«Quai che ti vuls far n’è mai vegnì fatg, oravant tut betg d’ina dunna, cunzunt betg en tia vegliadetgna.» – Uschia reageschan amias ed amis cura che Diana Nyad raquinta da sia idea narra: nudar tras da Cuba fin Florida – l’uschenumnada Via da Florida. Ina idea «narra» perquai che la nudadra da lungas distanzas ha en il fratemp 60 onns e perquai ch’i sa tracta da var 177 km. «Nyad» – sa numna il film ch’è era biografia e che tracta la vita da la nudadra americana Diana Nyad resp. sia emprova da nudar cun var 60 onns da Cuba fin Florida. Gia en la vegliadetgna da 28 onns ha ella gì que­sta idea. Ils 2 da settember 2013 fa la dunna ch’ha en il fratemp 64 onns sia tschintgavla emprova da traversar la Via da Florida. Gia l’onn 2013 è la nudadra stada en il center d’in film documentar. E l’onn 2023 è lura apunto vegnì publitgà il film ­«Nyad» dal duo Elizabeth Chai Vasarhelyi e Jimmy Chin. Mai persunalmain ha impressiunà en il film da kino co ch’i gartegia da transponer la ferma voluntad, conscienza da sasez, ambiziun e perseveranza da Diana Nyad. Però sper l’actura principala Annette Bening sco Diana Nyad, persvadan era Jodie Foster sco trenadra e Rhys Ifans sco planisader da ruta e capitan da la bar­tga cun lur performanza. Era sch’i sa tracta d’in film che sa basa sin fatgs reals èsi tenor criticas da giudair cun precau­ziun. Per exempel il «Guiness Book of World Records» haja mai renconuschì sia prestaziun. In dals motivs principals saja la documentaziun manglusa. I vegn supponì ch’ella na saja betg nudada tras il traject, mabain ch’ella haja fatg pausas sin ina bartga u ch’ella saja vegnida tratga sur in­tgins tschancuns. Tuttina, per mai è «Nyad» in exempel impressiunant per ina voluntad instancabla che fa era curaschi per agens projects – independent da vegliadetgna, gender u impediments. «Nyad» è tranter auter accessibel sin il servetsch da streaming Netflix. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs, senza impegn che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Igl è stà ina flotta runda durant ina saira tranter ils dis da festa – ina saira pli lunga en buna cumpagnia, insanua en il Grischun rumantsch, cun in bun magiel … Insumma, ils detagls n’èn betg d’interess public! Ma insacura ha questa «table ronde» cumenzà a discutar davart l’intelligenza artifiziala (IA). Ils chavaliers e las chavalieras enturn la maisa radunda lavuran en fitg differentas branschas en la mesa Svizra: en la contabilitad, en ina sparta artistic-creativa, en la branscha da construcziun, en ina professiun sociala ed en il schurnalissem. La dumonda en la runda è stada, tgeninas professiuns che l’intelligenza artifiziala pudess influenzar u perfin remplazzar en avegnir? – La resposta è stada clera. Igl è bain remartgabel. La IA è daventada populara pir avant in onn. La fin da november 2022, avant 13 mais, era vegnida lantschada l’applicaziun ChatGPT, ina sort assistent da scriver per in e scadin, in roboter che generescha texts a bainplaschair. El pudess era scriver aifer paucas secundas quest «Editorial da Bumaun» e faschess quai pli cumpetentamain che l’autur da quest text. Avant 13 mais han tuttas e tuts cumenzà a giugar cun ChatGPT, a partir dal mars 2023 lura cun ses collega chatbot Bard da Google e dasperas anc cun auters tools d’intelligenza artifiziala, sco p.ex. Midjourney. Il Bündner Tagblatt ha perfin emplenì regularmain las gasettas dal davos onn cun ina rubrica scritta da ChatGPT. Nus tuts avain ris da cor da las frasatschas da las «maschinas», sche singuls texts u maletgs generads da la IA eran plitost schregs. Però aifer quests davos 13 mais è capità bler. Il rir è sa midà en smirvegl. Entant datti nundumbraivlas applicaziuns e programs che lavuran cun IA. Ils programs san translatar automaticamain, transcriver texts auditivs, crear maletgs, dar colur a fotografias veglias («Foto-Finish» en La Quotidiana!), cumponer novas chanzuns, dar schah, moderar emissiuns da radio ed ir cun auto. Sin medias socialas vegnin nus ussa spiunads, pavlads e dirigids cun «sustegn» dad algoritems da l’intelligenza artifiziala. Tut va spert. In svilup enorm aifer paucs mais. L’uman ha stgaffì cun la IA in «assistent» u ina «assistenta» che sa emprender fitg svelt, che sa patratgar logic ed atgnamain er agir independentamain. L’assistenza sa deducir, ella vegn da sa scolar, da sa perfecziunar ed en in tschert senn d’imitar l’uman – senza ch’ina persuna laica vegnia propi ordlonder co che tut funcziuna. Tant sa lascha forsa resumar: Ils dus elements centrals da la IA èn il «machine learning» e las «raits neuronalas». Entant che l’emprim lavura cun bleras datas ed algoritems, fan las «raits neuronalas» cumbinaziuns cumplexas ed incrediblas – precis sco il tscharvè uman. E precis tar quest chavazzin – tar il tscharvè uman – survegnin nus la tremblitga. Pudessan las maschinas perfin surpigliar las lavurs umanas, prender suramaun sco en ils films da Terminator? Pudessan ellas metter ord chanvà l’uman, al batter cun sias atgnas armas? – U èsi plitost il cuntrari? Pudessan las maschinas sa metter cumplainamain en il servetsch da l’uman? Gia oz po la IA gidar a chattar la dretga diagnosa tar in/a pazient/a, sco ina sort Dr. House digital, simplamain main sarcastic. E co fissi, sche la IA sviluppass in plan da pasch per la Strivla da Gaza, sin basa da tut las infurmaziuns istoricas disponiblas, resguardond tuttas tensiuns politicas, religiusas e culturalas e sin basa da dals dretgs umans? Faschess la IA in tal plan da pasch main bain che la politica actuala? – Damai anc ina giada la dumonda: Terminator u Dr. House? Ed i sa tschentan anc blerischmas autras dumondas, sco unicamain quella davart bun e nausch: Nua duai l’umanitad insumma applitgar l’IA e nua betg? Tenor tgeninas reglas e normas fissi da sviluppar ed utilisar l’intelligenza artifiziala? Tge è lura la rolla da l’uman, sche bleras da sias lavurs vegnan surpigliadas da maschinas? Tgi cumonda lura las festas? Nua èn ils cunfins? Pelvair, la discussiun «à la table ronde» durant ina notg tranter Nadal e Bumaun m’ha rendì conscient gist pliras chaussas en connex cun l’intelligenza artifiziala: Quant svelt che tut sa sviluppa. Quant pauc che nossa societad sa atgnamain da la IA. Quant ferm che (probabel) tuttas professiuns vegnan ad esser pertutgadas. Quant radical che la IA vegn a midar ils proxims onns noss mintgadi. E quantas dumondas che la societad stuess atgnamain anc respunder – senza sa laschar tschorventar d’empermischuns u da temas. I dat en mintga cas anc ina domena fitg impurtanta, nua che la IA è (vulain sperar!) anc kilometers davent da las abilitads umanas: cun seser pliras uras enturn ina maisa, giudair la buna cumpagnia e forsa chantond a tut pudair dals «Chevaliers de la table ronde». David Truttmann è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR) ch’exista dapi l’entschatta dal 2020. – Dal rest, el ha era fatg il test cun ChatGPT e dumandà (per tudestg): «Kannst du mir einen Kommentar (ca. 3000 Zeichen) über die künstliche Intelligenz schreiben. Als zentrale Frage soll dabei beantwortet werden, ob die KI unsere Arbeitswelt in den nächsten Jahren stark verändern wird.» – Ussa sa tschenta damai la dumonda: Tgi ha insumma scrit quest editorial? Ina runda da chavaliers/as che discuteschan dumondas davart l’intelligenza artifiziala? Quest maletg ha realisà il Bing Image Creator da Microsoft als 3 da schaner 2024 aifer paucas secundas, cun agid dals chavazzins: «round table of knights discussing», «computer», «mountains», «grisons», «beautiful ibex», «sun», «mythical», «modern aesthetic», «nature».

Tradiziunalmain envida Grischun Vacanzas agl Apero da Bumaun ils emprims dis da l’onn nov. Ier mesemna è quai puspè stà il cas. Var 200 persunas dal turissem, da la politica, economia e da la cultura dal Grischun han udì ch’il president da Grischun vacanzas Jürg Schmid e cusseglier guvernativ Marcus Caduff han tratg ina buna bilantscha dal cumenzament da la stagiun d’enviern. «Magrà la partenza fulminanta en la nova stagiun d’enviern stoss jau constatar, ch’igl era pli baud pli simpel da sa fidar da l’avegnir», ha il president da Grischun Vacanzas Jürg Schmid ditg en ses salid da Bumaun. «Mo tuttina astg jau dir oz, che blers trends socials, globals e turistics lavuran actualmain en favur dil turissem grischun. Nossas destinaziuns da vacanzas èn fitg tschertgadas e las frequenzas sin las plazzas aviaticas en empermettentas.» Svizra Turissem haja communitgà 40 milliuns pernottaziuns en ils hotels svizzers l’onn passà, ha Jürg Schmid fatg a savair. Malgrà ch’ils pretschs dals hotels sin l’entir mund sajan creschids ils davos dus onns per 25 %, sajan ils hotels occupads cumplettamain. Ina nova categoria da hosps derivia dils Stadis Unids da l’America (USA). Jürg Schmid: «Las cumponentas dal nov luxus è d’avair temp per sasez e per l’atgna famiglia. Activitads da viandar senza stress (Mindful walking) sajan per exempel en il trend absolut, cunzunt tar ils Americans. «Per nossas destinaziuns grischunas sa tracti da porscher en l’avegnir vacanzas cun aventuras che procuran per bunas regurdientschas. Nus vegnin a stuair ans concentrar sin il turissem individual dals pajais dal Golf, da l’Asia e da l’USA.» Cun bucca rienta Cusseglier guvernativ Marcus Caduff, il manader dal Departament chantunal d’economia e fatgs socials, ha remartgà en ses pled, che la digren dals giasts da l’Europa durant l’onn 2023 fetschia schon in pau quitads. «Nus stuain exnum guardar da cumpensar questa largia cun giasts d’autras destinaziuns.» Malgrà las intschertezzas areguard l’avegnir en il turissem grischun saja impurtant da restar calm e da retschaiver ils giasts cun ina buca rienta. Marcus Caduff ha dà ina prevista sin l’onn 2024, manegiond ch’il Grischun stoppia far dapli sforzs per daventar pli independent dal turissem d’enviern cun rinforzar il turissem da las ulteriuras stagiuns. Spetgas da visitadras e visitaders La FMR ha dumandà sis visitadras e visitaders da l’apero da Buman tge spetgas ch’els hajan da l’onn 2024: Joseph Bonnemain, uvestg da Cuira Mia pli gronda spetga è che las guerras sgarschaivlas sin quest mund giajan finalmain a fin. En quest connex, ma er uschiglio sper jau sin il dialog tranter partidas da conflict e ch’ils umans mussian empatia e sustegn in per l’auter. Ed jau sper naturalmain che era jau possia gidar a sustegnair questas valurs e questas finamiras en l’onn nov. Aschi Wyrsch, suprastanza Grischun Vacanzas Las premissas èn bunas. Tuttina stuain nus quintar cun turbulenzas, perquai che nus na savain betg co che las tensiuns en l’exteriur sa sviluppeschan e tge consequenzas che quellas han per nus. I n’è nagut cun ruassar e laschar dar l’aura per ils lareschs. Jau spetg dentant che la capacitad da cumpra restia sco l’ultim onn. Jau sper era che la voluntad da la glieud d’investir lur raps en vacanzas tar nus en il Grischun restia uschè buna sco l’ultim temp. Brigitta M. Gadient, presidenta Svizra Turissem Bel fissi natiralmain, sche la situaziun cun ils conflicts mundials sa calmass. Quai è segiramain in grond giavisch da mai. Jeu sper dentant era che la carschen da las pernottaziuns en ils hotels svizzers saja in bun signal per il turissem svizzer insumma. Il turissem dal Grischun ha anc in basegn da recuperaziun areguard ils giasts d’ordaifer l’Europa. Qua ston ils exponents dal turissem grischun anc dar gas durant l’onn 2024. Magdalena Martullo Blocher, cussegliera naziunala Cumenzà igl onn turistic avain nus bain en il Grischun. La vista economia generala sur l’entira Europa n’è dentant betg uschè positiva. Quitads fa a mai la situaziun economica cun la recessiun en Germania. L’industria ed igl export èn en in stadi miserabel e per la Svizra na munta quai nagut dal bun cun in franc svizzer che crescha ad in crescher. Ch’i saja il turissem ubain auters secturs economics: Jau sun persvasa che nus stuain lavurar bain e lura vegn quai puspè meglier. Leonie Barandun-Alig, presidenta Uniun dals Gualsers Sco presidenta dall’Uniun dals Gualsers dal Grischun van mias spetgas en direcziun da noss giubileum da 750 onns dapi ch’ils Gualsers han populà parts dal Grischun. Quai festivain nus 2024 cun ina emprima prioritad dals Gualsers dal Valragn ch’én stads ils emprims che han populà quella regiun dal Grischun. Durant igl onn 2024 datti dentant pliras occurrenzas da giubileum e jau sper che tut quai che nus hajan instradà haja success. Martin Candinas, cusseglier naziunal Persunalmain sper jau ch’jau vegnia da deditgar quest onn bler dapli temp a mia famiglia. Per che quai reusseschia hai jau planisà insaquants termins da vacanzas ed in champ da trenament dad unihockey cun mes figl durant in’emna. Uschiglio sper jau che jau possia cuntinuar en sanadad cun mias activitads d’enfin qua. Per il turissem grischun sper jau che nus chattian novas schliaziuns innovativas per il turissem da stad. Qua stuain nus tenor mai ans stentar anc pli ferm. Cumenzament excellent da la stagiun Ier mesemna ha Grischun Vacanzas envidà a l’aperitiv da Bumaun tradiziunal a Cuira. Il president da Grischun Vacanzas, Jürg Schmid ed il cusseglier guvernativ Marcus Caduff han discurrì d’in cumenzament excellent da la stagiun d’enviern 2023/2024 Martin Gabriel/FMR Il president da Grischun Vacanzas, Jürg Schmid ha ditg che la gronda preschientscha da las exponentas e dals exponents dal turissem, da l’economia, dal la politica e da la cultura sajan in mussament da sustegn per il turissem Grischun. La stagiun d’enviern 2023/2024 haja cumenzà enorm bain. «Jau hai vesì en il territori da Lai be fatschas cuntentas e rientas», ha Jürg Schmid ditg. Il manader dal Departament chantunal d’economia e fatgs socials, Marcus Caduff ha expmrimì il giavisch da rinforzar las activitads turisticas dalla stagiun da stad. «Igl è impurtant ch’il Grischun daventia ils proxims onns pli independent da la stagiun d’enviern.» Leonie Barandun-Alig, presidenta Uniun dals Gualsers Joseph Bonnemain, uvestg da Cuira Martin Candinas, cusseglier naziunal Brigitta M. Gadient, presidenta Svizra Turissem Magdalena Martullo Blocher, interprendidra e cussegliera naziunala Il president da Grischun Vacanzas, Jürg Schmid, ha guardà en il futur dal turissem grischun Aschi Wyrsch, Grischun Vacanzas

Per la segunda giada durant ses temp sco cusseglier guvernativ presidiescha Jon Domenic Parolini (AdC) quest onn la regenza grischuna. Il 2024 è in onn festiv: il Grischun vegn a festivar ils 500 onns dal Stadi liber da las Trais Lias. La FMR ha discurrì cun Jon Domenic Parolini davart ses onn presidial, davart ses diesch onns en la regenza e davart il Term Bel. Per il mument na vegn il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini betg da far grondas turas cun skis. El ha ferì a Nadal in schanugl tras in pitschen accident sin pista. E tuttina è Jon Domenic Parolini da bun anim per la partenza en quest onn presidial 2024. FMR: Atgnamain pudessas Vus ir questa stad en pensiun, sin il 65avel anniversari. Quai fiss bain in patratg attractiv? Jon Domenic Parolini: (ri) Pli baud aveva jau adina en testa il 2024 sco onn da mia pensiun. Ed ussa sun jau qua: frisch e saun, fitg motivà ed elegì per anc trais onns sco cusseglier guvernativ. Uschia che jau ma legrel da presidiar quest onn la regenza ed jau fatsch ferm quint da lavurar anc sco regent enfin la fin da la legislatura dal 2026. Quest onn 2024 essas Vus il dieschavel onn en uffizi sco cusseglier guvernativ. Tge ha midà durant quest decenni? Jau hai pudì rimnar bleras bunas experientschas – forsa tranteren era da quellas main bunas. Ma jau hai pudì emprender bler, p.ex. co ch’il chantun e si’administraziun funcziunan. Aifer la regenza avain nus in fitg bun clima da lavur. Ed era en il departament poss jau collavurar cun blera glieud fitg motivada. Però quests davos diesch onns è capità enorm bler: corona ha mess sin il chau il mintgadi, la midada dal clima s’accentuescha, la digitalisaziun avanza, las undas da fugitivs, la mancanza da persunal … – È il mund dal 2024 in auter che quel dal 2014? Gea, igl è capità bler. Dal 2014 n’eran questas tematicas e crisas anc betg enconuschentas. Surtut han ussa las guerras actualas in’influenza directa u indirecta sin il Grischun, sco la situaziun da fugitivs. Ma jau pens che gist noss chantun haja er emprais bler. Nus savain ussa co ch’igl è da reagir p.ex. cun catastrofas da la natira sco a Bondo u cun las mesiras da protecziun en connex cun la pandemia. Sco regenza avain nus durant corona savens stuì decider fitg svelt e cumbatter per noss interess, sco cun l’avertura da las pendicularas. Datti en general pli savens in «stadi d’alarm», nua ch’igl è da reagir? Quai pon ins schon dir. Gist durant la pandemia hai dà bleras sesidas urgentas, mintgatant era la dumengia. Jau ma regord anc dad ina dumengia sin ina tura da skis sin il Piz Champatsch en Val Tuoi. Durant ina pausa hai jau guardà sin il telefonin. E baincomal è vegnì clamà ad ina sesida – il suentermezdi stueva jau esser ora Cuira. Talas sesidas cun decisiuns urgentas hai dà pliras giadas. Ma entant è sa chapescha sa calmada la situaziun. Vus avais passentà era muments main agreabels durant quests onns sco regent, cumbinads cun ina u l’autra notg senza sien: las renfatschas en connex cun il scandal da cartel, il 2018 essas Vus vegnids reelegids cun mo 31 vuschs avantatg, quatter ons pli tard avais Vus fatg la reelecziun cun bravura. Tge ha Jon Domenic Parolini emprais en quests onns? Quai èn natiralmain stadas circumstanzas fitg spezialas. Schegea che jau hai adina communitgà avertamain e transparentamain, gia a partir dal 2014, avant mi’elecziun en la regenza. Ma causa ils rapports da medias dal 2018 hai lura dà ina nova dinamica ch’ins na vegn betg pli d’influenzar. En talas situaziuns resti da sperar d’avair il sustegn da quella glieud ch’enconuscha bain las circumstanzas. Perquai sun jau fitg engraziaivel dad adina avair gì in grond sustegn en la regiun ch’enconuscha mai, mia lavur ed era las circumstanzas en connex cun quest scandal. Il chantun Grischun ha intercurì da rudent tut la tematica, senza ch’ins avess pudì far ina reproscha envers mai e mia lavur. Perquai èsi ina gronda satisfacziun che jau sun vegnì reelegì il 2022 cun 10 000 vuschs dapli che quatter onns avant. Voss emprim onn sco president da la regenza è stà il 2019, damai curt suenter ch'il scandal da cartel ha procurà per lingias grassas. Gia mo la partenza en quest segund onn presidial vegn ad esser autra? Bun, la lavur resta la medema – igl è da represchentar il Chantun e da manar las sesidas da la regenza. Ma natiralmain èsi ussa in bun sentiment ed jau giaud l’uffizi da president. Tge è stà u vegn ad esser l’emprim act uffizial sco president? L’emprim act uffizial è atgnamain stà in e-mail. Jau hai scrit ils giavischs da «bun onn» a tut las collavuraturas e tut ils collavuraturs da l’administraziun chantunala. Sa chapescha hai jau era rendì attent al giubileum che nus festivain quest onn, ils 500 onns dal Stadi liber da las Trais Lias. E proximamain entschaiva lura il WEF a Tavau, nua che jau hai era anc l’occasiun da tegnair in pled da bainvegni tar il Swiss Personalities Dinner. Il giubileum da 500 onns da las Trais Lias è damai in dals accents da Voss onn presidial. Tge po il Grischun dad oz atgnamain emprender da la reuniun da l’onn 1524? Jau speresch che blera glieud sa laschia sensibilisar danunder che nus vegnin. Igl è schon impressiunant tge ch’è capità quels onns 1524/25. Las Trais Lias èn stadas fitg progressivas sco unitad democratica e solidarica – ed igl è stà remartgabel ch’ins ha perfin surlaschà a las singulas vischnancas la decisiun confessiunala. Il Grischun è stà avantgardistic quella giada. Las regiuns èn s’unidas per far valair lur dretgs en ina regiun alpina cun impurtanza strategica. Quai po segir valair er oz sco exempel – da s’unir malgrà tuttas differenzas confessiunalas, linguisticas e culturalas. A la fin è quell’uniun stada in model da success, e da quai èsi segir bun da’s render conscient er oz. Quasi sco act simbolic avais Vus rabitschà l’entira regenza sin il Term Bel tranter Veulden e Brambrüesch – il crap da cunfin tranter las trais lias grischunas. Là avais Vus fatg la fotografia da la regenza da quest onn. Bain cler, quai è stada mi’idea. Jau hai ditg a mes collegas ed a mia collega: «Si là giain nus! Là faschain nus nossa fotografia da la regenza per il 2024!» Gia la stad passada aveva jau fatg ina «reco» cun il velo sin il Term Bel. A la fin avain nus lura fatg il settember ensemen ina spassegiada da circa in’ura dal Culm Ault fin sin quella collina. Ina bellezza! E sa chapescha è il Term Bel in lieu simbolic per quest onn da giubileum. Turnain aval – en Voss departament, tar l’Uffizi da cultura datti midadas. La manadra da l’uffizi banduna il post. Ed apparentamain vegn l’uffizi era reorganisà levamain. Cura vegn communitgà en chaussa? Barbara Gabrielli è en uffizi anc enfin la fin da fanadur da quest onn. Ella vegn er anc a preparar il segund concept da promoziun da cultura che duai entrar en vigur dal 2025. Sia successiun vegn la regenza lura ad eleger previsiblamain en il decurs dal favrer u mars. Concernent la reorganisaziun datti ina midada en quel senn che la promoziun da cultura n’è betg pli suttamessa directamain a la manadra d’uffizi, mabain furma in’atgna partiziun, manada ussa dad Andrea Conrad che enconuscha, sco substituta d’enfin qua tar quella partiziun, gia fitg bain la promoziun da cultura en il Grischun. En tavla stat proximamain tar Voss departament era la revisiun da la lescha da la scola populara. In punct impurtant è da valurisar la scoletta e d’augmentar las pajas da las mussadras e dals mussaders. Gea, quai è correct. Ed igl è in pass necessari, perquai che nus stuain auzar las pajas en cumparegliaziun cun las pajas en ils chantuns vischins da la Svizra orientala. Ma nus stuain era far adattaziuns tar las pajas en general en la scola populara. Dasperas cumpiglia la revisiun però er anc auters puncts impurtants, sco la dumonda da l’integraziun resp. la separaziun, la scola d’ospital ed auter pli. Giain puspè en muntogna: Vus faschais gugent turas da skis en muntogna. Ma per il mument avais dad ir per part cun crutschas? Gea, jau hai giudì dad ir cun skis durant ils dis da Nadal. Ma deplorablamain hai jau fatg in pitschen accident sin la pista che va enfin giu la val. Ed ussa èsi da schanegiar il schanugl sanester, però i va era senza crutschas. Tuttina pudais segir dar in tip presidial: Sin tgenin piz èsi dad esser stà sco bun/a Grischun/a? Sin il Term Bel? Cler, il Term Bel è in bel lieu. Ma i dat anc blers auters bels puncts en il Grischun. Jau sun natiralmain il pli savens en gir en Engiadina Bassa. Ina bella gita pon ins far al sid da Tarasp, en la Val Zuort, sin il vadret sisum la val e lura ir fin sin il Piz Zuort. Avant dus onns avain nus gì sin quella tura relaziuns fascinantas, cun ina pulvra da bellezza. Ma i dess anc blerischmas autras gitas ch’ins pudess cussegliar. Vulain sperar che avant la fin da la stagiun d’enviern saja la ferida al schanugl puspè guarida! Per la segunda giada president Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini (64) da Scuol/Cuira è vegnì elegì ils 14 da zercladur 2023 a Claustra (sessiun extra muros) sco president da la regenza grischuna per l’onn 2024. L’anteriur inschigner forestal, capo da Scuol e deputà era vegnì elegì ils 18 da matg 2014 sco cusseglier guvernativ. Ils emprims quatter onns era el stà parsura dal Departament d’economia publica e fatgs socials. Dapi il 2019 è el il regent responsabel per il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient. Gia durant l’onn 2019 aveva Jon Domenic Parolini presidià ina emprima giada la regenza grischuna. (fmr/dat) Cun Parolini sin il Term Bel Il nov onn ha entschet cun in nov president rumantsch: Jon Domenic Parolini (64) presidiescha durant il 2024 la regenza grischuna. Dapi 25 onns è el engaschà professiunalmain en la politica communala, regiunala e chantunala, dapi il 2015 è el cusseglier guvernativ. En l’intervista cun la FMR dat Jon Domenic Parolini in sguard enavos sin ils svilups dals davos diesch onns en il Grischun. Ma surtut dat el in sguard enavant sin ses onn presidial, nua che la commemoraziun dals 500 onns dal Stadi liber da las Trais Lias stat en il center. Il passiunà alpinist d’enviern dat però er in u l’auter tip per ina tura da skis en il Grischun. Ses collegas da la regenza ha’l perfin pudì persvader dad ir en globo sin il Term Bel/Dreibündenstein sur Cuira – per laschar far si là la fotografia uffiziala dal gremi da quest onn. (fmr/dat) I n’è betg ina fotomontascha – gia il settember 2023 ha la regenza grischuna fatg en globo ina spassegiada sin il Term Bel/Dreibündenstein per far là la fotografia uffiziala dal gremi dal 2024 (da san.): Carmelia Maissen, Marcus Caduff, Jon Domenic Parolini, Martin Bühler e Peter Peyer. Jon Domenic Parolini (AdC) è ussa il dieschavel onn en la regenza grischuna. Gia il 2019 aveva el presidià il gremi.

