Claudia Knapp e Mayk Wendt han fat ün viadi tras l’Engiadina ed il resultat es il cudesch «Zu Gast im Engadin». Invidà a la preschantaziun dal cudesch in dumengia passada vaivan Simone Nuber da la Libraria Poesia Clozza ed ils duos protagonists. Illa bar dal Hotel Belvédère a Scuol ha gnü lö dumengia passada premiera dal cudesch «Zu Gast im Engadin» da Claudia Knapp e da Mayk Wendt. Simone Nuber da la Libraria Poesia Clozza ha pudü salüdar ün local plainischem da glieud chi’s vaiva chattà per gnir a savair daplü davart il cudesch nouv. «Eu less preschantar cuort ils duos protagonists chi han realisà il cudesch e davo vaina lura temp da dudir dad els co cha’l cudesch es naschü. Claudia Knapp as cugnuoscha a mans da blers inscunters e da la lavur sco schurnalista pro la televisiun, filmadra documentara, curatura da museum ed oter plü. Mayk Wendt sun eu gnü a cugnuoscher tras inscunters cun sias fotografias da la natüra ed el es eir ün fich bun fotograf da trats culinarics quai chi’s vezza schi’s piglia per mans il cudesch», ha dit Simone Nuber. Claudia Knapp ha tradi ch’ella nu cugnuschaiva a Mayk Wendt pero sias ouvras fotograficas. Inscunter cun l’editura Pro ün inscunter cun Marcella Prior Callwey, editura tudais-cha, es nata l’idea da realisar ün cudesch davart natüra e cultura culinarica da l’Engiadina. Cudeschs sumgliaints daja fingià dal Tirol dal Süd, da Silt, da Portugal ed oters plü. «Ella es eir ün’amatura da l’Engiadina e no vain lura gnü ün contact per discuter schi füss pussibel da realisar ün cudesch sur da l’Engiadina. Eu d’eira il prüm da l’idea chi’s tratess d’ün cudesch davart chasas engiadinaisas restauradas. E cur ch’ella ha dit chi va in prüma lingia per cultura culinarica sun eu subit statta inchantada», ha tradi Claudia Knapp. Eir Mayk Wendt es gnü contactà da la vart da l’editura e nu d’eira al principi tant inchantà. «Cur ch’eu n’ha dudi chi’s tratess d’üna collavuraziun cun Claudia Knapp n’haja subit dit da schi. Ed eu m’ha dit sch’eu sun bun da far bunas fotografias da cuntradas e persunas lura sun eu eir bun da far da quellas da la culinarica. E sch’eu fetsch part a quist proget schi n’haja eir la pussibiltà da’m chattar adüna darcheu cun Claudia e fingià our da quel motiv d’eira per mai tuot cler.» Uossa mancaiva la decisiun co far «A mans d’üna glista da propostas da l’editura n’haja surlavurà quella cun ün concept davart gastronomia, ospitalità e curtaschia, regiunalità e perdüraivlà. Per mai d’eira cler chi’s stuvess rapportar d’üna buna gastronomia, quai chi nu voul pero dir d’üna gastronomia cuostaivla. Important eir lös spezials chi augmaintan l’atmosfera. Eir l’istorgia da l’Engiadina es statta ün punct important impustüt dals hotels nöbels», ha dit Claudia Knapp. E Mayk Wendt ha agiunt: «Eu m’ha tut avant dad esser disciplinà e da nu provar las bunas spaisas e bavrondas e quai es statta üna gronda sfida. Eu sto dar pro cha duos jadas n’haja invlidà mia disciplina. Üna jada a Müstair i’l Chalavaina cur chi han servi il dessert nun haja pudü desister». Tuots duos han lura quintà da lur lavur cun episodas fich dalettaivlas. Il resultat final es ün cudesch cul titel «Zu Gast im Engadin» cun 208 paginas cun bleras bellas fotografias e cun texts fich divertents e professiunals. Claudia Knapp ha infuormà davart lur lavur. Ils trais protagonists dürant la preschantaziun. Claudia Knapp, Simone Nuber e Mayk Wendt han invida a la preschantaziun. La preschantaziun d’eira bain visitada. Simone Nuber da la Libraria Poesia Clozza.

Il Cumün da Val Müstair ha decis dad abolir seis proget fotovoltaic chi d’eira previs i’l territori da skis Minschuns. Quel vess güdà a la Val Müstair da dvantar pustüt d’inviern main dependenta dad energia furnida da dadour la val. Schi per che motivs ha la regiun dimena aboli seis proget in connex cul Solar Express? La presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti infuorma. L’on passà vaiva il Cumün da Val Müstair comunichà cha’l Provedimaint Electric Val Müstair (PEM) chi tocca al cumün ponderescha co ed ingio chi’s pudess fabrichar ün implant fotovoltaic, ün uschènomnà parc solar. Quel vess güdà a la Val Müstair a dvantar impustüt d’inviern autarca: Sco ch’Enrico Tschenett chi maina la gestiun dal PEM vaiva declerà a la FMR nun ha la Val Müstair ingün implant d’accumulaziun chi serva sco battaria: «Perquai sto la val cumprar d’inviern l’energia utrò.» D’incuort ha il cumün però infuormà in seis Mas-chalch cha’l proget, l’implant fotovoltaic in connex cul Solar Express, nu gnia realisà. «Calculaziuns per massa pitschna surfatscha» Il PEM ed ün cusgliader extern han guardà ingio chi’s pudess fabrichar ün implant fotovoltaic e sun gnüts a la conclusiun chi füss il meglder da far quel sül territori da skis Minschuns. «Qua sun las lingias per transportar giò’n val l’energia fingià avant man», motivescha la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti. Ils impiegats dal PEM han lura cumanzà ad elavurar il proget. «Cur chi sun gnüts pro’l cumün cul prüm sböz vaivan no ün pêr dubis areguard la tecnica, causa ch’els proponivan ün’otra (Solartische) co pro’ls progets in Engiadina. Be no vessan dimena lavurà cun sistems amo na testats ch’ingün nu sa scha e co chi funcziunan.» Cha’l cumün e’l PEM hajan eir laschà controllar dad ün büro da Cuoira, «cusglià dal chantun», amo üna jada tuot la surfatscha previsa per l’implant. «Quel ha badà cha’l consulent dal PEM vaiva fat oura ils quints be per ün terz da la surfatscha, uschea mancaivan eir las cifras exactas da la forza cha l’implant vess prodüt.» «Cuosts massa gronds per nos cumün» I’l rapport davart la cumpatibiltà ecologica dal proget esa scrit, sco cha Gabriella Binkert Becchetti cuntinuescha, chi sajan sülla surfatscha previsa per l’implant eir flora e fauna protetta. «I füss dimena stat da trattar davart pajamaints da cumpensaziun e perquai nu bastaiva il temp.» Quai d’eira in avuost, ed in settember vaiva il cumün previs da suottametter la dumonda a la radunanza cumünala. Cumün e cumischiun dal PEM han eir badà chi mancaivan elemaints dal proget per til preschantar il plü tard in october a la radunanza cumünala. «Eu m’ha eir missa in colliaziun cun organisaziuns da l’ambiaint ed ellas m’han dit ch’ün tal proget nu saja pussibel in zonas protettas sco qua in Val Müstair», ha ella agiunt avant co manzunar la finanziaziun: «Ils 60 % cha la Confederaziun vess pajà füssan schon stat ün grond sustegn, ma schi’s pensa cha tuot l’implant vess cuostü passa 40 milliuns francs füss quai istess stat ün baccun massa grond pel cumün.» Cha quel haja nempe fich bleras ulteriuras lezchas, ha dit Gabriella Binkert Becchetti, «no vain dad investir illa chasa da scoula, illa Chasa Plaz, in vias ed in otras infrastructuras, uschè cha’l cumün nu’s vess gnanca pudü prestar quist proget.» Per la paja ün’offensiva solara giò’n val Cha l’implant solar previs saja dimena mort, conferma la presidenta cumünala, «pella paja lessna investir in blers pitschens indrizs solars.» Il cumün chi fa part da l’organisaziun Cità d’energia, tschercharà, sco ch’ella disch, ün specialist chi farà ün’analisa da tuot l’existent e guardarà che chi füss pussibel da far in Val Müstair in chosa indrizs solars sün tets e vi da fatschadas. «I’s farà dimena istess ün’offensiva solara, ma na uschè gronda ed in zonas protettas, dimpersè vi da stabels existents.» Ella manzuna il Green Deal dal chantun Grischun chi saja in trais-cha amo fin la fin da l’on 2024: «Privats survegnan sustegn, schi decidan da laschar installar indrizs solars», declera Gabriella Binkert Becchetti, «in quist reguard lessan il cumün e’l PEM güdar e muossar co chi’d es da far per survgnir il sustegn chantunal.» In Val Müstair dessa dar in avegnir daplüs indrizs solars sün tets e vi da fatschadas. Panels solars giò’n val, invezza da sü Minschuns Il Cumün da Val Müstair vaiva previs da fabrichar ün implant fotovoltaic sül territori da skis Minschuns. Uossa infuorma il cumün però ch’el e la cumischiun dal Provedimaint electric Val Müstair PEM hajan müdà intenziun: «Invezza da realisar l’implant fotovoltaic süls ots s’haja l’intent da lantschar ün’offensiva solara giò’n val», declera la presidenta cumünala Gabriella Binkert Becchetti, «il cumün incumbenzarà ad ün expert da far ün’analisa da tuot l’existent e da verer che chi füss pussibel da far in chosa indrizs solars in Val Müstair.» (fmr/fa)

Il Ravuogl Rumantsch es üna cumünanza da studentas e students chi discuorran rumantsch e stübgian giurisprudenza a l’Università da Turich. Per lur seguond inscunter han els invidà ad ün discuors cun Martin Candinas. La saira da discussiun es gnüda moderada da Andrina Cantieni e Leander Etter. «Sch’üna facultà da dret d’ün’università svizra spordscha be roms per tudais-ch ed inglais, manca alch», ha manià prof. dr. Andreas Heinemann in seis bivgnaint. Pervi da quai sustegna il prodecanat «relaziuns externas» da la facultà da dret ils inscunters rumantschs a l’Università da Turich. L’iniziativa da fundar il Ravuogl Rumantsch es gnüda da prof. dr. Andreas Glaser e Leander Etter, assistent e student da giurisprudenza. Lur böt nu saja da spordscher roms da stüdi da giurisprudenza per rumantsch, dimpersè da promouver la cumünanza tanter las studentas ed ils students. «No vain nempe badà chi dà schon Rumantschas e Rumantschs chi stübgian giurisprudenza a Turich», ha dit Etter. Pervi da quai han els invidà il semester passà ad ün prüm inscunter, quella jada amo sainza referents. Fingià là hajan els vis cha l’interess d’üna cumünanza rumantscha illa facultà da dret saja avantman. Per lur seguond inscunter in mardi passà esa reuschi dad invidar ün giast renomnà, nempe il president dal Cussagl naziunal, Martin Candinas. Il Rumantsch a Berna Candinas, chi’d es amo bundant ün mais in uffizi sco president dal Cussagl naziunal, ha dat ün’invista in sias incumbenzas sco president e seis ingaschamaint pel rumantsch a Berna. «Davo mi’elecziun sco president n’haja resenti ün tschert squitsch da viver il rumantsch in quel mandat», ha’l declerà. Seis böt dürant quist on saja impustüt stat da sensibilisar pella lingua. Quai haja el fat per exaimpel cun drivir e serrar las sezzüdas per rumantsch e cun manar las elecziuns per rumantsch e tudais-ch. Implü haja’l scumpartir ün pitschen vocabulari cun pleds importants a seis collegas dal Cussagl naziunal, chi hajan per part eir fat adöver da tal. «Nus vain amo bler potenzial, ma nus eschan eir tuots illa respunsabiltà da sensibilisar e muossar cha’l rumantsch es üna lingua vivüda». Promouver contacts tanter Rumantschas e Rumantschs Simil a l’occurrenza dal Ravuogl Rumantsch, haja eir Martin Candinas provà da promouver la cumünanza tanter persunas da lingua rumantscha dürant seis on da presidi. Uschè haja el invidà a tuot las collavuraturas ed ils collavuraturs da l’administraziun federala chi han indichà rumantsch sco lur prüma o seguonda lingua ad ün aperitiv in Chasa federala. «Nus vain chattà oura chi dà 180 persunas chi lavuran ill’administraziun federala e discuorran rumantsch», ha constatà Candinas. Duos terz da quellas sajan lura eir seguidas al invid dal president dal Cussagl naziunal. «Quai es üna da quellas robas ingio ch’eu sper chi’s haja pudü dar ün impuls e chi detta eir rumantschs chi cuntinueschan cun quai», ha manià Martin Candinas ed ha appellà eir a las preschaintas ed ils preschaints da tour per mans progets chi promouvan ingaschamaint e barat tanter persunas rumantschas. Las studentas ed ils students da la facultà da dret da l’università han fat ün prüm pass cun lantschar la cumünanza dal Ravuogl Rumantsch. «Nus eschan fich cuntaints co chi’d es i quist inscunter», manajan ils organisaturs e prevezzan da planisar eir i’l prossem semester darcheu ün’occurrenza dal Ravuogl Rumantsch. Andreas Glaser, Andrina Cantieni, Martin Candinas e Leander Etter (da schn.) al seguond inscunter dal Ravuogl Rumantsch. Andreas Glaser, Andrina Cantieni, Leander Etter e Martin Candinas (da schn.) al seguond inscunter dal Ravuogl Rumantsch.

Duonna Tina Mendury da Ftan es la plü veglia abitanta i’l Cumün da Scuol. Gnir uschè veglia e restar, scha na in chomma schi almain mentalmaing sana, es üna furtüna. Ma forsa, cha quai vezza uschè be inchün, chi nun ha 102 ons e nun es sforzà da viver in üna chasa da chüra. Dal 1921, l’on, i’l qual Tina Mendury es naschüda sco figlia da Niculo e Margaritta Marugg-Ludwig a Ftan e ch’ella es gnüda battiada sco Chatrina Peer-Marugg, es gnü saramantà i’ls Stadis Units da l’America il republican Wannen G. Harding sco 29avel president. Dal 1921 es illa medicina eir gnüda missa la basa pel trattamaint da diabetes cun l’isolaziun d’insulin ed in Svizra es gnü reglà legalmaing il trafic stradal. 7000 veiculs motorisats d’eiran quella jada immatriculats in Svizra ed in Grischun es gnü aboli pür quatter ons plü tard il scumond per automobils. Da lönch innan, da lönch invlidà. Badunà seis dachasa pür cun 98 ons Hoz abita Tina Mendury illa dmura d’attempats Chasa Puntota a Scuol, leja, sch’intant eir cun daplü fadia, jent la gazetta regiunala e revistas e scriva eir mincha di alch impissamaints ed evenimaints cun rispli in sia pitschna agenda culla cuverta cotschna. Per exaimpel, chi chi’d es gnü a far visita dürant il lung di ch’ella passainta causa da problems da sandà suvent sezzond sün üna pultruna immez stanza. Ma duonna Tina as sfadia cun agüd da seis rollator eir regularmaing fin illa stanza d’inscunter per star là in cumpagnia e quintar da plü bod. «Eu n’ha mal las chommas e sun dependenta d’agüd», disch’la e relativescha cun quai güsta eir ün zich la dumonda a reguard d’avair gnü furtüna in vita. Badunà seis dachasa a Ftan Grond ha Tina Mendury pür cun 98 ons. Là, e plü bod amo a Ftan Pitschen in sia chasa d’infanzia, vaiv’la vivü davo la mort da seis hom Baldi var 40 ons suletta. Sias duos figlias Anna Margaritta ed Elsina chi abitan tuottas duos a Ftan guardaivan di per di da lur mamma. La terza figlia, Barblina, sta i’l chantun Turgovia. Trist ed eir cun melanconia s’algorda duonna Tina per quai adüna darcheu a si’aigna economia a Ftan e cun recugnuschentscha eir als duos ons, ch’ella ha pudü viver a partir dal 2019 illa chasa da Silvia Vonlanthen a Ftan Pitschen e profitar là da seis agüd ed inavant eir da quel da sias figlias. Destin da famiglia Tschinch uffants han Tina e Baldi Mendury gnü e trat sü. Set abiadis e perfin nouv bisabiadis sün früt da lur lai. Il bap da duonna Tina, Niculo, vaiva maridà da seis temp üna seguonda jada, vaiva ün figl our da la prüma lai e vaiva fingià 57 ons, cur ch’ella es naschüda dal 1921. Creschüda es ella dimena cun seis mez frar Richard Marugg, nomnà da tuots be Cardin, chi d’eira ündesch ons plü vegl co ella. Dürant tuot s’infanzia ha’la adüna güdà a seis genituors culla pauraria e sgiaiva erba fingià ill’età da desch ons grazcha ad üna fotsch plü pitschna cha seis bap vaiva fat aposta pella mattetta. Ella svessa vaiva 40 ons cur cha Cla es nat sco tschinchavel uffant. «Eu n’ha gnü blera malavita per el, causa ch’el es impedi. Ma lura, el es uschè ün char, id es bun a til avair.» Cla Mendury viva e lavura daspö bundant 40 ons a l’ARGO a Tavau e gniva fin pro la pandemia regularmaing ed independentamaing a Ftan a far visita a sia mamma. «Uossa nu va quai displaschaivelmaing plü sulet», disch duonna Tina, «uossa mainan mias figlias a Cla minchatant pro mai in visita.» Ma il destin nu vaiva amo battü avuonda. Dolfin, il terz uffant, es mort cun be 25 ons causa d’üna greiva malatia. «El, chi laiva surtour nossa pauraria a Ftan.» Quella han surtut lura Elsina e seis hom Moritz chi sun gnüts davo la mort da Dolfin a star a Ftan. Tina Mendury viva in impissamaints bler i’l passà. Ella as lascha dar da la visita si’agenda cotschna our da la tas-china dal rollator, sföglia in quella e disch, «eu invlid robas e noms e minchatant eir ün o l’oter pled.» Sco per cuntradir a sai svessa quint’la lura tuot allegra e cuntainta da quista e l’otra algordanza, da paraints e cuntschaints, e ria. Davo ün’ulteriura cuorta posa cuntinuesch’la darcheu tuot pensiva cun l’istorgia da seis bap: «T’impaissa, el es i cun be güsta 15 ons insembel cun ün ami Engiadinais a Nizza ed ha imprais là, pro’l pastizier Nicola Folia, oriund da Tschlin, il manster da ‘Zuckerbäcker’.» Schi’s pensa, disch’la, «i giaivan uschè bod our d’chasa sainza avair ingün’idea dal viadi e da che chi tils spettaiva là. E las mammas a chasa nu savaivan per eivnas e mais na, scha’ls figls d’eiran insomma rivats e co ch’els staivan.» Da l’otra vart sajan ils figls pastiziers natüralmaing stat la paschiun da bleras mammas, agiundsch’la riond. Tina bardascha «Cur cha’l fö dal 1885 ha desdrüt a Ftan 46 chasas es meis bap darcheu tuornà da Nizza inavo in patria, crajond ch’el possa güdar alch.» Ma il cumün d’eira per gronda part desdrüt e la glieud e la muaglia vaiva chattà ricover in quellas pacas chasas schaniadas dal fö. «Uschè es el i a Napoli ed ha lavurà là desch ons sco pastizier pro’ls Caflischs.» Davo es il bap i per duos ons a Caracas in Venezuela, ed ha eir là lavurà sco pastizier. Lura es el tuornà sur New York e da là cun ün bastimaint inavo in Europa. «Sülla barcha ha’l dafatta lavurà sco charbuner per as finanziar il passagi inavo in patria.» A Ftan Pitschen ha’l lura chattà seis nouv vegl dachasa e fat pel rest da sia vita da paur. Cha bleras algordanzas a quel temp nu sajan plü avantman, disch’la, s’algorda però, cha’l bap dschaiva adüna: «Tina, tü est üna bardascha. Quà varà’l sgüra gnü radschun.» In congual culla vita da seis bap, d’eira quella da duonna Tina bainschi plü quieta. Eir, sch’ella es rivada per vacanzas perfin in America e là illa chapitala. «Eu n’ha accumpagnà a mia figlia Barblina a Washington, ingio cha mi’abiadia Anita lavuraiva pro la famiglia da l’ambaschadur svizzer. Che on cha quai d’eira, nu saja plü.» Cun ün surrier quint’la, co ch’ella ha inscuntrà sezzond sün ün bankin a la riva dal Potomac River ad üna duonna estra chi ha cumanzà a discuorrer cun ella inglais. «Ma eu nu savaiva inglais, be rumantsch ed ün zich tudais-ch – apunto german in inglais. Quella duonna m’ha lura dit, cha sia nona d’eira üna Tudais-cha. Uschè vaina discurrü ‘german’ insembel e vaivan tuottas duos ün milli gust.» Duonna Tina serra si’agenda e tilla tegna clos. I va vers l’ura da giantar illa Chasa Puntota. Ella salüda, ingrazcha milli jadas pella visita e disch: «Eu n’ha jent visitas, mo eu nu poss pretender cha mias figlias o Cla vegnan mincha di.» Tina Mendury cun si’agenda cotschna. Duonna Tina Mendury ha 102 ons, abita actualmaing illa chasa da chüra ed ha bandunà seis dachasa a Ftan pür cun 98 ons. In visita pro la plü veglia abitanta da Scuol 102 ons ha Tina Mendury, oriunda da Ftan chi abita hoz a Scuol illa dmura d’attempats Chasa Puntota. Da l’on 1921, cur ch’ella es nada a Ftan, d’eira i’ls Stadis Units da l’America güst gnü saramantà Wannen G. Harding sco 29avel president. Duonna Tina ha bandunà seis dachasa a Ftan ill’età da 98 ons per gnir a star in Chasa Puntota. Da star amo uschè lönch a chasa es stat pussibel grazcha a sia buna sandà, ma eir causa la chüra da sias duos figlias Anna Margaritta ed Elsina chi abitan tuottas duos a Ftan. (pl/fmr)

