Avant varsaquants onns, ia er anc giovna, geva suletta cun skis. Tigl runal da Naladas vevigl sa do, tgi en om indigen era nia cun me ve digl giouf. Ia igl na cunascheva betg. El er betg me. Er da lez taimp, sainza mascrignas, erigl grev da canoscher ensatgi sot casc e spievels. Siva d’en curt «tgau» savevans tgi raschungans tots dus rumantsch. Siva d’en per minutas silenzi ambarasso am veva igl cumpogn dumando: «Da tgi ist te»? Ia sung stada iritada, divertada ed er en po schoccada dalla dumonda. Leva chel schani ossa propi saveir, da tgi tgi ia seia? E betg, tgi tgi ia seia? Oramaias. «Da Mia e Rosmarie Guetg da Suagnign», vaia raspundia cun en surreir, «E te»? Cun dar er el rasposta a me,varo’l mattagn s’accurschia tgi la sia dumonda era en po a moda viglia. Nous vagn tots dus do fadeia da ruschanar anc en po da chegl e da tschegl. Ia an mintga cass, sung stada leda cura tgi nous ischan stos sensom Naladas. Igl madem de, la seira a tschever a Riom. Igl destign varo lia, tg’ia va antuppo anc eneda igl madem cumpogn, chest’eda ve dalla bar. El ò detg navot ple. U tgi el n’am cunascheva betg ple (casc e spievels seia angraztgea), ni tgi el stava tuttegna en po mal dalla sia dumonda ve digl runal. Da prancepi betg ena dumonda fallada, pero franc betg la dretga per amprender a canoscher ensatgi. Chella episoda am veva fatg pansar siva da lez taimp. Mintga persunga è feglia da…, frar da…, donna da…, bab da… Ma er è mintgigna e mintgign simplamaintg sasez. Basta, igls onns èn passos ed ia sung rastada feglia e sora da…, ma sung er davantada donna e mamma da… ed anc tant oter. Ed ossa avant curt, vessa stuia descreiver mamez cun en pled. Ma per l’amour da Dia! Chella dumonda, da definar mamez sur ena tgossa, am ò fatg gronda fadeia. Ia va gia exaimpels. Chels èn stos ple u manc tots dad omens. E tar tots stava scretg lour mastier ni diplom ni tetel. Sa definescha en om angal sur igl mastier ni igl tetel? È chegl la tgossa tgi fò or scu ni tge tgi ensatgi è? Ègl betg madem impurtant, schi ins s’angascha an egna u l’otra furma per la societad? Ni schi ins è bab ni mamma? Ena sfeida permanenta, noua tgi ins amprenda mintga de vetiers. Ni schi ins ò en hobby interessant? Ni ansomma tge tip tgi ins è, tge caracter tgi ins ò. Am niss andamaint tantas tgossas. Siva lung pansar siva vaia ansasez gia dus variantas. Varianta 1: simplamaintg igl mies nom, sainza descripziun. Surlascher alla fantascheia da chel tgi ligia, schi el catta chegl lungurous ni s’imaginescha nara tgossas sur da me. Pero schi igls oters vignan descretgs cun tetels e mastiers, pareva chegl gist en po minimalistic. Varianta 2: dumbrar se tot chegl tg’ia sung e va gio fatg. Chegl fiss naturalmaintg bler mengia bler, e mattagn er lungurous. Spontan am è alloura nia andamaint l’istorgia digl runal ed ia va gia da reir. «Dessa screiver, tgi seia feglia da mies bab»? Chegl purtess forsa en po humor ainten la tematica. Tgi sunga? Ena dumonda filosofica tgi mintgign so rasponder angal per sasez. E per igls oters ins ègl chegl tgi els lessan vaseir: la mamma, la donna, la feglia, la cumaratta, la secretaria, la poura, l’anterioura canzlista, la commembra da…, l’absolventa da…, la candidata per… Sandra Baltermia- Guetg è administratoura e veiva cun sia famiglia segl agen bagn puril a Salouf....

Gion Nutegn Stgier/FMR Relaziuns optimalas tar las cursas a Savognin ed a Rona. Tar la cursa principala alla planeira da Rona on igls participants e las participantas gia da cumbatter cunter en ferm vent. Tigls omens scu er tar las donnas ò betg mantgea la tensiun tar la cursa da 12 kilometers. L’amprema ediziun dalla cursa da passlung Surses Nordic Cup veva gia li igl 2020 a Beiva. Gl’onn passo ò l’occurrenza betg gia li perveia dalla pandemia. Per chest onn èn igls organisatours sa decidias da far a Savognin la sonda ena cursa dalla seira, pitost an furma d’en percurs da divertimaint ed igl de siva a Rona la cursa principala cun ena distanza da 12 kilometers per donnas ed omens. Igls unfants chels èn sa misiros la dumengia sen la loipa sen distanzas pi curtas. Per l’organisaziun èn stos responsabels igl Club Nordic Surses, igl affar da sport «Good Time» da Beiva, Val Surses Savognin Beiva, la scola da skis Savognin e l’organisaziun d’occurrenzas Favogn Surses. Pigl travagl d’ustareia è sto responsabel igl hotel Solaria da Beiva. L’antiera organisaziun è stada perfetga e professiunala, uscheia tgi igls organisatours on retschet bler lod da ples varts. Peter Niederberger, igl president digl comite d’organisaziun ed er Gian Marco Thomann, igl iniziant principal digl Surses Nordic Cup on fatg ena bilantscha positiva dallas cursas. Gian Marco Thomann ò detg tgi ins viglia cuntinuar cun l’occurrenza. Menziuno ò el er tgi chella duess betg adegna aveir li aint igl madem li. Cun Beiva, Rona e Savognin ins vegia treis lis cun belas loipas per far las cursas. Apropos loipa: La loipa a Rona era preparada stupenta d’Urban Kolb, igl luvrant da cumegn, uscheia tgi las relaziuns èn stadas optimalas, idealas e regularas. Peter Niederberger ò alloura er angraztgea agl cumegn da Surses per la bunga collaboraziun. Alla cursa dalla seira a Savognin èn stos alla partenza 30 participants e participantas. A Rona èn partias 50 passlunghists e passlunghistas sen la distanza da 12 kilometers e vetiers er anc 25 unfants an diversas categorias e distanzas. An treis durant l’antiera cursa Silvano Demarmels, igl biatlet da Salouf ed igl polisportist Dino Bellini da Savognin tutgivan tigls favorits per gudagner la cursa da 12 kilometers la dumengia a Rona. Ferma concurrenza on igls dus Sursets retschet digl Appenzelles Robin Locher, igl student da 22 onns. El seia gist a Savognin an vacanzas e sa decidia a curta vista da sa participar alla cursa a Rona. Igl absolvent dalla scola spezialisada da Son Giagl e commember digl cader «SAS» (Club da skis academic) è er savens dalla parteida allas cursas digl Planoiras, da Son Caschang ed agl maraton engiadines. Durant l’antiera cursa è el ple u manc sto segls caltgogns a Silvano Demarmels ed a Dino Bellini ed alla fegn ò el gudagnea la cursa cun en avantatg minim. Gio bagnspert è sa musso tgi egn or da chel trio gudogna la cursa cun esser tots treis pi ferms tgi la concurrenza. Anfignen tar l’arrivada ò la tensiun betg mantgea ed igl era ansomma betg cler tgenegn da chels treis passlunghists tgi gudagness alla fegn finala. Dino Bellini, el ò gudagnea igl Val Surses Nordic Cup cun 200 puncts cun aveir fatg la cursa la sonda seira ed er chella dalla dumengia. Tar las donnas ò Eliane Müggler, la ciclista da bike tgi dereiva digl cantun Son Giagl e tgi è adegna puspe a Savognin, gudagnea igl classamaint general. Victorgia per Carola Janutin-Dosch Tensiun ò er betg mantgea tar la cursa dallas donnas cun sa dar en cumbat tranter l’indigena Carola Janutin-Dosch, uriunda da Tinizong e sesenta a Favogn ed Eliane Müggler, la sportista da bike e giast da Savognin. Las dus donnas èn adegna stadas alla testa dalla cursa. Tanschia ògl alloura alla passlunghista indigena da gudagner la cursa. Siva da treis onns è Carola Janutin-Dosch puspe sa participada ad ena cursa da passlung e damai gist gudagnea chella. La donna cun annada 1987 è sa mussada ventirevla dalla sia victorgia, tgi seia er per ella tuttegna ena surpresa. Cumpletto igl podest ò cun Sandra Poltera da Savognin ena passlunghista indigena. Rangaziun Omens 12 kilometers 1. Robin Locher, Herisau, 31:08.7, 2. Silvano Demarmels, Salouf, 31:09.2, 3. Dino Bellini, Savognin, 31:17.2, 4. Michael Graf, Valbella, 32:55.8, 5. Carlo Wasescha, Valbella, 34:26.3, 6. Stefan Durisch, Andeer, 35:13.6, 7. Peter Niederberger, Stierva, 35:32.2, 8. Sascha Janutin, Favogn, 36:03.3, 9. Thomas Locher, Herisau, 36:36.7, 10. Dario Kolb, Savognin, 37:01.1 Donnas 12 kilometers 1. Carola Janutin-Dosch, Favogn, 40:09.6, 2. Eliane Müggler, Thal, 40:15.5, 3. Sandra Poltera, Savognin, 45:56.09, 4. Bianca Bergamin, Cunter, 45:56.4, 5. Irene Kolb, Savognin, 46:36.9, 6. Ladina Poltera, Mettmenstetten, 47:01.6 Unfants U14 3.5 kilometers 1. Timo Thöni, Stierva, 12:14.7, 2. Fabio Giovanoli, Beiva, 12:45.4, 3. Mevina Häusler, Coira, 15:14.0 Unfants U12 2.5 kilometers 1. Eliana Plaz, Savognin, 11:05.0, 2. Adriano Dedual, Tinizong, 11:36.1, 3. Jael Hefti, Savognin, 11:43.2 Unfants U10 2.0 kilometers 1. Ciril Hefti, Savognin, 8:16.3, 2. Terje Olwig, Savognin, 8:23.6, 3. Lana Kolb, Savognin, 9:33.9 Unfants U8 1.0 kilometer 1. Ira Kolb, Savognin, 4:08.5, 2. Oskar Gruber, Savognin, 4:13.0, 3. Dario Züger, Savognin, 4:26.1

L’occurrenza è da gronda muntada pigl club cun purtar ella passa 60 000 francs ainten la cassa. Igl retgav vo cumplettamaintg a favour dalla promoziun digls juniors. Sa participos all’occurrenza èn 140 unfants e giuvenils. Igl skateathon digl Club da hockey Lai/Valbella ò ena gronda tradiziun. L’occurrenza sveglia igl interess da vigl e gioven ed ella atteira er adegna en grond public. Gia li ò igl skateathon segl glatsch tgi sa catta anmez Lai, detg oter alla patinera situada manevel digl Café Aurora. L’occurrenza procura betg angal per en’antrada supplementara pigl club, na ella è er ena vitrina per la generaziun giovna digl Club da hockey Lai/Valbella. Er schi igl skateathon ò tradiziun tigl club digl li turistic, la moda e maniera scu chegl tg’el vign realiso è betg sa midada. Durant diesch minutas Igls juniors e giuvenils, igls mats e las mattas partan an gruppas cun la fegnameira da far durant diesch minutas tantas rundas scu pussebel segl glatsch. Igls pi giovens digls hockeyans, chels dad otg e nov onns, on fatg anfignen 30 rundas, igls juniors schizont anfignen 50 rundas. Avant l’occurrenza e durant ples emdas èn igls juniors ias alla tschertga da «padregns e madretschas» tgi mettan a disposiziun ena somma per mintga runda fatga segl glatsch. Tge somma per runda decidan «padregns e madretschas» mintgamai sezs. Per runda vign paea 50 raps anfignen diesch francs. I dat dantant er blers «padregns e madretschas» tgi sustignan l’occurrenza cun ena somma pauschala, ena somma pi gronda u pi pitschna. Igl è sa musso tgi an media remna mintga participant e mintga participanta digl skateathon tranter 300 e 600 francs. Ple tgi cuntaint Nino Spiess, igl president digl Club da hockey Lai/Valbella è ple tgi angal cuntaint cugl decurs e success digl skateathon 2022. Igl interess per chel seia sto grond e «padregns e madretschas» seian stos ple tgi generous. L’occurrenza seia er ena bunga caschung per sa preschentar alla publicitad e per promover igl sport da hockey ainten la regiun. Igls 60 000 anfignen 70 000 francs tgi dereivan digl skateathon seian en gudogn supplementar per la cassa e pigl preventiv da passa 300 000 francs, dei igl president. Graztga agl skateathon vegian er oters confamigliars la pussebladad da sustigneir igls juniors, dasper igls genitours tgi fetschan chegl er an moda generousa e cun esser adegna segl post per luvrar pigl club. Eneda daple è sa musso tgi igl Club da hockey Lai/Valbella ò ena tscherta muntada ainten la regiun e tgi el ò ena gronda valour per la promoziun digl sport da hockey. Igl skateathon è betg angal da grond’impurtanza perveia dallas antradas supplementaras, na el segna er per cuminanza ed ambianza.

Igls gis olimpics d’anviern a Peking scumainzan venderde. La delegaziun svizra cumpeglia 168 sportists e sportistas. Tranter igls 27 atlets ed atletas digl Grischun sa cattan er tschintg tgi dereivan digl territori surmiran. Proximamaintg scumainzan igls gis olimpics a Peking. Avant quatter onns tigls gis olimpics 2018 a Pyeongchang, an Corea digl Sid era reuschia alla delegaziun svizra da far 14 medaglias. Ancunaschaint è tgi alla delegaziun svizra cun 168 atletas ed atlets appartignan er 27 digl Grischun. Da chel domber dereivan tschintg sportists ed ena sportista da Surmeir. Premiera per treis Surmirans Igl victour digl classamaint general digl super-G dalla cuppa d’Europa 2020/21 vign tar ena premiera: Stefan Rogentin, igl skiunz e commember digl Club da Skis Lai/Valbella. Igl sportist da 27 onns è nia selecziuno pigls gis olimpics 2022 graztga agls bungs resultats digls super-Gs da Val Gardeina e da Bormio (5avel e 7avel plaz). Er igl biatlet Niklas Hartweg vign tar ena premiera. El tgi è uriund da Wollerau, stat pero a Lai ed è igl fegl da Michael e Carola Hartweg, igls investours principals dalla Roland Arena da biatlon a Lantsch. Igl biatlet e campiun mundial ainten la cursa singula digls juniors 2019 vign igl pi tgunsch ad esser commember dalla staffetta svizra a Peking. Pigl atlet da 21 onns è gio la selecziun pigls gis olimpics da chest onn en success. D’attribueir è chegl er agl biatlet Sebastian Stalder, igl biatlet turitges tgi stat agl Bogn d’Alvagni. Ansemen cun igl sies frar abitescha el ainten ena tgesa tg’els on cumpro igl onn passo. «En li ideal per trenar ainten l’arena da biatlon a Lantsch», manegia Sebastian Stalder. En fitg bung 22avel plaz aint igl sprint ed en 9avel plaz cun la staffetta ad Oestersund on tanschia per l’amprema selecziun pigls gis olimpics. Igl om da 24 onns persequitescha ena suletta fegnameira per las cursas a Peking: «Mussar igl mies migler biatlon.» Rutina per Selina Gasparin e Gino Caviezel Per la biatleta Selina Gasparin, uriunda da Samedan, tgi stat pero gio ples onns cun sia famiglia a Lantsch èn gis olimpics navot da nov. Gio dus gedas è ella sa participada ad occurrenzas olimpicas. Tar l’olimpiada 2014 a Sotschi veva ella fatg ena medaglia d’argient e procuro uscheia per ena pitschna surpresa. Mademamaintg a Sotschi è la staffetta stada l’amprema disciplina olimpica alla quala treis soras eran sa participadas. Chest onn sa metta Selina Gasparin per l’amprema geda suletta sen veia agls gis olimpics. Malgro bungas prestaziuns n’èn sias dus soras Aita ed Elisa Gasparin betg neidas selecziunadas. Dalla parteida a Peking vign er ad esser Gino Caviezel, igl skiunz da Pratval tgi abitescha a Lai. La selecziun na seia betg stada ena gronda surpresa: «Cugl quart plaz aint igl amprem slalom gigant a Sölden vaia gio ma qualifitgia per Peking. Ed er igls resultats suandonts aint igl super-G eran bungs», dei igl skiunz da 29 onns. El chinta da parteir aint igl slalom gigant ed igl super-G a Peking, ed eventualmaintg agl event dallas naziuns. Anfignen ossa n’ègl betg reuschia agl skiunz da far ena medaglia olimpica. «Ia sung persvadia, tg’ia sa eir segl podest e niro a cumbatter per ena medaglia», dei el cun persvasiun. Er Gino Caviezel stò chest onn desister da sgular agls gis olimpics cugl frar. Causa d’impedimaints dalla vaseida è Mauro Caviezel chest onn betg anc sto alla partenza. Igl sies return scu skiunz alpin è anc intschert. Disfurtegna per Giulia Tanno Raschungs per lascher pender las alas dattigl er per Giulia Tanno da Lai, ella tg’è ena spezialista schi vo per Big Air e Slopestyle (Freestyle-Skiing). Ella era gio sa qualifitgeida per igls gis olimpics e vess gia bungas schanzas da far ena medaglia. Perveia d’ena blessura digl schanugl stò l’atleta da 23 onns desister digls gis olimpics e chegl gio per la sagonda geda. Gio avant quatter onns era ella sa qualifitgeida per Sotschi scu atleta fitg giovna. Curt avant l’occurrenza veva ella alloura rot igl bratsch. Avant otg onns ò la biatleta Selina Gasparin fatg ena medaglia d’argient agls gis olimpics a Sotschi. Sebastian Stalder igl biatlet vo cun 24 onns per l’amprema geda agls gis olimpics. Igl skiunz Gino Caviezel vign a parteir ainten las disciplinas slalom gigant e super-G. Selecziuno per l’amprema geda per l’olimpiada è er nia Stefan Rogentin da Lai. Niklas Hartweg igl biatlet vo cun 22 onns gio agls gis olimpics.

