Las bes-chas rapazas grandas sun da retuorn in Engiadina: üna trapla fotografica ho fat in avrigl ün purtret d’ün luf tscharver ed in meg s’ho chatto stizis d’ün uors – tuots duos in Engiadina Bassa. Eir singuls lufs sun in gir in Engiadina, quels nu s’haun però auncha multiplichos illa valleda otalpina al cunfin dal chantun. Ma in avegnir as ho eir da fer quint cun tröps da lufs i’ls contuorns engiadinais. Dal 2011 s’ho furmo ün pêrin da lufs al Calanda chi s’ho alura multiplicho ün an pü tard. Que’s trattaiva dal prüm tröp da lufs in Svizra daspö 150 ans. Ils lufs dal Calanda scu eir ils lufs in Surselva daun adüna darcho da discuorrer, da lufs in Engiadina as oda però relativmaing poch. «Illa regiun dal Pass dal Fuorn es pü u main daspö ses ans d’intuorn ün luf. Ma que nun ho auncha mê do üna furmaziun d’ün tröp, adonta chi sun stos ulteriurs singuls lufs in Engiadina», declera Arno Puorger, collavuratur scientific per bes-chas rapazas grandas tar l’Uffizi da chatscha e pescha chantunel. Püs lufs in gir «Id es clerischem, cha sun püs lufs in Engiadina. Ma l’Engiadina es auncha ün pô inavous cun la colonisaziun dal luf in conguel cun otras regiuns dal chantun», disch Arno Puorger. Uschè s’ho vis ün luf illa regiun da la Plaiv, intuorn il Parc Naziunel, scu eir a Segl. In Engiadina Bassa ho que l’an passo eir do s-charps da lufs. Tenor Arno Puorger nu vain neir scuviert mincha luf chi’d es in Engiadina. Uschè ho be güst d’incuort s-charpo ün luf üna bes-cha ad Ardez – quel luf nu d’eira però gnieu vis ouravaunt. Que saja tipic per la bes-cha rapaza granda da fer grandas distanzas, uschè il collavuratur scientific. «Que po esser ch’el passa be tres l’Engiadina u ch’el resta per ün pêr eivnas». L’Engiadina es tenor Arno Puorger tuottüna eir ün lö attractiv pels lufs, que nun es dimena ün motiv ch’el nu s’ho auncha coloniso cò. D’inuonder derivan ils lufs? Il luf nu riva scu l’uors dal Trentino, tenor Arno Puorger arriva’l pütost dal vest u dal nord. Uschè as tratta que tal luf sül Pass dal Fuorn d’üna figlia dal tröp dal Calanda. Que s’ho pudieu sclerir a maun da la genetica. Arno Puorger declera: «Il pü grand squitsch vain dal Grischun Centrel, da la Surselva, dal Vallais e dal Tessin.» Dal 2020 d’eira ün luf in gir i’ls contuorns da Puntraschigna. A maun d’üna analisa dals excremaints s’ho pudieu sclerir la genetica – il luf d’eira d’üna populaziun dal Balcan. «Quel d’eira gnieu ün pêr tschient kilometers fin in Engiadina. Que voul dir ch’els paun propi gnir da dapertuot», disch Arno Puorger. D’ün ulteriur luf, chi sto uossa i’l Partenz, s’ho eir pudieu sclerir la genetica e quel deriva oriundamaing da la Germania dal Nord. «Que nu’s po dir chi vegnan be d’üna vart, ma la granda part riva dal vest u nordvest». Pochs lufs residents Causa cha l’Engiadina nun ho auncha bgers lufs residents – fin uossa as ho cugnuschentscha d’ün luf chi viva sül Pass dal Fuorn – nun ho que auncha do grands disgusts in connex cun la bes-cha rapaza granda. «Ma forsa già prosma sted as fuormaro ün tröp ed alura daro que ils listess conflicts scu sülla Surselva ed in otras regiuns, inua cha lufs s’haun multiplichos», disch Arno Puorger. Tenor il collavuratur scientific nun ho il luf temma da l’umaun, ma el svia bainschi oura ed ho respet da l’umaun. «Scha`s vezza ün luf – que po esser eir sün cuorta distanza – es que da rester calm . Pelplü vaune alura eir davent. Scha na, as dess