La gruppa da gö Chüralla da Scuol ha festagià in sonda passada lur 20avel cumplion cun ün program per pitschen e grond. Andrea Boeck Studer e Sara Fanchi mainan la gruppa chi’s rechatta suot il tet da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol. La gruppa da gö Chüralla da Scuol exista fingià daspö l’on 2004 e vain amplifichada on per on. Uffants douvran ün bun ritem, exaimpels, inscunters cun attenziun e cun respet vicendaivel. Els douvran eir temp per sviluppar lur sensual ed ün spazi da libertà. La gruppa da gö Chüralla es statta da principi davent commembra dal «Spielgruppenverband SSLV, (Schweizer Spielgruppen-Leiterinnen Verband) e vain manada tenor la pedagogia da Rudolf Steiner. Suot il tet da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol ha chattà avant var 15 ons eir la Chüralla üna dmura. Illa gruppa da gö vegnan chürats uffants da trais ons amunt da lur manadras. Ils uffants da scoulina frequaintan la Chüralla insembel culs uffants da la gruppa da gö. La Chüralla vain manada dad Andrea Boeck Studer e da Sara Fanchi cun gronda premura. La Chüralla es üna società chi’s nomna Associaziun scoulina Minchületta e Chüralla e la persuna da contact es Sarah Siegerist. La società viva da las entradas dals commembers, da las entradas dals genituors, d’üna pauschala dal cumün da Scuol, da sponsurs e donaturs privats. «No vain per regla tanter ses e desch uffants chi sun pro no var trais uras al di e la Chüralla nun ha da far nüglia culla Scoula libra Rudolf Steiner. Ils uffants pon ir inavant pro no a scoulina,ma eir müdar illa scoulina dal cumün», ha orientà Andrea Boeck. Cun manadras bain scoladas Andrea Boeck Studer s’ha scolada sco ergoterapeuta ed ha lavurà pro la Crusch cotschna a Basilea Champogna. Ella ha fat müdada cun sia famiglia illa Surselva e lavurà là in üna gruppa da gö a Falera ed a Laax. Dal 2014 ha ella fat müdada in Engiadina e cumanzà cun sia lavur illa Chüralla a Scuol. Ils ons 2017/2018 ha ella fat la scolaziun sco manadra da gruppas da gö. Sara Fanchi chi ha passantà seis temp da scoula a Scuol ha fat ün on da barat illa Nouva Zelanda e davo la scolaziun sco pedagoga da movimaint a la scoula da gimnastica a Basilea. Davo esser tuornada inavo in Engiadina ha ella fat massaschas e manà cuors da movimaint. Il modul sco manadra da gimnastica G&S ha ella frequentà ed instruischa pel mumaint gimnastica per uffants da scoulina ed illa gruppa da la Chüralla. Festa da cumplion da 20 ons Sonda passada a partir da las 13.30 ha lura gnü lö sülla plazza davant la scoula libra Rudolf Steiner a Scuol la festa da vainch ons Gruppa da gö Chüralla. Da la partida d’eiran blers uffants e genituors chi han giodü üna davomezdi cun gös, star insembel, mangiar e baiver, adüna survagliats da lur manadras. Ün stand spordschaiva il pes-char, ün oter cun duos duonnas chi faivan il bellet, ed il hit per blers uffants es stat il ir in ot culla s-chala dals pumpiers chi’s vaivan tut il temp da muossar als uffants lur lavur. Fatschas riantadas, surpraisas e minchatant culla bocc’averta han dat il buol a la festa da la Chüralla. Eir uffants chi sun gnüts a savurar co cha quai füss han survgni insembel cun lur genituors üna bun’invista. Las manadras da la Chüralla Andrea Boeck e Sara Fanchi. (da schn.) Las manadras da la Chüralla Andrea Boeck e Sara Fanchi. (da schn.) Il logo da la gruppa da gö Chüralla. Uffants cun bellet d’eiran da la partida. Ils pumpiers han dat ad uffants e creschüts la pussibiltà d’ir in ot. Ils pumpiers han dat ad uffants e creschüts la pussibiltà d’ir in ot. La festa ha gnü lö a Scuol sülla plazza da la Scoula libra Rudolf Steiner. 20 ons Chüralla a Scuol La gruppa da gö Chüralla da Scuol ha festagià in sonda passada insembel cun uffants e creschüts, giuvens e vegls üna davomezdi cun trategnimaint e buna glüna. Las duos manadras da la Chüralla, Andrea Boeck Studer e Sara Fanchi han preschantà lur lavur insembel culs uffants. La gruppa da gö exista fingià daspö l’on 2004 e vain amplifichada on per on. Suot il tet da la Scoula Rudolf Steiner a Scuol ha chattà la Chüralla üna dmura. Ella es preschainta là daspö var 15 ons e nun ha da chefar nüglia culla Scoula libra Rudolf Steiner. (fmr/bcs)

Avant precis 20 ons es gnü miss in funcziun darcheu il vegl Muglin Mall a Sta.Maria. Ed eir uossa, in quist on giubilar, as preschainta la gestiun in buna fuorma, cun üna excellenta situaziun finanziala e daspö quatter eivnas eir cun üna nouva rouda pel vegl muglin. Il falegnam Remo Salvett (schn.) e Roman Andri, il president la Società Amis Muglin Mall, davant la nouva rouda dal muglin a Paclera/Sta.Maria. I nu dà in Svizra tants muglins sco il Muglin Mall a Sta.Maria. Pitschen, istoric, bain mantgnü, immez cumün – quai sun be alch chavazzins chi laschan declerar, perche cha’l muglin vain qua e là eir nomnà üna «perla» o «perdütta preziusa» dal vegl artischanadi da mugliner. Ma quai chi distingua forsa il Muglin Mall amo dad oters muglins istorics in Svizra es il temp preschaint: Üna gruppa activa es al timun, e quella dà vita al stabilimaint illa Via Paclera a Sta.Maria – cun lavuratoris, visitas da scoulas, referats ed occurrenzas da different gener. Da quist’actività ha dat perdütta in sonda passada la radunanza annuala da la Società Amis Muglin Mall, ingio chi’d es tanter oter eir gnü preschantà l’elemaint chi metta in movimaint l’inter muglin, nempe üna nouva rouda dal muglin. Ün president ingaschà Üna trentina da passa 200 amias ed amis da la Società Amis Muglin Mall es gnüda in sonda passada a la radunanza a Sta.Maria. Quist’uniun pissera pella gestiun aint il vegl muglin, il qual es documentà la prüma l’on 1676. A la testa da la Società Amis Muglin Mall es l’ingaschà president Roman Andri da Müstair. In occasiun da la radunanza ha el pudü preschantar ün guadogn da passa 11 000 francs, quai pro entradas da 54 000 francs. Quistas entradas ed il guadogn sun d’attribuir in gronda part a la lavur da «fundraising» cha’l president fa daspö il 2018, daspö ch’el es president da la società. Las cifras principalas da quist on scuors: Da las entradas da 54 000 francs vegnan var 10 000 francs da la gestiun, var 12 000 francs sun dals «amis» – e tuot il rest, dimena var 60 % da tuot las entradas, es Roman Andri amo stat bun da procurar sur fundaziuns o cumüns benestants in Svizra. Per quist ingaschamaint premurà ha il president survgni lods da tuottas varts in sonda passada illa saletta dal Muglin Mall. Ün’operaziun al cour Ma uschè crudel sco chi tuna – il guadogn porta insè pac a la Società Amis Muglin Mall! Tenor ils statüts esa nempe reglà uschè cha tuot il chapital da l’uniun chi surpassa l’import da 10 000 francs, vain surdat on per on a la Fundaziun Muglin Mall. Quella fundaziun es independenta da la gestiunaria e pissera per l’infrastructura e’l mantegnimaint dal muglin. I’ls ultims ons sun p.ex. gnüts renovats il tet e la fatschada. E lura ha la fundaziun, insembel culla Società Amis Muglin Mall, perfin amo fat dürant ils ultims mais ün’operaziun al «cour» dal muglin – ella ha nempe rimplazzà üna da las duos roudas dal muglin. Als 11 da mai 2024, al Di naziunal dals muglins, es la nouva rouda gnüda inaugurada. In sonda, in occasiun da la radunanza generala, ha il «schef d’operaziun», il falegnam Remo Salvett, declerà pass per pass co ch’el ha construi la nouva rouda. «I nu s’ha bleras occasiuns illa vita per far üna rouda da muglin», ha dit il falegnam da Sta.Maria. Per realisar la rouda haja el però gnü ün pitschen avantag: «Eu n’ha gnü la furtüna da pudair assister avant 20 ons a meis bap, cur cha quel vaiva realisà la prüma rouda dal Muglin Mall. La nouva rouda n’haja uossa fat svess. E chi sa che chi sarà lura in vainch ons, cur cha quista rouda stuvarà forsa darcheu gnir rimplazzada?» Pass per pass a la rouda La veglia rouda ha stuvü gnir rimplazzada, schabain cha ad ögl paraiva tuot dad esser in uorden a la surfatscha. Ma il lain da larsch – expost ad aua e sulai – gniva planet marsch da dadaint oura. Prümas prouvas vaivan muossà vaira svelt chi nu bastaiva be cun pitschnas reparaturas e chi stuvaiva nan üna nouva rouda. Remo Salvett ha muossà a man da fotografias ils singuls pass da lavur: co ch’el ha tscherchà il dret larsch, co ch’el ha preparà la crusch, ils archs e las palas da la rouda e co ch’el ha lura la finala incuognà tuot las parts. Cun tuot quellas explicaziuns ha il falegnam cumprovà in sonda passada cha na be il manster da mugliner es particular, ma cha eir quel dal «fabricha-roudas» – o meglder dit dal roder e charrer – es rar e particular. «Tü poust cumanzar» Da realisar la nouva rouda da muglin ha cuostü al Muglin Mall var 12 000 francs. Remo Salvett ha illustrà la dumonda da finanziaziun cun üna anecdota divertenta: «Roman Andri am vaiva dit chi saja oramai da tour per mans quista lavur e ch’el giaja uossa in tschercha da raps. Eu n’ha lura pensà: ‹Ma bain, quai giarà uossa var 2 – 3 ons fin cha nus pudain cumanzar.› Ma fingià davo ün mais m’ha Roman telefonà e dit: ‹Tü poust cumanzar – nus vain insembel ils raps!›» Roman Andri, il president ingaschà, vuless però jent surdar seis uffizi ad üna nouva persuna. Per intant nu s’haja però amo chattà a quella, e perquai s’ha’l laschà persvader da far inavant amo ün on. Per la società nun es quella cuntinuità sgür na ün dischavantag, perquai cha’l muglin e Roman Andri fan oramai daspö il 2018 buna farina insembel. «Jau nu vaiva tantüna ingün’idea dad ün muglin», ha confess l’anteriur magister e directur d’ospidal Roman Andri davo la radunanza. «Ma eir per mai esa stat in tuot quists ons ün plaschairun d’imprender a cugnuoscher tuot il funcziunamaint d’ün tal muglin, cun tuot ils urdegns e proceders. Ed id es impustüt ün grond plaschair per mai da pudair instruir a nossas visitas i’l Muglin Mall – p.ex. a scolaras e scolars da tuot la Svizra. Id es simplamaing üna bellezza!» Ed eir Roman Andri varà pudü constatar davo la radunanza, cur cha la manadra dal museum Christiane Stemmer, ha lura finalmaing laschà cular l’aua tras il chanal e sur la nouva rouda giò: I gira dret bain, pro’l Muglin Mall. Far pan i’l vegl muglin Il pitschen Muglin Mall a Sta.Maria, sper la Muranzina, es gnü miss in funcziun darcheu l’on 2004. Seis nom ha l’edifizi da la famiglia Mall, da l’ultim mugliner. Grazcha eir a l’ingaschamaint da Jon e Renata Bott es l’edifizi darcheu gnü revitalisà avant 20 ons in fuorma dad ün museum interactiv. La «Società Amis Muglin Mall» pissera pella gestiun, intant cha la «Fundaziun Muglin Mall» es possessura dal stabilimaint e cun quai respunsabla pel mantegnimaint da quel. La «Società Amis Muglin Mall» organisescha diversas guidas tras il muglin e spordscha lavuratoris per gruppas e scoulas, ingio chi vain fat pan. Detagls davart las uras d’avertüra, il program ed ils predschs d’entrada as chatta sün: www.muglin.ch. I dà da cumprar eir farina e giuotta direct i’l Muglin Mall, s’inclegia da quella mieuta i’l vegl muglin a Sta.Maria. (fmr/dat) Üna buna trentina dad amias ed amis dal Muglin Mall han dat perdütta in sonda, ils 1. da gün, da la viv'actività i'l muglin. Roman Andri, il president premurà da la Società Amis Muglin Mall. Il falegnam Remo Salvett (schn.) e Roman Andri, il president la Società Amis Muglin Mall, davant la nouva rouda dal muglin a Paclera/Sta.Maria. Il falegnam Remo Salvett (schn.) e Roman Andri, il president la Società Amis Muglin Mall, davant la nouva rouda dal muglin a Paclera/Sta.Maria. Il falegnam Remo Salvett (schn.) e Roman Andri, il president la Società Amis Muglin Mall, davant la nouva rouda dal muglin a Paclera/Sta.Maria. La rouda es refatta e po darcheu metter in movimaint il muglin. La rouda es refatta e po darcheu metter in movimaint il muglin. L'aua tschüffa las palas e metta in movimaint la nouva rouda dal muglin. La rouda es refatta e po darcheu metter in movimaint il muglin. Daspö precis 20 ons esa darcheu vita i'l vegl Muglin Mall immez Sta.Maria. Daspö precis 20 ons esa darcheu vita i'l vegl Muglin Mall immez Sta.Maria.

Als 8 e 9 da gün es a Clostra la 29avla Festa chantunala da musica. Passa 60 societats da musica dal Grischun e da la Svizra sun da la partida per as preschantar davant üna giuria professiunala. Eir passa üna dunzaina musicas dal Grischun dal süd faran quista fin d’eivna il viadi vers Clostra. Las festas chantunalas da musica han tradiziun e sun il böt per bleras societats da musica – per as preschantar davant ün grond public e per gnir valütadas d’üna giuria professiunala. Bleras prouvas ed uras dal dirigent e da musicantas e musicants in lur temp liber vegnan sacrifichadas per pudair s’inscuntrar cun collegas musicants/as da tuot il Grischun. Bleras uras da preparaziun Quist on vain organisada l’occurrenza tradiziunala a Clostra, e quai da las societats da musica da Clostra e Jenaz. Passa 60 societats da musica da tuot il Grischun e da la Svizra sun preschaintas a la Festa chantunala da musica dals 8 e 9 da gün 2024. Ellas as preschaintan cun lur tocs da gara,voul dir il toc d’aigna tscherna ed il toc da lezcha cha las musicas survegnan dudesch eivnas avant la festa. Bleras musicas fan eir part a la concurrenza da marchar. Per mincha dirigent voul quai dir bleras uras da preparaziun per cha la società saja pronta per quist mumaint decisiv. «Per dirigents, musicantas e musicants nu daja üna posa davo ils concerts da prümavaira, dimpersè üna gronda lavur per esser pronts per üna prestaziun solida a la festa chantunala. Mincha società ha seis agen möd da preparaziun e tuots vöglian s’inclegia esser parderts per üna prestaziun cuntantaivla», ha declerà Nicolo Bass, musicant da la Società da musica da Scuol. Diversas societats dal district 1 Eir dal District da musica 1 sun da la partida bleras societads da musica. Il district cumpiglia las regiuns Engiadina, Samignun, Val Müstair, Puschlav e Bergiaglia. Da quista regiun sun da la partida a Clostra tanter oter las seguaintas uniuns: Musica Concordia Ardez, Musica Concordia Müstair, Musikgesellschaft Samnaun, Proget cumünaivel BB Ftan-Ramosch, las societats da musica da Scuol, Sent, Tschlin, Zernez e Cinuos-chel-Brail, Filarmonia Avvenire Brusio, Filarmonia comunale Poschiavo, Musikgesellschaft Silvaplana, Musikgesellschaft St. Moritz e la Società da musica S-chanf. Implü sun da la partida las musicas da giuventüna Engiadina Bassa e La Plaiv Zernez. Il District da musica 1 exista daspö l’on 1990 ed organisadas in quel sun in tuot 26 societats, da quellas quatter musicas da giuventüna. Las producziuns a Clostra varan lö quista fin d’eivna illa sala da festa Arena Klosters ed illa sala da gimnastica a Klosters-Platz. Uschè chi resta be amo da’s far pront cun trumbettas ed unifuormas glüschaintas, cun chapels nets, cravattas bain liadas – e cun buna glüna. Ulteriuras infuormaziuns davart societats chi’s partecipeschan as chatta sülla pagina d’internet: klosters2024.ch. La Società da musica Scuol pro lur concert da prümavaira. Il logo da la Festa chantunala a Clostra. La fotografia muossa il comitè d’organisaziun da la festa.

Nemo e Paulus. Forsa üna cumbinaziun ün pa curiusa. Dad üna vart la persuna na binara Nemo chi ha güsta guadagnà avant cuort a Malmö il ESC per la Svizra. Üna persuna chi disch da sai svessa ch’ella nun as identifichescha cun ün sex. Ella nun as sainta ni sco hom ni sco duonna. Da tschella vart l’apostel Paulus chi ha vivü avant 2000 ons illa Asia Minura – ün hom, per il qual i d’eira fich cler che chi’d es la differenza tanter homens e duonnas. L’apostel Paulus chi ha eir dit üna jada cha las duonnas hajan da taschair illa radunanza e dad as suottamettar als homens. Nemo e Paulus – dimena duos persunas fich differentas. E listess daja üna gronda parallela. Para cha tuots duos portan in els listessa brama. Forsa han eir tuots duos fat üna jada listessa experienza. Per tuots duos esa cler cha finalmaing nun es il sex uschè important. I nu quinta finalmaing sch’inchün es üna duonna, ün hom o üna persuna na binara. Quai chi quinta propcha es tuot alch oter. Paulus scriva quai in sia charta als Galaters culs pleds seguaints: «Qua nun esa plü ne Güdeu, ne Grec, ne sclav, ne liber, ne hom, ne duonna; vus eschat tuots ün in Cristus Gesu.» (Gal 3,28) Nus tuots fain adüna darcheu l’experienza chi nun es uschè simpel dad ir intuorn cun polaritats e differenzas. E fich difficil vaina lura, scha quistas differenzas vegnan valütadas. I nu dà lura be plü las differenzas, dimpersè eir ün meglder ed ün pês. Alch es plü bel ed alch plü trid. Alch plü intelligiant ed alch plü pluffer. Alch plü important ed alch plü banal. Ed our da quistas valütaziuns naschan lura il rassissem ed il sexissem. L’hom es lura plü important co la duonna. La persuna europeica plü scorta co quella africana. Che plunder, cloman sco our d’üna bocca Nemo e l’apostel Paulus. Tuot quai nu tuorna, tuot quai nu quinta nöglia. L’unic important es quai cha minchün da nus es. Nempe ün esser unic e singular, nat our dal grond misteri etern – e per adüna collià ün cun tschel. Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il zen-buddhissem e la mistica cristiana. El lavura dapi il 2001 sco psicoterapeut e cussegliader da lètg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

In sanda, ils 8 da gün 2024, es l’avertüra da la stagiun da sted illa Chesa Planta a Samedan. Quel di es vernissascha da l’exposiziun «Cur cha vain cler», scu cha la chesa da cultura scriva in üna comunicaziun. In ses staunzas dal museum d’abiter da la Chesa Planta Samedan vegnan mussos ogets speciels da diversas collecziuns da l’instituziun. Zieva la vernissascha segua ün concert cun la flötista Johanna Bartz chi suna las duos flötas a traviers istoricas, stedas scuviertas per cas illa Chesa Planta. Robert Grossmann l’accumpagna sün sia ghitarra barocca e’l lüt. Il bivgnaint illa nouva stagiun in Chesa Planta do la nouva presidenta da la fundaziun, Annetta Ganzoni. L’istoricra d’art Christina Sonderegger quinta dal muond captivant d’ogets istorics. Ün di zieva l’avertüra, als 9 da gün 2024, cuntinuescha il program in Chesa Planta cun «La Bohème», üna da las pü famusas ouvras da Giacomo Puccini. Quist’opera es gnida adatteda per las localiteds da la chesa signurila a Samedan. Scu cha l’organisatura scriva gnaro il public transferieu inavous i’ls ans 1920 e las spectaturas ed ils spectatuors pudaron esser pü u main immez l’ouvra. (cdm/fmr) L’avertüra da la stagiun es sanda, ils 8 da gün a las 17.00. L’organisatura arcumanda da trer aint per tuots duos arrandschamaints vstieus chods, perque cha la Chesa Planta «es apaina sdasdeda da sieu sön d’inviern». Ulteriurs detagls sün. chesaplanta.ch. La Chesa Planta as sdasda da sieu sön d’inviern ed evra quista fin d’eivna sias portas.

Quista gövgia cumainza il program da cultura 2024 illa Chasa Jaura a Valchava/Val Müstair. La prüma occurrenza es ün concert da Johanna Bartz culla flöta travers e da Robert Grossmann cul lüt e culla guitarra barocca. Il punct principal dal program da cultura da quist on da la Chasa Jaura cumainza però ün mais plü tard. In sonda, ils 6 lügl 2024, es nempe la vernissascha da l’exposiziun «Tantertemp» chi preschainta istorgias ed algordanzas davart la mansteranza, ils üsits e la vita in Val Müstair. Quell’exposiziun i’l museum regiunal cumbina fotografias veglias, intervistas da video cun abitantas ed abitants da la Val Müstair e fotografias plü actualas dal Pakistan da Martin Fliri Dane da Tuer (I). L’exposiziun «Tantertemp» düra fin als 12 october 2024. Fin in december daja numerusas occurrenzas culturalas in Chasa Jaura. (cdm/fmr) Il concert da Johanna Bartz e Robert Grossmann es quista gövgia, ils 6 gün 2024, a las 20.30 in Chasa Jaura. La vernissascha da l’exposiziun «Tantertemp» es in sonda, ils 6 lügl 2023 a las 16.30. Detagls davart uras d’avertüra ed il program da cultura pels prossems set mais daja sün www.chasajaura.ch. La stagiun cul nouv program da cultura cumainza quista gövgia in Chasa Jaura cun ün prüm concert.

Ün Talian laiva importar illegalmaing 135 liters etanol – dimena alcohol pür – in Svizra a la duana da La Drossa sur Zernez. Sco cha l’Uffizi federal per duana e sgürezza dal cunfin ha comunichà, es l’incidaint capità als 21 da mai 2024. Dürant üna controlla ha il persunal da duana chattà dunzainas da butiglias d’aua, da lat e da schampo in l’auto dal Talian – tuottas implidas cun etanol. Per quist import illegal ha il Talian surgni ün grond chasti. Ch’el haja pajà quel directamaing al lö, scriva l’uffizi respunsabel. Oramai cha l’hom nun ha però vuglü pajar taxas per pudair importar l‘alcohol legalmaing ha el stuvü tuornar culla roba in Italia. (cdm/rtr/fmr) L’alcohol pür d’eira impli in diversas differentas butiglias.