Siva da chesta staschung sa participescha igl biatlet Silvano Demarmels (17) agl IBU Junior Cup – la coppa mundiala pigls juniors. Cun success: el è turno a tgesa da Martell cun ena medaglia d’argient. Actualmaintg sa prepara igl atlet da Salouf per ena grond’occurrenza ainten la sia carriera giovna: igls campiunadis mundials digls juniors an America la fegn favrer 2022. Igl schluppet ò el per regla segl dies schi el rainta igls skis da passlung: Silvano Demarmels (17) da Salouf. Chesta staschung è el per l’amprema geda sa participo allas cursas digl IBU Junior Cup – la coppa mundiala pigls juniors, alla quala sa participeschan passa 100 biatlets digl antier mond. L’amprema medaglia dalla coppa mundiala Siva las ampremas cursas igl december 2021 a Martell an Italiga è Silvano Demarmels turno a tgesa cun ena medaglia d’argient. Agl Surmiran ègl reuschia da sagettar sainza sbagls e terminar uscheia igl sprint sur 10 km cun 0.4 secundas avantatg segl terz. «L’amprema cursa a Martell am era malgartageda. Perchegl na vaia tigl sprint sur 10 km spitgia navot e n’era er betg nervous. Pir tar la davosa runda vaia alloura via sen tge plaz tg’ia seia. Ia va ma legro, pero propa realiso vaia chegl pir pi tard», dei Silvano Demarmels. Silvano Demarmels è nia selecziuno pigls campiunadis mundials digl juniors tgi on li la fegn favrer 2022 a Soldier Hollow an America. Chegl è tranter oter d’attribueir a las sias fitg bungas prestaziuns a Martell. Sen la rangaziun digl IBU Junior Cup sa catta el acutalmaintg segl 38avel plaz ed è uscheia sagond migler Svizzer. Ed er sen nivel naziunal terminescha el las cursas regularmaintg tranter igls amprems. Biatlon – ena surpresa Cun 11 onns ò Silvano Demarmels scuvert la fascinaziun pigl biatlon. Durant igls trenamaints cugl club da passlung a Lantsch on igls unfants pudia ampruar da sagettar. «Chegl am ò plaschia ed alloura vaia mido.» Cunzont las surpresas fascineschan Silvano Demarmels: «Tar cursa lunga ins so savens davantor tgi tgi savess gudagner. Tigl biatlon dattigl daple surpresas cunchegl tg’igl dependa er digl sagettar.» En fatg decisiv è la furma mentala, scu tgi el declera: «Igl sagettar, cunzont igl mument avant, è ena sfeida. La part cundizunala e corporala ins so trenar. Igl sagettar na sast betg planisar davantor.» «Fatg en grond svilup» Las staschungs passadas ò Silvano Demarmels cumprovo, tg’el pudess davantar en biatlet da renom. Uscheia è igl Sursetter sto igl onn passo otg gedas segl podest naziunal ed ò uscheia termino la staschung segl terz plaz. Er sen nivel internaziunal ò el gio pudia cumparagler igl sies talent cun biatlets dallas naziuns alpinas. Ena medaglia da bronz tigl Alpencup a Pokljuka è sto igl pi grond success. Chest onn sa maseira Silvano Demarmels cun biatlets digl antier mond, cun buna raschung: «Digl onn passo sen chest onn vaia fatg en grond svilup. Ia sung nia pi spert e pi stabel cun sagettar. Cun las prestaziuns digl onn passo na fissigl chinta betg sto pussebel da sa selecziunar per en IBU Junior Cup.» Occurrenzas internaziunalas Dalla coppa naziunala, tar la coppa mundiala, tigls campiunadis mundials – e chegl ainfer ena staschung. «Igl è schon en po spezial tg’ia poss eir agls campiunadis mundials. Igl è l’amprema geda, ia na sa betg propa tge tg’am spetga, ma legr pero an mintga cass», manegia Silvano Demarmels. En’ulterioura grond’occurrenza ò li la fegn mars 2022: igls gis olimpics europaeics digls juniors a Vuokatti an Finlanda. «La selecziun è anc pendenta, igls quatter miglers pon eir. Las mias schanzas èn navot schi malas», dei Silvano Demarmels a moda modesta. Mademamaintg pendenta è la selecziun pigl cader da Swiss Ski. «Igl proxim onn niron selecziunos atlets dalla mi’annada. Sch'ia moss alloura bungas prestaziuns fissigl pussebel», dei Silvano Demarmels. A lunga vista persequitescha el la fegnameira da davantar profi – numnadamaintg la coppa mundiala dall’elita. Pigl mument è igl biatlon per el anc ensatge tranter hobi e professiun: «Sch’ia sung dus emdas a cursas ègl scu ena professiun. Sch’ia sung a tgesa pitost en hobi.» Igl biatlet De da naschientscha: 30-04-2004 Li da dimora: Salouf, tranter l’emda a Tavo Professiun: scolar agl gimnasi da sport a Tavo, biatlet Arena da biatlon prefereida: Lantsch Loipa preferida: Tavo Club: LLC Bual Lantsch Taimp liber: ballape, esser cun collegs Equipamaint: skis e calzers Atomic, fista da Leki Silvano Demarmels cugl schluppet – tenor el è chegl la gronda sfeida digl biatlon. Silvano Demarmels cugls sies genitours Isabella e Corsin Demarmels agl Nordic Cup Surses.

Mulegns duess davantar ena «zona da cultura ed alloschamaint». An chel connex è planisada la Tor Alva – ena tor da betun tgi la ETH less construeir an collaboraziun cun la Nova Fundaziun Origen. En project cun tecnologia innovativa ed ambiziousa: la tor da betun duess neir stampada dil tottafatg digitalmaintg. 29 meters ota – 9 meters largia: chegl èn las dimensiuns dalla Tor Alva tgi la ETH less con­strueir an collaboraziun cun la Nova Funda­ziun Origen igls proxims dus onns agls Mulegns. Igl edifizi tgi caschunga costs da 3.5 milliuns francs, duess sarveir scu li per occurrenzas culturalas. Stampar elemaints da betun En plazzal simpel: ena sort betun vign cuntinuadamaintg agiunto ad en stampader da 3D – ena roboter cun bratsch. Chel stampa a moda circulara stresa per stresa e furma uscheia singuls elemaints da radond treis meters otezza ed 1.5 meters largezza. En tal elemaint po neir stampo an radond dus ouras. La tor duess neir construeida cun chels singuls elemaints, tgi constistan totalmaintg da passa 4000 stresas stampadas, tgi èn mintgamai 5 millimeters otas e 20 millimeters largias. La stampa duess succeder ainfer igls proxims dus onns direct agls Mulegns e cuzzar radond 60 deis. An en sagond pass vignan igls elemaints stampos montos tenor en principi scu blocs da construeir per unfants. Ena tala construcziun pussiblitescha, tg’igls elemaints pon siva tschintg onns puspe neir demontos e la Tor Alva po neir erigeida an en oter li. «La tor duess saveir eir sen viadi an oters lis, chegl è er stada l’ideia digl project», accentuescha igl iniziant dad Origen, Giovanni Netzer. En crap da miglia global La Tor Alva è en prototip global tgi pretenda ena gronda saveida tecnica. Perscrutaziun intensiva succeda actualmaintg aint igls luvratoris digitals dalla ETH Turitg. Accumpagnea vign chella dad architects, inschignieras, perscrutaders digl material e designras. Pigl mument vign planisada l’armadeira dallas singulas pitgas dalla Tor Alva, calculada la statica digl bietg e concipia igls veders pigl bietg, premissas tecnicas per ansomma pudeir construeir la Tor Alva. Tenor igl architect dalla tor, Benjamin Dillenburger, pudess ena tala fabricaziun digitala revoluziunar igl sectour da construc­ziun segl antier mond ed esser en impurtant crap da miglia: «Igl è perfign imaginabel, da construeir an futur tgesas tenor chel principi.» Fabricaziun persistenta Ena tala moda da fabricaziun porta avantatgs significants an connex cun la persistenza, scu tgi Benjamin Dillenburger declera: «Digitalisaziun dalla construcziun cun betun redutgescha igl basigns da betun per 50% an cumparagliaziun cun la construcziun usitada. Pinavant pudainsa renunztgier dall’antulada (Schalung). La construcziun è uscheia pi speditiva e bunmartgeda e pussibilitescha, da construeir singuls elemaints individuals. La tecnica è dantant anc agl scumanzamaint è stò anc neir sviluppada anavant.» Betg tots on plascheir «Igl vo per curasch, ardezza e luschezza», ò detg Giovanni Netzer a caschung dalla preschentaziun dalla tecnologia all’ETH Turitg. En project, tgi na catta betg tar tot igls abitants digls Mulegns resung, scu tgi singulas brevs da lectours mossan: «Nous duvragn sustign an furma d’organisaziuns e carstgangs tgi lavouran ansemen cun la populaziun.» Tenor Giovanni Netzer ò la Nova Fundaziun Origen tschartgea la discussiun: «En project da dar impuls ad ena vischnanca stò collaborar cugls indigens. Chegl è ena sfeida tgi stuagn prestar pigl mument ed er an futur. L’alternativa fiss da vurdar tiers, scu tgi ena vischnanca mora or. Ia sung pero per­svadia, tgi chel svilup mievel niro cugl taimp er a far plascheir a chels tgi èn lò.» Igl president dad Origen Andrea Hämmerle accentuescha: «Uscheia pudagn nous crear a moda creativa igl futur. La Tor Alva stat per en futur da speranza e Surses po davantar en hotspot cultural.» La Tor Alva La Tor Alva agls Mulegns duess sarveir scu edifizi per occurrenzas culturalas. La furma regorda e rachinta digls pastiziers grischuns, tgi on influenzo igl maletg dalla vischnanca digls Mulegns. La Tor Alva è planisada e limitada sen tschintg onns. Per ansomma pudeir realisar en tal project stò igl cumegn da Surses adattar la lescha da biagier inclus la planisaziun locala digls Mulegns tgi datescha digl onn 1976. La decisiun stat an tavla proxim glindesde a caschung dalla radunanza communala. Cò vign stampada ena tor da 30 meters Betun or digl stampader da 3D per construeir edifizis – ena tecnologia tgi vign actualmaintg perscrutada e sviluppada all’ETH Turitg. La raschung: an collaboraziun cun la Nova Fundaziun Origen duess agls Mulegns an Surses neir construeida la Tor Alva. En bietg da radond 30 meters otezza e nov meters largezza tgi duess porscher en li per occurrenzas culturalas. Cun tecnologia innovativa – la Tor Alva è en prototip global tgi pudess revoluziunar igl sectour da construcziun segl antier mond. Igl project per la Tor Alva agls Mulegns è ena collaboraziun da represchentants dalla cultura, scienza e tecnica. En prototip: uscheia pudess igl stampader construeir en singul elemaint per la Tor Alva. La Tor Alva duess esser en edifizi per occurrenzas culturalas. Visualisaziun digls Mulegns cun la Tor Alva.

Siva dall’antschatta 2022 è Irene Kolb (41) da Savognin suprastanta communala digl cumegn da Surses. Ainten l’intervista cun la FMR ò ella tradia, pertge tgi la digitalisaziun pudess migliurar la communicaziun tranter cumegn e populaziun e noua tg’ella vei igl potenzial turistic an Surses. Igl settember 2021 è Irene Kolb (41) da Savognin neida eligeida scu suprastanta communala digl cumegn da Surses. Per l’antschatta digl onn 2022 è ella antrada an uffezi ed ò surpiglia igl departamaint IV dall’infrastructura turistia; digitalisaziun, agricultura; alps e pastgiras incl. bietgs d’alp; economia forestala e rezgia; ambiaint; ragns ed uals. FMR: Igl 1. da schaner 2022 vez Vous surpiglia igl departamaint IV scu suprastanta communala digl cumegn da Surses. Cun tge lavour Vez antschet glindesde, igls 3 da schaner? Irene Kolb: (rei) Gio igl december sunga tschantada ansemen cugl mies predecessour per piglier invista dallas incumbensas principalas. Igls 3 da schaner sunga eida pigl laptop, va drizzo aint igl email ed ia va gia da stibgier las actas per l’amprema seduta dalla suprastanza tg’ò gia li chel de. An general vogl persiva, da m’approfundar ainten las novas lavours, igl mies departamaint è fitg variia. Damai è chegl igl amprem angaschamaint politic? Ea. Ia sung ena persunga interessada politicamaintg, pero mai stada activa. Vous ischas neida eligeida igl settember passo cun 415 vouschs da 487 vouschs valevlas. Scu Az declarez en tal resultat positiv? Cun aveir gia dus candidats per dus posts n’ègl betg sto en cumbat electoral. Pinavant è nia stimo da differentas votantas e votants, tgi ena donna candidescha, per tg’ins na vegia betg en gremi digl tottafatg masculin. Ed ia vei mamezza scu persunga averta e sincera tgi tschertga igl contact. Chegl ò forsa er gido. Igl resultat ò musso, tg’igl suveran less me ainten suprastanza. Igl maletg directiv digl cumegn da Surses 2030 prevei tranter oter d’accelerar la digitalisaziun e da sa posiziunar cun en turissem persistent da tot onn. Noua vasez Vous la vossa rolla an connex cun chellas fegnameiras? Ossa ègl impurtant, tgi na resta betg segl palpieri, mabagn tg’ins lavoura e realisescha las fegnameiras. La digitalisaziun è fitg impurtanta e porta grondas schanzas pigl cumegn, cunzont er an connex cun communitgier cun la populaziun. Pinavant ò Surses en grond potenzial turistic – pero a moda persistenta. Nous vagn en grond territori natural tg’è fitg intact, tg’ins po galdeir tot onn. En grond potenzial vei ia tar sports alternativs scu per exaimpel igl bike u viandar tgi carmalescha ulteriours giasts. La digitalisaziun per migliurar la communicaziun tranter cumegn e populaziun. An tge senn? Impurtant è da communitgier pi speditiv ed avert. Igl cumegn fò fitg bler, pero la populaziun n’è betg adegna infurmada. Ia crei, tgi la pagina d’internet seia en instrumaint fitg simpel digl qual nous pudagn far adiever pi savens. Tge ulteriouras sfeidas spetga igl cumegn da Sures e Vous scu suprastanta igls proxims onns? Igl cumegn da Surses ò actualmaintg grond projects scu igl nov bietg da scola, las plazzas da sport La Nars u igl nov luvratori communal tgi spetgan. Ansemen cun la populaziun stuainsa decider, scu realisar e promover chels. Da chellas investiziuns profitescha l’antiera populaziun, per en futur, per ena val moderna ed en’infrastructura turistica. Igl n’è nign misteri tgi la UCMS (Uniun da commers e mastirants Surses) – alla quala Vous appartignez scu suprastanta – ò lia davantar pi activa sen nivel politic. Ischas Vous damai la vousch dall’economia ainten la suprastanza communala? Ainten suprastanza sung ia scu abitanta da Surses tgi varda per l’antiera val. Ia sustign igl commers, pero alla fegn digls chints ègl da politisar oriento agl tema. Igl Voss president dall’UCMS ò menziuno ainten en’intervista cun la FMR la stad passda, tgi la lavour an suprastanza communala na seia oz betg ple conotada da moda positiva an Surses ed en muteiv per retignientschas da candidaturas. Vous Vez tuttgna risco igl zap ainten la «tanga digl louf». (rei) Igl è adegna pi simpel d’angal critigier e far navot. Sch’ins less midar ensatge, ins stò er s’angascher. Chegl è stada la mia motivaziun per candidar. Far dretg a mintgign ins na so betg, pero igl è ena schanza per far dumondas criticas e sviglier discussiuns. Damai, tge visiuns e fegnameiras vez Vous pigl cumegn da Sures pigls proxims quatter onns durant la Vossa perioda d’uffezi? Igl maletg directiv è en documaint tgi represchainta igl meini dalla populaziun e ve da chel ans stuainsa tigneir. Ossa ègl da cattar maseiras per realisar chellas fegnameiras. Irene Kolb Irene Kolb (41) è carscheida se a Kloten. Ella ò fatg en studi da lungatgs all’Universitad a Turitg e vivia tranter oter an Australia e Turitg. Perchegl tg’ella e sies om, uriund da Parsonz, prefereschan d’esser ainten la nateira per far sport, èn els sa decidias avant 12 onns da sa casar a Savognin. Irene Kolb ò amprandia rumantsch aint igl frataimp. Damai tgi lour casal cun dus mattatschas (set e nov onns) è biling. Irene Kolb ò en anschign per tot chegl tg’è digital, perchegl lavoura ella parzialmaintg scu graficra tar tipic.ch. Pinavant magna ella ansemen cugls seirs en pitschen bagn puril, s’angascha per commers e mastranza an Surses e differents clubs da sport indigens. Ella è sainza parteida e less politisar a moda pragmatica ed oriento agl tema. La suprastanta Irene Kolb cun sies om e lour feglias. Sper la lavour politica è Irene Kolb gugent ainten la nateira: ella fò gugent sport e magna en pitschen bagn puril.

