Els onns 1980 ha ei tuttenina dau ina novitad sin las pistas: l’aissa, enconuschent era sco snowboard. Il trend mundial ha beinspert era contonschiu la Surselva. La FMR ha discurriu cun igl emprem scolast d’aissa dalla Surselva, Simon Jacomet, davart l’entschatta dalla novitad sportiva. Entschiet ha tut ell’America. Leu ha Sherman Poppen inventau 1965 il «Snurf». Inspirau dall’aissa da surf ha igl inschignier construiu in pendant per igl unviern. Pli tard ha Tom Sims (1950-2012) fatg furora cun in «Skiboard». El ha fundau la firma «Sims» che ha sco emprema interpresa produciu aissas per la massa. «Sims» ha spert survegniu concurrenza da «Burton». Igl onn 1977 ha Jake Burton (1954-2019) fundau sia firma che dominescha aunc oz il marcau da snowboard. Ussa ei la damonda: cu e co ha l’aissa anflau la via en Surselva? «Interess per tut quei che seruschna ella neiv» «Zacu 1984 ni 1985 hai jeu viu in um si Mu­stèr che haveva aschia in’aissa. Quel ei naturalmein curdaus si. Tuts che miravan curios sin el», seregorda Simon Jacomet el discuors cun la FMR da siu emprem inscunter cun in snowboard. Da lezzas uras era Simon Jacomet scolast da skis. «Jeu hai giu grond interess per tut quei che seruschna ella neiv» raquenta Simon Jacomet «e cun l’aissa savevas ti semuentar tut auter sil cuolm.» Perquei ha el spert procurau per ­in’atgna aissa ed empriu da dumignar quei niev bategl sportiv. El ei staus igl emprem Sursilvan che ha fatg la patenta da scolast d’aissa igl onn 1986. Empriu ha el tier in dils megliers, numnadamein tier igl emprem profi svizzer e campiun mundial 1987, José Fernandes. Cun la patenta en sac ei Simon Jacomet turnaus en Surselva ed il december 1987 ha el dau igl emprem cuors dad ir cun aissa ella regiun. Scolasts e scolastas da differentas scolas da skis dalla Surselva ein separticipai a quei cuors. «Nus havevan tschaffen da provocar in tec, perquei che la tecnica instruida dallas scolas da skis era schon fetg structurada.» Rebelliun encunter sport da skis Ins sto esser pertscharts che ir cun skis ils onns 80 era ina caussa plitost sterica. Simon Jacomet seregorda, ch’ils skis erien liungs e strusch ta­gliai. Ei hagi duvrau dabia moviment dil tgierp per far in caraun. Cun il snowboard ed il ski da carving ei quei semidau. «Tuttenina ha il ­skiunz e la skiunza duvrau meins sforz ed els han saviu semuentar pli sempel e natural», declara Simon Jacomet. Il niev snowboard era perencunter in simbol da libertad che ha dau la pusseivladad da rebellar encunter las cunvenziuns dil sport da skis. «Il pli faszinont era naven dall’entschatta igl ir neiv entira», seregorda Simon Jacomet. Cun l’aissa era ei tuttenina pusseivel da contonscher las pli bialas spundas da neiv nova. Ed ei deva neginas limitas da tempo: «Cun l’aissa miravel jeu con lunsch ch’jeu sai insumma ir a grad ora tochen ch’jeu stoi far in caraun.» Tensiuns sin e sper pista Ils rebels e las rebellas sin l’aissa han caschunau all’entschattta tensiuns. Entgins territoris da skis han schizun discutau in scamond dall’aissa sillas pistas. «Tochen che tschels sescagnavan tgei far, havevan nus schon integrau ina purschida da snowboard ellas scolas da skis en Surselva. Nus eran brutal sperts», raquenta Simon Jacomet. Igl interess d’emprender dad ir cun aissa era tier hosps ed indigens gronds. «Suenter ei quei tut iu tras ils tetg», descriva Simon Jacomet il boom dall’aissa il onns 90. Il spért rebel dils snowboardists e las snowboardistas ha segir procurau che la giuventetgna ha midau da skis sin aissa. Rebelliun encunter la Federaziun internaziunala da skis FIS, boicot dall’olimpiada, fiastas, films – il snowboard era buc mo in bategl sportiv, ei era ina moda da viver. Dall’aissa anavos tier ils skis Dustau ils skis ha Simon Jacomet mai diltuttafatg, il cuntrari! Producir skis ei oz sia clamada. El ei sviluppader e producent en atgna reschia da «Jacomet». Il sentiment dad ir cun aissa ella neiv entira influenzescha sia filosofia dad ir cun skis: «Cura ch’jeu hai entschiet da far skis hai jeu adina empruau da sviluppar in product che dat in tal sentiment. Schar ir, sentir e far termagls cun la neiv ed il terrein.» L’aissa ha el gia dapi onns buca pli priu neunavon, el ha denton empermess a sia feglia da puspei ir in di cun snowboard. E forsa schizun da producir in di in atgna aissa dalla marca «Jacomet». Per tgi che s’interessescha per la historia dil snowboard en Svizra: Il december 2023 ha SRF presentau il film documentar «Rebellen im Schnee – 40 Jahre Schweizer Snowboardkultur». Il film documentar ei accessibels sin PlaySRF.

L’entschatta digl onn han ins giavischs e projects. Tgi vul calar da fimar, tgi calar da luvrar. Daniev ei in tierm che animescha da far patratgs. Quei che tuts giavischan ei clar: sanadad, pasch e ventira. Ch’igl ei buca mo flosclar ha il redactur intervegniu a Breil, a caschun dil marcau Daniev. Leu han biars fatg in viva sil vargau e sin quei che spetga. La FMR ha empruau d’eruir giavischs e plans persunals pil 2024. Norbert Carigiet, Glion Gl’onn 2024 ei per mei in special demai ch’jeu mon la fin da matg en pensiun. Igl ei in onn avon il termin ordinari ed jeu selegrel fetg sin quei niev temps ch’entscheiva. In project tochen lu vegn ad esser la surdada da miu post al successur. Occupaziuns per la pensiun hai jeu avunda. Il pli impurtont ei ch’ins mantegni la sanadad e resti cuntents. Clau Schlosser, Dardin Ch’ins astga viver en pasch e segirtad secapescha buca da sesez. Cu l’uiara freida denter vest ed ost ei stada vargada han ins manegiau che tut vegni meglier. Na, igl ei vegniu tut auter. Sco president communal vi jeu tedlar ils giavischs ed ils quitaus da mes convischins. Mia finamira eis ei da gidar da sligiar eventuals problems avon che quels vegnien memia gronds. Raimund Caduff, Tavanasa Igl onn 2024 vegn ad esser in special per mei en connex cul cantar. Jeu contel dapi 60 onns el Chor mischedau Uvriu Danis-Tavanasa. Atgnamein vulev’jeu daditg calar, mo ei fa ton plascher da s’entupar e da guder la cumpignia. Miu giavisch fuss che che aunc bia glieud giuvna anfli la via en nos chors. Pertgei jeu sai mo confirmar: cantar fa bein a tgierp ed olma. Conradin Tuor, Andiast Jeu sperel d’astgar guder vinavon la pensiun. Ad alp mondel jeu buca pli, gliez temps ei ussa vargaus. Quei ch’jeu giavischass ei che la via da Migliè vegness finalmein. Quella gidass fetg da colligiar e rinforzass il contact denter Andiast-Vuorz e Breil. Ella ei ina necessitad, buca mo per biars affons da scola. La via da Migliè fuss in grond levgiament per tuts. Veronica Caduff, Tavanasa Pigl onn niev hai jeu il giavisch perpeten da tuts: ch’ei calien da far uiara sin quest mund. Per gl’auter hai jeu negins. Nus havein gie tut. Ei fuss naturalmein da giavischar che nus restien sauns e ventireivels, quasi naven da sum tochen dem. Ils pigns giavischs dil mintgagi ein strusch da menziunar. Sper il giavisch per pasch vegn ei propi endament negin. Marcus Dietrich, Andiast In pign giavisch persunal havess jeu tuttina pil 2024, sper quel da pasch e sanadad: Cun mia dunna vi jeu puspei far ina tura pli liunga. Sco onn vargau el sidvest dall’Engheltiara el contadi Devon. Nus essan i a pei 1400 kilometers. Jeu sun vid encurir ina ruta semeglionta per in tal viadi. Zatgei aschia ston ins far schi gitg ch’ins ei fit e po. Justina Simeon, Trun Gl’onn 2024 ei in special, ed jeu sperel che tut mondi bein. A Trun festivein nus 600 onns Ligia Grischa. Era il museum separticipescha cun in’exposiziun speciala. Il kickoff ei ils 30 da mars, lu dat ei tochen ils 3 da november 2024 ina massa. Ella Cuort Ligia Grischa mussein nus ina sentupada dils delegai gl’onn 1698 alla dieta annuala il di da sogn Gieri. Svenja Tuor, Breil Per mei ei il 2024 da muntada demai ch’jeu fineschel il zercladur la scolaziun alla Scol’aulta da pedagogia a Cuera. Gl’uost selegrel jeu lu fetg da saver surprender l’emprema plazza da scolasta. Jeu sun elegida per la scola dalla vischnaunca Lumnezia a Cuschnaus. Jeu sperel che tut gartegi bein e ch’jeu hagi in bien onn. Silvan Muoth, Breil Jeu dun balla culla US Danis-Tavanasa e sperel che noss’uniun prospereschi vinavon il 2024. Nus havein in bien tegn e spért d’uniun ed jeu sperel che quei gidi empau nossas equipas che dattan el campiunadi regiunal. Cun Trun ensemen dat US Danis-Tavanasa actualmein ella tiarza ligia. Vinavon sperel jeu era che l’equipa dalla quarta ligia hagi success. Thomas Wolf, Trun In giavisch direct e persunal hai jeu buc. Ei va gie schi bein cun nus tuts, e che quei cuntinueschi ei il pli impurtont. Sch’ins mira tgei che va actualmein sil mund, san ins mo giavischar che la situaziun secalmi e semigliuri. Il pli principal ei per mei la harmonia en famiglia e che quella resti cun nus era il 2024. Gabriela Vincenz, Breil Il giavisch per 2024 ei che noss’uniun sappi promover vinavon ina buna atmosfera el vitg. L’Uniun da dunnas ha fatg uonn l’emprema gada in’alternativa tier las finiastras d’advent. Nus havein envidau la populaziun da decorar ils pigneuls cheu sin plaz-scola. Ei ha dau sentupadas e buna cumpignia duront gl’advent. L’acziun duei gidar da tgirar la cuminonza. Gian Andri Spescha, Andiast L’entschatta uost hai jeu entschiet gl’emprendissadi da mecanist da maschinas agricolas. Il giavisch pigl onn niev ei ch’ei plaigi vinavon a mi schi bein. Tochen ussa sundel fetg cuntents sco igl ei iu ed jeu stun buca mal da mia elecziun da clamada. Era ella scola professiunala e culs cuors ordeifer il menaschi sperel ch’ei cuntinueschi aschia. Rino Caduff, Morissen Ella professiun sco cussegliader da finanzas e da provediment plai il contact cun glieud a mi. Jeu sai luvrar independentamein e vegn sustenius. Ord quella vesta sa gl’onn 2024 ir vinavon aschia sco il 2023. Quei ch’ei per mei fetg impurtont ei ch’jeu sappi puspei ir a catscha il settember e che jeu e mes camerats hagien puspei in bien temps ensemen ella Val Russein. India M. Caduff, Danis Jeu giavischass digl onn niev da saver viagiar empau dapli pil mund entuorn e veser loghens interessants. Jeu hai studegiau dad ir inagada ell’Asia, ella Tailandia e sillas inslas Filipinas. Demai ch’jeu dun scola ei quei pusseivel mo duront las vacanzas da stad. Mirar sche quei selai far. Isabella Jäger, Samnaun Miu pli grond giavisch ha da far culla sanadad. Gl’onn vargau hai jeu giu da sbatter cun cancer. Igl onn 2024 vegn segir e franc megliers. Il 2023 hai giu da far terapias, ed jeu hai dumignau cun success la malsogna. Ussa hai jeu naturalmein gronda speronza ch’jeu astgi guder la veta e resti sauna. Venanzi Cathomas, Breil Giavischs hai jeu veramein negins. Silpli ch’ei massi megliers culs pèschs en nos flums. Sch’ei resta pigl auter sco igl ei momentan, sundel jeu fetg fetg cuntents. Suenter la pensiun sundel turnaus culla dunna en miu vitg patern. Jeu astgel guder ussa in pèr hobis, sco ir alla pesca, ir cun skis e cun velo, ed era ir si els aults. Per quei tut sundel engrazieivels. Vendelin Cathomen, Breil Il pli grond quitau ch’jeu hai ei ch’jeu haiel mai in da sis el lotto (ri). Ins stuess forsa entscheiver il 2024 a far mintgaton, lu semidass quei forsa. Pigl auter sundel ussa pensiunaus e gaudel dad ir pils cuolms ed esser giuadora savens. Sch’ei gartegia puspei inagada dad ir sil Tumpiv e sils Cavistrai sundel pli che cuntents. Francestg Muoth, Breil Miu giavisch principal ei propi ch’ei mondi bein culla famiglia e che tuts restien sauns. Il 2023 ei staus cumbinaus cun muments da tristezia mo era da gronda legria. Vinavon sperel jeu ch’ei mondi bein culla Societad da musica da Breil. Quella ei vegnida fundada 1899, sa pia festivar siu 125avel anniversari. Carli Cathomas, Breil Jeu sun vegnius pensiunaus gl’onn 2023. Il giavisch principal ei ch’ins sappi ussa guder quei temps. Naturalmein cullas cauras. La tratga da cauras ei dapi decennis mia passiun ed jeu sperel che quei resti. La stad sundel persuls cun cauras cheu Breil. Ellas ein sur onn a casa, van pia buca ad alp. In avantatg ei ch’jeu sai dar giu il latg a nies signun dil vitg. Bettina Janki Pfister, Vuorz Gl’onn vargau hai jeu giu gronds problems culs egls. Quei ha fatschentau mei fetg. Jeu hai stuiu schar operar il star grisch ed il star verd. Las operaziuns ein gartegiadas fetg bein, ussa sai jeu entscheiver il 2024 cun niev slontsch e schizun puspei cun leger, perquei sundel engrazieivla. Cun miu um astgel jeu guder vinavon nies secund dacasa, il cuolm el Ladral. Paulina Caduff, Sagogn Miu pli grond giavisch pil 2024 ei ch’ins s’entaupi e sedetti giu dapli in cun l’auter. En miu mintgagi vesel jeu che quei va pli e pli a piarder. Sco persuna aviarta ei quei buca adina lev, pertgei tuts han buca bugen sch’ins plidenta ni damonda. Il 2024 hai jeu priu avon da tgirar puspei dapli la cumpignia. Tschintschar in pèr plaids in cun l’auter fa bein el mintgagi. Gianna Deplazes ed Ella Dietrich, Breil Nus fagein part digl JO alpin da cuorsas. Quei che nus giavischein il pli fervent ei ch’ei bischi puspei e che la neiv resti tochen la fin dalla stagiun. Naturalmein ch’ei detti buns resultats dallas cuorsas. Igl JO Cup ei cheu a Breil ils 7 da schaner e sin quei selegrein nus sco pli emprem digl onn niev. Florentina Camartin, Breil Suenter haver cumpleniu il 2023 ils 80 mirel jeu vinavon cun speronza el proxim avegnir. Jeu hai gronds problems culla vesida, mo sun engrazieivla ch’jeu astgel restar en mia habitaziun. Jeu fetschel buca in problem ord mia situaziun. Ins sto esser cuntents, prender tut il positiv pil mintgagi. Per luvrar vid il computer e far il percasa ston ins sviluppar strategias. Pierin Cathomen, Breil Gl’onn niev vegn jeu ad entscheiver gl’emprendissadi da pur ed jeu sperel che quei mondi bein. Jeu semettel avon da surprender inagada pli tard il menaschi da nossa famiglia. Oz gaudel jeu denton dad ir tras la fiera e da s’entupar culs collegs. Mintg’onn ei quei in eveniment special cun biaras uniuns, hosps ed indigens.

Senioras e seniors dalla Surselva fan gimnastica, ellas ed els van a viandar, ellas ed els saultan, ellas ed els van a kino. Ed ellas ed els contan ussa era. En collaboraziun culla dirigenta Fina Blumenthal-Cadruvi da Ruschein porscha l’organisaziun Pro Senectute Grischun da niev ina pusseivladad per glieud naven da 60 onns da cantar en in chor. Sco quei ch’ins ha saviu leger el Fegl ufficial dalla Surselva dils 29 da december 2023 ein ils exercezis ina gada il meins, mintgamai la mesjamna, dallas 14.00 tochen las 16.00. Sco quei che l’organisaziun e la dirigenta scrivan ella communicaziun, s’entaupan cantaduras e cantadurs per in cant aviert ella casa pervenda catolica a Glion. «Sper il cant duei la cumpignia buca vegnir alla cuorta. Star ensemen e dar ina paterlada munta qualitad da viver», aschia las organisaturas. Gl’em¬prem termin dil Chor da senioras e seniors dalla Surselva culla dirigenta Fina Blumenthal-Cadruvi ei mesjamna, ils 10 da schaner 2024. (fmr/abc)

Ils 3 da mars 2024 san votantas e votants dallas vischnauncas da pilot grischunas vuschar a moda electronica. Interessents dallas vischnauncas Lumnezia, Stussavgia, Domat, Puntraschigna e Poschiavo han la pusseivladad da s’annunziar per la votaziun electronica entochen la dumengia proxima. Igl interess per vuschar electronic ei en Lumnezia e Stussavgia buc ual stravagants. Empau temps per s’annunziar resta aunc a votantas e votants promts da separticipar alla votaziun electronica planisada per l’emprema ga ils 3 da mars 2024. Silmeins allas votantas ed ils votants dallas vischnauncas Lumnezia e Stussavgia ch’il cantun Grischun ha tscherniu sper las vischnauncas da Domat, Puntraschigna e Poschiavo per dignas da separticipar al project da pilot per far empremas experienzas cun igl aschinumnau e-voting. Votantas e votants ch’ein s’annunziai entochen ils 7 da schaner 2024 per la votaziun electronica ellas vischnauncas da pilot retscheivan in attest da votar cun las indicaziuns necessarias per vuschar via tablet, computer ni telefonin. Explicaziuns pli concretas en caussa votar electronic porscha la pagina dil cantun Grischun. Leu san ins denter auter leger che l’urna electronica sesarva mintgamai quater jamnas avon la votaziun per serrar la sonda allas 12.00 avon il gi da votaziun. Mudest interess per votar electronic Ella Lumnezia para igl interess per votar electronic aunc detg mudests, sco quei che la responsabla per la controlla da habitonts, Patricia Giger confirmescha. «Entochen ils treis da schaner ein 150 votantas e votants s’annunziai per vuschar electronic.» Tenor la controlla da habitonts han 1700 persunas il dretg da vuschar en Lumnezia e da quei sesanflan biabein 100 egl exteriur. Era votantas e votants che vivan egl exteriur e ch’ein annunziai ella vischnaunca Lumnezia san separticipar alla votaziun electronica. «La plipart dallas persunas annunziadas vivan denton en Lumnezia», gi Patricia Giger. La vischnaunca vul denton era possiblitar al suveran interessau da vuschar electronic davart fatschentas communalas. Tractanda sin palancau communal ils 3 da mars 2024 ei la votaziun davart ina midada dils statuts dalla corporaziun dalla vischnauncas da concessiun dallas ovras da Zervreila. Ina votaziun communala ch’ei medemamein suttamessa al pareri dil suveran dalla vischnaunca Stussavgia. Ed era leu sa votantas e votants decider via il computer, tablet ni telefonin, priu il cass ch’el vul quei, sco quei che Toni Theus explichescha. «Quei succeda en stretga collaboraziun cun l’administraziun cantunala», gi igl emploiau che tgira la votaziun electronica ell’administraziun dalla vischnaunca Stussavgia. «Il cantun tarmetta igl attest da vuschar allas votantas ed als votants e l’administraziun cantunala sto era dumbrar las vuschs electronicas.» Aschia sco che las vischnauncas publicheschan ils agens resultats dallas votaziuns cantunalas e federalas sin ina plattafuorma interna intermediescha il cantun allas vischnauncas las vuschs electronicas dalla votaziun communala. «Nus savein vinavon publicar ils resultats dalla votaziun communala, sco ils resultats dallas votaziuns cantunalas e federalas da nossa vischnaunca», gi Toni Theus Dapli interess en Stussavgia «Sur ils firaus vai jeu retschiert dabai annunzias per igl e-voting», tradescha Toni Theus. In diember exact ha el buca saviu indicar, el quenta denton cun biabein 130 annunzias da votantas e votants per la votaziun electronica dils 3 da mars 2024. En Stussavgia vivan varga 750 persunas cun dretg da vuschar. «Jeu manegiel ch’ei dat dabia reclama a bucca per la votaziun electronica aschia ch’ei vegn a dar ulteriuras annunzias per la votaziun dil zercladur 2024.» La porta da s’annunziar ni da seretrer dalla votaziun electronica vegn danovamein aviarta suenter la votaziun dil mars. Toni Theus gi da gia haver fatg in’emprova cun dar giu la vusch a moda electronica. «Quei ei ordvart sempel e jeu creigel buc ch’enzatgi desisti suenter ina emprema experienza.» El avertescha las votantas ed ils votants ch’ein s’annunziai per la votaziun electronica da haver bein quitau digl attest da vuschar. «Senza quellas indicaziuns sin quei attest eis ei buca pusseivel da vuschar electronic.» Decisiv per il futur dalla votaziun electronica resta la protecziun dallas datas e ch’igl ei buca pusseivel da manipular votaziuns. Ina emprema fasa da project ha fatg naufragi suenter ch’il sistem da vuschar electronic ha tradiu diversas malsegirtads en quei grau. Da niev han ils cantuns Grischun, Basilea marcau, Sogn Gagl e Turgovia lantschau cun entginas da lur vischauncas ina secunda emprova cun la votaziun electronica.

Teun Beumer dalla Hollandia ha brattau il biro ad Utrecht cun las pistas da Flem per luvrar duront ina sesiun sco scolast da skis.Anflau dimora per quei temps ha el tier l’indigena Theres Hunter. La FMR ha visitau la cuminonza da habitar extraordinaria. La clamada da scolast/a da skis ha ina buna reputaziun – mintga di sin pista, esser tugi en moviment e passentar igl unviern ella muntogna. Quei ha era motivau il Hollandes Teun Beumer da s’annunziar per la plazza da scolast da skis a Flem. Per inaga leva el untgir il biro e la monotonia dad Utrecht e passentar igl unviern ella Surselva. Emprem ha el anflau ina dimora a Versomi. Leu ha el denton sesentiu persuls ed isolaus. «Jeu hai dumandau il meinascola sch’el savess buca procurar per ina dimora pli datier da Flem ni Laax», raquenta Teun Beumer alla FMR duront la viseta. Il meinascola ha sinquei contactau l’anteriura scolasta da skis Theres Hunter da Flem. Differentas generaziuns sut in tetg Theres Hunter viva cun siu tgaun Alba a Flem ed ella lai dapi entgins onns vi ina combra. «Jeu hai schon pliras gadas dau a tscheins la combra vita. Magari a persunas ord la gastronomia, denton il pli savens a scolasts da skis. Igl emprem scolast da skis che ha viviu tier mei vegn aunc oz sin viseta. Magari daventan ils affitaders amitgs», raquenta Theres Hunter duront in te ella cuschina da sia habitaziun a Flem. Suenter il telefon dil meinascola ha ei dau in emprem inscunter denter Theres Hunter e Teun Beumer. «Ina dallas em premas damondas da Teun era, sch’el stoppi mintgamai esser ad uras a casa», raquenta Theres Hunter cun in surrir, «quei hai jeu quitau legher. Tier mei ei quei segir buc il cass.» Ils dus eran immediatamein simpatics in a l’auter e dapi ils 7 da december 2023 viva Teun Beumer tier Theres Hunter a Flem. Ina situaziun da win-win La dunna da 74 onns porscha buca mo dimora, mobein era mintga di ina tschavera. «Ella cuschina superbein. Igl ei in grond luxus per mei ch’ella cuschina», di il giuven Hollandes. Theres Hunter rispunda: «Igl ei gie buc il senn dad ina wg ch’ina persuna cuschina e lu cuschina tschella. Ed jeu cuschinel fetg bugen.» Per Teun Beumer ha la cuminonza da habitar aunc in auter avantatg: «Jeu selegrel ch’jeu sai vegnir a casa e sai discuorer cun Theres davart il di. Ed ella raquenta da pli baul, co ei era cu ella luvrava sco scolasta da skis.» Theres Hunter ha duront plirs onns luvrau sco scolasta da skis a Flem. Ed era ella selegra dil conhabitont: «Igl ei grondius che zatgi ei cheu. Jeu fetsch quei denton mo igl unviern, per ch’jeu hagi la stad per mei.» Era Nadal e Silvester ha Teun Beumer buc stuiu festivar sulet, mobein el ravugl dalla famiglia da Theres Hunter: «Jeu hai empriu d’enconuscher l’entira famiglia. Nadal cheu ei pli spezial ch’ella Hollandia. Nus havein cantau e dau giugs. Quei era fetg bi.» Ina biala memoria ch’el prendi cun el a casa, aschia Teun Beumer. Emprem scola da skis, lu luvrar per Utrecht Ad Utrecht lavura Teun Beumer tier ina firma ella partiziun da resursas humanas. Cun sia lavur sa el era cuntinuar duront siu temps a Flem. «Avon ni suenter in di sin pista lavurel jeu per la firma ella Hollandia. Quei funcziuna tochen dacheu fetg bein.» Per l’interpresa hollandesa fa el discuors da presentaziun ni segida d’anflar cuors da scolaziun supplementara per conluvrers/as. «Grazia alla tecnologia dad oz sai jeu far mia lavura era da Flem annora», manegia il giuven da trenta onns. E co plai ei ad el a Flem? «Jeu sesentel fetg bein cheu. Igl ei legher. Jeu emprendel d’enconuscher bia glieud ed jeu entaupel els, sche jeu mon a pei tras Flem», raquenta il scolast da skis. Ed era la lavur sco scolast da skis fa grond tschaffen ad el. Concludent resta aunc ina damonda: co funcziunescha la convivonza? «Ei funcziunescha grondius», rispundan Teun Beumer e Theres Hunter el chor.

Avon paucas jamnas ei cumpariu in niev cudisch da poesias dad Arnold Spescha. Quella gada metta gl’autur el center il lungatg, la viarva. El s’occupa culla rolla da siu lungatg-mumma, il romontsch. Quei intermediescha el era ad in publicum da lungatg tudestg. Il cudisch cul tetel «Sinzuns el serein dalla sera» ei in’ovra bibliofila da valur. Ei detti quels loghens cun ina fascinaziun tut speciala, scriva Renzo Caduff egl epilog. Il romanist vegn concrets: «Sche nus legin las novas poesias da «Sinzurs el serein dalla sera» sefagein nus en ualti spert ch’era Arnold Spescha ha in tal liug. Tier el eis ei ina tgaminada», precisescha el. Il poet ha magazinau plunas en quella. Ina trucca da garnezi savess ei era esser, e mintga singul graun ina inspiraziun. Aschia s’immaginesch’ins la moda da giugar cun plaids dad Arnold Spescha. In plaid – ina inspiraziun per ina poesia. Gl’emprem ha el fatg quei culla musica, lu ha el priu el center l’aura, ed ussa suonda il tierz sectur, il lungatg, il plaid. Arnold Spescha ha in ligiom culs cudischs. Creativitad infinita Gl’onn 2007 ei siu emprem cudisch cumparius. Las poesias portan tetels ord la terminologia dalla musica, sco per exempel «Adagio», «Andante», «Crescendo». Igl ei in cudisch plein inspiraziuns per cumponists alla tscherca da texts adattai. Els han lu era duvrau quasi mintga poesia. Lu, la primavera 2016, ha la Surselva Romontscha presentau il secund cudisch dad Arnold Spescha. En «Ei catscha dis» ha el priu puspei ord sia tgaminada. L’aura seigi stada da pign ensi sia cumpogna, scriva gl’autur ell’introducziun da lezz’ovra lirica. Schizun sia habilitaziun scientifica «Wind und Wetter», publicada 1973, tracta da quella. Cun ina creativitad infinita descriva il poet el cudisch ch’ei cumparius avon otg onns ina plievgia migeivla, ina dracca, il freid, il frestg, nibels da favugn e tunadas. 50 onns suenter che sia dissertaziun ei cumparida cumplettescha Arnold Spescha ussa la collecziun cun in tierz cudisch. Il december vargau ha la casa editura Somedia presentau «Sinzurs el serein dalla sera – «Laute ins Klare des Abends». Ella cumparsa, en format, grafica e volumen, eis ei in fargliun da «Ei catscha dis». Medem pupi, medema cuviarta ferma da cartun, Ligiadira da fil. Senza dubi, in product da qualitad ch’ins pren e tegn bugen enta maun. La grammatica, fontauna e termagl In cudisch da poesias ei buca caussa da mintgin. Ins sa buca leger ellas alla sperta. «Arnold Spescha vul che siu messadi contonschi il visavi, quel duei vegnir capius ed aschia muentar lecturas e lecturs», scriva Renzo Caduff egl epilog. Ins smarveglia co il poet sa giugar cun plaids. Arnold Spescha scriva sez ella prefaziun: «Jeu hai scret poesias che fan damondas. E fetschel patratgs davart plaids che han fatschentau e fatschentan adina puspei mei.» El arva siu arcun tgemblau ed entscheiva a schonglar, cumparegliond, buntganond levamein mussond maletgs. Cun siu tierz cudisch envida Arnold Spescha da s’avischinar ad in rom ch’ei forsa staus stentus en scola per enqualin: la grammatica. Negin auter fuss pli cumpetents che Arnold Spescha da far quei. El dedichescha poesias a pronoms, als verbs, a substantivs, agl imperativ. En egl han ins la «Grammatica sursilvana», ina norma grossa da 700 paginas ch’il poet ha publicau 1989. Quei cudisch da reglas ei daditg ovra da standard per emprender sursilvan. Cul cudisch da poesias aulza Arnold Spescha in mied d’instrucziun sco fontauna da termagliar cun plaids. L’illustraziun dil frontispezi En «Sinzurs el serein dalla sera» s’encorsch’ins ch’il poet mira anavos, forsa empau commuentaus, mo era anavon cun sia creativitad. Sefermond vul el famigliarisar lecturas e lecturs cun plaids ch’ins ligia in vid l’auter per far ordlunder texts. Sco tschels dus, ei era la pli nova ovra dad Arnold Spescha en fuorma sinoptica, ina pagina dubla culla poesia romontscha d’ina vart e la translaziun tudestga da tschella. Ensemen cun siu bien amitg Hans Fäh ha il poet translatau finadina. Cun leger ellas sgulatschan – levamein – maletgs tras il tgau. Mintga poesia ei sco in’ovra d’art, ina sculptura. Ins savess era s’immaginar in dirigent che smeina la bitgetta ed ils plaids fan percamond e saultan. Dil cudisch «Ei catscha dis» d’avon otg onns haveva Yvonne Gienal illustrau il frontispezi. Quella gada ha la biadia digl autur, Anusha Spescha, illustrau. Ins mira sin in meraviglius tgietschen dalla sera, quei che tucca la noda dil cuntegn. A sia biadia ha il tat dedicau la poesia sin pagina 102 dall’ovra. il frontispezi dil cudisch da poesias dad Arnold Spescha. Dus exempels Vus plaids En retscha semieis vus els gronds dicziunaris, cuntegns vus purteis en las geppas cusidas cun sacs ch’ein plein fauldas Mo viver per propi vivis vus tessi el vestgiu dalla tschontscha, en bratsch in cun l’auter purtond ils messadis Tgaminada eis ti, lungatg, cun caums e cun crunas e cups e cun cuppas cun scaffas, garners da plaids empleni a mi das ti quei che jeu drovel per mia nuviala che vul sussentar il carstgaun Gl’autur Arnold Spescha ei naschius ils 13 da zercladur 1941 a Pigniu. El ei staus scolast da franzos, romontsch e talian alla Scola cantunala a Cuera ed ha era instruiu sco docent hospitont allas universitads da Fribourg e Turitg. Arnold Spescha ha dirigiu las musicas militaras dils regiments 36, 61 e 13 e duront 12 onns la Musica dil marcau da Cuera. Da 1973 tochen 1995 ha el presidiau la cumissiun da musica dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun e duront 15 onns eis el staus commember e vicepresident dalla cumissiun da musica dall’Uniun svizra da musica. El ei autur dalla «Grammatica sursilvana» (1989), dil «Vocabulari fundamental sursilvan» (1994) e d’ulteriuras lavurs davart lungatg, litteratura, historia e musica. Da menziunar ei siu cudisch «Weltgeschichte auf der Dorfbühne» davart la traversada dil general russ Suworow 1799 sur il pass Pigniu. Gl’onn 2003 ha el retschiert il premi CRR dalla Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun ed il 2007 il grond premi da cultura dil Grischun. Igl uost 2022 ha la scena da musica instrumentala svizra undrau Arnold Spescha cul premi «Stephan-Jaeggi», la pli aulta distincziun da quella sparta en Svizra.

Il Grischun hagi giu ina partenza fulminonta ella stagiun d’unviern 2023/2024, ha il president da Grischun Vacanzas Jürg Schmid detg la davosa mesjamna duront igl aperitiv da Daniev da Grischun Vacanzas. Jürg Schmid ha era menziunau ils hosps americans che seigien pli e pli presents en ils hotels e sin las pistas dil Grischun. La Surselva ha territoris da skis sco Mu­stér e Sedrun che schain pli ault sur mar e territoris sco Breil/Vuorz/Andiast ni Sursaissa/Mundaun ch’ein situai pli bass. In dils facits da quei che la FMR ha eruiu tier las destinaziuns da vacanzas sursilvanas, ei che las regiuns sche schain pli ault han registrau dapli hosps americans denter Nadal e Daniev. En las regiuns pli bassas ein ils hosps dallas fieras turisticas lontanas meins presents. 7132 attrai hosps dil lontan Stefan Schmid, il directur turistic dalla destinaziun «Visit Vals», di che sia destinaziun da Val S. Pieder profiteschi fetg dil Hotel 7132 che porti adina puspei hosps americans e dils stadis arabs a Val S. Pieder. Quei seigien denton singuls hosps. Uonn hagien las pendicularas da Val S. Pieder giu ina grondiusa partenza en la stagiun da skis cun ver 70 % hosps svizzers e fetg biars dalla Tiaratudestga, di Stefan Schmid. «Il december 2023 havein nus giu biabein 45 % dapli hosps en nies territori da skis ch’il december 2022. Cun las pernottaziuns els hotels vesa quei era ora fetg bein. Ins sa dir che nus havein giu ina fetg buna partenza en tuts graus, circa sco quella digl onn 2019, avon la pandemia.» Ils Americans ein cheu «La neiv dil december ei stada ina benedicziun per nies territori da vacanzas», di Silvio Schmid, il president da Sedrun-Mustér Turissem en discuors cun la FMR. «La novitad dalla neiv ha apparentamein era contonschiu ils hosps vi sur mar. Nus havein sper nos hosps dalla Svizra e dall’Europa era giu numerus hosps americans e d’autras desitinaziuns internaziunalas a Mustér e Tujetsch.» Dapi che l’interpresa americana Vail Ressort ei possessura principala dallas pendicularas Andermatt-Sedrun e pervia dalla carta da stagiun internaziunala Epic Pass, ein ils hosps dils Stadi Uni era presents sissum la Surselva. Silvio Schmid: «En nossa regiun turistica Sedrun Mustér aud’ins gia dapi 2023 ch’ei vegn discurriu dapli engles.» Tenor il president da Sedrun-Mustér Turissem vegnien ils hosps americans ad importar ils proxims onns ina cumpart da denter 15 e 20 % da tut ils hosps d’unviern denter Mustér ed Andermatt. Duas jamnas vacanzas Ellas siat destinaziuns dall’organisaziun Surselva Turissem denter Glion e Sumvitg ein ins fetg cuntents cun las frequenzas dallas davosas jamnas sco era cul fatg, ch’ils biars hosps ein restai duas jamnas ella regiun. Kevin Brunold, il directur da Surselva Turissem, di che las siat vischnauncas da Surselva Turissem cun las regiuns da sport d’unviern Breil e Sursaissa/Mundaun hagien giu sur ils firaus ina gronda maioritad da hosps svizzers e dalla Tiaratudestga. Per las proximas jamnas detti ei gia pulit biaras reservaziuns en ils loghens da Surselva Turissem, di Kevin Brunold. «Sche las cundiziuns da neiv e da l’aura restan, lu savein nus quintar cun biara glieud era las proximas vacanzas da fevrer.» Igl interess crescha La regiun Flem-Laax-Falera scriva a la FMR che la bilanza seigi trasatras positiva, scriva il survetsch da medias dalla Arena Alva. Ins hagi saviu augmentar la sviulta en tut ils secturs en cumparegliaziun cugl onn vargau. Circa 70 % dils hosps che seigien stai a Flem-Laax-Falera las davosas jamnas e sur firaus seigien Svizzers. Ils ulteriurs hosps derivian dall’Europa. Igl interess dils hosps americans e dall’Asia per Flem-Laax-Falera creschi ad in crescher. Las davosas jamnas hagi ins denton giu paucs hosps da quellas naziuns en la destinaziun. En Surselva domineschan (aunc) ils hosps svizzers A caschun digl aperitiv da Daniev da Grischun Vacanzas ha il president Jürg Schmid informau ch’il Grischun seigi vidlunder da recrutar novs segments da hosps per las vacanzas d’unviern. Quei seigi neccessari pervia dil ferm franc svizzer che fetschi che las destinaziuns grischunas perdian adina dapli hosps dall’Europa.Tier ils novs segments s’audan ils hosps americans ch’ins en­taupa gia oz en Surselva. La ferma categoria da hosps en Surselva ei denton aunc adina quella dallas Svizras e dils Svizzers. (fmr/mg) Grazia alla biara neiv il december han ils territoris da skis en Surselva giu ina fetg buna partenza ella stagiun d’unviern (el maletg il territori da skis da Mustér).

Il venderdis vargau ein 74 affons e 18 carschi separticipai alla concurrenza da sprint da cuorsa liunga a Flond. Malgrad la plievgia han las cuorsas dividas en prologs e sprints attratg in numerus public che ha susteniu ed animau las atletas ed ils atlets denter 6 e 16 onns ed ils carschi ch’ein parti la sera. La cuorsa da sprint da Flond quenta per la Cuppa Energia Alpina dil Surselva Ski Team. Per la secunda gada han il Club da skis e la scola da skis Mundaun ensemen cun la scola da sport Cadventure da Flond exequiu la concurrenza silla loipa gest dadens la Casa communala da Flond. «Senza il grond sustegn dalla vischnaunca Sursaissa-Mundaun che ha preparau la loipa havessan nus strusch saviu far quella concurrenza», ha il schef dil comité d’organisaziun Peter Cadonau detg alla FMR. «Per ina tala occurrenza drov’ins fetg biars gidonters per la preparaziun e per luvrar il di da cuorsa.» Las cuorsas dils 18 carschi han giu liug la sera ed ils affons ein semiserai en categorias da vegliade­tgna il venderdis suentermiezdi. Cuorsas d’affons sco punct culminont Per l’emprema gada ei il Surselva Ski Team (SST) separticipaus cun 74 affons dils clubs da skis da Sagogn, Castrisch, Trin e dils clubs da cuorsa liunga da Trun e Sedrun. La squadra Pandas da Trun ei separticipada cun ils biars, numnadamein cun 31 curridras e curriders. Per l’emprema gada ei la cuorsa da sprint da Flond stada ina dallas tschun cuorsas dalla stagiun dalla Cuppa Energia Alpina digl SST. Tuts duein saver ir alla partenza Ester Vonplon da Castrisch ei la menadra dallas disciplinas nordicas tier igl SST. Ella ha accentuau ch’ei seigi impurtont da promover en Surselva aunc pli sistematicamein las disciplinas nordicas. «Tut ils affons naven dalla scoletta entochen il davos onn da scola duein saver ir alla partenza e mussar lur fuorma. Nus digl SST collaborein cun ils differents clubs locals che fan la lavur da trenament da basa e preparan ils affons per las cuorsas.» Tier ils affons seigi la participaziun sco tala bia pli impurtonta ch’ils resultats, ha Ester Vonplon detg. «Nus digl SST promovin ils talents e preparein quels per concuorer en classas surregiunalas e naziunalas.» Per quellas cuorsas vegnan il giuvenils preparai digl SST cun trenaments specials quater gadas per jamna. Bunas notas per Flond Ester Vonplon digl SST ha dau in predicat excellent als organisaturs dalla cuorsa da sprint a Flond. «Jeu sun impressiunada dalla qualitad dalla loipa e dalla lavur che Peter Cadonau e sia equipa han fatg per realisar quella cuorsa en aura da plievgia.» Era dils trenaders, dils geniturs e dils affons sez hagi ella survegniu mo resuns positivs, ha Ester Vonplon detg. La cuorsa da Flond seigi in gudogn per la Cuppa Energia Alpina. La lunghezia dalla loipa seigi ideala e possibiliteschi a tuts affons da recaltgar puncts per la cuppa. La rangaziun dils emprems quater dallas categorias d’affons: Mattatschas MU8: 1. Eva Simeon, Trun, 2. Ela Caduff, Castrisch, 3. Anja Zürcher Trun, 4. Marietta Berther, Trun Buobs BU8: 1. Maurus Berther, Trun, 2. Laurin Elvedi, Ca­strisch, 3. Federico Berni, Castrisch, 4. Flurin Livers, Trun MU10: 1. Valerie Götz, Trin, 2. Ilaria Elvedi, Castrisch, ­­­3. Aileen Berther, Sedrun, 4. Giulia Livers, Trun BU10: 1. Leo Caflisch, Trin, 2. Lian Cajacob, Trun, 3. ­Linard Berther, Trun, 4. Anean Caderas, Trun MU12: 1. Chiara Bässler, Trin, 2. Succetti Annina, Trin, ­­3. Andrina Bisquolm, Trun, 4. Adina Maissen, Trun BU12: 1. Marco Spadin, 2. Nico Bässler, Trin, 3. Nico Camenisch, Flond, 4. Leo Götz, Trin MU14: 1. Otavia Vonplon, Castrisch, 2. Luisa Camenisch, Flond, 3. Pia Pelican, Trun, 4. Lorena Alig, Trun BU14: 1. Dario Spadin, 2. Elia Bisquolm, Trun, 3. Nevin Schöpf, Sagogn, 4. Livio Lang MU16: 1. Naila Simeon, Trun, 2. Janina Dolf, Sagogn, 3. Irina Conrad, Sedrun BU16: 1. Piali Heikki, Trin, 2. Maurin Schmed, Sagogn MU18/MU20: 1. Anna Lena Dolf, Sagogn, 2. Selina Schweizer, 3. Anna Tina Ernst, Sagogn La rangaziun dils emprems quater carschi: Dunnas: 1. Deplazes Nadia, 2. Schweizer Selina, 3. Caminada Martina Umens: 1. Camathias Yanick 2. Deplazes Clau, 3. Deplazes Luca, 4. Huaranca Shanru La Cuppa Energia Alpina digl SST La Cuppa Energia Alpina dil Surselva Ski Team cumpeglia tschun cuorsas da cuorsa liunga en differentas disciplinas. Alla fin datti ina rangaziun generala. L’emprema concurrenza el stil classic ha giu liug ils ­31 da december 2023 a Trin. La secunda ei stada quella da sprint a Flond il venderdis vargau. (fmr/mg) Ils proxims termins dalla cuppa Energia Alpina: Ils 19 da schaner 2024, Cuorsa da giubileum a Sagogn, skating Ils 27 da schaner 2024, Cuorsa da sprint a Sedrun, skating sprint Ils 11 da fevrer 2024, Cuorsa dalla dumengia a Castrisch, stil classic Ils 24 da mars 2024, Rangaziun finala a Trun «Tut ils affons duein saver ir alla partenza e mussar lur fuorma.» Ester Vonplon, scheffa disciplinas nordicas digl SST Loipa ideala e biars affons a Flond 74 curridras e curriders denter 6 e 16 onns e 18 carschi han honorau cun lur participaziun il davos venderdis ils organisaturs dalla concurrenza da sprint da cuorsa liunga da Flond. Quell’occurrenza ha giu liug per l’emprema gada sco part dallas tschun cuorsas el rom dalla Cuppa Energia Alpina dil Surselva Ski Team. La concurrenza da sprint ei vegnida organisada dil Club da skis e dalla Scola da skis Mundaun en collaboraziun cun la Scola da sport Cadventure da Flond. (fmr/mg) Ester Vonplon, la scheffa nordic digl SST cun sia feglia Otavia Vonplon che ha gudignau il sprint en la categoria mattatschas U14. Ils Pandas da Trun ein stai presents a Flond cun 31 curridras e curriders. 74 affons en categorias da vegliadetgna ein parti a Flond Anna Lena Dolf, la victura dil sprint dallas dunnas U18 cun siu bab Abraham.

Sonda vargada, ils 6 da schaner ei stau di da Buania. Il di ch’ins ha entupau dapertut en Surselva ils treis sogns Retgs che mavan pli baul da casa tier casa e cantavan las canzuns dils treis sogns Retgs. En biars loghens ei quei oz buca pli aschia. Ella pleiv da Lumnezia amiez ein ils retgs seproduci la davosa sonda sera per liung dalla senda da Nadal a Vella. Ils retgs dalla pleiv Lumnezia amiez ­(Degen, Morissen, Vella e Vignogn) maven entochen avon treis onns da casa tier casa a visitar il habitonts ed a cantar las canzuns dils treis sogns Retgs. Visitar tuttas casadas en quater vitgs cun ina gruppa da retgs ei denton strusch pusseivel. Sco en biars auters loghens ei quei avon dus onns era semidau ella pleiv Lumnezia amiez. Uonn han ils retgs cantau a Vella sin las staziuns treis e quater dalla senda da Nadal ch’ei vegnida iniziada dil plevon sur Peter Aregger ed aviarta il december 2023. Sur Peter Aregger ha getg en discuors cun la FMR, ch’el seigi leds, che la pleiv hagi saviu porscher uonn l’alternativa cun la senda da Nadal. Nadal cuozza igl entir onn Ils retgs da Vella sut la direcziun da scolast Leander Albin han embelliu la devoziun sut tschiel aviert dalla sonda sera cun canzuns dils treis sogns Retgs. Denter las canzuns ha il plevon sur Peter Aregger discurriu dil messadi da Nadal che vegni purtaus vinavon ora egl onn. «Il temps da Nadal entochen Buania cun tut sias glischs e la tempra festiva duei dar la forza a nus carstgauns da purtar ­vinavon il messadi da Nadal duront igl entir onn.» Igl usit ei semidaus Ei dat adina pli paucs vitgs che han aunc manteniu igl usit vegl, ch’ils retgs van da casa tier casa a visetar ils habitonts e per cantar. Gia avon dus onns ha igl anteriur scolast Gion Gieri Sgier da Sevgein che ha accumpignau decennis alla liunga il retgs a Sevgein detg en discuors cun la FMR che las circumstanzas dil temps hagien midau igl usit era a Sevgein en quei senn ch’ils retgs contien ussa en treis loghens publics enstagl d’ir da casa tier casa. Quellas midadas hai era dau en auters vitgs sco per exempel a Laax e dapi dus onns era en Lumnezia. Ils Trais Retgs lumnezians a Vella Sonda saira han ils retgs da la plaiv Lumnezia amez chantà per lung da la senda da Nadal a Vella. Ils retgs dalla pleiv Lumnezia amiez han cantau per liung dalla senda da Nadal a Vella Sur Peter Aregger ha salvau ina devoziun davart la cuntinaziun dil messadi da Nadal.

