Cun en’explosiun impressiunonta on antschet glindesde sivamezde las lavours ve dalla galareia da drenascha sot la vischnanca da Brinzauls. La galareia è egna dallas davosas speranzas digls bung 100 abitants dalla vischnanca. Tenor las experientschas tg’èn fa­tgas anfignen ossa n’èn las prognosas per en migliuramaint betg malas – las sfeidas dad aveir sot controlla la nateira èn dantant tuttegna starmentousas. Sandro Buchli/FMR «KA-BOOM!» – La rumplanada tg’è eida tras la galareia da drenascha sot la vischnanca da Brinzauls fò impressiun alla tozza schurnalists tg’èn equipos cun oropaxs e vestas oranschas ainten ena nischa per sa proteger. All’amprema sagliantada glindesde sivamezde on els ed ellas pudia assister, ansemen cugl inschignier digl cantun Josef Kurath ed igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra Daniel Albertin. Ainten las vettas sutterranas da Brinzauls vignigl damai anc a scadanar bler igl proxim taimp. La situaziun a Brinzauls è precara. Per igls var 100 abitants ègl perchegl en de impurtant. Var 2 meters ad onn sglischa la vischnanca a val. La blera plievgia digl davos taimp ò accelero igl svilup sen en tempo da record. Igls donns ve da stabilimaints e taragn agricol creschan prest de per de. I fò perchegl prescha cun la drenascha! La galareia è egna dallas davosas speranzas per igl futur da Brinzauls. «La vischnanca duess veiver er anc an 100 onns», ò detg Daniel Albertin chel sivamezde allas medias. Schi chegl è alloura propi uscheia, vign pir a sa mussar. Mengia bler’ava Sot la vischnanca da Brinzauls è mengia bler’ava aint igl taragn. Chella destabilisescha l’antiera sponda, noua tgi igls abitants veivan e lavouran. «Var 100 perfuradas ainten la muntogna duessan extrahar l’ava. Igl tunnel da sondagi existent vign biagia or sen dus kilometers. Da chel anor vign perfuro da tottas dus varts rosnas ainten la muntogna – per far correr l’ava. Igl manader da project digl cantun Josef Kurath ò declaro tgi la bova stoptga neir frenada sen ena sveltezza da 10 centimeters per onn per pudeir aboleir igl scumond da biagier tgi vala actualmaintg ainten la fracziun. «Las experientschas dalla galareia da sondagi, tg’è neida construeida igl 2021 anfignen igl 2022, ans mossan tgi igl manar davent l’ava aint igl profond funcziunescha e tg’ella ò en effect fitg positiv sen la bova.» I vo oramai per dar puspe en futur alla vischnanca. E chegl costa ena massa: 90 % digls costs totals da 40 milliuns francs surpeglian bagn la Confederaziun ed igl cantun – igls 10 % tgi restan stò pero finanztgier igl cumegn. Canera, vibraziuns, polvra e gas La lavour aint igl tunnel è pretensiousa. Canera, vibraziuns, polvra e gas. Chegl è igl mintgade isolo digls luvrants da treis firmas tessinesas tg’èn responsablas per las lavours. Igl cumbat cunter la nateira è deir, igl è stgeir, l’aria è stitga – siva en curt taimp aint igl tunnel è igl corp stanchel. Cura tgi l’amprema tgargia explosiva è detunada sot l’igleida digl mester-sagliantader Cosimo Cosenza, sa furma ena fimaglia aint igl tunnel. Prest navot è da vaseir. La detunaziun è, per deir uscheia, igl preludi per las lavours digls proxims treis, quatter onns. Anfignen igl onn 2027 duess igl project esser a fegn. E la veta a Brinzauls sa normalisescha alloura forsa. Tranter speranza e gronds costs Per Daniel Albertin digl cumegn ègl cler: igl cumegn d’Albula/Alvra mossa solidaritad anvers igls abitants dalla fracziun da Brinzauls. Pero el admetta er: «Brinzauls è en unfant tgi dovra blera tgira.» I seia enorm, quant sforzs tgi la situaziun pretenda: «Per las ulteriouras fracziuns na resta uscheia betg bler», admetta Daniel Albertin. El accentuescha er tgi la responsabladad da chel project seia enorma per igl cumegn: «Patrung da biagier è igl cumegn, chegl monta tg’igl davos è el responsabel schi capeta ensatge.» Ins possa sa dumandar, schi chegl seia la dretga schliaziun per en project dad ena tala dimensiun. Igl schef da communicaziun digl cumegn d‘Albula/Alvra, Christian Gartmann, infurmescha igls schurnalists e la schurnalista davart igl procedere. Igl mester-sagliantader Cosimo Cosenza sunga igl corn per far attent alla sagliantada. gl «KA-BOOM» dall’amprema sagliantada è damai ia bagn. Ainten las fatschas da Josef Kurath e Daniel Albertin è da vaseir la cuntantezza siva la viseta aint igl tunnel. Ma, blera lavour spetga anc sen els. E sper la lavour èn els er igls porta-speranza dad en’antiera fracziun. La tgargia explosiva vign farmada ainten 25 rosnas ainten la pare.

Cun la midada digl urari igl december vegnent na duessan igl Bernina Express ed igl Glacier Express, igls dus trens da panorama turistics – betg ple sa farmar a Casti. Ainten la Regiun Alvra fronta chella proposta sen resistenza. Ena tala midada vess ples consequenzas negativas. Da chegl è Luzi C. Schutz, parsoura dalla conferenza digls mastrals dalla Regiun Alvra persvadia. «Chell’infurmaziun è stada en dètg schoc per nous», dei Seraina Schuler. La hoteliera da Casti sa referescha alla midada digl urari preveida pigl december 2024: an futur duessan igls dus «Express», damai igls trens da panorama turistics Bernina Express (Tirano-Coira) ed igl Glacier Express (Zermatt-San Murezza) betg ple farmar a Casti. Mintg’emda 40 Englesas ed Engles Tgi Seraina Schuler na vo ansomma betg d’accord cun la proposta tgi sa catta anc an consultaziun ò ena simpla raschung: «La muntada da chellas dus lengias è per nous immens gronda. Nous vagn bleras gruppas tgi pernotteschan a Casti, gruppas tgi èn da viadi sen chellas dus lengias.» Ella rachinta digl organisatour da viadi engles tgi magna siva da diesch onns mintg’emda ena gruppa da 40 persungas a Casti. «Els vignan cugl tren da Londra anfignen Casti, stattan cò tschintg deis sur notg. Durant chel taimp fon els igl viadi cugl Bernina Express e scovran la Val Alvra e Lai. Siva cuntinueschan els lour viadi cugl Glacier Express. Chels èn cò per eir cun tren.» Seraina Schuler renda attent, tgi 95 % dallas sias gruppas aint igl hotel fetschan adiever da chellas dus lengias. «Tge consequenzas tgi ena tala midada digl urari vess propi per nous è grev deir. Chegl dependa dallas decisiuns dallas gruppas e davart chellas ins pò angal specular. Per neir a pernottar a Casti stuessan igls giasts piglier en bus u tren per Tusang u Filisour, noua tgi chels dus trens sa ferman er an futur.» Exact chegl propona la Veiadafier retica (VR). Sen dumonda dalla FMR screiva lezza: «Igls clients, per gronda part gruppas, duessan antrar a Tusang e Filisour. Gruppas tgi pernotteschan a Casti vignan gio oz, per la gronda part, transportadas cugl car tigl tren. Igl è pero venavant pussebel da viagier cugl interregio a Filisour u Tusang e midar lò segls trens express.» Veia a Filisour betg adattada Consequenzas negativas pigl sies cumegn vei Luzi C. Schutz, igl mastral da Filisour Barvogn ed igl parsoura dalla conferenza digls mastrals dalla Regiun Alvra. «Ord vista dalla regiun na savagn nous betg ancleir chella decisiun tgi n’è simplamaintg betg ponderada bagn. Blers organisatours da viadis cun gronds cars vignan a Casti ed igls giasts meidan alloura aint igl tren. Schi chels duessan far chegl an futur a Filisour procura chegl per en caos total. La veia dalla staziun è mengia strètga ed i na dat nigna pussebladad da volver. Pinavant è preveida la gronda reconstrucziun dalla staziun da Casti, precis per pussibilitar chellas midadas da tren e cars.» Schliaziun transitorica E gist lò para d’esser igl problem: la raschung, tgi la VR less stritgier igl stop a Casti ò – scu tg’ella screiva – raschungs digl menaschi. La lengia digl Alvra na seia gio oz betg punctuala. Igl nov concept d’urari prevei differentas acceleraziuns e migliuraziuns sen la lengia d’Alvra, tranter Tavo e Filisour ed ainten la Nagiadegna. Per exaimpel duess la lengia digl Alvra esser an futur set minutas pi sperta. Chel nov concept porta tenor VR differents avantatgs pigls giasts, rinforza pero la malpunctualitad e pretenda uscheia correcturas chegl tgi pertotga las farmadas digls trens «Express». Gist chels influenzeschan la malpunctualitad sen la lengia d’Alvra. Aint igl center: la staziun da Casti noua tgi on li cruschadas da tren, tgi n’è oz pero betg drizzada aint per cruschar treis trens. «Igl n’è betg pussebel da carar aint cun dus trens igl madem mument, uscheia tgi resulta en grond retard gio cura tg’igls trens arreivan», uscheia la VR. E perchegl tgi chella staziun n’ò anc nign sotpassadi, dattigl ulteriour antardamaint perchegl tgi giasts ston spitgier, anfignen tgi en tren è partia. Scu tgi la VR screiva anavant, è chella maseira dantant d’ena schliaziun transitorica, vot deir, anfignen tgi la staziun da Casti vign reconstrueida – tenor VR «previsiblamaintg igl onn 2029». «Defender cun tot las pussebladads» Cuntaint cun las raschungs n’è Luzi C. Schutz betg. «L’argumentaziun n’è per nous ansomma betg plausibla. Per l’egna vainsa igl problem dalla veia alla staziun da Filisour, per l’otra vess ena tala midada digl urari consequenzas economicas fatalas per la nossa regiun. Las gruppas nissan betg ple ainten la nossa regiun ed i dat differents menaschis tg’èn dependents da chellas.» Anc sa catta igl sboz pigl nov urari ainten la procedura da consultaziun. Sot öv-info.ch ins catta las propostas per las midadas digl urari digls meds publics ainten l’antiera Svizra – mintgamai preveidas pigl december vegnent. Mintgigna e mintgign ò la pussebladad da piglier posiziun, per u cunter las propostas – chest onn è chel termin scadea dumengia, igls 9 da zarcladour. Dantant fò igl cantun Grischun attent sen la pagina d’internet (da cattar cugl tgavazzign «Fahrplanantrag»), tgi igl cantun Grischun peglia ancunter excepziunalmaintg las propostas chest onn anfignen igls 23 da zarcladour 2024. Tge tgi capeta damai a parteir digls 15 da december 2024 cugl Glacier e Bernina Express e lour stops a Casti è anc avert e dependa dalla decisiun finala. «Responsabel è igl cantun Grischun tgi coordinescha e posta la purscheida digl urari», uscheia la VR. Piglia posiziun ò er Seraina Schuler. E cun ena brev da lectours an differentas gasettas ò ella fatg attent otras persungas. Ed er la regiun scu tala n’accepta betg la proposta. Luzi C. Schutz: «Nous vagn discuto chella midada ainten la conferenza digls mastrals e vagn scretg ena brev per la regenza grischuna. Nous ans nign a defender cun tot las pussebladads.» La staziun da Casti è fitg populara per gruppas tgi fon viadis aint igl Bernina Express (foto) u Glacier Express. La midada digl urari prevei tgi chels trens passan la staziun da Casti sainza sa farmar. Anc ferman igl Bernina (foto) ed igl Glacier Express a Casti. La proposta pigl nov urari prevei dantant da stritgier igls stops digls trens panoramics a Casti.

