L’Uniùn da dunas d’Andeer â organiso curs da cuschinar mintgame igls 24 respectivameing igls 26 da schaner 2023 an la tgadafiac da la tgea da scola. Igls dus curs en dalùnga stos ocupos. Quegl e nuta sto da saschmarvagliear, parquegl c’igl cuschnier undro cun 14 stélas ad anteriur ustier digl hotel Posta, Benedikt Joos, â instruieu a caschùn da quels dus aranschamaints. Cugl tgieu plagn d’ideias Suainter egna pulita part teoretica cun numerus cunzegls zund nizevels a tàntas legras anecdotas ord igl mintgagi da las renumadas cuschegnas digl mund, ân las partizipàntas safatg a la lavur savundànd las instrucziùns da Benedikt Joos. Anstagl d’egna tschavera cumpleta e’gl vagnieu cuschino gustusas bucadegnas, par part semplas, mo ear ple rafinadas, talas cun ingredienzias regiunalas, otras cun ingredienzias digl Oriaint Lontan: hummus cun pita digl Libanon, spidùns da satai thailandes tanor rezept da Stefan Trepp, «carré d’agneau sous vide» cun spema da hardefels, dorada an crusta da sal, raviols cun péra tosta tanor Andreas Caminada, supa da miso giapunesa, egna beala salata da quinoa cun tschigrùn fatg sez … Cugl tgieu plagn d’ideias par la proxima serada cun giasts near par tschaveras agl ravugl da la famiglia ân las partizipàntas prieu cumgieu da sera tarda digl Benedikt cun la sprànza, c’igl deti dalùnga egna repetiziùn da que curs. (fmr/bt) Igls spidùns da satai thailandes en vagnieus preparos tanor rezept da Stefan Trepp. Ear igls raviols cun péra tosta tanor igl rezept dad Andreas Caminada ân gusto stupent. La salata da quinoa e vagnida ornada cun tschigrùn fatg sez. Las costas d’anugl fatgs cotgs sut vapur, igls «carrés d’agneau sous vide», cun spema da hardefels en egna bucadegna praztgeada. La legra cumpagneia digl curs da cuschinar cun Benedikt Joos gioda las buntads bucadegnas suainter la lavur fatga. Annagelgia Joos preschainta igls seas «nachos» cun la broda da guacamole. Igls «nachos» en vagnieus creos digl cuschinier mexican Ignacio Anaya igls 1943. «Nacho» eara igl surnum da don Ignacio.

Avànt 91 ons e cumparieu igl amprem cudesch digls quater toms da la voluminusa «Flora digl Grischùn». Tut las flurs, plàntas a tgaglioms ancunaschaints alura en vagnieus documentos. Igls editurs en stos tànt igl ple ancunaschaint botanist grischùn digl 20avel tschantaner Josias Braun-Blanquet sco ear igl professer turitges Eduard Rübel. Par festivar igl 100avel giubileum da la «Flora digl Grischùn» digls 2032 e’gl egna grupa da lavur c’â lantscho igl on passo igl project «Flora Raetica». Suainter egn tschantaner marco da l’intensivaziùn digl diever da la cultira a la midada climatica e’gl da basegns da retschartgear la darasaziùn actuala a la frequenza da tut las plàntas digl Grischùn par cumparagliear igl stadi d’ozigli cun quel d’avànt 100 ons. An que conex satract’igl surtut da sclarir amparadas sco: Tge plàntas creschan oziglgi agl noss cantùn? Qualas en davatadas raras near en tutaveia svanidas an que tains? Tge spezias en migradas ad òlt an que interval? Tge plàntas eastras schmanatschan la flora indigena? A qualas maretan schurmetg spezial? Var 200 000 observaziùns Las raspostas a talas amparadas den sensibilisar vasts tschearcals da la populaziùn grischùna par la valeta da la flora indigena a da la biodiversitad. Prest 600 dellas a dels ân anunztgieu var 200 000 observaziùns davent da c’igl project e vagnieu lantscho. L’observaziùn digl liac ple bass dariva da San Vittore (255 m s.m.), quella digl liac ple òlt e stada fatga segl Piz Tschierva (3534 m s.m.). La dafna near ear numnada «pever mundan» (Seidelbast) e actualmeing a la testa da la glista digl inventari cun 855 las anunztgas. Amaturas ad amaturs da plàntas digl Grischùn a da l’antiera Svizra ca vutan cunluvrar da maniera voluntaria par inventarisar la flora grischùna, en venavànt bagnvagnieus da ler sapartizipar. Impurtànt e surtut igl plascher par la natira a la viglia da colavurar cun que project a lùnga vesta. Far part dastgan ear botanistas near botanists amaturs ca fan lur observaziùns da plàntas. Par ulteriuras infurmaziùns a sclarir amparadas viglian ign sadrizar ad Ingrid Jansen, contact@florae.ch, www.florae.ch. Igl unviern e passo: Egn mascùn near tavàn visita las ampremas «flurs nev» near crocus. Igl ple renumo botanist grischùn digl tschantaner passo Josias Braun-Blanquet ca veva edieu l’amprema «Flora digl Grischùn» igls 1932 cun prof. Eduard Rübel. Igl frontispezi da l’amprema «Flora digl Grischùn» da Josias Braun-Blanquet a Eduard Rübel digls 1932.

