Senza pli grondas difficultads gudogna Schluein Glion treis ulteriurs puncts en in giug plitost ruasseivel senza stravagau biaras scenas che han schau ses’alzar aspectaturas ed aspectaturs dils sezs. L’equipa da Domat 2 ei seconcentrada naven dall’entschatta da star defensiv compact e solid ed ei aschia duront l’entira emprema mesadad strusch sepresentada inaga ella zona da punziun da Schluein Glion. Ella secunda mesadad han ils giugadurs da Domat ughegiau dad ir – la terrada avon ils egls – empau dapli ell’offensiva. Dapli ch’in siet ella traversa han els denton buca contonschiu, aschia che Schluein Glion ha gudignau per la tiarza ga en quest campiunadi senza incassar in gol. Gia suenter diesch minutas ei Schluein Glion ius entras Lars Caduff en avantatg. Andri Michel ei currius culla balla sper dus defensurs ora ed ha surviu ella al caposettagols che ha stuschau la balla ord cuorta distanza da gol en. Silsuenter han ils indigens attaccau incuntin senza denton crear grondas occasiuns da sittar gols. Pér cuort avon pausa ei il proxim gol curdaus. Plirs giugadurs ein stai involvai en ina cumbinaziun sperta e precisa atras il miez dil plaz e la finala ha Sattar Afzali furniu la balla perfetg a Rafael Deplazes che ha – persuls avon il gol da Domat – buca schau schanzas al davos um dils hops e sittau il 2:0. Suenter pausa ei il giug ius pli u meins vinavon ella medema moda e maniera. Schluein Glion ha attaccau, Domat ha defendiu e mirau da buca vegnir memia fetg sut las rodas. Quei ha l‘equipa fatg cun empruar da crear mintgaton sezza acziuns offensivas. Ina da quellas acziuns havess bunamein purtau success, il siet da Alessio Sewer ei denton rebatius dalla traversa cuort avon che dus tiarzs dil temps dil giug ei staus terminaus. Dapli ch’ina flommetta ei quei denton buca stau. Cun siu secund gol ha Lars Caduff decidiu definitivamein il giug ella 70avla minuta. Quella ga eis el vegnius survius perfetg da Luzi Dermont ch’ei mitschaus dalla defensiun dalla vart dretga siadora e ha stuschau la balla travers sil pei al center miez. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion – Domat 2 3:0 (2:0) Crap Gries. 255 aspectatur/as. Arbiter: Muscaritolo. Gols: 10. Caduff 1:0; 39. Deplazes 2:0, 70. Caduff 3:0. Schluein Glion: Capaul, Zala, Livio Derungs, Sgier (86. Coray), Gianluca Casutt, Michel, Cavegn, Afzali (53. Vinzens), Deplazes (77. Büchler), Bundi (46. Dermont), Caduff (79. Manetsch). Domat 2: Innamorato, Fahling, Djermanovic, Pfister, Da Silva, Alessio Sewer, Alessio Iozzo, Cedric Sewer (81. Esa Ehrler), Bucek (69. Luck), Damian Sewer (81. Camenisch), Danilo Iozzo. Remarcas: Cartas melnas: 16. Galli (assistent trenader Domat per reclamar), 75. Deplazes (reclamar), 82. Büchler (foul) e 83. Danilo Lozzo (foul). Schluein Glion senza D‘Atria, Matthias Derungs (reconvalescents), Bearth (serraus), Kohler (blessaus) e Cabalzar (absents). 57. siet ella traversa Domat (Alessio Sewer). Corners: 5:4.

Schluein Glion ha giu neginas miserias la sonda sera el giug dalla 3. ligia encunter Domat e gudignau 3:0. In sulet gol ha decidiu la scuntrada denter Trun/Rabius e Valposchiavo. Aschia restan ils Poschiavins alla testa dalla tabella. Da Schluein Glion han ins astgau spitgar in success cumplein encunter il secund davos dalla tabella Domat. Aschia eis ei lu era vegniu la fin finala. L’equipa dalla Foppa ha dominau trasatras il giug e gudignau cun 3:0. Trun/Rabius ha retschiert il capogruppa Valposchiavo. Ils trenaders Roland Decurtins e Clau Berther ein confruntai il mument cul problem da biars giugadurs blessai, plirs pigl entir rest dalla stagiun da primavera. Giugadurs blessai ni aunc buca fits han aschia stuiu star a disposiziun la dumengia suentermiezdi pil giug encunter Valposchiavo. La fin finala ei il giug vegnius spiars sulet pervia d’in gol 0:1. Damai che Buchs e Domat han recaltgau puncts els davos giugs, ei la situaziun alla cua dalla tabella aunc daventada ina ga brisanta, era Trun/Rabius ha aunc buca saviu segirar sia posiziun ella 3. ligia. Dumengia proxima suonda il giug encunter Domat. En quel sto Trun/Rabius recaltgar puncts. In punct per Lumnezia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han Lumnezia e Surses – las duas equipas che han giugau la davosa stagiun ella 3. ligia – partiu ils puncts cun in remis 2:2. Matias Alig e Danilo Blumenthal han sittau en avantatg ils indigens, Manuel Simonet e Corsin Carisch han egalisau enteifer duas minutas. Quei malgrad che Lumnezia ha saviu dar l’entira secunda mesadad encunter sulet diesch giugadurs surmirans pervia d’ina carta cotschna. Schluein Glion ha spiars il giug da casa encunter il davos dalla tabella Valposchiavo. Danis-Tavanasa ha stuiu suttacumber al secund davos dalla tabella Schlarigna. Laax ha festivau l’emprema victoria questa primavera ella gruppa da promoziun dalla 5. ligia. Encunter Triesenberg ei resultau in 4:1. Rueun ed Union Trin han spiars lur partidas. Alla testa dalla tabella sesanflan Domat e Mladost. Ella gruppa regulara dalla 5. ligia ha Trun/Rabius gudignau ordeifer encunter Danis-Tavanasa cun 5:0. Lumnezia ha spiars encunter Cuera 97 cun 1:2 e Sedrun/Mustér ha incassau la secunda terrada el secund giug da primavera, quella ga encunter Panaduz cun 0:3. Las damas han retschiert Buchs El giug dalla gruppa 1 dalla 4. ligia dallas dunnas ha il Team Surselva spiars il giug a Trun encunter Buchs cun 1:6. Las Songagliesas han nezegiau consequentamein lur schanzas, ferton che las attaccadras sursilvanas ha buca giu sempel d’agir encunter la ferma defensiun da Buchs. Ella tabella rinforza Buchs aschia sia posiziun sil quart plaz. Il Team Surselva resta tschunavel cun 13 puncts dad 11 giugs. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Buchs 3:3 Triesen – Tusaun/Cazas 4:0 Triesenberg – Ruggell 3:1 Schluein Glion – Domat 3:0 Landquart – Eschen/Mauren 0:2 Trun/Rabius – Valposchiavo 0:1 1. Valposchiavo 16/39; 2. Schluein Glion 16/37; 3. Triesenberg 16/33; 4. Ruggell 16/33; 5. Schaan 16/30; 6. Triesen 16/26; 7. Eschen/Mauren 16/18; 8. Tusaun/Cazas 16/14; 9. Trun/Rabius 16/13; 10. Landquart 16/11; 11. Domat 16/9; 12. Buchs 16/8. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Surses 2:2 Cuera 97 – Panaduz 1:2 Vaz-sut – Tavau 7:1 Schlarigna – Danis-Tavanasa 2:0 Schluein Glion – Valposchiavo 2:3 1. Cuera 97 13/33; 2. Vaz-sut 13/28; 3. Panaduz 12/26; 4. Surses 13/20; 5. Tavau 12/15; 6. Lumnezia 12/14; 7. Schluein Glion 13/14; 8. Danis-Tavanasa 13/13; 9. Schlarigna 12/9; 10. Valposchiavo 13/7. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Laax – Triesenberg 4:1 Rueun – Lusitanos de Samedan 0:1 Lai Valbella – Mladost 1:3 Val Tamina – Landquart 2:1 Domat – Union Trin 7:2 1. Domat 4/10; 2. Mladost 3/9; 3. Lai Valbella 3/6; 4. Lusitanos de Samedan 3/4; 5. Val Tamina 2/3; 6. Rueun 3/3; 7. Landquart 3/3; 8. Laax 3/3; 9. Triesenberg 4/3; 10. Union Trin 4/3. 5. ligia, gruppa 1 Panaduz – Sedrun/Mustér 3:0 Danis-Tavanasa – Trun/Rabius 0:5 Vaz-sut – Bregaglia 2:2 Lumnezia – Cuera 97 1:2 1. Panaduz 4/12; 2. Vaz-sut 4/10; 3. Cuera 97 4/6; 4. Bregaglia 2/4; 5. Bogn Ragaz 3/3; 6. Danis-Tavanasa 3/3; 7. Trun/Rabius 4/3; 8. Lumnezia 2/0; 9. Sedrun/Mustér 2/0. Juniors A1, gruppa 1 Steinach – Altstätten 2:5 Surselva – Bogn Ragaz 8:0 1. Altstätten 4/7; 2. Appenzell 4/7; 3. Surselva 3/6; 4. Montlingen 3/3; 5. Buchs 3/3; 6. Au-Berneck 4/3; 7. Steinach 4/3; 8. Bogn Ragaz 3/0; 9. Mels 3/0. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Domat 1:3 Weesen – Schlarigna 1:1 Balzers – Landquart 0:11 Vaduz – Glaruna interrut 1:3 1. Domat 2/6; 2. Glaruna 2/6; 3. Sargans 2/6; 4. Schlarigna 2/4; 5. Weesen 3/4; 6. Landquart 2/3; 7. Balzers 2/0; 8. Vaduz 2/0; 9. Tavau 3/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Grischun Central – Surselva 4:3 Appenzell – Cuera 97 2:3 Steinach – Landquart 2:3 Rorschach-Goldach – Montlingen 0:0 1. Cuera 97 3/9; 2. Landquart 3/7; 3. Grischun Central 4/7; 4. Steinach 3/4; 5. Wittenbach 2/3; 6. Appenzell 3/3; 7. Rorschach-Goldach 3/2; 8. Montlingen 3/2; 9. Arbon 2/1; 10. Surselva 2/0. Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Domat 6:3 Schlarigna – Walenstadt 2:4 Flums – Bogn Ragaz 3:2 1. Vaz-sut 3/7; 2. Sargans 2/6; 3. Mels 2/6; 4. Domat 3/6; 5. Flums 2/4; 6. Bogn Ragaz 2/3; 7. Walenstadt 3/3; 8. Tavau 3/0; 9. Schlarigna 4/0. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Surselva 1:1 Panaduz – Valposchiavo 1:3 Orion Cuera – Lusitanos de Samedan 4:1 Panaduz – Lusitanos de Samedan 7:1 1. Valposchiavo 5/13; 2. Panaduz 4/9; 3. Orion Cuera 3/6; 4. Surselva 4/4; 5. Grischun Central 3/1; 6. Lusitanos de Samedan 5/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Herisau – Arbon 4:1 Rorschach-Goldach – Brühl 2:0 Steinach – Sargans 2:5 Surselva – Rheintal 6:2 1. Herisau 3/9; 2. Surselva 4/9; 3. Sargans 3/6; 3. Rorschach-Goldach 3/6; 5. Arbon 3/6; 6. Cuera 97 2/3; 7. Romanshorn 2/3; 8. Rheintal 2/0; 9. Brühl 3/0; 10. Steinach 3/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Valposchiavo 4:1 Schlarigna – Cuera 97 2:6 Domat – Grischun Central 5:1 Schlarigna – Domat 0:7 1. Domat 2/6; 2. Panaduz 1/3; 3. Grischun Central 2/3; 4. Cuera 97 2/3; 5. Surselva 2/3; 6. Valposchiavo 2/3; 7. Orion Cuera 0/0; 8. Schlarigna 3/0. Juniors D2, gruppa 1 Cuera 97 – Vaz-sut 4:4 Surselva c – Landquart 6:3 Grischun Central b – Surselva b 1:4 1. Vaz-sut 3/7; 2. Surselva b 2/6; 3. Surselva c 3/6; 4. Cuera 97 3/4; 5. Grischun Central c 2/3; 6. Panaduz 2/3; 7. Grischun Central b 3/3; 8. Landquart 2/0; 9. Domat 2/0. Damas 2. ligia, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Au-Berneck 5:1 Weinfelden-Berg – Domat 2:2 Toggenburg – Romanshorn 1:2 Rapperswil-Jona – Uzwil 4:0 1. Widnau 14/33; 2. Toggenburg 15/30; 3. Rapperswil-Jona 15/23; 4. Triesen 15/22; 5. Ebnat-Kappel 14/21, 6. Frauenfeld 14/20; 7. Romanshorn 15/20; 8. Uzwil 14/19; 9. Au-Berneck 15/14; 10. Domat 15/13; 11. Weinfelden-Berg 14/8. Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Tusaun/Cazas 2:1 Surselva – Buchs 1:6 Triesen – Eschenbach 0:3 1. Vaz-sut-Cuera 11/30; 2. Mels 10/27; 3. Eschenbach 11/26; 4. Buchs 11/23; 5. Surselva 11/13; 6. Schwanden-Linth 12/9; 7. Schlarigna 9/7; 8. Tusaun/Cazas 11/4; 9. Triesen 12/3. Junioras FF15, gruppa 1 Widnau – Surselva 2:0 Linth 04 – Rorschach-Goldach 0:6 1. Oberthurgau 2/6; 2. Rorschach-Goldach 3/6; 3. Widnau 3/6; 4. Frauenfeld 3/5; 5. Mels 2/4; 6. Linth 04 2/1; 7. Werdenberg 1/0; 8. Surselva 2/0; 9. Uzwil 2/0. Il Team Surselva da damas ha dau la dumengia suentermiezdi il giug encunter Buchs a Trun. Cun 1:6 ei il resultat en favur digl adversari curdaus ora bravamein ault. Nossa foto muossa las Sursilvanas (mondura alva) Sina Demont (seniester), Anna Cavelti (amiez) e Danja Cavigelli (dretg). Chiara Lorena Cavegn (amiez) el cumbat per la balla.

La populaziun da camutschs ch’ei sereducida ils davos onns fatschenta vinavon ils organs dil District da catscha Reinanteriur, las secziuns da catscha digl anteriur intschess dalla Cadi. A lur radunonza da primavera a Mustér ei la proposta elavurada dalla suprastonza dil district e dalla survigilonza da catscha da reducir ils dis da catscha silla caura camutsch aunc vegnida tematisada ina ga. «La discussiun ei denton buca stada gronda», di il president dil District da catscha Reinanteriur Tomas Schmed. El ei tonaton dil meini che la problematica stoppi vegnir persequitada vinavon: «Il mument sai jeu aunc buca sche nus surluvrein la proposta avon maun ni sch’ei dat ina resch nova.» Quella proposta prevedeva da reducir il diember da dis dalla catsch’aulta sillas cauras camutsch. Tenor ella fuss ei stau lubiu da sittar cauras camutsch per regla sulettamein nov ni diesch dis duront l’emprema fasa dalla catsch’aulta. En cumparegliaziun culla pratica dad uss fuss quei stau ina reducziun da treis ni quater dis. Dallas sis secziuns dil district havevan duas acceptau quella proposta, quater refusau. Elecziuns da suprastonts Il president dalla tgira dil district, Carlo Gautschi dalla Secziun da catschadurs Tödi e l’actuara Carla Giger-Columberg dalla Secziun da catschadurs Vallatscha ein vegni reeligi ella suprastonza dil district per treis ulteriurs onns. L’auter onn ei il president Tomas Schmed dalla Secziun da catschadurs Péz Alpetta en elecziun. El ei vegnius eligius 2018 e reeligius 2021. (fmr/hh)

La dumengia vargada ha l‘emprema equipa dil CB Trun/Rabius giugau la tschunavla runda dil campiunadi da primavera dalla 3. ligia encunter Valposchiavo. Ils giugadurs dil Puschlav ein sigl emprem plaz ella tabella. Sco gia spitgau eis ei buca stau in sempel cumbat. L'equipa indigena ei decimada entras plirs giugadurs blessai. Las empremas minutas ha Trun/Rabius saviu tener petg bein. Denton ella 20avla minuta ha ei dau in gol pigl adversari. Entochen pausa han omisduas equipas aunc giu entginas schanzas. Suenter pausa ha igl adversari entschiet il giug cun grond squetsch. Il goli Mauro Alig ha mussau pliras bunas paradas. Era cun bunas cumbinaziuns e siets sin gol eis ei mai propi vegniu malsegir pigl adversari. Per recaltgar in punct encunter il capogruppa ha ei deplorablamein buc tunschiu. Mirco Pfister 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius – Valposchiavo 0:1 (0:1) Plazza da ballapei Pustget, Trun. Gol: 23. Nicolo Pola 0:1. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Livio Janka, Lucas Maissen, Remo Alig, Fabio Caduff, Silvan Muoth, Mathias Flepp, Denis Monn, Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Valposchiavo: Omar Viviani, Daniele Rossi, Massimiliano Fiorina, Luca Cristiano, Mauro Crameri, Alessandro De Campo, Valerio Plozza, Mattia Merlo, Nicolo Pola, Alekos Zugnoni. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Beat Cadruvi e Mirco Pfister (tuts blessai). Cartas melnas: 25. Fabio Caduff, 66. Alessandro De Campo e 75. Saran Rampa.

Igl Agid svizzer per la muntogna vul via in program solar promover la producziun dad energia regenerabla ella muntogna. Ina summa da plirs milliuns francs ha igl agid mess dalla vart per sustener menaschis pli pigns che vulan producir current cun agid dil sulegl. «La midada energetica svizra sa igl Agid per la muntogna buca realisar, nus pudein denton sustener quella midada», gi Ivo Torelli, il plidader da medias digl Agid svizzer per la muntogna, ch’ei dapi decennis in fideivel partenari dall’economia muntagnarda. L’organisaziun che sustegn projects che gidan a mantener la populaziun els spazi alpin ha annunziau in program solar. Via ina communicaziun da medias ha igl Agid per la muntogna scret da vuler surprender entochen 50 % dils cuosts d’investiziun per indrezs solars che vegnan realisai dad interpresas pli pintgas el spazi muntagnard. Quei para detg bia e fa la pareta che l’organisaziun hagi bandunau sia strategia da sustener sulet la finanziaziun restonta per projects digns dalla promoziun entras ina organisaziun che riman daners da donaturs. Agid per gidar sesez Dad ina midada da strategia digl Agid per la muntogna vul Ivo Torelli denton buca tschintschar. «Nos principis da valetar in project valan aunc adina.» In dils principals ei tenor Ivo Torelli igl agid per gidar sesez. Pertuccont indrezs solars vala neu digl Agid per la muntongna in proceder in tec pli simplificau. «Nus vegnin denton a valetar la situaziun finanziala dallas interpresas e dils menaschis che vulan sustegn per indrezs solars.» Sche l’examinaziun muossa ch’il project po vegnir finanziaus ord atgna forza dat ei negin sustegn digl Agid per la muntogna. Sch’el po vegnir finanziaus per part ord atgna forza surpren igl agid 25 % dils cuosts d’investiziun e leu nua che las finanzas ein scartas dat ei in sustegn da 50 % dils cuosts d’investiziun. «Las contribuziuns ch’il maun public presta pil project vegnan tratgas giu.» Ed Ivo Torelli puntuescha ch’ils experts voluntaris digl Agid da muntogna examineschien mintga singula damonda. «Nus sustenin sulet menaschis pli pigns cun maximal 49 plazzas cumpleinas e projects solars che vegnan buca realisai dil maun public.» E menaschis che drovan sezs ina part dil current, sco ins po endriescher dalla pagina dad internet digl Agid per la muntogna. Novas perspectivas Dil niev program digl Agid svizzer per la muntogna ha era Rafael Derungs che meina cun sia dunna Marianne Derungs in menaschi puril a Surcasti udiu. «Nus havein planisau avon in onn in indrez solar sil tetg da nossa stalla.» Ei drova empau pazienza suenter la planisaziun entochen ch’ils luvrers han peda da montar. Per la famiglia Derungs pudess quei esser d’avantatg. «Nus havein fatg la damonda agl Agid da muntogna per retscheiver sustegn per nies project.» Fuss igl indrez numnadamein en construcziun ni forsa gia realisaus dess ein negina contribuziun digl agid da muntogna. Il tetg dalla stalla dalla famiglia Derungs porscha ina surfatscha dad 800 meters quadrats per in indrez solar. «En vesta a nossas resursas finanzialas e la lingia che stat a disposiziun per spisgentar il current ella reit realisein nus sulet in indrez da 350 meters quadrats.» Bein sa la famiglia Derungs quintar cun in sustegn usitau dil maun public. «In sustegn supplementar digl Agid per la muntogna purtass novas perspectivas.» Dad eventualmein realisar in indrez pli grond. Plirs milliuns francs Ina summa da plirs milliuns francs ha igl Agid svizzer per la muntogna mess dalla vart per siu program solar. Dad in catsch da damondas per sustegn sa Ivo Torelli pil mument aunc buca tschintschar. «Nies cussegl da fundaziun ein denton pertscharts che las damondas da sustegn per indrezs solars pudess crescher. Ivo Torreli ha denton numnau entgins fatgs che freneschan. «Ei dat temps da spetga da planisar e realisar indrezs solars perquei che las resursas tecnicas e humanas ein scartas.» E pigl auter ei il program da promoziun limitaus entochen la fin 2024. Ivo Torelli aschunta ch’igl agid da muntogna vegni ad ir a rimnar ulteriurs daners per il program solar. «Sch’ei semuossa ch’ils daners mess dalla vart tonschan buc.»

Omisdus ein artists independents. In ei musicist, l’auter artist figurativ. Vito Cadonau ha 30 onns ed ei carschius si a Castrisch e Glion. Siu cusrin Fadri ch’ei quater onns pli giuvens ei da Glion. La fin da zercladur surdat la regenza ad els mintgamai in premi da promoziun. A caschun d’ina sentupada a Turitg han els raquintau co igl ei da luvrar sur sesez. «Schiglioc sevesein nus mai cheu a Turitg. Malgrad che nus habitein gnanc schi lunsch naven in da l’auter», conceda Vito Cadonau. El ei il musicist e habitescha ella vischinonza dil Stauffacher, siu cusrin Fadri, gl’artist figurativ, ella vischinonza dalla Schmiede Wiedikon. «Gl’atelier ei a Wipkingen», aschunta el (mira LQ dils 21-4-2023). Pil discuors cul redactur dalla FMR allas 14.00 ein ils cusrins vegni cul tram el center dil marcau. «Jeu sun aunc in tec staunchels», remarca Vito. El hagi giu concert ed ei seigi vegniu las treis la damaun tochen ch’el seigi staus a casa, tradescha el. Sunar il bass ei sia clamada e sia professiun da siemi. «Finalmein sai jeu cumprar material» Il 2021 ha el terminau siu secund studi alla Scol’aulta d’art a Turitg cul master en pedagogica instrumentala. Sper il quintet da jazz «ramur» era Vito Cadonau era commember dalla band «mu:n.» Cun quella eis el separticipaus al Jazzpreis Festival ZKB 2021 a Turitg. «Modern Jazz» fatschenta el, en quella sparta sededichescha el all’acustica en tut sia facettas, el center ein la relaziun cun tun, resun e ruaus. Sper sia lavur che va d’in engaschament e concert a l’auter eis el dapi dus onns commember da suprastonza dalla Jazzbaragge Jazz Jams el Jazzclub Moods a Turitg. Leu ei il concert staus la sera vargada ch’igl ei vegniu schi tard. Il Sursilvan ei era cumponist, el s’auda tier l’equipa da menaschi dil Mehrspur Music Club. Tocs ch’el ha cumponiu per sia atgna band «ramur» han tetels sco per exempel «Signina», «Ruasseivel», «Barlot», «Spinatsch». Avon dus onns ha il musicist ediu gl’emprem album cul tetel «Il Rein». Vito Cadonau (sen.) e Fadri Cadonau, davon la culissa da Turitg. El Café Teuscher conferma Vito Cadonau che la brev dalla regenza grischuna da calonda mars seigi stada ina gronda surpresa. Era pil cusrin Fadri. «Cu Vito ha telefonau a mi havevel jeu aunc buca aviert la posta. Jeu sun staus tut paff», raquenta lez. Ferton ch’il cusrin fa musica, creescha el a Turitg art figurativ. El ei ina dallas tschun persunas che la regenza undrescha cun in premi da promoziun da mintgamai 20'000 francs. «Cun quels raps sai jeu finalmein cumprar material ch’jeu drovel per mia lavur», gi gl’artist. Per exempel arschella. La regenza descriva suandontamein la prestaziun da Fadri Cadonau: «El ei in artist grischun cun grondas ambiziuns, el format ed el messadi artistic». Treis gadas ha el astgau presentar lavurs all’exposiziun annuala dils artists grischuns el Museum d’art a Cuera. Il december 2017 ha el mussau, sco pli giuven, ina dallas grondas lavurs, ina gronda blaha da 150 sin 320 cm cul tetel «Der Tag». L’ovra placativa ha anflau admiraturs. Ils critichers han ludau la frestgadad expressiva, l’ovra seigi leva e giuvenila. Il bandleader La surdada festiva dils premis ei ils 30 da zercladur a Cuera. Tilla Theus retscheiva il premi da cultura, lu dat ei sis premis da renconuschientscha e tschun da promoziun. Per tuttas persunas undradas po ei esser cuntentienscha e motivaziun. «Gie, quei ei definitivamein aschia», puntuescha Vito Cadonau. El e Fadri Cadonau han ragischs a Vuorz. Igl ei l’emprema gada – ed ina casualitad – che la regenza surdat il medem mument premis da promoziun a dus cusrins che lavuran en duas spartas digl art. La prestaziun da Vito Cadonau circumscriva la regenza suandontamein: «Sias cumposiziuns ein ovras d’art perschuadentas da musica contemporana, cun tuns frestgs e novs. Tier sia carta da viseta s’auda plinavon il bass ch’el suna virtuosamein e sia activitad da bandleader premurau». Novs horizonts Las empremas experientschas musicalas ha Vito fatg ella Scola da musica Surselva, il scolast Lucas Schwarz ha intimau il giuvenil talentau dad ir en direcziun musica. Alla Scola cantunala a Cuera ha Luca Sisera, siu scolast da musica, giu influenza decisiva. Suenter la matura ha el entschiet in studi alla Scol’aulta da musica a Lucerna e terminau quella cul master en performance da jazz. Pér lu eis el sedecidius per «siu» instrument, il contrabass. Vito Cadonau, bassist da jazz e musicist Oz s’auda Vito Cadonau tiels etabli dalla scena da jazz da Cuera. Sin sia via sco musicist independent han persunalitads sco Nils Wogram, Heiri Känzig, Christian Weber, Nat Su, Hans Feigenwinter e Norbert Pfammatter dau ulteriurs stauschs. El enquera buca dispet la glisch dalla tribuna e vul era buca star persuls el center. Malgrad ch’el ei avanzaus a bandleader vesa el sesez ella rolla d’ina commember dalla band. «En quella duei mintgin saver seprofilar», puntuescha el. Daferton survegn siu cusrin, gl’artist figurativ, uonn in ulteriur stausch da motivaziun. Fadri Cadonau sa buca profitar d’ina squadra ni d’ina band. Malgrad ch’el parta siu atelier a Turitg-Wipkingen cun treis auters artists eis el in cumbattont singul. Uonn sesarvan vestas e horizonts al giuven Sursilvan: «Jeu astgel ir treis meins egl ateliter da Visarte Cité des Arts a Paris», tradescha el cun in surrir.

Ch’ins survegn maina avunda dallas fluras attesta in project actual dils chors mischedai Castrisch e Ruschein. Quels elements dalla natira ha il carstgaun adina giu bugen, dapi ch’ei dat ellas, accumpognan fluras ad incuntin el. Vendergis e sonda ein las fluras el center dil concert. «Il november vargau, suenter l’entschatta digl onn da cant, havein nus entschiet culs exercezis per quei project», declara Nina Caveng. Ella presidiescha il Chor mischedau da Castrisch. Quei chor ha ina liunga liunga tradiziun. Gl’onn 1851 – in onn avon ch’el ha fundau il chor viril Ligia Grischa – ha ser Gion Martin Darms, fundau quei chor dil vitg. Oz eis ei la pli veglia uniun da Castrisch. Avon siat onns ha Gieri Spescha surpriu la direcziun. El sa uonn festivar in giubileum special. Avon 40 onns ha el entschiet a direger chors. Il confundatur digl Open Air Lumnezia e dalla gruppa da rock Hades vegn a direger il concert da questa fin d’jamna cun ina variaziun da canzuns tiel motto «fluras». Sper in bloc cun canzuns romontschas, ein era canzuns en auters lungatgs sil program. Per exempel «The Rose», enconuschenta culla cantadura Bette Middler, ni «Love is like a rose» da Ruth Ellen Schram. La rosa ei la flur pli niebla, la tulipana quella dalla primavera e la jarva-camusch quella cul pli bi plumatsch dallas Alps. La flura dil malèr fascinescha buca mo ella massa dalla plonta, mobein era sco flur singula. La cavazzola cun ses teppis primavauns, la flur freda bien, caultschas-quac, cresta-tgiet ed anemona attraian puspei cun odurs, colurs e fuormas. Il chor da project dils chors mischedai da Castrisch e Ruschein. «Special da quei concert ei che nus essan seformai sco unic chor», declara Patricia Cadruvi. Avon treis onns ha ella surpriu la bitgetta dil Chor mischedau da Ruschein. Quei chor ha festivau il 2019 siu 40avel anniversari. El ei resortidus dil chor viril che haveva existiu quasi 100 onns. Sco autras formaziuns da cant, musica e cultura, ei il chor confruntaus culla tendenza actuala: gl’interess da seligiar vid ina uniun sesminuescha pli e pli. Quei ha consequenzas sil diember da cantaduras e cantadurs. Sco ils da Castrisch vulan ils da Ruschein denton tuttavia buca calar da cantar. Daco duessan ellas ed els era? Novas expertisas attribueschan ch’il cantar en in chor fa effect positiv alla sanadad. Varga 40 persunas fan part dil project actual. Il program dil concert da vendergis e sonda ei varionts ed empermettonts. «Nus vulein regalar in pèr uras da cumpignia agl auditori», declara Nina Caveng. Il president dil chor da Ruschein, Alex Cola, tradescha che tuts participonts selegrien sin quella sentupada en omisdus loghens. «La primavera, che la natira semussa en tut sia bellezia, ei adattaus pil motto che nus havein tscharniu pil concert». Il concert «Fluras – Blumen» dil project communabel dils chors mischedai Castrisch e Ruschein ei vendergis, ils 5-5 a Ruschein en halla Crestas, e sonda, ils 6-5-2023, a Castrisch ella halla dalla casa da scola, mintgamai allas 20.15.

Avon tschun onns ha il habitont da Trin Albert Reich cumprau la casa d’albiert Ringel. Pass per pass ha el returnau al baghetg la funcziun oriunda sco casa da sentupada e dalla cultura. Hampa Capatt (sen.) ed Albert Reich, davon la preit culs placats dallas occurrenzas ella Casa Ringel. Con veglia exact che la casa ei savess Albert Reich bugen. «Gia dapi in temps hai jeu semtgau in lenn ch’jeu vi schar controllar dendrocronologicamein», declara il possessur dalla casa dil Ringel. Ensemen cun duas autras ustrias s’udeva quella tier las instituziuns dalla vischnaunca da Trin. La Portellavanda, la Mesaglina ed il Ringel hospitavan passants silla via da Rehanau a Flem. Gl’onn 1919 ei gl’emprem auto da posta sefermaus amiez il vitg ed avon las salas che envidavan a sault e divertiment. Aunc avon havevan carrotschas da cavals menau glieud si da Rehanau encunter Flem e la Surselva. Ina fermada a Trin s’udeva tier gl’urari. Per la generaziun pli veglia da Trin ei la sala dil Ringel cumbinada cun numerusas historias, cun saults e balls, nozzas, pasts da confirmaziun e da bara. «Era numerusas fiastas, teaters e concerts dallas uniuns eran adina cheu», aschunta Hanspeter Capatt. El presidiescha l’uniun Casa Cultura Ringel Trin. Quella ha actualmein 120 commembers e sustegn il possessur dalla casa. Albert Reich dat maun liber all’uniun e conceda ch’ei seigi ina situaziun che cunvegni a tuts. Aschia exercitescha il Chor mischedau da Trin cun ses 70 cantaduras e cantadurs puspei regularmein ella sala dil Ringel. Dapi ch’el ha cumprau la casa d’albiert avon tschun onns ei quella sesviluppada ad in center per concerts, referats, prelecziuns, cabaret, schizun seras da jass e disco. En ses statuts ha l’uniun definiu il suandont intent: «Organisar e promover occurrenzas culturalas, socialas da natira communizzeivla». Albert Reich conferma ch’igl interess da reservar la sala e l’infrastructura crescha pli e pli. Schizun seminaris d’uffecis cantunals ein mintgaton el Ringel. Cu el ei sedecidius da cumprar gl’immobiglia ha el saviu ch’ei tonschi buca da renovar migeivlamein quella. «Ussa ei il tetg fatgs e la casa isolada, ina pumpa da calira e fotovoltaica remplazzan il scaldament d’ieli.», gi il possessur. Sper las activitads dall’uniun Casa Cultura Ringel ella sala ed ellas duas ustrias survegn era la cuschina veglia ina nova funcziun. Leu producescha il schiender gervosa da Trin e quest atun s’installescha il niev fuorn da torrer puma». Il Ringel ei puspei ina casa per tuts. La fatschada dalla Casa Ringel a Trin, culla sala (dretg).

Igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ei il mument lundervi d’examinar in’ulteriura pusseivladad per promover la tratga da pèschs. Cun cuadis artificials empleni cun ova da pèschs da litgiva, vegn examinau en plirs flums schebein il process dil svilup dall’ova, respectivamein dils pèschs pigns, ei pusseivels a moda naturala. En Surselva vegn la tratga da pèschs coordinada da Trun anora. Leu, ella Casa da pèschs dil cantun Grischun, succeda la gronda part dalla lavur da tratga. Ina part da quell’incumbensa surprendan las uniuns da pescadurs en lur puozs e laghets. Persuenter metta il survigilader da pesca Roland Tomaschett a disposiziun pèschs pigns, era numnai stadivas. Suenter entgins meins vegnan quels allura pigliai e reparti tenor in plan els flums. In sistem fetg sempel Sper la tratga da pèschs convenziunala examinescha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun il mument in’ulteriura varianta. Sequent il success dad ella pudess quei esser ina nova pusseivladad da tratga pigl avegnir. Ei setracta d’in bischel cun ina lunghezia da rodund in miez meter ed in diameter da rodund 15 cm. Quei bischel ei perforaus e vegn fermaus en in flum ni dutg. El bischel sez vegn l’ova da litgivas – recaltgada ella Casa da pèschs dil cantun – deponida en in gatter cun plirs caums. Quei gatter san ils pèschs pigns bandunar, arrivan lu el bischel perforau entuorn ed entuorn e da leu ora el flum. Quei sistem ei vegnius examinaus da James Niederberger da Flem el rom d’ina lavur el studi sco scienziau d’ambient ed ecologia a Wädenswil: «Dapi decennis succeda la tratga da pèschs cheu tier nus en ina moda convenziunala. Jeu sun sedumandaus co ins savess far quei auter, pli datier alla natira.» El seigi seprofundaus ella scienziai e hagi lu experimentau: «Ils resultats da dus onns muossan che quei sistem funcziuna bein.» Aua da Cavel e Val Mulinaun «2022 havein nus examinau quei sistem els flums dall’Aua da Cavel avon Vrin ed ella Val Mulinaun denter Sumvitg e Rabius», di Roland Tomaschett. Quei ei succediu en collaboraziun cullas uniuns da pescadurs localas. Ils 23 da fevrer 2022 ein ils cuadis artificials vegni plazzai els dus flums. Els ein vegni empleni cun mintgamai 2000 ovs gia sviluppai per la mesadad, pia tals d’entgins meins. Ils 12 d’avrel 2022 ei il cuadi ella Val Mulinaun vegnius examinaus. «Nus havein constatau leu in success da 98 %.» Ord 98 % dils ovs era ei daventau pèschs. Ell’Aua da Cavel ei il success staus 94 %. Leu ei la controlla succedida ils 6 da matg 2022. Quella differenza dil termin da controlla sedat entras la temperatura dall’aua. «Ell’Aua da Cavel ei la temperatura pli bassa, aschia ch’il svilup digl iev tiel pèsch cuoza pli ditg», di Roland Tomaschett. Cul resultat eis el pli che cuntents: «Pli baul ch’ils pèschs vegnan confruntai cullas cundiziuns d’in flum e meglier ch’igl ei.» Sediments ein in problem Sin fundament da quei bien success ei igl uffeci sedecidius da cuntinuar igl onn vargau, respectivamein uonn cullas emprovas, gie schizun d’extender ellas. Quella ga ei vegniu mess ora ell’Aua da Cavel ed ella Val Mulinaun ovs gest fructificai. El Flem ed el Glogn persuenter – sco in onn avon ell’Aua da Cavel e la Val Mulinaun – ovs sviluppai per la mesadad. Dalla Val Mulinaun ha Roland Tomaschett gia il resultat, en tschels loghens vegnan las controllas fatgas las proximas jamnas. «Quella ga ei il success ella Val Mulinaun buca staus aschi gronds. Ils 20 d’avrel 2023 havein nus constatau che quel munta sulet 3,5 %. Da principi funcziuna il sistem denton era aschia, vul dir cun ovs gest fructificai.» Il motiv dil pign success ha el era gia: «Il flum ha menau dabia sediments e quels han stupau il cuadi. Quei ei stau il cass era perquei ch’ils ovs eran frestgs ed ein aschia stai bia pli ditg el flum. Il temps per prighels ei pia staus pli liungs.» Evaluar e mirar co cuntinuar «Uss sun jeu spanegiaus sils resultats els auters loghens», di Roland Tomaschett. Aschia ni aschia para quei sistem da tratga denton d’esser ina soluziun pigl avegnir: «Nus vegnin ad evaluar ils resultats e lu decider co cuntinuar. Da principi eis ei la dretga via d’endisar l’ova e lu ils pèschs pigns vid lur spazi da viver futur.» In tal sistem d’in cuadi artificial seigi da principi buc enzatgei niev, el cantun Grischun vegni quel denton applicaus l’emprema ga aschia. Nova metoda per la tratga da pèschs Dapi onns e decennis succeda la tratga da pèschs en ina moda pli u meins convenziunala el cantun Grischun. Ellas casas da pèschs vegn l’ova dils pèschs recaltgada il temps dalla frega e silsuenter tgirada els cuadis. Igl unviern e la primavera 2022 ha igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun allura fatg las empremas examinaziuns cun cuadis artificials en flums. Ova deponida en caums da gatter en in bischel perforau ei vegnida deponida en flums per schar cuar. «Las empremas experientschas muossan ch’il sistem funcziuna», di il survigilader da pesca Roland Tomaschett. Per quei motiv ei igl experiment vegnius extendius quest unviern, respectivamein questa primavera. En cumparegliaziun cugl emprem onn ch’ins ha giu in success bunamein cumplein, ei la situaziun en in flum stada quella ga autra. Sediments han impediu per gronda part il cuadi. Il sistem che vegn examinaus il mument digl uffeci ei vegnius scaffius da James Niederberger da Flem. Sco quei ch’el ha detg sin damonda dalla FMR, ha el fatg quei el rom d’ina lavur el studi sco scienziau d’ambient ed ecologia a Wädenswil. (fmr/hh) Il survigilader da pesca Roland Tomaschett presenta il sistem dil cuadi artificial. Il bischel fermau ei strusch da veser el letg dil flum. L’ova da litgivas semtgada per vegnir surschada a siu destin el flum. Ils caums dil gatter ein empleni cun sediments. Ils ovs han buca saviu sesviluppar.

Vendergis vargau ein luvrers fruntai el vitg dado a Sagogn sin ossa e skelets humans. Per sclarir immediat la caussa han las autoritads communalas avisau la polizia cantunala. Lezza ha clamau sil plaz il survetsch archeologic. Quella ha entschiet ier las excavaziuns. El sappi e vegli aunc buca dar sclariment en caussa, pertgei las excavaziuns hagien pér entschiet: Quei ha Christoph Walser dil Survetsch archeologic dil Grischun declarau sin damonda dalla FMR. Vendergis ha in’anflada dad ossa e skelets svegliau l’attenziun dalla populaziun da Sagogn. Suenter Pastgas haveva la davosa etappa da sanar las vias communalas entschiet. L’interpresa da baghegiar ha installau il plazzal ed entschiet a cavar il foss tras la via Casut dil Vitg dado. Sco gia fatg cun tschellas vias communalas, eis ei planisau da sanar questa stad lingias sutterranas e cuvrida. Sut las tendas ella Via Casut a Sagogn ei il Survetsch archeologic vidlunder da cavar e perscrutar. Negin cass pils criminologs Il project includa lingias da canalisaziun, aquaduct, provediment electric e telefonia. Vendergis vargau ei gl’excavatur fruntaus cuort avon miezgi sin restonzas humanas. Sil tschadun dil trax ha il luvrer viu el tratsch ossa humana ed ina cavazza. Cunscients da sia obligaziun ha il capoluvrer orientau la vischnaunca. Lezza ha vuliu esser segira ed ha clamau sil plaz la polizia. Ins haveva numnadamein constatau che l’ossa era buca profund sut tiara mobein sill’altezia dalla lingia dalla Swisscom. La polizia cantunala ha vuliu ina garanzia e conferma ed ha clamau sil plaz il Survetsch archeologic dil Grischun. L’anflada ei – per cletg – buca in cass pils criminologs, mobein pils archeologs. Sco igl ei semussau spert, ein ins fruntaus a Sagogn sin in santeri medieval. Christoph Walser ei responsabels per la perscrutaziun dil terren enteifer il Survetsch archeologic cantunal. El discuors culla FMR vul el denton buca confirmar che las restonzas humanas derivien dil medieval. «Nus partin dil fatg ch’igl ei in santeri historic. Denton eis ei aunc memia baul da confirmar da tgei epoca che las restonzas humanas ei», ha el getg. Dapi gliendisgis lavuran quater persunas sil plazzal cun palutta, barschun e sadiala. Tier gl’equipadi s’auda era in tschetscha-tratsch. Entochen ier avonmiezgi han ils specialists scuviert 12 fossas da carschi ed affons ch’eran satrai en vischals da lenn. Ils archeologs han tschentau duas tendas el foss. Lur pensum eis ei da segirar l’ossa, las cavazzas e restonzas dils vischials sco era d’eruir la dimensiun e skizzar il santeri presupponiu. Gia avon 50 onns havevan ins anflau ella vischinonza skelets e cavazzas, medemamein duront cavar in foss per la canalisaziun nova. Christoph Walser ha priu las actas corrispundentas ord gl’archiv. El ha sin meisa notizias e fotografias digl onn 1972 dall’acziun da lezza gada a Sagogn. Il project da sanaziun sa cuntinuar La nova anflada d’in santeri historic el Vitg dado a Sagogn ei ina pintga sensaziun. Il Survetsch archeologic dil Grischun ei s’installaus ier el quatier. L’excavaziun urgenta cull’inspecziun dil terren ei limitada temporarmein, ils specialists han treis jamnas peda da far las lavurs. L’interpresa da baghegiar ha buca stuiu bandunar il plazzal. La scuvierta archeologica retarda strusch il project dalla vischnaunca. Pigl entir project da sanaziun munta quei silpli ina midada dalla planisaziun. Enstagl da cavar tras la via da Casut cuntinueschan las lavur en in auter liug dil quatier. Tgei ch’ei da far sch’ins ha anflau in ni plirs objects ei dil reminent reglau el Cudisch civil svizzer ed ella lescha cantunala pil schurmetg dalla natira e dalla patria. Objects anflau el sutterran dil territori grischun ei buca possess privat, mobein s’auda al Cantun. Dapi 1967 ha il Survetsch archeologic dil cantun Grischun l’incumbensa da far excavaziuns ch’ein en prighel da vegnir destruidas pervia da lavurs da construcziun.(fmr/abc) La spina dorsala e la cavazza d'in affon cumpara alla surfatscha. Tala ossa e skelets ei vegnida alla glisch el quatier da Casut a Sagogn.

1973 han Hubertus e Helen Cavigelli fundau a Glion in biro da mesiraziuns. Suenter in carschen cuntinuau e cun sviluppar la purschida ei la Cavigelli Inschigniers SA avanzada ad ina partenaria per tuts survetschs en quei sectur, cunzun projects d’infrastructura, per planisaziuns localas sco era megliuraziuns agricolas. Dapi la fundaziun gl’onn 1973 porscha Cavigelli Inschigniers survetschs ellas spartas mesiraziun e geoinformaziun, infrastructura e management da construcziun, sco era spazi ed ambient. Dalla firma singula ei ina societad acziunara cun rodund 25 collaboraturas e collaboraturs sesviluppada el decuors dils 50 onns vargai. Ina direcziun da treis persunas cun Kurt Vieli, Conrad Derungs ed Albert Cavegn meina la squadra. Grazia a lavur da team e specialists da divers secturs sligia la Cavigelli pensums cumplexs. Piuniera dalla digitalisaziun Ferton che l’interpresa era activa oriundamein principalmein en Surselva eis ella cumpigliada oz en projects egl entir cantun Grischun, ed en sias cumpetenzas da coc era ell’entira Svizra. Dapi l’entschatta ha ella luvrau cun instruments digitals e mieds dall’informatica. La Cavigelli Inschigniers SA ei apprezida sco liug da scolaziun per glieud giuvna. Cun sviluppar e menar il Web-GIS per la Regiun Surselva, cun slargiar la purschida da mesiraziuns cun dronas e da baghetgs sco era cun ina sligiaziun pil management da lavur da manteniment ha ella mussau cuntinuadamein siu spért da piunier. Tier la clientella s’audan oz vischnauncas, uffecis cantunals, pendicularas, Viafier retica, ovras electricas, biros d’architectura e persunas privatas. In implont solar pil giubileum Gl’onn 2014 ei la Cavigelli Inschigniers seprofilada cun sia casa da fatschenta nova alla Via Sorts. Quella ha gudignau il premi solar europeic «Prix Solaire» ed ei vegnida distinguida cul premi svizzer «Norman Foster Solar Award». «Per nus ein innovaziun ed in diever persistent cullas resursas adina stai impurtonts criteris», puntuescha Kurt Vieli, il parsura dil directori. L'equipa dil biro d'inschigniers Cavigelli SA da Glion. Pigl anniversari da 50 onns regala Cavigelli Inschigniers SA a sesezza in ulteriur implont solar vid las fatschadas dalla casa alla Via Sorts. Cheutras sa ella proveder sesezza era gl’unviern cun energia. «Nus vegnin naturalmein a festivar il bi anniversari rodund sco ei s’auda cun nossas clientas e nos clients sco era enteifer nossa squadra», puntuescha Kurt Vieli.

Il concert ha il tetel «Han öppis lang, so lang, scho gsuecht». El sereferescha sin ina dallas canzuns. Il Chor mischedau da Trin envida sonda e dumengia ad ina sentupada vocal-musicala. Cun ver 70 cantaduras e cantadurs eis ei ina formaziun vitala e bien spert da cumpignia. Ella ei sepreparada quest unviern l’emprema gada culla dirigenta nova Martina Hug. Quella capescha da motivar, ella ei buca mo cantadura, mobein era dirigenta passiunada. Cul Chor mischedau da Trin ha ella tscharniu in program variont: Canzuns dil vast repertori svizzer s’inscuntran cun tuns dalla Scandinavia, ina canzun dalla Zelanda s’inscuntra cun ina dalla Bulgaria. Al concert coopereschan Pius Baumgartner alla clarinetta e saxofon, Benno Bernet al clavazin, Valeria Zangger alla percussiun e Corsin Stecher ch’ei responsabels per la tecnica sonora. (fmr/abc) Ils concerts dil Chor mischedau da Trin ein sonda, ils 6-5, allas 20.00 ella halla plurivalenta a Trin, e dumengia, ils 7-5-20’23, allas 17.00, ella halla d’events a Flem. Chor mischedau da Trin, 2015 a Meiringen.

Pign ei bi. Ins di zuar «grond e bi». Aber me­glier fuss: grond e plat. Il grond splattergnescha zaco, splanghegia cun siu grondesser. Grond croda si, fa canera, fa bahaultscha – entochen la petra fin. Gie perfin cul grond va culs peis ensi fa el impressiun, per­tgei lu rampluna ei il bia. Il grond ei halt pli spectacular ch’il sempel e pign. Aber il statteivel e bi e simpatic ei il pign. Il grond vul adina dapli e dapli. El ha la tendenza da haver igl egl pli grond ch’il begl. Il grond ei sc’in affon pign che sa buca cu el ha avunda. Grond sto halt sefar da grond. Quei vala denton buca tiels animals. Lezs han magnificadad en lur grondezia perquei che quella ei dada ad els da natira e perquei ston els buca sesplenghegiar cun ella. Sesplenghegiar ston ins mo cun quei ch’ins ei buc. Da cheu deriva ch’igl elefant ei a pigns e sco jeu sperel era a gronds aschi simpatics. Gia ella antica era quei aschia. Il grond ­Plinius scriva sur digl elefant: «Il pli grond dils animals dalla tiara ei igl elefant. El stat en intelletg il pli datier dil carstgaun, pertgei el capescha il lungatg da sia tiara, suonda ils camonds, tegn endamen quei ch’el ha empriu, muossa plascher dad amur e gloria, ei schizun, quei ch’ei perfin rar tier il carstgaun, undreivels, prudents, gests ed ha veneraziun per las steilas.» Tgei che Plinius scriva dalla balena sai jeu buc. Aber era ella ha la pacificadad digl elefant en sia grondezia. E perquei ha il grond ocean survegniu, sco jeu manegel, pervia dalla balena il num: Pacific. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). Leo Tuor

Duront la primavera ein ils animals selvadis periclitai il pli fetg da tgauns buca survigilai. Divers cantuns han introduciu per quei temps in obligatori che pretenda dils possessurs da tgauns da tener lur animal vid la corda. El Grischun han las vischnauncas la cumpetenza per in tal obligatori. Ils cantuns Turitg e Turgovia enconuschan ina obligatori ch’obligescha ils possessurs da tgauns da tener lur animal vid la corda sch’els van a spass egl uaul. Il cantun Turgovia ha introduciu quella obligaziun sigl 1. da matg 2023, sco quei ch’il schurnal regiunal dalla svizra orientala da SRF ha rapportau la jamna vargada. Igl obligatori dil cantun Turgovia ei restrenschius sil temps denter igl 1. d’avrel entochen ils 31 da fenadur. Principalmein per proteger utschals che cuan duront quei temps sil terren. Ina semeglionta obligaziun ha il cantun Turitg para introduciu gia in meins pli baul tenor SRF. La survigilonza astga invervegnir Il survigilader da catscha sursilvan, Patric Ragettli, gi che mintga possessur dad in tgaun seigi obligaus da tener a mistregn siu animal. La survigilonza da catscha astga intervegnir sch’il tgaun fa catscha sin animals selvadis. «Duront il temps da primavera ein ils animals nievnaschi periclitai», gi il survigilader da catscha che lavura egl intschess dil district da catscha dus che cumpeglia era la vischnaunca da Breil. «Ils davos onns eis ei vegniu empau pli quiet pertuccont tgauns che fan catscha sin animals selvadis.» Patric Ragettli gi ch’ei hagi gia dau ina ni l’autra denunzia viers possessurs da tgauns che havevan buca enta maun lur animal. Il survigilader da catscha suppona che quellas denunzias hagien giu in effect preventiv. In obligatori da tener il tgaun vid la corda enconuscha il cantun Grischun buc. In tal exista sulet per ils asils da catscha federals ch’ein tenor lescha suttamess allas reglas federalas. Igl Uffeci da catscha e pestga, da cuminonza cun la cumissiun da tgira dalla Uniun grischuna dils catschadurs da patenta, admonescha via placats posiziunai per regla agl ur da vias d’uaul da tener il tgaun vid la corda. Ei setracta denton sulet dad ina supplica. Il tgaun e siu secuntener ei el Grischun caussa communala ed ei dat vischnauncas sco quella da Vaz ch’enconuschan in obligatori che pretenda ch’il tgaun stetti vid la corda. Sco quei che la canzlia communala da Vaz ha confirmau sin damonda dalla FMR vala quei scamond da schar ir liber ils tgauns pigl intschess habitau, entuorn il lag da Planeiras ed ellas zonas da ruaus da selvaschinas. Co che quella regla vegn acceptada da turists ed indigens ein deplorablamein buca stau d’intervegnir dalla vischnaunca da Vaz. La tabla blaua La vischnaunca da Breil ha remplazzau las tablas d’admonziun ufficialas d’igl Uffeci da catscha e pestga e dalla uniun dils catschadurs cun ina tabla che regorda als signals da traffic. Ina tabla che muossa in tgaun sin funs blau cun ina corda cotschna. Dapi dus onns lavura la vischnaunca da Breil gia cun quella tabla, sco quei ch’il canzlist communal Curdin Cadonau ha tradiu. «Ei setracta dad ina tabla blaua che regorda alla obligaziun dil possessur dil tgaun.» In scamond da schar ir liber il tgaun enconuscha la vischnaunca buc, en quei cass fuss la tabla pli probablamein cotschna. Sco quei ch’il canzlist da Breil ha dau dentellir lavuran aunc autras vischnauncas culla signalisaziun blaua. Il Schurnal regiunal da SRF ha tradiu che dabia cantuns enconuschan obligatoris temporars da tener il tgaun vid la corda agl ur ed egl uaul. In obligatori general enconuscha sulet il cantun Glaruna.

Il cussegl da vischnaunca da Mustér vegn orientaus oz, gievgia, davart in ulteriur implont da fotovoltaica. Sco quei ch’ins sa leger silla gliesta da tractandas dalla seduta, setracta ei d’in project dall’Axpo che porta il num «Ovra solara Magriel». Magriel ei in territori fetg sulegliv buca lunsch naven dil territori da skis da Mustér. Sper il project previus sill’Alp Run ei quei in secund implont fotovoltaic previus sin intschess dalla vischnaunca da Mustér. Medemamein sefatschenta il parlament dil rapport da gestiun e quen 2022. La vischnaunca da Mustér ha fatg igl onn vargau ina sviulta da biebein 17 milliuns francs. Il gudogn importa 145 000 francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas da 5,24 milliuns francs ed entradas da 1,33 milliuns francs. (fmr/hh) Pil territori da Magriel a Mustér dat ei in ulteriur project per in implont fotovoltaic.

L’uniun «Amici della Via Francisca del Lucomagno» ei lundervi da far pli attractiva la ruta dalla Via Francisca atras ils cantuns Grischun e Tessin. Persuenter ein differentas mesiras previdas, denter auter ina signalisaziun cumpleta ed in cudisch davart las regiuns dil nord e dil sid dil Pass Lucmagn. La Via Francisca ei ina veglia ruta da pelegrinadi a Ruma. Ella vegn era numnada «ruta digl imperatur». Ella meina dil Lag da Constanza entochen Ruma. El Grischun meina ella da Maiavilla a Cuera e Panaduz dalla Surselva siadora sul Pass Lucmagn. La via vegneva nezegiada stediamein dil 7avel entochen il 12avel tschentaner e lu puspei il 15avel tschentaner en connex cul Concil da Constanza. Essend il Lucmagn il pli bass pass sur las Alps, sepurscheva quella ruta praticamein da tut temps. A Pavia ella Lumbardia s’entaupa la ruta cun la Via Francigena. Da leu meinan las duas rutas communablamein a Ruma. Dalla Tiaratudestga ei la Via Francisca la pli sperta via a Ruma. Quella via ei stada da muntada per la historia dalla Baselgia ell’Europa. Pli baul vegneva il Pass Lucmagn controllaus dalla claustra da Mustér. Project cun differentas mesiras L’uniun «Amici della Via Francisca del Lucomagno» ei vegnida fundada 2017 e dapi lu vegn ella presidiada da Matteo Oleggini da Monteceneri el cantun Tessin. La finamira dall’uniun ei da promover la Via Francisca atras ils cantuns Grischun e Tessin entochen al cunfin cull’Italia. Il project da promoziun cumpeglia differentas mesiras. La part essenziala da quel ei bein la signalisaziun dalla ruta. Per saver realisar sias finamiras ei l’uniun cuntinuadamein alla tscherca da commembras e commembers els dus cantuns ed ell’Italia. Sco quei ch’el ha detg sin damonda dalla FMR, vegn l’interessenza da far la ruta pli attractiva sustenida da pliras varts. Aschia ein emprems signals dil Program San Gottardo da sustener l’idea medemamein fetg positivs, damai ch’ei setracta era d’ina purschida surregiunala. In’uatga en Surselva Per saver concretisar il project dalla signalisaziun serenda ina delegaziun dall’uniun ils 7 da matg 2023 sill’etappa da Panaduz a Glion, ils 25 da zercladur 2023 da Trun a Mustér ed ils 9 da fenadur 2023 da Mustér sil Lucmagn. «Entochen la fin da settember 2023 lessen nus haver realisau il concept cul layout per la signalisaziun dalla via atras il cantun Grischun. El Tessin duein las empremas tablas da signalisaziun medemamein vegnir montadas uonn», di Matteo Oleggini. Entochen la fin da zercladur 2024 duess la via atras ils cantuns Grischun e Tessin esser signalisada cumpleinamein. Parallelmein duei vegnir scaffiu in bul. Cun quel san las viandontas ed ils viandonts dalla ruta marcar lur loghens d’etappa sin ina carta. La ruta da Constanza entochen sil Lucmagn mesira dil reminent rodund 250 km. Cudisch e homepage Tenor Matteo Oleggini duein ils parameters dalla ruta vegnir cargai sill’app «SchweizMobil». Aschia ha in e scadin la pusseivladad da s’orientar da tut temps davart quella via. Medemamein vegn la purschida accumpignada d’ina homepage. Quella duei cuntener surtut pusseivladads da dimora per liung dalla Via Francisca, sco era informaziuns arisguard las regiuns dil nord e dil sid dil Pass Lucmagn. Sco cumpletaziun dallas informaziuns silla hompage preveda l’uniun «Amici della Via Francisca del Lucomagno» era d’edir in cudisch. «Nus essan en contact cun ina persuna ch’ei promta d’edir quel. Quei cudisch duei sefatschentar en emprema lingia dallas valurs ed attracziuns dallas regiuns», di Matteo Oleggini. Gest il grond diember da sanctuaris per liung dalla via – denter quels la claustra da Mustér – seigien ina grond’attracziun pils viandonts. Persunas che s’interesseschan per l’uniun «Amici della Via Francisca del Lucomagno» san s’annunziar tier Matteo Oleggini (matteo@oleggini.ch). La Via Francisca meina sul Lucmagn. Quei pass era pli baul ina ruta tschercada dil nord el sid ni il cuntrari. Ina signalisaziun per la Via Francisca Il Pass Lucmagn era pli baul in’impurtonta transversala dil nord el sid. Glieud da pussonza, mo era pelegrins nezegiavan quella ruta. Da Constanza a Maiavilla, atras il Grischun e la Surselva sul Lucmagn en direcziun Ruma meina era la Via Francisca. Il proxim temps duei quella vegnir signalisada. L’iniziativa persuenter vegn dall’uniun «Amici della Via Francisca del Lucomagno». Sco quei ch’il president da quella, Matteo Oleggini di, ei la signalisaziun denton mo ina part digl entir project. Leutier s’auda era in cudisch che duei documentar las valurs ed attracziuns dallas regiuns da mintga vart dil pass. Ils parameters dalla ruta duein vegnir cargai sill’app «SchweizMobil», medemamein duei vegnir scaffiu persuenter ina homepage. (fmr/hh)

Alina Muoth, oriunda e carschida si a Breil, viva dapi tschun onns a Berna. Leu ha ella absolviu la scolaziun da diplom da «Kindheitspedagogik HF». Avon prest in onn ha ella finiu quella culla finamira da fundar in agen menaschi. Denton buca ina canorta d’affons, mobein in survetsch da casa ellas famiglias. Actualmein lavuran nov persunas per e culla giuvna Sursilvana. «Nus essan flexiblas e promtas da risguardar giavischs individuals…cun segidar da far pensums da scola e semplas lavurs el tenercasa», san ins leger ella pagina d’internet «Bernsitters». Igl ei in’adressa che famiglias cun affons a Berna consulteschan stediamein. «Denter las famiglias setschontscha quei entuorn», manegia la possessura dalla pagina. Alina Muoth ei ina giuvna Romontscha da 25 onns. Sia lavur ei buca quella da far paginas d’internet. Lezza ha ella fatg cun agid dil frar Aron. Ella sezza ei sespecialisada en in’autra sparta. La mattatscha e sia visiun Alina Muoth ei carschida si a Breil e viva dapi tschun onns ella capitala svizra. Ch’ella mondi a far la scolaziun a Berna ei stau clar naven dall’entschatta. «Jeu havess era saviu ir a Turitg ni a Sogn Gagl. Berna ha denton tratg dapli», remarca ella duront ch’ella survescha il caffè ella cuschina da sia habitaziun el quatier Liebefeld. Gia da mattatscha haveva ella il giavisch da luvrar inagada cun affons. «Suenter ch’jeu hai giu fatg il cuors da babysitting tier la Crusch cotschna svizra hai jeu adina puspei giu caschun da pertgirar affons. A Breil ha ella saviu far quei regularmein els hotels. Pils hoteliers e lur hosps eis ei in pign survetsch, denton in tschercau. Suenter ch’ella ha giu finiu gl’emprendissadi sco vendidra da detagl ella stizun-fier a Glion ha priu en mira sia visiun: far il diplom da pedagoga d’affons. Igl ei buca quel che habilitescha da dar scola, d’educar ni tgirar affons pigns. Plitost quel da luvrar sco persuna dil fatg en ina canorta. «Tier nus ei la pedagogia sociala el center», declara Alina Muoth. La diagnosa d'avon in onn La stad vargada ha ella finiu il studi da treis onns alla scola BFF a Berna. Ils meins precedents eran stai per ella in temps deprimont e malsegir. Gl’avrel 2022, suenter ina viseta tiel miedi, han ins constatau ch’ella haveva in tumor el tschurvi. In bratsch che sedurmentava trasora ei staus la raschun dad ir tiel miedi. Da leu han ins transportau ella immediatamein el spital dall’Insla. «Mia famiglia, il spus Vangelis e mias cameratas han susteniu mei fetg duront quei temps», raquenta ella. Alina Muoth para d’esser ina persuna cun dabia optimissem e buna fei. Operar il tumor malign ei stau nunpusseivel, aschia han ils specialists attaccau quel cun autras metodas pusseivlas. Treis jamnas e miez ha ella passentau silsuenter ella clinica da reconvalescenza a Valens. «Igl ei buca stau sempel. Mo leu ha in convischin da Danis, dr. Serafin Beer, gidau fetg mei», raquenta ella. Alina Muoth en siu biro, davostier las tablas pils termins ed engaschis da sia glieud. La giuvna dunna sto acceptar ch’il tumor vegn ad accumpignar ella per veta duronta. Ins sa buca operar el aschia che terapias vegnan a s’uder tier siu mintgagi. Malgrad la malsogna e tuttas turbulenzas ha Alina Muoth dumignau cun success ils examens per sia clamada. Dapi il zercladur 2022 eis ella pedagoga d’affons diplomada. «Nus essan cumpetentas per affons nievnaschi e tochen 16 onns», precisescha ella. Gia all’entschatta da sia scolaziun a Berna haveva la giuvna sursilvana encuretg famiglias ch’enqueran assistenza. Siu giavisch era da saver cumbinar la teoria culla pratica. En vesta a canortas surcargadas ha ella scuviert ina nischa. «Treis gadas ad jamna hai jeu fatg quei. Igl ei stau ina super-experientscha. Aschia eis ei sedau ch’jeu hai survegniu adina dapli damondas», declara la dunna dil fatg. Organisar e cussegliar En auters lungatgs numnan ins ella «Nanny», «Nurse», «Au-pair» ni «Bambinaia» diplomada. Ina assistenta d’affons ch’ins sa empustar a casa. «Jeu mezza lavurel actualmein aunc en duas famiglias», gi ella. Leu ein las tematicas centralas il metter a letg e sedurmentar, sustener la famiglia ella hectica da miezgi dils geniturs che van a luvrar. «Canortas surcargadas dat ei buca tier nus», gi Alina Muoth. Cul plural manegia ella l’interpresa Bernsitters ch’ella ha fundau e ch’ella meina. Otg persunas lavuran actualmein cun e per ella. Igl ei glieud ch’ei en scolaziun el sectur dalla pedagogia sociala», puntuescha la dunna da Breil e puntuescha: «Nies survetsch ei fetg tschercaus. Jeu enquerel adina nova glieud». Ei vegni vitier cuntinuadamein nova glieud e novas famiglias. Pli e pli bia lavur dat era la cussegliaziun. Geniturs che lavurien seigien savens malsegirs cun educar ed esser consequents, els schazegien fetg ils cussegls e discuors, raquenta Alina Muoth. Ina gronda part da sia lavur actuala eis ei da planisar, organisar e coordinar ils engaschis dallas collaboraturas e dil collaboratur. Ella sa far quei a casa. Il biro da Bernsitters ei ella habitaziun dad Alina e siu spus. En paucas jamnas han els ina finamira centrala: las nozzas. Il zercladur maridan els civil a Köniz ed in meins pli tard a Breil en baselgia. Il spus ei oriunds dalla Grecia, ei denton carschius si a Berna. La spusa tradescha in detagl da lur veta communabla: «Il romontsch ei pli e pli nies lungatg da casa cheu a Berna. Quei ei in grond avantatg cu nus essan a Breil». Ella sezza empren persuenter grec, aschia ch’ella sa medemamein conversar culla famiglia dil spus. Apropos lungatgs: Cu ella ei entuorn ils affons ellas famiglias tschontscha Alina Muoth buca il tudestg grischun, mobein il dialect bernes. «Quei apprezieschan las famiglias», constatescha la pedagoga d’affons da Breil.

