Er sainza la tor cotschna less Giovanni Netzer, igl intendant digl Origen Festival Cultural experimentar venavant e cattar lis adattos per las producziuns. La stad tgi vign stattan treis lis aint igl center digl program cultural: Gelgia, Mulegns e Riom. I seia betg ena casualitad tgi igl program dalla stad culturala ins preschainta ainten la tor ­cotschna sensom igl Pass digl Gelgia, ò detg Andrea Hämmerle, igl president dalla Pro Origen. La tor cotschna seia bagn davantada tar en’icona mundiala e tuttegna svanescha ella alla fegn d’avost, er schi blers pretendan anc adegna igl cuntrari, ò accentuo igl anteriour cunsiglier naziunal. Igl bietg marcant seia ­en’istorgia contemporana e chegl seia er dretg uscheia, ò detg Andrea Hämmerle. El ò er detg a caschung dalla conferenza da medias dad ier igl suandont: «Er sainza la tor davainta Origen betg tar en teater da vischnanca». Pacs lis cun ena schi bunga acustica Digl madem aveis è er Giovanni Netzer tgi less procurar igls proxims onns venavant pigl svilup dalla cultura ainten la regiun ed eir alla tschertga da novs lis per lascher davantar las producziuns tar ena veira aventura. A caschung digl cumgea dalla tor, la davos’emda, avant tg’ella vign demontada, vigna el pi concret chegl tgi pertotga igls lis noua tgi Origen ­segna aint igl futur per las producziuns ed er tge tgi succeda propi cun la tor cotschna. Igl proxims quatter meis seia impurtant da piglier adia digl object imposant e chegl cun cant, solt e musica tgi totgan er tigl bietg. Clau Scherrer, igl manader musical digl ­festival cultural, ò detg tgi Johannes Brahms vegia mess an notas cumposiziuns da belezza, melodias tgi seian scu fatgas per piglier cumgea dalla tor cotschna. El deplorescha fitg tgi chella ­vigna demontada. Per cantar seia ella stada en li ideal cun aveir en’acustica tg’ins catta darar. Da cantar ainten la tor seia fitg ampernevel, en deletg ed er pigl auditori seia bel da tadlar igl interpreto. Singular seia bagn tgi cun tadlar ins saptga magari betg gist da tge direcziun tgi igls tungs vignan. Gist chegl vigna sieir er a mantger agl auditori fidevel d’Origen, dei Clau Scherrer. Piglier per adegna adia dalla tor cotschna peglia igl Ensemble Origen alla fegn d’avost e chegl cun las grondas vespras digl grond cumponist Sergei Wassiljewitsch Rachmaninow. Clau Scherrer dei: «Ia ma legr gio ossa da pudeir diriger igl chor e chell’ovra grondiousa». Gist nov premieras da ballet Aint igl center dalla stad culturala stat eneda daple igl solt. Salto vign pero betg angal ainten la tor cotschna, mabagn er a Riom aint igl casti ed ainten la Clavadeira. Gist nov ­premieras da ballet dattigl durant la stad e per la coreografia segnan coreografs scu tranter oter Dustin Klein, Andrey Kaidanovsky e Robert Robinson, els treis tg’èn er stos preschaints ier sensom igl pass, ainten la tor ­cotschna. Agls Mulegns dattigl mintga de guidas ainten la Tgesa Alva ed aint igl hotel Liun. Chel duess darveir igl december las ­sias portas per giasts ed indigens. En veir spitachel davainta igl teater agl liber a Riom, igl teater «Arsa», noua tgi Giovanni Netzer ­inscenescha an maletg, pled, musica e cant l’arsa dalla vischnanca da Riom digl 1864. A mantger vign er betg la «laudes» cun cant gregorian la dumang bod ainten la baselgia da Mistail e la seira la «complet» ainten diversas baselgias digl Grischun central, dalla Nagiadegna e dalla Bergiaglia. Chegl tgi pertotga la tor digls Mulegns è la «ETH» siva d’aveir fatg midadas staticas, visualas e d’architectura, proximamaintg schi anavant tgi aint igl decurs digl aton vign scumanzo cun la stampa digls elemaints da betun. Da premaveira vignan chels alloura montos, schi tot vo tenor plan. Giovanni Netzer ò cleras visiuns pigl avigneir, er sainza la tor cotschna. Deplorescha fitg tgi la tor cotschna svanescha an quatter meis: Clau Scherrer.

Igl anviern passo vaia luvro scu gidanter ainten la tgamona Jenatsch dalla secziun Bernina digl Club Alpin Svizer (CAS). Ia az vi dar en’invista ainten la veta sen la tgamona. La tgamona Jentasch è situada a 2652 m sur mar aintadem la Val Bever. Ella porscha plazs per 73 persungas. Lò vignan igls alpinists sarvias da stad scu er d’anviern. La staschung d’anviern cozza pigl solit da mez favrer anfignen la fegn d’avregl tot tenor la situaziun da neiv. Da stad è la tgamona averta ed igls guardiatgamona servan lour giasts pigl solit davent digl mez fanadour anfignen igl otgover. Er durant la staschung bassa è’l avert igl refugi e porscha alloura plazs per diesch persungas tgi on la pussebladad da cuschinar sezzas. Cun sauna e schember Igls fittadigns Jill Lucas, uriunda Luxemburgesa, e Dani Sidler dalla campagna da Turitg, antschevan chesta stad gio lour tschintgavla staschung scu guardiatgamona. Cun gronda passiun ed angaschi benevaintan els lour giasts cun tratgas localas ed ena buntad turta da nouschs fatga an tgamona. Ed essend tgi la tgamona Jenatsch è situada igl pi ad ot da tot las tgamonas digl CAS aint igl Grischun, ins pò forsa perfign pretender tgi ella seia la turta da nouschs preparada igl pi ad ot, forsa perfign igl pi ad ot digl antier mond. Ma betg angal la turta da nouschs, mabagn er la purscheida dalla tgamona – ena sauna u tgombras da dus letgs, tavlagedas cumplettamaintg da lagn da schember – vala la pagna da far ena viseta alla tgamona. Las pussebladads da far turas èn vastas, cunzont d’anviern ins pò contanscher gist endesch muntognas da passa 3000 m s. m. scu turas digl de. Digl reminent, la tgamona è part dalla «Haute route grischuna» d’anviern e digl Berninatrek da stad. Cunzont da stad è la tgamona er accessibla fitg bagn per famiglias sur la Fuorcla d’Agnel, no digl pass digl Gelgia. La veta an tgamona La structura digl de an tgamona è savens sumigliainta: la dumang ègl da lavar bod per far ansolver per igls giasts. Siva tg’igls giasts èn ias sen lour tura, ansolva igl team communablamaintg e discutescha las lavours tgi on da neir fatgas durant igl de e tge tgi vigna cuschino per da tschagna. Digl reminent vaia uscheia er scuvert la tratga «Gratin Grischun», ena sort capuns averts tgi dattan betg tanta lavour da parager, ma tgi gostan stupent. Scu Grischun vaia anc mai gia santia da chella tratga dalla mia patria. Per tot chels tgi on gist tgappo fom scu en urs, Betty Bossi porscha en bung recept, tg’ins pò cattar gratuitamaintg ainten la reit. Siva ansolver antscheva la lavour, ensatgi nattegia la cuschigna, las tualettas e la steiva, durant tgi tschels fon se letgs a nattegian las tgombras. Cura tgi la tgamona è puspe sobra e pronta pigls proxims giasts, dattigl en café, da bel’ora sen lobgia cun vista vers la Fuorcla d’Agnel. Suandont vign antschet a cuschinar la tschagna e fatg pitschnas lavours da mantignamaint basignevlas. Er spalar la neiv totga tar las lavours digl gidanter sen ena tgamona, ma sch’ia sung sincer, vaia gia ainta mang chest anviern angal dus gedas ena pala, eneda per biagier en om da neiv. Siva giantar turnan igls amprems giasts plang a plang da lour turas ed igl è da cuschinar rösti u «paan­gesch», ena omletta tipica luxemburgesa, u tg’igl è perfign da scaldar la sauna per igls turists da wellness. Scu tgi totga per ena tgamona digl CAS, dattigl da tschagna ena gronda cuppa soppa, la tratga principala e dessert – cun fom nign tgi ò dad eir a letg. Siva la tschagna digls giasts, tschagna igl team, rumegia las meisas e lava giu la vaschela. Cura tgi tot las lavours èn fatgas, dattigl chi e lò anc ena gervosa da seira sontga e siva ègl ouras dad eir a cuz per esser pusso la proxima dumang. Las istorgias dalla meisa da cuschigna Per tot chels tgi on tgappo tschaffen da liger daple dalla veta an tgamona, porscha Jill en diari cugl nom «News vom Küchentisch» sen la pagina d’internet dalla tgamona, noua tgi ella descreiva igl mintgade sen la tgamona e rachinta er l’egna ni l’otra anecdota. Egna, dus belas istorgias lessa er rachintar a cò. Uscheia vainsa gia eneda en giast Taliang tgi è nia tot sulet cun gianellas no digl Gelgia. Essend sto dei sen veia, veva el ena tarmenta seid ed el ò bavia enqualtgi gervosa, anfignen tgi el veva igls tgavels en po anflos. Fatg stem da glez vainsa, perchegl tgi el ò scretg en detg roman aint igl codesch digls giasts, ma la sia scritgira è neida adegna mendra, uscheia tgi nous n’ischan betg ple stos bungs da liger la fegn. Ma el ò gia descretg la situaziun da neiv da lez de fitg bagn per engles: «I was swimming in the snow», translato vottigl deir tant scu «ia sung ma nudo ainten la neiv» e perchegl ègl er dad ancleir, tgi el ò gia seid. En oter de erigl en’ora sgarschevla ed ia sung gist sto led da pudeir star an tgamona e betg d’aveir da far ena tura. Igls giasts curaschous on risco dad eir oravant, pero siva ena bunga mes’oura tots tgi èn turnos, cunchegl tgi sbischiva da tschiel rot. Ma betg propi tots èn turnos, ena gruppa da quatter Scots è turnada pir var quatter ouras pi tard. Nous vagn gio gia antschet a far chitos, ma els èn antros ainten la tgamona cun en surreir gigantic, managiond, tgi chegl seia alloura sto en stupent de. Para tg’igls Scots èn disos en po daple vent tgi nous. I dess da rachintar anc bleras istorgias, ma ia na less betg amplaneir l’antiera Pagina da Surmeir, uscheia az metta a cor da dar chi e lò en tgit aint igl diari dalla tgamona Jenatsch. Scu ins vign sen l’ideia da luvrar sen ena tgamona? Siva d’esser sto diesch onns giu Turitg, vaia decidia da turnar puspe an patria. Cun aveir stibgia chemia ed economia all’universitad da Turitg, vaia betg gist tscharnia ena professiun, per la quala i dat bleras plazzas aint igl Grischun. Perchegl vaia ma decidia da far eneda ensatge digl tottafatg different e dad eir a luvrar sen ena tgamona. Chegl è stada ena stupenta experientscha ed ia ancuraschesch mintgign e mintgigna tgi ò chella caschung, dad eir a luvrar durant ena staschung sen ena tgamona. Plazzas da lavour ins pò cattar sen www.sentiero.ch. Per tot chels tgi on betg chella pussebladad rendigl da far ena viseta alla tgamona Jenatsch er scu giast, per galdeir igl pi bel tschiel steilia digl Grischun.

La bova da Brinzauls – numnadamaintg la part sur la vischnanca – sglischa adegna pi spert. Pigl mument ins stò chintar tg’igl sectour «Insla» vign anfignen da stad aval. Ad en inscunter an en rom «privat» cun abitantas ed abitants da mesemda passada ò igl cumegn d’Albula/Alvra oriento davart las fasas d’ena evacuaziun e raspundia dumondas digls pertutgias. Anc sa catta Brinzauls ainten la «fasa verda». La «Insla» – ena part dalla bova da Brinzauls tgi sa catta survart la vischnanca – ella è stada aint igl center medial las davosas emdas. La raschung è, tgi chel sectour sglischa siva da Pasca adegna pi spert. Uscheia tg’ins stò far chint tgi la «Insla» rompa giu sch’igl tempo sa chietescha betg puspe. Avant treis emdas – numnadamaintg aint igl bulletign d’infurmaziun digl cumegn d’Albula/Alvra digls 14-04-2023 – era inditgia tgi la «Insla» sglischa anfignen 25 m/onn. Christian Gartmann, pledader da medias digl cumegn d’Albula/Alvra dei ossa sen dumonda dalla FMR: «Igl tempo variescha fitg. Anc pi extrem ègl schi plova supplementarmaintg. Tot an tot sglischa la ­‹Insla› actualmaintg cun 40 m/onn.» Chinto per de èn chegl numnadamaintg radond 10 ­centimeters. «Adegna puspe pitschnas crudadas» Igl cumegn d’Albula/Alvra ò infurmo chesta gievgia a caschung d’en ulteriour bullettign d’infurmaziun tgi igl svilup actual inditgescha tg’ins stoptga far chint cun anfignen 1,9 milliuns cubics crappa tgi sglischa aval tranter l’an­tschatta stad anfignen da stad. Igl cumegn ò perchegl recumandia ad abitantas ed abitants da sa preparar per en’evacuaziun. Christian Gartmann: «Ea, igl è s’accentuo anc eneda. Schi sa sviluppescha betg anavos, e cun chegl na faschainsa deplorablamaintg betg chint igl mument, vignan parts u perfign l’antiera ‹Insla› aval. Chegl an egna dallas treis furmas: scu bova, an purziuns ni scu crudada da crappa.» Scu tg’igl cumegn infurmescha, ins na possa anfignen tigl mument tg’igl material sglischa aval betg deir, an tge furma e sveltezza tgi las massas da crappa vignan noagiu e tge territoris tgi fissan alloura pertutgias. Perchegl stò la vischnanca neir evacuada per muteivs da siertad an cass d’en evenimaint. Christian Gartmann renda attent, tgi la veia cantunala tranter Lantsch e Brinzauls seia anc adegna sarada per muteivs da siertad. «Per la veia cantunala è responsabel igl Uffezi da con­strucziun bassa. Nous fissan dantant surstos, schi chella niss puspe averta. Pigl mument vagn nous adegna puspe pitschnas crudadas tgi von magari er sur veia or.» En rom pi privat per far dumondas Ad en inscunter cugls abitants e las abitantas da Brinzauls ò igl cumegn d’Albula/Alvra oriento mesemda passada davart las fasas avant en eventual evenimaint tgi pò periclitar la vischnanca (varda box). Pinavant on igls pertutgias pudia far dumondas. Igl è sto en giaveisch dalla populaziun da Brinzauls da pudeir s’inscuntrar an en rom pi privat – exclus dallas medias e la publicitad. «Durant chel inscunter vainsa er dumando, schi chegl constetta uscheia. Davart dalla populaziun è nia detg, tg’els cattan da prancepi bung sch’ins fetscha tottas dus variantas: occurrenzas ­publicas e talas an en rom pi privat. Da prancepi constatainsa, tgi vign discurria e discuto pi avertamaintg ainten ena runda pi pitschna. Igl è tgapibel tg’ins sa sainta manc bagn da ­discorrer davart igls chintos an preschientscha da 200 persungas, microfon e camera. Per cumplettar la purscheida on igls abitants dantant er la pussebladad da telefonar alla hotline.» Siva digls 14 d’avregl 2023 tgira Jürg Marguth la hotline per pertutgias dalla bova da Brinzauls. Dumondas davart problems digl mintgade peglia el ancunter e las dat anavant agls posts spezialisos per rasponder a moda cumpetenta. El stat pero er a disposiziun per dumondas persunalas. Scu tg’igl cumegn infurmescha seia la vischnanca da Brinzauls populada pigl mument ed i n’exista actualmaintg nign prievel direct pigl territori abito. Brinzauls sa catta ainten la fasa verda. Igls responsabels digl cumegn discuteschan permanentamaintg la situaziun actuala cun igl sarvetsch da preavertimaint. Igl cumegn vigna infurmo immediatamaintg, sch’igl evenimaint cozza anc dus anfignen seis emdas. Alloura detta ella ancunaschaint la «fasa melna». I na possa dantant betg neir exclus tgi la «fasa melna» stoptga neir communitgia gio an pacs deis u pacas emdas. Sch’igl svilup cuntinuescha, è tenor igl cumegn d’Albula/Alvra da chintar cun ena crudada da prest dus milliuns meters cubics creppel anfignen da stad. Foto Keystone/Gian Ehrenzeller Las quatter fasas d’evacuaziun Fasa VERDA (oz): La vischnanca è populada. I n’exista nign prievel direct aint igl territori abito. Fasa MELNA : Ainfer dus anfignen seis emdas vign fatg chint cun evenimaint tgi pò periclitar la vischnanca da Brinzauls. Igl cumegn dat ancunaschaint la «fasa melna». Igls commembers digl stab directiv communal ston esser pronts da tot taimp per l’acziun. Las abitantas ed igls abitants ston sa preparar per l’evacuaziun. Fasa ORANGE : Ainfer egna anfignen treis emdas chint’ins cun en evenimaint tgi po periclitar la vischnanca da Brinzauls. Igl cumegn decida l’evacuaziun e la dat ancunaschaint immediatamaintg. I dat en’occurrenza d’infurmaziun publica. La vischnanca sto esser evacuada cumplagnamaintg ainfer treis deis a parteir dalla communicaziun dall’evacuaziun. Las veias d’access a Brinzauls vignan saradas. Schinavant tgi la situaziun da siertad lubescha, survignan abitantas ed ­abitants access durant igl de alla vischnanca. Fasa COTSCHNA : En evenimaint tgi po periclitar la vischnanca duess succeder proximamaintg. I vala en scumond total da passar Brinzauls. Las dus tgesas aint igl vest da Surava vignan evacuadas. E las axas da traffic per lung dall’Alvra (veia e veiadafier) e la veia cantunala Casti-Vasarauls vignan saradas ad interim. (cdm/fmr)

