Tenor definiziun linguistica è en portasatgs ensatgi tgi dat anavant infurmaziuns a terzas persungas, sainza esser incumbenso digls pertutgias. Ena furma feminina na canoscha betg. Tenor las reglas da gender fissigl mattagn da deir carstgangs-portasatgs. Ea, savagn bagn tge tgi en portasatg è. Chel pled cunaschainsa gio da bod ainten la nossa unfanza. En portasatg era per exaimpel igl frar u la sora tgi rapportavan immediatamaintg ensatge agl bab u alla mamma, schi ins veva fatg da chegl tgi ins pudess metter ainten la categoria lumpareias, furbareias, stragis u asnareias. En portasatg era er chel u chella conscolara tgi geva adegna schond tot agl scolast. Tot chegl tgi vasevan e cartevan tgi fiss betg an rughel. Bung, forsa erigl er betg adegna digl tottafatg onorevel chegl tgi ins fascheva. Da chegl tg’ins fascheva ainten chels onns. Basta, schi ensatgi purtava chegl tgi el u ella vaseva u santiva anavant scu infurmaziun a persungas tgi eran per solit ainten en status da coneducatour u aglmanc pi viglias, alloura era stada ena activitad d’en u ena portasatg. Per igl pertutgia tgi niva cotras revelo aint igl sies esser era la tgossa en tradimaint. Gl’era malampernevel, schi ins niva alloura cito e survagniva en brav lavatgea. E forsa er anc en castei. Cler, portasatgs eran betg bagnnias e tot tenor grevezza e frequenza digls cass ins veva els sen la mucca. Per gist deir adretgor: ins pudeva betg igls star or. I dava alloura ena opposiziun averta cunter els cun smanatschas e perfign cun excluder els dad en tschertgel dad ameis ed igl castei maximal era ignoranza totala. Chel fatg cun igls portasatgs è sto ena tgossa durant l’unfanza e durant igls onns da scola. Cun contanscher igl status da carschia ins pansava tgi chegl seia passo eneda per adegna e definitivamaintg. Gliunsch dasperas. Gl’è betg surfatg da pretender tgi nous seian circumdos da portasatgs. Dapertot ed adegna! Angal on chels oz betg ple nom portasatgs, mabagn scu tgi totga an bel engles «whistleblower». E betg unfants èn activs scu tals, mabagn carschias ainten tot las vigliadetnas e categorias. Oz ò chella furma da portasatgs quasi adegna ena cumponenta economica. Igl origen digls portasatgs moderns èn stadas las bancas. Instituziuns tgi eran quasi glorifitgeidas perveia da lour tenuta solidarica anvers la clientella cun ena secretezza absoluta. Ma adegna pi savens ègl davanto tgi persunal da chellas instituziuns on banduno la loialitad anvers igl patrung ed on tradia el anvers igl fiscus. I stuagn er deir an chel mument tgi sa tractava cò betg da lumpareias da mattatschs, mabagn da tgossas an dimensiuns pi grondas. Er igls stadis èn adegna daple sa mussos scu portasatgs… E naturalmaintg er la politica. Egna dallas activitads principalas dallas parteidas è da tradeir anvers la publicitad tge tgi l’otra parteida ò tot fatg fallo e noua e cura tgi igls commembers on surpasso reglas e leschas. Igl mument ischans vedlonder da persequitar igls gis da ballape digl campiunadi europeic. Las diversas squadras da ballapeists gioian cun angaschamaint l’egna cunter l’otra. Tgi perda e tgi gudogna. Squadras da ballape? Ena foira, spir portasatgs èn segl plaz. Vess en giuieder da forsa aveir tutgia la balla cugl mang, alloura corran tot igls giuieders da l’otra squadra tigl arbiter e denunztgan igl malfatschant supponia. Igl madem, schi en giuieder vign taro e chel pertutgia ò er angal l’impressiun tgi igl defensour da l’otra squadra seia la colpa, i vign gesticulo, clamo e visualiso anvers igl arbiter. Apropos portasatgs ena tgossa dad unfants: nous vivagn ainten en mond da portasatgs. Egn pi grond tgi l’oter. I dat tant camps dalla veta publica e privata noua tgi boglia da portasatgs. Peder Antona Baltermia da Salouf è stà passa trais decennis redactur responsabel da la Pagina da Surmeir. Peder Antona Baltermia

La 36avla ediziun dalla fiera da Lantsch da sonda passada è stada en grond success. Visitaders e visitadras èn nias an rotscha ed on galdia l’ambianza amabla aint igl intern dalla vischnanca, tg’è sa transfurmo per en de an ena giassa da fiera. La fiera da Lantsch ò ena tradiziun da prest quatter decennis. Chella ò li adegna l’amprema sonda digl meis d’avost. En’excepziun è schi l’amprema sonda da chel meis è igl de dalla festa naziunala dalla Svizra, igl 1. d’avost. Gl’onn passo è l’ora betg stada schi ampernevla, sonda passada è persiva s’avanzo igl de tar en belezza de cun bungas temperaturas. Chegl è egna dallas raschungs tgi la gliout è neida gist an massa alla fiera. La dumang anc en po surtratg Cun discorrer dalla fiera da Lantsch dastga en nom an nign cass mantger. Chella persunga è Anne-Rose Simeon. Ella segna gio prest 30 onns per l’organisaziun dall’occurrenza. Schi lagn deir oter è la donna an veir senn igl «motor» dalla fiera da Lantsch. L’occurrenza è gio siva da prest 40 onns igl event principal dall’organisaziun Lantsch/Lenz Turissem. Or d’ena fiera locala avant quatter decennis è s’avanzada en’occurrenza tgi sveglia igl interess da vigl e gioven e d’indigens e da giasts. Anne-Rose Simeon ò detg: «Sonda dumang è sto pitost surtratg e betg digl tottafatg bel’ora». Cotras vegian cunzont igls blers giasts decidia da betg eir ad ot per far ena viandada. Cun neir vers mezde adegna pi bel vegia la gronda part digls giasts dalla regiun da vacanzas Lai alloura decidia d’eir a fiera. «Igls davos treis onns vagn nous betg ple gia en schi grond domber da visitadras e visitaders scu tar la fiera da sonda passada», ò detg l’organisatoura. Cun far en gir tras la fiera ins dastga tgunsch deir tgi vasia ins ò gliout scu furmeilas. Aint igl rom digls davos onns Chegl tgi pertotga igl domber d’expositours ed expositouras schea chel aint igl rom digls davos onns, ò menziuno Anne-Rose Simeon. Chegl vot deir tgi er sonda passada ègl do da cumprar da tottas sorts robas, er damagler e dabever. Scu tgi la donna da Lantsch ò menziuno dereiva la mesadad digls expositours e dallas expositouras dalla Svizra orientala. Ena bunga part da chels seia preschainta gio onns or a Lantsch. Naturalmaintg vegian er chest onn betg mantgea expositours ed expositouras digl Grischun. Dus expositours vegian schizont s’annunztgia pir igl venderde seira avant la fiera, ò detg Anne-Rose Simeon. Per en plaz da treis meters paian expositours ed expositouras mintgamai 40 francs, bagn pitost en prietsch simbolic. Er blers expositours ed expositouras dalla regiun «Plascheir vaia gia er chest onn tgi blers expositours ed expositouras dalla regiun èn sa participos alla fiera», punctuescha Anne-Rose Simeon. Ensacu seia chegl er igl senn dalla fiera da Lantsch. Lour preschientscha tar l’occurrenza seia da gronda impurtanza. Igl aspect economic seia bagn er da gronda muntada, dantant anc pi impurtant seia tgi tar la fiera s’inscuntran indigens, giasts, famiglias ed er antieras gruppas. La bar «Lumpazi» Igl product igl pi dumando tar la fiera da Lantsch è sto er sonda passada igl pang fatg sez aint igls dus pastregls da vischnanca. Igl pang fon las donnas da Lantsch e chel è nia cumpro scu nigns oters products. Bel è er tgi unfants on vandia roba pi pitschna zambergeda sez, roba tgi veva nign prietsch. Vasia ins ò tgi l’egn u l’oter visitader u er visitadra on betg cumpro ensatge digls unfants, mabagn angal mess muneida ainten la cassa. Per menziunar en stand d’unfants è chegl la bar «Lumpazi», en li noua tgi bleras persungas èn sa farmadas per bever en «drink» tiers las «crêpes» fatgas frestgas agl li. Fatg venal è er nia roba da langa, da metal, da lenn, ed er bler crom e plunder e products regiunals scu caschiel, mêl e liongias. Colonna stava la gliout betg angal lò noua tgi dava damagler e dabever, ma cunzont lò noua tgi las donnas da Lantsch offerivan per en prietsch modest turtas fatgas a tgesa, egna pi bela e pi bunga tgi l’otra. Betg schi simpel per chel mattatsch da cattar en animal da langa cun esser la collecziun fitg vasta. Chest mat ò fatg las crêpes gist frestgas. Lea Meier, la biatleta internaziunala tgi stat a Lantsch, ò er galdia las crêpes cun cumpot da paloias. La fiera da Lantsch è er en li per s’inscuntrar e star da cuminanza. Claudia Ulber ò vandia products digl agen bagn puril. Dar se igl belet all’ameia ò plaschia allas mattatschas. Da cumprar davigl er decor da differents materials. Sa misirar cun la concurrenza scu biatlet, er graztga all’instrucziun da Paul Nadig. Igl intern dalla vischnanca da Lantsch è nia transfurmo an ena giassa da fiera.

Success pigl lutgadour Samuel Moser da Mot tar la festa da lotga da giovens e giuvenils dalla Svizra digl nordost. Scu gio avant en onn gudogna el la categoria dall’annada 2010. A Ricken aint igl cantun Son Giagl ò gia li sonda passada la festa da lotga da giovens e giuvenils dalla Svizra digl nordost. Sa participos alla concurrenza èn 220 mats dallas annadas 2007 anfignen 2011. Represchento on els la generaziun nova digls lutgadours digls cantuns Appenzell, Glaruna, Grischun, Son Giagl, Schaffusa, Turgovia e Turitg. Stos dalla parteida èn er 25 giovens lutgadours digl Grischun. Tranter chels er Samuel Moser da Mot, numno digls ples «Sämi». Digl reminent è igl lutgadour da 14 onns en grond fan digl sies idol Samuel «Sämi» Giger, igl lutgadour digl cantun Turgovia ed egn digls pi ferms lutgadours dalla Svizra. Anc è Samuel Moser betg schi gliunsch scu igl sies idol, dantant sen la dretga veia para el dad esser. El totga tar en grond talent da lotga e gist digls lutgadours dall’annada 2010 è el egn digls miglers dall’antiera Svizra. Tschintg victorgias an seria A Ricken ò igl cumpogn da Mot e fegl d’ena famiglia purila strousch laschea stetg agls concurrents aint igl razgem. Cun gudagner las tschintg ampremas lotgas cun dus gedas 10 puncts e treis gedas 9.75 puncts è Samuel Moser sa qualifitgia sainza ena tarada per la lotga finala. Cun aveir siva tschintg lotgas, cun en total da 49.25 puncts, en avantatg dad 1 punct sen la concurrenza ò alloura tanschia en pari per Samuel Moser ainten la lotga finala. Tar chella ègl nia pigl lutgadour grischunes tigl cumbat cunter Silvan Steinauer digl cantun Sviz. La lotga finala è eida a fegn cun en pari, uscheia tgi mintgign digls dus finalists ò retschet 9 puncts. Da menziunar è tgi Samuel Moser ò gia gudagnea la dumang l’amprema lotga cunter igl madem adversari e chegl cun la nota maximala da 10 puncts. Cun victorisar danovamaintg tar la festa da lotga da giovens e giuvenils dalla Svizra digl nordost 2024 ò Samuel Moser defendia sonda passada cun success igl sies tetel gudagnea avant en onn a Näfels aint igl cantun Glaruna. Igls lutgadours digl Grischun èn turnos da Ricken cun nov cranzs. Eneda daple gudogna Samuel Moser ena gronda festa da lotga da giovens e giuvenils.