Dacurt ina sonda saira da famiglia in pau extendida, Nadal anticipà, tschaina da pizochels e vin piemontais, stgomi da regalets, recepts e regurdientschas. Mia dunna regala a nossa quinada in cudeschet tudestg da la retscha Suhrkamp, in cudesch reschnov actual, il diari translatà d’ina giuvna autura russa critica, pensiers e fatgs rimnads durant l’emprim onn da l’invasiun en l’Ucraina, in’invasiun nunchapida e nunacceptada, anzi, recepida da l’autura Natalja Kljutscharjowa cun gronda snavur. Ma la quinada n’è betg propi intgantada dal regal, ella legia, maglrà da lingua mamma tudestga, be cudeschs englais. E diaris da guerra na fan para er betg grondas quaidas. A mai regala la quinada pront in cudesch englais – betg ord principi, mabain perquai che las versiuns tudestgas e talianas respectivas eran exaustas. «Fa nagut, grazia fitg», di jau, «jau hai er gia legì romans per englais. In dals emprims gia ils onns settanta.» Ed jau numn il titel da lez cudesch, «Joy Of Sex» crai jau da ma regordar vagamain. In roman detg cultic da lezs onns, scrit d’ina giuvna dunna americana. Jau googlesch il titel per eruir il num da l’autura. Ma tuppamain cumpara il num d’in um – il titel supponì sto esser sbaglià. Jau studegel e studegel vinavant, e guarda qua, ina sbrinzletta, il titel era propi different: «Fear Of Flying» – «Tema da sgular». Pront cumpara en l’internet il num correct da l’autura, Erica Jong. «Fear Of Flying», in cudesch ch’aveva fatg in detg furor lezs onns, betg mo sin las maisinas da notg da postpubertars. Igl era in cudesch fanal per il moviment feministic, in avraportas per ina sexualitad feminina emancipada. Per consorta e quinada, omaduas bunamain diesch onns pli giuvnas che jau, flottescha il num insaco en brentinas fustgas – «magari gia udì». A mia figliola, clera generaziun Y, na di il num insumma nagut. Discussiun serrada, discurrin da parentellas, poppanaglia ed autras piculezzas. E lura a letg. Gist la damaun suenter, la solita dumengia avantmezdi, guard jau sco usità l’emissiun televisiva «Sternstunde Philosophie». (Dal reminent cun l’autura finnlandaisa Sofi Oksanen, che di tranter auter che las guerras, gist quellas actualas, sajan adina er guerras cunter la dunna.) A la fin da quell’ura filosofica annunzia il moderatur Wolfram Eilenberger l’emissiun sequenta da la «Sternstunde Kunst». E quella è deditgada a – Vus na crajais betg la coincidenza – Erica Jong. In purtret da l’autura newyorkaisa a chaschun dals 50 onns suenter la publicaziun da «Fear Of Flying». Igl è in bel purtret cun discurs actuals ed intervistas d’antruras, che n’ha betg mo regurdà ad in’autura mez emblidada, ma er accentuà l’impurtanza da ses famus cudesch per il moviment feministic dals onns settanta. Ed a l’ur ma va l’idea tras il chau, ch’ina relectura critica da «Fear Of Flying» fiss magari stada ina buna contribuziun a l’ultima ediziun da la revista rumantscha Litteratura, ch’era – sco Vus savais forsa – deditgada al tema «SEX!». (Vus avais chapì, quai è stà ina pitschna reclama mez tschelada, in «product placement», sco ch’ins numna quai en film e litteratura.) Dal rest: In plugl da Nadal m’ha tradì ch’il tema da la proxima ediziun da la Litteratura (43) haja da far insatge cun la «guerra». E cun quella notizia fiss il circul da questa columna bain serrà. Benedetto Vigne da Turitg è autur, schurnalist liber e chantautur – e co-responsabel per la redacziun da la revista «Litteratura», tgirada da l’Uniun per la litteratura rumantscha (ULR). Benedetto Vigne

La mancanza da forzas da lavur qualifitgadas tutga era la professiun da quellas e da quels che portan fortuna en las chasas dal Grischun. Als 20 maisters spazzachamins dal Grischun mancan da preschent var diesch spazzachaminas u spazzachamins. In auter tema che fatschenta ils maisters spazzachamins è il profil da lur professiun en vista a novs purtaders d’energia. La FMR ha fatg ina visita al president dall’Uniun dals maisters spazzachamins dal Grischun, Hanspeter Hug da Pasqual. «Jau poss be dir che la professiun da la spazzachamina e dal spazzachamin è ina bellezza clamada», di Hanspeter Hug, che presidiescha actualmain ils maisters spazzachamins dal Grischun. El sez è era possessur d’in affar da spazzachamin a Pasqual. Hanspeter Hug manegia che blera glieud giaja forsa sin distanza perquai ch’ils spazzachamins vegnian in pau tschufs cun schubregiar ils stgaudaments. Quai na saja dentant nagut da nov e tutgia simplamain tar la lavur da nettegiar, di il parsura dals spazzachamins grischuns. Affars concessiunads dal Chantun En 15 chantuns da la Svizra lavuran ils mai­sters spazzachamins cun ina concessiun dal Chantun. En il Grischun vegn questa concessiun dada da l’Assicuranza d’edifizis chantunala. Ils 20 maisters spazzachamins surpiglian cun quai la responsabladad ch’ils stgaudaments en l’entir chantun sajan schubregiads e che las controllas annualas sajan fatgas. En otg chantuns, per exempel era el chantun Turitg, èn ils maisters spazzachamins interprendiders privats senza incumbensa chantunala. Là sto mintga possessur d’ina immobiglia empustar sez il spazzachamin. Ils possessurs d’immobiglias èn sezs responsabels per la controlla da lur stgaudaments. Omadus sistems hajan avantatgs e dischavantatgs, di il maister spazzachamin Hans­peter Hug. «Nus en il Grischun stuain tenor la concessiun chantunala visitar tut las immobiglias cun stgaudaments. Quai chaschuna bler squitsch da responsabladad e da temp a nus spazzachamins.» Mancanza da persunal Hanspeter Hug di ch’i manchia en il Grischun var diesch spazzachaminas u spazzachamins en ils menaschis. «Actualmain èn tut ils spazzachamins suroccupads, perquai ch’i manca persunal. Quai ha per consequenza ch’i dat magari retards. I dat er exempels da spazzachamins grischuns che han dà si lur manaschi perquai ch’els eran surchargiads permanentamain.» La mancanza da spazzachaminas e spazzachamins è tenor Hanspeter Hug ina realitad en l’entira Svizra. «Tar nus en il Grischun n’è la situaziun betg meglra, dentant er betg mendra ch’èn auters chantuns.» Scola professiunala a Rorschach En la media dals davos onns han ils manaschis da spazzachamin grischuns trais emprendistas u emprendists. Il president dals maister spazzachamins grischuns Hanspeter Hug di ch’i dettia adina puspè interessentas ed interessents che absolvessan gugent l’emprendissadi da spazzachamin. La crux saja che la scola professiunala dals spazzachamins sa chattia a Rorschach en il chantun Son Gagl. «Mes manaschi è a Pasqual. Il di da scola stuain nus adina charrar la damaun cun nos emprendist fin a Cuira u a Landquart per ch’el arrivia ad uras a scola giu a Rorschach. Vus pudais s’imaginar tge che quai munta per in’emprendista u emprendist en Engiadina ubain da sisum la Surselva da stuair viagiar mintg’emna in di a Rorschach e la saira enavos. Ils curs intermanaschials han perfin lieu ad Olten, damai anc pli lunsch davent.» Il viadi d’ir a scola saja in punct che pledia cunter emprender la professiun da spazzachamina u spazzachamin, di Hanspeter Hug. «En il chantun Grischun datti annualmain daplirs emprendists da scrinari che quai ch’i dat en l’entira Svizra emprendists da spazzachamin.» Profil professiunal sa mida En l’avegnir datti adina dapli stgaudaments cun energias regenerablas. Per Hanspeter Hug, èsi evident che quai haja per consequenza ch’i dettia midadas en il profil professiunal dalla spazzachamina e dal spazzachamin. «A partir dal mument che materias da brischar fossilas èn scumandadas dura quai circa 10 onns enfin che nus badain las midadas. Malgrà che nus ans numnain spazzachamins na vegnin nus tenor mai betg a daventar senza lavur.» Ils spazzachamins fetschian per exempel gia oz lavur da cussegliaziun per stgaudaments, di Hanspeter Hug. Potenzial da svilup dettia tar la lavur da schubregiar indrizs d’aria persa, ventilaturs sco er maschinas da lavar e tumblers. La lavur dal spazzachamin sa mida Anc ha il Grischun 20 maister spazzachamins che fan las controllas dals stgaudaments cun ina concessiun ch’els retschaivan da l’Assicuranza da fieu dal Grischun. Oz manca il persunal per absolver igl entir pensum da lavur ed en l’avegnir sa mida il profil professiunal dals spazzachamins. Martin Gabriel/FMRAdina pli savens vegnan las chasas stgaudadas cun energias regenerablas. Tar quellas tutgan segiramain l’energia geotermica e l’energia solara. Per la professiun da la spazzachamina e dal spazzachamin munta quai damain incumbensas da schubregiar stgaudaments cun energias fossilas. Sco quai che Hanspeter Hug, il president dalla Uniun grischuna da maisters spazzachamins di en discurs cun la FMR, vegni la lavur dal spazzachamin a sa midar. Mancanza da persunal e l’avegnir intschert Ils 20 maisters spazzachamins han dapreschent perfin 10 spazzachaminas u spazzachamins memia pauc en ils manaschis. Els èn sut squitsch da dumagnar il pensum da schubregiar tut ils stgaudaments tenor la concessiun chantunala. Latiers vegn ch’igl è grev da chattar novas emprendistas u emprendists per la professiun. Sco Hanspeter Hug declera, saja in dals motivs che la scola professiunala saja a Rorschach en il chantun Son Gagl. «Igl è ina gronda sfida per emprendists e patruns d’organisar la lavur cun in di l’emna scola en la Bassa.» (fmr/mg) Hanspeter Hug è maister spazzachamin en Tumleastga. Als spazzachamins grischuns mancan actualmain diesch collavuraturas e collavuraturs.

Il Rumantsch Cla Frölich da Cuira lavura dapi in onn e mez sco croupier en il Casino Schaanwald en il Principadi da Liechtenstein. Ses di da lavur cumenza pir enturn mezdi e cuzza enfin tard en la notg. Ma durant sia lavur ha la testa dal croupier dad esser clera. L’idea da daventar croupier è naschida tar Cla Frölich (22) durant il temp da la pandemia. Là aveva el cumenzà a dar poker cun ses amis. Silsuenter è el daventà «dealer» en in club da poker a Zezras. «Là hai jau badà che quai ma plascha propi bain», di il giuven croupier che discurra vallader. Per Cla Frölich da Cuira èsi stà cler suenter l’emprendissadi sco automaticher ch’el na vuless betg cuntinuar cun sia clamada. Uschia ha el fatg il servetsch dal militar ed è silsuenter ì a Londra per far la scolaziun da croupier – per emprender da manischar er auters gieus sper il poker. Focus sin roulette In croupier è in mainagieu en in casino, responsabel per reglar ils gieus vi dad ina maisa, surtut per gieus sco black jack, poker, baccara u roulette. A Londra ha Cla Frölich lura emprais aifer be dus mais tut l’essenzial davart sia professiun. Per il gieu da poker hai dà mo in di scolaziun, per black jack trais dis e per «punto banco» (era numnà «baccara» – in gieu da carta cun finamira d’avair nov puncts) era trais dis. La paisa era damai durant ils dus mais sin la scolaziun dal gieu da roulette, perquai che quel gieu è cumplitgà e va simplamain fitg svelt. Cla Frölich declera pertge: «La culla vegn adina pli plauna … e croda. E lura n’èsi forsa betg mo in giast, mabain tschintg u set giasts che din tge ch’els vulessan da tai, quai e tschai. Perquai èsi da memorisar bain tgi ch’aveva tge, far ora ils quints e reagir lura svelt cun ils mauns.» Pausas e manicura Tut quella lavur da memorisar e quintar dovra concentraziun ch’i vala da mantegnair durant in entir di da lavur. Quai è be pussaivel cun pausas regularas: «Nus lavurain normalmain 30 – 45 minutas, e suenter èsi da far 15 minutas pausa», declera il croupier grischun. Quellas pausas fetschian basegn, per laschar far pausa al chau. «Ina mes’ura èsi da dar gas – e lura far ina pausa d’in quart d’ura.» In croupier lavura sa chapescha ad autras uras che in/a birolist/a. In di da lavur cumenza tut tenor servetsch tranter las 15.30 e las 18.00 e cuzza fin tard en la notg tranter las 01.00 u las 03.30. In’autra particularitad da la clamada dal croupier è che las unglas dals mauns ston adina esser bain cultivadas, perquai ch’ils mauns èn sia carta da visita durant in gieu. Uschia fa er Cla Frölich mintga dus fin trais dis manicura ed el ha er adina tar el ina glima per cultivar las unglas. Clientella amiaivla A novas clientas e novs clients stoppia il croupier savens declerar il gieu. Tut auter sto Cla Frölich però sa cuntegnair cun ils uschenumnads experts. Quellas persunas vegnian forsa mintga trais dis, sappian co ch’il gieu funcziuna, e s’accorschian lura era svelt da las flaivlezzas dal croupier – per duvrar quellas encunter el. Per exempel sch’el fiss plaun cun quintar, lura pudess la clientella svelt midar la messa ed empruvar d’irritar il mainagieu. Ma questa cultura na saja betg fitg derasada en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein. Quai saja però auter en l’exteriur, di il giuven croupier. Cla Frölich lauda en general il cumportament da sia clientella en il casino: «Qua avain nus propi buns clients. En auters pajais poi esser auter, p.ex. cun clientella che smanatscha u fa squitsch sin ils croupiers. Ma qua tar nus èn tuts propi amiaivels.» «A mai plascha da far ora quints» Cla Frölich gioga però darar sez en in casino, per part n’astga el gnanc far quai. Sch’ins lavura numnadamain en in casino en Svizra, lura na pon ins betg ir a giugar en in auter casino – silmain en Svizra, en Austria ed en il Principadi da Liechtenstein èsi scumandà da giugar. E tuttina dat el qua u là in sguard en in auter casino: «Sche jau sun insanua pli lunsch en vacanzas ed i dat là gist in casino, lura vegn jau svelt a guardar ed a giugar cun 100 – 200 francs, però be per spass! Jau na sun betg in giugader!» Ed el resumescha: «Croupier è mes job. A mai plascha da lavurar cun ils chips e da far ora quints. Ma jau na resent betg quel kick da giugar e gudagnar.» Durant in bun di da fatschenta visitan radund 400 clients il Casino Schaanwald, nua che Cla Frölich lavura. Quella cifra tradescha il manager da communicaziun, Martin Frommelt, envers RTR. Adina puspè dettia era persunas che vegnan exclusas u sa laschan excluder dals casinos, per prevegnir da dependenza dal gieu. Actualmain sajan 3000 persunas serradas en il Principadi da Liechtenstein. Tranter quellas èn sper persunas dependentas era radund 500 emploiadas ed emploiads dals set casinos en il «Ländle». Tar quellas persunas tutga damai era Cla Frölich. RTR ha purtretà il croupier Fortunat Frölich en l’emissiun Telesguard: https://www.rtr.ch/play/tv/-/video/-?urn=urn:rtr:video:1569a9a3-f932-42c7-a5de-0394850337b5. Pertutgà da dependenza da gieu? L’Associaziun dals casinos svizzers fa attent che mintga casino en Svizra collavuria cun in post da prevenziun da dependenza dal gieu sco er in’instituziun da terapia. Persunas pertutgadas pon sa laschar excluder dals casinos u era sa drizzar anonimamain al telefon dal maun offert 143. Infurmaziuns porscha tranter auter la pagina https://www.sos-spielsucht.ch/de/. (rtr/fmr) Dapi in onn e mez lavura Cla Frölich da Cuira en il Casino Schaanwald en il Principadi da Liechtenstein. La maisa da roulette en il Casino Schaanwald, nua che Cla Frölich lavura dapi in onn e mez sco croupier. Dapi in onn e mez lavura Cla Frölich da Cuira en il Casino Schaanwald en il Principadi da Liechtenstein.

Il nov cudesch da Christian Ruch è pulpì cun fatgs pauc enconuschents davart la Segunda Guerra mundiala en il Grischun. «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand» è cumparì il 2023 en la chasa editura «Hier und Jetzt». La publicaziun cuntegna numerusas istorgias che pertutgan era regiuns rumantschas. Las bunamain 600 paginas sa drizzan per l’ina ad istoricras u scienziads. Per l’autra è il cudesch – bain enclegentaivel – era adattà per in e scadina che vul sfegliar e savair tge ch’è capità tranter 1939 fin 1945 en il Grischun. La FMR preschenta intgins paucs aspects da persunas u regiuns rumantschas en la publica­ziun da l’istoricher Christian Ruch (guarda era box). «Liberar» l’Engiadina Vegn Mussolini? – Vegn Hitler? – La tema che truppas invadian il pajais ha sa chapescha era turmentà la glieud en il Grischun. La tema ve­gniva per part nutrida da famas, scriva Chri­stian Ruch. En in excurs citescha el l’Engiadinais Gian Carlo Frizzoni che aveva spiunà per l’armada svizra. «Ina giada hai per exempel gì num che trais regiments tudestgs sajan pronts a Puntina per ‹liberar› l’Engiadina», aveva raquintà Gian Carlo Frizzoni. Il servetsch da spiunadi da l’armada svizra ha tramess el en il Tirol per eruir, sche quai constettia. Cun velo è el arrivà a Puntina. Sch’ins l’avess traplà, avess el fatg finta d’esser in desertur talian. «A Puntina hai jau tschertgà dapertut nua ch’ins avess pudì alloschar trais regiments», ha raquintà il spiun svizzer. «Da zuppar trais regiments en ina citad sco Puntina è quasi nunpussaivel. Jau ha tschertgà, ma chattà nagut.» Max Frisch en Val Müstair Passa tschient paginas deditgescha Christian Ruch als fugitivs ed internads. Dad eruir precis quants fugitivs che sajan vegnids sur ils cunfins en il Grischun na saja betg pussaivel, scriva l’istoricher. Fin ils 1942 saja restà ruassaivel als cunfins grischuns. La banca da datas existentas – betg cumpletta - registrescha lura per l’onn 1943 1600 fugitivs. La gronda part vegn sur Campocologno en Val Poschiavo. Vers la fin da la guerra ve­gnan fugitivs savens era en l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Ils ultims dis da guerra arriva cunzunt schuldada. Al cunfin a Vinadi registresch’ins la fin da la guerra entaifer tschintg dis passa 2000 persunas, cunzunt Russ, Polacs e Franzos. Max Frisch è staziunà da lez temp en la Val Müstair e descriva las relaziuns: «L’Engiadina Bassa è in unic lazaret, ina accusa tuffusa vers la guerra, cunzunt vers la guerra tudestga.» En ses diari scriva il scriptur: «Nossas baraccas èn prest stadas fullanadas, ils spussads han ins charrà cun camiuns a Zernez, cunzunt dunnas ed uffants, ils auters èn ids a pe, ina gruppa suenter l’autra. Era qua hai dà intgins che han chantà. La guerra è a fin, la capitulaziun suttascritta.» Hermann Göring or dad autpledaders a Zuoz In chapitel sa fatschenta cun aderents dad Adolf Hitler. Gruppaziuns naziunalsocialisticas hai dà differentas en il Grischun. Gia avant la guerra han intgins scolars tudestgs e magi­sters al Lyceum Alpinum a Zuoz fundà ina organisaziun. L’atun 1939 hai dà ina reclamaziun d’in indigen tar la polizia grischuna damai ch’in pled radiofonic da Hermann Göring è stà d’udir sur autpledaders en la vischnanca. Durant la guerra devi blers scolars da la Germania al Lyceum Alpinum. Il 1944 èn diesch magisters svizzers sa dustads cunter la moda da prender giu examens tar ils abiturients tudestgs. In magistrat da la Germania – aposta arrivà per prender giu examens a Zuoz – aveva crititgà l’instrucziun d’istorgia al liceum che na correspundia betg a quella dal Reich Tudestg. Al cussegl d’administraziun dal Lyceum Alpinum saja vegnì renfatschà suenter la guerra d’avair intervegnì be en cas extrems cunter la propagada naziunalsocialistica, scriva Chri­stian Ruch. Fugitiv u perscrutader? Ina «ivetta» or da vista rumantscha è quella dal perscrutader Giuseppe Gangale. El aveva survegnì il 1943 la lubientscha da vegnir per quatter emnas en Svizra per perscrutar il rumantsch. Suenter ha el adina puspè prolungà sia dimora. Gliez n’ha insumma betg plaschì a las auto­ritads che han supponì ch’el saja per auters motivs en Svizra. È la perscrutaziun stada be ina stgisa? «Quel na dumognan ins betg pli uschè tgunsch davent», ha in emploià da la polizia d’esters scrit a maun a l’ur d’in document che pertutgava Giuseppe Gangale. Las organisaziuns rumantschas èn s’enga­schadas ferm per il perscrutader ed han scrit a las autoritads federalas ch’il perscrutader saja «oz per nus indispensabel» e che sia partenza periclitass la lavur ch’el haja prestà per il rumantsch en Sutselva, vul dir la Tumleastga, Schons e Mantogna. Giuseppe Gangale ha installà numerusas scolettas rumantschas da Tumegl fin ad Andeer. Plinavant ha il filolog gidà a definir las reglas da scriver dal sutsilvan. Il 1949 ha el puspè bandunà la Svizra. Ordinà tematicamain – betg tenor regiun «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand» cuntegna numerusas da questas istorgias. Ordinà è il cudesch tenor chapitels tematics. Tgi che s’interessescha be per ina tscherta regiun, sto sfegliar e tscher­tgar en mintga chapitel – e chatta uschia forsa anc bler dapli fatgs ed aspects interessants che be quels da l’atgna regiun. Christian Ruch: «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand», chasa editura «Hier und Jetzt», 2023, Turitg, 572 paginas. Serrar ina largia istoriografica Christian Ruch è istoricher, sociolog e lavura sco schurnalist independent. Il 1997 fin il 2001 ha el perscrutà en la Cumissiun Bergier la rolla da la Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. En il rom da lezza retschertga n’hajan ins betg pudì examinar dumondas regiunalas, scriva Christian Ruch en la prefaziun da ses cudesch. «Graubünden und der Zweite Weltkrieg» duai serrar questa largia en l’istoriografia grischuna. L’istoricher è sa concentrà sin dumondas sco: Co han ils Grischuns e las Grischunas recepì la guerra? Tge han els savì dal holocaust? Co han els reagì sin fugitivs? Co han las gasettas rapportà durant la censura? Tge han ins fatg cun spiuns u simpatisants dal naziunalsocialissem? Co han ins battì cunter la stgarsezza da nutriment. Quests tematicas hajan pertutgà directamain la populaziun grischuna, scriva Christian Rusch. Fugitivs al cunfin svizzer a Vinadi l’entschatta matg 1945 – tar ils schuldads cun turban sa tracti probabel da schuldada britannica oriunda da l’India. Fugitivs a Vinadi da l'onn 1945. Um polac internà cun dunnas

Ier, mesemna, han radund 20 uffants tadlà per l’emprima giada in’istorgia rumantscha che deriva or d’ina stgatla tut speziala da la Biblioteca da la citad da Cuira. I sa tracta d’ina nova purschida iniziada da la Lia Rumantscha e da l’Uniun Rumantscha Cuira. En la Biblioteca da la citad da Cuira datti in grond stgazi d’istorgias, era rumantschas. Questas istorgias sa chattan en ina stgatla fitg speziala. Ier, mesemna suentermezdi, ha la raquintadra avert la stgatla e prendì or per l’emprima giada in’istorgia rumantscha, numnadamain l’istorgia da la mieuretta Grischetta. Ina ventgina d’uffants ha tadlà cun attenziun e cun plaschair l’istorgia da la raquintadra. «Stgazi d’istorgias» è ina nova purschida da la Lia Rumantscha e da l’Uniun Rumantscha Cuira en collavuraziun cun la Biblioteca da la citad da Cuira. Là devi gia talas prelecziuns per uffants en autras linguas. Annalisa Schaniel, responsabla per il program da famiglia da la Lia Rumantscha e Martina Thöni, responsabla per occurrenzas da l’Uniun Rumantscha Cuira, han inizià la purschida en rumantsch. L’occurrenza vegn ad avair lieu ina giada il mais e la varietad rumantscha sa variescha tenor l’idiom da la raquintadra. L’entschatta ha fatg in’istorgia sursilvana. Cun agid dals maletgs èsi stà pussaivel per ils uffants da tut ils idioms rumantschs da chapir e da suandar l’aventura da la mieur. Tenor las iniziantas èsi «impurtant da raquintar e betg da mo preleger ils cudeschs d’uffants». La purschida sa drizza a tut las vegliadetgnas d’uffants. Las prelecziuns rumantschas en la Biblioteca da la citad da Cuira han lieu adina la segunda mesemna dal mais da las 14.00 a las 14.30. Las proximas datas èn ils 14 da favrer, ils 13 da mars, ils 10 d’avrigl, ils 8 da matg ed ils 12 da zercladur 2024. Suenter la pausa da la stad cuntinuescha la purschida. Ina ventgina d'uffants ha tadlà cun attenziun l'istorgia da la raquintadra La mieuretta Grischetta ha fatg la runda dad uffant ad uffant.