Actualmaintg è igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti anzuglia dad ena puntanada. Ve digl edifezi digl 17avel tschentaner vign fatg «cosmetica». La sanaziun cozza anfignen igl avost 2024 e costa var en quart milliun francs. Igl punct da partenza dallas lavours è atgnamaintg sto ena particularitad da chel «campanile» – numnadamaintg igls quatter clutgerigns sen la curneisch. Anfignen igl avost 2024 vign igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti a far parada cun ena puntanada. La raschung: igl clutger stò neir sano. Tgi tgi viegia tras Surmeir, ò forsa mintgatant igl sentimaint dad esser anmez l’Italgia! Blers clutgers da baselgias catolicas ainten la regiun èn numnadamaintg nias construias an en stil taliang. La raschung: durant la cunterrefurmaziun on divers spirituals caputschigns pastoro an Surmeir – e chels caputschigns nivan per regla dall’Italgia e vevan lour imaginaziuns scu tg’ena baselgia vess da far parada. En tipic «campanile» è chel dalla baselgia Son Stefan a Casti. Ma per igl mument è chel clutger – tgi stat an parada a Suloms sur la vischnanca – anzuglia dad ena puntanada. El vign sano. E per deir uscheia, la colpa per la sanaziun digl clutger èn igls quatter clutgerigns sen la curneisch gist sur la steiva digls sains. Digls clutgerigns agl clutger Las quatter piramidas (clutgerigns) tgi circumdeschan igl sochel cun l’oura on gia fessas. «Tar en’examinaziun cun la drona vainsa constato tgi fò propi basigns da sanar chels, vot deir digls refar.» Chegl daclera Maurus Farrér digl biro d’architectura BAFA da Stierva tg’è actualmaintg responsabel da coordinar las lavours da sanaziun. Igls quatter clutgerigns on en’otezza dad 1,50 meters, èn damai prest schi ots scu ena persunga – tar ena lunghezza e largezza da 60 cm sen 60 cm. Igls davos quatter «guardians» èn nias pustos avant prest 70 onns segl clutger. La sanaziun digls clutgerigns è alloura pero neida schlargeda gio durant las ampremas examinaziuns dallas lavours. Maurus Farrér explitgescha: «Damai tgi nous vagn stuia montar e paer uscheia ni uscheia ena puntanada – chegl costa var 70 000 francs – ègl sto raschunevel da gist piglier an meira, sper la restauraziun digls clutgerigns, ena sanaziun digl antier clutger.» – E chella capeta ossa. Siva dalla fegn d’avregl 2024 stat la puntanada. Siva dalla fegn da matg vign sano. Pleiv e vischnanca paian mez e mez La baselgia, construeida inclusiv clutger anturn igls onns 1650, è an possess digl Cumegn baselgia Alvra. Ma sa tgapescha è per solit er igl cumegn politic interesso tg’igl clutger seia an bunga posa e fetscha bungs sarvetschs, surtot cun la si’oura ed igls sies sains. Restauraziuns e sanaziuns da clutgers da baselgia vignan perchegl savens co-finanztgeidas da pleivs e cumegns. Chegl è er igl cass tar igl clutger da Son Stefan a Casti. La sanaziun importa tenor indicaziuns da Maurus Farrér tranter 230 000 – 240 000 francs. Var 55 000 francs surpeglia la Tgira da monumaints (cun sustign er dalla Confederaziun), 28 000 francs paia la baselgia catolica grischuna ed igl rest partan mez e mez igl Cumegn baselgia Alvra ed igl cumegn d’Albula/Alvra. Igl antier project sa cumpona da differentas lavours da corvatetgs, stuccatour, pictour e naturalmaintg er da planisaziun e coordinaziun. Ena cula cun rosnas La sanaziun capeta per deir uscheia da surangiu: la bandiera da vent, la crousch e la cula vignan deliberadas dalla ravetna e surcoluradas. Maurus Farrér: «La cula ò enqual rosnas, damai tgi egn u l’oter catscheder peglia mintgatant an meira la cula digl clutger per exercitar da sagettar!» Sessour stò igl corvatetgs reparar igl arom digls pitschens tetgs, p.ex. chel dalla cupla e chel sur la steiva digl sains. Er la structura da lenn digls tetgs stò per part neir ramplazzada. Igl mecanissem dall’oura vign examino e tot tenor restauro d’ena squadra spezialisada. Igl antier clutger vign alloura lavo giu e survign ena nova liadeira e calour sen basa da caltschigna. Uscheia tgi Maurus Farrér resumescha: «Atgnamaintg faschainsa simplamaintg cosmetica ve digl clutger. La part giudem è anc an en fitg bung stadi. Lò n’ègl da far navot. E per igl futur montainsa anc en sistem da teiratgametg.» Tg’en teiratgametg na fò franc betg donn, chegl so Maurus Farrér or d’atgna experientscha. Avant dus onns ò el er coordino la (pitschna) sanaziun digl tetg digl clutger da son Cosmas e Damian a Mon. Chel tetg dalla baselgigna da passa 1 000 onns era nia donnagea la premaveira 2022 dad en tgametg. Son Stefan è per igl architect Maurus Farrér da Stierva gio la quarta sanaziun d’en clutger ainten la regiun, igl sies biro ò gio coordino las sanaziuns digls clutgers da Stierva, Alvaschagn, Mon ed ossa Casti. Cun excepziun digl clutger da Son Cosmas e Damian a Mon èn chegl tot «campanili» an stil taliang tgi pon damai puspe far bela parada an Surmeir – e forsa sviglier puspe sentimaints da vacanzas aint igl «bel paese». Anfignen igl avost 2024 vign igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti a far parada cun ena puntanada. La raschung: igl clutger stò neir sano. Anfignen igl avost 2024 vign igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti a far parada cun ena puntanada. La raschung: igl clutger stò neir sano. La baselgia da Son Stefan segl crest Suloms sur la vischnanca da Casti – avant tgi la puntanada è neida montada. La baselgia ed igl clutger èn nias construias igls onns 1650-1660. Igls quatter clutgerigns sen la curneisch on gia fessas – e ston ossa neir ramplazzos. Els èn stos igl punct da partenza per la sanaziun pi gronda digl clutger dalla baselgia da Casti. Egn da quatter clutgerigns tg’on fessas – e tgi ston ossa neir ramplazzos. Els èn stos igl punct da partenza per la sanaziun pi gronda digl clutger dalla baselgia da Casti. Anfignen igl avost 2024 vign igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti a far parada cun ena puntanada. La raschung: igl clutger stò neir sano. Anfignen igl avost 2024 vign igl clutger dalla baselgia Son Stefan a Casti a far parada cun ena puntanada. La raschung: igl clutger stò neir sano.

Evitar tgi igls bikers «von tras dapertot». Chegl è igl intent digl cumegn da Surses ed igl sies Masterplan Singletrails, scu tgi la suprastanta Irene Kolb daclera anvers la FMR. Concret sa tractigl d’ena reit cun differentas sendas tgi duess «palar» igls utilisaders e tg’è neida luvrada or cun differentas gruppas d’interess. Igl è egn da differents projects an connex cugl svilup da biketrails digl cumegn da Surses. Arisguard chel svilup dattigl pero er critica. En screiver anonim cun «valetaziuns e smanatschas concernent igl svilup digls biketrails an Surses» ò retschet Linda Netzer da curt. Chegl resorta d’ena brev da lectours noua tgi Linda Netzer (varda er p. 25), scu anterioura sviluppadra digl li da Surses, rasponda alla persunga anonima. Per l’egna na seia ella siva digl 1. da matg 2024 betg ple an chella funcziun e per l’otra supplitgescha ella – an cunvigna cugl cumegn da Surses – da s’annunztgier directamaintg tigl cumegn resp. igl svilup digl li per s’infurmar davart igl stand actual concernent biketrails. En resung extraordinari Igl cumegn da Surses ò cunaschientscha dalla brev anonima e digl cuntign, scu tgi Irene Kolb, suprastanta da Surses conferma sen dumonda dalla FMR. «Scu cumegn na lagn nous pero betg ans exprimer directamaintg tar chella brev. Per l’egna n’era ella betg adressada agl cumegn e per l’otra n’ò la procedura da consultaziun betg anc scumanzo.» La suprastanta tgi ò igl departamaint IV, tgi cumpeglia tranter oter er l’infrastructura turistica ed uscheia er las sendas da viandar e bike renda attent, tgi tenor las sias infurmaziuns na vegia igl cumegn anfignen oz mai survagnia resungs schi «extrems». «All’antschatta digl process vagn nous er dumando la populaziun schi els vegian giaveischs u puncts tgi els lessan menziunar an connex cugl svilup dallas sendas da bike. Lò vainsa survagnia diversas raspostas, per l’egna giaveischs, per l’otra er resalvas. E chegl vainsa tot er integro ainten chel process.» «Palar» igls utilisaders Chel process tgi Irene Kolb menziunescha stat an connex cugl Masterplan Bike tgi igl cumegn da Surses ò elaboro igl onn 2019 e tgi serva scu mossaveia per sviluppar la purscheida aint igl sectour da bike. «Igl Masterplan Bike cuntigna differents projects, scu per exaimpel la planisaziun da treis novs flowtrails – vot deir trails pi simpels tgi fon plascheir a tot igls nivels da bikers.» I sa tracta digl Parnoztrail tg’è scretg or per biagier chest aton ed dus ulteriours projects an planisaziun per en trail segl Gelgia ed egn se Somtgant. En ulteriour project digl Masterplan Bike è dantant er la planisaziun d’utilisaziun da veias da bike e viandar. Irene Kolb daclera: «Igl masterplan ò differents focus, egn è l’infrastructura cun chels treis flowtrails scu er per exaimpel igl pumptrack. Igls bikers avanzos na tschertgan pero betg trails biagias, mabagn trails tecnics resp. sendas da viandar. Igl è da menziunar, tgi da prancepi ègl lubia aint igl Grischun da far adiever cugl bike da tot las sendas da viandar ed igl n’è er betg scumando dad eir cugl bike tras igl gôt, scu p.ex. en rimnabulias.» Per evitar chegl e conflicts ò igl cumegn da Surses decidia, dad elaborar en Masterplan Singletrails an collaboraziun cun differentas gruppas d’interess. Chegl duess esser la basa ed igl instrumaint da planisaziun pigl svilup futur. Irene Kolb: «Siva digls resungs dalla populaziun vainsa fatg treis workshops e vagn elaboro cun tot las gruppas d’interess las cartas da sendas da viandar existentas aint igl cumegn.» Uscheia ins vegia communablamaintg cun represchentants digl turissem, dalla gruppa digls sarvetschs communals e forestals scu er digl svilup digl li digl cumegn, digls uffezis cantunals (Uffezi da gôt e prievels dalla nateira, Uffezi per tgatscha e pestga), digl post spezialiso per traffic plang e dalla bike-community discuto tot las cartas e vurdo, noua tgi fò basigns da palar igls utilisaders. «Nous vagn constato, tgi dat bikers tgi von tras dapertot. Chegl lainsa evitar e cattar en cumpromiss tgi funcziunescha per tots resp. ans dumandar: noua vasainsa scu cumegn – arisguard tot igls interess – sendas per eir cun bike e noua betg. Chella reit duess esser en instrumaint da palar. Scu regiun ins na pò betg deir tgi detta nigns trails, igl basigns è cò ed otramaintg fiss ena carschientscha selvadia la consequenza.» Consultaziun suonda Tenor Irene Kolb è la reit ossa luvrada or, neida integrada ainten la revisiun totala dalla planisaziun digl territori – tgi na cuntigna digl reminent betg angal la reit da bike – ed inoltrada tigl cantun. «Cura tgi chella vign returnada agl cumegn – chegl tgi dependa digl reminent digl cantun – vo ella an consultaziun. Alloura pò la populaziun piglier posiziun tar tot igls puncts – tranter oter er las sendas da viandar e bike.» Anc n’è la reit betg publica, perchegl tg’igl cumegn less spitgier la procedura da consultaziun. «Per evitar famas vagn nous pero infurmo igls presidents dallas secziuns da catscheders e vagn gia en discurs fitg avert e constructiv. Pinavant lagn nous proximamaintg infurmar persungas pertutgeidas cun parcellas privatas, chegl n’èn betg bleras, damai tgi la gronda part sa catta sen taragn da cumegn.» Aint igl process ins vegia scu cumegn adegna tschartgea igl discurs ed ampruo d’integrar tots. Irene Kolb renda attent sen la pagina d’internet digl cumegn da Surses noua tgi la populaziun pò s’infurmar davart igls projects ed igl stand actual. Tgi tots n’èn betg cuntaints e tgi dat er resistenza, per glez ò Irene Kolb totta tgapientscha, malgro tgi la suprastanta è sezza bikera passiunada: «Ia vei er igls chitos digls oters e gist perchegl è en process constructiv impurtant.» Ella appellescha pero ad ena cultura ed en dialog avert ed ena maniera democratica, gist per minimar conflicts e cattar schliaziuns. Cun ena reit resp. en Masterplan Singletrail less igl cumegn da Surses palar igls utilisaders ed evitar tgi detta conflicts ed ena carschientscha selvadia da biketrails.

