Il Cumün da Val Müstair ha quist'eivna publichà ün territori favurisà per ün implant solar. Al lö Vallatscha i’l territori da skis Minschuns dess gnir fabrichada sün üna surfatscha fin a 10 hectaras ün’ouvra solara cun üna prestaziun da 10 MWp. Quella dess in futur cuvernar la foura d’energia d’inviern ed uschè pudess la Val Müstair dvantar autarca a reguard l’energia. Il proget final vain preschantà ad üna radunanza cumünala al principi d’october 2023. La situaziun momentana a reguard ils divers progets solars para d’esser sco sün üna staziun: Divers cumüns in Engiadina stan cun lur progets in colonna davant il fanestrigl per surgnir amo ün bigliet pel «Express Solar». Id es hectic – quel express parta fingià la fin d’ingon, fin cur cha’ls progets han d’esser cuntschaints pro la Confederaziun. Uschigliö nu daja ingünas contribuziuns da sustegn da vart dal stadi. Tuot para da vulair partir e las diversas medias, chi han rapportà davart ils progets solars engiadinais, dan perdütta da la hectica e da l’atmosfera da partenza. Il Cumün da Val Müstair percunter ha tut ün via plü quietta ed ha fat ils sclerimaints davart lös e progets adattats davo las culissas. Quist'eivna s'ha la il Cumün da Val Müstair drizzà a la populaziun i’l Mas-chalch – l’organ da publicaziun ufficial – e preschantà il territori favurisà per ün’ouvra solara. Quella dess gnir realisada al lö Vallatscha i’l territori da skis Minschuns e prodüer ün bel di 13 GWh/a forza electrica – dimena güst’avuonda per amo surgnir la contribuziun finanziala da la Confederaziun a reguard la capacità. Per pudair accumplir las ulteriuras premissas, vegnan pel mumaint fats ils ultims sclerimaints, sco ün rapport da l’ambiaint. Il proget final vain lura preschantà in occasiun d’üna radunanza cumünala als 6 d’october 2023. Spuonda sulagliva zoppada Cha la Val Müstair voul insomma saglir sül «Express solar» nun es inguotta da nouv. Il Provedimaint electric Val Müstair (PEM) es fingià daspö l’on passà in collavuraziun cul Cumün da Val Müstair a far sclerimaints e ponderaziuns co ed ingio chi’s pudess installar ün implant solar plü grond. La FMR ha rapportà in november 2022. Ma daspö là nu s’haja plü dudi inguotta in quista chosa. «Totalmaing vaina scleri ses lös pussibels. La fin s’haja evaluà ingio chi’d es fingià avant man infrastructura – sco vias e lingias – ed ingio chi’s vess dad invervgnir il plü pac per metter ad ir ün tal indriz», disch Enrico Tschenett, mainagestiun dal PEM. Quist lö s’haja a la fin chattà illa Vallatscha i’l territori da skis Minschuns. I’s tratta d’üna spuonda sulagliva, chi nun es visibla da la val oura. Tenor Enrico Tschenett füss ün implant solar a Vallatscha be visibel davent dal territori da skis o dal Pass dal Fuorn. Dvantar autarc Tanter las muntognas da Minschuns dess fin principi da l’on 2025 gnir prodütta la prüma forza electrica sün üna surfatscha tanter 8 e 10 hectaras. La prestaziun da l’ouvra solara es previsa cun 10 MWp. Quista prestaziun correspuonda tenor Enrico Tschenett in circa a la mancanza d’energia illa Val Müstair e vess da cuvernar la foura d’energia d’inviern. Insembel cun las duos ouvras idraulicas da la PEM pudess la Val Müstair uschè dvantar autarca a reguard l’energia. «La Val Müstair ha ün bsögn d’energia da var 18 GWh/a quai rivaina eir da prodüer dürant l’on. Be cha d’instà vaina üna gronda producziun, causa cha nus vain blera aua, ma d’inviern manca quella», declera Enrico Tschenett. Causa la pitschna producziun dürant ils mais plü fraids ha la PEM fin uossa da cumprar electricità, chi riva lura sur il Pass dal Fuorn illa Val Müstair. Strategia d’energia cumplessiva «Pro quella forza chi riva d’inviern sur il pass as poja eir trattar d’electricità chi’d es gnüda prodotta in üna ouvra da charbun. Nus eschan üna regiun da model da persistenza e quai nu’s cunfà insomma na bain cun nos böts», disch David Spinnler, mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair. Ma dad esser our da principi per ün’ouvra solara gronda illa Val Müstair nun es tenor el la tenuta da la Biosfera. Uschè lönch ch’üna ouvra solara rivess però da cuvernar la mancanza d’energia d’inviern e nu gniss concepida plü gronda per motivs economics, saja ün tal proget üna gronda schanza per la Val Müstair. Impustüt in vista al böt da dvantar autarc a reguard l’energia. Perquai sustegna la Biosfera tenor David Spinnler il proget actual a Vallatscha, eir siond chi’s tratta d’ün lö ingio chi dà fingià infrastructura turistica cul territori da skis. «Nus lessan però sviluppar insembel cul PEM e cul cumün üna strategia d’energia cumplessiva, chi resguarda tuot las funtanas d’energia illa val (aua, laina, biogas, s-chodamaint a distanza e solar). La pussibilità da spargnar energia dess eir gnir examinada», declera David Spinnler. Ma be da metter tuot sün quista ouvra solara e davo invlidar il rest nu saja in lur sen, agiundscha il maingestiun da la Biosfera. Spurt final «Uossa esa da provar da far il spurt final e nus eschan sün buna via», disch Enrico Tschenett. Las investiziuns s’amuntan tanter 20 e 30 milliuns francs ed il businessplan es amo in elavuraziun. Davo la radunanza d’infuormaziun als 6 d’october 2023, stoja amo gnir vuschà giò davart il proget a l’urna. Scha quella decisiun vess dad esser positiva, sto tuot il proget gnir inoltrà pro l’Uffizi pel svilup dal territori. Tenor Enrico Tschenett sun las lavuors vi dal rapport da l’ambiaint fin uossa idas bain. Quel rapport vess da gnir fini giò fin pro la radunanza al principi d’october. Là as muossarà lura scha il Cumün da Val Müstair as metta definitivamaing in viadi in direcziun staziun, per as metter sco ün dal ultims cumüns in colonna per ün bigliet pel «Express solar». Al lö Vallatscha (surfatscha gelga a schnestra - indichada cun PVA) i'l territori da skis Minschuns dess gnir realisà ün implant solar in occasiun dal «Express solar».

La via dal Pass da l’Umbrail nun es plü sgüra. L’aua da la plövgiada da lündeschdi, ils 28 d’avuost, ha schlavà oura plüssa crappa dal mür da sustegn da la via. Sco cha’l Chantun scriva in sia comunicaziun s’ha la via chi’d es pozzada sün quel mür fingià sbassada per plüs centimeters. «Perquai esa necessari da fabrichar ün mür da sustegn da betun cun ancras d’atschal.» Las lavuors cumainzahn als 4 da settember e saran a fin previsiblamaing als 23 da settember d’ingon. (rtr/fmr)

A chaschun dal 30avel giubileum dal Cor Proget han gnü lö trais concerts e la FMR ha visità il concert illa baselgia a Sent da sonda passada. Ün concert cun ouvras da Mozart, Giovanni Battista Pergolesi e da Franz Schubert. Davart l’istorgia ed ils böts dal Cor Proget ha la FMR rapportà d’incuort detagliadamaing. Pels trais concerts a Valchava, Sent e Zuoz a chaschun dal 30avel cumplion nu vaja be per giubilar, ma eir per tour cumgià da Curdin Lansel e per dar il bivgniaint a Marcel Heis. Curdin Lansel ha culs trais concerts dat ün’invista a sia lavur instancabla pel chant d’ün cor plü dinamic e flexibel co’ls cors dals cumüns. Al proget da giubileum sun stats partecipats var 40 persunas in fuormaziun da cor masdà cun instrumentalists e solists. Il dirigent e manader nouv, Marcel Heis da Sent po surtour ün cor ün pa ringiuvni cun motivaziun e forsa eir cun ideas nouvas. Suot il motto nouvas scuas scuan meglder as poja giavüschar al nouv manader bler success, ingaschamaint e dun da motivar chantaduras e chantaduors per sustgnair ün cor cun üna gegeraziun plü giuvna. Dumandà es eir curaschi per inchaminar vias nouvas però sainza invlidar la richa cultura rumantscha. Concert dals maisters Mozart e Pergolesi Il concert illa baselgia San Lurench a Sent ha cumanzà cul toc «Venite populi» da Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) cun cor ed ensemble d’archets. Ün invid general per la communicaziun i’l ritus ambrosian e gallician pensà pel temp da Pasqua cul giavüsch Venite, populi, venite. In seguit «Ave verum» eir da Mozart in istessa cumposiziun, üna motetta ed imna fich renomnada cumponüda i’l temp medieval. Pro’l terz toc da Mozart «Laudate Dominum» as tratta d’üna sinfonia da la liturgia catolica cun psalms dal Vegl Testamaint e cul magnificat da l’evangeli da Lukas, cun cor ed instrumentalists e culla solista Muriel Schwarz (sopran). Avant la posa amo ün pêr parts da «Sabat Mater» da Giovanni Battista Pergolesi (1710-1736), tuots cun introducziun musicala, cul cor ed ün da quels cun Elena Schneider (alt). Ils tocs udits illa prüma part dal concert ha dirigi Curdin Lansel e tant cor sco eir instrumentalists e solists han persvas ed inchantà. Eir l’acustica es statta fich equilibrada siond cha tuots han tut resguard ün sün tschella. Messa in g-magiur da Franz Schubert Davo la prüma part dal concert a Sent ha surdat Curdin Lansel la bachetta ed ün pitschen regal a seis successur Marcel Heis. Quel ha in seguit dirigi üna messa da Schubert. Cun grond savair e cun segns precis ha el persvas e muossà cha’l Cor Proget sarà eir in avegnir in buns mans. Il center dal concert da sonda passada illa baselgia a Sent es statta la messa da Franz Schubert (1797-1828) in g-magiur per cor, ensemble d’archets e solists. Sco chi vain dit ha Schubert cumponü la messa dal 1815 cun 18 ons in ün’eivna facilmaing sco incumbenza. La messa vain dominada dal chant ed es cun quai adattada eir per cors plü pitschens. La cultura dals clings es statta fich dinamica, voluminusa e las vuschs dal cor d’eiran fich equilibradas. Ingüna vusch nu dominaiva. Sper il chantar es eir il tadlar a las otras vuschs d’importanza, e quai es gratià a las chantaduras e chantaduors. Il concert ha pisserà per üna sairada paschaivla e las ouvras profanas han manà in baselgia quella musica chi’d es predestinada per üna chasa da Dieu. «L’ultima jada es adüna ün mumaint commovent e tü sast precis cha cun l’ultim cling finischa tia carriera sco dirigent in ün cor cha tü hast fundà ed accumpagnà dürant 30 ons», ha dit Curdin Lansel davo il concert a la FMR, «üna schurnalista ha scrit d’incuort chi douvra homens in quist cor e perquai m’haja decis dad esser inavant da la partida sco chantadur.» Ils solists han persvas. Curdin Lansel (schn.) surdà la bachetta ed ün preschaint a seis successur Marcel Heis. Curdin Lansel ha dirigi la prüma part dal concert a Sent. Marcel Heis cun seis cor ha giodü l’applaus merità. Cor, instrumaintalists e solists in acziun. Cor, instrumaintalists e solists in acziun. Chant: Concert dal Cor Proget a Sent In sonda passada ha il Cor Proget festagià seis 30avel giubileum cun ün concert illa baselgia San Lurench a Sent. Id es stat ün concert cun ouvras dals maisters Wolfgang Amadeus Mozart, Giovanni Battista Pergolesi e Franz Schubert. Ouvras classicas sacralas, a la fin culla messa in g-magiur da Franz Schubert. Cul concert ha eir tut cumgià il dirigent Curdin Lansel chi ha manà il cor da bel principi davent. Eir il manader nouv dal Cor Proget, Marcel Heis ha dirigi üna part dal concert a Sent in üna baselgia bain occupada. (fmr/bcs)

D’incuort ha gnü lö la vernissascha d’üna installaziun da Cilgia Rageth i’l Parc dal Bogn Engiadina (BES) a Scuol. L’exposiziun tematisescha il rassissem structural ed animescha da far aignas ponderaziuns. Il proget «Reflettar davart l‘ierta coloniala» da Cilgia Rageth ans tira adimmaint cha’l passà nun es amo lönch na passà, intimescha da’ns occupar cun rassissem structural sco part da nossa identità culturala e’ns invida da partir aignas experienzas e noss impissamaints. L‘installaziun al liber es ün proget d’art participativa cun caracter da work in progress chi’d es plüs ons in viadi. L’ouvra dess gnir installada in tuot las parts dal pajais ed in tuot las quatter regiuns linguisticas – e quai in bundant 50 lös in Svizra. Scuol es il 34avel lö d’exposiziun. L‘installaziun dess cuntinuar plü tard seis viadi tras l‘intera Germania fin a Hamburg, per lung la ruta da las preschentaziuns etnologicas da plü bod. Üna tematica brisanta L’installaziun tratta tanter oter zoos umans – dimena quel temp ingio cha persunas da l’Africa o da l’Asia gnivan expostas sco attracziuns in zoos. L’idea da realisar quist proget es nada avant var 20 ons, cur cha Cilgia Rageth ha cumanzà a s’occupar dal mercenariat svizzer e dals zoos umans internaziunals. L’idea definitiva co realisar l’intent ha ella gnü l’utuon 2019. Daspö lura lavura ella vi da la realisaziun dal proget. Grazcha a l’importanza adüna plü gronda dal movimaint Black Lives Matter sün l’inter muond ed eir in Svizra es dvantada l’installaziun adüna plü actuala. A Scuol as poja visitar l’installaziun amo fin als 14 settember 2023, davo vain ella muossada a Stampa in Bregaglia. La finamira es da render attenta ad uschè blera glieud sco pussibel a l’istorgia dal mercenariat ed als zoos umans. «Il proget serva sco impuls visual per cumanzar ün process da confruntaziun cun nossa ierta coloniala», scriva l’artista sün sia pagina dad internet. I’s cumainza a leger e vain a savair extracts da l’istorgia da nos mercenariat, dals zoos umans internaziunals e da la participaziun da la Svizra a la sclavitüd. Partir aignas experienzas e noss impissamaints davart il tema fa part da l’installaziun. L’installaziun i’l Parc dal Bogn Engiadina a Scuol.

Daspö quista prümavaira ha eir la squadra cun gronda tradiziun dal HCD ün’equipa da duonnas, las HCD Ladies. Il HCD ha surtut la licenza per giovar illa plü ota liga da duonnas, illa Women’s League, dal HC Thurgau. Part da quista squadra fa eir l’Engiadinaisa Sandra Schmidt. «Crass, avant 8 ons gniva cun meis bap a verer il Spengler Cup qua sün tribüna, ed uossa possa ir a discuorrer culs giovaders o giodair evenimaints cun els.» – Uossa sta ella svessa sül medem glatsch sco quels e voul far il prossem pass. Daspö cha Sandra Schmidt da Sent es üna mattetta giouva ella a hockey. Pro ella es la fascinaziun per quist sport gnüda missa in chüna. Fingià seis bap ed ils barbas giovaivan a hockey, ed eir ils frars da Sandra Schmidt han fat quist sport. Ils prüms pass sül glatsch ha Sandra Schmidt fat pro’l Cdh Engiadina. Plü tard ha ella giovà pro l’EHC San Murezzan e daspö trais stagiuns illa plü ota liga da hockey da duonnas, pro’l HC Thurgau. La prümavaira ha il HCD pudü surtour la licenza da Thurgau per giovar illa Women’s League. E culla licenza chi’d es gnüda fatta pro’l HCD ha eir la giovadra Sandra Schmidt fat müdada. «Uossa, cul nom HCD, realiseschan blers in che liga ch’eu giouv a hockey. Blers savaivan ch’eu fetsch quist sport, però pür uossa cul nom HCD badna sün che livel ch’eu giouv», disch la giovadra Sandra Schmidt invers RTR. Da Thurgau pro’l HCD esa ün grond pass Daspö il principi d’eira cler cha Sandra Schmidt provess da gnir a Tavo. Quista stà ha ella fini il giarsunadi d’educatura d’uffants pitschens. La prüma plazza davo il giarsunadi ha ella uossa chattà in üna canorta a Tavo. Sandra Schmidt lavura actualmaing in ün pensum da circa 90 %. Las sairas e las fins d’eivna es ella occupada pro’l club da hockey da Tavo. Per la prüma jada in sia carriera sco sportista guadogna ella perfin in pa raps cun giovar a hockey. Quai grazia a la visiun dal HCD da metter in pè ün’equipa professiunala da duonnas e da vulair avair success cun quella. Il pass a Tavo porta a la giuvna Engiadinaisa supplementarmaing daplü confort. Ella nun ha plü da far ils lungs viadis davent da l’Engiadina a Kreuzlingen pels trenamaints cullas duonnas dal HC Thurgau. Uossa es tuot plü central ed uschè bler plü cumadaivel. Metter üna chomma a las grondas squadras Scha’l HCD va sül glatsch, lura ha l’equipa l’ambiziun da gudagnar. Quai nu sarà oter pro l’equipa da las duonnas, las HCD Ladies. L’organisaziun dal club da hockey da Tavo ha svessa enorm blera tradiziun e ragiunt blers success. Uossa culla nouva infrastructura vain pro amo daplü professiunalità, tuot chosas, da las qualas eir las duonnas pon profitar. «Nus vain qua tuot quai cha nus dovrain per far ün sport professiunal», disch la giuvna giovadra. Però eir las aspettativas sun creschüdas. Sandra Schmidt: «Nus eschan uossa eir üna nouva squadra ed eu craj cha nus hajan perquai nouvas schanzas da batter a Berna o al ZSC.» Il plü tard cur cha’l champiunadi cumainza, als 16 da settember 2023, cunter Ambri, as vezzaraja quant cumpetitiva cha la nouva squadra es e quant’influenza cha’l nom HCD cun tuot seis success ha eir pell’equipa da las duonnas. Ella po giovar uossa pro’l HCD e cun quai s’ha accumpli per la giuvna Engiadinaisa ün sömmi.

In sonda sun, sco cha la Pulizia chantunala comunichescha, gnüts clomats ils pumpiers a Samedan ed a Scuol pervi dad incendis. Feri nun es gnü ingün. La centrala d’acziuns da la Pulizia chantunala grischuna ha survgni a las 14.00 l’annunzcha chi s’haja vis a Samedan flommas e füm sün üna lobgia d’üna chasa da plüssas famiglias. Pac mumaint plü tard d’eiran dudesch homens dals pumpiers da Samedan-Puntraschigna in chasa ed han gnü svelt il fö suot controlla. Cuort avant las 22.00 haja dat in ün hotel a Scuol alarm pervi da füm. Vainch homens dal corp da pumpiers Pisoc han localisà svelt il lö da l’incendi. Vers mezzanot han tuot ils giasts d’hotel darcheu pudü tuornar in lur stanzas. La Pulizia chantunala guarda in tuots duos cas che chi d’eiran ils motivs per ils duos incendis. (cdm/fmr) Quist apparat i’l hotel a Scuol ha tschüf fö. Sün lobgia da quista chasa a Samedan haja ars in sonda.

Ün bel di, in lügl dal 2023, cur cha SONCH PEIDER da la clav dal paradis e da la plövgia, il dieu germanic DONAR cun sia tarschoula blonda, respunsabel per chalavernas ed il caposajettas grec ZEUS as traivan darcheu üna jada chi dad els chi füss il meglder «purscht» (sco chi dischan ils Jauers), per sfrattamar il plü dad ot aint il vout dal tschêl – sainza resguard e respet per nus povers umanins tremblants da la temma, nus chi tils vaivan vairamaing inventats ün pêr millieras d’ons avant. In ün da quels dis burascus sezzaivan l’anguel sbandi LUCIFER o in seis agen portfolio plüchöntsch nomnà SATAN, il dictatur grec dal plan il plü bass da l’univers HADES – e HEL, la bella diva germanica pels Germans morts in battostas e na probabel per mort natürala, a la maisa da la tschinquina. Hoz cun schockina fich cuorta e blusa fich s-chalvada, HEL. Insomma, HADES e SATAN perdaivan e perdaivan, giovaivan malconcentrats, intant cha davovart ils suotdiavels impiegats a cundiziuns miserablas tagliaivan giò las creppas da las pouvras ormas cundanadas per davo tillas scrauvgiar sü darcheu. HEL intant vaiva il gaudi e cun dar oura chartas as sgobaiva ella sco per cas vaira ferm sur maisa nan, per dar plü buna vista als mas-cheluns chi gnivan adüna plü confus. Üna furbazzaria o noschdà divina, as pudessa dir. Ed uschea as vezza cha’ls dieus divins inventats da nus umans nun han daplü maniera e morala co la s-chierpa terrestra. O sco chi vess dit ün vegl Zuozingher na fich versà illa cumplichadischma grammatica tudais-cha: «Dia sint au nit bessar als uns.» Paulin Nuotclà è artist da sgrafit, chantautur ed illustratur – e viva a Susch. Paulin Nuotclà qua davant sia chasa a Susch dà adüna darcheu eir concerts.