Per 4,7 milliuns francs vign igl center da reciclada a Tgazzas/Realta sano ed amplifitgia. Fatgas vignan chellas lavours tenor igls plans digl architect Marcel Liesch. Igl settember 2024 duess igl center neir surdo agl travagl. Gion Nutegn Stgier/FMR A Tgazzas/Realta ò gia li venderde passo l’amprema badigleida digl nov center da reciclada. Igl bietg tgi datescha digl 1970 è nia ainten igls onns ed igl implant sez corresponda betg ple allas preteisas dad oz, allas perscripziuns digl ambiaint, la funcziunalitad è er betg alla tecnica dad oz. Ardera betg ple an funcziun L’ardera per rusment tgi l’associaziun veva a Tgazzas/Realta è siva digl 1990 betg ple an funcziun. Igl 2020 ò igl uffezi da nateira ed ambiaint limito pigl center da reciclada la lubienscha da menaschi anfignen igl 2025. La suprastanza dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central è s’occupada siva digl 2020 cun la sanaziun ed amplificaziun digl bietg existent cun saveir tgi la lubientscha da manar igl travagl è limitada. Parsoura dall’associaziun è siva da 29 onns Christian Theus, igl anteriour president communal da Panadoz. Magnafa­tschenta è Silvio Kunfermann, da preschaint era mastral digl cumegn d’Andeer. All’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central appartignan 30 cumegns cun 39 700 abitants. Scu tgi igl president dalla federaziun da rusment ò detg ins vegia per chest onn en preventiv da vers 2,8 milliuns francs. La part finanziala digls 30 cumegns schea tar 2,6 milliuns francs. Chegl è la somma tgi igls 30 cumegns paian an en onn per dismetter igl rusment e dismetter igl rusment spezial e reciclar chel. 1400 tonnas rusment spezial per onn Mano vign igl center da reciclada a Tgazzas/Realta siva digl 2020 dalla firma Bossi&Nicca SA, tgi segna er pigl transport digl rusment ainten la regiun digl Plang, digl Grischun Central, dalla Val Schons, dalla Valragn e la regiun Alvra. A Tgazzas/Realta vign mano tot igl rusment spezial scu palpieri, cartung, plastic, lenna, vèder ed er apparats electrics. An en onn vignan sorteidas e transcargedas 1400 tonnas rusment spezial aint igl center da reciclada a Tgazzas/Realta. Davent da lò vo igl rusment spezial anavant, eneda tg’el è sortia, tar travagls spezialisos tgi segnan per la producziun da material. Igl glas vo per exaimpel alla Misapor SA a Surava tgi fò material d’isolar. Las 6000 tonnas rusment da mintga de digl antier Grischun Central vignan manadas dalla Bossi&Nicca SA cun sies quatter camiuns da rusment direct a Vaz Sot tar l’ardera. Architect è uriund da Brinzauls Sano ed amplifitgia vign igl nov center da reciclada a Tgazzas/Realta tenor igls plans digl architect Marcel Liesch cun sustign da sies team. Siva digl 1993 magna el a Coira en agen biro d’architectura e porscha lavour ad otg anfignen diesch persungas. Marcel Liesch e uriund da Brinzauls, ò fatg an sies li nateiv la scola primara ed a Casti la scola secundara. Sessour ò el fatg a Coira en amprendissadi d’architect e termino chel cun diplom federal. An Surmeir è l’egn u l’oter bietg perdetga da sia lavour. Uscheia ò el fatg pigl Origen Fe­stival Cultural igls plans pigl foyer digl casti da Riom, la tribuna pigls aspectatours e la stgela externa digl casti. A Surava èn nias consturias dus objects tenor la sia ideia, la scrinareia dall’Argo ed igl luvratori digl Uffezi da construcziun bassa. Nigns costs pigls 30 cumegns Igls costs da sanaziun ed amplificaziun digl center da reciclada a Tgazzas/Realta montan a 4,7 milliuns francs. Christian Theus dei: «Igls 30 cumegns tgi apparti-gnan all’associaziun on betg da sa par-ticipar finanzialmaintg all’investiziun.» La Bossi&Nicca SA, chella surpeglia er ena somma dall’investiziun. Davart digl mang public dereivan ca. 100 000 francs, dei Christian Theus. Cun spargner an 12 onns radond dus milliuns tigl transport digl rusment graztga agl contract cun la Bossi&Nicca SA saptga l’associaziun finanztgier sezza l’investiziun da 4,7 milliuns francs. Per la sanaziun ed amplificaziun digl nov bietg ins vegia ple u manc risguardo angal interpersas tgi sa cattan aint igl intschess dall’Associaziun d’utilisaziun da rusment Grischun Central, ò menziuno Christian Theus venderde. La gronda part vign construeida d’atschal Igl bietg sano vign ad aveir ena largezza da 32 meters ed ena lunghezza da 35 meters. «La gronda part vign construeida d’atschal ed er da betun», dei Marcel Liesch, igl architect. La halla per sorteir igl rusment è gronda ed averta, uscheia tgi igls camiuns on avonda spazi per eir ainten ella. Igl cumplex cumpeglia er ena halla per metter sot tetg igls containers digl rusment. I dat alloura er ena garascha pigls quatter camiuns. Biros man­tgan er betg, en tract da cumond dattigl, en local pigls ampluias e sa tgapescha dattigl er novas installaziuns sanitaras. Igl tetg è plat e vign construia d’ena tola speziala e scurveida cun ena rasada da gera. Segl tetg vign er montada en indrez solar per produtgier current. Durant igl taimp da construcziun è la reciclada digl rusment garanteida ed er averta per clients privats. Uscheia duess igl bietg vaseir or siva la sanaziun. Dattan en tgit aint igl plan digl nov center da reciclada, (da san.) Benno Bossi, Marcel Liesch, Christian Theus e Silvio Kunfermann.

An en onn dovra l’Uniun purila Alvra en nov president. La raschung è tgi igl parsoura actual Gion-Franzestg Schaniel sa reteira da chel uffezi.Da nov an suprastanza è nia eligia Armin Margreth. Igl 2024 dattigl puspe en’exposiziun da biestga districtuala. A Casti èn sa radunos da curt 30 pours per assister alla radunanza generala dall’Uniun purila Alvra. An sies pled da bavegna ò Gion-Franzestg Schaniel, igl president dall’uniun, tgi reunescha igls 160 pours da Surmeir detg: «Cugl davos onn dastgainsa esser cuntaints, igl è sto pussebel da manar tras tottas nossas occurrenzas». L’exposiziun da biestga districtuala a Savognin è stada en success cun esser exponeidas 130 vatgas e tremas ed 86 tgoras. L’organisaziun seia stada perfetga, dei Gion-Franzestg Schaniel. El ò angal catto bungs pleds per tot las persungas tg’on an ena moda u l’otra contribuia tgi l’occurrenza è reuscheida exemplaric. L’excursiun d’utschels ad Alvagni la stad 2022 ò attratg 90 interessos. Cuntaint è igl president dall’Uniun purila Alvra er cun la «Tundeida», tg’ò gia li all’antschatta d’otgover 2022 a Savognin, schi er cun ensatge pi pacs visitaders. La viseta digls bagns purils dallas famiglias Rafael Demarmels ed Andreas Stgier a Parsonz ò sviglia igl interess da 40 pours. Experientscha executiva Siva d’esser sto otg onns an suprastanza cun l’incarica d’actuar veva David Sigron inoltro la sia demissiun. El seia adegna sto fitg survatschevel, fitg angaschea ed er cunsciaint dalla sia lavour, ò menziuno Gion-Franzestg Schaniel. Chegl conferma er tgi David Sigron vegia tschartgea per el en successour e cun la persunga d’Armin Margreth er catto ella. Or digl mez dalla radunanza èn neidas fatgas nignas otras propostas pigl suprastant partent. Cun applaus è alloura Armin Margreth nia eligia scu successour da David Sigron. Igl nov suprastant dall’Uniun purila Alvra magna a Lain en bagn puril cun ena tratga da trer se animals, tgi von alloura puspe anavos tigls pours e proprietaris. Armin Margreth è en om cun blera experientscha cun esser sto 15 onns commember dalla suprastanza digl cumegn da Vaz. Gion-Franzestg Schaniel tg’è siva da tschintg onns president dall’uniun, ed avant sto nov onns suprastant dall’Uniun purila Alvra ò communitgia tgi an en onn sa reteira el scu parsoura. El ò supplitgia agls preschaints da far ponderaziuns per cattar ena nova persunga tgi stat avant all’uniun siva dalla radunanza generala 2024. Ainten la fasa da test Igl 2024 duessigl puspe dar en’exposiziun da biestga districtuala. Li ò chella aint igl meis da matg ed igl pi tgunsch a Lantsch. A Savognin ò li igls 7 d’otgover 2023 la «Tundeida» e chegl la 20avla ediziun. A mantger vign chella sonda er betg la degustaziun da caschiel cun premiaziun e chegl antras igls visitaders. Tema tar la radunanza generala dall’Uniun purila èn er stos ples projects tgi duessan promover igl svilup regiunal dall’agricultura, la collaboraziun e caschunar per daple creaziun da valour. Singuls projects èn gio sen bunga veia ed oters schizont ainten la fasa da test. La collaboraziun tranter la gastronomia e l’economia chegl tgi pertotga products regiunals duess neir intensivada. All’alp d’Alvagni duess ena caschareia movibla sviglier igl interess da giasts ed indigens. Dar duessigl an Val Alvra er ena mostareia ed a Salouf en travagl per elaboraziun da products agricols. Anc ainten la fasa iniziala è igl project d’en bietg ad Alvaschagn, noua tgi l’Uniun purila Alvra vess eventual la pussebladad da piglier a tschains localitads per elaborar tgern. Siva dalla radunanza generala è nia a pled Sandro Michael, igl magnagestiun dall’Uniun purila grischuna. El ò preschento igl project «Wolfwehr», en project tg’è gio realiso. Igl project è pitost en’acziun da solidaritad tranter igls pours, an cass schi animals vignan mazzos u scarpos digl louf. Vess chegl d’esser uscheia, alloura duessan igls pours sustigneir an plessas manieras l’egn l’oter. Seis uniuns purilas on gio introduia chella «defeisa digl louf» e tschintg ulteriouras èn vedlonder da realisar chella. La seira dalla radunanza generala a Casti ò en bel domber preschaints musso grond interess per chella acziun da solidaritad, uscheia tgi vign er ainten la regiun Alvra bagnprest a dar chella gruppa tgi sa nomna «defeisa digl louf». Igl suprastant partent, igl president dall’uniun ed igl nov supra­stant. (da san.) David Sigron, Gion-Franzestg Schaniel ed Armin Margreth.

La vischnanca da Brinzauls stò neir evacuada, la populaziun stò bandunar la vischnanca anfignen venderde seira. All’infurmaziun alla populaziun da marde seira a Casti è nia infurmo tgi cantun e cumegn mettan a disposiziun totalmaintg 700 000 francs ageid direct per la populaziun. Pinavant on pertutgias pudia far dumondas urgentas. «Dumang fissa eida uscheia ni uscheia», dei Elisabeth Arpagaus aint igl pierta dalla tgesa da scola a Casti. La donna dad 85 onns è abitanta da Brinzauls. Anc avant pacs deis na saveva ella betg anc noua tgi ella geia a star schi Brinzauls vess da neir evacuo (varda pagina 7). En’anterioura collega la vegia ossa telefono ed offeria ena pitschna abitaziun ainten la sia tgesa a Casti. «Tgi geia ossa da tala maniera schi spert anavant vainsa er betg chinto. Nous ischan bagn anc aint igl scenario, pero aint igl scenario igl pi spert», ò detg igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, Daniel Albertin, e randia attent alla evacuaziun digls abitants da Brinzauls tgi stò succeder anfignen chest venderde seira (varda pagina 3 e 4). En mez milliun ageid immediat Cameras, microfons e passa ena tozza schurna­lists: igl interess medial è sto schi grond scu strousch eneda durant las davosas dodesch infurmaziuns alla populaziun da Brinzauls. E betg manc tgi treis represchentants dalla regenza grischuna èn nias marde seira a curta vista a Casti per exprimer lour sustign alla populaziun da Brinzauls: Carmelia Maissen, Martin Bühler e Peter Peyer. La raschung: igl cumegn d’Albula/Alvra ò infurmo la populaziun davart l’evacuaziun planisada. A caschung dall’infurmaziun ò cunsiglier guvernativ Martin Bühler annunztgia agls radond 200 preschaints, tgi la regenza vegia delibero marde avantmezde ena somma da 500 000 francs pigl ageid immediat. I geia an amprema lengia per neir cun tot las per­sungas or dalla vischnanca e cattar en sottetg. Ulteriouras dumondas finanzialas ins possa sclareir an en proxim pass. Per exaimpel ins less er sustigneir igls pours tar sperditas, ena schliaziun concreta ins saptga dantant betg anc preschentar. Vetiers vignan, tenor igl mastral Daniel ­Albertin, ulteriours 200 000 francs tg’igl cumegn d’Albula/Alvra ò concedia. Pinavant on las autoritads procuro per en conto da donaziuns per tot chels tgi lessan gidar. «Ins vo betg sainza Brinzauls a letg ed ins leva betg sainza Brinzauls», ò detg Daniel Albertin sen la dumonda, quant pasanta tgi la situaziun seia per el persunalmaintg scu mastral. 38 abitaziuns per metter a disposiziun Ma cattan tots en albiert anfignen venderde? «Ia sa betg deir schi tots on en sottetg», ò detg Daniel Albertin siva dall’infurmaziun publica anvers la FMR. «Anfignen ossa vainsa survagnia 38 abitaziuns per metter a disposiziun, da chellas èn radond 30 segl manevel.» El suppona, tgi tscherts vegian vurdo privat e tgi detta aint igl decurs digls proxims deis anc ulteriouras abitaziuns. Perfign digl Tessin ins vegia survagnia offeria en’abitaziun. Runda da dumondas emoziunala «La muntogna speida la sia crappa cura tg’ella less. Tge capeta, schi vo pi dei anfignen tgi vign aval?», ò lia saveir en om or digl public. En oter ò fatg ranfatschas alla regenza, igls 700 000 francs tanschan betg manc tgi treis deis. En terz ò admunia, tgi la sieranza da bietgs na vegia nign’ureglia averta per la populaziun. – Siva dallas infurmaziuns uffizialas on preschaintas e preschaints gia la pussebladad da far dumondas. E da chella è er neida fatg adiever frequaintamaintg, ena runda tg’ò er sviglia emoziuns. Pero er dumondas digl mintgade èn neidas fatgas: «Tge capeta cun la distribuziun dalla posta?» Siva dalla part uffiziala on abitantas ed abitants gia la caschung da far dumondas exclus dallas medias, chegl an connex cun dumondas da tschartger abitaziun, sieranza e ­sustign psicologic. Per tot las dumondas las pi frequentadas ò igl cumegn elaboro pinavant en documaint tgi pò neir consulto online. Tot tenor er evacuaziun acuta «Igl n’è betg stada ena decisiun simpla glindesde, ella è dantant stada tratga spertamaintg e sainza discussiun ainten la gruppa da geologs», ò detg Stefan Schneider, manader digl sarvetsch da preavertimaint, e randia attent alla decisiun da decretar l’evacuaziun da Brinzauls. El ò infurmo a Casti davart la situaziun geologica actuala: la «Insla» s’accelerescha veapi fitg, sglischa dus anfignen treis gedas schi spert scu anc all’antschatta avregl 2023. «Schi la situaziun vess da neir​ nunspitgeidamaintg anc mendra avant igl venderde, dessigl ena evacuaziun acuta tgi niss decretada sur igl sistem dallas sirenas d’alarm», uscheia Stefan Schneider. Ed acut monta: immediat. Survigilaziun da video «Aint igl center stat la siertad da persungas ed animals», Pascal Porchet, manader digl Uffezi da militer e da protecziun civila ò ­declaro agls preschaints, cura e scu tg’igl access alla vischnanca seia organiso pigls abitants. Numnadamaintg survigilescha la protecziun civila via checkpoints a Crappa Naira sot Alvagni igl sulet access per Brinzauls. Pinavant vigna la vischnanca da Brinzauls survigilada per video per impedeir splundragedas. «E da notg, vign survigilo cun cameras termicas?», ò lia saveir en om aint igl public. Ord muteivs tactics n’ò Pascal Porchet betg lia infurmar pi concret davart la survigilaziun. «Gist lascher anc en po veta» Tottaneneda fògl prescha per las radond 80 abitantas ed abitants da Brinzauls. Ma quant gronda è’la propi stada la «surpresa» dall’evacuaziun? «La gronda surpresa è stada venderde cura tg’è mido sen la fasa melna. Ossa ins è gio sa do giu cun chegl tgi vigna schinavant», ò detg Gian Liesch tg’è er sto preschaint a Casti. Igl pour da Brinzauls na so dantant betg far schi simpel igl fagot. El ­magna en bagn puril cun biestga grossa a Brinzauls. E chella resta anc a Brinzauls, pir durant la fasa «cotschna» vign chella manada davent ainten l’arena a Tgazzas. Fissigl betg pi simpel dad eir immediat? «Gist en po veta stonigl er anc lascher a nous. Sch’ans ­peglian er anc la biestga vainsa navot ple. Piglier chellas or da chegl tg’èn disadas, chegl è betg bung per ellas», uscheia Gian Liesch. «Galareia an mintga cass en success» E la galareia da drenascha tg’è planisada, ­vign chella ossa forsa mengia tard? «Na, ia crei betg tgi chella vigna mengia tard. Ella ò gio ossa en grond success, la vischnanca sglischa pi plang, chegl mossan las misiraziuns. Nous vagn pigl mument simplamaintg chella «Insla» tgi fò chitos. Schi nign damai da biagier or la galareia da sondagi an ena galareia da drenascha schi cartainsa tgi chella vegia er ena tscherta influenza sen la muntogna e tgi vignans forsa er anc da frenar chella en po», ò managea Daniel Albertin. «I vign vurdo bagn» «Chella infurmaziun è stada bunga. I vign vurdo bagn ed i vign oriento. Gl’è nign tgi s’ampo dalla situaziun», uscheia igl facit dall’abitanta Elisabeth Arpagaus. Pigl mument geia ella a star a Casti ainten l’abitaziun offereida dall’anterioura collega. «La vista è naturalmaintg betg scu a Brinzauls», dei ella cun en reir. Pero ella chinta da pudeir turnar puspe aint igl sies datgesa a Brinzauls. Clara Farrér-Pazeller da Surava discorra cugl mastral Daniel Albertin siva dall’infurmaziun per la populaziun da Brinzauls. Elisabeth Arpagaus (dretg) aint igl raschieni cun abitantas ed abitants da Brinzauls all’infurmaziun per la populaziun da marde passo.

