La sonda vargada han la vischnaunca da Trun ed ils organisaturs dalla fiasta centenara 600 onns Ligia Grischa dau il segn da partenza el Curtgin d’honur a Trun allas festivitads digl onn 2024. En preschientscha dad ina gronda raspada e da hosps envidai ha il cant communabel «A Trun sut igl ischi» dau all’occurrenza ina tempra ordvart festiva. «A Trun sut igl ischi nos babs ein serimna ...» La sonda vargada ha quella canzun cantada a Trun sut igl ischi dau il segn da partenza allas festivitads 600 onns Ligia Grischa. La raspada da fiasta ha intonau, cun sustegn dalla Societad da musica Trun, la cumposiziun dad Ignaz Heim e la rema da Gion Antoni Huonder el Curtgin d’honur. La canzun ha dau la tempra digna alla fiasta che regorda a fatgs historics succedi avon 600 onns. La sonda vargada ein denton buca sulet ils babs serimnai el ravugl dil renomau ischi. Ina part dils affons dil consorzi da scola da Sumvitg/Trun ha stipulau avon la numerusa raspada lur giavischs per il futur dalla Surselva e pendiu els en fuorma dad in fegl ella roma digl ischi. Sper ils giavischs per pasch, prosperar e perseveronza ha in scolar postulau sapientivamein sia speronza: «Ch’ei vegni era aunc en 100 onns tschintschau romontsch sut quei ischi.» Per ulteriura rama musicala han era las giuvnas cantaduras da Cantus Avis procurau. Unitad ei adina actuala Il salid dalla regenza ei vegnius dil cusseglier guvernativ Marcus Caduff che ha regurdau allas stentas politicas dad unir las forzas egl in­tschess dalla Ligia Grischa avon 600 onns. E quella unitad necessaria per garantir beinstar e prosperar ha piars nuot da sia actualitad, sco quei che Marcus Caduff ha puntuau. «Da quella necessitad ein ins gia staus perschuadius avon tschentaners ed ella vala aunc adina.» Marcus Caduff ha engraziau als organisaturs per lur stentas da metter en pei la fia­sta centenara. Il segn da partenza per quella fiasta ei ve­gnius dil president communal da Trun, Dumeni Tomaschett che ha buca sulet menziunau las stentas politicas che han carmalau avon sis tschentaners ils represents politics el curtgin sper la caplutta dalla Sontga Onna. El ha plidentau ils divers arranschaments previ duront igl entir onn che regordan alla fundaziun dalla Ligia Grischa. Suenter igl act festiv el Curtgin d’honur ei la raspada da fiasta suandada alla Societad da musica da Trun entochen ella Cuort Ligia Grischa. Leu ha la presidenta dil cussegl da fundaziun dalla Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon beneventau ils hosps ella aschinumnada sala dils delegai. Ella sala nua ch’ils 21 delegai dallas vischnauncas giudizialas ein seradunai duront 370 onns mintgamai la primavera entuorn il gi da Sogn Gieri. E gest ina da quellas sentupadas ha il Museum Sursilvan che ha dimora oz en quella casa schau elavurar tenor ils protocols da sesida. Per possibilitar in’egliada ellas fatschentas ch’ei vegnidas tractadas e discutadas sut il tetg dalla Cuort Ligia Grischa, numnadamein la scuntrada da Sogn Gieri digl onn 1698, sco quei che Justina Simeon ha puntuau. Ils protocols ein vegni transcrets e plidai aschia ch’ils visitaders san tedlar via 11 posts repartgi el museum tgei ch’ei vegniu discurriu igl onn 1698 sut il tetg dalla Cuort Ligia Grischa. Ju­stina Simeon ha discurriu dalla gronda lavur ch’ei stada necessaria per metter en pei l’exposiziun. «Ei vala la peina da prender peda e tedlar tgei ch’ei curriu e passau igl onn 1698 en quella casa.» Dependent dallas habilitads e la luna dil scarvon Il curatur dall’exposiziun «Sogn Gieri 1698», Beat Gugger ha declarau daco ch’ils expositurs ein gest sedecidi da publicar la sentupada dils delegai digl onn 1698: «En damonda per la transscripziun ein sulet ils protocols da treis sentupadas vegni.» Tenor Beat Gugger ein ils protocols historics da fetg differenta qualitad. «Las habilitads da scriver dils scarvons sedifferenzieschan fetg.» Aschia ch’igl ei buca sempel da leger ils protocols e sco ei para ha era buca mintga scarvon dau tuttina bia breigia da documentar ils schabetgs. Quel che ha protocollau la sentupada digl onn 1698 para dad esser staus fetg attents, aschia ch’ils detagls dalla sesida ein ussa accessibels. Justina Simeon ha aunc fatg attent alla ulteriura purschida dil Museum Sursilvan egl onn giubilar. Il proxim event ei planisaus ils 27 d’avrel 2024 cun la vernissascha dall’exposziun d’art contemporan che senumna «Grisch». I

Da Pastgas envida il Chor mischedau da Sevgein a concert. Igl ei il 40avel onn che quei chor exista e per quella caschun concertescha ella cun ina solista. Per la mezzosopranista indigena da Breil, Salome Cavegn, eis ei l’emprema cooperaziun cun in chor da sia patria. Il program da concert ei empermettonts: Felix Mendelssohn Bartholdy ha cumponiu in tschuat canzuns meditativas. Ovras romanticas ch’ein enconuschentas pervia dil tun en biaras vuschs e la melodia. Per exempel: «Verleih uns Frieden», ni «Wirf dein Anliegen auf den Herrn» ord gl’Elias. Empau eis ei hits musicals dil 19avel tschentaner. Il concert da Pastgas dil Chor mischedau da Sevgein ha il tetel «Denter tschiel e tiara». Flavia Walder ei sfundrada cun sia formaziun en ovras sacralas. Buca mo da Mendelssohn, era da Schuhmann, Jacob de Haan, John Rutter. Salome Cavegn, la mezzosopranista, e Hanna Maria Meister, la pianista, interpreteschan in Kyrie ed in Gloria da Jean Langlais. Ella baselgia parochiala da Sevgein astga gl’auditori selegrar d’in program variont. «Massa glieud segida per quei project», ha la presidenta dil chor, Alice Bertogg, puntuau sonda vargada. A caschun d’ina emprova intensiva cun tuttas participontas e participonts ha ella era menziunau ch’igl artist da Sevgein, Tarcisi Cadalbert (1943-2003) ei medemamein integraus el project da concert. «Aschia datti buca mo ina colligiaziun denter il terrester ed il celestial, mobein era ina unitad denter talents indigens da differentas generaziuns», aschia la presidenta dil chor. Salome Cavegn, il chor da Sevgein cun ses 27 cantaduras e cantadurs, e Hanna Maria Meister sco pianista vegnan en scadin cass a porscher muments singulars ella baselgia da s. Tumasch.

Avon zacontas jamnas ha ella finiu ina scolaziun: Patricia Caduff da Glion ha absolviu cun success a Nossadunnaun il cuors da calustra. L’anteriura scolasta da tenercasa e lavurs manilas ha instruiu ed empriu duront sia veta , era da dumignar crutschs, cruschs e stortas. Dacuort ha ella cumpleniu il 62avel gi da naschientscha. Patricia Caduff ei carschida si a Schluein. «Ina legra constellaziun, l’annada 1962 ha uonn 62 onns», remarca la dunna che sesa visavi duront il discuors culla FMR. Ella ha envidau a caffè en sia habitaziun a Glion. Patricia Caduff ei da statura pintga, era sia fatscha da rir envida da conversar. Ella para ina persuna che ha bugen carstgauns. «Gie, quei constat», conceda ella. Sia clamada oriunda ha connex cun carstgauns giuvens. Suenter la scola secundara ha ella absolviu a Cuera la scolaziun da scolasta da tenercasa e lavurs manilas. Cul diplom eis ella turnada en Surselva. Sigl onn da scola 1983/84 haveva ella survegniu la plazza al Consorzi da scola Glion e contuorn. Dapi lu ein 40 onns vargai. Gidau siado Ella ei mumma da quater affons ed era tatta da dus biadis. Gia duront siu temps da scolaziun, sco matta da 17 onns, ha il destin dau ina furada. Cu ella seigi vegnida en speronza, hagi ella piars la cardientscha, conceda ella. Il fatg ch’ella ei vegnida violada ei stau ina dallas cruschs ch’ella ha giu da purtar. Daferton ha ella fatg pasch cul destin. Las larmas els egls muossan ch’igl ei stau in tagl en sia veta giuvna. La feglia Marina ha daferton 44 onns ed ei sezza mumma. «Mes geniturs han gidau, els han priu ella sco lur agen affon», raquenta Patricia Caduff. La cardientscha ha, malgrad tut, gidau fetg ils davos onns. Ella ei reconciliada e Pastgas ei cumbinau per ella cun lavur e preparativas. Ella lavura en temps parzial sco calustra a Laax. Ella hagi plascher dils resuns ch’ella survegni, gi ella cun in surri. Span e debat han accumpignau dapi 1980 entginas gadas la giuvna mumma. Patricia Caduff ei responsabla oz pil survetsch al survetsch divin. En sia scolaziun da calustra ha ella giu da s’occupar cun temas sco schubergiar, survigilar e manischar implonts tecnics, tgirar paramenta liturgica ed apparats, decorar la baselgia, prevenziun d’accidents ed incendis. «Ch’jeu sun vegnida elegida e ch’jeu hai survegniu quella plazza, ha gidau siado fetg mei», tradescha la scolasta diplomada. La sutschientscha ei stada pli ferma Duront bunamein 20 onns ha ella instruiu a Glion giuvenils ellas lavurs dil tenercasa e da cuschinar. Schubergiar ei naturalmein ina sparta impurtonta dil tenercasa. Duront 19 onns, da 1983 tochen 2002, ha ella dau scola. Quei temps ha ella empriu d’enconuscher siu um, in jester. Las mattatschas ein naschidas 1998 e 2001. In onn pli tard era Patricia la tiarza gada en speronza. Lu ha ella puspei survegniu ina furada dil destin. «Ins ha buca pli elegiu mei pigl onn da scola niev. Jeu seigi en speronza e per ina dunna da 40 onns seigi quei ina resca, els stoppien esser segirs che jeu sappi dar scola vinavon» ha il cussegl da scola argumentau. Ella haveva fetg bugen sia professiun ed il contact cun glieud s’udeva tier siu mintgagi. Quella frida nunspitgada ha giu consequenzas. Duront la naschientscha dil pop eis ella stada sin pugn da mort. La sutschientscha ei stada pli ferma: Ella sappi tuttina buca schar anavos persuls siu um cun treis affons pigns, ha quella clamau anavos la moribunda. Il buob Sani ei naschius sauns e taffers. Sia mumma denton ei curdada en ina ruosna. Cun depressiuns ha ella stuiu ir ella clinica, sia ferma voluntad era sin ballontscha. La finala ha la ferma voluntad gudignau puspei. Preparau la fuigia Era siu um haveva ina ferma voluntad. Gl’onn 2009 ha quel vuliu ch’els emigreschien ad Abu Dhabi, la capitala dils Emirats Arabs. «Per motivs dalla religiun», tradescha Patricia Caduff. Ella ha dau suenter aschia che l’entira famiglia ha bandunau Glion. Ils affons han visitau ad Abu Dhabi la «Germans International Scool». Dus onns e miez eis ella stada isolada e dominada dalla cultura patriarchala. «Ch’jeu tschintschavel romontsch culs affons verteva el buc», bia auter era buc, raquenta ella. Tras la scola haveva ella empriu d’enconuscher auters geniturs. Siu um menava ad Abu Dhabi ina firma che affittava maschinas e persunal da baghegiar. «Ei mava buca bein cheugiu. Aschia hai jeu entschiet a preparar tut discus. Miu um havess mai schau turnar nus. Tonpli ch’il buob survegneva nov onns e cunquei, tenor la religiun, l’autoritad dil bab», raquenta Patricia Caduff. Igl ei gartegiau ad ella da reservar il sgol anavos. «Nus essan fugi», lai ella valer. Ella ei turnada a Glion. Gl’um era ius il medem temps per zacontas jamnas a Pakistan tier sia famiglia. Il dies ha dau sinzur «Da Glion anora hai jeu lu telefonau ad el ch’jeu tuorni buca pli ad Abu Dhabi», raquenta la dunna curaschusa. Cu ella ei restada en Svizra ha ina nova via dalla crusch entschiet. Ella ha encuretg lavur ed era anflau. Treis onns ha ella dau scola a Castrisch-Sevgein ed a Duin. Stuiu calar ha ella pervia dalla sanadad. Il dies haveva entschiet a dar sinzur. «In temps currevel jeu quasi d’in liug a l’auter, a schubergiar ed a cuschinar. Per saver porscher als affons quei ch’els drovan, per pagar la habitaziun e viver honestamein, mava ella en nov loghens a luvrar. La scumiada digl onn 2013/2014 emblidi ella buc, gi Patricia Caduff. Ina hernia dil discus haveva paralisau gl’entir tgierp. Treis meins ha ella stuiu star a casa cun medicaments. La historia da furadas e sulegliadas da Patricia Caduff ei cunquei buca stada a fin. Tochen gl’onn vargau ha quella constellaziun accumpignau ella. Oz eis ella fetg cuntenta e satisfatga. Grazia a sia famiglia e la plazza nova stat ella sidretg e sa rir sco in sulegl. Treis damondas ord la veta Tgei ei stau in mument-clav en Vossa veta? Jeu hai giu in pèr tals muments. Cu jeu sun maridada ei stau in, cu jeu sun ida giu ad Abu Dhabi culs affons. E cu jeu sun turnada puspei. Il davos mument-clav ei stau d’astgar entscheiver sco calustra a Laax. Tgei ei Vies pli grond quitau? Igl ei ils quitaus d’ina mumma: ch’ei mondi vinavon bein culs affons e ch’els anflien lur cuntentientscha e via tras la veta. Ed jeu sperel che tuts survegnien buns e cars partenaris, quei ei miu grond giavisch. Ed era che mia atgna mumma astgi aunc restar in pèr onns cun nus en buna sanadad. Da ni sin tgei selegreis Vus proximamein? Jeu selegrel ussa sin Pastgas. Ei dat ina massa da far quei temps. Jeu sai denton crear e decorar co jeu vi e far plascher cunquei alla glieud.

Actualmein ein maschinas vidlunder d’allontanar il humus sil plaun Bigliel sut Sevgein. Las preprarativas d’endrizzar la cava nova han entschiet. Per saver explotar la gera construescha l’interpresa Montalta in tunnel sut la via cantunala da colligiaziun Glion-Sevgein. Gie, ei constetti, il project hagi entschiet, conferma Manuel Montalta. Il menader dall’interpresa cul medem num explichescha che las maschinas preparien quest’jamna gl’areal per la via d’untgida. Il traffic denter Sevgein e Glion vegn menaus uonn provisoricamein sin in niev trasse. Tochen la fin digl onn vegn il plazzal ad esser installaus. «Sut la via existenta dat ei in tunnel. Las maschinas circuleschan vi e neu senza che quei disturbass ni influenzass il traffic stradal. Igl ei era ina mesira encunter las emissiuns da canera», declara Manuel Montalta. Il plaun Bigliel sur Glion ei ussa zona d'explotaziun da gera. Scuvretg il sediment prehistoric «Il 2024 vegn aunc buca explotau ella zona nova, gliez entschevein nus pér il 2025», gi Manuel Montalta sin damonda dalla FMR. Avon siat onns, la primavera 2017, haveva l’interpresa inoltrau alla Regiun Surselva la damonda da prender en funcziun ina zona d’explotaziun nova. Tenor lescha ha la planisaziun regiunala stuiu definir e lubir quella. A Tschentaneras, sut Sevgein, «racolta» Montalta dapi 1976 gera. Igl ei il material da sediment dil lag prehistoric da Glion. Avon 9500 onns haveva la bova da Flem stuppau il Rein. Quel, il Glogn ed auters flums ed uals laterals han menau a val duront melli onns material fin e deponiu quel encunter las spundas. Leu nua ch’il Rein era stuppaus ei la Foppa seformada. Il flum principal haveva cavau siu vau tras il material dalla bova e colonisaders han entschiet a popular la cuntrada. Ils habitonts da Sevgein han mai saviu tgei custeivel bein sche schaigi sut il tschespet da Tschentaneras. Suenter l’industrialisaziun e las uiaras mundialas ha il svilup economic survegniu slontsch. 1928 haveva Martin Montalta fundau ina fatschenta da transports. El duvrava gera per far betun ed a Tschentaneras ha el scuvretg la zona cul sediment prehistoric. El ha aviert in menaschi ed entschiet ad explotar gera a Sevgein, quei che ha fatg senn, enstagl da menar il material si dalla Bassa cun liungs viadis. Cava veglia vegn emplenida Entuorn 1976 haveva la pleiv da Sevgein, sco possessura dil funs, dau a Martin Montalta, il basat da Manuel Montalta, la concessiun. Aschia ha il project d’ina generaziun entschiet. «Ussa mein nus el territori Bigliel, da tschella vart dalla via da Glion-Sevgein», puntuescha Manuel Montalta. Sondaziuns han mussau ch’ei ha leu rodund 800'000 m3 gera dalla medema qualitad sco a Tschentaneras. Igl ei puspei in project per ina generaziun. «Nus quintein ch’ei tonschi per 25 onns», gi gl’interprendider da Glion. Ad el seigi impurtont d’informar aviartamein ed a moda transparenta, ha l’interpresa Montalta ed ils partenaris da contract puntuau avon treis onns. Gl’avrel 2021 ha il parlament communal da Ilanz/Glion lubiu ina midada da zona dil plaun da Bigliel. Il funs planiv agricol han ins nezegiau intensivamein, igl ei ina sufatscha da 3,4 hectaras, repartida sin pliras parcellas da possessurs privats. Per saver preparar la nova zona d'explotaziun da gera sto la firma Montalta far ina via provisorica sper l'existenta. Daferton ei la midada da zona approbada da tuttas instanzas ed era ils contracts suttascrets. Gl’onn proxim 2025 entscheivan las maschinas a prender material dalla cava nova. Gl’access ed ils transports van tras il sutpassadi dalla via Glion-Sevgein. Il menaschi culs stabiliments resta ella ruosna «veglia» a Tschentaneras, la zona d’explotaziun ch’ei svidada vegn emplenida ed il terren recultivaus. Gliez conferma Manuel Montalta. Medemamein conferma el ch’ei hagi mai dau discussiuns pervia da quei project. Ina cumissiun speciala accumpogna dil reminent quel, cun instanzas cumpetentas, biro da planisaziun e cussegliaziun ecologica.

La fin d’jamna da Pastgas ein pliras partidas da ballapei dil Cup svizzer e dil Cup grischun vegnidas absolvidas. El giug dil miez-final dalla prerunda dil Cup svizzer ha Schluein Glion gudignau ordeifer encunter Pfyn (4. ligia) cun 2:0. Ils gols han Lars Caduff e Laurin Zala sittau. Grazia a quella victoria ei Schluein Glion el final da quella prerunda dallas equipas dalla 3. entochen la 5. ligia dalla Svizra orientala. En quel frunta l’equipa dil trenader Patric Casutt sill’equipa dil Club da ballapei Besa, medemamein ina squadra dalla 3. ligia. Il final ha liug prevedentamein ils 26 da matg 2024. Il CB Besa ei in club cun giugadurs dil marcau e dil contuorn da S. Gagl. Trun/Rabius ha gudignau da gliendisdis Pastgas il giug dil miez-final dil Cup grischun ordeifer encunter Domat. Patrizio Decurtins ha marcau treis gols, Geo Cauzza dus. Grazia a quella clara victoria ei l’equipa trenada da Claudio Bundi el final dil Cup grischun. Quel vegn daus ils 9 da matg 2024. Adversari da Trun/Rabius ei l’equipa da 3. ligia da Cuera 97 che ha battiu l’equipa da Valposchiavo l’entschatta mars. Il campiun dil Cup grischun 2023, Schluein Glion, ei curdaus ora gia igl atun el quart-final encunter Domat. (fmr/hh)

Il CB Trun/Rabius ha buca schau stermentar da gliendisdis Pastgas dalla dracca e ha gudignau il giug dil miez-final dil Cup grischun encunter Domat. L’equipa dalla Cadi ei stada fetg presenta naven dall’emprema minuta e ha mussau al cau-casa da Domat ch’ella vul la victoria e contonscher il final dil Cup grischun che ha liug ella capitala grischuna a Cuera ils 9 da matg 2024. Pressiun sil gol da Domat Il giug entscheiva cun in’attacca da Domat che Lucas Maissen sa sclarir cuort avon la zona da puniziun. Cuort suenter vegn Mirco Pfister tier in siet da distanza ch’il goli da Domat sa parar. Trun/Rabius surpren naven da quei mument la bitgetta dil giug ed entscheiva a far pressiun sigl adversari. Robin Monn vegn da mitschar dalla defensiun e sa mo vegnir frenaus cun in foul. Daco ch’igl arbiter ha buca mussau ina carta ei buca propi capeivel, la colur giustificada fuss stada stgir oranscha. Il CB lai buca suenter e fa vinavon pressiun sil gol da Domat. Gia ella 11avla minuta vegnan ils hosps tier in culp liber ord biebein 30 meters. Livio Janka sietta quel sin via directa encunter il gol da Domat, Dario Brot sa sviar el en in corner. Robin Monn sietta la balla silla secunda petga nua che Patrizio Decurtins marca ella 12avla minuta igl 1:0 cul tgau. Il CB Trun/Rabius lai buca suenter e vul dispet il 2:0. Suenter entginas minutas cun dirs cumbats el miez dil plaz vegn il CB Trun/Rabius tier duas bunas caschuns ch’els san buca nezegiar. Ella 35avla minuta vegn il CB tier il 2:0, quei suenter ina biala cumbinaziun dalla vart seniastra giu. Remo Alig vegn da dar la balla a Geo Cauzza che sa marcar ord 18 meters. Ils hosps ein aunc buca cuntents cun il resultat ed astgan beinspert puspei giubilar. Ella 43avla minuta vegn Patrizio Decurtins da marcar il 3:0, quei puspei suenter in corner da Robin Monn. Cun quei resultat va ei ella pausa. El final a Cuera Per Trun/Rabius eis ei clar da cuntinuar aschia suenter pausa. Il giug vegn pli intensivs ed ils cumbats han pil pli liug el miez dil plaz. Suenter 63 minutas decida Patrizio Decurtins la partida cun il 4:0, quei suenter ch’el vegn l’antschaus ella profunditad e ha saviu semetter atras encunter la defensiun da Domat. Trun/Rabius lai buca luc e fa vinavon pressiun sil gol da Domat. Suenter 76 minutas siara Geo Cauzza si dil tuttafatg il sac. El sietta ord rodund 25 meters egl adversari che sviescha il siet ella reit. Ellas davosas minutas dil giug sa il goli da CB Trun/Rabius Daniel Monn aunc semussar e salvar la vesta alva cun ina ferma parada. Suenter la victoria el Cup grischun igl onn 1979 selegra il CB Trun/Rabius da puspei astgar giugar da Tschuncheismas il final dil Cup grischun a Cuera. Sandro Orlik Miez-final dil Cup grischun Domat – Trun/Rabius 0:5 (0:3) Gols: 12. Patrizio Decurtins, 35. Geo Cauzza, 43. Patrizio Decurtins, 63. Patrizio Decurtins, 76. Geo Cauzza. Domat 2: Dario Brot, Tobias Walter, Gian-Luca Fahling, Matthias Pfister, Samy Almagbaly, Cedric Sewer, Fabian Zimmermann, Alessio Iozzo, Fabrizio De Luca, Damian Sewer, Danilo Lozzo. Reservas: Marc Henriques Da Silva, Mauro Stolz, Esa Ehrler, Alessio Sewer, Sandro Dietrich, Bardh Bojaxhi, Martinijan Markovski. Trun Rabius: Daniel Monn, Geo Cauzza, Lucas Maissen, Livio Janka, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Mathias Flepp, Robin Monn, Orlando Monn, Remo Alig, Patrizio Decurtins. Reservas: Damian Schmed, Beat Cadruvi, Denis Monn, Clau Berther, Andri Carigiet, Silvan Cajacob, Aurelio Carigiet. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Silvan Muoth, Tizian Duff, Gianin Derungs (tuts blessai) e Lucas Seiler (absents). Trun/Rabius ha mussau ina fetg buna prestaziun a Domat ed aschia fadigiau d’esser el final dil Cup grischun 2024. Foto Hans Huonder

Cussegliar – cungir – cuschinar – cumbinar. La specialista – la sommeliera – sa co la carn vegn preparada bein e tgei che va il meglier aprau cun ella. Ed ussa ha era il Grischun, meglier detg la Surselva, si’emprema sommeliera da carn: Laura Maissen. La specialista per l’elavuraziun da carn ei stada ina da siat persunas che ha terminau dacuort la scolaziun sco sommeliera da carn a Spiez. La carn ei il mund da Laura Maissen (26) ch’ei carschida si a Trun e che habitescha a Mustér. Sco giuvnetta eis ella sedecidida pigl emprendissadi da mazlera respectiv specialista da products da carn. Ella ha fatg la patenta da catscha ed ils davos meins ha ella cumpletau sia savida sil sectur dalla carn. En blocs da scolaziun eis ella s’avanzada a sommeliera da carn. Per la tiarza ga ei quella formaziun vegnida purschida en Svizra, quella ga ein sis Svizras e Svizzers sco era in Austriac separticipai a quella. Quei ch’ei dat pia dapi onns tiel vin, dat ei ussa era tier la carn: sommeliera e sommelier. Profitau dalla savida La perfecziun a sommeliera da carn che l’Associaziun svizra dall’elavuraziun professiunala da carn porscha ei cumplexa. En duas jamnas intensivas vegnan las absolventas ed ils absovents da quella confruntai cun tut quei che pertucca la derivonza dalla carn entochen che quella sepresenta sil taglier. Savida davart labels e lescha, derivonza dalla carn, scienzia dalla vivonda, tendenzas dil consum da carn, magasinar la carn, detagls dalla higiena, cungir ella, cuschinar ni grillar, mo era saver cussegliar la clientella per tgei che la carn sa vegnir vegnir nezegiada tut. «Ei sto buc adina esser filet, ei sa era esser ina ga carn da suppa», di Laura Maissen. Quella perfecziun cumbinada cun in tschuppel referats e visetas en menaschis da producziun e dall’agricultura ha cumpletau ed enrihiu la savida che Laura Maissen haveva gia entras igl emprendissadi e la lavur pratica: «Per part eis ei era stau per mei ina refrestgentada da bia ch’jeu savevel gia. Mo ei ha era dau bia niev.» In’interessanta historia In’impurtonta rolla ha la carn secca giugau per Laura Maissen en quei temps da perfecziun. Sco collaboratura dalla Mazlaria Venzin a Mustér e Laax fa quei lu era buca surstar: «En mia lavur da diplom sun jeu sededicada al schambun sechentau en nossa fatschenta. Il schambun vegn sechentaus tenor in recept vegl d’Augustin Venzin, il fundatur dalla mazlaria.» En quella lavur ha ella declarau scadin pass necessari per arrivar ad in bien schambun sechentau. Alla presentaziun da products che ha giu da succeder entras mintga absolventa ed absolvent dil cuors ei Laura Maissen sedecidida per andutgels e ligiongias da truffels. Daco gest quels dus products? «En sesez han els in’interessanta historia. Igl andutgel che consista spirontamein da carn vegneva survius pli baul als hosps la dumengia. La ligiongia da truffels era stendida cun truffels perquei che la carn era scarta. Ella vegneva magliada duront l’jamna.» Plascher da cuschinar La scolaziun sco sommeliera da carn ei stada dedicada per ina buna part era alla savida co cungir e cuschinar carn. «Denter auter havein nus era giu ina scolaziun co grillar carn. En quei grau havein nus enderschiu biaras finessas, era pertuccont il temps da magasinar la carn», di Laura Maissen. En degustaziuns ei il grond spectrum da products da carn semussaus. Parallelmein han las sommelieras ed ils sommeliers stuiu mussar lur habilitads da cussegliar la clientella per exempel co cungir tgei carn ni tgei che va aprau cun quella. Las duas jamnas da scolaziun intensiva ein idas a fin cun in examen ed in discuors davart la lavur da diplom. E lu secapescha culla surdada dil diplom a Spiez. «La scolaziun seprofundescha fetg els detagls tgei ch’ins sa tut far culla carn e per tgei ch’ella ei adattada. Las pusseivladads ein fetg vastas e per zatgi che cuschina bugen sco jeu, ei quella perfecziun fetg interessanta ed enrihonta», di Laura Maissen ch’astga senumnar sommeliera da carn dapi ils 23 da fevrer 2024. Laura Maissen – la sommeliera da carn Laura Maissen da Mustér ei l’emprema sommeliera da carn dil Grischun. Ils davos meins ha ella absolviu cun success quella scolaziun tier l’Associaziun svizra dall’elavuraziun professiunala da carn. Suenter igl emprendissadi sco specialista dall’elavuraziun da carn eis ella seprofundada ussa en tuts detagls co cungir, cuschinar e cumbinar la carn. «Ei sto buc adina esser filet, ei sa era esser ina ga carn da suppa», di Laura Maissen ch’ei carschida si a Trun. (fmr/hh) Laura Maissen ei l’emprema sommeliera da carn grischuna. Ella ha terminau cun success la scolaziun tier l’Associaziun svizra dall’elavuraziun professiunala da carn. Laura Maissen ei l’emprema sommeliera da carn grischuna. Ella ha terminau cun success la scolaziun tier l’Associaziun svizra dall’elavuraziun professiunala da carn.

Avon 25 onns, ils 3 d’avrel 1999, ei Pader Flurin Maissen morts ella vegliadetgna da 93 onns ella claustra da Mustér. Mariano Tschuor ei staus gidonter ed amitg da Pader Flurin e seregorda da quei um ch’ins numnass oz – reduciu e simplificau – in influencer ed activist. Pader Flurin ei staus in nunconformist ed in avon guardia d’ina vart, in tgirader e conservader da l’autra vart dalla medema medaglia. Carstgauns d’in spért liber selaien buca catalogisar, aschia era buca Pader Flurin, autonoms e libers da tuts squetschs e latschs ch’el era. Quella libertad ha ei buca dau per nuot. El ha battiu per ella, pretendiu da sesez e dad auters beinenqual unfrenda, gie, era talas che han menau a blessuras. Co s’avischinar ad el oz? Ei la vesta sin Pader Flurin semidada ils davos 25 onns? Co s’avischinar ad el oz? Agl um religius, al promoviu en scienzias naturalas, al linguist passiunau e Romontsch perschuadiu, a quel ch’admoneva da tgirar bein la natira, al cumbattant per las auas e l’aria, agl experimentader d’energias alternativas, agl amatur dalla musica, agl autur da tons texts casuals ed auters cumponi cun eleganza e finezia? Pader Flurin Maissen (1906 – 1999) sin in purtret da 1995. A quel che vev’autoritad senza pussonza ed uffeci. A quel che vev’etichetta senza ceremonias. A quel che stev’ordvart tutta convenziun e banalitad, cun gronda stema ed affecziun ual per caussas pintgas e semplas dalla veta. Ina buna pulenta sco nutriment constant. In vestgiu grisch per dis da lavur e dumengias ed in habit monastic per dis da fiasta e perdanonza. Ina tura cun pass stendiu sils cuolms ed els onns da vegliadetgna ina spassegiada suls praus da Degen e Rumein. Las Messas bassas cun cant ord la Cecilia. In priedi cuort ella caplutta da sogn Antoni a Rumein ni enstagl dil priedi in experiment concret co far in iev en pieun cun gas biologic. In ambient che possibilitescha Pader Flurin ei carschius si a Glion en in ambient da mistergners e fabricants dil lenn, dils cudischs e dil lungatg, dil sport e digl alpinissem. En ina casa cultivada e burgheisa d’ina famiglia gronda cun 11 persunas: ils geniturs Anna ed Augustin Maissen-Cahannes ed ils fargliuns Pius, Blandina, Alfons Venanzi, Luis, Taricisi, Toja ed Augustin. Cun parantella a Ra­bius, Dardin e Ladir, cun in aug che veva grond’influenza: Sur dr. Gion Cahannes, canoni, professer alla scola cantunala ed autur dalla grammatica sursilvana da 1924. Quei mund local vev’enzatgei grond, buc il davos pervia d’ina concurrenza permanenta: duas confessiuns, catolic e reformau, e dus lungatgs, romontsch e tudestg. Quei microcosmos ha sviluppau tier Pader Flurin – buca meins tier ses fargliuns – ina marveglia, in interess per tut quei che fa ô veta e mund, in artg grond inspiraus d’in anim aunc pli grond. Il pader verd en rassa nera Ad ina publicitad pli vasta vegn Pader Flurin enconuschents sco «pader verd» che ha avertiu ed alarmau d’haver quitau dalla natira. El fa quei sco um dallas scienzias naturalas, dalla fisica e mineralogia, roms ch’el deva en scola claustrala da Mustér. Sia stanza da fisica era ton cabinet da curiositads, inclus ina platta da fiug per cuschinar pulenta, sco era in institut per debattas ideologicas. Cheu en quei liug – e pli tard a Rumein a moda aunc pli expressiva – va el alla tscherca dils misteris divins ella natira, che cumpeglia tut, ella ch’ei insumma la fontauna dils misteris. «Mit Gott für sanfte Energie» intitulescha la revista «Natur» dil december 1984 in purtret dil pader. Far per mussar A Rumein administrescha el il bein dalla claustra da Mustér, il benefeci. Sper la cuschina oriunda construescha el aunc ina secunda, sia privata, ed installescha en quella in indrez per producir biogas culs curdems. «Jeu stoi mussar ch’igl ei pusseivel» aschia sia devisa. Sil tetg dil clavau montescha el ils emprems collecturs solars. Strusch demonstrau ch’igl ei pusseivel, er’igl experiment finius per el: «Uss san auters far.» 1978 eis el confundatur dalla Pro Rein Anteriur, ch’impedescha las Ovras hidraulicas Glion I e II – e salva cheutras las auas restontas dil Rein e la planira dalla Greina. 1984 eis el in dils oraturs dalla manifestaziun a Berna per salvar ils uauls. Il respect enviers la scaffiziun Pader Flurin era fisicher, el senn oriund dil plaid grec savess ins dir «in dalla natira», in retschercader, gie, in filosof dalla natira. Siu impetus sco advocat per la natira ed igl ambient ei d’anflar en siu respect per Diu, ch’ei il scaffider da tut. Quei – aschia il pader – hagi da far nuot cun misteris surnaturals, la natira seigi surnaturala e pleina da misteris. Taluisa dev’ei buc’ina differenza denter profan e sacral, denter en ed ord baselgia, per el era quei in sul e sulet mund: «Dieus ei natira ed univers, denton cun l’agiunta impurtonta: El ei era carezia e perdun». El span e debat pil romontsch Pader Flurin era in Romontsch da tgau entochen pei. Il romontsch er’in jerta da famiglia, ina ch’el parteva cun ses fargliuns, particularmein cun Alfons ed Augustin. Sia mumma Anna, aschia il pader, hagi sin pugn da mort supplicau el d’haver quitau dil romontsch. Oz buca da capir, mirond anavos sil temps, sillas relaziuns e sin la posiziun ch’il romontsch haveva en famiglia, era sco lungatg per sedistinguer e sedifferenziar, pon ins s’imaginar tgei che quei davos giavisch dalla mumma ha effectuau. En mintga cass ha Pader Flurin scret e publicau per romontsch, fatg transla­ziuns, denter auter parts dalla Bibla per la scola e per il pievel e buca vegnius staunchels da batter per «il vernachel plaid romontsch» e sia posiziun sco lungatg naziunal. Lein emblidar la battaglia dils Maissens e cumpogns per mantener las duas preposiziuns «de» e «da» ed emblideien era sia vehemenza en plaid ed ovra encunter il rumantsch grischun, mo pater­tgeien vid sias iniziativas ed acziuns, organisadas egl Institut de cuors reto­romontschs, pli tard Fundaziun Reto­romana Placi a Spescha ed uss cun siu num. 1981 ha el alarmau en ina conferenza da medias a Berna la publicitad da dar al romontsch quei ch’el drovi per viver: «Nus vulein buca bia, mo la cuntervaleta dad ina suleta ala ded in ‹Tiger›». Rumein – fueina d’inspiraziun Igl ei stau ina benedicziun per el e per ­biars che Pader Flurin ha saviu ir 1965 a Rumein e surprender il benfeci claustral cun il bein puril. 33 onns ha el dau a Rumein canorta a tut tgi che leva, savens a glieud «alternativa», a tala dil «cunterfem» per empristar quella biala noziun, a glieud alla tscherca, mintgaton a tala ch’era empau sepiarsa ellas streglias dalla veta. Ina tala ei stada Sabine Meyer suenter ina dispetta cugl orchester filharmonic da Berlin. Quella viseta ei stada enzatgei sco ina revelaziun pil pader. Finalmein savev’el udir Mozart d’ina gronda musicista a moda perfetga. Buca da far curvien ch’el veva pendiu ina fotografia dad ella vid la preit en stanza dils malsauns en claustra da Mustér, cu el ei tur­naus ‹a casa› 1998. Leu eis el morts da Sonda sontga 1999, in di avon la Levada. Mariano Tschuor ei staus directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e commember da direcziun dalla SRG SSR. Oz meina el il project «Aufbruch ins Weite» dalla claustra Mariastein. Pader Flurin Maissen (1906 – 1999) sin in purtret da 1995. Il student Gion Fideli Maissen (2. da dretg) sco commember dalla Fryburgia a Friburg. Sin la sutga siu cusarin Augustin Cahannes, posteriur cusseglier guvernativ. Pader Flurin ha dirigiu la musica instrumentala dalla Scola claustrala 1938 – 1940.

La cassa communala da Laax schloppa bunamein: Quei cumprovan las cefras dil quen 2023 dalla vischnaunca. Cuort avon Pastgas ha la suprastonza communala repartiu allas casadas il rapport e quen digl onn vargau. Las finanzas dalla vischnaunca seigien la fin digl onn 2023 en in stan meglier che mai, communichescha il president communal Franz Gschwend. Igl onn da rapport hagi la cassa communala registrau in record, aschia il president. Il quen annual 2023 siari, era grazia allas valetas commercialas novas dils beins immobigliars e dils edifecis ella facultad finanziala, cun in cashflow da 9’319’582 francs, quei tier entradas tochen ussa mai contonschidas da 29’120’537 francs ed expensas da 19’800’955 francs. Cul resultat positiv sa la vischnaunca far amortisaziuns da 1’866’700 francs e cunquei siara il quen 2023 cun in gudogn schuber da record da 7’452’882 francs. En siu rapport informescha il president era ch’il diember da habitonts seigi carschius vinavon. Ils 31 da december 2023 vivevan 2263 persunas a Laax, da quellas 19 poppas e pops ch’ein naschi gl’onn vargau. La radunonza communala da rendaquen ei ils 13 d’avrel 2024.(fmr/abc)

Gl’atun vargau ein in tozzel persunas pertuccadas stadas egl atelier StellArte a Glion tier Sandra Palaia. Quella ha menau in cuors da malegiar dalla gruppa Surselva da Fragile Svizra Orientala. Dacuort ha Ingrid Meyer Weber envidau alla vernissascha. Ei sa tuccar mintgina e mintgin: Ina daguota dil tschurvi sa midar d’in mument a l’auter la veta d’in carstgaun. Ei sa era dar in tumor el tschurvi, ni ch’in accident sa haver consequenzas. Per tala glieud entscheiva pilpli in viadi stentus anavos «alla normalitad». Tgi ch’era mai staus dependents dad auters sto s’endisar vid quella situaziun. Il contuorn e gl’ambient dalla persuna pertuccada decida, sche la reconvalescenza gartegia. L’organisaziun Fragile Svizra orientala accumpogna dapi ¬25 onns talas persunas. «Cuntegn rumpeivel» Dapi il 2011 dat ei ina gruppa regiunala Surselva. Quella meina Ingrid Meyer Weber da Sagogn. Per las persunas pertuccadas organisescha ella regularmein sentupadas e spassegiadas. Igl ei muments inspironts che fan curascha. Pli baul legevan ins il plaid «fragile» sin pacs cun cuntegn rumpeivel. Ins saveva: adatg, attenziun, precauziun. Mintga affon saveva quei. Il tschurvi human ei in tal «pac» rumpeivel, igl ei la centrala da tuttas func¬ziuns dalla plonta-pei tochen tiels cavels, gnarva, motorica, coordinaziun, intelletg. Fragile Svizra Orientala sededichescha ad activitads che dueien sustener tut ils sforzs a favur da quei «cuntegn rumpeivel». Fragile Svizra Orientala, culla menadra dalla gruppa Surselva, Ingrid Meyer Weber (sen.) e Sandra Palaia, artista e menadra digl atelier. Sin lur via anavos san participontas e participonts sebrattar, discuorer e dar curascha in a l’auter. Finamira dalla vernissascha dil cuors da malegiar eis ei stau da mussar il resultat da quei project. Denton buca mo gliez: «Nus havein vuliu mussar alla publicitad tgei ch’ei pusseivel cun in tal impediment dalla sanadad. Il messadi che nus vulein intermediar ei plinavon che la sanadad secapescha buca da sesez», ha la menadra dalla gruppa Surselva da Fragile Svizra Orientala manegiau. Il resultat dil cuors absolvius tier Sandra Palaia ei staus da veser mo paucs gis ella caffetaria dil da Glion. Il president da Fragile Svizra Orientala, Ruedi Eberhard, ed il commember da suprastonza dall’organisaziun, Florian Böse, ein stai presents. Els seigien stai impressiunai ton digl interess per l’occurrenza sco dallas ovras exponidas, han ins udiu alla vernissascha. Rodund 50 persunas han admirau l’avertura dalla cuorta exposiziun da maletgs da glieud cun talent e creativitad. Ils maletgs che la gruppa Surselva ha fatg a Glion cun Sandra Palaia van ussa sin turnea. Dils 10 tochen ils 13 d’avrel 2024 san ins admirar els ella ustria Manora, ella 6avla alzada dil Manor a Cuera.

Mardis proxim vegnan ils mez-finals dil cup da ballapei dil Liechenstein absolvi. El giug denter Balzers e Vaduz fruntan ils frars Marino e Fabrizio Cavegn da Vella in sin l’auter.«Nus essan concurrents, mo tuttina frars e leutier savein nus plidar in lungatg che negin auter capescha sil plaz», di Marino Cavegn che dat si’emprema stagiun ella 1. ligia cun Balzers. «Forsa ei quei miez-final dil cup da ballapei dil Liechtenstein mardis proxim l’emprema e la davosa ga che nus dein in encunter l’auter.» Quei di Marino Cavegn (23), il frar vegl da Fabrizio (21) ch’ei gia s’etablius ella Challenge League. Otg gols ha Fabrizio Cavegn sittau questa stagiun per Vaduz e s’auda aschia denter ils megliers settagols dalla secund’aulta ligia da ballapei dalla Svizra. En ina tut autra situaziun ei Marino Cavegn. La stad vargada ha el fatg la midada dall’Uniun sportiva Schluein Glion tier Balzers. L’equipa dil Liechtenstein ha contonschiu igl onn vargau la promoziun dalla 2. ligia interregiunala ella 1. ligia. «Negin vegn a capir nus dus» Il miez-final dil cup da ballapei dil Liechtenstein a Balzers ei per Marino Cavegn in’emprema caschun da semesirar cun in’equipa dalla Challange League: «Jeu selegrel fetg sin quei giug. Fabrizio ed jeu dein dalla medema vart, el davontier, jeu amiez. Quei ei veramein singular.» Ella medem’equipa ein els stai tier Cuera 97 e tier Schluein Glion, in encunter l’auter dattan els mardis proxim per l’emprema ga. Mo quella scuntrada ha per els dus aunc in’auter aspect tut special. «Nus savein tschintschar romontsch in cun l’auter, aschia capescha negin sil plaz da ballapei tgei che nus schein», di Marino Cavegn cun bucca rienta e puntuescha: «Schegie che nus vegnin ad haver ina scena communabla ni l’autra, lein nus empruar en mintga cass d’impedir blessuras.» Al giug spetgan ils dus giuvens lumnezians era ina partida aspectaturas ed aspectaturs dalla Surselva. Dalla 3. ella 1. ligia La stad vargada ha Marino Cavegn fatg la midada da Schluein Glion tier Balzers, pia dalla 3. ella 1. ligia. Dapi lu serenda el quater ga ad jamna al trenament da Vella a Balzers. Leutier vegn silmeins in giug per jamna. El lavura numnadamein aunc adina tschien pertschien silla clamada da lennari ch’el ha empriu. «La stad vegnenta pren jeu dimora a Zezras ed enquerel leu ina nova plazza. Ils viadis ch’jeu fetsch ussa sper la lavur ein stentus», di Marino Cavegn. Sco lennari vul el era luvrar igl avegnir: «Jeu less sescolar vinavon. Quei dependa secapescha era empau da mia carriera da ballapei.» A Balzers vegn el trenaus da Marius Zarn, medemamein in Grischun che ha dau pli baul ella Super League. El ha surpriu l’equipa da Balzers igl atun suenter ch’ella haveva spiars sis giugs en seria. Dapi lu eis ella semigliurada ella tabella, schai denton aunc adina mo dus puncts davon il secund davos. «Nus essan ina fetg emperneivla equipa. Biars ein dalla regiun», di Marino Cavegn. Vuliu nezegiar la schanza Marino Cavegn ei vegnius contactaus igl onn vargau dil Club da ballapei Balzers: «Quella caschun da saver dar ella 1. ligia hai jeu buca vuliu schar mitschar. Quei ei secapescha in bia pli ault nivel seigi pertuccont spertadad sco tecnica ni giug cul tgierp. Cheu stoss ti esser semtgaus mintga mument. Mo era ils trenaments ed igl entir stab da trenaders entochen fisioterapeuts ein fetg professiunals.» Cun sia grondezia da 1,87 meters ei Marino Cavegn «ina petga» el giug amiez e sias qualitads muossa el era ell’offensiva. Cun quater gols eis el il secund meglier settagols da Balzers. Sia fermezia ei la cundiziun e la fisica sco era sia qualitad defensiva: «Pervia da quellas qualitads dian ei a Balzers ch’jeu seigi in cavagl.» Potenzial da migliur vesa el aunc tier la tecnica, mo cullas fermezias ch’el ha, ha beinenqual giugadur fatg il segl ella pli aulta ligia svizra. Mo gia la secund’aulta ligia – la Challenge League – ei per el in siemi: «Persuenter lavurel jeu consequentamein. Mo la fin finala vegn ei sco ei vegn. Ei fuss secapescha bi da saver dar cun Fabrizio en in’aschi aulta ligia.» Mardis proxim dattan els denton in encunter l’auter e tgisà, forsa porta la gliesta da giugadurs dil Club da ballapei Vaduz en buca ditg duas ga la schlatteina Cavegn. Mardis vegn plidau romontsch a Balzers La stad vargada ha il giugadur da ballapei Marino Cavegn da Vella fatg il sparun dalla 3. ella 1. ligia. El ei vegnius engaschaus da Balzers nua ch’el semetta en scena sco giugadur el miez. Schegie ch’el ei bein enconuschents per sias qualitads defensivas, eis el era il secund meglier settagols da Balzers. Siu siemi ei da saver dar in mument cun ina squadra dalla Challenge League, la secund’aulta ligia da ballapei Svizra. Gia contonschiu quella finamira ha siu frar Fabrizio ch’ei engaschaus il mument tier Vaduz. Suenter ch’els han gia dau communablamein tier Cuera 97 e Schluein Glion, sevesan els mardis proxim danovamein sil plaz da ballapei. El miez-final dil cup da ballapei dil Liechtenstein a Balzers denter Balzers e Vaduz vegnan ils aspectaturs era ad udir ina ga ni l’autra in dialog romontsch. Clar favorit en quella scuntrada ei Vaduz ch’ei dapresent cun distanza la megliera squadra da ballapei dil Liechtenstein. (fmr/hh) Marino Cavegn ella mondura dil Club da ballapei Balzers che dat il campiunadi dalla 1. ligia. Fisicamein e cundiziunalmein ei Marino Cavegn (dretg giun plaun) ferms. Nossa foto muossa el en ina scena defensiva.