Las Ouvras Electricas d’Engiadina investischan bundant 5 milliuns francs per sgürar darcheu las rivas da l’En a Pradella. Cun quistas lavuors vegna cumanzà dürant il mais settember 2023, ellas saran a fin da l’on 2025. A Pradella in vicinanza da Scuol as rechattan divers implants da las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE). Als 12 da gün 2019 vaiva dat qua auazuns chi vaivan dannagià la riva schnestra da l’En. Daspö quella jada s’observa, sco cha las OEE comunicheschan, adüna darcheu process d’erosiun pro la riva dal flüm. Per garantir la stabilità dal batschigl da cumpensaziun e proteger ils implants da las OEE dad ulteriuras auazuns esa previs da sgürar danouvamaing la riva da l’En. Da la vart dretta dal flüm gnaran sgürats 900 meters da la riva, lung tuot ils implants. Da la vart schnestra vegnan var 80 meters da la riva darcheu sgürats. Per far quista lavur vegnan furnidas dürant ils prossems trais ons var 17 000 tonnas craps aposta per rivas dad auas. Ils cuosts per tuot quistas lavuors s’amuntan a bundant 5 milliuns francs. (cdm/fmr) Per ch’auazuns nu dannageschan implants da las OEE vegnan las rivas da l’En a Pradella sgüradas i’ls prossems ons.

L’hotel Margna a Segl Baselgia festagescha quist on il 250avel cumplion da Gian Josty, ün dals randulins engiadinais chi ha gnü grond success. La chasa ch’el vaiva laschà fabrichar davo seis retuorn da Berlin s’ha transmüdada cul temp in quist hotel. Gian Josty vaiva fat sia furtüna sco pastizier renomnà, seis frar Daniel ha imprais a far il bierer ed ha lura gnü eir grond success cun sias bieras. 1831 ha’l publichà scrits e poesias in tudais-ch, frances e rumantsch cul titel «Bière de mon tonneau» (biera da meis butschin). Il ravarenda e linguist Gion Tscharner posseda quist’ouvra in sia biblioteca voluminusa e s’ha laschà inspirar da quist titel per edir sia ultima tscherna da poesias e gös da lingua cul titel «Vin da meis butschin» chi’d es cumparüda quists dis. Per Gion Tscharner es il vin ün sü divin ed el manzuna aint il pream cha «be sper mia biblioteca n’haja üna vinoteca». Las 120 paginas cuntegnan üna vainchina da disegns in culur da Pia Valär chi inspireschan pella lectüra. Ma il butschin cotschen sülla cuverta es rimpli cun fluors e pür cun guardar bain, vezzaina ün pa zoppà la cifra 90. Marcurdi, ils 6 da settember 2023, ha Gion Tscharner pudü cumplir seis 90avel anniversari e nus badain ch’el s’ha fat svess ün regal cun quist cudesch original. Nus gratulain da cour al giubilar chi’d es bain in chomma e sbuorfla sco üna funtana cun algordanzas, impissamaints, ponderaziuns e gös da lingua. Gion Tscharner es nat a Sched, ot sur la Tumgias-cha, ha imprais magister primar e secundar e dat scoula in Surselva ed in seis cumün natal. Cun 30 ons ha’l fat il stüdi da teologia e romanistica a Turich, Berna e Fribourg, davo avair absolt la maturità federala cun latin, grec ed ebraic, per far da ravarenda in Val Müstair ed Engiadin’Ota. Al Lyceum Alpinum a Zuoz ha’l instrui 25 ons religiun e rumantsch. Cha sia paschiun d’eira propcha la lingua vaina pudü badair avant trais mais cur cha’l premi da la SRG.R til es gnü surdat insembel al linguist sursilvan Alexi Decurtins. Lur lavur lexicologica da quists ultims decennis es la basa per l’adöver pratic digital dal rumantsch i’l minchadi. Eir scha Tscharner es creschü sü cul sutsilvan da la Tumgias-cha ha’l cun sias dmuras in Val Müstair e plü tard illa chasa paterna da sia consorta Anni Tschander a Zernez imprais ladin e jauer. Avant ed impustüt davo sia pensiun ha’l ramassà bundant 83'000 pleds puters e 96'000 valladers per l’ediziun online dals dicziunaris ladins chi sun eir gnüts edits sco mezs d’instrucziun per las scoulas ladinas. A seis idiom d’infanzia ha’l rendü ün omagi culla publicaziun «Sched e seu lunghetg», ün dicziunari cun tschögns linguistics ed istorics. Bain üna bella surpraisa es statta seis dicziunari jauer ch’el vaiva cumanzà cun 85 ons e publichà da la Biblioteca Jaura l’on passà. Quel cuntegna eir la derivanza dals singuls pleds, üna grammatica e l’analisa linguistica da l’idiom discurrü, integrond la gronda part dals documaints scrits dürant ils ultims 400 ons sün 650 paginas, üna lavuruna per trar il chapè! Ed in pacs mais pudaina leger aint il prossem Chalender Ladin – dal qual el vaiva fat ün register sco eir da las Annalas – sia preschantaziun dal rumantsch da Zernez chi cuntegnarà qualche surpraisa. As das-cha dir cha tanta lavur per nossa lingua para bod ün’obsessiun? – Sgüra cha’l ravarenda as sentiva bain cun lavurar in sia biblioteca cun var 13'000 cudeschs e manuscrits cataloghisats tenor ün agen sistem chi permetta da chattar las ouvras eir tenor chavazzins sainza indichar autur o titel. Nun invlidar laina sia producziun litterara da differents geners chi muossa las culurs da sia fantasia. Il vin cha’l giubilar ans offra es gustus e muossa las pussibiltats da giovar culla lingua in bleras manieras. Tour aint l’ultim fain ha nom guintschun in ladin, cur chi s’ha vendschü finalmaing la lavur. L’ultima pagina muossa ün paur da davo cur ch’el tuorna a chasa cun fotsch e rastè, la poesia tuna sco ün pled funeber: «Gös ha’l fat / e fös pel giat / In giond per rumir / es Gion per murir / fin». La fotografia da l’autur chi segua sülla part davo da la cuverta til muossa sfögliond il Nouv Testamaint da Bifrun sco persuna bainschi attempada, ma cun ün sfrign ed üna ögliada averta e buondriusa. Grazcha Gion per tuot quai cha tü hast prestà per lingua e litteratura rumantscha! Chasper Pult da Pasqual es linguist, traductur ed intermediatur da cultura. Illustraziun da Pia Valär illa publicaziun "Vin da meis butschin" da Gion Tscharner. Il teolog e romanist Gion Tscharner sföglia in «seis» dicziunari puter–tudais-ch. Gion Tscharner cul Nouv Testamaint dal 1560.

La Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal cussagl naziunal s’ha chattada in lündeschdi e mardi passà a Landquart ed a Scuol per üna sezzüda ed üna visita dal Grischun. In preschentscha dal cusglier federal Albert Rösti s’ha preschantà il plü grond cumün da la Svizra sco eir il proget da la Crusch da viafier alpina Terra Raetica Las cumischiuns dals Cussagls federals han tradiziunalmaing avant la müdada dal presidi üna sezzüda i’l chantun d’origen dal president o da la presidenta chi surlascha la carica per la fin da l’on. Quai es pel mumaint il cas pro Jon Pult, chi presidiescha la Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal Cussagl naziunal (KVF-N). Perquai ha el invidà a seis collegas als 4 e 5 settember 2023 ad üna visita in Grischun. La squadra da var 25 commembers e commembras da la KGV-N ha visità in mardi a bunura il lavuratori principal da la Viafier retica a Landquart. Cul tren tras il Partenz ed il Tunnel dal Veraina sun ils cusgliers naziunals rivats a lur destinaziun finala, saja quai da la lingia dal tren sco eir da lur viadi, nempe a Scuol. Il punct culminant d’eira üna visita dal cusglier federal Albert Rösti, schef dal Departamaint federal per ambiaint, trafic, energia e comunicaziun (DATEC). Ün gir tras Scuol Il cusglier federal Albert Rösti es però pür rivà vers las 18.30 pro la chasa da scoula, davo cha’ls cusgliers e las cusglieras naziunalas han surgnü üna guida tras il cumün e’l Museum d’Engiadina Bassa. Scuol s’ha muossà in mardi passà sco our d’ün film da reclama – cun ün tschêl blauischem e cun ün sulai chi paraiva plü glüschaint co uschiglö. «Id es stat ün grond plaschair ed üna grond’onur ch’ün cumün, chi’d es uschè a la periferia dal pajais, as po preschantar ad üna tala delegaziun», ha dit Aita Zanetti, capo cumünala da Scuol. Sper fat generals, s’ha sia preschantaziun focussada sün fats a reguard il trafic e la comunicaziun. Scuol, sco cumün culla plü gronda surfatscha da la Svizra, ha p.ex. 98 km vias cumünalas e 311 km vias champestras. Per demonstrar las dimensiuns, ha Aita Zanetti fat oura il quint cha quistas duos distanzas insembel correspuondan al traget da Basilea a Chiasso. Ma eir diversas punts, la via da S-charl e l’importanza dal Veraina, ha ella manzunà e preschantà. Tenor la presidenta cumünala es la visita statta ün success: «Ils cusgliers naziunals s’han sentits bain e l’ora d’eira fenomenala. Eu pens però chi saja important cha’ls parlamentaris badan la distanza chi’s sto viagiar per rivar in Engiadina Bassa», ha dit Aita Zanetti. Reclama fin giò Berna Las distanzas tanter regiuns – o appunto üna soluziun per diminuir quellas – d’eiran eir üna tematica dal seguond referat. Per quel vaiva Jon Pult invidà la società da promoziun «Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica». Il president Dario Giovanoli ha insembel cun l’indschegner Paul Stopper preschantà il proget da la crusch da viafier alpina , chi dess ün di colliar culla viafier l’Austria, la Svizra e l’Italia. Il focus es stat sülla colliaziun da Landeck a Scuol sur la Val Müstair a Damal i’l Tirol dal Süd. Sper ils rapreschantants dal Grischun paraivan ils ulteriurs cusgliers naziunals dudir per la prüma jada da quist proget – ma quai es tenor Dario Giovanoli eir stat üna da las intenziuns: «Dadour il Grischun nu varan dudi blers dal proget. Nus vain gnü üna buna occasiun da preschantar üna jada l’idea e quai es fingià buna reclama per giò Berna. Forsa haja ün effet.» El agiundscha chi saja uossa da spettar las elecziuns d’ingon dal Cussagl naziunal e dal Cussagl dals chantuns. In seguit voul la socità da promoziun tour sü contact cun rapreschantants a Berna per inviar ils prossems pass. Tenor Dario Giovanoli füssa salüdaivel scha’l proget pudess gnir inoltrà pro la Confederaziun fin il plü tard la fin da l’on 2026. Uschè pudess Scuol restar in futur la destinaziun finala da cusgliers naziunals per üna visita, ma na plü la destinaziun finala da la rait da viafier svizra. Reclama fin giò Berna In preschentscha dal cusglier federal Albert Rösti ha Scuol bigvgnantà in mardi passà la Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal Cussagl naziunal. Jon Pult presidiescha amo fin la fin da l’on la Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal Cussagl naziunal (KVG-N). Tradiziunalmaing daja avant la surdatta dal presidi üna sezzüda i’l chantun d’origen dal president. Perquai sun in lündeschdi e mardi passà rivats ils var 25 commembers e commembras da la KVG-N in Grischun. Davo üna guida tras il lavuratori principal da la Viafier retica a Landquart ed üna guida tras Scuol e’l Museum d’Engiadina Bassa, ha il cumün da Scuol bivgnantà la cumischiun. Preschaint d‘eira eir il cusglier federal Albert Rösti. Sper üna preschantaziun da Scuol, es gnü preschantà il proget da la «Crusch da viafier alpina Terra Raetica». Pagina x «Nus vain gnü üna buna occasiun da preschantar üna jada l’idea», ha dit Dario Giovanoli, president da la società da promoziun «Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica». Il cusglier federal Albert Rösti es gnü bivgniantà sco giast als referats in sala cumünala. La Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal Cussagl naziunal davant il Museum d'Engiadina Bassa a Scuol. La Cumischiun per trafic e telecomunicaziun dal Cussagl naziunal in viadi tras Scuol. Jon Pult ha invidà a la visita a Scuol.

La regenza grischuna examinescha las incumbenzas da l'Uffizi da migraziun e protecziun civila. Pro quellas tocca eir il mantegnimaint dal center regiunal per documaints d’identità a Zernez. L’intent es da verer schi’d exista potenzial da spargn. Üna da las pussiblas masüras da spargn füss da serrar il center a Zernez. Eir scha la regenza ha amo da tour ufficialmaing posiziun in chosa nu fa cusglier guvernativ Peter Peyer quint cha l’uffizi stopcha gnir serrà. Argumaints per na til serrar Per l’üna vess la populaziun in Engiadina lura da far lungs viadis per survgnir documaints d’identità. E per tschella cuntrafess quai ad ün’otra incumbenza da la regenza: Il Grond cussagl pretenda da la regenza da pussibiltar in plüs lös a lavuraints e lavuraintas stagiunalas da survgnir documaints d’identità. Da serrar il center a Zernezss cuntrafess a quai. (rtr/fmr)

Il Pass da l’Umbrail es amo serrà fin als 23 da settember 2023 causa lavuors da reparaziun vi d’ün mür da sustegn. Quel d’eira gnü donnagià dürant ils orizis da la fin d’avuost. Pel turissem in Val Müstair nun ha quai üna gronda influenza, ma per la Pensiun Alpenrose sül Pass da l’Umbrail es la situaziun bainquant plü disfurtünada. La pensiun es bainschi averta, ma ingün nun ha propi access a quella. Ils orizis da la fin d’avuost han eir relaschà lur stizis illa Val Müstair. Uschè han las plövgiadas arschantà crappa our da la fundamainta d’ün mür da sustegn sülla via dal Pass da l’Umbrail. Siond cha la sgürezza nun es plü datta sül traget pertoc, es il pass serrà fin als 23 da settember 2023. In lündeschdi passà han cumanzà las lavuors da reparaziun. Sco cha l’Uffizi da con­strucziun bassa ha respus sün dumonda da la FMR, saja necessari da construir ün mür da sustegn da betun cun ancoras d’atschal. Quist nouv mür da betun surpigliarà lura la func­ziun da sustegn sül traget pertoc. Perquai düran las lavuors passa trais eivnas. Per turists, chi piglian la lingia dal bus per ün’excursiun d’ün di a Buorm o chi sun in gir sün duos roudas o daplü, nun esa perquai pussibel da rivar da la Val Müstair oura directamaing sur il pass in Italia. Las vias sun perfin serradas per viandantas e viandants. Tenor il büro da turissem Val Müstair nu ha la serrada ingüna gronda influenza a reguard la sporta, ­siond chi’s riva pel mumaint a Buorm eir amo sur il Stelvio. Ma per la Pensiun Alpenrose, chi’s rechatta pac toc davent dal mür da sustegn donnagià, es la situaziun momentana tenor l’hotelier Aldo Grond «ün pa curiusa». Impiegats – ma ingün guadogn «La situaziun es fich disfurtünada, eir finan­zialmaing, siond cha nus nu vain uossa dürant bod ün mais ingün guadogn. Ma eir pels impiegats, chi nun han uossa lavur, esa fich stüpid», disch Aldo Grond, hotelier da l’Alpenrose. Insembel cun sia duonna Nelly Grond e quatter impiegats ad ura gestischa el la pen­siun i’l territori Plattaschas, cun ündesch stanzas dublas ed ün restorant, situà var 4,5 km davent da Sta. Maria. Cun üna vista vers la part sura da la Val Müstair e cun üna gronda terrassa predschada da turists ed indigens. Quel bel lö po pel mumaint però be giodair il pêrin Grond svess, chi’d es restà sün Plattatschas e nu riva gnanca plü ingiò. Ils impiegats restan pel mumaint a chasa. Bunas eivnas Davo cha Aldo Grond ha dudi da las noschas nouvas a reguard la serrada dal pass, ha’l sco prüm stuvü chattar üna soluziun pels giasts chi vaivan fingià reservà ouravant precis dürant il temp da la serrada. El disch: «A la fin vaina chattà per tuots ün suottet in hotels a Sta. Maria, oters han dit ch’els rivan ün prossem on. Ma i nun es stat tant facil.» Quistas eivnas in settember sun tenor experienza da l’hotelier sül Pass da l’Umbrail adüna stattas bain frequentadas i’ls ultims ons, perquai saja tant plü displaschaivel cha’l pass es uossa serrà. «In settember haja eir divers pensiunats, chi’s piglian ün pa daplü temp, chi’s laschan ir bain e chi baivan eir üna vouta gugent üna buna butiglia vin», declera Aldo Grond. «Id es ün pa pac» Scha la bell’ora momentana nu fetscha lura güsta ün pa mal il cour ad Aldo Grond, ha la FMR vuglü savair. «Id es sco chi’d es, qua nu’s poja müdar bler. E cunter la natüra nu’s poja neir na far inguotta», disch Aldo Grond, chi para da tour la situaziun cun tranquilità. El ­agiundscha però cha dürant il di rivan almain ils lavuraints dal plazzal da fabrica, chi sun vi da refar il mür da sustegn, a mangiar giantar pro el. Ed ün da quels resta dafatta sur not in l’hotel, uschè cha dal tuot serrada nun es l’Alpenrose. «Ma id es ün pa pac», disch Aldo Grond cun ün rier. Davo l’avertüra dal Pass da l’Umbrail, chi’d es previsa als 23 settember 2023, ha Aldo Grond amo avert dürant bundant ün mais l’hotel, fin cha’l pass serra darcheu al principi da november 2023 sur inviern. Tenor l’hotellier pon quels dis cun bell’ora eir amo esser bain frequentats. Ma da stoppar la foura da guadogn, chaschunada da la serrada dal pass in settember, nu sarà plü pussibel. Serrada dal pass: La Pensiun Alpenrose sül Pass a l’Umbrail es bainschi averta, ma ingün nu ha propi access. Il mür da sustegn (a dretta sura) in vicinanza da la Pensiun Alpenrose vain pel mumaint rimplazzà cun ün mür da betun. Averta malgrà serrada Il Pass da l’Umbrail es amo serrà fin als 23 da settember 2023. Ils motivs per la serrada da bundant ün mais sun ils orizis da la fin avuost, chi han arschantà crappa our d’ün mür da sustegn da la via. Quel mür vain pel mumaint rimplazzà cun ün mür da betun. Intant cha la serrada dal pass ha pac'influenza pel turissem illa Val Müstair, es la situaziun tant plü disfurtünada per l’hotelier Aldo Grond. Insembel cun sia duonna e quatter impiegats gestischa el la Pensiun Alpenrose, chi’s rechatta sül dal Pass da l’Umbrail ed in vicinanza dal mür da sustegn dannagià. La pensiun cun restorant ed ündesch chombras dublas nun es plü accessibla e daspö l’eivna passada es be plü il pêrin Grond restà illa pensiun, ils impiegats sun a chasa. «La situaziun es fich disfurtünada, eir finanzialmaing, siond cha nus nu vain uossa dürant bod ün mais ingün guadogn. Ma eir pels impiegats, chi nun han uossa lavur, esa fich stüpid», disch Aldo Grond. Listess piglia el la situaziun cun calma, ha laschà avert il restorant e cuschina uossa pels lavuraints dal plazzal da fabrica, chi construischan il nouv mür. (fmr/cam) Il Pass da l’Umbrail es serrà causa lavuors da reparaziun fin als ­23 da settember 2023. Il mür da sustegn (a dretta sura) in vicinanza da la Pensiun Alpenrose vain pel mumaint rimplazzà cun ün mür da betun. Serrada dal pass: La Pensiun Alpenrose sül Pass a l’Umbrail es bainschi averta, ma ingün nu ha propi access.