Igl ei las 21.13 suenter in di intensiv, fullanau cun termins, cun duas ga in’ura e mesa el tren, cun far tscheina, cun far uorden duront che quella ei el ­fuorn, tedlar igl Echo der Zeit, magliar, far la cuschina e lu canapè e strusch per liung, vegn la damonda, so ed uss, tgei goody survegnel per tut quei di? Pertgei oz sun propi staus in bien e luvrus e quei malgrad ch’jeu hai suau atras quater t-shirts la notg vargada suenter ina nova attacca da febra e sun aber levaus tuttina ed ius a luvrar e luvrau haiel jeu sec. Ver. Ti has propi meritau in goody. Da tgei has gust? Vul in glas vin? – Aba! Lu stoi puspei star si. Vul mirar in film? – Lai studiar… savess buca grad tgeinin! Sche vul meandrar atras las apps dad RTR, SRF, Arte, ZDF, Filmingo, Netflix, sai buca tgei? – Jeu sai buc. Zaco hai pauc gust dad ir en quella bibliotecuna senza saver, tgei ch’jeu enquerel, pertgei lu anflel è nuot e vegnel mo malidis. Facebook, Instagram? – Na. Cun gliez hai jeu calau daditg. Quei furschem obsessiv atras quella fuola da cuntegns che sve­glia pauc auter che scuidonza. Quei deprimescha. Sche vul ina cigaretta? – Hm. Cigarettas ein halt schi spert a fin. Gie sche tgei vul lu?, sedamondel plaunsiu levet malidis. E lu hai in mument fatg nuot. Nuot. Propi ­nuot. Propi lidinuot. E quei … stueis empruar inaga. Buca schanza da far quescher quei tschurvi. Jeu hai detg, hey, engraziel fetg per tia lavur oz. Jeu sun nundetg leds ch’jeu hai tei, leds da tut tes survetschs, propi, aber ussa sas far firobic, sas calar da luvrar, sas ir a casa, biala sera, buna notg, tochen damaun. Jeu level puspei sededicar a quei nuot. Mo ti creias buc, quel calava buca da paterlar, regurdar, planisar, dumandar, sefitgar, has sefatg en oz quei ed has patertgau vida tschei e tgisà e daco e dacum? Fetg surve­tscheivel en sesez, aber ussa eis ei bien, ti sas ir, hai jeu detg, damaun ei è aunc in di, buna notg e stezza, cu ti vas, ni duei jeu grad stizzar, schiglioc vas ti gie mai, nua ei quei schalter himmelsterna, ussa pren e svanescha, jeu less serrar la buda, gl’ei gleiti las endisch. – Eav. Jürg Gautschi da Trun è autur da films e producent da l’emissiun Cuntrasts dad RTR. jürg gautschi

Il cussegl da vischnaunca da Trun ha approbau unanimamein il gliendisdis sera il quen dalla vischnaunca pigl onn 2022. Il quen da gudogn e sperdita siara cun in surpli d’entradas da 958 000 francs. Il gudogn avon amortisaziuns munta 1,462 milliuns francs. Sco quei che la vischnaunca communichescha, importan las investiziuns netto 808 000 francs. Consequentamein ha la vischnaunca saviu cuvierer las investiziuns digl onn 2022 cumpleinamein cun agens mieds. Ultra da quei ha la vischnaunca giu a disposiziun pressapauc 650 000 francs per reducir deivets. Culla fin digl onn 2022 ha la vischnaunca da Trun in deivet da netto 1,685 milliuns francs. Las pli grondas investiziuns digl onn passau pertuccan la sanaziun dalla Via Sogn Martin cun rodund 860 000 francs, la sanaziun dalla canalisaziun dalla Via Sogn Martin cun 144 000 francs, la Via Munt cun 900 0000 francs e la Via Nadels – Via Rost cun 385 000 francs. Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca da Trun era acceptau in credit da 240 000 francs per la sanaziun dil provediment d’aua da Schlans. La decisiun vegn suttamessa al referendum facultativ. Il provediment d’aua ei vegnius construius avon rodund 50 onns. Alla davosa inspecziun igl onn 2020 entras igl Uffeci per la segirtad da victualias e per la sanadad d’animals dil cantun Grischun ei vegniu constatau entginas munconzas. Denter auter eis ei semussau ch’ei drova in project per remplazzar ils butschins da fontauna, sanar las tschaffadas e remplazzar las lingias d’aua. (cdm/fmr/hh) Il cussegl da vischnaunca da Trun ha sbursau in credit per la sanaziun dil provediment d’aua da Schlans.

Quest’jamna ha giu liug a Glion in camp da sport organisaus da MS Sports. 59 affons han giu la caschun da far enconuschientscha cun novs sports. Ellas hallas da gimnastica da Glion han ils affons saviu sedivertir cun ballas, far saltos, rir ed aschia scuvierer novs sports. Ils 59 affons ella vegliadetgna denter sis e 13 onns da Glion e contuorn, parti en gruppas, han denton era saviu sededicar e seperfecziunar en lur sports preferi. Aschia han els era saviu animar in l’auter. Il program dil di mintgamai dallas 09.30 entochen las 16.00 han cunteniu duas unitads da trenament cun trenaders engaschai. Il divertiment ei staus el center da quei camp. Trampolin e giugs cun balla Sco quei che MS Sports scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han ils affons gudiu plirs muments specials a quei camp che ha cuzzau digl 1. entochen ils 5 da matg 2023. Pliras e plirs ein separticipai in’ulteriura ga a quei camp che ha liug dapi entgins onns a Glion. Aschia era Anina (8) da Glion: «A mi plai ei adina da separticipar. Il pli bugen fetsch jeu giugs cun ballas ni ir sil trampolin. Ils menaders ein fetg amicabels.» Elias (9) ei separticipaus l’emprema ga al camp da sport era numnaus Aldi sport camp: «Il pli bugen sun jeu ius sil trampolin ni hai dau ballapei ni unihoc.» Per l’empema ga ei Emma (9) separticipada al camp: «A mi plai tut. Nus havei fatg ina show da trampolin, dau balla-catschadur ed essan i a magliar bein el Rhätia. Jeu less separticipar al camp era l’auter onn.» Affons motivai Il menader dil camp Simon Rohrer ei fascinaus digl engaschament dils affons: «Els ein stai tuts fetg undreivels e plein motivaziun. Grazia alla buna collaboraziun culla vischnaunca d’Ilanz Glion dapi igl onn 2019 savein nus nezegiar ina fetg buna infrastructura.» Sper igl engaschament dalla vischnaunca vegnan quels camps da sport susteni generusamein da plirs sponsurs sco Aldi Suisse, Darvida, Peax ni era Nimm2 e Drawag. (cdm/fmr/hh) Affons denter sis e 13 onns ein separticipai al camp da sport a Glion. Il camp ha purschiu denter auter giugs cun balla.

Damai che Buchs e Domat han recaltgau puncts els davos giugs, ei la situaziun alla cua dalla tabella dalla 3. ligia aunc inaga vegnida interessanta. Aunc buca mitschada definitivamein dalla relegaziun ei era Trun/Rabius, mo el giug da dumengia encunter Domat savess la squadra dalla Cadi far in impurtont pass per segirar l’appartenenza alla 3. ligia. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia ein aunc tschun equipas periclitadas da vegnir relegadas ella 4. ligia. Sis rundas avon la fin dil campiunadi ha Tusaun/Cazas 14 puncts, Trun/Rabius 13 puncts, Landquart 11 puncts, Domat 9 puncts e Buchs 8 puncts. Trun/Rabius ha mussau questa primavera respectablas prestaziuns e quei malgrad plirs giugadurs blessai. Cun ina victoria el giug encunter Domat dumengia proxima savess l’equipa da Roland Decurtins e Clau Berther sedistaccar dils davos dalla tabella. Per empau moviment alla cua dalla tabella ei procurau, pertgei cul giug Buchs encunter Landquart fruntan duas ulteriuras equipas percilitadas dalla relegaziun ina sin l’autra. Suenter la victoria la sonda encunter Domat resta Schluein Glion sils calcogns da Valposchiavo alla testa dalla tabella. Sonda suentermiezdi ei la squadra dil trenader Corsin Cavegn hosp da Ruggell che sesanfla sil quart rang e che ha teoreticamein era aunc schanzas da contonscher igl emprem plaz ella tabella. Igl ei pia in’impurtonta partida per omisduas equipas. Danis-Tavanasa retscheiva il capogruppa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia retscheiva l’equipa da Danis-Tavanasa il capogruppa Cuera 97. L’equipa dalla capitala grischuna ei claramein alla testa dalla tabella, Danis-Tavanasa ei ella secunda mesadad da quella. Medemamein ella secunda mesadad dalla tabella ein las duas ulteriuras equipas sursilvanas da 4. ligia Lumnezia e Schluein Glion. Lumnezia retscheiva dumengia Vaz-sut, la squadra ch’ei stada ditg alla testa dalla tabella e ch’ei ussa secunda. Schluein Glion sto serender per siu giug a Panaduz tiel tierz dalla tabella. Laax che ha festivau la fin dall’jamna vargada l’emprema victoria questa primavera el campiunadi dalla gruppa da promoziun dalla 5. ligia ei hosp da Landquart dumengia. Omisduas equipas han treis puncts sin lur contos. Union Trin retscheiva Rueun. Era quellas duas equipas han gudignau entochen uss in da quater, respectivamein da treis giugs. Sco Laax eis ei da supponer ch’era Union Trin e Rueun vegnan ad haver da far pauc culs dus rangs che garanteschan la promoziun ella 4. ligia. 3. ligia, gruppa 1 Ruggell – Schluein Glion so. 16.00 Schaan – Triesen so. 16.00 Buchs – Landquart so. 18.15 Domat – Trun/Rabius du. 15.00 Valposchiavo – Tusaun/Cazas du. 16.00 Eschen/Mauren – Triesenberg du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Schluein Glion so. 16.00 Surses – Schlarigna so. 17.00 Danis-Tavanasa – Cuera 97 so. 19.00 Lumnezia – Vaz-sut du. 14.00 Tavau – Valposchiavo du. 16.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Union Trin – Rueun ve. 19.30 Triesenberg – Mladost ve. 20.00 Domat – Lai Vabella du. 13.00 Landquart – Laax du. 14.00 Lusitanos de Samedan – Val Tamina du. 15.00 5. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Bogn Ragaz so. 15.00 Bregaglia – Panaduz so. 17.00 Sedrun/Mustér – Danis-Tavanasa so. 17.00 Trun/Rabius – Lumnezia so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Au-Berneck du. 13.00 Mels – Surselva du. 14.00 Appenzell – Buchs du. 14.00 Montlingen – Steinach du. 16.15 Juniors A2, gruppa 1 Domat – Vaduz du. 11.00 Landquart – Tavau du. 12.00 Schlarigna – Sargans du. 12.00 Glaruna – Weesen du. 13.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Landquart – Surselva so. 14.00 Wittenbach – Steinach so. 14.00 Cuera 97 – Arbon so. 15.00 Montlingen – Appenzell so. 15.00 Rorschach-Goldach – Grischun Central du. 13.00 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Sargans so. 14.00 Domat – Flums so. 15.00 Walenstadt – Mels du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Surselva – Panaduz Schluein so. 14.00 Valposchiavo – Orion Cuera so. 16.00 Orion Cuera – Grischun Central mes. 20.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Rorschach-Goldach so. 12.00 Arbon – Brühl so. 13.00 Rheintal – Steinach so. 13.00 Sargans – Herisau so. 14.00 Romanshorn – Surselva du. 12.00 Juniors C1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Mels so. 12.00 Tavau – Grischun Central so. 14.00 Schlarigna – Landquart so. 14.00 Domat – Walenstadt du. 13.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Cuera 97 Glion so. 11.00 Surselva b – Grischun Central Trun so. 13.30 Panaduz – Domat so. 14.00 Valposchiavo – Vaz-sut du. 13.00 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Panaduz so. 10.00 Cuera 97 – Grischun Central a so. 14.00 Orion Cuera – Surselva a mes. 17.00 Juniors D2, gruppa 1 Panaduz – Cuera 97 so. 10.00 Vaz-sut – Domat so. 11.00 Landquart – Grischun Central c so. 13.30 Surselva b – Surselva c Sedrun so. 14.00 Damas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Toggenburg so. 18.00 Romanshorn – Weinfelden-Berg so. 19.15 Au-Berneck – Widnau du. 11.00 Uzwil – Triesen du. 13.00 Domat – Ebnat-Kappel du. 17.00 Damas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth Mels du. 11.00 Eschenbach – Surselva du. 13.30 Schlarigna – Vaz-sut-Cuera du. 14.30 Buchs – Tusaun/Cazas du. 15.00 Junioras FF15, gruppa 1 Surselva – Oberthurgau Schluein so. 11.00 Werdenberg – Linth 04 so. 14.00 Rorschach-Goldach – Frauenfeld so. 15.00 Mels – Uzwil du. 16.00 Dumengia ei l’equipa da dunnas dalla 4. ligia dalla Surselva hosp ad Eschenbach. Nossa foto muossa ina scena dil giug dalla dumengia vargada dallas Sursilvanas (mondura alva) encunter Buchs: Sina Demont (seniester), Anna Cavelti (amiez) e Danja Cavigelli (dretg). L’equipa sursilvana ei il mument sil tschunavel plaz dalla tabella, igl adversari da dumengia, Eschenbach, ei tierz

Exact 50 onns suenter ch’il baghetg niev dil hotel da Bogn Tenigia en Val Sumvitg ei vegnius aviarts, ei la «Tenigerbad AG» cuort avon la vendita. Ina gruppa da pliras persunas ei interessada concretamein da cumpar la societad che posseda ils baghetgs. «Ei drova uss sulettamein aunc il consentiment dils acziunaris. Lu ei la vendita fatga.» Quei ha Marc Tomaschett dil cussegl d’administraziun dalla «Tenigerbad AG» detg la gievgia sin damonda dalla FMR. Indicaziuns davart ils cumpraders ha el buca fatg. Ei setracta denton d’ina gruppa cun pliras persunas. Ils plans concrets ein medemamein buc enconuschents. Ils davos onns e decennis ha ei dau repetidamein interessents da cumpra. Mo la fin finala ei ina vendita lu mai daventada concreta, aschia sco igl ei il cass quella ga. Menaschi tradiziunal La historia da Bogn Tenigia ei fetg liunga. Emprems indezis da vacanzas da bogn en Val Sumvitg dateschan dil 16avel tschentaner. L’era dad Ernst Ludwig Schulz – igl acziunari principal dalla «Tenigerbad AG» – ha entschiet 1962. La societad ha cumprau il hotel en Val Sumvitg dalla «Waldhäuser und Tenigerbad AG» ch’era vegnida fundada 1912. Lezza haveva giu acquistau il hotel dalla «Hotel Waldhaus Tenigerbad AG» che haveva erigiu igl emprem baghetg grond suenter 1907. Entochen l’avertura dil hotel da Bogn Tenigia igl onn 1973 ha Ernst Ludwig Schulz investau rodund 15 milliuns francs el baghetg niev e colligiau quel cul vegl. Il hotel ei staus aviarts entochen 1976. Pli tard – suenter la bova dils Barschaus igl onn 1980 – ei l’ustria el hotel dil Bogn Tenigia aunc stada aviarta ina stad. Silsuenter ei surtut il baghetg vegl ius bravamein en decadenza. Il baghetg «niev» ei vegnius mantenius aschi bein sco pusseivel. L’entschatta dil 20avel tschentaner haveva il Bogn Tenigia en Val Sumvitg survegniu slontsch entras in baghetg niev ed il menaschi era daventaus enconuschents sco liug da cura. Denton gia avon existeva leu in bogn. Quei ei stau il cass gia il 16avel tschentaner. Da quei dattan documents e maletgs perdetga. Nezegiar aua minierala Avon rodund 20 onns ha Ernst Ludwig Schulz ch’ei morts la primavera 2015, era lantschau l’idea da tschaffar aua minerala en Bogn Tenigia. In’opziun era da menar quella cun ina pipeline a Surrein e buttegliar leu. Pervia dils gronds cuosts ell’infrastructura – denter auter ella via – ei quell’idea lu buca vegnida persequitada vinavon. «Tenigerbad AG» avon la vendita La «Tenigerbad AG» che posseda ils hotels en Val Sumvitg ei sin rucca da vegnir vendida. Persuenter maunca ussa sulet aunc il consentiment dils acziunaris. Quei ha Marc Tomaschett dil cussegl d’administraziun detg sin damonda dalla FMR. Hans Huonder/FMR La «Tenigerbad AG» ei en possess da plirs baghetgs, denter auter da hotellaria, sco era da surfatscha d’uaul a Bogn Tenigia en Val Sumvitg. Dapi ch’il menaschi ei vegnius serraus definitivamein igl onn 1980 ha ei adina puspei dau interessents da cumpra. Ussa ei ina vendita dalla societad acziunara fetg concreta. Tenor Marc Tomaschett dil cussegl d’administraziun dalla societad acziunara ei la vendita sulettamein aunc dependenta dil consentiment dils acziunaris. Da tgei cumpraders ch’ei setracta ha el buca vuliu tradir: «Igl ei ina gruppa da pliras persunas.» In menaschi cun historia La tradiziun da vacanzas en Bogn Tenigia ei fetg liunga. Ils emprems indezis persuenter dat ei dil 16avel tschentaner. Plirs baghetgs han surviu persuenter. Il davos hotel pli grond ei vegnius aviarts 1973 dalla «Tenigerbad AG», la societad els mauns dalla famiglia dil Tudestg Ernst Ludwig Schulz ch’ei morts la primavera 2015. Il hotel ei staus aviarts entochen 1976 e lu aunc la stad 1980. Ils baghetgs principals dil hotel Bogn Tenigia en Val Sumvitg.

Damaun, sonda, entscheiva la stagiun per la fiera jamnila a Glion. Quella datti gia dapi varga 20 onns silla plazza fiera. Specialitads regiunalas e stagiunalas attiran sonda per sonda in tschuat clientella, dapi la pandemia aunc daplira che avon. La fiera jamnila vegn organisada dall’Uniun fiera jamnila Glion. Dapi in onn vegn quella presidiada da Bettina Grob da Castrisch che selegra gia sin l’emprema fiera jamnila da questa stagiun. Ina bun’entschatta hagien ina part dallas marcadontas e marcadonts da quella gia giu la fin d’jamna vargada duront l’Agrischa. Igl ei vegniu cumprau dabia, ina gronda part dils visitaders ei denton semplamein flanada tras la fiera. «Quei ei schon bien, ei han viu ch’ei dat nus e nus havein giu la caschun da dar enqual paterlada. Ussa sperein nus ch’ei visetien era las fieras dallas sondas», aschia Grob ch’empren husliamein romontsch. «Jeu less saver bein romontsch fin che nossas buobas van a scola.» Specialitads sin 14 stans Il 2017 han ella e siu um Urs Grob giu per l’emprema ga in stan alla fiera jamnila. In onn pli tard ha ella gia surpriu il co-presidi ensemen cun Gabriela Spescha. «Aschia havein nus saviu far ensemen la lavur ed jeu hai astgau profitar da sia experientscha e ch’ella enconuscha biara glieud», di la dunna da 32 onns. Sco igl onn vargau, dat ei era uonn 14 stans cun differents products alla fiera jamnila. «In, dus marcadonts dapli pudess ei aunc vertir», conceda Bettina Grob. Dapi igl onn vargau detti ei era mintga sonda ina «stiva» da café silla plazza da fiera e quella attiri dabia hosps che gaudien da dar ina paterlada. Sco Bettina Grob declara, ha la pandemia giu in effect positiv per marcadontas e marcadonts. «La glieud ha viu ch’igl ei bi er en Surselva duront la stad. Aschia visetan daplirs hosps ed indigens nossa fiera, biars da quels ein daventai clientella da tschèp.» Las dunnas dils Grobs Il stan alla fiera jamnila han Urs e Bettina Grob dil Glennerhof denter Glion e Castrisch ensemen cun Andreas Grob e Lina Dolf dalla ­Cascharia Breil. Quei ein il quinau e la quinada. «Andreas ed Urs ein frars, miu um ei pur e siu frar signun. Nus dunnas semegliein in tec ina l’autra, era sche nus essan buca parentadas sa la glieud strusch tener ina ord l’autra nus ­duas», di Bettina Grob e ri. La glieud dumandavi adina puspei ellas, la dunna da tgi ch’ei seigien propi. Perquei hagien ei giu l’idea da c­rear shirts per purtar allas fieras ni cun autras caschuns. Quel da Bettina porta il text «d’Frau vum Pur» e sin quel da Lina statti scret «d’Frau vum Käser». «Ussa havein nus era fatg shirts per nos affons. Nos shirts dattan la caschun per bia discussiuns ed igl ei adina puspei divertent d’udir ils meinis», manegia Bettina Grob. Il stan dallas duas famiglias giuvnas dat im­mediat en egl, igl ei numnadamein in vegl carr da lenn che vegneva duvraus pli baul sil puresser. Quel han Jürg e Silvia Grob, ils geniturs ­d’Andreas ed Urs baghegiau entuorn per ir a fiera. Er els vendevan numnadamein avon dabiars onns lur products alla fiera jamnila. In buob da purs … Entochen ch’ella ei vegnida mumma, ha ­Bettina Grob luvrau el spital sco secretaria dil caumiedi. Oz eis ella casarina, mumma e pura. «Jeu ditgel adina ch’jeu seigi pura da hobi, jeu hai fatg neginas scolaziuns da puraria. Quei ch’jeu sai far fetschel denton cun grond plascher e culla producziun dallas specialitads per la stizun sin nies bein puril e per la fiera sun jeu occupada dètg bein», declara ella ed aschunta riend ch’ei seigi iu tut auter che previu. «Miu bab vendeva maschinas agricolas e miez da mia parantella fa il pur. Jeu schevel adina ch’jeu lessi mai maridar in buob da purs», manegia ella riend. La finfinala eis ella tuttina s’inamurada en in pur e conceda: «Far il pur ei oz per mei enzatgei dil pli bi ch’ins sa far. » Caschiel e pasta ni liquor «Ton sco pusseivel dils products duei esser ord atgna producziun», di Bettina Grob che venda denter auter carn digl agen bein puril, pasta ­fatga sezza, liquor ni era meringues. Sper 30 vaccas mumma han ils Grobs 500 gaglinas, tschun cavals en pensiun e nov nuorsas. «Quei dat adina puspei ovs fess ch’ins sa buca vender. Els ein denton aunc buns ed jeu drovel els per far pasta cun gust da randas, agl ni era agl uors. Auters ovs drovel per far liquor dad ovs. Leu vonza ina massa alv d’iev e quel elavurel jeu a meringues,» declara la mumma dallas buobettas Bigna ed Adina. Il program dalla fiera jamnila Glion ed ils marcadonts e las marcadontas ein d’anflar sin la pagina d’internet www.ilanzer-wochenmarkt.ch. Bettina Grob, la presidenta dall’Uniun fiera jamnila Glion selegra che la stagiun dalla fiera jamnila entscheiva damaun, sonda, ils 6 da matg 2023.

Ella vischnaunca Ilanz/Glion ei dapi l’entschatta dil 2023 la nova lescha da promoziun dalla cultura en vigur. Il post specialisau e la cumissiun da cultura empeilan quella per mauns dallas autoritads. Sonda ha la cumissiun envidau alla secunda «fueina da cultura». La responsabla dil ressort da cultura e vicepresidenta dalla vischnaunca Ilanz/Glion, Caroline Gasser, ha beneventau ils presents cun raquintar d’ina situaziun actuala a Glion. Ella hagi visitau la sentupada dad autos al tancadi Socar a Glion. L’occurrenza ella garascha dil Coop, en in liug ch’ei schiglioc destinaus pil transit, seigi speciala ha la geraua concediu. Leutier ha ella menziunau il cuntrast, numnadamein l’exposiziun Agrischa che ha tratg in’jamna avon varga 18'000 visitaders a Glion. «Omisduas occurrenzas ein manifestaziuns dalla cultura, e Glion porscha trasora spazi per talas», ha Caroline Gasser manegiau. Ella ha fatg allusiun alla multifariadad, agl interess da s’entupar e da tgirar las pli diversas direcziuns. En quei senn ha ella beneventau representantas e representants dallas 63 uniuns da Glion, dad artistas ed artists libers sco era da menadras e menaders d’instituziuns da cultura. Rodund 40 persunas han dau suatientscha agl invit dalla cumissiun da cultura da visitar la 2. «fueina da cultura». Ina basa ed in bonus L’emprema ei stada ils 2 d’october 2021 el medem liug, ell’aula dalla casa da scola. Suenter quella ei bia semess en moviment ed ins ha fatg a Glion guotas cun tgau. Finamira eri stau da scaffir ina lescha per la promoziun dalla cultura. Daferton ei quella en vigur ed ei dat en casa communala in post che survescha al scopo. Angela Gulli ei leu la persuna da contact, ella meina il post ed il secretariat dalla cumissiun da cultura. Marianne Fischbacher presidiescha quella. Ell’emprema part dalla fueina da cultura han ella ed ils commembers Jan Berni, Martina Cadonau, Ester Vonplon e Flavia Walder vuliu cuntinuar la discussiun culs «utilisaders» dalla lescha da cultura ed eruir ils basegns. Sco quei che Flavia Walder ha informau, han entochen ussa mo 19 dallas 63 uniuns fatg diever dalla promoziun. Chors, societads da musica, gruppas da teater, uniuns da dunnas, uniuns da giuventetgna, uniun da troccas, uniuns da culturas jastras e cuminonzas d’interess che porschan activitads regularas e publicas han il dretg sin ina contribuziun da basa da 300 francs. Tgi che organisescha in’occurrenza publica, per exempel in concert annual, ina disco, in turnier da giugs, occurrenzas per seniors, referats, fiastas da vitg eav. ha, vitier il dretg sin ina contribuziun da bonus da 200 francs. Per occurrenzas specialas dat ei ulteriuras contribuziuns. Vesta ellas rundas da discussiun dalla 2. fueina da cultura a Glion. Era artistas ed artists, auturas ed auturs, san inoltrar lur damondas per projects. «Nus finanziein buca cumplettamein quels. Ei vala il principi subsidiar», ha la presidenta dalla cumissiun puntuau. La cundiziun seigi ch’ins damondi era in sustegn d’ulteriuras instituziuns e fundaziuns. Sco quei che Marianne Fischbacher ha informau, ha la cumissiun a disposiziun uonn 60'000 francs per promover la cultura, quella summa garantescha il preventiv annual. Mintga damonda ch’ella retscheiva, giudiescha la cumissiun da cultura tenor ils treis criteris resonanza, potenzial/innovaziun e relevanza. CCC - center da cultura Castrisch Suenter l’informaziun generala dalla lescha da promoziun dalla cultura ha la moderatura Alice Bertogg «envidau» la fueina. Ils presents, reparti en gruppas e meisas, han discutau da duas tematicas: Inagada da visiuns en connex cul basegns d’in center da cultura cun spazi, localitads, infrastructura. «Co s’immagineis vus quei», ei la damonda centrala stada. La cumissiun da cultura ha rimnau visiuns ed impuls e vegn ad integrar quels en sia lavur. Ei maunca per exempel ina gronda tribuna fixa cun infrastructura moderna, locals ed equipadi per occurrenzas grondas. La vischnaunca Ilanz/Glion posseda rodund 200 immobiglias. Denter quellas la casa da scola a Castrisch. Quella sto vegnir sanada urgentamein ed en quei connex ei la visiun d’in center da cultura sin meisa. Jan Berni ha presentau alla fueina da cultura la visiun d’ina casa da cultura per l’entira vischnaunca cun infrastructura adattada. La discussiun e l’informaziun publica ei daferton avanzaus, cun ina concurrenza d’architects vulan ins far ulteriurs pass concrets per sanar il stabiliment da scola da 1969 e cumplettar quel cun localitads ed infrastructura per cultura. Alla fin han las meisas dalla «fueina» tractau la damonda sche las uniuns e cuminonzas fagessien propiamein diever d’in center da cultura a Castrisch.

«Ti das a mi la siringia da stad, ed jeu dun a ti la rosa selvadia»: Tenor la metoda da brattar rauba organiseschan duas instituziuns in’acziun da pilot. Tochen igl 1 da zercladur 2023 envidan l’uniun Terraviva e l’interpresa Ranger Team da s’annunziar per in brat da plontas e caglias. L’uniun Terraviva da Cuera e l’interpresa singula Ranger Team da Riein han instradau in’acziun da pilot en collaboraziun culla Plontera forestala cantunala da Rodels. Sco quei ch’ellas scrivan en ina communicaziun allas medias, organiseschan ellas in brat da caglias. «Nus envidein la populaziun da brattar lur caglias jastras cullas indigenas», scrivan las responsablas Murièle Jonglez e Regula Ott. Quei ch’ei bien pils insects Ils davos sissont’onns ein zonas da habitar en zonas ruralas ed aglomeraziuns da marcaus s’extendidas massivamein. Aschia per exempel el Plaun a Panaduz, Razén e Domat, mo era ellas regiuns da turissem, ella Foppa, Cadi tochen en Lumnezia. Per l’economia ei quei stau d’avantatg, il svilup ha dau lavur e gudogn. Cun planisar e plantar il contuorn han proprietaris ed architects denton savens ignorau gl’indigen e preferiu gl’jester. Enstagl da plantar quei che crescha gia ella vischinonza han ins fatg seivs vivas cun plontas exoticas. En ed entuorn surbaghegiadas da vacanzas, mo era ellas zonas da casas d’ina famiglia, han ins plantau thuja, siringia, forsythia, arbagia-tscherescha ed autras caglias jastras. «Quei ch’ei jester ei meglier, fa pli gronda impressiun, ei pli modern», ei stau la devisa. Ei fuss stau pli sempel ed autentic da circumdar las casas cun quei ch’ei bien pils insects ed utschals e quei che s’auda ella regiun: Taisch, tgagiastretg, parmuglias, capetschas-prer, rosas selvadias, vinatscha e laussèr ein – aschia ha ei pariu ils onns da svilup – buca schi attractivs sco las caglias e plontas jastras. Tschun vischnauncas da pilot La biomassa exotica ha era promoviu malsognas ed insects nuscheivels. En vesta al svilup caotic da neofitas invasivas ei la populaziun pli e pli sensibilisada per las caglias e plontas indigenas. Per l’acziun da pilot han las duas organisaziuns elegiu tschun vischnauncas: Glion, Sagogn, Schluein, Panaduz e Razén. Gl’Uffeci da natira ed ambient dil Grischun e las fundaziuns Suhner e Greenstyle sustegnan finanzialmein ellas. «Orts privats e contuorns da surbaghegiadas ein surfatschas cun in immens potenzial. Pertgei biaras pintgas surfatschas fuorman ina gronda, e quella vegn dabien als insects ed utschals», scrivan las organisaturas en lur communicaziun. L’acziun da brat funcziuna a moda sempla: Tgi che dat giu ina caglia jastra retscheiva gratuitamein ina caglia indigena. Quell’offerta vala tochen e culla dieschavla, naven dall’endischavla cuosta ina plonta tschun francs. Ils participonts san eleger d’in vast sortiment da caglias indigenas. Per separticipar all’acziun ston ins s’annunziar tochen igl 1 da zercladur 2023. Il brat dallas caglias e la plontaziun da quellas ei quest atun, numnadamein ils 28 d’october per Glion, Sagogn e Schluein, ed ils 4 da november 2023 per Panaduz e Razén. Tgi che habitescha els vitgs dall’acziun da pilot sa separticipar e scargar il formular d’annunzia dallas paginas d’internet dallas vischnauncas Glion, Sagogn, Schluein, Panaduz e Razén. Ins anfla quel era silla pagina www.rangerteam.ch.

Vendergis ein delegadas e delegai dils chors sursilvans s’entupai a Laax alla radunonza annuala. Denter ils presents ha il president dil District da cant Surselva, René Buchli, beneventau era la presidenta cantunala Lucretia Bärtsch. «Mo vus cheu en Surselva haveis quella caschun. Prendei part, e seigies loschs da vies district e sias purschidas», ha la presidenta cantunala getg en siu cuort salid alla radunonza. Sco Lucretia Bärtsch ha sincerau eis ella vegnida bugen a Laax. René Buchli, il president dil District da cant Surselva (DCS) ha saviu beneventar rodund 50 delegadas e delegai dils chors sursilvans. Sco el ha informau en siu rapport fagevan la fin digl onn 32 chors, da quei 26 chors mischedai cun 673 cantaduras e cantadurs ed otg chors virils cun 276 cantadurs, part dall’uniun tetgala. La suprastonza dil DCS, ils 5-5-2023, a caschun dalla radunonza da delegai, da sen. Maria Candinas, Daniel Pally, René Buchli, Albert Spescha e Cornelia Deplazes. Scena activa Cant e musica influenzeschan dapi varga 170 onns la cultura populara sursilvana. Il 21avel tschentaner semida la scena da chors denton. Alla fiasta districtuala 1998 a Vella fagevan 58 part dall’uniun districtuala, 25 onns pli tard eis ei aunc 32 chors cun totalmein 949 commembers. Quels ein activs, embelleschan en lur vitgs fiastas profanas ed ecclesiasticas ed envidan a concerts. Il DCS sustegn e promova els cun perfecziunament, sentupadas e fiastas regiunalas. Alla radunonza da delegai han dus chors da Laax representau quella varietad. Il chor viril ha beneventau ils presents sut la direcziun dad Ueli Camathias ed il chor mischedau ha cantau pils novs veterans sut la direcziun da Rest G. Tuor. Sonda proxima, ils 13 da matg, envida dil reminent il chor d’affons TICO a concert a Laax. En connex culla promoziun dils affons e giuvenils porscha il DCS dapi prest 25 onns il camp da stad a Trun. L’entschatta uost 2022 han 85 affons da tuttas vegliadetgnas cantau ed exercitau in program e presentau in concert final divertent e variont. Quella purschida ei pusseivla grazia a persunas che s’engaschan cun bia entusiassem ed idealissem per la caussa. Scolaziun cun Letizia Scherrer In cuntrast leutier ein novitads da chors che sesligian. Aschia ha il president districtual rapportau ch’il Chor mischedau da Rabius hagi fatg quei, il triep restont vegni a s’integrar els chors dils vitgs vischinonts. Il president dalla cumissiun da musica Daniel Pally ha informau la radunonza en connex cul cumpliment dalla presidenta cantunala Lucrezia Bärtsch. Il DCS organisescha en collaboraziun cull’Uniun ceciliana Surselva e la Scola da musica Surselva ina scolaziun culla cantadura Letizia Scherrer. La purschida cun in abonnament per scolaziun da vusch el chor includa in register maxi per 7,5 lecziuns, in register mini per 4,5 sco era lecziuns singulas per cantaduras e cantadurs. Ei seigi in caschun unica el Grischun, ha Daniel Pally declarau, quater chors seigien gia s’annunziai. Pigl auter organisescha il DCS puspei il camp da cant per affons gl’uost 2023, plinavon dat ei la fin november ina «sera da notas» a Glion. Il schaner ni fevrer 2024 ein ils chors virils e mischedai envidai da separticipar ad in exercezi communabel per cantar las canzuns generalas dalla fiasta districtuala a Trun (mira scaffa). Novs veterans districtuals La suprastonza districtuala ha undrau endisch umens e treis dunnas sco veteranas e veterans districtuals. La guva d’honur cul motiv da Dea Murk han els retschiert per 25 onns fideivladad. Las suandontas persunas han retschiert la distincziun: Toni Camathias, Carli Arpagaus, Umberto Camathias ed Ivan Brunold , tuts Chor viril Laax; Giuanna Albin, Chor mischedau Surrein ; Merens Deplazes, Chor viril Breil ; Jürg Adam , Chor viril Flem-Trin; Ursin Blumenthal e Silvana Caviezel , omisdus Chor mischedau Vignogn; Enrico Casanova , Chor viril Lumnezia; Peter Inauen , Chor mischedau Flond; Armin Cadalbert, Chor mischedau Rueun-Siat; Andrea Montalta e Martin Tischhauser , omisdus Chor mischedau Schluein. Ils novs veteranas e veterans ch'il District da cant Surselva ha undrau. «Trun conta», ils 15 da zercladur 2024 «Vus haveis retschiert nies invit. Ussa selegrein nus fetg da vossas annunzias», ha Rico Schwarz, il president dil Chor cecilian da Trun, getg. El fa part dil comite d’organisaziun dalla 46avla fiasta da cant sursilvana. El ha substituiu alla radunonza il president Giusep Giuanin Decurtins. Gl’onn 2024 ei cumbinada per la populaziun da Trun cun bia lavur, mo era bia plaschers. «Nossa finamira eis ei d’organisar ina fiasta en vestgiu popular. Ina che dat caschun da tgirar e promover la cultura da cant, da s’entupar e star da cumpignia. Nus lein integrar la fiasta el vitg ed il vitg ella fiasta», ei il motto dil comite. Sonda, ils 15 da zercladur 2024, selegran ils da Trun sch’ils 32 chors commembers dil District da cant Surselva ed enqual d’ordeifer separticipeschan. Igl ei la sisavla gada che Trun organisescha la fiasta. L’emprema gada ei quei stau 1879 cun 19 chors e 1905 cun 18 chors, lu gl’onn 1930 cun 31 chors e 1960 cun 40 chors. Il center dalla fiasta 2024 ei en ed entuorn la casa da scola e center communal. Enstagl d’ina tenda da fiasta gronda dat ei quater pli pintgas. Tuttas producziuns da pag vegnan ad esser ella baselgia parochiala da s. Martin. Quella porscha plaz a 500 persunas. Leu ha mintga chor peda da presentar alla giuria ina producziun da pag da maximalmein 15 minutas. «Ei legrass nus sch’ils chors savessen risguardar en lur producziun gl’eveniment historic d’avon 600 onns», scriva il comite en siu invit. Sco quei che Rico Schwarz ha declarau a caschun dalla presentaziun a Laax collavura il comite stretgamein cullas autoritads communalas, ,culla suprastonza dil DCS e cul comite «Sut igl ischi 2024 – 600 onns Ligia Grischa». 200 voluntaris vegnan a segidar da preparar ed installar la fiasta da cant. Detagls dalla fiasta da cant 2024 cullas adressas da contact, comite, plans e detagls anfl’ins ella pagina d’internet www.trunconta.ch ed era www.surselvaconta.ch

Vendergis, ils 12 da matg 2023 dat ei ina sentupada internaziunala a Schluein. L’uniun Surselva Impact Lab beneventa el casti Löwenberg 30 gruppas d’interprendiders giuvens dall’America dil sid. Sis da quellas astgan presentar als 40 «padrins» pusseivels lur ideas ed inschign d’interprendider. «Igl ei veramein ina historia fetg interessanta», declara il president communal da Schluein. Ralf C. Schlaepfer en connex culla proxima occurrenza sil Löwenberg. El presidiescha era l’uniun Surselva Impact Lab (SIL) cun sedia e menaschi sil casti da Schluein. In dils pli marcants baghetgs profans dalla Foppa ei dapi quater onns in center d’innovaziuns, da cultura e dall’economia. Ellas 40 stanzas san ins habitar, luvrar, organisar workshops, discutar e sebrattar. Diesch artists ha leu lur ateliers e diversas interpresas pintgas il domicil da fatschenta. Regularmein envida la SIL a presentaziuns cun glieud giuvna ch’ei vidlunder d’anflar ina via ell’economia. Biars san luvrar ed ein inschignus, ein denton buca habels da «vender» lur ideas. Culla fundaziun Botnar e la HSG Ad inschigniers giuvens – umens e dunnas – porscha il Löwenberg ina pusseivladad d’emprender d’enconuscher investurs e perschuader quels. In schinumnau «start-up», pia la firma giuvna cun potenzial, ha success sch’ella sa gudignar in ni plirs ch’ein promts da promover in’idea empermettonta – cun dar emprests e separticipar finanzialmein vid la firma. La davosa sentupada da start-ups a Schluein ei stada il settember vargau. Lu han ils 40 commembers dalla SIL giu caschun d’inspectar sis firmas giuvnas e ambiziusas. En in’jamna ei la proxima sentupada el Löwenberg. Sco quei che Ralf Schlaepfer repeta, eis ei quella gada ina ordvart interessanta. «Pigl entir cantun Grischun eis ei in inscunter extraordinari», gi el ed aschunta, «perquei ch’il mund vegn quella gada a Schluein». Grazia agl engaschi dalla fundaziun Botnar da Basilea astgan 35 start-ups dall’America dil sid passentar quater meins a Sogn Gagl all’universitad HSG. La fundaziun s’engascha per e promova glieud giuvna en tiaras da svilup. La fundaziun ha selecziunau las megliers da 60 start-ups dall’America dil sid e pussibilitau a quels ina dimora en Svizra. Schanza pil Löwenberg «Il SIL Schluein collavura l’emprema gada cull’organisaziun ‘START Fellowship’. Grazia a quella e gl’institut ‘START Summit’ dalla HSG vegnan 30 start-ups en Surselva. A sis da quels dein nus la caschun da sepresentar ils 12 da matg», declara Ralf C. Schlaepfer. El puntuescha ch’ei seigi pusseivel che singuls dils start-ups sidamericans traigien en consideraziun da restar en Svizra ni ell’Europa e da sviluppar vinavon lur idea da fatschenta. La colligiaziun culla regiun resta petga ed intent central dalla Surselva Impact Lab. Che l’uniun s’engascha per in project svizzer-sidamerican vesa il president buca il davos sco ina schanza da profilar vinavon il Löwenberg sco center innovativ per start-ups, cultura ed economia. Il casti, ella glisch dalla primavera.

Dumengia ha il pievel dalla vischnanca da Tujetsch giu d’eleger sias autoritads communals. Da 948 votantas e votants ein 40,2 % stai all’urna, respectiv han priu part allas elecziuns. Els han reelegiu il president communal Martin Cavegn cun 292 vuschs, quei tier in pli absolut da 164. Il biro electoral ha dumbrau 54 cedels nunvaleivels e vits, 34 vuschs ein idas da ulteriuras persunas valablas. Vinavon han Tuatschinas e Tuatschins giu d’eleger la suprastonza communala. Tier in pli absolut da 149 ein tuts quater candidats reelegi. Nicole Giossi ha fatg 337 vuschs, Daniel Schmid 260, Désirée Willimann 257 e Guido Monn 213 vuschs. La cumissiun da gestiun ei vegnida elegida tenor il pli relativ. Treis buca candidats han retschiert il pli grond diember da vuschs, numnadamein Guido Friberg (44), Arno Berther (31) e Primus Deragisch (30). Cedels valeivels ha il biro d’elecziun dumbrau 132, nunvaleivels e vits 183. Era il cussegl da scola ei staus en elecziun, era cheu ha valiu il pli relativ. Tania Loretz ei elegida cun 326 vuschs e Ronny Levy cun 289 vuschs. Cheu ha il biro registrau 338 cedels valeivels e 30 nunvaleivels e vits.(fmr/abc)

L’interpresa d’energia Axpo vul baghegiar in implont solar da diesch megawatt prestaziun el territori da skis da Mustér. L’idea fuss che era las pendicularas savessen retrer dalla nova ovra solara el territori Magriel/Gendusas tut l’electricitad ch’ellas drovan. Per l’Axpo ei la «Ovra solara Magriel» il segund project fotovoltaic pli grond ella regiun. L’interpresa d’electricitad Axpo ha gronds plans el territori da skis da Mustér. Ella planisescha in’ulteriura ovra solara alpina ella re¬giun sisum la Surselva. Planisada ei in implont che producess energia per rodund 4000 casadas sin ina surfatscha da rodund diesch plazzas da ballapei (80 000 meters quardrats). Gl’implont cul num «Ovra solara Magriel» duei producir mintg’onn 17 uras gigawatt electricitad (tier ina prestaziun da 10 megawatt) – en emprema lingia directamein per las pendicularas dil liug. Orientau il parlament Da quels plans ha l’interpresa Axpo orientau gievgia sera il parlament dalla vischnaunca da Mustér. Da sias intenziuns ha ella era infurmau la publicitad venderdis en ina communicaziun allas medias. Las pendicularas da Mustér vulan retrer egl avegnir l’electricitad da quell’ovra solara alpina. Ei restass la finala aunc adina electricitad per rodund 3000 casadas, quei han ils responsabels dall’Axpo detg alla sesida dil parlament, sco quei che RTR rapporta. La «Ovra solara Magriel» vulan ins construir sut La Muotta, sin 2484 m s.m. el territori da Gendusas Dado, scriva l’interpresa Axpo en sia communicaziun. El territori planisau seigien grondas parts dall’infrastructura gia existentas, conferma Axpo. Ins savessi profitar da lingias gia tratgas pils cundrezs da far neiv. Era seigi il territori ussa gia influenzaus fetg d’activitads da sport d’unviern, perquai seigi era optimal da far talas construcziuns el territori alpin, han ils responsabels detg. Els hagien contactau gia pliras organisaziuns digl ambient e tuttas hagien mussau interess da realisar l’ovra, surtut perquei che l’intervenziun humana seigi gia fetg presenta en quei liug. Ussa stoppien ins far tuttas lavurs en connex culs prighels da lavinas ed era elaborar il concept da menaschi, aschia Axpo. Co ins ve¬gni a reparter ils cuosts d’investiziun per in’ovra pusseivla seigi il mument aunc buc decidiu, per gidar da finanziar il project hagien ins denton salidau la vischnanca ed auters investurs privats, scriva Axpo. Finamira: entscheiver il 2024 Per saver entscheiver gia il 2024 culla construcziun digl implont stoppien las preparativas e la damonda da baghegiar vegnir il pli spert pusseivel sin meisa, aschia l’interpresa Axpo. Per realisar lavurs da baghegiar ei la finiastra pin¬tga ellas muntognas, sch’ins vegli realisar quellas ovras stoppien ins entscheiver il 2024 immediatamein suenter che la neiv ei luada. Finamira eis ei da realisar silla fin dil 2025 silmeins 10 % dalla producziun – per ch’ins sappi profitar aschia dallas subvenziuns federalas. Approbau quen annual 2022 Gievgia ha il cussegl da vischnaunca da Mu¬stér era tractau ulteriuras fatschentas. Unanimamein ha il cussegl da vischnaunca approbau il quen annual ed il rapport da gestiun. La suprastonza communala ha saviu presentar in fetg bien quen cun in’atgna finanzia¬ziun da 3,12 milliuns francs ed investiziuns nettas da 3,91 milliuns francs. Suenter haver risguardau tuttas amortisaziuns, ils cuosts extraordinaris e la prelevaziun ord finanzia¬ziuns specialas resta in gudogn da 144 851 francs. Plinavon ha il parlament communal dau suatientscha alla proposta dalla supra¬stonza communala da far in deposit da 2,2 milliuns francs per la prefinanziaziun pil project Center Fontauna ed in ulteriur deposit da 100 000 francs per spazi da habitar per indigens. Il quen 2022 vegn aunc suttamess, conform agl art. 21, lit. a dalla constituziun communala, al referendum facultativ. Il quart project solar ella Cadi Sco ei para ein spazis alpins ella Cadi adattai specialmein per implonts solars: Venderdis ha l’interpresa d’energia Axpo annunziau in niev project ch’ella planisescha el territori da skis Gendusas sur Mustér. Suenter ils dus projects Scharinas e Nalps en Tujetsch e quel dall’Alp Run sur Mustér eis ei il quart per in grond implont ch’ins vul realisar ils proxims dus onns en territoris dalla Cadi. En Surselva vegnan previsiblamein ulteriurs project a suandar. (fmr/abc)

Avat Vigeli Monn ei s’exprimius davart il fatg che las cuminonzas monasticas vegnan adina pli pintgas. Tenor el seigi impurtont che scadina cuminonza s’occupeschi ad uras da quei tema. Cuort suenter Pastgas seradunan ils avats dallas claustras benedictinas ord igl intschess tudestg (Tiaratudestga, Austria, Svizra e Tirol dil sid) alla tradiziunala conferenza da Salzburg. Uonn ha quella giu liug a Würzburg on Germania. Scenaris per cuminonzas monasticas Era igl avat da Mustér, Vigeli Monn, ha priu part, el ch’ei dapi 2021 avat-preses (president) dalla Congregaziun benedictina svizra. Sur dalla conferenza on Tiaratudestga ei vegniu reportau ella e-revista «Disentis» da quest meins. Avat Vigeli ha constatau che las cuminonzas monasticas, pia era las benedictinas, vegnien adina dil meins, pia pli e pli pin­tgas, sedumandond tgei che quei munti concretamein per las singulas communitads. Co san ins reagir e co vesan scenaris pusseivels ora? Quei ei stau il tema central. Ina tesa seclamava: Vegnir pli pigns e patertgar pli grond. Impurtont seigi mintgacass – tenor avat Vigeli – che scadina cuminonza s’occupeschi ad uras da quei tema, sch’ella vegni pli ve­glia e pli pintga. Cun 21 paders e fraters – denter quels gest quater giuvens conventuals – mondi ei aunc dètg bein cun la claustra da Mustér. «Nus a Mustér fuvan era gia pli numerus», ha avat Vigeli constatau. 1950 deva ei leu 61 conventuals. Dapresent seigien ins leds ed engrazieivels per quels giuvens conventuals. Quei detti curascha da mirar, sefidond sin Diu, egl avegnir. Prender serius la tematica Tenor avat Vigeli savessi era daventar pli pigns e patertgar pli pign esser ina conclusiun dalla dieta dils avats benedictins, stai seradunai a Würzburg. «Ins astga semplamein buca supprimer la tematica, mobein prender serius», manegia igl avat da Mustér. Ins stoppi era emprender dad enconuscher tgei che seigi da far e midar – e tgei insumma buca. Facit: per ils avats ei il scomi da meinis aviert davart damondas, experientschas, e quitaus da mintga singul in’impurtonta part dalla conferenza annuala da Salzburg. 21 paders e fraters vivan actualmein ella claustra da Mustér.

La fin d’jamna dil davos avrel ei il Chor baselgia Segnas semess sin viadi encunter Minca. Quella excursiun ei gartegiada suenter stuer spustar ella treis gadas causa la pandemia da corona. Igl ei stau ina bun’occasiun per tgirar l’amicezia, quei cun visitar entginas attracziuns ch’il marcau porscha. Las cuntradas han spargnau da mussar verd e fluras, pertgei il freid haveva strusch aunc aviert las portas primavaunas. Denton, en in marcau mundial dat ei autras caussas da contemplar ed anflar recreaziun. Gia sin viadi ha l’autista dil car, Rosmarie Christoffel, declarau als viagiaturs interessantas caussas ch’ein da veser sper la via ni detg tgei che spetgi els ella tiara dalla Bavaria e sia metropola. Ellas hallas digl Augustiner han las bunas tratgas gustau e suen­ter in «ständli» ei vegniu regalau il digestiv agl entir chor. Para ch’ei ha tunau detg bein! L’industria d’autos ha fascinau Las hallas da producziun dils autos da BMW ein stadas sil program dil suentermiezdi. Leu ein d’admirar ils roboters che lavuran senza pausa. Dils emploiai presents ein negins mecanists d’autos, mobein programmaders, survigiladers – ed ils guids che van cun gruppas da visitaders atras las hallas. Zun interessantas informaziuns e contemplaziuns han ins saviu far el museum dall’interpresa da BMW. La historia ei visualisada culs autos e motors da mintga epoca e discretta cuortamein sin placats. Ils exponats tarlischonts han animau la discussiun. Enqualin visitader ha leu viu siu auto da pli baul e schau reviver ils viadis ch’el han fatg da gliez temps. «Nus carravan senza tschenta da segirtad, sin nossas vias deva ei negina limitaziun da tempo» – ed autras anecdotas ein stadas d’udir. La tscheina el Ratskeller ei stada buna, denton fadiusa da spitgar sin las tratgas sur duas uras. La diversitad d’ina metropola mundiala Sulegl e bun’aura han envidau la sonda endamaun da visitar la fiera da victualias. Igl ei stau in’attracziun ed in plascher per egl e nas da veser e ferdar las savurs da pumma frestga, verduras, spezarias ed autras caussas offeridas sils stans dil vast plaz fiera. El smugl da glieud hai giu num da senudar ed in ni l’autra ein sepiars ella fuola. Quei sestuschar e dar cumbels ha cuntinuau, pertgei il plaz da Maria el center da Minca ei quella attracziun turistica da contemplar ils stabilliments historics, d’anflar la mi­glia da fatschentas e da gustar la buna biera e las ligiongias alvas. Andechs en claustra benedictina e sil lag dad Ammern Sin viadi anavos ei la viseta dalla claustra dad Andechs stada emprema staziun. Il bi sanctuari baroc sil crest ha regurdau vid la claustra da Mustér. Ils paders benedictins dad Andechs ein lu era bein en mongia culs paders da Mustér. La buna biera ord la biereria claustrala ha gu­stau e strubegiau la luna sil punct ault. Duront il viadi sil bastiment sil lag dad Ammern ei lura tut secalmau. Ei vegn puspei a cuzzar dus onns e lu suonda il proxim viadi dil chor. Tochen lu portan las occasiuns sco lavur cumina, exposiziun d’art e sentupada – ed il cant profan puspei in bonus en cassa ed ils cantadurs astgan guder las arbagias da lur lavur sin in proxim viadi sur ils cunfins.

L’Uniun da fauturas e fauturs dalla Cuort historica ei vegnida fundada avant 20 onns. Duront quels onns ha ella rimnau ina summa da biebein 300 000 francs. Ils 23 d’avrel, il di da s. Gieri, seradunavan ils mess dalla Ligia Grischa mintga onn duront tschentaners a lur dieta en la Cuort claustrala a Trun. Uonn ha l’Un­iun da fauturas e fauturs dalla Cuort ­Ligia Grischa salvau leu, per la vigelgia da s. Gieri, sia radunonza generala sut il presidi da Daniel Tuor, anteriur president communal da Trun e deputau. 32 commembers ein stai presents. 20 onns Uniun da fauturas e fauturs Il parsura ha nezegiau – cun raschun – la 20avla radunonza generala per dar in sguard sin l’entschatta ed il svilup dalla Uniun da fauturas e fauturs dalla Cuort Ligia Grischa a Trun. Igl intent dils fundaturs ei staus quel da recaltgar tras commembers mieds per sustener finanzialmein la Fundaziun Cuort Ligia Grischa, fundada 1932 sco purtadra dil Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa, cun sedia a Trun. Denter ils iniziants ein vegni allegai: Walter Decurtins, Sep Cathomas e Martin Quinter. La fundaziun ha giu liug ils 13 d’october 2003 cun 40 presents e l’emprema radunonza ils 9 d’avrel 2004 cun 230 commembers che han purtau en la biala summa da 13 500 francs. Per igl onn vargau han las contribuziuns muntau a 20 840 francs. En tut ei vegniu en el decuors da dus decennis ina summa considerabla da biebein 300 000 francs. Aschia han ins saviu surdar contribuziuns en favur dil Museum Cuort Ligia Grischa sin damonda dalla Fundaziun. In entira retscha da projects, indrezs e novaziuns vid il Museum e sia cuort a Trun han saviu vegnir realisai, quei che fuss maina stau pusseivel senza quei agid dalla Uniun da fauturs. La Fundaziun ei stada trastras fetg engrazieivla persuenter. Gronda activitad e bunas frequenzas el Museum La presidenta dalla Fundaziun Cuort ­Ligia Grischa, Justina Simeon-Cathomas, ha relatau da quei ch’ei curriu e passau igl onn vargau el Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa. Siu facit: 2022 seigi staus in bien onn pertuccont frequenzas tier exposi­ziuns, diversas occurrenzas ed activitads da differents geners. Menziunadas e mussadas vegnan era las picturas muralas dad Alois Carigiet en Surselva. Refatga ei vegnida, era cun sustegn dall’Uniun dils fauturs, l’anteriura cuschina, leu nua che la Biblioteca dalla Romania sesanflava. La veglia cuschina sepresenta sco pli baul. Quei local ei adattaus per pigns events en in ambient special. L’exposiziun actuala muossa ovras dil pictur-artist Gieri Schmed, da Trun, che vess cumpleniu uonn ils 80, mo ei morts 2019. Uonn ve­gni la fassada dalla Cuort renovada migeivlamein, mo cun cuosts considerabels. In vast program ha la Fundaziun era elaborau per il giubileum «600 onns Ligia Grischa 2024». Ins vegn a seconcentrar sin fatgs historics, specialmein cun l’exposiziun: «La dieta il di da s. Gieri 1698 a Trun», declarar «Tgei ei la Ligia Grischa?», «Ils causligia e lur uoppens», presentada vegn era ina documentaziun dils giubileums dalla Ligia Grischa 1924 e 1974 ed aunc dapli. Mintgacass vegn era la historia sur digl edifeci Cuort Ligia Grischa vitier. Sin quei ha surtut Walter Decurtins, igl emprem president dalla Uniun da fauturs, mess gronda peisa. L’exposiziun per «600 onns Ligia Grischa» el Museum a Trun ei colligiada cun gronds cuosts. Era l’Uniun dils fauturs contribuescha – sin damonda fatga – persuenter 20 000 francs. La cassiera ei seretratga Dapi l’entschatta, pia duront 20 onns, ei Dora Candinas-Winzap, Rabius, stada ina zun activa, premurada e fetg enga­schada cassiera dall’Uniun da fauturs. Per 2022 ha ella saviu presentar in quen cun entradas da biebein 20 800 francs. ed expensas da sur 16 000 francs, pia cun in avanzament da 4700 francs. Quei ha augmentau la facultad per la fin da 2022 sin biebein 25 000 francs. Il quen vegn approbaus. Ins deplorescha denton fetg che Dora Candinas ha abdicau sco cassiera. Per sia lavur, survegnend persuenter ina indemnisaziun pli che simbolica, vegn engraziau fetg. Ella ha giavischau negin schen­ghetg, mo tuttina survegniu in bi matg-flurs. Sco nova cassiera ei Olivia Pfister, Trun, vegnida elegida. Ella fa era part dil team dil museum, ensemen cun Erica Cavegn-Pfister ed Angela Mazzetta, che prestan preziusa lavur. Abdicau – era suenter 20 onns – ha il revisur da quen Alfons Quinter, Mustér. Ad el ei vegniu engraziau per tut prestau cun ina buna butteglia. Sco successur ei Francestg Decurtins, Trun, vegnius tscharnius. Cun in vast program vegn proxim onn festivau a Trun il giubileum da 600 onns Ligia Grischa.