Nign pled da festa, nigna grillada, giud veia, an en rom pi pitschen, sen prest 2 400 meters sur mar e sainza imni svizzer. Uscheia ò ena gruppa da giovens da Surses celebro gievgia passada la festa naziunala betg gist igl pi sensom igl Piz Toissa. Gievgia passada è nia festivo er an Surmeir igl 733avel anniversari dalla Svizra. Siva digl 1993 è igl 1. d’avost en firo uffizial. Chel onn ò igl suveran svizzer sustignia cun 84 % l’iniziativa tgi la festa naziunala duess esser en firo per mintgign. Anc mai, anfignen ossa, è en’iniziativa neida sustigneida an Svizra cun en resultat schi cler. Cun pacas excepziuns è igl anniversari dalla Svizra nia celebro ainten tot las 23 vischnancas dalla Regiun Alvra. An ples lis ò la festa naziunala scumanzo gio da mezde e cuzzo anfignen siva mesanotg. Igl anniversari dalla nossa tera è nia anromo cun fis, musica, cun lampiuns, grilladas e cunzont cun pleds da festa da persungas tgi appartignan allas autoritads politicas regiunalas, cantunalas e federalas. Tot chel «program» ò alloura la gruppa da giovens da Surses, cugls iniziants da Salouf, betg gia igl 1. d’avost 2024. Cuntinuo cun la tradiziun digl bab Avant ples decennis ò ena gruppa da Salouf antschet ad eir fitg ad ot per celebrar la festa naziunala. Egn digls iniziants d’eir segl Piz Toissa per festivar igl 1. d’avost, an en rom pi chiet e simpel, è sto da lez taimp Leo Sonder, barmeir. Igl 2017 ò igl bab e pour gia da bandunar bler mengia bod chest mond, causa d’ena malsogna maligna. El è sto la persunga tg’ò organiso onns alla lunga l’excursiun segl Piz Toissa. Cuntinuo cun chella tradiziun da lour bab on alloura sies dus fegls Manuel Sonder e Silvan Sonder ed er la feglia Valentina Sonder. Igls dus mats e la matta on bungs contacts tar oters giovens ed uscheia è la viandada igl 1. d’avost segl Piz Toissa siva digl 2017 bler daple tgi angal en’aventura. Igl è ena moda da festivar igl de naziunal betg scu mintgign ed igl è ena celebraziun da tradiziun cun belas regurdientschas. Silvan Sonder dei: «Da cattar giovens tgi vignan segl Piz Toissa è dalunga fatg». Blers giovens èn adegna dalla parteida cura tg’è da purtar la lenna aint igl lascher per muntar igl piz e per aveir lenna avonda per far igl fi digl 1. d’avost segls ots sur Salouf. Bung dus ouras a pe Igl Piz Toissa ò en’otezza da 2 657 m s.m. ed è situo aint igl vest dalla vischnanca da Salouf. Scu gio las davosas otg gedas è la gruppa da cumpogns, tg’èn er bungs alpinists, betg eida sensom igl Piz Toissa per celebrar la festa naziunala. «Igl li noua tgi faschagn igl caschner cun lenna schea ensatge sot la tschema digl piz, ainten en li situo sen en’otezza da 2 383 meters», ò detg Silvan Sonder. Per contanscher chel li seia da chintar davent da Ratitsch, las aclas agl pe digl Piz Toissa, cun en taimp da radond dus ouras. Silvan Sonder dei tgi l’ascensiun seia fitg spundeiva, crappousa e per part er malsieira. I seia nign trotg, uscheia tgi dovra da mintgign la concentraziun basignevla per ascender igl li noua tg’ins fetscha igl fi digl 1. d’avost, dei Silvan Sonder, tg’è sez en alpinist rutino. An media quatter lenns aint igl lascher Gievgia passada ò la gruppa cun 12 participants da 20 onns anfignen 70 onns gia da lascher passar igl temporal avant tgi muntar davent da Ratitsch segl Piz Toissa. Vers las 19.00 è igl temporal sto a fegn, uscheia tgi la gruppa ò alloura gia ena bela ed ampernevla seira per eir orase vers igl piz. Per far igl fi dalla festa naziunala dovrigl sa tgapescha er lenna. Chella vign messa aint igl lascher, vot deir tgi mintgign porta la lenna, cun ena lunghezza da radond 1 meter, anfignen agl li digl caschner. Silvan Sonder ò menziuno: «An media porta mintgign quatter lenns aint igl lascher – e la sia marenda.» Igl fi fonigl betg dalla vart digl nord digl Piz Toissa, an direcziun Val Alvra, mabagn dalla vart digl sid, noua tg’ins vei Surses. Mintgign peglia sez marenda ed ensatge da bever per star anturn igl fi e festivar igl 1. d’avost ordvart igl grond travagl. Oragiu cun tizungs I seia sto eneda daple ena belezza da celebrar igl 1. d’avost an en rom particular e schizont persunal, dei Silvan Sonder. Da neir aval siva tgi igl fi è stido digl tottafatg pretenda per en po daple concentraziun ed attenziun tgi la muntada, ò detg Silvan Sonder. Neir oragiu ins vigna l’egn siva l’oter e cun esser gio tard ainten la notg ò mintgign en tizung. I seia er uscheia tgi mintgign varda da l’oter e tgi mintgign vegia chito per l’oter cun descender, dei igl alpinist da Salouf. Turnos a Ratitsch èn igls «12 confederos» anc stos an cuminanza ainten l’acla tar Simon Sonder ed on gia pir dretg en muteiv da far en viva. Chegl sen la festa naziunala 2024 e sen la muntada e descensiun digl Piz Toissa sainza incaps. La lenna para d’arder fitg bagn. Aint igl fons ins vei Surses. La seira dalla festa naziunala dall’emda passada: davent da Surses on blers vasia igl fi digl Piz Toissa. La muntada è per part fitg spundeiva. Orase vers igl Piz Toissa – cun pentel e fagot.

Nov premieras da solt cumpeglian las producziuns da solt digl Origen Festival Cultural. La mesadad da chellas totgan gio agl passo. Riom è chesta stad en li d’inscunter per saltunzs e saltunzas digl antier mond. Antschet ò l’istorgia da success dallas producziuns da solt tigl Origen Festival Cultural avant endesch onns. Coreografs da Vienna e d’Amsterdam on preschento cun lour ballets a Riom, aint igl casti, producziuns da solt tg’ins cunascheva ansomma betg, er betg ordvart igl Grischun. Chellas producziuns da solt èn stadas igl fundamaint per la veia plagn success digls ballets er tar Origen. Adegna daple coreografs da renom on santia digl festival Origen, cun la speranza da pudeir sa preschentar cun lour ballets a Riom aint igl casti u ainten la Clavadeira. Siva digl 2017 è alloura neida vetiers la Tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia. Cun ella è igl success ed igl interess per las producziuns da solt s’augmento anc bler daple. An curt taimp cunaschevan igls coreografs internaziunals Origen e per tschintg onns è la Tor cotschna davantada en li, noua tgi saltunzs e saltunzas digl antier mond on caschuno per muments nunamblidabels. Digl classic anfignen tigl emoziunal Quatter dallas otg producziuns da solt da chesta stad èn gio istorgia. Las ulteriouras producziuns da solt suondan. Cun l’excepziun digl ballet tgi vign insceno ainten la sala gronda digl casti digl uestg a Coira, èn igl casti e la Clavadeira a Riom lis d’acziun dallas producziuns da solt. Chegl vot deir tgi a Riom ò salto chesta stad l’elita da solt digl mond e vign a saltar anc anfignen igls 11 d’avost 2024. Mintga producziun da solt è stada en veir deletg, ena fascinaziun, en’aventura ed ena particularitad. Igl èn stadas istorgias, noua tgi vo per la carstgangadad, pigl carstgang sez e noua tgi fardagliuns stattan aint igl center. Solt da perfecziun, solt admirabel, solt dalla classa superioura. Chegl è Riom per chesta stad e chegl graztga agls ballets da Berlin, Minca, Londra, Paris e Vienna. Igl casti digl uestgia scu magnet Las producziuns dalla stad 2024 digl Origen Festival Cultural cozzan anc anfignen igls 11 d’avost. Per la FMR ena caschung da far ena bilantscha intermediara dallas occurrenzas passadas. Philipp Bühler, igl schef da finanzas d’Origen ed igl mang dretg da Giovanni Netzer, igl intendant digl festival, ò detg tg’ins dastga esser fitg cuntaint chegl tgi pertotga igl interess per las producziuns. Scu gio igls davos onns vegian las producziuns da solt attratg en grond public. Blers digls aspectatours e dallas aspectatouras vegian gist vurdo dus producziuns da solt a Riom, allas 17.00 aint igl casti ed allas 21.00 ainten la Clavadeira. Stada vandeida or anfignen ossa mintg’eda seia la producziun da solt «Prinz und Bettelknabe» ainten la sala gronda digl casti digl uestgia a Coira. Philipp Bühler: «Igl casti digl uestgia para da sviglier igl interess digl public, er cun esser la producziun da solt grondiousa.» Siva d’en onn pôssa è chesta stad er la gruppa «Commedia» d’Origen puspe per veia. Scu gio siva digls davos prest 20 onns, mantga mai igl grond public tar mintgigna dallas radond 40 producziuns. La gliout seia neida an rotscha per sa diverteir cun la producziun da cumegia, artistica, cant, musica, solt ed acrobatica. Aint igl casti da Riom on salto l’emda passada saltunzas e saltunzs dall’opera da Paris. Solt da vaglia ainten la Clavadeira, graztga agl ballet statal da Berlin.

Pigl CB Surses antscheva dumengia proxima igl campiunadi da ballape 2024/25 cun la parteida cunter Schlarigna. La fegnameira digl trenader e digl team è da tutgier tar egna dallas equipas fermas da total diesch squadras dalla gruppa 1 dalla 4. liga. An en onn festivescha igl CB Surses igl giubileum da 45 onns. Igl club è nia fundo igl 1980 ed an chels decennis giuia igl ple ainten la 4. liga, en onn schizont ainten la 3. liga, dantant er ainten la 5. liga. Trenader dall’equipa actuala dalla 4. liga è, scu gio gl’onn passo, Flurin Demarmels. El vign assistia da Niclo Devonas e da Nicolas Margreth. Roman Stäbler è sa retratg scu assistent digl trenader. Er Niclo Devonas fò betg ple part agl team. El è sto ple tgi diesch onns scu goli ena ferma pitga dall’amprema squadra digl CB Surses. Igl cumpogn da Salouf ò tutgia ples onns tigls miglers golis dalla 4. liga. Ossa dastgan igls treis golis Filippo Pantusa, Fabio Stecher e Fabio De Jesus profitar dall’experientscha da Niclo Devonas, igl qual è da nov trenader digls golis dall’equipa principala digl CB Surses. Tranter igls amprems treis Flurin Demarmels dei igl suandont: «La squadra ed er ia vagn la fegnameira per la nova staschung d’esser da premaveira 2025 tranter igls treis amprems teams dalla 4. liga.» El è persvadia tgi la sia equipa ò igl potenzial, la classa ed er la qualitad da tutgier tar las pi fermas squadras dalla gruppa 1 dalla 4. liga. Scu igls pi ferms concurrents digl CB Surses taxescha Flurin Demarmels Domat, Lumnezia e Tusang/Tgazzas. Da nov appartignan Bregaglia e Valposchiavo II alla gruppa digls Sursetters. Ulteriours adversaris digl CB Surses èn anc Danis/Tavanasa, Lai/Valbella, Schlarigna e Schluein/Glion. Da nov cun seis agens juniors Igl tschep digl amprem team digl CB Surses è ple u manc identic cun la squadra digl davos onn. Chegl vot deir tgi tranter l’equipa sa cattan ples giuieders rutinos, tgi canoschan er igls adversaris e tg’èn siva da ples campiunadis fermas pitgas dall’equipa dalla 4. liga. Da nov totgan seis agens juniors digl club a chella squadra, agls quals è reuschia da far igl zap digls juniors A ainten l’equipa principala digl CB Surses. Flurin Demarmels dei: «Cun esser divers giuieders da rutina ensatge pi vigls duessan igls juniors procurar per nov tgatsch ainten l’equipa.» Plan da gis runda d’aton 2024 18-08-24 Schlarigna-Surses 16.00 24-08-24 Surses-Valposchiavo 17.00 01-09-24 Domat-Surses 13.00 07-09-24 Surses-Schluein/Glion 17.00 14-09-24 Danis/Tavanasa-Surses 19.00 21-09-24 Surses-Lumnezia 17.00 28-09-24 Bregaglia-Surses 17.00 19-10-24 Surses-Lai/Valbella 17.00 26-10-24 Tusang/Tgazzas-Surses 19.15 Niclo Devonas (dretg) è sa retratg siva da blers onns scu goli digl CB Surses e digl ballape activ.