In nom da Dieu, il Tuotpussant! Il pövel ed ils chantuns, in lur respunsabiltà invers la creaziun… as dan la seguainta constituziun. Dilettas audituras, stimats audituors! In nom da Dieu, il Tuotpussant! Cun quists pleds solens cumainza la constituziun da la Confederaziun svizra, tant quella dal 1848 chi cumplischa quist on 175 ons sco quella in vigur da l’on 2000. Oter co dal 19avel tschientiner pudessan hoz differents convaschins esser ün pa surprais da quist cumanzamaint, finalmaing s’ha la tenuta d’üna part vieplü gronda da la populaziun invers la cretta ferm müdada daspö la prüma constituziun federala. Ma perche pudess quist’invocaziun far sen eir dal 2023? Quist’invocaziun refletta il fat cha üna constituziun es adüna scritta sün üna basa cha nus umans nu pudain metter svess. Forsa esa eir pervi da quai cha la constituziun discuorra illa prosma lingia da la respunsabiltà invers la ‚creaziun‘. Oter co ‚natüra‘ o ‚il muond chi’ns circundescha‘ tocca il pled ‚creaziun‘ pro’l muond da la cretta. Il chavazzin ‚creaziun‘ ha ün avantag cha tuot tschels pleds nun han: el nu dependa da nus umans, da nossa perspectiva, da nos güdizi, da nossa definiziun. Sch’eu discuor dal muond, sch’eu discuor da la natüra, discuorra adüna our dal punct da vista da nus umans. La creaziun però nu dependa da mia opiniun, quella dependa unicamaing da Dieu. Mia respunsabiltà invers la creaziun ed invers meis conumans ha uschè sia radschun in Dieu chi’d es irragiundschibel per l’uman, e chi’d es dimena eir incorruptibel da la voluntà fallibla da l’uman. Per exaimpel la dignità da l’esser uman nu dependa lura da nus, dimpersè ultimamaing e be da Dieu. In nom da Dieu, il Tuotpussant. Cun quists ses pleds resta il pövel ümil invers la gronda incumbenza ch’el s’ha dat, scrivond üna constituziun e vivond tenor ella. Ün’ümiltà chi’d es colliada cun üna tenuta critica chi metta las aignas decisiuns e quellas da duonnas elettas e d’homens elets adüna in dumonda, na pervi da quai chi’s savess tuot meglder, ma pervi da quai chi s’es consciaint cha nossas decisiuns umanas nu pon esser perfettas. Quist es üna qualità chi pussibiltescha üna democrazia chi lavura d’incuntin landervia da chattar meglders cumpromiss i’l temp dad uossa, e chi lavura vi da quella fermezza dal pövel chi’s masüra vi dal bainstar dals flaivels, sco cha’ls autuors da nossa constituziun ans dan la lezcha. Restaina dimena landervia, in nom da Dieu, il Tuotpussant! Eu Tils giavüsch üna buna dumengia. Christoph Reutlinger, creschì si en la vischinanza da Winterthur, viva dapi divers onns en Engiadina Bassa. El è reverenda da la Corporaziun evangelica Valsot e pregia a Ramosch e Vnà, Tschlin, Strada, Martina e Samignun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Suot ils binaris da la Viafier Retica as rechattan per 80% traversas da beton. Il rest es da lain o d’atschal. Da nouv daja uossa eir da quellas da material sintetic – sün ün traget in Engiadina. Las traversas sun quels elemaints inchi cha las rodaglias sun francadas landervia. 80 % da quellas sun da beton, il rest da lain o d’atschal. Intant chi’s douvra in Svizra per la prüma jada da quella sort traversas sinteticas, vegnan ellas dovradas fingià daspö ün temp in Germania. Ch’els sajan stats a verer co cha quai funcziuna là, ha l’indschegner Lukas Sing dit al Schurnal regiunal dad SRF. Plü persistenta Avant co montar las traversas in Grischun ha il team d’indschegners laschà controllar il material i’l labor e dumandà permiss pro l’Uffizi federal da trafic. Üna traversa cuosta var 200 francs per toc, quai es daplü co quellas convenziunalas. «Quellas sinteticas cuostan daplü eir perquai ch’ellas nu vegnan amo prodüttas in massas», disch Lukas Sing. Plü persistenta dess ella esser tenor il perit perquai chi douvra damain energia per tilla prodüer, cunquai ch’ella vain prodütta our da substanzas restantas e perquai chi saja plü simpel da tilla dismetter. Fin in lügl ha la Viafier Retica lura montà las prümas da quellas traversas sün ün traget in vicinanza da la staziun da Scuol/Tarasp. «Là staivan nus uschea o uschea far lavuors vi dal binari. Ün traget dals circa 2 kilometers sanats vaina lura tschernü sco traget da test.» Controllas regularas Uossa vain, sco cha l’indschegner declera, quist traget controllà e survaglià regularmaing, sco tschels tragets cun traversas convenziunalas eir. In quai chi reguarda la sgürezza nu’s fa Lukas Sing ingüns pissers: «Nus giain mincha duos eivnas sur quist tschancun per dar ün’ögliada.» Scha las traversas as verificheschan, pudessan ellas rimplazzar üna part da las traversas existentas. Quai pudess però amo dürar ün pêr ons. Per l’üna vegna pro la viafier planisà e fabrichà a lunga vista e per l’otra muossa tenor il perit «pür il temp che cha quellas traversas da material sintetic tegnan propcha oura». Brich las unicas traversas plü persistentas Eir otras viasfier en Svizra fan prouvas cun traversas plü persistentas. Quist prodot cha la Retica douvra nun es l’unic chi’d es sül marchà. Schi gess tenor Lukas Sing, lura testess el gugent amo otras sportas e montess daplüssas traversas da material sintetic sün tragets da la Viafier Retica. Las traversas convenziunalas sun da betun. Da nouv daja uossa eir da quellas da material sintetic.

In sonda passada sun la vachas da l’Alp Laisch tuornadas cun grond s-chellöz e bain decoradas inavo in cumün a Tarasp/Fontana. Là ha gnü lö üna pitschna festina cun grillada per indigens e giasts. L’Alp Laisch es situada al süd da Tarasp sün 1803 m s.m. e spordscha lö per s-chars 32 armaints, quist on d’eiran ad alp 28 vachas. Ils süts sun dürant la stà ill’Alp Plavna e tuornan d’utuon per pascular amo ün temp sül territori dal Lai Nair. L’alp es gnüda manada quista stà dad Ernst e da Cordula Forrer chi han eir fat chaschöl d’alp e painch da buna qualità. Ils prodots da Laisch vegnan vendüts dals paurs direct obain in butias ma eir fingià dürant la stà sün alp. L’Alp Laisch vain chargiada cun vachas dals paurs da cumün e quist on cun duos d’utro. La Corporaziun da l’alp es respunsabla per l’andamaint e vain manada actualmaing da Markus Netzer, ün dals tschinch paurs a Tarasp. «No vain gnü quist on da bel principi davent bun cul pavel, i d’eira chod, ma i ha adüna eir darcheu plovü al dret mumaint. Painch e chaschöl vaina fat i’l rom da l’on passà voul dir var 2500 kilos. Eir las controllas da l’igenica e da l’aua sun stattas fich bunas», ha dit il paur Netzer. Tant il persunal da l’alp sco eir ils respunsabels ed ils paurs sun stats cuntaints chi han pudü manar inavo las bes-chas sanas e salvas in cumün. Sülla plazza da festa sper il Lai da Tarasp e suot il Chastè da Tarasp as vaivan radunats blers indigens e giasts chi han giodü l’atmosfera unica ed han fat adöver da la sporta cun grilladas. Ün evenimaint predschà Sco s-chargiada da l’alp s’inlegia illas regiuns muntagnardas il retuorn da las bes-chas davent da l’alp fin in cumün. La muaglia passainta amo ün temp pasculond sülla prada in cumün avant sco passantar l’inviern in stalla. Il termin da la s-chargiada nun es adüna istess e dependa ferm da l’ora e dal pavel sün alp. L’evenimaint spordscha bler colorit ed ils visitaduors admiran las vachas bain ornadas chi vegnan preschantadas sül prà sper il lai. La s-chargiada es adüna eir ün’occurrenza chi muossa la gronda lavur cha’ls paurs fan ed es eir üna recugnuschentscha pel mantegnimaint d’ün bel purtret da cumün chi ha üna gronda importanza pel turissem. La via per rivar illas alps Per rivar in Alp Laisch as chamina davent da Tarasp/Fontana in direcziun süd bundant ün’ura e mez da 1414 fin sün 1803 m s.m. Üna spassegiada chi maina sper la plazza dals nanins in Val Plavna a Laisch obain inavant pro l’Alp Plavna. Da là davent as poja chaminar inavant sur il Foss tras la Val Mingèr, aint il Parc Naziunal Svizzer, ed as riva sülla via da S-charl obain sur la Furcletta da la Val dal Botsch e tras la Val dal Botsch per rivar sülla via dal Pass dal Fuorn. (fmr/bcs) Las vachas rivan sü Fontana Sura e chaminan tras cumün. Las vachas rivan sü Fontana Sura e chaminan tras cumün. Ils armaints s’allegran dad esser inavo in cumün Sül prà sper il lai as preschaintan las vachas cun lur decoraziuns. Ils manaders da l’Alp Laisch Ernst e Cordula Forrer. Markus Netzer, il cheu d’alp.

Jau ses en il café dad ina furnaria. Stiva engiadinaisa, lain da schember. La camariera sco ina mamma. Tuts l’enconuschen – indigena – ella tutga tar l’inventari en il senn fitg positiv. Ina mamma cun in uffant vegn a cumprar il paun. «Vulessas ina pastina?» – Il proxim client è in lavurant indigen. El ha in stress e raquinta cun agitaziun tge che na funcziuna betg. La camariera al calma ed el sorta puspè cuntent. – «Schöni Ferie», il giavisch a la proxima clienta, ina turista che s’allegra dal tschiel serain che envida ad ina bella tura en muntogna. A mai tschiffa in’emoziun en quest mument. In sentiment profund che ha da far bler cun las associaziuns svegliadas tras las scenas en il café: Vitg intact, cuminanza cordiala e profunda – surtut la dumonda: «Vulessas ina pastina?» bitta enavos mai amez mi’atgna uffanza. La dunna en la mazlaria da mes vitg dumandava era adina, sche jau vuless «es Redli Wurst». Spert sun jau dentant enavos en il café e bad ch’il surrir da la camariera, che n’enconuscha betg mai, ha era insatge superfizial. Quai tutga tar la professiunalitad dal service, inclusiv la remartga che ozindi n’haja nagin pli in biro sco pli baud. Perquai che jau aveva dumandà, sche jau pudess lavurar in pau en il café. Essan nus damai profunds u superfizials? Quantas giadas al di sun jau propi sincer envers mes conumans? Betg en il senn che jau cugliunass insatgi. Ma en il senn che jau sun onest ed avert sin dumondas sco: «Co vai?» – «Disturbi, sche jau avr la fanestra?». E co èsi cun tut quellas dumondas che jau na fatsch gnanca: «È nossa collavuraziun en urden?» ubain «Vai bain a Tai en la relaziun cun mai?» Mia psicologa emprova da transmetter il messadi che Ti stos enconuscher en emprima lingia tatez da maniera pli profunda per lura pudair respunder per propi tut questas dumondas. In process lung ed interessant, che fa mal e che fa bain. Perquai hai jau era gugent ils chavals da mia dunna. Quels èn sincers. Adina. Quels na fan betg teater sco nus umans. Sche ti n’es betg segir, lura badan els quai e na vegnan betg cun tai. Ti survegns adina in resun sincer, senza intenziun zuppada. Uschia po mia dunna era far coachings cun ils chavals. Per persunas che na vulan betg emprender dad ir a chaval, mabain che vulan emprender d’enconuscher meglier sasez. La proxima giada, sche insatgi da Vus ma dumonda damai: «Co vai?», lura emprov jau da far sco in chaval. Jau emprov dad esser simplamain sincer e bain collià cun mamez. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Üna gruppa da recurrents critichescha il proceder da comunicaziun a reguard il proget Scuol Solar ed ha perquai inoltrà la fin d’avuost 2023 ün recuors pro’l Güdisch administrativ dal chantun Grischun. Sco cha’l cumün da Scuol ha confermà invers la FMR, as tratta da l’unic recuors cunter il proget fotovoltaic. Adonta da quistas nouvas, ha lö la votaziun a l’urna dals 24 da settember 2023. La radunanza cumünala da Scuol dals 21 d’avuost 2023 ha predeliberà cun gronda majorità la dumonda davart la realisaziun da l’implant Scuol Solar per mans d’üna votaziun a l’urna la fin settember 2023. Da las 110 persunas preschaintas nu d’eiran be ses persunas na perinclettas cul proget e nun han perquai tgnü sü il man a favur da l’implant solar previs sü Motta Naluns (guarda box). «Nus nu’ns vaivans cugnuschüts avant ­quista radunanza cumünala. Nus ans vain miss insembel plütost be per cas daspö la fin ­d’avuost per far il recuors», disch Jürg Arquint, pledader dals recurrents. Els han inoltrà fingià als 29 d’avuost 2023 ün recuors pro’l Güdisch administrativ dal chantun Grischun. Ils recurrents nu sun impustüt na perinclets cun l’andamaint da comunicaziun e la transparenza invers la populaziun a reguard la radunanza cumünala dals 21 d’avuost 2023. Giavüschà daplü temp Jürg Arquint – chi’d es creschü sü a Turich, ­abita intant a Ftan ed es vaschin da Tarasp – nu pudaiva esser da la partida causa sia lavur a la radunanza da la predeliberaziun. Ma sia duonna d’eira preschainta ed ella ha plütöst gnü il sentimaint chi’s trattess d’üna sairada d’infuormaziun davart il proget Scuol Solar. «Ma cur ch’ella es entrada in sala cumünala tilla s’haja dat ün contrat dad ündesch paginas – formulà fich giuridicamaing – e dit cha quella saira gnia vuschà giò davart quai», declera Jürg Arquint. Ella sco eir ils ulteriurs recurrents vessan gugent giavüschà da pudair far ponderaziuns avant co stuvair decider be a l’improvista davart d’ün contrat dad uschè üna gronda importanza. Ün critiker vulaiva lura dürant la radunanza cumünala müdar la tractanda publichada «Realisaziun d’ün implant fotovoltaic grond i’l territori da Sur Bos-cha: predeliberaziun in vista a la votaziun dals 24 settember 2023» sün «infuormaziun davart ün contrat dal dret da fabrica per ün implant fotovoltaic culla ScuolSolar SA». Quella proposta han però be sustgnü ses persunas. In general cunter il proget Als 29 d’avuost, dimena passa ün’eivna davo la radunanza cumünala a Scuol, ha il ravuogl intuorn Jürg Arquint inoltrà il recuors pro il Güdisch administrativ Grischun: «In nossa gruppa vaina eir trais advocats, chi s’han occupats intensivamaing da la chosa, ed els sun gnüts a la conclusiun chi nu’s tratta d’ün andamaint democratic.» Jürg Arquint agiundscha ch’oters cumüns sco p. ex. Clostra – cun simils progets per implants da solars – hajan infuormà oravant la populaziun cun examinar ils pros e contras d’ün tal proget in detagl, e quai cun missivas fin a 70 paginas. Jürg Arquint accentuescha cha’ls recurrents criticheschan però eir il proget in general, ­tenor els nu faja dabsögn da «desdrüer» la natüra intacta sün üna surfatscha da 96 hectaras. «Ün terz aspet cha nus critichain es la noscha indemnisaziun pel cumün da Scuol, chi’d es indichada tenor contrat cun 0,75 raps per kWh», uschè il recurrent. Spettar la decisiun dal güdisch Sün dumonda da la FMR ha il cumün da ­Scuol confermà chi’d es gnü inoltrà il recuors da la gruppa cun Jürg Arquint e chi’s tratta da l’unic recuors cunter Scuol Solar. Fin als 20 da settember 2023 ha il cumün uossa da tour posi­ziun a reguard il recuors pertoccond il proceder da Scuol Solar. Fin cha quella posiziun nun es publichada, nu voul il cumün da Scuol amo comunichar in chosa. Sco prossem pass sto il cumün da vaschins da Scuol decider als 14 da settember 2023, sch’els mettan a disposiziun il terrain per realisar il proget fotovoltaic. Sper l’acconsentimaint dal cumün sco lö pertoc faja nempe eir dabsögn da l’acconsentimaint dal proprietari (cumün da vaschins Scuol). Scha quai vess dad esser il cas, lura ha la populaziun da Scuol da decider definitivamaing als 24 settember 2023 a man d’üna votaziun a l’urna. Cun üna deci­siun dal güdisch administrativ nu saraja da far il quint fin la fin settember. Scha’ls recurrents vessan però da survgnir radschun, lura pudessa esser cha la votaziun nu füss gnanca valabla, uschè Jürg Arquint. «Forza electrica per 20 000 chasadas» In cooperaziun cul cumün da vaschins ­Scuol, la EE Energia Engiadina e las Ouvras Electricas d’Engiadina SA, less il il cumün da Scuol realisar ün implant fotovoltaic grond. Il proget Scuol Solar dess profitar da l’express solar, inizià da la Confederaziun, e prestar üna contribuziun per ­cuernar la mancanza da forza d’inviern. L’implant solar, chi varà üna surfatscha da circa 77 hectaras, es planisà in vicinanza dal territori da skis Motta Naluns a Sur Bos-cha sün üna surfatscha da bundant 96 hectaras. Quist differenza resulta da la surfatscha chi vain surfabrichada e da quellas tanteraint chi restan libras per differents motivs. L’implant es previs per üna dürada da 35 ons culla pussibiltà da til prolungar per ul­teriurs 30 ons e cuntegna il dret pel cumün da surtour l’indriz. Il proget Scuol Solar es planisà cun cuosts da var 100 milliuns francs e dess prodüer ün bel di forza electrica per var 20 000 chasadas. (fmr/cam) Recuors cunter andamaint Üna gruppa da recurrents nun es perincletta cun l’andamaint da comunicaziun a reguard il proget Scuol Solar dürant üna radunanza cumünala la fin d’avuost 2023. Perquai han els inoltrà ün recuors pro’l Güdisch administrativ dal chantun Grischun L’Express solar es quists disch darcheu omnipreschaint illas medias. Sco chi’s vain a savair in ün’invid per üna sairada d’infuormaziun als 11 da settember 2023, ha uossa eir il cumün dad Ilanz/Glion plans per ouvras solaras grondas (guarda pagina 4). Ed in dumengia ha il chantun Vallais dit NA ad üna procedura accelerada per construir grondas ovras solaras illas Alps. La votaziun davart tals progets gronds illas Alps ha survgni attenziun sur ils cunfins dal chantun oura. Tenor la SDA esa stat ün prüm test co cha las votantas ed ils votants sustegnan l’Express solar da la Confederaziun. Fingià predeliberà Scuol es fingià ün pass pünavant: Cun üna gronda majorità ha la radunanza cumünala da Scuol predeliberà la fin d’avuost 2023 la dumonda davart la realisaziun da l’implant Scuol Solar per mans d’üna votaziun a l’urna als 24 da settember 2023. Il proget per ün implant fotovoltaic dess gnir realisà sün üna surfatscha da 96 hectaras i’l territori da skis Motta Naluns Scuol. Be ses da totalmaing 110 persunas preschaintas nu d’eiran daperüna cul proget e l’andamaint, e nun han vuschà a favur da quel. Il proget Scuol Solar es plaisà cun cuost da var 100 milliuns francs e dess prodüer ün bel di forza electrica per var 20 000 chasadas. Andamaint da comunicazin Davo la radunanza da predeliberaziun s’han quellas ses persunans missas insembel ed han inoltrà ün recuors pro’l Güdisch administrativ dal chantun Grischun. Il recurrents criticheschan l’andamaint da comunicaziun a reguard il proget Scuol Solar. Els vessan giavüschà da pudair far ponderaziuns e na stuvair decider be a l’improvista. Sco cha’l cumün da Scuol ha confermà invers la FMR, as tratta da l’unic recuors cunter il proget fotovoltaic i’l territori da skis Mttao Naluns. Adonta da quistas nouvas, ha lö la votaziun a l’urna dals 24 da settember 2023. I’l territori da skis Motta Naluns dess gnir fabrichà ün implant fotovoltaic. Cunter l’andamaint da comunicaziun dürant üna radunanza cumünala haja uossa però dat ün recuors. I’l territori da skis Motta Naluns dess gnir fabrichà ün implant fotovoltaic. Cunter l’andamaint da comunicaziun dürant üna radunanza cumünala haja uossa però dat ün recuors. Visualisaziun Scuol Solar

