La tgesa-pravenda da Lantsch, construeida igl onn 1678, vign renovada per crear dus abitaziuns per indigens. Igl cumegn-baselgia – cun sustign dalla Tgira da monumaints – ò decidia da restaurar igl edifezi istoric tgi ò sarvia tschentaners a plevants scu abitaziun. Igls costs totals èn budgetos cun 1,85 milliuns francs e las abitaziuns duessan esser prontas per dar a tschains igl 2026. Igl intent è da mantigneir per gronda part la substanza istorica resp. igl caracter uriund. Igl president digl cumegn-baselgia da Lantsch, Donat Simeon, ò mano la FMR tras la tgesa istorica. Tgi tgi aintra ainten la tgesa-pravenda a Lantsch fò an veir senn digl pled en viadi aint igl taimp passo. Er schi igl intern dalla tgesa è veid e sumeglia pigl mument pitost ad en plazzal tgi spetga da neir renovo e sano. La raschung per chel «viadi aint igl passo» è tgi igl edifezi tgi datescha digl onn 1678 è per gronda part anc sa mantignia an sia substanza uriunda. Uscheia per exaimpel la repartiziun uriunda dallas 14 stanzas aint igl intern, tschertas parts digl equipamaint digl taimp da construcziun scu igl palantschia da crap aint igl suler u igls arviouts ainten tgadafi. Or da chel bietg istoric tgi sa catta gist sotvart la baselgia catolica duessan ossa neir construeidas dus abitaziuns per indigens. Pader Felicissimo – igl davos abitant 350 onns on plevants piglia sedia ainten la tgesa-pravenda da Lantsch. «Chegl era ena tgesa da scuntrada cun ena cultura. Ins s’antupava cò da purdananzas e da festas. Da Bumang s’antupavan igls presidents dallas uniuns ed igls mastrals per giavischier en bung onn», rachinta Donat Simeon, igl president digl cumegn-baselgia da Lantsch. Igl davos abitant dalla tgesa-pravenda a Lantsch è sto pader Felicissimo, igl plevant tg’è cun 89 onns ia an pensiun ed ò siva 40 onns banduno Lantsch per passantar sia veta aint igl Tessin. Siva da seis onns è la tgesa ossa veida, cun excepziuns da singulas sedutas, scu chegl tgi Donat Simeon rachinta a caschung d’ena viseta dalla FMR ainten la tgesa-pravenda. «Perchegl è sa tschantada la dumonda, tge faschainsa cun chella tgesa? Lascher star è nigna soluziun, angal mantigneir er betg. Alloura vagn nous decidia da la sanar e restaurar.» La tgesa consista da quatter plangs cun ena surfatscha da totalmaintg 400 m²: en schler, dus plangs d’abitar da mintgamai 95 m² e 125 m² ed en sotigltetg. Avonda spazi per construeir dus abitaziuns da mintgamai quatter stanzas. En’abitaziun segl amprem plang, la sagonda segl sagond plang e segl sotigltetg. «Lò è previa da far ena sort quadrign isolo aint igl sotigltetg cun dus tgombras, duscha e sacret circumdo da glas. Igl tetg resta scu tg’el è. Chegl dat ena bela tgossa», dei Donat Simeon. Preveidas seian las abitaziuns per indigens u schi niss puspe en prer tgi less abitar a Lantsch. Igl schler duess porscher an futur en salv per sedutas e pitschnas radunanzas, exposiziuns e spazi per en pitschen archiv. Tgesa vign ad esser sot protecziun Cun ageid da gidanters e mastirants ò la suprastanza digl cumegn-baselgia rumagea l’antiera tgesa-pravenda. «Nous vagn scarpo or palantschias da linoleum, tarpungs e tavladeiras. Nia nonavant èn da chellas tgossas», dei Donat Simeon, mussond las viglias tavladeiras da lenn uriundas an construcziun mugrinada (tud. Strickbau) u en’inscripziun religiousa agl plafung. Fatg ò igl cumegn-baselgia da Lantsch chegl accumpagnea dalla Tgira da monumaints digl Grischun. En process tg’ò perchegl cuzzo en onn per sclareir mintga singul pass. «Anfignen ossa era angal la fatscheda dalla tgesa sot protecziun da monumaints», daclera Donat Simeon. Planiso è da renovar la tgesa, pero da mantigneir per gronda part la substanza istorica. An futur vign perchegl ad esser l’antiera tgesa sot protecziun uscheia tgi igl Cantun ò er concedia avant bung dus meis contribuziuns da maximalmaintg 130 920 francs per restaurar e renovar la tgesa-pravenda. Safe, tgiminada e stanzigna per fimantar En gir tras la tgesa conferma, tgi tant igls planisaders digl 17avel tschentaner, scu er chels durant igls tschentaners vegnents on drizzo aint la tgesa-pravenda cun tot chegl tgi «dovra»: ena tgiminada per pender se igls schambungs, en safe u perfign ena stanzigna da fimantar integrada aint igl tgamegn segl sotigltetg. Donat Simeon renda er attent agls detagls: seras e portas viglias, ena stgaffa tg’è neida messa ainten tgesa pi tard – 1864 tradescha igl antagl. «Cò era eneda ena fanestra», dei igl president mussond en quader alla pare. Abitaziuns duessan esser prontas igl 2026 «Pigl mument è igl project tigl architect per planisar igls detagls. Nous lagn mantigneir igl caracter uriund tant scu pussebel e noua tgi fò senn. Alla fegn finala è chegl pero er ena dumonda digls costs. Ed igl è ena sfeida architectonica cunchegl tgi la structura è dada, uscheia per exaimpel noua trer tras las lengias d’electricitad e d’ava», dei Donat Simeon. Igls costs totals digl project èn budgetos cun var 1,85 milliuns francs. «En object da gronda rendita n’è chegl betg, pero chegl n’è er betg sto igl noss intent. Nous vagn igl cletg tgi stagn bagn e savagn finanztgier chel project», dei igl president digl cumegn-baselgia da Lantsch. Previa è da scumanzar cun las lavours igl onn proxim ed er terminar ellas anc igl 2025. «Uscheia tgi pudessans dar a tschains las abitaziuns per l’antschatta digl onn 2026», dei Donat Simeon. El remartga pero er, tgi forsa betg a mintgign plai alloura er d’abitar ainten ena tala abitaziun. «Per exaimpel las portas viglias restan, ins stò aveir plascheir da chegl.» Catto blers codeschs La tgesa-pravenda da Lantsch è ena perdetga istorica e prubabel egna dallas pacas tgesas da Lantsch noua tg’igl crepel tgi passa amez vischnanca e sen igl qual tschertas tgesas èn biageidas, è anc visibel aint igls schlers. Perdetgas istoricas èn sper la substanza viglia er igl material tgi igl cumegn-baselgia ò catto cun rumager – cunzont codeschs. «Ena stanza era plagn codeschs, nous vagn er catto codeschs d’avant 100 anfignen 150 onns, codeschs da messa vigls e tscherts screivers.» Anc na vegian els betg vurdo tras tot. «Ena part vigna alloura aint igl archiv. Pero tot na savainsa betg tigneir», dei Donat Simeon. La tgesa-pravenda da Lantsch è sa mantigneida per gronda part an sia substanza istorica. Cun mantigneir igl caracter uriund prevei igl cumegn-baselgia da Lantsch da construeir liaint dus abitaziuns per indigens. Donat Simeon è igl president digl cumegn-baselgia da Lantsch. Bler digl caracter uriund dalla tgesa-pravenda è sa mantignia. Invista ainten las 14 stanzas dalla tgesa-pravenda a Lantsch. Previa è da scumanzar cun las lavours igl onn proxim ed er terminar ellas anc igl 2025. An futur dattigl cò dus abitaziuns per indigens. L’anterioura tgadafi dalla tgesa-pravenda. Aint igl schler è visibel igl crepel tgi passa tras la vischnanca da Lantsch e sen igl qual la tgesa pravenda è nia biagia.

Per la rumageda dalla neiv ainten las 11 vischnancas da Surses segna igl cumegn da Surses. Gl’onn passo ò chel sarvetsch custo agl cumegn radond 580 000 francs. Per Savognin, Salouf e Sur ò igl cumegn surdo da nov igl rumager la neiv. Anc para betg tgi detta neiv, sa midar pò chegl alloura d’en de sen l’oter schi la zona da pressiun ota totga temporar agl passo. Per la veia naziunala N29 tgi vo er tras Surses è la Confederaziun responsabla sur igl cantun Grischun per la rumageda da neiv. Per las veias lateralas Cunter-Riom-Parsonz-Salouf-Mon è anfignen ossa igl Cantun sez sto responsabel per rumager la neiv. A parteir digl anviern 2024/25 è chegl betg ple igl cass. Igl Uffezi da construcziun bassa digl Grischun ò surdo chella lavour da nov alla Poltera GmbH, cun Ivan Sgier. Per rumager la neiv ainten las 11 vischnancas dalla val è igl cumegn da Surses responsabel. Igl è er uscheia tgi igl cumegn risguarda per chella lavour interpresas u persungas indigenas. Pi paca neiv fiss migler… Tar las offertas inoltradas per rumager la neiv chintan tigl Cantun ples criteris. Tigl cumegn da Surses è chegl pitost secundar. Chegl cun l’excepziun digl prietsch. Tigl Cantun on las interpresas ena pauschala da preparaziun (Bereitstellungspauschale), ena pauschala pigl sarvetsch da pichet ed er ena somma tenor angaschamaint ed ouras. Tigls criteris per survagneir la lavour chintan igl metter sot tetg igls vehichels, constat la norma europeica digls camiuns, l’experientscha e sa tgapescha er igl prietsch. Per rumager la neiv tgi igl cumegn da Surses surdat ainten las 11 vischnancas chintan strousch criteris cun excepziun digl prietsch. Offeria vign cò davart dallas firmas e persungas indigenas en prietsch per meter quadrat. La raschung è, tgi igls meters quadrat totals digl spazi da dismetter la neiv èn ancunaschaints agls patrungs dallas interpresas ed er allas persungas privatas tgi segnan per chella lavour. Chegl vot deir tgi mintgign tgi fò l’offerta ò er da calcular sez igl prietsch per meter quadrat per rumager la neiv, ed er per curveir igls costs. Ainten chel prietsch ò er d’esser cumpiglia igl montar igls pals per lung dallas veias ed er schi dess donns cun la rumageda da neiv. Tgi igls contracts cozzan ples onns è ena garanzeia per la compra da maschinas adattadas per rumager la neiv. Suandont la tabella digls menaschis e las persungas privatas tgi segnan an Surses per la rumageda da neiv ed er quant dei tgi igl contract da chella lavour cozza. Li Interpresa Contract Salouf Stefan Demarmels transports SA 01-10-2024 anfignen 30-09-2029 Riom Cunvigna speziala cun Thomann Forst SA anfignen tar la decisiun digl tribunal Parsonz Rafael Demarmels 01-10-2021 anfignen 30-09-2028 Tigignas/Talvangas/Rodas Rafael Demarmels 01-10-2021 anfignen 30-09-2028 Cunter Cotti Agrar Forst communal 01-11-2023 anfignen 31-10-2028 Savognin los 1 Thomann Forst SA 01-10-2024 anfignen 30-09-2029 Savognin los 2 Thomann Forst SA 01-10-2024 anfignen 30-09-2029 Tinizong Stefan Demarmels transports SA 15-10-2022 anfignen 14-10-2029 Rona Philippe Poltera 15-10-2022 anfignen 14-10-2029 Mulegns Cotti Agrar Forst communal 15-10-2022 anfignen 14-10-2029 Sur Marco Jäger transports 01-10-2024 anfignen 30-09-2029 Marmorera Marco Jäger transports 01-10-2021 anfignen 30-09-2028 Bivio Hugo Giovanoli transports GmbH 01-11-2023 anfignen 31-10-2028 En anviern cun paca neiv fon las interpresas e las persungas privatas tgi segnan per rumager la neiv ainten las vischnancas en migler affar tgi schi dat blera neiv.

Da nov è Reto Crameri agl timung dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun. El suonda ad Andy Kollegger. Cotras resta igl presidi an mangs surmirans. Sonda ò la cuminanza grischuna tgi reunescha igls cumegns tgi retschevan mintg’onn belas sommas graztga allas concessiuns dallas ovras electricas pigl dretg dall’ava, salvo a Coira la sia radunanza generala. La Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun s’angascha ferm pigl mantignamaint digls tschains d’ava. Per chel angaschamaint ò l’organisaziun aint igl frataimp er sa fatg en nom sen camp naziunal. Chella associaziun è neida fundada avant 12 onns. Not Carl, igl anteriour mastral da Scuol, è betg sto angal igl iniziant principal da fundar chella cuminanza, mabagn è el er gist sto igl amprem parsoura dall’organisaziun. Gist diesch onns è el sto agl timung dalla cuminanza. Igls davos dus onns è Andy Kollegger, uriund d’Alvagni e sesent a Coira, sto president dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun. Igl president partent da chella cuminanza è da professiun giurist e cunzont er en expert d’energeia cun esser er electroinschignier. Per muteivs professiunals ed eventuals conflicts d’interess ò Andy Kollegger mess a disposiziun igl sies uffezi da president dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun. Scu successour dad el è nia tscharnia Reto Crameri da Surava tg’è deputo, co-schef dalla fracziun dall’Allianza digl Center, commember dalla suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra, giurist, notar e pour. Ultra da chegl è igl om da 34 onns er president da ples otras organisaziuns ed associaziuns. Chegl per exaimpel dalla Procap Grischun, alpinavera, la Fundaziun Museum dalla veiadafier Alvra e l’associaziun grischuna tgi reunescha pulicists e pulicistas. Dad 80 cumegns èn 47 commembers dalla cuminanza Igl parsoura partent dalla cuminanza, Andy Kollegger, è sto ed è anc adegna en grond promotour dalla forza hidraulica. Gist ella è aint igl Grischun bagn anc adegna la pi ferma pitga schi sa tracta dall’energeia. La Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun è er l’organisaziun tgi stat cun passiun, cun persvasiun e cun missiun fermamaintg davos igl product forza hidraulica. Digls 80 cumegns digl Grischun tgi reteiran tschains d’ava dallas ovras tgi segnan per la producziun da current èn 47 cumegns commembers dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun. Andy Kollegger dei: «Per blers da chels cumegns è ena prolungaziun dalla concessiun savens ena pulita sfeida cun aveir li chella angal mintga ples decennis.» Gist an chel cass seia la cuminanza gugent pronta da sustigneir, cunsiglier e discutar cun mintga cumegn commember. Igls concerns da current vegian an lour retscha bleras persungas spezialisadas schi sa tracta per prolungar ena concessiun, igls cumegns dantant betg. Ord vista dalla cuminanza dastga betg esser chella inegualitad anvers igls cumegns tgi reteiran igl tschains d’ava, ò detg Andy Kollegger. 153 milliuns francs tschains d’ava La forza hidraulica è er ord vista economica e finanziala da gronda valour pigls cumegns da concessiun e pigl Cantun gist er. La somma tgi las societads tgi produtgeschan current paian tschains d’ava pigl dretg da retrer l’ava aint igl Grischun, schea tar 153 milliuns francs. Da chella somma vo ensatge daple tgi la mesadad agls cumegns da concessiun ed igl rest agl cantun. Alla suprastanza dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun appartignan cun Reto Crameri anc Martin Cantieni, Andeer, Walter Deplazes, Surrein, Gian Derungs, Lumbrein e Victor Peer, Ramosch. Tschains d’ava dereiva gist an Surmeir digl EWZ, tg’ò er en’ovra a Tinizong. Reto Crameri (dretg) succeda ad Andy Kollegger scu president dalla Cuminanza d’interess digls cumegns da concessiun.