104 tgesas an terma da dus onns ò la Surmirana Patricia Scarpatetti biagia ansemen cun sies om. Nascheida è uscheia a Monte Grande a Honduras en’antiera vischnanca. Las tgesas tgi vignan regaladas a famiglias tgi èn stadas unfrendas da dus huricans èn pigl mument occupadas angal per la mesadad. La gronda sfeida è la selecziun. Biagier 104 tgesas ed uscheia en’antiera vischnanca: chegl è igl project tgi la Surmirana Patricia Scarpatetti ò scumanzo avant dus onns a Monte Grande a Honduras. Las tgesas èn prontas ed avant en mez onn ò Patricia Scarpatetti (43) pudia surdar las clavs allas ampremas famiglias. Per cumparagler: tenor carta chinta la vischnanca da Brinzauls radond 100 tgesas. Huricans on destruia 6 000 tgesas Per declarar igl project gigantic da Patricia Scarpatetti ègl da far en pass anavos: igl november 2020 on dus huricans inundo parts da Honduras. Prest en mez milliun persungas on gia da bandunar lour tgesas, e var 6 000 tgesas èn neidas destrueidas. Chegl è sto igl intent per Patricia Scarpatetti e la sia fundaziun «Yo quiero ser...» (varda box) da davantar activa. Ella ò cumpro igl onn 2022 en taragn da radond 55 000 m² a Monte Grande, ò biagia 104 tgesas, installo en sistem dad ava persa cun canalisaziun ed en sistem cun ava da bever, electricitad ed ena serenera. E bung en onn pi tard èn las ampremas famiglias scasadas ainten lour nova tgesa. Tgesas da China – la gronda sfeida Schi simpel e sainza obstachels n’è igl project dallas 100 tgesas tgi sa nomna «Unión y Esperanza» dantant betg sto. «Ia na fiss betg stada bunga da far chegl suletta. Mies om Juan Carlos ò perchegl mano igl antier project ed ia va fatg la contabilitad», rachinta Patricia Scarpatetti. Egna dallas grondas sfeidas seian stadas las «tgesas da China» – en project da pilot. Treis containers cun 14 tgesas prefabritgeidas – «per montar an terma d’en de» – tg’èn arrivos la fegn 2022. «Chels containers èn stos scu en scarnoz da surpresas. Ed i geva gl’amprem betg da metter ansemen chellas tgesas.» Oz stattan las 14 tgesas chinesas, cun l’egna u l’otra optimaziun. Igl è pero sto igl intent per Patricia Scarpatetti e sies om da midar sen la moda da biagier convenziunala. Dantant, ni ella ni sies om tg’è schurnalist, èn digl fatg. «Nous vagn schon gia sustign dad inschigniers ed architects», dei ella modesta. Pi impurtanta seia stada la controlla: «Nous vagn surdo la lavour a firmas indigenas, pero igl material vagn nous cumpro, schiglio vessigl cugliuno e fatg gudogn. Mies om fascheva tabellas dad Excel e chintava or, quants blocs, quant cement, fier etc. tgi dovra per ena tgesa.» An «purziuns» da diesch tgesas cumpravan els igl material e surdavan la lavour per aveir la controlla. La corrupziun seia la raschung tgi varsaquants projects digl stadi na seian betg terminos. Lavour da selecziunar famiglias Pigl mument èn 54 tgesas occupadas, resp. 50 tgesas anc veidas. «La lavour antscheva pir ossa», dei Patricia Scarpatetti. La gronda sfeida seia la selecziun tgi ena luvranta sociala surpeglia. Vot deir, tge famiglias tgi valan scu «famiglia adattada»: aveir unfants sot 15 onns, esser pertutgeidas digls huricans u las consequenzas da chels, esser povers, aveir nign possess e betg precastiias. «Honduras ò nov milliuns abitantas ed abitants e passa 80 pertschent èn fitg povers. Schi te regalas ena tgesa ast mellas tgi vottan, chegl è fitg cumplitgia. Te ast da selecziunar las dretgas persungas per tg’igl veiver ansemen funcziunescha.» Regaladas vignan las tgesas cun ena surfatscha da 40 m² betg da bel’antschatta, mabagn abiteschan las famiglias gl’amprem tschintg onns sen «prova». «Els la pon pero betg vender e la tgesa vo da generaziun tar generaziun. La cunvigna è, tg’els veivan tot normal e lavouran. Els n’on betg da paer tschains, pero l’electricitad e taglias communalas.» Cac e flours – scu ainten mintga vischnanca Chegl seia ossa scu ena pitschna vischnanca, manegia Patricia Scarpatetti. I dat ena suprastanza e differents comites: ava, electricitad, rusment, festas. «Ed uscheia ò mintgign e mintgigna la sia responsabladad. Nous scu fundaziun sustignign, pero igl mintgade ò da funcziunar tranter els. E scu tg’igl è ainten ena vischnanca, i dat carplinas schi egn n’ò betg piglia ansemen igl cac digl tgang u schi en unfant è zappo sen las flours dalla vaschigna.» 1,3 milliuns francs Durant igl discurs cun la FMR sa regorda Patricia Scarpatetti a chel mument curt avant Nadal igl onn passo cura tg’ella ò pudia surdar allas ampremas famiglias lour tgesa: «Ia va anc ossa pel-gagligna. Els on bargia e detg tgi uscheia ensatge bel na vegigl anc mai via. Chegl è ia a fons.» 20 onns è la Surmirana ossa gio a Honduras. «All’antschatta vaia gia l’impressiun tg’ia saptga midar igl mond. Ia va gia d’acceptar tgi chegl n’è betg pussebel. Pero chel mument tgi on nigna speranza ainten la veta ins so dar chel tgatsch e deir: fasche anavant, i vign schon bung.» Patricia Scarpatetti renda pero attent, tgi chegl geia angal cun sustign dalla Svizra. «Igl antier project ò custo 1,3 milliuns francs. Chegl è sto pussebel da finanztgier cugl sustign da donatours svizzers.» Sur stad – cura tg’igls sies treis unfants on vacanzas – turna la Surmirana mintgamai per seis emdas an Svizra. «Ia viset igls gronds donatours, fatsch preschentaziuns e fundraising.» Proxim project: la scola Antschet igl sies angaschi pigls povers e cunzont pigls unfants ò Patricia Scarpatetti avant passa 15 onns cun la sia tgesa d’unfants. Tschintg onns pi tard ò ella avert en center da furmaziun. Ed ossa igl project dalla vischnanca. «Nous ischan betg carschias, ia va simplamaintg anc fatg chegl vetiers.» Damai, suonda mintga tschintg anfignen diesch onns en nov project? – «Ea», dei Patricia Scarpatetti cun en reir, «i vignan angal adegna pi gronds.» En nov project è dantant gio ossa sen meisa: la scola. La raschung è tgi la scola publica vischinanta n’ò betg plaz per 96 unfants dalla «vischnanca» da Patricia Scarpatetti. Provisoricamaintg èn treis tgesas neidas transfurmadas an ena scola. «Schi tot las tgesas èn occupadas vagn nous 200 – 250 scolaras e scolars.» Pigl mument rimna la fundaziun daners per la scola tgi vign a custar 190 000 francs. Siva duess suandar en pitschen center medicinal ed en center da furmaziun. «L’educaziun è igl pi impurtant», dei Patricia Scarpatetti, «angal uscheia savainsa piglier els or dalla povradad. Igl amprem pass è fatg, ossa vainsa da cuntinuar.» Patricia Scarpatetti e «Yo quiero ser...» Patricia Scarpatetti (43) è carscheida se a Salouf e Cunter. Siva dalla sia scolaziun scu scolasta primara è ella eida a Honduras per far en sarvetsch voluntari ainten en asil d’unfants. Siva da chella experientscha è ella turnada puspe a Honduras ed ò fundo igls onns 2008 – 2010 aint igl martgea San Pedro Sula en’atgna tgesa d’unfants «Yo quiero ser...», uscheia scu tgi er la fundaziun sa nomna. Lò veiva ella cun sies om Juan Carlos Rivera e sies treis unfants (14, 4, 2 onns) e tgira anfignen oz var 40 unfants tranter 0 e 18 onns cun biografias tragicas ainten l’America digl Sid. (fmr/sab) Las tgesas survignan calour. Las tgesas survignan calour. Las tgesas survignan calour. Impressiun dall’inauguraziun digl project dallas 100 tgesas. Patricia Scarpatetti (dretg), sies om Juan Carlos Rivera e Fabricia Osorio, la luvranta sociala tgi selecziunescha las famiglias. Ossa on igls unfants la pussebladad da giuier dafora. Els dereivan da lis privlous cun bandas noua tgi chegl n’era betg pussebel. Impressiun dalla scasada dallas ampremas famiglias igl december 2023. ​Mintgign ò pudia metter la sia cula ed igl sies giaveisch ve digl pignoul da Nadal. La «vischnanca» cun 104 tgesas tgi Patricia Scarpatetti ò biagia a Honduras. Impressiun dalla scasada dallas famiglias. Igl december 2023 on las ampremas famiglias pudia eir a star ainten lour tgesas. Impressiun dalla scasada dallas famiglias. Igl december 2023 on las ampremas famiglias pudia eir a star ainten lour tgesas. Impressiun dalla scasada dallas famiglias. Igl december 2023 on las ampremas famiglias pudia eir a star ainten lour tgesas. Impressiun dalla scasada dallas famiglias. Igl december 2023 on las ampremas famiglias pudia eir a star ainten lour tgesas. Impressiun dalla scasada dallas famiglias. Igl december 2023 on las ampremas famiglias pudia eir a star ainten lour tgesas. La lavour da construcziun on Patricia Scarpatetti e sies om surdo a firmas indigenas, igl material on els cumpro sez per evitar la corrupziun. La lavour da construcziun on Patricia Scarpatetti e sies om surdo a firmas indigenas, igl material on els cumpro sez per evitar la corrupziun. La vischnanca survign ena canalisaziun.....ed electricitad. La vischnanca survign ena canalisaziun.....ed electricitad. Impressiun dalla scasada dallas ampremas famiglias igl december 2023. ​Mintgign ò pudia metter la sia cula ed igl sies giaveisch ve digl pignoul da Nadal. Impressiun dalla scasada dallas ampremas famiglias igl december 2023. ​Mintgign ò pudia metter la sia cula ed igl sies giaveisch ve digl pignoul da Nadal. La «vischnanca» cun 104 tgesas tgi Patricia Scarpatetti ò biagia a Honduras.