La gronda part da las ideologias sun, per gronda furtüna, passageras. I naschan, creschan sco bulais, fan ün pêr millis scha na milliuns da victimas (pel solit mortalas) e schloppan sco balluns. Ma i dà eir da quellas chi nu svanischan gnanca da dir, anzi i sun renitentas adonta chi sun fatalas per l’umanità. Üna da quistas, plü virulenta co Covid 19, es il naziunal-­socialissem. Train adimmaint il bilantsch da quista ideologia: üna guerra mundiala cun var 70 mil­liuns morts (la mità da quels glieud civila), sül chomp da battaglia, in deportaziuns ed extirpaziun da Güdeus (daplü da ses mil­liuns), in deportaziuns e mordraretsch da pövels minoritars sco’ls tschiainders, indombrablas violaziuns, invöls sainza fin, execuziuns arbitrarias. Il tribunal da Nürnberg ha declerà chi nu’s vöglia mâ plü üna tala pesta. Ma il bacil da la pesta brüna nun esa stat pussibel dad extirpar per dal bun. Probabel perquai cha divers milliuns dad infectats han tschüf succuors in oters continents. Il bacil be dorma. Apaina cha las circunstanzas permettan, as fa’l viv ed as derasa. El profita dal naziunalissem, til accumpogna ed influenzescha e dvainta cul temp preschantabel. La dominanza actuala dal naziunalissem dà da pensar. Mincha pajais in Europa ha ün parti popular chi simpatisescha cul naziunalissem. Il cunfin tanter naziunalissem e naziunalissem-social respectiv faschissem es diffus. Suot il mantel da «Il pövel cumonda» ­prospereschan ideas raz­zistas. Ultimamaing esa capità in Bavaria cha’l dscherm nazist es gnü taxà da vart da la regenza da fal pardunabel d’ün giuvnot. Il fat cha’l vicepresident da la regenza vaiva, a seis temp, in sia barsocca ün pamflet cleramaing antisemit chi vess fat onur als plü gronds Nazis, es gnü qualifichà da dischagreabel. Sch’el ha scrit svess l’ingiuria invers ils Güdeus nu sa’l plü. Da tuot nu’s poja tantüna na s’algordar. Ma impè da s’inrüclar e tour las consequenzas, ha’l fat sco seis idols politics. El ha dat la cuolpa a la pressa e procurà cha seis electurs til sustegnan e güdan a bagatellisar il cas. Quist cas muossa in evidenza ün fat inquietant, nempe cha’l bacil da la pesta brüna es amo chafuol in nus. Scha la generaziun, chi ha vis e passantà las consequenzas dal reginom da quist bacil, nun as distan­ziescha cler e net da quista ideologia, voul quai dir chi manca da sclerimaint. La società pluralistica e democrata sto pisserar per remeidi, na be in Germania ed in Austria ingio chi capita adüna darcheu cha talas ideas vegnan toleradas. Na, eir in Svizra esa da star alert. Scha’l placat d’ün cusglier naziunal vain sgradà cun simbols dals Nazis, sco capità d’incuort a Cuoira, nu’s das-cha far la giatta morta. Id es d’agir. Las consequenzas fatalas dal faschissem in connex culla Seguonda ­Guerra mundiala esa da cugnuoscher fingià in scoula primara. Schi nu’s cumbatta il bacil da la pesta brüna a la ragisch, as derasa’l sco’l fö. Il muond ha pati da l’incendi ed ha gnü lönch da’s remetter. Pisserain dimena a temp cha quai nu’s repeta. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia ­Rumantscha. Mario Pult

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) investischan var 750 000 francs i‘l rinforzimaint dals repars cunter boudas e lavinas pro l’ouvra electrica Ova Spin. Quella as rechatta illa chavorgia dal Spöl ed es periclitada da tuottas duos varts da la val da crappa e naiv chi vegnan giò da las costas stipas. Per proteger l’ouvra d’eira gnü fabrichà al principi dals ons 1970 numerus repars cunter boudas e lavinas. I’l fratemp sun quels gnüts renovats e per part eir ingrondits. Per pudair garantir inavant la protecziun dals implants sun, sco cha las OEE comunicheschan, necessarias lavuors da sanaziun: Id es da rimplazzar e pulir las raits cunter crappa, renovar las suas francadas il grip e stabilisar fuormaziuns da grip loc. Las lavuors cumainzan in settember 2023 e saran a fin vers la fin da november 2024. (cdm/fmr)

La Pro Senectute organisescha in sonda, ils 16 da settember 2023, ün bal in l’Hotel a la Staziun a Zernez. Sco cha la Pro Senectute scriva in üna comunicaziun, invida ella a tuot las senioras e’ls seniors da la regiun ad ün inscunter cun bal e star da cumpagnia. Il bal vain accumpagnà musicalmaing da la Chapella Erni da las 14.00 fin las 17.00. Dürant trais uras as poja star da cumpagnia, tadlar la bella musica e far ün pêr trais-chas. (cdm/fmr)

Illa gruppa «Selbsthilfe Krebs» as pon barattar pertocs e’s sustgnair vicendaivelmaing. La società Avegnir less spordscher quista pussibiltà a Scuol uossa eir in lingua rumantscha. «Diagnosa cancar – agüd cumünaivel». Cur cha Sabine Kehl ha vis la prüma jada quist fögl sülla tabla naira nun ha quel svaglià seis interess, schabain ch’ella vaiva survgni avant trais ons e mez la diagnosa cancar da la böglia. Causa la cusgliadra psicologica Rita Schönthaler cugnuschaiva ella bainschi la società Avegnir, illa gruppa d’agüd vicendaivel nu füss ella però entrada sainza il cussagl da sia persuna da confidenza. Uossa disch ella: «Eu n’ha resenti mia malatia sco alch fich straordinari, unic, e quist sentimaint es subit i a perder cun am chattar cun oters pertocs. Quai es alch grondius.» Quintar o simplamaing be tadlar La società Avegnir spordscha in tuot il Grischun dal süd sco cumplettaziun da l’assistenza medicinica da paziaintas e paziaints sco eir dals confamiliars il discuors, l’accumpagnamaint e la cussagliaziun psicologica ed oncopsicologica. Ils discuors sun gratuits grazcha a las contribuziuns da commembranza, donaziuns, legats e contribuziuns da la Liga da cancar Grischun. Mincha ultim marcurdi dal mais as chatta ultra da quai la «Selbsthilfe Krebs» da las 18.00 a las 20.00 in ün local dal Bogn Engiadina a Scuol. Qua sta i’l center il barat vicendaivel dad experienzas, il sustegn, l’incuraschamaint e’l schligerimaint. I’s tratta però eir da pussibiltar contacts cun oters pertocs e da badair solidarità ed incletta. «Schi s’ha vöglia schi’s poja discuorrer da sia aigna malatia da cancar, i’s po però eir be simplamaing esser da la partida e tadlar», disch Rita Schönthaler, co-inizianta da «Selbsthilfe Krebs». As sentir in buns mans Sabine Keel viva suletta. Ella es statta fin pro sia pensiun lavurainta sociala e cugnuoscha l’effet positiv da la gruppa. Ed istess haja dovrà il cussagl persunal ed ün zich buonder per tour part svessa üna jada ad ün inscunter da «Selbsthilfe Krebs». «Davo quist prüm inscunter suna ida a chasa surleivgiada, perquai ch’eu am vaiva sentida bain i’l barat cullas oters.» La gruppa po avair fin nouv persunas. Il discuors vain moderà da Rita Schönthaler e da la supervisura Rita Jenny. Ellas surpiglian però be üna rolla passiva. I’l focus stan ils pertocs. «I vegnan eir persunas chi d’eiran stattas amaladas da cancar avant divers ons. Il barat cun quistas persunas es ün’experienza importanta, perquai ch’el muossa perspectivas. I po eir ir bain, i’s po rivar da cumbatter la malatia», disch Rita Jenny. Eir confamiliars piglian part als inscunters per discuorrer dal möd da’s confuonder culla malatia e da lur bsögns. L’intent es cha la gruppa d’agüd vicendaivel gnia organisada in avegnir da persunas pertoccas svessa – «dals experts», sco cha Rita Schönthaler disch. Il pesant es gnü tut Las moderaturas han constatà cun displaschair cha la sporta «Selbsthilfe Krebs» vain tratta a nüz impustüt da persunas gnüdas nanpro o da quellas chi sun in Engiadina Bassa per far la cura. Perquai dessa dar uossa üna gruppa rumantscha, scha l’interess per quella exista. «Che chi vain discurrü illa gruppa resta illa gruppa, i dà ün oblig da taschair», infuorma Rita Schönthaler. Sabine Keel ha gnü ün greiv temp. Uossa tilla vaja darcheu meglder ed ella discuorra avertamaing da sia malatia da cancar. «La gruppa da sustegn vicendaivel ha güdà am confruntar culla realtà, cha la malatia tocca simplamaing pro mia vita», disch ella. Cha quai haja tut il pesant da quist impissamaint. «Eu am giavüsch ch’eir oters pertocs possan far quist’experienza.» Ulteriuras infuormaziuns: www.avegnir.ch Rita Jenny, Rita Schönthaler e Sabine Keel piglian part als inscunters.

Ultimamaing n’haja tschüf ün telefon (na, meis bazegner solaiva dir: «Tschüffer as tschüffa be giò pel chül»)... n’haja survgni ün telefon (na, ningün nu m’ha regalà ün telefon…) – ultimamaing m’ha telefonà üna cuntschainta da la Bassa. Eccola. Eu nu vaiva dudi daspö ons na plü alch da ella. Ella ha vuglü ün cussagl per ün cuntschaint chi ha ün problem. Il cuntschaint, ün schofför da bus a Turich, d’eira stat sün turnea da benefiz cun cumpogns – e cun sia tüba. El vaiva tut cun sai eir üna valisch plain bockins da tüba ed oters tocs specials da bockin. Ils bockins d’eiran in üna valisch da taila s-chüra, ün pa plü gronda co ün laptop. Insomma, üna valisch cun cuntgnü fich precius. Il schofför e seis cumpogns han sunà a Cuoira aint il suotpassagi da la staziun. Da là suna viagiats inavant cul tren in direcziun da l’Engiadina fin a Tusan. Là ha l’hom constatà cha sia valisch culs bockins d’eira svanida. Ha’l invlidà quella, es ella gnüda grifflada i’l suotpassagi, es ella viagiada inavant fin a San Murezzan? Sainza bockins d’eira per el la turnea culla tüba in ün sfrach a fin. Il schofför da bus da Turich d’eira là sco il falegnam sainza resgia. El instruischa eir a giuvens musicants e musicantas. Ma cha uossa nu possa el plü far quai. Il don saja enorm. El haja annunzchà la perdita a la SBB ed a la RhB, al büro da dachat da qua e da là, tuot sainza success. El füss fich cuntaint, scha quel chi ha tut la tas-cha preciusa tilla dess inavo. El vess jent chi’s fetscha ün’annunzcha aint il Radio Rumantsch. Chi detta eir ün «Finderlohn», ün dar dachat. Eu chapisch sia disperaziun, ma che n’ha eu da chefar cun quist’istorgia e pro’l radio nu lavura fingià daspö decennis plü. Ma che istorgia. Ingiò saran be rivats ils bockins? – Eu stübg co cha l’istorgia pudess esser ida. Inchün pudess avair griflà la valisch. Eir a mai sun capitats fingià discapits aint il suotpassagi da la staziun a Cuoira. I pudess eir esser ch’inchün haja grampà la valisch aint il tren. O ch’el ha simplamaing invlidà ella. El pudess far ün video per metter sün Instagram e Facebook. Pudess muossar quant impussibel chi’d es da sunar la tüba sainza bockins … Ils bockins pudessan esser rivats a San Murezzan e da là pro’l plü cuntschiant tübist internaziunal, il sunnyboy, anteriur directur da cura da San Murezzan chi suna la tüba sün tuot il mound e chi ha fat glüschir il sulai surdorà da San Murezzan amo ün pa plü ferm co tuot tschels sulais… Chi sa, scha l’hom ha scrit seis nom e sia adressa aint illa cofra? Sch’inchün vess dad avair griflà la valisch a Cuoira es ella uossa forsa a Genevra, in Frantscha o in Germania? Forsa tilla ha inchün büttada our da fanestra dal tren, sco aint ils films da wildvest, ingio cha bandits büttan sachs plain raps our da fanestra, oura immez il desert e’ls cumpogns vegnan lura plü tard a tils tour... Ün bockin glüschaint pudess avair griflà üna giazla e til largià güsta cun svolar sur Tignez, la plü bella praschun da la Svizra – ed uossa giouva ün praschuner cul bockin e rabla oura tuns chi fan star be stut. Forsa es ün oter bockin plachà aint il Lai da Cresta ed es sfuondrà sül fuond cun belma clera, e glüscha sch’ün raz da sulai mattutin chi passa tras l’aua cristallina til tocca, intant cha’ls peschs nu rablan oura tun... Eu nu sa propcha na co ch’eu pudess güdar al schofför da bus da Turich chi’d ha gnü disfurtüna in Grischun. E lura n’haja listess pensà ch’eu pudess far alch. Dimena – chi chi sa alch da quista valisch preciusa, po s’annunzchar pro la redacziun da la FMR: redacziun@fmr.ch. Susanna Fanzun da Scuol è cineasta libra e presidenta da la gruppaziun dals «Cineasts Independents Rumantschs» (cineasts.ch). Susanna Fanzun

La comunità da vaschins da Scuol decida in gövgia saira a reguard il dret da fabrica a favur da la Scuol Solar SA. Il parsura da la società simpla, Chasper Alexander Felix, declera ün pêr fats chi vegnan critichats. Il cumün da Scuol less realisar in cooperaziun cul cumün da vaschins Scuol, la EE Energia Engiadina e las Ouvras Electricas d‘Engiadina SA ün implant fotovoltaic grond a Sur Bos-cha illa regiun dal territori da skis Motta Naluns. Cul proget lessan ils partenaris prestar üna contribuziun per cuvernar la mancanza da forza d‘inviern e cunter il s-chodamaint da clima. Per pudair profitar da las indemnisaziuns da la Confederaziun a reguard l‘uschedit «Solar Express» faja prescha da pudair instradar il proget bainbod. Il cumün da vaschins sco propritari dal terrain decida illa radunanza da quista saira a reguard il dret da fabrica. La populaziun da Scuol decida als 24 settember 2023 davart l‘acconsentimaint da vart dal cumün politic sco lö pertoc e sco possessur da terrain. Plüssas chartas da lectuors criticas invers il proget Scuol Solar sun gnüdas publichadas illa «Posta Ladina» dürant las ultimas duos eivnas. Critichadas vegnan las dimensiuns, l‘andamaint dal cumün politic, ma eir cuosts e l‘otezza dals fits. Cifras chi nu sun güstas Chasper Alexander Felix es parsura da la società simpla. Quella es respunsabla per elavurar e preparar la documainta pella dumonda da fabrica. La Scuol Solar nun ha fin uossa reagi a las chartas da lectuors. In vista a las votumaziuns less Felix però commentar tschertas pretaisas e cifras chi nu correspuondan a la realtà. «Il model dad indemnisaziun previs pel proget es üna construcziun chi nun es a prüma vista uschè simpla da chapir», conceda‘l. Chi‘s stopcha s‘occupar in detagl dal model per incleger ils mecanissems. «Schi‘s picla oura be üna o tschella cifra sainza resguardar il context daja ün purtret sbaglià da l‘indemnisaziun effectiva», disch el. La critica cha‘l fit solar saja massa bass o cha‘l terrain vegna vendü massa bunmarchà nu lascha Felix valair uschea. «Nus vain provà dad elavurar ün model uschè equilibrà sco pussibel.» Chi‘s possa adüna pretender daplü, la dumonda saja che effet cha quai haja plü tard sül predsch da vendita e scha quel saja lura amo concurrenzabel sül marchà», disch el. Differents möds da profitar Pro‘l cumün vegnan ils raps inavo in differents möds: Üna jada sur il fit da terrain minimal, sur l‘indemnisaziun pella prestaziun installada obain sur l‘indemnisaziun colliada culla producziun da forza chi garantischa ün import per kilowatt ura. Decisiv es adüna la varianta da la quala resulta l‘import il plü ot. L‘import per kilowatt ura es dependent dal predsch da vendita. «Scha‘l predsch da vendita es plü ot co‘ls cuosts da producziun s‘augmaintan ils 0,75 raps in möd linear fin sün 1,5 raps», declera il parsura. Il proget sto esser rentabel Ün‘ulteriura critica concerna las investiziuns otas. «Id es ün grond import chi’d es dad amortisar, ma l‘amortisaziun vain fatta cun vender forza electrica», declera Felix. Scha‘ls cuosts da producziun sun uschè ots cha la vendita sül marchà nu maina inavo l‘import, lura nu‘s poja fabrichar l‘implant. La rentabiltà saja bainschi gnüda caculada. «Pel mumaint vaina però be üna calculaziun fich groba dals cuosts, la calculaziun detagliada decisiva pella rentabiltà pudaina preschantar pür d‘inviern. Scha la rentabilità nun es sgürada, lura nu daja ingüna fabrica.» Pel mumaint vaja be pel dret da fabrica per l’implant solar. Las pretaisas dals skeptikers da reelavurar amo üna jada il proget nu sun tenor Felix realisticas. «Schi‘s voul trar a nüz la pussibiltà da retrar raps dal pot da subvenziuns federalas, lura nun esa ingün temp da star a reponderar e büttar tuot suotsura.» E sainza las subvenziuns nun esa pussibel da realisar ün implant solar plü grond. Ün perimeter per pudair schonglar Las dimensiuns dal proget Scuol Solar vegnan adüna darcheu critichadas. Partida d‘eira la societa simpla dad üna grondezza da 35 ha, ma davo avair fat conguals cun oters progets fotovoltaics sun ils respunsabels gnüts a la conclusiun cha la rentabiltà nu füss datta cun quella surfatscha. «Cun progettar plü in detagl vaina constatà cha per avair üna tscherta producziun as stopcha ingrondir la surfatscha», spiega Felix. Implü es gnü defini ün perimeter pella examinaziun da compatibiltà ambientala. Pür a man dals resultats da quista saraja cler che surfatschas chi pon gnir dovradas. «Nus vain progettà la surfatscha maximala per avair ün perimeter grond avuonda per pudair schonglar. Gnir plü pitschen po il proget adüna amo», disch Chasper Alexander Felix. A la fin finala as haja tenor el però cuosts fixs per fabrichar l‘implant, per exaimpel l‘access, il trassè da cabel fin giò‘n val o la pendiculara da transport temporara. Plü grond cha l‘implant es e main relevants cha‘ls cuosts fixs dvaintan pella rentabiltà. Il proget fotovoltaic es previs a Sur Bos-cha sül territori da skis Motta Naluns.

Il suveran da Scuol decida illa votaziun dals 24 settember tanter oter eir a reguard l’avegnir da la zona da mansteranza Pozzet a Sent. La realisaziun da la zona da mansteranza pretenda nouvas investiziuns i’l provedimaint d’aua. Be pacs dis avant cha la fusiun dals cumüns da Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp es entrada in vigur, han decis las votantas ed ils votants da Sent d’ingrondir la zona da mansteranza Pozzet. La realisaziun da quist intent es lura dvantà ün oblig dal cumün fusiunà da Scuol. Quai chi nu d’eira però evidaint quella jada, es, cha per realisar l’ingrondimaint da la zona da mansteranza a Pozzet faja dabsögn da far grondas investiziuns i’l provedimaint d’aua. Implü han las organisaziuns pella protecziun da l’ambiaint Pro Natura Grischun e WWF fat adöver dal dret da recuors. Pür quatter ons plü tard, nempe als 13 december 2018, ha lura la regenza grischuna acceptà la zona da mansteranza Pozzet a Sent, uschè cha quella es entrada in vigur. Provedimaint d’aua nu basta Tuot la zona da Pozzet es bod 7000 m2 gronda, da quels bundant 3800 m2 in possess privat e 3200 m2 in possess dal cumün da Scuol. Davo la decisiun da la regenza grischuna vaivan ils respunsabels dal cumün da Scuol constatà, cha’l provedimaint d’aua da stüder fö existent nu basta e cha la planisaziun locala valabla per l’areal da Pozzet es incumpletta. Per cha la zona da mansteranza da Pozzet vess insomma pudü gnir surfabrichada vess il cumün da Scuol stuvü fabrichar ün nouv condot d’aua per investiziuns necessarias da var 750 000 francs. Implü vess da gnir adattà il plan general d’avertüra sco part da la planisaziun locala. L’anteriura suprastanza cumünala vaiva in seguit decis in schner dal 2022 da propuoner al suveran da refüsar la revisiun parziala dal plan d’avertüra. Reponderà la decisiun In avrigl da quist on ha la nouva suprastanza cumünala trattà amo üna jada la tematica correspundenta. La nouva suprastanza ha eir laschà far üna nouva calculaziun da cuosts e tenor quella s’amuntan ils cuosts d’investiziun a be var 550 000 francs. La suprastanza actuala ha lura eir deliberà la revisiun parziala dal plan general d’avertüra (zona da mansteranza Pozzet) per mans da la radunanza cumünala. L’argumantaziun per quista decisiun da la suprastanza es finalmaing statta: cha’ls cuosts per fabrichar il provedimaint cun aua per stüder fö sun cun var 550 000 francs bainquant plü bass co quai chi d’eira fat quint; cha l’infrastructura saja per gronda part fingià avantman ed ch’uschea saja la zona svelt disponibla e cha la valur dal terrain cumünal gess a perder, schi nu gniss fatta la revisiun parziala dal plan general d’avertüra. Implü infuormescha la suprastanza cumünala illa missiva da votaziun, chi sajan avantman interessents pella zona da mansteranza Pozzet. Deliberà cun gronda majorità La radunanza cumünala dals 3 da lügl 2023 es gnüda orientada in merit. Las votantas ed ils votants preschaints han deliberà cun gronda majorità la revisiun parziala dal plan d’avertüra general (zona da mansteranza Pozzet) per mans da la cumünanza d’urna. La votumaziun a l’urna es als 24 da settember. La suprastanza cumünala racumonda a la cumünanza d’urna d’acceptar la revisiun parziala dal plan d’avertüra general Sent. La zona da mansteranza Pozzet in vicinanza da Sent.