Adüna darcheu as vaina a savair da las capacitats extraordinarias dal chatbot (roboter eloquent) nomnà ChatGPT, ün si­stem da dialog tanter uman e maschina basà sün texts chi permetta ad umans da comunichar cul sistem in lingua natürala. El ha capacitats chi surpassan per bainquant quellas dad umans sco tü ed eu. El sa prodüer e tradüer texts da tuot gener. El imprenda fond e vain adüna meglder. Sch’el nu sa amo tuot, quist roboter, schi tuot meglder sa’l fingià. E’l rest è’l bun dad imprender s’optimond d’ün cuntin. ChatGPT es basà sün intelligenza artificiala e füss pensà sco assistent. Ma i s’ha demuossà bain svelt cha’l famagl es plü svaglià co’l patrun. Ün bel di varà il famagl la cumonda. Eu nu sa, scha quels chi han sviluppà quist prodot e miss sül marchà in ün stadi amo malmadür, han pensà a quist effet na be pussibel, ma probabel. Avant ün temp s’haja pudü leger dad ün stüdi fat da l’università da Turich per evaluar la capacità dad umans da recugnuoscher fake-news, novitats manzneras. Ils scienziats han preschantà a 697 partecipantas e partecipants ill’età da 26 fin 76 ons ün tschert nomer da tweets (messadis da la plattafuorma X (viavant Twitter) insembel cun duos lezchas. La prüma d’eira da provar da dir, sch’ün tweet saja gnü scrit dad ün uman o sch’el es gnü generà dal ChatGPT. La seguonda lezcha consistiva in chattar oura, scha’ls tweets correspuondaivan a la vardà o brich. Ils scienziats han pudü preschantar il seguaint resultat: Ils/las paretecipants/as han identifichà las fake-news scrittas dad umans cun üna probabiltà da 92 %, quellas generadas cun agüd da ChatGPT percunter be cun üna probabiltà dad 89 %. Ils umans paran dad esser plü familiars cun fake-news d’umans. Quellas generadas da ChatGPT hana, sco dit, scuvert main bain. Quai voul dir cha’l ChatGPT ­saja superiur ad umans eir illa disciplina da dir manzögnas. Quai es la surpraisa da quist stüdi remarchabel. La scienza ha dad esser objectiva e da s’occupar, sainza dar güdizis morals, eir da fenomens actuals malprüvats sco fake-news trattadas sco opiniuns. Sco cha quist stüdi ha muossà, surpassa il sistem da dialog virtual ils umans eir in far straverer e dar da crajer robas chi nu sun e manipular e sbalurdir il public. Malavita fan quistas fosas infuorma­ziuns sistematicas hozindi part da l’instrumentari da la politica da stadis inters na plü tant democratics. E firmas innovativas da Silicon Valley furnischan ils mezs tecnics ed artifizis adüna plü raffinats. Eu am dumond, scha propa mincha innovaziun tecnica haja da gnir missa sül marchà, sainza far la dumonda davart pussibels effets directs e collaterals. Progress nun es adüna progress. I vain la pel giallina a pensar cha tals programs pon sainz’oter rivar in fos mans. Nu’s fessa letta da nu nüzziar las capacitats da l’intelligenza artificiala per optimar l’abüs, ma per til prevgnir? L’intelligenza artificiala es uschè buna sco las intenziuns da quels umans chi tilla dovran. Abüs sun garantits. Eu nu dubitesch chi exi­sta ün marchà fich interessà per da quists prodots iperintelligiaints. Il muond es ün marchà. Ed ingio chi’d es il marchà nun es la responsabiltà, e dad etica gnanca da discuorrer. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz. Dumenic Andry è autur e translatur e viva a Zuoz.

Ils Engiadines prendan mintga occasiun da saver cantar – da quei haiel fatg stem duront zacontas fiastas da famiglia culla part valladra. Clar ch’ei dat dad els mo ina risposta cu jeu resdel da miu niev dacasa: O Vienna, o Vienna, tü bella cità ... ... entscheiven els a cantar, ina canzun populara dall’Engiadina che, denter auters, Cla Biert ha interpretau. Dapi che jeu vivel mezza ella capitala austriaca teidlel jeu la «Chanzun da Vienna» cun novas ureglias. Tgei constat, tgei ei mo fantasia? Jeu haiel suttamess la canzun ad in aschinumnau «Faktencheck», in mied dallas medias per verificar in cuntegn. Entschavin cull’emprema strofa: Sco tuot nossa glieud partit eir Jon Tais Per Vienna ün di da bunura Check: Probabel ver. Cun tons turists sco Vienna ha mintg’onn – la gronda part or da tiaras vischinontas – vegn segir era in Jon Tais dall’Engiadina ad esser dalla partida. Sil plaz avon il dom da Sogn Stiafen eis ei duront la stagiun turistica per part fetg stretg e fullanau – e stagiun turistica eis ei a Vienna bunamain adina. In tip per Jon ed auters viagiaturs a Vienna: Sch’ins va mo in pèr vias naven dals puncts ils pli enconuschents, san ins schon spassegiar bia pli ruasseivel tras il marcau. Vinavon: Cul auto, cul tren, cul express viennais Quai giaiva sco ir in malura Check: Plitost falliu. Gie, ei dat zuar bunas colligiaziuns cul transport public a Vienna, mo quell’Austria ei semplamein stoda liunga e Vienna stoda lunsch egl ost. Il viadi cuoza e cuoza e cuoza e cuoza. Tier il refrain: O Vienna, o Vienna, tü bella città ingiò chi’s viva tant bunmarchà Check: Falliu. Or dalla vesta svizra ei gie bunamain mintga tiara bienmarcau e pia era il schnitzel au­striac per 16 Euros. Mo risguardond las pagas austriacas pli bassas e l’inflaziun dils onns vargai pli aulta ch’en Svizra, ei la veta cheu gnanc aschi «bunmarchà». O Vienna o Vienna tü est pelvair ün taimpel d’algrezcha, ­delizch’ e plaschair Check: Ver. Igl ei propi fetg bi ed interessant. Vienna ei buc per nuot ufficialmein il marcau culla pli aulta qualitad da veta sigl entir mund, tenor igl «Economist» ed in tec era tenor mei. Anavos tier Jon Teis: El va da cafè a conditorai, in kinos da log’a tribüna Check: Ver. In tut normal gi a Vienna. E bod va’l a pè e bod cul tramway in tschercha da sia furtüna Check: Probabel falliu. In Jon Tais prendess il tren sutterran ni in da quels trottinets electrificai. Amo vers daman es el cour’aint il Prater, cha’l baiva schampagner e chant’in seis cater Check: Ver. Sper il schampagner «Schlumberger» beiban ils Viennes era fetg bugen lur vin da vegnas agl ur dil marcau, per exempel «Gemischter Satz», ni gervosa, per exempel «Ottakringer». Mo quei che verifichescha la strofa effectivamein: Igl Engiadines entscheiva a cantar. Quei sto esser ver. Facit: Da quella canzun respectivamein «chanzun» san ins sefidar a Vienna! Annatina Foppa da Favugn ha gugent café e cultura – e perquai era la citad da Vienna. Là viva ella dapi il 2022 cun sia famiglia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva en l’exteriur da ses mintgadi. Annatina Foppa

La Biosfera Val Müstair ha invidà in sonda passada illa sala da gimnastica da la chasa da scoula a Müstair per orientar davart seis progets pels ons 2025 – 2028 cul titel «Nossa via». Ils progets sun gnüts elavurats in ün vast process partecipativ, insembel culla populaziun e cun gruppas d’interess da la Val Müstair. Thomas Brülisauer, il president da la cumi­schiun chi fuorma il gremi strategic dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair, ha pudü salüdar in sonda passada illa chasa da scoula a Müstair üna tschientina da persunas chi han vuglü gnir a savair ingio cha «Nossa via» dess manar in futur: «Quai chi vain preschantà hoz e discus es il resultat d’ün process partecipativ, ingio cha la populaziun ha pudü s’intermetter in materia». Uschè ha Thomas Brülisauer declerà il palperi strategic in discussiun in sala. A man da lavur participativa s’haja pudü definir ils differents progets pels ons 2025 – 2028. Il resultat da quels progets dess esser cha’l chantun e la Confederaziun fan bun las propostas e mettan a disposiziun lura il sustegn finanzial bsögnaivel per realisar tuot las visiuns. Sco cha Thomas Brülisauer ha orientà, es la cumi­schiun da la Biosfera Val Müstair ch’el presidiescha il gremi strategic dal Parc da natüra – ed a quella cumischiun fan part rapreschantants/as da diversas las gruppas d’interess. Orientaziun davart ils progets David Spinnler, il mainagestiun da la Biosfera Val Müstair, a lura infuormà davart ils progets previs: «Ils parcs da natüra in Svizra survegnan il label per desch ons e quel sto gnir renovà. Nus vain il label daspö 10 ons ed ans stuvain adüna darcheu dumandar che cha nus fain dürant ils prossems ons, causa cha nus eschan dependents da survgnir las finanzas da la Confederaziun, dal chantun e dal cumün – e quels voulan natüralmaing savair che chi’d es previs pel futur». I s’ha fat in Val Müstair las ponderaziuns bsögnaivlas, e tenor David Spinnler esa important chi nu s’ha fat quellas be cun sezzer in büro e far ponderaziuns, mabain in elavurond quellas ponderaziuns e propostas insembel culla populaziun e cullas gruppas d’interess, e sviluppond lura ün progam pel futur. Al principi s’haja fat dumondas online e cun formulars per gnir a savair las ideas da Jauras e Jauers. «Quellas vaina lura ramassà», ha declerà David Spinnler, «e lura ans vaina dumandats quant cha las propostas concretas cuostessan e fat tenor quai üna dumonda per agüd finanzial. Quella dumonda es statta in procedura da consultaziun dals 3 d’october fin als 2 da november 2023.» Ils giavüschs da la populaziun I s’ha dumandà a man da la resposta che chi füss amo d’agiundscher o müdar. Quai chi stà a la populaziun ed a las gruppas d’interess a cour es gnü ramassà e valütà. Ils giavüschs sun stats: Daplü spüertas per famiglias, plazzas da giovar, promouver l’energia perdüraivla, spüer­tas per giuvenils, promouver prodots regiunals, sustegn pel proget La Sassa, promouver il trafic public o ün sviamaint per Sta. Maria. La dumonda in seguit es eir statta, schi’s tratta da propostas chi sun illa respunsabiltà da la Biosfera obain dal cumün o uschigliö dal man public – e scha las idas sun perdüraivlas e realisticas? – La finala as tratta da trais püttas principalas in «Nossa via»: l’economia regiunala, la natüra e cuntrada e la società. In quels trais differents secturs daja singuls progets chi sun in trais-cha. «Nus lessan p.ex. guardar, scha la scoula pudess avanzar ad üna ’scoula dal parc da la natüra’, ingio cha la persistenza tschüffess ün pais special chi dess occupar ils uffants. E sül sectur da la cultura vaina l’intenziun da lantschar ün ‹Festival sün via›», ha explichà ­David Spinnler. Cha davo avair discus cun partecipants/as dal process partecipativ es statta l’opiniun da Rico Lamprecht, chi rapreschainta la Val Mü­stair sco deputà aint i’l Grond cussagl: «Eu n’ha l’impreschiun cha la populaziun saja statta bain involvada. Ed eir il nomer da partecipantas e partecipants da quist inscunter qua a Müstair muossa tenor mai cha nus eschan sülla dretta via.» Ch’el s’haja adüna ingaschà i’l Grond cussagl per cha’ls parcs da natüra sajan posiziunats bain. Rico Lamprecht: «I nun es uschè simpel, ma eu am dun fadia da persvader chi’s tratta d’ün bun instrumaint.» Davo la preschantaziun es gnü offeri ün aperitiv rich chi ha eir sport la pussibiltà da barattar las ideas tanter pêr – in direcziun da «Nossa via» in Val Müstair. Ün preventiv dad 1,8 milliuns per on Tuot ils parcs da natüra sun obliats da preparar a temp lur strategia per l’avegnir – impustüt per dumandar a temp pellas contribuziuns necessarias chantunalas e federalas. Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair – chi exista daspö il 2011 – ha fat quella lavur strategica cul palperi chi’s nomna «Nossa via». Insembel culla populaziun, cun politica e gremis regiunals prevezza la Biosfera Val Müstair da realisar differents progets persistents chi dessan manar üna plüvalur a la val. Il preventiv prevezza cuosts da raduond 1,8 milliuns francs l’on. Sco prossem pass sto la cumischiun da la Biosfera Val Müstair acconsentir ils progets pels ons 2025 – 2028. In seguit sto decider il cumün davart sia partecipaziun. Il proget final vain lura suottamiss al chantun ed a la Confederaziun. (rtr/fmr) Üna val as metta sün «Nossa via» Il Parc da natüra Biosfera Val Müstair ha invidà in sonda passada a persunas interessadas da gnir illa sala da gimnastica da la scoula da Müstair per s’infuormar davart ils prossems pass strategics e progets concrets pels ons 2025 – 2028. L’instituziun chi’d exista daspö il 2011 ha dat a quel palperi strategic il titel «Nossa via». Ils progets preschantats a Müstair sun gnüts elavurats in ün process partecipativ insembel culla populaziun e cun gruppas d’interess. Il mainagestiun da la Biosfera Val Müstair, David Spinnler, ha orientà in sonda in detagl davart ils progets. Cun quellas ideas as lessa uossa persvader la Confedera­ziun ed il chantun da sustgnair inavant il parc e da metter a disposiziun la munaida bsögnaivla per realisar ils giavüschs elavurats. (fmr/bcs) Üna sala bain implida ha muossà interess pellas propostas dal palperi strategic «Nossa via». Thomas Brülisauer, il president da la cumischiun ha dat il salüd illa sala a Müstair. Il mainagestiun David Spinnler ha orientà davart «Nossa via» da la Biosfera Val Müstair e las visiuns per ün futur persistent in val.

Il prüm scolaras e scolars, davo indigens ed eir ün pêr giasts: In venderdi e sonda han tuots observà a Scuol in Gurlaina co chi’s po destillar ölis eterics our da plantas da la Val S-charl, la val chi collia l’Engiadina culla Val Müstair. «In tuot vaina destillà in duos dis 3,5 liters ölis eterics», disch Andi Brechbühl chi ha sviluppà il proget correspundent per incumbenza da l’Unesco Biosfera Engiadina e Val Müstair, «bundant 2 liters esa öli da dschember e’l rest es fat cun günaiver.» Chi’s possa prodüer cun quist öli eir quist on darcheu divers savuns propi da la regiun, agiundscha l’agronom chi prodüa tanter oter a Tschlin licör dad iva. Angelika Abderhalden, la manadra da gestiun da l’Unesco Biosfera regiunala, preschainta il proget. Ingon pella seguonda jada «No laivan muossar la plüvalur dal reservat biosferic pellas duos valladas Engiadina e Val Müstair», declera ella, «e vain laschà analisar al chemiker da mangiativas Philipp Kohlmann che pussibiltats chi dess. Quel ha proponü da far savuns our dad ölis eterics indigens.» Andi Brechbühl ha lura survgni l’incumbenza da cuntinuar a sviluppar il proget: «No vain surdat quists savuns als hotels in S-charl ed in oters lös da las regiuns, uschea vezzan ils giasts dals hotels la plüvalur da la cuntrada in fuorma da la savur.» A Langenbruck BL ha el chattà la destillaria da plantas movibla Amriza da Jenny Stuber e Reto Gabriel. L’on passà d’utuon suna gnüts la prüma jada a Scuol a prodüer il prüm öli eteric e davo ils savuns cun aguoglias e lichen da dschember e cun günaiver, la planta da la jocca. Chürond eir la biodiversità La Val S-charl s’haja tschernü l’on passà ed eir ingon, perquai cha quella collia güsta las duos vals dal reservat biosferic Engiadina e Val Müstair. «No nun eschan però fixats be sün quista val, ün oter on pudaina destillar noss ölis eterics eir cun restanzas da tagls da dschember p.ex. in Val Müstair», cuntinuescha ella. Il günaiver deriva quist on da la chüra da pas-chs ch’üna scoula ha realisà in Val S-charl: «Uschea vaina dad üna vart pudü promouver la biodiversità cun chürar ils pas-chs e da tschella güsta ramassar il günaiver per destillar.» Ils savuns svessa laschna eir ingon prodüer a la Saponeria Poschiavo. In venderdi e sonda nun ha la firma Amriza prodüt cun sia destillaria movibla be ölis eterics a Scuol in Gurlaina. Ella ha eir demonstrà tant a scolaras e scolars sco eir a creschüts interessats co cha quai vain fat. Ölis, ma eir üts natürals In venderdi es gnüda la terza classa cun lur magistra Madlaina Schloeth in Gurlaina a’s laschar declerar e demonstrar la destillaria. «In sonda vaina gnü da las desch fin a las trais la davomezdi permanentamaing glieud chi vaiva interess per nossa lavur», disch Jenny Stuber. Chi d’eiran impustüt famiglias indigenas, ma eir ün pêr giasts chi sun gnüts in Gurlaina, agiundscha Angelika Abderhalden: «Il prüm hana guardà co chi’s destillescha e davo s’hana partecipats ad ün lavuratori per verer co chi’s fa üts cun ölis eterics.» Chi daiva fin uossa blers prodots in dschember illas duos regiuns, ma ingüns ölis eterics da dschember, constata Andi Brechbühl, «quai daiva fin uossa be our il Tirol. Perquai esa schon alch special d’avair da quists ölis eir da la Val S-charl.» Ch’els gnissan fich jent eir prossem on darcheu cun lur destillaria illa regiun, conclüda Jenny Stuber, «per no esa fich bel da pudair lavurar cun plantas cha no nu vain a chasa e destillar dschember e günaiver chi nu creschan pro no our il liber.» La destillaria movibla da la firma Amriza es pronta per gnir preschantada. La mamma Flurina Walter e seis figl Loris prodüan svessa ün öt cun l’öli eteric da la Val S-charl. Plüvalur in fuorma da savur Destillar ölis eterics cun plantas indigenas, quai fa la firma Amriza a Langenbruck BL daspö l’on 2015. Per far quai hana miss ad ir üna destillaria sün quatter roudas. L’on passà ed eir ingon suna stats a Scuol per destillar aguoglias e lichens da dschember e günaiver. Our da quels ölis eterics chi dà lascha far l’Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair a la Saponeria Poschiavo differents savuns. «Quels savuns sun ün prodot da nos reservat e fuorman per las duos valladas Engiadina e Val Müstair üna plüvalur da lur cuntrada», declera Angelika Abderhalden, la manadra da gestiun da l’Unesco Biosfera regiunala. In venderdi e sonda han uffants e creschüts pudü as laschar demonstrar a Scuol in Gurlaina co cha quistas plantas vegnan destilladas. (fmr/fa) Uffants e creschüts as laschan declerar da Jenny Stuber co cha las plantas vegnan destilladas.