Giginar gauda ina certa renaschientscha ed ha anflau la via ella medischina moderna. Quei visavi alla cureisma sco temps da penetienzia, gigina ed abstinenza che ha piars per gronda part sia muntada d’antruras. Heike Gödeken organisescha dapi biabein diesch onns jamnas da giginar ella claustra da Glion. «Piarder empau peisa ei atgnamein sulet in emperneivel fatg secundar». Quei gi la menadra da giginar, Heike Gödeken ch’organisescha regularmein jamnas da giginar ella claustra da Glion. «Quei fetsch jeu gia dapi bunamein diesch onns.» Penetienzia tschercan ils participonts allas jamnas da giginar organisadas da Heike Gödeken buc. E quei malgrad che la menadra da giginar envida als cuors ella casa da sentupada dalla claustra da Glion. «Ei setracta plitost dad in congedi dil mintgagi per puspei anflar igl equiliber cun sesez e cun igl agen tgierp.» Als cuors da giginar a Glion separticipeschan per regla persunas che vegnan digl intschess urban, tradescha la menadra. «Persunas indigenas ein denton era gia stadas dalla partida.» Heike Gödeken cumbinescha il giginar cun viandar per sendas sursilvanas. Negina cuntradicziun Desister da magliar ed ir a spass para dad esser empau ina cuntradicziun. La menadra da giginar po rir sur da quei partatg. «Na, il moviment secumporta fetg bein cun giginar.» Ella manegia ch’ei seigi impurtont da s’avischinar al giginar cun in accumpignament versau. «Jeu sai mussar ils emprems pass e dar plaid e fatg co il tgierp reagescha.» Heike Gödeken puntuescha denton ch’ella accumpogni sulet persunas saunas. «La gigina curativa vala sco atgna sparta e pretenda in accumpignament dad in miedi.» Ina egliada ella purschida online tradescha la gronda varietad dallas differentas purschidas da giginar. Sco per exempel giginar e yoga, giginar e meditar, giginar duront 16 uras, da tschun entochen 30 gis, desister sulet dil solver ni giginar cun nutriment basic. Heike Gödeken cumbinescha sia gigina cun terapias dall’aua che serefereschan al plevon Sebastina Kneipp. Il fundament dalla practica moderna da giginar derivan dil miedi Otto Buchinger che ha fundau gia ils onns 1950 ina clinica da giginar alla riva dil Lag da Constanza. Sia gigina pretenda da svidar gia all’entschatta il begl. «Per impedir che la fom sefa valer suenter dus gis», sco quei che Heike Gödeken declara. Silsuenter retscheiva il tgierp sulet aunc ina minima dosa da calorias en fuorma liquida. Suc, broda da verduras, te ni aua tenor basegn cun in tec mél. Tenor wikipedia ei Otto Buchinger staus commember dils quechers, ina veglia cuminonza religiusa oriunda dalla Engheltiara dil 17avel tschentaner. Da far pauc cun religiun Cun religiun han las fuormas modernas da giginar strusch da far enzatgei. La reformaziun ha gia sbittau la cureisma e quei duront ina «tschavera da ligiongias» a caschun dalla emprema dumengia da cureisma igl onn 1522. Sco quei ch’il teolog e historicher Peter Opitz scriva en in artechel dalla NZZ il mars 2022 ei il reformatur Ulrich Zwingli separticipaus cun auters plevons alla «tschavera da protest» duront la cureisma. El scriva dad ina tschavera provocativa encunter las prescripziuns e la controlla dalla baselgia. La cureisma sco tala ha medemamein piars sia muntada d’antruras ella veta catolica. Il schurnalist Giusep Capaul ha gia avon diesch onns mess il ritus d’antruras visavi allas isonzas actualas, principalmein ella baselgia catolica. «La mesjamna dalla tschendra metta el ciclus digl onn in clar cuntrast cul temps da tscheiver gest vargau. Ella arva ils 40 dis dalla cureisma che cuoza tochen Pastgas. Igl ei il temps da midada e penetienzia. Perquei ein la mesjamna dalla tschendra – e lu aunc il Venderdis sogn – restai ils sulets dus dis da gigina ed abstinenza, quei ch’exprima il senn serius dalla preparaziun sin Pastgas», scriva Capaul en in artechel ella LQ il fevrer 2012. Giginar san ins dapertut Era sche las persunas che desistan per entgins gis da magliar e tschercan buca la penetienzia, tonpli tschercan els l’abstinenza e gigina. Heike Gödeken fa attent al nutriment dil mintga gi ch’ei, silmeins egl emprem mund, avon maun en abundonza. Fasas da munconza dil da magliar ein nunenconuschentas e biaras e biars han breigia da s’indentificar cugl agen tgierp. Giginar san ins bein dapertut, quei conceda era la menadra da giginar. Heike Gödeken ei denton animada dalla cuntrada sursilvana e sia reit da viandar. «Uonn haiel jeu organisau per l’emprema ga in cuors duront igl unviern.» Informaziun davart las purschidas da giginar a Glion anflan ins via la pagina dalla claustra da Glion. Ramadan – la gigina dil mund muslim Era il mund islam gigina e quei per 30 gis duront il meins Ramadan che suonda al calender dalla glina, aschia che las datas varieschan dad onn tier onn. Il Ramadan actual ha entschiet ils 10 da mars e cala ils 9 d’avrel 2024. Sco quei che Ilhan Mohamed Aden che deriva dalla Somalia e che viva el Grischun gi desistien ils muslims da magliar e da beiber naven dalla levada dil sulegl entochen ch’il sulegl va da rendiu. «Nus fagein quei principalmein avon Allah e per promover bunas ovras.» La dunna muslima vesa ella gigina denter la levada e cu il sulegl va da rendiu ina sort scolaziun. «Ins emprem da haver pazienzia e da renunziar a tut il schliet.» Ilhan Mohamed Aden gi che Allah empermetti via il Coran ina pagaglia per quels che risguardan il Ramadan. «Il Ramadan ei denton era in fiasta da famiglia e dad enconuschents e parents.» La dunna oriunda dalla Somalia gi da mintgagmai selegrar fetg sil meins da giginar. «Nus mein communablamein a cumprar quei che gusta e cuschinein era da cuminonza.» Empau pli cumplicau ei il Ramadan per dunnas cun affons pigns, persunas malsaunas e talas ch’ein sin viadi. «Ellas ein era deliberadas da giginar.» Plascher ha Ilhan Mohamed Aden ch’ils detaglists svizzers porschan da niev products adattai e tschercai per il Ramadan. «Aschia stuein nus buca cumprar tut online.»(fmr/ac)

Dapi tschun onns tgamuna Kevin Brunold che deriva da Surcuolm l’organisaziun Surselva Turissem. In indigen alla testa dad ina destinaziun turistica ei plitost in’excepziun. Piars il plascher vid sia lavur ha il directur turistic sursilvan tuttavia buc, sco el tradescha sin damonda dalla FMR. La Surselva Turissem SA secumpona dallas quater vischnauncas da Sursaissa/Mundaun, Breil, Lumnezia ed Ilanz/Glion e dallas pendicularas da Sursaissa e Breil. Affiliadas alla organisaziun turistica dalla Surselva amiez ein era las vischnauncas da Trun, Sumvitg e Stussavgia. Dapi tschun onns meina Kevin Brunold quella organisaziun turistica. Igl um d’annada 1985 ei carschius si a Surcuolm. Entschiet sia scolaziun professiunala ha Kevin Brunold cun in em­prendissadi tier ina banca. Suenter il studi dallas scienzias da menaschi ha el luvrau tier ina gronda societad da revisiun a Zug. Igl onn 2014 eis el turnaus el Grischun e ha sco emploiau dad in biro da fiduziari cussegliau diversas vischnauncas grischunas sco revisur da quen ed el ha era accumpignau pliras fusiuns communalas. Enconuschents ei il Sursilvan e directur turistic era sco deputau dil cussegl grond e sco co-president dalla Allianza dil Center grischuna. Oz viva Kevin Brunold cun sia famiglia en siu vitg nativ a Surcuolm e ha da leu anora en egl ina pulita part da sia destinaziun turistica. FMR: Biaras directuras e directurs turistics ch’ein dapi tschun onns en uffeci dat ei buc el Grischun. Kevin Brunold, tgei fascinescha Vus vid l’incarica da meinafatschenta dalla Surselva Turissem SA? Kevin Brunold: Jeu vai plascher da saver luvrar per la Surselva, per mia patria e da sefa­tschentar cun il turissem. Ina branscha che fascinescha mei gia dapi mes giuvens onns. E pigl gl’auter eis ei ina impurtonta sparta economica per nus che vivin cheu. Tenor il nov studi dil cantun generescha il turissem en la Surselva amiez (cun Val Sogn Pieder) annualmein ina valur da 254 milliuns francs e cunquei ina tiarza dall’entira valurisaziun economica e procura per in tierz da tuttas plazzas da lavur. Vus essas denton in dils sulets, sche buca il sulet indigen che meina ina organisaziun turistica? Jeu sai buca propi daco che buca pli biaras indigenas ni indigens ein al tgamun dad ina dallas organisaziuns turisticas grischunas. Dalla muntada dil turissem ein tuts pertscharts ed ils indigens san era far diever dall’infrastructura turistica. Atgnamein san ins mo motivar ils indigens da s’engaschar en quella branscha ch’ei ordvart interessanta. Nossa equipa da Surselva Turissem secumpona denton gia per gronda part da persunas indigenas. Probabel eis ei per Vus sco indigen pli sempel da trer fil en guila e communicar anenviars sco indigen? Quei ei segir aschia e mia incarica cuntegn era bia communicaziun enteifer la regiun. Cunzun cun las vischnauncas sco partenaris principals da Surselva Turissem. Tonpli perquei che l’incumbensa da prestaziun vegn dallas vischnauncas e che las vischnauncas ein era responsablas per l’infrastructura turistica. Quei sto ir maun en maun. Nus da Surselva Turissem sviluppein per exempel ils products da viandar ed ir cun velo da muntogna e discutein cun las vischnauncas nua e co meglierar l’infrastructura da vias e sendas. Magari han ins il sentiment che la sensibilitad per damondas turisticas seigi buc adina avon maun ella populaziun, malgrad che tuts ein pertscharts dall’impurtonza economica? Jeu creigel ch’ins seigi schon pertscharts dall’impurtonza dil turissem. Impurtont eis ei ch’ils turistichers fetschien buc il sbagl e teidlan buca sillas vuschs ord la populaziun. Tedlar ei ina dallas incaricas impurtontas e quei vala ton per impuls sco era per objecziuns criticas. Buc adina ei la critica giustificada, denton prender encunter stuein nus quella critica. Quei ei la basa per ina buna discussiun. Ed in esch aviert anfla in directur turistic era tier las vischnauncas? Gie, quel anfla el senz’auter. Nossa collaboraziun ei sistematica sco per exempel cun la purschida da bike. Las vischnauncas han acceptau il plan general da bike ed ussa mirein nus da Surselva Turissem cun mintga singula vischnaunca nua e co meglierar la reit. Las structuras dallas organisaziuns turisticas dattan adina puspei da discutar. La finanziaziun ei gia stada in grond tema. Ella Surselva amiez para la discussiun en quei grau dad esser secalmada. Ein las structuras actualas secumprovadas? Gie, quellas ein secumprovadas essend che nus havein sclariu nossa rolla sco organisaziun turistica cun las vischnauncas e zavrau las incumbensas cun nos acziunaris, las quater vischnauncas inclus las duas pendicularas. La finanziaziun turistica ha caschunau malaveglia principalmein tier ils possessurs da habitaziuns secundaras ch’ein s’organisai en cuminonzas d’interess. Nus s’inscuntrein duas gadas ad onn cun quellas organisa­ziuns e dein plaid e fatg davart las finanzas e nua e co ch’ils daners vegnan impundi, aschia che las undas ein ussa detg ruasseivlas. Igl ei ina dallas incumbensas che Surselva Turissem ha retschiert dallas vischnaucas da procurar per ina buna relaziun cun il habitonts da habitaziuns secundaras. Per turnar tier las vischnauncas: Las fu­siuns communalas dils davos onns ella Surselva amiez simplifischeschan per in bienton la lavur dil meinafatschenta da Surselva Turissem? Las fusiuns dallas vischnauncas ein la basa dalla collaboraziun actuala. Sch’ins mira sil diember da vischnauncas avon las fusiuns lu san ins circa s’imaginar con greva che la communicaziun fuss visavi alla situaziun actuala cun quater vischnauncas acziunaras respectivamein cun ­siat vischnauncas da destinaziun. E las vischnauncas han ussa era ina certa potenza finanziala e quei ei fetg impurtont per las investiziuns. En connex cun la purschida turistica, e quei vala buca sulet per la Surselva, mobein per igl entir spazi alpin: Tuts fan empau il medem, ir cun skis, bike, viandar, cultura. Eis ei pusseivel per exempel alla Surselva da seposiziunar e far attent a certas atgnadads? Nossa specialitad ei segir inaga nossa cultura ed il lungatg romontsch. Quei han ordvart dalla Surselva buca biars. Dasperas havein nus era vischnauncas gualsras e quella varietad culturala ei fetg speciala. Da l’autra vart ­astgan ins menziunar la posiziun dil marcau da Glion sco capitala regiunala e center dil traffic cun la Viafier retica e las colligiaziuns digl auto da posta en tuttas direcziuns e ­Glion sco portal alla Ruinaulta. Pertuccond las disciplinas turisticas suandein nus als trends gronds dad ir cun skis, viandar, ir cun velo e cultura. Quei constat. La finala stuein nus luvrar cun quei che nus havein. Il sport d’unviern e las pendicularas ein aunc adina il grond motor dil turissem sursilvan. Las midadas climaticas che han sefatg valer inaga dapli quei unviern muossan las sfidas vegnentas per quei motor turistic. Adina dapli pendicularas egl entir spazi alpin han gia ussa da batter cun problems finanzials? Nus stuein esser pertscharts ch’il clima semida empau. Uonn havein nus sentiu ch’il cunfin da neiv ei pli aults. Jeu sperel che quei seigi buca la regla. Las cundiziuns da neiv ein denton stadas suro fetg bunas. Nus stuein s’adattar alla nova situaziun. Las premissas da partenza per las pendicularas ein bunas. La situaziun finanziala dallas pendicularas da Sursaissa ein – en cumparegl naziunal – fetg buna e las pendicularas da Breil han grazia al bien fundament cun in ferm acziunariat e cun la vischnauca davos dies medemamein la pusseivladad d’investir. En quei mument che la neiv ellas regiuns bassas svanescha ston l’infrastructura da stad, cun sendas da viandar e da bike, esser a disposiziun. E las pendicularas ha secapescha era en egl lur purschida da stad, per ­exempel cun in access da Glion anora sil Péz Mundaun ni da Breil sill’Alp Dado. Ei il plascher persunal vid l’incumbensa da meinafatschenta aunc avon maun suenter tschun onns? Il plascher vai jeu insumma buca piars, quel ei vinavon cheu. Jeu sentel era ils fretgs da nossa lavur dils davos onns. Surselva Turissem e ses collavuraturs vegnan stedi contactai da hosps ed indigens e dallas vischnaucas e jeu creigel ch’il fil da confidonza seigi cheu. En Surselva vegn bein discussiunau dir en caussa, la voluntad da sesviluppar e far in pass anavon ei avon maun.

Per dar mo ina pintga fladada sur digl ambient intern dall’ustria Fravia a Mustér/Disla, eis ei buca da surveser, che quel ei tut specials. El ha ina tempra e dat il sentiment da pli baul. Ina pintga biblioteca cun cudischs buca dil big apple New York, mobein cudischs dalla vischinonza, cun fotografias buca dil papa, mobein dils vischins da Disla, da vivs e morts. Rauba antica ornescha igl intern dall’ustria. Il plascher d’ina ustria empau autra demuossa plitost il «wow» dils hosps dil lontan. Era ils indigens laian plascher igl intern e questa decoraziun tut speciala che corrispunda plitost al desideri dil vargau che dil present. Recepts originals L’ustria Fravia ha buca spisasa che vegnan furnidas dil Gurmet XY. Mo paucas spisas vegnan buca preparadas dalla ustiera. La purschida da spisas cull’atgna cultura da delicatessas d’anteruras ord la cuschina dalla mumma ein las spisas preferidas plitost dil hosps jasters. Per in e scadin ha ei dau ina spisa bein preparada, era sche quels hosps ein vegni ord l’America. Aschia era la preparaziun da capuns, maluns, bizochels, buglia da meila, coccas da meila, entginas suppas da legums, las spisas buca tenor il recept dil cudisch da Don Maxim, mobein preparadas senza staderas pil gust e deletg. Igl agen cudisch da recepts cun quei ch’era impurtont: Pil gust derivonts semplamein dalla centrala sentimentala dalla cuschiniera ed ustiera sezza. La fermezia e la lavur digl ustier ei buca stada meins impurtonta, seigi las grilladas ed ils pommes, mo era la biara lavur dasperas. Igl ustier ei adina s’engaschaus exemplaricamein pil beistar dalla clientella. Ils «Töffli Buoba» Biars hosps da dalunsch e damaneivel han gudiu la hospitalitad dalla Fravia a Disla. Els vegnen segir a schar encrescher per quei bi, bien ed emperneivel liug de sentupada. Ina speciala surpresa ein las viseta dils «Töffli Buoba» stai. Els arrivavan da tutt’aura en mondura da plievgia sin lur mopeds, mo entravan ell’ustria cun caultschas neras, camischas alvas cun cravatta, calzers da lac cun spitgs, gest sco sche ei havessen gentar da nozzas. Entscheiver e tener aviert dus decennis in’ustria en in vitget sco Disla drova plascher ed ina valischa cun pli bugen bunas che meins bunas surpresas per tener pétg cun ina sauna ed atgna beinvuglientscha. Anflar la dretga via ei enzatgei ch’ei buca dau a mintgin. Mo il Linus ed l’Anastasia han manischau la Fravia cun fetg bunas prestaziuns e alla fin cun in sentiment legreivel. Il mument da calar Ussa ei il mument arrivaus e l’ustiera Anastasia ed igl ustier Linus siaran il «Mekka» da Disla, per saver guder muments pli ruasseivels e selegrar silla bein meritada pensiun. Ina gronda larma pils buns muments en legra cumpignia che vegnan a restar en memoria als hosps ed ustiers. In cordial engraziament a tut hosps dalunsch e damaneivel, mo era allas biaras gidontras, sco era allas caras mattatschas per lur survetschs duront las vacazas da scola. Tgi che posseda in bon per la Fravia duei far aschi bien e consumar quel entochen sil pli tard ils 27 d’avrel 2024. Linus ed Anastasia Manetsch, Disla Ils «Töffli Buoba» avon l'ustria Fravia a Disla.

Cun ina participaziun da 40 % vid l’interpresa nova, l’Ovra Solara Magriel SA, sustegnan las Pendicularas Mustér SA cumpleinamein la realisaziun dall’Ovra Solara Magriel. Las Pendicularas Mustér lessen accentuar ch’entginas pretensiuns ella brev da lecturs cumparida en La Quotidiana ein vegnidas interpretadas falliu. Oravontut ei vegniu informau che la surfatscha seigi vegnida in ton pli gronda che presentau ella votaziun all’urna dils 22 d’october 2023. Quei constat buc aschia. Entras il schurmetg d’ina paliu ha ei stuiu vegnir fatg entginas dislocaziuns, las qualas han denton negin’influenza silla vesta generala dil project. Era ei vegniu menziunau che la vischnaunca survegni mo in’indemnisaziun annuala da 40 000 francs e buca 100 000 francs. Era quei constat buc. Ina tala indemnisaziun s’effectuas mo el cass ch’ils prezis d’energia sereducessen considerablamein. En aschia in scenari, ch’ei strusch pli pusseivels, stuessen lu denton era las casadas puspei vegnir levgiadas finanzialmein entras in prezi pli favoreivel. Entras la participaziun dallas Pendicularas Mustér SA cun 40 % vid la nova Ovra Solara Magriel SA ed il sez dalla vischnaunca el cussegl d’administraziun vegn garantiu, che buca mo concerns gronds dalla Bassa decidan, mobein ch’ei vegn priu cunzun localmein las decisiuns necessarias. Ulteriuras raschuns da sustener il project Ovra Solara Magriel ein: Nus sustenin la strategia dalla Confederaziun da promover e d’augmentar las energias regenerablas, per aschia garantir il provediment d’electricitad era igl unviern. Las Pendicularas Mustér SA vulan seposiziunar cun quei project innovativ el futur sco fatschenta cun atgna producziun d’energia electrica schubra. Il territori da skis che vegn gia oz nezegiaus turisticamein ei optimals per realisar in tal stabiliment cun risguardar tenor meglier saver e puder ils facturs ecologics, sco fauna e flora. Las Pendicularas Mustér SA appelleschan a votantas e votants da sustener il project, per aschia vegnir in pass pli datier alla producziun d’energia electrica schubra. Pendicularas Mustér SA: Marcus Weber, president e Stefan Arnold, directur

L’jamna proxima s’entaupan ils da Schluein alla radunonza communala da rendaquen. La suprastonza ha tractandau era la tematica SanaSurselva e la visada dil contract culla corporaziun regiunala. Tenor visada retroactiva ils 31 da december 2023 e termin da disdetga da dus onns sortess la vischnaunca da Schluein ils 31 da december 2025 dalla corporaziun da vischnauncas SanaSurselva. Igl ei il gremi politic che tracta e decida tut ils fatgs dil sanitaresser, respectiv las instituziuns da sanadad. «Las vischnauncas pagan lur contribuziuns buca direct a quellas, mobein al Cantun. Lez scuntra quen e reparta ils daners a spitals, spitexs, casas da tgira ed autras instituziuns», san ins leger el messadi che la suprastonza communala da Schluein ha tarmess ellas casadas. La corporaziun SanaSurselva ei pia buca ina staziun che rimna e reparta finanzas. Igl ei in’instrument dalla solidaritad regiunala. E da quel duei la vischnaunca da Schluein sortir. Quei propona la suprastonza communala cul suandont argument: «Per evitar in pli grond donn pils pagataglia dalla vischnaunca», puntuescha ella el messadi, explicit culla resalva ch’ins presenti la proposta dalla visada a votantas e votants. Surprender deficits illimitai? Margis proxim, ils 9 d’avrel 2024, s’entaupan ils da Schluein alla radunonza communala. Quella sera han els caschun da prender posiziun tier la proposta. La vischnaunca sedosta vehementamein encunter gl’agir dalla suprastonza dalla SanaSurselva e pretenda ina votaziun dil pievel. Ei va per la repartiziun dil deficit dil spital da 5,8 milliuns francs sillas vischnauncas. Sco cunproprietarias dalla societad d’aczias ein quellas adina obligadas leutier. La suprastonza da Schluein ei buca d’accord che sulettamein la radunonza da delegai dalla SanaSurselva – e buca il pievel – ha il davos plaid enten surprender deficits illimitai. Schluein El medem connex han votantas e votants da Schluein da prender in auter conclus definitiv: La suprastonza communala recamonda dad aunc ussa buca far part dalla Reit da sanadad Surselva SA. Entochen ch’il concept cullas vischnauncas sco acziunarias, cun obligaziun da prestar garanzias da deficit illimitadas, seigi quei buca prudent. Persuenter s’accorda la suprastonza communala culla proposta d’ina autra corporaziun, quella dallas vischnauncas da concessiun dall’Ovra electrica Zervreila. Il suveran dueigi refusar la damonda per ina renovaziun dallas concessiuns existentas, propona la suprastonza da Schluein. Ralf C. Schlaepfer vul restar Vitier quellas tractandas presenta la suprastonza communala il quen communal 2023. Quel siara cun in cashflow da 609'386 francs. Tier entradas da 3'542'834 ed expensas da 3'546'440 francs, inclus amortisaziuns da 202'110 francs, resta in surpli d’expensas da 3606 francs. Gl’agen capital dalla vischnaunca da Schluein ei da niev 20'214'906 francs. La radunonza communala ha era da s’occupar dallas elecziuns. Il giurist oriund da Turitg Ralf C. Schlaepfer presidiescha dapi igl 1 da fenadur 2019 la vischnaunca da Schluein. El stat a disposiziun per ina nova perioda d’uffeci. Per ina reelecziun semetta era Corsin Bearth a disposiziun. Tenor constituziun vegnan en in onn d’elecziun elegi il president communal ed in commember da suprastonza, ed en in auter onn treis commembers da suprastonza.

Ils 28 da settember 1973 ei stau il gi dalla fundaziun d’ina nova uniun sportiva regiunala. E dacuort, alla fin dalla 51avla stagiun da cuorsa liunga, ha il Selvaclub Sagogn, l’uniun da cuorsa liunga, priu peda da sefermar e da dar in sguard anavos. Biars onns ha il club senumnau «Curriders Selva». Gl’artechel 2 dils statuts approbai ils 28 da settember 1973 haveva statuiu gl’intent da quell’uniun regiunala: «La Cuminonza d’interess promova il viandar sin skis ed il far cuorsa liunga ellas vischnauncas numnadas.» Ils statuts han definiu las suandontas: Falera, Flem, Glion, Laax, Sagogn, Schluein e Trin. Quei gi han ils rodund 30 presents fundau ina cuminonza d’adherents da cuorsa liunga da quels vitgs. Els statuts han ins era definiu commembers regiunals e hosps. Paucs onns avon, naven da 1968, havevan Wisel Kälin, Sepp Haas ed Albert Giger lantschau en Svizra la febra dil sport nordic. A Flem menava 1973 Ezechiel Paulin la scola da cuorsa liunga. La radunonza da fundaziun ha elegiu el sco emprem president. La presidenta actuala Marianna Manetsch (2. da sen.) ensemen cun anteriurs presidents e funcziunaris dil Selvaclub Sagogn. Ina reorganisaziun il 2001 L’Uniun da musica ha sunau duront gl’aperitiv, suandada ei ina tscheina cun salata, barsau e gratinau da truffel da Ramona Caduff da Degen. Aunc avon ein tuts envidai separticipai en gruppas ad ina concurrenza cun giugs, legns e moviment. L’Uniun da dunnas ha surviu la tscheina ed envidau al buffet da dessert. Denter ils pasts han ils «veterans» raquintau da lur sforzs e digl engaschi dall’entschatta. Il comite d’organisaziun dil giubileum ha schau passar revista ils onns. Ella halla decorada cun numras da partenza da cuorsas han ins saviu mirar fotografias, sfegliar els protocols dall’entschatta, mirar tabellas da rangaziuns e tedlar reminiscenzas. Oz dumbra il Selvaclub Sagogn rodund 80 commembers da tuttas vegliadetgnas. Sco ei semuossa ei il sport da cuorsa liunga ella Foppa mintg’onn cumbinau culla damonda: «Dat ei quest unviern neiv avunda per far la loipa?» e la secunda: «Tegn quella neiv?» La partiziun G+S dil Selvaclub cun ses menaders fetg motivai sto esser flexibla ed untgir prest mintg’onn en auters territoris. Sil pli tard la secunda dumengia da mars eis ei denton daventau usit ch’ina gruppa dil Selvaclub Sagogn separticipescha al maraton engiadines. Uonn ei quei puspei stau il cass. Dus dils sportists profilai dil club ein ils dus frars Kevin e Janic Camathias che contonscha adina rangaziuns davontier ella tabella dils 13'000 participonts.

L’agentura communicaziun.ch da Glion surpren la lavur da menar campagnas da votaziun ed elecziuns. Quei ha ella communicau ier ensemen cun Curdin Mark. Quel ha organisau ils davos 25 onns pli che 100 campagnas. Armin Spescha dalla communicaziun.ch cuntinuescha la strategia da sia interpresa. Per el seigi stau central da sviluppar e da tgirar ina reit svizra en politica, economia e societad, ha Curdin Mark declarau a caschun dalla presentaziun. Il cussegliader e menader da campagnas oriunds dalla Val Schons e Tumliasca ha annunziau ier ch’el surdetti sia agentura alla communicaziun.ch da Glion. Armin Spescha ei fundatur e meinagestiun da quella. Sco lez ha getg da sia vart, porschi quella nova sparta pusseivladads da rinforzar il sectur «Public Affairs». La lavur da Curdin Mark ha Armin Spescha confidau a siu collaboratur Severin Geisseler. Quel hagi saviu realisar ils davos diesch onns numeruras campagnas sin plaun federal, cantunal e communal. El seigi fetg motivau da contribuir al success da projects politics el Grischun ed ell’entira Svizra orientala, ha Geisseler manegiau. Curdin Mark ei satisfatgs culla successiun. Dapi 25 onns posseda el ina agentura ch’ei sespecialisada sin communicaziun e campagnas politicas. Sco persuna independenta ha el organisau e coordinau votaziuns ed elecziuns. Denter auter ha el fatg quei cun e per l’associaziun economiesuisse, il tetg dall’economia svizra. En connex culla nova acquisiziun ha la FMR tschentau entginas damondas al meinagestiun da communicaziun.ch, Armin Spescha. Severin Geisseler, Curdin Mark ed Armin Spescha (da sen.) Co valeteis Vus quella surprendida dalla agentura da Curdin Mark? Per nossa strategia ei quei fetg impurtont. Nus essan ussa ina dallas grondas, ni la pli gronda agentura ella Svizra orientala. Far pli ferm il sectur Public Affairs fa nossa claviatura aunc pli lada e vasta. Igl ei ina cuntinuaziun dalla idea da noss’interpresa fundada avon 16 onns. Nus vulein esser il generalist dalla branscha da communicaziun. Igl ei buca l’emprema surprendida. Tontas acquisiziuns da communicaziun.ch ils davos onns fa surstar. Co declareis Vus quei? Communicaziun.ch ha ils davos onns mussau ch’ins sa era crescher senza piardar las valurs fundamentalas. Nus havein en l’entira Svizra orientala era recaltgau fetg gronds projects. Quei dat confidonza, ton dalla vart dalla clientella sco dalla concurrenza. Dasperas essan nus stai cun omisdus peis giun plaun, humans ed engrazieivels. En nossa branscha havein nus ina relaziun buna ed amicabla. Jeu astgel constattar ch’ins ha buca exnum nuidis nus. Quei ei segir era in motiv ch’ins dat a nus la confidonza. Al success contribuescha segir era che nus dein dapi biars onns gas e mein consequent la via da nossa strategia. Vossa interpresa vul rinforzar la sparta «Public Affairs». Saveis precisar in tec quei? Entras suprender quell’incumbensa nova savein nus rinforzar d’ina vart il sectur cun nies specialist Severin Geisseler. Da tschella savein nus prender ussa cheu a Glion era autras incumbensas si dalla Bassa en Surselva. Pia – era autras partiziuns da nus, per exempel grafica e stampa, vegnan a crescher cun quella cumpra. Tenor meis eis ei relevant che nus importein ina gada dapli lavur si dils marcaus en Surselva. Co explicheis Vus ad in laic la lavur d’in menader da campagna? Il menader da campagna surpren d’in client, quei ein organisaziuns, privats, partidas, associaziuns e.a.v. la tematica. L’incumbensa includa da concepir, mirar pils dretgs protagonists, encurir e menar ils «testimonials», pia ils involvai. El administrescha ed organisescha tut, per exempel las orientaziuns da medias. Finamira centrala dil menader da campagna eis ei da contonscher las finamiras, vul gir menar al success ina votaziun, ina candidatura ni in auter scopo.

Avon 100 dis ei Caroline Schweisgut entrada en uffeci sco nova gestiunaria dalla claustra da Glion. Gia avon quater onns ha la dunna oriunda da Basilea midau domicil dil marcau da Turitg a Glion ed ha igl emprem temps luvrau sco interprendidra independenta. Ina dallas sfidas dalla nova gestiunaria ei l’existenza futura dalla claustra da Glion. «Gie, jeu s’annunziassel era cun l’experientscha da 100 dis aunc inagada per quella plazza ch’ei ina incumbensa enorm interessanta e varionta», di Caroline Schweisgut che ha studegiau chemia e che ha sin la secunda via professiunala acquistau in master en economia. Sco economa ei la dunna da 54 onns sespecialisada sils secturs dalla direcziun da persunal, dil management da projects, dall’organisaziun e dils beins immobligliars. «Quei ein las cumpetenzas che la claustra drova per la gestiun dils proxims onns», ha la priura generala, sora Annemarie Müller detg igl atun 2023 suenter l’elecziun dalla nova gestiunaria e successura da Ursula Ris ch’ei ida en pensiun suenter otg onns alla testa operativa dalla claustra. «Jeu haiel surpriu in menaschi intact da mia antecessura», di Caroline Schweisgut. Ella hagi artau structuras saunas, finanzas solidas e 77 collaboraturas e collaboraturs fetg motivai. Ei drova midadas La nova gestiunaria ei fermamein perschuadida ch’in menaschi sco la claustra dallas dominicanas a Glion drova adattaziuns ils proxims onns. Exempels concrets seigien las finanzas ni l’alimenta­ziun da victualias e beins dil mintgadi, di Caroline Schweisgut. «Ina caussa che nus vegnin ad optimar il proxim temps ein las sinergias denter las differentas parti­ziuns el menaschi dalla claustra. Basegns communabels en pliras partiziuns san vegnir liquidai dad ina partiziun per tuts. «Per mantener l’attractivitad dallas plazzas da lavur era per giuvnas collaboraturas e collaboraturs en claustra adattein nus las cundiziuns d’engaschament al pli niev stan. Nus analisein cuntinuadamein la situaziun finanziala era en vesta al fatg, che la cuminonza dallas soras dominicanas vegn pli pintga ils proxims onns. Plinavon luvrein nus vid projects pil futur dalla claustra.» In menaschi sc’in auter «La gestiun dalla claustra da Glion variescha da principi buca da quella d’in auter menaschi sil sectur dils survetschs», di Caroline Schweisgut. Ei detti sco dapertut midadas e fluctuaziuns sil sectur dil persunal. En quei connex stoppi la clau­stra considerar ch’il diember da soras dominicanas activas el menaschi tschessi ad in tschessar. «Il menaschi dalla claustra ei auters perquei che nus s’occupein dils basegns dalla cuminonza claustrala e survegnin biars segns d'engraziament dallas soras.» La gestiun fetschi mintga pass el dialog culla priura generala, sora Annemarie Müller e cun siu cussegl general. Ina gronda sfida Caroline Schweisgut di, che sia pli gronda sfida en uffeci seigi da procurar che la veta claustrala cuntinueschi era cun ina cuminonza da soras pli pintga e per exempel era senza la Scola mercantila Surselva che banduni la claustra en paucs onns. «Impurtont ei ch’ei mondi vinavon. Nus vulein porscher era egl avegnir bunas alternativas, per exempel seminaris, retratgas e hotellaria e quei tut el senn e cul spért dallas soras dominicanas. Perquei havein nus in project che senumna ‹Avegnir dalla claustra da Glion›. Enteifer quei project s’occupein nus dils cuntegns che la claustra duei porscher ils proxims onns.» Per quei project seigi ins era en contact cun differents acturs dil maun public e cun organisaziuns interessadas. «Per mei tonschan 100 dis en uffeci denton buca per trer conclusiuns detagliadas», di la nova gestiunaria. Ella speri era ils proxims meins d’haver ina buna collaboraziun cun las collaboraturas ed ils collaboraturs ed oravontut era da saver mantener il stretg contact cun la gestiun spirituala dalla claustra. Mintga di ei auters «Ils emprems 100 dis da lavur en clau­stra ein stai fetg differents per mei», di Caroline Schweisgut. «Atgnamein ei mintga di auters. Ei dat strusch in di ch’entscheiva e cala tuttina. Jeu sun occupada cun fetg biaras sesidas e discuors. Jeu lavurel vi da projects e concepts. E jeu legel documents impurtonts davart il process dil menaschi e tgirel contacts externs.» El mument seigi ella era aunc vidlunder d’emprender d’enconuscher la situaziun ed ils basegns da tut las 72 soras e las 77 col­laboraturas e collaboraturs dalla clau­stra. «Ina conclusiun saiel jeu tuttina trer suenter 100 dis», di la nova gestiunaria. «Nus dalla claustra stuein procurar ch’ei vegni raquintau dapli da nossas purschidas e da quei che nus fagein en claustra. Tier nus succeda fetg bia e tenor mei astgass ins far da saver quei aunc pli stedi en nossa regiun.» Quitau per 72 soras e 77 collaboraturas Igl atun 2023 ei l’economa Caroline Schweisgut, dapi quater onns sesenta a Glion, vegnida elegida sco nova gestiunaria dalla clau­stra dominicana a Glion. Suenter Ursula Ris ch’ei stada en quei uffeci duront otg onns entochen sia pensiun, ei Caroline Schweisgut la secunda dunna alla testa dall’operativa dalla claustra da Glion. La cuminonza dominicana a Glion tschessa cuntinuadamein. Visavi allas 72 soras stattan oz 77 collaboraturas e collaboraturs che lavuran en cuschina, en casa da tgira, ella hotellaria ed ella vasta purschida da cultura e d’occurrenzas dalla claustra dominicana. (fmr/mg) L’economa Caroline Schweissgut – cheu sin la terrassa ella vischinonza da siu biro - ei dapi 100 dis en uffeci sco meinafatschenta dalla claustra dominicana a Glion. La claustra da Glion dat lavur oz a 77 collaboraturas e collaboraturs.

Igl atun vargau sun jeu sedecidida da far enzatgei bien per miu tgierp. Il seser uras en ed uras ora sin la sutga da biro lai anavos ses fastgitgs. Era sche jeu sesprovel da semuentar bia en miu temps liber, hai jeu sentiu il basegns per activar quellas parts dil tgierp che vegnan tralaschada el mintgadi. Las empremas uras el center da fitness han purtau igl effect giavischau. Il barbagat ha spert schau salidar! Sper l’activaziun da mia musculatura ein era biars contacts vegni reactivai. Sco ei para s’entaupa la mesa Surselva el gym. Bi, da seveser cun persunas piarsas ord ils egls avon onns. Per enqual parochiana e parochian forsa era surprendent da veser mei en in’autra rolla ch’en quella dalla collaboratura pastorala. La participaziun da persunas da tuttas generaziuns e status socials che visetan regularmein il center da fitness ha fatg surstar mei. Beinspert sun jeu sedumandada, tgei che marscha leu endretg, che tons carstgauns sesentan plidentai e motivai da sededicar al trenament corporal che cuosta beinenqual daguot suadetsch, temps e disciplina. E consequentamein sun jeu era sedumandada, tgei che la Baselgia savess emprender per animar commembras e commembers per in trenament regulau dall’olma? Forsa che la cumparegliaziun fa surstar, denton cheu dat ei enqual parallela. Ch’il trenament el gym rinforza la musculatura e survescha cheutras buca mo alla cumparsa exteriura mobein era alla sanadad, ei evident. Forsa che nus essan denton memia pauc pertscharts ch’era il trenament dall’ olma rinforza nus e fa nus fittas e fits pil mintgadi. Studis demuossan che l’oraziun, la meditaziun, il reflectar igl agen agir e patertgar, il viver ord la speronza digl evangeli, rinforzan l’olma. Il trenament el gym prepara denter auter las atletas ed ils atlets per occurrenzas sportivas e lai sentir ils cunfins. Semegliont eis ei tier il trenament dall’olma che vegn dabien en cass che nus sentin ils cunfins emoziunals, p.ex. en temps da crisas. Autras parallelas? – Schebein il gym sco era la baselgia porschan loghens e muments d’interrupziun dil mintgadi. Omisdus loghens ein concepi aschia, ch’els lain anflar sigl entir mund ina certa structura che porta orientaziun. Omisduas spartas pretendan ina disciplina per ina pratica regulara, in luvrar vid sesez. Ed omisdus trenaments lain anavos in bien sentiment, ina certa satisfacziun. La gliesta dallas parallelas seschass aunc cuntinuar. Aviarta resta la damonda, tgei ch’ils centers da fitness fan meglier che la Baselgia, per motivar al trenament. Veis Vus, caras lecturas e cars lecturs ina riposta? – Jeu sun aviarta per Vos tips. Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Las presentaziuns dils Movis ein avon porta. Dils 12 entochen ils 14 d’avrel 2024 sepresentan las endisch gruppas d’affons, giuvenils e carschi silla tribuna en halla Cons a Mustér. Igl ei la 24avla ga che las aspectaturas ed ils aspectaturs san guder saults cun musica e coreografia. Culla finamira da porscher in’activitad prudenta ed attractiva el temps liber, porscha la gruppa dils Movis (MOVIment e Sault) dalla Cadi dapi prest 25 onns ad affons, giuvenils e carschi in program cun sault e coreografia. Gest tenor vegliadetgna vegnan las participontas ed ils participonts da sis entochen 60 onns parti en gruppas. «Digl atun entochen la primavera exercitein nus ina ga per jamna cun mintga singula gruppa», di Esther Hendry, la confundatura dils Movis e ch’ei aunc adina fetg activa sco menadra. «Moviment ei pir che zacu el trend ed il spectrum social ei pli che necessaris en nossa cuminonza. Nus lein promover il moviment entras la concentraziun, sco era la coordinaziun e motorica dil tgierp. Quei fa era curascha da sepresentar avon in publicum», di Esther Hendry. Ei vegn semuentau e saltau tenor musica da different stil, aschia che pign e grond che deriva da Breil entochen Tujetsch, sa sedivertir. Movis e l’acrobatica cun gimnastica ein parts dall’Uniun da gimnastica Cadi. Endisch gruppas sin tribuna Cu la primavera s’avischina, s’avischinan era las treis presentaziuns dils Movis sin tribuna en halla Cons a Mustér ed aschia il punct culminont digl onn da quels. «Per la 24avla ga selegran varga 120 affons, giuvenils e carschi da presentar al publicum in vast program da sault, gimnastica ed acrobatica», di Esther Hendry. Las diesch menadras ed il menader han danovamein preparau coreografias multifaras che vegnan accumpignadas da musica cun effects da glisch. D’udir ein tocs d’ABBA, Sting, Bon Jovi ni era Little Mix, Robin Schulz ni Marc Forster. Leutier saultan las gruppas che portan differents nums: MiniMidis ni era AcroComp. Terminaus vegn il program cun ina presentaziun communabla da tuttas e tuts. Alla presentaziun dalla dumengia han las organisaturas dallas presentaziuns previu ina surpresa. Tgeinina che quei ei, ha Esther Hendry buca vuliu tradir: «Schiglioc fuss ei buc ina surpresa.» Sustegn davos las culissas Sper la lavur che vegn prestada duront igl entir temps d’exercezi dallas responsablas pil program sin tribuna s’engascha in tschuppel glieud davos las culissas pil bein reussir dallas presentaziuns. L’auter onn san ils Movis festivar il giubileum da 25 onns. Lu spera la gruppa da saver porscher in program special, buca sco la davosa ga cul giubileum da 20 onns ch’ei curdaus exact ell’entschatta dalla pandemia da corona. Las presentaziuns han liug en halla Cons a Mustér venderdis, ils 12 d’avrel 2024 e sonda, ils 13 d’avrel 2024 mintgamai allas 20.00, sco era dumengia, ils 14 d’avrel 2024 allas 14.00. Ils dus teams d’acrogimnastica sco era las menadras ed il menader dils Movis. Sin peis da seniester Nicole Scheuber, Helen Riedweg, Anja Klittich Berther, Aurelia Albin, Romina Decurtins ed Iryna Semenova. Davon da seniester Esther Hendry, Valeria Hendry, Michael Semenov, Margarida Matos ed Ana Ferreira.

Questa fin d’jamna cuntinuescha il campiunadi da ballapei regiunal 2023/24. En quella emprema runda da primavera fruntan las duas equipas sursilvanas da 3. ligia, Trun/Rabius e Schluein Glion ina sin l’autra. Las finamiras che Schluein Glion e Trun/Rabius han el campiunadi da ballapei current ein fetg differentas. Schluein Glion ha passentau igl unviern sil secund plaz ella tabella e quel vul l’equipa defender. Igl emprem rang ei relativamein lunsch naven. La distanza tiel capogruppa Schaan munta buca meins che endisch puncts. Sil tierz e quart rang suondan Sargans e Cuera 97 cun treis, respectivamein quater puncts retard sin Schluein Glion. Trun/Rabius schai sil tierz davos plaz cun in pign polster da puncts sin Domat e Flums ch’ein alla cua. L’equipa dalla Cadi ei pia el cumbat encunter la relegaziun. La clara victoria da Pastgas el Cup grischun ordeifer encunter Domat – in da quels adversaris ella relegaziun – lai denton sperar l’equipa da Trun/Rabius. Sco emprema scuntrada ei ussa denton il derbi sil program. Trun/Rabius retscheiva a Pustget l’equipa da Schluein Glion. Igl atun vargau ha la squadra dalla Foppa dominau quei derbi e gudignau cun 3:0. Mo quella ga sa Trun/Rabius sepresentar avon agen publicum. Il giug vegn dil reminent emess live da RTR (www.rtr.ch) naven dallas 14.45. Panaduz claramein alla testa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei Panaduz claramein alla testa dalla tabella. Cun sis puncts retard suondan Surses e Lumnezia. L’equipa lumneziana absolva dumengia siu giug ordeifer encunter Domat che sesanfla sigl otgavel plaz. Sin fundament dalla situaziun ella tabella ein ils Lumnezians ils clars favorits en quei giug. La secund’equipa da Schluein Glion ha negin giug la fin d’jamna, ferton che Danis-Tavanasa retscheiva Lai Valbella. Las duas equipas sesanflan ella secunda mesadad dalla tabella ed ein spartidas sulettamein d’in punct. Nova entschatta en 5. Ligia Las meglieras equipas dalla 5. ligia digl atun vargau fuorman questa primavera gruppas ch’erueschan las squadras che vegnan promovidas ella 4. ligia. Las ulteriuras equipas dalla 5. ligia dattan ina encunter l’autra. Ella gruppa da promoziun ch’entscheiva questa fin d’jamna battan las equipas sursilvanas d’Union Trin, Lumnezia e Rueun per la promoziun. Ella gruppa dallas ulteriuras equipas ein Laax, Trun/Rabius, Sedrun/Mustér e Danis-Tavanasa dalla partida. Quella gruppa parta pér en in’jamna el campiunadi regular. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Flums so. 16.00 Bogn Ragaz – Triesen so. 17.00 Mels – Schaan so. 17.00 Triesenberg – Domat so. 17.00 Landquart – Cuera 97 du. 14.00 Trun/Rabius – Schluein Glion du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Surses – Panaduz so. 17.00 Tusaun/Cazas – Schlarigna so. 17.00 Danis-Tavanasa – Lai Valbella so. 18.00 Domat – Lumnezia du. 13.00 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Union Trin – Lumnezia ve. 19.30 Rueun – Cuera 97 ve. 20.00 Val Tamina – Bregaglia so. 18.00 Sevelen – Walenstadt du. 16.30 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Rotmonten so. 12.00 Rapperswil-Jona – Appenzell du. 12.00 Surselva – Zuzwil Tavanasa du. 13.00 Cuera 97 – Tobel-Affeltrangen du. 13.00 Bischofszell – Teufen du. 13.30 Romanshorn – Gossau du. 14.00 Juniors A2, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 Cazas du. 11.00 Linth 04 – Panaduz du. 13.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Staad so. 14.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Surselva – Montlingen Glion so. 15.00 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Domat so. 12.00 Cuera 97 – Buchs so. 13.00 Valposchiavo – Grischun Central so. 16.30 Juniors D elita, gruppa 1 Sevelen – Glarnerland so. 10.00 Buchs – Domat so. 11.00 Valposchiavo – Weesen du. 13.00 Juniors D1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central so. 12.00 Domat – Schlarigna du. 11.00 Vaz-sut – Surselva du. 15.00 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Bogn Ragaz so. 10.00 Landquart – Grischun Central so. 10.00 Tavau – Grischun Central mes. 19.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Bühler – Au-Berneck so. 17.00 Cuera 97 – Triesen so. 19.15 Tusaun/Cazas – Frauenfeld so. 19.15 Romanshorn – Rapperswil-Jona so. 19.15 Toggenburg – Uzwil du. 11.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Triesen – Mels mes. 20.00 Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Ruggell so. 10.00 Surselva – Werdenberg Schluein so. 13.00 Trun/Rabius retscheiva Schluein Glion La runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 entscheiva cul giug denter Trun/Rabius e Schluein Glion. Allas duas equipas da 3. ligia sepresenta ina situaziun fetg differenta ella tabella. Schluein Glion schai sil secund plaz, Trun/Rabius sil tierz davos. Ils derbis han denton atgnas reglas e per quei motiv astgan ils aspectaturs selegrar sin dumengia proxima a Trun silla plazza da ballapei a Pustget. Il derbi digl atun vargau haveva Schluein Glion dominau e gudignau cun 3:0. Per Trun/Rabius ei il derbi la caschun da far revantscha pil giug digl october vargau. Suenter la victoria da gliendisdis Pastgas el miez-final dil Cup grischun encunter Domat va l’equipa dalla Cadi segiramein cun bia slontsch ed optimissem en quei emprem giu da campiunadi da questa primavera. L’entschatta dil campiunadi da primavera fan era las biaras equipas da 4. e 5. ligia, sco era da junioras, juniors e las dunnas. (fmr/hh) Scena el derbi sursilvan da 3. ligia denter Schluein Glion e Trun/Rabius igl atun vargau a Schluein.

El territori da skis da Breil vegn fatg uorden. Duront dus dis ein ils luvrers e las luvreras occupai da rumir, schubergiar e metter adensalv tut il material. La FMR ha observau las lavurs da rumida. «In di buca luvrau e schon vesi ora sgarscheivel», manegia il directur tecnic Marcel Cavegn silla sutgera da Curtginet en direcziun Alp Dado. Igl ei in viadi dalla primavera egl unviern – cun plievgia e praus verds alla staziun da val, neiv e nebla el territori da skis. Mesjamna, ils 3 d'avrel 2024, las 08.00 la damaun: Igl ei tut quiet sill’Alp Dado – ils runals stattan eri ed ei ha negins skiunzs ni skiunzas sin las pistas nunpreparadas. Glindisgis Pastgas ei la sesiun da skis 2023/24 ida a fin. Il proxim di han ils luvrers e las luvreras dil territori da skis Breil tradiziunalmein liber. Denton gia in di pli tard entscheivan las lavurs da far uorden che cuozzan dus dis. Ils emprems emploiai da sesiun han gia bandunau la val. Per far uorden ein aunc 23 persunas en acziun – tecnichers, patrugliaders, plirs manischunzs da maschinas da pista ed in team dalla gastronomia. Per l’organisaziun e coordinaziun da quels dus dis da finiziun ein il directur tecnic Marcel Cavegn ed il menader da salvament e d’ennevada Daniel Friberg responsabels. Encurir pals ella brentina Suenter ina cuorta introducziun cun caffè e cornets ell’ustria Alp Dado va Lukas Amacher culla maschina da pista en direcziun Miret. El lavura da stad sco mecanist el cantun Turitg, d’unviern ei el manischunz da maschinas da pista a Breil. Igl ei sia emprema sesiun el territori da skis da Breil e gievgia sera tuorna el puspei ella Bassa: «Jeu hai giu grond tschaffen da quella lavur e sperel fetg ch’jeu sappi puspei turnar igl onn proxim.» Amiez pista stattan duas gaglinas alvas, sco per mussar ch’il territori da skis saudi in di suenter la finiziun puspei alla natira. Perquei miran ellas zuar in tec irritadas sil vehichel monstrus, selain denton buca disturbar pli grond. Sil Miret spetgan gia ils dus patrugliaders Christoph Pinger e Rooby Wilke. Ensemen cun Lukas Amacher han els l’incumbensa da rimnar il pals, las madrazzas e las ulteriuras signalisaziuns che han tochen dacheu marcau las pistas e protegiu skiunzs e skiunzas. Per levgiar la lavur han ils patrugliaders gia rimnau ils singuls pals e fatg plirs mantuns pli gronds. Cun las cundiziuns actualas eisi denton fetg grev d’anflar ils pals. Tut ei alv – la tschaghera ei spessa ed ensemen cun la neiv ves’ins lidinuot. Ils treis luvrers emprovan da s’orientar: «Cheu stoi ir zanua engiu», manegia Chrisoph Pinger. «Sufla en pegna! Si cheu vai adina engiu», manegia Rooby Wilke che pren la situaziun cun humor. Cun agid da GPS anflan els finalmein il depot da pals e san cargar quels el canaster dalla maschina da pista. Il proxim depot ei al pei dil runal Miret nua che la nebla sesligia plaunet e la vesida semigliurescha. Suenter la gronda stenta datti ina cuorta pausa per fimar ina cigaretta. «Jeu hai il meglier job sin quest mund cun la pli biala survesta», di Rooby Wilke mussond silla cadeina dil Signina ch’ei denton medemamein zuppada oz ella nebla. Demontar ils «bügels» Tier il runal dil Miret ein Igor Bundi ed igl emprendist Gino Arpagaus occupai cun demontar ils 100 giufs – era enconuschents sco «bügels». «In di duvrein nus per quella lavur», manegia Igor Bundi. Atgnamein luvrassen els en treis, denton in collega ha aunc buc anflau la via tras la tschaghera. Il canaster dalla maschina da pista dalla gruppa da Lukas Amacher ei pleins. Culla maschina da pista va el en direcziun Alp Dado, ferton ch’ils dus patrugliaders restan tier il Miret per cuntinuar cun la lavur. Marcel Flepp e Philipp Koch ein posiziunai al depot da material che sesanfla actualmein aunc en in nuegl sut l’ustria Alp Dado. Zacu vegn il deposit da material bardigliaus el niev magazin baghegiau igl onn vargau. Lukas Amacher parchescha la maschina da pista avon il magazin da material, nua che Marcel Flepp sto zavrar ils buns pals dils ruts. Suenter dostan els dus il material correctamein el deposit. Philipp Koch fa daferton puspei péz als pals stumbels. La davosa gada pommes El ustria dall’ Alp Dado ein ils umbrivals tratgs, las sutgas dustadas precautamein. Ina gruppa dad otg persunas ein vid schubergiar e far uorden. «Nus essan bein vidlunder. Cunquei ch’igl era pauca glieud duront ils dis da Pastgas havein nus schon saviu entscheiver avon cun entginas lavurs», raquenta la vicemenadra dall’ustria Tanja Cadruvi duront ch’ella ei vid preparar mieds da schubergiar. Ell’ustria eisi dapli rueida che giuado. La band Deep Purple e sia canzun «Smoke on the Water» accumpogna ils emploiai duront la lavur. Thomas Schibli stat duront la sesiun davos la cassa ell’ustria. Actualmein eis el vid rumir e schubergiar la cassa. «Nua duess jeu metter quels telecamonds?», damonda el. – «Il meglier leu nua che nus anflein els puspei l’auter onn», manegia siu schef Torben Schwarz ch’ei gest sin via en cuschina. En cuschina ei gronda truscha. In cuschinier prepara la marenda. Plaunet sederasa in fried enconuschent ell’ustria. Ei freda da pommes. Ei dat rests – pommes cun ligiongias barsadas. Ils luvrers arrivan in suenter l’auter ell’ustria per vegnir a gentar. «Jeu sai buca pli mirar sin pommes», di in dils luvrers duront ch’el prepara siu taglier. Da barbagats e barbis Duront gentar vegn oravontut discurriu dalla fiasta finala che ha liug mintg’onn il davos di da lavur. L’entira equipa ei sentupada la sera da glindisgis Pastgas ella bar La Famusa a Breil. Quella fiasta ei tradiziun ed era il motiv ch’il team ha in di pausa avon ch’entscheiver da far uorden el territori da skis. «Suenter la fiasta negin che vegness a luvrar l’auter di», manegia Daniel Friberg. Tenor las anecdotas risdadas duront gentar ei quei di da ruaus per certins essenzials. In auter tema ein ils barbis e las barbas dils patrugliaders. Lezs fan tradiziunalmein buca la barba duront la sesiun d’unviern e fan gliez pér il davos di da lavur. In collega ha tuppamein scumbigliau il davos di da lavur ed ha schon priu cumiau da siu schnuz. Memia baul, sco ses collegas fan attent. Revisiun da 180 maschinas «Per nus entscheiva pér ussa la gronda lavur», manegian ils dus tecnichers Dario Dietrich e Luca Lombris duront gentar. Els ein dus da diesch emploiai tecnics che lavuran sur onn tier las pendicularas Breil/Vuorz/Andiast. Ina gronda lavur ei la revisiun dallas 180 maschinas d’ennevada. «La gronda part dils canuns da neiv havein nus gia revidiu. Ussa vegnan las 70 lontschas vidlunder», declara Daniel Friberg ch’ei responsabels sur onn per las maschinas da far neiv artificiala. Las lontschas vegnan demontadas, schubergiadas e lu medemamein messas dalla vart entochen la sesiun proxima. La gievgia sera ils 4 d'avrel 2024 ein las lavurs da far uorden stadas finidas ed per biars luvrers e luvreras da stagiun ei il davos di da lavur cunquei ius alla fin. Ei vegn pia aunc pli quiet sill’Alp Dado e las gaglinas alvas han lur pasch. Gizzar ils pals per la proxima sesiun Suenter 108 dis ei la sesiun da skis el territori da Breil passé. Quei vala denton mo per skiunzs e skiunzas. Ils emploiai ein turnai suenter Pastgas – e suenter in di pausa – puspei per entscheiver cun las lavurs da far uorden: rimnar pals, madrazzas e signalisaziuns, demontar ils giufs dil runal ni schubergiar indrezs. «Biars san gnanc tgei lavur ch’ei davostier», manegia il patrugliader Rooby Wilke duront las lavurs da far uorden. La FMR ha accumpignau ils luvrers e las luvreras duront in gi. (fmr/lu)

In giuven skiunz da Sursaissa ei campiun svizzer. Ben Kretz ha gudignau ils 12 da mars 2024 al campiunadi svizzer U18 a Lai la medaglia d’aur el slalom. Ellas cuorsas da Super G e slalom gigant ha el mintgamai gudignau argien. Quellas medaglias ein la corunaziun d’in grondiusa sesiun. Al campiunadi svizzer da skis U18 ei il giuven ­skiunz Ben Kretz (annada 2006) da Sursaissa daventaus ils 12 da mars 2024 emprem ella disciplina slalom. Ellas categorias da Super G e da slalom gigantic ha el mintgamai gudignau argien, ella cuor­sa rapida eis el daventaus tschunavel. Las cuorsas dil campiunadi svizzer U18 da slalom, cuorsa rapida, Super G e slalom gigantic ein stai denter ils 28 da fevrer ed il 22 da mars 2024 en differents territoris da skis en Svizra. Pli impurtont ch’il campiunadi svizzer ei denton la ranga­ziun el classament general dil «Brack.ch Swisscup». Duront l’en­tira sesiun ha Ben Kretz rimnau actualmein 967 puncts e sesanfla sigl emprem plaz da quella rangaziun. Proxima jamna ein las davosas cuorsas dalla sesiun 2023/24. Esser sils emprems dus rangs dil classament general ei il criteri essenzial per la selecziun el cader C da Swiss Ski. La selecziun ufficiala ei ils 17 d’avrel 2024. Actualmein ei il skiunz giuven da Sursaissa el cader da sport da prestaziun da skis naziunal NLZ-Ost. Dapi questa sesiun ei il sportist in pass pli maneivel a siu siemi da saver in di separticipar allas cuorsas dalla cuppa mundiala. «Ed in’ulteriura finamira ei il campiunadi mundial dils juniors en in ni dus onns», raquenta el duront ina viseta dalla FMR el dacasa dalla famiglia Kretz a Miraniga/Sursaissa. Augmentar las prestaziuns «Igl ei super cool. Jeu hai saviu augmentar mias prestaziuns e sundel vegnius vinavon. Quei ei il mussament ch’jeu hai fatg bia endretg», di il skiunz davart sias prestaziuns duront quesra sesiun. Per saver contonscher sias finamiras trenescha il giuven atlet bia. Igl unviern eis el tochen sis dis ad jamna sin pista, trenescha e separticipescha a cuorsas. La stad trenescha el sper il trenament da skis sis dis ad jamna cundiziun. Igl onn vargau ei Carlo Janka segidaus cun il trenament da cundiziun duront ils meins da stad: «El ei in grond idol da mei. Jeu sai adina dumandar el per cussegl.» Sper il anteriur skiunz da Sursaissa admira Ben Kretz era las prestaziuns actualas da Marco Odermatt. Bardigliar per las finamiras sportivas Avon circa tschun onns ha l’entira famiglia Kretz bardigliau da Rapperswil el cantun Sogn Gagl a Miraniga/Sursaissa, il liug nua ch’els han tochen dacheu passentau las vacanzas d’unviern. Il motiv ein ils treis buobs vegls dalla famiglia Kretz che han entschiet a far sport da prestaziun. Suenter in intensiv temps da pendular denter Rapperswil e Sursaissa ei la famiglia sedecidida da far midada per ch’ils fegls sappien seconcentrar sin il sport da skis. Il frar Jan (annada 2004) cala suenter quella sesiun cun il sport da prestaziun. Il frar pli giuven da Ben, Finn Kretz (annada 2008), ha uonn muossau grondiusas prestaziuns al campiunadi grischun ed ha fatg emprem en sia categoria U16. Il frar pign Ron che ha endisch onns viseta proxim onn la scola da talents a Glion e suonda aschia ils fastitgs dils frars gronds. Turnar en scola Gia l’autra jamna ein las davosas cuorsas dalla sesiun 2023/24. Suenter sto Ben Kretz puspei inaga semussar en scola. «Dapi las vacanzas da Nadal sundel jeu staus dus dis a scola», manegia il sportist che fa actualmein igl emprendissadi mercantil tier la firma da baghegiar Bianchi a Sursaissa. «Igl ei nuota adina aschi sempel da cumbinar la scola cun il sport», manegia il skiunz. El ei sez responsabels ch’el sappi suandar l’instrucziun – ed el sto prender suenter tut ils examens. Perquei sto el suenter la cuorsas mintgamai aunc luvrar per la scola. Ina situaziun che pretenda disciplina: «Quei ei magari schon grev. Jeu hai denton bia sustegn dalla scola e da miu schef.» En duas jamnas ei la sesiun da cuorsas 2023/2024 passé. Da far ina gronda pausa ei buca pusseivel, cunquei ch’ei va prest vinavon cun il trenament da stad e las preparaziuns per la proxima sesiun. Denton danunder ha Ben Kretz quella passiun per il sport da skis? – «Per l’ina fascinescha la spertadad. Ed a mi plai igl esser da viadi. Jeu emprendel d’enconuscher bia glieud e novs loghens.»