50 giarsunas e giarsuns da l’eroport da Turich han fat lavuors da rumida e da mantegnimaint pels miniers illa Schmelzra – ma eir pella fracziun da S-charl. Els han lavurà gratuit ed han survgni allogi e damangiar. In Val S-charl sun gnüts explotats i’l 12 fin 17avel tschientiner minerals per guadagnar landeroura plom ed argient. Ons plü tard, dal 1998, es gnüda fundada la Società da miniers da S-charl. Quella ha sco böt da promouver l’interess per las minieras veglias aint in S-charl. Implü less la società eir perscrutar perdüttanzas dal temp da l’explotaziun e tillas documentar e mantgnair. Il lö ingio cha quai capita es impustüt il Museum Schmelzra, a l’entrada da la fracziun da S-charl. Per realisar las lavuors da mantegnimaint ha la Società da miniers adüna darcheu pudü profitar i’ls ons passats dal sustegn e da las lavurs da gruppas da giarsunas e giarsuns. L’eivna passada han giarsunas e giarsuns da l’eroport da Turich passantà divers dis per güdar als miniers pro lavuors da mantegnimaint, pro rumidas ed otras lavuors. 50 persunas han güdà 50 giuvenils han lavurà in S-charl sün divers plazzals, vi da lavurs cha’l president dals miniers, Peder Rauch, vaiva preparà e coordinà ouravant. «No eschan fich ingraziaivels pel agüd dals giuvenils chi han prestà buna lavur. Els han fat impustüt lavurs da mantegnimaint, per exaimpel fat liber üna via e deliberà quella da bos-cha e frus-chaglia chi d’eira per traviers obain chi han planivà la via cun üna gruppa da desch persunas. Ün’otra gruppa es statta aint in Tamangur dadoura ed ha deliberà quel lö da frus-chaglia e da dschembers pitschens ed han uschè rumi e mantgnü il pas-ch», ha dit Peder Rauch. Il rest da la gruppa es stat aint illa Schmelzra vi da diversas lavurs. Ün’incumbenza es statta da sbassar il fuond in ün local cun chavar oura a man e cun depositar la terra in üna foura aint in ün local grond chi d’eira inamöd d’implir aint. «Ün’otra gruppa ha fat ün bügl cha no vain coordinà cul cumün, tanter il lö da brassar ed il museum. L’aua ed il scul sun eir avantman. Pro’l terz post da lavur aint il museum esa stat da fixar las tablas d’infuormaziun dal museum per chi stettan bain in pè. Eir ils divers models da l’exposiziun sun gnüts pulits e miss in uorden.» Ils manaders dals giarsuns sun gnüts orientats ouravant in detagl davart las lavurs. Els han organisà e tut cun sai amo il rest dad üsaglias chi mancaivan, büschmainta e manetschas per far tuot las lavurs. Adüna darcheu agüd da giarsuns Ils giarsuns e las giarsunas da l’eroport Turich vaivan cun sai duos bus per glieud ed üsaglias ed han pernottà aint il ricover a Gurlaina/Scuol. Els han cuschinà svessa ed ils cuosts pel damangiar han surtut ils miniers. Remarchabel es eir chi han lavurà sainza indemnisaziun. Sco cha Peder Rauch ha dit sün dumonda, sun impustüt las mattas stattas fich lavuriusas ed activas. Da prümavaira vaivan ils miniers da S-charl gnü üna gruppa da var 20 giarsuns müraders da Winterthur dürant trais eivnas. Quels han sgürà ils mürs da la vart sura da la ruina vers S-charl – la vart suot vers Scuol sarà lura üna prosm’etappa. «Ils ons passats vaina adüna darcheu gnü agüd da giarsuns da la Part sura zürigaisa, da la scoula da giarsuns da Wetzikon, chi sun gnüts dürant duos eivnas ed han prestà üna lavur perdüraivla.» Il museum (davovart) cun üna part da las ruinas da la Schmelzra. Blera lavur cumüna per ün bun scopo. La gronda rumida intuorn il museum e las ruinas. Üna gruppa ha sbassà il fuond d’ün local a man. Ils giarsuns e las giarsunas sgüran ils mürs da la ruina.

In dumengia avantmezdi es disgrazchada ün’alpinista al Piz Linard sur Lavin. La duonna da 44 ons d’eira da viadi cun seis partenari vers il piz. La bunura d’eiran els partits da la Chamonna Linard. Cuort avant il piz, sül spi südost sün ün’otezza da 3300 m s.m., es la duonna lura però crodada var 200 meters illa profuondità, sco cha la Pulizia chantunala scriva in üna comunicaziun. Il salvamaint da la Rega ha be amo pudü chattar morta l‘alpinista. Seis partenari nun es gnü feri ed ha tschüf sustegn dal Care-Team Grischun. Insembel culla procura publica examinescha la Pulizia chantunala co cha quist accidaint mortal ha pudü capitar. (cdm/rtr/fmr) Il Piz Linard – ingio cha l’alpinista es disgrazchada in dumengia passada.

Sonda passada ha invidà la Società Anna Florin commembers ed interessats ad ün inscunter illa Fundaziun Nairs a Scuol. Il böt es stat da preschantar la società e da discuorrer davart las sfidas ed ils böts pel futur – ma eir da dar üna recumpensa a quellas e quels chi sustegnan la lavur da la società. La Società Anna Florin es ün movimaint politic chi ha per mera d’orientar ils abitants dals cumüns davart la problematica da far frunt al svilup sül marchà d’immobiglias e per amegldrar la qualità da vita i’ls cumüns. La società es gnüda fundada dal 2021 d’Engiadinais ed Engiadinaisas da la generaziun plü giuvna chi laivan s’ingaschar pella vita sociala i’ls cumüns da la regiun – per «cumüns vivs». A la suprastanza dad Anna Florin fan part actualmaing Flurina Badel da Ftan, Riet Fanzun da Tarasp e Jon Blanke da Ramosch. Cun divers inscunters ha la società provà da sensibilisar la glieud da s’ingaschar in üna o l’otra fuorma per ün futur perdüraivel dals cumüns. «L’inscunter da quista saira es pensà per dar inavo alch als commembers ed al public e na be per far occurrenzas e discuter davart la problematica», ha infuormà Riet Fanzun in sonda passada a Nairs in occasiun d’üna festa illa Fundaziun Nairs. Ed el ha dit in seis pled: «Quista saira laina star da cumpagnia, discuter ed orientar.» Tut plü serius Riet Fanzun ha manià a l’inscunter a Nairs ch’el haja l’impreschiun cha’ls problems immobigliars vegnan tuts plü serius intant: «Eu craj cha no vain ragiunt fingià bler cun noss inscunters ed impustüt eir cun l’Engiadin’Ota chi ha problems amo plü gronds co l’Engiadina Bassa. La rait es creschüda sur il chantun Grischun oura e no eschan gnüts invidats ad inscunters a Berna, voul dir pro’ls uffizis importants. Anna Florin ha uschè pudü render visibel e sensibilisar per la problematica. Nos böt final füss impustüt üna revisiun da las ledschas e quai plü svelt co pussibel – avant chi fa mal». La società ha sport in sonda pro sia festetta a Nairs üna grillada e dabaiver – e la saira es gnüda imbellida musicalmaing. Ledschas dan rumpatesta Pro las ledschas cha Riet Fanzun ha manzunà as tratta impustüt da duos ledschas chi sun daspö ün pêr ons in vigur, chi han conseguenzas radicalas ed han pisserà per müdamaints remarchabels i’l marchà d’immobiglias, impustüt in regiuns turisticas sco per exaimpel l’Engiadina. D’üna vart as tratta da la ledscha per limitar las seguondas abitaziuns. E da l’otra vart vaja per la ledscha da la planisaziun dal territori chi ha per mera da dar chüra a la cuntrada e da fabrichar plü spess, voul dir scha pussibel sün surfatschas da fabrica existentas. Quistas premissas pretendan soluziuns perdüraivlas ed i’s sto dumandar co proseguir cul svilup dals cumüns per mantgnair quels e per sgürar prümas abitaziuns. Güsta sün quel gener da spazi da viver – süllas prümas abitaziuns – es tenor la società Anna Florin però creschü il squitsch dürant ils ultims 10 ons. E perquai less ella sensibilisar abitantas ed abitants, ma eir possessurs e possessuras da seguondas abitaziuns, da s’ingaschar per üna qualità da vita perdüraivla ils cumüns da la regiun, o sco cha Anna Florin propaghescha: «Per cumüns vivs». L’inscunter dad Anna Florin ha gnü lö in sonda illa Fundaziun Nairs a Scuol. Riet Fanzun es ün dals trais suprastants da la Società Anna Florin. L’inscunter dad Anna Florin a Nairs es stat bain visità.Anna Florin L’inscunter dad Anna Florin a Nairs es stat bain visità.Anna Florin

Daspö duos ons lascha Regula Verdet-Fierz disegnar al sulai sün palperi e stoffa. Il resultat da quista lavur as poja verer a Guarda amo fin als 22 october. In dumengia ha gü lö la vernissascha. Sdruagliar la bunura dals razs da sulai chi van a spass sülla plüma es ün bun cumanzamaint dal di, es Regula Verdet-Fierz da l’avis. Il sulai disegna lingias e fuormas sülla stoffa. Art creada cun glüm natürala. Eir in si’exposiziun actuala lascha disegnar Regula Verdet-Fierz al sulai sün textilias. «Blue Sun – Sonnenzeichnungen auf Cyanotypie» es il titel da l’exposiziun. L’artista prepara üna surfatscha cun ün liquid chemic e tilla cuverna cun üna sort tenda cun aint fourinas. Ils razs da sulai aintran tras quistas fourinas ed il gir da sulai lascha inavo sülla stoffa o sül palperi seis stizis in fuorma da strichs in differenta intensità e largezza. Il resultat da quist process dependa da l’ora, da la dürada cha la surfatscha vain exposta al sulai ed eir da la casualità, sco cha Regula Verdet-Foerz ha declerà a la vernissascha a Guarda in dumengia davomezdi. Quella ha gnü lö sco gir tras cumün. Las ouvras sun nempe expostas in trais differents lös: i’l üert da l’hotel Meisser, i’l tablà da la chasa Torel ed illa carsuot da la chasa 70 illa quala l’artista abita. Lavurar culla natüra Sco altschiva lavada frais-chamaing pendan duos surtrattas da let tanter la bos-cha da l’üert da l’hotel Meisser. La culur blaua dà in ögl. Las fuormas da la part blaua in cumbinaziun cullas parts albas varieschan. «A mai plascha l’impissamaint cha’l cler s-chaffischa il s-chür», ha dit l’artista davant il public. Plü intensiv cha’l sulai splendura sülla surfatscha, plü s-chüras cha las lingias sun. Sül tet d’üna garascha a Guarda splaja oura l’artista las surtrattas, tillas cuverna cun tendas da differents materials, experimentescha cun fain e strom süllas surtrattas, cun sumbriva o culla quantità dal liquid chemic. «Pro bod tuot mias ouvras lavur eu culla natüra, saja quai cun braïna, cun plövgia o sulai», ha quintà Regula Verdet-Fierz. L’impuls da lavurar cul sulai e culla tecnica da cyanotypia ha survgni l’artista tras ün cudesch cha sia figlia Runa tillla ha regalà. Üna cumbinaziun fich interessanta In seis pled d'avertüra ha declerà Stefanie Proksch-Weilguni, istoricra d'art e collavuratura scientifica pro la Fundaziun Nairs, d’ingionder cha la tecnica da cyanotipia deriva. I’s tratta in fuond d’ün proceder da fotografia. La tecnica es gnüda inventada la mità dal 19avel tschientiner e gniva dovrada impustüt per plans illa architectura e per fotograms illa scienza natürala. I gniva lavurà directamaing culla irradiaziun. Il term «Blaupause» as cugnuoscha amo hoz. In tudais-ch as nomna la cyanotypia eir «Eisenblaudruck» pervi da la culur blaua chi resulta da la reacziun chemica cul fier. «La cumbinaziun da la tecnica da fotografia sün textilias es fich interessanta», ha manià Stefanie Proksch-Weilguni. Cun sustegn da l’uffizi da cultura Regula Verdet-Fierz nun ha invezza ün interess scientific o fotografic. Ella lavura fingià daspö blers ons cun textilias e’l process chemic tilla serva per s-chaffir art. I’l tablà da la chasa Torel sun expostas plüssas surtrattas chi sun nadas dürant differents mais e chi muossan sco installaziun cumplessiva bain che differents cha’ls disegns dal sulai pon verer oura tuot tenor l’ora. Ultra da quai as poja verer ün cuort film documentar sur dal process da lavur cha l’artist Jérémie Sarbach ha realisà. Illa carsuot da la chasa 70 sun expostas las ouvras da Regula Verdet-Fierz ch'ella ha s-chaffi sün palperi. Il proget «Blue Sun» es gnü sustgnü da la Promoziun da la cultura dal Grischun. L’exposiziun es averta fin als 22 october. Visitas tenor cunvegna: verdet-fierz@gmx.ch obain 081 862 24 22. Uteriuras infuormaziuns:www.regula.verdet.ch Regula Verdet-Fierz cuort e bön Regula Verdet-Fierz (1952) deriva da Stäfa, ha absolt la Kunstgewerbeschule Zürich e viva daspö il 1989 in Engiadina. Seis interess principal sun texturas e structuras in connex cun natüra, clima e glüm e lur transfuormaziun. I’l decuors dals ultims ons ha’la lavurà cun aua, cun braïna, cun plantas e sulai. Ella disch da sai svess: «Experimentar es meis chomp da motivaziun.» Regula Verdet-Fierz ha realisà fingià diversas exposiziuns. Ella viva a Guarda. (fh) L’artista Regula Verdet sper üna da sias ouvras. Ün’ouvra plazzada particularmaing. Ouvras da Regula Verdet in tablà. Las ouvras da Regula Verdet naschan cun agüd dal sulai.

La Tessanda in Val Müstair voul bandunar la fracziun da Sta. Maria – ed ir cun seis talers e sias tessunzas a Valchava. Là voul l’instituziun da tradiziun realisar per seis 100avel anniversari ün nouv stabilimaint – insembel cun l’architect da renom mundial Peter Zumthor. «Uossa eschan nus üna jada entrats aint il tren, ma uossa til stuvaina metter in movimaint!» – Cun quists pleds commentescha Maya Repele, la mainagestiun da la Tessanda Val Müstair, sia comunicaziun als meds da massa da quist lündeschdi saira. In quella comunicaziun ha la Tessanda dat cuntschaint – tanter oter cun referimaint plü in detagl sün sia homepage – ch’ella voul fabrichar a Valchava ün nouv edifizi cun lavuratoris, deposits e butia. Uschè cha l’instituziun banduness per dal bun la fracziun da Sta. Maria, ingio ch’ella es statta da chasa daspö sia fundaziun l’on 1928. Fingià be quista müdada da Sta. Maria a Valchava füss ün pass istoric per l’affar da tradiziun. Special es uossa eir amo cha la Tessanda less realisar seis proget d’ün nouv edifizi insembel cun l’architect da renom mundial Peter Zumthor da Haldenstein. Fingià cumprà il terrain A prüma vista paran quistas ideas sco ün skerz dals prüms avrigl. Ma l’idea da la müdada es daplü co be üna fantastaria da Maya Repele. Per l’üna ha il cussagl da fundaziun da l’instituziun fingià dat il consentimaint per instradar tuot ils pass da proget. Ed ultra da quai ha la Tessanda eir güsta acquistà il terrain da fabrica, voul dir las trais parcellas chi sun necessarias pel nouv edifizi. Quist lündeschdi sun gnüdas suottascrittas las fuormalitats notarialas. Il terrain da fabrica as rechatta tanter il sviamaint (Via Val Müstair) ed il minz da la fracziun da Valchava. «Il lö es tenor nus ideal, tant per la producziun sco eir per la vendita. La Tessanda sarà bain visibla ed eir integrada i’l cumün. Ils autos da posta ferman güsta in vicinanza – e be daspera as rechattan üna butia ed ün hotel cun ustaria.» Ma amo plü important es tenor la mainagestiun ün oter aspet: «Eu sun persvasa cha cun quist lö e cun quist nouv stabilimaint guadogna la Tessanda recugnuschentscha e stima per ün artischanadi e manster da duonnas chi nun es forsa adüna stat aint il sulai.» Quista stà es il manster da la tessonda perfin gnü integrà illa glista svizra da las «tradiziuns vivüdas». Far nouv impè da renovar Maya Repele s’es consciainta cha la müdada davent da Sta. Maria es üna cesura ill’istorgia da la Tessanda. Daspö sia fundaziun – l’on 1928 – ha l’instituziun adüna gnü seis talers a Sta. Maria. Daspö l’on 1958 as rechattan ils lavuratoris immez cumün, in ün grond chasamaint vegl. Intant lavuran qua 17 duonnas sün divers plans vi da 27 differents talers. Sül plan terrain es üna pitschna butia. Id es dimena stret. Maya Repele: «Nus vain laschà examinar dad architects che pussibiltats chi dess per megldrar tuot la situaziun – perquai cha’l tet cula e nus vain eir uschigliö difficultats cull’ümidità. E quellas examinaziuns sun gnüdas a la conclusiun chi dovress üna sanaziun da manü.» Üna tala renovaziun nu vess be cuostü bler, ella vess eir interruot dürant plüs mais la lavur da las tessunzas. «Ed a la fin füssan nus amo adüna aint il listess chasamaint, simplamaing forsa cun ün plan daplü e cun ün ascensur. Quai nu vess portà bler.» Eir otras opziuns – sco p.ex. d’ütilisar la chasa da scoula da Sta. Maria chi gnarà bainbod vöda – nu s’haja examinà plü da manü, perquai cha’l chasamaint es concepi sco scoula e na sco lavuratori. E perquai es gnüda sün maisa l’idea da fabrichar alch nouv. Causa chi nu s’ha chattà terrain da fabrica adattà a Sta. Maria, s’haja guardà vers Valchava e chattà il giavüschà culla cumbinaziun da las trais parcellas cumpradas uossa. Implü renda Maya Repele eir attent cha la dumonda dal sviamaint da Sta. Maria haja dat ün impuls implü per ir a Valchava: «Schi dà quist sviamaint ün bel di, lura nu passarà simplamaing plü tanta glieud sper la Tessanda via, nus ris-chessan lura da perder visibilità e cliantella. A Valchava, güsta dasper la via chantunala, saran nus in quel reguard in ün meglder lö.» Visibilità e stima Cha güsta l’architect da renom Peter Zumthor as declera pront da realisar insembel cun la Tessanda Val Müstair quist proget, es üna surpraisa. Ma Zumthor as lascha citar illa comunicaziun culs pleds: «La visita illa Tessanda a Sta. Maria m’ha impreschiunà. Da pudair guardar a las tessunzas dürant lur lavur sur las spadlas, quai es stat ün’experienza speciala. Gugent realisess e fabrichess eu insembel cun ellas ün edifizi – in ün tschert sen üna chasa da duonnas.» – E per Maya Repele esa üna guadogn enorm dad avair a Peter Zumthor aint in seis tren: «Sainza dubi, quai pudess güdar a render stima a nossa lavur ed a l’instituziun.» Ma apunta, la Tessanda es pür entrada aint il «tren» vers Valchava. Per Maya Repele chi gniss insè pensiunada quist on, spetta ün lung viadi. Ella cuntinuarà cul proget tant sco mainagestiun ed eir sco presidenta dal cussagl da fundaziun. Quel gremi stuvarà elavurar ün concept per ir in tschercha da raps, instradar la vendita da la chasa e las parcellas a Sta. Maria – e lura vaja vi dals prüms sclerimaints per ün futur edifizi a Valchava. «Sco dit, uossa mettaina in movimaint tuot», disch Maya Repele. Inagurar al giubileum da 100 ons E quant cuostarà il proget? – La mainagestiun nu voul dir ün import concret, impustüt perquai cha tuot ils sclerimaints stopchan amo gnir fats, chi detta amo massa bleras dumondas, ed ün proget da fabrica concret nun es amo sün maisa. Ma la mainagestiun es persvasa chi nu sarà ün import da duos cifras da milliuns («zweistellig»). Tenor la comunicaziun less la Tessanda finanziar «üna buna part» dal nouv proget culla vendita da las immobiglias a Sta. Maria. Il nouv edifizi – our da la «cuschina» da Peter Zumthor – vess, scha tuot va sco giavüschà, da gnir inaugurà l’on 2028. Quai füssan precis 100 ons davo cha la Tessanda es gnüda fundada in Val Müstair. Ils affars giran pel mumaint bain pro l’affar da tradiziun, o in mincha cas meglder co eir fingià. Ma la mainagestiun s’es consciainta: «L’artischanadi da la Tessanda es üna nischa, però üna nischa chi vain predschada adüna daplü. Ün nouv lö da lavur e da vendita dess nouvas perspectivas per nouvas offertas, eir sco lö d’inscunter e da cuors.» A Valchava vain tessü ün «Zumthor» Bod 100 ons ha l’affar da tradiziun da la Tessanda Val Müstair gnü seis sez a Sta. Maria. Uossa voul ella fabrichar ün nouv lavuratori cun butia a Valchava – insembel cun l’architect da renom Peter Zumthor. David Truttmann/FMR Id es üna surpraisa, quai cha la Tessanda Val Müstair ha «tessü» tuot adascus dürant ils ultims mais. Ma quist’eivna es l’instituziun da tradiziun gnüd’oura cul marmuogn: La Tessanda voul fabrichar immez Valchava ün nouv edifizi cun lavuratoris e butia. Il terrain da fabrica pel proget ha ella fingià acquistà. Ed ella s’ha eir fingià missa in colliaziun cun Peter Zumthor, l’architect da renom da Haldenstein, chi s’ha declerà pront da realisar insembel culla tessunzas quist nouv stabilimaint. La mainagestiun da la Tessanda, Maya Repele, e sia squadra lessan cun quist nouv «dachasa» guadagnar visibiltà ed arcugnuschentscha pel vegl artischanadi da la tessonda: «Ün nouv lö da lavur e da vendita dess nouvas perspectivas per nouvas offertas.» Cha la Tessanda ha insomma cumanzà a ponderar vi d’ün nouv stabilimaint ha da chefar cun sias localitats actualas. Las 17 tessunzas lavuran daspö l’on 1958 in üna chasa veglia immez Sta. Maria, la quala vess nair dabsögn d’üna sanaziun a l’ingronda. Quella sanaziun nu vess però portà a la Tessanda las perspectivas giavüschadas – e perquai es nada l’idea d’ir a Valchava, sün trais parcellas amo verdas dasper il sviamaint. Il terrain per il nouv edifizi da la Tessanda es situà tanter il sviamaint ed il minz da Valchava. Il lö per la nouva Tessanda as rechatta a schnestra dasper il sviamaint. La Tessanda Val Müstair es daspö l'on 1958 dachasa in quist edifzi sper la via maistra a Sta.Maria. Uossa less la Tessanda bandunar Sta.Maria in direcziun Valchava. La Tessanda Val Müstair es daspö l'on 1958 dachasa in quist edifzi sper la via maistra a Sta.Maria. Uossa less la Tessanda bandunar Sta.Maria in direcziun Valchava. Il lö per la nouva Tessanda as rechatta a dretta dasper il sviamaint. Maya Repele maina daspö il 2017 la Tessanda Val Müstair e tilla ha pudü salvar cun ün grond ingaschamaint. Id es stret per talers e tessunzas da la Tessanda Val Müstair a Sta.Maria – il chasamaint dovress üna sanaziun.