as der da badair, per exaimpel cun splatter i’ls mauns.». Annunzcher a l’uffizi Scha’s vezza ün luf, alura es l’Uffizi da chatscha e pes-cha fich cuntaint, scha’s annunzcha que tal guardgia chatscha respunsabel. Impü as po visiter la pagina d’interent da l’uffizi, inua cha’s chatta üna carta interactiva cun tuot las scuviertas da bes-chas rapazas grandas sül territori grischun. Sün quista charta as vezza cha’l luf es intaunt in gir traunter il Calanda in direcziun Surselva, Grischun Centrel ed in direcziun Tessin, dimena in quasi tuot il Grischun. Be l’Engiadina nun ho auncha uschè bgeras scuviertas dal luf cu otras regiuns in Grischun. Ma scu cha Arno Purger ho manzuno «que es be üna dumanda dal temp». Ün luf in Engiadina, chi’d es gnieu scuviert in schner dal 2020. Front: Bainbod eir tröps in Engiadina Daspö bundant ses ans abita üna figlia dal tröp dal Calanda illa regiun dal Pass dal Fuorn. Adonta ch’eir ulteriurs lufs passan adüna darcho tres l’Engiadina, nu s’haun ils lufs auncha multiplichos illa valleda otalpina al cunfin dal chantun. Ma tenor l’Uffizi da chatscha e pes-cha es que be üna dumanda dal temp, fin cha’s fuorman eir tröps in Engiadina. Que pudess già capiter la sted chi vain. Arno Puorger, collavuratur scientific per bes-chas rapazas grandas tar l’Uffizi chantunel, ho do sclarimaint. (fmr/cam)

La Regenza ho garantieu a la «Ufficina per giarsunas e giarsuns falegnams» üna contribuziun da var 2,16 milliuns francs per renover il lavuratori da giarsunedi. Resalveda resta l’approvaziun dal credit tres il Grand cussagl. L’Ufficina spordscha daspö passa 50 ans plazzas da giarsunedi per falegnamas e falegnams. Causa divers dans vi da differentas parts dals edifizis e da l’infrastructura ho l’instituziun purtedra piglio per mauns ün proget da renovaziun voluminus. Traunter oter esa previs d’ingrandir la surfatscha ütilisabla, d’installer fnestras supplementeras e da monter ün implaunt fotovoltaic sül tet plat da la halla da laina. Il proget cuosta var 2,89 milliuns francs e dess esser conclüt fin la fin da l’an 2023. (cdm/fmr) L'Ufficina per giarsunas e giarsuns falegnams a Samedan vain renoveda.

La Regenza ho appruvo il proget «Cumbat cunter incendis da god Soglio» da la vschinauncha da Bregaglia ed ho delibero üna contribuziun chantunela da maximalmaing 368 000 francs per quist intent. Cun quest proget voul la vschinauncha da Bregaglia eliminer ils deficits cha sun gnieus constatos da la vart dretta da la val tar l’infrastructura dal cumbat cunter incendis da god. Ils gods as rechattan in territoris stips e fich süts chi sun exposts vers süd. Per part nun haun els üngün access u sun accessibels be malamaing. I’l territori dal proget nun existan neir üngüns lös da retratta d’ova natürels, sco lais u auals, chi permettessan da retrer ova per stüder fös cun agüd dad elicopters, d’autos-cisterna u da pumpas. Scu imsüra principela cumpiglia il proget la fabrica d’ün batschigl d’ova da stüder fö cun reservuar i’l territori da Tombal sur Soglio. Ultra da que sun previs duos idrants d’ova per stüder fö a Plän Vest ed a Soglio scu eir ün attach a l’ova da stüder fö tar il reservuar Flin Plazza. Las imsüras proponüdas correspuondan al Concept chantunel da prevenziun cunter incendis da god 2030. L’execuziun dal proget forestel düra 2 onns. Ils cuosts totels sun calculos cun 460 000 francs. (cdm/fmr) Il god sur Soglio es expost vers süd e suvent fich süt.