La sonda passada â gieu liac igl conzert da la Musica intrumentala Muntogna da Schons an la scola a Donat. Las musicàntas ad igls musicànts da la furmaziùn da harmoneia ân salagro da preschentar lur program varius sut la direcziùn digl nov dirigent Adrian Pohl. Igl conzert anual, cun igl tetel «The show goes on! Ad anavànt MiMS!», â atratg numerus amaturs da la musica. Par tarlar igl conzert anual e’gl sto egn grànd diember d’adituras ad auditurs c’â cato la veia a Donat. Durànt l’amprema meas’ura â igl publicum stgieu giuder igls tùns musicals da la «Junior-Band», dirigeada da Stephan Liver. Igls talentos musizists giuvens, da la regiùn Viamala a da la regiùn Grischùn Zentral, ân impressiuno cun lur musica. Igls unfànts ân fatg an moda divertainta las anunztgas da las canzùns, ca varieavan da diferaints geners, sco par exaimpel musica da films, pop near western. Cun la davosa canzùn, egna or da la sparta digl swing, ân els captivo igl auditori c’â scho savundar egn grànd aplaus. Suainter egna curta posa en igls radund 40 musizists da la Musica intrumentala Muntogna da Schons (MiMS) rivos an la sala, acumpagnieus da sùns ritmics da la batareia. Suainter egn marsch atras la sala amplanida cun fetg blear publicum ân els cato lur posts sen tribuna c’eara mademameing bagnplagna. Igl amprem toc, «Jubelklänge», â da beal’antscheta tschifo l’atenziùn digls auditurs. Agl savundànt â la MiMS preschanto egn program multifar, an diferaintas direcziùns da stil, ca cumpaglieava tànt marschs tradiziunals, polcas sco ear composiziùns digl gener da pop, jazz, latin a blues. Cumplimaints da tutas varts Igls tocs musicals en vagnieus preschantos a comentos da Walter Battaglia. El â mano igl publicum an maniera simpatica tras igl vast program. L’anunztga da la posa, suainter anzaquànts tocs, ân igls aspectaturs nizigieu par saproveder cun bavràndas near far cunversaziùns. «Nus savagn easser loschs d’aver egna musica instrumentala aschi angaschada sut igl num da nossa vischnànca», resùn’igl dad egn cantùn, suando da cumplimaints agl dirigent ad agl talent digls musizists ca sùnan cun passiùn. Cun la madema motivaziùn digls musizists a cun egn publicum marveglius â igl conzert savieu cuntinuar. La canzùn cun igl tetel «A Tribute to Gershwin» â faszino igl auditori zund fetg, cunzund igls intermezzos digls solists â caschuno grànd entusiassem. Cato egn capavel dirigent La mascheda digls tocs e vagnieu arundo d’egna canzùn suplementara, tier la quala igl dirigent â musso igl sieus talent a la batareia. Cun Adrian Pohl â la MiMS savieu angaschar egn musizist studagieu da la Bavaria ca viva ussa cun sia famiglia an la Val d’Alvra. Natiralmeing c’igl marsch tradiziunal «San Carlo» dastgeava betga mantgear. Acumpagnieu digl splatschem digl pulicum, e l’ancunaschainta melodeia resunada tras la sala. Igl publicum â samusso entusiasmo da la preschentaziùn digls musizists ad â remunero lur prestaziùn cun grànd aplaus. Suainter igl angraztgamaint digl president da la MiMS, Claudio Castelli, â la capela da sòlt «D’Hüscherer» procuro par bùna luna a par egn ampernevel star an cumpagneia. Igl conzert instrumental e sto egn grànd suczess ad â demusso egn’eada daple, ca la Musica instrumentala Muntogna da Schons e egn elemaint impurtànt da la cultura an la regiùn. La Musica instrumentala Muntogna da Schons â incanto egn’eada daple egn grànd auditori an sala polivalenta da Donat cugl sieus conzert anual. La Musica instrumentala Muntogna da Schons â incanto egn’eada daple egn grànd auditori an sala polivalenta da Donat cugl sieus conzert anual. La Musica instrumentala Muntogna da Schons â incanto egn’eada daple egn grànd auditori an sala polivalenta da Donat cugl sieus conzert anual. Durànt l’amprema meas’ura â igl publicum stgieu giuder igls sùns a tùns da la «Junior-Band» dirigeada da Stephan Liver.