Tersnaus enconusch’ins sco vitg nativ digl idol Nino Schurter. Igl ei denton era il vitg da Leander Albin. La regenza grischuna surdat ad el ils 31 da matg in premi da promoziun. «Quella renconuschientscha dat slontsch a mia lavur», declara gl’artist multipel. Alla finissascha dall’exposiziun «Hehe» ella Casa d’Angel a Lumbrein ha el sunau cun Vito Cadonau. Per Leander Albin eis ei stau ina caschun speciala, pertgei els eran in temps buca sevesi pli. Naven da 2006 tochen 2011 haveva Leander, il ghitarrist, cantadur e clarinettist, sunau cun Capoonz, ina band romontscha ch’el haveva fundau ensemen cul batterist Luca Cadonau. Pli tard ei Vito, il frar da Luca, vegnius vid il bass e Nina Casutt da Falera e Mira Wiestner da Trin Mulin han cumplettau la gruppa. «Igl era nossa band da teenies», gi Leander Albin cun in surrir. Dapi lu ein zacons onns vargai e mintgin dils commembers da Capoonz ein i lur via. Buca tut linear agradora Gl’onn 2024 retscheiva Leander Albin dalla regenza grischuna in premi da promoziun. Sco quel indichescha, ei gl’artist aunc sin via. «Jeu vesel il premi sco incumbensa da far vinavon», gi il musicist e conceda che la novitad hagi dau ad el in stausch da motivaziun. El hagi mai vuliu sefixar mo sin musica, cun far la via classica, il conservatori e silsuenter instruir, conceda gl’um da 32 onns. La via ch’il fegl da purs ha encaminau avon onns ha entschiet sco emprendist da scrinari, lu la matura professiunala, il precuors per la scol’aulta da pedagogia a Berna. El ha finiu sia scolaziun «classica» culla patenta da scolast. «Igl ei buca iu tut aschi linear vinavon», puntuescha el, denteren hagi el luvrau sil mistregn, lu staus sin viadis. Leander Albin, Tersnaus Ella cuorta descripziun scriva la regenza grischuna tiel premi da promoziun ch’ella surdat a Leander Albin: «El ei in artist multipel fascinont – musicist, actur, litterat ed inventader d’in teater da maschinas agricolas». Gl’undrau relativescha quella descripziun: «Igl ei interessant tgei ch’ins fa cun mei». Ch’el seigi in litterat eri el buca pertscharts, remarca Leander. Schegie ch’el conceda ch’el scrivi cun passiun ils texts da sia musica e ch’el fagevi quei gia avon onns per Capoonz. «Quei stoi jeu far ussa» Siu binari principal vesa Leander actualmein ella musica. «Uonn vi jeu sviluppar vinavon miu project da solo», tradescha el. La fin digl onn da scola current cala el d’instruir al scalem superiur e primar dalla scola Lumnezia. «Buca ch’jeu dess nuidis scola. Anzi, il cuntrari seigi il cass, puntuescha el, «jeu lavurel fetg bugen creativ e cun carstgauns». Malgrad ch’el ha buca vuliu studegiar musica, vesa el actualmein quella sco sia via. Siu pli grond project seigi da crear, producir e far musica. Il dar scola hagi inspirau el, puntuescha el aunc ina gada. Il giavisch da metter tut silla musica seigi denton staus pli ferms. Evidentamein vegn el ad esser libers, ed el vul viver sia creativitad. Leander Albin ei buca mo pedagog creativ, mobein era mistergner. Pil mument lai el dalla vart il scrinari ed il scolast, a favur dalla musica. «Quei stoi jeu far ussa, pertgei en diesch onns fuss ei memia tard», manegia gl’artist. Ch’el ei veramein in artist ha el mussau suenter che la band Capoonz ei sesligiada. Per exempel sco partenari musical dad Asa S. Hendry. Avon siat onns ei il duo staus sin turnea cul project «Detta en bucca». La cumbinaziun da musica, poesia e performance ha enrihiu la cultura. Ils dus artists han purschiu in program cun plaids, ghitarra, clarinetta e saxofon. «Dus giuvens talents cun expressiun» e «Ils dus artists romontschs ein sin buna via», ein stai dus dils commentaris ellas medias. Marcau e muntogna Quei era avon siat onns. Lu era Leander Albin student alla scol’aulta da pedagogia. El program cun Asa S. Hendry haveva el presentau experiments cun tuns. Sia musica alternativa ei aunc adina speciala, buca jazz, era buca blues. «Experimentar, encurir e sviluppar s’auda tier gl’art», accentuescha Leander. Quel ha el era fatg cul project «Tuor da siemis – Buatsch Festival Tersnaus» ch’el ha realisau en siu vitg nativ. Cun amitgas ed amitgs haveva el construiu ina tuor, cun lur siemis, ideas e patratgs sur dalla veta muntagnarda. Lezza ei dil reminent ina part essenziala digl artist. Era sch’el ha viviu gitg ordeifer Tersnaus, eis ei siu refugi. «Denteren sundel jeu leds da saver ir», conceda el ed aschunta: «quei brat da marcau e muntognas ei impurtonts per saver sesviluppar». Apropos marcau: Ils 19 e 20 d’avrel separticipescha Leander Albin a Frankfurt a. M. ad ina performance dil «Frankfurt LAB», in center per art e musica contemporana dalla metropola tudestga. Il program da 2017 "Detta en bucca", Leander Albin, cun Asa S. Hendry. Auters da ses projects ein en vesta: per exempel ils 7 ed 8 da zercladur 2024. Lu muossa el a Bravuogn puspei il teater da maschinas agricolas. L’inscenaziun che Leander Albin ha presentau la stad vargada a Sursaissa ha giu bia resuns. En connex cul festival «Bergfahrt Festival» a Bravuogn vegn el a mussar danovamein l’inscenaziun cul tetel «Ei vegnan a secalmar – ein Landmaschinentheater». Igl ei in teater senza carstgauns. La maschina d’enzardar ei ina protagonista, e la raupa da far panuglias, il cargafein. Il «sound», la musica da quei teater, ei mo ina dallas facetta dalla lavur artistica da Leander Albin. «Ina part da mei fagess bugen il pur», lai el valer. Sco purs has ti la libertad, has funs, animals e natira. Ussa stoi jeu denton tschentar prioritads», motivescha el la via ch’el ha tscharniu.

Umens e dunnas che vegnan pensiunai ein confruntai cun ina nova fasa dalla veta. Ella media han els aunc rodund 25 onns en vesta. Ils biars ein libers, disponan da finanzas, ston mirar dalla sanadad. «Quella glieud han cugliuns specialmein bugen», gi Curdin Casaulta, il cussegliader dalla Pro Senectute Surselva. «Gl’emprem sa ei ir per ina summa bassa, forsa 10 000 francs. Ins selai en sill’offerta ed investescha. Cu ins vesa ch’il gudogn ei sil conto, sa il regl entscheiver. Ins investescha puspei, forsa ina summa pli aulta, per maximar il recav», descriva Curdin Casaulta la situaziun da partenza. Il menader dil post regiunal Surselva dalla Pro Senectute Grischun avertescha da telefons e da mai dar ora plaids-clav dil computer. Cun strategias malvuglidas Curdin Casaulta renda attent a fatgs ch’ein propi schabegiai en sia regiun da cussegliaziun. Il telefonin scalina, gl’um pren giu e s’annunzia cul num. Sco ei s’auda. Da tschella vart s’annunzia ina agentura e gl’um selai en sin in discuors. El percorscha ch’il cussegliader ei cumpetents e professiunals. La persuna ei curteseivla e las informaziuns interessantas. «Daco buca empruar inagada», gi el suenter a sia consorta. Enstagl da pagar tscheins negativs alla banca transferescha gl’um 10’000 francs per in tscheins dad 8 %. Aschia entscheiva il giug: Era sch’il pèr enconuscha buca la persuna, vesan els ch’ils daners investi portan il gudogn. Lu van 20’000 francs, ed aunc zacons meins pli tard 100’000 francs. Curdin Casaulta, il cussegliader dalla Pro Senectute, avon l'entrada dil biro. Tuttenina semida la situaziun fidada e «schi segira»: ils tscheins favoreivels mauncan tuttenina sil conto. Las summas investidas ein sparidas e svanidas. Il menader dil post regiunal Surselva dalla Pro Senectute Grischun confirma ch’el hagi giu ils davos onns adina puspei tals cass. Ei detti persunas che hagien aschia piars tschiensmellis francs, ellas hagien seschau carmalar e seigien daventadas unfrendas da criminals. Ils posts da Pro Senectute Grischun ein confruntai adina puspei cun glieud ch’enquera cussegl – savens cu igl ei memia tard. Perquei porscha la Pro Senectute il cuors specific davart la segirtad ella vegliadetgna. «En general ei glieud pensiunada pli temeletga ed ughegia buca da gir na», constatescha Curdin Casaulta. El renda attent al suentermiezgi d’informaziun ch’ei ils 23 d’avrel a Glion. Il referat ella sala dalla casa pervenda catolica vul sensibilisar per la prevenziun da criminalitad. Mai tradir plaids-clav La Svizra, ina dallas tiaras pli segiras dil mund, ei buca privada da cugliuns. La telefonia mobila, transacziuns bancaras digitalas e purschidas ella reit ein senza dubi nizeivlas e d’avantatg. Pensiunai ein denton vulnerabels, ton umens sco dunnas. Igl ei glieud che ha spargnau l’entira veta e schau pagar ora la cassa da pensiun. Cun sistem e strategias malvuglidas emprovan criminals d’eruir plaids-clav e da giavinar. «Quei dat ei era tier nus e buca mo giu la Bassa», confirma il specialist dalla Pro Senectute Surselva. «Ins duess mai tradir plaids-clav dil computer, ed ins sto esser alerts sch’ins sedecida da prender giu telefons da numeras nunenconuschentas», admonescha Curdin Casaulta. Ch’il diember da glieud pensiunada crescha san ils criminals. En vesta a quei fatg duess ella saver prevegnir e reagir endretg. Il cuors dalla Pro Senectute duei denter auter informar co las bandas funcziunan e mussar cun tgei trics ch’ellas emprovan da far schliata cunscienzia, ni carmalar cun profits finanzials. «Negligi quels telefons», puntuescha il cussegliader dil post Surselva. Curdin Casaulta dat il cussegl ultimativ: «Pendi si cun buna cunscienzia.» Quels da tschella vart dalla lingia seigien rufinai e scolai. Perquei stoppien las unfrendas ch’els han en mira prevegnir cun metodas rigurusas, avertescha il specialist dalla Pro Senectute. L’informaziun cul tetel «Sicherheit im Alter» ei mardis, ils 23 d’avrel 2024, allas 14.00-16.00 ella sala dalla pleiv catolica a Glion. René Schuhmacher, specialist dalla Polizia cantunala, referescha. Curdin Casaulta ei medemamein presents. Alla fin dil referat rispundan omisdus damondas dalla tematica.

La primavera creschan las auas. Quei ei d’engrau ad in animal che sederasa pli e pli per liung ils flums: il castur. En Surselva vivan actualmein 21 exemplars. In da quels ei activs en ina zona frequentada el territori spel Rein denter Castrisch e Schluein. Il guardiaselvaschina Gieri Derungs ha mussau alla FMR quei revier. «Igl ei veramein in animal fascinont», ha Gieri Derungs manegiau pliras gadas duront la tura. Sonda ha el menau ina pintga gruppa da persunas el territori d’in castur ch’ei activs denter Castrisch e Schluein. Gl’unviern vargau ha quel caschunau irritaziuns e pervia dad el ha ei dau diversas sesidas e uatgas. Buca mo il carstgaun, era il castur ei numnadamein in construider. Inundau la stadera Denter il Crap Gries da Schluein, el liug nua ch’igl dutg da Farschlein sbucca egl areal dalla cava da gera, haveva el entschiet a baghegiar in rempar. Il ruider ch’ei activs mo la notg haveva anflau in bien territori ed era sedecidius da secasar leu. Gl’object ch’il castur ha fatg cun siu agen sistem cun roma ha schau crescher l’aua aschia che quella ha inundau la stadera e gl’implont da lavar ils autos da vitgira. Situaziun ella cava da Schluein: seniester la stadera e gl’implont da schubergiar, dretg il territori nua ch’il castur ha serrau si il dutg dalla Val da Farschlein. Il trafficar dil cumpogn discret ha caschunau diversas uatgas e sesidas. Ils responsabels dallas vischnauncas Glion e Schluein, dalla cava da gera Montalta, ils guardiaselvaschina e representants dils uffecis cantunals ha stuiu anflar sligiaziun co ir entuorn culla situaziun. Il cumpogn seigi gie simpatics, tuttina sappi ei dar conflicts, ha Gieri Derungs confermau. Pil «monitoring» ein tals conflicts d’interess ina sfida, pertgei il castur ei aunc ussa ina specia schurmegiada. In giudicament special, cun in formular ufficial cun puncts per avantatgs e disavantatgs, ha valetau ch’il liug ch’il castur haveva elegiu per siu dacasa era buca ideals. 32 reviers el Grischun Daferton ha quel denton decidiu sez da bandunar la cava da Schluein. Silmeins ad interim, forsa ch’el tuorna gl’unviern proxim. «Actualmein eis el buca pli activs en quei areal», ha Gieri Derungs constatau. El ei responsabels pil territori ed ha menau ina excursiun. Lavur entira vid ina gruppa da salischs: il castur ei in ruider activ. Per ordinari ha il guardiaselvaschina da far cun tscharvas, cavreuls e camutschs, pli e pli era cun autras specias d’animals. Ch’il castur seigi ina fetg speciala haveva el declarau gia all’entschatta dalla tura. Dalla staziun da Castrisch ei la pintga gruppa ida sur la punt Crap Gries sul Rein vi sin territori da Schluein. Leu ha Gieri Derungs mussau il «corpus delicti». Cun ina mesira rigurusa, ina seiv da fildirom cun tensiun minimala, han ins empruau da frenar gl’activissem digl animal. Cun siu regl da construir haveva el stuppau il puoz gest sper la senda da viandar, il squetsch haveva pudiu destabilisar ils fundaments dalla pintga punt dalla senda da bike e da viandar. Tenor ina dumbraziun digl Uffeci da catscha e pestga dil Grischun dat ei el Grischun oz 32 reviers cun en tut 104 casturs. Il grond diember, numnadamein 43, viva denter Rehanau-La Punt tochen Fläsch. Lu suonda la Surselva: Naven da Rehanau-La Punt siado tochen silla Cadi han ins dumbrau 21 exemplars. «Els ein vegetaris e negina concurrenza per pescadurs ni autras gruppas d’interess», ha Gieri Derungs declarau. El ha denton rendiu attent ch’igl activissem da construir e stuppar sa caschunar ils conflicts cul carstgaun. En tals cass dat ei nuot auter che d’examinar ils interess cun agid dil formular ufficial. Gieri Derungs muossa il fol d’in castur culla cua caracteristica. Il pèr monogam Il castur ei spuretgs, el viva e traffica discretamein vid ses edifecis. Sco il guid dall’excursiun ha declarau, rui el ogna e salischs per contonscher la feglia ed ils brumbels ch’ein schiglioc memia ault per el. Schi prest che la plonta ei pinada, ha gl’animal quei ch’el drova. Sch’igl ei in territori ideals, sa ei esser ch’el secasa e fundescha famiglia, il pèr monogam viva lu plirs onns el medem territori. «Da sia activitad da serrar dutgs ed auas profiteschan biars auters animals», ha Gieri Derungs explicau. Cul carstgaun sa ei dar conflicts, cun uatgas e sesidas sto el examinar ils interess per ina convivenza. Tochen 36 kilos Cun ina lunghezia da 135 cm e leutier tochen 36 kilos eis ei il pli grond ruider dall’Europa. Gl’onn 1956 han ins entschiet a recolonisar il castur che era morts ora en Svizra. Oz vivan puspei rodund 4900 exemplars, quels serepartan sigl entir territori da flums e lags da nossa tiara. 21 d’els han in revier en Surselva. Il castur tier la medema famiglia sco las muntanialas e senutrescha sulettamein da verd (pastg, brumbels, feglia, scorsa). El fa negina sien d’unviern mobein ei activs gl’entir onn. Sia cua platta e lada ei caracteristica. Quella ei polivalenta. Sco ina squama da pèschs sa el duvrar da navigar e ballontschar. Ed igl ei plinavon in depot cun reservas da grass. La cua drova el era sco instrument d’alarm. Sch’in animal da rapina ni il carstgaun s’avischina, petga el ferm culla cua sill’aua e fui. Il fol dil castur dumbra 25'000 cavegls sin in cm2, igl ei ina finezia pegl aschia ch’igl animal vegn mai bletschs tochen silla pial. Aunc ussa ei il castur schurmegiaus. Ei dat denton indezis ch’ei vegn a dar regulaziuns ils proxims onns. El cantun Argovia ei la populaziun schi spessa ch’ina tala ei necessaria.

La fin d’jamna ei la stagiun da cuorsa liunga ida a fin ell’Engiadina. Parallelmein ha Swiss Ski communicau ils caders per la stagiun vegnenta. Da niev el cader C da cuorsa liunga ei il Tuatschin Jon-Fadri Nufer. Grazia a sias fetg bunas prestaziuns en pliras cuorsas digl unviern vargau ei Jon-Fadri Nufer vegnius promovius da Swiss Ski el cader C da cuorsa liunga. La selecziun da Swiss Skis ei succedida denter auter sin fundament dils dus 11avels rangs ch’il currider dil Club da skis Sedrun-Tujetsch ha contonschiu il fevrer als campiunadis mundials dils juniors a Planica en Slovenia. Jon-Fadri Nufer ha apparteniu igl unviern vargau alla gruppa dils candidats. Sco quei che Swiss Ski communichescha, resta siu frar Cla-Ursin Nufer commember dil cader B da cuorsa liunga. Quei malgrad ch’el ha munchentau l’entira stagiun pervia d’in surtrenament. Las davosas cuorsas Il venderdis e la sonda vargada han giu liug las davosas concurrenzas da cuorsa liunga dalla stagiun 2023/24. Quei ei stau las cuorsas el rom dil «Curdin Perl Season End Festival» ell’Engiadina. La gruppa da cuorsa liunga dil Team dil sport da neiv Surselva (SST) ei separticipada cun Jon-Fadri Nufer, Heikki Piali e Maurin Schmed. Alla concurrenza da stuschar dubel culla festa sur la distanza da 100 meters il venderdis ei Heikki Piali daventaus emprem ella categoria sut 14 e sut 16 onns. Maurin Schmed ha medemamein contonschiu il final ed ei la fin finala seplazzaus sil sisavel rang. Medemamein il sisavel rang ha Jon-Fadri Nufer contonschiu ella categoria dils umens. La sonda ein tuts treis separticipai al sprint da cuorsa rapida a Furtschellas. Quella concurrenza ha quintau pil Swiss Cup. Els ein parti tuts ella medema categoria. Jon-Fadri Nufer ei daventaus 11avel, Heikki Piali 23avel e Maurin Schmed 32avel. Simi Piali cala Simi Piali, il trenader dalla gruppa da cuorsa liunga, terminescha siu engaschament tiel SST. Sco el ha detg sin damonda dalla FMR, bunduna el quella funcziun suenter ch’el ed ils organs dil SST seigien buca stai dil medem meini co menar la gruppa igl avegnir: «La separaziun succeda denton senza malaveglia. Nus essan semplamein buca stai dil medem meini.» Simi Piali che habitescha a Panaduz ei staus treis onns e miez trenader dalla gruppa da cuorsa liunga dil SST. En ina fuorma ni l’autra vegni el a restar fideivels alla cuorsa liunga: «Quei sa esser pertuccont ils fatgs dalla tecnica ni era sco trenader individual.» Heikki Piali ha terminau la stagiun da cuorsa liunga cun ina victoria.

El derbi sursilvan dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia ha Schluein Glion schau a Trun/Rabius negina schanza. L’equipa dalla Foppa ha gudignau il giug cun 7:0 a Trun/Pustget. Ina buna partenza ella runda da primavera ha era Lumnezia giu ella 4. ligia culla victoria ordeifer encunter Domat. En tuttas ligias e gruppas ha ei dau biars gols. Cun tensiun han ils numerus aspectaturs a Trun spitgau la dumengia suentermiezdi il giug da 3. ligia denter Trun/Rabius e Schluein Glion. D’ina vart perquei che Trun/Rabius haveva gudignau da gliendisdis Pastgas claramein il miez-final dil Cup grischun encunter Domat. Da l’autra vart perquei che Schluein Glion ei sil secund plaz dalla tabella e ha ambiziuns da tener quel entochen la fin dalla stagiun. Naven dall’emprema minuta ha Schluein Glion mess sut pressiun Trun/Rabius e marcau quater gols entochen pausa. Ella emprema mesadad ha Trun/Rabius giu paucas acziuns empermettentas avon il gol dils hosps. Suenter il te ha l’equipa indigena sespruau da marcar silmeins il gol d’honur. Mo era quel ei buca reussius, ferton che Schluein Glion ha nezegiau treis ulteriuras caschuns da marcar al resultat final da 0:7. Ellas sis scuntradas dalla 3. ligia dalla fin d’jamna ha ei dau buca meins che 23 gols. Mo era ellas autras ligias e gruppas han ils aspectaturs astgau giubilar per numerus gols. Per Trun/Rabius cuntinuescha il campiunadi sonda proxima cul giug ordeifer encunter Domat. Per Trun/Rabius ei quei in giug da gronda muntada, damai che Domat ha sulettamein in punct dameins e schai ella zona dalla relegaziun. Schluein Glion retscheiva dumengia l’equipa da Mels ch’ei el miez dalla tabella. Lumnezia sil secund plaz El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia gudignau siu giug ordeifer encunter il novavel dalla tabella Domat. Damai ch’il giug da Surses encunter Panaduz ei vegnius refretgs ha Lumnezia surpriu il secund plaz grazia a quels treis puncts. Ina terrada ha Danis-Tavanasa incassau a casa encunter Lai Valbella. Schluein Glion ha giu negin giug la fin d’jamna. Ella 5. ligia ha la runda da promoziun entschiet. Ella gruppa 1 cun participaziun sursilvana han Union Trin, Cuera 97, Val Tamina e Walenstadt gudignau lur partidas. Il campiunadi dalla gruppa ordinaria da primavera dalla 5. ligia entscheiva la fin da quest’jamna. 3. ligia, gruppa 1 Sargans – Flums 3:0 Bogn Ragaz – Triesen 5:0 Mels – Schaan 0:4 Triesenberg – Domat 3:0 Landquart – Cuera 97 1:0 Trun/Rabius – Schluein Glion 0:7 1. Schaan 12/36; 2. Schluein Glion 12/25; 3. Sargans 12/22; 4. Triesenberg 12/20; 5. Cuera 97 12/18; 6. Bogn Ragaz 12/18; 7. Mels 12/17; 8. Landquart 12/14; 9. Triesen 12/13; 10. Trun/Rabius 12/10; 11. Domat 12/9; 12. Flums 12/7. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schlarigna 2:0 Danis-Tavanasa – Lai Valbella 1:3 Domat – Lumnezia 0:1 1. Panaduz 10/22; 2. Lumnezia 11/19; 3. Tusaun/Cazas 11/18; 4. Surses 10/16; 5. Schluein Glion 10/10; 6. Lai Valbella 11/8; 7. Schlarigna 11/7; 8. Danis-Tavanasa 11/6; 9. Domat 11/5. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia, promoziun, gruppa 1 Union Trin – Lumnezia 2:1 Rueun – Cuera 97 0:5 Val Tamina – Bregaglia 3:1 Sevelen – Walenstadt 1:4 1. Cuera 97 1/3; 2. Walenstadt 1/3; 3. Val Tamina 1/3; 4. Union Trin 1/3; 5. Valposchiavo e Lusitanos de Samedan 0/0; 7. Lumnezia 1/0; 8. Bregaglia 1/0; 9. Sevelen 1/0; 10. Rueun 1/0. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Brühl – Rotmonten 4:0 Rapperswil-Jona – Appenzell 11:0 Surselva – Zuzwil 0:5 Cuera 97 – Tobel-Affeltrangen 9:4 Bischofszell – Teufen 5:5 Romanshorn – Gossau 1:1 Juniors A2, gruppa 1 Grischun Central – Cuera 97 2:1 Linth 04 – Panaduz 6:3 Juniors B promoziun, gruppa 1 Heiden – Staad 5:4 Juniors C promoziun, gruppa 1 Surselva – Montlingen 2:3 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Domat 4:5 Cuera 97 – Buchs 7:6 Valposchiavo – Grischun Central 2:2 Juniors D elita, gruppa 1 Sevelen – Glarnerland 0:7 Buchs – Domat 2:5 Juniors D1, gruppa 1 Landquart – Grischun Central 0:6 Domat – Schlarigna 5:1 Vaz-sut – Surselva 4:1 Juniors D2, gruppa 2 Panaduz – Bogn Ragaz 2:8 Landquart – Grischun Central 9:0 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Bühler – Au-Berneck 10:1 Cuera 97 – Triesen 1:4 Tusaun/Cazas – Frauenfeld 3:0 Romanshorn – Rapperswil-Jona 0:3 Toggenburg – Uzwil 6:0 1. Romanshorn 11/27; 2. Toggenburg 11/26; 3. Bühler 11/24; 4. Tusaun/Cazas 11/19; 5. Frauenfeld 11/17; 6. Triesen 11/16; 7. Uzwil 11/15; 8. Domat 10/10; 9. Rapperswil-Jona 11/7; 10. Au-Berneck 11/6; 11. Cuera 97 11/6. Junioras FF15, gruppa 1 Cuera 97 – Ruggell 1:4 Surselva – Werdenberg 6:2 Ulteriurs resultats e tabellas ein da cattar silla pagina d’internet www.ofv.swiss. Ils attaccaders da Schluein Glion han teniu en flad la defensiun da Trun/Rabius. Il junior Livio Lozza ei staus l’emprema ga en gol per Trun/Rabius en in giug da 3. ligia. Schegie ch’el ha stuiu prender la balla siat ga ord la reit dil gol, ha el era mussau entginas bunas acziuns. L’equipa da Trun/Rabius (mondura cotschna) ei stada permanentamein sut pressiun da Schluein Glion.

Ils 20 da mars 2024 ha la radunonza communala da Sagogn elegiu las autoritads per la proxima perioda d’uffeci. Dils diesch posts vacants eis ei gartegiau d’occupar otg. Ils 30 da zercladur 2024 surdat Thomas Candrian il presidi a sia successura Katrin Blumberg. Cugl 1. da fenadur 2024 daventa ella l’emprema dunna che presidiescha quella vischnaunca. La dunna da 47 onns ei carschida si en Tiaratudestga. Da sia scolaziun anora eis ella predestinada per in presidi communal. E dapi quater onns ha ella ils medems dretgs sco famiglias oriundas, sco per exempel Cavelti, Candrian, Bundi, Paulin ed autras. Katrin Blumberg, siu consort e las duas feglias ein burgheis da Sagogn. In fatg special ei ch’ella discuora buca romontsch. Ei seigi la medema constellaziun sco ellas vischnauncas vischinontas, gi ella ell’intervesta. Pervia da quei vegni Sagogn tuttavia buca germanisau, sincerescha ella. Avon treis jamnas ha la radunonza communala elegiu Vus sco presidenta communala. Haveis Vus giu dapi lu bia resuns, ed en tgei fuorma? Fetg biaras, bialas e legreivlas, a bucca ed a scret. Buca mo da nies vitg han numerus gratulau, era digl entir Grischun. Plascher special hai jeu dils auguris da nossas vischnauncas vischinas e da lur presidents communals. Essas Vus pertscharta che Vus essas l’emprema dunna che surpren il tgamun dalla vischnaunca da Sagogn? Gie, quei sundel jeu. Ordavon hai jeu denton buca fatg patratgs pervia da quei, ed era ussa, suenter l’elecziun buc. Jeu manegiel ch’ei seigi adina bi sch’ins sesprova da s’engaschar e sch’ins sa esser en in cert senn in exempel. Vus vegnis era ad esser la suletta dunna presidenta communala en Surselva. Da principi dundel jeu buca peisa a tals fatgs, ozilgi duess ei esser «normal». Atgnads che serefereschan sin masculin ni femminin duessan buca pli esser decisivs sch’ei va per ina elecziun en in gremi ni ina funcziun. Jeu manegiel che dunna ni um s’engaschan tuttina ferm per la caussa. Tuttina aunc ina atgnadad: Vus essas dapi quater onns burgheisa da Sagogn, discurris denton buca romontsch. Quei ch’ei bein in fatg interessant. Co veseis Vus quella constellaziun? Per Sagogn sez eis ei tuttavia ina constellaziun nunusitada. Jeu stos denton era accentuar ch’jeu discuorel buca negin romontsch. Jeu discuorel semplamein pauc, malgrad ch’jeu hai frequentau dus cuors alla Casa Caltgera. En miu mintgagi drovel jeu gia treis lungatgs: A casa discuorel jeu engles cun miu um che deriva dalla Nova Zelanda, lu tudestg cun mias duas feglias. Lezzas discuoran romontsch, ellas ein idas cheu a scola. Lu tschontschel jeu regularmein franzos en mia funcziun sco presidenta dalla Swiss Outdoor Association, noss’associaziun naziunala dalla branscha. Per romontsch san ins discuorer cun mei dall’aura ed jeu sai empustar ina tschavera. Per menar ina vischnaunca per romontsch tonscha ei buc. Ston ins temer che Sagogn setransformi en ina vischnaunca ufficiala tudestga? Na, insumma buc, quei ei buca il senn dalla caussa. Il lungatg ufficial da Sagogn semida buc. Nossas vischnauncas vischinontas Schluein, Laax e Falera han era presidents da lungatg tudestg, ed ellas restan perquei tuttina romontschas. Aschinavon s’accordein nus cun eIs. Era sche nus luvrein en nossas fatschentas mo pil bien, pil beinesser e beinstar dalla vischnaunca manegiel jeu tuttina ch’igl uffeci politic pertucchi buca il mintgagi dil vitg. Nossa scola ei e resta romontscha, quella ha dapli influenza e pli gronda impurtonza pil lungatg. Che l’entira squadra da scolasts e persunal communal ei da lungatg romontsch rinforza e dat peisa supplementara. Tgei fatschenta vesa la presidenta designada sco pli impurtonta, dat ei pendenzas urgentas? Gl’emprem vegnin nus a cuntinuar cullas fatschentas currentas e menar a buna fin las pendentas. Denter quellas ha ei pliras existenzialas per Sagogn. Alla tematica dalla communicaziun e cooperaziun culla populaziun vi jeu sededicar specialmein, quella stuein nus migliurar. Cheutras san ins svegliar gl’interess politic dallas habitontas e dils habitonts. Il fatg ch’igl ei buca gartegiau d’occupar tut ils diesch uffecis ei in segn ch’ins sto vegnir activs en quei connex. Ch’ils habitonts da Sagogn che vivan dapi generaziuns cheu ein schi passivs ei donn. Perquei fuss ei bi sche dapli glieud fuss promta d’unfrir ina pintga part da lur temps liber per nossa vischnaunca, sch’ella cooperass e discutass cun nus. Ord quella consultaziun e discussiun dat ei probabel ulteriuras tematicas. Sagogn ei ina dallas pli pintgas vischnauncas dalla Surselva. Co sa quei pign Sagogn seprofilar ni dar sinzur el contuorn politic dalla regiun? Sagogn astga semussar, ed era presentar sias qualitads. Quei hai jeu saviu constatar ils davos treis onns. Dapi ch’jeu sun en suprastonza hai jeu astgau cooperar per part a conferenzas ed en gremis regiunals. Per exempel hai jeu astgau representar nies president ella Conferenza dils presidents dalla Regiun Surselva. Leu ei il brat sil medem livel e tuts han ils medems dretgs. Il dretg da votar ei naturalmein adattaus al diember da habitonts. Savens va ei denton pil s’exprimer ed argumentar. Cheu han ins fatg l’experientscha che era presidents da vischnauncas pintgas san far quei fetg bein e dad ault. Jeu manegiel ch’jeu sappi, sch’ei pertucca ina caussa ni tractanda da Sagogn, s’engaschar aschia ch’ins vegn ad udir mei. Tgei pli emprema pendenza currenta vegn Katrin Blumberg a prender enta maun igl 1 da fenadur 2024? Quei dependa co la nova suprastonza seconstituescha. En quei connex ein ils mauns ligiai a mi pil mument, perquei ch’jeu meinel la vischnaunca gie buca persula, mobein ensemen cun quater autras persunas. Duas ein elegidas, duas autras encurin nus aunc, quei ch’ei aunc empau in impediment. Culs dus nievelegi vegn jeu a s’entupar il matg per discutar dallas pendenzas impurtontas. Lu vegnin nus denton buca a saver decider la repartiziun dils departaments. Il fenadur eis ei puspei ina radunonza communala, lu vegnin nus speronza a saver occupar ils dus posts vacants. Saveis tuttina tradir nua ch’ei «brischa» ni tgei projects urgents ch’ei dat? La damonda dallas fontaunas, respectiv dall’aua, stuein nus sclarir cun Laax. Impurtonta ei era la damonda dalla via nova da colligiaziun tiel stradun digl Alpsu, dapi onns eis ei ina pendenza. Lu stuein nus tractar ina caussa dil traffic public. Gl’onn proxim dat ei in urari diltut niev e nus stuein far tut ch’ins garanteschi a nossa vischnaunca in survetsch tuttina sco quel per nossas vischinontas. In’autra tematica urgenta ei la planisazun locala cullas zonas da baghegiar. Plinavon vegn la reorganisaziun dall’administraziun a fatschentar nus. Buca d’emblidar il sectur dil sanitaresser, in fetg impurtont. Sagogn vul – aschia ha la suprastonza declarau alla radunonza – buca introducir in model da direcziun sco ellas vischnauncas vischinontas. Co vegn la vischnaunca lu menada sin plaun operativ? L’administraziun vegn en scadin cass rinforzada. Il canzlist ha empau dapli cumpetenzas finanzialas. Sch’el sto cumprar toner pigl apparat da copar drovi buca pli in conclus dalla suprastonza. Quei fa senn. Era schiglioc profitescha la suprastonza sch’ella sto buca pli sededicar schi savens a caussas operativas e sa dar peisa allas strategicas. Cunzun sur mia persuna sto la collaboraziun cull’administraziun funcziunar bein. Per quei motiv ha la radunonza communala era augmentau il pensum dil presidi. Quei garantescha ch’jeu haiel dapli peda e saiel esser dapli gis en canzlia. Cheutras dat ei aschi ni aschia ina stretga collaboraziun e l’entelgientscha necessaria. Vegnis Vus a introducir, el senn da Voss’idea da rinforzar la communicaziun e la collaboraziun culla populaziun, uras d’audienza culla presidenta communala? Gie, exnum. Jeu sai denton aunc buca en tgei fuorma. Ei duei denton esser ina sempla ed ina regulara. Jeu hai dil reminent ina massa ideas per activitads e pusseivladads da communicar culla populaziun. Jeu savess per exempel s’immaginar in «caffè dil vitg». Forsa mintga duas jamnas, ch’jeu sesess viaden per tschintschar dils giavischs e quitaus e per tgirar il contact. Katrin Blumberg, la presidenta designada dalla vischnaunca da Sagogn. Tgi ei Katrin Blumberg? La presidenta communala designada da Sagogn, Katrin Blumberg, ei vegnida 2011 cun siu um e las duas feglias da Ruschein a Sagogn. Ella ei naschida 1977 e carschida si a Mülheim a. d. Ruhr el vest dalla Tiaratudestga. Dapi la naschientscha eis ella colligiada culla Surselva. Siu tat ha baghegiau ina dallas empremas casas da vacanzas a Ladir. Suenter la scola obligatorica e maturitad ha Katrin Blumberg studegiau geografia economica e scienzias politicas. Ella ei geografa diplomada cun accent silla planisaziun dil territori. Duront il studi ha ella passentau mintga stad en Surselva. Cheu ha ella fatg la scolaziun da menadra da barcas tier Swissraft ed menau turas sil Rein e sin flums ella Part Sura Bernesa. Denteren han ella e siu um Neil Knight viviu ella Nov Zelanda nua che Katrin Blumberg ha luvrau ella scienzia ed instruiu ella sparta dallas reits e cooperaziuns el turissem. Dapi 2006 viva la famiglia Knight Blumberg permanent en Surselva. Dus onns avon ha il pèr surpriu la firma Swissraft. Onn vargau ha Katrin Blumberg finiu ina scolaziun sco mediatura.

A Trun han las festivitads da commemoraziun «Sut igl ischi 2024» entschiet. El museum Cuort Ligia Grischa eis ei in divertiment da suandar las vuschs, da mirar ed admirar l’exposiziun historica. Ed era quella d’artistas ed artists contemporans tier la tematica dalla colur grischa. El plaunterren dat ei in cuntrast – in’exposiziun da cartas postalas da colur. En quella san ins suandar il svilup dil Grischun naven dils onns 1950 tochen 1980. La Secunda uiara mundiala ei stada in tagl. Ton pil mund, per l’Europa inclus la Svizra. «Suenter l’uiara eis ei iu mo pli ensi», audan ins savens. Quei presenta l’exposiziun dalla Fotostiftung Graubünden el plaunterren dil museum Cuort Ligia Grischa a Trun. Sonda proxima vegn l’exposiziun inaugurada. Duront ch’ils dus realisaders eran vidlunder d’endrizzar quella, ha la FMR astgau dar in’egliada e discuorer cun els. Simon Bundi ei autur ed accumpignader scientific, Curdin Albin il graficher e concepider dall’exposiziun. Cuntrast tier alv/ner Duront l'installaziun dall'exposiziun muossa Simon Bundi in sujet alla presidenta dil museum Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon. El plaunterren, gest all’entrada dil museum, muossan els fotografias dils «onns glorius». Tut quels ch’ein naschi tochen ils onns otgonta s’encorschan immedat tgeinins ch’igl ei. «Nus vulein mussar co ed en tgei dimensiun ch’il cantun Grischun ei sesviluppaus suenter l’uiara», resumescha Simon Bundi ha fatg ils texts tier l’exposiziun. «Ei dat tontas exposiziuns historicas en alv/ner, quella cheu ei il cuntrast leutier», aschia il historicher oriund da Zignau. La Fotostiftung Graubünden, cun siu meinagestiun Pascal Werner, ha mess a disposiziun rodund 80 sujets ch’ins ha duvrau per producir cartas postalas. Surbaghegiadas, bogns, hotels, baselgias, pendicularas, autos da posta e spitals ein reparti en otg categorias.. Tut quei che ha connex cull’epoca digl ieli da scaldar, dall’architectura moderna, dil svilup rasant oravontut dils onns sissonta e siatonta. Ella stanza d’exposiziun san ils visitaders ir da preit tier preit e contemplar sujets dil temps modern ch’ei arrivaus suenter la Secunda uiara mundiala. Igl ei quasi ina exposiziun pils babyboomers. «Bia da quei che secapescha oz da sesez, san ins scuvierer da niev en quell’exposiziun», circumscriva Simon Bundi. L’exposiziun speciala «Salid dil Grischun – in’exposiziun da cartas postalas dils onns glorius» vegn aviarta sonda, ils 13-4-2024, allas 14.00. Ins sa mirar ella tochen ils 10 da zercladur 2024. Aviert mintgamai gliendisdis, mesjamna, sonda e dumengia, dallas 14.00-17.00. Salid dal Grischun - in'exposiziun da cartas postalas dils onns glorius. Realisau quella han Simon Bundi, Pascal Werner e Curdin Albin (da sen.)

Ils ultras dils gronds clubs da ballapei dalla Svizra procuran plitost per lingias grassas negativas. Tut auter ei quei tiels ultras dall’Uniun sportiva Schluein Glion. Cun schumbers, canzuns e bandieras dattan els tempra als giugs da lur uniun. Tgi ch’ei stau la dumengia vargada a mirar il derbi sursilvan da ballapei denter Trun/Rabius e Schluein Glion a Pustget ha buca survesiu ni surudiu els: Ils Ultras USSI (Uniun sportiva Schluein Glion). En in cantun dalla plazza da ballapei eran els seplazzai culla finamira da procurar per ina bun’atmosfera. Quei ei reussiu senza tumult ed agressiun, pia tut auter ch’il davos temps en giugs da ballapei en Svizra ni era en tiaras vischinontas. Leu procuran ultras ina ga ni l’autra per acziuns d’agressiun e destrucziun d’infrastructura. E daco ha quei pign club che sustegn l’equipa da ballapei da Schluein Glion num Ultras USSI? «Nus havein studiau ditg co senumnar. La fin finala havein nus buca giu ina megliera idea, mo nus essan dil meini che quei tuni bein», di Miguel Peixoto (16). Cumparegliau cun gruppas d’ultras da clubs gronds di el: «Nus essan buca schläghers e caschunein era buca donns.» «Cumponist e dirigent» Miguel Peixoto ch’ei naschius el Portugal, mo che viva gia dapi 13 onns en Surselva, dat sez ballapei. El ei da cattar ell’equipa dils juniors B dalla Surselva e sa, co igl ei sche zatgi procura per ina bun’atmosfera agl ur dalla plazza da ballapei: «Pils giugadurs eis ei zatgei tut auter sch’il sustegn dils aspectaturs ei avon maun. Cun nies engaschi lein nus mussar al club che nus essan cheu per el.» El ei staus confundatur dalla gruppa avon dus onns ed ei dapi lu aschidadir il «cumponist e dirigent» dalla formaziun da fans che dumbra il mument 15 dels: «Jeu scrivel las canzuns, diregel la gruppa e mirel era che tuts contien. Naturalmein che nus exercitein era, surtut cu nus havein in toc niev.» Il repertori dil club dumbra diesch canzuns, ina da quellas ei romontscha: «Da nossa gruppa san buca tuts romontsch, per quei havein nus surtut tocs tudestgs.» Ils biars ein da Schluein e Glion, singuls da Castrisch, Sevgein e Rueun. Dalla partida ein giuvenils, mo era carschi. Treis ein oriunds dil Portugal, ils ulteriurs dalla Surselva. «In e scadin, giuven e vegl, ei beinvegniu tier nus», di Miguel Peixoto. Presents a singuls giugs Ils Ultras USSI ein buca presents a tut ils giugs da Schluein Glion. Il motiv: «Ils giugs ein per part era lunsch naven. Ina ga ni l’autra mein nus lu cul tren ni che zatgi carrescha nus cun auto el liug dil giug. Mo adina ei quei buca pusseivel. Ils impurtonts giugs – sco quel cheu a Trun – essan nus sescapescha dalla partida.» Ils Ultras USSI ein buca mo d’udir cun lur schumbers e vuschs atras il megafon, mobein era da veser cun lur bandieras ed in placat cul logo dalla gruppa. Quel ei concepius cun mellen e blau – las coluras dall’USSI – e cuntegn in capricorn: «Nus havein vuliu enzatgei che fa impressiun ed essan lu sedecidi pil capricorn. Quei ei in animal che viva era cheu tier nus.» Bandieras, logo, placat, megafon e schumbers ha la gruppa finanziau sezza. «Quei ei succediu cun sustegn da sponsurs, mo era culla vendita da t-shirts e pulis che portan nies logo», di Miguel Peixoto. Cura ch’ils Ultras USSI ein puspei da veser ed udir ha el buca vuliu dir, respectivamein tradir: «Nus havein in chat e lu coordinein nus mintgamai ils termins.» A Trun ein els segiramein buca stai la davosa ga, pertgei il derbi da Trun/Rabius e Schluein Glion ei in dils puncts culminonts dalla stagiun da ballapei. La gruppa dils Ultras USSI a Trun. Els han procurau per bun’atmosfera la dumengia vargada el derbi da 3. ligia denter Trun/Rabius e Schluein Glion. Miguel Peixoto meina la gruppa. El diregia, mo scriva era sez las canzuns ch’animeschan ils giugadurs dall’Uniun sportiva Schluein Glion da mussar bunas prestaziuns.

Dumengia proxima decida il suveran da Mustér davart la sanaziun dalla Via Cons. En vesta a quella votaziun all’urna ha ei dau dabia discussiuns. Pil president communal René Epp ed il responsabel pil project Iso Mazzetta ei la critica nungiustificada. Dils cuosts totals da 1,849 milliuns francs ein sulettamein 5 % budgetai per lavurs dil contuorn che han da far nuot culla via sco tala. 1,849 milliuns francs damonda il cussegl da vischnaunca vischinas e vischins per la sanaziun dalla Via Cons. La decisiun croda dumengia proxima. En brevs da lecturs en La Quotidiana e bein enqual discussiun bilaterala ei il project vegnius criticaus: D’ina vart ils aults cuosts, da l’autra vart la dislocaziun dils parcadis dalla vart dalla scola envi encunter il mir santeri. Mo lu era l’intenziun da spazzar ina part dil mir santeri. L’idea da spustar ils parcadis da l’autra vart dalla via ei dil reminent buca nova. In project digl onn 2006 prevedeva numnadamein il medem, pia da dislocar els dalla vart dalla scola vi sper il mir santeri en connex culla sanaziun dalla via. Il project era lu denton vegnius mess ad acta. Dumengia proxima decida il suveran da Mustér dil reminent buca mo davart il credit per la sanaziun dalla Via Cons, mobein era pertuccont il dretg da baghegiar per l’Ovra Solara Magriel (mira box). Negin project da luxus La FMR ha confruntau il president communal René Epp ed il projectader Iso Mazzetta cun damondas ch’ein vegnidas sin tapet las davosas jamnas en vesta alla votaziun. Ina da quellas pertucca ils aults cuosts pil project. «Ei constat buca ch’il project ei memia cars. Ils cuosts corrispundan a prezis da fiera. Quels ein carschi considerablamein ils davos onns», di René Epp. In’egliada sigl index dils cuosts da baghegiar en Svizra confirma quei: Dapi igl october 2020 ein ils cuosts per projects da construcziun bassa s’augmentai per bunamein 14 %. Iso Mazzetta dil biro d’inschigniers e planisaders ipz a Mustér che ha fatg il project di: «La cumpart che pertucca buca directamein la via – pia l’embellaziun – munta 5 %. Sche nus subtrahein pia quella cumpart dils cuosts totals da 1,849 milliuns francs, vonza pil project aunc adina ina summa da rodund 1,76 milliuns francs.» La disclocaziun dils parcadis hagi negin effect dils cuosts. «Ils parcadis existents ston vegnir sanai en connex culla sanaziun dalla via. Consequentamein vegn ei ora sil medem sche nus spustein els da l’autra vart dalla via», di Iso Mazzetta. 2019 era il niev passapei dalla vart dalla scola vegnius construius. Quel resta leu. Pintga part dil mir santeri svanescha «La sanaziun dalla Via Cons sto succeder baul ni tard, quei savein nus buc impedir. Sche nus fagein buc ussa quella sanaziun, lu pli tard, mo il project vegn segiramein buca pli favoreivels cun spustar el. Sch’ei dat in NA al project dumengia proxima stuein nus mirar co far, grondas alternativas havein nus denton buc. La pusseivladad da redimensiunar il project ei pintga», puntuescha René Epp. L’idea d’integrar el project era elements minimals d’embellaziun argumentescha el suandontamein: «Nus essan dil meini ch’ei fetschi senn da risguardar il contuorn en connex cun in tal grond project. Pia examinar tgei ch’ins sa migliurar el spazi avon maun cun cuosts aschi bass sco pusseivel.» Pertuccont l’idea da dislocar ils parcadis da l’autra vart dalla via di René Epp: «Aschia savein nus concepir la lingia dalla via aschia ch’ils autists ston reducir automaticamein il tempo. Il medem mument savein nus desister dils biets en via. Dalla vart dalla scola vegn tut pli surveseivel e tenor nies manegiar fagess quei plaz ina megliera pareta senza autos.» Pli surveseivla duei era l’entrada e l’extrada dil santeri esser. Per quei motiv eis ei previu da spazzar leu ina part dil mir santeri. «Cun spazzar ina pintga part dil mir santeri savess il spazi en direcziun dil plaz scola vegnir aviarts e medemamein daventar pli attractivs. Il sectur per traversar la Via Cons en quei liug daventass pli surveseivels ed emperneivels», puntuescha René Epp. Decisiun era davart l’Ovra Solara Magriel Medemamein dumengia proxima decida la vischnaunca da Mustér davart l’Ovra Solara Magriel. Da decider ha il suveran davart il contract dil dretg da baghegiar dalla vischnaunca cull’Ovra Solara Magriel SA. Ils 22 d’october 2023 ha la vischnaunca decidiu da principi che l’ovra sappi vegnir realisada. La decisiun era curdada cun 66 % GIE encunter 34 % NA. Senza l’approbaziun dil dretg da baghegiar dumengia proxima sa quella denton buca vegnir realisada. Per quei dretg da baghegiar duei la vischnaunca survegnir annualmein 100 000 francs. Plinavon conceda l’ovra alla vischnaunca ina participaziun da 10 % vid il gudogn annual. «En cass ch’igl EBIT (gudogn avon ils cuosts da capital e taglias) ei negativs, sereducescha l’indemnisaziun pil dretg da baghegiar da gliez onn sin 40 000 francs», scriva il cussegl da vischnaunca el messadi per mauns dalla votaziun. Il dretg da baghegiar duei valer per 60 onns. L’Ovra Solara Magriel SA ei per 60 % en possess dall’Axpo Solutions SA e per 40 % dallas Pendicularas Mustér SA. La vischnaunca survegn il dretg per in sez el cussegl d’administraziun. Igl implont duei vegnir realisaus sin ina surfatscha da 140 000 meters quadrats. (fmr/hh) La Via Cons sparta ils meinis Sch’ei va tenor la veglia dil cussegl da vischnaunca e la suprastonza communala da Mustér, vegn investau 1,849 milliuns francs ella sanaziun dalla Via Cons ed il contuorn da quella. Il project frunta denton sin bia critica. Quella refusescha il president communal René Epp: «La pusseivladad da redimensiunar il project ei pintga.» Hans Huonder/FMR Dapi ch’il messadi per la votaziun davart il credit da 1,849 milliuns francs per la sanaziun dalla Via Cons ei repartius ellas casadas, caschuna il project discussiuns. En brevs da lecturs vegnan plirs puncts criticai: Igl ault prezi per quei project, la dislocaziun dils parcadis encunter il mir santeri e las lavurs dil contuorn previdas. En in punct ein tuts denton dil medem meini: La sanaziun dalla via ei necessaria. Pertuccont ils cuosts di il president communal René Epp: «Sche nus fagein buc ussa quella sanaziun, lu pli tard, mo il project vegn buca pli favoreivels cun spustar el.» Tenor il planisader Iso Mazzetta cumpeglia la cumpart d’embellir il contuorn sper la Via Cons sulettamein 5 % dils cuosts totals. Silla summa da 1,849 milliuns francs ei quei strusch 100 000 francs. Pertuccont la dislocaziun dils parcadis di Iso Mazzetta: «Ils parcadis existents ston vegnir sanai en connex culla sanaziun dalla via. Consequentamein vegn ei ora sil medem sche nus spustein els da l’autra vart dalla via ni buca.» «Il project vegn segiramein buca pli favoreivels cun spustar el.» René Epp, president communal da Mustér Tenor il project en votaziun dumengia proxima a Mustér duein ils parcadis a Cons buca esser igl avegnir dalla vart dretg dalla via sco silla foto, mobein dalla vart seniastra encunter il mir santeri.