In marcudi saira ho il «forum refurmo» invido ad ün referat davart il connex traunter il rumantsch scu lingua litterara e la refurmaziun. Rico Valär, professer da litteratura e cultura rumauntscha a l’Universited da Turich, ho in passa ün’ura quinto davart las persunaliteds e las circunstanzas chi vaivan chaschuno la lingua rumauntscha in scrit. Causa cha’l rumauntsch s’ho culs tschientiners sviluppo in direcziun d’üna egna lingua, d’eira que pels muongs i’l 11evel tschientiner viepü difficil d’incleger ils texts latins. Our da quist temp deriva eir la versiun interlineara dad Einsiedeln – ün text sench cun üna traducziun in rumauntsch traunter las lingias, dimena interlinear. Però eir già our dal temp medievel es cuntschainta üna litteratura orela cun istorgias da saunchs, legendas, urazchuns e striögns. A partir dal 15evel tschientiner s’ho fat adöver dal rumauntsch in texts giuridics. «Il 16evel tschientiner porta alura ün grand müdamaint pel rumauntsch e Gian Travers da Zuoz ho scrit il prüm text in rumauntsch», declera Rico Valär. Da quel temp dateschan eir la prümas correspundenzas documentedas per rumauntsch – eir cò d’eira que Gian Travers chi’d ho scrit üna charta per rumauntsch a sia mamma. «E perche quist müdamaints? Natürelmaing d’eira que la refurmaziun» Ma quist prüm text da Gian Travers nu staiva in connex cun religiun... As güstificher Gian Travers d’eira landamma giò la Vuclina e que ho do i’ls ans 1520 guerras traunter la Vuclina cunter quels da Como. I’l ram d’ün armistizi d’eiran ils delegios da las Trais lias alura ieus a Milano per fer trattativas, «ma il palazzo es resto chiuso ed els nu sun gniauncha gnieus arvschieus.» Turnand a chesa, es Gian Travers gnieu piglio in fermanza ed ho gieu dad ir cun sia delegaziun per nouv mais in praschun. Per as güstificher e quinter che ch’el ho passanto düraunt sia absenza, ho Gian Travers dal 1527 alura scrit «La chianzun dalla guerra dalg Chiaste da Müs». Per cha tuots l’inclegian, ho’l scrit que per rumauntsch. La litteratura rumauntscha d’eira cun quist’ouvra naschida. Lingua dal pövel «Eir Jachiam Bifrun nu d’eira ün hom da la baselgia, el es sto pütöst giurist. El ho fat sia scolaziun a Turich e la refurmaziun d’eira da quel temp il grand hit ed il grand hype, as dschess hozindi» – uschè ho Rico Valär introdüt la prosma persunalited importanta. Jachiam Bifrun es gnieu infizo da quistas nouvas idejas da la refurmaziun e las vulaiva alura eir purter in Engiadina. Rico Valär ho alura declaro ün principi da basa dals refurmaturs scu seguaint: «Ils catolics faun tuot in latin e perque paune quinter a la populaziun che chi vöglian. Scha nus vulains cha la populaziun possa ler il pled da Dieu directamaing, stuvainsa propuoner quel illa lingua da la populaziun – dimena per rumauntsch.» Jachiam Bifrun d’eira alura il prüm chi ho tradüt il Nouv Testamaint per rumauntsch. Tar quista traducziun putera dal 1560 as tratta que eir dal prüm text rumauntsch, chi’d es gnieu stampo. La chanzun da Gian Travers nu d’eira nempe gnida stampeda e’l manuscrit originel nun ho neir na survivieu ils tschientiners. Da quella chanzun s’haun be conservedas transcripziuns. Ils