Ascheia sacloma l’amparada zentrala da la campagna ecumena 23 digl «HEKS & l’Unfrenda da curesma». Ella mussa vei segl conex da la midada climatica, la gisteia a l’alimentaziùn da la carstgànadad. Agl sieus referat digls 10 da favrer 2023 agl Kino Rätia da Tusàn amprova igl agroecolog ETH Urs Niggli da catar raspostas a l’amparada: «Tge duagn nus magliear?» Suainter igl referat dat igl egna discussiùn agl podi davart que tema, a la quala Luca Maurizio, igl cabaretist da Tumegl, meta egn cunterpunct cun las sia szenas satiricas. A la fegn da l’ocurenza vean musso igl film «fantastic fungi» (reschia Louie Schwartzberg) ca mussa la veta antretschada da plàntas a bulieus a lur relevànza pigl sistem ecologic. L’ocurenza vean organisada an colavuraziùn d’amaduas baselgias cantunalas grischùnas, l’Uniùn Claro da Tusàn, la grupa da lavur Masagn, Tusàn, Tgazas ad igl Kino Rätia. (cdm/fmr) L’antrada e libra. Igl program antscheva a las 17.45 an la stizùn Claro a Tusàn. Igl referat dad Urs Niggli â liac a las 18.30 agl Kino Rätia.

Las pendicularas da Spleia-Tambo SA ân fatg a saver an dumeingia sera, c’igl parsura digl cunzegl d’administraziùn ad igl magnafatschendas demissiuneschian. La dezisiùn e vagnida prida parveia da diferenztgas da pareris antainfer il manaschi a parveia da dezisiùns cuntraversas an conex cun sarar a curta vesta igl antschies d’ir cun skis. La sarada da quel a la comunicaziùn savundànta ân svaglieu critica. Gerhard Hanhart a Hacher Bernet mantegnan an que conex, c’igl vegi do nign’alternativa a la sarada par motivs da respunsabladad anviers igls giasts ad anviers igl manaschi. Cun lur retratga tiran Gerhard Hanhart a Hacher Bernet ussa las consequenzas. Hacher Bernet e sto magnafatschenda digls 1. da schaner 2019 annà. Igl e gartagieu ad el da puspe meter sen bùna veia igl manaschi da las pendicularas a da sirar lur existenza, malgro igl tains burastgus. Hacher Bernet bandùna igl manaschi tanor agen giavisch. Las pendicularas Spleia-Tambo SA punctueschan, ca quellas demissiùns vegian nignas consequenzas ni segl manaschi actual ni sen projects futurs. An la sia comunicaziùn a las medias angraztga igl cunzegl d’administraziùn a Gerhard Hanhart ad a Hacher Bernet par lur survetschs a glis giavischa tut igl bien pigl avagnir. (cdm/bt)

Margis, igls 14 da favrer suna igl quartet d’artgeras «A la Q’Art» igl conzert «Venezia notturna», a las 20.00 an la Remise a Veulden. Que quartet sacumpona da Bota Mortier (geia), Brigitta Barandun (geia), Astrid Leuthold (viola) ad Odile Rostan (violoncello). Las quater musizistas datan lur conzert a caschùn digl gi da s. Valentegn. Lur musica magna igl auditori agl martgieu ple misterius da l’Itaglia: a Venezia near Vaniescha par rumàntsch. Vaniescha eara durànt plirs tschantaners egn impurtànt zenter da la cultura musicala an Europa. Que martgieu inspirava la lavur a las ovras da nundumbrevels cumponists digl antier cuntinaint. Cun scharm a leghermaint preschainta «A la Q’Art» egna spassageada musicala tras igl martgieu a la laguna da notgs da cleragliegna. Las quater musizistas sunàn melodeias ancunaschaintas a talas c’en gea idas ampo an amblidànza. Ellas porschan egna divertevla mascheda da stils cumbinos daniev, cun cumposiziùns davent digl baroc antoca da quellas digl 20avel tschantaner. Lur program cumpeglia ovras da Vivaldi, Rossini, Mozart, Verdi, Offenbach ad oters. (cdm/fmr) Par ulteriurs detagls viglian ign consultar la pagina www.alaqart.ch. Las musizistas dad «A la Q’Art» Bota Mortier (geia), Odile Rostan (violoncello), Brigitta Barandun (geia) ad Astrid Leuthold (viola) conzerteschan a Veulden.