Punctualmaing per la festa da musica chantunala a Clostra es cumparü il cudesch da Curdin Brunold dad Ardez chi quinta l’istorgia da las musicas instrumentalas dal District da musica 1. Var 200 persunas han tut part a la vernissascha in sonda passada ad Ardez. I paraiva sco scha la festa da musica chantunala da quist on a Clostra vess cumanzà fingià in sonda passada ad Ardez. Bod tuot las musicas activas da l’Engiadina sun stattas rapreschantadas in sonda davomezdi a la vernissascha dal cudesch sur da l’istorgia da las musicas instrumentalas da l’Engiadina, Samignun, Val Müstair, Val Poschiavo e Bergiaglia. Dafatta üna delegaziun da la Surselva ha fat referenza a l’autur e suottastrichà uschè l’importanza dal proget. L’autur dal cudesch Curdin S. Brunold dad Ardez es svess stat schmort dal grond interess per seis cudesch. El ha nempe pudü salüdar a raduond 200 persunas a sia vernissascha. Tuot sia famiglia chi d’eira invouta ill’organisaziun da l’arrandschamaint ha plüssas jadas stuvü cuorrer giò’n schler per ulteriuras sopchas e finalmaing han üna vainchina da persunas dafatta stuvü star in pè dürant la part ufficiala da l’occurrenza. Curdin S. Brunold vaiva fat quint cun il plü da tuot tschient persunas – preschaintas d’eiran il dubel. Survista da las festas da musica In seis cudesch davart l’istorgia da las musicas instrumentalas, preschainta Curdin S. Brunold impustüt las festas da musica districtualas e chantunalas chi han gnü lö in Engiadina ed illas valladas dal süd. L’istorgia da las musicas in Engiadina cumainza dal 1850 culla fundaziun da la società da musica «Harmonie Samedan» – chi dal rest exista amo hoz in üna fuormaziun plü pitschna. La prüma festa da musica in Engiadina ha lura gnü lö dal 1878 a Zernez cun ses musicas partecipantas. «Vairamaing vess la festa gnü d’avair lö fingià dal 1877, ma quella es lura gnüda spostada per ün on causa mancanza d’annunzchas», ha quintà Curdin S. Brunold in sonda davomezdi. El ha ramassà blers ons differenta documainta veglia ed insacura es lura madürada l’idea da realisar ün cudesch. Ed in sia preschantaziun ha el manzunà differentas particularitats da sias retscherchas. Per exaimpel ün extrat our d’ün protocol dal 1884 da la Musica da Cinuos-chel-Brail, ingio cha’l bassist laiva cloccar cun seis instrumaint sül cheu dal dirigent. Ch’in seguit saja il musicant gnü exclus da la società, ha dit Curdin S. Brunold. O lura dal statüt da la Musica da Zernez dal 1876, ingio chi d’eira gnü reglà cun ün artichel separà, cha «scha ün o plüs commembers da la società as vessan da’s revoltar cunter il ‹Capellmaister› sainza radschun, schi ais la cuntrapart in dovair da tour part per quel». Blers documaints e commentars La vernissascha ad Ardez es gnüda imbellida musicalmaing d’üna fuormaziun ad hoc cun musicantas e musicants da las societats da musica dad Ardez e Scuol. In quistas duos societats suna eir Curdin S. Brunold actualmaing. Tanter oter han sunà las musicantas ed ils musicants eir duos chanzuns chi sun gnüdas sunadas a festas districtualas e chantunalas sco tocs generals e chi figüreschan i’l nouv cudesch. Illa seguonda part da l’arrandschamaint ha lura Curdin S. Brunold declerà co cha seis cudesch es gnü realisà. «Il prüm faiva quint cun var 100 paginas», declera’l. Finalmaing dombra il cudesch, ch’el ha realisà in collavuraziun culla ditta Gammeter Media SA a San Murezzan e Scuol e cun sustegn da bleras societats, cumüns e differentas instituziuns e fundaziuns, precis 200 paginas bain implidas. Il cudesch es structurà in ses differents chapitels. Il prüm chapitel quinta l’istorgia ed il svilup dal District da musica 1. I seguan lura duos chapitels cun bleras infuormaziuns, commentars e documainta davart las festas da musica districtualas i’l district da musica 1 e las festas da musica chantunalas chi han gnü lö in Engiadina. I’l quart chapitel preschainta Curdin S. Brunold ils resultats da las musicas dal district a las festas chantunalas da musica in tuot il Grischun. Il tschinchavel chapitel es dedichà a las musicas in Engiadina chi nun existan plü, per exaimpel da Segl fin La Punt. «Eu nu laiva però rafüdar il cudesch cun musicas chi nun existan plü», ha el tradi in sonda davomezdi. Perquai es dedichada l’ultima part dal cudesch a la giuventüna ed a las musicas da giuvenils chi mantegnan las tradiziuns e pisseran cha las societats da musica in Engiadina survivan e possan eir in avegnir as preschantar a las festas da musica, per exaimpel a la festa da musica chantunala quista fin d’eivna a Clostra. Per seis ingaschamaint e si’ouvra importanta ha Curdin S. Brunold eir surgni bleras gratulaziuns, per exaimpel da Sandra Frigg-Camenzind, la presidenta dal District da musica 1 e dal musicist ed autur premià Arnold Spescha. Il cudesch davart l’istorgia da las musicas instrumentalas in Engiadina, Samignun, Val Müstair, Val Poschiavo e Bregaglia as poja retrar directamaing pro Curdin S. Brunold ad Ardez (c.brunold@bluewin.ch). Musicant paschiunà ed ingaschà Curdin S. Brunold es nat dal 1950 a Susch. Davo il seminari a Cuoira es el stat dal 1972 fin dal 2014 magister primar a Ardez. In seis temp liber ha el fat blera musica, el s’ha ingaschà sco musicant e dirigent in plüssas fuormaziuns. Sco commember da la cumischiun da musica districtuala ed eir da la cumischiun da musica chantunala ha il musicant paschiunà inizià differents progets da musica. Seis ultim proget privat es stat la realisaziun dal cudesch davart l’istorgia ed il svilup da las musicas instrumentalas da l’Engiadina, Samignun, Val Müstair, Val Poschiavo e Bergiaglia in trais differentas linguas. (nba/pl) Curdin S. Brunold ha preschantà in sonda seis cudesch davart l’istorgia instrumentala da las musicas in Engiadina Var 200 persunas han tut part in sonda a la vernissascha dal cudesch da Curdin S. Brunold davart las musicas instrumentalas. Var 200 persunas han tut part in sonda a la vernissascha dal cudesch da Curdin S. Brunold davart las musicas instrumentalas. Grond interess per l’istorgia da musica In sonda davomezdi es gnüda preschantada l’istorgia da las musicas instrumentalas da l’Engiadina ad Ardez. Quai in occasiun da la vernissascha dal nouv cudesch da Curdin S. Brunold chi ha ramassà dürant blers ons documainta da las musicas dal District da musica 1. Landroura es nat ün cudesch cun 200 paginas davart l’istorgia ed il svilup da las musicas da l’Engiadina, da Samignun, da Val Müstair, da Val Poschiavo e da la Bergiaglia. E quist cudesch da Curdin S. Brunold ha chattà grond interess: Raduond 200 persunas han nempe tut part a la vernissascha ad Ardez. Quella es gnüda accumpagnada musicalmaing d’üna fuormaziun ad hoc cun musicantas e musicantas da las societats da musica dad Ardez e da Scuol. (pl/nba)

Dürant duos dis d’eiran adüna darcheu üna pruna uffants a Charalet pro Zernez. Els d’eiran là per tadlar las aventüras da las cratschlas Furbina e Ratsch e per scuvrir la natüra in occasiun dals Dis d’aventüra organisats dal Parc Naziunal Svizzer. «Cratsch cratsch!» – Cun tuns racs ha la cratschla Furbina bivgnantà a las scolarinas ed als scolarins chi d’eiran preschaints in gövgia passada pro l’En a Charalet pro Zernez. Dürant duos dis han quist’eivna scoulinas da l’Engiadina e da la Val Müstair visità ils Dis d’aventüra organisats dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). Quist on trattaivan quels l’istorgia da las duos cratschlas Furbina e Ratsch. Ellas giovan rollas centralas i’l gö auditiv i’l Center dal PNS. Dürant ils Dis d’aventüra d’eiran preschaints totalmaing 150 uffants da desch scoulinas. Els han pudü inscuntrar a las cratschlas sper l’En ed i’l god e scuvrir la natüra e las bes-chas indigenas. Anna Mathis, collavuratura comunicaziun dal PNS, ha raquintà co cha l’istorgia da las duos cratschlas cumainza: Furbina e seis frar Ratsch giovan a zoppar. E Furbina nu chatta plü a seis frar. Las scolarinas ed ils scolarins han pudü güdar a tscherchar a Ratsch – in trais differents posts. «Id es da tadlar e da guardar bain dapertuot per chattar a Ratsch», ha Anna Mathis dat sco tip. La FMR ha accumpagnà a la scoulina da la Val Müstair sün lur tschercha. Tscherchar a Ratsch in trais differents posts ed imprender üna pruna Quella ha cumanzà cun ün post, ingio chi d’eira dad ir in tschercha da stizis. Curdin Eichholzer, guardian dal PNS, ha muossà a las 14 scolarinas e scolarins ed a lur duos manadras co chi’s po tscherchar stizis da bes-chas immez il god dürant la stà e forsa perfin eir eruir da chi cha’ls stizis sun. Cun ögls averts e cun gronda motivaziun han ils uffants chattà üna pruna stizis, sco p.ex. pennas, cornas, crouslas da nuschinas, gnieus e perfin üna pel d’üna serp. Ma da Ratsch ingüns fastizis. Dimena hana cuntinuà la tschercha pro’l seguond post manà dad Anna Mathis. Ella ha preschantà als uffants differentas strategias da bes-chas per l’inviern. Tanter oter natüralmaing eir quella da la cratschla chi zoppa d’utuon sia nudritüra fond fouras chafuollas i’l terrain. «La cratschla sco testa fina chatta sias reservas eir illa naiv», ha’la declerà. E quia ha cuntinuà l’istorgia da Furbina e Ratsch: Il frar invlida nempe adüna ingio cha sias nuschpignas sun zoppadas. La soluziun: Ratsch invainta ün detectur glüschaint our da merda d’umans per ir in tschercha da sia nudritüra. Ils uffants han dimena stuvü ir in tschercha da s-chart chi glüscha giò per terra. E baincomal: Sün ün bös-ch dasper üna s-chacla glüschainta da quai blauin d’eira zoppà Ratsch! Las scolarinas ed ils scolarins han gnü ün plaschairun da til chattar. In ün terz post manà dal collavuratur comunicaziun dal PNS, Stefan Triebs, han las scolarinas ed ils scolarins imprais üna pruna davart las bes-chas chi vivan in l’En. Avant co chattar a seis frar, vaiva Furbina vis ad ün utschè dasper l’aua e cret cha quai saja Ratsch. Ils uffants han bain vis chi d’eira ün oter utschè, nempe ün merl d’aua chi sa eir nodar e palombar. In maniera d’ün memori e da microscops han ils uffants pudü imprender amo daplü davart ils abitants da l’En, da quels cuntschaints, sco forellas, ranas e castors e da quels main cuntschaints e be pitschnins sco cuzerins e larvas. Profitar dals Dis d’aventüra Sco finischun han ils uffants amo stuvü pisserar cha Ratsch tuorna pro Furbina. Sbragind «Raaaaaaaatsch» dad otischem hana vuglü cha la cratschla svoula giò da seis bös-ch. Ratsch d’eira però fingià lönch inavo ed ha stuvü rier. Ed eir las scolarinas ed ils scolarins da la Val Müstair han pudü finir lur aventüra i’l god cun üna risada in fatscha. Cuntaints suna its a far lur marenda meritada. Per lur manadra, Silke Hauser, d’eira cler cha’ls uffants pon profitar alch dals Dis d’aventüra. «Schi dà fingià quista spüerta, am para don e trist da nu partecipar», ha’la dit. Quist on s’ha la spüerta drizzada al s-chalin da scoulina. Anna Mathis ha pisserà chi detta ün’atmosfera aposta per quist s-chalin: «Sainza fögls da lavur e tuot e bocca.» La prosma jada sarà la spüerta per ün oter s-chalin. Ed eir la tematica sarà ün’otra. Il PNS e sias spüertas per uffants e scoulas Il Parc Naziunal Svizzer (PNS) spordscha ün pêr arrandschamaints aposta per uffants ed eir aposta per scoulinas e pellas scoulas. Uschea daja sper ils Dis d’aventüra tanter oter eir excursiuns pedagogicas, sendas per imprender illa natüra cun tablas ed eir spüertas aposta per uffants i’l Center dal PNS. Bleras classas da la regiun visiteschan tenor Anna Mathis, collavuratura comunicaziun dal PNS, l’exposiziun permanenta. A quella appartegna eir ün gö auditiv. In desch staziuns pon ils uffants tadlar las aventüras da las cratschlas Furbina e Ratsch. I’l decuors da lur istorgia imprendna a cugnuoscher nouvs fats davart plantas e bes-chas e simpels connexs ecologics. Ils Dis d’aventüra da quist on trattan eir quista tematica. (fmr/aj) Dis d’aventüra cun Furbina e Ratsch La collavuratura comunicaziun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), Anna Mathis, e la cratschla Furbina muossan ad ün pêr uffants chi nu das-chan tradir ingio cha’l frar da Furbina, Ratsch, as vaiva zoppà. Quai in occasiun dals Dis d’aventüra a Charalet pro Zernez organisats dal PNS. Totalmaing s’han 150 scolarinas e scolarins da l’Engiadina e da la Val Müstair partecipats tadlond a las aventüras da las cratschlas e scuvrind la natüra. (fmr/aj) Anna Mathis declera als uffants la strategia da las cratschlas. Anna Mathis e la cratschla Furbina dischan als uffants da nu tradir ingio cha'l frar Ratsch s'ha zoppà. Stizis chattats sün ün toc scorza. Ils uffants tscherchan stizis da las bes-chas.

Las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) avertischan in üna comunicaziun chi pudess dar uondagiadas in divers flüms da la part suot da l’Engiadina. Ün tal avertimaint al privel d’aua gronda fan ils implants electrics regularmaing minch’on in gün. Las auas pon crescher svelt causa temporals obain eir pervi d’ardschantadas automaticas ed inaspettadas dals inchaschamaints da l’OEE, sco cha l’impraisa scriva. Perquai renda ella attent chi pudess esser privlus da’s tratgnair aint il let dals flüms, impustüt tanter prümavaira ed utuon. Pertocs da quistas ardschantadas davart las OEE sun l’En (da S-chanf aval) sco eir divers flüms laterals: Ova da Varusch, Ova da Tantermozza, Spöl, Aua da Sampuoir (Ardez), Clemgia, Aua da Val d’Assa (Ramosch) – impustüt adüna suot ils inchaschamaints. Pro’l Spöl davent dad Ova Spin, fin ch’el sbocca aint il En a Zernez, vegnan fattas eir auazuns artificialas. In blers lös lung las auas manzunadas stan tablas d’alarm chi rendan attent al privel. (cdm/fmr)

I’l Museum d’Engiadina Bassa a Scuol vegnan minch’on muossadas exposiziuns extraordinaras. Quella da quist on ha il titel «Textil – da la materia primara al prodot». Als 22 da gün driva il Museum regiunal a Scuol a las 15.00 las portas per l’avertüra da l’exposiziun extraordinara da l’on 2024 «Textil». Sco chi’s legia illa comunicaziun dal museum introdüarà Maya Repele chi maina la Tessanda Val Müstair i’l tema. Ella preschantarà ils differents pass d’elavuraziun da la lana, dal glin e da la chonva. L’artista Regula Verdet da Guarda. muossarà in quell’occasiun da sias lavurs ch’ella fa tanter oter eir cun textilias. Preschainta sarà eir la «butia da besch» d’Ardez. Qua gnaran muossats differents prodots chi’s po cumprar in quella butia. Quels vegnan fats culla lana indigena. E lura gnarà eir amo muossà ün film da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) cul titel «Chasper Schmidt fa roudas da filar». Il museum es avert da mardi fin venderdi e dumengia da las 16.00 a las 18.00. L’exposiziun «Textil» finischa als 13 d’october da las 13.00 fin a las 16.00 cun üna demonstraziun dals differents process da lavur: Chi chi voul po provar svessa p.ex. a fieutrar lana o filar glin. (cdm/fmr) I’l museum d’Engiadina Bassa a Scuol vegnan muossadas minch’on otras exposiziuns extraordinaras.

Ingon po la Gruppa da teater Sent festagiar seis 40avel anniversari. Per far quai inandret organisescha la gruppa dals 28 fin als 30 gün e dals 4 fin als 7 da lügl ün gö our il liber cun teater, musica e chant. La FMR ha pudü tour part ad üna prouva da las teatristas e teatrists. «Che capodouvra!» as nomna il gö our il liber cha Madlaina Rauch ha scrit bel ed aposta per festagiar il giubileum da 40 ons da la gruppa da teater da Sent. «L’autura e redschissura da quist gö transfuorma insembel culla Gruppa da teater per quindesch dis la plazza da sport Palüzot a Sent in ün muond tuottafat magic e particular», as vaiva pudü leger illa comunicaziun da pressa da la gruppa. Cun rivar in gövgia saira in Palüzot as survegna üna prüm’impreschiun da quist muond magic: Dad üna vart es la gronda tribüna cun tet pels spectaturs, süsom es il president da la gruppa Gudench Roner chi lavura vi da la boxa pella tecnica. Da la vart vers la val sun trais palcs ed üna tuor. Duos dals palcs sun amo suogliats, sül terz exercitescha üna gruppa da teatristas e teatrists. La redschissura e’l president decleran a la FMR il proget. Cun scenas da teaters giovà in quatter decennis «Cur cha la gruppa da teater ha dumandà l’on passà sch’eu nu vess ün’idea per festagiar il giubileum da 40 ons n’haja propcha gnü üna», disch Madlaina Rauch. Ella ha proponü da giovar ün teater chi ‘citescha’ cun differentas scenas tocs cha la gruppa ha giovà in tuot quists ons. Quai fa la gruppa cun trais palcs. «Il palc grond es la stüva, là es la famiglia culla figlia chi’d es ün scheni – perquai ‹capodouvra›», cuntinuescha la redschissura, «la famiglia chi tschaina güsta discuorra da teaters passats, quai d’eira bel, ma tschai güsta tant… E lura cumparan sün tschels duos palcs plü pitschens acturas ed acturs chi giovan scenas our da quels tocs manzunats.» Scha pussibel sun quai teatrists/as chi vaivan giovà fingià quella jada quistas rollas. «In tuot esa üna tschinquantina chi’s partecipeschan in gruppas al teater», constata Gudench Roner, «e lura esa amo trenta chi güdan, p.ex. pro’ls concerts avant las rapreschantaziuns.» Cun bands e fuormaziuns indigenas I’l center nu dess tenor il president star be il teater, dimpersè eir la cumünanza: «Perquai daja avant las rapreschantaziuns dal teater adüna a partir da las ses la saira ün concert cun ustaria da festa», cha’ls voluntaris güdan pro’l service e’l grigl, a vender bigliets ed oter plü. Il prüm concert als 28 da gün dà «mi’amia», il di davo chanta il Cor d’uffants e giuvenils da la regiun, ed il terz di la «Rümli Gäng». Als 4 da lügl suna la Chapella Tasna, il di davo la Società da musica da Sent, als 6 da lügl chanta «Thomas Kleinstein» e pro l’ultima rapreschantaziun, als 7 da lügl, «Cinzia e Band». Bigliets as poja postar via QR-code chi’s chatta süls placats a la fin o a la chascha la saira. Il placat ha fat Severin Planta, el e sias e seis collegas dal s-chalin ot da la scoula da Sent fan eir las culissas pel teater. Il toc «Che capodouvra!» vain rapreschantà adüna a las 20.30 a Sent in Palüzot als 28, 29 e 30 gün ed als 4, 5, 6 e 7 lügl 2024. Ils concerts sun adüna ouravant, a las 18.00. Ulteriuras infuormaziuns dà Gudench Roner, tel. 079 475 25 67 Eir tschüf la feivra pel teater Al «Capodovra» a Palüzot as partecipeschan eir nouvas e nouvs teatrists. La FMR po discuorrer cun trais d’els. Flavio Franziscus (19 ons) vaiva giovà d’uffant be üna rollina. «Cur chi m’han dumandà n’haja dit da bain e da quai suna cuntaint. Id es üna flotta gruppa e pro las prouvas vaina bler da rier.» Ch’ella vaiva giovà da pitschna üna jada üna pitschna rolla, as regorda Elena Guler (17), «ed uossa darcheu. A mai plascha bain da giovar quia our il liber, eu sun stutta co chi funcziuna fingià bain.» Per Martina Zini (21) esa la prüma jada ch’ella giova a teater. Eir ella nu s’inrücla ch’ella ha surtut quista rolla: «A mai para fich flot dad ir a prouva la gövgia saira, ma eir las fins d’eivna cha no vain gnü m’han plaschü fich bain.» Tuots trais dischan chi possa esser chi cuntinuan cul giovar a teater. (fmr/fa) Inchantats dal teater (da schn.) Martina Zini, Flavio Franziscus ed Elena Guler. L’autura e redschissura Madlaina Rauch e’l president da la gruppa da teater da Sent Gudench Roner s’allegran dal grond sustegn cha lur arrandschamaint ha in cumün. Teatristas e teatrists taidlan ils cussagls da la redschissura Madlaina Rauch. Il public po giodair il teater suot tet, intant cha las acturas e acturs giovan, eir schi vess da pluschignar. Il QR-code per reservar plazzas pel teater a Sent. Bainbod pronts pel capodouvra a Sent Per seis 40avel giubileum ha la Gruppa da teater Sent decis fingià l’on passà da preparar alch extraordinari. Chi nu dess esser «be» ün teater, dimpersè eir üna festa pellas acturas ed acturs, ha dit Gudench Roner chi presidiescha la gruppa. L’autura e redschissura Madlaina Rauch ha stübgià e scrit üna proposta cul titel «Che capodouvra!», da la quala la gruppa d’eira inchantada: Id es ün toc teater chi giova i’l preschaint, dà però adüna darcheu sguards i’l passà teatral da la gruppa da teater da Sent. Per la lavur da redschissura ha ella il sustegn da seis man dret, da Laura Salomon. Avant las rapreschantaziuns in Palüzot chi sun als 28, 29 e 30 da gün ed ils 4, 5, 6 e 7 da lügl 2024 vegnan sports concerts cun fuormaziuns da la regiun e cun ustaria e grigl. I’s tratta tuot da fuormaziuns e bands da la regiun. Il prüm concert darà «mi’amia», il seguond il Cor d’uffants e giuvenils da la regiun, il terz la Rümli Gäng. In lügl sunan la Chapella Tasna, la società da musica da Sent, Thomas Kleinstein e Cinzia cun band. La FMR es statta preschainta d’incuort ad üna prouva da la gruppa. (fmr/fa)

In dumengia passada nun haja dat votaziuns be naziunalas. A Scuol d’eira dvantadas necessarias eir votaziuns illa suprastanza cumünala: Las votantas e votants dal cumün fusiunà vaivan dad eleger pella perioda d’uffizi 2023 fin 2026 duos nouvs commembers/bras chi rapreschaintan in in quel gremi dad üna vart la fracziun da Sent e da tschella vart la fracziun da Tarasp. Siond cha’l suprastant Chasper Alexander Felix es dvantà d’incuort collavuratur cumünal nu pudaiva el plü esser commember dal gremi. Sco successura es gnüda eletta cun 489 vuschs Seraina Guler pella fracziun da Sent. Sco successur da Daniel Stecher chi vaiva demischiunà per motivs persunals sco suprastant pella fracziun da Tarasp es gnü elet Iwan Damerow cun 373 vusch. Per quell’elecziun vaiva dat ün cunter-candidat, nempe Denny Griep. El ha survgni 116 vuschs. In tuot ha il cumün da Scuol 3378 persunas cun dret da vuschar. As partecipà a las elecziuns substitutivas s’han, sco cha l’administraziun cumünala ha comunitgà in dumengia, 22,47 % da las votantas e votants. (cdm/fmr)

Il suveran da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair ha elet in dumengia seis Güdisch regiunal. Cun quai chi nu d’eiran ingünas otras candidaturas per quel uffizi es il president Orlando Zegg gnü elet in möd taciturn. Pels güdischs regiunals daiva, sco cha’l Güdisch regiunal ha infuormà, daplüssas candidatas e candidats co posts, nempe nouv per ot. Gnüts elets sun Rudolf Andri (sainza parti) da Müstair cun 1146 vuschs, Claudia Duschletta-Müller (AdC) da Zernez cun 1077 vuschs, Judith Fasser-Jöhl (sainza parti) da Müstair cun 1029 vuschs, Ursina Cuorad-Steiner (AdC) da Lavin cun 1010 vuschs, Armon Lingenhag (PLD) da Seraplana cun 971 vuschs, Kurt Stecher (AdC) da Scuol cun 962 vuschs, Jon Armon Strimer (PLD) dad Ardez cun 922 vuschs e Doris Kaufmann eir dad Ardez (sainza parti) cun 824 vuschs. Gian Marco Toutsch (PPS) da Zernez ha survgni be 782 vuschs e nun es uschea gnü elet. (cdm/fmr) Orlando Zegg da Samignun presidiescha il Güdisch regiunal.

