A chaschun da las tschernas tradiziunelas da Chalandamarz a Zuoz es Ladina Tarnuzzer gnida reeletta per ulteriurs 3 ans i’l cussagl cumünel. Ella ho ragiunt 186 vuschs. Nouv part dal cussagl cumünel fo Cristian Ferrari. L’impressari indigen ho fat 175 vuschs. Tar l’unic cumbat per la carica libra illa cumischiun sindicatoria nun ho ne la candidata Andrea Hardegger (116 vuschs), ne il candidat Niculin Arquint (115 vuschs) ragiunt la magiurited absoluta da 125 vuschs. Cul resultat da 222 vuschs es Marco Salzmann gnieu reelet illa cumischiun da fabrica per ün ulteriur trienni. Karin Casty es gnida tschernida cun 229 vuschs i’l cussagl da scoula. La partecipaziun a las tschernas es steda 39.3%. Causa la tscherna da Cristian Ferrari i’l cussagl cumünel es üna tscherna supplementera per la cumischiun da fabrica necessaria. Cur cha quista tscherna supplementera ed il seguond scrutin per la cumischiun sindicatoria saron decida il cussagl cumünel prosmamaing. (cdm/fmr)

Zieva duos ans posa cumainza in sonda l’eivna dal maraton. Düraunt quell’eivna haun lö la cuorsa da duonnas, la cuorsa da not, il mezmaraton e scu punct culminant il maraton da skis. Ra­duond 14 000 curriduras e curriduors da passlung vegnan aspettos tar quels evenimaints. Que scrivan ils organisatuors in üna comunicaziun a las medias. Quist an do que però qualche müdamaints. La partenza dal maraton e dal mezmaraton haun lö in 29 uondas à maximelmaing 500 persunas. Que dess redüer il temp d’aspet ed ün chatschöz per plazzas da partenza davauntvart. Eir ils müdamaints dal traget traunter Puntraschigna e Samedan dessan eliminer üna fufneda tar la staziun da val da la funiculera Muottas Muragl. Zieva las schluchedas da las imsüras cunter la pandemia nu vela pü üngün oblig da certificat per las partecipantas e’ls partecipants. Ils organisatuors arcumandan però da purter üna ­mascrina in lös cun bgera glieud. I’ls mezs publics vela invezza auncha adüna l’oblig da mascrina. (cdm/fmr) Zieva duos ans posa cumainza in sonda l’eivna dal maraton.

In Engiadin’Ota as vezza adüna darcho üna pitschna gruppa da persunas chi vo a spass cun chevras, ma ils pü pochs saun da che cha que’s tratta. Ils buochs da chevra vaiva nempe Nicole Buess salvo dal bacher l’an 2017 e d’ün di a l’oter vaiv’la ün pitschen tröp da chevras. La FMR ho pudieu ir in gita cun sias chevras e Nicole Buess ho quinto davart l’ideja davous la spüerta insolita. Murmel, Buess, Sämi e Momo, que sun sper Nicole Buess ils protagonists da «Mini Geiss - Dini Geiss». Avaunt bundant quatter ans vaiva Nicole Buess nempe fundo il label ed offra differentas activiteds cun chevras. Sper il trekking da chevras cumprais picknick, offra’la eir yoga cun chevras. Ün cour per bes-chas Nicole Buess vaiva già adüna ün grand cour per bes-chas, ma fin dal 2017 nu vaiv’la insomma üngün’ideja da chevras. In quella sted ho’la alura imprais a cugnuoscher ils buochs giuvens chastros a Champfèr. Sün sias spassagedas cul chaun vaiv’la minchadi interracziuns cun las chevras e quellas las sun creschidas a cour. «Ma zieva ho la figlia dal paur quinto a me ch’eau nu dessa fer memma grand’amizizcha cun las bes-chas, perche ch’ellas gnissan la fin da la sted mazzedas», quinta Nicole Buess. Que la ho s-charpo il cour e per ella d’eira cler da vulair salver las bes-chas. Causa ch’ella es gnida güsta 50 quel an, ho’la infurmo la famiglia e’ls amihs ch’els nu’s dessan pü fer grands impissamaint davart regals, sieu grand giavüsch füssan quellas chevras. Uschè ho’la clappo invezza da tschiculatta e fluors ils buochs da chevra. L’ideja Nicole Buess es uriundamaing da Basilea, ma viva daspö il 1992 in Engiadina. Ella lavura 80% tal cumün da San Murezzan e sieu temp liber dedichesch’la cumplettamaing a sias chevras. Mincha di, aunz cu ir a lavurer e zieva la lavur, vo’la in stalla per pavler e chürer sias chevras. «Eau sun üna persuna tuot normela cun üna lavur ordinaria da büro», disch Nicole Buess. Uschè vaivla d’ellavurer ün’ideja cu ch’ella as po praster las chevras. Cur ch’ella ho fat üna vouta yoga our sül pro, sun las chevras gnidas e s’haun tschantedas sper ella. Lo es alura eir naschida l’ideja dal yoga cun chevras. Nicole Buess disch: «I’l prüm inviern suni alura ida a spass cun las chevras i’l god. Ellas sun curridas in tuot las direcziuns pussiblas ed eau vaiva da sbragir scu üna mez narra per tegner insembel ellas.» Las chevras s’haun svelt adüsedas vi da las spassagedas cun umauns ed ella ho davent dal 2018 alura spüert il trekking da chevras. L’ideja pel nom dal label es gnieu da la mamma da Nicole Buess. Süllas prümas gitas haun ils partecipants nempe suvenz gieu discussiuns, scha que saja «mia chevra u tia chevra», dimena mini Geiss oder dini Geiss? Grand sustegn Scu possessura d’ün pitschen tröp da chevras druvaiva Nicole Buess d’ün di a l’oter ün allogi e predas per sieus bes-chas. Da quel temp ho’la chatto üna stalla a Puntraschigna e da sted pudaiva’la lascher sias chevras süls pros da la vschinauncha da San Murezzan. Intaunt sun las chevras d’inviern in üna bella stalla a Madulain e da sted sune traunter oter i’l parc dal hotel Saratz a Puntraschigna. «Eau las poss lascher d’üraunt la sted cò i’l parc dal hotel, per la peja surpigli la sanda l’animaziun pels iffaunts. Cun quista cunvegna haun tuots qualchosa, l’hotel ho üna spüerta e mias chevras ün bel lö per passanter la sted», disch Nicole Buess. Sia ideja hegia clappo grand sustegn, managia’la. Saja que sto da la famiglia, amihs u privats. Uschè ho mincha chevra padrins e la glieud la vain adüna darcho a güder a fer saiv. Impü ho’la clappo regalo ün remuorch per sias chevras ed eir ils paurs indigens la güdan gugent. Nicole Buess predscha il grand sustegn da tuot las varts per sieu proget. Eir las organisaziuns da turissem haun piglio sü il trekking da chevras in lur program. In gir tres l’Engiadina «Dad ir in gir es scu Nadel, Silvester ed anniversari per las chevras, ellas s’allegran fich», disch Nicole Buess laschand oura las chevras da la stalla. Mincha partecipant e partecipanta ho survgnieu üna chevra e per clapper fiduzcha, haun tuots glischo e braschuno las chevras. Ellas peran propi d’avair ün grand gust da nossa visita. Quistas chevras sun bes-chas fich calmas e minchataunt algordane vi d’ün chaun: ellas vegnan no tar ün e’s laschan glischer dapertuot. Scha vessan gugent auncha dapü charezza, faune que a savair cun schmuonter lur chos. Pel prüm traget sün via sun las chevras gnidas missas vi d’ün frandaivel e tuots sun ieus a spass tres il cumün da Madulain. «Las chevras sun bes-chas quietas, ma ad ellas es important cha l’ierarchia da la gruppa vain tgnida aint», declera Nicole Buess. Uschè es Murmel, il pü vegl, ieu ouravaunt e tuots zieva ad el. Dalum cha d’eirans süllas champagnas, haun las chevras pudieu chaminer libramaing. Sülla gita ho que do bgers bels inscunters cun glieud chi giaiva a spass e s’interessaiva per l’activited insolita. Ch’ella hegia pudieu ir cun glieud da tuot il muond sün gitas, dafatta dal Pakistan vaiv’la giasts, managia Nicole Buess. Uschè essans ieus in direcziun vers Zuoz ed inavous a Madulain, adüna in ögl las chevras. Zieva la gita vantüraivla las vainsa mno inavous in lur stalla per ch’ellas clappan la tschaina meriteda. L’activited extraordinaria nu d’eira be ün highlight pels iffaunts chi d’eiran da la partida. Eir ils creschieus haun evidaintamaing gieu ün grand plaschair. E Nicole Buess glüschiva eir sur tuot la fatscha, bel ch’ella ho pudieu salver las bes-chas. Perche cha sül plat nu vessane mè pudieu fer uschè ün grand plaschair ad uschè bgera glieud. Front: Cun chevras tres l’Engiadina In gir cul chaun vaiva Nicole Buess avaunt tschinch ans imprais a cugnuoscher ün pitschen tröp da chevras. Zieva divers inscunters culs buochs da chevra è’la gnida a savair, ch’els gnissan mazzos la fin da la stagiun. Que la ho ruot il cour ed uschè ho Nicole Buess surpiglio las bes-chas. D’ün di a l’oter vaiv’la da pisserer per ün tröp da chevras e d’ellavurer ün concept per las pudair tgnair. Suot il label «Mini Geiss – Dini Geiss» spordsch’la intaunt trekking e yoga cun chevras e vo in gir cun ellas tres l’Engiadina. La FMR ho pudieu visiter a Nicole Buess ed a sieus buochs a Madulain. In gir cun Murmel, Buess, Momo e Sämi ho ella quinto davart sia spüerta insolita. Buess, Murmel, Sämi e Momo in gir per la cuntredgia engiadinaisa. Nicole Buess ho creo üna spüerta insolita cun sias chevras salvedas.