Avat Vigeli Monn ei s’exprimius davart il fatg che las cuminonzas monasticas vegnan adina pli pintgas. Tenor el seigi impurtont che scadina cuminonza s’occupeschi ad uras da quei tema. Cuort suenter Pastgas seradunan ils avats dallas claustras benedictinas ord igl intschess tudestg (Tiaratudestga, Austria, Svizra e Tirol dil sid) alla tradiziunala conferenza da Salzburg. Uonn ha quella giu liug a Würzburg on Germania. Scenaris per cuminonzas monasticas Era igl avat da Mustér, Vigeli Monn, ha priu part, el ch’ei dapi 2021 avat-preses (president) dalla Congregaziun benedictina svizra. Sur dalla conferenza on Tiaratudestga ei vegniu reportau ella e-revista «Disentis» da quest meins. Avat Vigeli ha constatau che las cuminonzas monasticas, pia era las benedictinas, vegnien adina dil meins, pia pli e pli pin­tgas, sedumandond tgei che quei munti concretamein per las singulas communitads. Co san ins reagir e co vesan scenaris pusseivels ora? Quei ei stau il tema central. Ina tesa seclamava: Vegnir pli pigns e patertgar pli grond. Impurtont seigi mintgacass – tenor avat Vigeli – che scadina cuminonza s’occupeschi ad uras da quei tema, sch’ella vegni pli ve­glia e pli pintga. Cun 21 paders e fraters – denter quels gest quater giuvens conventuals – mondi ei aunc dètg bein cun la claustra da Mustér. «Nus a Mustér fuvan era gia pli numerus», ha avat Vigeli constatau. 1950 deva ei leu 61 conventuals. Dapresent seigien ins leds ed engrazieivels per quels giuvens conventuals. Quei detti curascha da mirar, sefidond sin Diu, egl avegnir. Prender serius la tematica Tenor avat Vigeli savessi era daventar pli pigns e patertgar pli pign esser ina conclusiun dalla dieta dils avats benedictins, stai seradunai a Würzburg. «Ins astga semplamein buca supprimer la tematica, mobein prender serius», manegia igl avat da Mustér. Ins stoppi era emprender dad enconuscher tgei che seigi da far e midar – e tgei insumma buca. Facit: per ils avats ei il scomi da meinis aviert davart damondas, experientschas, e quitaus da mintga singul in’impurtonta part dalla conferenza annuala da Salzburg. La claustra da Mustér ha giu singuls novizs ch'èn entrads en claustra ils ultims onns

Sonda endamaun, alla partenza dil Transruinaulta a Glion. A Glion datti la sonda proxima l’emprema concurrenza da cuorer dil marcau da Glion ed ils organisaturs ein cuntents cun las annunzias. Ils organisaturs dalla cuorsa da Cuera ein perencunter sedecidi da desister dalla ediziun 2023. Memia paucas curridras e curriders ein stai dalla partida igl onn vargau. Era auters events da cuorer speran da carmalar dapli participontas e participonts. «Nus essan fetg cuntents», gi Flavio Elvedi, president dil comite d’organisaziun dalla emprema cuorsa da Glion dalla sonda proxima, ils 13 da matg 2023. Ils organisaturs ein cuntents cun las 423 annunzias ch’els ha nudau entochen igl gliendisgis vargau. «Nus havein aunc numeras da partenza.» Numeras per ina dallas diversas corsas da 6,6 ni 13,2 kilometers. La partenza succeda mintgamai alla Porta sura da Glion e las singulas rundas da 3,3 kilometers meinan tras il marcau vegl da Glion e per liung dil Glogn. L’emprema cuorsa da Glion porscha era ina cuorsa per persunas cun impediment. Cuera fa pausa Meins cuntents cun las annunzias digl onn vargau ei Ruedi Frehner staus. Igl enconuschent currider oriunds da Castrisch (Rudirennt) tgamuna l’organisaziun dalla cuorsa dil marcau da Cuera. Ina cuorsa sur ils tschancuns da 5, 10, e 21,5 kilometers. «Nus havein giu igl onn 2022 ina massiva digren da participontas e participonts.» Il diember da curridras e curriders ch’ein i alla partenza a Cuera ei sereducius da 700 sin 480. Ils organisaturs dalla cuorsa dil marcau da Cuera han decidiu da desister dalla ediziun 2023. Ruedi Frehner gi da stuer reponderar la purschida. «Sche quella ei buca pli dumandada, lu ston ins trer las consequenzas.» La cuorsa dil marcau da Cura ei buca la suleta concurrenza da cuorer che ha nudau dameins partizipaziun suenter corona. Ruedi Frehner dat denton dentellir che novas fuormas da cuorer segien setablidas ils onns vargai. «Cuorer els cuolms sin trutgs e sendas ha anflau novs adherents.» El Grischun ha ei dau ina retscha da novas cuorsas el decuors dils onns vargai, sco quei ch’ina egliada ella pagina «graubündentrailrun» tradescha. Quenta da serevegnir Cun ina normalisaziun suenter corona quenta il president igl comite d’organisaziun dalla Transviamala/Transruinaulta, Thomas Häusermann. Per normal valetescha el 800 curridras e curriders sin via tras la Viamala. Che quella cuorsa anfla tons adherents ei era d’attribuir al fatg ch’ils organisaturs han sbassau il diember maximal sin 800 curridras e curriders. «Per motivs organisatorics», sco quei che Häusermann tradescha. Dapli spazi vesa Thomas Häusermann per la cuorsa tras la Ruinaulta nua ch’ils organisaturs han en egl in diember da 1000 curridras e curriders. La Transviala 2022 ha nudau 770 participonts e la Transruinaulta 620. Il schef dalla organisaziun dallas duas cuorsas ei pertscharts che las sportistas ed il sportists san eleger ozilgi nua ch’els vulan ir alla partenza. «Sportistas e sportists enqueran la cuorsa che porscha ina aventura unica.» In tec aventura ni eveniment vulan era Flavio Elvedi e ses cunorganisaturs porscher egl emprem marcau sper il Rein. Sport e cultura ei il motto dil sportist da triatlon che sesa era el parlament dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Sper la cuorsa da Flem e quella dalla Tgina dil Rein san curridras e curriders era separticipar en Surselva ad ina cuorsa a Val Sogn Pieder l’entschatta october sin in tschancun da 12 kilometers e 750 meters differenza d’altezia. Dapi igl onn 2018 datti quella purschida che biabein 100 curridras e curriders nezegian. L’organisaziun da quella cuorsa tgamuna Artemis Truffer. «Ei fuss secapescha bi sche nus vegnessan d’augmentar quei diember.» Lantschau quella cuorsa han ins a Val Sogn Pieder per plazzar ina ulteriur event el liug turistic. Piars il plascher da cuorer ha Ruedi Frehner pervia dalla cuorsa dil marcau da Cuera buc. El cuora gia dapi onns a favur dad sia organisaziun caritativa e siu 60avel gi da naschientscha da quei onn festivescha el secapescha a pei. «Jeu cuorel igl entir gi da miu natalezi.» Mintgin ei envidaus da festivar il 60avel da Ruedi Frehner, el sto semplamein era cuorer cun il giubilar.

Gitg ha ei fatg la pareta sco sch’il giug denter Schluein Glion Ruggell termineschi cun in pari. Era sche omisduas equipas encurevan il gol dalla decisiun, vuleva quel ditg buca curdar. Tochen cuort avon la fin. Il giug denter las duas equipas che ein omisduas vegnidas relegadas igl onn vargau dalla secunda ligia ha entschiet fetg animau. Aspectaturas ed aspectaturs han sentiu che ton ils indigens sco era ils hosps vulevan per tut prezi recaltgar puncts – Ruggell per buca piarder il contact cun ils emprems plazs en la tabella, Schluein Glion per far vinavon pressiun sin Valposchiavo Calcio che ei momentanamein alla testa. Suenter ina buna occasiun da marcar sin mintga vart ha ei en la 18avla minuta barschau sil pli ault avon il gol dils indigens. Il siet cul tgau da Laurin Zala sur il goli en, ei denton vegnius spedius naven da la lingia d‘in defensur el pli davos mument. En la cunterattacca ei lu surprendentamein igl 1:0 curdaus. Suenter ina balla liunga han goli e defensiun da Schluein Glion targlinau empau, aschia che Agim Zeqiri ha saviu surprender la balla e survir Nurkan Ibrahimi che ha plazzau ella sper il goli vi en la reit. Secunda mesadad Suenter pausa ha Schluein Glion immediat surpriu il domini dil giug e fatg gronda pressiun. Sin in dils numerus corners che l’equipa ha astgau sittar ei lu era il gol dall’egualisaziun curdaus. Sattar Afzali ha sittau la balla direct sin gol ed il davos um da Ruggell ei buca vegnius da frenar ella avon la lingia ed ha stuiu schar mitschar ella el cantun ault dretg. Quei gol ha dau ulteriur slontsch als hosps che han ussa encuretg la decisiun. La gronda occasiun da sittar en avantatg sia equipa ha Carlo Bearth giu en la 59avla minuta. Suenter in’acziun sur pliras staziuns cun pass cuorts e precis ha el saviu sittar la balla ord cuorta distanza sin gol. El ha lu era pudiu surmuntar il goli, mo puspei ha in defensur spediu la balla egl ultim mument giu da la lingia. Silsuenter ei il giug puspei s’ulivaus ed ils indigens ein vegni meglier el giug. Duas gadas han els giu discletg cun tuccar mo la petga ed aschia buc ir sez en avantatg. Quei ei lu denton tuttina aunc gartegiau cuort avon la fin. Nurkan Ibrahimi ei vegnius frenaus avon al zona da puniziun cun in foul ed ha sez surpriu da sittar il culp liber. Cun in siet ferm – ch’ei per la supresa dil goli ius atras il mir che la defensiun da Schluein Glion haveva tschentau – ha el purtau la victoria als indigens. Beat Dermont FC Ruggell – US Schluein Glion 2:1 (1:0) Widau. – 170 aspectaturs/-as. – AR: Stauchle. Gols: 20. Ibrahimi 1:0; 49. Afzali 1:1, 85. Ibrahimi 2:1. Ruggell: Dietsche; Adejumo (Biedermann), Haas, Shala (86. Maag), Ducak (72. Fischer); Kollmann, Erne (79. Simonelli), Ospelt; Allgäuer, Zeqiri, Ibrahimi. Schluein Glion: Capaul; Dermont (76. Gianluca Casutt), Coray, Sgier, Büchler; Bearth, Cavegn; Zala (46. Michel), Deplazes (86. Bundi), Afzali (76. Vinzens, 89. Derungs), Caduff. Remarcas: Cartas mellnas: 31. Ospelt (foul), 35. Caduff (reclamar), 63. Afzali (reclamar), 84. Sgier (foul), 86. Ibrahimi (malsportadad), 89. Dietschi (retardar il giug). – Schluein Glion senza D’Atria, Matthias Derungs, Kohler (blessai), Cabalzar, Egger, Gallmann (absents). – 59. + 67. siets en la petga Ruggell (Ospelt, Zeqiri). – Corners: 3:10.

La sisavla runda da campiunadi da primavera ha l’emprema equipa dil CB Trun/Rabius giugau encunter la secunda equipa da Domat. Gia ella 8avla minuta ha il CB Trun/Rabius saviu marcar gl’emprem gol suenter in culp liber da Livio Janka sin Mattias Flepp. Il CB Trun/Rabius ha teniu aulta la cadenza ed aschia ha Daniel Pfister cuort suenter, ella 11avla minuta, sittau il 0:2 sin cumbinaziun da Livio Janka e Gianin Derungs. Paucas minutas avon pausa ha igl adversari denton saviu marcar igl 1:2. Sinaquei han ils da Trun/Rabius mussau ina reacziun ed aunc saviu baghegiar ora igl avantatg cun il secund gol da Daniel Pfister sin pass da Clau Berther. Aschia ha l’equipa sursilvana saviu ir cun ina buna cunscienzia ella pausa. Cuort suenter pausa ha FC Ems 2, ella 49avla minuta, saviu realisar il 2:3 suenter in siet direct o dil corner. Ella 62avla minuta han ils da Domat saviu egualisar la partida entras in corner. Vinavon ei il giug staus ulivs cun paucas schanzas per omisduas equipas. Deplorablamein ha in giugadur digl adversari saviu ir ella 90avla minuta persuls sin gol e ha aschia sittau il gol decisiv per FC Ems 2. Ils da Trun/Rabius retuornan cun negins puncts a casa. Damai che FC Ems 2 ha fatg treis puncts, vegn il cumbat el tschaler dalla tabella puspei pli interessants.Mirco Pfister FC Ems 2 – CB Trun/Rabius 4:3 (1:3) Gols: 8. Mattias Flepp 0:1, 11. Daniel Pfister 0:2, 43. Danilo Iozzo 1:2, 44. Daniel Pfister 1:3, 49. Alessio Sewer 2:3, 62. Marc Henriques 3:3, 90. Danilo Iozzo 4:3CB Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Livio Janka, Lucas Maissen, Clau Berther (76. Damian Schmed), Remo Alig (62. Denis Monn), Fabio Caduff (72. Salvatore Stagliano), Mathias Flepp, Daniel Pfister, Patrizio Decurtins, Gianin DerungsFC Ems 2: Dario Brot, Matteo Bisculm, Matthias Pfister, Marc Henriques Da Silva, Gian-Luca Fahling, Alessio Sewer, Alessio Iozzo, Damian Sewer, David Roberto Bucek, Danilo IozzoRemarcas: CB Trun/Rabius senza Robin Monn, Mirco Pfister, Beat Cadruvi, Sandro Orlik

Suenter la messa dalla dumengia han parochianas e parochians astgau guder a Glion in’ura da rock sin Plazza cumin. Leu han duas bands purschiu ad els, a passants e visitaders, in divertiment musical cun e da glieud giuvna. Ins ha astgau prender plaz sillas sutgas e sils bauns e guder tuns e suns da rock e pop. L’uniun Schichtwechsel La Surselva ha envidau all’emprema matinada dalla secunda stagiun d’exposiziun. Davon la culissa dalla crappa han las duas bands «Dream Dive» (Anna Lena, Alina, Gianna ed Andrin) e «Skylinewalkers» (Paula, Gianna, Luisa, Matteo e Luzia) sunau e cantau tocs en engles, tudestg e romontsch. Igl ei duas bands che exerciteschan cun Ursin Camenisch dalla Scola da musica Surselva. Dream Dive ha presentau tocs en engles sco «Cheating» da John Newman e «What i’ve done» da Linkin Park, plinavon in’atgna cumposiziun «Not alone». Skylinewalkers ha variau en engles, tudestg e romontsch cun canzuns sco «Up in the sky» da 77 Sunset Street, «Musica» da Mattiu, «Kindl» da Curdin Nicolay, «Je ne parle pas francais» da Namika». Tenor il motto «rock els rocks» ei la culissa da quella matinada stada perfetga. Era l’aura ha lubiu da guder igl «Openair» sin Plazza-cumin. Rino Caduff, il president dall’uniun Schichtwechsel La Surselva ha engraziau als protagonists per lur emprema producziun publica. Tgisà sch’in ni plirs dils giuvenils talentai vegnan ad esser in gi silla tribuna gronda digl Open Air Lumnezia. En scadin cass eis ei musicistas e musicists cun potenzial, las duas bands ha giu caschun da sepresentar en ambient special. Ei seigi l’emprema matinada da questa stad ed el selegri dallas ulteriuras che suondien, ha Rino Caduff getg. En collaboraziun cun diversas formaziuns indigenas da musica e cant porscha Schichtwechsel La Surselva puspei caschuns da cumpignia sper ed entuorn la crappa sin Plazza-cumin. Rock els "rocks" da Glion, Skylinewalkers en acziun sin Plazza-cumin. Dream Dive en acziun, sin plazza-cumin a Glion.

Sonda ei stau in gi da bellezia che ha carmalau dad ir giuadora. A Glion ha bia glieud cumbinau quei cun ina viseta alla fiera da pelischs sil bein digl Albertushof. Las soras dominicanas ston dustar tutta rauba dall’immobiglia ch’ei en vendita. En diesch stanzas, ella casa dil migiur, sin lautga, el clavau annex tochen silla talina, lu ella cuort ed en bargia han ils visitaders anflau massa caussas. Tgi ch’ei staus sonda sigl anteriur bein puril digl Albertushof a Glion ha astgau serender en ina epoca dil vargau. Naven dils sacs da truffels, sutgas e mobiglias da tuttas uisas, vischala, ina roscha brocs da pieun, cazzolas, canastras da resti, cozzas e teppis han ins viu tut. L’acziun ha giu ina finamira: svidar casa e clavau. La soras dominicanas da Glion han organisau per la secunda gada ina fiera da pelischs en quei liug. Onn vargau han ellas vendiu ristials e faultschs, isaglia d’iert e rauba purila. Uonn han ils visitaders astgau mirar ed aquistar per gronda part rauba dil tenercasa. Per ovra caritativa La fermada dil cuors Glion-Ruschein digl auto da posta ei gest avon casa. Gl’access alla fiera da pelischs digl Albertushof havess buca saviu esser megliers per persunas senza agen vehichel. In ni l’auter che ha priu gl’auto da posta ei returnaus cun mauns pleins. E bugen havessan quellas persunas profitau d’in carr annex. Il success e gl’interess d’avon in onn han intimau Lea Cajacob e sia squadra da diesch dunnas da repeter l’occurrenza. «Il recav dalla vendita va a favur dall’ovra caritativa brasiliana CESIM», ha ella declarau alla FMR. Igl ei in center social el marcau dad Itapetininga el stadi federal da Sao Paolo. La procura dallas missiuns dalla claustra sustegn dapi il 2001 quell’instituziun per affons dalla via. Cun lur preschientscha han tschiens persunas susteniu quell’ovra. Numerus ein circulai ellas diversas stanzas, han aquistau in ni plirs battegls ed ein sesi silsuenter cun lur «custeivladads» ella cuort. A meisa ed en cumpignia han ins schau gustar ina ligiongia ed ina bubronda. Bia glieud ha mussau interess – ni plitost marveglias – d’entrar egl areal digl Albertushof. Gl’anteriur menaschi puril claustral ei staus bunamein tschien onns la basa dil provediment alimentar dalla casa materna e dil spital da Glion. Cheu tenev’ins animals, naven dils aviuls tochen tier la biestga, pors e gaglinas. Èrs, orts e curtgins cun puma, fretgs e flurs fagevan part dalla cadeina d’atgna producziun. Quater soras dominicanas da Glion amiez la truscha dalla fiera da pelischs egl Albertushof. Ella casa dil migiur e la stalla annexa haveva la squadra che ha organisau la fiera exponiu massa rauba. Objects che han giu antruras muntada e funcziun numnan ins oz «antiquitads». «Sas propi duvrar quei, ni eis ei mo per bi»? ha ina persuna dumandau in enconuschent che era gest turnaus ella cuort culs mauns pleins. Duront la tura tras casa e stalla havevan plirs objects carmalau el: in briec da pieun, in teppi reschniev tessiu dallas mungias, in canaster cun manetscha, in cudisch ed ina cazzetta alla moda veglia. «Quels objects sai jeu duvrar si mises», ha il cumprader manegiau.

Gl’1943 ein 42 dunnas da Sagogn s’entupadas per fundar l’Uniun da mummas catolicas. Il medem onn ei era la Societad dallas mattauns s’organisada. Vendergis vargau ein 42 dunnas – il medem diember sco avon 80 onns ei ina legra casualitad – s’entupadas ell’ustria Bunavista alla radunonza generala. 42 dunnas da tuttas vegliadetgnas han priu part vendergis alla radunonza generala dall’Uniun da dunnas da Sagogn. Ell’ustria Bunavista dalla plazza da golf han ellas passentau ina sera da cumpignia e gudiu da commemorar il giubileum dad 80 onns. La historia da quell’uniun dil vitg entscheiva 1943 sco uniun da mummas catolicas. Rita Gfeller ei carschida si a Sagogn ed ha surpriu avon in onn il presidi dall’Uniun da dunnas. Sco ella gi ei la confessiun negin tema pli – excepiu che las dunnas lavan aunc adina ora mintg’onn la baselgia catolica. S’engaschar per lavurs ecclesiasticas e tractar tematicas religiusas ein dil rest buca pli il scopo principal. «Nus s’engaschein per la cuminonza e tgirein la solidaritad denter las dunnas» resumescha la presidenta. In chat da dunnas Fatgs ecclesiastics han tonaton ina certa muntada, pertgei l’uniun gida mintg’onn d’organisar il gi da suppa. Ella ha era surpriu il survetsch divin da Rorate ch’ei duront gl’advent. Auter che pli baul decida mintga dunna denton nua ch’ella vul s’engaschar. In sforz eis ei mai, puntuescha Rita Gfeller: «Nus havein mai giu problems da recrutar dunnas che gidan allas occurrenzas dil vitg». Ina gada eis ei in apero pils premcommunicants, lu ina fiastetta da finiziun en scola, lu regularmein las sentupadas ed ils viadis culs seniors. Era l’acziun annuala dils pacs da Nadal dalla Missiun digl ost ha l’uniun promoviu e menau ad in grond success. Pil giubileum dad 80 onns organisescha l’uniun uonn in brunch ed ina viseta a kino. La tscheina da vendergis cun revista da fotografias ha iniziau las activitads giubilaras. Actualmein fan 54 dunnas part dall’uniun da dunnas da Sagogn. Da quellas han 42 priu part alla radunonza generala ch’ei stada duront la tscheina ell’ustria dil club da golf. «Nossa commembra pli veglia ha cumpleniu dacuort 90 onns e las pli giuvnas ein denter 25 e 30», gi la presidenta. Pertuccont la fuorma da communicar cullas commembras drova la suprastonza mieds digitals. «Nus havein in chat, nua che tuttas ein registradas, aschia savein nur realisar era ideas spontanas», gi Rita Gfeller. Ella menziuna ina spassegiada ni ina viseta communabla d’ina exposiziun. Confessiunalmein neutrala A caschun dalla sera da radunonza ha in responsabel dil club da golf envidau spontanamein las dunnas da separticipar ad in cuors da fuffergnar en quei sport. Igl ei buca il scopo dall’uniun, denton fuss ei tuttavia ina caschun da rimnar las dunnas e da porscher ina variaziun per la cumpignia. 42 dallas 54 commembras ein separticipadas alla 80avla radunonza generala dall'Uniun da dunnas Sagogn. Dapi 38 onns ei l’uniun da dunnas da Sagogn dil reminent confessiunalmein neutrala. El cudisch da protocols ha la presidenta anflau ina notizia d’ina radunonza extraordinaria dils 21 da matg 1985. Quella haveva decidiu da prender si tuttas dunnas, pia era quellas dalla pleiv evangelica. Fundau respectiv revitalisau l’uniun ha in prer che era vegnius 1942 en casa pervenda. Egl archiv dalla pleiv ha Rita Gfeller anflau ina pagina digl onn 1943 cul tetel «Entginas notizias sur il curriu e passau sut la pastoraziun de sur Vincenz Derungs»». Quel era staus a Lumbrein ed ha midau gl’atun 1942 a Sagogn. En quei vitg paritetic ha el immediatamein entschiet a reorganisar. Sur Derungs menziuna el protocol la situaziun ch’el haveva constatau: «L’emprema impressiun dalla pleiv ei buca mala. Mo paran ils affons ded esser stagn vivs, per buca dir sfarfatgs, e ha ei num insister sin disciplina e submissiun. Zuar buca dad oz sin damaun, mo plaun e plaun emprendan era ils cars pigns da seschar reger e menar da gl’augsegner». Ina tombola per paramenta El medem cudisch rapporta sur Derungs: «1943 ha l’uniun de mummas survegniu veta ed impuls; 42 mummas han dau lur num. Lur fiasta principala ei mintgamai ils 8 da settember, cun communiun generala ed unfrenda.» Dil reminent seigi era la societad da mattauns s’organisada e sepurschida d’ornar la baselgia sin gis da fiasta, da gidar a reparar e mantener la paramenta e cunzun il resti de baselgia.» Il medem onn han las mattauns organisau ina tombola cun producziun hilarica che ha giu, aschia la notizia da sur Derungs, bien esit e purtau in recav da 776.20 francs. Quella summa hagi lubiu da metter neu il pli necessari sco albas da fiasta. La pagina dil cudisch da protocols dall'Uniun da dunnas che documentescha la fundaziun. 20 onns pli tard han cuors da lavurs manilas, da zambergiar, d’organisar il percasa e da cuschinar entschiet a purtar empau variaziun el mintgagi dallas mummas. Oz ei quei apparentamein semidau. Pigns cuors selectivs e referats anflan denton aunc adina gl’interess. Aschia ha l’uniun purschiu onn vargau in cuors da handlettering ed in da far latiarnas.

Sonda vargada cunter sera ha giu liug el «Cortile di San Damaso» dil Palast apostolic el Vatican la saramentaziun da 23 novs gardists papals. La saramentaziun dalla Guardia svizra pontificia (GSP) ha liug mintgamai ils 6 da matg, il di da regurdientscha al «Sacco di Roma». Quei di digl onn 1527 han ils 189 gardists svizzers giu schurmegiau papa Clemens VII. dils mercenaris ed invasurs spagnols, talians e tudestgs en survetsch digl imperatur Carli V. e stuiu pagar quei survetsch cun 147 sperditas persunalas. La Guardia svizra papala, la pli veglia e pli pintga armada dil mund, ei vegnida fundada igl onn 1506. Hosps svizzers La Svizra era representada entras cussegliera Federala Viola Amherd, il president dil Cussegl naziunal, Martin Candinas, ed entras la presidenta dil Cussegl dils cantuns, Brigitte Häberli-Koller. Medemamein presents eran il schef dall’Armada svizzra, Thomas Süssli, ed il president dalla Conferenza dils uestgs svizzers, Felix Gmür, uestg da Basilea. Alla testa dalla delegaziun dil cantun hospitont da quest onn, il cantun Argovia, steva cusseglier guvernativ Jean-Pierre Gallati. Act festiv La saramentaziun, dalla quala numerus commembers familiars dalla Svizra han priu part, ei sesplegada en in rom dign e festiv. Sco representant dil papa Francestg ha monsignur Edgar Peña Parra, substitut per affars generals dil secretariat dil Stadi, assistiu alla ceremonia. Menau igl act festiv ha igl actual cumandant dalla Guardia, colonel Christoph Graf. Dils 23 novs halumbardists, che vegnan da tut las parts dalla Svizra, han dudisch engirau solemnamein per tudestg, siat per franzos, dus per talian e dus per romontsch. Ils dus Grischuns, numnadamein Livio Niedermann (Domat) e Diego Marcello Muolo (Schlarigna) han pronunziau lur engirament en lungatg romontsch, Niedermann schizun en romontsch da Domat! El ei buca mo halumbardist mobein era schumbrader ella Guardia papala. Saramentaus ei aunc in tiarz Grischun vegniu, numnadamein Basil Serafin Fry, bur­gheis da Mustér e sesents a Haag/Sogn Gagl. Dil reminent: Livio Niedermann ei il 43avel gardist da Domat ch’ei entraus ella GSP naven digl onn 1854. Suenter igl Act festiv da saramentaziun ein ils gardists novs, hosps, parents ed enconuschents stai envidai ad in aperitiv. Il president dil Cussegl naziunal, Martin Candinas, cun sen. Li

Gigi, EAZ, Pronto, Giganto, Kamrad e Bligg – sis concerts e party cun DJ Gianz stattan sil program digl endischavel Indoor Festival. Quel ha liug ils 12 e 13 da matg 2023 el Center Fontauna a Mustér. Ils organisaturs speran d’astgar beneventar dapli hosps ch’igl onn vargau. «Nus stuein buc exnum emplenir la halla, sche nus vegnin da cuvierer ils cuosts, essan nus cuntents», di Florian Zanin, il president dil comite d’organisaziun digl Indoor Festival a Mustér. Quel ha liug la proxima fin d’jamna per l’endischavla ga. La dieschavla ediziun ha giu liug igl onn vargau suenter ina pausa dad endisch onns. Cun in publicum da sulet 900 persunas (ina part da quels aunc cun bigliets gratuits) ei quei plitost stau in flop. Malgrad in deficit da 10 000 francs ha il comite d’organisaziun teniu la dira e decidiu da cuntinuar. Mo daco propi? «Nus lein porscher enzatgei a nossa giuventetgna e secapescha era ad autras generaziuns che han plascher dalla musica moderna», rispunda Florian Zanin. «After-Show-Party» Ils treis fegls dil president dil comite d’organisaziun ein denter 16 e 22 onns vegls – ed els e lur amitgs pon dar buns inputs als organisaturs digl Indoor Festival. «Ei san tgei che la giuventetgna teidla bugen ed aschia sperein nus d’haver in program che attira biaras visitadras e visitaders. Il venderdis havein nus Gigi, EAZ e Pronto, ei dat pia ina sera da rap e hiphop oravontut per la giuventetgna. La sonda havein nus engaschau Bligg ch’ei nossa ‹bumba›. Era Giganto enconuschan praticamein tuts Romontschs e Kamrad ei miu favorit persunal ch’ins auda savens al radio. Sia canzun ‹I Believe› ei ina veritabla himna dil pop», aschia Florian Zanin. Adattau ed optimau Suenter il festival dil 2022 han ils organisaturs fatg ina retscherca e tschentau enqual damonda a visitaders e buca visitaders. 177 han ­rispundiu il questiunari ed ils puncts impurtonts ch’ei han giavischau d’adattar ein vegni risguardai. «Per l’ina han fetg biars giavischau ina ‹After-Show-Party› cun musica d’in DJ e per l’autra ha ei dau dabia critica pertuccond il prezi d’entrada», condeda Florian Zanin. Als davos festivals hagi ei bein era dau ina party suenter ils concerts, denton senza DJ e mo cun musica ch’ei hagien sez elegiu. «Sin giavisch dils visitaders havein nus engaschau uonn in DJ. Dapi il 2021 ei il giuven grischun Gianni Brusch da viadi sco DJ ed ei gia fetg enconuschents ella Svizra digl Ost», declara Zanin. Il prezi pils bigliets d’entrada ei vegnius reducius da 99 francs per dus dis sin 79 francs. Referats ella regiun Il comite d’organisaziun digl Indoor Festival ha visitau entginas uniuns da giuventetgna dalla Cadi ed era ella scola a Mustér han ei teniu in referat. «Nossa finamira ei da presentar l’idea dil festival, da declerar co ei funcziuna d’organisar tut e d’anflar bands adattadas e pagablas, mo era da mussar co in budget per ina tala occurrenza vesa ora», declara Zanin. Aschia capeschien ei plitost ch’ei sappien buc engaschar a Mustér bands da renum ch’emplenessien entirs stadiuns. Tuttina – cun Bligg e tut las autras bands speran ils organisaturs da puder attrer almeins 500 persunas per sera. «Plaz ha ei per maximalmein 1000 persunas – quei fuss secapescha genial, sche tons vegnessan», di el e declara ch’ei hagien in budget da 140 000 francs pil festival, inclus ils 10 000 deficit digl onn vargau. «Nossa finamira ei in quen ulivau, far gudogn stuein nus buc», puntuescha Florian Zanin. E co va ei vinavon, sch’ei dess era uonn mo paucas visitadras e visitaders? – «Quei sperel jeu secapescha buc. Mo sch’ei fuss propi aschia stuessan nus ir suls cudischs e ponderar sch’ei fuss stau il davos Indoor Festival.» Florian Zanin, il president dil comite d’organisaziun digl Indoor Festival selegra sin l’endischavla ediziun che ha liug venderdis e sonda, ils 12 e 13 da matg 2023. Bligg. Program Venderdis, ils 12 da matg 2023 20:00 – avertura 20:45 – Gigi 22:00 – EAZ 23:30 – Pronto 00:30 – DJ Gianz (After-Show-Party) 03:00 – fin Sonda, ils 13 da matg 2023 19:15 – avertura 20:00 – Giganto 21:30 – Kamrad 23:00 – Bligg 00:30 – DJ Gianz (After-Show-Party) 03:00 – fin Ulteriuras informaziun: www.indoorfestival.ch; prevendita: www.ticketmaster.ch/artist/indoor-festival-disentis-tickets/1108643

Il chor da dunnas Damenchor Chursüd seprepara quest’jamna intensivamein sillas producziuns da lur program da concert. Igl ei buca in usitau ella formaziun statica sin ina tribuna. Cun lur dirigent Remo Arpagaus muossan las 15 dunnas ina veritabla revue cun garderoba dall’epoca floreala. Las damas cumparan en garderoba signurila e conforma a lur stan: vestgius liungs da colur crème, blusas alvas cun pézs, calzers cun pézs. Requisits indispensabels ein il parisol ed il capi da strom. Ellas portan corsets, gliez s’encorsch’ins, pertgei las figuras ein perfetgas. «Nossas figuras corrispundan buca a quellas dallas damas dalla Belle Epoque, lezzas eran pli satellas ed era pli pintgas», ha Sonja Hug, ina dallas cantaduras che era vidlunder da sepreparar per l’emprova manegiau. Ella ei ina dallas 15 commembras dil Damenchor Chursüd. Cun producziuns creativas da quel dapi 2009 buca mo ell’ureglia, mobein era en egl. Igl emprem concert ha il chor dau igl 1 da matg 2010 ella Postremise a Cuera. In onn pli tard ha ella presentau l’emprema gada ina pintga inscenaziun cul tetel «Ich will keine Schokolade». Ils predicats a fiastas da cant han culs onns confirmau la via da success. Cusiu sezza vestgadira Els 14 onns ch’el exista ha il Damenchor Chursüd adina puspei purschiu surpresas auditivas e visualas. El center ei adina la musica vocala, entochen oz. Il zercladur 2019 ha Martina Hug surdau la bitgetta al dirigent niev Remo Arpagaus. Il scenograf, artist e musicist da Laax ha surpriu cun tschaffen ina gruppa motivada. Che «sias» damas ella vegliadetgna denter 20 e 55 onns havevan cumprovau adina puspei lur talents multifars, saveva el. «Nus seschein bugen perschuader d’in ni l’auter experiment», declara Lea Killias Aepli. Ensemen cun sia sora, Sandra Carisch-Killias, eis ella co-presidenta dil Damenchor Chursüd. Damenchor Chursüd cun lur project Kurschatten Gl’atun vargau han «las damas» puspei ughegiau in project ambizius. «L’idea ed il concept pil program ‘Kurschatten’ ei da Remo Arpagaus. Nuot da quei ch’ins sa cumprar haveva perschuadiu el. Perquei ha el confruntau nus cull’idea da cuser sezs ils vestgius da 1912», raquenta Sandra Carisch. Aschia hagi il chor engaschau la cusunza Stefanie Kälin da Laax. Il chor ha seschau incantar pil project d’ina inscenaziun dalla Belle Epoque. Ina poesia sil fegl da program descriva la tematica: «Ein Konzert von Freud und Leid, hält der Damenchor bereit. In historischem Gewand, gibt’s Musik mit Pfiff und Tand» ei la davosa strofa. La secunda secloma: «Distinguiert, mit Charme und Scherz, bandelte sich manches Herz. Ja, die Wangen wurden rot, statt genesen stieg die Not». Las signuras arrivan Il dirigent sez ha buca mo menau la part musicala e las emprovas. «El ha investiu fetg bia uras egl atelier provisoric ch’el ha installau», raquenta Lea Killias Aepli. Entginas cantaduras, la mumma dil dirigent ed autras hagien gidau. Sco quei che las duas co-presidentas conferman, ein entginas cantaduras vegnidas en ina veritabla febra da cuser ed hagien cusiu sezzas bunamein l’entira gardaroba da concert. Per l’inscenaziun musicala sa Sonja Hug, ina dallas 15 dunnas, schizun purtar la blusa da sia tatta, «e duvrar in parisol che lezza haveva retschiert avon decennis sco emploiada da hotel», tradescha ella. Sia rassa liunga ei buca da seida, mobein da teila pli robusta. «Kurschatten» tracta dallas damas che arrivan el hotel per far cura. Las signuras piteschan dil smog dallas fabricas, mo era mal d’amur havevan ellas, munconza d’amur e liunguriala, cun consorts fabricants occupai cullas fatschentas. Remo Arpagaus, dirigent e scenograf dil project Kurschatten cullas protagonistas dil damenchor chursüd Alla fin dil 19avel ed avon l’Emprema uiara mundiala eri daventau schic da passentar la stad ell’aria frestga dil Grischun. Vulpera, Mustér, Ragaz, Peiden, Flem ed Arosa ein mo enqual nums da loghens da cura ch’eran «en moda». Il Damenchor Chursüd muossa co las damas sedivertevan e mavan a spass en calzers cun tac e corsets. Las cantaduras han giu d’emprender ordadora in vast program. Ellas sepresentan e contan scenas cun chor, solos ed accumpignament cun Theresa Christ al cello ed Andreas Ebenkofler al piano e harmonium. Per ina gronda part dallas canzuns ha il dirigent Remo Arpagaus arranschau musica e texts. Las producziuns da «Kurschatten» dil Damenchor Chursüd ein sonda, ils 13-5-2023, allas 20.00 ella sala dil Marsöl a Cuera, ed ils 14 da matg 2023, allas 17.00, a Bravuogn, ella sala dil Kurhaus. Ulteriuras informaziuns e reservaziuns da plazs: www.chursued.ch

Ella vischnaunca da Schluein discutescha la populaziun dapi in temps dalla Val da Schluein e dils rempars ch’ins sto sanar urgentamein. Ina cumissiun duei ussa examinar e proponer alternativas pil project ch’ei previus. «Ei constat ch’il liung e marcant mir schetg ei amiez il perimeter. Quei object vegn denton reconstruius en in auter liug», puntuescha il president communal da Schluein, Ralf Schlaepfer sin damonda dalla FMR. En pliras etappas e cun gronda premura ha la fundaziun Platta Pussenta restaurau ils onns 2014 tochen 2018 gl’object da muntada culturala. El vitg da Schluein ha ei fatg la curella che tuttas stentas da salvar il mir «manteniu» seigien vanas, el stoppi untgir e far plaz al grond rempar da schurmetg. Ralf Schlaepfer conferma ussa ch’ei seigi previu da reconstruir il mir schetg al pei dil rempar niev, per liung la via che meina encunter gl’Uaul da Clautras. Ils 18 d’avrel, a caschun dalla davosa radunonza communala, ein quei mir schetg e la gronda crusch da lenn sisum ils praus da Cleus, stai in tema dalla discussiun. Denter 19 e 23 milliuns Il mir schetg ch'ins sto demontar e reconstruir en in auter liug. Pliras talas cruschs anfl’ins en divers loghens da Schluein. «Tenor il sboz actual dil project, ei quella crusch buca pertuccada», conferma gl’inschignier Benno Zarn da Domat. Dapi diesch onns cusseglia el las autoritads da Schluein en connex cullas mesiras dil schurmetg dallas auas e bovas ella Val da Schluein. Ils 18 d’avrel ha el informau la radunonza communala dil project ch’ei planisaus. Igl ei buca in pign. Pli ch’in onn avon, ils 23 da fevrer 2022, haveva el presentau l’emprema gada il concept, lezza sera ha la radunonza concediu in credit da 470'000 francs per planisar las mesiras encunter bovas ed auas grondas. Tenor il stan actual vegnan las mesiras ella Val da Schluein a custar denter 19 e 23 milliuns francs. La vischnaunca sezza sto purtar cuosts restonts da 5,5 tochen siat milliuns francs. Gl’avrel ha la suprastonza presentau il sboz da quei ch’ei planisau. Ins sappi cumparegliar il rempar ella Val da Schluein cun quel dalla Val Parghera a Domat. «Sulettamein dalla fuorma da construir, e buca dalla grondezia», puntuescha Benno Zarn el discuors culla FMR. Il foss da retener e deponer material a Domat sa tschaffar 170'000 m3, quel da Schluein ei concepius per 55’000 m3. Tuts ein d’accord cun in punct La siara gronda Parlet ella Val da Schluein Gl’inschignier puntuescha ch’il project seigi aunc buca semtgaus definitivamein per l’exposiziun e damonda da baghegiar. Il president communal Ralf Schlaepfer conferma quei, puntuescha denton: «Nus stuein far vinavon. Ils davos sis onns han varga 70 % dallas 80 siaras pitiu fetg ed ein donnegiadas», declara el alla FMR. Ils 18 d’avrel ha la suprastonza stuiu tedlar, malgrad ch’ei fa prescha, diversas objecziuns pertuccont il project. «Tuts ein d’accord cun in punct: ei sto schabegiar enzatgei. Ina part dalla populaziun sedamonda denton sch’ei drovi in rempar schi grond e marcant», circumscriva Ralf Schlaepfer la situaziun. Sin fundament dalla critica ha la suprastonza decidiu d’installar ina cumissiun. Quella duei examinar variantas alternativas tiel project previu el contuorn da Cleus e Mulin Sura. La cumissiun dueigi presentar sias constataziuns a caschun d’ina radunonza communala igl atun 2023, ha la suprastonza communala scret el Fegl ufficial ed envidau interessentas ed interessents da s’annunziar per la cumissiun. Persunas da Schluein han peda da s’annunziar tochen ussa vendergis, ils 12 da matg. «Tochen ussa havein nus duas annunzias», gi il president communal.

La secunda dallas duas gruppas da cristagls-gigants da Lumbrein, quella ch’ei stada naven duront 20 onns da siu liug d’origin, ei returnada. L’uniun Pro Lumerins ed il cavacristallas Michael Flepp han beneventau la «Steila dils quater vents» en siu alloschi definitiv ella casa lumerina. «Oz tuorna ella a casa, definitivamein» ha Gian Derungs manegiau ier endamaun entuorn las nov e mesa. La firma da transport che haveva menau gl’object da Winterthur a Cuera, ed in meins pli tard da leu a Glion, ei arrivada cul camiun e la punt hidraulica. Gia da scargar e deponer il cristagl famus el dretg liug ha ei duvrau lavur da precisiun. Ier mesjamna ha la squadra da quater luvrers ch’ein disai da bardigliar puspei stuiu metter ina punt, luvrar cun schirella, tschentas e cozzas. Paupra sch’il cristagl fuss sederschs ed havess rut in dils pézs duront il transport. Liug definitiv - suenter 15 milliuns onns «Igl ei bi da veser che quella gruppa retuorna suenter esser stada 20 onns giu la Bassa», ha il president dalla Pro Lumerins manegiau. El e siu consuprastont Elmar Collenberg ein vegni ora Glion per assister al transport anen, anavos ella regiun da derivonza. 15 milliuns onns eis el staus zuppaus el cuvel dil Péz Regina, lu 20 onns naven da Lumbrein. Ussa survegn el in liug dign e bi ella vischinonza dil fargliun en Casa d’Angel. Aposta per exponer il cristagl han ils da Lumbrein adattau l’anteriura stizun el plaunsut dall’ustria Lumerina. Michael Flepp ed Alfons Derungs permiert han scuviert avon 20 onns ella costa dil péz Regina duas gruppas da cristals da dimensiuns enormas. Ensemen peisan ellas pli che duas tonnas. Grazia all’anteriura vischnaunca da Lumbrein ed a Lumnezia Turissem ei ina da quellas restada a Lumbrein. Aposta pil cristagl han ils da Lumbrein fundau ina uniun-purtadra, la pro Lumerins. Dapi l’avertura dalla Casa d’Angel san visitaders admirar il cristagl gigant en siu «cuvel» el plaunterren dalla casa. Il fargliun ei daferton staus sin viadi en differents loghens giu la Bassa ed egl exteriur. Gl’onn 2004 ha il mecen da cultura Bruno Stefanini (1924-2018) garegiau el. Michael Flepp ha vendiu il gigant culs pézs alla fundaziun SKKG dil pussent um d’immobiglias da Winterthur. Il crap-prezius culla tschenta da metal «Steila dils quater vents» ha Michael Flepp numnau siu cristagl. Ils davos onns ha la fundaziun deponiu quella en in da ses tschalèrs a Winterthur. Per saver exponer e dar al cristagl aunc dapli vigur haveva Bruno Stefanini schau per quel quel in sochel cun ina tschenta da metal. Walter Probst da Sevelen ha fatg la lavur. «Quella decoraziun da bronz ha dau bia damondas», ha Ursina Jecklin, la menadra dil Museum Regiunal Surselva, confirmau alla FMR. La gruppa dil cristagl-gigant, cuort avon il transport da Glion a Lumbrein. Ier mesjamna ei il cristagl cugl element decorativ jester returnaus a Lumbrein. La Pro Lumerins garantescha alla fundaziun SKKG ch’el ei en buns mauns. Las partidas ein secunvegnidas ed han fixau ina cunvegna d’emprest a liunga durada. Avon exact in onn era il «toc» da varga ina tonna returnaus el Grischun. Emprema staziun ei stada la biblioteca dil marcau da Cuera e sil zercladur 2022 eis ella vegnida a Glion. El Museum Regiunal Surselva ha ella fatg part dall’exposiziun speciala Schichtwechsel-La Surselva. La fiasta ufficiala d’inauguraziun e da beinvegni per la «steila dils quater vents» ei ils 29 da fenadur a Lumbrein.

La Surselva para attractiva per ils planisader dad ovras solaras grondas che vulan nezegiar ils daners empermess dalla offensiva solara lantschada dalla politica federala. Ina sfida per las vischnauncas e lur populaziun che sto ed astga decider davart ils projects. Il sulegl sursilvan para dad esser garegiaus, bunamein el tact mensil vegnan ad ureglia alla publicitad projects per ovras solaras pli grondas en Surselva. La davosa novitad en caussa solara deriva dalla fin dalla jamna vargada (LQ 8-5-2023) e pertucca in ulteriur project sin in­tschess communal da Mustér. Sulet en Surselva ein, sper il novissim project da Magriel/Gendusas, ins plans enconuschents per quater ulteriurs gronds implonts solars, mintgin cun ina producziun annuala da silmeins 10 gigawatt. Ina dallas pretensiuns dalla offensiva solara federala per survegnir il sustegn da 60 % dils cuosts d’investiziun. Tenor las reglas da giug definidas dil parlament federal e dall’administraziun federala ston las vischnauncas ed ils possessurs da terren dar il consentiment allas ovras per ch’ils cantuns sappien dar la ­lubientscha da baghegiar. Ina sfida da zavrar Ina pulita sfida per las vischanuncas ei da zavrar il graun dalla paglia. Il president communal da Mustér, René Epp, astga sefatschentar gest cun dus projects solars gronds, Alp Run e Magriel/Gendusas ch’ein planisai sin in­tschess da vischnaunca. «Nus stuein ussa eruir tgei che quels implonts solars portan exact alla vischnaunca.» El ei dil meini che la vischnaunca stoppi vegnir en ina moda ni l’autra participada alla ovra solara e ch’ella retscheivi ina indemnisaziun regulara annuala en in’altezia andanta per metter a disposiziun sia cuntrada per producir energia regenerabla. «Jeu creigel ual vess che la populaziun da Mustér ei promta da lubir ina ovra solara en quella dimensiun per in Dieus paghi.» Quei malgrad ch’il president communal ei dil meini che ­vischinas e vischins seigien senz’auter per­tscharts ch’ei seigi necessari da producir dapli energia regenerabla. «Cu ils fatgs ein sin meisa dat ei ina decisiun politica dalla vischnauca da Mustér.» Ina che vegn segir aunc a procurar per ina ni l’autra discussiun. Schar la detta Zavrau empau il cagliom solar sisum la Cadi ha il deputau e commember dils cussegl d’administraziun dallas pendicularas da Mustér, Martin Kreiliger. El vesa la necessitad da producir dapli energia regenerabla e tenor siu meini eis ei pusseivel da realisar ovras solaras grondas: «En loghens nua ch’infrastructura turistica ei gia avon maun.» Per realistic e realisabel vesa els ils projects da Scharinas ella Val Tujetsch e quel da Magriel/Gendusas che vegn era sustenius dallas pendicularas. «Da loghens cun ina cuntrada intacta eis ei meglier da schar la detta.» Il deputau e giud da muntogna regorda alla valur dalla cuntrada per loghens turistics. «Nos hosps ein sensibels viers intervenziuns ella cuntrada.» Pertscharts dalla valur dalla cuntrada per il turissem ei era il deputau e meinafatschenta da Surselva Turissem, Kevin Brunold. Ad el ei enconuschent il project per ina ovra solara pli gronda en Lumnezia che pertucca siu intschess turistic. Era Kevin Brunold plaida per evaluar ils interess denter cuntrada intacta ed gudogn per las vischnauncas. «Las discussiuns en Lumnezia en connex cun il parc da vent muossan che la populaziun ei sensibla viers intervenziuns ella cuntrada.» Davos plaid ei tiel cantun La suttascripziun sut la lubientscha finala per il implonts solars gronds vegn dil cantun perquei che las ovras solaras grondas ein construcziuns ordeifer la zona da baghegiar. Atgnas re­glas da giug ha il cantun buca definau per conceder quella lubientscha, sco quei ch’il menader digl Uffeci per la planisaziun dil territori gi. Richard Atzmüller menziuna la lescha federala d’energia e siu artechel 71a. Quei artechel circumscriva ils territoris nua che ovras solaras astgan buca vegnir construidas: «Palius e cuntradas da palius, biotops da valur naziunala e reservats dad aua ed utschals tenor la lescha da catscha.» Richard Atzmüller menziuna denton aunc il rapport ecologic ch’ils planisaders ston presentar e la pusseivladad da far recuors encunter la lubientscha da baghegiar. La tarschola d’achilles dils project solars gronds en Surselva ei pli probabel la reit. Per transportar la prestaziun da tut ils implonts solars plansai en Surselva toscha la capacitad actuala dalla reit numnadamein buc. Principalmein buc, sch’il sulegl sursilvan glischa cumplein sin l’entira surfatscha solara sursilvana. Quei gi Andreas Beer, specialist da reit ch’enconuscha la situaziun en Surselva neu da siu engaschi professunal da pli baul. E per regla datti sulegl silla Cadi sco en Lumnezia da medem temps.

Jeu sun ateist. Quei vul dir: Jeu creiel buc en Diu. En negin. Quella decisiun hai jeu priu per mei avon in pèr onns. Per l’ina vi jeu buca sesuttametter a quei sistem da cardientscha e religiun cun sias autoritads. Per mei ein quellas responsablas per dapli discriminaziun e conflicts che quei ch’ellas nezegian propi enzatgei. Da l’autra vart vi jeu buca sesuttametter ad ina ductrina che perscriva co ch’jeu duess il meglier pusseivel viver mia veta. Jeu vi untgir quei squetsch. Esser libers. Fetg sempel. Ch’aschi’ina veta, sco atheist, ei denton buca pli sempla – quei haiel jeu realisau ils davos onns pli e pli fetg. Ei dat numnadamein dis che jeu cartess fetg bugen en in Diu. Quei ei da quels dis nua che la tema en mei crescha. Nua ch’jeu sedamondel: Vai jeu propi s’inscret per il dretg studi? Tonschan ils daners insumma aunc per il proxim semester? Tgei fetsch jeu, sche mia professiun futura plai gnanc a mi? Tgei plai insumma a mi? Tgei dess jeu lu insumma far el futur? Quei ein lu da quels dis nua ch’ei smacca. Nua ch’igl ei ina certa peisa sil pèz ed il fladar vegn pli grevs e las respiradas pli cuortas e las notgs pli malruasseivlas. Tut vegn memia bia e l’olma entscheiva a seretrer sco la glimaia el dacasa. Jeu mass lu bugen en baselgia, envidass ina candeila e fagess in’oraziun. In’oraziun nua ch’jeu savess semplamein deponer tut il ballast tier in tutpussent ni ina tutpussenta e haver la fidonza che tut vegni bien. Ch’ei vegn sco ei vegn e che zatgi si leu ha las hottas entamaun e meina il tschef ella dretga direcziun. Denton na – saiel jeu deplorablamein buca. Co er? Co duess jeu mo era crer en l’existenza dad in Diu, sche quella ductrina sbaglia perfin da declarar co il mund ei vegnius scaffius. Tgei resta alura aunc? Il filosof Marx haveva detg che religiun seigi opium per il pievel. Quei citat tucca tenor mei perfetg la noda. E quei manegel jeu uss gnanc en in senn negativ. Opium quietescha. El pren las temas e gie, en in cert senn distracta el era dalla realitad. Aber quei ei gie ina ni l’autra gada er egal. Tgei ei denton miu opioid sch’jeu creiel buc en Diu? Jeu sai buca ei. Pil mument resta nuot auter che da zappitschar da quels dis tras la stiva e tedlar dad ault Pascal Gamboni. El ha numnadamein detg – il giavel tema la musica. * Orlando Cadonau da Vuorz/Cuira studegia a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. * En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La fin d’avrel 2023 han ils iniziants dalla «Cooperativa Encarden» a Sagogn envidau ad in luvratori per concretisar la fundaziun dad ina societad da construcziun a Sagogn. L’idea da metter ina casa da pliras famiglias sil fundament dad ina societad, frunta sin interess. Per realisar il spazi da habitar cooperativ drova ei denton dapli temps. Il november 2022 han ils frars Flurin, Andri, Curdin e Maurus Bundi presentau da cuminonza cun il bab Martin Bundi l’idea da realisar cun la casa paterna a Sagogn ina societad da construcziun. «Per realisar habitadis raschuneivels el vitg sursilvan», sco quei ch’ils iniziants han declarau ad ina scuntrada alla Scola aulta dil fatg a Cuera ils 12 da november 2022. Il project dalla «Cooperativa Encarden» vegn accumpignaus scientificamein dalla docenta Christine Seidler che sefatschenta alla Scola aulta dil fatg grischuna cun damondas da planisar e construir el spazi alpin. Sco quei che Andri Bundi declara, ei igl interess viers l’informaziun digl atun vargau a Cuera staus gronds. «La tematica da habitar ein fetg actuala.» Informau la populaziun Il december vargau ha la famiglia Bundi presentau ensemen cun la docenta Christine Seidler alla populaziun l’idea dalla societad da construcziun a Sagogn. Sco quei ch’il protocol accessibels via la pagina d’internet dalla «Cooperativa Encaden» tradescha, ein era dabia persunas separticipadas alla scuntrada. Buca sulet dil vitg da Sagogn, mobein da lunsch e da maneivel, sco quei che Andri Bundi gi. «Biars d’els ein separticipai perquei ch’els vulan realisar in semegliont project en auters loghens.» La fin d’avrel 2023 han ils iniziants la finala envidau a Sagogn alla proxima scuntrada per discutar co fundar la societad cooperativa. Tenor il plan publicaus dalla famiglia Bundi ella reit, ei la fundaziun dalla societad previda la stad 2023 e l’entschatta dallas lavurs da construcziun vid la casa la primavera 2024. Andri Bundi manegia che quei urari seigi pli probabel memia ambizius. «Noss’idea da participaziun drova dapli temps.» Tenor las indicaziuns dad Andri Bundi eis ei il giavisch dalla famiglia Bundi ch’ils futurs commembers dalla cooperativa san cundecider co las habitaziuns ed il spazi da viver en casa sepresenta. «Nus vulein buca semplamein presentar in project fixfertig.» Sagogn ei buca Turitg Christine Seidler ha gia realisau societads da construcziun el marcau da Turitg. «Ins sa secapescha buc introducir in sistem che funcziuna en in marcau grond en in vitg muntagnard.» La gronda sfida per realisar la societad da construcziun ein las finanzas. «Ei drova ina certa summa d’agen capital.» Secapescha che las circumstanzas economicas ein pli semplas sch’ins sa baghegiar sin in pign spazi bia habitaziuns visavi ad ina casa en in vitg cun sulet paucas habitaziuns. Tuttina puntuescha la docenta che la «Cooperativa Encarden» seigi sin buna via e che la societad vegni era fundada. «La damonda da viver e habitar els vitgs ei numnadamein fetg acuta.» Ch’igl interess per societads da construcziun ei carschius el Grischun senta era Christine Seidler ed igl Institut per la construcziun alpina dalla Scola aulta dil fatg grischuna che vegn era confruntaus cun dapli damondas en connex cun societads da construcziun, sco quei che la docenta Christine Seidler ha explicau.

In dètg deletg cun «Ina bubronda magica», ina cumedia dada igl avrel dalla gruppa da teater da Siat. «Sche ti vul propi rir da cor in’entira sera’or, stos ti ir si Siat a teater», ha in bien amitg giu detg a mi avon in tschuppel onns. E quei vein nus fatg, regularmein, mintga dus onns, en lur ritmus. Quella gada ei igl interval staus pli gronds. La pandemia da corona ha era giu en cheu il nas. «Ina bubronda magica» Quei ei il tetel dalla cumedia che la gruppa da teater da Siat ha dau uonn. Ina cumedia purila en treis acts da Vulmar Lovisoni, en ina buna versiun romontscha da Hubert Venzin. Ils da Siat translateschan magari era sezs tocs da teater ed adatteschan quels cun grond inschign al mund ed al lungatg romontsch. Els sestentan per bunas expressiuns romontschas, buca talas che fredan gia dalunsch da translatau. Ils tocs han per ordinari in coc da cuntegn serius, ein denton cungi cun situaziuns comicas, cun plaids ed expressiuns che leventan il surrir e la risaglia, senza stuer sesurvir da construcziuns vulgaras cun gèsts exagerai. Acturas ed acturs talentai Ins entaupa mintga gada cun plascher ils acturs da tschep cun grond talent e liunga experientscha. Denton era novas fatschas sepresentan sin tribuna. Quei ei era stau uonn il cass. Ed els ein secumprovai, ils novizs. Quei ei empermettent. Ina buna mischeida da giugaduras e da giugadurs cun experientscha e novas forzas, quei ei la megliera premissa per l’existenza a liunga vesta d’ina gruppa da teater. Els han dau bein lur rolla. Mintgin en sia moda e maniera. Igl ei stau ina prestaziun collectiva da vaglia. Perquei che davos mintga rolla stattan carstgauns da carn e saung, numnel jeu els: Ignaz Spescha, Anina Veraguth, Arno Spescha, Romilda Carigiet, Berthold Derungs, Tarcisi Cavigelli, Angela Fleischli, Claudine Dermond e Sabina Cahenzli. Els han tschaffau il publicum, ve­gnius da lunsch e da maneivel. Schizun ina delegaziun dalla gruppa da teater da Medel ei stada presenta. Quellas visetas vicendeivlas da persunas culs medems interess ein buca mo simpaticas, mobein er inspirontas. Ina buna reschia Ina buna prestaziun dependa fermamein d’ina buna reschia. E per quella ha Berthold Derungs procurau. Buca per l’emprema gada e speronza era buca per la davosa. Buca mo il giug sco tal cun ina ferma dinamica ha impressiunau, mobein cunzun era la tgira dil lungatg. Igl ei vegniu pronunziau clar ed entelgeivel, en moda naturala e culs accents el dretg liug. La buna dicziun ha fatg impressiun. Enzatgei che ha plaschiu tut particularmein a mi, ei stau la moda e maniera, co il regissur ha mess peisa sin l’expressiun culs gèsts. Gèsts, pigns ni gronds, din magari dapli che bia plaids e construcziuns. Il regissur Berthold Derungs ei dil reminent aunc seschluitaus sez en ina pintga rolla. Biars buns spérts Quels ch’ein sin tribuna survegnan igl applaus meritau. Mo ins astga era buc emblidar tschels, quels davos las culissas, buca veseivels, denton indispensabels: Sofia Spescha, la sufletta, Roland Carigiet e Giusep Vincenz, ils responsabels per culissa e glisch, Hermina Derungs e Nelly Bearth che han procurau per la sminca e Vitus Derungs che ha fatg la reclama. Ed aunc auters buns spérts, buca menziunai per num, ein stai dalla partida, alla cassa ed en autras funcziuns. Plascher da giugar Quei che jeu constateschel mintga gada, ei il plascher che la gruppa da teater da Siat irradiescha. Ins ha l’impressiun ch’els fetschien buca mo grond plascher a quels en sala, mobein er ad els sezs. La sbrenzlas dil gaudi da giugar seglian vi sil publicum ed envidan leu fiugs da plascher e sentiments da beinesser. Per sia prestaziun mereta la gruppa da teater da Siat in da sis. La Gruppa da teater Siat, cul reschissur Berthold Derungs (sesend, davon) e Sofia Spescha (sen.), la suffletta.

Lisa Giorgio da Trun ei ina dunna zun activa ed engaschada ed ella fa carriera. Sco menadra dalla canorta Lumpazi, l’emprema canorta d’affons ella Cadi, fa ella lavur da piuniera ed ella s’engascha per meglieras cundiziuns dalla tgira d’affons cumplementara alla famiglia. Alla FMR ha ella dau investa ella situaziun dalla tgira per affons ella Surselva. L’auter onn va la revisiun dalla Lescha davart la promoziun dalla tgira d’affons cumplementara alla famiglia el cantun Grischun (LTGU) en vigur. «Quei mument vegn ei empau pli sempel per las famiglias. Ils geniturs cun affons pigns san cumbinar meglier famiglia e carriera», declara Lisa Giorgio. Cun quella revisiun vul la regenza rinforzar la cumpatibilitad dalla famiglia cun l’activitad da gudogn sco era promover il svilup dils affons. «La finamira ei oravontut era da rinforzar l’economia el cantun Grischun. Sch’ils geniturs san ir alla lavur po quei mitigar empau la munconza da forzas da lavur qualificadas», aschia Giorgio ch’ei ella suprastonza dall’Associaziun professiunala per la tgira d’affons dil Grischun. Sistem nuncuntenteivel «Sche las cundiziuns per famiglias ein meglieras e pli flexiblas tuorna enqual famiglia giuvna forsa era anavos ella patria», spera la dunna da 37 onns. Cun meglieras cundiziuns ei la finanziaziun dil plaz en canorta manegiada. Il mument vegn la contribuziun per la canorta calculada tenor las entradas dils geniturs. La canorta sezza fixescha la contribuziun ch’ils geniturs han la finfinala da pagar e quella munta a 60 % tenor principi solidaric. Il cantun finanziescha 40 % dils cuosts. La contribuziun minimala da geniturs el Grischun munta a 35–40 francs al di senza maglia, la maximala entuorn 120 francs. «En regiuns sco la Cadi han ils geniturs buc exnum grondas entradas, perquei ei la contribuziun maximala ella canorta Lumpazi 85 francs al di, ton pagan denton ils pli paucs. La consequenza ei che nus fagein mintg’onn in deficit. 80 % da quel finanzieschan las vischnauncas, il rest surpren la fundaziun purtadra Tür auf – mo vinavon.» «In grond pass» «La proxima stad vegn ei meglier per tuts. Las canortas survegnan per mintga affon tuttina bia daners dil cantun. El Grischun vegnan ils cuosts normai per ura da 9,60 francs alzai per rodund 4 %. «Cun quella decisiun havein nus fatg in fetg grond pass ella tgira d’affons cumplementar’alla famiglia. Tuts san nezegiar la purschida e ve­gnan susteni, era famiglias nua che mo il bab ni la mumma lavura. La contribuziun dils geniturs vegn aunc adina calculada tenor entradas, ei vegnan denton a stuer pagar in bienton pli pauc ch’il mument. Cul niev sistem quentel jeu che la canorta Lumpazi fetschi buca pli deficit», di Lisa Giorgio. Ella suppona denton era ch’ei drovi egl avegnir dapli plazs ella canorta e cheu savessien ei vegnir als cunfins cun anflar persunas dil fatg che lavuran ella canorta. Structuras dil di necessarias Sco la menadra dalla canorta Lumpazi a Mustér aschunta, ei la situaziun denton aunc buca cuntenteivla per tuts. Oravontut per famiglias cun affons ella vegliadetgna da scoletta e scola che vivan ella periferia drovi ei aunc adattaziuns pertuccont las structuras dil di. «A Mustér havein nus la canorta e nus purschin era las structuras dil di per affons da scoletta e scola – quei funcziuna bein. En vitgs senza canorta ei quei pli difficil. Tenor la lescha ston las vischnauncas metter a disposiziun quellas structuras dil di pér naven dad otg affons che drovan quella. Quei cuntenta buc», puntuescha la mumma da dus affons che viva a Trun/Campliun. Tiel Consorzi da scola Sumvitg-Trun seigi la situaziun aschia ch’ei hagien da metter a disposiziun las structuras dil di e quei survetsch hagi la Canorta Lumpazi surpriu. «Ch’il consorzi ha scaffiu quella purschida ei in pass ludeivel ed impurtont. Dus dis ei denton ina purschida minimala, el cass ideal san las famiglias profitar tschun dis ad jamna dallas structuras dil di», manegia Lisa Giorgio. In avantatg per l’entira societad «Jeu sun mumma – quei ei denton mo ina part da quei che fa ora mei. Jeu drovel in equiliber e quel anflel jeu era ella lavur che dat satisfacziun», explica la dunna ch’ei comenadra d’in project che duei promover la sanadad psichica d’affons en canortas. «Nus fagein oravontut prevenziun», explica Lisa Giorgio. Cumparegliau cun pli baul seigi tut empau auter ozildi, las famiglias seigien bia pli pintgas ed ils basegns e las schanzas d’umens e dunnas semidadas. «Ils affons ein bugen ellas canortas e nus mein da quei anora ch’ils affons san profitar sch’ei van ella canorta. Quei porta schanzas pil svilup social, ei emprendan da s’integrar en ina gruppa e prender risguard in da l’auter. Profitar san ei per exempel era quei che pertucca cultura e lungatg», ei Giorgio perschuadida. Culla pusseivladad da dar ils affons en ina canorta sappien era las mummas ir a luvrar e far carriera. La finfinala stettien las famiglias da raschun era meglier finanzialmein e quei seigi in avantatg per ellas e l’entira societad. Lisa Giorgio cun ses affons Sofia e Nicola. La mumma giuvna s’engascha fermamein per meglieras cundiziuns che lubeschan allas famiglias da dumignar famiglia e carriera sut in tetg.