Sen fundamaint dalla ferma prestaziun aint igl sagond terz ò igl Club da hockey Lai/Valbella tuttegna mirito la victorgia da 4:3 aint igl derbi cunter igl Club da hockey Son Murezza. Igl inscunter tranter las dus equipas dalla 2. liga da hockey, Son Murezza cunter Lai/Valbella è bler daple tgi angal en derbi tranter dus teams da dus lis turistics ancunaschaints. Savens è er uscheia tgi ainten chel gi vogl er per l’onour tgenegna dallas dus squadras tg’è la pi ferma aint igl Grischun. Aint igl derbi da sonda seira all’Arena Ludains a Son Murezza, sot tschiel avert, tutgiva Lai/Valbella pitost tigl favorit. Chegl er cun Son Murezza ansomma betg aveir persvadia anfignen ossa aint igl campiunadi 2024/25 ed esser rango alla fegn dalla tabella intermediara dalla 2. liga. Dus gols da Ramon Pfranger Las ampremas 15 minutas digl gi èn stadas angulivadas ed agls dus teams è er betg reuschia da profitar da l’egn u l’oter sbagl. La defeisa indigena scu er chella digls giasts, è stada mengia stabila e strousch da survantscher. Reuschia da far chegl ègl alloura a Ramon Pfranger ainten la 16avla minuta, cun marcar igl 1:0 per Lai/Valbella an cumbinaziun cun Dario Gredig. Curt sessour ò Yasin Agha casso en castei da dus minutas. Cun en giuieder daple segl glatsch è reuschia a Son Murezza da signier igl amprem gol ed a madem mument igl 1:1. Aint igl terz da mez on igls indigens casso dus casteis gist siva dalla pôssa. Agls giasts digl Grischun Central è pero betg reuschia da profitar da chella situaziun. Tranter la 30avla e 38avla minuta ò Lai/Valbella alloura musso la sia classa, effizienza e crudevladad. An chellas otg minutas ò l’equipa dalla Val Alvra fatg treis gols. Igl 2:1 per Lai/Valbella ò signia Luca Bossi cun en schinumno «Buebetrickli». Pac siva ò Sergio Collet, igl goli da Lai/Valbella intervignia cun success en’acziun digls Engiadines, tgi vess er savia esser igl 2:2. Crudo è chel alloura betg, persiva ò Ramon Pfranger marco igl 3:1 per Lai/Valbella ed a madem mument igl sagond gol persunal da chella parteida. En gol da belezza è alloura sto igl 4:1 digls giasts, signia antras Jan Ferrari. Durant las davosas 20 minutas digl gi ò mantgea igl dretg tgatsch agl team surmiran ed uscheia er las schanzas da decider definitiv igl derbi. Realitad è tgi gist agl inizial digl davos terz ò Son Murezza marco antras Marc Camichel an treis minutas gist dus gols. Cotras eran igls indigens sen la miglra veia da returnar aint igl gi cun esser Lai/Valbella angal ple cun en gol an avantatg, detg oter cun 4:3. Tar chel resultat ègl er rasto cun betg cattar igl adversari digl Grischun Central igl recept da far anc daple gols, persiva ò el gia da sa defender an tottas modas e manieras da betg cassar igl pari. Arena da glatsch Ludains, 200 aspectatours Son Murezza-Lai/Valbella 3:4 (1:1, 0:3, 2:0) Son Murezza: Lony, Hodel, Ravo, Fasciati, Jeuch, Roffler Marco, Iseppi, Arquint, Deininger, Eggimann, Camichel, Koch, Roffler Luca, Niggli Armon, Beck, Cadisch, Niggli Gian-Luca. Lai/Valbella: Collet, Agha, Erni, Just Marco, Just Fabio, Monstein Enzo, Litscher, Infanger, Gredig, Cola, Monstein Jan, Bossi, Bläsi, Pfranger, Ferrari, Herter, Brazerol. Gist treis defensours da Son Murezza tschertgan da frenar Niclas Herter (nr. 42).

Per garanteir la qualitad dallas loipas durant l’antiera staschung d’anviern ò ena cuminanza d’interess ed igl cumegn da Surses elaboro en plan da maseiras. Chel prevei da rinforzar tranter oter la neiv artifiziala. Chegl duess render la regiun pi attractiva per passlunghistas e passlunghists. An vista allas sfeidas carschaintas chegl tgi pertotga la siertad da neiv, ò ena cuminanza d’interess ed igl cumegn da Surses elaboro en plan da maseiras «Val Surses Nordic Plus». Scu chegl tg’igl cumegn da Surses screiva ainten ena communicaziun allas medias, duess neir sierada uscheia la qualitad dalla purscheida da passlung. Loipa annavada vign prolungada «La fegnameira digl plan da maseiras «Val Surses Nordic Plus» è, da garanteir ena purscheida da passlung d’ota qualitad durant l’antiera staschung d’anviern. La loipa duess aveir ena fermezza suffiziainta er tar periodas pi tgodas e tar paca neiv naturala», screiva igl cumegn ainten la sia communicaziun. Garanteir, tgi la loipa saptga neir duvrada sot differentas cundiziuns dall’ora chegl è la fegnameira digl plan da maseiras. Las maseiras preveian an amprema lengia igl adiever sistematic da neiv artifiziala scu er rinforzar tratgs critics a moda preventiva. Igl plan da maseiras, igl qual la CI passlung Val Surses ed igl cumegn on elaboro prevei: Or dallas dus loipas tgi vignan annavadas e tgi on ena lunghezza da 3 km davainta en tratg prolungo da 5 km Savognin-Tinizong. Tar lis critics dalla loipa vign mess preventivamaintg neiv artifiziala. Per produtgier daple neiv artifiziala vign instrado en ulteriour li da producziun. Pinavant èn preveidas ulteriouras maseiras per migliurar la purscheida tgi n’èn betg descretgas an detagl, tgi pudessan pertutgier l’infrastructura, igl sarvetsch u la signalisaziun. Augmentar l’attractivitad «Chellas maseiras on an meira dad augmentar l’attractivitad dalla regiun per igls passlunghists e las passlunghistas e da pussibilitar durant l’antiera staschung en adiever sieir digls tratgs da passlung – er alloura, schi mantga la neiv naturala u schi dat fasas pi tgodas», screiva igl cumegn da Surses. La «loipa sursetta» porscha totalmaintg 22 km. An Surses duessan differentas maseiras garanteir ena staschung da passlung sur igl antier anviern.

Abitantas ed abitants da Brinzauls on da chintar cun en’ulterioura bova. Da sa preparar ò la populaziun er sen en’evacuaziun. Per las autoritads communalas ed igls geologs sa vaschigna l’evacuaziun adegna pi fitg. La crepla sur Brinzauls sa mova anc adegna ed è venavant en grond prievel pigls radond 80 abitants ed abitantas. La grava soura (Schutthalde), tgi sa catta sot igl pi ot punct dalla crepla, sa mova siva digl mez da settember per passa 30 cm per de. Pussebel fiss tgi 1,2 milliuns m³ material nissan a val e savessan er donnager la ­vischnanca. Chegl tot tenor la sveltezza dalla bova, tgi savess esser anfignen 80 km/h e pi sperta tgi la davosa geda. Cun esser la situaziun fitg seriousa, l’eventualitad d’ena ulterioura bova pulit gronda ed igl prievel per la populaziun ple tgi urgent, ò igl cumegn d’Albula/Alvra anvido sonda seira abitantas ed abitants da Brinzauls ed er tots oters interessos a Casti ad en’infurmaziun pertutgont las maseiras preventivas per en’eventuala evacuaziun. Preschaintas èn stadas ple tgi 100 persungas e vetiers en bel domber da schurnalists e schurnalistas betg angal digl Grischun. Esser fair cun las persungas tgi decidan Preschaints alla seira d’infurmaziun era dasper Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, er experts per geologia e prievels dalla nateira scu er persungas da ples uffezis cantunals. Venderde seira seia sa raduno igl stab directiv communal, ò detg Daniel Albertin. An cunvigna cun la regenza grischuna, cugls experts e cun las autoritads communalas ins seia nia tar la conclusiun d’infurmar la populaziun da Brinzauls pertutgont en’evacuaziun prubabla, chegl sen fundamaint dalla situaziun precara dalla grava ainten la crepla sur Brinzauls. Daniel Albertin ò detg: «Stimos preschaints e stimadas preschaintas, la situaziun è fitg seriousa pigl cumegn, las autoritads, per la populaziun da Brinzauls, per tots vign la sagonda evacuaziun ad esser en’immensa sfeida». Decideida vigna l’eventuala evacuaziun pussebla sen plang cantunal ed er la responsabladad schea tigl cantun. El ò alloura er ludo la fitg bunga collaboraziun cun la regenza, an spezial cun la cunsigliera guvernativa Carmelia Maissen e cun cunsiglier guvernativ Peter Peyer, scu er cugls uffezis cantunals da nateira ed ambiaint. La realitad d’ena tscherta malsiertad seia betg angal avant mang pigl cumegn, mabagn er per las autoritads communalas, pigl cantun e pigls geologs. Igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra ò detg: «Seias fair anvers las persungas tg’on da decider an tgossa.» Mintgigna da chellas seia pertscherta tgi geia per corp e veta, cun la speranza tgi nign vigna tar donn e tot geia an bagn. Pussebla fiss er en’evacuaziun acuta Stefan Schneider, igl geolog e manader digl sarvetsch da preavertimaint, ò detg tgi Brinzauls stetta curt avant en’ulterioura bova. Las misiraziuns conferman tgi la part soura dalla grava sa mova anfignen 40 cm per de. La situaziun da prievel sa lascha betg cumparagler cugl onn 2023. Igl material seia da preschaint pi umid perveia dalla blera plievgia digl settember e dall’antschatta d’otgover. Stefan Schneider ò er detg: «I vei or uscheia tgi eventualmaintg on abitants ed abitantas da Brinzauls da neir evacuos gio ainten igls deis vegnents.» Vessigl da plover pi intensiv sa meida la situaziun anc pi ferm ed igl prievel d’ena bova gist er. Pascal Porchet digl Uffezi cantunal digl militer e digl schurmetg civil ò detg tgi la populaziun da Brinzauls vegia urgentamaintg da sa preparar sen l’evacuaziun. Vess la situaziun da sa midar nunspitgeidamaintg e neir bler mendra, seia er en’evacuaziun acuta pussebla. Pascal Porchet ò detg agls abitants ed allas abitantas da Brinzauls: «Az prepare immediat per en’evacuaziun.» La situaziun seia an mintga cass fitg precara e difficila. Jürg Marguth, el tgi segna per la hotline e per dumondas urgentas u cunsegls, ò detg tgi areguard en’evacuaziun seia igl cumegn d’Albula/Alvra gugent pront da cattar soluziuns gist er chegl tgi pertotga la tschertga da cutier, schi l’evacuaziun davainta propi realitad. Bler daple tgi pacs deis è betg garantia En abitant ò detg tg’el fetscha chitos pertutgont igl mument dall’evacuaziun. ­Andreas Huwiler digl Uffezi cantunal da gôt e prievels da nateira ò detg tgi igls proxims deis ins dastga esser calm. Bler daple tgi pacs deis seia dantant betg garantia. En om preschaint ò detg tgi fiss bagn migler da far ponderaziuns da sagliantar la crepla sur Brinzauls anstagl da permanentas evacuaziuns. Ena persunga ò detg tg’ella pitescha ferm da veiver adegna cun chella situaziun. I sa tschaintan schizont dumondas existenzialas. Ultra da chegl seian las circumstanzas d’abitar an veir senn catastrofalas. E donns da bietgs ed albierts seian er betg finanztgias davart digl mang public. Chella persunga ò detg: «Quant dei ins pretenda dalla populaziun da veiver cun ena tala situaziun?» Daniel Albertin ò detg tg’el saptga angal ampruar da parteir la dolour da tots pertutgias. I seia alloura er ena tgossa da creir a Brinzauls agl success dallas maseiras ed agl proceder tg’ins vegia instrado. Sustign digl cunsiglier digls cantuns Sto all’infurmaziun è er cunsiglier digls cantuns Stefan Engler, el tg’è tratg se a Surava. Sia preschientscha seia er en tschert respect anvers las autoritads politicas communalas e cantunalas, ma cunzont er anvers abitants ed abitantas da Brinzauls. Schinavant tgi seia davart digl cumegn d’Albula/Alvra e digl stab directiv communal igl basigns ed er igl giaveisch per en sustign, stetta el gugent a disposiziun. L’antiera tgossa perveia dalla bova a Brinzauls geia ad el fitg a fons ed er a cor, ò menziuno Stefan ­Engler. El vegia propi gronda cumpassiun cun la populaziun da Brinzauls e giaveischa per chella angal igl migler, ò punctuo igl cunsiglier digls cantuns. Treis dumondas a Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. Brinzauls ò da chintar tgi aint igl proxim taimp vign danovamaintg ena bova oragiu vers la vischnanca. Brinzauls ò da chintar tgi aint igl proxim taimp vign danovamaintg ena bova oragiu vers la vischnanca. Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra (dretg) an discurs cun Stefan Engler, cunsiglier digls cantuns. Chella grava è an prievel da neir a val e chegl anfignen an vischnanca perveia digl material dad 1,2 milliuns m³. Der oberste Teil der Schutthalde über Brienz/Brinzauls hat sich stark beschleunigt. Bis zu 1.2 Millionen Kubikmeter Schutt könnten sich in Richtung Dorf bewegen. Die "Phase Grün" ist vorbei, der Führungsstab bereitet eine erneute Evakuierung vor. Die Brienzer Bevölkerung muss sich somit auf eine Evakuierung einstellen und sich dementsprechend vorbereiten. Es informieren Pascal Porchet, Andreas Huwiler (links), Stefan Schneider (rechts), Daniel Albertin, Jürg Marguth und Christian Gartmann. Fotografiert am 09.11.24 im Schulhaus Cumpogna in Tiefencastel. Bild Livia Mauerhofer Der oberste Teil der Schutthalde über Brienz/Brinzauls hat sich stark beschleunigt. Bis zu 1.2 Millionen Kubikmeter Schutt könnten sich in Richtung Dorf bewegen. Die "Phase Grün" ist vorbei, der Führungsstab bereitet eine erneute Evakuierung vor. Die Brienzer Bevölkerung muss sich somit auf eine Evakuierung einstellen und sich dementsprechend vorbereiten. Es informieren Pascal Porchet, Andreas Huwiler, Stefan Schneider, Daniel Albertin, Jürg Marguth und Christian Gartmann. Fotografiert am 09.11.24 im Schulhaus Cumpogna in Tiefencastel. Bild Livia Mauerhofer