Societats da musica da las trais regiuns Tirol, Tirol dal Süd ed Engiadina Bassa e Val Müstair collavuran. Lur proget as nomna «Brass Band Terra Raetica». Il manader da proget es Roberto Donchi chi maina eir la scoula da musica regiunala. La Terra Raetica es gnüda fundada avant 17 ons. Ella cumpiglia la regiun da cunfin dals trais pajais Austria (Landeck-Imst i’l Tirol), Italia (Vnuost i’l Tirol dal Süd) e Svizra (Engiadina Bassa e Val Müstair) ed ha il böt da collavurar sur cunfin. D’incuort ha la Terra Raetica cumanzà sia nouva perioda dal program 2021-2027. A chaschun da duos dietas cumünaivlas, a Müstair ed i’l Pitztal sper Imst, han ils partenaris decis 18 progets cumünaivels chi gnaran realisats sur cunfin, illas trais regiuns vaschinas. Ün da quels progets as nomna «Brass Band Terra Raetica». La FMR s’ha chattada cul manader da proget Roberto Donchi da Mals/Damal chi maina la Scoula da musica Engiadina Bassa Val Müstair. Spordscher scolaziun supplementara Illa regiun da cunfin dals trais pajais daja dimena scoulas da musica pels uffants e giuvenils per imprender a sunar ün instrumaint. Pellas musicantas e musicants da las societats da musica illa Terra Raetica nu daja però fin uossa la pussibiltà da’s scolar supplementarmaing sur cunfin. «Cun nos proget ‹Brass Band Terra Raetica› lessna dar a manaders da registers e dirigentas da societats da musica da tuot las trais regiuns la pussibiltà da frequentar üna tala scolaziun», infuorma Roberto Donchi, «cun far musica insembel gnaraja lavurà intensivamaing ed imprais tecnicas, tips e trics.» 40 persunas da 14 societats da musica e Musikkapellen Ch’el ed agüdonts hajan dumandà a musicantas e dirigents chi gnivan in dumonda per quista scolaziun. «In Engiadina Bassa e Val Müstair ed i’l Vnuost Sura savaiva precis a chi dumandar ed i’l Tirol m’han güdà cuntschaints», disch il manader da proget, «e 40 persunas da 14 societats (Ardez, Sent, Ramosch, Tschlin e Samignun, Müstair e Sta.Maria, Danuder, St. Valentin, Burgais, Damal, Prad, Matsch e Laas) han dit chi frequaintan ils cuors dürant trais fins d’eivna quist utuon.» Chi hajan resguardà la cumposiziun da Brass Bands, cornets, corns in es, baritons, eufoniums, posaunas, tübas e battaria. L’intent da la scolaziun sur cunfin es tenor el cha las partecipantas e partecipants mainan inavo in lur societats da musica ils tips e’ls trics chi imprendan illa scolaziun. «Per dar ils cuors vaina chattà a Tristan Uth, el es dirigent d’orchester e cumponist», infuorma Roberto Donchi. Ils cuors resp. las prouvas han lö a Danuder i’l «Proberaum der Musikkapelle Nauders» las fins d’eivna dals 28 e 29 da settember, 5 e 6 d’october ed als 13 d’october 2024 es la prouva generala. A las 17.00 es quel di lura il concert. Quel vain dat a Tschlin. Da l’on 2025 gnarà realisada la seguonda scolaziun cul nom «Brass Band Terra Raetica». «Collavuraziun sur cunfin cun potenzial» Sco cha la sviluppadra regiunala Martina Schlapbach disch daja progets da la Terra Raetica cunfin daspö l’on 2007. La Terra Raetica es tenor ella sco ün spazi funcziunal culs trais partenaris, Austria, Italia e Svizra. «Quista plattafuorma spordscha la pussibilità da cooperar sur cunfin cun progets cumünaivels», declera la sviluppadra regiunala da l’Engiadina Bassa Val Müstair chi ha seis büro a Scuol. Sco ch’ella intuna ha quista cooperaziun amo potenzial: «Ün exaimpel actual es la mancanza da persunal qualifichà chi’s pudess cumbatter cun collavurar sur cunfin», manzuna Martina Schlapbach, «ün oter es il spazi economic cha las trais regiuns fuorman. No eschan uschè dependents ün da tschel, id es fich important da collavurar e realisar progets insembel.» Per minch’organisaziun illas trais regiuns cunfinantas esa, sco ch’ella conclüda, pussibel da lantschar progets sur cunfin. Pellas organisaziuns svizras sta la sviluppadra regiunala a disposiziun per cusgliar ed infuormar (fmr/fa) Roberto Donchi maina il proget «Brass Band Terra Raetica». La sviluppadra regiunala Martina Schlapbach culla decleranza da la Terra Raetica chi nun es restada, sco ch’ella disch, be ün «tigher da palperi». Scolaziun musicala sur cunfins La Terra Raetica chi cumpiglia la regiun da cunfin Austria, Italia e Svizra ha decis ingon ün proget cumünaivel cun nom «Brass Band Terra Raetica». Il manader dal proget, Roberto Donchi, declera da che chi’s tratta: «No vain 40 dirigentas e musicants da tuottas trais regiuns chi’s partecipeschan ad üna scolaziun, cul böt da pudair manar davo in lur societats da musica differents trics, tips e tecnicas chi imprendan ingon.» Ils partecipants derivan da 14 cumüns. Ils cuors dà quist utuon dürant trais fins d’eivna il dirigent e cumponist Tristan Uth oriund dad Augsburg. Las prouvas saran a Danuder, il concert final als 13 d’october 2024 a Tschlin. (fmr/fa)

In venderdi passà vaiva Mia Engiadina invidà a la radunanza generala i’l Hotel Scuol Palace. Istorics nu d’eiran be il lö e la büschmainta, istoric d’eira eir l’on da gestiun passà. I’l foyer da l’Hotel Scuol Palace a Nairs, suot ün lampadari enorm ed in büschmainta dals ons 1920 ha Jon Erni, il president da Mia Engiadina, pudü drivir l’ottavla radunanza generala. El ha fat quai cun üna passascha impreschiunanta our dal cudesch «La müdada» da Cla Biert. In quella vegna descrit co cha’l protagonist Tumasch Tach resainta l’atmosfera festiva-eleganta i’l Kurhaus – co cha l’Hotel Scuol Palace vaiva nom a seis temp. «Scolaziun, cultura ed istorgia es il motto da quista saira», ha fat a savair Jon Erni. Cha la scolaziun saja statta per Mia Engiadina dal prüm di davent ün tema important. «Cul proget da la digitalisaziun pellas scoulas in val, Mia Scoula, es gnüda lantschada amo avant corona ün’iniziativa chi ha fat our da tuot l’Engiadina üna regiun da fuormaziun», ha’l declerà. Fin qua d’eira Béatrice Miller respunsabla per Mia Scoula, causa sia pensiun dvainta uossa Andrina Brunner sia successura. In ün ulteriur pass dessan i’l rom da Mia Scoula scolaras e scolars sustgnair las scoulas i’l sectur d’informatica. Inn Hub as retarda per ün on «L’on 2023 giarà ill’istorgia da Mia Engiadina», ha manià Jon Erni pro la tractanda «rapport annual». Cha cun survgnir il permiss da fabrica per l’Inn Hub a La Punt haja Mia Engiadina ragiunt ün crap da miglia particular. Var set ons davo la prüma sezzüda a La Punt es tenor el uossa avant man il permiss da fabrica. Oriundamaing vess la prüma palada gnü da gnir festagiada quista prümavaira. Cuosts inaspettats retardan uossa il cumanzamaint da las lavuors da fabrica. «Il nouv preventiv per l’Inn Hub es sur nos budget, quai significha cha nus stuvain far culs architects amo üna runda, per optimar il proget», uschea il president. Il proget prevezzaiva oriundamaing cuosts da 90 milliuns francs. La publicaziun dess gnir fatta quist on. Il böt es ün cumanzamaint da las lavuors da fabrica dürant la prümavaira 2025. Coworking es ün model da success Il focus da las activitats da Mia Engiadina es actualmaing bainschi pro l’Inn Hub, istess han gnü lö da l’on 2023 eir workations ed otras activitats a Scuol e La Punt. L’ütilisaziun da la sporta dal coworking s’augmainta cuntinuadamaing. Daspö gün 2021 s’haja dombrà tschinch jadas daplüssas visitas. «Las cifras muossan cha l’ütilisaziun cuntinuaran a crescher», ha dit Jon Erni. Perquai sun gnüdas ingrondidas las capacitats. A La Punt daja quatter, a Scuol duos ulteriuras plazzas da lavur. Il quint annual serra pro entradas da passa 129 600 francs e sortidas da 112 000 francs cun ün guadogn da 764 francs. 1477 commembers ha Mia Engiadina. «La community crescha», s’allegra Jon Erni. In avegnir dessa dar üna collavuraziun eir cul team da l’Hotel Scuol Palace. Jon Erni, il president da Mia Engiadina, ha manà la radunanza generala – e quai in büschmainta dal 1920.

In sonda davomezdi es crodà sül Pass da l’Umbrail ün motociclist. El s’ha feri. Ün motociclist ill’età da 41 ons d’eira in sonda in viadi a las 14.10 giò dal Pass da l‘Umbrail in direcziun da Sta.Maria. Sco cha la Pulizia chantunala scriva ha seis töf cumanzà pro l’Alp Muraunza a sglischar sülla via be ün paet bletscha. El ha traversà il vial oppost ed es i sur via oura, giò da la scarpada e crodà i‘l pas-ch. Il manaschunz s’ha feri vi da la spadla e la Rega til ha manà a l’ospidal d’Engiadina Bassa a Scuol. In acziun es eir statta ün’ambulanza dal Salvamaint Val Müstair. Il töf es gnü demoli cumplettamaing. (cdm/fmr) Il töf demoli cumplettamaing es restà i’l pas-ch.

Da l’on 1997 ha drivi a Lavin i’l piertan culs vouts da la chasa Suzöl 4 il lö da cultura La Vouta. Daspö 12 ons mainan Anna Serarda Campell, Joannes Bernard Campell ed Anna Tina Casanova quista sporta culturala. Uossa, davo passa 130 occurrenzas chi han organisà, hana decis da finir quista lavur. «Da concepir e scriver quista charta nun es be facil – però i sta a la fin d’ün process plü lung.» Uschea cumainza la charta cha las commembras e commembers da società La Vouta han survgni d’incuort suottascritta da la suprastanza, dad Anna Serarda Campell, Joannes Bernard Campell ed Anna Tina Casanova. «No nu lain scriver intuorn la buoglia e gnin subit al punct», cuntinuescha illa charta, «cun gronda malavita vaina decis da finir nossa lavur sco suprastantas e suprastants da La Vouta per la fin da quista stagiun 23/24.» Ch’ellas ed el hajan pudü lavurar fich bain e solidaricamaing quists ons, «ma al listess mumaint pretendan eir otras domenas da la vita e nouvs progets nos ingaschamaint cumplain, uschè cha ningün da la suprastanza nun ha actualmaing capacitats da surtour la lavur.» Cun quai cha l’avegnir da La Vouta a Lavin illa chasa Suzöl 4 saja intschert nu detta ingon neir ingün program da cultura 24/25. Ma schi che, nu daraja bainbod plü ningüns arrandschamaints culturals i’l piertan culs bels vouts? O daja forsa istess alch pussibiltats per cuntinuar. La FMR ha discurrü cun Anna Serarda Campell. Il prüm l’inscunter culs commembers e commembras «Schi dà üna gronda müdada o ün cumgià s’haja forsa l’impreschiun chi saja capità alch, chi haja dat müdadas eir davo las culissas», disch la co-suprastanta dal lö da cultura a Lavin. «Quai nun es stat il cas pro no, no vain adüna collavurà stupendamaing i’ls ultims ons.» Anna Serarda Campell sta a Berna e lavura a Cuoira pro RTR, seis frar Joannes Bernard Campell viva tanter Lavin, Turich e Berna, el es magister gimnasial da filosofia, ha differents progets a l’università e dà eir cuors da rumantsch. «Ed Anna Tina Casanova es doctoressa e lavura a Turich ed in ün pitschen pensum eir a Scuol», infuorma Anna Serarda Campell, «no eschan dimena tuots trais suvent in viadi e nu vain plü l’energia necessaria per organisar las occurrenzas culturalas. Ed avant co far las robas be a mezzas vaina decis da far il pass inavo. Che chi dà landroura esa uossa da chattar oura.» Als 23 da november 2024 salva la società da La Vouta sia radunanza generala. «Quella saira discutarana differentas pussibiltets. No vain bainschi duos, trais ideas, mo per comunichar quellas esa amo massa bod», disch ella. Ch’üna opziun saja da far ün on posa, tradischa Anna Serarda Campell, «l’avantag da quai füss chi’s vess ün on temp per tscherchar e discuorrer cun differenta glieud.» «Pudü accumpagnar da prüma davent» Cur cha sia mamma Ladina ed otras duonnas vaivan fundà dal 1997 La Vouta vaiva Anna Serarda Campell 12 ons. «Da prüma davent d’eira intretschada tuot nossa famiglia, sper üna pruna otra glieud, cun güdar servir, esser da la partida cun fabrichar sü e tour davo darcheu davent.» Ella as regorda eir amo al prüm arrandschamaint illa Vouta, «ün concert da Corin Curschellas chi vaiva chantà a pè nüd». Il lö da cultura La Vouta es, sco ch’Anna Serarda Campell constata, «propcha dvantà ün lö chi ha regalà dürant tuot quists ons enorm bels inscunters, saja quai cullas artistas ed artists, cul public da tuot l’Engiadina e la Val Müstair, ed üna pruna buns mumaints da teater e da musica.» Ella agiundscha cha La Vouta haja adüna guardà dad avair nouvas fatschas sül palc, artistas ed artists plü giuvens, na amo etablits. «No vain p.ex. gnü qua a Hazel Brugger, cur ch’ella vaiva be güsta cumanzà sia carriera, s’algorda Anna Serarda Campell, «uossa nu fa’la plü teaters uschè pitschens, uossa implisch’la stadions inters.» (fmr/fa) Anna Tina Casanova Anna Serarda Campell Joannes Bernard Campell In quist piertan culs bels vouts sun gnüts preschantats blers teaters e concerts. Ils vouts i’l piertan da la chasa Suzöl 4 han dat il nom al lö da cultura La Vouta a Lavin. Üna vouta cun La Vouta Daspö s-chars üna trentina d’ons exista a Lavin il lö da cultura La Vouta. In quists ons ha üna blerüra dad artistas ed artists, musicants, cabarettistas e teatrists, diverti ad ün grond public. Uossa però nun esa plü sgür, schi va inavant culla sporta. Flurin Andry/FMR Da l’on 1997 ha fundà Ladina Campell cun agüd da plüssas duonnas a Lavin il lö da cultura nomnà La Vouta. I’l piertan da la chasa Suzöl 4 cun seis bels vouts vegnan muossats daspö quella jada da tuotta sorts arrandschamaints culturals. Dal 2012 han surtut Anna Serarda Campell, seis frar Joannes Bernard Campell ed Anna Tina Casanova la concepziun e finanziaziun dal program da La Vouta. Uossa han ellas ed el da la suprastanza tramiss üna charta a las commembras e commembers da la società La Vouta: Chi hajan stuvü decider da schmetter culla lavur pel lö da cultura a Lavin, hana scrit. Els han eir declerà perche: «No vain vitas plainas, per part eir cun famiglia, tuots trais lavuran bler, perquai vaina decis da’ns retrar da la suprastanza e da tscherchar ün’otra soluziun.» Co cha quella as preschantarà nu sa Anna Serarda da dir: «In november ans chattaina in occasiun da la radunanza generala cullas commembras e’ls commembers. Il prüm esa da discuter intern cun tuots e tuottas e ramassar quai chi’d es d’intuorn. E lura, cur chi’d es uschè inavant, comunichaina che cha la società ha decis.»

Pella terza jada partecipescha Swiss Cycling al Tour de Suisse da las duonnas cun ün’equipa naziunala da duonnas. La ciclista la plü prominenta es bain la champiunessa olimpica da mountainbike Jolanda Neff. Ma eir üna Grischuna po ir a la partenza dal Tour de Suisse Women: Larissa Tschenett da Cuoira, oriunda da Müstair. Per Larissa Tschenett (annada 2001) esa üna premiera e sgür ün dals puncts culminants in sia carriera amo giuvna i’l ciclissem. La sportista lavura ed abita a Cuoira e fa part al Rad- und Mountainbike-Verein (RMV) da Cuoira. Ella vala per uschedir sco noviza i’l sport da ciclissem – e be listess haja ella «vaira grond potenzial», sco cha Swiss Cycling scriva in üna comunicaziun. Larissa Tschenett es insè statta in giuvens ons üna giovadra d’elita da tennis – ella es gnüda promovüda in centers da sport naziunals. Sper Larissa Tschenett e Jolanda Neff fan part al team da Swiss Cycling eir amo Lea Fuchs, Steffi Häberlin, Lorena Leu e Jasmin Liechti. Il Tour de Suisse Women es dals 15-18 da gün 2024 e fa ün gir pretensius sur quatter etappas illa Svizra francesa. Sco grond trumf svizzer parta Elise Chabbey da Genevra. Marlen Reusser chi vaiva guadagnà l’on passà il classamaint general nu sarà però da la partida. Reusser es amalada e nu po perquai defender sia victoria dal 2023. (cdm/rtr/fmr) Larissa Tschenett, oriunda da Müstair, parta als 15 da gün al Tour de Suisse Women.

Davo 40 ons illa politica cumünala, voul il capo dal Cumün da Valsot, Victor Peer, surdar seis uffizi in mans plü giuvens ed ir in pensiun. Pel principi dal 2025 sto il cumün chattar seis successur o sia successura. Il paur Victor Peer (64) da Ramosch vaiva cumanzà cun sia carriera illa politica cumünala dal 1985. Quel on d’eira’l gnü elet sco vicepresident da Ramosch. Davo ün’interrupziun da trais ons – causa limita dal temp d’uffizi – es el lura gnü elet dal 2007 sco capo cumünal. Il prüm es el stat in quel uffizi a Ramosch e davo la fusiun cun Tschlin lura eir pel cumün fusiunà da Valsot. El es stat uschè il prüm ed intant eir l’unic president cumünal da Valsot. Daspera o tanteraint es el eir stat deputà (PLD) i’l Grond cussagl, president da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair e president dal Center da sandà Engiadina Bassa. Illa plü nouva ediziun dal Mas-chalch, l’organ d’infuormaziun dal Cumün da Valsot, ha Victor Peer comunichà quist marcurdi ch’el nu candidarà plü per üna prosma perioda d’uffizi a partir dal 2025. Uschè cha’l Cumün da Valsot varà d'eleger i’l decuors da quist on üna nouva capo o ün nouv capo. «Uossa stöglia schmetter» Invers RTR ha Victor Peer fat valair chi nu detta ün motiv special ch’el rafüda sco capo, eir cun quai cha la constituziun cumünala da Valsot nu prevezza üna limita dal temp d’uffizi pro’l presidi. Victor Peer declera: «Eu sun adüna stat inchün chi vezzaiva jent, scha glieud giuvna s’ingascha politicamaing. Ed eu n’ha eir adüna cumbattü cha sch’inchün ha 65 ons, cha lura nu stopcha’l amo far desch ons sia carica. I vain simplamaing il di chi’d es da dir: ‹So, uossa n’haja fat quai ch’eu vaiva l’impreschiun chi füss da far – uossa stöglia schmetter.›» Esser bainvis o far il dovair Progets importants dürant seis temp d’uffizi sun stats la fusiun dal Cumün da Valsot (Tschlin e Ramosch), la nouva zona da mansteranza, la fabrica d’üna butia a Ramosch, la planisaziun locala ed oter plü. Per part sun quai stat progets, ingio chi daiva eir cuntravent politic. Perquai disch Victor Peer hoz: «Sch’ün capo es be bainvis, lura nun ha’l fat seis dovair!» Ch'el haja adüna provà da rapreschantar transparentamaing eir si’aigna posiziun: «I’s sto far quint chi nu s’haja adüna grondas majoritats. Ma quai nu voula neir adüna. I voul be ün pa daplü co la mità! Il plü bel esa lura, scha persunas chi nu d’eiran da listess avis, dischan davopro: ‹Vairamaing esa listess üna buna roba!› – Quai d’eiran per mai mumaints da gronda satisfacziun.» Avant duos ons es Victor Peer gnü confruntà cun üna malatia. Ma tenor el nun es quella statta il motiv da’s retrar, sco ch’el declera invers RTR: «Areguard la sandà pudessa pachific far inavant. Ma eu nu vögl quai. Eir sainza la malatia vessa schmiss uossa. Id es simplamaing gnü il mumaint per laschar ir.» Victor Peer ha surdat d’incuort la pauraria a sia figlia e disch perquai: «Eu poss lavurar amo ün pa sülla pauraria e giodair la vita in ün’otra maniera.» Davo 40 ons illa politica cumünala nu’s metta Victor Peer plü a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi sco capo cumünal da Valsot.