Las votantas ed ils votants da Scuol han il pled in chapitel a reguard il proget per ün grond implant fotovoltaic i’ls contuorns da Sur Bos-cha. Cun ün cler SCHI as muossa fiduzcha invers la suprastanza nouva ed as pussibiltescha da cuntinuar a sclerir ils detagls. Il cumün da Scuol voul profitar insembel cul cumün da vaschins Scuol, l’Energia Engiadina e las Ouvras Electricas d’Engiadina SA da la strategia d’energia federala, l’uschedit «Solar Express», chi pussibiltescha la realisaziun d’implants solars otalpins cun sustegns finanzials da fin 60 % dals cuosts d’investiziun. Perquai dess gnir realisà ün grond implant fotovoltaic a Sur Bos-cha i’l territori da skis Motta Naluns. Cun quist proget dess gnir realisà sün üna surfatscha maximala da 77 hectaras ün implant fotovoltaic chi prodüa energia solara per var 20 000 chasadas. Ils iniziants fan quint cun investiziuns da 100 milliuns francs. La radunanza da la cumünanza da vaschins ha acconsenti al contrat da dret da fabrica in gövgia passada cun 70 cunter 25 vuschs. In dumengia chi vain decidan las votantas ed ils votants da Scuol a l’urna a reguard la tematica. Pro ün SCHI das-chan ils iniziants ed ils partenaris da la società Scuol Solar cuntinuar cun sclerir ils detagls e preparar la dumonda da fabrica correspundenta. Natüralmaing daja argumaints per e cunter quist proget. Dess quel propcha esser uschè grond? Es l’indemnisaziun per exaimpel our dal fit da dret da fabrica minimal adequat? Dess il cumün as partecipar sco acziunari a la società ScuolSolar? Ed as vöglia insomma laschar metter suot squitsch da temp da quist express solar? Bleras dumondas stuvaran pür gnir scleridas dürant il process. Eir il perimeter dal proget starà gnir adattà cur cha’l rapport davart l’examinaziun ecologica es avantman. Ils respunsabels han fat fingià üna gronda e seriusa lavur, blers detagls stuvaran pür amo gnir sclerits. Puchà, cha la vardà vain tutta pro l’opposiziun main seriusa. Ils critikers tiran a nüz be las cifras chi tils van per staila. Las emoziuns paran dad esser il pan da las discussiuns illas medias socialas. Ma da congualar uossa cullas activitats da la Lia Naira cunter las ouvras electricas in Engiadina e da giavüschar uossa da las Engiadinaisas da tour ün exaimpel da las duonnas chi vaivan demonstrà aint pels ons 1950 giò la Bassa, sun ils puncts culminants da la battosta democratica. Quistas acziuns illas medias socialas sun absurdas. Cha’ls antenats hajan regalà e cun quai eir donnagià l’En ed il Spöl e cha uossa segua ün’ulteriura gronda part da la natüra... Para cha’ls adversaris hajan invlidà cha bler’infrastructura turistica per giasts ed indigens es gnüda finanziada culs raps dals fits d’aua e cha quistas investiziuns han eir pisserà per bleras plazzas da lavur. Bain ridicul da crajer uossa cha’ls giasts nu gnian plü in vacanzas, schi vain prodüt in avegnir energia solara in Engiadina Bassa per 20 000 chasadas. Ed eir schi vain adüna darcheu lodà il grond ingaschamaint cultural in Engiadina Bassa, esa da savair cha eir quel vain finanzià per gronda part our dal fondo dals «tschinch pertschient» dals fits d’aua dals cumüns concessiunaris. Perquai esa ün pa ipocrit da predgiar aua e baiver vin. Avant ün on es gnüda eletta üna nouva suprastanza cumünala a Scuol e blers s’han giavüschats ün ingaschamaint innovativ e bunas ideas per l’avegnir. Schi muossain tantüna eir in quista situaziun cha nus vain fiduzcha illa nouva suprastanza e cha nus sustgnain lur ingaschamaint tanter oter eir illa strategia d’energia. Las vaschinas ed ils vaschins da Scuol han fat in gövgia passada il prüm pass. Las votantas ed ils votants da Scuol pon la fin d’eivna seguir quista strategia e metter duos jadas ün cler SCHI ill’urna per cha’ls respunsabels possan seguir culs sclerimaints in detagl. Nicolo Bass da Scuol es redactur e substitut dal schefredactur pro la Posta Ladina/Engadiner Post. Quist editorial es eir stat publichà illa Posta Ladina dals 20 da settember 2023.

In gövgia, ils 23 da settember a las 20.30 preschainta Linard Bardill in Chasa Jaura a Valchava seis nouv cudesch da poesias «Terra pels peis – Den Füssen ein Grund». In quistas poesias giouva el, sco cha la Chasa Editura Rumantscha scriva, cun tuot ils elemaints; la terra, l’ajer, la natüra, il temp ed il spazi: «L’autur ans lascha ralentar e drizza seis sguard sün l’essenzial. E perquai cha Linard Bardill es adüna eir ün grond narratur e chantautur, raquinta sia lingua istorgias, s-chaffischa purtrets ed es ludica e familiara.» Per l’accumpagnamaint musical procurarà Linard Bardill svessa. La sairada vain moderada dad Anita Capaul. (cdm/fmr) Prelecziun cun musica, rumantsch e tudais-ch: Chasa Jaura, Valchava, gövgia, ils 23 da settember 2023 a las 20.30. Entrada libra cun maisa da cudeschs ed aperitiv.

La guerra cunter l’Ucraina ha muossà in ün möd fich evidaint, quant dependent cha nos muond es da l’energia, impustüt da l’energia importada da ­l’ester. Üna s-charsdà da carburants, in prüma lingia d’öli da s-chodar, e d’electricità es ün problem chi metta in privel nossa vita quotidiana e noss’economia. Ils scenaris da la politica, ouravant tuot da la politica a dretta, han skizzà üna Svizra chi crouda inavo – economicamaing – i’l temp d’immez. E per evitar quai sun gnüdas sviluppadas ideas da metter p.ex. suot aua mincha val pussibla, eir sch’ella füss degna da gnir mantgnüda our dal punct da vista da la biodiversità, e da cuernar mincha muntogna cun panels solars – sco previs tanter oter i’l Vallais ed a Scuol. Che ideas stranas. Cler, nos consüm d’energia pretenda adüna nouvas funtanas: velos, autos e trottinets elec­trics, implants climatics cunter la chalur e s-chodamaints electrics cunter il fraid, tuot quai douvra energia electrica. Ma: Perche ruinar nossas bellas muntognas cun panels solars? La resposta es in meis ögls relativamaing simpla: Schi’s mettess cun quels raps – i vegn discurrü da 20 milliuns francs – sün mincha tet da Scuol panels solars, profitessan blers da la producziun d’electricità. Sch’ün parc solar à la Scuol da 77 hectaras gniss fabrichà, profitessan be pacs, in prüma lingia las impraisas electricas, voul dir firmas privatas e lur acziunaris. Quant ferm cha quistas impraisas electricas han in man il marchà, han muossa ils predschs da l’electricità chi sun gnüts dozats – i’s pudess bod dir – a bainplaschair, adüna culla ­s-chüsa da contrats da cumpra internaziunals. La crisa nun es pel mumaint plü uschè acuta, ma ils predschs nu s’han sbassats per nüglia. Panels solars sün mincha chasa in Grischun garantissan üna tscherta independenza, füssan però cleramaing üna concurrenza per las impraisa electricas. A Berna s’haja muossà cha noss politikers nu vö­glian quai. Il Cussagl dals chantuns ha sbüttà la proposta da prescriver a quels chi fabrichan nouv da metter sün lur tet panels solars. Perche? Pervi dals cuosts supplementars? Supplementars sun quels be, schi’s planisescha sainza panels solars. Cas cuntrari fan els part da la summa totala – e generessan dafatta subvenziuns. La dumonda da l’hom simpel da la via es vieplü quella: Fan quels a Berna politica a favur da tuots o be da pacs? Metta üna Svizra ün zich plü verda propi in malura noss’economia ed es cun quai üna ferm’imnatscha pella populaziun? E che es plü bel: Ün Grischun cun panels solars sün mincha tet chi’d es adattà – o interas costas suogliadas da panels solars? Natüralmaing stuvessa dar üna vasta discussiun, co cha l’electricità da quels panels stuvess gnir indemnisada e chi chi dess profitar: in prüma lingia ils possessurs dals tets, ma sgüra eir il cumün sco tal per evitar nosch sang da quels chi nun han tets favuraivels. Il guadogn generà cun quella electricità pudess gnir divis tras il numer d’abitantas e d’abitants da Scuol, uschè cha minchüna e minchün profitess. Qua dessa sgüra buns models sviluppads da testas finas ecologicas. Ma apunta, perder perdessan las societats chi han in man in Svizra plü u main tuot la producziun d’electricità. Quellas nu pudessan plü construir lur parcs d’energia solara süllas muntognas e nu pudessan plü far üna tala faira culs predschs sco ch’ellas han fat, profitond da la crisa d’energia. La visiun cha no in Grischun pudessan bainbod ir in muntogna cun nos velo electric o ir in vacanzas cun nos auto electric sainza avair üna noscha conscienzcha, grazcha a quellas costas blauas in muntogna chi prodüan electricità, es fascinanta, ma am fa a listess mumaint eir temma. Chi vegn lura amo pro no a giodair la natüra? – Ingün, perche chi nu dà plü ingüna natüra da giodair. Tuot es blau, ma na quel blau cun­tschaint dal tschêl dals purtrets da Segantini, mabain ün blau Made in China. Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Dals 25 als 28 da settember esa festa da Stradivari in Engiadina Bassa. Dürant quatter dis han lö quatter concerts a Sent, Ardez, Scuol e Tarasp. Il punct culminant saran las quatter stagiuns da Vivaldi in marcurdi illa baselgia da Scuol. Eir quist on ha lö la festa da Stradivari in Engiadina Bassa. Dals 25 fin als 28 da settember spordscha il Quartet Stradivari insembel cun otras musicantas e musicants ün giodimaint musical da buna qualità illas müraglias istoricas intuorn Scuol. Ils organisatuors impromettan ün evenimaint musical per tuot ils sens, il program es multifari: In lündeschdi, ils 25 da settember preschainta il Quartet Stradivari ün concert cun quartets per instrumaints a corda da Mozart. Il concert in mardi, ils 26 da settember illa baselgia ad Ardez es dedichà a Dvorak. Il punct culminant sarà quist on il concert cullas quatter stagiuns da Vivaldi cun ün orchester da strichaders e cembalo, in marcurdi, ils 27 da settember, illa baselgia da Scuol. La finischun da la festa da Stradivari es in gövgia, ils 28 da settember cun ün concert da melodias da tango per violina e violoncello i’l Chastè da Tarasp. Per quist concert nu daja plü ingünas plazzas libras. Colliar il cling da la gïa culla natüra Il solist pro las quatter stagiuns da Vivaldi es Xiaoming Wang. Per el es mincha stagiun da Vivaldi extraordinaria ed el ama l’ouvra da cumposiziun. El es adüna darcheu fascinà dal renom da la musica da Vivaldi. «Minchün es bun da s’identifichar cullas quatter stagiuns e minchün collia emoziuns, sentimaints ed istorgias cullas stagiuns. Cullas melodias dad Antonio Vivaldi vegnan quistas algordanzas rinforzadas e minchün as sainta bain», quinta il solist. El persunalmaing ama la stagiun da prümavaira: «La prümavaira maina nouv’energia, la natüra svaglia, l’ajer es frais-ch e las fluors creschan e preschaintan lur culuors.» Cun quistas emoziuns prouva el eir da far musica. Uschè prouva’l da colliar il cling da la gïa cun l’imaginaziun da la natüra. Eir üna festa culinarica La festa da Stradivari nu metta be pais sülla musica, dimpersè promouva eir il contact culs audituors preschaints. Uschè daja davo mincha concert ün aperitiv pels giasts e musicants. E chi chi voul s’approfundir i’ls discuors, ha la pussibiltà da tour part al program culinaric insembel cullas musicantas ed ils musicants. Program: lündeschdi, 25 da settember, 17.00, concert baselgia Sent; mardi, 26 da settember, 17.00, concert baselgia Ardez; marcurdi, 27 da settember, 17.00, concert baselgia Scuol; gövgia, 28 da settember, 17.00, concert Chastè da Tarasp. Daplü infuormaziuns sün www.stradivarifest.com. Xiaoming Wang es il solist culla gïa da l’orchester chi preschainta las quatter stagiuns da Vivaldi illa baselgia da Scuol.