Treis dumondas a Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. FMR: Vez vous ossa puspe notgs sainza cloder îgl? Daniel Albertin: Da preschaint savagn nous eir anturn oter cun la situaziun actuala. Cun aveir gio gia da far tras avant en onn l’evacuaziun vainsa fatg plessas experientschas e savagn uscheia er bler daple. Sa tgapescha tgi emoziunalmaintg e chella evacuaziun anc bler pi greva, dantant las experientschas scu eir anturn cun l’evacuaziun, scu realisar chella ed er scu neir a freida cun chella, chegl savagn nous e saro perchegl er pi lev per tots schi vign propi tar en’evacuaziun. La populaziun da Brinzauls ò ella da piglier serious l’eventuala evacuaziun? Ia va spitgia e cartia tgi las emoziuns seian per en po pi grondas. Ia dastg daveiras d’eir d’esser sursto. Cun esser ossa la fasa melna on igls abitants e las abitantas da Brinzauls da piglier fitg serious la situaziun. Chegl vot deir tgi la populaziun da Brinzauls ò da sa parager sen en’eventuala evacuaziun e chegl betg angal spirtalmaintg, mabagn er cun gio pachetar tgossas persunalas tgi lessan piglier cun schi niss schinavant tgi l’evacuaziun davainta realitad. La situaziun tgi la populaziun da Brinzauls vess da bandunar an pacas ouras igl li è betg exclusa. Da saveir cura tgi chegl savess capitar è strousch pussebel? Chegl savagn er nous betg deir ed er gist betg, cura tgi chegl capeta. Ainfer tge taimp pi tgunsch decidan las experientschas e cunaschientschas digls geologs. Tot tenor tschertas cumbinaziuns d’evenimaints èn igls geologs persvadias tgi chella insla da material supplementara savess propi neir anfignen an vischnanca. Vess er anc la crepla sur chella grava da neir oragiu, fiss la bova prubabla anc pi noscha cun mantger sessour alla crepla igl fons. Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra.

Diana Demarmels, uriunda da Salouf, è en’atleta speziala aint igl mond digl sport: ella vo cun onewheel. I sa tracta d’en sport anc fitg gioven noua tgi atletas ed atlets von sen ena sort essa electrica cun ena roda. Cun angal 26 onns è Diana Demarmels davantada terza agls amprems campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Alla FMR ò la Surmirana do invista ainten la sia passiun per en sport tot particular tgi è ansasez «illegal». «Ia va anc mai via ensatgi an Svizra tgi ò detg tg’el canoscha chegl», dei Diana ­Demarmels davart igl sies sport tg’ella fò siva da treis onns. La donna tg’è carscheida se a Salouf e tgi stat oz a Favogn vo numnadamaintg cun onewheel. Translato monta «onewheel»: ena roda. E chegl daclera atgnamaintg er gio tge tgi Diana Demarmels (26) fò: ella vo sen ena essa electrica cun ena roda per mots e vals, sur obstachels e rieischs. Ampruo e cumpro Per Diana Demarmels – tgi è tenor atgnas indicaziuns «ansomma betg sportiva» – è la passiun per igl onewheel nascheida casualmaintg. Chegl graztga ad en collega da lavour aint igl Center da sport a Flem. «El è egn digls fundatours digl Swiss Onewheel Club», dei Diana Demarmels. Igl è en club tgi dombra aint igl frataimp 33 commembers e commembras e tgi promova igl sport ed organisescha occurrenzas. E chella «magia» per chel sport ò Diana Demarmels scuvert a caschung digls deis publics da onewheel a Flem: «Ia va ampruo or e cumpro en’emda pi tard igl mies agen. Igl è en u bel sentimaint da libertad sch’ins stat sen uscheia egn.» Impressiunada dalla cuminanza Igl otgover passo on gia li a Portugal igls amprems campiunadis europeics da onewheel ansomma. Igl è sto en evenimaint particular e da gronda muntada per Diana Demarmels tgi ò dastgea sa participar ed è turnada a tgesa cun igl butgal da bronz. «Igl è sto fitg impressiunont, blera gliout dall’antiera Europa», rachinta ella. Igls campiunadis on cumpiglia ena pista da radond set minutas cun sfeidas tgi variivan da pitschnas e grondas rampas, obstachels, parts cun savlung, bots e boras tg’ella ò gia da sur­sagleir. Ena pista tg’ò procuro er per dubis: «En mument vaia er panso tg’ia na viglia betg ma participar.» Durant igls campiunadis europeics ò Diana Demarmels scuvert ena solidaritad extraordinaria tranter igls participants e las participantas. Per exaimpel, ainten ena situaziun particulara, cura tgi igl sies onewheel è rot avant la cursa: «E siva è neida schi blera gliout tgi leva gidar», rachinta ella cun emoziun, «schi blers on detg, te sast aveir igl mies onewheel per far la cursa. E chegl sa tgapescha betg da sasez tar en apparat tgi costa 3 000 francs.» Chel spiert da communitad è sto igl elemaint tg’è ia a fons a Diana Demarmels. La cuminanza aint igl sport stetta sur la concurrenza ainten las cursas. Paer tot sez Dastgea sa participar agls finals resp. campiunadis europeics ed uscheia sa misirar tranter las otg miglras donnas dall’Europa ò Diana Demarmels graztga ad ena victorgia ainten la liga europeica. Igl collega da lavour – tg’è aint igl frataimp sies cumarat – ò fundo cun oters passiunos an Europa ena liga europeica da onewheel. Ena victorgia permetta ena qualificaziun directa pigls campiunadis. Egna da chellas cursas, tgi on li ainten l’antiera Europa, ò li mintgamai a Flem. Ed er Diana Demarmels, tgi lavoura siva da quatter onns scu secretaria aint igl center da sport a Flem, sa participescha a chellas cursas. «Ia va gudagnea la cursa a Flem. Chest onn sunga er angal stada angal a chella cursa, perchegl tgi dovra er ena massa daners ed igl è da piglier mintgamai vacanzas. Sponsours na dattigl betg, igl è da paer tot sez.» Preparativas: ena tura da 300 km Diana Demarmels menziunescha tg’ella fetscha igls sies trenamaints surtot sen sendas e trails per trenar la sia coordinaziun, savens fetscha ella chegl accumpagneda da sies tgang. Pennas u schiglio ensatge per minimar igls colps na dattigl betg. Egn digls trics, tgi Diana Demarmels menziunescha, è simplamaintg da lascher or en po aria or digl pneu. Igl butgal da bronz – en mini-onewheel da lenn – ò surpasso per Diana Demarmels tot las aspectativas. La preparaziun pigls campiunadis europeics na seia betg stada simpla, igl percurs n’è betg ancunaschaint davantor. An chel risguard menziunescha ella la sia preparaziun speziala tgi è forsa stada igl avantatg decisiv anvers las sias concurrentas: «Nous vagn fatg a Portugal ena tura da quatter deis e 300 km cugl onewheel. Ia sung stada dalla dumang allas seis anfignen la seira las set u las otg segl onewheel, chegl cun pôssas da carger mintgamai siva da dus u treis ouras.» En sport «illegal» Igl sport da onewheel – tgi exista digl reminent pir siva digl onn 2014 e tgi dereiva dall’America – è tenor Diana Demarmels en sport per mintgign: «Ins stò saveir tigneir la balantscha. Igl onewheel geida bagn, ins stò betg far tot sulet.» E sch’ins vot eir anavant ins stò metter igl peis anavant, ed igl madem sch’ins vot eir anavos. «Chegl è forsa igl pi difficil, da tigneir tuttegna anc la balantscha», dei la donna tgi passainta sper igl onewheel gugent igl sies taimp liber cun liger, tadlar musica ed igl sies tgang. Igl hobi da onewheel da Diana Demarmels n’è pero betg sainza obstachels an Svizra. «Igl è scumando sen veias resp. aint igl spazi public», s’exprima Diana Demarmels cun desillusiun. La raschung è ena lescha tgi scumonda tranter oter vehichels electrics aint igl spazi public. Diana Demarmels menziunescha tg’ella evitescha dad eir cugl onewheel sen veias publicas e tg’ella preferescha sendas e trails aint igl gôt. Ansemen cugl Swiss Onewheel Club, noua tg’ella è aint igl frataimp cassiera, s’angascha ella per promover e legalisar igl sport. E cun igls deis publics an differents lis an Svizra organisescha igl club deis per experimentar chel sport. «La nossa fegnameira è da mussar chegl alla gliout.» Diana Demarmels menziunescha tgi ainten l’America seia igl sport pi ancunaschaint e tgi detta er atlets tgi possan veiver da chegl. «An Europa, spezialmaintg an Svizra niro chegl betg schi gliunsch.» Ed alla dumonda, schi ella viglia cumbatter agls campiunadis europeics da l’oter onn dei ella: «Ia stò creia lascher passar ossa eneda igl anviern. Pero pi tgunsch ma participescha alla cursa a Flem, igl è a tgesa ed igl mies cumarat dei tgi seian adegna mengia pacas donnas», dei Diana Demarmels cun en reir. Diana Demarmels – uriunda da Salouf – è sa participada agls campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Igl percurs ò cuzzo radond set minutas. Diana Demarmels – uriunda da Salouf – è sa participada agls campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Igl percurs ò cuzzo radond set minutas. Diana Demarmels cun igl sies butgal da bronz digls campiunadis europeics da onewheel, fotografo agl our digl sies li da ­dimora Favogn. Diana Demarmels cun igl sies butgal da bronz digls campiunadis europeics da onewheel, fotografo agl our digl sies li da ­dimora Favogn. Diana Demarmels cun igl sies butgal da bronz digls campiunadis europeics da onewheel, fotografo agl our digl sies li da ­dimora Favogn. Diana Demarmels – uriunda da Salouf – è sa participada agls campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Igl percurs ò cuzzo radond set minutas. Diana Demarmels – uriunda da Salouf – è sa participada agls campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Igl percurs ò cuzzo radond set minutas. Diana Demarmels – uriunda da Salouf – è sa participada agls campiunadis europeics da onewheel a Portugal. Igl percurs ò cuzzo radond set minutas.