Pliras ga ei igl obligatori da reducir las emissiuns cun metter puschina vegnius stuschaus. Dapi l’entschatta digl onn niev vala igl aschinumnau obligatori da runaschlauhs per l’entira Svizra. Biars menaschis ella muntogna metschan denton digl obligatori ch’ei aunc adina fetg dispiteivels enteifer l’agricultura. Dapi l’entschatta schaner 2024 ei igl obligatori da reducir las emissiuns cun metter puschina definitivamein en vigur. Suenter che l’introducziun ei vegnida stuschada duas gadas dapi igl onn 2021 ston era divers menaschis grischuns s’adattar allas novas reglas da metter ghella a partir digl onn niev. Reglas che han la finamira da reducir las emissiuns dad ammoniac. Per reducir quellas emissiuns exista sulet la tecnica dad equipar il butschin da ghella cun in indrez da schlauhs che vegnan runai sur il prau e che repartgan la puschina directamein sil terren. Pervia dalla tecnica ha igl obligatori era retschiert il num «obligatori da runaschlauchs» (Schleppschlauchobligatorium). Igl obligatori tucca per bia buca tut ils menaschis purils grischuns. Ei dat diversas excepziuns, sco quei che Silvan Caduff, il president dalla Uniun purila Surselva declara. Excepziuns che pertuccan la pendenza e grondezia dalla singula parcella. «Sulet menaschis cun dapli che treis hectaras, nua che la ghella sa vegnir repartgida cul runaschlauhs, ein suttamess agl obligatori.» Silvan Caduff menziuna ils menaschis purils da Morissen, nua ch’el ei dacasa e nua che biabein la mesadad dils menaschis ein pertuccai digl obligatori da duvrar il runaschlauhs. La pluralitad ei buc incantada Il president dalla Uniun purila Surselva senta che biars da ses collegas ch’ein suttamess agl obligatori ein buca gest incantai da quel. «Igl effect da reducir las emissiuns d’ammoniac entras il runaschlauhs vegn dubitaus», gi il cau dils purs sursilvans che fa attent allas investiziuns necessarias ella tecnica da runar schlauhs. Las investiziuns per igl equipament tecnic niev contonschan spert 20 000 francs, sche buca dapli. Silvan Caduff menziuna che la ghella pli dira vegni buca repartgida bein sil prau entras ils bischels stretgs e resti magari anavos el fein. Per quei motiv investeschan divers menaschis gia en in sistem da sparter la grascha dalla ghella per ch’il liquid repartgius sil prau seigi pli rars. «Alla fin ston ins sedumendar, sche la bilanza ecologica constat aunc entras l’introducziun digl obligatori.» Il president dalla Uniun purila Surselva vesa denton era aspects positivs egl obligatori, principalmein pertuccond la reputaziun dall’agricultura: «Nus savein mussar che nus essan promts per novaziuns.» El sez ha gia investau avon onns el niev sistem da metter ghella. «Dad in obligatori tschontschan ins gia dagitg ed enaquella che jeu hai stuiu cumprar in niev butschin sundel jeu sedecidius per il runaschlauhs.» Entochen avon dus onns pagava il cantun Grischun ina indemnisaziun per metter puschina cul sistem da reducir igl ammoniac. Quella indemnisaziun ei denton vegnida strihada enaquella ch’igl obligatori ei staus sin rucca. Perschuadius dil runaschlauchs El lavura dapi onns cun il sistem da runaschlauhs: David Deplazes da Surrein vul numnadamein ch’igl ammoniac respectivamein il nitrogen setschenta sil prau e buc ell’aria. «Igl nitrogen ei impurtonts per far crescher la jarva.» Duront plirs onns ha David Deplazes surdau ad in pur che possedeva gia in runaschlauhs l’incarica da metter sia ghella sils praus. Dapresent repartga el duas gadas per onn la puschina da siu menaschi per gronda part cun in runaschlauhs colligiaus cun ina pumpa. «Nus savein pumpar la ghella entochen in kilometer tras in bischel.» David Deplazes ei pia insumma buca pertuccaus dall’introducziun digl obligatori dils runaschlauhs perquei ch’el lavura gia cun quei indrez. Via il geo-portal ni igl access digital dalla cultivaziun dil funs ein las surfatschas suttamessas agl obligatori vesiblas. Aschia che mintga pur sa nua ch’el sto metter ni schar metter ghella igl onn proxim cun in runaschlauhs. Ils purs han era la pusseivladad da far ina damonda agl Uffeci per la natira ed igl ambient dil cantun Grischun per ina lubientscha excepziunala da schar deliberar digl obligatori.

L’entschatta settember 2023 ha el surpriu sia lavur sco menader dil Spital regiunal Surselva. Da sia antecessura Claudia Käch ha Fadri Enrico Bisatz surpriu la responsabladad per in menaschi cun 300 collaboraturas e collaboraturs. Il spital sursilvan ei ina societad acziunaria e perquei exposts al sistem economic dalla rentabilitad. Il sanitaresser cun ses aults cuosts ed il sistem cumplex caschunan cuntinuadamein discussiuns. Aschia era il Spital regiunal Surselva. Il deficit che quel caschuna ston las acziunarias, las vischnauncas, purtar. Quellas ein commembras dalla corporaziun SanaSurselva. All’organisaziun ch’ei responsabla pil sanitaresser sursilvan sto Fadri Enrico Bisatz dar plaid e fatg dil quen da gudogn e sperdita. Buc ina sempla incumbensa. Da quei ha la FMR discurriu cun el. FMR: Vus haveis entschiet l’entschatta settember Vies post. Co essas Vus s’acclimatisai el menaschi a Glion? Fadri Enrico Bisatz: Detg bein, jeu sto dir. Ins ha era beneventau mei fetg cordialmein ed ils collegas dil directori han era introduciu mei bein en mia incumbensa. Vus essas vegni viaden en in temps detg burasclus, culla discussiun publica dil deficit dil Spital regiunal Surselva? Sch’ins entscheiva ina nova plazza, eis ei per ordinari adina burasclus. Ils process interns dil spital enconuschevel jeu gia da mia activitad professiunala. Ei dat denton aunc entginas caussas novas ch’ins sto emprender. Tgeininas per exempel? Il directur Fadri E. Bisatz, en siu sempel biro el spital vegl a Glion. Cheu a Glion sundel jeu per exempel responsabels per ina cuschina, pia in menaschi gastronomic. Per mei sco specialist da spital orientaus pils process interns era quei mai part d’ina da mias funcziuns. En quei ressort hai jeu naturalmein ussa era collaboraturas e collaboraturs che san sustener mei dil meglier. In spital ei bein sesviluppaus ad ina sort hotel cun albiert e dunsena? Dad ordeifer il spital vesan ins quei savens aschia. Da principi ei il spital cheu pils pazients, per medegar els da malsognas ed accidents. Saveis Vus forsa gia far, suenter che Vus essas ussa quater meins en uffeci, ina certa analisa dil sesentir dil Spital regiunal Surselva? Jeu hai en mintga cass entupau cheu fetg biaras e biars collaboraturas e collaboraturs che s’engaschan cun tgierp ed olma per quei spital. Jeu vesel, audel e sentel cunzun bia dinamica positiva egl intern dil menaschi. La publicitad vesa mo tochen tier la fatschada dil spital. Ils davos meins ei il deficit staus permanentamein en discussiun dado ils mirs. Co veseis Vus gliez aspect? Quella situaziun metta propi il Spital regiunal Surselva en ina glisch negativa. Jeu stun propi mal da quei. Cunzun per las biaras persunas aultmotivadas che dattan mintga gi mo il meglier pil spital sursilvan. Quei che pertucca las finanzas ei quei spital probabel buc in cass singular denter ils spitals regiunals, ni? Aschia eis ei. Las medias tematiseschan biars spitals cun deficits, seigi quei Glaruna, Tusaun, Tavau ni auters. Jeu s’entaupel regularmein cun directurs d’auters spitals. Nus tuts havein da batter culs medems problems. Per revegnir a Vossa gronda squadra en casa: enconuscha quella gia il directur Fadri Bisatz? Gie, jeu manegiel. En nies menaschi lavuran 300 persunas che partan 210 plazzas cumpleinas. Sapientivamein hai jeu priu la peda da visitar tuttas partiziuns ed era da sustener els per part. Aschia sundel jeu staus en cuschina, ella guardia da notg, el survetsch tecnic, ella staziun intensiva, ella clinica dil gi ed ulteriuras partiziuns. Jeu manegiel ch’ei seigi impurtont da capir ils process da lavur. Mo aschia sai jeu co ils mecanissems cumplexs funcziunan, co els ein part d’ina gronda roda dentada ed ils posts dependents in da l’auter. Per mei eis ei fetg impurtont dad esser datier allas collaboraturas ed als collaboraturs. Las cefras d’occupaziun decidan la rentabilitad dil spital. Ei s’auda tiel destin dil directur ch’el sto sperar sin biars accidents e cass da malsogna, ni? Aschia eis ei. Sco biaras autras branschas en Surselva essan nus dependents d’in unviern optimal. Nus havein finamiras, documentadas cun cefras, e quellas duessan nus contonscher. Nus stuein sedrizzar tenor ina certa quantitad da pazients. Co ein las cefras stadas sur las fiastas – era aschi bunas sco quellas dallas pendicularas? Nus havein giu fetg ferms dis. Nossa evaluaziun dils 24 da december tochen ils 2 da schaner muossa in augment enorm el sectur ambulant. Leu ha ei dau 61 % dapli cass che la medema perioda 2022/23. Enviers ils gis da fiasta 2021/22 eis ei schizun stau 71 % dapli cass. El sectur staziunar havein nus registrau in augment da 25 %, quei ch’ei ella media dils davos diesch onns. Co eis ei stau pusseivel da dumignar in tal augment da cass urgents egl ambulatori? Nies persunal ha veramein giu da far ils mauns pleins, igl ei veramein stau in detg stress. Denton grazia ad in bien team ei quei stau da dumignar. Ell’occupaziun dils letgs ei il spital regiunal savens en concurrenza cul spital cantunal, forsa era cun auters spitals regiunals. Ei il «cumbat per pazients» insumma ina tematica en Vies mintgagi? Jeu manegiel che nus seigien en ina situaziun win-win. E quei pil suandont motiv: Las autras casas vesel jeu buca sco concurrentas, cunzun buca cul spital cantunal. Cun lez havein nus ina collaboraziun intensiva, seigi ella medischina, oncologia, urologia, radiologia ed auters secturs. Da concurrenza san ins buca discuorer, pertgei tut ils spitals han da sbatter actualmein culla munconza da persunal. Perquei ha il spital cantunal era gia stuiu tarmetter pazients tier nus a Glion. Denter ils directurs dils spitals sentan ins in bien consens, nus tuts essan ella medema barca. Dil reminent astgein nus buca far el spital regiunal tut ils tractaments. Nus havein ina incumbensa da prestaziun dil cantun e dalla corporaziun regiunala SanaSurselva. A Cuera han ins denton investau ils davos onns 400 milliuns francs. Sa in spital regiunal aunc tener petg a quei standard? Cuera dispona senza dubi d’ina fetg buna infrastructura. Perquei savein nus tuttina exister vinavon. Era cul baghetg niev sa il spital cantunal nunpusseivlamein prender persuls tut ils pazients. Ei drova era el futur ils spitals regiunals. Per che nus sappien far vinavon nossa incumbensa, stuein nus a Glion denton investir il proxim futur. Nua veseis Vus il pli grond basegns? L’examinaziun ufficiala da Swissmedic ha mess dacuort las cundiziuns. En emprema lingia stuein nus far certas caussas el sectur dalla ventilaziun, cundiziuns urgentas dat ei era ella partiziun endoscopia. Buca dallas apparaturas, plitost dallas localitads e dalla higiena. Sco directur stueis Vus perinagada far in pulit spagat: augmentar las cefras e reducir cuosts. Co fageis Vus quei? 70 tochen 80 % da nos cass ein pazients d’urgenza. Pli bia glieud ch’ei cheu, e pli bia cass che vegnan tier nus. Circa ina quarta dils pazients ei planisabla, e cheu dat ei in cert spazi d’agir. Cheu stuein nus tgirar in bien contact culs miedis da casa e cunzun seprofilar cun bunas prestaziuns. La cuntentientscha dils pazients ei enormamein decisiva, quei punct schai en nos mauns. Tuttina eis ei, sco getg, ina pintga part che nus savein influenzar. Augmentar las tariffas va era buc? Na, gliez va buca senza che las cassas da malsauns sedostien. Tgei autras sligiaziuns veseis Vus per augmentar la rentabilitad dil spital? Per sia qualitad medicinala survegn nies spital trasoras bunas notas e buns resuns. Quei ei nossa schanza e la via che nus stuein ir. In potenzial vesel jeu en mesiras da reducir ils cuosts cun lavurs e process interns. Il Spital regiunal Surselva a Glion. Quei vegn ualvess a plascher a Vies persunal che s’engascha cun tgierp ed olma pil menaschi? Quei ei aschia, deplorablamein. Nus essan dependents extremamein da nossa squadra motivada da collaboraturas e da nos collaboraturs e vulessan era bugen renconuscher quei finanzialmein. Il budget dil persunal havein nus denton stuiu reducir pil 2024 e plafonar sil stan dil 2023. Nus havein era stuiu prender mesiras rigurusas. Nus paghein buc ina ulivaziun dalla carischia ed era adattaziuns dils scalems da salarisaziun savein nus semplamein buca prestar. Igl ei denton ina mesira a cuorta vesta. A liunga vesta va quei buc, ei vegness ad esser in boomerang da spargnar sin donn e cuost dil persunal. Co argumenteis Vus en quella situaziun enviers las autoritads politicas e la publicitad che fan squetsch al spital? Jeu emprovel da metter el center quei ch’jeu sai midar. Opiniuns da singulas vischnauncas sai jeu buca risguardar, mia partenaria ei la corporaziun da vischnauncas SanaSurselva. L’operativa dil spital sedrezza tenor il mandat da prestaziun da lezza e quel dil cantun. Nus sebasein sin quel e fagein nos pensums da casa interns. Era stuein nus trer a néz nos trumfs, ils viadis cuorts e la qualitad. E vitier, nua ch’igl ei pusseivel, era prender en vent frestg el menaschi. Cun tgei, haveis in exempel? Quei ha connex culs process interns e la planisaziun, cun reponderar concepts ch’ein forsa isai. Leu savein nus empruar d’optimar cuosts. Cun verificar partiziun per partiziun savein nus examinar ils nuvs e puncts da colligiaziun ed adattar tuttas influenzas. Da principi va ei da controllar e dar ieli ad in sistem da rodas isadas. Fadri E. Bisatz Il directur dil Spital regiunal Surselva ei naschius 1981 e carschius si a Stussavgia Platz. Il bab ei oriunds da Puntraschigna ed era secasaus cun sia famiglia en Stussavgia sco emploiau dall’Ovra electrica Zervreila SA. Fadri Enrico Bisatz viva oz cun sia dunna ed ils dus buobs da siat e diesch onns ad Igis. El ha fatg la scolaziun sco specialist da tgira ed ei seperfecziunaus silsuenter cuntinuadamein. Pli tard ha el menau staziuns da tgira el Spital cantunal a Cuera ed ei sescolaus sco Codader medicinal cun diplom federal. Sper sia lavur sco substitut dil menader dalla partiziun dall’administraziun da pazients al spital cantunal el ha el absolviu alla Scol’aulta specialisada dil Grischun in perfecziunament e terminau quel cul master en BA.

Il cantun Grischun ha sittau tenor atgnas indicaziuns el decuors dil meins december 2023 nov lufs. El medem temps ha il cantun Valleis sittau 20 lufs. El Valleis lavura la survigilonza da catscha en stretga collaboraziun cun ina gruppa speciala da catschadurs per reglar ils lufs. Ils catschadurs sursilvans ch’ein s’annunziai enteifer la catscha speciala per sittar lufs han buca giu grond success. Ad els eis ei buca reussiu da sittar in sulet animal. Per sittar ils lufs dils trieps da Stagias e dil Vorab ha la neiv da miez december fatg in emprem streh tras il quen. Il proxim streh ei vegnius dalla la dertgira administrativa che ha dau valur supravisorica al recuors dallas organisaziuns per la protecziun digl ambient encunter la part principala dalla catscha da lufs grischuna. Recuors che pertuccan sper ils trieps da Stagias e Vorab er la regulaziun da lufs giuvens dils trieps da Rigiül e Jatzhorn. Reponderar la strategia «Quei culla catscha da lufs ei stau nuot.» Quei conceda il president dalla Uniun da catschaduras e catschadurs grischuns, Tarzisius Caviezel. El sedamonda sch’ei seigi insumma stau prudent dad entretschar a cuorta vesta ils catschadurs ella catscha da lufs. «Visavi alla proxima catscha da regulaziun stuein nus reponderar l’entira strategia», manegia Tarzisius Caviezel. Tenor il monitoring da lufs presentau mintgamai la fin dil meins digl Uffeci da catscha e pesca ha la survigilonza da catscha grischuna sittau digl 1. entochen ils 31 da december 2023 tschun dils 44 lufs dai liber dalla Confederaziun ils 28 da november 2023. Bein ha la survigilonza da catscha grischuna tenor atgnas indicaziuns sittau nov lufs el decuors dil december vargau, entgins cun lubientschas digl Uffeci federal d’ambient dadas gia avon ils 28 da november 2023. Pervia dils recuors dallas organisaziuns digl ambient astga la survigilonza da catscha grischuna sittar entochen la fin schaner 2024 sulet aunc 16 lufs dils 44 lufs lubi la fin november digl uffeci federal. Catscha vallesana pli efficienta Pli efficient para la catscha da lufs el cantun Valleis dad esser, sco quei che lur pagina dad internet tradescha. Ils catschadurs vallesans han medemamein buca giu grond success cun la catscha da lufs. Sulet treis lufs ein vegni sittai dils catschadurs naven dall’entschatta entochen la fin da december 2023. Entochen la fin da december ha la survigilonza da catscha vallesana denton sittau en tut 20 lufs. Entochen ils tschun da schaner 2024 schizun 22 da quests animals da rapina, sco quei ch’igl uffeci da catscha dil cantun Valleis tradescha. In bienton dapli ch’ils nov lufs sittai dalla survigilonza da catscha grischuna. Las schanzas ch’il cantun Valleis contonscha il diember avisau dils 34 lufs lubi dalla Confederaziun ils 28 da november 2023 entochen la fin schaner 2024 ein intactas. Quei malgrad ch’il cantun ei medemamein pertuccaus dalla decisiun dalla Dertgira federala administrativa ch’impedescha pil mument la catscha sin treis trieps vallesans. Contas lubientschas ch’il cantun Valleis ha gia retschiert digl Uffeci federal d’ambient avon ils 28 da november 2023 ei buca stau d’eruir. Gruppa speciala da catschadurs Daco ein ils Vallesans pli efficients cun la catscha da lufs ch’ils collegas grischuns? Ina indicaziun porscha la pagina digl Uffeci da catscha e pesca vallesan. Buca la survigilonza persula ha sittau ils biars lufs el decuors dallas jamnas passadas. La survigilonza da catscha vallesana vegn numnadamein sustenida dad ina gruppa speciala da catschadurs. E quella collaboraziun denter catschadurs e survigilonza para da funcziunar el Valleis. Per surpresa digl agen uffeci da catscha che haveva aunc quintau l’entschatta december en ina communicaziun ch’ei drovi pli probabel dapli che sulet in onn per contonscher la regulaziun da 34 lufs el cantun Valleis. Bugen havess la FMR saviu digl Uffeci da catscha dil cantun Valleis da tgi che la gruppa speciala da catschadurs secumpona e cons catschadurs ch’ein involvai. Rispostas ha ei entochen ussa aunc dau neginas. Critica che la survigilonza da catscha grischuna coopereschi memia pauc cun ils catschadurs lai Tarzisius Caviezel denton buca valer. «Nus havein in fetg bien contact e vegnin a ponderar bein co integrar catschaduras e catschadurs egl avegnir ella regulaziun da lufs», gi Tarzisius Caviezel per aschuntar ch’ins sappi segir aunc meglierar la collaboraziun en certs puncts.

Far in um da neiv s’udeva pli baul tier las pli bialas occupaziuns digl unviern. Ei era schizun indispensabel da far in tal. Ussa vesan ins darar in cumpogn alv zanua ella cuntrada, nungir el vitg. Sco ch’ei bischava, empruavan ins da ruclar la botta e da formar aschia il venter dalla figura. Ins saveva sche quei gartegi ni buca, pertgei cun neiv da puorla san ins buca far in um da neiv. Pia stueva ella esser bletscha e greva. Ed ins duvrava plaz per far in dretg grond. La bischa dall’jamna vargada ei stada da quella qualitad. Quei ha intimau nunenconuschents da ruclar las bottas e da tschentar in bi e beinproporziunau um dalla specia rara sils praus da sogn Giacun, sut il vitg da Laax. Aschia sco el smeina la «bitgetta» savess ei esser in dirigent. Mo forsa eis ei era ina dirigenta.(fmr/abc) Gl'um da neiv sil prau a Laax

Actualmein sedamonda buca mo la populaziun da Flem tgei che schabegi proximamein cul Hotel dil Parc Waldhaus. Quella gronda immobiglia ei en vendita. Gl’anteriur directur Jo Müller ha referiu dacuort a Laax dil renomau resort e dalla digren da quel. «Gl’onn 2027 duess ei dar ina gronda fiasta a Flem. Il protagonist da quella ei denton buca en gamba», ha il referent manegiau alla fin. Duront bunamein in’ura ha Jo Müller raquintau da quei «protagonist», dalla historia e dil svilup da quel. Ensemen cun sia consorta Marianne Müller ha Jo Müller menau da 1982 tochen 2000 il sulet hotel da tschun steilas en Surselva. Ella sempla Waldheim Il Hotel dil Parc Waldhaus a Flem ei propi ina icona dil turissem sursilvan. Actualmein ei ina midada da maun da quell’immobiglia en vesta. La societad americana Z Capital Group ei vidlunder da sedistaccar da quella. Ella LQ dils 30-11-2023 ha la FMR rapportau surlunder. La vischnaunca da Flem ei informada dallas contractivas ed observa quellas. Las mesiras ch’ella ha priu ein entradas en vigur igl 1 da schaner 2024. Il Hotel dil Parc duei restar in hotel, e negin investur duei saver specular vinavon cun schischom e midar la substanza historica en habitaziuns secundaras. Tgi che cumpra quella famusa immobiglia vegn a stuer pagar denter 30 e 40 milliuns francs persuenter. Tgei societad ch’igl ei resta ei aunc in misteri. Jo Müller suppona ch’il legn duessi sesligiar el decuors da quest meins da schaner. Daferton astg’ins far supposiziuns. Gl’anteriur hotelier dil Hotel dil Parc ha envidau dacuort ad ina sera cun referat. Buca en ina dallas salas a Flem, mobein a Laax, ella sempla ustria Waldheim giudem il vitg. Waldhaus e Waldheim seigien buca mo ina legra casualitad, ha Jo Müller puntuau. «A Flem dat ei buca pli salas originalas ed adattadas per talas occurrenzas», ha el manegiau. La Waldheim, agl ur dil stradun cantunal, enconuschevan mo ils da Laax che han dau suatientscha agl invit. Quella casa cun ustria han Robert e Stephanie Adam cumprau avon quater onns. Il pèr cun dus affons meinan vinavon ella sco pensiun. Jo Müller duront siu referat ell'ustria Waldheim a Laax. Da success e debachels Antruras ei la Waldheim stada pausadi per vitturins e manischunzs. Ils possessurs novs dall’ustria Waldheim ein colligiai cul Hotel dil Parc Waldhaus, leu han els numnadamein s’empriu d’enconuscher gl’onn 2005. Che quei hotel ei colligiaus stretgamein culla historia dil turissem da Flem, Laax e dalla Surselva, ha Jo Müller puntuau en siu referat. El ha revelau divers misteris da success e debachels. Ell’ustria Waldheim era finadina sutga occupada cu Jo Müller ha dau ina vesta persunala dil Hotel dil Parc. La regina hollandesa Wilhelmine ei stada en vacanzas leu. Suenter ella leva mintga Hollandes era esser staus en quei liug. Il medem cun hosps d’autras tiaras europeicas. L’entschatta december haveva Jo Müller descret ils emprems 100 onns dil Hotel dil Parc. El ha raquintau che ser Gion Martin Darms, da gliez temps plevon a Flem, haveva dau 1869 gl’impuls da fundar ina societad e da promover il turissem. Ils emprems investurs ein lu era vegni. La vischnaunca da Flem ha vendiu a dus umens beinstonts da Cuera, Paul Lorenz e Peter-Jakob Bener, uaul, pastiras ed il Lag la Cauma e dau ina concessiun da baghegiar. Cun interrupziuns dallas duas uiaras mundialas eis ei iu ensi cuntinuadamein. L’emprema scola da skis en Svizra, golf, tennis, concerts e divertiments han fatg dil menaschi ina dallas meglieras adressas dalla Svizra. Ils onns 1960 tochen la midada dil milleni ei il Parkhotel Waldhaus a Flem staus sigl ault. «Quei ei stau ils onns dil grond boom», ha Jo Müller raquintau. La fin digl onn 2000 han Jo e Marianne Müller midau da Flem en lur patria, la Svizra centrala. Els han administrau il hotel Bürgenstock tochen che quel ei vegnius vendius. Historia cuntinuescha A Flem ha il declin dils hotels entschiet e cunzun quel dalla societad-proprietaria dil Hotel dil Parc. Jo Müller ha numnau siat puccaus mortals. Ins hagi vendiu las aczias a speculants; era commembers dil cussegl d’administraziun seigien s’enrihi cun midadas da maun. Dils 2010 tochen 2021 ha ei dau sis midadas da directurs. Gl’exempel principal d’ina sblundergiada da tradiziun e cultura da hotel seigi schabegiada il 2016. Lu ha la Z Capital Group schau ingantar il renomau maletg panoramic da Giovanni Giacometti. Gl’ingant ha purtau la summa da quater milliuns francs en cassa. Il Pavillon dil Hotel dil Parc a Flem Casa d'Uaul. Aunc avon 20 onns cumpigliava il schischom oriund dil Hotel dil Parc 45 hectaras cul hotel principal, casas e clavaus, plazzas da tennis e sport, stallas da cavals, hortulaneria. L’immobiglia ei sesminuida daferton sin aunc rodund 12 hectaras. Duront il concuors dalla societad igl onn 2015 han ins vendiu 15 hectaras per prezis minimals. La vischnaunca da Flem ha cumprau la halla da curling. Quella sto gleiti untgir ad ina surbaghegiada da habitaziuns semegliont al Rocksresort a Murschetg. La historia d’in «grandhotel» cuntinuescha. Sch’ei detti ina renaschientscha redimensiunada ha Jo Müller buca saviu prognosticar.

Sti-ma-da Ma-je-stad, comma, pre-zi-a-da re-gi-na Mar-gre-the. Punct. Cun grond in-te-res … (clac, clac, clac) ... in-ter-ess hai-el jeu ted-lau Vies plaid dumengia, ils 31 da december allas 18.00 ella televisiun danesa sur internet. Bugen s’annunziel jeu cun questa columna per la plazza libra naven dils 14 da schaner 2024 sco regina da Danemarc, damai che jeu enquerel gest ina nova plazza. Mias qualificaziuns: 1. Miu num royal (jeu fetschel endamen Vossas antenatas Anna Cathrine, Anne Sophie ni Louise dalla Gronda Britannia che ei scappada da Vies ur-urat Frederik V che ha fatg la mort cun beiber sc’ina honta. – 2. Mias rullas naturalas che tegnan specialmein bein diadems (mira foto aschuntada cun il diadem da «happy new year» dalla sera S. Silvester, il «glitzer» semeglia bein in tèc diamants?). – 3. Ultra da quei hai jeu gia da pign ensi trenau da salidar cul maun sco Vus (cul dies dil maun enviers il publicum e lura muentar gl’entir maun e bratsch sut. – E buca cun la canviala sco la Lisabeth fageva – ella ha segir survegniu artrosa, neve?). Jeu sai che Vus haveis gia annunziau Vies fegl Pingo sco Vies successur e jeu sai ch’el ei in cool tip che sa ir cun sliusa da tgauns sur il glatsch dalla Grönlanda, e ch’el ha trenau da cuorer maraton e da daventar retg. Denton tenor logica svizra stuess Vossa plazza ussa ir vinavon ad ina dunna dad in’autra part dalla tiara che Köbenhavn – schiglioc dumandei il Jositsch, quel sa ussa co quei funcziuna. Per quei motiv proponel da reponderar Vossa atgna proposta dils 31 da december e dad arver il cerchel da aspirants/as per autra glieud qualificada (m/f/d). Quellas digl Eurovision Song Contest per exempel ein gest aschi disadas da trer en rassas stravagantas sco Vus. Pingo fuss dil reminent suenter il «retg Frederik X», pia il dieschavel. Diesch Frederiks e diesch Christians (ed in triep tips sco Erik Ziep, Oluf Fomaz ni Harald Buglialatg) – e mo duas Margretas einteifer varga 1000 onns reginavel – ord vesta feminina ina paupra statistica. Ozildi, cu ei vegn schiglioc promoviu dunnas per plazzas da cader dapertut, fuss quei schliata reclama per ils royals da metter aunc in retg. Cheu savess jeu bugen segidar, silmeins in mument, entochen che Pingo ha tratg si la buobanaglia – quel da 18 onns sedeporta para sco Pingo da lezzas uras, ed el duvrass aunc empau disciplina militarica ed in viadi sil glatsch dalla Grönlanda. En quei senn semettel jeu bugen a disposiziun sco regina per lein dir diesch onns, e Vus saveis persuenter vegnir a star cheu en Lumnezia per far cuorsa liunga e malegiar nossa biala cuntrada. Ina situaziun win-win per tuts. P.S. per plascher buca fimar mintga di tuttas 60 cigarettas en casa! Anne-Louise Joël viva en Lumnezia ed ha manà enfin dacurt la Casa d’Angel a Lumbrein. Ella è creschida si en il Danemarc, nua ch’ins di «Vus» mo alla regina – ed a Pingo, cu el daventa retg. Anne-Louise Joël

Sonda proxima ei a Mustér ell’ustria Cruna per la 17avla gada il campiunadi grischun da troccas. 36 teams da dus ein s’annunziai e battan per tons puncts e buns sco pusseivel. Il giug entscheiva cun dar ora sis cartas per giugadur. Alla meisa ein quater persunas, mintgamai duas fuorman ina squadra. Cavigliar il giug ei scumandau, honors astgan buca vegnir mess en scart. Quei ein paucs cavazzins tiel giug da troccas. Tgi che dat troccas vul posseder il mund. El vér senn dil plaid, pertgei aschia senumna la pli aulta carta, quella culla cefra romana XXI. La medema honur ha denton era il bagat, la trocca numra in da 21. Ils honors ein retgs, cavaliers, buobs e femnas. Il giug ei derasaus Aschinavon zatgei pauc dil giug da troccas. Sonda proxima ei a Mustér il 17avel campiunadi grischun da quella disciplina sportiva. Dar troccas ei in sport mental fetg attractiv. Agl emprem campiunadi il schaner 2006 eran 56 gruppas cun en tut 112 persunas separticipadas. Il tetel era ius a Laax. Sebastian Camathias e Vitus Dermont havevan giu lezza gada la megliera strategia e concentraziun. E naturalmein era il cletg. Sco tier auters giugs ei lez il factur incalculabel. Troccas vegn savens menziunaus sco «il giug dils Romontschs». En scadin cass ha el ina impurtonta rolla ella cultura sursilvana. Aunc avon onns devan ins denton troccas mo ella Cadi, en tschellas regiuns era il jass cullas cartas franzosas il giug usitau. Oz ei quei semidau. Il giug ei sederasaus e populars, ins dat troccas da Laax tochen sigl Alpsu. En biaras ustrias – en vitgs ch’ei ha aunc talas – s’entaupan gruppas regularmein per dar in scart cullas 78 cartas. Igl ei dil reminent ina sfida da tener enta maun bunamein 20 cartas, da memorisar tgei ch’ei iu e tgei buc, dumbrar e giugar current e spert. En vesta al campiunadi grischun da sonda a Mustér ha la FMR discurriun cun Andreas Muoth da Breil, sesents a Panaduz. Dapi la fundaziun igl avrel 2007 presidiescha el l’Uniun grischuna da troccas. Andreas Muoth, tgei cusseglieis Vus ad ina persuna – seigi lu giuvna ni pli attempada – che vul dar troccas. Nua san ins emprender da dar quei giug? Sch’ins ha buca empriu en famiglia, san ins far quei en differentas ustrias, en vitgs ed uniuns. Troccas vegn ei dau oz da principi dapertut en Surselva. Inagada ch’ins sa co il giug va, fuss ei denton impurtont da trenar e dar, cunzun pervia dil tschintschar. Quei tschintschar ei ina specialitad che sedifferenziescha claramein dil dar jass. Co eis ei cullas emoziuns, per exempel sch’in partenari ha fatg in sbagl tactic. Vegn lu era sevilau? Pli baul sescaldavan ins pulit. Al campiunadi ei quei buca aschia. Ti dattas gie cul partenari ni la partenaria ed ins ei in team che s’enconuscha. Quei vul denton buca gir ch’ei detti neginas emoziuns. Sco tier tut ils sports e concurrenzas s’audan las emoziuns tier, ins vul gie gudignar e buca spiarder. Glieud pli attempada ha forsa breigia da tener schi biaras hartas enta maun, ni buc? Gliez ei segir buca il problem. Decisiv eis ei da tener schi ditg la concentraziun. Sur in entir gi ei quei buca schi sempel. Dar troccas ei in bien mied per tener e trenar la cundiziun mentala.

Nua che bia glieud lavura e collavura, drova ei ina buna planisaziun. Quei ei era aschia tier l’organisaziun Spitex Selva. La direcziun operativa ha envidau margis il persunal ad ina dieta a Schluein. A caschun da quel ha ei dau in «workshop» special. «Mirei che vus hagies adina cun vus ina forsch. Quei ei fetg impurtont, pertgei quei sistem ei colligiaus cull’ura e sa spargnar temps», ha il referent puntuau tut serius. El ha demonstrau la metoda e gest era pertgei ch’ei drova ina forsch duront il far cul tschetschapuorla. Il bischel digl apparat haveva tschitschau gl’umbrival fin dalla finiastra e caschunau in disturbi. Intermezzo cabaretistic Per spargnar temps dueigien ins tagliar giu quei impediment e far vinavon spertamein, ha Rainer Dunst declarau agl auditori. El lavura sco gidonter da casa per la Spitex Selva. Sia clientella habitescha denter Trin tochen Schluein ed el va da casa tier casa per gidar e sustener el tenercasa. Igl ei ina dallas incumbensas dalla spitex regiunala. Ina dallas lavurs da Rainer Dunst eis ei da far cul tschetschapuorla. A caschun dall’emprema dieta da persunal digl onn 2024 ha el divertiu sias collegas cun in intermezzo. A moda humoristica ha el dau ad ellas in cuors da far cul tschetschapuorla. El sez hagi absolviu la scolaziun da tschetschapuorlist diplomau. Il specialist ha explicau ils detagls ch’ei drova dad ir entuorn cun quei apparat dil tenercasa. Ins stoppi registrar exact ils meters quadrats ch’ins fetschi, pertgei quei seigi immens relevant per la statistica. Gudignar ni spiarder il cumbat Il workshop che Rainer Dunst ha presentau – en fuorma cabaretistica – ha el numnau «Far cul tschetschapuorla – eloquent ed effizient». Ins stoppi rimnar ils sacs da puorla, era quei astgien ins buca emblidar, quels sacs drovien ins per la statistica. Aschia ha il referent era mussau allas collegas ch’ina tenuta correcta dil tgierp seigi medemamein decisiva sch’ins vegli gudignar il cumbat encunter la puorla. Attaccar quella cul bischel stoppien ins cun pass franc e curaschusamein, ha il referent dil workshop dau d’entellir. Duront gl’intermezzo humoristic han las collegas e collegs da lavur veramein giu caschun da rir da cor dil sestrubigiem cul tschetschapuorla. Las menadras operativas dalla Spitex Selva, Petra Camathias e Daniela Beeli, han cumbinau gl’apero da Biamaun cun ina sentupada e brat. Ellas han denter auter rendiu attent alla planisaziun da vacanzas. Igl ei per mintga menaschi ina sfida da far in plan da lavur cun risguardar las vacanzas ch’ina squadra ha dabien en in onn.

La band «ladunna» che secumpona dalla cantautura Chiara Jacomet e dalla musicista Momo Kawazoe ha envidau la mesjamna vargada al batten digl album «Tgei ei masculin?». Ina schelta musicala divertenta ch’envida da saltar e ponderar davart la rolla dallas schlatteinas. Musica da dunnas per carstgauns, musica ord il profund dil cor che vegn da surengiu ord la pli musicala part dallas Alps, dalla Rumantschia, musica per ils aults e la profunditad dalla veta. Musica che deriva dalla band «ladunna» che secumpona dalla cantautura Chiara Jacomet e dalla batterista Momo Kawazoe ch’arranschescha il sound dil duo en in stil da pop electronic. Quei ei l’atgna descripziun dalla band che tschenta actualmein la damonda musicala: Tgei ei masculin? Aschia senumna il niev album che ha retschiert siu batten la mesjamna vargada ella Werkstatt a Cuera. Encurrir sez la risposta Sche las visitadras e visitaders dil concert e dil batten digl album han retschiert ina risposta silla damonda davart la masculinitad resta aviert. «Atgnamein vulein nus buca dar ina risposta concreta», gi Momo Kawazoe e Chiara Jacoment aschunta che la damonda sco tala possi forsa intimar in ni l’auter da metter en damonda las normas che defineschien co in um hagi dad esser e co la dunna stoppi secuntener. «Jeu creigel che quellas normas seigien aunc pli francadas en ina minoritad sco la Rumantschia», manegia Chiara Jacomet. Quei impedescha denton buca la cantautura sursilvana da scriver e cantar ina part da sias canzuns per romontsch. «A mi ei il lungatg romontsch pli datier ch’il lungatg engles ch’ei medemamein presents sil niev album.» Las canzuns da Chiara Jacoment tematiseschan denter auter era la rolla dalla dunna e digl um ella societad. «Dunnas ein libras, dunnas ston buca declarar, dunnas ston buca sedepurtar sco ti vul ...» En ina autra da sia canzuns tschenta ella la damonda «Tgei ei masculin, tgei ei feminin?», per tuttina dar aunc ina risposta. «Empriu ed udiu, la dunna ei fina ed igl um ha dad esser musculus.» Schlontsch e tempra da pop Per Momo Kawazoe ch'ei carschida si a Cuera, eis ei negin problem d'arranschar la musica da Chiara Jacoment schegie ch'ella capescha buc romontsch." Memia bein s’enconuschan las duas musicistas che han gia luvrau communablamein ella band «Chiara» ch’ei sesligiada avon entgins onns. «Igl era lu clar che nus vegnin a cuntinuar en ina moda ni l’autra ensemen», puntuescha Momo Kawazoe che dat al sound da Chiara Jacoment il schlontsch e la tempra popiga. «Jeu level gia adina che mia musica survegni quella tempra, en quei grau sedifferenziescha ella da quei che nus havein aunc fatg avon entgins onns culla veglia band.» Chiara Jacomet menziuna denton ch’ella e Momo Kawazoe seigien in team e ch’ellas sviluppeschien communablamein quei che vegni presentau sin tribuna. La mesjamna vargada han las duas musicistas sulet retschiert sustegn visual sin la tribuna dalla Werkstatt a Cuera – lur concert ei staus enramaus dad ina show da glisch ed ulteriurs effects. «Secapescha cun igl intent che nies publicum selaschi intimar da saltar tier nies sound.» «Teidla tier, teidla tier…», intimescha la cantautura siu publicum per conceder ch’ei drova «curascha da schar dar». Curascha drova ei era per las duas giuvnas musicistas da sededicar cumpleinamein alla musica. E quei vulan ellas era far egl avegnir, sco band «ladunna» ed era sin auters palancaus.

Da curt è ella stada da vesair en la televisiun: la seria da spiunascha «Davos 1917». Ficziun e facts èn vegnids maschadads ad ina istorgia cun tut las ingredienzas ch’i dovra per svegliar la fantasia e l’interess dal public. Era mes interess e mia fantasia èn vegnids svegliads cura che jau hai cumenzà a sfegliar en mes archiv, en il qual jau aveva era arcunà avant onns ina pitschna notizia da gasetta che fascheva allusiun ad in plevon da Camuns – ina pitschna vischnanca en Val Lumenzia – ed a ses hobi in zichel spezial: «Cun interess havein nus enderschiu, che Rev. P. cap. Andreas Cresenzi (P. Giusep) hagi tut tgeuamein fatg ina remarcabla invenziun …» Las mirveglias m’han betg laschà en paus. E davairas! Qua è el puspè: «Nus secongratulein cun igl aultrev. Sgr. P. Pieder, plevon a Camuns, il qual ha per l’invenziun … obteniu sin l’exposiziun internazionala de 1906 a Milaun il diplom d’honur cun medaglia de bronz.» Camuns 1906: – è la medaglia da bronz vegnida festivada en chasa-pravenda? Savevan parochianas e parochians insumma dal hobi da lur plevon, da ses success a l’exposiziun da Milaun? E tgi è tgi? Èn Pader Giusep e Pader Pieder la medema persuna? Jau manegel schon. U forsa tuttina betg? Ils onns passan. En mes archiv na chat jau naginas infurmaziuns che pudessan gidar da schliar il lign. E lura, tuttenina puspè in fastiz da Pader Pieder. El, ch’è vegnì l’onn 1902 a Camuns, che ha restaurà l’intern da la baselgia, po benedir il 1911 – uschia statti scrit en gasetta – ils novs zains dal sanctuari. Ussa èsi cler, Pader Giusep e Pader Pieder ston esser la medema persuna. U forsa tuttina betg? Malsegir vegn jau numnadamain cun leger questa notizia: «El spital dalla Crusch ei miert … il pietus pader caputschin Nazarenus Manganelli … Naschius ell’Italia ha el pastorau buca meins che 60 onns el Grischun sco missiunari, denter auter a Vazsu, Casti, Tinezun, Camuns, Andeer, Castaneda etc. El exercitava pli baul era sias habilitats sco pictur, sculptur, ligiacudischs ed urer» … Pictur? Urer? Quai sto bain esser la medema persuna che ha restaurà l’intern da la baselgia da Camuns e survegnì in premi per sia invenziun. Ma tgi è tgi? Andreas Cresenzi, Giusep, Pieder, Nazarenus Manganelli? Istorgias interessantas pon era sa zuppar en pitschnas notizias da gasetta. Ma tgi è tgi? Quest lign na vegn jau (anc) betg da schliar. Tradir poss jau dentant a Vus l’invenziun, per la quala il plevon da Camuns aveva survegnì 1906 in premi. I sa tracta d’in mecanissem per in svegliarin. Ina suletta plima effectuescha il moviment, il dar las uras e quarts e la repetiziun da quellas. Ils citats e las infurmaziuns derivan or da la Gasetta Romontscha dals onns 1904, 1906, 1911 e 1915. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR – e tgira era in voluminus archiv da gasettas. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

La preschientscha dil luf e dil luf-tscherver fa buca pli sempla la catscha per la catschadura ed il catschadur. La survigilonza da catscha grischuna ha sittau el decuors dil december 2023 nov lufs ed ils collegas vallesans el medem temps 20 da quels animals da rapina. Igl Uffeci da catscha, pestga e selvaschina dil cantun Valleis ha tradiu entgins detagls da lur catscha da lufs che cuoza aunc entochen la fin da schaner 2024. Pauc success han ils catschadurs grischuns giu da sittar in ni l’auter luf duront la catscha speciala. Empau dapli success han ils catschadurs vallesans giu duront il medem temps, els han sittau treis lufs. In bienton pli efficienta ei la survigilonza da catscha vallesana stada il december vargau cun regular ils lufs. La survigilonza vallesana ha da cuminonza cun ils catschadurs sittau 20 lufs, ferton che la survigilonza grischuna ha sittau duront il december 2023 nov lufs, sco quei ch’igl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun ha communicau (LQ 09-01-2024). Sin damonda dalla FMR ha igl Uffeci da catscha dil cantun Valleis tradiu lur stentas da regular il diember da lufs sin lur intschess entochen la fin schaner 2024. Gruppa da sustegn Sco quei ch’igl Uffeci da catscha, pesca e selvaschina dil cantun Valleis scriva ha il cantun entretschau semegliontamein sco il cantun Grischun catschadurs locals per sittar lufs els intschess lubi per regular ils trieps. «Ils catschadurs en possess dad ina patenta da catscha han stuiu absolver ina scolaziun per saver separticipar alla regulaziun il december 2023 entochen la fin schaner 2024.» Sco gia menziunau han quels catschadurs vallesans sittau treis lufs el decuors dil december 2023. Igl Uffeci da catscha, pesca e selvaschina dil cantun Valleis lavura denton aunc cun ina gruppa speciala da catschadurs. «Entgins da quels catschadurs ein attribuids a mintga singul survigilader da catscha cun l’incumbensa da sustener il survigilader ella regulaziun dils lufs», scriva igl uffeci da catscha e menziuna ch’era quels catschadurs hagien stuiu far la scolaziun. Ei dat denton aunc ulteriuras premissas digl uffeci da catscha vallesan viers ils catschadurs dalla gruppa da sustegn. «Els ston esser disponibels a cuorta vesta duront plirs gis ed era duront la notg.» Vinavon pretenda igl uffeci dad els fetg bunas enconuschientschas dil territori nua ch’ils lufs astgan vegnir sittai ed ils catschadurs ston haver experienza dad ir a catscha la notg cun in equipament corrispundent. Per ideal valetescha igl uffeci, sche quels catschadurs dalla gruppa da sustegn possedan igl equipament per la catscha dalla notg sco camera termica/apparatura d’observaziun cun radis infracotschens, zetef cun radis infracotschens ed auter. «Ils catschadurs dalla gruppa da sustegn san era vegnir en acziun ordeifer il temps ordinari da catscha», scriva igl Uffeci da catscha dil cantun Valleis sin damonda dalla FMR. Da buna speronza Arno Puorger, responsabel per ils animals da rapina tiegl Uffeci da catscha e pesca dil cantun Grischun, ei da buna speronza ch’ei reusseschi als guardiaselvaschinas grischuns da sittar entochen la fin da schaner 15 lufs. «Las circumstanzas ein momentanamein bunas ed ils guardiaselvaschinas motivai», ha Arno Puorger getg viers RTR. Ch’igl ei reussiu alla equipa da catschadurs dalla catscha speciala da sittar negins lufs ed alla guardiaselvaschina grischuna da sittar buca dapli che nov lufs el decuors dil meins december attribuescha il responsabel per ils animals da rapina grischuns allas schliatas circumstanzas. «Circumstanzas giuridicas e dall’aura», sco Arno Puorger ha getg a RTR. L’equipa grischuna ch’ei s’annunziada per la catscha da lufs ha era buc astgau ir a catscha la notg cun in equipament corrispundent. Per entgins lufs posseda il cantun ina lubientscha da sittar entochen la fin mars, han ins pudiu endriescher via RTR.