Las cefras cotschnas dereivan digl spital e digl sarvetsch d’ambulanza. Igl è da redutgier prestaziuns agl Center da Sanadad Savognin. La FMR ò discurria surlonder cun igl president digl cunsegl d’administraziun, Peder Cathomen. I tunga alarmont. Agl Center da Sanadad ­Savognin (CSS) smanatscha l’illiquiditad. Igls revisours averteschan d’en concurs, schi na sa meida navot. L’emda passada ò la radunanza generala perchegl approvo en concept tgi duess manar igl CSS or dallas cefras cotsch­nas. Peder Cathomen, igl president digl cunsegl d’administraziun, explitgescha tge tgi stò capitar. FMR: Vez Vous notgs sainza sien perveia dallas finanzas digl CSS? Peder Cathomen: Glez betg gist. Ma ia sung preoccupo. Sa lascha igl Center da Sanadad spindrar cugl concept tgi la radunanza generala ò lubia? Igl cunsegl d’administraziun ed igls cumegns da Surses ed Alvra èn persvadias tg’ins ­pò garanteir cun igl concept l’existenza a lunga vista. Problems finanzials caschunga oravant tot igl spital cugl sies menaschi da 24 ouras. Durant la staschung d’anviern èn occupos la notg 3-4 letgs, igl rest digl taimp n’ègl savens nigns paziaints sur notg. Ins stò renunztgier agl menaschi da 24 ouras? Glez n’è betg previa. Nous vagn an senn da vurdar aint igl avigneir tgi nous possan porscher durant la staschung letgs avonda e redutgier tant scu pussebel ordvart la staschung. I dat restricziuns, ma betg tgi nous na pudessan betg ple piglier se paziaints. I na fetscha nign senn ple da tractar cass traumatologics a Savognin. Uscheia s’exprima Fabio Berry digl cunsegl d’administraziun aint igl rapport annual. Vot chegl deir tg’igl CSS n’operescha nigns skiunzs ple tgi on fatg accident? Grevas operaziuns na vagn nous mai fatg a Savognin. Tals cass ins ò sgulo cugl helicopter a Coira u Tusang – glez è adegna sto uscheia. Per en chirurg stabel vainsa mengia pacs cass. Per igl mument operainsa anc cun en medi tgi vign da Tusang. Ma aint igl avigneir lessans desister da glez. Pò igl CSS mantigneir igl sies spital? U restan a lunga vista angal anc las practicas da medis, la tgesa da tgira e las abitaziuns da vigls? I vo an direcziun d’ena clinica digl de, d’ena permanence cun prestaziuns vastas e lungs taimps d’avertura, per exaimpel dalla dumang allas 7.00 anfignen la seira las 19.00. Ed ins mantigna an mintga cass l’urgenza. Nous duvragn ainten la regiun venavant en’urgenza tgi pò s’occupar d’ena persunga tgi ò la notg disturbis digl cor. Ena tala purscheida vo sa tgapescha pi gliunsch tg’ena simpla practica da medis ainten ena vallada. Tge purscheidas medicinalas èn schiglio anc impurtantas? La masdegna interna pudainsa porscher venavant – cun tot las examinaziuns ed igls tractamaints ambulants. Scu anfignen ossa vainsa venavant medis spezialisos tgi vignan eneda l’emda u mintga dus emdas, per exaimpel spezialists per gula, nas ed ureglias, medis dad îgls u bagn urologs. Uscheia na ston igls noss paziaints betg eir a Coira u Tavo. Igl spital duess restar? Nous rastagn sen la glista da spitals, glez ò igl cantun confirmo. Igl n’è betg da tameir tgi nous redutgagn digl tottafatg. Cumparaglea cun oters spitals regiunals vainsa blers paziaints dalla regiun. Igl problem è igl turissem d’anviern, noua tgi nous stuagn redutgier. Igl provedimaint da basa inclus igl sarvetsch d’urgenza lainsa exnom tigneir sedretg. Quant dei vogl anfignen tgi igl CSS n’è betg ple aint igl prievel dad eir concurs? Nous speragn tgi nous possan realisar ena ­bunga part dallas maseiras ainten la sagonda mesadad digl 2024. Pertutgont igls medis d’assistenza stuainsa cattar cooperaziuns cun oters spitals. Dattigl relaschedas? I dat pi pac persunal. Ma nous speragn da ­redutgier igl persunal cun las fluctuaziuns ­usitadas. Spindrar igl center da sanadad La liquiditad è smanatscheda, igls revisours averteschan d’en concurs, schi na sa meida navot. La radunanza generala ò perchegl decidia l’emda passada en concept da menaschi per spindrar igl Center da Sanadad Savognin. 1,7 milliuns francs deficit ò fatg igl Center da Sanadad Savognin (CSS) gl’onn passo. Cunzont igl spital ed igl sarvetsch d’ambulanza caschungan cefras cotschnas. Igl spital stò redutgier prestaziuns. Glez tradescha Peder Cathomen, president digl CSS, ainten l’intervista cun la FMR. Sen la dumonda schi detta er relaschedas, rasponda igl president, tg’ins amprova da redutgier igl persunal cun fluctuaziuns. Fitg bler costa per exaimpel igl menaschi da 24 ouras digl spital. Durant la staschung d’anviern èn occupos la notg an media treis anfignen quatter letgs. Igl rest digl taimp èn savens nigns paziaints sur notg. Chegl resorta digl rapport da gestiun 2023. Ma renunztgier digl tot sen en menaschi da 24 ouras na less igl CSS betg. «Nous vagn an senn da vurdar aint igl avigneir tgi nous possan porscher durant la staschung letgs avonda e redutgier tant scu pussebel ordvart la staschung», dei Peder Cathomen. «Igl provedimaint da basa inclus igl sarvetsch d’urgenza lainsa dantant tigneir exnom sedretg», dei igl president digl CSS. Peder Cathomen presidiescha il cussegl d'administraziun dal Center da Sanadad Savognin

Avant en onn ò igl Center da Sanadad Savognin anc gia fatg ena pitschna sperdita, actualmaintg screiva el cefras cotschnas pi grassas. Igl davos onn da gestiun ins ò fatg en deficit da prest 1,7 milliuns francs. Persiva dattigl ples raschungs. Siva da marde passo è sen meisa igl rapport annual dalla Center da Sanadad Savognin SA. Igl travagl cun vers 120 ampluias, cun spital acut, la practica da medis, la tgesa d’attempos, fisioterapia, studio da fitness e 22 abitaziuns per seniors e senioras è per Surses, per l’antiera regiun, da gronda muntada economica ed er turistica. Realitad è tgi tot chellas purscheidas costan e tgi igl travagl sa porta finanzialmaintg betg sasez. Per en po pi pacs paziaints Peder Cathomen, igl president digl cunsegl d’administraziun dalla societad acziunaria screiva aint igl sies rapport tgi igl menaschi porscha en sarvetsch da 24 ouras e chel sarvetsch costa simplamaintg. La raschung tgi la Center da Sanadad Savognin SA screiva en deficit da stgers 1,7 milliuns francs seian tgi igl domber digls paziaints staziunars ed ambulants seia sa redutgia ferm an cumparaziun cugl onn da gestiun 2022. Detg concret schea igl domber digls cass staziunars tar 396 cass ed igl madem sa mossa tigls cass urgents. Perancunter èn igls costs digl persunal s’augmentos ferm. Igls letgs digl spital acut seian savens betg stos occupos u per gronda part angal durant la staschung d’anviern. Scu tgi Peder Cathomen screiva aint igl sies rapport annual seia a curta vista periclitada la liquiditad, las investiziuns, igl mantignamaint digls bietgs ed er l’infrastructura. Per migliurar la situaziun ò igl cunsegl d’administraziun fatg en’analisa digl travagl e sviluppo cun persungas digl rom ena strategia tgi duess sierar igl sarvetsch universal e medicinal an Surses. Dar duessigl midadas structuralas, midadas tar la purscheida, daple cooperaziuns cun oters purtaders da prestaziuns medicinals e cunzont ena pi strantga controlla tigls costs. Antradas da 10,8 milliuns francs Igl rendachint 2023 dalla Center da Sanadad Savognin SA mossa tgi la somma dallas antradas schea tar 10,8 milliuns francs. Chegl èn 336 000 francs pi pac tgi anc aint igl rendachint 2022. Cun ena somma dad 8,1 milliuns francs èn alloura igls costs digl persunal s’augmentos per stgers 800 000 francs. La raschung è tgi agl travagl ò mantgea igl persunal qualifitgia e tgi chel ò gia da luvrar cun biros d’intermediatours da persunal e cun biros tgi segnan per la tschertga da persunal temporar. Igl spital sez ò fatg ena sviouta da 5,8 milliuns francs, las expensas schean alloura tar 7,0 milliuns francs. Cun la tgesa d’attempos ò igl menaschi fatg en stgamgiamaint da 4,5 milliuns francs ed igls costs da menaschi èn cò tar 4,3 milliuns francs. Sa resulto è alla fegn finala, cun far amortisaziuns da prest en milliun francs, en deficit da stgers 1,7 milliuns francs. Contribuia bler a chel resultat ò er l’ota somma da prest en mez milliun francs tgi la Center da Sanadad Savognin SA ò gia da surpiglier per curveir igls costs digl sarvetsch da salvamaint Grischun Central. Investiziuns da ca. 1,5 milliuns francs Siva digl 2023 è Giorgio Signorell commember digl cunsegl d’administraziun dalla Center da Sanadad Savognin SA e responsabel per igls fatgs da construcziun. El screiva tgi tiers aveir igl bietg digl spital 40 onns, seia el an en bung stadi. Per mantigneir chel stadi seian investiziuns indispensablas. Gist igls tetgs digl spital vegian da neir fatgs da nov. Igls costs per la sanaziun digls tetgs inclus la montascha d’ena fotovoltaica schean tar ca. 1,5 milliuns francs. An en sagond zap duessan er igls tetgs digls bietgs dallas 22 abitaziuns neir agiuntos cun ena fotovoltaica. La Villa Manzi, igl pi vigl edifezi an possess dalla societad acziunaria, dovra ena sanaziun generala. Per chel scopo vign la Center da Sanadad Savognin SA ad elaborar an cuminanza cugl cumegn da Surses en plan da finanzas pigls proxims tschintg onns, screiva Giorgio Signorell aint igl sies rapport. Igl Center da Sanadad Savognin ò fatg en deficit da var 1,7 milliuns francs. La raschung per chel resultat è tgi igls cass ambulants e staziunars èn sa sminuias. Dall’otra vart èn igls costs da persunal carschias.

Ena senda tematica tgi pò er neir visitada d’ena persunga cun impedimaints, chegl dattigl previsiblamaintg a parteir dall’antschatta fanadour 2024 a Beiva. La senda da detgas duess esser accessibla graztga all’applicaziun «MyWay Pro», per persungas orvas u tg’on en impedimaint dalla vaseida. Ellas vignan a santeir differentas detgas e mitus locals an connex cun la val. An connex cugls deis d’acziun «dretgs per persungas cun impedimaints» tg’on gia li digls 15 da matg anfignen igls 15 da zarcladours 2024 èn quatter destinaziuns da vacanzas grischunas, sper Surses er Arosa, Scuol e la Surselva, s’angaschedas per render accessibel ena senda tematica per persungas cun impedimaints. I sa tracta d’ena iniziativa da Grischun vacanzas. Pinavant è igl project nia sviluppo an collaboraziun cun la Federaziun svizra digls orvs e debels da vaseida e la secziun grischuna. «MyWay Pro» è ena applicaziun da navigar, tg’è neida sviluppada spezialmaintg per persungas cun impedimaints dalla vaseida. L’app porscha guidadas d’audio, aveis e resungs aptics. (cdm/fmr) Persungas cun impedimaints dalla vaseida pon scuvreir a parteir da chest onn quatter sendas tematicas aint igl Grischun, egna sa catta a Beiva.