Davart divers projects pi gronds ò la radunanza communala digl cumegn da Surses stuia decider glindesde seira a Savognin. Tranter oter è neida acceptada digl suveran la creaziun dad ena «zona per cultura ed alloschamaint» agls Mulegns, per tgi Origen possa eriger lò la sia tor da 30 m otezza. Tar la dumonda per en nov luvratori communal ò la radunanza dantant favoriso en oter project tgi chel proponia dalla suprastanza. Sainza dubi – i marscha bler aint igl cumegn da Surses! Scu angal pacas vischnancas aint igl Grischun ò igl cumegn da Surses, tg’è fusiuno pir siva da seis onns, gia da piglier per mangs igl davos taimp divers projects pi gronds cun participaziun cumplagna u parziala digl cumegn: en nov project per en edifizi da scola, en nov maletg directiv 2030, la reintroducziun digl surmiran an scola, ena nova rezgia a Tinizong e bler oter. Glindesde seira èn stos an tavla ulteriours projects impurtants – per deir uscheia novas purziuns digl menu. Igl è ia tranter oter per realisar las premissas per ena tor da 30 meters agls Mulegns, per en credit da 4,5 milliuns francs per en center da sport ed alloura anc per en nov luvratori communal per passa 3 milliuns francs. Damai – grondas purziuns. Perchegl è la Sala Grava a Savognin stada amplaneida per la radunanza communala cun var 240 votantas e votants. «I pudess eir oz pi dei» Gio avant la radunanza ò Leo Thomann, igl mastral da Surses, smino anvers la FMR: «I pudess eir oz pi dei». Forsa tgi chella supposiziun sa basava surtot sen las discussiuns perveia dall’amprema purziun dalla seira. An lungatg administrativ tunava chella tractanda dètg cumplitgeida: «Revisiun parziala dalla planisaziun locala ‹zona da cultura ed alloschamaint Mulegns›». Ma da basa ègl dètg simpel: igl cumegn less e sto realisar las premissas legalas per tg’igl Festival Cultural Origen possa ansomma antschever a construeir agls Mulegns ena tor da 30 meters otezza. Igl project dalla tor ò gia fatg medialmaintg la runda ed è – schibagn tg’igl è ena construcziun temporara dad angal tschintg onns – ena sfeida e provocaziun, tant per igls inschigniers scu er per igls abitants digls Mulegns. Durant la radunanza da glindesde ò Leo Thomann cunterdetg alla critica tgi seia ena «lex Origen» e tgi chell’instituziun culturala possa far tge tg’ella vigia. Anvers la FMR ò detg igl mastral: «Na, chegl n’è betg igl cass, gist igls davos onns vagn nous er realiso otras revisiuns dalla planisaziun locala, an connex cun tot oters projects. Cler, nous vasagn naturalmaintg l’impurtanza dad en’instituziun scu Origen per vischnanca e turissem, e nous sustignagn chegl. Pero nous sustignagn er oters projects, scu p.ex. la rezgia tgi vign biageida a Tinizong dall’interpresa Uffer.» Igl è da menziunar tgi chella revisiun – la «zona da cultura ed alloschamaint Mulegns» – è gio preveisa ainten la gronda planisaziun locala tg’igl cumegn da Surses è ve dad elaborar igl mument. La pitschna zona agls Mulegns (tranter igl hotel Liun e la Villa Alva) vign ossa simplamaintg messa an funcziun pi spert. Decisiun sainza discussiun Malgro singuls votums bunamaintg indignias davart project e proceder cun la «Tor Alva» da Mulegns è la discussiun an radunanza stada curta e maira. Perchegl fogl tuttegna surstar en po tg’igl resultat da 129 vouschs EA ancunter 87 NA è sto pi pac cler. I para damai tuttegna da dar resalvas ancunter igl project, ancunter Origen, ancunter igl proceder u ancunter tge er adegna. Igl intendant dad Origen, Giovanni Netzer, è tuttegna sto cuntaint cugl resultat, scu tgi el ò detg anvers la FMR: «Ea, ia sung cuntaint tgi la revisiun è eida tras cun ena bunga pluralitad. Chegl dat a nous la veia per instradar igls proxims pass.» La critica, exprimeida er dalla radunanza, tgi Origen na tschertga betg igl dialog cugls vaschigns digls Mulegns, na lascha Giovanni Netzer pero betg valeir: «Chella critica n’è betg giustifitgeida. Nous vagn organiso guidas ed exposiziuns per preschentar igl project. Ed ansomma, ainten la votaziun dad oz n’ègl betg ia per igl fabricat concret, mabagn per la midada da zona. Ossa vagn nous alloura d’inoltrar las dumondas da biagier, noua tgi mintgign po s’intermetter. Chegl vign a dar novas discussiuns.» Avant tgi pudeir stampar la «Tor Alva», sto Origen damai anc eir tras tot las proceduras da lubientscha e surtot spitgier tgi la regenza grischuna approvescha la revisiun agls Mulegns. Center u Cunter? Pi pac bagn digeribla per la suprastanza e per igl mastral è alloura pero stada la sagonda purziun dalla seira, la dumonda davart en nov luvratori communal. Per tge vogl ansomma? – Igls 16 collaboratours communals, lour material e lour maschinas dovran daple plaz. Igl cumegn sto aveir en nov luvratori. Perchegl ò la suprastanza sottamess treis variantas alla radunanza, tottas treis cun costs calculos tranter 3 anfignen 3,5 milliuns. Dus projects da luvratori fissan previas a Cunter/Gravas ed igl terz a Savognin/Davos Fallung, manevel dalla deponia existenta e manevel alla scola, alla vischnanca ed all’infrastructura turistica. Chella terza varianta era neida favorisada dalla suprastanza. Ella sperava da pudeir spargnar uscheia costs da menaschi, evitond viadis da tot las varts per igls luvrants. Gio ordavant, ma er durant la radunanza, ègl do resalvas anvers chel «favorit» da Davos Fallung. Igl punct critic, exprimia dalla mastranza: ins tema igl traffic ainten vischnanca an direcziun deponia e luvratori, an spezial an vischinanza digls centers turistics. Tot las decleraziuns da Leo Thomann, tgi chegl na caschunga betg daple traffic e tot las sias amprovas da mussar scu tg’ins pudess reglar chel traffic, n’on betg pudia persvader. Alla fegn digls chints ò la radunanza decidia d’eriger igl nov luvratori a Cunter/Gravas – e chegl or digl stabilimaint d’ena scrinareia. Siva la radunanza è Leo Thomann sto desillusiuno da chella decisiun: «Ia cat donn tgi la nossa varianta a Davos Fallung, cugl luvratori aint igl center, n’è betg neida tras. Ia tem ossa simplamaintg tg’en luvratori ora Cunter caschunga bler daple costs da menaschi, e chegl onn per onn.» Avant tgi pudeir antschever cun la construcziun da chel nov luvratori, sto la vischnanca pero elaborar igl project an detagl – e sottametter alloura en credit correspondent alla votaziun all’urna. Ena decisiun clera Igl pi pac dispitevla è stada alloura la terza purziun dalla seira, schibagn la pi tgera per la bursa communala: las plazzas da sport La Nars a Savognin. Gio siva dad onns vign evaluo, projecto e discuto. Ossa èn nias furnias sen meisa igls detagls: treis plazzas da tennis per la stad, ena plazza da glatsch artifizial pigl anviern, en’ustareia cun gardarobas e deposits. Igls costs totals sa somman a 4,5 milliuns francs. Radond en dieschavel vess da contribueir la Cuminanza d’interess La Nars (varda intervista), ena reuniun da divers clubs da sport tgi on en veiv interess per chel center da sport. E gist chella CI La Nars ò sa tgapescha mobiliso votantas e votants, organisond angal dus deis avant en de da sport. Igl project è damai ia tras sainza discussiun e resalvas cun 213 EA ancunter 2 NA. «Nous vagn bler da far» La pi pitschna purziun, quasi igl dessert dalla seira, ò anc furnia Beiva. La radunanza ò approvo en credit dad 1,4 milliuns per transfurmar l’anterioura tgesa da scola da Beiva an ena basa da pumpiers, cun surraint anc ena sala polivalenta per la cuminanza dalla fracziun. I dat damai lavour aint igl cumegn da Surses – purziun per purziun. Scu commentescha igl mastral tot chegl tgi corra e passa igl mument? Leo Thomann: «Gea, nous vagn pulit bler da far! Pigl mument ischan nous cargeas anfignen sensom, seia chegl ainten l’administraziun scu er an suprastanza!» Aglmanc è la radunanza communala da glindesde eida a fegn dad ouras umanas – anturn las 22.15. Igl mastral digl Cumegn Surses, Leo Thomann Var 240 votantas e votants èn stos preschaints glindesde seira ainten la Sala Grava a Savognin. Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022. Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022. Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022.

Cun «ferma emoziun» – scu Roland Kolb ò detg alla FMR – ò el tadlo glindesde seira igl resultat an connex cugl project dallas plazzas da sport a La Nars/Savognin. En’intervista cun il president dalla Cuminanza d’interess La Nars. Ena uniun impurtanta da tot chella projectaziun è la Cuminanza d’interess La Nars (CI La Nars) – ena reuniun da ples clubs da sport dalla regiun tgi lessan sustigneir la realisaziun digl project cun plazza da glatsch, plazzas da tennis ed ustareia. Tranter oter è la CI La Nars s’obliieida da rimnar radond 10% dalla somma d’investiziun, vot deir 380 000 francs. La FMR ò discurria cun Roland Kolb, igl president da chella CI La Nars. FMR: Ischas Vous cuntaint cugl resultat dalla radunanza? Roland Kolb: Fitg fitg cuntaint! E nous vagn survagnia la conferma dad aveir fatg bunga lavour anfignen ossa, cugl noss de da sport, cun persvader votantas e votants, cun mussar er alla generaziun giovna l’impurtanza da chel project. Ma ansasez antscheva pir ossa la lavour – nous stuagn anc persvader votantas e votants d’approvar igls 13 da mars igl credit all’urna. Ansasez è La Nars en project communal – e tuttegna s’anga­scha la Vossa cuminanza d’interess. Pertge atgnamaintg? Chegl è atgnamaintg dètg simpel: nous vagn lia concentrar las forzas dallas differentas uniuns, seigl per cuntanscher votantas e votants, ma er per gidar dad elaborar en bung project. I fò pac senn schi mintga uniun cumbatta suletta. Ed alloura vogl er pigl signal anvers anor, vot deir da signalisar igl noss enorm interess pigl project. La CI La Nars s’obliiescha da contribueir 380 000 francs ve dall’investiziun. Chegl è bler. Gea, chegl è fitg bler. Ia vei chegl a mang dalla nossa cassa, chella digl club da hockey «Ela Eagles». Nous na vagn betg blers raps! Pero mintgatant ègl dad esser en zichel nar e riscar, per pudeir metter an muvimaint ensatge, per alloura realisar ena bunga infrastructura per tottas e tots. Igls raps ampruagn nous da recal­tger an differenta moda e maniera, cun prestar atgnas lavours ve digl project, cun seiras da lotto u arranschamaints scu igl de da sport tgi nous vagn organiso la fegn d’emda passada. Aint igl project vez Vous er la rolla dad elaborar anc en «concept da sponsoring a lunga vista». Tge vot chegl deir? L’idea fiss tgi chella cuminanza d’interess possa luvrar er sur ples onns, er siva la realisaziun digl center. Per gidar a manti­gneir ed an cass er renovar l’infrastructura. Nous lagn surtot tigneir igls sponsours. E lò dattigl er gio ideias, cun reclamas da bandas, cun surdar forsa ad en sponsour pi grond igl nom dalla «arena», cun en club da «1000». Betg cler n’è anc igl menaschi – p.ex. per l’ustareia. Tge ideias dattigl dalla Vossa vart? Nous vagn sa tgapescha giaveischs. Per nous fissigl bel, schi l’ustareia fiss p.ex. averta a tscherts uraris ed arranschamaints, p.ex. tigls gis digl noss club da hockey. U aglmanc fissigl flot, schi dess en local da club per dar or bavrondas. Pero scu detg, chegl è anc da reglar tot cura tgi ins ò catto igl ­ustier dall’ustareia. Gio dus deis avant la radunanza communala ò la CI La Nars organiso en de da sport cun l’ideia da far reclama pigl project e cun l’ideia da rimnar daners. Quant vez rimno? Chegl è propi stada ena flotta occurrenza cun en bung resultat. Cun las cursas da sponsours e cun l’ustareia vagn nous pudia rimnar vers 40 000 francs. «Nous vagn survagnia la conferma dad aveir fatg bunga lavour anfignen ossa.» Roland Kolb, president dalla Cuminanza d’interess La Nars Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022. Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022. Igl project dallas plazzas da sport La Nars è ple u manc decidia – ossa spetga angal anc l’approvaziun digl credit da 4,5 milliuns tar la votaziun all’urna igls 13 da mars 2022. Il president communal dal Cumegn Surses durant ina cursa da sponsoring per il project da las plazzas da sport La Nars/Savognin - ils 05 da favrer 2022.

Ena premiera da gala cun saltunzs e saltunzas da vaglia, cant tg’ò do alla premiera anc daple dramatica ed en actour tgi vess betg savia giuier pi perfetg la sia rolla. Alla fegn ò igl public relaschea protagonists e protagonistas cun en applaus da passa diesch minutas. Per l’arrivada dall’imperatoura Irene digl imperi roman-oriental è igl Pass digl Gelgia cun las sias muntognas maiestousas sa preschento an en vistgia plagn splendour. Cun la darandeida ògl do betg angal chegl tgi pertotga la culissa sin tribuna en oter maletg, mabagn on igl Piz Gelgia, igl Piz Surgonda ed igl Piz dallas Colonnas er gia da surlascher lour regimaint agl giast, l’imperatoura Irene digl imperi roman-oriental. Cun neir notg ò ella surpiglia igl cumond senson igl Pass digl Gelgia, ena tenuta tg’ò betg angal impressiuno igls visitaders, mabagn gist er las muntognas imposantas. Durant l’antiera preschentaziun ins ò alloura er gia l’impressiun tgi l’imperatoura (Bonnie Paskas) veia betg angal la sia famiglia ed igls sies ampluias per subdits, na schizont er pigls visitaders ò ella strousch mido sia tscheira, cumparsa e pareta. Sia pussanza, sia crudevladad e sies domini èn stos omnipreschaints, er graztga alla sia expressiun remarcabla. Ena prestaziun dalla saltunza australiana tgi mareta angal la pi ota nota. Solt dalla classa superioura Do agl teater da solt igl veir cuntign on cunzont igls dus saltunzs e la saltunza Silvia Azzoni. La survigilaziun aint ed er ordvart igl palast digl imperi roman-oriental chella ò gia igl cermoniari (Edward Lloyd), da preschaint en saltunz da grond success. Igl fegl preferia dall’imperatoura (Thiego Bordin), el era betg angal igl pi bel tgi galdiva la veta roiala aint igl palast, na el è s’avanzo aint igl toc tar en grond concurrent per l’imperatoura e sia mamma. Alla fegn finala ò er el gia da capitular, betg igl davos er perveia digl ceremoniari, el tgi fiss sez gugent sto igl pi sensom igl tron. An mintga cass pi fegn ed imponent sa lascha betg interpretar angal cun solt la rolla tgi Giovanni Netzer ò surdo agl saltunz dalla Brasilia. Solt dalla classa superioura è er nia alla gleisch cun vurdar pi stagn sen la saltunza Silvia Azzoni, ella tgi totga tigl Ballet da Hamburg tar egna dallas ampremas solistas. Mintga muvimaint dad ella veva ena fegnezza ed exactezza, tg’ò do igl cunterpeis allas muntognas plagn forza ainten la vischinanza dalla tor cotschna. Schi vagn discurria dalla gleisch, alloura seia menziuno tgi anfignen oz e chegl tuttegna siva digl 2017 ins ò mai vasia ensatge schi professiunal schi sa tracta per illuminaziun scu tar la premiera da marde seira. Responsabel per la gleisch è sto Konstantin Binkin, en Russ da St. Petersburg, en an tots gros en om digl rom. Chegl ins dastga er attribueir a Martin Leuthold, el tgò eneda daple catto angal igl urden igl pi fegn pigls vistgias cusias aint igl «atelier pôss» a Riom tar Lucia Netzer-Peduzzi e dallas sias collaboratouras. Cant tg’è ia fitg a fons Tot tenor scena, seia chegl en cumbat, carezzem ma er tar tristezza ò Giovanni Netzer sottamess cun la dretga musica e cugl cant tg’è ia bagn a pêr cun l’activitad sen la tribuna. A las scenas noua tgi geva per pussanza e per suveranitad ò el do anc daple veta cun musica electronica, dantant las scenas plagn amour, chellas on retschet en vistgia da musica fitg romantica. Cant tg’è ia fitg a fons, per chel èn stos responasbels igl tenor Maximilain Vogler e l’altista Marian Dijkhuzien, el ed ella tgi totgan tigl Ensemble Vocal Origen ed on eneda daple incanto igl public cun cant plagn calour e splendour. Chegl ò er fatg igl actour Torry Trautman, aint igl toc schi lagn deir uscheia igl fegl pers dall’imperatoura Irene. Igl actour grischun, el ò frequento la «Scuola teatro Dimitri», e la noda da chella è stada permanentamaintg preschainta tigl gioven actour. Kaiserin Irene, Origen Ena prestaziun da gala tar la premiera digl teater da solt e musical ainten la tor cotschna sensom igl Pass digl Gelgia.