Il bsögn da güder la populaziun ill’Ucraina as resainta eir in Engiadina. Intaunt sun sün iniziativa privata eir gnieus drizzos aint duos lös da ramasser: ün a Scuol ed intaunt eir ün a Samedan. Duos duonnas, Renate Benderer da Scuol e Karin Last da Bever, staun davous quists progets a favur da l’Agüd per l’Ucraina grischuna. Da che robas ho la glieud pel mumaint il pü grand bsögn? Que ho Renate Benderer tradieu traunter oter in ün discuors cun la FMR. A Scuol scu eir a Samedan as po purter roba d’agüd per sustgnair il pövel ucrainais. Que’s tratta d’indrizs, chi collavureschan cun l’Agüd per l’Ucraina grischuna. Ils duos lös da ramasser sun gnieus miss in pè in cuort temp, las localiteds a Samedan sun però già memma pitschnas. La solidarited e la prontezza da güder in Engiadina es enorm granda, dischan las duos organisaturas da quists indrizs. Impustüt pezs, mangiativas, medicamaints e prodots d’igiena per duonnas sun dumandos actuelmaing. Magazin e butia Cur cha Wladimir Putin ho attacho l’Ucraina, s’ho Renate Benderer dumandeda: «Cu possi güder? Tar las donaziuns da raps nu’s so inamöd mê, inua cha que vain propi no», disch la butiera da Scuol. Ella es alura gnida in contact cun l’Agüd per l’Ucraina grischuna ed ella ho svelt chatto ün möd da güder. Causa cha l’Engiadina Bassa nun ho gieu ün lö da ramasser, ho Renate Benderer fat la spüerta da metter a dispusiziun ün grand magazin a Scuol e da drizzer aint ün lö da ramasser tar se in butia. Ella ho nempe üna butia da mobiglia e design a Scuol. Granda solidarited in Engiadina Il lö da ramasser es gnieu miss in pè infra cuort temp e Renate Benderer piglia daspö bundant ün’eivna incunter la roba in sia butia. Cha quella riva alura eir da lo a Cuira tal lö da ramasser principel in Grischun, d’eira la prosma sfida. Renate Benderer quinta: «Intaunt cha que vo, pruvainsa da fer ils transports cun noss veiculs privats. In lündeschdi essans ieus vers Cuira cun roba ed hoz es il magazin darcho plainischem. Que es propi üna bella istorgia scu cha tuot la glieud güda.» Pel transport da Scuol a Cuira paune intaunt eir druver la lingia dal Vereina gratuitamaing, che cha Renate Benderer predscha fich. «Tuots tegnan insembel. Eau am vögl simplamaing ingrazcher tar mincha donatura e donatur. Quista prontezza da güder cò in Engiadina es incredibla», disch Renate Benderer. Per paquetter aint tuot la roba, druvess que però auncha voluntaris. Renate Benderer vess plaschair da mincha maun chi güda in quista chosa. Che drouva la glieud? Il magazin da la butia da Renate Benderer a Scuol s’ho intaunt implieu già püssas voutas. Ma tuot nu’s possa druver e tscherta roba nu pigliane neir pü, uschè la butiera. Que hegia eir già do glieud, chi ho druvo l’acziun per gnir liber da lur roba veglia u ruotta, ma que saja capito fich d’inrer. Per savair güder e reagir al svilup actuel, publichescha l’Agüd per l’Ucraina grischuna michadi üna glista sün sia pagina d’internet. Donatuors e donaturas dessan tenor Renate Benderer il meglder consulter quella glista per pudair güder lo inua cha vain eir druveda l’agüd. Uschè ho la populaziun in l’Ucraina da bsögn pel mumaint impustüt mangiativas (conservas, tè, cafè), prodots d’igiena per duonnas, tschütschs u pezs. Ma eir chargeders per telefonins e powerbanks scu eir medicamaints da tuot las sorts vegnan druvos actuelmaing. Intaunt cha la roba d’agüd vo da Scuol ill’Ucraina, es riveda her la prüma fügitiva direct a Scuol per gnir a piglier qualche robas. Tenor Renate Benderer ho’la piglio sün se ün viedi da 16 uras. Daspö d’incuort eir a Samedan Eir in Engiadin’Ota as po daspö quist’eivna mner speravi roba d’agüd. Il lö da ramasser d’eira gnieu miss ad ir illa chesa Pravenda a Samedan. Que in collavuraziun cun la raspeda refurmeda d’Engiadin’Ota. L’affluenza d’eira uschè granda, cha s’ho intaunt stuvieu tschercher nouvas localiteds. Sün iniziativa da Karin Last, diaconissa sociela da la raspeda evangelica d’Engiadin’Ota «refurmo», do que eir ün tel lö a Samedan. Ella vaiva miss ad ir quel al principi da quist’eivna. «Ma nus vainsa svelt bado cha quel es memma pitschen. Perque essans in tschercha d’ün nouv lö e vulains avrir quel lö da ramasser l’eivna chi vain. Nus infurmarons davart il lö mardi chi vain illa Posta Ladina», disch Karin Last. Fin cha quel nouv lö da ramasser es drizzo aint, dumanda Karin Last a las donaturas e’ls donatuors da spetter cun mner roba. Impü dumand’la da na pü mner ünguotta illa chesa Pravenda da Samedan. Ella ingrazcha però per mincha donaziun. Tenor ella es la prontezza da güder eir in Engiadin’Ota fich granda. Karin Last disch: «Nus clappains bgers telefons e que do bgera glieud chi voul güder. Que es propi bel. Uossa gira qualchosa ed in marculdi es eir già ieu il prüm transport vers Cuira.» Per consulter la glista da roba d’agüd, per plaschair visiter la pagina d’internet da l’Agüd per l’Ucraina grischuna: www.ukrainehilfe-gr.ch. Quella glista vain adatteda mincha di als bsögns actuels. Front: «Cu possi güder?» In Engiadina do que daspö d’incuort duos lös da ramasser da l’Agüd per l’Ucraina grischun. Tuots duos indrizs sun gnieus miss in pè in cuort temp sün iniziativa privata da duos duonnas. «Cu possi güder? Tar las donaziuns da raps nu’s so inamöd mê, inua cha que vain propi no», disch la butiera da Scuol Renate Benderer. Ella ho drizzo aint a Scuol in sia butia ed in sieu magazin ün lö per ramasser roba d’agüd. Cu ch’ella es gnida sün l’ideja e che cha la populaziun ucrainaisa drouva pel mumaint il pü ferm, que ho’la tradi in ün discuors cun la FMR. (fmr/cam) Pront pel transport: il magazin da Renate Benderer as impla cun robas d'agüd. La squedra da Renate Benderer prepara ils paquets.