Ils pretschs per ir cun skis èn in tema popular da la pausa da café. «Quant char ch’igl è ve­gnì ils ultims onns!», «Tge, in bi­gliet dad in di dad ir cun skis cu­sta 100 francs!» èn duas constata­ziuns ch’ins auda savens en que­stas discussiuns en la cafeteria. Cunzunt ils «pretschs dinamics», che blers territoris da skis han introducì ils ultims onns dattan da discutar e magari era da sa vilentar. Adina nun èsi numnadamain transparent, tenor tge criteris che quels pretschs vegnan fixads. La revista «Beobachter» ha perquai per amur dal skiunz u da la skiunza passiunada stgaffì ina plattafurma che cumpareglia ils pretschs da cartas dal di da 12 territoris da skis en Svizra, blers er en il Grischun. Il uschènumnà «Ski-Scraper» rimna mintg’ura las datas actualas e las mussa cun agid d’ina simpla glista. Jau hai fatg il test dal «Ski-­scraper». Ils pretschs per ils 3 da schaner 2024 a las 11.00 – ina da las emnas impurtantas per il turissem grischun – eran ils suandants: San Murezzan: 110.50 francs, Laax: 95 francs, Scuol: 68 francs, Breil: 65 francs, Lai Arosa: 84 francs, Savognin: 74 francs. Ils pretschs per ils 8 da schaner, l’emna cura che tut ils turists han puspè cumenzà a lavurar ed èn pli pauc en las muntognas eran ils suandants: San Murezzan: 91.50 francs, Laax: 90 francs, Scuol: 62 francs, Breil: 58 francs, Lai Arosa: 84 francs, Savognin: 65 francs. Conclusiun: In pau pli pauc cu­sti en ils blers territoris bain dad ir cun skis, ma uschè grondas n’èn las differenzas dals pretschs dinamics er betg. Tge che jau garantesch: cun questas cifras interessantas dal «Ski-Scraper» pudais vus contribuir in pèr bels «fun-facts» a la discussiun da la pausa da café. La plattafurma da cumparegliar pretschs è accessibla sin: www.beobachter.ch/ski-scraper. Bun divertiment! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Da curt è ella stada da vesair en la televisiun: la seria da spiunascha «Davos 1917». Ficziun e facts èn vegnids maschadads ad ina istorgia cun tut las ingredienzas ch’i dovra per svegliar la fantasia e l’interess dal public. Era mes interess e mia fantasia èn vegnids svegliads cura che jau hai cumenzà a sfegliar en mes archiv, en il qual jau aveva era arcunà avant onns ina pitschna notizia da gasetta che fascheva allusiun ad in plevon da Camuns – ina pitschna vischnanca en Val Lumenzia – ed a ses hobi in zichel spezial: «Cun interess havein nus enderschiu, che Rev. P. cap. Andreas Cresenzi (P. Giusep) hagi tut tgeuamein fatg ina remarcabla invenziun …» Las mirveglias m’han betg laschà en paus. E davairas! Qua è el puspè: «Nus secongratulein cun igl aultrev. Sgr. P. Pieder, plevon a Camuns, il qual ha per l’invenziun … obteniu sin l’exposiziun internazionala de 1906 a Milaun il diplom d’honur cun medaglia de bronz.» Camuns 1906: – è la medaglia da bronz vegnida festivada en chasa-pravenda? Savevan parochianas e parochians insumma dal hobi da lur plevon, da ses success a l’exposiziun da Milaun? E tgi è tgi? Èn Pader Giusep e Pader Pieder la medema persuna? Jau manegel schon. U forsa tuttina betg? Ils onns passan. En mes archiv na chat jau naginas infurmaziuns che pudessan gidar da schliar il lign. E lura, tuttenina puspè in fastiz da Pader Pieder. El, ch’è vegnì l’onn 1902 a Camuns, che ha restaurà l’intern da la baselgia, po benedir il 1911 – uschia statti scrit en gasetta – ils novs zains dal sanctuari. Ussa èsi cler, Pader Giusep e Pader Pieder ston esser la medema persuna. U forsa tuttina betg? Malsegir vegn jau numnadamain cun leger questa notizia: «El spital dalla Crusch ei miert … il pietus pader caputschin Nazarenus Manganelli … Naschius ell’Italia ha el pastorau buca meins che 60 onns el Grischun sco missiunari, denter auter a Vazsu, Casti, Tinezun, Camuns, Andeer, Castaneda etc. El exercitava pli baul era sias habilitats sco pictur, sculptur, ligiacudischs ed urer» … Pictur? Urer? Quai sto bain esser la medema persuna che ha restaurà l’intern da la baselgia da Camuns e survegnì in premi per sia invenziun. Ma tgi è tgi? Andreas Cresenzi, Giusep, Pieder, Nazarenus Manganelli? Istorgias interessantas pon era sa zuppar en pitschnas notizias da gasetta. Ma tgi è tgi? Quest lign na vegn jau (anc) betg da schliar. Tradir poss jau dentant a Vus l’invenziun, per la quala il plevon da Camuns aveva survegnì 1906 in premi. I sa tracta d’in mecanissem per in svegliarin. Ina suletta plima effectuescha il moviment, il dar las uras e quarts e la repetiziun da quellas. Ils citats e las infurmaziuns derivan or da la Gasetta Romontscha dals onns 1904, 1906, 1911 e 1915. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR – e tgira era in voluminus archiv da gasettas. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

El è il grond victur da la decisiun communitgada gievgia dal BAKOM: Roger Schawinski. Envers la FMR ha l’interprendider da medias declerà las raschuns ed intenziuns per ses engaschament. FMR: Vossa reacziun sin questa decisiun? Roger Schawinski: Jau sun sa chapescha intgantà. Igl è ina decisiun correcta. Nus avain gì en tut ils puncts la meglra candidatura. E finalmain ha il BAKOM vis ch’igl è necessari tenor artitgel 45 da la lescha federala radio e televi­siun ch’i sto dar ina midada a favur d’ina diversitad tar l’infurmaziun e purschida mediala. La regiun vegn a profitar. Ma pertge vulais Vus atgnamain questa concessiun en il Grischun e Glaruna? Igl èn dus ponderaziuns. Per l’ina vuless jau rumper il monopol medial da la famiglia Lebrument. I sa mussa che quel monopol è – sco mintga monopol – politicamain privlus e fa donn a la democrazia, surtut en il Grischun. La segunda raschun per mes engaschament è plitost in emoziunal: Mes bab è naschì dal 1916 a Cuira, el è adina stà en gir cun in numer d’autos grischun. Ed ussa, suenter passa 100 onns, turnan ils Schawinskis en il Grischun cun in emettur da radio. Quai ma fa simplamain grond plaschair! Quai èn raschuns emoziunalas u idealas. Ma avais Vus fatg bain ils quints? Igl è bain logic che nus avain fatg noss quints. Jau hai ussa tuttina in pau experientscha en il sectur da radio ed enfin ussa n’hai jau mai fatg diever da su­stegns dal stadi. Sche nus survegnin ussa ils raps da concessiun per Radio Alpin, sche lura vegnan noss quints segir ad ir si bain. Radio Alpin vul far program cun mo 11 collavuraturas e collavuraturs, sco che Vus scrivais en la concessiun. Quai è pauc. Memia ambiziunà? Gea, quai è ambiziunà. Ma nus vegnin da far quai – forsa era en collavuraziun cun la Somedia, tgi sa? Vul quai dir che Vus vegnis a contactar Vossa concurrenza? Forsa als contactesch jau ubain ch’els ve­gnan a s’annunziar tar mai. Quest’emna, ad ina dieta da l’Associaziun d’editurs svizzers a Turitg, ha insatgi ma scutinà en l’ureglia ch’ins pudess forsa chattar vias per ina cooperaziun. Nus essan averts! Il radio RSO ha gea candidà en em­prima lingia cun sia purschida exi­stenta. Vus da Radio Alpin avais skizzà in emettur ch’i dat mo sin il palpiri. Avais forsa empermess ussa il tschiel al BAKOM? Vul dir: è Vossa proposta insumma realistica? (ri) Tgi ha schon dapli experientscha che jau da far radio? Jau crai che nossas premissas sajan fitg bunas. Ed jau sun persvas che nus vegnin da realisar in meglier radio che quel ch’i vegn furnì ussa da la chasa editura Somedia! Ussa entschaiva nossa lavur e nus sperain dad ir en unda ils 1. da schaner 2025. Però mo, sch’i na dat betg recurs encunter la decisiun dal BAKOM? Gea, lura vegniss retardà tut. E tut custass dapli e tirass a la lunga la realisaziun. Ma tenor mai n’ha in recurs absolutamain nagina schanza. La decisiun a nossa favur è memia evidenta – dad A fin Z. L'interprendider da medias Roger Schawinski en occasiun da la Dieta da Trais Retgs a Turitg, organisà da l'Associaziun d'editurs svizzers.

L’emettur grischun Radio Südostschweiz (RSO) da la chasa editura Somedia perda sia concessiun. Per la paja duai l’interprendider medial Roger Schawinski pudair emetter a partir dal 2025 en il Grischun e Glaruna ses «Radio Alpin». L’Uffizi federal da communicaziun argumentescha che Radio Alpin haja inoltrà ina meglra concessiun che RSO. Per Silvio Lebrument ina deci­siun nunchapibla. Per Roger Schawinski ina decisiun correcta. La regiun da la Svizra Orientala – e damai surtut il chantun Grischun – survegn previsiblamain l’onn 2025 in nov emettur da radio. Quel duai avair num «Radio Alpin», schebain che l’emettur exista pir sin il palpiri. Ils dus umens che stattan davos quest project da radio èn Roger Schawinski, l’enconuschent schurnalist ed interprendider medial da Turitg, e ses partenari Stefan Bühler, in anteriur schurnalist ed editur grischun. La decisiun a reguard questa conces­siun «sidorientala» per ils onns 2025 fin 2034 ha l’Uffizi federal da communicaziun (UFCOM/BAKOM) communitgà questa gievgia, ensemen cun tut las autras 38 concessiuns da radios locals ed emetturs televisivs regiunals per ils proxims 10 onns en Svizra. Ch’il BAKOM surdat la concessiun per in radio commerzial per la Svizra Orientala (Grischun e Glaruna) al radio da Roger Schawinski po bain vegnir valità sco surpraisa. La fin dals quints è il Radio Südostschweiz (RSO) in emettur etablì dapi blers onns en il Grischun ed il successur dal legendar Radio Grischa. Ma la concessiun è ussa damai surdada, cun la resalva ch’i dettia – sco era tar la davosa concessiun – anc durant plirs onns ina dispita giuridica (guarda boxa). «Ina decisiun nunchapibla» «Jau sun enorm trumpà da questa deci­siun, ella è nunchapibla per nus!» – Quai di Silvio Lebrument, il president dal cu­ssegl d’administraziun da la Südostschweiz Radio AG, l’interpresa purtadra dad RSO, sin dumonda da la FMR. Ed el concretisescha sia dischillusiun: «Il BAKOM dat cun questa decisiun in si­gnal medial fatal per l’entira Svizra.» A Silvio Lebrument disturba che la concessiun ignorescha la lavur fidada prestada durant 35 onns dad RSO e Radio Grischa. Il Radio Grischa era ì en unda la fin da l’onn 1988. Ma a l’interprendider grischun disturba er anc il fatg che la concessiun vegn surdada ad in interprendider da Turitg (Roger Schawinski) ed ad in cumpagnun grischun ed editur Stefan Bühler che n’ha betg grond’experien­tscha da far radio. Sin basa da quellas constataziuns di Silvio Lebrument: «Tenor mai han els dus inoltrà ina candidatura cun in program da radio tuttafatg nunrealistic – cun ina purschida betg realisabla cun quellas resursas e sut las circumstanzas grischunas. Els vulan porscher qua 10 minutas novitads ruman­tschas e là in bloc da novitads talianas – ed els fan empermischuns ch’els na ve­gnan mai d’ademplir. Ma apparen­tamain n’è quai betg tant impurtant al BAKOM.» La «cnap meglra» candidatura Tenor il BAKOM è la decisiun crudada en il proceder da candidatura a favur da ­Radio Alpin perquai che quel haja ademplì «cnap meglier» ils criteris en cumparegliaziun cun RSO. Uschia saja la candidatura da Radio Alpin stada meglra areguard la purschida d’infurmaziun e concernent l’offerta culturala. E perfin sche la cumparegliaziun dals dus concurrents – Radio Alpin ed RSO – fiss stada equivalenta, fiss tenor il BAKOM la nova concessiun ida a favur da Schawinski. La raschun: tenor la lescha federala davart radio e televisiun (RTVG) èsi da favurisar en in tal cas da «pari» quel emettur che po porscher gia mo cun si’existenza ina diversitad d’opiniun e da purschida. Cun auters pleds: il RTVG vul impedir monopols medials, sco ch’il conglomerat dal concern Somedia vegn resguardà per part, sin basa da sias differentas gasettas, paginas online ed emetturs da radio e televisiun. Ed exact quest monopol vuless Roger Schawinski rumper, sco ch’el ha declerà gia en pliras occasiuns ed er en il discurs cun la FMR (guarda intervista sutvart). Betg vulì empermetter il tschiel La reproscha dal monopol medial ha Silvio Lebrument da sia vart gia relativà en pliras occasiuns e rendì attent a la diversitad mediala en il Grischun cun RSI, RTR, SRF e diversas chasas edituras pi­tschnas dasper la Somedia. Ed el è anc adina persvas che si’intrepresa haja inoltrà en quest cas ina meglra candidatura, cun ina purschida pli realistica. «Però gea, forsa avain nus blagà memia pauc cun nossa candidatura», manegia Lebrument surriend ed agiunta: «I n’è bain betg onest d’empermetter il tschiel en ina candidatura e suenter betg esser abel da realisar las empermischuns!» Roger Schawinksi e Stefan Bühler ston, tenor indicaziuns dad RTR, cumprovar fin ils 30 da settember 2024 che l’interpresa – vul dir la societad purtadra da Radio Alpin – saja fundada. Ina tala interpresa n’exista gea anc betg, sco quai che Roger Schawinski ha confermà sin dumonda da la FMR. Uschia ch’el e ses cumpagnun ston inoltrar fin il settember 2024 in extract dal register da commerzi tar il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun. Tar la concessiun per in radio commerzial en la regiun Grischun-Glaruna vai tuttina per in brav import che vegn concedì dal BAKOM or dal pot da las taxas da medias. I va per in sustegn annual dad ussa 2,8 milliuns francs ed en avegnir da passa 3 milliuns. Quels imports èn dentant liads vi da singulas pretensiuns en la purschida da program dal radio, sco apunta er elements en lingua taliana e rumantscha. La Somedia cumbatta vinavant Betg mo pervi da quel sustegn da vart publica, mabain era pervi da l’atgna interpresa, per tut il persunal e per tut ils auditurs e las audituras dad RSO vuless la chasa editura Somedia – il concern-mamma da la Südostschweiz Radio AG – cumbatter vinavant per la concessiun. Silvio Lebrument: «Nus vulain cuntinuar cun nossa lavur e nus vegnin a recurrer cunter questa decisiun dal BAKOM. E damai che talas proceduras vegnan a cuzzar in mument, fatsch jau quint ch’il RSO emettia vinavant in brav mument. Nus vesain lura tge ch’ils tribunals vegnan a decider.» Cunter las decisiuns dal Bakom po vegnir fatg recurs entaifer 30 dis tar il Tribunal administrativ federal. Silvio Lebrument valitescha la decisiun federala era sco in messadi fatal ­envers interpresas pitschnas e mesaunas che sa stentian cun tutta forza da realisar la transfurmaziun mediala en temps da la digitalisaziun. E perquai intuna el anc ina giada: «Igl è ina decisiun nunchapibla ed in signal fatal!» Il segund cumbat I n’è betg l’emprima giada che Roger Schawinski e Stefan Bühler vulan realisar in emettur da radio en la regiun da la Svizra Sidorientala. Gia l’onn 2008 han els cumbattì per ina concessiun en la regiun d’emetter dal Radio Südostschweiz ch’aveva lura anc num Radio Grischa. Lez ha survegnì la concessiun. Roger Schawinski e Stefan Bühler han fatg recurs, quai cun l’argument che Radio Grischa maldovria sia posiziun da monopol en la Svizra Sidorientala. La procedura giudiziala ha cuzzà radund sis onns. L’onn 2013 ha il Bakom lura surdà definitivamain la concessiun a Radio Grischa, quai cun la conclusiun che la gruppa da medias Südostschweiz domineschia bain il martgà, ma ch’ella na maldovria dentant betg questa posiziun. Roger Schawinski era lura anc ì fin davant il Tribunal administrativ federal. Ma er in recurs fin davant il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg n’aveva la finala betg purtà la concessiun giavischada. (rtr/fmr)

Igl ha cumenzà a naiver ad uras quest enviern, punctualmain l’emprim da december sin l’entschatta d’advent – ed er en favur da tut ils indrizs per in turissem da naiv. La glieud, giuvens ed attempads, è stada cuntenta. Dentant, suenter in­tgins dis da sulegl u almain senza precipitaziuns hai navì (e pluvì) vinavant, cun pausas pli curtas u pli lungas, e gia hai jau udì sin via tscha e là ils commentaris: «Ussa sai lura chalar, uss èsi bain avunda.» Sch’igl è verd avant Nadal n’èsi betg dretg, e sch’igl è alv avant Nadal n’èsi er betg dretg. Tge duai el mo far, quel pauper schani producider da naiv, si là en tschiel, per ch’i saja dretg per tuts ...? L’atun èsi stà il medem, durant quels bellezza dis chauds schevani: «I fiss uras ch’i plova, nus avain memia sitg.» Strusch hai entschet a plover ed a plover in pau pli ditg, udev’ins: «Igl è memia bletsch, i stuess chalar da plover.» Il mund n’è nagin concert sin giavisch. Quai scheva mes consort mintgatant. Quai vala per l’aura sco era per il clima social tranter ils carstgauns enturn mai, en mes quartier, en il biro, sin il plazzal. Pli simpel ma pari, sche jau accept la situa­ziun sco ch’ella è, e da far il meglier ordlonder – enstagl da ma grittentar per nagut. Tge idea abstrusa èsi propi ch’il mund stuess adina sa drizzar tenor mes agen giavisch, saja quai l’aura, mia vischina u sajan quai las dieuas che taissan ils destins? Sche mi’amia mora gia cun tschuncanta, n’èsi betg dretg (memia ­giuvna). Sch’ella mora pir cun passa tschient onns, n’èsi er betg dretg (memia veglia). Tge è pia il dretg mument da murir? N'è quai betg in’ensaina da luxus, da pretender ch’il mund porschia in concert sin giavisch extra per mai u per tai? Essan nus baindisads? Sun jau memia commoda per te­gnair ora ils vents nuncalculabels da la vita? Ussa sun jau be mirve­glias co ch’i va vinavant cun noss enviern, sche l’aura fa sco ch’ils turistichers vulan, u sch’ils turi­stichers fan insatge innovativ cun l’aura che fa tge ch’ella vul. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun e stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca.

L’artista ed autura Moshtari ­Hilal ha scrit in cudesch davart la tridezza – «Hässlichkeit» è il titel original. En quel cudesch descriva ella co che maletgs, scienza, politica ni singulas persunalitads influenzeschan l’ideal da bellezza dals umans, cun grevas e dolurusas consequenzas per persunas che na correspundan betg a quels standards. Il grondius vi dal cudesch «Hässlichkeit» è che l’autura collia sia istorgia persunala cun fatgs istorics. Savevas vus ch’in dals fundaturs da la chirurgia plastica era il medi giudaic Jacques Joseph? El ha vivì ils onns 1865 fin 1934 a Berlin. Joseph vala oz sco fundatur da la correctura dal nas («Rhino­plastik»). El ha a ses temp operà il nas da Gidieus/as, per ch’els/ellas na vegnan betg enconuschids/as e persequitads/as dals naziunalsocialists. Oz n’èn correcturas esteticas nagin tabu pli ed uschè favuraivlas che blers/as sa pon prestar ina tala operaziun. Era la sora da l’autura ha operà ses nas. Moshtari Hilal è naschida en Afganistan e creschida si a Hamburg. Ses ed il nas da sias soras na correspundan betg a l’ideal da bellezza dal vest: in nas fin e satigl. Ella ha dentant in nas crutsch. Cun ses cudesch em­prova ella da chapir daco che ses nas vegn considerà sco trid. Il cudesch «Hässlichkeit» da Moshtari Hilal ha procurà per intgins muments dad «aha» tar mai ed animescha da reflectar davart l’ideal da bellezza e sias consequenzas. Perquai as less jau metter a cor quest cudesch. Tgi che n’ha nagin gust da leger, po era guardar sin PlaySRF l’emissiun da «Sternstunde Philosophie» dals 5 da november 2023 cun l’autura Moshtari Hilal e la scienziada da cultura Elisabeth Lechner.