Per la sagonda geda smanatscha ena bova la vischnanca da Brinzauls. Anfignen dumengia da mezde ston las var 90 persungas bandunar la vischnanca e chegl prubabel anfignen la premaveira 2025, vot deir anfignen tgi igl material sa ferma u tg’el è a val. I sa tracta damai d’ena evacuaziun preventiva. Igl marde seira on las autoritads infurmo la populaziun. Betg tots on tgapientscha per las decisiuns. «Brinzauls stò neir evacuo anfignen dumengia allas 13.00.» Uscheia ò annunztgia igl cumegn d’Albula/Alvra chest marde da mezde tgi igls radond 90 abitants da Brinzauls stoptgan bandunar lour vischnanca causa d’ena ulterioura bova tgi smanatscha. Gio la sonda passada veva igl cumegn clamo or la fasa melna ed infurmo tgi la vischnanca da Brinzauls vegia – siva digl onn 2023 – da chintar cun en’ulterioura bova e detg alla populaziun da sa preparar per en’evacuaziun acuta. Ossa vala damai la fasa oranscha, tge tgi monta tgi carstgangs ed animals ston bandunar la vischnanca. Marde seira è la populaziun neida infurmada a Casti, chegl sainza preschientscha dallas medias, l’infurmaziun è neida mussada sur en livestream aint igl internet. Tge monta chella sagonda evacuaziun pigls abitants e las abitantas, quant grond è igl prievel propi ed on ellas ed els da chintar cun en Nadal ainten en oter li? La FMR dat las raspostas. Quant grond è igl prievel propi? I smanatschan 1,2 milliuns meters cubics material tgi sglischan. La spertadad è bagn sa redutgeida, monta pero anc adegna a radond 20 cm per de. Igl otgover passo eran chegl anfignen 40 cm per de. Igl geolog Stefan Schneider ò declaro: «Da prancepi giagn nous da chegl anor, tgi la situaziun sa calma.» Schi igl material sglischa anavant an chel tempo, contanscha el ensacuras en territori pi guleiv e «sa ferma alloura speranza», ò detg Stefan Schneider. An cumparegliaziun cun la bova digl onn 2023 cuntigna igl material ossa pero daple ava. Chegl monta tgi la bova pudess damai er sglischier spert – tenor igls geologs anfignen 80 km/h – e contanscher uscheia la vischnanca. «La prubabladad è pitschna, pero chegl na savainsa betg excluder», ò accentuo Stefan Schneider. Pertge ò igl stab directiv digl cumegn d’Albula/Alvra decidia tg’igls da Brinzauls ston ossa bandunar definitivamaintg la vischnanca? La raschung è la bova tgi pudess sglischier spert a val ed tgi contanschess uscheia la vischnanca. «Chegl pò succeder an terma da curt taimp, per exaimpel siva precipitaziuns intensivas, ni causa dad ulterioura crappa tgi vign da surangiu», ò detg Stefan Schneider. La sfeida seia, tgi cun igls sistems da survigilaziun ins na possa betg cun avonda taimp ed exactadad averteir dad ena bova. Detg simpel: igl è simplamaintg mengia privlous dad esser a Brinzauls an chella situaziun. Pinavant vigna spitgia ena midada dall’ora per l’emda vegnenta e da spitgier pi dei fiss «en mengia grond risc». Sch’igl è schi acut, pertge ò la populaziun tuttegna anc peda anfignen dumengia per bandunar la vischnanca? «Causa dalla ora sitga igls proxims deis», ò detg igl geolog Stefan Schneider. Uscheia tgi l’evacuaziun pò succeder a moda ordinada anfignen la fegn d’emda. Pascal Porchet digl Uffezi da militar e da protecziun civila ò pero er menziuno: «Igl prievel d’ena evacuaziun acuta è adegna avant mang, er schi nous na chintagn betg cun chegl.» An chel cass niss avertia cun sirenas e la populaziun stuess bandunar immediat la vischnanca. Stò la populaziun da Brinzauls ossa passantar Nadal ordvart? «Nous stuagn chest’eda betg chintar an emdas, mabagn an meis, prubabel anfignen la premaveira 2025», ò detg igl mastral Daniel Albertin. Igl geolog Stefan Schneider ò agiunto: «Nous na savagn betg, quant gliunsch tgi igl material stò sglischier, anfignen tg’el sa ferma. I pudessan esser 100 meters, pero cun 40 cm per de cozza chegl anc adegna passa en mez onn. Ed en turnar è pir pussebel, schi dat ena midada decisiva alla muntogna.» Detg simpel: u tg’igl material sa ferma u tgi dat aint igl mender cass ena bova. Scu tg’igls responsabels on detg marde, n’ègl siva er betg previa tgi la populaziun possa turnar per singulas ouras. N’ègl betg pussebel da sagliantar? Scu tgi Andreas Huwiler digl Uffezi da gôt e prievels dalla nateira ò explitgia, na seia chegl betg pussebel. I fissan necessarias 10 000 perfuradas da 10 anfignen 20 meters profunditad e chellas stuessan neir amplaneidas cun 360 tonnas material explosiv. «Chegl fiss igl trentadobel dalla pi gronda bomba betg nucleara», ò el detg. Ed ella caschuness ena bova tgi destruiss prubabel betg angal la vischnanca da Brinzauls, mabagn ena bova tgi rivess anfignen tigl flem Alvra e Casti. Tuttegna ins lascha examinar ena firma spezialisada tot las variantas da sagliantar. Ègl pussebel, tgi la veia cantunala e la lengia dalla veiadafier vignan puspe saradas? «Schi nous stuagn far chint cun en evenimaint tgi pudess er contanscher la veia tranter Casti e Lantsch e per lung dall’Alvra scu er la lengia dalla veiadafier retica, alloura nissan chellas saradas. E sa tgapescha valess alloura er lò en scumond da passar resp. la fasa blava», ò detg Pascal Porchet. E schi ensatgi na less betg bandunar la vischnanca? En abitant preschaint igl marde seira ò detg: «Ia stess gugent a tgesa, chegl è la verdad. Ed ia canosch differents tgi stessan er gugent a tgesa. Ia na va nigna tema da chegl, pero ia dastg betg.» Igl mastral Daniel Albertin ò raspundia: «Ia tgapesch chegl, pero vusoters na gez betg per nous, vusoters gez per la vossa siertad e vusoters duvrez en’autoritad tgi adamplescha las leschas. Ea, igl è correct. Vusoters stuez eir.» Fiss betg pi scort da dislocar igls da Brinzauls per adegna? Scu preparativas per ena dislocaziun planisescha igl cumegn d’Albula/Alvra ena revisiun parziala dalla planisaziun locala. I vo persiva da transfereir zonas da construcziun a Brinzauls an oters lis. Scu tg’igl è da liger ainten l’invitaziun per ena occurrenza d’infurmaziun per mesemda vegnenta sa tractigl da dus lis ad Alvagni e Casti. Pinavant vign er infurmo davart contracts da dretg da compra e la finanziaziun. «Nous vagn adegna detg tgi stuagn persequitar dus veias. Per l’egna da stabilisar la bova tecnicamaintg cun la galareia da drenascha. Na vess chegl betg da gartager, stuagnsa ord vista dalla planisaziun digl territori esser preparos per en concept da dislocaziun.» On tots en’abitaziun? Scu chegl tgi Daniel Albertin ò detg, ins vegia gio pudia organisar e porscher varsaquantas abitaziuns pigls abitants e las abitantas da Brinzauls. Jürg Marguth, tgi tgira la hotline ed igls pertutgias ò detg: «Tar basigns sustigna igl cumegn d’Albula/Alvra. Pinavant è igl Hotel Albula e Julier tg’è pigl mument saro anfignen tar la staschung d’anviern. Chel metta a disposiziun tgombras per persungas tgi na cattan navot a curta vista.» Tge capeta cun la muaglia? «L’evacuaziun dalla muaglia vainsa gio discuto ples gedas cugls pertutgias», ò detg Pascal Porchet, «chels discurs marschan, igls basigns èn nias examinos e nous ampruagn da neir siva a chels schi bagn scu pussebel.» Ins vegia gio catto divers lis per dislocar la muaglia tgi stettan a disposiziun. «Igls detagls, scu tg’igls animals vignan transportos e mess sot tetg e noua tg’igls pours abiteschan realisainsa an collaboraziun cun els.» Dastg’ins anc eneda eir a Brinzauls? Per muteivs da siertad vala actualmaintg en scumond da passar. Sulettamaintg abitantas ed abitants da Brinzauls tg’èn ve dad evacuar lour edifezis on anc access. Cun la fasa cotschna tgi vala alloura a parteir da dumengia vala en scumond total d’antrar ainten vischnanca ed igl territori vischinant. Pinavant vala en scumond da sgular cun dronas. «Vous ischas lò an prievel», ò accentuo Pascal Porchet. Igl territori vign survigilo cun video ed i po dar multas anfignen 5000 francs. Tge capeta cugl altar istoric da Brinzauls? Scu tgi Pascal Porchet ò menziuno, vign igl altar a parteir dad ier mesemda evacuo e transporto – scu gio igl onn passo – anfignen dumengia a Stierva. Chegl succeda cun ageid dalla protecziun civila e spezialists e spezialistas dalla Scola ota digls arts da Berna. Atmosfera tandeida L’atmosfera an sala polivalenta a Casti marde seira è stada tandeida. Chegl è sa musso ainten la sagonda part dalla seira d’infurmaziun per la populaziun da Brinzauls – la runda da dumondas. Or digl public ègl do vouschs criticas tgi mossan: la situaziun procura per en frust an connex cun la sagonda evacuaziun, pero er per malsiertads davart igl futur. Per l’egna è neida messa an dumonda l’evacuaziun scu tala. «Ena terza geda na giagn nous betg, er schi la pulizeia vign. Alloura vignigl a dar en scandal», ò detg en abitant da Brinzauls e menziuno, tgi el ed er oters stessan er ossa pi gugent a tgesa. An sia rasposta ò igl mastral Daniel Albertin detg cler e net, pero er adegna cun gronda tgapientscha: «Ia tgapesch chegl, pero vusoters na gez betg per nous, vusoters gez per la vossa siertad», e randia attent agl factour decisiv: la siertad. «Schi nous vagn banduno Brinzauls la dumengia las 13.00 e tots èn sangs or dalla zona cotschna, alloura vainsa fatg en pass fitg grev, pero nous ischan puspe an siertad.» Sagliantar u betun da sprizzar? Pero betg angal l’evacuaziun scu tala è neida messa an dumonda, mabagn èn er differents abitants s’exprimias ed on fatg dumondas e propostas agls geologs. Uscheia per exaimpel tgi perfuraziuns na seian betg necessarias per sagliantar la bova e tgi igl represchentant digl cantun na vegia «digl sagliantar nigna ideia». U alloura è er neida fatga la dumonda sch’ins na savess betg stabilisar la costa cun betun da sprizzar u bagn manar davent l’antiera costa. Oters on mess an dumonda la galareia da drenascha tgi vign construeida sotvart Brinzauls. «Vusoters stuessas perfurar soura e betg sot.» Communablamaintg an pe dad egn cunter l’oter E betg igl davos occupan pero er dumondas finanzialas la populaziun da Brinzauls, cunzont igls possessours da tgesas. «Mies taragn ò igl mument anc ena valeta da 10 francs», u alloura: «Ia va fatg igl chint, an cass d’ena dislocaziuns perd ia 355 000 francs.» Daniel Albertin ò sincero tgi talas dumondas vignan raspundeidas a caschung dalla seira d’infurmaziun mesemda proxima an connex cun ena dislocaziun. «Nous ischan sen buna veia, ord vista dalla planisaziun digl territori, dalla lescha e finanzialmaintg.» An sies pled final ò igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra appello: «Ampruagn da realisar l’evacuaziun communablamaintg e betg egn cunter l’oter. Brinzauls è ena sfeida per tots. Pero er chella ans vign a rinforzar scu societad.» (fmr/sab) Igl futur aint igls neivels La bova smanatscha: marde seira è neida infurmada la populaziun da Brinzauls an vista a l’evacuaziun preventiva tgi cozza prubabel anfignen la premaveira 2025. L’atmosfera è stada tandeida. Sandra Balzer/FMR Per la sagonda geda: la vischnanca da Brinzauls è siva digl onn 2023 puspe confruntada cun en’ulterioura bova tgi smanatscha. Anfignen dumengia da mezde ston perchegl tot igls var 90 abitants e las abitantas bandunar la vischnanca ed a parteir d’alloura vala en scumond cumplet d’antrar ainten la zona anturn la vischnanca (varda foto). Prubabel na pon els betg turnar anfignen la premaveira 2025. Chella evacuaziun preventiva è neida annunztgeida marde da mezde e la seira on las autoritads infurmo la populaziun. La situaziun è critica: radond 1,2 milliuns meters cubics material sglischa – pigl mument cun ena spertadad da var 20 cm per de. Uscheia tgi «en turnar è pir pussebel, schi dat ena midada decisiva alla muntogna», ò detg igl geolog Stefan Schneider marde seira. Numnadamaintg alloura cura tg’igl material è sa farmo ainten ena zona pi guleiva u aint igl mender cass nia aval scu bova. Malgro tg’igls geologs chintan pitost tgi igl muvimaint sur la vischnanca sa quieta, n’ègl betg d’excluder tg’igl material vign noagiu fitg spert. «Vusoters gez per la vossa siertad», ò accentuo igl mastral digl cumegn d‘Albula/Alvra, Daniel Albertin. Tuttegna n’on betg tot igls abitants musso tgapientscha per las maseiras necessarias e l’atmosfera è stada tandeida marde seira. «Ia na va nigna tema da chegl, pero ia na dastg betg star», ò accentuo en abitant da Brinzauls. Crititgeida n’è betg angal neida l’evacuaziun scu tala, mabagn on differentas persungas er mess an dumonda la lavour digls geologs. Pigl territori da Brinzauls (cotschen) vala en scumond da passar. Seivs cotschnas-alvas marcan la zona da prievel anturn Brinzauls. Neivels stgeirs sur la vischnanca da Brinzauls.

Conny Ammann da Savognin ò ena passiun per dar a golf, ena passiun tg’è sa sviluppada cun la sia marca da calzers «nineteen». Durant igl lockdown da corona ò ella antschet a sviluppar e produtgier calzers da golf. Chegl tgi ò scumanzo scu giaveisch d’ena ameia cun cancer digl pèz è sa sviluppo tar en pitschen label svizzer cun en deposit tot spezial a Savognin. «Tot ò antschet cun l’ideia d’en calzer pinc da golf», rachinta Conny Ammann. Ena buna ameia cun cancer digl pèz vegia giavischia en calzer spezial per occurrenzas da «Pink Ribbon». I sa tracta d’occurrenzas tgi sensibiliseschan e rendan attent per la tematica digl cancer digl pèz. Ansemen cun sies amei Thomas Mrawek ò Conny Ammann alloura sviluppo igl onn 2020 durant igl amprem lockdown da corona chel amprem calzer. «E las reacziuns èn stadas fantasticas e tots on detg: fasche anavant», rachinta Conny Ammann (51) tgi è carscheida se a Savognin e tgi abitescha oz a Savognin e Seuzach/ZH. Ed uscheia on chellas bungas ­reacziuns mutivo igl duo Ammann e Mrawek da cuntinuar e sviluppar ena marca da calzers. La 19avla rosna Aint igl frataimp – damai quatter onns siva digl amprem calzer pinc – porscha igl label «nineteen» da Conny Ammann e Thomas Mrawek treis models classics per dar a golf, en stivalet ed en sneaker pigl mintgade. En stivagl per eir a tgaval ed en sagond sneaker seian an lavour. «Igl amprem model, igl calzer pinc ò gia en disvantatg. El era mengia grev per purtar el pi dei sen la plazza da golf», rachinta Conny Ammann. Perchegl vegian els optimo la sola durant igl sagond lockdown da corona. Aint igl frataimp seian igls calzers pi levs, cun ena sola da material EVA (en material tg’è pi flexibel e pi lev tgi gummi), tgi na cuntigna nigns teissas e tgi na conduescha ni caleira ni freid. Igl giaveisch d’en calzer multifuncziunal, per tot las occurrenzas er sper la plazza da golf u per eir alla lavour, chegl seia sto igl intent principal. «Ia leva tg’ins possa purtar chel calzer per dar a golf, pero er per eir siva aint igl restorant», explitgescha Conny Ammann ed uscheia er igl nom «nineteen». «Las plazzas da golf on 18 rosnas, e cugl noss calzer ins so damai er eir tar la ’19avla rosna’, per exaimpel igl restorant», daclera Conny Ammann igls sies calzers tgi seian adattos agls basigns d’en golfist. «Ia va antschet a dar a golf pir cugl calzer, per saveir scu tg’el è segl plaz, sch’el è cuma­devel e sch’ins so eir a pe quatter u tschintg ouras», dei Conny Ammann. Evitar producziun asiata Igls calzers da tgirom da «nineteen» vignan produtgias ainten ena pitschna manufactura da famiglia an Spagna ed an collaboraziun cun l’interpresa Majordome a Turitg. Ansemen cun lezza sviluppan Conny Ammann e Thomas Mrawek igl design e las solas pigls calzers, tgi dattan digl reminent an îgl cun lour calour verda scu la plazza da golf. Lour calzers costan tranter 320 e 475 francs. E chel prietsch giustifitgescha Conny Ammann uscheia: «Per nous ègl impurtant da porscher qualitad fitg ota. Igl noss product è fatg a mang e na vign betg simplamaintg dall’Asia fatg antras lavour d’unfants.» E graztga a chellas collaboraziuns possan clientas e clients er individualisar lour calzer, seia chegl sch’ins ò en pe spezial u er detagls estetics: «E la sola digl calzer da golf ins pò midar. Uscheia è igl calzer er persistent.» Vacanzas e taimp liber per marketing La concurrenza cun producents da calzers da golf mundials seia fitg gronda, dei Conny Ammann. E la scena da golf an Svizra seia pitschna. Radond 120 ​000 golfistas e golfists dombra ella tenor indicaziuns da Conny Ammann tgi lavoura tar la Somedia ed è responsabla per la communicaziun ed occurrenzas. Uscheia tg’igl menaschi d’en label da calzers da golf è ena sfeida economica. Igls costs da producziun èn ots, e per la reclama ed igl marketing on Conny Ammann e sies partenari angal las atgnas resursas. «Ia pegl vacanzas ed igl mies taimp liber per far chegl. Igl è ena passiun, pero er ena lavour fitg intensiva sper la professiun», dei Conny Ammann. E tuttegna sa mossa en success: «All’antschatta ègl sto fitg difficil, da vaseir dantant quantas persungas tgi canoschan e portan aint igl frataimp igls noss calzers, chegl geida.» Cun igls sies calzers seian els preschaints a turniers ed acziuns caritativas. Ed er persungas prominentas, scu igl moderatour da sport Rainer Maria Salzgeber, portan igl calzer pinc ad occurrenzas publicas e procuran uscheia da render pi attent lour label. Deposit a Savognin Igl deposit principal da «nineteen» è a Savognin, ainten la stalla da Conny Ammann tgi ella ò biagia anturn per sarveir scu deposit. «Nous produtgagn radond 600 pêra calzers an differentas calours per staschung.» La gronda part vigna vandeida sur igl shop online e furnia an Svizra, er schi igls calzers da «nineteen» èn da cattar ainten singulas buteias, per exaimpel a Savognin, Alvagni u Coira. Ed er lour fegnameira è clera tenor Conny Ammann: «An tschintg onns duess egn da nous dus pudeir veiver da chegl e tgi nous ischan alloura s’etablias ainten la branscha cun chels calzers an Svizra, Italgia e Frantscha.» Igl calzer classic per dar a golf: Produtgias vignan els ainten ena manufactura an Spagna. Aint igl frataimp ò Conny Ammann er concepia ena stivaletta. Igls sneakers tgi Conny Ammann ò sviluppo. Tranter cäpis e velos: igls calzers da «nineteen» èn da cattar tranter oter er aint igl affar da sport «Bananas» a Savognin. La stalla da Conny Ammann a Savognin serva scu deposit per igls calzers. La stalla da Conny Ammann a Savognin serva scu deposit per igls calzers. La stalla da Conny Ammann a Savognin serva scu deposit per igls calzers. Conny Ammann da Savognin ò sviluppo ena marca da calzers. Conny Ammann da Savognin ò sviluppo ena marca da calzers.

