglia pratcha dals meidis Claudine e Christoph Nagy a Zernez. «Da chattar alch adattà nu d’eira simpel», declera Silvana Toutsch agiundscha però cha las localitads da la veglia pratcha sajan perfettas: «Id es ün plan terrain, id ha ün üert ed i nun es güst dasper la via maistra.» Ils proprietaris han bainschi dovrà ün pa temp da ponderaziun – üna canorta porta «jubel e trubel», sco cha Silvana Toutsch disch, cun ün surrier – ma sajan lura stats svelt perinclets. La lavur nun es uossa però amo finida per Silvana Toutsch e Seraina Bezzola. Per drivir la canorta sco previs in avrigl o mai da l’on chi vain, ston ellas uossa tscherchar persunal: «Da chattar buna glieud nu sarà simpel, ma eu sun optimistica. Nus dovrain persunas motivadas e prontas da’ns güdar a fabrichar sü da fuond sü quista canorta.» Ellas tscherchan in ün prüm pass assistentas da chüra d’uffants e specialistas da chüra d’uffants. Üna plazza per minch’uffant Al cumanzamaint esa previs da drivir la canorta trais dis l’eivna – mardi, gövgia e venderdi: «Nus nu saran da prüma davent occupadas plainamaing cun uffants. Pervi da quai stuvaina uossa eir guardar quants pertschients da plazzas cha nus pudain insomma spordscher.» Il böt da Silvana Toutsch es però da tgnair averta la canorta tschinch dis l’eivna. Ellas spordschan plazza per uffants a partir da trais mais e per genituors da mincha s-chalin da paja: «Nos böt, ed eir quel da la Pro Junior Grischun, es cha minchün as po prestar da dar a seis uffants in nossa canorta.» Sper la tschercha da persunal ston las iniziantas da la canorta uossa eir organisar giovarets pels uffants e cumanzar da drizzar aint las localitads. Il nom per la canorta exista però fingià: «Nus vain stübgià lönch per chattar ün bun nom. Nus laivan in mincha cas alch chi s’affà cul cumün da Zernez.» Perquai cha Zernez saja circundà da god, s’hajan ellas a la fin decisas pel nom «Canorta Dschemberin». Üna canorta illa veglia pratcha Principi da mai da quist on han tramiss Silvana Toutsch (31) e Seraina Bezzola (36) da Zernez cun agüd dal cumün ün questiunari a mincha chasada da Lavin fin Brail. Il böt da quel questiunari d’eira dad evaluar, schi’d es avantman il bsögn per üna canorta. Il feedback d’eira positiv. Als 16 da december 2021 ha la suprastanza da Zernez decis da sustgnair il proget da las duos giuvnas mammas. Cun la Pro Junior Grischun han ellas eir fingià chattà üna portadra per la canorta ed illa veglia pratcha dals meidis Claudine e Christoph Nagy ils locals adattads. L’avertüra da la canorta es previsa per avrigl o mai da l’on chi vain. A las iniziantas spetta però amo blera lavur. (fmr/an) La nouva «Canorta Dschemberin» driva in avrigl o mai da l’on chi vain sias portas illas localitads da la veglia pratcha dals meidis Claudine e Christoph Nagy a Zernez.