Ella media producescha la Surselva circa 400 tonnas rumians el meins. Quella carga transportescha l’interpresa MC Transports en ses camiuns da rumians. Sur ils dis da firaus da Nadal e Daniev hagi ei dau bia dapli rumians che per exempel ussa il schaner, ha igl impressari Marcel Capeder detg alla FMR. Oz sa quasi mintga habitonta e mintga habitont ch’ins separa pupi e cartun, butte­glias da veider, ielis, textilias e metals dils schinumnai rumians dil tenercasa. Il transportader da rumians dalla Surselva, Marcel Capeder dall’interpresa MC Transports, di ch’el sappi dar bunas notas allas Sursilvanas ed als Sursilvans puncto metter el sac verd quei che s’audi el sac verd. «Sch’ins vuless ussa numnar in punct negativ fuss quei quel, ch’ei dat duront igl onn empau rumians blocconts ni era butteglias cun liquids che setschenten els sacs verds dalla Regiun Surselva.» D’ina buna disciplina da purtar ils rumians separai rapporta era la deponia da rumians dalla Regiun Surselva a Plaun Grond ch’ei responsabla per la dismessa en Surselva. Cartun vegl dat cartun niev, veider vegl dat veider niev En l’emissiun Minisguard da RTR dils 6 da schaner 2024 han ils responsabels dalla deponia da rumians a Plaun Grond declarau con impurtont ch’ei seigi da separar bein ils rumians dil tenercasa cun il veider, il pupi ni era il cartun. Il cartun vegni pressegiaus e transportaus en ina fabrica da cartun. Leu vegni fatg novas scatlas da cartun. Il reci­cladi succedi era cul veider ni cul PET. El decuors digl onn 2024 vegn la re­giun Surselva a presentar ina pusseivladad per dismetter ielis e liquids. Pil transportader da rumians MC Transports ei quei in tema fetg impurtont. Marcel Capeder: «Sche per exempel igl ieli d’ina frittera vegn mess en in sac da rumians normal, sa quei esser che quel cuora ora sin viadi ni ella deponia e tschufrogna la via ni il sulom e quei ei fetg malemperneivel per tuts.» 400 tonnas rumians el meins Sco quei ch’igl interprendider Marcel Capeder ha confirmau enviers la FMR detti ei en Surselva singuls meins cun fetg biars rumians. In da quels meins seigi per exempel il december culs firaus da Nadal e Daniev ni era il fevrer duront las vacanzas da sport. En quei temps portien ses camiuns entochen 600 tonnas ella deponia. «Quei ei quei temps ch’ei ha dapli glieud ella regiun e da nossa vart drovi daplirs camiuns e dapli persunal.» Las pli pintgas frequenzas da rumians datti tenor Marcel Capeder il november ed il fenadur. «La media da 400 tonnas rumians per meins en Surselva ei in quen mischedau. Quei ei buca mintg’onn tuttina, mo sin fundament da mia ex­perientscha en Surselva dapi 15 onns constat quella media.» Ils camiuns da MC Transports van era culs rumians dalla vischnaunca da Flem. «Flem ha 2800 habitonts en il temps denter la stagiun. Dalla stagiun aulta ein quei denton denter 12 000 e 15 000 habitonts. Quei vul era dir che nus havein lu circa 15 tonnas rumians da casa per jamna a Flem.» Ils enconuschents sacs da rumians verds dalla Surselva che spetgan en ils containers vegnan transportai via deponia Plaun Grond a Trimmis en la barschera dalla Corporaziun da vischnancas per la dismessa dils rumians el Grischun (GEVAG). Digl entir Grischun vegnan var 100 000 tonnas ad onn furnidas a la GEVAG a Trimmis. Ils camiuns da MC Transports fan dapi 15 onns ils transports da rumians en Surselva. Duront la stagiun aulta vegnan ils containers empleni cun 600 tonnas rumians da casa per meins.

Dapi 100 dis ei Uolf Candrian en uffeci sco promotur da la Lia Rumantscha en Surselva. Els emprems meins ha el surpriu e menau vinavon las incumbensas da ses dus antecessurs. En in secund pass setract’ei da planisar il futur dalla promoziun regiunala en Surselva. La FMR ha fatg la viseta suenter ils emprems 100 dis ad Uolf Candrian en siu biro el marcau vegl da Glion. Ei seigi curriu e passau fetg bia ils emprems dus meins e miez. El hagi entschiet cun termins ch’erien gia nudai da ses antecessurs en l’agenda, di Uolf Candrian ch’ei precis 100 dis en uffezi sco promotur regiunal dalla Lia Ruman­tscha en Surselva. El seigi per exempel staus alla fiera sogn Martin a Mustér. Enqual segl en l’aua freida hagi ei dau. Mo quei hagi igl avantatg ch’ins seigi sfurzaus d’anflar la storta. Uolf Candrian appreziescha siu liug da lavur el Städtli da Glion. Or da siu biro vesi el la ­glieud e la glieud vesi el. Quei detti l’impressiun d’esser datier da quei che schabegi mintga di. Ils schabetgs actuals seigien ina part dalla lavur da promoziun regiunala. FMR: Suenter biars onns sco president dalla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) haveis Vus decidiu da daventar promotur regiunal dalla Lia Rumantscha en Surselva. Ussa eisi precis 100 dis dapi che Vus haveis entschiet. Essas aunc buca enriclai? Uolf Candrian: Na, insumma buca. Entras mia lavur da biars onns per la GiuRu haiel jeu giu la caschun da prender envesta dallas incumbensas, dalla lavur e dalla structura dalla Lia Rumantscha. Jeu haiel sco student era giu occasiun da s’occupar dalla Lia Ruman­tscha e quei ei segir stau in avantatg per sedecider ed esser perschuadius da s’annunziar sco promotur regiunal. Daco essas Vus sedecidi da farquei pass tier la Lia Rumantscha? Duront il temps ch’jeu erel vidlunder da scriver mia dissertaziun sun jeu vegnius alla conclusiun che jeu stoi metter d’ina vart quella, perquei ch’il project ch’jeu erel vidlunder funcziunava buca. Gest en quei temps han dus amitgs fatg attents mei sin la plazza vacanta sco promotur dalla Lia Rumantscha en Surselva. Jeu haiel ponderau e sun spert staus perschuadius che quei fuss enzatgei per mei. Aschia sun jeu lu s’annunziaus ed ins ha elegiu mei. Gia duront miu studi da scienzias da cultura a Turitg e pli tard a Basilea, savevel jeu ch’jeu vegli turnar in di el Grischun a luvrar. Ch’igl ei ussa la Lia Rumantscha en Surselva ei in schabetg. Tgei fascinescha Vus vid il mund dils carstgauns che discuoran romontsch? La pli gronda fascinaziun ei la diversitad che nus havein enteifer il mund romontsch. Mintga vallada e mintga vitg ha sias atgnadads, e quei tut sin quei pign perimeter ch’il romontsch ei da casa. In’autra fascinaziun ei la creativitad ch’il romontsch porscha. Sch’ins mira per exempel mo las metafras ni co ei vegn discurriu.Per exempel duvrein nus il plaid salvanori per piertg. Salvanori vegn dil latin e munta salvar l’honur. Ins drova ni duvrava il plaid salvanori sch’ins vuleva buca discreditar enzatgi. Oz havein nus romontschas e romontschs negins problems da duvrar il plaid piertg. Mei fascinescha il svilup dil lungatg romontsch. Vus haveis numnau la creativitad dil romontsch. Con grondas ni vastas ein las pusseivladads d’esser creativs sco promotur dalla Lia Rumantscha en Surselva? Jeu creigel ch’ina da mias forzas persunalas seigi da sviluppar projects. Mintga project ha siu process. Sche jeu accumpognel ina fasa da process d’in project, lu sun jeu bugen quel che dat ils imputs per la realisaziun. In exempel ei la damonda co ins sa visualisar meglier la bilinguitad. Da quei tema separticipeschel jeu bugen cun mes imputs. Ni a caschun dall’occurrenza «Marcau da praulas a Glion»: Il december vargau havein nus dalla Lia Rumantscha fatg ina inscenaziun creativa pils affons cun praulas da colurs. Tals projects singuls dattan in grond spazi per esser creativs. Tgei basegns ha la Surselva puncto romontsch? Quei che maunca ei enzatgei sc’ina fatscha ch’ins enconuscha las Romontschas ed ils Romontschs e ch’ils Romontschs san discuorer romontsch in cun l’auter. Nus havein la problematica che nus plidentein ils jasters per tudestg e cun quels che nus essan famigliars discurrin nus romontsch. Il romontsch ei memia pauc veseivels en Surselva. Quei ha era ina influenza sils jasters che vegnan neutier e daventan sesents en Surselva. Lein prender in exempel da geniturs che han affons ch’en­tscheivan ad ir a scola en Surselva. Con spert sai dar ina proposta da midar in rom dalla scola primara romontscha en tudestg, perquei che tochen ussa han tuts discurriu tudestg cun ils affons derivonts dalla Bassa ed ussa tuttenina buca pli. Igl ei ina gronda sfida, mo nus duvrein dapli informaziun en quei connex en Surselva. Con fetg ei la lavur per migliurar la vesibladad dil romontsch en Surselva era ina lavur politica? Il romontsch vegn savens menziunaus en connex cun cultura. Il romontsch ha denton buca da far mo cun cultura. Tenor mei san ins per exempel era discuorer per romontsch davart il conflict en la Sdrema da Gaza. Romontsch ei in lungatg cumplein che pertucca tut las spartas dalla societad. Il moviment per promover il romontsch sto esser politics en in cert senn. Quei vul dir, per surviver drova il romontsch il sustegn dalla Confederaziun e dil cantun. Nus stuein sensibilisar quellas e quels che discuoran buca romontsch per nossa plivalur per la cuminonza svizra. Quei ei la fin finala adina ina lavur politica. Tgeinins ein Vos proxims pass ni era projects che Vus vulessas realisar sco promotur en Surselva ? En realisaziun ei il Café rumantsch virtual cun hosps internaziunals. La Lia Rumantscha ei sedecidida da cuntinuar cun il format dil Café rumantsch virtual ch’era naschius duront la pandemia. Miu project ein hosps internaziunals. Ils 23 da schaner 2024 sentupein nus cun dunna Tonia Caduff, ina sursilvana ch’ei emi­grada avon 50 onns els Stadis Uni dall’America. Il fevrer 2024 s’entupain nus a moda virtuala cun ina dunna che viva a Hawai sco hosp. Jeu vulessel possibilitar a dunnas ed umens che stattan ordeifer nos cunfins da prender part dil mund romontsch. Auters projects vegnan segiramein a suandar. Uolf Candrian ei dapi 100 dis en uffeci Dapi igl 1. d’october 2023 ei Uolf Candrian promotur regiunal dalla Lia Rumantscha en Surselva. En discuors cun la FMR di Uolf Candrian ch’el hagi – cun termins ch’erien gia planisai da ses antecessurs – fatg in pèr segls en l’aua freida e stuiu anflar la storta. Mo per el seigi quei stau bien per s’orientar. Il niev promotur regiunal cun sedia a Glion el marcau vegl appreziescha fetg il contact cun ils schabetgs da mintgadi. «Quei ei ina part da la promoziun regiunala», di el e renda attents ch’il romontsch en Surselva seigi memia pauc veseivels. Uolf Candrian di che quei che maunchi seigi enzatgei sc’ina fatscha ch’ins enconuschi las Romontschas ed ils Romontschs e sappien discuorer romontsch in cun l’auter. «Nus havein la problematica che nus plidentein ils jasters per tudestg e cun quels che nus essan famigliars discurrin nus romontsch.» (fmr/mg) Il promotur regiunal dalla Lia Rumantscha en Surselva, Uolf Candrian ei dapi 100 dis en uffeci. Cheu all’entrada da siu biro a Glion. Uolf Candrian da Sagogn ei dapi treis meins e 10 dis en uffeci.

Ella vischnaunca Ilanz/Glion dat ei dapi 12 onns in organ da publicaziuns. Quella ha la populaziun enconuschiu cul num «Porta Cotschna». Cuort avon Nadal ei l’emprema ediziun dil magazin rinfrestgau cumparius. Quel ha il num «Einmal13». Gl’onn 2011 ha gl’anteriur marcau da Glion introduciu in niev instrument publicistic. Sereferend sin in dils edifecis historics havevan ins dau agl organ niev il num «Porta Cotschna». Duront 12 onns ei quella revista cumparida regularmein ed ha rapportau da quei e da tschei dalla vischnaunca. Cun ina ediziun da mintgamai rodund 2500 exemplars han ins repartiu la «gasettina» ellas casadas ed allas habitaziuns secundaras. La Porta Cotschna ha surviu alla communicaziun, a coesiun ed informaziun, avon, duront e suenter la fusiun dil marcau da Glion cun 12 vischnauncas. Scaffir identitad Elements grafics, fotografias, reportaschas dallas fracziuns, intervestas e texts da mutaziuns en politica e societad han dau accent alla revista. Onn vargau ha la suprastonza communala decidiu da surluvrar il concept e la grafica. Avon Nadal ha la vischnaunca saviu tarmetter ellas casadas la revista «nova». Quella consista da 16 paginas e dat en egl gl’emprem cul niev num. Il tetel «Einmal(ig)» ei screts aschia ch’ils dus bustabs «ig» fuorman la cefra 13. «Quella duei scaffir identitad», scriva la responsabla per la communicaziun dad Ilanz/Glion, Debora Lutz. Vitier vegn ch’il «ig» ei supplementarmein las inizialas per Ilanz Glion». Aschia vesa il frontispezi dil magazin regiuvinau dalla vischnaunca Ilanz/Glion ora. Il magazin rinfrestgau e modernisau vegni a cumparer quater gadas ad onn, san ins leger ella «Einmal13». Il suttetel en romontsch ei titulaus «Il magazin dalla vischnaunca Ilanz/Glion». Debora Lutz da Glion ei responsabla pil cuntegn digl organ publicistic rinfrestgau. Che l’emprema ediziun ha paucs texts romontschs, eis ella cunscienta ed igl ei previu d’includer e risguardar ellas proximas ediziuns dapli la bilinguitad dalla vischnaunca. Enamiez la «Einmalig13», sin ina pagina dubla, san ins leger ina intervesta culla priura generala dalla claustra da Glion, sora Annemarie Müller. Vitier rapporta il magazin, denter auter, dallas sfidas dalla scola, d’ina midada da generaziun en ina garascha, dalla promoziun da cultura sco era dalla viseta dil parlament communal a Berna.

Ier gievgia ha Christoph Schmidt annunziau sia candidatura pil presidi communal da Flem. Denton era il gerau en uffeci Nicola Fantini candidescha. Ils 22 da settember 2024 astgan ils da Flem pia eleger. Previsiblamein dat ei aunc ulteriuras candidaturas. «El svilup da Flem vi jeu integrar las differentas gruppas d’interess, jeu vi tedlar activamein ed esser aviarts pils carstgauns», empermetta Christoph Schmidt ella communicaziun da medias. Sco hotelier eis ei sia vocaziun dad ir encunter als carstgauns. El ha peringada lantschau ier gievgia ufficialmein la campagna d’elecziun pil presidi communal da Flem. Il convischin da Flem da 51 onns vul daventar successur da Martin Hug. Gia avon in onn ha lez stuiu confessar alla populaziun ch’ins hagi elegiu el a Zermatt sco directur dallas pendicularas. Ils da Zermatt havevan uegliau e harregiau tochen ch’el ei sedecidius da surprender il post el Valleis. Motivaus da candidar puspei La fin dil 2024 finescha l’emprema legislatura e Martin Hug vegn a dislocar el Valleis. Sin lu eis ei clar tgi ch’ei siu successur ni sia successura a Flem. L’elecziun dils 27 da settember 2020 haveva Martin Hug gudignau cun 857 vuschs. Tier ina participaziun all’urna da bunamein 80 % haveva siu adversari Nicola Fantini survegniu 287 vuschs. Il president en uffeci Adrian Steiger havevan ils da Flem buca reelegiu, quel haveva survegniu mo 157 vuschs. Che Nicola Fantini ei ussa puspei motivaus da candidar pil presidi, ha el confirmau alla FMR e declara: «Ch’jeu annunziel mia candidatura schi baul ha gl’avantatg ch’jeu sai sebrattar culla populaziun». Auter che Christoph Schmidt ei Nicola Fantini buca carschius si a Flem. Dapi prest 20 onns els el leu sco hosp da vacanzas e dapi bien 12 onns habitescha el permanentamein a Fidaz cun sia dunna ed ils dus affons da scola. Fantini ei naschius 1964 a Turitg, el ei econom da menaschi ed informaticher. Ensemen cun Martin Hug, Sol Brit Bonderer Imper, Jürg Caprez e Guido Casty ha el entschiet igl 1 da schaner 2021 la nova legislatura dalla suprastonza communala. Quei gremi ha luvrau sco team, ha dau gas, promoviu e stuschau anavon en cuort temps ina retscha da projects. Cuntents culla concurrenza Quels vuless il candidat Nicola Fantini cuntinuar sco president communal: «Deplorablamein banduna Martin Hug nus. Ei dat denton aunc bia da far ed il giavisch ei gronds da cuntinuar cul medem slontsch ed el medem senn. Da pliras varts han ins dumandau mei sch’jeu savessi semetter a disposiziun puspei per la vischnaunca», declara Nicola Fantini en ina brev ch’el ha distribuiu ils 31 da december 2023 ad amitgs ed enconuschents. En quella annunzia el sia candidatura pil presidi communal. Nicola Fantini vuless cuntinuar culs sforzs da scaffir spazi da habitar pagabel pils indigens. «En buna ballontscha cun in turissem attractiv e da qualitad duess Flem saver sesviluppar vinavon, sco vitg vital ed adattau per famiglias», argumentescha il gerau e candidat pil presidi. Sco Nicola Fantini sincerescha el discuors culla FMR eis el cuntents ch’ei dat concurrenza. «Quei fa plascher, jeu selegrel silla campagna electorala. Jeu vi era gir quei persunalmein a Christoph Schmidt», puntuescha el. Sereferir silla buna lavur Christoph Schmidt da sia vart motivescha cul suandont argument central siu interess pil presidi communal: «Jeu serefereschel silla buna lavur dalla suprastonza communala dils davos quater onns e vuless sviluppar vinavon nossa vischnaunca, pil beinstar dall’entira populaziun da Flem», san ins leger en sia communicaziun ufficiala. Sco ei semuossa, han omisdus, ton Fantini sco Schmidt, en vesta la cuntinuitad. Christoph Schmidt meina cun sia consorta Sandra il hotel Schweizerhof, nua ch’el ei era carschius si. Siu bab Rudolf e sia mumma Theres havevan menau quel en tiarza generaziun dalla dinastia da hoteliers Schmidt-Candrian da Sagogn. Ils davos 16 onns ei Christoph Schmidt staus sco commember dil directori responsabels per la hotellaria e gastronomia dalla gruppa Arena Alva. Il hotelier Christoph Schmidt vul daventar successur da Martin Hug. Il gerau en uffeci Nicola Fantini vul daventar successur da Martin Hug.

Da Sagogn meina ina via encunter la Val Mulin e la staziun dalla Viafier retica. Quella via ha la Viafier retica construiu ed aviert gl’onn 1903. Ina punt-fier meina dapi lu il traffic sur il Rein e colligia directamein Sagogn culla staziun Valendau-Sagogn. Da leu menava ina semeglionta via da colligiaziun siado encunter il vitg da Valendau. Culla meglieraziun funsila ha Valendau retschiert ina «via dalla staziun» nova. Quella dalla vart da Sagogn ei restada tuttina dapi la construcziun. Malgrad quei eis ella detg frequentada. Duront la stagiun da stad circulescha leu in auto da posta turistic giuaden ella Ruinaulta. Da Laax meina quel a Sagogn, da leu giuaden ella val, sur il Rein e da tschella vart ensiu tochen ad Imschlacht sur gl’uclaun Brins/Brün. Il stan dalla «via dalla staziun» da Sagogn caschunava mintg’onn reclamaziuns. Pil traffic motorisaus eis ella stretga, maluliva e nunsurveseivla. Il revier forestal Sagogn-Laax ha priu il november ina emprema mesira da meglierar la situaziun. Ils bostgers han pinau rodund 500 m3 plontas d’omisduas varts dalla via ed aschia migliurau la survesta ellas stortas ed els paucs plazs d’untgida. Sco quei ch’il president communal Thomas Candrian ha informau a caschun dalla davosa radunonza communala, ha la vischnaunca schau evaluar ina eventuala sanaziun dalla via. Tenor ina emprema calculaziun custass lezza mesira ina summa minimala da 1,7 milliuns francs.(fmr/abc) La via dalla staziun a Sagogn ei puspei libra e surveseivla.

Sonda ei stau a Mustér il 17avel campiunadi grischun da troccas. Gudignau quel han ils dus Tuatschins Georg Bearth e Daniel Deragisch. Els han giu il cletg, las cartas e la concentraziun. Mo era en general seigi stau in campiunadi plascheivel ed en buna atmosfera, conferman ils organisaturs. Sco adina seigi la tensiun stada gronda suenter tscheina. Lu ha la giuria saviu communicar ils nums dils finalists. Il final ha entschiet allas 19.00 ed allas 22.30 ha il president Andreas Muoth saviu far la rangaziun. Gudignau il turnier han Georg Bearth e Daniel Deragisch da Sedrun, avon Giachen Bass e Ciril Bass da Sumvitg. Culla medaglia da bronz retuorna il team Elsa Albrecht, Dardin, e Lisabet Caduff, Danis. Quellas treis squadras han giu il cletg, honors e troccas, e la concentraziun. Aschia ei il 17avel campiunadi da troccas ius a fin sonda-sera tard. Andreas Muoth, il president dall’Uniun grischuna da troccas, tila ina bilanza ordvart positiva. «Igl ei propi stau super, plascher e da buna atmosfera», conferma el sin damonda dalla FMR. Caussa regiunala Igl ei stau l’emprema gada ch’il «turnier dils turniers» ei staus en in’ustria. Il campiunadi grischun da troccas ei entochen ussa adina staus en ina halla ni aula spaziusa. Quella gada ein 35 squadras da dus semess ella concurrenza ella sala dall’ustria Cruna a Mustér. Biars han appreziau quell’atmosfera. «Tut ei schi famigliar. Ins sesenta veramein sco ell’ustria nua che nus dein schiglioc troccas», ha ina persuna d’in team manegiau. Andreas Muoth conferma ch’ei seigi stau empau pli stretg che usitau al campiunadi, denton fetg emperneivel ell’ustria Cruna. «Igl ei stau ina nova experientscha per nus organisaturs. Tut ha funcziunau, ei ha dau neginas caneras e negins problems». El lauda la disciplina dallas participontas e dils participonts, insumma hagien la pluralitad gudiu l’atmosfera ell’ustria, ha il parsura dall’uniun grischuna da troccas constatau. Dar troccas ei ina tradiziun tipica sursilvana. Il turnier principal digl onn ei lu era ina caussa regiunala. Tgi che vul separticipar sto saver «tschintschar» romontsch. Aschia han ins lu era udiu duront il giug exclusivitads sco «jeu vai ina biala trocca», «zanua dorma el» ni «jeu mirel aunc ina gada». Sulettamein numnar il mund – la trocca pli aulta – en ina fuorma ni l’autra ei scumandau cun tschintschar. Las informaziuns ch’ils giugadurs tradeschan vid la meisa varieschan da sisum tochen giudem la Surselva. Quellas san esser decisivas pigl andament dil giug. Menaschi surveseivel Cass da carplina ni insumma irregularitads ha ei buca dau al turnier a Mustér. Ils meinagiugs Annalisa Cathomas e Julian han buca stuiu s’occupar da tals problems. Els dus, ensemen cun Paul Marty e la secretaria dil turnier Andrea Marty, sco era Andreas Muoth sco parsura dil comite, han tgamunau in menaschi surveseivel. Che la tensiun ha tuttavia buca muncau han ins s’encurschiu sil pli tard tiels giugs finals. Las 22 dunnas ed ils 48 umens ch’ein separticipai al campiunadi ein buca turnai a casa cun mauns vits. Ils victurs han retschiert la trofea ambulonta, in crap pesont culla plachetta da tuttas equipas victuras dapi igl emprem turnier 2006. Quel havevan Sebastian Camathias e Vitus Dermont gudignau, ils medems puspei il 2012. Uonn han els stuiu secuntentar cul 13. rang. Aschia ei e resta troccas: cletg, cartas e concentraziun. Ils campiuns 2024 Al campiunadi grischun da troccas ell’ustria Cruna a Mustér ein 35 squadras cun 70 persunas separticipadas. Quellas han dau otg rundas cun en tut 16 giugs. Mintga giug gudignau ha dau dus puncts ed in uliv in punct per squadra. Suenter mintga runda ei vegniu midau adversari. Suenter tscheina ei il final suandaus cun quart-, miez- e final. Cheu la gliesta da rangaziun cumpletta: Ils finalists Georg Bearth/Daniel Deragisch; 2. Giachen Bass/Ciril Bass; 3. Lisabet Caduff/Elsa Albrecht; 4. Felix Monn/Norbert Maissen; 5. Matthias Schmuki/Lucas Tschalèr; 6. Plazi Giusep Cadruvi/Meinrad Cadruvi; 7. Marlis Caduff/Clau Maissen; 8. Sep Cadruvi/Remo Demont; Els rangs David Tuor/Marcus Manetsch; 10. Renata Cathomas/Annalisa Cathomas; 11. Lothar Cavigelli/Vic Albin; 12. Peter Montalta/Norbert Carigiet; 13. Vitus Dermont/Sebastian Camathias; 14. Anja Pally/Rafael Pally; 15. Pius Desax/Andrea Cathomas; 16. Simon Cavegn/Emil Soliva; 17. Tumaisch Valier/Norbert Vinzens; 18. Elena Candinas/Toni Cathomas; 19. Dumeni Maissen/Anita Cavegn; 20. Helena Diethelm-Beer/Flurina Cathomas; 21. Julian Cathomas/Carli Cathomas; 22. Andreas Muoth/Franzestg Tenner; 23. Stefania Bearth/Linus Beer; 24. Sabina Spescha/Retus Spescha; 25. Maria Lozza Monn/Kurt Ulmann; 26. Lothar Cajacob/Alice Cajacob; 27. Ciril Monn/Giusep Monn; 28. Lucas Camathias/Maurus Cavigelli; 29. Flavio Huonder/Wendelin Giossi; 30. Astrid Duff/Zita Bass; 31. Sara Norina Bearth/Giuliana Candinas; 32. Paul Marty/Andrea Marty; 33. Andreas Casanova/Maria Gartmann; 34. Roman Tschuor/Marcus Tschuor; 35. Cristian Schnoz/Frena Monn. Ils treis emprems teams dil 17avel campiunadi grischun a Mustér dils 13-1-2024, da sen. Giachen Bass, Ciril Bass, Georg Bearth, Daniel Deragisch, Elsa Albrecht e Lisabet Caduff. il comite d'organisaziun dil campiunadi grischun da troccas, da sen. Julian Cathomas, Andreas Muoth, Paul Marty ed Annalisa Cathomas. Treis fargliuns che dattan troccas al campiunadi, da sen. Carli Cathomas, Frena Monn-Cathomas e Julian Cathomas. Ina impressiun ella sala dall'ustria Cruna a Mustér. Annalisa Cathomas (davon) ed Andrea Marty registreschan gest ils resultats d'ina runda el biro da turnier. Survesta da pliras meisas, cun giuven e vegl en acziun.

Venderdis ha la cumissiun Premi Desertina envidau la populaziun ella halla Cons. Suenter quater onns ha la suprastonza communala surdau puspei il Premi Desertina. L’Uniun culturala Disla ha retschiert in premi da renconuschientscha ed il Chor baselgia Segnes in premi da promoziun. Il president communal René Epp ha fatg il beinvegni e la geraua da cultura Iris Lombris ha tgamunau tras la sera. Omisdus han mess el center las duas uniuns allas qualas l’occurrenza ei stada dedicada. Meinrad Giger ha fatg la laudaziun per quella che ha retschiert il premi da renconuschientscha. «Il Premi Desertina muossa che nossas autoritads schazegian fetg igl engaschi e la lavur culturala che vegn fatga sin iniziativa privata dils convischins», ha el detg alla fin da siu plaid. La honoraziun detti tschaffen ed anim da cuntinuar en in temps nua che biaras uniuns hagien da sbatter cul diember da commembers per insumma saver exister. Pign Ballenberg a Disla Meinrad Giger ha fatg allusiun alla prestaziun dall’Uniun culturala Disla. 16 possessurs da dretgs dil fallun e cascharia han fundau quella 1990. Finamira eis ei stau d’evitar ch’ils objects mondien diltut en decadenza. Oz dumbra l’uniun varga 120 commembers, ed ella porta e mantegn fravgia, pella, cascharia, resgia, fallun, tenscharia ni ferbra. Pli baul fuvi quei nuota enzatgei extraordinari, possedevien gie era biars auters vitgs ed uclauns semeglionts objects, ha gl’oratur rendiu attent. «Special per Disla ei denton ch’ins ei vegnius da mantener, gie schizun restaurar e puspei metter en funcziun divers da quels menaschis el liug d’origin», ha Meinrad Giger detg e resumau ch’ins astgi discuorer d’in pign Ballenberg a Disla. Cunscients dall’ierta e culla mira da mantener objects da mistregn ed artisanadi ein ils da Disla semess ensemen. Meinrad Giger sez s’auda tiels fundaturs. Per evitar che resgia, mulin, pella e tschels objects svaneschien, ha l’uniun adina puspei fatg lavurs da manteniment. Gl’onn 2005 ei la «Uniun da fallun e cascharia» sepresentada l’emprema gada alla publicitad al Di svizzer dils mulins. Quell’occurrenza annuala ei semussada sco biala tradiziun dalla sonda suenter Anceinza. Ella ha era dau ulteriur slontsch e motivaziun als da Disla. Daferton ha l’uniun midau num, ella ha saviu aquistar il baghetg dalla resgia e la hetta da tgauras ella vischinonza e midar quella en ina truaisch. Per manischar il mulin ch’ei en possess privat ha l’uniun retschiert in dretg da diever importaus el cudisch funsil. Il president communal ha surdau il Premi Desertina al president dall’Uniun culturala Disla, Valentin Bisquolm. En siu engraziament ha lez rendiu attent allas activitads ed envidau al di dils mulins ch’ei uonn ils 11 da matg 2024. Segnas e siu chor La surdada dil 7avel Premi Desertina ella halla Cons ha giu in dign embelliment. Dau tempra musicala ha il quartett «Las Musicantas». Giulietta Barenius, Clara Maria, Anna Catrina ed Eva Luisa Scherrer han cantau sut la direcziun da Clau Scherrer. Alla fin ha la Gruppa da teater presentau ina scena ord siu toc «Ina notg fatala» ch’ella presenta proximamein silla tribuna dalla halla Cons. Aunc avon ha la geraua Iris Lombris denton presentau il Chor baselgia da Segnas sco victur dil premi da promoziun. Linus Maissen ha fatg la laudaziun per quel. En siu plaid ha el remarcau la vart sociala dil chor, el miri buca mo pil cant ecclesiastic, mobein era pil divertiment dil vitg, cun seras famigliaras, salmira, teater e buna cuschina, e la renomada exposiziun d’art dil december. Dapi 1994 diregia Gion Tenner il chor viril baselgia. Il special ei la rolla dubla ch’il chor ha el vitg. Ina dirigenta, Yvonne Flepp-Venzin, meina dapi 15 onns la part profana. Il Chor baselgia da Segnas exista dapi 1917. Il premi da promoziun ch’il chor retscheiva seigi meritaus, ha il laudatur puntuau. E quei pil suandont motiv: «Segnas cun ses numerus exponents dalla viarva, dil cant e dalla musica ei semidau fetg. Mo gest entras il chor che tgira pliras spartas ha el salvau fetg bia da siu caracter». Il president communal ha silsuenter surdau il premi da renconuschientscha al president dil chor, Edwin Deflorin. Il chor entir ei sepresentaus sin tribuna ed ha engraziau per la honur cun duas canzuns. Il Premi Desertina Avon 19 onns, il schaner 2005, ha la vischnaunca da Mustér surdau l’emprema gada ina distincziun per merets sin plaun da cultura ni sport. Iniziant dil Premi Desertina ei Hans Huonder. Gl’onn 2003 ha il posteriur gerau inoltrau al cussegl da vischnaunca ina’idea corrispundenta. Quella ha anflau accoglientscha aschia ch’ins ha scaffiu in regulativ e fundau ina cumissiun. Intent dil Premi Desertina eis ei da honorar persunas, uniuns ed organisaziuns da Mustér, ni cun relaziun speciala culla vischnaunca, per lur prestaziuns extraordinarias sil sectur dalla cultura e dil sport. Tenor il reglament consista il Premi Desertina d’in premi da renconuschientscha ed in premi da promoziun. Per omisdus han ins scaffiu mintgamai ina «trofea» unica. Il premi da renconuschientscha ei in signet en fuorma da culla e spirala sin in sochel, quei che duei simbolisar moviment ed activitad sin in ferm funs. Igl ei ina lavur da Regina Giger-Caminada. Il premi da promoziun ha Johannes Just creau cul sujet dalla flomma carschenta, il dretg simbol per in fiug iniziau che duei cuntinuar. Suenter las preparativas ha la vischnaunca surdau 2005 l’emprema gada il Premi Desertina. Pader Ambros Widmer permiert ha retschiert il premi da renconuschientscha ed il snowboardist Sergio Berger quel da promoziun. Suenter quell’emprema ei ulteriuras tschun undraziuns stadas, la davosa il november 2019. Geraua Iris Lombris presidiescha actualmein la cumissiun Premi Desertina.(fmr/abc) Meinrad Giger, Valentin Bisquolm ed il president communal René Epp (da sen.) Il Chor baselgia da Segnas, sen. il president communal cul president dil chor, Edwin Deflorin.

Il settember 2020 ha il pievel da Flem lubiu alla suprastonza communala da cumprar la parcella culla casa dalla posta a Casa d’Uaul. Il credit da 2,36 milliuns francs ei buca staus dispiteivels. Ussa ha la suprastonza communala presentau la studia per in center medicinal. Denton era autras ideas fussen beinvegnidas – sch’il pievel inoltrass quellas. «Finamira explicita dalla suprastonza communala eis ei da sviluppar ideas ensemen culla populaziun», declara il scarvon da Flem, Martin Kuratli, alla FMR. La suprastonza communala ha priu sin meisa in project per la casa dalla posta a Flem Casa d’Uaul. Avon in meins, a caschun dalla radunonza communala da preventiv, ha il president communal Martin Hug orientau d’ina studia pigl areal a Casa d’Uaul. Cu la suprastonza haveva presentau il settember 2020 al suveran il sboz dil contract da cumpra da quel ha ella puntuau: «La cumpra garantescha la parcella pil diever public. Ensemen culla populaziun vulein nus lu sviluppar l’utilisaziun e rinforzar il potenzial turistic dil territori». Treis praticas surcargadas Plazza dalla posta a Flem, ils 12-1-2024 Il credit da 2,36 milliuns francs ha il suveran acceptau cun gronda maioritad ils 27 da settember 2020. Finamira era ei stau d’elaborar in project il proxim temps, e buca pér en 20-30 onns. Suenter che la suprastonza veglia haveva contrahau culla Posta svizra pertuccont la cumpra, ha la suprastonza nova giu d’eruir las pusseivladads. El decuors dil 2023 ei la parcella da 1915 m2 a Casa d’Uaul puspei vegnida sin tractanda. Per tgei intent che la vischnaunca savessi veramein duvrar il schischom era buca clar. «La suprastonza ha envidau la populaziun da separticipar activamein ad in process da trer a néz la parcella», puntuescha il scarvon Martin Kuratli sin damonda dalla FMR. El conceda ch’ei hagi buca dau reacziuns entochen ussa, suenter la radunonza communala seigi aunc negin s’annunziau per deponer giavischs, ideas ni propostas. La suprastonza communala ha presentau sezza ina. «Nus sebasein sils resultats dalla strategia communala dil futur. A Flem stuess’ins scaffir spazi da habitar per indigens, ed ins stuess inforzar nossa vischnaunca sco liug da sanadad», ha la suprastonza scret el messadi per mauns dalla radunonza communala. Culla parcella cumprada silla plazza dalla posta a Casa d’Uaul seporscha ina pusseivladad leutier. Center medicinal e munconza da persunal? Actualmein dat ei a Flem treis praticas da miedis. Quellas ston garantir alla populaziun il survetsch d’urgenza, da tuttas uras e 365 gis ad onn. Igl ei memia paucas, las treis praticas ein surcargadas cun quei pensum. «A caschun d’ina sentupada culs miedis locals han quels giavischau, senza numnar concretamein in liug, da scaffir in center da sanadad», ha la suprastonza communala informau el messadi. Glieud giuvna selaschi forsa carmalar, sch’ella survegni ina buna offerta, manegia il scarvon Martin Kuratli. El manegia miedias e miedis da diversas spartas, mo era terapeutas e terapeuts. La suprastonza ha ussa presentau la studia d’in center medicinal. La casa seschassi duvrar, cun ina investiziun adeguata, per diversas disciplinas sut in tetg. Pli concreta vegn la studia buc. Dapli ch’ina visualisaziun, silla quala ins vesa ina architectura pusseivla, ha la suprastonza buca saviu presentar. Pertuccont l’idea d’in center medicinal eis ei da sedumandar sche quei seigi adattau, en vesta alla munconza acuta da persunal el sectur da tgira e medischina. Martin Kuratli repeta ch’ei seigi mo in’idea e ch’ins vegli sviluppar da principi in project ensemen culla populaziun. «Sche zatgi ha in’autra idea, ei la suprastonza aviarta», gi il scarvon. Stizun el plaunterren Visualisaziun d'in project eventual da surbaghegiar la plazza dalla posta a Flem Casa d'Uaul. En scadin cass ei la plazza dalla posta a Flem Casa d’Uaul in liug central cun colligiaziuns directas da bus e postas en tuttas direcziuns. El plaunterren dess ei spazi per ina stizun da victualias. In grossist ch’ei gia ussa ella vischinonza hagi gia deponiu siu interess per la surfatscha, communichescha la suprastonza communala el messadi dalla studia. Ell’emprema alzada fussen las localitads dils survetschs medicinals, praticas e terapias. Ella secunda dess ei tschun tochen otg habitaziuns d’affittar per indigens. «Nus selegrein da sviluppar communablamein quei project e d’anflar ina buna sligiaziun», aschia la suprastonza communala. El decuors dil 2024 vul l’executiva da Flem orientar la populaziun dils ulteriurs pass en caussa «anteriura posta Casa d’Uaul».

Ier dumengia han votantas e votants dalla vischnaunca da Tujetsch giu da prender posiziun tier ina damonda da credit per sanar las vias Curtin Niregl ed Uaul Stgir. Igl ei ina dallas via da quatier pli liungas dil vitg da Sedrun. Il parlament communal haveva concediu il november 2022 il credit per planisar las lavurs corrispundentas. Il cumin all’urna ha approbau dumengia il project d’ina valeta da 3,12 milliuns francs che la suprastonza communala ha presentau. Igl ei previu d’exequir tuttas lavurs el decuors dil 2024. Il credit brut includa ina cumpart privata da 50 %. Las lavurs includan la sanaziun totala dalla via cun conducts da canalisaziun ed illuminaziun publica. Sfendaglias ella via, schliata fundaziun e mira da sustegn munglus pretendan las mesiras commensuradas. Cun 148 GIE e 62 NA ha la cuminonza all’urna approbau claramein la fatschenta. Sco quei ch’il biro electoral dalla vischnaunca Tujetsch communichescha, ei la participaziun alla votaziun stada 23,27%.(fmr/abc)

Il hotel Péz Terri da Vrin spetga sil resvegl. E quei dapi varga in onn. Il 2023 havess el saviu festivar siu giubileum da 100 onns. Negin ha denton fatg stem dall’immobiglia culla tabla «da vender» vid la fatschada. Pils da Vrin eis ei semplamein «il hotel». Cun entrar el vitg, suenter la cruschada encunter Vrin Dado, dat il casament en egl. Igl ei ina gronda casa-lenn cun in tetg cumbinau da stuors, ina part cun quater alas, tschella cun tetg da siala. Igl ei il hotel Péz Terri, il sulet hotel a Vrin. Tras el ha Vrin retschiert culs onns novs nums locals. La vasta plaunca visavi, da tschella vart dalla via tras vischnaunca, senumna «Sur il Hotel». Sch’ins seferma avon la fatschada da quei baghetg e mira siado, vesan ins sut la grunda gl’orsal: 1923. In menaschi cun potenzial Il hotel Péz Terri spetga sil resvegl e megliers temps. Onn vargau ha quei baghetg marcant cumpleniu 100 onns. E negin ha fatg stem da quei anniversari. Ni proprietari, ni hotelier ni gestiunari han organisau ina commemoraziun. Malgrad ch’il hotel ei colligiaus cun turissem e economia da Vrin. Ed era cun sia cultura. El hotel ein pliras generaziuns s’entupadas, uniuns, societads e famiglias han festivau leu. En egl dat dapi in temps la tabla da vendita. Avon exact tschun onns, ils 16 da schaner 2020, haveva il possessur getg sin damonda dalla FMR: «Nus essan vidlunder da studegiar co proceder. Roland Alig ei carschius si en quei hotel e siu grond giavisch era che quel resti in menaschi gastronomic. Sche zaco pusseivel vuleva el che quel arvess sil zercladur 2020. La stad da Corona cun frequenzas da record fussen stadas d’engrau. Nuot ei denton schabegiau, il hotel ei staus serraus. Tuttina sco Val S. Pieder da tschella vart dil cuolm ei Vrin liug da partenza e d’arrivada da numerusas rutas e turas. Ch’il hotel fuss occupaus bein la gronda part digl onn ein ils da Vrin perschuadi. Negin che ha denton vuliu prender posiziun directamein enviers la FMR pertuccont il destin dil hotel. Dapi la stad vargada ei quel venals. L’agentura incumbensada offerescha il «honureivel Péz Terri» culs megliers predicats. La FMR ha dumandau ella co ei seigi cugl interess per l’immobiglia. Per motivs da discreziun han ins denton buca vuliu prender posiziun. Renovaziun indispensabla In fatg ei che l’agentura venda il hotel sco object d’amaturs. Quei munta ch’il hotel enqueri cumpraders che han bugen substanza original-rurala d’in vitg situau entadem ina val. Ed in object pittoresc da lenn en in vitg renomau. El prospect da vendita intervegnan interessents che quel ei enconuschents pervia dalla Greina, pervia digl architect Gion A. Caminada e pervia dil premi Wakker. Cul potenzial pusseivel garanteschan idealissem, originalitad, il senn pil rural, alpin e muntagnard buca success e rentabilitad. Senza liung flad e buorsa grossa sa in amatur buca cumprar l’immobiglia. «Davos gl’object ei bia lavur», san ils da Vrin, cun ustria, gronda sala, cuschina, habitaziun d’ustiers, sis combras dublas, duas singulas ed in camp da pernottar cun 16 letgs. «Igl ei ina casa marcanta cun caracter», scriva l’agentura da vendita. Ella lai aviert quei che cumpraders stuessan far. E quei cugl avis: «Quella casa cun sias biaras facettas ha in grond potenzial da baghegiar e da s’orientar». Sche cumpraders giavischan in menaschi persistent, sch’els vulessan cuntinuar culla tradiziun gastronomica, ei ina renovaziun indispensabla, oravontut ella construcziun interna, ella tecnica da casa ed isolaziun. Disfar la substanza ei buca pusseivel, gliez lubescha la planisaziun locala dalla vischnaunca Lumnezia buc. El plan general da formaziun ei il hotel registraus sco «edifeci ch’ins duess schurmegiar». La Tgira da monuments dil Grischun ha in plaid el capetel, ella havess il dretg d’accumpignar la renovaziun. Il «Péz Terri» para in object per investurs che vesan ed apprezieschan la valur e la historia dalla casa. «Quella ha propi potenzial», conferman passants ed indigens alla FMR. Interessents ston en scadin cass investar pulit per dar in futur al hotel. En zacons onns vegn ei a semussar sche novs proprietaris festiveschan gl’anniversari da 110 onns «Hotel Péz Terri».

L’Uniun da giuventetgna da Medel ha organisau puspei sonda vargada il tscheiver Medelin. Naven dallas 21.30 han ei entschiet a ramplunar, vul dir las quater guggas. En egl ei la bar decorada dada cul sujet local. Igl ei daventau ina tradiziun ella Val Medel che l’Uniun da giuventetgna s’occupa dil tscheiver. Ella organisescha mintg’onn il tscheiver medelin. El center ei mintgamai la bar decorada ed era ils nuggets dalla carta da spisas e bubrondas ein daferton famus e tschercai. Ei sto ramplunar Ensemen cun quel da Vrin ei il tscheiver medelin gl’inizial dalla «stagiun dils narrs» en Surselva. Quel ha il comite annunziau suandontamein: «Sco mintg’onn spetga tei ina spectaculara bar e differents concerts da guggas indigenas», ed envidau la populaziun da separticipar. Ir a tscheiver ei denton buca caussa da mintgina e mintgin. Perinagada eis ei nuot per glieud che ha buca bugen canera. Ella halla da scola scadeina ei numnadamein sco ei s’auda da tscheiver. Quei ch’ei duei era, pertgei igl ei tscheiver ed ei sto ramplunar e rebatter. Rodund 250 persunas han vuliu esser dalla partida ed ein separticipai al barlot medelin a Curaglia. Quater guggas dalla regiun han gudiu quei culp inizial dil tscheiver 2024 ella Cadi. Las Fifferlottas da Segnas, ils Vagabunds da Sedrun, las Zoclas da Sumvitg e las Lieurs da Trun ein vegni ed han schau ora cups cun stuors e cuschina. Las musicas han sunau avon il Center communal ed ella halla. Malgrad ch’igl ei tscheiver vala per las guggas la disciplina. Musicantas e musicants ston obedir alla dirigenta ni al dirigent, ins entscheiva, finescha e suna – buca schi exact, mo suenter il tact. Tiel ritmus han visitadras e visitaders giu caschun da ballontschar e saltar. Il plaz leutier era scarts, mo star da stretg ei quei che s’auda tiel tscheiver. La bar decorada dil tscheiver medelin 2024 a Curaglia. Mintg’onn baghegia l’uniun da giuventetgna ina bar tematica per quella sera hilarica. Il comite cun Aurelia Giger, Yannik Pally, Anita Venzin e Florian Venzin han giu l’idea da construir il tunnel dallas Ruinas sco sujet. Quel vegni realisaus, empermetta il Cantun, mo cura – gliez ei in misteri. Aschia han ins udiu davos la bar tuns misterius ord il tunnel, lu tibadas d’alarm e rumplanadas, lu fém. Aha, ei vegn siglientau, pia marscha tuttina zatgei ellas Ruinas! Gliez han ins era viu vid la tschaghegna che pendulava trasora vi e neu. Presents al til a Mustér Il sujet d’uonn ha l’uniun da giuventetgna entschiet gl’october a planisar. Buca gest tuts 50 commembras e commembers activs han giu da gidar da baghegiar quella bar decorada. Bia uras ha la squadra unfriu persuenter. Sonda sera ein denton tuttas e tuts stai zanua en acziun per ch’il tscheiver medelin gartegi puspei. Il comite d’organisaziun ei lu era satisfatgs e cuntents cugl andament. «Nus vegnin a separticipar uonn cun nossa bar al til da tscheiver a Mustér ils 10 da fevrer», annunzia Aurelia Giger. Pia sa aunc dapli glieud veser e guder la creativitad medelina e seperschuader co ei vegn luvrau ellas Ruinas.