La dumengia passada â gieu liac la 17avla stivada musicala a Scharons, noua c’igl e s’antupo egn grànd diember da musicàntas a musicànts par divertir egna sala fulanada d’audituras ad auditurs. Igls 2004 e’gl sto las tschentgs amaturas da la musica populara Manuela Gava, Brigitte Stock, Johanna Bühler, Ottilia Sommerau ad Anni Nicca c’ân fundo lur «Capella Via Spluga». Gea egn on ple tard ân ellas lantscho las stivadas musicalas. L’amprema â gieu liac a Vargistagn, alura ànc agl hotel Piz Vizan. Gea d’alura annà magna a comentescha Christoph Jaag da Fajauna la santupada da las furmaziùns da musica populara. Uon â quella santupada gieu liac par la tearza geada a Scharons, an la grànda sala da la Fundaziùn Scalottas. «Là e’gl lartg par tatschadas glieud, ad igl eara propi tut ocupo», salegra l’orgelista Anni Nicca digl suczess da lur ocurenza. La «Capella Via Spluga» anvida mintg’on las furmaziùns musicalas c’ellas ancanuschan. Ear uon e’gl sto prest tutas c’ân savundo que anvid. Egna capela suainter l’otra A las endesch â’la antschiet la preschantaziùn musicala c’â cuzo antoca las tschentg digl suaintermiezgi. Egna capela suainter l’otra e ida sen tribuna ad â stgieu sunar tres tocs. Mintg’ura vagneva dantànt ear suno egn toc da cuminànza cun tut las musicàntas a musicànts c’en stos da la partida. «Quegl e mintgame egn mumaint culminànt, a quegl giodan igls preschaints fetg», salegra Anni Nicca. La grànda part da las partizipàntas a partizipànts vignan gea dad ons annà. «Quels c’en stos egn’eada, quels turnan adigna puspe, parquegl c’igl e ascheia bi», aschunta Anni Nicca. «A salto vean igl nunudieu.» Igl program e vagnieu cumpleto cugl tgànt digl cor da sgugiladers «Steil’Alva». A la fegn da la preschantaziùn da las furmaziùns e la tribuna libra par singuls musicànts ca vutan sunar an diferaintas cumbinaziùns. Savund las organisaturas vean la stivada musicala ear ad aver liac igl on proxim. (fmr/bt) La «Capella Via Spluga» sùna sei a caschùn da la 17avla stivada musicala a Scharons: Manuela Gava (clarinetta), Brigitte Stock (clarinetta), Johanna Bühler (orgelet), Anni Nicca (orgelet), Ottilia Sommerau (bassgeia).

Digls 2017 annà e Thomas Buchli parsura digl Parc natiral Bavregn (PNB). Dacurt â’l ramess igl sieus ufezi. La radunànza da cumembers digls 23 da marz vean a liger igl sieus suczessur. Agl savundànt raschieni tira’l bilàntscha da la sia lavur da quels sis ons a dat egn sguard agl avagnir digl PNB. FMR: Tge veva motivo Vus alura da davantar parsura digl Parc natiral Bavregn? Thomas Buchli: Jou eara da lez tains gea president comunal, gl’amprem da Tenna a suainter digl vaschinadi fusiuno da Stussavgia. An quella funcziùn colavurav’jou savens a stre­tgameing cugl PNB. Par me eara igl PNB l’oranisaziùn ca purtava las inovaziùns c’egn vaschinadi po betga prestar an quella maniera. Igl vaschinadi e egn organ administrativ, mo igl Parc natiral porscha la caschùn da catar veias novas sur igls cunfegns comunals. Jou catava quegl egna constelaziùn captivànta ca mi purscheva la pussevladad da meter a strada projects an favur digl antier antschies. Co ân ign da safigurar la lavur digl parsura digl PNB? Quella lavur â samido fetg durànt igl mieus tains. A l’antscheata eara igl PNB ànc ampo ple pintg partutgànt surfatscha a persunal. Jou coluvrava alura stretgameing cugl amprem magnafatschendas Remo Kellenberger. Atgnameing vevan nus l’ideia da far egna sasida mintga dus mains. Mo la lavur carschainta pretandeva da s’antupar prest mintga mains agl ravugl da la suprastànza. Igl eara da far la planisaziùn anuala, da far programs a surtut da preparar la charta digl Parc pigls proxims 10 ons. Jou ear involvieu an la planisaziùn strategica. Igl eara darar da far me fatschendas digl mintgagi. Quegl pretandeva blear ampundimaint da la mia vart. Mo igl corespundeva a quegl c’jou leva adigna far a fageva ear bugent egl. Cugl mieus impundimaint ve jou savieu muantar anzatge. Ple tard, cur c’igl PNB e davanto ple grànd – que e surtut sto igl tema digl on passo – vainsa stuieu far ponderaziùns, co reorganisar igl manaschi, par c’el resti statevel. Igl ampundimaint digl parsura a la surastànza e davanto adigna ple grànd cugls ons. Sch’ign less dar pareris tier mintga tema, davainta la lavur digl parsura enormameing vasta. Uss eassan an la fasa finala da la reorganisaziùn, a caschùn da la quala nus vagn stuieu sclarir, tgi ca fetschi la lavur strategica a tgi