Gion Antoni Derungs (1935-2012) ei buca mo il pli prominent cumponist dil Grischun, el ei era in dils pli renomai cumponists dalla Svizra che gauda cosideraziun internaziunala. La musicologa Laura Decurtins ha scret ina remarcabla biografia musicala ch’ella ha presentau gievgia vargada el Museum Regiunal Surselva a Glion. Sia vocaziun principala sco musicist ei stau il cumponer. «Cu jeu cumponel sundel jeu propi memez», duei Gion Antoni Derungs (1935-2012) haver accentuau pliras gadas. Sia activitad cumpositorica vasta e multifara ha Derungs sez taxau sco «in maletg da mia veta». Tenor la musicologa Laura Decurtins ein sias cumposiziuns caracterisadas «d’ina gronda fantasia artistica, ina clara identitad musicala ed in’enorma perseveronza e constanza». «Der Bündner Komponist Gion Antoni Derungs (1935-2012). Eine musikalische Biografie» – senumna il cudisch da Laura Decurtins ch’ei cumparius dacuort. Ed extracts or da quel ha ella presentau gievgia passada agl auditori el Museum Regiunal Surselva a Glion. Igl «Orpheus» dils Romontschs El seigi s’occupaus a moda intensiva ed ordvart productiva ton dallas tradiziuns musicalas indigenas sco dallas tendenzas musicalas internaziunalas dil 20 e 21avel tschentaner per arrivar ad in stil persunal evident ed inconfundibel, di Laura Decurtins. En giuvens onns seigi Derungs era staus ordvart aviarts per experiments musicals ed el seigi seschaus inspirar da differentas tendenzas internaziunalas da quei temps sco «l’avantgarde polonesa, la dodecafonia, l’aleatorica, la musica minimala» etc. Viaden els onns siatonta seigi Derungs denton puspei revegnius alla musica tonala, sefatschentond a moda productiva cun ina nova interpretaziun creativa d’elements tradiziunals dil cant sacral e profan romontsch, di Laura Decurtins. En quei senn seigi Derungs in cumponist dall’era postmoderna, magari vegni el era numnaus igl «Orpheus» dils Romontschs. In cumponist productiv e multifar Cun sia emprema «Opera rumantscha», il «Cerchel magic» (1986) ha el tschentau in tierm marcant ella historia musicala dalla Romontschia. Sis ulteriuras operas ein suandadas (Il semiader, König Balthasar, Tredeschin, Apocalypse, Benjamin ed Henri Funant). L’ovra cumpositorica da Gion Antoni Derungs ei vasta e multifara. Ella cumpeglia sper las sis operas diesch grondas sinfonias, quater messas e treis oratoris, numerusas ulteriuras ovras per orchester en differentas formaziuns musicalas, musica cameristica, ovras per clavazin ed orgla, oratoris, cantatas, canzuns profanas e sacralas per chor e solo sco era ballets e musica da film. Il register cumpeglia varga 400 ovras. Numerus ein era ils arraschaments da canzuns popularas. Autras cumposiziuns seigien deplorablamein idas a piarder. Il vast relasch musical dil cumponist trapassau vegn tgiraus cun quitau ed edius successivamein dalla Fundaziun Gion Antoni Derungs. En siu referat ha Laura Decurtins era intermediau agl auditori in schatg acustic d’entginas ovras representativas da quei vast reportori. Intermediader da cultura Denton era sco pedagog da musica, dirigent, organist ed intermediader cultural ha Gion Antoni Derungs acquistau gronds merets. La biografia musicala redegida da Laura Decurtins revelescha interessants detagls da sia affonza el ravugl famigliar inspiront a Vella, dallas empremas uras da clavazin tier Toni Halter, Giusep Huonder ed aug Duri Sialm, sez cumponist e pianist da num e pum, e da sia formaziun musicala al Conservatori a Turitg. Duront 37 onns ei Gion Antoni Derungs staus scolast da clavazin ed orgla al Seminari da scolasts. Quella plazza ha buca mo dau la basa existenziala per sia famiglia, ella ha era dau il spazi necessari da far sez musica e la libertad da cumponer. Sco professer da musica ha el era capiu da sensibilisar biars da ses scolars per igl engaschament cultural sco posteriurs organists, dirigentas e dirigents da chors e musicas en vitg e val. Sper sia occupaziun professiunala ei Gion Antoni Derungs denton era staus engaschaus sez sco dirigent dils chors Alpina e Rezia e sco organist dalla catedrala e dalla baselgia dalla Crusch ella capitala grischuna. Ensemen cun sur Gieri Cadruvi ha el fundau il «Quartet grischun» e realisau cun quel buca meins che 13 plattas fonograficas cun canzuns popularas. Per sia preziusa lavur cumpositorica e siu meriteivel engaschament cultural ha Gion Antoni Derungs survegniu pliras distincziuns, denter auter 1996 il Grond premi cultural dil cantun Grischun. Laura Decurtins ha presentau el Museum Regiunal Surselva siu cudisch «Der Bündner Komponist Gion Antoni Derungs (1935–2012). Eine musikalische Biografie» ch’ei cumparius dacuort.

Varga 1300 persunas han gudiu il venderdis e la sonda il program e l’atmosfera digl Indoor Festival a Mustér. Ils organisaturs ein motivai da cuntinuar, decidan denton aunc pér co vinavon. Suenter ch’igl Indoor Festival digl onn vargau haveva attratg mo 900 persunas el Center Fontauna a Mustér, han ils organisaturs adattau ed optimau il festival. Sco igl ei semussau la davosa fin d’jamna han ei fatg quei cun success. Cun plascher communichescha Florian Zanin, il president dil comite d’organisaziun digl Indoor Festival a Mustér, ch’ei hagien saviu beneventar il venderdis 540 persunas e la sonda 790 persunas. Ils organisaturs speravan d’astgar beneventar silmeins 1000 persunas e quella finamira han ei senza dubi surpassau per in bienton. Tuttina di Zanin: «Igl ei ve­gniu meglier che tertgau. Sche nus cuntinuein sperein nus dil comite d’organisaziun naturalmein dad aunc saver attrer dapli persunas l’auter onn.» Passa 1300 hosps Cun passa 1300 persunas san ils organisaturs pia discuorer d’in success e Zanin di: «Quei ­festival ha funcziunau, quei motivescha da cuntinuar.» Ier, dumengia havevan ei secapescha aunc buca serrau giu il quen. Florian ­Zanin ha denton saviu dir ch’ei hagien fatg in gudogn, per ulivar la sperdita digl onn vargau da 10 000 francs tonschi quel denton buc. Sch’ei cuntinueschien l’auter onn cugl Indoor Festival ni buc vegni decidiu suenter haver tratg bilantscha, ei vesi denton ora bein. Optimar ed adattar vinavon Ch’ei han saviu beneventar la sonda 250 persunas dapli ch’il venderdis ha probablamein plirs motivs. Per l’ina era il program dil venderdis sera cun Gigi, EAZ e Pronto, pia musica da rap e hiphop, plitost orientaus alla giuventetgna e per l’autra vegni la sonda preferida sco sera dad ir en sortida. «Las generaziuns giuvnas han schau plascher fetg e gudiu il program dil venderdis, denton era quel dalla sonda», declara Zanin che ha sez schau plascher il meglier ils concerts dalla sonda. Giganto hagi procurau per tempra da festival e Bligg seigi sco adina cu el sepresenti live staus ina bumba. «Jeu hai gudiu il pli fetg Kamrad, el ei staus sin tribuna cun in’extrema energia», aschia Florian Zanin. Sch’ei detti l’auter onn ina cuntinuaziun, ­vegnien ei mintgacass a mirar d’optimar il ­program dil venderdis per che quel tili in ­publicum mischedau. Bligg ei staus in grond magnet pigl Indoor Festival 2023. Bligg ei staus in grond magnet pigl Indoor Festival 2023. Publicum Kamrad Gigi ha procurau il venderdis sera per atmosfera da festival.

El marcau vegl da Glion ha la veta pulsau la sonda vargada pir ch’enzacu. 469 curridras e curriders ein separticipai agl emprem «Städtlilauf» a Glion e roschas d’ascpectaturas ed aspectaturs han animau ed encuraschau els. «Il publicum era incantaus e participontas e participonts han giu plascher. Nus havein survegniu massa cumpliments e selegrein gia silla secunda ediziun igl onn proxim», di Marita Leis-Caduff che presidiescha il comite d’organisaziun dil «Städtlilauf» a Glion. Tenor Leis-Caduff vegn ei bein a duvrar la proxima ga enqual adattaziun, mo tut priu seigi l’em­prema ediziun stada in success. Sin giavisch da pliras varts cumpleteschien ins eventualmein l’auter onn la cuorsa cun ina categoria da nordicwalk. Retg e regina Era dalla vart dils aspectaturs ei igl interess e plascher staus gronds. Cun cloms sco «dai, dai» ni «hop, hop» e sblatschar ils mauns han ei encuraschau las cur­ridras ed ils curriders che han priu peda per in cuort salid. Naturalmein ha la ­cuorsa dalla categoria «pign e pintga» attratg roschas ed oravontut las famiglias eran en febra da cuorsa. La cuorsa d’eliminaziun dalla sera ha procurau per tut speciala tensiun e la finfinala ein Nina Zoller ed Andreas Messer vegni encorunai sco emprema regina ed emprem retg dalla cuorsa «7130» (mira box). Ella categoria dallas damas ei Ornella Poltéra daventada secunda e Karin Schober tiarza. Tier ils umens ei Lukas Arnold arrivaus sco secund e Tobias Renggli sco tierz. Las gliestas da rangaziun cumpletas ein d’anflar tier «Datasport». Bun’atmosfera Ei era propi in bi cunfar, la sonda vargada suentermiezdi e l’aura gest sco ­fatga per cuorer. Tier la porta gronda ein 469 curridras e curriders serimnai per la partenza en pliras categorias. Denter quels era 230 affons. Tgi ha aunc priu encunter in bien cussegl, stendiu las musclas e fatg enqual exercezi, e tgi ha aunc giu da nuar endretg las curregias dils calzers e beiber enzatgei che dat forza. Propi in bi mirar – tonta glieud sportiva ed ell’aria ina certa tensiun ed ils fraids neu ­dall’ustria che semischedava cun quels da deodorants ed auters. Sin giavisch ed en collaboraziun cun l’Argo a Glion han ils organisaturs purschiu ina categoria «for all» nua ch’era persunas cun ­handicap han participau cun grond anim e plascher. Al «Städtlilauf» a Glion han dabia aspectaturas ed aspectaturs animau curridras e curriders. Il marcau vegl da Glion ei staus fullanaus la sonda cun glieud sportiva e da buna luna. Ina gruppa dil team dalla communicaziun.ch che ha teniu ensemen tochen ell’arrivada. «Städtlilauf» a Glion 469 participontas e participonts ein parti ellas categorias dils affons e scolars, quella dil prolog «7130» sco era las cuorsas popularas sin 4 miglias (6,6 km) ni 8 miglias (13,2 km). Punct culminont ei la cuorsa da qualificaziun «7130» stada. Tier quei prolog «7130» ein tuts participonts parti per ina distanza da 3,3 kilometers. Las empremas 35 curridras ed ils emprems 35 curriders dil prolog sut 22 minutas ein stai qualificai per la cuorsa dalla sera. Lezza ha menau el marcauet historic sin ina distanza d’exact 475,3 meters. Mintga atleta ed atlet qualificau ha absolviu 15 rundas e battiu pils plazs da podest e pil tetel da retg ni regina dil «Städtli» da Glion. (fmr/sr)

Igl gl’october 2021 ei la Via d’aventura NEAT a Tujetsch vegnida inaugurada. Duront gl’unviern ein mo ina part dils posts contonschibels. D’Anceinza ei l’entira senda puspei accessibla ed ils 23 da fenadur 2023 envida l’uniun NEATural ad ina fiasta cun giugs, divertiment e cultura. «Igl interess per la Via d’aventura NEAT ei fetg gronds ed ils resuns ordvart positivs», selegra Gelgia Deplaz, la presidenta dall’uniun NEATural che ha realisau la Via d’aventura NEAT. Sin quella senda cun dudisch posts survegnan visitadras e visitaders envesta ella construcziun dall’ovra centenara dil tunnel da basa dil Gottard. Igl ei ina tura cun posts informativs e creativs, adattada per famiglias, gruppas, viadis da scola e per tuts interessai a quell’ovra. Pass da siglientar Biebein duas uras cuozza gl’entir viadi silla via vest ed ost. Igl access ei pusseivels tier tuttas staziuns. Leu anflan ils visitaders era prospects e da quels ha l’uniun purtadra NEATural gia repartiu 3000 exemplars. «Igl interess ei pia dètg gronds e quei vesin nus era vid ils pass da siglientar ch’ein tschercai», di Gelgia Deplaz. Cul pass da siglientar gratuit san ils affons rimnar buls tier mintga staziun e cu el ei emplenius cumpletamein spetga ina pagaglia sin els. Quella san ei per exempel retrer tier La Conditoria, ella stizun Aurira ni tier Sedrun Mustér Turissem. Aschia han gia 500 affons retschiert pettas, ina cristalla ni in sacados. «Tut quels salids, giavischs e cumpliments ei bellezia», declara Gelgia Deplaz mussond ils dus cudischs da viseta ch’ein gia pleins. Construiders Sco Deplaz constatescha, dat ei plirs posts che vegnan preferi da visitadras e visitaders. Ils carschi seigien oravontut fascinai dils raquents dils miniers che hagien discurriu sin flisella. In’attracziun seigi era la plattafuorma sper gl’uclaun da Surrein che porschi ina survesta sillas novas cuntradas. Affons sediverteschien zun bugen tier il post culla rudlera tiel campadi. «Quei ei il sulet post che cuosta, ei san retrer ruclas da lenn per schar ruclar e cumbinar cun emprender ina tschuat dall’ovra centenara», declara Gelgia Deplaz ed aschunta ch’ei hagien gia duvrau varga 500 ruclas da lenn per la staziun numera 1. Sco ella di, ha la realisaziun dalla senda custau 780 000 francs, senza quintar la lavur voluntaria. «Ussa havein nus aunc in credit da 70 000 francs tier la vischnaunca e quei ei in brav buordi per noss’uniun», aschia la presidenta. Cullas entradas da differentas acziuns e sponsuradis sperien ei da prest saver pagar anavos quella summa. La proxima occurrenza ha liug ils 23 da fenadur 2023. In program variont cun cultura, giugs, divertiment ed ustria spetga sin pigns e gronds. Ulteriuras informaziuns: www.via-neat.ch Gelgia Deplaz, la presidenta dall’uniun NEATural presenta la carta cullas staziuns dalla Via d’aventura NEAT. L’ovra centenara dil tunnel da basa dil Gottard vegn presentada per liung dalla Via d’aventura NEAT. Il post numera 1 ei in favorit dils affons.

Gl’atun vargau ha Barclamiu Andreoli da Glion decidiu da calar sco menader dalla Gruppa da viandar Reinanteriur. 17 onns ha el organisau e purschiu cun in pign team mintg’onn 12 tochen 17 turas per e cun senioras e seniors dalla Surselva. Naven digl avrel tochen gl’october dat ei mintga secunda gievgia dil meins rimnadas da glieud allas staziuns da Mustér tochen Glion. Igl ei il termin ch’ils seniors dalla Surselva van sin ina tura cumineivla. Dapi ch’ei dat ella (mira scaffa) ei la Gruppa da viandar Reinanteriur daventada ina instituziun. «Ins s’empren d’enconuscher e sa tgirar il contact in cun l’auter», «Ins vesa novs horizonts», «Jeu tuornel adina a casa cuntenta e cun niev slontsch», «Sin quellas turas essan nus empau sco ina gronda famiglia», «Nus mein en loghens ch’ins havess maina visitau persuls» ein enqual commentari ch’ins auda adina puspei da participontas e participonts. El sappi mo confirmar tut quei, manegia Barclamiu Andreoli. Gl’um dall’annada 1945 ei oriunds da Vignogn e sesents a Glion. Naven dalla stad 2005 tochen gl’atun 2022 ha el organisau las turas dalla Gruppa da viandar Reinanteriur. Barclamiu Andreoli ha menau tschiens turas cun e per seniors. Il basegns da seschar menar «Igl ei miu pli bi hobi», manegia Barclamiu Andreoli. Esser giuadora, passentar il temps liber els cuolms ed ella natira, quei fa el il pli bugen. Ed el hagi buca mo in hobi, tradescha gl’um ch’ei en pensiun dapi 2005. Apicultura, cavals, catscha, sunar ella societad da musica, oltimers e sunar la tiba ein occupaziuns che han interessau ed accumpignau siu mintgagi sper la famiglia. Il pli fetg denton il viandar. Dapi ch’el ha calau sia activitad professiunala sco commisari da taglia ha la Gruppa da viandar Reinanteriur occupau el mintg’onn naven digl avrel tochen gl’october. Avon 25 onns ha el absolviu il cuors da guid da viandar dalla Cuminonza grischuna da sendas BAW. «Enconuschents dumandavan da vegnir cun mei sin in’excursiun. Aschia hai jeu viu ch’ei savess esser in basegns da menar turas. Toni Cavelti permiert e Guido Caduff, dus piuniers da sport e moviment ella regiun, havevan surpriu la responsabladad dalla Gruppa da viandar Reinanteriur. «Els han dumandau sch’jeu fussi promts da s’engaschar per quella», raquenta Barclamiu Andreoli. Aschia ha el entschiet ad preparar turas, recognisar ed organisar ils detagls. Mai stau in sforz «Mia finamira ei adina stada da porscher ina plivaleta, e buca mo da dumbrar pass», resumescha il Lumnezian sia premura. Tochen gl’onn 2012 haveva la Gruppa da viandar Reinanteriur registrau en tut 14'058 participonts e 242 turas. Tochen la fin da 2023 ei quella cefra s’accumulada pulitamein. Denter 80 e 100 seniors s’annunziavan per la tura dalla gievgia. Semtgar in program attractiv, planisar ils detagls cun reservar ils bigliets, las tschaveras, las pausas ed ils uraris d’auto da posta e trens ha occupau permanentamein gl’organisatur responsabel. Mai hagi el resentiu quei sco sforz pesont che tribulava el. Barclamiu Andreoli ha menau tschiens persunas tier umens-crap en loghens interessants. Geografia, historia, usits dalla cuntrada e schabetgs dalla natira includeva el, «quei s’udeva tier la plivalur dalla tura», manegia Barclamiu Andreoli. Il meglier program seigi quel da 2019 staus. Ina tura ha menau ils seniors sursilvans a Brinzauls e Vazerol, in’autra el ell’Alp Guschg el Principadi da Liechtenstein ed ina sur il Pass Tomül. Sco menader ha Barclamiu Andreoli gudiu d’astgar porscher in bi gi ed ina variaziun dil mintgagi. «Nus essan mai i en rescas, la segirtad ei adina stada centrala», sincerescha el e conferma ch’ei hagi lu era mai dau accidents. Ina suletta gada seigi ina persuna selischnada sin ina via d’asfalt e seigi sefatga seblessada levamein, raquenta il guid. Gl’avrel vargau, a caschun dalla radunonza generala dalla Gruppa da viandar Reinanteriur, han ils responsabels ed ils presents undrau Barclamiu Andreoli. Denter auter ha el era menau la cassa. La gruppa procura ch’ils mieds publics fan mintga stagiun ina pulita sviulta buca mo cun turists jasters, mobein era cun indigens.

Mesjamna ha la secziun Surselva dall’Associaziun dils possessurs da casas envidau alla 39avla radunonza generala. Quella ei stada a Sagogn. Varga 270 persunas han tedlau ella halla plurivalenta il referat tematic da Toni Hess. Il giurist oriunds da Glion e sesents a Cuera meina il survetsch giuridic dall’Administraziun da taglia dil cantun Grischun. Martina festivescha siu anniversari da 60 onns. Ella ei consorta e mumma e posseda ina casa d’ina famiglia. Sil tetg ha ella schau installar in implont fotovoltaic, ella ha engrondiu la casa cun scaffir ina habitaziun el surcombras. El temps avanzau avon la pensiun lai il p èr renovar la cuschina ed isolar l‘entira casa. Martina e siu um sa era selubir finanzialmein d‘aquistar in auto electric. Tut quellas investiziuns han consequenzas fiscalas. Da quei ha il referent dalla sera plidau. Las taglias - stedi in tema A moda capeivla ha il giurist Toni Hess dau ina survesta da quei che possessuras e possessurs da schischom stuessan saver dalla taglia. El ei carschius si a Glion e meina dapi biars onns il survetsch giuridic dall’Administraziun da taglia dil Grischun. La persuna fictiva Martina ha el priu pervia dall’actualitad. Alla 39avla radunonza generala dalla secziun Surselva dall’Associaziun dils possessurs da casas (APC) ha Toni Hess informau dalla teoria e dalla pratica en connex cun lavurs da mantener e renovar l’immobiglia. Ins stoppi differenziar lavurs da renovaziun e lavurs che augmentan la valur da quella. Cun 1886 commembers ei la secziun Surselva la secund-gronda suenter quella da Cuera e contuorn. Ella dat ei dapi 1984. El Grischun fan en tut 11’125 persunas en otg secziuns part dall’APC. Claudio Quinter, il president dalla secziun Surselva, ha saviu beneventar ella halla plurivalenta a Sagogn varga 260 commembras e commembers. La radunonza annuala da primavera ei mintgamai ina gronda manifestaziun sociala e dalla cumpignia. Ella ei cumbinada cun in referat cuort, ina tscheina e producziuns culturalas. A Sagogn han ils chors baselgia catolic e reformau embelliu la radunonza cun in tschupel canzuns romontschas, quei sco chor unificau sut la direcziun da Georg Candrian e Fina Blumenthal. Las cundiziuns mundialas En siu rapport annual ha Claudio Quinter dau ina survesta dallas tematicas che fatschentan vinavon la APC. Sco el ha getg, vegnan ils possessurs da casas confruntai pli e pli cun taxas, dezonaziuns e proceduras birocraticas per lubientschas da baghegiar. La situaziun geopolitica mundiala influenzeschi las investizuns dil proxim futur, aschia il problem d’energia, il prezi d’ieli ed il tscheins hipotecar. Spargnar energia e spargnar taglia ein dus cavazzins virulents pils possessurs da casas. Il referent dalla sera Toni Hess ha buca saviu dar recepts e cussegls explicits en quei connex. El ha denton rendiu attent che investiziuns per spargar energia lubeschan da scuntrar culla taglia, aschia per exempel enten isolar il tetg ed installar ina pumpa da calira ed implonts fotovoltaics. Ins sappi schizun reparter ils cuosts sin duas periodas da taglia. Il giurist ha discurriu cuortamein era dall’imposiziun fiscala sill’atgna locuziun. Igl ei medemamein ina tematica che fatschenta cuntinuadamein ils possessurs da casas e habitaziuns. Claudio Quinter (sen.) cul referent Toni Hess.

78 cantadurs… e dus musicants; aschia intitulescha la Ligia Grischa il concert annual. La sonda vargada ha il grond diember da cantadurs ed ils dus musicants Domenic e Curdin Janett dau concert ella baselgia dalla Claustra da Glion. Gia il tetel «78 cantadurs...e dus musicants» relatta la satisfacziun che 15 novas vuschs ein entradas ellas retschas da cantadurs dalla Ligia Grischa. In’acziun da fuffergnadi ha purtau il success. En las vuschs dil chor cun cantadurs da tonta experientscha e ton talent ei il cant vegnius emplenius cun volumen sur tuts registers, ina buna premissa per igl avegnir. Sora Madleine ha beneventau sonda vargada ils cantadurs ed ina baselgia dalla claustra da Glion pleina d’audituras ed auditurs. Denton ha ella era supplicau da patertgar vid carstgauns che san buca retscheiver plaschers e cultura en lur veta solitaria agl ur dalla societad. Il relasch digl uestg Georg Schmid de Grüneck (1851–1932) Ell’emprema part dil concert annual ei stau d’udir cumposiziuns dils renomai classichers e romantichers Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Franz Schubert e Ludwig van Beethoven. Quels havevan da far nuot cul lungatg romontsch e medem ei pusseivel tier Alfons Tuor, Flurin Camathias ni Giacun Hasper Muoth che vegnevan mo darar da tedlar la musica dils renomai cumponists. Che lur litteratura romontscha ei suttamessa allas melodias classicas ei d’attribuir a Georg Schmid da Grüneck. Igl um bein scolaus en differentas scienzias e musicalmein talentaus ha enzinau la maridaglia denter il romontsch e la musica classica. Alla fin dil concert ei aunc resunau la renomada ovra digl uestg da Surrein «Il paun palus», in’ovra vigurusa plein slonsch. Las canzuns da pag ed in omagi a Gion Antoni Derungs Las canzuns novas dils cumponists contemporans Cyrill Schürch, Christoph Cajöri e David Lang ein ovras pretensiusas per chor viril. Mintga cumposiziun ei predestinada sco toc da pac a fiastas da cant. Malgrad in impuls da musica nova ein ellas cantablas quei ch’ei d’attribuir als texts da Leza Uffer, Arnold Spescha e Gion Deplazes. Quei ch’ellas drovan ei in cant bein intonaus, ina dinamica adattada al cuntegn, tut lavur digl interpret e dirigent. Christoph Cajöri ha demussau sia cumpetenza ed ils cantadurs han suandau mintga moviment e gest da siu direger. Ella tiarza part dil concert ein sis canzuns da Gion Antoni Derungs (1935–2012) resunadas. Quellas canzuns dattan in maletg dil vast artg musical dil renomau cumponist romontsch. Con bein tuccan ses tuns il sentiment atmosferic el text. «Il mescal ei cozza per mei, e l’unda che betscha miu pei scuttina a mi ell’ureglia in cant giavinont da smarvegl!» (Gion Cadieli – Spel lag). In cuntegn sco in maletg da Segantini ed enzugliaus en melodia daventa la scena realitad. Sco cuntrapunct sepresenta la canzun «Tuccau» dil malsegideivel catschadur che tucca enstagl la lieur – in giat. Tala expressiun dil maletg e schabetg segna la fermezia dallas cumposiziuns da Derungs. Sia musica atmosferica irradiescha e porta siu num sur cunfins. Cun la canzun «Ei fa notg» ha la Ligia Grischa regurdau vid in valent um dalla cultura romontscha, Carli Scherrer. El ei morts dacuort ed ha schau fastitgs restonts alla Romontschia. La virtuositad musicala dils Janetts L’affischa che Domenic e Curdin Janett fetschien part al concert ha schau arder tensiun da spetga. L’aspectativa digl auditur ei severificada. Lur presenza musicala ha dau valeta allas producziuns. Els dus ein campiuns d’interpretar musica e quei cun ni senza notas, sco solists ni accumpignaders dil cant dil chor. La simbiosa dil cant Ligia Grischa e la musica dils Engiadines ha purtau il fretg giavischau. Igl auditori ha engartau el concert a Glion ina Ligia Grischa renovada. Sper las retschas da cantadurs puspei emplenidas ha era la presenza dalla vicedirigenta Rilana Cadruvi Scherrer dau niev maletg e slonsch. Ils commentaris da Christoph Cajöri han purtau capientscha supplementara al publicum. E cun Mathias Pfister sco niev president ha la cuntinuaziun dalla organisaziun dil chor viril Ligia Grischa saviu cuntinuar cun la lavur digl antecessur president Aurelio Casanova.

L’organisaziun tetgala dalla economia grischuna da lenna ha fatg il vendergis vargau in dils emprems pass per sia nova strategia. Lenn Grischun ha envidau a sia emprema radunonza generala publica ella Tegia d’uaul a Laax. Entochen ussa ha l’organisaziun ch’ei s’etablida avon varga 20 onns, operau plitost davos escha serrada. L’uniun Lenn Grischun unescha sut siu tetg l’entira branscha dalla economia da lenna ch’ei activa el cantun Grischun. Ella tonscha dils possessurs d’uaul, via ils menaschis forestals, interprendiders forestals, la branscha da construcziun en e cun lenn entochen tier inschigniers ed architects. «Entochen ussa havein nus salvau nossas sedutas plitost davos escha serrada. E quei sulet cun representantas e representants dallas uniuns purtadras da Lenn Grischun», quei ha il president dalla uniun tetgala, Peter Flütsch, declarau il vendergis ella Tegia d’uaul dalla vischnaunca da Laax. Nova strategia Lenn Grischun ha numnadamein envidau alla emprema radunonza generala publica. «Il pass ella publicitad ei part da nossa nova strategia.» Sco quei ch’il president da Lenn Grischun ha getg alla FMR han era las finanzas motivau la suprastonza da volver il guvernagl en in’autra direcziun. «Nus havein fatg stem che nossas finanzas tonschan buca per exequir nossas incumbensas sco uniun tetgala dalla economia grischuna da lenna.» Novissimamein san ton interpresas, organisaziuns sco persunas singulas intressadas alla economia da lenna dil Grischun daventar commember tier Lenn Grischun. «Enteifer tschun meins havein nus retschiert 63 commembers.» Quei ha il meinafatschenta da Lenn Grischun, Marcel Lerch, tradiu. Potenzial vesa il meinafatschenta senz’auter per in commembradi da varga 400 commembers. Els duein gidar ad emplenir la cassa da Lenn Grischun cun la contribuziun annuala a prau cun ils daners che vegnan dil cantun. «Via cunvegna da prestaziun retschevein nus ina summa annuala dil cantun da 295 000 francs.» Ina summa buca pli adattada dapi 20 onns, sco quei ch’il president Peter Flütsch ha dau d’entellir. «Nus lein contrahar cun il cantun davart las finanzas.» Lavur da promoziun Sengaschar vul Lenn Grischun principalmein da promover il lenn grischun naven digl uaul entochen ella construcziun. «Nus lein far la lavur da promoziun che nos commembers san buca far.» Tgirar las relaziuns denter ils singuls exponents dalla branscha ei tenor Marcel Lerch indispensabel. «E nus vulein far attent la publicitad silla valur dalla economia d’uaul.» Per exempel sin la pusseivladad d’arcunar CO2. «Leu nua ch’igl uaul vegn nezegiaus ed il lenn duvraus da baghegiar vegn il CO2 arcunaus.» Peter Flütsch ha fatg attent alla radunonza che Lenn Grischun sustegni ufficialmein la lescha per la protecziun dil clima en votaziun ils 18 da zercladur 2023. Il culiez dalla butteglia La gronda sfida per l’economia grischuna da lenn ei il grond quantum da lenna grischuna che banduna il cantun. Sulet 25 % dil tagl annual da biabein 250 000 cubics lenna da nez setschentan sin ina resgia grischuna. «Il culiez dalla butteglia ei gia dapi onns enconuschents.» Ed enconuschent eis ei ch’il cantun Grischun ha barschau pulit l’atgna detta culla resgia gronda da Domat. «Tonpli essan nus satisfatgs ch’ei dat ussa ina soluziun regiunala a Tinizong», ha Peter Flütsch getg. Igl interprendider sursilvan Flurin Maissen ei medemamein staus presents alla radunonza a Laax. El valetescha la strategia nova da Lenn Grischun sco pass ella dretga direcziun. «Igl ei impurtont che las instituziuns publicas sco cantun e Viafier retica promovan pli fetg il lenn indigen.» Furnir lenna Flurin Maissen fa attent ch’ils resgiaders grischuns savessan era furnir lenna da secunda qualitad per ils plazzals da construcziun publics. «Las instituziuns publicas ston denton pretender che quella lenna da construcziun vegni ord igl agen uaul.» Igl interprendider quenta cun igl engaschi da Lenn Grischun en quella direcziun. La cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha dau als presents ella Tegia d’uaul in cuort sguard en sia nova incumbensa ch’ella exequescha dapi tschun meins al tgamun dil Departement d’infrastructura, energia e mobilitad. Ed a quei departament appartegn era igl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira. Carmelia Maissen ha enumerau entgins aspects che pertuccan igl uaul grischun e ha denter auter era puntuau la strategia cantunala da duvrar la lenna digl uaul grischun. «Il cantun sez lai construir ina buna part da ses baghetgs en lenn.»

La fin d’jamna vargada ei Vrin stau in liug da fiasta. La Societad da musica Greina Vrin ha numnadamein festivau il giubileum da 150 onns. La Societad da musica Greina Vrin ha envidau la fin d’jamna vargada alla fiasta da giubileum da 150 onns. La sonda ha il concert da giubileum cun fiasta giu liug e la dumengia il til festiv culla musica giubilara e sis musicas envidadas. Pompus e festiv eis ei stau, mo deplorablamein ha la plievgia disturbau empauet. Aschia ha il publicum sulet gudiu e strusch giu mauns libers per applaudir, damai ch’ei stuevan tener ils parisols. Musica activa – ier ed oz La Societad da musica Greina Vrin vegn dirigida oz da Corsin Alig. Ella ei aunc ­suenter 150 onns activa e viva e dumbra 26 musicantas e musicants. Igl onn 1873 haveva il student Rest Antoni Solèr (il «Colonel») fundau la Musica Greina Vrin ensemen cun sis auters cumpogns da sia posa: Sep pot, Gion Battesta ­Caviezel, Gion Giusep catschadur, Gion Giusep dall’Acla, Sep Antoni Caviezel e Gion Paul Solèr. Sco RTR ha rapportau, ei Rest Antoni Solèr era gest staus gl’em­prem dirigent ed ha fatg quei duront en­tgins onns. Ils instruments haveva la musica survegniu lezza gada ord il rufid dalla Musica dils cadets dalla scola cantunala, scriva il cronist Gieri Antoni Caviezel. Il fravi d’irom da Lumbrein havevi lutegiau ensemen la tocca e silsuenter seigi ei para stau pusseivel da sunar dètg pulit cun quellas «tschabraccas». (fmr/rtr) La Societad da musica Greina Vrin. Foto Daniela Derungs Tgi che haveva buc parisol, ha encuretg zanu’auter suosta. Foto Daniela Derungs Era ella plievgia han las musicantas ed ils musicants dau tut. Foto Daniela Derungs La societad da cauras ha era fatg parada. Foto Daniela Derungs

Il decuors dil di succeda savens muort rutina. La plipart dils carstgauns fan buc gronds patratgs surlunder e funcziuneschan aschia di per di. La rutina dat ina structura e segirtad. La rutina sa denton era esser ­lungurusa. Oravontut cura ch’il trot da mintgadi tegn tei entamaun. Mia lavur ei dètg varionta e pretensiusa. Mo era jeu crodel mintga quatertempras el trot da mintgadi. En in aschinumnau «Hamsterrad». Per mei ei quei ina fallida expressiun. Damai ch’il raspun sa exact tgei ch’el fa en sia roda. Mia feglia ha in raspun, il Coco. Quei animal carin para d’esser bugen en sia roda. Cun contemplar Coco encorschel jeu spert sia strategia. Inaga cuora il raspun ch’ei petga fiug ­leuen. In’autra gada ballon­tscha el plaunsiu vi e neu, ins savess dir, el less relaxar. Mintgaton sortescha Coco da vart dretga. Ed in auter di da vart seniastra. Mo il raspun tila adina sia conclusiun. Cura che Coco ha avunda, seglia el ord la roda. Ei dat perfin dis ch’el va buc lien. Sco menziunau sun jeu era enqualga en mia roda. Levar, sepinar, mirar che mia feglia mondi ad uras a scola, e lu ir a luvrar. Cun spitgar a Turitg sin in bus che meina mei tier miu client, vesel jeu in tram che ha il medem terminal. Jeu hai temps avunda e sedecidel d’entrar oz el tram. ­Daco buca prender inaga in’autra via? Per miu smarvegl sun jeu en paucas minutas el ­liug giavischau. – «Quei ­astga buc esser ver», tratgel jeu cun sortir dil tram. Duront jamnas hai jeu giu fatg in viadi detur. Mobein, ei tonscha aschia da dar ina egliada en ina boutique pintga sper via. Jeu dun in sguard sin in pullover clar mellen. Jeu portel adina plitost vestgadira stgira. Daco buc inaga enzatgei mellen? La vendidra ei spir cumpliments cura ch’jeu emprovel il pullover. Sch’ella ha raschun, sai jeu buc. Mo jeu decidel da cumprar e gest trer en il pullover mellen. Aunc adina memia baul arrivel jeu tier miu emprem client. Signur S. arva igl esch. Cuort declarel jeu il motiv, daco ch’jeu ­seigi gia tier el. Riend di ­signur S. ch’jeu astgel mo entrar pli baul, cunquei ch’jeu portel oz in lismer mellen e tarlischel sco il sulegl. Il pullover resta in tema. Era tier la proxima clientella. Tgei effect e tgei legra caussa. Sortir dalla roda ei forsa gnanc schi grev. Cun caussas semplas. Esser ­aviarts per novas experienzas cun svilups realistics e buc cun grondas illusiuns. Lura dat ei numnadamein era neginas trumpadas. Prender in’autra via sa da temps en temps schizun arver novs horizonts. Detg cun auters plaids – fai sco il Coco! Decida ti cura che ti entras e bandunas tia roda, tiu trot da mintgadi. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da ­Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Onn vargau, a caschun dil giubileum da sur Flurin Camathias, eis el sepresentaus la pli emprema gada. Sonda ha il chor d’affons TICO da Laax dau la secunda gada in concert. Dus tozzels affons dall’emprema tochen quarta classa han cantau canzuns tiel motto «sin viadi». Ils affons selegrien fetg da mussar quei ch’els hagien empriu, han ins saviu leger egl invit. Entrond ell’aula dalla casa da scola Grava, han ins lu era encurschiu quei. Els eran alterai e pudevan strusch spitgar dad ir sin tribuna. Ell’aula havevan geniturs, tattas e tats, padrins e madretschas, augs ed ondas ed interessai da Laax e contuorn priu plaz. Suenter ina interrupziun da varga dus decennis ha Laax puspei in chor d’affons. En vesta al giubileum da 150 onns dil poet sur Flurin Camathias han Umberto e Rinaldo Camathias instradau gl’october 2020 il project «chor d’affons TICO». Tgei che quella scursaniziun munta han il dirigent Umberto circumscret aschia: «Igl ei ina cumbinaziun da ‘TI COntas, e nus mussein CO’». Body Percussion e Don Quijote Ch’els contan bugen han ils 27 affons dall’emprema tochen quarta classa mussau al concert. La matinada allas 10.00 ell’aula Grava ei stada dedicada al motto «sin viadi». Vestgi cun t-shirts alvs e jeans, tuts cun schubalas ellas colurs digl artg s. Martin, han ils affons beneventau culla canzun «Grüezi.Bonjour». Sco il moderatur Rinaldo ha explicau, han els vuliu mussar sez mintga canzun cun in maletg. Duront la producziun da mintga singula han ins viu quel silla tenda. Ils quater blocs ha il chor cantau a cappella e cun Rica-Maria Cathomen al clavazin. Canons sco «Kaana Kameme» e «Do Re MI», lu la canzun spagnola «Mantxacun»«ord il musical d’affons «Don Quijote» e duas canzuns cun moviments el stil «Body Percussion» han schau semegliar cuort. Tenor il motto «sin viadi» ha gl’auditori tedlau canzuns da differents loghens, stils, temps e lungatgs. Schizun ina dil temps medieval da Guido d’Arezzo. L’africana «Key Key Kula» da Ghana ha buca astgau muncar. Quella contan ils affons specialmein bugen, els han mussau quei cun frestgadad e fatschas da rir. Il chor Tico en acziun sin tribuna a Laax. «Va per la brina» Onn vargau eran 18 scolaras e scolars separticipai al project TICO, uonn eis ei gia 27. E pigl onn da scola 23/24 seigien aunc daplirs s’annunziai aschia ch’ins vegni a dar dus chors, ha il moderatur getg. Flurina Cantieni-Gliott ha engraziau per l’iniziativa e la lavur che Rinaldo ed Umberto Camathias prestan en lur temps liber cun e pils affons. Als affons ha ella engraziau alla fin suandontamein: «Hej, affons, quei ei stau coolira». Egl auditori han ins viu duas persunas che han promoviu fermamein duront decennis il cant e la musica, els han sufflau la burnida e teniu ella per la generaziun giuvna. Gion Balzer Casanova, burgheis d’honur da Laax, ed Arnold Spescha, anteriur dirigent, musicolog e literat, pon haver giu tschaffen dil concert da TICO. Sco Rinaldo Camathias ha getg ella moderaziun, haveva el cantau gia en sia affonza la canzun tradiziunala appenzellesa «Va per la brina», in toc che Gion Balzer Casanova haveva arranschau pil chor d’affons da Laax. Davos las culissas han las mummas lur merets ed ina rolla centrala per TICO, cun survetschs da logistica ed organisaziun dil chor. Suenter il concert han ellas envidau tuts da star da cumpignia e da guder quella. Aunc avon ha il chor cantau ina canzun dils Americans Sally K. Albrecht e Jay Althouse. Quella ha Andrea Schmed-Camathias translatau en romontsch. Ella caracterisescha gl’avegnir dils affons: «Ussa drova ei engaschi da nus tuts. Lein sedar per nossa tiara, lein crear in niev futur per nos affons», ha il chor dau d’entellir agl auditori.

A Sagogn ei il Survetsch archeologic dil Grischun vidlunder d’excavar in santeri historic. Entochen ussa han ils archeologs scuviert 24 fossas. Tochen la fin dil meins quentan ins cun in tozzel dapli. La vegliadetgna dall’ossa e dils skelets ei aunc buca clara, ella vegn verificada a Basilea cun examinaziuns antropologicas e fisicalas culla metoda C14. Gl’onn 1972 ha in’interpresa da baghegiar cavau l’emprema gada in foss el quatier da Casut a Sagogn. Lur incumbensa eri stau da metter ella tiara la lingia da telefon. El contuorn dall’ustria Stiva Grischuna ein els fruntai sin ossa e skelets. Il Survetsch archeologic dil Grischun ei vegnius sil plaz, el ha examinau e documentau l’anflada. Silsuenter han ils maschinists cavau vinavon ella Gassa stretga denter Fraissen e Casut. Puspei ein els fruntai sin ossa. Enzatgi haveva ordinau lezza gada da far vinavon senza annunziar l’anflada, da tschentar la lingia e da serrar il foss. In dils skelets en ina fossa mirada aposta per la persuna. Examinaziun antropologica 51 onns pli tard, cun sanar la via dil quatier, cuntinuescha la historia. L’entschatta matg 2023 han ins scuvretg ils emprems skelets en quei contuorn. «Entochen ussa havein nus anflau 24 fossas», conferma Christoph Walser, il menader dalla perscrutaziun dil terren dil Survetsch archeologic dil Grischun, e remarca «igl ei aunc buca finiu, ei vegnan aunc pliras». Siu collaboratur Thomas Proprotnik meina il plazzal a Sagogn. El conferma ch’ins hagi anflau skelets da carschi ed affons. «Lur vegliadetgna ei aunc buca clara», conferma el. Vinavon gi el ch’ins vegni a prender ora tuttas restonzas humanas, vul gir che tutta ossa vegn rimnada e salvada precautamein, transportada a Cuera e conservada. «Per saver datar lur vegliadetgna eis ei impurtont che nus tuchein en quella mo cun vons». Christoph Walser conferma ch’ins vegn a tarmetter l’ossa a Basilea. Egl Institut intercantunal per antropologia vegn l’anflada perscruttada detagliadamein. Quei munta ch’ils scienziai san definir la schlatteina, um, dunna, affon, eruir eventualas malsognas ni accidents. Morts buca exnum dalla muria La vegliadetgna sa l’antropologia denton buca definir. «Gliez san ins far culla C14», explichescha Christoph Walser (mira scaffa). Tochen la fin dil meins han el e sia squadra d’archeologs peda d’excavar, rimnar las restonzas dils carstgauns da Sagogn ch’ein morts avon tschentaners e documentar exact la posiziun dalla fossa, terren e liug dall’anflada. Gl’archeolog puntuescha ch’ins ei fruntaus el Vitg dado da Sagogn sin in santeri cun fossas ch’ein cavadas e construidas sistematicamein. Pliras fossas ein construidas cun mirs. Sin requisits accumpignonts ch’ins metteva els vischials ein ils archeologs aunc buca fruntai. «Quei savess aunc schabegiar ils proxims gis», manegia el. «Entochen ussa havein nus negins indezis ch’igl ei in santeri dalla pestilenza», declara Christoph Walser. Sco Walser gi el discuors culla FMR, duessen ils resultats dalla metoda C14 e l’analisa antropologica dallas anfladas a Sagogn vegnir publicadas el rapport annual dall’Archeologia Svizra. Gia 1965-1968 havevan excavaziuns sil casti da Schiedberg a Sagogn purtau alla glisch 25’700 ossa d’animals. Lezza lavur paleoanatomica ha Angela von den Driesch documentau 1973 el cudischet «Viehhaltung und Jagd auf der mittelalterlichen Burg Schiedberg bei Sagogn». Ils objects dallas scavaziuns vegnan rimnai, catalogisai e documentai exact. La metoda C14 – tgei ei quei? La dataziun radiocarbonica C14 ei ina procedura da mesirar e datar material organic. Tut quei che ha viviu inagada cuntegn e mantegn carbon. Pia lenna ni ossa da carstgauns ed animals. Il chemicher Williard Frank Libby ha scuviert quella metoda e retschiert persuenter 1960 il premi Nobel. Culla metoda radiocarbonica C14 san ins datar material ch’ei denter 300 e 60'000 onns veglsQuei material miert mantegn sia radioactivitad, el center dalla metoda da mesirar C14 ei la cumbinaziun d’isotops carbonics, nitrogen, siat neutrons e siat protons e la lescha dalla decumposiziun. Ina impurtonta premissa ch’ins sa far las mesiraziuns ei ch’il material ei buca contaminaus cun partichels jasters che sfalsificheschan la vegliadetgna. Perquei ston ils archeologs e perscruttaders luvrar fetg schuber e mo cun vons.

Sco affon level jeu daventar pescadura. In di alla riva dil Rein Anteriur veva plantau quell’idea en miu tgau. Quei star attent sper l’aua, quei spitgar e sperar, e lu era il seser e far cumadeivel, quei veva plaschiu. Che jeu magliavel sgarscheivel bugen pèschs ha probabel era aunc giugau ina rolla. Mo igl ei vegniu auter. Igl ir a pesca ha culs onns piars si’attracziun. Entras mia clamada sco collaboratura pastorala savess ins forsa dir che jeu seigi daventada ina pescadura da carstgauns. Cun gliez maletg veva Jesus numnadamein perschuadiu Pieder ed Andriu da suandar el. Mo mia clamada vesel jeu plitost el motivar carstgauns per la cuminonza cristiana che da pescar els. Dapli sai jeu entscheiver en cul pèsch, oravontut cun la simbolica dil pèsch. El vegn avon dètg savens en la Bibla, s’udeva el gie tier il nutriment da basa dil pievel d’Israel. Buca mo il pèsch sco nutriment, mobein era quel sco simbol ha procurau pil surviver dils carstgauns che cartevan en Jesus Cristus. Quei duront il stgir temps dalla persecuziun dils cristians egl emprem tschentaner. Il pèsch valeva lu numnadamein sco segn secret denter cristianas e cristians. Mo pertgei in pèsch sco segn da cardientscha cristiana? El grec, il lungatg dil Niev Testament e dallas empremas pleivs, numnan ins il pèsch ICHTHYS. Ord ils emprems bustabs dad ICHTHYS selai formar il confess «Iesous CHristos THeou Yios Soter», quei che munta: Jesus Cristus, Fegl da Diu, Salvader. Pia in cuort credo. Il pèsch sco segn da cardientscha ei ius empau en emblidonza. En nossa tiara astgein nus s’identificar libramein cun las diversas religiuns e confessiuns. Per cletg! Mo con libers sesentin nus veramein en caussas da cardientscha? Ei drova ozildi adina dapli curascha da conceder ch’ins ei cartents, ch’ins fa oraziun, ch’ins lai battegiar igl affon, ch’ins ei commembra dil cussegl pastoral. Cun prender part activamein ad ina cuminonza religiusa, cun esser in pèsch el grond ocean divin, raccoltan ins buca exnum likes, forsa plitost in rir el discus. Tuttina less jeu far curascha da buca sezuppar els encardens stgirs digl ozean divin ni forsa schizun da siglir ord l’aua. Jeu sun perschuadida che l’aua da Diu ei veta e dat a nus veta e ch’el selegra dalla diversitad da nus pèschs. «Ei drova ozildi adina dapli curascha da conceder ch’ins ei cartents, ch’ins fa oraziun, ch’ins lai battegiar igl affon, ch’ins ei commembra dil cussegl pastoral.» Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil è teologa ed assistenta pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Atgnamein vevel jeu gia scret e registrau auditiv il «Pled sin via» per la proxima ediziun. Mo lu hai jeu legiu ed udiu ils patratgs ch’Orlando Cadonau veva fatg per la dumengia vargada. El raquenta da siu confess d’esser ateist, da sias resalvas enviers l’instituziun dalla Baselgia e da sias damondas, sin las qualas el anfla buc ina risposta cuntenteivla en la religiun. A moda surprendenta ed aviarta ha el era confessau ch’el cartess bugen e ch’el empermettess da quella cardientscha levgiament, consolaziun e speronza. Quei tut scriva el a moda reflectada e senza offender talas e tals che crein. Siu «Pled sin via» ha contonschiu mei, ha buntganau e plidentau mei. Aschia hai jeu buca saviu far auter che rispunder. Jeu less bugen rispunder ad Orlando cun confessar che jeu creiel en Diu e sesentel tuttina, ni malgrad mia cardientscha, libra. Che jeu vesel il raquent biblic dalla scaffiziun buca sco in’emprova dils carstgauns da declarar co il mund ein daventaus, mobein pertgei ch’el ei daventaus. E che jeu vesel Diu buca sco in che diregia miu tscheff dalla veta, mobein ch’el ei cun mei el tscheff – duront dis da bun’aura ed era el stemprau. Orlando sereferescha sin il filosof e criticher da religiun, Karl Marx, e sil patratg che la religiun seigi opium dil pievel. Fagend mia oraziun dalla sera ei in surrir sgulaus sur mias levzas, patertgond che jeu tragi uss en mia purziun opium avon che durmir. Mia cardientscha gida mei senz’auter en las pli differentas situaziuns da mia veta e dat adina puspei orientaziun sin via. Auter ch’ ina droga fa ella denton buca dependenta ed ella procura plitost per sulegl che per nebla en mes patratgs. E da principi enneu ei era buca da quintar cun schliats effects secundars. Ils patratgs d’Orlando lain sentir ch’el ei alla tscherca. Quei sun jeu era, pertgei era sco cartenta hai jeu buc il sentiment dad haver anflau la verdad. Crer vul dir encurir. En quei senn vesel jeu il confess dad Orlando sco impuls da reflectar miu agen crer. Dubis haiel era jeu enqualga. Els bintgunan mes fundaments da cardientscha e controlleschan, schebein jeu hai baghegiau sin bien fundament. E sco Orlando teidlel era jeu magari Pascal Gamboni. Per oz duei valer quei che lez ha era detg: Ussa fo in punct. Flurina Cavegn-Tomaschett, teologa e collaboratura pastorala. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Fagend mia oraziun dalla sera ei in surrir sgulaus sur mias levzas, patertgond che jeu tragi uss en mia purziun opium avon che durmir.

Encunter la decisiun dil cussegl da vischnaunca da Mustér da conceder in credit da 390 000 francs al project dalla punt pendenta denter Mustér/Sontga Gada e Mumpé Medel ha in gruppa inoltrau in referendum. Ussa ei il suveran dalla vischnaunca da Mustér envidaus da decider, sch’el vul acceptar il referendum e satrar il credit a favur dalla pendenta. «Nus havein nuot encunter la punt pendenta», gi Ignaz Furger che ha inoltrau cun ina gruppaziun il referendum encunter la decisiun dil cussegl communal dalla vischnaunca da Mustér. Alla seduta dils 18 d’avrel 2023 ha il cussegl communal concediu in credit da 390 000 francs al project per ina punt pendenta denter Sontga Gada a Mustér sur la val dil Rein vi entochen Mumpé Medel. Tenor ils iniziants ei la punt grazia a sia lunghezia da 300 meters che sestendan 100 meters sur il funs dalla val: «Buca mo la pli liunga punt pendenta dil Grischun, mobein ina dallas pli spectacularas en Svizra.» Buca s’accordar san Ignaz Furger e las 128 ulteriuras persunas che han suttascret il referendum cun la decisiun dil parlament communal da conceder il sustegn finanzial al project dalla punt pendenta. Els renfatschan als iniziants dalla punt d’agir cun tactica da salami. Ignaz Furger: «All’entschatta han els adina puntuau da vuler realisar la punt senza sustegn finanzial dalla vischnaunca.» Ignaz Furger regorda als 90 000 francs sustegn da planisaziun che la vischnaunca ha gia concediu ed al credit da 390 000 dil cussegl communal. «Ussa eis ei uras che la populaziun decida.» Perschuadi dalla legitimaziun La reporscha da tactica da salami refusa Edgar Durschei detschartamein. El fa part alla gruppa dad iniziants che persequitescha l’idea da realisar ina punt pendenta denter Sontga Gada e Mumpé Medel gia dapi varga treis onns. La reporscha ch’el e ses cumbattants hagien getg da realisar il projet senza sustegn communal ei era per Edgar Durschei buca nova. El conceda dad esser stai, sco iniziants dalla punt, empau memia euforics all’entschatta. «Nus essan denton perschuadi che la contribuziun da 480 000 francs dalla vischnaunca ad in project da 1,9 milliuns francs ei legitima.» Edgar Durschei fa attent alla valur turistica dil project buca sulet per la vischnaunca da Mustér, mobien per l’entira regiun. El menziuna il grond sustegn da donaturs e sponsurs demussaus viers il project cun pintgas e grondas contribuziuns. «Buca meins che 190 persunas han cumprau in meter dalla punt e demussau aschia lur simpatia.» Edgar Durschei e ses cumbattants per la punt pendenta speran ch’il suveran da Mustér sustegni il credit communal per la punt pendenta e refuseschi il referendum. Per la finamira cuntraria s’engascha Ignaz Furger ch’ei dil meini che la vischnaunca hagi auters projects pli urgents per impunder in miez milliun francs. El gi da haver retschiert dabia sustegn per il referendum. «Nus havessan retschiert aunc 100 suttascrpziuns dapli, sche nus havessan rimnau pli stedi.» Sustegn dalla suprastonza Cumplein sustegn cattan ils iniziants per ina punt pendenta dalla suprastonza communala, sco quei ch’il president communal René Epp puntuescha. «La vischnaunca sto surprender sulet 25 % dils cuosts dad in project dad 1,9 milliuns francs.» El fa attent alla valur turistica dalla punt per Mustér e l’entira regiun. «E pigl gl’auter survegnin nus grazia alla punt pendenta ina colligiaziun independenta cun Mumpé Medel.» Per positiv valetescha René Epp l’iniziativa privata da recaltgar 1,4 milliuns francs a favur dad in projet public. «Quella iniziativa privata mereta il sustegn dil suveran.» Perschuader il suveran dils avantatgs dalla punt pendenta e dil credit vulan era ils iniziants dalla punt sco quei che Edgar Durschei gi. «Secapescha che nus proponin da refusar il referendum.» Engaschi a favur dil referendum el cumbat communal da votaziun dils 18 da zercladur 2023 annunzia perencunter Ignaz Furger. Tgei che schabegia cun la punt pendenta, sch’il suveran accepta il referendum ella votaziun sa Edgar Durschei buca dir. La contribuziun empermessa dil cantun alla punt pendenta ei tenor sias explicaziuns buca periclitada. «Igl ei segir buca sempel da recaltgar ils 390 000 francs concedi dil cussegl da vischnaunca da vart privata.»

La davosa fin d’jamna ei stau a Genevra il 14avel campiunadi svizzer ella gimnastica d’acrobatica. Igl ei ina disciplina sportiva ch’ei dat pér dapi 30 onns. L’emprema gada ei era ina delegaziun grischuna stada dalla partida. L’Uniun da gimnastica Cadi (UGC) ei associada da niev alla federaziun svizra d’acrobatica, igl ei la suletta grischuna che trenescha activamein en quei sport. Dapi in onn lavuran la pedagoga da sport Anja Klittich Berther, ensemen cun Mihail Semenov ed Iryna Semenov ella gruppa «AcroGim» dall’UGC. Il viadi e la participaziun al campiunadi svizzer seigi stau ina impurtonta experientscha ed ina investiziun pigl avegnir, scriva l’uniun en sia communicaziun. Alina Berther, Lidia Semenova e Maryna Semenov ein parti ella categoria «Trio» cun otg ulteriuras squadras. La sursilvana ei daventada quarta. Ella categoria «Mix Paar» han Livio Gadola e Noemi Vögtli gudignau la medaglia d’aur, els ein ils emprems campiuns svizzers en quella disciplina dall’acrobatica. Ella categoria «Duo» ein Meret Berger ed Alina Gadola separticipadas, medemamein Jael Flepp e Mariia Varana. (fmr/abc) L'Uniun da gimnastica Cadi al campiunadi svizzer a Genevra.

La radunonza communala da Flem ha approbau gliendisgis il quen 2022 dalla vischnaunca. Quel muossa in resultat da record. Avon treis onns han votantas e votants da Flem approbau all’urna in credit da baghegiar da 20 milliuns francs per la nova pendiculara FlemXpress. Igl ei la colligiaziun en direcziun dall’Arena tectonica Sardona. Ensemen culla gruppa Arena Alva, la Cassons SA ed ulteriurs investurs ei la vischnaunca participada vid quei grond project dad 80 milliuns francs. Sco quei ch’il president communal Martin Hug ha declarau gliendisgis alla radunonza communala, han ins daferton saviu scriver giu la gronda part dall’investiziun. Harmonisar il pei da taglia En connex cullas finanzas ha el getg ch’il 2022 seigi staus in onn da record. En vesta al svilup trai la suprastonza communala en consideraziun da sbassar danovamein il pei da taglia. Il december 2021 haveva la radunonza approbau ina reducziun per 10 % sin 70 %. Sin fundament digl effect vegnien ins a ponderar ina ulteriura reducziun sin 60 ed eventualmein schizun sin 50 %. La finamira fussi da harmonisar il pei da taglia per l’entira destinaziun turistica. Laax ha gia dapi dus onns in pei da taglia da 50 %, Falera ha oz 75 %. Cun Flem va ei bein. Ils presents ha buca giu motiv da far objecziuns tiel quen 2022, els han era approbau quel cun gronda maioritad. Gerau Guido Casty ha informau silsuenter davart in «pign» project. Per prolungir il Trutg dil Flem naven dalla punt da Stenna tochen la casa da scola Surmir e vinavon tiel Lag la Cresta ha la radunonza approbau in credit da 330’000 francs. Cun quei consentiment e las lubientschas cantunalas sa la vischnaunca realisar immediat il project. Sigl october 2023 duei la colligiaziun nova cun ina ulteriura punt da Jürg Conzett esser finida. Canorta Igniv vegn engrondida La geraua da scola Sol Bonderer Imper ha presentau il project d’engrondir la canorta d’affons. Quella ei affilliada all’uniun Igniv che meina canortas a Glion e Laax. Sco en auters loghens ei la munconza da plazs era a Flem acuta. Perquei ha la suprastonza elaborau in project d’engrondir la casa a Casa d’Uaul Sut. Per quei intent ha la radunonza communala concediu in credit da 300’000 francs. Il project garantescha alla canorta Igniv d’augmentar il diember dad ussa 12 sin niev 18 plazs. Era quei project duei esser finius silla fin d’october 2023. Vinavon ha la suprastonza communala informau dils projects Calira a distanza Flem Laax e planisaziun locala ch’ein pendents sco era d’ina nova lescha da polizia. Aunc uonn duei il suveran da Flem votar surlunder aschia che quella entrass en vigur igl 1 da december 2023. Denter auter reglass la lescha da polizia il problem dils fiugs artificials da s. Silvester. Era cheu han ins en vesta ina sligiaziun harmonisada per l’entira destinaziun turistica.

Vendergis, ils 2 da zercladur 2023, envidan numerusas baselgias ell’entira Svizra all’acziun «Notg liunga dallas baselgias». El Grischun dat ei occurrenzas en 40 baselgias. En Surselva porschan quater manifestaziuns tochen mesanotg en baselgia. «La funcziun sociala dalla baselgia ei el center». Aschia declara Marianne Fischbacher da Glion la «Notg liunga dallas baselgias». Ella ei el comite d’organisaziun local dall’occurrenza naziunala da vendergis, ils 2 da zercladur 2023. Avon dus onns haveva la Baselgia evangelica dil Grischun rendiu attent all’acziun. Uonn dat ei manifestaziuns en 40 loghens digl entir cantun. Independentamein porschan pleivs in program ed envidan la populaziun da passentar uras da cumpignia en baselgia. Ei seigi in auter ‘ir en baselgia’ che quel da frequentar gl’usitau priedi reformau ni l’eucaristia catolica. «Nus essan sedai breigia da porscher in program che includa tuts, carschi ed affons, igl ei dil reminent in program ecumen», puntuescha Marianne Fischbacher. «Autra» sentupada en baselgia La rolla dalla baselgia eis ei da rimnar la glieud, da colligiar e sustener in l’auter. Baselgias e capluttas ein part da noss’identitad culturala cristiana. La «Notg liunga dallas baselgias» duei prender il respect d’entrar el liug sacral. Quella manifestaziun dat ei dapi biars onns ell’Europa ed era ella Svizra bassa eis ella s’etablida. «En Surselva han las pleivs da Trin e Luven organisau avon dus onns occurrenzas. Lu vuleva era la pleiv evangelica da Sagogn-Laax-Falera separticipar, ella ha la finala renunziau pervia dalla situaziun malsegira da Corona. Uonn han plevon Daniel Hanselmann e la suprastonza da pleiv saviu prender ord truchet il program ch’era semtgaus. Ils 2 da zercladur 2023 ha la populaziun caschun d’entrar ella baselgia reformada da Sagogn e da guder siat occurrenzas. «Nus risguardein il respect dil liug sacral, pussibilitein denton sentupadas d’autra moda e maniera» declara la presidenta dalla pleiv, Amanda Beeli-Coray. Aschia dat il cantautur Mattiu dus concerts, in allas 22.00, l’auter allas 23.00. La baselgia reformada da Sagogn. Ella cuort-pervenda envida in’ustria da fiasta la glieud che viseta las producziuns da star ensemen avon ni suenter quellas. La «notg liunga» entscheiva allas 18.00 cul tuchiez da beinvegni. Allas 18.10 marscha l’Uniun da musica da Sagogn viers la baselgia nua ch’ella dat in concert. Igl ei quasi l’emprova principala per la fiasta districtuala digl auter gi a Val S. Pieder. Silsuenter dat ei en baselgia in’ura da praulas per affons cun Georg Candrian. Allas 20.00 suonda il concert dils dus chors baselgia da Sagogn sco chor mischedau reuniu, allas 21.00 in ulteriur, lu sunan Rica Maria Cathomen e Markus Meier sillas duas orglas. Il comite a Glion ha semtgau in program special en ed entuorn la baselgia da s. Margreta. Allas 17.15 astgan affons dalla scola primara separticipar ad in workshop cun Carmen e Sandro Duque. Els decoreschan bandieras alvas tier la tematica «a casa». En in act festiv vegnan quellas lu pendidas si en baselgia. Aunc avon astga in e scadin separticipar ad ina lecziun da Qi Gong pil tgierp cun Rosita Valaulta. Il duo «Wilder Bluescht» suna musica populara ed allas 21.00 dat ei ina parada da hits en baselgia. Buca ina usitada, cun musica da rock e pop. Plevonessa Maria Wütrich intonescha in cant aviert per e cun in e scadin, culs «hits» da baselgia pli populars. Il clutger dalla baselgia s. Margreta a Glion. Ils 2 da zercladur 2023 dat ei programs en quater baselgias en Surselva, numnadamein a Glion, Sagogn, Flem e Mustér. Detagls mira www.notglungadalasbaselgias.ch. Ina carta interactiva meina direct tiels singuls loghens.