La tschertga per en ustier u ena ustiera tgi magna sur onn igl restorant dall’arena da sport La Nars a Savognin è stada sainza success. Ossa è igl cumegn da Surses alla tschertga d’en fittadign tgi surpeglia chel travagl igl anviern proxim. Curt avant Nadal 2023 è stada l’avertura dall’arena da sport a La Nars agl our dalla vischnanca da Savognin. Igl bietg multifuncziunal è nia inauguro e surdo uffizialmaintg agl travagl. Tar chel menaschi polivalent totga er en restorant cun 60 plazs tgi sa catta anmez igl object. Dalla vart dalla baselgia da son Martegn sa catta ena gronda terrassa tgi porscha post a 100 persungas. Da cattar ustier u ustiera per chel travagl da gastronomia a La Nars è sto igl aton 2023 pigl cumegn da Surses tot oter tgi simpel. Cugl hotel Piz Mitgel a Savognin è sto pussebel da cattar aglmanc per la staschung d’anviern 2023/24 en fittadign pigl restorant dall’arena da sport a La Nars. Mano chel ò alloura Christine Peterelli pigl hotel Piz Mitgel. Ena schliaziun temporara La schliaziun è stada pitost ena schliaziun temporara u detg oter ena schliaziun provisorica. Cun betg manar venavant igl hotel Piz Mitgel igl restorant a La Nars ò igl cumegn da Surses tschartgea sur ples veias en fittadign pigl travagl a La Nars, dantant en fittadign tgi magna igl restorant sur onn e betg angal la staschung. Concret ins è ia alla tschertga d’en ustier tgi vess mano gio chesta stad igl restorant a La Nars. Igl è betg reuschia agl cumegn da Surses da cattar en ustier u ena ustiera tgi vess mano igl menaschi sur onn. Ossa ò igl cumegn da Surses decidia da manar igl restorant a La Nars angal la staschung d’anviern e betg scu previa uriund sur onn. Cun en screiver agls radond 50 commembers e commembras dalla Gastro Alvra/Surses spera igl cumegn da Surses da cattar, cun en’otra situaziun da partenza, eventualmaintg en fittadign. Igl restorant a La Nars resta saro anfignen all’antschatta dalla staschung d’anviern 2024/25.

Per en po pi paca gliout è neida all’ediziun 2024 dalla «Scuntrada» a Savognin. Persiva dattigl daple muteivs. L’oter onn ò l’occurrenza igl giubileum da 40 onns. L’antschatta dalla «fiera da Savognin» è stada igl 1985, cura tgi Savognin è sto responsabel per l’organisaziun dall’amprema «Scuntrada Rumantscha». An cumbinaziun cun chella occurrenza ò l’Uniun da commers e mastirants Surses gia l’ideia d’agiuntar la «Scuntrada Rumantscha» cun ena fiera cun products ed artisanadi indigen. Igl success è sto remarcabel, uscheia tg’ins ò decidia da cuntinuar cun la «fiera da Savognin». L’occurrenza è neida adegna pi gronda, pi populara e la gliout è neida an rotscha. Igls bungs onns dall’occurrenza da stad ò la «fiera da Savognin» gia anfignen 70 expositours ed expositouras, tgi vandevan da totta sorts products. Cun davantar l’occurrenza veapi en antop da giasts ed indigens, èn igls organisatours sa decidias igl 2010 per ena midada digl nom. Or dalla «fiera da Savognin» è davantada la «Scuntrada». Ad ot anvezza a fiera Realitad è, tgi tranter de ins ò vasia darar schi pac visitaders e visitadras tar las davosas «Scuntradas» scu venderde passo. Ins ò gia l’impressiun tgi mantga l’atmosfera da fiera e tgi mantga davart dalla gliout er igl interess da cumprar tot chegl tgi dava da cumprar. Scu tgi Patrick Thurner, igl president dall’Uniun da commers e mastirants Surses ò detg, seian blers digls giasts pi prubabel ias ad ot anvezza a fiera, cun esser las temperaturas prest tropicas. El ò er detg igl suandont: «Las davosas dus gedas dall’occurrenza ègl adegna puspe pluvia, chegl tg’è er ena raschung tgi igl interess per l’ediziun dalla ‹Scuntrada› da chest onn è eventualmaintg pi pitschen.» Cun girar tras la «Scuntrada» è crudo an îgl, tgi er la gliout indigena ò mantgea igl sivamezde. Menziunar ins dastga er tgi tranter igls visitaders e las visitadras dall’occurrenza eran bler pi pacs giasts, cunzont giasts stabels da Surses. Scu tgi ples patrungs on confirmo, seian igls affars stos gio durant l’emda dalla «Scuntrada» per en po pi maiers tgi l’emda avant. Vot deir tgi blers giasts èn gio ias a tgesa avant la «Scuntrada» cun aveir li chella pir igls 9 d’avost 2024. Pi pacs stands tgi oters onns An cumparaziun cun oters onns ègl do pi pac stands alla veia principala a Savognin. Patrick Thurner ò menziuno: «I constat tgi chest onn è igl domber digls stands pi pitschen cun 40 anfignen 50 stands.» Cun esser stada la fiera da Lantsch en’emda avant e betg scu usito en de siva la «Scuntrada» on mantgea ples expositours e ples expositouras a Savognin. Blers e bleras da chels e da chellas cumbinavan las dus occurrenzas, chegl tg’è actualmaintg betg sto igl cass. Schibagn tgi la «Scuntrada» da venderde passo ò attratg per en po pi paca gliout, l’ambianza è tuttegna stada ampernevla. Chegl cunzont cunter seira cura tgi la gliout è neida pir dretg per star an cumpagneia, cun neir las temperaturas pi agreablas. Chegl tgi pertotga la purscheida dalla roba e digls products è la paletta stada scu tar las davosas «Scuntradas» ple u manc la madema. Sa musso è er tgi igl domber da stands cun dabever e damagler era danovamaintg grond, gea prest mengia grond. Scu usito ò er igl program lateral, en program per unfants ed igl program da musica betg mantgea. Pac travagl igl sivamezde tar la «Scuntrada» cun esser las temperaturas fitg tgodas. Roba da lenn davigl er da cumprar. Tgapis e tgapelas cunter las temperaturas prest tropicas.

Per 181 unfants ò scumanzo er an Surses igl nov onn da scola. Nov è, tgi igls scolars e las scolaras dall’amprema anfignen la terza classa primara vignan instruias a Salouf – chegl scu schliaziun transitorica per dus onns. Pigls oters unfants è Savognin igl li da scola, dantant betg la scola Grava. Anc avant la fusiun politica digls nov cumegns da Surses igl onn 2016 èn neidas fusiunadas las scolas dalla val. Cun l’antschatta digl onn da scola 2014/15 èn neidas fusiunadas, cun ena excepziun, las scolas primaras e las scolettas tigl consorzi da scola Surses. L’excepziun è sto Beiva, noua tg’ins ò gia en’atgna scola anc anfignen la fegn digl onn da scola 2018/19. Igls unfants da scoletta da Beiva von gio siva digl onn da scola 2014/15 a Savognin a scoligna. Siva da tschintg onns von damai tot igls unfants da Surses dallas seis classas primaras a Savognin a scola. Las ampremas quatter classas primaras ainten la scola Grava e la 5avla e 6avla classa ainten la scola Barnagn. Pigls proxims dus onns è chegl betg igl cass cun svaneir igl cumplex dalla scola Grava e neir ramplazzo antras en nov bietg. Igls mats e las mattas da Surses tgi fon las treis classas superiouras vignan instruias gio decennis aint igl bietg da scola Barnagn a Savognin e chegl resta er uscheia. Quatter lis da scola Cun svaneir igl bietg da scola existent a Grava ò igl cumegn da Surses, igl cunsegl da scola an collaboraziun cun la direcziun da scola e las scolastas ed igls scolasts gia da cattar ena schliaziun, noua metter sot tetg igls stgers 100 unfants dallas classas primaras e tschartger stanzas adattadas per instrueir els. Igl ò duvro ples sedutas, ena rotscha inscunters e cunzont ena organisaziun immensa per neir alla fegn finala tar en bung conclus. La schliaziun transitorica per dus onns per las classas primaras è an tot cass ena tgossa, cun la quala la magistraglia ed er igls scolars e las scolaras von d’accord. Igls 47 unfants dallas ampremas treis classas primaras von siva da glindesde da nov a Salouf a scola anstagl a Savognin. Per l’instrucziun segnan Viola Demarmels, Laura Bonifazi e Silvana Collet. Per nov mattatschs e nov mattatschas ò scumanzo, cugl amprem de a scola, ena nova fasa da lour veta giuvenila. Els na cunaschevan betg la scola da Salouf, uscheia tgi lour scolasta Viola Demarmels ò fatg ena guidada tras l’antiera scola. Igls unfants dallas otras dus classas on gia gio alla fegn digl onn da scola 2023/24 la pussebladad da far, per en de, cunaschientscha cun la scola da Salouf. Da nov a scola cugl auto da posta Per 47 unfants è oramai Salouf igl nov li da scola, schi er angal temporar. Realitad è tg’els caschungan an vischnanca per daple veta. Novas stanzas da scola on er igls scolars e las scolaras dalla 5avla e 6avla classa primara. Dalla scola Grava on els ed ellas mido ainten dus stanzas dall’anterioura canzleia digl cumegn da Savognin. La 6avla classa vign instrueida a Savognin, a Naloz, ainten la stanza noua tgi la canzleia communala da Savognin è stada anfignen alla fegn digl 2015. La 5avla classa ò bagn la pi bela stanza da scola da tottas. Numnadamaintg l’anterioura stanza da sedutas dalla suprastanza digl anteriour cumegn da Savognin. La 4. classa vo da nov a scola aint igl bietg da scola Barnagn, noua tgi vignan instruias er igls 50 mats e mattas dallas treis classas dalla scola superioura. La scoligna da Surses cun 36 unfants è datgesa, scu gio igl davos onn da scola, ainten la Villa Aurora a Savognin. A Salouf èn igls 47 unfants, las treis scolastas e las otras persungas tgi segnan per singuls roms nias beneventos da Daniel Wasescha, igl mastral digl cumegn da Surses. El ò giavischia a tots ena bung’antschatta da scola e cunzont er angraztgea allas numerousas persungas tg’on contribuia bler chegl tgi pertotga l’organisaziun immensa per dar ena partenza agl nov onn da scola 2024/25. Menziuno seia tgi igls unfants tgi von a scola a Salouf vignan cun la posta u cun en bus anfignen a Salouf, chegl cun excepziun digls otg unfants da Salouf tg’on, schi lagn deir uscheia, per dus onns en avantatg digl li da scola. Organiso è er tgi igls unfants tgi dereivan da vischnancas pi lontanas on la pussebladad da giantar a Salouf. Er per Salouf vign cuschino a Savognin e chegl ainten la scola da Barnagn. Costs da 24 milliuns francs Scu gio menziuno dattigl tar la scola da Surses per dus onns ples schliaziuns temporaras. La raschung è tgi a Savognin vign construeida ena nova scola per las classas primaras e per la scoligna. Da preschaint ins è vedlonder da far ena sanaziun d’asbest tar la scola Grava. Aint igl decurs digl aton vign igl bietg da scola existent sbuo per far plaz ad ena tgesa da scola nova. Da premaveira 2025 è previa da scumanzar cun la construcziun digl nov bietg da scola a Grava. Costs da chel, inclus parcadi sutterran, 24 milliuns francs. Igl december 2023 ò igl suveran da Surses concedia igl credit per la nova scola cun 131 : 6 vouschs. Pigl onn da scola 2026/27 duess la nova scola Grava esser pronta. Stanzas da scola belas e cleras a Salouf. Stanzas da scola cun ena vista magnifica. Dall’anterioura canzleia communala da Savognin tar la stanza da scola per la 6avla classa. Pulita organisaziun an Surses per scumanzar igl nov onn da scola 2024/25.