Tant la Val Müstair sco eir l’Engiadina Bassa til cugnuoschan, il bus da cultura. Quel maina davo ils arrandschamaints culturals a chasa a quellas e quels dal public chi laschan in garascha l’auto privat. In Val Müstair as tschercha actualmaing üna nouva soluziun per pudair mantegner la sporta. Ir la saira ad ün concert o üna vernissascha in ün cumün engiadinais o jauer es üna bella roba. A glieud chi fa adöver dal trafic public o persunas plü veglias manca però suvent la pussibiltà da tuornar a chasa davo l’arrandschamaint cultural. Pel solit es l’ultima posta fingià passada. Perquai han la Società d’ütil public da Sent ed il parc da natüra Biosfera Val Müstair procurà independentamaing per ün bus local. Regula Ursprung chi organisescha ils concerts illa baselgia da Sent e Franziska Peter dal parc da natüra a Tschierv decleran co chi’d es gnü adaquella e che experienzas chi s’ha fat culs bus da cultura. Ün tschinchavel fa adöver da la sporta «Avant duos ons vaina inoltrà la dumonda a Confederaziun e chantun in connex culs uschenomnats progets da transfuormaziun», as regorda Regula Ursprung, «ed els han surtut 80 % dals cuosts. Il rest pajan ils organisaturs dals arrandschamaints. I’s tratta da var 4000 francs l’on.» Pels passagers es il viadi gratuit. Cha’l principi d’eiran var 10 % dal public chi tuornaiva a chasa cul bus, uossa esa tenor ella bundant il dubel chi tuorna culs bus da la firma Taxi Guler da Sent a chasa. Las contribuziuns chantunalas e federalas sun gnüdas pajadas fin la fin d’october 2023. Perquai ha la Società d’ütil public da Sent dumandà sustegn al cumün da Scuol. «Siond cha la cultura inrichischa la sporta tant per indigens sco eir per giasts ha il cussagl cumünal decis da contribuir sia part per mantgnair il bus da cultura», disch Niculin Meyer, il promotur d’economia dal cumün da Scuol. Fingià daspö l’on 2018 in gir Cha la Val Müstair haja bainschi üna buna sporta da trafic public, manaja Franziska Peter, «las ultimas postas passan però fingià a las ot la saira.» Per cha’l public nu stopcha gnir e tuornar da l’arrandschamaint cultural cun autos privats ha il Parc natüral Biosfera Val Müstair s-chaffi da l’on 2018 il bus cultural. «Ils passagers nun han da pajar nöglia pel transport, ils cuosts surpiglian ils organisaturs da las occurrenzas culturalas e la Biosfera Val Müstair.» Sco ch’ella disch s’haja fat bunas experienzas culla sporta, cha quella gnia predschada impustüt dals giasts. «Actualmaing eschna illa situaziun cha la firma dal bus, la Romex Transporte da Müstair, ha desdit la collavuraziun cun no pervi da mancanza da capacitats», infuorma Franziska Peter, «perquai eschna uossa landervia a tscherchar ün’otra soluziun per quist on chi vain per mantgnair il bus da cultura.» Chi’s possa eventualmaing trar a nüz sinergias cun l’AutoDaPosta, disch ella, «e quista stà es gnüda fatta üna lavur da master davart la situaziun dal trafic public in Val Müstair, qua vegnan forsa eir nomnadas pussibiltats per transports eir la saira tard.» Il bus da cultura da Sent deriva da la firma Taxi Guler, eir da Sent. Aigna sporta a San Niclà Il Center Cultural Baselgia San Niclà organisescha regularmaing concerts ed oters arrandschamaints culturals a San Niclà. «Quels arrandschamaints cumainzan adüna ad uras chi’s riva a San Niclà eir cul trafic public», disch Jachen Erni dal team da quist center, «per manar a chasa al public collavuraina cun Ueli Meier chi guarda insembel cun sia partenaria Ursina Fliri da la baselgia.» Ueli Meier chi fa eir transports pella Crusch Cotschna sta a disposiziun davo il concert o l’arrandschamaint per manar a chasa a quels chi sun sainza auto. «El fa quai per üna pitschna contribuziun da desch francs», cuntinuescha Jachen Erni e disch cha da quella sporta gnia fat viv adöver. (fmr/fa) A chasa cul bus da cultura Ils bus da cultura sun gnüts s-chaffits tant a Sent sco eir in Val Müstair per manar a chasa a quellas persunas chi vegnan cul trafic public ad arrandschamaints culturals. Uschea nu mangla minchüna gnir cun l’auto privat. A Sent ha la Società d’ütil public s-chaffi quista sporta pel public dals concerts in baselgia cumünala e pels arrandschamaints da la Grotta da cultura. In Val Müstair ha inizià quist bus il Parc da natüra Biosfera Val Müstair. La respunsabla Franziska Peter ha infuormà a la FMR chi’s stopcha reponderar la sporta: «La firma dal bus, la Romex Transporte, ha desdit la collavuraziun causa mancanza da capacitats.» Per quist on chi vain tscherchan ils impiegats ed impiegadas dal parc da natüra ün’otra soluziun. (fmr/fa)

La not da las bibliotecas chi’d es ingon als 10 da november, a Scuol a las 17.00 in baselgia, tocca cun 750 occurrenzas minch’on pro ün dals plü gronds arrandschamaints culturals da la Svizra. «Fingià daspö passa 30 ons han uffants, giuvenils e creschüts la pussibiltà da passantar ün’agreabla saira da cumpagnia e da sentir la forza da raquints ed istorgias», scriva la Biblioteca Scuol in sia comunicaziun. Il tema da quist on es «Viva la musica!» In sonda invida ella perquai ad tuot las persunas interessadas ad üna sairada musicala illa baselgia refuormada San Geer a Scuol. «Nus zambriain instrumaints simpels our da chartun cun Beatrice Metzmacher e Marcel Stecher sun per tuots l’orgel da baselgia», scrivan las persunas organisaturas, «da Sidonia Caviezel imprendaina co chi’s fa ün ‘rap’ e Seraina Taisch ans quinta ün’istorgia sonora.» A la fin daja per tuots üna marenda cun punsch. (cdm/fmr) La not da las istorgias a Scuol als 10 da november cumainza a las 17.00 in baselgia San Geer e düra fin circa a las 19.30. I nu fa dabsögn da s’annunzchar.

In venderdi, ils 10 november 2023, invida la società Musica in cumün a las 20.00 in sala polivalenta a Tschlin. Dürant quista saira decleraran las commembras e commembers l’organisaziun e l’intent da la società. Che es capità infin uossa? Co vaja inavant? La website e la preschentscha illas medias socialas sarà eir ün tema. E lura preschantarana il program cultural da Musica in cumün ed orientaran davart il stadi da la realisaziun da l’ustaria Bun Tschlin. Davo las infuormaziuns da vart da la società ha lura lö üna discussiun. (cdm/fmr) Occurrenzas musicalas a Tschlin han tradiziun.

Il referat dad Imke Marggraf a chaschun dals cuors da la Chasa Fliana a Lavin cul titel «Excursiun illa dramaterapia» illa sala polivalenta a Lavin ha trattà pussibiltats per schoglier problems. Difficultats cun sai svess, ma eir problems cun conumans. Al terz di dals cuors d’utuon dal «Lö d’inscunter Chasa Fliana» a Lavin ha Imke Marggraf referi davart soluziuns grazcha a la dramaterapia. Davo il salüd da Berta Marugg, persuna da contact dals cuors e referats da mardi passà ha il ravarenda Magnus Schreich fat üna cuorta meditaziun: «Eu n’ha üna tscherta affinità cul tema dal referat chi segua. Far experienzas nouvas da fats incuntschaints da sai svess. Da chattar üna metoda per incleger ils texts da la Bibla per scuvrir che cha quels vöglian dir. La metoda as nomna bibliodrama ed es gnüda creada dals ons 70 impustüt per l’instrucziun in scoula.» El ha manzunà ün pêr exaimpels ed uschè manà a l’auditori in direcziun dal referat. Pratcha a Scuol Imke Marggraf deriva da la Terra tudais-cha ed abita a Scuol. Ella ha ün’aigna pratcha chi s’occupa dal tema dal referat, ha lavurà in Chasa Puntota a Scuol ed actualmaing eir a l’Ospidal d’Engiadina Bassa illa clinica curativa: «Eu sun gnüda invidada da tgnair ün referat davart il tema dramaterapia. Eu less manar a vo sün üna excursiun chi’s tratta da far ed agir.» Cun acziuns praticas ha ella invidà als preschaints per exaimpel da contemplar quai chi vezzan, da müdar plazza da sezzer e da verer da là davent che chi’s ha müdà. Far sco scha «A mai vaja da far sco scha, e da müdar las perspectivas e da’s render in qualchosa chi nu correspuonda al minchadi. E tuot in giovond.» Perche far sco scha e chi douvra ün tal sustegn? «Sch’eu vegn pro’l meidi schi survegna ün trattamaint, ma na alch chi ha da chefar culla psica e cull’orma», ha declerà la referenta. Chi s’haja badà cha terapias survegnan üna vieplü gronda dimensiun e chi detta adüna daplü glieud chi dia chi hajan profità da terapias, ha’la constatà. «I da mumaints ingio chi s’es in ün lö, in ün local ingio chi’s douvra agüd perquai chi nu’s sa plü co inavant. A la fin dals quints as chatta però suvent eir ün’aigna soluziun, adüna eir cun müdar perspectiva ed as orientar inavant.» La referanta ha lavurà a Scuol il prüm on e mez illa Chasa Puntota cun umans attempats ed ha gnü inscunters ingio cha’ls inquilins han spons larmas avant d’esser pronts da bandunar lur vita. Uffants pitschens cumainzan lur vita cun giovar e scuvrischan uschè a sai svess, giouvan cun giovarets, disegnan e giovan rollas cun oters uffants. Surpuntar crisas cun terapias «Pêrins passaintan adüna darcheu crisas – esser inamurà es fich bel, ma surpuntar crisas es üna lavur difficila.» Chi gnia hozindi pro crisas svelt discurrü e ponderà da’s divorziar, ha manzunà Imke Marggraf, «in tals mumaints po üna terapia güdar e dar inviamaints per schoglier il problem.» Ün’otra terapia po eir esser, sco ch’ella ha cuntinuà, da giovar teater, as travestir e dvantar per ün mumaint ün oter uman: «Cun stübgiar vi d’ün problem e cun dovrar ün oter areal dal tscharvè as chatta minchantant eir üna soluziun.» La dramaterapia po güdar tenor ella in bleras situaziuns. Cha’ls umans possan viver cun damain problems, schi gnian trattats inandret, «e quai capita scha la relaziun tanter terapeut e paziaint es buna.» Pro tschertas terapias surpiglia eir la chascha d’amalats üna part dals cuosts. Illa posa da cafè han divers dals preschaints dit chi nu sajan sgürs schi hajan inclet adüna co cha la referenta vaiva manià. Imke Marggraf ha referi a Lavin. Imke Marggraf (schn.) e Berta Marugg, la persuna da contact dal Lö d’inscunter Chasa Fliana. La posa da cafè es gnüda nüzziada per discutar quai chi’s vaiva güsta dudi. Güdar cun dramaterapia Pro’ls cuors dal «Lö d’inscunter Chasa Fliana» a Lavin vegnan tegnüts l’avantmezdi eir referats da tuot gener. In mardi passà ha Imke Marggraf referi davart il tema dramaterapia. Ella ha invidà als preschaints da far cun ella ün’excursiun in quista sort da terapia. I s’ha badà chi’d es ün tema fich vast chi po güdar però a glieud cun problems. Persuna da contact per referats e cuors es Berta Marugg da Scuol chi organisescha ils cuors d’utuon cun agüdontas. Ils referats han lö per regla l’avantmezdi illa sala polivalenta a Lavin. Davo giantar seguan lura ils cuors. (fmr/bcs)

Be blera furtüna nu basta per giovar cun success a poker. I’s douvra eir üna tactica, pazienza ed üna tschera da glatsch. «Chouni» quinta da sias experienzas cul gö da poker dürant 20 ons. El voul insacura viver da quist gö fascinant. Chouni sezza vi da la maisa virtuala, cul man dret giova’l culs chips e lascha rodlar quels sur ils daints dal man. Sia vista es concentrada e sainza mimica. El püffa sün sias duos cartas suogliadas sün maisa ed el nu fa bau. Vi da la maisa sezzan in tuot nouv persunas, minchüna prouva da leger las reacziuns da l’adversari: Ha’l propcha bunas cartas, o es tuot be ün blöf? Il «Dealer» metta ün’ulteriura carta sün maisa. Duos egualiseschan l’import, ün doza la missa – e che fa Chouni? El va «all in»! Avant duos eivnas ha tut part Chouni – quai es seis nom pella plattafuorma online da poker (la redacziun cugnuoscha eir seis dret nom) – ad ün turnier online da poker cun 13 000 partecipantas e partecipants. A la fin – davo passa set uras – es el dvantà quart. El ha pajà 100 francs per as partecipar ed ha guadagnà var 3000 francs. Üna flotta paja dal di. Ils commembers vegnan verifichats Chouni giouva daspö 20 ons regularmaing a poker sülla plattafuorma online «PokerStars». Tanteraint d’eira ün temp la partecipaziun da persunas svizras scumandà, intant ha la Casino Davos AG surgnü üna concessiun correspundenta e quella società anonima collavura culla plattafuorma digitala «PokerStars». Mincha commember sülla plattafuorma vain verifichà e controllà. Chouni as regorda cha plü bod as partecipaivan eir bleras persunas americanas e russas a quists turniers online. Intant però nun han quels plü ingün permiss. Eir in Italia sun ils gös oline gnüts scumandats. Sülla popularità dal gö nun ha quai ingün’influenza: «Mincha per minuts cumainza ün nouv turnier online ed i’s pudess giovar di e not», quinta il giovader da poker engiadinais. Ch’el giouva regularmaing trais fin quatter jadas l’eivna turniers plü lungs o plü cuorts, fin aint pella not aint. Cha minchatant gnia eir avant, ch’el indurmainza sün let davant il laptop e perda lura la missa. «Grit faja gnir, scha quai capita dürant ils finals», quinta’l cun daplü mimica sco dürant ils gös da poker. Furtüna, savair e san inclet Ma che es insomma la fascinaziun da quist gö chi til piglia la sön? «Il gö da poker am plascha fich bain. I voul furtüna, savair, san inclet, concentraziun e blera pazienza – e forsa eir talent da leger ils impissamaints dals adversaris.» Cha sia tactica saja quella, d’avair pazienza e da nu ris-char massa bler. E cha sper tuot il savair, voula natüralmaing eir blera furtüna. Chi chi ris-cha, guadogna, disch il proverbi. Ma apunta na adüna. Chi chi ris-cha po eir perder. Chouni invezza prouva da restar cool e da far seis gö. «E sch’eu am partecipesch ad ün turnier, schi pel solit riva eir magari inavant», quinta’l. E quai demuossa, cha sia tactica nun es sbagliada. Ma cur cha la furtüna manca, esa meglder da rafüdar subit. Chouni resta realist: «Üna jada as guadogna, üna jada as perda. A la fin restaraja glisch.» Regularmaing in salas da poker Pro mincha turnier da poker esa da pajar üna contribuziun d’entrada: desch francs, tschient francs, milli francs, o amo daplü. Tuot tenor la missa daja lura eir daplü o damain guadogn pels vendschaders. Chouni giouva pel plü per desch o tschient francs. Ch’üna jada i’l Casino a Seefeld in Austria haja’l giovà fisicamaing cun ün import d’entrada da milli francs. Cha quai saja stat ün evenimaint tuottafat special. Ch’el giaja regularmaing eir i’ls casinos a giovar a poker. Cha’l contact persunal culs giovaders saja listess alch oter, co ils turniers online. Il Silvester passainta’l minch’on i’l plü grond local da poker in Europa, nempe i’l Casino King’s Ressort a Rozvadov (vain nomnà eir Rozvegas) in Tschechia. In quel stan 160 maisas da poker üna sper tschella ed ils turnier düran plüs dis. Cha exagerà gnia – co füssa eir oter – eir in America. Cha a Las Vegas vegnan giovats minchatant turniers da plüs dis cun fin 30 000 persunas, quinta’l. O lura eir da quels cun contribuziuns d’entrada da 10 000 francs e cha’l vendschader guadogna lura ses, set milliuns francs. Potenzial enorm Eir Chouni voul üna jada provar da viver be dal gö da poker, sainza stuvair lavurar. Quai füss seis böt in ün, duos ons. Da sömmis nu discuorra’l. Cha sömmis pel solit nu vegnan vardà. E co füss quai da tour part üna jada a quels gronds turniers da milliuns in America. «Quai nu stossa avair. Eu nu sa inglais, che dessa lura far a Las Vegas», disch Chouni cun ün rier in fatscha. Seis muond da poker es plütost in vicinanza. Cha grondas ambiziuns hajan eir ils respunsabels dal casino our il Principadi da Liechtenstein. «Para chi investischan per dvantar svess la plü gronda stüva da poker in Europa», quinta il giovader da poker paschiunà. Cha’l potenzial da giovadras e da giovaders saja fich grond, e cha quel saja eir creschü dürant la pandemia da covid. «Scha tuot quels chi giouvan regularmaing a poker online, vulessan giovar in ün casino, schi füssan tuot las sportas actualas massa pitschnas», declera’l. Ma nun es il privel grond pro quists gös da furtüna da gnir massa arsantà? Chouni neghescha: «Eu fetsch quai per passatemp e perquai cha’l gö am plascha», quinta’l. Cha oters guardan per la paja mincha saira quatter fin ses uras da tuot il chaschöl illa televisiun. Ed uschè ha minchün seis vizi. Quel da Chouni es cumbinà cun furtüna e culla spranza da surgnir il dret mumaint il «Flush Royal». Chouni spera da surgnir las cartas perfettas. «All in» cun Chouni «Il gö da poker am plascha fich bain. I voul furtüna, savair, san inclet, concentraziun e blera pazienza – e forsa eir talent da leger ils impissamaints dals adversaris.» Quai disch «Chouni», ün paschiunà giovader da poker engiadinais chi less restar anonim. I’l discuors cullla Posta Ladina quinta el da la fascinaziun per quist gö da chartas, ingio chi chi douvra sper bunas nervas eir üna buna purziun furtüna. Chouni less pudair viver ün bel di da seis plü grond hobi, resta però eir realist: «Üna jada as guadogna, üna jada as perda.» (nb/pl)

La radunanza cumünala da Valsot ha approvà in marcurdi saira tuot ils affars. Sco prüma han las 19 persunas preschaintas acceptà la cumprita d’üna parcella e’l barat d’üna otra a Cuncalada illa fracziun da Strada. Quellas as rechattan illa zona per implants ed edifizis publics. Il contrat da servitut tanter il cumün e l’ouvra electrica cumünaivla GKI es gnü adattà in connex culla via da velos. Ils ciclists pon circular eir sül traget pertoc. Da discuorrer ha dat la revisiun da la ledscha davart ils sunteris e las sepultüras. Nouv vain introdütta la pussibiltà da gnir sepuli in üna fossa cumünaivla. La suprastanza cumünala ha proponü da realisar da quellas fossas cumünaivlas i’ls sunteris da Ramosch e Tschlin. Schi’d es exista in futur il giavüsch d’avair fossas cumünaivlas eir i’ls ulteriurs sunteris dal cumün fusiunà es quai pussibel. (fmr/fa)

A partir d’avrigl 2024 maina Katja Maike Braun la scoula a l’Institut Otalpin Ftan (IOF). Ella dvainta la successura da Stefanie Aichholz. «Davo bod 12 ons in oters tips da scoula less eu tuornar darcheu pro’l gimnasi, mia oriunda fuorma da scoula», disch Katja Maike Braun. La duonna chi ha 51 ons deriva da Baden-Württemberg (D) e lavura fingià daspö duos decennis i’l sectur da fuormaziun. Ella ha stübgià germanistica e less, sco chi’s legia illa comunicaziun da l’IOF, s’ingaschar per ragiundscher cha la scoula media in Engiadina Bassa resta vitala e dvainta «ün’instituziun da fuormaziun innovativa e chi tegna la balantscha tanter tradiziun e temp modern e chi rinforza eir la matura». Causa l’ingaschamaint da Katja Maike Braun as retira Caroline Taylor, actualmaing manadra da scoula ad interim, da quista funcziun. (cdm/fmr) Katja Maike Braun e Caroline Taylor (da schn.) s’allegran per collavurar in avegnir.