Bung onn da gestiun 2023 pigl cumegn da Vaz. Lai Pendicularas SA prevei da far an radond diesch onns investiziuns pi grondas aint igl territori da skis digl Piz Scalottas. Pigl manader da scola partent è betg sto pussebel da cattar en successour u ena successoura. Igl parlamaint digl cumegn da Vaz è sa raduno venderde passo per la 21 avla seduta. An tavla èn stadas 11 tractandas, uscheia tgi la seduta ò cuzzo ples ouras. Las 15 persungas tgi appartignan agl cunsegl communal on piglia cunaschientscha ed approvo igl rendachint 2023. Pertutgont las cefras ègl betg do grondas discussiuns. Discuto pi dei ò igl parlamaint chegl tgi pertotga igl plan da finanzas digl cumegn da Vaz. Avant tgi far igl preventiv vegia igl cunsegl communal da pudeir piglier invista digl plan da finanzas. Nia detg è tgi dovra urgentamaintg ena seduta communabla dalla suprastanza cugl parlamaint, ena seduta deditgeida angal agl plan da finanzas. Davainta chella realitad sa lascha er agiuntar u curriger igl preventiv. An ena votaziun consultativa è igl cunsegl communal s’exprimia per ena seduta extraordinaria alla fegn da settember 2024. En gudogn dad 1,678 milliuns francs Davart digl parlamaint è nia fatg ples gedas en cumplimaint alla suprastanza pigl bung rendachint. Chegl er, schi an cumparaziun cugl rendachint 2022, seian las expensas per 10 milliuns francs pi otas. Tar antradas da 57,4 milliuns francs ed expensas da 55,7 milliuns franc sera igl rendachint digl davos onn da gestiun cun en gudogn dad 1,678 milliuns francs. Cun consultar igl rendachint è da constatar tgi las scolas costan 6,1 milliuns francs agl cumegn da Vaz. Igl deficit digl Center da sport Dieschen schea tar 794 000 francs. Pigl turissem dat igl cumegn da Vaz or 10,2 milliuns francs, ò dantant er antradas da 6,0 milliuns francs. Las antradas da taglia èn cun 23,9 milliuns francs per 1,5 milliuns francs pi bassas tgi anc aint igl onn 2022. La taglia sen immobiglias schea tar 4,2 milliuns francs e la taglia sen midada da mang monta a 2,6 milliuns francs. Igl cumegn da Vaz ò fatg gl’onn passo investiziuns nettas per ena somma da 6,0 milliuns francs. Dividendas pigls acziunaris da Lai Pendicularas SA A pled è er nia Daniel Stiefel, igl president administrativ dalla Lai Marketing Support SA. El ò detg tgi igl davos onn vegia la regiun da Lai gia blers giasts. La relaziun tranter igls giasts d’anviern e da stad schea tar 60 %:40 %. Tar destinaziuns da vacanzas scu Son Murezza, Flem e Tavo seia chella relaziun digls giasts da stad pi ota. Aint igl avigneir ins less sa focussar anc pi fitg segl turissem da stad e cunzont prolungar la staschung da stad. Or digl mez digl parlamaint è nia detg tgi seia da dar urgentamaintg er daple peisa agls oters giasts scu per exaimpel viandants e betg angal far reclama per Lai scu paradis per bikers. Felix Frei, igl president digl cunsegl d’administraziun da Lai Pendicularas SA ò detg tgi igl resultat digl onn da gestiun 2023/24 seia betg angal bung, mabagn schizont fitg bung. Igl retgav dalla stad seia anc adegna tar strousch 10 % digl stgamgiamaint total. Per far las investiziuns tar l’infrastructura da stad seia Lai Pendicularas SA ranviia allas antradas digl anviern. Sen fundamaint digl grond retgav 2023/24 vigna igl cunsegl d’administraziun a far la proposta dalla radunanza generala, tgi ò li aint igl decurs digl proxim aton, da paer siva blers onns puspe dividendas agls acziunaris. Cun aveir gia igls davos onns bungs onns da fatschenta survigna la societad acziunaria dallas pendicularas er puspe igls credits basignevels. Cugl nov implant digl Stätz ins seia sen bunga veia. Investiziuns pi grondas seian preveidas da far aint igl territori da skis digl Piz Scalottas. Ainfra diesch onns duessan neir ramplazzos tot igls implants uscheia tgi igls novs implants aint igl antier territori vest duessan aveir ena dirada da 50 onns. Ultra da chegl seia er previa da realisar igl hotel a Fadail, ena sagonda tgesa da persunal a Canols, novs indrezs da far neiv e cunzont lais d’accumulaziun. Refuso gist tschintg postulats Igl cunsegl communal ò decidia prest unanim da betg surdar alla suprastanza igls tschintg postulats inoltros digl collega Gian Carlo Bläsi. En postulat pertutgiva igls bikers, viandants, la selvaschigna e l’agricultura. Tigls oters quatter era en pavigliun, igl lai da Planeiras, indrezs cunter lavegnas ed ena garascha sutterrana aint igl manevel dalla posta a Lai, las raschungs digl postulat. Sa preschentada agl parlamaint è er ­Marianne Grünenfelder, la nova magnafatschenta digl Center da sport Dieschen. Piglia cumgea ò igl parlamaint da Stefan Langenegger, tg’è sto igls davos otg onns manader da scola aint igl cumegn da Vaz. Per el ègl betg sto pussebel da cattar en successour adatto u ena successoura adattada, uscheia tgi pigl onn da scola 2024/25 segnan las dus scolastas Maya Lüthi ed Ilaria Nyfeler per la direcziun dalla scola. Igl cumegn da Vaz ò preschento en bung onn da gestiun 2023 agl parlamaint communal.

Per la terza geda ò li chest onn igl Swiss Irontrail ainten la Val Surses. La cursa tg’ò li digls 29 anfignen igls 30 da zarcladour 2024 carmala currieders e curriedras da trailrun cun differentas cursas resp. distanzas. Igl T102 cugls sies 102,4 km e 6 390 meters d’otezza è la disciplina roiala. Chella cursa magna da Savognin sur igl Pass digls Orgels ainten la Val d’Err anfignen Beiva noua tgi igl T53 cugls sies 53,2 km fetta, dantant tgi las curriedras digl T102 cuntinueschan lour viadi, accumpagneas digls currieders digl T49, chegl pigls davos 49,3 km anfignen aint igl final a Savognin. Per principantas e principants resp. currieders da hobi dattigl en T20 cun ena differenza d’otezza da 1220 m. Chel trail scumainza e fetta a Savognin. Sper las cursas porscha igl Swiss Irontrail 2024 en program accumpagnont per participants e visitadras. (cdm/fmr) Daple infurmaziuns sot www.irontrail.ch. Igl Swiss Irontrail ainten la Val Surses è ena cursa da trailrun tgi porscha er chest onn differents trajects da differentas distanzas.

Proxima dumengia ò li la cursa da velos «Alpen Challenge». Sen differents tratgs aint igl Grischun ègl da chintar cun impedimaints da traffic e taimps da spetga. La cursa ò li igls 23 da zarcladour 2024 tranter las 6.45 e las 17.00 sen igls tratgs suandonts: Lantsch–Casti-Filisour–Pass digl Alvra–La Punt Chamues-ch–Samedan–Silvaplana-Maloja-Castasegna-Chiavenna (I)–Pass digl Spleia–Spleia–Tusang–Veia digl Meir-Casti-Lantsch. Silvaplana-Pass digl Gelgia–Beiva–Savognin–Cunter–Salour–Mon–Casti–Lantsch. Scu tgi la Pulizeia cantunala digl Grischun screiva ainten la sia communicaziun, supplitgescha ella igls utilisaders dalla veia da risguardar las instrucziuns dalla pulizeia e funcziunaris. (cdm/fmr) Alpen Challenge Lenzerheide © Alpen Challenge Lenzerheide – Eine Veröffentlichung dieses Fotos ist im Zusammenhang mit einer Berichterstattung zur Alpen Challenge Lenzerheide kostenfrei möglich. Verpflichtend ist die Quellenangabe «Foto: Alpen Challenge Lenzerheide/Henning Angerer». Wir bitte um Zusendung Ihres Beleges an stefan.schwenke@alpenchallengelenzerheide.ch oder auf dem Postweg an Alpen Challenge Lenzerheide Stefan Schwenke Via Davos Mustér 2 CH-7180 Disentis/Mustér

Impressiun ò’l fatg allas mias scolaras ed agls mies scolars, Mitgel da Tegn. E sch’el savess chegl, alloura vess el da sfrignier. Angal tras igls daints e tuttegna ans fixar cun igleida pitgiva. Mitgel da Tegn igls ò impressiuno, pero betg impressiuno tant scu igl daintist Wasescha da Savognin. Perfign snavour onigl gia, vurdond igl daintist Gion Men Wasescha, chel om cun barbunga alva tgi batta la fotsch. Cò ins puzegia gist cun gost igls daints, ègl tuno unisono or dallas buccas digls unfants. Stueir s’imaginar tgi chella barbunga alva sa sgobess sur la fatscha per cuntschier ensatge tigls daints, per l’amour da Dia, na angraztg. «Igl era eneda» è egn digls noss temas an scola. Per betg baitar angal scu tgi era eneda, vainsa vurdo sen «nossaistorgia.ch» tge maletgs tgi cattagn an connex cun la nossa val. Vagn tschartgea tenor igls noms dallas vischnancas, igls noms da famiglia, noms locals u oters tgavazzigns. Tge deletg. Nous vagn catto differentas tattas e differents tats dad unfants tg’èn ainten classa. E savez scu, angal cun vurdar las fotografias e cattar la sumeglia. Igl tat vers igls otganta e tar nous an stanza en mat da dodesch onns. Ins savess ramplazzar la fotografia digl mat cun chella digl tat, mancumal dad avant settanta onns, e nign s’accorschess. Vagn er tschartgea tenor igl nom d’ena tatta fotografias da Parsonz. Tge surpresa, vagn betg catto la tatta, mabagn l’uratta d’ena conscolara. Ed er cò ischans ans decidias tgi chegl seia exact la madema fatscha fegna scu tar nous an classa. An connex cun la sbuada dalla tgesa da scola Grava a Savognin ans ò er interesso tge tgi stava lò eneda pi bod. Vagn catto en bel clavo, betg schi grond scu ena tgesa da scola, pero tuttegna en clavo scu tgi totga. Agls unfants fògl plascheir da pudeir s’orientar tenor truaschs anc existentas, tenor las muntognas u tenor igl li noua tgi els abiteschan. A tgesa onigl alloura anc tschartgea anavant, musso agls confamigliars la purscheida sen «nossaistorgia.ch». Igls unfants on er discurria cun lour genitours, tattas e tats ed èn turnos cun novs detagls, regurdientschas e perfign detgas d’enqual om u donna tgi vagn inscuntro aint igl mond digital. E Mitgel da Tegn, chel bung amploster ed original, perfign giu Coira, segl viadi da scola, è’l nia cun nous. Ea, vez ligia dretg. Igls unfants on gia da furmar gruppas ed inditgier igl nom dalla gruppa, e capasche, vagn gia ena gruppa: Mitgel da Tegn. Schi Mitgel savess... Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Gievgia notg sen venderde ò ena bova caschuno all’Alp Flex en veir desaster. Per cletg è ella eida stgers dasperas igls bietgs vaschigns digl hotel Piz Platta. Cletg è er sto tgi aint igl manevel sa cattavan gist dus tgavateras, cun igls quals ins ò anc la seira pudia scumanzar a luvrar. Schi manevla è la bova neida agls bietgs digl hotel Piz Platta (barcungs cotschens). Igl è givegia passada, tranter las 22.00 e las 23.00, ed i plova eneda daple er all’Alp Flex. Igl de sa preschainta la cuntrada alpina, tgi schea sen en’otezza da 2000 meters sur mar, anc an plagna fluriziun. Er la planeira tranter la baselgia da son Roc anfignen Salategnas sa preschainta an en bel maletg da fluriziun. Venderde dumang bod sa preschainta chel maletg tot oter cun neir alla gleisch per tge desaster tgi la bova, l’ava, igl bler material e la balma on procuro aint igl sid digl hotel Piz Platta ed er ainten la planeira. An discurs cun plessas persungas da Sur on ellas testifitgia tgi ainten chel li seia gio neida giu eneda ena bova, chegl alloura an ena pi pitschna dimensiun. Cartia tgi seia en pi ferm temporal La bova è neida oragiu aint igl sid digl hotel Piz Platta (Ava dallas Tigias) ed er passada per gronda part dasperas igls bietgs vaschigns digl hotel. L’amprema persunga tg’ò alloura vasia tge tg’è propi succedia è stada Marianne Werder, la patrunga digl hotel Piz Platta. Ella dei: «Cartia vaia tgi seia en temporal, cun urezi, daratgeda e burasca, ma cun alloura vurdar or da fanestra vaia vasia quant material ed ava tgi niva oragiu.» La ramour era ensacu otra tgi schiglio tar en temporal, dei Marianne Werder. Cun vaseir la malour ò la donna dalunga contacto Giorgio Signorell tgi stat all’Alp Flex. Lez ò immediat alarmo igls pumpiers e curt siva èn igls amprems da total 15 pumpiers gio stos agl li an acziun. Anc la notg dus ulteriours tgavateras Scu tgi Marco Pontiggia, igl cumandant digl corp da pumpiers Surses ò detg ins vegia igl amprem gia da montar gleisch e reflectours (Scheinwerfer) per aveir cler e vaseir ensatge. Dalunga ins vegia er vurdo tgi betg bler material ed ava aintra ainten igls bietgs. Immediat ins vegia er scumanzo a pumpar or l’ava tg’era gio antrada ainten igls bietgs ed er tratg or igl material. «An noss equipamaint vainsa utensils adattos per da chels cass, seian chegl pompas, satgs da savlung ed er reflectours», ò menziuno Marco Pontiggia. Stos agl li èn igls 15 pumpiers da Surgôt totta notg. Eneda tgi igls dus manaschunzs digls tgavateras, igls dus tgavateras tg’eran per bunga sort gio all’Alp Flex, èn an curt taimp er stos pronts gnond da Savognin sen l’alp è nia scumanzo a piglier or digl ual igl bler material. Mobilisos èn anc nias, cun aveir vasia la dimensiun dalla bova, dalunga dus ulteriours tgavateras da Pirmin Cotti. Chegl per aveir daple capacitad cun far rughel cugl bler material. Las forzas d’acziun on luvro l’antiera notg. Igl venderde è nia mano anc en ulteriour tgavatera all’Alp Flex per neir pi bagn anavant cun las lavours da rumager. Igl venderde aint igl decurs digl avantmezde èn igls pumpiers stos a fegn cun lour acziun ed on savia surlascher igl «plazzal» agls responsabels digl cumegn da Surses. Chels èn rastos venavant agl li per survigilar la situaziun e per piglier maseiras necessarias schi fò basigns. Do ògl per furtegna nigns pi gronds donns ed er betg persungas blessadas. I resta ena dumonda Pascal Murbach, el tgi segna tigl cumegn da Surses per la direcziun digl sarvetsch forestal, discorra daveiras er d’en cletg aint igl discletg. «I vess er savia esser tgi la bova vess donnagea pi ferm igls bietgs situos dasper igl hotel Piz Platta.» Igl selvicultour dei tgi per buna sort eran igls bietgs betg occupos da persungas. En veir gudogn seia sto tgi dus tgavateras dall’interpresa da construcziun Luzio SA da Savognin eran gio aint igl manevel perveia d’ena lavour ainten la vischinanza digl hotel Piz Platta. Pascal Murbach ò er detg tgi igl venderde ins seia sgulo cugl helicopter per piglier invista dalla bova e per vurdar danonder tgi chella seia neida oragiu. «Aval è ella neida d’en lai da glatscher digl vadret digl Piz Platta», dei Pascal Murbach. Ena dumonda resta tuttegna siva da chel schabetg dalla nateira, manegia igl selvicultour: «Intschert è schi chella bova è stada en cass unic – u schi chel cass sa repeta eventualmaintg?» Alla dumonda quant cubics material tgi seian nias oragiu, dei Pascal Murbach: «Da preschaint saia anc betg deir tge volumen tgi la bova ò gia, ed er betg la somma digls cubics material.» Schi manevla è la bova neida agls bietgs digl hotel Piz Platta (barcungs cotschens). Tant’ava dafor igls Mulegns veva la Gelgia anc sonda passada vers las 17.00. Cuverta cun blera balma ed ava è er la planeira ainten la vischinanza dalla baselgia da son Roc. Cuverta cun blera balma ed ava è er la planeira ainten la vischinanza dalla baselgia da son Roc. Schi manevla è la bova neida agls bietgs digl hotel Piz Platta (barcungs cotschens).