Igl resultat da glindesde seira è ia or bagn per Origen. Ma tuttegna fò igl resultat surstar fitg. I vo per la decisiun dalla radunanza communala digl cumegn da Surses d’approvar ena revisiun dalla planisaziun locala cun ena «zona da cultura e d’alloschamaint» agls Mulegns. Formulo tot profan ègl ia glindesde passo an la Sala Grava a Savognin per dar igl «ok» per tgi Giovanni ­Netzer, igl intendant digl Festival Cultural Origen, e la sia instituziun possan ansomma cuntinuar ansemen cun blers oters partenaris a planisar e realisar igl pi nov project ambiziuno: la Tor Alva agls Mulegns. Gio siva da divers meis fò chel project medialmaintg la runda, siva tgi Origen ò preschento igl zarcladour passo, an preschien­tscha digl president dalla Confederaziun Guy Parmelin, igl sies project per ena tor da 30 meters otezza. Chella vign realisada cun la metoda innovativa da stampar igl betun stresa per stresa or dad en squitschieder da 3D dalla Scola politecnica da Turitg (ETH). Revoluziunar! Pero, igl resultat da glindesde fò surstar. El fò surstar, perchegl tgi la radunanza ò decidia cun «angal» 129 EA ancunter 87 NA da dar igl sies «ok» alla midada da zona. Surtot è chella decisiun crudada an Sala Grava sainza tgi vess do grondas discussiuns avant la votaziun, aglmanc betg dalla radunanza. Igl resultat mossa pero tgi dat varsaquantas resalvas anvers Origen u aglmanc anvers chel project concret dalla Tor Alva. I dat damai daple vouschs criticas tgi angal chellas da singuls vaschigns digls Mulegns tgi sa disturban ve dalla tor dominanta da 30 meters. Surtot dattigl las resalvas sainza tg’ellas fissan neidas exprimeidas grondamaintg. Quasi resalvas zuppadas. Scu sa lascha chegl declarar? Giovanni Netzer ò gio igl sustign da tot las auto­ritads pusseblas. Tar l’amprema preschentaziun agls Mulegns eran stos dalla parteida 12 (!) mastrals dalla regiun, inclusiv Guy Parmelin ed igl cunseglier guvernativ Mario Cavigelli. Chels eran tots «sur place» tigl model dalla Tor Alva, anc avant tg’igl project fiss passo tras en singul proceder da lubientscha. Giovanni Netzer ò gio cumprovo cun tot igls sies projects tg’el n’è betg en «luftibus» tgi fò lavours angal a mesas. Igls sies talents per uneir experts da differentas spartas, da rimnar igls daners necessaris e dad alloura condensar igls projects profans an ena significaziun culturala, gea, tot chels talents èn incontestos. Nign po metter seriousamaintg an dumonda tgi la regiun profitescha enormamaintg da Giovannni Netzer e dad Origen, da lour lavour, valour e prestige. Pertge alloura chel resultat pac entusiastic a Savo­gnin, an connex cun ena simpla midada da zona? – Ègl simplamaintg igl classicher, igl mal agl vainter dalla gliout, la schalousadad u l’ignoranza? U ègl igl fenomen digl profet aint igl agen paeis tgi na survign betg la rancunaschientscha digls cumpatriots? U sa manifestescha aint igl resultat er igl tipic reflex svizzer tg’ins tonda la cresta a chellas persungas tgi cantan e cratschlan mengia dad ot? Chegl fissan las dumondas tgi tschertgan la raschung per la sceptica tar las vouschs criticas. Ma alloura dattigl er las otras dumondas, forsa pitost drizzadas vers Origen. È igl festival dantant carschia talmaintg tgi l’instituziun metta tot igl rest ainten la sumbreiva? È igl project dalla Tor Alva veiramaintg igl ov (alv!) da Columbus – vot deir ainten en bung li, ainten ena bunga dimensiun e furma? Vot Origen propi metter se igl sies bol ainten tants dif­ferents lis ainten la val – segl Gelgia, a Riom, agls Mulegns? N’ègl betg er en zichel tgapibel tgi dat reacziuns d’antireflex, sch’ena instituziun sa manifestescha vers anor scu salvadra dad ena vischnanca («Rettet Mulegns») u dad ena regiun? U dat chegl alla regiun igl sentimaint d’aveir tralaschea bler aint igl passo – en sentimaint da colpa? Pretenda Origen forsa mengia bler dalla regiun? Igl resultat da glindesde seira è ia or bagn per Origen, ma er per la vischnanca e la val. Tge fiss capito, schi vess do en NA da votantas e votants da Surses? – I vala forsa la pagna da ponderar gio a taimp scu evitar en futur NA. Perchegl tgi alloura perdessan tots. Var 240 votantas e votants èn stos preschaints glindesde seira ainten la Sala Grava a Savognin.

An futur sustigna ena direcziun communala la suprastanza da Lantsch. Chegl ò igl suveran decidia ier cun approvar la revisiun parziala dalla constituziun. Var 75% dallas votantas e digls votants digl cumegn da Lantsch on voto per l’introducziun d’ena direcziun. La fegnameira da chel model da direcziun è da discarger la suprastanza an lavours digl mintgade. Cun 112 vouschs EA cunter 37 vouschs NA è igl resultat sto cler. La participaziun allas votaziuns è stada tar 37,4%. La direcziun survign daple cumpetenzas La lavour d’ena suprastanza communala d’ena vischnanca è carscheida igls davos onns. Perchegl ègl adegna pi grev da cattar gliout tgi sa metta a disposiziun per en sez ainten suprastanza. Egn digls recepts per cumbatter chella tendenza è dad introdueir ena direcziun communala. Ena direcziun – tgi sa cumpona digl president communal, igl canzlist ed en oter ampluia da vischnanca – surpeglia daple cumpetenzas operativas. I sa tracta per exaimpel da cumpetenzas scu reservaziuns da localitads dalla vischnanca, lubientschas per fis artifizials, la compra d’ena nova oura da parcar, en credit per ena festa da vischnanca. La limita dallas expensas unicas è tar 3000 francs per expensa e na dastgan betg surpassar 15 000 francs ad onn. Tar expensas tgi sa repetan onn per onn è la limita tar 1500 francs per expensa e total tar 5000 francs ad onn. Uscheia po la direcziun discarger la suprastanza dallas lavours digl mintgade uscheia tgi lezza so sa concentrar migler sen dumondas strategicas. En tal model canoschan tranter oter las vischnancas: Alvra, Tgazzas, Churwalden, Tumliastga, Maiavilla, Samedan e ­Glion. Er Zezras ò voto ier per l’introducziun d’en model da direcziun. Treis dumondas agl mastral FMR: Simon Willi, igl suveran da Lantsch ò cun circa 75% cleramaintg accepto la revisiun parziala dalla constituziun. Cuntaint cun la decisiun? Simon Willi: Ea, oz ògl schon do en cler resultat, igl è sto en bung resultat per nous e nossa lavour da suprastanza. Egna dallas raschungs per chel model directiv è er sto tg’igl pensum da suprastant s’augmainta fitg e tg’igl è grev da cattar persunal da suprastanza: Damai la dumonda: èn ossa tot igls problems schliias? Na, glez na vign betg ad esser igl cass. Nous vagn dantant anc mai gia gronds problems da cattar gliout per la suprastanza. Ia crei dantant, tgi chegl seia la dretga veia aint igl futur per discarger pi fitg la suprastanza. Uscheia sa mettan forsa puspe otras persungas a disposiziun per tals posts. Scu vogl ossa an avant, vign atgnamaintg publitgeida ena plazza? Na, ena plazza na vign betg publitgeida. I sa tracta angal d’ena reorganisaziun digl model actual: Igl mastral, igl canzlist ed igl schef digl luvratori communal survignan simplamaintg daple cumpetenzas da decider. Chegl è ossa sto igl amprem pass da midar la constituziun, e proximamaintg vign la radunanza anc ad approvar las cumpetenzas da chella direcziun.

Tgi tgi è passo igls davos deis sper la baselgia da Nossadonna ve, è forsa sa dumando pertge tgi l’oura-baselgia geva fallo. Ossa vo ella puspe, pero tge è propi capito? Schi la Swatch u la Rolex na funcziunescha betg correct, alloura è chegl per regla angal igl problem persunal da chel u chella tgi porta uscheia en’oura ve digl bratsch. Schi pero l’oura-baselgia d’en antier cumegn na funcziunescha betg, alloura ègl bleras e blers tgi s'accorschan chel defect. Chegl è capito igls davos deis cun la baselgia da Savognin tgi geva fallo enfin glindedis da mezdi. Las lantschettas dall’oura mussavan per exaimpel ena dumang tschintg passo las quatter, cura tg’igl era pir las nov e mesa (varda fotografia). Nign tgi s’accorscha tgi l’oura funcziunescha correct «Blers s’accorschan pir l’oura-baselgia cura tg’ella na vo betg correct. Cura tgi l’oura vo correct, ègl nign tgi reagescha», dei gil tecnicist Werner Keller dalla firma Muribaer Kirchentechnik. Werner Keller è glindesde dumang nia a reparar l’oura dalla baselgia da Nossadonna. Tenor igl expert e mecanist per ouras da baselgia è la tecnica d’ouras-baselgia fitg cumplexa. «I dat perfign ouras e sains tg’ins vign da diriger cun en ipad» confirmescha Werner Keller sen dumonda dalla FMR. Chegl tgi seia capito a Savognin, capeta tenor Werner Keller pero adegna puspe. Var 2000 baselgias an Svizra ed aint igl exteriour èn clients dalla firma bernesa Muribaer, tranter oter er bleras aint igl Grischun. Tge ò chel incap dall’oura-baselgia munto pigl caloster dalla pleiv da Savognin, Aaron Bellini? La FMR ò dumando el. FMR: Aaron Bellini, Vous ischas caloster dalla pleiv, tge è capito cun l’oura-baselgia da Savognin? Aaron Bellini: Nous vagn gia en problem tecnic. Igl toc tgi dat igl impuls allas lan­tschettas dall’oura è sto defect, e perchegl n’ò l’oura betg ple funcziuno a moda correcta. Normalmaintg, sch’igl n’è betg gist en pi grond problem, sa er ia midar or u reparar l’oura, ma chesta geda ègl sto en defect pi grond uscheia tgi la firma specialisada ò stuia neir a reparar l’oura. Ed anfignen tgi chegl è alloura fatg e tot vo finalmaintg puspe, vo chegl en taimp. Schi l’oura-baselgia na vo betg correct, dattigl alloura er problems cun igls sungs digls sains? Na, chegl n’è betg igl cass. I dat numnadamaintg dus sistems independents ainten la baselgia da Nossadonna. En amprem sistem è responsabel per tgi las lantschettas survi­gnan igls impuls da sa mover. Ed igl sagond sistem, igl sistem dall’oura centrala, è responsabel per igl tutgier digls sains. An chel cass è angal igl sistem dallas lantschettas sto defect. Chegl cun igls dus sistems independents è en po ena spezialitad per la baselgia da Savognin. A Parsonz vagn nous per exaimpel angal en sistem central tg’è ­responsabel per tot, per igls sungs digls sains e per l’oura. Scu è chegl, survagniz Vous blers resungs dalla populaziun schi l’oura-baselgia na vo betg? Ea, cler, ia survign ainfer en pêr ouras radond 10 telefons. Ma i sa tracta per regla betg da reclamaziuns, mabagn pitost d’en curtaschevel far attent tgi l’oura-baselgia da Savognin na geia betg. Ed ia sung alloura er angraztgevel per chels resungs, cunchegl tg’ia abitesch a Parsonz e na sung betg gist mintga de a Savognin. La baselgia da Nossadonna da Savognin. Ena dumang las 09.25 mussavan las lantschettas dall’oura tschintg passo las quatter. Aaron Bellini è igl caloster dalla pleiv da Savognin. Foto RTR

Sandro Buchli/FMR Igl cass digl auto franzos tgi è sto parco var quatter meis dasper la veia naziunala a Casti vo anavant. Ossa ò igl cumegn d’Albula/Alvra laschea transportar igl auto ainten en oter li. Tge faschessas Vous, schi igl voss auto vess ena panna gist sper la veia principala? Igls ples telefunessan agl sarvetsch da pannas e dumandessan lò per ageid. Aint igl mender cass stuess igl auto neir transporto ainten ena garascha, per far ena reparatura. E basta. Cass schliia! Pero – betg tottas e tots reageschan tuttegna. Igl possessour franzos tgi ò gia avant var 4 meis ena panna dasper la veia naziunala a Casti ò simplamaintg laschea star igl auto ed è scappo. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ò gia rapporto digl cass. Siva d’alloura è chel auto sto lò sper veia. Muvimaint ainten l’affera digl auto banduno Igl canzlist digl cumegn d’Albula/Alvra, Maurus Engler ò confirmo anvers la FMR tgi chel auto seia nia transporto segl parcadi a Casti. Chegl seia capito an coordinaziun cugl Uffezi dalla nateira ed ambiaint grischun e cun la pulizeia cantunala. Lò vigna chel auto a restar ossa pigl mument. «Nous na pudagn betg dismetter igl auto», dei Maurus Engler. Igl proceder uffizial da tschartger igl possessour digl auto cozza anc anfignen igl otgover 2022. (fmr/sb) L’auto banduno è nia transporto segl parcadi Rand a Casti. Foto MAD

Marde seira ò l’Uniun da samaritans Belfort organiso ansemen cugl sarvetsch da donaziun da sang Grischun ena seira da donaziun da sang. La FMR ò accumpagnea l’occurrenza. «Gea, chest’eda vagn nous gia en po en’otra organisaziun perveia da corona», dei Jsabelle Casutt, la presidenta dall’Uniun da samaritans Surava. La donaziun ò bagn anc gia li ainten la tgesa da scola da Surava, pero igl proceder è sto oter cugl concept da schurmetg da corona. «Tot è sto organiso scu veia unilaterala. L’antrada ainten la sala da gimnastica è stada giusot, lò èn nias controllos igls attests, ed ena media è stada pronta per far en check da chels tgi fon l’amprema geda ena donaziun, siva ins ò stuia eir anavant tras en pierta, lò è neida controllada la pressiun da sang, e siva da stgela se ainten la sala da gimnastica», dei Jsabelle Casutt. Ainten la sala da gimnastica on alloura gia li las donaziuns. Donaziuns da sang aint igl antier Grischun Pertge tgi la donaziun ò gist gia li a Surava, declera Sonja Heer, la responsabla digl sarvetsch da donaziun da sang Grischun: «Nous vagn siva dad onns ena bunga collaboraziun cugls noss partenaris ainten las regiuns. Nous vurdagn da curveir igl antier cantun e giagn per exaimpel er ainten la Bergiaglia u ainten la Nagiadegna.» Dattigl alloura actualmaintg mengia pac sang aint igl Grischun? «Na, igl mument ègl puspe migler e nous nign gist tras cun las reservas. Nous vagn pero antras igls blers cass da corona igl davos taimp naturalmaintg er gia pi pac donatours e donatouras, perchegl tgi chels on stuia star a tgesa» dei Sonja Heer anvers la FMR. La contribuziun da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha digl schaner vegia er gido da reactivar puspe donatouras e donatours (remartga redacziunala, RTR ò fatg igls 14 da schaner ena contribuziun cugl tetel: «Reservas da sang èn sen en livel critic»). La seira a Surava – en success A Surava èn neidas chella seira 63 persungas ainten la sala da gimnastica. Chegl èn circa madem bleras e blers scu las davosas gedas. Las persungas tg’èn rivadas èn neidas guidadas digl persunal curtaschevel tras las differentas staziuns per dar sang. Perveia da corona ègl pero er sto a fegn siva la donaziun. Commentar Dar l’amprema geda sang Dar sang – chegl vaia surlaschea anfignen ossa agls oters. Pertge na saia atgnamaintg betg, betg peda, betg gost, tge er adegna. Siva tg’ia va pero ligia eneda ainten las medias tgi las reservas da sang seian sen en livel critic vaia panso: «Giagn se Surava a dar sang!» «Bever simplamaintg avonda avant la donaziun», am ò detg la presidenta digls samaritans Belfort, Jsabelle Casutt. Detg e fatg, avant la donaziun vaia bavia ava minerala scu ena vatga. Arrivo ainten la bela vischnanca da Surava, vaia gio vasia la sala da gimnastica illuminada e blers samaritans tgi faschevan las davosas preparaziuns per la donaziun. En po nervous sunga alloura tuttegna nia. «Ma hey, chegl surveivas te schon!», vaia detg a mamez. Cunchegl tg’ia sung ia l’amprema geda a dar sang, vaia gia d’amplaneir en formular cun dumondas scu: «Hatten Sie in den letzten 4 Wochen einen Zeckenstich» u bagn alloura «Haben Sie seit dem 1.1.1980 eine Bluttransfusion erhalten». «Nein», «Nein», «Nein». Ia va fatg las fitg bleras crouschs «Nein» segl palpieri e sung alloura ia tar la media preschainta, tgi ò controllo las mias crouschs e vurdo scu tgi stetta cun la mia pressiun ed igl mies puls. Ok, anfignen ossa è tot an urden. Ia dastg dar sang e vign anavant, se ainten la herziga sala da gimnastica da Surava, noua tgi ia vei gio blers tgi schean sen letgs improvisos ve da dar sang. Scu proxim ò ena tgera donna am fatg en piks aint igl det, per vurdar scu tgi stetta cun la mia valour digl hemoglobin ed er per vurdar tge gruppa da sang tgi ia vegia. Tot ok cugl hemoglobin, gruppa da sang A, Rhesus positiv, digl reminent: scu circa 37 pertschent dalla populaziun. Basta. Perchegl tgi ia na va anc mai do sang sunga nia categoriso scu «Erstspender» e va perchegl survagnia ena bunga lugargia da fraias, juhuii! Ossa vigna guido sen egna dallas pritschas ed a me vign declaro bagn e cun gronda pazienztga tge tgi capeta: «Nous pigliagn circa en mez liter sang da tè». E zac, penda ve dad ena sprezza ed igl mies sang corra or digl mies bratsch ainten en satget da plastic. Mal na fò chegl betg, ossa ègl pero nom da spitgier circa 10 minutas e vurdar segl plafung dalla sala e segl canaster da basketball – anfignen tgi è sang avonda aint igl satg. Cun marveglias varda schi igl mies sang è forsa blo, blo scu chels dall’aristocrazia, ma igl n’è betg igl cass... Fò er navot. Adegna puspe vign sperasve ena samaritana e varda bagn schi tot seia an urden cun me. Tutto a posto, dar sang è veiramaintg nign cunscht. Cun grond gost ed igl sentimaint dad aveir fatg ensatge bung vigna pigl mies sandwich da schambung e la mia schorle, tgi mintgign survign scu angraztgamaint aint igl local cun reck e bara e matrazas da gimnastica. Igl è ossa numnadamaintg puspe nom: bever avonda, per angulivar la perdita da liquid. Graztga fitg a tot chels tgi am on accumpagnea! Adia Surava. La lugargia survagnia scu regal per dar l’amprema geda sang. Las donaziuns da sang vignan registradas ed ordinadas a moda sobra ed exacta. Foto sandro buchli Sen la tavla digl li da Surava è nia fatg reclama per la donaziun da sang. En sguard ainten la sala da gimnastica da Surava, inclusiv rentgs e canaster da basketball. Fotos Sandro Buchli La proxima pussebladad da dar sang an Surmeir è igls 15 da zarcladour a Savognin. Daple infurmaziuns e termins da dar sang, www.blutspende-gr.ch