Cun la «Galareia Vreni Netzer» ò Savognin ena purscheida artistica daple. Da metter vatgas an teila è la gronda passiun dall’artista glarunesa. L’attaschedadad tar chels animals sa mossa tar mintga singul maletg. Alla veia principala a Savognin, visavi agl «Café e furnareia Casparin», sa catta la nova galareia d’art. Remarcabel è bagn tgi chella sa nomna gist uscheia scu l’artista tgi magna ella. La galareia sa nomna «Galareia Vreni Netzer» ed èn en’anritgeida per Savognin. Bagn a pêr cun Surses von er igls maletgs exponias dalla donna tgi dereiva digl cantun Glaruna. 30 maletgs da vatgas èn exponias ed igl èn propi betg simplamaintg angal vatgas. Na, igl èn vatgas, malagedas an furma d’ena caricatura fegna, alternont da ples cumposiziuns da calour, e vatgas tgi sa laschan admirar plagn smarvegl. Igls 30 maletgs èn an veir senn creativitad, tg’ins pò tgunsch metter a pêr cun en flair legrevel. Tratg se sen en bagn puril Tgi Vreni Netzer ò ena relaziun pi strètga tar vatgas è propa bagn visibel. Las calours cleras, plagn veta, evidentas e perfign ligiblas dattan anc daple expressiun agl sies art. L’artista da 67 onns dei: «Vatgas am on fascino gio d’unfanza.» Savens vegia ella tschartgea da mattatscha igl anviern igl bung tgodign da chels animals ed er galdia chel. Vreni Netzer è tratga se cun nov fardagliuns sen en bagn puril a Netstal e gia cotras gio da mattatscha ena relaziun amabla tar vatgas. Ad ella è reuschia bagn da transfurmar chella relaziun amabla tar en maletg expressiv. Sen mintga maletg vignan las vatgas accumpagnedas ensanouas dad en segn an furma da spirala. Chella spirala u chel cres anritgeschan mintga maletg. Gist uscheia scu igls scalots surdimensiunals tgi mantgan tar nignas dallas vatgas tgi Vreni Netzer malegia. Gio da scolara talentada per grafica Vreni Netzer ò amprandia a canoscher Savognin cun maridar Mitgel Netzer, er el ena persunga tgi malegia cun passiun. El è pitost igl artist decorativ e figurativ, sia donna alloura pitost chella tgi gioia cun las calours. La Glarunesa ò detg: «Gio scu scolara tutgiva igl malager per me tar egn digls roms preferias, chegl cun esser talentada per grafica.» Gio da matta ò Vreni Netzer antschet a malager, da lez taimp pitost flours e clowns. Lò malageva ella maletgs d’aquarel, chegl er per aveir en’angulivaziun tar la hectica digl mintga de. Da 20 anfignen 30 onns ò ella interrot igl malager e laschea d’ena vart igl art. Siva d’aveir gia en taimp pi grev ainten la sia veta è Vreni Netzer puspe sa deditgeida agl art e catto puspe igl tschaffen cun metter an teila vatgas, e rescuvert igl plascheir ed er l’amour tigl dessignier. Igls davos passa treis decennis èn suandadas exposiziuns nundumbrevlas, chegl an galareias, ma er an bietgs publics. Ossa damai ò Vreni Netzer l’atgna galareia, noua tgi vatgas gioian ena rolla principala. Vatgas ò ella er malagea an dimensiun pi pitschna. Vreni Netzer – l’artista davant dus digls sies maletgs da vatgas. Vatgas ò ella er malagea an dimensiun pi pitschna.

A parteir digls 16 d’avost 2024 vignan castros a Zorten giats tg’èn davantos selvadis. Ainten la fracziun giran vers 30 giats «da nign» per la vischnanca anturn – e chels duessan neir tschifs. Las autoritads cantunalas sustignan las vischnancas tar talas sterilisaziuns. Onn per onn dattigl «en pugn plagn» acziuns da tschiffer e castrar giats selvadis aint igl Grischun. A parteir digls 16 d’avost 2024 organisescha igl cumegn da Vaz (Lai) en’acziun pi radicala per cumbatter la derasaziun da giats davantos selvadis – en’acziun da castrar chels. Chegl ò igl cumegn communitgia da curt aint igl figl uffizial e sen la sia homepage. Igl cumegn ò surtot ainten la fracziun da Zorten en brav problem cun chels animals. Var 30 giats La persunga da contact an connex cun l’acziun da castraziun a Zorten è Marc Obrist, igl pulicist communal da Vaz. E chel daclera alla FMR: «Nous vagn survagnia numerousas reclamaziuns perveia digls giats tgi vagabundeschan tras la vischnanca e tgi laschan anavos lour excremaints. Ed alloura dattigl anc singuls giats tg’on malsognas, scu p.ex. la stroca da giats.» Tenor las indicaziuns da Marc Obrist veivan anmez Zorten var 30 giats selvadis – surtot ainten edifezis veids scu stallas viglias. Igl problem cun chels giats exista damai gio siva d’en pêr onns. Gio igl onn passo ò igl cumegn da Vaz tschif 12 da chels animals selvadis. Ma: «An en onn pò ena giatta far puspe dus gedas 3 – 4 gattels, uscheia tgi la populaziun pò crescher svelt.» Tgi dat igl problem cun giats selvadis a Zorten sa daclera Marc Obrist cugl fatg tg’ins ò laschea crescher igls davos onns mengia ferm chella colonia sainza piglier maseiras, e tg’igls animals vegian catto ainten chella fracziun da Vaz bungas circumstanzas da veiver ainten stallas veidas. Ma alloura renda el anc attent ad en ulteriour punct spinous: «Igls giats èn nias pavlos da persungas tgi vevan cumpassiun cugls animals.» Igl cumegn ò perchegl er tschartgea – an coordinaziun cun las autoritads cantunalas – igl discurs cun las persungas tgi pavlan. Marc Obrist: «Chegl èn stos tenor me bungs discurs – e la gliout è stada raschunevla.» «En pugn plagn» Tar igl cantun sa fatschainta igl Uffezi per la siertad da victualias e per la sanadad d’animals dalla dumonda digls giats selvadis. Igl manader d’uffezi e veterinari cantunal Giochen Bearth so digl cass da Zorten. El daclera: «I dat onn per onn circa en pugn plagn da tals cass scu aint igl cumegn da Vaz.» Ma igl veterinari cantunal renda er attent tgi las acziuns da castraziun da giats selvadis seian atgnamaintg ainten la responsabladad digls singuls cumegns. Chels paian ed organiseschan las acziuns – er an coordinaziun e collaboraziun cun veterinaris locals e tot tenor er cun organisaziuns per la protecziun d’animals. Igl uffezi cantunal porscha perfign en manual an tgossa tg’è accessibel sen la homepage cantunala: «Herrenlose und verwilderte Katzen». Chel manual dat recumandaziuns surtot a cumegns pertutgias. Igls giats von ainten baraccas Igl clisché tgi giats selvadis sa derasan surtot perveia digl pouresser, vot deir perveia da bagns purils cun ples giats tgi giran per la culteira anturn, na lascha Giochen Bearth dantant betg valeir. «Igls cass classics èn atgnamaintg chels lis, noua tgi dat edifezis bandunos. Per exaimpel è chegl sto igl cass tar las baraccas bandunadas digl militer a Breil, noua tgi ples giats selvadis on gia catto cutier, anfignen tg’ins ò stuia intervigneir. En oter cass èn stadas las baraccas bandunadas digl plazzal dalla Neat a Sedrun. Siva tgi chellas èn neidas bandunadas digls luvrants da construcziun, èn nias igls giats.» An tals cass – scu a Breil, Sedrun ed ossa a Zorten – cunseglia damai er igl cantun d’organisar acziuns da sterilisar igls giats. Giochen Bearth: «Cun la sterilisaziun nignsa da frenar igl pi bagn la derasaziun digls giats davantos selvadis.» Tenor lescha fissigl atgnamaintg er pussebel da sagettar chels giats selvadis. Pero er igl manual cantunal scunseglia da far chegl, per ples raschungs, betg angal per raschungs eticas: per l’egna pogl esser tg’igl «catscheder» totga en animal tgi n’è mianc selvadi e surtot pudess igl revier liber simplamaintg neir occupo da novs giats selvadis. Marcar cun chip u cularign Igls proxims deis vign la pulizeia communala da Vaz damai a metter traplas da giats a Zorten e controllar chellas de per de. La «tgatscha» vala sa tgapescha angal alla trentegna giats «da nign». Per betg tschiffer e castrar giats tg’on en datgesa ed en/a possessour/a, ò igl cumegn randia attent aint igl figl uffizial da marcar igl agen giat: cun en chip u cun en cularign. An Svizra na dattigl nign’obligatori da marcar igls giats. Igls giats betg identifitgabels vignan manos ainten la practica veterinaria a Lai e sterilisos da chella. Gattels da chest onn vignan tot tenor surdos ainten ena pensiun d’animals u bagn ad en’organisaziun d’animals. Ma per Marc Obrist è la fegnameira clera: «Nous speragn da pudeir frenar finalmaintg la derasaziun nuncontrollada da chels giats ainten la fracziun da Zorten.» La fracziun da Zorten ò en problem cun giats davantos selvadis. Giats «selvadis» cattan savens cutier ainten edifezis bandunos.