L’an passo ho ün maschinist da locomotivas, chi’d es creschieu sü giò la Bassa, publicho quatter raquints criminels per puter. Las rischs da Gildo Brunies sun in Engiadina, «ma insè suni creschieu sü tudas-ch», disch l’autur davart si’infanzia. Che cha l’ho motivo da scriver egnas ouvras e perche ch’el ho pudieu mantgnair il rumauntsch per se e per la prosma generaziun, ho’l tradieu in ün discuors cun la FMR. Gildo Brunies ho passo ils 40 ans, es creschieu sü a Lucerna ed es bap d’ün mattin. Adonta ch’el ho passanto sia infanzia giò la Bassa, as ho’l adüna già interesso per sias rischs in Engiadina, pel rumauntsch e per las muntagnas. L’autur disch: «Tuot chi giaiva pel muond intuorn – e Gildo es ieu in Engiadina. Lo pudaivi discuorrer rumauntsch e d’eira uschè cuntaint.» Zieva la scoula obligatorica è’l ieu in Grischun per fer sieu giarsunedi scu disponent tar la Viafier retica. Hozindi lavura’l scu maschinist da locomotivas ed abita cun sia famiglia poch davent dal Lej da Constanza. Speratiers scriva’l raquints rumauntschs. Der inavaunt il rumauntsch La mamma da Gildo Brunies deriva da l’Engiadin’Ota ed ella ho discurrieu cò e lo rumaunstch cun el. «Que nu d’eira però simpel creschind sü in contuorns tudas-chs. Ma da sted d’eir eau adüna in Engiadina a güder a fer cul fain e d’he tres que pudieu mantgnair il contact cul rumauntsch. Creschieu sü suni però vairamaing tudas-ch», quinta Gildo Brunies. Cun sieu figl discuorra Gildo Brunieus eir rumauntsch. Prüms impuls Ils prüms impuls per scriver svess ün cudesch rumauntsch ho Gildo Brunies gieu düraunt sia carriera scolastica: el ho visito la scoula primara, la scoula secundara e la scoula da traffic a Lucerna. Düraunt diversas lecziuns ho’l stuvieu ler varsaquauntas lectüras per frances, taliaun ed inglais. Gildo Brunieus quinta: «Cun mincha lectüra d’he m’impisso, quaunt bel cha que füss da pudair ler üna vouta qualchosa simil per rumauntsch.» Quist impissamaint l’ho comoss da scriver egens cudeschs – e dal 2017 ho’l alura cumanzo a scriver sia prüm’ouvra. Lina Luzi Tuot las lectüras da Gildo Brunies sun raquints criminels ed els trattan da la dedectiva Lina Luzi. In tuot ho’l publicho fin uossa quatter da quels. El ho pruvo d’inserir tipics aspets culturels da la Rumantschia, sajan que ils lös d’acziun, la cuschina regiunela u eir ils möds da dir. «Ma il pü important per me d’eira cha l’istorgia saja divertaivla, captivanta e scritta cun üna lingua simpla», declera Gildo Brunies. L’autur arcumanda la lectüra a scolaras e scolars dal s-chelin ot scu eir a creschieus, chi vöglian rinfras-cher lur cugnuschentschas. Daspö cha Gildo Brunieus vaiva cumanzo cun sia prüm’ouvra dal 2017, ho’l scrit minch’an ün nouv cudesch. El ho alura lascho publicher tuots quatter al listess mumaint l’an passo. Actuelmaing lavura’l eir vi da nouvs progets. «Eau d’he zuond bgeras idejas, ma eau drouv auncha ün pô temp per las structurer. I’l fratemp fatschi la traducziun d’üna istorgia d’iffaunts. Ma ch’els stettan cul buonder, dapü nu tradeschi uossa auncha», disch Gildo Brunies. Chi chi so rumauntsch, so dapü Cun tuot cha Gildo Brunies es creschieu sü giò la Bassa ed in contuorns tudas-chs, ho’l causa sieu interess pudieu mantgnair il rumauntsch per se e la prosma generaziun. Cun sieu figl discuorra’l nempe be rumauntsch. Ma in ün minchadi tudas-ch nu saja que adüna uschè liger d’eviter pleds tudas-chs, managia l’autur. Eir per famiglias in Grischun vess l’autur in quist connex idejas per faciliter da mantgnair il rumauntsch. Uschè füss ün impissamaint da scriver i’ls restorants las cartas da menü per rumauntsch ed in üna scrittüra pü pitschna in otras linguas. «Perque cha nus stuvains tgnair adimmaint: Chi chi so rumauntsch, so dapü. Que es mia opiniun», disch Gildo Brunies. Cha l’amur e l’interess pel rumauntsch haun aviert a Gildo Brunies nouvas portas, eir scu autur, es ün bel fat. E chi so, sch’el nu vess mê imprais rumauntsch, nu vessa’l neir gieu l’impuls da scriver egnas ouvras. Ma uossa es da rester cul buonder, scu cha Gildo Brunies disch svess, che progets ch’el realisaro in avegnir. L'autur e maschinist da locomotivas Gildo Brunies cun sieus raquints criminels. Ils quatter raquints da Gildo Brunies chi sun cumparieus l'an passo.

La populaziun da peschs i’ls lejs da l’Engiadin’Ota as diminuischa daspö bundant 20 ans. Dal 2020 ho – sün iniziativa da Radi Hofstetter – gieu lö üna perscrutaziun dals peschs i’ls quatter lejs. Il K-Tipp vaiva publicho ils resultats: mincha terz exemplar es sto contamino cun PFOA. Il chantun ho reagieu e publicho la fin schner 2022 ils resultats davart si’evaluaziun: las concentraziuns da PFOA e’l ris-ch per umaun ed ambiaint sun minimas fin na existentas. Cu inavaunt? Che dans fo PFOA als peschs? Als 13 marz 2022 ho lö la 52evla ediziun dal Maraton da skis engiadinais cun dapü cu 10 000 curriduras e curriduors. L’occurrenza attira atlets da tuot il muond ed in dumengia bunura vela d’avair preparo ils skis da passlung cun la güsta tschaira. Ün elemaint da tschaira da skis, il uschènumno PFOA, po però dannager l’ambiaint ed es perque gnieu scumando illa stagiun d’inviern 2020/2021. Ils curriduors professiunels tschairan lur skis cun alternativas, ma che fo il curridur laic, chi voul magari auncha druver sü sieus rests da tschaira? ​L’Associaziun da pes-cha chantunela ho decis da fer ün’ulteriura perscruttaziun da la naiv zieva il maraton. Evalueda vain’la però pür pü tard. Svilup parallel Daspö bundant 15 fin 20 ans s’ho la populaziun dals peschs i’ls Lejs da San Murezzan, Champfèr, Silvaplauna e Segl diminuida marcantamaing. Tenor l’Uffizi da chatscha e pes-cha fin ad 80%. Ils motivs per quist svilup nu sun hoz na auncha sclerieus dal tuot. Radi Hofstetter, president da l’Associaziun da pes-cha chantunela, ho però üna tesa e sün sia iniziativa sun gnidas fattas dal 2020 examinaziuns per sclerir, scha’ls peschs sajan contaminos cun PFOA. Que es la scurznida per l’acid octan da perfluorcarbons, üna substanza chi’s chatta traunter oter in sprays d’impregner u apunto eir in tschaira da skis. «Il svilup da prodots cun PFOA es ieu parallel culla diminuziun dals peschs i’ls lejs in Engiadin’Ota. Que m’ho mno sün l’ideja cha que pudess avair ün connex», disch Radi Hofstetter. Stüdis da la Norvegia haun sustgnieu sieu suspet. Quels haun musso cha quist PFOA es toxic e dannagia l’ambiaint. La Norvegia ho nempe bgeras loipas, per part auncha bger pü frequentedas cu quellas in Svizra. Radi Hofstetter declera: «L’Engiadina es l’unic lö in Svizra, inua ch’üna lopia vo sur ün lej e que cun ün’occurrenza cun uschè bgers partecipants. Eau d’he miss sü üna tesa.» Dan da pitschen insü Zieva la stagiun d’inviern as concentrescha quist PFOA süllas loipas ed illa naiv. Cur cha la cuverta da naiv e glatsch süls lejs alguainta da prümavaira, rivan in cuort temp grandas concentraziuns da quista substanza al fuonz dal lej. Tenor il suspet e la tesa da Radi Hofstetter correllescha l’alguamaint dal glatsch cul mumaint, cur cha’ls peschs vegnan sül muond. El declera: «Cur cha’ls salmelins naschan, vegnane da prüm innò in contact cun la substanza toxica. Quels peschs nu’s paun alura svilupper inandret, nu naschan u mouran per part bod. Que capita tenor me al listess mumaint, scu cur cha’l glatsch alguainta.» Illa perscrutaziun sün iniziativa da Radi Hofstetter e l’Associaziun da pes-cha chantunela l’an 2020, as ho chatto otas concentraziuns da PFOA i’ls organs dals peschs. Il K-Tipp ho l’an passo in schner lura publicho ils resultats ed ho supponieu, cha’ls peschs dals lejs nu pudessan pü gnir mangios e cha eir l’ova vess ün ris-ch da sandet per la populaziun da l’Engiadin’Ota. Il chantun ho reagieu La fin schner da quist an ho il chantun Grischun publicho ils resultats davart sias perscrutaziun dals peschs e da l’ova dals lejs in Engiadin’Ota. Quella ho gieu lö la sted 2021. Las concentraziuns da PFOA i’ls peschs scu eir ill’ova, chi vain per part druveda scu uova da baiver, sun uschè bassas, chi nun haun üngüns effets negativs pels umauns. Motivs e discrepanzas Scu cha’l K-Tipp scriva uossa in ün seguond artichel, publicho als 22 favrer 2022, detta que differenzas illas concentraziuns da PFOA chattedas. Las concentraziuns illa perscrutaziun dal chantun Grischun sun nempe ün töch pü bassas cu quellas illa perscrutaziun da l’Associaziun da pes-cha chantunela. Motivs per quista discrepanza sun tenor K-Tipp il mumaint cur cha las provas sun gnidas fattas. Uschè es gnida fatta la perscrutaziun da Radi Hofstetter illa sted 2020, dimena bundant ün an e mez zieva l’ultim maraton dal 2019. Ils peschs per la perscrutaziun dal chantun sun gnieus clappos duos ans e mez zieva l’ultim «Engadiner». Impü sun substanzas cun PFOA gnidas scumandedas illa UE ed in Svizra düraunt la stagiun d’inviern 2020/2021. Quistas duos circunstanzas haun gieu ün influenza süllas concentraziuns pü bassas publichedas dal Chantun. Il K-Tipp scriva però eir, cha’l Chantun hegia be perscrutto la charn dals musculs e’l fiò. Radi Hofstetter ho invezza lascho controller tuot ils organs. Prioriteds in oters lös Cun tuot cha PFOA es gnieu scumando, es que fich prubabel cha la substanza riva aunch’adüna in l’ambiaint. Atlets professiunels nu paun tschairer lur skis cun tels prodots, curriduors populers invezza schond. Impü riva la substanza, suot suspet d’esser cancerogena, eir causa sprays d’impreghner illa natüra. Uossa zieva l’occurrenza granda in dumengia chi vain, vulessan Radi Hofstetter e si’Associaziun da pes-cha chantunela piglier per mauns ulteriuras provas per las lascher perscruter. L’evaluaziun capitaro però pür in ün mumaint pü tard. «Nus ramassains zieva il maraton prouvas da naiv süls lejs. Causa cha nus vains pel mumaint otras prioriteds, las pudainsa pür lascher evaluer cur cha vains eir sgüro la finanziaziun», disch Radi Hofstetter. Telas perscrutaziuns sajan tenor el fich cheras. E la priorited principela per l’Associaziun da pes-cha chantunela es nempe la süttina illas vals dal süd. Radi Hofstetter declera: «Flüms süjan oura sün tscherts tragets illas vals dal süd e que es pel mumaint ün problem pü accut. Ma nus restainsa vi da la chosa culs peschs in Engiadin’Ota.» Front: Ulteriuras perscrutaziuns Per las curriduras e’ls curriduors dal Maraton da skis engiadinais vela daspö quista ediziun ün scumand da tschaira cun la substanza toxica PFOA. Quista substanza sto suot suspet d’esser respunsabla per la diminuziun dals peschs i’ls lejs d’Engiadin’Ota. Quels haun nempe i’ls ultims 20 ans piglio giò per passa 80%. Radi Hofstetter, president da l’Associaziun da pes-cha chantunela, ho quinto davart il prievel pels peschs ed il prossem pass in quista chosa. (fmr/cam) Quist tschaireder nu drouva pü tschaira cun fluor - però faun que tuots in vista al Maraton quista dumengia?