I n’èn betg angal igls chitos e frusts an connex cun l’evacuaziun actuala tgi preoccupeschan la populaziun da Brinzauls. Er dumondas e chitos finanzials sa tschaintan – cunzont per possessours da tgesa. Tgi paia sanaziuns necessarias? Tgi paia la nova tgesa u igl nov taragn da biagier an cass d’ena translocaziun? La FMR ò dumando siva. «Ia va fatg igl chint, an cass d’ena dislocaziun perd ia 355 000 francs», ò detg en abitant da Brinzauls marde seira all’infurmaziun per la populaziun an connex cun l’evacuaziun da Brinzauls. El è sa referia allas dumondas finanzialas sen las qualas el ed er oters abitants na vegian – tenor sias indicaziuns – anfignen oz betg survagnia raspostas. «Nous ischan sen buna veia, ord vista dalla planisaziun digl territori, dalla lescha e finanzialmaintg», ò sincero marde passo igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra Daniel ­Albertin. Ed el ò detg tgi las raspostas suondan mesemda proxima a caschung dalla seira d’infurmaziun davart ena pussebla dislocaziun. Gio avant en’emda, tar l’amprema seira d’infurmaziun an connex cun l’evacuaziun, on igls abitants e las abitantas exprimia chitos finanzials ainten la runda da dumondas. Uscheia per exaimpel er an connex cun donns da bietgs a Brinzauls tgi na vignan betg indemnisos davart digl mang public. Siva dall’emda passada è numnadamaintg ancunaschaint: La bova da Brinzauls smanatscha puspe ed igl è da far chint cun en’ulterioura bova, la populaziun ò banduno chesta dumengia la vischnanca. Scu tg’igls responsabels on declaro, tutgess la bova chest’eda prubabel la vischnanca ed uscheia er l’infrastructura. Pero, tgi paia quant ed an tge cass? La FMR ò rimno las raspostas anturn ed anturn la bova ed ena eventuala translocaziun. Schi ena bova destruescha las tgesas total- u parzialmaintg, èn chellas sieradas? Da prancepi èn las tgesas sieradas per la valour nova (tud. Neuwert). Chegl è la valour tg’è necessaria per construeir ena nova tgesa, ainten la madema furma e dimensiun. Schi ena tgesa vign destrueida, alloura paia la sieranza d’edifezis digl Grischun (GVG) an en amprem pass pero la valour actuala (tud. Zeitwert) digl edifezi, scu chegl tgi Marc Handlery, manader dalla GVG daclera sen dumonda dalla FMR. An cumparegliaziun cun la valour nova è la valour actuala sa tgapescha pi pitschna causa da factours da vigliadetna. Chegl succeda tenor Marc Handlery relativamaintg spert e na dependa betg, schi la persunga less puspe construeir ena nova tgesa u betg. El daclera: «Schi igl possessour sa decida da construeir da nov la tgesa, alloura vign paeda dalla GVG er la differenza tranter la valour actuala e valour nova. Per regla vign reconstruia agl madem li, pero a Brinzauls na fiss chegl betg pussebel, er perchegl tgi sa tracta d’ena zona cotschna. Alloura pò chella persunga construeir igl edifezi an en oter li aint igl Grischun e nous paiagn maximalmaintg la differenza anfignen tar la valour nova. I pudess er esser, tgi ensatgi biegia ena tgesa pi bunmartgeda. Nous paiagn angal chegl tgi vign er propi do or.» Scu chegl tgi Marc Handlery dei, dattigl er la pussebladad, da cumprar ena tgesa existenta. Tge capeta an cass d’ena bova cun igl fons resp. taragn tgi è an possess privat? È chel er siero? Marc Handlery dalla GVG daclera, tgi igl fons sen igl qual ena tgesa stat n’è betg siero. «Pigl mument dattigl discussiuns causa d’ena translocaziun permanenta da Brinzauls e schi Confederaziun e Cantun sa participessan agls costs digl nov taragn.» La GVG vegia ena lescha tgi na prevei betg indemnisaziuns per igl taragn. «Per regla ins construescha ena tgesa destrueida lò, noua tg’ella stava avant.» Er igl Cantun conferma sen dumonda dalla FMR tgi igl taragn da biagier a Brinzauls n’è betg siero, er betg tar en donn total antras ena bova. Daple detagls na tradescha igl Cantun anc betg e screiva sulettamaintg: «Igl cumegn d’Albula/Alvra e la cumissiun abitadi tg’è neida installada s’occupeschan siva da varsaquants onns intensivamaintg da las dumondas an connex cun en’eventuala translocaziun. Mesemda, igls 20 da november 2024 vign igl cumegn ad infurmar davart igl stand actual an rom d’ena infurmaziun alla populaziun.» Tge è ansomma basignevel per ena translocaziun permanenta per Brinzauls e tgi finanztgescha chella? Sch’igl cumegn decida tg’igl è mengia privlous da veiver a Brinzauls ed el daclera en scumond da diever permanent dalla vischnanca, alloura vala chegl per la GVG mademamaintg scu donn total. «Chegl monta, la persunga na so betg ple far diever da sies edifezi ed alloura paiagn nous», dei Marc Handlery. An vista alla evacuaziun remartga el pero: «Ena evacuaziun noua tg’è previa da puspe turnar, vala betg scu donn total ed alloura na paiagn nous er betg.» En abitant ò remartgea marde seira tgi valetaziuns d’edifezis actualas mantgan ed uscheia la basa per ena discussiun davart ena translocaziun? Igl Uffezi per la valetaziun d’immobiglias valetescha uffizialmaintg las immobiglias aint igl cantun. Las valetaziuns da revisiun ainten las vischnancas on li mintga 10 onns. Aint igl anteriour cumegn da Brinzauls è neida fatga la davosa revisiun communala igl onn 2011, screiva igl Cantun sen dumonda dalla FMR. Causa dalla situaziun actuala ins vegia spusto la revisiun pendenta per Brinzauls e Vazarouls. «Siva d’aveir consulto igls partenaris involvos (GVG, administraziun cantunala da taglia, cumegn d’Albula/Alvra) vign la proxima revisiun planisada pigls onns 2027/2028.» Ins spera uscheia, tgi detta chel mument daple infurmaziuns relevantas per la valetaziun digls edifezis e tg’ins saptga alloura daple scu tgi la bova sa sviluppa. Schi la bova destruescha propi la tgesa ed uscheia er igl inventari, è chel siero? E tgi paia? An chel cass paia la sieranza da mobigliar. «Mia tgesa sglischa 20 cm per meis vers Casti. Las cundiziuns da veiver èn catastro-falas», ò detg en abitant e randia attent a meirs, portas e canalisaziun tgi peglian cuntinuadamaintg grond donn. Tgi finanz-tgescha maseiras da sanaziuns futuras? La GVG paia angal tar donns totals. «Igl Grischun è digl reminent igl unic cantun tgi paia tar donns totals», dei Marc Handlery. El remartga pero er tgi chegl na pertotga betg igls costs da reparaturas. «Aint igl Grischun vainsa pero anc en fond d’ageid d’urgenza sur digl qual la Regenza decida e tgi la GVG magna. E la regenza grischuna ò decidia da contribueir a reparaturas pigls edifezis a Brinzauls.» Pero: La cundiziun per chels daners è tg’igl taragn sa muainta a lunga vista pi plang a Brinzauls e tgi la zona cotschna vigna uscheia annullada. «Cun sglischier 2,4 meters ad onn n’èn chellas cundiziuns betg dadas ed i na fò er pac senn da reparar ensatge tgi vign an curt taimp puspe donnagea. Persistentas èn las reparaturas alloura, schi la galareia da drenascha mossa success», dei Marc Handlery. E schi ena tgesa peglia schi gronds donns, tg’ella n’è betg ple abitabla? Alloura vala chegl scu donn total – e la GVG paia. Tgi paia igls donns ve dallas tgesas a Brinzauls? E tgi finanztgess ena translocaziun permanenta dalla vischnanca? Chellas dumondas occupan abitantas ed abitants da Brinzauls. Brinzauls è bandunà La populaziun da Brinzauls ha bandunà il vitg periclità che resta bloccà e surveglià electronicamain. La populaziun po probablamain turnar pir la primavaira 2025, entant che dumondas finanzialas restan anc avertas. Sandra Balzer/FMR «L’evacuaziun da Brinzauls è terminada», scriva la vischnanca d’Albula/Alvra en sia communicaziun da questa dumengia. Ils var 80 abitants ed abitantas ensemen cun lur animals hajan bandunà la vischnanca. La davosa controlla a Brinzauls è vegnida fatga ier dumengia a las 13.00 entras pumpiers, polizia, autoritads communalas sco era l’Uffizi da militar e da protecziun civila. Quai per garantir, ch’ils abitants e las abitantas hajan bandunà il territori periclità. Era las dus vias d’access èn vegnidas bloccadas. Ussa vala la fasa cotschna. Quai munta, ch’i vala in scumond total per il territori periclità enturn il vitg da Brinzauls. Per garantir la segirtad en il vitg, vegn quel surveglià electronicamain. Turnar po la populaziun previsiblamain pir puspè la primavaira 2025. La premissa è ch’ils 1,2 milliuns meters cubic material che smanatschan e che sa movan cun 20 tochen 40 centimeters per di èn u bain sa quietads u vegnids engiu. Sper ils quitads en connex cun l’evacuaziun occupan era quitads finanzials la populaziun da Brinzauls. Tgi paja en cas d’in donn total da l’atgna chasa ed il funs ch’è necessari per ina reconstrucziun en in auter lieu? Pia, tgi finanziescha ina translocaziun permanenta ed è questa discussiun insumma pus­saivla, damai che valitaziuns actualas dals edifizis mancan? La FMR ha dumandà suenter tar il Chantun.