Igl cunsegl communal da Vaz ò approvo la revisiun parziala dalla planisaziun locala dalla staziun da val digl Corn Cotschen. Decidia ò el er da renunztgier agl limit maximal digl salari per la plazza d’ena persunga tgi segna tigl cumegn da Vaz pigls fatgs digl persunal. Siva dalla pôssa da stad èn igls commembers e las commembras digl parlamaint digl cumegn da Vaz s’inscuntros per la 22avla seduta. All’antschatta dalla seduta ò Giovanni Netzer dastgea preschentar igl Origen Festival Cultural. Sessour è igl cunsegl communal tranter oter s’occupo cugl postulat da Giancarlo Bläsi, el tg’è er commember da chel gremi. Cun sies postulat vess el lia tgi la suprastanza digl cumegn da Vaz sa fatschainta cun la dezonaziun dalla parcella da biagier «Dieschen», tgi sa catta ainten la vischinanza digl center da sport a Lai ed è an possess digl cumegn politic da Vaz. Cun 11:2 vouschs ò igl parlamaint decidia da betg surdar igl postulat per mang dalla suprastanza communala. Daple tgi 90 000 francs En tema è er stada l’interpellaziun da plessas persungas digl parlamaint. L’interpellaziun pretenda tgi l’executiva da cumegn conferma tgi las las controllas antras persungas d’en auditorat seian betg angal neidas exequeidas formal, igls davos diesch onns. Concret less igl parlamaint saveir schi las constataziuns, ancunaschientschas, cunsegliaziuns e maseiras davart digl auditorat èn propi er neidas realisadas. La suprastanza digl cumegn vign cun chella interpellaziun ordinada d’esser an chella tgossa transparenta e da metter igls resultats sen meisa per mang digl cunsegl communal. Dalla seduta digl parlamaint aint igl meis d’otgover 2024 vign la cumischung da gestiun a dar pled e fatg an tgossa. S’occupadas èn igls parlamentaris cun la paia d’en schef dalla partiziun persunal communal. Igl cumegn ò 150 ampluias e dovra uscheia ena persunga tgi sa fatschainta cugls fatgs digl persunal. Igls 12 da december 2023 veva igl cunsegl communal approvo chella nova plazza per l’administraziun da cumegn. Fixo davart digl parlamaint è nia igl salari maximal per chella plazza e chegl sen 90 000 francs. La persunga tscharneida per chel post è neida relascheda aint igl taimp d’amprova cun betg esser adattada ed abla. Per cattar ena persunga qualifitgeida less la suprastanza renunztgier agl limit maximal da 90 000 francs salari per chel post. Cun ena paia adattada per en schef da persunal sa simplifitgescha eventual la tschertga per occupar chella plazza. Igl cunsegl communal ò accepto cun 11:2 vouschs la dumonda dalla suprastanza. Pulitas discussiuns Scu er an otras destinaziuns turisticas mantgan er a Lai e conturn abitaziuns u studios pigl persunal tgi lavoura ainten la regiun. I dat bagn singulas tgesas pigl persunal, dantant betg avonda. Da cattar cutier pigl persunal è per mintga patrung ena veira sfeida schi betg ena impussibilitad. Lai Pendicularas SA prevei igl onn proxim alla staziun da val digl Corn Cotschen da far sen dus plangs 25 abitaziuns. Construeidas duessan chellas neir sur igl bietg digls biros dallas pendicularas. Tenor lescha dastgan las abitaziuns aveir maximal dus tgombras. Ultra da chegl stattan ellas sulettamaintg a dispoisziun agl persunal digl turissem, commers e mastranza. Da prancepi è igl cunsegl communal betg sto cunter chel project. Ena lunga discussiun ògl alloura do perveia digls 25 parcadis perscretgs an connex cun chel project. Sen ples votums davart digl parlamaint èn an connex cugls parcadis neidas fatgas varsaquantas adattaziuns. Amplifitgia per 160 meters quadrat duess er neir igl plaz da furniziun tar la staziun da val. Dar duessigl eventual en nov bietg per la «Z Bar» tgi sa catta aint igl madem areal. Igl cunsegl communal ò approvo cun 12:1 vouschs la revisiun parziala dalla planisaziun locala dalla staziun da val digl Corn Cotschen, delibero chella ed igl messadi per mang dalla votaziun all’urna alla fegn da settember da chest onn.

En onn da gestiun 2023/24 scu anc mai per Lai Pendicularas SA: igl stgamgiamaint total è s’augmento per 7,1 % an cumparaziun cugl onn da gestiun avant. La Lai Pendicularas SA ò preschento las cefras digl onn da gestiun 2023/24. Siva tgi dat la societad acziunaria ò chella anc mai fatg ena schi ota sviouta. Cun en stgamgiamaint da 39,1 milliuns francs monta chegl en nov record per Lai Pendicularas SA. Igl onn da gestiun 2020/21 ò igl travagl anc gia fatg ena sviouta totala da 31,4 milliuns francs. Siva da lò è la sviouta s’augmentada permanentamaintg. Anc avant la colliaziun digl territori da skis cun Arosa, igl schaner 2014, ò Lai Pendicularas SA gia fatg aint igl onn da gestiun 2023/24 en stgamgiamaint da 28,4 milliuns francs. Damai è chella sviouta s’augmentada per 10,7 milliuns francs tar oz 39,1 milliuns francs. Er en grond patrung Siva dalla colliaziun digls dus territoris da skis d’Arosa e Lai totga chel territori aint igl Grischun tigl pi grond territori da skis. Chegl tgi pertotga la somma digls amprems giasts è igl territori da skis Arosa e Lai igl nomer 2 an Svizra. Lai Pendicularas SA è alloura er aint igl Grischun Central egn digls grond patrungs. Igl anviern lavouran 300 persungas tigl travagl. Sur onn occupescha la societad acziunaria 145 persungas. Igls treis acziunaris principals èn igl cumegn politic da Vaz cun 34,7 % dallas aczias, la Priora Suisse SA (25,7 %) ed igl cumegn da vaschigns da Vaz (12,8 %). Las otras aczias totgan a persungas singulas. Igl domber digls acziunaris da Lai Pendicularas SA importa 3 600 acziunaris. La societad acziunaria scu tala dattigl siva da 19 onns, damai siva digl 2005, chel onn cura tgi las ples societads da pendicularas da Lai on fusiuno ad ena societad acziunara. 71 % digls tickets èn nias cumpros online Arosa e Lai èn an Svizra betg angal egn digls pi gronds territoris da skis, mabagn er egn digls pi populars. Igl davos onn da gestiun ò chel territori da skis retschet ples schi numnos «awards», tranter oter scu migler territori da skis da famiglias dalla Svizra. La raschung pigl success è tenor la direcziun da Lai Pendicularas SA la colliaziun digls dus territoris da skis vaschigns. Ella exista ossa gio diesch onns. Igl davos onn da gestiun digl travagl mossa, tgi igl cumprar online igls tickets e las cartas digl de per Arosa Lai è s’augmento danovamaintg. 71 % digls tickets èn nias cumpros online, chegl tgi monta la pi ota somma ainten la branscha da pendicularas. Da preschaint vign la soptgera «Stätzertäli» ramplazzada antras ena nova e la somma d’investiziun importa 8 milliuns francs. Tar la radunanza generala da Lai Pendicularas SA alla fegn da settember vign igl cunsegl d’administraziun a far la proposta da paer dividendas an furma d’ena restituziun or dalla reserva digl capital d’investiziun. Onn da gestiun 2023/24 an cefras Stgamgiamaint total 39,1 milliuns francs Stgamgiamaint traffic anviern 30,8 milliuns francs Stgamgiamaint traffic stad 2,9 milliuns francs Antradas tschains gastronomia 1,5 milliuns francs Antradas taxa parcadis 886 491 francs Antradas spazi per far reclama 903 724 francs Costs persunal 11,8 milliuns francs Costs materials 13,2 milliuns francs EBITDA 13,9 milliuns francs Amortisaziuns 11,9 milliuns francs Cashflow 13,0 milliuns francs Resultat annual 1,2 milliuns francs Amprems giasts Lai Arosa 1,4 milliuns Giasts transportos anviern 2023/24 angal Lai 857 810 La colliaziun digls dus territoris da skis d’Arosa e Lai è en grond gudogn per Lai Pendicularas SA. La colliaziun digls dus territoris da skis d’Arosa e Lai è en grond gudogn per Lai Pendicularas SA.

Gist 16 onns è Maria Egenolf stada magnafatschenta dall’Associaziun Gran Alpin. Cun eir ella chels deis an pensiun è ia a fegn en grond angaschamaint, gea schizont ena passiun per Gran Alpin. Gnond igl 1984 Maria Egenolf dalla Germania an Svizra davigl betg anc la Societad cooperativa Gran Alpin. Chella è neida fundada treis onns pi tard. An Svizra ò Maria Egenolf luvro ple u manc adegna ainten l’agricultura, dantant er sa fatschentada bler onns cugl tema ambiaint. Avant 16 onns cura tgi Gran Alpin ò tschartgea ena persunga tgi magna l’associaziun è l’inschigniera agrara s’annunztgeida per chella plazza ed er survagnia chella. Ossa, cun igl sies pensiunamaint, è l’èra Maria Egenolf a fegn tar Gran Alpin. Igls davos meis ò ella gio pudia introdueir la sia successoura Sandra Kunfermann. Tgiro ils contacts L’administratoura partenta ò gronds marets tgi Gran Alpin ò fatg igls davos 16 onns progress an ples gros, cunzont tar la commerzialisaziun ed er tigl svilup da novs products. Siva digl 2008 è Maria Egenolf stada ena persunga fidada ed en’administratoura exemplarica. Ins dastga prest deir tg’ella è stada anfignen avant pacs deis «l’olma» da Gran Alpin. L’administratoura partenta è stada la persunga tg’ò tgiro igls contacts cugls furnitours dalla diversa garnezza, numnadamaintg igls 130 pours tgi segnan per la cultivaziun digls êrs. Maria Egenolf ò er gia en bung mang cun cumpraders dalla garnezza, affars, travagls e restorants tgi segnan per la vendita digls products da Gran Alpin. Ella ò er adegna vurdo bagn dallas finanzas da Gran Alpin. Maria Egenolf è stada siva digl 2008 a numerousas exposiziuns per vender igls products, aint ed ordvart igl Grischun. 130 pours Avant 37 onns ò en domber da pours dalla regiun Alvra fundo la Societad cooperativa Gran Alpin. Da lez taimp è la fegnameira digls pours stada da promover, d’augmentar, tgirar e da commerzialisar pi bagn la cultivaziun biologica da garnezza. Chegl cunzont ainten las regiuns grischunas situadas pi ot sur mar. Aint igl decurs digls onns èn nias vetiers adegna daple pours er d’otras vals digl Grischun e davantos partenaris dall’Associaziun Gran Alpin. Chegl èn pours digl Grischun Central, dalla Nagiadegna Bassa, dalla Purtenza, dalla Surselva e dalla Val Müstair. Da preschaint raccoltan passa 130 pours da bio igls êrs e furneschan per onn vers 800 tonnas garnezza. La gronda producziun è chella da salegn cun 330 tonnas, suandada dalla giotta per far biera cun 160 tonnas e las 120 tonnas spelta. La garnezza vign mulada an Bergiaglia, aint igl Puschlav ed er alla Bassa. La paletta digls products tgi vignan fatgs cun fregna Gran Alpin è vasta e tanscha da biera anfignen pasta. Siva digl mars da chest onn è igl pour Gian Demarmels da Pignia president dall’Associaziun Gran Alpin. El è suando ad Andri Baltermia da Salouf, tg’è sa retratg da chel uffezi. Vicepresident è Curdin Caduff da Tartar. Alla suprastanza appartignan er Michael Dick da Tinizong, Töni Gujan da Valendo, Christian Obrecht da Pasqual ed Isidor Sepp da Müstair. L’associaziun è staziunada a Surava. Igl 2011 ò Gran Alpin retschet igl premi naziunal «Prix Montagne» ed igl 2017 igl premi cantunal «Bio Grischun». Maria Egenolf (dretg) l’administratoura partenta cun la sia successoura Sandra Kunfermann. Egn digl êrs da garnezza a Solas Soura.