Ils trais experts agrars grischuns Curdin Foppa, Carl Brandenburger e Rolf Hanimann tgiran in project dad implantar ina scola da puras e purs en la Georgia. Curdin Fliri da RTR ha accumpagnà ils trais protagonists grischuns sin lur scuverta da la mentalitad da la Georgia e ha realisà cun «In Plantahof per la Georgia» in film da «Cuntrasts» ordvart impressiunanta. La FMR è stada il venderdi passà a la premiera al Plantahof. Curdin Foppa ha timunà avant sia pensiun l’onn 2015 la cussegliaziun purila dal Plantahof, Carl Brandenburger ha manà il bain puril da la scola agricula durant blers onns ed è stà vicedirectur dal Plantahof fin sia pensiun l’onn 2016. Rolf Hanimann ha terminà ses engaschi professiunal l’entschatta dal 2019 sco veterinari chantunal. Trais profis grischuns en dumondas agraras èn sa mess sin in viadi detg aventurus paucs onns suenter la pensiun. Els han surpiglià l’incumbensa da metter en pe en la Georgia in sumegliant manaschi sco il center da furmaziun e cussegliaziun al Plantahof a Landquart Renconuscher ch’i va era auter La Georgia è in pajais ch’è stà durant blers decennis part da la Uniun Sovietica e ch’è dapi l’onn 1991 independent. Amez la pandemia l’onn 2021 è la scola agricula da la Georgia a Sarkineti vegnida inaugurada. Ils proxims dus onns ha Curdin Fliri da RTR accumpagnà ils trais protagonists sin lur viadis en il Caucasus e ha realisà in film documentar che tradescha bler da la filosofia agrara grischuna che frunta sin la populaziun da la Georgia. La premiera dal film il venderdi ha carmalà bler public en la sala Weber al Plantahof. Tant Curdin Fliri sco ils trais protagonists grischuns da la scola agricula da la Georgia han tradì detagls da la lavur da filmar e co ch’ils Grischuns èn vegnì a strada cun la mentalitad da la Georgia. Ina mentalitad che ha procurà per in pau fadia sco quai ch’ils film tradescha. «Nus avain stuì renconuscher ch’i va era auter.» Curdin Foppa ha pledentà il «standard svizzer» ch’ils trais spezialists agrars grischuns han vulì implantar da bell’entschatta en la scola agricula en il Caucasus. E che n’ha betg funcziunà dapertut sco quai ch’il film mussa. «Noss sistem dual da teoria e pratica è per la Georgia insatge cumplet nov.» Curdin Foppa ha ditg che las scolastas ed ils scolasts da la scola agrara hajan strusch vulì chapir ch’ins sappia insumma far in examen pratic. Rolf Hanimann ha menziunà l’agricultura da la Georgia che sa chattia sin in nivel agrar sco avant 50 onns en il Grischun. «Las vatgas indigenas dattan en media circa tant latg sco ina chaura grischuna.» Puncto igiena e protecziun dals animals n’è la tratga betg da paregliar cun il standard svizzer. «Nus avain grazia a sponsurs cumprà 31 vatgas brinas da latg en Svizra ed exportà ellas a Sarkineti.» Da quellas 31 vatgas vivan anc 28 e quai plascha fitg a Carl Brandenburger. «Per communitgar cun scolaras e scolasts avain nus gì a disposiziun fitg bunas translaturas. Ed il rest avain nus communitgà cun mussar.» Sche Carl Brandenburger è turnà a Sarkineti ed ha remartgà che las vatgas n’eran betg uschè nettas, ha el streglià las vatgas cun scolaras e scolars. «Uschia han els emprendì il meglier.» Dunnas giuvnas engaschadas Curdin Fliri ha dentant betg sulet accumpagnà ils Grischuns. El dat bler spazi a dunnas giuvnas indigenas che surpiglian responsabladad è ch’èn prontas da s’engaschar en in pajas nua 60 % da la populaziun viva en las citads. Ed era l’investur Miho Svimonishvili vegn a pled e sia motivaziun dad investir en ina scola agrara e dad implantar il spiert dad interprendider en in pajas nua che la dictatura sovietica da passa 80 onns ha laschà enavos fastizs che n’èn anc ditg betg surmuntads. Il film da Curdin Fliri ha RTR emess la fin da l’emna passada en duas parts. Per tals che han manchentà las emissiuns da «Cuntrasts» stat il film a disposiziun sin la rait dad RTR, ina ovra bain gartegiada ed impressiunanta. Sco quai che Curdin Foppa ha tradì il venderdi passà al Plantahof vegnan ils trais experts era vinavant a tgirar la scola agricula da la Georgia. «Cun la finamira da vesair in zichel dapli dal pajais che sulet la scola e ses ambient.»

Il collectiv da teater «Nucleus» envida il public ad in viadi d’exploraziun. Ils 17 da schaner 2024 è la premiera da la nova producziun «Sonnensturm» en il Teater da Cuira. La FMR ha visità ina da las provas da la burasca dal sulegl. Cura tutga nus la proxima burasca dal sulegl? Tge effects vegn quella ad avair en noss mund digital? Da questas dumondas s’occupa il collectiv da teater «Nucleus» en ses nov toc «Sonnensturm» che ha premiera ils 17 da schaner 2024 en il Teater da Cuira. Il settember 1859 han ins pudì observar eveniments curius sin l’entir mund. Tuttenina hai dà glischs polaras a Roma, a Havanna e perfin a Hawai. Era la rait da telegraf da l’Europa e da l’America dal Nord è vegnida disturbada. Motiv per quels disturbis extraordinaris era ina burasca dal sulegl zunt ferma. Quei spectactul da la natira è enconuschent en la istorgia sco l’«Eveniment da Carrington». La burasca dal sulegl dal onn 1859 è la basa dal nov toc «Sonnensturm». La gruppa da teater s’occupa da las consequenzas dad in tal eveniment natural en il temps dad oz. Dess i tuttenina ina «Beachparty» en las Alps? Tge fissan las consequenzas en noss temp digital? Saut, scienza e poetica En il toc «Sonnensturm» è ina navetta da la organisaziun spaziala europeica ESA sin viadi. La finamira è da scuvrir las regiuns polaras dal sulegl e da studegiar las burascas dal sulegl. Las acturas ed ils acturs da la producziun «Sonnensturm» accumpognan la navetta spaziala sin ses viadi. L’emprima part dal toc «Sonnensturm» è ina fusiun da scienza e poetica. Dus scienziads, giugà da Lukas Kubik e Nicolas Müller, fan «Science on the beach» (scienza sper la mar). Els decleran al public ed al turist che stat a sulegl, giugà dal scenograf Rodrigo Cortes Guadarrama, il fenomen da burascas dal sulegl. Davosvart resunan tuns atmosferics creads da la musicista Astrid Alexandre. La segunda part è pli performativa. Per l’emprima giada lavura il collectiv da teater «Nucleus» ensemen cun la sautunza sursilvana Dina Sennhauser (guarda box). Durant la prova mussa ella ina scena cun Kirill Tscheluchin ch’è actur en la producziun «Sonnensturm». Per la dramaturgia è Andri Perl responsabel, per ils costums Daphne Karstens. Tuttas e tuts fan reschia Il collectiv «Nucleus» è vegnì fundà l’onn 2017 e consista oz dad Andri Perl e Rodrigo Cortes Guadarrama. Reschia na datti betg tar il collectiv «Nucleus», quella vegn fatga en il collectiv. Uschia decidan tut ils participants e las participantas davart il cuntegn da la producziun. Il scenograf daventa actur, l’anteriur assistent da reschia performescha sin tribuna. Per l’emprima giada da la partida è Dina Sennhauser. Ella ha studegia saut a Turitg ed a Berlin. Suenter insaquants onns a Berlin è ella puspè turnada en la patria per sustegnair «Nucleus» cun la choreografia. Igl è l’emprima giada che la gruppa da teater integrescha saut en ina da sias producziuns. «Sonnesturm» è la tiarza producziun dal collectiv da «Nucleus». L’onn 2018 han els preschentà il toc «Kernschmelze» en il Teater da Cuira e 2021 «Extinction Lamento» en la Postremise a Cuira. La nova producziun «Sonnensturm» ha premiera ils 17 da schaner 2024 e las ulteriuras producziuns èn ils 18 tochen ils 20 da schaner 2024.

Ils directurs da duas impurtantas instituziuns rumantschas frequentan ina furmaziun en cultura e litteratura rumantscha: Nicolas Pernet, il directur dad RTR, e Markus Solinger, il secretari general da la Lia Rumantscha, van «a scola» tar l’intermediatur da cultura Chasper Pult. Ils dus «students» ed il «scolast» decleran a la FMR tge furmaziun che quai è exact – e pertge ch’els frequentan insumma quella. La currella fa il gir da pliras varts al mument: Nicolas Pernet, directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) e Markus Solinger, secretari general da la Lia Rumantscha (LR), emprendan ensemen «rumantsch» – u meglier ditg «cultura e litteratura rumantscha». Cun gronda probabilitad vegn quai ad esser l’emprima giada en l’istorgia rumantscha che duas persunas en quellas posiziuns-clav en Rumantschia absolvan ina tala furmaziun. Perquai èsi da declerar pass per pass il co e cum. In’idea da Nicolas Pernet Mintga mais datti per Markus Solinger e Nicolas Pernet duas uras instrucziun intensiva d’istorgia culturala e da litterara rumantscha – instruidas dal romanist ed intermediatur da cultura Chasper Pult. Il «magister» declera sin dumonda da la FMR: «Nus tematisain ils origins da la lingua rumantscha, ils svilups istorics en il mund rumantsch e nus legiain e discutain litteratura rumantscha. E sa chapescha ma stent jau da render visibel ils pli divers connexs dal spiert dal temp, da l’istorgia e da la lingua e litteratura.» Ma pertge insumma quest’instrucziun per dus «capos» rumantschs? – L’iniziativa è vegnida da Nicolas Pernet ch’è directur dad RTR dapi il 2021. L’idea saja vegnida dad el sez, sco ch’el intuna, e betg da si’interpresa RTR. Nicolas Pernet declera sia motivaziun: «Per chapir il mund rumantsch dad oz, èsi tenor mai era necessari d’acquistar ina buna chapientscha per il passà: Co è sa sviluppada la lingua? Danunder vegnin nus? Co èsi vegnì a quests tschintg idioms? Jau hai sentì che jau hai ina ‹largia› en mes savair e che jau avess interess e marveglias da m’approfundar en la materia, per savair dapli p.ex. da tut ils svilups durant la refurmaziun ubain durant il temp dal naziunalissem. Ed ultra da quai hai jau in interess general per litteratura.» Uschia saja naschida – en in discurs cun Chasper Pult – quest’idea per ina pitschna furmaziun. Leger «La müdada» Dapi bun in onn sa scuntran perquai Nicolas Pernet e Chasper Pult mais per mais en furma dad in tandem u ina sort «gruppa da lectura», sco che Nicolas Pernet di riend. En la furmaziun na vai betg per grammatica u per emprender pledins. Tranter auter han els dus gia legì e tractà il roman da «La müdada» da Cla Biert. Ed il directur dad RTR è stà impressiunà da quest’ovra: «Per encleger las bleras midadas ch’igl ha dà per il mund rumantsch en il temp suenter la Segunda Guerra mundiala èsi da leger il roman da Cla Biert. E gist las midadas socialas da quel temp pon era servir sco analogia per las midadas dad oz, nua ch’i dat era grondas midadas en il champ da lavur ed en dumondas d’emigraziun. Tgi parta e tgi resta en nossas valladas?» In trenin da trais Markus Solinger è en uffizi dapi avust 2023 sco secretari general da la Lia Rumantscha. El e Nicolas Pernet s’enconuschan bain – e cura che Solinger ha udì da la furmaziun da ses collega, ha el ditg immediat: «Jau vuless era!» Dapi l’atun 2023 è el perquai era da la partida tar la gruppa da lectura, el ha «pudì entrar en il trenin da Nicolas e Chasper», sco che Markus Solinger di sin dumonda da la FMR. Ed el declera sia motivaziun per far ensemen il viadi: «Jau hai rimnà en mia vita professiunala diversas experientschas en l’economia, en il marketing, en la furmaziun u en in’associaziun. Dumondas istoric-culturalas dal rumantsch èn però restadas da la vart en tut quels onns. Ussa vuless jau rinfrestgar e m’acquistar quel savair.» Il nov secretari general fa en quel connex in exempel or dad in’autra branscha: «Sche jau fiss mecanist d’autos, lura savess jau bain far reparaturas da tut gener ed jau savess far ina midada d’ieli. Ma sco mecanist n’avess jau betg la cumpetenza da manar in’interpresa gronda sco p.ex la AMAG, silmain betg senza ina furmaziun supplementara. E cuntrari na fai gea betg donn, sch’il nov directur dad ina tala interpresa emprova da far ina giada ina midada d’ieli! Nossa squadra ha tuttas cumpetenzas en las tematicas che la LR tracta ed elavura. Jau vuless uschia m’approfundar en la materia.» Era Markus Solinger è persvas che la furmaziun en dumondas istoric-culturalas al possia gidar d’encleger meglier situaziuns sumegliantas e svilups dad oz. Stran u betg? Ma la dumonda sa tschenta, sch’i n’è betg stran, sche gist ils dus «suprems» Rumantschs han da frequentar ina furmaziun en «rumantschologia». – Markus Solinger snega quai decididamain: «Quai n’è gnanc in zichel stran. Quai mussa gea il grond interess per la materia e che jau vuless savair dapli. Tenor mai n’è quai insumma betg insolit, anzi – igl è plitost la regla da sa perfecziunar cuntinuadamain ed igl è era mi’incumbensa en questa funcziun.» Nicolas Pernet prenda posiziun sumegliantamain: «Sche jau chattass stran, lura n’avess jau betg inizià questa furmaziun!» El accentuescha ch’i na sa tractia gea betg dad in’instrucziun en grammatica u da pledins. El declera: «Markus ed jau avain frequentà tuts dus scolas rumantschas e gimnasis en la regiun. Ussa faschain nus damai per uschedir ina furmaziun per ‹avanzads›, cun litteratura pretensiusa e discussiun. I va per chapir noss passà, noss mund e la realitad rumantscha dad oz. A la fin è quai gea in’incumbensa da mai dad avair ina buna vista cumplessiva da la Rumantschia.» Tenor el n’è perquai questa pitschna furmaziun betg mo ina plivalur per el sez, mabain era per sia funcziun tar RTR e la SRG SSR – e pia per il mintgadi professiunal.» La furmaziun duai cuzzar in tempet ussa, ma betg gist plirs onns. Sin la dumonda tgi che paja questa furmaziun – els sezs u lur interpresa – respunda Nicolas Pernet ch’ils custs vegnan surprendids da l’interpresa RTR. Il «gap» rumantsch E tge di il scolast Chasper Pult davart questa scolaziun per dus «manaders rumantschs»? El sez è gea stà en ils onns 1992 enfin 1996 president da la LR. Tge avess el ditg a sias uras, sch’il secretari general da quel temp l’avess dumandà da pudair frequentar in curs d’istorgia, cultura e litteratura rumantscha? – «Jau avess guardà immediat da pussibilitar e finanziar ina tala furmaziun sur la LR, perquai ch’igl è gea impurtant ch’els enconuschian uschè bain sco pussaivel lur champ da lavur.» Tenor Chasper Pult mussa il basegn ed interess da Pernet e Solinger er in fenomen general en il mund rumantsch, in fenomen ch’el numna il «gap» rumantsch. Chasper Pult: «Tut ils Rumantschs e las Rumantschas fan bain la scolaziun fundamentala, ma lura èn els davent – lur via professiunala als maina en direcziuns ch’han paucs connexs cun lingua ed istorgia rumantscha. Che ils dus manaders dad RTR e LR sa stentan ussa da s’acquistar quel savair è damai tuttafatg normal ed enclegentaivel.» Chasper Pult dat «heavy lezias» Insumma è Chasper Pult intgantà da ses dus «students»: «Igl è in plaschairun da pudair instruir els dus. Tuts dus èn enorm motivads, mirveglius ed interessads. Els sa participeschan vivamain a las lecziuns.» E quai che fa surstar l’anteriur scolast al Seminari da magisters, perquai ch’el conceda: «Jau dun propi ‹heavy› lezias!» Quai conferman era Markus Solinger e Nicolas Pernet. Il directur dad RTR di: «Chasper dat lezias en urden, el fa leger entirs cudeschs e perfin emprender ordadora lirica rumantscha!» – Actualmain legian els «Meis testamaint» da Chasper Pult senior, il non dal scolast Chasper Pult. Senza dubi è era quai ina «heavy lezia» en connex cun l’istorgia linguistica dal rumantsch. «Rumantschologia» per dus schefs Chasper Pult instruescha actualmain dus directurs en «lingua e cultura rumantscha». Il spezial: ses dus students èn Nicolas Pernet, il directur da RTR, e Markus Solinger, il secretari general da la Lia Rumantscha. David Truttmann/FMR Che era managers, directurs e schefs da fatschentas grondas han da sa perfecziunar – e ch’els han il dretg e basegn da sa scolar – quai sa chapescha da sasez. Ma ina pitschna furmaziun rumantscha da dus schefs rumantschs è forsa tuttina a prima vista in pau particulara: Nicolas Pernet, directur dad Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), e Markus Solinger, secretari general da la Lia Rumantscha, frequentan ensemen ina giada al mais in’instrucziun en «cultura e litteratura rumantscha». Ensemen cun lur scolast Chasper Pult legian els classichers da la litteratura rumantscha e discuteschan ils origins e svilups da la lingua. Che questa furmaziun en «rumantschologia» pudess parair a prima vista in pau strana, quai snegan ils dus schefs e students. Markus Solinger: «Tenor mai n’è quai insumma betg insolit. Anzi, igl è plitost la regla ed era mi’incumbensa en mia funcziun.» Ch’i na sa tracta betg dad ina furmaziun per instruir ils «basics» dal rumantsch, cumprova forsa la glista da lectura recenta dal curs: Cla Biert, Andri Peer e Chasper Pult sen. Ed il scolast Chasper Pult manegia perfin: «Jau dun propi ‹heavy› lezias ad els dus!» Els trais sa scuntran mais per mais per ina furmaziun en dumondas da cultura e litteratura rumantscha: Nicolas Pernet, dapi schaner 2021 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Markus Solinger, dapi avust 2023 secretari general da la Lia Rumantscha (LR) ed il scolast Chasper Pult, anteriur scolast ed intermediatur da cultura. Foto: Mattias Nutt Els trais sa scuntran mais per mais per ina furmaziun en dumondas da cultura e litteratura rumantscha: Nicolas Pernet, dapi schaner 2021 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Markus Solinger, dapi avust 2023 secretari general da la Lia Rumantscha (LR) ed il scolast Chasper Pult, anteriur scolast ed intermediatur da cultura. Els trais sa scuntran mais per mais per ina furmaziun en dumondas da cultura e litteratura rumantscha: Nicolas Pernet, dapi schaner 2021 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR), Markus Solinger, dapi avust 2023 secretari general da la Lia Rumantscha (LR) ed il scolast Chasper Pult, anteriur scolast ed intermediatur da cultura.

Robert Beck vuleva ina giada daventar musicist, envezza da quai ha el però tschernì in job segir ed è daventà magister. Uss ha el baud 40 onns ed è stuf da sia vita. Fin ch’el scuvra en sia classa il scolar Rauli Kantas da la Lituania: Quel è in genie musical che chanta e suna la guitarra electrica sco in mez dieu. Beck al vul promover e daventa ses manager. Ma Rauli na disch tut a ses magister… Uschia cumenza ina stad, nua che tut para pussibel – ma era, che tut vegn mess en dumonda. Pertge da chattar in Label per Rauli è pli difficil che pensà, l’amur da Beck per la studenta Laura penda vi d’in fil e ses meglier ami, l’Afrotudestg Charlie, attira ils problems sco in magnet. Tut las figuras stgaffidas da l’autur Benedict Wells en «Becks letzter Sommer», cumparì da l’onn 2009 èn en tschertga dad els sezs. Il cudesch è in roman d’artists, in roadmovie, in raquint da la musica, l’amur e la vita. Cun leger questa tragicumedgia survegnan ins simpatia per tut las figuras. Perquai As dun jau oz il tip da leger il roman dal scolast Beck e da ses amis. L’autur Benedict Wells è naschì da l’onn 1984 a München, suenter l’abitur è el ì ad abitar a Berlin ed ha decis da laschar il studi e da scriver enstagl da quai. Per pudair sa prestar da far quai ha’l surpiglià da tuttas sorts jobs. Entant ha el success, sias ovras èn vegnidas translatadas fin uss en 38 linguas. Suenter onns a Barcelona abita Benedict Wells uss a Turitg. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. frontispizi dal roman da Benedict Wells Becks letzter Sommer

Gendrar – ina moda da scriver inclusiva che resguarda era persunas che n’entran betg en il spectrum binar. Ina discussiun ch’è arrivada er en la Rumantschia. Il punct da partenza per questa columna è stà il fatg che jau sun ma lamentada, perquai che las stailinas ed ils puncts dubels en mias columnas èn per il solit vegnids transfurmads en stritgs diagonals cun scripziun masculin/feminin – quai confurm a las normas internas ed a las reglas publicisticas da la redacziun FMR. Ils texts che jau aveva redigì en furma nun-binara e neutrala èn pia vegnids publitgads sco texts cun formulaziuns binaras. David Truttmann, il schefredactur, m’ha explitgà che tut ils:las columnist:as hajan il dretg da gendrar en lur columnas. Quai vegnia senz’auter acceptà. Tenor sias indicaziuns datti però pliras persunas che na fan betg diever da la lingua inclusiva en moda consequenta. Vul dir ch’igl exista aifer ils texts in brav dischurden da scripziuns, nundir sch’ins cumpareglia lura differents texts inoltrads. Perquai saja en general pli cunvegnent d’adattar ils texts a las normas redacziunalas da la FMR ed a la scripziun utilisada en tut ils mediums-partenaris (La Quotidiana, Posta Ladina, RTR, La Pagina da Surmeir), empè d’empruvar d’eruir l’intenziun da l’autur:a. D’accord, per quai hai jau cumplaina chapientscha. Ma jau hai alura argumentà ch’i na saja betg giustifitgà d’adattar era las columnas da persunas che gendreschan en moda consistenta. Quella critica ha il schefredactur laschà valair e fatg a savair che la redacziun resguardia quai tant bain sco pussaivel e pratitgabel. Ma tge è insumma gendrar en moda consequenta u consistenta? Fin qua n’èn anc vegnidas elavuradas naginas directivas u recumandaziuns en quest connex. I n’è pia betg da smirvegliar che tut:tas fan in pau sco quai ch’i para e plascha. Tge far cun ils accords? Tge far cun ils artitgels? Nua plazzar la stailina, il punct dubel u il stritg bass? Nus essan ina pitschna communitad ed en la Rumantschia datti mo paucas instituziuns che lavuran cun la lingua. Mia proposta fiss da collavurar – tenor mes manegiar ina chaussa che manca fermamain en la Rumantschia – e da stgaffir directivas per in diever inclusiv da la lingua. Tut quai natiralmain senza avair l’intenziun da prescriver ad autur:as rumantsch:as co ch’el:las duain formular lur texts, mabain per metter a disposiziun a la cuminanza rumantscha in mussavia per ina scripziun neutrala areguard il gender. Jau fiss en mintga cas pronta e motivada da ma participar ad in tal project. Gendrar n’è ni rassistic, ni sexistic, ni discriminant. Anzi, igl è ina moda da scriver nun-binara che na fa dal mal a nagin. Per intginas persunas po questa midada d’ina stailina u d’in punct dubel en in stritg diagonal esser ina piculezza, in detagl, ina irrelevanza. Quai n’è però betg il cas per tut:tas. Cun midar ina scripziun inclusiva en ina scripziun binara vegn numnadamain reducida la visibilitad da persunas nun-binaras. Cun auters pleds: cun adattar mias columnas a las normas redacziunalas internas (pervia da la mancanza d’in mussavia) va questa visibilitad – che jau aveva conscientamain decidì da dar a persunas nun-binaras – a perder. Perquai propon jau in mussavia per in diever inclusiv da la lingua rumantscha che pudess la finala gidar tut:tas autur:as, redacziuns e lectur:as. Giuanna Caviezel da Berna/Vrin è responsabla dal post per translaziuns rumantschas tar la Chanzlia federala. Actualmain passenta ella in segiurn en Norvegia. Giuanna Caviezel