L’organisaziun da la partenza dal Maraton da skis engiadinais es üna prestaziun enorma e senza voluntarias e voluntaris üna chosa impussibla. Bgers da quels s’haun annunzchos sün basa privata, oters haun piglio part cun societeds u scu classa da scoula. La FMR d’eira da la partida in dumengia bunura i’l areal da partenza a Malögia ed ho accumpagno a divers voluntaris in ac­ziun pel maraton. I’l ram da la pü granda cuorsa populera da la Svizra sun stos passa 1000 voluntaris in servezzan lung tuot il traget traunter Malögia e S-chanf. Uschè d’eira traunter oter eir la Scoul’Ota da turissem Samedan da la partida cun differentas classas. Ils students d’eiran part da la squedra logistica, chi ho garantieu il transport dal bagagl da las curriduras e’ls curriduors da la partenza i’l böt. Eir bgers oters voluntaris indigens s’haun miss in dumengia bunura in viedi vers Malögia a la partenza per sustgnair l’occurrenza extraordinaria. Servezzan voluntari impè da sortida Dumengia bunura las tschinch, Samedan staziun: normelmaing tuorna la giuventüna da quists temps da la sortida, ma na quista dumengia. U almain na ils students e las studentas da la Scoul’Ota da turissem Samedan. Els s’haun nempe chattos her da quistas uras per piglier il bus vers Malögia in direcziun partenza dal maraton. «Da pudair esser part ad uschè ün’occurrenza es fich interessant, impustüt eir per nus students i’l connex turistic», disch Cristina Wieser i’l bus vers Malögia. Per ella es que la prüma vouta ch’ella piglia part scu voluntaria. «Eau invezza sun già da la partida la seguonda vouta. L’ultima vouta d’eir eau eir tar la logistica dal bagagl e nus vaivans ün di divertaint culs tips dal militer», s’algorda Rebecca Draxler. Ils camiuns as implan A Malögia sun ils voluntaris gnieus scumpartieus, ils scolars adüna in gruppas da duos in collavuraziun cun ün manaschunz dal militer. Cristina Wieser e Rebecca Draxler d’eiran partidas aint tal camiun 30 da 35. Ed eir quist an peraiva da gnir ün bun di culs voluntaris dal militer: cun ün surrier ho Markus Egger, manaschunz dal militer, bivgnianto las studentas e las ho introdüttas in l’andamaint. A partir da las ses e mez sun rivos ils prüms curriduors e’ls camiuns s’haun uonda per uonda implieus cul bagagl. Zieva cha tuots ils atlets d’eiran par­tieus, es la squedra dal transport ida a S-chanf i’l böt a scumpartir darcho ils sachs als curriduors. «Eau sun intaunt eir già da la partida la deschevla vouta. Nus gninsa cul militer e l’associaziun da manaschunz da militer San Galla», quinta Markus Egger. Tenor el saja l’af­fluenza quist an steda pü successiva. Que eir grazcha al nouv model da partenza in uondas. Quel es gnieu introdüt quist an causa corona. Da pitschen insü Sper las lavuors logisticas d’eiran differents voluntaris in servezzan in oters posts. Uschè d’eiran tscherts tar las controllas d’ingress u güdaivan scu güdischs da partenza. La granda part da la squedra respunsabla per la distribuziun dals numers es steda glieud indigena, traunter els bgers pensiunos. «Daspö cura ch’eau sun da la partida scu voluntaria? Che dessi dir? Eau dschess daspö la naschentscha. Mieus geni­tuors m’haun adüna piglieda cun se, que nu daiva üngüns babysitters quella vouta», quinta Barbara Giovanoli-Rocca. Daspö ans es la squedra dals voluntaris indigens a scumpartir ils ultims nummers da partenza pochas uras aunz la cuorsa. «Ma bgers nu vegnan gniauncha piglios giò, uossa essans plains aspettativas, quaunts numers chi restan inavous quist an», disch üna da las voluntarias. Adüna dapü curriduras e curriduors sun rivos culs bus extraordinaris a Malögia. Ils voluntaris haun gieu cuort aunz la partenza da l’elita da las duonnas las 8.25 bger da che fer, ma tuot es ieu coordino e senza stress. Voluntaris scu eir curriduors haun gieu buna glüna, haun piglio res­guard ün sün l’oter e l’organisaziun da la partenza es gratageda senza discapits. Cuort aunz las nouv s’ho alura la tschiera retratta a favur dal sulagl ed ils passa 11 000 atlets haun piglio in uondas lur viedi vers S-chanf. Cun tuot cha l’ün u l’oter bös-ch d’eira auncha dschiet aint la bunura bod, d’eira que cun -5 gros agreabel per las circunstanzas engiadinaisas. Tenor Anderas Fischer, respunsabel da Toko, d’eira eir la naiv cun üna temperatura da -4,5 gros optimela per la cuorsa. La partenza da la 52evla ediziun dal Maraton da skis engiadinais d’eira planamaing ün success. Ils skis da las curriduras professiunelas cuort aunz la partenza. Las studentas e’l militer in acziun al maraton. Pronts pel servezzan: ils camiuns dal militer la bunura bod.

Da gövgia fin sanda passeda d’eira la Via Maistra a Puntraschigna il «place to be» per entusiastas ed entusiasts dal passlung. I’l ram dal Maraton da skis engiadinais d’eira quist an la prüma vouta il Marathon – Village immez Puntraschigna. Che quintan curriduras e curriduors davart ils duos ans sainza maraton? La FMR ho discurrieu cun atletas ed atlets da tuot il muond il zievamezdi aunz la granda cuorsa. La Via Maistra a Puntraschigna peraiva in sanda zievamezdi scu ün grand furmier: ün ravuogl da ­ ­glieud chi funcziunaiva coordino, minchün cun ün böt, tuots focussos e pronts per la granda chosa. Tscherts sun ieus a piglier il nummer u üna liangia da brasser, oters s’haun lascho tschairer ils skis u haun inscuntro cuntschaints per der üna baderleda. Ün pêr fatschas melsgüras haun auncha cumpro üna raziun isostar u s’haun lascho musser ils pü nouvs models da skis. Dit cuort: tuots haun giodieu l’occurrenza e’l plaschair anticipo s’ho sentieu i’l ajer. L’atmosfera es steda sumgiainta ad üna festa da cumün e que s’ho resentieu il surleivg traunter ils curriduors e las curriduras cha la pü granda cuorsa populera da la Svizra ho darcho lö quist an. Famiglia Cox, Londra «Nus essans rivos da Londra. Mieu bap as partecipescha già la terza vouta al maraton, eau la prüma vouta. Mia mamma nun es da la partida quist an. Bap m’ho alura persvas da’m parteciper. A Londra nu vainsa grand la pussibilited da trener, uschè cha d’eirans uossa ün’eivna cò in Engiadina ans preparer per la cuorsa. Uossa dschessi ch’essans pronts», disch George Cox. Nils e Lars Hübner, Madulain «Que es propi sto pcho cha’l maraton nun ho gieu lö ils ultims duos ans. Eau’m partecipesch la seguonda vouta. Eau d’he uossa schont guardo da trener bain düraunt quist temp. Bel cha pudainsa quist an darcho fer la cuorsa, que es superischem», quinta Lars Hübner. Nils Hübner agiundscha: «Eau sun da la partida la prüma vouta, e m’allegr sün mieu prüm maraton.» Tobias Walschburger,Malix «Eau pigl uossa part ufficielmaing la nouvevla vouta, inuffcielmaing la deschevla vouta. Scu bgers oters d’heja ün an, cha’l maraton nun ho gieu lö, fat il traget per me sulet. I’l prüm lockdown d’he pudieu trener bger, d’eir eir bger in gir cun mieus chauns, e füss l’an passo sto fich pront pel maraton. Ma eir quist an suni fit e m’allegr.» Barbara Aeschbacher, presidenta cumünela Segl «Eau nu savess gniauncha dir la quant’evla vouta ch’eau pigl part al maraton. Forsa es que la tschinchevla, forsa la dudeschevla. I’ls ultims duos ans d’eiri schont eir süls skis da passlung, ma que d’eira ün curius sentimaint da nu pudair trener per qualchosa, da nun avair ün böt avaunt ögls. Il plaschair anticipo pel maraton es propi cò e plaunet am sfurmia que i’l vainter.» Joonho Lee e Geunhee Hong, Coreda dal Süd «Nus essans oriundamaing da la Corea dal Süd, ma nus stüdgiains e lavurains in Svizra, a Genevra ed a Turich. Per nus es que il prüm maraton. Nus vains be güsta quist an cumanzo cul passlung. Perche cha essans cò? Nus d’eirans fascinos da quist’occurrenza granda in Engiadina. A nus peraiva que qualchosa allegraivel ed uschè pruvains uossa üna vouta quista sfida.» Fotos martin camichel Johannes e Susanne, Constanza «Per nus es que il terz maraton quist an. Displaschaivelmaing nu vainsa fat bger passlung i’ls ultims duos ans. Ma nus vains fat bger sport, fits essans», disch Johannes. «Hai, in quists duos ans vainsa lavuro bger, ma eir fat bger sport. Eau’m saint fitta e pronta pel maraton, ma nus vzaronsa alura damaun bunura che cha tuot la preparaziun ho purto», quinta Susanne.