Il venderdis, entschatta da quest meins, ha la Partida socialdemocratica (PS) Surselva organisau ina viseta ella Casa federala a Berna cun ina guida da Giuanna Caviezel, menadra dil post da translaziun romontsch dalla Confederaziun ed ina discussiun cun Jon Pult, cusseglier naziunal dalla PS. 19 giuvnas Romontschas e Romontschs han dau in'egliada ellas stanzas nua ch'ei vegn priu decisiuns davart las leschas e finanzas naziunalas ed elegiu ils commembers e las commembras dil Cussegl federal. Giuanna Caviezel ha menau la gruppa atras la Casa federala e raquintau numerus fatgs davart sia historia ed architectura: Per exempel ein 95 % dallas materialias da con­strucziun indigenas e representan cun lur origin ord differentas regiuns la diversitad materiala e culturala dalla Svizra. Mo era il connex cugl exteriur ei veseivels ella halla d'entrada. Aschia muossa in relief sur la scala principala il mitus dall’arrivada dallas empremas perdavontas e perdavons en Svizra. Plinavon vegn era la diversitad linguistica dalla Svizra demonstrada cun quater mercenaris els cantuns dalla scala che stattan pils quater lungatgs naziunals. Curiosamein ein els denton gia vegni scaffi avon ch'il romontsch ei insumma vegnius renconuschius sco lungatg naziunal. Ellas salas dil Cussegl dils stans e dil Cussegl naziunal ha la gruppa survegniu ina envesta els andaments dallas sessiuns e las differentas reglas da secuntener, prescrettas e nunscrettas. Jon Pult, ch’ei era separticipaus alla guida, ha aschuntau ulteriuras informaziuns ed anecdotas da sia lavur parlamentara. Aschia han las participontas ed ils participonts saviu far in maletg pli concret dils process politics sco era dallas atgnadads e disas dallas cusse­glieras e dils cussegliers. Suenter la guida ha ei dau ina discussiun tschaffonta cun Jon Pult ella stanza da sesida dalla PS, ina stanza che era Giuanna Caviezel ha aunc mai viu. Las visitadras ed ils visitaders han saviu tschentar damondas, exprimer giavischs ni critica. Igl ei vegniu discutau davart ils hearings dallas candidatas e dils candidats pil Cussegl federal, la necessitad da simplificar proceduras da naturalisaziun, mesiras pil clima ed il sustegn da minoritads, denter auter dallas Romontschas e dils Romontschs. Sco finiziun ei in apero ella ‹Galerie des Alpes› vegnius offerius. Ils organisaturs Uolf Candrian e Dominic Blumenthal ein satisfatgs, grazia allas explicaziuns detagliadas da Giuanna Caviezel e las envestas interessantas da Jon Pult ei la viseta ella Casa federala stada informativa e divertenta cun bunas discussiuns. Giuvnas e giuvens Romontschs sin viseta ella Casa federala. Ils «zulprins» Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch. Logo Zulprins - rubrica da la GiuRu, Giuventetgna Rumantscha

La sonda vargada ein ils sunatibas sursilvans seradunai a Sumvitg. Sut la bitgetta dalla dirigenta Gila Richner e dils dirigents Ignazi Monn e Martin Monn han ils sunatibas exercitau novs tocs e presentau silsuenter il niev schatg musical dalla tiba al publicum sin plaz avon la baselgia da Sumvitg. Ella ei la gronda formaziun da sunatibas en Surselva, l’uniun Sunatibas Postabiala a Sumvitg cun 11 commembers. La sonda vargada ein ils sunatibas da Sumvitg stai en roda d’organisar il gi d’exercezi communabel. «Mintg’onn organisescha ina dallas treis uniuns la scuntrada dils suntibas sursilvans», gi Tarcisi Cathomas che presidiescha l’uniun da Sumvitg. «Ils davos treis onns havein nus sfurzadamein fatg pausa pervia da corona.» Dalla partida la sonda vargada ei l’Uniun da sunatibas Tujesch stada, ina formaziun fundada igl onn 1976 e tgamunada da Fränzi Berther. Dapi l’entschatta diregia Ignazi Monn quella formaziun che dumbra actualmein sis musicistas e musicists. Gila Richner ei buca mo la responsabla per il tact musical dil quartet da Flem, mobein era per la formaziun dils Sunatibas Muntanialas da Glion che dumbra 10 musicistas e musicists e che vegn presidiada da Rita Montalta. Dalla primavera entochen igl atun En conflict pervia dad in ulteriur engaschi a favur dad ina musica ni in chor vegnan ils sunatibas buc, silmens buca pertuccont las provas. Sco quei ch’il dirigent dils Sunatibas Postabiala, Martin Monn gi, entscheiva la sesiun da provas il mars e cuozza per regla entochen il settember. «L’entschatta exercitein nus sut tetg e sche l’aura lubescha sut tschiel aviert.» El sez ha gia dirigiu biars onns musicas da stuors e Martin Monn tradescha che las biaras ed ils biars sunatibas vegnien neu dalla musica. «Quei levgiescha secapescha da s’endisar da sunar la sunatiba.» E las notas ston las musicistas ed ils musicists enconuscher principalmein lu cu els emprendan novs tocs. «Ei dat secapescha tocs fetg populars che mintga sunatibas en Svizra sa sunar ord il tgau.» Per ils exercezis communabels dalla sonda vargada han la dirigenta ed ils dirigents elegiu novs tocs. Tocs cun bialas e pretensiusas finessas puncto tact e tonalitad, sco quei che la prova communabla sin plaz scola da Sumvitg ha tradiu. «Nus sunein en treis vuschs e tuccar ils tuns aults e bass ei dètg pretensius.» Las uniuns da sunatibas sunan per nozzas, natalezis, giubileums ed auter. «Nus essan gia separticipai a fiastas da musica», tradescha Martin Monn. «E dalla fiasta federala digl onn 2017 essan nus turnai cun in cranz.» Da cumpignia La cumpignia ein da gronda impurtonza per las sunatibas ed ils sunatibas. Quei han ins gia encurschiu al gentar communabel la sonda vargada a Sumvitg enaquella che las musicistas ed ils musicists han spontanamein intonau ina ni l’autra canzun. E la cumpignia ha era carmalau Flurin e Pierin Monn avon treis onns ella uniun Sunatibas Postabiala. Ch’il dirigent e bab Martin Monn hagi forsa fatg empau pressiun han els dus buca schau valer, quei fuss probabel era stau cuntraproductiv. E dapi in onn ei Florian Cajacob dalla partida. «Jeu sun vegnius perquei che Flurin e Pierin eran gia dalla partida.» Florian Cajacob lauda medemamein la buna cumpignia ed el manegia che singuls giuvens sunatibas possien era intimar auters giuvens e giuvnas da sunar la tiba. Empau daners ston ils amitgs dalla tiba tuttina investir per saver sededicar a quei hobbi. «Per 3500 francs survegnan ins in bien instrument.» In che survescha duront biars onns per delectar il publicum cun il tun dalla tiba.

Elisabeth Bardill, autura e schurnalista, e Gisula Tscharner, teologa, plevonessa ambulonta e rimnadra da jarvas, ein sepresentadas il vendergis vargau el hotel Ucliva a Vuorz. Las duas soras han relatau dalla veta, da quei che unescha e sparta. Per plascher dad in numerus publicum. Ellas ein carschidas si agl ur dil lag da Turitg cun egliada sillas Alps. Ed ellas Alps, respectiv els cuolms grischuns, ha ei tratg las duas soras. Elisabeth Bardill viva dapi biars onns a Tenna e da leu anora lavura ella oz sco autura e schurnalista libra. Gisula Tscharner ei vegnida avon onns si Veulden ed ei, sco ella ha getg, «s’inamurada el lungatg romontsch». Enconuschenta eis ella neu da siu engaschi sco plevonessa libra ed ella sefatschenta era cun la forza dallas jarvas indigenas. Las duas soras han carmalau dabia publicum il vendergis el hotel Ucliva a Vuorz. Leu han Gisula Tscharner ed Elisabeth Bardill tradiu en in discuors denter soras dabia da lur vesta sil mund e da tratgs communabels e meins communabels. La seiv ed il curtgin schurmegiau Il curtgin cun ina seiv che circumdescha in intschess pli u meins protegiu. Elisabeth Bardill schazegia quei encarden e sesenta bein lien. Ella ha tschercau il spazi famigliar protegiu a Tenna, el liug nua ch’ella ha priu domicil. Ed ella tgira a Tenna cun dabia perseveronza e dapi onns in iert. «In pign paradis cunzun duront la fluriziun digl uost.» Per Gisula Tscharner offenda in iert cun seiv la natira. «Daco duei jeu far iert sche la natira porscha a mi quei che jeu drovel.» Ella seigi adina sespruada en sia veta da buca serestrenscher sin in spazi circumdaus dad in mir che restrenscha la vesta. Prender silla corna «Prender ina l’autra empau silla corna, quei savein nus duas», ha Gisula Tscharner tradiu il vendergis vargau el hotel Ucliva a Vuorz. «Pli baul vulevan nus schanegiar ina l’autra, uss ella vegliadetgna eis ei pusseivel da cunterdir», ha Elisabeth Bardill manegiau. Secapescha ch’igl ambient alpin han ina certa muntada per las soras che han bandunau la riva dil lag da Turitg per secasar els cuolms. Mo era pertuccont ils cuolms ed ascender quels cuolms san las soras risdar da differentas experienzas e da differents desideris. «In da mes regals da confirmaziun era in zappunet per ir en muntogna.» Vid l’emprema excursiun sin in glatscher ha Elisabeth Bardill buca las meglieras regurdonzas. «Mei han ei stuiu spindrar ord la sfendaglia dil glatscher.» Aschia che la fascinaziun per ascender la pezza ei stada frenada tier Elisabeth Bardill, ferton che Gisula Tscharner ei sesentida pli datier a Diu els cuolms. Per exempel sil spitg dil Finsteraarhorn sin 4274 meters sur mar. «Jeu hai denton mai vuliu dumignar il cuolm, jeu sesentel leu sco hosp.» Dil destin e dil cletg «Dil cletg vegnan ins pertscharts sch’el dat adia cun fracass.» Enconuscher quei cletg ei schiglioc buc adina aschi sempel, tenor las explicaziuns dad Elisabeth Bardill. Ferton che sia sora ei sedumandada tgei che cletg vegli insumma gir. «Cletg senza pausa dat ei numnadamen buc», ha Gisula Tscharner constatau e manegiau che quei cletg seigi plitost casuals e semuossi lu cu il destin seigi beinvulents. E las soras han constatau ella veta – Gisula Tscharner ina ga ni l’autra era alla meisa rodunda – ch’ei dat buca sulet bi e mitgiert. «Magari ston ins seposiziunar denter las caussas». Ed Elisabeth Bardill ha discurriu dalla zona grischa. «La biala zona grischa, quella ch’unescha tut las colurs.» Er dètg coluraus ei il discuors denter las duas soras staus il vendergis vargau el hotel Ucliva.

Treis amaturs d’autos vegls sursilvans han fundau in’uniun ch’organisescha excursiuns communablas tras il Grischun. Helmut Widera, Marco Pilloud e Manuel Reichenbach ein fascinai dallas maschinas veglias e vulan carmalar ulteriurs manischunzs d’oldtimers en Surselva. Cu Helmut Widera da Sedrun, Marco Pilloud da Mustér e Manuel Reichenbach da Trun discuoran e filosofeschan d’autos classics, tradeschan lur fatschas tarlischontas con fascinai ch’els ein. Igl informaticher Marco Pilloud posseda in Ferrari Testarossa annada 1987. Il cuschinier Manuel Reichenbach ha denter auter parcau en sia garascha in dils legendaris Döschwos. Il mecanist Helmut Widera sesa magari davos il guvernagl d’in Jaguar XJ6 blau dall’annada 1969. «Nus havein tuts treis benzin el saung», gi Manuel Reichenbach ed explica ils detagls tecnics d’in Volvo 123 GT dall’annada 1967. Motor, cavals, cilinders, carrossaria, gavegl, colur e bia auter dat da discussiunar als automobils entochen viaden ella notg. «Igl auto ei part da nossa cultura», gi Helmut Widera. El vul buc sulet sefatschentar teoretic ni en garascha culs automobils d’antruras e di: «Nus vulein era carrar e guder nos autos.» Grischun, tiara dad oldtimers Carrar ensemen sin via cun autos da pli baul ei bia pli fascinont che carrar persuls. Da quei ein ils treis umens perschuadi. Perquei han els fundau in’uniun che senumna «Oldtimerland Graubünden». Marco Pilloud ch’ei vegnius si dalla Bassa e secasaus a Mustér, ei incantaus dalla cuntrada e dallas vias grischunas. Quellas vias variontas porschan dabia plascher als manischunzs dils autos classics che declaran: «Nus vulein carmalar el Grischun possessuras e possessurs d’autos vegls ed envidar ad ina ni l’autra carrada communabla.» Il program per las excursiuns dalla stad e digl atun 2023 ei gia publicaus. L’emprema «carrada grischa» meina tras la Surselva entochen Andermatt ed anavos. Secapescha ch’ils automobilists e lur maschinas drovan ina ni l’autra pausa. Aschia includan las excursiuns sur pass e tras cavorgias adina era parts culinaricas. Proxims events ein planisai igl emprem d’uost cun ina carrada da notg da glina pleina. Sonda, ils 19 d’uost suonda in’excursiun da Trun en Val s. Pieder e la dumengia, ils 20 d’uost envida la sentupada d’oldtimers a Rabius/Igniu in e scadina. Per terminar la stagiun automobila dat ei ils 23 da settember ina carrada alpina sur differents pass. «Ils resuns sin nossas scuntradas d’autos classics ein empermettents e nus vulein era collavurar cun nossas organisaziuns turisticas», dian ils treis fundaturs dalla nova uniun. In ni l’auter defect Carrar cun autos pli vegls para propi da porscher pulitas aventuras. Ils vehichels d’antruras sentan empau la vegliadetga ed ina ga ni l’autra funcziuna buca tut sco ei vess da funcziunar. Era in Ferrari Testarossa ha magari da batter cun in ni l’auter incap tecnic. Marco Pilloud ei denton perschuadius: «Enzaco vegnan ins adina a casa.» Helmut Widera gi ch’ils autos vegls anflien adina dapli adherents. Ei dat adina dapli models vegls che surpassan la sava dil 30avel onn d’existenza e da quei mument valan els ufficialmein sco oldtimers. Mintgamai l’emprema gievgia dil meins sentaupan els treis ed envidan auters intressai ad ina meisa rodunda el Hotel Tödi a Trun. Per ch’ils fans d’oldtimers possien parter lur pissiun e star da cumpignia, envida Helmut Widera ina ga al meins en sia garascha a Sedrun.

Flavia Berther meina da niev la squadra turistica dalla destinaziun Sedrun Mustér. Da nominar ina directura ni in directur turistic ha il cussegl d’administraziun desistiu. Il president dil cussegl d’administraziun dalla Sedrun/Mustér Turissem SA, Silvio Schmid, spera aunc adina da puder realisar la destinaziun communabla cun Ursera. «Il cussegl d’administraziun dalla Sedrun Mustér turissem SA ha decidiu da buca encurir ad interim ina successura ni in successur per la directura partenta Simona Barmettler.» Quei scriva l’organisaziun turistica en ina communicaziun derasada la mesjamna vargada. Il cussegl d’administraziun ha denton annunziau da haver elegiu Flavia Berther sco menadra dalla equipa turistica da Sedrun Mustér Turissem. Flavia Berther ha gia luvrau pli baul per Sedrun/Mustér Turissem. Sco menadra d’equipa surpren ella la responsabladad da menar las emploiadas ed ils emploiai dalla organisaziun turistica. «Ella ha era da tgamunar ils projects ed ils arranschaments dalla destinaziun.» Realisar ina visiun pli veglia Dus motivs principals numna il president dil cussegl d’administraziun da Sedrun/Mustér turissem Silvio Schmid da buca remplazzar la directura Simona Barmettler. «Nus vulein intensivar la collaboraziun cun l’organsaziun turistica Andermatt/Ursera.» Che quella idea da formar ina organisaziun turistica sur il Pass digl Alpsu ei buca ual nova, conceda era Silvio Schmid. El vesa denton actualmein meglieras schanzas da reussir. «Las pendicularas dad Andermatt/Sedrun e Mustér collaboreschan fetg.» Grazia als dus investurs Samih Sawiris e Marcus Weber ein las interpresas da transport da skiunzs s’avischinadas, manegia Silvio Schmid. Ed el fa attent ch’era las vischnauncas da quella e da tschella vart dil Pass Alpsu han intensivau il contact. «Pigl auter havein nus cun Andermatt, Sedrun e Disentis Marketing ina organisaziun communabla responsabla per la reclama turistica sur igl entir intschess.» Il president dil cussegl d’administraziun dalla Sedrun Mustér Turissem SA fa vinavon attent che la cudischaziun dalla organisaziun turistica seigi surdada ad in fiduziari e menziuna il cumportament semidau dils hosps da vacanzas che plaidi era per reponderar las structuras. «Ils hosps s’informeschan pli e pli fetg ella reit e meins al spurtegl dil biro turistic.» E gest en quei grau vesa Silvio Schmid potenzial per collaborar pli stretg e pli efficient. «Buca meins che tschun differentas paginas d’internet porschan informaziuns da nossa regiun.» Ils motivs che han era impediu ils onns vargai la nozza turistica sur il cuolm ein enconuschents a Silvio Schmid. Tgi che paga vul era haver in plaid el capetel e quei ein las vischnauncas. In trio turistic Dapi che Simona Barmettler ha bandunau il post dalla directura tier Sedrun Mustér Turissem ha Pascal Schär, menader dalla organisaziun da reclama, surpriu il tgamun dalla organisaziun turistica da Sedrun e Mustér. Flavia Berther, Silvio Schmid e Pascal Schär ein ussa responsabels per la destinaziun e realisar la strategia turistica.

Culla victoria ordeifer encunter Eschen/Mauren ha Trun/Rabius saviu far in bien pass anavon ella tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia La davosa fin d’jamna ha Trun/Rabius giugau ordeifer encunter la secund’equipa d’Eschen/Mauren. Igl adversari sesanfla el miez dalla tabella. Aschia han ils Sursilvans buca spitgau in sempel cumbat. Ellas empremas minutas ha Trun/Rabius mussau gronda preschientscha ed ei vegnius tier bunas schanzas. Ella 14avla minuta vegn Denis Monn da mitschar sill’ala e dar il pass decisiv sin Daniel Pfister che sa marcar igl emprem gol dalla partida. Trun/Rabius tegn ault la cadenza e vegn aschia ella 27avla minuta da marcar in ulteriur gol entras in culp liber da Livio Janka. Enzacontas minutas avon pausa sa Eschen/Mauren denton sittar gl’emprem gol suenter ina cunterattacca. In pass anavon ella tabella Ellas empremas 15 minutas suenter pausa ha igl adversari dapli dil giug. L’equipa da Trun/Rabius sa denton tener pétg ed aschia ei il giug vinavon aviarts. Ils Sursilvans prendan lu puspei il surmaun e domineschan la partida. Aschia ha Robin Monn saviu marcar ella 67. minuta il tierz gol per Trun/Rabius. Ils Sursilvans han giugau vinavon concentrau e la fin finala vegni aschia tier l’emprema victoria ella runda da primavera. Cun quella victoria ha il CB Trun/Rabius fatg in grond pass anavon ella tabella. La differenza silla cua dalla tabella ei denton mo quater puncts, aschia che la tensiun resta. Mirco Pfister 3. ligia, gruppa 1 Eschen/Mauren 2 – Trun Rabius 1:3 (1:2) Gols: 14. Daniel Pfister 0:1, 27. Livio Janka 0:2, 39. Aleksander Zivanovic 2:1, 67. Robin Monn 1:3. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Livio Janka (79. Clau Berther), Ramon Orlik, Damian Schmed (66. Silvan Muoth), Denis Monn (83. Patrizio Decurtins), Fabio Caduff (32. Salvatore Stagliano), Mathias Flepp, Daniel Pfister, Patrizio Decurtins (58. Robin Monn), Gianin Derungs. Eschen/Mauren 2: Clemens Vonbrül, Nilo Marxer, Frederik Weibel, Simon Kolb, Warren Kaiser, David Meier, Marius Hilti, Patrick Batunakadja, Aleksder Zivanovic, Yannick Ritter,Valerio Giunior Puopolo. Remarcas: Trun/Rabius senza Mirco Pfister, Beat Cadruvi, Sandro Orlik e Remo Alig.

Encunter l’equipa da Buchs 1b ha Schluein Glion contonschiu in’ulteriura victoria e quei cun treis tier negins gols. La victoria havess denton saviu – ni meglier getg – stuiu curdar ora per in bien ton pli aulta. Buchs 1b ha numnadamein giu strusch ina buna occasiun da marcar in gol egl entir giug; persuenter han ils giugadurs da Schluein Glion munchentau bunas ed aunc meglieras schanzas bunamein en seria. Forsa che las festivitads suenter la victoria el final dil Cup grischun la gievgia d‘Anceinza han tuttina schau anavos enqual fastitg tiels giugadurs. Mo en ina direcziun Naven dall’entschatta ei il giug denter il davos ed il secund dalla tabella ius mo en ina direcziun: encunter il gol da Buchs 1b. Ils giugadurs da Schluein Glion han schau circular bein la balla ed aschia creau bunas occasiuns. Sigl emprem gol han adherentas ed adherents da Schluein Glion tuttina stuiu spitgar varga 20 minutas, cunquei ch’il davos pass ei staus memia pauc exacts ni ils siets memia pauc precis. Aschia ha ei duvrau in corner per ir en avantatg. Carlo Bearth ha sittau la balla ferm e miez ault sil punct da penalti nua che Marino Cavegn ha deviau ella directamein el cantun liung. Finalmein in siet gartegiau. Silsuenter ha Lars Caduff tuccau cun in siet la petga e treis siets da Rafael Deplazes ein vegni bloccai da defensurs ni dil bien goli da Buchs 1b. Ella 29avla minuta ha denton era quel buca saviu evitar che Schluein Glion ha alzau il resultat sin 2:0. Quei entras il caposettagols Lars Caduff ch’ei vegnius survius precis da Tiziano Vinzens, aschia ch’el ha mo aunc stuiu stuschar la balla ella reit. In tschuppel bunas caschuns Suenter pausa eis ei iu vinavon ella medema moda e maniera. Schluein Glion ha fatg il giug e creau bunas occasiuns. Pliras ga han giugadurs saviu cuorer persuls encunter il gol dils indigens, denton senza reussir. Pliras ga ha il goli da Buchs 1b bloccau bravurusamein ils siets e pliras ga han ils attaccaders munchentau la noda cun sittar la balla sul gol ora. Cuort avon la fin ha in’attacca finalmein tuttina aunc giu success. Marino Cavegn ei mitschaus dalla defensiun e ha surviu la balla cun in pass travers a Lars Caduff che ha strusch saviu munchentar siu secund gol dil gi e siu 26avel gol en quest campiunadi. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Buchs 1b - Schluein Glion 0:3 (0:2) Rheinau. 120 aspectaturs/as. – Arbiter: Keel. Gols: 21. Cavegn 0:1; 29. Caduff 0:2, 87. Caduff 0:3. Buchs 1b: Wood, Ugrica, Ibraimi, Debbah (18. Hardegger, 73. Sibonia), Ünlü (89. Hardegger), Skenderi, Heeb (73. Harrabi), Oesch (46. Schäpper), Ormond (59. Jakupi), Carkic (46. Zwahlen), Bieri (71. Carkic). Schluein Glion: Capaul, Gianluca Casutt, Derungs, Sgier, Coray (80. Büchler), Bearth, Cavegn, Zala (60. Dermont), Deplazes (73. Bundi), Vinzens (46. Afzali), Caduff. Remarcas: Carta melna: 90. Schäpper (foul). Schluein Glion senza D’Atria, Matthias Derungs, Kohler (blessai), Cabalzar, Alessandro Casutt, Gallmann e Michel (absents). 25. siet ella petga per Schluein Glion (Caduff). Corners: 4:8.

La sonda sera ha Trun/Rabius saviu festivar l’emprema victoria da questa stagiun da primavera el campiunadi dalla 3. ligia. Gudignau lur giugs han era ils dus emprems dalla tabella, Valposchiavo e Schluein Glion. Treis rundas avon la fin dil campiunadi da ballapei 2022/23 dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ein aunc neginas decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun curdadas. Alla testa dalla tabella ha Valposchiavo las meglieras cartas da daventar emprem. La fin d’jamna han ils Poschiavins gudignau la partida ordeifer encunter Domat ed aschia saviu festivar la 15avla victoria el 19avel giug da questa stagiun. Suenter il success cumplein ordeifer encunter Buchs ha Schluein Glion vinavon tschun puncts disavantatg sil capogruppa. Ord atgna forza sa l’equipa dalla Foppa buca pli contonscher igl emprem rang. Trun/Rabius ha recaltgau la sonda sera treis fetg impurtonts puncts ordeifer encunter Eschen/Mauren. L’equipa dalla Cadi che sto desister vinavon da plirs giugadurs da tschep blessai, ha mussau ina prestaziun solida ed ei aschia s’avanzada digl endischavel sigl otgavel rang dalla tabella. Igl avantatg silla latiarna cotschna Buchs munta quater puncts, da dar ein aunc treis rundas. Puncts per Danis/Tavanasa e Lumnezia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia contonschiu in remis encunter il capogruppa Cuera 97. Medemamein in punct ha Danis-Tavanasa recaltgau a casa encunter Tavau. Schluein Glion ha spiars il giug ordeifer encunter Surses. Cuera 97 ei cun grond avantatg alla testa dalla tabella. Teoreticamein savess Panaduz che ha dau dus giugs pli pauc, aunc contonscher igl emprem plaz. Alla cua dalla tabella sesanfla Valposchiavo cun in disavantatg da treis puncts sil secund davos Schlarigna. Emprems puncts per Sedrun/Mustér Union Trin ha gudignau il giug a casa encunter Laax el campiunadi da promoziun dalla gruppa 1 dalla 5. ligia. Igl ei stau la secunda victoria per Trin el siatavel giug, ferton che Laax resta sils quater puncts ord siat giugs d’entochen ussa. Ina terrada ha Rueun incassau ordeifer encunter Lai Valbella. Mladost ei capogruppa e sin buna via ella 4. ligia. L’emprema victoria da questa primavera ha Sedrun/Mustér festivau encunter Bogn Ragaz ella gruppa ordinaria dalla 5. ligia. Lumnezia, Danis-Tavanasa e Trun/Rabius han spiars lur giugs. 3. ligia, gruppa 1 Domat – Valposchiavo 1:3 Ruggell – Tusaun/Cazas 6:0 Schaan – Triesenberg 3:0 Buchs – Schluein Glion 0:3 Eschen/Mauren – Trun/Rabius 1:3 1. Valposchiavo 19/48; 2. Schluein Glion 19/43; 3. Ruggell 19/42; 4. Schaan 19/39; 5. Triesenberg 19/37; 6. Triesen 19/26; 7. Eschen/Mauren 19/18; 8. Trun/Rabius 19/16; 9. Domat 19/15; 10. Landquart 19/14; 11. Tusaun/Cazas 19/14; 12. Buchs 19/12. 4. ligia, gruppa 1 Vaz-Sut – Schlarigna 1:1 Surses – Schluein Glion 3:1 Danis-Tavanasa – Tavau 0:0 Lumnezia – Cuera 97 1:1 1. Cuera 97 16/40; 2. Vaz-sut 16/32; 3. Panaduz 14/29; 4. Surses 16/26; 5. Tavau 15/22; 6. Lumnezia 15/21; 7. Schluein Glion 15/14; 8. Danis-Tavanasa 15/14; 9. Schlarigna 15/10; 10. Valposchiavo 15/7. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Landquart – Rueun 0:0 Union Trin – Laax 2:0 Lai-Valbella – Rueun 3:1 Domat – Val Tamina 4:0 1. Mladost 5/15; 2. Domat 7/14; 3. Lai Valbella 6/13; 4. Rueun 7/10; 5. Val Tamina 6/9; 6. Lusitanos de Samedan 5/8; 7. Landquart 6/7; 8. Union Trin 7/6; 9. Laax 7/4; 10. Triesenberg 6/3. 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Sedrun/Mustér 5:1 Bregaglia – Lumnezia 3:0 Sedrun/Mustér – Bogn Ragaz 2:1 Vaz-sut – Danis-Tavanasa 10:3 Trun/Rabius – Cuera 97 2:4 1. Bregaglia 6/16; 2. Panaduz 6/15; 3. Vaz-sut 6/13; 4. Cuera 97 6/12; 5. Lumnezia 5/6; 6. Danis-Tavanasa 6/6; 7. Bogn Ragaz 6/6; 8. Sedrun/Mustér 6/3; 9. Trun/Rabius 7/3. Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Au-Berneck 05 5:2 Appenzell – Steinach 2:3 Montlingen – Surselva 1:1 Mels – Bogn Ragaz 4:2 1. Surselva 6/11; 2. Altstätten 6/11; 3. Buchs 6/8; 4. Appenzell 7/8; 5. Steinach 7/8; 6. Montlingen 6/6; 7. Au-Berneck 7/6; 8. Bogn Ragaz 6/4; 9. Mels 6/3. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors A2, gruppa 1 Ems – Sargans 1:3 Balzers – Vaduz 0:10 Glarus – Schlarigna 3:0 1. Glaruna 6/16; 2. Domat 5/12; 3. Sargans 5/10; 4. Landquart 4/9; 5. Schlarigna 4/7; 6. Weesen 5/4; 7. Tavau 5/3; 8. Vaduz 6/3; 9. Balzers 4/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Steinach 1:0 Cuera 97 – Surselva 2:1 Rorschach-Goldach – Arbon 05 1:3 1. Cuera 97 6/15; 2. Landquart 5/13; 3. Steinach 6/10; 4. Montlingen 6/9; 5. Arbon 6/8; 6. Grischun Central 6/7; 7. Appenzell 5/6; 8. Wittenbach 5/6; 9. Rorschach-Goldach 6/5; 10. Surselva 5/0. Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Mels 0:7 Walenstadt – Vaz-sut 5:1 Tavau – Sargans 1:3 1. Mels 5/15; 2. Sargans 4/12; 3. Walenstadt 6/12; 4. Flums 3/7; 5. Vaz-sut 5/7; 6. Domat 5/6; 7. Bogn Ragaz 4/3; 8. Schlarigna 4/0; 9. Tavau 5/0. Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Grischun Central 5:1 Orion Cuera – Panaduz 2:3 1. Valposchiavo 7/19; 2. Panaduz 7/18; 3. Orion Cuera 7/12; 4. Surselva 6/4; 5. Lusitanos de Samedan 5/1; 6. Grischun Central 6/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Rheintal – Brühl 0:3 Rorschach-Goldach – Surselva 3:3 Sargans – Arbon 05 7:1 Romanshorn – Herisau 2:4 1. Herisau 6/16; 2. Sargans 6/13; 3. Surselva 6/11; 4. Rorschach-Goldach 6/11; 5. Cuera 97 6/10; 6. Arbon 6/9; 7. Brühl 7/6; 8. Romanshorn 5/4; 9. Steinach 6/4; 10. Rheintal 6/1. Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Grischun Central 5:4 Surselva b – Valposchiavo 3:31. Valposchiavo 4/10; 2. Cuera 97 3/9; 3. Vaz-sut 3/6; 4. Domat 3/6; 5. Surselva b 4/4; 6. Panaduz 3/3; 7. Surselva a 4/3; 8. Grischun Central 4/0. Juniors D1, gruppa 1 Surselva – Grischun Central 0:1 Valposchiavo – Orion Cuera 5:0 1. Domat 4/9; 2. Panaduz 2/6; 3. Cuera 97 3/6; 4. Grischun Central 4/6; 5. Surselva 4/6; 6. Valposchavio 4/6; 7. Orion Cuera 2/0; 8. Schlarigna 3/0. Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Cuera 97 3:1 Grischun Central b – Grischun Central c 1:0 1. Surselva c 5/12; 2. Surselva b 5/9; 3. Cuera 97 6/8; 4. Vaz-sut 4/7; 5. Domat 4/6; 6. Grischun Central c 5/6; 7. Grischun Central b 5/6; 8. Panaduz 4/4; 9. Landquart 4/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Frauenfeld – Au-Berneck 05 1:4 Frauenfeld – Ebnat-Kappel 3:0 Rapperswil-Jona – Toggenburg 1:2 Uzwil – Weinfelden-Berg 4:1 Domat – Au-Berneck 05 1:1 1. Widnau 16/39; 2. Toggenburg 18/39; 3. Romanshorn 17/26; 4. Triesen 17/26; 5. Frauenfeld 18/26; 6. Uzwil 17/23; 7. Rapperswil-Jona 17/23; 8. Ebnat-Kappel 17/22; 9. Au-Berneck 18/18; 10. Domat 18/15; 11. Weinfelden-Berg 17/8. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schwanden-Linth – Vaz-sut-Cuera 1:4 Triesen – Tusaun/Cazas 2:0 Eschenbach – Mels 1:1 1. Mels 14/37; 2. Vaz-sut-Cuera 14/36; 3. Eschenbach 14/33; 4. Buchs 13/26; 5. Surselva 13/16; 6. Schwanden-Linth 15/12; 7. Schlarigna 11/7; 8. Triesen 14/6; 9. Tusaun/Cazas 14/4. Junioras FF 15, gruppa 1 Werdenberg – Uzwil 3:4 Rorschach-Goldach – Mels 3:3 1. Oberthurgau 5/15; 2. Rorschach-Goldach 6/10; 3. Mels 4/8; 4. Frauenfeld 5/8; 5. Widnau 5/7; 6. Uzwil 5/6; 7. Werdenberg 5/3; 8. Linth 04 5/3; 9. Surselva 4/1. Il co-trenader da Trun/Rabius, Clau Berther, ha puspei stuiu ligiar ils calzers da ballapei el giug encunter Eschen/Mauren. En sesez haveva el terminau sia carriera da ballapei. Finalmein puncts per Trun/Rabius Trun/Rabius ha saviu sedistaccar empauet dalla cua dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Grazia alla victoria ordeifer encunter Eschen/Mauren la sonda sera, ha l’equipa dalla Cadi uss in polster da quater puncts silla latiarna cotschna Buchs. Cun quella victoria ha Trun/Rabius fatg il sparun digl endischavel sigl otgavel plaz dalla tabella. Gia el giug da gliendisdis Tschuncheismas encunter Buchs savess l’equipa da Roland Decurtins e Clau Berther segirar definitivamein l’appartenenza alla 3. ligia per in ulteriur onn. Vinavon sils calcogns dil capogruppa Valposchiavo ei Schluein Glion. Omisduas equipas han gudignau lur giugs la fin dall’jamna vargada. Treis rundas avon la fin dil campiunadi ha la squadra dalla Foppa tschun puncts retard sils Poschiavins. (fmr/hh)

Cu essas stai la davosa gada vi Mumpé Medel? Da raschun in tschuppel denter Vus che sto studegiar ualti ditg. Grazia all’iniziativa ed igl entusiassem dall’uniun La pendenta, cul grond sustegn dil cantun e buca il davos grazia allas biaras donaziuns da persunas dalunsch e damaneivel sco era da biaras fatschentas, ei quei project sesviluppaus aschi lunsch che la realisaziun ei ussa definitivamein pusseivla. La damonda da sustegn tier la vischnaunca da Mustér ei nuot auter ch’in process logic. In’autra miglia ei il fatg che la punt duei star a disposiziun per in e scadin e quei senza dazi per passar. Ei dat avunda schliats exempels che sclaudan in ni l’auter cun classificar ed incassar. Persuenter retscheiva la vischnaunca la pusseivladad da nezegiar cun siu engaschi finanzial quella nov’attracziun per la promoziun da nossa biala regiun ch’ei apropos fetg bein surveseivla naven da Mumpé Medel anora. Cul project dalla punt pendenta haveis Vus e nus l’unica schanza da s’avischinar e quei duront igl entir onn. La stentusa passascha sur Cuflons e da sutsi croda naven ed il viadi atras il tunnel ei era buca caussa da mintgin. Quei marcant edifeci vegn ad effectuar in svilup persistent buca mo per nossa fracziun. Sco uniun da scursalar e spassegiar tgirein nus gia biebein 20 onns ina purschida pil turissem migeivel. La punt sa dar a nus impuls positivs per cuntinuar cun nossa lavur. Ils davos onns ei adina puspei vegniu fatg persenn che la veta svanescha adina dapli ord nos uclauns. Lein pia possibilitar in liber passadi e lein beneventar in e scadin ch’enrihescha nos bials vitgets. Nus engraziein gia oz per Vies sustegn e selegrein da seveser cun Vus vi Mumpé Medel. Vies GIE quenta. Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel

L’equipa da tennis dallas damas da Trun che separticipescha al campiunadi dalla ligia naziunala C, ha battiu Meggen cun 4:2. Il meins da matg han ils campiunadis da tennis d’interclub liug en Svizra. Ei vegn battiu en differentas categorias per victorias e puncts. Las categorias ein partidas en tenor vegliadetgna ni tenor classificaziun. La sonda vargada han las damas dil Club da tennis Trun dau lur tierz giug da gruppa ella ligia naziunala C ella categoria 30+. Quei vul dir che tuttas giugaduras stoppien haver silmeins 30 onns. En lur categorias ein las damas da Trun la ferma equipa el cantun Grischun. Gia igl onn 2010 havevan ellas dau ella ligia naziunala C. Lu denton ella categoria activas e survegniu pulitamein giu pil tetg. Ell’emprema runda da questa primavera ein ellas fruntadas encunter ina equipa da Kriens. Quella partida han ellas gudignau cul resultat da 4:2. Ella secunda runda ha ei dau in pari encunter Belvoir, ina equipa dil cantun Turitg. Grond cader ei impurtonts Ussen sonda, ella tiarza runda, han ellas battiu Meggen cul clar resultat da 4:2. Cun quels resultats han ellas contonschiu ils puncts necessaris per saver dar ils giugs da promoziun per la ligia naziunala B. Atgnamein ei quei ina surpresa, pertgei cun quels resultats havevan gnanc las giugaduras quintau. La fermezia dalla squadra da Trun ei che las giugaduras ein classadas tuttas pli u meins tuttina. Leutier vegn che la gronda part dallas giugaduras dat gia dapi biars onns en quella equipa. Ella secumponga da Carmen Bearth-Albin (R4), Sereina Decurtins (R6), Carla Flury-Nay (R5), Carin Schmed-Fryberg (R6), Silvana Guldimann-Giger (R7), Martina Nay (R7), Paula Nay (R4) e Sabrina Suppiger-Hendry (R4). En lur vegliadetgna sa ei capitar che ina ni l’autra fa ina pausa da maternitad. Forsa dat quei las campiunessas ni ils campiuns da damaun. Perquei eis ei fetg impurtont ch’ins hagi in grond cader. Victuras dalla gruppa La sonda vargada han las giugaduras da Trun mussau ch’ellas san morder. Cunzun els dubels ein ellas stadas fetg cumbattivas. Omisduas partidas ein vegnidas decididas pér el tie-break dils campiuns. Sco nus havein intervegniu in techet pli tard ein las giugaduras da Trun victuras dalla gruppa. Il giug da promoziun vegn daus ils 10 da zercladur 2023, carteivel a casa. Venanzi Nay Ils resulats dalla tiarza runda Singuls: Paula Nay - Cindy Paul 0:6/2:6; Carmen Albin - Siranee Egli 6:4/6:4; Sabrina Suppiger - Christy Brunner 6:1/6:0: Carin Schmed - Nina Rajan 6:1/6:4. Dubels: Carmen/Paula - Siranee/Christy 6:4/2:6/10:4; Sabrina/Sereina - Olga/Nina 4:6/7:5/8:10. L’equipa da dunnas 30+ dil Club da tennis Trun sa dar ils giugs da promoziun per la ligia naziunala B.

Mistail vala per biars sco liug da forza. La baselgia digl 8avel tschentaner ei la suletta originala en Svizra cun treis apsidas. En quei liug ha la construida d’orglas Ricarda Müller da Sagogn vuliu inaugurar gl’instrument ch’ella ha fatg en melli uras lavur. En preschientscha d’interessentas ed interessents dall’entira Svizra ha l’artista-mistergnera presentau in unicat, l’orgla da processiun. La nav ei s’emplenida cun glieud ch’ei vegnida per assister ad in mument special: Ella baselgia da Mistail audan ins meinsvart musica cun da tuttas sorts instruments, da stuors, lenn e corda. Excepziunalmein era cun tastas, per exempel in cembalo. La regina dils instruments resuna denton maina a Mistail, pertgei ella baselgia dat ei negina orgla. Sonda vargada ha Ricarda Müller schau resunar ina tala. Ella ha vuliu finir ina da sias lavurs cun in act festiv en quei liug historic. Suenter melli uras lavur ha la construida d’orglas da Sagogn inaugurau l’orgla da processiun ch’ella ha fatg. Dus fols provedan 298 fiffas «A moda autentica hai jeu vuliu celebrar ella baselgia da s. Peder a Mistail la resonanza da temps vargai», ha ella declarau en siu beinvegni als hosps ch’ein vegni per assister all’ura speciala. Cun musica dil 15avel e 16avel tschentaner han quater musicistas e musicists presentau il tun transparent, colurau e solid digl instrument. Alternond han Jean-Marie Tricoteaux ed Alexandre Jaques sunau la nova orgla mobila construida tenor plans historics. La sopranista Silvia Matile ha cantau e Markus Meier – il consort da Ricarda Müller – ha sunau flauta e schalmia. La construidra sezza ha, alternond cun Claudio Rainolter, tratg ils dus fols digl instrument. Igl ein dus accessoris che provedan las 298 fiffas cul vent ch’ei necessaris per far tunar ellas. L'orgla da processiun che Ricarda Müller ha construiu corrispunda ad in tip dil 16avel tschentaner. Ils presents ella baselgia da Mistail han astgau guder musica dil tard medieval e dalla Renaissance. Ins ha udiu cumposiziuns da Girolamo Cavazzoni (1506-577), in «benedictus» dad Antoine de Févin (1470-1511), musica per orgla e sopran da Gonzalo de Baena (1476-1540) sco era in solo per orgla da Loyset Compère (1410-1518). Il program musical ei ius a fin cun cumposiziuns da Guillaume Dufay (1397-1474) e musica da sault digl onn 1599 da Susanne van Soldt. Anselm Caminada, oriund da Razén e sesents a Sagogn, ha cumplettau il program sonor cun in cuntrast: Duront siat minutas ha el embelliu l’ura inspironta e meditatuva cun ina registraziun cul tetel «Aszension». Gl’auditori ha udiu tuns digitalisai dall’orgla, duront la fasa che la construidra era vidlunder da formar ils tuns dallas fiffas. Retschercau treis onns L’orgla da processiun ha Ricarda Müller construiu tenor gl’original che Claudio Rainolter ha restaurau 1992/93 ella claustra Santo Sepulcro da Zaragoza en Spagna. L’annada exacta digl original ei buca clara, igl ei zacu la fin dil 15avel tschentaner. L’orgla historica da Zaragoza ei perinagada la suletta da quei tip sigl entir mund. Cun inschign manual e retschercas minuziusas ha Ricarda Müller baghegiau perinagada in’orgla transportabla che lubescha als cerchels interessai da sunar e tedlar tuns, funcziun e formaziun d’in tip d’orgla ch’ei svanida. Mintga fiffa egl intern dalla mobiglia nova ei in unicat, mintga singula aissa, la pli pintga platta dalla tastatura. Co Ricarda Müller ha explicau ha ella duvrau treis onns per far las retschercas digl original e reconstruir tenor quellas in instrument ch’ei dat buca pli. Ei seigi stau ina veritabla lavur da detectiv, ella sappi buca surstar avunda co in mistergner hagi saviu baghegiar avon 400 onns in tal instrument cul mieds, isaglia e savida da gliez temps. La construcziun exteriura dall’orgla da processiun ei ornada cun elipsas e rombus che serefereschan alla geometria dils intervals musicals. Orglas da processiun duvravan ins per la liturgia, per accumpignar oraziuns e litanias en divers loghens en ed entuorn baselgias e claustras. Gia ils imperaturs romans schevan dil reminent transportar orglas ellas arenas ed amfiteaters per schar embellir ils spitachels. L’orgla da processiun che Ricarda Müller ha fatg ha in tun cumplein sco in’orgla gronda. Suenter l’orgla da baldachin da Jenaz ch’ei el Museum retic a Cuera eis ei il secund instrument da quei gener ch’ei dat en Svizra. Optic- ed acusticamein han ins inaugurau quella el liug da forza da Mistail. Suenter il concert inaugurativ ha Ricarda Müller transportau l’orgla da processiun anavos en siu luvratori a Cuera. Da leu san interessents empristar ella per concerts, festivals e simposis musicals. Ricarda Müller, la construida d'orglas avon la baselgia da Mistail.

Gl’atun 2023 dat ei ina midada el sectur dalla scolaziun ella tgira: Las 12 instituziuns en Surselva han fundau ina allianza e porschan da niev in diplom communabel da tgirunza ni tgirunz HF. Carla Duff, collaboratura dil Spital regiunal Surselva, ei conresponsabla pil concept e l’organisaziun. «Igl ei buca mo in experiment. Quei ei il futur», puntuescha Carla Duff. Cun pensum parzial lavura ella el Spital regiunal Surselva. Leu eis ella responsabla per la formaziun dil persunal da tgira. A caschun d’ina sera publica a Glion ha ella presentau dacuort ina midada ch’ei dat en quei reguard e las novas pusseivladads. Buca ella persula ha informau, mobein era Yvonne Laura Bundi, la responsabla per la scolaziun dallas spitexs Foppa, Selva e Cadi, e Birgit Werner, collaboratura dalla Casa Sogn Giusep a Cumpadials. Alla sera d’informaziun ha quella representau las otg casas da tgira dalla Surselva. Las treis specialistas han discurriu dil niev concept per la scolaziun da tgirunzas diplomadas HF. «In singul ha buca avunda peda» Carla Duff, la responsabla per la formaziun dallas tgirunzas dil Spital regiunal Surselva, cul placat dil concept niev. Buca mo en Surselva, mobein en tuttas endisch regiuns dil Grischun, vegn il sistem reorganisaus. «Naven digl atun 2023 ei ils singuls menaschis ils partenaris da contract. E buca pli la scola a Cuera», explichescha Carla Duff en in discuors culla FMR. Ella ei fetg satisfatga dalla sera ch’ei stada dacuort a Glion. Diesch interessentas hagien vuliu s’informar, tuttas cun ragischs ella regiun. Mintgina ha finiu ina scolaziun sco specialista da tgira FaGE ni empriu ed experientscha professiunala en in’autra clamada. «Luvrar ella tgira ei fetg bi, ei vegn anavos aschi bia», manegia Carla Duff. Era quei fatg hagien ellas saviu intermediar plausiblamein. Sco ella declara, ein tuts 12 menaschis sursilvans dil sanitaresser semess ensemen. «Ils singuls han buca avunda peda e resursas. Communablamein savein nus ussa porscher ina scolaziun concentrada, cumpetenta ed adattada als basegns», explichescha Carla Duff. Tochen ussa fixavan las persunas che entschevan la scolaziun pil diplom FH in contract cul center da formaziun BGS a Cuera. El futur ei quei «center» ellas regiuns, mintga instituziun ei partenaria da contract pil diplom da tgirunza ni tgirunz HF. Da niev absolvan las studentas ed ils students – tenor in plan individual – ina perioda ella casa da tgira, ella spitex ed el spital regiunal. Las persunas circuleschan, in menaschi ei quel da contract. Gl’Uffeci cantunal da sanadad ha la responsabladad suprema pil concept da scolaziun niev. El ha delegau l’organisaziun all’associaziun tetgala OdA per las clamadas da tgira e socialesser. Carla Duff repeta ch’il sistem niev seigi ina caussa persistenta che vegli e sappi render pli attractiva la clamada da tgirunza ni tgirunz. En quei sectur differenziesch’ins dil reminent tgira acuta – leutier s’audan ils spitals – e tgira a liunga durada che includa las casas da tgira e las spitexs. «Igl ei bi da veser che tuttas instituziuns ein promtas da luvrar ensemen. Igl ei ina schanza per tuttas», descriva Carla Duff sia impressiun dil concept niev. Ils menaschis involvai Tochen e cugl onn 2023 san specialistas da sanadad (FaGe) ni persunas cun scolaziun en in’autra branscha absolver al center da formaziun «Sanadad e socialesser» BGS a Cuera in studi cumplein ni cumplementar. Naven da quest atun engaschan ils singuls menaschis ellas regiuns las persunas che vulan far il diplom da tgira HF. En Surselva ei quei las 12 suandontas instituziuns: Spitex Foppa, Spitex Selva e Spitex Cadi; Steinhauser Zentrum Cuort/Meierhof, Casa Sogn Giusep Cumpadials, La Pumera Glion, Casa s. Martin Trun, Pflegegruppe Val S. Pieder, Puntreis Mustér, da casa val lumnezia Vella, claustra dallas dominicanas da Glion e Spital regiunal Surselva. La Pumera, ina da 12 instituziuns involvadas en il concept da scolaziun da tgirunzas e tgirunzs HF. Interessentas ed interessents cun scolaziun FaGe ni novizs el sectur dalla tgira anflan informaziuns supplementaras cun scannar ils codes QR.

Miu cudisch romontsch preferiu ei il «Niev Vocabulari Romontsch Sursilvan-Tudestg» dad Alexi Decurtins. Mintga gada cu jeu sfegliel atras el – normalmein la versiun online, www.vocabularisursilvan.ch – dat ei enzatgei da scuvierer, meglier che min­tga roman ni cudisch dil fatg. Per exempel hai jeu empriu entras il dicziunari il legher plaid «schuobegiar» per «deutsch radebrechen». Ni che quei bi utschi culla gula cotschna ha buca num «pup en tgietschen», sco jeu tertgavel gitg per sbagl, mobein «puppen tgietschen». Mintgaton lai il vocabulari ins denton in tec «ratlos» – in plaid nua ch’el offrescha negina translaziun. Era tier auters plaids dat ei luccas, per part fetg surprendentas, sco tier «Schweiz». Effectivamein figurescha la Svizra (ni eis ei la «Svizzra» cun dus «z»? Co saver senza dicziunari!) buc el vocabulari digital, auter ch’il Grischun ni la Surselva. Sezuppa cheu forsa in messadi secret da dr. Decurtins? Persuenter dat ei tier certas expressiuns aschi rehas variaziuns ch’ins vegn strusch suenter cun leger. Il meglier exempel ei «stalla». Ni «bargun», «camon», «clavau», «clavaziel», «cunigliera», «gagliner», «nuegl», «scher», «stallaz», «stavel», «zon», «zona». Tut tenor funcziun exacta ni animal pertuccau. El vocabulari tudestg, el Duden, anfl’ins en cumparaziun mo paucs plaids per la stalla. E tier expressiuns sco «Stallgang», nua ch’il vocabulari sursilvan porscha treis differentas pusseivladads – «iral», «punt», «tarsenna» – quescha il Duden cumpletamein. Ni meglier getg, era sche quei meina aunc ina gada ella zona fecala, il Duden damonda: Encurevas Vus forsa «Stuhlgang»? Quei fa buca surstar ins pli gitg. Ins sa gie ch’ils Romontschs ein in pievel da purs e ch’ils plidaders tudestgs perencunter senumnan il «pievel dils poets e pensaders». Pia sesanflan el Duden in pèr plaids dapli pertuccont poesias e patratgs ch’el vocabulari sursilvan, nua ch’il «pensader» ha negin plaz, silmeins buc il plaid. Aschia ha tut sia logica. Para ei. Mo gia suonda la proxima surpresa. Tschei gi sundel scarpitschada el vocabulari sur il plaid «tgaubriechel». Ni duei jeu gir «cambrola», «caniala», «cupetga», «cupitgola», «marcla», «marletga», «martga», «scuncariala», «tgaumaler»? – Totalmein diesch expressiuns sinonimas dat ei per la «rocla anavon» (= in’endischavla?). Il Duden vegn strusch silla mesadad. Naven da lu sedamondel danunder che quella gronda varietad linguistica per il tgaubriechel vegn. Dallas plauncas teissas sursilvanas, nua che la glieud scarpitschava bugen e segidava cun far cupitgolas? Vegneva la tarsenna duvrada sco zuler da gimnastica, nua ch’ils purs e las puras fagevan saltos e tgaubrochels cu els mavan a perver lur animals? Ferton ch’ils «pensaders» tudestgs sesevan mo ruasseivlamein vid lur pult – e lur sulet moviment era el tgau, buca sur tgau e schuiala sco tier ils Sursilvans rullonts? Igl ei in misteri... Jeu sperel dad anflar la sligiaziun en in auter artechel dil cudisch magic, il «Niev Vocabulari Romontsch Sursilvan-Tudestg». Annatina Foppa da Favugn abitescha a Vienna – e sch’ella lascha encrescher, legia ella vocabularis rumantschs. Annatina Foppa

Quels gis ha la Regiun Surselva tarmess allas vischnauncas, ad instituziuns e partenaris il rapport annual 2022. Quel dat ina survesta da tut quei che l’organisaziun regiunala ha prestau e presta. Igl ei in menaschi cun circa 70 plazzas cumpleinas repartidas sin 150 collaboraturas e collaboraturs. Curatella professiunala, uffeci da stadi civil, uffeci da stumadira e concuors, Center da formaziun Surselva, il biro dil svilup regiunal e plan directiv ed il menaschi da Plaun Grond a Rueun ein parts d’ina pulita interpresa. Il secretariat e differents uffecis ein domiciliai a Glion. La Casa Surselva alla via dil Glogn 22a ha la Regiun saviu aquistar avon zacons onns dalla Repower. Igl ei in liug representativ per in’instituziun che ademplescha survetschs multifars per ina regiun e ses rodund 24'000 habitonts. Parlament da giuventetgna en vesta Via dil Glogn 22a, sedia dalla Regiun Surselva a Glion. Dacuort ha quell’instituziun publicau il rapport annual. Igl ei in cumpendi da 64 paginas cun projects, nums, cefras e graficas. Ernst Sax ei parsura dalla Conferenza dils presidents, l’executiva dalla Regiun Surselva. Ell’introducziun dil rapport 2022 scriva el che la strategia da promover la regiun sco liug da habitar e da luvrar seigi in impurtont fundament pigl avegnir. Ernst Sax renda attent ad in fatg legreivel: Onn vargau hagien ins instradau ils pass per fundar ina cumissiun da giuventetgna. La giuventetgna s’interesseschi per la procedura strategica che la Regiun Surselva seigi vidlunder da sviluppar. Duri Blumenthal, il secretari dalla Conferenza dils presidents e meinagestiun, rapporta d’autras fatschentas relevantas per la Surselva. El puntuescha la participaziun da giuvens carschi alla politica e las preparativas da fundar in parlament da giuventetgna ni in’autra fuorma organisatorica cun e per persunas giuvnas interessadas alla regiun. 4978 tonnas rumien Igl ei il davos rapport che Duri Blumenthal ha redigiu. Quest atun vegn el ad ir en pensiun suenter esser staus 23 onns responsabels pil vast menaschi. Ina partiziun ei Recicladi Surselva, il menaschi che economisescha il rumien. Il meinagestiun rapporta ch’il menaschi hagi rimnau gl’onn vargau 4978 tonnas rumien da casa, ina leva reducziun envier gl’onn precedent cun 5164 tonnas. La quantitad dalla tschendra ch’ei returnada dalla barschera da Trimmis ei s’augmentada da 5169 sin 8504 tonnas. «Quei carschen seresulta dalla midada da sistem naven dil 2024. Entochen che quel entscheiva, essan nus sedeclarai promts da surprender in pli grond volumen da tschendra buca luvrada si», scriva il meinagestiun. El sereferescha silla fin dalla secunda etappa da deponia e ch’ins sa prender en funcziun la tiarza. Il quen final dalla construcziun dil niev areal da deponer muossi in resultat fetg legreivel, rapporta Duri Blumenthal. La Conferenza dils presidents haveva approbau in credit da 6,973 milliuns francs pil project. «Nus havein saviu finir quella tiarza etappa cun cuosts totals da 5,351 milliuns francs», aschia il meinagestiun. Duri Blumenthal, il meinagestiun dalla Regiun Surselva. Cefras dil stadi civil e dils concuors Il rapport annual dalla Regiun Surselva cuntegn era ils rapports parzials dallas diversas instituziuns ed uffecis. Aschia quel dil Stadi civil Surselva. Il menader da quel, Silvio Caviezel, publichescha ina tabella dils acts civils dil 2022. Igl ei cefras constantas en cumparegliaziun culs onns precedents. Aschia ha gl’uffeci registrau 163 naschientschas (onn precedent 161), 99 maridaglias e/ni registraziuns da partenadis (110), 28 separaziuns da lètg (31), 229 mortoris (226) e 29 renconuschientschas da paternitad (48). En siu rapport scriva Silvio Caviezel dallas pusseivladads che persunas trans ni cun ina varianta dil svilup dalla schlatteina sexuala san midar naven digl 1. da schaner 2022 l’indicaziun da quella ed era il prenum, e quei a moda sperta e nunbirocratica. La declaraziun sappi mintga persuna dar giu che seigi internamein dalla perschuasiun da buca saver appartener alla schlatteina sexuala ch’ei registrada oriundamein el register da stadi civil, ei sappi denton vegnir registrau sulettamein la schlatteina feminina ni masculina. Il ulteriur post dalla Regiun Surselva che publichescha sias cefras dil 2022 ei gl’Uffeci da stumadira e concuors. En quel ha ei dau il 2022 impurtontas mutaziuns da persunal. Suenter haver menau 26 onns gl’uffeci ei Albert Chistell ius la fin da fevrer 2022 en pensiun, siu collaboratur Michel Simmen ei medemamein ius en pensiun suenter esser staus 33 onns en uffeci. Il successur e niev menader Roger Berther publichescha las cefras digl uffeci da stumadira e concuors. Quel ha relaschau 3642 camonds da pagament (onn precedent 3604), 2255 damondas da cuntinuar procedura (2260), 1154 sequestraziuns (1260) e 15 averturas da concuors (11). Igl ei ina part dallas fatschentas da quei uffeci. Dalla Pro Surselva tier la Regiun Surselva Avon 56 onns ein representants da tuttas 49 vischnauncas sursilvanas, da Tujetsch tochen Trin, s’entupai ella sala dil hotel Oberalp Glion per fundar la Pro Surselva. Duas dunnas dalla Bassa, Hildegard Tönz (1925-2017), oriunda da Val S. Pieder e carschida si a Sogn Gagl, e Susi Käser (1929-1992), da Turitg, sco era plirs students d’economia ord cerchels dalla Romania, han fullau via. Quellas persunas havevan viu in grond basegns d’agir. La giuventetgna emigrava, scolasts bandunavan la vallada, era purs giuvens cun famiglia. Las perspectivas en Surselva eran miserablas. «Els vitgs regeva ina gronda crisa sociala. Las autoritads fuvan perplexas e confusas. Negin saveva ni en ni ora e las suprastonzas communalas surcargadas cul pauperesser», ha Hildegard Tönz raquentau al redactur dalla FMR cuort avon sia mort. Aschia han ins fundau ils 15 d’uost 1967 la Pro Surselva. Il davos mument era la gruppa independenta dalla Cadi s’associada all’uniun. Il president communal da Sagogn, Daniel Bundi, han ils presents elegiu sco emprem president. Ils presidents Gieri Caviezel da Vrin, Walter Gurtner da Flem, Adolf Schmid da Val S. Pieder e Benedetg Vincenz da Siat eran stai ella gruppa preparatorica. Hildegard Tönz, proveditura sociala engaschada dil cantun, han ins era tscharniu en suprastonza, alla proveditura Susi Käser han ins confidau il post da meinagestiun. Cun Nossadunna d’uost 1967 ha in’atmosfera da partenza tschaffau buca mo la politica, mobein l’entira populaziun. Sco intent dall’uniun havevan ins definiu els statuts da promover economia, socialesser e cultura. Gl’onn 1976 han ins midau l’uniun en ina corporaziun dil dretg public cul num Corporaziun da vischnauncas Surselva. Dapi igl 1 da schaner 2016, cull’entrada en vigur dalla refuorma territoriala dil cantun Grischun, ei ei la Regiun Surselva ina dallas 11 regiuns politicas dil Grischun. Ella ha giu ina rolla da piunier da quella reorganisaziun territoriala.

Duront igl onn da scola current tracta Renato Alig cun sias scolaras e scolars dalla sisavla primara da Sagogn e Schluein il temps medieval. Tgei dat ei meglier ch’ina lecziun sin in plazzal d’archeologia? Ils affons ha visitau gl’actual a Sagogn. «Daco han ins buca viu quels skelets cu ins ha tschentau quella lingia?», ha ina scolara vuliu saver sco emprem. Ad ella ed a sias cameratas e camerats ei la lingia dalla Swisscom che traversa la zona cullas fossas dada en egl. Igl ei buca l’emprema gada che Thomas Praprotnik, il menader dil plazzal a Sagogn, sto rispunder tala damonda. El sa mo confirmar ch’enzatgi sto haver viu ils skelets, negin ha denton annunziau lezza gada l’anflada. Igl ei mo ina da biaras damondas aviartas. Dapi quater jamnas ei il Survetsch archeologic dil Grischun vidlunder d’excavar in santeri historic che era entochen ussa cumplettamein nunenconuschents. «Forsa eis ei las fossas da quels da Laax ch’ins transportava giu cheu sin santeri», manegia in habitont che traversa gest la Via Casut. Mai hagien ins udiu ch’ei devi inagada in santeri el Vitg dado, sa el. Ils 16 affons dalla sisavla classa cun lur scolast Renato Alig teidlan daferton attentamein quei ch’igl archeolog declara. Ed els tschentan ulteriuras damondas. Thomas Praprotnik conferma ch’el e sia squadra hagien anflau nuot auter che skelets ed ossa ella tiara. Tenor el san las 26 fossas senz’auter derivar digl 8avel tschentaner. Quei fuss dil temps ch’igl uestg Tello ha scret gl’onn 765 s.Cr. siu renomau testament. Tier ina fossa muossa gl’archeolog als scolars las restonzas d’in vischi da lenn. In buob gi ch’el hagi udiu ch’ei seigi in santeri dalla pestilenza. Gl’archeolog vesa quei auter. «Nus empruein da sligiar ils differents legns ed eruir la vegliadetgna dils skelets», rispunda el. Ils affons da 13 onns ha perinagada giu margis vargau in’ura d’instrucziun exclusiva. Saver ir en ina zona archeologica aviarta, cun tons skelets e fossas aviartas, ei ina gronda raritad. Ils scolars cun lur scolast Renato Alig, agl ur dalla scavaziun amiez la Via Casut a Sagogn. Cun tschetschapuorla e pinzetta en acziun sil plazzal d'archeologia a Sagogn. In dils specialists schubregia precautamein l'ossa e liberescha il skelet dil tratsch. Ils scolars dalla sisavla primara observan cun viv interess la lavur dils archeologs el foss a Sagogn. Thomas Praprotnik muossa e declara sil plazzal d'archeologia las fossas ch'el e siu team han excavau. Ils scolars han astgau ir en gruppas el foss.

Il margis vargau ein las empremas ovras da Matias Spescha arrivadas a Trun ella anteriura fabrica da ponn. Igl entir relasch digl artist da Trun anfla en quei liug in niev dacasa. Per plascher da Trun Cultura e Venice Spescha, la feglia da Matias Spescha. Momentan vegn aunc baghegiau ella halla ed el depot dalla anteriura fabrica da ponn a Trun che dat suttetg al relasch digl artist oriunds da Trun, Matias Spescha. Mo la halla d’exposiziun da biebein 1000 meters quadrats lai gia ussa s’imaginar las pusseivladads che quei liug porscha da presentar ina gronda schelta dalla ovra da Matias Spescha. La feglia digl artist permiert, Venice Spescha, ei incantada. «Quei liug ei pli che adattaus per exponer il relasch da miu bab.» Buca sulet perquei che l’ovra da Spescha tuorna tier sias ragischs. Matias Spescha ha fatg igl emprendissadi e luvrau ella fabrica da Trun avon che sedecider per la via artistica. Satisfacziun che la halla retscheiva plaunsiu sia contura resentan ins era tiegl architect Remo Derungs e Lisa Schmidt-Candinas dalla uniun Trun Cultura. Plascher han els era giu dil fatg che las empremas ovras da Matias Spescha ein arrivadas il margis vargau a Trun. Bia lavur per ils curaturs Spitgau vess sin l’arrivada dil transport han era ils dus curaturs Peter Fischer e Markus Hilfiker che vegnan a zavrar l’ovra e preparar ella per ina exposiziun publica ella halla dalla fabrica da ponn. Sco quei che Venice Spescha ha declarau ein ina emprema carga cun 30 ovras arrivada a Trun. «Ei setracta dad ovras ch’eran arcunadas ella Frontscha dil sid.» A Bages nua che Matias Spescha ha viviu duront biars onns. Entochen che la halla ei finida anfla l’ovra digl artist da Trun suttetg el depot gest sper la halla d’exposiziun. En quella halla vegn mussau sulet ina part dallas biebein 1000 ovras da Matias Spescha ch’anflan in niev dacasa a Trun. La gronda schelta dad ovras lubescha als curaturs dad adattar l’exposiziun tenor basegns. Il margis vargau han ils presents buca giu bia peda da sefatschentar cun l’exposiziun. Ei ha giu num da volver mongias e purtar las ovras el depot. Da leu anora anfla ina part dil relasch la via ell’emprema exposizun che porta il tetel «Retuorn a Trun – retuorn a casa». Las portas da quella exposiziun ses’arvan ils 17 da zercladur e sesiaran puspei ils 29 d’october 2023.