Sen fundamaint dallas ampremas 45 minutas ò igl CB Surses ple tgi angal mirito la victorgia da 2:1. Cun chel success ò igl team scumanzo bagn igl nov campiunadi. Aint igl amprem gi digl campiunadi 2024/25 dalla gruppa 1 dalla 4. liga ègl nia pigl CB Surses tigl derbi cunter Schlarigna. Antschet ò chel bagn per l’equipa da Flurin Demarmels cun turnar a tgesa dalla Nagiadegna cun treis puncts. Da gudagner a Schlarigna è igls davos onns betg adegna sto schi simpel pigls Sursetters. Er dumengia passada èn igls Engiadines sa mussos pulit andinos, cunzont siva dalla pôssa, ed èn sa defendias an tottas modas e manieras. Mantganto da far anc daple gols Bagnspert on igls giasts da Surses surpiglia igl cumond segl plaz e mess igls indigens sot pressiun. Chegl conferma er tgi siva angal 13 minutas dalla parteida è igl CB Surses ia an avantatg cun 1:0. Marco igl gol ò Mèn Candreia siva d’ena confusiun ainten la defeisa da Schlarigna. Er siva digl gol d’avantatg on igls Sursetters fatg venavant squitsch e gia ples pussebladads concretas da far ulteriours gols. Ainten la 23avla minuta on igls indigens gia disfurtegna cun signier Ahmed Abou El Na Ga en autogol. Igl defensour ò lia evitar tgi la balla reiva anfignen tar Manuel Simonet, chegl siva d’ena flanca da Julian Jenal. Gia ò el alloura disfurtegna cun palar la balla aint igl agen gol tigl 2:0 pigl CB Surses. Las proximas 23 minutas on igls giasts da Surses tschartgea d’augmentar igl resultat, dantant betg gia igl cletg duevel da lour vart. Anzi, curt avant la pôssa ò igl CB Surses casso siva d’en corner igl amprem gol. La sagonda mesadad è alloura stada angulivada, tiers tgi Schlarigna ò gia ensatge daple digl gi. La defeisa dalla squadra da Flurin Demarmels, inclus igl goli Filippo Pantusa è sa mussada fitg stabila e savia defender igl avantatg da 2:1 anfignen alla fegn digl gi. Plazza da ballape San Gian Schlarigna-Surses 1:2 (1:2) CB Surses: Filippo Pantusa, Giatgen Mitgel Bellini, Gianluca Augustin, Robin Demarmels, Ivano Simonet, Raphael Poltera, Marino Wasescha, Enrico Carisch, Manuel Simonet, Julian Jenal, Mèn Candreia. Reserva: Nico Demarmels, Giamin Plaz, Nicola Poltera, Dorian Sonder, Jaron Trenkwalder. Ferma prestaziun digl CB Surses aint igl amprem gi digl nov campiunadi da ballape.

Peder Antona Baltermia Tenor definiziun linguistica è en portasatgs ensatgi tgi dat anavant infurmaziuns a terzas persungas, sainza esser incumbenso digls pertutgias. Ena furma feminina na canoscha betg. Tenor las reglas da gender fissigl mattagn da deir carstgangs-portasatgs. Ea, savagn bagn tge tgi en portasatg è. Chel pled cunaschainsa gio da bod ainten la nossa unfanza. En portasatg era per exaimpel igl frar u la sora tgi rapportava immediatamaintg ensatge agl bab u alla mamma, schi ins veva fatg da chegl tgi ins pudess metter ainten la categoria lumpareias, furbareias, stragis u asnareias. En portasatg era er chel u chella conscolara tgi geva adegna schond tot agl scolast. Tot chegl tgi vasevan e cartevan tgi fiss betg an rughel. Bung, forsa erigl er betg adegna digl tottafatg onorevel chegl tgi ins fascheva. Da chegl tg’ins fascheva ainten chels onns. Basta, schi ensatgi purtava chegl tgi el u ella vaseva u santiva anavant scu infurmaziun a persungas tgi eran per solit ainten en status da coneducatour u aglmanc pi viglias, alloura era stada ena «activitad» d’en u ena portasatg. Per igl pertutgia tgi niva cotras revelo aint igl sies esser, era la tgossa en tradimaint. Gl’era malampernevel, schi ins niva alloura cito e survagniva en brav lavatgea. E forsa er anc en castei. Cler, portasatgs eran betg bagnnias e tot tenor grevezza e frequenza digls cass ins veva els sen la mucca. Per gist deir adretgor: ins pudeva betg igls star or. I dava alloura ena opposiziun averta cunter els cun smanatschas e perfign cun excluder els dad en tschertgel dad ameis ed igl castei maximal era ignoranza totala. Chel fatg cun igls portasatgs è sto ena tgossa durant l’unfanza e durant igls onns da scola. Cun contanscher igl status da carschia ins pansava tgi chegl seia passo eneda per adegna e definitivamaintg. Gliunsch dasperas. Gl’è betg surfatg da pretender tgi nous seian circumdos da portasatgs. Dapertot ed adegna! Angal on chels oz betg ple nom portasatgs, mabagn scu tgi totga an bel engles «whistleblower». E betg unfants èn activs scu tals, mabagn carschias ainten tot las vigliadetnas e categorias. Oz ò chella furma da portasatgs quasi adegna ena cumponenta economica. Igl origen digls portasatgs moderns èn stadas las bancas. Instituziuns tgi eran quasi glorifitgeidas perveia da lour tenuta solidarica anvers la clientella cun ena secretezza absoluta. Ma adegna pi savens ègl davanto tgi persunal da chellas instituziuns on banduno la loialitad anvers igl patrung ed on tradia el anvers igl fiscus. I stuagn er deir an chel mument tgi sa tractava cò betg da lumpareias da mattatschs, mabagn da tgossas an dimensiuns pi grondas. Er igls stadis èn adegna daple sa mussos scu portasatgs … e naturalmaintg er la politica. Egna dallas activitads principalas dallas parteidas è da tradeir anvers la publicitad tge tgi l’otra parteida ò tot fatg fallo e noua e cura tgi igls commembers on surpasso reglas e leschas. Chesta stad vagn nous persequito igls gis da ballape digl campiunadi europeic. Las diversas squadras da ballapeists on giuia cun angaschamaint l’egna cunter l’otra. Tgi perda e tgi gudogna. Squadras da ballape? Ena foira, spir portasatgs èn segl plaz. Sch’en giuieder veva forsa tutgia la balla cugl mang, alloura currivan tot igls giuieders da l’otra squadra tigl arbiter ed denunztgivan igl malfatschant supponia. Igl madem, schi en giuieder niva taro e chel pertutgia veva er angal l’impressiun tgi igl defensour da l’otra squadra pudess esser la colpa, niva gesticulo, clamo e visualiso anvers igl arbiter. Apropos portasatgs ena tgossa dad unfants: nous vivagn ainten en mond da portasatgs. Egn pi grond tgi l’oter. I dat tants camps dalla veta publica e privata, noua tgi boglia da portasatgs. Peder Antona Baltermia da Salouf è stà passa trais decennis redactur ­responsabel da la Pagina da Surmeir.

Ina acziun da promoziun da Grischun Vacanzas singulara e cun en grond effect medial: A Mot Soura ò l’organisaziun turistica cantunala organiso igl amprem campiunadi da durmeir «patgific» digl Grischun. Grischun Vacanzas è l’organisaziun tetgala digl turissem digl noss cantun. Ella segna cunzont pigl marketing turistic digl Grischun. Cugls partenaris digl turissem ò Grischun Vacanzas la fegnameira da gudagner blers giasts tgi passaintan lour vacanzas e taimp liber ainten egna dalla numerousas destinaziuns da vacanzas digl Grischun. Adegna puspe segna Grischun Vacanzas er per acziuns da promoziun. Egna da chellas è per exaimpel l’acziun «patgific». Luzi Bürkli, igl schef da medias dall’organisaziun dei, tgi igl pled «patgific» ins dovra gio pi dei tar Grischun Vacanzas tar la promoziun e per far reclama. Chel pled ins dovra per exaimpel per far reclama per vacanzas «patgificas» aint Grischun, per galdeir «patgific» igl taimp liber, star «patgific» an cuminanza u er per aventuras «patgificas». Ossa ò Grischun Vacanzas fatg danovamaintg en’acziun da promoziun an connex cugl pled «patgific». A Mot Soura sen 1864 m s.m. ò l’organisaziun da turissem grischuna organiso igl amprem campiunadi da durmeir «patgific» digl Grischun. Tgi dorma igl pi dei sot tschiel avert? Per la concurrenza particulara da durmeir sot tschiel avert vegia Grischun Vacanzas tschartgea en li situo sen ena planeira ota, en li pi pitschen ed en flatg unic, dei Luzi Bürkli. Concret: en li «patgific». Mot Soura seia en li schi singular ed en li cun ena vista magnifica, igl li predestino per durmeir sot tschiel avert. Chegl er per realisar l’amprema concurrenza da durmeir «patgific» digl Grischun. Per sa participar a chel campiunadi nunusito è sto pussebel da s’annunztgier tar Grischun Vacanzas. Treis persungas ò l’organisaziun gia anvido da sa participar all’acziun da reclama, treis persungas spezialisadas per la communicaziun sur igls meds socials. Las otras set persungas èn neidas tratgas or per bistgetta sen fundamaint da lour annunztga, cun dar daple annunztgas tgi posts, per erueir tgi tgi dorma igl pi dei sot tschiel avert a Mot Soura. Quatter criteris Grischun Vacanzas è digl aveis tgi aint igl Grischun seian betg angal igls deis «patgifics», mabagn er las notgs seian «patgificas». Ins dorma simplamaintg pi bagn e pi stagn e gist chegl è sto igl intent dall’acziun digl amprem campiunadi da durmeir «patgific» digl Grischun. L’emda passada èn igls diesch «durmantungs» s’antupos a Mot Soura per durmeir sot tschiel avert e per durmeir schi dei e schi «patgific» scu pussebel. Per sa durmantar pi bagn ò en schinumno «coach da durmeir» do ples cunsegls per neir pi spert tigl pôss. Per erueir igl «durmantung» tgi dorma propi igl pi dei èn quatter criteris stos decisivs. Uscheia è nia misiro cun en schinumno sleep tracker, en apparat cugl qual è pussebel d’erueir quant dei tgi la durmeida cozza, quant dei tg’ins ò per sa durmantar, la sien profonda e la fasa tg’ins è dasdo. Mess a disposiziun igls diesch letgs cun las matratschas ò la firma «Bico» ed igls pischamas pigls «durmantungs» èn nias sponsorisos dalla firma grischuna «Muntagnard». Durmia igl pi bagn, igl pi stagn ed igl pi dei ò Lucas Spichtig cun 8 ouras e 20 minutas. Scu premi ò el retschet, scu tgi totga, ena tgapitscha per durmeir dad ôr. Cun l’acziun da Grischun Vacanzas singulara è Mot Soura preschaint scu gio avant 12 onns ainten bleras medias. Igl 2012 ò igl li fatg sur Facebook en’acziun tg’ò sviglia en grond effect ainten las medias. Mintgign tgi confirmava sur la plattafurma tgi Mot Soura igl plaia niva publitgia cun foto sen la tavla neira a Mot Soura. Igl è sto basigns d’ena sagonda tavla neira cun aveir Mot Soura an curt taimp 18 500 fans. A Mot Soura on diesch persungas durmia sot tschiel avert per en’acziun da reclama da Grischun Vacanzas Lukas Spichtig (san.) ò durmia igl pi dei e Peter Bolliger pi pac dei.