In marcurdi, ils 16 da marz 2022 suna Adrian Oetiker a las 17.30 illa baselgia refurmeda a Segl. Que scriva l’organisaziun da turissem da Segl in üna comunicaziun a las medias. Adrian Oetiker fo part da l’elita mundiela dals pianists. Il solist e musicist da chambra dispuona d’ün repertori immens ed es scu mneder da la classa da concert a la scoul’ota a Minca ün dals pedagogs da clavazin ils pü dumandos. In sieu concert a Segl preschainta el töchs da Schubert e da Liszt. La quantited da plazzas es limiteda ed üna reservaziun es giavüscheda. A nu vela üngün oblig da mascrina u da certificat. Infurmaziuns do que tar Sils Tourist Information cul nomer da telefon +41 81 838 50 50 u online: www.sils.ch/events (cdm/fmr) Adrian Oetiker fo part da l’elita mundiela dals pianists. In sieu concert a Segl preschainta el töchs da Schubert e da Liszt.

Daspö ils 10 da marz 2022 es Rebecca Poltera (28) la nouva mainagestiun dal Coop a Samedan. Scu cha’l detaglist scriva in üna comunicaziun a las medias vaiva Rebecca Poltera cumanzo dal 2009 cun sieu giarsunedi scu impiegheda dal commerzi in detagl illa filiela a San Murezzan. Pü tard ho ella absolt a Cuira üna scolaziun scu massöra medicinica – es lura però darcho turneda i’l commerzi in detagl. A partir dal 2017 ho Rebecca Poltera alura lavuro in diversas funcziuns da mner illas filielas dal Coop a Glion e Mustér. Uossa es ella dimena turneda in Engiadina scu mainagestiun dal Coop a Samedan. (cdm/fmr) Rebecca Poltera – la nouva mainagestiun dal Coop a Samedan.

Als 9 ed als 10 da marz 2022 haun scolaras e scolars da l’Academia Engiadina e lur genituors pudieu sfundrer i’l tema «fer adöver da medias digitelas». Que scriva l’Academia Engiadina a Samedan in üna comunicaziun a las medias. Düraunt üna saireda s’haun ils genituors da las scolaras e dals scolars da las classas 1G e 2G pudieu s’occuper als 9 da marz 2022 cul tema «fer adöver da medias digitelas». Specialistas e specialists da la firma Deltix haun discuto culs preschaints davart las sfidas pedagogicas in connex cul svilup da las medias digitelas. La firma Deltix SA cun sez a Cuoira s’ho specialiseda sülla prevenziun e cussagliaziun da scoulas i’l sectur da medias ed informatica. Il di zieva s’haun las scolaras ed ils scolars pudieu dedicher a quella tematica. Düraunt lavuratoris haun els imprais a refletter lur adöver da medias digitelas e cu as proteger cunter cybermobbing, dependenza dad esser online e cunter ils ulteriurs ris-chs i’l muond da las medias digitelas. (cdm/fmr) Als 9 ed als 10 da marz 2022 haun scolaras e scolars da l’Academia Engiadina e lur genituors pudieu sfundrer i’l tema «fer adöver da medias digitelas».

Il Parc Naziunel Svizzer invida a la vernissascha da la nouva exposiziun speciela «Gipfelstürmer undSchlafmützen –Tiere und Pflanzen im Gebirge». Ils invierns illas muntagnas otas sun lungs, las steds cuortas. Tuottüna vivan millis da creatüras in quistas otezzas. L’exposiziun speciela «Gipfelstürmer und Schlafmützen» preschainta dapü cu 30 plauntas e bes-chas da las muntagnas grischunas. I’l focus staun traunter oter las strategias da surviver.Dr. Ueli Rehsteiner, directur dal Museum da natüra grischun e Hans Lozza, mneder communicaziun e lavur publica dal PNS, daun ün’introducziun illa tematica. La vernisascha ho lö in gövgia, ils 24 marz 2022, a las 19.00 i’l Center dal Parc. (cdm/fmr)

In marculdi, ils 23 da marz 2022 a las 17.30 as preschainta l’ensemble Chamäleon illa baselgia refurmeda a Segl. Que scriva l’organisaziun da turissem da Segl in üna comunicaziun a las medias. Il trio Chamäleon vess stuvieu cumparair già l’an passo a Segl. Que nun es sto però pussibel causa la pandemia. Suot la bachetta dal prüm schef d’orchester da l’Orchester da sinfonia dal Bayerischer Rundfunk München, Tobias Steymans, preschainta l’ensemble traunter oter ouvras da Tschaikowsky e dals cumponists contemporauns Astor Piazzolla ed Arvo Pärt. La quantited da plazzas es limiteda ed üna reservaziun es giavüscheda. A nu vela üngün oblig da mascrina u da certificat. Infurmaziuns do que tar Sils Tourist Information cul nomer da telefon +41 81 838 50 50 u online: www.sils.ch/events (cdm/fmr) Il trio Chamäleon preschainta a Segl ouvras da Tschaikowsky e dals cumponists contemporauns Astor Piazzolla ed Arvo Pärt.

Scu cha’la Viafier retica scriva in üna comunicaziun a las medias, es interruot il traget da tren traunter Chastè e Filisur a partir da lündeschdi saira fin venderdi, ils 25 da marz 2022. Il motiv per l’interrupziun sun schluvamaints dal terrain chi haun chaschuno tensiuns e deformaziuns dals binaris. Per reparer quistas tensiuns e deformaziuns cumainza la Viafier retica già uossa cun lavurs da mantegnimaint chi füssan stedas planisedas per principi d’avrigl. Traunter Chastè e Filisur circuleschan bus. Per passageras e passagers cun destinaziun Engiadina arcumanda la Viafier retica da viager tras il Vereina in direcziun San Murezzan. (cdm/fmr)