Sandro Buchli/FMR Savevas tgi la vischnanca «Riom» an Surmeir n’è betg igl sulet Riom sen chest mond! An Frantscha, circa 3 ouras a mez cugl auto davent da Genevra ainten la regiun Auvergne-Rhône-Alpes, dattigl en martgea da 20 000 abitants cugl bel nom Riom, gist sper igl flem cugl nom elegant Ambéne. Oui oui, e tenor Wikipedia è igl anteriour uestg Gregor da Tours naschia cò ainten la vischinanza. El vala scu egn digls pi impurtants cronists digl taimp medieval tampreiv. La regiun Auvergne produtgescha digl reminent er buntad caschiel, caschiel cun noms scu Cantal, Saint-Nectaire, Fourme d’Ambert, Bleu d’Auvergne e Salers. Savevas tgi er Mon n’è betg igl unic Mon sen chest mond? Sper chella bela vischnanchetta agl pe digl Piz Toissa dattigl anc tschintg oters «Mons»? I dat en Mon aint igl Nordost dall’India tgi ò ossa temperaturas da radond 20 grads ed è ainten la zona dallas subtropas. Cò veivan er schemgias cugl nom Hulocks. Ed alloura dattigl en Mon aint igl nord dalla Svezia. I dat en Mon a Pakistan. En Mon a Myanmar. I dat en Mon a Burkina Faso. Vot deir tgi er Mon n’è betg digltot «mono». Savevas tgi Rona n’è betg igl unic Rona sen chest mond! Ronas dattigl anc blers sen chest mond: an Brasilia dattigl en Rona, aint igl Congo dattigl en Rona, ainten la Rumenia dattigl en Rona de Sus, gea perfign ainten la Gronda Britagna dattigl ena pitschna insla cugl nom Rona, tenor en catalog da vacanzas egn digls lis pi bandunos cun angal dus abitants. Damai, tge ins pudess ossa concluder or da chella pitschna retschertga da noms da vischnancas surmiranas? Igl mond è dapertot. E pertge eir aint igl ester, schi igl mond è er davant porta. Igl nom Rona dall’insla britannica dereiva tenor Wikipedia digl scandinavic vigl e monta pi prubabel: en li digls wikingers. Ainten la baselgia da Riom an Frantscha vignan conservos las reliquias digl Sontg Amabilis, tg’è mort lò igl onn 475 siva Cristus (funtanga Wikipedia). Anfignen oz è Riom en li da pelegrinadi popular . Mon en l'India Rona en Scozia Riom en Frantscha

L’artista da Turitg Francine Vonderhagen mossa actualmaintg enquala dallas sias ovras ainten la Sala Segantini a Savognin. La FMR o visito l’exposiziun. L’amprema impressiun dalla nova exposiziun ainten la Sala Segantini è: bleras calours e bler abstract. Igl è l’amprema exposiziun uffiziala dall’artista Francine Vonderhagen tg’è carscheida se a Turitg. E l’exposiziun ò li ainten la Sala Segantini a Savognin, cunchegl tgi Francine Vonderhagen ò en ferm liom cun la re­giun ed ò cò ena abitaziun da vacanzas. L’exposiziun è er neida realisada cun ageid da sies om Peter Vonderhagen, tgi ò gido dad installar igls maletgs ed è sto res­ponsabel per las dumondas tecnicas. Las ovras da Francine Vonderhagen èn da tottas grondezzas: an format da cartas postalas anfignen ovras da format pi grond. Sch’ins vò en po pi manevel dallas ovras, ins s’accorscha tgi l’artista ò tranter­aint er surmalagea daple tgi angal ena stresa, per part fon els l’impressiun dad esser modellos cun differentas structuras. Er sculpturas da tottas sorts materials scu marmel e scalegl (Speckstein) èn dad admirar ainten la Sala Segantini. «Me inspireschan blers materials scu per exaimpel scalgias, savlung u lac», dei Francine Vonderhagen aint igl discurs cun la FMR. Igls 22 da favrer 2022, vign offeria davent dallas 15.30 en grappa ainten la Sala Segantini. L’exposiziun cozza anc anfignen igls 18 d’avregl. Treis dumondas all’artista FMR: Francine Vonderhagen, Vous ischas bler a Savognin e vez cò ena abitaziun da vacanzas. È la cuntrada surmirana er inspiraziun pigl art? Cler, igl mond dallas muntognas è impurtant per me ed igl mies art. Ia remn er blera crappa dalla regiun, per exaimpel dasper la Gelgia, ed ia sung en grond fan da chella regiun. Ia pegl cun me igl apparat da fotografar e lasch al­loura m’inspirar pi tard aint igl atelier dallas mias fotografias, chegl ins vei al­loura er aint igl adiever dallas calours. Pi bod sunga stada bler ainten la Nagiadegna, e sch’ia reiv da Turitg deia ade­gna cura tg’ia sung passada sper Cunter ve, alloura sa derva igl mies cor.» Scu ischas Vous sa tschantada tigl art abstract? Ia va experimento cun blers materials. Igl amprem vaia fatg sculpturas da marmel, ma chegl è sto en material tgi pasava mengia bler per me. Alloura vaia antschet a far cun scalegl, pero lez ò igl disavantatg tg’el n’è betg schi stabil sch’ins lascha giuador la sculptura. Ansomma, tot igls materials on lour avantatgs e disavantatgs. Tar la pictura abstracta sunga neida pi tard. Per me ègl ena sort cuntinuaziun dalla mia lavour cugl tredimensiunal tg’ia va gia cun la lavour cun las sculpturas. Tge lez Vous exprimer cugl voss art? Cugl art abstract vaia bleras pussebladads e poss dessignier dapertot. Per me ègl impurtant dad ampruar or novas tgossas ed experimentar ed igl ab­stract am porscha daple pussebladads dad exprimer las mias impressiuns, igls mies sentimaints tgi per exaimpel maletgs pi concrets. Ia sper tgi igls mies maletgs expriman ena legerezza, ma er plascheir dalla veta ed en gi cun las calours. Per me è en maletg atgnamaintg mai fitto, ia cal pero da ma­lager cura tg’ia sa deir: bagn, chell’ovra pandessa se er tar me. Francine Vonderhagen e sies om Peter ainten la Sala Segantini a Savognin. Foto Sandro Buchli Las ovras da Francine Vonderhagen èn da tottas grondezzas: an format da cartas postalas anfignen ovras da format pi grond. Foto MAD Sper igl abstract ò Francine Vonderhagen er realiso ena retscha da maletgs cun colms. Foto MAD

Savevas Vous tgi la vischnanca «Riom» an Surmeir n’è betg igl sulet Riom sen chest mond! An Frantscha, circa 3 ouras a mez cugl auto davent da Genevra ainten la regiun Auvergne-Rhône-Alpes, dattigl en martgea da 20 000 abi­tants cugl bel nom ­Riom, gist sper igl flem cugl nom elegant Ambéne. Oui oui, e tenor Wikipedia è igl anteriour uestg Gregor da Tours naschia cò ainten la vischinanza. El vala scu egn digls pi impurtants cronists digl taimp medieval tampreiv. La re­giun Auver­gne produtgescha digl reminent er buntad caschiel, caschiel cun noms scu Cantal, Saint-Nectaire, Fourme d’Ambert, Bleu d’Auvergne e Salers. Savevas Vous tgi er Mon n’è betg igl unic Mon sen chest mond? Sper chella bela vischnanchetta agl pe digl Piz Toissa dattigl anc tschintg oters «Mons»? I dat en Mon aint igl Nordost dall’India tgi ò ossa temperaturas da radond 20 grads ed è ainten la zona dallas subtropas. Cò veivan er schemgias cugl nom Hulocks. Ed alloura dattigl en Mon aint igl nord dalla Svezia. I dat en Mon a Pakistan. En Mon a Myanmar. En Mon a Burkina Faso. Vot deir – er Mon n’è betg digl­tot «mono». Savevas Vous tgi Rona n’è betg igl unic Rona sen chest mond! Ronas dattigl anc blers sen chest mond: an Brasilia dattigl en Rona, aint igl Congo dattigl en Rona, ainten la Rumenia dattigl en Rona de Sus, gea perfign ainten la Gronda Britagna dattigl ena pitschna insla cugl nom Rona, tenor en catalog da vacanzas egn digls lis pi bandunos cun angal dus abitants. Damai, tge ins pudess ossa concluder or da chella pitschna retschertga da noms da vischnancas surmiranas? Igl mond è dapertot. E pertge eir aint igl ester, schi igl mond è er davant porta. Sandro Buchli è redactour dalla FMR.

Ena purscheida an Val Alvra procura per attenziun: igl restorant Belfort ad Alvagni pò neir surpiglia per singulas seiras. Chegl dad egn e mintgign – anfignen Pasca. Spaghettatas – prelecziuns – seiras communablas cun jass: la varietad è daveiras gronda. Ma scu ègl nia a chella purscheida da PopUp? E tge capeta cun la suletta ustareia ainten vischnanca an futur? La FMR ò discurria cugl possessour. Radond 40 onns on Emma e Markus Beer mano igl hotel e restorant Belfort ad Alvagni, e chegl cun grond success. Ena adressa ancunaschainta – betg igl davos perveia dalla cuschi­gna excellenta digl cuschinier Markus Beer. Siva dalla pensiun digls ustiers igl onn 2015 on els do a fit la suletta ustareia ainten la vischnanca an Val Alvra. Ossa – set onns pi tard – cumpara puspe igl nom digl anteriour cuschinier ed ustier sen la pagina d’internet: «Purscheida da PopUp. Da gievgia anfignen sonda seira pò igl restorant neir surpiglia da mintgign. Per dumondas stat a disposiziun Markus Beer.» Fi e flomma pigl Belfort «Tge è ena vischnanca sainza restorant?», dei Markus Beer. Agl anteriour ustier schea la purscheida gastronoma ad Alvagni a cor. Igls davos fittadigns on surpiglia igl hotel e restorant Belfort igl onn 2017. Ins era cuntaint davart en pêr cun gronda experientscha ainten la gastronomia e hotellareia. En contract per tschintg onns – l’euforia ed igl plascheir ad Alvagni era grond. Veaple è chella eida an decadenza: igls davos meis ed onns è igl restorant sto saro adegna pi savens. Igl contract era valevel anfignen la fegn matg 2022. «An ancligientscha vicendevla vainsa schliia chel per la fegn schaner 2022. Per evitar, tg’igl restorant resta venavant saro anfi­gnen tgi vagn catto en nov fittadign, vainsa ansemen cun indigens, ameias, ameis ed interessos fundo la CI fi e flomma pigl Belfort. Dall’antschatta favrer 2022 anfignen Pasca vign l’infrastructura messa a disposiziun a moda temporara, e chegl per mintgign tgi less organisar scuntradas, occurrenzas, gis communabels etc.», dei Markus Beer. Per ena contribuziun simbolica La nova purscheida catta tenor Markus Beer grond resung: «La dumonda è gronda. Las sondas èn gio ple u manc occupadas, ed er ena gronda part digls venderdes. I vign purschia spaghettadas, seiras da fondue, seiras grischunas, tirolesas u appenzellesas, meisas radondas e seiras da jass», rachinta igl anteriour ustier. La prelecziun dall’autoura Margrit Cantieni an connex cun la seira grischuna da sonda passada ò siva varsaquants meis puspe eneda procuro per en’ustareia plagna ad Alvagni. La purscheida n’ò dantant nigna fegnameira da rendita. Organisatours paian ena contribuziun allas spesas: «Lascher saro en restorant per pless meis? Chegl na pò betg esser. Ossa dattigl differentas occurrenzas e la populaziun vei, i marscha ensatge ed igl restorant è puspe avert. Chegl è igl noss intent», accentuescha Markus Beer. Cattar en fittadign u cumprader E piglier sez puspe la palotta ainta mang? «Ia sung cò e geid, pero far en pêr spaghettis na pò betg neir valeto scu revitalisar la mia professiun», dei Markus Beer. Actualmaintg tschertgan el e sia donna en nov fittadign u cumprader: «La fegnameira è da scumanzar la staschung da stad 2022 cun en nov fittadign.» Siva da lour pensiun vandessan Emma e Markus Beer perfign gugent igl Belfort. Avant radond nov onns era igl Belfort nia ainten las lengias grassas cura tg’els on ampruvo da vender igl hotel sur la plattafurma ricardo.ch. «Vender chel menaschi n’è betg schi simpel. Interessentas ed interessents ègl do adegna puspe. Tg’igl n’è betg gartagea anfignen ossa era daple ena dumonda digl li tgi digl prietsch. Nous vagn dantant cumprovo e demonstro durant 40 onns, tg’ins so manar en tal menaschi an Val d’Alvra cun success. Per en nov ustier vei ia chegl scu gonda schanza», accentuescha Markus Beer. Ena vischnanca sainza restorant? Betg ad Alvagni! Siva d’esser stos radond 40 onns ustiers digl hotel e restorant Belfort ad Alvagni on Emma e Markus Beer avant set onns do a fit igl menaschi ed èn ias an pensiun. Malgro fittadigns – è igl restorant igls davos meis ed onns sto saro adegna pi savens. Tge è ena vischnanca sainza restorant? Exact chegl èn sa dumondos igls anteriours ustiers ansemen cun varsaquants indigens. Per evitar, tg’igl restorant resta venavant saro anfignen tg’igl è catto en nov ustier, on els fundo la CI fi e flomma pigl Belfort. Lour intent: ena purscheida da PopUp. Igl restorant pò neir surpiglia da mintgin per organisar occurrenzas da tot gener. E tge capeta siva cugl Belfort? La FMR ò discurria cugl possessour Markus Beer. En restorant amplania: alla seira grischuna sonda passada aint igl restorant Belfort èn ple u manc stos ampustos tot igls plazs. Siva dalla sia pensiun sa lascha igl anteriour cuschinier Markus Beer gugent er sarveir tratgas culinaricas.

Chest onn festivescha la Biblioteca populara Savognin igl sies giubileum da 20 onns. A caschung da chel giubileum organisescha igl team dalla biblioteca mintga meis differentas occurrenzas. Venderde passo ò Doris Röckle (58) da Vaduz preligia or digls sies romans istorics. An nom digl cunsegl da fundaziun dalla Biblioteca populara Savognin ò Bettina Bergamin benevento igl public tg’ò catto la veia a Savognin- per eneda sainza mascrigna. L’autoura, Doris Röckle, ò preschento igls sies 5 romans. Igl pi nov roman tg’è pir gist cumparia, è en crimi ed igls ulteriours 4 è romans historics. Ideias ò l’autoura anc ple tgi avonda uscheia tg’igl proxim roman niro a cumpareir ve d’aton. Igls castis dalla Val digl Ragn Ainten tot igls codeschs da Doris Röckle vogl per castis dalla Val digl Ragn. Numnadamaintg ena val cun immens blers castis. Els furman la basa digls romans historics dalla autoura tgi dereiva sezza dalla Val digl Ragn- numnadamaintg da Buchs. Cavaliers, fantschelas, aristocrazeia, marusaglias scumandadas- chegl angal en pêr tgavazzigns tgi cumparan ainten lour romans. Las istorgias capetan durant igl taimp mediaval. La saveida sur da chel taimp historic ò Doris Röckle elaboro cun liger ena massa litteratura e cun sa sgultras tras differents archivs historics dalla val. La fascinaziun per chel taimp ed igls castis dalla Val digl Ragn laschan betg liber Doris Röckle. Uscheia tg’igl proxim roman cumpara an pacs meis. Sia famiglia ligia betg gugent Antschet a sceiver ò Doris Röckle avant passa 20 onns. Igl amprem pitost istorgias curtas e cun aveir success cun chellas e gudagner ena occurrenza da litteratura ò ella er risco igl pass da screiver romans da var 600 paginas. La donna da 58 onns è nascheida e carscheida se a Buchs ainten la Val digl Ragn. Ord muteivs da lavour e dalla amour è ella gio eida an giovens onns ad abitar da l’oter mang digl Ragn- a Vaduz. Lò veiva ella cugl sies om ed igls 3 unfants. An plazza cumplagna lavoura ella scu assistenta medicinala. Taimp per screiver ò ella angal durant igls sivamezdes libers e la fegn d’emda. „Ma savens vaia gio an testa tge tg’ia less screiver scu proxim e sch’ia ma tschaint alloura ve digl computer vaia scretg an ena spertezza 20 paginas,“ rachinta Doris Röckle. Durant tg’ella veva permangs da screiver igl amprem roman- „Die Flucht der Magd“, ò ella preligia alla sia famiglia ena passascha. „Ma chegl è sto l’amprema e la davos’eda. Prest tgi fissan sa durmantos e digl reminent- nign dad els ligia gugent. Ia sung la suleta ainten famiglia cun chella passiun.“ Doris Röckle. Doris Röckle preligia or digl sies pi nov roman “Die Wehmutter vom Bodensee”. Cun ureglias gizzadas tedla igl public las raquintaziuns digls castis dalla Val digl Ragn. Fotos: Tanja Jäger Igls 5 romans da Doris Röckle. Igl 6 avel cumpara chest aton.