Adegna puspe anveida igl Museum Vaz ad en referat u ad en discurs cun ena persunga tg’ò ena relaziun pi strètga tigl art. A pled è neida dumengia passada Gioconda Segantini, la davosa beadia digl grond pictour Giovanni Segantini. La sala d’exposiziun digl Musem Vaz è stada fulanada cura tgi Urs Feubli, igl president dall’uniun digl museum ò benevento la referenta Gioconda Segantini. Digls beadis e las beadias da Giovanni Segantini, igl artist da renom tg’ò gia ena ferma relaziun er cun Surses, è ella l’unica beadia tg’è anc an veta. La donna dad 83 onns veiva an Germania, passainta dantant bler taimp a Maloja, noua tg’ella è er nascheida. Gioconda Segantini è la matta da Gottardo Segantini, igl fegl vigl digl pictour-artist ancunaschaint. Giovanni Segantini ò anc gia cun sia donna Bice Bugatti dus ulteriours fegls ed ena feglia. Gottardo Segantini ò gia cun sia sagonda donna, sper la feglia Gioconda Segantini, anc igl fegl Pietro Segantini e la feglia Romana Segantini. Igls fardagliuns dalla referenta èn gio ples onns betg ple an veta. Mintga carstgang ò en talent Sies tat Giovanni Segantini seia mort cura tgi sies fegl vigl Gottardo Segantini veva angal 17 onns, ò detg Gioconda Segantini. Tuttegna vegia el rachinto bleras istorgias digl tat tgi seia mort ainten la vigliadetna d’angal 41 onns agl «Schafberg» a Puntraschigna. La raschung tgi sies tat Giovanni Segantini vegia adegna gia la gleisch scu aspect central cun malager, seia er tg’el vegia gia en’unfanza pitost stgeira, tresta e malagreabla. Per el signifitgiva la gleisch, speranza, prevaseida e sempitern. Giovanni Segantini vegia detg agl fegl Gottardo Segantini tgi mintga carstgang vegia ensacu en talent ed igl sies talent seia igl art. Igls quatter unfants da sies tat Giovanni Segantini vegian an veir senn vivia la nateira scu chegl tg’el vegia adegna mess an teila, ò detg Gioconda Segantini. Er ella admeira la nateira a Maloja e l’attaschedadad tar la gleisch. Chella vegia ella bagn irto da sies tat Giovanni Segantini, gist uscheia scu tg’el vegia er malagea. Las sias vers 400 ovras seian ovras d’imensitad, infinitad ed eternitad. Mai vandia sez las ovras Igls maletgs da sies tat Giovanni Segantini expriman gleisch ed amour an egna, ò detg Gioconda Segantini. I seia er uscheia tg’el malageva savens chegl tg’el leva e betg chegl tg’el vaseva. Ensatge oter ò la beadia da Giovanni Segantini er anc detg: «Mies tat ò laschea fotografar mintga maletg malagea». El vegia er malagea varsaquantas ovras cun en motiv d’anviern e cun neiv, ma er tar chels adegna do peisa alla gleisch, ò menziuno Gioconda Segantini. Scu exaimpel ò ella piglia l’ovra «Ritorno dal bosco», malagea durant igls otg onns tgi el ò passanto cun sia famiglia a Savognin (1886-1894). Las muntognas vegian ena gleisch particulara sen chel maletg e schizont allas fanestras vegia el do la sia atgna gleisch. Gioconda Segantini ò detg: «Mies tat ò mai vandia sez las ovras, chegl faschevan igls commersants d’art per el». El vegia er mai do en nom allas ovras, chegl era betg la sia moda e maniera. Tgapia tge tgi Giovanni Segantini leva malager Cun metter an teila maletgs cun ena gleisch fitg profonda vegia sia donna Bice Bugatti savia tgi Giovanni Segantini vegia igl desideri da midar li e domicil, ò managea la sia beadia. El è sto incanto dalla gleisch ainten las muntognas e perchegl er sto otg onns a Savognin. El vegia tschartgea antras las sias nianzas e las sias coluraziuns messas an teila da verteir chella gleisch. Pi nettas tgi las calours eran per el e pi manevel tgi el niva cun dessignier igls sies maletgs, alla gleisch, all’aria ed alla realitad. A Savognin seia el sto fascino digl mintgade puril, cun veiver carstgang ed animal l’egn dasper l’oter, chegl tg’el cunascheva schiglio betg. Gioconda Segantini ò er detg tgi Baba Uffer seia stada per Giovanni Segantini betg angal igl model preferia, na ella seia er stada ena confamigliara dalla famiglia Segantini. «Baba Uffer ò adegna tgapia tge tgi Giovanni Segantini leva malager», ò detg la beadia aint igl sies referat aint igl Museum da Vaz. Radond 5000 documaints Ella seia betg an possess d’en maletg da sies tat Giovanni Segantini ò detg Gioconda Segantini. Ella less er betg egn, chegl perveia digl prievel tgi chel niss angulo. Da sies bab Gottardo Segantini vegia ella ples maletgs. Persiva vegia ella radond 5 000 documaints dallas famiglias Segantini. Chels vignan archivos a Turitg e chegl seia per ella cun 83 onns ena veira graztga. Da gronda impurtanza seian chels er per la scienza d’art arisguard la famiglia Segantini ed an spezial sies tat Giovanni Segantini. Ella persunalmaintg vegia ena brev d’amour tgi sies tat vegia scretg a sia donna Bice Bugatti e da chella brev seia ella fitg loscha, ò punctuo Gioconda Segantini. Survagnia chella brev vegia ella da sies bab Gottardo, tg’è mort igl zarcladour 1974 a Maloja ainten la vigliadetna da 92 onns. Gioconda Segantini davant en maletg da sies bab, en maletg tgi sa catta aint igl Museum da Vaz. Baba Uffer è da vaseir sen blers maletgs tgi igl pictour-artist ò malagea durant la sia dimora a Savognin. A Savognin ò Giovanni Segantini catto blers motivs digl mintgade puril. «Ritorno dal bosco» egna dallas grondas ovras da Giovanni Segantini.

La Lai Marketing Support SA è ainten la regiun da vacanzas da Lai l’organisaziun tgi segna per la reclama e pigl marketing. Chella societad acziunara è neida fundada igl 2009 ed acziunaris èn partenaris turistics, dantant er igls cumegns da Vaz, Churwalden e Lantsch. President digl cunsegl d’administraziun è Daniel Stiefel. La Lai Marketing Support SA porscha lavour a 25 persungas ed alla testa da chella organisaziun èn anc anfignen all’antschatta da november Marc Schlüssel e Philipp Vassalli scu gestiunaris. Philipp Vassalli ò gia surpiglia igl 2022 la direcziun da Domenico Bergamin, tgi ò mano l’organisaziun da marketing ad interim, cun esser igl magnafatschenta Bruno Fläcklin malsang per pi dei. Siva digl favrer 2024 segnan Marc Schlüssel e Philipp Vassalli per la direcziun dalla Lai Marketing Support SA. Cun decider Philipp Vassalli da bandunar cun l’antschatta da november 2024 igl sies patrung actual e sa deditgier professiunalmaintg all’economia privata ò igl cunsegl d’administraziun dalla Lai Marketing Support SA tscharnia Marc Schlüssel scu unic gestiunari dall’organisaziun. Cun esser el gio siva da seis onns commember dalla direcziun canoscha el igl travagl ed er la destinaziun da vacanzas da Lai. Tenor communicaziun prevei l’organisaziun er da rinforzar proximamaintg igl support digl management, dallas finanzas e digls sarvetschs. (cdm/fmr) Marc Schlüssel surpeglia la direcziun dalla Lai Marketing Support SA.

Ena veia da viandar tgi giasts ed indigens steman è chella da Beiva anfignen Marmorera. Stgers dus ouras cozza la viandada cun eir e turnar. Per lung digl tratg mantga er betg la crappa scu tar otras veias da viandar er. La numerousa crappa conferma tgi betg per navot vign detg tgi igl cantun Grischun seia nagliour utro schi retg scu tar la crappa. La regiun digl Gelgia è ancunaschainta pigl sies granit. Er igl granit da Marmorera ins canoscha e chegl gliunsch sur igls cunfegns dalla regiun. Crappa è er en material universal e duvrabel an ples modas e manieras. Crappa naturala fascinescha fitg blera gliout ed i dat nundumbrevlas persungas tgi s’occupeschan cun la furma, la calour, la pareta e la derivanza da chella. Cun crappa sa laschan er crear e furmar sculpturas pi pitschnas e pi grondas. Er per lung dalla veia da viandar da Beiva a Marmorera ins vei ena rotscha sculpturas fatgas cun crappa, per part ovras d’art singularas. Las sculpturas sa cattan alloura betg angal dasper igl tratg da viandar, na per part ins vei ellas er aint igls uals tgi vignan oragiu dalla muntogna dall’Alp Natons. Tge artist tg’ò fatg las sculpturas particularas cun chella crappa indigena è betg ancunaschaint. An mintga cass ò el gia en bung îgl e cunzont igl dretg mang manual ed artistic per crear las sculpturas tg’èn mintgamai en veir unicat. (fmr/gns) En anghel fatg cun crappa anmez igl ual da Natons. Chella sculptura dat la sumeglia ad ena donna. Para d’esser ena sort utschel fatg cun crap.