In december 2017 han drivi Juliane Hieber e Nicola Roner il club «Cult» a Scuol illas localitats da la disco a Trü. Davo quatter ons han decis tuots duos dad ir otras vias. D’incuort ha cumanzà lur ultima stagiun d’inviern in «lur» club. D’instà da l’on 2017 vaiva serrà l’ultima disco a Scuol. Per la giuventüm nun existiva ingüna pussibilità plü per far parti ed ella d’eira sforzada dad ir a San Murezzan, Samignun o perfin in Austria o Italia. Cun üna petiziun ed agüd da genituors ha però ragiunt la giuventüm indigena chi gnia drivi darcheu ün club a Scuol. Il cumün ha miss a disposiziun las localitads da la disco a Trü e tscherchà fittadins. Quels han els chattà in Juliane Hieber, oriunda da la Germania, e Nicola Roner da Scuol. Cun pacs raps ed agüd da collegas vaivan ils duos giuvens tut per mans il proget, renovà las localitads e drivi in december 2017 las portas dal «Cult». D‘incuort han els dat il cuolp da partenza per lur ultima stagiun d’inviern. «In avrigl da l’on chi vain esa per nus duos fini» «Eu n’ha cumanzà fingià avant ün on dad ir in ün’otra direcziun. N’ha fat la maturità professiunala e less far alch in direcziun architectura», declera Nicola Roner seis motivs per la decisiun da schmetter cul club: «Avant ün mez on s’ha lura eir Juliane Hieber decisa ch’ella vöglia far alch oter. Perquai es quista stagiun nos ultim inviern aint il «Cult». In avrigl da l’on chi vain esa per nus duos fini.» Da manar uschè lönch il «Cult» nu d’eira per Juliane Hieber e Nicola Roner insomma na planisà. «Da l’on 2017 vaivna surgni dal cumün ün contrat da fittanza limità per duos ons. I d’eira previs cha’l club a Trü saja be üna soluziun provisorica», disch Nicola Roner. Davo ils prüms duos ons han els pudü però prolungar il contrat – quista jada sainza limitaziun: «Scha nus vessan vuglü vessan nus amo pudü far inavant. Uossa guardaina però cha pudain surdar il club in oters mans chi til mainan inavant.» Comunichar per chattar soluziuns Las localitats da la disco a Trü sun situats in vicinanza d’ün quartier d’abitar. Quai vaiva pisserà i’l passà adüna darcheu per cheus cotschens. Dal 2010 vaiva la disco – quella jada amo cuntschainta suot il nom «Sounds» – stuvü serrar sias portas. Il motiv d’eiran reclomaziuns da vaschins pervi da la canera e vandalissem. Cun quel problem d’eiran confruntats eir Juliane Hieber e Nicola Roner: «Reclomaziuns vain eir nus surgni. Üna comunicaziun averta ans d’eira però adüna importanta. Nus vain tscherchà perquai adüna il discuors cun noss giasts, ils vaschins, culla polizia e cul cumün per chattar soluziuns.» A la dumonda schi dess tenor el ün lö plü ideal per üna disco a Scuol, respuonda Nicola Roner: «Dad üna vart nu füssa dalsgüra na mal schi’s pudess far ün club in vicinanza da la staziun e davent dals quartiers d’abitar – eir perquai cha blers giuvenils dad oters cumüns vegnan aint il «Cult». Da tschella vart esa però eir important da tgnair ün pa vita in cumün.» «Nus vain vuglü far adüna alch per minchün» Dimena – il «Cult» es dvantà ün’istorgia da success. Nicola Roner disch: «Ils giuvenils ma eir ils creschüts vegnan gugent a nossas partis ed occurenzas.» Cha tenor el haja quai eir demuossà cha Scuol dovra ün club, cha quel gira e saja eir important per cha giuvna glieud gnia illa regiun a far vacanzas. Il «Cult» ha eir adüna sport üna vast program per giuven e vegl. D’eira quai forsa perfin lur recetta dal success? «Hai, quai d’eira dal sgüra ün important motiv», es Nicola Roner persvas e disch: «Nus vain vuglü far adüna alch per minchün.» Els han organisà perquai na be partis, dimpersè eir prelecziuns, concerts, discussiuns da podi ed oter plü. E che tip dess Nicola Roner a seis successurs? «Chi’d es fich important dad integrar eir a la glieud indigena in uschè ün proget.» Fin ch’els surdan il «Cult» in nouvs mans dan Juliane Hieber e Nicola Ronar quist’inviern però amo plain gas in «lur» club. Ün club per giuven e vegl D’instà da l’on 2017 vaiva serrà l’ultima disco a Scuol. Per la giuventüm nun existiva ingüna pussibilità plü per far parti. Ella ha però ragiunt cun üna petiziun ed agüd da genituors cha’l cumün metta darcheu a disposiziun las localitats a Trü per drivir ün club. Juliane Hieber, oriunda da la Germania, e Nicola Roner da Scuol han cun pacs raps ed agüd da collegas tut per mans il proget, renovà las localitats e drivi in december 2017 las portas dal «Cult». D’incuort han els dat il cuolp da partenza per lur ultima stagiun d’inviern. La FMR ha vuglü savair da Nicola Roner perche ch’els schmettan e che experienzas ch’els han fat dürant ils ultims quatter ons. (fmr/an) D’instà da l’on 2017 vaiva serrà l’ultima disco a Scuol. Cun üna petiziun ed agüd da genituors ha però pudü drivir in december 2017 il «Cult» sias portas. Juliane Hieber e Nicola Roner sun daspö l’on 2017 ils fittadins dal «Cult» a Scuol. D’incuort ha cumanzà per els l’ultima stagiun d’inviern in «lur» club.