Optimar la purschida per senioras e seniors a Mustér – quei ei la finamira d’ina iniziativa che senumna Seniora-ca. Entschiet a far ponderaziuns, co ins savess optimar la purschida per seniors, han ils iniziants gia igl onn 2009. Denter auter eisi reussiu a Seniora-ca igl onn 2015 da promover ina residenza cun habitaziuns per seniors a Mustér. Allas occurrenzas dad oz maunca la participaziun dallas senioras e seniors da Mustér. Linus Maissen, anteriur inspectur da scola en Surselva, ei engaschaus sil camp dalla lavur da seniors a Mustér dapi 15 onns. «Seniora-ca ei in num che nus havein cattau casualmein per nossa iniziativa. Nus havein creau il num dalla iniziativa cun evitar parallelas cun auters nums da projects semeglionts. Nus luvrein cul maletg empalont d’ina casa cun pliras purschidas per seniors. Sut in tetg ves’ins per tgei che nus s’engaschein. Numnadamein naven dalla cussegliaziun entochen alla meisa da miezdi ed al taxi per senioras e seniors datti pliras purschidas sut il tetg da Seniora-ca che munta nuot auter che la casa dils seniors.» Vegliadetgna sco schanza Il mendader da Seniora-ca Linus Maissen raquenta ch’ina gruppa d’interess hagi entschiet gia avon 15 onns a s’engaschar per meglieras cundiziuns d’habitar per senioras e seniors a Mustér. 2015 hagi la gruppa d’iniziativa saviu presentar alla vischnaunca sias ideas per ina surbaghegiada sigl areal dalla veglia casa pervenda da Mustér. «Sinaquei ha la vischnaunca da Mustér iniziau in project da baghegiar cun treis casas cun habitaziuns per seniors cul num Sut Gliendas. Realisau il project hagien la fin finala interprendiders privats, di Linus Maissen: «Per nus dalla gruppa Seniora-ca ei il project cun habitaziuns per seniors staus in mument decisiv era per s’engaschar vinavon pil beinstar dils seniors en vischnaunca.» Linus Maissen di che la gruppa da senioras e seniors collaboreschi fetg stretgamein cun la casa d’attempai Puntreis che segidi era cun lavurs da coordinaziun per exempel sil sectur dalla cussegliaziun. Biars seniors novs «Cun la pensiun dils schinumnai babyboomers ils proxims onns survegn era Mustér biars seniors novs», di Linus Maissen. El ei perschuadius che quei sa muntar novas e bunas resursas per la gruppa Senior-ca. «Il problem ei che nus havein a Mustér mo circa 30 da 600 seniors che prendan part da nossas occurrenzas.» El hagi ponderau savens e detagliadamein co cuntinuar. «Nus havein fatg arranschaments cun persunalitads sco Arnold Spescha ni in refarat davart il nutriment cun ina persuna fetg cumpetenta. Igl ei denton mo ina pintga part dils seniors da Mustér che separticipeschan.» Ils resultats drovan temps Linus Maissen raquenta dalla iniziativa da Seniora-ca d’arver las d’activitads per l’entira Cadi. «2019 havein nus fatg in’emprova cun clamar cumin dils seniors a Mustér. Nus havein giu in grond resun sin quell’occurrenza cun biaras visitadras e visitaders da tut nos vitgs vischinonts.» El havevi sperau ch’il referat d’Eveline Widmer-Schlumpf, l’anteriura cussegliera federala e presidenta actuala dalla Pro Senectute svizra, savessi esser ina schanza per Seniora-ca en tut ils vitgs dalla Cadi. «Deplorablamein eisi restau tier las 10-12 occurrenzas per la vischnaunca da Mustér.» Magari drovi la lavur da seniors bia temps e pazienzia. «La nova generaziun da senioras e seniors sto cuntinuar cugl engaschament», di Linus Maissen. «Per segirar la continuaziun da Seniora-ca vegn la vischnaunca a stuer definir in gremi responsabel per quella incarica. Alla fin finala vuless ins gie, che l’organisaziun cuntinueschi.» Purschidas per seniors sut in tetg A Mustér vegnan las activitads per senioras e seniors coordinadas digl anteriur inspectur da scola Linus Maissen. El ha iniziau avon 15 onns entginas gruppas da lavur ch’ein s’occupadas cun la purschida per senioras e seniors da Mustér. Ins ha dau num al project Seniora-ca, quei che munta nuot auter che casa per seniors. In dils gronds projects ch’ein vegni realisai cun il sustegn da Seniora-ca ei la surbaghegiada Sut Gliendas cun habitaziuns per senioras e seniors. Ils davos onns ein ils iniziants da Seniora-ca seconcentrai sin l’organisaziun dalla meisa da miezdi e sin occurrenzas culturalas. (fmr/mg) Linus Maissen meina las activitads per seniors a Mustér

L’entschatta zercladur 2024 seregorda il Grischun dalla fundaziun dil Stadi liber dallas Treis Ligias, il fundament statal dil Grischun contemporan. Il Stadi liber dallas Treis Ligias ei vegnius fundaus egl emprem marcau sper il Rein avon 500 onns anno 1524. La vischnaunca dad Ilanz/Glion separticipescha allas activitads commemorativas l’entschatta zercladur 2024. En Surselva s’accumuleschan las festivitads historicas el decuors dalla stad 2024. Sco gia enconuschent dagitg regorda Trun alla fundaziun dalla Ligia Grischa avon 600 onns. E gest quella Ligia Grischa, secontsituida a Trun sut igl Ischi, ei separticipada 100 onns pli tard alla fundaziun dil Stadi liber dallas Treis Ligias ch’ei succedida a Glion. Leu han las treis ligias, la Ligia Grischa, la Ligia dalla Casa da Diu e la Ligia dallas Diesch Dertgiras mess il fundament per in stadi liber e per il cantun Grischun dad oz igl onn 1524. In impurtont tierm al qual il cantun Grischun vul regurdar. Ilanz/Glion ha surdau l’organisaziun Ed a quella regurdonza separticipescha era la vischnaunca dad Ilanz/Glion che ha surdau l’organisaziun dalla fiasta commemorativa a Rino Caduff dall’Uniun Anna Catrina ed alla menadra dil Museum regiunal, Ursina Jecklin Candrian. Informaziuns pertuccont las festivitads planisadas l’entschatta zercladur 2024 egl emprem marcau sper il Rein derivan dad in scriver drizzaus allas uniuns dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion ch’envida da separticipar en ina moda ni l’autra alla fiasta. Rino Caduff confirma sin damonda dalla FMR ch’el ed Ursina Jecklin Candrian hagien retschiert l’incumbensa da metter a strada il program da fiasta igl 1 ed ils 2 da zercladur 2024. «Quei ei succediu a cuorta vesta ed il temps da sepreparar ei stretgs.» Rino Caduff gi che l’Uniun Anna Catrina hagi giu preparau atgnas festivitads en connnex cun ina fiasta dil temps medieval per igl onn 2025 ed il Museum Regiunal hagi era giu planisau certas activitads. «Nus havein saviu cavigliar nos plans e metter en pei els cun diversas adattaziuns gia in onn pli baul.» Sco concurrenza dalla fiasta centenaria 600 onns Ligia Grischa a Trun vesa Rino Caduff la fiasta dalla fundaziun dil Stadi liber dallas Treis Ligias buc. «La fiasta da Trun regorda ad in auter impurtont tierm historic.» Per Rino Caduff eis ei denton impurtont da communicar ils motivs dallas duas fiastas per impedir ch’ei detti malcapientschas davart ils schabetgs historics. Exposiziun el Museum Regiunal Demai ch’il Stadi liber dallas Treis Ligias ei vegnius fundaus a Glion e che Glion ei restaus liug da dieta dallas Treis Ligias sper Tavau e Cuera eis ei era opportun che la vischnaunca dad Ilanz/Glion separticipeschi allas festivitads. Quellas festivitads dall’entschatta zercladur a Glion ein il segn da partenza per ulteriuras occurrenzas planisadas a Tavau ed a Cuera. «Igl ei natiralmein attractiv per nus a Glion da saver dar il segn da partenza», gi Rino Caduff per conceder ch’il temps da preparar seigi cheutras aunc pli scarts. Il Museum Regiunal separticipescha alla fiasta commemorativa 500 onns Stadi liber dallas Treis Ligias cun ina exposiziun. Denton buca cun ina exposiziun historica, sco quei che la menadra dil Museum Regiunal, Ursina Jecklin Candrian explichescha. «Nus vulein entretschar la populaziun e tematisar il temps contemporan.» Cun damondas dalla democrazia communala e la situaziun da viver en vitgs e fracziuns, sco quei che Ursina Jecklin Candrian tradescha. Planisau ei per exempel igl 1 ed ils 2 da zercladur ina fiera historica a Glion. Igl emprem da zercladur vegnan ils hosps envidai, denter quels la regenza grischuna, accumpignada en in til dalla staziun entochen sil plaz avon la baselgia da Sontga Margreta. El curtgin dil Museum Regiunal ein presentaziuns da teater planisadas. Tenor las brev drizzada allas uniuns dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion vulan ils organisaturs entretschar las uniuns respectiv la populaziun ellas festivitads. Il cantun Grischun sustegn finanzialmein la fiasta a Glion. Ed el lantschescha medemamein atgnas activitads che regordan alla naschientscha dil Stadi liber dallas Treis Ligias e la finfinala al fundament dil cantun Grischun. Las activitads planisadas ein accessiblas via 500.gr.ch

El territori da skis da Flem/Laax/Falera sesanfla la pli gronda mesapipa digl entir mund. Dapi il schaner 2015 ei ella aviarta per profis e per amaturas ed amaturs. Al «Laax Open» che ha liug dils 16 entochen ils 21 da schaner 2024 ei la mesapipa il liug da concurrenza per las meglieras snowboardistas ed ils megliers snowboardists. 6,9 meters aulta, 200 meters liunga e 22 meters lada – quei ein las dimensiuns dalla mesapipa che sesanfla sil Crap Sogn Gion el territori da skis da Flem/Laax/Falera. Cun quellas mesiras corrispunda la mesapipa al standard da Swiss Olympic e porscha idealas cundiziuns da trenar. La mesapipa dil Crap Sogn Gion ei denton buc exclusiv per atletas ed atlets, mobein tut ils entusiasts e las entusiastas dil freestyle han la pusseivladad da far diever dalla mesapipa – ch’ei dil reminent la pli gronda digl entir mund. In cuort excuors historic Gia dapi igl onn 1985 datti ina mesapipa sil territori da skis da Flem/Laax/Falera. Quella veva in’altezia da 2 meters ed ina lunghezia da 50 meters e vegneva formada a maun, sco quei ch’il territori da skis informescha sin sia pagina d’internet. Ils davos 40 onns ei bia semidau e la mesapipa ei adina puspei vegnida adattada. Igl onn 1993 ha la mesapipa dil Crap Sogn Gion giu in altezia da 3 meters ed ina lunghezia da 50 meters. Per l’emprema ga ei in excavatur staus en funcziun per construir la mesapipa. Mo siat onns pli tard, igl onn 2000, ha la mesapipa dil Crap Sogn Gion gia giu in’altezia exorbitanta da 5,5 meters. «La bestia» Igl onn 2014 ha ei dau la davosa adattaziun e dapi il schaner 2015 ei la mesapipa cun il surnum «la bestia» ni «superppe» en funcziun. 50 000 meters cubics neiv drovi per saver baghegiar la mesapipa sil Crap Sogn Gion. Per reducir la producziun da neiv artificiala e las uras da construcziun ha la «Weisse Arena Gruppe» investiu igl onn 2014 3,8 milliuns, scrivan els en ina documentaziun. La stad 2014 ei il terrein sil Crap Sogn Gion vegnius transformaus taluisa, che la basa dalla mesapipa ei gia avon maun e che lezza sto buc mintgamai vegnir construida danovamein. Ina suletta persuna seigi responsabla per la «bestia», scriva il directur dil parc Joos Caviezel sin damonda dalla FMR. Duront igl unviern vegn la mesapipa da Laax preparada cun ina maschina da pista speciala, numnadamein la «Pipe Monster 22ft+» dalla firma «Zaugg». Per saver baghegiar ina mesapipa cun ina tala altezia ha la firma «Zaugg» produciu ina ediziun exclusiva per il territori da skis da Flem/Laax/Falera. Cun quella maschina da pista vegn la mesapipa preparada mintga di. Il star tschelau dil «Laax Open» Per il «Laax Open», che ha liug dils 16 tochen ils 21 da schaner 2024 el territori da skis da Flem/Laax/Falera, vegn la mesapipa buc preparada specialmein. La mesapipa seigi gl’entir onn el medem stadi. Quei fetschi la mesapipa da «Laax» extraordinara, aschia Joos Caviezel. La destinaziun da Laax ei in liug attractiv per sportists e sportistas da freestyle. Il parc dil territori da skis porscha idealas cundiziuns per trenar e per las concurrenzas – sco per exempel il «Laax Open» (mira box). Quella concurrenza ha liug dapi igl onn 2005 el territori das skis da Flem/Laax/Falera ed ei part dils classament dalla cuppa mundiala FIS snowboard e freeski. Mintg’onn semesiran ils megliers atlets e las meglieras atletas dallas disciplinas freestlye el parc ed ella mesapipa dil Crap Sogn Gion. Uonn ein 31 atlets ed atletas dalla Svizra dalla partida. Aschia era il freeskier sursilvan Andri Ragettli che ha al «Laax Open» ina partida a casa. El pren part alla concurrenza «Slopestyle Freeski» dils umens. Ella mesapipa semesiran mo ils atlets e las atletas d’aissa. Tuttina ei la mesapipa il star tschelau dil «Laax Open». Grazia a sia altezia e ladezia san ils atlets e las atletas insumma prender catsch per mussar lur creaziuns acrobaticas da varga 6 meters.

Il mars 2023 ha l’interpresa La Stizun GmbH aviert a Vignogn l’emprema stizun digitalisada ch’ei aviarta 365 dis ad onn duront 24 uras. Ils iniziants e menaders da La Stizun ein cuntents che ch’il project innovativ ha surviviu igl emprem onn. Ei detti denton differents puncts dil concept che stoppien vegnir discutai a basa dallas empremas experientschas. In da quels puncts ei la sviulta culs products regiunals. «Jeu vuless remarcar all’entschatta, che nus essan sin via cun in project ch’ei dil tuttafatg novs en nossa regiun», di Gianfranco Soller, il gestiunari da La Stizun ch’ei ina purschida digitala da far cumissiuns duront 24 uras per di. «Nus havein saviu ordavon che quei project drovi temps per reussir. Ils products regiunals ein buca stai aschi tschercai igl emprem. Cheu havessen spitgau ina pli gronda sviulta. Cunzun la clientella indigena tscherca pli fetg ils products da mintgadi ch’ils products regiunals», di il gestiunari. Il principi dalla regiunalitad Il menader da La Stizun ei aunc adina perschuadius ch’ina pusseivladad da far cumissiuns sco a Vignogn seigi la dretga sligiaziun per vischnauncas che vegnien buca pli da tener aviert ina stizun convenziunala. «Nus havein empriu bia quei emprem onn da menaschi. E nus havein senza dubi era fatg enqual sbagl che nus vegnin buca a far pli. Sbgls schabegian all’entschatta orda munconza d’experientscha e perquei ch’in enconsucha aunc buca ils basegns e giavischs dalla clientella» Il meinafatschenta di, ch’ins hagi aunc buca contonschiu las finamiras ch’ins havevi mess all’entschatta digl emprem onn da menaschi. «Tenor mei ha quei denton buca da far cul concept, mobein cull’offerta da products e culs prezis.» Gianfranco Soller ei perschuadius che La Stizun sto porscher era vinavon products regiunals. La damonda ei denton cons e per tgei clientella. «Nus offerin per exempel exclusivamein caschiel che vegn producius en Surselva. Era autra rauba en nies sortiment ein products ­indigens. Malgrad tut stuein nus denton era porscher a nossa clientella products convenziunals da mintgadi.» Dapli communicaziun Gianfranco Soller remarca ch’il «credo», da cumprar ella regiun quei che vegn produciu ella regiun, sto vegnir communicaus pli clar. «Nus havein sentiu che gest la populaziun indigena tscherca plitost ils products da mintgagi e buca dispet ils products regiunals en nossa fatschenta.» La secunda caussa seigien ils prezis empau pli aults en La Stizun. Quei hagi da far cun la grondezia dalla stizun e cun il transport ch’ei pli liungs, di il gestiunari. Ed el aschunta: «Las stizuns pintgas ein sfurzadas da dar vinavon il surpli da ­cuosts al client.» La fin finala seigi ei in quen mischedau. Sch’in client ni ina clienta stoppi ir per in pac spaghettis en­tochen Glion e turnar, lu seigien ils spaghettis da La Stizun aunc adina pli favo­reivels. «Nus stuein vegnir pli professiunals ella communicaziun e mussar alla populaziun indigena ch’ei renda da far las cumissiuns dil min­tgadi en nossa stizun a Vignogn.» Treis gruppas da clientella La Stizun a Vignogn ha tenor il gestiunari registrau treis gruppas da clientella duront igl onn da menaschi. Quei seigi la populaziun indigena, pia quellas e quels che nus vulessen gudignar pli fetg. La secunda gruppa ein luvrers che fan cumissiuns spontanas la damaun e la sera. E la tiarza gruppa ein ils turists che seigien stai la clientella principala entochen dacheu. En mintga cass vulan ils menaders da La Stizun augmentar la sviulta naven dil secund onn da fatschenta cun tut las treis gruppas. Perquei vegni ins ad optimar vinavon la purschida, aschia Gianfranco Soller. «Pigl emprem onn da fatschenta havein nus budgetau in deficit. Quei ha denton era da far cun in ulteriur project d’ina plattafuorma per vendita directa che nus essan vidlunder da projectar.» Cun in gudogn quentan ils iniziants da La Stizun naven digl onn 2026. Tenor Gianfranco Soller ein las cefras concretas digl emprem onn da fatschenta aunc buca avon maun. La Stizun vul adattar la purschida Far ina caussa e buca tralaschar l’autra, di la locuziun che renda attent da risguardar tut ils basegns senza preferir in u l’auter. Precis quella intenziun han ils iniziants da La Stizun digitala a Vi­gnogn. Il mars 2023 han ils iniziants da La Stizun, che ha aviert 24 uras, presentau lur concept. Tier il sortiment da products han ins dau prioritad alla vendita da products regiunals. Quels products ein vegni cumprai igl emprem onn surtut da turistas e turists. Perquei duein ils products regiunals era vegnir vendi vinavon en La Stizun. Quei che maunca tenor il gestiunari ­Gianfranco Soller, ei ina pli gronda paletta da products convenziunals dil mintgadi. (fmr/mg) Arver igl esch cun agid dalla carta da credit. Il meinafatschenta da «La stizun» Gianfranco Soller demonstrescha igl access alla nova stizun digitalisada a Vignogn.

Cu jeu scrivel quellas pèr lingias, ei Daniev 2024 vargaus d’in pulit mument. Caschuns ch’ins drova savens per reflectar sur della muntada dil temps – de quei temps, el qual nus sesanflein, che camina cun nus ni stat eri. Nus vein buc adina ina buna relaziun cul temps. U che nus essan buca preparai cu ei fuss il temps. Ni che nus spetgein sin in meglier mument. Ed aschia rescan ins dad ir sper il temps o. En sesez ei quei tut ina fatschenta interna, interiura a nies agen esser. Ni detg pli sempel: il temps ei en nus. El sa esser sco temps vargau memoria; e sco temps futur speronza (ni tema). E sco temps present? – Sco temps present mida el cuntinuadamein colur: dalla tema, alla ricla per caschuns piarsas, ni alla schiradadad dell’olma, preda d’in prigulus muntatuttina tochen alla cuntentientscha dil cuntonschiu ni alla legria giuvenila senza panzieris. Mo dat ei quella «legria giuvenila senza panzieris»? Quei dependa buca mo dal temps dil singul, mobein dal temps ni, el plural, dils temps els quals ins viva. En general prendein nus en scadin cass il temps sco nies temps, enzaco sco ina proprietad ch’ei dada a nus normalmein, che s’auda a nus e cun la quala nus mein atras la veta. Temps e veta – quei s’auda ensemen e s’auda a nus. Tochen ch’ins vegn in di pli vegls ni vegn malsauns e sefa en ch’il temps de nossa veta ei buca semplamein nos. Cu nus vein nos navonta onns e nos dis entscheivan a vegnir dumbrai, sefagein nus en che nus savein buca «stender o» il temps, far el pli liungs, trer el baul d’ina vart e baul da l’autra vart sco quei ch’ins fa cun ina cozza memia cuorta ni memia stretga. Ins vegn pertscharts ch’il temps della veta ei buca semplamein «nos». Schiglioc savessen nus crer da saver esser immortals. Na, sil pli tard ussa, vegn ins pertscharts ch’il temps ei daus ad emprest – gie, la veta sezza ei ad emprest. In emprest che «cuora giu» e che nus stuein dar anavos zacu. Haver temps considerond el sco «nos», ni viver el sco temps empristau: quei ein secapescha mo differents pugns de vesta che san denton determinar nossa relaziun cul temps els differents muments della veta. Nus laschein ir il temps senza far gronds calenders, auter che quintar co el ha da corrispunder il meglier cun nos interess professiunals – ni che nus entschevin a quintar cun quitau ils muments digl emprest che vonzan aunc per quei ch’ei dau ed a tgi ch’ha dau. Ursicin G.G. Derungs è autur rumantsch ed in observader critic dals svilups socials, religius e politics. El viva a Milaun. Ursicin Gion Geli Derungs

Per saver optimar il menaschi dalla dismessa da rumien ed aschia reducir la taxa fundamentala intenda la vischnaunca da Mustér d’installar ulteriurs 30 molocs en plirs loghens da rimnada. Tut en tut duei vegnir investau persuenter rodund 450 000 francs. Mardis proxim sefatschenta il cussegl da vischnaunca dil credit da 275 000 francs per la secunda etappa. Igl augment dallas taxas per la dismessa da rumien han caschunau vivas discussiuns igl onn vargau a Mustér. Quellas ein numndamein s’augmentadas considerablamein, surtut per casas d’ina ni duas famiglias. En connex cun quellas discussiuns ein pusseivladads co sbassar quels cuosts vegni tematisai. Spert ei semussau ch’ei fuss pusseivel da spargnar cuosts cun reducir la rimnada da rumien sigl entir intschess dalla vischnaunca da duas ga sin ina ga per jamna. Fasa da test positiva Dils 27 da november 2024 entochen ils 15 da december 2024 ei lu vegniu organisau ina fasa da test culla rimnada mo ina ga per jamna. «Sin fundament dils resultats recaltgai ella fasa da test ed ulteriurs discuors culs pertuccai tonscha ina rimnada ad jamna. La cundiziun persuenter ei da remplazzar ton pli spert las casettas da rumien sco era da tschentar novs molocs per saver porscher in pli grond volumen da rimnada. En sia seduta dils 18 da december 2023 ha la suprastonza communala decidiu d'introducir naven dall’entschatta schaner 2024 mo in transport ad jamna per saver reducir ils cuosts dallas taxas fundamentalas», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dalla seduta da mardis proxim dil cussegl da vischnaunca. Lez ha da decider davart il credit da 275 000 francs per realisar la secund’etappa pils molocs e per installar quels. Per saver far empremas preparativas persuenter ha la suprastonza communala concediu in credit posteriur da 90 000 francs. Sco quei ch’il gerau Paul Flurin Schmidt, cau dil departament d’ambient e segirtad, ha detg sin damonda dalla FMR, vegneva il rumien rimnaus entochen ussa in ga per jamna els uclauns e duas ga per jamna el vitg: «Ella fasa da test havein nus constatau ch’ei tonscha era cun ina ga per jamna el vitg. Nus havein communicau quei alla Regiun Surselva.» La Regiun Surselva ei responsabla per la rimnada e la dismessa dils rumians. In concept da molocs Per saver optimar l’investiziun en molocs ha la vischnaunca scaffiu in concept. En quel eis ella sebasada sillas capacitads necessarias per la deponia da sacs da rumien en tut ils loghens da rimnada dalla vischnaunca. «Per eruir il quantum dils molocs ei vegniu risguardau il diember dalla populaziun, il diember da hosps sco era ils differents loghens da rimnada. Ils loghens han ins empruau da trer ensemen empauet sco quatiers sco era da risguardar la grondezia dalla populaziun duront il temps dalla stagiun aulta. Sin fundament dallas retschercas e calculaziuns fatgas, ch’in moloc da rumien survescha a rodund 120 entochen 140 persunas, vegnan ins tiel resultat ch’ei basegna rodund 39 molocs a Mustér», scriva la suprastonza communala el messadi per mauns dil cussegl da vischnaunca. En rodund diesch loghens dispona la vischnaunca gia da molocs. Ell’elecziun da molocs – aschidadir containers pils sacs da rumien che vegnan integrai per ina buna part ella tiara – eis ella sedecidida per in tip cun in volumen da 5000 liters. Vegn il concept realisaus sco presentaus dalla suprastonza communala, duessen ils cuosts dalla taxa fundamentala per la dismessa da rumien saver vegnir reduci marcantamein. «La taxa fundamentala el vitg sereducescha cheutras per 33 %», di Paul Flurin Schmidt. Cuosts da 450 000 francs La finamira ei da realisar l’emprema etappa da molocs el decuors digl emprem quartal 2024. Quell’etappa ei calculada cun cuosts da rodund 175 000 francs. Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi, vegn quell’etappa realisada el rom dil preventiv 2023 ed ils credits concedi persuenter e cumpeglia l’installaziun da 13 molocs. Otg da quels – quater per veider e quater pils sacs da rumien – duein vegnir endrizzai ladinamein a Raveras, il liug da rimnada denter auter da rumien bloccont dalla vischnaunca. «El liug da rimnada a Raveras serenda bia glieud, aschia ch’igl ei igl avegnir era pusseivel da deponer leu sacs da rumien», di Paul Flurin Schmidt. La secund’etappa cun 18 molocs ei calculada cun cuosts 275 000 francs. Davart quei credit decida il cussegl da vischnaunca mardis proxim, ils 23 da schaner 2024 en sia seduta ella stanza Cumiera el Center Fontauna (mira era box). Explotaziun da crappa a Mumpé Medel/Ragisch En sia seduta da mardis proxim sefatschenta il cussegl da vischnaunca da Mustér era dalla procedura da perimeter, respectivamein da contribuziun per la Via Raveras. Plinavon decida el per mauns dalla votaziun dil pievel davart l’explotaziun da crappa a Mumpé Medel/Ragisch. Dapi biars onns vegn explotau leu crap-scalegl. 2018 ha il cantun dau la lubientscha per la prolungaziun dall’explotaziun entochen ils 31 da december 2023. El ha fatg quei sulettamein culla cundiziun ch’il terren pertuccau vegni definius el plan da zonas sco zona d’explotaziun en cass d’ina cuntinuaziun dall’explotaziun. Plinavon stoppi la damonda d’explotaziun vegnir suttamessa alla procedura da damonda per baghetgs ordeifer la zona da baghegiar. (fmr/hh) Molocs gidan a reducir la taxa da rumien La vischnaunca da Mustér intenda d’installar 30 ulteriurs molocs per la deponia da sacs da rumien. Il medem mument vegn reduciu il transport da rumien ell’entira vischnaunca sin ina ga per jamna. La taxa fundamentala pil rumien sa aschia vegnir reducida per ina tiarza leu nua ch’ei deva dus transports entochen ussa. Hans Huonder/FMR Dapi igl emprem da schaner 2024 succeda la rimnada da rumien sigl entir intschess communal da Mustér mo pli ina ga ad jamna. Pil vitg, la part culla pli biara populaziun, era quei avon il cass duas ga per jamna. Sin fundament da quella reducziun da transports sereducescha era la taxa fundamentala per las casadas. Tenor gerau Paul Flurin Schmidt munta la reducziun 33 %. Per disponer d’avunda capacitad per la deponia dils sacs da rumien instroducescha la vischnaunca in niev concept da molocs. Rodund diesch ein gia da cattar a Mustér, ulteriurs 30 duein suandar. Realisaus vegn quei concept en duas etappas. L’emprema etappa cun cuosts da 175 000 francs ei gia concedida, l’autra che preveda cuosts da 275 000 francs vegn en tractaziun dil cussegl da vischnaunca mardis proxim. Per saver, schebein in transport da rumien per jamna basti, ha la vischnaunca organisau ina fasa da test. «En quella havein nus constatau ch’ei tonscha era cun in transport per jamna el vitg. Nus havein communicau quei alla Regiun Surselva», di gerau Paul Flurin Schmidt, cau dil departament d’ambient e segirtad dalla vischnaunca da Mustér. «Ella fasa da test havein nus constatau ch’ei tonscha era cun in transport dil rumians per jamna el vitg.» Paul Schmidt, gerau Gerau Paul Flurin Schmidt ha bunas novitads pils vischins dil vitg da Mustér: La taxa fundamentala da rumien sereducescha uonn per 33% en cass ch’il cussegl da vischnaunca accepta il concept da molocs. En plirs loghens dispona la vischnaunca da Mustér gia da molocs. Ussa duein ulteriurs vegnir installai. Las casettas da rumien duein vegnir remplazzadas da molocs a Mustér.

En Surselva ein las isonzas da magliar carn buca semidadas ils davos onns, malgrad las stentas en favur dil clima e malgrad ch’ei dat era en Surselva vegetarians e vegans che maglian buca carn. Tenor entgins mazlers dalla Surselva ei il consum da carn staus stabils era igl onn 2023. Biaras clientas e clients cumprien carn pli favoreivla, dian ils mazlers che la FMR ha dumandau. A Breil en mazlaria san ins era cumprar products vegans che semeglian la carn. A basa dils discuors che la FMR ha fatg, han Ils mazlers sursilvans entochen ussa ton sco neginas clientas e clients ch’ein svani, perquei ch’els maglian buca carn pli. Plirs mazlers denter Mustér e Flem confirmeschan ch’els vendien dapi onns il medem quantum da barsaus, carn manizzada ni stagliada e tuttina biara carn tschut ni era ligiongias e carn secca. La suletta midada seigi ch’ina part dalla clientella cumpri oz carn pli favoreivla. Ed ei dat in mazler che offerescha perfin Wienerlis vegans en sia stizun. Ils products vegans cuntegnan negina carn – els semeglian denton la carn. 50 kilos per persuna ad onn Tenor la statistica digl Uffeci federal d’agricultura han las Svizras ed ils Svizzers consumau igl onn 2022 entuorn 450 000 tonnas carn. Dil rapport agrar digl onn 2022 resorta ch’il consum da var 50 kilos per persuna per onn seigi restaus tuttina sco igl onn precedent 2021. Sco quei ch’entgins mazlers sursilvans manegian en discuors cun la FMR seigi lur sviulta da carn buca semidada ils davos onns. «Trends da senutrir auter hai adina dau», di Felix Venzin dalla mazlaria Venzin a Mustér. «Nus havein giu da far cun quei fenomen gia avon 20 onns, cura il moviment dils vegetarians ha entschiet. Sco mazlers stuein nus viver cun ils novs trends da nutriment.» Felix Venzin raquenta ch’el hagi reagau avon entgins onns sil trend da senutrir vegan cun la producziun da dus ni treis products da carn vegana. Cun la vendita da quels products hagi el denton buca giu success. Mazlers sedostan Hermann Huldi, il gestiunari dalla mezcaria da Vrin, di ch’el hagi sentiu insumma nuot ch’ei vegnessi consumau dameins carn ils davos onns pervia dil veganissem. «Pils purs lumnezians ei la carn ina part impurtonta da lur existenza», di il mazler da Vrin. Fredi Gurtner, il mazler da Flem dat ella medema crenna: «Ei vegn fatg bia memia biaras caneras cun il veganissem. E biaras polemicas succedan via medias e medias socialas che celebreschan ils avantatgs dil senutrir vegan.» El seigi flexibels e bugen promts da mirar per alternativas alla carn per persunas veganas, sch’el hagi da survir sco catering ad ina societad. «Mo jeu dun adina d’entellir ch’jeu sun halt in mazler da carn e vivel dalla vendita da carn en emprema lingia.» Products vegans sco alternativa Ils products da mazlaria vegans ein s’augmentai ils davos onns. Venanzi Schmed, il mazler da Breil ha detg ch’el hagi gia vendiu en sia stizun da tuttas specias da products da carn vegana. Ins stoppi acceptar mintgina e mintgin tenor sias isonzas da senutrir. «Jeu porschel products vegans en mia stiziun, e quei naven da carn stagliada entochen Burgers, ligiongias e carn manizzada. Il bia ein buca tuts d’ina famiglia vegans, e vegnan era tier mei per cumprar carn. E lu saiel jeu era porscher zatgei per las persunas ch’ein veganas. Jeu per mia part sun dil meini ch’ei dat pliras modas da senutrir oz ed igl ei d’esser tolerants e d ’acceptar tuts.» Venanzi Schmed di ch’el cumpri quels products d’ordeifer e fetschi ad interim entochen tschun pertschien da sia sviulta cun products da carn vegana. Il facit dalla retscherca dalla FMR tier ils mazlers sursilvans ei ch’il veganissem e las discusssiuns en connex cun quel han era contonschiu la Surselva. Entochen dacheu ha quei denton aunc negin’influenza sil consum da carn, schegie ch’ei dat perfin mazlarias che porschan punctualmein products per persunas veganas e vegetarianas. Negina digren dil consum da carn En Surselva vegn ei aunc adina magliau bugen carn, malgrad ch’ei dat sper ils vegetarians era ils vegans che refuseschan ils products da carn. La FMR ha discurriu cun quater mazlers denter Mustér e Flem per endriescher co la vendita da carn seigi sesviluppada ils davos onns. Il rapport agrar svizzer 2022 scriva, che las Svizras ed ils Svizzers hagien consumau igl onn 2022 circa 450 000 tonnas carn. Il consum da var 50 kilos carn per persuna per onn seigi restaus stabils e pressapauc tuttina sco igl onn precedent 2021.(fmr/mg) Il mazler Venanzi Schmed porscha punctualmein products per vegetarians e vegans en sia fatschenta.

Avon treis jamnas haiel festivau miu anniversari da 30 onns. La davosa party selvadia, avon che vegnir empau pli ruasseivels. Jeu hai numnadamein udiu pliras gadas che amitgs ed amitgas han detg: «Sodali Ivo, uss vegnas lu 30 – temps da secalmar e vegnir serius. Finiu cun far barlot, uss eis lu carschius.» In tec tec haiel schon priu quei a cor. Ins di gie: «Ins ei schi vegls sco quei ch’ins sesenta.» Mo, tgei sundel ussa exact, giuvens ni vegls? Probabel zatgei denteren. 30 ei gie claramein giuven – denton mo sch’ins cumpareglia la vegliadetgna cun enzatgi ch’ei 60 onns vegls. Sco student sundel denton en scola cun plirs/as che han 20 onns. Tenor els fussel gia in um vegl – mo – tgei cletg vaiel miu fiug giuven en mei che dominescha. Buc ch’jeu fuss uss extrem bugen aunc inagada 20, aber zaco fa quella cefra 30 tuttina la tgigiotta. Vitier vegn era quei stoda squetsch cun 30 ch’jeu fetg a memez. Jeu hai adina detg: «Cun 30 saveinsa studegiar da far pops e da maridar.» Gie – e cheu sundel ussa, probabel aunc adina buca pronts per in ni l’auter pass. Ei dat denton in indezi che muossa plaunet la cumplexitad dalla vegliadetgna. Sche ti lessas numnadamein ussa cun 30 onns planisar ina sentupada cun amitgs, sche stoss far quei silmeins dus meins avon. Sche pusseivel duessi lu era aunc esser in venderdis, per che tuts sappien serevegnir dus dis, avon ch’il gliendisdis splunta vid la porta. Tgei ch’ei segir svaniu cun 30, ei il patertgar luc senza quitaus. Avon entgins onns savevel far atras ina notg, levar, luvrar, turnar fits a casa ed emplenir ora la taglia enten dar playstation sil tgau engiu. Tut funcziunava enzaco senza patertgar grond surda consequenzas. Ozildi peisel giu tut dubel e treidubel. La damonda presenta ei adina: «Tgei influenza hai, sch’jeu fetg quei e tschei?» Definitiv in segn ch’ins vegn pli madirs. Probabel stossel anflar in bien mix cun vegnir vegls e mantener il spért giuven. Forsa culs suandonts puncts: Restar cuntents, spontans e ventireivels – denton era daventar pli realistics. Restar selvadis – semplamein senza cornas gitas. Salvar igl affon el tgau – denton magari era schar cumandar il pensionau en ins. Esser dalla partida a bunas fiastas – denton beiber in dus migeuls aua dapli denteren. Jeu selegrel gia ussa sin quei mument ch’jeu vegnel a dir: «Jessas, tgei camel ch’jeu erel el 2024. Il meglier temps ei ussa, 2039, cun 45 onns.» Ivo Orlik frequenta actualmain il studi da scolast primar a Cuera. Sper il studi è Ivo activs en la musica rumantscha sco «Giganto» e procura cun ses texts per discussiuns. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

El Grischun han silmeins 500 persunas stuiu murir sco strias e striuns. La gronda part, varga 80 %, era dunnas. Mo era affons han stuiu murir, per ex. Barbara Christ Walser. 1652 ha la dertgira criminala da Vuorz sentenziau ella, sia onda e sia tatta alla mort. Barbara veva 13 onns e steva tier sia tatta. Duront il process ein ellas vegnidas torturadas cun la finamira da far dir ellas pulenta sco per exempel ch’ellas seigien sguladas als saults dallas strias («barlots»), ch’ellas hagien fatg in patg cul giavel e che quel hagi dau ina puorla per far crappar la biestga e per far vegnir malsauns ils carstgauns e schizun per far murir els. Ozildi schein nus a quei cardientschas blauas, mo per las persunas che han stuiu conceder quellas strufientschas duront la tortura era quei igl uffiern sin tiara. Ina dallas torturas usitadas era da ligiar ensemen ils mauns si dies, fermar quels vid ina suga epi trer ad ault ils accusai. Per rinforzar las dolurs vegneva ei era pendiu crappa vid ils peis. Il temps digl illuminissem ha bein pudiu scatschar enqual cardientscha blaua. Tuttina creian biars aunc ch’ei detti strias e striuns. Surtut en tiaras ell’Africa ni ell’Asia vegnan dunnas ed affons aunc adina persequitai e mazzai, perquei ch’ei vegn fatg valer ch’els fetschien striegn. Dapi 1990 tochen oz han pli biaras persunas stuiu murir sco strias e striuns che da 1400 – 1800. Perquei ch’igl ei vegniu fatg grond entiert allas «strias» vegn ei empruau da rehabilitar ellas. In exempel ei Anna Göldi ch’ei vegnida sentenziada alla mort 1782 a Glaruna. Il schurnalist e giurist Walter Hauser ha descret il cass en siu cudisch «Der Justizmord an Anna Göldi». El ha lu pretendiu ch’ins rehabiliteschi quella dunna, e quei ha il parlament glarunes fatg 2008. Naturalmein san ins sedumandar, sch’ins dueigi rehabilitar zatgi ch’ei gia daditg morts. Han las persunas che han stuiu murir sco strias e striuns piars lur dignitad, lur honur e lur renum? Jeu crei buc. Bien eis ei denton tuttina da seregurdar digl entiert commess enviers quellas persunas. Basilea ha fatg quei 2019 cun ina tabla da commemoraziun silla «Mittlere Brücke». Oriundamein ei quella tabla dedicada a Gret Fröhlicher. Ella ei ina dallas dunnas che ha stuiu murir 1458 sco stria. In’emprova d’ina deputada dil parlament da Basilea da rehabilitar quellas dunnas era vegnida refusada. Mo la finala han las autoritads approbau d’installar ina tabla culs plaids suandonts: «Basel gedenkt der Menschen, die in früheren Jahrhunderten der Hexerei bezichtigt, verfolgt, gefoltert und getötet worden sind. Heute ist dies ein Ort, der uns ermahnt, anderen Menschen ohne Vorurteile zu begegnen und sie nicht auszugrenzen.» Jeu crei ch’il Grischun astgass era ponderar d’installar ina tabla semeglionta. Tgisà sche las deputadas ed ils deputai dil Cussegl grond fan tals patratgs? – Quei giavisch’jeu per 2024. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Dumengia, ils 28 da schaner 2024 organisescha l’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel puspei la cuorsa da sliusas e scarsolas. Sco l’uniun scriva en ina circulara als interessents, ei il temps madirs da schar reviver quella concurrenza suenter ina pausa da quater onns. La cuorsa vegn arranschada silla via da meglieraziun sur il vitg. La partenza ei a Val da Runs naven dallas 11.30. La partenza ei contonschibla a pei en rodund 40 minutas naven dil vitg da Mumpé Medel. L’uniun porscha differentas categorias per affons, dunnas ed umens. Ina categoria speciala ei quella dallas sliusas. A quella san gruppas, uniuns ni era fatschentas separticipar. La rangaziun ha liug allas 14.30 all’arrivada el vitg. Il daner da partenza per persuna munta 10 francs, all’arrivada vegn purschiu in’ustria. Sco quei ch’ils organisaturs communicheschan, ein scarsolas e sliusas da cuorsa buca lubidas. Per tgi che posseda buca scarsolas vegnan talas messas a disposiziun. (fmr/hh) Annunzias san vegnir fatgas entochen venderdis, ils 26 da schaner 2024 allas 20.00 tier Flavio Murer, Via Caschuarz 8, 7180 Mustér, 079 305 63 26 ni murer@kns.ch. La cuorsa da sliusas e scarsolas a Mumpé Medel ei plitost in arranschament da divertiment ch’ina ambiziun sportiva.

Magari sa ei esser bi da passentar la ruschnada, la cavalcada, la spassegiada, la saltada – senza sdavalada ni tgamberlada – egl onn niev sut in auter tschiel. Uonn hai jeu passentau Silvester cun in’amitga sut il tschiel viennes. Jeu erel aunc mai stada a Vienna e vevel schon studegiau, sch’ei fussi tgisà da montar ina perucca culla frisa ed ils rullis à la Mozart. Ni sch’ei fussi da setransformar en in «Kommissar» che Falco vess in bi rir giu da tschiel. Mo la finfinala hai jeu schau far peiver omisduas ideas experimentalas, cunquei ch’ei pareva a mi toch empau stravagau. Cu nus essan arrivadas, pareva il tschiel da Vienna – igl azur, las neblas, il sulegl, las steilas & la glina – pli maneivels a mi che quel tier nus. Daco quell’apparenza saiu buc gir. Tut tenor forsa era plitost in’illusiun ch’ina apparenza? Podà che quella cumparsa ha plitost da far culla fascinaziun, l’attracziun ed il cudez dil nunenconuschent. Quasi in tec sco il sentiment, sch’ins cumpra il gat el sac. Puncto midada digl onn hai jeu denton nuot encunter da cumprar in miez gat el sac. L’idea da buca saver tgei che spetga ins tut egl onn niev para a mi pli emperneivla che da saver gia tutti quanti ordavon. Pertgei: U ch’ins selegrass sc’in pop e savess buca pli tschaffar in clar patratg, perquei ch’ins spitgass permanent silla migeivla plievgia da rosas. Ni ch’ins vess traso las caultschas pleinas, perquei ch’ins temess quei che spetga ins entuorn la proxima cantunada. Aschia ch’igl ei, tegn jeu, schon en uorden da buca saver tgei che spetga ins ... Mo tuttina san ils patratgs ch’accumpognan ins, cura ch’in onn va a fin ed in niev entscheiva, esser enrihents. Atgnamein han ins gie igl entir onn in sacados imaginar si dies – tuttina sch’ins ei da viadi ni buc. Ins rimna experienzas, impressiuns, sentupadas, risadas, bergladas e constataziuns davart ins sez ed auters. La midada digl onn dat ad ins la caschun da pachetar ora quei sacados e contemplar las truvaglias, mo era las battaglias digl onn vargau. Ins sa ponderar tgei ch’eran ils zulprins che han envidau la lenna ed han fatg clar e cauld e possibilitau da barsar ligiongias – per ch’ins hagi avunda proviant el magun dad ir vinavon. Quella lenna e quels zulprins ein da tener bein en salv e tut tenor dad emplenir suenter. Mo lu datti era adina puspei miardas, fueras e graschas che s’empleinan el sacados duront in onn. Sin quella rauba eis ei probabel il meglier dad aunc ina gada mirar, studegiar daco e pertgei, ponderar tgei ch’ins savess emprender ordlunder e lu definitivamein deponer en in satget da robidog. Quei satget san ins lu ligiar stagn e bein cun ina corda, lu smenar cun levgiament el proxim rumien e clamar suenter cun in surrir: Va lunsch e stai gitg! Carin Caduff è oriunda da Vattiz. Ella sa mova actualmain enturn la riva dal Lai da Turitg e lavura sco pedagoga sociala Carin Caduff

Tujetsch seprepara per la 34avla fin d’jamna dil Maraton dalla Surselva. Sper las cuorsas pils affons e giuvenils porschan ils organisaturs la fin d’jamna dils 27 e 28 da schaner 2024 era ina concurrenza da divertiment e naturalmein la cuorsa dil maraton el rom dil Swiss Loppet. Las cundiziuns da neiv e loipa ein bunas ed empermettan cuorsas fairas per tuts participonts. Dapi rodund 35 onns ei il Maraton dalla Surselva la concurrenza principala da cuorsa liunga en Surselva. Ils emprems onns da sia fundaziun menava el da Surrein a Trun e da leu a Sedrun. Onns cun pauca neiv han allura sfurzau ils organisaturs da tschercar ina soluziun persistenta per l’organisaziun da quella cuorsa dil Swiss Loppet, ina retscha da cuorsas en Svizra cun ina rangaziun finala. Ils clubs da skis fundaturs dil maraton ein lu sedecidi da surdar il maraton al Club da skis Sedrun-Tujetsch e dapi l’entschatta dils onns 1990 vegn el arranschaus en Val Tujetsch. Leu ei la segirtad da neiv buna, leutier vegn l’infrastructura e la savida necessaria per concurrenzas nordicas. Ferton che la cuorsa menava pli baul da Surrein-Trun-Mustér-Sedrun sur la distanza originala da 42 km, vegn ella arranschada a Sedrun/Rueras sin 25 km. Bunas cundiziuns Duas ga ha il Maraton dalla Surselva buca saviu vegnir arranschaus ils davos onns: 2021 pervia dallas restricziuns da Covid-19 ed igl onn vargau pervia dalla munconza da neiv. Igl ei stau l’emprema ga ch’il maraton ha stuiu vegnir sistius muort las magras relaziuns da neiv. Uonn ei quei auter. «Las relaziuns da neiv ein fetg bunas. Dapi la fin da december 2023 ei il percuors preparaus e sepresenta en in fetg bien stan. Sche l’aura fa neginas capriolas pér il davos mument, sch’astgein nus quintar cun bunas relaziuns», di il president dil comite d’organisaziun dil Maraton dalla Surselva, Guido Friberg. Ensemen cun Toni Cathomen, Monika Bearth, Esther Nufer e Karin Bär eis el era responsabels uonn pil maraton. Las cuorsas previdas la fin d’jamna dils 27 e 28 da schaner 2024 san vegnir arranschadas sils tschancuns originals. Boner e Livers alla partenza Gia s’annunziada pil maraton ei Seraina Boner che ha gudignau quel quater ga, denter auter avon dus onns. S’annunziaus ei era Toni Livers che ha medemamein gudignau quater ga quella cuorsa. Sco quei ch’il cau-cuorsa Toni Cathomen ha detg sin damonda dalla FMR, ei era il leader dil Swiss Loppet dils umens, Ricky Steinauer, alla partenza sco era il mountainbiker Vital Albin. «Dils curriders d’elita vegn in ni l’auter probabel a s’annunziar il davos mument. La medema fin d’jamna han liug el Goms/Valleis cuorsas dil Cup mundial ed igl ei bein pusseivel ch’entgins desistan leu dalla cuorsa dalla dumengia e vegnan persuenter a Sedrun», di Toni Cathomen ch’ei engaschaus al Maraton dalla Surselva dapi 13 onns sco cau-cuorsa. Alla partenza vegnan rodund 200 curridras e curriders ad esser era uonn. Appell da desister da fluor Silla nova homepage dil Maraton dalla Surselva san ins denter auter era leger ina notizia davart la substanzia da fluor d’unscher skis. Ils responsabels pil maraton scrivan: «Pil comite d’organisaziun dil Maraton dalla Surselva ei quei in impurtont e correct pass. Cugl ambient va ei meglier sche nus desistin da tutta materia d’unscher skis cun fluor e quei buca mo leu, nua ch’ei vegn fatg controllas. Damai che nus dil Surselva Maraton savein nus buca far quellas controllas dils products da fluor, eis ei caussa voluntaria da desister da fluor.» Mintgin stoppi decider sez sch’in pign avantatg da temps seigi pli impurtonts che fluor che fetschi donn agl ambient. Vast program Las concurrenzas dalla fin d’jamna dil Maraton dalla Surselva a Sedrun-Rueras entscheivan la sonda. Lu semesiran ils affons e giuvenils el rom dil Raiffeisen Nordic Cup, respecticamein dil Cup nordic Energia alpina. La sonda sera offereschan ils organisaturs ina cuorsa da divertiment per in e scadin. En in team da duas persunas vegn curriu mintgamai duas gadas il medem percuors. Allura dat ei ina rangaziun culs temps sperts dil team ed ina rangaziun dalla pli pintga differenza da temps dil team denter ils dus percuors. Gest tenor strategia ha mintga team la pusseivladad da victorisar. «Quei ei l’emprema ga che nus fagein quella concurrenza en quei format da sprint cun teams da mintgamai duas persunas», di Toni Cathomen. Il punct culminont dalla fin d’jamna ei il maraton la dumengia cun differentas categorias e blocs da partenza. La partenza ei fixada sillas 11.00. Partenza ed arrivada dallas cuorsas ei silla plazza da ballapei sper la halla plurivalenta a Sedrun, sulet la partenza dil maraton ei els plauns sut il vitg sco mintg’onn Tuttas informaziuns davart il maraton ein dil reminent da cattar sin ina nova homepage cul plaid d’entrada surselva-marathon.ch. Ils victurs dil Maraton dalla Surselva ils davos 20 onns Umens 2022: Marino Capelli, 58.11 2020: Dajan Danuser, 58.00 2019: Livio Bieler, 58.51 2018: Curdin Perl, 54.12 2017: Curdin Perl, 58.40 2016: Dario Cologna, 1.06.16 2015: Curdin Perl, 51.20 2014: Legkov Alexandr, 1.01.10 2013: Curdin Perl, 57.46 2012: Toni Livers, 59.48 2011: Legkov Alexandr, 50.11 2010: Christian Stebler, 55.52 2009: Toni Livers, 53.25 2008: Tom Reichelt, 58.46 2007: Toni Livers, 58.02 2006: Tom Reichelt, 55.08 2005: Toni Livers, 57.54 2004: Thomas Frei, 55.35 Dunnas 2022: Seraina Boner, 1.04.37 2020: Lydia Hiernickel, 1.04.54 2019: Seraina Boner, 1.08.01 2018: Heidi Widmer, 1.03.29 2017: Stefanie Arnold, 1.11.46 2016: Claudia Schmid, 1.21.38 2015: Bettina Gruber, 57.38 2014: Bettina Gruber, 1.10.37 2013: Doris Trachsel, 1.06.40 2012: Natascia Leonardi Cortesi, 1.09.54 2011: Natascia Leonardi Cortesi, 57.07 2010: Seraina Boner, 1.04.15 2009: Seraina Boner, 1.03.19 2008: Natascia Leonardi Cortesi, 1.07.14 2007: Natascia Leonardi Cortesi, 1.07.27 2006: Natascia Leonardi Cortesi, 1.02.51 2005: Natascia Leonardi Cortesi, 1.04.58 2004: Natascia Leonardi Cortesi, 1.04.06 Promts pil proxim maraton La davosa fin d’jamna dil schaner ei dedicada alla cuorsa liunga en Val Tujetsch. Era uonn ei quei aschia. Sonda e dumengia, ils 27 e 28 da schaner 2024 han liug concurrenzas dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup Energia alpina pils affons e giuvenils. La sonda sera ei previu in arranschament da cuorsa liunga plitost da divertiment per teams da duas persunas. La dumengia ei lu igl eveniment principal: Il Maraton dalla Surselva che ha liug uonn per la 34avla ga. Sco il president dil comite d’organisaziun, Guido Friberg, ha detg sin damonda dalla FMR, ei il tschancun da cuorsa semtgaus dapi la fin da december: «Sche l’aura fa neginas capriolas, sch’astgein nus quintar cun bunas relaziuns.» Dils victurs dils davos onns ein dus gia s’annunziai: Seraina Boner e Toni Livers. Alla partenza ei era Ricky Steinauer ch’ei il mument alla testa dil classament dil Swiss Loppet. Tenor il cau-cuorsa Toni Cathomen eis ei bein pusseivel ch’in ni l’auter currider d’elita s’annunzia aunc. Tut en tut astgessen danovamein rodund 200 curridras e curriders esser dalla partida. (fmr/hh) Ils 28 da schaner 2024 ha liug il 34avel Maraton dalla Surselva a Sedrun-Rueras.