Ina chasa vegn spazzada. Ils lavurers èn vestgids cun overals alvs e mascras FFP-3 ch’ins enconuscha anc dal temp da corona. E lura passants e vischinas che van sperasvi senza protecziun. – En ina u l’autra furma cuntegna il bajetg asbest, perquai la protecziun speziala dals lavurers. Ma co vesi ora cun la segirtad da la glieud che abitescha en la vischinanza? La FMR ha retschertgà. In stabiliment duai vegnir spazzà. Ina da las emprimas dumondas en quest connex è: Cura è el vegnì construì? Avant 1990 – lura è la probabilitad fitg gronda ch’el cuntegnia en x-in lieu materialias d’asbest. Avant il scumond d’asbest en Svizra l’onn 1989 vegniva quella substanza fitg privlusa numnadamain duvrada quasi dapertut (guarda box). In concept da dismessa detaglià Sco tar la construcziun da chasas cumenza era tar la deconstrucziun tut cun contactar ils uf­fizis. Il chantun Grischun prescriva in concept da dismessa (Entsorgungskonzept) ed ina analisa per chattar eventualmain substanzas nuschaivlas d’in labor uffizial, sch’i dat tar la demoliziun d’in bajetg dapli che 200 m³ materialas spazzadas e sche il bajetg pudess cuntegnair substanzas nuschaivlas. Per patruns, che vulan spazzar ina chasa d’ina famiglia che correspunda circa a quels 200 m³ e ch’è vegnida bajegiada avant 1990, vul quai dir: inoltrar in concept detaglià a l’Uffizi per la natira e l’ambient davart lieu da dismessa, la quantitad e la spezia dals ruments cun ina analisa tranter auter sin asbest. Tests per mesirar l’emissiun d’asbest Sco che Christian Marchesi, responsabel per l’economia circulara, gestiun da ruments da construcziun, substanzas da construcziun nuschaivlas tar l’Uffizi per la natira e l’ambient, explitgescha, dependa il proceder d’ina spazzada fitg, en tge furma che l’asbest saja avant maun. «Sch’i sa tracta da liadira maschadada cun asbest, ston ins cun agid d’in palancà sco pachetar en il stabiliment ermeticamain e lavurar cun sutpressiun.» Sche la fatschada è cuvrida cun plattas da fibrocement (Faserzement), tanschi ch’il plazzal vegn serrà giu cun barrieras, perquai che las emissiuns d’asbest n’èn betg uschè grondas. «Fin 15 meters davent d’in plazzal pon fibras d’asbest sgular. En il Grischun ston ins, sche in plazzal è pli datiers che 20 meters dad autras parcellas u sche in chavaterra vegn duvrà per spazzar il bajetg, far tests che mussan ch’ina periclitaziun da las vischinas e dals vischins po vegnir exclusa», uschia ­Christian Marchesi dal chantun. Per quels tests vegnan postads indrizs da mesirar en plirs ­lieus, durant che lavurs d’emprova vid il bajetg ve­gnan fatgas. Uschia vegni eruì, schi dat in privel d’asbest per ils vischins e sche il concept da spazzar sto forsa vegnir adattà. Il proceder sin il plazzal Sche l’Uffizi per la natira e l’ambient ha approvà il concept, dastgan las lavurs cumenzar: l’emprim endadens, nua ch’ins lavura cun sutpressiun, uschia che l’asbest na po betg mi­tschar viadora, e lura dadora. Tar in bajetg cun plattas da fibrocement vegnan installadas barrieras sco tar auters plazzals era. Vitiers vegn dentant anc, che tailas vid las barrieras eviteschan che l’asbest possia sgular davent. «Nus rasain era ora tailas enturn la chasa, per rimnar las fibras d’asbest che dattan per terra durant las lavurs», declara Rolf Montalta, mainage­stiun da Toldo Rückbau SA Sevelen. L’interpresa ha ina filiala a Cuira e fa adina puspè spazzadas da bajetgs contaminads cun asbest, da curt per exempel in cumplex da pliras chasas a Cuira. Sche las emissiuns d’asbest na surpassan betg limitas per ils vischins e las vischinas, vegn il chavaterra en acziun per spazzar las fatschadas d’asbest. «Durant las lavurs cun il chavaterra vegn trasora sprizzà aua sin ils mirs per fixar las fibras d’asbest. Uschia na pon quellas betg sgular davent», declara Rolf Montalta, «e sch’i sufla fitg, na vegni er betg lavurà.» En lieus ch’èn memia manaivel a tschellas chasas e nua che l’asbest pudess surpassar limitas cun lavurar cun il chavaterra, vegn lavurà a maun cun in indriz da tschitschar giu l’aria. «Surtut ils lavurers ston sa proteger cun ­vestgids da protecziun e cun mascras. Per ils convischins na datti betg in privel. Quels èn u avunda lunsch davent dal plazzal u che nus lavurain uschia ch’i na dat betg emissiuns d’asbest per els», explitga Rolf Montalta. Tge capita cun il material d’asbest? Il material d’asbest da la fatschada spazzada sto vegnir rimnà strictamain separà dal rest dal material che vegn – sche pussaivel – reutilisà. «Ins po s’imaginar in satg da rument sco tar nus a chasa, simplamain surdimensiunà. Quel sa chatta en ina tramosa, vegn emplenì cun il material contaminà ed a la fin da las lavurs lià ermeticamain ensemen», di Rolf Montalta. Quels satgs vegnan lura transportads sin deponias dal tip B che rimnan uschenumnadas substanzas inertas ch’èn mo contaminadas pauc cun substanzas nuschaivlas e che na pon betg vegnidas reutilisadas. A la fin da las lavurs cun substanzas d’asbest vegnan era tuttas tailas per terra e vida las barrieras rimnadas e suenter purtadas en l’ardera da rument. La vestgadira da protecziun dals lavurers vegn pachetada en ermeticamain e dismessa mintga di. Tenor Christian Marchesi da l’Uffizi per la natira e l’ambient èn entiras spazzadas da bajetgs cun asbest en il Grischun raras. «L’onn passà avain nus gì var duas dumondas. Var 20% da tut las fatschadas ch’èn vegnidas examinadas han dentant liadiras d’asbest.» En futur vegn quai dentant forsa a sa midar, sch’i na renda betg pli da sanar chasas veglias. Asbest: magic e malsegir Asbest è in mineral che vegn avant en la natira, tranter auter er en Svizra. El è fitg stabil, resistent a chalur ed acid ed isolescha fitg bain. Plinavant pon las fibras d’asbest vegnidas tessidas. Gia ils Romans savevan ch’asbest resista al fieu e faschevan tuaglias cun asbest. Asbest è vegnì duvrà fitg bler en il sectur da construcziun, per exempel en plattas per fatschadas e tetgs u en isolaziuns. Ils onns 1970 han ins dentant scuvretg ch’asbest è fitg nuschaivel. En Svizra è asbest lura vegnì scumandà l’onn 1989. Las fibras d’asbest sa tatgan en il lom e pon evocar onns pli tard cancer. Materialias d’asbest en chasas n’èn atgnamain betg privulusas. Pir cura ch’ellas vegnan ruttas, sco per exempel tar ina spazzada, vegnan las fibras nuschaivlas d’asbest libras. (fmr/ri) Sch’ina fatschada d’asbest vegn spazzada, è sper la segirtad dals lavurers era la segirtad dals vischins in tema. Cun indrizs da mesirar vegn avant ina spazzada eruì, quant gronda che l’emissiun d’asbest è.

Roger Schawinski ha survegnì la concessiun da radio en la Svizra Sidorientala. Ses Radio Alpin vegn ad ir on air l’emprim da schaner 2025. Da las medias grischunas è questa decisiun vegnida recepida plitost cun critica. Uschia numna per exempel Flavio Bundi l’ambiziun da Schawinski cun Radio Alpin «dubiusa». Jau na sun gea en general betg propi in grond fan da Roger Schawinski. Tgi che m’enconuscha, sa ch’jau hai per il solit problems cun umens vegls che fan ina massa canera e han ina stoda gronda opiniun da sasezs. E sche quels lantschan lura anc projects che vegnan sustegnids dal Blocher-clan, lura sun jau ina da las emprimas che sdiavla e fa zacras – per il solit en ina columna en La Quotidiana. Ussa èsi aber uschia ch’jau hai l’ultim temp stuì percorscher ch’in argument principal da Schawinski pertutgant la cuntrada da medias el Grischun n’è betg dal tut nungiustifitgà. I exista propi ina situaziun nunideala. Cun quai na manegel jau betg mo il monopol da la Somedia, mabain – per la Rumantschia bunamain anc pli precara – la retegnientscha da las medias, da las instituziuns rumantschas, sch’i va per la critica vicendaivla. Jau sai bain pertge che quai è uschia. Il mund grischun, il mund rumantsch, è talmain pitschen. Mintgina enconuscha mintgin. I dat savens dependenzas. Exprimer critica n’è pia betg adina simpel. Che RTR fa pia pli gugent istorgias sur da l’aura (massa naiv, pauca naiv, memia chaud, memia fraid...) e sur dad uffants pitschens che van cun skis ni fan Chalandamarz ni existan simplamain, hai jau acceptà gia daditg. Ins less halt far la segira e betg far il «verscherzen» cun persunas pussantas or da politica e scena rumantscha. La finala poi esser ch’ins less ina giada in’intervista cun ina dad ellas. E tgi sa, forsa dovr’ins puspè ina giada il sustegn da quellas persunas, sch’i va per scursanir la Billag, äh, Serafe, ni co che quai ha num actualmain? Pia betg esser memia critic. Bain. Quai hai jau pia acceptà gia avant in temp. Jau aveva dentant adina l’impressiun ch’i dettia là anc in medium che po siglir en ils fiers, sch’i va per mussar si problems en Rumantschia. Ussa hai jau dentant stuì far in pau giudizi. Jau less punctuar, ch’jau sun bain da l’opiniun ch’in rapport equilibrà e fair è fitg impurtant. Jau sun adina persuenter ch’ins va per cunteropiniuns e per cunterarguments. Quai è il A ed il O dal schurnalissem. Ma jau na sun betg persuenter da porscher ina plattafurma a persunas pussantas per sa giustifitgar per lur incumpetenzas – senza insumma numnar quellas incumpetenzas! Sch’ils dus capos da las grondas interpresas rumantschas, dad RTR e da la Lia Rumantscha, prendan pia lecziuns supplementaras en istorgia e cultura rumantscha, lura na dastgan els betg mo declerar pertge ch’els fan quai, na, els ston perfin. Ch’i na vegn lura betg tschentada la dumonda, sche la lectura da «La müdada» da Cla Biert saja ozendi anc la dretga furma da scolar quests dus schef-scolars è gea ina chaussa. Ma a mes avis èsi il job da las medias rumantschas, da sa dumandar, sch’igl è bun ch’ins ha persunas en talas posiziuns che han da basegn ina scolaziun en «rumantschologia». Igl è il job da las medias da dumandar co che duas persunas che dovran lecziuns supplementaras en ina domena, en la quala ch’els duessan esser experts, han insumma pudì vegnir elegids en questas posiziuns. Ed ins po gea dir bler sur da Roger Schawinski. «La müdada» n’ha el segir era betg legì. Ma critic è el, e retegnientschas da prender sin la corna persunas pussantas n’ha el era mai gì. Pervia da quai di jau pia: Bainvegnì en Rumantschia, Schawinski. Sche ti dovras ina columnista, t’annunzia tar mai! Viola Cadruvi è ina Rumantscha da la Bassa. Mintgatant scriva ella texts, mintgatant instruescha ella scolaras e scolars, mintgatant docescha ella a l’Universitad e mintgatant legia ella avant a ses uffants. Ma bunamain adina traffitgescha ella cun bustabs. Viola Cadruvi

La festa da premiera da la sonda passada en il kino Apollo a Cuira è sta il culp da partenza per la nova seria dad RTR «L’ultim Rumantsch» ch’è da vesair via las plattafurmas da RTR ed Play Suisse. L’emprima da las tschintg episodas ha SRF1 emess la dumengia passada. La finala decida il public svizzer, sche la seria cuntinuescha. Il film «L’ultim Rumantsch» tracta l’istorgia fictiva dad ina famiglia grischuna che posseda ina chasa da medias cun ina giuvna activista al timun da la suletta gasetta rumantscha dal di che sa numna la «Posta». L’istorgia è plazzada datiers a la realitad grischuna e rumantscha. Malgrà la ficziun punctuada dal reschissur e cunautur da la seria, Adrian Perez, a chaschun da la premiera la sonda passada en il kino Apollo a Cuira. Cunzunt era perquai che la Somedia ha mess a disposiziun l’atgna chasa da medias a Cuira per filmar. Adrian Perez ha dentant era punctuà che pliras chasas da medias en Svizra sajan en possess da famiglias e che la situaziun da las medias saja fitg actuala. «Uschia è l’istorgia era relevanta è chapibla per il public svizzer.» E quant chapibla che l’istorgia e la seria producida dad RTR è, e quant’attenziun ch’ella retschaiva dal public svizzer, decida sche l’istorgia da la famiglia Durisch cuntinuescha en ina proxima stagiun. In grond pass Il directur dad RTR, Nicolas Pernet, ha menziunà a chaschun da la premiera che «L’ultim Rumantsch» saja cun tschintg episodas a 30 minutas cumparegliabel en connex cun la lunghezza cun films sco «Hangover», «Das Boot» ni «The Big Lebowski». Senza dubi ha RTR fatg in grond pass dapi l’emprima seria rumantscha «La metta da fein» (2020) tar «L’ultim Rumantsch» – era pertutgant las finanzas. «Per la ‘Metta da fein’ avain nus impundì 300 000 francs», ha tradì Nicolas Pernet. En la seria da «L’ultim Rumantsch» ha RTR investì en tut 1,3 milliuns francs e da quels ha la SRG/SSR contribuì 1 milliun francs. Ils ulteriurs 300 000 franc èn vegnids da funtaunas ordvart da la SRG. «Visavi a las ulteriuras parts linguisticas da la SRG/SSR avain nus retschavì fin ussa pli paucs daners per promover films e serias.» Il directur da RTR ha dentant punctuà che RTR haja pir en trais onns la pussaivladad da puspè retrair quels daners da la SRG. «En trais onns èsi dentant memia tard per cuntinuar cun la seria.» Ina schanza da cuntinuar resta però, sche la seria chatta bleras aspectaturas ed aspectaturs e SRF è da l’opiniun da cuntinuar. Il directur da la SRG/SSR, Gilles Marchand, è medemamain stà preschent a la premiera a Cuira ed ha exprimì ses plaschair che «L’ultim Rumantsch» chattia la via en la publicitad via Play Suisse e l’emettur da SRF. «La seria conferma l’incumbensa e finamira da nossa societad da colliar las culturas e cuminanzas linguistica en Svizra.» Spanegiads sin il resultat Betg sulet ils giasts da la premiera han spetgà cun tensiun sin l’entira seria la sonda passada. Quai vala era per la numerusa equipa ch’è stada cumpigliada en la lavur per realisar l’ovra. Tranter l’equipa sa chatta era l’actur laic Ursin Derungs che gioga en «L’ultim Rumantsch» in schurnalist. «L’experientscha da filmar cun ina tala equipa è stada grondiusa», di il Lumnezian ch’è gia stà da la partida tar la «Metta da fein». E fitg cuntent è Ursin Derungs cun quai ch’el ha vesì la sonda vargada en il kino Apollo. Novas experientschas ha era l’actura principala, Annina Hunziker, fatg. Fin uss ha ella giugà sin tribuna ed è stada per l’emprima giada davant la camera. Ed Annina Hunziker en la rolla da la Ladina Cadonau è turnada tar sias ragischs rumantschas ch’ella posseda causa in temp da scola a Laax. «Jau hai emprendì danovamein da discurrer rumantsch.» Ella na persvada betg sulet en «L’ultim Rumantsch» cun sias abilitads linguisticas, mabain era sco l’editura Ladina Cadonau.

Il nov cudesch da Christian Ruch è pulpì cun fatgs pauc enconuschents davart la Segunda Guerra mundiala en il Grischun. «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand» è cumparì il 2023 en la chasa editura «Hier und Jetzt». La publicaziun cuntegna numerusas istorgias che pertutgan era regiuns rumantschas. Las bunamain 600 paginas sa drizzan per l’ina ad istoricras u scienziads. Per l’autra è il cudesch – bain enclegentaivel – era adattà per in e scadina che vul sfegliar e savair tge ch’è capità tranter 1939 fin 1945 en il Grischun. La FMR preschenta intgins paucs aspects da persunas u regiuns rumantschas en la publica­ziun da l’istoricher Christian Ruch (guarda era box). Vegn Mussolini? – Vegn Hitler? – La tema che truppas invadian il pajais ha sa chapescha era turmentà la glieud en il Grischun. La tema ve­gniva per part nutrida da famas, scriva Chri­stian Ruch. En in excurs citescha el l’Engiadinais Gian Carlo Frizzoni che aveva spiunà per l’armada svizra. «Ina giada hai per exempel gì num che trais regiments tudestgs sajan pronts a Puntina per ‹liberar› l’Engiadina», aveva raquintà Gian Carlo Frizzoni. Il servetsch da spiunadi da l’armada svizra ha tramess el en il Tirol per eruir, sche quai constettia. Cun velo è el arrivà a Puntina. Sch’ins l’avess traplà, avess el fatg finta d’esser in desertur talian. «A Puntina hai jau tschertgà dapertut nua ch’ins avess pudì alloschar trais regiments», ha raquintà il spiun svizzer. «Da zuppar trais regiments en ina citad sco Puntina è quasi nunpussaivel. Jau ha tschertgà, ma chattà nagut.» Passa tschient paginas deditgescha Christian Ruch als fugitivs ed internads. Dad eruir precis quants fugitivs che sajan vegnids sur ils cunfins en il Grischun na saja betg pussaivel, scriva l’istoricher. Fin ils 1942 saja restà ruassaivel als cunfins grischuns. La banca da datas existentas – betg cumpletta - registrescha lura per l’onn 1943 1600 fugitivs. La gronda part vegn sur Campocologno en Val Poschiavo. Vers la fin da la guerra ve­gnan fugitivs savens era en l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Ils ultims dis da guerra arriva cunzunt schuldada. Al cunfin a Vinadi registresch’ins la fin da la guerra entaifer tschintg dis passa 2000 persunas, cunzunt Russ, Polacs e Franzos. Max Frisch è staziunà da lez temp en la Val Müstair e descriva las relaziuns: «L’Engiadina Bassa è in unic lazaret, ina accusa tuffusa vers la guerra, cunzunt vers la guerra tudestga.» En ses diari scriva il scriptur: «Nossas baraccas èn prest stadas fullanadas, ils spussads han ins charrà cun camiuns a Zernez, cunzunt dunnas ed uffants, ils auters èn ids a pe, ina gruppa suenter l’autra. Era qua hai dà intgins che han chantà. La guerra è a fin, la capitulaziun suttascritta.» In chapitel sa fatschenta cun aderents dad Adolf Hitler. Gruppaziuns naziunalsocialisticas hai dà differentas en il Grischun. Gia avant la guerra han intgins scolars tudestgs e magi­sters al Lyceum Alpinum a Zuoz fundà ina organisaziun. L’atun 1939 hai dà ina reclamaziun d’in indigen tar la polizia grischuna damai ch’in pled radiofonic da Hermann Göring è stà d’udir sur autpledaders en la vischnanca. Durant la guerra devi blers scolars da la Germania al Lyceum Alpinum. Il 1944 èn diesch magisters svizzers sa dustads cunter la moda da prender giu examens tar ils abiturients tudestgs. In magistrat da la Germania – aposta arrivà per prender giu examens a Zuoz – aveva crititgà l’instrucziun d’istorgia al liceum che na correspundia betg a quella dal Reich Tudestg. Al cussegl d’administraziun dal Lyceum Alpinum saja vegnì renfatschà suenter la guerra d’avair intervegnì be en cas extrems cunter la propagada naziunalsocialistica, scriva Chri­stian Ruch. Ina «ivetta» or da vista rumantscha è quella dal perscrutader Giuseppe Gangale. El aveva survegnì il 1943 la lubientscha da vegnir per quatter emnas en Svizra per perscrutar il rumantsch. Suenter ha el adina puspè prolungà sia dimora. Gliez n’ha insumma betg plaschì a las auto­ritads che han supponì ch’el saja per auters motivs en Svizra. È la perscrutaziun stada be ina stgisa? «Quel na dumognan ins betg pli uschè tgunsch davent», ha in emploià da la polizia d’esters scrit a maun a l’ur d’in document che pertutgava Giuseppe Gangale. Las organisaziuns rumantschas èn s’enga­schadas ferm per il perscrutader ed han scrit a las autoritads federalas ch’il perscrutader saja «oz per nus indispensabel» e che sia partenza periclitass la lavur ch’el haja prestà per il rumantsch en Sutselva, vul dir la Tumleastga, Schons e Mantogna. Giuseppe Gangale ha installà numerusas scolettas rumantschas da Tumegl fin ad Andeer. Plinavant ha il filolog gidà a definir las reglas da scriver dal sutsilvan. Il 1949 ha el puspè bandunà la Svizra. «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand» cuntegna numerusas da questas istorgias. Ordinà è il cudesch tenor chapitels tematics. Tgi che s’interessescha be per ina tscherta regiun, sto sfegliar e tscher­tgar en mintga chapitel – e chatta uschia forsa anc bler dapli fatgs ed aspects interessants che be quels da l’atgna regiun. Christian Ruch: «Graubünden und der Zweite Weltkrieg – Alltag im Ausnahmezustand», chasa editura «Hier und Jetzt», 2023, Turitg, 572 paginas. Serrar ina largia istoriografica Christian Ruch è istoricher, sociolog e lavura sco schurnalist independent. Il 1997 fin il 2001 ha el perscrutà en la Cumissiun Bergier la rolla da la Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. En il rom da lezza retschertga n’hajan ins betg pudì examinar dumondas regiunalas, scriva Christian Ruch en la prefaziun da ses cudesch. «Graubünden und der Zweite Weltkrieg» duai serrar questa largia en l’istoriografia grischuna. L’istoricher è sa concentrà sin dumondas sco: Co han ils Grischuns e las Grischunas recepì la guerra? Tge han els savì dal holocaust? Co han els reagì sin fugitivs? Co han las gasettas rapportà durant la censura? Tge han ins fatg cun spiuns u simpatisants dal naziunalsocialissem? Co han ins battì cunter la stgarsezza da nutriment. Quests tematicas hajan pertutgà directamain la populaziun grischuna, scriva Christian Rusch.

Jau ses en il tren ed avr mes laptop per leger insatge per il studi. «Hai jau tgi sa plazzà mes satgados uschia ch’el na disturba nagin?» – pens jau ma regurdond a l’eveniment cun in tschert tip avant intginas emnas. L’um che seseva visavi mai, aveva pitgà duas giadas cun ses pe encunter mes satgados che sa chattava giun plaun tranter mias chommas – per demonstrar ch’el n’haja betg avunda plaz. Para ses jau savens sper glieud che s’alterescha svelt – sco lezza giada en l’aviun, cura che jau aveva tutgà per sbagl cun mes cumbel il chau da l’um davant mai. «Are you mad?», aveva quel sbragì pliras giadas. Il discurs tranter ina mamma e sia figlia da circa quatter onns che sesan en il tren a travers davant mai interrumpa mes patratgs. La mamma tegna in fazielet da nas enta maun e la pitschna cumenza a bragir, perquai che quest fazielet da nas era para in or da ses satget. «Jau hai emblidà da pachetar dapli fazielets da nas per las vacanzas da skis», declera la mamma. «Sche ti avessas duvrà in fazielet da nas da mai, avessas bain era vulì che jau partia?» Sinaquai rubaglia la pitschna il frunt e na para in curt mument betg da savair tge respunder. «Ma ti dis bain adina ch’ins na duess betg cumenzar in satget avant che avair finì il davos – ed uss avain nus dus satgets cumenzads – in a chasa ed in en il tren!», argumentescha la mattetta. La mamma cumenza a rir. Er jau stoss rir e stun il medem mument in zic mal, perquai che la pitschna insista cun larmas en ils egls che la situaziun na saja tuttavia betg legra. Ina conductura giuvna cun bellas unglas coluradas entra en noss vagun. Jau ma dumond, sch’i fiss deplazzà da far in cumpliment durant ch’ella controllescha mes bigliet, ma sun lura memia plauna. Tar il um giuven davant mai cuzza la controlla pli ditg. Para na funcziuna ses abunament general insumma betg. «Giai ina giada tar il spurtegl – per oz survegnis in document spezial!» – «Là sun jau gia stà, ma nagut n’è sa midà – quai dura gia mais!» Grittentà sorta el in’entira pluna da documents spezials da sia tastga – e puspè ma stoss jau sfurzar da betg rir. «Ma na, nus durmin gea en in auter lieu!» En il cumpartiment sper l’um realisescha il bab da la mattetta, ch’era l’entir temp vi da telefonar, ch’el ha empustà ina massascha tar l’hotel fallà. La pitschna ha en il fratemp emblidà ils fazielets da nas ed annunzia ch’ella veglia ussa finalmain ir cun skis. Cur che nus arrivain a Cuira, guard jau giu sin mes laptop e ves che jau n’hai natiralmain betg legì quai che jau vuleva atgnamain. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’Universitad da Friburg. Laura Schütz studegia actualmain giurisprudenza a l’universitad da Friburg.