I’l cour da las Alps collavuran daspö l’on 2007 sur cunfin las manadras e manaders da gestiun dals territoris protets da la Terra Raetica. D’incuort s’han ils partenaris chattats a Fliess illa chasa dal parc natüral Kaunergrat cul Landesrat René Zumtobel. El s’ha laschà infuormar tanter oter eir dal proget cumünaivel chi pertocca l’observaziun dal durmigliet tirolais. «Culla protecziun da la natüra esa sco pro’l trafic», disch Stefan Triebs chi’d es collavuratur da la comunicaziun dal Parc Naziunal Svizzer (PNS), «ella nu finischa pro’ls cunfins dals stadis.» Perquai cooperescha la Natura Raetica, üna da las gruppas da lavur da la Terra Raetica, daspö l’on 2007 sur cunfin in connex cun progets da la natüra. Il territori da la Terra Retica cumpiglia las regiuns da cunfin Engiadina Bassa e Val Müstair, Landeck e Vnuost. In quista regiun daja set territoris protets (PNS, Unesco Engiadina Val Müstair, Biosfera Val Müstair, Val Parco Nazionale dello Stelvio, Naturpark Texelgruppe, Naturpark Ötztal e Naturpark Kaunergrat). Ün da quels progets actuals es la perscrutaziun sur cunfin dal durmigliet tirolais. Angelika Abderhalden chi maina la gestiun da la Pro Terra Engiadina dà ün’invista in quist proget. Perscrutaziun d’ün mamifer rar Ils durmigliets tirolais (lat. dryomys nitedula, tud. Baumschläfer) toccan insembel culs durmigliets sgiagliats, ils muscats e las mürs calancras pro la famiglia da las mürs durmigliets. «Ils durmigliets tirolais sun fich rars. In Svizra vivan tuottas quatter sorts da quella bes-cha be in Engiadina Bassa e Val Müstair», declera Angelika Abderhalden, «no savaivan chi daiva plü bod da quists durmigliets eir i’l Tirol.» I’l Tirol dal Süd as vaiva adüna damain cumprouvas cha’l durmigliet viva amo qua. «Perquai vaina decis illa Natura Raetica da verer illa Regiun dals trais pajais ingio chi’s chatta stizis da quists pitschens mamifers.» Ils oters partenaris dal proget sun il Naturpark Ötztal e’l Parco Nazionale Stelvio. Prüms resultats fingià avant man «Il böt es dad observar ils durmigliets e da sviluppar masüras per promouver ils spazis da viver da quistas bes-chinas.» Ch’implü saja avant man eir üna mancanza da savair: «No savain be pac dal durmigliet, perquai til perscrutaina cun nos proget.» Ch’els hajan chattà in tuot las regiuns Tirol, Vnuost ed Engiadina Bassa e Val Müstair stizis e vis durmigliets, cuntinuescha la biologa chi maina eir la gestiun da l’Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair, «uossa vaina miss boxas ingio chi pudessan far il gnieu e tunnels per verer ils stizis ed installà cameras per observar las bes-chinas.» Cha’l böt saja vairamaing da savair daplü ingio cha’l durmigliet viva e che ch’el douvra, disch Angelika Abderhalden, «ils prüms resultats han muossà ch’el ha fich jent gods, ingio cha la bos-cha es a crusch ed a travers, ed in vicinanza da cuntegns ümids, palü, auals o eir flüms.» Impromiss sustegn da vart dal Land Tirol Als 5 da gün 2024 s’ha chattadas las commembras e commembers da la Natura Raetica a Fliess i’l Tirol, illa chasa dal parc natüral Kaunergrat. Da la partida d’eira eir il Landesrat (pro no füss quai cusglier guvernativ) René Zumtobel. Il politiker chi’d es respunsabel pella illa regenza dal Tirol per natüra, ambiaint e trafic d’eira, sco cha Stefan Triebs dal PNS disch, inchantà da la lavur da las persunas chi s’ingaschan i’ls differents territoris protets pella flora e fauna. «Istess schi’s tratta d’utschels, mamifers, fluors o bös-chs – las spezchas da bes-chas e plantas sun adüna ‘länderübergreifend’, la natüra nu cugnuoscha ingüns cunfins», as lascha René Zumtobel citar illa comunicaziun da pressa, «perquai am faja plaschair chi collavuran pro Natura Raetica plüs parcs natürals e duos parcs naziunals strettamaing.» Il politiker ha impromiss a las rapreschantantas e rapreschantants da quists territoris protets illa regiun da cunfin da sustgnair lur lavur. «René Zumtobel ha eir gnü grond interess per nos proget cumünaivel actual davart il durmigliet tirolais», infuorma Stefan Triebs. (fmr/fa) Il durmigliet tirolais es ün mamifer amo pac cuntschaint. Angelika Abderhalden infuorma davart ils prüms resultats dal proget «durmigliet tirolais». Al principi dal mais s’han chattats rapreschantants/as da la Natura Raetica (Stefan Triebs dal PNS es davovart d’immez) a Fliess i’l Tirol.

In marcurdi davomezdi es gnüda attachada sün ün pas-ch a Tarasp üna duonna cun chans dad üna scossa da vachas. La viandanta es gnüda ferida fermamaing. La duonna da 55 ons d’eira tenor la comunicaziun da la Pulizia chantunala dal Grischun in viadi cun seis trais chanins in vicinanza dal Lai Nair a Tarasp. La senda maina là tras pas-ch per vachas-mamma chi’d es circundà d’üna saiv e segnà. Cuort avant las 16.00 sun ella e seis chans gnüts dastrusch ad üna scossa da vachas. Ils chans sun saglits tanter las vachas e lur patruna es seguida cun l’intenziun da tschüffer ils chans. Las vachas-mamma sculozzadas han attachà a la duonna. Cur ch’ella d’eira per terra e nu’s muantaiva plü han las vachas bandunà la duonna. Terzas persunas han alarmà la Rega. La crew ha prestà prüm agüd ed es lura svolada culla duonna fermamaing ferida a Cuoira i’l ospidal chantunal. La Pulizia chantunala ha cumanzà a far las retscherchas davart l’accidaint. (cdm/fmr) Il pas-ch a Tarasp d’eira circundà d’üna saiv e signalisà, attenziun, vachas-mamma!

A la fin dal mais gün ha Tschlin darcheu ün’ustaria. Ils usters Sergio e Barbla Ursina Moreira-Näff s’allegran pella festa d’avertüra cun tschaina, musica e star da cumpagnia. Il proget ha pudü gnir realisà grazcha al sustegn cumünal. Pel mumaint vegna amo lavurà sül plan terrain da l’anteriura chasa da scoula da Tschlin. Il proget «Ustaria Tschlin» es però sün buna via da gnir conclüs. L’ustera e l’uster Barbla Ursina e Sergio Moreira-Näff laschan dar a la FMR ün sguard ill’ustaria futura. «No eschan be svung per drivir l’ustaria e fain quai a la fin da quist mais cun üna bella festina», s’allegra il pêr. El chi ha fat divers ons da cuschinunz il prüm in l’ospidal e davo illa dmura d’attempats Chasa Puntota dà ün sguard retrospectiv: co esa gnü adaquella da dvantar uster? Ün sömmi fingià daspö lönch «La società Musica in cumün dovraiva per lur differents arrandschamaints inchün per la part gastronomica – e lura hana pensà a mai», as regorda Sergio Moreira. El s’ha miss a disposiziun e güdà cur chi til d’eira pussibel. Ad el plaschaiva a Tschlin da cuschinar per quistas occurrenzas culturalas e per otras festas. Cur chi’d es gnüda la dumonda sch’el nu less surtour l’ustaria chi gnarà fabrichada in l’anteriura chasa da scoula da quist cumün ha’l pensà, perche na? «Eu vaiva fingià daspö lönch il sömmi da surtour üna jada alch plü pitschen e manar in aigna redschia.» Sia duonna d’eira eir pronta per üna müdada professiunala. Ün quart tschientiner in Puntota «In november esa 25 ons ch’eu lavur a Scuol illa Chasa Puntota, perquai n’haja pensà chi saja gnü il mumaint per müdar ün pa la lavur e n’ha desdit la plazza», disch ella, «Sergio sarà occupà in cuschina ed eu farà la lavur d’organisaziun e da büro e sustgnarà pro’l service.» Sco impiegada hana a Lucia Janett ch’els cugnuschaivan fingià cur ch’ella d’eira collega cuschinunza da Sergio Moreira. «Quai es per no ün cas furtünà, no vain adüna collavurà bain in Puntota», dischan la nouva ustera ed uster da Tschlin. Integrond prodots da Bun Tschlin Pro’l concept da l’Ustaria Tschlin tocca cha’ls usters douvran prodots indigens per cuschinar. «Quai sun prodots da Bun Tschlin, ma eir la charn sarà da quia d’intuorn», declera l’uster e cuschinunz ed agiundscha chi varan eir prodots da l’ulteriura Engiadina e dal Puschlav. «Ün avantag da quist’ustaria es cha no pudain dovrar eir la sala polivalenta, schi’d es üna gruppa plü gronda servina ils pasts in quella sala.» Ch’els vessan implü eir la pussibiltà dad ütilisar las stanzas da durmir illa chasa da scoula, agiundscha Barbla Ursina Moreira, «ma quai nun es amo concret. Il prüm cumanzaina uossa cull’ustaria.» «Plaschair eir causa la colliaziun cul cumün» Ch’els hajan decis da ris-char il pass eir perquai cha l’ustaria as rechatta a Tschlin, infuorma ella: «Eu deriv da Tschlin e n’ha parantella quia e noss figls Flavio e Diego sun suvent qua, els sunan illa musica da cumün e fan part da la giuventüna da Tschlin.» E seis hom disch ch’el haja cuschinà fingià daspö blers ons per differentas occasiuns a Tschlin, «perquai cugnuoscha la glieud da qua». Tuots duos dischan chi s’allegran per l’avertüra da l’ustaria, quella festa cun musica e star da cumpagnia sarà in sonda, ils 29 da gün 2024. Fittadins dal cumün da Valsot D’avair ün’ustaria in cumün d’eira dad üna vart il bsögn da tuot las abitantas ed abitants da Tschlin e da tschella però eir da la società «Musica in cumün». Chi douvra ün’ustaria eir per cha’ls partecipants/as da lur arrandschamaints musicals hajan ün lö per giantar o eir be per baiver alch, vaivan constatà ils commembers/bras da Musica in cumün. Davo avair finanzià illa fracziun Ramosch la butia finanziescha il cumün da Valsot uossa eir l’ustaria a Tschlin. Sergio e Barbla Ursina Moreira-Näff pajan fit al cumün per las localitats. Pel prüm temp, fin cha l’affar viagia, surpiglia la società Musica in cumün quist fit. (fmr/fa) Barbla Ursina e Sergio Moreira-Näff in lur ustaria chi’d es bainbod pronta per gnir drivida. Ustaria Tschlin es bainbod pronta L’uster Sergio Moreira-Näff e sia duonna Barbla Ursina s’allegran da drivir a la fin dal mais gün l’ustaria in l’anteriura chasa da scoula da Tschlin. Intant ch’el es cuschinunz ha ella fat la scoula d’hotellaria, il diplom d’ustera ed i’ls ultims ons eir amo la scolaziun per survgnir il diplom federal da manadra dals secturs chasada e gastronomia. Premissas idealas dimena per dvantar ustera ed uster? «Schi, no’ns allegrain da la nouva lavur», disch il pêr a la FMR ed agiundscha chi hajan eir plaschair cha Lucia Janett es dvantada lur impiegada: «No tilla cugnuschaivan fingià cur ch’ella d’eira collega cuschinunza da Sergio, no vain adüna collavurà bain illa Chasa Puntota a Scuol», constata Barbla Ursina Moreira. (fmr/fa)

Il cussagl da fundaziun da la Tessanda a Sta. Maria survain üna nouva commembra: Monika Bütler es gnüda eletta in quist gremi. Dal cussagl da fundaziun da la Tessanda a Sta. Maria fan part Maya Repele da Sta. Maria daspö l’on 2017, Rita Ziegler da Küsnacht daspö il 2020, Barbara Janom Steiner da Cuoira daspö il 2020 e Dorothea Köppe da Rapperswil daspö il 2022. Uossa survegnan las commembras dal cussagl amo il sustegn da Monika Bütler. Ella ha stübgià matematica, fisica ed economia ed es uossa economa independenta. Fin da l’on 2021 d’eira ella professura per politica d’economia e directura da l’Institut für empirische Wirtschaftsforschung a l’Università da San Galla. «Realisar il proget per ün nouv stabel a Valchava pella Tessanda es fich cumplex», scriva il cussagl da fundaziun da la Tessanda illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun, «perquai esa tenor il cussagl eir consequaint da rinforzar il gremi.» Fascinada da textilias Stoffa, fils, la lavur textila e sia istorgia fascineschan a Monika Bütler daspö seis ons da giuventüm. Uschea es ella dvantada, davo üna visita a la Tessanda, dal 2022 commembra da la società da fauturs/as da la Tessanda. Sco cha la nouva commembra dal cussagl da fundaziun as lascha citar illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun es ella fascinada da la Tessanda, da sia attractività e da seis proget da fabrica a Valchava. Chi saja per ella ün’onur da pudair contribuir sia part pel prosperar da la Tessanda, conclüda Monika Bütler. (cdm/fmr) Monika Bütler es nouva commembra dal cussagl da fundaziun da la Tessanda.

Pro la dudeschavla ediziun dad «Ün cumün resuna» han bundant 250 scolaras e scolars da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair manà in sonda passada bels clings musicals a Ramosch. Magistras e magisters, musicantas e musicants, baps e mammas, bazegners e nonas, frars e sours e la parantella s’han pudü atschertar da la gronda lavur cha la scoula da musica regiunala praista on per on danouv. L’idea da l’arrandschamaint «Ün cumün resuna» – chi’d es oramai fingià bod tradiziunal – es d’animar la musica adüna in ün oter cumün in Engiadina Bassa, Samignun o Val Müstair, e da gnir a cugnuoscher ils cumüns ün pa plü bain. Quist on s’haja pudü tadlar e guardar a Ramosch prestaziuns musicalas da solists ed ensembles, da gruppas da rock e da pop, da cors da pitschen fin grond e da gnir a cugnuoscher la gronda paletta d’instrumaints cha raduond 30 magistras e magisters instruischan a var 500 uffants illa regiun. Causa la trid’ora han las producziuns però gnü lö quist on a Ramosch illa baselgia ed illa sala da la chasa da scoula. (fmr/bcs) Ün scolar da Samignun cun seis orgel da man ha manà bels clings illa sala da scoula a Ramosch. La magistra Sidonia Caviezel in duet cun seis scolar d’accordeon.

Il Simposi internaziunal da sculpturs e sculpturas a Sur En da Sent es gnü organisà l’eivna passada pella 30avla jada. 19 artistas ed artists dad ot differents pajais s’han partecipats a l’inscunter ed a la concurrenza da quist on. Il vendschader es stat Gerald Lutz da l’Austria cun sia sculptura d’üna nimfa o ritscha. L'artist victur Gerald Lutz cun sia sculptura «Weltenbrücke/Nixe». La società Art Engiadina Sur En/Sent es gnüda fundada la fin dal 2010 cul böt da promouver art e cultura in Engiadina. Ün da seis puncts culminants dal program da lavur es minch’on il Simposi internaziunal da sculpturs da lain e da marmel. Quel es gnü organisà l’eivna passada fingià per la 30avla jada. Ils commembers dal comitè da selecziun vaivan tschernü our da var 50 annunzchas inoltradas a 19 artistas ed artists chi han tut part al simposi d’ingon. «Ün’eivna intensiva» Sün 18 plazzas da lavur pro’l camping a Sur En han artistas ed artists lavurà dürant ün’eivna, dals 9 als 15 da gün 2024, vi da lur ouvras. Quist on es il simposi stat l’insaina da la tematica «punts». Dürant tuott’eivna han persunas interessadas pudü visitar l’atelier avert, guardar ad artistas ed artists sur las givellas e dar üna baderlada cun els. In sonda passada, a las 14.00, ha lura gnü lö la vernissascha da las ouvras expostas. Ed a las 17.00 es gnü dat cuntschaint il vendschader da la concurrenza. Quel es gnü valütà e tschernü dal public preschaint a la vernissascha. Guadagnà la concurrenza dal simposi d’ingon ha Gerald Lutz da l’Austria cun üna sculptura da lain cul titel «Weltenbrücke/Nixe» – per uschedir üna ritscha sper l’En chi cula sper il camping via. Il president dad Art Engiadina, Daniel Bosshardt, insembel cul suprastant Robert Schreyer, han surdat il premi a l’artist. Gerald Lutz es stat commoss e surprais in sonda a Sur En: «Eu nu vess mai pensà da pudair tour in consegna quist premi e n’ha fadia da chattar ils drets pleds per ingrazchar. Quist’eivna es statta per mai ün evenimaint tuottafat particular, impustüt eir da pudair passantar ün temp intensiv, insembel cun tuot las artistas ed ils artists chi sun dvantats dürant quist eivna cumpogns ed amis.» Las sculpturas vegnan vendüdas obain expostas Las sculpturas dal 30avel simposi vegnan per part vendüdas obain expostas sülla «Senda da sculpturas» chi ha üna lunghezza da var tschinch kilometers e fa ün gir i’ls contuorns dal camping da Sur En. La saira davo la vernissascha e premiaziun, ha lura gnü lö in sonda passada amo üna festa cun tschaina e trategnimaint per artistas, artists e visitadurs. Art Engiadina es üna società chi organisescha sper il il simposi da sculpturs e sculpturas eir amo oters arrandschamaints e chi mantegna dürant l’on la «Senda da sculpturas». La radunanza generala da la società ha eir güsta amo gnü lö in sonda avantmezdi, avant la vernissascha dal simposi. In seguind a quella radunanza ha il president dad Art Engiadina rapportà a la FMR: «La radunanza da la società es ida bain. E schabain ch’eu laiva dar giò mia carica sco president, n’haja decis – cun quai ch’ingün nu voul surtour – da far inavant fin chi darà ün’otra soluziun. Nus vain eir decis da nun organisar quist inviern ingüns arrandschamaints e da cuntinuar l’on chi vain cul simposi.» Daniel Bosshardt, Robert Schreyer e Gerald Lutz pro la surdatta dal premi (da schn.). L'artist victur Gerald Lutz cun sia sculptura «Weltenbrücke/Nixe». L'artist victur Gerald Lutz cun sia sculptura «Weltenbrücke/Nixe».

El es ün dals plü profilats chantauturs rumantschs: il Tujetschin Pascal Gamboni. In gövgia, ils 20 da gün 2024 a las 20.30, concertescha el insembel cun Isabella Fink in Chasa Jaura a Valchava. In ün avis a las medias scriva la Chasa Jaura cha la musica da Pascal Gamboni haja adüna «ün resun eir dadour l’intschess rumantsch – eir pervi dals cuntgnüts profuonds e filosofics». Cha sias chanzuns rumantschas sajan bain simplas, ma commouvan il public – cha seis sound cun chant e guitarra saja «vardaivel». Pro seis concert in Chasa Jaura a Valchava vain Pascal Gamboni accumpagnà da la cellista Isabella Fink. (cdm/fmr) Il concert da Pascal Gamboni ed Isabella Fink es in gövgia, ils 20 da gün 2024 in Chasa Jaura a Valchava. Tuot ils detagls a reguard la Chasa Jaura e seis program cultural dürant l’on 2024 sun da chattar sün: www.chasajaura.ch. Pascal Gamboni concertescha in gövgia saira a Valchava insembel culla cellista Isabella Fink. La Chasa Jaura a Valchava - il museum regiunal da la Val Müstair es eir ün center chi spordscha dürant la stà e l'utuon numerusas occurrenzas culturalas.

«Co bê cha quai füss...», dschess Livio al microfon la daman bod … Ed eu fetsch ün congual, piglain il spejel da champogna. Da pitschen vaiv’eu ün plaschair tuot special da pudair giovar cul spejel da champagna da non da Brail. I’s vezzaiva ourasom cumün a giunfr’Emiglia tschantada sül banc davant chasa, magari eir il chamuotsch vi tal Piz d’Esan, scha non d’eira d’intuorn e’m güdaiva a chalar il dret lö. Ma eu d’eira eir inchantà da müdar la perspectiva e da vaira tuot blerun plü pitschen, uschè pitschen chi d’eira dad ingiavinar che chi’s vezza. Al mumaint suna in Danemarc e vegn inuondà da discussiuns in gazetta e surtuot eir illa televisiun. Sco eir in oters pajais d’eiran ils dis passats reservats a las tschernas dal parlamaint da l’Uniun Europeica (UE). L’orizont d’eira vast, i giaiva per la sgürezza, las reglas per limitar las medias socialas, il clima. I’s vaiva temma cha la vart dretta chi less redüer la forza da la UE pudess survgnir massa bler pais. Il consens d’eira cha per avair üna forza politica ed economica cunter ils Chinais, Russ ed eir Americans, as stopcha l’Europa profilar ouravant tuot sco regiun da la libertà e da la cumünanza. Ün’enorma discussiun cun placats vi da mincha lanterna publica per 14 candidatas e candidats in ün parlamaint da passa 700 commembers da 27 pajais, nun es que exagerà? Na, pensna qua, i va per la cumünanza in Europa, per la libertà. Ed els acceptan – plü o main e cun resalvas – cha duos terzs da las ledschas chi valan pel pajais as basan sün decisiuns da la UE, perche ch’eir els condecidan, eir cun far lavur da lobi cun persunas importantas a Brüssel. In congual cun quista experienza am para que cha nus in Svizra vain amo adüna la mania dad observar il muond cul spejel da champagna tras la perspectiva sbagliada. Tuot dvainta uschè pitschen, i va be per nus, intant cha’ls prüms F16 svoulan in Ucraina, flizzan els in Svizra sün las autostradas. Il clima ans interessa be pervi cha’l tribunal a Strasburg ha dat radschun a las duonnas declerond il clima sco part dals drets umans. Ed eir nus ans lamantain da stuvair accepetar almain tantas ledschas da la UE, nus però sainza avair pled in chapitel. In Danemarc speculeschna fingià chi chi pudess dvantar successur da la Margrethe Vestager chi ha cumbattü cunter imbruogls finanzials, chi servan eir a nus, ma nus nu vain ingün a Brüssel chi, insembel cun oters, stessan aint per noss bsögns. «Co bê cha quai füss scha...» – ma il pled UE es amo adüna o ün tabu o l’argumaint preferi dal Parti popular. Romedi Arquint, al mument en Danmarc, era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

La Società da miniers da S-charl ha invidà in sonda passada a sia radunanza generala illa baselgia da S-charl. Las tractandas ordinarias nun han dat ingün rumpatesta. Davo la radunanza ha Hans Stäbler referi davart «La preparaziun militara illa Seguonda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». La Società e la Fundaziun da miniers da S-charl han l’intent da promouver l’interess per las minieras e las fundarias veglias da S-charl e contuorns, da perscrutar restanzas e da tillas documentar. Tals böts sun gnüts realisats daspö decennis grazcha a la buna collavuraziun a la società cun amis, aderents e blers agüdonts. Il president da la società, Peder Rauch ha salüdà in sonda saira ad üna vainchina d’interessats e las tractandas sun gnüdas evasas sainza gronda discussiun. In seis rapport ha el tanter oter eir ingrazchà a René Wäger ed a Madlaina Pult per lur buna lavur a favur dal dal museum. Il quint annual serra cun üna perdita da 5370 francs. Referat da Hans Stäbler Davo la radunanza ha Hans Stäbler, plü bod magister dal s-chalin ot da Filisur, orientà ils preschaints davart la «Preparaziun militara illa Segunda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». Il bap da Hans Stäbler d’eira militarist da professiun e guardgia da fortezzas, uschè cha Hans Stäbler es gnü fingià bod in contact cun l’istorgia dal militar svizzer. El cugnuoscha sco pacs oters l’istorgia dal militar e s’ha confuondü tuot sia vita cun fortezzas. Fich derasadas sun las construcziuns da defaisa impustüt a Lavin, ma eir in oters lös in Engiadina. «Eu am less concentrar sülla Seguonda Guerra mundiala e sülla Guerra fraida, dürant las qualas l’Engiadina Bassa es statta schaniada d’attachas.» Ch’hoz sajan las fortezzas avertas e libras per visitar. «L’armada svizra d’eira quella jada mal equipada e na bain pronta sün attachas ed i’s vess dovrà decennis per pudair far frunt», ha infuormà Hans Stäbler. Fabricas da fortezzas Cun quai cha l’Engiadina Bassa es üna cuntrada stretta s’haja concentrà tenor il perit quella jada sülla fabrica da fortezzas, da barriera e serradas. Eir refügis da beton sun gnüts fabrichats per as pudair dostar cunter attachas. Fortezzas d’eiran equipadas cun mitraglia, chanuns ed artillaria. «Dal 1939 es gnüda attachada la Pologna ed in üna guerra da 14 dis d’eira l’armada liquidada causa cha quella d’eira mal preparada e nu vaiva ingüna vista da’s pudair defender cunter las armas modernas tudais-chas. In Engiadina Bassa as vaiva fabrichà perquai obstaculs, preparà diversas vias in lös strets per tillas far explodir e fortezzas davent da Ramosch fin Lavin ed eir amo inavant», ha dit il referent. El ha lura muossà divers plans e fotografias da fortezzas ed otras construcziuns da defaisa our da sia collecziun persunala chi sun sparpagliadas in tuot la regiun. Suvent es quai in lös chi’s passa cun l’auto obain a pè sainza chi’s badess alch. I nu d’eira cler dingionder cha l’inimi gniss La concentraziun da bleras fortezzas ed otras defaisas a Lavin vaiva da chefar cul fat cha là vegnan insembel las vias da suringiò, da suotsü e nan dal Flüela ed ingün nu savaiva d’ingionder cha l’inimi gniss. La via tras l’Engiadina da Martina fin Malögia d’eira plü co facil predestinada per l’inimi per passar tras la Svizra vers l’Italia. L’inimi as d’eira però consciaint cha quella via nu füss statta be üna spassegiada ed ha forsa perquai tscherchà otras pussibiltats. Uschè es la Svizra per furtüna statta preservada d’üna guerra cun bleras victimas e dons. Hans Stäbler ha dat üna buna survista dal temp burrascus in tuot l’Europa. Hans Stäbler e Peder Rauch (da schn.), ils protagonists da la radunanza. Fortezzas ed obstaculs per as dostar cunter l’inimi. Uschedittas tobleronas a Lavin per as dostar cunter ils panzers da l'inimi. La Schmelzra da S-charl cun davovart il museum. Peder Rauch, il president da la Società da miniers S-charl. Dal temp avant la guerra La Società da miniers da S-charl ha invidà in sonda passada ils commembers a sia radunanza generala illa baselgia da S-charl. Las tractandas ordinarias nun han dat grondas discussiuns ed ils preschaints han dat dis-charg als organs da la società. Davo la radunanza ha Hans Stäbler chi d’eira magister dal s-chalin ot a Filisur referi davart il tema «Preparaziun militara illa Seguonda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». Cun divers plans e fotografias ha el muossà als preschaints la preparaziun cun fortezzas, barrieras ed otras construcziuns da defaisa. (fmr/bcs)