Bluesrock cun elemaints da hip hop – chegl è en’atgna cumbinaziun, exact scu la cantadoura tgi definescha igl sies stil da musica scu tal: Carmen Cresta (32). Carscheida se an Val Alvra an ravogl tudestg canta el tudestg e rumantsch. Sonda passada ò ella registro igl sies terz album a caschung d’en concert live. Aint igl discurs cun la FMR ò la «rockista» discurria davart igls ulteriours 11 concerts ed igl stadi da «hipnosa» durant igl screiver canzungs. «Ans divertin e ballaina, sco scha füssan our d’chadaina» – canta Carmen Cresta. Sch’ella vo sen tribuna, para ella propi da «sa diverteir ed esser ord cadagna» – la musicista tg’è ­carscheida se an Val Alvra. Ella sunga ­ghitarra, canta, solta e festivescha igl «groove» dallas sias canzungs. Cantar canta ella tant ­canzungs rumantschas scu er tudestgas. Tadlond ­canzungs scu «Chapella» ni «Giat da rock» ins fò dantant stem: Carmen Cresta (32) na canta betg surmiran, mabagn vallader. «La gliout less igl truclet» Ella na vigna betg messa gugent aint igl ­truclet, tradescha la rockista aint igl discurs cun la FMR. Schibagn tgi «rockista» n’è betg propi l’expressiun correcta per Carmen ­Cresta. «La gliout less adegna igl truclet, ­perchegl igls dunga chel truclet», dei ella cun en reir. Chegl seia pero pitost «promo-talk». «Ia raspond mintgamai tg’ia canta bluesrock cun ­elemaints da hip hop. Tranteraint cant ia pero er balladas ni canzungs da rock’n’roll. Ia preferesch da prancepi concerts variias.» En concert variia ò la donna da 32 onns do la fegn d’emda passada ainten la Beni’s ­Backroad Beiz a Segl, an Tumliastga. Igl è egn da 12 concerts tg’èn planisos anfignen igl onn 2024. Igl concert ainten la bar cun stil ­american è sto en concert en po pi spezial: «Carmen Cresta live» ò nom igl album tgi duess nescher or dallas registraziuns digl concert da sonda passada. Igl album duess cumpareir igl onn 2024, tant an furma d’album scu er sen las plattafurmas digitalas scu ­Spotify. «El cuntigna 10 canzungs, la plepart dad ellas èn novas, vot deir betg anc registradas.» Igl Openair Son Giagl è la fegnameira 12 concerts pigls proxims meis, ainten ­l’antiera Svizra: «Ossa marschigl», dei ­Carmen Cresta randond attent tg’ella seia perchegl er leda da luvrar angal 60 % scu assistenta medicinala. Igls ulteriours 40 % digl sies taimp seian reservos per la musica: screiver canzungs, igl «management e ­booking» e sa tgapescha igls concerts. Chels dat ella scu solo, an duett, trio ni cun band, tot tenor giaveisch digl organisatour. Carmen Cresta è la sia atgna managera, fò tot sez. «Chegl dat en pensum cumplagn», dei ella. E pertga «marschigl» ossa? Chegl seian ples factours. Ella fetscha pero blera «promotion», seia fitg activa sen medias socialas scu instagram, facebook ni tik tok, vegia perfign fatg en curs da promoziun per tgi las medias vegian gost da far intervistas cun ella. Da veiver 100 % dalla musica seia an Svizra fitg grev, manegia Carmen Cresta. La sia gronda fegnameira è damai betg igl quantum mabagn tot en oter: «Igl Openair Son Giagl. Ia na sa betg, quant biro tg’ia va da far per neir sen chella tribuna.» E veiver cumplettamaintg dalla musica? «Da prancepi fissigl flot sch’ia pudess far mez e mez, 50 % musica, 50 % assistenta medicinala. Digl reminent vagn nous en’atgna tgesa ed ena hipoteca tgi sa paia betg da sasez», tradescha ella. Amprandia rumantsch a Zernez Schi Carmen Cresta discorra da «nous», ­alloura manegia ella la sia partenaria Ladina ed ella. Las dus donnas veivan aint igl cantun Argovia, noua tg’ellas on cumpro ena tgesa ad Oberrohrdorf, ena vischnanca cun ­radond 4000 abitants, damanevel da Baden, noua tgi Carmen Cresta lavoura. Aint igl sies schler è la musicista s’installada, lò neschan las sias canzungs. «Alloura sunga en po la ghitarra, ensacuras suonda en schinumno riff, chel ­repet e repet ia anfignen tg’ia sung ainten ena sort hipnosa. Uscheia nescha la melodia ed alloura screiva igl text, tg’è digl reminent igl pi grev per me.» «Carmen Cresta live» è igl terz DC dalla ­donna da 32 onns tgi cumpara. Igl sies debut ò ella do cugl album «Aurora» igl onn 2019, e chegl scu. Igl DC è sto sen plaz 16 dalla parada da hits svizzers d’albums. Suandada è la EP «Blueskatz» igl onn 2021. Ella rachinta, tg’ella less exprimer ensatge cun las sias canzungs e betg simplamaintg cantar da «belas flours, lais e muntognas». Or dalla sia hipnosa resortan tant canzungs tudestgas scu er rumantschas. «Igl mies lungatg matern è schon tudestg. Ma ia va amprandia rumantsch e sa, quant impurtant tg’igl è da promover e mantigneir igl ­rumantsch. Pigls texts rumantschs dovr ia magari en po ageid digl mies bassist Stefan Luzi, el geida cun la grammatica. Ma igl è ‹sul cool› da cantar rumantsch, igls blers vocals, chegl è bler pi melodic.» Amprandia vallader ò Carmen Cresta durant igl sies taimp a ­Zernez, noua tg’ella ò fatg igl amprendissadi. «Ia va santia totta de rumantsch, cun luvrar ed ainten la musica da Zernez noua tg’ia va suno la tuba, alloura vogl fitg spert. En pêr sbagls dattigl dantant schon anc.» Svilup er ainten la Val Alvra Peda per oter n’ò Carmen Cresta strousch, igl management seia fitg intensiv. Tranteraint meida ella digl sies pitschen studio musical aint igl sies schler ainten tschella part digl schler noua tg’ella ò andrizzo en pitschen ­fitness. «Musica è per me tot, igl è chel fi. ­Musica fatsch ia an amprema lengia per eir sen tribuna, gio scu mattatscha vaia do ­concerts cun sunar la trumbetta. Ia poss dar energeia agl public e la survign er puspe ­anavos digl public, muments unics.» Digl ­reminent preferescha ella dad esser sen ­tribuna cun l’antiera band: «Ena gronda ­tribuna e rock’n’roll», dei ella cun en reir. Turnar ainten la Val Alvra na seia per ella nign tema. Er sch’ella viseta regularmaintg igl bab tgi stat anc a Surava. «Igl è fitg bel, e la famiglia è er fitg impurtanta. Ma nous vagn ossa la ­nossa atgna tgesa giu la Bassa, digl reminent dattigl strousch lavour ed er las pussebladads per cumprar aint èn fitg limitadas», chegl ­seia igl muteiv principal. E las retignientschas ­causa dalla sia relaziun cun ena donna? ­«Durant igl mies coming-out avant 15 onns niva bagn discurria, ossa n’ègl per cletg nign tema ple. Igl svilup positiv è er resantibel an Val Alvra, davart chegl sunga fitg cuntainta.» Gugent s’angaschess ella pi intensivamaintg per la scena da LGBTQ, tradescha Carmen Cresta, ma igl taimp mantga. Ella integrescha igl tema pero en tant ainten las sias canzungs, uscheia ò ella er scretg la canzung d’amour «So wia du bisch» per sia cumarata. Segl album live ègl da spitgier anc en mument. Carmen Cresta tradescha pero tgi pigl de ­dalla mamma vegia ella deditgia ena canzung a sia mamma, tg’ella viseta savens a Zezras. Proxim venderde cumpara igl nov videoclip ­«Mini Mamma» – punctualmaintg pigl de ­dalla mamma. a ghitarra è igl instrumaint principal cun igl qual Carmen Cresta cumpona resp. screiva las sias canzungs. Carmen Cresta durant igl concert e las registraziuns pigl sies terz album: «Carmen ­Cresta live».

Numerous telefons e messadis cun gratulaziuns ò Damian Cadotsch da Savognin retschet siva digl 1. da matg. La raschung: el ò gudagnea 30 000 francs. Cletg extraordinari per Damian Cadotsch da Savognin igl 1. da matg 2023. Alla fegn ­dall’emissiun da quiz «1 gegen 100» da SRF è cumparia en trav cugl sies nom e la sia ­schlatta ainten la televisiun. La raschung persiva è tgi igl inschignier forestal ò ­gudagnea 30 000 francs cun en singul telefon. Tar mintga emissiun on igls aspectatours la pussebladad da gudagner ena somma da 5000 francs anfignen 30 000 francs, tot tenor annunztga d’Angélique Beldner, siva digl schaner 2020 la moderatoura dall’emissiun. Anfignen curt avant la fegn digl quiz ò mintga aspectatour la pussebladad da telefonar u visar igl sies nom e la schlatta per internet per gudagner la somma annunztgeida. Fatg viva pigl grond cletg La nomra 0901 544 311 ò damai purto cletg a Damian Cadotsch cun esser el ensatge siva las 21.00 la persunga furtinada tgi ò gudagnea igls 30 000 francs. El dei igl suandont: «Ia va mianc vasia tg’igl mies nom è nia annunztgia cun gist esser aint igl bogn». Sia partenaria Tanja Koch, vegia er betg gist reagea dalunga e gia da spular anavos l’emissiun per propi esser persvadeida digl cletg dad el, dei ­Damian Cadotsch. Curt siva la fegn ­dall’emissiun vegia el gia en telefon siva l’oter e retschet numerousas gratulaziuns per «Whats­App». Ensatge ò Damian Cadotsch er anc detg: «Sa tgapescha tgi vagn anc fatg viva e bavia ena clocca vegn chella seira er sch’era previa dad eir pi bod a letg». A Savognin ed er dapertot noua tg’el antopa persungas ancunaschaintas retscheva el gratulaziuns an en cuntign. Marde vegia la redacziun dall’emissiun «1 gegen 100» alloura s’annunztgia per confirmar igl sies gudogn, ò menziuno ­Damian Cadotsch. Bel seia tgi bleras ­persungas vegian gia plascheir digl sies grond cletg. Vurdo ­l’emissiun on, tenor SRF, 419 000 aspectatouras ed aspectatours. Quantas persungas tgi vegian telefono (per telefon 1.20 francs) seia betg public, dei la redacziun dall’emissiun sen dumonda dalla FMR. SRF emetta «1 gegen 100» siva ­dall’antschatta da settember 2008. Damian Cadotsch ò gudagnea ena bela somma tar la concurrenza digls aspectatours dall’emissiun «1 gegen 100».

La suprastanza communala da Lantsch ò ­eligia Roman Hollenstein scu nov scrivant communal. Igl om cun annada 1963 aintra igl 1. da fanadour 2023 an uffezi, ègl nom ainten ena communicaziun allas medias. El dispona d’ena practica da ples onns e vegia ­ancunaschientschas fundadas scu canzlist communal ainten administraziuns pi ­pitschnas. Uscheia ò el luvro blers onns scu canzlist communal a Maladers ed igl davos a Berlingen aint igl cantun Turgovia. Roman Hollenstein è marido e veiva a Rodels. (cdm/fmr)

A moda e maniera visibla vign celebro ainten la baselgia da Son Peder a Mistail igls 13 da matg 2023 igl mond sonor digls taimps ­passos. En orgel da passa 400 onns tg’è nia reconstruia, aintra an funcziun. La construeidra d’orgels Ricarda Müller ò construia igl instrumaint spezial. I sa tracta d’en schinumno orgel da processiun. Chegl èn orgels pitschens tgi on pudia neir ­transportos e tgi nivan duvros ainten ­baselgias e clostras per festas liturgicas. Ins ò pudia deponer els an differentas staziuns e sunar els per accumpagner las parts dalla messa e las canzungs. Igl orgel reconstruia pò neir piglia a fit per concerts, festivals u simposis da musica ­viglia. (cdm/fmr) La festa digl orgel ò li igls 13 da matg 2023 allas 14.00 ainten la baselgia da Mistail.

Ena tradiziun da 357 onns è la festa Sontga Crousch a Savognin. Tar la festa ecclesiastica totga betg ­angal la messa festiva cun cant, musica e processiun, mabagn èn las ­57 ­pluntanadas la noda ­­dall’amprema dumengia da matg. Er an Surmeir ins cunascheva u ins canoscha anc oz an singulas vischnancas festas ­ecclesiasticas tg’èn d’attribueir angal a chel li. Tar egna da chellas totga gio siva digl onn 1666 la festa Sontga Crousch a Savognin. Adegna l’amprema dumengia da matg A Savognin ò la festa Sontga Crousch prest tanta muntada scu igls gronds firos ecclesiastics Nadal, Pasca e Tschuntgesmas. La ­raschung tgi Savognin ò mantignia siva digls 3 da matg 1666 la tradiziun dalla Sontga Crousch è tgi chel onn e chel de ò igl uestg da Coira Ulrich VI. de Mont attesto l’autenticitad dallas reliquias dalla Sontga Crousch tgi sa cattavan gio da lez taimp ainten la baselgia da Nossadonna a Savognin. A madem ­mument ò igl uestg er ordino agls parochians da Savognin da far mintg’onn igls 3 da matg ena messa cun processiun e chegl cun la ­Sontga Crousch. Er 357 onns pi tard vign ­chegl anc fatg, schi er betg ple cun tanta glorgia, ma tuttegna cun onour e respect. Igls 3 da matg è gio pi dei betg ple firo a Savognin, festivada vign la Sontga Crousch persiva l’amprema dumengia da matg. La «Messa dalla Bina» totga vetiers La «Messa dalla Bina», uriund la «Missa ­tertia an Es Dur» per orgel e quatter vouschs, ò Joanni Hermano Berghoff mess an notas. Chella è neida cantada l’amprema geda a ­Savognin igl 1849, chel onn tg’igl chor viril è nia fundo. Avant 174 onns ò l’amprema ­dirigenta, Sabina Escher de Latour, vasia ­bagnspert l’abilitad digls cantadours da ­Savognin, uscheia tgi l’amprema gronda ovra tg’els on exercito e canto è stada la «Missa tertia an Es Dur». Per chels da Savognin è ­siva da lò chegl la «Messa dalla Bina». Blers onns ò igl chor betg ple canto chella gronda ovra anfignen cura tgi Gion Duno Simeon barmeir e cunzont Rudi Netzer, on laschea reveiver la «Messa dalla Bina», en’ovra plagn armuneia, gea perfign romantica, schi betg gist populara. Chella messa canta igl Chor ­viril baselgia Savognin angal dalla festa ­Sontga Crousch, schiglio mai durant igl onn. Dumengia passada è igl Chor viril baselgia Savognin nia accumpagnea, scu savens, da Jürg Wasescha agl orgel. Siva dalla messa ò gia li la processiun e chegl a La Nars, ena ­processiun scu ancunaschaint da ­Sontgiglcrest, cun crouschs, bandieras, ­gliternas, igl baldachign, sontgs e sa tgapescha er la Sontga Crousch. Durant la processiun sunga alloura la Musica instrumentala Savognin igl «marsch dalla processiun» e chegl è er sto dumengia passada uscheia. Davent dalla dumang allas 06.00 anfignen allas 16.00 An onour dalla Sontga Crousch vign betg ­celebro angal ena messa festiva, na er ­oravant è activa ena gruppa da tschintg minaders. Chegl gio la dumang allas 06.00 cun annunztgier la festa dalla Sontga Crousch cun ­quatter gedas treis pluntanadas. Fatg adiever pigl pluntanem vign da murters, indrezs da fier an differentas grondezzas e furmas. Chels vignan amplanias cun polvra neira e cun ­razgem. Alloura vign fatga ena corda da ­minar cun polvra neira tgi vign alloura ­anvidada. Cun intervals cozza igl pluntanem anfignen las 16.00, cura tg’igls 12 colps ­annunztgan siva rusari la fegn dalla gronda festa Sontga Crousch. 57 colps totgan tar la gronda festa, colps tgi plaian a Savognin betg a mintgign, on dantant lour legitimaziun schi betg er en’obligaziun. Igls tschintg minaders: (da san.) Fabio Luzio, Mauro Guetg, Mitgel Arpagaus, Rico Arpagaus e Gian Luca Guetg. La processiun dalla festa Sontga Crousch ò gronda tradiziun a Savognin.

Las dus rundas da qualificaziun dalla ­concurrenza da teir grischuna da gruppas èn a fegn. Cotras èn ancunaschaintas las ­gruppas tg’èn sa qualifitgeidas pigl final da sonda proxima agl Rossboden a Coira. ­Tranter las 65 gruppas, an treis categorias, sa cattan er quatter gruppas da Surmeir. Uniun da teir Surses scu surpresa Igl final cantunal digl teir da gruppas è ­adegna ena culminaziun dalla staschung da teir. Tar chel vogl betg angal per davantar campiun grischun, mabagn er per sa qualifitgier per l’amprema da treis rundas ­naziunalas. Las dus prerundas cantunalas on las gruppas dallas uniuns da teir dastgea ­sagettar aint igl agen stand da teir, igl final onigl da trer a Coira agl Rossboden. Cò ­scumainza tot da nov, cun betg chintar igl ­resultat dallas dus rundas da qualificaziun. Ainten la categoria A, noua tgi vign sagetto cun l’arma da sport èn sa qualifitgeidas cun ena gruppa digls Tiradours da sport Alvra e cun ena gruppa dall’Uniun da teir Surses dus gruppas surmiranas. Tgi la gruppa dalla Val Alvra è dalla parteida agl final grischun da sonda passada è nigna surpresa, ella ò schizont gudagnea igl 2016 igl final e davantada igl onn sessour vicecampiunessa grischuna ainten la categoria cun l’arma da standard. Ena surpresa è persiva tgi la gruppa ­dall’Uniun da teir Surses è sa qualifitgeida pigl final grischun da gruppas da sonda proxima ainten la categoria A. Er ena gronda surpresa è tgi la gruppa cun tschintg ­tiradours da Surses ò concludia las dus rundas da ­qualificaziun sen plaz tschintg da total 32 gruppas, ainten la categoria D arma 57/03. Uscheia ò ella schanzas da contanscher ­l’amprema runda svizra schinavant tg’igl ­resultat constat. La concurrenza è dantant fitg gronda cun Rothenbrunnen, la gruppa tg’è davantada ples gedas campiunessa ­grischuna e campiunessa svizra. Cun chella gruppa teira er Silvia Plaz, tg’è da preschaint egna dallas miglras tiradouras an Svizra. ­Tumegl, ­Bergiaglia e Sent totgan er tar las ­fermas ­gruppas ainten la categoria D. ­Castrisch è la gruppa favorita ainten la categoria E, arma da militer. Dalla parteida aint igl final da chella categoria è er ena gruppa digls Tiradours da sport ­Alvra, da Surses dantant betg. (fmr/gns) Silvia Plaz ò tratg cun Rothenbrunnen ainten la sagonda runda da qualificaziun 148 puncts da 150 puncts pussebels.

Pigl giubileum da 25 onns dall’uniun on igls allevatours da tgoras da Surses organiso en’exposiziun a Savognin. Agl public èn neidas preschentadas dumengia passada en bel domber da tgoras e chegl animals da ples razzas. La bilantscha è positiva. I dat er anc an Surses pours tg’on tgoras ­ainten lour uigls e tg’èn er cun gronda ­passiun allevatours da tgoras. Chegl conferma er tgi dat gio 25 onns l’Uniun per la tratga da tgoras Surses. Chella è neida fundada per reuneir igls pours da Surses cun ena tratga da tgoras e per promover igl contact tranter chels. ­Amprema presidenta è stada Marlies Poltera da Rona. Sessour è sto per varsaquants onns sies fegl Philipp Poltera agl timung ­dall’uniun. Actualmaintg presidiescha Mario Devonas da Salouf l’uniun. Cun el an suprastanza èn anc Dino Balestra da Savognin e Franziska Farrér da Mon. Igl president, Dino Balestra e Sandra Battaglia da Salouf èn er stos responsabels per l’organisaziun dall’exposiziun da tgoras da dumengia passada a Savognin. Actualmaintg ò l’Uniun per la tratga da ­tgoras Surses diesch commembers activs, cun pi pacas u pi bleras tgoras. Puncto e taxo angal igls ansouls Exponeidas eran radond 70 tgoras ed ena ­bela rotscha ansouls. Gist chels on attratg la simpateia digls aspectatours, dantant er las tgoras da ples razzas. Chellas èn neidas da tschintg bagns purils cun lour pours tg’èn sa decidias da sa participar all’exposiziun. Ad ena punctaziun e taxaziun dallas tgoras è nia renunztgia. Persiva ò igl expert Carli ­Cathomas da Breil vurdo pi stagn segls ansouls per erueir igl «bel digls bels ansouls». Gudagnea la concurrenza ò alloura igl ansoul «Princesse» da Dino Balestra, en ansoul tg’è naschia igl december 2022. Igls criteris per la taxaziun da tgoras ed ansouls èn scu tar exposiziuns da biestga ple u manc igls ­madems. Taxo vign cun vurdar format, ­cumparsa, fundamaint, eiver, tettas e schi tgora u ansoul correspondan agl tratg ­specific dalla razza. Schizont tgoras africanas La raschung tgi l’occurrenza ò gia li la ­dumengia è tgi igls allevatours da tgoras da Surses on lia neir pi manevel alla populaziun ed er a giasts cun exponer lour animals. Dino Balestra dei: «Nous ischan cuntaints cun l’exposiziun. Chella ò sviglia igl interess da vigl e gioven». Igl pour da Savognin dei tgi ­seia previa da cuntinuar an chella furma cun l’exposiziun. Vegia pero li l’exposiziun da biestga districtuala alloura ins renunztga all’atgna exposiziun da tgoras e seia dalla parteida a chella. Cun esser bler public segl plaz d’exposiziun on las tgoras gia bler da vurdar, marvegliousas scu tg’ellas èn. ­L’exposiziun ò testifitgia tg’igls allevatours da tgoras da Surses on belas tgoras, animals da qualitad e cunzont da ples razzas ainten lour uigls. La gronda part dallas tgoras ­exponeidas eran tgoras bregnas tgi sa nomnan ­«Gämsfarbige Gebirgsziegen». Belas eran las tgoras da calour alv e neir las «Pfauenziegen» ed er las tgoras dalla razza «Nera Verzasca». Las tgoras dalla razza «Bündner ­Strahlenziege» è ena viglia razza da tgoras scu la «Capra Grigia» er. Exponeidas eran er schinumnadas «Burenziegen», tgoras da tgern, animals tgi dereivan dall’Africa. L’exposiziun è stada perdetga tg’igls pours da tgoras da Surses on betg angal tgoras bregnas scu chegl tg’ins vei igl pi savens. Els èn averts per la tratga da tot las razzas da tgoras. Exponeidas eran da tottas sorts razzas tgoras. Adegna anturn igls ansouls: (da san.) Theodor Novi, Constantin Novi e Tiberius Novi. Theodor Novi, egn digls blers schinumnos «Geissenpeter». Tgoras èn animals plagn marveglia.