l’operativa. Egna schliaziùn futura e quella d’angaschar sper igl manafatschenda ear ànc egn substitut. Quel ancurainsa ànc pigl mumaint. Peia, la tgargia da la lavur e carschida agl Voss tains d’ufezi. Co e quella stada da prestar sper egn manaschi puril? Ign sto saver: Igl Thomas Buchli eara adigna «pur plus». Jou eara me egn on me pur segl mieus bagn. Alura sund jou davanto president comunal da Tenna. Ad alura â antschiet igl mieus angaschamaint par la publizitad cun surprender divers ufezis comunals a regiunals. Actualmeing sund jou president digl cunzegl d’administraziùn digl spital da Gliànt. Jou steva adigna sen pliras tgomas. Mo jou resaint quegl sco positiv, quatras survignan ign blears impuls diferaints. Jou sasaint bagn cun quellas incaricas. Mo ign sto sarender quent, c’ign vegi l’energeia par egn tal angaschamaint lartg. Parveia la lavur intensiva da la reorganisaziùn digl PNB ve jou bagn stuieu sadumandar, quànt gitg ca possi ànc samotivar da far quella. Dantànt, jou resaint quels sis ons d’ufezi sco fetg bùns. Igl e tutaveia pussevel da surprender ufezis sper far igl pur near igl interprendider, mo ign sto aver las reserva d’energeia parsuainter. La qualitad da l’organisaziùn dastga betga pitir. Alura e’gl da calar. Tge â legro Vus igl ple fetg an la Vossa funcziùn da parsura? Tge ca mi â legra igl ple fetg, en las santupadas. Jou fuss mena vagnieu d’antupar tànta glieud da Tenna anor, gest an conex cugls da Schons a da Valragn a surtut ear cun rapreschantànts digls ufezis sen mintga livel. D’amprender d’ancanuscher tànta glieud interessànta mi fuss betga sto pussevel sainza igl PNB. Sco evenimaint zentral e’gl sto las vuschadas davart la charta digl Parc. Avànt las vuschadas vainsa visito tut igls tarvaschegns, ad igls resùns, ca nus vagn survagnieu là ad igl grànd sustegn pigl PNB a la fegn, quegl mi â legro zund. Quegl mi ear â do la forza da cuntinuar. Qualas en stadas las ple gràndas sfidas? Nus earan partschearts gea d’egn tains annà, ca nus veian d’analisar la structura organisatorica digl PNB cun la fegnamira da reorganisar quellas, par c’igl PNB possi satisfar agls basegns novs a par puder respunsar igl diever digls daners publics. Parquegl e’gl impurtànt d’aver structuras adatadas. Mo da catar egna bùna veia cun tut igls partutgieus, quegl e sto egn ravidamaint tut aparti. Jou sund dantànt plagn fidànza, ca nus eassan sen bùna veia. Me ca que prozess e ànc betga termino. Mo sch’ign spetga, antoca ca tut e fatg, dastg’ign mena saratrer. Co vagnevas a frida cun la cunlavur cugl post administrativ ad igls cunluvraints? An que gro sund betga me jou, mobagn ear l’antiera suprastànza, ca tgirava contacts intensivs. Mo gest parveia da la multifariadad digls temas vainsa ancurschieu ple a ple, c’igl segi betga pussevel da mantaner quella cunlavur intensiva agl avagnir. Quegl e normal par egn’organisaziùn prosperànta. Jou praztgeava adigna fetg la relaziùn persunala cun las cunluvraintas ad igls cunluvraints da Vargistagn. Quella catav’jou adigna sco zund anrihànta. Mo igl davos tains e’la betga ple stada pussevla sen tut igls livels. Parquegl survean igl post da gestiùn daple cumpetenzas. Nus da la suprastànza earan ànc preschaints a tut igls discurs da plazamaint. Parquegl ancunaschevan nus tut igls cunluvraints da beal’antscheada annà, ad ign saveva, tgi ca segi respunsabel par tge. Daniev vean la gestiùn a pladir cunluvraintas a cunluvraints. Dantànt vez Vus anunztgieu la Vossa demissiùn. Quals en igls motivs c’en stos dezisivs par que pass? Resumo curtameing: Igl e propi ascheia, c’igl PNB aintra an egna nova fasa suainter la re­structruaziùn interna a cun la gestiùn schlargeada. Quegl e tutaveia positiv pigl PNB. Persunalmeing ve jou dantànt stuieu ponderar, scha vegi ànc energeia avunda par prestar egl. Jou stund sen pliras tgomas a fetsch bugent tut. Cun quegl ear’jou confrunto cun l’amparada, scha segi ànc bùn da cuntantar tutas pretensiùns. Parquegl ve jou sadezidieu da rameter igl ufezi. Jou less sadeditgear daple da la famiglia a digl manaschi puril. Els vevan adigna da star an savunda lingia, davent da c’jou sund davanto president comunal. Mo pigl manaschi digl PNB e’gl sto impurtànt, c’jou sund egna parsùna antretschada largiameing. Nus vagn par furtuna otras parsùnas ca surprendan quell’incarica. Mo a mei vean igl parc a mantgear. Par me e quegl sto egn beal tains. A sen fundamaint da las reacziùns a la mia demissiùn ve jou