Passa 3000 persunas han tadlà la 9avla sinfonia da Beethoven illa halla da glatsch a Scuol. Tant il president dal comitè d’organisaziun sco eir il dirigent fan bilantscha positiva davart l’event. Lündeschdi a bunura cuort davo las desch. Las ultimas lavurs da rumida illa halla da glatsch Gurlaina han fingià cumanzà; il palc e las tendas nairas vegnan demontadas, las sopchas manadas davent, l’auto-scuetta vain in acziun. Andrea Matossi fa üna cuorta posa, per recapitular che chi’d es capità dürant la fin d’eivna passada. Intant cha 180 persunas han glüschi illa halla pro mincha rapreschantaziun davant fin ad 860 persunas d’eira el sco president dal comitè d’organisaziun (CO) da Scuol Classics respunsabel cha tuot funcziuna i’l background perfettamaing. «Da star stut quant pacs incidaints chi ha dat pro quist arrandschamaint uschè grond, schi’s pensa cha quai d’eira la prüma jada», ha manià Andrea Matossi. Bler lod da tuot las varts L’event d’eira plainamaing suot l’insaina da la 9avla sinfonia da Ludwig van Beethoven, la «Ode an die Freude». «I sun stats quatter dis propcha da bellezza, eu n’ha giodü mincha rapreschantaziun», disch Matossi tuot inchantà. Chi haja adüna darcheu dat mumaints da pel giallina. In tuot sun passa 3000 persunas gnüdas a Gurlaina per tadlar la cumbinaziun unica da la sinfonia da Beethoven, la Rhapsody in Blue da George Gershwin e chanzuns rumantschas. Cars sü dal Tirol dal Süd han manà interessats in Engiadina Bassa, giasts sü da la Bassa sun gnüts aposta pel concert a Scuol ed han durmi qua, indigens e seguonds dmurants nu han laschà schmütschir la show. «No vain survgni da tuot las varts blers lods», s’allegra il president dal CO. Cha per singuls i’l public saja quist dafatta stat il prüm concert classic insomma. «Nus vain pudü güdar a parts da l’auditori a perder las retgnentschas dad ir a da quists concerts», ha manià Andrea Matossi. Scha’l quint es i sü eir finanzialmaing, as vezzaraja amo. Cler esa cha la seria da concerts nu füss statta realisabla sainza il grond effort dals commembers dal CO e las bleras uras da lavur voluntaria. Ouravant d’eira stat il team dal CO da ses persunas confruntà cun blera skeptica: cha’l proget saja massa grond per quista regiun, cha’l böt da 2000 spectaturas e spectaturs saja massa ambizius. «Nus vain uossa cumprovà chi funcziuna», ha dit Andrea Matossi. «Id es simplamaing stat ün sömmi» Ün’ura plü tard sülla lobgia da la famiglia Steiner a Scuol. Urs Leonhardt Steiner es güsta tuornà da Landeck, ingio ch’el ha manà ad ün musicist dal Golden Gate Symphony Orchestra. «Id es simplamaing stat ün sömmi, tuot s’ha uni e tunà dürant quista fin d’eivna», disch il dirigent ed iniziant da Scuol Classics. Ch’orchester, cor ed ils solists hajan cooperà perfettamaing. «Dapertuot ingio ch’eu riv survegna reacziuns positivas als concerts, quai es üna bellezza», quinta il dirigent. Ch’eir ils musicists e las chantaduras americanas sajan stats inchantats dal proget, da l’Engiadina Bassa e da l’ospitalità. El disch chi haja dat bleras amicizchas tanter Americans ed Engiadinais. «Id es stat ün festa da ‹Love›.» Per Urs Leonhardt Steiner nun es cun l’ultima rapreschantaziun da la 9. sinfonia il proget a fin, al cuntrari. «Nus vain uossa spalancà las portas per ulteriurs progets interculturals.» In duos ons dess gnir rapreschantada la cantata da Carl Orff «Carmina Burana». La 9avla sinfonia da Ludwig van Beethoven e la Rhapsody in Blue da George Gershwin han procurà la fin d’eivna passada per fatschas glüschaintas.

La Festa chantunala da tir grischuna ha lö ingon in Engiadina ed illas valladas dal süd dal Grischun. Tschella fin d’eivna ha ella cumanzà ed uossa vegna amo trat a schaibgia las prosmas duos fins d’eivna. Intant cha’l program vain trat in 15 differents implants da tir, es l’administraziun ed il büro da rendaquint a Zuoz. Guido Zellweger es respunsabel pels voluntaris in büro. In venderdi passà ha cumanzà la Festa da tir chantunala in Engiadina e las valladas dal Süd. Dürant las prosmas trais fins d’eivna rivan passa 8000 tregantas e tregants in Engiadina a trar il program da festa in 15 differents implants da tir. Quels sun scumpartits da Samignun fin Vicosoprano e da la Val Müstair fin illa Moesa. Intant cha’ls lös da tir sun organisats in möd fich decentral, es l’epizentrum da la festa e da l’organisaziun a Zuoz. Quia vegnan eir controlladas las armas e fat giò quint cun tuot las partecipantas e cun tuot ils partecipants. Respunsabel per quist büro da rendaquint e pels voluntaris es Guido Zellweger da Zernez. El es svess ün tregant cun success, uschè es Guido Zellweger dvantà dal 2006 champiun svizzer culla pistola. Quella jada exercitaiva’l fich intensiv, actualmaing nun è’l plü uschè activ. «Quist on n’haja exercità massa pac», quinta’l sün dumonda. Cha quist on saja statta plütost l’organisaziun da la festa i’l focus. Avuonda voluntarias e voluntaris La plü gronda sfida ill’organisaziun da sia partiziun saja statta da chattar avuonda voluntarias e voluntaris. «Quels nu n’haja propcha pudü recrutar illas societats da tir da mincha cumün», quinta’l. Perche mincha società in Engiadina chi metta svess a disposiziun l’implant da tir, stopcha eir organisar in lur ravuogl ils voluntaris chi lavuran in lur implant e per lur società. Sco ch’el quinta, sun quai a man da l’exaimpel da la Società da tregants da Zernez, var 50 agüdontas ed agüdonts per ün implant cun quatter schaibgias dürant desch dis. Quai füssan almain 750 voluntarias e voluntaris pels desch dis da concurrenza scumpartits sün tuot ils implants da tir. «Vairamaing d’eira il prüm previs ch’eu füss respunsabel per tuot ils voluntaris da tuot las societats. Però dürant l’organisaziun vaina constatà cha las differentas societats as organiseschan meglder independentamaing», declera Guido Zellweger. Uschè ha’l gnü d’organisar üna quarantina da voluntarias e voluntaris pel büro da rendaquint a Zuoz e coordinar las differentas societats. Organisaziun a Zuoz Dürant desch dis vegna trat las prosmas eivnas a tuot pudair. Ed il büro da rendaquint a Zuoz es mincha di avert duos uras avant il prüm tun fin duos uras davo l’ultim tun. «Uschè provaina da pudair evader tuot la lavur e da pudair aderir a tuot ils giavüschs», declera Guido Zellweger chi’d es respunsabel per üna quarantina da voluntarias e voluntaris i’l büro a Zuoz. Cha la gronda sfida saja nempe cha las tregantas ed ils tregants stopchan passar il büro e la controlla a Zuoz, avant co viagiar als differents lös ed implants da tir. «Nus vain stuvü badair dürant la prüma fin d’eivna co cha l’andamaint funcziuna precis e lura vaina adattà la lavur da las voluntarias ed ils voluntaris per las prosmas fins d’eivna», quinta’l. Ch’el haja aposta tut vacanczas quistas eivnas per evader la lavur ed esser pront per tout las eventualitats. Prestaziun in gruppa Guido Zellweger es ün tregant paschiunà. Seis hobi ha’l cumanzà fingià pro’ls tregants giuvens ed insacura ha’l müdà da schluppet sün pistola. Actualmaing es el illas societats da tregants da Küblis, Samedan ed Urezzas. Intant cha da stà tira’l plütost 50 e 25 meters a Küblis, va’l d’inviern a Samedan a trar sün desch meters cun l’arma dad ajer. E tanteraint füss l’implant da tir ad Urezzas precis sün seis viadi da lavur tanter Zernez e Scuol. «Ma per intant manca sco dit ün pa il temp», disch el. Dürant seis meglder temp sco tregant lavuraiva’l a Cuoira e giaiva duos fin trais sairas l’eivna a trar. «Per mai es il trar a schaibgia adüna stat üna buna recreaziun dal temp da lavur ed eu giod la calma e quietezza chi’s douvra per trar.» Ch’important d’eira adüna seis resultat persunal e na il rang. «Il rang es adüna dependent da la concurrenza, influenza n’haja be sün meis agen resultat», quinta’l. Amo daplü plaschair co il resultat sulet, es per Guido Zellweger il trar illa gruppa. «Quia nu tirast be per tai, dimpersè eir pels collegas illa gruppa. Uschè es eir il squitsch ün pa plü grond.» D’üna prestaziun in gruppa discuorra Guido Zellweger eir pro la realisaziun dal Tir chantunal. «Quai es üna fich bella sfida e nus vain plaschair da pudair far quista lavur», conclüda Guido Zellweger e spera cha tuot l’andamaint funcziuna inavant, amo fin la fin dal mais sco planisà. Infuormaziuns davart il Tir chantunal as survain sün www.ksfgr24.ch Dals 13 fin als 30 gün tiran passa 8000 tregantas e tregants il program da la Festa da tir chantunala in Engiadina e valladas dal süd dal Grischun. Guido Zellweger cun üna medaglia d’avant var desch ons.

Las votantas ed ils votants da Scuol han acceptà in radunanza cumünala il rendaquint 2023 chi serra cun ün guadogn da 3,9 milliuns francs. Implü esa gnü decis a reguard la meglioraziun da Guarda ed Ardez e davart 15 credits posteriurs. Avant co trattar il rendaquint 2023 dal cumün da Scuol ha pretais ün votant in radunanza cumünala a Scuol cha la tractanda gnia spostada, però las preschaintas ed ils preschaints nu sun seguits a quista proposta. Uschè han las votantas ed ils votants da Scuol acceptà illa radunanza cumünala da lündeschdi saira il rendaquint 2023 chi serra cun ün guadogn da 3,91 milliuns francs. Quai pro cuosts totals da 55,5 milliuns francs ed entradas da totalmaing 59,4 milliuns francs. Quist resultat es bainquant meglder co previs i’l preventiv 2023. Cun quist resultat positiv as doza il dabun per abitant sün 7378 francs. Pel capo cumünal da Scuol, Aita Zanetti, es quist resultat fich allegraivel, impustüt eir in vista a las grondas investiziuns chi ston gnir fattas dürant ils prossems ons. «Las expensas chi s’han augmantadas per differents motivs han da gnir controlladas eir in avegnir fich bain, saja quai pro la büdschetaziun sco eir pro la controlla dals cuosts dürant l’on. Insomma han da gnir analisats cuntinuadamaing e detagliadamaing la structura ed il svilup da cuosts», ha infuormà Aita Zanetti. Cha da reagir saja impustüt culs quints dals decasteris «prevedimaint d’aua» ed «allontanamaint da l’aua persa» chi as rechattan tuots duos in dischequiliber cun retrattas da raduond 850 000 francs. Dal 2023 sun gnüdas fattas investiziuns brüttas da bundant 7,4 milliuns francs. Per quistas investiziuns sun entradas dürant l’on s-chars 1,8 milliuns francs da contribuziuns chantunalas e restituziuns. Vairamaing d’eiran previsas dal 2023 investiziuns nettas da s-chars 13,4 milliuns francs. Tenor il capo cumünal vegnan üna gronda part da quistas investiziuns realisadas dürant l’on da gestiun 2024. Meglioraziun da Guarda ed Ardez Sainza gronda discussiun nun es be gnü acceptà il rendaquint 2023 dal cumün da Scuol. Las preschaintas ed ils preschaints han eir decis sainza cuntravuschs da realisar la meglioraziun da Guarda ed Ardez. Quista meglioraziun gnarà realisada ils prossems vainch ons e cuostarà var 20 milliuns francs. Ils respunsabels dal cumün da Scuol fan quint cun contribuziuns dal chantun e da la Confederaziun da var 80 % dals cuosts. Pels possessurs da las parcellas restaran var 6 fin 10 % dals cuosts totals. In ün prossem pass dess gnir elavurà il reglamaint da la meglioraziun da Guarda ed Ardez e gnir eletta üna cumischiun correspundenta. Main agreabel pel capo cumünal da Scuol es statta la preschantaziun da 15 dumondas per credits posteriurs chi sun gnüts realisats daspö l’on 2018. Quists progets d’investiziun sun gnüts finits dürant il 2023 ed il rendaquint da quists progets surpassà 10 % dals credits correspundents fingià acceptats. Il capo cumünal ed il manader tecnic Arno Kirchen, chi’d es in uffizi amo fin la fin da quist mais, han provà da declerar ed argumantar ils surpassamaints plü bain co pussibel. Causa la quantità da progets han els però eir gnü da dudir differentas remarchas da las preschaintas e dals preschaints in radunanza cumünala. Finalmaing sun gnüts aderits tuot ils credits posteriurs. Nouva cunvegna da prestaziun BES Las votantas ed ils votants han acceptà in radunanza cumünala eir la nouva cunvegna da prestaziun cul Bogn Engiadina Scuol (BES) pels ons 2026 fin 2030. Quista cunvegna regla la gestiun economica e confuorma al marchà dal BES, sco eir l’indemnisaziun cha’l cumün paja per las prestaziuns correspundentas. Il BES sto manar, chürar e mantegner l’infrastructura e la gestiun a favur da la populaziun, dals giasts e dals partenaris turistics. Il cumün da Scuol metta a disposiziun al BES contribuziuns da gestiun annualas, però maximalmaing 11,85 milliuns francs per la dürada da la cunvegna. Sco cha Curdin Thomas, commember da la suprastanza cumünala e respunsabel pel decasteri da turissem, ha declerà in radunanza, sun quai raduond 600 000 francs daplü co illa cunvegna da prestaziun actuala. Illa nouva cunvegna vegna pretais cha’l stabilimaint haja da gnir amortisà fin la fin da la cunvegna il main da tuot fin sülla valur commerciala (Verkehrswert) tenor la valütaziun ufficiala dad 11,13 milliuns francs. Per finir ha la radunanza cumünala eir acceptà il memorandum concernent il «fondo da rechav da terrain» ed ha fixà la taxa a favur da la communità, tenor la ledscha d’energia, sün ün rap per ura kilowatt eir pel 2025. Il capo cumünal da Scuol Aita Zanetti ha saramantà in lündeschdi saira la nouva commembra da suprastanza Seraina Guler ed al nouv commember Iwan Damerow Act da confidenza Nicolo Bass/PL I dà per ün capo cumünal plü bels mumaints, co da trattar in radunanza cumünala sur da credits posteriurs per progets d’investiziun chi sun surpassats ils cuosts. Per regla stess quai gnir fat davoman e las votantas ed ils votants stessan gnir orientats regularmaing e transparentamaing a reguard ils surpassamaints. A Scuol nun es quai adüna gnü fat i’ls ultims ons. Perquai ha decis il capo cumünal culla direcziun e la suprastanza cumünala da Scuol da tractandar quistas pendenzas pella radunanza cumünala. Sur da totalmaing 15 credits posteriurs ha gnü da decider la radunanza cumünala da Scuol in lündeschdi saira. Il capo cumünal Aita Zanetti ha manzunà plüssas jadas quant dischagreabla cha la situaziun saja ed ella ha gnü da dudir plüssas remarchas a reguard l’andamaint da quista tractanda. Tantplü cha tscherts da quists progets sun pendents fingià daspö il 2017. Però i nu’s das-cha be rögnar. I’s sto eir arcugnuoscher l’agir dal capo cumünal e da la suprastanza cumünala actuala chi ha decis d’infuormar activamaing e transparent. Finalmaing es quai stat eir ün act da confidanza: Uschè s’haja nempe pudü s-chaffir fats clers ed evader tschertas pendenzas veglias eir in vista al müdamaint da persunal illa direcziun dal cumün da Scuol. Tuot ils surpassamaints dal credits d’investiziun sun stats motivats ed argumantats. E cha l’approvaziun da quists credits posteriurs segua uschè tard, po eir esser debità al fat, chi han lö be duos radunanzas cumünalas l’on. Las lavuors da fabrica necessarias nu pon gnir sistidas, fin cha la populaziun ha decis sur dals adattamaints da fabrica. Ma forsa amegldressan üna fin duos radunanzas implü la comunicaziun activa e transparenta cullas votantas ed ils votants dal cumün da Scuol.

Ün lavuraint da god da 35 ons d’eira a Spi da Nuna sül territori cumünal da Scuol vi dal srommar ün bös-ch schmers. Tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunala es ün bös-ch cun ragischs, chi cupichaiva, crodà sün el e til ha feri fermamaing in mardi a bunura. Ch’ün collega haja dat bada l’accidaint ed haja clomà ad ulteriurs lavuraints da god. Insembel hana, sco cha la Pulizia chantunala scriva in marcurdi a bunura, dat prüm agüd pro l’hom chi nu reagiva plü ed han alarmà al salvamaint. Ün’equipa da la Rega ha surtut la chüra medicinica d’urgenza cun reanimaziun. L’hom es però mort amo al lö. Il care team Grischun es stat ingaschà per chürar als collegas da lavur. La Pulizia chantunala sclerischa insembel culla procura publica grischuna, e cun includer ad ün specialist da l’Institut svizzer da sgüranza cunter accidaints SUVA, las circumstanzas precisas da l’accidaint. (cdm/fmr) Ün lavuraint da god es disgrazchà in mardi a bunura i’l god a Spi da Nuna.

Illa Bibla inscuntraina ad uffants chi lavuran. Dafatta il futur rai David es sco puob stat ün bescher. Schi’s pensa cha la lavur d’uffants es in Svizra pür gnüda scumandada dals ons 1870 e ch’uffants plazzats han amo almain fin dal 1981 suvent pati da cundiziuns d’vita fich difficilas, nu s’imaginessa forsa cha fingià la Bibla cugnuoscha ün cumandamaint chi pertocca il dret d’uffants e la lavur. Ma precis quai es il cas: Il quart dals desch cumandamaints manaja be precis eir als uffants: «T’algorda dal di dal sabat, cha tü il santifichast. Ses dis dessast tü lavurar e far tuot tias fatschendas; ma il settavel di ais ün di da pos, consacrà al Segner, teis Dieu. Nu far quel di ingüna lavur, ni tü, ni teis figl, ni tia figlia, ni teis famagl, ni tia fantschella, ni teis muvel, ni l’ester chi ais dadaint tias portas.» (Ex 20,8–10) Quist cumandamaint nu regala be ün di liber als creschüts, ma eir a figls e figlias, dimena als uffants, e la glista nun es amo a fin pro l’aigna descendenza: tuots dessan avair ün di l’eivna chi pon dedichar a quai chi nu s’ha temp da far cur chi’s lavura, creschü ed uffant, patrun ed impiegà, schi dafatta las bes-chas. Schi’s pensa quant important cha posas sun per la sandà da corp ed orma, fa üna tala regla grond sen e sten dabsögn. Per uffants sun las sfidas hoz otras co dals temps dal rai David, ed eir fich differentas dal temp da la greiva lavur d’uffants illas prümas fabricas illa Svizra dal 19avel tschientiner o dal temp da nonas e bazegners chi perchüraivan las chavras. Hoz po minch’uffant ir a scoula. Minch’uffant ha fin d’eivnas libras e vacanzas. Il temp liber da l’uffant vain hoz miss in privel da tuot otras varts co plü bod: da milli termins sper la scoula, da telefonins chi van di e not, da böts ots da la generaziun creschüda, d’üna schlaschezza chi nu deriva suvent plü dal manguel, ma da la povertà sociala e da la mancanza d’sen da quel chi ha tuot. Quai chi va a perder: il temp cun sai svess ed oters uffants, la sana lungurella, il temp per fantasia e creatività, per gös cun cumpogns, temp per istorgias e chanzuns chi’s parta tanter generaziuns, la pussibiltà d’imprender ad ir intuorn ün cun tschel, ad imprender alch sainza squitsch, a güdar a creschüts cun buna masüra, cugnuoscher la satisfacziun chi segua davopro. Tuot quai es in privel d’ün stil da vita chi nu cugnuoscha fingià per uffants plü ingün pos, ingün temp per esser uffant. Regalar a l’uffant darcheu seis spazi, schi quai es ün cumandamaint plü actual co mai. Uschè giavüscha ad Els tuots, uffants e creschüts, ün bun di da pos! Christoph Reutlinger è creschi si en la vischinanza da Winterthur e viva dapi il 2013 en Engiadina Bassa. El è il reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Eu sun ün’exota illa regiun dal nord-ost da Trinidad, perquai chi nu dà üna pruna persunas estras quia. Ils indigens han inventà divers surnoms per mai: «Albina» obain «Cotschnina» pervi da mia culur da la pel. «Spagnöla» perquai ch’els pensan ch’eu saja da Venezuela (cun quai cha Trinidad ha magara blers immigrants da Venezuela chi discuorran natüralmaing spagnöl). Eu n’ha adüna gnü fadia da m’identifichar cun ün da quists surnoms creativs, fin avant ün pêr eivnas cur ch’üna persuna m’ha quintà cha la glieud in divers cumüns al nord da l’isla am nomnan «la duonna dals chans». Eu n’ha gnü grond plaschair, finalmaing ün surnom chi fa sen. Trinidad ha blers chans chi vivan sülla via o a la riva. Suvent han quels chans ün proprietari, ma displaschaivelmaing nu s’occupan quels bain da lur bes-chas. Eu incuntr blers chans fomantats, plain zechas e cun plajas avertas plain verms. Cun quai ch’eu sun suvent in viadi cun mi’assa da surf, am cugnuoschan ils blers chans e vegnan adüna a’m salüdar. Eu n’ha adüna pavel in meis auto ed uschea daja mincha jada üna pitschna reuniun cur ch’eu riv ad üna da las rivas da surf. Ma eu nu pavl be ils chans, eu trat eir pitschnas feridas e port chans blessats pro ün veterinari. La glieud am observa adüna cun skeptica cur ch'eu interagisch culs chans, ella nu chapischa perche ch’eu m’occup da chans chi nu sun gnanca meis. Eu am dumond regularmaing perche cha Trinidaders e Trinidadras nu pisseran meglder per lur bes-chas. Esa perquai cha blera glieud ha pissers finanzials e nu’s po prestar ün pa ris e pesch per cuschinar ün past per lur bes-chas? O esa perquai chi nu dà consequenzas giuridicas sch’inchün maltratta üna bes-cha? O forsa perche cha bes-chas nu vegnan respettadas sco creatüras equivalentas a la glieud? Chi sa! Eu crai cha la chosa saja cumplexa, e cha la chüra da las aignas bes-chas saja ün spejel dal stadi mental ed emoziunal d’üna naziun. Da vulair müdar quista mentalità negativa invers las bes-chas nun es sün ingüna agenda dal guvernamaint. Cun quai resta be da sperar cha la glieud giuvna müda seis punct da vista invers las bes-chas. Güdar pudessan forsa eir spüertas d’educaziun dadour la scoula, organisaziuns chi s’occupan da bes-chas sün via u persunas individualas chi pudessan valair sco buns exaimpels. Eu per mia part provarà inavant da restar fidela a meis surnom predilet e sper dad amegldrar tras quai la vita da bleras bes-chas a Trinidad. Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Manuela Giger