Venderdis proxim ha liug a Dardin la radunonza generala dalla Surselva Romontscha. El center da quella stattan sper las tractandas tenor statutas, igl inscunter ed il brat denter commembras e commembers. Per ina part dalla suprastonza e surtut pil president Toni Vinzens munta l’emprema radunonza generala denton era da trer bilanza digl emprem onn d’uffeci. Dapi il zercladur 2023 ei Toni Vinzens president dalla Surselva Romontscha ch’ei la gronda dallas uniuns romontschas cun tgira da territori. Per el seigi ei stau enzatgei dil tuttafatg niev da suprender in presidi d’ina uniun, di Toni Vinzens en discuors cun la FMR. «Menar sesidas e preparar tractandas, da quellas lavurs havevel jeu aunc maina fatg avon. Mias collegas e mes collegas da suprastonza han denton introduciu mei fetg bein.» Toni Vinzens di che la suprastonza dalla Surselva Romontscha fussi bugen aunc pli activa. «Nus duvrassen semplamein dapli temps. Nus tuts essan era pulitamein engaschai cun la professiun ni autras activitads accessorias, aschia ch’igl ei gia ina sfida da cattar in termin communabel per exempel per far ina sesida extraordinaria.» Damondas aviartas Toni Vinzens di ch’el concludi ord la retrospectiva, ch’ei duvrassi dapli spazi per discutar en tgei direcziun strategica che la Surselva Romontscha vegli ir ils proxims onns. Per quellas discussiuns ni era per eruir tgei projects che duein vegnir realisai, hagi la suprastonza memia pauca peda. «Igl ei aviert co nus vulein proceder egl avegnir cun las ediziuns. Vulein nus far dapliras ediziuns? Vulein nus excluder edi­ziuns? Ni cun tgei tenuta rispundin nus las numerusas damondas?» Dapli preschientscha tier la giuventetgna In auter punct aviert al qual Toni Vinzens fa allu­siun en sia retrospectiva d’in onn sco president ei la damonda, co promover ed integrar meglier la giuventetgna ella Surselva Romon­tscha. «Nus havein adina puspei dunnas ed umens giuvens che s’interesseschan per noss’uniun. Biaras giuvnas e giuvens han denton aunc auters hobis.» Ensemen culla suprastonza vul Toni Vinzens eruir, co la Surselva Romontscha savess daventar pli presenta tiels giuvens. «La Surselva Romontscha ei nunenconuschenta tier biars giuvenils. Mo jeu sun segirs ch’igl interess pil lungatg e per la cultura romontscha en Surselva ei avon maun era tier las giuvnas ed ils giuvens.» Calender Romontsch Circa el medem temps cun l’elecziun da Toni Vinzens al tgamun dalla Surselva Romontscha, ha la suprastonza da quella decidiu da suprender la redacziun dil Calender Romontsch. Il president sez ha surpriu la redacziun en collaboraziun cun redacturas e redacturs externs. Tenor Toni Vinzens duei quei restar ils proxims onns ina incumbensa ch’el exequescha spel presidi. Quei di ch’el cali denton culla redac­ziun, stoppi la Surselva Romontscha haver promt enzatgi che suondi. «Jeu sun adina en­grazieivels per mintga contribuziun e da min­tga autura ed autur ch’ei promts da collaborar», di Toni Vinzens. Era sco opziun a liunga vesta vesa Toni Vinzens da trer a nez sinergias cul Calender per mintga gi che cumpara annualmein en Surselva. Suprastonza e commembradi dalla Surselva Romontscha La Surselva Romontscha ha en tut 247 commembras e commembers. La gronda part, numnadamein 197, ein singuls. Dasperas ha la Surselva Romontscha aunc commembradis da famiglia, sco era da persunas giuridicas, uniuns e vischnauncas. Alla suprastonza dalla Surselva Romontscha apparte­gnan actualmein Toni Vinzens (president), Rita Bearth (vicepresidenta ed actuara), Flurina Cantieni (cassiera), Nadja Huonder (assessura), Linus Livers (assessur), Sabina ­Arpagaus-Cathomen (secretariat) e Donat Nay (representant ella suprastonza dalla Lia Rumantscha). (fmr/mg) Peda per ponderar la direcziun strategica Il president dalla Surselva Romontscha, Toni Vinzens, trai ina bilanza positiva da siu emprem onn d’uffeci. Il zercladur 2022 ei il scolast gimnasial ch’ei oriunds da Sagogn e che stat a Rueun vegnius elegius sco successur d’Alberto Palaia. Cuort avon la radunonza generala dalla Surselva Romontscha venderdis a Dardin ha la FMR discurriu cun Toni Vinzens davart siu emprem onn d’uffeci. «Jeu hai ina suprastonza ch’ei fetg activa e che vesa ch’ins stuess era prender dapli temps per discutar en tgei direcziun che la Surselva Romontscha duei ir ils proxims onns.» Tuts commembers da suprastonza seigien denton fetg engaschai cun lur professiun ed aschia drovi quei dapli temps da cattar termins. Ina finamira ch’il president e la suprastonza dalla Surselva Romontscha han denton en mira ei da s’avischinar pli fetg alla generaziun giuvna. (fmr/mg) Toni Vinzens ei dapi in onn president dalla Surselva Romontscha

Il mardis avonmiezdi ei in automobilist collidaus cun siu vehichel culla gardetscha alla Via Alpsu a Mustér. Il vehichel ei cupitgaus, il manischunz ei vegnius transportaus per controlla el spital a Glion. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun communichescha, carrava igl um ella vegliadetgna da 66 onns silla Via Alpsu H19 da Mustér en direcziun dil Pass Alpsu. En in carraun senie­ster eis el collidaus cull’entschatta dalla gardetscha ed in candelaber. En consequenza dalla collisiun ei igl auto sederschius. A passants eis ei reussiu da salvar igl um ord il vehichel. In team d’ambulanza ha transportau el per controlla medicinala el spital a Glion. Igl ieli da motor sin via ei vegnius allontanaus dil survetsch da via dils Pumpiers Sursassiala. La Polizia cantunala sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il mardis ha ei dau in accident silla Via Alpsu a Mustér.

Suenter in’interrupziun da sis onns ha la fiasta cantunala dallas musicas dils giuvenils liug l’entschatta zercladur a Val S. Pieder. La Societad da musica Val S. Pieder ha surpriu l’organisaziun. Medemamein vegn ella ad organisar duront la fin d’jamna dils 3 e 4 da zercladur 2023 la fia­sta da musica districtuala dalla Surselva. La pandemia ha era disturbau il turnus dallas fiastas da musica el cantun. La planisaziun dalla fiasta cantunala dallas musicas dils giuvenils che havess giu liug igl onn 2020 a Zernez era gia s’avanzada bein, han denton, muort las prescripziuns autoritaras en connex culla pandemia, stuiu ceder. Grazia alla Societad da musica Val S. Pieder eis ei denton reussiu d’anflar in’organisatura che cuntinuescha cun quell’impurtonta tradiziun. Fiasta da musica sco finamira En tut vegnan 23 societads da musica a sepresentar l’entschatta zercladur a Val S. Pieder. Da quellas ein nov musicas da giuvenils, respectivamein ensembles da giuvenils. Adrian Willi, il responsabel per la giuventetgna dall’uniun cantunala da musica ei satisfatgs: «Quei ei ina grondiusa basa da partenza, pertgei igl ei impurtont che las formaziuns da giuventetgna possien puspei aspirar ina finamira musicala surordinada.» La davosa fiasta cantunala dallas musicas dils giuvenils ha giu liug igl onn 2016 a Lai. Sinergias che fan senn Il comite d’organisaziun dalla fiasta da musica districtuala a Val S. Pieder sut il presidi da Gerold Casaulta, ei gia sedeclaraus promts baul d’organisar supplementarmein la «cantunala dils giuvens». Enstagl dad in di vegnan las festivitads a Val S. Pieder a cuzzar dus dis. La sonda, ils 3 da zercladur 2023, vegn la fiasta da musica dil district 4 (Surselva) ad haver liug e la dumengia, ils 4 da zercladur 2023, la fiasta cantunala dallas musicas dils giuvenils. «Arisguard las biaras sinergias organisatorias fa quella cumbinaziun absolutamein senn», aschia Gerold Casaulta, il president dil comite d’organisaziun. Grondius program da fiasta El center dils dus dis da musica stattan las producziuns musicalas dallas societads participontas. Denton era ordeifer il local da concert e sper il tschancun dalla musica da parada ei previu in program attractiv. Il til da fiasta cun la presentaziun dils tocs generals, igl act festiv cun la rangaziun, la honuraziun dils veterans sco era las producziuns dils «Gasterländer Blasmusikanten» e dalla «Stubete Gäng», fuorman il punct culminont dalla sonda sera. La dumengia stattan las producziuns dallas formaziuns dils giuvenils el center. Sco finiziun dalla fiasta suonda la dumengia suentermiezdi igl act festiv culs plaids da fiasta e la rangaziun. (cdm/fmr) La Societad da musica Val S. Pieder.

L’equipa da tennis dallas damas da Trun che separticipescha al campiunadi dalla ligia naziunala C, ha battiu Meggen cun 4:2. Il meins da matg han ils campiunadis da tennis d’interclub liug en Svizra. Ei vegn battiu en differentas categorias per victorias e puncts. Las categorias ein partidas en tenor vegliade­tgna ni tenor classificaziun. La sonda vargada han las damas dil Club da tennis Trun dau lur tierz giug da gruppa ella ligia naziunala C ella categoria 30+. Quei vul dir che tuttas giugaduras stoppien haver silmeins 30 onns. En lur categorias ein las damas da Trun la ferma equipa el cantun Grischun. Gia igl onn 2010 havevan ellas dau ella ligia naziunala C. Lu denton ella categoria activas e survegniu pulitamein giu pil tetg. Ell’emprema runda da questa primavera ein ellas fruntadas encunter ina equipa da Kriens. Quella partida han ellas gudignau cul resultat da 4:2. Ella secunda runda ha ei dau in pari encunter Belvoir, ina equipa dil cantun Turitg. Grond cader ei impurtonts Ussen sonda, ella tiarza runda, han ellas battiu Meggen cul clar resultat da 4:2. Cun quels resultats han ellas contonschiu ils puncts necessaris per saver dar ils giugs da promoziun per la ligia naziunala B. Atgnamein ei quei ina surpresa, pertgei cun quels resultats havevan gnanc las giugaduras quintau. La fermezia dalla squadra da Trun ei che las giugaduras ein classadas tuttas pli u meins tuttina. Leutier vegn che la gronda part dallas giugaduras dat gia dapi biars onns en quella equipa. Ella secumponga da Carmen Bearth-Albin (R4), Sereina Decurtins (R6), Carla Flury-Nay (R5), Carin Schmed-Fryberg (R6), Silvana Guldimann-Giger (R7), Martina Nay (R7), Paula Nay (R4) e Sabrina Suppiger-Hendry (R4). En lur vegliadetgna sa ei capitar che ina ni l’autra fa ina pausa da maternitad. Forsa dat quei las campiunessas ni ils campiuns da damaun. Perquei eis ei fetg impurtont ch’ins hagi in grond cader. Victuras dalla gruppa La sonda vargada han las giugaduras da Trun mussau ch’ellas san morder. Cunzun els dubels ein ellas stadas fetg cumbattivas. Omisduas partidas ein vegnidas decididas pér el tie-break dils campiuns. Sco nus havein intervegniu in techet pli tard ein las giugaduras da Trun victuras dalla gruppa. Il giug da promoziun vegn daus ils 10 da zercladur 2023, carteivel a casa. Venanzi Nay Ils resulats dalla tiarza runda Singuls: Paula Nay – Cindy Paul 0:6/2:6; Carmen Albin – Siranee Egli 6:4/6:4; Sabrina Suppiger – Christy Brunner 6:1/6:0: Carin Schmed – Nina Rajan 6:1/6:4. Dubels: Carmen/Paula – Siranee/Christy 6:4/2:6/10:4; Sabrina/Sereina – Olga/Nina 4:6/7:5/8:10. L’equipa da dunnas 30+ dil Club da tennis Trun sa dar ils giugs da promoziun per la ligia naziunala B.

L’emprim la buna nova: La dumonda dal Giura vegn finalmain schliada suenter 75 onns da spir tensiuns, cuntraversas senza fin, dirs cumbats, decisiuns discutablas e votaziuns dispitaivlas – era anc suenter la realisaziun dal nov chantun Giura 1979. 1979 è il Giura daventà il nov e 26. chantun svizzer. El cumpiglia dentant be ils trais districts en il nord da l’anteriur Giura bernais (Porrentruy, Freiberge e Delémont). Ils trais districts en il sid (Moutier, Courtelary e La Neuveville) èn restads tar il chantun Berna. Latiers s’auda era la citad da Moutier, la chapitala dal district bernais cun il medem num e che ha enturn 7300 abitants. Là era la maioritad restada per s’alliar e s’integrar territorialmain en il nov chantun Giura. Onns ora hai dà bleras dispitas tranter la maioritad pro chantun Giura e la minoritad che leva restar vinavant tar Berna. Fixà la data per midar chantun Ils 28 da mars 2021 è la maioritad dals votants e votantas da Moutier s’exprimda cun 54,9 % per midar chantun ed ir davent da quel da Berna per daventar part dal chantun Giura. Las regenzas d’omadus chantuns han reagì spert ed instradà il november 2021 contractivas. Quellas sajan sa splegadas en ina atmosfera constructiva e da respect viceversa. Il mars da quest onn ha la conferenza tripartita – cumpigliond ils chantuns Berna, Giura ed il Departament federal da giustia e polizia sut cussegliera federala Elisabeth Baume-Schneider – pudì s’unir sin ils davos puncts. Ils chantuns da Berna e dal Giura èn stads fitg engraziaivels a la cussegliera federala dal Giura per sia intervenziun. Facit: Ins han cuntanschì e confermà che Moutier po midar dal chantun Berna tar il Giura da Bumaun 2026. Las regenzas da Berna e dal Giura han preschentà il sboz per il concordat elavurà ils 16 da matg 2023 a las medias. Ils dus guverns èn satisfatgs da la schliaziun positiva ed equilibrada. Reglà ils pli impurtants puncts Il sboz dal concordat cuntegna ils pli impurtants puncts concernent la midada da chantun tras Moutier vi tar il Giura. Quella cunvegna vegn suttamessa fin l’avust da quest onn a la procedura da consultaziun ad ina retscha da pertutgads spezialmain. Il concordat è concepì uschia che la midada da chantun duai succeder sut las meglras pussaivlas cundiziuns en l’interess dals abitants e da las abitantas da Moutier e dals chantuns da Berna e Giura. Il proceder final A la fin da 2023 èsi previs che la duas regenzas da Berna e Giura segnan il concordat. En il decurs da la primavaira 2024 han ils dus parlaments chantunals da Berna e Giura da sancziunar il concordat. Ils 22 da settember 2024 han lieu votaziuns chantunalas concernent il concordat. La stad u d’atun 2025 vegn il Parlament federal ad avair da decider davart il concordat. Sin ils 1. da schaner 2026 mida Moutier dal chantun Berna vi tar il Giura.

Sche Jesus ei morts, ei lu Dieus denter nus? Sche mintga novitad che contonscha nus ei schliata, exista lu Dieus insumma? Sche nus perdin sezs tut, schizun la sanadad, strufegia lu Dieus nus? Da Tschuncheismas han ils giuvnals viu: Il spért da Jesus viva vinavon denter els. Mo ei quella segirtad adina denter ils cartents? Oz vulein nus dar in’egliada el cudisch da Hiob – dil reminent in dils pli grevs cudischs ord il Veder Testament. Hiob ei in um religius, gest e beinstont. Mo tuttenina piarda el tut. Sias 500 vaccas, ses 500 asens, ses 3000 camels e ses 7000 tschuts vegnan rubai da differents pievels ni dil fiug – ed ils luvrers mazzai. Ses affons mieran en ina casa che croda dapart duront ina tempiasta. Cuort sissu piarda Hiob era sia sanadad, siu entir tgierp ei cuvretgs da nauschas carschientschas. Ei dat ina fasa nua ch’el giavischa da mai esser staus naschius ni che Dieus munglassi schar mierer el. Las spisas gustan buca pli. Durmir dierma el mal. Sia dunna e ses amitgs analiseschan sia veta per anflar ils sbagls ch’el ha fatg – ei sto dar ina raschun che giustifichescha tut quei mal. Dieus strufegia mo ils schliats, creien els. Mo adumbattan. Ei anflan buca in sbagl. E Hiob manegia enviers sia dunna: «Dieus ha dau bia dil bien a nus. Gliez vein nus priu bugen. Il nausch s’auda era tier la veta. Era gliez eisi da prender.» Cu ei vegn mender e mender, hadregia Hiob cun Dieus: «Daco laias ti pitir mei?» Dieus dat negina risposta sin sia damonda. La raschun daco che Hiob ha da pitir stat el stgir. Mo Dieus dat in’autra risposta ad el. Dieus dat da capir a Hiob ch’il carstgaun sappi buca veser davos il raschieni da Dieus. La pussonza da Dieus sappi il carstgaun gnanc s’imaginar. El dueigi pia buca manegiar da saver capir Dieus. Mo el dueigi calar da selamentar, star si ed entscheiver da puspei esser quei um gest ch’el seigi staus. Quei fa Hiob. Ed el daventa danovamein beinstonts, ha aunc inaga ina gronda famiglia e reparta pli tard sia ierta recliamein denter fegls e feglias. – Ei alla fin pia tut bien? Ni eisi sco carstgaun semplamein grev da muganar ch’ei sa dar fasas ella veta ch’il pitir ei realitad – in pitir senza raschun, in pitir senza senn? – Era ils giuvnals han pitiu. Mo era els han realisau: pitir s’auda tier la veta. Lein levar en pei e viver. Silvia Gartmann è scienziada da religiun e lavura a Cuira en la Scola chantunala sco scolasta da religiun ed etica. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Daco laias ti pitir mei?»

Il vitg da Siat – oz part dalla vischnaunca Ilanz/Glion – cun ses biabein 150 habitontas e habitonts – dispona d’ina stizun dil vitg, d’ina ustria e d’in albiert per famiglias e gruppas. La Casa Sentupada giudem il vitg ei l’anteriura casa da scola da Siat. Oz ei la Sentupada in liug tschercau per vacanzas per famiglias e camps da scola per gruppas. «Biaras famiglias e gruppas ve­gnan dapi onns adina puspei ella Casa Sentupada», di Giuanna Casanova-Spescha, la menadra dalla Casa Sentupada. «El decuors dils onns ha quei dau bials contacts denter hosps ed indigens.» Duront ina guida cun la FMR tras la casa da vacanzas raquenta Giuanna Casanova-Spescha ina u l’autra reminiscenza dils davos prest siat onns dapi ch’ella meina la Sentupada. La casa seigi dapi la fusiun igl onn 2014 ina immobilia dalla vischnaunca Ilanz/Glion: «La decisiun da realisar ina casa da vacanzas per gruppas e famiglias ei vegnida prida gia onns pli baul dall’anteriura radunonza communala da Siat. Tochen tier la cuschina e las installaziuns sanitaras ch’ein vegnidas endrizzadas da niev cun la midada dil scopo, ein tuttas stanzas restadas tuttina. Ins ha sulettamein fatg or dallas stanzas da scola stanzas da durmir cun letgs e spazi per deponer resti.» 30 letgs caulds Ils 30 letgs dividi sin ina combra cun quater letgs, duas combras cun sis letgs, in dormitori cun 10 letgs ed ina combra da famiglia ein occupai duront 27 – 28 jamnas per onn. «Tscheu e leu datti era che la Sentupada ei occupada mo la fin dall’jamna», di la menadra Giuanna Casanova-Spescha. «La Sentupada ei occupada pli stedi la stad ch’igl unviern. Duront igl unviern savess ins tenor mei occupar bia dapli, sche nus havessen ina colligiaziun pli directa denter nies vitg cun ils territoris da skis vischinonts.» L’emprema damonda che vegn fatga ad ella dils hosps d’univern al telefon seigi adina la medema: Co ei stetti cun la colligiaziun dil traffic public cun ils territoris da skis? Da tuttas professiuns e direcziuns «Nus havein fetg differenta glieud che vegn ella Sentupada», di Giuanna Casanova-Spescha. «Ei dat persunas che vegnan per festivar in anniversari. Nus havein denton era fetg biaras scolas. Plinavon datti era gruppas religiusas ed ecclesiasticas che fan lur camps cheu. E lu havein nus naturalmein era famiglias che fan vacanzas ni passentan entgins dis da recreaziun ella Casa Sentupada.» Magari detti ei era hosps ch’envidien ella a gentar. «Jeu haiel per exempel ina gruppa che porta adina in taglier cun tratgas da l’India a mi. Quei gaudel jeu nundetg. Insumma: Jeu hai plascher dalla lavur sco menadra dalla Casa Sentupada.» Adina zatgei niev Ina cuminonza sco la Sentupada pretenda tenor la menadra ch’ins hagi in bien uorden da casa. Ella stoppi esser consequenta per che las reglas digl uorden e la schubradad vegnien suandadas. «Ils hosps apprezieschan en general las reglas claras. Jeu survegnel biars buns resuns per miu uorden ella Sentupada», di la menadra. Ils contacts cun ils hosps seigi stau in motiv impurtont ch’ella seigi sedecidida igl onn 2017 da surprender la plazza parziala sco da menadra dalla Casa Sentupada. Cunzun ils contacts cun persunas che tuornien mintg’onn puspei seigien fetg interessants. Biars hosps cultiveschien era contacts dapi onns cun il vitg. «Nus havein era gruppas da musica indigenas che vegnan ella Sentupada per far camps d’exercezi. Igl ei per exempel sedau igl onn vargau che scolaras e scolars da Laax han fatg in camp ella Sentupada ed han lu dau ina producziun e susteniu cheutras il vitg.» Purschida d’utilitad publica Cun la Casa Sentupada ch’ei oz ina immobilia dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ha l’anteriura vischnaunca da Siat economisau la casa da scola suenter che las scolas ein svanidas ord vischnaunca. La vischnaunca Ilanz/Glion porscha era vinavon la pusseivladad da far vacanzas ni camps gest en duas da sias 13 fracziuns. Sper la Casa Sentupada a Siat ei era la Casa d’albiert «Resgia da Riein» ina pusseivladad cun dormitori per camps ni per far fiastas ed occurrenzas. Per la vischnaunca ein ton Sentupada a Siat sco era la Resgia a Riein buca objects commercials, mobein purschidas dil patratg dall’utilitad publica. Scolaziun e recreaziun a Siat Suenter che la scola da Siat ei vegnida serrada ha la vischnaunca da Siat decidiu da far orda las localitads da scola, combras da durmir per gruppas e famiglias che vulan organisar camps ni far vacanzas. Dapi varga 15 onns exista la Casa Sentupada giudem il vitg da Siat cun 30 letgs reparti sin pliras combras. La Casa Sentupada che vegn menada dapi 2017 da Giuanna Casanova-Spescha ei occupada duront biabein 27 jamnas per onn. Ella ei pli tschercada ils meins da stad ch’ils meins d’univern. La vischnaunca Ilanz/Glion porscha la pusseivladad da far vacanzas ni camps en duas da sias 13 fracziuns. Sper la Casa Sentupada a Siat ei era la Casa d’albiert «Resgia da Riein» ina pusseivladad cun dormitori per frequentar camps ni per organisar festivitads ed occurrenzas. (fmr/mg) Il local d’inscunter per cultivar contacts. La combra da famiglia ei in local unic en la Casa Sentupada. L’anteriura casa da scola da Siat ei oz in liug per camps e vacanzas. Pli baul gardaroba e duschas, oz cuschina. Giuanna Casanova-Spescha ei menadra dalla Sentupada a Siat. Giuanna Casanova-Spescha ei menadra e pedella dalla Casa Sentupada.

El astga festivar il 2023 in bi giubileum: Carl Caflisch presidiescha dapi 30 onns la Cuminonza romontscha da Trin. Quella s’engascha dapi 1990 pil lungatg oriund ch’ei sut squetsch. A caschun d’ina viseta a Trin Digg ha Carl Caflisch dau ina survesta alla FMR dalla situaziun actuala dil romontsch. «Nus essan ina scolina e scola primara bilingua rumantsch - tudestga cun ca. 120 uffants, duas mussadras, trais terapeutas e dudesch scolast(a)s. Per rinforzar ils contacts tranter ils scolarets ed ils scolars da las differentas classas luvrain nus savens en furma da projects» san ins leger silla pagina d’internet dalla scola da Trin. Per Carl Caflisch, il president dalla Cuminonza romontscha da Trin (CRT), eis ei la petga centrala che garantescha ch’il romontsch ha in avegnir en sia vischnaunca. «Ch’ei han en scola rumantsch grischun han ins maina mess en damonda», remarca Carl Caflisch. Gl’um dall’annada 1946 ei buca scolast, el ei denton staus biars onns referendari el departament cantunal d’educaziun. Duront sia veta professiunala ha el adina pendulau da Trin a Cuera. Trin ei siu vitg nativ, il romontsch s’auda tier las ragischs e l’identitad dalla famiglia. Il presidi dalla Cuminonza romontscha ha el surpriu avon 30 onns da ser Ulrich Caflisch (1915-2013) che haveva dau gl’impuls da fundar l’uniun locala. Carl Caflisch, dapi 30 onns president dalla Cuminonza romontscha da Trin. Situaziun semeglionta sco a Domat Reflectond manegia Carl Caflisch: «Dapi 1990 ei la situaziun segir buca semigliurada, il squetsch vegn da surengiu e da sutensi». Giu da Flem e si dil Plaun, precisescha el, Trin seigi encugnaus dalla dominanza tudestga. Ina realitad ch’el accepta. Gl’onn 1880 era Trin ina vischnaunca spirontamein romontscha. Tschien onns pli tard, 1980, muossa la statistica la direcziun: da lungatg romontsch ein aunc 45,6 %, da lungatg tudestg 41 %. Oz ha Trin 1500 habitonts e la statistica registrescha buca pli la cumpart dils lungatgs. Clar ei che la bilinguitad dominescha ufficialmein. Aschia ei la pagina d’internet bilingua, ed era ils messadis e las communicaziuns dalla vischnaunca. La situaziun linguistica ei semeglionta sco a Domat. Omisduas vischnauncas ein las sulettas dil Plaun che han definiu ella constituziun il romontsch e tudestg sco lungatgs ufficials. Ch’il romontsch vegn bein e savens alla cuorta ei ina realitad, ei seigi propi buca schi sempel, conceda Carl Caflisch. Malgrad la tendenza eis el restaus in fervent Romontsch. El seigi buca in fanaticher, puntuescha el, denton fetschi ei bein da sesentir en ina cuminonza cun auters cumbattonts. Glieud giuvna che dat peisa Sco president dalla Cuminonza romontscha ha Carl Caflisch stuiu supportar avon onns discussiuns hanadas pervia dil lungatg. Cerchels da geniturs immigrai havevan instradau ina campagna. «Las discussiuns calavan buca. Differents exponents insistevan d’introducir la scola tudestga», raquenta Carl Caflisch. Las differentas gruppas d’interess e las autoritads ein secunvegnidas da far in cumpromis. La scola bilingua, tenor il model da Samedan, ha saviu calmar la situaziun. Oz ei quella sestabilisada ed il romontsch strusch in tema. Silmeins buca en scola. «Oz ein ‘jasters’ che habiteschan a Trin e che han affons da scola loschs che quels san romontsch», remarca il president dalla CRT. La scola promovi bein quels, gi el, raquintond ch’ei detti en vischnaunca differents buns exempels da glieud giuvna da lungatg mumma tudestg che detti peisa al romontsch. In Café Rumantsch maunca Per sustener ils geniturs «jasters» ha Martina Caprez, scolasta, mumma e commembra dalla CRT, organisau gl’atun vargau ord atgna iniziativa in cuors da rumantsch grischun. «Igl ei stau in grond success, e quei ei veramein plascheivel», declara Carl Caflisch. Igl ei stau ina necessitad, pertgei ils geniturs sesprovan da suandar lur affons e da capir ils pensums ch’els survegnan dalla scola. Sche Martina Caprez vegn a cuntinuar cun tals cuors ei aunc buca clar, ella ei buca stada contonschibla per sclarir quella damonda. Trin, cul clutger enzugliau dalla baselgia. Il president dalla CRT ei occupaus daferton cun dus auters projects d’accent: la canorta d’affons Artgin e l’ediziun dalla Revista da Trin. Ferton che gl’Artgin funcziuni bein cul responsabel Gian Marco Spreiter ei la Revista, gl’organ publicistic, sistida dapi dus onns. «Uonn duess ei dar puspei in’ediziun», declara Carl Caflisch. El sa denton buca garantir quei demai ch’il redactur Johann Clopath ei aunc reconvalescents. In niev project giavischass il president dalla CRT aunc pils da Trin: «Quei che fagess actualmein senn fuss sch’ei dess cheu in Café Rumantsch cun ina ni pliras gruppas da conversaziun». En scadin cass vesses Carl Caflisch ch’ei maunca oz la pusseivladad da s’entupar en in ravugl schurmegiau. Ella Casa da cultura Ringel havess ei schizun ina meisa rodunda per tal intent. Commentari La suletta schanza Trin ei la vischnaunca dils Caprez, Caflisch, Casty e Capatt, Erni, Riesch e Calonder. Dus commembers da quellas famiglias han giu ina influenza decisiva ch’igl ei buca iu cul romontsch tuttina sco a Flem. Leu era Gian Fontana gest naschius si Fidaz ch’ils magnats da gliez temps han scumandau da discuorer romontsch en scola e sin plaz-scola. Il medem han ins empruau a Trin. La regenza grischuna, inclus Romontschs da num, vuleva ragischar il vegl lungatg per dar plaz al tudestg. Lez muntava progress e svilup economic. Era a Trin havevan ins scumandau 1898 d’instruir romontsch en scola. Felix Calonder, il posteriur cusseglier federal, seigi vegnius sez en casa da scola ed hagi fatg uorden. 120 onns pli tard tschontschan ils affons da Trin aunc adina romontsch sin plaz-scola. Buca tuts tuttina bein, pertgei il vitg d’antruras ei sesviluppaus da camifo. Malgrad il «frein» dil lungatg. Entochen oz astgan ins tschintschar romontsch a Trin senza ch’ins survegness ina reprimanda. Cu persunas immigradas han empruau danovamein avon 20 onns da ragischar il romontsch dalla casa da scola, ein indigens sedustai cun success. La scola bilingua ei stada in cumpromis. Ella garantescha ch’ei vegn aunc adina instruiu romontsch en quella vischnaunca. Per la scola da Trin ei il rumantsch grischun buca in nauschaspért ch’ins odiescha semegliont al luf. Igl ei ina siguranza, ina schanza e motivaziun per las persunas d’instrucziun. Grazia al lungatg da standard san ins mantener il romontsch. Dus heroxs da Trin, Hans Erni, il famus cumponist, e Felix Calonder, cussegliassen oz a lur convischins: «Restei aviarts, mo battei vinavon per nies lungatg, ei vala la peina».

La sanadad e la malsogna ein part da nossa veta. Naven dalla naschientscha tochen la mort essan nus confruntai – tgi baul e tgi tard – cun malessers, accidents e medischina. La medischina el vitg ed el quatier fa savens part dalla historia locala. Surlunder dat ei paucas publicaziuns scientificas. Gl’institut per la perscrutaziun dalla cultura grischuna iniziescha en quei connex in project en collaboraziun cul Museum Regiunal Surselva a Glion. Loretta Seglias meina il project Citizen-Science «Medischina el vitg». El center ei ina participaziun dalla populaziun. «Nus rimnein savida dalla sanadad e dallas malsognas en Surselva», san ins leger sil fegl sgulont dil project. La populaziun ei pia envidada da cooperar. «Leutier drova ei neginas enconuschientschas preliminaras ed era buca ina scolaziun speciala», communicheschan las instituziuns. Il project vul cooperar cun persunas che san intimar autras persunas da raquintar da lur experientschas, da rispunder damondas co il provediment medicinal funcziunava pli baul el vitg, tgei spindrera ch’ei deva e co ins tractava plagas ed accidents. Era recepts cun jarvas, etgs e tincturas rimna il project.(fmr/abc) Talas tematicas ncluda il project "Medischina el vtg".

Il Chor mischedau Suraua presenta siu novissim project: «Viva la Grischa – in viadi concertant-teatral. Il Chor mischedau Suraua, a caschun dalla emprova principala dil project "Viva la Grischa" Dalla Lumnezia va gl’auto da posta en direcziun Rehanau, da leu viers sid e tras la Viamala. Ils biars enconuschevan buca la Muntogna da Schons, nungir il lag Libi. Il manischunz Giachen Derungs tiba ed il viadi cuntinuescha, gl’auto da posta carrescha da tschella vart dil péz Curvér. Sil Libi haveva il chor entupau il pur Carl da Donat, ed a Ziteil envida pader Linus da cantar messa. Ins auda canzuns che s’accordan culla cuntrada, «Si tiels cuolms», e quella da Ziteil dil dirigent e cumponist Flavio Bundi. Gl’auditori astga accumpignar il chor sin siu viadi. Ellas denterscenas san ins mirar maletgs dalla cuntrada e guder la musica dil pianist. Gia cun entrar envidan ils dus guids Roman Caduff e Julia Stoffel da cantar communablamein. Dil hospezi da Ziteil retuorna la cumpignia buca en Surselva. Culla canzun «Ils nivels» e fotografias da bellezia cuntinuescha il viadi sur il Gelgia. A Sogn Murezi entaupa il chor duas damas dalla «hight society». Buca raschieni da vegnir en discuors cun quellas. Cun ina dunna indigena denton bein. E puspei resunan canzuns, ussa en viarva ladina. Gl’auditori astga cantar da cuminonza «Cur chi vain la not», il chor cuntinuescha cun «Il cumün in silenzi». Puspei impressiuns e bellezia melodias. Gl’auto da posta va viers l’Engiadina bassa, sul Flüela, sper Tavau ora e giu ella Purtenza. «Nies Grischun ei semplamein bials», excloma Roman avon ch’els intuneschan canzuns dils Gualsers, dalla patria e tuornan leds e cuntents en Lumnezia.(fmr/abc) Il concert-teatral dil Chor mischedau Suraua ei sonda, ils 27-5, allas 20.00, e dumengia da Tschuncheismas, ils 28-5, allas 17.00. Mintgamai en casa da scola ad Uors.

Il cussegl da vischnaunca da Breil ha unanimamein approbau il mardis sera il quen ed il rapport annual 2022 dalla vischnaunca. La seduta ha giu liug en casa da scola ad Andiast. Il quen annual siara cun in gudogn da 1,425 milliuns francs e quei tier entradas totalas da 15,5 milliuns francs. La vischnaunca ha fatg amortisaziuns da bunamein 900 000 francs. Sco quei che la vischnaunca scriva en ina communicaziun als mieds da massa, siara il quen d’investiziuns cun expensas da rodund 5,4 milliuns francs ed entradas da strusch 1,9 milliuns francs. Aschia seresultan investiziuns da netto 3,5 milliuns francs. Per Sarah Huber da Dardin che ha abdicau sco commembra dalla cumissiun da scola silla fin digl onn da scola 2022/23, ha il cussegl elegiu unanimamein Maria Luisa Middea d’Andiast. Per mauns dalla decisiun dalla radunonza communala digl atun 2023 ha il cussegl da vischnaunca decidiu la dissoluziun dalla Corporaziun schigentera solara da gliet Cadi. (cdm/fmr)

Avon rodund dus meins ha Flurin Caviezel giu la premiera da siu niev toc «Falten» a Cuera. Ils resuns sin siu sisavel program da solo ein stai fetg gronds e positivs. Sonda, ils 3 da zercladur 2023 allas 20.00 sepresenta el cun siu program en halla Cons a Mustér. Sillas aspectaturas ed ils aspectaturs spetga in interessant concert cabarettistic sco quei ch’ins ei endisaus da Flurin Caviezel. La reschia dil toc ha Sara Francesca Hermann. El toc «Falten» sepresenta il musicist e cabaretist culs pli differents instruments. Digl accordeon grond da concert va quei tiel tango-bandoneon entochen alla harmonica da maun svizra, ina harmonica da 100 onns da Vienna, in organetto talian entochen la harmonica americana e la pli pintga, la concertina englesa. Tut instruments che van a prau cul tetel da siu program «Falten». Mo ei dat buca mo fauldas els instru­ments, mobein era en fatscha ed els cuolms. Faldar san ins denton era mobilias, pupi e vehichels. Tut aventuras che Flurin Caviezel ha fatg sin ses viadis cun velo. Igl ei ina sera cun humor e virtuositad, musica, historias e biaras fauldas. (cdm/fmr) Sonda, ils 3 da zercladur 2023 allas 20.00 en halla Cons a Mustér. Prevendita ella Papetaria Andrea a Mustér. Flurin Caviezel prenda per mauns durant ses program «Falten» vers ina ventgina dad orgels da maun e fa cun quels in viadi musical da l’Engiadina enfin en Argentina.

Gliendisdis Tschuncheimas dat Trun/Rabius probablamein il pli impurtont giug da questa primavera. Hosp a Pustget ei numnadamein Buchs. Cun ina victoria savess Trun/Rabius segirar in ulteriur onn ella 3. ligia. Schluein Glion ha da serender a Schaan che ha mussau ina fetg buna stagiun da primavera d’entochen ussa, gie ha schizun battiu sco sulet il capogruppa Valposchiavo. La victoria la davosa fin d’jamna ordeifer encunter Eschen/Mauren ei stada ordvart impurtonta per Trun/Rabius el campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Grazia a quels treis puncts ha l’equipa da Roland Decurtins e Clau Berther saviu sedistaccar empauet dalla cua dalla tabella: Ella ei marschada digl endischavel sigl otgavel plaz. Tonaton ei la battaglia per restar ella 3. ligia aunc buca gudignada. Els treis giugs restonts frunta Trun/Rabius sin dus adversaris ch’ein rangai mender: Gliendisdis ei il giug encunter il davos Buchs ed ella davosa runda ils 11 da zercladur 2023 retscheiva l’equipa dalla Cadi Landquart ch’ei tierz davos. Denteren suonda denton aunc la greva scuntrada encunter Schaan, il quart dalla tabella. Cun ina victoria encunter Buchs savess Trun/Rabius denton recaltgar gia da gliendisdis Tschuncheismas ils treis impurtonts puncts per restar vinavon ella 3. ligia, ei fuss aschidadir in «Bigpoint». Grev pensum per Schluein Glion Adversari da Schluein Glion la sonda suentermiezdi ei Schaan. L’equipa dil Principadi dil Liechtenstein ha giu ina grondiusa primavera entochen ussa. Dils otg giugs d’entochen ussa ha ella gudignau siat, leutier in remis. Denter auter ha Schaan battiu sco sulet el campiunadi current il capogruppa Valposchiavo. Schluein Glion ha quater puncts dapli sin siu conto. Sequent il resultat dil giug digl emprem Valposchiavo encunter il tierz Ruggell, medemamein la sonda suentermiezdi, savess Schluein Glion denton piarder il secund plaz. Denton mo, sche la squadra spiarda ni fa in remis encunter Schaan e Ruggell batta Valposchiavo. Derbi sursilvan da 4. ligia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia semesiran Schluein Glion e Danis-Tavanasa da gliendisdis Tschuncheismas. Las duas equipas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella cun tuttina biars puncts (14). Damai ch’il davos Valposchiavo ha in retard da siat puncts, ei il prighel dalla relegaziun pigns. Semegliurar da num ella tabella ei denton era buca pusseivel pli per omisduas equipas. Il proxim vischin en quella – Lumnezia – ha siat puncts dapli treis rundas avon la fin. Lumnezia retscheiva gia oz venderdis l’equipa da Panaduz che schai sil tierz rang dalla tabella e che savess teoreticamein aunc contonscher igl emprem rang. Las pli biaras equipas dalla 5. ligia dalla Surselva fan pausa sur Tschuncheismas. Sulet duas vegnan en funcziuns ed ellas battan ina encunter l’autra: Lumnezia – Danis-Tavanasa. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Schluein Glion so. 16.00 Domat – Triesen so. 16.00 Valposchiavo – Ruggell so. 17.00 Triesenberg – Landquart so. 17.00 Trun/Rabius – Buchs gl. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Panaduz ve. 20.00 Tavau – Schlarigna gl. 16.00 Schluein Glion – Danis-Tavanasa gl. 16.00 Panaduz – Valposchiavo gl. 17.30 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Landquart – Triesenberg mes. 20.00 Val Tamina – Mladost giev. 20.00 5. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa so. 17.00 Juniors A1, gruppa 1 Steinach – Bogn Ragaz gl. 12.30 Surselva – Appenzell Schluein gl. 13.00 Montlingen – Altstätten gl. 16.15 Buchs – Mels mes. 20.15 Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Schlarigna so. 16.00 Landquart – Domat gl. 12.00 Balzers – Glaruna gl. 17.15 Landquart – Weesen mes. 20.00 Vaduz – Sargans mes. 20.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Cuera 97 so. 13.30 Appenzell – Landquart so. 14.00 Arbon – Surselva du. 15.00 Grischun Central – Steinach Lai du. 16.00 Rorschach-Goldach – Wittenbach gl. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Sargans – Vaz-sut so. 13.30 Schlarigna – Tavau so. 16.00 Flums – Schlarigna mes. 18.45 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Orion Cuera Cazas so. 13.00 Surselva – Valposchiavo Trun so. 14.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Sargans so. 12.00 Surselva – Arbon Glion so. 15.00 Rorschach-Goldach – Herisau gl. 13.00 Romanshorn – Rheintal mes. 20.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Surselva b so. 13.00 Grischun Central – Panaduz Cazas gl. 10.00 Valposchiavo – Cuera 97 gl. 14.00 Domat – Surselva a gl. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna so. 10.00 Domat – Surselva a so. 10.00 Grischun Central – Valposchiavo Tinizong so. 11.00 Orion Cuera – Cuera 97 so. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Vaz-sut Laax so. 11.00 Grischun Central – Domat Tinizong so. 14.00 Surselva b – Landquart Sedrun so. 14.00 Grischun Central – Panaduz Tinizong giev. 19.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Triesen gl. 11.00 Weinfelden-Berg – Rapperswil-Jona gl. 11.00 Au-Berneck – Romanshorn gl. 11.00 Widnau – Frauenfeld gl. 11.30 Ebnat-Kappel – Uzwil gl. 13.30 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Schlarigna ve. 20.00 Tusaun/Cazas – Schlarigna gl. 13.00 Junioras FF 15, gruppa 1 Surselva – Werdenberg Schluein so. 11.00 Oberthurgau – Mels so. 12.00 Linth 04 – Uzwil so. 12.00 Widnau – Rorschach-Goldach so. 15.00 Juniors A dalla Surselva sin via anavos ella «Youth League» Cun empau discletg ha l’equipa da juniors A dalla Surselva stuiu bandunar igl atun la pli aulta ligia regiunala dils juniors dalla Svizra orientala, la «Youth League». «Nus havein spiars plirs giugs cun in gol differenza», di il cautrender dalla squadra, Mario Arpagaus da Glion. Leutier ei vegniu in ulteriur factur: «Nus havein integrau in tschuppel giugadurs dall’annada 2005 ella squadra. Quei ei ils pli giuvens che san dar juniors A ed ad els ha l’experientscha en quella categoria muncau.» Il retuorn ella categoria A1 para denton d’esser mo da cuort temps, pertgei l’equipa sesanfla ussa sigl emprem plaz dalla tabella. Ella ha bunas schanzas da contonscher la promoziun ella «Youth League» e lu da restar leu ils proxims onns. «Ils pli giuvens da quell’equipa san dar juniors A ils proxims dus onns. Igl unviern vargau havein nus saviu trenar regularmein en halla ed els han fatg in fetg bien progress», di Mario Arpagaus plein optimissem. Els seigien s’avanzai fetg bein ton tecnicamein sco strategicamein. Plirs dad els han gia dau sco juniors B ella pli aulta ligia regiunala dalla Svizra orientala. Tonaton relativescha il cautrenader la finamira per questa stagiun: «Sin fundament dalla situaziun actuala ella tabella havein nus bunas schanzas da contonscher la promoziun ed uss lein nus era far il pusseivel da contonscher quella.» L’equipa dils juniors A consista da giugadurs da pli u meins l’entira Surselva, surtut denton dall’US Schluein Glion. (fmr/hh) L’equipa dils juniors A dalla Surselva sesanfla il mument sigl emprem rang dalla tabella dalla categoria A1. Las schanzas da contonscher la promoziun ella «Youth League» ein bunas. El giug da gliendisdis Tschuncheismas encunter Appenzell savess la squadra dil cautrenader Mario Arpagaus far in impurtont pass per contonscher la finamira.

La via da meglieraziun ei part dalla cuntrada grischuna e dapi entgins onns vegn ella construida cun dus vials da betun. Persunas che van a pei ni cun velo da muntogna sin vias da funs ­sursilvanas fan era stem che binaris vegls dalla Viafier federala surveschan sco canals plazzadas a traviers per allontanar l’aua dalla via. In sistem secumprovau cun «ina garanzia da 500 onns». «Ina buna damonda», gi Moreno Bonotto. Ina risposta ha el denton buca saviu porscher. Moreno Bonotto ei schef dalla partiziun dallas «Meglieraziuns da structura» enteifer igl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun. El tgira cun sia equipa actualmein circa 25 meglieraziuns funsilas el cantun Grischun. E tier quellas meglieraziuns s’auda era la construcziun da vias da funs. «Nus accumpignein era la sanaziun da vias da meglieraziun construidas avon 40 e 50 onns.» La plipart dallas vias da meglieraziun vegnan construidas oz cun vials da betun. E quellas vias novas survegnan era canals plazzadas a traviers per allontanar l’aua dalla via. Per gronda part ein las canals construidas ord vegls binaris dalla viafier. Dus binaris ein mintgamai bugli ensemen e fuorman ina canal. Silla buna damonda tgi che seigi vegnius sill’idea da construir canals cun binaris dalla viafier ha Moreno Bonotto propi negina risposta. «Nus formulein sulet las normas che las canals ston ademplir.» Eleger il tip dalla canal san ils responsabels dalla singula meglieraziun. In cussegl ha Moreno Bonetto tuttina aunc saviu dar. «Telefonei a Gieri Luzi, el ha introduciu el cantun Grischun la via da funs cun vial da betun.» Viu l’emprema ga ella Baviera Gieri Luzi, inschignier pensiunau ed anteriur president dil Cussegl grond, conceda da haver viu l’emprema ga ina via da funs cun dus vials da betun avon onns en Baviera. «Gie, quei constat, nus havein entschiet a construir l’entschatta dils onns 90 el Grischun sco emprems vias da funs cun vials da betun.» A Lon enta Schons ha Gieri Luzi lu planisau e schau baghegiar per l’emprema ga quei ch’el ha viu en Tiaratudestga. «La via da funs cun dus vials da betun ei in cumpromiss ecologic», gi igl inschignier e menziuna la sdrema verda denter ils vials. «Ideal ei sch’ins lai crescher en la sdrema.» Ord vesta digl inschignier ei la via da funs culs vials da betun secumprovada. «Ei dat strusch cuosts da manteniment.» Quei visavi alla via natirala che drova dabia lavur per mantener ella. «Culs onns constat era la bilanza da CO2 dalla via culs vials da betun visavi alla via natirala.» Oz ei il sistem Gieri Luzi standard quei che pertucca vias da meglieraziun cun vials da betun, seigi quei per vias novas ni per sanar vias veglias. E tgi ha lu introduciu la canal construida cun ils binaris dalla Viafier federala? Gliez sa era Gieri Luzi buca, en scadin cass ha el buc importau l’idea dalla canal da binaris dalla Baviera. Grazia allas inizialas Magari crodan las inizialas JH en egl, buglidas agl ur dil binari. Cunzun sch’ins ei sin viadi a pei ni cun velo croda la signatura en egl. E tscheu e leu ei bugliu il num entir da Jürg Hämmerle da Tavau ed igl onn dalla construcziun sin in dils binaris. «Gie, jeu furneschel dabia canals buglidas ensemen cun binaris, era en Surselva.» Jürg Hämmerle spedescha da Tavau anora las canals da binari egl entir cantun Grischun. «Schizun ad Ischgl ell’Austria han ei baghegiau vias cun mias canals.» La gronda part dils binaris vegnan dalla Viafier federala che sto regularmein remplazzar sia via da fier. «Ins sa secapescha era duvrar ils binaris empau pli stretgs dalla Viafier retica», conceda Jürg Hämmerle. «Da quels datti denton buca la massa.» Sia emprema canal da binaris ha igl interprendider ed anteriur minier construiu en ina via igl onn 1988 sil Pass dil Strela. Sco inventader dallas canals da binaris vesa Jürg Hämmerle buca sesez. «Ei deva tscheu e leu gia da quellas canals.» El gi da haver meglierau la construcziun e bugliu meglier siu product. Oz ei Jürg Hämmerle buca il sulet che buglia binaris e fa canals. Biars han copiau sia idea da fatschenta. «In product sco ina canal da binaris san ins buca patentar.» Cuntents cun sia fatschenta ei Jürg Hämmerle tuttavia ed el buglia binaris buca sulet per far canals. Grils e crunas appartegnan medemamein a sia paletta da products. E daco segna el sias canals cun las inizialas? – «Jeu dun ina garanzia da 500 onns per mias canals. Sch’ina rumpa vegn ella remplazzada gratuit.»

Sulet las vischnauncas dalla Cadi pagan uonn la contribuziun da solidaritad alla scola gimnasiala dalla claustra da Mustér. Tschellas vischnauncas dalla Regiun Surselva han calau da pagar la fin 2022. En truchet schai in concept per segirar igl avegnir dalla instituziun da scolaziun sisum la Surselva. En discussiun stat denton l’entira infrastructura e purschida da scola ella Cadi. Sin damonda dalla Scola claustrala da Mustér han las vischnauncas dalla Regiun Surselva pagau 8 onns ina contribuziun annuala per sustener la scola gimnasiala. «Per demussar nossa solidaritad cun la scola», gi il president dalla Regiun Surselva, Ernst Sax. Dapi igl onn 2014 han las vischnauncas sursilvanas contribuiu mintg’onn la summa da 280 000 francs alla scola. Quei sper las contribuziuns che las vischnauncas ston pagar per ils scolars che frequentan il progimnasi. Tenor il president dalla Regiun Surselva era quei pagament da solidaritad vegnius concedius per tschun onns. «El ei silsuenter vegnius prolungius per treis ulteriurs onns.» Ernst Sax quenta che la scola hagi fatg sias ponderaziun duront quels onns co segirar igl avegnir dalla scola gimnasiala. La Cadi paga aunc Las vischnauncas dalla Cadi ein sedecididas da pagar la contribuziun era per igl onn 2023, sco quei ch’il president communal da Mustér, René Epp conceda. Per igl onn 2023 contonscha il sustegn supplementar alla scola claustrala aunc la summa da 153 000 francs. Ina impurtonta contribuziun, sco quei ch’il rectur dalla Scola claustrala, Tom Etter explichescha. Dallas consequenzas per la scola, sche quella contribuziun havess medemamein da muncar, ha Tom Etter buca pudiu gir bia. «Gl’emprem stuein nus elavurar il preventiv per igl onn proxim.» Il rectur fa attent ch’il sustegn finanzial a favur da scolas gimnasialas seigi en autras regiuns in bienton pli gronds ch’en Surselva. El ha getg dad esser en discuors cun las vischnauncas pertuccond il futur dalla scola. «Nus discutein pliras opziuns.» René Epp, il president communal da Mustér ha fatg attent che la contribuziun unica pigl onn 2023 seigi in clar signal da sustegn dallas vischnauncas dalla Cadi viers la scola. Ed el explichescha ch’ins seigi lundervi d’elaborar in concept per sustener il menaschi dalla scola claustrala. «Nus vulein augmentar la purschida da formaziun e far pli attractiv la regiun pils scolars, students ed ulteriurs partenaris.» René Epp ei cunscients ch’ins sto en quei connex era discutar davart l’entira infrastructura e purschida da scola ch’ei avon maun ella regiun. «Ei dat plirs facturs che sforzan nus baul ni tard d’agir.» Facturs sco la digren da naschientschas e la munconza da persunas d’instrucziun che mettan en damonda las structuras dallas scolas existentas. E dad eventualmein integrar il scalem superiur dalla Cadi ella Scola claustrala? René Epp tradescha sulet ch’ins hagi en connex cul concept era menau discuors davart talas opziuns. «Propostas concretas en quei grau ein buc avon maun.» Nova collaboraziun L’entschatta fevrer 2023 ha la il gimnasi dalla claustra da Mustér annunziau d’extender sia purschida cun l’Acadmia Group da Turitg e da porscher communablamein in studi d’engles sil scalem superiur II. Grazia a quella purschida vul la scola carmalar ulteriuras scolaras e scolars ella scola ed egl internat dalla claustra, sco ins ha pudiu leger en ina communicaziun allas medias. (LQ dils 3-2-2023) Quella nova purschida setaglia denton buca cul concept discutaus cun las vischnaucas, gi il rectur Tom Etter. «Quella nova purschida san ins senz’auter integrar el concept.» Ils presidents communals dallas vischnauncas sursilvanas s’entaupan regularmein enteifer la conferenza dils presidents dalla Regiun Surselva. En quei gremi para la scola gimnasiala da Mustér dad esser stada tematisada plirs ga el decuors dils onns vargai. Ed enteifer la conferenza che fa sesida davos escha serrada para ei da haver dau critica viers la scola claustrala da schar dabia peda cun presentar concepts e strategias pil futur. Sche quei ei la finala stau il motiv per ina part dallas vischnauncas sursilvanas da terminar ils pagaments alla Scola claustrala ei denton sulet ina supposiziun.

Gl’onn proxim commemorescha la Surselva igl giubileum da 600 onns Ligia Grischa. En vesta a quei eveniment ei stau ier gievgia a Glion ina sesida da coordinaziun. Ils representants dil comite «Sut igl ischi 2024» da Trun, dil turissem e dils museums, ein sebrattai e s’informai. «Jeu sun tut impressiunaus da quei che marscha en vossa regiun», ha Andreas Leisinger remarcau alla fin dalla sesida. Il president dall’associaziun dils museums ed archivs dil Grischun – l’inizianta dalla sentupada – ei vegnius ier da Tavau a Glion per beneventar bien 20 representantas e representants da turissem e cultura dalla Surselva. Organisau e menau la sesida ha Gwendolin Bitter. Sco la collaboratura dil Center da Capricorns da Vargistagn silla Muntogna da Schons ha getg en sia introducziun, ha il brat giu il suandont intent: «Trer a nez il potenzial, secolligiar in cun l’auter e coordinar las activitads ed occurrenzas entuorn il giubileum dalla Ligia Grischa 2024». Era pader Placi ei involvaus El center dalla sesida ein las damondas «tgei fageis vus? – tgei fagein nus gl’onn giubilar?» stadas el center. Sco igl ei resortiu ualti spert, eis ei buca pauc (accents principals mira scaffa). Il meinagestiun da Surselva Turissem, Kevin Brunold, ha constatau ch’igl anniversari dalla Ligia Grischa vegni ad esser in accent central da sia destinaziun. Quella includa las vischnauncas Lumnezia, Sursaissa Mundaun, Ilanz/Glion e Breil. Era Trun ei inclus tras in contract da cooperaziun, medemamein Sumvitg e la Val Stussavgia. Kevin Brunold ha rendiu attent aunc ad in ulteriur giubileum – in pli pign, mo nuotameins interessant – dil 2024: «A Glaruna organisescha in comite dapresent il giubileum «200 onns dapi l’em¬prema ascensiun dil Tödi». Pader Placi a Spescha ha vuliu contonscher la stad 1824 il péz da cunfin pli ault denter la Surselva e Glaruna. Kevin Brunold vesa il giubileum en tuttacass sco schanza da render pli enconuschenta la Surselva, il giubileum vegni a trer l’attenziun lunsch suls cunfins grischuns ora. Representantas e representants da museums e turissem sursilvans. Presentar ils fatgs e la historia dils «Grischs» e dalla «Ligia Sura» ei mo in dils elements dallas festivitads. Ad in auter ha Peter Loretz da Val S. Pieder rendiu attent. Il representant dil museum local Gandahus ha getg: «Duront quei onn giubilar duess ins buca emblidar da discutar damondas dil futur». Sia idea d’organisar in podi per discutar gl’avegnir dalla Surselva ha anflau accoglientscha. La damonda savess esser «Tgei allianzas e tgei ‹ligias› dat ei oz, tgeininas duess ni stuess ins fundar ni renovar?». Peter Loretz vesa la Surselva dad oz sco zona hibrida che surmunta cunfins e culturas. Ella discussiun ei era la damonda da fusiunar las quater destinaziuns turisticas vegnida sin meisa. Actualmein commercialiseschan quater DMOs la Surselva, all’entschatta dil turissem eri ina suletta. Tgei organisesch'ins en tschels territoris? Museum Regiunal Surselva e museum Cuort Ligia Grischa cun exposiziuns specialas, il Forum cultural Tujetsch ed il grond comite «Sut igl ischi 2024» da Trun (mira scaffa), sco era il museum dil Meister da Vuorz e l’exposiziun Schichtwechsel han preparau in program . Mo la Surselva ei buca la suletta che prepara occurrenzas specialas il 2024. Roland Cajacob, il representant dil comite da Trun giavischass ch’ei dess gleiti ina informaziun era da quei che schabegia en tschels territoris dalla Ligia Grischa. Sco el ha confirmau, han quels aunc buca dau risposta sillas informaziuns tarmessas. Ei setracta dalla Val Schons e Valrein, il Plaun ed ina part dalla Tumliasca. Céline Meury, la sviluppadra regiunala, ha getg ch’il brat che l’associaziun dils museums dil Grischun hagi iniziau, seigi in instrument excellent per tgirar pli savens il dialog. «Jeu engraziel per la discussiun viva ed interessanta. Ei fuss bien da s’entupar d’ussa naven silmeins ina gada ad onn», ha Andreas Leisinger getg avon ch’el ha serrau la sesida per turnar suenter duas uras a Tavau. Ils presents da turissem e cultura dalla Surselva ein d’accord cun el ch’ei duvrass regularmein tals brats, quel a Glion dad ier gievgia ei staus il «kick-off» pils proxims. Entginas dallas occurrenzas il 2024 Gl’onn proxim han numerusas occurrenzas en Surselva connex culs 600 onns Ligia Grischa. A Trun prepara in comite sut il patrunadi dalla vischnaunca ils accents principals. Il concept ei publicaus ella pagina d’internet dalla vischnaunca. Il program includa las suandontas petgas grondas: Turnea dil chor viril Ligia Grischa cul tetel «La Ligia Grischa sin viadi historic», cun canzuns (dirigent Christoph Cajöri), gruppa musicala ed excuors hi¬storic dad Adolf Collenberg. Las producziuns ein a Glion, Mesocco, Domat e Trun. Mischeida da cant, film e video per raquintar la historia. Per las quater presentaziuns ein Gieri Venzin e Clau Scherrer responsabels. T eater el liber cul tetel «Ligia 2.0» cun Uniun da teater Trun. Michel Decurtins (autur), Mario Pacchioli (musica) e René Schnoz (reschissur). Exposiziun speciala cul tetel «Sogn Gieri 1698». Mussada vegn la sentupada dils delegai alla dieta annuala il di da sogn Gieri 1698 ella Cuort Ligia Grischa. Vitier ei a Trun ils 15 da zercladur 2024 la fiasta da cant districtuala. En Tujetsch organisescha il Forum cultural in project interessant. Ella ruina da Putnengia, denter Dieni e Rueras, construesch’ins ina tuor da 14 meters cun treis alzadas. La tuor el liug d’origin digl avat Pieder da Putnengia, il confundatur dalla Ligia Grischa, vegn ad esser stabla e restar el liug.

Dumengia, ils 4 da zercladur 2023, vegn la «staffetta da praulas» a Glion. Il project naziunal dalla Societad svizra da praulas commemorescha siu giubileum da 30 onns ed ha entschiet ina staffetta en tuttas regiuns linguisticas. «Ei era ina gada in bab ed ina mumma cun quater affons, ina giuvna carschida e treis buobs aunc pigns. Il bab vuleva far maridar sia feglia cun in che plascheva ad el; e nunvulend quei la feglia, leva el mazzar ella». Aschia entscheiva la praula dil prenci dil sulegl. Igl ei ina dad 80 dil cudisch «Nossas praulas». Quei cudisch anflavan ins pli baul en biaras stivas sin cruna. Sch’ins dallas raquintadras drova era quel , dumengia, ils 4 da zercladur 2023, ei buca clar. En scadin cass vegnan Anna Cathomas e Sandra Blum a raquintar en sursilvan, Letizia Sonder en surmiran, Editha Trepp en sutsilvan, Ines Denoth en vallader e Dunjascha Schweizer en jauer, gl’idiom dalla Val Müstair. La bitgetta magica vegn el Grischun Il cudisch da praulas da Toni Halter, edius 1952 dalla Ligia Romontscha en sursilvan. Las sis dunnas raquentan libramein en tschun idioms romontschs, ellas prendan carschi ed affons sin viadi. Dialas, strias ed utschals miraculus, e forsa era da prencis e princessas, ein el center, pign e grond astga tedlar e s’immaginar ils «films» fantastics pil tschurvi. Las raquintadras romontschas fan part dalla staffetta da praulas, in’acziun naziunala che ha entschiet ils 7 da matg 2023 a Turitg. La bitgetta magica accumpogna las raquintadras en tuttas quater regiuns linguisticas. «El Grischun tschintschein nus buca mo treis lungatgs, mobein silmeins sis idioms», gi Anna Cathomas. Ella menziuna il jauer sco idiom dalla Val Müstair, emblida denton buca da menziunar il putér sco quel dall’Engiadin’aulta. Las praulas ein colligiadas cun culturas, cuntradas, e cun lungatgs. Las biaras selai famigliarisar el lungatg local. Cu ei deva aunc neginas medias, gnanc gasettas, emprendevan ils affons sur las praulas. Duront onns accumpognan nanins e dialas, scazis e princessas, surpresas, meila smaledida ni giavels che scudan. Odi e giustia, aur e splendur s’audan tier. Ei dat biaras era per carschi, pliras presentan las raquintadras romontschas a Glion. Anna Cathomas da Breil fa part dalla suprastonza dalla Societad svizra da praulas. Ella ei sescolada en ina sparta ch’ei daventada detg rara il temps dalla digitalisaziun. Anna Cathomas ei dil meini ch’ils carstgauns vegnan a seschar fascinar era egl avegnir dallas detgas e praulas. «A prima vesta paran ellas antiquadas. Lur tematicas ein gest el temps dad oz denton pli che mo actualas», declara l’experta. Raquintar s’audi tier las activitads socioculturalas las pli veglias dalla carstgaunadad, conferma ella. Praulas e detgas intermedieschien buca mo savida ed usits, mobein demuossien era co vegnir a frida cun difficultads, ellas sappien gidar da surmuntar pitgiras, e sappien cunfortar e dar curascha. La staffetta naziunala da praulas viseta dumengia, ils 4 da zercladur 2023. la Romontschia, e quei a Glion, el Museum Regiunal Surselva. Allas 17.00 raquentan las dunnas per famiglias cun affons da 5 onns ensi, ed allas 19.30 per carschi tochen 100 e vargau.