Sco cha Nicola Roner ha dit invers la FMR, hajan el e sia partenaria Juliane Hieber collavurà fich bain cul cumün da Scuol. La FMR laiva savair eir l’opiniun dal cumün ed ha discurri cun Christian Fanzun, capo cumünal da Scuol. FMR: Christian Fanzun, che experienzas ha fat il cumün culs gestiunaris dal «Cult»? Christian Fanzun: Nus vain fat fich bunas experienzas. Pel cumün d’eira adüna important da spordscher ün lö d’inscunter per la giuventüm. Nus vain fat gronds sforzs per cha’l «Cult» possa restar avert. Per nus d’eira quai üna necessità sociala. Dal 2017 d’eira il contrat da fittanza pel «Cult» amo limità. Vaiva il cumün dubis sch’üna disco a Trü funcziuna insomma darcheu? Na, da quella jada d’eira planisà da realisar ün center per la giuventüm a Buorna in vicinanza da la staziun a Scuol. Scha quel füss gnü realisà, vessan nus preferi cha la giuventüm s’inscuntra là. Implü d’eira da quel temp eir la discussiun da far müdamaints a l’implant da sport a Trü. Perquai vaivna decis da far pitschens pass. A che punct es il cumün cun quels duos progets manzunats? La procedura per l’areal a Buorna düra blerun plü lönch co previs. Eir a reguard ün proget per l’areal da Trü düraraja amo fin a la fin da l’on chi vain fin ch’ün stüdi preliminar sarà sün maisa. Ils fittadins dal «Cult» han surgni adüna darcheu reclomaziuns pervi da la canera. Ha surtut il cumün la rolla d’intermediatur in tals cas? Nus vain fat sezzüdas per ragiundscher cha la populaziun chi abita in vicinanza dal «Cult» accepta la disco. Insembel culs gestiunaris vaina eir tscherchà soluziuns per schoglier il problem da la canera. Nus vain ragiunt fich bler – intant recloman be amo pacs. Che spetta il cumün dals nouvs fittadins? Nus sperain cha’ls nouvs fittadins possan manar la gestiun cun success. Ma nus sperain eir cha la comunicaziun culs abitants e’l cumün saja in avegnir uschè buna sco fin uossa. Christian Fanzun, il capo cumünal da Scuol, es fich cuntaint da la collavuraziun culs fittadins dal «Cult».

100 atletas ed atlets da 20 naziuns cumbattan als 8 da schner 2022 a la 5avla coppa mundiala da snowboard a Scuol per tickets pels gös olimpics a Peking. Da la partida sun eir duos indigens – il victur olimpic da l’on 2018, Nevin Galmarini, ed il talent da snowboard da Scuol, Ricarda Hauser. Quai scriva la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) in üna comunicaziun a las medias. L’evenimaint stà eir suot l’insaina da la dürabilità. In collavuraziun cun «myclimate» – üna plattafuorma per la cumpensaziun da CO2 – vegn cumpensà il viadi da las atletas e dals atlets e las emissiuns chaschunadas avant e dürant las cuorsas. Causa la pandemia ha stuvü gnir fatta l’ultima coppa mundiala da snowboard a Scuol sainza spectaturs. Pel mumaint esa previs cha las cuorsas als 8 da schner 2022 han lö – cun masüras da sgürezza – davant public. (cdm/fmr) Als 8 da schner 2022 ha lö a Scuol la 5avla coppa mundiala da snowboard. Da la partida es eir il victur olimpic da l’on 2018, Nevin Galmarini.