La Confederaziun vul buca pli s’engaschar ella tratga da tgauns da protecziun e vul insumma surschar igl engaschi da proteger las muntaneras dils animals da rapina als cantuns. Ton la decisiun sco la moda da communicar ha procurà per malcapientscha tier elevaturs da tgauns da protecziun. Ella metta en damonda las stentas da procurar per avunda tgauns secumprovai ed examinai. Senza tgauns da protecziun dat ei negin schurmetg per nuorsas e cauras viers ils animals da rapina. Il basegns per quels tgauns ei carschius aschi marcant ils onns vargai ch’ils elevaturs da tgauns vegnan strusch da dar suatientscha alla damonda per novs tgauns. Perquei han ils elevaturs da nuorsas, Irena e Bruno Bundi da Vuorz entschiet a trer agens tgauns dalla razza Montagne des Pyrénées. Igl atun vargau han ils emprem sis tgauns ord atgna tratga dumignau igl examen da tgaun da protecziun. In examen pretensius «Igl examen ei pretensius», gi Bruno Bundi. Il tgaun giuven equipaus cun in emettur da GPS sto survigilar duront 24 uras enzanua sin ina alp tschun nuorsas, per part equipadas cun in emettur. «Duront quellas 24 uras astga il tgaun buca s’allontanar dalla muntanera.» Sco quei che Bruno Bundi gi, tradescha igl emettur il moviment da tgaun e nuorsas. Il tgaun astga denton era buca seschar stermentar per exempel dad in parisol, dad in auter tgaun ed el sto denter auter esser promts da schar metter en corda dad ina persuna ad el nunenconuschenta. Ils examens dils tgauns da protecziun organisescha l’Agridea, la centrala dalla cussegliaziun purila cun sedia a Lindau. Ella fa quei en incumbesa dalla Confederaziun ed ils examens valan per l’entira Svizra. «Senza quei examen dat ei negin sustegn finanzial dalla Confederaziun per ils tgauns da protecziun», declara Bruno Bundi. E donns pusseivels caschunai dils tgauns ein automaticamein segirai. Ton ils examens sco l’entira promoziun dalla protecziun da muntaneras ei tuttenina messa en damonda essend ch’igl Uffeci federal d’ambient ha annunziau avon paucs dis via las medias ina midada dalla protecziun dallas muntaneras. La Confederaziun vul dar adia alla protecziun da muntaneras e surschar quella als cantuns. Ina decisiun che fa surstar Ina decisiun che ha fatg surstar ton neu dil cuntegn sco neu dalla moda e maniera da communicar. Peter Küchler, directur dil Plantahof e menader dil Post specialisau grischun per damondas dalla protecziun da muntaneras ei empau irritaus. «Jeu sai buca propi tgei finamiras ch’igl Uffeci federal d’ambient pesequitescha cun sia decisiun.» Ei dat dabia supposiziuns davart ils motivs, denton nuot concret. Peter Küchler spera che la Confederaziun mantegni silmeins ils critetis d’examen per ils tgauns da protecziun per l’entira Svizra. «Schiglioc havein nus tuttenina la situaziun che mintga singul cantun fa enzatgei auter.» Il directur dil Plantahof fa attent ch’il cantun Grischun hagi riumnau dabia cumpetenzas puncto protecziun da muntaneras el decuors dils onns vargai. Quei visai a biars auter cantuns che hagien strusch experienza. «Sch’ei sto esser, vegnin nus era dad organisar sezs ils examens per tgauns da protecziun», manegia Küchler. Il cantun Grischun ha era fatg agens examens per las duas razzas da tgauns buca renconuschidas dalla Confederaziu , mobien sulet dil cantun. «Avon in onn havein nus surdau ils examens per quellas duas razzas alla Agridea», gi Peter Küchler. Gia strihau daners Che la Confederaziun ha gia strihau daners per la protecziun da muntaneras senta l’Uniun svizra dils elevaturs da tgauns da protecziun. Il meinafatschenta dall’uniun, Martin von Wyl, conferma ch’ils daners a disposiziun alla uniun per la tratga da tgauns seigien gia strihai per part. «Nus stuein luvrar cun in preventiv in bienton pli stretg», gi il pur da cauras da Soazza. L’uniun s’engascha denter auter pils elevaturs dallas duas razzas da tgauns renconuschidas dalla Confederaziun, Pastore Abruzzese e Montagne des Pyrénées. Per il cusseglier guvernativ e cau dil departement da economia e fatgs socials, Marcus Caduff ei gia la moda e maniera da digl Uffeci federal d’ambient da communicar via medias las decisiuns fetg malusitada. «Aschia communicheschan ins strusch denter partenaris.» El gi che la decisiun sebasi sin ina midada dalla ordinaziun federala da catscha. «Tier quella midada dat ei segir aunc ina consultaziun e leu vegnin nus a far valer noss interess.»

Ils 21 da december 2023 ha la Polizia cantunala dil Grischun survegniu l’annunzia d’in collaboratur dalla vischnaunca da Medel ch’el hagi anflau daners en in robidog avon il vitg da Curaglia. Ei setractava da notas da 1000. Retschercas han allura mussau che las notas eran sfalsificadas. Sco Roman Rüegg dil post da communicaziun dalla polizia ha detg sin damonda dalla FMR, setractava ei da notas sfalsificadas da buna, mo era da schliata qualitad. Tut en tut era ei notas da 1000 ella dimensiun da varga 200 000 francs. La Polizia cantunala dil Grischun ha instradau examinaziuns davart quei delict. Per quei motiv ha ella buca vuliu dar ulteriur sclariment. Sco il collaboratur dalla vischnaunca da Medel che ha anflau las notas sfalsificadas ha detg sin damonda dalla FMR, hagi el vuliu svidar il robidog. Enten arver quel seigien faschs cun notas da 1000 vegni alla glisch: «Secapescha ch’jeu hai fatg si egls e lagutiu igl emprem duas ga, pertgei tontas notas da 1000 enina ves’ins mai. Igl emprem mument havess jeu era buca detg che las notas seigien sfalsificadas.» Fussien las notas stadas enzanua amiez il robidog, havessi el probabel svidau quel sco biaras autras ga. Il collaboratur che vul buca vegnir numnaus cul num, ha allura annunziau la scoperta alla polizia che ha lu confiscau las notas sfalsificadas. Il «corpus delicti» – il robidog culs daners sfalsificai sut Curaglia. Foto Hans Huonder

La sonda suentermiezdi ha la suprastonza communala da Sumvitg presentau 40 mesiras per far la vischnaunca pli attractiva ed efficienta. En quellas eis ella sebasada sin in workshop culs vischins ed ina sentupada culs secundindigens. Las mesiras previdas pertuccan pli u meins tuts secturs. Medemamein ei vegniu presentau empremas ideas per ina surbaghegiada per stagiunaris e famiglias sper la staziun dalla viafier a Rabius. «Las mesiras che la suprastonza communala pren ein buca formuladas en in cudisch serrau. Ellas fuorman igl agir tenor prioritad ils proxims onns. Nus lein definir mesiras, concretisar e realisar ellas.» Cun quels plaids ha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, aviert la sonda suentermiezdi l’orientaziun publica ella sala dalla casa da scola a Surrein. Rodund 100 persunas han dau suatientscha agl invit dall’executiva da vegnir, tedlar e discussiunar davart las finamiras e mesiras. En in workshop igl uost vargau havevan rodund 90 indigenas ed indigens discutau finamiras ed ideas per far la vischnaunca pli attractiva. Vegni plidentai davart ils basegns e giavischs pil futur dalla vischnaunca eran era ils secundindigens. Tut quels resultats ein allura vegni formulai en finamiras ed en in’ulteriura fasa ha la suprastonza communala skizzau las mesiras necessarias per contonscher quellas. «Ord 12 finamiras ein naschidas 40 mesiras che duein vegnir concretisadas», di Patrick Schaniel. Las finamiras e mesiras ein ina part dil process per la strategia communala. Definiu las finamiras Sin fundament dil workshop e dalla retscherca tiels secundindigens ein 12 finamiras vegnidas formuladas: augmentar las pusseivladads dalla mobilitad informaziun regulara sur canals che contonschan tuttas gruppas d’interess cul focus sin habitonts e secundindigens promover las pusseivladads pil brat denter las fracziuns e per sentupadas mantener la pusseivladad da far cumissiuns en vischnaunca augmentar e mantener en in bien stan la purschida turistica ed il traffic plaun tgira d’ina buna relaziun cullas fatschentas e procurar per spazi da luvrar attractiv promover ed investar en spazi da habitar procurar per structuras modernas e persistentas per l’agricultura tgira digl uaul e minimar ils prighels dalla natira cun far investiziuns persistentas mantener l’infrastructura da basa e nezegiar las resursas per producir energia promover bunas pusseivladads da scolaziun intercommunalas promover il persunal e risguardar ses basegns individuals. Dabia sin rucca Sco il president communal Patrick Schaniel ha saviu orientar la sonda, ein singulas mesiras che sebasan sin quellas finamiras gia vegnidas realisadas ni ein sin rucca. Aschia ei il project per in bus local che colligia las fracziuns sin buna via. Quel vul la suprastonza communala cumbinar cun in taxi sin clom ed era examinar las pusseivladads da car-sharing. La fin da schaner decida la radunonza communala davart la lescha dalla promoziun dil sport. Sin fundament da quella sa la vischnaunca conceder contribuziuns finanzialas ad affons e giuvenils che fan sport, per exempel ina cumpart d’in abonnament da skis. Ulteriuras mesiras concretas che duein vegnir realisadas pass per pass ein: informaziun regulara externa ed in interna ed en seracass sin differenta canals, introducziun d’in newsletter, arranschaments d’informaziun regulars sentupadas alternontas els vischinadis, calender d’occurrenzas ed examinar l’infrastructura per sentupadas e fiastas sco era il provediment da basa sco stizuns mantener ed extender la purschida turistica, examinar il project dall’infrastructura dil Lag Salischinas sco pusseivladad per in center da cuorsa liunga augmentar la zona d’industria ed examinar igl interess per co-working, sentupadas regularas cullas fatschentas procurar per spazi da habitar, denter auter cun alzar la casa da scola a Sumvitg per in’ulteriura alzada cun habitaziuns, project per la surbaghegiada Fraissen a Rabius (mira box) examinar e promover las structuras agricolas en collaboraziun cul Plantahof, promover products indigens, sanar las vias da meglieraziun a Rabius ch’ein vegnidas baghegiadas avon rodund 40 onns tgirar igl uaul e minimar ils prighels dalla natira, per exempel digl uaul Puzzastg per Surrein, reservuars d’aua en cass d’incendis, di dallas portas aviartas egl uaul meglierar l’infrastructura da basa sco il provediment d’aua, management dall’infrastructura da basa, project per l’Ovra hidraulica Resgia a Rabius, examinar las pusseivladads per in’ovra solara alpina el territori Crap Ner, nova lescha d’energia per promover stentas da reducir il consum d’energia sanar la casa da scola a Rabius, examinar il Consorzi da scola Sumvitg-Trun suenter che quel exista dapi diesch onns, engaschi en favur dil gimnasi dalla claustra a Mustér examinar ils basegns individuals dil persunal communal, per exempel en connex cun formaziuns. Ella runda da discussiun suenter la presentaziun dallas finamiras e mesiras entras Patrick Schaniel ha ei dau sulet ina damonda pertuccont tempo 30 els vitgs. Tenor il president communal ei quei tema enconuschents alla suprastonza communala. Habitaziuns per stagiunaris e famiglias a Rabius Sin inarica dalla suprastonza communala ha Gian-Andrea Beer da Rabius examinau las pusseivladads da nez d’ina parcella sur la staziun dalla viafier a Rabius per ina surbaghegiada. La finamira ei da scaffir leu spazi da habitar per stagiunaris (60 %) e famiglias (40 %) per prezis d’affittaziun raschuneivels. Tenor siu studi fuss ei pusseivel d’ereger silla plarcella cun ina grondezia da 1300 meters quadrats in baghetg cun treis alzadas. Gest tenor grondezia fuss ei pusseivel d’integrar en quei edifeci in tschuppel habitaziuns. Tenor siu studi savess vegnir baghegiau cun moduls da 25 meters quadrats studios, habitaziuns da duas ni entochen quater stanzas. Sco il president communal Patrick Schaniel ha informau, muntan ils cuosts approximativs per quei project 6,75 milliuns francs. La vischnaunca acquistass la parcella e mettess a disposiziun ella en dretg da baghegiar alla Societad da construcziun Cuminonza Fraissen. Sco associaziun realisass lezza il baghetg cun siu capital en fuorma da screts da participaziun sco era cun capital jester. (fmr/hh) 12 finamiras – 40 mesiras La suprastonza communala da Sumvitg ha definiu in tschuppel mesiras concretas che duein vegnir realisadas ils proxims onns. Quellas ein vegnidas presentadas la sonda suentermiezdi ella sala dalla casa da scola a Surrein. En quellas 40 mesiras ei l’executiva communala sebasada sin 12 finamiras formuladas suenter il workshop cun vischinas e vischins sco era a basa d’ina retscherca tiels secundindigens. Las mesiras pertuccan pli u meins tuts secturs politics e dil mintgadi. Ina dallas finamiras ei da realisar ulteriuras habitaziuns. Per contonscher quella ha la suprastonza communala iniziau in project per ina surbaghegiada sper la staziun da viafier a Rabius. Davart quella casa cun in tschuppel habitaziuns per stagiunaris e famiglias ei medemamein vegniu informau la sonda a Surrein. Tenor il president communal Patrick Schaniel ei quei project calculaus cun cuosts da 6,75 milliuns francs. El duei vegnir realisaus d’ina associaziun da baghegiar ch’ei aunc da fundar. (fmr/hh) Pagina x Patrick Schaniel ha presentau la sonda las finamiras e mesiras previdas dalla suprastonza communala ils proxims onns. Davart il project dalla surbaghegiada Fraissen sper la staziun a Rabius ha Gian-Andrea Beer orientau ils rodund 100 presents ella sala dalla casa da scola a Surrein. Ella vischinonza dalla staziun dalla Viafier retica a Rabius duei vegnir erigiu habitaziuns per persunas el process da lavur.

La partiziun dalla gastronomia dalla guppa Arena Alva conceda a dus da ses menaschis in gi da ruaus duront las jamnas cun paucas frequenzas. Denton buca pervia da munconza da persunal, sco quei che l’interpresa communichescha. La promtadad da luvrar duront la sesiun da skis ella gastronomia sil cuolm seigi para puspei carschida. Gi da ruaus per ina ustria che sesanfla en in territori da skis? Empau nunusitau, denton realitad el territori da skis dalla Arena Alva a Flem: L’ustria dil Segnas che sesanfla agl ur dil Plaun dils Segnas sper la pista dil Grauberg en direcziun da Stargels ha mintgamai serrau il margis, sco quei ch’ins sa endriescher via ina tabla d’informaziun agl ur dall’entrada dall’ustria. La camona da Segnas che porscha era dormitori el territori da skis appartegn al menaschi gastronomic dalla Gruppa Arena Alva. Serrau duas ustrias in gi per jamna Tenor las explicaziuns dil post da communicaziun dalla Arena Alva siara buca sulet l’ustria respectivamein la camona dil Segnas duront in gi per jamna, mobien era l’ustria dil Vorab. «Ei setracta sulet dad ina mesira restrenschida duront la stagiun da skis fleivla», scriva il post da communicaziun. «El decuors dall’entira sesiun da skis ein las duas ustrias serradas en tut duront siat gis.» Da tschei temps ein era las ustrias dil Vorab e dil Segnas aviartas duront l’entira jamna, communichescha l’Arena Alva. Quei fa ella per render attent alla gronda purschida gastronomica digl entir intschess da skis che stetti a disposiziun a skituras e skiturs. E che possi senz’auter curclar ils basegns dalla clientella ella sesiun da skis cun mudestas frequenzas. Negina munconza da persunal Munconza da persunal ei en scadin cass buc il motiv per la partiziun dalla gastronomia dalla gruppa Arena Alva da serrar las duas ustrias in gi per jamna duront la sesiun morta. Sco quei ch’il post da communaziun tradescha sin damonda dalla FMR seigi la situaziun da persunal optimala. «Nus havein saviu eleger nies persunal dad in fetg bien diember dad annunzias», scriva la Arena Alva en sia communicaziun. Ina constataziun ch’il president da Gastro Grischun, Sep Caluori, confirmescha. «Nus da Gastro Grischun havein retschercau tier noss commembers e havein constatau che la situaziun da persunal ei uonn in bienton megliera.» Tenor sias explicaziuns eis ei reussiu alla branscha da recrutar il persunal necessari per la sesiun d’unviern. Il president dalla uniun grischuna dad ustieras ed ustiers conceda ch’ei sappi dar tscheu e leu ina largia. «Principalmein leu nua ch’il persunal s’enricla e banduna sut surura siu post da lavur.» Ch’ina ustria da munt­-o­gna en in territori da skis siara duront in gi per jamna ei era per il president da Gastro Grischun in novum. Dabia glieud giuvna Sep Caluori ha constatau che dabia per­sunas giuvnas dalla Bassa ein tuttenina puspei promtas da luvrar duront ina sesiun d’unviern els cuolms. «Era perquei ch’igl ei puspei pusseivel da cumbinar la lavur cun ir cun skis e far ina ni l’autra fiasta.» La ga­stronomia grischuna recrutescha persunal da l’entira Europa ed il president da Gastro Grischun ha constatau che sia branscha engascha adina dapli persunal dall’Ungaria. «Persunal fetg flexibel ch’empren spert tudestg.» Senza dubi spargna la partiziun da gastro dalla Arena Alva cuosts da persunal cun serrar silmeins dus menaschis per in gi duront il temps cun paucas skituras e skiturs ein sin pista.

45 onns til da tscheiver, 40 onns uniun da tscheiver e 35 onns Dertgira nauscha. Uonn ha il tscheiver a Mustér motiv da festivar gest treis giubileums. Quei fa el dils 9 entochen ils 12 da fevrer 2024. Umbrivai vegnan ils giubileums sulet cullas difficultads d’anflar glieud giuvna ch’ei promta da s’engaschar pil tscheiver. Igl onn 1979 ei il til da tscheiver atras il vitg da Mustér vegnius organisaus per l’emprema ga. Sulettamein duront il temps da Covid-19 ha el buca saviu vegnir arranschaus, schiglioc regularmein. Ils onns 1980 eis el staus il motiv principal ch’ei ha dau in grond moviment tscheivril a Mustér. 1984 ei l’uniun da tscheiver vegnida fundada e cuort suenter era las guggas «Las Bagordas» e «Las Fifferlottas». Culla Dertgira nauscha – ina veglia tradiziun da pli baul – ei in’ulteriura purschida essenziala vegnida vitier avon exactamein 35 onns. Quels treis giubileums vegnan festivai dils 9 entochen ils 12 da fevrer 2024. Part dil program da tscheiver ei dapi quater decennis era la gasetta da tscheiver «La Sibla». Uonn cumpara ella per la 39avla ga. Naven dalla sonda da tscheiver a Trun, ils 3 da fevrer 2024 vegn ella repartida. Entschatta cun Dertgira nauscha Sco igl onn vargau vegn l’entschatta dils arranschaments da tscheiver a Mustér era fatga uonn culla Dertgira nauscha. Aunc avon paucs onns haveva quella liug la sera da gliendisdis tscheiver. «Igl ei secumprovau da far ella il venderdis sera per l’entschatta dil tscheiver», di Gion-Duri Maissen, il president dall’Uniun da tscheiver Mustér che fuorma communablamein cun Placi Flury, Natalia Manetsch, Melanie Maissen ed Arno Maissen la suprastonza da quella. Quella sera vul la suprastonza dall’uniun cumpletar il program cun entginas surpresas. Tgeininas vul Gion-Duri Maissen buca tradir: «En mintga cass envidein nus las anteriuras ed ils anteriurs derschaders dalla Dertgira nauscha a nies giubileum.» Suenter la Dertgira nauscha suonda la sera da recreaziun en halla Cons, organisada da «Las Fifferlottas». Pil til da tscheiver a Mustér ei l’uniun da tscheiver vid preparar in carr. «Els tils a Trun e Sedrun vegnin nus ad esser uonn sco participonts da selvadis», di Gion-Duri Maissen. Sco mintg’onn ha liug la sonda sera il grond bal da tscheiver el Center Fontauna. Quel vegn arranschaus da «Las Bagordas». Terminaus vegn il tscheiver a Mustér da gliendisdis tscheiver suentermiezdi cul tscheiver pils affons e las famiglias en halla Cons. Glieud che vul s’engaschar maunca «Il mument essan nus in pugn plein persunas che s’engascha pil tscheiver a Mustér. Leutier ha l’uniun aunc entginas persunas ch’ein promtas da segidar cu e nua ch’ei fa da basegns», di Gion-Duri Maissen che presidiescha l’Uniun da tscheiver Mustér dapi prest sis onns. L’uniun dumbra il mument rodund 20 commembras e commembers. Animar glieud da s’engaschar en ina funcziun ni l’autra seigi tut auter che sempel: «Biars han luvrau pil tscheiver duront biars onns. Capeivel ch’els seretilan ella secunda retscha. Legreivlamein ein entginas persunas che han sunau en guggas, entradas ell’uniun ils davos onns.» Alla tscherca ei la suprastonza era da scribentas e scribents per «La Sibla». «Jeu quitass ch’ei stuess dar glieud giuvna che havess plascher da scriver per ella», di Gion-Duri Maissen e manegia: «Forsa stuein nus veramein organisar in mument in’acziun per recaltgar commembras e commembers ch’ein promts da s’engaschar en ina fuorma ni l’autra. Aschiditg che la gruppa activa dil mument ei promta da luvrar pil tscheiver va ei, silsuenter drova ei ina successiun cun nova glieud.» In laud ha Gion-Duri Maissen pigl engaschament dallas scolas che fuorman onn per onn cun lur numeras ina part essenziala dil til. Per finanziar ils cuosts dil tscheiver da quest onn vegn vendiu talers da tschugalata. Els remplazzan las medaglias. Program da tscheiver Mustér 2024 Venderdis, ils 9 da fevrer 2024: 20.15 Dertgira nascha sin plaz scola a Mustér. Silsuenter divertiment en halla Cons. Sonda, ils 10 da fevrer 2024: 14.00 til atras il vitg. Silsuenter ustria e divertiment el Center Fontauna. La sera bal da tscheiver el Center Fontauna, denter auter cun premiaziun da mascras. Gliendisdis, ils 12 da fevrer 2024: 14.00 divertiment e smincar per affons en halla Cons. Motiv da far tscheiver sco s’auda Quest onn sa il tscheiver a Mustér festivar treis giubileums: 45 onns til da tscheiver, 40 onns uniun da tscheiver e 35 onns Dertgira nauscha. Sco il president dall’uniun, Gion-Duri Maissen tradescha, ein entginas surpresas previdas. Hans Huonder/FMR Ils 3 da fevrer 2024 entscheiva la part principala dil tscheiver sisum la Surselva. Lu ha il barlot liug a Trun. In’jamna pli tard vegn allura fatg tscheiver a Mustér avon ch’il pli bi temps digl onn per biaras e biars vegni terminaus a Sedrun. A Mustér ei il til el vitg staus igl onn 1979 l’emprema activitad pli gronda dil tscheiver. Suenter che l’uniun da tscheiver ei vegnida fundada ei suandada la renaschientscha dalla Dertgira nauscha. La medaglia dil tscheiver a Mustér ha duas varts. D’ina vart quella dil divertiment, da l’autra vart quella dalla lavur. «Il mument essan nus in pugn plein persunas che s’engascha pil tscheiver. Zacu drova ei nova glieud per garantir la successiun», di il president dall’uniun, Gion-Duri Maissen. «Zacu drova ei nova glieud per garantir la successiun.» Gion-Duri Maissen, president dall’Uniun da tscheiver Mustér «Il mument essan nus in pugn plein persunas che s’engascha pil tscheiver a Mustér», di il president dall’Uniun da tscheiver Mustér, Gion-Duri Maissen. 1989 ei la Dertgira nauscha renaschida a Mustér.

Il schaner 2004 ei Mario Pacchioli vegnius enconuschents en Svizra tras l’emissiun «MusicStar». El ha gudignau ina platta d’aur ed ei staus sin plazza 1 dalla parada da hits. 20 onns pli tard vegn el sin tribuna a Cuera – sco artist versau. Il program «Ni Brel Ni Barbara» ei da veser e d’udir l’emprema gada ordeifer ils cunfins francofons. Savens seigi el zanua da viadi, culla valischa aviarta. Naven dalla Provence, nua ch’el ei secasaus avon in temps, parta el sin turneas tras l’entira Frontscha. Buca mo en quella tiara, sigl entir mund, eis el da viadi sco artist, interpret, musicist, producent, cumponist ed actur. «Gie, jeu sun dabia sil trot», conferma Mario Pacchioli el discuors culla FMR. Gl’endischavel onn va el en cuort puspei sin viadi cul project per la diplomazia svizra e l’organisaziun internaziunala «OIF». Cun Laurent Brunetti, in artist dalla Svizra franzosa, sviluppescha el programs specifics els quater lungatgs naziunals svizzers. Cun quellas producziuns representa il duo d’artists la Svizra multiculturala. Lavur porta success «Miu lungatg-mumma, il romontsch, fa adina part da quels projects», puntuescha Mario Pacchioli. Il num ha connex culla Romontschia. El ei in Sursilvan, in da Rabius. Avon 20 onns mirava la mesa-Svizra «MusicStar», la concurrenza da talents dalla dumengia sera. Il final dils 23 da fevrer 2004 han 1,5 milliuns persunas mirau. Mario Pacchioli ha per pauc buca gudignau quel encunter Carmen Fenk. La sonda suandonta, ils 28 da fevrer 2004, han duamelli fans beneventau gl’idol alla staziun da Rabius. La cumissiun da cultura dalla vischnaunca da Sumvitg haveva organisau ina gronda fiasta da beinvegni. Mario Pacchioli ei oz in artist etabliu e viva ella vischinonza d’Avignon ella Frontscha dil sid. Suenter ch’el haveva viviu otg onns a Paris ha el encuretg in liug pli ruasseivel.«Dapi 20 onns lavurel jeu sco artist independent. Ei ha dau temps veramein stretgs. Mo ussa plaunsiu astgel jeu selegrar che la nundetg gronda lavur porta era success». El s’auda denter auter tier l’equipa dil «Festival d’Avignon», ina dallas grondas manifestaziuns annualas da musica e teater en Frontscha. Mario Pacchioli Gl’artist ha divers projects currents. Questa primavera eis el da viadi ell’Australia, Nova Zelanda ed ell’Indonesia, sco ambassadur dalla varietad culturala svizra. En sia patria stretga eis el involvaus ellas festivitads «Sut igl ischi 2024». L’Uniun da teater da Trun presenta gl’uost in toc digl autur Michel Decurtins che gioga el temps dad oz. La musica leutier ha Mario Pacchioli cumponiu. Omagi a dus idols - cun agen carisma «Ni Brel Ni Barbara» ei in auter da ses engaschaments multifars sco interpret, musicist, producent, cumponist ed actur. Pli che 200 gadas han Mario Pacchioli e Laurent Brunetti presentau quei teater musical en Frontscha e Svizra franzosa. Sonda proxima ei quel da veser l’emprema gada sin ina tribuna ordeifer il territori francofon. Il tetel «Ni Brel Ni Barbara» ston ins buca translatar, persunas da lungatg romontsch capeschan el. Glieud che sa ni franzos ni romontsch po esser irritada, els san buca far associaziuns. «Ils surtetels el teater a Cuera ein en tudestg», puntuescha Mario Pacchioli. Il toc ei in omagi a duas coriferas dalla «chanson» franzosa. Duront 80 minutas fan ils dus protagonists quei cun texts e musica da Jacques Brel e Barbara (mira box). Ton Mario Pacchioli sco Laurent Brunetti vulan buca imitar quels dus famus chansonniers. Restond sesez, cun ina coreografia da glisch e cugl agen carisma prendan els gl’auditori cun els, dil vargau el present, dallas regurdientschas ella realitad. Adina cun Jacques Brel e Barbara, denton d’atgna tempra. La producziun unica «Ni Brel Ni Barbara» el Teater Cuera ei sonda, ils 27-1-2024, allas 19.30. Bigliets san ins empustar www.theaterchur.ch

Il gliendisdis sera ein ils gremis politics dalla vischnaunca da Trun seradunai a lur seduta constitutiva pil trienni 2024–26. El center da quell’emprema seduta ein las elecziuns da differents gremis stai. President dil cussegl da vischnaunca per uonn daventa Bruno Pfister, il post da vicepresident vegn confidaus a Baseli Tomaschett. Vicepresident communal resta gerau Lucas Arpagaus. El post dil cumandant da pumpiers ei Roger Keller vegnius confirmaus. Il cussegl da vischnaunca da Trun ha eligiu in tschuppel cumissiuns e delegaziuns, denter auter la cumissiun da baghegiar che consista questa perioda dil gerau Kurt Wolf, Remo Giger, Gion Andrea Nay, Marcus Schmed e Thomas Wolf. El cussegl dil Consorzi da scola Trun-Sumvitg deleghescha la vischnaunca la geraua dil scolaresser Erica Cavegn-Pfister, Tania Simeon-Caduff e Baseli Tomaschett. La cumissiun per fatgs da cultura consista dad Erica Cavegn-Pfister, Flurina Bundi, Wendelin Decurtins e Caroline Demont-Albin. Il president communal Dumeni Tomaschett, Hansueli Baier, Rafael Guldimann e Riccardo Wolf ein vegni eligi el cussegl d’administraziun dil Campadi Trun SA. Spel president communal appartegnan Lucas Arpagaus e Mario Lechmann al cussegl d’administraziun dall’Ovra electrica Ferrera Trun. Commembers el cussegl da fundaziun Casa s. Martin ein Daniel Tuor, Erica Cavegn-Pfister, Clemens Bundi, Flurina Bundi, Caroline Demont-Albin, Tomasz Drwal, Tarcisi Maissen, Remigi Maissen, Andrea Moser, Baseli Tomaschett e Gabriela Tomaschett-Berther. (fmr/hh)

La sonda vargada ha il Club da skis Mustér organisau duas cuorsas da CombiRace pil Menzli Sport SST Mini Cup el territori da skis da Caischavedra. Rodund 100 affons ella vegliadetgna d’entochen endisch onns ein semesirai. Las duas cuorsas han saviu vegnir arranschadas da fina bialaura e da cundiziuns da pista grondiusas. Aschia ha il Club da skis Mustér saviu porscher in di da cuorsa perfetg als affons. Persuenter engrazia il club cordialmein allas Pendicularas Mustér SA, als sponsurs ed als voluntaris. Il pli spert temps dil di egl emprem sco era el secund percours ha Giacumin Cerletti dall’OG Breil-Vuorz contonschiu. Il Club da skis Mustér organisescha regularmein cuorsas el rom dil Menzli Sport SST Mini Cup. Per la categoria mini vegnan en tut quater cuorsas organisadas quest unviern. La proxima cuorsa ha liug ils 4 da fevrer 2024 a Flem e vegn organisada dil Club da skis Flem. Ils 25 da fevrer 2024 astgan ils pigns absolver la cuorsa a Vella che vegn organisada dall’US Lumnezia. Il final ha liug ils 10 da mars 2024 a Sedrun. Responsabla pil final ei il Club da skis Sedrun. (cdm/fmr) Rangaziun emprema cuorsa Buobas annadas 2015-2017: 1. Gianina Giger, Sursaissa, 54.09; 2. Lisa Deplazes, Breil-Vuorz, 1.00.24; 3. Flurina Seeli, Breil-Vuorz, 1.01.51; 4. Elin Bracher, Lumnezia, 1.01.66; 5. Annatina Thöni, Sursaissa, 1.01.68. Buobas annadas 2013-2014: 1. Nelia Baumeler, Bürglen, 50.48; 2. Ladina Schnider, Sursaissa, 52.28; 3. Valeria Cerletti, Breil-Vuorz, 53.91; 4. Mietta Deplazes, Breil-Vuorz, 54.25; 5. Gianna Cavegn, Lumnezia, 54.40. Buobs annadas 2015-2016: 1. Jonas Mirer, Sursaissa, 55.01; 2. Nino Venzin, Sursaissa, 55.08; 3. Colin Janka, Sursaissa, 55.10; 4. Aurel Berther, Sursaissa, 55.26; 5. David Fry, Breil-Vuorz, 56.55. Buobs annadas 2013-2014: 1. Giacumin Cerletti, Breil-Vuorz, 47.86; 2. Darien Plüss, Flimserstein, 48.71; 3. Nevio Berther, Sursaissa, 49.02; 4. Marius Andrea Hossli, Flimserstein, 50.47; 5. Cla Caduff, Lumnezia, 51.89. Rangaziun secunda cuorsa Buobas annadas 2015-2017: 1. Flurina Seeli, Breil-Vuorz, 58.46; 2. Annatina Thöni, Sursaissa, 58.91; 3. Lisa Deplazes, Breil-Vuorz, 59.96; 4. Lara Hunger, Breil-Vuorz, 1.00.12; 5. Gina Caspar, Breil-Vuorz, 1.01.37. Buobas annadas 2013-2014: 1. Nelia Baumeler, Bürglen, 50.51; 2. Ladina Schnider, Sursaissa, 51.11; 3. Valera Cerletti, Breil-Vuorz, 53.50; 4. Nila Maissen, Breil-Vuorz, 53.64; 5. Gianna Cavegn, Lumnezia, 53.93. Buobs annadas 2015-2016: 1. Jonas Mirer, Sursaissa, 52.42; 2. Colin Janka, Sursaissa, 55.02; 3. Nino Venzin, Sursaissa, 55.15; 4. Laurin Caminada, Lumnezia, 55.53; 5. David Fry, Breil-Vuorz, 57.40. Buobs annadas 2013-2014: 1. Giacumin Cerletti, Breil-Vuorz, 47.02 ;2. Nevio Berther, Sursaissa, 47.87; 3. Darien Plüss, Flimserstein, 47.96; 4. Marius Andrea Hossli, Flimserstein, 48.67; 5. Ian Axenhorn, Laax, 51.12. Rodund 100 affons dall’entira Surselva ein semesirai el territori da skis a Mustér. Il sectur da partenza el territori da skis a Caischavedra cun grondiusas cundiziuns da concurrenza.

Quels dis s’entaupan expertas ed experts dalla producziun d’energia a Mustér als novavels Dis da perscrutaziun d’energia. Dad oz mesjamna entochen venderdis sera discuoran els davart il svilup da quei sectur. El center stat il studi «Las Alps per ina Svizra cun in clima positiv». In dils temas principals ei la capacitad dallas reits da transport dall’energia en special en connex cullas novas ovras da fotovoltaica che vegnan erigidas. Avon otg onns ei naschida a Mustér la Fundaziun AlpEnForCe. Sia finamira primara ei da promover las pusseivladads dalla producziun d’energia el territori dallas Alps. Quei fa ella cun differentas activitads. Ina da quellas ein ils Dis da perscrutaziun d’energia che han liug dad oz entochen venderdis en claustra a Mustér. Sco ils onns passai vegnan tematisadas era uonn damondas tecnicas ed economicas, fatgs dil dretg e dalla politica che pertuccan la branscha dalla producziun d’energia. Autras activitads organisescha la fundaziun cun siu Center da perscrutaziun d’energia che ha medemamein sedia a Mustér. Responsabels per quels sco era pils Dis da perscrutaziun d’energia ei il delegau dil cussegl da fundaziun e meinafatschenta Ivo Schillig. Ina reit memia fleivla Ils Dis da perscrutaziun d’energia vegnan visitai era uonn da rodund 150 expertas ed experts da differentas tiaras, seigi cun preschientscha el liug ni sin via virtuala. Il program cumpeglia in tschuppel referats e discussiuns. Aschia vegn tematisau denter auter las pusseivladads e l’efficienzia d’ovras solaras e da vent ellas Alps ni era per exempel la rolla dallas fieras da CO2 internaziunalas per contonscher las finamiras naziunalas dil clima. Era uonn giogan ils problems geopolitics ina rolla ni era l’impurtonza dallas ovras atomaras per la producziun d’energia per il provediment dalla Svizra. La gievgia suentermiezdi dallas 16.00 entochen las 18.15 ha liug in arranschament public. Il tetel da quel: «Soluziuns pusseivlas per accelerar la capacitad dalla reit ellas Alps.» «Il tempo che vegn pretendius per ereger las ovras fotovoltaicas ellas Alps ei ina vart dalla medaglia, la capacitad che stat a disposiziun ella reit per transportar l’energia ei l’autra vart. Quella capacitad sto vegnir augmentada, cass cuntrari sa l’energia producida d’ina ni l’autra ovra fotovoltaica probablamein buca vegnir spisgentada ella reit», di Ivo Schillig. Lu fussen biaras stentas che vegnan fatgas per realisar ton pli spert ovras fotovoltaicas danvonz. L’impurtonza dallas Alps El center dils referats e las discussiuns da quest onn stat il studi «Las Alps per ina Svizra cun in clima positiv». Ei setracta d’in studi che vegn fatgs dall’Universitad Lucerna sin incarica dil Center da perscrutaziun d’energia AlpEnForCe e digl Institut d’Ursera per la cultura dallas Alps. 18 scienziadas e scienziai lavuran vid quel. Sco Ivo Schillig di, vegnan differents secturs tematisai en quel: «La segirtad dil provediment, la creaziun da valur locala e la biodiversitad en connex culla producziun d’energia electrica ellas Alps. Leutier s’auda era l’accumulaziun dall’energia e la decarbonisaziun el connex naziunal ed europeic.» Igl ei in studi fetg detagliau che cumpeglia pareris e prognosas d’experts, mo era da glieud cun savida locala. «Igl ei aschidadir ina mischeida interdisciplinara cun ina metodica da recaltgar tesas e savida sils pli differents secturs», puntuescha Ivo Schillig. Il sboz dil studi ei cumparius cuort avon ils Dis da perscrutaziun d’energia e vegn presentaus a Mustér. Ils resultats e las discussiuns davart quei studi flessegian ella lavur el senn d’ina cuntraversa interdisciplinara. Silsuenter vegn il studi publicaus. Attenziun alla reit da transport In dils temas principalas dils novavels Dis da perscrutaziun d’energia a Mustér ei la reit da transport dall’energia electrica. Tenor igl organisatur dils dis, Ivo Schillig, sto quella vegnir augmentada, cass cuntrari vegn ei buc ad esser pusseivel da transportar tutt’energia che vegn producida dallas ovras fotovoltaicas futuras. Hans Huonder/FMR Oz, mesjamna, entscheivan ils novavels Dis da perscrutaziun d’energia a Mustér. 150 expertas ed experts da pliras tiaras separticipeschan a quei arranschament che ha liug en claustra. Il program cumpeglia in tschuppel referats e discussiuns. In dils temas ei la capacitad dalla reit da transport d’energia electrica. «Quella capacitad sto vegnir augmentada, cass cuntrari sa l’energia producida d’ina ni l’autra ovra fotovoltaica probabel buca vegnir spisgentada ella reit», di Ivo Schillig. El ei meinfatschenta dil Center da perscrutaziun d’energia AlpEnForCe. La damonda dalla capacitad vegn discussiunada denter auter agl arranschament public da quels dis che ha liug la gievgia. En discussiun vegn quels treis dis era il studi «Las Alps per ina Svizra cun in clima positiv». Ei setracta d’in studi che vegn fatgs dall’Universitad Lucerna sin incarica dil Center da perscrutaziun d’energia AlpEnForCe e digl Institut d’Ursera per la cultura dallas Alps. 18 scienziadas e scienziai lavuran vid quel. «La capacitad dalla reit da transport d’electri-citad sto vegnir augmentada.» Ivo Schillig, meinafatschenta dalla Fundaziun AlpEnForCe a Mustér Dapi decennis procuran ils lags da fermada ellas Alps, sco quel da S. Maria sil Lucmagn, per ina part dil provediment electric en Svizra. Ussa duein ovras fotovoltaicas cumpletar il sistem da producziun d’energia electrica.

La Casa s. Martin a Trun ha saviu pladir Andrea Brauch da Turitg sco sustegn dalla menadra dil sectur da tgira. Andrea Brauch ei tgirunza diplomada cun formaziun da menadra en fatgs da tgira. Cun quellas cumpetenzas da rom e cun sias experientschas professiunalas sustegn ella en stretga collaboraziun la direcziun e la menadra dalla tgira. L’emprema midada ch’ei succedida, ei che las treis partiziuns vegnan danovamein organisadas en duas partiziuns. Quei ei ussa pusseivel damai che 50 dils 60 plazs da tgira ella Casa s. Martin san vegnir occupai actualmein. Quels 50 plazs per cussadentas e cussadents ein denton garanti e corrispundan allas pertensiuns cantunalas. La munconza da persunal da tgira che regia quasi en l’entira Svizra, gie schizun en grondas parts dall’Europa, ha pertuccau fermamein la casa da tgira a Trun. «Cun gronds sforzs havein nus saviu frenar quei moviment negativ e selegrein fetg sin in avegnir pli ruasseivel», scrivan il president dalla cumissiun dalla casa Daniel Tuor ed il meinacasa Donat Nay en ina communicaziun als mieds da massa. (cdm/fmr) Andrea Brauch entra en survetsch dalla Casa s. Martin a Trun.