Dad ena bova a Brinzauls pudess esser pertutgeida er ena pitschna part dalla vischnanca da Surava. Dus tgesas all’antrada dalla vischnanca ston previsiblamaintg neir evacuadas, schi la fasa «blava» vign decretada. Igls abitants da chellas dus tgesas a Surava on bagn respect dalla bova, pero nigna tema. Ed els savessan er gio noua eir, schi niss propi serious. Clara Farrér-Pazeller (68) tgira tar ella a tgesa siva da divers onns igl «Claras Puppen-Museum», ena collecziun immensa da puppas. Ed avant prest dus onns ò ella fatg ena prognosa anvers la FMR: «Schi la bova da Brinzauls niss anfignen Surava e nous stuessan bandunar la vischnanca – ia savess betg ma decider tge puppa tg’ia pigless cun me. Ansasez lessa piglier cun me tottas.» Oz è chella prognosa pi actuala tgi mai. Schibagn tgi Clara Farrér-Pazeller relativescha ferm anvers la FMR igls sies dilemma cugl museum da puppas, igl sies dilemma seia fitg pitschen an cumpare­gliaziun cugl destign dramatic per las ­abitantas ed abitants dalla vischnanca vaschigna da Brinzauls. Chels ston bandunar chest’emda lour datgesa. Las dus tgesas aint igl vest Clara Farrér-Pazeller e sies consort Martin abiteschan gist all’antrada da Surava, gnond da Casti. La vischnanca sa catta giudem la val ed è damai situada sot la sponda da Brinzauls. La tgesa da Martin e Clara Farrér-Pazeller è egn da dus bietgs tgi stuess neir evacuo, schi la situaziun da prievel tar «Igl Rutsch» s’accentuess segl davos scalem «blo». Chella fasa «blava» niss proclamada curt avant la bova (varda box pagina 4). Tenor igl pi nov dispositiv digl cumegn monta chella fasa «blava»: «Er igls dus bietgs igl pi gliunsch aint igl vest da Surava vignan evacuos.» Ainten la sagonda tgesa all’antrada da Surava abitescha Arno Cresta (62), scrinari e restauratour da mobiglias. El ò bagn respect dall’antiera situaziun – pero el dei tuttegna: «Ia na va betg schi gronda tema per nous cò a Surava.» El na fò er betg chint da rumager las sias mobiglias e maschinas aint igl atelier ed igl luvratori. «Per l’egna è chegl bler mengia gronda mobiglia e mengia blers apparats. Per la sagonda è tot siero. Igl pi impurtant fiss per me da piglier igl passaport ed ena valischa cun la roba la pi impurtanta.» Ma schiglio peglia Arno Cresta dètg «pacific» la situaziun intscherta e pac previsibla. L’intschertezza e las dumondas Da chella intschertezza discorra er Clara Farrér-Pazeller: «Nign na so predeir tge tgi capetta propi e cura.» Ed ella daclera la si’intschertezza: «I dat muments, noua tgi nous ponderagn da simplamaintg piglier angal igl pi necessari – ed alloura dattigl muments, noua tgi nous stibgiagn tge tg’ins pudess tot pachetar. I dat simplamaintg dumondas scu p.ex.: Quant dei stuainsa star davent? Tge capeta cun la nossa tgesa?» An cass dad en’evacuaziun pi lunga vessan Clara Farrér-Pazeller e sies om en sottetg anfignen circa la mesadad ­d’otgover. «Nous giagn sen la noss’acla sur Surava, dall’otra vart dalla val», dei ella. Pir schi l’evacuaziun cuzzess anc pi dei, fissan els dependents da sustign dalla vischnanca. Telefonat digl canzlist Cun tot las infurmaziuns tg’igl cumegn d‘Albula/Alvra porscha è Clara Farrér-Pazeller fitg cuntainta: «I vign infurmo bagn. Er marde passo, curt siva tg‘igl cumegn ò decreto l’evacuaziun da Brinzauls, ò telefono igl canzlist per dar las pi novas infurmaziuns. Ossa sunga pi calma e nous spitgagn tgi decidan la fasa blava.» Ed er Arno Cresta è cuntaint cun las infurmaziuns digl cumegn. Per igl taimp dall’evacuaziun na dovra el nign sustign digl cumegn: «Ia poss abitar ainten ena tgesa da nossa famiglia anmez Surava.» «Gio pront e pacheto» Clara Farrér-Pazeller è bagn anc adegna ve da far ponderaziuns per la sia enorma collecziun da var 1 500 exemplars aint igl «Claras Puppen-Museum». Alla fegn vign ella a stueir sa decider per maximalmaintg diesch puppas tg’ella pigless cun ella. Ella dei: «Prubabel peglia chellas tg’on custo bler u bagn chellas tg’am stattan ferm a cor. Ma igl pi impurtant, vot deir las nossas atgnas tgossas pi persunalas, è gio pront e pacheto.» Igls abitants dallas dus tgesas «aint igl vest da Surava» èn damai pi quiets e calms tgi la populaziun da Brinzauls. Tuttegna on els persequito cun attenziun las infurmaziuns da marde seira a Casti. Els spe­tgan ossa las decisiuns digl stab directiv communal e reageschan, schi niss anc pi serious sen la sponda sur Brinzauls – cun ena fasa «blava». L’antrada dalla vischnanca da Surava – cun las dus tgesas sur e sot la veia tgi stuessan neir evacuadas an cass tgi niss decretada la fasa «blava».

La regenza ò approvo la dumonda dalla fundaziun ARGO per ena contribuziun cantunala da construcziun a favour digl luvratori protegia per persungas cun impedimaints a Casti. Scu tgi la regenza screiva ainten ena communicaziun garantescha ella ena contribuziun da maximalmaintg 459 600 francs per ramplazzar igl scoldamaint, per montar en nov implant fotovoltaic, scu er per reparar igl tetg plat. Anstagl digl scoldamaint d’ieli duessigl dar ena pompa da scaldar cun aria ed ava tgi fiss energeticamaintg pi effiziainta ed ecologica. Igls costs totals da chel project da construcziun èn calculos cun var 655 300 francs. Igl luvratori dalla fundaziun ARGO a Casti porscha a 42 persungas carscheidas cun impedimaints en li da lavour. Igl edifezi è nia termino igl onn 1992. (cdm/fmr) Igl luvratori dalla fundaziun ARGO a Casti porscha a 42 persungas carscheidas cun impedimaints en li da lavour. Igl edifezi è nia termino igl onn 1992.

La vischnanca da Brinzauls sa sveida causa dall’evacuaziun tgi stò succeder anfignen oz venderde. Er nia evacuo scu «acziun spontana» è igl altar da 500 onns tgi sa catta ainten la baselgia da Brinzauls. I sa tracta d’en bagn cultural unic. Evacuar en altar da tala grondezza e grevezza è ena veira sfeida. Simon Berger dalla Tgira da monumaints digl Grischun dat sclarimaint. «Igl è stada en’acziun spontana», dei Simon Berger, manader dalla Tgira da monumaints digl Grischun. Cun «acziun spontana» renda el attent all’evacuaziun da Brinzauls – betg chella da carstgang ed animals tgi ò da succeder anfignen venderde – mabagn chella digl altar ainten la baselgia da Brinzauls. «Siva da glindesde è ena gruppa da restauratouras agl li. Cun ageid dalla protecziun civila e la protecziun digls bagns culturals vign igl altar evacuo anfignen gievgia seira.» Igl altar da Brinzauls ainten la baselgia Son Tgalester vala scu egn digls pi impurtants altars cun alas aint igl Grischun. Evacuo ainfer treis deis Ansasez fiss sto previa dad evacuar igl altar igl zarcladour vegnent, ins vegia pero sen basa dall’acceleraziun dalla bova da Brinzauls tgi smanatscha spert constato, tgi chegl vegia da succeder pi spert, uscheia Berger. Evacuar en altar da 5,6 meters otezza – chegl è ena sfeida, betg angal logisticamaintg mabagn er tgi chel na vign betg donnagea. «Sch’ins pigless dapart cumplettamaintg igl altar fissan chegl ples tschents parts singulas. Gio an vista ad en’evacuaziun pussebla è nia sclaria igl onn passo, scu tg’ins so lascher ansemen singulas parts per tuttegna pudeir transportar correct igl altar», daclera Simon Berger (la FMR ò rapporto). E chegl è nia fatg igls davos treis deis. Pigl transport è sto necessari en transporter pitschen cun punt idraulica. «Igl pi grond toc è 2 meters sen 2,5 meters grond cun ena largezza da 40 centimeters», dei Simon Berger. Igl altar vo ainten en li «top secret» E noua è igl transporter pitschen caro cugls tocs digl altar da Brinazuls? «Per proteger igl altar dad anguladitschs na savainsa betg dar sclarimaint pi concret davart igl nov li da dimora, chegl è ena dumonda da siertad. Tant saia pero tradeir: nous vagn catto en li aint igl cumegn d’Alvra, el resta damai segl manevel. Chegl è er sto en giaveisch digl cumegn baselgia, per l’egna tg’igl altar resta schi dei scu pussebel agl li e per l’otra tg’el resta tar en’evacuaziun aint igl conturn», dei Simon Berger. «Nous vagn dumengia anc festivo messa a Brinzauls», dei Federico Pelicon, igl prer catolic dalla Val Alvra. «Da lez taimp savevan nous betg anc, tgi chegl vign ad esser per antant igl davos sarvetsch divin communabel a Brinzauls.» E damai er per antant igl davos sarvetsch divin davant igl altar cun alas. Mesemda e gievgia è igl prer er sto preschaint durant l’evacuaziun digl altar. Evacuar en altar è ena veira sfeida Savia evacuar igl altar da Brinzauls – malgro acziun da pumpiers – e chegl sainza donns, seia sto pussebel graztga ena buna preparaziun e coordinaziun, dei Simon Berger. «Scu amprem ins ò gia da procurar per maseiras da consolidaziun. Chegl monta per exaimpel da tatger anavos e sierar calour tg’era loca. Chegl è nia fatg marde, mesemda è alloura neida la protecziun civila pigl transport.» Er la plievgia cuntinuonta seia stada ena sfeida. Cundiziuns climaticas sumigliaintas èn necessarias Igl altar d’alas da Brinzauls è ossa damai evacuo. «I sa tracta d’en li tg’è climaticamaintg fitg sumigliaint scu la baselgia da Brinzauls. Igl è da s’imaginar, chel altar è sto var 500 onns a Brinzauls, agl madem li. Chel ò damai er surpiglia igl clima digl li. Igl lenn lavoura, sch’igl è mengia sitg ni mengia umid alloura sa distatga la calour.» Uriund ins veva er l’ideia da transportar igl altar cugl camiun a Berna, noua tg’ins vess a disposiziun en atelier alla Scola ota digls arts. «Las premissas climaticas fissan fitg adattadas. An discurs ed arisguard agls cartents ins ò pero spert dismess chell’ideia», uscheia Berger. «La veta digls carstgangs è pi impurtanta tgi ena baselgia ni en altar», dei igl prer digls cartents, Federico Pelicon. «E tuttegna, chel altar è unic, igl altar geida a tgapeir l’identitad spiertala e culturala dalla vallada. Igl è en bagn cultural naziunal e custevel.» Igl altar vign restauro igl avost Pigl mument è igl altar da Brinzauls damai an siertad, e lò po el tenor Simon Berger er restar anfignen igl avost. «Nous vagn gio lubia en project da restauraziun. Uriund fiss sto planiso da far chellas lavours a Brinzauls, ossa vignan chellas fatgas igl avost agl nov li. E siva vignigl a sa mussar an coordinaziun cugl cumegn baselgia cura tg’el po turnar a Brinzauls», uscheia Simon Berger. En altar fitg spezial Igl altar da Nossadonna da Brinzauls è prubablamaintg nia construia avant 1519. I sa tracta d’en bagn cultural fitg vigl e perchegl er fitg spezial. Siva da sia construcziun è el sto a Brinzauls, ò perfign surviva igl incendi dalla vischnanca igl onn 1874. Blers da chels altars èn causa dalla refurmaziuns u incendis nias destruias u tg’els èn nias dislocos. Igl altar da Brinzauls è scu per exaimpel er chel da Bevia egn tgi vign attribuia agl luvratori digl sculptour Ivo Strigel. (fmr/sab) Igls davos treis deis è igl altar cun alas da Brinzauls nia piglia dapart per igl pudeir translocar. Igls davos treis deis è igl altar cun alas da Brinzauls nia piglia dapart per igl pudeir translocar. Igls davos treis deis è igl altar cun alas da Brinzauls nia piglia dapart per igl pudeir translocar. Restauratouras dalla Scola ota digls arts da Berna on preparo l’evacuaziun digl altar. Restauratouras dalla Scola ota digls arts da Berna on preparo l’evacuaziun digl altar. Uscheia sa preschentava igl altar cun alas sur 500 onns ainten la baselgia da Brinzauls. La baselgia Son Tgalester a Brinzauls è veida, igl altar è nia evacuo igls davos treis deis. Cun ageid dalla protecziun civila è igl altar da Brinzauls nia transporto davent.

L’evacuaziun dalla vischnanca da Brinzauls tg’è periclitada dalla bova è terminada. Tot las 84 abitantas ed abitants scu er tot igls animals èn davent. Pinavant vala siva da venderde la fasa «cotschna» per Brinzauls, chegl monta: I vala en scumond d’antrar la zona da prievel. Ed ins ò da chintar an egn anfignen set deis cun ena crudada da crappa. «Igl n’è nign ple ainten vischnanca», ò igl responsabel per la communicaziun digl cumegn d’Albula/Alvra, Christian Gartmann, confirmo venderde seira sen dumonda dall’agentura da novitads Key­stone-SDA. Durant igl gir da controlla ò Daniel Albertin, igl president communal d’Albula/Alvra, ansemen cun forzas d’acziun digls pumpiers e dalla pulizeia, sincero venderde tgi nign sa catta ple ainten las tgesas a Brinzauls. «Igl è sto ansomma nign ple d’anturn, igl n’ò do nigna resistenza e chegl è en grond livgiamaint tgi tots on banduno Brinzauls sen las 18.00 scu chegl tgi vagn communitgia tgi seia da far», uscheia igl mastral siva digl gir anvers RTR. Passa 130 abitaziuns seian neidas ­offereidas agl cumegn, ègl gia nom. Tot igls evacuos on perchegl catto en datgesa ad interim. Er tot igls animals, tranter oter la biestga gronda, èn nias transportos an siertad. «Las sblundragedas èn pigl mument pac prubablas», ò declaro Christian Gartmann. Las persungas da Brinzauls vegian la finala piglia cun els tot las ­valours. Crudada ainfer igls proxims set deis Atgnamaintg erigl sto planiso d’anc lubeir a las abitantas ed igls abitants da Brinzauls d’antrar an vischnanca durant la sonda. Er animals gronds vessan anc pudia restar aint igls uigls. Alloura ò igl cumegn dantant annunztgia tgi scumainza gio la fasa «cotschna» siva tgi l’evacuaziun è fittada las 18.00. Ossa vala damai en scumond d’antrar an la zona da prievel. Ed ins ò da chintar an egn anfignen set deis (a parteir dad oz, glindesde) cun ena crudada da var 2 milliuns meters cubics crappa, chegl indi­tgeschan las misiraziuns digl muvimaint digl colm. Aint igl migler cass vign igl material giu an singulas parts sainza donnager la vischnanca. I vala pigl mument er en scumond da dronas e da sgular sur la zona da prievel. Chegl per sierar acziuns dallas forzas da salvamaint cun dronas e helicopters. «Gl’è simplamaintg chel territori dalla ’Insla’ tgi fò chitos e nous speragn tgi chella vigna noagiu tgi possans siva ­cuntinuar cugls projects per tg’ins possa turnar a Brinzauls ed aveir en tschert ­futur a Brinzauls», ò detg Daniel Albertin. Cun «projects» renda el attent alla ­galareia da drenascha tg’è planisada e tgi duess frenar igl antier «Rutsch da ­Brinzauls». Seis barrieras, bindels ed en checkpoint Avant tgi duess dar mintga mument ena ruschanada u ena gronda crudada da crappa, vign proclamo la fasa «blava» (fegn da redacziun dumengia, 17.00). Alloura duess la veia cantunala tranter Casti e Surava scu er tranter Casti e ­Vazarouls neir sarada. Igl madem vala pigl traject dalla lengia da tren tranter Casti e Surava. «Chegl faschess igl veiver ainten la Val Alvra fitg cumplitgia. Digl scolar-esser, dalla sanadad, la ­spitex, la tgesa da vigls ed igl eir a luvrar. Perchegl sperainsa da tigneir chella fasa blava schi curt scu pussebel», ò detg ­Daniel Albertin. Totalmaintg èn neidas construeidas seis barrieras per veias. Elemaints da betun impedeschan da passar cumplettamaintg las veias. La vischnanca vign dantant survigilada electronicamaintg. Per controllar tgi tgi aintra an la zona da prievel dattigl en checkpoint sen la veia davent da Surava an direcziun Alvagni (Crappa Naira). Saradas cun bindels èn er neidas tot las sendas da viandar e tscherts pros. La regenza angraztga a las persungas pertutgeidas «Nous exprimagn alla populaziun da Brinzauls nossa solidaritad durant chel taimp difficil», ò la regenza digl cantun Grischun laschea citar venderde seira ainten ena communicaziun. Ainten chella ò ella er angraztgea allas abitantas ed agls abitants scu er allas forzas d’ac­ziun per l’evacuaziun ordinada. Tgi la fasa è neida «cotschna» mossa tgi l’ordinaziun per en’evacuaziun era gista. Ossa è Brinzauls svido – la vischnanca bandunada. «Chella quietezza tg’è saro tot igls barcungs e tg’ins antopa propi nign ple da Brinzauls tg’ins canoscha è schon fitg spezial», uscheia l’impres­siun da Daniel Albertin siva digl gir da controlla. Christian Gartmann ò avertia da passar la zona bloccada. «Aint igl territori rigia en prievel da veta.» Livestream sen Youtube Scu tg’igl cumegn d’Albula/Alvra screiva, vegia Blick TV savia installar cameras tgi pussibiliteschan da transmetter live da Brinzauls. Sen Youtube ins possa persequitar igl livestream (varda er «Il tip» sen pagina 12). «La calma avant la tampesta» Angal anc la baselgia è illuminada. Igl rest da Brinzauls schea siva da venderde seira aint igl stgeir, las tgesas èn veidas. Igls 84 abitants ed abitantas on banduno la vischnanca ed igl n’è betg cler, schi e cura tg’els pon turnar. Dus milliuns cubics crepel survart la vischnanca duessan neir aval igls proxims deis. Perchegl tgi igl cumegn d’Albula/Alvra ò decreto venderde la fasa «cotschna», vala siva d’alloura en scumond d’antrar la zona da prievel. Ainten chel territori vala en scumond d’antrar. La calma avant la tampesta.