Siva da bung en’emda dat ena strefla alva dad 1,8 km taimpra all’Arena da biatlon a Lantsch. E de per de filan 40 – 50 profis scu er varsaquants passlunghists da hobi sur chella loipa. La raschung è tgi l’arena stò tenor contract cun Swiss-Ski metter a disposiziun chella per trenamaints a parteir dall’antschatta november. La FMR è stada agl li ed ò discurria tant cugls profis scu er laics davart lour intent dad eir gio igl november sen la loipa. 40–50 atletas ed atlets treneschan chels deis ainten l’Arena da biatlon a Lantsch. La raschung è, tgi siva digls 8 da november 2024 stat lò a disposiziun ena loipa dad 1,8 km lunghezza. E chegl malgro tgi sper la strefla alva èn pros e plantas anc verds. La «Snowfactory» ò produtgia 5000 m³ Siva digl onn 2015 dispona l’arena a Lantsch d’en indrez per far neiv artifiziala tgi sa nomna «Snowfactory». Chel ­pussibilitescha da produtgier neiv er tar ­temperaturas pi otas. L’ava vign cun ena tecnica speziala sfardantada anfignen tar 0 grads. I vign an chel senn betg ­produtgia neiv, mabagn pitschnas plattignas da neiv. Chest onn ò chel indrez produtgia neiv digls 2 d’otgover anfignen igls 9 da november e chegl permanentamaintg durant 24 ouras per de. Scu chegl tgi la Roland Arena screiva sen dumonda dalla FMR, ègl sto pussebel uscheia da produtgier 5000 m³ neiv chest aton. Pero chels na tanschan betg per la loipa dad 1,8 km. Gio igl schaner anfignen igl mars passo on dus canungs convenziunals produtgia neiv, schi las temperaturas eran bassas avonda. Chels 7000 m³ neiv ins ò pudia conservar sur stad. Chegl funcziunescha graztga ad ena cuverta da zenslas da 50 cm tgi conserva uscheia la neiv. Igls damai totalmaintg 12 000 m³ neiv èn alloura durant treis deis l’antschatta november nias repartias e preparos per ena loipa. L’ora zont mievla chest aton na vegia an chel senn betg influenzo chella preparaziun, screiva la Roland Arena. «Decisivas èn las notgs, schi chellas èn freidas, alloura na vainsa er betg gronda sperdita. Igl mender è favogn ferm ni plievgia intensiva e cun chegl vainsa gia cletg anfignen ossa.» Contract cun Swiss-Ski Cun Swiss-Ski ò la Roland Arena en contract tgi pretenda dad aveir pront all’antschatta november ena loipa dad aglmanc 1,5 km lunghezza. Uscheia tg’igls atlets e las atletas digls caders naziunals e regiunals son sa preparar per la staschung vegnenta. «Igl cader naziunal so uscheia sa focussar segl trenamaint e perda pi pac taimp, tg’els duvressan schiglio per viadis aint igl nord», screiva la Roland Arena. Pigl mument treneschan a Lantsch igl cader naziunal da biatlon slovac, igl cader naziunal svizzer, scu er igl cader B e C dalla Svizra, en cader da Tera tudestga e differents caders regiunals svizzers da biatlon. Pinavant treneschan tenor indicaziuns dalla Roland Arena pigl mument er currieders d’orientaziun da skis svizzers. La loipa n’è pero betg angal averta pigls «profis», mabagn durant tschertas ouras per de er per egn e mintgigna. La loipa vign alloura prolungada cun neiv da canungs convenziunals, schi las temperaturas seian bassas avonda, uscheia la Roland Arena. 40 – 50 profisportists treneschan actualmaintg de per de a Lantsch per la staschung vegnenta. 12 000 m³ neiv èn stos necessaris per preparar la loipa dad 1,8 km a Lantsch. La scolara Olivia Durisch, egna dallas autouras da chel text, ò accumpagnea la redactoura ­Sandra Balzer durant treis deis, perchegl tg’ella screiva gugent ed ella vivess gugent en bel de digl screiver. Per chel artetgel ò ella tant fatg intervistas scu er scretg parts digl text. «Loipa perfetga» Quant impurtant e necessari ègl propi dad eir gio igl november segls skis da passlung e quant bunga è la loipa a Lantsch? Chegl ò la FMR vulia saveir tant digls profi-biatlets scu er dallas passlunghistas da hobi e fatg a mintgign suandontas treis dumondas:1. Quant impurtant ègl per Vous dad esser gio ossa sen la loipa? N’è chegl betg en grond luxus? 2. Ègl betg curious da trenar, sch’igl è anc verd sper la loipa? 3. Quant bunga è la loipa a Lantsch chest onn ed ins s’accorscha ena differenza tar la neiv naturala? Jeremy Finello (32), Genevra, biatlet cader A Swiss-Ski 1. Ea, igl è an mintga cass en grond luxus. Pero sch’ins less mussar bunas prestaziuns aint igl sport d’elita, alloura ins stò trenar schi bod scu pussebel sen neiv. E nous n’ischan betg igls unics, tot las naziuns fon chegl. Igl è en grond avantatg da pudeir trenar sen neiv a tgesa an Svizra. 2. Ea, igl è curious, pero ia crei tgi chegl vign ad esser igl futur, deplorablamaintg. An Norvegia ègl exact tuttegna, i vign ad esser adegna pi savens uscheia. 3. La loipa è bagn preparada, igl è nia luvro fitg bagn. Ins s’accorscha l’experientscha digls davos diesch onns e tg’igls preparatours èn disos. Aita Gasparin (30) ed Elisa Gasparin (32), Lantsch, biatletas cader A Swiss-Ski 1. Ea, chegl è fitg impurtant perchegl tgi la coppa mundiala scumainza la fegn da november. L’antiera stad trenainsa segls skis cun rodas ed igl è bagn oter sen la neiv. Nous stuagn trenar dus u treis emdas sen la neiv perchegl tgi siva on li las cursas. Betg igl davos er per vurdar sch’igl ski funcziunescha, chegl è fitg impurtant. Ea, igl è en fitg grond luxus dad aveir neiv cò a Lantsch e se Tavo. Pero igl pi grond luxus è tgi nous pudagn trenar a tgesa ed aveir igl suglegl. Schiglio stuessans eir se Norvegia e lò ègl totta de stgeir. 2. Igl è schon trest, ma an blers lis è chegl er d’anviern la realitad. 3. Perfetg! Chest onn è ella anc ­miglra. Ins s’accorscha bagn ena pitschna differenza tar la neiv d’anviern, chella cò è forsa en pi agressiva, pi granulousa ed en po pi sperta. Fabienne Jenzer (32), Tavo Glaris, passlunghista (hobi) 1. Per me è chegl ansasez er l’amprema geda, pero ia cat chegl fitg cool. Ia sung per gartetg passada dumengia passada a Lantsch e va vasia, tg’ins so gio eir cò sen la loipa. Alloura sunga gist eida pigl pass ed igl proxim de sen la loipa. Igl è en privilegi tgi pudagn far chegl. 2. Curious na, pero pitost spezial. 3. Ea, ella è super bunga. Marina Benderer (19), Sent, biatleta cader C Swiss-Ski 1. Nous ischan oss gio sen la loipa per ans preparar perfetgamaintg per chest anviern. Ossa vainsa las ampremas cursas da qualificaziun e perchegl lagnsa antschever schi bod scu pussebel da trenar sen la neiv per ans disar. Ea, igl è en fitg grond luxus per me da trenar gio ossa sen la neiv perchegl tgi na dat betg blers lis tgi on gio neiv. 2. Ea, all’antschatta, cura tg’ia er anc pi giovna erigl schon curious, ma aint igl frataimp ègl chegl standard tg’ins stat gio igl november segls skis. 3. La loipa è pigl mument fitg buna, perchegl tg’igl è fitg frestg momentan ed ea, ins s’accorscha schon ena differenza. La neiv artifiziala consista or da pitschens tocs da glatsch ed uscheia è la neiv pi deira ed igl è pitost scu sablung. Guido Lenz (64), Coira, passlunghist (hobi) 1. Igl è bel, tgi la loipa è gio averta ossa. E schi fiss betg, fissigl er betg schi nosch, ma ia stem chegl. 2. Er chegl on ins stuia sa disar vedlonder igls davos onns, er igl december. I fiss naturalmaintg schon pi bel schi fiss tot alv. 3. Per la caleira dall’emda passada era la loipa fitg buna. La neiv artifiziala è pi cumpacta ed ia vign gugent sen chella. La neiv naturala è savens pi lomma e magna pi schlet, ma igl è naturalmaintg er fitg bel. Neiv avant igl unviern – en luxus ni igl futur? Passa 40 atletas ed atlets professiunals treneschan gio ossa sen la loipa dad 1,8 km a Lantsch – chegl malgro tgi las plantas sper la loipa alva èn anc verdas. Graztga alla «Snowfactory» tgi pussibilitescha da produtgier neiv er tar temperaturas otas scu er neiv conservada sur stad garanteschan ena loipa gio l’antschatta november. Per biatletas indigenas scu las soras Gasparin, è la neiv tampreiva indispensabla per preparar la staschung. Ma er amatours scu Guido Lenz apprezieschan la loipa, perchegl tg’ella è pi cumpacta. Sa tracta chegl d’en luxus ni vign chegl ad esser igl futur? La FMR è stada a Lantsch ed ò precis chegl lia saveir digls profis scu er digls passlunghists da hobi. (fmr/sab)

I capeta da taimp an taimp. Igl èn casualitads tgi dattan simplamaintg da pansar. Mintgatant ègl coincidenzas, schabetgs tgi sa crouschan igl madem taimp ed aint igl madem li e tg’ins metta spert d’en mang. Igl term tudestg «Zufall» exprima dètg bagn igl fenomen: «Es fällt einem zu.» Quatter exaimpels viglia tradeir cò. Da curt vaia lia far en plascheir ad ena persunga. Cugl pachet ainta mang, liaint egn digls mies codeschs scu autour, vaia saro igl isch-tgesa per ma render tar la posta. Va anc do en’igleida ainten la stgaffa da brevs. En pachet am è do an îgl ed igl va davert ord spir marveglias. Ecco la surpresa: dus digls mies agens codeschs cun ena brev accumpagnonta. Urs S. ò fatg urden cun la sia biblioteca e gist do anavos dus differents exemplars agl autour. Ia saptga far ossa en plascheir ad ensatgi oter. Harmonia absoluta digl dar e retschever… Ena vischnanca an Sardegna. En indigen cloma dalla terrassa digl restorant: «Cercate il Peter?» – «Chi è il Peter?» - «Il ministro della sanità.» Ossa am vign andamaint Peter Peyer, digl qual ia savev tg’el fetscha regularmaintg vacanzas sen l’insla mediterrana. Igl Sard veva vasia la nossa macchina, dasperas la nomra digl auto anc en tatgariel cugl maletg digl capricorn. Dus, treis ouras pi tard galdignsa ena pizza ansemen cugl minister da sanitad grischun. Sen tura sur igl Stallerberg da Beiva a Juf. Per la sagonda geda siva d’ena pôssa da tschintg decennis. Igls mies partratgs giran anturn igls conscolars dalla classa rumantscha digl seminari scolastic. Ia ma regord er da Gieri Antona tgi ò stuia bandunar la veta terrestra avant en onn an consequenza d’ena malsogna maligna. Durant la tura antopa angal dus carstgangs, numnadamaintg en pêr. Durant igl discurs alloura la casualitad: la donna è egna dallas soras digl conscolar barmeir. Avant onns vaia fatg en viadi agl Friuli. Udine, la capitala cun anturn 100 000 abitants, è sto igl punct da partenza. Sch’ia fatsch visetas ainten martgeas agl ester, vaia anc la moda dad eir segls fastezs digl pastiziers grischuns. Lezz’eda vaia consulto igl elenco telefonico dad Udine, tschartgond noms da famiglias tipicas grischunas cugl amprems bustabs sen «ca». Tottanegna vaia catto en tal tgi sumigliva agl agen. La madema seira a caschung d’ena exposiziun d’art ò igl galerist dumando, sch’ia seia paraint cun l’artista Alessandra Candriella tgi frequainta igl sies local. Gio Johann Wolfgang von Goethe è sa fatschanto diversas gedas cugl term «casualitad». Uscheia per exaimpel ainten l’ovra «Wilhelm Meisters Lehrjahre» (1795/96): «Duessan evenimaints casuals aveir en connex? E chegl tgi nous numnagn destign, duess chegl esser angal ena casualitad?» Igl autour ed anteriour scolast Linard Candreia abitescha a Laufen (BL). Linard Candreia

Persungas prominentas èn savens giasts aint igl Berghuus Radons tar Fadri Arpagaus. Per en’acziun da promoziun da «graubündenVIVA» ò el cuschino cun quatter persungas ancunaschaintas. Egna da chellas: igl star hockeyan Nino Niederreiter. Igl Berghuus Radons veva gio en bung nom cura tgi Gianni e Ruth Savoldelli on mano chella tgesa aint igl territori da skis da Savognin. Cun surpiglier Fadri ­Arpagaus igl 2020 igl hotel e restorant è chella tgesa s’avanzada tar egna dallas ­miglras adressas aint igl Grischun. Igl cuschinier surmiran tg’ò fatg igl sies amprendissadi da cuschinunz aint igl hotel da tschintg steilas «Waldhaus» a Segl ò cuschino segl antier mond avant tgi turnar ainten la sia patria, per exaimpel a Bangkok, an Canada, ainten l’America, an Frantscha, an Grezia e sa tgapescha er an Svizra. An chels onns aint igl exteriour ò el er cuschino savens per persungas prominentas da films, da sport e dalla politica. Er aint igl Berghuus Radons ins antopa adegna puspe l’egna u l’otra persunga prominenta tgi sa lascha eir bagn e giolda la cuschigna da Fadri Arpagaus. Per en’acziun da promoziun dall’organisaziun «graubündenVIVA» ò igl cuschinier, ustier e hospitant digl Berghuus betg cuschino angal per quatter persungas tg’ins canoscha bagn, mabagn schizont cuschino communabel cun chellas. Chegl èn l’anterioura biatleta Selina Gasparin, igl actour Andrea Zogg, igl musicist Stämpf ed igl star da hockey Nino Niederreiter. Cuschino raviauls dalla tatta La seria da videos da «graubünden­VIVA» sa nomna «brutal lokal» ed ella è neida produtgeida a Radons aint igl Berghuus cun e tar Fadri Arpagaus. Cuschino ò el quatter speisas diversas e chegl communabel cun las quatter persungas prominentas. Cun Selina Gasparin, l’anterioura biatleta ò Fadri Arpagaus cuschino steaks da bov (Wagyu-Rind), animals dalla tratga digl pour Andreas Stgier da Parsonz. Communabel on Fadri Arpagaus ed igl ­actour grischun Andreas Zogg cuschino capuns, bagn egna dallas pi ancunaschaintas tratgas tgi dat aint igl cantun. Giast cuschinier tigl hospitant digl Berghuus è er sto igl musicist Stämpf. Cun el ò Fadri Arpagaus fatg biscuits (Totenbeinli) e sa divertia durant far igl video. Baratto igl bastung da hockey cun la palotta da cuschinar ò alloura igl star da hockey Nino Niederreiter. An cuminanza cun Fadri Arpagaus ò igl hockeyan internaziunal cuschino raviauls, tenor igl recept da Matilda Arpagaus, la tatta digl patrung digl Berguus Radons. «Sung nign grond cuschinier» Cuschino on Fadri Arpagaus e Nino Niederreiter raviauls, egna dallas miglras tratgas tgi dat aint igl Berghuus Radons. Chegl alloura er tenor igls experts digl Gault Millau. Durant igl cuschinar igls raviauls ò Nino Niederreiter rachinto tg’el seia daveiras nign grond cuschinier. Igl star ­hockeyan ò er managea igl suandont: «Te ­Fadri survignst sieir utschels cun vaseir scu tg’ia sung ve da far igls raviauls e truschier la pasta.» Digl cuschinier surmiran ò ­Nino Niederreiter lia saveir scu tgi chegl seia da luvrar cun saveir tgi igl restorant e la terrassa seian occupos cumplettamaintg? Fadri Arpagaus ò detg tgi seia an amprema lengia en plascheir d’aveir tants giasts, ena tscherta pressiun seia sa tgapescha adegna avant mang. Tradia ò Nino Niederreiter er tg’el vegia en recept preferia e chegl seia igl recept digls capuns da sia tatta. El ò er anc detg igl suandont: «Cura tg’ia sung an Canada ed an America am mantga igl bung damagler tgi dat aint igl Grischun ed er an Svizra igl pi fitg.» Rachinto ò igl hockeyan er, tgi las muntognas grischunas mantgan fitg. Savens vegia el er malancuneia per la sia famiglia tgi stat a Coira. An mintga cass ò Nino Niederreiter galdia da cuschinar cun Fadri ­Arpagaus igls raviauls, alla fegn finala è el pero tuttegna nia tigl conclus da betg barattar igl bastung da hockey cun la palotta da cuschinar. Da Coira a Carolina Nino Niederreiter è naschia igls 8 da settember 1992 a Coira. Numno vign el savens er El Niño. Nino Niederreiter ò ena grondezza dad 1,85 meters e peisa 95 kilos. Da preschaint dat el a hockey an Canada cugls «Winnipeg Jets». Antschet la sia carriera da hockey ò el tigl Club da hockey da Coira e sto fidevel a chel club anfignen igl 2006. Sessour ò el do quatter onns pigl Club da hockey da Tavo. Da lò è Nino Niederreiter ia sur mar e digl 2009 anfignen ossa dat el ainten la NHL per divers clubs scu per exaimpel igls New York Islanders ed igls Carolina Hurricanes. Cun la squadra naziunala svizra è Nino Niederreiter nia treis gedas vicecampiun mundial (2013, 2018, 2024). Hobis dad el èn golf, badminton, la nateira e sport an general. Dasper igls raviauls da Fadri Arpagaus ò el er gugent raclette. Nino Niederreiter (san.) e Fadri Arpagaus on cuschino an ­cuminanza raviauls. Igl recept digls raviauls dereiva dalla tatta da Fadri ­Arpagaus.