Dieus sa con da basegns che nus vessen d’ina forza spirituala che vegn d’ordeifer, «da surengiu» per sclarir, muentar e survargar nusezs, e con nunsufficients ch’il faustian «wer strebend sich bemüht» da Goethe ei per sesalvar. Nunsufficients, denton necessaris. Tut quei che passa sut il plaid «cultura», dall’entschatta della historia humana ei in sestentar per vegnir a fin cun sesez, cugl esser ensemen per surviver, dar in uorden alla convivenza. La politica sezza el senn pli ault e niebel ei creaziun humana per viver e surviver. Ella ha scaffiu in uorden che secloma giustia, ha empriu da scaffir cunfins e da survargar cunfins che zeivran ils humans tenor colur della pial e da sia provenientscha, ni tenor beinstonza e paupradad etc. Ella ha la finala scaffiu sistems politics che san, savessen, prender risguard da tuts, in sistem che s’exprima el plaid grec «democrazia», «guvern dil pievel». Quei ei siu sestentar. En quei sestentar dat ei era il disdir. Cu la inegualitad enteifer in pievel survarga in cert tierm, degenerescha la democrazia ad ina culissa per il teater dils rechs ed influents. La politica zuppegia memia savens cun stenta suenter ils svilups. Ella ha schau crescher progress e producziun sur siu tgau o. Strusch ch’ina invenziun ei sin fiera, vegn in’autra, «megliera», purschida – ins patratgi vid tut quei ch’ha da far cun l’informatica. Cuolms da computers, smartphones, tablets, alimentaders, apparaturas antiquadas empleinan ils loghens da rufids e sblundregian las resursas che fussen da tuts. E lu, oz producescha il mund vivondas che tunschessen per ca. 12 miliardas glieud; mo «nus» essan mo otg miliardas – e tuttina mieran onn per onn milliuns, oravontut affons, dalla fom. Ei vegn produciu sur e sper ils basegns reals o. Anzi, ils basegns sezs, adina novs basegns vegnan produci – è quei s’auda tiel sistem sviau dil progress. Ei vegn tarti­gnau, bess naven. Il mund vegn consumaus, la natira violada. Ils carstgauns emblidan ch’ei dat mo in planet. Ei vivan sco sch’ei dess in planet da reserva. Nossa moda da viver, da cultivar ils funs, da consumar ils suloms, da sfarlatar energias ei cumpigliada ellas disgrazias lontanas. La savida de temps lontans, las scopertas de generaziuns mavan, vulevan ir, ella direcziun dil pli gest beinesser – ch’ei serealisaus mo per part. Ton che quei ch’ins numna «caritad», bunas ovras – ei vegn fatg tontas, gnanc da dubitar, è organisadas internaziunalmein! – per curreger e levgiar la malgiustia globala, quasi structurala, ein eba mo «bunas ovras», ­almosnas, e buca sezzas il center, la caussa, la mira primara della politica e dell’economia. Ed uss fuss Tschuncheismas puspei cheu ch’annunzia la vegnida dil sogn Spért. L’iconografia tradiziunala muossa ils dudisch apostels ed enamiez Nossadunna. Quei ei ina interpretaziun clerical-hierar­chica dil schabetg. En realitad plaidan ils Fatgs dils Apostels (1,14) «dils dudisch ch’eran radunai perinamein ell’oraziun ensemen cun las dunnas, cun Maria, la mumma de Jesus e ses frars». Ils exegets (p.ex. Ernst Haenchen) plaidan da ca. 150 persunas, cumpridas las consortas dils apostels e dils frars de Jesus cun affons. Ins savess dir: in muster de tut la humanitad, è nun-apostolica. Quella humanitad de Tschuncheismas ei il liug digl agir dil sogn Spért. L’activitad della politica el vast senn dil plaid cun siu sestentar, sbagliar e disdir, ei il tgierp el qual il spért de Tschuncheismas vul s’incarnar, ed ei gia s’incarnaus, s’incarnescha ed ei presents. Autramein, senza il tgierp viv della historia dils humans, che duess vegnir mess el giug dil sogn Spért che vegn da surengiu, resc’ins da finir cun Tschuncheismas en in spiritualissem lontans dalla realitad, in spiritualissem che sescaulda mo vid siu agen entusiassem religius. Ursicin G.G. Derungs è autur ­rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e ­politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

La vischnaunca da Breil renda omagi alla pioniera dil turissem Fausta Capaul. «Fausta piuniera – 150 onns turissem a Breil» senumna il ciclus cun quater occurrenzas da giubileum. Igl emprem arranschament ha liug ussa gliendisdis Tschuncheismas el Curtgin Crest La Crusch. La hoteliera ed ustiera Fausta Capaul ha viviu dils 1847–1927. Sco giuvna eis ella stada possessura d’ina gronda e biala casa da lenn amiez il vitg da Breil. Cun 27 onns, il matg 1873, ha Fau­sta Capaul publicau per l’emprema gada in inserat da reclama per sia nova casa d’albiert ed ustria. E quei inserat ei – tenor ils organisaturs dil giubileum – staus l’entschatta dil turissem a Breil. Fausta piuniera Dunnas che han scret historia sco Fausta Capaul ein raras en Surselva. Fausta Capaul ei stada ina dunna emancipada, independenta cun in’atgna fatschenta. Sco quei ch’ils cudisch da hosps digl albiert muossan, ha Fausta Capaul giu grond success sco hoteliera ed ustiera. Numerus hosps prominents digl entir mund han giu dimora en Casa Fausta Capaul. Denter auter ei era il num dil negoziant Jelmoli da Turitg el cudisch da hosps. La pli prominenta viseta vegn denton ad esser stada quella dalla re­gina dalla Hollanda Wilhelmina Helena Pauline von Oranien-Nassau igl onn 1893. Quater occurrenzas da commemoraziun Gliendisdis Tschuncheismas ei l’avertura dil giubileum a Crest La Crusch. Il curtgin commemorativ Crest La Crusch ei vegnius eregius igl onn 1870 per l’avertura dall’emprema via carrabla denter Breil e Vuorz. Quella via ha senz’auter rinforzau la finamira da Fausta Capaul da realisar sia Casa d’albiert cun restaurant. In teater-musical Il zercladur e fenadur datti ina exposiziun da maletgs digl artist Charles Flach, era numnaus «il pictur da Breil», ch’ei staus in ­fideivel hosp da vacanzas ella Casa Fausta Capaul. Il punct culminont dallas occurrenzas da «Fausta piuniera» ei l’inscenaziun teatral-musicala dil duo Annadora Friberg e David Flepp. Las presentaziuns sut tschiel aviert amiez il vitg da Breil han liug sis gadas duront igl uost 2023. Miez settember finescha il program da giubileum cun ina occurrenza che dat in sguard el futur dil turissem a Breil. Fausta Capaul (sesend) avon sia ustria.

En nos gis savein nus strusch sturnidar, senza ch’igl entir mund teidli tier. Nus communichein e secommunichein online ch’ei seglia brastgas, cumpartin rubas e strubas cun jester e dumiesti. Tgi che nus essan, tgei che nus traffichein, tgei che nus patertgein e co nus sesentin. Nus informein u per forza ni communichein da bunaveglia. Antruras vegnevan nossas persunalias deponidas al spurtegl d’uffecis communals, d’ina banca ni l’autra ni tier igl agent da segiradas. Ina situaziun dètg surveseivla. Mo quasi sur notg ei nies mund daventaus digitals. Spurtegls reals ein vegni remplazzai dil spurtegl virtual. Tgei pigliassen nus pomai a mauns senza computer e smartfon? Pauc funcziunass! En cass da basegns e mo cun in sempel apparat da telefon, savein nus gnanc far in termin cugl electricist. Tier miedis e mistergners ed advocats e cuafförs e hotels – dapertut la medema canzun, baul en mol e baul en dur. «Nossas lingias da telefon ein gest occupadas. Fagei schi bien e consultei nossa pagina d’internet», fa ina vusch registrada da saver, per cass ch’ins ha insumma aunc anflau in numer da telefon. Decid’ins, malgrad la recumandaziun, da tuttina spitgar cul telefon entamaun, eisi tgunsch pusseivel ch’ins spetgi toch’il giuvenessengi! Vulein ni stuein nus contonscher instanzas, instituziuns e fatschentas online, eisi igl emprem da tradir las persunalias ed in tschuat detagls. Igl ei tugi da selegitimar cun indicar num ed adressa, in code e tic e tac. Informaziuns persunalas che vegnan registradas dublamein e treidublamein e senodan silsuenter zanua ella reit digitala. Prest tut quei ch’ins basegna per viver e surviver ei da cattar egl internet. Canapès e tapets e maschina da cuser, caultschas suren e suten ... Tut d’empustar online suenter ver indicau tgi e nua e tgei e vegliadetgna e peisa e grondezia e hobis e preferenzas ... ed ils detagls dalla carta da credit. Lezs en mintga cass, secapescha. Quei che nus tradin buca per forza, fagein nus public sin Facebook e Twitter e consorzi. Leu exprimin nus da bunaveglia nies meini, nos sentiments e giavischs. Raquintein detagliadamein tgei che fatschenta e muenta e vilenta nus. Nus essan en nies element e fagein strusch stem che nus sefagein magari ridiculs. E che nus daventein pli e pli transparents cun deponer tontas informaziuns intimas e meinis e remarcas el ventrun dalla reit digitala. Nus essan online da tuttas uras, schein anavos fastitgs da tuttas uisas. La reit dispona d’in spazi enorm ed ha tuttavia buc’ina memoria sc’in caz furau. Anzi, ina sc’in cavagl. Ed ella fa buca cass da palesar e scafferlar da tuttas uisas, per diever e maldiever. Beinenqual individi dubius vegn carmalaus da trer a nez las informaziuns. Tut tenor lur enconuschientschas e habilitads, fan tals pescadurs malvulents adina puspei reha preda. Nus essan daventai transparents e rumpeivels sco veider. Ris-chein dad ir en tocca cun l’emprema zaccuossa. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna. Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha

Per motivs familiars ha la presentaziun da Flurin Caviezel sonda, ils 3 da zercladur 2023 allas 20.00 en halla Cons a Mustér ha buca liug sco communicau dalla FMR en LQ dil venderdis vargau. In auter datum per sia presentaziun a Mustér ei buca fixaus. A persunas che han gia pagau ils bigliets vegn l’entrada restituida ella Papetaria Andrea a Mustér, il post dalla prevendita. (cdm/fmr)

Mintga treis onns iniziescha l’Associaziun svizra dallas ludotecas (VSL) in di da giugs naziunal. Uonn eis el sonda, ils 3 da zercladur 2023, pia danovamein entuorn il datum dil «World Play Day» ils 28 da matg. Sut il motto «La Svizra dat giugs» envidan las ludotecas svizras la populaziun ad ina fiasta da giugs. Era la Ludoteca Mustér e contuorn arva sias portas per pign e grond, giuven e vegl, indigens e hosps sco era per persunas cun impediment. Ella organisescha ina fiasta da giugs avon la halla Cons. Ina vasta purschida Naven dallas 13.30 tochen las 16.30 seporscha la pusseivladad da prender investa dalla localitad ludoteca che sesanfla ell’emprema alzada dalla halla Cons. Ils visitaders san dar UNO ed auters giugs ed aschia nezegiar la gronda purschida. Els san denton era far rundas cun vehichels e sedivertir el casti da siglir. Petta e bubrondas procuran per forza. La Ludoteca Mustér e contuorn, sco tuttas ludotecas svizras, mettan a disposiziun ina vasta purschida da giugs e termagls. Da quella sa in e scadin far diever per ina contribuziun favoreivla. Las ludotecas muossan sin moda ludica l’impurtonza dils giugs sco scazi cultural e social. D’impurtonza pil svilup Giugar ei il motor principal pil svilup dils affons pigns. Era duront ils onns da scola e suenter han giugs in grond potenzial pil svilup, sco il Plan d’instrucziun 21 muossa. Dar giugs promova cumpetenzas socialas multiplas ed intellectualas a moda legreivla ed impressiunonta. Giugar colligia denton era carstgauns da tuttas vegliadetgnas ed origins. Il 10avel di naziunal da giugs ils 3 da zercladur ei in invit per tuttas e tuts da scuvrierer la Ludoteca Mustér e contuorn. (cdm/fmr) www.ludotecadisentis.ch Sonda proxima ei il 10avel di naziunal da giugs.

Alice Bertogg e David Flepp termineschan igl atun lur funcziuns sco promoturs regiunals dalla Lia Rumantscha en Surselva. Quei ha la LR communicau alla radunonza generala dalla Surselva Romontscha il venderdis sera en casa da scola a Dardin. Lezza ha rapportau davart sias activitads, denter auter il Tschespet 79 dedicaus a Theo Candinas. Sco quei ch’il secretari general ad interim dalla Lia Rumantscha, Andreas Gabriel, ha informau la Surselva Romontscha (SR), succeda la demissiun dad Alice Bertogg e David Flepp il medem mument. Omisdus bandunien la Lia Rumantscha (LR) per motivs persunals. Alice Bertogg ei engaschada sco promotura regiunala dapi tschun onns, David Flepp dapi diesch onns. Il proxim temps vegnan las duas plazzas publicadas. Il mument setracta ei d’in pensum da total 110 %. In tschuppel activitads La radunonza generala a Dardin ei stada l’emprema che Toni Vinzens ha presidiau suenter ch’el ei vegnius eligius avon in onn sco successur dad Alberto Palaia. En siu rapport annual ha il parsura saviu mirar anavos sin in onn cun dabia activitads. «Sco usitau ha la SR susteniu projects, publicaziuns da cudischs e purtaders da tun. Denter auter las ediziuns ‘Lumnezia’ da Martin Cabalzar ed il cudisch da cant ecumen ‘Il clom’. Mo lu era plirs discs cumpacts, l'integraziun da tabellas da conjugar ell'applicaziun dicziunari ed il cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana a Glion cun varga 100 participontas e participonts.» Grond interess ha era la reediziun dil dicziunari «Miu gidonter» cattau. Muort il grond interess ei quella emprema ediziun gia exausta, ina secunda ei empustada. Redacziun dil Calender Romontsch Igl onn vargau ha la Surselva Romontscha decidiu da surprender la redacziun dil Calender Romontsch. Quella ei stada vacanta suenter l’ediziun da 2022. In gruppa redacziunala consistenta dad Alberto Palaia, Lisa Schmidt-Candinas, Martin Cabalzar e Toni Vinzens ha realisau l’ediziun 2023. Cun 1300 exemplars ei igl interess per quei calender vinavon gronds. Perquei ha la SR decidiu da cuntinuar culla redacziun cun Toni Vinzens sco cauredactur. Ils dretgs e la responsabladad per la stampa e producziun restan denton vinavon tier la Somedia. Regals da beinvegni In ulteriur project ha la LR lantschau en collaboraziun cun la SR e las vischnauncas romontschas e bilingas dallas Surselva. Igl ei in regal – il cudisch «Tgaubrochels» – per mintga affon nievnaschiu sco era ina carta da beinvegni dils treis partenaris involvi. «Ferton che la LR ei responsabla per l’organisaziun e coordinaziun, surpren la SR ils cuosts pil cudischet e las cartas. Las vischnauncas preparan e tarmettan ils regalins allas famiglias», di Toni Vinzens. In tal project dat ei era ell’Engiadina ed il Grischun Central. Cul cudisch «Miu gidonter» vegn fatg en Surselva in regal da beinvegni a persunas che secasan leu da niev. Sco quei che Andreas Gabriel ha detg alla radunonza, sestenta la LR da far pli enconuschenta la quadrilinguitad dalla Svizra tier affons e giuvenils ell’entira Svizra. In’entschatta seigi vegnida fatga culla sentupada da classas da tuttas regiuns linguisticas dacuort a Mustér. Tschespet 79 sin buna via El decuors digl atun vegnent cumpara la 79avla ediziun dil Tschespet. Quella vegn preparada il mument da Martin Cabalzar. Il niev Tschespet cul tetel «Sut la marella» vegn dedicaus al scribent trapassau Theo Candinas e cuntegn in tschuppel texts nunedi, mo era contribuziuns cumparidas en gasettas, commentaris ed observaziuns. Igl ei aschidadir in’ovra che muossa il vast spectrum da publicaziun e da temas da Theo Candinas. Sco quei ch’il president Toni Vinzens ha menziunau il venderdis sera, ha la LR fatg cunvegnas da prestaziun cullas uniuns affiliadas ed autras uniuns che retscheivan contribuziuns finanzialas dalla LR. La SR da sia vart declara sias finamiras e prestaziuns en quella cunvegna. L’independenza dalla SR ei tonaton garantida, ella cunvegna vegn fatg neginas prescripziuns davart cuntegn ed activitads dalla SR. David Flepp ed Alice Bertogg bandunan la Lia Rumantscha quest atun.

Rodund 35 onns ha il baghetg vegl digl anteriur Consum surviu als basegns dalla Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia. Uss vegn la casa renovada, modernisada ed engrondida per l’elavuraziun da carn. En rodund in onn stat l’infrastructura adattada a disposiziun al menaschi. Il temps da prender cumiau dil vegl, luvrar rodund diesch meins en in provisori e da spitgar vess sil menaschi niev ei arrivaus. «Igl ei schon empau emoziunal quei che succeda il mument», di Bina Pally duront in caffè sper la stizun dalla sechentaria a Curaglia e precisiescha: «Nus havein luvrau 35 onns en quella casa, havein retschiert e surviu bia clientella da cheu anora. Quei menaschi ei aschidadir miu tierz affon sper nos dus fegls.» Meins emoziunals ei siu um Beno e surtut il fegl Ivo ch’ei dapi 14 onns el menaschi: «Jeu spetgel vess sill’entschatta dallas lavurs.» Ivo Pally ei la secunda generaziun el menaschi. Suenter igl emprendissadi da cuschinier a Mustér ha el schau suandar igl emprendissadi da mazler. La successiun dil menaschi che ha aviert sias portas avon rodund 35 onns ei pia garantida e naturalmein eis ei capeivel sch’el di: «Igl ei uss veramein stau necessari da far midadas. Il baghetg niev e tuts indrezs futurs simplificheschan ed optimeschan essenzialmein la producziun.» La renovaziun cumpleta ed engrondaziun dalla casa che surveva pli baul en emprema lingia al Consum dil vitg, vegn realisada el rom d’in project communabel pil svilup regiunal (PSR), promovius dil cantun e dalla confederaziun. Part da quel ei era la cascharia a Breil. Il project dalla Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia cuosta rodund quater milliuns francs. Diesch meins en containers Dapi otg onns sefatschenta la famiglia Pally d’ina modernisaziun ed engrondaziun dil menaschi. «Nus havevan gnanc pli plaz per sechenter puolpas, carnpiertg e schambuns. Quei succedeva en in auter menaschi», di Beno Pally. Praticamein parallel cullas empremas ponderaziuns d’investir ei in project dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun naschius ella val. Ei deva lu era ideas da realisar ina nova cascharia sco era auters projects parzials. «Avon sis onns havein nus suttascret il contract da cooperaziun», seregorda Bina Pally ed uss eis ei aschi lunsch: Las localitads dalla casa ein rumidas per gronda part ed ils containers per la producziun duront il temps da baghegiar ein plazzai gest dasperas. Sco provisori per quei temps survescha era la garascha nova. «En sesez levan nus renovar alzada per alzada, mo igl ei semussau che quei ei buca pusseivel. Lu havessen las lavurs cuzzau rodund dus onns», di Beno Pally. Il provisori cuosta bein era, mo las lavurs el baghetg san vegnir exequidas meglier e surtut pli spert. Il baghetg existent vegn alzaus per in meter e miez ed engrondius per quater meters enviers sid-vest. «Nus nezegiein tut il spazi pusseivel en quella zona mischedada amiez il vitg», di Beno Pally. Viadis da scala si crodan Las lavurs da renovaziun ed engrondaziun dalla casa entscheivan l’entschatta dall’jamna vegnenta. Ils containers sper casa che surveschan sco provisori ein vegni endrizzai cullas maschinas necessarias per la producziun. «Era duront quei temps da provisori havein nus in’infrastructura da producziun cumpleta. Quei funcziuna segir era aschia, tonpli che nus savein che quei ei per in temps limitau da rodund diesch meins», di Ivo Pally. Il local principal da producziun consista da quater containers gronds ligiai in vid l’auter. Leutier vegn ina schellentera gronda ed ina frestgera. Ils indrezs da sechentar ein installai ella garascha nova. Integrada el local da provisori da producziun vegn era la stizun. «Duront quei temps sto la clientella forsa era haver empau pazienzia ni capientscha, per quei motiv essan nus leds sch’ils products giavischai vegnan empustai avon», di Bina Pally. Interrumper cumpleinamein la producziun duront bunamein in onn fuss buca stau pusseivel. «Nus lein e stuein furnir nossa clientella era duront quei temps», puntuescha Benno Pally. Mazzau vegn ei duront quei temps da provisori insumma buc. «El baghetg niev mazzein nus lu sulet animals manedels, ils auters vegnan mazzai a Trun», di Beno Pally. Per saver realisar il project ein dus clavaus dalla vart sut dalla sechentaria vegni spazzai. Il baghetg niev vegn lu buca mo cumpletaus cun tuttas maschinas ed indrezs per producir, mobein era cun in ascensur niev da giudem entochen sisum. «Ussa purtavan nus tuttas ligiongias dallas scalas si entochen si el surcombras per sechentar. Quei era semplamein buca pli raziunal», di Beno Pally. Igl entir menaschi vegn renovaus e concepius tenor las directivas dalla higiena, pretendidas dil cantun. Engrondius considerablamein vegn surtut il plaz per sechentar carn e ligiongias. La casa che vegn modernisada cumpleinamein pils basegns d’ina sechentaria moderna ei dil reminent vegnida baghegiada 1947. Previu da producir dapli Il menaschi dalla famiglia Pally occupa il mument diesch persunas cun in pensum total da 650 %. Suenter la modernisaziun dil menaschi eis ei previu d’augmentar la producziun e d’engaschar dapli persunal. «Nus sperein che nus anflien lu era glieud. Quei ei tut auter che sempel il mument, oravontut quei che pertucca forzas da lavur dil fatg», constatescha Ivo Pally. Avon che quei seigi aschi lunsch va ei denton aunc strusch in onn. «Uss vegn in temps plein tensiun», di Beno Pally. Per sia consorta Bina Pally vegn lu il temps che siu tierz affon sepresenta en in niev vestgiu. Aschia sepresenta il baghetg dalla Sechentaria da carn Pally SA a Curaglia suenter la renovaziun, engrondaziun e modernisaziun. Il project ei els mauns digl architect Conrad Pally. Beno Pally e siu fegl Ivo sper las maschinas el provisori. La part principala dil provisori – quella dalla producziun – consista da quater containers gronds ligiai in vid l’auter. Vesta sigl areal ed ils baghetgs che surveschan il proxim temps sco provisori. Las davosas lavurs el menaschi vegl. Il provisori per diesch meins La Sechentaria da carn Pally SA renovescha, modernisescha ed engrondescha siu baghetg a Curaglia. Per quei motiv sto igl entir menaschi da producziun succeder en in provisori ils proxims diesch meins. Ils containers e la garascha ch’adempleschan quella funcziun ein semtgai. Per la famiglia Pally ha ei num prender cumiau dil baghetg vegl, secuntentar cun in provisori e selegrar sill’infrastructura nova. Nossa foto muossa Beno Pally e siu fegl Ivo cun maschinas da producziun el provisori. (fmr/hh)

Vanessa Schmed fa igl emprendissadi da polimecanista tier la Distec SA a Mustér. Igl ei buc ina tipica professiun da dunnas, mo las maschinas modernas e las incaricas – per exempel per l’aviatica ni l’astronautica – fascinceschan la giuvna da Danis. Neginas difficultads ha ella era da sedefender en in contuorn professiunal pli u meins masculin. «Ellas gruppas da scolas che visetan nies menaschi dat ei adina puspei giuvnas che han bunas premissas per in emprendissadi en nies luvratori», di Pierino Bisquolm che meina la partiziun dils emprendists dalla Distec SA a Mustér. Tonaton sedecidan pli u meins tuttas la fin finala per in autra professiun, biaras pil sectur mercantil. Per la secunda ga instruescha la Distec SA il mument ina giuvna ella professiun da polimecanista. Vanessa Schmed (17) ha fatg in fuffergnadi tier l’Ems Chemie a Domat e silsuenter in a Mustér: «Cheu a Mustér ha ei plaschiu meglier a mi. L’atmosfera ei cheu autra e cheu vegn ei tschintschau romontsch. Quei ei era stau in factur che ha plidau en favur dalla Distec SA.» «Buca memia manual» Che Vanessa Schmed ei sedecidida per la professiun da polimecanista ha in motiv special: «Jeu hai tschercau enzatgei manual, mo tuttina buca mo manual. Luvrar cun maschinas modernas e metal ei fetg fascinont. La lavur manuala sebratta cun quella da programmar e quei plai fetg bein a mi.» El menaschi dalla Distec SA vegnan las emprendistas ed ils emprendists introduci fetg spert ella tecnica. «Tier nus vegnan ils emprendists confruntai ladinamein cullas pusseivladads maschinalas. Nus surdein era fetg spert ad els incaricas da fatschentas. Quei vul dir ch’els lavuran vid tocca empustada», di Pierino Bisquolm. Denteren detti ei denton era la pusseivladad d’experimentar ni da far ina ni l’autra lavur per agen diever. Sper la lavur vid maschinas convenziunalas vegnan las emprendistas ed ils emprendists era involvi ladinamein en apparaturas da producziun modernas da CNC. La lavur vid quellas ei cumbinada cun programmar. Quei pretenda era in patertgar abstract, malgrad ch’il toc empustau ei definius sin ina skizza. «Igl ei impurtont da saver s’imaginar il toc en ina fuorma treidimensiunala», di Vanessa Schmed. Interessantas lavurs Las emprendistas ed ils emprendists – il mument ei quei totalmein 14 el luvratori dalla Distec SA a Mustér – vegnan spert en contact era cun interessantas incumbensas. «Nus producin era singula tocca per l’aviatica e l’astronautica e quei ei secapescha fascinont e singular. Semegliontas lavurs san ins buca far en mintga menaschi cheu tier nus», accentuescha Pierino Bisquolm. Vanessa Schmed che terminescha prest siu emprem onn d’emprendissadi ei cuntenta cull’elecziun dalla professiun e siu plaz d’instrucziun a Mustér: «Il temps ei ius fetg spert ed ina ga ni l’autra ha ei era dau detta tagliada.» Igl emprendissadi da polimecanista cuoza quater onns e tgei che succeda professiunalmein suenter, sa la giuvna che suna bugen ghitara en siu temps liber aunc buc. «Ella formaziun e scolaziun suenter igl emprendissadi da polimecanist(a) dat ei negins cunfins. Secapescha che nus purschin era a mintgin la pusseivladad da restar tier nus suenter igl emprendissadi e da seperfecziunar da cheu anora», di Pierino Bisquolm. Las emprendistas ed ils emprendists da polimecanist e mecanist da producziun dalla Distec SA dil mument derivan da Curaglia entochen Glion. Schar far Il menader dalla partiziun dils emprendists tier la Distec SA ha ina clara filosofia ella scolaziun dallas emprendistas e dils emprendists: «Mussar e lu schar far. Els ston anflar sezs vias co sligiar ils problems. Sch’ins muossa tut, lu sefixeschan els sin quei e tralaian magari da far sezs ponderaziuns.» Sbagls seigien negina zanur, mo cun tals seigi ei pusseivel da far experientschas ed emprender. Successivamein vegnan ils emprendists allura introduci en lavurs da metal pli e pli pretensiusas. Denter las giuvnas ed ils giuvens constatescha Pierino Bisquolm differenzas: «Las giuvnas han dapli pazienzia e dattan in stel dapli breigia ed attenziun al detagl e la fin finala alla cumparsa dil product final. Magari fa ei da basegns da dir: ussa tonscha ei, aschia ei quei pli che bien.» Alla tscherca da sia plazza d’emprendissadi, respectiv professiun, ha Vanessa Schmed giu enqual reacziun cura ch’ella ha detg ch’ella lessi emprender polimecanista: «Ils geniturs han en sesez buca reagau special, mo la damonda, sch’jeu vegli veramein emprender enzatgei che seigi plitost zatgei per umens, ei tuttina vegnida.» Ella seigi endisada da seriscuder, gia ella scola a Breil e lu a Danis erien las buobas en ina minoritad enviers ils buobs. Als tschun emprendists digl emprem onn el luvratori dalla Distec SA dat Pierino Bisquolm in fetg bien attestat: «Quei ei ina fetg buna annada, era en scola.» Schai quei forsa era vid l’ambiziun e la concurrenza dalla giuvna Vanessa Schmed en quella gruppa? Tschun calan – quater vegnan Prest termineschan tschun emprendists igl emprendissadi el luvratori dalla Distec SA a Mustér e sco Pierino Bisquolm di, restan tuts el menaschi: «Nus savein duvrar mintga persuna qualificada, la scartezia da persunal scolau ei fetg gronda.» La stad entscheivan quater giuvens igl emprendissadi. La finamira dalla Distec SA ei da recrutar quater entochen tschun per onn. Aunc maghers ei il diember d’emprendistas ed emprendists pigl onn 2024. Igl emprendissadi da polimecanist cuoza quater onns, quel dil mecanist da producziun treis onns. L’emprendista da polimecanista Vanessa Schmed ensemen cugl instructer Pierino Bisquolm. Vanessa Schmed che habitescha a Danis ei cuntenza cugl empren onn d’emprendissadi che va presta a fin. Spert vegnan las emprendistas ed ils emprendists dalla Distec SA introduci ella lavur da metal cun maschinas top modernas da CNC.

La fin d’jamna dils 3 e 4 da zercladur 2023 ha liug ell’Arena Crap Gries Car Wash Isla a Schluein il turnier final dil cup da ballapei tradiziunal dalla Banca cantunala grischuna. Pressapauc 120 squadras da junioras e juniors dallas categorias E, F e G (annadas 2012 entochen 2017) digl entir cantun Grischun separticipeschan a quei turnier ed absolvan cun grond entusiassem ils differents giugs da qualificaziun e da final. En tut vegnan biebein 2000 visitadras e visitaders, giugaduras e giugadurs, geniturs, tats e tattas e parents a serender a Schluein. L’Uniun sportiva Schluein Glion sco pli grond club da ballapei dalla Surselva organisescha quei turnier en collaboraziun culla Banca cantunala grischuna e cull’Uniun grischuna da ballapei. Quella occurrenza impurtonta e tradiziunala ha liug dapi sia entschatta per l’emprema gada insumma en Surselva. Vast program Sonda avonmiezgi allas 09.00 entscheivan ils juniors/as G cun lur giugs, il suentermiezgi naven dallas 12.15 suondan ils giugs da qualificaziun dils juniors/as E. Naven dallas 16.00 entscheivan lu ils giugs da final da quella categoria. Dumengia avonmiezgi ha liug naven dallas 08.30 il turnier dallas junioras e dils juniors F2. La rangaziun da quella categoria ei previda allas 13.45. Silsuenter semesiran lu immediat ils juniors/as F1. L’entschatta dils giugs finals da quella categoria ein previu allas 16.00. A fin va il turnier la dumengia allas 17.15. L’US Schluein Glion e las giuvnas ed ils giuvens «cracks» selegrassan d’astgar sepresentar ad in grond publicum. Pil beinstar corporal dallas visitadras e dals visitaders procura in’ustria da fiasta che spetga d’astgar survir spisas e bubrondas. (cdm/fmr) La fin dall’jamna vegnenta semesiran las pli pintgas ed ils pli pigns silla plazza da ballapei a Schluein.

Il project dil resort a Dieni en Val Tujetsch ei cumbinaus culla pretensiun d’in bus local. Il project per quel ei sin meisa, inclusiv ils parcadis e la garascha pil bus ella Val Bugnei. All’orientaziun davart quei project il venderdis sera a Sedrun ein differentas damondas vegnidas sin meisa en quei connex. Surtut, schebein la vischnaunca sezza ei insumma responsabla da procurar per quell’infrastructura da bus. «En sesez stuesss Tujetsch haver daditg in bus local, surtut pigl unviern.» Quei ha il president communal Martin Cavegn puntuau il venderdis sera ella sala plurivalenta a Sedrun all’entschatta da si’informaziun. A sias explicaziuns davart il project dil bus local che cumpeglia parcadis, terminal e garascha ella Val Bugnei, sco fermadas el vitg, ei allura suandada ina discussiun animada. Dils rodund 60 presents han plirs priu il plaid. El center da quella discussiun ei stada la damonda, schebein la vischnaunca da Tujetsch seigi insumma responsabla da procurar l’infrastructura dil bus local. El plan d’areal pil resort a Dieni, approbaus 2012 dalla regenza grischuna, ei stipulau ch’il problem dils parcadis stoppi vegnir sligiaus. Facticamein eis ei numnadamein aschia che la gronda part da quels parcadis per las pendicularas a Dieni crodan, duess il resort vegnir realisaus. Damai che la damonda da baghegiar per quel ei sin meisa, mo la lubientscha aunc pendenta pervia d’in recuors dalla Helvetia Nostra, fa quella pretensiun prescha. Tgi ei responsabels? «Dalla disposiziun dalla Regenza sortescha buc explicit che la vischnaunca seigi responsabla da realisar l’infrastructura ed il survetsch dil bus local», di igl anteriur president communal e giurist Placi Berther. El sedamonda: «Da principi savess mintgin baghegiar e pretender ch’il problem dils parcadis vegni sligiaus autramein. Jeu sedamondel daco che las pendicularas separticipeschan buca vid ils cuosts dallas investiziuns pil bus local.» Remarcas ha ei denton era dau pertuccont il project inoltrau per la lubientscha da baghegiar. Oriundamein tschintschavien ins d’in resort cun 800 letgs, uss d’in cun biebein il dubel da quei. Martin Cavegn ha allura puntuau: «Ei drova quella dimensiun per motivs da profitabladad.» Medemamein ha el fatg allusiun dils problems che fatschentan la vischnaunca, en special la depopulaziun: «Quei resort generass rodund 70 plazzas da lavur.» Silla damonda, tgi che seigi la fin finala responsabels per realisar l’infrastructura dil bus local, ha il president communal detg: «Ei dat aunc damondas aviartas.» Biebein quater milliuns francs Per cumpensar ina part la sperdita dils parcadis sigl areal a Dieni, nua ch’il resort duess vegnir construius, eis ei previu da realisar parcadis ella Val Bugnei. Persuenter seporscha leu in grond plaz scaffius cun material da scavament dil tunnel dalla Neat. Leu duess era vegnir baghegiau ina garascha per tschun vehichels gronds. «Dus da quels plazs stessen a disposiziun als pumpiers, ils treis ulteriurs per bus», di Martin Cavegn. Pigl access a quella zona eis ei previu da construir ina rundella cun colligiaziun dalla via cantunala. Il project persuenter ei calculaus cun cuosts da biebein quater milliuns francs. La lingia dil bus local da leu entochen Dieni menass silla via cantunala. Previ ein plirs plazs da fermada, a Zarcuns e Rueras fussen quels directamein silla via sco tala. Per construir las fermadas quenta la vischnaunca cun cuosts da rodund 400 000 francs. Ils bus duessen cursar igl unviern per regla mintga quart ura duront il di, la stad mintga mesura. Ils cuosts annuals pil menaschi dil bus ein calculai cun maximalmein 880 000 francs. Per cuvierer quels cuosts calculescha la vischnaunca cun entradas da pliras varts, denter auter era dil cantun pil traffic public ni lu era dall’Andermatt Sedrun Sport SA. Il survetsch e l’organisaziun dil bus local vegness surdaus ad ina societad. Tenor Martin Cavegn dat ei era la pusseivladad da construir in’alzada supplementara sur la garascha, per exempel sco spazi da magazin. Revisiun dil plan da zonas Per che quei project sappi vegnir realisaus ella Val Bugnei basegna ei ina revisiun dil plan da zonas el rom dalla planisaziun locala. Ord il ravugl dils presents all’informaziun ei era vegnida la damonda, tgei che succedi sch’il pievel approbeschi buca quella. «Lu sa il resort buca vegnir realisaus. Quei concept da parcadis e bus local ei ina cundiziun per gliez project», di Martin Cavegn. Ils proxims meins duei il concept vegnir concretisaus. Tenor il president communal duei l’infrastructura pil bus local a Bugnei vegnir erigida definitivamein pér cura che las lavurs vid ils baghetgs principals dil resort succedan. La finamira ei da saver metter en funcziun il menaschi definitiv dil bus local igl emprem da december 2028. La skizza pil project ella Val Bugnei. Sisum la rundella, seniester amiez ils parcadis, dretg ils terminals pils bus e dretg giudem la garascha. Igl ei previu in survetsch cun bus d’electro ni hidrogen. Foto mad Appell d’annunziar candidats per la cumissiun da gestiun All’informaziun il venderdis sera davart il project da parcadis e dil bus local ha il president communal Martin Cavegn era tematisau il problem d’anflar glieud per la cumissiun da gestiun. Allas elecziuns communalas che han giu liug dacuort eis ei buca reussiu d’occupar ils treis sezs. Las persunas che han obteniu vuschs ein buca stadas promtas da star a disposiziun. «Nus tscherchein glieud entochen che nus havein anflau», puntuescha Martin Cavegn. Ei seigi clar che la vischnaunca drovi in organ da controlla: «La suprastonza communala ha tractau rodund 1500 fatschentas ils davos treis onns. En quei connex sa ei era capitar sbagls. Ei drova ina controlla.» El appellescha da segidar d’anflar candidatas ni candidats. Silla damonda ord il ravugl dils presents, schebein quei sappi era esser persunas da lieunga tudestga, di il president communal: «Sch’in ei da lungatg tudestg e tschels dus Romonschs, va quei. Tuts da lungatg tudestg ei strusch pusseivel, damai ch’ils pli biars documents sco per exempel protocols ein per romontsch.» (fmr/hh) In bus local – ina cundiziun La lubientscha da construir il resort da vacanzas a Dieni en Val Tujetsch ei cumbinada culla pretensiun ch’il problem da traffic e parcadis vegni sligiaus. Sigl areal nua ch’il resort duess vegnir baghegiaus sesanflan il mument pli che 500 parcadis. Il venderdis ha il president communal Martin Cavegn presentau il detagls dil concept per in bus local, ina garascha pils bus e parcadis ella Val Bugnei. Leu savess il project calculaus cun rodund quater milliuns francs vegnir realisaus. Alla discussiun suandonta all’informaziun il venderdis sera ein differentas damondas vegnidas drizzadas allas autoritads communalas. Denter auter schebein igl ei veramein caussa sulet dalla vischnaunca da realisar quei concept e quell’infrastructura. (fmr/hh)

Venderdis, ils 2 da zercladur 2023 ha liug allas 20.00 la radunonza generala dall’Uniun Lag Salischinas en casa da scola a Sumvitg. Sper las tractandas ordinarias informescha la suprastonza dall’uniun a caschun dalla radunonza davart il stan dil project e davart las lavurs che suondan ils proxims meins. Suenter radunonza han liug duas presentaziuns cuortas dalla sviluppadra regiunala dalla Surselva Céline Meury e dil president dall’Uniun la pendenta Christian Loretz. Céline Meury informescha sur da sia lavur sco sviluppadra e sur dil Program San Gottardo. Christian Loretz presenta il project dalla punt pendenta planisada naven da Mustér a Mumpé Medel. (cdm/fmr)

Ils golfists dils clubs dalla Surselva ein semesirai la sonda vargada sil plaz da golf Buna vista a Sagogn. 48 sportistas e sportists ein separticipai e han gudiu il di da sulegl. La concurrenza ei vegnida organisada per la 14avla ga. Il plaz da golf a Sagogn ei sepresentaus el verd primavaun e pastg spess, gest la situaziun optimala per dar golf. Ei ha denton giu num da star attents e gartegiar bein la direcziun. Ils irals eran circumdai dad in ault fein e mintga balla che setschentava sur igl ur dil pastg sagaus era piarsa. Silla pista da giug ein allura ulteriurs obstachels da surmuntar. Avon ils greens sesanflan ils fops da sablun, dutgs traversan las pistas e las pendenzas dalla spundas ston esser bein calculadas per plazzar la balla. Buna participaziun Ils clubs da Sagogn e Sedrun ein stai bein representai al turnier. Breil ha tarmess mo ina pintga delegaziun. Ils 48 participonts han giugau ellas treis categorias juniors, dunnas ed umens. Plinavon vegn mintga categoria rangada tenor il giug brutto e netto. Aschia ha ei dau sis victuras ni victurs, denton cul tetel dil campiun dalla Surselvatrophy va tala giugadura ni giugadur che gudogna la rangaziun brutto. Quella, quel ha duvrau las pli paucas fridas da sfundrar la balla ellas 18 ruosnas. Patrick Götz dil Club da golf Sedrun ei ius cul buccal e quei gia per la secunda ga. Tier las dunnas ha Louise Fürer dil Club da golf Bunavista Sagogn gudignau e Janis Lutz (Club da golf Sedrun) ei staus il meglier junior. L’impurtonza dalla 19avla ruosna Quella 19avla ruosna numnan ils golfists tut quei che suonda suenter la tura sin la plazza da golf. Quei sespleiga ella casa da golf e sin terrassa. Tgirar la societad cun in bien glas vin, ina buna tscheina e discuors e paterladas sur da quei e tschei. Il punct final ei allura la rangaziun dalla concurrenza. Ils organisaturs da Sagogn han enramau la fiasta cun producziuns dils Sunatibas Muntanialas da Glion e cun ina demonstraziun da gimnastica artistica da Rachid Yiche. Resultats Umens brutto: 1. Götz Patrick, Sedrun, 27; 2. Ter Braak Edi, Sagogn, 26; 3. Vinzens Maurus, Sagogn, 24. Dunnas brutto: 1. Louise Fürer, Sagogn, 21; 2. Gloor Sarah, Sagogn, 21; 3. Jansen-Alcayde Margarita, Sagogn, 17. Juniors brutto e netto: 1. Lutz Janis Rafael, Sedrun, 19/37; 2. Tuma Sebastian, Ennetsee, 8/25. Umens netto: 1. Ernst Alexander, Sagogn, 55; 2. Vinzens Maurus, Sagogn, 38; 3. Casutt Ciril, ASGI, 38. Dunnas netto: 1. Gloor Sarah, Sagogn, 36; 2. Caduff Lisabet, Sagogn, 34; 3. Jansen-Alcayde Margrita, Sagogn, 34. Ils victurs ed emprems rangai dalla 14avla Surselva Golftrophy a Sagogn. (da sen.) Sarah Gloor, Patrick Götz, Lisabet Caduff, Maurus Vinzens, Louise Fürer, Margrita Jansen-Alcayde e Ciril Casutt.

Baghegiar sco societad cooperativa ei buc ina fuorma enconuschenta en Surselva. La davosa gievgia ha ina discussiun publica a Glion denton cumprovau ch’igl interess ei avon maun e che las autoritads communalas fussen aviartas per projects da baghegiar cun societads cooperativas. Ei duvrass denton l’iniziativa dalla populaziun. La Partida socialdemocratica dalla Surselva ha envidau ad ina discussiun publica cun dus exponents ch’ein involvai en projects da baghegiar cooperativs. Il moderatur e deputau Martin Kreiliger da Mustér ha beneventau il fundatur e cussegliader da societads da construcziun cooperativas Richard Wolff. El ei era staus duront nov onns entochen igl onn 2022 commember dil Cussegl dil marcau da Turitg. Il secund hosp al podium ei staus Andri Bundi da Sagogn che ha representau il project dalla societad cooperativa Encarden da sia famiglia. Pressapauc 30 persunas han tedlau e contribuiu alla discussiun cun votums e damondas. In project – muossavia a Sagogn Andri Bundi ha presentau il project da construcziun cooperativa Encarden a Sagogn. El ha raquintau co l’idea seigi naschida e dau ina envesta co la cooperativa Encarden cun casa e clavau duessi funcziunar. La finamira dalla famiglia Bundi seigi stada quella, d’allontanar igl object dalla fiera per evitar la specula­ziun. Andri Bundi: «Negin da nus vul s’enrihir cugl Encarden. Nus vulein denton che la casa seigi habitada e cunquei savein turnar enzatgei al vitg da Sagogn.» Andri Bundi ha denton accentuau, che tenor sia experientscha stoppi ins saver viver l’ideologia dalla societad cooperativa per construir e baghegiar en quella ­fuorma. Cooperativa ei buca communissem Baghegiar e viver en societads cooperativas hagi da far nuot cun communissem, ha puntuau Richard Wolff, igl anteriur politicher da Turitg e dapi decennis sez habitont d’ina casa che s’auda ad ina societad da construcziun cooperativa. «La societad da construcziun cooperativa ei nuot auter ch’ina mesira d’agid a sesez. Habitar en ina cooperativa sa esser fetg cuntenteivel, cunzun sch’ins sa viver en ina moda independenta ed autonoma.» En ina societad da baghegiar cooperativa stoppi mintga singul societari contribuir cun sias fermezias. Las grondas sfidas seigien d’organisar las finanzas, survegnir il sulom per baghegiar e pli tard tgirar ed haver quitau pigl object. Stuer fa puder Ella discussiun a Glion eisi era vegniu constatau denter auter che la tscherca da novas fuormas d’habitar seigi vegnida pli gronda pervia dalla scartezia d’habita­ziuns e pervia dallas consequenzas dalla reducziun dallas zonas da baghegiar. «Societads da baghegiar cooperativas sligian buca persulas la problematica dalla munconza da spazi da habitar», ha Richard Wolff accentuau. «Igl ei denton ina mesira per dar cunterpeisa.» Ord atgna experientscha sappi el dir che habitar en ina societad cooperativa seigi pli favoreivel che da viver sco locatari en ina habitaziun commerciala. Richard Wolff: «Ella societad cooperativa datti negin gudogn privat. Ti pagas tiu tscheins per cuvierer ils cuosts e buca per dar gudogn ad ina locatura ni ad in locatur.» La vischnaunca ei aviarta Pliras representantas e representants dalla politica locala da Glion han priu part la davosa gievgia alla discussiun davart il baghegiar cun societads cooperativas. La vicepresidenta da la vischnaunca Ilanz/Glion, Caroline Gasser ha remarcau che la vischnaunca Ilanz/Glion seigi aviarta per novs projects da construcziun. «L’inziativa dalla populaziun maunca denton e quei ei donn. Igl interess da realisar enzatgei sto vegnir dalla populaziun», ha Caroline Gasser detg. Per gl’auter detti ei a Glion gia projects realisai en societads da construcziuns cooperativas. Sco quei che Richard Wolff ha detg suenter la serada alla FMR, vuless el appellar a la populaziun da daventar activa cun s’engaschar per societads da baghegiar cooperativas. El hagi sentiu che la situaziun dalla scartezia d’habitaziuns en las regiuns campestras e muntagnardas seigi buca megliera ch’els marcaus. «Jeu saiel ord ­atgna experientscha ch’il squetsch d’ordeifer gida che las executivas ston daventar activas.» Baghegiar cun societads cooperativas Edifezis baghegiai da societads cooperativas ein buca fetg derasai en Surselva. Cun la scartezia da habitaziuns pagablas e cun la reducziun dallas zonas da baghegiar savess quei denton semidar, eisi vegniu constatau la davosa gievgia – sera duront ina discussiun publica a Glion che la Partida socialdemocratica dalla Surselva ha organisau. Andri Bundi dalla societad da baghegiar cooperativa Encarden Sagogn ha presentau l’idea dil project cooperativ dalla famiglia Bundi ed il promotur da societads da baghegiar cooperativas Richard Wolff, anteriur cusseglier dil marcau da Turitg, ha dau ina envesta da sias experientschas e rispundiu a differentas damondas dil publicum. (fmr/mg) Hosps al podium: Da sen: Richard Wolff, Martin Kreiliger (moderatur), Andri Bundi.

Per la tiarza davosa runda dil campiunadi ha il CB Trun/Rabius giu da giugar a casa encunter l’equipa da Buchs che sesanfla sil davos plaz ella tabella. Aschia che l’emprema equipa da Trun/Rabius ha sperau da gudignar il giug. Duront las empremas minutas ei il giug staus fetg ulivs. Silsuenter ei l’equipa indigena vegnida meglier el giug ed aschia era tier zacontas schanzas. Ella 33avla minuta vegn Trun/Rabius tiegl emprem gol. Suenter ina flanca vegn Mathias Flepp da dar in bi pass sin Lucas Maissen che vegn da marcar il gol. Entochen pausa ei la partida lu ualti uliva cun in pign avantatg per l’equipa da casa. Suenter pausa entscheiva Trun/Rabius meglier il giug ch’igl adversari ed aschia vegnan ils indigens da marcar il 2:0 ella 65. minuta entras Gianin Derungs, suenter in sbagl ella defensiun dils hosps. Encunter la fin vegn il giug aunc inaga interessants, suenter ch’in giugadur da Buchs sa scursanir il resultat cun in culp cul tgau ord biebein 15 m. Mo la reacziun da Trun/Rabius lai buca spitgar ditg ed aschia marca Daniel Pfister tschun minutas pli tard il 3:1. Silsuenter vegnan ils indigens aunc tier bunas schanzas ed aunc tier in siet ella petga entras Elias Schmed. Cun quels treis impurtonts puncts vegn Trun/Rabius da tener la posiziun el miez dalla tabella ed aschia da restar vinavon ella 3. ligia. Mirco Pfister 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius – Buchs 1b 3:1 (1:0) Gols: 33. Lucas Maissen 1:0, 65. Gianin Derungs 2:0, 80. Ivan Carkic 2:1, 85. Daniel Pfister 3:1. Trun/Rabius: Mauro Alig, Orlando Monn, Lucas Maissen, Ramon Orlik, Damian Schmed, Denis Monn (62. Clau Berther), Salvatore Stagliano (67. Silvan Muoth), Mathias Flepp, Daniel Pfister, Patrizio Decurtins (50. Robin Monn), Gianin Derungs (89. Elia Schmed). Buchs 1b: Dominic Wood, Nikola Ugrica, Silvan Bieri, Philipp Kolbe, Tolga Han Ünlü, Salen Skedieri, Riadh Debbah, Mateo Sibona, Milorad Nikolic, Callum Ormond, Ivan Carkic. Remarcas: Trun/Rabius senza Livio Janka, Fabio Caduff, Remo Alig, Mirco Pfister, Beat Cadruvi e Sandro Orlik.

Il resultat da 3:0 para da vegnir pli e pli en moda per l’equipa da Schluein Glion. Era ordvart encunter il club da ballapei da Schaan ha Schluein Glion sittau treis gols e recaltgau negin, sco gia en dus ulteriurs giugs questa primavera. Silla plazza da sport Rheinwiese a Schaan cun treis bellezia plazs cun pastg natural ha il giug encunter l’equipa che ha questa primavera gudignau siat giugs, giugau ina gada pari e piars negins, giu liug sin in plaz artificial agl ur digl areal. Bien che l’equipa da Schluein Glion ha trenau ella preparaziun bia a Cuera sils plazs dalla Obere Au ed ei perquei era empau disada da dar bal sin plazs artificials. Gia naven dall’entschatta ei semussau che l’eqiupa da casa vegni ad esser in grev adversari che sa e vul sez era dar bal e buca mo surschar il giug agl adversari. Schaan ha lu era giu l’emprema buna caschun da sittar in gol. Suenter in siet da cantun ei Fabio Quaderer siglius il pli ad ault e ha sittau la balla cul tgau sin gol. Cun ina buna reacziun ha Flurin Capaul denton menau la balla sul gol ora. Silsuenter ha Schluein Glion priu pli e pli il giug enta maun. Cun spertas attaccas sur las alas han ils giugadurs dau pulit da suar alla defensiun indigena. Ina da quellas attaccas ha diesch minutas avon pausa era menau agl emprem gol per Schluein Glion. Lars Caduff ha insistiu e fatg pressiun silla defensiun, ha recaltgau la balla e surviu quella a Marino Cavegn che ha buca schau schanza al goli e marcau il 0:1. Otg minutas pli tard eis ei iu exact a moda cuntraria. Marino Cavegn ei mitschaus dalla vart dretga da siu defensur e ha stuschau la balla a Lars Caduff che ha sittau il secund gol per Schluein Glion. Cuort avon la fin dall’emprema mesadad han ils da casa giu discletg. In siet da distanza da Mathias Quaderer ei numadamein rebattius dalla petga. Suenter la pausa ha Schluein Glion controllau il giug e strusch lubiu ina buna acziun offensiva all’equipa da casa. Gia baul ei era il tierz gol pils hosps curdaus. Rafael Deplazes ha surviu cun in genial pass ella profunditad Serafin Bundi, il qual ha stuschau la balla ponderau sper il goli vi ella reit. Tier quei resultat eis ei stau entochen la fin, senza che Schluein Glion vegni aunc enzacu ellas stretgas d’unfrir puncts. Beat Dermont 3. ligia gruppa 1 Schaan – Schluein Glion 0:3 (0:2) Rheinwiese. 50 aspectaturs/-as. Arbiter: Dilemen. Gols: 35. Cavegn 0:1, 43. Caduff 0:2, 54. Bundi 0:3. Schaan: Miguel Da Graca, Martins (46. De Almeida Pires), Eberle (46. Loos), Fabio Quaderer, Petrovic (67. Mazreku), Kranz, Ubavic (69. Biedermann), Alves Gomes (26. Licci), Mathias Quaderer, Antunovic, Oehri. Schluein Glion: Capaul, Zala (78. Malin), Gianluca Casutt, Sgier, Coray, Livio Derungs, Michel, Cavegn (72. Gallmann), Deplazes, Bundi (72. Vinzens), Caduff (83. Manetsch). Remarcas: Cartas melnas: 6. Antunovic (malsportadad), 16. Alves Gomes (reclamar) e 90. + 2. Deplazes (foul). Schluein Glion senza Büchler, D’Atria, Matthias Derungs, Kohler (blessai), Bearth e Dermont (absents). 45. siet ella petga per Schaan (Mathias Quaderer). Corners: 5:5.

Quest onn havess igl artist Gieri Schmed saviu festivar igl anniversari dad 80 onns. En regurdientscha da sia gronda ovra muossa il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa in’exposiziun speciala cun lavurs dad el. Quella cuoza entochen igl atun. En quei temps vegn l’exposiziun cun ovras ch’ein per gronda part aunc mai stadas da veser publicamein, cumpletada cun arranschaments specials. In tal ha liug dumengia, ils 4 da zercladur 2023. El center da quei program stattan biadis digl artist. Alessio Schmed envida il publicum da seprofundar el mund dils tattoos. El vegn accumpignaus cun musica da Pablo Schmed Lucid Core ed in concert dalla band romontscha Petta Pagada cun Laura Schmed. Igl arranschament entscheiva allas 15.00. Ulteriurs arranschaments specials han liug mesjamna, ils 7 da zercladur 2023 cun ina purschida per affons naven da tschun onns sco era dumengia, ils 18 da zercladur cun ina guida tras l’exposiziun. Mesjamna, ils 12 da fenadur 2023 allas 14.15 vegn arranschau in caffè ella Cuort cul tema «art da Gieri Schmed». In e scadin ei envidaus da separticipar. (cdm/fmr/hh) Ulteriuras informaziuns www.museum-trun.ch.

Da gliendisdis Tschuncheismas ha Trun/Rabius battiu la latiarna cotschna Buchs. Cun quella victoria segirescha l’equipa dalla Cadi siu plaz el campiunadi dalla 3. Ligia era la stagiun vegnenta. In’ulteriura victoria ha Schluein Glion festivau ordeifer encunter Schaan. Cun ina pestaziun solida ed efficienta ha Trun/Rabius battiu Buchs el campiunadi dalla 3. ligia. Cun quels treis puncts ferma la squadra da Roland Decurtins e Clau Berther siu plaz el miez dalla tabella. Mo buca mo quei: quels treis puncts ein il garant per in’ulteriura stagiun en 3. ligia. Per la 14avla ga ha Schluein Glion gudignau en quest campiunadi. Quella ga ei la victoria reussida ordeifer encunter la ferma equipa da Schaan che haveva spiars gnanc in soli giug questa primavera. Damai ch’il capogruppa Valposchiavo ha medemamein gudignau siu giug encunter Ruggell, munta il retard da Schluein Glion sigl emprem vinavon tschun puncts. L’equipa dalla Foppa vegn probablamein a stuer secuntentar cul secund plaz final. Da dar ein aunc duas rundas. Schluein Glion dat ordeifer encunter Landquart ed a casa encunter Triesenberg, Valposchiavo sto aunc serender tier Eschen/Mauren avon che dar la davosa partida a casa encunter la latiarna cotschna Buchs. Remis en 4. ligia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han Schluein Glion e Danis-Tavanasa partiu ils puncts. Il giug ei ius a fin cun in remis 2:2. Las duas equipas restan ella secunda mesadad dalla tabella. Medemamein in remis ha Lumnezia contonschiu encunter Panaduz. Aschia eis ei era definitivamein clar che Cuera 97 contonscha la promoziun ella 3. ligia. Alla cua dalla tabella dalla 4. ligia sesanfla vinavon Valposchiavo. El campiunadi dalla gruppa 1 ordinaria dalla 5. ligia ha Lumnezia gudignau cun 6:0 encunter Danis/Tavanasa. Victoria pils juniors A Ils juniors A dalla Surselva han gudignau la fin d’jamna encunter Appenzell. Cun quella victoria han els distanziau in ulteriur concurrent pigl emprem plaz. Uss sesanflan il team dalla Surselva ed Altstätten alla testa dalla tabella cun mintgamai 14 puncts. In dad els vegn la fin finala a contonscher la promoziun ella pli aulta ligia regiunala dils juniors, la «Youth League». La squadra sursilvana ha aunc da dar ordeifer encunter Steinach (3. ella tabella) e Buchs (4.). Pli sempels ei il program per Altstätten che frunta sin Mels e Bogn Ragaz ch’ein alla cua dalla tabella. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Schluein Glion 0:3 Domat – Triesen 0:1 Valposchiavo – Ruggell 4:1 Triesenberg – Landquart 5:2 Trun/Rabius – Buchs 3:1 1. Valposchiavo 20/51; 2. Schluein Glion 20/46; 3. Ruggell 20/42; 4. Triesenberg 20/40; 5. Schaan 20/39; 6. Triesen 20/29; 7. Trun/Rabius 20/19; 8. Eschen/Mauren 20/18; 9. Tusaun/Cazas 20/17; 10. Domat 20/15; 11. Landquart 20/14; 12. Buchs 20/12. 4. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Panaduz 1:1 Tavau – Schlarigna 1:0 Schluein Glion – Danis-Tavanasa 2:2 Panaduz – Valposchiavo 5:4 1. Cuera 97 16/40; 2. Panaduz 16/33; 3. Vaz-sut 16/32; 4. Surses 17/27; 5. Tavau 17/26; 6. Lumnezia 16/22; 7. Schluein Glion 16/15; 8. Danis-Tavanasa 16/15; 9. Schlarigna 17/10; 10. Valposchiavo 16/7. 5. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa 6:0 1. Bregaglia 6/16; 2. Panaduz 6/15; 3. Vaz-sut 6/13; 4. Cuera 97 6/12; 5. Lumnezia 6/9; 6. Bogn Ragaz 6/6; 7. Danis-Tavanasa 7/6; 8. Sedrun/Mustér 6/3; 9. Trun/Rabius 7/3. Juniors A1, gruppa 1 Steinach – Bogn Ragaz 2:2 Surselva – Appenzell 4:0 Montlingen – Altstätten 0:4 1. Surselva 7/14; 2. Altstätten 7/14; 3. Steinach 8/9; 4. Buchs 6/8; 5. Appenzell 8/8; 6. Au-Berneck 7/6; 7. Montlingen 7/6; 8. Bogn Ragaz 7/5; 9. Mels 6/3. Widnau ha retratg si’equipa. Juniors A2, gruppa 1 Tavau – Schlarigna 0:0 Landquart – Domat 5:2 Balzers – Glaruna 0:7 1. Glaruna 7/19; 2. Landquart 5/12; 3. Domat 6/12; 4. Sargans 5/10; 5. Schlarigna 5/8; 6. Weesen 5/4; 7. Tavau 6/4; 8. Baduz 6/3; 9. Balzers 5/0. Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Cuera 97 2:2 Appenzell – Landquart 1:4 Arbon – Surselva 1:2 Grischun Central – Steinach 2:4 Rorschach-Goldach – Wittenbach 2:3 1. Landquart 7/19; 2. Cuera 97 7/16; 3. Steinach 7/13; 4. Montlingen 7/10; 5. Wittenbach 7/9; 6. Arbon 7/8; 7. Grischun Central 7/7; 8. Appenzell 6/6; 9. Rorschach-Goldach 7/5, 10. Surselva 6/3. Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Orion Cuera 1:2 Surselva – Valposchiavo 0:4 1. Valposchiavo 8/22; 2. Panaduz 7/18; 3. Orion Cuera 8/15; 4. Surselva 7/4; 5. Lusitanos de Samedan 5/1; 6. Grischun Central 7/1. Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Sargans 3:3 Rorschach-Goldach – Herisau 1:3 1. Herisau 7/19; 2. Sargans 7/14; 3. Surselva 6/11; 4. Cuera 97 7/11, 5. Rorschach-Goldach 7/11; 6. Arbon 6/9; 7. Brühl 7/6; 8. Romanshorn 5/4; 9. Steinach 6/4; 10. Rheintal 6/1. Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Surselva b 1:4 Grischun Central – Panaduz 0:5 Valposchiavo – Cuera 97 1:0 Domat – Surselva a 2:1 1. Valposchiavo 5/13; 2. Cuera 97 4/9; 3. Domat 4/9; 4. Surselva b 5/7; 5. Vaz-sut 4/6; 6. Panaduz 4/6; 7. Surselva a 5/3; 8. Grischun Central 5/0. Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 16:1 Domat – Surselva a 4:1 Grischun Central – Valposchiavo 8:4 Orion Cuera – Cuera 97 0:9 1. Panaduz 5/12; 2. Domat 5/12; 3. Cuera 97 5/12; 4. Grischun Central 5/9; 5. Surselva 5/6; 6. Valposchiavo 5/6; 7. Orion Cuera 4/0; 8. Schlarigna 4/0. Juniors D2, gruppa 1 Grischun Central – Domat 3:5 Surselva b – Landquart 7:1 1. Surselva c 5/12; 2. Surselva b 6/12; 3. Vaz-sut 5/10; 4. Domat 5/9; 5. Cuera 97 6/8; 6. Grischun Central b 5/6; 7. Grischun Central c 6/6; 8. Panaduz 5/4; 9. Landquart 5/3. Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Toggenburg – Triesen 5:3 Weinfelden-Berg – Rapperswil-Jona 4:2 Au-Berneck – Romanshorn 5:0 Widnau – Frauenfeld 4:1 Ebnat-Kappel – Uzwil 0:2 1. Widnau 18/45; 2. Toggenburg 19/42; 3. Uzwil 18/26; 4. Triesen 18/26; 5. Frauenfeld 19/26; 6. Romanshorn 19/26; 7. Rapperswil-Jona 18/23; 8. Ebnat-Kappel 18/22; 9. Au-Berneck 19/21, 10. Domat 18/15; 11. Weinfelden-Berg 18/11. Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Schlarigna 8:1 Tusaun/Cazas – Schlarigna 0:0 1. Mels 14/37; 2. Vaz-sut-Cuera 14/36; 3. Eschenbach 14/33; 4. Buchs 14/29; 5. Surselva 13/16; 6. Schwanden-Linth 15/12; 7. Schlarigna 13/8; 8. Triesen 14/6; 9. Tusaun/Cazas 15/5. Junioras FF 15, gruppa 1 Surselva – Werdenberg 4:3 Oberthurgau – Mels 3:4 Linth 04 – Uzwil 3:3 Widnau – Rorschach-Goldach 4:3 1. Oberthurgau 6/15; 2. Mels 6/12; 3. Frauenfeld 6/11, 4. Widnau 6/10; 5. Rorschach-Goldach 7/10; 6. Uzwil 6/7; 7. Linth 04 7/5; 8. Surselva 6/4; 9. Werdenberg 6/3. Buca pli involvida ella relegaziun ei l’equipa da Trun/Rabius (mondura cotschna) grazia alla victoria da gliendisdis Tschuncheismas encunter Buchs. Grazia ad ina prestaziun solida ed efficienta ha Trun/Rabius (mondura cotschna) battiu l’equipa da Buchs el giug dalla 3. ligia da gliendisdis Tschuncheismas.