Cun material our da La Quotidiana Il stincal es dvantà concret Per mincha cackin ün sachin. Ella chapeschia pulit bain la lingua. L’ultima fladada da la Credit Suisse. Ma medem blers morts. Cun ün gudogn schuber. Nus vulein presentar il filet. Pled e «pled». Che es ün pled? Sco da l’on dal cuc. Las partidas fan farina ensemen. 33 novs pendicularists. Il pled dal di pudess esser: milliarda – milli arda! Aua da baiver es schmerdada. Teater da maschinas agricolas. El tgira la crana da grascha. Il mund vegn pli e pli stuorns. L’agricultura romontscha fa fein romontsch. Cuschinar il min. Tschertgà: actura per «L’Ultim Rumantsch». Ina nouva seria ficziunala. La parada digls noms dallas vatgas. Che fa il pover asen chi less insè be üna simpla risposta? Finiziun dal «Barat quadriling» Il rumantsch sin la passarella a Milaun. Er il cumegn sustigna petiziun. Ina squetra pil spital. Pleds scumandos. Üna slammada. Ina chaussa fascinananta. Quai d’eira scu survgnir üna schleppa. La fumeglia ei ida culla brocca in corpore. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip. Nua schai il problem? Igl ei grev dad esser auters ch’ils auters Nous publitgessan gugent daple per rumantsch, schi nous vessan persunal danvanz. Il patg da 1524. Malgrà nov schlantsch – meglier na vegni betg. Lingua inventa il mund. La halla d’exposiziun ei beingleiti promta. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Ün utschè vantüraivel. Perquai adatg da tut ils skerzs ! Naginas directivas chantunalas. Spina da vin. Corporaziun d’aua. Peglia il bov per la corna Nus dain colur. Il giuven matg sussura. Uschè ho mincha vischnauncha ün oter focus rumauntsch. Là as poja eir s’annunzchar per consultaziuns. Onn burascus cun gudogn constant. La tecnica possibilitescha quei – igl ei in gaudi. Ei vegnan a secalmar. Sontga tschugalata. Nu far fö. Ina coola idea. Bella, igl nom igl pi popular Il format duai cuntinuar ils proxims onns. Las vischnauncas sursilvanas ston vinavon quintar da sbursar dapli daners. Igl è da translatar fitg bler. Uossa vainsa 80 000 followers. Biaras e biars ein surdumandai. Measeamda e betg mesemda. Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024. La dumonda la pli spinusa. E quai ha el fatg magari a moda divertenta. Promtadad da surprender responsabladad e da seperfecziunar. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. E surtut legia el minuziusamain La Quotidiana. Gerold Ehrsam

Musica – ensatge nov – eir a pe – Alvagni: «Musicalvaneu» sa nomna igl nov festival musical tgi ò li la fegn da fanadour per l’amprema geda ad Alvagni. Igl intent è da purtar la musica or dalla sala aint igls lis digl mintgade scu en luvratori, en uigl ni en clavo. Per l’otra viglian els cumbinar stils musicals ed entusiasmar igls indigens, dei Balz Homberger digl comite d’organisaziun. Aint igl foyer digl Bogn Alvagni sungan dus tibas la canzung «Uf de Bänklialp», i suonda la canzung «Sontg Antoni», sunada d’ena tiba cun ensemble: Igl foyer digl anteriour bogn termal davainta la fegn da fanadour ena tribuna da concert. Dantant n’è igl bogn, tg’è digl reminent saro siva digl onn 2020, betg igl unic li, noua tgi vign fatg musica la fegn da fanadour 2024. «Musicalvaneu» sa nomna igl nov festival musical tgi cozza treis deis e cun igl qual igl comite d’organisaziun, tgi consista digl president Balz Homberger, Noëmi Schindler e Thomas Kollegger, less dar veta ad Alvagni Vischnanca e Bogn. Lis da concert pac usitos Musical – va – Alvaneu – neu: Igl nom digl nov festival cuntigna gist quatter tgavazzigns tgi cuntignan tenor Balz Homberger l’ideia digl festival. I vign fatg musica, ins vo a pe, igl festival ò li ad Alvagni ed è ensatge nov. Digls 26 anfignen igls 28 da fanadour 2024 on damai li differents concerts an differents lis, chegl er an furma da spassagedas musicalas ed an gruppas survisiblas. «Nous tgaminagn da staziun tar staziun, faschagn damai ena spassageda communabla tras differents stils musicals, mintga staziun porscha en oter stil ed otras musicistas e musicists.» Per l’egna èn chegl lis pi «usitos» scu la tgesa da scola u la baselgia, pero: «I duess esser fitg simpel e perchegl vagn nous er tscharnia lis pi pac usitos, nous lagn purtar la musica or dalla sala da concert aint igls lis digl mintgade», dei Balz Homberger. Uscheia tgaminan public e musicistas dalla scola, ainten baselgia, aint igl luvratori da metal, ainten en clavo ed en uigl.» Cumbinar stils musicals L’ideia per en nov festival musical ad Alvagni na dereiva dantant betg da Balz Homberger, mabagn da sia partenaria Noëmi Schindler, tgi è violinista a Paris. Siva dalla sia unfanza passaintan ella e sia famiglia igl taimp liber ad Alvagni. I seia adegna sto igl sies giaveisch da betg angal sunar ainten las salas da Paris, mabagn an en li noua tgi detta betg tantas occurrenzas culturalas. Cun integrar igl indigen Thomas Kollegger aint igl comite d’organisaziun ins vegia gudagnea ena persunga fitg angascheda e tgi vegia er procuro tg’igl Bogn d‘Alvagni serva scu egna dallas tribunas musicalas. Igl stil musical s’extenda da musica classica baroca sur musica populara anfignen musica classica contemporana, dei Balz Homberger. «Nous lagn cumbinar igls differents stils, ma er lascher sunar musicistas e musicists professiunals ansemen cun da chels betg professiunals. Igl n’è betg en festival super-elitar, pero tuttegna cun en intent d’ota qualitad musicala. Ed i na duess perchegl betg concurrenzar festivals existents scu p.ex. Origen.» Tranter las musicistas sa cattan sper Noëmi Schindler er persungas da renom e da renom internaziunal scu igl Tudestg Manuel Fischer-Diskau (violoncello) u Nicolas Corti (viola), dantant er musicists indigens scu ­Domenic Janett (clarinetta), Thomas Kollegger (tiba) u Francisco Gonzales (percussiun). Allas differentas staziuns vignan els a far musica an differentas furmaziuns. «A moda nunconvenziunala lagn nous mussar musica agl public. Perchegl vainsa er angaschea igl cumponist Bernard Cavanna tgi vign ad arranscher ovras existentas per la nossa gruppa musicala.» 60-80 persungas fiss ideal Igl festival musical seia en festival simpel ed ena spassageda per mintgigna e mintgign. I seia igl intent da pudeir integrar ed entusiasmar igls indigens, dei Balz Homberger. Igl scolast e cuschinier vign a procurar tar mintga staziun per supresas culinaricas, preparadas cun ingredienzas indigenas. Pigl mument ins seia sen bunga veia, er sch’ins seia anc alla tschertga da gidanters e gidantras. L’uniun purtadra vegia vandia anfignen ossa var 20 bigliets per occurrenza, chegl tgi seia cuntantevel. «60-80 persungas fiss ideal, schi fiss daple stuessans discutar, damai tgi las localitads porschan spazi limito.» Igl festival ò en preventiv da var 35 000 francs. «Cun tot igls sponsours e la vendita da bigliets ischans optimistics», dei Balz Homberger. I na seia dantant betg igl intent da far grond gudogn, mabagn da dar veta agl li e da sensibilisar per differents stils musicals. Batschigl resta veid Sper la spassageda tg’ò li eneda la sonda ed eneda la dumengia, vignan igls musicists e las musicistas er a sunar ainten la tgesa d’attempos Envia e scu menziuno aint igl Bogn d’Alvagni. Dantant betg gist aint igl anteriour batschigl, mabagn aint igl foyer, scu tgi Balz Homberger tradescha. «Perchegl tg’igl Bogn d‘Alvagni è schi nunutiliso e mort faschagn nous en concert aint lò. Uscheia pò la gliout eir aint puspe eneda e forsa ponderar, tge tgi pudess sa sviluppar aint lò», dei Balz Homberger. Musicalvaneu na duess betg esser en evenimaint unic: «L’amprema ediziun da ‹Musicalvaneu› è an general en sondar ed experimentar per pudeir porscher ena cuntinuaziun», dei Balz Homberger. Igl festival musical «Musicalvaneu» ò li digls 26 anfignen igls 28 da fanadour 2024 ad Alvagni. Daple infurmaziuns èn da cattar sot www.musicalvaneu.ch. Impressiun dalla prova dallas canzungs da Schubert a Paris, chegl an vista agl festival musical «Musicalvaneu» tg’ò li la fegn da fanadour ad Alvagni. Igl comite d’organisaziun digl festival «Musicalvaneu» (da san.):Thomas Kollegger, Noëmi Schindler e Balz Homberger.