Gia igl onn vargau han votantas e votants dalla vischnaunca da Mustér da principi vuschau claramein per la realisaziun d’in stabiliment fotovoltaic da gronda dimensiun agl ur dil territori da skis da Mustér (Ovra Solara Magriel SA). Quei project ch’ei gia progredius lunsch ella planisaziun daventa uss concrets. La proxima fin d’jamna decidan votantas e votants davart l’indemnisaziun finanziala ed il contract pil dretg da construcziun dil project solar. Cun approbar il contract san ils da Mustér mussar per la secunda gada – sco succediu gia igl onn 1992 cun igl emprem implont solar a Caischavedra – ch’els ein piuniers solars. Il project fotovoltaic, planisaus e sviluppaus entras las Pendicularas Mustér SA ed il concern d’energia Axpo, producescha energia leu nua ch’in grond consument retila duront igl unviern directamein forza electrica e sebasa per l’infrastructura dalla reit sin indrezs che exi­stan gia el territori. Projects solars en regiuns da skis fan senn. Tals projects nezegian sinergias da different gener e vegnan realisai en loghens nua che infrastructura veseivla ei gia presenta. Implonts solars e turissem ein buca cuntradictoris. Forsa pon els esser all’entschatta nun­usitai. Denton s’integreschan els ella cuntrada semegliontamein sco pendicularas, sutgeras ed indrezs d’ennevar. En territoris che vegnan nezegiai intensivamein pil turissem ei infrastructura indispensabla. Implonts fotovoltaics s’audan medemamein leutier. La politica ha definau pil «Solar Express» in plan da termin ambizius, aschia ch’ils projects vegnan sviluppai vinavon era aunc ella fasa da planisaziun e dalla procedura da permissiun. Aschia era tier il project a Mustér. Oriundamein eran planisadas construcziuns massivas en itschal che fundavan el terren. Denton ei previda ina construcziun pli leva, vid la quala ils panels vegnan pendi. Schibein la tecnica sco era il perimeter dil project ein, enteifer ils cunfins definai, semidai el decuors dil project. La legislativa ha francau ella lescha en connex cul «Solar Express» sco cundiziuns per promover e lubir implonts fotovoltaics ina producziun minimala e consequentamein ina surfatscha minimala. Il project fotovoltaic numnau nezegia il perimeter per aschia contonscher la producziun dumandada a moda la pli efficienta. Projects fotovoltaics aultalpins ein projects da piunier. Entras cumbinar infrastructura turistica en territoris da skis, lingias electricas e vias existentas daventan ils projects persistents. Projects solars en in intschess da skis fan senn ed il hosp vesa igl implont fotovoltaic sco part dall’infrastructura turistica. In clar GIE dalla vischnaunca da Mustér al contract pil dretg da construcziun la proxima fin d’jamna porta entradas finanzialas alla vischnaunca, accentuescha il spért da piunier da Mustér e rinforza il svilup persistent dalla vischnaunca. Rudolf Büchi, Segnas, cau dalla Gruppa d’ovras hidraulicas Reinanteriur (Axpo Hydro Surselva AG), ­anteriur directur dallas Pendicularas Mustér SA

L’acziun da rimnada a Glion ha liug uonn per la tiarza gada. Ina gruppa da voluntarias e voluntaris da Glion e contuorn rimna rauba per segidar cun ils donnegiai dall’uiara ell’Ucraina. Entochen sonda sera speran ils organisaturs da contonscher la marca da denter 10 e 15 tonnas rauba d’agid. Gievgia proxima ha liug a Glion ina devoziun per la pasch mundiala. Quell’occurrenza stat en connex cun la rimnada da rauba. «L’Ucraina ei svanida empau dall’actualitad publica en consequenza d’auters conflicts mundials», di Ignaz Derungs che habitescha a Tavanasa ed el cantun Turitg. El coordinescha cun l’Ucraina l’acziun da rimnada a Glion. «Cun l’Ucraina vai aunc adina buca bein. La tiara drova aunc adina nies agid.» Era Mathilda Derungs che organisescha l’acziun da rimnada a Glion e contuorn discuora d’in grond basegns da segidar. «Nus essan en contact cun l’organisaziun d’agid ‹Humanosh› ch’enconuscha ils basegns d’agid ell’Ucraina. Da quella organisaziun savein nus ch’ei dat actualmein ina gronda munconza da resti, calzers, victualias, medicaments e products da higiena. Duvrai urgentamein vegnan era letgs e madrazzas. Nus essan engrazieivels per mintga donaziun.» La solidaritad ei gronda Mathilda Derungs ha lantschau la primavera 2022, cuort suenter che l’uiara ell’Ucraina ei rutt’ora, in’ emprema rimnada da rauba d’agid. Ella ei surstada positivamein dil grond resun che la publicaziun dalla rimnada da rauba ha giu uonn. «Ei dat practicamein nuot ch’ei vegniu purtau entochen oz che nus savein buca tarmetter ell’Ucraina», di Mathilda Derungs «Nus havein publicau tgei rauba che nus duvrein. Quei fagein nus a basa dallas informaziuns directas che nus survegnin dall’Ucraina.» Sper il resti ed ils calzers seigien quei actualmein letgs e madrazzas, re­sti da letg, medicaments sco era crutschas e faschas. Ei cala buc «La glieud ell’Ucraina ei stuffia da buca saver durmir atras ina solia notg senza disturbis», di Ignaz Derungs. El hagi enconuschents che raquentien ad el ch’ei varghi buc ina solia notg che la sirenas clomian buca da serender els tschalers da schurmetg. Era la glieud ella capitala a Kiew vegni terrorisada dall’armada russa. Biaras e biars hagien da batter cun di­sturbis psichics. «Nus savein segidar da cheu ano cun furnir quei che maunca alla populaziun dall’Ucraina. Per purtar in levgiament effizient drov’ei denton in partenari serius ell’Ucraina. In che sa co e nua ch’igl ei da repartger la rauba. En nies cass ei quei l’organisaziun ‹Humanosch›.» Quella organisaziun fetschi transports internaziunals e repartgi la rauba alla populaziun che seigi propi en basegns. «Humanosh» seigi aschia il bratsch prolunghiu. Zavrar, pachetar ed adressar «La lavur da prender encunter la rauba d’agid ei buca fatga cun retscheiver, dir grazia fetg e metter igl uorden en in cantun», di Mathilda Derungs. «Nossa squadra dad umens e dunnas sto zavrar la rauba e pachetar quella tenor objects. Las scatlas survegnan tuttas in’inscripziun dil cuntegn era el lungatg dall’Ucraina.» Ignaz Derungs aschunta che l’organisa­ziun d’agid «Humanosh» fetschi proximamein ina viseta a Glion. «Els vegnan per evaluar la dimensiun dalla carga. Suenter organiseschan els in camiun che vegn dall’Ucraina en Svizra e quei ca­miun transportescha lu la rauba da ­Glion ell’Ucraina.» Di per la pasch mundiala Duront l’jamna da rimnada da rauba d’agid ha la pleiv catolica da Glion decidiu d’organisar gievgia, ils 11 d’avrel 2024, in di d’uraziun per la pasch mun­diala. Mathilda Derungs che ha organisau la rimnada lavura era sco substituta dil caluster ella pleiv catolica da Glion. Ella di ch’ins hagi discurriu da quell’acziun enteifer la pleiv. Ins seigi vegnius alla conclusiun da dar in rom spiritual all’acziun da rimnada. «La devoziun ch’ei aviarta per l’entira populaziun entscheiva gievgia endamaun allas 9.00 cun l’eucaristia dil luverdi. Suenter vegni cantau, urau e meditau en silenzi. Igl ei in’occurenza ch’ins sa entrar e sortir da tut temps.» Rauba d’agid per l’Ucraina A Glion ha liug quest’jamna ina acziun da rimnada da rauba d’agid per l’Ucraina. Ellas localitads digl anteriur Center Mundaun vegn ei purtau resti, medischinas, faschas, calzers, letgs e resti da letg e perfin velos per l’Ucraina. Il team da ver sis persunas pren encunter la rauba che vegn lu zavrada, pachetada ed adressada pil transport. L’organisaziun d’agid internaziunala «Humanosh» che sededichescha specialmein agl agid ell’Ucraina vegn a suprender il transport dalla rauba d’agid da Glion en l’Ucraina. Tenor ils organisaturs quent’ins cun ina carga da denter 10 e 15 tonnas ord la rimnada da quest’jamna. (fmr/mg) La squadra da rimnada per l’Ucraina a Glion che consista da pliras generaziuns Il team da rimnada ha l’incumbensa da zavrar, pachetar ed adressar la rauba d’agid.

Vaduz ha gudignau il mardis sera il miez-final dil Cup da ballapei dil Liechtenstein encunter Balzers. Cun 5:0 ei la victoria stada clara. En quei giug ein era ils dus frars Fabrizio (Vaduz) e Marino Cavegn (Balzers), oriunds da Vella, semesirai. A Fabrizio Cavegn che ha aschia gudignau il duel direct encunter siu frar Marino – eis ei reussiu da sittar il 2:0 per Vaduz ella 61avla minuta. Marino e Fabrizio Cavegn han dau communablamein en equipas da Cuera 97 e da Schluein Glion avon che lur viadis meinien tier squadras el Liechtenstein. Fabrizio dat tier Vaduz ella Challange League, Marino tier Balzers ella 1. ligia. Igl ei stau l’emprema ga ch’els han dau in encunter l’auter. (fmr/hh)

Avon prest 40 onns ha Erika Schneider scuvretg sia pissiun pil teisser. Dapi lu lavura e seperfecziunescha ella cuntinuadamein vid il taler. Teppis, cozzas ni era schlingias e schigientamauns sortan da siu atelier amiez il vitg da Breil. Igl avegnir dil teisser vesa ella denton buca pli en stiva sco pli baul, mobein en instituziuns serradas. Bein enqual taler ei daventaus l’unfrenda dalla rumida da casas veglias ils davos decennis. Il plaz ch’ils indrezs relativamein gronds occupavan pli baul vegn nezegiaus oz autramein. Talers s’udevan antruras tiegl inventari fundamental da biars tenercasa, surtut purils. Quei ei semidau, mo singuls ein aunc da cattar en possess privat. Erika Schneider (77) ch’ei carschida si a Bassersdorf el cantun Turitg ha scuvretg l’activitad da teisser suenter esser secasada cun siu um a Breil: «1971 essan nus vegni a Breil pervia d’in project d’architectura da miu um culla finamira da returnar ella Bassa suenter dus onns. Mo igl ei vegniu auter. Suenter 53 onns essan nus aunc adina cheu.» Avon exactamein 20 onns ha ella allura aviert in atelier da teisser el miez dil vitg da Breil. «Quei ei occupaziun e secapescha hobi. Las entradas da quei ch’jeu vendel cuvieren per dabia buca las uras ch’jeu impundel per mia purschida», di Erika Schneider che ha fatg in emprendissadi mercantil da giuvna. S’inamurada el teisser Ina viseta en siu atelier lai negin dubi ch’il teisser ei sia pissiun: El miez dil local paradescha in grond taler, entuorn ed entuorn quel material da mongola, glin, seida e launa per sias lavurs. Mo lu era bialas caussas sco schlingias ni sets da meisa, planisai e produci egl atelier. «Quei taler hai jeu cumprau 1988. Dapi lu eis el ina part da miu mintgadi», di Erika Schneider cun luschezia e puntuescha: «L’entschatta, cura che nus essan vegni a Breil, deva ei cheu aunc ina dunna che tesseva. Pigl auter era quell’activitad enconuschenta lu silpli aunc a persunas sils onns.» Per quei motiv eis ella perschuadida ch’il mistregn e la lavur da teisser seconcentrescha pli e pli sin singuls menaschis specialisai: «Jeu patratgel vid instituziuns serrradas, per exempel programs d’occupaziun per persunas cun impediments ni en perschuns. En mintga cass vegn il teisser ad esser igl avegnir in’occupaziun per products da nischa. Enstagl da gronds umbrivals sco pli baul, vegn ei fatg plitost lavurs pli pintgas sco schigientamauns ni era schlingias e sets da meisa, magari aunc ina cozza.» «Quei ei qualitad da viver» Ella savessi s’imaginar ch’il teisser pudessi restar in’occupaziun en ina ni l’autra famiglia, quei ch’ella constateschi tscheu e leu. Quei svilup ha denton negin’influenza silla tissunza da Breil. «Jeu sun aunc adina otg entochen diesch uras per jamna vid il taler e quei resta aschia entochen ch’jeu dun giu dil baun dil taler», di ella cun bucca rienta e puntuescha: «Per mei ei la lavur vid il taler qualitad da viver.» Erika Schneider di denton era: «Viver da quell’activitad cul taler sa negin. Sch’ins quenta tutta lavur naven da planisar per exempel in schigientamauns cun fil da differentas colurs, drizzar en il taler, semtgar tut il material e teisser, dat quei in prezi che negin ei promts da pagar.» Guder la cuminonza Avon rodund 40 onns ha ei dau in motiv special che Erika Schneider ei s’interessada pil teisser. «Nus havevan cumprau entginas nuorsas ed essan lu sedumandai tgei far culla launa. Jeu hai lu visitau entgins cuors e quei mistregn ha spert plaschiu fetg bein a mi. Quei malgrad ch’jeu havevel insumma buca bugen la lavur manuala en scola. Jeu havevel bia pli bugen lungatgs, quei ch’ei aunc adina il cass.» Aschia il grec: «Dapi 20 onns emprendel jeu grec.» Ella ha lu era dau sezza cuors e viseta aunc adina regularmein sentupadas cun tissunzas e tissunzs: «Ei dat mintg’onn ina sentupada a Claustra. A quella vegnan denter 20 e 30 persunas digl entir Grischun. Las pli biaras fan lavurs per agen diever.» Medemamein gaudi ella ina sentupada regulara cun amitgas che teissan. Aunc adina a cuors Schegie che Erika Schneider ha passentau mellis uras vid ses talers ils davos 40 onns – spel grond cun ina ladezia da 1,2 meters posseda ella aunc in pli pign da 50 cm – frequenta ella aunc adina cuors: «Dapi ch’jeu teissel visetel jeu silmeins in cuors ad onn. Quei ei impurtont ed enzatgei sai jeu adina emprender. Igl ei denton era impurtont da tgirar quella reit cun persunas dil medem interess.» Per tgi che vul sescolar profundamein el mistregn da teisser seporscha aunc adina la pusseivladad da far igl emprendissadi da tissunza ni tissunz a Sta. Maria en Val Müstair. Ni semplamein dad ir la via che Erika Schneider ei ida: Far in cuors e laschar inspirar d’in mistregn tradiziunal ed in’occupaziun nizeivla. Sonda, ils 13 d’avrel 2024, naven dallas 13.30 envida Erika Schneider ad ina viseta en siu atelier el vitg a Breil. Ei seporscha denter auter la caschun da seser sil baun dil taler ni far in viva sil mistregn dil teisser. Ina da paucas che teissa aunc «Per mei ei la lavur vid il taler qualitad da viver.» Quei di Erika Schneider (77) da Breil. Dapi rodund 40 onns ei quell’activitad sia gronda pissiun. Mellis uras ha ella passentau vid il taler, ha fatg cozzas, schlingias, schigientamauns e sets da meisa. Ella ei ina da paucas el cantun Grischun che teissa aunc. «Igl avegnir vegn tessiu probabel aunc en instituziuns serradas», di la tissunza. Per motivs da plaz ni negin diever ein biars talers svani ils davos decennis ord casas surtut purilas. (fmr/hh) Sil baun dil taler ei Erika Schneider da Breil egl element. Quei ei ina part da siu mintgadi. Sil baun dil taler ei Erika Schneider da Breil egl element. Quei ei ina part da siu mintgadi. Products scaffi cul taler.

Venderdis, ils 12 d’avrel 2024 allas 14.00 vegn frater Murezi Casanova ordinaus sacerdot entras uestg Joseph Maria Bonnemain ella baselgia da s. Martin en claustra a Mustér. Dumengia, ils 14 d’avrel 2024 allas 10.30 tegn pader Murezi allura sia messa nuviala en claustra e dumengia, ils 21 d’avrel 2024 allas 10.00 en siu vitg nativ Cumbel. Frater Murezi ei dapi l’ordinaziun sacerdotala d’avat Vigeli Monn igl emprem da lungatg romontsch che vegn ordinaus sacerdot en claustra a Mustér. Sco quei che la claustra da Mustér scriva en ina communicaziun allas medias, ha Murezi Casanova (28) frequentau la scola primara a Cuschnaus ed il scalem superiur a Vella. Suenter haver absolviu igl emprendissadi da horticultur a Glion e Rorschach ed il survetsch militar, eis el entraus en claustra igl onn 2016. En claustra a Mustér eis el engaschaus fermamein ella lavur da giuventetgna. La davos’ordinaziun sacerdotala en claustra a Mustér ei stada quella da pader Paul Tobler ils 8 da december 2018. (cdm/fmr)

Sonda proxima envidan il Chor mischedau da Castrisch e la cantadura Vivienne ad in concert communabel a Castrisch. Ferton che Vivienne Bandli sepresenta sco solista, contan sia mumma e la tatta el chor. «Igl ei ina buna caschun per nies chor da saver collaburar cun la giuvna cantadura Vivienne che vegn accumpignada culla ghitarra da Rico Schwarz», di Andrea Veraguth de Groot che ha surpriu la direcziun dil chor per la secunda gada igl atun vargau. «Las duas emprovas che nus havein fatg cun la solista han perschuadiu nus tuts e nus essan fetg spannegiai sils resuns dil publicum.» Il Chor mischedau da Castrisch conta – sco aunc savens – canzuns en buca meins che tschun lungatgs. Sper las canzuns en lungatg romontsch porscha il chor era producziuns en tudestg, engles, franzos e croat. La dirigenta manegia ch’ei seigi impurtont da mirar mintgaton sur igl agen purseppen ora. En nossas tiaras vischinontas detti ei fetg biala ed interessanta litteratura per chors sco quel da Castrisch. «Ed jeu stoiel veramein far in cumpliment a mias 23 cantaduras e cantadurs. Els ein gia pli baul ed aunc adina stai aviarts e flexibels per tut quei ch’jeu portel.» Il chor mischedau da Castrisch sepresenta cun nov canzuns en dus blocs. Ils solists Vivienne e Rico Schwarz presentan 11 canzuns en dus blocs. Ed in punct culminont dil concert vegnan ad esser las duas producziuns communablas da chor e solists. (fmr/mg) Treis generaziuns: Da Sa: Ursula Bandli (tatta) Rita Bandli (mumma) e Vivienne Bandli (solista) Il Chor misschedau da Castrisch dumbra actualmein 23 cantaduras e cantadurs

La radunonza communala da Schluein ha decidiu mardis sera cun gronda maioritad da sortir dalla Sana Surselva. Medemamein ha il suveran da Schluein concludiu da buc entrar ella Reit da sanadad Surselva SA. Il president communal Ralf C. Schlaepfer ei vegnius reelegius. La vischnanca da Schluein ei buca cuntenta culla situaziun actuala el provediment da sanadad en Surselva. La situaziun finanziala dil Spital regiunal Surselva a Glion e la decisiun dalla Sana Surselva che las vischnauncas duein surprender ils deficits dil spital senza limita ha la radunonza communala buca vuliu approbar. Il suveran ei suandaus cun 30 : 13 vuschs alla proposta da la suprastonza communala che haveva gia decidiu il december 2023 ch’ella vegli extrar da la Sana Surselva silla fin digl onn 2025. La suprastonza communala da Schluein vul s’engaschar per in’organisaziun da sanadad cunvegnenta e progressiva che cuntegn models da contribuziun prevesibels. Quels duessien tenor il president communal Ralph Schläpfer dar impuls per in spital regiunal che seigi economicamein effizients. Sut quellas premissas savessi la vischnaunca puspei collaborar cun la Sana Surselva. Quei naturalmein suenter ina nova votaziun dalla radunonza communala. Termin culla regenza ei fixaus Tenor il stan actual para ina collaboraziun denter la Sana Surselva e la vischnaunca da Schluein buca pusseivla. Igl 1. da matg 2024 s’inscuntran ils exponents dallas vischnauncas extradas da Laax e Schluein e dalla Sana Surselva cun cusseglier guvernativ Peter Peyer, il schef dil departament cantunal da polizia, segirtad e sanadad. La finamira da quei inscunter ei da cattar ina via futura per tuttas 15 vischnauncas dalla Sana Surselva. NA era a la Reit da Sanadad Surselva La fin fevrer 2024 ha la Sana Surselva fundau a Trun la nova «Reit da sanadad Surselva SA». Quella organisaziun duei suprender las organisaziuns da sanadad actualas sco il Spital regiunal, las casas da vegls ed attempai e las organisaziuns da spitex e menar quellas a moda centralisada. La suprastonza communala da Schluein ei sedustada encunter la decisiun che las vischnauncas pertuccadas duein daventar commembras e che quellas hagien – sco tier il spital – da suprender garanzias da deficits senza limita. La radunonza communala ha approbau mardis sera la proposta dalla suprastonza communala cun 36 : 8 vuschs da buca separticipar el mument dalla reit da sanadad. Tut tenor il svilup da l’organisaziun eisi tenor l’informaziun dalla suprastanza communala pussaivel d’entrar pli tard ella rait da sanadad. Elecziuns senza tensiun La perioda d’uffeci da las autoritads communalas da Schluein cuozza dus onns. Tenor la constituziun communala vegnan il president communal ed in commember da suprastonza elegi egl onn d’elecziun. Igl onn sissu vegn ei elegiu treis commembers da suprastonza. Uonn hai dau neginas midadas. Il president communal Ralf C. Schlaepfer ed il suprastont Corsin Bearth ein vegni elegi senza discussiun. Quen annual 2023 equilibrau Il quen current 2023 siara tier entradas ed expensas da 3,5 milliuns francs cun in pign deficit da 3600 francs. Igl ei vegniu fatg amortisaziuns en summa da 200 000 francs. Igl agen capital da Schluein munta a biabein 20 milliuns francs. Il quen d’investiziuns siara cun entradas da 620 000 francs ed expensas da 880 000 francs. Schluein banduna la Sana Surselva Il davos mardis sera ha la radunonza communala da Schluein concludiu da sortir dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva. Suenter che Laax ha era priu il conclus da sortir ha la Sana Surselva mo aunc 13 enstagl da 15 vischnauncas sursilvanas ch’ein commembras. Il status da Laax e Schluein da buca appartener ad ina organisaziun regiunala pil provediment da sanadad corrispunda buc alla pretensiun dalla lescha cantunala per promover la tgira da malsauns. L’alinea 1 digl artechel 9 da quella lescha pretenda che las vischnauncas dallas singulas regiuns da provediment da sanadad stoppien s'organisar en moda cunvegnenta, sco Rudolf Leuthold, menader digl Uffeci da sanadad dil Grischun, declara. (fmr/mg) «Vischnauncas ston s’organisar a moda cunvegnenta» Ussa ei era la vischnaunca da Schluein extrada dalla Sana Surselva. La radunonza communala da Schluein ha decidiu quei il davos mardis sera. Schluein e Laax vulan buca pli appartener alla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva egl avegnir. Cunquei ha la Sana Surselva mo pli 13 enstagl da 15 vischnauncas. La FMR ha vuliu saver co ei mondi vinavon per las duas vischnauncas extradas. Nus havein fatg quater damondas a Rudolf Leuthold, il menader digl Uffeci da sanadad dil Grischun. FMR: Co vai vinavon per Laax e Schluein suenter lur extrada dalla Sana Surselva? Rudolf Leuthold: Il niev status da Laax e Schluein corrispunda buca pli alla pretensiun en alinea 1 digl artechel 9 dalla lescha cantunala per promover la tgira da malsauns. Quei passus pretenda numnadamein che las vischnauncas dallas regiuns da provediment da sanadad stoppien s’organisar en moda cunvegnenta. L’extrada d’ina ni pliras vischnauncas effectuescha che la regiun pil provediment da sanadad ei buca pli organisada a moda cunvegnenta el senn dalla lescha menziunada. Tgei vul quei dir? En quei cass ei la regenza sfurzada, d’obligar las vischnauncas ch’ein extradas da cuntinuar culla collaboraziun intercommunala ni dad ir la via dad ina autra collaburaziun. Tgei munta l’extrada da Schluein e Laax per lur cuosts da sanadad ella regiun? Da principi eisi clar ch’ina vischnaunca sto pagar las contribuziuns communalas alla regiun pil provediment da sanadad che quella vischnaunca appartegn. Las contribuziuns ein definidas ellas determinaziuns dalla lescha cantunala per promover la tgira da malsauns. Quellas contribuziuns ein da pagar independentamein dalla damonda, sch’ina vischnanca appartegn ad ina organisaziun adequata dalla regiun da provediment da sanadad. Sch’in habitont da Laax ni Schluein enquera proximamein in plaz per in confamigliar en ina instituziun che fa part dalla Sana Surselva: Sa quei esser ch’el survegn ina risposta negativa? Gie, quei sa esser ina consequenza pusseivla dall’extrada. Cun 30 encunter 13 vuschs ha la radunonza communala da Schluein decidiu da sortir dalla Sana Surselva.

«Caos el paradis» – aschia ha il niev album da Pascal Gamboni num che cumpara ils 12 d’avrel 2024. Cun dudisch novas canzuns ella valischa va la band che consista da Florian Egli e Pascal Gamboni naven dils 13 d’avrel 2024 sin turnea tras la Svizra. «Il paradis ein las circumstanzas ch’jeu hai cheu en Svizra. Ventira, libertad e buontad ein buca garanti sigl entir mund. Ed il caos ei halt la veta. El niev album raquentel jeu in tec da quei caos e dall’emprova d’anflar la pasch lien.» Aschia descriva il musicist e cantadur sursilvan Pascal Gamboni il tetel da siu niev album «Caos El Paradis» che cumpara ils 12 d’avrel 2024. Celebrau vegn la nova ovra cun ina pintga turnea tras la Svizra. Emprema fermada ei ils 13 d’avrel 2024 a Sedrun e silsuenter suondan ulteriurs concerts a Turitg, Glion, Berna e Cuera. Duront quellas empremas presentaziuns avon public vegn Pascal Gamboni accumpignaus dil musicist Florian Egli. La chanzun «Pac On Gang» Negin da vus tge vezza miu stemprauju ha semplamein be gust da raquintar Quellas duas empremas construcziuns dalla canzun «Pac On Gang» circumscrivan ualti precis il cuntegn dil niev album. Igl ei la historia d’in viadi persunal da Pascal Gamboni: «Il niev album raquenta dil viadi ch’ins fa, sch’ins sesanfla en ina ‹Sackgasse›.» Las dudisch canzuns resdan dad in sentiment da stagnaziun ella veta: «‹Caos El Paradis› raquenta dall’emprova d’eruir vid tgei che quei schai e co che nus dumignein puspei ord quella situaziun», resumescha Pascal Gamboni il cuntegn dil niev album. La chanzun «Sen fenestra» sun sin finiastra tut persulse mirel or’el stgir Per la canzun «Sen Fenestra» ha Pascal Gamboni fatg diever d’ina registraziun veglia da sia mumma Tonia Gamboni che conta ina canzun d’antruras. Da quellas registraziuns dil mintgadi ha il musicist ina pluna ed arcunescha ellas en in archiv persunal. Las registraziuns fa Pascal Gamboni per gronda part sez e quei da tuttas occasiuns: «Jeu hai mai in’idea all’entschatta. Jeu entscheivel semplamein en zanuas. Atgnamein hai jeu gnanc in’entschatta. Jeu sun adina vid far zatgei.» «Caos El Paradis» ei ina collascha da registraziuns e da beats. «Quei culs beats vegn ad esser niev. Quei level jeu schon adina far», rispunda Pascal Gamboni sin la damonda tgei che seigi unic vid il niev album. Beats ein il fundament ritmic dad ina canzun. Per l’emprema ga ha Pascal Gamboni zambergiau agens beats cun in instrument tecnic – in aschinumnau Akai MPC. In MPC ei in apparat per registrar, surluvrar e producir digitalmein musica. Cun quei instrument tecnic ha il musicist luvrau e creau in’ovra unica: «Mintga album tuna auter.» La canzun «Babo Maroni» tschien e melli tgaussas da far mintgade «Babo Maroni» ei ina canzun davart igl «Alter Ego» da Pascal Gamboni, in num ch’ei inspiraus dil agen fegl che numna il bab «Babo» ed d’in affon che numna il cantadur «Pascal Maroni». «Sin aschi in viadi eisi impurtont dad ir profund, da mirar sin certas tematicas cun sinceradad. Aber il humor ei era mega impurtonts. Ei drova in Babo Maroni che di ‹Ah, stai lucs›», manegia Pascal Gamboni. La canzun «Submarin» ed ju bagheg’in submarin ein megie ju baghegia in tge so sgular «Tia musica ei narra!» Aschia ha il scribent engiadines Göri Klainguti descret inaga la musica da Pascal Gamboni. La musica resta narra, denton il niev album «Caos El Paradis» tematisescha era las fasas difficilas e melanconicas dalla veta. Il humor va sin quei viadi persunal da Pascal Gamboni denton buc a piarder. Ella canzun finala «Submarin» ha il cantadur in sutmarin che sa sgular en el e conta: in de viv’ju ein quei bi liugcun quella vesta sen la pézzanu’ca tut è ein ballanzae méis peis en ella marin de setchant’ju sen la glina. Pascal Gamboni e Florian Egli presentan igl album «Caos El Paradis» ils 13 d’avrel a Sedrun, ils 19 d’avrel a Turitg, ils 27 d’avrel a Glion, ils 4 da matg a Berna ed ils 9 da matg 2024 a Cuera. Dapli informaziuns sut www.pascalgamboni.com. Musica davart il caos dalla veta Pascal Gamboni presenta ils 13 d’avrel 2024 per l’emprema ga il niev e dudischavel album «Caos El Paradis». Cun el sin turnea ei il musicist Florian Egli ed ensemen fan els fermada en tschun differents marcaus svizzers. Sco il tetel tradescha gia resdan las novas canzuns dallas episodas caoticas dalla veta: «El niev album raquentel jeu in tec da quei caos e dall’emprova d’anflar la pasch lien. Atgnamein giavisch’ins buca caos ella veta, ins enquera en sasez il happy end», circumscriva Pascal Gamboni il cuntegn dil niev album en in discuors cun la FMR a Berna. (fmr/lu) Treis damondas a Pascal Gamboni Pascal Gamboni (1977) ei oriunds da Sedrun. Suenter ina pli liunga dimora a Londra viva el dapi entgins onns a Berna. Sia musica ei enconuschenta lunsch sur il cunfin dalla Rumantschia ora. La canzun «In Eroplan» ei vegnida premiada cun il «Swiss Press Songs 2022». FMR: Haveis Vus ina canzun che Vus tedleis d’incuntin? Pascal Gamboni: Jeu sun schon zatgi che sa obsessivamein tedlar, sch’jeu hai in album che peglia mei. Ussa stoi jeu studegiar, sche jeu less dir quei ch’ins spetga da mei ni dir la verdad. Bien, quei ei la verdad: l’emprema canzun «All This Time» digl niev album da Norah Jones. Haveis Vus in concert che resta nunemblideivels? Jeu sun staus ad ina installaziun performativa da Fiona Fiasco. L’installaziun «Oh silly, Wasteland» era en in spazi a Turitg ed ils musicists e las musicistas eran separai in da l’auter cun teilas. Il publicum saveva semuentar libramein el spazi ed observar ils musicists e las musicistas damaneivel. Suenter in mument ein ils umbrivals curdai ed igl ei vegniu luvrau dapli cun glisch. Quei ei stau bellezia! Haveis Vus aunc in siemi ni ina finamira musicala che Vus vuleis exnum contonscher? Jeu emprovel adina da simplificar tut. Miu grond siemi fuss d’haver in album che ha si mo vusch ed in instrument, aber ch’ei aschi ferms ch’igl ei miu meglier album. Quei ei mia finamira.

Sonda ei Trun/Rabius hosp da Domat el giug dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia. Quella scuntrada ei da grond’impurtonza per omisduas equipas el cumbat encunter la relegaziun. Schluein Glion retscheiva Mels el giug da casa dalla dumengia. La runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 ei vegnida lantschada la davosa fin dall’jamna. Ord vesta sursilvana ei il derbi denter Trun/Rabius e Schluein Glion secapescha staus el center. L’equipa dalla Foppa ha gudignau la scuntrada claramein cun 7:0. Schegie che l’altezia dil resultat ha naturalmein dau da slignar a Trun/Rabius, ei quella terrada buc aschia tragica sco ella para igl emprem mument. Spiarder encunter il secund dalla tabella ei negina zanur. Trun/Rabius a Domat Bia pli impurtont eis ei denton da recaltgar ils puncts decisivs encunter ils concurrents directs ella secunda mesadad dalla tabella. Quei ei il cass denter auter sonda encunter sera. Lu ei Trun/Rabius numnadamein hosp da Domat che ha sulettamein in punct pli pauc sin siu conto che l’equipa dalla Cadi. Da gliendisdis Pastgas ha Trun/Rabius battiu claramein Domat cun 5:0 el miez-final dil Cup grischun. Ina victoria sonda sera dess empau spazi a Trun/Rabius el turmegl dalla relegaziun. Spiarda Trun/Rabius quei giug, sa Domat far il sparun sil dieschavel plaz e Trun/Rabius croda definitivamein ella zona dalla relegaziun. Schluein Glion retscheiva Mels Schluein Glion retscheiva dumengia l’equipa da Mels. La squadra songagliesa ei sil siatavel plaz, aschidadir exact el miez dalla tabella. Otg puncts spartan las duas equipas. La fin dall’jamna passada ha Mels spiars a casa cun 0:4 encunter il capogruppa Schaan. Il giug igl atun vargau haveva Schluein Glion spiars encunter Mels cun 1:3. Per l’equipa dalla Foppa eis ei pia la caschun da far revantscha e da recaltgar ils treis puncts necessaris per rinforzar la posiziun sil secund plaz dalla tabella. Lumnezia tier Tusaun/Cazas El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia saviu far il pass sil secund rang dalla tabella la fin dall’jamna vargada. Questa fin d’jamna ha ei num da defender quella posiziun. Ils Lumnezians ein numnadamein hosps da Tusaun/Cazas che ha sulettamein in punct pli pauc sin siu conto e che ei sil tierz plaz dalla tabella. Cun ina victoria savess Lumnezia distanziar quei adversari. Schluein Glion ei hosp da Lai Valbella che ha gudignau la fin dall’jamna vargada ordeifer encunter Danis-Tavanasa. Per Schluein Glion eis ei igl emprem giug questa primavera e cun ina victoria savess l’equipa dalla Foppa mantener il contact cullas ulteriuras equipas ell’emprema mesadad dalla tabella. Ina caschun da recaltgar puncts ha Danis-Tavanasa sonda sera el giug da casa encunter Schlarigna. Las duas equipas ein ella secunda mesadad dalla tabella, la squadra engiadinesa ha sulet in punct dapli sin siu conto. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Triesenberg so. 15.00 Triesen – Landquart so. 16.00 Domat – Trun/Rabius so. 17.00 Flums – Bogn Ragaz so. 18.00 Schaan – Sargans du. 16.00 Schluein Glion – Mels du. 17.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Domat so. 16.00 Lai Valbella – Schluein Glion so. 17.00 Danis-Tavanasa – Schlarigna so. 19.15 Tusaun/Cazas – Lumnezia so. 19.15 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Cuera 97 – Val Tamina so. 16.00 Lumnezia – Lusitanos de Samedan so. 17.00 Bregaglia – Sevelen so. 17.00 Valposchiavo – Rueun so. 18.00 Walenstadt – Union Trin so. 18.00 5. ligia, gruppa da primavera 1 Laax – Schlarigna ve. 20.00 Trun/Rabius – Sedrun/Mustér ve. 20.30 Danis-Tavanasa – Vaz-sut so. 17.00 Landquart – Panaduz du. 14.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Appenzell – Cuera 97 du. 13.30 Romanshorn – Rapperswil-Jona du. 14.00 Zuzwil – Brühl du. 14.00 Rotmonten – Gossau du. 14.30 Teufen – Surselva du. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Bischofszell du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Mels du. 13.00 Cuera 97 – Domat du. 13.00 Glaruna – Linth 04 du. 13.00 Panaduz – Schwanden du. 14.00 Walenstadt – Grischun Central du. 14.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Staad – Surselva so. 11.00 Grischun Central – Heiden Lai so. 13.00 Buchs – Cuera 97 so. 13.30 Mels – Sargans so. 14.00 Rheintal – Montlingen so. 15.00 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Valposchiavo so. 14.00 Surselva – Orion Cuera Vella so. 14.00 Schlarigna – Vaz-sut du. 11.30 Domat – Landquart du. 16.00 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan Tinizong so. 12.00 Cuera 97 – Triesen so. 12.00 Tavau – Surselva so. 16.00 Panaduz – Balzers du. 11.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Mels so. 09.00 Rorschacherberg – Cuera 97 so. 13.00 Balzers – Glarnerland so. 13.30 Sargans – Cuera 97 so. 13.30 Juniors C1, gruppa 1 Tavau – Valposchiavo so. 14.00 Grischun Central – Sargans Cazas so. 17.00 Schlarigna – Landquart du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Landquart so. 10.30 Bogn Ragaz – Grischun Central so. 12.00 Cuera 97 – Vaz-sut so. 12.00 Domat – Tavau so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut so. 11.30 Landquart – Balzers so. 12.00 Surselva – Cuera 97 Schluein so. 13.30 Grischun Central – Domat Tinizong du. 10.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Grischun Central d Trun so. 10.00 Cuera 97 – Landquart so. 10.00 Domat – Surselva c so. 17.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tusaun/Cazas du. 11.00 Au-Berneck – Cuera 97 du. 11.00 Triesen – Domat du. 13.00 Uzwil – Romanshorn du. 15.00 Dunnas, 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Tusaun/Cazas du. 10.00 Surselva – Vaz-sut-Cuera du. 14.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Uznach – Surselva du. 12.00

L’idea per ina Scola da circus Surselva ha retschiert la gievgia ad Ambri in premi dil Program San Gottardo, dotaus cun 5000 francs. Pedagogia da circus s’entaupa cun management da cultura: Quei ei il coc dall’idea dalla Scola da circus Surselva che duei plidentar giuven e vegl, da tuttas schlatteinas ed origin. Il project che ha gudignau la concurrenza d’ideas dil Program San Gottardo duei parter cun singuls cuors en differents loghens dalla Surselva e silsuenter crescher successivamein. Il november 2023 ha il Program San Gottardo lantschau in incubatur creativ-economic pil San Gottardo. El rom da quel e d’in luvratori per persunas creativas e dalla cultura ein ideas novas per models da fatschenta vegnidas tematisadas. Separticipadas ein persunas ed instituziuns digl intschess dil San Gottard: Uri, Surselva, Goms, Blinzuna e Valli dil Tessin. Quei incubatur vegn finanziaus cun daners dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun. Sco quei ch’il Program San Gottardo scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein siat teams da project vegni susteni dapi il november enten concretisar lur ideas. La gievgia ein quellas ideas vegnidas presentadas ella Gottardo Arena ad Ambri. Ina giuria ha giudicau ils projects ed allura eligiu il victur. (cdm/fmr) La surdada dil premi la gievgia ad Ambri allas iniziantas ed ils iniziants dalla Scola da circus Surselva.

La vischnaunca da Laax reactivescha il plan da realisar habitaziuns per habitar assistiu ella vegliadetgna sin la parcella davos la baselgia da Laax. In project che ha buc anflau il cunsentiment dil suveran da Laax avon 14 onns. Il niev project vegn slargaus cun habitaziuns pagablas per indigens. Informaziuns pli detagliadas empermetta la vischnaunca el decuors digl onn 2024. La vischnaunca da Laax reactivescha ina idea che ha fatg naufragi avon 14 onns avon la radunonza communala. Silla parcella Davos Baselgia che sesanfla davos la baselgia catolica da Laax vul la vischnaunca realisar habitaziuns per habitar assistiu ella vegliadetgna. Quei tradescha il president communal da Laax, Franz Gschwend el rapport annunal 2023. El scriva che bia glieud seigi s’exprimida egl onn vargau ch’ei fussi uras da reactivar il plan. «En collaboraziun cun ina gruppa da lavur ha la supra­stonza communala lantschau da niev quei project», scriva il president communal da Laax e tradescha ch’il project duei vegnir realisaus en dretg da baghegiar sin duas parcellas. Ina en possess dalla vischnaunca da Laax e l’autra en possess dalla pleiv catolica da Laax. Sco quei che Franz Gschwend s’exprima viers la FMR ha la vischnaunca gia reservau il dretg da ba­ghegiar sin la parcella dalla pleiv. Ideas pulit concretas Sco quei che Franz Gschwend tradescha ein las ideas dalla gruppa da project gia seconcretisadas pulitamein. «Diversas damondas ston denton aunc vegnir sclaridas avon che nus savein presentar il project a convischinas e convischins.» Il president communal ei perschua­dius da saver porscher las informaziuns el decuors digl onn 2024. En scadin cass vegn il niev project ad esser pli gronds ch’il project digl onn 2010. Antruras era previu da construir treis casas cun biabein 26 habitaziuns e denter auter ina ustria. Diesch onns pli tard skizzescha la gruppa da project l’idea da tschun casas cun 46 habitaziuns. Pusseivel ei quei era pervia da novas perscrip­ziuns ella lescha da baghegiar che prevedan ina pli aulta cifra d’utilisaziun. Denton sulet ina part dallas habitaziuns duei survir al habitar assistiu. L’autra part dils habitadis ­duess star a di­sposiziun ad indigens per in tscheins pagabel. Franz Gschwend discuorra dad ina buna mischeida da giuven e vegl che ­duei anflar suttetg ellas habitaziuns Davos Baselgia. «Nus vulein era porscher alla giuventetgna in suttetg pagabel.» Sco ei para desista il niev project da realisar ina ustria. Ussa tschontscha la gruppa da project aunc sulet dad in caffè. Stau dispiteivel Avon 14 onns ha la vischnaunca da Laax giu previu d’investir 12 milliuns francs ellas habita­ziuns. Il niev project vegn a custar in bienton dapli, dad ina vart pervia dalla carischia ed era causa la dimensiun. Cefras concretas ha Franz Gschwend aunc buca saviu tradir. «Pil mument ein aunc buca tuttas damondas sclaridas.» El manegia denton che la vischnaunca vegni a realisar il project en agen maun, priu il cass ch’il suveran dat la finfinala suatientscha. «Dad ina vart survegn la vischnaunca daners pli favoreivels ed ella sto la finfinala era definir tgi che sa prender a tscheins las habitaziuns.» Il project digl onn 2010 ha fatg naufragi avon la raduonza communala dils 14 da zercladur 2010. Tenor il rapport ella LQ dils 16 da zercladur 2010 ha il suveran da Laax sbittau il project cun 152 vuschs encunter 90 vuschs. Critica han ils cuosts dil project provocau ed era l’idea da realisar ina ustria. Mo gia la damonda dalla radunonza dalla pleiv catolica da Laax da con­ceder il dretg da baghegiar ei stada igl onn 2010 fetg dispiteivla ed ha anflau ina maioritad da sulet duas vuschs. Franz Gschwend ei senz’auter cunscients che la fatschenta ei stada ordvart dispiteivla avon 14 onns. «Jeu creigel denton ch’il temps seigi semidaus e ch’in tal project anfla oz pli bia cunsentiment.» Avon 14 onns ha la vischnaunca da Laax giu instradau ina concurrenza d’architectura per il project da habitar assistiu ella vegliadetgna. Il project dils victurs d’antruras vala era sco basa per la nova emprova da realisar la surbaghegiada Davos Baselgia.

En Surselva duei vegnir installau ina scola da circus. La finamira ei da plidentar giuven e vegl per quella, mo era persunas cun handicap. L’idea ch’ei naschida igl atun el rom d’in luvratori dil Program San Gottardo duei vegnir concretisada ils proxims meins. La gievgia vargada ha il Program San Gottardo (PSG) premiau l’idea d’in project per ina Scola da circus Surselva. Da siat ideas ha quella perschuadiu il pli fetg ina giuria cun representantas e representants dils cantuns Grischun, Tessin ed Uri. La surdada dil premi ha giu liug ella Gottardo Arena ad Ambri. Il premi ei dotaus cun 5000 francs. Per las iniziantas ed ils iniziants da quei project cuntinuescha la lavur ussa. Ils davos meins ein ellas ed els vegni susteni ella concepziun dils project entras las duas interpresas Planval e Seecon. Quei sustegn sin incarica dil PSG ei garantius entochen il fenadur vegnent. Plascher senza squetsch Iniziau il project per ina Scola da circus Surselva han Maria Dunst da Sagogn, Bea König ed Ernst Jäggli che han cattau lur secunda dimora a Vignogn. Tuts treis ein engaschai sil sectur dil circus, dil teater ni digl art. Maria Dunst ei enconuschenta entras il Circus Rhinoceros, Bea König denter auter entras siu engaschament tiel Circus d’affons Robinson a Turitg ed Ernst Jäggli sin fundament da si’occupaziun tiel teater dil marcau da Langenthal. Maria Dunst e Bea König ein era commembras dalla suprastonza da Löwenberg Art a Schluein. Leu ei l’idea da separticipar alla purschida dil Program San Gottardo allura era naschida. «En sesez ei l’idea sedada casualmein en connex cun nies engaschament el Löwenberg. Nus essan sedecididas pil workshop dil PSG ad Andermatt igl atun vargau e quei senza grondas finamiras», di Bea König. Leu ha l’idea dalla Scola da circus Surselva cattau in bien resun: «Sin fundament da quel essan nus sedecididas da cuntinar ed ussa havein nus secapescha grond plascher dil premi obteniu. El muossa la stema per nossa idea e lavur.» L’idea seigi dad ir ora els vitgs e las vals e porscher la pusseivladad da far circus. «Nies motto: Circus duei far plascher e buca squetsch», puntuescha Bea König sin damonda dalla FMR. Circus da pliras generaziuns «Ina part da noss’idea ei il circus da pliras generaziuns, pia per tuts naven da treis entochen 99 onns. Quella part vegn concretisada ils proxims meins. Denter auter lein nus intervegnir il basegns per aschia ina purschida en vitgs e vals en Surselva», di Bea König. Sonda, ils 4 da matg 2024 suentermiezdi organiseschan las iniziantas ed igl iniziant in circus sper la filiala dalla stizun da Migros a Glion. Quella purschida duei lu vegnir cumbinada cun ina retscherca tier la glieud culla finamira da recaltgar enconuschientschas davart il basegns d’ina tala scola. La retscherca duei lu era vegnir purschida a moda online. Parallelmein vulan ils treis iniziants sclarir la fuorma dil purtader da quella scola: «Quei savess esser in’uniun. A discutar vegnin nus era sche nus lein integrar en quella il Circus Rhinoceros», di Bea König. Medemamein ha ei num reglar la finanziaziun, vul dir formular in preventiv. Tochen ussa seigi tutta lavur succedida gratuitamein, igl avegnir seigi quei buca pli pusseivel. Medemamein drovi ei finanzas per l’infrastructura. «Quels puncts essenzials lein nus reglar entochen il zercladur», puntuescha Bea König. La finamira ei da porscher igl avegnir in circus per affons e giuvenils, mo per exempel era luvratoris da circus per fatschentas: «Sch’ina gruppa ni singulas persunas d’ina fatschenta planiseschan ina presentaziun da circus per exempel da Nadal, sche savein nus dar support persuenter.» Mintgin sa separticipar Il menaschi d’ina scola da circus purschess buca mo l’instrucziun da circus sco tala, mobein era la caschun da luvrar davos las culissas. «Sch’enzatgi ha per exempel interess da far costums ni che vul luvrar en ina purschida gastronoma parallela cul circus, lu eis el era el dretg liug tier nus», di Bea König. Il mument ei la gruppa d’iniziativa denter auter era alla tscherca d’in bus. Quel duess lu survir al viadi ora en vitgs e vals. Secapescha che l’idea da scaffir cheutras era entgins plazs da lavur gioga era ina rolla. Emprems loghens pil circus viagiont savessen Sedrun, Val S. Pieder e Stussavgia-Plaz esser. A Sedrun damai che Maria Dunst ha gia offeriu leu ina ga ina tala purschida, els dus ulteriurs loghens per serender effectivamein era ellas valladas lateralas. Sco Bea König di, han quels loghens denton era in connex cul turissem: «Era quei ligiom ei per nus impurtonts.» In’emprema impressiun cun entginas informaziuns dil project ei da cattar silla pagina circus-schule-surselva.jimdosite.com. Ina scola da circus per pign e grond L’idea per ina Scola da circus Surselva ei vegnida premiada la gievgia dil Program San Gottardo ad Ambri. Ina giuria consistenta da representantas e representants dils cantuns Grischun, Tessin ed Uri ha eligiu ella ord siat projects. Ils proxims meins duei l’idea semadirar. «Nus vegnin a decider tgi ch’ei purtader e reglar la finanziaziun. Quei duei succeder entochen il zercladur», di Bea König da Vignogn, ina dallas iniziantas. Parallelmein vegn la gruppa d’iniziativa ad empruar d’eruir igl interess e basegns per ina scola da circus els vitgs e las vals en Surselva. La finamira da quei project ei da scaffir ina purschida da scolaziun da circus per pign e grond. «En in’emprema fasa ei quei in circus da pliras generaziuns, pia d’affons pigns da treis onns entochen senioras e seniors d’entochen 99 onns», declara Bea König che ha experientscha sin quei sectur denter auter entras siu engaschament el Circus d’affons Robinson a Turitg. (fmr/hh) L’idea d’ina Scola da circus Surselva ei vegnida premiada dil Program San Gottardo. Ils proxims meins duei il project vegnir concretisaus. Pliras ideas per projects novs ein vegnidas presentadas la gievgia suenter miezdi ella Gottardo Arena ad Ambri. Quella dalla Scola da circus Surselva ha perschuadiu la giuria e ha suvegniu il premi dotaus cun 5000 francs.

Il suveran dalla vischnaunca da Mustér ha votau. La maioritad dallas votantas e dils votants ha detg NA al project da sanaziun dalla Via Cons. Approbau cun ina maioritad minima han votantas e votants da Mustér ier dumengia il project per in implont solar a Magriel. Il suveran da Mustér ha refusau claramein ier dumengia cun 68 % dallas vuschs il credit dad 1,85 milliuns francs per renovar la Via Cons. Sco quei ch’il president communal René Epp ha detg cuort suenter ch’il resultat era enconuschents, hagi la suprastonza supponiu sin basa dallas discussiuns dallas davosas jamnas, ch’ei savessi vegnir grev per la Via Cons. «La suprastonza communala accepta secapescha quei clar resultat. Nus vegnin ussa ad ir sur ils cudischs e mirar co nus vulein proceder vinavon cun la Via Cons.» Sco quei ch’il president communal ha puntuau enviers la FMR stoppi la Via Cons vegnir sanada: «Quei munta che nus stuein far in niev project e purtar quel ton pli spert. La sanaziun da quella via ei urgenta ed il project vegn buca pli favoreivels cun spitgar.» Ils parcadis ed il mir dil santeri La sanaziun dalla Via Cons è stada dispiteivla perquei che la vischnaunca vuleva gest prender la caschun da midar ils parcadis denter la scola e la baselgia sin l’autra vart dalla via. Aschia havessi ins saviu crear in spazi da sentupada sil santeri. Ils adversaris eran dall’idea che quei seigi buca raschuneivel. La Via Cons sappi ins renovar cun dameins daners. Igl anteriur president communal e deputau Aldo Tuor ha capientscha per tut quels ch’ein stai sceptics enviers quei project. «Jeu sun ferm perschuadius ch’il mir dil santeri sto restar sco quei ch’el ei perquei che aschia fuorman santeri e baselgia ina unitad. Jeu sperel che la suprastonza communala traigi las dretgas conclusiuns ord il resultat dalla votaziun e presenti beingleiti ina nova soluziun per la renovaziun dalla Via Cons.» L’ovra solara Magriel ha gudignau la secunda votaziun Sco secunda fatschenta ha il suveran da Mustér acceptau cun in surpli da 36 vuschs che han detg GIE il contract pil dretg da baghegiar l’ovra Magriel tranter la vischnanca e l'Ovra Solara Magriel SA. Il president communal René Epp discuora d’in resultat fetg legreivel. «Cheu vegnin nus in pass vinavon e savein il matg proxim inoltrar la damonda da baghegiar.» Il GIE dil suveran all’ovra solara Magriel muossi che la vischnaunca da Mustér seigi aviarta per pass innovativs e futuristics. «Quei ch’ins astga secapescha buc emblidar ei che l’ovra Magriel porta entradas fetg impurtontas alla vischnaunca ed era avantatgs per las pendicularas da Mustér.» «Igl ei buca pli il project oriund» Cunquei ch’ils panels dall’ovra Magriel dovran dapli plaz e perquei ch’ils planisaders han stuiu excluder ina zona per motivs d’ambient, munta la surfatscha totala ussa 140 000 meters quadrats enstagl da 98 000 meters quadrats. In dils adversaris dall’ovra solara Magriel ei il cusseglier communal da Mustér Rafael Maissen: «Il project engrondiu e la pli bassa prestaziun fotovoltaica ei stau in motiv per esser encunter il project. Jeu haiel denton era detg na perquei ch’ins baghegia quell’ovra gest sper la pista da skis.» El accepti secapescha la veglia dil suveran da Mustér, ha Rafael Maissen detg alla FMR. «Il tema ei liquidaus per mei, cunquei ch’il pievel ha priu in clar conclus. Mo jeu vegn a restar sceptics pertuccont las consequenzas ch’ils panels vegnan ad haver per la qualitad turistica el territori da skis.» NA a Cons e GIE a Magriel 63,3 % dallas votantas e votants da Mustér han votau ier dumengia davart il project da sanaziun dalla Via Cons e davart il contract pil dretg da construcziun dall’ovra solara Magriel. Igl ei vegniu detg claramein NA alla Via Cons e cun ina pintga maioritad GIE agl implont fotovoltaic a Magriel. Martin Gabriel/FMR Il suveran da Mustér ha detg NA cun 613 encunter 292 vuschs al credit da 1,85 milliuns francs per renovar la Via Cons. La suprastonza communala sto ussa presentar in niev project, perquei che la sanaziun dalla via sco tala ei urgenta e nundispiteivla. «La suprastonza communala accepta secapescha quei clar resultat», ha il president communal René Epp detg suenter la votaziun, «nus vegnin ad ir sur ils cudischs e mirar co nus vulein proceder vinavon cun la Via Cons.» La vischnaunca haveva vuliu trer a nez la caschun da midar ils parcadis denter la scola e la baselgia sin tschella vart dalla via e da crear in spazi da sentupada sin santeri. Ils adversaris ein stai da l’avis che quei seigi buca neccessari. Il contract per Magriel ei suttetg Plinavon ha il suveran da Mustér acceptau il contract pil dretg da baghegiar l’ovra Magriel tranter la vischnaunca e l’Ovra Solara Magriel SA. René Epp discuora d’in resultat legreivel che possibiliteschi alla vischnaunca da far il proxim pass cun inoltrar la damonda per la lubientscha da baghegiar il matg 2024. 68% dallas votantas e dils votants da Mustér han detg NA al project da sanaziun dalla Via Cons.