Causa chi’s vaiva badà ch’üna part dal Piz Buin Pitschen es in movimaint vaiva il cumün da Scuol decretà al principi da december 2022 da serrar la Chamonna Tuoi. Quist inviern po quella però darcheu bivgnantar alpinists chi vegnan a far gitas culs skis o cun gianellas. La situaziun al Piz Buin Pitschen vain observada permanentamaing. «L’on passà as vaiva constatà ch’üna part dal Piz Buin Pitschen es in movimaint», disch Arno Kirchen chi maina las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. Quist piz as rechatta vidvart la Chamonna Tuoi dal Club Alpin Svizzer (CAS). «Tant l’institut federal SLF a Tavo sco eir il geolog Markus Forrer cha’l cumün ha incumbenzà han fat retscherchas ed a man da quellas ha il cumün stuvü decider da serrar la chamonna per l’inviern 2022/23.» Chi s’haja dürant l’inviern valütà il privel plü exactamaing cun agüd da duos models s-chaffits dal Politecnicum a Turich, cuntinuescha’l, «i s’ha vis cha cun masüras da sgürezza as poja minimar il privel pels giasts da la chamonna uschè ferm chi’s po darcheu drivir la chamonna pella stagiun da stà d’ingon.» Serrà üna part da la via ed oter La Chamonna Tuoi svessa nun es, sco ch’Arno Kirchen explichescha, periclitada da la bouda chi ris-cha da gnir giò dal Piz Buin Pitschen (3255 m s.m.). «L’uonda da squitsch però pudess manar cun sai particlas da crappa e ferir a persunas chi füssan sülla terrassa davant chamonna.» Cun gronda probabilità rivess la bouda fin sülla via chi maina vers la chamonna. «Perquai s’haja serrà la via cun üna barriera e fat üna nouva senda vers chamonna our da la zona da privel.» Al gestiunar, il CAS, ha il cumün incumbenzà da comunichar a lur giasts las reglas e da dir dad entrar svelt in chamonna. Implü hana dit eir da racumandar da nun ascender il Piz Buin. La senda maina nempe tras la zona da privel suot il Piz Buin Pitschen. «Adüna in ögl la situaziun al piz labil» Cun quistas masüras da sgürezza esa a l’avis dals experts interrogats dal cumün pussibel da tegner averta la Chamonna Tuoi dürant quist inviern. Sco ch’Arno Kirchen infuorma daja ün müdamaint da guardgiachamonna in Val Tuoi: «La successura da Christian Wittwer dvainta Denise Tinner da Puntraschigna.» Ch’in mincha cas gnia cuntinuà cun dronas a fotografar il Piz Buin Pitschen e cha’l SLF e l’ETH Turich survaglian inavant la situaziun pro quist piz. «Nos geolog Markus Forrer survain las observaziuns e siond cha la situaziun es restada stabila po il cumün dar il permiss da tegner averta la chamonna eir dürant la stagiun fraida.» El repeta però cha la sitaziun gnia tgnüda suot ögl permanentamaing, «scha quella as müda reagina.» Noscha stà 2023 in Chamonna Tuoi «No vain gnü üna noscha stagiun cun fich pacs giasts ingon illa chamonna in Val Tuoi», suspüra Heinz Gross, il president dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair, «eir scha las cifras exactas nu sun amo avant man varana fat be la mità dal schmertsch dad oters ons.» El nomna plüs motivs per quai: «Cunquai cha la chamonna es gnüda drivida pür al principi da mai vaivan blers dals giasts potenzials fingià reservà in otras chamonnas.» Il seguond motiv es tenor el chi gniva cusglià da nun ir sül Piz Buin Grond: «Uschea sun rivats be alpinists in chamonna.» E sco terza manzuna Heinz Gross il privel dad üna bouda giò dal Piz Buin Pitschen: «Impustüt famiglias varan perquai decis da frequentar per sgürezza otras chamonnas.» Pel prossem inviern invezza guarda oura meglder. Ch’els hajan fingià reservaziuns, chi guarda oura dret bain, disch il president dal CAS regiunal, «schabain na sün quel niveau sco cha no d’eiran adüsats fin uossa». El suppuona chi nu sarà simpel pella Chamonna Tuoi i’ls prossems ons, forsa perfin decennis: «Il privel d’üna bouda giò dal Piz Buin Pitschen es sco üna spada da Damokles.» Cha’l plü jent vessan els dal CAS schi vessan a disposiziun ün sistem da monitoring chi muossess permanentamaing quant grond cha’l privel saja. «Quai ans pussibiltess dad orientar als giasts co cha la situaziun as preschainta.» Il Piz Buin Pitschen (schn.) ed il Piz Buin Grond fuorman il panorama da la Chamonna Tuoi. Il territori in movimaint al Piz Buin Pitschen es ün zich zoppà sün quista fotografia davo il grip Cronsel, ün pregrip dal piz. Bainvgnüts in Tuoi eir d’inviern Pervi dal privel d’üna bouda giò dal Piz Buin Pitschen vaiva la Chamonna Tuoi dal Club Alpin Svizzer (CAS) regiunal stuvü gnir serrada avant ün on per la stagiun d’inviern. Da prümavaira ha ella darcheu pudü gnir drivida. Flurin Andry/FMR «Cun differents models han ils perits dal Politecnicum a Turich e dal SFL a Tavo guardà ingio ch’üna bouda giò dal Piz Buin Pitschen rivess cun gronda probabilità», declera Arno Kirchen, il manader da las gestiuns tecnicas dal cumün da Scuol. E cha quels hajan muossà tuots il medem, cuntinuescha’l: «La chamonna da Tuoi dal CAS nun es directamaing in privel, material da la bouda rivess però sülla via chi maina vers il stabilimaint.» Perquai ha il cumün laschà serrar cun üna barriera il toc da la via periclità e decis eir otras masüras da sgürezza. «Grazcha a quellas vaina pudü laschar drivir al CAS quista stà la chamonna aintasom Val Tuoi», infuorma Arno Kirchen, «ed eir quist inviern po ella esser averta.» Cha’l spelm labil dal Piz Buin Pitschen gnia observà permanentamaing, «scha la situaziun as müda qua reagina be subit.» Heinz Gross, il president dal CAS Engiadina Bassa Val Müstair, suppuona cha’l privel da la bouda giò dal Piz Buin Pitschen farà amo lönch pisser a tuots ils pertocs, saja quai il cumün, il CAS ed eir ils alpinists chi vegnan in Val Tuoi.

Avant 25 ons, per precisar als 4 settember 1998, es nat Google. Alchüns profetisaivan cha quai saja üna revoluziun, ma na tuots, neir eu. In quel temp dovraiva ün’otra maschina da re­tschercha, Altavista – chi concurrenzaiva cun Lycos e HotBot – e chi pac davo, i’ls ons 2000, es statta superada da Google. Inizialmaing, sco üna persuna ün zichin disfidainta cun las novitats, d’eira dimena skeptic invers l’ütilità dal nouv servezzan. Per til testar n’haja fat üna seria da retscherchas davart la Svizra ed ils resultats d’eiran dischillusiunants: pacas paginas, decisivamaing damain co cun Altavista. Cul temp s’han müdadas bleras chosas: Google es creschü svelt per dvantar il punct d’access principal a resursas digitalas da mincha tip. Per mai as tratta p.ex. d’üna importantischma «fanestra» vers las actualitats grischunas, üna fanestra chi’m permetta da star in contact cul rumantsch. La daman suna minchadi in viadi i’l tram. Quasi tuots intuorn mai tegnan in man ün telefonin: Alchüns cumpran ­s-charpas, tschels guardan l’ora a Varsovia, oters tramettan amo messagis a lur chars. Eu invezza navigesch tras paginas rumantschas, m’infuorm sur da l’ora in Engiadina e tscherch üna webcam posiziunada a Scuol: il Piz Pisoc es amo là! Quist on, a la fin d’avuost, ha lan­tschà Meta ün model da traduc­ziun automatica capabel da tradüer texts orals. Alchüns profetiseschan cha quai saja üna revoluziun. Ed eu? Eu nu sa. Faina ün test! Aint illa versiun demo da la software es il rumantsch pel mumaint absaint. Dimena faina ün test in ün’otra software da traducziun automatica relativamaing nouva e tenor blers revoluziunaria – il renomnà Chat GPT, in funcziun daspö november passà. Amo üna jada ün test da la «svizzera». Quista vouta fe­tscha tradüer a la software dal talian in rumantsch üna frasa difficila, per nu dir perfida: «Vo­gliamo mangiare una svizzera?», sperond ch’el sbaglia. Schi, quai es vaira: eu nu sun coerent, las tecnologias bunas e veglias van bain, cun quella nouvas, sco fingià dit, resta disfidaint. Eu sper eir sün ün sbagl perche scha’l progress cuntinuess sco fin uossa, lura pudess bainbod rimplazzar l’intelligenza artificiala ils traducturs umans ed am privar mia lavur. I füss meglder, scha la traducziun automatica restess sül livel da Google Translate, chi’d es bain fich ütil, ma a listess mumaint imperfet, provochond na d’inrar mumaints d’ilarità. Da quist test dependa dimena meis avegnir professiunal! Eu spet cun battacour e davo pacas secundas n’haja la resposta: «Nus vulain mangiar ina Svizra?». – Che surleivg! Ingün nu vaiva quia ambiziuns canibalicas ne elvezivoras; il pled «svizzera», scrit cun minuscla, voul dir in talian «hamburger». Eu dun ün cuc al bun vegl Google. Eu tscherch üna webcam posiziunada a Scuol: il Piz Pisoc es amo là! Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Maciej Durkiewicz da Warschau/Varsovia (Pologna) lavura sco docent da lingua taliana a l’Universitad da Varsovia ed è passiunà per il rumantsch e per la Svizra.

L’adöver futur da la chasa da scoula e la sala polivalenta a Tschlin dvainta adüna plü concret. La società «Musica in cumün» ha infuormà in venderdi davart il stadi il plü actual da quist proget. Per manar l’Ustaria Tschlin es la società in trattativas cun plüs interessents. «Nossa visiun es cha Tschlin as sviluppa cun differentas activitats in sala polivalenta, chasa da scoula ed otras localitats ad ün cumün cun l’accent musica», ha declerà Peder-Andri Arquint chi presidiescha la società Musica in cumün in venderdi a chaschun da la sairada d’infuormaziun. Üna tschinquantina da persunas impustüt indigenas d’eiran gnüdas in sala polivalenta a Tschlin. «No vain ragiunt in cuort temp fingià bler», ha cuntinuà Stefan Forster da la Scoul’ota zürigaisa per scienzas applichadas. El accumpogna e cussaglia a quista società: «Ils puncts principals actuals sun nossa pagina d’internet, il program cultural e l’ustaria chi sarà bainbod in realisaziun.» La Maschlmusik dal Tirol dal Süd cumainza Madlaina Janett chi fa part da la suprastanza ha preschantà la nouva website. «Quella es bilingua, i’s chatta infuormaziuns davart l’intent dal proget ‘Musica in cumün’ e da l’ustaria Tschlin ed eir il formular per dvantar commember o commembra.» Qua sun eir indichats tuot ils noms da las commembras e commembers da la suprastanza. Actualmaing fan part da la società 77 persunas. Braida Janett, eir ella illa suprastanza, ha nomnà ils arrandschamaints musicals a Tschlin chi sun fingià fixs i’l program: «Als 17 favrer concertescha la Maschlmusik dal Tirol dal Süd pro no, in gün 2024 haja nom ‘Beethoven goes Tschlin’ ed in lügl sarà darcheu il lavuratori culs Fränzlis.» Als 17 october darà il «Blechhauf’n» austriac ün concert a Tschlin. «Sper la musica da tola e la musica populara resguardaina eir il chant», ha ella dit e manzunà la collavuraziun cul Kino Tschlin: «No muossaran qua in lügl ed avuost films chi han connex cul tema ‘chant’ in Svizra.» Ustaria dess drivir d’instà 2024 Fadri Riatsch chi fa part da la suprastanza cumünala da Valsot ha dit cha’l proget Musica in cumün saja sün buna via. El ha orientà cha’l cumün haja incumbenzà a l’architecta Seraina Felix da planisar l’Ustaria Tschlin i’l plan terrain da l’anteriura chasa da scoula da Tschlin. «Il böt es cha l’ustaria possa cumanzar prosma stà la gestiun.» La società es, sco ch’el ha dit, in trattativas cun persunas chi vessan interess da surtour l’Ustaria Tschlin. Cha la suprastanza saja amo vi dal calcular ils cuosts totals pella realisaziun da l’ustaria, ha el dit a la FMR, «la cifra exacta nun es amo definida.» Il fit per quistas localitats ha calculà il cumün sco pro’l fit da la butia a Ramosch tenor la surfatscha nüzziada. «El importess qua 15 000 francs l‘on», ha manzunà Fadri Riatsch. Ils prüms tschinch ons sustgnarà la società, schi fa dabsögn, a l’Ustaria GmbH chi manarà la gestiun: «Per pudair far quai es la società dependenta dad avuonda commembers», ha’l intunà. Tschinch dis l’eivna Il commember da la suprastanza Jonas Misteli ha orientà co chi’d es previs da manar l’ustaria: «Ella dess esser averta almain tschinch dis l’eivna da las 9.00 a las 22.00, avair üna pitschna carta da menüs cun trats tradiziunals, scha pussibel cun prodots da Bun Tschlin.» Per quels chi reservan daraja eir tschaina. Implü existaraja eir la pussibiltà dad evenimaints per gruppas sco p.ex. festas da famiglia illa sala polivalenta. Fadri Riatsch ha repeti chi s’hajan annunzchadas plüssas persunas interessadas da surtour l’ustaria. «Noms concrets nu’s poja amo dir, ils interessents ston amo orientar a lur patruns actuals.» Illa discussiun chi’d es seguida han differentas persunas s’indreschidas davart detagls da la gestiun previsa da l’ustaria. In quai chi reguarda il proget sco tal haja dat ün bun eco. Il proget Musica in cumün nun es gnü miss in dumonda. «Quist es üna schanza unica», ha dit Armon Kirchen, commember da la suprastanza cumünala, «scha no nu sustgnain quist proget nu manglaina plü tard plondscher cha sala e chasa da scoula be cuostan.» Ulteriuras infuormaziuns as chatta sün www.musicaincumuen.ch. In venderdi saira ha la suprastanza da la scietà Musica in cumün orientà in sala polivalenta da Tschlin davart il stadi actual da quist proget. Ingio es uossa quella part da la preschentaziun? Jonas Misteli, Fadri Riatsch, Madlaina Janett e Peder-Andri Arquint cuort avant la sairada d’infuormaziun. Martina Hänzi (schn.) e Braida Janett cun Stefan Forster. Tschlin survgnarà nouv’ustaria Üna nouva pagina d’internet, divers concerts ed oters arrandschamaints da l’on 2024 e’l proget da l’ustaria in l’anteriura chasa da scoula da Tschlin chi dvainta concret: Üna tschinquantina da persunas impustüt da Tschlin s’han laschadas orientar in venderdi saira da la società «Musica in cumün» davart il plü nouv stadi da quist proget. Madlaina Janett ha preschantà la pagina d’internet «musicaincumuen.ch» e Braida Janett il program da l’on. Fadri Riatsch chi’d es commember da la suprastanza cumünala da Valsot ha dit cha’l cumün haja incumbenzà a l’architecta Seraina Felix da planisar l’Ustaria Tschlin i’l plan terrain da l’anteriura chasa da scoula. Sco ch’el ha infuormà s’haja persunas chi s’interessan da surtour quist restorant. (fmr/fa)

In marcurdi d’eira üna automobilista (49 ons) in viadi sülla via maistra 27 dad Ardez vers Scuol. Pro Nairs es ella rivada sül vial oppost ed ha collidà cul veicul dad ün’automobilista chi d’eira in viadi vers Ardez. Pro quista collisiun es gnüda ferida leivmaing üna passagera i’l auto vers Ardez. Ella es gnüda manada da l’ambulanza i’l ospidal da Scuol. La pulizia ha fat üna controlla d’alcohol pro l’automobilista da 49 ons ed ha constatà ün resultat positiv. Tuots duos autos sun gnüts demolits ed han stuvü gnir manats in garascha. La Pulizia chantunala dal Grischun sclerischa il motiv da l’accidaint. (cdm/fmr) Ün dals autos chi sun gnüts demolits fermamaing.

Sco cha las Ouvras Electricas d’Engiadina han comunichà es la dumonda da fabrica per l’implant fotovoltaic illa regiun da Motta Naluns gnüda inoltrada ufficialmaing. L’implant dess prodüer energia per fin 12 000 chasadas a partir da l’on 2025. Oriundamaing d’eira l’implant fotovoltaic a l’ur dal territori da skis Motta Naluns planisà plü grond. Il proget es gnü redüt d’üna surfatscha da var 77 hectaras ed üna producziun da 60 uras gigawatt l’on sün üna surfatscha da 57 hectaras cun üna producziun da 48 uras gigawatt l’on. La Confederaziun surpiglia i’l rom da l’uschedit Solarexpress 60 % dals cuosts. A reguard la partecipaziun finanziala dal cumün po la populaziun da Scuol lura ir amo üna jada a l’urna. Scuol Solar e la sfida cul squitsch da temp Davo il SCHI dal suveran da Scuol stoja uossa ir svelt. Be scha l’implant es a la fin da l’on 2025 in funcziun e furnischa 10 % da l’energia previsa, surpiglia la Confederaziun fin 60 % dals cuosts. Quai es tenor las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) üna gronda sfida. Inoltrà la dumonda da fabrica Davo il cumün da vaschins ha eir il cumün politic dat il consentimaint pel proget. A Sur Bos-cha dess gnir fabrichà ün implant fotovoltaic. Cun 52 % sustegna il suveran da Scuol il proget sco tal ed ha dat liber il terrain. Pellas persunas respunsablas laiva quai dir ch’ellas han pudü cuntinuar ad elavurar il proget concret e preparar la dumonda da fabrica. Quai es uossa fat: Las OEE han comunichà cha la dumonda da fabrica saja gnüda inoltrada ufficialmaing. (cdm/rtr/fmr) Il Cumün da Scuol ha cun duos voutas SCHI acconsenti il proget Scuol Solar e metta eir a disposiziun il terrain.