Cun realisar la visiun dalla rezgia «Resurses2025» aint igl Grischun Central ins ò er constituia la fundaziun per direvladad Pignaverde. Da curt è nia collaudo igl amprem project da Pignaverde. Cura tgi la visiun dalla rezgia «Resurses2025» è davantada concreta, ins ò fundo a madem taimp er la Pignaverde. Chella fundaziun è en’iniziativa dalla Gruppa Uffer da Savognin e duess sensibilisar pi ferm per temas d’ambiaint aint igl gôt da muntogna. Scu tgi la fundaziun Pignaverde communitgescha aint igl sies text per meds d’infurmaziun duess chegl capitar an amprema lengia cun nizigier igls gôts aint igl cantun Grischun. Pignaverde promova projects concrets digls proprietaris da gôt ainten lour gôts. Ella sustigna igls selvicultours tar igl cumbat cunter las consequenzas dalla midada digl clima. Project pionier «Riz» sur igl Lai da Murmarera An collaboraziun stretga cugl Uffezi forestal Surses è nia sviluppo igl project «Riz»: per lung dalla veia digl Pass digl Gelgia on igls luvrants da chel uffezi taro pegns. Uscheia è nia stgaffia spazi e la gleisch necessaria per ena vantgegna da lareschs indigens tg’ins ò amplanto lò. Chels èn protegias da rusaglem da selvaschigna. Graztga a chel project pò igl gôt muntagnard cumplaneir venavant igl sies pensum uriund – e proteger an en pêr onns la veia digl Gelgia da bovas, crappa e lavegnas, screiva la fundaziun ainten la sia communicaziun. La gruppa responsabla per igl amprem project dalla fundaziun Pignaverde.

Giast dall’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra è sto l’emda passada Alfons Cotti da Sur. El è ena persunga originala, plagn ideias e visiuns ed igls sies animals tgi stattan ad el a cor èn tgavals e nursas. Igl pour Alfons Cotti porscha tgavalgedas pi lungas e pi curtas. Da taimp an taimp segna l’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra (ACACA) per l’occurrenza «cultura an discurs». Tranter oter è per exaimpel er nia discurria cun Nina von Albertini, spezialista per la protecziun digl taragn sen plazzals gronds. Giast dall’organisaziun d’art e cultura è er stada la cuschiniera da renom ­Rebecca Clopath. Savens ègl uscheia tg’en schurnalist u ena schurnalista magna igls discurs cun las persungas tgi Mirko Baselgia, igl iniziant e manader dall’ACACA, anveida aint igl sies atelier ad ­Alvaschagn. Excepziunalmaintg ò gist Mirko Baselgia sez mano igl discurs cun Alfons Cotti e chegl ò er en muteiv. Cun porscher Alfons Cotti la stad curs da tgavalger ed er excursiuns a tgaval ò Mirko Baselgia fatg ples gedas adiever da chella purscheida all’Alp Flex. Cotras ò el amprandia a canoscher pi bagn Alfons Cotti. Cun antschever igl discurs cun Alfons Cotti, ò detg igl artist: «La gliout tgi canoscha betg Alfons Cotti ò propi mantganto ensatge.» Bleras persungas vegian dumando ad el tgi tgi Alfons Cotti seia ansomma cun esser anvido ad Alvaschagn all’occurrenza. Sa decidia per nursas e betg per tgoras L’emda passada è sa do en discurs fitg avert, interessant, stimulont, gea schizont divertent ad Alvaschagn. Alfons Cotti (59) è bab da tschintg mats, el è sto absolvent dalla scola purila «Plantahof», mastral da Sur, president da Bio Grischun e commember dalla suprastanza da Bio Suisse. Siva tg’el ò surdo igl travagl puril agls sies dus mats, igls schumblers Linard e Manuel Cotti, fabritgescha igl om iniziativ cun success selas d’eir a tgavagl. Sies bab barmeir vegia detg ad el tgi per mazzar ed esser mazler, seia el ansomma betg talento, persiva manual alloura bagn, ò detg Alfons Cotti a Mirko Baselgia. Scu pour da muntogna ins saptga esser polivalent cun porscher l’agricultura ples roms. Ainten la sia veta e scu pour vegia el adegna puspe tschartgea d’eir en’otra veia, gist er chegl tgi pertotga la vista economica. «Ia va nigna tema da far ensatge nov, ma er betg da far naufragi, schi vo betg tot tenor plan», ò punctuo Alfons Cotti. Fatg naufragi ò igl pour er betg cun scumanzar a munscher nursas e far caschiel or digl latg-nursa. Ainten la sia veta vegia l’intschertezza adegna ensacu igl incanto ed er fatg curasch da far ensatge cumplettamaintg oter. «Ensatge vaia mai propi ancletg» ò detg Alfons Cotti, «sch’ena persunga dei tgi chegl geia ansomma betg!» Graztga a tot en’otra tenuta vegia el pudia far bleras experientschas gist er cun la tratga da nursas. «Ia sung sto intschert, sch’ia dess metter no nursas u tgoras per munscher e per far caschiel or digl latg. Cun ampruar igl latg am ò alloura igl latg-nursa gusto migler tgi igl latg-tgora, uscheia tg’ia va ma decidia per nursas e betg per tgoras», ò rachinto Alfons Cotti. Ensatge oter ò igl pour pero er anc detg: «Tgoras èn daveiras cugliunas». Ena persunga tgi vei savens positiv Fadeia vegia el er cun santeir adegna puspe tge pover diavels tgi nous seian, ò managea Alfons Cotti. Cun aveir vasia bler digl mond dastga el deir, tgi igl mond seia bler migler tgi igl sies renom ed igl madem vala er per mintga persunga. I seia savens uscheia, ò managea Alfons Cotti: «Igl nivel dalla bagnstanza è lò, noua tgi la societad sa catta.» Cun gizzar las ureglias e tadlar tge tgi igl pour da Sur ò detg, ins è nia tigl conclus tgi Alfons Cotti è ena persunga tgi vei savens igl positiv e betg igl negativ. Cugls sies pleds: «Ia sung en optimist cumplet.» Gist da preschaint scheian igls pours tgi sen las alps mantga l’erva, el veia chegl pero betg uscheia, ò detg Alfons Cotti cun en surreir. La fasa dalla veta cura tg’el vegia mano en travagl d’agroturissem all’Alp Flex seia mintga antop, mintga contact e mintga discurs cugls giasts sto en’anritgeida. Ansomma duess mintgign betg sa dumandar tge veia tgi seia la fegnameira, ma pitost tge fegnameira tgi seia la veia, ò detg Alfons Cotti agls passa 30 preschaints aint igl atelier da Mirko Baselgia. Tgavals èn animals magics Cun sa metter per veia e far a tgaval la veia da son Giatgen vegia el er s’occupo cun la religiun. «Siva dalla mia unfanza e scu giuvenil vaia tralaschea la confessiun e la religiun», ò rachinto Alfons Cotti. Giond a tgavagl sur colms e vals, vegia el er fatg magari ena farmada per dar en tgit ainten ena baselgia. Nia tar la conclusiun seia el tg’ena baselgia seia en salv freid e pitost deprimont. Cun s’occupar adegna puspe cun la religiun e la confessiun seia el nia per el tigl dretg conclus: «La nateira cun tot las sias belezzas è per me igl mies Dia, la mia religiun e la mia confessiun». Chegl è er ena raschung tgi igl pour da Sur sa catta bagn, seia chegl giond a tgavagl segls ots u ainten la val, cun esser en catscheder passiuno e cun aveir a cor tot igls sies animals, cunzont igls sies tgavals. «Tgavals èn animals magics, cun ena predominanza anvers igl carstgang, en animal plagn energeia ed en animal tgi so s’exprimer sainza pleds», ò detg Alfons Cotti. Las selas tg’el produtgescha siva da tschintg onns, produtgescha el pigl bagn digl tgaval e betg digl tgavalgeder. «En tgaval so betg deir, sch’el sa catta bagn cun ena miglra sela, ma el s’accorscha chegl e mossa er chegl», ò declaro Alfons Cotti. Alla dumonda tge tg’igl carstgang seia daple tg’en animal, ins saptga betg dar ena rasposta, uscheia igl pour tgi stat sur onn all’Alp Flex. E la sia gronda passiun per igls tgavals, ò el resumo cun igls pleds: «Igls tgavals èn bungs cun me e perchegl sunga er bung cun els. Alfons Cotti, igls tgavals e las nursas El è pour e seler – ma el è an sia «carriera» er sto mastral da Sur, president da Bio Grischun e commember dalla suprastanza da Bio Suisse. E surtot ò el bler da rachintar: Alfons Cotti (59) da Sur. Da tot sias experientschas ò el rachinto l’emda passada ad Alvaschagn, tar egn digls discurs dall’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra, igl center da cultura timuno digl artist Mirko Baselgia. Tranter oter ò Alfons Cotti, tgi veiva e lavoura sur onn sen l’Alp Flex, rachinto da sia passiun per dus speztgas d’animals ainten l’agricultura, numnadamaintg per igls tgavals e las nursas. Scu egn da pacs pours aint igl Grischun ò el perfign antschet a produtgier caschiel or digl latg da nursas. (fmr/dat) Igl pour Alfons Cotti porscha tgavalgedas pi lungas e pi curtas. Alfons Cotti ò do pled e fatg tar l’occurrenza «cultura an discurs» ad Alvaschagn.