Punctualming per las festas es cumparüda üna reediziun da «Mi’orma sa svolar» cun poesias e versiuns poeticas da Jachen Luzzi. Quai scriva la chasa editura «editionmevinapuorger» in üna comunicaziun a las medias. La reediziun – chürada da Mevina Puorger e Jachen Andry – as poja cumprar pro la Lia Rumantscha, pro’l Chesin Manella a Schlarigna, pro la libraria poesia Clozza a Scuol o in mincha libraria chi venda cudeschs rumantsch. Ulteriuras infuormaziuns daja suot: www.editionmevinapuorger.ch (cdm/fmr)

Il center cultural Nairs muossa l’exposiziun «Up Up Up» da l’artist svizzer Uriel Orlow. L’avertüra da l’exposiziun es in mardi, ils 28 da december 2021 da las 15.00-19.00. Quai scriva il center cultural Nairs in üna comunicaziun a las medias. Dürant plüs sogiuorns i’l Parc Naziunal Svizzer ha s-chaffi Uriel Orlow cun seis apparat da fotografar las lavurs per sia exposiziun actuala. I’l center da quellas lavurs sta l’influenza dal müdamaint dal clima sülla botanica. Scha’l clima dvainta plü chod chaschuna quai müdamaints in nos ambiaint ed influenzescha la biodiversità. L’exposiziun düra fin als 17 d’avrigl 2022. (cdm/fmr)

La Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha lantschà als 11 da december 2021 la nouva carta da ­giasts. Giasts da Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair survegnan rebass per differentas sportas e pon viagiar cul trafic public gratuitamaing. Da quella carta da giasts gniva discurri però fingià avant duos ons. Bleras regiuns turisticas tilla han fingià. Daspö ils 11 da december 2021 finalmaing eir las regiuns da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e Val Müstair – üna carta da giasts. Ma perche haja dürà uschè lönch per lantschar üna tala carta eir in Engiadina Bassa e la Val Müstair? La FMR ha discurri cun Martina Hollenstein, directura da la TESSVM. FMR: Da la carta da giasts as discurriva fingià avant duos ons. Perche haja dürà uschè lönch per tilla lantschar? Martina Hollenstein: Da s-chaffir uschè ün prodot es fich cumplex. Eu craj perquai chi’d es plüchöntsch i fich svelt dals prüms discuors, al calcular ils predschs, adattar las taxas da cura e tuot las ledschas fin cha nus vain pudü tilla lantschar avant pacas eivnas. Plüssas regiuns turisticas – per exaimpel Arosa – han daspö plüs ons fingià üna carta da giasts. Nu’s pudaiva s’inservir da valurs d’experienza da quellas regiuns? Schi s’ha da resguardar giavüschs da differentas gruppas d’interess nun esa pussibel da surtour ün prodot d’ün’otra regiun. La gronda sfida d’eira da chattar üna soluziun finanziabla e da resguardar ils giavüschs ch’ün giast ha d’ün tal prodot. Las calculaziuns dals cuosts as stoja far individualmaing per mincha proget, per mincha cumün e per mincha regiun. Che d’eira plü difficil – la finanziaziun o cha tuots sun cuntaints? Tuots nu sun mai cuntaints. (ria) Important d’eira cha’l rom finanzial e’ls giavüschs da mincha cumün, dals propriertaris d’abitaziuns, dals hotels e dals giasts as tegnan l’equiliber. A Valsot ed illa Val Müstair profitan eir ils proprietaris da seguondas abitaziuns da la carta da giasts – schico be in quels duos cumüns? I’ls cumüns da Val Müstair e Valsot existan relativ pacas seguondas abitaziuns. Per nus es quai ideal per analisar dürant la fasa da pilot – chi düra uossa trais ons – scha la carta da giasts vegn eir stimada dals proprietaris da seguondas abitaziuns. Las experienzas in Val Müstair ed a Valsot saran importantas per eventualmaing introdüer la carta da giasts eir per proprietaris da seguondas abitaziuns a Zernez ed a Scuol. Culla carta da giasts – chi’d es digitala – vegn introdüt eir ün sistem per annunzchar ils giasts digitalmaing. Che fa inchün chi nun ha ün computer? A nus esa consciaint chi dà amo glieud chi nun ha la pussibilità da far quai digitalmaing. Per quels fittaders fain nus l’adiminstraziun e dain oura las cartas als giasts. Culla carta po il giast viagiar cul trafic public gratuitamaing – però be in ün tschert perimeter. Co es quel gnü defini? Chi nun es pussibel da render accessibel al giast tuot la regiun cul trafic public d’eira da prüma