Peder Antona Baltermia

Tgi tgi less deir «gea» ainten la regiun Alvra, chel vign bod u tard ad aveir contact cun Erika Hanselmann. La donna da Filisour magna igl uffezi civil dalla regiun e fò ceremonias da maridar. La FMR ò dastgea esser preschainta ad ena tala nozza civila, tg’è dantant angal ena pitschna part dalla lavour dad Erika Hanselmann. Aint igl discurs ò ella tradia, pertge tgi ella ò en «job da semi» tranter tot las datas persunalas e pertge tgi er mortoris pon esser per ella muments anritgevels. «Stimo spusalezi, stimos giasts. Ia az benevaint cordialmaintg tar chella nozza civila. Cun Zorten vez vous tscharnia en li magnific. Igl mies nom è Erika Hanselmann ed igl mies pensum è da documentar oz igl voss gea.» Attentamaintg e cun en tant agitaziun tschainta igl spusalezi visavi l’uffiziala civila, da mang dretg e sanester mintgamai ena perdetga da nozzas. Flours ed en pêr candeilas da rechaud decoreschan la meisa aint igl salv digl Museum local a Zorten, allas pareis pendan enqualtgi «Giacomettis». Igl è egn da 12 locals ainten la regiun, noua tg’igl è pussebel da sa spusar. Preliger igl artetgel 159 digl Codesch civil svizzer Siva digl onn 2010 magna Erika Hanselmann (62) igl uffezi civil dalla Regiun Alvra cun sedia a Casti. «Igl onn passo vagn nous gia en veir boom cun radond 60 maridaglias, chegl è fitg bler pigl noss pitschen uffezi», tradescha Erika Hanselmann. Chest onn seigl puspe pi pac. Oz è, cun dus maridaglias, en de pitost excepziunal per Erika Hanselmann. Igl è en de da carta postala: suglialeiv e tgod, en de magnific per maridar. Staschung da maridar seia aint igl frataimp pero tot onn, tradescha ella. D’ansinar pêrs dall’antiera regiun è pero angal ena pitschna part dalla sia lavour tgi cumpeglia en pensum total da 60 %, ulteriours 50 % surpeglia la sia collega. «Ia sung oblieida da preliger a vusoters igl artetgel 159 digl Codesch civil svizzer», dei Erika Hanselmann agl pêr. Siva da treis paragrafs dei ella cun en surreir: «Igl rest pudez alloura liger eneda pi tard, chegl na stò betg esser oz.» Er muments fitg tragics Igl sies job seia ena sort gir tras la veta. Igl pensum principal dad Erika Hanselmann è l’elavuraziun e documentaziun dallas datas persunalas. «Chegl antscheva tar las rancunaschientschas d’unfants, las naschientschas, cuntinuescha cun las maridaglias e cala cugls mortoris, tg’èn magari er propi fitg tragics, schi sa tracta per exaimpel dad accidents stradals u da lavegnas. La mia lavour è, per deir uscheia, en gir tras la veta.» I seia ena lavour fitg varionta tgi porscha contact cun blera gliout cun differentas mentalitads. «I dat fitg bels inscunters – er tar mortoris – e chegl è fitg anritgevel», dei la donna tgi abitescha a Filisour. Attentamaintg tedla igl pêr a Zorten igls pleds dad Erika Hanselmann. Igl pled dall’uffiziala civila para dad esser scu fatg pigl pêr sportiv: «Ena lètg è scu ena tura cugl velo. Mintgign vo cugl sies agen velo, i dat muntognas e valladas, magari er en po cuntervent. Ia az cunsegl da nudar ensanouas scu tgi pudez far en plascheir l’egn l’oter, alloura vez igl voss urden da cuntschier ainten la bagascha. Ed ia az giaveisch bung’ora», cuntinuescha Erika Hanselmann tg’è sezza maridada ed ò treis unfants carschias. En truclet plagn pleds Ella na screiva betg per mintga pêr en agen pled, mabagn vegia ella en truclet cun varsaquants pleds tg’ella adattescha alloura anc agl pêr, tradescha Erika Hanselmann. «Durant igl discurs da preparaziun dalla maridaglia intervigna daple davart lour hobis e professiuns e pegl alloura en pled adatto. Chegl è igl avantatg digl noss pitschen uffezi. E sch’igl è eneda puspe pi chiet, screiva puspe novs pleds.» A Zorten suonda ossa la part la pi impurtanta: «Lez vous antrar an chella lètg, alloura raspunde cun gea.» E siva da dus geas dei Erika Hanselmann: «Damai tgi vous dus vez raspundia tots dus cun gea a mia dumonda, è la vossa lètg concludeida antras igl voss consentimaint vicendevel, ia az gratulesch cordialmaintg.» Da pudeir ansinar pêrs seia per ella ensatge fitg bel. «Ia sung en carstgang sensibel. Cura tg’ia va antschet ò mia feglia detg tg’ella suppona tg’ia vegia adegna da bargeir tar las maridaglias. I dat muments tg’èn schi emoziunals tgi procuran er eneda per ena larmigna, cunzont schi sa tracta tigl pêr dad unfants dad ancunaschaintas ed ancunaschaints.» Erika Hanselmann sa regorda a bleras «belezza» maridaglias. An zont bunga memorgia seia rasto igl pêr tgi vegia amprandia a canoscher l’egn l’oter ad Oslo e tgi vegian fatg caltschoul per l’antiera raspada – inclusiv l’uffiziala civila – ena tgapitscha cun moster norveges. Ella deplorescha, tgi causa dalla discriminaziun da pêrs maridos sa decidan veaple pêrs da betg maridar. «Ed ia beneventess da reintrodueir igl nom dobel. Igl è ena pendenza tar la Confederaziun ed igl è ampurmattont tgi gartegia.» La generaziun giovna mantga La sia lavour davainta pero er veapi pretensiousa. Erika Hanselmann nomna la quota dad esters tgi s’augmainta. «Aint igl cass ideal on els palpieris, schi betg, ègl cumplitgia. Els ston inditgier lour datas, an cass da dubis von lour indicaziuns davant dertgira. I dovra veapi savens ena saveida giuridica.» Cun en pitschen regal – dus cors da crap ornos – dat Erika Hanselmann oz adia agl spusalezi a Zorten. Per ella suonda ossa anc la registraziun dallas datas aint igl sistem aint igl biro a Casti, avant tg’ella ansegna igl sivamezde a Lai en pêr homosexual. «Durant chels 14 onns n’ègl betg do en de tgi vess tuffo dad eir a luvrar. Pero igl è da luvrar exact ed igl è dad esser en zichelign pedantic», dei ella cun en reir. E sper en dung communicativ ed empatic fiss alloura er exact chegl giavischia dalla successoura u igl successour dad Erika Hanselmann: «A nous mantga la nova generaziun. Prest la mesadad digls uffizials civils aint igl Grischun von igls proxims onns an pensiun, er ia vign la fegn 2026 an pensiun. Nous scrivaron or en onn avant la plazza, i dovra minimum en mez onn per luvrar aint ensatgi. Igl è en job pretensious, ma fitg angraztgevel.» «Igl è en job pretensius, ma engraziaivel» Erika Hanselmann (62) è enconuschenta en la regiun Alvra per sia lavur cun cor e passiun. Dapi il 2010 maina ella l’uffizi civil a Casti e maina tras ceremonias da nozzas cun premura e professiunalitad. «Il mes job è in viadi tras la vita», di Erika Hanselmann, che documentescha naschientschas, maridaglias e mortoris. Cun sia maniera sensibla ed empatica, scriva ella pleds adattads per mintga pèr, e regorda cun plaschair vi da bleras nozzas da bellezza. Per ella è mintga nozza in mument unic, in’onur e speranza per l’avegnir. Ella spera, che la giuventetgna s’interessia er per sia lavur. «Igl è in job pretensius, ma fitg engraziaivel», ha ella ditg envers la FMR. (fmr) Pagina 6 Avant tgi la ceremonia da nozzas scumainza, prepara e decorescha Erika Hanselmann la meisa. Erika Hanselmann è siva da 14 onns uffiziala civila ainten la regiun Alvra. Igl local aint igl Museum local a Zorten è egn da 12 locals noua tg’igl è pussebel da sa spusar ainten la regiun Alvra. Erika Hanselmann durant la ceremonia da nozzas. Per ella èn quai mintgamai muments emoziunals.

Cun la fegn digl onn survign igl cumegn d’Albula/Alvra en nov mastral. Anc ègl quiet chegl tgi pertotga la successiun da Daniel Albertin, igl mastral partent. Dallas otras seis persungas tgi appartignan alla suprastanza ò angal egna eventualmaintg interess pigl uffezi: Reto Crameri. Cun sa retrer Daniel Albertin per la fegn 2024 scu mastral digl cumegn d’Albula/Alvra, totga ena lunga veia politica agl passo. Igl mastral partent è sto avant la fusiun digls set cumegns an Val Alvra igl 2015, mastral digl cumegn da Mon. Igl pour e commember dall’Allianza digl Center (AdC) è er sto deputo. Ultra da chegl ò Daniel Albertin presidiia ples organisaziuns ed è da preschaint tranter oter anc parsoura dalla Spitex Alvra/Churwalden. Sa fatg en nom a livel naziunal ò el alloura cun la bova da Brinzauls. Aint igl decurs digls proxims tschintg meis ò igl nom digl sies successour u dalla sia successoura pigl presidi communal d’esser ancunaschaint. Fixo è alloura betg anc cura tgi igl suveran digl cumegn d’Albula/Alvra eligia la persunga tgi surpeglia igl mandat da Daniel Albertin. Mintga fracziun è represchentada Dasper Daniel Albertin scu mastral appartignan treis donnas e treis omens all’executiva digl cumegn d’Albula/Alvra. Ellas ed els dereivan mintgamai dad egna dallas otras seis fracziuns tgi furman sper Mon igl territori politic digl cumegn fusiuno avant nov onns. Tenor constituziun communala ò mintgign digls anteriours set cumegns – Alvaschagn, Alvagni, Brinzauls, Casti, Mon, Stierva e Surava – d’esser represchento cun ena persunga an suprastanza digl cumegn. Digls treis suprastants e dallas treis suprastantas ò la FMR lia saveir, schi vegian forsa ambiziuns da succeder a Daniel Albertin? Flavia Balzer, tgi represchainta Alvaschagn ainten l’executiva digl cumegn d’Albula/Alvra, manegia: «Ia fiss mianc neida sen l’ideia d’esser ena candidata adattada per chel mandat». An mintga cass igl mument seia ena candidatura pigl uffezi da mastrala propi nign tema. Cun esser professiunalmaintg fitg angascheda vess ella betg taimp per chel mandat – e renunztgier alla sia professiun scu psicoterapeuta less ella er betg. Reto Crameri vess interess Igl nom tg’ins sainta igl pi bler an connex cun la successiun da Daniel Albertin è chel da Reto Crameri da Surava. Igl suprastant, deputo, advocat e pour è siva da nov onns commember dalla suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra. Sper igls sies uffezis politics è igl om da 34 onns er angaschea schiglio cun star agl timung d’instituziuns ed organisaziuns. Reto Crameri ò detg igl suandont alla FMR: «La mia candidatura scu mastral n’è betg sclosa.» Anc vegia el da ponderar da candidar per chel uffezi er perveia dalla sia professiun. Resta igl mandat da mastral tar 50 %, alloura savess el eventual anc cumbinar politica e professiun. Cun en pensum dad 80 % da mastral fiss chegl strousch pussebel. Reto Crameri ò detg d’aveir surpiglia igl bagn puril da sies genitours ed er cò mantga betg la lavour. Per ena candidatura dovrigl er igl consentimaint da sia famiglia. Interess da neir mastral vess el eventual, dantant decidia da candidar vegia el betg anc. Quatter gedas NA Martin Christen tgi stat a Vazarouls represchainta la fracziun da Brinzauls ainten l’executiva digl cumegn d’Albula/Alvra. El dei d’ansomma mianc aveir fatg gronds pansiers pertutgont ena candidatura da mastral. «Ia sung siva dad otg meis an suprastanza e va anc da ma profundar venavant an chel uffezi», ò menziuno igl om da 34 onns. Igl uffezi da mastral cumpeglia tuttegna en’otra dimensiun, uscheia tg’ena candidatura per davantar mastral vigna pitost betg an dumonda. «Na, ia va nign interess da surpiglier chel uffezi ed ia ma vei er betg an chella funcziun», dei Agnes Simeon tgi represchainta Alvagni ainten la suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra. Cun esser professiunalmaintg fitg occupada less ella betg sa metter aint anc pi fitg ainten la politica communala. Agnes Simeon giaveischa ferm tg’ins catta proximamaintg ena persunga adattada per chel mandat impurtant, ena persunga tgi s’angascha uscheia ferm pigl cumegn scu Daniel Albertin. Betg simpel La fracziun da Stierva è represchentada ainten suprastanza antras Ivan Sonder. Er el ò nign interess da davantar successour digl mastral partent. Da preschaint vegian otras tgossas prioritad, uscheia tg’el vigna an nign cass a candidar per chel uffezi, ò accentuo Ivan Sonder. El è digl reminent gio siva dalla fusiun tigl cumegn d’Albula/Alvra commember da suprastanza ed è er sto gio avant ainten l’executiva digl anteriour cumegn da Stierva. Da cattar en successour pigl mastral partent seia betg simpel, dei Patrizia Zanini, la davosa mastrala digl anteriour cumegn da Casti. «Adegna puspe vigna confruntada cun la dumonda d’ena candidatura pigl uffezi da mastral tgi vign liber», dei la donna tg’è commembra dalla suprastanza digl cumegn d’Albula/Alvra. Ella sa catta bagn ainten la sia funcziun scu suprastanta e spera er tg’ins catta en successour u ena successoura per Daniel Albertin, chegl tgi seia an nign cass simpel. Reto Crameri vess interess da davantar president digl cumegn Albula/Alvra