Varsaquantas skiunzas e skiunzs da clubs da skis grischuns, dalla Svizra orientala e digl Principadi da Liechtenstein èn sa participos alla cursa JO sonda passada a Savognin. Elisa Jäger è stada la suletta indigena cun grond success. Passa 200 unfants èn sa participos alla cursa JO dalla regiun Grischun central a Savognin. La cursa tg’è neida organisada digl club da skis Savognin ò gia li la sonda passada sen la pista Fugna aint igl territori da skis da Savognin tranter Tigignas e Somtgant. Cundiziuns manglousas Tenor igl president digl club da skis Diego Casparin ena cursa gartageda – chegl malgro las cundiziuns manglousas dalla pista: «La pista ò pitia causa dallas temperaturas otas dall’emda passada. Ella n’ò betg tignia schi bagn scu chegl tgi nous ischan disos. Pero cun talas circumstanzas dall’ora e dalla neiv è da far chint a parteir digl mez favrer. Tuttegna vainsa savia manar tras ena fitg bunga cursa.» Success per Elisa Jäger Igl slalom gigant ò carmalo unfants tranter 11 e 15 onns a Savo­gnin. Sper atletas ed atlets digls clubs da skis grischuns scu Savo­gnin, Parpan u Flem èn er sa participos skiunzas e skiunzs da clubs dalla Svizra orientala e digl Principadi da Liechtenstein. Scu suletta indigena ò Elisa Jäger da Savognin termino la cursa segl podest. Cun ena sperdita da 5.62 secundas sen la pi sperta siva igl sagond percurs è ella davantada terza e confirmo uscheia la sia buna furma. Cun chel resultat è ella sa qualifitgeida per la cursa dall’uniun grischuna da skis tgi ò li la proxima fegn d’emda a Laax. (fmr/sab) Malgro las cundiziuns manglousas è igl president digl club da skis Savognin, Diego Casparin, cuntaint cun la cursa da skis.

Per la quarta geda ò li sonda, igls 27 da favrer 2022 la festa d’unfants a Savognin. Aint igl paradis da skis per unfants La Nars spetgan dallas 10.30 – 15.00 posts aventurous segls visitaders: en percurs per gianellas, pattar fiers da tgaval, en tipi da gis ed oter percurs pon unfants scuvreir cun l’antiera famiglia. Sper igls posts aventurous dattigl en program accumpagnont cun rachints, igl tren per unfants Pinocchio-express fò pitschens girs ed ameis d’animals pon galdeir en viadi an carrotscha. (cdm/fmr) Ulteriouras infurmaziuns èn da cattar sot www.valsurses.ch. Proxima sonda ò li la quarta festa d’unfants a Savognin.

Igls 20 da favrer 2020 è sto en de ansasez scu en oter. Ia ma ragord pero anc fitg bagn a chel 20-02-2020: igl noss act festiv da tschever – trumbetas, paucas – sa tgapescha sainza distanza, plagn legreia (malgro igl mies costum scu neivla da plievgia). En de sainza chitos e sainza sminar, tgi saro la davosa festa per varsaquants meis – ea, perfign onns. E contemporan cugls noss tungs or dallas trumbetas ò, en pêr tschent kilometers lontan, ena media talianga scuvert igl amprem cass uffizial da corona an Europa. Ed ossa, exact dus onns pi tard: finalmaintg, la normalitad para d’esser turnada punctuala, aglmanc per la gronda part dalla populaziun svizra. E varda, perfign igl tschever ò puspe li. Igl madem mument scu tg’igl Cunsegl federal ò do ancunaschaint mesemda passada las schluccadas aint igl sies messadi, va er ia survagnia en messadi – persunal, adresso a me: «Sie wurden positiv auf das Coronavirus getestet.» Anzi! Ossa, quatter deis pi tard è puspe igls 20 da favrer – igls 20-02-2022 – ansasez en de scu en oter. Ia tschaint an isolaziun (aint igl trainer an pe d’en costum scu neivla) e spetg, tg’igl mies test mossa finalmaintg puspe en singul stretg. Igl mond «ordvart» è angal anc accessibel via telefonign ed internet. Ed igl sulet contact visual è l’egn u l’oter tgit or da fanestra. Per gartetg è oz – igls 20-02-2022 – er igl mies anniversari. Ansasez egn scu igls oters er – nign radond. Pero an tot chels 34 onns n’igl vaia anc mai passanto scu oz: isolada – sainza famiglia – sainza ameias ed ameis – sainza en «viva» e sainza igls skis sot igls peis – numnadamaintg suletta! E chegl malgro tgi vign festivo oz igl de mundial dalla gistadad sociala. Per me ò chel de oz pac communabel cun gistadad sociala – igl antier mond para d’aveir s’unia cunter me: malgisteia, e scu! Digl reminent: chel 20 da favrer para d’aveir en tschert tenor politic: uscheia ò igl pievel svizzer per exaimpel rancunaschia igls 20 da favrer 1938 igl lungatg rumantsch cun 91,6% dallas vouschs scu quart lungatg naziunal dalla Svizra. Ed exact 56 onns pi tard – numnadamaintg igls 20 da favrer 1994 – ò igl pievel svizzer detg EA all’iniziativa dallas alps (uscheia duess igl territori alpin neir protegea digl traffic da transit). Ansasez muteiv avonda per en viva? Ubetg? Ed en natalezi sainza en viva? Malgro varsaquants muteivs (la fegn dalla pandemia, igl de rumantsch, igl de dallas alps, igl mies natalezi) per en viva (er cun mamezza), decida da desister per oz. A moda raschunevla sa catta pac pi tard en cupegn té an pe d’en «Spezli» sen meisa. Digl reminent – er muteiv per en viva vess oz igl cantadour dalla band Nirvana, Kurt Cobain. Igl rockadour festivess oz igl sies 55avel anniversari. E cun la melodia da «Pennyroyal tea» (tge diavel è pennyroyal?), ainten ureglia, l’odour digl té da menta aint igl nas ed igls davos radis digl suglegl aint per fanestra: «En Viva – sen en de – scu en oter er.»

Ainten mintga circuit electoral dattigl er ainten la regiun Alvra aglmanc en candidat dalla PPS tgi vo aint igl cumbat electoral per davantar deputo. Cun la data digls 21 da favrer 2022 è spiria ainten las regiuns l’annunztga per candidatas e candidats tgi sa mettan a disposiziun per en post aint igl cunsegl grond. Passa 500 omens e donnas candideschan aint igl Grischun per egn digls 120 posts digl parlamaint cantunal. Pigls tschintg posts tgi igls quatter circuits electorals da Surmeir (Alvaschagn, Barvogn, Belfort, Surses) on dabung dattigl 19 candidats e candidatas. Siva da pacs deis èn er ancunaschaints igls noms digls candidats tgi la PPS tarmetta aint igl cumbat electoral cantunal ainten la regiun Alvra. Aint igl circuit d’Alvaschagn èn chegl Gianfranco Brenn da Stierva e Kilian Margreth da Vaz. Pigl circuit electoral da Barvogn è chegl Jürg Schäfer da Barvogn e pigl circuit electoral da Belfort è chegl Werner Wyss, uriund da Mot tgi stat a Tusang. Aint igl circuit electoral da Surses survignan l’Allianza digl Center, la PLD e la PS concurrenza dalla PPS cun candidar Ignaz Netzer da Cunter per chella parteida per davantar deputo. (fmr/gns) Ignaz Netzer candidescha per la PPS an Surses pigl cunsegl grond.

Victoria Spinas gudogna la categoria digls seniors e Severin Cotti sa nomna igl victour dalla categoria principala. El ò er gia igl migler taimp digl de. Dumengia passada è sa radunada ena bela cumpagneia per far la cursa. La cursa da stadal totga tar egna dallas occurrenzas impurtantas dall’Uniun da giuventetna Surgôt. Vetiers vign anc, tgi l’uniun segna a Sur er adegna per l’organisaziun dalla festa naziunala igl 1. d’avost. Igl domber digls participants dalla cursa da stadal da è sto dumengia passada aint igl rom usito. «Nous ischan cuntaints tgi tantas persungas èn sa participadas alla cursa ed on galdia en bel sivamezde an cumpagneia», dei Céline Jäger, la presidenta dall’uniun. Varsaquants digls participants on confirmo, tgi seia sto eneda daple ena veira aventura da far la cursa er cun esser ella ena occurrenza pi pitschna e pi famigliara. Anc mai gudagnea la cursa Tiers las temperaturas pi otas è igl tratg digl vial tranter l’Alp Flex e Sur sa preschento an en fitg bung stadi. El era preparo bagn uscheia tgi las cundiziuns èn stadas optimalas ed er regularas. Segl tratg da 4 kilometers è Severin Cotti sto igl pi spert. El ò gia ensatge daple tgi treis minutas per neir dall’alp oragiu anfignen a Sur. Pigl victour dalla categoria principala è chegl igl sies amprem success tar la cursa da stadal dall’Alp Flex a Sur. Segl podest è Severin Cotti sto gio ples gedas, dantant anc mai igl pi sensom. Gian-Reto Jenny tg’ò fatg per l’amprema geda la cursa è gist nia sagond. Segl victour perda igl cumpogn dalla Val Schons angal tschintg secundas. Cumpletto igl podest ò Thomas Poltera tg’è sto savens tranter igls miglers tar la cursa da stadal dall’Uniun da giuventetna Surgôt. Igl 2021 ed igl 2020 ins veva gia da renunztgier alla cursa da stadal, chegl perveia da corona. La victoura canoscha bagn igl tratg Nigna surpresa è bagn er tgi la categoria da 40 onns e daple ò gudagnea eneda daple Victoria Spinas da Sur. La donna tgi stat sen l’Alp Flex canoscha igl tratg dalla cursa prest cugls îgls saros. Igl sies bung taimp conferma er, tg’ella è betg eida per l’amprema geda oragiu dall’alp anfignen Sur cugl stadal. Menziuno seia tgi chella categoria on domino las donnas, detg oter on ellas musso agls omens tgi tg’ò aint las tgotschas schi vo per eir cugl stadal. Chel aspect vign alla gleisch cun consultar la rangaziun. Dasperas la victoura èn stadas cun Margret Jäger e Claudia Odermat anc dus ulteriouras donnas segl podest. Per tottas dus bagn en bel success. Rangaziun 40 onnns e daple 1. Victoria Spinas, Alp Flex, 03:44.42, 2. Margret Jäger, Sur, 03.49.37, 3. Claudia Odermatt, 03:50.77, 4. Michael Luzio, Cunter, 03:56.26, 5. Lukas Reichlin, Baar, 03.057.64. 16 anfignen 40 onns 1. Severin Cotti, Sur, 03:19.70, 2. Gian-Reto Jenny, Andeer, 03:24.24, 3. Thomas Poltera, Rona, 03:26.39, 4. Robert Poltera, Rona, 03.53.74, 5. Katharina Schalch, Cunter, 04:10.86. Las persungas tg’èn stadas segl podest tar la cursa da stadal dall’Alp Flex a Sur. (da san.) Thomas Poltera, Victoria Spinas, Margret Jäger, Severin Cotti, Claudia Odermatt e Gian-Reto Jenny.

Victorgia pigls ZSC Lions tigl turnier da hockey a Lai. L’occurrenza è stada en success ed ò sviglia igl interess d’en grond public. Igl gi final on persequito 750 fans aint igl Center da sport Dieschen. Cun esser sto interrot igl campiunadi svizzer per treis emdas perveia digls gis olimpics an China on dus clubs da renom gia en camp da trenadi a Lai. Chegl èn igl actual campiun svizzer, igl EV Zug ed igl anteriour campiun svizzer igls ZSC Lions. Cun esser chellas dus equipas per seis deis a Lai on igls responsabels digl Club da Hockey Lai/Valbella gia l’ideia d’organisar cun la Lai Marketing Support SA, aint igl Center da sport Dieschen en pitschen turnier da hockey. Scu tgi Marco Dannacher tgi fò part alla suprastanza digl Club da hockey Lai/Valbella dei, seia er igl «HCD» dalunga sto pront da sa participar agl turnier. Damai on giasts ed indigens gia igl deletg da vaseir gist treis gis amicabels cun teams tgi dattan ainten la pi ota liga da hockey svizra. Blers unfants digls giasts Menziuno seia tgi igl EV Zug ò en partenadi cun la regiun da vacanzas da Lai e cun la Lai Marketing Support SA ed ò perchegl er gia igl camp da trenadi aint igl li turistic. Pernotto on igls stars digl actual campiun svizzer aint igl «Posthotel» a Valbella. Igls hockeyans digls ZSC Lions, chels on gia dimora aint igl hotel Dieschen a Valbella. Scu igl «HCD» on er chels dus clubs caschuno per en veir spitachel segl glatsch e per treis gis plagn tensiun. Igl gi final tranter igls ZSC Lions ed igl Club da hockey Tavo è nia decidia pir cun trer penaltis e chegl a favour digls Turitges. 750 persungas on vasia chel gi. Attratg en grond public ò alloura er igl inscunter cugls stars digl EV Zug, noua tgi unfants e giuvenils on gia la pussebladad d’eir segl glatsch cun lour idols. Marco Dannacher dei tgi ins vegia vasia tar chella occurrenza daple unfants da giasts tgi unfants indigens. Pigl Club da hockey Lai/Valbella seia igl turnier an mintga cass sto en success e chegl an ples gros, concluda el. Igls kids indigens cugls stars digl EV Zug. Gilles Senn, igl goli digl «HCD» an acziun. Igls giuieders digl «HCD» cun juniors digl Club da hockey Lai/Valbella.

Tar en slalom gigant an Norvegia davainta Fadri Janutin amprem. En de avant è Livio Simonet nia sagond e mantganto per pac da gudagner igl slalom gigant. Ad Oppdal an Norvegia on gia li dus slaloms gigants tgi chintan per la rangaziun generala digl cup d’Euorpa. Tar chellas dus occurrenzas ò igl team svizzer fatg furore graztga agls dus skiunzs surmirans Fadri Janutin (Marmorera) e Livio Simonet (Casti). Igl cup d’Europa è siva dalla coppa mundiala da skis la sagond gronda concurrenza tigl ski alpin e vala savens scu basa per far igl zap ainten l’equipa naziunala cun skiunzs e skiunzas tgi sa participeschan allas cursas dalla coppa mundiala da skis. Sagonda victorgia Per Fadri Janutin è la victorgia tigl slalom gigant an Norvegia la sagonda victorgia tar ena cursa da skis digl cup d’Europa. Gio alla fegn da schaner ò igl skiunz surmiran gudagnea an Frantscha en slalom. Cugl success tigl slalom gigant ad Oppdal ò el testifitgia danovamaintg la sia classa ed igl sies talent. Gio siva igl amprem percurs era el alla testa dalla rangaziun e chegl cun en grond avantatg. Gudagnea ò Fadri Janutin igl slalom gigant cun esser sto per 62 tschentavels pi spert tgi igl skiunz Filippo Della Vite dall’Italgia e 64 tschentavels pi svelt tgi igl Tudestg Anton Grammel. En de avant igl sies success è Fadri Janutin nia 7avel aint igl slalom gigant ed uscheia fatg mademamaintg puncts tgi chintan per la rangaziun finala digl cup d’Euorpa. Premiera per Livio Simonet Ena ferma prestaziun an Norvegia ò er musso Livio Simonet, cunzont aint igl amprem slalom gigant. Igl frar da Sandro Simonet, igl spezialist da slalom e commember digl cader naziunal, è nia sagond ed ò fatg uscheia ulteriours puncts aint igl cup d’Europa. Anc mai ainten la sia carriera era igl skiunz da Casti sto segl podest tar ena cursa digl cup d’Europa. Segl victour Joan Verdu dalla Andorra perda igl Surmiran 38 tschentavels. Cumpletto igl podest ò igl Austriac Patrick Feuerstein tgi perda segl victour ensatge daple tg’ena secunda. Per Livio Simonet è igl sagond plaz an Norvegia igl pi grond success sen la sia veia da skis siva d’esser sto tar cursas da FIS u er tigl campiunadi svizzer adegna puspe segl podest. Sagonda victorgia per Fadri Janutin aint igl cup d’Europa. Cun neir sagond an Norvegia ò Livio Simonet gia premiera chegl tgi pertotga en plaz da podest aint igl cup d’Europa.