La Società da miniers da S-charl ha invidà in sonda passada a sia radunanza generala illa baselgia da S-charl. Las tractandas ordinarias nun han dat ingün rumpatesta. Davo la radunanza ha Hans Stäbler referi davart «La preparaziun militara illa Seguonda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». La Società e la Fundaziun da miniers da S-charl ha l’intent da promouver l’interess per las minieras e las fundarias veglias da S-charl e contuorns, da perscrutar restanzas e da tillas documentar. Tals böts sun gnüts realisats daspö decennis grazcha a la buna collavuraziun da la società cun amis, aderents e blers agüdants. Il president da la società, Peder Rauch, ha salüdà in sonda saira ad üna vainchina da persunas interessadas a la radunanza generala, e las tractandas sun gnüdas evasas sainza gronda discussiun. In seis rapport ha el tanter oter eir ingrazchà a René Wäger ed a Madlaina Pult per lur buna lavur a favur dal museum. Il quint annual serra cun üna perdita da 5370 francs. Referat da Hans Stäbler Davo la radunanza ha Hans Stäbler, plü bod magister dal s-chalin ot da Filisur, orientà ils preschaints davart la «Preparaziun militara illa Segunda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». Il bap da Hans Stäbler d’eira militarist da professiun e guardgia da fortezzas, uschè cha Hans Stäbler es gnü fingià bod in contact cun l’istorgia dal militar. El cugnuoscha sco pacs l’istorgia dal militar e s’ha confuondü tuot sia vita cun fortezzas. Fich derasadas sun las construcziuns da defaisa impustüt a Lavin, ma eir in oters lös in Engiadina. «Eu am less concentrar sülla Seguonda Guerra mundiala e sülla Guerra fraida, dürant las qualas l’Engiadina Bassa es statta schaniada d’attachas.» Cha hoz sajan las fortezzas avertas per visitar. «L’armada svizra d’eira quella jada mal equipada e na bain pronta sün attachas, ed i’s vess dovrà decennis per pudair far frunt», ha infuormà Hans Stäbler. Fabricas da fortezzas Cun quai cha l’Engiadina Bassa es üna cuntrada stretta s’haja concentrà tenor il perit quella jada sülla fabrica da fortezzas, da barrieras e serradas. Eir refügis da beton sun gnüts fabrichats per as pudair dostar cunter attachas. Fortezzas d’eiran equipadas cun mitraglia, chanuns ed artillaria. «Dal 1939 ha la Germania attachà la Pologna ed in üna guerra da 14 dis d’eira l’armada polaca liquidada causa cha quella d’eira mal preparada e nu vaiva ingüna vista da’s pudair defender cunter las armas modernas tudais-chas. In Engiadina Bassa as vaiva fabrichà perquai obstaculs, preparà diversas vias in lös strets per tillas far explodir, e fortezzas davent da Ramosch fin Lavin ed eir amo inavant», ha dit il referent. El ha lura muossà divers plans e fotografias da fortezzas ed otras construcziuns da defaisa our da sia collecziun persunala chi sun sparpagliadas in tuot la regiun. Suvent es quai in lös chi’s passa cun l’auto obain a pè sainza chi’s badess alch. I nu d’eira cler dingionder cha l’inimi gniss La concentraziun da bleras fortezzas ed otras defaisas a Lavin vaiva da chefar cul fat cha là vegnan insembel las vias da suringiò, da suotsü e nan dal Flüela ed ingün nu savaiva d’ingionder cha l’inimi gniss. La via tras l’Engiadina da Martina fin Malögia d’eira plü co facil predestinada per l’inimi per passar tras la Svizra vers l’Italia. L’inimi as d’eira però consciaint cha quella via nu füss statta be üna spassegiada ed ha forsa perquai tscherchà otras pussibiltats. Uschè es la Svizra restada preservada d’üna guerra cun bleras victimas e dons. Hans Stäbler ha dat üna buna survista dal temp burascus in tuot l’Europa. Fortezzas bain zoppadas per as dostar cunter l’inimi. Hans Stäbler e Peder Rauch (da schn.), ils protagonists da la radunanza. Dal temp avant la guerra in Engiadina La Società da miniers da S-charl ha invidà in sonda passada ils commembers a sia radunanza generala illa baselgia da S-charl. Las tractandas ordinarias nun han dat grondas discussiuns ed ils preschaints han dat dis-charg als organs da la società. Davo la radunanza ha Hans Stäbler chi d’eira magister dal s-chalin ot a Filisur referi davart il tema «Preparaziun militara illa Seguonda Guerra mundiala in Engiadina Bassa». Cun divers plans e fotografias ha el muossà als preschaints la preparaziun cun fortezzas, barrieras ed otras construcziuns da defaisa. (fmr/bcs)

L’on passà ha il Parc Naziunal Svizzer (PNS) fat pella quarta jada üna retschercha da giasts a man d’ün questiunari. Cun üna comunicaziun a las medias da gövgia preschainta il PNS ils resultats. La retschercha muossa ün trend allegraivel ill’ütilisaziun dals mezs publics: 41 % dals giasts han indichà dad esser viagiats culs mezs publics fin i’l PNS. In congual cullas retscherchas precedaintas es quai bod il dubel. Implü resulta da la retschercha cha blers giasts dal PNS restan plüs dis illa regiun. Uschea resta daplü da la mità dals giasts per quatter fin 14 nots. La retschercha demuossa eir cha duos terzs da las persunas dumandadas sun giasts chi visitan il PNS pella seguonda jada. Circa la mità da quels ha visità il parc perfin daplü co trais jadas. (cdm/fmr) Blers giasts i’l Parc Naziunal Svizzer sun giasts chi visitan il parc plüssas jadas. Blers giasts i’l Parc Naziunal Svizzer sun giasts chi visitan il parc plüssas jadas.

La giuvna ciclista Larissa Tschenett, oriunda da Müstair, ha pudü partir avant ün’eivna al Tour de Suisse in Svizra romanda. Schabain ch’ella nun ha pudü terminar il gir, es ella cuntainta dad avair pudü ramassar bleras experientschas ed impreschiuns a seis prüm tour sün livel professiunal. Larissa Tschenett s’ha partecipada al Tour de Suisse da quist on. La ciclista da 23 ons, oriunda da Müstair, es tuornada dal Tour de Suisse cun üna buscha plaina d’emoziuns e d’experienzas. Gugent vess Larissa Tschenett eir terminà quista cuorsa chi ha manà quist on sur quatter etappas tras la Svizra romanda, dals 15 als 18 da gün 2024. Davo la seguonda etappa, üna cuorsa cunter l’ura, es ella però gnüda exclusa da la cuorsa, perquai ch’ella nun es rivada al böt infra la limita da temp. Da stuvair schmetter haja, sco cha la ciclista ha dit invers RTR, al prüm mumaint fat dret mal, impustüt perquai chi mancaivan be desch fin dudesch secundas. «Eu n’ha dat meis meglder pussibel – e puchà chi nun ha funcziunà da finir il tour. Ma i vain dal sgür darcheu üna schanza», ha la ciclista quintà davo la cuorsa ed agiunt: «I d’eira üna super coola experienza da pudair ir la prüma jada al Tour de Suisse.» Ciclista e cusgliadra da persunal «Il nivel d‘eira fich ot, perquai cha’l Tour de France, l’olimpiada ed ils champiunadis mundials sun bainbod,» ha Larissa Tschenett declerà. Cha implü sajan las etappas stattas dret greivas. I d’eira la prüma cuorsa da la World Tour per ella ed i saja stat interessant da verer co cha tuot funcziuna professiunalmaing. La Grischuna es statta üna da las unicas atletas a la partenza chi nun ha ingün contrat da profi e chi lavura amo daspera, quai in ün pensum dad 80 % sco cusgliadra da persunal a Cuoira. Tschellas curriduras fan sport da ciclissem da professiun. «Eu sa ch’eu sun sülla buna via e chi nu douvra plü bler per chi funcziuna – forsa eir da far be plü quai.» Che potenzial cha Larissa Tschenett ha sül velo da cuorsa ha'la fingià muossà dürant quists trais ons ch’ella va cul velo. Al Tour de Suisse ha’la però eir vis che chi manca amo per tegner püt a las megldras dal muond, sco p.ex. a Demi Vollering, l’Ollandaisa chi ha guadagnà trais da quatter etappas ed uschea eir il classamaint general dal Tour de Suisse da las duonnas. Tschellas hajan experienza, giajan daspö ons cul velo ed hajan blers kilometers illas chommas. Motivaziun per far il prossem pass Per Larissa Tschenett pudess il Tour de Suisse esser stat il prüm grond pass in direcziun d’üna carriera sco ciclista da via. A quista cuorsa ha’la vis üna jada co cha tuot funcziuna. E quista schanza da das-chair partir üna prüma jada ad üna cuorsa dal World Tour tilla dà eir gronda motivaziun da cuntinuar sün quista via e trenar inavant per ün di realisar il sömmi da pudair viver sco ciclista professiunala e forsa eir üna jada da das-chair partecipar al Giro d’Italia o al Tour de France. O forsa eir da pudair preschantar üna jada la Svizra ad ün grond evenimaint sco ün champiunadi mundial o als gös olimpics. «Id es dal sgüra il böt dad esser üna jada là sco tuot tschellas», uschea la giuvna ciclista. Uossa spera Larissa Tschenett però il prüm chi giaja inavant bain cullas cuorsas naziunalas. Duos ha’la fingià guadagnà quist on. E sonda passada, ils 22 gün 2024, es la ciclista da Müstair partida eir als champiunadis svizzers ad Aire-la-Ville i’l chantun da Genevra. Larissa Tschenett (2. da schn.) s’ha partecipada al Tour de Suisse pell’equipa naziunala insembel cun Jolanda Neff (2. da dretta). Larissa Tschenett s’ha partecipada al Tour de Suisse da quist on. Larissa Tschenett s’ha partecipada al Tour de Suisse da quist on. Larissa Tschenett s’ha partecipada al Tour de Suisse da quist on.

L’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair ha in collavuraziun cun Joannes Wetzel da Chaflur sviluppà üna paletta da culurs d’aquarel. Il special landervia es cha las culurs derivan da pigmaints da craps indigens. Quist proget – preschantà in mardi passà a Chaflur – dess far üna punt tanter las duos vals, perquai cha la mità da la crappa deriva da l’Engiadina Bassa e l’otra mità da la Val Müstair. Mincha pinellada culla nouva paletta da culurs d’aquarel da la UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair ha cumanzà cun üna gita o üna spassegiada da Joannes Wetzel (guarda box). In gir illa natüra ramassa el daspö bundant ün decenni craps in diversas culurs, ils quals el maina illa buscha a chasa in ufficina. «Eu nu sun mai in gir cul zappun per ir a tour crappa. Eu pigl be quella chi sta intuorn illa natüra, dimena la crappa cha strasoras o simil han deliberà da la spelma», declera Joannes Wetzel. Fingià l’entrada da sia chasa a Chaflur tradischa – causa blera differenta crappa chi’s pruna pro l’entrada – chi nascha alch particular davo quists müraglia. Ma il grond s-chazi da Joannes Wetzel as rechatta in sia ufficina ün plan plü ingiò: sün diversas curunas e sortida tenor culurs as rechattan plüs tschients kils da crappa ramassada, chi’d es pronta per gnir elavurada a pigmaints. In mardi passà ha l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair invidà a las medias ad üna preschantaziun da quist nouv proget in l’ufficina a Chaflur. Qua ha Joannes Wetzel declerà il process dal crap natüral fin pro la prüma pinellada. Prodots chi reflettan las duos vals «Avant passa ün on n’haja sviluppà ün prototip per quista paletta da culurs e til n’ha muossà ad Angelika Abderhalden, la presidenta da la UNESCO Biosfera. Ella es statta fich inchantada da quista idea ed uschè tilla vaina sviluppada inavant», declera Joannes Wetzel. Il respunsabel da vart da la UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair per quist proget es Andi Brechbühl. Pro la paletta da culurs as tratta fingià dal seguond prodot da la UNESCO Biosfera chi’d es gnü sviluppà, l’on passà s’ha l’organisaziun dedichada a prodüer savuns our da dschember. Il proget culs savuns vain tenor Andi Brechbühl eir cuntinuà e fabrichà oura ingon. Davart quists progets disch el: «L’idea es da sviluppar prodots chi reflettan la cultura, la cuntrada e la natüra in quists contuorns. Implü dessan noss progets eir render plü cuntschainta l’organisaziun.» Dal crappun al sablun La nouva paletta d’aquarel daja in duos grondezzas, obain cun 12 o lura cun ot culurs. Per minchüna da quistas culurs es stat ün tip da crap la materia primara. Joannes Wetzel declera: «Siond ch’eu nu sun geolog, n’haja adüna cun mai ün cudesch per determinar ils craps, sch’eu sun in gita. Ma quai nun es gnanca uschè leiv, perfin per experts esa difficil da determinar precis la crappa. Ma pro’l pigmaint cotschen as tratta pelplü da verucano u radiolarit.» Arrivada pro Joannes Wetzel in sia ufficina, riva la materia primara pels pigmaints in ün rumpacrappa. Cun quista maschina as poja lura transfuormar ils craps in plüs pass in sablun, cun üna grossezza da var 1 mm. «Per render amo plü fin quist sablun, n’haja amo üna seguonda maschina. Grazcha ad ün muglin cun cullas d’atschal possa lura raffinar il sablun sülla grondezza giavüschada, nempe sün üna finezza da 63 μm, quai sun 0,063 mm», uschè Joannes Wetzel. El agiundscha cha in congual cun pigmaints per dar culur ad üna fatschada sun quels per las palettas amo üna vouta passa trais jadas plü fins, per fatschadas nempe üna finezza da var 200 μm. Gummi arabicum, öli da timian e meil Cur cha Johannes Wetzel ha lura transfuormà quist fin sablun ed uschè prodot ils pigmaints, ha’l be amo dabsögn d’üna mixtura liquida per ragiundscher la culur d’aquarel. El disch: «Quella mixtura consista da gummi arabicum, chi serva per liar ils pigmaints. Implü pissera il meil per l’elasticità ed ün pêr guots d’öli eteric da timian conservescha la culur d’aquarel.» Joannes Wetzel s’ha laschà inspirar da diversas recettas per prodüer quista paletta, la fuormla finala ha el però elavurà svessa cun far divers experimaints. Uschè ha eir mincha crap ün agen recept ed ün’aigna relaziun tanter tuot las cumponentas. Uossa daja culur landroura Las üsaglias finalas per prodüer la culur sun üna stadaira, seis cudaschin nair cun aint las recettas ed üna sort squitta, ingio cha tuot vain mixà insembel. Masdond tuot las cumponentas para sco scha Joannes Wetzel füss üna sort alchimist our da tschientiners passats. «Ils pigmaints culla mixtura vegnan lura squittats in fuorminas albas e davo s’haja be amo da spettar cha la culur süa. Per evitar chi detta sfessas, s’haja da far quai in duos pass», uschè «l’alchimist dals pigmaints». A la fin vegnan las fuorminas amo integradas in üna troclina da dschember indigen. Sper il «cotschen da Lischana», sco cha la culur cotschna es gnüda nomnada dal producent, daja tanter oter eir alb, nair, violet, e culurits verds. Be blau manca, siond cha quella culur es fich rara illa natüra. Ma tenor Joannes Wetzel esa eir pussibel da masdar diversas culurs ed uschè crear ün’illusiun blaua. El disch: «Uschigliö as poja eir üna jada pitturar il tschêl cotschen, sco pro ün tramunt da sulai. Ma quai es a la fin surlaschà a l’artist o a l’artista, co ch’els fan lura adöver da quista paletta.» Dal rest, da cumprar sarà il nouv prodot da la UNESCO Biosfera Val Müstair a partir da lügl in diversas butias illa regiun, sco p. ex. i’l Center dal Parc Naziunal a Zernez. Chaltschina, pigmaints e fatschadas Joannes Wetzel (38) es creschi sü in Engiadina Bassa ed ha fini dal 2005 ün giarsunadi sco mürader. Fingià dürant sia infanzia til han fascinats ils sgrafits süllas chasas engiadinaisas. Uschè ha el pass per pass cumanzà svessa a far sgrafits in möd autodidactic. Parallel ha Joannes Wetzel eir cumanzà ad experimentar culs materials natürals in connex cun quista tecnica tradiziunala. Joannes Wetzel es eir co-fundatur da la società Kalkwerk chi promouva ed intermediescha la producziun tradiziunala da chaltschina. Mincha duos ons – ed uschè eir darcheu a partir dal mais chi vain – arda la società chaltschina in möd tradiziunal a Sur En da Sent. Per quist ingaschamaint ha Kalkwerk eir survgni il premi d’innovaziun 2023 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair, chi vain surdat ufficialmaing la fin da gün 2024. Implü as dedichescha Joannes Wetzel eir daspö bundant ün decenni a la producziun da pigmaints natürals. (fmr/cam) Joannes Wetzel e sia culur da Chaflur Daspö passa desch ons prodüa Joannes Wetzel da Chaflur our da crappa indigena pigmaints. Fin uossa ha el fat adöver da quels per dar culur a fatschadas e per sgrafits. L’on passà ha el lura sviluppà ün prototip per üna paletta da culuors, chi consista eir be da pigmaints indigens. Our da quista idea s’ha sviluppada üna collavuraziun cun l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair. Il prodot final es gnü preschantà in mardi passà a Chaflur in l’ufficina da Joannes Wetzel. Per far üna punt tanter l’Engiadina e la Val Müstair es quist prototip da la paletta da culurs d’aquarel gnüda sviluppada inavant, uschè cha üna mità da la crappa deriva da l’Engiadina e l’otra da la Val Müstair. Il «alchimist da pigmaints» ha declerà tuot ils pass chi douvra dal crap fin pro la culur d’aquarel. Il special nun es be cha Joannes Wetzel fa bod tuot a man, dimpersè cha mincha pinellada ha gnü seis origen in üna spassegiada u gita da Joannes Wetzel, siond ch’el ramassa tuot la crappa e tilla maina in buscha a chasa in l’ufficina. (fmr/cam) Quists dudesch craps da l'Engiadina e la Val Müstair sun gnüts dovrats per far las culuors pella paletta d'aquarel. Our dals craps sun dvantadas culuors: Joannes Wetzel demonstrescha l'effet da l'aquarel Our dal la crappa haja dat pigmaints. Quels han üna finezza da 0,063 mm. La nouva troclina da l'UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair ed üna schelta dals craps chi sun gnüts dovrats pel proget. Our dals crpas verucano u radiolarit haja dat la culur "cotschen da Lischana". Spettar per dvantar pigmaints: Il grond s-chazi da Joannes Wetzel in sia ufficina a Chaflur. Tuot quista crappa ha el manà da la natüra sun sia rain in direcziun chasa. Il "alchemist dals pigmaints" Joannes Wetzel cun tuot las üsaglias per il pass final - il maisdar da las culuors. Cun üna squitta vain la culur a la fin purziunada illas fuorminas albas. A schnestra as vezza la mixtura dad aua, gummi arabicum, öli da timian e meil. A schnestra maisda Joannes Wetzel tuot insembel tenor il recept special pel crap cotschen. Joannes Wetzel vi da maisdar insembel tuot las cumponentas per prodüer las culuors d'aquarel. Joannes Wetzel vi da maisdar insembel tuot las cumponentas per prodüer las culuors d'aquarel.

La prüma e seguonda classa da la scoula da San Murezzan suot la bachetta da Rea Sendlhofer han fat ün viadi musical in ün pajais fictiv. Insembel cul raquintader Lorenzo Polin e cun instrumentalists da la Scoula da musica d’Engiadin’Ota ha l’auditori fat in sonda a Sent per ün’ura ün pass in ün muond dals sömmis. Illa baselgia San Lurench a Sent vegnan sports dürant tuot on arrandschamaints culturals da tuot gener chi pisseran per cultura viva per indigens e giasts. La Società d’Ütil public da Sent, cun Regula Ursprung a la testa, s’ha missa il böt d’inrichir la sporta culturala illa regiun cun concerts ed otras üettas musicalas. I sun concerts our d’üna vasta paletta musicala da musica e cun surpraisas – sco in sonda passada ün cor cun 60 uffants da la prüma e seguonda classa da la scoula da San Murezzan suot la bachetta da Rea Sendlhofer. Il concert portaiva titel «Okavangos Fest und die Reise ins Traumland». Da la partida eir il raquintader Lorenzo Polin chi ha fat las punts tanteraint e cun instrumentalists da la Scoula da musica da l’Engiadin’Ota. Tanter oter cun Miriam Cipriani (flöta), Judith Huber (violina), Hansruedi Strahm (tüba), Partick Kissling (tüba), Stefano Sposetti (clavazin) e Fabrizio Tognini (percussiun). Las cumposiziuns sun gnüdas scrittas da Stefano Sposetti e da Hansruedi Strahm. Ün viadi in ün pajais fictiv Davo cha’l raquintader Lorenzo Polin vaiva tut plazza sülla chanzla da la baselgia sun entrats ils uffants, vestits da splerins, elefants, pinguins, kengurus e bleras otras creatüras da fabla, in accumpagnamaint dals instrumentalists, ed han tut plazza. E lura ha cumanzà ün viadi plain evenimaints ed inscunters. Davo üna chanzun cul titel «Üna pitschna melodia», adüna accumpagnà da musica e chant unisono dals uffants. Üna feda ed ün hom vegl tscherchan la via per rivar a la staziun per ir in viadi. Els duos d’eiran preschaints quella saira sün tuot il viadi e lur vuschs gnivan dal raquintader in möd cha’ls uffants faivan be ir la bocca. Lorenzo Polin, üna jada culla vusch ota da la feda, üna jada culla vusch bassa da l’hom vegl e culla vusch adattada a las bes-chas chi han inscuntrà, ha gnü üna greiva rolla e tuot l’istorgia nu vess gnü la tensiun sainza sia preschentscha. Tuot il viadi es adüna gnü accumpagnà cun musica e cun chanzuns dals uffants e cun inscunters cun da tuotta sorts bes-chas. Vi d’üna taila gnivan muossats disegns ed illustraziuns dad Inka Hagen chi muossaivan ils lös dal viadi dals protagonists. Viadi cul böt Okavangos Il viadi ha manà ils preschaints dad üna destinaziun a l’otra. La feda e l’hom vegl passan speravia tanter oter ad ün grond clucher (Westminster) ed ad üna cascada ch’els ston traversar. Cul «Hopsi-Liedli» inscuntran els kengurus e plü tard pinguins. Id es not e fraid ed els chattan üna chasina cun üna tabla «bainvgnüts». Tanteraint adüna chanzuns accumpagnadas da musica. In Australia passan els sün üna riva sabluniva e plü tard in Italia suna inchantants dal «balletto delle lucciole» rapreschantadas dad uffants cun vestits gelgs cun pagliettas glüschaintas e cun glüminas. Davo ses mais in viadi hana chattà lur böt A la fin han els, davo ses mais in viadi, ragiunt lur böt pro’l palazi Okavango. Illa sala da bal d’eiran d’intuorn curiusas creatüras ed els han tut part ad üna stupenda festa cun üna gronda tuorta ch’els s’han laschà gustar. Dürant tuot la rapreschantaziun a Sent haja dat blera musica ed üna vainchina da chanzuns. La chanzun finala «Okavango» es gnüda chantada sco supplemaint üna seguonda jada. I’l auditori d’eiran eir divers uffants chi han schmüravglià da la producziun cun bocc’averta. Ils preschaints han giodü üna rapreschantaziun gratiada cun blera musica e chant, eir schi d’eiran preschaintas illa baselgia San Lurench be var 50 persunas. Però il raquintader, ils uffants ed ils instrumentalists nu’s han laschats irritar da quel fat ed han chantà, quintà e sunà sco scha la baselgia füs statta plainischma. Ils uffants cun instrumentalists, raquintader e dirigenta. Ils uffants cun instrumentalists, raquintader e dirigenta. L’hom vegl e la feda sun in viadi. Ils kengurus in acziun. Las glüminas müravgliusas. Uffants, instrumentalists e raquintader ingrazchan per l’applaus. Ils pinguins fan bella parada.