Anfignen venderde seira las 18.00 on tot las 84 abitantas ed abitants scu er igls animals da Brinzauls stuia bandunar la vischnanca. Ainfer igls proxims deis ins chinta cun ena bova u ena crudada da crappa (varda artetgel pagina 9). Ossa è Brinzauls ena vischnanca bandunada, ena vischnanca sainza veta. Ed igl n’è betg cler, schi e cura tgi chella veta po turnar ainten vischnanca. La FMR ò rimno en pêr impressiuns visualas da chel per antant davos de a tgesa ed igl piglier cumgea da Brinzauls. (fmr/sab) Ursin Bonifazi magna igls asens or dalla vischnanca da Brinzauls. Er las vatgas da Brinzauls èn neidas evacuadas: ellas aintran lour nov datgesa ainten l’Arena a Tgazzas. Anc èn igls dus milliuns meters cubic crepel tgi duessan proximamaintg neir aval alla muntogna. Andri Bonifazi geida a demontar la seiv. La famiglia Liesch ansolva per la davosa geda per en taimp ainten lour datgesa a Brinzauls. Las vatgas digl pour Georgin Bonifazi ston bandunar igl uigl a Brinzauls – ellas von ainten l’Arena a Tgazzas. L’evacuaziun da Brinzauls è terminada, la barriera è neida sarada. Seis barrieras per veias èn neidas construeidas anturn igl territori da Brinzauls. La calma avant la tampesta.

A caschung da sia radunanza annuala ò la PS Alvra Surses eligia Adrian Ballat da Surses scu successour dad Andrin Caviezel. Chel veva tenor communicaziun allas medias demissiuno siva dus onns an suprastanza, chegl causa da sia midada a Coira. Pinavant èn igl ulteriours suprastants nias reeligias: Seraina Schutz (Filisour), Giglia Gantenbein (Casti) e Rolf Marti (Cunter). Sper las elecziuns internas èn er chellas digl cunsegl naziunal tgi on li chest aton stadas tema dalla radunanza. (cdm/fmr)

Onour per abitants ed abitantas da Brinzauls cun celebrar uestg Joseph Maria Bonnemain a Casti ena messa per rinforzar la speranza da mintgign. La solidaritad è stada gronda betg angal davart digl ot giast, mabagn er da tots parochians da Surmeir. La realitad cun aveir d’evacuar Brinzauls perveia digl prievel dalla bova è betg angal davantada en tema regiunal, cantunal, naziunal, gea schizont en tema internaziunal. La situaziun tgi abitantas ed abitants da Brinzauls on gia da bandunar per so Dia quant dei lour vischnanca è eida fitg profonda er a tot la populaziun da Surmeir. Las autoritads politicas dalla regiun, digl cantun e dalla Confederaziun èn cun lour patratgs tar vigl e gioven da Brinzauls. Igl ­destign da chella vischnanca an Val Alvra è er ia fitg a cor a Joseph Maria Bonnemain, igl uestg digl uestgia da Coira. Tiers en calender da termins ple tgi plagn ò el piglia gugent taimp per neir a Casti e celebrar ena messa per abitants ed abitantas da Brinzauls. Dumengia seira allas 18.00 era la baselgia da son Stefan a Casti ple tgi angal fulanada, cura tgi igl ot giast ed igl plevant ser Federico Pelicon, accumpagneas d’ena rotscha ministrants e ministrantas èn antros an baselgia. Betg nia per pretender da Dia ena miracla Tranter igl blers parochians dallas vischnancas vaschignas, digls oters lis da Sotses e da Surses eran er donnas ed omens da Brinzauls, ellas ed els tg’on er catto la veia a Casti per assister a «lour» messa. All’antschatta dalla messa pareva l’ambianza pitost calma, meditativa, impressiunonta, schi betg pitost tresta. Cugls amprems pleds digl uestg Joseph Maria Bonnemain è or dalla leva tristezza davanto letezza cun deir igl uestg: «Ia sung nia cun plascheir a Casti per celebrar la messa, èn mies pansiers tar vous tots da Brinzauls ed er tar tots vous stimos preschaints». El seia betg nia per pretender da Dia ena miracla, mabagn per rinforzar la speranza da mintga abitant e da mintga abitanta da Brinzauls, ma er da tots preschaints e tot las persungas tgi partan lour dolour cun la populaziun da Brinzauls. I fetscha plascheir tgi er las autoritads politicas naziunalas, dasper las communalas seian preschaintas alla messa, per exprimer lour solidaritad anvers la populaziun da Brinzauls. Preschaints eran Martin Candinas, igl president digl Cunsegl naziunal, cunsiglier digls cantuns Stefan Engler e sa tgapescha Daniel ­Albertin, igl president communal digl cumegn d’Alvra/Albula. «Igl è plaschevel ed er nizevel tgi baselgia e politica s‘uneschan tar en cass trouel scu da preschaint chel da Brinzauls», ò detg igl uestg Joseph Maria Bonnemain. El ò angraztgea fitg allas autoritads communalas digl cumegn d’Albula/Alvra, ma er a mintga singula persunga tg’è s’angascheda e tgi s’angascha anc adegna per la populaziun da Brinzauls e pigl destign da chella vischnanca. A mintgign en grond angraztg per la sia responsabladad mussada anfignen oz, ò detg igl uestg da Coira. El ò er detg: «En angraztg tanscha per dei betg, per angraztger dovrigl anc blers oters pleds, pleds plagn cordialitad». Sa reunias per exprimer speranza El seia er nia gugent per celebrar la messa per Brinzauls per mussar ensacu visibel tgi la tschertezza dalla cardientscha seia nigna frasa. Ainten la veta restan bleras dumondas sainza ena rasposta. Mintgign sa dumonda er pertge vign gist ia pertutgia? Pertge piteir, pertge las catastrofas dalla nateira e pertge ghera? Nous s’accurschagn angal levet tgi tiers tot resta Dia a mintgign manevel, ò detg igl uestg Joseph Maria Bonnemain an sies preda impressiunont. Dia lascha nign aint igl stetg e sulet, ed er la populaziun da Brinzauls betg. Igl uestg ò punctuo: «Dia ans lascha betg anavos scu orfens, sainza retign, sainza vischinanza e sainza soluziun». Joseph Maria Bonnemain ò menziuno an sies pleds tgi tots preschaints seian sa reunias per exprimer lour speranza, per mantigneir la speranza da noss cor e per intensivar nossa speranza. Gio ossa seia sa mussada ena ferma cuminanza tranter abitants ed abitantas da Brinzauls. La fraternitad tranter la populaziun da Brinzauls seia an veir senn flureida e la communitad seia s’augmentada ferm, ò detg igl uestg Coira. «Vous tots mies tgers da Brinzauls vez igls davos deis er fatg experientscha tge tgi solidaritad monta, solidaritad dagliunsch e damanevel.» Concludia ò igl uestg igl sies preda cugls pleds: «Lagn sperar tgi chella messa ans regala a nous la graztga, da santeir chella anc pi cler, tgi noss bab celestial, tgi Jesus, noss salvader e tgi igl son Spiert laschan nous betg solitars, ma tgi tots seian cun nous e tgi noss Dia fò tras cun nous chegl tgi nous stuagn far tras». Salido mintgign persunalmaintg Anramada musicalmaintg è la messa neida cun cant ed orgel da Roland Capeder, tg’è nia gugent a Casti per dar agl sarvetsch divin en segn solidaric an furma da cant festiv e da tungs digl orgel dalla baselgia da son Stefan. El ò er accumpagnea las canzungs cantadas digls parochians, cunzont melodias per venerar Nossadonna, la mamma digl Signer. Siva dalla ­degna messa ò igl uestg Joseph Maria Bonnemain salido mintgign persunalmaintg e cunzont fatg curasch agls abitants ed abitantas da Brinzauls cun pleds pi profonds. Messa celebrada digl uestg Joseph Maria Bonnemain per la populaziun da Brinzauls an preschien­tscha da blers parochians digl antier Surmeir. Pleds profonds digl ot giast da Coira. Messa celebrada digl uestg Joseph Maria Bonnemain per la populaziun da Brinzauls an preschien­tscha da blers parochians digl antier Surmeir. Piglia taimp da discorrer ò igl uestg er cun ­Christian Gartmann, igl schef da communicaziun digl cumegn d’Albula/Alvra. Ruia è er nia tar Nossadonna.

Da curt am ò ensatgi mess ena gasetta davant igl nas. Segl frontispezi era ena rudela ed ainten chella stava: «Igls 6 da matg è igl de dalla bun’ovra». Ea, vaia panso. Ena bun’ovra è bagn ensatge bung. Ma tuttegna am ègl paria curious tgi ins vegia da fixar en de spezial aint igl onn per far en bun’ovra. Ena bun’ovra ins fò cura tgi gl’è l’occa­siun. Da far ena bun’ovra u en sarvetsch ischans nias edutgias a tgesa, ainten scola e naturalmaintg er da ­dutregna. E betg angal igls 6 da matg. Ossa vaia tuttegna gia marveglias tge tgi seia propa cun chella tgossa dalla bun’ovra igls 6 da matg. Tar Google vaia spertamaintg survagnia rasposta. Deis spezials durant igl onn dattigl blers. Perfign massa. Nous cunaschagn l’amprema dumengia da mars scu de digls malsangs. Igl 1. da matg scu de dalla lavour. La sagonda dumengia da matg scu de dalla mamma. Ed alloura tants deis tgi las diversas teras festiveschan lour de naziunal resp. dad independenza. Ma tals deis spezials dattigl igls pi curious pussebels. I dat durant en onn er betg deis avonda per chels deis spezials. I va catto quasi 4000 deis spezials. Tscherts fitg curious. Igl de dalla bung’ovra è anc fitg passabel. Ea, atgnamaintg perfign giavischibel. Uscheia sunga ia anavant sen la tschertga e va antschet a ma smarvagler veaple. Gl’è da menziunar cò tg’igls deis spezials valan magari angal per ena part digl mond u schizont angal per ena tera. Ed i fò er betg smarvagler tgi blers da chels deis èn ainten l’America. Igls 2 da schaner festiveschan igls Americans igl de digl caschiel svizzer. Igls 7 da schaner igl de digls trettels. La terza mesemda da fanadour è igl de digls hotdogs ed igls 22 da fanadour è igl de digl hamac. Savevas tg’igls 17 da schaner è igl de dalla cuschigna talianga? E tgi igls 21 da schaner è igl de dallas tgotschas da jogging. Egn da chels deis curious sa er ia festivar – igls 13 d’avost è igl de per nous sanestrers. Ma varda chi, perfign igl de digl anghel pertgirader dattigl. Tigni andamaint chel è igls 2 d’otgover – er schi tar nous è per solit neiv e schalo igls 15 da favrer – lò vign festivo igl de internaziunal digl verm da plievgia. I paress tgi pi curious u forsa pi stupid na geia betg. Nign problem: igls 4 da matg è igl de «oz meida igl mies pled clav». È anc giavischeida ena augmentaziun da curiousadad pertu­tgond igls deis spezials? Voilà: i dat en de tgi sa nomna «oz carezza igl mies roboter». En oter sa nomna «igl de digl vacum». «De dad adoptar ena gattel». La culminaziun dalla stupiditad, e per me igl zenit, è sto ainten chella retschertga «igl de dad esser ventirevel tiers aveir ena blotta»! Ossa ans pudessans far la dumonda quant seriousa tgi chella antiera tgossa seia e scu tg’ins vigna ansomma sen chella glista digls deis spezials? L’amprema dumonda è spert ­raspundeida. Serious ègl ansomma navot. La sagonda è pi cumplitgeida ed uscheia mianc saia la rasponder. Scu tg’ia crei d’aveir tgapia pò atgnamaintg mintgign far ena rasposta per en de spezial. Tge gremi u tge persungas tgi decidan, schi la proposta vign ­recepeida ed er communitgeida cor­respondentamaintg, glez na sunga betg nia dad erueir. Damai tgi mintgign ò la pussebladad ed er igl dretg da far ena proposta less er ia far ena tala. Scu data lessa fixar igl 1. settember. E chegl cun muntada internaziunala. Ed igl tetel per chel de è «igl de dalla resumada». Tge, i savez betg tge tgi è ena resumada? Gist bung uscheia vez occasiun dad amprender ensatge nov. Atgnamaintg ègl mianc ensatge nov. Mabagn ensatge tgi cunaschevan bagn scu unfants. Er schi gl’era betg per nous: ena resumada è ena bavronda. Ainten ena cuppigna radonda ins metta en ov e sbatta chel. Vetiers vign vegn cotschen tenor gost ed anc ensatge setger e forsa anc scorsa canela. La resumada è ena bavronda tgi duess dar spert forza e tgi niva sarveida agls omens avant u durant ena strantga lavour. Peder Antona Baltermia da Salouf è sto passa treis decennis redactour responsabel dalla Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