Dumengia proxima survign la Val Faller sur igls Mulegns puspe en albiert: la famiglia Cotti da Ramosch derva sia tgamona privata scu nov albiert cun autosarvetsch. Curt avant l’avertura on igls Cottis davert igl isch per la FMR e do invista ainten l’anterioura tigia e tgamona da pasters taliangs, alla quala els on do nova targlischour scu project da famiglia. «Las meirs currivan se dallas pareis, cacs dapertot, l’ava curriva da chel mang aint igl uigl e da tschel mang veador», uscheia descreiva la famiglia Cotti igl stadi da sia tgamona ainten la Val Faller sur igls Mulegns cura tg’els l’on cumprada digl anteriour cumegn digls Mulegns. Oz – nov onns pi tard – n’è da chegl strousch visibel ensatge, graztga agl anschign ed angaschi digl pêr e lour tschintg unfants. «Dus onns vainsa angal puzagea e rumagea. Nous vagn investia blera lavour», rachintan igls Cottis tgi abiteschan a Ramosch. Ed a parteir da dumengia proxima è lour tgamona averta per egn e mintgign. Tgamona cun autosarvetsch «AM 1915», «RS 1924». Gist digl letg anor, ainten la nova «suita da schember», pon giasts stibgier a parteir dall’emda proxima las varsaquantas inscripziuns dad anteriours pasters e signungs dall’Italgia. Els passantavan la stad cò agl pe digl Piz Platta sen 1922 m s.m.. Pareis e portas dattan perdetga digl taimp all’antschatta digl 20avel tschentaner. Igl taimp avant tg’igls cunfegns èn nias saros causa dalla Sagonda Ghera mundiala ed igls Taliangs on vandia lour tigia. Sper la «suita» porscha igl nov albiert ainta Faller ulteriours diesch letgs segl sotigltetg, en local da cuminanza cun cuschigna, en bogn e tualetta. Giasts pon reservar lour letg sur ena plattafurma online e retschevan en code per la tgascha dalla clav. Ed els pon tscherner, sch’els vottan «mesa-pensiun»: ena pitschna spensa porscha bavrondas e magliaretschs per cuschinar. Tot funcziunescha scu autosarvetsch e sainza guardiatgamona. Paea vign bar, via cedel da paiamaint u alloura pi tard via Twint – reit d’internet ins tschertga cò adumbatten. Igl albiert «Tigias Plang Faller» è egn digls novs albierts da stad tg’èn sa sviluppos cun l’avertura dalla ruta turistica alpina «Parc Ela Trek» tgi magna sur 17 etappas tras igl parc. «Bainvgnü in nossa chasa» Anc è la tigia ed er igl curtgign en plazzal, Daniel Cotti (61) e sies fegl Niclà Cotti (23) tgi ò piglia aposta vacanzas chest’emda, rezgian las davosas essas, igl letg dalla «suita» serva anc scu deposit. Priska Cotti (63) surpeglia las davosas lavours ainten tgesa. Daniel Cotti interrompa la sia lavour, magna tras la tgamona e daclera, scu tgi la tigia sa preschentava igl 2015 e tge tgi el e sia famiglia on reconstruia durant igls davos onns, mussond mintga detagl. «Bainvgnü in nossa chasa»: En bindel ed ena fotografia digl Piz Platta benevaintan igls giasts tar l’antrada. Zont losch è igl Surmiran Daniel Cotti, tg’è carschia se sen l’Alp Flex e tgi stat oz cun sia famiglia a Ramosch, sen la sia stgela radonda. Igls scalems èn farmos ve d’en best-schember da seis meters otezza, igl qual el ò transporto aposta dalla Nagiadegna ainta Faller. L’anterioura alp sa preschainta cun material da construcziun bagn tscharnia e reciclo: feradeira viglia, cornas da tgamutschs tgi servan scu crutschs, caltschigna dalla Nagiadegna, ena corna da capricorn tgi serva scu sera u la fanestrigna per aria frestga ainten tgombra. Surdar responsabladad agls unfants Scu project da famiglia, vot deir igls genitours Daniel e Priska Cotti, ed igls unfants Matteo (25), Niclà, Carmen (31), Gianna-Chiara (28) e Mia (18) Cotti, contribuescha mintgign tenor las sias abilitads: igl bab – scrinari e sculptour – segna scu «manader da construcziun». Ena feglia è responsabla per la contabilitad, en fegl per l’installaziun electrica, igls oters geidan tenor pudeir e saveir. «Chegl è sto per me fitg impurtant da surdar responsabladad agls unfants e tg’els pon er decider», accentuescha Daniel Cotti. E la mamma? «Ia sung la cuschiniera per la famiglia, fotografa e magari er transporteura», dei ella cun en reir. Las fegns d’emdas e las vacanzas digls davos onns on igls Cottis passanto savens ainta Faller. Cura tgi igl Parc Ela vegia dumando avant quatter onns, da darveir lour tgamona privata scu nov albiert pigl trek vegian els – scu usito ainten famiglia – fatg ena seduta noua tgi mintgign pò deir la sia opiniun. «Nous ischan dalunga stos d’accord tg’ins detta la pussebladad ad ensatgi dad eir a muntogna», sa regorda Niclà Cotti. Cun «Tigias Plang Faller» survign la val uscheia puspe en albiert, siva da chegl tgi la Tgamona da skis Piz Platta è sarada siva digl 2022. Er schi igl intent seia da porscher en albiert pigls viandants digl «Parc Ela Trek», seian els er averts per da chels tgi fon per exaimpel turas segl Platta. Gio occupada durant la tgatscha Gio igl onn passo ò la famiglia Cotti davert lour tgamona scu fasa da test. «Igls giasts èn propi tgera gliout», sa regorda Priska Cotti. Per pudeir passantar tuttegna er venavant igl taimp liber ainten lour tgamona ò la famiglia Cotti drizzo aint ena sort studio privat aint igl plang sot, igl anteriour uigl. «E durant igl taimp da tgatscha è la tgamona gio digl tottafatg occupada», dei Daniel Cotti cun en reir ed ena tschigneida. Alloura gioldan igl bab e quatter digls sies unfants igl taimp scu catscheders e catschedras ainten lour tgamona. «Chegl tgi te dast, chegl survignst er anavos», rasponda Daniel Cotti alla dumonda, sch’el na vegia betg fadeia, tgi viandantas e viandants passaintan taimp ainten la «sia» tgamona, e chegl er schi la famiglia è absenta. El seia persvadia, tgi funcziunescha. Da Flex ainta Faller Igl tool online da reservaziuns mossa: per las proximas emdas dattigl gio varsaquantas reservaziuns. «Chegl fò plascheir», deian igls hospitants e tradeschan, tgi durant las tractativas cugl Parc Ela, tgi ò finanztgia ena part dalla renovaziun, ins vegia er discurria d’ena hetta hospitada, vot deir cun persunal permanent. Els vegian pero desistia. «Gio ossa sa mossa, tgi dat er giasts tgi deian giu a curta vista. Ed i davainta dalunga er pi cumplitgia cun daple prescripziuns, er puncto infrastructura.» Graztga agl sustign finanzial digl Parc Ela vegian els pero pudia rinforzar la reconstrucziun e Daniel Cotti tgi lavoura cugl sies atelier sen sasez ò pudia investeir enqualtgi oura da lavour. La decisiun, da vender lour anterioura acla sen l’Alp Flex ed investeir taimp e daners ainta Faller – noua tgi seia «bler pi chiet» – seia an mintga cass stada la dretga decisiun, uscheia igl facit digls Cottis. «Ma sainza igls noss unfants na vessan nous betg pudia far chel project», dei Priska Cotti. La festa d’avertura digl albiert «Tigias Plang Faller» ò li dumengia proxima dallas 11.00 anfignen las 17.00. Igl è pussebel da viandar u eir cugl bike anfignen ainta Plang Faller. I dat er la pussebladad da far adiever d’en shuttle per 5 francs tgi partalas 10.55 agls Mulegns. I vign supplitgia da s’annunztgier pigl shuttle anfignen venderdeproxim (079 343 33 74). La stgela radonda agl best da schember tgi Daniel Cotti ò construia sez. A parteir da chesta stad serva igl albiert «Tigias Plang Faller» scu li da pernottaziun per viandantas e viandants digl «Parc Ela Trek». A parteir da chesta stad serva igl albiert «Tigias Plang Faller» scu li da pernottaziun per viandantas e viandants digl «Parc Ela Trek». Igl bogn. L’antrada digl albiert. La «suita da schember» – avant tg’igls amprems giasts dorman aint cò serva ella anc scu deposit. La stgela radonda agl best da schember tgi Daniel Cotti ò construia sez. La stgela radonda agl best da schember tgi Daniel Cotti ò construia sez. La spensa porscha diversas bavrondas e magliaretschs tg’igls giasts pon cumprar e cuschinar resp. consumar. La cuschigna pigls giasts. Ena corna da capricorn serva scu sera. La gardaroba pigls giasts. Avant la tgesa dattigl ena truasch cun ava frestga. Pigls Cottis serva ella scu «frestgera ». Igl nov albiert «Tigias Plang Faller» sa catta aintadem la Val Faller sen 1922 m s.m. Igl nov albiert «Tigias Plang Faller» sa catta aintadem la Val Faller sen 1922 m s.m. Igl nov albiert «Tigias Plang Faller» sa catta aintadem la Val Faller sen 1922 m s.m. Da san.: Daniel, Priska ed igl fegl Niclà Cotti passaintan la davos’emda avant l’avertura ainta Faller, per terminar las davosas lavours. La cuschigna pigls giasts. Invista aint igl local da cuminanza cun cuschigna, meisa e spensa. Bleras inscripziuns dad anteriours pasters e signungs dattan perdetga digl passo dalla tgamona. Aint igl salv da cuminanza dattigl er en cantung da liger. Egna dallas tgombras pigls giasts. Ena pitschna fanestrigna tgi Daniel Cotti ò construia ainten egna dallas tgombras.

Gist treis ustareias tgi sa cattan sen igls ots an Surses èn neidas vandeidas igls davos deis. Igl èn ustareias cun ena gronda tradiziun. Dus tgesas on cumpro indigens ed egna ò cumpro en giast da Savognin. Mido mang on l’ustareia «Roggi’s Baizli», tgi sa catta aint igl territori da skis da Savognin», igl hotel «Piz Platta» all’Alp Flex e l’ustareia «Tigia» ainten la Val Nandro. Er schi tottas treis tgesas on mido proprietari ègl da gronda valour tgi indigens e giasts dastgan esser er aint igl avigneir giasts da chellas treis tgesas. Cun chel intent on igls treis cumpraders er cumpro l’ustareia «Roggi’s Baizli», igl hotel «Piz Platta» e l’ustareia «Tigia». Venavant an possess dalla famiglia Thomann Igl «Roggi’s Baizli», situo aint igl territori da skis da Savognin, è en travagl cun ena tradiziun da 60 onns. Cun scumanzar igl svilup turistic igl 1962 a Savognin ò Roc Thomann barmeir da Parsonz, integro en kiosk ainten la sia acla allas Tigias. Bung 20 onns pi tard ò el alloura biagia anturn l’acla tar en’ustreia da muntogna e numno chella «Roggi’s Baizli». En taimp ò el mano sez igl menaschi e sessour adegna catto fittadigns pigl travagl. Sa fatg en nom ò igl «Roggi’s Baizli» alloura cunzont cugl ustier Albi Hengartner. L’ustareia è s’avanzada cunzont tar en li pigl schinumno «apres ski» cun an veir senn bler «halligalli». Igls davos onns ò alloura Ronny Hengartner mano igl travagl tgi sa catta gist dasper la pista. Igl 2013 è Roc Thomann, igl possessour digl «Roggi’s Baizli» mort, e sies beadi e sia beadia on irto chel. Cun aveir el ed ella strousch ena relaziun cun chel menaschi on igl frar e la sora decidia da vender l’ustareia. Cumpro chella ò Flurina ­Thomann. «La raschung principala tg’ia va cumpro l’ustareia è tg’ia va lia tgi chella resta dalla ­famiglia Thomann», dei la cuschiniera Flurina Thomann. Chesta stad magna ella sezza igl «Roggi’s Baizli». Cun aveir Ronny Hengartner anc en contract da fittadign da ples onns magna el igl travagl igl anviern. Nigna midada d’ustiers Ena gronda tradiziun da passa 90 onns ò igl hotel Piz Platta, all’Alp Flex. Decennis è chel sto an possess dallas famiglias Andrist. Avant bung 20 onns ò Lorenzo Schmid, en commersant lucernes cumpro igl hotel e vandia chel avant diesch onns a Werner Strauss e Renske van der Woude. Els on mano la tgesa cun bler cor, angaschamaint ed an curt taimp è la tgesa s’avanzada tar en li cun ena bunga cuschigna. Igl 2020 è igl pêr ia an pensiun e surdo a fit igl hotel a Marianne Werder e Tobias Edtbauer. Cun la midada da hospitants igl 2020 ò l’ustareia ansomma betg pers a qualitad, anzi, schizont anc gudagnea a qualitad. Igl pêr resta er siva dalla vendita e midada da possessour venavant hospitants digl hotel «Piz Platta». Surpiglia chel ò en giast da Savognin, tg’è en giast fidevel da Marianne Werder e Tobias Edtbauer. El ò giavischia da betg menziunar igl sies nom. Eneda ena «tgamona» dalla secziun Uto digl SAC Cumpro l’ustareia «Tigia» ainten la Val Nandro ò la Societad «KS-Management SA», tg’è an possess da Luzi e Beatrix Thomann da Parsonz. Savia cumprar chel bietg cun ustareia ò igl pêr digls irtavels Collet da Riom. Els èn igls irtavels dallas dus soras Margarita e Schorschetta Collet, barmeiras. Antschet ò l’istorgia da chella «Ski Hütte» gio dei avant igl svilup turistic a Savognin, detg concret avant 62 onns. Igl 1934 ò la Secziun Uto, Turitg digl Club Alpin Svizzer piglia a tschains per 13 onns la tgamona. Igl 1947 on alloura las dus soras Margarita e Schorschetta Collet iglia a fit «Tigia» e cumpro pi tard chel object. Anfignen igl 1984 on ellas mano igl travagl cun bler plascheir. La stad luvravan ellas a Turitg ed igl anviern turnavan las dus soras an lour patria per manar «Tigia», ena tgesa cun ustareia e varsaquantas tgombra. Cun neir colliia Radons igl 1984 cun la telecabina on las dus soras laschea avert igl travagl er la stad. Cun mureir Schorschetta Collet ò sia sora Margarita mano «Tigia» anfignen igl 2006. Da lò anfignen la premaveira passada on ples ustiers ed ustieras mano igl travagl. Luzi e Beatrix Thomann on ossa gia la pussebladad da cumprar igl bietg ed er gio catto las persungas tgi magnan «Tigia» a parteir digl 1. da fanadour 2024. Igls novs fittadigns èn Christina Peterelli e Remi Trenkwalder da Savognin tgi preschaintan ad indigens e giasts ena carta da speisas interessanta. Scu tgi Luzi Thomann dei duess igl travagl esser egn tgi sa porta finanzialmaintg sasez. Chellas ustareias on novs possessours: Roggi’s Baizli (maletg), Hotel Piz Platta, Tigia. Chellas ustareias on novs possessours: Roggi’s Baizli, Hotel Piz Platta (foto), Tigia. Chellas ustareias on novs possessours: Roggi’s Baizli, Hotel Piz Platta, Tigia (foto).

Zegna Pittet-Dosch

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.

Er chest onn ò li puspe la cursa da velos «Alpen Challenge» tgi magna tras parts digl Grischun Central, la Nagiadegna ed Italgia.

Ina bova ed auas grondas han la gievgia sin venderdi notg (20/21 da zercladur 2024) devastà la planira sin l'Alp Flex.

Alfons Cotti, en in discurs en la ACACA ad Alvaschagn, zercladur 2024