La Casa Caltgera giudem Laax ei in’instituziun che prest mintga Sursilvan e mintga Sursilvana sa nua ch’ella sesanfla. La casa per vacanzas e scolaziun ei vegnida enconuschenta entras ils Cuors da romontsch sursilvan che la Fundaziun Retoromana ha organisau duront varga 30 onns. Oz ei ella occupada duront ina gronda part digl onn cun cuors e camps da vacanzas. «Pli baul haveva la Casa Caltgera probablamein ina pli gronda muntada per la vischnaunca da Laax che oz», di Marita Buchli ch’ei cassiera e commembra dil cussegl da fundaziun dall’instituziun. «Oz dein nus albiert a biars camps per giuvenils, ad uniuns ed a societads che meinan atras jamnas da scolaziun.» Marita Buchli aschunta, ch’il progress turi­stic a Laax hagi effectuau ch’ella seigi davantada in da fetg biars albierts ed hagi era perquei piars empau da sia impurtonza sco loschament. In liug intact sper via La Casa Caltgera dispona da 60 letgs da durmir en stanzas da differenta grondezia. Igl edifeci secatta sur la via sursilvana el sid dil vitg da Laax. Il liug agl ur digl uaul ei intacts e bials. La casa ei en in ­liug central e porscha tuttina in ambient unic. La cassiera Marita Buchli raquenta dalla excellenta gestiun che la Casa Caltgera hagi giu ils davos nov onns cun la menadra Bettina Casutt. Deplorablamein hagi la menadra stuiu abdicar per motivs da sanadad. «Cun la gastronoma Maya Fetz da Domat, havein nus denton giu il cletg, da saver engaschar ina successura cun las medemas qualitads sco la menadra partenta. Ei drova surtut cordialitad per menar ina tala institutziun.» Cun las medemas qualitads manegia Marita Buchli la formaziun professiunala e las enconuschientschas da luvrar cun gruppas da carschi, giuvenils ed affons. Ils hosps seigien da fetg differenta provegnientscha, di la cassiera. «Dapi paucs dis havein nus en vacanzas ina gruppa d’affons che han cancer. Pliras gadas duront igl onn havein absolvents da cuors da Jin Shin Jyutsu. Ei dat era uniuns che reserveschan vacanzas tier nus ed alla finfinala less jeu menziunar che nus havein era emprendists, per exempel d’ina segirada svizra che frequentan jamnas da scola en Casa Caltgera.» Igl image dils cuors da romontsch Naven dils onns 1970 ei il diember da pernottaziuns ella Casa Caltgera s’augmentaus cuntinuadamein. 1976 ei la casa vegnida engrondida cun in baghetg annex. In onn da record puncto pernottaziuns seigi igl onn 1979 staus, statti scret ella cronica da 50 onns ch’il cussegl da fundaziun ha ediu igl onn 1998. Anno 1979 han ins registrau in record da 9813 pernottaziuns e la casa ei stada occupada quei onn duront 306 dis. Oz ha l’instituziun ina media da ca. 6000 pernottaziuns ad onn. Marita Buchli di ch’ils cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana denter 1982 ed igl onn 2014 hagien purtau ina fetg gronda publicitad alla Casa Caltgera. «Jeu entaupel aunc oz persunas che raquentan dad onns ch’­ellas seigien vegnidas a Laax la stad per em­prender romontsch. Ils cuors da romontsch han attratg era biars auters hosps en nossa casa.» In basegns acut La Casa Caltgera ei vegnida aviarta igl onn 1960 sco casa da vacanzas per mummas ed affons dalla Surselva. Iniziau ed accumpignau il project da quella casa ha la proveditura da lezzas uras Maria Häfeli-Cahannes ch’ei stada l’emprema menadra dil district da provediment cantunal ch’ei ha dau en Surselva. Marita Buchli: «Ils documents vegls e nossa revista giubilara descrivan daco ch’ins ha iniziau ina casa da vacanzas per mummas ed affons. Il basegns per ina casa da vacanzas stueva esser gronds en Surselva suenter la Secund’Uiara mundiala.» Cun il sustegn da differentas organisaziuns dalla Surselva e dalla Bassa seigi ei reussiu anno 1950 a Maria Häfeli-Cahannes ed a ses cuninziants da cumprar ina parcella dalla vischnaunca burgheisa da Laax sigl areal dall’anteriura caltgera agl ur digl uaul sut Laax. Pervia da differents conflicts hai duvrau aunc 10 onns entochen che la Casa Caltgera ha aviert sias portas. Proxims pass da renovaziun Marita Buchli dil cussegl da fundaziun di, che duront ils emprems onns da menaschi che mummas ed affons vegnevan per far vacanzas en Casa Caltgera seigien las pendicularas da Crap Sogn Gion ve­gnidas aviartas. Quei hagi purtau ils em­prems turists a Laax. «Dil mument che Laax ha entschiet a daventar in liug da vacanzas, ha quei naturalmein era gidau nossa casa da vegnir pli enconuschenta.» Anno 2005 seigi la Casa Caltgera vegnida renovada la davosa gada. Cun dar in sguard el futur di Marita Buchli ch’ina renovaziun pli gronda stoppi succeder zacu ils proxims onns. «Mo nus stuein far pass per pass tenor nossas pusseivladads finanzialas. Sco proxim ei ussa impurtont che nus vegnien da dar in niev tetg alla casa.» Casa ella vegliadetgna da pensiun Igl onn 1960 ei la Casa Caltgera giudem il vitg da Laax vegnida aviarta sco casa da vacanzas per mummas ed affons dalla Surselva. Oz dumbra la Casa Caltgera, ch’ei oz ina instituziun da vacanzas e scolaziun, circa 6000 pernottaziuns per onn. Vegnida enconuschenta ei l’instituziun era entras ils cuors da romontsch intensivs dalla Fundaziun Retoromana che han giu liug duront 33 onns en Casa Caltgera. Dapi igl emprem da schaner 2024 ei Maya Fetz da Domat menadra operativa da la Casa Caltgera a Laax. (fmr/mg) La Casa Caltgera ha ella media 6000 pernottaziuns per onn. Dretg: La stiva grischna ei in dils pli prezius locals dalla casa. La Casa Caltgera duei vegnir renovada ils proxims onns Da san: La nova gestiunaria Maya Fetz e dretg la cassiera Marita Buchli.

Quella damonda ei ida tras il tgau a mi cura che jeu hai visitau igl atun vargau l’exposiziun dad Alberto Giacometti el Museum d’art a Cuera. Cura che jeu sun turnaus a casa lezza dumengia, hai jeu mirau entuorn en mia habitaziun e sun lu era sedumandaus co che quella vesess ora senza ovras dad art. Per l’ina fussen tut las preits cun inaga niuas e la habitaziun perdess enzatgei da sia atmosfera caulda. E per l’autra, e quei sun jeu vegnius pér lu pertscharts, stuess jeu era allontanar tut ils regals en biro ed en stiva. Gie, tut ils cudischs che jeu hai rimnau els davos dus decennis ein era «ovras dad art» che carstgauns han creau cun bustabs e plaids! – E lu aunc la musica, tut quels discs cumpacts ch’ein en stiva savess jeu lu directamein fierer el canaster ed ei vegness lu fetg ruasseivel en miu dacasa e mintgadi. Mo era pintgas caussas, sco cadeinas dad aur, uras, vasa, candaliers ni era tut quellas caussas che mes scolars han zambergiau e malegiau, tut quei stuess jeu allontanar ord mias quater preits. Mia habitaziun sco «kunstfreie Zone» fuss lu schon ualti freida e tresta ed ins sentess nuot pli da quella atmosfera caulda ch’ella ha per mei. Ella fuss mo pli aunc funcziunala, aber miu dacasa fuss ei buca pli... Enzaco, e quei hai jeu sentiu lezza dumengia, drova il carstgaun art! Ed atgnamein eis ei era mess en tgina ad el dad esser creativs e crear ovras. Mirei mo inaga ils affons! Dei ad els tscheppa ni mettei els en ina sablunera e gia vegn ei baghegiau tuors e castials da sablun. Dei ad els colurs e pupi e schon dat ei pintgas ovras meisterilas... Ch’ils affons ed insumma ils carstgauns han in inschign creativ ei era in patratg fetg biblic. Ualti all’entschatta dalla bibla, suenter che Dieus ha scaffiu il mund, vegn ei raquintau ch’el hagi creau ils carstgauns tenor sia semeglia. Sco Dieus ei artist ed ha fatg ovras, aschia ei era il carstgaun creativs, scaffescha ovras pintgas e grondas, e dat a siu mund, leu nua ch’el viva, ina tempra persunala. Era sche nus essan buc artists da renum sco Alberto Giacometti e vein forsa era buc igl inschign da luvrar cun pennel e colur, essan nus tut creativs. Mirei e contemplei inaga, sco vus veis drizzau en vies dacasa. Quei ei vossa «ovra d’art», quei veis vus creau! – Jeu giavischel a vus schon ussa ina biala viseta e bunas uras en vies «museum persunal»! Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Per las scolaras ed ils scolars dalla sisavla classa dil gimnasi dalla claustra da Mustér va il temps dalla scola media plaunsiu a fin. Ina part dallas lavurs finalas ein las lavurs da matura. Venderdis, ils 26 da schaner 2024 presentan entgins dad els lur lavurs naven dallas 18.15 ellas localitads dalla scola. La presentaziun dalla singula lavur cuoza mintgamai rodund 15 minutas, aschia ch’igl ei bein pusseivel d’assister alla presentaziun da pliras lavurs quella sera. Sil program dil gimnasi per quella sera ein endisch lavurs, numnadamein quellas da Cédric Schöpf, Pierin Barenius, Sarina Durschei, Jan Davids, Sarina Venzin, Elena Candinas, Janna Venzin ed Eliane Cathomen. (fmr/hh) Scolaras e scolars dalla sisavla classa dil gimnasi da Mustér presentan venderdis lur lavurs da matura.

Jon-Fadri Nufer (19) dil Club da skis Sedrun-Tujetsch sa separticipar als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors. Quels han liug dils 6 entochen ils 10 da fevrer 2024 a Planica en Slovenia. Quei communichescha Swiss Ski. En cuorsas dil Swiss Cup e dil Cup Continental ha Jon-Fadri Nufer mussau quest unviern fetg bunas prestaziuns. Pliras ga eis ei reussiu ad el da contonscher resultats pretendi per la qualificaziun pils campiunadis mundials. Jon-Fadri ei il far da Cla-Ursin Nufer ch’ei commember dil cader B da cuorsa liunga da Swiss Ski. (fmr/hh) Jon-Fadri Nufer sa separticipar als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors l’entschatta fevrer.

El tren Turitg – Bellinzona, entschatta schaner. Um en mondura da militar al telefonin. Ciao, A. Teidla, la Posta ei s’annunziada tier mei, els vulan far in cuors da crisamanagement. Ils 30 da matg. Quels treneschan bia ed ein fetg interessai. Nus vegnin a menar il cuors en dus, ualti segir jeu ed aunc B. Sas ti mirar, sche quei va? Lu la ElCom, la Cumissiun d’electricitad. Quels vulan er in cuors, hai aber udiu nuot pli dad els. E lu la Scol’aulta da Lucerna. Sas, buca la uni, la Scol’aulta. Il contact fuss il signur C. Savesses organisar in termin cun el? E sco davos aunc la Schutz und Rettung a Turitg. Il contact leu fuss D. E.… Bien di, jeu vess bugen 50 ligiongias da barsar e 20 ligiongias da cuer. Eis ti il dretg persuenter? Haha. Hey, co vai? Tier mei tut balurd sco usitau. Fetsch oz in uusflügli. Bellezia cuntrada da neiv cheu al Gottard. Teidla, ti levas gie in training, aber mo da communicaziun. Quei fagein nus buca pli. Memia bia concurrenza silla fiera. Nus fagein mo pli crisamanagement. Jeu savess per exempel porscher il modul gruppadünamic. Lu savessen nus mirar co la gruppa fa il performen. Hai schon fatg quei cun Nestlé, Baloise, Alpiq, savess dir si in’entira gliesta. Ed il meglier ei dad ir direct sil scalem CEO, la gschäftslaitig. Pertgei sche quels fan buca cun, sas grad serrar. E lu il transfer en vies context. Lu prendinsa vies crisastab el training, sco pusseivla cuntinuaziun. Bien pia. Fuss l’jamna da calender 15 memia baul? Gie, ella füarigsstafla dalla generalstabsschual a Kriens. Also empau flair militar hai lu schon. Referenzas? Ti sas dumandar la Alpiq, leu il signur F. G. Lu ina banca privata, buc da cumparegliar cun vus zuar, leu hai er in contact. Ni la Swiss Life, il schef dalla IT. E tier la SBB il crisamanagement … sun gest da viadi sur il Gottard, sai lu raquintar ad els con bein che quei funcziunescha cheu, haha.… Ciao, H. – (discuors davart organisar in’occurrenza) … e suenter miu referat vegnas ti e dias tgei che jeu hai declarau tut falliu, haha. Ed alla fin dat ei aunc in büechli, leu stat scret co nus menein en crisas. Gie, material e stanza fagein nus, spisas van sur vus. I. J. ei nies contact.… Ordra a Siri: Telefonescha a I. J. – (lingia scalina, persuna s’annunzia) Haha, savessen gest far in video cun tei, stuesses mo pli aunc encurir ora ina titelmelodia. Ti, quels digl Uffeci federal per il provediment economic naziunal vegnan tier nus, quei fuss ils 17 e 18 e lu ils 30 e 31. Pupi e stanza fagein nus, spisas e pernottaziuns van sur els. Bien pia. Tochen gleiti.… Ordra a Siri: Telefonescha a K. L. – (lingia scalina, persuna s’annunzia) Bien niev onn! Ti, Silvester era grondius! Migliau fondue a Gstaad, bunamein kitschig. E cumprau in oldtimer. Tgei? Schon il tschunavel che raquenta da quei, buca da crer. Dretg, seniester ni omisduas? Con spert ch’ins ei ord la zona da confort. Aber quei dat ina nova valur a vossa relaziun. Sas, mia dunna ha spustau sia operaziun al maun. Ella ei empau malsegira, sche jeu sappi esser cheu per tgirar ella. Ella spetga tochen che jeu hai dapli peda, ed jeu sesprovel (…) Neve, ti fas la substituziun per A.?… Ordra a Siri: Telefonescha a M. N. – (lingia scalina, lu para in rispundider) Ciao, M., cheu ei O. P. Ti, in bien niev onn aunc. Jeu seperstgisel per tut quei ch’ei iu crutsch igl onn vargau. Stun mal. Entginas da mias decisiuns eran fallidas. Sun puspei contonschibels damaun avonmiezdi. (Nums e funcziuns per gronda part enconuschents agl autur.) Donat Caduff (42) viva a Turitg, va gugent cun il tren e scriva tranteren surlonder. Donat Caduff

Il cussegl da vischnaunca da Mustér ha concediu il mardis sera in credit da 275 000 francs per installar ulteriurs molocs. En tut duein 30 optimar la rimnada da rumien e reducir ils transports entras la Regiun Surselva. Refusau ha il parlament la proposta dalla suprastonza communala d’abolir la procedura da contribuziun per lavurs vid la Via Raveras. En sia seduta dil mardis sera ha il cussegl da vischnaunca da Mustér giu da decider davart treis fatschentas. Duas ha el approbau, ina ha el refusau. Acceptau unanimamein ha el la realisaziun dil concept da molocs. Persuenter ha el approbau in credit da 275 000 francs. Quel sto vegnir suttamess al referendum facultativ. Medemamein ha el acceptau l’explotaziun da crappa a Ragisch/Mumpé Medel el rom dalla revisiun dalla planisaziun locala. Quella fatschenta sto vegnir suttamessa alla votaziun dil pievel. Sut Mumpé Medel vegn explotau crap-scalegl dapi biars onns. Per che quei seigi pusseivel era igl avegnir sto la surfatscha pertuccada vegnir definida el plan da zonas sco zona d’explotaziun. Cun 6:4 vuschs e duas abstenziuns ha il cussegl da vischnaunca refusau la proposta dalla suprastonza communala da revegnir al conclus dils 22 da zercladur 2022 e desister d’ina procedura da contribuziun per la Via Raveras el cass dalla realisaziun dalla cuvrida fina. La suprastonza communala haveva proponiu al cussegl da vischnaunca da desister dalla procedura da perimeter e da deliberar ils vischins da lur contribuziuns damai ch’ils cuosts per quels stattan en negina relaziun culs cuosts d’eventuals recuors. In concept da molocs Il concept da molocs ch’il parlament communal ha acceptau il mardis sera preveda d’installar ni remplazzar tut en tut rodund 30 molocs en differents loghens a Mustér. Aschia vegn ei ad esser pusseivel ch’il rumien vegn transportaus naven sulettamein ina ga per jamna era el vitg. Il cass ei quei gia els uclauns. Cheutras sa vegnir spargnau cuosts. Sco il gerau digl ambient e la segirtad, Paul Flurin Schmidt di, sa la taxa fundamentala per las casadas el vitg vegnir sbassada aschia per 33 % e quei gia quest onn. Igl augment dallas taxas haveva caschunau grondas discussiuns en vischnaunca. Sin fundament da quellas ei lu vegniu arranschau ina fasa da test cun sulettamein in transport dils rumians ad jamna entras la Regiun Surselva ch’ei responsabla persuenter. Tenor Paul Flurin Schmidt ei quell’emprova secumprovada, aschia ch’il ritmus cun in transport per jamna ei gia vegnius introducius cull’entschatta da quest onn. En etappas Il concept da molocs vegn realisaus en etappas. In’emprema ei previda el decuors digl emprem quartal da quest onn. Quell’etappa ei calculada cun cuosts da rodund 175 000 francs. Il credit persuenter ei gia integraus el preventiv e cumpeglia 13 molocs. Il credit concediu il mardis sera survescha allura alla secund’etappa cun 18 molocs ed ei calculada cun cuosts da 275 000 francs. Approbau il concept da molocs Il mardis ha il cussegl da vischnaunca da Mustér acceptau il concept da molocs. Quel ha la suprastonza communala presentau al parlament per aschia saver reducir il transport da rumien entras la Regiun Surselva. Rodund 30 molocs duein vegnir remplazzai ni plazzai da niev. Cheutras po il volumen per deponer rumien vegnir augmentaus. Dapi l’entschatta digl onn vegn il rumien menaus naven mo pli ina ga per jamna ell’entira vischnaunca da Mustér. Sin fundament dalla soluziun cun dapli molocs sa la taxa fundamentala per las casas el vitg – pertuccadas entochen ussa da dus transports – vegnir reducida. (fmr/hh) Plirs molocs duein era vegnir plazzai el center da rimnada a Raveras.

En Surselva seprepar’ins per las festivitads e manifestaziuns dil giubileum 600 onns Ligia Grischa. En quei connex ei ils 16 da fevrer 2024 a Glion in referat inizial. Bunamein 30 onns avon ch’ils feudals, gl’avat Pieder da Pultengia ed ils vischinadis da Reinanteriur e -posteriur, Mesauc e Calanca ein s’entupai 1424 a Trun sut igl ischi per renovar l’allianza, ei stau a Glion ina emprema reuniun. Leu han ins suttascret e sigilau l’emprema purgameina. En quei connex vul gl’archivari, teolog e historicher Jan-Andrea Bernhard dar ina survesta dils fatgs da quell’epoca. «En tgei relaziun stat la Ligia da Trun da 1424 culla Ligia da Glion da 1395?» ei la damonda ch’el metta el center. Il referat detti, risguardond las fontaunas historicas – ina introducziun ella fundaziun dalla Ligia Grischa ed illumineschi il connex dallas Ligias da Glion e da Trun, san ins leger egl invit all’occurrenza che gl’Archiv communal Ilanz/Glion organisescha en collaboraziun cugl Archiv cultural Foppa e contuorn. Il referat ei ella sala dalla Casa Cumin. En quei liug sesanflava tochen la fin dil 19avel tschentaner la Casa Grischa cun sia tuor e la Porta Sut. Aposta per las sedutas dils deputai dallas Treis Ligias havevan ins baghegiau 1727 en quei casament ina sala da cussegl representativa. Tras la Porta Sut entravan ins el marcau.(fmr/abc) Il referat da Jan-Andrea Bernhard ei vendergis, ils 16 da fevrer 2024, allas 19.00, ella sala dalla casa cumin a Glion. La veglia Casa Grischa a Glion han ins sbuau la fin dil 19avel tschentaner.

En connex cull’exposiziun actuala ella Cularta a Laax «150 onns Carl Strauss» dat ei in program accumpignont. Ina dallas occurrenzas ei stada sonda vargada. Dus tozzels persunas han fatg in viadi a Turitg ella stamparia Wolfensberger. Igl ei in atelier specialisaus per artistas ed artists. Alois Carigiet, Matias Spescha, Hans Erni e biars auters han luvrau en quel. Na, Carl Strauss hagi mai visitau quei atelier, conferma la menadra dalla casa d’art Cularta a Laax, Yvonne Gienal. Quel havessi saviu viagiar a Turitg tier Wolfensberger, far leu ina ni l’autra lavur e schar reproducir quella el liug. Gl’artist Carl Strauss hagi buca fatg ei, ha l’organisatura dalla viseta puntuau. Sias gravuras e maletgs ha el fatg adina en sia casa, el «Straussennest» egl uclaun Salums sper Laax. Auters artists ein stai perencunter a Turitg, la gliesta da referenza ei liunga dad A tochen Z: Per exempel Cuno Amiet, Salvador Dalì, Augusto Giacometti, Ferdinand Hodler. Ina generaziun pli tard Alois Carigiet e Jean Tinguely. Lu aunc pli tard Guido Baselgia, Evelina Cajacob, Andriu Deplazes. Igl ei mo zacontas dallas persunas che han luvrau ella stamparia Wolfensberger a Turitg. Tecnica e mecanica Sonda ha la Cularta organisau ina viseta en quei atelier. «Sigl entir mund dat ei aunc 35 talas stamparias da crap», ha Thomi Wolfensberger explicau cu el ha beneventau la gruppa dil Grischun. «Da crap» tuna ton interessant sco curios. «Havein nus memia bia daners che nus menein vinavon ina tala stamparia»? ha il possessur dumandau ella runda dils visitaders. La damonda ei giustificada, pertgei oz san ins reproducir sez diltut, copiar spert e favureivel quei ch’ins drova. La digitalisaziun remplazza era pli e pli ils stampats sin pupi. Sche artistas ed artists vulan reproducir stampats ei quei enzatgei auter. Igl ei ina sparta digl art, d’ina idea ni d’ina inspiraziun. Per s’exprimer drovan ins tecnica e mecanica. Dus tozzels persunas han dau suatientscha agl invit da Laax da visitar quei luvratori «da crap». Dil temps da crap ei la stamparia Wolfensberger tuttavia buc. Ella lavura bein cun maschinas veglias da fier, rodas dentadas, rollas ed astas. Igl ei il mistregn dalla stampa. Las maschinas surveschan buca pli per producir fegls sgulonts, revistas, etichettas ed auters stampats sin pupi. El center ein aunc adina las colurs e las plattas da crap (mira box). Schubergiar permanentamein Ina part dils visitaders enconuscheva la casa Wolfensberger da Turitg, siu renum ella scena ei gronds. «Mintga gi seschein nus fascinar dalla forza expressiva e dall’intensitad dallas colurs», ha Thomi Wolfensberger declarau alla gruppa. Ei seigi ina excepziun che schi biaras persunas seigien il medem mument egl atelier, ha el remarcau. Per ordinari ein sil pli dus artists leu, ensemen cul possessur Thomi Wolfensberger e dus stampadurs. La gruppa da visitaders ei circumdada da meisas cun tubas, scatlas, penels, ella ei amiez bauns e maschinas grevas, artgas da pupi ed ils pli differents utensils. Ei freda da colur, tipic, sco ella stamparia. Ina gronda part da lur lavur seigi da schubergiar quellas maschinas, tradescha il stampadur passiunau, cunzun rollas, rodas, zuolas e plattas. Adina schubergiar, cussegliar ed assister ad artistas ed artists. Duas ch’ein gest vidlunder, denton buca presentas persunalmein quella sonda suentermiezgi, ein Zilla Leutenegger e Shirana Shabhazi. Trasora ein ils stampadurs en contact cun colur, mo era cun mieds da schubergiar, petroli ed autras substanzas che sligian grass, cola ed auter ch’els drovan per la creativitad dall’artista ni digl artist. Cu enzatgi contacteschi el per s’informar e reservar termins, stoppi el dar a quella persuna gl’avis da stampar gl’emprem il plan dalla finanzas, remarca Wolfensberger. Sias visetas ston rir da quella e d’autras observaziuns ch’il stampadur fa. Realisar ideas ed ediziuns pintgas Thomi Wolfensberger meina gl’atelier ella quarta generaziun. Siu basat haveva fundau quella 1902 sco «institut grafic» per stampar reclama ed art. «Miu bab stueva aunc declarar als artists co ins fa ina litografia. Oz stoi jeu mo pli assister», gi il stampadur. Ins sa cumparegliar siu survetsch cun quel d’ina stagnaria, scrinaria ni garascha. Igl ei semplamein in atelier, cun colurs, recepts, pupials e naturalmein maschinas mecanicas ch’ei dat schiglioc negliu. El apprezieschi il contact cul mund digl art e cullas artistas ed ils artists, sincerescha Wolfensberger. En quei atelier a Turitg san graficheras, fotografas, picturs, dessignaders e gravadras applicar tuttas tecnicas tradiziunalas, realisar ideas e producir ediziuns pintgas. Sper la litografia classica cun plattas da crap dat ei cumbinaziuns. Allas visetas dil Grischun ha Thomi Wolfensberger demonstrau ina: Mintga visitadra e visitader ha astgau metter in object silla platta gronda digl apparat d’illuminar. Tgi ha mess las clavs, tgi il culli, in spieghel, in cabel d’empunir, las rintgas, ina butteglia da pet, l’ura da bratsch, in pign bloc cun spiralas. Quella collecziun spontana ha dau in sujet artistic sin ina folia. Lezza ha il stampadur unschiu ed elaborau tenor il principi che grass ed aua pon buca vertir in l’auter. Tgei ei ina litografia? Ella scena digl art e commerci d’art discuor’ins savens da litografias. In temps eran ovras dad Alois Carigiet e Rudolf Mirer fetg popularas. Quels dus ed era Matias Spescha han luvrau culla tecnica da malegiar sin crap. Cun ediziuns limitadas e numeradas han els multiplicau lur ovras egl atelier Wolfensberger a Turitg. Quella stamparia porscha 300 plattas da crap da caltschina. Mintgina ei numerada e normada, ei dat differents formats, la grossezia ei pilpli la medema. Las differentas plattas peisan denter 40 e 150 kilos. La tecnica da stampar sin crap ha gl’Austriac Alois Senefelder inventau ils onns 1796-1798. Tochen oz derivan las plattas da crap dalla cava da Solnhofen, in vitg ella vischinonza da Minca. La litografia, vul gir stampar sin crap, sebasa sil principi che grass refusa aua. Gl’artist malegia cun rispli da colur da grass direct sil crap. Lu vegn la platta bugnada cun aua. Tenor il principi tschetschan mo las parts senza grass si l’aua. Cun ina zuola rasa il stampadur silsuenter colur silla platta. Quella tacca mo leu nua ch’igl artist ha malegiau cul rispli da grass. Lu suonda la stampa. La platta da crap fixada ella maschina vegn curclada cul pupi lom e criu, ei dat ina stampa ed il maletg reproducius. Thomi Wolfensberger cull'organisatura dalla viseta, Yvonne Gienal. Vesta egl atelier, cun requisits d'in tal luvratori da colur. Il stampadur zuola colur sur ina folia illuminada cun objects spontans. Il litograf e stampadur Thomi Wolfensberger ha gest mess en moviment la maschina culla platta da crap fixada. Fotografias cun Matias Spescha alla lavur vid ina litografia. Thomi Wolfensberger explichescha in project current.

Suenter ina liunga pausa muort la pandemia da Covid-19, ei il Club da budo Mustér puspei separticipaus ad in turnier. Quel ha giu liug la dumengia vargada a Ruggell, organisaus dil club da leu. Tut en tut ein 194 scolaras e scolars da pliras naziuns separticipai. Dil Club da budo Mustér ein sis scolaras e scolars semesirai en differentas categorias. Per els eis ei iu en emprema lingia per saver lutgar ordvart ed aschia recaltgar rutina ed experientschas. Las prestaziuns mussadas dad els ein stadas dètg bunas ed aschia ha in ni l’auter schizun recaltgau medaglias. Ils trenaders ein satsifatgs dallas prestaziuns e dils resultats. La finamira dil club ei da puspei separticipar regularmein a turniers. (cdm/fmr) Ils resultats dils participonts dil Club da budo Mustér Categoria U13, G8: 2. Thomas Wild; 3. Michael Sacha. G9: 2. Maksym Varava. G12: 4. Leandro Manetsch. G4 scolaras: 1. Maria Silva Santos. U15/-50 kg: 2. Dario Deplazes

Venderdis, ils 2 da fevrer 2024, allas 20.15 sepresenta Reeto von Gunten ella Tribuna dil Cinema Sil Plaz a Glion. En ina mischeida da lectura, sera da dias e comic d’improvisaziun sefatschenta el dall’originalitad. Igl autur, artist e moderatur da radio SRF3 fascinescha cun siu art pign ed inspirescha. «Originaal» ei siu dudischavel program d’art. Tgei ei original e daco san ins dedicar a quel in entir program? Sia risposta: «Original ei bunamein aunc mender che autentic.» Sco sch’ils dus e en siu num fussen buca gest program avunda.

Suenter la pausa da corona ha il til da tscheiver tradiziunal puspei giu liug igl onn vargau a Glion. Ch’ei dat puspei in’occurrenza da tscheiver a Glion ei d’engraziar alla musica da tscheiver Grischalottas da Glion e Falera. Ella ha era organisau la sonda da barlot 2024 che ha liug sonda proxima a Glion. A Glion ha il tscheiver ina liunga tradi­ziun. Entschiet havevan entginas uniuns da Glion entuorn igl onn 1980 cun organisar in til ed ina sera da tscheiver. Ils pli emprems onns han ins perfin surdau ina distincziun da tscheiver cul num «Capostroli». Entginas urstrias da Glion separticipavan dil tscheiver cun decorar lur locals. Aschia ei il tscheiver da Glion semantenius bein e menaus vinavon dalla Societad da tscheiver da Glion entochen igl onn 2013. Lu hai dau ina cesura pil motiv ch’ei vegneva adina pli difficil da coordinar ils termins da tscheiver cun ina participaziun sufficienta pil cortegi. Sco quei che Stefan Arpagaus, il president actual dil comite d’organisaziun dil tscheiver da Glion di enviers la FMR, hagi la fusiun dalla musica da tscheiver Las Barlottas da Glion cun ils Grischa Guggers da Falera dau niev anim e slontsch da puspei organisar in program da tscheiver a Glion. «Nus havein entschiet cun concerts da tscheiver, cun emprems tils ed in program pli mudest. Ed igl onn vargau havein nus puspei saviu dar gas senza restricziuns pervia dalla pandemia.» Carschius si cul tscheiver «Sco president dallas Grischalottas sun jeu era il president dil comite d’organisaziun dil tscheiver», di Stefan Arpagaus ch’ei carschius si a Glion. «Jeu haiel survegniu fetg biars inputs da mia mumma ch’ei gia pli baul adina stada involvada el tscheiver da Glion.» Cun siat onns seigi el separticipaus per l’emprema gada d’in til da tscheiver e dapi la fin dalla scola seigi la musica da tscheiver ina part da siu program annual, raquenta Stefan Arpagaus. «En sesez eisi stau in cumpogn da mei che ha dau il stausch d’empruar da schar reviver aunc inagada il tscheiver a Glion. Senza mias e mes collegas dallas Grischalottas che dattan il support a mi savess jeu maina far quei job sco president dil comite d’organisaziun.» Las activitads cun las Grischalottas hagien caschunau ad el biaras bunas experien­tschas, manegia Stefan Arpagaus. En quei connex fa el era allusiun alla amicezia denter las Grischalottas ed ina formaziun da musica da Freiburg en Tiaratudestga. Leu separticipeschian las Grischalottas mintg’auter onn dil til da tscheiver. «Nus tuts havein fetg bialas regurdientschas vid il tscheiver a Freiburg ch’ei bia pli gronds ch’il nies.» Daplirs carrs decorai Al til da tscheiver da Glion ein varga 500 persunas separticipadas igl onn vargau. Il schef dil comite d’organisaziun di ch’ei seigi empau donn ch’ins hagi buca daplirs carrs decorai el til. «Las uniuns che prendevan part a sias uras cun in carr decorau davart in tema actual a Glion, han ad interim vendiu lur infrastructuras.. Jeu sperel ch’ei detti puspei novas ideas per crear carrs decorai.» Dallas scolas da Glion separticipeschien singulas scolastas e scolasts cun lur scolars ni scolarets al til. «L’integraziun dils affons en ina fuorma ni l’autra ei indispensabla», di Stefan Arpagaus. Paucs participonts mascrai Las Grischalottas tgiran buns contacts cun auters organisaturs da tscheiver en Surselva. Malgrad quei organiseschi mintga liug e mintg’uniun libramein si’occurrenza da tscheiver, ha il president dil comite da tscheiver da Glion confirmau. «Nies tscheiver sedifferenziescha forsa era dad autras occurrenzas, perquei che nus dein dapli peisa als concerts e desistin per exempel d’ina premiaziun da mascras. Nus havein semplamein memia paucas dunnas ed umens che vegnan mascrai a tscheiver en halla da gimnastica. Mo ton vuless jeu dir: Tgi che vegn mascraus la sonda sera en l’aula, quella ni quel survegn segir ina entrada libra.» Sonda proxima allas 13.30 eisi aschi lunsch: Il til da tscheiver da Glion parta uonn cun biaras gruppas d’affons (scoletta e gruppas da giugs), cun entgins carrs decorai e cun las musicas da tscheiver che derivan uonn principalmein dalla Surselva. Allas 14.30 datti ina disco per affons en scola, allas 20.00 la sera ha liug il concert e suenter ei sault da tscheiver en l’aula dalla casa da scola. Il schef dil comite d’organisaziun Stefan Arpagaus alla battaria. La musica da tscheiver Grischalottas organisescha il tscheiver da Glion.

Las empremas jamnas a Vienna haiel passentau miu temps surtut cun emplenir ora formulars. Formulars per la cassa da malsauns, per in conto da banca, per la lubientscha da dimora, per igl uffeci da lavur... ils Austriacs e las Austriacas carezan la birocrazia aunc dapli ch’ils Svizzers. Ed ina veritabla pissiun han els per ils grads academics. Buca mo che mintga formular (e seigi ei mo in per reservar ina meisa el restaurant) pretenda il tetel academic. Certs formulars porschan perquei perfin dus quadrels! In quadrel per il «vorangestellter akademischer Grad» e tschel per il «nachgestellter akademischer Grad». Ussa haiel jeu zuar in tetel dad in’universitad svizra, mo negin’idea sche quel s’auda ussa davon ni davos miu num. Pia laschel adina liber quels quadrels. Quei ei naturalmein in grond sbagl. In tetel academic arva biar’escha, e seigi ei mo schon quel tier ina meisa el restaurant, nua che las tablas da reservaziun annunzian in «Dr. Huber» ni la «MMMag. Gartner». Oha, «MMMag.»? Ha enzatgi schau siu det memia gitg silla tastatura? Na, effectivamein ein ils treis M’s era ina varianta da tetels. Quels indicheschan creiel jeu plirs «Magisters», mo segira sundel buca. Da capir la logica dils tetels fuss in agen studi (forsa in culla finiziun «Dipl. Tet. Aca.»?). Tut senza agid universitar haiel sviluppau mia atgna teoria daco ch’ils Austriacs e las Austriacas han aschi bugen ils tetels academics: Igl ei lur cumpensaziun per ils tetels da noblezia ch’ein svani suenter l’Emprema Uiara mundiala culla fin dalla monarchia. Buca mo svani, mo perfin scumandai. Dapi lu astg’ins gnanc pli haver in «von» el num. Schizun il dirigent renomau austriac, Herbert von Karajan, ha stuiu renunziar ufficialmein a siu «von» ed haveva mo pli num Herbert Karajan. Sulettamein sco num d’artist astgava el duvrar siu «von». Aschia han ils Austriacs e las Austriacas stuiu anflar in’autra via da titular persunas suenter la fin dalla monarchia. Enstagl da «Ihre Hoheit» ni «Seine Exzellenz» (tgi che ha puspei mirau in film da «Sissi» sur Nadal seregorda ...) gin els ozilgi «Frau Magister» ni «Herr Oberstudienrat». A propos «Oberstudienrat»: Tgei che para a nus in tetel plitost antiquau, sur dil qual ins sa far spass en columnas romontschas, vegn priu fetg serius dils scolasts austriacs. Tenor in artechel ella gasetta lessen els exnum tener quels tetels da professiun. Ei seigi lur «pli gronda motivaziun». Suenter in pèr meins ell’Austria, sundel jeu finalmein era vegnida sissu, nua ch’ins sto posiziunar igl agen tetel academic. Cura che jeu haiel entschiet cheu ina nova plazza, ei la tabla vid igl esch da nies biro communabel vegnida actualisada cun miu num – e secapescha era cun miu tetel. El stat davos miu num. Formulars austriacs, jeu vegnel! Annatina Foppa, MSc BSc, ha gugent café e cultura – e cun quai era la citad da Vienna. Là viva ella dapi l’onn 2022 cun sia famiglia. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Annatina Foppa

Sonda, ils 27 da schaner 2024 allas 20.15 prelegia Peter Stamm ord siu roman actual «In einer dunkelblauen Stunde». Igl arranschament ha liug el rom dalla retscha «Litteratura en muntogna» da Cultura Vuorz el hotel Ucliva. Sco la suprastonza da Cultura Vuorz scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn la secunda stanza d’auturs el hotel Ucliva inaugurada suenter la prelecziun. Ella duei purtar il num «Peter-Stamm-Zimmer». Peter Stamm (60) ei carschius si a Weinfelden el cantun Turgovia. El ha studiau anglistica, psicologia e psicopatologia all’Universitad Turitg. Dapi 1990 eis el autur e schurnalist liber. El ha scret reportaschas e satira denter auter per la Neue Zürcher Zeitung ni il Nebelspalter. Medemamein eis el autur da plirs giugs auditivs e tocs da teater. 1998 ei siu emprem roman «Agnes» cumparius. Dapi lu ein ulteriurs publicaziuns da Peter Stamm suandadas, il pli davos igl onn 2020 cun «Wenn es dunkel wird». Entginas ovras dad el ein vegnidas transladadas en auters lungatgs. 2018 ha el gudignau il Premi svizzer dil cudisch cun «Die sanfte Gleichgültigkeit der Welt». Entrada libra, collecta. (cdm/fmr) Igl autur Peter Stamm prelegia a Vuorz.

Mesjamna, ils 7 da fevrer 2024 allas 19.30 presentan Felici Schuoler e la lectora Lisa Schmidt-Candinas il cudisch «Pissiuns – revista d’in muntagnard» ella localitad dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn. La vernissascha dil cudisch ha giu liug igl atun vargau. El ei aschidadir ina revista cun reminiscenzas e historias da pli baul. Il cudisch cuntegn cun rodund 130 paginas, ei partius en plirs capetels e cumpletaus cun fotografias d’antruras. Il scribent che ha publicau pliras da sias reminiscenzas ils davos onns era el Calender Romontsch, relata dils temps da buob sco cavrer, dalla catscha, digl aug Anton e da sia lavur sco apicultur. Igl ei in cudisch che meina il lectur en temps passai, temps empau auters ch’oz. Il cudisch ei vegnius edius dall’Ediziun Rein e cumpeglia 450 exemplars. Suenter la presentaziun dil cudisch envida il team dalla biblioteca ad in pign apero. Entrada libra. (fmr/hh)

La societad acziunara «Resort Dieni Development» ha survegniu la lubientscha dalla vischnaunca da Tujetsch da baghegiar il Resort Dieni. La finamira dalla societad ei d’entscheiver cullas lavurs igl onn 2026. Ils cuosts totals persuenter ein calculai cun 170 milliuns francs. Sco la societad «Resort Dieni Development» scriva en ina communicaziun als mieds da massa, fuorma la lubientscha da baghegiar obtenida dalla vischnaunca da Tujetsch la partenza dalla planisaziun en detagl dil Resort Dieni. «Aschia sa l’Andermatt Swiss Alps SA – la societad mumma dalla «Resort Dieni Development» - realisar l’emprema ga in pli grond project dalla vart grischuna dalla destinaziun Andermatt-Sedrun. Igl ei in project da gronda muntada», di Raphael Krucker, CEO dall’Andermatt Swiss Alps SA. La societad «Resort Dieni Development» s’auda per 100 % all’Andermatt Swiss Alps. Sco il cau dalla comunicaziun da quella, Stefan Kern di, savessen ulteriurs partenaris vegnir vidlunder. Resort cun 13 baghetgs A Dieni al pei dil territori da skis d’Andermatt-Sedrun duei vegnir construiu 13 baghetgs. Il resort duei haver ina colligiaziun directa al traffic public ed allas pistas da skis dall’Arena da skis Andermatt-Sedrun. La surbaghegiada vegn resalisada sils parcadis dalla staziun da val dallas pendicularas. La partenza dallas lavurs ei previda en rodund dus onns. Entochen 2029 duei la surbaghegiada esser finida. Schebein ella vegn realisada en etappas semuossa tenor Stefan Kern ella planisaziun da detagl. La surbaghegiada cumpeglia 13 baghetgs cun 410 combras da hotel. 119 unitads da habitar san vegnir vendidas, ston denton vegnir administradas turisticamein: «Al possessur dallas habitaziuns stattan quellas a disposiziun otg jamnas ad onn, da quei treis jamnas duront la stagiun aulta. Igl ulteriur temps affittescha il hotel ellas a hosps da vacanzas.» Igl ei previu da realisar studios entochen habitaziuns grondas da 5,5 stanzas. Sco Stefan Kern,di, setracta ei tut en tut da rodund 1800 letgs. L’entira surbaghegiada ei calculada cun cuosts da 170 milliuns francs. Pretensiuns da Helvetia Nostra El rom dalla procedura per la lubientscha da baghegiar ein treis protestas vegnidas inoltradas. Duas ein allura vegnidas retra­tgas suenter haver sclariu pliras damondas. «Las pretensiuns principalas dalla Fundaziun Helvetia Nostra ein vegnidas risguardadas ella lubientscha da baghegiar», scriva la societad ella communicaziun als mieds da massa. La fundaziun ha pretendiu che las habitaziuns da vacanzas en vendita vegnien nezegiadas ed administradas turisticamein. Plinavon stoppi il sectur dil hotel vegnir construius avon ni il medem mument sco las habitaziuns. «Quei corrispunda era all’intenziun declarada dil patrun», scriva la societad. La finamira ei da realisar ina surbaghegiada persistenta. Persistents duei era il menaschi allura esser. «Leutier s’auda l’elecziun da materials da construcziun persistents, sco era il stan dalla tecnica dil menaschi. Il resort vegn provedius cun calira d’in scaldament da pellets ed ei aschia neutral a riguard il CO2», puntuescha la societad. Plinavon duei la mesadad dil tetg vegnir cuvretga cun 1500 meters quadrats fotovoltaica. Glisch verda pil Resort Dieni Il Resort Dieni en Val Tujetsch sa vegnir baghegiaus. La vischnaunca da Tujetsch ha dau la lubientscha da baghegiar alla societad acziunara «Resort Dieni Development», ina feglia dall’Andermatt Swiss Alps SA. Sco quei ch’il responsabel per la communicaziun, Stefan Kern ha detg sin damonda dalla FMR, cuosta la surbaghegiada cun 13 baghetgs 170 milliuns francs. La planisaziun en detagl succeda ils proxims dus onns. 2026 duein las lavurs da construcziun entscheiver, 2029 duein ellas esser a fin. Schebein la realisaziun dil resort vegn etappada ei aunc buca decidiu. La surbaghegiada cumpeglia in hotel e habitaziuns administradas turisticamein – tut en tut 1800 letgs. (fmr/hh) Visualisaziun dil project dil Resort Dieni en Val Tujetsch. El ei calculaus cun cuosts da rodund 170 milliuns francs.

En sia davosa sesida digl onn 2023 ha la suprastonza communala dad Ilanz/Glion priu ina retscha decisiuns ch’ella ha era communicau. Denter auter ha ella deliberau variantas da sanar la pendiculara Pardi-Signina. Senza quei implont havess gl’uclaun sut il Péz Fess, cun casas, funs ed alp, negin access pli. «Aunc fetg biaras damondas ein aviartas», conferma Andreas Pfister cuortamein. La FMR ha dumandau il commember dil directori dalla vischnaunca Ilanz/Glion pertuccont la cabina Pardi-Signina. Il menader dall’infrastructura e planisaziun conferma era che la tractanda «pendiculara Pardi-Signina» ei sin meisa. «Il pilotadi da quei implont stuein nus exnum midar uonn ni gl’onn proxim», informescha el ed aschunta che la persuna che hagi giu dapi decennis la responsabladad pil menaschi hagi demissiunau. Gl'uclaun isolau La davosa sanaziun dalla cabina Pardi-Signina ha l’anteriura vischnaunca da Riein fatg avon 20 onns. Ussa ei ina proxima sanaziun en vesta. Per corrispunder allas normas e per garantir la lubientscha digl Uffeci federal da traffic ei quella indispensabla. Tgei ch’ei da far e co igl ei previu da finanziar quellas lavurs necessarias ei aunc buca discutau. Perquei vul e sa Andreas Pfister era buca dar dapli informaziuns. In fatg ei che la vischnaunca Ilanz/Glion ei dapi la fusiun 2014 possessura d’ina pendiculara – sper ina massa autras immobiglias, vias, alps, reservuars ed infrastructura. Ils da Signina ein dependents dalla suga culla pendiculara. Dapi prest 50 onns ein ils da Signina dependents digl implont. Gl’uclaun ei situaus sin ina terrassa fritgeivla ella Cadeina dil Signina. Il bi funs, uauls e pastiras ein denton cunfinai da tuttas varts: Encunter sidost ei la Cadeina dil Signina, encunter sid la Val da Cabiena, el vest e nord la profunda Val da Riein. Mo pli duas persunas Vals e vallatschas spuretgas circumdeschan quella «insla» solitaria. Signina consista dad otg ni nov casas e clavaus. Cu ins ei leu, sesent’ins libers ed ha spert emblidau la traversada dalla Val da Riein. Cheu habitavan tochen ils onns otgonta Johann e Deta Caspescha sco davosa famiglia. Autras eran idas naven pli baul, ils Walther, Gartmann e Koch. Egl uclaun solitari vivan daferton sur onn mo pli duas persunas. Con gitg ch’ils consorts pensiunai habiteschan aunc leu ei buca clar. Suenter bunamein 30 onns han els dau giu la gestiun dalla pendiculara. Tgi che vuleva ir a Signina e turnar stueva contactar els, ussa han els dau giu las clavs. La damonda tgi che surprendi lur post ei pendenta. Medemamein tut gl’auter en connex culla sanaziun e renovaziun digl implont. In fatg clar ei che gl’Uffeci federal da traffic a Berna pretenda mesiras per che la pendiculara sappi transportar persunas era il futur. Negina via - per motivs da cuosts Ils da Signina pendan pia el vér senn dil plaid vid la suga. Casas, clavaus e funs da Signina ein en possess da paucs, grondas parcellas s’auda a persunas dalla Bassa. Il diever agricol dil bi funs ei dil reminent buca daus, ni fetg pigns – buca il davos pervia digl access. Gl’onn 1967, cu l’anteriura vischnaunca da Riein ha decidiu d’introducir la meglieraziun funsila, era quei stau in dils motivs. Ins haveva en mira ina colligiaziun segira denter Riein e Signina. Gia baul havevan las autoritads discutau variantas per ina dretga via pils habitonts digl uclaun. Per motivs da cuosts ei la vischnaunca la finala suandada las propostas dil Cantun. Suenter studias extendidas han ins mess en truchet il project dalla via.L’associaziun da meglieraziun ha construiu persuenter la pendiculara. Il schaner 1999, pia avon 25 onns, ha LQ rapportau dalla finiziun dalla meglieraziun e dil mied da transport da Signina. Duront 32 onns haveva l’arrundaziun occupau la populaziun da Riein. En tut ha l’associaziun investau 6,04 milliuns francs el perimeter cumpigliau. Il grond post da cuosts ei stau la reit da vias da 17,2 kilometers ellas aclas e sils cuolms. La suga, vul gir la pendiculara Pardi-Signina ella Val da Riein, ei semussada ualti spert sco hipoteca. Gl’implont ha caschunau cuntinuadamein disturbis tecnics. Per motivs finanzials ed economics fuss ina via giuaden ella vallatscha ruschnonta denton era buca stada da responsar. Ussa sto la vischnaunca s’occupar dalla «hipoteca» ed encurir sligiaziuns. Evidentamein vegnan ils possessurs d’immobiglias involvai ella discussiun.