La davosa fin d’jamna han ils affons e carschi dall’uniun Movis Mustér delectau in grond publicum cun lur producziuns finalas. Naven dalla fin d’uost 2023 entochen tier las producziuns han 125 scolaras e scolars excercitau jamna per jamna sut l’egida da lur menadras. Il resultat ei ina biala purschida cun scenas da sault e moviment. Ed in publicum che ha engraziau cun biars applaus. La noziun «Movis» munta nuot auter che moviment e sault. Fundau la gruppa Movis ch’ei dapi in onn ina subgruppa dall’Uniun da gimnastica Cadi ha la scolasta Esther ­Hendry-Decurtins. Ella ha tratg il carr cun grond engaschament duront biars onns. L’inizianta ha instruiu ils affons da differentas vegliadetgnas, e quei onn per onn naven digl atun entochen allas producziuns finalas l’entschatta d’avrel. Enteifer ils davos 19 onns ei la gruppa Movis carschida da camifo. La davosa fin d’jamna ein buca meins che 125 scolaras e scolars ed ina gronda gruppa da carschi seproduci sin tribuna cun saults e producziuns da gimnastica ed acrobatica. La pagaglia ei igl applaus La sala Cons era pleina e pli che pleina il venderdis sera vargau a caschun dalla emprema producziun finala da Movis 2024. Biars giuvenils, mo era geniturs, tats e tattas ed interessai da sault e coreografia han applaudiu suenter mintga singula producziun. Duront la stiva da café suenter las producziuns hai dau la pusseivaldad da reflectar e discussiunar. Entschiet han entginas dunnas Esther Hendry-Decurtins raquenta che l’historia da Movis hagi entschiet cun sault e gimnastica d’ina gruppa da tschun dunnas. «Quei ei iu entgins onns. Entginas han lu calau e nus restadas en duas. Aschia havein nus decidiu d’entscheiver cun gimnastica e sault pils affons dils vitg. All’entschatta era quei ina gruppa da scolaras e scolars da denter quater e dudisch onns. Igl era lu ina gruppa plitost pintga. Culs onns ei il diember denton carschius ad in crescher e nus havein stuiu haver dapli menadras.» Entochen avon in onn seigi Movis stada ina gruppa privata, di Esther Hendry-Decurtins. Dapi 2023 seigi ins integraus ella Uniun da gimnastica Cadi sco gruppa en la sparta da sault. L’auter onn ei fiasta da 25 onns. Gia pil 20avel onn havevan ils Movis preparau in program da giubileum. Quel ei lu denton daus ell’aua pervia dalla pandemia. Esther Hendry-Decurtins di, ch’ins hagi suenter la pausa entschiet da niev e seprepari ussa cun slontsch per ina producziun empau pli speciala pil 25avel onn d’existenza da Movis Mustér. Las producziuns da giubileum hagien liug l’entschatta d’avrel 2025. Cun in sguard sin las producziuns dalla davosa fin d’jamna san ins dir, che la situaziun da partenza per il grond giubileum ei ideala. Affons da Breil entochen Tujetsch Sco la menadra Esther Hendry-Decurtins di separticipeschien affons e giuvenils da Breil entochen Tujetsch dils Movis. Ella ei optimista e perschuadida che la purschida dils Movis ei da grond’impurtonza: «Nus lessen porscher zatgei per vegnir sin auters patratgs. Mo lu era per far zatgei communablamein pil tgierp. Enteifer las gruppas sedattan era impurtonts contacts che semantegnan era suenter l’activitad els Movis.» Impurtont seigi ei gnanc cons che selaschien inspirar da quell’activitad, mobein che quels, che separticipeschien, hagien plascher. Ed alla fin finala renda la menadra attents che tier Movis tgiri ins ina impurtonta regla da cumportament; quella da tractar in l’auter cun respect. «Movis porscha quei che nus encurin» Avon las producziun ha la redacziun dalla FMR giu la caschun da dumandar quater absolventas ed absolvents da Movis tgei che sault e moviment muntien per els e daco ch’els separticipeschien da Movis. Lorina (9) da Curaglia «Jeu saultel fetg bugen e sun bugen en cumpignia. Tier Movis empren ins era adina d’enconuscher novas persunas. Jeu mon adina agl excercezi dil gliendisdis. Magari vegn jeu in tec tard, perquei ch’jeu haiel aunc ura da sunar trumbetta. Mo quei fa nuot.» Valentina (12) da Tujetsch «Movis fa grond plascher a mi. Jeu sundel aunc buc aschi ditg dalla partida. All’entschatta havevel jeu buca da far bia cun Mustér. Ussa denton schon pervia da Movis. Il pli bi ei ch’ins survegn novas e novs collegas e sa far enzatgei da cuminonza.» Anna (12) da Mustér «Miu hobi preferiu ei il sault. Per mei eisi impurtont da saver separticipar da Movis, perquei che saltar e far gimnastica cun saltar dat ina gronda cuntentientscha a mi. Ed aunc pli bi ei quei sch’ins sa far quei ensemen cun las collegas e tuttina era emprender d’enconuscher novas persunas.» Fargliuns Alina (11) e Livio (13) da Rabius Alina: «A mi plai ch’ins sa esser ensemen cun amitgs e far sport. Quei che Movis porscha ei super.» Livio: «Mia motivaziun da separticipar da Movis ei la moda co ils excercezis vegnan fatgs e co ins sa sez gidar da sviluppar quels enteifer il trenament. La cumbinaziun da sault e moviment ei enzatgei genial.» (fmr/mg) Movis Mustér han muentau il publicum Las menadras ed ils affons e giuvenils da Movis Mustér han emblidau la tresta pausa dalla pandemia ch’igl era scumandau da saltar e semuentar sin tribuna. In grond tema ei perencunter igl avegnir. Igl onn proxim festivescha la gruppa da moviment e sault il giubileum da 25 onns e cun quell’occasiun vegni ei a dar ina presentaziun empau pli speciala, ha Esther Hendry-Decurtins, la menadra dils Movis, detg venderdis sera a caschun dall’emprema presentaziun finala digl onn 2024. Las treis producziuns dalla davosa fin d’jamna en halla Cons han inagada dapli fatg semuentar era il publicum. (fmr/mg) Alina e Livio da Rabius Anna da Mustér Valentina da Tujetsch 125 scolaras e scolars ed ina gronda gruppa da carschi ein seproduci alla producziun finala da Movis Mustér Lorona da Curaglia

Sigl intschess dalla vischnaunca da Laax ein ils masts da tensiun aulta sin svanir. Quels dis vegnan ils davos dils 20 masts da tensiun aulta demontai. Venderdis vargau han la vischnaunca da Laax e la Repower SA envidau las medias d’assister alla demontascha d’in dils davos masts da tensiun aulta el quartier Marcau. Igl onn 2019 ha la radunonza communala da Laax priu cun gronda maioritad il conclus d’eliminar ils 20 masts da tensiun aulta sil territori da vischnaunca. El decuors dils davos onns ha la Repower SA planisau ina nova lingia sutterana e realisau quella agl ur dil territori da vischnaunca. La demontascha dils masts ei ina lavur prigulusa e caschuna bia rumien. 270 tonnas betun e 78 tonnas itschal ed alumini ein vegnidas spazzadas sil tschancun da 3,6 kilometers denter Prau Petschen e Staderas. Il mast ha obediu ed ei curdaus La lavur da derscher ils masts da tensiun aulta a Laax pretendi biaras disposiziuns da segirtad. Era ils representants dallas medias han stuiu metter si capellina venderdis vargau per survegnir access al plazzal da demontascha a Laax. Malgrad ch’in dils davos masts da var 15 tonnas era pendius vid ina liunga crana ha la perforaziun dil pei pretendiu la concentraziun cumpleina dils luvrers dalla firma specialisada. Il menader dalla reit da Repower SA, Michael Roth ha detg ch’ils masts da tensiun aulta a Laax seigien vegni eregi entuorn igl onn 1980. In di da fiasta e gudogn per Laax Il president communal da Laax Franz Gschwend ha detg en occasiun dalla davosa demontascha, che la curdada dil davos mast da tensiun aulta a Laax, seigi in di da fiasta per la vischnaunca. «En miu plaid per quei di dad oz, astgel jeu far allusiun en emprema lingia al maletg dalla cuntrada che daventa pli bials.» Quellas petgas da tensiun aulta fagevien ina schliata cumparsa en in vitg che vegli porscher in maletg intact a ses hosps da vacanzas. Franz Gschwend ha denton era menziunau las novas pusseivladads economicas: «Cun la demontascha dils masts savein nus porscher a Laax ulteriuras otg parcellas da baghegiar sin in spazi da 5000 meters quadrats. Cheutras san ils dus quartiers da Pardenal e Marcau vegnir sviluppai vinavon.» Il tierz aspect positiv dalla demontascha seigi la sanadad dallas habitontas e dils habitonts, ha il president da vischnaunca manegiau. «Senza electrosmog ha Laax senza dubi ina megliera qualitad da viver.» Dislocar sut tiara cuosta La dislocada dallas lingias da tensiun aulta sut tiara caschuni ina lavur da planisaziun che seigi pli gronda e drovi pli bia temps che quella da cavar il foss e da dislocar las lingias, ha il menader dalla reit e dalla producziun tier Repower SA, ­Michael Roth detg en discuors cun la FMR. Quei cuosti raps. E perquei stoppien las vischnauncas che giavischien da disloccar la tensiun aulta dils masts ella tiara, contribuir ina part dils cuosts. «Il project da Laax ha custau cerca siat milliuns francs. Da quels ha la vischnaunca da Laax pagau ina cumpart da 10 %.» Pil president communal da Laax Franz Gschwend ein quels 700 000 francs denton in fetg buna investiziun: «Cul recav ord la vendita dallas otg novas parcellas da baghegiar ei la summa che nus havein investau per dismetter ils masts curclada.» L’emprema vischnaunca en Surselva «Laax ei l’emprema vischnaunca en Surselva che ha dismess ils masts e mess ils conducts da tensiun aulta sut tiara», ha Michael Roth dalla Repower SA fatg da saver. Ei detti denton aunc pliras vischnauncas en Surselva ch’ins seigi vidlunder d’evaluar ina tala dislocada. El mument seigi ei denton memia baul per numnar detagls da quels projects. Ell’Engiadin’aulta detti ei era vischnauncas che hagien gia demontau ils masts e sutterau ils conducts da tensiun aulta. A Laax datti negins masts da tensiun aulta pli Per siat milliuns francs ha l’interpresa Repower SA dislocau la lingia da tensiun aulta sil territori dalla vischnaunca da Laax en ina lingia sutterrana agl ur dalla vischnaunca. Dil mument che quella lingia, ch’ei empau pli liunga che quella sils masts, ei stada en funcziun ha ina firma specialisada saviu entscheiver cun la demontascha dils 20 masts denter ils quartiers da Prau Petschen e Staderas. La vischnaunca ha pagau circa 700 000 francs e cunquei 10% vid il project. Pil president communal da Laax, Franz Gschwend ein quei denton buca daners spiars per la vischnaunca. Sco el ha menziunau il davos venderdis en occasiun dalla demontascha dil davos mast, sappi la vischnaunca crear e vender novas parcellas da baghegiar els quartiers nua ch’ils masts erien avon. (fmr/mg) Il president communal da Laax Franz Gschwend e Michael Roth dalla Repower SA cuort suenter la demontascha dil davos mast da tensiun a Laax Las petgas da tensiun aulta vegnan tenidas sidretg d’ina crana entochen che la part giudem ei tagliada atras.

Per la tiarza gada ha l’Uniun da commerci da Glion e contuorn en collaboraziun cun Surselva Tourismus envidau la sonda vargada all’exposiziun «primavera». Ella ei ina alternativa che l’Uniun da commerci ha creau suenter la pandemia per remplazzar l’exposiziun da commerci ILHGA. 35 interpresas da Glion ein sepresentadas la sonda vargada cun stans per liung dalla via dil Glogn, dalla Via dalla Posta, dalla Via dalla staziun e sil Plaz fiera da Glion. La fiera «primavera» ei vegnida organisada dalla Uniun da commerci Glion e contuorn cun sustegn da Surselva Tourismus Potenzial da svilup Franca Strasser, la presidenta dall’Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn trai ina bilanza positiva dalla «primavera 2024»: «Jeu haiel entupau biara glieud cuntenta e che ha ludau ils biars stans cun differents products.» La presidenta remarca ch’ei seigi ussa stau pér la tiarza gada e ch’ins seigi vidlunder da sviluppar vinavon l’exposiziun da primavera. «Ei dat schon aunc da far. Nus havein denton era schon migliurau bia orda las experientschas dils emprems dus onns. Jeu creigiel d’astgar dir alla fin dil di dad oz che quella exposiziun hagi bunas schanzas da daventar in termin regular el calender da noss’uniun da commerci e mistregn.» En scadin cass detti ei gia annunzias per la «primavera 2025», ha Franca Strasser detg. La ILHGA ei morta Sco quei che la FMR ha intervegniu vegni ei egl avegnir buc a dar pli la ILHGA, l’exposiziun tradiziunala da commerci da Glion che haveva liug mintga sis onns alternont cun la EX Mustér. La ILHGA, ha giu liug la davosa gada igl onn 2016. Suenter la pandemia han las commerciantas ed ils commerciants da Glion e contuorn buca vuliu organisar l’exposiziun tradiziunala en casa da scola da Glion pli. Encurir alternativas Franca Strasser di, che las exposiziuns tradiziunalas da plirs dis hagien dapertut empau difficultads. «Nus astgein denton buca far nuot. Ei vala d’encurir alternativas. Ina da nossas propostas ei l’exposiziun ‹primavera› che ha liug mintg’onn la primavera.» Ina trentina d’expositurs alla «primavera» a Glion La tiarza exposiziun da commerci e mistregn «primavera» a Glion ei vargada. L’Uniun da commerci Glion e contuorn che ha organisau l’exposiziun sin quater plazzas dil marcau da Glion ei cuntenta cul diember da visetadras e visetaders che hagien mussau in viv interess vid las purschidas dils var 35 expositurs. Igl onn proxim vul ins cuntinuar cun la quarta «primavera». Tenor Franca Strasser, la presidenta dall’Uniun da commerci Glion e contuorn, detti ei senza dubi aunc potenzial da svilup pertuccont la varietad dallas branschas e dil program da rom. (fmr/mg) L’Uniun da commerci da Glion e contuorn ei cuntenta cun l’exposiziun primavera. La presidenta Franca Strasser vesa denton ch’ei dat aunc potenzial da svilup. Vegnir cun la purschida avon casa era la devisa per las fatschentas da Glion. La «primavera» ha purschiu la caschun da sentupar.

Il davos venderdis sera ha la radunonza dalla pleiv da Laax consentiu in credit da 75 000 francs per cuntinuar las lavurs da planisaziun dil project «Nova Sentupada». Cun la fin digl onn 2025 vegn il plevon da Laax e Falera, sur Bronislaw Krawiec ad ir en pensiun. Tenor calculaziun ch’igl architect Andreas Schneller da Trin ha fatg sin basa dalla lavur da concurrenza muntan ils cuosts per il project «Nova Sentupada a Laax» a 6,7 milliuns francs. Cul credit da planisaziun 75 000 francs ch’ei vegnius concedius alla radunonza dalla pleiv da Laax il venderdis vargau eisi pusseivel da far in preventiv da detagl che vegness lu – sche tut va tenor plan – suttamess il november 2024 ad ina radunonza da pleiv extraordinaria, che sto lu decider davart la cumpart che lezza sto surprender vid ils cuosts. Ils cuosts per la realisaziun dil project vegnan lu era aunc reparti sin la vischnaunca politica e la fundaziun Pro Laax. La damonda da credit per quellas contribuziuns vegn lu tractandada il december 2024 a caschun dalla radunonza da preventiv dalla vischnaunca politica da Laax. La clav da repartiziun dils cuosts denter las treis partidas ei aunc buca definida. Sche tut va tenor plan vuless ins entscheiver cun las lavurs da da construcziun igl atun 2025 e terminar quellas la stad 2027. La Sentupada a Laax ei dapi decennis il center dalla pleiv sper la baselgia da Laax. La «Nova Sentupada» ei il project che duei remplazzar il center dalla pleiv Sentupada dad oz. Pensiun dil plevon Il plevon dalla pleiv catolica da Laax, sur Bronislaw Krawiec cumplenescha il december 2025 siu 65avel onn da naschientscha. Sur Bronislaw Krawiec ha annunziau ch’el vulessi ir en pensiun sin quei termin. El bandunass lu las duas pleivs da Laax e Falera. (cdm/fmr) Christoph Kälin, il president dalla pleiv da Laax (sen.), ed igl architect Andreas Schneller da Trin, cul project dalla «Nova Sentupada».

Balenas, oravontut las balenas gobas ed oravontut ils mascals, contan uras ed uras ed ins auda lur tuns sur liungas distanzas. La scienzia sa aunc memia pauc: Contan els per secommunicar davart il meglier liug dad ir a pesca ni enqueran els ina muronza ni patarlan els semplamein ord spir plascher da saver far attents cun tuns sin l’atgna existenza? Las canzuns sesviluppeschan magari pauc ni nuot sur onns or, tuttenina sa ei lu dar midadas, certs tuns van si ni giu, la repetiziun seprolunghescha da cuortas sequenzas en pli liungas. Ina canzun cuoza zatgei dapli che sis minutas, il bia denton pli ditg. Miu bab mussava a mi da buoba ils films da Jacques Cousteau ed jeu tertgavel da daventar biologa marina, intercurir pèschs e tedlar balenas. Perscrutaders da balenas, s’imaginavel jeu, sesan uras en ed uras ora per tedlar quellas canzuns ed enqueran sur onns ora la variaziun. Ozildi, senza esser daventada biologa, fetsch jeu magari il medem. Ella mar sociala aud’ins savens ina specia semeglionta al mascal-balena – jeu numnel el «homo paterlardis». Damai che jeu parel dad attrer quella sort carstgaun, hai jeu nezegiau las situaziuns per rimnar datas e manegel dad haver identificau duas sutspecias: Il «monologis infinitis» ed igl «interruptor anecdotalis». Il «monologis infinitis» semeglia en pliras modas las balenas gobas. El enquera ella mar sociala, per exempel a caschun dad in arranschament cultural, ina femella singula e conta – respectivamein raquenta – a moda monologica sias canzuns. Il bia va ei per far attents sin l’atgna existenza, darar setracti da zatgei cun pesca. E la canzun cala – exact sco tier las balenas gobas – cu in auter mascal vegn vitier. Igl «interruptor anecdotalis» sesanfla era ella mar sociala e cumpara oravontut entuorn meisas, nua ch’el sa raquintar bia anecdotas a moda eloquenta ed interessanta per il niev tedlader, denton puspei cun pauca variaziun silla liunga. Quella specia sesenta fetg bein en gruppas mischedadas: in pèr, il pli bugen femellas, che teidlan hofliamein ed in ni dus auters interruptors che segidan da tener il plaid denter els, sco en in giug da tennis. En quellas situaziuns sun jeu perschuadida che Darwin sto haver giu raschun cun sia teoria che nus derivien tuts dalla mar. Jeu construess bugen in «paterladometer». Quei fuss ina construcziun empau sco in’ura da schah ed igl apparat ch’ils biologs drovan per registrar las canzuns da balenas. Il «paterladometer» savess lu mussar exact tgi entuorn meisa che ha alla fin dalla sera gudignau cun parterlar pli ditg – e sur in pli liung temps era anflar ora, sch’ei dess forsa tuttina pintgas variaziuns els tuns ni ella lunghezia dallas anecdotas. Anne-Louise Joël è creschida si en il Danemarc, viva en la Lumnezia e n’è betg adina uschè preschenta cun ils patratgs sco ch’ella vesa ora. Anne-Louise Joël

Ils geologs dalla Universitad da Berna prevedan da furar entochen 35 meters el funs da Castrisch. Sche tut va tenor plan scuviera il tradel grond dalla universitad da Berna el decuors dil meins zercladur 2024 dapli dalla historia dil lag prehistoric seformaus suenter la bova da Flem d’avon 9500 onns. Era per bien dalla populaziun che viva ella Asia Centrala. «Il cunsentiment dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion havein nus retschiert», gi Flavio Anselmetti, professer agl Institut per scienzias geologicas dalla Universitad da Berna. Ei setracta dil cunsentiment da furar a Castrisch entochen 35 meter el funs. Ils geologs dalla universitad vulan contonscher ils sediments dil funs dil lag prehistoric ch’ei seformaus avon 9500 onns suenter che la bova da Flem ha reteniu il Rein e formau in lag che ha curclau la Foppa. E che ha tunschiu, tenor las enconuschientschas actualas, silmeins entochen Trun. «Nus s’interessein primarmein con gitg che la cuntrada ei stada curclada cun aua e con aults che quei lag ei insumma staus.» Flavio Anselmetti gi ch’ei detti gia ussa dabia speculaziuns davart il lag prehistoric che procurien per discussiuns denter ils geologs. «Entras ils sediments che schain entochen el funs digl anteriur lag quintein nus da retscheiver dapli informaziuns che porschan novas e pli exactas enconuschientschas.» Castrisch ei il liug ideal Tenor las explicaziuns dil specialist dalla geologia prehistorica ei il liug da furar a Castrisch ideals per dar dapli glisch al lag prehistoric. «En quei liug schai il pli bass punct dil lag ed ils sediments ein buc influenzai da material ch’ei vegnius purtaus neutier da flums ed uals.» Previu ei da furar el decuors dil meins zercladur 2024 e quei sin ina parcella che sauda alla vischnaunca Ilanz/Glion. «Nus spitgein ussa aunc sil cunsentiment da divers uffecis e sperein ch’ei detti buca recuors.» Il resun sin la finamira da furar a Castrisch el funs dil lag prehistoric ei positivs, sco quei che Flavio Anselmetti explichescha. Gia ussa han ils geologs retschiert dabia informaziuns dil sutterren da Castrisch neu da furadas en connex cun indrezs da scaldar. «Quellas informaziuns ein denton detg rudimentaras e las furadas per duvrar il cauld dalla tiara tonschan per bia buca aschi lunsch el funs.» Interessantamein fan ils scienziai dalla universitad da Berna diever dalla aschinumnada metoda da carbon per eruir la historia dil lag. Quella metoda enconuschenta sco C14 sclarescha fetg exact la vegliadetgna da material che cuntegn carbon. «Els sediments sesanfla per exempel dascharina e cun analisar quella dascharina savein nus eruir il temps cu ils sediments ein seformai.» Il professer da geologia gi ch’ins sappi gia ussa ch’il lag sursilvan seigi sesvidaus anetgamein e che l’aua dil lag hagi formau il contuorn dil plaun cun sederscher dalla val giuado. «Nus vulein saver dapli da quella sbuada e sch’ella ei succedida eninna ni en pliras ga.» Sco quei che Fabio Anselmetti gi ei la scienzia era en quella damonda ­dividida. Per bien dalla populaziun Tenor il pareri dil professer dalla uni da Berna ei la bova da Flem gia causa sia dimensiun in interessant object da perscrutaziun, enconuschents sigl entir mund. «In semegliont schabetg en quella grondezia dat ei negliu auter.» Fascinai ein ils scienziai era dalla influenza che la bova da Flem ha giu sin la cuntrada e co ella ha creau la Ruinaulta dad oz.» La furada da Castrisch duei denton buca sulet sclarir ils schabetgs d’avon 9500 onns. Fabio Anselmetti regorda a lags existents el Himalaja ed el Taschikistan ch’ein seformai suenter che bovas han curclau il funs da flums. «Ella vischinonza da quels lags vivan bia carstgauns e quels carstgauns ein pertuccai existenzialmein sch’il lag rumpa ora tut surura.» Grazia allas enconuschientschas che la furada da Castrisch porscha, speran ils scienziai da saver eruir il prighel dils lags existents per la populaziun locala ed cheutras gidar ad impedir catastrofas. Sco quei che l’universitad da Berna conceda drova la maschina da furar sulet 4 entochen 5 gis per contonscher il funs dil lag prehistoric. Il project da perscrutaziun vegn tgiraus da Lukas Hayoz che studegia alla univeristad da Berna el rom da sia lavur da master.

Suenter la terrada dalla davosa fin d’jamna encunter Schluein/Glion ha l’emprema equipa da Trun/Rabius giu da giugar ordlunder a Domat. Tuts savevan ch’ei vegni buc aschi sempel sco avon duas jamnas el giug dil Cup grischun. Lu haveva l’equipa dalla Cadi numnadamein schau negina schanza als da Domat e gudignau gest cun 5:0. Mo la situaziun era tut autra quella gada: pliras absenzas e blessuras tiel CB, in giug el cumbat da relegaziun e temperaturas da stad. Ell’emprema mesadad vesan ils aspectaturs in giug uliv, denton buca sin ault nivel. Las equipas paran dad esser pulit nervusas ed aschia dat ei bia cumbats, sperditas da bals ed in giug pauc cultivau. Trun/Rabius vegn buca da metter sut squetsch l’equipa da casa. Lezza vegn denton adina puspei tier bunas acziuns entras lur attaccader Danilo Iozzo. Mo grazia a pliras intervenziuns dils defensurs dil CB vegnan ins da tener il resultat da 0:0. Duas ga sto in defensur sebetter el siet digl attaccader ed inaga vegn Livio Janka da liberar sin lingia pil goli ch’era gia battius. Cuort avon pausa, era grazia al slontsch da midadas dil trenader Claudio Bundi, vegnan ils hosps tier ina bun’acziun sur l’ala seniastra e Patrizio Decurtins munchenta mo per pauc il gol. Ei va cul resultat da 0:0 ella pausa – cletg per Trun/Rabius. Trun/Rabius vegn meglier el giug Suenter pausa ein las equipas aunc adina empau malsegiras, mo Trun/Rabius vegn meglier el giug. Ella 63. minuta sietta Beat Cadruvi il 0:1 – in siet da perschuasiun suenter in pass falliu dil goli da Domat. Remarcabel ei ch’el ei vegnius el giug pér ina minuta avon. Mo entginas minutas pli tard vegnan ils hosps d’alzar il resultat sin 0:2 suenter in conter dalla vart dretga. Alla fin arriva il bal enamiez tier Daniel Pfister che vegn da sittar il gol. Era cheu ei da remarcar che Daniel ei vegnius a dar il giug per munconza da giugadurs. El haveva calau da dar ballapei igl onn vargau. Historias che mo il ballapei scriva. Gol da victoria alla fin Atgnamein stuessen quels dus gols haver dau anim a Trun/Rabius, mo ei vegn puspei tut auter che spitgau. Domat vegn d’egalisar il giug enteifer mo duas minutas entras dus gols dad Esa Ehrler e Danilo Iozzo empau ord il nuot. Igl emprem ei in bal ault ella da zona da puniziun che rocla il davos mo sur la lingia dil gol vi ed il 2:2 ei in siet sviau d’in defensur che setschenta el cantun liung e lai al goli Livio Lozza negina schanza. Trun/Rabius para dad esser schoccaus da quei e senoda. Il giug vegn hectics e massa fouls e discussiuns cugl arbiter domineschan las davosas minutas. Aschia vargan las minutas ed il giug para dad ir a fin cun in pari. Mo ella 92. minuta dat ei aunc inaga in culp liber ord posiziun centrala pil CB. Livio Janka sietta e gartegia il gol cun in siet da dumengias. In levgiament per giugadurs ed aspectaturs. Trun/Rabius gudogna pia quei giug capital encunter il concurrent direct el cumbat da relegaziun. Gia igl atun haveva Trun/Rabius gudignau il giug da casa cun 4:3 – medemamein cun in gol ella davosa secunda. Quella victoria fa bein e dat slontsch pils proxims giugs. Dumengia proxima s’inscuntra Trun/Rabius a casa cull’equipa da Sargans. Livio Janka 3. ligia, gruppa 1 Domat – Trun/Rabius 2:3 (0:0) Gols: 63. Cadruvi 0:1, 70. Daniel Pfister 0:2, 75. Ehrler 1:2, 77. D. Iozzo 2:2, 90.+2 Janka 2:3 Domat 2: Markovski, Walter, Djermanovic, Pfister, Da Silva, C. Sewer, Zimmermann, A. Iozzo, Fahling, D. Sewer, D. Iozzo. Reservas: Parpan, Stolz, Ehrler, De Luca, A. Sewer, A. Bojaxhi e B. Bojaxhi Trun Rabius: Lozza, Cauzza, Cajacob, Janka, M. Pfister, D. Monn, Flepp, R. Monn, A. Carigiet, Alig, Decurtins. Reservas: D. Monn, Au. Carigiet, Cadruvi, Muoth, D. Pfister, Maissen. Remarcas: Trun/Rabius cun quater cartas melnas, Domat cun treis cartas melnas ed ina carta mellen-cotschna.

Suenter la clara victoria per l’entschatta dalla secunda runda dil campiunadi dalla 3. ligia perschuada l’equipa da Schluein Glion era encunter Mels 2. Mintgamai dus gols per mesadad han purtau ina victoria meritada ch’ei mai stada periclitada. Perschuadiu ha cunzun era la prestaziun defensiva, strusch ina caschun da marcar han ils hosps saviu elavurar, aschia ch’il goli Flurin Capaul ha passentau in ruasseivel suentermiezgi a Crap Gries. Quei da gronda calira ed avon ina biala roscha d’aspectaturas ed aspectaturs. Igl atun vargau ha Schluein Glion giu spiars encunter las reservas da Mels in gi da plievgia e ferdaglia giu a Mels. Per quella terrada ha l’equipa priu dumengia vargada claramein revantscha a Crap Gries. Gest quater gols han ils attaccaders sittau e mussau ch’els ein bein en fuorma. Mo era la defensiun stat questa primavera pli segir ch’igl atun, en treis giugs (dus da campiunadi ed in dil Cup svizzer) ha ella buca lubiu als adversaris da sittar gols, gie strusch lubiu ad els ina suletta caschun da marcar in gol. Ils emprems dus gols dalla dumengia vargada ein curdai enteifer quater minutas, suenter bien vegn minutas da giug. Per sittar igl 1:0 ei Lars Caduff vegnius survius grondiusamein da Lars Zala cun in pass anavos naven dalla lingia dil gol. Il 2:0 ha Ruben Rechenbach sittau naven da strusch vegn meters cun in siet plazzau el cantun bass, suenter ch’el ha giu gudignau in cumbat per ina balla rebattida suenter in culp liber. Ils dus gols suenter pausa ein curdai suenter bialas cumbinaziuns dils attaccaders indigens. Omisduas ga ei Rafael Deplazes vegnius survius ideal da ses partenaris – pil 3:0 da Lars Caduff e per il 4:0 da Lars Zala. Beat Dermont 3. ligia, gruppa 1 Schluein Glion - Mels 2 4:0 (2:0) Crap Gries, Schluein. 275 aspectaturs ed aspectaturs. Arbiter: Tomasi. Gols: 21. Caduff 1:0, 25. Rechenbach 2:0, 54. Deplazes 3:0, 77. Deplazes 4:0. Schluein Glion: Capaul, Laurin Zala, Casutt, Sgier, Holderegger (52. Pool), Paulin (75. Malin), D’Atria (66. Vinzens), Rechenbach (62. Manetsch), Lars Zala (82. Rechenbach), Caduff, Deplazes. Mels 2: Rissi, Herrmann (64. Schlegel), Lampert (86. Tschirky), Fabio Kalberer, Bigger (46. Ben Ackermann), Lymann (81. Weber), Arno Ackermann, Tschirky (72. Schäpper), Silvan Kalberer, Eberle, Maggion (64. Mitrovic). Remarcas: Cartas melnas: 23. Rissi (foul), 70. Sgier (foul). Schluein Glion senza Afzali, Aron e Mattia Büchler e Bundi (tuts blessai), sco era Derungs (serraus), Bearth e Coray (absents). 62. siet ella petga Schluein Glion (Deplazes) ed 81. siet ella traversa Schluein Glion (Caduff). Corners: 8:3.

Schluein Glion ha battiu Mels e Trun/Rabius ha gudignau a Domat. Megliera havess la davosa fin d’jamna buca saviu esser per las duas equipas da ballapei sursilvanas da 3. ligia. El campiunadi dalla 4. ligia ha Lumnezia era gudignau il secund giug da questa primavera, ferton che Danis-Tavanasa ha danovamein spiars a casa. Schluein Glion resta sil secund plaz dalla tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. Igl avantatg sillas equipas suandontas ei schizun s’augmentaus. Grazia als treis puncts dall’equipa dalla Foppa encunter Mels (mira rapport da giug) e la terrada da Sargans tiel capogruppa Schaan, ha Schluein Glion ussa tschun puncts avantatg sil tierz, Triesenberg. Schaan marscha cun gronds pass en direcziun 2. ligia regiunala. La victoria encunter Sargans ei stada la 13avla en seria questa stagiun. Ina fetg impurtonta victoria ha Trun/Rabius saviu festivar a Domat (mira rapport da giug). Encunter il concurrent direct dalla relegaziun ella 4. ligia ei reussiu in 3:2. Trun/Rabius ha reactivau giugadurs che havevan calau da dar ballapei ni ch’eran stai blessai pli liung temps. Lur experientscha ha purtau fretg ed ei apparentamein stada il dretg mied per quei giug da grond’impurtonza. Aschia ha Trun/Rabius saviu augmentar igl avantatg da puncts silla zona da relegaziun. Ulteriura victoria per Lumnezia El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha Lumnezia era gudignau il secund giug da questa primavera. Suenter la satella victoria d’avon in’jamna encunter Domat, han ils Lumnezians battiu la davosa fin d’jamna Tusaun/Cazas, il tierz dalla tabella. Panaduz ha schau plemas encunter Domat. Al capogruppa ei reussiu sulettamein in remis. Cun quei ei igl avantatg sil secund Lumnezia sereducius. Danis/Tavanasa ha era spiars il secund giug da questa primavera. Suenter la terrada a casa encunter Lai Valbella ei suandau ussa in 2:4 encunter Schlarigna. Il giug da Schluein Glion ordeifer encunter Lai Vabella ei vegnius refretgs. Las equipas sursilvanas engaschadas ella gruppa da promoziun dalla 5. ligia – Union Trin, Rueun e Lumnezia – han spiars tut lur giugs la fin dall’jamna ­vargada. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Triesenberg 0:1 Triesen – Landquart 5:3 Domat – Trun/Rabius 2:3 Flums – Bogn Ragaz 1:3 Schaan – Sargans 1:0 Schluein Glion – Mels 4:0 1. Schaan 13/39; 2. Schluein Glion 13/28; 3. Triesenberg 13/23; 4. Sargans 13/22; 5. Bogn Ragaz 13/21; 6. Cuera 97 13/18; 7. Mels 13/17; 8. Triesen 13/16; 9. Landquart 13/14; 10. Trun/Rabius 13/13; 11. Domat 13/9; 12. Flums 13/7. 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Domat 0:0 Danis-Tavanasa – Schlarigna 2:4 Tusaun/Cazas – Lumnezia 2:4 1. Panaduz 11/23; 2. Lumnezia 12/22; 3. Tusaun/Cazas 12/18; 4. Surses 10/16; 5. Schluein Gion 10/10; 6. Schlarigna 12/10; 7. Lai Valbella 11/8; 8. Domat 12/6; 9. Danis-Tavanasa 12/6. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Cuera 97 – Val Tamina 7:3 Lumnezia – Lusitanos de Samedan 0:3 Bregaglia – Sevelen 3:0 Valposchiavo – Rueun 4:0 Walenstadt – Union Trin 3:1 1. Cuera 97 2/6; 2. Walenstadt 2/6; 3. Valposchiavo 1/3; 4. Lusitanos de Samedan 1/3; 5. Val Tamina 2/3; 6. Bregaglia 2/3; 7. Union Trin 2/3; 8. Sevelen 2/0; 9. Rueun 2/0; 10. Lumnezia 2/0. 5. ligia, gruppa da primavera 1 Laax – Schlarigna 3:0 Trun/Rabius – Sedrun/Mustér 2:2 Danis-Tavanasa – Vaz-sut 1:6 Landquart – Panaduz 5:0 1. Vaz-sut 1/3; 2. Landquart 1/3; 3. Laax 1/3; 4. Trun/Rabius e Sedrun/Mustér 1/1; 6. Schlarigna 1/0; 7. Danis-Tavanasa 1/0; 8. Panaduz 1/0. Juniors A, Youth League, gruppa 2 Appenzell – Cuera 97 3:5 Romanshorn – Rapperswil-Jona 1:4 Zuzwil – Brühl 1:2 Rotmonten – Gossau 2:8 Tobel-Affeltrangen – Bischofszell 0:1 Juniors A2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Mels 0:2 Cuera 97 – Domat 0:5 Glaruna – Linth 04 1:2 Panaduz – Schwanden 6:0 Walenstadt – Grischun Central 3:3 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Staad – Surselva 2:3 Buchs – Cuera 97 1:1 Rheintal – Montlingen 1:0 Juniors B1, gruppa 1 Bogn Ragaz – Valposchiavo 2:1 Surselva – Orion Cuera 1:2 Schlarigna – Vaz-sut 2:4 Domat – Landquart 1:4 Juniors B2, gruppa 1 Grischun Central – Lusitanos de Samedan 2:3 Cuera 97 – Triesen 1:2 Panaduz – Balzers 2:10 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Brühl – Mels 1:2 Rorschacherberg – Cuera 97 4:4 Balzers – Glarnerland 3:0 Sargans – Cuera 97 1:4 Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Sargans 4:4 Schlarigna – Landquart 6:3 Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Landquart 3:4 Bogn Ragaz – Grischun Central 3:3 Cuera 97 – Vaz-sut 2:6 Domat – Tavau 8:2 Juniors D1, gruppa 1 Schlarigna – Vaz-sut 5:3 Landquart – Balzers 2:4 Surselva – Cuera 97 1:4 Grischun Central – Domat 2:1 Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Grischun Central d 4:1 Cuera 97 – Landquart 2:9 Domat – Surselva c 1:1 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Rapperswil-Jona – Tusaun/Cazas 0:5 Au-Berneck – Cuera 97 2:3 Triesen – Domat 1:1 Uzwil – Romanshorn 0:0 Dunnas, 4. ligia, gruppa 1 Ruggell – Tusaun/Cazas 2:0 Surselva – Vaz-sut-Cuera 2:3 Junioras FF15 1, gruppa 1 Uznach – Surselva 4:5

La Surselva ei enconuschenta per sia cultura. Surtut musicas e chors vegnan menziunai sch’ei ha num enumerar las valurs culturalas tradiziunalas. Cant e musica eran pli baul las activitads derasadas el temps liber. Quei ei semidau: Il svilup da quei sectur ils davos onns stoss jeu buca declarar. Mo igl ei buc aschia che l’activitad sco equiliber dalla lavur fuss tschessada da principi. Oz han autras valurs impurtonza. Antruras giugava il sport plitost ina rolla marginala en muntogna. Ballapei e skis eran ils sports ils pli derasai en Surselva. Era quei ei semidau: Judo, karate, tennis, mountainbike, unihoc ni era nordic-walking, ir cun gianellas, snowboard e curling han fitgau pei. Parallelmein cull’activitad dil sport ei era il sport da prestaziun carschius. En differents sports han Sursilvanas e Sursilvans giu success. Per exempel Carlo Janka, Toni Livers, Paul Friberg ni Nino Schurter. E sco tier la cultura da cant e musica pli baul, gioga la famiglia era oz in’impurtonta rolla ella promoziun dall’activitad el temps liber. Quei che bab e mumma fan, fan biars affons era. Quei muossan ils exempels dils giugadurs da ballapei Marino e Fabrizio Cavegn da Vella; ils curriders nordics Cla-Ursin e Jon-Fadri Nufer da Rueras ni Chiara ed Alessandro Solèr – ils dus bikers – da Lumbrein. Mo lu era las tiraduras ed ils tiradurs Tomaschett da Trun, il mument en special Annina Tomaschett. Tuts ein il mument en caders naziunals ni en equipas da renum. Quei ei mo entgins exempels da giuvnas e giuvens engaschai cun perschuasiun el sport. Igl ei denton era in mussament che la dinamica en famiglia ei impurtonta e decisiva. Trenar ei ina caussa – semetter baul la damaun sin via a concurrenzas e camps da trenament in’autra. Quei engaschament e quei success ei era ina part da nossa cultura: La cultura dil sport che ligia e colligia sco quei che chors e musicas han fatg e fan per part aunc oz. Il sport ei sesviluppaus ils davos decennis ad ina part da nossa cultura e dil mintgadi.

La stagiun da mountainbike ha entschiet, era pils fargliuns Chiara ed Alessandro Solèr da Lumbrein. Ellas empremas cuorsas da questa primavera han omisdus gia contonschiu buns resultats. Quest onn aviseschan ils dus commembers dil cader naziunal dils juniors regularmein rangaziuns denter ils megliers da lur vegliadetgna. Chiara Solèr vegn ad esser stediamein presenta era ellas cuorsas dil Cup mundial. Per Chiara Solèr (19) ei igl onn 2024 in tut special: «Igl ei miu emprem onn el cader naziunal U23. Sco pli giuvna en quella categoria ei quest onn surtut in onn da rimnar novas experientschas.» Mo quei ei buca tut: «Questa stad hai jeu ils examens finals teoretics da miu emprendissadi mercantil.» In onn eis ella lu aunc egl emprendissadi pratic. Quels examens ein lu era il motiv ch’ella lai curdar las cuorsas dil Cup mundial a Nove Mesto: «La scola ha prioritad. Insumma, era sch’jeu less ir la via professiunala da mountainbike igl avegnir, pondereschel jeu era da luvrar silmeins parzialmein sin mia clamada.» Empau autra ei la situaziun tier siu frar Alessandro (15). Prest terminescha el il temps da scola obligatori: «Silsuenter absolvel jeu la Scola media specialisada (FMS) a Glion.» Mo era sia finamira suenter la scola professiunala che cuoza treis onns ei clara: «Sch’jeu hai lu aunc il plascher dil mountainbike sco ussa, less jeu ir la via professiunala da biker.» (Mira box.) Integrada en in bien team L’jamna vargada ei Chiara Solèr stada sil bike el Tirol dil sid. Ensemen cun ulteriuras ed ulteriurs commembers da siu team – il team Thömus Maxon Swiss Mountain Bike Racing cugl anteriur ciclist da professiun Ralph Näf al tgamun – ha ella fatg leu ulteriuras preparativas per la stagiun. Sper trenaments eis ei era vegniu examinau material. Al team appartegnan ciclistas e ciclists ch’ein davontier era el Cup mundial. Aschia Alessandra Keller che ha gudignau il classament total dil Cup mundial da mountanibike igl onn 2022. «Nus essan in team sco ina famiglia.» Alessandra Keller ei mia trenadra persunala e da sia grond’experientscha sai jeu secapescha profitar fetg», di Chiara Solèr. Uonn vegn la giuvna Lumneziana a s’entupar aunc pli stedi cun sia trenadra. Sco commembra dil Team Thömus ha ella numnadamein la pusseivladad da separticipar a pli u meins tuttas cuorsas da cross country dil Cup mundial. «La finamira d’uonn ei da rimnar aschia biaras experientschas sco pusseivel el Cup mundial. Sefixar sin resultats less jeu buc exnum», di Chiara Solèr. Emprems buns resultats Ils emprems resultats da questa primavera ein empermettents. A Nals el Tirol dil sid ha Chiara Solèr contonschiu l’jamna vargada il 14avel plaz en ina cuorsa internaziunala da ciclistas sut 23 onns. Leutier vegn in otgavel rang en ina cuorsa en Svizra. Il mument eis ella ina dallas duas meglieras dall’annada 2005 en Svizra. Pil campiunadi mundial ni europeic U23 vegn ei buc a tonscher uonn: «Jeu sun dall’annada giuvna da quella categoria, aschia che las schanzas ein pintgas.» Ella seigi denton fetg motivada ed era en buna cundiziun. E quei duei era restar aschia: «Jeu emprovel da trenar aschia ch’jeu sesentel bein. En mintga cass less jeu buca surfar, quei che fuss sulettamein da disavantatg. Il mument sun jeu fetg cuntenta cun mias prestaziuns.» Ina proxima caschun da mussar sia savida ha Chiara Solèr en ina cuorsa internaziunala la davosa fin d’jamna digl avrel a Heubach en Germania. Leu ha ella era ina buna caschun da rimnar impurtonts puncts pil Cup mundial. «Profitar dallas experientschas dalla sora» Dalla famiglia da Carla e Beat Solèr da Lumbrein ei Chiara buca la suletta che s’auda il mument denter las meglieras da sia vegliadetgna. Il cass ei quei era tiel fegl Alessandro. Il commember dil cader naziunal U17 da Swiss Cycling – l’Associaziun svizra da velo – ei partius bein ella stagiun nova da mountainbike. In 20avel ed in sisavel rang ein ils resultats d’entochen ussa en cuorsas naziunalas en sia vegliadetgna. Il commember dil Club da velo Surselva trenescha entochen 12 uras ad jamna ed ils cussegls per ses trenaments recaltga el tier Vital Albin. (Mira era artechel sutvi.) «El ei miu trenader persunal. Ina ga al meins s’entupein nus e lu survegnel jeu buns cussegls dad el», di Alessandro Solèr. Mo era sia sora Chiara ei per el da grond’impurtonza: «Da sias experientschas sai jeu naturalmein era profitar fetg.» La finamira d’Alessandro Solèr per quest onn ei clara: «Jeu less serangar regularmein els megliers diesch dils ciclists sut 17 onns dil Swiss Cup. Ina da mias finamiras ei era da sequalificar lu pil cader naziunal U19.» En mira ha Alessandro Solèr denton era il campiunadi svizzer da miez fenadur ad Echallens. El cader naziunal U17 emprendan las ciclistas ed ils ciclists d’enconuscher autras disciplinas da velo, pia buca mo la preferida sco mountainbike el cass d’Alessandro Solèr. Aschia absolvan els era fuffergnadis e trenaments per exempel da velo sin via ed iral. (fmr/hh) El ravugl dils megliers da lur annadas Las empremas cuorsas da mountainbike da questa stagiun han gia giu liug ton en Svizra sco sin plaun internaziunal. En quellas han ils fargliuns Chiara ed Alessandro Solèr da Lumbrein mussau empremas bunas prestaziuns. Omisdus s’audan denter ils megliers mountainbikers da lur vegliadetgna en Svizra: Chiara el cader naziunal dall’U23 ed Alessandro el cader naziunal U17. Las finamiras per quest onn ein claras: Chiara vul far buna pareta ellas cuorsas dil Cup mundial, ferton che Alessandro seconcentrescha en emprema lingia sillas cuorsas dil Swiss Cup da sia vegliadetgna. En lur svilup san omisdus sefidar sin trenaders prominents. A Chiara stat la victura dil classament dil Cup mundial da 2022, Alessandra Keller a disposiziun. Dalla vart d’Alessandro ei Vital Albin cun plaid e cussegl. La finamira dils fargliuns Solèr pils onns vegnents ei clara: Sin fundament dallas prestaziuns actualas aviseschan omisdus ina carriera professiunala da mountainbike. Las premissas ein bunas e la voluntad da contonscher quella finamira ei gronda. (fmr/hh) Chiara Solèr sa separticipar uonn a pliras cuorsas dil Cup mundial da mountainbike. Cun bunas prestaziuns sa Alessandro Solèr far la fin da quest onn il sparun el cader naziunal U19 da Swiss Cycling. Chiara ed Alessandro Solèr s’audan il mument tiels megliers mountainbikers giuvens dalla Svizra.

Ils geologs dalla Universitad da Berna prevedan da furar entochen 35 meters el funs da Castrisch. Sche tut va tenor plan scuviera il tradel grond dalla universitad da Berna el decuors dil meins zercladur 2024 dapli dalla historia dil lag prehistoric seformaus suenter la bova da Flem d’avon 9500 onns. Era per bien dalla populaziun che viva ella Asia Centrala. «Il cunsentiment dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion havein nus retschiert», gi Flavio Anselmetti, professer agl Institut per scienzias geologicas dalla Universitad da Berna. Ei setracta dil cunsentiment da furar a Castrisch entochen 35 meter el funs. Ils geologs dalla universitad vulan contonscher ils sediments dil funs dil lag prehistoric ch’ei seformaus avon 9500 onns suenter che la bova da Flem ha reteniu il Rein e formau in lag che ha curclau la Foppa. E che ha tunschiu, tenor las enconuschientschas actualas, silmeins entochen Trun. «Nus s’interessein primarmein con gitg che la cuntrada ei stada curclada cun aua e con aults che quei lag ei insumma staus.» Flavio Anselmetti gi ch’ei detti gia ussa dabia speculaziuns davart il lag prehistoric che procurien per discussiuns denter ils geologs. «Entras ils sediments che schain entochen el funs digl anteriur lag quintein nus da retscheiver dapli informaziuns che porschan novas e pli exactas enconuschientschas.» Castrisch ei il liug ideal Tenor las explicaziuns dil specialist dalla geologia prehistorica ei il liug da furar a Castrisch ideals per dar dapli glisch al lag prehistoric. «En quei liug schai il pli bass punct dil lag ed ils sediments ein buc influenzai da material ch’ei vegnius purtaus neutier da flums ed uals.» Previu ei da furar el decuors dil meins zercladur 2024 e quei sin ina parcella che sauda alla vischnaunca Ilanz/Glion. «Nus spitgein ussa aunc sil cunsentiment da divers uffecis e sperein ch’ei detti buca recuors.» Il resun sin la finamira da furar a Castrisch el funs dil lag prehistoric ei positivs, sco quei che Flavio Anselmetti explichescha. Gia ussa han ils geologs retschiert dabia informaziuns dil sutterren da Castrisch neu da furadas en connex cun indrezs da scaldar. «Quellas informaziuns ein denton detg rudimentaras e las furadas per duvrar il cauld dalla tiara tonschan per bia buca aschi lunsch el funs.» Interessantamein fan ils scienziai dalla universitad da Berna diever dalla aschinumnada metoda da carbon per eruir la historia dil lag. Quella metoda enconuschenta sco C14 sclarescha fetg exact la vegliadetgna da material che cuntegn carbon. «Els sediments sesanfla per exempel dascharina e cun analisar quella dascharina savein nus eruir il temps cu ils sediments ein seformai.» Il professer da geologia gi ch’ins sappi gia ussa ch’il lag sursilvan seigi sesvidaus anetgamein e che l’aua dil lag hagi formau il contuorn dil plaun cun sederscher dalla val giuado. «Nus vulein saver dapli da quella sbuada e sch’ella ei succedida eninna ni en pliras ga.» Sco quei che Fabio Anselmetti gi ei la scienzia era en quella damonda ­dividida. Per bien dalla populaziun Tenor il pareri dil professer dalla uni da Berna ei la bova da Flem gia causa sia dimensiun in interessant object da perscrutaziun, enconuschents sigl entir mund. «In semegliont schabetg en quella grondezia dat ei negliu auter.» Fascinai ein ils scienziai era dalla influenza che la bova da Flem ha giu sin la cuntrada e co ella ha creau la Ruinaulta dad oz.» La furada da Castrisch duei denton buca sulet sclarir ils schabetgs d’avon 9500 onns. Fabio Anselmetti regorda a lags existents el Himalaja ed el Taschikistan ch’ein seformai suenter che bovas han curclau il funs da flums. «Ella vischinonza da quels lags vivan bia carstgauns e quels carstgauns ein pertuccai existenzialmein sch’il lag rumpa ora tut surura.» Grazia allas enconuschientschas che la furada da Castrisch porscha, speran ils scienziai da saver eruir il prighel dils lags existents per la populaziun locala ed cheutras gidar ad impedir catastrofas. Sco quei che l’universitad da Berna conceda drova la maschina da furar sulet 4 entochen 5 gis per contonscher il funs dil lag prehistoric. Il project da perscrutaziun vegn tgiraus da Lukas Hayoz che studegia alla univeristad da Berna el rom da sia lavur da master.