In sanda passeda s’haun bundant 100 delegios da l’Associaziun da pes-cha grischuna chattos a Santa Maria per ün inscunter. Aunz la radunanza generela ho que do ün tavulin arduond cun üna discussiun avierta. Da la partida d’eira eir l’Uffizi da pes-cha e chatscha. La süttina illas vals dal süd d’eira la tematica chi ho do da discuorrer il pü bger. La cuverta da glatsch süllas ovas sdriegla plaunet ed in bundant ün mais vela darcho ­«bütscha la ritscha». Il chantun Grischun ho passa 6000 pas-chedras e pas-cheders e quels sun organisos per granda part in societeds regiunelas. Quist an es steda la Società da pes-chaders Val Müstair l’osp da la 118evla radunanza da delegios da l’Associaziun da pes-cha grischuna, chi ho gieu lö sanda, ils 26 marz 2022 a Santa Maria. Las tematicas chi haun preoccupo ils pas-cheders engiadinais d’eiran ils tössis d’ambiaint chi sun rivos illas ovas, scu il PCB i’l Spöl e’l fluorcarbon i’ls lejs da l’Engiadin’Ota. Illas vals dal süd, surtuot i’l Mesoc, es la situaziun però pü accuta: sur tscherts tragtes mauncha als peschs simplamaing il spazi da viver, l’ova. Causa il müdamaint da clima cun pü pocha plövgia nu mainan ils flüms laterels pü ova. Ma ils implaunts idraulics haun eir ün’influneza sün tuot l’istorgia. «L’ova es vita» La Svizra vela scu reservoir d’ova europeic, dimena nu vessan süttinas d’esser ün tema i’ls contuorns elvetics. Ma causa il müdamaint dal clima nu plouva que pü avuonda illas vals dal süd. Quista problematica vaiva il glaciolog Felix Keller numno in ün’intervista cun la FMR in november scu granda sfida climatica per quistas regiuns. Uossa es sün ün traget da passa 400 meters sütt’oura la Moesa i’ls contuorns da Lostallo. «Quist an vainsa quist ­problem ch’ün flüm es süt oura sün ün traget uschè lung per la prüma vouta. Fin hoz nu cula auncha ova», declera Tamò Sacha, president da la Società Pesca Moesa. Intaunt haun ils ­respunsabels giò’l Mesocco reagieu e tschercho il dialog cun la Axpo, chi gestischa implaunts idraulics i’l Mesocco. Per reagir a la süttina, laschan las ouvras electricas uossa culer dapü ova – il chantun Grischun stu però pajer 1000 francs al di a la Axpo scu bunificaziun. La cunvegna vela eir be per 21 dis e ­zieva nu laschane pü ir ova. Tamò Sacha agiundscha: «L’ova es vita, la flora e la fauna sun eir vita. Scha nun ho pü ova, alura patescha tuot il sistem ecologic, uschè sun eir pertuchos ils insects, utschels e tuot la vita intuorn e suot ova. Vulainsa propi lascher inavous uschè qualchosa a la prosma generaziun?» «Que es propi la natüra chi sbatta» Cu guarda dimena oura la situaziun illa Val Poschiavo scu ulteriura val dal süd? Eir lo nun ho que tenor Vito Crameri, president da la Società pescatori Poschiavo, pü pluvieu avuonda daspö november. El disch: «Eir tar nus es que fich süt, ma pür daspö quist an. Pel mumaint vainsa 1m³ ova chi cula i’l Poschiavino. Normelmaing vainsa da quist temp da l’an circa 2-3 m³. Ün pêr ovels laterels nu mainan üngün’ova.» Scu i’l Mesocco vain eir illa Val Poschiavo prodüt begra forza idraulica. La süttina nu sto però in connex cun las ouvras electricas e las quantideds d’ova da rest. Quist an sun nempe gnieus renovos differents inchaschamaints d’ova e causa que sun culledas las massas d’ova natürelas. Vito Crameri declera: «Eir scha l’ova gniss inchascheda, vessans avuond’ova. Cun la nouva concessiun vainsa inamöd bger dapü ova a dispusiziun in conguel cun la veglia. Que es propi la natüra chi sbatta.» Prüma priorited L’Uffizi da pes-cha e chatscha d’eira eir preschaint a la discussiun cul mneder Adrian ­Arquint. El es gnieu sustgnieu dal biolog da peschs Marcel Michel per respuonder a las dumandas dals delegios. Per els es cler: intaunt cha las concessiuns existentas nu scroudan, ageschan las ditas d’electricited plainamaing i’l dret e que nu’s po fer bger. La problematica vess però da’s calmer cun nouvas concesiuns chi cuntegnan bger pü grandas quantiteds d’ova da rest. Eir per Radi Hofstätter, president da l’Asscociaziun da pes-cha grischuna, nun es da negher l’influenza dal müdamaint dal clima sülla süttina illas vals dal süd. El declera: «Que gnaro adüna pü suvenz avaunt, cha que do telas zonas da pressiun ota staziuneras chi nu permettan pü üngüna plövgia illas vals dal süd. Dimena nu sun que las ouvras idraulicas chi sun ­respunsablas cha que nu do pü avuonda ova». Ma causa cha las concessiuns veglias cuntegnan üna quantited d’ova da rest da nolla e causa cha’ls flüms laterels nu portan pü ova, es que gnieu a quista süttina i’l Mesocco. La sanaziun da las quantiteds d’ova da rest in connex cun las ovras idraulicas i’l Mesocco d’eira però già gnida inizieda avaunt desch ans e pür uossa as es gnieu ad üna cunvegna. «Eau sun ­ind­schegner, eau vess in cuort temp savieu cu cha quista sanaziun vess da gnir fatta. Ma il problem es, cha la regenza dal chantun Grischun accentuescha adüna darcho: nus essans ün chantun da forza idraulica. Quella ho adüna priorited numer ün. Que sun alura dans collaterels da quista strategia cha peschs nu paun pü surviver.» In Engiadina ho que avuond’ova, ma… Sper la süttina illas vals dal süd ho que eir do varsaquantas discussiuns davart il mantegnimaint da la populaziun da peschs. Per Corsin Wetter, president da la Società da pes-chaders Val Müstair, es que important cha razzas indigenas vegnan missas oura. «Que es ün tema divers illa societed. Tscherts pas-cheders vöglian avair üna pes-cha pü attractiva cun dapü peschs. Ma hozindi as so chi’d es meglder da metter oura razzas chi’s saun eir reprodüer in noss cuntuorns. Que do otras pussibiliteds da reguler quist problem», disch Corsin Wetter. Ün’otra chosa cha til preocuppa es il scumand da pes-cha i’l Lej da Livigno. «Per nus nun es que üna situaziun agreabla. Il Lej d’Ova Spin es per nus il prüm lej da pes-cha. Uschna vainsa da chaminer trais uras e mez sün ün lej da muntagna», declera Corsin Wetter. Causa l’inascramaint dal lej e dal Spöl cun la substanza toxica PCB, nu po pü gnir pas-cho in quistas ovas. L’Uffizi da pes-cha e chatscha ho sün dumanda dals delegios eir do ­sclarimaint e dit cha’l scumand resta in vigur, causa il ris-ch per la sandet. D’ün otra substanza toxica illas ovas engiadinaisas, il uschènumno fluorcarbon, vain ­suspetto ch’ella saja respunsabla per la diminuaziun da la populaziun da peschs i’ls lejs. Quella ho i’ls ultims 20 ans piglio giò per 80%. L’As­sociaziun da pes-cha grischuna vaiva l’an 2020 lascho fer ün examinaziun da l’ova e dals peschs e chatto per part otas concetraziuns da quista substanza. Il chantun da sia vart vaiva ün an pü tard fat ün’egna perscruttaziun e vaiva com­municho ils resultats davart quella in schner da quist an. La discrepanza da concentraziuns da PCB traunter las duos perscruttaziuns haun comoss a l’Associaziun da pas-cheders grischuna da fer ün’ulteriura examinaziun. Las provas da naiv sun gnidas pigliedas venderdi passo. Causa ils cuosts da passa 10 000 francs es l’Associaziun in tschercha da sponsuors. La societed da ­pes-cha Segl ho düraunt la discussiun garantieu 2000 francs in quista chosa. Front: Süttina e tössis d’ambiaint Quist an es la Moesa sütt’oura la prüma vouta sün ün traget da passa 400 meters. La süttina illas vals dal süd d’eira eir il tema tar la radunanza da delegios da l’Associaziun da pes-cha grischuna in sanda passeda. Ils arduond 100 delegios s’haun inscuntros a Santa Maria per la radunanza generala scu eir per ün tavulin arduond. Impustüt l’inascramaint d’ovas engiadinaisas cun tössis d’ambiaint e la dumanda, cu augmanter las populaziuns da peschs, haun pissero per ulteriuras discussiuns. Flüms laterels nu mainan pü ova ed uschè süjan oura tscherts tragets da flüms scu la Moesa. La prüma vouta quist an: la Moesa es sütt’oura sün ün traget da passa 400 meters.

A S-chanf ho que do in venderdi zievamezdi ün accidaint mortel. Tenor la Polizia chantunela d’eira ün pur vi da s-charger ballas da fain cun ün tractor. Per motivs aunch’incuntschaints s’ho üna da las ballas, cun ün pais da bundant 430 kilos, missa in muvimaint. A la fin es quella crudeda giò sün l'hom da 72 onns chi manaschaiva il tractor. Ün meidi d'urgenza da la Rega ho be auncha pudieu ­constater la mort dal pur. Per güder a las persunas pertuchedas da l’accident mortal, es la squedra chantunala da sustegn steda in acziun. (rtr/fmr) A S-chanf ho que do ün accidaint mortel cun ballas da fain.