Co plascha la nova e gronda seria ficziunala «L’ultim Rumantsch» dad RTR? – Dapi dumengia saira èn tuttas tschintg episodas online. Sa chapescha ha la FMR guardà gist tuttas tschintg episodas en fila, e fa perquai in’avischinaziun critica a maun da set chavazzins, senza dentant tradir memia bler da l’istorgia. 1. L’istorgia Il plot da la seria è simpel. Ladina Cadonau (Annina Hunziker), ina studenta grischuna a Turitg, turna – cuntrari a l’agen siemi da vita – enavos en sia patria ed en il concern da medias da la famiglia. Tar las «Medias Grischunas» dals Durischs ha ella gist da surpigliar la missiun la pli delicata, numnadamain da salvar la davosa gasetta rumantscha «Posta». Quai è adina stà in project da cor da ses tat barmier Gion-Peder Durisch (Elmar Deflorin), schebain che la gasetta ha da cumbatter per si’existenza. Sa chapescha zappa l’ambiziunada Ladina Cadonau gist en plirs vesprers ed ha da cumbatter cun tensiuns famigliaras. Ma sco ch’igl è previsibel da bell’entschatta: Ladina Cadonau vegn a sa metter tras e da realisar il «turnaround» tar la «Posta». La dumonda è mo cun tge meds ch’ella cuntanscha quai ... 2. Las fatschas Il mund d’acturas ed acturs rumantschs è survesaivel. Perquai èn da la partida en «L’ultim Rumantsch» – sper intginas acturas ed acturs laics – diversas fatschas enconuschentas en la scena dal Grischun rumantsch e tudestg. Rollas prominentas giogan p.ex. Roman Weishaupt, Annina Sedlacek, Marietta Jemmi, Marco Luca Castelli u Nikolaus Schmid. Dus protagonists principals vegnan giugads d’acturs main enconuschents: Annina Hunziker gioga Ladina Cadonau e Noam Jenal è il schefredactur da la «Posta». Tuts dus han connexs rumantschs. Surtut il rumantsch d’Alvagni da Noam Jenal, ch’è creschì si a Turitg, è ina pitschna truvaglia da la seria. El gioga a moda detg credibla il giuven schefredactur in pau flegmatic e tuttina cun in etos schurnalistic impeccabel. Era l’actur da Cuira Marco Luca Castelli vegn a tapin detg bain cun il rumantsch en sia rolla bilingua sco antagonist Gion Durisch. Ina veritabla scuverta en la seria è l’actura Marietta Jemmi sco mamma da Ladina Cadonau. Igl è la rolla d’ina mamma premurada e bainvulenta, ma apunta era d’ina persuna ipocrit-sontgetta che zuppenta insatge, ella è stataivla e tuttina enorm rumpaivla. L’interpretaziun da Marietta Jemmi sco mamma Andrietta Cadonau è simplamain briglianta! 3. La qualitad «L’ultim Rumantsch» è ina producziun a l’engronda da la SRG SSR: 1,3 milliuns francs per ina seria da tschintg episodas a var 30 minutas. Pajà vegn quai or da la chascha da la chasa-mamma che porscha questas producziuns libras sin mesira per las chasas regiunalas sco SRF, RSI, RTS ed RTR. A livel naziunal datti diversas serias ch’èn gia naschidas or da quest model da (co-)finanziaziun, sco p.ex. Wilder, Tschugger u Quartier des banques. «L’ultim Rumantsch» è perquai senza dubi la pli chara producziun da film en lingua rumantscha. Quai è da vesair e sentir – igl è ina producziun professiunala. Ed ella gioga cun ils elements da las serias classicas d’ozendi: ina mini-scena per svegliar l’interess, in intro e titel fitg estetic, lura suondan scenas en pitschnas purziuns, in’istorgia principala, pliras istorgettas lateralas, divers persunagis per suandar, las figuras fan in svilup aifer la seria ed a la fin da mintga episoda datti anc in flot cliffhanger. Ins vul gea che la glieud restia vidlonder. Quai è tut fatg fitg bain en «L’ultim Rumantsch». En la domena dal film fictiv n’hai probabel anc mai dà ina producziun rumantscha dad uschè auta qualitad. 4. Il rumantsch La seria porta bain il «rumantsch» en il titel ed ella vegn era propagada en emprima lingia sco producziun or da la cuschina dad RTR. Schegea che segir la mesadad da tut ils dialogs èn tudestgs. Quella constellaziun han ils realisaturs era giustifitgà quests davos dis cun scriver che la bilinguitad da rumantsch e dialect svizzer saja ina tscherna conscienta: «La seria reflectescha la realitad da bleras Rumantschas e Rumantschs – gist er en la diaspora – che sa movan mintga di tranter differents munds linguistics.» Quella bilinguitad vegn realisada consequentamain ed en moda fluida en «L’ultim Rumantsch». Era sch’i dat inqual curiusitad linguistica, sche Ladina Cadonau, che sa atgnamain pauc bain rumantsch, vegn «neunavon» tuttenina cun pledatschs sco «debostgar» il guaud tropic – uschia che perfin Rumantschas e Rumantschs ston consultar il vocabulari. Surtut daventa la bilinguitad en la seria absurda, sch’in actur sco Roman Weishaupt, tar il qual ins auda sin ina brava distanza l'accent sursilvan en ses «Bündnerdialekt», sto discurrer sco super-impressari (rumantsch) Caprez prest exclusivamain tudestg, perfin en dialogs cun persunagis rumantschs. Èn las fatschentas clandestinas da Caprez memia impurtantas en la seria per las debattar en lingua rumantscha? Che figuras evidentamain rumantschas vegnan tudestgadas en la seria, pleda plitost encunter la «realitad» rumantscha. Forsa ha mancà qua als realisaturs da la seria – ed als responsabels dad RTR – il curaschi dad insister pli ferm sin las realitads linguisticas effectivas (e forsa era sin ils basegns) da la minoritad. U per trair anc vinavant quest fil: Pertge n’insista RTR betg ch’i dovra ina seria exclusivamain rumantscha, exact sco che Ladina Cadonau insista ch’i dovra ina gasetta rumantscha – e betg ina bilingua? Tgi auter, sche betg RTR, pudess realisar ina seria propi rumantscha? 5. Las deblezzas Atgnamain è gea «L’ultim Rumantsch» in plot universal. I va per la pussanza aifer ina grond’interpresa da famiglia, i va per ideals che duain star sur il profit a la svelta ed i va era per l’atgna rolla en il «sistem». Sch’ina tala istorgia sa splega en il Grischun u insanua auter, quai è gea atgnamain coga per capiergna. Ma malapaina che tut vegn situà en il Grischun, lura pari prest nunpussaivel da realisar in film u ina seria senza prender per mauns tut ils pussaivels stereotips plats ed enconuschents dal Grischun: las structuras (rumantschas) èn antiquadas, ils chatschaders èn nauschs e brutals, i dat in filz immobigliar grischun ed ils indigens (da Lü) èn plitost tottelets e conservativs. E sch’il cumbat da pussanza en l’interpresa da las «Medias Grischunas» vegn cumpareglià trasora cun in gieu da schah, lura è quai brav simpelet. Precis quai èn las deblezzas da la seria «L’ultim Rumantsch». I vegn dà colur in pau da gross, enstagl da restar tar in pinel pli fin e sviluppar las singulas figuras. Causa il pinel gross e giagl croda qua e là il plot serius (il gieu da pussanza) en ina comica platta, sche p.ex. il chatschader ed impressari Caprez sforza Ladina Cadonau da sajettar sin in chavriel. In auter exempel è il dialog tranter Gion Durisch e ses bab, nua ch’i va per la crisa da la «Posta». Il figl vul far ina fin cun la gasetta e di: «Die Welt ist jetzt komplexer geworden. Es gibt jetzt alternative Fakten!» Da far allusiun als «fatgs alternativs» da la regenza da Trump po esser ina buna stucca, ma en quest discurs da bab e figl èsi plitost stran. Insumma, i vegn vendì dad ina vart in’istorgia manaivla a la realitad, e tuttina cuntegna quella ingredienzas plitost comicas, sco p.ex. sche las grondas letras da la «Posta» pendan schreg sur l’edifizi sco en in vitg abandunà da wildwest. 6. Las parallelas Cler, la seria «L’ultim Rumantsch» è ficziunala e tut las colliaziuns cun interpresas e persunas realas èn mo ipoteticas. Ma en quest cas è quai ina brava floscla! L’istorgia ha simplamain memia bleras parallelas evidentas cun la situaziun mediala grischuna reala. Perquai èsi in pau da surrir, sche ils realisaturs da la seria scrivan (sin www.rtr.ch) che «en il mument dal svilup n’eran ni la famiglia Lebrument ni la Somedia il tema». Quai è strusch da crair, la seria è gea vegnida filmada en ils biros da la Somedia, i vegn discurrì dad in monopol da medias, il vegl patrun sa numna «Gion-Peder» (!), i va per la dumonda da successiun suenter la mort da quel patrun ed i va per la crisa ed il cumbat dad ina gasetta rumantscha. Il connex e punct da partenza è talmain evident ch’el na sa lascha propi betg snegar. Ed i dat anc in’autra parallela detg spinusa. En la seria datti in battibugl publicistic: la medema squadra redacziunala da la «Posta» s’occupa d’inserats e scriva artitgels ed annunzias da mort. En il schurnalissem fiss quai cuntrafatg cumplettamain al codex, da maschadar dumondas redacziunalas cun dumondas commerzialas. L’independenza schurnalistica è gea sontga. I saja lubida la dumonda: Prenda RTR sez propi a cor quella separaziun publicistica – cun rapportar a l’engronda e senza minima critica da l’atgna seria sin tut ils agens chanals redacziunals? 7. Il facit Malgrà ina u l’autra observaziun e remartga critica: I vala en mintga cas la paina da guardar la seria da «L’ultim Rumantsch», saja perquai ch’igl è in’istorgia grischuna raquintada cun tempo e frestgezza, saja perquai ch’i dat da scuvrir novas fatschas u saja perquai ch’igl è ina nova tematica, per uschedir in crimi medial. Il pli impurtant è però insatge auter: Il plot tira da guardar episoda per episoda, ins vul savair co ch’i va vinavant cun la «Posta», cun sia scheffa e cun l’interpresa da famiglia. Però i saja lubì d’exprimer il pitschen dubi, sche las mirveglias èn la fin grondas avunda per motivar da guardar ina eventuala segunda stagiun da «L’ultim Rumantsch»? Las tschintg episodas da «L’ultim Rumantsch» èn da chattar sin ils chanals digitals dad RTR ed SRF. La seria per ils ultims Cun premieras e placats ha RTR propagà quests davos dis sia nova seria ficziunala «L’ultim Rumantsch». En quella vai per la studenta grischuna Ladina Cadonau che turna en il concern da medias da sia famiglia. Ella sto surpigliar la direcziun da la gasetta rumantscha «Posta» ch’è ferm en la crisa. – Dapi dumengia èn tuttas tschintg episodas da «L’ultim Rumantsch» accessiblas online. Uschia che la redacziun FMR ha prendì per mauns il telecumond ed il popcorn ed ha guardà gist tuttas tschintg episodas en fila. Oz suonda perquai la resposta sin la dumonda, sch’i vala la paina da guardar la seria. (fmr/dat) Tut sulet penda «L’ultim Rumantsch» en il sutpassagi da la staziun da Cuira. La nova seria ficziunala dad RTR è vegnida propagada ferm en il Grischun.

Guardais Vus era da temp en temp in crimi? Forsa la dumengia saira il «Tatort», ni in auter di «Die Chefin», «Ein starkes Team», «Der Staatsanwalt», «Soko Leipzig», «Ein Fall für zwei» u co che tut questas serias da televisiun criminalas sa numnan? Jau fatsch quai regularmain – ed jau conced avertamain che jau guard stoda gugent quests crimis. Per regla ensemen cun mia dunna. Ma pertge quai? Sco amatur da buns films da tut gener na datti per mai da raschun strusch in motiv evident per mia predilecziun per crimis da plitost modesta qualitad. Da crimis che han pli u main adina la medema structura stereotipa: L’emprim datti in assassinat, lura vegn il cumissari u la cumissaria sin il lieu da delict, la forensicra (per regla ina dunna) è gia sa messa a la lavur, na po dentant anc betg dir exact, cura che l’assassinat è vegnì commess. E lura entschaiva la cumissiun d’assassinat (la «Mordkommission») cun sia lavur. En il decurs dal film datti adina puspè novas persunas che vegnan suspectadas d’avair commess il crim. Ed a la fin chatta la cummissiun d’assasinat il delinquent – e po ir a baiver ina gervosa. Che jau dovr qua explicitamain il pled «delinquent» (en furma masculina), ha da far cun l’istorgia dals films criminals. Durant decennis eran ils delinquents per gronda part adina umens – e mo darar ina giada ina dunna. Pia in schema fitg simpel: ils umens sco delinquents e las dunnas sin il pli sco unfrendas. Però vulain turnar enavos sin il canapé dals Caminadas davant la televisiun. Mia dunna ed jau na gurdain betg mo simplamain ils crimis per gust. Na, nus commentain permanentamain l’andament dal film e speculain mintga pèr minutas, tgi che pudess esser la persuna ch’ha commess l’assassinat. Per mia dunna e per mai è quai sco schliar in’engiavinera. Ed a la fin n’avain nus savens omadus betg gì raschun cun nossas prognosas a la svelta. Per survegnir la schanza d’avair almain in zichel raschun cun mias prognosas, hai jau sviluppà ils davos onns in sistem simpel e tuttina genial. Quest sistem sa basa sin retschertgas empiricas che jau hai fatg en il decurs dal temp. Era, sche quasi tut pleda en in film per in um sco assassin, di jau a mia consorta gia suenter paucas minutas ch’il crim saja vegnì commess d’ina dunna. E cun quai tutg jau frappantamain savens la noda – almain in zichel. Daco quai? I dat dapi intgins onns en ils crimis che nus guardain en la televisiun bler dapli assassinas che assassins. Quai fa surstar. E per quel motiv ma dumond jau adina puspè, daco che las dunnas èn daventadas uschè criminalas ils davos onns. Sco gia menziunà, eran durant decennis ils umens ils nauschs. Ma ussa han las dunnas prendì las hottas enta maun – e mazzan ad in mazzar. I para, sco sch’ils scenarists e las scenaristas da crimis empruvassan da gulivar numericamain tut ils assasinats commess dad umens en ils crimis da pli baud. Tgi sa, forsa per raschuns d’egualitad da dretgs tranter umens e dunnas… Ma pertge pomai? La realitad mussa tut in auter maletg. Statisticamain vegnan anc oz 87 % dals assassinats sclerids commess dad umens. Emblidai pia immediatamain quai che jau hai scrit en il titel da questa columna! Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la «Südostschweiz». Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

I saja nunpussaivel da descriver per rumantsch fatgs giuridics cumplitgads. Gliez pretendan mainsvart giuristas u advocats da lingua rumantscha. Leander Etter demonstrescha il cuntrari. Il student ha scrit sia lavur da bachelor per sursilvan. Il tema era top-actual il 2021, cura ch’il student da Mustér ha inoltrà sia lavur da bachelor a la facultad giuridica a Turitg. Co sa cumporta l’obligatori da laschar virolar cun ils dretgs fundamentals? Questa dumonda ha Leander Etter examinà. Scrit ha el sia lavur per sursilvan. La FMR l’ha dastgà leger. I n’è sa chapescha betg ina lectura per in e scadina. I dovra in pau savida giuridica per chapir tenor tge sistem ch’il student pasantescha l’obligatori da virolar cunter ils dretgs fundamentals, per exempel quel da l’integritad corporala e spiertala. Ma sche questa savida è avant maun, è la lavur sco tala da chapir senza problems – malgrà ils fatgs cumplexs. Nua ha il student insumma chattà tut ils pleds giuridics per scriver questa lavur? E tge è stada sia motivaziun? Cura che Leander Etter ha dudì ch‘igl existia la pussaivladad da scriver lavurs giuridicas per rumantsch (guarda box), aveva el en sasez gia scrit sia lavur da bachelor. «Gliez è gia stà rugalà. Ma lura hai jau pensà, questa chaschun na vi jau betg manchentar ed hai anc fatg ina segunda lavur da bachelor», raquinta il student. I na saja betg gist stada ina decisiun effizienta per terminar uschè spert sco pussaivel il bachelor, manegia Leander Etter a moda rienta. «Jau hai dentant chattà quai uschè cool che professer Andreas Glaser porscha questa pussaivladad ch’jau hai simplamain stuì prender la chaschun.» Scriver lavurs a la facultad giuridica dat dapli da far che da cuntanscher ils puncts necessaris cun examens. E da formular ponderaziuns scientificas per rumantsch dat da morder. Cudeschs giuridics dal fatg datti entiras bibliotecas – ma gnanca in unic per rumantsch. Plirs obstachels pia che Leander Etter ha stuì surmuntar. Per chattar ils pleds corrects e las formulaziuns adattadas ha il student stuì sa servir d‘intgins trics. Sa chapescha ha el consultà ils differents vocabularis rumantschs, ma lezs cuntegnan ina terminologia giuridica plitost rudimentara e magari perfin sbagliada. Leander Etter ha perquai consultà «termdat.ch», nua che tut ils pleds uffizials da la Confederaziun èn nudads en pliras linguas. «Plinavant datti intginas leschas federalas translatadas. Jau hai lura legì las disposiziuns tudestgas e guardà co che quellas èn scrittas per rumantsch.» Uschia ha il student chattà las formulaziuns correctas. La lescha d’epidemias, ch’el ha duvrà principalmain, n’era però betg avant maun per rumantsch. Il davos ha el laschà leger la lavur anc a dus students rumantschs. «Cunquai che cuntegn e lingua van tar ina tala lavur maun en maun, hai jau duvrà duas persunas – ina che studegia giurisprundenza e chapescha la materia ed ina autra che studegia rumantsch per controllar l’ortografia.» Linguisticamain fa questa lavur da bachelor surstar. Ella cumprova ch’igl è pussaivel da formular per rumantsch ponderaziuns giuridicas a moda enclegentaivla per persunas dal fatg. Leander Etter sutlingescha però che la materia giuridica da questa lavur – i sa tracta en sasez d’ina examinaziun dals dretgs fundamentals – na saja betg stada uschè enorm cumplexa sco tar tematicas giuridicamain pli tecnicas. Tuttina dat il student sursilvan ad advocatas ed a derschaders rumantschs, che sa nuspeschan da scriver recurs u sentenzias en l’atgna lingua, in bun exempel. Pussaivladad da scriver lavur rumantscha A l’universitad da Turitg porscha professer Andreas Glaser mintg’onn la pussaivladad da scriver ina lavur da bachelor u master per rumantsch, talian, tudestg u franzos davart in tema dal dretg public. Malgrà che questa pussaivladad exista gia dapi plirs onns, è Leander Etter stà fin uss il sulet student che ha scrit ina lavur giuridica rumantscha. Andreas Glaser è professer per dretg statal, per dretg administrativ e dretg europeic. El è sa spezialisà sin dumondas davart la democrazia. Scriver ina lavur scientifica giuridica per rumantsch è ina sfida linguistica. Leander Etter ha scrit sia lavur da bachelor per sursilvan.

I dat ina categoria (en litteratura e teater) per descriver ovras che dattan da rir e da cridar enina: la tragicumedia. E sch’i dat in cudesch actual che tutga exact in tal gnerv «tragicomic», lura è quai «Eigentum» da Wolf Haas. A blers/as lecturs/as è l’autur austriac bain enconuschent da ses crimis dal cumissari Simon Brenner. Il nov roman da Wolf Haas è dentant auter che ses crimis. «Eigentum» è in roman (apparentamain) autobiografic che raquinta l’istorgia da vita e da mort da la mamma Marianne Haas ch’è dementa. (Sch’il roman sa basa propi sin l’istorgia da la famiglia Haas reala è grev da dir ed atgnamain irrelevant.) Bain savend che sia mamma vegn a murir en paucs dis, emprova l’autur da descriver l’entira vita da questa dunna tant damanaivla e tuttina distanta ad el. El emprova da protocollar sin 157 paginas quella vita, da metter sin palpiri la memoria che la mamma emblida ­ussa pass per pass – e bainprest per adina. I va per las sconfittas da la mamma, sia paupradad, ses cumbat per posseder in’immobi­glia, sias tiradas cunter vischins ed instituziuns e per ses simpels suspirs – enfin al davos suspir. En sia moda da descriver las regurdientschas da la mamma resta Wolf Haas dentant fidaivel al tun dals crimis da Brenner: laconic, malziplà, linguisticamain precis e comic. Gea, Wolf Haas scriva talmain divertent sur da las banalitads da la vita e mort ch’igl è simplamain sgarschaivel trist. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Il roman "Eigentum" da l'autur austriac Wolf Haas.

Sonda passada è stà amez Turitg l’emprim «creaton rumantsch», organisà da la Pro Svizra Rumantscha e da l’Uffizi federal da cultura. En quest inscunter creativ han discussiunà e sviluppà passa 40 Rumantschas e Rumantschs ideas e projects per promover la lingua e cultura rumantscha en la diaspora. Otg ideas èn vegnidas sviluppadas e trais da quellas premiadas: ina «Ambassada rumantscha», in «Festivalet» ed ina plattafurma digitala per emprender rumantsch. In pitschen furmicler rumantsch èsi stà sonda passada a Turitg, en ina stanza da lavur dal Gemeinschaftszentrum Bäckeranlage a Turitg. Var 40 chaus che fiman, palpiris da flipchart en differentas colurs sin maisas e tavlas, discus­siuns animadas enturn laptops, telefonins e palpiris davart tematicas a prima vista betg propi evidentas u palpablas. Las participantas ed ils participants da l’emprim «creaton rumantsch» han propi dà tut questa sonda passada. Ellas ed els han elavurà durant in di otg ideas da projects ch’èn lura vegnidas inoltradas per vegnir valitadas dad ina giuria. I sa tracta dad otg ideas da las spartas cultura, furmaziun, infurmaziun, digitalisaziun ed ina proposta è perfin vegnida per uschè dir or dal sectur dal martgà d’immo­­bi­glias. In premi per las meglras ideas La finamira da quest emprim «creaton rumantsch» a Turich era da chattar e premiar ideas che sa laschan transfurmar en projects e che pudessan lura, en in proxim pass, tut tenor vegnir sustegnids da l’Uffizi federal da cultura (UFC). Quel uffizi ha er organisà, ensemen cun la Pro Svizra Rumantscha (PSR), quest emprim «creaton rumantsch». «Nus na savevan betg tge ch’ans spetga, quants participants e participantas che vegnan e tge ideas che ve­gnan inoltradas», ha ditg Barbla Etter, la co-presidenta da la PSR. Però sonda saira, vers la fin da l’emprim «creaton rumantsch» han ella e si’uniun pudì discurrer dad in success e trair ina bilantscha positiva. Trais giadas 5000 francs Era Clau Dermont da l’UFC era cuntent cun il resultat e cun tut las ideas ch’èn vegnidas discutadas: «Igl è stà fitg bel a vesair tge differents projects ch’èn vegnids preschentads.» Ma il principal saja stà da vesair co ch’igl è vegnì discutà intensivamain sur dad ideas che pudessan gidar a sustegnair Rumantschas e Rumantschs cun lur lingua materna en la diaspora, uschia Clau Dermont. El è collavuratur scientific tar l’UFC, il qual sustegna annualmain cun 400 000 francs projects e stentas che gidan a tgirar e sviluppar il rumantsch en la diaspora. En quel rom ha l’UFC era gidà ad organisar quest emprim «creaton rumantsch» e mess a disposiziun trais giadas 4000 francs per las trais ideas ch’èn vegnidas premiadas la fin dals quints. La PSR da sia vart vegn ad accumpagnar cun ina cussegliaziun ils projects victurs en ina dimensiun da mintgamai 1000 francs. Or da las trais ideas premiadas duain, cun quest emprim sustegn d’impuls da totalmain 5000 francs or dal «creaton» vegnir elavurads concepts concrets per projects che pudessan vegnir inoltrads a l’UFC per survegnir in su­stegn anc pli significativ. Sa chapescha han er auters projects che promovessan il rumantsch en la diaspora e che n’eran sonda passada betg part da las discussiuns al «creaton» e che n’èn betg vegnids premiadas, trasora la pussaivladad da vegnir inoltrads tar l’UFC enfin l’entschatta mars da quest onn. Criteris clers Per che projects «diasporians» rumantschs possian avair success per in sustegn da l’UFC, ma era per avair in success en il «creaton rumantsch», ston quels ademplir intgins criteris. Quels han ils organisaturs da l’occurrenza declerà gia la sonda damaun a Turitg. Il singul concept stuess avair in caracter innovativ, te­gnair en egl ina gruppa en mira pli vasta, esser realistic ed avair ina grondezza adequata, vul dir betg esser memia grond ed er betg mo ina piculezza. Resguardond tut quels criteris han las differentas gruppas da lavur gì sonda la pussaivladad da elavurar – u perfin mo da finalisar – in palpiri. Quel palpiri è vegnì inoltrà vers saira ad ina giuria e l’idea è vegnida preschentada en il plenum. In quart d’ura suenter la preschentaziun ha la giuria dal di lura preschentà ils projects victurs. Ideas madiras ed ideas spontanas Entant che intginas gruppas eran gia la sonda damaun fitg bain preparadas cun dossiers en­tirs, èn autras ideas naschidas en la Bäckeranlage da Turitg. Perquai ha la giuria declerà – curt avant che tradir ils trais victurs – ch’ella haja distinguì en emprima lingia projects che duvrassan anc in stausch ed impuls per sa metter en viadi ed insumma daventar in project. La giuria n’ha damai betg resguardà quellas ideas gia bain madiras che pudessan vegnir suttamessas bainprest a l’examinaziun da l’UFC. La giuria, cun Annalisa Schaniel da la Lia Rumantscha, David Truttmann da la Funda­ziun Medias Rumantschas e David Vitali da l’UFC, ha sa chapescha era tadlà en il plenum las otg preschentaziuns, ella ha tschentà dumondas, sche insatge n’era betg cler ed ella ha silsuenter tratg sia decisiun – ina decisiun che na saja betg stada tant simpla, sco ch’ils trais commembers han ditg tar la surdada. Ina plattafurma, in festival ed ina «ambassada» Gudagnà 5000 francs ha tranter auter ina plattafurma online per emprender rumantsch en furma autodidactica, iniziada e preschentada da Gian-Marco Maissen. Lura ha pudì persvader la giuria l’idea da Benedetto Vigne e Corsin Derungs d’organisar in u plirs pitschens festivals da musica rumantscha giu la Bassa. E sco terz’idea ch’i valess tenor la giuria la paina da persequitar vinavant è quella da Livio Cathomen e Nino Enderlin. Els dus avessan a disposiziun ina localitad a Turitg Oerlikon che pudess porscher spazi per uniuns u gruppas rumantschas per s’inscuntrar ed organisar occurrenzas en furma dad ina «ambassada ruman­tscha». La fin dals quints han sa chapescha pudì sortir mo trais gruppas dal Gemeinschaftszentrum Bäckeranlage cun in premi – u me­glier ditg cun ina «incumbensa» per sviluppar vinavant lur idea. Ma l’emprim «creaton rumantsch» da sonda passada a Turitg ha tuttina demussà il grond basegn, interess ed enga­schament da la diaspora per chattar agens in­struments per promover il rumantsch dador il Grischun. Igl è stà in lavuratori ordvart dinamic e creativ ch’ha survegnì lauds da blera glieud ch’ha participà. Uschia ch’i pudess senz’auter dar bainprest in segund «creaton rumantsch». Ils ulteriurs projects Sper ils trais projects victurs èn vegnids discutads e preschentads anc auters projects a l’emprim «creaton rumantsch». Ina survista: ARTticular: In inscunter ad Alvaschagn, nua che artistas ed artists rumantschs pon sa chattar ed apunta «s’articular» en lingua rumantscha. Chantarlottas: Sut la batgetta dad ina chantadura professiunala dessi dar in inscunter per geniturs cun uffants pitschens per chantar rumantsch. Pavel per teenagers rumantschs: Ina pussaivladad per teenagers da publitgar lur texts ed engrondir la spierta da texts rumantschs per quels tranter 10-20 onns. tut.ch: Ina pagina online che rimna tut ils pussaivels links (paginas online) che stattan en connex cun il rumantsch. rumantsch.com: Ina pagina online che rimna gist pliras uniuns rumantschas en la diaspora, inclusiv occurrenzas, tavla naira e communicaziuns. Ina diaspora creativa Passa 40 Rumantschas e Rumantschs han discutà sonda passada a Turitg numerusas ideas per promover la lingua e cultura ruman-tscha en la diaspora. Tar l’emprim «creaton rumantsch» èn per la fin dal di lura era vegnidas premiadas trais ideas. Igl ha dà questa sonda passada a Turitg ina flotta cumpagnia da Rumantschas e Rumantschs ch’ha prendì a cor il num («creaton rumantsch») da l‘occurrenza organisada da l’Uffizi federal da cultura e da la Pro Svizra Rumantscha. Ina guarantina da persunas ha numnadaman gidà a «crear» ideas co ch’ins pudess promover meglier il rumantsch en la Bassa, u meglier ditg en la diaspora. Tut las differentas ideas èn vegnidas discutadas e preschentadas en gruppas – ed ellas han fatg l’artg sur in vast spectrum tematic: plattafurmas digitalas, inscunters culturals, sentupadas da chant per uffants, publicaziuns litteraras e perfin in spazi d’inscunter concret amez la citad da Turitg. Per la fin dal «creaton rumantsch», suenter in entir di cun vivas discussiuns, ha ina giuria lura distinguì sur place trais ideas cun mintgamai 5000 francs – per dar la pussaivladad da concretisar ed elavurar vinavant quellas propostas. Tar las ideas victuras tutgan ina plattafurma online per emprender rumantsch, in festival cultural giu la Bassa e l’intenziun da realisar a Turitg Oerlikon in spazi d’inscunter rumantsch, ina sort «ambassada» rumantscha. In dals co-organisaturs, Clau Dermont, è stà fitg satisfatg da l’emprima ediziun dal «creaton rumantsch»: «Igl è stà fitg bel a vesair tge differents projects ch’èn vegnids preschentads.» (fmr) Las trais gruppas che han gudagnà. Els survegnan 5000 francs per in, per persequitar ed elavurar vinavant lur idea. (Da san.): Nino Enderlin e Livio Cathomen («Ambassada rumantscha»), Doris e Corsin Derungs («Festivalet»), Alina Müller, Ignazio Perez Prat e Conradin Klaiss (plattafurma per emprender rumantsch). Barbla Etter - la co-presidenta da la Pro Svizra Rumantscha - declera a l'entschatta dal "Creaton Rumantsch" las finamiras ed il program dal di da lavuratori a Turitg. Ina gruppa discutescha l'idea per ina plattafurma online per tut las organisaziuns da Rumantschs/as en la diaspora. La gruppa enturn Gian-Marco Maissen ha elavurà l’idea dad ina plattafurma per emprender rumantsch. La gruppa enturn Gian-Marco Maissen ha elavurà l’idea dad ina plattafurma per emprender rumantsch. La gruppa enturn Gian-Marco Maissen ha elavurà l’idea dad ina plattafurma per emprender rumantsch. Viola Cadruvi (dretg) ed Ursina Giger han preschentà l'idea da las "Chantarlottas", in project per inscunters da chant cun uffants.