Il falegnam Remo Salvett (schn.) e Roman Andri, il president la Società Amis Muglin Mall, davant la nouva rouda dal muglin a Paclera/Sta.Maria.

Cun material our da La Quotidiana Il stincal es dvantà concret Per mincha cackin ün sachin. Ella chapeschia pulit bain la lingua. L’ultima fladada da la Credit Suisse. Ma medem blers morts. Cun ün gudogn schuber. Nus vulein presentar il filet. Pled e «pled». Che es ün pled? Sco da l’on dal cuc. Las partidas fan farina ensemen. 33 novs pendicularists. Il pled dal di pudess esser: milliarda – milli arda! Aua da baiver es schmerdada. Teater da maschinas agricolas. El tgira la crana da grascha. Il mund vegn pli e pli stuorns. L’agricultura romontscha fa fein romontsch. Cuschinar il min. Tschertgà: actura per «L’Ultim Rumantsch». Ina nouva seria ficziunala. La parada digls noms dallas vatgas. Che fa il pover asen chi less insè be üna simpla risposta? Finiziun dal «Barat quadriling» Il rumantsch sin la passarella a Milaun. Er il cumegn sustigna petiziun. Ina squetra pil spital. Pleds scumandos. Üna slammada. Ina chaussa fascinananta. Quai d’eira scu survgnir üna schleppa. La fumeglia ei ida culla brocca in corpore. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip. Nua schai il problem? Igl ei grev dad esser auters ch’ils auters Nous publitgessan gugent daple per rumantsch, schi nous vessan persunal danvanz. Il patg da 1524. Malgrà nov schlantsch – meglier na vegni betg. Lingua inventa il mund. La halla d’exposiziun ei beingleiti promta. I nun es simplamaing na in nossa cumpetenza. Ün utschè vantüraivel. Perquai adatg da tut ils skerzs ! Naginas directivas chantunalas. Spina da vin. Corporaziun d’aua. Peglia il bov per la corna Nus dain colur. Il giuven matg sussura. Uschè ho mincha vischnauncha ün oter focus rumauntsch. Là as poja eir s’annunzchar per consultaziuns. Onn burascus cun gudogn constant. La tecnica possibilitescha quei – igl ei in gaudi. Ei vegnan a secalmar. Sontga tschugalata. Nu far fö. Ina coola idea. Bella, igl nom igl pi popular Il format duai cuntinuar ils proxims onns. Las vischnauncas sursilvanas ston vinavon quintar da sbursar dapli daners. Igl è da translatar fitg bler. Uossa vainsa 80 000 followers. Biaras e biars ein surdumandai. Measeamda e betg mesemda. Il concept dil cantun preveda in viv onn 2024. La dumonda la pli spinusa. E quai ha el fatg magari a moda divertenta. Promtadad da surprender responsabladad e da seperfecziunar. Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader. E surtut legia el minuziusamain La Quotidiana. Gerold Ehrsam

Diplom, applaus ed adieu: L’Institut Otalpin a Ftan (IOF) ha fat festa per sias maturandas e maturands sco eir per lur magister. In venderdi, ils 21 da gün 2024 han tschinch scolaras e scolars fini cun success lur carriera scolastica a l’IOF culla matura. Ma na be els pon, sco cha la scoula media da Ftan comunischescha meritadamaing tour cumgià da l’IOF, dimpersè eir lur magister da classa Reto Peter. Davo dis d’examen intensivs s’han uossa pudü laschar gratular las maturandas e maturands Alina Andrighetti da Sent, Hanna Hintz da Ftan, Oriana Jäger da Cunter, Noah Damerow da Tarasp e Maximilian Heller da Herrliberg. Ellas ed els tuots han far cun success la matura. La megldra nota ha fat cun üna media da 5,6 Hanna Hintz. La scoula media a Ftan giavüscha als maturands ed a las maturandas tuot il bun per lur carriera. (cdm/fmr) Noah Damerow, Maximilian Heller, Reto Peter, Alina Andrighetti, Hanna Hintz ed Oriana Jäger pronts pella festa da matura a Ftan.

La dumonda è, sch’il nas è ussa rut, e sch’el è rut uschia ch’i na va betg pli a giugar a ballape? Ina dumonda che ha gì gist enorm gronda impurtanza e relevanza en Frantscha. Operar u betg operar? Giugar cun ina mascra? U sto la Frantscha perfin desister dal superstar? Il tema cumpara sisum las paginas da las novitads internaziunalas. Èsi vairamain uschè impurtant e relevant, sch’il nas da Kylian Mbappé è ussa rut u betg? En sasez betg, ma il nas «de la grande nation» interessa tuttina tuts e tuttas. Pli tard vegnan lura maletgs che mussan Kylian Mbappé cun ina mascra durant il trenament. Ina mascra che ha la furma sco dus egls dad ina furmicla. Lura datti anc in pau debattas davart la dumonda quantas culurs che la mascra dastga avair tenor tut ils reglaments relevants en chaussa. E natiralmain la dumonda centrala: Po il superstar giugar vinavant al campiunadi europeic u betg? 1985 a Kitzbühel: Pirmin Zurbriggen gudogna la cursa rapida. El ha dentant ina blessura al schanugl, suenter ina compressiun che l’ha stort il schanugl. Trais emnas pli tard èn ils campiunadis mundials a Bormio. Pirmin Zurbriggen fiss en sasez il grond favurit per la cursa rapida. El sto dentant operar il schanugl. Basta quai per pudair far puspè cursas e surtut per daventar campiun mundial var trais emnas suenter in’operaziun? Il miedi Bernhard Segesser fa ina operaziun d’artroscopia, quella giada anc insatge spezial. Quai vul dir: in’operaziun senza gronds tagls. Las medias rapportan e l’istorgia d’ina blessura daventa l’istorgia dal «schanugl da la naziun». Pirmin Zurbriggen arriva a Bormio e daventa campiun mundial da la cursa rapida. In schanugl cun ina blessura da meniscus, en sasez n’è quai er betg gist in tema da gronda relevanza. Ma durant l’enviern dal 1985 èn las gasettas dentant stadas plainas cun rapports ed intervistas davart noss «schanugl da la naziun». Ed ussa Kylian Mbappé. Suenter la collisiun cun in giugadur da l’autra equipa è ses nas restà tort. I fascheva mal be gia a vesair sia fatscha. Il di suenter ha la Federaziun da ballape franzosa ditg ch’ins na sappia anc betg, sche ina operaziun saja necessaira. Lura èn vegnidas las discussiuns, sch’i giess forsa cun ina mascra, lura in gieu senza Kylian Mbappé. Per las medias franzosas segiramain tip top. Il «nas da la naziun» vegn a restar uschia in tema da bellezza durant tut il campiunadi europeic. In pau «fies» è quai forsa per Fabian Schär. Il ballapedist svizzer ha era rut il nas durant in gieu al campiunadi europeic. El ha perfin giugà vinavant, cun nas rut. Ma en Svizra n’avain nus ussa tuttina betg las medias emplenidas cun istorgias davart il «nas da la naziun». Era tar nus procura il nas da Kylian Mbappé per las lingias pli grassas. Damai dovri ina cumbinaziun: In superstar plus ina blessura curt avant u durant ina concurrenza fitg impurtanta. Il nas rut da Fabian Schär fa be mal, ma el na porta nagins clics. Il nas da Kylian Mbappé fa natiralmain era mal, ma quai èn dolurs che vegnan segiramain remuneradas da maniera generusa. Per ch’il «nas da la naziun» restia dentant en memoria per tants onns sco il schanugl da la naziun da Pirmin Zurbriggen – per quasi 40 onns – stuess la Frantscha ussa daventar campiun europeic, e quai grazia als goals da Kylian Mbappé, era cun nas rut. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. David Spinnler

Actualmaing es Thomas Schadegg illa suprastanza dal Cumün da la Val Müstair e respunsabel pel departamaint da planisaziun, construcziun ed infrastructura. Pro las prosmas elecziuns voul el però dvantar president dal cumün. Thomas Schadegg nun es commember d’ün parti, es impressari illa branscha da fabrica e maina pel mumaint cun sia duonna ün hotel. Sia candidatura sco president cumünal ha el annunzchà insembel cun duos homens chi vöglian restar o ir in suprastanza: Chasper Stuppan (fin qua) da Tschierv e Roman Federspiel (nouv) da Müstair. Els trais candideschan – sco ch’els han annunzchà in üna comunicaziun als meds da massa – suot il motto «insembel inavant», impustüt i’ls secturs lavur, famiglias e finanzas. Ils 6 da lügl 2024 prevezzan els trais perfin da far ün tour cul bike tras la Val Müstair, per s’inscuntrar culla populaziun. Las elecziuns han lö ils 22 da settember. Thomas Schadegg es fin uossa la prüma persuna chi ha annunzchà üna candidatura. La presidenta actuala da la Val Müstair es Gabriela Binkert Becchetti chi’s mettarà a disposiziun in settember per gnir eletta per ün’ulteriura perioda d’uffizi. (cdm/rtr/fmr) Suot il motto «insembel inavant» vöglian els trais s’ingaschar per ün bun futur per la Val Müstair – impustüt i’ls secturs lavur, famiglias e finanzas: (da san.) Roman Federspiel, Thomas Schadegg e Chasper Stuppan.

Per avair spostà ün traget dad 1,1 km da la senda «a la riva dal Rom» tanter Sta. Maria e Müstair, ha il Cumün da Val Müstair surgni in mardi passà ün premi da promoziun da la Posta dotà cun 30 000 francs. A la giuria dal premi ha persvas chi s’ha uschè augmantada la sgürezza per peduns, causa chi nu’s sto uossa plü passar sur la punt da la via chantunala. La senda «a la riva dal Rom» maina sün ün traget da 14,5 km da la funtana a Tschierv fin al cunfin naziunal a Müstair. Per pudair cuntiunar lur spassegiada sün quist traget, vaivan ils peduns però fin uossa da traversar la punt da la via chantunala in vicinanza da l’implant da tir a Müstair. Causa il grond trafic da transit e’ls blers viandants, significhaiva quai impustüt d’instà ün ris-ch. «L’idea da spostar quists 1,1 km da la senda da la vart schnestra da l’otra vart, da la vart dretta dal Rom – ed uschè evitar da stuvair traversar la punt – es fingià in discussiun daspö bod ün decenni. A la fin vaina pudü cumanzar l’on passà cullas lavurs preparatoricas ed avant duos eivnas vaina fini quasi tuot la senda», ha dit Florian Flechsig, silvicultur pro’l Cumün da Val Müstair, in mardi passà güst sper il Rom. L’occasiun da l’inscunter culla FMR es statta la surdatta d’ün premi da promoziun da la Posta, dotà cun 30 000 francs, per quist nouv traget dad 1,1 km lunghezza. Ma causa il nivel d’aua dal Rom nun ha amo pudü gnir fini tuot il proget. Tipic svizzer e culur gelgua Il premi da promoziun vain surdat daspö 2018 da la Posta in collavuraziun cun Sendas svizras, l’associaziun centrala svizra da l’ir a spass. Pel premi as stoja s’annunzchar ed uschè ha il Cumün da Val Müstair inoltrà l’on passà il nouv traget tanter Sta. Maria e Müstair. «Saja la culur da la Posta sco eir ils muossavias da las sendas, tuots duos sun gelgs. L’ir a spass e la Posta han üna gronda tradiziun in Svizra – ed uschè sco cha tuot las sendas rivan fin illas vals las plü giò d’via, riva eir la Posta in quists lös lontans», ha dit Melanie Schmid, manadra ‹Live Communications› pro la Posta Svizra, ed ha agiunt: «Perquai eschna buns partenaris.» A la giuria ha impustüt persvas chi s’ha pudü augmantar la sgürezza pels viandants sün quista senda jaura cun gronda frequenza, causa ch’els nu ston uossa plü traversar la punt da la via chantunala. Masüras da cumpensaziun Chi’d ha dürà a la fin bod ün decenni da la prüma idea fin pro la realisaziun dal spostamaint da la senda ha gnü plüs motivs. Tanter oter han eir stuvü gnir persvas proprietaris da terrain cha la senda possa passar tras lur parcellas. Uschè passa la senda nouva eir per divers meters tras il terrain dad Ehrenfried Federspiel e güst speravia a sia chamonna. Sainza seis acconsentimaint nu vess nempe il proget pudü gnir realisà in quista maniera. El disch: «Eu nu laiva esser quel chi blocca quist proget ed eu sun cuntaint co cha tuot es gnü realisà. Siond cha’l traget passa eir sper la bos-cha via, es quai üna buna soluziun per mai.» Ma eir perquai cha la senda nouva passa tras ün perimeter d’ogna d’importanza naziunala, han gnü da gnir realisadas masüras da cumpensaziun per las intervenziuns illa natüra. Intant cha la veglia senda da la vart schnestra dal Rom po uossa crescher aint, han gnü da gnir schmers divers bös-chs da la vart dretta dal flüm. Sco cumpensaziun vain uossa reactivà ün vegl flümin, chi ramassa l’aua da diversas pitschnas funtanas in vicinanza da la riva. Implü vain eir allontanà üna part d’ün cuntschet dal Rom, uschè cha l’aua survain daplü spazi e cha l’ogna as po sviluppar inavant in möd natüral. Ed eir pels viandants as preschainta il nouv traget plü attractiv e quel fa eir daplü onur al nom da la senda, «a la riva dal Rom». Quai causa cha’l nouv traget va quasi adüna lung il Rom, intant cha la veglia senda passaiva be ün cuort toc lung il flüm. Spettar chi gnia damain aua Eir schi d’eira il grond böt da finir tuot la senda fin pro la surdatta dal premi in mardi passà, nun ha il Cumün da Val Müstair amo pudü fabrichar ün elemaint important, nempe ün pionch chi passa per lung suot la punt da la via chantunala. Tenor Florian Flachsig manaiva il flüm fin uossa simplamaing massa bler’aua ed i füss stat massa privlus pel lavuraints. «Ma apaina chi passa damain aua giò pel Rom, realisaina eir quist pionch. Fin là maina üna pitschna senda in direcziun da l’implant da tir a Müstair, ingio chi’s sto intant amo traversar la via chantunala», ha declerà il silvicultur. Augmantà la sgürezza pels peduns Üna senda bain frequentada in Val Müstair significhaiva ün ris-ch pels viandants, siond ch’els vaivan fin uossa da traversar üna punt da la via chantunala per rivar da l’otra vart dal flüm ed uschè cuntinuar lur spassegiada. Uossa es ün traget dad 1,1km da quista senda gnü spostà da la vart schnestra a la vart dretta dal Rom, uschè chi nu fa plü dabsögn da passar sur la punt. Per quist proget ha il Cumün da Val Müstair surgni in mardi passà ün premi da promoziun dotà cun 30 000 francs. Quel vain surdat daspö l’on 2018 da la Posta in collavuraziun cun Sendas svizras, l’associaziun centrala svizra per far spassegiadas. A la giuria ha impustüt persvas cha la sgürezza dals peduns s’ha tras quai augmantada fermamaing. (fmr/cam) La nouva senda a la vart dretta dal Rom, chi passa per gronda part güst lung la riva. Quia suot la punt dess passar tras il nouv pianch, chi vain amo realisà i'l decuors da quista stà. La punt da la via chantunala in vicinanza da l'implant da tir a Müstair. Fin uossa han viandants stuvü traversar quella per cuntinuar lur spassegiada. La surdatta dal premi da promoziun: Florian Flechsig, silvicultur, Daniel Pitsch, vicepresident dal cumün da Val Müstair, Rinaldo Lechthaler, suprastant cumünal, Melanie Schmid, Posta ed Anna Kocher, Schweizer Wanderwege.

Il Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB) as muossa satisfat cun l’on da gestiun passà. Sco quai cha’l center scriva in üna comunicaziun, haja il CSEB surpassà il preventiv per be 230 000 (0,6 %) – quai pro cuosts totals da bun 38 milliuns francs. Suot il strich fa il center però üna perdita. Il resultat da gestiun serra cun ün minus da 4,5 milliuns francs. Eir il CSEB ha gnü da cumbatter cun sfidas l’on passà. Impustüt l’incharimaint, la mancanza da persunal, las obligaziuns e regulaziuns sajan stattas pretensiusas. Il center fa quint cha las sfidas restaran cumplexas eir in avegnir. Il CSEB unischa daspö 17 ons plüs servezzans da provedimaint da sandà, chüra, assistenza da persunas attempadas e wellness suot ün tet. Il center fuorma l’instituziun da l’ospidal a Scuol. (rtr/fmr) L’ospidal a Scuol fuorma daspö 17 ons il «cour» da l’organisaziun dal Center da sandà Engiadina Bassa.

Ils tschinch cumüns da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) elavuran, cun sustegn dal Uffizi da sandà dal Grischun, ün concept per üna politica d’uffants e da giuvenils. Quai scriva la regiun in üna comunicaziun als mezs da massa. Il concept haja sco böt da «garantir üna politica d’uffants e da giuvenils activa, persistenta e visibla sün nivel cumünal e regiunal e da rinforzar l’attractività da la regiun pella generaziun giuvna e per famiglias». I’s voul tour suot ögl tuot las sportas per uffants e giuvenils da naschentscha fin al principi da la vita sco creschüts (0-18 ons), impustüt las sportas dadour la chüra da la famiglia. Il process per realisar il concept sarà partecipativ, ingio chi gnaran integradas instituziuns portadras da la regiun e perits. Sco cha la Regiun EBVM scriva in sia comunicaziun sustegna il chantun Grischun il proget cun üna contribuziun finanziala da l’Uffizi da sandà dal Grischun sco eir cull’expertisa d’üna perita da jugend.gr. Partenza pel process partecipativ saja l’utuon 2024, cur chi darà i’ls cumüns da Samignun, Scuol, Val Müstair, Valsot e Zernez maisas raduondas chi saran avertas a la populaziun interessada. Il concept final dess gnir preschantà la prümavaira 2026. (cmd/rtr/fmr)

Il Museum da la ​Clostra Son Jon a Müstair metta sper l’archeologia e l’istorgia da construcziun da nouv eir ün focus sülla vita e las prestaziuns da las muongias benedictinas da Son Jon. In lündeschdi passà es perquai gnüda inaugurada la nouva exposiziun «Vita interna. Las cellas baroccas da las muongias», chi preschainta istorgias persunalas dal convent d’hozindi e quinta a man d’ogets istorics eir anecdotas da temps passats. La Clostra Son Jon a Müstair esa greiv da batter a reguard records. Tanter oter as tratta pro’l cumplex clostral in Val Müstair dal lö archeologic il plü important in Europa a reguard il temp medieval tampriv. Implü as tratta pro Müstair d’üna da las clostras la plü veglias chi sun amo in funcziun in Svizra. E pro la Tuor Planta – ün’anteriura tuor d’abitar e da defaisa – as tratta da l’edifizi profan il plü vegl illas Alps, construi i’l 10avel tschientiner. La prestaziun da las muongias In quista tuor es daspö l’on 2003 eir dachasa il museum clostral, chi s’ha fin uossa impustüt focussà sün l’archeologia e l’istorgia da construcziun da la clostra. Quist’eivna es gnüda inaugurada üna terza culuonna tematica, la quala il museum voul sviluppar inavant dürant ils prossems ons. «Las muongias sco talas nu d’eiran fin uossa preschaintas i’l museum, malgrà ch’ellas sun insè l’orma da quist lö ed ün’importanta part da l’istorgia da Son Jon. Quai laina uossa müdar ed eir metter i’l focus sün biografias e las prestaziuns da diversas persunalitats», ha dit Romina Ebenhöch, directura dal Museum clostral Son Jon, a l’avertüra da la nouva exposiziun in lündeschdi passà. Suot il nom «Vita interna. Las cellas baroccas da las muongias» dà l’exposiziun permanenta ün’invista illa vita persunala da diversas sours dad hoz e dad her, las qualas han pisserà cha la Clostra Son Jon surviva ils tschientiners e’s po garnir fin hozindi cun tuot seis records. Dal dormitori cumünaivel a las cellas Sco cha’l nom tradischa fingià, as rechatta la nouva exposiziun illas cellas originalas baroccas da las muongias. Quellas cellas as rechattan i’l seguond plan da la Tuor Planta e d’eiran gnüdas missas ad ir sün pretaisa da l’ovais-ch Ulrich da Cuira, perquai ch’el laiva schliar l’on 1638 il dormitori cumünaivel. Uschè dess cun quist pass minchüna da las sours survgnir ün’aigna cella, voul dir ün’agina chombrina. «Id es lura listess amo it ün pêr ons fin cha quellas cellas sun gnüdas fabrichadas, nempe pür dal 1640 ed i’ls ons 1680/90. Pro las cellas d’hozindi illa Tuor Planta as tratta d’üna reconstrucziun our dal temp baroc», ha delcerà Romina Ebenhöch. Quist pass dal dormitori cumünaivel a las cellas ha però eir gnü per consequenza cha las sours survegnan las nots daplü sfera privata. In quist connex ha Romina Ebenhöch eir prelet ün citat da l’ovais-ch chi ha accentuà cha las sours das-chan be in cas urgiaints e necessaris – sco eir cun acconsentimaint da l’abadessa – laschar ün hom in lur cellas. Las sours actualas quintan lur istorgia In tuot daja nouv da quellas cellas baroccas. La nouva exposiziun es fabrichada sü uschè cha minchüna tematisescha ün aspet da la vita monastica a Müstair. Uschè es eir üna da quellas cellas gnüda drizzada aint in möd istoric. Impustüt il pitschen let dà in ögl. Ils lets d’eiran be var 1,4 meter lungs - ma na perquai cha la glieud füss statta plü pitschna i’l tschientiners passats. «Quai ha plütöst da chefar cul fat cha las muongias han durmi mez in sez. Implü nun hana durmi tras in üna tratta, dimpersè in duos fasas, chi d’eiran interruottas d’üna urazchun vers las 3.00 la daman», uschea Romina Ebenhöch. Ün’ulteriura cella preschainta il convent da Müstair d’hozindi, chi’s cumpuona amo dad ot sours. Las sours benedictinas da Müstair vegnan però eir svess a pled illa nouva exposiziun. Uschè sun trais cellas dedichadas a l’istorgia persunala da las ot sours. Lur experienzas quintna a man d’üna intervista chi vain muossada sün moniturs. Las sours dan ün’invista in lur decisiun da gnir in clostra, davart lur minchadi davo la müraglia, ma eir davart lur relaziun culla cretta. Quatter cellas raquintan dal passà Las ulteriuras quatter cellas van lura plütöst i’l passà, tanter oter cun troclas, ingio cha las muongias tgnaivan in salv lur pitschen possess privat. Implü vain eir preschantada la lunga istorgia da rechamar da las sours da Müstair. Uschè vaivna fingià il 19avel tschientiner ün agen logo per lur prodots, ün logo chi muossa la Clostra Son Jon. Las cellas sco talas sun gnüdas dovradas fin aint pel 20avel tschientiner da las muongias. L’ultim servivna sco stanzas per las novizas, ma eir sco biblioteca o stanza da musica. Ün duo da duonnas renda visibel las sours La nouva exposiziun «Vita interna. Las cellas baroccas da las muongias» es gnüda missa insembel da Romina Ebenhöch in collavuraziun cun la scenografa Claudia Schmauder, chi’d es fingià divers ons respunsabla per la concepziun dal museum. Ella disch: «Romina ed eu lavurain fich stret insembel. Eu am vez ün pa sco traductura dal grond savair dals istorikers d’art e dals archeologs, ed eu prouv d’inscenar quai in möd inclegiantaivel», ha dit Claudia Schmauder. Sco cha quist duo da duonnas ha declerà in lündeschdi passà, es l’avertüra da la nouva exposiziun be statta il punct da partenza a reguard il nouv focus dal museum. Ellas han fingià divers progets illa pipeline, chi dessan manar daplü glüm ill’istorgia e las vitas persunalas da las sours benedictinas da Müstair. Las sours e lur cellas Il museum da la Clostra Son Jon a Müstair s’ha fin uossa impustüt focussà sün l’archeologia e l’istorgia da construcziun. In lündeschdi passà es però stat il punct da partenza per ün ulteriur nouv focus dal museum, nempe la vita monastica e las persunalitats davo la müraglia da Son Jon. Suot il titel «Vita interna. Las cellas baroccas da las muongias» dà la nouva exposiziun permanenta ün’invista i’l convent benedictin da Müstair d’hozindi e dal passà. Tanter oter quintan las sours dad hoz lur istorgias persunalas in fuorma d’intervistas da video ed ellas dan uschè ün’invista in lur minchadi e lur cretta. Ma eir las prestaziuns ed ils ogets da muongias dals tschientiners passats vegnan preschantats a man da diversas anecdotas. Las diversas istorgias sun da scuvrir illas nouv cellas baroccas chi’s rechattan illa Tuor Planta. Uschè ha il buonder pella nouva exposiziun eir pisserà ch’üna u l’otra sour es rivada in lündeschdi a l’avertüra ed a contemplar il prodot final. (fmr/cam) Las cellas baroccas sun illa Tuor Planta. Üna cella chi'd es gnüda drizzada aint in möd istoric. Romina Ebenhöch, directura dal museum clostral, sour Birgitta, Walter Anderau, president Fundaziun Pro Clostra Son Jon e Claudia Schmauder, scenografa, dürant l’avertüra da la nouva exposiziun. Üna schelta dals scrign e da las chaistinas, ingio cha las muongas han tgnü in salv lur possess privat. La lunga istorgia da rechamar da la clostra vain preschantada, perfin cun ün «logo». La lunga istorgia da rechamar da la clostra vain preschantada, perfin cun ün «logo». Il buonder pella nouva exposiziun ha eir pisserà ch’üna u l’otra sour es rivada in lündeschdi a l’avertüra ed a contemplar il prodot final.