La manchaunza d’abitaziuns per indigens in Engiadina ho commoss a la suprastanza cumünela da Segl da gnir activa. Già in schner da quist an vaiva la vschinauncha miss in vigur üna zona da planisaziun. Venderdi passo ho la presidenta cumünela Barbara Aeschbacher preschanto pussiblas imsüras per generer dapü spazi da viver per indigens. Martin Camichel/FMR ​Segl d’eira la prüma vschinauncha in Engiadina’Ota chi s’ho occupeda cun la situaziun immobigliara critica. Uossa ho la suprastanza cumünela elavuro ün paquet d’imsüras pussiblas per cumbatter quist svilup. In venderdi saira sun quistas imsüras, que’s tratta d’imsüras a cuorta, a mediana ed a lungia vista, gnidas preschantedas a la populaziun. La sela da gimnastica d’eira plainischma cun bgers indigens e proprietaris d’abitaziuns da vacanzas. L’occurrenza vaiva be l’inten­ziun d’infurmer, üna discussiun publica es previsa in gün. Artichel 12 L’iniziativa davart abitaziuns secundaras vaiva l’intenziun da proteger l’ambiaint, il uschènumno pro verd. Uossa, desch ans zieva cha l’iniziativa es gnida accepteda, ho quista chaschuno insembel cun oters facturos üna manchaunza da spazi da viver per indigens. Perche cha tuot las immobiglias zieva dret vegl, dimena quellas chi sun gnidas fabrichedas aunz il 2012, nu sun pertuchedas da l’iniziativa. Uschè sun intaunt bgeras abita­ziuns, chi d’eiran oriundamaing prümas abitaziuns, gnidas transfurmedas in abitaziuns da vacanzas. La pandemia e’l müdamaint dal stil da viver haun auncha lascho svanir las ultimas abitaziuns sül marcho. Las imsüras proponidas dal cussagl cumünel da Segl as refereschan traunter oter sün l’artichel 12 da la ledscha federela davart las abitaziuns secundaras. ­Suot il titel «abüs e svilups na giavüschos» vain declereda la basa per las imsüras pussiblas: «In cas da bsögn piglian ils chantuns e las vschinaunchas las imsüras necessarias per impedir abüs e svilups na giavüschos chi pudessan resulter tres que cha abitaziuns construidas tenor il dret vegl vegnan utilisedas illimitedamaing scu abitaziuns secundaras (…).» Abitaziuns existentas füssan eir pertuchedas Tenor Barbara Aeschbacher, presidenta cumünela da Segl, sun intaunt las imsüras a cuorta vista elavuredas il pü in detagl. A ­vista mediana as voul realiser nouvas abitaziuns süllas reservas da pajas cumünelas i’l areal Seglias. A lungia vista as voul realiser üna concentraziun dals stabilimaints scu eir mobiliser ulteriuras reservas da pajas. Uschè dess a cuorta vista gnir introdütta üna quota da prümas abitaziuns da 50% sch’üna chesa vain stratta giò e ­refabricheda. Quista regla dess eir valair scha que do üna renovaziun substanziela, que scha l’intern vain sbudo cumplet. Impü dess però eir gnir introdütta quista quota da 50% scha que do renova­ziuns cun müdamaints illa quantited d’abita­ziuns in ün stabilimaint. Eir abitaziuns existentas füssan tenor las propostas da la suprastanza pertuchedas: eir sch’üna prüm’abitaziun vain müdeda in üna abitaziun secundara u scha üna abitaziun secundara resta üna abita­ziun secundara valess la quota da 50%. Quistas imsüras pertuchessan be ­immobilgias chi müdan possessur, dimena scha vegnan vendidas. Scha la vendita ­pertuocha be üna singula abitaziun, alura es previsa ün’imposta da cumpensaziun. Scha’s ierta üna prüma abitaziun, alura nu pertuchessan las nouvas imsüras la prüma generaziun. Quist’excepziun es gnida fatta per piglier resquard sün indigens. Causa cha bgers giuvens nu ­turonan pü in Engiadina pervi da la situaziun da lavur, gnissane chastios cun quistas nouvas imsüras e perdessan la colliaziun cun la patria. La terza imsüra pussibla a cuorta vista füss da stricher ün artichel our da la ledscha cumünela d’abitaziuns secundaras. Que pertuchess la pussibilited, chi d’eira pür gnida introdütta dal 2018, da müder üna prüma abitaziun zieva 20 ans in ün’abitaziun secundara. Persunas chi haun cumpro l’abitaziun zieva il 2018 gnissan suot üna protecziun da fiduzcha e nu vessan da pajer la cumpensaziun. Barbara Aeschbacher suppuona cha quista proposta pisseraro per las pü bgeras ­discussiuns. L’interess per l’occurrenza nu d’eira be cò davart ils indigens, eir bgers proprietaris d’abitaziuns secundaras s’haun partecipos a la saireda d’infurmaziun. Per garantir a tuot las pertuchedas ed a tuot ils pertuchos da’s occupper cun la materia e d’esser infurmos, do que ün’ulterirura saireda da discussiun als 23 gün 2022. La presidenta cumünela da Segl ho infurmo davart pussiblas imsüras in connex cun la situaziun immobigliara.

A reguard la surfatscha es il circul electorel Engiadin’Ota il pü grand in Grischun ed ho bundant 17 000 abitantas ed abitants. Per las och plazzas ch’el ho da bun i’l Cussagl grand s’haun per quistas elecziuns annunzchedas 36 candidatas e candidats da tuot il spectrum politic. Ün tema dominescha las elecziuns: la situaziun immobigliara. Güsta 36 candidatas e candidats da tuot ils partieus vaun illa cuorsa pels och sezs i’l Cussagl grand cha’l circul electorel Engiadin’Ota ho da bun. Da giuven fin vegl, traunter da quels 11 duonnas e 25 homens, s’haun laschos metter sü per la carica. Tschinch grandcusgliers e grancusglieras in uffizi as mettan darcho a dispusiziun per ün’ulteriura legislatura. Pel mumaint sun ils och sezs scumpartieus scu seguaint süls partieus: PLD 4 sezs, AdC 2 sezs, PPS 1 sezs e PS eir ün sez. Ün grand circul cun bgers cumüns Zieva il circul electorel da Cuira cun 21 sezs e quel dals Tschinch cumüns cun 11 sezs es il circul Engiadin’Ota il terz circul culs pü bgers sezs i’l Cussagl grand. Analog a quista classificaziun es il circul electorel Engiadin’Ota sülla terza plazza areguard numer da candidatas e candidats, concretamaing 36. Impü è’l il circul cun las pü bgeras vschinaunchas autonomas: S-chanf, Zuoz, Madulain, La Punt–­Chamues–ch, Bever, Samedan, Puntraschigna Schlarigna, San Murezzan, Silvaplauna e Segl fuorman il circul electorel Engiadin’Ota. A maun da quista cifra as vezza cha l’uonda da fusiuns nun es auncha riveda sur las muntagnas. Ma illa regiun dals lejs e da la Plaiv sun intaunt gnieus invios discuors davart collavura­ziuns pü strettas in avegnir. Ün svilup intuorn San Murezzan Zieva la legenda da Johannes Badrutt es i’l 1856 gnieu invento il turissem d’inviern a San Murezzan ed uschè viva tuot il circul electorel Engiadin’Ota eir auncha 166 ans pü tard surtuot dal turissem. Quista destinaziun da nom e pom, il uschènumno «Top of the World», ho adüna eir gieu ün’influenza sül svilup da las vschinaunchas da tuot il circul electorel Engiadin’Ota chi la circundeschan. I’l cumanzamaint dal turissem haun bgeras vschinaunchas pudieu profiter dal success e dal nom da San Murezzan e haun uschè pudieu as stabilir scu egens lös da vacanzas. Ma da l’otra vart ho quist nom ­cuntschaint eir attrat bgers speculants da tuot il ­muond. A San Murezzan ho cumanzo üna uonda da vender immobiglias chi’d es alura plaun plaunet riveda tres tuot l’Engiadin’Ota fin giò S-chanf e suroura. Per ünguotta nun es la regiun intuorn San Murezzan eir già gnida numneda scu «l’üert da milliunaris da San Murezzan». Ün’immobiglia in quists lös es tuottüna eir ün’investiziun finanziela retschercheda, per glieud da tuot il muond. Tematicas actuelas La vendita d’immobiglias ho piglio sieu ultim chapitel cun la pandemia, uossa nun es pü bger d’intuorn per cumprer u piglier a fit. L’attractivited da la val in cumbinaziun cun las nouvas pussibiliteds da lavurer eir da chesa oura, haun chaschuno üna manchaunza d’abitaziuns per indigens. Quista tematica es eir quella chi preocuppa la populaziun il pü ferm. Uschè s’haun in mardi saira passeda inscuntros ils candidats per l’elecziun da la regenza grischuna a Puntraschigna i’l center da congress Rondo. E quista ­chosa ho pissero per las pü grandas discussiuns – eir cun bgeras dumandas da vart dal ­public. La problematica es fich acuta, las soluziuns nu staun auncha sün maisa e que nu sun güsta dad hoz sün damaun fabrichedas avuonda abitaziuns. Uossa es la dumanda chi chi surpiglia la respunsabilited per garantir avuonda spazi da viver per indigens, las vschinaunchas u forsa eir il Chantun cun ledschas? Ün’otra vart da quist svilup cun succes düraunt bgers decennis es cha las vschinaunchas dal circul electorel Engiadin’Ota sun benestantas e finanzieschan insembel cul circul electorel Bregaglia 62% da l’egualisaziun da resursas chantunela. Que’s tratta d’ün import da 12,2 milliuns francs. Causa ils bgers turists düraunt las stagiuns otas stu l’infrastructura funcziuner per 100 000 persunas. Düraunt l’an abitan però be passa 17 000 persunas illas vschinaunchas dal circul electorel Engiadin’Ota. Ils presidents cumünels sun da l’avis cha que nu gnia resguardo sufficiaintamaing ill’egualisaziun da resursas chantunela. Perque haun els l’intenziun da cuntinuer a s’inscuntrer per discuter cu cha’s pudess invier üna correctura dal sistem actuel. Candidatas e candidats pel circul electoral Engiadin’Ota Glista 01 PS & VERDA Flurina Bezzola, collavuratura da giuvenils illa baselgia refurmeda, nouv Alf Bolt, specialist per rams da purtrets e fotografias/artist, nouv Manuela Dorsa Crameri, decoratura d’interns/artista, nouv Hansjörg Hosch, meidi, nouv Selina Nicolay, guardgiachamanna e mamma, nouv Linus Peter, MA Public Management and Policy/CdG, nouv Franziska Preisig, giurista e docenta independenta, in uffizi Monika Waldvogel, docenta, nouv Glista 02 PLD Markus Berweger, dipl. indsche­gner FH/NDS BWI, in uffizi Franco Giovanoli, agent d’immobiglias, nouv Roman Hossmann, paur da chavals, nouv Meuli Christian, dipl. specialist da bancas, nouv Michael Pfäffli, impressari, in uffizi Curdin Schmidt, dipl. examinatur d’economia / CFO, nouv Ladina Sturzenegger, advocata, nouv Linard Weidmann, dipl. maister da pittur, in uffizi Glista 03 PPS Martin Berthod, expert da turissem/suprastanza cumünela, nouv Bastian Engels, agüdant da svuler/giuven pilot, nouv Christian Florin, mneder da construcziun, nouv Rolf Jaussi, independent, nouv Stefan Metzger, advocat, nouv Fabrizio Padrun, junior mainaprogets planisaziun, nouv Mario Salis, pulizist chantunel pensiuno, in uffizi Silvio Steiner, paur, nouv Glista 04 PVL Mattia Badrutt, student da scienza da politica, nouv Fadri Guidon, magister da gimnasi, president cumünel, nouv. Nina Röhrs, dr. oec. HSG/impressaria, nouv Nora Saratz Cazin, lic. iur./presidenta cumünela, nouv Glista 05 PdC Martin Binkert, mneder tecnic Engadin Airport, nouv Jeanin Büchi, collavuratura sociela, nouv Gian Reto Clalüna, mainagestiun, nouv Andrea Fanconi, mneder da l’Uffizi da scussiun e concurs, nouv. Karin Metzger Biffi, impressaria, nouv Urs Niederegger, actuar cumünel, nouv Fritz Nyffenegger, dipl. expert da fiduziari, nouv Ruth Steidle, impiegheda da commerzi, nouv Il circul electorel Engiadin'Ota es rapreschanto cun och sezs i'l Grand cussagl.