Jau hai da nar gugent art, ma jau chapesch pauc dad art. U ch’i ma plascha u ch’jau rufid simplamain da m’approfundar pli da rudent en in’ovra. I n’emporta betg tant sch’ina sculptura u in maletg è uss abstract u concret. Per ch’jau giaja a guardar in’exposiziun dovri simplamain insatge che ma cu­tizza – saja quai ina tscherta estetica u insatge che ma commuventa. Cun Pablo Picasso na poss jau entschaiver nagut ed era las figuras dal aut-venerà Alberto Giacometti na ma din nagut. Ma or da la famiglia Giacomettis datti schon in artist che ma plascha oraifer. Igl è Augusto Giacometti. Ils experts d’art schessan uss probabel che Augusto Giacometti na tutgia gnanca tar la famiglia renumada da Giovanni ed Alberto Giacometti. El saja be in cusrin u savrin u forsa sulet in ba­srin dals capo-artists. Ed insumma na saja il simpel art dad Augusto betg da cumparegliar cun las figuras aduradas dad Alberto e las picutras custaivlas da Giovanni. Augusto è in pau in sbittà. Jau m’empip però da l’expertisa da la pasta d’experts. Avant diesch onns hai jau vis in’exposiziun dad Augusto Giacometti en il museum d’art a Berna. Jau sun stada inchantada da sias picturas cun colurs ed ina glisch splenduranta. Il placat da lezza exposi­ziun ha pendì ditg en nossa stiva. Uss m’allegr jau da prest puspè ir a guardar mes Giacometti preferì. Il Museum d’art dal Grischun avra la sonda ils 28 da schaner 2024 in’exposizun cun lavurs sin palpiri dad Augusto Giacometti. L’exposiziun dura fin l’avrigl. Betg manchentar questa chaschun. Autopurtret dad Augusto Giacometti - il Museum d'art dal Grischun avra ils 27 da schaner in'exposiziun cun ses maletgs.

La Magistraglia grischuna vul far squitsch sin la regenza ed il Cussegl grond. Ella rimna suttascripziuns per ina petiziun cun sis pretensiuns. Sper bunas pajas pretenda la magistraglia cunzunt meglras cundiziuns per segirar la qualitad da las scolas. La Magistraglia grischuna (LEGR) è cuntenta mo a mesas cun la proposta che la regenza ha suttamess per reveder la lescha da scola. Perquai ha la LEGR lantschà la mesemna a Cuira ina petiziun cun sis pretensiuns (guarda box). Enturn 3000 suttascripziuns less l’uniun da la magistraglia rimnar fin il davos da mars. La petiziun duai procurar per squitsch: La regenza duai meglierar sia proposta da revisiun. Ed il Cussegl grond duai prender decisiuns per «segirar la qualitad da la scola». Gist pertutgant las pajas n’è la LEGR betg d’accord dal tuttafatg cun la revisiun che la regenza propona. Bun saja che la paja en scolina duaja daventar eguala a quella da stgalim primar, di Nora Kaiser a la conferenza da medias per la lantschada da petiziun. Ma puncto autezza da la paja dovria anc ina remedura. Las pajas proponidas na correspundian betg a la media dals chantuns da la Svizra Orientala. «Nus stain en concurrenza cun auters chantuns cun recrutar persunas d’instrucziun», admonescha la presidenta. Las soluziuns transitoricas cun persunas che instrueschan senza ils diploms necessaris na dastgian betg durar d’in cuntin. «I dovra avunda persunas d’instrucziun qualifitgadas, uschiglio è la qualitad da la scola en privel», di Nora Kaiser. «Ils scolars e las scolaras dad oz èn las forzas da lavur da damaun.» La mancanza da magisters e magistras qualifitgadas pericliteschia pia il plazzal da lavur grischun. La lescha revedian ins mo mintga sapocura, fa la presidenta attent. Tant pli impurtant saja quai che regenza e Cussegl grond prendian decisiuns persistentas per l’avegnir. Betg mo las pajas èn la raschun che giuvens magisters u magistras prefereschan bainsavens ina plazza da lavur ordaifer il chantun. Martin van Kleef fa era attent als meds d’instrucziun. Il vice-president da la LEGR di cler e net: «Igl è ina situaziun nunsupportabla, ch’i mancan en las regiuns rumantschas e talianas anc adina meds d’instrucziuns actuals che correspundan al Plan d’instrucziun 21.» Sper preparar l’instrucziun stoppian in magister u ina magistra anc prestar lavurs da translaziun – «in pensum supplementar enorm». La plurilinguitad tutgia tar la DNA grischuna e la scola porschia il fundament persuenter. Ma per gliez basegnia quai era ils meds d’instrucziun adequats. «Instruir è anc adina la pli bella clamada», di Martin van Kleef. Las pretensiuns sajan dentant creschidas ils ultims onns. Classas eterogenas pretendia uschè savens sco pussaivel duas persunas en stanza da scola. «Per gliez dovri sper ina scolasta da classa motivada cunzunt era sustegn dal pedagog curativ ed il temp per in barat efficazi tranter questas persunas.» Be uschia possia in uffant profitar d’in setting integrativ. «Dumagnar las sfidas augmentadas dovra bler temp e consumescha forzas – era las mias», conceda il vice-president. «Nus stuain avair quità da las persunas d’instrucziuns ed exnum distgargiar ellas.» En la consultaziun tar la revisiun da lescha pretenda la LEGR per exempel ina lecziun aposta per il barat e la coordinaziun tranter la magistra da classa ed il pedagog curativ. Tenor l’Uffizi federal per statistica crescha il dumber da scolaras e scolars ils proxims onns. Sin champ svizzer manchian fin il 2031 var 13 000 persunas d’instrucziun, di Sandra Locher, anteriura presidenta dal LEGR che lavura uss per la Magistraglia Svizra (LCH). Ella è aposta vegnida a Cuira per la lantschada da petiziun. Betg mo en il Grischun, mabain er en auters chantuns rimnan ins suttascripziuns per petiziuns u iniziativas. Quellas suondan il plan d’acziun per la qualitad da furmaziun ch’il LCH ha mess en rocla l’onn passà – gist era en vista da la mancanza actuala e futura da magisters e magistras. Sis pretensiuns La petiziun da la magistraglia pretenda da la regenza e dal Cussegl grond dad integrar suandants puncts en la revisiun da la lescha da scola: - dapli temp per promover il singul uffant - reducir la chargia da lavur da la persuna d’instrucziun - ina furmaziun optimala da la magistraglia - pajas che pon concurrer - dapli sustegn da la pedagogia curativa en settings integrativs - meds d’instrucziun actuals en tuttas linguas dal chantun

L’avust passà ha la surveglianza da chatscha dal Grischun stuì sajetar in luf dal triep dal Calanda. Examinaziuns radiologicas da l’animal han mussà ch’el aveva duas blessuras chaschunadas da sajets. L’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ha publitgà il rapport da quartal davart ils animals da rapina gronds da l’october fin il december 2023. Quel resguarda il svilup da la populaziun da lufs en il Grischun sco er ils donns ch’el ha chaschunà. En il quart quartal 2023 en tschintg nursas u chauras vegnidas stgarpadas da lufs. Il quartal avant – quel dal temp principal da l’alpegiaziun – eran 224 nursas u chauras sco era dus animals bovins vegnids stgarpads. Sco che l’uffizi constatescha en ses rapport publitgà sin sia homepage, dumbrava la populaziun da lufs l’entschatta november 2023 minimum 91 chaus. En il quart quartal èn dus lufs daventads unfrendas mortalas dal traffic. 15 lufs èn vegnids sajettads da la surveglianza da chatscha. Luf sajettà cun blessuras Il luf dal triep dal Calanda, sajettà da la surveglianza ils 14 d’avust 2023, sa chattava en in nausch stadi corporal. L’examinaziun patologica ha confirmà quai ed ha purtà ulteriuras enconuschientschas. L’animal feminin – la manadra dal triep dal Calanda – pativa dad in tumor dal lom. Radund 75 % dal tessì dal lom era pertutgà da la malsogna. L’examinaziun radiologica ha mussà ch’il luf aveva almain duas blessuras chaschunadas da sajets. Ina blessura è vegnida chaschunada da muniziun cun ballins. L’autra è vegnida constatada vid la chomma dretga davant. Stgaglias da metal correspundentas a fragments dad in sajet cun rucla ha manà ad ina urida. L’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ha fatg ina denunzia da fraud tar la Polizia chantunala dal Grischun. Eveniments particulars En il quart quartal hai dà pliras observaziuns da lufs dal triep dal Jatzhorn a Tavau. Sco che l’uffizi scriva en ses rapport, hajan las observaziuns pertutgà en emprima lingia lufs giuvens. La notg dals 29 sin ils 30 da november 2023 ha in luf stgarpà in animal da preda en la vischinanza dad ina chasa abitada a Valbella. Ils 14 d’october 2023 ha ina persuna privata chattà excrements dad in urs sin intschess da la vischnanca da Zernez en il territori dal Piz d’Arpiglias. Tenor l’uffizi è quai il sulet indizi davart in urs l’onn 2023. Lufs-tscherver èn vegnì constatads surtut en ils territoris dal Calanda, Surselva, Stussavgia, Mantogna, Muntogna da Schons e Valragn. Reproducziuns dal luf-tscherver èn vegnidas constatadas en Surselva, Muntogna da Schons, Stussavgia e Valragn. Lufs dal triep dal Vorab.

Schenà, selvadi, stinà e disturbà: en il roman «Hagard» na vegn il pled «Hagard» sco tal betg menziunà e declerà. Tenor re­tschertgas duai il pled dentant derivar dal franzos e star per quests quatter chavazzins. Plinavant saja «Hagard» in term spezialisà da la chatscha, manegià è in utschè da la falcunaria che porta las plimas d’in utschè creschì, suenter d’avair fatg la palira. En il roman da l’onn 2017 da l’autur svizzer Lukas Bärfuss vai precis per quai: ir a chatscha, persequitar. Or d’ina luna suonda il protagonist Philip che va vers ils 50 en la fulla da la saira son­tga ina dunna. El n’enconuscha ella betg, la vesa be da davos. Per el èsi in gieu. «Va ella en questa direcziun lura chal jau, va ella en tschella direcziun lura cuntinuesch jau anc in mumentin cun il gieu. Ed el cuntinuescha, adina cun avunda distanza. A la fin dals quints la suonda el 36 uras – ed el perda tut: auto, daners, in chalzer, l’accu dal handy – gea sia entira exi­stenza para cun il stan da l’accu dad ir en malura. Igl è grev da dir, pertge che Philip cumenza da persequitar la dunna. In impuls? Lungurusadad? La raschun resta misteriusa. A l’autur gartegi tenor mai dentant fitg bain da mussar, co ch’in unic pass, ina decisiun u in pitschen mument po midar tut en la vita. Era sche il roman sa tira magari a la lunga, restan ins tuttina vidlonder, ins vul gea savair, sche la dunna na bada forsa tuttina betg insatge? Tge che capita cun Philip? Nua che l’istorgia gioga insumma? A Turitg? Dumondas, che vegnan per part respundidas, autras laschan spazi per ­atgnas interpretaziuns. Il roman pon ins retrair en librarias. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip.

Bianca Barandun (*1984, CH) è la sisavla victura dal premi d’art da l’Uniun grischuna d’art. La distincziun cumpiglia ina preschentaziun individuala en il Museum d’art dal Grischun en il rom da l’exposiziun annuala 2024. «Bianca Barandun viva e lavura a Rodels en il Grischun sco er ad Essen en la Germania», ha communitgà dumengia il Museum d’art dal Grischun. Ch’en sia lavur s’occupia ella da la lingua e da la transfurmaziun da regurdientschas en maletgs. «Per quest intent fa ella intervistas cun differentas persunas, protocollescha ils raquints da lur regurdientschas e lascha resultar da quai dissegns abstracts che servan sco model e sco inspiraziun per cumposiziuns digitalas», legian ins en la communicaziun, «da questas cumposiziuns digitalas creescha ella cun tradiziunala iseglia da stampa entagls da linoleum ch’ella dovra sco furmas da cular per sias cheramicas finalas.» Sco en la lavur Silos (2023) ch’è da vesair en l’exposiziun annuala da quest onn, lascha Barandun resultar objects plastics da cheramica or da ses dissegns. En quests objects vegn mantegnida, tenor la communicaziun dal Museum d’art a Cuira, «l’essenza oriunda da la memoria ed a medem temp sveglian els novas associaziuns».Che Bianca Barandun cumbineschia differentas tecnicas e differents materials e sa chattia en il punct da contact tranter stampa grafica, dissegn e sculptura, concluda la communicaziun. Cun il premi d’art da l'Uniun grischuna d'art vegnan undrads «la represchentaziun visuala da la lingua tras Bianca Barandun sco er l’inschign artistic dad ella». (cdm/fmr) Bianca Barandun davant sia ovra «Silos l» da l’obnn 2023.

En Svizra datti per l’emprima giada dapli persunas senza appartegnientscha religiusa che catolicas e catolics. La gruppa da persunas senza religiun ha surpassà ils catolics (32 %). Sin il terz plaz èn ils evangelics refurmads (21 %) pertschient, sco che l’Uffizi federal da statistica (UST) ha communitgà venderdi passà. Las cifras sa basan sin quellas da l’onn 2022. Autras cuminanzas religiusas cumpiglian ulteriurs 13 % da la populaziun. I sa tracta qua principalmain d’autras cuminanzas da cardientscha cristianas sco er islamicas. Ils davos 50 onns è la part da la populaziun senza appartegnientscha religiusa s’augmentada en Svizra tenor l’UST cuntinuadamain – entant che la gruppa dals catolics e dals evangelics refurmads è daventada adina pli pi­tschna. Anc l’onn 1970 n’aveva mo 1 % da la populaziun nagina appartegnientscha religiusa. Fin a la midada dal millenni è questa part creschida ad 11 %. En il fratemp inditgescha pli ch’in terz da la populaziun dad esser senza confessiun. Gronda variaziun tranter ils chantuns La part da las persunas senza confessiun variescha dentant tut tenor chantun: A Basilea-­Citad appartegna la maioritad da la popula­ziun a nagina cuminanza religiusa cun 56 % ed a Neuchâtel cun 53 %. La part la pli pitschna da persunas senza confessiun è en il chantun Appenzell Dadens cun 15 %. En il chantun Grischun è la gruppa dals catolics e da las catolicas la pli gronda cun 39 %, suandada dals refurmads (28 %) e da las persunas senza confessiun (26 %). En general è la populaziun senza appartegnientscha religiusa tenor l’UST represchentada en il territori rural da la Svizra main che en il territori urban. Persunas giuvnas èn pli savens senza confessiun La populaziun senza appartegnientscha religiusa è ear pli giuvna ch’il rest da la popula­ziun. Persunas a partir da 75 onns appartegnan perquai mo per 16 % a la gruppa senza nagina religiun. Questa cifra crescha dentant adina pli fitg, pli giuvnas che las gruppas da vegliadetgna èn – cun excepziun da la classa da vegliadetgna la pli giuvna da 15 fin 24 onns.

Jau sun ina nudadra passiunada, dentant port jau era egliers – ina cumbinaziun suboptimala, cunquai ch’jau sun fitg miopa e na vesel senza egliers strusch ­insatge. Ins po dir: jau senza ­egliers = talpa. Ed uschia hai jau fatg atras en mia carriera da nudadra ­pliras fasas da vista en il bogn. Al cumenzament prendev jau giu mes egliers e mettava si ils egliers da nudar. Jau na veseva strusch insatge, ma concentrava sin il nudar e laschava ­viandar mes patratgs en mes cocon. Sch’in ­promi avess tratg ­sias ­lingias sper mai, n’avess jau sa accurschì nagut. A la lunga èsi vegnì in pau lungurus da vesair nagut. Perquai la proxima fasa: las lentas da contact dal di. Tuttenina avev jau la transparenza totala en l’aua. Jau na manchentava nagin pli, dentant era nagins plasters ed autras dubiusas chaussas che sgolan en l’aua. Ma bainbaud è la schletta conscienza ve­gnida: per mintga visita en il bogn duvrar in pèr lentas da contact pachetadas en plastic – tge sfarlattim. Dentant er’jau là gia s’endisada dal confort da vesair insatge, danor natiralmain ils plasters. Ma lura hai jau gì la gloriusa idea dad ir tar in opticher. Jau hai laschà far egliers da nudar curregids – adina puspè reutilisabels, senza far rument. E gnanc uschè chars, sco che jau aveva pensà durant blers onns. Suenter curt temp èn ils egliers stads amortisads. Pli sperta na ma fan ils egliers deplorablamain betg, e fin uss n’hai jau er betg vesì in promi en il bogn. Dentant, sch’in avess ina giada da chattar la via en in bogn grischun, jau sun pinada cun la transparenza totala. Ma forsa stoss jau era anc cumprar ina camera per sut aua. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il fanadur 2024 duess il process Raiffeisen avair lieu a la Dretgira superiura da Turitg. Ma in termin concret n’è anc betg fixà per tractar l’appellaziun da Pierin Vincenz e dals auters condemnads. S’entarda il process Raiffeisen en segunda instanza? Ella fa da strebel cun infurmaziuns – la dretgira che decida davart l’appellaziun en il pli grond process economic da la Svizra da l’ultim decenni. Il matg da l’onn passà ha la Dretgira superiura da Turitg annunzià ch’il process Raiffeisen haja lieu «presumablamain il fanadur 2024». Auter che questa stgarsa indicaziun n’ha la dretgira tradì nagut. Sin dumonda da la FMR na vul la dretgira gnanca dir, quants derschaders che sa preparan actualmain sin il process – nundir dar enconuschent in termin concret. La dretgira superiura sto decider, schebain Pierin Vincenz survegn propi in chasti da trais onns e nov mais praschun. Betg mo Pierin Vincenz ed ils auters condemnads han appellà cunter la sentenzia da l’emprim’instanza, era la procura publica recloma. Ella pretenda ina sentenzia pli rigurusa. Sch’il process duess propi avair lieu la proxima stad, stuess il termin en sasez gia esser fixà. Pertge per radund ventg persunas è quest termin obligatoric. Plirs derschaders e plirs procuraturs publics ston esser preschents, inclus ils condemnads che han mintgin almain in advocat. In termin per tants protagonists na sa lascha betg fixar pir paucas emnas avant il process. La data stuess pia esser fixada. U n’è la segunda instanza forsa anc betg pronta e sto spustar per plirs mais u forsa sin l’onn proxim il process? Gia l’emprima instanza ha gì da sbatter cun ils culms dad actas e la cumplexitad dal cas – cun set accusads, mintgin pervi da plirs delicts cumplexs, e pliras firmas donnegiadas. In derschader da l’emprima instanza è sa fatschentà in entir onn be cun leger las actas e semtgar il process. Ils auters derschaders che avevan da decider han gì temp almain dus u trais mais, sco ch’il pledader da la dretgira districtuala da Turitg aveva explitgà ad RTR avant il process il schaner 2022. Uss, per la segunda instanza, è il culm dad actas anc creschì. Gia la sentenzia da l’emprima instanza dumbra 1200 paginas. Vitiers vegnan ils scrivers d’appellaziun dals condemnads, en ils quals lur advocats crititgeschan manidlamain la sentenzia. Otg dis aveva durà il process avant l’emprima instanza a Turitg. Plirs giurists che han observà il process èn stads surstads da la sentenzia severa. Pierin Vincenz è vegnì condemnà a 3 onns e 9 mais praschun a moda nuncundiziunada. Plinavant ha l’anteriur schef da la Raiffeisen survegnì in chasti pecuniar da 280 schurnadas a 3000 francs, gliez dentant be a moda cundiziunada. Tenor l’emprima instanza è l’anteriur star-bancher culpabel, perquai ch’el ha cugliunà, s’enritgì a moda malfidaivla, è sa laschà unscher ed ha sfalsifitgà. Gliez è capità en connex cun cumpras da firmas durant che Pierin Vincenz era schef da la banca Raiffeisen e president da la Aduno.