Christof Rösch, architect, artist e co-directur al Center cultural Nairs ha buollà dürant bundant 25 ons l’istorgia da la chasa d’artists e dal center a Scuol. Culla finissascha da si’ultima exposiziun ha el tut cumgià in sonda passada da Nairs. In ün rom festiv da l’exposiziun «Christof Rösch-architectura da sia vita» ha il Center cultural Nairs tut cumgià in sonda da seis co-directur d’art. Davo bundant 25 ons ch’el ha buollà l’istorgia da Nairs es statta sia finissascha da l’exposiziun a listess mumaint la «finissascha» da seis uffizi. Sco artist e curatur es el il bap da la chasa d’artists ch’el ha miss in pè e manà dürant tuot quists ons. Il principi nun es stat uschè simpel ed infin chi’s vaiva posiziunà Nairs sco cha la chasa as preschainta uossa s’haja stuvü superar divers obstaculs. I s’ha dovrà lönch fin cha la populaziun da la regiun ha badà che importanza perdüraivla cha’l center a Nairs ha. Eir la politica ha al principi gnü plütost fadia da predschar la lavur da Christof Rösch e seis cumpogns. Cur cha la politica ha lura decis da sustgnair il center finanzialmaing, ha lura eir il Chantun sport man e sustgnü l’intent. Cun sponsurs ed eir cun munaida dal man public s’haja pudü realisar la visiun dals iniziants. In sia funcziun sco curatur, artist, promotur d’art contemporana e directur ha Christof Rösch influenzà l’instituziun e pussibiltà a bleras artistas ed artists da pudair lavurar e viver illa chasa d’artists a la riva da l’En. Cun Rösch tras l’exposiziun In sonda passada, pro la gita cun Christof Rösch tras l’exposiziun sur trais plans dal Center Cultural Nairs, ha el declerà sias visiuns, si’art e sia architectura. Las s-chars 50 visitaduras e visitadurs han survgni üna buna survista da si’ouvra. El ha lavurà a Nairs il prüm sco artist ed es stat a partir dal 1999 directur e manader artistic da Nairs. Insembel cul architect Urs Padrun da Guarda ha’l eir realisà la sanaziun totala dal monumaint naziunal. Illa halla d’art ha el organisà e curatà dürant 20 ons var 100 exposiziuns ed implü organisà divers concerts, teaters, prelecziuns ed oter plü. Il «Mister Nairs» Christof Rösch ha declerà si’exposiziun: «La glieud m’ha dat il titel ‹Mister Nairs› e quai nu cumpiglia be l’ir aint ed oura dal center, ma eir d’accumpagnar a var 1000 artistas ed artists dürant var 35 ons, ils quals han lavurà ed expost in quist edifizi. Sco finischun da mia lavur qua a Nairs m’haja dit ch’eu less muossar üna part da mias lavurs.» Giò’l plan terrain es stat installà ün archiv cun sculpturas ed in quel local d’eiran expostas lavurs dals ultims 35 ons. Tenor Christof Rösch dess art esser alch chi va vers la glieud, alch chi’s dess intermetter, stess esser dovrabel na be spiertalmaing ma eir in möd real. Sül plan terrain d’eiran exposts impustüt plans e models da l’architectura da Christof Rösch. «Ün gö tanter realisaziuns pussiblas cun elemaints chi fluischan ill’architectura dals ogets. Per part eir ogets ch’eu n’ha pudü realisar». Sül plan sura s’haja vis intervenziuns chi sun naschüdas insembel cun Ralf Hauswirth. «No ans vain inscuntrats dürant decennis e vain barattà ideas chi sun per part eir expostas qua a Nairs. No vain qua eir chosas chi han da chefar cul tema aua, cul tema chasa d’artists e tuot quai po muossar che importanza cha’l lö Nairs ha pell’art.» – E per exemplifichar quai ha Christof Rösch muossà vi d’ün exponat plü grond: «Vi da quista paraid vezzaivat üna charta geografica da l’Europa cul center Nairs, üna charta istorica cul titel: Tuot las vias mainan a Nairs.» A la fin da la finissascha ha Leo Bachmann, ün cumpogn artist da Christof Rösch, sunà ün pêr tuns insolits sün sia tuba. Cuort e bön Christof Rösch es nat dal 1958 a Turich ed es creschü sü a Baden/AG. Davo las scoulas popularas ha el frequentà la Scoul’ota da fuormaziun a Basilea ed ha fat plü tard stüdis a Paris, Londra e Roma. Daspö l’on 1999 viva l’artist a Sent e lavura sco artist ed architect – ed ha lavurà sco directur e curatur a Nairs. (fmr/bcs) Il Center cultural Nairs a Scuol – daspö decennis ün’instituziun culturala importanta in Engiadina Bassa. Leo Bachmann cun sia tuba ha sunà in sonda per seis ami Christof Rösch. Üna gronda curuna cun models, litteratura, sculpuras ed oter plü. Christof Rösch ha declerà in sonda, in occasiun da la finissascha, si’exposiziun il Center cultural Nairs. La charta geografica cul Center cultural Nairs sco center in Europa. La charta geografica cul Center cultural Nairs sco center in Europa.

La giuria dad Icomos Suisse – la gruppa naziunala svizra dal cussagl internaziunal per la chüra da monumaints – ha publichà in lündeschdi las distincziuns per hotels ed ustarias istoricas da l’on 2024. Ed ella undrescha l’Hotel Chasa Chalavaina a Müstair sco «Hotel istoric da l’on 2024». Quai scriva Hotelleriesuisse in üna comunicaziun da medias. Culla Chasa Chalavaina – chi’d es gnüda manzunada per la prüma jada sco albierg l’on 1254 – vain undrà ün dals plü vegls hotels da tuot ils pajais. In quist lö istoric ha Benedict Fontana apparaintamaing gürà sias truppas l’on 1499 per la battaglia da la Chalavaina, da là deriva eir il nom da l’hotel. A la giuria ha persvas la substanza istorica da l’edifizi chi’d es gnüda rinfras-chada in möd fin cun mezs modests, sco eir il concept da gestiun. La «Kronenhalle» a Turich es gnüda undrada sco «Restorant istoric da l’on 2024» e la «Spanische Weinhalle» a Burgdorf i’l chantun Berna survain ün premi special. (cdm/fmr) L’Hotel Chasa Chalavaina a Müstair es gnü undrà sco «Hotel istoric da l’on 2024».

L’eivna passada ha Scuol Solar inoltrà la dumonda da fabrica per l’implant fotovoltaic sü Motta Naluns. Il proget es intant gnü redimensiunà per var 20 % e’ls respunsabels speran da surgnir ün permiss da fabrica per la prümavaira 2024. Uschigliö pudessa eir pel sömmi solar da Scuol dvantar planet s-chars a reguard il temp. Cun 52 % SCHI vaiva la populaziun da Scuol dat s-chars glüm verda al proget fotovoltaic Scuol Solar, chi dess gnir realisà a l’ur dal territori da skis Motta Naluns. Illa votaziun a l’urna dals 24 settember 2023 ha il suveran uschè dat l’acconsentimaint al proget sco tal sco eir dat liber il terrain. Là es gnüda acceptada üna varianta maximala, chi vaiva previs ün implant cun üna surfatscha da var 77 hectaras ed üna producziun da 60 uras gigawatt l’on. «Daspö la votaziun es il proget gnü adattà per inoltrar la dumonda da fabrica ed uschè es quel gnü redimensiunà per var 20 %», declera Chasper Alexander Felix, parsura da la società simpla Scuol Solar. Quella dumonda da fabrica es intant gnüda inoltrada e quella prevezza ün implant fotovoltaic cun üna prestaziun da 48 uras gigawatt l’on sün üna surfatscha da 57 hectaras. Ma che sun ils motivs per l’impitschnimaint da Scuol Solar? Üna consequenza tecnica «Nus vain stuvü progettar ed infuormar al listess mumaint e nus nu vain adüna gnü il stadi definitiv da tschertas infuormaziuns. Implü vaivna da pisserar cha tuot la documainta saja cumpletta e da spettar il rapport final da la cumpatibiltà da l’ambiaint», declera Chasper Alexander Felix. El agiundscha cha’l resultat da tuot ils rapports e sclerimaints hajan gnü per consequenza cha’ls respunsabels hajan stuvü eliminar üna o tschella part da la surfatscha. Implü es gnüda simplifichada la surfatscha da l’implant, quai chi d’eira tenor il parsura ün giavüsch da las societats da protecziun d’ambiaint. Quellas han giavüschà cha l’implant nu saja massa s-chalinà e ch’el gnia structurà in möd plü quiet. «La summa da quistas adattaziuns ha lura chaschunà la reducziun da la surfatscha da quists 20 %. Pro la reducziun as tratta d’üna consequenza tecnica», disch Chasper Alexander Felix. Postar transfuormaturs da prümavaira 2024 La dumonda da fabrica dadour la zona da fabrica es gnüda inoltrada l’eivna passada pro’l Cumün da Scuol. Dürant la procedura da permiss vain la documainta surdatta al chantun Grischun, chi examinescha quella insembel cun tuot ils uffizis chi sun pertocs, uschè il responsabel da Scuol Solar. El disch: «Ils uffizis faran lur consultaziuns internas ed a la fin daraja ün permiss da l’Uffizi chantunal da planisaziun e da la regenza. Nus sperain cha nus survegnan vers la fin da l’inviern il permiss da fabrica.» I’l cas ideal as vessa da prümavaira lura da pudair postar ils transfuormaturs, chi sun l’elemaint chi han il plü lönch per gnir furnits. Scha quai füss però pür pussibel la stà 2024, pudessa gnir s-chars a reguard la contribuziun finanziala da vart da la Confederaziun in occasiun da l’Express Solar. Rendabilità plü ota pussibla Be scha l’implant es nempe la fin da l’on 2025 in funcziun e furnischa 10 % da l’energia previsa, surpiglia la Confederaziun fin 60 % dals cuosts. Ma tuot quai es tenor Chasper Alexander Felix üna sfida a reguard il temp: «Scha nus surgnin il permiss da fabrica da prümavaira 2024, esa previs da far la stà las lavurs preparatoricas – sco vias d’access, lingias da cabels e l’installaziun da fabrica. Vi da quella progettaziun eschna uossa landervia, ma adüna cul ris-ch chi nu’s tschüffa il permiss, cha tuot füss stat pel min.» Implü es Scuol Solar vi dal calcular daplü in detagl ils cuosts e la rendabilità. A la fin decida nempe la rendabilità scha’l proget gnara realisà o na, uschè il parsura da Scuol Solar. Quai pudess eir amo üna jada influenzar la grondezza da l’implant fotovoltaic cun evaluar il potenzial da spargn. La dumonda da fabrica es uossa tenor el sül maximum pussibel e redüer as poja quella adüna amo. Amo bleras traplas Scha’l proget Scuol Solar vess da surgnir il permiss da fabrica e scha’l proget fa eir sen a reguard la rendabilità, lura sto la populaziun da Scuol amo üna jada decider a l’urna davart la partecipaziun finanziala dal cumün. «Scha’l suveran nu’s voul partecipar – adonta cha’l proget füss rendabel – lura as chattess dal sgür inchün chi’s partecipess a Scuol Solar. I stà liber al suveran da decider sch‘el voul far part a Scuol Solar o na», declera Chasper Alexander Felix. Uschè ha il proget Scuol Solar cun l’inoltraziun da la dumonda da fabrica darcheu fat ün pass inavant, ma l’implant fotovoltaic sü Motta Naluns nun es insomma na amo al böt. Uschè daja amo ün recuors cunter il proget pro’l Güdisch administrativ Grischun. Listess valütescha il parsura la dumonda da fabrica sco pass decisiv. El disch: «Nus vain amo bleras traplas, ma nus provain da chattar la via per schoglier la situaziun uschè bain pussibel.» Co calcular uras gigawatt l’on in chasadas? Sco laicas e laics as perda svelta ün pa la survista davart la prestaziun da quists implants solars, perquai vain quella eir indichada in chasadas. Ma tenor Chasper Alexander Felix daja differents möds da calcular quella ed i’s sto star attent congualond la prestaziun a man da las chasadas. Uschè daja differentas basas per calcular la prestaziun d’implants fotovoltaics a man dal bsögn da chasadas. Il stadi indichescha per üna chasada da 2,2 persunas ün bsögn d’energia da 2700 uras kilowatt l’on, scha las persunas abitan in üna chasa da plüssas famiglias – schi sun in üna chasa singula vain quel indichà cun 3500 uras kilowatt l’on. Chasper Alexander Felix ha fin uossa adüna calculà il bsögn d’üna chasada cun üna media da 3000 uras kilowatt l’on. Perquai es eir la prestaziun da la varianta maximala da Scuol Solar cun 60 uras kilowatt l’on gnüda indichada cun 20 000 chasadas pro la votaziun a l’urna. Uossa però calculescha il parsura da Scuol Solar il bsögn d’üna chasada cun 4000 uras kilowatt l’on, perquai correspuonda la prestaziun da Scuol Solar indichada illa dumonda da fabrica be amo a 12 000 chasadas – chi correspuondan a la prestaziun da l’implant cun 48 uras gigawatt l’on. (fmr/cam) Il proget Scuol Solar es gnü redimensiunà per var 20 % e’ls respunsabels speran da surgnir ün permiss da fabrica per la prümavaira 2024. Scuol Solar ha inoltrà l'eivna passada la dumonda da fabrica per l'implant fotovoltaic sü Motta Naluns.

Che am voust tü dir, hom vi da la crusch? Che n’ha eu da chefar cun tai chi’d est gnü torturà e coppà in ün möd uschè brutal avant 2000 ons? I quintan cha tras tia mort sajan nus tuots salvats, deliberats da noss puchats. Cha teis bap, il tuotpussant, haja dovrà teis sacrifizi persunal per ans pudair pardunar tuot quai cha nus umans vain fat sbaglià. I dischan inavant ch’eu svess saja persunalmaing la cuolpa vi da tia mort crudela. Ma tü, hom vi da la crusch, pervi da mai nu vessast tü stuvü patir e murir. Eu nu vulaiva e nu vuless quai. Ma che am voust tü dir impè da quai, hom vi da la crusch? Sch’eu guard sün tai vez eu ün hom plain sang e plajas e feridas. Ün hom nüd cun üna curuna da nars. Ün hom solitari e bandunà. Ün hom sainza pussanza, titel o nom. Ün hom violà, trid e chi fa s-chif. Ün hom chi moura publicamaing. Co pudessast tü esser meis salvader ed il salvader da tuot il muond? Che pudess esser tia nouva allegraivla? Forsa quai: Chi nun es fat cun clomar pro tai e cun far lungas uraziuns. Chi nun es fat cun crajer quai ch’els ans quintan. Forsa esa plütost uschea cha tü est ün muossavia. Cha tü hast chattà alch ed invidast eir a mai da chattar quai. Forsa voust tü esser ün model per mai. Forsa am invidast tü dad eir esser nüd. Da laschar crodar mias mascras, cullas qualas eu am zop uschè bain. Da rumper giò ils mürs ch’eu n’ha fabrichà intourn mai per am sentir meglder ed ün pa plü sgür in quist muond fraid e privlus. Forsa ch’eu dess avair il curaschi da laschar tuot mias strategias da protecziun, perquai cha quistas strategias nu dan be sgürezza, dimpersè s-chaffischan eir distanza. Am voust tü dir, hom vi da la crusch, ch’eu dess esser nüd ed avert e tras quai cumplettamaing feribel? Dad esser simplamaing quel ch’eu sun e da laschar pro da gnir feri? Es quai tia nouva allegraivla, hom vi da la crusch, cha meis esser nüd, sainza pussanza, titel o nom, cha quist meis esser nüd es la via in direziun da quel böt ch’eu bram da rivar? Esa forsa uschea ch’eu dess esser ün nar i’ls ögls da quist muond? Ch’eu dess esser precis il cuntrari da quai ch’els am han instrui, nempe dad esser avert, feribel e debel? Am voust tü forsa dir, hom vi da la crusch, cha mia deblezza es mia fermezza? Cha mia deblezza nun es trida e s-chiffusa, dimpersè bella? Hom vi da la crusch, am voust tü forsa dir cha precis quista mia bellezza salvarà il muond? Arno Arquint è creschì si a Scuol. El è teolog, psicolog e scienzià da religiun. Ses interess spezial è la spiritualitad, cunzunt il zen-buddhissem e la mistica cristiana. Dapi 20 onns lavura el sco psicoterapeut e cussegliader da letg a Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La società da samaritans ha invidà illa sala da gimnastica da la scoula da Scuol ad üna saira da spender sang. Il servezzan da dar sang dal Grischun insembel culs samaritans da Scuol han organisà l’inscunter. Sün invid da la Società da samaritans da Scuol ha gnü lö mardi passà illa chasa da scoula a Scuol üna sairada da donaziun da sang. Insembel cul servezzan da dar sang dal Grischun da la Crusch cotschna svizra (CCS/SRK) s’han chattadas diversas persunas per dar sang e per salvar vitas. Davo avair impli oura ün questiunari cun indicaziuns davart la sandà dal donatur cun eventualas dumondas implü s’han ils preschaints as miss per lung per spender sang. Dar sang es pels blers ün möd per güdar a persunas chi sun dependentas da survgnir sang davo o dürant operaziuns, accidaints o mancanza da sang. I’s tratta d’ün act da solidarità chi pussibiltescha il salvamaint da vitas. Sco chi’s po leger sülla pagina d’internet dal servezzan da dar sang vegnan dovrats in Svizra 700 porziuns da sang al di per trattar paziaints bsögnus. Però be 2,5 %, voul dir be var 200 000 persunas da la populaziun, dan sang, quai chi ha per conseguenza cha mincha porziun da sang es bainvissa e bsögnaivla. Cun üna porziun pon gnir salvats fin trais paziaints. Las diversas secziuns chi pussibilteschan da dar sang fan quai cun ün predsch da producziun radschunaivel per vender il sang als ospidals in möd favuraivel. Las acziuns da las donaziuns pon be gnir fattas grazcha al grond ingaschamaint da blers umans. Amo adüna massa paca glieud chi da sang Sco cha la manadra da la CCS dal Grischun, Daniela Angelillis ha dit, dvainta il sang ün prodot vieplü rar: «Pel mumaint vaja amo dret bain culs donatuors da dar sang causa las etats dals babyboomers, ma ils prossems ons pudessan dvantar problematics culla generaziun giuvna. Perquai es in tuot la Svizra per no la sfida da chattar eir glieud plü giuvna chi’d es pronta da dar sang. Nos böt sto esser da motivar eir als giuvens da far part e perquai eschna eir landervia da publichar quai sün Instagram e Facebook.» Sco ch’ella disch s’haja fingià pudü constatar cha quell’acziun ha portà früts. Da persvader a la generaziun giuvna da dar sang nun es be ün problem in Grischun, ma in tuot la Svizra. Plü bod d’eira uschè chi’s pudaiva dar sang be fin in l’età da 65 ons, pel mumaint as lessa dozar l’età per avair daplüs donatuors. Il servezzan da dar sang da la CCS es dependent da donatuors chi sun pronts da dar sang sainza indemnisaziun in möd anonim. Ella dà pais a solidarità e ad üna buna qualità dals prodots. Cul motto «dar sang e salvar vitas» es minchün invidà da’s partecipar ad acziuns chi nu fan mal ad ingün. Las acziuns da dar sang vegnan organisadas in tuot las regiuns dal Grischun in collavuraziun da societats da samaritans. Divers s’han chattats a Scuol per dar sang. Ün dals donatuors pro la procedura da dar sang. Il logo da l’acziun. Donaziun da sang a Scuol La Società da samaritans da Scuol ha invidà ad interessats da tour part a l’acziun da spender sang e salvar vitas. Insembel cul Servezzan da dar sang dal Grischun chi suottastà a la Crusch Cotschna Svizra s’han chattadas in mardi passà duonnas ed homens per dar sang. In Svizra spendan var 2,5 % obain 200 000 persunas minch’on e regularmaing sang sainza indemnisaziun ed anonimamaing. Las diversas secziuns chi organiseschan las acziuns fan quai cun ün predsch moderà. Uschia pona surdar il sang ad ospidals per ün predsch favuraivel. (fmr/bcs)