Igl plan è sen meisa: schi vo per biagier or l’energeia regenerabla aint igl cantun Grischun alloura è Surmeir en territori impurtant. Avant radond en meis ò igl cantun preschento en sboz digl nov «Plan directiv Energeia». Chel mossa territoris adattos per rodas da vent, er an Surses. Er la forza hidraulica ò tenor plan anc potenzial, chegl tgi na fò betg plascheir a mintgign. La FMR dat ena survista «surmirana» davart igls detagls digl plan directiv ed enqual statement da cumegns, regiun, WWF e Pro Natura. Scu fissigl cun en parc da vent da 1 265 hectaras (chegl tgi corresponda a passa 1 700 plazzas da ballape) segl Piz Martegnas sur Savognin? Ni scu fissigl dad angrondaneir igl rampar da Marmorera per contanscher en pi grond volumen digl lai da farmada? Chegl èn dus exaimpels or digl «Plan directiv Energeia» digl cantun Grischun – en palpieri tg’è nia preschento a Coira igls 12 d’avregl 2023. Igl cantun ò evaluo igls davos quatter onns igls lis noua tgi l’energeia regenerabla sa lascha augmentar – principalmaintg via fozra hidraulica e vent. Igl è la consequenza d’ena votaziun sen nivel naziunal digl matg 2017. La strategia grischuna – igl «Plan directiv Energeia» - chella è ossa exponeida publicamaintg. En tgit pi exact tradescha: er igl territori da Surmeir gioia ena rolla centrala ainten la strategia d’energeia digl cantun, e chegl betg angal tar la forza hidraulica. Grond potenzial pigl Piz Martegnas Pitgas da vent dattigl aint igl cantun Grischun actualmaintg angal egna – numnadamaintg chella a Haldenstein. Aint igl «Plan directiv Energeia» ò igl cantun skizzo igls territoris tgi pudessan esser adattos per ulteriouras pitgas da vent. A caschung dalla preschentaziun digl plan directiv, ò Thomas Schmid, manader digl Uffezi d’energeia e da traffic, punctuo, tg’ins vegia tscharnia 25 territoris tgi seian gio nizigias, per exaimpel d’infrastructura turistica. Tar chels appartignan er Surses e Vaz, numnadamaintg aint igls territoris da skis digl «Piz Martegnas» (Savognin) resp. digl «Stätzerhorn - Alp Lavoz» (Vaz). Suletta differenza: igl parc da vent a Savognin vign valeto cun prioritad A (total 19 territoris aint igl GR), chel da Vaz cun prioritad B (total 6 territoris aint igl GR). Igl plan directiv dat sclarimaint davart las prioritads A e B: «Digls territoris cun prioritad B vign fatg adiever angal, sch’igl è previsibel tgi la fegnameira cantunala da produtgier 400 ouras gigawatt ad onn na vign betg contanscheida angal cugls territoris cun prioritad A.» Pigl parc da vent segl Piz Martegnas chinta igl plan cun en potenzial da 42 ouras gigawatt ad onn. Per cumparagler: schi niss fatg adiever digl potenzial maximal ainten chel territori, furniss chel parc energeia pigl consum da radond 6 000 persungas ad onn, chegl tgi corresponda per exaimpel agl domber digls abitants e las abitantas digls cumegns da Surses, Vaz e Barvogn Filisour. Surses è da prancepi avert Igls detagls digl «parc da vent Piz Martegnas» aint igl plan directiv mossa, igl potenzial da chel territori è fitg grond, rang otg monta la valetaziun finala sen palc cantunal. E tuttegna: la descripziun cuntigna er paleis planeivas d’impurtanza regiunala e naziunala, pros sitgs e pastgiras d’impurtanza regiunala e naziunala, reservats, asils e zonas da pôss per la selvaschigna aint igl conturn – e chels ston neir risguardos. Gagligna da toss, tschess-barbet ni l’arblanga – per numnar angal en pêr animals tgi vignan numnos aint igl plan directiv. Anc è aint igl cumegn da Surses betg nia discurria da parcs da vent, dei igl mastral Leo Thomann. «Fatg è, tgi nous duvragn adegna daple energeia. Schi vo per biagier or igls indrezs d’energeia – seia chegl fotovoltaic, vent ni hidraulica – è la suprastanza da prancepi averta. En project ò pero mintgamai da neir elaboro an detagl per tg’ins veia las consequenzas, seia chegl per las alps, pendicularas, pours, la nateira ed igls possessours.» Igl è da menziunar tgi per la forza solara ò igl Parlamaint federal introduia otras reglas digl gi, uscheia tg’ella n’è pigl mument betg part digl plan directiv. E tge deian las organisaziun pigl ambiaint davart en parc da vent se Martegnas? Armando Lenz – uriund da Vaz e directour dalla Pro Natura Grischun: «Schi dei tgi sa tracta d’ena zona turistica intensiva ed ins peglia risguard sen la cuntrada e nateira, fissigl da prancepi ena zona noua tgi nous na vessan navot ancunter. Pero, an general èn las fegnameiras digl cantun d’augmentar la forza da vent bler mengia grondas. 185 km² digl Grischun per forza da vent è mengia bler. Nous vasagn angal quatter lis tg’ins savess biagier or cun vent, egn da chels fiss igl Piz Martegnas.» Barvogn: discussiuns digl 2009 vignan manadas puspe Surmeir porscha dantant betg angal potenzial per energeia regenerabla chegl tgi pertotga la forza digl vent, mabagn er per forzas hidraulicas. Betg manc tgi set indrezs hidraulics existan gio an Surmeir. Igl «Plan directiv Energeia» mossa, scu tg’è pussebel d’angrondaneir las capacitads dalla forza hidraulica. Or da chel resultan 35 intents cun differents status, seis da chels an Surmeir. Igl pi ot status survign an Surmeir sulettamaintg l’ovra electrica «Casti plus». La raschung: la concessiun è gio neida approvada igl onn 2012 dalla regenza grischuna perchegl tgi tot las prescripziuns vignan adampleidas. Igl status «resultat intermediar» survign l’amplificaziun digl indrez Barvogn Filisour/Alvra plus – en project tg’è gio nia elaboro e preschento igl onn 2008, dantant refuso all’urna communala igl onn 2009, chegl an favour dalla protecziun dalla nateira resp. digl flem tranter Naz e Barvogn. Tant igl mastral scu er dus suprastants èn senchegl sa retratgs immediat da lour uffezis. Oz è Barvogn en cumegn fusiuno cun Filisour, mastral da chel è Luzi C. Schutz: «Ord nossa vista ins so oz – 14 onns pi tard – discorrer anc eneda sur digl project Naz-Barvogn. Nous ischan an discurs cun l’Axpo tgi posseda la plepart dalla forza idraulica Alvra-Landwasser per analisar, tge potenzial tgi nous vagn an general aint igl noss cumegn, chegl tgi fò er senn ord vista economica, pero er arisguard la nateira. Igls resultats duessan suandar igl aton ed alloura pudainsa discutar cun la populaziun.» Tenor Anita Mazzetta, la directoura digl WWF Grischun ins vess stuia stritgier chel project or digl plan directiv: «Da lezzas ouras on abitantas ed abitants da Barvogn e differentas organisaziuns cumbattia cun success cunter chel project. Per nous è chegl en’ovra electrica tgi na dastga betg neir realisada. Igl li n’è betg adatto per en lai da farmada, las consequenzas per la cuntrada e la nateira fissan gravantas e pertutgia fiss er igl Patrimoni cultural mundial dall’UNESCO.» Marmorera ea – Faller na Pinavant preschainta igl plan directiv ulteriouras ideias per projects cun igl status «preorientaziun»: egna da chellas è dad angrondaneir resp. dulzar igl rampar da Marmorera. Ad ena meisa radonda naziunala èn organisaziuns digl ambiaint ias d’accord cun 15 projects per augmentar l’energeia d‘anviern, egn da chels è igl angrondamaint digl lai da farmada da Marmorera. Chegl conferman er Anita Mazzetta ed Armando Lenz. Pero betg angal Marmorera – e damai igl cumpromiss – è nudo aint igl plan directiv. Per augmentar la producziun da current prevei igl plan directiv da stgaffeir novs spazis per arcunar ava, uscheia per exaimpel ainten la Val Faller cun las sias dus vals lateralas Val Bercla e Val Gronda. Per Anita Mazzetta igls dus projects igls pi delicats: «Igl accord alla meisa radonda naziunala per dulzar igl lai da Marmorera è sto pussebel explicitamaintg sot la cundiziun tgi vigna betg tratg no ava dalla Val Faller.» Igl plan directiv accentuescha pero, tgi tigl svilup dalla forza hidraulica on implants hidraulics existents amprema prioritad. Armando Lenz precisescha: «Nous ischan persiva da mantigneir las grondas forzas hidraulicas. Nous ischan pero cunter igl biagier or ulteriouras ovras hidraulicas. 95% dallas ovras hidraulicas tg’ins so biagier è biageidas, igls uals èn bunamaintg morts, i dat strousch ple ava per la veta. Sper igls projects digl cumpromiss naziunal ischans cunter tot igls ulteriours projects hidraulics.» Er la regiun vign a s’occupar cugl plan Scu parsoura dalla conferenza da mastrals dalla Regiun Alvra ò Luzi C. Schutz piglia invista aint igl plan directiv: «Igl plan directiv saro en tema dalla nossa proxima radunanza, gist la forza hidraulica è en’impurtanta pitga dalla nossa economia e pertotga igls noss cumegns. I vo er persiva tg’ins mantigna chegl tg’è avant mang per igl futur ed analisescha, tge potenzial tgi dat anc. Grondas construcziuns èn tar nous dantant strousch ple pusseblas.» El dei er, tgi da prancepi peglia la regiun mintgamai posiziun tar consultaziuns digl cantun. Piglier posiziun tigl «Plan directiv Energeia» pò mintgign, dumandadas èn tant organisaziun per la protecziun digl ambiaint scu er la branscha d’energeia, la politica e persungas privatas. Pussebel è chegl anfignen igls 30 da zarcladour 2023. Alloura vo la fasa da consultaziun a fegn ed igl cantun vign ad evaluar las propostas avant tgi inoltrar igl plan alla confederaziun. Igl «Plan directiv Energeia» digl cantun pò neir consulto sot chel code qr. Er an Surmeir dattigl anc potenzial per biagier or l’energeia regenerabla, chegl prevei aglmanc igl «Plan directiv Energeia» digl cantun Grischun. Er an Surmeir dattigl anc potenzial per biagier or l’energeia regenerabla, chegl prevei aglmanc igl «Plan directiv Energeia» digl cantun Grischun.

Igl biatlet Laurin Fravi da Lantsch ò communitgia l’emda passada la fegn dalla sia curta carriera. La crisa digl clima tgi s’avanza seia sto egn digls sies muteivs principals per calar, daclera igl gioven da Lantsch ainten en’intervista cun la FMR. La communicaziun cun la retratga da Laurin Fravi or digl sport da prestaziun è stada per blers ena surpresa, cunchegl tg’igl gioven da Lantsch ò angal 24 onns ed è curria la staschung passada l’amprem’eda cursas dalla cuppa mundiala da biatlon. Anc ena pi gronda «surpresa» è dantant sto egn digls muteivs per la fegn dalla sia carriera. Tgi sportists e sportistas termineschan lour carrieras perveia da blessuras gravantas u perchegl tgi lour corp ò surpasso igl limit è quasi «courant normal». Ma tar Laurin Fravi è chegl oter: egn digls sies muteivs per calar cugl sport da prestaziun è numnadamaintg la «catastrofa digl clima» tgi s‘avanza. Chegl ò el declaro ainten la sia brev da cumgea sen la sia homepage. La FMR ò discurria glindesde sivamezde cun el e lia saveir tge tg’el manegia exact cun chegl – e sch’el vegia gio catto ena nova abitaziun a Turitg. FMR: Laurin Fravi, vez vous gio cuschino oz ensatge bung? Laurin Fravi: Na, oz ègl anc do navot. Anfignen ossa vaia maglea en pêr crackers cun sems da flour-suglegl. Ma siva vigna alloura a cuschinar. Ia dumond chegl, perchegl tgi cuschinar è, tenor las vossas indicaziuns, egn digls voss gronds hobis. Tgenegns èn damai stos igls «filets» dalla vossa curta carriera scu biatlet? Egn digls highlights è franc sto chest anviern, cura tg’ia va dastgea far per l’amprema geda cursas dalla cuppa mundiala. A chella amprema cursa digl anviern an Finlanda è alloura anc egn digls mies miglers collegas (Niklas Hartweg, remartga redacziunala) davanto sagond. Chegl è sto fitg emoziunal dad esser lò, cura tg’el ò gia la sia miglra cursa d’anfignen ossa. Bel ègl er sto agls campiunadis mundials da juniors, cura tg’ia va vasia, tg’ins è betg schi gliunsch davent digls miglers. E schiglio ègl er sto bel da festivar ansemen en success cun la squadra. An general ègl do blers muments da belezza! …e sen tge vurdez betg anavos schi gugent? Sen las bleras situaziuns cura tg’ins metta an dumonda igl senn da chegl tg’ins fò. Chest anviern per exaimpel vagn nous gia ena cursa ainten la Slovachia, noua tgi era ansomma nigna neiv e noua tgi pluveva adegna puspe. La neiv ò tanschia gist angal cnapp per la cursa. Nous vagn alloura gia da spitgier gl’antier de aint igl hotel ed ia va gia mengia bler taimp per metter an dumonda tge tg’ia fatsch ansomma cò. An chels muments è la mia mutivaziun stada fitg pitschna da cuntinuar cun la mia carriera. Ia va er vasia a lò, tgi bler marscha betg ainten la dretga direcziun. Vous vez numno la midada digl clima scu egn digls muteivs principals per la fegn dalla carriera. Tge è ossa sto igl muteiv pi pasant: la midada digl clima u la mancanza da mutivaziun? Per me èn tots dus muteivs colliias l’egn cun l’oter. La mia mutivaziun pitescha sch’ia vei, scu tgi la catastrofa digl clima s’avanza ed ins ò sez en sentimaint da betg saveir far ensatge ancunter. Sch’ins vo alloura anc per exaimpel 11 ouras cugl auto allas cursas, alloura ins contribuescha gist sez anc la sia part alla midada. Ia va er schiglio gio avonda igl sentimaint da betg pudeir far ensatge cura tg’ins vei a neir la catastrofa. Cler, singulas acziuns meidan betg igl mond, ma pigl mies sentimaint ègl migler sch’ia fatsch ossa betg ple cursas. Uscheia saia controllar migler tge tg’ia fatsch. Dumondas politicas e valours am èn fitg impurtantas, pi impurtantas tgi eir a cursas dalla cuppa mundiala. FMR: Sen la vossa pagina d’internet vez vous publitgia ena brev da cumgea. Ainten chella stat: «Leider passiert auf institutioneller Ebene viel zu wenig zur Bekämpfung dieser erdrückenden Krise». È chegl ossa ena critica directa anvers Swiss Ski ed igl antier circus da sport d’anviern? Indirectamaintg, u tot tenor interpretaziun è chegl uscheia, gea. Angal cun plantar en pêr novs pegns ed en pêr novas plantas n’ègl betg fatg. La reacziun da Swiss Ski sen la vossa retratga fò gio atgnamaintg surstar. Els screivan bagn tgi la vossa mutivaziun mantga, ma nomnan betg la midada digl clima tgi ò er en’influenza sen la vossa decisiun. È la midada digl clima en tema da tabu tranter sportists? Gea, igl è ansomma betg en tema. Nous ischan gio schi dependents dalla neiv per far igl noss sport. E perchegl stuessan nous esser chels tgi von ordavant a far ensatge ni aglmanc aveir la sensibilitad da deir tgi la midada digl clima seia en problem. La tenuta da betg s’interessar per da chellas dumondas, e chegl da chels tgi vessan la pussanza per midar ensatge, am ò schon er displaschia ferm. Scu ò vossa famiglia, cun gronda affinitad per igl biatlon reagea cura tgi vous vez communitgia la vossa retratga? Els èn naturalmaintg adegna stos en grond sustign per me ed er gronds fans, ma igl n’è mai sto uscheia tg’ia vess gia en grond squitsch tg’ia stuess far «carriera». Els am on adegna sustignia e naturalmaintg fiss mies bab (Ursin Fravi, remartga redacziunala) schon nia gugent a vurdar daple cursas da me. Ma la fegn finala ègl er per el impurtant tg’ia fetscha chegl tgi è per me igl dretg. Dumonda finala: Vez vous gio catto ena abitaziun a Turitg? Na, betg anc (rei). Ia sung ossa en po vedlonder da tschartger. Igl aton ègl alloura schi gliunsch, alloura antscheva igl mies studi d’architectura. «Nous ischan gio schi dependents dalla neiv per far igl noss sport»: Laurin Fravi è sa decidia da terminar la sia carriera professiunala. Igl gioven da Lantsch an­tscheva igl aton en studi d’architectura a Turitg. Fotos mad

An Surmeir è la benedicziun digl fons en usit cun ena lunga tradiziun. Tar la banadeida da prada totga er ena processiun, pero oz vign an ples pleivs renunztgia a chella. Marde passo è stada a Solas Soura ena messa e siva da chella è suandada la benedicziun digl fons. Las generaziuns pi viglias an Surmeir canoschan naturalmaintg la processiun cun benedicziun digl fons. Allas annadas pi giovnas è chella tradiziun strousch preschainta ed er betg ancunaschainta. La banadeida dalla prada ò, ainten regiuns catolicas, anc oz en plaz fix aint igl decurs dalla premaveira e cunzont avant Anzainsas. Chegl è er uscheia a Vaz noua tgi la benedicziun digl fons ò adegna li igls treis deis avant Anzainsas. Ruia vign betg angal per ena bunga raccolta, mabagn er per fauna e flora, per animals, per l’agricultura e per tot las persungas tgi segnan per la lavour sen fons e prada. La benedicziun digl fons ò ena gronda tradiziun. Igls cars­tgangs on adegna ruia tigl Totpussant per aveir nutrimaint e per ena raccolta fritgevla. Igl marde adegna a Solas Soura A Vaz è igl usit dalla banadeida da prada l’emda d’Anzainsas anc adegna fitg popular. Igl marde avant Anzainsas sa rendan igls parochians da Vaz a Solas Soura, la pi pitschna fracziun digl cumegn, per assister alla messa cun sessour la benedicziun digl fons. Marde passo era la baselgigna da Nossadonna a Solas Soura occupada fitg bagn cura tgi ser Frank Schwegler ò benevento tots e celebro la messa. An discurs cun parochians da Vaz on els detg tgi seia ple tgi angal en’obligaziun da neir da Vaz a Solas Soura per esser ena part dalla messa e dalla benedicziun digl fons. A Solas Soura vegia chella messa adegna li igl marde avant Anzainsas e chegl gio decennis, ò detg ena donna tgi stat a Valbella. La mesemda avant Anzainsas totga la processiun da Zorten a Muldain tar ena part impurtanta dalla messa e banadeida digl fons. Er per Giochen Parpan, igl pour pensiuno ègl da gronda muntada d’esser dalla parteida a Solas Soura alla messa ed alla benedicziun digl fons. «Ia ma regord fitg bagn digl taimp tgi nous nivan da Vaz, e chegl a pe, a Solas an processiun, cun deir rusari, cantar litineias e far uraziun», ò detg igl om da Vaz. Giochen Parpan manegia tgi chegl eran anc oters taimps ed oz seia chella tradiziun bagn anc existenta, ma strousch da cumparagler cugl taimp tg’el era anc pi gioven. Processiuns son er esser en nov scumanzamaint Aint igl sies preda è ser Frank Schwegler sa dumando schi processiuns geian ansomma anc a pêr cugl taimp dad oz? Ellas seian er anc oz ena furma per exprimer la nossa pietousadad e mussar la nossa vischinanza tigl Stgaffeider. Igl plevant ò detg: «Processiuns èn en maletg dalla baselgia e dalla nossa cardientscha». Processiuns saptgan er esser en nov scumanzamaint. En’antschatta scu chegl tgi sa mossa da preschaint er ainten la nateira cun retschever ella nova veta, esser an fluriziun ed an plagn prosperar. Ruia ò ser Frank Schwegler tigl Signer per bung’ora, per ena raccolta fritgevla, per mintgign da nous, per pours e pouras, per lour famiglias e per lour animals.

An terma d‘en meis ò la buteia Volg son Mitgel dalla Societad da consum Savognin e conturn retschet intern en nov vistgia. La sanaziun ò custo 450 000 francs. Tant scu pussebel èn neidas risguardadas interpresas indigenas per las lavours. Per en meis èn betg clients e clientas ias aint ed or dalla buteia son Mitgel agl Stradung a Savognin, mabagn mastirants e luvrants. La raschung è tgi la Societad da consum Savognin e conturn ò nizigia la staschung morta per sanar la localitad dalla buteia. La davosa sanaziun da chella ò gia li igl 2004. Scu regal digl giubileum da 100 onns dalla societad cun 550 commembers e commembras è nia decidia avant en onn da sanar la premaveira 2023 cumplettamaintg la buteia son Mitgel e da modernisar chella. An 30 deis è davantada or dalla localitad ena buteia tgi para scu schi fiss digl tottafatg ena nova buteia. La buteia para per en po pi gronda, ella è ena buteia ampernevla e cunzont er pi clera, graztga alla nova illuminaziun. La buteia è er moderna, igls regals cun vers 4000 products èn pi survisibels ed er ordinos tenor sparta da victualias, bavrondas e bleras otras tgossas tg’èn aint igl sortimaint digl Volg son Mitgel. Spargnea vign ena terza energeia Investias per la sanaziun èn nias 450 000 francs. Bruno Wasescha, igl president dalla Societad da consum Savognin e conturn dei tgi seia sto pussebel da tigneir aint igls costs. Ena bela somma costan las vitrinas digls products da latg, da verdura e da products schalos. Ossa seian tot chels products ainten vitrinas, vitrinas cun ena porta e vitrinas da glas. Per mintga buteia tgi vigna sanada cumplettamaintg seian chellas vitrinas indispensablas, dei Conrad Plaz, igl administratour dalla Societad da consum Savognin e conturn. «Graztga allas novas vitrinas saradas è pussebel da spargner ena terza energeia», dei el. Conrad Plaz ò er menziuno tgi cun renovar igl intern dalla buteia ins vegia er gia da sa tigneir allas ordinaziuns ed agl maletg dallas buteias Volg. Gist chegl tgi pertotga calours e cumparsa ins vegia per tot las 586 buteias digl Volg tgi dat an Svizra las mademas directivas. Igl administratour ò er menziuno tgi igl Volg vegia per sanar las buteias aposta ena partiziun tgi s’occupescha cun sanaziun e renovaziun dallas filialas e negozis e cunseglia er professiunal. 700 chistas per dustar igls products Per sanar la localitad, per far chella pi moderna e dar ad ella en nov maletg, è sto da dustar tot la blera roba tg’ins veva ainten buteia. Igls 4000 products èn nias pachetos ainten 700 chistas, chistas tg’igl Volg ò mess a disposiziun. Chellas chistas èn neidas magasinadas aint igl deposit dalla buteia son Mitgel tgi sa catta per part aint igl sutterran. Sto sano igl negozi ins ò puspe gia da piglier notiers las 700 chistas e metter igls products segls regals. Nov è tgi dat angal ple dus cassas e betg scu anfignen avant en meis anc treis cassas. I vegia sa musso tgi cun la terza cassa ins fascheva angal radond 100 000 francs digl stgamgiamaint total da 3.5 milliuns francs dalla buteia son Mitgel, dei Conrad Plaz. Igl administratour catta er angal bungs pleds pigls patrungs e mastirants indigens tgi vegian luvro speditivamaintg ed er professiunal. Tant scu pussebel ins vegia risguardo interpresas indigenas, cun excepziun dallas firmas tgi vegian furnia e monto vitrinas, fres­tgeras e regals. Las donnas tgi lavouran ainten la buteia digl Volg son Mitgel a Savognin. (davos da san.) Daniela Federspiel, Marlies Turner, Nelia Santos ed Ursina Solèr. (davant da san.) Roswitha Guetg, Rita Arpagaus, Mafalda Lemos, Sandra Thomann e Vania Ramos. Sen la foto mantgan Evelyne Stecher e Daniela Kolb.