Cara Flurina, cun tiu «Pled sin via» dall’jamna vargada has ti mussau si a nus las parallelas denter il trenament dil tgierp e quel dall’olma. Ti has scret che omisdus trenaments seigien impurtonts per nies beinstar, mo ch’ei gartegi als centers da fitness enzaco meglier da mobilisar la glieud. Tgei ch’els fan meglier che la Baselgia, sin quei hai jeu buca propi ina risposta definitiva. Mo tuttina vi jeu parter cun tei ed era cun vus, caras lecturas e car lecturs, in pèr patratgs che han accumpignau mei tras la jamna vargada. In patratg che vegneva adina puspei endamen a mi, era quel dall’individualitad. Ils centers da fitness plidentan tei sco individi! Aschia porschan els a ti programs adattai a tes basegns, ti decidas davart l’intensitad dil program e con bia che ti lesses trenar. E sche ti lesses, sas ti era haver in instructur che accumpogna tei en tes exercezis e quei la damaun, da miezdi ni era la sera, aschia sco ei constat per tei. El dattan veramein a ti il sentiment: nus essan cheu per tei, per tia sandadad e per tiu beinstar! La Baselgia perencunter secumporta mintgaton sco ina uniun sportiva d’avon 100 onns: inaga ad jamna vegnan ins ensemen, stat en retscha e tuts fan suenter ils «excercezis» ch’il «primgimnast» muossa avon. En quella cumparegliaziun vegn’ei veseivel che la Baselgia accentuescha plitost il collectiv ch’igl individi. Era sche la cuminonza ei enzatgei fetg constitutiv ed impurtont per igl esser dalla Baselgia, astga ella tenor miu pareri buca piarder igl individi ord vesta. Cara Flurina, la Baselgia sto puspei plidentar pli fetg mintgina e mintgin en sia individualitad e dir ad els: nus essan cheu per TEI e nus sustenin TEI el trenament dall’olma. – Per quei intent stuess la Baselgia haver avunda bunas instructuras e buns instructurs ch’ein cheu per la glieud che less entscheiver cul trenament dall’olma, ni che druvass tips e sustegns da «profis». Plinavon vess la Baselgia ils loghens adattai ed era avunda «urdeins da trenament» sco oraziun, meditaziun, cant, lectura, silenzi, ed aschia vinavon. Mo sco mintga center da fitness stuess la Baselgia sedumandar, sche sia purschida seigi aunc adattada ed actuala per ils carstgauns d’ozildi ni plitost per ina clientella dil 19avel tschentaner. E sco davos input: il trend da far sport e fitness, quel ei buca vegnius dad oz sin damaun. Ei ha duvrau carstgauns che han fatg sur onns e decennis lavur da perschuasiun. Semegliont fuss quei era tier il trenament dall’olma. Ei drova ella Baselgia glieud ch’ei fiug e flomma per la caussa, che perschuada ed ha la curascha da muossar quei. Sch’ins ha sco Baselgia bunas purschidas, lu astg’ins era tschintschar da quei. E cheu giavischass jeu dalla Baselgia mintgaton empau dapli curascha, tut tenor il motto: «Fai dil bien e tschontscha surlunder!» Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha approbau unanimamein il mardis il contract da concessiun dil dretg dallas auas per las Pendicularas Mustér SA. Medemamein ha el approbau la revisiun parziala dalla planisaziun locala pertuccont la zona dil spazi d’aua cullas zonas da prighel sco era dil plan general d’avertura Val Sogn Placi e Val da Cuoz. Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha approbau unanimamein il mardis sera il contract da concessiun dil dretg da retrer aua denter la vischnaunca da Mustér e las Pendicularas Mustér SA. Quella fatschenta ha il parlament tractau en secunda lecziun. Cul contract da concessiun per l’utilisaziun dallas auas vegn concediu allas pendicularas il dretg da retrer aua ord ils uals Aua da Magriel e Val Acletta. Cun quella eis ei previu da producir neiv. Medemamein duei ei esser pusseivel da nezegiar quell’aua per producir energia electrica. Per la producziun d’energia electrica duei vegnir installau ina turbina a Caischavedra avon il lag d’accumulaziun ed ina turbina a Funs/Sontga Catrina. La prestaziun dallas turbinas munta a strusch 1 MW. Vischnaunca vegn indemnisada Tenor dretg vertent stuessen las Pendicularas Mustér SA buc indemnisar la vischnaunca persuenter. «Ellas contractivas cullas pendicularas han ins sper ina taxa unica da concessiun da 40 000 francs saviu contrahar in’indemnisaziun pauschala annuala a basa dalla prestaziun e producziun d’entochen 35 000 francs», scriva il cussegl da vischnaunca en ina communicaziun als mieds da massa. Per garantir il provediment da basa e per situaziuns extraordinaris, seigi quei en cass d’incendis ni auters cass da scartezia d’aua, sa la vischnaunca restrenscher il diever d’aua. Plinavon ei la realisaziun d’ina atgna ovra ella Val Acletta sin fundament d’ina expertisa buca pusseivla da realisar. Il motiv persuenter ei che la prestaziun annuala media brutta da 0,86 MW contonscha buc il minimum dad 1 MW prestaziun. Per survegnir contribuziuns dalla Confederaziun per l’investiziun d’ina tala ovra sto la prestaziun minimala esser 1 MW. La decisiun finala pertuccont quella fatschenta ha il suveran. La votaziun all’urna ha liug prevedentamein ils 9 da zercladur 2024. Basa legala per nova via d’uaul Il cussegl da vischnaunca ha approbau unanimamein la revisiun parziala dalla planisaziun locala pertuccont la zona dil spazi d’aua cullas zonas da prighel sco era dil plan general d’avertura Val Sogn Placi e Val da Cuoz. Per buca retardar ils projects per l’avertura dalla meglieraziun funsila ella Val Segnas sco era digl Uaul Run eis ei necessari da definir las zonas dil spazi d’aua el rom d’ina revisiun parziala dalla planisaziun locala. El cass dallas zonas da prighel ei vegniu indicau el plan da zonas la zona da prighel sco quei ch’ella ei vegnida definida igl onn 2013 entras la cumissiun da prighel digl Uffeci d’uaul e prighels dalla natira dil Grischun. Il perimeter da quella zona ei ligionts pil plan da zonas. Cun quella revisiun vegn scaffiu las premissas planisatorias per projectar vinavon e silsuenter realisar l’avertura Val Segnas ed Uaul Run. Davart quella revisiun decida il suveran medemamein ils 9 da zercladur 2024. (cdm/fmr)

Ina buna scolaziun ei il fundament per bien caschiel d’alp grischun. Perquei organisescha il Plantahof a Landquartmintg’onn in cuors da basa per il persunal d’alp. La FMR ha accumpignau il signun sursilvan Fadri Monn,che ha visitau quei cuors. Ils signuns futurs stattan en in miez-rudi avon la specialista da caschar Sonia Luck – e teidlan attentamein a sias explicaziuns: «Igl ei fetg cumplex da far caschiel, vus stueis s’avischinar mo plaun e plat a quei mistregn, e mintga ga mo midar ina caussa sch’enzatgei gartegia buc.» L’atmosfera ei concentrada quella damaun ella cascharia dil Plantahof, ei freda empau da latg e da caschiel frestg. 22 participontas e participonts, la gronda part dunnas, frequentan duront treis jamnas il cuors da basa da far caschiel. E quei ei intensiv: Il di entscheiva circa allas 05.30, durmiu vegn egl internat gest speras. Aschia vegn in di si d’alp simulaus aschi autenticamein sco pusseivel. Pachetai cun quella savida vegnan ils signuns e las signunas ad ir sin las alps Carschenna, Falla, Bot e biaras autras. Per entgins dad els eis ei la premiera, auters han gia fatg empremas experientschas. «Jau gaudel il ruaus» Tuts ein sevestgi cun in scussal alv, stiflas da plievgia ed in «beret» alv sil tgau. Mo in participont croda empau ord la retscha cun siu libli verd. Igl ei Fadri Monn da Sumvitg. El ha 28 onns, e va uonn per la tiarza ga si d’alp, denton per l’emprema ga sco signun, sill’Alp Tschegn dadens sur Breil. «Jeu mon bugen ad alp, schiglioc fagess jeu buc ei.» L’alp vegni cargada cun maximal 45 vaccas, ensemen cun sia partenaria spera el da dar damogn questa stad. Duront il cuors ei Fadri Monn concentraus e calms. Ei para sco sch’ei fuss grev da far vegnir ord la ruasseivladad igl um simpatic. Tgei che fascineschi lura el il pli fetg dalla stad si d’alp?. «Jeu gaudel cunzun il ruaus, dad esser naven empau dalla truscha.» Ed: «Ins ei siu agen schef, sa partger en il temps da lavur sco ins vul.» Mintg’entschatta ei greva Sonia Luck ei ina dallas treis instructras. Ella declara en moda spirtusa – ed ha savens in rir en fatscha. «Ils principiants han dil gianter grev, perquei ch’els han negins puncts da referiment e neginas experienzas. Nus empruein cheu da dar entginas indicaziuns da basa – e da preparar els aschi bein sco pusseivel.» Far caschiel si d’alp, quei ei buc in sugus: Igl ei da levar baul la damaun, mulscher la muaglia, e lu passentar bia temps en tegia. Duront ils treis meins da stad lavuran rodund 1 500 persunas sillas alps grischunas, 11 milliuns kilos latg vegnan elavurai. Malgrad che l’alpegiaziun ei intensiva, ein ils 22 participonts giuvens, tuts denter 20 e 35 onns, denter els studentas e mistergners. «A mi plai cunzun dad esser colligiada cun la natira e cun ils animals», declara ina signuna che va sin ina alp dalla Glaruna. Sper persunas dil Grischun ein cheu era glieud dad auters cantuns – ed era dad autras tiaras, sco dalla Tiaratudestga e dall’Italia. Bia fumeglia ei digl exteriur. Lavur exacta ei dumandada Adina puspei vegn l’aua ord il tgiern, ils mauns vegnan desinfectai. Far caschiel para bunamein dad esser empau ina scienzia. Ei basegna ina partida instruments da lavur: termometers, gliestas da controllar process, pipettas. Higiena ei il pli ault condament. Ils participonts emprendan denter auter da producir mascarpone, tschagrun e camambert. Buca tut vegnan els era a caschar si d’alp. Fadri Monn declara: «Igl ei interessant ch’ins empren cheu ton, jeu seconcentreschel denton cunzun sin quei ch’jeu hai da far effectivamein suenter sill’alp, numnadamein caschiel d’alp, pischada e mutschlis.» Sonia Luck ei pertscharta dallas grevezias dad ir si d’alp, ella ei sezza ida biars onns. «Ils signuns ed ils zezens surprendan ina gronda responsabladad, savens ha la glieud in maletg memia idillic dil star si d’alp, igl ei cunzun dira lavur.» La lecziun digl avonmiezgi va plaunet a fin ella cascharia a Landquart. La stauncladad – ed era la fom – ei da veser en las fatschas dils signuns e dallas signunas. Els serimnan aunc inaga el miez-rudi per bilanzar. Sonia Luck ei cuntenta cun la gruppa da Fadri Monn e tarmetta els ella beinmeritada pausa da miezdi. Fadri Monn ella cascharia dil Plantahof vi da termisar precautamein il latg. L’instructra Sonia Luck (dretg) dat vinavon sia savida e sias experientschas als emprendists, savens cun in surrir en fatscha.

Perquei che la via tras Lumbrein vegn slargada ha il caplut all’entrada dil vitg stuiu untgir. Enstagl disfar il edifeci sacral ei la pleiv Lumnezia sedecidida da disloccar il caplut. Il margis vargau ha ina crana alzau il caplut da biabein 90 onns ord siu letg ed il camiun ha plazzau el en in niev e marcant liug sur il vitg da Lumbrein. «Il caplut a Vigela ei vegnius erigius e benedius viers la fin dils onns 1930», tradescha ina pintga documentaziun dalla pleiv catolica romana Lumnezia che sefatschenta cun il pign edifeci sacral. Sco quei ch’il president dalla pleiv Lumnezia, Alexander Casanova explichescha han la pleiv ed ils possessurs privats dil terren nua ch’il caplut sesanfla stuiu sefatschentar cun la damonda tgei far cul caplut che sto untgir perquei che la via tras Lumbrein vegn slargada. «All’entschatta essan nus plitost stai dil meini da spazzar igl edifeci e remplazzar el en in niev liug.» Da quella ponderaziun ein ins denton untgius essend ch’il caplut sesanfla en in bien stan, sco quei che Alexander Casanova tradescha. «La finfinala essan nus sedecidi da disloccar il caplut.» Igl edifeci sacral da biabein 1,8 meters altezia ed 1,6 meters ladezia peisa biabein otg tonnas, sco quei ch’il president dalla pleiv tradescha. Negin problem per la crana dad in auto da vitgira che ha cargau il caplut il margis vargau sil camiun. Per alzar il pign edifezi ord siu letg ha ei duvrau entginas lavurs preparatoricas per segirar ed impedir ch’il caplut detti dapart sin sia via el niev liug. Plazzau en in liug marcant Sco ins po leger ella documentaziun dalla pleiv han ins anflau in niev domicil sin in punct fetg marcant che porscha ina survesta magnifica sur l’entira Val Lumnezia. La pleiv ei vegnida alla conclusiun che quei liug seigi fetg adattaus per tschentar il caplut en siu stil e sia fuorma originala e genuina. Il contuorn dil caplut vegn adattaus bufatg. Igl edifeci ei vegnius tschentaus per part el terren, aschia ch’el dominescha buca exnum en sia cumparsa. «El duei enrihir il spazi natural che survescha sco in liug da paus e reflexiun per indigens, hosps da vacanzas e viandonts», scriva la pleiv en sia documentaziun. Per reflecziun e buns patratgs a favur dils viandonts ha il caplut gia antruras surviu, sco quei ch’il president dalla pleiv Lumnezia manegia. Tals capluts sesanflan a Lumbrein da domaduas varts dalla entrada dil vitg ed els ein embelli mintgamain cun ina statuetta.

Success per ils elevaturs grischuns als campiunadis europeics dalla razza brina dils 13 e 14 d’avrel 2024 ad Imst. Il tetel dalla vice-campiunessa europeica ei ius alla vacca Omega da Hans Jakob Telli da Trin. Ils elevaturs Renzo Blumenthal e Ludwig Noggler ein medemamein buca turnai cun mauns vits. Als campiunadis europeics dalla razza brina ad Imst ell’Austria ils 13 e 14 d’avrel 2024 han ils elevaturs grischuns fatg buna pareta. La vacca Omega da Hans Jakob Telli da Trin ha recaltgau il tetel da vice-campiunessa europeica. «In grondius tetel che fa grond plascher», ha Hans-Jakob Telli getg enviers la FMR. Il campiunadi europeic dalla razza brina vegn organisaus mintga quater onns e gia la partizipaziun a quei campiunadi ei ina gronda honur per ils elevaturs. «Tut sto constar per esser part dalla delegaziun.» Tenor las explicaziuns digl elevatur da Trin han endisch vaccas representau ils elevaturs svizzers als campiunadis europeics. «Ils elevaturs svizzers dalla razza brina saudan tiels megliers ell’Europa», tradescha Hans Jakob Telli. «Gia la selecziun ha procurau per bia tensiun.» Ella emprema runda da selecziun ein 25 vaccas vegnidas selecziunadas, pli tard ei la delegaziun vegnida reducida sin 15 vaccas. Pér cuort avon ils campiunadis europeics han ils elevaturs survegniu il cunsentiment defintiv da saver separticipar alla runda finala ad Imst ell’Austria. Vacca cun il pli bi iver deriva da Vella Ed a quella runda finala ei era Renzo Blumenthal da Vella separticipaus cun sia Berna. Igl elevatur lumnezian ei medemamein turnaus cun arbagias a casa. Sia Berna ha recaltgau il tetel dalla vacca cun il pli bi iver ella categoria dallas vaccas da vegliadetgna media. Quella distincziun ha procurau per emoziuns tier Renzo Blumenthal, sco quei ch’ins ha pudiu encorscher en ina emissiun da SRF. Era Renzo Blumenthal ha tschintschau dad in bellezia gi che hagi purtau dabia satisfacziun. Mo era il tierz elevatur grischun ei buca turnaus cun mauns vits. La Belinda da Ludwig Noggler da Sent ha dumignau la partiziun dallas vaccas en emprema lactaziun. La vice-campiunessa da Trin, la Omega dalla famiglia Telli sesanfla en secunda lactaziun e ch’il fegl Maurus Telli ha astgau presentar la vacca ella runda finala ha procurau per ulteriura satisfecziun tier Hans Jakob Telli. La Berna da Renzo Blumenthal ha era fatg part alla gruppa da treis vaccas che ha aunc recaltgau il tetel dil cup dallas naziuns per la Svizra. (fmr/ac)

Sonda, ils 20 d’avrel 2024 referescha Mario Hitz a Sedrun davart la historia ed il svilup dallas ovras hidraulicas en Val Tujetsch. Il referat ha liug ella Sala Cristalla ella halla da sport e cultura Dulezi. La Val Tujetsch ha numerus scazis. Negins da quels han denton contribuiu aschi bia al svilup economic sco la forza hidraulica. Las ideas, visiuns e gl’engaschi han menau alla construcziun dils implonts ch’existan oz ella val. Mario Hitz presenta il svilup d’ina ovra electrica pintga igl onn 1918 entochen all’Energia alpina hodierna cun pliras ovras. El center stat il project da mammut dall’Ovra elecrica Reinanteriur SA culs treis lags da fermada e cul sistem da gallarias da varga 70 km. Presentai vegnan denton era projects che regordan a projets gigantics che han fatg naufragi entras la resistenza dalla populaziun. Mario Hitz ha luvrau 30 onns el manteniment tecnic dall’Ovra electrica Reinanteriur SA ed ei aunc adina responsabels per presentar las ovras a persunas interessadas. Sonda, ils 20 d’avrel 2024 relata el da sia savida allas 19.00 ella Sala Cristalla a Sedrun. (cdm/fmr)

Schluein Glion e Trun/Rabius absolvan a casa lur giugs dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia dalla fin d’jamna. L’equipa dalla Foppa retscheiva Triesen, quella dalla Cadi dat encunter Sargans. Ina dira nusch spetga sin Lumnezia el campiunadi dalla 4. ligia ordeifer encunter il capogruppa Panaduz. Cun ina victoria savess Lumnezia surprender la testa dalla tabella. La runda da primavera dil campiunadi da ballapei regiunal entscheiva a prender conturas. Schluein Glion ei partius en quel cun duas victorias ed ina differenza da gols dad 11:0. Aschia ha la squadra da Patric Casutt saviu francar il secund plaz, gie schizun augmentar igl avantatg da puncts sils proxims adversaris. Sonda ei Triesen hosp a Crap gries. L’equipa dil Liechtenstein ei sigl otgavel plaz dalla tabella grazia alla victoria dalla sonda vargada encunter Landquart. Ell’emprema runda da quest campiunadi ha Schluein Glion giu battiu Triesen ordeifer cun 6:4. In pli grev adversari che quel da Schluein Glion spetga dumengia sin Trun/Rabius. Igl ei l’equipa da Sargans che schai sil quart plaz dalla tabella. L’equipa dalla Cadi, trenada da Claudio Bundi, ha giu spiars encunter Sargans igl uost cun 2:3. Suenter la clara terrada encunter Schluein Glion avon strusch duas jamnas, ha Trun/Rabius mussau ina reacziun la sonda a Domat e gudignau quell’impurtonta partida. Cun in success encunter Sargans savess Trun/Rabius forsa schizun semigliurar ella tabella ni silmeins tener sin distanza las equipas alla cua dalla tabella. Lumnezia tiel capogruppa L’equipa da Lumnezia ei partida cun duas victorias el campiunadi da primavera dalla 4. ligia ed ei ussa sil secund plaz. Il retard sil capogruppa Panaduz munta in punct. Panaduz ha denton dau in giug pli pauc. El giug dall’emprema runda dil campiunadi il settember vargau ha Lumnezia spiars a casa encunter Panaduz cun 0:1. Questa sonda suentermiezdi han ils Lumnezians pia la caschun da far revantscha per quella terrada. Cun ina victoria surprendessen els la testa dalla tabella. Schluein Glion ei hosp da Tusaun/Cazas. Las duas equipas ein spartidas entras otg puncts. Tusaun/Cazas ei tierz ella tabella dalla gruppa 1 dalla 4. ligia, Schluein Glion tschunavel. Per l’equipa dalla Foppa eis ei igl emprem giug da questa primavera, ferton che Tusaun/Cazas ha gia absolviu dus: 2:0 encunter Schlarigna; 2:4 encunter Lumnezia. Danis/Tavanasa ha negin giug questa fin d’jamna. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Flums so. 16.00 Domat – Landquart so. 17.00 Schluein Glion – Triesen so. 17.00 Mels – Cuera 97 du. 13.30 Triesenberg – Bogn Ragaz du. 14.00 Trun/Rabius – Sargans du. 15.00 4. ligia, gruppa 1 Panaduz – Lumnezia so. 16.00 Surses – Schlarigna so. 17.00 Tusaun/Cazas – Schluein Glion so. 19.00 Domat – Lai Valbella du. 17.00 Surses – Panaduz mes. 20.15 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Union Trin – Rueun ve. 19.30 Bregaglia – Walenstadt so. 16.00 Val Tamina – Lumnezia so. 18.00 Lusitanos Samedan – Cuera 97 du. 15.00 Sevelen – Valposchiavo du. 16.30 5. ligia, gruppa da primavera 1 Danis-Tavanasa – Schlarigna so. 19.00 Landquart – Sedrun/Mustér du. 14.00 Vaz-sut – Panaduz du. 14.00 Juniors A, Youth League, gruppa 2 Rapperswil-Jona – Brühl du. 12.00 Appenzell – Gossau du. 13.30 Bischofszell – Romanshorn du. 13.30 Teufen – Zuzwil du. 13.30 Tobel-Affeltrangen – Rotmonten du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Walenstadt – Cuera 97 so. 14.00 Domat – Mels du. 13.00 Schwanden – Glaruna du. 14.00 Grischun Central – Bogn Ragaz Tinizong du. 14.00 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Heiden – Buchs so. 13.00 Surselva – Cuera 97 Tavanasa so. 14.00 Sargans – Rheintal so. 14.00 Montlingen – Mels so. 15.00 Grischun Central – Staad Cazas so. 17.00 Juniors B1, gruppa 1 Surselva – Vaz-sut Laax so. 14.00 Domat – Valposchiavo so. 15.00 Bogn Ragaz – Schlarigna du. 14.00 Juniors B2, gruppa 1 Cuera 97 – Lusitanos Samedan so. 12.30 Panaduz – Surselva so. 14.00 Grischun Central – Tavau Lai so. 15.00 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva so. 13.00 Montlingen – Sargans so. 13.15 Balzers – Brühl du. 10.30 Mels – Cuera 97 du. 11.00 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 so. 13.30 Sargans – Sevelen so. 14.00 Buchs – Schlarigna du. 13.30 Grischun Central – Tavau Cazas du. 15.00 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Cuera 97 so. 11.30 Bogn Ragaz – Vaz-sut so. 12.00 Grischun Central – Landquart so. 15.00 Juniors D1, gruppa 1 Balzers – Surselva so. 12.00 Valposchiavo – Schlarigna so. 12.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Bühler so. 19.15 Toggenburg – Cuera 97 du. 11.00 Uzwil – Domat du. 11.00 Rapperswil-Jona – Triesen du. 12.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Werdenberg ve. 20.00 Mels – Ruggell so. 18.30 Werdenberg – Tusaun/Cazas du. 09.30 Schlarigna – Vaz-sut-Cuera du. 11.00 Triesen – Surselva du. 17.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Ruggell – Werdenberg so. 10.00 Cuera 97 – Uznach so. 10.00 Werdenberg – Cuera 97 gl. 19.30

«La Ligia Grischa sin viadi historic.» Aschia senumna il program e la turnea dil Chor Ligia Grischa questa primavera. Accumpignai vegnan ils 75 cantadurs ed il dirigent Christoph Cajöri dil historicher Adolf Collenberg che prelegia texts historics. Leutier vegn in quartet da clarinettas e percussiun. Cun concerts a Trun, Mesocco, Glion e Domat fa il chor honur alla historia dalla Ligia Grischa ed ils babuns. 600 onns Ligia Grischa. Quei giubileum croda uonn. Mo co commemorar quei tierm historic? Quella damonda ei setschentada gia avon ina partida onns. Mo grazia a bunas ideas creativas ed igl engaschament persunal da pliras varts sepresenta il program d’uonn en ina fuorma ordvart digna ed attractiva per in tal giubileum. Il historicher Adolf Collenberg ch’accumpogna cun sia profunda savida historica quest onn da giubileum dalla Ligia Grischa il Chor Ligia Grischa sin sia turnea seregorda: «Ina sera digl october 2019 essan Clau Scherrer, Gieri Venzin ed jeu s’entupai per discussiunar co ils 600 onns Ligia Grischa savessen vegnir commemorai. Spert ei lu naschida l’idea d’in viadi musical cun commentari historic.» Quellas ponderaziuns han allura dau ils impuls per ulteriuras ideas. Quellas ein la fin finala semadiradas ad in vast program, buca mo cun turnea dil Chor Ligia Grischa, mobein era cun ulteriurs arranschaments da cant, musica e teater. Sut l’egida dalla vischnaunca da Trun ha tut anflau in plaz sut in tetg organisatori avon rodund quater onns. Filau e filau Communablamein cul dirigent dil Chor Ligia Grischa, Christoph Cajöri, ha Adolf Collenberg allura concepiu il program per la turnea da concerts ch’entscheiva sonda, ils 27 d’avrel 2024 ella baselgia da s. Martin a Trun. El porta il tetel «La Ligia Grischa sin viadi historic». «Nus havein filau e filau entochen ch’il program ei staus aschia sco nus havein vuliu», di Adolf Collenberg e constatescha: «Nus essan stai dil meini ch’il program cun canzuns che regordan vid nossa historia duei vegnir cumpletaus cun informaziuns e detagls historics dils davos tschentaners.» Ils tschun texts che Adolf Collenberg ha scret per quei program sluccan cant e musica, mo tegnan era quen dalla diversitad linguistica dil cantun Grischun: A Trun vegn igl excuors historics presentaus per romontsch, a Mesocco per talian ed a Glion e Domat per tudestg. Era quei ei in tratg caracteristic dil territori dalla Ligia Grischa. Adolf Collenberg seprofundescha en detagls dalla historia dil caos el 14avel tschentaner en Rezia entochen l’occupaziun dil territori grischun entras ils Franzos ed Austriacs ni l’emigraziun ell’America. Igl ei in program aschidadir era en regurdientscha dils babuns. Omagi alla libertad Musicalmein ei il viadi historic dil Chor Ligia Grischa sut l’egida da siu dirigent Christoph Cajöri. Dapi 12 onns smeina el la bitgeta dalla formaziun fundada 1852 e che dumbra oz 75 cantadurs. Spel chor ed igl excuors historic d’Adolf Collenberg ei d’udir in quartet da clarinetta e percussiun. Ed en mintga liug attribueschan formaziuns indigens als concerts: A Trun la Societad da musica Trun, a Mesocco l’Armonia Elvetica Mesocco ed il Coro dei Bambini di Mesocco, a Glion la Societad da musica dil marcau da Glion ed a Domat il Chor viril Domat. «In tal giubileum ei ina schanza per examinar enzatgei niev. Naven dall’entschatta eis ei stau clar: Nossa contribuziun a quei giubileum duei ir sin viadi», puntuescha Christoph Cajöri e manegia: «La fuorma da texts, canzuns ed intermezzos instrumentals ein en quei senn in puzzle. Che quei duei esser aschia ei stau clar naven dall’entschatta.» Ina part dallas canzuns presentadas s’audan tiel repertori dil Chor Ligia Grischa: «Igl ei tocs davart la libertad che nus cantein cun differentas occasiuns. Las cumposiziuns novas per quei concert han il focus plitost sil temps present. Aschia setracta ei da tocs presentai per exempel allas Concurrenzas da la Chanzun Rumantscha ils davos onns.» Las canzuns tractan la historia dall’allianza cumbinada cul giavisch dalla libertad. Per exempel: «A Trun sut igl ischi» da Gion Antoni Huonder, «La vendetga dils Grischs» da Giachen Hasper Muoth, «La Guardia grischuna» da Florian Grand, «Onna Maria Bühler» da pader Fidel Willi ni era la cumposiziun «La Ligia Grischa» da sur Flurin Camathias cun text da Duri Sialm, arranschada da Christoph Cajöri. Schar reviver il vargau «La gronda sfida da quei project ei en sesez la part historica stada. Nus lein buca semplamein schar ruassar il vargau. Quei giubileum ha la missiun da mirar anavos e dar silla schuiala. Quei ei en sesez il fil tgietschen pil temps present», di Christoph Cajöri. Aschidadir sco muments da reflexiun surveschan las improvisaziuns instrumentalas denter las canzuns: «Igl ei ina cumbinaziun digl jester ed igl agen – nossas ragischs. Ei secapescha buca da sesez che nus havein libertad. Igl ei in program levamein tuchegiabel.» Ei seigi in project intensiv, gia pertuccont il diember da concerts. «Jeu sun leds che nus havein buca mintg’onn in tal giubileum», di Christoph Cajöri rient. Lavur da svilup, planisaziun e coordinaziun cun tuts pertuccai han pretendiu in engaschi endinau che Adolf Collenberg resumescha suandontamein: «Igl ei ina biala ed interessanta caussa: cant, musica e historia van sco fil en guila. Igl ei aschidadir in spitachel duront tschun quarts d’ura.» Ils concerts dil Chor Ligia Grischa el rom dil giubileum da 600 onns Ligia Grischa han liug sonda, ils 27 d’avrel 2024 allas 20.00 ella baselgia da s. Martin a Trun; dumengia, ils 28 d’avrel 2024 allas 15.00 el Castello a Mesocco; sonda, ils 4 da matg 2024 allas 20.00 ella baselgia dalla claustra a Glion; dumengia, ils 5 da matg 2024 allas 19.00 ella baselgia parochiala a Domat. La Ligia Grischa sin viadi historic Il Chor Ligia Grischa va sin viadi historic. El fa quei cun in vast program. Sper canzuns che tematiseschan la Ligia Grischa, patria e libertad, relata il historicher Adolf Collenberg d’eveniments historics dils davos 600 onns. Las quater presentaziuns sils fastitgs dils babuns han liug a Trun, Mesocco, Glion e Domat. Accumpignaus vegn il chor d’in quartet da clarinettas e percussiun. Sco simbol per siu program ei il chor sevestgius e sepostaus dacuort ella fuorma digl uoppen dalla Ligia Grischa. (fmr/hh) Sco simbol per siu program ei il chor sevestgius e sepostaus dacuort ella fuorma digl uoppen dalla Ligia Grischa. Il dirigent dil Chor Ligia Grischa, Christoph Cajöri, ha semtgau il chor pils quater concerts vegnents a Trun, Mesocco, Glion e Domat.

Ferton che l’lexposiziun da commerci e mistregn a Glion ei definitivamein historia ha l’Uniun da commerci e professiun da Mustér tuttavia buca satrau l’idea dad organisar ina EX igl onn 2026. Reactivau definitivamein suenter la pandemia ha Flem sia fiasta dil vitg ed exposiziun da commerci dad in gi planisada a Flem igl uost 2024. La IlGHA, l’exposiziun da commerci e mistregn da Glion ei ei definitivamein historia, sco ins ha pudiu intervegnir ella LQ dils 15 d’avrel 2024. Ils commembers dalla Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn han via retscherca buca demussau bia gust da cuntinuar cun l’exposiziun organisada la davosa ga igl onn 2016, sco quei che Franca Strasser, la presidenta dall’Uniun da commerci e mistregn da Glion e contuorn conferma. Corona ha gia strihau la ILGHA stada planisada igl onn 2020 e stuschada sigl 2021. La reanimaziun dalla ILGHA ei definitivamein buca gartegiada. Alternond mintga quater onns cun la ILGHA ha l’Uniun da commerci e professiun da Mustér organisau regularmein dapi igl onn 1986 ina exposiziun da commerci a Mustér. La davosa exposiziun, la EX18 ha aviert las portas igl onn 2018. Corona e la ILGHA stuschada han era schau curdar il ritmus dall’exposiziun da Mustér, ina EX22 ha ei buca dau, aschia che la EX26, quella digl onn 2026, fuss en roda. Buca satrau l’idea «Ponderaziuns dad organisar igl onn 2026 ina exposiziun havein nus fatg», gi il president dalla Uniun da commerci e professiun da Mustér, Roland Cajacob. «Nus havein schizun giu endamen dad organisar ina exposiziun gia igl onn 2025.» Quella idea ha l’uniun schau curdar e sche la EX26 daventa realitad ei era aunc buca decidiu definitivamein ella capitala dalla Cadi, sco quei che Roland Cajacob tradescha. Sche la plipart dallas interpresas e dils mistergners che fan part alla Uniun da commerci e professiun ein sceptics quei che pertucca la participaziun ad ina EX26 vegn, tenor las explicaziuns dil president, l’uniun a reponderar la strategia. El ei pertscharts che la situaziun ei semidada per ils mistergners ed ils interprendiders. «Oz dat ei bia dapli pusseivladads da contactar la clientella.» Roland Cajacob fa attent ch’il secuntener dil consument ei medemamein semidaus el decuors dils onns vargai. «Primarmein organisein nus l’exposiziun per las atgnas commembras e commembers.» La EX da Mustér ha denton era carmalau interpresas d’ordvart alla exposiziun locala. «Ins sa secapescha era ponderar d’organisar l’exposiziun da cuminonza cun autras uniuns da commerci e professiun.» Aschia che la EX26 a Mustér ei tuttavia buca satrada. Fiasta dil vitg ed exposiziun Era buca satrada ei aunc ina ulteriura exposiziun da commerci en Surselva, numnadamein quella da Flem che vegn cumbinada cun la fiasta dil vitg. Era quella exposiziun che cuoza sulet in gi ei scarpitschada pervia da corona. La davosa ga han fiasta ed exposiziun carmalau visitadras e visitaders silla Via Nova ed ella halla d’events a Flem igl onn 2018. La proxima fiasta ed exposiziun ei planisada ils 24 d’uost 2024, sco ins po leger silla pagina dad internet dils organisaturs. Gian Claudio Livers s’engascha gia dapi l’emprema fiasta digl onn 2012 el comite d’organisaziun ed el tschontscha medemamein dad ina retscherca el ravugl dils expositurs. Ina che ha demussau certas resalvas neu dallas interpresas da separticipar alla ediziun 2024: «Els han fatg valer dad esser occupai schiglioc fermamein e strusch haver capacitads per ina exposiziun.» Gian Claudio Livers ei tuttina dil meini ch’ei seigi impurtont per fatschentas ed interpresas da sepresentar alla publicitad. «Tonpli perquei che nus havein ella regiun era biars giuvens che han fundau fatschenta e ch’ein leds da saver semussar.» Cumbinar la fiasta dil vitg cun ina exposiziun da commerci ei tenor el ina ideala mischeida per carmalar il publicum. «Nossa exposiziun sedrezza ad interpresas e fatschentas da Trin entochen Schluein.» Sclauder intressents da pli lunsch naven vul el tuttavia buc. Biabein 50 uniuns e fatschentas ein entochen uss s’annunziadas per l’exposiziun 2024 a Flem gi Adriano Frigo. El pren encunter las annunzias per la proxima fiasta. «Jeu sun da buna speronza che nus contonschin il diember avisau da 100 participonts.» El vegn a regurdar proximamein las fatschentas ella regiuna alla fiasta ed exposiziun via circulara per intimar da sepresentar sin Via Nova.

Cantar en in chor. Quei fan ins, sch’ins ha plascher da cantar ed esser en cumpignia. En Svizra. A Vienna ei quei in tec auter. El marcau da Mozart, Schubert e Beethoven mett’ins las prioritads dil cant communabel sin: ambiziun, precisiun, engaschi, concurrenzas. Quels cavazzins hai jeu legiu sin pliras paginas da chors viennes, cu jeu erel alla tscherca d’in chor. En Svizra hai jeu adina cantau bugen e level – beingleiti suenter la midada en Austria igl onn 2022 – tgirar vinavon quei hobi. Spert hai jeu fatg stem d’ina proxima differenza denter chors svizzers e viennes: A Berna, cu jeu erel alla tscherca d’in chor, vessen pliras gruppas priu si mei cun bratscha aviarta. Senza haver udiu cantar mei – ei tunscheva che jeu erel ina persuna sut 40 onns cun experientscha da chor. Il cuntrari a Vienna: biars chors acceptan nova glieud mo l’entschatta d’ina stagiun e pér suenter che la persuna ha cantau avon. Clar, en in marcau aschi grond sco Vienna dat ei era auters exempels; ei dat schizun in «Ich kann nicht singen Chor» (lur videos hai jeu buc ughegiau da tedlar!). Denton ina gronda part dils chors para schon da metter peisa sin in ault nivel. Aschia era jeu, e pia sun jeu ida a cantar avon. Eligiu havevel in chor tenor in tip dad ina collega e suenter hai fatg in’emprema prova da fuffergnar. Pliras persunas havevan survegniu in’invitaziun dil dirigent da vegnir a cantar avon. Jeu erel la davosa ella retscha ed udevel la candidata avon mei tras igl esch. Scala tonala ensi ed engiu, buca mal. Plaunsiu sesentevel sco ina candidata ella cabina da «Musicstar» avon l’emprema show. Per cletg era il dirigent pli beinvulents che Chris von Rohr e co. El ei staus tut cuntents cun miu cantem. Mo aunc discutar in pèr caussas organisatoricas e jeu fussi nova commembra dil chor. Havevel jeu schon menziunau che jeu seigi en speronza ed il termin dalla naschientscha seigi treis gis avon il proxim concert? Aschia che jeu sappi probabel buca cantar cun. – Ils egls dil dirigent ein vegni pli gronds e jeu hai capiu ch’el quitava quei la fallida prioritad. Concert avon tut! Spert hai jeu empruau da quietar el: Jeu vegni lu gleiti puspei allas provas, jeu hagi gie in partenari che sappi mirar dil pop. Ils egls dil dirigent ein mo vegni aunc pli gronds ed jeu hai legiu lien: «Tgei, in partenari ha ella era aunc? Cun aschi bia veta privata resta buc avunda energia per in chor!» Per far cuort: En quei chor sun jeu la finfinala buc ida. Mo jeu hai anflau pauc pli tard in auter chor, il «d’accord Wien» che plai fetg bein a mi. Perfin in anteriur «Wiener Sängerknabe» conta cun nus! Nus havein adina puspei concerts en fetg bialas salas ed ins drova savens in argument che jeu enconuschel schiglioc mo digl Openair Lumnezia: «Neu era al concert! Il program ei forsa buca tenor tiu gust, mo igl ei aschiii in bi liug!» Ed il meglier: ils commembers dil niev chor contan bugen ed ein bugen en cumpignia. Bunamein sco a casa. Annatina Foppa ha gugent café, cultura e chors – e cun quai era Vienna. Là viv’ella dapi il 2022 cun sia famiglia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Annatina Foppa

Avon 50 onns ha la Confederaziun dau il segn da partenza per la politica regiunala e mess en vigur la lescha davart igl agid d’investiziun. La Surselva ha da bial’entschatta giugau ina rolla da piunier essend ch’ella possedeva gia ina organisaziun regiunala. Cheutras ha ella pudiu ademplir la pretensiun da collaborar denter las vischnauncas per retscheiver credits d’investiziun. Avon 50 onns ha la Confederaziun mess il crap da fundament per il svilup regiunal en Svizra enaquella che la lescha davart igl agid d’investiziun ei ida en vigur. Ina lescha che ha possiblitau da sustener finanzialmein vischnauncas muntagnardas per realisar projects d’infrastructura. «Jeu sai buca sco la Surselva sepresentass oz senza quei sustegn finanzial.» Quei gi igl anteriur cusseglier naziunal, president communal da Mustér e confundatur alla Pro Surselva, Dumeni Columberg. Numerusas casas da scola e hallas polivalentas ed autra infrastructura fuss ualvess vegnida realisada senza las contribuziuns finanzialas concedidas en fuorma da credits pli u meins senza tscheins. Dumeni Columberg puntuescha la rolla da piunier che la Surselva hagi giugau da biall’entschatta visavi alla Confederaziun. «Ils 15 d’uost 1967 ei la Pro Surselva vegnida fundada el kino Darms a Glion e mess il fundament per l’actuala Regiun Surselva.» E gest ina collaboraziun regiunala ha la lescha davart igl agid d’investiziun pretendiu per insumma conceder daners allas vischnauncas. Impuls per s’organisar Dad ina rolla da piunier dalla Surselva discuora era igl anteriur cusseglier dils stans, Theo Maissen. El ha fatg il pass ella politica igl onn 1974 sco president communal da Sevgein ed ha menau sco secretari regiunal la Pro Surselva e pli tard la Regiun Surselva ils onns 1977 entochen 2000. «Jeu manegiel che la pretensiun dalla lescha viers las vischnauncas da s’organisar seigi ton impurtonta sco ils credits ch’ein vegni concedi entras la lescha.» Theo Maissen gi che la Pro Surselva hagi buca sezza spendiu daners a projects d’infrastructura. «Nus havein sulet coordinau ed inoltrau ils projects». La lescha ha denton pretendiu ch’il cantun separticipeschi finanzialmein. Grazia al fatg che la Surselva possedeva gia ina organisaziun regiunala ha ella surviu alla Confederaziun empau sco spazi d’emprova. Dumeni Columberg seregorda dad ina viseta dil cusseglier federal Ernst Brugger a Breil. «Ernst Brugger ch’ei staus cusseglier federal ils onns 1969 entochen 1978 era in grond amitg dallas regiuns muntagnardas e vala sco in dils babs dalla lescha.» Columberg menziuna il niev baghgetg dil spital regiunal Surselva realisaus l’entschatta dils onns 80. «Quella investiziun ha custau 45,8 milliuns francs ed ha profitau dad in credit d’investiziun extraordinari da da bunamein 11 milliuns francs.» Critica viers la lescha Pli tard ei il caracter dalla lescha d’agid d’investiziun vegnius criticaus da sustener sulet infrastructura. «Ins ei lu staus dil meini ch’ella creeschi strusch plazzas da lavur.» Theo Maissen gi ch’el hagi adina susteniu ils credits d’investiziun. «Grazia a quels daners han la vischnauncas giu la pusseivladad dad investir agens mieds en auters loghens.» Igl anteriur secretari dalla Regiun Surselva menziuna la halla polivalenta da Sevgein che vegni aunc adina duvrada stediamein e ch’ella seigi impurtonta per la veta culturala e sociala dil vitg. Igl onn 2008 ei la Nova politica regiunala (NPR) ida en vigur che ha remplazzau la lescha digl agid d’investiziun. Il fondo d’investiziun a favur dalla infrastructura muntagnarda ha la nova politica denton manteniu. Sep Cathomas ha medemamein representau il Grischun el cussegl naziunal duront duas periodas entochen igl onn 2011, ei staus president communal da Breil e president dalla Regiun Surselva. El ha sentiu ina gronda solidaritad si dalla Bassa per ils basegns ed interess dalla muntogna el parlament. «Secapescha ch’ins ha stuiu far valer ils agens interess ella discussiun politica a Berna.» Sep Cathomas numna la Cuminonza d’interess per las regiuns da muntogna enconuschenta sco SAB. «Quella organisaziun ha coordinau la politica regiunala denter ils cantuns da muntogna e surviu igl argumentari ella debatta parlamentara.» E dalla SAB sco impurtont instrument politic dils cantuns da muntogna tschontscha era Theo Maissen, ina organisaziun ch’el ha presidiau plirs onns. Tschercar allianzas Alla suprastonza dalla Regiun Surselva ha era igl anteriur president communal da Trun e cusseglier naziunal ils onns 1999 entochen 2003 Walter Decurtins fatg part. Era el ei sefatschentaus cun projects d’infrastructura e cul sustegn finanzial che la lescha davart igl agid d’investiziun ha possibilitau. «Quella lescha ha dau in grond stausch allas regiuns da muntogna.» Walter Decurtins ha en sia via politica sentiu dabia beinvuglientscha si dalla Bassa viers ils basegn dalla regiuns da muntogna, gest duront siu presidi communal a Trun, nua che dabia lavineras ein vegnidas construidas. «Las lavineras ein denton vegnidas finanziadas ord ina autra fontauna.» Walter Decurtins gi ch’ins stoppi encurir allianzas ella politica ed era tschintschar cun varts politicas che representan in auter meini per haver success. «Ella politica sco ella veta dat ei in ni l’auter che tschontscha dad ault e stedi el microfon e scuda davostier denton dabia strom.» E strom han ils representants politics dils onns 70 definitivamein buca scudiu en Surselva, enaquella che la lescha davart igl agid d’investiziun ei ida en vigur.

Biabein la mesadad dallas vischnauncas grischunas han definiu las zonas d’aua per liung da flums e dutgs. Leu nua che las zonas han valur legala sto l’agricultura restrenscher ed extensivar las surfatschas che sesanflan ella zona. Buca per plascher da puras e purs, sco quei che la presidenta dalla Uniun da purila da Sumvitg Judit Steiner-Mathiuet tradescha, e quei malgrad l’indemnisaziun. «Bien la mesadad dallas vischnauncas grischunas han definiu las zonas dall’aua ed ina buna part ha valur legala», conceda il menader digl Uffeci per la natira ed igl ambient, Remo Fehr. Definar quella zonas ei ina cumplexa caussa ed ein tenor las explicaziuns da Remo Fehr els mauns dallas vischnauncas. Las prescripziuns dalla ordinaziun federala ein denton ualti claras e pretendan per liung da flums e dutgs in corridor che vegn definius tenor il letg ch’il flum havess en siu stan natiral. La vischnaunca da Sumvitg ha definiu las zonas dad aua, sco quei ch’il president communal, Patrick Schaniel confirmescha, e quellas zonas han retschiert valur legala. E quei ha consequenzas per l’agricultura che cultivescha il terren ch’ei en quellas zonas. La cultivaziun ei restrenschida, ella sto esser extensiva. Metter grascha e ghella per exempel ei scumandau. La zona vegn per regla definida tenor il letg dil flum che vegn multiplicaus cun 2,5 ed aunc mess vitier 7 meters. Priu il cass ch’in letg d’in flum ei diesch meters lad ei l’entira zona varga 32 meter e tonscha aschia pulit sur la riva ora. Pauc entusiassem tiels purs L’Uniun purila da Sumvitg ha tematisau la cultivaziun dallas zonas d’aua a caschun da sia radunonza dalla gievgia vargada. E sco quei che la president da quella uniun, Judit Steiner-Mathiuet gi ei igl entusiassem per las novas prescripziuns buca fetg gronds. «Buca tut ils purs ein pertuccai tuttina.» Principalmein ils purs che possedan per liung dil Rein a Surrein pli grondas surfatschas han dabia terren che sanfla ella zona dad auas. «Ei setracta da bia bi terren ch’ei sempels da cultivar e stuer extensivar quellas surfatschas fa mal.» Judit Steiner-Mathiuet gi ch’ins astgi buca segar quellas surfatschas avon igl emprem da fenadur e per part part aunc pli tard aschia che la qualitad dil pavel seigi pli che mediocra. «Dad ina vart vegn giavischau ch’ils purs segien spundas teissas per impedir che las surfatschas creschien en e cheu eis da schar crescher da quei che vala pauc ni nuot.» Ella ei cunscienta che las zonas han valur legala e ch’ei dat nuot pli da balluccar vid ils fatgs. «Nus vegnin bein indemnisai per la cultivaziun extensiva, inoltrar las damondas da sustegn ein ordvart cumplexas.» Quei ei era stau il tema dalla sesida dalla Uniun purila da Sumvitg che ha schau cusseglier la gievgia vargada davart las pusseivladads d’indemisaziun e definir las singulas surfatschas extensivas. «Ei dat buca meins che sis differents codes che defineschan la surfatschas e che ston vegnir annunziai scosauda.» Impurtont eis ei per la presidenta dalla uniun dils purs da Sumvitg da buca far sbagls e rescar pli tard da vegnir punius. Buca enfirmir ils urs Quei che procura per ulteriura rumpatesta alla presidenta dils purs da Sumvitg ei il fatg ch’ins astga buca rinforzar ils urs dallas rivas dil Rein. Ella fa attent alla plievgia intensiva e la biara aua che flessegia magari dil Rein giuado e che pren adina pli stedi cun terren agricol. «Nus astgein buca enfirmir la riva per proteger nies terren agricol.» Judit Steiner-Mathiuet ha il sentiment che l’agricultura vegni buca tractada egualmein. «Sch’ina via ni in binari meina sper la riva giu vegn la riva immediat segirada sch’il letg dil flum seslarga.» Per Remo Fehr digl Uffeci dalla natira ed ambient ein las resalvas da puras e purs da Surrein buca nunenconuschentas. «Quellas enconuschel jeu dad auters loghens.» El regorda che las prescripziuns vegnien buca da siu uffeci e pertuchien buca sulet l’agricultura. «La zonas impedeschan era da baghegiar per liung dils flums, per porscher plaz all’aua en cass da malauras.» Ultra da quei vegn la qualitad ecologica e la biodiversitad augmentada tenor il meini dallas organisaziuns per la protecziun dalla natira. Remo Fehr fa attent che la politica federala seigi sedecidida avon varga diesch onns per quellas mesiras sco cuntraproposta ad ina iniziativa. «Quella iniziativa havess caschunau aunc pli severas mesiras che quellas che nus havein ussa.» Tenor l’ordinaziun federala havessan las vischnauncas giu da definir las zonas d’aua entochen la fin 2018. Il retard para buca da muentar grond.

L’uniun tetgala dils museums ed archivs culturals grischuns ha salvau sia radunonza annuala la sonda vargada ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Sper las fatschentas statuaricas ein ils presents sefatschentai cun la preschientscha e communicaziun digitala e han retschiert enqual bien tip dalla specialista per damondas dalla digitalisaziun da Grischun Vacanzas, Theresa Ecoffey. L’uniun Museums Grischuns e lur president Andreas Leisinger han clamau a radunonza e passa 30 representants/as da divers museums ei seradunai la sonda vargada a Trun en sala da dertgira dalla Cuort Ligia Grischa. Sper las fatschtentas statuaricas ei la radunonza da Museums Grischuns era sefatschentada cun las sfidas digitalas che pretendan dad adattar continuadamein la preschientscha ella reit e la moda da communicar. Envidau alla dieta han ils responsabels da Museums Grischuns la collaboratura da Grischun Vacanzas, Theresa Ecoffey, la specialista per la communicaziun digitala. Testar la preschientscha ella reit Presentau alla representanza dils museums ed archivs culturals ha Theresa Ecoffey il survetsch da Grischun Vacanzas ch’examinescha sin giavisch la presentaziun electronica dils museums. Grischun Vacanzas porscha quei survetsch en general alla branscha turistica e secapescha era als museums grischuns. Priu il cass ch’els giavischan quei ed ein promts da pagar ils 150 francs ch’il test cuosta. Presents ella reit ei ozilgi pli probabel mintga museum grischun, denton buca mintga preschientscha po svegliar ­attenziun e cuntentar ils basegns d’informa­ziun dils utilisaders ed eventuals visitaders. «Nus purschin in test da qualitad ed essan era promts da cusse­gliar co meglierar la purschida.» Theresa Ecoffey ha era plidentau las novas prescripziuns dalla protecziun da datas ch’ei detg cumplexa e che sto vegnir ademplida. «Pertuccond la protecziun da datas purschin nus supprort cun glieud dil fatg d’ordvart.» Mirau vegn denton era co la pagina ei colligiada cun las maschinas da tschercar. Ina tscherca che succeda ozilgi per gronda part via google. «Nus mirein en tgei successiun ch’il museum cumpara ella maschina da tschercar e sche la pagina ei colligiada scosauda, aschia ch’ils temps d’avertura ein indicai ed actualisai.» Plidentau ha Theresa Ecoffey era la preschien­tscha optica e sche quella s’accordescha cun la communicaziun digitala. E sche las fotografias vegnan adattadas allas stagiuns, silmeins quellas che muossan igl edifezi sut tschiel aviert. «Ozilgi eis ei indispensabel da vender entradas online», puntuescha la specialista da Grischun Vacanzas. E quei fa in bienton dils museums ed archivs culturals buc, sco quei ch’ina cuorta retscherca tiels presents alla radunonza ha mussau. Il museum Cuort Ligia Grischa ha gia schau far ina examinaziun, sco quei che la collaboratura dil museum, Olivia Pfister ha tradiu alla radunonza e quei: «Per cumpleina cuntentienscha.» Olivia Pfister ha getg ch’il museum hagi aschia retschiert indicaziuns concretas nua e co adattar la preschientscha e communicaziun online. Midadas al tgamun Andreas Leisinger ha tgamunau per la davosa ga la radunonza generala da Museums Grischuns. El ha surdau la sonda vargada la bitgetta a sia successura Chantal Störmer. En supra­stonza ha ei dau diversas midadas e la radunonza ha elegiu da niev en quei gremi, Katharina Beisiegel dil Museum Kirchner da Tavau, Thedi Gut dalla Stamparia Strada e Nicola Castelletti dil Museo Moesano. E la radunonza ha buca tralaschau d’engraziar allas suprastontas ed als suprastonts ed al president partent per lur, per part liung, engaschi a favur dils museums ed archivs culturals grischuns.

Da quei seregordel jeu sco sch’ei fuss stau ier. Jeu erel staus suenter bara. A miu amitg Gil Müller. El segrittentava da siu num Müller. In num aschi frequent. Che tons portien. Gil denton plascheva ad el. In num da derivonza greca. In particular. Sco el. La baselgia era fullanada. Gil era enconuschents. Bien dirigent e cumponist. Cunzun dirigent. In orcan. In vulcan. Sia cumparsa era quella d’ina plonta. D’ina gigantica. Gronds, maiestus, bials, pumpus. Cu el dirigeva, sgulatschava sia cavellera. Ses gèsts cargai da tensiun. Egliadas camegiontas. El gudeva quels muments magics. Igl ei stau ina sepultura senza funcziuns. Senza plaids. Quei seigi stau siu giavisch. Ha enzatgi detg. Mo cun musica. Ch’el veva eligiu sez per siu cumiau. Il caluster ha smaccau la tasta da partenza d’in magnetofon. La flisella ha entschiet a girar. In’uvertura da Mozart. Quella dallas nozzas da Figaro. Nozzas veva el bugen. Ed ha fatg in pèr gadas quei. La davosa gada cun in’Asiata. E lu in marsch: «Einzug der Gäste auf der Wartburg», ord Tannhäuser da Wagner. Gil carezava Wagner. Quel hagi enzatgei primar. Da tschep. Cun maguol. Ed in secund marsch sinfonic: «Die Ruinen von Athen» da Beethoven. Jeu seregordel. El passentava las vacanzas en Grecia. Savens. Il sulegl dalla Grecia seigi pli radicals. Quel magli ils tissis. Cuschenti ils mals. Las ruinas ein denton strusch semussadas. In sfrac. Ina pausa. Igl orchester ha cuschiu. Ch’il «Dämon» vegni, in studi sinfonic da Paul Huber, vevel jeu spitgau. Dapi ch’ils gronds cumponists svizzers Stephan Jaeggi, Franz Königshofer e Paul Huber seigien morts, hagi el buca pli partenaris da discussiun. Scheva el magari. Nus discutavan uras ed uras. Mo quei era buc il medem. Jeu erel amitg, denton buca cumponist. Ch’el ha eligiu l’«Engiadina», silmeins ina pintga part dil poem musical da Jaeggi, ha legrau mei. Lu Königshofer cun la cuorta sinfonia «Der Schmied der Götter». Quei Königshofer capevi la Grecia cun ses dieus e heroxs. Ei ha tratg alla liunga. La glieud seruchegiava els bauns. Mintgaton il tun d’ina tasta smaccada. Pausas. Sco sch’el vess schau temps d’encurir. E magari duas smaccadas. La tecnica. El veva difficultads cun la tecnica. Ils apparats seigien nizeivels, denton cumplicai. La tecnica mazzi la creativitad. Lu in schem. Siu flad. El fimava cigaras. Grossas. Classicas. Caras. E la canera d’in migiel. Da vin pli probabel. Gervosa seigi sgarscheivel ordinari. La musica da Vivaldi, ina pintga part digl unviern ord las Quater stagiuns, ei ida bein a prau cul bellezia di d’unviern. Clar e serein. E lu in cuort adagio da Beethoven. Jeu spitgavel aunc in marsch. El ha giu eligiu gest dus: Il «General Guisan-Marsch» da Jaeggi. Per el il marsch dils marschs. Ed «Ad astra» d’Arthur Ney, cun in’interrupziun abrupta e la vusch dil Gil. Il sulet plaid udius quei di en baselgia: «Giavelen!» Arnold Spescha è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala a Cuira. El è era autur – quest enviern è cumparida sia nova collecziun da poesias «Sinzurs el serein dalla sera». Arnold Spescha, columnist da la FMR

Ils 9 da zercladur 2024 elegia la vischnaunca da Medel ses gremis politics. En elecziun vegnan la suprastonza communala, la cumissiun da quen e gestiun sco era l’instanza da baghegiar. En vesta a quellas tscharnas han duas persunas giu demissiunau: Carla Flepp da Curaglia dalla cumissiun da quen e gestiun e Damian Bundi da Curaglia sco suppleant dall’instanza da baghegiar. Sil termin fixau per inoltrar candidatas e candidats ei negin s’annunziau per quels dus uffecis. Sco quei ch’il president communal Claudio Simonet ha detg sin damonda dalla FMR, vegn la gruppa che tscherca candidatas e candidats en funcziun: «Quella gruppa vegn activa tier nus quei mument ch’ei ha num tschercar candidatas ni candidats. Quei vegn ad esser il cass il proxim temps. Jeu quentel denton che nus anflien era duas persunas per quels posts.» Il termin fixau per las elecziuns resta, damai che la nova perioda d’uffeci da treis onns entscheiva igl emprem da fenadur 2024. (fmr/hh) La vischnaunca da Medel elegia ses gremis politics questa primavera. Il mument tscherca ella aunc candidatas e candidats per dus posts.