bagn sadumando, sch’igl segi propi igl tains adato da ma ratrer. Lagna ànc dar egn sguard agl futur: Co vasez Vus igl avagnir digl PNB? Jou sund parschuadieu, c’igl PNB vigni a restar egn construct fetg impurtànt. Las tematicas, ca nus vagn mess a strada igls ons passos, vignan a purtar anavànt igl PNB a la sia lavur. Par furtuna nus e’gl gartagieu da separar igl tema «luf» digl Parc natiral. Quegl e impurtànt, parquegl c’ign ancurscheva, c’igl PNB vagneva betga resantieu da maniera positiva, gest an tschearcals agricols. Mo quegl eara egna reducziùn digl Parc ad egna tematica falada, cun la quala igl PNB â atgnameing nuta datgefar. Las sfidas emoziunalas en savens ple difizilas da riescher ca las objectivas. Mo jou sund plagn fidànza tge ca partutga igl avagnir digl PNB. Ussa vainsa ligieu egn nov magnafatschenda. Quel survean ànc egn partenari c’e respunsabel par tut igls projects. Jou cretg, ca nus veian cato cun quella reorganisaziùn egna bùna cumbinaziùn. Ad alura e’gl gea blears oters temas ca sapreschaintan. Forza vean igl PNB angràndieu ànc egn’eada? Quegl salascha betga ànc gir oz. Concludànd dastg jou constatar: L’inovaziùn agl PNB â mena egna fegn.

Igl cunzegl d’administraziùn da las pendicularas da Spleia-Tambo SA â ligieu Peter Engler sco sieus nov magnafatschenda. Igl manader turistic experiento vean a surpender pass par pass las fatschendas tànt strategicas sco ear operativas a partir digl marz. Peter Engler da Tavo e egn spezialist par manaschis turistics a lur infra-structura. Digls 2012 antoc’igls 2021 e el sto cumember da la ge-stiùn a directur da las pendicularas da Lai SA. Ànc avànt e’l sto manader da la logistica a cumember da la direcziùn da las pendicularas Tavo Clostra SA. Engler e egn generalist ca dispona da bleara experienztga practica partutgànt manar, svilupar a reorganisar manaschis ad infrastructuras turisticas a publicas. Quegl ca las pendicularas Spleia-Tambo basegnan actualmeing. Gidànter par situaziùns d’urgenza Tge e sto igl ravidamaint par el da surprender que post ainta Spleia? Peter Engler: «Cur ca ve surva-gnieu la dumonda da surprender da manar las pendicularas Spleia-Tambo ad interim, ve jou bi con-stato durànt igls amprems discurs, c’igl deti ànc blear potenzial ad c’igl e avànt màn egn grànd anga-schamaint an favur da las pendicualras an Valragn. Da prest dus ons annà sund jou gidànter independent par situaziùns d’urgenza. Parquegl c’igl mieus mandat an la Fundaziùn Flury va a fegn, e quegl egna nova sfida par me. Gea igls amprems raschienis cugl cunzegl d’administraziùn ad igl cader mi ân musso, c’igls segi tutaveia ànc da far anzatge ainta Spleia». Peter Engler surprenda igl ufezi antoc’igl vean pladieu egn suczessur. Dantànt e el ànc directur interimistic da la Fundaziùn Flury ca magna igl spital d’Aschera. El di: «Jou vignt a surprender la lavur ainta Spleia pass par pass ad igls amprems mains ad easser preschaint liaint me durànt anzaquànts gis ad eanda. Quegl vean sir ad easser egna grànda a stantusa leztga, mo cun agid digls cunluvraints ad igl cunzegl d’administraziùn vean quegl ad easser fagevel.» Engler vean a gidar planisar igl avagnir Dantànt basegni igl manaschi da vagnir renovo a la si’atractivitad degi vagnir promovida, par c’el possi samantaner sen la fiera, e’gl scret a la comunicaziùn a la medias. «Da gir gea uss anzatge an que gro fuss gagliard», manegia Peter Engler. «Jou sund vagnieu dumando avànt var duas eandas da surprender que post, suainter ca la direc­ziùn dad avànt eara saratratga. Jou ve gieu igl amprem contact cugls cunluvraints la sonda passada. Jou vignt ad analisar la situaziùn an raschienis cun tut igls partutgieus a seglsuainter meter a strada las masiras basignevlas cun lur agid.» An Valragn, surtut agl zenter turistic da Spleia, en an planisa­ziùn plirs projects turistics ca den vagnir realisos igl proxim avagnir. «Egna grànda fegnamira vean ad easser da realisar «litgs tgòlds» an Valragn. Graztga agls investurs pronts ad agls projects planisos sper la staziùn a val â quella fe­gnamira ànc fetg blear potenzial.» Plenavànt veza Engler ear la schànza da colavurar cun San Bernardegn. «Quegl vean ad influenzar las novaziùns a Spleia.» Igl cunzegl d’administraziùn vean mano transitoricameing agl co-presidi da Sascha Bigger a Chri­stian Simmen. Mo igl cunzegl â ànc da vagnir cumpleto cun egn cumember a surtut da liger egn nov parsura. Quella ligida e previda par quest atun.