Il miedi da casa da Trun, Martin Tomaschett, ha fatg la mesjamna fermas renfatschas viers la gestiun dalla casa d’attempai e da tgira Casa s. Martin a Trun. Via RTR ha el schizun pretendiu la demissiun dalla direcziun dalla casa da tgira. La Casa s. Martin a Trun vegn buc a ruaus. Igl october vargau haveva RTR publicau la critica da pliras tgirunzas che han visau lur plazza ella casa d’attempai e da tgira. Quellas havevan surtut criticau il directur dalla Casa s. Martin, Donat Nay. Treis puncts eran vegni criticai: El tracti il persunal cun memia pauc respect, il persunal vegni buc tgiraus e damondas dil persunal vegnien buca rispundidas. Donat Nay haveva refusau las renfatschas avon treis meins. 15 ni 9 tgirunzas han demissiunau? Ussa ha il miedi da casa dalla Casa s. Martin, Martin Tomaschett, priu posiziun. Tenor Martin Tomaschett han 15 tgirunzas visau igl onn 2023 lur plazza. «Sche 15 van, sche sedamond’ins tgei menaschi ei quei? E lu sedamond’ins tgi ch’ei responsabels per quei menaschi e lu duess ins mirar leu in tec pli exact tgei habilitads ch’ein avon maun per insumma saver menar in tal menaschi», ha Martin Tomaschett valetau la situaziun ella casa da tgira en contribuziuns dad RTR, emessas questa mesjamna. Il niev plidader da medias dalla Casa s. Martin, Linus Livers, ha relativau quella critica: «En tut han nov tgirunzas abdicau e buca 15. Ed jeu sai mo dir: Il problem dil persunal da tgira ei buc in problem specific dalla Casa da tgira s. Martin. Quei ei in problem naziunal, schizun in problem europeic.» Manco da cumpetenzas Per Martin Tomaschett schai il problem tier la direcziun dalla Casa s. Martin. El di che las cumpetenzas da menar la ­Casa s. Martin maunchien al directur Donat Nay. Ultra da quei seigien ton il menader dalla casa, sco era il president dalla cumissiun strategica Daniel Tuor ed il ulteriurs treis commembers dalla cumissiun strategica arrivai entras ­relaziuns politicas en lur posts. «E politica, quei san ins, ei bia ‹fratelli amici› che schurmegian naturalmein ussa in a l’auter. Las cumpetenzas ein segir buc avon maun», ha Martin Tomaschett detg enviers RTR. Sin talas pretensiuns ha la Casa s. Martin buca vuliu prender posiziun explicitamain la mesjamna (mira intervista). Il miedi pretenda ina demissiun Midadas stoppien en emprema lingia succeder alla testa dil menaschi, ha Martin Tomaschett detg. Explicitamein pretenda el la demissiun da Donat Nay, sco era dil president dalla cumissiun strategica Daniel Tuor. «Ins stuess buca snegar tut quei ch’ei malemperneivel, mobein veser la realitad. E suenter stuess ins pensiunar aschi spert sco pusseivel il meinacasa, pli bugen gia stiarsas. Quella proposta hai jeu fatg dacuort en in discuors. Ed al president dalla cumissiun strategica, lez sperel jeu ch’el vegni ussa, sco igl ei vegniu proponiu da ses amitgs, a schar eleger el cussegl administrativ dalla Reit da sanadad», aschia Martin Tomaschett enviers RTR. Da quellas propostas less la direcziun dalla Casa s. Martin saver nuot e renda attent agl engaschament dad ina nova collaboratura che duei sustener direcziun e tgira (mira intervista). Il december vargau ha la casa numnadamein engaschau Andrea Brauch, ina tgirunza diplomada cun formaziun da menar en fatgs da tgira. Senza il persunal necessari, sappi denton era ella buca far grondas midadas, ha Martin Tomaschett detg enviers RTR. La tgira seigi dil fatg anora gia uss buna, ella hagi denton memia bia da far, di il miedi da casa. Il cantun sa da nuot Igl Uffeci da sanadad dil cantun ha confirmau che la Casa s. Martin hagi actualmain avunda persunal per ­occupar 50 da total 60 letgs. Plinavon ha il menader digl uffeci, Rudolf Leuthold, detg en in discuors cun RTR, ch’ei seigi buc enconuschent ad el ch’ei detti leu problems ella tgira. El valetescha la situaziun suandontamein: «En in mument da crisa dat ei fluctuaziuns, quei ei en ­sesez normal. Sch’ei dat problems serius, lu dat ei savens reclamaziuns tier nus. Quei ei buca stau il cass entochen uss. Nus havein tochen dacheu neginas ­persunas dalla tgira ch’ein s’annunziadas tier nus ni che havessen reclamau pervia dallas cundiziuns en quella casa da tgira.» En cass ch’ils responsabels dalla casa da tgira, confamigliars da cussadentas e cussadents ni il miedi da casa annunzien tals problems, controlleschien persunas digl uffeci il menaschi corrispundent. Quei seigi tochen dacheu buca stau necessari. Tuttina hagi igl uffeci ussa en mira la Casa s. Martin: «Nus vegnin naturalmein a dumandar ed a mirar tgei ch’ei succediu, tgei che nus pudein intercurir. Sche mesiras da survigilonza ein necessarias, instradein nus quellas, denton adina pér suenter in’examinaziun», di il menader digl Uffeci da sanadad dil cantun. La causa Casa s. Martin ei pia aunc buca sclarida e vegn aunc a fatschentar in mument ils responsabels. Quest’jamna ei vegniu fatg novas renfatschas als responsabels dalla Casa s. Martin a Trun. Quest’jamna ei vegniu fatg novas renfatschas als responsabels dalla Casa s. Martin a Trun. Quest’jamna ei vegniu fatg novas renfatschas als responsabels dalla Casa s. Martin a Trun. Quest’jamna ei vegniu fatg novas renfatschas als responsabels dalla Casa s. Martin a Trun. En tge direcziun vai tar la Casa s.Martin, suenter la ferma critica envers la direcziun l'october 2023 ed il schaner 2024.

Co ei la situaziun ella tgira e tiel persunal ella Casa s. Martin a Trun? Quella casa d’attempai e da tgira ei vegnida confruntada quest’jamna cun critica massiva en ina rapportaziun da RTR. La redacziun FMR ha schau prender posiziun il meinacasa Donat Nay sillas renfatschas e schau valetar el la situaziun ella tgira e tier la direcziun dalla Casa s. Martin. FMR: Il maletg che resta suenter la rapportaziun da RTR ei il sequent: La Casa s. Martin ha fetg grondas ­difficultads culla tgira. Co valeteis Vus la situaziun dalla tgira en Vossa casa? Donat Nay: Ina tgira qualitativa ei ­garantida. Cugl actual persunal da ­tgira savein nus porscher actualmein a 50 cussadentas e cussadents ina tgira adequata. El senn d’in process dinamic vegn decidiu dafertontier tgei diember da cussadentas e cussadents che nus ­savein recepir e responsar. Il punct da critica il pli concret dil miedi da casa dalla Casa s. Martin ei ch’il persunal da tgira hagi buca temps per far endretg sia lavur – «ch’ei tonschi buca cul persunal dad ussa». Constat quei ord Vossa optica? Da principi ei quella damonda rispundida sura. – Il persunal da tgira actual corrispunda allas normas dil plan directiv da plazzas cantunal. El ei pia sufficients. Dil reminent ei il problem da survegnir persunal da tgira qualificau buc in problem specific dalla Casa s. Martin. Quei problem pertucca igl entir cantun, gie perfin l’entira Svizra. La critica sedrezza allura surtut a Vus sco mainacasa, sco era al president dalla cumissiun. Perquei che Vus ignoreschias la critica, pretenda il miedi perfin Voss’abdicaziun. Vossa risposta? Cun noss’abdicaziun essan nus dil ­meini che nus sligieien buc il problem da persunal ella tgira. Perquei ei quei negin tema. Nus havein omisdus il ­sustegn dils gremis responsbels e cun quei sustegn savein nus cuntinuar. Per critica constructiva havein nus adina ureglias aviartas. Avon treis meins havevan singulas persunas dil persunal da tgira dalla Casa s. Martin fatg valer enviers RTR che Vus tractias il persunal cun memia pauc respect, ch’il persunal vegni buca tgiraus e che damondas da persunal vegnien buca rispundidas. Tgei scheis Vus oz da quellas renfatschas? Jeu sai mo repeter quei ch’jeu hai menziunau ell’intervista cun RTR gl’atun vargau. Il biro dil menader dalla casa ei adina aviarts per porscher discuors cul persunal. Tgi ch’enconuscha mei sa ch’jeu mon entuorn cun nies persunal cun respect e schazetg. Quella critica ei pia nungiustificada. Tgei ch’jeu sai confirmar ei ch’ei dat situaziuns nua ch’il persunal ed il menader dalla casa ein buca dil medem meini, quei ch’ei gie normal en ina situaziun denter emploiau e patrun. Eis ei vegniu priu mesiras ella Casa s. Martin dapi gl’october 2023? Sco communicau quest’jamna havein nus saviu engaschar Andrea Brauch da Turitg sco sustegn dalla menadra dil sectur da tgira. Andrea Brauch ei ­tgirunza diplomada cun formaziun da menadra en fatgs da tgira. Dasperas ha ei dau ina midada ell’organisaziun ­dalla tgira – treis partiziuns vegnan danovamein organisadas en duas ­partiziuns, aschia che 50 plazs per ­cussadentas e cussadents ein garanti e corrispundan allas pretensiuns ­cantunalas. Instradeis Vus ussa ulteriurs pass, suenter quella nova critica publica? Ulteriurs pass concrets ein adina ­pusseivels. Culla nova persuna en casa, Andrea Brauch, en sia funcziun sco cussegliadra dalla direcziun e dalla ­tgira, ei in svilup sin via. Tal ei fetg ­dinamics. (L’intervista ei vegnida fatga a scret.) En tge direcziun vai tar la Casa s.Martin, suenter la ferma critica envers la direcziun l'october 2023 ed il schaner 2024.

A Cumpadials dadens la baselgia alla Via Cantun lavura il pasterner Marco Schläpfer. El ha entschiet avon in onn e miez sco pasterner independent. Marco Schläpfer ha fatg ord ina ­garascha ina pasternaria. Igl atun vargau ha la FMR rapportau dils pasterners en Surselva che calan da far paun. In miez onn pli tard havein nus visitau in pasterner che ha entschiet a far paun. «Jeu haiel luvrau varga 30 onns sco pasterner en in menaschi e decidiu cuort avon miu 60avel da daventar pasterner independent», di Marco Schläpfer. «Entgins vischins han giu plascher cura ch’jeu haiel entschiet. Ed ei dat da quels che miran aunc adina uiersch e manegian ch’jeu seigi in apiestel original.» Marco Schläpfer raquenta ch’el hagi enquala clienta e client che postien la sera avon il paun cun scriver in sms ni per telefon. L’auter di furneschi el a casa ils products. Il pasterner raquenta era ch’el astgi furnir duront quater dis per jamna il paun alla stizun Primo da Surrein. Dalla clientella survegni el resuns positivs en connex cun la qualitad dil paun. «Igl ei secapescha negin’existenza cumpleina per mei. Mo mia partenaria ch’ei pensiunada ed jeu havein era aunc combras che nus schein vi a turists. Ed aschia savein nus viver.» Ina garascha sco pasternaria Suenter che Marco Schläpfer ha calau da luvrar sco pasterner sut in patrun ella regiun, ha el ponderau tgei far egl avegnir. «Jeu haiel viu quella garascha vita ed hai giu l’idea da far orda quei local ina pintga pasternaria. Jeu haiel stuiu empustar in fuorn e sclarir ils detagls dalla higiena cun la Controlla da victualias dil cantun.» Cura che tut seigi stau bien ed il fuorn installaus, hagi el semplamein entschiet a luvrar. «Cura ch’jeu haiel empustaziuns da camps da vacanzas per paun da solver stos jeu levar la damaun denter las duas e las treis per ch’il paun seigi semtgaus ad uras. In’ulteriura biala incumbensa ch’jeu haiel ei d’ina stizun grischuna a Turitg ch’emposta paun cun péra e tuortas da nuschs tier mei.» Da pauns e tuortas Il pasterner da Cumpadials porscha ina vasta paletta da pauns e da patisseria. «Jeu fetschel paun alv e paun ner tenor pliras recepturas veglias e novas ed jeu produceschel era tarscholas, cornets cun nuschs, paun cun pèra e tuortas da nuschs.» E sch’enzatgi giavischi fetschi el era tuortas d’uaul ner ed autras tuortas per fiastas. Quei ch’el fetschi buca seigien cornets da pischada. Per far quels seigi el buc endrizzaus. «Tier mei vegn ei mai a vegnir aschi lunsch, ch’jeu empostel cornets fini ch’ein mo da scaldar si.» «Bien paun ei pasta che ha ruassau avunda» Il paun vegni buns sche la pasta hagi ruassau el minimum otg uras avon che metter il paun criu en fuorn, di Marco Schläpfer en discuors cun la FMR. «Jeu vendel negins balluns d’aria. E miu paun cuntegn neginas substanzas su­pplementaras.» El hagi gia cumprau pauns ch’erien mo aria e crusta. «Sgarscheivel», di il pasterner da Cumpa­dials. «La pasta sto saver ruassar ditg avunda avon ch’ir en fuorn. Quei ei la pli impurtonta premissa per ch’il paun vegni buns.» La historia dil pasterner cul venter gries Alla fin resda Marco Schläpfer alla FMR da sia motivaziun da daventar pasterner. «Jeu sun era suenter varga 40 onns dapi miu emprendissadi aunc adina in pasterner incarnau.» L’emprema gada cura ch’el hagi viu in pasterner seigi stau tar ina viseta cun la scola ­primara en ina pasternaria turitgesa. «Nus scolars havein astgau far tarscholas. Duront che nus fagevan quei ha mia scolasta dumandau mei sche jeu vulessi buca daventar pasterner cu jeu seigi gronds. Mo cura ch’jeu haiel viu ch’il meister pasterner haveva in hazer ­venterun gries hai jeu rispuniu alla ­scolasta ch’jeu vegni buca pasterner perquei ch’jeu vegli buca survegnir aschi in venter gries.» Els onns dalla pubertad ei Marco Schläpfer denton tuttina sedecidius pil mistregn da pasterner ed el ha perfin frequentau igl emprendissadi tier il pasterner cul venter gries. Il paun da Cumpadials vegn ord il fuorn Ella vischnaunca da Sumvitg datti puspei in pasterner. Avon in onn e miez ha il pasterner da professiun Marco Schläpfer decidiu da daventar pasterner independent. El ha fatg ord ina garascha ina pasternaria ed installau in fuorn ch’ins sa far cuer entochen 20 pauns en ina gada. Suenter la controllas dils uffecis cantunals hagi el semplamein entschiet a luvrar. Il pasterner raquenta era ch’el astgi furnir duront quater dis per jamna il paun alla stizun Primo da Surrein. E lu hagi el era en vischnaunca clientas e clients fideivels. «In’ulteriura biala incumbensa ch’jeu haiel ei d’ina stizun grischuna a Turitg ch’emposta paun cun péra e ­tuortas da nuschs tier mei.» (fmr/mg) In’egliada da controlla s’auda tier la lavur dil pec da Cumpadials. Marco Schläpfer avon siu fuorn cun ina collecziun da pauns frestgs. La qualitad dil paun ei megliera sche la pasta sa ruassar ditg avunda.

Foto vom zweiten Veranstaltungstag, Donnerstag, 25. Januar 2024 Energieforschungsgespräche Disentis 2024 der Stiftung AlpEnForCe. Die Energieforschungsgespräche Disentis gewährleisten einen internationalen und interdisziplinären Austausch zwischen Forscherinnen und Forschern im Bereich Energie und leisten damit einen wertvollen Beitrag für die Energiewende. Die neunten Energieforschungsgespräche finden vom 24. bis 27. Januar 2024 im Benediktinerkloster Disentis statt. Foto: Stefan Schwenke Co accelerar igl access alla reit d’electricitad ellas Alps ha in podium discussiunau la gievgia sera ella sala Kaiser dalla claustra da Mustér.Il podium ei part dils «Dis da perscrutaziun d’energia» organisai dil center da perscrutaziun d’energia alpina «AlpEnForCe» e che han giu liug dils 24 entochen ils 26 da schaner 2024 a Mustér. Il provediment d’energia segir ei buca pli garantius. Perquei ha il Cussegl Federal decidiu il mars 2023 ina midada dalla lescha d’energia che duei denter auter simplificar la lubientscha da baghegiar projects da fotovoltaica. Tut sto ir spert e perquei ha quella midada energetica era il num Solarexpress. Oz ei enconuschent, ch’ei vegn grev da contonscher las finamiras dil Solarexpress. Davart ils impediments e las sfidas dil Solarexpress han quater experts discussiunau duront il podium public co accelerar la colligiaziun alla reit electrica ellas Alps: Ciril Deplazes, meinafatschenta dad «Energia Alpina», Andreas Beer, meinafatschenta dall’uniun «Smart Grid Schweiz», Philippe Meuli, directur da program dalla «Swissgrid AG» e Walter Hallauer, menader da planisaziun tier igl Inspectorat federal d’installaziuns a current ferm (IFICF). Il podium public ha giu liug gievgia vargada ella sala «Peter Kaiser» dalla claustra Mustér. Obstachels sin tuts nivels Ciril Deplazes, meinafatschenta dalla «Energia Alpina» presenta al podium il project «SedrunSolar». Tochen igl onn 2028 realisescha sia firma in indrez solar a Scharinas-Cuolm Val ella vischnaunca Tujetsch. Pil mument ein gia treis meisas da modul installadas el territori e las empremas mesiras vegnan fatgas. «SedrunSolar» ei in project exemplaric, cunquei ch’igl ei in dils emprems projects ch’ei gia aschi avanzaus ella planisaziun. Tuttina ei il meinaproject adina puspei confruntaus cun obstachels. «Sper pintgas sfidas che san vegnir sligiadas ei la rentabilitad il grond obstachel», declara Ciril Deplazes en in discuors cun la FMR, «igl ei grev da schazegiar con che in tal project cuosta.» Perquei cala el siu referat cun in appel als concerns gronds da buca sulet risguardar ils prezis d’electricitad dalla fiera, mobein d’investir daners ella midada energetica. «Senza fotovoltaica en las Alps ei quella midada buc realisabla», aschia Ciril Deplazes. Stentusa procedura da permissiun La procedura da permissiun cuozza intragliauter 15 onns. «Motiv per quella liunga procedura ein protestas e proceduras giuridicas», gi Walter Hallauer, menader da planisaziun tier igl IFICF. Tenor Andreas Beer ein denton era las regulaziuns strictas dalla politica in grond impediment. Andreas Beer ei igl anteriur schef dalla reit dalla Repower ed ei oz meinafatschenta dall’uniun «Smart Grid Schweiz». Quella uniun sengascha per ina reit da distribuziun segira ed unitara. La proposta che Andreas Beer repeta pliras gadas duront il podi ei: «Schlucchei las regulaziuns.» Quei ei oravontut ina critica en direcziun da Walter Hallauer dil IFICF. «Ina tala schluccada dalla regulaziun ei mo parcialmein pusseivla ed ils projects ston risguardar las normas giuridicas», gi Walter Hallauer. Tuttina conceda el ch’igl IFICF seigi cunscient dalla problematica e ch’els vulan porscher instruments per in proceder da lubir pli efficient. Potenzial vesa Walter Hallauer oravontut ella digitalisaziun dil proceder da lubientscha. In’ulteriura problematica sper la liunga durada dil proceder da lubientscha ei la munconza d’ina cunvegna davart l’energia electrica cun l’Uniun europeica (UE). Quella munconza d’ina cunvegna porta grondas rescas, declara Philippe Meuli. El ei menader da project tier «Swissgrid», ina firma ch’ei responsabla per la reit da transmissiun da tensiun aulta. «La Svizra ei dependenta d’imports d’electricitad, oravontut duront ils meins d’unviern», accentuescha Philippe Meuli. «Senza quella cunvegna vegni grev da segirar il provediment.» In factur decisiv vegn ignorau Suenter ils referats cuorts e la discussiun al podium ei semussau ch’ei dat bia sfidas per realisar la midada d’energia sco previu. Il temps ei scarts ed ils impediments tecnics e politics ein gronds. In factur decisiv ei tochen dacheu aunc gnanc vegnius plidentaus dils referents. Renato Tami, anteriur directur dalla cumissiun per l’electricitad (ElCom), fa attent ils participonts dalla discussiun al podium sin in ulteriur factur che ha ina gronda relevanza: la societad. Ei setracta pia buca mo da facturs tecnics ni politics: «Ei dat strusch acceptanza per l’energia da vent ed in grond basegn da sclariment pertuccond l’energia solara», puntuescha Renato Tami. Ed el aschunta: «Ei drova bia lavur da sclariment per perschuader la populaziun dalla necessitad da projects da fotovoltaica.» Quella observaziun confirmeschan era ils ulteriurs participonts dalla discussiun al podium. Ei drova pia aunc bia sforzs per realisar la midada d’energia ed ils 20 projects dad energia regenerabla ch’ein tochen dacheu en realisaziun ein buca suffizients. Quei ei la quintessenza dalla discussiun dalla gievgia vargada pertuccond la midada energetica.

Il giubileum «50+2» onns e l’inauguraziun dil niev runal La Péra ein vegni festivai la sonda vargada a Campliun/Trun.Malgrad la munconza da neiv han las amitgas ed ils amitgs dil runal La Péra buca tralaschau da far fiasta. Finalmein ei il «project da cor» – il runal La Péra Trun – vegnius inauguraus. La sonda vargada, ils 27 da schaner 2024, han las responsablas ed ils responsabels envidau al giubileum da «50+2 onns» ed all’inauguraziun dil niev runal La Péra. Las festivitads han stuiu vegnir stuschadas duas gadas – inaga muort las restricziuns en connex cun la pandemia e tschei onn pervia la munconza da neiv. Era uonn han ils responsabels e las responsablas stuiu esser flexibels/las cun planisar la fiasta. La plievgia e las temperaturas migeivlas han schau sparir la neiv taluisa ch’igl ei buca stau pusseivel dad ir cun skis la sonda vargada. Era igl ir cun skis da notg ei curdaus, en il ver senn dil plaid, ell’aua. Tuttina han ils organisaturs e las organisaturas decidiu da festivar lur niev runal La Péra. 400 uras, 1000 mails «La sesiun 2019/20 ha il runal giu pro blems cul cor – cun la pilotaziun», arva il vicepresident dil runal La Péra, Bruno Pfister, siu plaid. Suenter in’evaluaziun ei stau evident ch’ina sanaziun ei necessaria. Il runal ch’ei vegnius baghegiaus ils onns 1970/71 ei vegnius sanaus la davos ga igl onn 1992. Cunquei che la tocca da reserva era buca pli da survegnir, ha il cussegl d’administraziun decidiu da remplazzar il vegl runal. Il matg 2021 ei il runal vegl vegnius dismess enteifer dus dis. «Quei ha mussau tgei ch’in project da cor po muentar», schia Bruno Pfister. Entschatta october 2021 ha ei dau las empremas lavurs per metter sidretg ils novs elements e gia in meins pli tard ha il runal niev fatg sias empremas rundas. Suenter l’inspecziun ha il cantun dau glisch verda e dapi ils 17 da december 2021 ei il niev runal La Péra en funcziun, sche las cundiziuns da neiv lubeschan. Quella sanaziun ha custau entuorn 480 000 francs. Quels daners han oravontut ils amitgs e las amitgas dil runal mess a disposiziun. «In na ha ei mai dau», di Bruno Pfister ed engrazia als presents ed allas presentas per il grond sustegn. 23 persunas han segidau voluntarmein duront la sanaziun. Tgei che quei munta resumescha Bruno Pfister cun ina pintga statistica persunala: «Jeu hai luvrau 400 uras e scret 1000 mails dall’evaluaziun tochen tier l’inspecziun.» La fiasta da «50+2» Muort munconza da neiv eis ei buca stau pusseivel dad ir cun skis la sonda vargada. Denton aunc inaga spitgar in onn levan ils organisaturs e las organisaturas buc ed els han decidiu da far la fiasta cun in program reduciu. Suenter la benedicziun dil plevon sur Tomasz Piotr Drwal ha igl anteriur president dalla Runal Péra SA, Hans Decurtins, inaugurau il runal niev. El ei oz cussadent ella Casa s. Martin e mira savens vi sch’il runal ei en funcziun: «Jeu hai spitgau vess da saver vegnir cheu e veser il niev runal», raquenta Hans Decurtins en in discuors cun la FMR. Suenter l’inauguraziun ha ei dau plaids festivs dalla presidenta dil cussegl administraziun Nora Zürcher e dil vicepresident Bruno Pfister. E lu ein las presentas ed ils presents disloccai el «Refugi» – l’ustria al pei dil runal – per guder igl apero e da celebrar da cumpignia lur runal La Péra.

La sonda vargada han las Grischalottas envidau al tscheiver da Glion. Buca meins che 20 gruppaziuns ein suandai agl invit ed ein separticipadas al til da tscheiver per las vias e streglias dil marcau da Glion. Il tscheiver duess atgnamein spuentar igl unviern, la sonda vargada dominavan plitost temperaturas primavaunas a ­Glion. Las 15 gruppaziuns e las tschun musicas da tscheiver dalla Surselva han saviu far il til tras Glion da bellezi’aura. Il cortegi tras las streglias da Glion dalla sonda ha carmalau grond e pign per admirar ils costums ed ils cars decorai. Ina revista creativa Il tscheiver porscha era la caschun da far ina revista dils impurtonts eveniments digl onn vargau. Aschia ha la gruppa «Klatsch to go» presentau il motto «30 ei il niev 50» e cunquei tematisau l’introducziun dalla zona 30 el marcau da Glion. Il Rudi d’affons Glion, ensemen cun la gruppa «Huckepack», ein sevestgi sco ­nuorsas e lufs ed han aschia presentau in dils gronds temas che fatschenta la regiun gia dapi biars onns. In’autra gruppa d’affons da Glion ei sevestgida sco Barbies e Kens, inspirai dil film «Barbie» dalla stad vargada. Il tscheiver a Glion ha era purschiu disco per affons, il concert dallas musicas da tscheiver e sco finiziun il bal da tscheiver ell’aula dalla scola da Glion.

La sonda vargada han las Grischalottas envidau al tscheiver da Glion. Buca meins che 20 gruppaziuns ein suandai agl invit ed ein separticipadas al til da tscheiver per las vias e streglias dil marcau da Glion. Il tscheiver duess atgnamein spuentar igl unviern, la sonda vargada dominavan plitost temperaturas primavaunas a ­Glion. Las 15 gruppaziuns e las tschun musicas da tscheiver dalla Surselva han saviu far il til tras Glion da bellezi’aura. Il cortegi tras las streglias da Glion dalla sonda ha carmalau grond e pign per admirar ils costums ed ils cars decorai. Ina revista creativa Il tscheiver porscha era la caschun da far ina revista dils impurtonts eveniments digl onn vargau. Aschia ha la gruppa «Klatsch to go» presentau il motto «30 ei il niev 50» e cunquei tematisau l’introducziun dalla zona 30 el marcau da Glion. Il Rudi d’affons Glion, ensemen cun la gruppa «Huckepack», ein sevestgi sco ­nuorsas e lufs ed han aschia presentau in dils gronds temas che fatschenta la regiun gia dapi biars onns. In’autra gruppa d’affons da Glion ei sevestgida sco Barbies e Kens, inspirai dil film «Barbie» dalla stad vargada. Il tscheiver a Glion ha era purschiu disco per affons, il concert dallas musicas da tscheiver e sco finiziun il bal da tscheiver ell’aula dalla scola da Glion. Ils Vagabunds da Sedrun han accumpignau musicalmein il til. Ils baus da Nossadunna da Danis han purtau cletg e confettis. Il car da «Klatsch to go». Da bellezi’aura ha il marcau da Glion saviu festivar tscheiv Ils gaivels da Glion duront il til da tscheiver 2024.

Il giubileum «50+2» onns e l’inauguraziun dil niev runal La Péra ein vegni festivai la sonda vargada a Campliun/Trun. Malgrad la munconza da neiv han las amitgas ed ils amitgs dil runal La Péra buca tralaschau da far fiasta. Finalmein ei il «project da cor» – il runal La Péra Trun – vegnius inauguraus. La sonda vargada, ils 27 da schaner 2024, han las responsablas ed ils responsabels envidau al giubileum da «50+2 onns» ed all’inauguraziun dil niev runal La Péra. Las festivitads han stuiu vegnir stuschadas duas gadas – inaga muort las restricziuns en connex cun la pandemia e tschei onn pervia la munconza da neiv. Era uonn han ils responsabels e las responsablas stuiu esser flexibels/las cun planisar la fiasta. La plievgia e las temperaturas migeivlas han schau sparir la neiv taluisa ch’igl ei buca stau pusseivel dad ir cun skis la sonda vargada. Era igl ir cun skis da notg ei curdaus, en il ver senn dil plaid, ell’aua. Tuttina han ils organisaturs e las organisaturas decidiu da festivar lur niev runal La Péra. 400 uras, 1000 mails «La sesiun 2019/20 ha il runal giu pro­blems cul cor – cun la pilotaziun», arva il vicepresident dil runal La Péra, Bruno Pfister, siu plaid. Suenter in’evaluaziun ei stau evident ch’ina sanaziun ei necessaria. Il runal ch’ei vegnius baghegiaus ils onns 1970/71 ei vegnius sanaus la davos ga igl onn 1992. Cunquei che la tocca da reserva era buca pli da survegnir, ha il cussegl d’administraziun decidiu da remplazzar il vegl runal. Il matg 2021 ei il runal vegl vegnius dismess enteifer dus dis. «Quei ha mussau tgei ch’in project da cor po muentar», schia Bruno Pfister. Entschatta october 2021 ha ei dau las empremas lavurs per metter sidretg ils novs elements e gia in meins pli tard ha il runal niev fatg sias empremas rundas. Suenter l’inspecziun ha il cantun dau glisch verda e dapi ils 17 da december 2021 ei il niev runal La Péra en funcziun, sche las cundiziuns da neiv lubeschan. Quella sanaziun ha custau entuorn 480 000 francs. Quels daners han oravontut ils amitgs e las amitgas dil runal mess a disposiziun. «In na ha ei mai dau», di Bruno Pfister ed engrazia als presents ed allas presentas per il grond sustegn. 23 persunas han segidau voluntarmein duront la sanaziun. Tgei che quei munta resumescha Bruno Pfister cun ina pintga statistica persunala: «Jeu hai luvrau 400 uras e scret 1000 mails dall’evaluaziun tochen tier l’inspecziun.» La fiasta da «50+2» Muort munconza da neiv eis ei buca stau pusseivel dad ir cun skis la sonda vargada. Denton aunc inaga spitgar in onn levan ils organisaturs e las organisaturas buc ed els han decidiu da far la fiasta cun in program reduciu. Suenter la benedicziun dil plevon sur Tomasz Piotr Drwal ha igl anteriur president dalla Runal Péra SA, Hans Decurtins, inaugurau il runal niev. El ei oz cussadent ella Casa s. Martin e mira savens vi sch’il runal ei en funcziun: «Jeu hai spitgau vess da saver vegnir cheu e veser il niev runal», raquenta Hans Decurtins en in discuors cun la FMR. Suenter l’inauguraziun ha ei dau plaids festivs dalla presidenta dil cussegl administraziun Nora Zürcher e dil vicepresident Bruno Pfister. E lu ein las presentas ed ils presents disloccai el «Refugi» – l’ustria al pei dil runal – per guder igl apero e da celebrar da cumpignia lur runal La Péra. «Sper la pusseivladad dad ir cun skis eis ei era in liug da sentupar», dian Simona Cathomas, Sumvitg, e Carmen Bearth, Rabius. «Jeu hai plascher ch’els ein vegni da mantegner il runal La Péra e ch’el ei era egl avegnir cheu pils affons pigns», di Clemens Pfister da Schlans. Sur Tomasz Piotr Drwal benedescha il niev runal La Péra. Enstagl ch’ils affons han saviu ir cun skis han dus clowns divertiu els cun borlas grondas. Il vicepresident Bruno Pfister e la presidenta Nora Zürcher han finalmein saviu inaugurar il niev runal La Péra. Ils amitgs e las amitgas dil runal La Péra ein sentupai a Campliun/Trun per festivar l’inauguraziun. Il niev runal La Péra ei vengius inauguraus la sonda vargada cun ina fiasta a Campliun/Trun.

Co accelerar igl access alla reit d’electricitad ellas Alps ha in podium discussiunau la gievgia sera ella sala Kaiser dalla claustra da Mustér. Il podium ei part dils «Dis da perscrutaziun d’energia» organisai dil center da perscrutaziun d’energia alpina «AlpEnForCe» e che han giu liug dils 24 entochen ils 26 da schaner 2024 a Mustér. Il provediment d’energia segir ei buca pli garantius. Perquei ha il Cussegl Federal decidiu il mars 2023 ina midada dalla lescha d’energia che duei denter auter simplificar la lubientscha da baghegiar projects da fotovoltaica. Tut sto ir spert e perquei ha quella midada energetica era il num Solarexpress. Oz ei enconuschent, ch’ei vegn grev da contonscher las finamiras dil Solar­express. Davart ils impediments e las sfidas dil Solarexpress han quater experts discussiunau duront il podium public co accelerar la colligiaziun alla reit electrica ellas Alps: Ciril Deplazes, meinafatschenta dad «Energia Alpina», Andreas Beer, meinafatschenta dall’uniun «Smart Grid Schweiz», Philippe Meuli, directur da program dalla «Swissgrid AG» e Walter Hallauer, menader da planisaziun tier igl Inspectorat federal d’installaziuns a current ferm (IFICF). Il podium public ha giu liug gievgia vargada ella sala «Peter Kaiser» dalla claustra Mustér. Obstachels sin tuts nivels Ciril Deplazes, meinafatschenta dalla «Energia Alpina» presenta al podium il project «SedrunSolar». Tochen igl onn 2028 realisescha sia firma in indrez solar a Scharinas-Cuolm Val ella vischnaunca Tujetsch. Pil mument ein gia treis meisas da modul installadas el territori e las empremas mesiras vegnan fatgas. «SedrunSolar» ei in project exemplaric, cunquei ch’igl ei in dils emprems projects ch’ei gia aschi avanzaus ella planisaziun. Tuttina ei il meinaproject adina puspei confruntaus cun obstachels. «Sper pintgas sfidas che san vegnir sligiadas ei la rentabilitad il grond obstachel», declara Ciril Deplazes en in discuors cun la FMR, «igl ei grev da schazegiar con che in tal project cuosta.» Perquei cala el siu referat cun in appel als concerns gronds da buca sulet ri­sguardar ils prezis d’electricitad dalla fiera, mobein d’investir daners ella midada energetica. «Senza fotovoltaica en las Alps ei quella midada buc realisabla», aschia Ciril Deplazes. Stentusa procedura da permissiun La procedura da permissiun cuozza intragliauter 15 onns. «Motiv per quella ­liunga procedura ein protestas e proceduras giuridicas», gi Walter Hallauer, menader da planisaziun tier igl IFICF. Tenor Andreas Beer ein denton era las regulaziuns strictas dalla politica in grond impediment. Andreas Beer ei igl anteriur schef dalla reit dalla Repower ed ei oz meinafatschenta dall’uniun «Smart Grid Schweiz». Quella uniun sengascha per ina reit da distribuziun segira ed unitara. La proposta che Andreas Beer repeta pliras gadas duront il podi ei: «Schlucchei las regulaziuns.» Quei ei oravontut ina critica en direcziun da Walter Hallauer dil IFICF. «Ina tala schluccada dalla regulaziun ei mo parcialmein pusseivla ed ils projects ston risguardar las normas giuridicas», gi Walter Hallauer. Tuttina conceda el ch’igl IFICF seigi cunscient dalla problematica e ch’els vulan porscher instruments per in proceder da lubir pli efficient. Potenzial vesa Walter Hallauer oravontut ella digitalisaziun dil proceder da lubientscha. In’ulteriura problematica sper la liunga durada dil proceder da lubientscha ei la munconza d’ina cunvegna davart l’energia electrica cun l’Uniun europeica (UE). Quella munconza d’ina cunvegna porta grondas rescas, declara Philippe Meuli. El ei menader da project tier «Swissgrid», ina firma ch’ei responsabla per la reit da transmissiun da tensiun aulta. «La Svizra ei dependenta d’imports d’electricitad, oravontut duront ils meins d’unviern», accentuescha Philippe Meuli. «Senza quella cunvegna vegni grev da segirar il provediment.» In factur decisiv vegn ignorau Suenter ils referats cuorts e la discussiun al podium ei semussau ch’ei dat bia sfidas per realisar la midada d’energia sco previu. Il temps ei scarts ed ils impediments tecnics e politics ein gronds. In factur decisiv ei tochen dacheu aunc gnanc vegnius plidentaus dils ­referents. Renato Tami, anteriur directur dalla cumissiun per l’electricitad (ElCom), fa attent ils participonts ­dalla discussiun al podium sin in ulteriur ­factur che ha ina gronda relevanza: la societad. Ei setracta pia buca mo da facturs tecnics ni politics: «Ei dat strusch acceptanza per l’energia da vent ed in grond basegn da sclariment pertuccond l’energia solara», puntuescha Renato Tami. Ed el aschunta: «Ei drova bia ­lavur da sclariment per perschuader la populaziun dalla necessitad da projects da fotovoltaica.» Quella observaziun confirmeschan era ils ulteriurs participonts dalla discussiun al podium. Ei drova pia aunc bia sforzs per realisar la midada d’energia ed ils 20 projects dad energia regenerabla ch’ein tochen dacheu en realisaziun ein buca suffizients. Quei ei la quintessenza dalla discussiun dalla gievgia vargada pertuccond la midada energetica. Ils participonts dalla discussiun al podium Ciril Deplazes, Ivo Schillig (moderatur), Andreas Beer, Philippe Meuli e Walter Hallauer.

El Grischun han silmeins 500 persunas stuiu murir sco strias e striuns. La gronda part, varga 80 %, era dunnas. Mo era affons han stuiu murir, per ex. Barbara Christ Walser. 1652 ha la dertgira criminala da Vuorz sentenziau ella, sia onda e sia tatta alla mort. Barbara veva 13 onns e steva tier sia tatta. Duront il process ein ellas vegnidas torturadas cun la finamira da far dir ellas pulenta sco per exempel ch’ellas seigien sguladas als saults dallas strias («barlots»), ch’ellas hagien fatg in patg cul giavel e che quel hagi dau ina puorla per far crappar la biestga e per far vegnir malsauns ils car­stgauns e schizun per far murir els. Ozildi schein nus a quei cardientschas blauas, mo per las persunas che han stuiu conceder quellas strufientschas duront la tortura era quei igl uffiern sin tiara. Ina dallas torturas usitadas era da ligiar ensemen ils mauns si dies, fermar quels vid ina suga epi trer ad ault ils accusai. Per rinforzar las dolurs vegneva ei era pendiu crappa vid ils peis. Il temps digl illuminissem ha bein pudiu scatschar enqual cardientscha blaua. Tuttina creian biars aunc ch’ei detti strias e striuns. Surtut en tiaras ell’Africa ni ell’Asia vegnan dunnas ed affons aunc adina persequitai e mazzai, perquei ch’ei vegn fatg valer ch’els fe­tschien striegn. Dapi 1990 tochen oz han pli biaras persunas stuiu murir sco strias e striuns che da 1400 – 1800. Perquei ch’igl ei vegniu fatg grond entiert allas «strias» vegn ei empruau da rehabilitar ellas. In exempel ei Anna Göldi ch’ei vegnida sentenziada alla mort 1782 a Glaruna. Il schurnalist e giurist Walter Hauser ha descret il cass en siu cudisch «Der Justizmord an Anna Göldi». El ha lu pretendiu ch’ins rehabiliteschi quella dunna, e quei ha il parlament glarunes fatg 2008. Naturalmein san ins sedumandar, sch’ins dueigi rehabilitar zatgi ch’ei gia daditg morts. Han las persunas che han stuiu ­murir sco strias e striuns ­piars lur dignitad, lur honur e lur renum? Jeu crei buc. Bien eis ei denton tuttina da seregurdar digl entiert commess enviers quellas persunas. Basilea ha fatg quei 2019 cun ina tabla da commemoraziun silla «Mittlere Brücke». Oriundamein ei quella tabla dedicada a Gret Fröhlicher. Ella ei ina dallas dunnas che ha stuiu murir 1458 sco stria. In’emprova d’ina deputada dil parlament da Basilea da rehabilitar quellas dunnas era vegnida refusada. Mo la finala han las autoritads approbau d’installar ina tabla culs plaids suandonts: «Basel gedenkt der Menschen, die in früheren Jahrhunderten der Hexerei bezichtigt, verfolgt, gefoltert und getötet worden sind. Heute ist dies ein Ort, der uns ermahnt, anderen Menschen ohne Vorurteile zu begegnen und sie nicht auszugrenzen.» Jeu crei ch’il Grischun astgass era ponderar d’installar ina tabla semeglionta. Tgisà sche las deputadas ed ils deputai dil Cussegl grond fan tals patratgs? – Quei giavisch’jeu per 2024. Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Prest mintga vitg posseda ina cronica en fuorma da cudisch. Ruschein, dapi diesch onns fracziun dad Ilanz/Glion, possedeva ina, ha ussa retschiert aunc ina particulara. Meinrad Cadruvi ha ediu ina cudisch da 230 paginas cul tetel «Scolaziun a Ruschein». Igl ei ina rimnada da persunas, nums, historias e destins. Il sistem dil cudisch ei sempels: Mintgamai ina pagina dubla horizontala, dalla vart seniastra la fotografia, dalla vart dretg la legenda leutier. L’emprema fotografia muossa ina gruppa da 46 affons e quater carschi. Igl ei la scola primara digl onn 1899/1900, cun scolasta da lavur, dus scolasts ed il prer. «Las fotografias muossan bia glieud che ha passentau cheu a Ruschein la scola. Sils maletgs d’antruras vesan ins buc ina fatscha rienta», scriva gl’autur ell’introducziun. La davosa fotografia, sin pagina 220, muossa il cuntrast leutier: Igl ei quella dalla scola gronda da Ruschein. Ils nov affons dallas annadas 2007-2009 sepresentan cullas duas scolastas. Ins mira sin ina gruppetta, tuts cun fatscha rienta. Bunamein tschun onns lavur Denter la fotografia nostalgica e quella digl onn da scola 2019/20 ein 120 onns. Sonda avonmiezgi ha gl’autur Meinrad Cadruvi presentau la collecziun admirabla ch’el ha realisau. Per la presentaziun ha gl’interprendider Gusti Schönenberger mess a disposiziun il clavau ch’el ha renovau, ils da Ruschein astgan duvrar quel per sentupadas e reuniuns. Il baghetg sesanfla denter la caplutta da s. Antoni ed il plaz-cadruvi da Ruschein. Gest leu era l’emprema casa da scola da Ruschein, quella ha in barschament destruiu ils 9 da november 1939. Gl'autur dil cudisch voluminus, Meinrad Cadruvi. Il cudisch ha Meinrad Cadruvi fatg cun sustegn da diversas instituziuns, denter quellas la Lia Rumantscha e la vischnaunca Ilanz/Glion. Igl ei buca ina lavur scientifica mobein ina acribica che ha duvrau in bienton perseveronza e pazienzia. Sco gl’autur ha confirmau als presents, ha quella fatschentau el bunamein tschun onns. A caschun dalla presentaziun han ils convischins saviu seperschuader dil resultat dil project ambizius. Ell’introducziun dall’ovra lai gl’autur valer: «Jeu constateschel ch’ei fuss stau d’engrau sch’ins vess da gliez temps tedlau, e magari era scret si davos mintga fotografia ils nums dallas persunas». Oz, che biaras perdetgas ein buca pli, mondi quei pli vess. «Jeu seregordel aunc co mumma prendeva neunavon fotografias veglias dallas scolas da Ruschein. Suenter in jass, e suenter che tuts eran staunchels, entscheveva ella a dir si in suenter l’auter, cun aunc mintgamai ina historietta vitier», tradescha el vinavon. Singulas historias singularas Meinrad Cadruvi ha priu la finamira d’investir bia temps e da visitar persunas che san aunc dil temps vargau. Per las vastas retschercas ha el era consultau gasettas veglias cun correspondenzas che pertuccan la scola da Ruschein. El ha vuliu cumpletar las fotografias culs nums e las datas da veta dallas persunas. «Quei ei in cudisch schi special: cheu ein mia tatta, miu bab, jeu mezza e mes affons en», ha ina visitadra manegiau. Ella ei buca la suletta che ha constatau ch’il cudisch cuntegn fotografias e datas da quater tochen sis generaziuns da Ruschein. Davos mintga fatscha ei in destin ed ina historia. Singulas ha gl’autur era raquintau. Per exempel d’ina famiglia Ruschetti, da mummas ch’ein mortas ella pigliola, d’ina famiglia cun 18 affons, dalla famiglia Burkhard, d’ina disgrazia egl uaul da Nadal 1971. Scolastas e scolasts sco Luzi Cadruvi, Giacun Barclamiu Coray, Ursula Capaul ni Giuseppina Rüegg cumparan adina puspei, quellas persunas han dau scola biars onns a Ruschein. El cudisch «Scolaziun a Ruschein» fruntan ins sin dramas, mo era sin fatgs legreivels, ins vesa in colonel posteriur, la cancelliera federala, purs e possessurs da fatschentas, pots, in’architecta, secretarias, skiunzs, gastronomas. Igl ei in cudisch dil progress da 120 onns. Ins vesa co frisuras ein semidadas, e la garderoba, dallas mattatschas cun schuba e calzers cun rabaizas tier talas cun caultschas, t-shirts e tapas da gimnastica. Visualisaziun dalla casa da scola Il maletg dil frontispezi ei ina cumbinaziun da fotografia e dessegn. La fotografia muossa da vart seniastra la fontauna amiez Ruschein e la casa da Maria furnera. El funs giudem la baselgia parochiala, da vart dretga la casa da scola ch’ei barschada 1939. Venanzi Cantieni permiert, in collega da Meinrad Cadruvi, ha cumplettau la fotografia culla casa da scola tagliada giu, el ha dessignau l’entira casa da scola ellas proporziuns. Quell’emprema casa da scola da Ruschein ha Anna Lucrezia de Toggenburg (1815-1893) schau baghegiar. Ella cronologia che Meinrad Cadruvi ha publicau el cudisch anfl’ins il rapport ch’ei cumparius 1861 ella Gasetta Romontscha. Ins haveva baghegiau ina casa communala cun cascharia el plaunterren, ell’emprema alzada ina stiva da scola cun ina pegna scalegl decorada cun uoppen e num dalla fundatura. Il surcombras dalla casa da scola surveva a tut ils vischins per «metter a schigiar il resti». Il cudisch «Scolaziun a Ruschein» da 230 paginas cuntegn rodund 100 fotografias, ha ina cuviarta ferma ed ei ligiaus cun fil. El ei cumparius en ina ediziun limitada. Serafin Cadruvi e Jessica Lujber han procurau l’impaginaziun e la stampa. Exemplars san ins empustar tier gl’autur, Meinrad Cadruvi, Crap Cavalè 78, 7154 Ruschein, tel. 081 925 43 88, ni 079 236 24 54. Il cuntrast: la fotografia digl onn da scola 2019/20. La davosa fotografia dil cudisch. La scola da Ruschein, gl'onn 1899/1900. L'emprema fotografia el cudisch da Meinrad Cadruvi. Ina pagina dil cudisch niev dalla scola da Ruschein, cul scolast Luzi Cadruvi. Il frontispezi dil cudisch da 230 paginas.