La schliat’aura dalla fin dall’jamna passada ha giu consequenzas pil program dil campiunadi da ballapei regiunal. In tschuppel giugs han buca saviu vegnir absolvi pervia dalla neiv. Tonaton ha quella fin d’jamna giu in effecti positiv per Trun/Rabius el campiunadi dalla 3. ligia: Ils adversaris directs alla cua dalla tabella – Domat e Flums – han spiars lur giugs. Ella 14avla runda dil campiunadi da ballapei regiunal 2023/24 havessen Schluein Glion e Trun/Rabius saviu absolver lur giugs avon agen publicum. Aschilunsch eis ei denton buca vegniu. Pervia dalla neiv han omisdus giugs stuiu vegnir refretgs. Trun/Rabius havess retschiert Sargans e Schluein Glion Triesen. Ils dus davos dalla tabella dalla 3. ligia, Domat e Flums, han saviu dar lur giugs. Omisduas equipas han spiars lur scuntradas. Aschia mantegn Trun/Rabius igl avantatg da quater, respectiv sis puncts sils dus adversaris ella zona dalla relegaziun. Buca meins che 14 gols ha il capogruppa Schaan sittau el giug encunter Flums. El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha il giug denter ils dus emprems dalla tabella – Panaduz e Lumnezia – medemamein buca saviu vegnir daus. Perencunter ha Schluein Glion absolviu igl emprem giug da questa primavera. L’equipa dalla Foppa ha contonschiu in remis ordeifer tier Tusaun/Cazas. Ils gols en quei giug ein curdai omisdus ella fasa finala dalla scuntrada. Suenter che Kevin Sobral ha marcau per l’equipa sursilvana, ha Luca Michael saviu egalisar per l’equipa da casa. Biars giugs han era stuiu vegnir refretgs el campiunadi dalla 5. ligia. Ella gruppa 1 da promoziun ha la scuntrada d’Union Trin e Rueun stuiu vegnir interrutta. Las tschun equipas sils emprems plazs dalla tabella han aunc buca spiars, capogruppa ei Cuera 97 il mument cun siat puncts ord treis giugs. 3. ligia, gruppa 1 Schaan – Flums 14:2 Domat – Landquart 2:3 Mels – Cuera 97 0:1 1. Schaan 14/42; 2. Schluein Glion 13/28; 3. Triesenberg 13/23; 4. Sargans 13/22; 5. Bogn Ragaz 13/21; 6. Cuera 97 14/21; 7. Mels 14/17; 8. Landquart 14/17; 9. Triesen 13/16; 10. Trun/Rabius 13/13; 11. Domat 14/9; 12. Flums 14/7. 4. ligia, gruppa 1 Tusaun/Cazas – Schluein Glion 1:1 Domat – Lai Valbella 6:3 1. Panaduz 11/23; 2. Lumnezia 12/22; 3. Tusaun/Cazas 13/19; 4. Surses 10/16; 5. Schluein Glion 11/11; 6. Schlarigna 12/10; 7. Domat 13/9; 8. Lai Valbella 12/8; 9. Danis-Tavanasa 12/6. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Bregaglia – Walenstadt 2:1 Lusitanos Samedan – Cuera 97 1:1 Sevelen – Valposchiavo 0:3 1. Cuera 97 3/7; 2. Valposchiavo 2/6; 3. Walenstadt 3/6; 4. Bregaglia 3/6; 5. Lusitanos de Samedan 2/4; 6. Val Tamina 2/3; 7. Union Trin 2/3; 8. Rueun 2/0; 9. Lumnezia 2/0; 10. Sevelen 3/0. 5. ligia, gruppa da primavera 1 Landquart – Sedrun/Mustér 5:1 Vaz-sut – Panaduz 2:2 1. Landquart 2/6; 2. Vaz-sut 2/4; 3. Laax 1/3; 4. Trun/Rabius 1/1; 5. Panaduz 2/1; 6. Sedrun/Mustér 2/1; 7. Schlarigna 1/0; 8. Danis-Tavanasa 1/0. Juniors A2, gruppa 1 Walenstadt – Cuera 97 0:13 Domat – Mels 2:2 Grischun Central – Bogn Ragaz 0:3 Juniors B, promoziun, gruppa 1 Sargans – Rheintal 4:6 Montlingen – Mels 4:2 Grischun Central – Staad 2:5 Juniors B1, gruppa 1 Domat – Valposchiavo 1:0 Juniors B2, gruppa 1 Cuera 97 – Lusitanos Samedan 5:1 Juniors C, promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Surselva 7:1 Montlingen – Sargans 1:5 Balzers – Brühl 3:2 Mels – Cuera 97 0:6 Juniors C1, gruppa 1 Landquart – Cuera 97 2:5 Buchs – Schlarigna 6:0 Grischun Central – Tavau 2:2 Juniors C2, gruppa 1 Domat – Cuera 97 10:2 Bogn Ragaz – Vaz-sut 2:3 Grischun Central – Landquart 3:3 Juniors D1, gruppa 1 Balzers – Surselva 10:0 Valposchiavo – Schlarigna 4:9 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Romanshorn – Bühler 1:0 Toggenburg – Cuera 97 5:0 Rapperswil-Jona – Triesen 0:0 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Schlarigna – Werdenberg 1:8 Mels – Ruggell 1:1 Werdenberg – Tusaun/Cazas 2:1 Schlarigna – Vaz-sut-Cuera 1:5 Triesen – Surselva 0:5 Junioras FF15 1, gruppa 1 Cuera 97 – Uznach 3:8 Ruggell – Werdenberg 0:0

La digitalisaziun ha revoluziunau cumplettamein il sistem dalla communicaziun, la posta electronica ha fetgau pei en tuttas domenas dil mintgagi. En kiosks e stizuns ha la mobiglia rullonta per presentar cartas postalas piars sia muntada. Paucs drovan pli tala moda da tarmetter salids d’in viadi ni d’in’excursiun. Gl’onn 1869 ha la posta austro-ungaresa tarmess l’emprema carta postala. 155 onns suenter ei quei mied da communicaziun mo pli nostalgia. Ei sa denton esser interessant da contemplar talas cartas, da cumparegliar e surstar dallas midadas. Carta postala ch'ei vegnida tarmessa da Saarburg/Lothringen a Turitg. Cun sujet da Glion. La carta postala ch’ins vesa silla fotografia ha ina persuna – um ni dunna J. Sieger – tarmess ils 24 da mars 1899. La «Reichspost» dalla Tiaratudestga ha transportau ina carta svizra – cun in sujet dad Ilanz/Glion. Quella ei ida da Saarburg/Lorena tochen a Turitg. Bia plaz per correspondenza purschevan l’emprema generaziun da cartas postalas buc. Il frontispezi era reservaus per mussar il liug dalla viseta ni dil viadi. Dalla vart davos astgava gl'expeditur scriver sulettamein l’adressa. En scartira currenta tudestga ha il speditur scret, malgrad la limita da plaz, detg bia sil frontispezi: «Saarburg, d. 24. III. 99. Werther Taufpathe! Habe hier Karte aus der Schweiz, konnte keine andere im Moment erhalten. Gruß, J. Sieger. Seniester ha el ni ella aschuntau: «Wünsche auch eine aus Zürich.» Da vart dretga ha Sieger communicau il suandont: «Bin sonst immer gesund und munter». Cun quella carta postala ha il padrin a Turitg saviu che siu figliol ni la figliola ella Lorena, datier da Luxemburg, seigi sauna e vescla. La carta da Glion tradescha ch’el ni ella fuva stada zacu en Surselva.(fmr/abc) vart dall'adressa carta postala 1899

Dacuort ha ina gruppa da commembras e commembers dil parlament communal dad Ilanz/Glion fundau in forum da discussiun niev. A quel han ins dau il num «meisa rodunda a…». Ei seigi ina iniziativa dallas parlamentarias e dils parlamentaris dalla vischnaunca Ilanz/Glion, conferma la gruppa en siu invit sur las medias socialas. «La meisa rodunda dueigi esser ina plattafuorma denter la populaziun e politicheras e politichers», informescha ella vinavon. L’emprema meisa rodunda ei margis, ils 14 da matg 2024, allas 19.00, ell’Ustria Mundaun a Castrisch. «Nua existan dubis? Tgei problems duessan ins discutar communablamein? Tgi che ha in’idea innovativa pil svilup da nossa vischnaunca duei s’exprimer, per aschia contonscher ina finamira», aschia la gruppa d’iniziants. La meisa rodunda vul ella organisar pliras gadas ad onn ellas differentas fracziuns dalla vischnaunca.(fmr/abc) Castrisch

«Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheueren Ungeziefer verwandelt.» Quei ei l’emprema construcziun dil raquent «La transformaziun» da Franz Kafka. Ina construcziun ch’ei restada en memoria a mi. Igl ei bein il raquent il pli enconuschent dil scribent da Prag; la historia sur d’in um giuven – transformaus en in bau tarladiu – ch’ei serraus en sia combra e che sa strusch semuentar pli. El ei dependents d’agid, oravontut da quel da sia sora. Mo la finala metscha el buca da siu destin: «Dann sank sein Kopf ohne seinen Willen gänzlich nieder, und aus seinen Nüstern strömte sein letzter Atem schwach hervor.» Gregor Samsa ha buca saviu ademplir quei che sia famiglia spitgava e pretendeva dad el. Ella «transformaziun» semuossa surtut era la relaziun difficila da Kafka cun siu bab. En sia «brev al bab» descriva igl autur, co el tema siu bab. E perfin fugir ei buc ina sligiaziun, sco quei ch’el constatescha ella brev: «Wollte ich vor Dir fliehn, musste ich auch vor der Familie fliehn, selbst vor der Mutter.» Schegie che nus savein ch’in carstgaun sa buca semidar en in animal (gnanc las strias savevan semidar en in giat ner, in tgaun, ina hazla etc.), ha quei raquent impressiunau mei. Per buca dir: schoccau! Era ses romans «Il process» ed «Il casti» tractan il tema da situaziuns absurdas e smanatschontas (in stil da scriver che vegn era numnaus «kafkaesc»). Ei dat buc ina buna fin, ni per Gregor Samsa ni per Josef K. (Il process) ni per K. (Il casti). Uonn, ils 3 da zercladur 2024, eis ei 100 onns dapi ch’il scribent da Prag ei morts. El s’auda denter ils scribents ils pli renomai, e quei era grazia a siu amitg Max Brod. Lez ha numnadamein procurau che las ovras da Kafka vegnien publicadas, e quei encunter la voluntad dil scribent. In’autra persunalitad, dalla quala ins seregorda uonn, ei Immanuel Kant. Il filosof tudestg ei naschius avon 300 onns, ils 22 d’avrel 1724, e morts 1804. En memoria ei restada a mi sia devisa: «Habe Mut, dich deines eigenen Verstandes zu bedienen!» Quei tuna forsa empau fasierli per nus, mo da siu temps (igl illuminissem) ha quella devisa – che sebasava sil latin «sapere aude» – scurlau bravamein la societad. Sch’ins discuora da Kant astgein nus buc emblidar siu imperativ categoric: «Handle nur nach derjenigen Maxime, durch die du zugleich wollen kannst, dass sie ein allgemeines Gesetz werde.» Nus enconuschein plitost la varianta da quella maxima che di che ti dueigies buca far ad auters quei che ti vul buca ch’ins fetschi a ti. Vein nus buca pli che zacu da basegns da persunas sco Immanuel Kant, perquei che nus vegnin confruntai quasi mintga di cun situaziuns absurdas e smanatschontas sin quest mund? Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Il quen dalla vischnaunca da Mustér pigl onn 2023 siara cun in pign surpli d’entradas da pressapauc 200 000 francs. Ella ha investiu rodund quater milliuns francs. Previdas eran investiziuns da 7,4 milliuns francs. Alla seduta da mesjamna proxima presenta la cumissiun da gestiun era il pareri davart ils motivs dalla demissiun dall’anteriura cumissiun da baghegiar. Mesjamna, igl emprem da matg 2024 salva il cussegl da vischnaunca da Mustér sia 32avla seduta dalla perioda d’uffeci 2021/24. Sin gliesta da tractandas ei il rapport da gestiun e quen 2023. Mo lu era il pareri dalla cumissiun da gestiun pertuccont la demissiun dall’anteriura cumissiun da baghegiar. Igl atun vargau era quella seretratg en globo, cun excepziun dil representant dalla suprastonza communala en quella. Motivs dalla demissiun L’entschatta december 2023 ei il cussegl da vischnaunca sefatschentaus dalla demissiun dalla cumissiun da baghegiar ed ei la fin finala suandaus la proposta da laschar examinar la cumissiun da gestiun ils motivs da quell’abdicaziun. Mesjamna proxima vegn quei pareri sin meisa. El duess purtar glisch ella damonda aunc nunrispundida, daco ch’ils quater commembers dalla cumissiun da baghegiar han tratg la faultsch el canvau igl atun vargau. Pli che quater meins ha la cumissiun da gestiun giu peda da rispunder quella damonda. Sco quei ch’il president communal René Epp ha detg sin damonda dalla FMR, survegn il cussegl da vischnaunca buc igl entir pareri: «El survegn ina resumaziun. La medema resumaziun ei allura era publica. Igl entir pareri ei caussa interna dalla suprastonza communala.» Quen cun gudogn Sin gliesta da tractandas dil cussegl da vischnaunca da Mustér da mesjamna proxima ei denton era il rapport da gestiun e quen dalla vischnaunca pigl onn 2023. Il quen da menaschi siara cun in gudogn da rodund 204 000 francs tier ina sviulta totala da 18,57 milliuns francs. Il quen d’investiziuns siara cun expensas netto da pressapauc quater milliuns francs. L’expensa principala digl onn vargau pertucca – sco gia igl onn avon – l’investiziun el Center Fontauna. 2023 ei quei stau 3,3 milliuns francs. Il preventiv digl onn 2023 quintava cun investiziuns da 7,4 milliuns francs. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil parlament, han differents projects buca saviu vegnir realisai damai ch’els eran buca madirs. Pertuccont investiziuns vegni la suprastonza communala ad optimar il preventiv era igl avegnir. Il preventiv duei cuntener sulettamein projects realisabels. Ina grond’ambiziun «Nus savein segiramein plidar d’in fetg bien quen che siara meglier ch’il preventiv», di René Epp alla FMR. Pertuccont la finamira da contonscher in grad d’atgna finanziaziun da treis milliuns francs di el: «Culla summa da rodund 2,7 milliuns francs essan nus fetg datier da quella finamira. Quella lein nus contonscher ils proxims onns, schegie che quei ei ina finamira fetg ambiziusa, cumbinada cul svilup en vischnaunca.» Ils davos onns hagi la vischnaunca adina puspei profitau d’entradas supplementaras da taglia ed energia. Deposit pil Center Fontauna Grazia al bien resultat dil quen 2023 sa la vischnaunca far in ulteriur deposit dad 1,8 milliuns francs ella prefinanziaziun dil project dil Center Fontauna. «Aschia corrispunda il total dalla prefinanziaziun gia ussa quasi all’altezia dil credit concediu. Quella prefinanziaziun descarga ils quens annuals vegnents», constatescha l’executiva communala. Entradas extraordinarias Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca ei il bien resultat dil quen d’attribuir en emprema lingia ad entradas extraordinarias. Quellas pertuccan denter auter ils recavs da taglia ni era la vendita d’energia da participaziun. Quellas posiziuns hagien mintgamai ina grond'influenza sil quen e seigien buca semplas da budgetar: «Las bunas entradas extraordinarias dalla vendita d’energia da participaziun grazia als aults prezis sin fiera han contribuiu essenzialmein d’ulivar entginas expensas supplementaras, cunzun sil sectur dalla sanadad.» En cumparegliaziun cul quen digl onn precedent seigien surtut las indemnisaziuns ad instituziuns e corporaziuns, sco per exempel il Spital regiunal Surselva, s’augmentadas. Plinavon cuntegni il quen 2023 entginas expensas unicas sco quella pil project solar Alp Run ni il project d’optimar l’infrastructura dalla rimnada da rumien. Ed ultra da quei era novas expensas sco per exempel quella per l’introducziun dil Register funsil federal ni las mesiras staziunaras per la protecziun d’affons. Ils motivs dalla demissiun Igl atun vargau ei la cumissiun da baghegiar dalla vischnaunca da Mustér seretratga. Ils motivs ein buca vegni enconuschents alla publicitad. Mesjamna proxima duei quei semidar. Hans Huonder/FMR En sia seduta da mesjamna, igl emprem da matg 2024 vegn il cussegl da vischnaunca da Mustér orientaus davart la demissiun dalla cumissiun da baghegiar igl atun vargau. Quella demissiun haveva caschunau dabia discussiuns ella publicitad e la fin finala era ella seduta dil cussegl da vischnaunca l’entschatta december. En quella seduta ei il parlament secunvegnius culla suprastonza communala che la cumissiun da gestiun erueschi ils motivs dalla demissiun. Ussa ei il pareri dalla cumissiun da gestiun avon maun. «Il cussegl survegn ina resumaziun dil pareri. La medema resumaziun ei allura era publica. Igl entir pareri ei caussa interna dalla suprastonza communala.» Quei ha il president communal René Epp detg alla FMR. A sefatschentar vegn il cussegl da vischnaunca en sia seduta da mesjamna proxima era dil quen dalla vischnaunca pigl onn 2023. Quel siara cun in gudogn da biebein 200 000 francs tier ina sviulta da rodund 18,5 milliuns francs. La vischnaunca da Mustér ha fatg investiziuns netto da rodund quater milliuns francs igl onn vargau. (fmr/hh) Il quen dalla vischnaunca da Mustér pigl onn 2023 siara cun in avanzament da rodund 200 000 francs. Il quen vegn tractaus dil cussegl da vischnaunca l’autra jamna.

Avon treis onns han ils dus Lumnezians Gino De Giorgi e Curdin Derungs entschiet a realisar ina visiun ch’els havevan. Numnadamein quella da bouldrar endadens, ir en in local e trenar da reiver senza suga. Aposta per quella finamira han els fundau l’uniun Boulder Lumnezia. L’entschatta matg ei il local ell’anteriura casa communala a Cumbel semtgaus. La geologia dalla Lumnezia ei buca schi stabila ed adattada per reiver. Plattamorta e material instabil dominescha tochen sisum la pezza. Malgrad quei ascendan alpinistas ed alpinists era en quella cuntrada ils pli aults puncts dalla regiun: Péz Terri, Péz Aul, Péz Fess. Ed auters entadem la vallada. Curdin Derungs e Gino De Giorgi ein dus d’els. Dapi lur giuventetgna van els per la pezza. Ina pusseivladad da trenar endadens, per esser fit per las rutas grondas ellas preits-crap, muncava entochen oz – e quei buca mo ad els. Avon zacons onns han ils dus Lumnezians giu la visiun d’in local da trenar sur onn vid la preit artificiala. Da quei ei resortiu il project «local da bouldrar Lumnezia». La vischnaunca ha motivau Il local da bouldrar a Cumbel: La preit da reiver da quater meters ei construida cun 180 plattas e vid quellas ein ver 1000 tegns strubegiai. «Per saver realisar nies project havein nus stuiu fundar ina uniun», raquenta Curdin Derungs. Cu el habitava a Cuera visitava el pliras gadas ad jamna il center da reiver Ap ‘n Daun ella vischinonza. Igl era la situaziun ideala pil sport preferiu. Era a Gino De Giorgi ha la pusseivladad da trenar ella halla muncau cu el ei returnaus ella patria. Era el haveva entschiet a bouldrar, in sport ch’ei sesviluppaus e daventaus fetg populars en cerchels dils alpinists giuvens. Omisdus umens han daferton fundau famiglia. «Bouldrar endadens, reiver vid ina preit senza suga tochen in’altezia da quater meters ei in’activitad ch’ins sa far duront gl’entir onn. Igl ei ina purschida da sport per giuven e vegl en nossa vallada», han els scret ella damonda da sustegn ch’els han tarmess ils 20 d’avrel 2023. En quella brev han els informau da lur project. La suprastonza communala Lumnezia ha purschiu maun sco emprema. «Suenter in discuors culla vischnaunca havein nus survegniu a Cumbel il local dall’anteriura cuschina da militer e la halla da gimnastica veglia digl anteriur center communal», raquentan ils dus iniziants duront la viseta. 1000 tegns vid la preit La preit da bouldrar per affons a Cumbel. Che la vischnaunca ei stada aviarta per l’idea ha motivau Gino De Giorgi e Curdin Derungs. «Quei ha dau slontsch a nus da planisar vinavon», han els scret en lur brev. La pintga squadra ha instradau in’acziun da recaltgar donaturs e sponsurs. Aunc avon havevan els mussau alla vischnaunca il resultat d’ina retscherca ch’els havevan fatg. Da 200 persunas han 55 % indicau ch’els beneventassien in local da bouldrar en Lumnezia. «Denter Favugn e Mustér deva ei nuot cumparegliabel per trenar en halla», explichescha Gino De Giorgi. Sper la vischnaunca han els retschiert sustegn da 22 fatschentas, mistergners uniuns e survetschs, quei en fuorma da finanzas, da lavur cumina ni da material. Al marcau-Daniev a Cumbel han els presentau alla publicitad il project cul num «LOCAL». Quei gi ei il futur local da bouldrar staus aviarts ed ils iniziants han informau surlunder. E quater meins pli tard eis el semtgaus e finius. «El decuors dil matg ei il local semtgaus, mintgamai dalla damaun allas 6.00 tochen la sera allas 23.00», conferma Curdin Derungs. Gino De Giorgi descriva il project finiu: «Culla halla gronda ed il local dils affons dispona il LOCAL da dus secturs da bouldrar colligiai.» L’anteriura cuschina da militer e la halla da gimnastica ein transformadas en ina zona cun madrazzas e duas preits da reiver structuradas. Sin ina surfatscha da 100 m2 han ins montau, sin ina construcziun da lenn, la preit cun 180 plattas. «Suenter che quella preit cullas plattas cun ruosnas era semtgada han Eric Schmid da Glion e sia partenaria Lynn Brinkmann strubegiau las davosas fins d’jamna las rutas. Igl ei ina lavur per profis, reviders e sportists da boulder cun experientscha. «700 tegns da diversas grondezias e colurs han els montau», declara Gino De Giorgi. Cu tuts ein strubegiai eis ei rodund 1000», aschunta el. Gl’anteriur center communal a Cumbel ei da niev era in pign «App ‘n Daun» per pign e grond. Ulteriuras informaziuns e detagls anfl’ins ella pagina d’internet www.local-boulder.ch Curdar silla madrazza Il sport da reiver ei enconuschents. Ins ascenda in cuolm ni péz cun suga e segiraus vid carabiners. La finamira contonsch’ins suenter pliras uras. Bouldrar ei ina fuorma dil reiver e la finamira contonsch’ins suenter pliras minutas. Igl ei in sport ch’ei sesviluppaus ord cerchels d’alpinists giuvens. Ins sependa en ina preitcrap ed ascenda tochen sin ina altezia che lubescha da curdar segiramein giu silla madrazza ch’ei rasada ora. Igl ei gl’object persunal che mintga sportista e sportist pren cun el per bouldrar ora ella natira. Finamira eis ei d’ascender ina ruta specificada. Quei pretenda forza, inschign e perseveronza. L’enconuschenta zona da bouldrar el Grischun ei il «Magic Wood» ella Val d’Avras. Gronds blocs e grep viv e stabil adattau per bouldrar dat ei era el Tessin e sin divers pass. Per saver praticar quei sport gl’entir onn dat ei hallas e locals nua ch’ei ha era preits da reiver. A Cuera per exempel App’n’Daun, il Quadrel a Favugn ed il Center Fontauna a Mustér. L’impurtonta zona da bouldrar ell’Europa ei Fontainebleau, ina regiun 50 kilometers el sid da Paris. Leu schaian milliuns blocs erratics da crap-sablun adattai specialmein per quei sport. A Fontainebleau han ins dil reminent «inventau» il bouldrar. Curdin Derungs (sen.) e Gino De Giorgi muossan co els strubegian in tegn vid la preit.

La suprastonza dall’Associaziun dils proprietaris da casas Surselva envida sias commembras e ses commembers alla radunonza generala. Igl ei la 40avla e quella ei ils 22 da matg 2024 a Vella. La secziun sursilvana, afilliada all’Associaziun dils proprietaris da casas dil Grischun, ei la secund-gronda dallas secziuns grischunas e dumbra actualmein 1895 commembras e commembers. Sco quei che la suprastonza annunzia en siu invit, vegn il schef dall’economia grischuna, cusseglier guvernativ Marcus Caduff, ad esser hosp dalla radunonza giubilara en Lumnezia. Era Markus Meier, il directur dall’associaziun tetgala svizra, vegn ad esser presents e render honur alla secziun giubilara.(fmr/abc)

La caglia ei fetg derasada els orts cultivai intensiv. Leu nua ch’il segapastget va regularmein sur il tschespet, cunfinescha ina seiv-viva la parcella. Ei sa esser ina tuja, denton era ina arbagia-tscherescha. Sco quei che la revista «Wald und Holz» rapporta en sia ediziun dil meins d’avrel 2024, ha il cussegl federal adattau l’ordinaziun davart la cultivaziun da plontas invasivas. Naven digl 1. da settember 2024 ston las horticulturas commercialas prender ora da lur sortiment l’arbagia-tscherescha (Prunus laurocerasus). Gl’import da quella vegni scumandaus demai ch’ei seigi ina specia jastra ed invasiva, aschia Wald und Holz. Aschia astgan ins ni vender, ni cumprar ni plantar e multiplicar quella. Era la plonta dil parvis (Götterbaum, Ailanthus altissima) e la siringia da stad (Schmetterlingsstrauch, Buddleia) vegnan registradas da niev sco plontas invasivas scumandadas.(fmr/abc)

Duront l’instrucziun da sport ni sin plaz scola duront pausa vegnevi adina puspei avon ch’ei era da far gruppas. Secapescha ch’ils buns vegnevan vidlunder spert ed eran tschercai en mintga gruppa. Alla fin vegneva lu il rest aunc partgius tier ad ina gruppa – plitost ord in motiv da stuer e da cumpassiun. Tier quella gruppa s’udevel jeu – e tier quella gruppa s’udess jeu aunc oz, sch’ei mass per sport. Insumma, ils giuvens ch’eran buns en sport, quels valevan zatgei. Quels eran beinvesi, quels vegnevan vesi (buca mo dallas mattatschas), quels eran cools. Sch’ei eran lu aunc buns en scola, gie lu vevan ils tals in da sis el lotto. Tuppamein erel jeu era buca la glisch en tuts roms. Tonaton: en scriver e leger erel gia lu buns, denton quei tunscheva buca per esser in herox – pertgei sport metteva e metta tut ell’umbriva. Quella columna duei denton buca daventar in lamento ni ina terapia per mei. Jeu mirel anavos sin quei oz cun in surrir e cun la conclusiun che mintgin ei ius sia via. Vegnidas neunavon ein quellas regurdientschas buca perquei ch’ei fa primavera e tut sgreglia. Na, quellas ein vegnidas endamen a mi duront messa da Sonda sontga. E schegie che quella messa va ditg – mintga minuta ei edificonta. E sco vus vesis, lai ella schizun spazi per schar flessiar ils patratgs. Raschun per quels patratgs ella catedrala stgira cun ina candeila enta maun ei stau la damonda repetetiva avon ils firaus: Tgei plans has per quels dis libers? – Sche jeu fagess sport, vessel jeu saviu sesurvir dalla risposta: Jeu fetschel empau sport quels dis. Ina risposta che vess giu buna resonanza. Demai che jeu haiel negina motivaziun da far sport, va quella risposta buc – ultra da quei attrai bia da quei ch’ei popular ella societad mei pér da dretg pauc. Mia risposta suenter la damonda tgei che jeu fetschi sur ils firaus ei sempla: ir en baselgia. Po dar ch’in ni l’auter ei surstaus da quei ni schizun irritaus. Auters perencunter interessai ed aunc auters engrazieivels. Ni sundel jeu in spinner? Sco auters schessan (davos noda) – cuorer en baselgia traso. Ina gada tunschess – silpli. Ton pli bi eisi stau da veser che talmein ord tschels sundel tuttina buca staus quels dis da Pastgas: da crisas eis ei stau da sentir pauc a Cuera ella catedrala. Grond’ardur e perschuasiun ein stai da sentir, e negin che ha spitgau cun brama sigl amen alla fin dil priedi – anzi. Cert: gia la musica suletta lai sesentir ins sco sche ins fuss en in’opera. Probabel sundel jeu sesentius en quei ‹stadion› sacral aschi beaus sco quels che sesan e festiveschan en in stadion lur sport. Para che sport e religiun han propi zatgei cumineivel. E cheutras saiel silmeins capir intec meglier tut quels e quellas ch’ein fanatichers da sport. Alla fin dils quens vai per quei che tucca e commuenta nos cor e per la communitad. Pia, in pass d’avischinaziun denter il sport e mei. E daferton ch’ils adherents da sport cuoran suenter ad ina culla resp. balla ed a lur sport, cuoran auters cun mei en baselgia. Tuts cun la finamira da turnar beai a casa. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira. Anton Capaul

Igl onn da fatschenta 2023 ha la Banca Raiffeisen Cadi saviu augmentar levamein sia summa da bilanza per 0,4 % sin rodund 654 milliuns francs. Cun excepziun dils deposits da clients ha la banca saviu nudar augments sin tuts secturs. La Banca Raiffeisen Cadi ha saviu festivar il giubileum da 100 onns igl onn vargau. Ella ha fatg quei cun in tschuppel acziuns per sia clientella. Per las emploiadas ed ils emploiai dalla banca ei la veta da fatschenta tonaton ida vinavon e quei cun bien success. «La banca sa mirar anavos sin in onn da fatschenta ed onn da giubileum plein success. Cun in gudogn annual da biebein in miez milliun francs surmunta ella il resultat digl onn precedent per 1,1 %. Era tiel recav ha ei dau in augment considerabel e la fatschenta da coc ei carschida vinavon», scrivan ils organs dalla banca el rapport annual gest cumpariu. Malgrad il success constateschan els era: «Igl onn 2023 ei staus caracterisaus d’in ambient pretensius. L’uiara ell’Ucraina, il svilup regressiv dalla conjunctura e la midada dils tscheins han influenzau l’economia svizra.» Recav da miez milliun Igl onn 2023 ha la Banca Raiffeisen Cadi fatg in recav da fatschenta da bunamein 8,7 milliuns francs. Quei ei 850 000 francs dapli ch’igl onn avon. Ils emprests alla clientella ein carschi per 2,9 % sin pressapauc 545 milliuns francs. Sereduci levamein ein ils deposits dalla clientella, numnadamein per 0,3 % sin strusch 503 milliuns francs. Parallelmein culla sviulta ein era ils cuosts da fatschenta s’augmentai per 6,2 % e contonschan la summa da strusch 4,4 milliuns francs. Summa summarum sedat aschia in gudogn annual da rodund 507 000 francs, quei che corrispunda ad in augment da 1,1 % en cumparegliaziun cugl onn da fatschenta 2022. La summa da bilanza dalla banca ei carschida levamein sin rodund 654 milliuns francs. Grazia a quei gudogn sa la banca rinforzar vinavon sia basa digl agen capital. Dil gudogn da rodund 507 000 francs van 450 000 francs ella reserva legala, biebein 56 000 francs vegnan dabien sco tscheins al capital dall’associaziun. Dapli commembras e commembers Sco quei che la Banca Raiffeisen Cadi scriva en siu rapport annual ch’ei vegnius repartius quels dis alla clientella, ei il diember da commembras e commembers s’augmentaus vinavon. Per la fin digl onn 2023 munta el 4784, quei che corrispunda ad in plus da 89 enteifer in onn. Per la fin digl onn passau occupava la Banca Raiffeisen Cadi 24 persunas cun in total da plazzas cumpleinas da 16,8. Da quei eran per la fin digl onn treis emprendistas ni emprendists. L’approbaziun dil rapport da fatschenta succeda a scret. Commembras e commembers han quella caschun naven dalla fin d’avrel entochen ils 31 da matg 2024. Medemamein han els da decider davart ina revisiun dils statuts. Denter auter vul l’associaziun possibilitar igl avegnir in commembradi alla banca independentamein dil liug da domicil. Bun onn 2023 per la Banca Raiffeisen Cadi La Banca Raiffeisen Cadi ha fatg l’onn passà in gudogn da pli che in mez milliun francs. Igl onn vargau ha la Banca Raiffeisen Cadi saviu festivar il giubileum da 100 onns. Era suenter in tschentaner sesanfla ella silla via dil success.

Ils davos onns ha la vischnaunca da Flem stuiu communicar adina puspei ils deficits dil center da sport Prau la Selva. Uonn ei quei per la secunda gada auter: Il quen dil menaschi 2023 siara puspei cun in gudogn. Purtau quei resultat positiv ha il campadi che la vischnaunca ha affittau al TCS. «Il quen 2023 ei fetg buns. In tal resultat carmala magari da far expensas nunponderadas. Il quen persuenter pagan pli tard las generaziuns futuras», admonescha il president communal da Flem en siu rapport annual. El puntuescha la disciplina che tuts responsabels han giu il 2023 da tener a mistregn cuosts e far investiziuns. «Ozilgi eis ei pli impurtont che mai da seconcentrar sch’igl essenzial: quei ch’ins giavischass ei buca adina pagabel», aschia Martin Hug. El conferma che la vischnaunca vul seconcentrar sistematicamein sin expensas per turissem, formaziun dil vitg, scolaziun ed ulteriuras, tuttas stoppien denton esser definidas claramein. Il TCS surpren era l'ustria Dacuort ha la suprastonza communala da Flem publicau il rapport e quen communal. Denter auter informescha quel dil center da sport Prau la Selva. Gl’onn 2020 haveva quel registrau in deficit da 118'168 francs. Gl’onn suandont ei il quen staus l’emprema gada positivs, igl ei stau l’entschatta dalla tendenza actuala. Ils onns avon havevan las autoritads selamentau da sperditas da 100'000, 120'000 e 200'000 francs. Dapi dus onns fa il menaschi buca pli quitaus. Gl’onn 2023 ha il Prau la Selva fatg in gudogn da 54'533 francs. Contribuiu al success ha il campadi. «La collaboraziun cul TCS constat ed igl ei previu da slargiar quella. Naven digl 1 da matg 2024 surpren il TCS era l’ustria dil Prau la Selva», annunzia Guido Casty en siu rapport annual. Sco quei ch’il gerau da turissem da Flem e president dalla cumissiun da menaschi dil center da sport communichescha, han ins saviu menar discuors positivs cullas vischnauncas vischinontas pertuccont la restructuraziun dil Prau la Selva. Laax e Falera vegnien a separticipar vid ils cuosts aschia ch’ins sappi presentar aunc uonn in project. Contribuiu allas cefras plascheivlas ha en tuttacass il campiunadi mundial da cuorsa d’orientaziun dalla stad vargada. L’occurrenza gronda seigi stada in grond success, puntuescha Guido Casty en siu rapport da menaschi. Investiu 37 milliuns Dalla cassa communala ei il president communal Martin Hug satisfatgs. Il quen 2023 siara cun in gudogn schuber da 150'888 francs. Il recav, avon remessas ed amortisaziuns, ei 11'841'136 francs, igl ein rodund 153'000 francs dapli ch’igl onn precedent. Quei resultat ha lubiu da scriver giu la summa da 11'690'249 francs. Ils 31 da december 2023 disponeva la vischnaunca da Flem d’in capital agen da 52'307'689 francs. Pervia dallas investiziuns e basegns da mieds liquids ei quel sereducius per 578'557 francs. La facultad per persuna, sil diember da 2895 habitonts ei, malgrad quei, aunc adina 13'981 francs. Sco quei che Martin Hug rapporta, ha la vischnaunca investau ils onns 2021 tochen 2023 totalmein 37 milliuns francs. Sco mintga vischnaunca sa era quella da Flem semover, agir ed esser activa sulettamein cun avunda entradas fiscalas. Lezzas ein bein sereducidas enviers gl’onn precedent, corrispundan denton al livel dils davos tschun onns. Gl’onn 2023 ha la vischnaunca da Flem incassau taglias ella valeta da 19'954'000 francs. Tier las specialas ha ei dau ina reducziun ella sparta dalla taglia sin midada da maun. Gl’onn 2022 haveva la vischnaunca incassau 2,899 milliuns francs, in onn pli tard eis ei stau 2,018 milliuns francs. «La cuolpa dalla reducziun ei buca ina fiera d’immobiglias saziada. Anzi, perquei ch’il spazi da habitar maunca», aschia il president communal. Igl 1 da zercladur 2023, il gi dalla dumbraziun ufficiala, deva ei a Flem siat habitaziuns vittas. Sil diember total da 4751 habitaziuns ei quei 0,14 pertschien. Ils 13 da matg 2024 vegn la suprastonza communala da Flem a dar plaid e fatg da quei onn ordvart intensiv. Survesta sin Flem Ost, cul center da sport Prau la Selva (giudem).

Ei dess gie dar carstgauns che san ir a letg e sedurmentar strusch che lur tgau ei sfundraus ellas plemas dil plumatsch. Lu datti auters che van staunchels sc’in tgaun a letg, secuarclan cul tapet, fan carate cul plumtasch per haver la fessa ideala per pusar il tgau, dattan aunc ina fladada profunda e ... lur tschurvi mida en il sisavel gang. Tgei ei tut capitau duront quei di? Tgei stat damaun aunc aschia sin la gliesta da tudu? Seregordas aunc vid quei sault ella disco ella secundara igl onn 1998? Hai jeu tschentau giu las plattas suenter cuschinar? Jeu hai marveglias contas figuras da Harry Potter ch’jeu sai enumerar (ca. 40 – e na, da dumbrar quellas figuras gida era buca da sedurmentar)? Sco sch’il process da serrar ils egls vess fiers ina palutta cotgla ella vanaun da vapur dil tschurvi, ei rampluna e rampluna incuntin el tgau. Ina damonda meina al proxim patratg. E tuttenina mudregian damondas fundamentalas sco per exempel: Han pinguins atgnamein schanuglia? Ins sedamonda lu naturalmein daco che quei patratg vegn gest uss. Tgei spartgida ch’ins ha pomai era priu per vegnir dalla retrospectiva dil di tiels Weasleys per arrivar finalmein tier ils pinguins? Mo da ponderar entuorn il ponderar dat mo aunc dapli catsch. La vanaun da vapur che senumna tschurvi fa bunamein sbrenzlas ed ils patratgs seglian dad in binari a l’auter. Tgei ei schon puspei ina locuziun? Co veva quel ella columna dad oz scret «to do»? Daguot e daguot fan puoz ed aschia ei il tgau enzacu pleins. Il meglier mied per frenar quella «locomotiva studiosa» ei ord mi’experientscha da star si, ir da combra ora e beiber in glas aua. Denteren gidi era da notar quels patratgs e lu tut tenor, sch’ei lai propi buca ruaus, da googlar, sche quels pinguins dil tenti han ussa schanuglia ni buc … Quei text ei naschius ina notg senza sien ella glisch d’in visur, suenter haver fatg ina cuorta retscherca … gie, pinguins han schanuglia! Dominic Pohle da Cuira è redactur da musica tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Dominic Pohle scriva mintgatang columnas

Suenter ch’in tschuppel giugs dil campiunadi da ballapei regiunal han stuiu vegnir refretgs pervia dalla neiv la davosa fin dall’jamna, cuntinuescha il campiunadi questa sonda e dumengia. Las equipas da 3. ligia dalla Surselva absolvan lur scuntradas ordeifer: Schluein Glion ei hosp da Landquart e Trun/Rabius ha da serender a Mels. El campiunadi da ballapei dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei Schaan sigl emprem plaz cun grond avantatg sillas ulteriuras equipas. La promoziun ella 2. ligia regiunala ei ton sco segira. Vinavon sil secund plaz dalla tabella sesanfla Schluein Glion e dumengia suentermiezdi ha l’equipa da Patric Casutt la caschun da recaltgar ulteriurs punts. La squadra dalla Foppa ei hosp a Landquart che schai sigl otgavel plaz. Meins sempels ei il pensum che Trun/Rabius ha sonda sera. L’equipa dil trenader Claudio Bundi ei hosp da Mels. La squadra songagliesa ha quater puncts dapli sin siu conto, mo ha era dau in giug dapli che Trun/Rabius. Mels ei senz’auter in’equipa che Trun/Rabius sa batter. Ulteriurs puncts fussen impurtonts per saver sedistanziar vinavon dalla zona dalla relegaziun. Program da mammut per Surses L’equipa dil Surses absolva quels dis in program da mammut. La mesjamna sera han ils Surmirans dau a casa encunter il capogruppa Panaduz. La fin finala ha Panaduz victorisau. Oz venderdis retscheiva Surses l’equipa da Schlarigna e dumengia ein ils Surmirans hosps da Danis-Tavanasa. Gudogna Surses quels dus giugs encunter Schlarigna e Danis-Tavanasa sa Surses surprender il secund plaz cun tuttina biars punts sco Lumnezia che ha buca giug questa fin d’jamna. Schluein Glion retscheiva a casa il capogruppa Panaduz. Panaduz che ha aunc spiars gnanc in soli giug el campiunadi current, ei il favorit en quei giug. Rolla marginala pils Sursilvans Ella runda da promoziun dalla gruppa 1 dalla 5. ligia giogan las equipas sursilvanas plitost ina rolla marginala pils emprems rangs. Union Trin, Rueun e Lumnezia ein ella secunda mesadad dalla tabella. Questa fin d’jamna ha Union Trin ina buna caschun da recaltgar treis puncts encunter il davos dalla tabella Sevelen. Lumnezia ei hosp da Cuera 97 che schai actualmein sil secund plaz dalla tabella e Rueun retscheiva Bregaglia a casa. Bregaglia ha gudignau dus dils treis giugs d’entochen ussa. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Schaan so. 16.00 Cuera 97 – Flums so. 17.00 Bogn Ragaz – Domat so. 17.00 Mels – Trun/Rabius so. 18.15 Landquart – Schluein Glion du. 15.00 Sargans – Triesenberg du. 16.30 4. ligia, gruppa 1 Surses – Panaduz 2:3 Surses – Schlarigna ve. 20.15 Tusaun/Cazas – Domat so. 19.15 Danis-Tavanasa – Surses du. 15.00 Schluein Glion – Panaduz du. 16.00 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Lusitanos de Samedan – Valposchiavo 2:2 Union Trin – Sevelen ve. 19.30 Cuera 97 – Lumnezia so. 14.00 Rueun – Bregaglia so. 15.00 Valposchiavo – Walenstadt so. 17.00 Lusitanos de Samedan – Val Tamina du. 15.00 5. ligia, gruppa da primavera 1 Vaz-sut – Trun/Rabius so. 15.00 Sedrun/Mustér – Laax so. 17.00 Landquart – Danis-Tavanasa du. 12.00 Panaduz – Schlarigna du. 16.00 Juniors A2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 du. 13.00 Mels – Walenstadt du. 14.00 Domat – Grischun Central du. 15.00 Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Staad so. 13.30 Surselva – Heiden Laax so. 15.00 Rheintal – Mels so. 15.00 Sargans – Montlingen du. 16.00 Juniors B1, gruppa 1 Domat – Surselva so. 15.00 Landquart – Vaz-sut du. 11.00 Valposchiavo – Schlarigna du. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Surselva so. 14.00 Lusitanos de Samedan – Tavau so. 15.00 Cuera 97 – Panaduz so. 16.00 Balzers – Grischun Central du. 11.00 Juniors C promoziun, gruppa 1 Mels – Glarnerland so. 13.00 Rorschacherberg – Brühl so. 13.00 Montlingen – Cuera 97 a so. 13.30 Sargans – Surselva so. 14.00 Cuera 97 b – Balzers du. 15.30 Juniors C1, gruppa 1 Sargans – Valposchiavo so. 11.30 Cuera 97 – Schlarigna so. 14.00 Domat – Grischun Central du. 13.00 Juniors C2, gruppa 1 Grischun Central – Domat so. 11.00 Landquart – Vaz-sut so. 13.30 Cuera 97 – Tavau so. 16.00 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Balzers so. 13.00 Vaz-sut – Valposchiavo du. 12.00 Juniors D2, gruppa 1 Vaz-sut – Cuera 97 so. 10.00 Grischun Central – Domat Cazas so. 13.00 Landquart – Surselva b so. 13.30 Cuera 97 – Surselva c mar. 17.45 Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Grischun Central so. 12.00 Orion Cuera – Bogn Ragaz so. 15.00 Domat – Panaduz du. 09.00 Cuera 97 – Landquart du. 12.00 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Uzwil ve. 20.00 Tusaun/Cazas – Romanshorn so. 17.00 Triesen – Frauenfeld so. 18.00 Domat – Rapperswil-Jona du. 17.00 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Surselva so. 18.30 Ruggell – Schlarigna du. 10.00 Tusaun/Cazas – Vaz-sut-Cuera du. 15.00 Junioras FF15 1, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 Degen so. 11.00 Uznach – Ruggell du. 14.00

La musicista vallesana Stefanie Heinzmann ei da veser ed udir al 12avel Indoor Festival a Mustér la fin d’jamna dils 3 e 4 da matg 2024. La regiun vegn representada da Dario Hess e band. Ils organisaturs speran da saver ademplir era uonn ils giavisch dallas visitadras e dils visitaders el Center Fontauna. La protagonista principala digl Indoor Festival da Mustér da quest onn ei senza dubi Stefanie Heinzmann. «Ella ei ina dallas pli enconuschentas artistas dalla Svizra. Cun siu album ‹Labyrinth› ed ina show unica striunescha e fascinescha ella ses fans ella patria e sur ils cunfins da quella ora», scrivan ils organisaturs dils dus dis da musica el Center Fontauna a Mustér. Dapi 16 onns fascinescha la dunna da 35 onns, oriunda dil cantun Valleis, il publicum. Stefanie Heinzmann ei d’udir la sonda sera. Ensemen cun sia band vegn ella a porscher in program attractiv e captivont a Mustér. Il festival vegn arranschaus ils 3 e 4 da matg 2024 dall’Uniun Indoor Festival 2.0. L’uniun ei vegnida fundada 2020 suenter ch’igl indoor festival era buca pli vegnius arranschaus entgins onns. Corona ha lu denton fatg in streh atras il quen als organisaturs cun Florin Zanin alla testa. Spel program cun musica porscha l’uniun quest onn era ina fiera da plugls ed ina discussiun al podi (mira box). «Igl ei stau ina da nossas finamiras da saver porscher enzatgei special era il di ora e sche zaco pusseivel lein nus era far quei igl avegnir», di Florian Zanin. Dus dis cun bia musica «Igl ei puspei inaga uras d’emblidar ils quitaus dil mintgadi e da passentar ina biala sera cun buna musica, amitgas ed amitgs.» Ils organisaturs digl Indoor Festival a Mustér ein perschuadi dil program ch’els porschan quest onn allas visitadras ed als visitaders. «Surtut la sonda sera havein nus in fetg bien program», di Florian Zanin. La finamira ei da contonscher 1000 visitadras e visitaders quels dus dis dil festival: «Lu fuss quei rodund diesch pertschien dapli ch’igl onn vargau e nus contonschessen danovamein in quen ulivau. Quei diember da frequenzas ei segiramein realistics.» Il festival ha liug uonn per la 12avla ga, respectivamein la tiarza ga suenter ina pli liunga pausa da plirs onns. Il program dalla fin d’jamna cumpeglia otg acts. Il venderdis sera vegnan ils fans dalla musica da rap puppergnai da KT Gorique e Clique 713. Leutier vegn la gruppa Teuterekordz da Berlin. In attractiv program emplenescha era la sonda sera. Lu ein d’udir Stefanie Heinzmann, Zian e Dario Hess e band. Mintga sera procuran DJ’s per ina finiziun dils concerts. Musica da rap il venderdis L’entschatta il venderdis sera fa la Clique 713. La gruppa ei daditg buca pli ina nunenconuschenta el Grischun. Ella procura per ina nov’unda da rap grischuna. Teuterekordz porscha musica da rap d’aulta qualitad che resplenda la veta excessiva el marcau da Berlin. Ses texts ein critics e politics enina. Sco act principal il venderdis sera han ils organisaturs saviu engaschar KT Gorique che ha passentau ina part da sia giuventetgna a Martigny. Cun sia mischeida da trap, reggae e ses grondius skills da rap, s’auda ella denter las pli impurtontas persunas ella scena da hip-hop svizra. Cun 21 onns ha ella procurau igl onn 2012 per furore a New York, nua ch’ella ei vegnida sco emprema artista feminina campiunessa mundiala el «Freestyle Rap». Ella fa ina viseta a Mustér el rom da sia «Akissi Tour». Heinzmann e musica romontscha Igl indigen Dario Hess e sia band ein d’udir sco emprems la sonda sera. «Folk’n’roll alpin, romontsch e direct el cor», scrivan ils organisaturs digl Indoor Festival. Cun siu album top actual «Barlot» vegn el a procurar per buna tempra ed ina buna partenza ella secunda sera dil festival. Da Basilea arriva Zian, il producent da hits e victur da plirs premis naziunals. Cun sias melodias commuentontas, tuns magics dil piano e ses texts ha el gia empleniu grondas hallas e visitau tuts impurtonts festivals en Svizra. Zian va sin turnea cun in niev album e sin viadi pren el las visitadras ed ils vistaders cun siu cosmos musical. Sco tiarza formaziun dalla sonda sera ei allura Stefanie Heinzmann cun sia band d’udir. Ulteriuras informaziuns: www.indoorfestival.ch. Fiera da plugls e discussiun al podi Sper ils dus blocs cun musica il venderdis e la sonda sera porschan ils organisaturs sonda, ils 4 da matg 2024 era ina fiera da plugls d’instruments ed ina discussiun al podi el rom d’ina sentupada dall’Uniun «Graubünden Musik». Ils dus arranschaments vegnan purschi ella Sala Cuflons dil Center Fontauna a Mustér. Alla fiera da plugls seporscha la caschun da cumprar, brattar ni vender instruments. Alla discussiun al podi dils «Bookers» digl Open Air Lumnezia, Riders Club Laax e digl Indoor Festival Mustér vegn informau co ina gruppa anfla la via el program d’in festival. Norbert Cavegn (Open Air Lumnezia), Florian Zanin (Indoor Festival Mustér), Elia D’Antuono (Riders Club Laax) e Julie Fox (musicista) separticipeschan alla discussiun moderada dad Ivo Orlik (Giganto). La fiera da plugls entscheiva allas 16.00, la discussiun al podi allas 16.30. Entrada libra. (cdm/fmr) Indoor Festival spetga 1000 visitaders En in’jamna ha liug el Center Fontauna a Mustér il 12avel Indoor Festival. Las preparativas ein fatgas e las gruppas che sepresentan ein enconuschentas dapi in temps. Cun Stefanie Heinzmann han las organisaturas ed ils organisaturs engaschau ina dallas pli enconuschentas dalla scena da musica svizra actuala. La Vallesana ha buca mo fatg furore en Svizra ils davos onns, mobein era lunsch suls cunfins ora. Suenter che l’Uniun Indoor Festival 2.0 ha contonschiu igl onn vargau in quen ulivau cul festival, spera ella da saver ademplir quella finamira era uonn. «Nus quintein cun 1000 visitadras e visitaders. Sche quei reussescha savein nus puspei presentar in quen ulivau», di Florian Zanin, president dil comite d’organisaziun. Il festival ha liug il venderdis e la sonda, ils 4 e 5 da matg 2023. Sis gruppas dalla Svizra e digl exteriur porschan musica da different stil. Per l’emprema ga porschan ils organisaturs era ina fiera da plugls d’instruments ed ina discussiun al podi. (fmr/hh) L’enconuschenta musicista Stefanie Heinzmann ei d’udir agl Indoorf Festival a Mustér. Dario Hess e sia band – la cumponenta romontscha digl Indoor Festival da quest onn.

L’entschatta dall’jamna ei stada a Cuera la sessiun dil parlament cantunal. Il deputau dalla Foppa Hanspeter Bundi (PLD, Glion), ha priu la caschun d’inoltrar alla regenza ina damonda a scret pertuccont mesiras per segirar la via da Riein. Sco gia avon nov onns ha gl’Uffeci da construcziun bassa dil Grischun stuiu serrar la via cantunala da colligiaziun Sevgein-Riein. Ils 17 d’avrel ein greppa e crappa sur quella via semessa en moviment ed ei sederschida a val sco bova da crappa, glera e buglia. Quella ha scarpau las reits da segirtads e traversau la via cantunala. Igl ei reits ch’ins haveva montau cun gronds cuosts suenter la bova dil 2015. Lu era la via stada serrada duront 16 jamnas. Ils habitonts da Riein ston actualmein puspei far il sviament da 20 kilometers sur Valendau e Dutg per ir e turnar en lur vitg. 12 affons vivan a Riein 32 deputadas e deputai han sutsignau la damonda che deputau Hanspeter Bundi (PLD, Glion) ha inoltrau margis vargau el Cussegl grond. Pertuccont las futuras mesiras da segirtad fa gl’iniziant treis damondas. La Regenza dueigi rispunder sch’ella seigi promta da realisar gallerias da protecziun per aschia garantir gl’access segir e sur onn da Sevgein a Riein. Igl ei in fatg che pliras famiglias cun en tut 12 affons vivan a Riein. Ils biars d’els visetan scoletta e scola giu ella val. Hanspeter Bundi ha inoltrau alla regenza ina damonda pertuccont la via da Riein. 32 condeputai han sutsignau la damonda. Sper la damonda dallas gallerias da protecziun vul Hanspeter Bundi saver sche la Regenza ei pertscharta dil fatg che la via da sviament da Dutg a Riein ei prigulusa e buca adattada per in sviament e pil transport da scolars. La tiarza damonda dil deputau sereferescha alla communicaziun munglusa en connex culla serrada dalla via da Riein. «Co sa il Cantun garantir el futur en talas situaziuns extraordinarias ina communicaziun sperta culla populaziun e culs pertuccai»? La populaziun dalla fracziun da Riein spetgi gia dapi gitg ch’il Cantun realiseschi gallerias da schurmetg, aschia gl’interpellant Bundi. El renda attent che las reits da segirtad ch’ins hagi construiu il 2015 sur la via hagien custau 770'000 francs e tuttina buca fatg effect.