20 donnas dalla «Unione feminile Bivio» èn ainten la fasa finala cun cuser nundumbrevels tocs da teila tar en’ovra d’art. Cun Monika Rohrer on ellas ena persunga digl rom schi sa tracta per la tecnica da cuser patchwork. Siva digl 1993 dattigl a Beiva l’uniun da donnas tgi sa nomna tenor statuts «Unione feminile Bivio» (varda er box). Egna dallas 36 commembras dall’uniun è Monika Rohrer, uriunda digl Principadi da Liechtenstein ed anfignen avant pac taimp anc cun dimora a Beiva. La donna è da professiun schnidregna ed er artista chegl tgi pertotga cuser e cuntschier. La donna da 77 onns è stada blers onns schnidregna tar la fabricaziun da textilias Jakob Schläpfer SA da Son Giagl, en travagl tg’è ancunaschaint er gliunsch sur igls cunfegns svizzers per teila custevla schi vo per la schinumnada haute couture. An Surses ins canoscha gio ples onns las teilas preziousas antras Origen, cun artistas ed artists digl festival cultural tgi portan adegna vistgias cusias cun la pi fegna teila dalla fabricaziun da textilias Jakob Schläpfer SA. Cun discorrer da chel travagl da textilias dastga en nom betg mantger e chegl è chel da Martin Leuthold anfignen igl 2018 manader dalla firma da renom internaziunal. Anfignen 60 divers urdens e diversas teilas Cun esser Monika Rohrer ena bunga part dalla sia veta adegna occupada cun urden e cun teila e vasia quants vanzamaints e rests tgi dat cun cuser e cuntschier è ella sa deditgeida pi ferm alla tecnica da cuser patchwork. Cuser or da ples tocs teila ed urden ena pi gronda surfatscha (spazzada) da teila ed urden e cumpilar tar en’ovra artistica. La schnidregna ò gia la caschung da neir favorevel tar da chella teila e da chel urden custevel. ­Monika Rohrer ò regalo teila ed urden all’Uniun da donnas da Beiva per cuser, cuntschier e crear an cuminanza en’ovra. L’ovra creada an cuminanza duess simbolisar tot las calours digl Parc Ela, dall’ava anfignen tigl suglegl e dalla neiv anfignen tar las pi belas calours digl aton. Cusias èn nias anfignen 60 divers urdens e diversas teilas. Eneda agl meis siva digl avost 2023 Tar l’ovra da teila ed urden tgi las donnas da Beiva èn vedlonder da crear mantgan er betg las calours d’en artg an tschiel. Dalla teila e digl urden èn neidas tagledas furmas geometricas scu quadrats, ­trianghels, chegl da tottas grondezzas. Sessour èn chellas furmas neidas cuseidas e surcuseidas ansemen, l’egna sen l’otra, l’egna dasper l’otra e chegl per gronda par a mang e betg cun la maschina da cuser. Per cumplettar l’ovra èn er nias fatgs da langa singuls ornamaints tg’èn nias cusias sen la teila e segl urden. Remarcabel è er tgi cusias sen l’ovra èn er nias tschents e tschents battungs pi pitschens e pi gronds tgi duessan simbolisar la neiv tgi mantga er betg aint igl Parc Ela. Las set differentas calours èn structuradas bagn uscheia tg’ins ò propi l’impressiun cun vurdar pi stagn sen l’ovra da vaseir en artg an tschiel. Antschet cun las ampremas lavours per crear l’ovra on las donnas da Beiva igl avost 2023. Eneda agl meis èn ellas sa scuntradas per cuntinuar cun lour lavour artistica. Per las donnas dalla «Unione feminile Bivio» è betg obligatoric d’esser dalla parteida agl de da cuser mensil. Er sch’igl cuser è la part principala digl sivamezde mantga sa tgapescha er betg la cumpagneia, igl baterlem, bever café e vetiers en toc turta. Anc è l’ovra betg a fegn ed an en meis survign ella la davosa glimada, uscheia tg’ella è pronta per la vernissascha tg’ò li igls 19 da schaner 2025 a Beiva. Anc è betg cler noua tgi l’ovra communabla duess pender. Ideias on las donnas da Beiva bleras, impurtant è tgi l’ovra retscheva en bel plaz, per tgi bleras persungas ­dastgan admirar e vaseir cun tge passiun e cun tge pazienztga tg’è nia luvro, cusia e cuntschia. «Unione feminile Bivio» La «Unione feminile Bivio» da Beiva dattigl siva digl onn 1993. L’amprema presidenta dall’uniun è stada Rita Ulbrich-Cadotsch, uriunda da Savognin e da lez taimp sesenta a Beiva. Da preschaint ò l’uniun 36 commembras da 16 anfignen 90 onns. Alla ­suprastanza appartignan Christine ­Gini-Hemmi, Brigitte Birk e Silvia ­Leonhard. An cuminanza segnan las treis donnas per la direcziun dall’uniun. (fmr/gns) En’ovra communabla Las donnas dalla «Unione feminile Bivio» on per mangs en project artistic unic: Cuser en’ovra communabla tgi represchainta las calours veivas digl Parc Ela. Cun pazienztga e creativitad, on ellas rimno passa 60 sorts da teila e tocs d’ornamaint, tg’ellas cumpileschan ossa an en’ovra a mang. L’ovra finala vign preschentada igl schaner 2025. (fmr/gns/sab) Las donnas da Beiva e la schnidregna èn vedlonder da cuser l’ovra da teila. Monika Rohrer ò gia l’ideia da far cun las donnas da Beiva ena lavour da cuminanza.

Sen la veia naziunala a Beiva direcziun Pass digl Gelgia ègl do dumengia sivamezde en accident cun ena collisiun lateral-frontala. Scu chegl tgi la Pulizeia cantunala digl Grischun screiva ainten ena communicaziun, leva en automobilist dad 84 onns carar d’ena untgeida tar la planeira Capalotta a Beiva direcziun Nagiadegna. El ò pero survasia en autist da 60 onns tgi niva dalla madema direcziun ed uscheia ègl do en collisiun lateral-frontala digls dus autos. La pulizeia vegia constato odour d’alcohol tigl manischunz da 60 onns ed ò perchegl piglia ena prova da sang e confisco igl permess da manascher. Tots dus vehichels on stuia neir transportos davent. La pulizeia sclarescha igls motivs digl accident. (cdm/fmr)

En pled tgi vo bagn a pêr cun Leo Jeker è «far». «Leo Jeker: Machen» è igl tetel digl codesch dalla veta fitg vasta digl pionier dalla neiv artifiziala e cunzont er digl turissem a Savognin. Igl codesch – tg’è nia preschento gievgia passada a caschung dalla vernissascha – è er perdetga dallas activitads instanclablas digl om dad 81 onns. Gist frestg or dalla stampareia è igl codesch cugl tetel «Leo Jeker: Machen», noua tgi la veta fitg activa da Leo Jeker vign pir dretg alla gleisch. Sen 176 paginas descreiva igl autour Jano Felice Pajarola igl angaschamaint da Leo Jeker pigl turissem, l’economia, la politica, l’agricultura ed er igl sport. Illustro vign igl text cun 80 fotos tgi dattan all’ediziun ena noda singulara. A pled vignan er 14 conautours, tots persungas tgi canoscha gio decennis Leo Jeker ed omens e donnas tg’on an ena moda u maniera gia ena relaziun pi strètga cun el, seia chegl antras lour veta professiunala, l’activitad politica u la relaziun famigliara. Tranter oter èn chegl Karl Frehsner, igl anteriour schef­trenader tar Swiss Ski, e Peter Schröcksnadel, durant blers onns president dalla Federaziun da skis austriaca. Scretg en text pigl codesch da Leo Jeker on alloura er Theo Haas, blers onns president cantunal digls cumegns da vaschigns, e Sep Guetg, tg’è sto 12 onns mastral digl anteriour cumegn da Savognin ed er parsoura digl Club da skis Savognin. Interessants èn alloura er igls blers citats da Leo Jeker tgi dattan agl «sies» codesch anc daple vitalitad. Egn digls pi ancunaschaints è bagn igl suandont citat: «Neiv è noss pang da mintga de.» En toc istorgia grischuna Igl è bagn ironic tgi gievgia seira, la seira dalla vernissascha digl codesch da Leo Jeker, naveva a Coira scu da tschiel rot. El sez era tot cuntaint dalla neiv naturala, tiers esser Leo Jeker an ­Europa igl grond pionier digls canungs da neiv e dalla neiv artifiziala. Preschaintas alla vernissascha èn stadas 90 persungas, cunzont ameis ed ameias dalla persunga principala dall’occurrenza e vernissascha. Beneventada è la raspada neida da Silvio Lebrument tgi stat alla testa digl cunsegl d’administraziun dalla Somedia SA. El ò detg tgi la Somedia SA publitgescha gugent codeschs da persunalitads grischunas. Tar egna da chellas totga bagn Leo Jeker. «Igl codesch dad el descreiva en toc istorgia grischuna», ò detg Silvio Lebrument. Ultra da chegl seia igl codesch er en mossaveias scu tgi projects da nossa societad sa laschan realisar e purtar anavant. «Ia sung fitg impressiuno ed i duvress aint igl Grischun ples Leo Jekers», ò agiunto Silvio Lebrument. En angraztg cunzont per collaboratours e collaboratouras Cun Jano Felice Pajarola ò Leo Jeker catto per sies codesch dalla veta ena persunga versada ed en scribent cun ena bunga plema. L’ideia da far en codesch sur da sia veta e sias activitads seia betg neida dad el, ò punctuo Leo Jeker. Ples persungas tgi stettan ad el pi manevel e cunzont er sies confamigliars vegian gia l’ideia ed er igl giaveisch da realisar igl codesch. Chel codesch deditgescha el cunzont a collaboratouras e collaboratours da Savognin Pendicularas SA, a sias famiglias, ad ameis ed ameias scu er agls pours dalla Corporaziun Val Nandro scu angraztg, en angraztg tgi mintgign mareta da cor. Chegl per aveir gia 60 onns ena fitg bunga collaboraziun, ò detg Leo Jeker. A Jano Felice Pajarola è alloura er reuschia da metter chel angraztg an bels pleds e cunzont an en bung tudestg. «Tar mintga antop cun Leo Jeker tar el an sia steiva a Zezras èn adegna nias vetiers ples istorgias e ples activitads da Leo ­Jeker», dei igl autour digl codesch. Adegna puspe vegia el fatg pansiers scu metter tot chellas istorgias an pleds, er perveia digl volumen digl codesch, ò detg Jano Felice Pajarola. Igl autour ò er menziuno tgi seia sto impussebel da ­risguardar tottas activitads da Leo Jeker cun screiver igls texts pigl codesch. 54 differents temas e staziuns A Jano Felice Pajarola è reuschia da structurar igl codesch, uscheia tgi fò gost da sfiglier ainten chel ed er da liger tge persunalitad tgi Leo Jeker è sto ed è anc adegna. 54 temas ò igl autour tscharnia per metter an pleds la bio­grafia digl om tg’è carschia se a Churwalden ed ò siva da ples decennis dimora a Zezras. Jano ­Felice Pajarola descreiva las staziuns ed er las epocas, per deir uscheia, dalla veta digl om dad 81 onns. Leo Jeker è sto cun corp ed olma en turisticher, ma cunzont durant 24 onns en politicher fitg angaschea. «Turisticher e politicher sunga sto gugent, ma anc pi gugent luvrer», ò Leo ­Jeker adegna puspe accentuo tar la vernissascha. Far è adegna sto la sia devisa e gist perchegl ò igl codesch igl tetel «Leo Jeker: ­Machen» tgi savess betg eir pi bagn accord tar ena persunalitad scu el. Igl codesch «Leo Jeker: Machen» da Jano Felice Pajarola è da retrer ainten plessas librareias, tar la Somedia ed er aint igl Hobi kiosk a Savognin. Leo Jeker (dretg) cun Jano Felice Pajarola tg’ò mess an pleds la biografia digl turisticher e politicher. Siva dall’emda passada an vendita: igl codesch noua tg’è da liger la veta multifara da Leo Jeker. Tots dus totgan tigls cunautours digl codesch (da san.): Karl Frehsner e Sep Guetg. Per la vernissascha on els gia da dar stgisa.