Da calonda mars von igls unfants aint igl Grischun siva da dus onns pôssa puspe a scatscher igl anviern – er an Surmeir. Igl usit vign organiso puspe scu avant la pandemia. Angal an Val Alvra ègl do ainten treis vischnancas ena fusiun da treis differents calonda mars. Igl usit da calonda mars vign gugent mess an connex cun la Nagiadegna, schibagn tgi er tottas vischnancas (anteriouras ed actualas) an Val Alvra ed an Surses on ena lunga tradiziun da calonda mars. I vign damai scatschea igl anviern er an Surmeir. Ed er an Surmeir – scu an Nagiadegna– ò igl usit chest onn en comeback. Siva da dus onns pôssa da corona turnan las plompas a scalinar or igl anviern. Mintga vischnanca cun agen program Pero da survagneir ena survista tge e scu tgi calonda mars vign organiso concretamaintg ainten la regiun n’è mianc schi simpel. I dat bagn ainten la regiun – siva ples fusiuns politicas – angal ple quatter cumegns (Surses, Albula/Alvra, Lantsch e Barvogn Filisour), igls unfants von pero a scola ainten tschintg differents consorzis. Ed an dumondas digl usit digls 1. da mars ègl anc pi cumplitgia: calonda mars vign organiso ainten la regiun per regla ainten las vischnancas uriundas, vot deir ainten las singulas fracziuns. Mintga vischnanca canoscha damai en po en oter usit da calonda mars, mintga li ò igl sies agen program cun rituals differents. La scola geida, ma n’organisescha betg Chella varietad conferma er igl manader dalla Scola Surses, Jörg Bühler: «Gea, mintga vischnanca fò igl sies agen calonda mars, tenor reglas purtadas anavant da generaziun a generaziun.» Jörg Bühler canoscha bagn enqual spezialitads aint igl sies consorzi – el so p.ex. tgi dat en menu spezial tigl giantar se Riom, tgi a Salouf cuschignan las mammas pigls unfants e tgi Beiva canoscha scu sulet er igl cant ainten singuls hotels. Ma an detagl n’ò er Jörg Bühler betg la survista: «Nous dalla Scola Surses pudagn bagn sustigneir. E nous gidagn gugent cun las preparativas. Ma per regla è l’organisaziun alloura tgossa digls unfants, da genitours – ed ainten blers lis survignan els anc sustign da scolastas u scolasts.» Er an Val Alvra practitgescha chegl la scola fitg sumigliaint, scu tgi Damian Dosch, egn digls dus manaders da scola an Val Alvra, conferma sen dumonda dalla FMR. Damian Dosch: «La scola geida. Nous exercitagn ansemen igl cant e sustignagn p.ex. cun far las flours da calonda mars. Pero igl lead è tar persungas u tar unfants ainten las singulas vischnancas.» El nomna igl exaimpel da Lantsch, noua tg’igls unfants dalla 5 e 6avla classa preparan ed anvidan alla marenda. Ena fusiun an Val Alvra Chest onn ègl damai puspe calonda mars, siva dus onns pôssa sfurzada da corona. La cesura n’ò er betg gia per consequenza midadas tigl usit ainten la regiun, scu tgi Damian Dosch declera: «Tot ò li exact scu avant la pandemia. Cun ena excepziun: igls treis differents calonda mars dad Alvagni, Farrera e Surava èn nias fusiunos.» La raschung na vegia pero betg da far per forza cun corona, mabagn cun la cefra d’unfants. Damian Dosch: «Ainten chellas fracziuns n’era igl usit betg ple schi legher, cun avair ainten mintga li angal ple pacs unfants. Ossa ègl tuttegna puspe ena bargeda da var 50 unfants.» Ed el agiunta an connex cun corona: «I po dar tgi la pôssa da dus onns ò ossa promovia en po chella fusiun.» «Tots e tottas fon tot» Ena vischnanca tgi fò igl sies calonda mars er anc adegna an «atgna reschia» è Salouf. Organiso vign el digls unfants dalla seisavla classa – cun sustign da lour mammas. Chellas cuschignan alloura en giantar per tot igls unfants, siva tgi chels on fatg igl avantmezde dus girs tras vischnanca. Chegl declera Madlaina Capeder, egna dallas dus mammas tgi sustignan chest onn igls «vigls» e las «viglias» dalla seisavla. Ed ella declera er scu tgi Salouf regla la dumonda tge tgi mattas e mats on da far: «Tots e tottas fon tot! Er las mattas von a scalinar. Las funcziuns da manar calonda mars– igl signun, igl zezen u igl paster – on bagn tenor usit da surpiglier mats. Pero chegl n’è betg adegna pussebel, uscheia tgi po er dar egn u l’oter onn ena signunga.» Chest onn vignan a sa participar agl til da calonda mars da Salouf var 20 unfants dalla scoletta, scola primara e superioura. Scu a Salouf von er igls unfants d’otras vischnancas surmiranas a scalinar surtot durant igl avantmezde digls 1. da mars, per part alloura anc accumpagnea da cant. Giaschlas èn da vaseir pi pac an Surmeir, per paia dattigl er cò l’obligata decoraziun cun flours u igls tgers decoros. Fogl ansomma plascheir? Calonda mars vign stiliso gugent – er ainten la medias – scu de da grond plascheir per unfants. È chegl propi uscheia, p.ex an Surmeir? Tge observan igls dus manaders da scola Damian Dosch e Jörg Bühler e la mamma Madlaina Capeder? – Madlaina Capeder manegia: «Da prancepi sa legran igls unfants schon dad eir a calonda mars – pero per enqualtgign ègl creia er en stueir.» Ed er igl manader da scola Damian Dosch dei: «Ia crei tg’igls unfants sa legran per gronda part dad eir puspe a calonda mars. Schibagn tg’igl è per en pêr schon en tschert sforz, surtot per unfants da genitours tg’èn nias notiers e tgi n’on betg schi en grond connex cun calonda mars.» Tant an Surses scu er an Val Alvra vala igl de da calonda mars per igls unfants scu «de da lavour», vot deir scu de da scola. Uscheia tg’igl è atgnamaintg cler tg’igl è da sa participar agl usit. Las scolas amprovan d’evitar tgi calonda mars croda sen en de liber ainten las vacanzas da sport. Ed an connex cugl plaschair pigl usit manegia igl sagond manader da scola, Jörg Bühler: «Gist la pôssa da corona ò musso tgi en onn sainza calonda mars è ena sperdita pigls unfants. Igl usit funcziuna schon anc – ed el fò anc adegna plascheir agls unfants.» Igl davos til da calonda mars, igl onn 2019 tras Salouf.

Ena cumissiun digl cumegn da Vaz s’occupescha cugl avigneir dalla parcella 1578 a Valbella. Lò less igl cumegn an futur realisar spazi d’abitar per famiglias indigenas. Igl credit supplementar per en bus da sport electric ò igl parlamaint refuso. Refuso ò igl cunsegl communal er da dulzar l’indemnisaziun all’oura pigls commembers dalla cumischung da gestiun. ​Las 15 persungas tgi appartignan agl cunsegl communal e las tschintg persungas tg’èn commembras dalla suprastanza èn sa radunadas per la sagonda seduta digl parlamaint digl cumegn da Vaz. Gia li ò chella ainten la nova sala da cultura a Lai tgi vign proximamaintg surdada agl travagl. Gist all’antschatta dalla seduta è Sascha Ginesta nia saramento scu nov commember digl cunsegl communal. Tar la seduta tgi las otras persungas digl parlamaint èn neidas saramentadas era el betg sto preschaint cun esser malsang. Sascha Ginesta represchainta igl parlamaint Accepto ò igl cunsegl communal da Vaz igl carnet da pensum per las persungas tgi fon part alla cumischung «Parcella 1578, Valbella». Igl cumegn politic da Vaz è an possess da dus parcellas cun tarragn da biagier. Egna da chellas sa catta aint igl manevel digl Center da sport Dieschen ed è reservada, schi vess tuttegna da dar en Center da sport naziunal a Lai. L’otra chella sa catta a Valbella. La surfatscha da chella schea tar 4333 meters quadrats. Ena cumischung duess sa fatschentar cun las pussebladads da nizigier chella parcella scu zona da biagier per indigens. Scu represchentant digl cunsegl communal da Vaz ainten chella cumischung è nia eligia Sascha Ginesta. President da chella cumischung è igl suprastant e schef digl departamaint da biagier, Thomas Parpan. Alla cumischung appartignan er igl mastral Maurin Malär, Marcus Lenz, digl cumegn burghes da Vaz, Manfred Fiegl, scu expert d’immobiglias e Walter Büchi, manader digl uffezi da construcziun digl cumegn da Vaz. Ultra da chel fò er part a chella cumischung Dominik Rüegg scu planisader dalla Stauffer&Studach SA. Tge architect tg’è er dalla parteida è betg anc ancunaschaint. Anc betg etablia Per la regiun da vacanzas da Lai è igl bus da sport da gronda impurtanza, chegl cunzont igl anviern. Tgi chegl è uscheia conferma er tgi igl settember 2021 ò igl suveran digl cumegn da Vaz accepto la cunvegna da seis onns pigl bus da sport cun l’Auto da Posta SA ed er delibero igl credit persiva da 5,5 milliuns francs. Dalla somma annuala pigl bus da sport da 930 000 francs surpeglia Lai Pendicularas SA mintgamai 120 000 francs. Da curt ò l’Auto da Posta SA fatg agl cumegn da Vaz en’offerta per en bus da sport electric, en vehichel tgi niss surdo agl traffic a parteir digl december 2022. Igls costs supplementars per chel bus da sport electric schean tar stgers 200 000 francs. Pigl cumegn sez monta chella cefra a 172 500 francs. Igl parlamaint ò refuso chel credit cun ples argumaints. Anc vegian igls vehichels electrics betg sa cumprovos, els seian er betg anc etablias e l’exprientscha fatga cun chels seia er anc betg schi gronda. Ultra da chegl seia er betg cler sch’en bus electric seia ansomma adatto gist igl anviern scu bus da sport per Lai. Venavant 35 francs per oura La suprastanza digl cumegn da Vaz ò preschento agl cunsegl communal la revisiun parziala dalla lescha d’indemnisaziun per persungas tgi appartignan a gremis communals. Tranter oter fiss sto previa da dulzar l’indemnisaziun per oura pigls commembers dalla cumischung da gestiun da 35 francs sen 40 francs. Igl parlamaint ò dantant refuso chel dulzamaint. I dastga betg esser tgi igls commembers dalla cumischung da gestiun vignan indemnisos per oura cun 40 francs ed igls commembers digl parlamaint angal cun 35 francs. La pauschala annuala da 3000 francs pigls commembers da suprastanza chella resta ed er igls 55 francs per oura tar sedutas. Venavant curseschan a Lai e conturn bus tgi von cun diesel e betg cun forza electrica.

On do sagls digl plascheir. Igls zampugns, igls talatgs e las ­stgellas pon puspe neir purtos cun luschezza tras vischnanca. Igls mies unfants sa legran betg angal segl til da calonda mars scu tal, els pon er eir segl Crap digls mats. Chegl è ena ­crepla se sur Cunter, igl li d’antop per metter ainten bucca ena pipa, ena torta u per tschitschier ve d’ena ­cigaretta. On gio sbuo la chista cun las pipas digl tat. Chella pipa toffa, ­uscheia siva dalla aveir pigleida ainten bucca. On la mess sot la spegna e do ena lavada. La levan gist piglier cun els. En’igleida strantga dalla tatta. Els la possan, ma pir igl de avant calonda mars. E savez tge, chegl ambleidigl betg. Els ambleidan da dustar igls calzers, els ambleidan da far igls pensums, pero els niron betg ad amblidar dad eir per las pipas. Bagn damai, chels unfants da Cunter tgi vottan, pon eir a fimar segl Crap digls mats. Igl amprem en viadi da bung vantg minutas anse ed exact allas dus ston tots puspe esser giun vischnanca per neir a magler dessert an sala da cumegn. Fegn finala igls resta bung en’oura per fimar. Gio ia geva vease, dantant gio fimond. Tar nous davigl betg anc chellas reglas, tenor igls unfants, stravagantas, da pudeir fimar pir siva las davosas tgesas e pir siva giantar. Nous fimavans gio la dumang bod, giond agl li d’antop per antschever igl til. La plompa purtond sen ena spatla, tranter igl det mussader ed igl det damez ena cigaretta tgi fimava tot da suletta. Trer ve da chella gio la dumang marvegl, glez era bagn en po stgiffous. Dar tiers, mai, franc betg! Tge giagliardeia, tar mintga pôssa ­fimavans anc egna. Ma santiva scu ena madam, aglmanc da Paris. Scu sch’ia vess savia cun chels onns noua tgi Paris seia. La donna digl Volg rimnava tot onn las cigarettas tg’ella survagniva scu mosters – aint igls noss îgls ena donna dad ôr, la noss’eroxa. ­Cigarettas da mentol, da chellas ­stiglias, lungas, tge orribel. Na, na, ­fimavans tuttegna an en fimar. Survagnivans er en tschincung per eir a cumprar en pachet cigarettas. ­Vurdavans tgenegnas tgi fissan las pi fermas e chellas, exact chellas levans. Agl­manc cumpravans da chellas cun filters. Fimavans scu tgamegns. Betg forsa perchegl tgi gustava, na ­ansomma betg, angal perchegl tgi tutgiva vetiers. Tots gevan a fimar, pi spert tgi te stuevas eir a scola pudevas eir a ­fimar. Igl stueir cumbino cun en pudeir. Per l’amour da Dia, chegl fiss da scumandar immediat! Saint ­adegna puspe chella preteisa. Igls cunterdei. Ste pacific, chel usit da ­fimar perda onn per onn la sia muntada, angal ple ena pitschna part ­digls unfants von segl Crap digls ­mats, igls oters restan giun vischnanca e dattan a gis. Igls unfants tgi vottan duessan angal eir a fimar. Va gio vasia blers a turnar alvs scu lanziels. Igls benevaint alloura cun pleds ancura­schonts. Angal tgi tgi stetta mal scu en tgang, vegia fimo scu tgi totga! E savez tge, igl onn proxim vonigl bagn puspe segl Crap digl mats, pero betg ple tots tgi feman. Chel star mal scu tgangs igls è resto. Restar stuess pero er igl usit dad eir segl Crap digl mats. Chel sentimaint da cuminanza digls unfants dalla vischnanca è en sentimaint unic e chel giaveischa a tot igls unfants da Cunter. Cun fem u sainza, igl Crap digls mats totga tigl calonda mars. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Zegna Pittet-Dosch