La populaziun da Scuol ha dit cun 52 % duos jadas s-chars da SCHI al proget fotovoltaic Scuol Solar. Illa votaziun a l’urna ha il suveran uschè dat in dumengia l’acconsentimaint pel proget sco tal sco eir dat liber il terrain. Uossa pon las lavuors da planisa-ziun e da sclerimaint gnir cuntinuadas per lura preparar la dumonda da fabrica. Ils respunsabels fan quint d’inoltrar la dumonda da fabrica in october 2023. Davo üna radunanza cumünala la fin d’avuost 2023 – ingio cha’l suveran da Scuol ha predeliberà cun gronda majorità la dumonda per realisar l’implant Scuol Solar – paraiva quist proget fingià quasi per decis. Ma illas eivnas chi sun seguidas, s’han fat valair adüna daplüs vuschs criticas e negativas invers l’implant fotovoltaic a l’ur dal territori da skis Motta Naluns. La discussiun s’ha eir spostada illas raits socialas ed es dvantada emoziunala. Diversas chartas da lectuors cunter il proget – sco eir üna retschertscha sün via dad RTR l’eivna passada al lö – han amo üna jada rendü plü difficil a valütar il maniamaint da la populaziun da Scuol per quist «monster solar» sur Scuol. Uschè almain til nomnan ils adversaris. L’implant solar es previs sün üna surfatscha da 77 hectaras e pudess prodüer ün bel di electricited per var 20 000 chasadas. Spettar cun brama In mincha cas d’eira la situaziun a la fin plain tensiun e perquai es il resultat gnü aspettà cun brama. In dumengia bunura a las 11.00 d’eira quel lura sün maisa, ma cun 52 % SCHI – i’s trattaiva da duos votaziuns, üna pel proget sco tal ed üna per metter a disposiziun il terrain – nu d’eira il sustegn plü uschè grond sco pro la deliberaziun in radunanza cumünala avant bundant ün mais. Pels respunsabels da Scuol Solar voul quai dir ch’els pon bainschi cuntinuar a planisar, ma chi varan da resguardar eir ils puncts critichats per survgnir lura ils ulteriurs acconsentimaints. Sper las duos votaziuns a reguard Scuol solar – cha’l suveran ha tuottas duos voutas acceptà cun 52 % SCHI – ha la populaziun eir decis davart duos ulteriuras dumondas (guarda box). Prossems pass cun premura «Id es bun per Scuol da pudair lavurar inavant vi da quist proget e cha quista porta nun es gnüda serrada in dumengia. Uossa vaina la legitimaziun democratica da tuot las instanzas politicas e dal cumün da vaschins per far ulterius sclarimaints», ha Aita Zanetti, capo cumünala da Scuol, dit in dumengia a mezdi invers la FMR. Davo la publicaziun dal resultat s’ha ella muossada schligerida, ma a reguard il resultat da s-chars da 52 % SCHI hajan ils responsabels tenor ella d’instradar eir ils prossems pass culla premura necessaria. Quai eir per resguardar las temmas dals 48 % chi han vuschà NA – e per elavurar ün proget final chi vain portà da la populaziun. «I va be a realisar alch da cumünanza in resguardond tuot ils aspets», disch Aita Zanetti. Quist SCHI valütescha la capo cumünala eir sco üna cuntribuziun da Scuol per provar a cuvernar la foura d’inviern i’l sectur d’energia in Svizra. Uossa ha il Cumün da Scuol in collavuraziun culs partenaris ed experts da far divers sclerimaints a reguard la tecnica, la rentabilità, l’ecologia ed ils aspets economics in connex cul implant previs. Ulteriurs consentimaints Sper il Cumün da Scuol e la Electro Engiadina sun las ouvras electricas Engiadina (OEE) il terz partenari da Scuol Solar chi’s partecipescha al proget da 100 milliuns francs. «Il plaschair es natüralmaing eir da nossa vart grond cha la majorità da la populaziun da Scuol ans sustegna per cuntinuar cun quist proget, eir scha la partecipaziun nun es statta tant ota cun 42 %», disch Giacum Krüger, il mainagestiun da las OEE. Tenor el dess la dumonda da fabrica gnir inoltrada in october e parallelamaing – dalunga cha Scuol Solar ha il permiss da fabrica – esa da sclerir quant sustegn finanzial cha’l proget survain i’l rom dal «Express solar» da la Confederaziun. Davo han tuot ils trais partenaris da decider a man da la rentabilità, scha’s Scuol Solar dvainta realtà. Quai voul dir cha las OEE douvran darcheu ün acconsentimaint dals acziunaris e cha’l Cumün da Scuol douvra da nouv ün SCHI pel proget final davart dal suveran. «Protest dal pövel» Per Not Carl, chi s’ha ingaschà illas raits socialas ed in chartas da lectur cunter il proget e chi critichescha la grondezza da l’implant, nun es il resultat in sai üna surpraisa. In üna pusiziun in scrit invers la FMR ha el però accentuà cha las 48 % da las vuschs NA sajan percunter üna surpraisa: «Quai demuossa cha blera glieud es da princip cunter ün simil implant e per oters, sco per mai, es l’implant simplamaing massa grond. Oters sun sgüra eir da l’avis cha’l Cumün da Scuol nu dess ir aint ris-chs.» El agiundscha chi saja bain pussibel cha la tecnologia as sviluppa e cha in pacs ons as possa prodüer forza electrica plü bunmarchà a Scuol. Not Carl suppuona cha bleras da las 664 vusch NA sajan eir üna protesta dal pövel cunter l’augmaint da predsch da forza, intant cha las OEE fetschan guadogns da milliards, ed el fa valair cha quist svilup sül marchà d’energia pudess eir avair gnü ün'influenzan sül resultat. El es però persvas cha’l Cumün da Scuol, vaschinal e politic, resguardan quist resultat ourdvart stret e redimensiuneschan il proget da bod ün milliun meters quadrats. «Be dit da SCHI» Sper las duos votaziuns a reguard il proget fotovoltaic Scuol Solar, ha la populaziun da Scuol eir decis davart duos ulteriuras dumondas in dumengia passada. Uschè ha il suveran da Scuol eir acceptà cun 67 % vuschs SCHI la ledscha da taxas per la ledscha da fabrica – sco eir la revisiun parziala dal plan d’avertüra a reguard la zona da mansteranza Pozzet a Sent cun 79 % SCHI. La partecipaziun a la votumaziun a Scuol es statta pro 42 %. (fmr/cam) Il Cumün da Scuol ha cun duos voutas SCHI acconsenti il proget Scuol Solar e metta eir a disposiziun il terrain. La porta solara resta averta La populaziun da Scuol ha dit quista dumengia duos jadas SCHI al proget Scuol Solar – üna jada pel proget sco tal e lura mettarà uossa il cumün eir a disposiziun il terrain. Ma cun 52 % nun es il resultat propi «cler sco’l sulai», perquai varan iniziants ed auto­ritats da sviluppar e lura forsa da realisar quist grond proget fotovoltaic cun precauziun. Martin Camichel/FMR Adonta cha la populaziun da Scuol vaiva deliberà il proget fotovoltaic Scuol Solar la fin ­d’avuost 2023 cun gronda majorità per mans da l’urna, haja in seguit dat üna viva discussiun, illas raits socialas ed illas gazettas, a favur o a disfavur dal proget. Uschè es gnü adüna plü difficil da far üna prognosa in vista a la votaziun da quista dumengia. A la fin haja eir dat ün resultat s-chars cun be güsta 52 % da las vuschs a favur dal proget – quai chi’d es üna surpraisa. Legitimaziun democratica E tuottüna es la capo cumünala, Aita Zanetti, statta satisfatta in dumengia dal resultat: «Id es bun per Scuol da pudair lavurar inavant uossa vi da quist proget e cha quista porta nun es gnüda serrada. Uossa vaina la legitimaziun democratica da las instanzas politicas e dal cumün da vaschins per far ulterius sclarimaints.» Davo la publicaziun dal resultat es ella statta schligerida. Ma sün basa dal resultat s-chars han tenor ella ils respunsabels dal proget d’instradar ils prossems pass cun gronda premura. La dumonda da fabrica dess gnir inoltrada in october ed a listess mumaint – apaina cha ­Scuol Solar ha il permiss da fabrica – esa da sclerir quant sustegn finanzial cha’l proget survain our dal pot dal «Express solar» da la Confederaziun. Davo han ils partenaris da Scuol Solar da decider a man da la rentabilità, scha quel dvainta ­realtà. I dovrarà lura da vart dal Cumün da ­Scuol ün prossem acconsentimaint dal suveran pel proget final. Uschè cha las discussiuns e debattas pudessan cuntinuar.

In Engiadina Bassa sun gnüts annunziats la gövgia saira sco sparits duos chatschaders. Tuots duos sun gnüts chattats morts in lur territori da chatscha, quai però independentamaing ün da l’oter. Insembel cun la procura publica sclarescha la Pulizia chantunala grischuna las circunstanzas da quists mortoris. Tenor üna comunicaziun da la Pulizia chantunala nun es ün chatschader da 74 ons plü tuornà in gövgia passada da la ­chatscha sco arrandschà. Cur cha’ls confamigliars nu til han plü ragiunt, han els alarmà la pulizia e tscherchà ad el. L’hom spari es gnü chattà mort vers las 22.00 illa Val Sampuoir ad Ardez. Acziun da tschercha sur ils cunfins Il seguond chatschader es spari a Sent. Seis camerads da chatscha han contactà la pulizia davo ch’el nun es plü tuornà. La Pulizia chantunala grischuna ha sün quai instradà üna grond’acziun da tschercha. Trais teams da salvamaint alpin cun dus chans han tschechà l’hom da 58 ons illa Val d’Uina ed illa Val Rojen in ­Italia. Venderdi la daman es la persuna sparida gnüda chattada morta i’l territori da La Stüra sün ün’otezza da var 2600 meters sur mar. (rtr/fmr) ll territori La Stüra a Sent, sün ün’otezza da var 2600 meters sur mar, es gnü chattà ün dals duos chatschaders morts.

In venderdi passà s’haja pudü dudir illa Baselgia San Niclà a Strada ün concert cul Duo Claudia Augusta dal Vnuost. Id es stat ün viadi tras la musica classica, cun ouvras per cello e clavazin, ün viadi da Johann Sebastian Bach fin Arvo Pärt. In venderdi passà s’han preschantats illa Baselgia San Niclà ils musicists Pasquale Bonfitto (e-piano) e Matteo Bodini (cello) sco duo Claudia Augusta cun ün program da musica classica e romantica, cun ouvras da Johann Sebastian Bach fin pro’l cumponist contemporan da l’Estonia Arvo Pärt. La baselgina a San Niclà spordscha üna fich bun’accustica ed es adattada per concerts da tuot gener, ma eir per oters arrandschamaints culturals (guarda boxa). Ils duos musicists Bonfitto e Bodini han tuots duos stübgià musica e sun fich activs in diversas spartas musicalas ed han pudü tour incunter diversas distincziuns. Pasquale Bonfitto ha eir manà e diret il Cor Rudè da chant i’ls ons 2016-2022. Concert classic romantic Davo il salüd ed üna introducziun dal president da la società Center cultural Baselgia San Niclà, Jachen Erni, han ils duos musicists preschantà ün program cun ouvras classicas da cumponists renomnats. Sco introducziun ha Matteo Bodini sunà sulet cul cello ün prelude da Johann Sebastian Bach, ed el ha manà clings magics illa baselgina. Il seguond toc, eir da Bach, cun cello ed accumpognamaint da continuo, chi algorda al cling d’ün spinet, ha manà audituras ed audituors i’l temp da 1685-1750. Il medem vala eir pel terz toc, culla istessa cumposiziun d’instrumaints, dad Antonio Vivaldi in plüssas parts. Tanteraint ha Pasquale Bonfitto salüdà ils preschaints in lingua rumantscha e tudais-cha. «No vain grond plaschair da das-chair concertar quista saira a San Niclà e preschantain ün viadi tras la musica classica, cumanzà cun Bach e Vivaldi infin fin pro Pärt. Dal baroc sur la musica classica ed a la fin cun ouvras contemporanas». Ün pass inavant illa classica Ün pass inavant illa musica classica han fat ils duos musicists cun üna cumposiziun da Christoph Willibald Gluck (1714-1787) cun cello ed e-piano (clavazin) chi ha manà ün’otra dinamica illa baselgia. La via tras la classica ha cuntinuà cun üna sonata da Frederic Chopin (1810-1849) ed üna cumposiziun da Pietro Mascagni our dal istess temp, cun ün intermezzo our da la Cavalleria rusticana per cello e clavazin. L’auditori ha dudi amo ouvras da Franz Schubert e da Giacomo Puccini avant cha’l concert ha survgni tuottafat ün’otra taimpra. La culminaziun dal concert es statta pels blers ün toc da Franz Schubert per clavazin cun Pasquale Bonfitto chi ha muossà seis savair impreschiunantamaing. Üna cultura da tuns cun üna omogenità e dinamica d’ota qualità e cun ligerezza. Tuottafat oters tuns s’haja lura dudi vers la fin dal concert cun ün toc dad Edward Elgar (1857-1934) cun passaschas disonantas e cun accords per part insolits. Eir ils ultims duos tocs in stil da musica sumigliaints, ün cun cello solo e cun parts in plüssas vuschs chi han dumandà gronda abiltà da Matteo Bodini cun passaschas trattas a man ed otras strichadas cul archet. Ün viadi surprendent illa baselgina da San Niclà, ün viadi chi ha satisfat. A la fin haja amo dat sco supplemaint üna chanzun rumantscha, chantada insembel cul auditori. Da la baselgia al center cultural Il Center cultural Baselgia San Niclà es üna società chi’d es gnüda fundada in incumbenza da la proprietaria, la Fundaziun pro Baselgia San Niclà, dal 1987. Il center organisescha regularmaing concerts ed oters arrandschamaints culturals. La baselgia San Niclà chi’d es gnüda fabrichada intuorn il 1200 ha servi divers ons sco chasa d’abitar e da paur. Davo la renovaziun totala serva quella actualmaing sco center cultural. Quel spordscha la pussibiltà impustüt a giuvnas artistas e giuvens artists da’s preschantar ad ün public interessà. (fmr/bcs) Ün viadi musical a San Niclà In venderdi passà ha gnü lö ün concert cun musica classica da Johann Sebastian Bach fin Arvo Pärt illa baselgia San Niclà a Strada. Organisà es gnü il concert da la Società Center cultural Baselgia San Niclà chi exista fingià daspö il 1987. Il concert ha sport ün viadi musical dal baroc fin als temps plü moderns ed ha pisserà per üna sairada cun ligerezza e cun fö. Il Duo Claudia Augusta cun Pasquale Bonfitto (clavazin) e Matteo Bodini (cello) ha pisserà per üna sairada variada. Davo il concert es gnü sport – sco adüna pro arrandschamaints da la Società Center cultural Baselgia San Niclà – ün aperitiv cun prodots da la regiun. (fmr/bcs) Ils duos musicists in acziun, da schnestra: Pasquale Bonfitto e Matteo Bodini. Ils duos musicists in acziun, da schnestra: Pasquale Bonfitto e Matteo Bodini. Ils ultims tocs – plü contemporans – ha il duo Claudia Augusta sunà cun ün’iglüminaziun speciala. La Baselgia San Niclà a Strada – il center cultural chi spordscha regularmaing arrandschamaints. Matteo Bodini e Pasquale Bonfitto (da schn.) han pudü persvader cun lur concert da venderdi passà a San Niclà.

Principi da settember 2023 es gnüda publichada la monografia «La face cachée de l’instant», chi preschainta per la prüma jada in möd cumplet l’ouvra artistica da Ladina Gaudenz. Per l’artista – chi’d es creschida sü a Scuol ed abita a Genevra – sun spassegiadas cun seis apparat da fotografar la funtana d’inspiraziun principala. In seis atelier transmüda ella lura las impreschiuns fotograficas in pittura e tillas interpretescha in seis agen stil. Hozindi vala l’Engiadina cun sias bleras gallarias ed instituziuns sco ün dals Meccas da l’art contemporana. I’ls ons 1960 e 1970 – dimena cur cha Ladina Gaudenz es creschüda sü a ­Scuol – vaiva l’art però üna cumplettamaing otra preschentscha co hozindi. Schi daiva insomma exposiziuns, lura d’eiran quellas in salas da gimnastica o locals privats e l’interess per quellas nu d’eira tant grond. Hozindi percunter haja daplü gallarias in Engiadina Bassa co furnarias. Listess han las circunstanzas da quel temp inspirà a diversas persunans da tour üna via creativa. Uschè eir a Ladina Gaudenz, chi’d es üna da las plü cuntschaintas artistas contemporanas engiadinaisas. Fermadas tanteraint Influenzada da la paschiun per l’art da la vart da sia mamma – cun ün tat fotograf, ün bazegner litograf ed üna mamma chi pittüraiva, disegnaiva e chi faiva squitschs e batics – s’insömgiaiva Ladina Gaudenz fingià sco mattetta da dvantar artista. Cun 16 ons es ella partida giò Neuchâtel in üna scoula da commerzi per ün on, davo a Firenze ingio ch’ella ha scuviert l’art e la cultura taliana. Tuornada in Svizra, d’eira ella vi e pü persvasa cha seis sömmi da dvantar artista d’eira quai ch’ella less far. Ma ils genituors laivan ch’ella imprenda «alch inandret» e perquai ha ella fat ün giarsunadi in l’hotelleria. «Per esser sincera nu m’ha quai cunvgnü ed eu sun eir gnüda ama­lada. Davo il giarsunadi n’haja però decis ch’eu vöglia definitivmaing ir in direcziun da l’art», s’algorda Ladina Gaudenz. Cun ün fermada tanteraint a Lucerna (guarda box), es l’artista lura rivada la mità dals ons 1980 a Genevra, ingio ch’ella abita amo hozindi per la gronda part dal temp. Ma sias ragischs engiadinaisas tilla laschan adüna darcheu viagiar tras tuot la Svizra per rivar illa patria grischuna, ingio ch’ella as lascha inspirar da la natüra per nouvas ouvras d’art. Collecziunar e transmüdar impreschiuns I’ls passa 30 ons cha Ladina Gaudenz (61) es activa sco artista, s’ha ella impustüt dedichada a la pittura, ma eir a disegns, pitturas muralas ed installaziuns. Saja a Genevra o eir in Engiadina, il process creativ es adüna restà quasi il listess: «Eu vegn gugent a far spassegiadas e suvent nu planisescha inguotta ouravant. Eu’m lasch inspirar dal quotidian, da la natüra e nu vegn in tschercha da robas da tschel muond», declera l’artista. Ella agiundscha cha’ls temas sajan minchatant dafatta ün pa banals, ma tras quai tantplü interessants. Fond sias spassegiadas inspirantas, tilla accumpogna adüna seis apparat da fotografar. Cun quel conservescha e collecziunescha ­Ladina Gaudenz sias impreschiuns per tillas transmüdar plü tard in seis l’atelier sün taila. «Eu sun medemmamaing interessada illa pittura e la fotografia. Ma la pittura am permetta da sviluppar inavant mias impreschiuns e da tillas interpretar in meis möd», uschè l’artista. Elemaints organics ed ogets geometrcis Daspö ün pêr ons cumbinescha Ladina ­Gaudenz quists elemaints natürals e da la cuntrada cun elemaints da la civilisaziun, sco p. ex. l’architectura, grüs, püttas u containers. Ladina Gaudenz declera: «Quists elemaints uschè differents as confrunteschan ed i dà üna tscherta tensiun. Tuot in üna jada poja eir dar punts e colliaziuns tanter quists elemaints organics ed ogets geometrics – quai m’interessa ferm.» Ün exaimpel per quist gener da purtret es pel mumaint expost in occasiun da l’exposi­ziun «Nach der Natur I» illa Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. Pro quel quader vegnan il tschêl e la cuntrada – chi rapreschaintan ils elemaints natürals – interruots cun üna geometria fich stricta. Quai vain ragiunt cun ün stizi da condensaziun d’ün aviun, chi’s tira tras la scena. «Uschè nascha l’idea d’üna cuntrada contemporana. Adonta chi’s tratta d’üna interrupziun, as collia quai tenor mai fich bain», disch Ladina Gaudenz. «Üna collascha chi nu va sü» Il svilup da la scena d’art in Engiadina classifichescha Ladina Gaudenz sco ün’arma a tagl dubel. Tenor ella esa bainschi positiv per tuot la regiun cha quist svilup es i enorm svelt e ch’el maina blers amatuors d’art in Engiadina. Ma a seis avis as vessa da dar daplü pais ad artistas ed artists indigens: «La tendenza es plütost chi’s voul be ils artists da renom internaziunal – be la ’crème de la crème’ – ma suvent vain schmanchada nossa buna gromma d’alp.» Tenor ella es quai però be il piz da la muntogna da glatsch. L’artista accentuescha ch’ün simil svilup as tira tras tuot la società in Engiadina e cha’ls indigens vegnan suvent invildats: «Quai dà ün grond dischequiliber sozial. A nu vain pensà avonda a la populaziun.» Ladina Gaudenz agiundscha ch’ün scopo d’ün lö cultural saja eir da muossar art indigena ed da far lura uschè la punt cun l’art internaziunala. Perquai es tenor ella la scena d’art in Engiadina pel mumaint ün pa «üna collascha chi nu va dal tuot sü». Ils motivs suppuona ella i’ls interess economics da las instituziuns. Ad ella para chi gnia miss daplü pais süllas cifras, impè da sün l’art, e discuorra d’üna tscherta «dictatura dals raps». «Cler sto ün museum surviver – eir our d’vista finanziala – ma sto quai esser l’unic criteri? Es quai propi cultura?», dumanda l’ar­tista ed agiundscha: «Perquai lessa manzunar la Chasa Jaura a Valchava, ingio ch’eu n’ha das-chü far üna bella exposiziun dal 2020.» «L’artista engiadinaisa a Genevra» L’artista Ladina Gaudenz es nada l’on 1962 a Scuol ed es eir creschüda sü in Engiadina Bassa. Davo la scoula obligatorica ha ella fat ün giarsunadi in l’hotelleria a Puntraschigna. In seguit s‘ha ella decisa da tour la via artistica. Tanter ils ons 1983-1984 ha ella visità il pre-cuors artistic a la Scoula per art applichada a Lucerna. Dürant ils se­guiants tschinch ons ha ella lura frequentà l’Ecole supérieur d’Art visuel a Genevra, la quala ella ha glivrà dal 1989. Daspö quella jada abita e lavura Ladina Gaudenz illa cità al Lai Leman ed in Engiadina. D’in­cuort ha ella publichà üna monografia suot il titel «La face cachée de l’instant». Quella preschainta per la prüma jada in möd cumplet l’ouvra artistica cha Ladina Gaudenz ha creà dürant ils ultims 30 ons. In quella vegna impustüt muossà bler da sia pittüra, ma eir disegns, pittüras muralas ed installaziuns. La monografia vain cumplettada cun tschinch essays d‘istorikers ed experts d’art, chi muossan il svilup tematic da l’artista, sias tecnicas, preschantaziuns publicas e la percepziun globala da si’ouvra, per tilla metter in context da l’art contemporana svizra. (fmr/cam) L’Exposiziun «Nach der Natur I», chi muossa eir ouvras da Ladina Gaudenz, po amo gnir visitada fin als 7 october 2023 illa Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. Impreschiuns fotograficas sün taila Principi da quist mais ha Ladina Gaudenz publichà sia prüma monografia, chi dà ün sguard sün sia ouvra artistica dals ultims 30 ons. L’artista, chi’d es creschüda sü a Scuol e viva daspö ils ons 1980 a Genevra, as lascha inspirar dal quotidian e chatta ils mo­tivs per seis purtrets sün numerusas spassagiadas. Adüna cun sai ha ella l’apparat da fotografar, chi tilla permetta da transmüdar sias impreschiuns sün taila. La colliaziun culla patria ha ella mantgnü e viagia – per as laschar inspirar da la natüra (guarda purtret) – plüssas jadas l’on dal Lai Leman tras tuot la Svizra fin in Engiadina. (fmr/cam) Las ouvras chi sun expostas lla Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. Las ouvras chi sun expostas lla Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. La Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. Las duos ouvras chi sun expostas lla Gallaria Luciano Fasciati a Cuira. L'artista Ladina Gaudenz es creschüda sü a Scuol ed abita daspö ils ons 1980 a Genevra. Ladina Gaudenz as lascha inspirar da la natüra e transmüda fotografias ün taila. L'artista Ladina Gaudenz es creschüda sü a Scuol ed abita daspö ils ons 1980 a Genevra. «Antanana» – Üna pittura murala da Ladina Gaudenz, creada l’on 2016 a Genevra.