La vendita da material da militer e bler’otra marcanzeia ainten las hallas dall’Arena a Tgazzas è danovamaintg en magnet tgi atteira vigl e gioven. Venderde passo, igl amprem de dalla vendita, on 5000 persungas catto la veia a Tgazzas. Egn tgi compra e fò venal gio siva digl 1989 chel material è Fritz Dick, en om tg’è da tgesa aint igl cantun Berna. Anfignen seis gedas per onn vo el cun bler digl material or ainten las regiuns dall’antiera Svizra. Da preschaint è igl Bernes cugls sies 20 collaboratours e collaboratouras a Tgazzas ainten l’Arena. Nia aint igl Grischun Central è el cun 14 camiuns cargeas cun roba da militer, tgi l’armada dovra oz strousch anc. «Digl 1987 anfignen igl 2000 vaia vandia a Landquart tot igl material tgi niva an vendita e siva da lò sunga mintga dus onns a Tgazzas», ò detg Fritz Dick. El ò er menziuno tgi venderde dumang, igl amprem de dalla vendita, allas 10.00 stavan igls visitaders an colonna per antrar ainten la halla. «Bung 15 minutas ègl cuzzo anfignen tgi tots igls visitaders èn stos aint igl areal da vendita», dei igl Bernes. Gia ins vegia anfignen la seira allas 19.00 vers 5000 visitaders, manegia igl iniziant dalla vendita da material dall’armada e bler oter urden vetiers. Anfignen igls 29 da matg 2023, cun excepziun da Tschun­tgesmas, noua tgi dat nigna vendita, chinta Fritz Dick cun vers 25 000 visitaders a Tgazzas. Nignas armas aint igl sortimaint An vendita vign betg angal material dall’armada svizra, mabagn er anc da diesch armadas dad otras naziuns. Crudo an îgl è tgi tranter igls visitaders sa cattan ples generaziuns e tgi cunzont unfants e giuvenils vevan igl pi grond gaudi da truschier ainten tot chel «plunder» da militer. Angal «crom e plunder» è igl material tgi vign vandia an nign cass, anzi per part è igl material da bunga qualitad, robust, resistent e bagn an rap. Armas e vehichels da militer existan betg aint igl vast sortimaint da 500 tgossas, persiva baionettas e cuntels, dus products tg’èn betg sottamess alla lescha d’armas. T-shirts, tricots, pullovers, giaccas e tgo­tschas dattigl sa tgapescha da cumprar an ples grondezzas. Scu panets frestgs sa vendan las tschigulattas da militer e las pelerinas dall’armada. Chellas compran cunzont visitaders dallas festas da lotga, catscheders e pastgeders, ò rachinto Fritz Dick. El dei tgi las pelerinas da militer nomnan blers er «Schwingerpelerine». Igl Bernes ò er menziuno tgi mintgign digls 25 000 visitaders compra aglmanc ena tschigulatta da militer schi betg gist varsaquants tocs. Tgarets da cumischungs amplanias La fiera cun vendita a Tgazzas è per Fritz Dick la pi gronda da tottas an Svizra. Igl interess per la liquidaziun da material dall’armada è ple tgi angal grond. Sgultro vign ainten las bleras chistas e tgaschas ed alloura amplania igls tgarets da cumischungs. Las chistas èn amplaneidas cun giaccas, tgotschas, stivagls, gamaschas, gamellas e tgapitschas. Zappungs, palas, blatgas da calour bregn-verd, curveias e palottas e cun tot chegl vign fatg venal. Singular è bagn tgi blers giovens compran er blera roba viglia da militer. Er bleras mattas amplaneschan lour tastgas cun bler material dall’armada ed artetgels da campar, tgi mantgan er betg aint igl sortimaint. Igl sortimaint è schi grond e vast tgi gist la generaziun giovna canoscha ansomma betg singul material tgi vign an vendita. Uscheia ò per exaimpel en mat da 16 onns musso sen ena chista amplaneida cun gamaschas e lia saveir da sies bab pertge tg’ins dovra pomai las gamaschas. Anc avant passa 60 onns veva l’armada svizra en domber da suldos dad 800 000 dels e cun l’armada 95 è chella cefra neida redutgeida sen 400 000 omens. Avant 12 onns davigl anc 200 000 suldos an Svizra ed oz èn chegl gist anc 100 000 omens. Cun liquidar l’armada adegna daple material è chel er nia an vendita, ena vendita cun la quala Fritz Dick ò catto ena veira nischa. Colonnas avant las cassas per paer la roba cumprada. Cascs da militer on plaschia a chella mattatscha ed a chel mattatsch. An vendita vign da tottas sorts material da militer. Da tut la sort material vign vandia Venalas er chellas chistas da muniziun da militer. En visitader declera ad en oter pertge tg’ins dovra chel gaffen. Tschigulattas da militer compra mintga visitader.

Egna dallas 84 persungas da Brinzauls tg’ò gia da bandunar igl sies datgesa perveia dall’evacuaziun digl li, è Renato Liesch. El ò betg gia d’eir alla tschertga d’en nov cutier, cun esser cler, tgi schi vigna schi gliunsch geia el a star ainten la sia acla situada ot sur la bova. Mintga de rapportan medias naziunalas ed internaziunalas scu tgi la situaziun sa preschainta a Brinzauls. Chegl er siva tg’igls 84 abitants on gia d’eir davent dalla vischnanca cun esser igl risc dalla crudada dalla crepla schi grond tgi lour veta fiss an prievel. Catto cutier on famiglias, pêrs e singulas persungas da Brinzauls cunzont tar oters confamigliars, paraints ed er ameis tg’on purschia gugent en sottetg. La solidaritad cun la populaziun da Brinzauls è stada ed è er anc ossa fitg gronda. Chegl betg angal or dalla vista regiunala, mabagn er or dalla vista cantunala e naziunala. Gia da far igl sies fagot ò er Renato Liesch, igl om e bostger da 43 onns. Per el è sto evident tgi schi l’evacuaziun davainta reala, alloura geia el ad ot, detg pi concret a Schautschen ainten la sia acla. Schautschen è en li situo ot sur Brinzauls, cun en’otezza sur mar da 1 900 meters e cun en panorama magnific scu pacs oters lis an Val Alvra. A Schautschen ò Renato Liesch scu er anc otras persungas dalla regiun en’acla. La FMR ò fatg l’emda passada ena viseta agl bostger, agl om original, carismatic ed er simpatic. Ad ot cun ena maschina agricola da 50 onns Cun contactar Renato Liesch ò el cunsiglia da betg neir cugl auto sen la sia acla, perchegl tgi la veia seia betg la miglra. «Ia vign gugent per tè ed at magn anfignen Schautschen ed er puspe angiu», am ò el detg agl telefon. Punct allas 13.30, scu fatg giu, era igl taxi pront tar en parcadi ainten la vischinanza digl stand da teir Crappa Naira ad Alvagni. Igl taxist ò managea tgi igl sies taxi seia betg en vehichel da luxus, ma el fetscha igl sies sarvetsch e chegl seia igl pi principal. Igl vehichel era forsa betg en vehichel campester, scu chegl tg’ins canoscha, en «Jeep», en «Pick-up» u forsa en «quad», na, gl’era ena maschina agricola dalla marca Reform e model «Muli». «Chella maschina ò 50 onns ed è uscheia pi viglia tg’ia», dei Renato Liesch. Bung 40 minutas ò cuzzo angal igl viadi, sainza las farmadas. Bagnspert è nia alla gleisch tgi igl bostger da Brinzauls è ena persunga tg’ò fitg a cor la nateira, cun tot la sia fauna e la sia flora, cun tot las sias belezzas e cun tot las sias singularitads. El seia en catscheder passiuno ed igl pi gugent gess el sur onn a tgatscha, rachinta Renato Liesch. Ainten en li ò el farmo la maschina cun la speranza tg’en tgavroul tg’el vegia vasia ples gedas niss notiers, chegl tg’è tuttegna betg sto igl cass. Adegna puspe ò igl catscheder musso aint igl gôt e detg tgi gist cò ins veia adegna puspe tschervs. Ias ischans alloura er en toc a pe anfignen tigl li noua tg’ins vei fitg bagn la bova da Brinzauls. «Normalmaintg ins vei anfignen 15 capricorns ainten chellas creplas», ò detg igl catscheder. Scu para seian chels svanias perveia digl prievel da crudada da crappa. Igls attestas da scola vaia betg piglia cun me Parzialmaintg lavoura Renato Liesch tigl cumegn da Farrera. Igl viadi dall’acla anfignen Farrera ed anavos fò el cun la sia maschina. Passa 30 onns vegian igls sies genitours gia a tschains l’acla digl cumegn da Brinzauls. Siva digl 2011 totga l’acla ad el ed a sies frar Philipp Liesch, rachinta Renato Liesch. Eneda daple scaligna igl sies telefonign. «Digl antier mond s’annunztgan schurnalists e schurnalistas per neir tar me a Schautschen», dei igl bostger. Ed ò agiunto: «I fon scu sch’ia fiss la queen». Piglia cun el sen l’acla vegia el victualias avonda, bleras bieras, documaints e vistgadeira. Laschea a Brinzauls ainten la sia abitaziun vegia el igls attestas da scola. Vessan chels d’eir cun la bova seia chegl ansomma betg tragic. Apropos bova: «Gio da giuvenil vaia adegna detg a mia mamma Amalia Liesch-Signorell tgi an 20 u 25 onns vigna la bova oragiu ed ossa ègl schi gliunsch», dei Renato Liesch. I vegia bagn fatg fitg mal d’aveir da bandunar Brinzauls. El spera tgi la crepla croda bagnspert, uscheia tgi fiss pussebel da turnar an vischnanca. «Ier vaia gia en’immensa crisa e gronda malaveta per la vischnanca e tot la populaziun», ò detg igl om da 43 onns. «Oz am vogl per en po migler!» «Kastelruther Spatzen» ed «AC/DC» La tera da semi fiss per el Canada, noua tg’el vess bler gôt, la sia libertad e vess er betg da sa tigneir a tot las leschas e tschantamaints. An Svizra seia chegl uscheia ed i resta navot oter tgi d’acceptar las ordinaziuns. L’acla è anrizzada simpel, ena tigia scu tg’ins canoscha, cun ena platta da fi ed en bel cantung cun ena meisa. Las stgaffas èn amplaneidas cun digl totta sorts victualias, conservas e beschlas. El cuschigna fitg gugent cun aveir amprandia chegl cura tg’igls genitours faschevan d’ustiers. Musso ò Renato Liesch alloura er la sia frestgera originala. Na betg forsa ena frestgera dalla marca «Electrolux», mabagn ena simpla truasch. Igl sies telefonign scaligna danovamaintg. «Na ia va betg taimp da dar pled e fatg cun gio aveir en schurnalist tar me sen l’acla», dei Renato Liesch agl telefonign. Per passataimp tedla igl «eremit» da Schautschen er musica. Igl pi gugent tedla el la furmaziun «Kastelruther Spatzen» e la band da rock australiana «AC/DC», an veir senn dus monds. Per de vegia el anfignen 40 telefons, rachinta Renato Liesch ed an chel mument scaligna igl sies telefonign puspe. Cun plascheir ò Renato Liesch er musso igl sies iert, tgi sa catta ainten la sponda suglialeiva sur l’acla. Igl âgl samno igl aton passo crescha gio. Schi vigna pi tgod metta el tiffels e semna da tottas sorts verduras tgi creschan bagn er sen l’otezza da 1900 meters sur mar. Scu gio igl viadi anfignen tar l’acla è er igl viadi anavos ad Alvagni sto en’aventura ed a madem mument er en’instrucziun da bulias e vetiers ena farmada tar egn digls posts da tgatscha preferias da Renato Liesch. E cun deir adia ò el agiunto: «Tgau, turna puspe e peglia cun tè igl mies scolast Sepign. Ossa deia gist se anc eneda la poesia la «tschitga» da pader Alexander Lozza, chella poesia tgi angal ia saveva ordafora da tots scolars e scolaras, er sch’ia sung betg sto igl migler scolar.»

Vez gio gia eneda igl sentimaint da lungurela? Pi prubabel bagn. Tge è capito durant la vossa lungurela? Pi bod forsa en bung stragi, pansiers tgi sa perdan, u forsa en’istorgia betg veira per tamantar igls giovens. Ozande ègl pitost en viadi tras «social media». E noua percepescha igl giuvenot suveran igl migler la lungurela? – Naturalmaintg an la mondura verda! E betg carte forsa tg’ia discorra dalla tgatscha. La lungurela dantant da tgatscha è tot ensatge oter. Na, na, ia ma cat a militar. WK ins nomna chegl, u forsa per igls Rumantschungs CR. Pi gugent betg. Rastagn tigl WK. Er sch’igls bustabs W e K sminan gio igl nosch tudestg. Stgise, gl’è la lungurela tgi lascha trer notiers da chels pansiers sainza senn. En WK ò gio blera tradiziun an Svizra, scu la servela, igls capungs u la Credit Suisse (attenziun ironia). Digl tat sur igl bab anfignen tigl pi gioven suldo ins tedla tiers gugent allas experientschas agl sarve­tsch da militar – u aglmanc ins fò uscheia scu tg’ins tadless tiers gugent. «Da noss taimp», antschevan las generaziuns pi passadas – ed «igl era pi bod tot oter.» Cler! E vez gio santia eneda igl classicher: «Tar nous davigl anc … » Pero, adatg bab e tat: Igl militer è en tema noua tgi la nossa generaziun po er deir: «Ah, ea chel dattigl anc oz.» Tuttegna meida igl taimp. Per exaimpel scu tg’igls giovens suldos mazzan chella banadeida lungurela. Per cletg è chegl igl sulet tgi mazzan – forsa anc l’egna u l’otra mostga. Las canzungs tgi nivan cantadas pi bod ve digl fi èn oz «Netflix originalas». Las istorgias d’anno tubac èn transfurmadas an «podcasts». U egna u l’otra sgnocca cun en pader, dus dall’Africa (stgise, era en’otra generaziun) ed en Chines on mido fa­tscha cun «Insta-reels». Uscheia para igl taimp bagn er da passar aint igl mies WK. Ma ensacu mantga l’istorgia. Tge dessa schiglio rachintar pi tard agls mies descendents? Da live-videos u da podcasts? Mianc la schi tgera donna interessess chegl. Perchegl metta d’en mang igl natel e tschertg igl discurs cugl collega dalla Turgovia u da Lachen u danonder tg’el è er adegna. Chegl fatscha sperond da cattar interess sumigliaints u forsa perfign igl madem hobi. E varda cò! Cattond l’egn u l’oter sympaticus ans decidainsa alloura da far en stragi per aveir la istorgia. Cun aveir sot controlla las schebas tg’igls «ots» peglian an meira e lessan naturalmaintg tutgier cugl amprem colp, ans è tuttegna anc gartagea en sivamezde da curturela. Nous vagn galdia en taimp tgi è sto bler migler tgi en video d’en giat tgi croda giud soptga u en erizung cun en cilinder sen Instagram. Er sch’ia stò deir, la creativitad da metter en cilinder sen testa ad en erizung è mianc schi mala. Ma da far eir giu la scheba da mang dretg, siva tg’igl signour cumandant ò gia sagetto sen la sanestra, am plascheva bler migler – zont la sia reacziun tras igl func cun la dumonda, schi seia tot an urden cun las schebas. «Tot an urden, pudez trer anavant.» La mia rasposta cun plascheir malign am lascheva sminar la sia tscheira influenzada antras igl sies ego sgriflo. Tge risadas. Tge curturela. An chel senn: «Candreia abtreta!» Mèn Candreia è creschì si a Stierva ed abitescha ussa a Cuira. El è scolast primar a Lantsch. il columnist mèn candreia

Surses ò da tschartger per l’antschatta digl onn 2024 en nov mastral.Mademamaintg vala chegl pigl vicemastral tg’ò er inoltro la sia demissiun. Igls 20 d’avost 2023 è igl suveran digl cumegn da Surses clamo all’urna. An tavla stattan elecziuns parzialas dalla suprastanza. D’eliger on votants e votantas er las quatter persungas pigl cunsegl da scola. Er las treis persungas tgi appartignan alla cumischung da gestiun ò igl suveran d’eliger. Gio da pi dei è public tgi Leo Thomann (Parsonz), igl mastral an uffezi candidescha betg ple per en’ulterioura perioda. Anfignen ossa è el er sto igl unic president communal da Surses, siva dalla fusiun digls 9 cumegns dalla val tigl cumegn da Surses igl 2016. Uffizialmaintg publitgia la sia demissiun ò ossa er Giancarlo Torriani (Beiva), el tgi stat alla testa digl departamaint da scola, educzaiun, cultura e pulizeia ed è er parsoura digl cunsegl da scola. A madem mument è el er vicemastral digl cumegn da Surses. Candidat da Beiva per la suprastanza Dantant tgi dat anc uffizialmaintg nigna persunga tgi candidescha per la successiun da Leo Thomann è siva d’en pêr deis ancunaschainta la candidatura per la successiun da Giancarlo Torriani. Beiva duess venavant esser represchento ainten l’executiva communala da Surses e chegl cun la persunga da Gregor Vellacher. El è marido, bab da famiglia e gio diesch onns sesent a Beiva cun luvrar tigls runals e tar la scola da skis. Siva digl 2021 è igl om da 37 onns magnagestiun da Beiva Runals SA. A chella societad acziunara totga er la Scola da skis da Beiva. Gregor Vellacher segna er per l’administraziun e la contabiliatd dallas Ovras electricas da Beiva (EW Bivio). Anc è el damai igl sulet nov candidat tgi less far igl zap an suprastanza digl cumegn da Surses siva dallas elecziuns parzialas digls 20 d’avost 2023. Adrian Ballat (Savognin) el tg’è siva da quatter onns suprastant sa metta a disposiziun per en’ulterioura candidatura e dastga chintar cun ena reelecziun. Da supponer è tgi dat anc otras persungas tgi candideschan pigls dus posts da suprastanza. Betg an elecziun stattan Irene Kolb e Romeo Poltera (Savognin). Dalla cumischung da gestiun sa reteira Urs Guetg (Savognin) el tgi presidiescha chel gremi. Adrian Demarmels (Salouf) el ò demissiuno scu commenber digl cunsegl da scola. Las otras persungas tgi appartignan a chels dus gremis candideschan danovamaintg per chel uffezi. Propostas per tots uffezis communals tgi stattan an elecziun pon neir fatgas an scretg anfignen igls 20 da fanadour 2023 allas 17.30 tar l’adminsitraziun communala digl cumegn da Surses. Candidescha per la suprastanza da Surses: Gregor Vellacher.

Conrad Plaz sa reteira siva 29 onns scu magnagestiun dalla Societad da consum Savognin e conturn. La sia successiun vign reglada internamaintg. Chels deis vignan infurmos igls radond 550 commembers e commembras dalla Societad da consum Savognin e conturn dalla midada tar l’administraziun dalla societad. Igl magnagestiun actual Conrad Plaz è sa decidia da terminar la sia lavour per la societad. Durant 29 onns è el sto en magnagestiun fido, cumpetent ed er innovativ. Surpiglia chel manadat ò el igl 1994 da sies antecessour Peter Gsell. Cugl president Mia Guetg, tg’è sto 28 onns agl timung dalla societad, e cugl successour ed actual parsoura Bruno Wasescha ò Conrad Plaz realiso ples projects e cunzont adegna puspe moderniso las dus buteias digl Volg a Savognin. An chels onns cun Conrad Plaz scu magnafatschenta dalla societda ò chella investo pulitas sommas per adattar las dus buteias agl giaveisch dalla clientella ed agls basigns. Per la sia successiun è sto pussebel da cattar ena soluziun interna. Roswitha Guetg, tgi magna gio ples onns la buteia son Mitgel digl Volg vign da nov ad esser responsabla principala dallas treis buteias digl Volg (dus a Savognin ed egna a Salouf). A madem mument segna ella er per la direcziun digls radond 15 ampluias tgi la Societad da consum Savognin e conturn occupescha. Alice Wasescha, ella vign ad esser responsabla per l’antiera administraziun dalla societad e per la partiziun commerziala. (fmr/gns) Sa reteira siva treis decennis scu magnagestiun dalla Societad da consum Savo-gnin e conturn: Conrad Plaz.