Pros sétgs a pastiras s’odan tier igls antschies cun la ple grànda biodiversitad an las Alps. Quels custevels spazis en dantànt periclitos da surcrescher cun bostga. Igl Parc natiral Bavregn â lantscho egn project par mantaner tals antschies cun schar pascular tgoras a nursas engiadinesas. Ple bòld vagnev’igl tanieu tgoras a nursas engiadinesas prest sen mintga bagn agricol. Las famiglias purilas nizageavan igl ried da quella biestga manedla par mantaner la cuntrada, magliànd quella la bostga malnizevla sen pros a pastiras. Planavànt randevan quels animals products sco latg, caschiel a tgarn. Oz e quegl diferaint. Parveia da diversas raschùns e’la tschassada fearmameing la valeta economica da tgoras a nursas engiadinesas. Parquegl en las nursas engiadinesas prest sparidas. Mo lur avantatg anviers las nursas usitadas e c’ellas scorzan l’ogna verda. Plenavànt en ellas adatadas miglier a la veta sen las muntognas. Ear lur tgarn e da miglra qualitad a salascha vender ple bagn. Tutegna en ellas – sco ear las tgoras – da vaser adigna ple darar segls bagns purils. Par manaschis agricols d’oziglgi caschùna quella glimareglia daple lavur sainza render gudogn suplementar. Nursas tgiran pros e pastiras Igl Parc natiral Bavregn â l’intenziùn da far puspe ple ancunaschainta quella glimareglia da ple bòld cun mussar lur muntada. Digls 2020 annà e an roda egn project, lantscho an cunlavur cun la Fundaziùn pigl schurmetg da la cuntrada svizra, par sbostgear pros sétgs a pastiras cun schar pascular tgoras a nursas engiadinesas. Que project â la fegnamira da sanizagear digl fatg, ca las nursas engiadinesas a las tgoras tgiran da las surfatschas ecologicameing custevlas da betga vagnir ambostgeadas. La stantusa lavur da taner liber pros a pastiras da la carschientscha da bostga vean livgeada par la puraglia. Parquegl de’gl vagnir ple atractiv pigls manaschis purils da cumprar quella glimareglia, a la vendita digls products de vagnir promovida. Agl rom da que project de vagnir svaglieu la schientscha digls consuments par tgarn nursa a tgarn tgora. Quella tgarn de ear vagnir duvrada daple an la gastronomeia a fatga vanala an las stizùns. Ascheia vean promovida la biodiversitad agl PNB a l’agricultura vean rinforzada an la regiùn. Egna situaziùn d’avantatg par tuts Nursas engiadinesas a tgoras maglian peia sper earva ear la scorza da divers tgaglioms ca caschùnan problems agls pros sétgs sco par exaimpel tgaglias coler ad ogna verda. Antras scurzar igls tgatschs giuvens vean disturbo igl transport da nutrimaint ain­teinfer la plànta, a parquegl pon quellas d’atun betga far reservas d’energeia an lur rischs. Ascheia tga­tschani ple poc la parmavera sessur, a scha las nursas schma­glian alura ànc egn’eada igls tgatschs, setgan quels igls ons sessur. Igl sbotgamaint da la pastira vean fatg antras las tgoras a las nursas engiadinesas. Egn apel agls purs Igl PNB làntscha egn apel agls purs c’ân tgoras sétgas near nursas engadinesas a pudessan meter a disposiziùn talas a que project par la stagiùn da pascular digls 2023. Custs da transport a masiras veterinarias vignan surprieus. La glimareglia vean partgirada tut on da nursers cun experienztga a las masira par schurmagear la mutanera vignan obervadas seriusameing. Possessurs da glimareglia dascreta sur pon s’anunztgear a Fabian Freuler fabian.freuler@naturpark-beverin.ch near par telefon 081 650 70 14. Nursas engiadinesas en glimareglia adatada par mantaner pros sètgs a pastiras, parquegl c’ellas scorzan l’ogna verda ad en adatadas miglier a la veta sen las muntognas.