Sülla prüma dumengia d’october s’allegran ils indigens e’ls giasts in Val Müstair specialmaing. Cun bügls ornats, entradas da chasas decoradas, cun ün marchà e cun tuns musicals invida nempe la fracziun da Valchava eir ingon in dumengia, als 1. d’october 2023, a la tradiziunala Festa da la racolta. Mincha ediziun da la festa ha ün oter tema. Quist on s’allegra la Val Müstair sülla visita da la Val Bregaglia, chi’s preschantarà al cortegi da festa sco eir al marchà. Sco cha la Biosfera Val Müstair scriva in üna comunicaziun, cumainza la festa a las 10.45 cun ün cult divin ecumenic, segui d’ün cortegi da festa plain culuors chi va tras il cumün. Passa 70 stands da vendita cun specialitats regiunalas, diversas ustarias da festa e musica pisseran dürant la dumengia per ün program varià. Fingià la saira avant invida la Giuventüna Sta. Maria/Valchava ad ün bal. (cdm/fmr) Quista dumengia es darcheu la Festa da la racolta tradiziunala a Valchava.

Daspö il favrer 2022 publicheschan Marcus Petendi ed Elias Tsoutsaios suot il nom «Ils Dus Da Nus» ün podcast ladin per Radiotelevisiun Rumauntscha (RTR). Cun bler umur e schlantsch discutan els divers temas quotidians e dan uschè ün’invista in lur muond – our d’vista da duos amis engiadinais. Creschüts sü sun tuots duos in Engiadina Bassa, ma sainza ragischs rumantschas. Ün ad Ardez, l’oter a Scuol e tuots duos han ün pass tudais-ch. Discurrü han els però adüna rumantsch insembel e daspö il favrer 2022 publicheschan els suot il nom «Ils Dus Da Nus» ün podcast ladin. I nu’s tratta dal prüm podcast rumantsch, ma «Ils Dus Da Nus» es il format il plü regular dals ultims duos ons cun var 400 audituors per episoda. «Sco chi’d es ouramai in Engiadina – i’s cugnuoscha la glieud da tschels cumüns. Uschea vaina cumanzà in l’età da var 13 ons a far musica insembel», dischan ils Dus Da Nus. Our da quista colliaziun musicala s’ha sviluppada üna stretta amicizcha tanter Marcus Petendi ed Elias Tsoutsaios. Da tuot las fatschettas d’üna tala colliaziun – e da lur evenimaints, observaziuns e vistas – quintan e discutan els in lur podcast «Ils Dus Da Nus», chi vain emess 30 jadas l’on. Serius e banal «Id es amo special da discuorrer cun tai aint il podcast, perche ch’eu n’ha insè avuonda da tai», disch Marcus Petendi cun ün rier ed Elias Tsoutsaios es daperüna cun el: «Nus ans vezzaina simplamaing massa bler.» Uschè introdüan ils Dus Da Nus in lur penultim podcast ün discuors davart üna fin d’eivna a Hamburg. I para d’esser ün vaira problem da luxus da duos buns amis. Na manià dal tuot serius. Lur soluziun: Far giò cur chi nu va a l’oter. Sincer e cun l’ün u l’oter stincal tematiseschan els lur evenimaints ed impissamaints. I’s tratta d’anecdotas ed observaziuns ch’els discutan cumünaivelmaing. Quai pon esser – sco in l’episoda manzunada – dumondas banalas sco: «As poja stender las chommas i’l tren schi nu’s cugnuoscha la persuna visavi?» Ma eir tematicas plü sinceras sco il monopol da Ticketmaster sül marchà da bigliets o il scuvrir da l’aigna sexualità. «Chi voul be tadlar a mai?» Davo il temp da giuventüna e fin dal 2021 s’ha la via dals Dus Da Nus separada ün pa causa las circunstanzas da lavur e’l stüdi. Elias Tsoutsaios lavuraiva da quel temp pro RTR ed es gnü dumandà da Flavio Bundi, schefredactur da RTR, sch’el vess ün idea per ün podcast. «Meis prüm impissamaint d’eira: Chi voul tadlar a discuorrer a mai? Il seguond: Sch’eu vess da far ün bel di ün podcast, lura be cun Marcus», s’algorda Elias Tsoutsaios. El agiundscha chi nu detta per el üna megldra persuna, siond ch’els sun creschüts sü insembel, as cugnuoschan bain, han ün simil umur e taidlan la listessa musica. Uschè han els cumanzà a registrar privat lur podcast – sco eir a prodüer jingles e melodias – ed han parti las prümas 30 episodas cun lur famiglias ed amis. «Il resun d’eira fich positiv e davo ün on ans vaina annunziats pro RTR per gnir a preschantar il podcast», s’algorda Marcus Petendi. Els han pudü persvader ils respunsabels e quai d’eira il punct da partenza ufficial pel podcast. Spontan e viv Avant il podcast – chi vain adüna registrà il mardi u marcurdi a Cuoira pro RTR, ingio cha tuots duos lavuran – nu’s preparna cumünaivelmaing ouravant. Quai ha eir seis motiv: «Minchün prepara per sai seis impissamaints e temas. Scha nus discutain quai i’l podcast, doda l’oter quai per la prüma jada. Uschè resta tuot plü autentic e viv», disch Marcus Petendi. Elias Tsoutsaios agiundscha però ch’els s’infuormeschan vicendaivelmaing ouravaunt davart temas delicats – o sch’els nu vöglian tematisar alch – ma cha la gronda part saja schon spontana. Publichà vain il podcast davo la post production adüna in gövgia e fin uossa suna totalmaing 48 episodas. Dal rest, il nom es gnü inspirà da la chanzun «Just the two of us» da Bill Withers. Our da «the two of us» es dvantà ils Dus Da Nus. Sviluppar l’agen muond «Per part vezzaina glieud a Scuol – cha nus nu vain vis blers ons na plü – chi sa però uossa tuot da nus. Ma nus inguotta dad els», uschè ils Dus Da Nus a la dumonda sch’els resaintan ün resun sün lur podcast. Els han tuottüna passa 400 audituors sün tuot ils chanals ed eir ün account illas raits socialas. Implü sun els eir amo activs musicalmaing in üna band. Quista basa musicala as tira eir tras il podcast: «Quai chi’ns distingua es cha tuot ils signets per rubricas e simil vegnan fats da nus, impustüt da Marcus. Quai güda a crear nos agen muond», disch Elias Tsoutsaios. Quist agen muond es eir alch ch’els vöglian in futur sviluppar inavant. Ma quai es eir l’unic cha’ls duos amis tradischan davart lur plans per l’avegnir e pels Dus Da Nus. Il podcast «Ils Dus Da Nus» cumpara 30 voutas l’on adüna la gövgia. I dat tanteraint posas, sco p.ex. dürant la stà. El es da chattar illa mediateca dad RTR sün www.rtr.ch, sco eir sün ulteriuras plattafuormas da podcast. Daspö il favrer 2022 publicheschan ils Dus Da Nus ün podcast ladin. Fin uossa sun gnüdas publichadas 48 episodas. Ils Dus Da Nus: Elias Tsoutsaios (schnestra) e Marcus Petendi. Daspö la giuventüna collia a Marcus Petendi (schn.) ed Elias Tsoutsaios üna stretta amicizcha.

Il prüm concert dal Quartett Stradivari ha gnü lö in lündeschdi passà illa baselgia a Sent. La musicista ed ils trais musicists han sunà ouvras da Wolfgang Amadeus Mozart cun ligerezza e paschiun. Il Quartett Stradivari consista da Xiaoming Wang (violina), Stefan Tarara (violina), Lech Antonio Uszynski (viola) e da Maja Weber (violonchello). Els fan fingià daspö divers ons visitas in Engiadina Bassa, quist on cun quatter concerts, adüna cun ün oter program. La FMR ha visità il prüm concert illa baselgia a Sent cun ouvras da Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791). Davo ils concerts vain adüna sport ün aperitiv e las audituras ed audituors han la pussibiltà da tour part ad üna tschaina cumünaivla. Divers hotels spordschan a lur giasts eir pensiun plaina cun entrada cun plazzas reservadas als quatter concerts dal quartet. Il Quartett Stradivari es üna gruppa da musicista e musicists da qualità suprema e chi suna cun precisiun surprendenta, cun ligerezza e fö. La sairada musicala a Sent sainza moderaziun ha sport ün concert cun gronda omogenità dals instrumaints e cun üna dinamica fich variada. Musica d’ota qualità Illa baselgia a Sent regnaiva in lündeschdi vers saira, pro la premiera dals quatter concerts in Engiadina, ün’atmosfera da bun anim cun grondas aspettativas chi sun lura eir gnüdas accumplidas. Il prüm toc, nomnà «Streichquartett» o eir «Preussisches Quartett» in quatter parts ha manà l’auditori in ün stadi da fascinaziun. La musicista ed ils musicists han sunà cun lur quatter instrumaints a corda cun üna precisiun ed ün respet cumünaivel chi segnan d’ota qualità. Eir l’intunaziun dals instrumaints, fatta be tenor l’udida, es statta precisa ed optimala. Pitschens segns cul cheu ed ün tour resguard vicendaivel han funcziunà eir pro riterdandos, pro passaschas calmas o furiusas – cun ün spectrum remarchabel. Perfin «Happy birthday» Eir il seguond toc, eir quel da Wolfgang Amadeus Mozart, nomnà «Dissonanzenquartett», ha dat illas quatter parts dal toc als musicists la pussibiltà da muossar lur savair cun pitschens solos. Impustüt la quarta part ha satisfat, il «Allegro molto» ha muossà l’indschegn da la dainta chi’d es siglida cun üna spediziun extrema ed istess cun precisiun remarchabla sur las cordas. Ils preschaints sun propi stats inchantats da la sporta madüra. Ed il public ha remunerà la prestaziun musicala cun grond applaus. Cun quai ch’ün dals audituors vaiva quel di anniversari, ha il quartet sunà sco supplemaint il «Happy birthday», interpretà in möd unic. Sco cha’ls interprets han dit unisono sun lur concerts in Engiadina Bassa per els fich specials. Il quartet va pel muond Seis debüt ha il Quartett Stradivari festagià pro’l prüm concert illa Tonhalle Zürich dal 2007. Intant han ils quatter musicists/a ragiunt ün nom excellent ed han sunà daspö là sün diversas turneas e cun concerts in Svizra e sur cunfin: a Londra, Berlina, Vienna, Hamburg, New York, Tokio, Shanghai, Singapur, Lucerna in salas da concert o pro festivals. Remarchabels sun las festas Stradivari cun var 60 concerts l’on in Svizra ed utrò. Il quartet dispuona d’ün repertuar fich vast, el as dedichescha eir a ciclus tematics obain stagiunalmain ad ün cumponist. (fmr/bcs) La musicista ed ils trais musicists han giodü in lündeschdi saira l’applaus bain merità. Il Quartett Stradivari in plaina concentraziun illa Baselgia San Lurench a Sent. Il Quartett Stradivari in plaina concentraziun illa Baselgia San Lurench a Sent. Illa baselgia San Lurench a Sent han lö dürant l’on concerts da tuot gener.

Il temp dals festivals open-air es passà ed id es darcheu gnü plü quiet i’l Sittertobel, a Chapella, sül Gurten e.u.i. Ils accords da las bands e las melodias da las chantaduras e dals chantadurs nu strasunan plü tras la not, ils bass nu fan plü vibrar la böglia e las chinellas nu laschan plü sclingir las uraglias. E listess, tuns e suns ans accumpognan insè adüna tras il di e tras la not: utschels chi chantan, aviöls chi schuschuran, ils sains da sunasoncha, il bat da l’ura da non, l’ambulanza in prescha… E canera (o musica?) accumpogna eir las prestaziuns sportivas. Ils fans svizzers sun cuntschaints sün tuot il muond pervi da lur ­s-chellas e brunzinas chi dan forza e schlantsch als Schurters, als Odermatts, a las Flurys ed a las Holdeners – o eir a las squadras naziunalas. Avant ons ha üna ­pitschna gruppa da mammas e babs dals giovaders dal club dad unihockey da Cuoira accumpagnà la squadra in Germania, a Weissenfels, üna citadina ill’anteriura-Republica ­Democratica Tudais-cha, meglder cungnuschüda sco DDR. Cler cha no Svizras e Svizzers vaivan cun no s-chellas e brunzinas per procurar uschè per üna vaira atmosfera da sustegn per «nossa» squadra. Da l’otra vart han natüralmaing eir las supportadras ed ils supportaders dal club da Weissenfels sustgnü lur team, ma na cun s-chellas e brunzinas, mabain cun instrumaints dad Orff. Lain cunter metal – ingüna schanza per quels da Weissenfels. Cul temp però s’ha etabli üna tscherta cunvegna ­taciturna: scha’l team da Weissenfels ha attachà, è’l gnü sustgnü dals clings fins e loms dad Orff, pro ün’attacha da la squadra da Cuoira vaina laschà strasunar nossa s-chellas e brunzinas. Uschè es quai i vi’e nan, Orff cunter Chalandamarz, lain cunter metal. Finalmaing ha guadagnà Cuoira, na pervi da nos s-chellöz infernal, mabain grazia a la megldra prestaziun sportiva. Il punct culminant «musical» m’ha però muossa ultimamaing ün ami. Cun seis telefonin ha’l clomà sü Youtube ed ha laschà strasunar l’imni inglais «God Save the Queen» – performà d’ün motor da fuormla 1. Cun ögls glüschaints m’ha’l ­declerà, cha quai saja be pussibel grazia a l’agilità enorma da quists motors. Üna prestaziun tecnica grondiusa ed üna buna lavur dal programmader da la software chi dirigia il motor. Eu n’ha provà da far davo quai cul töf da meis figl. Ma i nun es i, schabain cha quel ha eir ün motor fich agil. Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

Aint illa chasa d’art a Cuoira as vezza actualmaing ün’exposiziun cun ouvras dal giuven Alberto Giacometti, üna buna part es ün dialog disegnà tanter il bap Giovanni e seis figl Alberto. Ün’exposiziun chi impreschiunescha e chi commovainta. Eu sun stat però il plü lönch davant ün pitschen aquarel dal giuven Alberto, pitturà cur ch’el vaiva apaina saidesch o deschset ons. I muossa ün bös-chin da föglias in ün paesagi dal Partens, culuors cleras, sulai, ün’atmosfera ligera, paschaivla. Perche güsta quist pitschen purtret, quai stöglia spiegar. Alberto Giacometti til ha pitturà cur ch’el d’eira scolar ad Aschera e’l purtret es restà ad Aschera, ed uschè til n’haja gnü in meis büro tuot ils quattordesch ons ch’eu sun stat là manader da la scoula. Uschè ha svaglià il bös-chin in mai da tuottas sorts algordanzas ed impissamaints. E tuot in üna jada m’es gnü adimmaint ün verset dal profet Esaja: «Cun algrezcha gnivat vo ad ir oura, in pasch gnivat vo ad esser guidats.» Eu sa cha quai es gnü dit suot tuot otras circunstanzas, ma per mai es quai l’artist giuven chi banduna avant avair fini la scoula, il chantun e chi sieua sia mischiun. La Klus chi serra la val es bain serrada eir sül purtret, ma il bös-chin para sco crescher sur ella oura ed uschè es ella plütost üna porta averta e cun algrezcha as poja tilla traversar. Il bös-chin da la vita, seis bös-chin, es amo giuven, pitschen e plain impromischiun. Meis bös-ch da vita es plütost ün dschember vegl, cun da tuotta sorts romma e feridas. Ma eir per quel vala l’impromischiun: In pasch gnivat vo ad esser guidats, eir per l’ultima porta. It a verer il bös-chin, i vala la paina. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. El viva en il Partenz. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Las Pendicularas Scuol SA han fat l’on da gestiun 2022/23 ün schmertsch da record. Il quint final positiv pussibiltescha da pudair realisar il nouv stabilimaint cun restorant e garaschas a Motta Naluns. Scha tuot va tenor plan ha lö l’avertüra dal nouv restorant pro la staziun da muntogna a Motta Naluns pel cumanzamaint da la stagiun d’inviern 2024. I’s tratta d’ün stabilimaint da lain sün ün plan, elavurà dal büro d’architectura Fanzun cun fanestras otas chi permettan üna stupenda vista süllas muntognas ed üna gronda terrassa. Previs esa eir da pudair dovrar üna part sco sala polivalenta. In marcurdi han infuormà il directer da las Pendicularas Scuol SA Andri Poo ed il president Andri Lansel davart ils plans pel nouv restorant e las nouvas garaschas. «Nus vain ün zichin retard causa discussiuns a reguard cuosts e finanzas», ha dit Andri Poo. Intant han cumanzà las lavuors pel stabilimaint daspera chi dess dar üna nouva butia cun lö da service. L’idea es da cumanzar cun sbodar il stabilimaint vegl apaina cha la stagiun finischa als 7 avrigl 2024. Ses eivnas düraran quellas lavuors e lura as poja cumanzar a fabrichar il nouv stabilimaint. La gestiun da la pendiculara resta eir dürant il temp da fabrica, schabain eir cun tschertas restricziuns dals uraris. Previs esa eir da s-chaffir üna sporta da restauraziun i’l territori da skis dürant la stà 2024. 50 fin 60 % da las lavuors sun fingià surdattas. Ün oblig invers ils giasts La finanziaziun dal proget es sgürada. Ils cuosts s’amuntan a 19,2 milliuns francs. 12 milliuns vegnan finanziats cun ün credit da banca, trais milliuns francs dessan gnir finanziats cun ün augmaint da chapital e quatter milliuns francs pon las Pendicularas Scuol SA pajar svessa e cun aignas prestaziuns. «Id es üna sfida, perquai chi nu’s riva da guadagnar blers raps cun restauraziun, ma id es üna sporta chi tocca pro l’ir culs skis», ha dit Andri Lansel. Il stabilimaint actual ha uossa 50 ons. «Nus investissan plü jent in s-chabelleras co far garaschas e restorant, però nus vain ün oblig da realisar quist proget», ha declerà il president. In occasiun da la conferenza da medias ha Andri Lansel güsta amo preschantà il rendaquint 2022/23. Adonta chi ha dat paca naiv l’inviern passà d’eiran las frequenzas fich otas. 320 401 prümas entradas sun gnüdas registradas dürant la stagiun d’inviern. Cun ün schmertsch da 16,273 milliuns francs ha dafatta pudü gnir battü il record da l’on passà. Las Pendicularas Scuol SA han fat 250 000 francs daplü schmertsch co l’on avant. Tenor ils rapports actuals dad otras pendicularas in Grischun han gnü quellas damain schmertsch co l’on passà. «Nus eschan cuntaints e superbis da nos resultat, impustüt in quists ons cha nus vain grondas investiziuns», ha dit il president. Ün prodot dumandà Il quint final es egualisà, dimena ingün guadogn ed ingüna perdita. «Grazcha als buns resultats vaina survgni il credit da banca da 12 milliuns francs per pudair fabrichar il nouv stabilimaint», ha intunà Andri Lansel. Las cifras muossan, sco ch’el ha dit, cha’l prodot sülla muntogna saja dumandà ed haja avegnir. La radunanza generala da las Pendicularas Scuol SA ha lö als 7 october 2023. La tractanda principala sarà l’augmaint da chapital. Implü gnaran las acziunarias ed acziunaris dumandats da nu pajar oura dividendas, dimpersè dad investir inavant illa sporta sülla muntogna. La radunanza generala sarà eir ün’occasiun da tour cumgià da la Charpenna. Innaiver e sgürezza han priorità Progets da las Pendicularas Scuol SA per l’avegnir pertoccan rimplazza-maints dad indrizs d’innaiver. Idessan gnir rimplazzats ils duos runals da Champatsch ed i sto gnir instradà ün process formal per pudair innaiver Champatsch. Implü vain elavurà ün dispositiv plü grond pella sgürezza da lavinas a Mot da Ri. Il böt es da pudair minar i’l territori, eir schi’d es trid’ora. Il proget da schlargiamaint Tiral es pel mumaint sisti. Cul proget da Scuol Solar nun ha las Pendicularas Scuol SA invezza da chefar nüglia. Tuot tenor profitess ella d’ün access direct a la forza electrica. Il directer da las Pendicularas Scuol SA Andri Poo preschainta ils plans pel nouv stabilimaint pro la staziun da muntogna. Il nouv stabilimaint es gnü elavurà da Fanzun Architects.