Il giubileum da 150 onns turissem a Breil cul tetel «Fausta piuniera» ei lantschaus. Gliendisdis Tschuncheismas ha giu liug el Curtgin Crest la Crusch l’avertura digl onn da giubileum. Duront la stad 2023 datti quater occurrenzas. Il punct culminont ei ina inscenaziun teatral-musicala sin la plazza avon l’ustria Fausta Capaul. In grond publicum d’indigens e hosps ha assi­stiu all’avertura da «Fausta piuniera». Il medem mument cul «Kick-off» ha era giu liug l’inauguraziun dil Curtgin Crest la Crusch ch’ei ve­gnius renovaus entras la vsichnaunca da Breil. Quei curtgin commemorativ era vegnius baghegiaus suenter l’avertura dall’emprema via carrabla viers Vuorz igl onn 1870. La reavertura dil Curtgin Crest la Crusch ed in schatg dall’inscenaziun teatral-musicala che ha premiera ils quater d’uost ein stai ils puncts culminonts dall’occurrenza da gliendisdis Tschuncheismas. Il plascher dils hosps da vacanzas Otmar Seiler ei igl iniziant e president dil comité d’organisaziun dallas festivitads. «Jeu sun perschuadius ch’il plascher e la motivaziun d’accumpignar nos hosps da vacanzas a Breil, ei ina part da quei che nus da Breil havein artau dalla Fausta Capaul. Uonn vulein nus fe­stivar ella sco dunna che ha fatg enconuschents il vitg da Breil. E quei en in temps ch’ils umens cumandavan tut las fiastas.» Ei detti bia memia paucs documents davart la Fausta Capaul, ha Otmar Seiler detg en discuors cun la FMR. «Jeu persunalmein supponel che quei fuss ve­gniu documentau meglier, sche’ella fuss stada in um. Perquei ha la Fausta Capaul ussa meritau ina tribuna cun nies omagi per sia lavur.» In omagi duront l’entira stad «All’entschatta dev’ei mo il turissem da stad en nossas regiuns ed aschia era a Breil», ha Michael Friberg, il president dil Forum cultural da Breil detg en siu plaid a caschun dall’avertura. «Noss’idea ei d’organisar pliras occurrenzas duront l’entira stad. Nus vulein plidentar in publicum vast, hosps e secapescha era ils indigens.» Cun l’inscenaziun teatral-musicala ve­gli ins dar ina plattafuorma alla Fausta Capaul sco persuna, hoteliera ed ustier e promotura dil turissem, ha Michael Friberg detg. Ed igl iniziant Otmar Seiler ha rendiu attents all’exposiziun da maletgs dil pictur da Breil: «Charles Flach ha picturau Breil cun purtrets e cuntradas da fetg biaras varts.» Il settember proxim vegnan ils organisaturs a mirar el futur. Otmar Seiler: «Duront in’occurrenza sedumandein nus: Tgei drovi oz per cultivar bein il spért da Fausta Capaul egl avegnir?» Tenor Otmar Seiler duei il spert aviert dalla hoteliera ed ustiera vegnir promovius era vinavon. «Jeu manegiel che nus stuein esser aviarts per novas vias el futur. La curascha dalla dunna d’arver in albiert cun ­ustria cun 23 onns duei animar nus a novs pass curaschus.» Dapli spért aviert Il president communal da Breil, Clau Schlosser ei s’occupaus en siu plaid d’avertura cun dil Curtgin Crest La Crusch sco liug d’inscunter. In dils motivs daco ch’ei detti quei curtgin seigi la construcziun via cantunala en direcziun Vuorz baghegiada ils 1870 cun il sustegn da d’Alois de Latour, Arnold Escher von der Linth e Simeon Bavier. Quella via seigi stada in motor impurtont pil turissem. Clau Schlosser «Era sco vischnaunca el temps dad oz stuein nus saver collaborar. Per ina buna communicaziun duvrein nus bunas colligiaziuns. Nos antenats che han promoviu il turissem han luvrau cun in horizont aviert e cun tschentar perspectivas. Quei spert giavischel jeu a mi ed a nus tuts era el temps dad oz.» Ina collascha da scenas Leu nua che la Fausta Capaul ha luvrau cun tgierp ed olma si’entira veta, sin la plazza avon sia casa nua ch’ils hosps van en ed ora dapi 150 onns, ha liug naven dils 4 d’uost 2023 l’inscenaziun «teatral-musicala». Scret il toc ha l’autura Susan Rupp ensemen cun Annadora Friberg e David Flepp. FMR: Tgei vul quei dir, ina inscenaziun teatral-musicala? David Flepp : Ei setracta buca d’ina historia ch’entscheiva tier A e va tochen Z. Biaronz presentein nus ina collascha da scenas cun ina ferma colligiaziun cun differents aspects dalla «Fausta piuniera» e dil turissem a Breil. Ina colligiaziun dallas collaschas ei il vitturin dalla carrotscha che nus havein era viu duront l’avertura. Igl ei ina collascha da scenas ton dil temps vargau sco era dad oz. Il cuntegn sebasa tali quali a fontaunas historicas. Co eisi pusseivel da crear sil plaz in’atmosfera autentica? Annadora Friberg: Autentic en quella inscenaziun vul dir, sche professer Löhnert, il pascha, discuora cun il pictur Charles Flach, lu sebasa quei ad in discuors che quellas duas persunas han giu. Per scriver las scenas havein nus stuiu leger fetg biars documents ord dil temps dalla Fausta Capaul. En l’inscenaziun vulessan nus vegnir datier a quella atmosfera da quei temps entuorn quella dunna Fausta Capaul. Biaras informaziuns havein nus survegniu ord ils diaris che Georg Finsler, in autur da viadis quei temps ha scret. Cheu datti informaziuns atmosfericas el mund dalla Fausta circumdada dil mund dils umens. Inscenaziun teatral-musicala vul era dir che la musica sustegn quella atmosfera. Breil festivescha sia «Fausta piuniera» La vischnaunca da Breil renda omagi a sia pioniera dil turissem Fausta Capaul. Fausta piuniera – 150 onns turissem a Breil ei il tetel d’in ciclus cun quater occurrenzas da giubileum. Gliendisdis Tschuncheismas ha giu liug el Curtgin Crest la Crusch l’avertura cun l’inauguraziun dil curtgin renovau. Martin Gabriel/FMR La hoteliera e gastronoma Fausta Capaul ha viviu dils 1847–1927. Cun 27 onns, il matg 1873, ha la giuvna Fausta Capaul publicau per l’emprema gada in inserat da reclama per sia nova casa d’albiert ed ustria. Quei ei stau l’en­tschatta dil turissem da stad a Breil. Iniziant e president dil comite d’organisaziun dallas fe­stivitads da giubileum «Fausta piuniera» ei ­Otmar Seiler. El ei fetg impressiunaus da quei che Fausta Capaul ha prestau pil turissem a Breil: «Cura ch’jeu haiel giu l’idea per quella fiasta, haiel jeu immediat mess veta ed ovra da Fausta Capaul el center. Dunnas che han scret historia sco Fau­sta Capaul ein raras en Surselva.» Quater occurenzas da commemoraziun Il zercladur e fenadur datti ina exposiziun da maletgs digl artist Charles Flach, che ha pas­sentau denter il 1881 ed il 1928 sias vacanzas egl albiert da Fausta Capaul. Il punct culminont dallas occurrenzas giubilaras ei l’inscenaziun teatral-musicala d’Annadora Friberg e David Flepp. Las presentaziuns han liug sis gadas igl uost. Miez settember terminescha il program da giubileum cun ina occurrenza che dat in sguard el futur dil turissem a Breil. Igl iniziant e president dil comité d’organisaziun Otmar Seiler ensemen cun la protagonista Fausta Capaul. Otmar Seiler en discuors cun Michael Friberg, president dil Forum cultural Breil Hosps da vacanzas ed indigens ein separticipai dall’avertura dalla Fausta piuniera. Bab e fegl sin tribuna en il Curtgin Crest La Crusch. Da sen: Theo Cavegn e Sandro Cavegn. Il comité d’organisaziun dil giubileum. Da sen: David Flepp, Silvan Gabriel, Maurus Cathomas, Otmar Seiler, Helena Ballet, Michael Friberg, Larissa Cathomen, Lea Cavegn, Annadora Friberg e Werner Vincenz.

Nus vein entschiet in niev meins, il meins da zercladur. Siu num dat l’impressiun ch’ei fuss da zerclar mo duront quels 30 gis e schar crescher il rest digl onn tut sco ei vul. Secapescha, tgi che ha iert sa bein avunda che gliez ei buc dispet la megliera idea. Con spert prendess il zerclem surmaun! Interessantamein porscha igl evangeli tenor Mattiu in auter cussegl (Mt 13,24–30). En ina semeglia per il reginavel da tschiel vegn ei descret che salin e zerclem creschien enina sigl èr. Perquei damondan ils survients lur patrun: «Has ti buca semnau bien sem en tiu èr? Danunder deriva pomai il zerclem?» (Mt 13,27). Gie, quella damonda resuna franc aunc oz: Danunder deriva adina puspei il zerclem? Ella semeglia setracta ei tier la salin e quei zerclem da carstgauns. E perquei ei la proxima damonda dils survients pli brisanta: «Duein nus forsa ir e rimnar il zerclem?» (Mt 13,28) – pia, far fin cul zerclem. Mo la damonda vegn rispundida cun in «na». Sche nus vein pia en nossas cuminonzas ni en nies contuorn carstgauns che paran a nus sco ina sort zerclem da cardientscha, lu vein nus tuttavia buc da vuler ir e strer ora quels. Na, salin e zerclem duein omisdus saver crescher e pér il gi dalla raccolta vegn il patrun sez a s’occupar dalla caussa. Nus vein pia buca da giudicar sur da nos concarstgauns. Con savens funcziunescha ei auter? Gest era sche nus patertgein vid ils 500 onns dapi la reformaziun, vesein nus cheu immensas reproschas e suspecziuns vicendeivlas. Ed oz en ina societad che vul esser toleranta, vegn ei giudicau in sur da l’auter ch’ei tut strembla. Mo quei ei buca la tenuta che la semeglia dil reginavel da tschiel dat a nus. Jeu manegel che nus stuein calar cun quei giudichem e quella sabiuttadad, era nus sco baselgias. Nus essan clamai da dar sin las pli differentas modas perdetga dil Diu vivent ed era dad entrar en discussiuns captivontas surlunder. Mo il giudicar, gliez ei definitivamein caussa dil patrun! Andri Casanova è creschì si a Vrin. Sco teolog s’engascha el per nossa lingua e religiun. El viva el chantun da Son Gagl. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Venderdis, ils 2 da zercladur 2023 ha liug ell’entira Europa la notg liunga dallas Baselgias. Igl ei in project ecumen. En Svizra separticipeschan biaras pleivs a quei project, tut en tut vegn purschiu rodund 1800 arranschaments en pli che 1100 loghens. Quella notg liunga dallas Baselgias porscha la pusseivladad da far novas experientschas, emprender d’enconuscher glieud e d’intervegnir dapli davart las Baselgias. Il dialog stat el center dil project. A quei arranschament internaziunal separticipescha era la Pleiv evangelica Cadi. Dallas 18.00 entochen las 24.00 vegn purschiu el Center Aua Viva a Mustér differentas pusseivladads da sentupada ed activitad, seigi per affons, giuvenils sco carschi. (fmr/hh) Ulteriuras informaziuns: www.auaviva-cadi.ch e www.langenachtderkirchen.ch.

Avon in onn ein las vischnauncas da Tujetsch, Medel e Mustér sentupadas l’emprema ga ad in arranschament cultural communabel. Quel ha giu liug ell’Academia Vivian a Stagias. Stagias ei in liug bunamein el center digl intschess dallas treis vischnauncas e cun ina survesta magnifica. Da Sontgilcret, ils 8 da zercladur 2023, vegn la secunda sentupada da quei gener organisada. Ferton che l’organisaziun ei stada igl onn vargau els mauns dalla vischnaunca da Tujetsch, eis ella uonn sut l’egida da Mustér. Naven dallas 15.30 vegn purschiu in program variont. Suenter in apero offerius dallas treis vischnauncas suonda il program cultural. La gruppa da teater dils affons e giuvenils da Mustér presenta entginas scenas ord il toc «Buorsa – brat da geniturs». Silsuenter raquenta il gerau ed anteriur forester da Medel Corsin Flepp digl orcan Vivian digl onn 1990. Il musicist tuatschin Dario Hess e Martin Gugger enrameschan musicalmein igl arranschament avon ch’ei vegn purschiu la pusseivladad da tschenar. La scuntrada ha liug sulettamein da bialaura. En cass da dubi dat la nr. 1600 sclariment. Ils transports a Stagias vegnan organisai dallas vischnauncas. (fmr/cdm/hh) Annunzias pils transports ein da far entochen gliendisdis, ils 5 da zercladur 2023 a Tujetsch tiel Forum cultural Tujetsch, 078 612 08 40 ni info@thendry.ch, Mustér tier l’administraziun communala, 081 920 36 44 ni cwetzel@disentis.ch ed a Medel tier l’administraziun communala, 081 920 33 66 ni info@medel.ch. Viadis naven dalla casa communala a Sedrun allas 14.30 e 15.30, da Mustér sper la halla Cons allas 14.30 e las 15.30 ed a Medel sper la casa communala a Curaglia allas 14.45 e las 15.45. Impressiun dalla scuntrada digl onn vargau a Stagias.

Il Circuit da register funsil Cadi ha danovamein fatg in grond gudogn igl onn vargau. Tenor indicaziuns fatgas el rapport annual ei il volumen da lavur staus en rama digl onn avon. Igl onn 2022 ha il Circuit da register funsil Cadi liquidau 1494 fatschentas. Quei ei ualti exact tuttinas biaras sco 2021 (1484). Sco quei ch’igl administratur Martin Monn scriva el rapport annual, ei il pli grond diember da quellas fatschentas vegnius liquidaus ellas vischnauncas da Mustér (448) e Tujetsch (421). A Sumvitg eis ei stau 300 fatschentas, a Trun 229 ed ella vischnaunca da Medel 96. Sper las tractandas ordinarias ha il Circuit da register funsil Cadi stuiu sefatschentar era d’entgins projects pli gronds, sco per exempel igl acquist da terren per vias cantunalas e vias enteifer vischnauncas ni era igl acquist da terren en connex cul project per la protecziun dallas auas grondas dalla Val Luven a Rabius. Il project d’introducziun pil register funsil federal da Trun sesanfla ella fasa finala. Biars suloms han scumiau maun Sco quei che Martin Monn scriva, croda surtut il grond diember da suloms vendi igl onn vargau en egl. Quels duein vegnir surbaghegiai avon che las directivas novas dil moratori da baghegiar vegnan realisadas ellas vischnauncas. «Quellas prescripziuns e las restricziuns dalla lescha da secundas habitaziuns han procurau ils davos onns per dabia capriolas silla fiera d’immobilias ellas regiuns da muntogna. Ei resta da sperar ch’in saun svilup sappi vegnir garantius igl avegnir», constatescha igl administratur. Il quen 2022 dil Circuit da register funsil Cadi siara cun entradas da strusch 770 000 francs ed in gudogn da menaschi da rodund 220 000 francs. Rodund 120 000 francs vegnan contribui al fond da reservas. Il conto da remessas cuntegn ussa rodund 540 000 francs. 100 000 francs dil gudogn vegnan reparti tenor ina clav sillas vischnauncas participadas al circuit. Midadas persunalas Culla fin 2022 han ils substituts dil Circuit da register funsil Cadi, Eveline e Marcel Soliva da Sedrun, terminau lur engaschi ed ein i en pensiun. 40 onns ein els stai en survetsch da quei sectur: 25 onns tiegl Uffeci funsil Tujetsch e 15 onns tiel Circuit da register funsil Cadi. Onna Rensch ha absolviu la scolaziun da cudischadra funsila e terminau quella culla patenta. Dapi l’entschatta 2023 eis ella substituta digl administratur. Da niev el menaschi ei Therese Frey da Cumpadials entrada sco refendaria en pensum parzial. L’administraziun dil Circuit da register funsil Cadi sesanfla el vitg da Mustér.

Sut il tetel «La pendenta dat da discussiunar» ei cumpariu en La Quotidiana in artechel arisguard il referendum encunter ina decisiun dil cussegl da vischnaunca. En quella correspondenza sesprovan ils organs pertuccai da vuler perschuader il suveran ch’igl object sura menziunau seigi d’acceptar. Ina dallas raschuns principalas che quei referendum ei vegnius instradaus, vegn segir ad esser il sistem ed agir dils responsabels. In dominont commember dalla legislativa communala e co-iniziant dalla punt pendenta ei perschuadius che la contribuziun ella summa da 480 000 francs seigi legitimada. Ina pretensiun che sa senz’auter era vegnir interpretada da rudien entras il suveran. La raschun cheutier ei denter auter, e quei era sche quei project fuss ina attracziun turistica, ch’il pievel ha proximamein da decider sur da differentas investiziuns da pli gronda prioritad, denter auter era talas che pertuccan il turissem. In fatg che vegn plinavon ad haver laventau l’attenziun per quei referendum ei la damonda giustificada: pertgei strusch in miez milliun e buca dapli? Cun tgei arguments han las instanzas ufficialas buca gia dall’entschatta vuliu schar decider il suveran sur da quei object? Sche quella punt ei aschi impurtonta sco quei ch’ella vegn presentada, duess la tema da schar decider il pievel sur quella fatschenta veramein esser negin impediment. Quei referendum ei giustificaus. Igl ei da respectar quels che han demussau curascha d’instradar quei dretg democratic. Sefundau sils 128 vischins(as) che han suttascret quell’iniziativa ei quei bein in clar mussament ch’ins ei interessaus e vul era separticipar ad impurtontas decisiuns communalas. Quella minoritad dil parlament communal che ha ella seduta dils 18 d’avrel digl onn current buca saviu seperschuader d’acceptar il credit da 480 000 francs per la realisaziun dalla punt pendenta, mereta posteriuramein attenziun e cumpliment. In tal agir s’auda tier in sistem democratic ed astga ni vegnir criticaus ed aunc bia meins ignoraus. Entras quei referendum han ins contonschiu che scadin(a) vischin(a) ha la pusseivladad da renviar ni acceptar la colligiaziun ell’aria denter S. Gada e Mumpé-Medel. Davart las pusseivladads d’interprender enzatgei cura ch’ins ha contonschiu igl attractiv passadi basegnan ils iniziants aunc temps da ponderaziun. Ignaz Furger, Mustér

Sonda vargada ha la cumissiun per la senda d’art a Trun envidau las artistas ed ils artists ad ina sentupada cun grillada. Sil giubileum dalla Ligia Grischa 2024 duei l’exposiziun sut tschiel aviert da rodund 1,5 kilometers esser «à jour». «Igl ei la secunda gada che nus havein organisau ina tala sentupada», ha declara Wendelin Decurtins confirmau alla FMR. Sonda vargada ha el astgau beneventar ell’ustria Ogna dil campadi Trun ina roscha persunas, oravontut artistas ed artists. El ei responsabels per in’exposiziun sut tschiel aviert ch’ei frequentada stediamein d’indigens e hosps. Buca mo gronds, era pigns projects Tgi ha exponiu per liung la senda d’art in object abstract da lenn, tgi ina sculptura da fier, tgi ina ni pliras figuras d’arschella. Era material da bronz, alumini e crap ein representau. L’exposiziun sut tschiel aviert a Trun ei senza dubi in’attracziun. Era in dils iniziants ei staus presents sonda vargada alla sentupada. Giusep Decurtins, anteriur president dalla cumissiun da cultura da Trun, ha instradau la senda d’art ensemen cun Leo Demund permiert. En cumbinaziun cull’OGNA, la sculptura gigantica da Matias Spescha, han els creau ina zona d’inspiraziun e discussiun denter il vitg ed il Rein. Igl ei ina spassegiada adattada per pign e grond, giuven e vegl. L’attracziun san ins guder cun contemplar, surstar e discutar digl art figurativ e da sias fuormas. Artistas ed artists, culs responsabels dalla senda d'art Trun, sepresentan sper la tabla d'entschatta. «Biars objects sepresentan sco novs e tarlischan. Tier auters vesan ins ch’els ein exposts all’aura e ch’ei fuss necessari da renovar ni remplazzar els», ha la geraua da cultura dalla suprastonza communala, Erica Cavegn-Pfister detg alla FMR. Ella ei vegnida alla sentupada per salidar las artistas ed artists. Ella ha plinavon vuliu render attent che las autoritads s’engaschan buca mo pils programs gronds che sesviluppeschan dapresent a Trun en connex cul giubileum dalla Ligia Grischa. Era in pign project han els en mira. «Sil giubileum ‘Sut igl ischi 2024’ vulein nus metter en stan la senda d’art», ha Erica Cavegn confirmau. La renovaziun ei instradada Enteifer la cumissiun da cultura ha Wendelin Decurtins la responsabladad per quei implont. El ha intimau las artistas ed ils artists da mantener la qualitad dalla senda d’art da Trun, ei seigi ina carta da viseta digl art figurativ en general, mo era dallas singulas exposituras ed expositurs. En vesta alla renovaziun dalla senda ei gl’artist Fis Guldimann vidlunder da transferir siu «falien», ina figura gigantica da fier da Zignau ella vischinonza dall’ustria, leu nua che la senda d’art entscheiva. Gl’object da rodund ina tonna selai denton buca muentar schi pert e nuncumplicau sco in falien ch’ins spuenta. Avon che la cumissiun da cultura ha envidau alla grillada ha Wendelin Decurtins explicau las mesiras ch’ein previdas per la renovaziun cun montascha da tablas novas equipadas cun in code QR. Grazia a quei sistem niev han visitadras e visitaders digl implont immediatamein access ad ulteriuras informaziuns dils exponats sco era dallas artistas ed dils artists.

Far fein e segar pastgets la dumengia ei scumandau da principi tenor la lescha cantunala davart ils dis da ruaus publics. L’excep­ziun ei sche la raccolta ei periclitada. Las biaras vischnauncas sursilvanas suondan la pratica dalla lescha cantunala. Auter vesa quei per exempel ora a Flem. Leu proceda la vischnaunca tenor la lescha cantunala cun ina pratica pli liberala. Pli baul eran ils plevons ellas vischnauncas sursilvanas l’instanza da lubientscha per la damonda dil far fein la dumengia. Suenter il survetsch divin dalla dumengia havev’ins endamen sin Cadruvi e lu decideva il plevon. E tut tenor la situaziun dall’aura astgav’ins far fein naven da miezdi. Oz han las vischnauncas stipulau en lur leschas communalas, cura ch’igl ei lubiu da far fein las dumengias ni da firaus. Las leschas communalas sebasan tuttas sin la Lescha cantunala davart ils dis da ruaus publics. Tenor quella lescha cantunala ein lavurs agricolas la dumengia lubidas, sche la raccolta ei periclitada da vegnir lavagada ni svaletada. Mo sch’ei fa propi da basegns «Enzatgi vesa adina ed jeu vegnel adina a saver sch’enzatgi ha fatg fein la dumengia», di Clemens Berther, il gerau d’agricultura da Mustér. Ed el manegia cunquei, ch’ei fetschi spert la currella, sch’in pur hagi fenau la dumengia. «Jeu sun propi dall’idea ch’il purs ed era quels che han da segar lur pastgets entuorn casa, duein decider sez a basa da la lescha vertenta, senza che la vischnaunca stoppi intervegnir», di Clemens Berther. La vischnaunca Lumnezia ha publicau en il Fegl ufficial Surselva ch’ei seigi scumandau da fenar la dumengia, sche quei seigi buca neccessari pervia dall’aura. «Da setener vid las reglas, s’auda tier igl uorden communal», di il president da vischnaunca Daniel Solèr. «Sche nus havein entiras jamnas da bial’aura ed in pur fa malgrad quei fein la dumengia, lu contactein nus quel ed el sto argumentar daco ch’el ha luvrau sil funs la dumengia.» Per evitar discuors e forsa schizun da stuer dar castitgs, prendi la vischnaunca Lumnezia mesiras preventivas. Quei per exempel cun publicar las restric­ziuns ad uras el Fegl uffizial. Dumengia vala per tuts Il gerau d’agricultura da Trun, Lucas Arpagaus, ch’ei sez pur di che la lescha da polizia dalla vischnaunca da Trun scamondi tuttas lavurs ed activitads duront ils dis da ruaus publics, surtut lavurs sil funs, sils cuolms, en curtins e lavurs d’uaul che disturbian entras canera ni en autra moda. Lucas Arpagaus di clar e bein: «Nus purs havein da setener vid las leschas sco tut ils auters. Sch’il pur po buca cuir a sesez da far in di liber, lu fa el enzatgei falliu.» Per Lucas Arpagaus ha la sanadad dapli prioritad ch’ils daners recaltgai cun luvrar senza fin. Era la vischnaunca da Trun ha fatg ina publicaziun el Fegl uffizial davart il far fein la dumengia. Il gerau d’agricultura dalla vischnaunca Ilanz/Glion, Martin Capeder manegia, ch’ei seigi ina caussa dalla sauna raschun e dalla creanza enviers ils auters da buca far fein la dumengia, sche quei fetschi buca explicitamein da basegns. «Nus vegnin ad intervegnir, sch’ei dat reclamaziuns. En gliez cass stuessan era nus reglamentar en nossas leschas la lavur da far fein e segar pastgets las dumengias.» Pratica pli liberala a Flem ed a Laax Tier la vischnaunca da Flem han ins ina pratica pli aviarta pertuccont la dumonda dil far fein la dumengia. Erwin Rommel dalla polizia communala ha confirmau, che la vischnaunca da Flem scamondi da principi en la lescha da baghegiar da far lavurs che fetschien canera la dumengia. Ils purs seigien denton dependents dall’aura e perquei sappi ins buca scumandar ad els da far fein la dumengia. «Tier nus datti strusch reclamaziuns», di Erwin Rommel. Sch’ei detti reclamaziuns, lu mondi la polizia communala e discuori cun il pur ni era cun il proprietari che seghi siu pastget. Ina practica pli generusa ha era la vischnaunca da Laax. La geraua d’agricultura Marita Buchli di, ch’ella hagi en tut ses onns d’uffezi maina giu difficultads pervia dils purs che hagien fatg fein ina dumengia. «Sch’igl ei ditg macort’aura, lu duein ils purs era saver far fein la dumengia. Per gl’auter suandein nus secapescha quei che la lescha cantunala e la lescha communala perscrivan», di la geraua da Laax Marita Buchli. Far fain la dumengia La pratica da far fain la dumengia en Surselva è differenta. La basa legala percunter è clera. Co procedan las vischnancas?

La fin da quest’jamna vegn dau la secunda davosa runda cumpleina dil campiunadi da ballapei regiunal. Schluein Glion e Trun/Rabius absolvan lur scuntradas da 3. ligia ordeifer. Ils juniors A dalla Surselva che sesanflan alla testa dalla tabella, semesiran cul tierz dalla tabella Steinach. Ellas duas davosas rundas crodan las decisiuns pertuccont promoziun e relegaziun. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia sa Schluein Glion aunc contonscher teoreticamein igl emprem rang. Persuenter drova ei denton ina victoria ordeifer encunter Landquart. Landquart schai sil secund davos plaz dalla tabella cun sulettamein dus puncts avantatg sil davos Buchs. Schluein Glion ha tschun puncts dameins sigl emprem Valposchiavo. Igl emprem rang contonscha l’equipa dalla Foppa, trenada da Corsin Cavegn, sulettamein sche Valposchiavo disdescha cumpleinamein els davos dus giugs. Quei ei strusch da spitgar, damai che l’equipa dil sid ha perschuadiu duront igl entir campiunadi e ha spiars sulettamein ina partida da 20 giugs. Trun/Rabius ei hosp da Schaan che schai sil tschunavel plaz dalla tabella. L’equipa dil Liechtenstein ha mussau ina grondiusa prestaziun questa primavera e ha spiars sulet il giug da casa encunter Schluein Glion. L’equipa da Trun/Rabius ha mussau morala els davos dus giugs e gudignau ton encunter Eschen/Mauren sco er encunter Buchs. A Schaan ha la squadra da Roland Decurtins e Clau Berther da spiarder nuot, il medem vala denton era per Schaan. Decisiun curdada en 4. ligia Ella gruppa 1 dalla 4. ligia ha Cuera 97 segirau igl emprem rang ed aschia la promoziun ella 3. ligia. Aunc buca decidiu ei tgei equipa che vegn relegada ella 5. ligia. Quella decisiun croda denter Schlarigna e Valposchiavo. Valposchiavo ha treis puncts pli pauc sin siu conto ch’ils Engiadines. Las equipas sursilvanas sesanflan el miez dalla tabella. Ella secunda davosa runda retscheiva Lumnezia la squadra da Tavau e Danis-Tavanasa semesira cul secund Panaduz. Schluein Glion ha bunas schanzas da recaltgar puncts ordeifer encunter Schlarigna. Mladost ha il mument las meglieras cartas da far il sparun dalla 5. ligia ella 4. ligia. Per las equipas dalla Surselva ei il tren en direcziun promoziun vargaus. Il capogruppa Mladost retscheiva sonda Uniun Trin che schai sigl otgavel rang e Rueun – il quart – sto serender ordeifer tier Val Tamina. Laax retscheiva Domat. Juniors A a Steinach Ils juniors A dalla Surselva semesiran ordeifer encunter Steinach. Cun ina victoria encunter il tierz dalla tabella savessen ils Sursilvans far in bien pass en direcziun dalla promoziun ella pli aulta ligia regiunala dils juniors, la «Youth League». 3. ligia, gruppa 1 Buchs – Tusaun/Cazas du. 16.00 Eschen/Mauren – Valposchiavo du. 16.00 Schaan – Trun/Rabius du. 16.00 Landquart – Schluein Glion du. 16.00 Ruggell – Domat du. 16.00 Triesenberg – Triesen du. 16.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Valposchiavo so. 17.00 Vaz-sut – Cuera 97 so. 17.00 Schlarigna – Schluein Glion so. 18.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 19.00 Lumnezia – Tavau du. 14.00 5. ligia promoziun, gruppa 1 Laax – Domat ve. 20.00 Triesenberg – Lusitanos de Samedan so. 17.00 Val Tamina – Rueun so. 18.00 Mladost – Union Trin so. 18.00 Landquart – Lai Valbella du. 14.00 5. ligia, gruppa 1 Bregaglia – Cuera 97 so. 17.00 Sedrun/Mustér – Trun/Rabius so. 17.00 Panaduz – Lumnezia so. 18.00 Vaz-sut – Bogn Ragaz du. 14.00 Juniors A1, gruppa 1 Altstätten – Mels du. 11.00 Steinach – Surselva du. 12.30 Buchs – Au-Berneck du. 13.30 Montlingen – Bogn Ragaz du. 14.00 Juniors A2, gruppa 1 Landquart – Schlarigna du. 12.00 Tavau – Weesen du. 12.00 Balzers – Sargans du. 13.00 Domat – Glaruna du. 17.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Montlingen – Landquart so. 13.30 Grischun Central – Arbon so. 14.00 Cuera 97 – Wittenbach so. 15.00 Rorschach-Goldach – Surselva du. 11.00 Appenzell – Steinach du. 13.30 Juniors B2, gruppa 1 Valposchiavo – Panaduz so. 14.00 Surselva – Grischun Central Trun so. 14.00 Lusitanos de Samedan – Orion Cuera so. 15.00 Lusitanos de Samedan – Grischun Central du. 15.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Brühl so. 12.00 Rorschach-Goldach – Steinach so. 13.00 Rheintal – Sargans so. 13.00 Romanshorn – Arbon du. 12.00 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Walenstadt so. 14.00 Bogn Ragaz – Schlarigna so. 14.30 Grischun Central – Mels Tusaun so. 18.00 Domat – Landquart du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Vaz-sut – Domat so. 13.00 Panaduz – Surselva a so. 14.00 Surselva b – Cuera 97 Sedrun so. 14.00 Valposchiavo – Grischun Central du. 14.00 Juniors D1, gruppa 1 Panaduz – Grischun Central so. 10.00 Schlarigna – Surselva so. 12.00 Cuera 97 – Valposchiavo so. 12.00 Domat – Orion Cuera du. 11.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva c – Cuera 97 Laax so. 11.00 Grischun Central – Domat Lai so. 13.00 Landquart – Panaduz so. 15.00 Surselva b – Vaz-sut Trun du. 15.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Uzwil – Widnau du. 14.00 Triesen – Weinfelden-Berg du. 14.00 Romanshorn – Domat du. 14.00 Rapperswil-Jona – Ebnat-Kappel du. 14.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Buchs – Schwanden-Linth du. 11.00 Eschenbach – Vaz-sut-Cuera du. 13.30 Triesen – Schlarigna du. 14.00 Surselva – Mels Tavanasa du. 16.00 Junioras FF 15, gruppa 1 Widnau – Uzwil so. 11.00 Oberthurgau – Frauenfeld so. 12.00 Werdenberg – Rorschach-Goldach du. 12.00

Sonda concertescha la Scola da cant Surselva en Lumnezia. Ils 67 affons e giuvenils presentan in program ch’els han exercitau cun Rilana Cadruvi e Judit Scherrer. Il concert ha il tetel «Dai a nus alas». Il Chor d’affons Surselva ei affilliaus dapi zacons onns alla Scola da musica Surselva. Igl ei la part administrativa. LUuniun chors d’affons e giuvenils Surselva culla part sociala funcziuna perquei tuttina. Il president Reto Pfister ha rendiu attent la FMR al concert dad ussa sonda, ils 3 da zercladur 2023. «La Scola da cant Surselva ha exercitau in program cun Rilana Cadruvi e Judit Scherrer. Clau Scherrer cooperescha al clavazin», declara el. Rilana Cadruvi meina cun tgierp ed olma la Scola da cant Surselva. «En tut eis ei 67 affons e giuvenils che serepartan en quater gruppas», declara la pedagoga da musica. Sco ella gi, eis ei gl’emprem concert «normal» suenter la pandemia. Ella tradescha duas cooperaturas specialas: «Vivienne Bandli accumpogna al clavazin divers tocs e Janina Dolf vegn a moderar». Omisduas giuvnas ein carschidas cul chor d’affons, quel ei per ellas sco ina gronda famiglia. «Nies program descriva ils differents aspects dad esser libers, semuentar, esser levs, semiar da saver sgular. Mo era il vegnir pli gronds ed il sgular ora digl igniv da casa tematisein nus», declara Rilana Cadruvi. Il concert includa 23 canzuns ch’ein repartidas en treis blocs. Gl’auditori astga selegrar sin musica vocala, cun instrumentalists, cun moviments, saults e coreografia. La fin d’jamna dils 13 e 14 da matg ein ils affons stai a Pitasch nua ch’els han exercitau il program ed ei sepreparai silla producziun. Il concert «Dai a nus alas» dalla Scola da cant Surselva culs 67 affons ei sonda, ils 3 da zercladur 2023, allas 19.00, a Vella en casa da scola. Ils affons pli gronds dalla Scola da cant Surselva, el camp a Pitasch.

Avon in onn ha ina gruppa d’iniziants inoltrau alla vischnaunca dad Ilanz/Glion ina iniziativa cun 419 suttascripziuns. Quella ha il parlament tractandau igl 1 da fevrer 2023 e gest formulau ina cunterproposta. La PLD Surselva ha envidau mesjamna ad in podi da discussiun en caussa. Ils 18 da zercladur 2023 han votantas e votants da decider. Dus anteriurs politichers e funcziunaris han priu il plaid cu il moderatur Ivo Frei ha aviert la discussiun. Theo Maissen e Leo Cathomas han rut lontschas per las duas opiniuns ch’ein dapresent en discussiun ella vischnaunca Ilanz/Glion. Maissen ei il «bab» dil project Glion+ culla fusiun dil marcau e las 12 vischnauncas dil contuorn. «Ina radunonza communala che vegn visitada da sulettamein treis pertschient da votantas e votants corrispunda buca ad ina democrazia», ha el getg e numnau gl’exempel dalla Lumnezia fusiunada che ha manteniu la radunonza communala. D’ina vart giavischi l’iniziativa dapli dretgs pil pievel da condecider, dall’autra veglien ins smesar il diember da representants dil pievel da 25 sin 15 commembers. Quei ei ina cuntradiziun», ha Maissen getg en siu votum. L'iniziativa duei dar impuls Il podi da discussiun dalla PLD Surselva, a Glion, da sen. Lorenz Alig, Ursin Fetz, Gierina Gabriel, Roman Cantieni, Gian Marco Bianchi ed Ivo Frei. Gest avon haveva Ivo Frei dau il plaid a Leo Cathomas. El ei staus engaschaus biars onns en posts publics, denter auter president dil cussegl da scola e president dalla cumissiun da quen e gestiun. El s’auda tiel comite che ha inoltrau il mars 2022 ina iniziativa cun 419 suttascripziuns. Quella giavischa ina revisiun totala dalla constituziun e ch’ins reintroduceschi la radunonza communala. Vitier dueigi il parlament vegnir scursanius, medemamein las cumpetenzas dil directori communal. «Jeu vi saver plidar e far paleis miu meini alla radunonza communala. Ils davos diesch onns ei bia iu a piarder, era la communicaziun», ha Leo Cathomas argumentau siu engaschi per l’iniziativa. El ha rendiu attent che quella dueigi dar impuls, diesch onns suenter che la fusiun dallas vischnauncas seigi realisada stoppien ins exnum curreger il sistem, ha el getg. Ell’aula dalla casa da scola han 65 persunas dau suatientscha agl invit dalla PLD Surselva. Igl ei strusch 2 % dil pievel cun dretg da votar ad Ilanz/Glion. La glieud ch’ei stada presenta ha perinagada saviu s’informar e tedlar arguments dils iniziants e da quels che han lantschau la cunterproposta. L’iniziativa dil pievel giavischa era ina votaziun da variantas per in model politic cun ina radunonza communala ni cun mantener in parlament redimensiunau. Vinavon dueigien ins introducir departements ed installar ina cumissiun da baghegiar. Buca fierer naven tut Il moderatur ha menau ina sera faira, disciplinada ed informativa. Ursin Fetz, expert per svilup ed organisaziun da vischnauncas alla Scol’aulta specialisada dil Grischun, ei staus in dils participonts al podi. El ha accumpignau dapi il 2010 il project da fusiun Glion+. Al podi ha Ursin Fetz schau valer ch’ei seigi bien d’adattar las structuras leu nua che quei seigi da basegns. El ha cussegliau: «Introduci la votaziun all’urna per fatschentas impurtontas. Quei duei esser in mied d’agid per la lavur politica», ha el manegiau. Il parlamentari Gian Marco Bianchi ei responsabels per la cunterproposta. Ei constetti ch’ils parlamentanris duessien esser, sco representants dil pievel, pli proactivs ellas fracziuns. «Cheu savein nus segir semigliurar», ha el manegiau e tratg la conclusiun: «Nies sistem politic duess esser schi nuncumplicaus e satels sco pusseivel.» Sch’ina part funcziuni buc, stoppien ins buca fierer naven tut. Ei tonschi da far la remedura el dretg liug. «Ei va ussa buca per veta e mort, mobein sulettamein pil sesentir bein en ina vischnaunca ch’ins ha bugen». Curreger il sistem En quei reguard ein Lorenz Alig e Roman Cantieni perina cun el. Els ein commembers dil comite d’iniziativa. Lorenz Alig giavischa in sistem pli efficient e pli datier al pievel. Roman Cantieni manegia ch’ei seigi temps da curreger il sistem executiv, cun introducir departaments, smesar las cumpetenzas dil directori e reintroducir la radunonza communala. E tgei manegia la presidenta actuala dil parlament? Gierina Gabriel ei quasi la pli «aulta» convischina dad Ilanz/Glion. Ella sustegn apparentamein la cunterproposta e vuless mantener il parlament. «Ina votaziun da variantas duess ei buca dar. Prender sut la marella ils puncts fleivels ei bien, igl ei denton buca necessari da metter sutsura tut», aschia Gierina Gabriel. Ursin Fetz ha relativau ton il malruaus sco l’indifferenza ch’ins observa en biaras vischnauncas: «Savens vegn selamentau. Sch’ins teidla e mira entuorn ston ins constatar dapertut ch’il migiel ei miez-pleins, e buca miez-vits». La votaziun cullas treis damondas Votantas e votants dad Ilanz/Glion han retschiert il material dalla votaziun all’urna dils 18 da zercladur 2023. Sper las fatschentas federalas ein las communalas d’interess special. Leutier ha la canzlia tarmess dus cedels. Cun in han las rodund 3500 persunas cun dretg da votar da tscharner il post vacant ella suprastonza communala. Per quel candidescha Michal Hohl. Da dunna da 38 onns ei commembra dalla partida socialdemocrata, ella ei carschida si e habitescha cun sia famiglia a Castrisch. Michal Hohl fa part dil parlament communal e vul succeder ad Alice Bertogg-Darms che haveva demissiunau l’entschatta digl onn. Il secund cedel pertucca l’iniziativa che pretenda ina revisiun totala dalla constituziun communala. Demai ch’il parlament ha fatg ina cunterproposta, ei la moda da votar pli cumplexa. Il cedel cuntegn treis damondas. L’emprema (1.1) ei: Vuleis Vus acceptar l’iniziativa? La secunda (1.2): Vuleis Vus acceptar la cunterproposta dil parlament communal. Ad omisduas damondas san ins rispunder cun GIE ni NA. Omisduas san vegnir acceptadas ni refusadas. La tiarza damonda (1.3) ei la decisiva da tagl e secloma: «Sche ton l’iniziativa sco era la cunterproposta dil parlament vegnan acceptadas: Duei l’iniziativa (1.1) ni la cunterproposta (1.2) entrar en vigur? Cun ina crusch san votantas e votants dar giu lur pareri e decider.

Questa stad, entuorn miez uost, cumpara in niev cudisch da bulius cul tetel «Pilze Mitteleuropas» dils auturs svizzers Rudolf Winkler e Gaby Keller. Il cudischun da 1056 paginas edescha la casa Haupt da Berna. Ei vegn ad esser la nova ovra da standard dils micologs e rimnaders passiunai da bulius. Margrith Montalta da Morissen ha fatg las illustraziuns. «Per far quellas illustraziuns hai jeu luvrau sis onns, per gronda part cun objects frestgs ch’jeu hai rimnau ed anflau cheu en Surselva», gi la dunna ch’ei vidlunder da finir in grond project. Atgnamein ha ella tarmess gia questa primavera tut il material ch’ella ha produciu. Igl ei 220 illustraziuns originalas ch’ella ha tarmess alla casa editura a Berna. Leu han ins scannau cun in apparat special e preparau ellas per plazzar el cudisch. En tut ha Margrith Montalta-Graf furniu 220 illustraziuns pil cudisch «Pilze Mitteleuropas». Quell’ovra nova da standard cumpara gl’uost 2023, ella presenta 3800 specias da bulius. Il cudisch remplazza quel cul tetel «2000 Pilze einfach bestimmen» ch’ei cumparius 1996 ella casa editura AT dad Aarau. Gl’autur turitges Rudolf Winkler haveva publicau in cudisch tenor in sistem diltut niev. Per gliez cudisch haveva Margrith Montalta fatg las illustraziuns. Ei deva negins dessegns Margrith Montalt-Graf en siu iert a Morissen. Igl ei stau ina da sias empremas lavurs sco illustratura scientifica. «Quei cudisch ei exausts gia dagitg», gi Margrith Montalta e remarca ch’ins anfli el forsa aunc en in antiquariat. Cul project «2000 Pilze einfach bestimmen» haveva ella entschiet avon 29 onns cun Rudolf Winkler sia occupaziun tut apartia. Ina illustratura scientifica drova buca gl’apparat da fotografar, mobein dessegna cugl agen maun, cun rispli e tuscha. Tier ina illustraziun scientifica quenta mintga cavegl, mintga pelegn, mintga smiula e mintga fil. Reproducir quels detagls pretenda dun, pazienzia e perseveronza. «Gia da mattatscha malegiavel jeu immens bugen. Miu mistregn da siemi fuss stau quel da pictura da porcellana» raquenta ella. Ella havevi era fetg bugen ils bulius, insumma la natira, raquenta Margrith Montalta. Siu num da ledia ei Graf, ella ei carschida si a Küttigen el cantun Argovia. Cun maridar siu consort Peter Montalta, fegl d’in burgheis da Glion che era emigraus giu la Bassa, eis ella daventada Grischuna. El Grischun ha lu era sia «carriera» sco illustratura scientifica entschiet. 1994 era ella separticipada al Plantahof a Landquart alla scolaziun sco experta da bulius. Leu instrueva Rudolf Winkler, quel haveva observau co la dunna dall’Argovia dessignava precisamein ils exemplars e co ella s’interessava pils detagls. «El ha dumandau mei sch’jeu savessi s’immaginar d’illustrar siu cudisch niev, el druvassi aunc dessegns scientifics per quel», seregorda Margrith Montalta. Entochen lu deva ei els cudischs dil fatg mo descrizpiuns scientificas senza dessegns, nungir fotografias. Perquei haveva ella entschiet a far per sesezza las illustraziuns dils exemplars. Quei seigi stau per ella in agid d’identificar meglier las specias, gi l’experta. Ina tremella, in buliu che secca e renescha. Illustraziun da Margrith Montalta. Per spitals ed inspectorat da victualias La viseta dil cuors da basa a Landquart ei stau il culp inizial che ha aviert novas portas. Ella ha cooperau cun Rudolf Winkler e furniu ils dessegns a maun. Grazia al bien examen final ha ella era astgau far las correcturas scientificas da quell’ovra. Suenter che ses dus affons eran pli gronds haveva ella vuliu realisar in siemi ch’ella haveva gia dagitg: la scolaziun d’experta da bulius. Siu dun da dessignar schi precis sco ina fotografia ei stau d’engrau. Giudicar sch’in buliu ch’il laic presenta alla controlla da bulius ei gudibels ni sch’igl ei in tussegau sa depender da detagls. Margrith Montalta sa dessegnar tals detagls. Suenter il project dil cudisch cun 150 illustraziuns ha ella luvrau vinavon vid ina clav innovativa per identificar specias e sorts. Che Rudolf Winkler haveva dumandau sch’ella savessi far illustraziuns pil niev cudisch da bulius ha motivau ella per ulteriuras visiuns. La dessignadra scientifica – senza diplom en quella sparta – ei seperfecziunada sco experta da bulius per spitals e fatschentas d’import da vivonda. Ella ha giu ina pulita responsabladad cun giudicar, distinguer, zavrar e confiscar bulius toxics. Per incumbensa digl inspectorat cantunal da victualias dall’Argovia ha ella fatg controllas dil commerci da bulius. Pils spitals ha ella fatg il medem ella diagnostica e cun agid dil microscop. Adina ha Margrith giu da decider sch’il buliu ei la cuolpa d’ina tussegaziun ni sch’igl ei in «bien», denton nunenconuschent. Biaras gadas ha ella stuiu far en siu labor a casa expertisas da restonzas da vivonda ch’ella survegneva dils spitals. Il buliu «disgustus» Avon zacons onns ei il pèr Montalta sedecidius da dislocar el Grischun. Igl ei ina casualitad ch’els han anflau ina parcella da baghegiar a Morissen. Avon che ir en pensiun lavura Peter Montalta aunc uonn sco scolast per polydesign 3D alla scola specialisada «Schule für Gestaltung» a Turitg. En Lumnezia sesentan els fetg bein e da casa. «Nus havein anflau buns contacts si cheu», gi Margrith e raquenta da turas e cuortas excursiuns cun enconuschentas per distinguer bulius e jarvas. Denter ils 3500 bulius aults ch’ei dat en Svizra – pia tals che sviluppeschan best e tgierp ell’aria – han ins inagada mussau all’experta ella Val Sumvitg in «curios». Ella ha menau ina tura en quella regiun. Leu hagien ins anflau il buliu che muncavi aunc ad ella sco «model» da dessignar. In dils participonts ha mussau ad ella «enzatgei curios» che era sin in rom. Igl era ina tremella, il model che muncava per dessignar. Il plaid tudestg ei «Zitterling». Quei buliu-saprofit crescha sin lenn e semeglia enzatgei ch’ins pudess valetar sco «disgustus». Sch’ins tucca en trembla la massa da gallert mellen-oranscha. «Quei ei stau in’interessanta experientscha ella Val Sumvitg», manegia l’experta e dessignadra scientifica cun in surrir. Margrith Montalta lavura cun tuscha e rispli. Ed il gummi da curreger astga buca muncar.

La fin da zercladur fineschan en biaras vischnauncas la legislatura d’uffeci dallas autoritads. En pliras ein elecziuns silla gliesta dallas tractandas. A Laax candideschan treis persunas per in post en suprastonza communala. A Breil ei ils 18 da zercladur ina elecziun substitutiva. A Laax era ei buca reussiu, a caschun dalla radunonza da calonda mars, d’occupar in post vacant en suprastonza. La geraua Marita Buchli finescha la fin zercladur siu uffeci pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci da 12 onns. Ussa dat ei treis candidaturas pil post liber. La radunonza communala dils 13 da zercladur sa eleger denter ina candidata e dus candidats. Treis a Laax... Irina Beer, carschida si a Laax ed ils davos 20 onns domiciliada a Domat, ei returnada en sia vischnaunca nativa. Ella ha annunziau sia candidatura e vul daventar nova geraua. El bulletin d’informaziun «Novas da Laax» sepresenta la dunna da 50 onns cul motto «giuven, plein slontsch, romontsch» e remarca ch’ella adempleschi senza problems dus dils criteris. Ella ei colligiada cun siu vitg, ha denter auter presidiau pli baul ina dinamica Uniun da giuventetgna. Ligioms buca schi profunds cun Laax han ils dus candidats che s’interesseschan pil post en suprastonza communala. Rudy J. Wieser, ei naschius 1962 a Zug ed era carschius si leu. Giu la Bassa eis el engaschaus en differentas uniuns, en singulas era sco president. Il habitont da Laax ei commember e delegau dalla PLD Ils Liberals Surselva. El seigi aviarts per cultura e sport, sco era per bunas sligiaziuns e mintgaton era nunconvenziunalas, sepresenta el sesez ellas «Novas da Laax». Rudy J. Wieser ei possessur d’ina agentura da communicaziun e marketing ch’el meina era. La tiarza persuna che ha annunziau sia candidatura ei Christian Birchmeier. El ei naschius 1961 e carschius si el cantun Argovia. Varga 30 onns ha el luvrau tier la Credit Suisse, plirs onns egl exteriur, en Brasilia, Luxemburg, Austria, Tiaratudestga e Singapur. Gl’econom d’informatica ei era staus offizier ell’armada svizra. Oz lavura el sco um da casa. El selegrassi d’astgar s’engaschar per la vischnaunca che hagi purschiu ad el in grondius dacasa, scriva Birchmeier. ...ed in a Breil Auter che a Laax dat ei ella vischnaunca da Breil ina candidatura per in post. La cuminonza all’urna elegia ils 18 da zercladur 2023 la persuna che duei succeder a Maria-Luisa Middea en suprastonza. La geraua dil ressort sanadad e scola ha demissiunau enteifer l’emprema legislatura. Per l’elecziun substitutiva semetta Ramon Schmed a disposiziun. Gl’um da 26 onns ei carschius si a Breil e colligiaus cun vischnaunca e regiun, cun turissem e cultura. El lavura a Cuera sco inschignier da construcziun.

Il comite d’organisaziun dalla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder ei satisfatgs e trai ina buna bilanza. Il patrun dalla vischnaunca ha partiu la buna luna ed ei staus buntadeivels cullas musicantas ed ils musicants da 14 societads. Duas dalla Foppa han gudignau las concurrenzas. In dad els ei dall’annada 1939. El suna culla Musica Trin-Favugn. Lezza ei buca stada alla fiasta. Perquei ha Gion Gieri Frischknecht buca giu motiv da trer en l’uniforma. Tuttina ha el buca vuliu muncar la sentupada a Val S. Pieder. Uonn eis ei 68 onns ch’el suna in instrument da stuors. Gl’atun 1955 ei gl’anteriur pur entraus ella Societad da musica da Trin. Dapi lu ei curriu e passau bia, el ver senn dil plaid. Mattauns e dunnauns deva ei antruras buca ellas musicas. Igl eran tipicas uniuns dils mats ed umens giuvens. «Atgnamein level jeu calar» Ils onns ein vargai, e sco Gion Gieri Frischknecht ha confirmau el discuors culla FMR, ha la musica fatg siu effect. «Far musica mantegn giuvens», manegia gl’um dad 84 onns. El ha retschiert diversas medaglias, la davosa avon siat onns alla fiasta districtuala a Sursaissa. Lu ha l’uniun cantunala surdau ad el la medaglia internaziunala CISM. Sonda ha el accumpignau a Val S. Pieder dus da ses camerats-musicants. Era Carl Caflisch e Hansjörg Caprez han contonschiu quei giubileum. Omisdus ein entrai 1963 ella Societad da musica da Trin. Cun in bi act festiv duront l’undraziun dils veterans ha Andy Kolleger, il president dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun, undrau Carl Caflisch e Hansjörg Caprez. Aunc in tierz suna dapi 60 onns en ina societad sursilvana ed ei ussa veteran cun medaglia CISM. Paulin Deragisch da Rueras ei staus musicant, respectiv schumbrader cun tgierp ed olma. Sco giuvnot da 18 onns eis el separticipaus 1961 ad in cuors da dar sil schumber dall’uniun da tamburs. Dus onns pli tard eis el entraus ella Societad da musica da Sedrun. Dapi lu ei il schumber pign staus siu instrument. Gl’anteriur ustier dalla Sudada a Dieni ha bugen dau en il tact. «Quei ei stau miu pli bi hobi», di gl’um che cumplenescha quest meins igl 80avel. Sco ils dus veterans da Trin ei era el vegnius a Val S. Pieder ell’uniforma. Smaccar ils ventils e muentar las levzas Ella tenda gronda dalla fiasta han ils quater seniors astgau constatar che la musica viva aunc adina – ed aunc co. «Veser tonta giuventetgna, quei fa veramein plascher», ha Paulin Deragisch manegiau. Ella tenda era ei ina pulita canera, ins ha stuiu gezzar las ureglias per communicar in cun l’auter. Carl Caflisch ei staus commuentaus digl act festiv per l’undraziun dils veterans. «Atgnamein eis ei maina stau mia finamira da sunar schi gitg. Avon zacons onns level jeu calar, mo la finala sundel tuttina sedecidius da sunar vinavon. Ed ussa fa ei aunc adina grond plascher», ha el tradiu alla FMR. Leger notas, smaccar ils ventils, tener dinamica e restar el tact, exercitar il flad e muentar las levzas tier otgavlas e schizun sedischavlas notas mantegn giuven. Era Martin Candinas, il president dil cussegl naziunal, ha rendiu honur alla 21avla fiasta districtuala da musica dalla Surselva. En siu cuort plaid ha el rendiu attent: «Far musica ei ina fontauna d’inspiraziun. La muntada dalla musica vegn savens sutschazegiada». Plinavon ha el rendiu attent alla lavur voluntaria ch’ei cumbinada cullas activitads dallas societads da musica. El ha admess a tuts che s’engaschan sco voluntaris siu respect e sia renconuschientscha. Sogn Pieder ei in musicant Gerold Casaulta, il president dil comite d’organisaziun ha engraziau allas uniuns che han dau suatientscha a lur invit da vegnir a Val S. Pieder e da passentar in bi gi da cumpignia. «Ei ha dau muments ch’jeu hai giu las larmas els egls», ha el getg, manegiond quellas dil plascher e dalla commoziun. «Sogn Pieder ei definitivamein in musicant», ha el cuntinuau fagend allusiun all’aura che era malsegira. Urezis ed uradis ein vargai senza influenzar negativamein la fiasta. Biaras e biars ein seregurdai d’avon 28 onns che Val S. Pieder era ennevau ed igl era stau nunpusseivel da far la concurrenza da marschar. Sur miezgi ha ina plievgiada fatg cuorer ed irritau cuortamein, generalmein eis ei denton stau in gi da fiasta cun aura ideala. Il president dil District da musica Surselva, Ivan Vinzens, ei staus satisfatgs ch’igl ei reussiu da separar las producziuns ella zona da silenzi e la concurrenza da marschar. «Tgi che ha vuliu ha saviu guder finadina. Allas 13.30 ha l’Uniun da musica Sagogn sunau sco davosa ella zona da silenzi. Cuort suenter ha la concurrenza da marschar entschiet. Ils da Sagogn ein dil reminent turnai a casa ina gada dapli cun arbagias. Lur producziun, ella secunda categoria cul toc «The Son of Light» da Bertrand Moren, ha la giuria taxau sco megliera dil gi cun 94 da 100 puncts pusseivels. La concurrenza da marschar ha la Societad da musica da Falera gudignau cun 93,67 puncts, ella ei marschada cul toc «Rumisberger Marsch» da Walter Joseph. En egl ei dau ch’ils da Falera ha en lur retschas bia glieud giuvna. Sco tiels veterans che sunan dapi decennis eis ei pils biars il hobi preferiu. In hobi che inspirescha, colligia e… mantegn giuvens. Rangaziun 21. Fiasta da musica districtuala Surselva Ils experts, toc da pag e categoria libra: Pascal Eicher, Lignières, Pirmin Hodel, Entlebuch e Thomas Ludescher, Bürs (A). Resultats tocs da pag classa 4 Societad da musica Mustér, 92 puncts; 2. Societad da musica Lumbrein, 89; 3. Musica Greina Vrin, 88,33; 4. Societad da musica Suraua, 88; 5. Societd da musica Sumvitg/Cumpadials, 85. classa 3 Societad da musica Trun, 87,67; 2. Musica da Glion, 86. classa 2 Uniun da musica Sagogn, 94; 2. Societad da musica Vignogn, 91. MG Obervaz/Lenzerheide (uniun hospitonta), 90; 3. Societad da musica Falera, 88.67. Categoria libra (senza rangaziun) Societad da musica Danis/Tavanasa, dirigent Toni Schuoler; Musikgesellschaft Alpenrösli Safien, dirigenta Deborah Margni Blumer; Societad da musica Sedrun, dirigent Lucas Decurtins. Resultats musica da marschar Ils experts, parada/marschar: disciplina: Philipp Rütsche, St. Urban/LU; musicalitad: Ivo Mühleis, Goldach e Sebastian Rosenberg, Turitg. Societad da musica Falera, 93.67; 2. Societad da musica Vignogn, 93; 3. Musica da Glion, 92; 4. Societad da musica Trun, 90; 5. Uniun da musica Sagogn, 87.33; 6. Societad da musica Sumvitg/Cumpadials, 86.67; MG Obervaz/Lenzerheide, 84.67 (uniun hospitonta); 7. Societad da musica Suraua, 83,67; 8. Musica Greina Vrin, 83,33; 9. Societad da musica Danis/Tavanasa, 83; 9. Societad da musica Mustér, 83; 11. Societad da musica Lumbrein, 82,67; 12. MG Alpenrösli Safien, 79. Musica da marschar tradiziunala (cun giudicament a scret): Societad da musica Sedrun. Ils quater veterans, davon Gion Gieri Frischknecht, davos da sen. Paulin Deragisch, Hansjörg Caprez e Carl Caflisch. L'Uniun da musica Sagogn sin tribuna, alla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder. Ella ha gudignau la concurrenza ella zona da silenzi. 500 musicantas e musicants han sunau ils tocs generals sil plaz-cadruvi a Val S. Pieder. Falera alla 21avla fiasta districtuala da musica a Val S. Pieder. Ella ha gudignau la concurrenza da marschar. Las veteranas ed ils veterans da musica, cun damas d'honur e las bandieras dallas societads.

Las vischnauncas dalla Surselva e las 12 instituziuns dil sanitaresser da quella regiun ein vidlunder da planisar ina nova societad acziunara. Quest atun eis ei previu da fundar la Reit da sanadad Surselva SA. «Sin via ad in provediment da sanadad ch’ei orientaus viers igl avegnir» titulescha la SanaSurselva en sia communicaziun ch’ella ha tarmess vendergis allas medias. SanaSurselva vegn purtada dallas vischnauncas sursilvanas, ella ei responsabla per la strategia dil sanitaresser da quella regiun, deputada Martina Beeli-Schlosser presidiescha la corporaziun dil dretg public. Fuorma giuridica: SA Dapi bunamein treis onns lavurien ins vid las componentas da fundar la Reit da sanadad Surselva, scriva SanaSurselva. Las vischnauncas, il Spital regiunal Surselva, otg casas da tgira e treis organisaziuns da spitex preparan ina allianza per ina reit da provediment d’aulta qualitad, tenor SanaSurselva eis ei «in provediment che sedrezza als basegns dalla populaziun». Il termin exact dalla fundaziun ei aunc buca fixaus. Ils partenaris da contract, vul gir ils presidents communals e las presidentas e presidents dallas singulas instituziuns, vulan suttascriver quest atun la cunvegna. L’organisaziun nova vegn a survegnir la fuorma giuridica d’ina societad acziunaria. En in emprem pass fusiuneschan las 12 instituziuns aunc buca. Ad ina meisa rodunda han ellas e las vischnauncas giu la pusseivladad da far objecziuns e purtar giavischs per midadas dil concept. Optimar e rinforzar En differentas gruppas da lavur han participontas e participonts elaborau in concept obligont per las acziunarias. Era ils statuts e las cundiziuns da basa ein sin meisa sco proposta solida. Gl’emprem seconcentrescha la Reit da sanadad Surselva SA silla collaboraziun concreta denter las casas da tgira, las organisaziuns da spitex ed il spital regiunal. Ils documents ch’ins hagi preparau vegnien las vischnauncas e las instituziuns a deliberar la fin da zercladur a caschun d’ina meisa rodunda. Il sectur da sanadad en Svizra ei vidlunder da semidar. Ellas regiuns periferas vegni ei pli e pli grev da mantener in provediment efficient pigl entir intschess, scriva SanaSurselva, era la Surselva seigi buca schanegiada da novs svilups e sfidas. «Nus prendein ussa decisiuns che dueien optimar e rinforzar il sectur da sanadad», aschia SanaSurselva. Formar il cussegl da fundaziun En vesta eis ei da formar tochen 2026 in sulet menaschi strategic ed operativ cullas instituziuns existentas. Quei vul gir che tuts 12 menaschis fussen lu uni sut in tetg. Decidiu ei denton aunc ussa nuot en en gliez reguard. Parallellamein cullas preparativas strategicas han las partenarias fundau ina cumissiun da persunal. Quella vegn a recrutar las persunas pil cussegl da fundaziun dalla Reit da sanadad Surselva SA. La cumissiun vegn a presentar als acziunaris persunalitads adattadas. Gronda peisa dattan ins sillas cumpetenzas e qualificaziuns da quellas, sco strategia, finanzas, dretg, fatgs da sanadad eav. Las persunas dueien esser colligiadas stretgamein cun e connectadas enteifer la Surselva. In criteri impurtont ei plinavon che las vischnauncas ed instituziuns dueigien esser representadas commensuradamein el cussegl da fundaziun. Suenter la meisa rodunda dalla fin da zercladur vegnan las singulas instituziuns – tenor in process intern – a decider lur participaziun alla Reit da sanadad Surselva SA. «Nus constattein en Surselva ina atmosfera da partenza fetg positiva e mein ussa viers il final per ina collaboraziun decisiva», scriva SanaSurselva.(fmr/abc)