La magistraglia en il Grischun sa cuntenta dapi onns cun pajas che stattan a la cua cumpareglià cun auters chantuns. La revisiun da lescha duess midar gliez. La regenza fa ina proposta cun pajas tenor la media da la Svizra Orientala. Gliez è be la mesa vardad. Ella tuna pulit bain, la proposta da la regenza per meglierar las pajas. La finala taluna la magistraglia en il Grischun gia dapi onns ch’ella saja puncto salari a la cua en Svizra. La regenza propona pia dad auzar las pajas sin la media dals chantuns da la Svizra Orientala. L’auzament duai capitar cun la revisiun da la lescha da scola. La magistraglia grischuna stuess bain esser intgantada. Ma la resposta da consultaziun da lur uniun è tut auter che entusiastica: Sche l’auzament vegnia realisà uschia sco la regenza propona, saja il Grischun prest puspè a la cua, crititgescha l’Uniun da la magistraglia grischuna (LEGR). «La regenza conferma ch’i dovra in’adattaziun da las pajas», di Nora Kaiser, presidenta dal LEGR. «Quai chat jau bun.» Ma cun questa constataziun finescha gia il laud ed i cumenza gia la critica. Sche la regenza veglia eruir ina media da pajas da la Svizra Orientala, lura stoppia ella era resguardar las pajas dal chantun da Turitg e da Schaffusa. «Sch’ella na fa betg gliez, èsi ina farsa», di la presidenta. La finala tutgian quests dus chantuns era tar l’uschènumnada EDK-ost, la Conferenza dals directurs d’educaziun da la Svizra Orientala. Ma gist gliez ha la regenza tralaschà. Per eruir la paja media ha la regenza grischuna laschà davent cun Turitg e Schaffusa gist ils dus chantuns cun las meglras pajas en la Svizra orientala. Persuenter ha ella anc resguardà Sviz – che tutga en sasez tar la Svizra Centrala – cun menders salaris. Tenor la lescha vertenta en il Grischun gudogna ina magistra u in magister primar l’entschatta da sia carriera 72 000 francs l’onn. La regenza less auzar la summa sin 76 100 francs. La paja media da la Svizra Orientala inclus Turitg e Schaffusa munta tenor la LEGR dentant a 79 300 francs. La LEGR è d’accord dad adattar las pajas grischunas a la media da la Svizra Orientala – però senza rampigns als chantuns da la EDK-ost. E lezza media è per 3000 francs pli auta che la proposta da la regenza. In auter problem è che las pajas grischunas èn fixadas en la lescha da scola. «Ma ina revisiun da lescha datti be forsa mintga diesch onns», di Nora Kaiser. «Perquai avain nus in problem e na vegnin betg suenter, sche auters chantuns auzan las pajas.» Ils blers chantuns fixeschan las pajas en ordinaziuns. Lezzas po ina regenza midar en atgna reschia e senza il consentiment dal parlament. «Perquai fissi meglier da fixar er en il Grischun las pajas en in’ordinaziun», di la presidenta. Uschia possia la regenza controllar mintga trais onns, sche las pajas da la magistraglia grischuna possian anc concurrenzar cun auters chantuns e tut tenor augmentar ils salaris. Uschiglio existia il privel ch’il Grischun saja suenter la revisiun entaifer paucs onns puspè a la cua puncto salaris da la magistraglia. Ina mussadra da scolina duai en l’avegnir star a pe pertutgant paja e classa da paja ad ina magistra primara. Questa finamira da la revisiun beneventa la LEGR. «Il problem è dentant ch’ina persuna ch’instruescha en scolina na vegn tenor la proposta da la regenza mai sin in pensum da 100 %», di Nora Kaiser. Cun ina entira classa da scolina vegnian ins maximal sin 83 %. «Uschia tegnan ins bassas a moda artifiziala las pajas.» La LEGR pleda perquai persuenter ch’i valia sco in pensum da 100 % da manar ina classa da scolina a partir d’ina grondezza media. Da l’avust fin il november passà ha durà la consultaziun tar la revisiun da la lescha da scola. Uss evaluescha la regenza las respostas e scriva in sboz da lescha ed in messadi per maun dal Cussegl grond.

Sco legì a la fin da schaner 2024 en la Südostschweiz (en la «Randnotiz» da Stefan Brän­dle) era il president communal da Raillencourt-Sainte-Olle ve­gnì confruntà cun bleras reclamaziuns: Cur ch’igl aveva dà quest onn tranter ils 17 e’ls 24 da schaner l’em­prima giada naiv en la vischnanca al nord da la Frantscha ha il president Bernard de Narda survegnì in telefon suenter l’auter ed ha era legì en ils meds socials commentars pauc allegraivels davart ils servetschs communals: Che quels sajan incapabels da procurar per vias libras, era in da quels commentars. Il president communal nun ha studegià ditg ed ha publitgà in conclus da l’executiva communala suttascrit dal president, dad el sez: «A partir dal di d’oz èsi scumandà a la naiv da crudar sin la vischnanca Raillencourt-Sainte-Olle.» Las ed ils citoyens da quella vischnanca vegnan ad avair fatg egliuns cun leger quest conclus. A mai plascha l’idea da Bernard de Narda. Cun decretar il conclus ha el cuntanschì duas finamiras: Dad ina vart ha el fatg taschair las persunas che recloman gugent, almain ina pezza. E quellas cun in zic umor han forsa era stuì rir da lur president communal original. E da tschella vart vegn el era sez ad avair pudì rir da ses stuc e survegnì puspè buna luna. Perquai qua mes tip a presidentas e presidents da vischnancas e da citads: Decretai era Vus da quests conclus betg dal tut serius enstagl da s’agitar memia ferm. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. tip per sa defender cunter quels che recloman ch'i giaja memia ditg cun rumir la naiv

Sa chapescha ha cumenzà quest onn cun 37 000 buns propiests! Per betg sa perder en tut quellas flottas intenziuns, porscha il «Mais da pais» questa giada ina tscherna da buns propiests ch’èn resultads or da las «lingias grassas e finas dal mais schaner 2024». Propiest numer 1: «Chantar pli savens!» – La band «ladunna» fa quai stupent e regularmain. Il duo cun Chiara Jacomet e Momo Kawazoe ha gea preschentà quest mais a Cuira ses nov album. Ed en quel connex descriva «ladunna» sia musica cun ils suandants pleds: «Musica da dunnas per umans. Musica or da la profunditad dal cor e da surengiu – numnadamain or da la part da las Alps ch’è probablamain la pli musicala, la Rumantschia (...).» – È la Ruman­tschia propi la regiun la pli musicala da las Alps? I dat gea evidentamain ils davos onns in hype en­turn la iper-super-musicalitad rumantscha. Nus Rumantschas e Rumantschs vegnin apparen­tamain sin il mund cun ina corda vocala supplementara. Ma mintgatant, udind a sunar e chantar ina u l’autra musica e chor rumantsch datti in minim dubi, sche quai constat propi. Ma attenziun, da scriver insatge uschia en ina gasetta rumantscha, quai vala gia bunamain sco blasfemia. Perquai, per­stgisai! Igl era propi mo in pi­tschen dubi, perquai ch’i vala gea: «Tgi che chanta rumantsch, sa dapli!» – U co gieva quel slogan? Propiest numer 2: «Far ina bun’ovra!» – Dad ina tala bun’ovra ha scrit quest mais in redactur da la FMR en ina columna. El ha numnadaman stuì far in di in’acziun da salvament per in um ch’era crudà en in moloc e na ve­gniva betg pli anora. La raschun che quel era crudà en la rusna: cun bittar ses satg da rument en il moloc è er in anè vi da ses det sa di­statgà e crudà en la profunditad! Uschia ch’il pauper um ha dà in sigl «en la merda», senza ponderar co vegnir ensi. Insumma, mo paucs dis suenter quest schabetg particular (e la columna da la FMR) ha la vischnanca da Mustér mess en vista d’installar ulteriurs 30 molocs en vischnanca. Ussa vegn supponì che davos quell’intenziun da Mustér sa zuppa ina strategia raffinada: la vischnanca spera da chattar en avegnir blers anels en ils molocs ed uschia generar in’ulteriura entrada lucrativa per la cassa communala. Propiest numer 3: «Emprender mintgadi insatge nov!» – Quell’intenziun han segir e franc er ils dus «capos» rumantschs Nicolas Pernet (directur RTR) e Markus Solinger (secretari general Lia Rumantscha). Perquai frequentan els actualmain ina furmaziun en istorgia culturala rumantscha. Che gist las duas persunas supremas rumantschas prendan lecziuns en «rumantschologia», quai na saja betg uschè insolit, ha manegià il secretari general da la Lia Ruman­­tscha envers la FMR. Ed el ha fatg la cumparegliaziun cun in’autra branscha, quella dad autos. In nov schef dad ina grond’interpresa d’autos sco la AMAG na sappia gea era betg per forza far ina midada d’ieli sco ch’ils mecanists fan quai regularmain. «Ma i na fa gea betg donn, sch’il nov directur dad ina tala interpresa emprova da far ina giada ina midada d’ieli», ha Markus Solinger fatg l’analogia cun il mund rumantsch. Insumma, per restar tar il bel maletg: A la Rumantschia na faschess segir betg donn da far da temp en temp ina midada d’ieli. Propiest numer 4: «Guardar pli savens sin las stailas en tschiel!» – In redactur da la FMR ha prendì ferm a cor quel propiest ed ha intervistà quest mais il president da la Societad astronomica grischuna, Franco Joos. Quel è dentant vegnì tschintg minutas memia tard tar l’intervista ed ha relativà e «perstgisà» ses retard en moda e maniera fitg spiertusa: «Ia va panso: merda, ossa sunga mengia tard. Ma curt siva vaia panso: hei, tge èn schon tschintg minutas retard, chegl è navot. Ainten en taimp cosmologic è chegl absolut navot.» – Tar voss proxim retard tar in termin as pudais vus gugent inservir da la stgisa cun il «temp cosmologic» da Franco Joos. I funcziuna segir! Propiest numer 5: «Lantschar projects concrets!» – Geabain, betg far chastels en l’aria, mabain chastels fitg concrets, sco quai che p.ex. Theo Schaub fa, l’impressari ed investur che ha cumprà ina quantitad considerabla d’edifizis en la citad veglia da Glion. A ­Turitg ha el ussa tut in auter project, sco che la FMR ha rapportà. En il rom dad ina surfabricaziun d’ina cooperativa fa el (sco president da la «Baugenossenschaft Zentralstrasse») amogna da metter a di­sposiziun a Turitg-­Oerlikon spazi per ina scolina ­rumantscha e per ulteriuras occurrenzas ed uniuns rumantschas. L’unica cundiziun fiss ch’il mund rumantsch vegniss d’installar ina gruppa d’interess ubain in’uniun purtadra per quest spazi – fin il pli tard mez 2025. Insumma, sch’ins sa quant svelt che ­Rumantschas e Rumantschs ­ve­gnan da s’accordar per in’idea ­e da s’unir per in project concret, lura pudess quai esser in plan da termin detg ambizius da Theo Schaub. Propiest numer 6: «Avair siemis giagliards!» – Gist l’entschatta da quest onn han dus iniziants lantschà l’idea per ina punt pendenta la Val Sinestra vi. Ella fiss cun 777 m lunghezza e 195 m autezza – e custs da vers 3 milliuns francs – in detg caliber. Ma atgnamain fiss era questa punt mo la cuntinuaziun logica dad auters projects da punts pendentas en il Grischun, sco p.ex. a Mustér ubain a Solas. In pass pli curaschus fa qua la Regiun Albula/Alvra. En in lavuratori per il svilup da la regiun ha quella skizzà dacurt diversas ideas giagliardas. Ina da quellas fiss ina lunga pendiculara da Lai fin en il Surses – per colliar ils differents territoris da la regiun. Sch’i va damai per siemis giagliards, lura pudess la Regiun Alvra/Albula far la cursa en il Grischun. In gron­dius «mainaproject» per tals siemis ha la regiun gia dapi onns, schebain che quel è plitost spezialisà sin turs. Propiest numer 7: «Ir a spass!» – Quai ha la regenza grischuna fatg atgnamain gia l’atun passà. Il gremi ha numnadamain fatg ina spassegiada sin il Term Bel (Dreibündenstein) sur Cuira e Domat per far là la fotografia uffiziala dal «team guvernamental». L’idea ha gì il president 2024 da la regenza grischuna, Jon Domenic Parolini. La tscherna dal sujet da fotografia per la regenza tradescha mintgamai era in pau las experientschas ed ambiziuns dals singuls presidents. L’onn 2022 aveva l’agronom Marcus Caduff laschà fotografar la squadra en ina stalla, inclusiv vatgas remagliontas sco culissa. Igl era stà per Caduff in mussament da si’atgna biografia professiunala purila. Dal 2021 era Mario Cavigelli ì cun ses collegas en in depot da la Viafier Retica (VR), cun bellas locomotivas sco culissa. Quai era stà quasi il preludi professiunal per Cavigelli: oz è el president dal cussegl d’admini­straziun da la VR. – E Jon Domenic Parolini? Tge ans vul el propi tradir cun la fotografia sper il crap intaglià dal «Term Bel», abstrahà dal referiment al giubileum da 500 onns da las Trais Lias? – Vuless el far suenter ses temp sco regent da guida da muntogna u plitost da tagliacrappa? Ed apunta, quest mais èn ve­gnids lantschads anc auters propiests en il Grischun, da quels realisabels e da quels illusorics. Trais exempels: 1. «Restabilir la fidanza!» – Il motto da quest onn dal WEF a Tavau va plitost en la categoria dals giavischs utopics. 2. «Surdar a dus umens da var 80 onns ina concessiun da radio en il Grischun per ils proxims diesch onns!» – Quai è senza dubi stà quest mais in propiest misericordaivel da L’Uffizi federal da communicaziun (BAKOM). 3. «Betg dismetter enta Medel raps falsifi­tgads en in robidog!» – Perquai ch’in collavuratur communal chatta segir e franc quels raps! In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Ruman­tschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» cun in schurnal grafic. (fmr/dat) Roger Schawinski sco Leviata da Hobbes - en connex cun la surdada da concessiun dal Bakom (Uffizi federal da cultura) a Radio Alpin enstagl a Radio Südostschweiz.

L’istorgia da la votaziun enturn il project «Nandro-Solar» en il Surses (pagina 8) è apparentamain simpla. Ella è vegnida raquintada quests dis largiamain dal boulevard en Svizra: Ils pi­tschens purs muntagnards ston sa defender cunter las griflas dal concern zürigais. Qua ils paupers indigens, da tschella vart il potent EWZ. Il Tell sa dosta per sia patria cunter il nausch Gessler. David e Goliat. Igl è in’istorgia universala che funcziuna. Dapi tschientaners. Ma èsi propi adina giustifitgà da s’inservir da quest’istorgia simpla? L’istorgia ha en mintga cas mobilisà per in ferm NA a «Nandro-Solar». Malgrà che las premissas gist per quest grond project concret fissan atgnamain stadas optimalas. Vulain numnar mo intgins puncts favuraivels ch’avessan pledà per il project: L’interpresa inve­stura EWZ è bain enconuschenta e bainvisa en la val. La surfatscha cuverta cun panels solars en la Val Nandro fiss stada detg lontana e pauc visibla davent da la val. L’indemnisaziun finanziala per la vischnanca fiss stada plitost auta en cumparegliaziun cun auters projects fotovoltaics grischuns. Il Surses è en general bainvulent envers projects da forza electrica. Ina flotta subvenziun federala fiss stada garantida. Las premissas tecnicas (lingias, vias, exposiziun al sulegl) fissan tenor ils projectaders perfin stadas optimalas. L’aclaun turistic Radons e las pendicularas avessan profità da forz’electrica. Insumma, la glista da zutgerins per «Nandro-Solar» è lunga. Ma l’istorgia simpla è stada pli ferma. Ella è stada memia ferma er en cumbinaziun cun divers dischavantatgs concrets ch’in implant solar avess segir e franc era purtà: canera durant la fabrica, la vista pauc panoramica sin ina part dals panels, fermas restricziuns per alpegiaziun, turissem ed alpinissem etc. La decisiun è perquai stada tut auter che simpla. Las votantas ed ils votants da la vischnanca da Surses s’han propi preparads ed infurmads bain ils davos mais en vista a la votaziun deci­siva dals 29 da schaner 2024. Il discurs democratic è bain stà emoziunal – ma correct e fair. Però l’istorgia simpla stat tuttina sin il stumi, sch’ins avra l’egliada. Nua pomai datti en Svizra anc surfatschas dal caliber sco la Val Nandro, cun tut quellas premissas idealas per realisar parcs fotovoltaics? Nua? I dat bain intgins singuls projects ch’èn anc en cursa per il Solarexpress. Però propi en l’arrivada vegnan segir mo paucs. Senza il sustegn «express» federal fissi insumma illusoric da discurrer da parcs solars autalpins – els èn (anc) memia pauc rentabels. Sche nua pomai? – La discussiun e votaziun da «Nandro-Solar» ha mussà exemplaricamain ch’i na gieva ­atgnamain betg per dumondas da la protecziun da la natira en quella val periferica dal Surses. Quai era mo in pretext, las organisaziuns per la protecziun da la natira n’èn betg stadas relevantas en quest cas. I gieva per tut insatge auter, numnadamain co ch’ina cuminanza vuless utilisar «sia» cuntrada: per in diever agricul, per in diever alpinistic, per in turissem persistent, per la producziun d’energia, per la recreaziun en quella val u per in turissem intensiv cun chanuns da naiv e runals. Il diever solar ha questa giada stuì succumber a memia blers auters interess cuntraris. Quai è la raschun dal naufragi da «Nandro-Solar». Ma la dumonda resta en il Surses ed en bleras autras regiuns ­«autalpinas»: Nua pomai èsi da realisar parcs solars u parcs da vent? Tgi fa il sacrifizi a favur da la cuminanza? Tgi fa insacura il grond pass? Ch’i dovra tals indrizs d’energia regenerabla «en masse» per garantir en avegnir il provediment d’energia en Svizra e per realisar la decarbonisaziun e la de-atomisaziun, quai è cler sco il sulegl. Ma apunta, quell’istorgia è in pau pli cumplitgada e delicata. Però igl è da la raquintar! Anc mai n’èn tantas votantas e votants nias ad ena radunanza communala an la Sala Grava a Savognin: 555 cedels da votar èn nias repartias glindesde seira, chegl tgi corresponda ad ena participaziun da 31 % digl suveran da Surses.

Sonda ha il Chor da donnas da Vaz envidà la populaziun a Lai en la sala da cultura da la scola. Quel ha inchantà l’auditori – el dretg senn dal pled – cun in program varià, agil ed emoziunal. Cumenzà ha il concert in zic fraid. L’auditori ha guardà sin dunnas zugliadas en giaccas e mantels, schlingias e chapetschas. Stericas e marvlas, sco sch’i fiss fradaglia sin tribuna. Alura ha la gruppa cumenzà a sa muventar. Las dunnas han pendì la vestgadira d’enviern sin la garderoba ed en sa posiziunadas en formaziun da chor, vestgidas cun chautschas e chamischas da jeans, t-shirts, singulas cun egliers da sulegl. Cun il dirigent Lukas Moos e la pianista Lucretia Bärtsch ha il Chor da donnas da Vaz beneventà l’auditori e rendì onur a la primavaira. El ha fatg quai cun la chanzun «Komm, holder Lenz» da Joseph Haydn, or da ses oratori «Die Jahreszeiten. Manaschi sin tribuna Malgrà che l’enviern è er impurtant per natira ed umans spetgan blers vess sin la primavaira. L’emprema chanzun ha fatg gust sin dapli. Quai ha il chor alura purschì generusamain. En tut han las dunnas chantà 16 chanzuns. Dentant betg simplamain en formaziun da chor. Mintga producziun è stada cumbinada cun ina scena u coreografia. Sco la pianista han er ils musicists Domenic Janett (clarinetta), Peter Just (accordeon) ed Alfred Blesi (contrabass) accumpagnà singuls tocs. Cun quels han las dunnas fatg musica e purschì in program per tut ils senns. L’auditori ha gì gust da guardar, tedlar e surstar. Empe dad ir da toc tar toc han ellas mussa purtrets e varià cun scenas che s’accordan cun la chanzun. Lucretia Bärtsch ha intunà al clavazin il «Look at the World» dal cumponist brit John Rutter, e las dunnas han chantà da las bellezzas da noss planet e ch’ins duai esser engraziaivel per tut la ritgezza da las stagiuns. Gist suenter han ils musicants intunà la melodia dal titel «Amiez la val», in dals puncts culminants da la saira. Il chor ha surpiglià la melodia l’emprim sulettamain cun chantinar «nunu». Suenter han singulas prelegì il text rumantsch da Donat Rischatsch. Lukas Moos ed era diversas chantaduras avevan tradì oravant il concert ch’i saja ina melodia commoventa che giaja profund. Uschia ha l’auditori resentì cura ch’il chor ha chantà las duas strofas ed il refrain. L’imni ruassaivel ed intim ha perschuadì, ils tuns da la musica han enramà quel. Figuras d'umbriva Il cumponist ed il poet èn stads preschents a la premaudiziun da questa chanzun rumantscha fatga aposta per il Chor da donnas da Vaz. Els hajan giudì fitg la producziun, han Donat Rischatsch e Gion Balzer Casanova sincerà a la PdS. Per resumar, qua anc il refrain commovent: Ad il cor sa levgia an quel mument Scu il semn cun ala purto dil veng. Il Foil Cotschen rischa quel sche a stad, geu sfons ainten la sarainadad, sarain, sarainadad. Igl è da sperar ch’il chor chantia anc bleras giadas questa declaraziun d’amur a la cuntrada da las Planoiras. Cun quai n’è il concert anc ditg betg stà a fin. I giess memia lunsch da numnar mintga singul tetel. Las dunnas han chantà e sgugialar durant ch’ellas han mess ensemen lenziels. Cun glisch e requisits han ellas mussà figuras d’umbriva cura che Domenic Janett ha intunà la populara «Fila Fila» cun arranschament da Peter Appenzeller. In maletg impressiunant cun tuns e suns. Ellas èn sesidas sin sutgas, ma adina insaco en moviment. Cun gust per il detagl, gestica e mimica han ellas preschentà la melodia «S’isch no nid lang, dass’grägelet het» da Susanne Würmli-Kollhopp. In marsch ed in valzer Da questa dirigenta e pedagoga da musica han las donnas da Vaz chantà anc intginas autras. Suenter il svelt marsch da la Svizra franzosa «La fanfare du printemps» hai midà abrupt tar la commoventa «Schönster Abestern». Alura puspè «Lai-la» in saut dals zagrenders. Tocs da levsenn e plaschair da la vita han midà cun melancolics. Adina puspei midadas, gruppas da solistas e coreografias cun effect. Sco quella cura che intginas dunnas èn idas sin las sutgas, autras han gidà da zugliar ellas en lungs lenziels uschia che mintgina pareva ina figura auta da Giacometti. En quest concert ha l’auditori gì gust da tedlar e guardar. Tar ina chanzun en las dunnas schizunt vegnidas giu da la tribuna ed han cumenzà in saut da lavina. Il chant frestg e fin, las scenas cun valzers, chanzuns popularas e baladas han trategnì. Quai ch’è natiralmain stà l’intent da questa scuntrada cun il Chor da donnas da Vaz. Il «manader da producziun» Lukas Moos ed ils musicists pon esser satisfatgs d’ina truppa feminina movibla en tuts reguards. Il clarinettist Domenic Janett è vegnì amez las chantaduras. Adina puspe hai dà midadas e moviment en las gruppas. Il dirigent Lukas Moos ha intunau cullas dunnas la canzun populara "Fila, fila". Ina dallas scenas, cun "statuas" da Giacometti Las chantaduras dal Chor da donnas Vaz mettan ensemen lenziels durant ch'ellas chantan. Gion Balzer Casanova, il cumponist, e Donat Rischatsch, il poet.

Cun la naschientscha survegn mintga persuna in prenum ed in num da famiglia. Dapertut ston ins alura, en il decurs da la vita, s’identifitgar. En Svizra datti anc in punct decisiv per verifitgar l’identitad: il lieu da burgais. Quel è inditg à en il pass cotschen e natiralmain en la charta d‘identitad. I dat blera glieud che n’ha mai s’interess à per sia «DNA» geneologica. Perquai il tip dad oz: Deditgai in mument a Vossas ragischs. Danunder deriva mia famiglia atgnamain? In exempel d’ina dumanda ch’ins pudess far: Dapi cura è mia famiglia Cagienard a Trun? U dapi cura datti la famiglia Padrun a Lavin? Danunder deriva la famiglia Stecher? U la famiglia Monsch? Per far questas retschertgas na stuais Vus betg far viadis en la chapitala e n‘er betg fixar in termin en il biro da stadi civil da Voss lieu. Lezs n’han per ordinari betg peda per respunder dumondas dals tscheps da famiglia. Perquai il tip confidenzial: Giai en la pagina www.staatsarchiv.gr.ch L’Archiv da stadi dal Grischun metta a disposiziun ina documentaziun speciala dalla perscruttaziun da famiglia. Tgi che cumenza a far las retschertgas da l’atgna famiglia, constatescha ch’i po esser captivant sco da leger in roman. Ina giada che Vus avais in zic experientscha, pudais Vus er daventar commember da l’Associaziun retica per la perscruttaziun da famiglia. Guardai er quella pagina: www.rvff.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

I dat in argument da killer per realisar parcs solars pli gronds: Avant che surbajegiar entiras surfatschas autalpinas, fissi pli prudent da metter si panels en ils vitgs! Vairamain, en ils vitgs svizzers dessi anc bler potenzial – cun surfatschas predestinadas per la producziun electrica. La dumonda è mo nua? – In collega da la FMR ha gia scrit avant 2 – 3 onns in tip en quest connex. Ma entant è la dumonda solara causa al Solarexpress vegnida anc pli virulenta: Nua pudess jau mez contribuir mia part a la midada energetica? I dat numerus tools online che gidan a dar respostas. Dus da quels tools vegnan perfin or da la cuschina da la Confederaziun, els èn vegnids realisads en coordinaziun da trais differents uffizis federals. Ils dus tools èn: «sonnendach.ch» e «sonnenfassade.ch». Sco ch’ils nums tradeschan, eruescha l’emprima pagina il potenzial fotovoltaic sin ils tetgs e l’auter vi da las fatschadas. Sin las duas plattafurmas po mintgina e mintgin eruir il potenzial solar tar l’atgna chasa. Igl è mo d’inditgar l’adressa exacta ed il vitg. E lura furneschan ils tools las datas correspundentas: quant adattada è l’atgna fatschada per installar panels, quant’energia produciss l’agen tetg, quant custass l’indriz etc. A maun dad ina carta vegn era visualisà tge auter tetg u tge autra fatschada che fiss anc adattada – p.ex. tar ils vischins! E gia sa tschenta la proxima dumonda: Pertge betg installar e gidar a finanziar in indriz solar sin il tetg vischin che fiss energeticamain bler pli ideal? – Insumma, quai fiss bain ina buna chaschun per ir a plaz in di tar il/la vischin/a e discutar la chaussa. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. La pagina "sonnendach.ch" visualisescha il potenzial sin tetgs en vitgs svizzers.