La televisiun d’eira bod be decoraziun in nossa chamonna da chatscha illa Val S-charl. Ma davo spassegiadas illa fraidüra da dis in december das-chaiva da pitschna adüna am retrar sülla pultruna dasper il fö, cun ün film illa televisun. Ün’emischiun dad «Auf und davon» sül chanal da VOX ha üna saira fat üna vaira impreschiun. Üna giuvna da la Germania vaiva decis dad ir in America sco au-pair per ün on. Ün au-pair sta cun üna famiglia a l’ester e guarda dals uffants, intant chal’s genituors sun a la lavur. Subit n’haja dumandà a mia mamma, sch’eir eu pudess far quai. Ella m’ha impromiss cha davo il giarsunadi possa ir ingio ch’eu less. Ün pêr ons plü tard, davo meis giarsunadi e davo avair fini la matura, d’eira lura uschè inavant. In settember dal 2014 suna rivada a Toronto Ontario in Canada. Mia famiglia ch’eu vaiva chattà sur l’internet spettaiva cun ballons e tablas cun scrit sü meis nom al «arrival». Passa nouv mais suna statta part da la famiglia Sherrit, eu n’ha festagià anniversaris, Nadal e tuot las tradiziuns canadaisas insembel cun els. Dürant l’eivna vaiva l’incumbenza da verer dals duos uffants e las fins d’eivna pudaiva ir a viagiar cun oters au-pairs. Ter svelt n’haja badà quant dachasa ch’eu am saint in Canada e quant jent ch’eu stess plü lönch co be ün on. Ma quai nun es pussibel, eu n’ha üna plazza chi spetta sün mai in Engiadina e bod tuot mia famiglia es là! Davo nouv mais esa lura stat temp da tuornar inavo in patria. Quai d’eira avant bod 10 ons … – A Nadal dal 2016 n’haja paquettà mia valisch in Svizra per l’ultima jada e sun gnüda inavo in Canada. Uossa stuna in ün cumün dadour Ottawa e lavur per il militar canadais. Blera glieud am dumonda perche ch’eu sun gnüda a star in ün pajais chi ha invierns güst uschè fraids sco la Svizra? Quai sun ils mumaints, ingio ch’eu pens inavo a quels dis aint in Val S-charl. Eir scha da star in ün lö al mar, o là ingio chi nu vegn mai fraid, tuna tuot bain. Ma eu craj ch’eu laschess increscher per quellas sairas fraidas sper il fö, suot üna cuverta e cun üna tschiculatta choda – intant chi naiva dadourvart. Mariella Wood è creschida si a Scuol e viva dapi il 2016 ad Ontario en il Canada. Ella lavura per il militar canadais e fa dasperas dus bachelors en criminologia e cumond da polizia. Ella è maridada ed ha dus chauns che vegnan cun ella sin tut sias aventuras en la natira. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Mariella Wood

La via da Samignun passa differents lös privlus sül traget da 3,5 kilometers lunghezza tanter Vinadi ed Acla da Fans. Per sviar quel privel ha la regenza grischuna approvà ün terz project da tunnel. Sco cha la regenza grischuna comunichescha cumpiglia il proget Val Cotschna la sanaziun ed il schlargiamaint d’üna part da la via da Samignun sün üna lunghezza dad 1,2 kilometers. La part essenziala es la construcziun d’ün nouv tunnel cun üna lunghezza da 610 meters. In tuot cuostarà quai 39,2 milliuns francs. Cur cha’l proget cumplet es a fin permettaran quatter tunnels da sviar il toc privlus pro las vals Pischöt, Alpetta, Cotschna e Mundin. Ün tunnel es fingià a fin, ün ulteriur in fabrica e l’ultim gnarà tut per mans cur cha’l tunnel Val Cotschna es realisà. Sper il privel da suringiò valan sülla via da Samignun diversas restricziuns sco üna limita d'otezza e pais dals veiculs. La via dadour ils tunnels vain tenor comunicaziun schlargiada sün 5,8 meters largezza. I’l tunnel dess la via esser set meters lada. (cdm/rtr/fmr) Il tunnel Val Cotschna vain renovà ed optimà i’ls prossems ons.

Samira Garcia da Scuol ha passantà duos mais sco voluntaria in Africa dal Süd. Dürant quist temp ha ella passantà differentas aventüras. Commossa es ella statta a verer quants uffants chi ston hozindi amo patir fom. Samira Garcia scumparta l’ultim toc pan als uffants da Port Elizabeth in l’Africa dal Süd. Ils uffantins guardan aint per ella cun gronds ögliuns. Els han la crida ourasom e nu chapischan cha’l pan es a fin. Quist’episoda tilla es ida a cour ed es restada in ferma memoria. «In Svizra vaina tuot. E quists uffants in l’Africa dal Sü vivan in povertà e patischan da la fom», quinta Samira Garcia da Scuol. Ella ha passantà quista stà duos mais a Port Elizabeth ed a Lesotho ed ha lavurà per ün proget d’agüd. Ch’ella haja surgni fingià avant var trais ons ün flyer da la fundaziun «Youth Volunteer» in butia, ingio ch’ella ha fat giarsunadi, e cha quist flyer nu tilla saja mai i our dal cheu. Quista fundaziun tschercha e motivescha a persunas da passantar ün sogiuorn da plüs mais in regiuns dal Terz Muond e da’s partecipar a progets socials da svilup e d’agüd. Ingon ha Samira Garcia fini seis giarsunadi da butiera da sport. Dimena il dret mumaint per quist’aventüra particulara. Commossa dal möd da viver Dürant quist sogiuorn in l’Africa dal Süd ha ella passantà bleras aventüras. Ella ha passantà bler temp in scoulinas, ha giovà, disegnà e cuschinà pels uffants. Cha’ls uffants nu survegnan adüna avuonda da mangiar tilla ha fat grond’impreschiun. Ed eir il möd da viver in povertà in quistas regiuns tilla ha commossa. «Il stadi fabrichà quatter mürs ed in quists spazis limitats ston viver famiglias interas», quint’la. Cha’ls uffants sajan fich grats per mincha agüd. Sco cha Samira Garcia cuntinuescha, hajan els fat in üna scoula a Port Elizabeth tests dals ögls. «Ils magisters vaivan l’impreschiun cha tscherts uffants sajan pluffers e nu chapischan nüglia. A la fin vaina constatà cha quels nu vezzaivan bain e cha perquai nu d’eirna buns d’imprender», quinta la giuvna voluntaria. Cha cun agüd da sponsurs s’haja pudü organisar ögliers culla correctura adattada. Cha quists uffants sajan stats fich schmorts da verer tuot in üna jada tuot ils detagls. Per Samira Garcia sun quai stattas experienzas particularas. «Tantas robas evidaintas in Svizra, nu s’inclegian da sai in Africa dal Süd», quint’la impreschiunada. Lavur multifaria Samira Garcia nun es statta dürant quists duos mais i’l Terz Muond massa bella per tuot las lavurs pussiblas. Ella ha pitturà scoulinas, ha puli e cuschinà, ed ella ha eir surgni invista in staziuns da bes-chas, per exaimpel da pinguins. Il plü grond plaschair ha’la gnü da pudair lavurar eir cun chavals. «Sch’eu fess amo üna jada alch simil, schi forsa directamaing sün üna staziun da chavals», decler’la. Cha’ls chavals sajan fich importants in quellas parts da l’Africa, sco bes-cha da transport. Ch’in blers lös nun haja la glieud autos. «Furtünà es quel chi posseda ün chavagl.» Ch’eir avair adüna forza electrica nu s’inclegia da sai: «In mincha quartier vain la forza serrada giò tanter duos ed ot uras al di», quint’la. Chi’s stopcha cun quai simplamaing viver. Dürant seis temp liber ha ella eir pudü giodair il pajais. «Eu n’ha fat üna safari pro’ls elefants. Liuns nu n’haja displaschaivelmaing vis ingüns.» Lös d’inscunter per giuvenils Ch’ün böt da la lavur sociala a Port Elizabeth ed a Lesotho saja eir da rablar ils uffants giò d’via davo scoula. «Nus vain per exaimpel organisà turniers da ballapè e da rugby ed ils uffants e giuvenils han gnü grond plaschair da pudair as partecipar.» Cha cun containers hajan els eir fabrichà centers d’inscunter per davo scoula, ingio cha’ls uffants pudaivan far lezchas e gös da cumpagnia. La glieud in Africa es, sco ch’ella disch, eir fich crettaivla e visitescha suvent las predgias cun blera musica. «Da quellas predgias visitescha eir in Svizra plü suvent», disch’la cun ün surrier. Cha fascinant saja eir stat da verer co cha bleras instituziuns ed organisaziuns in quistas regiuns funcziunan cun sustegn da voluntarias e voluntaris da tuot il muond. «Las ultimas duos eivnas n’haja pudü muossar a las nouvas voluntarias la lavur e las lezchas», quint’la ed agiundscha, «per mai es quist temp da voluntariat in Africa stat fich impreschiunant. Però a la fin suna eir statta cuntainta da pudair tuornar a chasa». www.youthvolunteer.ch Lavur voluntaria a l’ester La fundaziun Youth Volunteer collavura cun üna rait cristiana e surconfessiunala da singulas persunas e gruppaziuns in differentas parts dal muond. I’l center da la lavur sta il contact da voluntaris ed indigens e tuottas duos parts dessan profitar. Ils voluntaris mettan a disposiziun lur savair e güdan a sviluppar ils progets, e svessa imprendan els a cugnuoscher nouvas culturas e pajais. Tenor la pagina d’internet da Youth Volunteer lavuran actualmaing var 4500 persunas voluntarias in 90 differents pajais. (pl/nba) Samira Garcia (a dretta) ha prestà dürant duos mais lavur voluntaria in Africa dal Süd.

L’Uniun dals Grischs ha invidà ad interessats a la preschantaziun dal Chalender Ladin nouv illa posta veglia a Lavin. La sairada es gnüda imbellida cun prelecziuns da Romedi Arquint our da la nouva Chasa Paterna e cun chanzuns cun Paulin Nuotclà e Rico Florin. Il Chalender Ladin es la publicaziun ufficiala da l’Uniun dals Grischs e cuntegna tematicas variadas da la Rumantschia ladina. La preschantaziun dal chalender ha gnü lö in venderdi passà illas localitats veglias da la posta veglia a Lavin. Üna vainchina da persunas s’ha radunada per passantar insembel üna saira litterara-musicala. Davo ün bun süerv han chantà sco bivgnaint Paulin Nuotclà e seis bassist Rico Florin duos chanzuns rumantschas chi han subit acquistà ils cours dals preschaints. Per la moderaziun da la sairada ha pisserà Fadrina Hofmann. Bettina Vital, redactura daspö set ons Daspö set ons es Bettina Vital Mani d’Ardez la redactura respunsabla e per ella es quai statta l’ultima ediziun. «Bettina ha güst realisà il Chalender Ladin nouv. Ella schmetta displaschaivelmaing e quinta uossa a no da sia lavur per la Rumantschia», cun quists pleds ha Fadrina Hofmann salüdà a la redactura e quella ha infuormà davart sia lavur: «Cur ch’eu n’ha surtut la redacziun avant set ons vaina gnü üna sairada sül Chesin Manella e là d’eira eir Paulin chi ha fat musica. Cur ch’eu n’ha surtut la redacziun am staiva a cour da dar üna plattafuorma ad artistas ed artists, impustüt eir a giuvens.» Ella ha lura manzunà divers chi han pudü publichar lur lavuors ed ha manzunà impustüt a Constant Könz chi ha realisà la cuverta dal chalender actual. «Constant ed il chalender, quai es üna relaziun speciala. El m’ha mincha jada davo la publicaziun scrit üna charta e commentà e dit sia opiniun. El m’ha adüna dat buns tschögns tanteraint eir critics ed eu sun statta grata per sia tenuta bainvugliainta.» Sco che Bettina Vital ha dit rivan blers texts da port’aint pel solit adüna dals istess auturs. «Ma no dumandain eir ad ün o tschel sch’el nu less contribuir alch.» Ella ha adüna gnü la libertà da la suprastanza da far sco ch’ella laiva. Ella ha eir lodà la fich buna lavur cul cumpositur e grafiker Jon Duri Gross chi finischa eir el uossa sia lavur davo 18 ons. Davo ün ingrazchamaint cordial invers Bettina Vital es la redacziun gnüda surdatta ufficialmaing ad Uorschla Natalia Caprez Brühlhart da Ftan chi ha dit d'avair respet da quista nouva lezcha, ch’ella s’allegra però da pudair surtour la carica. Preschantaziun da la Chasa Paterna nouva La sairada a Lavin es gnüda imbellida cun prelecziuns da Romedi Arquint «No lain cumanzar la sairada cun la nouva Chasa Paterna e cun üna prelecziun da l’autur davart seis cudesch cul titel ‹Notizchas dal paur da Standet› da Romedi Arquint. Romedi, chi es il paur da Standet?» Ed el ha respus: «Eu n’ha ün stil, ün möd da scriver ed ün bsögn da scriver autoficziunal chi’d es fich daspera a mai. Eu nun ha neir la fantasia sco oters per as zoppar davo figüras da romans. Il paur da Standet es per mai mia sumbriva. Eu n’ha passantà üna fasa sco uffant cun leger e star pachific, ingün nu’m disturbaiva. Lura haja dat üna fasa cun politica e cun 70 sun eu tuornà dad ün di a tschel da las chartas da lectur, referats politics e discussiuns e m’ha dumandà, ingio sun eu in quist teater?» El pensa cha la glieud da Zernez sapcha chi chi vain descrit in seis cudesch, ed el ha survgni 25 reacziuns in scrit, «na be bellas», co ch’el ha dit. Romedi Arquint ha lura prelet ün pêr passaschas da sias istorgias chi sun dalettaivlas, ma eir cundidas cun situaziuns our da la vita. Chi chi voul savair daplü dess leger il cudesch. Publicaziun illustrada da Paulin Nuotclà E Paulin Nuotclà ha spiegà co ch’el s’ha miss a la lavur: «Eu n’ha survgni da Romedi il manuscrit, n’ha let tras tuot in üna tratta, n’ha fat notizchas che chi pudess esser interessant per far ün’illustraziun ed uschè eschna rivats al resultat dal cudesch.» Tanteraint han ils musicists adüna darcheu tratgnü la cumpagnia in möd cha l’occurrenza ha survgni üna taimpra musical-litterara: Ils preschaints han passantà üna sairada cundida cun chanzuns e cun litteratura. La redactura chi schmetta, Bettina Vital cul Chalender Ladin nouv. Fadrina Hofmann ha pisserà per la moderaziun da la saira. La nouva respunsabla, Uorschla Natalia Caprez da Ftan. Paulin Nuotclà e Rico Florin han pisserà pel trategnamaint musical. Romedi Arquint ha prelet e quintà da seis cudesch.

Men Juon, il possessur actual dal bain da chavals San Jon venda per la fin da november il bain da San Jon sper Scuol. Il nouv proprietari es Reto Rauch da Sent chi ha lavurà parzialmaing dürant ils ultims 20 ons sül bain da chavals San Jon. San Jon d’eira ün pitschen bain agricul, cur cha Men Juon ha surtut quel ill’età da 22 ons da seis bap. Cumanzà ha’l cun ot vachas. Hoz es San Jon il plü grond bain da chavals turistic i’l Grischun, scha na dafatta in Svizra. In passa 40 ons ha Men Juon fabrichà sü quist muond da chavals. «Ün chavagl implischa la vita, el es adüna pro ün e dà uschè bler», declera il proprietari da San Jon sia fascinaziun pels chavals. Cha’l chavagl saja eir bun da trar a seis patrun darcheu inavo culs peis sün terra, «scha quel perda üna jada o tschella la colliaziun culla realtà», agiundscha’l cun ün surrier. La paschiun per chavals nun ha Men Juon però gnü da prüma davent. Paschiun per casualità «Cur ch’eu n’ha surtut il bain nu vaiva l’intenziun da far our da la pauraria da San Jon ün bain per chavals», as regorda’l, «ch’eu n’ha decis da far quai es capità be per casualità.» Cuort avant co surdar il bain da San Jon vaiva seis bap cumprà ün chavagl. Quai ha dat a Men Juon l’impuls da ponderar da far alch cun chavals sün seis bain da la vart dretta da l’En sün 1465 meters sur mar. «Fin quella jada nu vaiva mai toc ün chavagl e nu füss gnü süll’idea da vögliar far alch cun quistas bes-chas», disch el. Müdà eir la sort da giasts Il bain da San Jon es restà ün böt turistic, ma na plü be per giasts da cura, dimpersè uossa pustüt per cowboys e cowgirls: Quist paradis per chavals e per amatuors da quistas bes-chas elegantas han fabrichà sü Men Juon e sia partenaria Brigitte. Insembel hana lavurà, gnü ideas e sviluppà quellas a nouvas sportas. Ella va uossa in pensiun ed el vess eir be amo trais ons fin pro quella. «Tschertas lisüras nu sun plü sco cun vainch ons, perquai n’haja decis da müdar eir eu alch in mia vita», disch Men Juon, «uossa s’esa stat lönch avuonda adüna preschaint ed activ, uossa am para chi saja gnü il mumaint da dar our d’man las mastrinas.» Co inavant cul bain e la vainchina d’impiegats? Ün pêr nots nun ha Men Juon durmi uschè bain. Ch’el haja stübgià invia ed innan co chi dess ir inavant cul bain e che chi sarà il destin da la vainchina dad impiegats. In famiglia nu vaiva’l chattà ingün chi vess surtut il bain da San Jon. «Eu nu sun dischillus cha meis figl nun ha decis da surtour il bain.» Quel pass ha fat ün collavuratur chi lavura fingià daspö passa 20 ons sü San Jon: «Reto Rauch ha güdà a Brigitte ed a mai a sviluppar il bain dad üna pauraria in ün bain da chavals cumbinà cun ün affar gastronomic.» Il predsch nu tradischan Men Juon e Reto Rauch. Chi hajan chattà üna soluziun chi satisfetscha a tuots duos, dischna. Bes-chas, terrain e stabels müdan man als 1. da december. Men e Brigitte però han il dret d’abitar inavant a San Jon. Il plü grond giavüsch da Men Juon es da das-chair manar treckings plü lungs cun giasts. «Per quai am mancaiva sco schef fin uossa simplamaing il temp.» Sia agricultura a San Jon es creschüda e dvantà ün bain cun üna vainchina dad impiegats, var 80 chavals, ün saloon e passa 40 lets pels giasts. Men Juon cun Ardi e Nevia.

In dumengia esa gnü annunzchà a la Pulizia chantunala dal Grischun chi manca i’ls contuorns da Scuol ün snowboarder. Quel han las forzas in acziun pudü chattar sainza feridas. Sco cha la Pulizia chantunala dal Grischun scriva in üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun ha sia Centrala d’acziun survgni in dumengia cuort davo mezzanot l’annunzcha d’üna duonna cha seis partenari da 23 ons nu saja tuornà d’üna gita cul snowboard. Causa quist’annunzcha sun gnüdas alarmadas üna patruglia da pulizia, la Rega, teams da tschercha dal Club Alpin Svizzer (CAS) ed ün chan per chattar persunas sco eir la Pulizia Alpina da la pulizia chantunala. A l’hom chi nu vaiva badà ch’el gniva tscherchà han teams da tschercha dal CAS chattà a las 10.30 stanguel e debel, ma sainza feridas sülla via tanter Ardez e Ftan. Siond cha la vista as vaiva pegiorada plü e plü cun gnir giò dal Piz la Greala as vaiva’l rendü in ün stabel d’alp pro Urschai e passantà là la not fin dumengia. (cdm/fmr) La pulizia ha manà a Scuol a l’hom chi d’eira i a perder.