Avon sis onns han la Viafier retica e la vischnaunca Ilanz/Glion entschiet a planisar la staziun nova. Ussa ha il sprint final entschiet: Ils profils ein montai alla staziun da Glion. La damonda da baghegiar includa la plazza da s’entupar e las duas casas novas cun garascha sutterrana. En quater onns duess la davosa etappa d’in grond e liung project esser finida. L’investa publica ha entschiet ils 26 d’avrel e cuozza tochen ils 16 da matg 2024. Ils plans ch’ein exponi en casa-cumin a Glion muossan co la staziun nova vegn construida. «La damonda includa duas parts: Per l’ina quella dil plaz niev da s’entupar denter Center Marcau e staziun nova. Per quei project ei la vischnaunca responsabla. Per l’autra damonda la Viafier retica la lubientscha pils dus baghetgs novs», declara Barbara Bühlmann sin damonda dalla FMR. La menadra digl uffeci da baghegiar da Ilanz/Glion conferma ch’ei vegn a dar ina plazza publica libra dil traffic motorisau e d’autos da posta. Per lez construescha la vischnaunca dapresent il terminal sper il hotel Eden. Davosa etappa Tenor ils plans vegn ei a dar ina plazza attractiva cun ina plonta da feglia pli gronda e pliras pintgas. Avon exact dus onns, ils 26 d’avrel 2022, ei il directur dalla VR, Renato Fasciati, staus a Glion per presentar ils plans che l’interpresa dil traffic public ha a Glion. «Glion daventa in nuv central dil traffic public sursilvan», haveva el declarau lu ed aschuntau ch’ei seigi ina dallas staziuns principalas dil Grischun. Gliez accentuescha la grossa documentaziun ch’ei exponida dapi oz vendergis en casa cumin a Glion. Igl ei la davosa etappa d’ina liunga via. Visualisaziun dil plaz avon la staziun da Glion, culs cubus "Gleis 1" dil biro Giubbini. Sil december 2018 ha la VR realisau l’emprema etappa dalla staziun nova. Sco il vicedirectur Christian Florin haveva declarau lezza gada, vegni ei ad esser ina conforma al temps ed als basegns dils impedi. Dus onns pli tard han el e Renato Fasciati presentau il project-victur dalla concurrenza d’architects. Ina giuria independenta haveva elegiu quel dil biro Giubbini da Cuera cul tetel «Gleis 1». Quel associescha al cubus ault da 27 meters e quel stendiu ch’ein colligiai directamein cul binari 1 dil tren. Il project serefereschi alla situaziun urbana existenta, alla casa-aulta dil hotel Eden e la surbaghegiada dil center Marcau. In cubus cun 23 habitaziuns Ina dils dus blocs tonscha 27 meters ad ault, l’auter s’extenda dad ost viers vest. En lez vul il Center da formaziun Surselva bardigliar sigl onn da scola 2028/29 la scola mercantila e scola propedeutica. Lezza vegn plazzada el cubus bass. Igl ault da siat alzadas, vegn ad includer 23 habitaziuns da duas e treis stanzas, sut quellas dat ei spazi per biros e survetschs. El plaunterren vegnan ils spurtegls dalla VR ed ina zona da beinvegni per viagiaturs cun survetschs e stizun. La staziun da Glion vegn realisada, conform alla lescha, cun tuttas necessitads per persunas cun impediments. La plazza da s’entupar futura che Barbara Bühlmann ha menziunau realisescha la vischnaunca sil parcadi sutterran che la VR construescha per ses dus cubus. Quella plazza ei in project dil biro d’architectura Uniola specialisaus sin implonts urbans. Tgei plonta marcanta ch’ins vegn a tschentar alla staziun nova ei aunc buca definiu exact. Visualisaziun project "Gleis 1", il bloc urban da 27 meters altezia. Mo dus profils Ina part dalla damonda da baghegiar includa la lavur da spazzar la staziun veglia che survescha dapi ils onns curonta al traffic public. La FMR ha vuliu intervegnir sch’ils responsabels dalla VR han risguardau il maletg che beneventa dapi prest 80 onns ils passagiers che arrivan si da Cuera. «Schi ditg che stattan cuolms e vals, stai ferm Surselva nossa», san ins leger sut il fresco dalla Porta Sura da Glion. Tochen la fin da redacziun ha negin dalla VR saviu dar ina risposta en caussa. Igl ei dil reminent in pign detagl digl entir project «Gleis 1», in’ovra d’in auter stil ed epoca nova. En connex culla damonda da baghegiar da vischnaunca e VR renda la menadra digl uffeci da baghegiar attent ad in auter detagl. Igl ei in extraordinari. Mo dus profils satels, in liung ed in pli cuort, indicheschan la dimensiun dil cumplex architectonic. Ch’ins hagi buca montau tut ils profils hagi in motiv che dueigi esser capeivels per tuts, declara Barbara Bühlmann. Ella gi: «Ils binaris dalla viafier ein memia datier. Per motivs da segirtad astgein nus buca montar ulteriurs profils. Ils loghens exacts da plans e geometrias ein signai cun colur sigl asfalt.» La FMR ha saviu seperschuader ch’ina grafica penda vid la fatschada dalla staziun ed informescha dallas mesiras e dimensiuns dils baghetgs. Il 2028, diesch onns suenter ch’ins ha entschiet a projectar, eis ei previu d’inaugurar la staziun nova da Glion. La staziun da Glion vegn spazzada e reconstruida. Ils profils indicheschan quei.

Questa primavera dat negin’equipa dils juniors A dalla Surselva il campiunadi regiunal. Muort munconza da giugadurs ha la gruppaziun dils clubs stuiu retrer la squadra ch’era partida ella Youth League. Avon in onn han ils juniors A dalla Surselva contonschiu la promoziun ella Youth League. Quei ei la pli aulta ligia da juniors dalla Svizra Orientala. Il campiunadi digl atun vargau ha ella terminau sil bien otgavel plaz da 12 equipas ed aschia segirau l’appartenenza a quella ligia era per questa primavera. Igl ei denton vegniu tut auter che spitgau. «Che nus havein stuiu retrer l’equipa ha plirs motivs. In dils principals ei quel che pliras equipas activas drovan lur juniors A questa primavera», di Daniel Carigiet, il president dalla cumissiun dils presidents dils clubs da ballapei dalla Surselva. Leutier piteschan plirs giugadurs da blessuras ni ston far pausa per exempel damai ch’els ein ella scola da recruta. Memia paucs giugadurs Dall’equipa da rodund 20 giugadurs ei la fin finala buca vanzau in diember sufficient per dar ella Youth League: «Quei ei ina ligia fetg pretensiusa e persuenter drova ei in bien cader. Tenor il reglament dall’Uniun da ballapei dalla Svizra Orientala ston ils juniors A absolver lur giugs las dumengias. Ussa eis ei denton aschia che pliras squadras activas dattan medemamein lur giugs la dumengia. Aschia mauncan quels giugadurs all’equipa da juniors che han schiglioc la caschun da dar culs activs», constatescha Daniel Carigiet. La decisiun da retrer l’equipa seigi curdada cun grev cor: «Quei havein nus buca fatg bugen.» L’equipa croda aschia ella categoria A1. En quella sa ella separticipar igl atun vegnent al campiunadi e sco ei vesa ora, duess ei haver lu avunda giugadurs per quella: «Nus havein ina partida juniors B che vegnan en quella vegliadetgna. Aschia duessen nus puspei haver in’equipa da juniors A igl atun vegnent.» Gruppaziun funcziuna bein La gruppaziun – pia la collaboraziun dils clubs da ballapei dalla Surselva sil sectur dils juniors – funcziuna bein. Pervia dalla schliat’aura ei il campiunadi aunc buca vegnius endretg en rocla questa primavera, mo Daniel Carigiet ei perschuadius che las equipas muossan danovamein bunas prestaziuns. Fetg bein vesa ei era ora cun equipas sursilvanas da juniors igl atun vegnent: «Sper quella dils juniors A havein nus danovamein duas B e duas C. Muort il grond diember da 80 juniors dalla categoria D, vegnin nus a far leu tschun equipas.» Bunas prestaziuns dallas junioras Fetg bein sin via ei era l’equipa dallas junioras dalla Surselva dalla categoria FF15. Ella dat ella pli aulta categoria regiunala e ha gudignau ils dus emprems giugs questa primavera. «Pertuccont il ballapei dallas junioras fagein nus il mument ponderaziuns co cuntinuar. En quei connex dat ei era discuors en ina gruppa da lavur dall’Uniun da ballapei grischuna», di Daniel Carigiet. Dall’equipa da junioras FF15 han pliras giugaduras numnadamein la vegliadetgna ch’ellas san buca cuntinuar en quella squadra igl atun vegnent. Ellas stuessen dar en in’equipa da pli aulta vegliadetgna. Daniel Carigiet ei president dalla cumissin dils presidents dils clubs da ballapei dalla Surselva. El deplorescha la decisiun dalla gruppaziun da stuer retrer l’equpia dils juniors A dil campiunadi per questa primavera.

Gievgia passada ha il District da catscha I Cadi salvau sia radunonza generala a Sumvitg. Il president Tomas Schmed ei vegnius reeligius per treis ulteriurs onns. Mess ad acta ha il district in’eventuala proposta per restrenscher la catscha da camutschs. El cantun Grischun ein las singulas secziuns da catschadurs organisadas sut il tetg da 12 districts. El territori dalla Cadi ei quei il district I cullas secziuns Tumpiv, Tödi, Greina, Péz Ault, Vallatscha e Badus. La gievgia sera ha il district salvau sia radunonza generala ell’Ustria dalla Staziun a Sumvitg. Ella ha reeligiu siu president Tomas Schmed da Mustér per in’ulteriura perioda d’uffeci da treis onns. Igl ei sia tiarza e davosa, damai ch’il temps d’uffeci ei limitaus sin nov onns. Las presidentas ed ils presidents dils districts da catscha ein il medem mument era commembras ni commembers dalla suprastonza gronda dall’Uniun cantunala dils catschadurs da patenta dil Grischun. La radunonza ei stada surtut ell’enzenna dallas orientaziuns dalla suprastonza e dalla survigilonza da catscha. Sco Tomas Schmed ha detg sin damonda dalla FMR, eis ei era vegniu communicau ch’ei detti quater candidats da catscha novs. Pertuccont il salvament d’anseuls da cavriel disponan las secziuns dil district il mument da duas dronas. Tenor la suprastonza vegnan era dronas privatas en funcziun per quei engaschament che succeda la primavera e l’entschatta dalla stad cura ch’il temps da fenar entscheiva. Buna collaboraziun culla survigilonza En siu rapport annual ha Tomas Schmed tematisau denter auter la collaboraziun culla survigilonza da catscha e constatau che quella ei semigliurada: «Igl ei stau ina da mias finamiras da migliurar la collaboraziun denter catschaduras, catschadurs e la survigilonza da catscha. Jeu hai il sentiment che nus seigien ussa silla dretga via. Ils davos onns ei la collaboraziun stada buna.» Per che quei resti aschia, drovi ei era la promtadad da collaboraziun dallas catschaduras e dils catschadurs. Ei astgi adina dar differents meinis, mo il respect vicendeivel stoppi esser daus da tut temps. Survigilonza e catschadurs stoppien sepresentar sco unitad anoviars, mo aschia sappien attaccas dils adversaris dalla catscha vegnir impedidas. Tomas Schmed appellescha als presidents dallas secziuns da communicar quei aschia enteifer las secziuns. Negin consens pertuccont camutschs Sco quei che Tomas Schmed ha vinavon informau la FMR, ei ina eventuala proposta pertuccont restricziuns per la catscha da camutschs vegnida messa ad acta dil district. La discussiun ha entschiet avon dus onns sin fundament d’ina proposta dalla Secziun da catschadurs Greina. Silsuenter han las secziuns giu la caschun da discussiunar eventualas ulteriuras restricziuns. In consens ha ei denton buca dau, denter auter pertuccont la reducziun dils dis da catscha dalla caura-camutsch. Entginas secziuns vesan la necessitad d’intervegnir en ina fuorma ni l’autra, damai che la populaziun da camutschs ei sereducida fetg ils davos onns. Autras ein dil meini che las restricziuns ch’il cantun ha introduciu ils davos onns bastien. Igl ei quei denter auter la reducziun da dis da catscha e la correctura dalla limita d’altezia. Tomas Schmed resta president dil District da catscha I Cadi per treis ulteriurs onns.

L’Uniun da commerci e professiun Mustér ei alla tscherca d’ina presidenta ni in president. En in onn seretila Roland Cajacob damai ch’el ha midau dall’economia privata tier la vischnaunca da Mustér. Alla radunonza generala la sonda sera han Céline Meury e Nico Tschanz presentau all’uniun las pusseivladads da sesviluppar e nezegiar instruments da promoziun dall’economia. Il president dall’Uniun da commerci e professiun Mustér (UCP), Roland Cajacob, ei vegnius eligius dalla vischnaunca da Mustér sco menader d’infrastructura. Siu engaschament ha gia entschiet leu en fuorma parziala e tochen la fin digl onn sedistacca el dils projects en sia fatschenta. Roland Cajacob ei vegnius tscharnius igl onn vargau sco president dall’UCP, mo sin fundament dall’elecziun el menaschi communal seretila el da quella funcziun igl onn vegnent. «Aschia tscherchein nus ina presidenta ni in president», ha Roland Cajacob puntuau la sonda sera alla radunonza generala alla stanza da dertgira dalla Casa cumin a Mustér. A quella ha el schau repassar las activitads dall’uniun igl onn 2023. Sper la tschunavla ediziun dil magazin dall’UCP cun in’ediziun da 7000 exemplars ha ella er arranschau il calender d’advent, migliurau sia preschientscha ellas medias socialas e collaborau culla vischnaunca da Mustér ella promoziun dil commerci. Ustiers ein ussa ell’UCP L’UCP ha menau discuors cun Gastro Mustér. L’organisaziun dils gastroms da Mustér e Medel ha giu difficultads da cattar suprastontas e suprastonts. Aschia ei naschida l’idea ch’ils ustiers s’integreschien ell’uniun da commerci e professiun. Ina buna part dils gastronoms appartenevan gia a quella e tschun ulteriurs han fatg quei pass ed ein vegni recepi la sonda sera. Ella persuna da Steffi Schmidt vegn la gastronomia representada ussa ella suprastonza dall’UCP. «Igl avegnir vegnin nus a sefatschentar era dils temas che pertuccan la gastronomia», ha Roland Cajacob puntuau alla radunonza generala. In’EX26? Il program da lavur dall’UCP per quest onn cumpeglia las preparativas per la sisavla ediziun dil magazin, la revista da professiuns ils 20 d’uost 2024 en halla Cons e Puntreis, sco era il calender d’advent e differentas activitads duront il temps da Nadal. Per sias commembras e ses commembers preveda ella d’arranschar informaziuns davart la segirtad da cyber e datas, sco era pusseivladads da tools pil commerci. Il comite d’organisaziun dalla davosa EX vegn a discussiunar il proxim temps davart in’eventuala EX26. Per saver prender ina decisiun vegnan las commembras ed ils commembers interrogai. La presidenta dil davos comite, Rita Huonder, vegn ad iniziar la discussiun. L’UCP dumbra ussa 115 commembras e commembers. 11 novs ein vegni vitier, treis ein seretratgs. Per ses merets en favur dall’uniun ei Edgar Durschei vegnius numnaus commember d’honur. El ei staus president da 2017 entochen 2023. Pusseivladads da svilup La sviluppadra dalla Regiun Surselva Céline Meury ed il menader dil Center per interpresas pintgas e mesaunas dil Grischun alla Scol’aulta professiunala dil Grischun a Cuera, Nico Tschanz, han orientau la sonda l’uniun davart lur purschida. «Mintgin – seigi persuna singula, fatschenta, uniun ni vischnaunca – che ha ina buna idea ni projects innovativs, astga s’annunziar. Nus accumpignein e savein dar cussegls pertuccont la finanziaziun, coordinein detagls e savein informar davart eventualas reits da cooperaziun», di Céline Meury. Il potenzial dalla Surselva seigi gronds e communablamein seigi ei pusseivel da dar ulteriurs e novs accents al svilup. En ina semeglionta direcziun va la purschida dil Center per interpresas pintgas e mesaunas dil Grischun. «Nies team, sco era studentas e students dalla Scol’aulta professiunala dil Grischun, stattan a disposiziun per gidar a concretisar ideas e projects innovativs», di Nico Tschanz. Las incaricas vegnan tractadas anonim: «In’idea ei sulettamein buna sch’ella vegn era realisada.» Il center exista dapi 25 onns e fa rodund 50 cussegliaziuns primaras per onn. El ei era ina part digl INOS, la Reit d’innovaziun dalla Svizra Orientala. Nico Tschanz ha presentau la sonda all’UCP la purschida dil Center per interpresas pintgas e mesaunas dil Grischun a Cuera. Céline Meury ei responsabla pil svilup dalla Regiun Surselva. Alla radunonza dall’UCP ha ella appellau da s’annunziar en cass da basegns co sviluppar ideas e projects.

La sonda sera ha il Chor Ligia Grischa dau ella baselgia parochiala da s. Martin a Trun igl emprem da ses quater concerts el rom dil giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Sut la direcziun da Christoph Cajöri ed en accumpignament d’in quartet da clarinetta e percussiun ha il chor viril fascinau igl auditori. Denter las parts musicalas ha il historicher Adolf Collenberg dau in sguard historic ella historia dalla Ligia Grischa. Suenter ils dus concerts da questa fin d’jamna a Trun e Mesocco suondan dus ulteriurs la proxima fin d’jamna a Glion e Domat. (fmr/hh) Il Chor Ligia Grischa fa honur a siu num da muntada historica.

Il venderdis vargau ha il District da cant Surselva salvau sia radunonza annuala ad Uors Lumnezia. L’uniun districtuala ha visitau in giubilar. Il Chor mischedau Suraua festivescha uonn il 50avel onn d’existenza. El vala sco in chor zun valent dalla Surselva, il Chor mischedau Suraua. Dapi plirs onns diregia Flavio Bundi quei chor. El ha cumponiu aposta per cantaduras e cantadurs da Suraua pliras canzuns ch’ein vegnidas cantadas sco premaudiziun. Il giubileum da 50 onns vegn festivaus ils 18 e 19 da matg 2024. Il chor ha introduciu la radunonza dil district e cantau canzuns pils honorai sco veterans districtuals. Daniel Solèr, president communal da Lumnezia, ha beneventau ils presents e presentau la val dalla glisch, la quala promova la convivenza cun cultura, sport e scolaziun. La cultura da cant alla regiun Il president dil district, René Buchli, fa sco emprem in memento per Carli Scherrer, il commember d’honur dil district. El ei morts igl onn vargau ed ei staus creatur e promotur dil cant e dil lungatg romontsch. «Aschiditg ch’il cant romontsch vegn cultivaus cantein nus las canzuns da Carli Scherrer.» Mirond sigl onn vargau menziunescha Buchli las acziuns dil district sco il camp da cant per scolars a Trun e la scuntrada per dirigentas e dirigents per preparar canzuns adattadas per la fiasta districtuala a Trun. Pliras scuntradas cull’Uniun da cant cantunala han tractau igl avegnir dil cant el Grischun. Ton ils chors sco er ils districts han difficultads d’anflar glieud che s’engascha en suprastonza. Ina collaboraziun denter las instanzas dils districts e l’uniun cantunala sa purtar soluziuns en cass da munconza. Daniel Pally, responsabel per la promoziun dil cant dil district, menziunescha la collaboraziun culla Scola da musica Surselva. Ils chors san engaschar in expert da cant per scolar las vuschs e l’expressiun cantica da lur commembers. Plirs chors han gia priu la caschun e l’experientscha ei zun positiva. La collaboraziun culla Scola da musica Surselva vegn purschida era igl avegnir. Il district intermediescha ils interessents e surpren ina part dils cuosts dalla scolaziun. Fiasta da cant a Trun Sut il tetel «Trun conta» organisescha il Chor cecilian da Trun la Fiasta da cant districtuala ils 15 da zercladur 2024. Ils 33 chors participonts contan avon ils experts en baselgia parochiala. Sin plaz avon la casa da scola ed il center communal ein las ulteriuras manifestaziuns dalla fiasta. Zun legreivla ei la participaziun da tschun chors d’affons e giuvenils. Per facilitar als chors las emprovas ha il district fatg sez in’emprova da cant per las canzuns communablas. Sur 60 cantaduras e cantadurs ein separticipai a quell’emprova. Il camp da cant per scolars a Trun vegn purschius era uonn. Igl onn vargau ein 90 scolars separticipai e han dau alla fin in bi concert. In’ulteriura sentupada per cantaduras e cantadurs organisescha il district sut il tetel «cant da cumpignia». Igl ei ina promoziun da collegialitad denter glieud cun interess communabel. La proxima radunonza dil district ha liug ils 16 da matg 2025 a Sumvitg. La suprastonza va aunc alla tscherca d’in consuprastont per l’incarica da cassier. Quella scharscha ha la radunonza buca saviu occupar per munconza d’interessents. Ils veterans vegnan honorai Cantaduras e cantadurs che contan 20 onns ni pli ditg en in chor vegnan honorai dil district per lur engaschi cultural. President René Buchli ha saviu reparter pliras medaglias da renconuschientscha a cantaduras e cantadurs presents. La dirigenta Fina Blumenthal ha retschiert la distincziun dirigenta d’honur per 20 onns activitad da direger chors el district dalla Surselva. Pér da cuort ha ella fundau il chor da seniors e ha animau ils promoturs da cant da separticipar en quella cuminonza che tgira la buna cumpignia enten cantar. La buna entelgientscha ei stada da percorscher suenter la radunonza. Ils presents ha schau gustar il puschegn spendius dalla vischnaunca da Lumnezia. La tensiun da spetga silla Fiasta da cant districtuala a Trun ei stada da sentir. Pils chors participonts ei quella occasiun il punct culminont digl onn cantic. Sur 20 onns engaschi els chors dil district mereta ina honoraziun. Ils veterans presents survegnan la medaglia dil district ord ils mauns dil president René Buchli. Fina Blumenthal diregia dapi 20 onns chors el District da cant Surselva e daventa commembra d’honur dil district. . Il Chor mischedau Suraua dat ina producziun pils honorai veterans dil district.

La squadra da ballapei da Trun/Rabius sedistacca pli e pli dalla zona dalla relegaziun ella tabella dalla gruppa 1 dalla 3. ligia. La sonda ha ella recaltgau treis ulteriurs impurtonts puncts a Mels. Perencunter ha Schluein Glion spiars sia partida ordeifer encunter Landquart. Hans Huonder/FMR Trun/Rabius ha gudignau la sonda il giug da ballapei dalla 3. ligia ordeifer encunter Mels. Suenter l’aulta terrada a casa encunter Schluein Glion ei la squadra da Claudio Bundi serevegnida e ha mussau ton encunter Domat sco la sonda encunter Mels prestaziuns solidas. Cun quels sis puncts ha Trun/Rabius ussa in bien polster silla zona dalla relegaziun. Ils dus davos dalla tabella Domat e Flums han spiars ils giugs dalla fin dall’jamna. Empau surprendenta ei la terrada da Schluein Glion ordeifer encunter Landquart. Gia igl uost vargau ha l’equipa dalla Foppa giu empau miserias encunter quei adversari e contonschiu a casa sulettamein in remis 2:2. La dumengia ei il giug vegnius spiars cun 3:4. Entochen pausa menava Schluein Glion aunc cun 3:2. Ella 66avla e la 68avla minuta ha Landquart lu denton procurau per la decisiun, marcond dus gols enteifer cuort temps. Ils gols per Schluein Glion han Lars Zala (2) e Lars Caduff marcau. Per l’emprema ga ha il capogruppa Schaan schau scher puncts questa stagiun. Suenter 14 victorias en seria ei resultau a Triesen in remis (0:0). Damai ch’il secund Schluein Glion ha spiars siu giug, ei igl avantatg da Schaan tonaton carschius per in ulteriur punct sin 15 puncts. Victoria pil capogruppa Panaduz El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ha il capogruppa Panaduz gudignau ordeifer encunter Schluein Glion. Igl avantatg che Panaduz ha ussa sil secund, Lumnezia, munta siat puncts. Lumnezia ha denton dau in giug pli pauc. Danis-Tavanasa ha spiars sia scuntrada a casa encunter Surses cun 2:5. Negina fortuna han las equipas sursilvanas engaschadas ella gruppa 1 da promoziun dalla 5. ligia giu. Union Trin ha spiars encunter Sevelen, Lumnezia ha stuiu suttacumber a Cuera 97 e Rueun ha spiars a casa encunter Bregaglia. Alla testa dalla tabella ein Valposchiavo e Cuera 97 cun mintgamai diesch puncts ord quater giugs. Dunnas e junioras sin via dil success La squadra da dunnas dalla Surselva, engaschada ella gruppa 1 dalla 4. ligia, ha gudignau siu giug ordeifer encunter Mels cun 3:2. Suenter la terrada encunter il capogruppa Vaz-sut-Cuera egl emprem giug da questa primavera, ei quei la secunda victoria en retscha. Laura Casanova, Jana Caduff e Silja Montalta han sittau ils gols pil team dalla Surselva. La tiarza victoria el tierz giug da primavera han las junioras FF15 dalla Surselva saviu festivar la sonda vargada. L’equipa cun Flavia Solèr, Zoe Vinzens, Madlaina Schorta, Nina Schwyter, Anna Lea Maria Cabernard, Ladina Victoria Cabernard, Liana Beer, Beyoncé Candrian, Lina Deplazes, Ela Dietrich e Sandra Caduff ha gudignau cun 10:0 encunter las junioras da Cuera 97. Sco suletta ha l’equipa dallas junioras sursilvanas gudignau tuts treis giugs d’entochen ussa ella gruppa 1 dalla pli aulta ligia regiunala dallas junioras sut 15 onns. 3. ligia, gruppa 1 Triesen – Schaan 0:0 Cuera 97 – Flums 4:1 Bogn Ragaz – Domat 5:0 Mels – Trun/Rabius 0:2 Landquart – Schluein Glion 4:3 Sargans – Triesenberg 1:0 1. Schaan 15/43; 2. Schluein Glion 14/28; 3. Bogn Ragaz 15/27; 4. Sargans 14/25; 5. Cuera 97 15/24; 6. Triesenberg 15/23; 7. Landquart 15/20; 8. Triesen 14/17; 9. Mels 15/17; 10. Trun/Rabius 14/16; 11. Domat 15/9; 12. Flums 15/7. 4. ligia, gruppa 1 Surses – Schlarigna 1:2 Tusaun/Cazas – Domat 2:0 Danis-Tavanasa – Surses 2:5 Schluein Glion – Panaduz 0:1 1. Panaduz 13/29; 2. Lumnezia 12/22; 3. Tusaun/Cazas 14/22; 4. Surses 13/19; 5. Schlarigna 13/13; 6. Schluein Glion 12/11; 7. Domat 14/9; 8. Lai Valbella 12/8; 9. Danis-Tavanasa 13/6. Mladost ha retratg si’equipa. 5. ligia, gruppa da promoziun 1 Union Trin – Sevelen 2:3 Cuera 97 – Lumnezia 3:0 Rueun – Bregaglia 0:3 Valposchiavo – Walenstadt 4:1 Lusitanos de Samedan – Val Tamina 3:4 1. Valposchiavo 4/10; 2. Cuera 97 4/10; 3. Bregaglia 4/9; 4. Val Tamina 3/6; 5. Walenstadt 4/6; 6. Lusitanos de Samedan 4/5; 7. Union Trin 3/3; 8. Sevelen 4/3; 9. Rueun 3/0; 10. Lumnezia 3/0. 5. ligia, gruppa da primavera 1 Vaz-sut – Trun/Rabius 2:0 Landquart – Danis-Tavanasa 8:0 Panaduz – Schlarigna 2:2 1. Landquart 3/9; 2. Vaz-sut 3/7; 3. Laax 1/3; 4. Panaduz 3/2; 5. Schlarigna 2/1; 6. Trun/Rabius 2/1; 7. Sedrun/Mustér 2/1; 8. Danis-Tavanasa 2/0. Juniors A2, gruppa 1 Bogn Ragaz – Cuera 97 2:1 Mels – Walenstadt 2:1 Domat – Grischun Central 2:0 Juniors B promoziun, gruppa 1 Buchs – Staad 1:4 Surselva – Heiden 4:3 Rheintal – Mels 2:0 Sargans – Montlingen 3:2 Juniors B1, gruppa 1 Domat – Surselva 4:3 Landquart – Vaz-sut 1:3 Valposchiavo – Schlarigna 4:2 Juniors B2, gruppa 1 Triesen – Surselva 4:1 Lusitanos de Samedan – Tavau 2:2 Cuera 97 – Panaduz 11:0 Balzers – Grischun Central 2:1 Juniors C promoziun, gruppa 1 Mels – Glarnerland 7:0 Rorschacherberg – Brühl 2:0 Montlingen – Cuera 97 a 1:3 Sargans – Surselva 6:2 Cuera 97 b – Balzers 2:1 Juniors C1, gruppa 1 Sargans – Valposchiavo 3:3 Cuera 97 – Schlarigna 4:2 Domat – Grischun Central 1:3 Juniors C2, gruppa 1 Grischun Central – Domat 2:2 Landquart – Vaz-sut 2:3 Cuera 97 – Tavau 9:4 Juniors D1, gruppa 1 Domat – Balzers 4:7 Juniors D2, gruppa 1 Vaz-sut – Cuera 97 8:4 Grischun Central – Domat 2:5 Landquart – Surselva b 7:0 Juniors D2, gruppa 2 Tavau – Grischun Central 2:5 Orion Cuera – Bogn Ragaz 7:0 Domat – Panaduz 11:1 Cuera 97 – Landquart 5:2 Dunnas 2. ligia, gruppa 1 Cuera 97 – Uzwil 2:0 Tusaun/Cazas – Romanshorn 1:1 Triesen – Frauenfeld 2:2 Domat – Rapperswil-Jona 0:0 Dunnas 4. ligia, gruppa 1 Mels – Surselva 2:3 Ruggell – Schlarigna 2:1 Tusaun/Cazas – Vaz-sut-Cuera 2:4 Junioras FF15 1, gruppa 1 Surselva – Cuera 97 10:0 Uznach – Ruggell 4:2

La sonda vargada ha la Secziun da catschadurs Péz Alpetta da Mustér arranschau siu di da tgira. Tals dis ein sil program da lavur annual da pli u meins tuttas secziuns da catschadurs el Grischun. Sut l’egida dil cau-tgira Corsin Bisquolm han 28 commembras e commembers luvrau en differents loghens. Ina gruppa ha fatg uorden egl uaul a Runfoppa enten rimnar roma, in’autra ei stada engaschada – medemamein a Runfoppa – cun la reconstrucziun d’ina punt sco liug da traversar per la selvaschina. A Davos Casti ei vegniu luvrau vid il biotop dalla secziun ed ina gruppa ha remplazzau seivs da protecziun per viaza, castagners e nughers. Tuttas lavurs ein vegnidas liquidadas sin incarica dalla vischnaunca da Mustér, cun excepziun da quella vid igl agen biotop. Quei engaschament en favur da fauna e flora ei vegnius terminaus cun in gentar communabel ella casa da tir a Sars-sut, preparaus dils dus commembers Luis Schlosser e Valentin Bisquolm. (fmr/hh) 28 commembras e commembers han prestau lavur en differents loghens dalla vischnaunca da Mustér. Commembras e commembers dalla Secziun da catschadurs Péz Alpetta ein serimnai suenter la lavur per guder il gentar.

Suenter ch’il CB Trun/Rabius ha giu pausa la davosa fin d’jamna muort capriolas dall’aura, ha il 14avel giug da campiunadi giu liug ordeifer encunter la secund’equipa da Mels. Per l’equipa dalla Cadi ei quei stau in giug da gronda impurtonza encunter in adversari egual. Il giug entscheiva fetg uliv avon ina biala culissa d’aspectaturs. Las meglieras caschuns da marcar ha denton il caucasa duront las empremas minutas. Suenter che l’equipa da Mels ha tuccau la traversa suenter in culp liber purtaus dil ferm vent, surpren l’equipa da Trun la bitgetta dil giug e vegn tier las empremas caschuns da marcar, denton vegnan las acziuns buc giugadas bein a fin ni ch’il saung freid avon gol maunca. Ella 31avla minuta vegn Trun/Rabius tier ina cunterattacca. Remo Alig vegn lantschaus ella profunditad e sa surmuntar cun siu tempo il defensur, tauscha la balla a Gianin Derungs che lai buc supplicar duas gadas e marca igl 1:0 el cantun dretg. Entochen pausa ha Trun/Rabius il surpli dil giug, vegn dentont buc tier in ulteriur gol. Suenter pausa entscheiva Mels meglier. La defensiun sut la bitgetta da Livio Janka e Damian Schmed lubescha denton nuot valabel. Trun/Rabius surpren puspei naven dalla 50avla minuta il dictat dil giug, vegn tier ulteriuras bunas caschuns e stat bein ella defensiva. Pér ella 84avla minuta astga Trun/Rabius puspei giubilar. Orlando Monn vegn lantschaus ella profunditad e surmunta in defensur. El mantegn la ruasseivladad e survescha il bal avon il gol a Remo Alig che marca il meritau 2:0. Cuort suenter va la partida a fin cun 2:0 en favur dalla equipa da Trun/Rabius. Trun/Rabius ha giu las meglieras caschuns e ha lubiu pauc ni nuot avon igl agen gol, aschia che quella victoria ei meritada. Cun quella victoria vegn l’equipa da Trun/Rabius da sedistaccar dalla cua dalla tabella e ha ussa in avantatg da siat puncts sil plaz da relegaziun. Il proxim giug per l’emprema equipa da Trun/Rabius ei gia mardis sera a Trun-Pustget encunter l’equipa da Sargans. Cun Sargans spetga in ferm adversari. Trun/Rabius ha denton da mussar ina reacziun avon igl agen publicum. Aschia ch’ils aspectaturs astgan spitgar ina interessanta partida. Sandro Orlik 3. ligia, gruppa 1 Mels – CB Trun/Rabius 0:2 (0:1) Gols: 31. Gianin Derungs, 84. Remo Alig. Mels: Dario Rissi, Aron Hermann, Pierin Gantenbein, Fabio Kalberer, Kevin Bigger, Dario Eberle, Julian Schlegel, Dominic Baur, Michael Tschirky, Jérôme Lymann, Raphael Schlegel, Leandro Hardegger, Yannick Lampert, Raphael Weber, Mile Mitrovic, Luca Maggion, Arno Ackermann, Dario Moser. Trun Rabius: Mauricio Cathomas, Geo Cauzza, Damian Schmed, Livio Janka, Mirco Pfister, Rovin Schmed, Lucas Maissen, Orlando Monn, Remo Alig, Gianin Derungs, Patrizio Decurtins. Reservas: Elia Schmed, Denis Monn, Mattia Friberg, Silvan Muoth Robin Monn, Clau Berther, Andri Carigiet. Remarcas: Trun/Rabius senza Sandro Orlik, Ramon Orlik, Tizian Duff, Lucas Seiler, Beat Cadruvi (tuts blessai), Aurelio Carigiet, Mathias Flepp e Livio Lozza (absents).

Il Campadi Fontanivas a Mustér ha ina nova menadra. Dapi questa primavera meina Silvana Beer il menaschi spel Rein Anteriur. Suenter esser viagiada en biaras tiaras, sescolada ed engaschada en pliras interpresas ella Bassa ed egl exteriur ha ella decidiu da returnar en sia patria e da surprender responsabladad: «Per mei ei quei campadi in paradis.» Persunas da buca meins che siat naziuns lavuran uonn a Fontanivas. Culla fin dalla stagiun passada han Tom e Kate Zweidler bandunau il Campadi Fontanivas a Mustér. Sis onns han els menau quel avon che sedecider da surprender ina nova sfida el Grischun Central. Dapi quest onn meinan els il Campadi Viamala a Tusaun, medemamein in campadi dil TCS sco quel a Fontanivas. A Fontanivas ei il campadi dapi quest onn sut l’egida da Silvana Beer (31). Ella ei responsabla pigl entir menaschi da campadi e restaurant, ferton che Fayza Ouassim meina il restaurant. La stagiun nova al campadi a Fontanivas ei vegnida intunada ils 20 d’avrel cun in concert d’Ann Nielsen e Tumasch è. Mustér, Columbia, Madrid La nova responsabla pil Campadi Fontanivas, Silvana Beer, ei buc ina nunenconschenta a Mustér. Cheu eis ella carschida si avon ch’absolver igl emprendissadi mercantil tier la Regiun Surselva a Glion. Quei emprendissadi ha ella nezegiau per ir ora el mund: «Jeu hai vuliu ir naven, emprender e luvrar – aschidadir veser zatgei niev.» En in’emprema etappa ha sia via professiunala menau ella a Turitg tier l’assicuranza sociala e da leu tier in purschider d’assicuranzas per persunas emigradas. Parallelmein ha Silvana Beer absolviu il bachelor e silsuenter il master en economia da menaschi. «In semester dil master hai jeu era studiau all’Universitad da Medellin en Columbia. Bugen fuss jeu stada leu per quei semester, mo pervia dalla pandemia da Covid-19 ha jeu stuiu absolver quei studi da casa anora», di Silvana Beer. Anavos en Svizra Mo l’America latina ha tuttina buca schau ruaus a Silvana Beer: «Avon treis onns sun jeu lu sedecidida da serender per quater meins ell’America latina ed emprender d’enconuscher quellas tiaras.» Returnada en Svizra ha ella buca stuiu tschercar ditg plazza, pertgei ella ei aschidadir vegnida tschercada: «Entras las relaziuns da fatschenta ch’jeu havevel tier las assicuranzas sun jeu vegnida dumandada d’ina interpresa svizra da surprender la funcziun da managera da vendita d’assicuranzas egl exteriur. Aschia sun jeu lu setschentada a Madrid.» La cultura da luvrar en quella fatschenta seigi denton buca stada aschia sco quei ch’ella seigi s’imaginada. Suenter haver terminau quei engaschament professiunal eis ella viagiada cul camper atras pliras tiaras dil sid dall’Europa ed il nord dall’Africa avon che returnar la stad vargada a Mustér per far vacanzas. In paradis «Duront quellas vacanzas hai jeu lu intervegniu ch’il TCS tscherchi enzatgi per menar il Campadi Fontanivas. Jeu sun sedecidida da s’annunziar», di Silvana Beer. Detg e fatg. Quest unviern ha ella surpriu il menaschi e schegie ch’ils emprems dis dalla stagiun nova ein stai tut auter che giavischai dils amitgs dil campar, di ella: «Quei campadi ei in paradis. Quei vegn buca mo intermediau aschia en material da reclama dil TCS e las medias – quei ei veramein aschia.» En in’emprema fasa vul ella buca far grondas midadas en cumparegliaziun cugl onn vargau, era damai ch’il TCS ha ina clara strategia per ses menaschis. Tonaton di Silvana Beer: «Ei sa esser che nus midein ina caussa ni l’autra cul temps, per exempel duront la stagiun cun dameins frequenzas.» En mintga cass less ella dar dapli veta al menaschi cun events: «Jeu patratgel vid in cinema spel lag ni la caschun da mirar tier nus sin ina tenda il Campiunadi da ballapei d’Europa da questa stad. Mo jeu hai aunc autras ideas.» Cun enzatgei vul ella tonaton punctar vinavon tier la clientella: «Fontanivas ei in campadi natiral. Quei ei in scazi e vegn appreziau da biars campaders e visitaders. Il laghet e la vischinonza al Rein Anteriur ei fascinont.» Quei scazi vegn cumpletaus quest onn cun internaziunalitad. Silla plazza a Fontanivas lavura numnadamein glieud dalla Spagna, Brasilia, Ungaria, Belgia, Maroc, Frontscha e secapescha era dalla Svizra. Entochen 15 emploiai Dil persunal existent ha ella surpriu treis persunas, las ulteriuras ein novas. Tut en tut ein 15 persunas engaschadas el Campadi Fontanivas duront al stagiun aulta. Ellas partan 11 plazzas cumpleinas. Fayza Ouassim che meina l’ustria ei oriunda dil Maroc. Sco Silvana Beer ha era ella in studi d’economia. Aunc avon ha ella studiau fisica e chemia. Suenter plirs onns da lavur ella gastronomia ell’Italia ha sia via empalau ella a Mustér ed igl onn vargau ha ella menau l’ustria dalla plazza da golf a Breil. Dapi quest onn ei Fontanivas pia fermamein els mauns da dunnas che han mirau sugl ur dil taglier ora. Ins astga esser spanegiaus sill’odur latina cumbinada cun ina scolaziun profunda en economia. Da Turitg e Madrid anavos a Mustér Dapi quest uonn meina Silvana Beer (31) il Campadi Fontanivas a Mustér. Suenter plirs onns da scolaziun, engaschi professiunal e viadis en pliras tiaras ha ella cattau in niev plaz da lavur: «Il Campadi Fontanivas ei in paradis. Las pusseivladads che la natira porscha e che la plazza offerescha als campaders ein singularas.» L’internaziunalitad che Silvana Beer, ch’ei carschida si a Mustér, ha gudiu ils davos onns, ei era presenta uonn a Fontanivas. Glieud da buca meins che siat naziuns ei engaschada questa stad sil campadi spel Rein Anteriur. (fmr/hh) La responsabla nova dil Campadi Fontanivas Silvana Beer (sen.) ensemen cun Fayza Ouassim che meina l’ustria dil campadi. Dapi quest uonn meina Silvana Beer (31) il Campadi Fontanivas a Mustér.

Gl’onn 1967 ha il disponent da posta Glieci Camenisch scuviert la pesca sco hobi preferiu. Dapi lu ein 57 onns onns vargai. Quels decennis ha el fatg nundumbreivlas experientschas, allas rivas da dutgs, uals, flums e lags. Oz gauda el la pesca da cumpignia e buca pli la sportiva. Gl’anteriur manischunz da posta Juli Solèr hagi dumandau lezza gada sch’el havessi tschaffen da vegnir alla pesca. Quei ei stau la stad 1967. «Lezza experientscha ha infectau mei», gi Glieci Camenisch. 1966 era il giuven disponent da posta da 24 onns returnaus da Losanna per entscheiver a Glion la plazza nova. In onn pli tard ha el scuvretg la passiun che accumpogna el dapi lu. Digl 1 da matg tochen la fin dalla stagiun ha el entschiet ad emprender d’enconuscher ils dutgs, uals, flums e lags, cunzun dalla Surselva. «Gl’emprem muncava meinsvart la pazienzia. Sch’il fil sestendeva ed ins targeva la lontscha memia anetg ord l’aua setschentava il fil zanua ellas caglias», seregorda gl’um pensiunau riend. Ils interess che van dapart Glieci Camenisch gauda autruisa igl 1 da matg, igl emprem gi dalla pesca 2024. «Igl 1 da matg prendevel jeu adina liber», raquenta Glieci Camenisch. La pesca era siu sport preferiu. Da quasi mintga bloc e mintga caglia alla riva dil Rein savessi el raquintar ina episoda. El ha isau ils loghens dils pescadurs sursilvans. Il lag da s. Maria era enconuschents pervia dallas litgivas e salmelins da grondezia respectabla. «Sil Lucmagn ed era enta Zervreila haveva ei bellezia saiblings», gi el. Dapi ch’el ha entschiet ad ir alla pesca ein las relaziuns e cundiziuns semidadas. Ch’ins haveva construiu ils lag da fermada per producir electricitad, e buca per la tratga da pèschs, ei clar al pescadur. Malgrad quei ha Glieci Camenisch mai capi daco ch’ins dat buca dapli spazi als fatgs dalla natira. Ins metteva ora pèschs giuvens, quels fregavan, «la frega va denton a frusta nua che l’aua maunca», ei la conclusiun dil pescadur. Onns da grondas activitads Tgi che entscheveva ad ir alla pesca s’associava pilpli ad ina dallas uniuns da pescadurs. Talas deva ei dapertut. Aschia ha Glieci fatg part gl’emprem dall’uniun da pescadurs da Sagogn. Cu la famiglia giuvna ei secasada 1972 a Glion, eis el entraus en lezz’uniun locala. L’Uniun da pescadurs da Glion ha ina liunga tradiziun. Ins haveva fundau 1916 ella sco «Fischerverein Bündner Oberland» e refundau 1936 sco uniun locala. Dapi ch’el va alla pesca sedefenda Glieci Camenisch pils interess dils pèschs e dils pescadurs. Duront 15 onns ha el presidiau l’Uniun da pescadurs da Glion. Igl ei stau onns da grondas activitads. Mo era buca schi levs temps. Ils interess economics dil Grischun – culs projects d’ovras hidraulicas – e quels dils pèschs sco part dalla natira, mavan pulit dapart. Far «canera» e dar encunter saveva esser prigulus per in bab da famiglia. L'artgera dominanta Glieci Camenisch ha adina viu ils basegns d’omisduas varts. Sco representant dils pescadurs sursilvans eis ei stau sia finamira d’urbir schi bia aua sco pusseivel per uals e flums, e d’evitar donns per la fauna aquatica. 1996 ha la regenza grischuna elegiu Glieci Camenisch ella cumissiun cantunala da pesca. «Jeu hai giu bia sgaradas cun el», tradescha Glieci e fa allusiun alla politica da pesca ed als contacts cugl uffeci da catscha e pesca dil Grischun. Cun «el» ei Peider Ratti permiert manegiaus. Il schef digl uffeci da catscha e pesca schevi valer pauc ni nuot dils arguments dils pescadurs che sedefendevan. Els dueigien far dapli pils pèschs e schar star il cavegl ella suppa, hagi el getg pliras gadas als funcziunaris. Las uniuns cun lur lags e puozs da tratga han prestau bia uras da lavur cumina per la fauna aquatica dil Grischun. Pli baul era la litgiva il pèsch da standard dil pescadur. Zacu ha l’artgera, ina specia dominanta americana, entschiet a scatschar la litgiva indigena. Oz discuors’ins da neozons per tals animals, analog allas neofitas tier las plontas. L’artgera ei stada d’engrau alla pesca sportiva, ella ha muentau quella, ha denton caschunau novas tensiuns denter il Cantun ed ils pescadurs. La finala ha gl’uffeci cantunal tuttina lubiu l’artgera. Denton sulettamein en lags senza surscul, pia nua ch’il pèsch dominant ha buca saviu scappar els uals e flums dalla regiun e periclitar aunc pli fetg la litgiva. Ora el Tirol a pescar Il pescadur ventireivel Glieci Camenisch, a caschun d'ina pesca da cumpignia ora l'Austria. Tals fatgs dalla politica, dil svilup e tecnica dalla pesca han occupau varga 50 onns Glieci Camenisch. Pescar ei aunc adina il hobi principal dil Lumnezian dall’annada 1942. Denton buca pli la pesca sportiva. «Semurdergiar pos jeu buca pli, per gliez sundel jeu memia malsegirs. Oz gaud’jeu la pesca pervia dalla cumpignia», gi el. El raquenta ch’el hagi passentau l’jamna vargada treis gis ora el Tirol e ch’el seigi turnaus cun ina biala preda. «Leuora gaudel jeu cun mes camerats mintga gada da star pacific. Buca mo pervia dalla preda, mobein pigl esser sper l’aua ed ora ella natira». Tgei cussegl dat il pescadur veteran ad in giuven, seigi lu um ni dunna, en vesta agl 1 da matg 2024? «Metter el sacados ina fetg buna purziun pazienzia», rispunda Glieci Camenisch senza targlinar. E ch’ins dueigi buca esser trumpaus sch’ins hagi buca success gl’emprem gi. Pia sto pescadur ni pescadura metter el sacados aunc ina buna purziun perseveronza – quei ch’ei oz pli necessari che zacu cul digren da pèschs ch’ei da constattar dapertut.

Gl’emprem gi dalla pesca el cantun Grischun ei per numerus in special, bunamein in firau. Aschia sto in rubadur el Lag Grond dar adatg da buca daventar la preda d’in pescadur. Il glischun ei il losch emblem egl uoppen da Laax. Mo aunc duas autras vischnauncas grischunas han in pèsch egl uoppen. Il Lag Grond da Laax ei il punct 1018 silla carta ufficiala digl Uffeci cantunal da catscha e pesca. Tenor artechel 7 eis ei in’aua cun dretgs privats nua che la patenta cantunala ei buca valeivla. Il Lag Grond ei suttamess alla suveranitad dalla vischnaunca da Laax. Buca da far curvien ch’ils da Laax ei loschs sin lur arma, sin lur glischun egl uoppen. «La mesira minimala per glischuns (Hecht, Exos lucius) ei 40 cm)», eis ei ordinau ellas prescripziuns da pesca dalla vischnaunca da Laax. Il glischun, gl’emblem da Laax, ei il pèsch caracteristic dil Lag Grond. Avon dus onns ha ina pescadura pigliau in glimari dad 98 cm lunghezia. Paucs pèschs el cudisch ufficial Il glischun han ils da Laax elegiu gia il 14avel tschentaner. Gl’onn 1428, cu els ein secumprai libers dils cont da Werdenberg-Sargans, sigileschan els la brev da libertad cul pèsch. Quel simbolisescha la libertad ed el medem mument era il cristianissem. Dapi lu ein ils Libers da Laax attaschai a lur pèsch. Quel decorescha oz stampats en connex culla destinaziun turistica. L’artista Toja Isenring che ha viviu e luvrau varga 50 onns a Laax ha dedicau ina roscha da sias ovras a quei ferm simbol. Ins savess supponer che quel survess aunc ad autras vischnauncas sco arma ed emblem. Vitgs e vischnauncas situadas sper flums ed auas dat ei numerus el Grischun. Ina retscherca en differents cudischs da uoppens dil Grischun cumprova ch’il pèsch survescha buca savens sco emblem. Gl’onn 1953, per commemorar 150 onns dapi l’entrada dil Grischun ella Confederaziun, han Cussegl Grond e Regenza ediu in cudisch ufficial dils uoppens dallas vischnauncas e cumins. Quels dus gremis havevan fundau ina cumissiun da uoppens ch’ei stada activa da 1945 tochen 1952. Quella ha ediu il cudisch ufficial. Quels onns han tuttas vischnauncas stuiu definir lur emblem. Tuttas han buca saviu eleger il capricorn ni la crusch stilisada. Tgi ha priu il patrocini, tgi il casti ni l’arma dils signurs dil casti, tgi il drag, la gelgia ni gl’uors. Castaneda e Castasegna han priu il castogner, Falera la baselgia veglia, Pignia e Scuol la fontauna minerala. Schauenstein – cun treis pèschs egl uoppen Ils da Laax han buca stuiu fundar ina cumissiun communala per sclarir quels onns la damonda da lur uoppen ufficial. Ch’ei seigi il glischun ei stau clar naven dall’entschatta. Uoppens cun in pèsch sco emblem ein scarts. Cun Laax han sulettamein aunc Segl ell’Engiadina e Cauco ella Val Calanca in tal. Igl uoppen dalla vischnaunca da Segl ei repartius en duas parts. Sura ei in sulegl dad aur sin funs blau, sut in pèsch blau sin funs dad aur. Il pèsch – igl ei buca definiu tgei specia ch’igl ei – simbolisescha la rihezia da pèschs e la muntada che la pesca haveva pli baul per quella vischnaunca. Era ils da Cauco han buca saviu sedecider lezza gada per in sulet emblem. Dapi 2015 ei Cauco ina fracziun dalla vischnaunca Calanca. Igl uoppen dall’anteriura vischnaunca muossa sin funs dad aur il bustab T. Igl ei denton ina crusch da s. Antoni avat che renda attent al patrocini. La part sut muossa il pèsch dad aur sin funs tgietschen. Quel simbolisescha il grond lag che s’extendeva sur il vitg. Sper vischnauncas han era famiglias in pèsch en lur uoppen. Ina da quellas s’auda tier las schlatteinas noblas grischunas. Oz audan ins savens il num da quella en connex cul cuschinier Andreas Caminada. Sia renomada ustria ei el casti da Schauenstein. Ils signurs da Schauenstein – la famiglia ei morta ora 1742 – havevan egl uoppen treis pèschs d’argient sin funs tgietschen. Ina famiglia sursilvana ha dus pèschs egl uoppen, numnadamein ils Cadonau da Vuorz. Igl uoppen muossa dus pèschs blaus sin funs d’argient, denter quels in flum blau. A Vuorz renda ina «casa dil pestg» attent alla famiglia. In’autra famiglia sursilvana ha en si’arma in pèsch. Tenor il cudisch da uoppens che Gieri Casura ha ediu 1937 muossa igl uoppen dils Lombrisers sin funs blau in flum verd. Gl’emblem associescha quella famiglia culs Lombris respectiv Lumerins da Lumbrein. Lezza ha en siu uoppen il flum Glogn da colur verda, denton senza pèsch. Buca d’emblidar in’autra famiglia sursilvana cul pèsch egl uoppen. Gieri Casura presenta quel dils Spescha cun in’arma simmetrica. Sura in pèsch blau sin funs d’aur, sut ei il pèsch dad aur sin funs blau. La survesta dil pèsch sco emblem digl uoppen ei indubitablamein buca cumpletta ed ei duvrass ina lavur da diplom leutier. Ina famiglia cun dus pèschs egl uoppen.

Sonda ha la populaziun giu caschun da far ina viseta egl uaul. Il selvicultur dil revier Sagogn-Laax, Maurus Cavigelli, e gl’inschignier forestal Christian Buchli, han presentau ina mesira ch’ei stada necessaria. Il mars vargau ha l’interpresa Solèr montau duas lingias e priu ora dil territori rodund 500 m3 lenna. Igl ei stau ina tgira planisada. Malgrad preinformaziun ha quella caschunau discussiuns enteifer la populaziun. Rodund 30 persunas han priu part alla girada tras il territori pertuccau. Da Plaun Pigniel ha la tura menau tras las Truccas, Plaun Larisch tochen ellas Sorts. Ils experts d’uaul han explicau ch’il plan da menaschi e la planisaziun forestala ufficiala seigien la basa per scadina intervenziun. Il tagl marcant amiez ina zona cun senda da viandar frequentada stediamein ha duvrau entginas explicaziuns. Sco Maurus Cavigelli ha orientau, era la stabilitad dallas plontas denter stradun digl Alpsu e vitg dadens da Sagogn buca pli garantida. Ch’ils pegns eran fleivlels e caducts han pégns curdai da vents burasclus e da neiv bletscha cumprovau trasora ils davos onns. Sco quei ch'ils forestals ha declarau vinavon, vegn «gl’uaul niev» ad esser varionts e vitals, ins astgi spitgar ina veritabla «explosiun» da veta en quei territori.(fmr/abc)

Il cantun Valleis separticipescha buc al Program San Gottardo 2024–2027. Consequentamein dat ei era ina midada ella giunta directiva. Per quei motiv ein il representant dil cantun Valleis Helmut Ritz e la substituta dil Center regiunal e d’economia Obergoms, Esther Schlumpf, buca pli commembers dalla giunta. Bandunau la giunta directiva ha era Christine Widmer-Baumann, la managera regiunala dil cantun Uri. Sco quei ch’il Program San Gottardo scriva en ina communcaziun allas medias, ei ella ida en pensiun. Dapi l’entschatta 2024 representa Rolf Infanger la corporaziun da vischnauncas d’Ursera ella giunta directiva dil Program San Gottardo. Il successur da Christine Widmer-Baumann ei impressari ella branscha da construcziun da metal. El ei staus biars onns president communal da Silenen e president dalla corporaziun da vischnauncas d’Ursera. Dapi quest onn ei el sviluppader regiunal dil cantun Uri. Ella giunta directiva dil Program San Gottardo sesan ussa pia mintgamai in representant dils cantuns Grischun, Tessin ed Uri sco era mintgamai in representant dallas regiuns Surselva, Ursera e Blinzuna/Valli. (cdm/fmr)