Sanda passeda ho la societed Anna Florin invido ad üna guida da cumün tres Guarda. Quista vouta nu staivan las perlas architectonicas i’l focus da l’occurrenza, dimpersè la manchaunza da prümas abitaziuns per indigens. A maun dal exaimpel Guarda haun Flurina Badel e Riet Fanzun declaro pussiblas imsüras cunter ils svilup negativ immobigliar e do üna survista da la situaziun da viver. Passa 70 interessedas ed interessos s’haun in sanda zievamezdi chattos a Guarda sül Plazzet. Sper commembers da la societed Anna Florin sun eir bgers indigens, proprietaris da seguondas abitaziuns e giasts rivos sü Guarda. Düraunt il gir tres la vschinauncha ho que do diversas fermedas, inua cha’ls respunsabels da la societed haun declaro inua cha que detta spazi da viver per indigens, immobiglias secundaras e stabilimaints primars cun ­abitaziuns da vacanzas. L’intenziun da l’occurrenza d’eira da der üna survista da la situaziun da viver a Guarda. Sper dapü abitaziuns primaras as metta la societed eir aint per ün cumün viv, cun lös d’inscunter, ustarias, butias e scoulas. Chi es quista Anna Florin? Anna Florin nun es üna abitanta da ­Guarda, que’s tratta d’üna societed – üna societed per cumüns vivs ed üna cumünanza vitala. Quella es gnida fundeda traunter oter da Flurina Badel e Riet ­Fanzun l’an passo. Intaunt haune eir miss il focus sün spazi da viver per indigens. «La prüm’ideja d’eira da promouver lös d’inscunter. Nus vulaivans fer üna societed svizra, vains però bado cha vains da cumanzer local», quinta Riet Fanzun, cofundatur dad Anna Florin. Intaunt ho la societed eir dumandas d’otras regiuns turisticas chi sun confruntedas culs listess problems. Dimena Anna Florin voul crescher. Il focus actuel haune sün l’elavura­ziun d’ün catalog d’imsüras per reagir a la manchaunza da spazi da viver per indigens. «Nus nu vulains stuvair gnir cun ­iniziativas e squitsch. Nus vains contacto ils cumüns politics e giavüschains ün ­discuors cun els per gnir part d’üna gruppa da lavur», disch Riet Fanzun. Per cha la societed Anna Florin lavura vi da qualchosa, chi vain alura eir accepto da la populaziun, haune cumanzo a sensibiliser la glieud i’ls cumüns. In quist sen haune eir invido in sanda per la guida tres Guarda. Telas guidas haun eir lö in tuot las otras vschinaunchas da l’Engaidina Bassa. ll catalog d’imsüras cuntegna propostas sün basa da ledschas per der cunter al svilup negativ immobigliar. Per cumüns vivs I’l nom da la Societed Anna Florin haun Flurina Badel e Riet Fanzun bivgnianto in sanda zievamzedi ad ün ravuogl da passa 70 persunas sül Plazzet a Guarda. «A Guarda ho cumanzo la vendita da las chesas magari bod, scha guardainsa ­in­tuorn cò sülla plazza sun quasi tuot las chesas immobiglias secundaras», disch Flurina Badel. Ma bod tuot ils uschöls da las chesas sun avierts e per que as metta Flurina Badel traunter oter eir aint. Fin sün üna chesa a Guarda d’eiran sanda passeda avierts tuot ils uschöls da las chesas engaidinaisa. «Precis que es eir ün aspect d’ün cumün viv», agiundschla. Dals passa 70 stabilimaints illa vschinauncha ot sur la val sun però be 13 chesas vivas. In connex culs uschöls serros es ün’imsüra proponida da la societed d’ introdüer ün’imposta per alloschis vöds. Que scha l’immobiglia es vöda dapü cu 90 dis l’an. La «sela cumünela» Düraunt la guida tres Guarda ho ­Flurina Badel sfermo tar plazzas ed edifizis interessants. «Bgera glieud am dumanda, scha quist cò saja nossa sela cumünela», disch Flurina Badel e muossa sün üna granda chesa engiadinaisa cun talvo. «Bel füss», agiundschla riand. Tar la chesa as tratta que d’ün edifizi fras-ch renovo cha la Reka vaiva druvo scu chesa da vacanzas. Intaunt serva la chesa, cun sauna e bagn cuviert, ad üna famiglia scu chesa da vacanzas. Üna chesa chi vess plazza per trais famiglias indigenas, ma vain be druveda d’üna e que be ün cuort temp da l’an. Poch ourdvart il minz istoric as rechatta ün quartier cun qualche chesas d’üna famiglia. Flurina Badel quinta cha Guarda hegia sur ils prossems 15 ans be da bun 3 parcellas per nouvas chesas. Eir cò darcho ün fat chi intensivescha la ­situaziun immobigliara: que maunchan eir pajas da fabricher. Cumünanza chi funcziuna Vi da l’anteriura chesa da la Reka cun ils nouvs possesurs benestants as vezza ün’ulteriura problematica pels indigens: Il marcho d’immobiglias in Engiadina es intaunt ün marcho da luxus, ils indigens nu saun concurrenzer finanzielmaing culs interessaints d’utro. L’Engiadina Bassa saja üna da las regiuns las pü povras da la Svizra, hegian però ils predschs immobigliars ils pü ots, uschè Flurina Badel. Per la societed Anna Florin es que fich important d’avair ün bun dialog traunter tuot las pertuchedas e tuot ils pertuchos i’l cumün, traunter indigens ed esters, traunter rich e pover. «Nus dad Anna Florin nun essans interessos vi dad avrir ün foss traunter indigens e proprietaris d’abitaziuns secundaras. Che ch’interessa a nus es üna cumünanza chi funcziuna. Important es scu cha vulainsa druver il spazi e scu cha pudainsa furmer üna cumünanza», delcera Flurina Badel. Las partecipantas e’ls partecipants da la guida tres Guarda haun eir adüna pudieu piglier part activmaing als ­discuors, uschè cha que ho adüna darcho do ­discussiuns ed impuls our dal public. Il catalog d’imsüras d’Anna Florin crescha, la societed Anna Florin eir: our dals passa desch commembers in october da l’an passo sun uossa intaunt 120 persunas part da la societed. Sper las guidas illas ulteriuras vschinaunchas es il prossem pass d’elavurer a fin il catalog d’imsüras e dal inoltrer per creer il ­dialog cun las vschinaunchas. Flurina Badel (in cotschen) ho do üna survista da la situaziun da viver a Guarda. Front: Per üna cumünanza chi funcziuna La societed Anna Florin ho in sanda passeda invido ad üna guida da cumün. A maun dal exaimpel Guarda haun Flurina ­Badel e Riet Fanzun do üna survista da la situaziun da viver. Il public s’ho partecipo activmaing a la discussiun ed ho eir do inpunts ed idejas. Perche cha la societed Anna Florin es vi d’elavurer ün catalog d’imsüras per der cunter al svilup immobigliar negativ pels indigens. Telas guidas sun planisedas per tuot ils cumüns da l’Engiadina Bassa. Que per sensibiliser la populaziun e per elavurer qualchosa chi vain alura eir accepto da la populaziun. La societed Anna Florin ho tschercho il dialog culs cumüns ed els as vöglian ingascher in üna gruppa da lavur. Sper dapü spazi da viver indigen as metta la societed eir aint per üna ferma cumünanza chi funcziuna, sainza foss traunter indigens e ­glieud d’utro. (fmr/cam)