I dà caneras chi fan mal a las uraglias, almain a mai. Sco per exaimpel quella da las rotschas da töfs chi vegnan d’instà giò dal Pass dal Flüela, pac toc davent da mia chasa a Susch, e chi’s spartan vers Scuol o vers Sonch Murezzan, adüna dond amo ün pêr jadas gas e vumvum avant co far plazza per la prosma schurma da Harley-Davidsons o las colonnas da Ferrari-Testa-Rossas e Maseratis amalats da l’istessa magogna. Vumvum. «Kinder müssen Spass haben» – scha na uschigliö, schi almain la sonda e la dumengia. S-chüsai, sch’eir eu n’ha meis gaudi cur cha las novitats portan la nouva ch’ün o tschel da quists tavans saja aint per la val rodlà giò aint illa Susasca. Ed ün'otra benedicziun acustica per mias uraglias maltrattadas esa eir cur cha nus fain üna fatschada da sgrafit impegnativ e là, precis là, sto ün lavuraint d’ün’otra firma tagliar peidras da granit be daspera. Chi nu saja pussibel in ün oter lö, haja nom pel solit. Ma cha la saira, cur cha nus vain fini nos sgrafit eschan dubel uschè fiacs pervi dal disturbi da concentraziun nun interessa als schefs dals tagliapeidras, cun quel stress nun hajan els peida da tour resguard eir amo sün quists curius artists. – Zaitischgeld, halt, pazienza ... Üna canerina plü subtila regnaiva üna jada dürant ün lavur da sgrafit giò pella Valrain. Ün cuntschaint alpinist e sia charischma vaivan fabrichà lur chasa nouva e vulaivan avair decorà l’entrada ed alch fanestras cun «Engadiner Skraffito». Ed uschè eschan rivats, meis duos collavuratuors tirolais ed eu, la bunura sül lö, ingio cha’ls gessins vaivan tuot preparà, tant chi d’eira be amo da dar sü chaltschina e sgrattar oura ils disegns giavüschats. E lura ha cumanzà la musica tanter ils duos conjugals: causa cha la porta chasa vaiva da restar averta dürant nos lavur dudivan nus natüralmaing, lair o nu lair, tuot quai chi gniva dit e clomà per chas'intuorn. Bod clomaivna «Schneckli» a «Mausi» e bod «Stinkerli» a «Schatzi» e viceversa. Robas da na tegner oura, intant cha «Mausi» alpinist preparaiva sias buschas per la prosm’expediziun sül Himalaja. Davo alch uras vaivan nus a fin nos lavur e vain clomà als patruns da gnir a verer. I d’eiran cuntaints e vulaivan be amo avair sgrattà our il nom da la chasa. I vess mancà pac ch’eu scriva per sbagl sü «MAUSI» invezza da «SOLDANELLA», in quista confusiun dad exclamaziuns herzigas. Be per mai vaiva l’impreschiun cha pro tant’amur inchün nu saja dal tuot sauber davo las uraglias. E baincomal, cun dir adieu n’haja fat cas cha la part feminina dals «Mausis» guardaiva cun öglins fich bainvugliaints sü per meis giuven collavuratur tirolais Tumler, quai cha tschel, cun nom Stecher, vaiva eir badà. Ed uschea esa gnü cha pel prossem temp conversaivan meis duos Vinschgers be plü cun «Mausi» e «Schatzi» – fin ch'eu n’ha stuvü tils dir chi dessan schmetter cun quai, cha a mai gnivan ils «Schnecklis» planet our pellas uraglias. Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà qua davant sia chasa a Susch dà adüna darcheu eir concerts.

La società da teater Ftan preschainta ingon il toc «Quists raps dal tonder». Davo la premiera la fin d’eivna passada, daja amo duos rapreschantaziuns quist venderdi e quista sonda. La cumedgia in trais acts da Ray Cooney, tradütta in rumantsch da Mario Pult, raquinta ün’istorgia divertenta davart ün barat da duos valischs in ün bus. Invezza da tour cun sai sia tas-cha d’actas, piglia il protagonist cun sai üna valisch cun aint duos milliuns francs. I dà üna gronda confusiun, la pulizia vain activa ed i dà dafatta ün mort. Ma daplü nu dess uossa gnir tradi. Las duos rapreschantaziuns dal teater «Quists raps dal tonder» sun in venderdi, ils 24 november ed in sonda, ils 25 november 2023 illa chasa da scoula a Ftan, adüna a partir da las 20.00. (cdm/fmr) Per reservar bigliets, per plaschair telefonar a la famiglia Marugg sün: 081 864 95 29 – adüna tanter las 18.00 e las 19.30. Entrada: Creschüts: 15 francs, uffants 8 francs.

Ils 13 da november 2023 es la Chasa Chalavaina a Müstair gnüda undrada sco «Hotel istoric da l’on 2024» in Svizra. Tant illas comunicaziuns sco eir illas medias esa gnü fat allusiun a fats istorics chi stan in colliaziun culla chasa istorica. Ma che es propi vaira, che brich e che es legenda? – La FMR s’ha missa in tschercha da l’istorgia da la Chasa Chalavaina. La Chasa Chalavaina a Müstair es ün albierg extraordinari. Ün hotel da taimpra istorica in müraglia veglia e cun stanzas da dschember chi scruoschan. Quai nu s’ha neir müdà culs nouvs possessurs. Dürant passa 50 ons, fin l’on 2022, ha Jon Fasser manà insembel cun seis confamiliars l’hotel. Lura ha surtut la nouva Funda­ziun Chasa Chalavaina l’hotel, üna fundaziun chi ha connexs culla Clostra Son Jon, ün patrimoni mundial da l’Unesco. La nouva fundaziun ha cumprà l’edifizi ­istoric e maina uossa güsta svessa l’hotel. Ils nouvs gestiunaris, lur pitschnas renovaziuns vi da la chasa e lur concept han persvas la mità da november ad üna giuria svizra. Quella ha undrà la Chasa Chalavaina cul titel «Hotel istoric da l’on 2024». Quella distincziun vain surdatta minch’on in üna collavuraziun dad organisaziuns turisticas e da la chüra da monumaints in Svizra. Manzunà la prüma jada dal 1254? Illa communicaziun dals 13 da november 2023 manzuna Hotellerie Suisse güsta plüs fats apparaintamaing istorics: «Mit der 1254 erstmals als Herberge erwähnten Chasa Chalavaina würdigt die Auszeichnung ‹Historisches Hotel des Jahres 2024› von ICOMOS Schweiz einen der ältesten Gasthöfe des Landes.» Ultra da quai fa l’organisaziun naziunala eir attent chi’s tratta dad ün albierg da pass e cha l’eroe grischun Benedict Fontana haja preparà quia sias truppas per la battaglia da la Chalavaina. Quai tuna fich bain. Ma che es vaira? Es la Chasa Chalavaina propi documentada daspö l’on 1254 sco albierg? Es ella propi adüna statta üna pensiun? Ed es Benedict Fontana propi stat in quista chasa? Ün dals vegls albiergs in Svizra Da respuonder definitivamaing a tuot quistas dumondas es difficil. Ma eir cun retscherchar in plüssas direcziuns, nu vain a la glüm ün documaint da l’on 1254 chi pudess attestar l’existenza da quist albierg, da la chasa insomma o forsa d’ün oter albierg a Müstair. Per exaimpel aint il «Cudesch da documaints grischun» (Bündner Urkundenbuch), la plü voluminusa collecziun dad acts grischuns, nu’s chatta inguotta. Il gestiunari actual da l’hotel, Uli Veith, conceda sinceramaing sün dumonda da la FMR: «Schi, quella data e quella attestaziun es adüna gnüda manzunada invers nus. L’indicaziun ha fat la curella. E nus vain oramai eir fat adöver da quella.» Ma cha eir seis agens sclerimaints, cun su­stegn da perits da la perscrutaziun archeologica illa Clostra Son Jon, hajan muossà chi nun exista ün tal documaint. Perquai disch el hoz: «Nus nu fain plü activamaing reclama cun quella data dal 1254, nus discurrin ­simplamaing dad ün dals plü vegls albiergs da la Svizra.» Istorgia cumplichada Sainza dubi, la Chasa Chalavaina es veglia – però quant veglia? Ed es ella adüna statta ün albierg? In quist connex po la perscrutaziun «Die Bauernhäuser des Kantons Graubünden» da Christoph Simonett dar sclerimaint. I’s tratta da retscherchas realisadas avant var 80 ons, ingio chi sun gnüdas inventarisadas e descrittas bleras chasas paurilas e stallas in Grischun. Quella collecziun conceda in connex culla Chasa Chalavaina: «Die Baugeschichte des sogenannten ‹Calvenhauses› in Müstair (...) ist recht kompliziert.» La descripziun muossa però cha l’edifizi es, sco bleras chasas in Grischun, ün veritabel potpurri da stils ed adövers tras ils temps. Probablamaing datescha la buna part da l’edifizi propi dal 13avel tschientiner, ingio chi’d existiva üna sort tuor d’abitar. Üna tala tuor as rechattaiva eir güsta daspera, i’l anteriur Hotel Tschierv, sco cha l’anteriur manader archeologic illa clostra da Müstair, Jürg Goll, declera sün dumonda da la FMR. Plüs negozis i’l plan terrain La perscrutazin da chasas paurilas in Grischun nomna però amo ün oter interessant aspet da la Chasa Chalavaina. Illa part suotaint, sül plan terrain, as rechattaivan pitschens locals cun fanestras, quai chi d’eiran üna sort negozis («Kaufläden») chi pudessan avair servi per ün marchà da stoffa/taila chi’d es documentà per Müstair fingià i’l 13avel tschientiner. Quels negozis d’eiran locals annexs ad üna chasa oriunda chi’s vezza amo hoz davovart (sülla fotografia es quai il mür davo la lobgia, ingio chi’d es sü ün fresco). Pür blerun plü tard, probablamaing i’l 17avel tschientiner s’haja fabrichà sur ils tets da quellas butiettas e dasper la lobgia amo duos plans chi fuorman uossa (a schnestra) la fatschada principala cun sias fanestras a l’engiadinaisa. L’eroe sülla lobgia Culla lobgia aintra in acziun Benedict Fontana! In connex culla distincziun da Hotellerie Suisse ha scrit la «Bündner Zeitung» quists dis: «Der 21. Mai 1499, Benedikt Fontana tritt auf die Laube des Gasthauses und stimmt seine 6000 Kämpfer auf die Schlacht ein.» Insomma, il redactur scriva bain chi’s tratta dad üna legenda, saviond cha cun eroes svizzers e grischuns nun esa da skerzar! Ma che es vaira vi da la legenda cun Fontana chi cloma giò da la lobgia? – Id es propi bain pussibel cha la Chasa Chalavaina (chi ha tschüf quel nom insè pür i’l 20avel tschientiner) haja gnü da prüma davent üna sort lobgia. Sgür e tschert es cha’l ministerial Benedict Fontana, ün Surmiran da vaglia, ha propi cumbattü ed es mort illa battaglia da Chalavaina. Quai ha cumprovà e descrit il schurnalist ed istoriker Claudio Willi in mincha detagl in sia dissertaziun da l’on 1971. Schabain ch’el ha eir descrit co cha l’eroe Benedict Fontana es gnü «construi», sublimà e decorà illa litteratura ed ­istoriografia pür decennis e tschientiners plü tard, lönch davo la battaglia dal 1499. Quell’eroisaziun es da declerar cul patriotissem naziunal. Mincha pajais dovraiva seis eroes, ed il candidat ideal pel Grischun es stat Benedict Fontana chi s’ha laschà mazzacrar sül chomp da battaglia. Cha quista persuna istorica vess però dad avair motivà il di avant la battaglia seis sudats giò da la lobgia da la Chasa Chalavaina es propi üna legenda chi nun es testifichada ninglur. La scena es però gnüda giovada precis uschè dal 1949 in ün gö liber scrit da Tista Murk, in occasiun da 450 ons daspö la battaglia. Scha Benedict Fontana ha dimena propi vis la Chasa Chalavaina da dadaint es e restarà ün misteri. Ün albierg o na? La pitschna descripziun da la Chasa Chalavaina in «Die Bauernhäuser des Kantons Graubünden» (intuorn il 1940) classifichescha l’edifizi in mincha cas sco «ehemaliger grosser Gasthof». I’s parta dimena dal fat cha la chasa d’eira propi dürant üna buna part da si’istorgia ün grond albierg – ma apunta plü al mumaint da l’inventarisaziun scientifica, intuorn la mità dal 20avel tschientiner. In quels ons d’eira il stabilimaint üna «simpla» chasa da paur. Pür la famiglia Fasser ha darcheu transfuormà il chasamaint in üna pensiun cun restorant. Che es dimena il facit da la pitschna re­tschercha istorica in connex cul «Hotel istoric da l’on 2024»? – La Chasa Chalavaina ha sainza dubi vis ad ir e gnir bler daspö ch’ella sta sül Plaz Grond sper la clostra, dimena daspö var 700 ons. Id es üna chasa chargiada d’istorgia chi’d es oramai eir predestinada per gnir decorada cun amo daplü istorgettas, schabain ch’ella gnanca nu vess dabsögn da quai. La Chasa Chalavaina ha sgür merità la distincziun «Hotel istoric», eir sco impuls per l’avegnir. O culs pleds dal gestiunari Uli Veith: «Nus vain propi grond plaschair da la distincziun. Ella motivescha da cuntinuar cun nossa via e da tegner chüra da quista chasa grondiusa.» Üna chasa plain istorgia e legendas La Chasa Chalavaina, la pensiun sper la clostra a Müstair, es gnüda undrada ils 13 da november sco «Hotel istoric da l’on 2024» in Svizra. Id es pelvaira ün albierg cun üna lung’istorgia chi va inavo fin almain i’l 13avel tschientiner. Ma intuorn quist chasamaint daja eir istorgettas chi sun daplü legenda co fat istoric. Uschè scriva per exaimpel eir la comunicaziun ufficiala in connex culla distincziun actuala: «Mit der 1254 erstmals als Herberge erwähnten Chasa Chalavaina würdigt die Auszeichnung ‹Historisches Hotel des Jahres 2024› (...) einen der ältesten Gasthöfe des Landes.» Ed i vain eir manzunà cha Benedict Fontana haja preparà giò da la lobgia da la Chasa Chalavaina ils sudats pella gronda battaglia dal 1499. – Però es quai istoricamaing correct? Es l’eroe grischun Benedict Fontana propi stat illa Chasa Chalavaina? E daja ün documaint chi attestescha la prüma jada l’albierg i’l 13avel tschientiner? – La FMR s’ha missa in tschercha da stizis istorics ed ha badà: Tuot quai chi vain comunichà nun es istoricamaing documentà. (fmr/dat) Es Benedict Fontana propi stat dal 1499 sülla lobgia da la Chasa Chalavaina? Che es propi istoric vi da la Chasa Chalavaina a Müstair? Daspö il 2022 ha l'hotel da tradiziun sül Plaz Grond a Müstair nouvs gestiunaris. Daspö il 2022 ha l'hotel da tradiziun sül Plaz Grond a Müstair nouvs gestiunaris. Davo quatter mais da discreta ed l’Hotel Chasa Chalavaina gnü reavert da prümavaira dal 2022 ed ha tschüf uossa la distincziun "Hotel da l'on 2024".

Grazcha ad ün’adattaziun d’üna passascha da cundeci­siun, ha uossa eir il Cumün da Val Müstair prolungà in marcurdi saira a Sta. Maria il contrat per l’UNESCO ­Biosfera Engiadina Val Müstair. La radunanza cumünala da Val Müstair ha prolungà quist marcurdi il contrat da cooperaziun tanter l’agen cumün, il cumün da Scuol e la fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer per l’UNESCO Biosfera Engiadina Val Müstair. In mai da quist on vaiva la radunanza amo refüsà quel contrat cun 52 cunter 31 vuschs. In mai d’eira impustüt amo gnü critichà cha tenor il contrat stipulà vess il cumün in avegnir gnü massa pac’influenza süllas decisiuns dal gremi cumünaivel. Uossa es l’artichel specific gnü adattà: in cas güstifichats decida la majorità absoluta. Uschigliö ston tuot ils partenaris esser daperüna. Il contrat da cooperaziun regla la collavuraziun tanter ils trais partenaris manzunats per mantgnair il reservat da la Biosfera chi’d es recugnuschü da l’UNESCO. Il cumün da Scuol ed eir la fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer han fingià approvà quist contrat da cooperaziun. Il contrat es gnü prolungà per tschinch ons fin la fin da l’on 2028. Approvà trais preventivs Sper quella tractanda ha la radunanza eir decis da fixar – sco fin qua – il pè d’impostas sün 120 % da l’imposta simpla chantunala. Quai ha la chanzlia cumünala confermà invers la FMR. Ul­tra da quai ha il cumün eir approvà ils preventivs per il 2024 da trais instituziuns da dret public – dal Center da sandà Val ­Müstair, da la Biosfera Val Müstair e dal Provedimaint electric Val Müstair (PEM). Eir üna revisiun dals statüts da la Biosfera Val Müstair es gnüda approvada in marcurdi saira a Sta. Maria sainza discussiun. (rtr/fmr)

La Società da teater Ftan ha giovà illa sala polivalenta a Ftan la cumedgia criminala cul titel «Quists raps dal tonder». Üna preschantaziun d’ün toc cun bler battibuogl, situaziuns incunvgnaintas e scenas dalettaivlas chi han provochà grondas risadas. Illa cumedgia da la gruppa da teater Ftan as tratta da dus milliuns francs che vegnan chattats be per cas. Il protagonist Men Bindel – giovà da Roman Dobler – sbratta aint il bus stachi sia valischa d’actas cun quella d’ün ester e dvainta dandettamaing ed inaspettà possessur da duos milliuns francs. El sviluppa fantasias ed energias criminalas. Subit til vain l’idea da bandunar la Svizra per adüna insembel cun sia duonna Gianna (Flavia Marugg) e da giodair üna vita in pasch e cuntantezza. Men Bindel ha güst quel di anniversari ed els spettan la visita da lur amis Bettina (Aita Bazzell) e Rudolf Janett (Duri Valentin). El ha fingià pakettà la valisch, reservà il svoul per duos e postà ün taxi per ir a l’aeroport e svanir per adüna. Qua riva ün pulizist inaspettadamaing in chasa e plü tard üna cumissaria da la pulizia criminala e Men Bindel survain planet problems plü gronds. El voul ir plü svelt pussibel a l’aeroport, ma in quel mumaint vegnan ils conjugals Janett da port’aint e tuot l’istorgia dvainta vieplü confusa. Gianna Bindel bada cha seis hom ha bavü magara bler alcohol ed eir ad ella dvainta tuot la confusiun massa bler. Perquai baiva eir ella ün magöl davo tschel. Preparativs pel viadi Barcelona füss il böt dal viadi. El telefona cun l’aeroport: «Barcelona o x inglur ingio chi nu fa dabsögn d’ün visum, duos jadas prüma classa, na ingün svoul da retuorn, na, no nu gnin inavo.» Sia duonna: «Ma Men, hast cloccà aint il cheu? Uossa taidla üna jada, tü hast bavü alcohol, cloccà aint il cheu ed est mez davent e no nu svolain sgüra brich amo quista saira a Barcelona, no vain invidà a Bettina ed a Rudolf a tschaina per festagiar teis anniversari.» E lura pür declera Men Bindel a sia duonna l’istorgia dals duos milliuns. El ha dombrà ün pêr jadas ils raps sülla toiletta da la bar ed el ha stuvü baiver divers whiskys per as remetter dal schoc. Ün pled dà a l’oter ed eir ils amis han cumanzà as masdar aint ed il pulizist e la cumissaria criminala han dat amo il rest. Men es persvas ch’els nu varan mai plü üna tala pussibiltà e ch’els stopchan tour la schanza cun tuot duos mans, tenor la devisa, profitain da l’occasiun. Sco cha la cumissaria disch s’haja chattà il vair possessur dals raps mort in ün flüm e tenor las scrittüras es il mort gnü indentifichà sco Men Bindel. Uossa es tuot suotsura ed il mort Men Bindel es frisch e san ed id han cumanzà a sbrattar noms infin ch’ingün nu sa plü chi ch’el es. La cumissaria es corrupta ed ha da chefar cun drogas e las duos valischs d’actas e raps han adüna darcheu müdà man. Ün caos total ed a la fin banduna tuot la cumpagnia il palc per ir a Barcelona. Traducziun da Mario Pult Pro’l toc as tratta d’üna cumedgia in trais acts da Ray Conney tradütta in vallader da Mario Pult. Per la redschia ha procurà Anita Campell d’Ardez. «Eu sun aint illa società da Ftan e n’ha fat eir fingià ad Ardez teater e qua tscherchaivna inchün pront da surtour la redschia ed eu m’ha decisa da surtour la sfida.» Cha tuots sajan buns teatrists e eir il toc tilla haja plaschü «ed üna cumedgia cun risadas fetscha bain a tuots, siond chi’d es trist avuonda sün quist muond», ha dit la redschissura. Ella ha agiunt cha la collavuraziun saja statta stupenda «ed eu sun gnüda acceptada fich bain.» La Società da teater Ftan exista daspö l’on 2003 e vain presidiada daspö var tschinch ons dad Aita Bazzell: «Eu sun teatrista cun corp ed orma e giovar a teater es per mai alch dal plü bel chi’s po far.» Eir Otto Quadroni chi ha giovà daspö il principi tuot las producziuns in differentas rollas d’eira satisfat:«No vain gnü divers e diversas chi han surtut la redschia ed uschè vaina adüna darcheu gnü müdamaint. Pro no ha mincha giovadra e giovader seis möd e tras quai s’haja svelt chattà la dretta rolla per minchün.» Quai es eir stat il cas in venderdi passà a Ftan ingio chi s’ha gnü svelt l’impreschiun cha las rollas d’eiran occupadas fich bain. Per finir amo üna da las schgnoccas da Men Bindel: «Rudolf, va tü aint in stüva pro la cumissaria e giova ün pa il tottelet, quai nun es per tai bain ingün problem.» Men Bindel (Roman Dobler) al telefon ha stuvü declerar la situaziun a sia duonna Gianna (Flavia Marugg). Dombrar ils raps es stat ün tema fich important (Curdin Quadroni, Roman Dobler e Duri Valentin). Grondas discussiuns tanter ils conjugals ed amis. Grondas discussiuns tanter ils conjugals ed amis. Adüna cur chi gniva spinus as zoppaivna suot la cuverta (Aita Bazzell, Roman Dobler e Duri Valentin). Men Bindel (Roman Dobler) ed Bettina Janett (Aita Bazzell) staivan güdar a Gianna (Flavia Marugg) a star in pè. Acturas ed actuors giodan l’applaus merità. Energias criminalas a Ftan La Società da teater Ftan ha giovà venderdi passà illa sala polivalenta a Ftan la cumedgia criminala cul titel «Quists raps dal tonder». Üna cumedgia criminala da Ray Conney, tradütta in rumantsch vallader da Mario Pult. Per la redschia ha procurà Anita Campell d’Ardez. Üna preschantaziun d’ün toc cun bler battibuogl, situaziuns incunvgniaintas e scenas dalettaivlas chi han pisserà per bleras risadas. Las rollas d’eiran bain gratiadas e spectaturas ed spectaturs han giodü üna sairada dalettaivla. (fmr/bcs)

Per la musicista Cinzia Regensburger da Scuol, chi’d es rivada i’l final da la concurrenza da bands «Bands X Ost», nun haja tandschü da gnir tanter las top trais plazzas. Ella d’eira üna dad ot finalistas e finalists da la concurrenza da talents da la Svizra orientala. Guadagnà ha il chantadur da chasons/pop Paul Paud da Heiden. Sülla seguonda plazza es rivada la band da rock’n’roll Crown e la terza plazza ha fat MÄTTY da Son Gagl, chi fa musica da hip-hop, rap ed electro. Ün sguard inavo Cinzia Regensburger ha fat stüdis da clavazin e chant classic ed ella ha fingià organisà diversas occurrenzas musicalas. Quist on ha la chantadura da Scuol organisà la show musicala «Cabaret sin turnea». Id es statta la terza jada chi ha dat üna show musicala a Scuol, organisada da l’indigena Cinzia Regensburger. (rtr/fmr) La chantadura Cinzia Regensburger nun es rivada sül podest tar la concurrenza da musica «Bands X Ost».