Igl pasterner tgi vign a Brinzauls, emissiuns da quiz u perfign ena cursa d’autos da Casti a Lai: chesta gievgia anveida RTR all’occurrenza «Segns dal temp» a Casti. I spetga ena seira cun diversas contribuziuns d’antrouras dalla Val Alvra or digl archiv dad RTR tgi duessan diverteir. Igl manader digl archiv dad RTR Bernard Bearth ò do en’invista ainten las preparativas per l’occurrenza e la muntada digl «sies» archiv cun passa 110 000 contribuziuns. «Casti è per l’amprema geda li da partenza per ena cursa da muntogna. Willy Daetwyler parta cun igl sies 4,5 liter Alfa Romeo. Final è Lai tgi schea 500 meters pi anse.» – Uscheia scumainza igl moderatour la sia contribuziun da televisiun davart «Ena nova cursa da muntogna» igl avost 1951. «Li da partenza» davainta Casti er chesta gievgia – chegl pi pac per lascher filar danovamaintg igls Alfas vers Lai - mabagn per lascher repassar tungs, fotografias e films d’antrouras scu chel dalla cursa d’autos. L’occurrenza «Segns dal temp» da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) porscha invista allas visitadras ed agls visitaders aint igl archiv dad RTR, chegl cun material audiovisual tgi documenteschan l’istorgia, la cultura e las persunalitads dalla Val Alvra. Igl pasterner a Brinzauls ed emissiuns da quiz Sper la cursa d’autos da Casti a Lai vignan mussadas a Casti er ulteriouras «perlas» or digl archiv: per exaimpel davart igl louf da Lantsch, igl pasterner tgi niva regularmaintg cugl pang a Brinzauls ni emissiuns da quiz d’antrouras cun participantAs dalla regiun. Las «perlas» n’èn pero ansasez nigns scazis or d’en truclet zuppo aint igl schler dad RTR, scu chegl tgi Bernard Bearth – igl manader dalla partiziun archiv e datas tar RTR – daclera: «Nous archivagn tot. Igl noss archiv porscha radond 44 000 contribuziuns da televisiun e var 70 000 contribuziuns dad audio. Bung 99 % dallas producziuns da video èn digitalisadas ed accessiblas per egn e mintgign sen Play RTR. E las contribuziuns da tung actualas èn da cattar sen l’audioteca dad RTR. Pinavant vagn nous permangs en project per render accessibel anc ulteriour material auditiv sen la madema plattafurma scu igls videos. Chegl savond tgi igl interess da tadlar istorgias auditivas è forsa pi pitschen tgi per video.» I detta singulas emissiuns tgi seian ainten la «stgaffa da teissa» e tgi na dastgan betg neir mussadas – per exaimpel perveia da dretgs persunals, dei Bernard Bearth. Integrar er giasts Igl intent da «Segns dal temp» a Casti è – chegl malgro tg’igl archiv è accessibel per egn e mintgign: «Nous lagn eir tar la gliout, render attent agl archiv, diverteir e mussar tge tgi vagn e lascher participar la gliout a chel scazi schi vast», daclera Bernard Bearth. E pinavant sa tractigl er d’ena incumbensa dalla SRG SSR tenor concessiun: metter a disposiziun igl archiv alla publicitad. Davart igl cuntign dalla seira a Casti dei Bernard Bearth: «I dat en pêr classichers tgi funcziuneschan adegna. La gliout vot vaseir sasezza avant 20 u 30 onns. Ed alloura schi veian forsa schon angal en amei, igls ast da prancepi gio aint igl satg.» I sa tracta pia tenor las sias indicaziuns d’en potpourri divertent da cuntigns dalla regiun – la Val Alvra. «Nous na lagn betg far eir a tgesa els cun tristezza. Perchegl vainsa er decidia da desister da contribuziuns davart igl Rutsch da Brinzauls.» Pinavant ins viglia – sper igl mussar cuntigns nunancunaschaints – er integrar giasts tgi vignan a pled – chegl tenor igl motto «vossas e nossas memorgias». A Casti vignan chegl ad esser Linard Candreia (scribent uriund da Stierva) e Donat Rischatsch (scribent uriund da Vaz). En’ideia viglia an nov format Er schi l’occurrenza d’archiv a Casti è pir la sagonda ediziun da «Segns dal temp» siva dalla occurrenza la premaveira a Tschlin, n’è igl format scu tal betg nov. «Gio l’antschatta digls onns 2000 vainsa fatgs notgs da film ainten tot las regiuns an furma d’en open-air kino per mussar cuntigns or digl archiv. Chegl è alloura sa durmanto ed ossa vainsa detg: nous stuagn eir puspe», dei Bernard Bearth. «Segns dal temp» è pia ena ideia viglia an en nov format cun en nov aspect: la part participativa cun giasts tgi publitgeschan lour documaints sen nossaistorgia.ch – ena plattafurma d’archiv accessibla per egn e mintgign. «Uscheia lainsa accentuar la muntada digl archiv persunal e local. Blers na son mianc sen tge tgi tschaintan, on forsa ainten schler ena massa documaints e na son betg tge far cun chegl», dei Bernard Bearth. Ena selecziun casuala e betg cumpletta «Per la seira a Casti vagn nous vurdo aint igl archiv tge tgi vagn e vagn alloura s’accorschia tgi stuagn forsa eir sur igl cumegn d’Alvra or e schlarger sen l’antiera Val Alvra», dei Bernard Bearth. Ena glista cun igl material catto è alloura neida messa a disposiziun ad en redactour tgi canoscha la regiun – aint igl cass da Casti a Federico Belotti, redactour digl Grischun Central dad RTR. «Or digl material ò el fatg ena selecziun, tgi è fitg casuala e sa tgapescha er betg cumpletta.» Impurtant seia en mix noua tg’ins vei blera gliout e noua tg’ins «pò surreir», accentuescha Bernard Bearth. Schi, cura e noua tgi la terza ediziun da «Segns dal temp» ò alloura li, na so Bernard Bearth betg anc. «Ia gess or adegna puspe cugl archiv», dei igl om tgi surrei sch’el discorra digl «sies» archiv tg’el magna ossa siva da bung seis onns. «La SRG SSR ed uscheia er RTR, è ossa an ena situaziun finanziala tg’ella stò ponderar, tge tgi è pussebel e tge betg ple. Forsa ègl damai da cattar otras furmas», dei igl om da 60 onns ed agiunta, «chels tungs e films n’èn ansomma betg ensatge da far giu polvra. Igl è da procurar tgi chegl vigna tar la gliout e chegl am schea fitg a cor.» L’occurrenza «Segns dal temp» ò li chesta gievgia, igls 28 da november 2024, allas 20.00 ainten la sala da gimnastica a Casti. Access agl archiv da televisiun dad RTR ins ò via rtr.ch/play/tv/emissiuns. La plattafurma istorica per egn e mintgign è accessibla sot www.nossaistorgia.ch. Ena emissiun digl onn 1994 mossa igl Chor viril Alvra tgi exercitescha «La Veia dalla Crousch» da Peder Cadotsch ed Alvin Muoth. Igl chor è sa schliia igl onn 2012. Egna dallas contribuziuns d’archiv tgi vign mussada chesta gievgia è la cursa da muntogna da Casti a Lai. Ella ò gia li la fegn avost igl onn 1951, chegl er cun participaziun d’ena donna. Egna dallas contribuziuns d’archiv tgi vign mussada chesta gievgia è la cursa da muntogna da Casti a Lai. Ella ò gia li la fegn avost igl onn 1951, chegl er cun participaziun d’ena donna. Benedikt Nadig ò sagetto igl onn 1978 en louf a Lantsch. Gievgia vign mussada ena contribuziun digl onn 1996 tgi sa regorda a che Bernard Bearth magna siva da bung seis onns la participaziun archiv e datas tar RTR. Egna dallas sias incumbensas è da metter a disposiziun igl archiv alla publicitad.

Per la seisavla geda realisescha la scola da Lai en’installaziun da gleisch pigl gôt magic (Zauberwald). Chest onn è l’installaziun inspirada dall’istorgia digl pitschen prenzi. Sot la batgetta digls dus scolasts Patrick Nyfeler e Lukas Moos transfurmeschan igls unfants dalla 6avla classa las scenas dall’istorgia an models da gleisch. Per la FMR on igls scolasts ed unfants do invista ainten las preparativas. La scena tgi è neida malagea cun creidas e tgi corva en’antiera tavla da scola croda immediat an îgl: muntognas gizzas scu guglias. Sen la pi ota stat igl pitschen prenzi. La sia schlengia tgi zofla aint igl vent è bunamaintg madem lunga scu el sez. Sen en taburet anmez la stanza da scola la madema scena anc eneda. Chest’eda pero pi pitschna ed an furma d’en model da lenn. Spertamaintg realiseschan visitadras e visitaders dalla 6avla classa primara a Lai: igl pitschen prenzi gioia cò pigl mument ena rolla impurtanta. E daveiras: las scenas or dad egn digls pi renumos codeschs d’unfants servan scu model per lour installaziun aint igl gôt magic (Zauberwald) a Lai da chest onn. Luvrar cun materials simpels Tendas, anghels, utschels, flours e saltunzas: siva digl onn 2017 procuran igls dus scolasts Patrick Nyfeler (45) e Lukas Moos (62) dalla scola a Lai cun lour scolarAs per en’installaziun da gleisch aint igl gôt magic. «Nous n’ischan betg naschias scu artists da gleisch, pero nous ischan tots dus creativs e vagn bleras ideias. E nous ischan en bung team», dei Patrick Nyfeler. Ed er schi el ò banduno siva 18 onns la scola da Lai ed instruescha da nov a Panadoz, on igls dus scolasts tschartgea puspe la collaboraziun per la 11avla ediziun digl gôt magic. «Cura tgi nous faschagn rughel aint igl gôt e giagn siva a giantar neschan savens gio las ideias pigl onn proxim», tradescha Lukas Moos a caschung d’ena viseta dalla FMR ed agiunta arisguard igl tema da chest onn: «Igl pitschen prenzi è en’istorgia tgi commuainta ed egn digls codeschs tg’è nia vandia igl pi savens.» Cun dus scolaras digl rom facultativ «dessignier» segl scalem superiour da Panadoz ò Patrick Nyfeler procuro chest onn per las skizzas dall’installaziun ed en prototip. Las previsiblamaintg set scenas digl pitschen prenzi – ed uscheia set installaziuns – vignan construeidas dalla 6avla classa da Lukas Moos a Lai. «Igl è adegna en po ena sfeida da cattar en tema e material tgi è er adatto pigls unfants. Nous lagn pero mussar, tg’igl è er pussebel da far ensatge bel cun simpels materials, vot deir davent digl hightech programmo e beamer tg’ins vei ozande savens aint igl art», dei Patrick Nyfeler. Luvro vign aint igl pierti Pero scu davaintan skizzas or d’en codesch d’unfants installaziuns da gleisch? «Cun ‹Procreate› – chegl è en program da dessignier segl Ipad – vagn nous dessignia las singulas scenas digl pitschen prenzi. Lò ègl pussebel dad extrahar differents plangs e chels vignan alloura mess se egn davos l’oter aint igl gôt», dacleran las dus scolaras da Panadoz davart lour proceder. E tranter mintga plang vignan installos reflectours tgi meidan calour, 48 reflectours èn necessaris. Or da plattas da biagier da material sintetic vignan alloura razgedas cun la rezgia a piz igls singuls plangs dallas scenas digl pitschen prenzi. Chellas èn 4 meters largias e 2,1 meters lungas e perchegl ston las nov scolaras ed igls dus scolars dalla 6avla classa er razger aint igl pierti. «En onn vainsa construia l’installaziun aint igl luvratori e constato siva tgi nign betg ple or dad isch», agiunta Lukas Moos, tg’è siva da 30 onns scolast, cun en reir. «Da montar igls singuls plangs alla fegn finala uscheia aint igl gôt tg’els tignan e mossan en maletg unitar è ena sfeida. E scu per tot igls artists aint igl gôt magic è l’ora ed igl vent la pi gronda sfeida», daclera Patrick Nyfeler. En project da cor E betg igl davos è er igl preventiv onn per onn ena pulita sfeida per la scola da Lai. 10 000 francs vignan mess a disposiziun digl gôt magic sez per lour installaziun. Dasperas investeschan igls dus scolasts bler taimp e lavour tgi na vignan betg remuneros, aglmanc betg cun daners. «Schi vign anavos ensatge n’èn chegl betg igls daners, mabagn igls unfants, la classa, la scola e nous tgi survagnin tants resungs positivs scu per exaimpel ‹hey la scola, chegl saro puspe egna dallas pi belas installaziuns›. E chegl mutivescha da cuntinuar, igl è simplamaintg ensatge tgi nous faschagn cun gronda passiun e cun cor», dei Lukas Moos. Igls dus scolasts tradeschan, tgi la pi gronda satisfacziun seia alloura mintgamai da simplamaintg star no tar l’installaziun e tadlar tge tgi la gliout dei, sainza sa dar da canoscher. «E sch’ins sainta alloura tot chels ‹wow’s› alloura è chegl ensatge digl pi bel, tgi fò simplamaintg bagn agl cor.» En project interdisciplinar Antschet a razger on igls 11 unfants la fegn otgover l’amprema dallas set scenas. Anfignen tar l’avertura digl gôt magic igls 12 da december 2024 spetga pero anc enqualtgi lavour. «Chegl è en project interdisciplinar. Per l’egna èn igls noss temas er adegna adattos per discutar aint igl rom etica», dei Lukas Moos. «Ed ord vista artistica ègl er igl intent da mussar agls unfants tge tgi dovra tot per ena tala installaziun ed els pon esser part da chegl. Chegl è bler daple tgi en dessegn tgi vign la fegn digl onn da scola tigl palpieri vigl», agiunta Patrick Nyfeler. Andrina «A me plai chella lavour, perchegl tgi nous pudagn malager davantor e luvrar cun la rezgia a piz. All’antschatta ègl sto difficil da razger, pero cugl taimp ègl nia pi simpel. Ia cat chegl cool tgi nous pudagn produtgier en’installaziun pigl gôt magic perchegl tg’ins vei siva aint igl gôt tgi nous vagn er contribuia ensatge. Ed ia ma legr igl pi fitg da vaseir, scu tgi l’installaziun vei or sch’ella è alloura illuminada.» Naomi «Ia cat chegl ena bela lavour perchegl tgi schi dat problems pudagn nous er ampruar nusezs da cattar schliaziuns, uscheia per exaimpel schi ena part digl motiv crudess davent dalla pare. Chi e lò gartegian las nossas ideias, chi e lò er betg. Ia ma legr da pudeir eir a contemplar siva la nossa lavour e vaseir igl product final.» Moya «Ia va plascheir digl luvrar fitg exact, pero er igl dessignier tgi stò betg esser adegna schi exact (rei). Cunzont all’antschatta ègl sto difficil da razger las stiertas e restar sen la lengia. Ia cat chegl en cool project perchegl tgi la nossa scola contribuescha gio siva digl onn 2017 agl gôt magic. Ia ma legr igl pi fitg da spassager igl december tras igl gôt.» Lea «A me plai tgi nous pudagn gidar tar chellas installaziuns, perchegl tgi nous ischan tigl signour Moos ainten scola e pudagn perchegl ans participar a chels projects. Da luvrar e razger exact cun la rezgia è ena sfeida.» Marino «Ia lavour fitg gugent cun la rezgia a piz, chegl am plai igl pi fitg. All’antschatta ègl sto difficil pero ossa betg ple. Ia cat chegl fitg cool tgi nous pudagn far chell’installaziun pigl gôt magic ed ia ma legr igl pi fitg da spassager tras igl gôt e tgi nous pudagn eir aint gratuit.» Las plattas da biagier èn mengia grondas per igl luvratori uscheia tg’ellas vignan razgedas aint igl pierti. Observos digl scolast Patrick Nyfeler rezgian igls unfants cun la rezgia a piz las scenas or da plattas da biagier da material sintetic. Er igls unfants dastgan sa participar agl process creativ cun lour inputs pigl scolast Lukas Moos. Er igls unfants dastgan sa participar agl process creativ cun lour inputs pigl scolast Lukas Moos. Lukas Moos (san.) e Patrick Nyfeler procuran gio siva dad onns per mintgamai en’installaziun da gleisch aint igl gôt magic tg’els creeschan cun lour scolaras e scolars. Chest onn servan scenas dall’istorgia digl pitschen prenzi scu model. Igls unfants e giuvenils tgi sa participeschan chest onn allas installaziuns da gleisch aint igl gôt magic fon amprems experimaints cun l’illuminaziun da lour scenas. Igls unfants e giuvenils tgi sa participeschan chest onn allas installaziuns da gleisch aint igl gôt magic fon amprems experimaints cun l’illuminaziun da lour scenas. Igl model da lenn tgi ò sarvia scu amprem prototip per las installaziuns da gleisch aint igl gôt magic da chest onn.