Partir, ir in viadi … Quai para da plaschair a tuots, e sgüramaing plascha quai a mai. Ils viadis ans delibereschan da nossa letargia dal minchadi e drivan il sguard vers l’incuntschaint. Ma as poja dir il listess davart ils viadis da lavur? Davart quels viadis chi sun planisats in mincha minim detagl? Eir tals viadis dan spazi a l’incuntschaint: noss impissamaints e nossas nostalgias. Mai nu pudessna savair che chi’ns gnarà adimmaint dürant il viadi perche cha mincha viadi, da lavur o brich, es adüna ün’occasiun per meditar. Eu meditesch eir quista jada, schabain chi’d es propcha ün viadi da lavur ed eu stuvess releger il documaint da powerpoint ch’eu n’ha preparà per mia prelecziun. Eu sun parti a bunura da Varsovia ed uossa suna i’l tren direct vers Toruń, ingio cha amo hoz cumanzarà üna conferenza da linguistica taliana. Toruń es üna bella cità medievala, 200 km il nordvest da Varsovia, il lö da naschentscha da Copernicus. Siond ch’eu vaiva lavurà a l’Università da Toruń i’ls ons 2010-2013 cugnuoscha fich bain il traget. Da la fanestra dal tren as vezza üna planüra scunfinada chi’s culurischa gelg in quista stagiun: chomps da raps in flur fin a l’orizont. Il paesagi es monoton e bainbod sfuondra illas algordanzas. Sco sch’eu vess spettà, am vegnan adimmaint algordanzas da l’inizi da mia carriera academica, cur ch’eu lavuraiva a Toruń. Ma davo pac temp am maina mia memoria darcheu üna vouta al viadi ch’eu n’ha fat dürant la stà passada per ir da Milano a Scuol. Eu m’algord bain dal toc Bellinzona-Cuoira, ün viadi fich impreschiunant per qualchün chi, sco eu, viva in planüra. Per la glieud da planüra voul dir viagiar da’s schmuantar dal punct A al punct B per lung d’ün traget quasi gualiv – chi per buna part sumaglia a quel toc strada chi’ns muossan dürant la visita oculistica. I’s tratta d’üna nivellaziun da las dimensiuns: tü guardast inavant e vezzast üna via gualiva chi cuorra fin l’orizont; e tü guardast inavo ed hast la listessa vista. Quai nun es il cas pro quella o quel chi fa viadi tras las muntognas, ingio cha’l viadi s’inrichischa d’üna ulteriura dimensiun, quella verticala. Da «rampignar» sü da las stortas es bain fadius, ma spordscha ün avantag tuot special: i permetta da tuornar al fingià vivü e vis, i permetta da recuperar occasiuns persas. Nus eschan güsta passats sper il chastè da Mesocco via – ed eu nun ha fat a temp üna fotografia. Che dischillusiun! Ma davo ün minut o duos til n’haja vis darcheu, plü pitschen e d’ün oter angul, ma eu til n’ha vis. E quista jada n’haja tut l’occasiun. Scha nus lessan invezza spostar il sguard vers üna perspectiva plü abstracta, as laschess il concept da viadi congualar culla vita. In tal cas, ingio est tü? In planüra o in muntogna? Hast tü pers occasiuns? T’ha la vita permiss da tillas recuperar? Quai sun tuot dumondas, a las qualas minchün sto respuonder individualmaing. Perche cha minchün resta – sco chi scriva il poet Camillo Sbarbaro – cun sia furtüna persa («con la sua perduta felicità»). Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.

Tschinch büros d’architectura da la regiun han tut part a la concurrenza d’architectura dal cumün da Valsot cul böt da müdar la chasa da scoula in abitaziuns. In gövgia passada sun quels gnüts preschantats a la populaziun. La giuria ha tradi l’intent dal cumün e preschantà la valütaziun ed il victur. «CARUSO» – uschea as nomna il proget dal büro d’architectura Urs Padrun da Guarda chi ha guadagnà üna concurrenza d’architectura dal Cumün da Valsot cun l’intent da transfuormar la chasa da scoula existenta a Ramosch in üna chasa d’abitar. In gövgia passada es statta l’avertüra e l’exposiziun publica dals tschinch progets chi s’han partecipats a la concurrenza illa sala polivalenta a Ramosch. Sco cha Victor Peer, il president cumünal da Valsot, ha infuormà, vaiva il Cumün da Valsot invidà quista prümavaira a set büros d’architectura da la regiun dad elavurar soluziuns per spazi d’abitar pajabel per indigens illa chasa da scoula da Ramosch chi’d es vöda daspö marz 2024. La mera d’eira dad elavurar soluziuns per prümas abitaziuns.Tschinch partecipantas e partecipants han inoltrà propostas interessantas e s’han occupats intensivamaing culla lezcha. Üna giuria cun rapreschantants dal Cumün da Valsot, ün’architecta ed ün architect da la regiun han valütà ils progets e tschernü al victur. «La chasa culla plü bella vista in cumün» «Totalmaing vaivna a disposiziun 70 000 francs, fats bun da la radunanza cumünala. Cun quels vaina onurà a tuot ils büros d’architectura per lur buna lavur», ha Victor Peer lodà ils progets inoltrats ed agiunt: «La chasa da scoula es la chasa culla plü bella vista in cumün. Perquai d’eira per nus important chi vegnan fattas abitaziuns chi resguardan quista bella vista.» Il cumün ha incumbenzà a Seraina Felix-Gallmann, architecta illa regiun, da realisar la concurrenza. Ella ha declerà che aspets e premissas cha’ls büros d’architectura vaivan surgni. Uschea d’eira tanter oter pretais cha la structura dal stabilimaint gnia mantgnüda. Implü esa previs da fabrichar illa chasa eir ün ascensur per garantir l’access a tuot las abitaziuns. Ils criteris da valütaziun sajan, tenor la perita, stats la qualità architectonica, ils access interns ed externs, la qualità dals locals e la fuormaziun da las fatschadas e da las lobgias. Eir l’architectura dal lö dess, sco cha l’architecta ha declerà, gnir resguardada: «La chasa dess s’affar cul rest dal cumün.» Proget victur ha persvas in plüs aspets Il commember da la giuria ed architect Riet Fanzun, ha preschantà il proget victur «CARUSO» e declerà perche cha güsta quel ha fat la cuorsa. «L’extern da la chasa da quist proget ha persvas a nus, perquai ch’el resguarda las differentas etappas da l’istorgia da la chasa», uschea il perit. Cha las nouvas portas e fanestras sajan fich finas ed i’l stil da la chasa ed eir las lobgias s’affetschan bain. Quellas hajan bain manà a discussiuns, perquai chi sun fich pitschnas. Ma quist proget haja chattà üna bella soluziun per l’access intern a l’üert – chi dess dvantar ün üert per tuot la chasada. Riet Fanzun ha implü declerà cha la chasa s’integrescha in maniera sensibla i’l purtret dal cumün. Eir l’intern da la chasa haja persvas: La s-chala existenta vain dovrada inavant. Il proget prevezza trais abitaziuns grondas da famiglia davant oura culla bella vista. Las abitaziuns sun organisadas uschea chi dà ün adöver flexibel. «Il proget ha la güsta tenuta. Cun pacs pass as ragiundscha precis quai cha nus vain tscherchà», ha’l terminà. «Id es adüna fich ün bel sentimaint cur chi’s guadogna alch. Eu n’ha grond plaschair ch’eu poss lavurar in quist proget cul tema ’abitar’», ha il victur Urs ­Padrun tradi invers la FMR. Per el es quist la prüma jada ch’el ha ün proget a Ramosch. La gronda lavur til spetta amo. I sarà da definir plü precis la planisaziun. Sco cha Victor Peer ha infuormà, vain il proget suottamiss d’utuon a la radunanza cumünala. Gövgia passada sun ils tschinch progets d’architectura gnüts preschantats üna prüma jada a la populaziun. Prümas discussiuns haja dat, il proget as svilupparà dürant il prossem temp e las discussiuns cuntinuaran. Chi chi voul tour invista i’ls progets, po far quai amo venderdi, ils 28 gün e lündeschdi, ils 1. lügl da las 10.00 – 12.00. La documainta dals singuls progets es pichada oura illa sala polivalenta a Ramosch. Nouva vita cun «CARUSO» Quista prümavaira vaiva il Cumün da Valsot invidà a set büros d’architectura da la regiun ad üna concurrenza d’architectura. Il böt d’eira dad elavurar soluziuns per spazi d’abitar pajabel per indigens illa chasa da scoula da Ramosch chi’d es vöda daspö il marz 2024. Tschinch partecipantas e partecipants han inoltrà lur progets. Üna giuria cun rapreschantants dal Cumün da Valsot, ün’architecta ed ün architect da la regiun han valütà ils progets e tschernü al victur. In gövgia passada es statta l’avertüra e l’exposiziun publica dals tschinch progets illa sala polivalenta a Ramosch. La concurrenza ha guadagnà il proget «CARUSO» dal büro d’architectura Urs Padrun da Guarda. La giuria ha declerà che aspets e premissas chi valaivan e quintà perche cha precis «CARUSO» ha fat la cuorsa. (fmr/aj) Sün quista visualisaziun as vezza quant pitschnas cha las intervenziuns externas dal proget «CARUSO» sun. La chasa s’affess bain cul rest dal cumün. Urs Padrun ha guadagnà la concurrenza d’architectura cun sustegn da seis team. Cun quist proget ha il büro d’architectura Urs Padrun guadagnà la concurrenza a Ramosch. La giuria da la concurrenza d’architectura davant la chasa da scoula: (da schnestra) Albin Paulmichl, Christian Poo, Seraina Felix-Gallmann, Victor Peer e Riet Fanzun.

La prada dadour Zernez, in direcziun da Susch, es sgiada fingià ün brav mumaint, e daspö bundant duos eivnas sun var 100 agüdants ed agüdantas vi da fabrichar sü l’infrastructura e las decoraziuns pella 12avla ediziun dal Burning Mountain Festival. Per quel chattaran var 6000 persunas da passa 70 pajais la via dals 27 da gün als 30 da gün 2024 a Zernez al festival chi’d es vendü oura ingon cumplettamaing. Da gövgia saira fin dumengia dvantarà Zernez il «mecca» da la musica electronica, impustüt dal stil «psytrance». Tant important sco la musica sco tala sun eir l’art e las decoraziuns d’ün tal festival. Uschè s’haja fingià vis quist’eivna – dürant üna visita da la FMR sün l’areal – cha las prümas sculpturas ed installaziuns insolitas sun fingià prontas pel festival. (fmr/cam) Quista fin d’eivna es la 12avla ediziun dal Burning Mountain Festival a Zernez, chi gnarà visità da bundant 6000 persunas. Tant important sco la musica es eir la decoraziun d’ün tal festival – üna part da quella d’eira fingià pronta in lündeschdi passà dürant üna visita da la FMR.

In sonda d’eira invidada tuot la glieud da Tschlin e contuorns a l’avertüra da la nouva ustaria. Quella es gnüda fabrichada in l’anteriura chasa da scoula ed ha eir üna bella terrassa. Ils usters Sergio e Barbla Ursina Moreira Näf han maldüsà als preschaints cun buntats culinaricas. Pella musica ha procurà la chapella indigena «1 Prosit». La società Musica in cumün sustegna ils prüms ons als usters. Il president da la società, Peder-Andri Arquint, l’architecta Seraina Felix e’l suprastant cumünal Fadri Riatsch han express lur plaschair cha’l proget Ustaria Tschlin es realisà. Quai ha dit eir il cusgliader Stefan Forster da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas chi accumpogna e cussaglia la società. Ch’el haja accumpagnà fingià blers progets da quist gener, ha’l constatà, «mo uschè svelt sco qua a Tschlin nun esa amo mai i – e quai es stat pussibel grazcha al sustegn dal cumün ed eir da la populaziun.» La nouv'ustaria da Tschlin in l'anteriura chasa da scoula es gnüda festagiada cun musica ed ün bun past.

Il premi d’innovaziun 2023 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair es gnü surdat ufficialmaing in venderdi passà a la società Kalkwerk pro la chalchera a Sur En da Sent. Ils fundaturs da la società Delphine Schmid e Joannes Wetzel promouvan ed intermedieschan la producziun tradiziunala da chaltschina. Mincha duos ons arda la società chaltschina in möd tradiziunal illa chalchera a Sur En. Raduond 15 tonnas crappa dolomita oriunda da la Val Trigl pro S-charl vegnan transfuormadas dürant plüs dis in chaltschina dolomita. Quella venda la società inavant a mansterans da chaltschina, restoraturas ed artists e tilla ütiliseschan svess. Cul premi d’innovaziun undrescha la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair minch’on ün’intrapraisa, ün proget o ün prodot innovativ. Il premi es dotà cun 3000 francs. (cdm/fmr) Victor Peer, Martina Schlapbach, Delphine Schmid e Joannes Wetzel dürant la surdatta dal premi d’innovaziun 2023.

Üna tschinquantina dad eroes ed eroinas d’immundizchas ha ramassà in sonda passada s-chart illa regiun da skis Motta Naluns. L’occurrenza organisada da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA e da las Pendicularas Scuol dess render attent a la tematica importanta da la dürabilità. «Nus ans vezzain sco üna da las plü dürablas regiuns da vacanzas illa Svizra e vulain rinforzar quai cun diversas masüras», ha declerà Sven Berchtold, respunsabel pella dürabilità pro la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) invers la FMR. L’occurrenza «Trash Hero» saja precis uschè üna masüra chi muossa co chi’s possa realisar quai illa regiun. I saja üna chosa chi cumbina giasts ed indigens da far alch pella natüra e tils sensibilisescha pella dürabilità. Insembel cullas Pendicularas Scuol ha la TESSVM organisà pell’ottavla jada l’occurrenza cun l’intent dad ir a ramassar immundizchas illa regiun da skis Motta Naluns. In sonda a bunura s’han perquai inscuntrats bundant 50 partecipants e partecipantas pro la staziun giò la val da Motta Naluns a Scuol. Eir il directer da las Pendicularas Scuol, Andri Poo, ha rendü attent a la tematica importanta da la dürabilità e da l’ambiaint. «Suvent sun las persunas chi sun qua consciaintas da la tematica e s’occupan consciaintamaing da lur s-chart e material dürant l’inviern», ha’l lodà a las persunas preschaintas. Cha la tematica e quista occurrenza hajan però eir ün effet comunicativ ed els speran cha l’occurrenza haja ün effet i’l sen da tuot ils giasts. «Eu sun ün eroe d’immundizchas» Davo il bivgnaint dals organisaturs ed equipats cun t-shirts gelgs da «Trash Hero» – l’organisaziun internaziunala culla missiun da reunir a persunas e da ramassar insembel s-chart – e tas-chinas fattas our da pons da reclama vegls sun ils partecipants e las partecipantas its cullas pendicularas sülla regiun da skis. Là s’hana scumpartits sün trais differentas rutas. Il motto dal di d’eira sco cha’l t-shirt tradischa «Eu sun ün eroe d’immundizchas». La FMR ha accumpagnà a la gruppa chi’d es ida in tschercha da s-chart i’l parc da snowboard güsta suot la prüma s-chabellera. Sülla s-chabellera gniva incunter ün ventin frais-ch chi ha laschà badar chi s’es in ün territori alpin – adonta cha’l sulai splenduriva. E fingià giò da la s-chabellera s’haja vis co ch’üna s-chacla da baiver blaua glüschiva i’l sulai. Ed eir üna grond pon da reclama es gnü scuvert. Differents chats da s-chart Famiglias, pêrins e singulas persunas s’han sparpagliats sülla pista. Tenor l’organisatur Sven Berchtold faiva nempe il plü bler sen dad ir vi da la lavur in pitschnas gruppas: «As sparpagliond as vezza daplü co scha tuots chaminan al listess lö.» E baincomal, davo pacs pass ils prüms rests da cigarettas, zoppats tanter gianzanas ed anemonas. Adüna darcheu han ils partecipants e las partecipantas chattà alch per metter in lur tas-china: Palperins da dutscharias, tachs da reclama da butias da skis, fazöls da nas, restanzas da mangiativas, butiglias da vaider e da plastic, scrauvs, ün t-shirt ed oter plü. La s-chacla blaua vissa giò da la s-chabellera vain eir svelt chattada. Bleras da las persunas s’han partecipadas fingià ün pêr jadas al «Trash Hero» sün pista, otras han vis per cas da l’occurrenza dürant lur vacanzas e d’eiran da la partida pella prüma jada. I d’eira ün bun mix tanter indigens e giasts. Suot ün’ustaria es gnü fat il plü grond chat da l’occurrenza, il pon da reclama. Impussibel da til portar fin pro la staziun da muntogna – il lö da ramassar il s-chart. Ün telefon a l’organisatur ha dat sclerimaint: Metter il pon sün terrassa dal restorant in vicinanza, quai ch’ün pêrin ha lura fat. «Id es ün pa paradox: chattar pac es vairamaing positiv» Tscherchond sun ils eroes e las eroinas d’immundizchas rivats adüna plü aval vers la staziun da muntogna. Il terrain d’eira plü ümid, quia e là ün flach naiv ed adüna darcheu tschüblaiva üna muntanella. Eir là merda, ma na plü tanta sco al cumanzamaint. E vers la fin d’eira la prada plaina cun fluors da painch gelguas chi s’affaivan perfet culs t-shirts gelgs da las partecipantas e dals partecipants. Quels gnivan uossa da tuot las varts e vaivan amo ün’ultima lezcha: Svödar lur tas-chinas e zavrar il s-chart. Insembel hana chattà eir roba plü particulara e plü gronda, sco ün zappun, plüs bastuns da skis, üna manetscha, ün toc d’üna liadüra da snowboard, gummis da chavels, raps, üna cigaretta electronica, ün etui per chargiar ils uragliers e seis vierchel distachà e perfin ün bellet. Totalmaing sun gnüts ramassats passa 600 tocs da cigarettas, suvent güsta suot las s-chabelleras. Quai ha dat discussiun pro tuot las persunas partecipantas. Tenor ün lavuraint da las pendicularas d’eiran però las s-chaclas il chat il plü important: Sch’üna bes-cha maglia üna tala, stopch’la gnir operada. Ils respunsabels han pudü trar ün facit positiv. «Id es ün pa paradox: chattar pac es vairamaing positiv. Pellas partecipantas e pels partecipants esa natüralmaing interessant, schi chattan bler. Nus eschan fich cuntaints, vain però l’impreschiun chi s’ha chattà ün pa plü pac material co ils ultims ons», ha Sven Berchtold resümà invers la FMR. Perche cha quai es uschea saja greiv da dir, forsa perquai cha la glieud saja plü consciainta, forsa perquai chi’s vaiva chattà fingià ils ultims ons s-chart dürant il «Trash Hero», forsa però eir perquai cha la tschinquantina da persunas partecipantas d’eira plü pac co üsità. «Pervi da la trid’ora e perquai chi d’eira daplü naiv quist on, vaina decis da realisar l’occurrenza plü tard e precis hoz cumainzan las vacanzas da scoula illa regiun», uschea ils organisaturs. Sco prossem pass dischmettan las Pendicularas Scuol il s-chart. La tematica da la dürabilità es e resta importanta, tuot ils chats dürant il «Trash Hero» sun ün pass illa dretta direcziun. Ils eroes e las eroinas han pudü ir a chasa satisfats e saviond dad avair fat üna buna lavur. Cigarettas, palperins, pon da reclama In sonda passada es gnü realisà a Scuol il «Trash Hero», ün’occurrenza da la Turissem Engiadina Samignun Scuol Val Müstair SA e da las Pendicularas Scuol. Üna tschinquantina da persunas ha ramassà s-chart illa regiun da skis Motta Naluns. Sper chats pitschens, sco üna pruna rests da cigarettas e palperins, es gnüda chattada eir merda plü gronda. Il plü grond chat d’eira ün pon da reclama. Ün pêrin til ha portà sülla terrassa d’ün restorant illa vicinanza. (fmr/aj) A la fin ha mincha eroeina ed eroin zavrà seis s-chart ramassà. Sper s-chart pitschen sun gnüts chattats eir bastuns da skis, üna manetscha ed ün toc d’üna liadüra. Il plü grond chat d'eira ün pon da reclama. Ün pêrin til ha portà sülla terrassa d'ün restorant in vicinanza. Equipats cun t-shirts gelgs da «Trash Hero» e tas-chinas fattas our da pons da reclama vegls d’eiran quists duos partecipants in tschercha da s-chart. Üna famiglia in viadi per ir a ramassar s-chart. Üna tschinquantina dad eroes ed eroinas ha tscherchà s-chart sülla Motta Naluns. Ils organisaturs dal «Trash Hero» (da schnestra): Sven Berchtold, respunsabel dürabilità TESSVM, Mara Tannenberg, marketing Pendicularas Scuol ed Andri Poo, directer Pendicularas Scuol.

Concert da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair en occasiun dad "Ün cumün resuna" a Ramosch, ils 15 da zercladur 2024.

Il 30avel Simposi internaziunal da sculpturas e sculpturs a Sur En/Sent - en occasiun da la vernissascha als 15 da zercladur 2024.

David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair

Gerold Ehrsam da Liestal (BL) è romanist ed activ sco «schreiber und wörterer». Quai fa el era savens e gugent en vallader.

Larissa Tschenett è ida a la partenza als 15 da zercladur al Tour de Suisse da las dunnas.