Leo Thomann è igl amprem mastral digl cumegn da Surses, la vischnanca fusiunada tgi exista siva digl onn 2016. Actualmaintg è igl cumegn involvo ainten blers divers projects. La FMR ò discurria cun Leo Thomann davart chels projects, ma er davart plascheirs e frusts, davart sbassar igl pe da taglia e sur dalla fegn digl sies taimp d’uffezi scu mastral. Leo Thomann dat igl mang per salidar. Siva ples meis da restricziuns è chegl bunamaintg ena deliberaziun. La gronda fanestra aint igl sies biro da mastral segl sagond plang ainten la Tga communala a Tinizong ò en edifizi vaschign davant igl nas. I na dat damai nign bel panorama vers en gôt u vers Parsonz, vers las dus patrias digl selvicultour e politicher da 65 onns. Siva da seis onns exista an Surses igl cumegn fusiuno – e siva da seis onns lavoura Leo Thomann aint igl biro digl mastral. FMR: Igl cumegn da Surses totga territorialmaintg tigls quatter pi gronds cumegns dalla Svizra. Ma probablamaintg è igl cumegn da Surses er ainten en’otra rangaziun dètg sensom. Savez noua? Leo Thomann: Na, chegl na savessa ossa betg... Vous vez ena participaziun a radunanzas communalas scu franc nagliour utro. Igls davos dus onns ègl do radunanzas cun 140, 240 u perfign 350 votantas e votants an Sala Grava a Savognin. Scu Az declerez chegl? (rei) Chegl è franc da far cun las tractandas tgi nous vagn gia igl davos taimp. Dad ena vart l’iniziativa per reintrodueir igl surmiran u bagn igl contract cugl Parc Ela u bagn otras tematicas impurtantas. Gist la davosa radunanza ò tematiso projects impurtants. Spezialmaintg igl credit per igl center da sport La Nars ò mobiliso blers commembers e commembras da clubs da sport e dalla scola da ski. Pero da l’otra vart ègl do da curt er en «cumegn» tg’ò tracto igl preventiv. E lò vagn nous gia pi pac tgi 50 persungas an sala, schibagn tgi chegl fissan gio las pi impurtantas decisiuns durant en onn. Ma cler, en preventiv communal è pitost ena tgossa tecnica e pac emoziunala. Malgro la gronda participaziun ègl do adegna puspe er critica anvers igl cumegn, tgi l’infurmaziun na seia betg bunga. Er an connex cun la vossa reelecziun digl 2019, vez Vous piglia a cor da leir communitgier ed infurmar pi bagn? Da communitgier ed infurmar bagn è franc ensatge fitg pretensious. Dad ena vart dattigl adegna puspe tgossas pi sensiblas – p.ex. dumondas privatas e persunalas – tg’ins na po betg far public. Da l’otra vart pogl esser tg’ins tralascha la communicaziun causa la blera lavour ainten l’administraziun. Chel manco vagn nous er tematiso ples gedas, surtot aint igl intern dall’administraziun ma er cun elaborar igl nov maletg directiv. Ena maseira per migliurar la situaziun è stada tgi nous vagn antschet ad eir ainten las fracziuns ad infurmar davart projects concrets. Uscheia ischan nous stos a Beiva, a Sur ed a Tinizong. Ed ossa giagn nous chesta premaveira a Riom/Parsonz ed a Salouf. Las seiradas d’infurmaziun n’èn pero betg stadas adegna schi paschevlas? Gea, chegl è franc uscheia – igl è do critica, magari er critica pi ferventa e pac ampernevla. Ma ia na sung atgnamaintg betg schi sensibel an chel risguard. Igl è da piglier ancunter la critica e declerar ed argumentar las decisiuns. Surtot igl sarvetsch tecnic survign critica, perchegl tgi mintgign vei forsa angal l’atgna veia ainten l’atgna vischnanca, noua tgi fiss da spalar neiv. Pero da l’otra vart dattigl sa tgapescha er resungs positivs – e chegl fò bagn. Fiss la communicaziun pi simpla ainten en cumegn pi pitschen? Ea, per franc. Gist da radunanzas communalas pi pitschnas ins pudess forsa pitost anc infurmar sur da chegl e tschegl. Ed ainten las vischnancas pitschnas vign naturalmaintg er discuto ed infurmo ve dalla meisa radonda. L’infurmaziun e communicaziun po uscheia esser fitg directa. Ossa ischan nous pi gliunsch davent. Ed igl è er pitost uscheia tgi schi ia vign ainten l’ustareia, schi alloura sa meida la discussiun dètg spert (rei). Pero chegl è normal. Tge è atgnamaintg la Vossa bilantscha digls seis onns cumegn da Surses? Ègl stada ena bunga decisiun da fusiunar? Ena fitg bunga decisiun. Nous vagn pudia piglier a mangs projects pi gronds. Sainza la fusiun na fiss chegl mai sto pussebel. Gist aint igl sectour turistic vagn nous ossa la pussebladad da sustigneir tots ansemen egn u l’oter project. Pigliagn igl exaimpel digl center da sport La Nars – noua tg’igl cumegn da Surses s’angascha ferm. Schi mintga singula vischnanca vess da decider da chegl, vessigl per franc do da chellas tgi na fissan betg dalla parteida. Ed igl project na fiss betg realisabel. Er an connex cun cattar persunal pigls uffezis communals vagn nous ossa adegna gia ena bunga schelta, per regla vagn nous – gist tar la suprastanza u tar la cumischung da gestiun – ples persungas tg’èn sa messas a disposiziun. I dat pero franc er tgossas tgi n’èn betg eidas tant bagn cun la vischnanca fusiunada? La mia gronda desillusiun è stada la decisiun da bandunar igl rumantsch grischun ainten scola e da turnar tigl surmiran. Ia sung propi adegna sto ferm persvadia tgi fiss impurtant da mantigneir igl rumantsch grischun an scola – schibagn tgi otras regiuns on banduno gio avant Surmeir l’ideia digl lungatg da scritgira unifitgia. Ma chella decisiun n’ò gio betg da far cun la fusiun? Na, chegl betg. Pero tgi so scu tgi la decisiun fiss crudada, schi las singulas vischnancas vessan decidia e schi vess alloura do differentas decisiuns, da chellas pigl surmiran ed otras per rumantsch grischun? Da curt vez Vous raspundia sen ena dumonda dalla FMR: «Pigl mument ischan nous cargeas anfignen sensom cun lavour, seia chegl ainten l’administraziun scu er an suprastanza!». Tge dat tanta lavour? Nous vagn scu suprastanza schon dètg gronds projects sen meisa – p.ex. dumondas da sustign per divers projects turistics. Er la rezgia gronda da Tinizong dat lavour. Er schi igl cumegn ò gio surdo la rezgia an dretg da biagier all’interpresa Uffer dattigl anc bler da reglar cun lubientschas e planisaziun. Alloura stuagn nous far, scu tot las otras vischnancas, ena nova planisaziun digl territori. Cun la nossa enorm gronda surfatscha communala è chegl anc pi fadigious. Surtot stuagn nous redimensiunar igl taragn da biagier per daple tgi la mesadad. Ed alloura ischans ve da planisar en nov edifizi da scola a Savognin. Chest avregl lagn nous decider – sen basa dad ena concurrenza d’architectura – tge project tgi nous lagn persequitar. Ed a lunga vista dat er la dumonda dall’energia lavour. An chel connex vogl surtot per tractar pass a pass las novas concessiuns dallas ovras ainten la val, scu p.ex. la concessiun da Marmorera tgi scroda an var 12 onns. I gira damai bler an Surses. Tge project stat a vous persunalmaintg igl pi ferm a cor? Per me scu selvicultour e scu president dalla Selva (Associaziun digls proprietaris da gôt digl Grischun, rem. red.) am stat igl project dalla rezgia fitg a cor. Ia sper tgi chegl possa er esser ena sort project da model aint igl Grischun, uscheia tgi dess anc daple da chellas rezgias aint igl chantun. Avant chel project am stava en’otra tematica a cor – da promover cugl cumegn tgi detta hotels ainten la regiun. E lò vagn nous, cun ena politica da promoziun activa e cun sustigns concrets, franc pudia cuntanscher tg’en project scu igl Hotel JUFA possa ansomma neir realiso. Pero tar singuls projects n’è igl suveran betg suando alla proposta dalla suprastanza. Vous vez menziuno la dumonda digl rumantsch grischun. En oter exaimpel è igl luvratori communal, noua tg’igl suveran ò refuso da curt la vossa proposta per en project a Savognin e favoriso en oter a Cunter. Ena tarada. Gist pigl sarvetsch tecnic è chegl sa tgapescha stada ena gronda desillusiun. Pero schi votantas e votants decidan uscheia, alloura ègl d’acceptar. Ossa stuainsa damai persquitar venavant igl project favoriso dalla radunanza, antrar an tractativas cugl possessour digl luvratori tg’exista ossa ainten chel li ed alloura vurdar venavant. La davosa radunanza communala ò er musso tgi dat enqual vousch critica anvers igl Festival Cultural Origen u aglmanc anvers igl project actual dalla Tor Alva agls Mulegns. Tge raspundez Vous sen tala critica? Chella critica dattigl siva da 15 onns, siva tgi Giovanni Netzer è activ ainten la regiun. El ò antschet fitg pitschen ed ò biagia or l’instituziun e l’antiera purscheida culturala. Gio la tor cotschna segl Gelgia ò provoco critica – p.ex. tgi Origen vegia survagnia ena lubientscha speziala e transitorica per chel edifizi. Ed ossa deian perfign bleras persungas tgi seia donn da sbuar la tor! An chel cass ins po creia propi deir: igl profet ainten l’atgna patria ò adegna grev. Per me n’è la critica absolutamaintg betg giustifitgeida. Origen è ena fitg impurtanta pitga per la val, en’instituziun tgi investescha e tgi vign cun blera muneida dad orsoura. Apropos muneida – finanzialmaintg stat igl cumegn da Surses stupent. Igls davos dus onns ègl do gudogns dad 1 milliun u daple, malgro grondas amortisaziuns e grondas prefinanziaziuns, p.ex. per igl nov stabilimaint da scola a Savognin. Scu èn da declerar igls bungs rendachints? Er la gronda part dallas anteriouras vischnancas stavan finanzialmaintg fitg bagn – p.ex. Marmorera. Damai davigl gio en bung punct da partenza. E las vischnancas n’on quasi er gia nigns dabets. Cun survagneir anc la contribuziun cantunala da var 9 milliuns per la fusiun, è la situaziun finanziala sa tgapescha neida anc miglra. Pulitas antradas dattigl cun las concessiuns d’ava, ma er las taglias da midada da mang u las taglias da schaschant procuran per bungs rendachints. E tot chegl pussibiltescha d’esser flexibels cun egn u l’oter project. Igl december 2020 vez Vous detg dalla radunanza communala tg’ins pudess tot tenor piglier an meira da sbassar igl pe da taglia – sch’igl chint final digl 2020 fiss er legrevel. Ossa ò igl cumegn fatg chel onn effectivamaintg en gudogn dad 1 milliun. Propona igl liberaldemocrat Leo Thomann proximamaintg da sbassar igl pe da taglia? Ia persunalmaintg sung dall’ideia tgi nous pudessan far chegl, er risguardond las diversas investiziuns tgi nous nign a far igl proxim taimp. Da sbassar igl pe da taglia per var 10% less deir ena reducziun d’antradas da var 500 000 francs per igl cumegn. La dumonda è angal, quant prudent tg’igl è da sbassar ossa chel pe da taglia, gist aint igl mument da grondas investiziuns? Fogl senn dad eir giu ossa per 10% e da forsa alloura stueir eir anse puspe an dus onns? Chesta stad vagn nous sen meisa igl proxim rendachint, chel digl 2021. Ed ia suppon tgi er chel vigna puspe ad esser dètg bung. Alloura vign franc puspe fatga la dumonda per sbassar la taglia. E tgi so, forsa tg’ena reducziun digl pe da taglia pudess er far anc pi attractiv da veiver e luvrar an Surses? Per fittar: Vous vez cuntanschia durant chels onns scu mastral la vigliadetna da pensiun. Igl otgover passo vez Vous festivo igl 65avel anniversari. È chegl damai la Vossa davosa perioda d’uffezi? Gea, chegl è la mia davosa perioda d’uffezi. Ia vign a calar sen la fegn digl proxim onn. Da restar angal quatter onns an uffezi na fiss betg sto ideal, ma an otg onns ins po tuttegna realisar divers projects. Dad esser mastral digl cumegn da Surses è propi en bel post, ins po metter an muvimaint fitg bler. Pero i dovra bler’energia e cun neir pi vigl na dattigl betg ple energia an abundanza. Igl è bung, schi vignan agl timung an dus onns forzas frestgas. Igl cumegn ed igl mastral Leo Thomann da Parsonz è igl amprem mastral digl cumegn fusiuno Surses. Chel dattigl siva dall’antschatta 2016 ed è igl resultat dad ena fusiun digls cumegns uriunds da Beiva, Cunter, Marmorera, Mulegns, Riom-Parsonz, Salouf, Savognin, Sur e Tinizong-Rona. Igl cumegn da Surses totga territorialmaintg tigls quatter pi gronds cumegns an Svizra. Leo Thomann (65) è uriundamaintg selvicultour. El è commember dalla PLD ed ò represchento durant igls onns 1997-2010 scu deputo igl circuit Surses aint igl cunsegl grond. Igl 2015 è el nia eligia – scu sulet candidat – scu mastral digl cumegn da Surses. Igl 2019 è el nia reeligia. Leo Thomann è siva da divers onns president dalla Selva, l’associaziun digls proprietaris da gôt aint igl Grischun. (fmr/dat) Leo Thomann aint igl sies biro a Tinizong – sainza vista vers Parsonz u en gôt, per deir oter, las sias dus patrias. Siva da seis onns è la «sedia» digl cumegn da Surses ainten la Tga communala a Tinizong – siva da seis onns è Leo Thomann igl mastral. Siva da seis onns è la «sedia» digl cumegn da Surses ainten la Tga communala a Tinizong – siva da seis onns è Leo Thomann igl mastral. Leo Thomann aint igl sies biro a Tinizong – sainza vista vers Parsonz u en gôt, per deir oter, las sias dus patrias. Igl mastral Leo Thomann durant la davosa radunanza communala an Sala Grava a Savognin, igl 7 da favrer 2022.

Corsin Kofler (38) da Riom è emigro igl aton 2017 agl Tirol digl Sid. Magdalena Lun, la sia gronda amour è stada igl muteiv persiva. Scu tgi la veta da Corsin Kofler è sa midada da l’oter mang digl cunfegn rachinta el an en discurs cun la FMR. „Veiver an Italgia è navot nov per me,“ rachinta Corsin Kofler. Cun 20 onns ò el gio banduno eneda la Svizra e sarvia 7 onns agl Papa scu gardist tar la guardia papala a Roma. Siva da chegl ò el luvro differents onns a Tavo ainten l’ARGO anfignen tg’el ò pachetto danovamaintg las sias valischas e partia vers Bulsan agl Tirol digl Sid. El e la sia cumaratta Magdalena Lun vevan ena relaziun a distanza e chegl igls ò betg fatg cuntaint a lunga vista. „Ia sa veiver dapertot“ „Nous vagn bagn er pondero l’opziun tgi Magdalena Lun fiss neida a star an Svizra. Ma ia crei betg tg’ella fiss neida cuntainta. Igl pansar svizer corresponda betg alla sia mentalitad, „ dei Corsin Kofler. Venavant seia la sia partenaria collieida fitg cun la patria ed ameis, cultura ed egn digls sies gronds hobbies, igl teater, la vessan mantgea mengia fitg. Cunchegl tgi Corsin Kofler ò gio vivia 7 onns an Italgia è chella midada betg stada schi gronda per el. „Per me è la midada gronda stada da veiver ansemen cun la mia partenaria. Pacas emdas siva dalla mia emigraziun è nascheida nossa feglia Frida. Chegl è stada ena gronda midada- chel nov mintgade cun donna ed unfant, „ rachinta Corsin Kofler. El creia tg’el savess veiver prest dapertot. E cun gio aveir vivia an Italgia seia glèz propa betg sto ena gronda sfeida per el. „La paia è betg da cumparagler cun tala an Svizra“ A Signat, agl manevel noua tgi la partenaria da Corsin Kofler è carscheida se ò el catto ena plazza ainten l‘ ustareia „Patscheider Hof“ tgi niva manada d’ena famiglia. An amprema lengia ò el luvro aint igl servis. Ma cunchegl tg’igl era en pitschen travagl ò el er gia la pussebladad da gidar ainten cuschigna, far pang ni deserts e lavar giu. „Ansasez era en schinumno allrounder e va pudia amprender fitg bler igls davos 4 onns, „ menziunescha Corsin Kofler. Ma cun eir an pensiun igls ustiers ed en tant er perveia dallas consequenzas dalla pandemia ò l’ustareia saro las sias portas alla fegn digl onn 2021. Las paias an Italgia seian natural betg da cumparagler cun talas an Svizra. „Ma te dovrast er pi pac perchegl tgi bleras tgossas èn cò en toc pi favorevlas tgi an Svizra.“ „Uscheia ena plazza vessa betg catto anc eneda“ „Ia va passanto bels onns ainten la gastronomeia e propa pudia amprender ena massa. D’ena vart vessa luvro anavant gugent ainten chella branscha ma ena tala plazza vessa prubabel betg catto anc eneda. Ia era scu ena part da chella famiglia ed igl sulet ampluia,“ rachinta Corsin Kofler. Uscheia è el puspe ia alla tschertga d’ena plazza scu tgirader d’impedias. Igl sies diplom Svizer è pero betg valevel an Italgia. Tras chegl ò el betg survagnia ena plazza aint igl sectour public mabagn stuia tschartger ensatge ainten ena instituziun privata. „La paia è lò pi bassa e glè betg ena lavour garanteida,“ dei Corsin Kofler. Tuttegna igl plai la lavour aint igl luvratori cun impedias e surtot er igls taimps da lavour tg’èn pi regulars tgi ainten la gastro. „Uscheia vaia daple taimp la fegn d’emda per la mia famiglia- gio tgi ischans bagnbod an 4,“ dei Corsin Kofler. „Sainza vaccinaziun nigna lavour“ An Italgia seian las maseiras da corona stadas pi straintgas tgi an Svizra. Igl squitsch seia sto enorm grond. Per el e Magdalena Lun ègl sto cler, schi vottan betg perder la plazza da lavour ston els sa lascher vaccinar. Ella è scolasta primara ed er el scu tgirader d’impedias on plazzas tgi valan scu „relevantas pigl sistem“. El vegia pero gio fatg la virola cura tg’el luvrava anc ainten l’ustareia. „La tema da betg ple saveir neir an Svizra e visitar la mia famiglia è stada mengia gronda. Uscheia ègl spert sto cler per me tg’ia ma lasch vaccinar“, dei Corsin Kofler. Normalmaintg è la regiun digl Tirol digl Sid relativ autonoma. Pero tge tgi pertutgiva la pandemia seia nia cumando tot se da Roma. „Igl mies giaveisch pigl futur è tgi savagn puspe veiver ena veta normala e tgi la mia famiglia ed ia restans sangs e cuntaints. E sch’ia sa neir venavant chi e lò an vacanzas an Surmeir sunga an mintga cass ple tgi cuntaint.“ Box: Corsin Kofler De da naschientscha: 20 da mars 1983 Li da dimora: Unterinn/ Ritten (partenaria è carscheida se lò) Famiglia: Partenaria e feglia da 4 onns Professiun: Pasterner, gardist tar la guardia papala a Roma, tgirader d’impedias, gastronomia Speisa prefereida digl Tirol digl Sid: Gnocs da tgampiertg (Speckknödel) Tge at mantga zont fitg dalla Svizra: la famiglia e la patria Top an Italgia: Els peglian la veta scu tg‘ella vign. La gliout è pi pacifiga e locca tgi an Svizra Flop an Italgia: Dischorganisaziun! Corsin Kofler da Riom ò catto igl sies cletg agl Tirol digl Sid. Corsin Kofler cun la sia partenaria Magdalena Lun e la feglia Frida. Igl „Patscheider Hof“ noua tgi Corsin Kofler ò luvro 4 onns ainten la gastronomia.

Siva d’en onn pôssa ò gia li dumengia passada la festa d’unfants agl territori da skis La Nars a Savognin. Da belezza ora d’anviern cun tschiel blo on ena massa giasts ed indigens visito cun lour famiglias igls different posts da gis. La Nars è adegna puspe sto en tema ainten las medias igl davos taimp. Chegl causa dalla ideia da realisar en project pi grond cun plazzas da tennis, glatsch ed ena nova ustareia. Igl pievel digl cumegn da Surses decida anc chest meis alla urna davart chella proposta. La festa d’unfants tgi ò gia li la fegn d’emda passada ò pero da far navot cun chella tematica. Igl è numnadamaintg la quarta ediziun da chella festa d’anviern tg`è neida organisada digl turissem ansemen cugls partenaris dalla scola da skis da Savognin e Beiva, igl Parc Ela e las pendicularas Savognin. Scliviglier sen glatsch- en highlight Igls unfants on pudia visitar passa 12 differents posts da gis agl areal da La Nars. Differents parcours, detectiv da neiv, pattar fiers da tgavals, parcour da gianellas, tipi da praulas, giro cugl express da pinocchio ni en viadi an carotscha. Per grond e pitschen ògl do avonda da far e vurdar. En post zont attractiv seia sto chel digl scliviglier sen glatsch. Per tgi nign vegia da mureir dalla fom u seid ò Maik Gantner procuro cugl sies team digl kiosk La Nars. Er la scola da skis ò gia en stand e vandia diversas turtas e deserts. Finalmaintg en event sainza maseiras da corona „La festa d’unfants ò survagnia ena massa resun zont positiv. Nous ischan fitg cuntaints tgi vagn pudia beneventar radond 800 persungas a La Nars e chegl dalla pi bel’ora. Tot an tot ò funcziuno fitg bagn e nous ischan cuntaints cugl resultat. Plaschevel ègl natural er sto tgi vagn siva da lung taimp puspe pudia manar tras ena festa sainza maseiras da corona,“ rachinta Luana Tscharner anvers la FMR. Ella è manadra da team digl turissem a Savognin. La staziun da fotografar ainten egn digls tipis ò catto bler resun. Fotos Tanja Jäger + MAD Igls tipis on sarvia scu staziuns da gis e tiers chegl er fatg bela pareta. Giatgen Arpagaus ò purschia en viadi an carotscha. Igl scliviglier se dalla tor da glatsch è sto egn digls highlights pigls unfants.