Uonn festivescha il label da vivonda Demeter siu 100avel anniversari. En Svizra datti oz var 400 menaschis ed il Grischun hai 19 beins purils che produceschan tenor las directivas da Demeter ch’ei in label da qualitad per vivonda ord l’agricultura biodinamica. In dils beins purils da Demeter en Surselva ei quel da Gion Carigiet e Brita Klas a Dardin. La FMR ha visetau els. «Quei ch’ins sto saver ei che Demeter ei era in label da bio», di Brita Klas, la patruna dil bein puril Carigiet/Klas a Dardin. «Las directivas dalla producziun biodinamica da Demeter van aunc pli lunsch che quellas dil label da bio.» Sco purs seigien els cuntents d’haver fatg quei pass tier Demeter, e quei oravontut pervia dalla economia circulara, manegia Brita Klas: «Nus havein animals che maglian mo da nies agen pavel. Nus essan pia buca dependents da pavels concentrai. Per nos animals tonscha il pavel che nus producin sin nies bein puril.» Las medemas finamiras hagien era ils purs da Bio. La differenza denter Bio e Demeter seigi ch’il scienziau dalla natira e filosof Rudolf Steiner hagi stipulau en in da ses referats ch’in menaschi puril stuessi adina saver s’organisar aschia ch’el seigi autonoms e drovi negin agid extern. Quei seigi essenzial, dian Brita Klas e Gion Carigiet. El rom dallas pusseivladads Il bein puril da Gion Carigiet e Brita Klas secatta a Dardin/Capaul. Igl ei in tipic menaschi muntagnard ch’ei situaus sco biars auters el territori alpin. Per Brita Klas ch’ei naschida e carschida si en Tiaratudestga eisi clar ch’ils purs da munto­gna han en general disavantatgs en cumparegliaziun cun ils purs dalla Bassa. Quei vali secapescha era per in pur da Demeter. Aschia seigi ei da far cumpromiss. «Nus haven per exempel neginas pusseivladas sin nies bein da cultivar garnezzi e da duvrar il strom per stiarner. Il strom digl agen èr corrispundess ad ina economia circulara cumpleina.» Salvar igl equiliber La pura Brita Klas ha frequentau sco affon la Scola da Rudolf Steiner che vegn numnada en Tiaratudestga «Waldorfschule». Sil bein puril da siu partenari ­Gion Carigiet ha ella giu la caschun avon onns da far experiments cun mischedar il ladem cun preparats natirals. «Miu partenari ha viu beinspert che mias metodas funcziuneschan e ch’jeu haiel per exempel bia pli paucs schnecs en iert. Aschia havein nus entschiet ad engarschar nos praus cun la puschina e cun in preparat da Demeter che vegn aschuntaus alla puschina pliras gadas.» Il principi seigi quel da promover igl equiliber denter animal, carstgaun e sulom cun mischedar in preparat animalic cun in preparat vegetal. «Ei ha funcziunau», di Brita Klas, «nos praus ein stai privai da donns entras la schitgira da 2018 e nus havein fetg paucs coss els praus.» Ei detti retschercas fatgas sur liung temps che cumprovien che las metodas biodinamicas da cultivar funs seigien bia pli persistentas. Negina vendita da products Sil bein puril Carigiet/Klas datti negina vendita directa. Da vender carn, caschiel, legums e fretgs seigi maina stau in tema. L’investiziun da temps per vender products fussi fetg gronda, di Brita Klas. «Vitier vegn che nus habitein buca sper ina via cun bia turissem. La stad passa enqual turist sper nies bein puril vi. Igl unviern essan nus pli u meins sulets.» La carn dils animals che mondien da maz vegni vendida sco carn da «naturabeef bio» ed il caschiel vegni producius sin l’alp Tschegn Dadens. Per survegnir dapli entradas stuessien els buca luvrar tenor il label da Demeter, dian ils partenaris Klas/Carigiet. Per els seigi Demeter plitost ina caussa dalla perschuasiun persunala. «Era sche nus sez vendin buca nos products savein nus dir che Demeter fa in svilup», manegian ils purs da Dardin Gion Carigiet e Brita Klas. «Nus supponin che Demeter catti era tier nus adina daplira resonanza.» Da vaccas-mumma entochen agl iert Vaccas che vegnan mulschidas ston purtar corna, tenor las directivas da producziun da Demeter. Per vaccas-mumma fetschi Demeter excepziuns, sch’ils animals ein senza corna causa lur genetica, di Brita Klas. Sil bein puril Carigiet/Klas datti mo vaccas-mumma. «Nus havein circa 25 vaccas-mumma dallas razzas Galloway e Hereford.» Dasperas han Gion Carigiet e Brita Klas diesch gaglinas ed in tgiet che contribueschan all’agricultura biodinamica. Il grond iert da legums e fretgs arrundescha la purschida dil bein puril da Demeter a Dardin ch’ei in da dus menaschis che portan il label da Demeter en Surselva. Il secund menaschi ei a Sumvitg. Tgei ei Demeter? Demeter ei in label da qualitad per vivonda ord l’agricultura biodinamica. El ei il pli vegl label da bio cun las directivas las pli severas. L’agricultura biodinamica tschenta pli aultas pretensiuns pertuccont il beinstar dils animals, dall’ecologia e dalla circulaziun dallas substanzas nutritivas. Demeter datti dapi igl onn 1924. Pervia dall’economia circulara vala l’agricultura da Demeter sco la fuorma la pli persistenta dalla cultivaziun agricola. Ella va pli lunsch che quei che l’ordinaziun da bio dalla Uniun europeica pretenda. (fmr/mg) Demeter ei il pli vegl label da bio Dapi igl onn 1924, pia dapi precis 100 onns datti il label da Demeter. Igl ei in label da qualitad per vivonda ord l’agricultura biodinamica ed era in label da bio. El ei il pli vegl label da bio ch’ei dat sil mund cun las directivas las pli severas. En Svizra datti circa 400 menaschis che produceschan carn, latg, legums ed auters products tenor las directivas da Demeter. Dils 19 menaschis da Demeter el Grischun ei in il bein puril da Gion Carigiet e Brita Klas ch’ei situaus a Dardin/Capaul. Igl ei in tipic bein puril muntagnard ch’ei situaus sco biars auters el territori alpin. (fmr/mg) Il bein puril da Demeter da Gion Carigiet e Brita Klaas a Dardin/Capaul.

Parallelmein cul Maraton dalla Surselva han giu liug la fin d’jamna a Sedrun era concurrenzas da cuorsa liunga per affons e giuvenils. El Cup nordic Raiffeisen sco el Cup Energia alpina ein las curridras ed ils curriders giuvens semesirai en in sprint. El Cup Raiffeisen – la concurrenza cun pliras cuorsas egl entir Grischun – ein 125 curridras e curriders separticipai ed el Cup Energia alpina – la concurrenza regiunala dalla Surselva – ein biebein 60 affons e giuvenils stai alla partenza. Per la rangaziun dil Cup Energia alpina ha il prolog da quei sprint quintau. Las meglieras curridras ed ils megliers curriders da mintga categoria culs megliers temps el prolog han allura eruiu las finalistas ed ils finalists dils sprints dil Cup Raiffeisen. Gest tenor vegliadetgna han els giu d’absolver rundas da 600, 800 ni 1100 meters ella tecnica libra. Las cuorsas ein vegnidas arranschadas sut il vitg da Sedrun sper la halla plurivalenta. Il Cup Raiffeisen cuntinuescha la proxima fin d’jamna culs campiunadis grischuns dils affons e giuvenils a Breil. (fmr/hh) Cup Energia alpina Buobas sut 8 onns: 1. Ela Caduff, CS Castrisch, 3.08.79; 2. Eva Simeon, CS Trun, 3.41.40; 3. Anja Zürcher, CS Trun, 4.03.03. Buobs sut 8 onns: 1. Maurus Berther, CS Trun, 3.14.99; 2. Federico Berni, CS Castrisch, 3.21.93; 3. Laurin Elvedi, CS Castrisch, 3.27.59. Buobas sut 10 onns: 1. Valerie Götz, OG Trin, 3.15.43; 2. Aileen Berther, CS Sedrun, 3.16.68; 3. Giulia Livers, CS Trun, 3.39.57. Buobs sut 10 onns: 1. Leo Caflisch, OG Trin, 2.49.70; 2. Lian Cajacob, CS Trun, 3.09.88; 3. Linard Berther, CS Trun, 3.20.02. Buobas sut 12 onns: 1. Andrina Bisquolm, CS Trun, 2.53.66; 2. Annina Succetti, OG Trin, 3.00.65; 3. Noelia Berther, CS Trun, 3.07.96. Buobs sut 12 onns: 1. Nico Bässler, OG Trin, 2.23.18; 2. Leo Götz, OG Trin, 2.36.52; 3. Jean-Luis Riser, SC Sagogn, 2.38.51. Buobas sut 14 onns: 1. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 2.22.90; 2. Pia Pelican, CS Trun, 2.51.04; 3. Madlaina Monn, CS Trun, 2.55.95. Buobs sut 14 onns: 1. Nevin Schöpf, SC Sagogn, 2.16.01; 2. Elia Bisquolm, CS Trun, 2.20.79; 3. Mauro Bässler, OG Trin, 2.24.93. Junioras sut 16 onns: 1. Naila Simeon, CS Trun, 3.25.86; 2. Janina Dolf, SC Sagogn, 3.32.17; 3. Irina Konrad, CS Sedrun, 4.28.84. Juniors sut 16 onns: 1. Heikki Piali, OG Trin, 2.25.83; 2. Maurin Schmed, SC Sagogn, 2.39.52. Junioras sut 18 onns: 1. Anna Lena Dolf, SC Sagogn, 3.10.06; 2. Anna Tina Ernst, SC Sagogn, 3.23.34. Cup Raiffeisen Buobas sut 8 onns: 1. Ela Caduff, CS Castrisch, 3.08.79; 2. Eva Simeon, CS Trun, 3.41.40; 3. Anja Zürcher, CS Trun, 4.03.03. Buobs sut 8 onns: 1. Fjonn Cadurisch, Bual Lantsch, 2.36.42; 3. Maurus Berther, CS Trun, 3.14.99; 3. Federico Berni, CS Castrisch, 3.21.93. Buobas sut 10 onns: 1. Lara Gächter, Oberriet, 3.12.76; 2. Aileen Berther, CS Sedrun, 4.01.32; 3. Valerie Götz, OG Trin, 4.17.49. Buobs sut 10 onns: 1. Leo Caflisch, OG Trin, 3.21.14; 2. Nino Ehrensperger, Tavau, 3.31.39; 3. Lian Cajacob, Cs Trun, 3.45.92. Buobas sut 12 onns: 1. Chiara Bässler, Rätia Cuera, 2.46.77; 2. Lilja Juon, Rätia Cuera, 2.59.04; 3. Sanna Gächters, Oberriet, 3.03.96. Buobs sut 12 onns: 1. Jon Andr Fröhlich, Bual Lantsch, 2.27.78; 2. Valerio Marti, Samedan, 2.28.28; 3. Marco Spadin, Lantsch, 2.38.35. Buobas sut 14 onns: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 2.28.46; 2. Sophia Lehning, Tavau, 2.28.82; 3. Elin Segessemann, Tavau, 2.30.00. Buobs sut 14 onns: 1. Andrin Marti, Samedan, 2.13.44; 2. Matti Baselgia, Bual Lantsch, 2.17.22; 3. Mic Willy, Scuol, 2.19.23. Junioras sut 16 onns: 1. Chiara Fröhlich, Bual Lantsch, 2.47.06; 2. Saskia Barbüda, Scuol, 2.47.36; 3. Anna Schneuwly, Tavau, 2.51.59. Juniors sut 16 onns: 1. Mattia Simeon, Tavau, 2.33.80; 2. Jon Arvid Flury, Tavau, 2.35.04; 3. Heikki Piali, OG Trin, 2.37.58. Junioras sut 18 onns: 1. Anna Lenna Dolf, SC Selva, 3.58.46; 2. Anna Tina Ernst, SC Sagogn, 4.10.69. Juniors sut 18 onns: 1. Leonardo Lehning, Tavau, 2.31.98; 2. Alessio Bianchi, Tavau, 2.40.98; 3. Mario Fröhlich, Bual Lantsch, 2.41.67. Ella categoria dils juniors sut 16 onns ha Heikki Piali dall’OG Trin contonschiu il bien tierz rang el Cup Raiffeisen dils megliers Grischuns da quella vegliadetgna.

Dils 5 entochen ils 11 da fevrer 2024 han liug a Planica en Slovenia ils campiunadis mundials nordics dils juniors. Dalla partida ei era il Tuatschin Jon-Fadri Nufer (19). Suenter bunas prestaziuns en cuorsas dil Cup Continental e dil Cup svizzer ha Swiss Ski selecziunau el per quellas concurrenzas. Ils davos onns ei il num Nufer staus omnipresents ellas gliestas da partenza e las rangaziuns dils campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors. Era uonn ei quei il cass l’autra jamna a Planica en Slovenia. Quella ga eis ei denton buca Cla-Ursin che semesira culs megliers da si’annada, mobein siu frar Jon-Fadri. Sco Cla-Ursin ei era Jon-Fadri carschius si a Sedrun ed ei leu commember dil club da skis. Bunas rangaziuns La dumengia vargada ha Jon-Fadri Nufer contonschiu il tierz meglier temps al Maraton dalla Surselva a Sedrun-Rueras. Silla loipa avon esch casa ei reussiu ad el ina fetg buna prestaziun: «Jeu hai grond plascher da quella rangaziun. Jeu sesentel bein e sun il mument era bein en fuorma.» Ch’el ei en buna fuorma ha il giuven Tuatschin, che ha empriu da miradur, mussau en ulteriuras cuorsas da quest unviern. Aschia eis el daventaus sisavel el sprint dil Cup Continental – in cup cun participaziun da curridras e curriders da pliras tiaras dall’Europa – a Ulrichen el Valleis. Ella cuorsa da distanza eis el daventaus leu novavel. Cumpletau ha el quella buna seria cul novavel rang avon duas jamnas en ina cuorsa dil medem cup en Pologna e dus 12avels rangs ad Oberwiesenthal en Germania. Claras finamiras Sin fundament da quellas bunas prestaziuns ha Jon-Fadri Nufer lu era claras finamiras pils campiunadis mundials dils juniors a Planica, ils emprems campiunadis mundials per el: «La mesjamna sai jeu separticipar alla cuorsa da 20 km skating ed il venderdis quella da 10 km classic. Mia finamira ei in resultat denter ils megliers 20 d’ina cuorsa ni l’autra, ina rangaziun sut ils emprems 15 fuss secapescha grondius.» Sustenius vegn el a Planica denter auter da ses geniturs che serendan per quellas cuorsas medemamein en Slovenia. Basa da trenament a Tavau Dapi igl uost passau viva Jon-Fadri Nufer per la cuorsa liunga. Sco siu frar Cla-Ursin ha era el la caschun da habitar a Tavau tiel tat: «Tavau ha fetg bunas cundiziuns da trenament. La reit da loipas ei fetg liunga.» A Tavau sa el trenar ensemen culla gruppa da cuorsa liunga dil gimnasi da sport. Rodund 15 uras per jamna eis el sin loipa. Jon-Fadri Nufer appartegn alla gruppa dils candidats pils caders da Swiss Ski: «La finamira ei secapescha da contonscher la qualificaziun pil cader C per la fin da questa stagiun. Persuenter drovel jeu silmeins ina rangaziun denter ils megliers 15 en ina dallas duas cuorsas dil campiunadi mundial. Cass cuntrari vegn Swiss Ski a giudicar ina eventuala selecziun sin fundament dils auters resultats.» Enzacu el Cup mundial Ina dallas grondas finamiras ils proxims onns seigi la participaziun al Cup mundial. Nunrealistica ei quei buc: Jon-Fadri Nufer s’auda il mument denter ils megliers Svizzers da si’annada. Plidentaus silla tecnica preferida di el: «Il pli bugen mon jeu classic. Gia da pign era quei mia tecnica preferida. Ed il pli bugen hai jeu cuorsas da distanza che sprints.» Tonaton negligieschi el ni il sprint ni il skating en ses trenaments, beinsavend che omisduas tecnicas seigien decisivas per s’avanzar en caders e cuorsas. Sper las cuorsas dil Cup Continental ed il Cup svizzer separticipescha Jon-Fadri Nufer era quest unviern ad entginas concurrenzas popularas sco il Maraton dalla Surselva ni lu il mars il Maraton dall’Engiadina. Via Tavau al campiunadi mundial Il Tuatschin Jon-Fadri Nufer ei vegnius selecziunaus da Swiss Ski pils campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors. Quels han liug l’autra jamna a Planica en Slovenia. Contonschiu la qualificaziun ha il currider che trenescha a Tavau grazia a bunas prestaziuns en cuorsas dil Cup Continental. Als campiunadis mundials ha el claras finamiras: «Ellas duas cuorsas less jeu contonscher silmeins in rang denter ils emprems 20, aunc meglier fuss in denter ils emprems 15.» (fmr/hh) Jon-Fadri Nufer ha mussau bunas prestaziuns quest unviern en cuorsas dil Cup Continental. Jon-Fadri Nufer ha mussau bunas prestaziuns quest unviern en cuorsas dil Cup Continental.

Las taglias sin tgauns ei ina taglia che las vischnauncas grischunas fixeschan en lur leschas da taglia communalas. Ellas biaras vischnauncas sursilvanas ei il recav ord las taglias sin tgauns buca ligiaus vid igl intent. Entginas vischnauncas che la FMR ha dumandau ein cuntentas ch’ei dat ils robidogs. Buca tuttas ein denton satisfatgas dalla disciplina ch’ils possessurs han cun duvrar ils robidogs. L’altezia dallas taglias sin tgauns ei fetg differenta e variescha naven da 50 en­tochen 300 francs per onn pigl emprem tgaun. Mintga vischnaunca ha definiu quella taglia tenor ils agens basegns en la lescha da taglia communala. Ella vischnaunca da Cazas haveva ina brev da lecturs en la gasetta regiunala «Pöschtli» procurau avon onns per grondas discussiuns. «Cazas mulscha ils tgauns» era il tetel dalla brev da lecturs. Il motiv ei staus quel che la suprastonza communala haveva decidiu d’alzar la taglia sin tgauns da 100 francs sin 150 francs pigl emprem tgaun. La suprastonza communala da lezzas uras ha argumentau che las taglias sin tgauns tonschien buca pli per curclar ils cuosts da svidar ils robidogs e per allontanar ils excrements dils tgauns dallas vias e dils suloms. Disciplina da dismetterei insufficienta Igl incasso dallas taglias sin tgauns funcziunescha bein ellas vischnauncas sursilvanas che la FMR ha contactau. Per levgiar la lavur da dismetter ils excrements da tgauns deponan las vischnauncas ils schinumnai robidogs. Era cheu han Laax, Lumnezia, Mustér ed Ilanz/Glion confirmau ch’els hagien staziunau avunda robidogs, en mintga cass en diember sufficient che mintga possessura ni possessur da tgauns sappi dismetter ils excrements. Norbert Carigiet, il menader dil survetsch tecnic dalla vischnaunca Ilanz/Glion remarca denton ch’ei vegni en las 13 fracziuns da sia vischnaunca aunc adina schau scher memia biars excrements. «Jeu sai buca capir ch’ins vul sco possessura ni possessur d’in tgaun esser in amitg dils animals e lai tier ch’ils excrements restan per exempel sin in prau e caschunan problems da sanadad alla biestga che pasculescha pli tard sin quei prau.» Daplirs tgauns dapi la pandemia Ilanz/Glion, Lumnezia, Laax e Mustér confirmeschan ch’il diember da tgauns en lur vischnauncas seigi carschius dapi la pandemia. Ad Ilanz/Glion han ins oz circa 300 tgauns. Las entradas da taglias da tgauns ein s’augmentadas dapi igl onn 2020 entochen oz per pressapauc 2000 francs. A Mustér han ins registrau in augment da var 15 tgauns dapi la pandemia. Ed era la vischnaunca da Laax, confirmescha Daniela Vincenz digl uffeci communal da taglia, hag’ins var 25 tgauns dapli dapi igl onn 2020. In augment tenden­zial dapi entgins onns ha era la vischnaunca Lumnezia registrau. Il president communal Daniel Solèr di ch’ins hagi plazzau avunda robidogs. «Nus havein denton decidiu da tschentar ils robidogs en las zonas habitadas e per liung dallas vias da viagiar agl ur dils vitgs. Cunquei vulein nus evitar che nies survetsch tecnic stoppi ir entochen sil Sezner per svidar in robidog.» Ins sa mo supponer daco Toni Hess, il menader dalla partiziun da dretg dall’Administraziun cantunala da taglia ha remarcau ch’ei seigi strusch pusseivel d’eruir els vegls documents da siu uffeci in motiv ni arguments daco ch’ins hagi introduciu la taglia sin tgauns el Grischun. «Nus savein mo supponer ils motivs», di Toni Hess. «Jeu supponel pia ch’ins hagi cun ina taglia sin tgauns vuliu evitar ch’ei detti memia biars tgauns. In’autra supposiziun che savess haver menau all’introducziun da quella taglia ei ch’ins ha viu ch’ils tgauns caschunan era cuosts al maun public. Cun la taglia han ins vuliu cumpensar la lavur che la vischnaunca ha.» Forsa hagien las vischnauncas a sias uras avon decennis era semplamein vuliu augmentar las entradas da taglia. Ni ch’ins hagi vuliu reducir ils tgauns che vagabundavien pli baul aunc fetg savens per las streglias entuorn, di Toni Hess. Denter 50 e 150 francs Las taglias sin tgauns ein buc ina ta­­glia ch’ei ligiada vid igl intent. Quei vul dir che las pli paucas vischnauncas drovan ils daners da quella taglia per mantener las infrastructuras da tgauns. La taglia en las singulas vischnauncas ein differentas. A Mustér pagan ins pigl em­prem tgaun 120 francs ad onn e per il secund e tierz tgaun mintgamai 180 francs per onn. La vischnaunca Lumnezia ha fixau ina taglia annuala da 50 francs pigl emprem tgaun, pil secund 150 francs ed il tierz tgaun cuosta 250 francs. Ad Ilanz/Glion pagan ils ­possessurs pigl emprem tgaun 100 francs ad onn e per mintga ulteriur tgaun en la medema casa 150 francs. La vischnaunca da Laax encassescha 50 francs pigl emprem tgaun e 150 francs per mintga ulteriur tgaun ella medema casada. Tgauns d’agid sco per exempel tgauns da lavinas ni tgauns da protecziun ein liberai dalla taglia sin tgauns. (fmr/mg) La taglia sin tgauns variescha Il schaner han ils possessurs da tgauns survegniu ils quens da ta­glia sin tgauns. Quels muntan a denter 50 e 150 francs ad onn pigl emprem tgaun. In secund ed in tierz tgaun ella medema casada cuostan dapli. Il diember da tgauns en las vischnauncas ei carschius dapi la pandemia. Quei trend confirmeschan las vischnauncas da Laax, Mustér, Ilanz/Glion e Lumnezia. Per levgiar la lavur da dismetter ils excrements da tgauns deponan las vischnauncas ils schinumnai robidogs. La taglia sin tgauns vegn era duvrada per mantener e per tschentar novs robidogs. (fmr/mg) Pil secund tgaun paga il possessur dapli taglia sin tgauns che pigl emprem.

Digl atun vargau tochen l’jamna vargada ei la Cularta a Laax sededicada a Carl Strauss. Sonda cuntinuescha l’omagi agl artist e gravader. Anna-Rita Stoffel, carschida si a Laax, sededichescha ad el cun in project artistic collectiv. El program accumpignont dall’exposiziun san ins leger ch’ei suondi il fevrer in project collectiv. Anna-Rita Stoffel, Curdin Albin, Mathias Kunfermann e Toni Poltera undreschien e transfereschien l’ovra da Carl Strauss el 21avel tschentaner. Sonda proxima entscheiva gl’omagi, quasi gl’epilog, pigl artist che ha viviu da 1873 tochen 1957. 1922 era el vegnius a Laax e quater onns pli tard ha el maridau sia giuvna spusa Helen Keller (1899-1985). Ensemen han els baghegiau 1927 lur casa «Straussennest» a Salums. La vieua ha influenzau En quella casa ha el luvrau e sia dunna entschiet a hospitar turists e passants. Alla FMR raquenta Anna-Rita Stoffel ch’ella hagi passentau biaras uras en quella casa. Cu Carl Strauss ei morts 1957 eis ei sedau ch’il tat Flurin Coray e la tatta Anna Coray-Arpagaus han entschiet a segidar culla vieua. Pli tard ha lur feglia Maria Stoffel-Coray ed schiender Jakob surpriu quell’incumbensa. Aschia han lur treis affons empriu d’enconuscher quella dunna che tschintschava tudestg e viveva tut persula cul tgaun a Salums. «Nus havevan da cumprar en per ella e purtar la rauba da tschella vart dalla val», raquenta Anna-Rita Stoffel. Anna-Rita Stoffel, artista e menadra da projects d'art Il contact culla «Frau Strauss» s’auda tier las pli fermas regurdientschas da sia affonza. «Ellas vacanzas da scola gidavan nus savens ella da racoltar iuas s. Gion e puaunas. El Straussennest eran nus savens, ed ella mussava era mintgaton maletgs da siu um permiert», aschia Anna-Rita Stoffel. La vieua da Strauss possi haver influenzau la via egl art ch’ella sezza hagi tscharniu, cuntinuescha l’artista. Ella ei naschida 1966 e dapi biars onns menadra da projects d’art. Sco emprema Svizra ha ella fatg avon dus onns il diplom da master MAS Creative Practice alla Scol’aulta d’art a Turitg. Ina reflexiun artistica Il pli niev realisescha ella dapresent en siu vitg nativ. A Laax ella Cularta eis ella vidlunder d’installar in omagi artistic persunal a Carl Strauss. «Ei va buca per tractar el e siu relasch danovamein, mobein per ina avischinaziun, ina reflexiun da diversas modas da s’exprimer», explichescha Anna-Rita Stoffel. Tras la marella hagi ella astgau mirar ils strehs che gl’artist haveva fatg. Mellis strehs che formavan la finala in maletg. Per capir gl’omagi ch’ella fa a Carl Strauss seigi impurtont da risguardar ils plaids d’in scolar da Carl Strauss. Toni Nigg, scolast da dessegn alla Scola cantunala, haveva empriu d’enconuscher Carl Strauss e sia tecnica da far gravuras. Quei che Toni Nigg ha getg inagada, ha Anna-Rita Stoffel priu sco motto per elavurar Carl Strauss: «Il giug culla lingia, duvrada a moda singulara sco contura plein tensiun, ed ella accumulaziun sco reit sensibla applicada d’in fin tractament, per modular la fuorma accentuada dil tgierp». Quella construcziun hagi inspirau fetg ella, declara l’artista contemporana. Ella ha interpretau quella lingia en sia moda da s’exprimer artisticamein, cun far quellas lingias, spert ed a moda performativa. Ed ella reducziun da tut. Installaziuns e squetschs Ell’exposiziun muossa Anna-Rita Stoffel lingias, denton buca schi claras e disciplinadas, mobein liungas ed expostas alla casualitad. Cun siu team da project, gl’artist e fotograf Mathias Kunfermann, il graficher ed illustratur Curdin Albin ed il schurnalist Toni Poltera, ha ella fatg ina procedura per seconfruntar cun Carl Strauss. Denter auter eis ella stada gl’atun vargau ella Toscana. El liug nua che quel haveva fatg mellis strehs per in maletg dalla claustra ella Val d’Ema ei Mathias Kunfermann sepostaus ed han fatg dalla medema optica in squetsch culla tecnica fotopolimera. Vitier dat ei in film da diesch minutas. Quel vegn installaus a Salums e projectaus encunter gl’uaul ella vischinonza dalla casa Strauss. Intervestas cun perdetgas e persunas impurtontas da Carl Strauss e sia lavur da far mellis strehs sin plattas cumpletteschan l’exposiziun speciala. L’exposiziun speciala ella Cularta a Laax arva sonda proxima, ils 3 da fevrer 2024, allas 13.30 tochen las 16.30. Ins sa visitar ella tochen ils 3 da mars 2024, mintgamai la gievgia, venderdis, sonda e dumengia, da quellas uras. Dapli informaziun mira www.cularta.ch. Ina da sias nodas-casa: Illustraziun da Carl Strauss (1873-1957), fatga cun mellis strehs.

Questa fin d’jamna han liug a Breil ils campiunadis grischuns da cuorsa liunga dils affons, junioras e juniors. Ils organisaturs dil Team dil sport da neiv Surselva (SST) quentan cun rodund 100 participontas e participonts. Malgrad las temperaturas aultas ein las cundiziuns bunas da far cuorsa liunga a Breil. Per quei motiv sa il Team dil sport da neiv (SST) lu era porscher leu questa sonda e dumengia, ils 3 e 4 da fevrer 2024, ils campiunadis grischuns dils affons, giuvenils, junioras e juniors. Sco il cau-cuorsa Corsin Bisquolm ha detg sin damonda dalla FMR, vegni ei ad esser necessari da stuschar en neiv en in liug ni l’auter. Pigl auter seigi la loipa en in bien stan ed il program sappi vegnir purschius sco publicaus. El mender cass detti ei opziuns da midar la lingia dalla loipa. Cuorsa singula la sonda Il program dils campiunadis grischuns che quentan era pil Cup Raiffeisen, preveda la sonda ina cuorsa singula. Gest tenor vegliadetgna, respectivamein categoria, absolvan ils affons e giuvenils distanzas denter 2,2 e 12 km. La partenza dalla cuorsa ei allas 10.00, la rangaziun ei fixada sillas 13.30. Staffetta la dumengia La dumengia ein las concurrenzas dallas staffettas. Quellas consistan mintgamai da treis dels. La partenza da quellas concurrenzas ei allas 10.00. Ils affons han d’absolver rundas a mintgamai 460 meters, ils giuvenils da 950 meters, las junioras ed ils juniors da 1,3 km. Tut en tut quentan ils organisaturs cun ina participaziun sco ils onns passai, pia cun rodund 100 curridras e curriders. Liug da partenza ed arrivada dallas cuorsas ei sper la staziun da val dallas pendicularas. Sonda e dumengia semesiran ils affons, giuvenils, junioras e juniors als campiunadis grischuns da cuorsa liunga a Breil.

La radunonza communala da Sumvitg ha approbau il mardis sera plirs projects e credits per l’infrastructura da basa. Aschia era in credit da 250 000 francs per ina nova senda cun punt ella Greina. Vegnida approbada ei era la lescha davart la promoziun dil sport. Cun quella sa la vischnaunca sustener finanzialmein affons e giuvenils che fan sport. La lescha davart la promoziun dil sport dalla vischaunca da Sumvitg ei cuorta. En siat artechels vegnan las finamiras e determinaziuns stipuladas. Igl essenzial: Sin fundament da quella basa legala acceptada dalla radunonza communala sa la vischnaunca sustener finanzialmein affons e giuvenils entochen la vegliadetgna da 20 onns. «Sustegn finanzial vegn concediu per abonnaments per saver far sport ni/e contribuziuns ad uniuns sportivas dil gener stagiunal ni annual», di igl artechel 4 dalla lescha. Sin fundament dalla lescha sa la vischnaunca conceder ina contribuziun annuala per del denter 200 e 400 francs. La contribuziun per quest onn ei vegnida fixada sin 300 francs. Sche tut ils affons e giuvenils fan diever dalla caschun munta quei per quest onn ina summa totala da rodund 30 000 francs. La lescha vegn messa en vigur retroactivamein sigl 1. da schaner 2024. Concediu plirs credits La radunonza communala ha acceptau las suandontas fatschentas: pil project per in reservuar d’aua da stizzar fiug a Chischnès ei vegniu concediu il credit da 457 000 francs pil project da sanaziun dalla Via Camon ed il project da sanaziun dalla lingias per la dismessa d’aua dalla Via Camon ei vegniu concediu dus credits: 845 000 francs per la sanaziun dalla Via Camon e 272 000 francs per la sanaziun dallas lingias per la dismessa d’aua pil project dalla senda e punt dalla Greina entadem la Val Sumvitg ei vegniu concediu in credit da 250 000 francs. Eliminar il prighel La senda da viandar atras la Val Sumvitg enviers la Greina ei ina dallas purschidas principalas dil temps liber da stad ed atun dalla vischnaunca da Sumvitg. Entadem la val meina il trutg naven dil piogn dils Clavaus entochen si tier la camona dil Terri dil Club alpin svizzer (CAS). Dalla vart seniastra dil Rein da Sumvitg traversa ella leu las plauncas dils Encardens. «Da quei territori dil Péz Miez vegn ei adina puspei giuadora crappa che periclitescha la segirtad dalla senda. 2018 havein nus schizun stuiu serrar il trutg per quei motiv», di gerau Meinrad Degonda, cau dil departament dil forestalesser, ambient e turissem. Il november 2021 ha la vischnaunca da Sumvitg allura stuiu registrar leu ina pli gronda curdada da crappa e duront igl onn 2022 ei la segirtad dalla senda stada periclitada pliras ga da crappa. «2021 ein rodund 100 meters dalla senda stai pertuccai da crappa ch’era vegnida a val», di Meinrad Degonda ch’enconuscha quei territori sco il sac da sias caultschas, seigi da pli baul sco buob ad alp ni lu sco viandont e catschadur. Il prighel pils viandonts ei carschius ils davos onns successivamein. Realisar il project quest onn Per prevegnir a pusseivels accidents muort curdada da crappa duei il trutg sin quei tschancun vegnir dislocaus dalla vart dretga dil Rein da Sumvitg. Entadem la Plaunca da Carpet duei quei trutg niev traversar il Rein da Sumvitg per lu vegnir colligiaus cul trutg existent. Perquei drova ei era ina punt nova el territori dalla Frontscha. Dalla vart dretga dil flum ei la senda segira da crappa. Tenor Meinrad Degonda eis ei previu d’exequir las lavurs el decuors dad uonn: «Igl emprem drova ei las proceduras per la lubientscha da baghegiar. Silsuenter lein nus far las lavurs ton pli spert. La finamira ei da saver terminar ellas la fin dalla stad.» Las lavurs duein vegnir exequidas d’interpresas. Dalla vart dalla senda nova pasculeschan nuorsas l’entschatta dalla stad e lu per part era igl atun. Per impedir conflicts per exempel cun tgauns da protecziun, duei la senda vegnir cunfinada quei temps dalla pastira cun seivs. Sustegn finanzial da pliras varts Dils cuosts totals per la senda nova e punt da 250 000 francs quenta la vischnaunca da survegnir rodund 30 % digl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun sut il tetel dil traffic plaun. Plinavon dat ei ina contribuziun dalla Donaziun Greina e d’ina organisaziun privata ell’altezia da 50 000 francs. Ils cuosts restonts per la vischnaunca muntan aschia a rodund 120 000 francs. Senda pli segira en direcziun Greina Entadem la Val Sumvitg, el liug nua che l’ascensiun enviers la camona dil Terri entscheiva, vegn la senda da viandar spustada. Persuenter ha la radunonza communala da Sumvitg acceptau il mardis sera in project e credit da 250 000 francs. Quel includa era ina punt. Che la vischnaunca sto spustar la senda dalla vart seniastra dil flum silla dretga ha in motiv principal. Quel pertucca la segirtad da viandontas e viadonts. Dalla vart seniastra croda adina puspei crappa ella senda, in eveniment cun crappa curdada ha cuvretg quella sin ina lunghezia da 100 meters igl onn 2021. Per sia investiziun vid la senda retscheiva la vischnaunca da Sumvitg sustegn da pliras varts. Denter auter sbursescha igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun ina contribuziun da 30 % vid ils cuosts sut il tetel dil traffic plaun. (fmr/hh) Skizza culla lingia dil trutg vegl e dil niev entadem la Val Sumvitg.

Ils presidents communals da Laax e Schluein, Franz Gschwend e Ralf Schläpfer, renfatschan als presidents communals dallas vischnauncas sursilvanas da buca risguardar las constituziuns communalas en connex cun fundar la Reit da sanadad Surselva. Sin fritgeivel terren crodan las renfatschas da Laax e Schluein buca tier las ulteriuras vischnauncas. La brev scrett’en ch’ils dus presidents communals da Laax e Schluein, Franz Gschwend e Ralf Schläpfer, han tarmess ils 23 da schaner 2024 alla gestiun da Sana Surselva ed a tut las vischnauncas sursilvanas ha fatg furschar ils egls beinenqual tgamun communal da Stussavgia entochen Tujetsch. Ella brev che tracta la fundaziun previda dalla Reit da sanadad Surselva e la finanziaziun dil Spital regiunal Surselva renfatschan Franz Gschwend e Ralf Schläpfer a lur collegas dallas vischnauncas sursilvanas da cunterfar allas constituziuns communalas. Franz Gschwend e Ralf Schläpfer ein dil meini che las vischnauncas hagien da suttametter la decisiun da fundar la reit al pievel. Vul gir allas radunonzas communalas ni als parlaments communals, aschilunsch che quels ein avon maun. Retscherca constituziunala Minuziusamein citeschan ils presidents communals da Laax e Schluein las constituziuns communalas per exempel da Sagogn e concludan: «Tenor nies pareri sto la vischnaunca da Sagogn entretschar las votantas ed ils votants ella decisiun da fundar la Reit da sanadad Surselva.» Ils dus presidents communals da Laax e Schluein renfatschan alla suprastonza communala da Sagogn da surpassar lur cumpetenzas finanzialas. Ralf Schläpfer e Franz Gschwend ein era sefatschentai cun la constituziun dalla vischnaunca da Tujetsch e train en connex cun lur retscherca la conclusiun che la suprastonza da Tujetsch hagi gnanc il dretg da decider da separticipar ad ina organisaziun dil dretg public sco la Reit da sanadad. «Sur da dalla participaziun ad ina tala organisaziun ha ord nossa optica il suveran da Tujetsch da decider.» Ils dus presidents communals da Laax e Schluein vegnan tier la medema conclusiun suenter haver studegiau ils singuls artechels dallas constituziuns da Stussavgia, Lumnezia, Breil, Falera, Medel/Lucmagn, Mustér e Trun. Negin interess da buns cussegls Tgei ch’el tegn dils pareris dils dus presidents communals da Schluein e Laax ha il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, communicau ladinamein. «Senza grond smarvegl vai jeu stuiu constatar ch’ils dus presidents da vischnaunca da Laax e Schluein han nuot auter da trafficar che semischedar en mia lavur sco parsura dalla vischnaunca da Trun. Tochen oz essan nus stai habels da menar nossa vischnaunca senza agid dallas vischnauncas da Laax e Schluein. Era pigl avegnir vein nus absolutamein negin interess da schar semischedar las suprastonzas communalas da Laax e Schluein en nossa lavur.» Vinavon scriva il president communal da Trun en sia risposta a Franz Gschwend e Ralf Schläpfer. «Nus vein priu per enconuschientscha ed acceptau che Laax e Schluein separticipeschan buc alla Reit da sanadad. Nus spitgein en quei connex nuot pli da lur vart e supplichein els da buca pli tarmetter a nus tala correspondenza. La suprastonza communala da Trun selegra da collaborar cun las autras vischnauncas pil prosperar dil provediment da sanadad en nossa regiun.» Decisiun enteifer il preventiv Surstaus dalla moda e maniera da communicar da ses dus collegas da Schluein e Laax ei era il president communal da Sagogn, Thomas Candrian. «Ton pli perquei che nus collaborein gia dapi onns sin plirs secturs.» La renfatscha da decider pertuccont la fundaziun dalla Reit da sanadad sper il pievel vi renviescha Thomas Candrian en tutta detschartadad. «Nus havein reservau la summa el preventiv e quei preventiv ei acceptaus dalla radunonza communala.» Pigl auter ei Thomas Candrian da tut temps promts da dar sclariment davart ils fatgs communals a mintga singul vischin da Sagogn persunalmein ni avon la radunonza communala e meins als presidents da Laax e Schluein. Era el menziuna ch’ils dus presidents communals da Laax e Schluein hagien annunziau da bandunar la corporaziun da vischnauncas Sana Surselva ed el ei perquei ton pli surstaus ch’els tarmettan ussa buns cussegls allas ulteriuras vischnauncas. «Sco davos va ei per la damonda sche nus vulein in spital regiunal en Surselva e mantener nos survetschs socials.» Buca sper il pievel vi La renfatscha da decider sper il pievel vi renviescha era il president communal da Breil, Clau Schlosser. Era el fa attent al preventiv e la summa decidida dil suveran aposta per fundar la Reit da sanadad. «Enzacu stuein nus dar il segn da partenza per la Reit da sanadad e trer fil en guila.» Ella brev plidentan ils dus presidents da Laax e Schluein era las finanzas dil Spital regiunal Surselva e pretendan da schar examinar quellas dad ina persuna dil fatg externa. Per cass che la suprastonza da Sana Surselva entra buc en lur pretensiuns, smanatschan ils dus presidents communals cun «pass giuridics». Ed els vulan che las vischnauncas spostian la fundaziun dalla Reit da sanadad per ulteriurs dus onns.

L’Uniun da teater Cuschnaus seprepara per la premiera dil toc «Plaid-clav Figaro». Treis generaziuns ein ensemen sin tribuna. La repartiziun dallas rollas s’accorda precis cul cuntegn dil toc. Tgi che viseta la pagina d’internet dall’Uniun da teater Cuschnaus survegn ll’informaziun ch’ei cuozi aunc nov gis tochen la premiera dil toc. Ins sa schizun mirar in trailer dil schischuri digital. Quei «filmin» tradescha denton buca damemia. Dacuort ha la FMR astgau mirar las davosas scenas dil toc humoristic-filosofic. L'emprema gada cun surtetels La UTC presenta sia pli nova producziun. La menadra da quella, Angela Collenberg, ha plascher d’ina squadra da 13 persunas. Il toc original digl autur Peter J. Locher ha ella translatau ed adattau en ina versiun ch’ins savess localisar zanua ella regiun romontscha. Bia capeta ella habitaziun dalla famiglia Favugn, ei dat emoziuns e surpresas – era virtualas – cun treis generaziuns. Sabrin Derungs, responsabel per la communicaziun enteifer l’UTC, puntuescha ina novaziun: «Nus presentein il toc cun surtetels tudestgs. Aschia sa era glieud da lungatg tudestg suandar l’acziun», declara el. Era ils vischins da Val S. Pieder, Sursaissa, Valendau, Flem e hosps da vacanzas san guder la nova producziun dall’UTC. Quella ei sco adina a Degen ella halla dall’anteriura casa da scola. La premiera dil toc «Plaid-clav Figaro» ei sonda, ils 10 da fevrer 2024, allas 20.15. Ulteriuras presentaziuns: vendergis e sonda, ils 16 e 17-2, mintgamai allas 20.15. Lu dumengia, ils 18-2, allas 14.00. Mesjamna, ils 21-2, venderdis e sonda, ils 23 e 24-2, ein las davosas producziuns. Per reservaziuns da plaz mira www.teatercuschnaus.ch, ni tel. 077 411 30 55, mintgamai denter las 17.30 e las 19.00. Teatristas e teatrists dall'Uniun da teater Cuschnaus. Davon dretg la reschissura Angela Collenberg.

Ins astga dubitar sch’ils dus presidents communals da Schluein e Laax ein propi cunscients da lur attacca encunter ils ulteriurs tgamuns communals en Surselva. Lur renfatscha tucca buca sulet in dils cocs dil federalissem grischun che senumna autonomia communala. Cun renfatschar als tgamuns dallas communas sursilvanas da buca risguardar l’atgna constituziun communala, semischeidan ils dus presidents da Laax e Schluein buca mo ellas fatschentas internas da mintga singula vischnaunca. Franz Gschwend e Ralf Schläpfer tractan ils ulteriurs tgamuns communals sco buobs da scola als quels ins sto aunc mussar la via ella veta. Simpatia recaltg’ins negina cun talas acziuns da hercules. Secapescha ch’ins sa sedumandar schebein la communicaziun dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva seigi optimala pertuccont la finamira da metter ils survetschs medicinals en Surselva sut in tetg. Il pievel cumin ha gia dagitg piars empau la suvesta davart Sana Surselva e Reit da sanadad Surselva, tgi ei tgei e tgei fa tgi ei magari la damonda. Ins astga sedumandar sch’il tgamun dil Spital regiunal Surselva havess buca stuiu communicar ad uras ses problems finanzials e sch’ina persuna externa gidass a mitigar la situaziun. Senza dubi gidan las smanatschas da Schluein e Laax cul pal fier ual vess ad anflar la via el provediment medicinal e social ella regiun. Ina via che resta en mintga cass carpusa e che vegn grazia alla crappa ch’ils tgamuns da Laax e Schluein bettan en via aunc pli carpusa. Davart las raschuns da Franz Gschwend e Ralf Schläpfer pon ins specular. Las finanzas san strusch esser il motiv principal per las duas vischnauncas che han continuadamein sbassau il pei da taglia ils davos onns. Segir gida lur acziun definitivamein buc ad anflar soluziuns cumineivlas, la fin finala per tut ils survetschs regiunals. La damonda cardinala ha il president communal da Sagogn tschentau. «La finala stuein nus decider sche nus vulein in Spital regiunal en Surselva ni buc.» E nus stuein la finala era decider sche nus essan habels da metter a di­sposiziun alla glieud veglia ed attempada in dacasa ella vegliadetgna en lur vischinonza. Per acziuns da hercules ha ei semplamein negin plaz.

Gl’atun vargau han las musicas da Surrein-Rabius e Breil/Dardin entschiet in project. Ell’inscenaziun cugl actur David Fleppsto detectiv Allegro sligiar in cass dubius. Il concert interactiv per affons ei ina premaudiziun romontscha. Ils concerts ein da Pastgas, in a Breil ed in a Rabius. All’entschatta ein la tribuna ed il spazi avon quella vits. Lu dat ei moviment, la percussiun cumpara. Cul tact dalla batteria resunan ils emprems tuns. Tier tact 17 vegnan ils bassists. In register suenter l’auter entra: posaunas, trumpettas e cornets, corns e eufonis. Il spazi dall’acziun s’em¬pleina. Tut va spert e ruasseivel. La brassband ei sepostada giu ella halla, datier digl auditori. Pil concert che la band prepara, ein ils affons involvai, quels astgan gidar il detectiv Allegro da sligiar il cass. Tier tact 75 «Jeu selegrel, quei vegn lässig», confirma Martina Bass duront la viseta ella halla da gimnastica a Breil. Ella presidiescha la Societad da musica Surrein-Rabius ed exercitescha cun ina squadra motivada il project «Detectiv Allegro – il quart cass». Tier tact 75 cumpara il dirigent. Guido Bass meina dapi entgins onns la Societad da musica Breil/Dardin. El e sia dunna Martina, ensemen cun ina gruppa da ¬iniziants, han lantschau per la sesiun currenta in concert special. «Il quart cass ei gl’emprem da quella retscha ch’ei arranschaus per formaziun da brass», declara Adrian Seiler. El presidiescha la musica da Breil/Dardin. Detectiv Allegro inspectescha in bass. Forsa ei la clav sparida curdada en quei instrument. Da Pastgas presenta ina truppa motivada la premaudiziun romontscha. Igl ei buca in concert usitau, mobein in concert aposta per affons. Per quel gioga David Flepp la rolla dil detectiv. Tgi che ha gia viu el sin tribuna zacu sa ch’ei vegn divertent. El capescha da trer l’attenziun, quei ch’ei essenzial tier quei project communabel da duas musicas. Claudio Carigiet meina dapi sis onns la Societad da musica Surrein-Rabius. Pil project «Detectiv Allegro» suna el il cornet ellas re¬tschas da quei register. Sper el ora vegn detectiv Allegro alias David Flepp era duront las investigaziuns ch’el ha da far. Presentaziun el KKL ha perschuadiu Las musicantas ed ils musicants ston esser flexibels duront il concert, perquei ch’ei dat trasoras interrupziuns e scenas nua ch’il detectiv integrescha gl’auditori. Duront l’emprema emprova cugl actur ha ei dau bia da rir, ins ha viu e sentiu che musicantas e musicants han gust dad esser part dall’acziun. Detectiv Allegro ei ina figura che la musicista, cumponista ed arranschadra lucernesa Evi Güdel-Tanner ha inventau. Detectiv Allegro s’auda tier ina retscha da concerts d’affons per diversas formaziuns. Gl’emprem ed il secund «cass» ha Evi Güdel-Tanner fatg per orchester d’instruments da flad, il tierz per instruments da corda e percussiun. Detectiv Allegro (alias David Flepp) arriva ed investighescha. «Il quart ha ella arranschau per ina musica da brass», declara Guido Bass. Duront il concert eis el involvaus trasora ell’acziun. Il detectiv vul saver quei e tschei, el conta schizun ed animescha ils affons. El va a spass discretamein tras las retschas da musicantas e musicants – alla tscherca d’ina clav sparida. «Gl’atun vargau havein nus visitau la presentaziun el KKL a Lucerna», raquenta Martina Bass. Il tetel original dad Evi Güdel-¬Tanner ei «Detektiv Allegro: Der vierte Fall», la formaziun da talents dalla Bürgermusik Lucerna ha sunau, Andri Mischol ha giugau la rolla dil detectiv. «Nus essan turnai a casa culla finamira da presentar ina versiun romontscha da quei concert d’affons», di la presidenta dils da Surrein-Rabius. Schi biars affons sco pusseivel Anavos en Surselva ha la gruppa d’ini¬ziants dumandau la Ligia Romontscha da translatar gl’original. Dapi miez schaner ha David Flepp a disposiziun il libret ¬romontsch. El vegn ad esser il detectiv ¬Allegro, alerts, marviglius e ruffinaus. Per ¬sligiar il cass drova el gl’agid da schi biars affons sco pusseivel. Perquei eis ei da giavischar allas musica da Surrein-Rabius e Breil/Dardin ch’ei gartegi da mobilisar schi bia glieud sco pusseivel alla premiera romontscha. Damemia dil «quart cass» che detectiv Allegro sto sligiar han ils ¬responsabels buca tradiu. En scadin cass ¬duei el anflar in cudisch tgietschen da musica ch’ei ius a piarder. Ils affons ston gidar d’anflar quel. Era ina clav ed ina chista s’audan tiels objects decisivs. Da Pastgas, a Breil ed a Dardin, vegnan aspectaturas ed aspectaturs ord las marveglias.