La dumeingia passada â la Menga Huonder-Jenny preschento igl sieus nov film documantar «Da professiun: Chaun» agl kino Apollo a Cuira. Cun quella caschùn â la FMR fatg egn dascurs cun l’autura davart la realisaziùn da que project a la sia faszinaziùn pigl tgàn. Igl november avànt egn on â la Menga Huonder-Jenny, l’actura, cineasta ad autura libra oriunda d’Andeer, gieu l’ideia da far egn nov film documantar davart tgàns a lur lavur anzemen cugl carstgàn. «Jou vev’agl tgieu diferaints temas par egn project, a ve alura sadezidieu par egn film documantar davart tgàns da professiùn.» Igls ezs faszineschian ella fetg, surtut, co els lavurian anzemen cun carstgàns a tge ca setgi cuntanschibel cun quella cumbinaziùn. «An la nossa sozietad surprendan els leztgas, ca nus savagn betga far sezs, ascheia c’els en ansasez equivalents cugl carstgàn», gi ella. Dantànt ca carstgàns segian surtut fixos sen la funcziùn digls îls, lavurian tgàns cunzùnd cun lur nas. Ascheia cumpleteschian els l’egn l’oter a fetschian pussevel tgossas ca gnànc maschinas possian far agl noss tains, sco par exaimpel actualmeing igls tgàns detecturs an Tirceia. «Ad igl tgàn vut far quegl da el anor, el fa quella lavur cun motivaziùn. Quegl e fetg faszinànt», constatescha Menga Huonder-Jenny. Tgàns da professiùn rumàntschs Mo par filmar dovr’igl natiralmeing ear protagonists, quegl vut gir, glieud rumàntscha ca lavura cun tgàns. «Jou vess bugent gieu egn tgàn guid par orvs pigl mieus film, mo là ve jou cato nign ca vess savieu far quegl par rumàntsch», declara la cineasta. Mo igl vegi ear do otras dificultads. «Corona e siir sto egn problem, gest tier igls tgàns da terapeia. Quels ân stuieu far egna lùnga possa, ear tier las scolaziùns. Là vev jou da spitgear antocen ca quegl e puspe vagnieu an ruclas.» Ascheia â Menga Huonder-Jenny savieu antschever igl marz digl on passo da filmar igl sieus project cun quater diferaints tgomps d’acziùn represchentos atras tgàns da lavegna a da salvamaint, tgàns da polizeia a da terapeia. Que film â la Menga Huonder-Jenny alura savieu realisar anzemen cun RTR, ca sustegna mintg’on plirs projects d’auturas ad auturs libers sco ella. «Sco autura ve jou meza gieu blearas diferaintas leztgas tier que project. Par exaimpel ve jou stuieu ancurir igls sponsurs, far igl conzept, parschuader RTR d’anzuma realisar igl mieus film, transcriver igls texts ad an general organisar tut», gi ella. Ear scha quegl segi blear da far, predomineschi la libertad ca quellas leztgas portian. Ascheia vegi ella seza savieu prender las blearas dezisiùns a manar igl project. Egn project fito La dumeingia passada e’gl alura sto ascheia’anavànt: Igl film documantar da passa 25 minutas â gieu premiera agl kino Apollo a Cuira. Suainter egn peer pleds introductivs a la preschentaziùn digl film e plenavànt vagnieu musso la davosa producziùn da la Menga Huonder-Jenny cugl num «noss exots», ca veva mai gieu egna premiera an consequenza da corona. Igl segi anzatge spezialmeing bi da vaser igl film fito anzemen cun tut la glieud sen la tela grànda. «Jou vignt ear pletost digl teater, noua c’ign fa quella experienztga cun tuts anzemen, a parquegl e egna tala premiera anzatge fetg bi par me», manegia Menga Huonder-Jenny. Igl film mussa an moda impressiunànta igl tgàn betga me sco animal da famiglia, mobagn ear sco gidànter digl carstgàn ca â la leztga da spindrar near da gidar a glieud. Igl film «Da professiùn: Chaun» e vagnieu musso dumeingia an la televisiùn (SRF). El e ear disponibel sen la pagina d’internet dad RTR. La dumeingia passada â la Menga Huonder-Jenny preschanto igl sieus nov film a Cuira.