davent cler – quai vess cuostü massa bler. Cun rapreschentants da la hotellaria, parahotellaria e dals cumüns es gnü defini in ün lavuratori ün tschert perimeter per mincha cumün. Davent da Zernez es valida la carta «be» fin ad Ardez o a S-chanf. Nun es quai ün dischavantag per inchün chi fa vacanzas a Zernez sch’el nu po viagiar gratuitamaing fin a Scuol? Il giast da Zernez ha la pussibilità dad ir in quatter direcziuns – Engiadina Bassa, Engiadin’Ota, Pass dal Fuorn e Pass dal Flüela. Pel cumün da Zernez d’eira important d’avair integrà il Parc Naziunal Svizzer illa carta da giast. D’integrar il trafic public fin a Scuol vess surpassà il rom finanzial defini dal cumün. Profitar dal Parc Naziunal Svizzer po il giast da Zernez però be d’instà. Perche vess inchün da gnir d’inviern a Zernez per far vacanzas? Il giast chi vegn d’inviern a Zernez s’orientescha inamöd pelplü vers l’Engiadin’Ota. A partir da S-chanf es valid il pass da skis per viagiar cul trafic public. L’experienza muossarà però schi’s voul in avegnir desister a S-chanf ed integrar il viadi fin a Scuol illa carta per giasts chi fan vacanzas a Zernez. Per finanziar la carta da giasts vegnan augmentadas las taxas da cura. Han ils cumüns pudü decider svessa per quant ch’els tillas vulessan augmentar? A basa da la ledscha da las taxas da cura han ils cumüns ün tschert spazi per definir lur aignas taxas da cura. Nus vain guardà ingio chi’d es la limita maximala per mincha cumün. A basa da quella limita maximala es lura gnü defini che sportas chi sun inclusas illa carta da giasts. Renda la carta da giasts plü attractiva a la regiun da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e Val Müstair? Dit cuort «hai». – El ha manzunà avant cha da quellas cartas existan fingià in oters lös ­turistics. Id ha dat eir adüna darcheu giasts chi han critichà ch’els nu survegnan pro nus uschè üna sporta. Quai d’eira per nossa ­regiun adüna ün pa ün dischavantag. Diversas plüvaluors per giasts Las regiuns da vacanzas Engiadina Scuol Zernez e Val Müstair han daspö ils 11 da december 2021 üna nouva carta da giast. I’ls cumüns da Scuol, Valsot, Zernez e Val Müstair profitan ils giasts da l’hotellaria e parahotellaria da diversas plüvaluors. Ils giasts da quistas regiuns turisticas survegnan rebass per differentas sportas e pon viagiar cul trafic public gratuitamaing. La nouva carta da giast vain finanziada cun ün augmaint da la taxa da cura a partir da Büman 2022. Diversas otras regiuns turisticas han da quellas cartas fingià daspö ons. Perche haja düra in Engiadina Bassa e Val Müstair uschè lönch? (fmr/an) Martina Hollenstein es la directura da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM).

Per il giast vala: testar per pudair entrar. Pel directur dal Bogn Engiadina Scuol vala: controllar e sperar. Ün lockdown füss però bler pês co la masüra actuala cun 2G+ (certificat e test), uschè declera il directur Claudio Duschletta la situaziun invers RTR. Il Bogn Engiadina Scuol fa quint quists dis cun damain frequenzas causa tuot las masüras. Per furtüna detta però ün center da test güst davant l’entrada dal bogn – ün da plüs centers da walk-in chi dà daspö pacs dis a Scuol. 2G+ vala eir per entrar in bars Las pendicularas Motta Naluns sun main pertoccass da la masüra da 2G+. Quella regla ha l’impraisa introdüt be per consümar illa Bar Marmotta. Per simplifichar la situaziun pretendan vain pretais là 2G+ dadaint e perfin eir dadour la bar. Chi füss pü simpel da serrar l’indriz, uschè il directur da las pendiculeras Andri Poo invers RTR, ma cha quai nu saja ingüna’opziun. Impü manaja’l cha l’imcumbenza da controlla davart dal persunal saja fich importanta. Güst dürant la stagiun ota saja important dad avair avert las portas e cha l’aspet so­cial saja plü important co l’aspet economic. Ils giasts han l’incletta RTR ha dumandà davo pro divers giasts chi spettaivan davant il center da test pro’l Bogn Engiadina. Quasi tuottas e tuots han incletta pella situaziun. Per els esa important da pudair trar a nüz las sportas turisticas ed i sun perquai pronts da far il test necessari per 2G+. (rtr/fmr)