Sülla Via d’Engiadina H27 a Scuol es rivà ün dumengia ün automobilist sur via oura. El es mort al lö da l’accidaint. In dumengia a las 11.20 es rivà ün auto sülla via da sviamaint Scuol in direcziun d’Ardez a dretta sur la via oura. Ch’el saja collidà cun ün pöst directiv e stat salda sper la via, scriva la Pulizia chantunala dal Grischun in üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun. Persunas chi gnivan davo quist auto han fermà, tut a l’automobilist our da seis auto e cumanzà a til reanimar. Culla reanimaziun han cuntinuà ün team dal servezzan da salvamaint Scuol ed eir üna crew da la Rega. L’hom es però mort al lö da l’accidaint. La procura publica e la pulizia chantunala sclerischan la radschun da la mort. (cdm/fmr) L’accidaint es capità in vicinanza da la rondella suot la staziun da Scuol.

A partir da december esa dad esser cun l’auto duos minuts plü bod pro’ls portals dal Vereina. La Viafier retica fa nempe üna pitschna müdada d’urari. Id es la prüma pro’ls uraris dals trens d'autos daspö cha’l tunnel es gnü inaugurà. Chi chi paja pel mumaint ad üna da las chaschas a Sagliains o Selfranga seis bigliet per passar cul auto tras il tunnel dal Vereina, quel o quella survain da la chaschiera l’infuormaziun: «A partir da december van ils trens adüna duos minuts plü bod.» – Che e perche vairamaing? Üna constanta daspö il 1999 Avant vaira precis 24 ons, ils 19 da november 1999, d’eiran il tunnel ed il tren d’autos dal Vereina gnüts inaugurats cun üna gronda festa als portals da Sagliains e Selfranga, inclusiv visita da l’anteriur cusglier federal Moritz Leuenberger. Daspö là es quista colliaziun üna da las «avainas da vita» per turissem, passagers indigens ed economia illa regiun. Id es üna colliaziun sgüra impustüt dürant ils mais d’inviern. In buns ons vegnan chargiats e transportats passa ün mez milliun veiculs (autos, bus e camiuns) tras il tunnel. Daspö l’inauguraziun dal 1999 haja dat üna constanta al Vereina – ils uraris da partenza dals trens d’autos a Selfranga e Sa­gliains. Id ha bain dat qua o là adattaziuns la bunura bod o la saira tard, ma ils indigens e las turistas han memorisà ils uraris e san precis cura chi’d es da partir davent da «chasa» per rivar ad ura pro’l portal. Ils trens partan nempe mincha mezz’ura adüna «vainch passà o desch avant», voul dir per exaimpel a las 08.20, 08.50, 09.20, 09.50 etc. Duos minuts plü bod Quai as müda però a partir da quist venderdi, pella stagiun d’inviern 2023/24. Da nouv partan ils trens duos minuts plü bod, adüna 18 e 48, voul dir per exaimpel a las 08.18, 08.48, 09.18, 09.48 etc. La müdada capita causa las müdadas d’uraris pro tschels trens, quels da persunas. Uschè declera Duri Thöni da la VR, vicemanader al Vereina, sün dumonda: «Ils trens da persunas chi van da Landquart a Scuol respectivamaing da Landquart a Tavo vegnan units fin a Clostra. E quella part dal tren chi va lura vers Scuol parta duos minuts plü bod co fin uossa.» Id es da savair chi giraivan fin uossa tras il Partenz adüna duos differents trens da persunas, plü o main ün davo tschel. Ed eir in Engiadina daja üna müdada pro’ls uraris dals trens da persunas. La colliaziun svelta chi va ura per ura da San Murezzan a Landquart nun ha plü la fermativa sün dumonda a Susch. Là ferman «be» amo minch’ura ils trens sü e giò da l‘Engiadina. Uschè ch’eir quell’adattaziun ha – tenor Duri Thöni – üna consequenza sül management d’uraris al Vereina. I s’inclegia da sai cha tuot quistas müdadas han consequenzas eir in general süls uraris dals trens da persunas in Engiadina – e na be al Vereina. Ma i sun adüna müdadas illa dimensiun dad ün o duos minuts plü bod o plü tard. I vala dimena la paina per passagers e passageras da consultar ils uraris a partir da december! Cuors d’euro e barometer La müdada d’urari al Vereina vala a partir da venderdi, ils 1. da december. Ulteriuras müdadas al tunnel nu daja ingünas, sco cha Duri Thöni respuonda. Cha be il predsch da bigliet in euro vegna adattà al cuors actual e cuosta da nouv 42 euros invezza da 40 euros. Eir il «barometer da stau» per evitar colonnas d’autos als portals s’haja verifichà e vegna chürà inavant. Sülla pagina d’internet dal Vereina as chatta nempe üna glista cun tuot ils dis ed uraris, cura chi pudess dar colonnas – i sun impustüt diversas sondas d’inviern. Duri Thöni declera: «La gronda part da la glieud va da sonda a sonda in vacanzas. Quels dis sun perquai legendars al Vereina.» Ma cha grazcha a la glista online detta «ils ultims ons eir la tendenza cha la glieud passa fingià il venderdi o lura pür la dumengia» tras il tunnel. Ils detagls davart ils uraris a partir dals 1. da december 2023 as chatta sün quista pagina: https://www.rhb.ch/rm/autoverlad-vereina#timetable Per evitar colonnas d’autos a Sagliains o Selfranga (foto) chüra la Viafier retica (VR) eir quist inviern ün «barometer da stau» chi’d es accessibel sülla pagina d’internet da la VR. Chi chi voul rivar ad ura cun seis auto sül tren a Sagliains o Selfranga, sto esser duos minuts plü bod al portal dal tunnel. Per evitar colonnas d’autos a Sagliains o Selfranga (foto) chüra la Viafier retica (VR) eir quist inviern ün «barometer da stau» chi’d es accessibel sülla pagina d’internet da la VR. Chi chi voul rivar ad ura cun seis auto sül tren a Sagliains o Selfranga, sto esser duos minuts plü bod al portal dal tunnel.

Il pianist Dominic Chamot ha in ün concert da passa ün’ura e mez demonstrà seis talent virtuus in lündeschdi passa vi dal Steinway da l’Institut Otalpin Ftan. L’instrumaint istoric da l’on 1899 ha spettà var quatter decennis üna restauraziun e quella ha – grazcha ad ün sponsur – pudü gnir finida ingon. ​L’aula da l’Institut Otalpin Ftan (IOF) es in lündeschdi saira passà occupada plainamaing. Üna tschinquantina da persunas sun rivadas a contemplar e tadlar co cha’l Steinway – il clavazin da concert a cua – tuna davo la restoraziun. Quel d’eira i’l ultims trais decennis nempe magazinà pro Musik Hug ed ha spettà da gnir renovà. Fingià pro’ls prüms tuns cha’l pianist Dominic Chamot da la Germania suna in occasiun da quist concert d’inauguraziun, as bada chi nu’s tratta d’ün instrumaint ordinari. Il Steinway model «D», construi l’on 1899 a New York, ha nempe ün cling insolit. Schi’s vess fat üna registraziun dal concert in lündeschdi ed in seguit agiunt il schuschuri d’üna platta da grammofon, as vess surgni il sentimaint chi’s tratta d’üna registraziun dals ons 1940 o 1950 da gronds pianists sco Artur Rubinstein. Il cling nun es uschè precis e forsa sech sco quel d’ün instrumaint modern, ma per la paja resulta ün cling bler plü chod cun ün agen caracter. Ün dialog tanter pianist ed instrumaint «Id es adüna ün pa ün’aventüra cun re­staurar instrumaints vegls – i po reuschir bain o lura neir na. Eu n’ha imprais a cugnuoscher quist instrumaint il di avant ed eu til n’ha intant fich gugent», disch Dominic Chamot davo il concert. Tenor el es la restoraziun gratiada bain e sco ch’el disch s’haja el eir ün pa inamurà in quist Steinway. Eir il pianist premià da 28 ons – chi ha fingià sunà süls gronds palcs da New York fin Berlina – ha accentuà chi nu saja qualchosa solit da sunar sün ün instrumaint uschè vegl, chi’d es darcheu in ün tal bun stadi. «Quist Steinway ha ün enorm scharm ed ün agen caracter. I nu dependa che ch’eu fetsch, l’instrumaint maina adüna amo alch agen illa rapreschantaziun», declera Dominic Chamot. Chi nu saja perquai be ün sunar, dimpersè plütost ün dialog tanter il pianist e l’instrumaint. Schi’s suna sün nouvs instrumaints fan quels tenor il pianist tuot quai chi’s voul e’l musicist ha tuot suot controlla. «Ma cun quai va eir a perder ün pa da la magia, chi’s resainta in ün cling chod.» Da New York, Tarasp fin a Ftan L’impuls per la restoraziun dal Steinway da l’Institut Otalpin Ftan ha dat il co-directer Christoph Hendrickx, chi lavura daspö l’on scolastic 2021/2021 al gimnasi. «Eu n’ha fingià magari bod dudi cha l’IOF saja in possess da quist Steinway, chi nun es però plü in funcziun illa scoula e magazinà daspö decennis a Bülach pro Musik Hug», disch il co-­directer. El ha fat diversas retscherchas ed ha scuvri l’istorgia interessanta da quist instrumaint. Uschè til vaiva postà il Kurhaus Tarasp dal 1899 directamaing a New York pro la ditta Steinway e fin la mità dal 20avel tschientiner d’eira’l eir in funcziun i’l grond hotel a Nairs. Lura til ha nempe il Kurhaus vu­glü vender e l’IOF ha cumprà quist clavazin a cua. Uschè d’eira il Steinway fin la mità dals ons 1980 in l’aula da l’institut ed es gnü dovrà regularmaing. Finalmaing chattà sponsur «Hoz ans vaina pudü accumplir ün bel sömmi cun l’inauguraziun da quist instrumaint. Uossa laina eir cuntinuar cun quist concerts in occasiun da la seria ’Kultur am HIF’ ed il prossem concert sarà in marz 2024», declera Chri­stoph Hendrickx. La restoraziun ha pussibiltà ün figl d’üna anteriura scolara da l’IOF. Quella scolara d’eira maridada cun ün pianist cuntschaint, chi’d es però mort bler massa bod dürant ils ons 1970. «Eu sun i in l’archiv da la scoula per chattar persunas chi gnissan in dumonda per ans sustgnair cun quist proget. Davo avair chattà la scolara – ed eu n’ha cugnuschü a seis figl fingià avant mia carriera pro l’IOF– tils vaina contactà e davo ün telefonat d’eira tuot decis», uschè il co-directur. Davo decennis in üna dorma da Rösaspina saja lura tuot i fich svelt e l’instrumaint ha pudü tuornar als 19 mai 2023 inavo a Ftan. Il Steinway ha chattà in l’aula da l’IOF – cun sias stuccaturas da la Belle Époque, las püttas da marmel e las tendas da valü cotschen – üna plazza degna a la valur da l’instrumaint, simil sco in seis prüm dachasa, il vestibül dal Kurhaus Tarasp. Sper divers concerts dess il Steinway eir star a disposiziun als scolars e scolaras per las lecziuns da clavazin. Ün retuorn musical davo decennis L’Institut Otalpin Ftan (IOF) es daspö la mità dals ons 1950 in possess d’ün clavazin da concert a cua da la ditta Steinway, chi’d es gnü construi l’on 1899 a New York. Quist instrumaint vess fingià dovra la mità dals ons 1980 üna restauraziun e perquai è’l stat magazinà per var trais decennis a Bülach pro Musik Hug. La restauraziun es adüna darcheu gnüda spostada, fin cha’l nouv co-­directur Christoph Hendrickx ha dat l’impuls l’on passà per tour per mans quist proget. El ha chattà ün sponsur ed in lündeschdi passà ha il pianist Dominic Chamot inaugurà l’instrumaint istoric cun ün concert da var ün’ura e mez. (fmr/cam) In lündeschdi saira es gnü inaugurà il Steinway restaurà cun ün concert dal pianist Dominci Chamot in l'aula plaina da l’IOF. Davo esser stat magazinà divers decennis a Bülach, es il Steinway tuornà ingon in l’IOF. Il Steinway da l’IOF es gnü construi l‘on 1899 a New York. Dominic Chamot, il pianist virtuus da 28 ans es da la Germania. Il co-directur da l’IOF, Christoph Hendrickx (dretta), ha surdat al pianist Dominic Chamot ün regalin davo il concert.

Ingon festagia la Società da skiunzs Ardez seis 100avel giubileum. Quel vain celebrà in sonda cun ün’exposiziun da fotografias illa Tuor ad Ardez. Ardez ha daspö la mità dals ons 1970 ün pitschen runal da skis per uffants, ma uschigliö nu daiva mai ün implant plü grond per ir cun skis. E listess ha Ardez daspö 100 ons üna società da skiunzs, chi d’eira gnüda fundada da quella jada da giuvens d’Ardez per ir insembel sün turas da skis. La società consista hoz da 113 commembers e commembras, da quels sun tschinch commembers d’onur, 70 commembers libers e 38 commembers activs. Intant ha la Società da skiunzs Ardez in prüma lingia il dovair da mantgnair e gestir la Chamonna Cler chi’d es gnüda fabrichada da la società e chi’d es amo hoz in seis possess. Per festagiar il giubileum d’ün tschientiner, organisescha la Società da skiunzs Ardez in sonda üna exposiziun da fotografias illa Tuor ad Ardez. La chamonna tegna viv la società «Nus vain chattà in l’archiv ün album dals ons 1926 fin 1935 cun aint bleras fotografias da gitas cha la società vaiva fat dürant quels ons. Implü vaina eir chattà ün cudesch da rapport cun aint tuot las infuormaziuns davart las activitats», declera Jon Fadri Tönett, schef chamonna da la Società da skiunzs Ardez. Quistas scuvertas han dat l’impuls da metter in pè ün’exposiziun pel 100avel giubileum da la società, chi muossa eir skis vegls e dafatta ün film istoric. Cur cha la società da skiunzs Ardez es gnüda fundada dal 1923, giaivan ils commembers pelplü cun lur skis e las pels in direcziun da Bos-cha e sun lura tuornats sur ils munts inavo ad Ardez. «Dal 1934 ha la società lura fabrichà la Chamonna Cler, siond ch’els giaivan suvent la sonda e la dumengia sün turas, ed uschè s’hana pudü remetter a chod davo la gita», disch Jon Fadri Tönett. Hozindi nu’s chattan ils commembers plü bod mincha fin d’eivna e’l club da skiunzs Ardez nu fa daspö il 2010 neir plü las cuorsas da skis e neir plü turas da skis. Ma la società as chatta var duos jadas l’inviern per passantar ün di da skis a Motta Naluns e d’instà fan ils commembers insembel turas da velo o gitas cumünaivlas. «Quai chi tegna però viv la società es nossa chamonna, illa quala la società ha eir investi bler i'ls ultims ons. Ed a la fin vaja eir per passantar ün bel temp in cumpagnia», disch Jon Fadri Tönett. L’exposiziun davart il giubileum da 100 ons da la Società da skiunzs Ardez es in sonda, ils 2 da december 2023, da las 10.00 a las 16.00 illa Tuor Ardez. La Società da skiunzs Ardez dürant ün da lur dis da ski. La Chamonna Cler, la quala la Società da skiunzs Ardez ha fabrichà dal 1934.

Quist utuon es gnü confermà il prüm tröp da lufs in Engiadina. Quist tröp dal Fuorn sur Zernez viva per part eir i’l Parc Naziunal Svizzer. Uossa s’haja pudü confermar cha’l tröp quinta almain ot bes-chas giuvnas, e na be quatter sco pensà fin uossa, ha dit Arno Puorger da l’Uffizi da chatscha e pes-cha dal Grischun ad RTR. L’inter tröp quinta desch lufs. Il tröp as cumporta quiet e nu fetscha neir na üngüns problems. Perquai nu saja neir na previs da tour masüras da regulaziun. (rtr/fmr) Il tröp da luf sül Fuorn es plü grond sco pensà fin uossa.

Il rapper engiadinais Gino Clavuot (38), chi’d es eir cuntschaint sco Snook, ha publichà als 1. december 2023 sia prüma chanzun da Nadal. Culla chanzun «Bellas Festas» prouva l’artist da dar ün contrast a sia ouvra fin uossa ed ha pruvà da fusiunar divers stils da musica. Uschè as preschainta «Bellas Festas» cun blers clings da sunaria e sains, ün beat electronic e cun ün cor da gospel. Sco fingià pro sia ultima chanzun «Ladina» vain Snook sustgnü musicalmaing da la chantadura zürigaisa Manon Ulli. Gino Clavuot ha provà da far adöver da tuot ils clischès tipics da Nadal per ragiundscher la güsta atmosfera in sia plü nouva ouvra. El disch: «Id es temp, chi nun vegnan be sunats ils classikers da Nadal sco ‹Last Christmas› o ‹Let it Snow› i’ls radios svizzers, dimpersè d’avair il curaschi e da celebrar eir suns e tuns indigens.» La chanzun «Bellas Festas» es scritta in vallader ed es gnüda registrada i’ls cuntschaints 571 Recording Studios a Turich. Daspö ils 1. december 2023 es la chanzun da chattar sün tuot las plattafuormas da musica. (cdm/fmr) Snook ha publichà cun Bellas Festas sia prüma chanzun da Nadal.