Avant 159 onns ò en’arsa destruia ple u manc l’antiera vischnanca da Riom. Er schi chella è stada ena tragica, pigl Origen Festival Cultural en fatg da metter an pled, maletg e musica sen tribuna. Chels deis è la populaziun da Riom neida orientada digl teater agl liber. Chest onn anvida igl Origen Festival Cultural puspe ad en teater agl liber e chegl a Riom, noua tgi igl festival è da tgesa. Igl toc sa nomna ­«Arsa da Riom» ed aposta per las preschentaziuns vign construia agl our digl li ena tgesa da teater temporara. L’emda passada ò Giovanni Netzer anvido la populaziun da Riom ed er oters interessos e preschento igl project da teater. 15 preschentaziuns Construia vign igl bietg da teater temporar agl our da Riom giond cunter Parsonz. Per la construcziun cun elemaints d’atschal segna l’interpresa svizra Nüssli SA, ella tg’ò plessas gedas gio collaboro cun Giovanni Netzer e cun Origen. Digl reminent è la firma Nüssli SA activa aint igl antier mond. Igl object tgi vign proximamaintg erigia a Riom ò ena largezza da 18 meters, ena lunghezza da 28 meters ed en’otezza da 14 meters. Pacato vign igl bietg antras ena teila melna. La tribuna chella sa catta anmez igl bietg e las tribunas digls aspectatours cun ena capacitad da 220 plazs èn anturn chella. Giovanni Netzer inscenescha l’arsa da Riom an pled e maletg, cun musica e cun actours ed actouras da professiun. Er sch’el lavoura cun blers effects da gleischs, la gleisch naturala chella mantga sa tgapescha er betg. Chegl è er la raschung tgi igl bietg survign grondas e plessas fanestras, uscheia tgi igl public vei las bleras muntognas tgi sa cattan an tottas direcziuns, la darandeida e schizont la glischa, schinavant tg’ella cumpara. Da vaseir è igl teater 15 gedas e la premeira è igls 24 da zarcladour 2023 a las 21.00. Las lubientschas èn sen meisa Pigl bietg tgi vign construia per inscenar igl teater agl liber ògl duvro plessas lubientschas. Chellas èn er igl muteiv tgi a pled è nia Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses. Cun restar igl bietg digl teater temporar angal digl zarcladour anfignen alla fegn d’avost da chest onn, on igl cantun ed er igl cumegn da Surses lubia la construcziun da chel object. Leo Thoman ò menziuno tgi Origen vegia inoltro ena dumonda da biagier cun mintga detagl pi pi-tschen e pi grond. Er chegl tgi pertotga las normas da fi ed igl concept da traffic corresponda la dumonda allas ordinaziuns. Lubia vegia er la sieranza d’edifezis la construcziun dalla tgesa da teater temporar, ò detg Leo Thomann. El ò er detg tgi mintga uniun tgi segna per l’organisaziun d’ena pi gronda festa e dovra ena tenda vegia er da far ena dumonda agl cumegn ed inoltrar en concept da siertad pi vast. L’arsa da Riom Igls 5 da mars 1864 è rot or en fi ainten la tgesa dalla famiglia Frisch, tgi sa cattava anmez vischnanca e visavi dalla baselgia da son Lurintg. Igl era vers mezde ed en ferm favogn, cura tgi igl tgamegn digl bietg ò tgappo fi. An bung dus ouras è nia destruia la gronda part digl li antras las grondas flomas. Chegl tiers tgi er bleras persungas dallas vischnancas vaschignas èn stadas an curt taimp a Riom per gidar stidar igl fi. An dus ouras èn 180 abitants ed abitantas da 200, stos sainza cutier e gia nign sottetg. Unfrendas digl incendi èn davantadas 80 tgesas e 76 stallas. Sen chella foto ins vei tge bietgs tg’èn anc restos siva dall’arsa. Igl model digl bietg da teater tgi vign proximamaintg construia a Riom.

Cultura ed art, chegl totga tar en’aventura culinarica, dei Rebecca Clopath tgi segna per ena cuschigna tgi stat fitg manevla alla nateira. Percorscher an senn figurativ e sensitiv tge tg’è segl plat totga er vetiers. Gion Nutegn Stgier/FMR Cun discorrer dall’Associaziun Center d’Art e Cultura Alvra (ACACA) dastga en nom betg mantger: Mirko Baselgia. El è en artist ancunaschaint betg angal aint igl Grischun, ma­bagn er ordvart chel ò el sa fatg en nom cugl sies art. La nateira igl inspirescha pigl sies art, uscheia tgi las sias ovras stgaffeidas èn savens da taimpra naturala. Mirko Baselgia ò gia ­l’ideia da realisar igl Center d’Art e Cultura Alvra, tgi sa catta ad Alvaschagn aint igl anteriour bietg da scola. L’associaziun porscha mintga meis en program fitg vast. Workshops, antupadas e discurs cun persungas tg’on er bler da rachintar. Chegl èn persungas pitost atgnas, unicas, extraordinarias, gea schizont insolitas. Gist tar egna da chellas totga bagn Rebecca Clopath, la cuschiniera da renom tgi stat a Lon ed ò success cun la sia cuschigna. La sia moda da cuschinar è fitg autentica Rebecca Clopath è cuschiniera, hospitanta, poura e perfign filosofa. Cun success magna ella a Lon igl bagn puril da bio «Taratsch». La gastronomia, l’agricultura e la nateira la stattan fitg a cor. La sia moda da cuschinar è autentica. Ella vei mintga product per bler daple tgi angal ena basa fundamentala dalla cuschigna. Ad Alvaschagn an discurs cun Demian ­Haller, igl magnadiscussiun, ò Rebecca Clopath detg, tgi mintga product mareta igl sies respect ed er l’attenziun da mintga giast. La cultivaziun da verdura, la tratga d’animals, la diversitad dalla nateira e la variaziun dallas staschungs inspireschan ella da cuschinar genuin e natural. Cuschinar seia er expe­rimentar, canoscher la derivanza digl product – cuschinar uscheia tgi mintga product mantigna igl sies aroma ed er la sia calour. La cuschiniera dalla Val Schons dei: «Cultura, art e culinarica èn ena cuminanza.» Igl è alloura er uscheia tgi mintga tratga tgi Rebecca Clopath cuschigna è ena sort art ­segl plat. La poura diplomada manegia ansomma tgi cuschinar seia an ples gros ten­siunont, fascinont, magari er dramatic. Chegl an spezial cun canoscher igl origin da mintga singul product. Per ella seia er fitg singular d’eir alla tschertga da mintga product, da scurveir novs products e d’agiuntar els cun tot chegl tgi crescha e flurescha aint igl sies iert a Lon, ainten la prada, gôt e muntognas. Bler daple tgi angal galdeir La cuschiniera da renom ò menziuno tg’igl sies local a Lon seia pitost en li d’antop. Tranter las 16 persungas (table d’hôte, ena lunga meisa) tgi tschaintan a meisa, sa cattan savens bleras persungas tgi sa canoschan betg. Magler seia bler daple tgi angal en menu e tgi galdeir, ò punctuo Rebecca Clopath. Magler seia percorscher sensitivamaintg tge tgi sa catta segl plat, vaseir figurativamaintg mintga tratga, canoscher l’istorgia tgi stat davos mintga product ed er saveir disfranztger min­tga aroma. Sa far aint sa fetscha mintgign angal chegl tgi capeta gist an chel mument ed uscheia seia chegl er tigl magler. «Oz è uscheia tgi mintga giast spetga tg’ia rachinta l’istorgia tgi stat davos igl product tg’ia va cuschino e tgi sa catta segl plat.» Piglia scu exaimpel ò ella la tor cotschna digl Origen Festival Cultural sensom igl Pass digl Gelgia. «Ia va fatg en dessert tgi sumeglia la tor cotschna – er per rachintar l’antiera istorgia da chella», dei Rebecca Clopath. La fegnameira seia tgi mintga giast tgi passa igl Gelgia e vesa la tor cotschna painsa dalunga er agl dessert sarvia a Lon tar ella, ò detg la cuschiniera. Magler seia scu ena canzung, ò rachinto Rebecca Clopath. I dat tungs ots e tungs bass. Rischmelnas per exaimpel seian da tung ot, barso e boglia da tiffels da tung bass. Rebecca Clopath ò rachinto ad Alvaschagn dalla sia cuschigna fitg atgna e cunzont er cun tge products tg’ella cuschigna.

Per l’amprema geda ò l’organisaziun Unicef Svizra e Liechtenstein surdo en label ad en cumegn grischun per sies angaschamaint pertutgont la promoziun dalla giuventetna. Chella onour ò igl cumegn da Surses. Cun en act festiv è ier stada a Savognin la surdada digl label. Igls davos onns è igl cumegn da Surses sa fa­tschanto intensivmaintg cugls temas promo­ziun, participaziun, integraziun e dretg dalla giuventetna. L’incumbensa principala da chel project, an collaboraziun cun l’organisaziun tetgala «jugend.gr», è da dar alla giuventetna, a giuvenils ed ad unfants ena vousch e da lascher sa participar els ed ellas a fatschentas. Esser persvas tgi er mats e mattas on la fermezza per star sen sasez, lour conturn ed èn er pronts da survantscher tschertas sfeidas. Plessas maseiras an chella tgossa èn gio succedeidas ed otras vignan a suandar. L’organisaziun Unicef Svizra e Liechtenstein premieschia sen dumonda d’en cumegn, cumegns tgi mi­gliureschan sistematicamaintg lour bagnvu­glientscha, tgi èn fitg bagnvulents anvers unfants e giuvenils e tgi obtignan resultats e fatgs visibels per la generaziun giovna. Siva digl 2006 anfignen ier era nia surdo an Svizra a 57 cumegns chel label, igl 58avel vo agl cumegn da Surses scu amprem cumegn digl Grischun. Anschet cugl «Mobil da giuventetna» Benevento la raspada ò Giancarlo Torriani, el tg’è suprastant digl cumegn da Surses e president digl cunsegl da scola. El e Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses, on laschea repassar igls davos tschintg onns siva tgi igl cumegn da Surses è nia activ cun promover e s’occupar pi ferm cun la giuventetna. Chegl er graztga alla lavour da Linda Netzer tgi segna tigl cumegn da Surses pigl svilup digl li. Antschet veva pero tot igl aton 2017 cun star a disposiziun a Savognin alla giuventetna per plessas emdas en schinumno «Mobil da giuventetna», chegl sen iniziativa dalla deputada Gaby Thomann-Frank. Sessour è nia avert a Cunter igl local da giuventetna ed introduia è er nia en cunsegl da scolars e scolaras. Menziuno seia tgi er anc bleras otras persungas on grond marets tgi chel project è nia realiso aint igl cumegn da Surses. Sen la dretga veia Ultra da chegl èn adegna puspe nias organisos workshops cun temas giavischias dalla giuventetna – e realiso è er nia agl Lai Barnagn en «Pumptrack». Igl label è igl amprem da cuntign rumantsch e chegl rumantsch grischun, cunzont sen iniziativa dalla scolasta Zegna Pittet-Dosch an collaboraziun cun la Lia Rumantscha. Leo Thomann manegia tgi da retschever chel label seia la conferma d’esser sen la dretga veia cun la promoziun dalla giuventetna e da dar a chella igl respect tg’ella mareta. Plascheir vegia el er da vaseir tants unfants cuntaints, els tgi seian igls protagonists e vegian er contribuia bler «tgi igl cumegn da Surses ò l’onour da re­tschever chel label». Sa mussadas cuntaintas da pudeir surdar igl amprem label da chel gener cugl cumegn da Surses ad en cumegn da Surses èn er las represchentantas dall’organisaziun Unicef e da «jugend.gr». Porscher bungas cundiziuns da basa A pled è er nia cunsiglier guvernativ Martin Bühler. El ò an amprema lengia benevento igls unfants e giuvenils e chegl schizont an bung rumantsch. I seia en bel mument d’esser scu schef da finanzas digl cantun tranter tants unfants. La politica seia bagn ena aspect impurtant, dantant vegian igls unfants igl dretg d’esser ena part da gronda muntada da nossa societad. I seia da porscher er agls unfants bungas cundiziuns da basa ed er an mintga famiglia duessen igls unfants neir a pled. Impurtant seia er d’integrar unfants e giuvenils aint igl process politic, scu per exaimpel cun introdueir en parlamaint da giuvenils. La festa da surdada a Savognin è neida anromada musicalamaintg antras cant da scolars e scolaras dalla scola Surses e cun musica da Giganto e Mattiu Defuns. Igls iniziants digl project cugl cunsiglier guvernativ. (da san.) Giancarlo Torriani, suprastant digl cumegn da Surses e parsoura digl cunsegl da scola, Gaby Thomann, inizianta principala digl project ed anterioura deputada e Martin Bühler, represchentant dalla regenza. On do alla festa da surdada igl dretg maletg: unfants e giuvenils digl antier Surses.

Igl anteriour cumegn da Brinzauls, siva digl 2015 ena fracziun digl cumegn d’Albula/Alvra, ò adegna gia en ferm contact tigl cumegn da Brienz tgi sa catta aint igl cantun Berna. Anc adegna è la relaziun tranter chels dus lis fitg bunga. I dat damai en Brienz ed en Brinzauls, igl nom rumantsch per Brienz. An connex cun las repportaschas dallas medias naziunalas, ma an spezial digls meds da massa digl exteriour cun tematisar l’evacuaziun da Brinzauls perveia dalla bova ègl er do confusiuns. La raschung è tgi ples medias on scretg tgi Brienz ainten la Surselva bernesa seia an prievel da neir sutaro d’ena pi gronda crudada da crappa, an pe da Brinzauls, tgi sa catta aint igl Grischun. Brienz alla riva digl «Brienzersee» è en li turistic ancunaschaint ed ena destinaziun da vacanzas populara, gist tar giasts digl exteriour, giasts engles, americans ed asiats. Brinzauls è bagn en li cun ples tgesas ed er abitaziuns da vacanzas, dantant turisticamaintg mai da cumparagler cun Brienz, en li tgi veiva cunzont digl turissem da stad ed ena destinaziun tg’ins canoscha fitg bagn er sur igls cunfegns svizzers. Pitost ena maltgapientscha Las davosas dus emdas è nia rapporto mintga de e chegl durant 24 ouras dall’evacuaziun, digl prievel e dalla situaziun a Brinzauls perveia digl schinumno «Rutsch». Igls rapports dallas medias internaziunalas on caschuno per maltgapientscha, cun screiver tgi Brienz aint igl cantun Berna seia pertutgia da chel destign. Igl cumegn da Brienz ò reagea sen chella maltgapientscha e publitgia igls 11 da matg 2023 sen la sia pagina online dalla ­vischnanca ena novitad tgi fò attent tgi tar chels rapports medials sa tractigl da Brienz/Brinzauls tgi sa catta aint igl cantun Grischun e betg da Brienz, igl li aint igl cantun Berna. La vischnanca da Brinzauls sa catta 231 kilometers lontan da Brienz, è da liger ainten la novitad publitgeida da cumegn e digl turissem digl li bernes. A Brienz n’exista nign prievel, uscheia tgi tar la rapportaziun dallas medias internaziunalas sa tractigl simplamaintg d’ena maltgapientscha perveia digls madems noms digls dus lis. Bagn adegna puspe dumondas Simon Kunz tgi segna tar Brienz Turissem per la communicaziun ò detg tgi tar las reportaschas perveia dalla bova a Brinzauls seia simplamaintg succedia gist tar las medias americanas en sbagl cun screiver tg’ins vegia gia d’evacuar la vischnanca perveia digl prievel dalla bova. Er emettours da televisiun e gasettas dalla Gronda Britagna vegian rapporto tgi Brienz seia pertutgia da chel colp. Simon Kunz dei: «I constat tgi vagn gia varsaquantas dumondas e ples telefons, sch’ins saptga ansomma anc neir a Brienz cun esser evacuo igl li turistic». Schi nosch seigl dantant betg sto, d’en grond domber da dumondas ins dastga betg discorrer, punctuescha igl schef da communicaziun da Brienz Turissem. Cun communitgier public tgi betg Brienz seia tutgia da chel destign, mabagn Brinzauls ins vegia aint igl frataimp strousch ple dumondas an chella tgossa. Anc adegna contact cun las autoritads Peter Zumbrunn, igl mastral da Brienz ò detg tgi anfignen tar la fusiun digl cumegn da Brinzauls cugls oters seis cumegns tigl cu­megn d’Albula/Alvra seia Brienz sto decennis cumegn-padrinadi digl cumegn da ­Brinzauls. Siva dalla fusiun vala chel padrinadi anc adegna, siva dad ossa otg onns, simplamaintg cugl cumegn d’Albula/Alvra. Igl mastral digl cumegn da Brienz dei d’aveir gia igl davos taimp contact cun Daniel Albertin, igl mastral digl cumegn d’Albula/Alvra. Tenor las sias pussebladads vigna igl cumegn da Brienz, schinavant tgi fetscha basigns, an cunvignientscha cugl cumegn d’Albula/Alvra a sustigneir chel. Peter Zumbrunn dei er: «Cun las anteriouras autoritads digl anteriour cumegn da Brinzauls vainsa anc adegna en bung contact, e siva dalla fusiun er cun las autoritads digl cumegn d’Albula/­Alvra». Mintga dus onns s’inscuntran las autoritads politicas Daniel Albertin conferma tgi cugl cumegn da Brienz ins vegia anc adegna ena bunga relaziun. Mintga dus onns s’inscuntran las autoritads digls dus cumegns, eneda a Brienz e la proxima geda an Val Alvra. Igl cumegn da Brienz vegia sustignia ferm la realisaziun dalla plazza da giuier a Brinzauls, dei el. Brienz vegia en schinumno curtgign cultural e per chel ins vegia er gio regalo agl cumegn da padrinadi ena sculptura da fier digl farer-artist Roman Platz d’Alvagni. Ava gronda igl 2005 Brienz tgi sa catta ainten la regiun d’Interlaken è en li situo sen 566 meters sur mar, alla riva digl Lai da Brienz ed agl pe digl «Brienzer Rothorn». La vischnanca ò 3400 abitants e la gronda part da chels veiva digl turissem. Ancunaschaint è igl li er perveia dalla Scola d’antagler lenn, ena tradiziun tgi dat a Brienz siva digl 1816. La dumang digls 23 d’avost 2005 è ena part dalla vischnanca stada en’unfrenda dall’ava gronda cun donnager igls ragns «Tracht­bach» e «Glyssibach» ferm igl li. Dus persungas on schizont pers lour veta e do ègl er immens donns da material.