idioms naschan Jachiam Bifrun d’eira ün model per ulteriurs refurmatuors, uschè eir per Durich Chiampell. Il refurmatur da Susch ho be duos ans zieva la traducziun da Bifrun publicho dal 1562 ün cudesch da psalms in rumauntsch. Saja que la traducziun da Bifrun scu eir la traducziun da Chiampell, tuottas duos cuntegnan üna prefaziun, ün pled sün via. «Quellas prefaziuns sun per nus scienzios da lingua pü interessantas cu las traducziuns dals texts.» In quista prefaziun da Chiampell as vain eir a savair, perche cha que do tschinch idioms rumauntschs: «Per cha la glieud da l’Engiadina Bassa inclegia eir il pled da Dieu, ho Durich Chiampell tradüt ils psalms e’ls ho scrit in vallader. Uschè es nat ün ulteriur idiom», declera Rico Valär. Il Sursilvan e’l Suotsilvan sun alura eir nats our da la refurmaziun: Steffen Gabriel e Luzi Gabriel – cò as tratta que da bap e figl – d’eiran oriundamaing eir da l’Engiadina, nempe da Ftan. Steffen Gabriel es alura ieu a Flem ed a Glion e d’eira lo part da la refurmaziun illa Surselva. «Dimena d’eira ün Engiadinais ieu a purter la refurmaziun illa Surselva.» Per render accessibel il pled da Dieu a la populaziun, ho eir el tradüt dal 1611 il prüm cudesch religius «Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan» ed ho uschè publicho la prüm’ouvra in sursilvan. Sieu figl Luci Gabriel vaiva alura tradüt dal 1648 il Nouv Testament in Sutsilvan. «Ed uschè vaivans tres la refurmaziun dal 1648 già quatter idioms in Grischun.» Il Surmiran es eir documento a partir da la mited dal 17evel tschientiner, uschè sun cuntschaints process da strias e statüts da quel temp in surmiran. «In quella regiun d’eira la refurmaziun però ün oter tema», agiundscha Rico Valär. La refurmaziun vaiva üna grand’importanza pel rumauntsch in scrit. «Tres quella ho il rumauntsch survgnieu corp, orma e prestige.» Front: Il rumantsch in scrit nascha I’l ram dal «forum refurmo» ho Rico Valär tgnieu in marculdi saira ün referat davart la naschentscha dal rumauntsch scu lingua litterara. Il focus es sto sülla refurmaziun, las circunstanzas e las persunaliteds chi vaivan i’l 15evel e16evel tschientiner publicho prüms texts rumauntschs. Per cha’l pled da Dieu vegna inclet in tuot las regiuns grischunas, haun divers refurmatuors tradüt text religius per rumauntsch. Causa quistas traducziuns in diversas versiuns dal rumauntsch, sun eir naschieus ils tschinch idioms. Ma cumanzo vaiva tuot in Engiadin’Ota dal 1527 cun Gian Travers. (fmr/cam) Rico Valär ho in passa ün’ura declaro il connex traunter la refurmaziun e’l rumauntsch scu lingua litterara.

Pel 100evel anniversari dad Andri Peer ho l’Uniun dals Grischs in sanda passeda organiso ün’occurrenza per commemorer il poet innovatur. A Lavin, il cumün inua cha Andri Peer es creschieu sü, sun gnieus discus differents aspets da sia ouvra. In ün’intervista cun la FMR ho Annetta Ganzoni, collavuratura scientifica tar l’Archiv da litteratura svizzer a Berna, declaro l’importanza da l’ouvra d’Andri Peer per la litteratura rumantscha. Passa 40 persunas interessedas sun seguidas a l’invid da l’Uniun dals Grischs pel 100evel anniversari dad Andri Peer. Zieva il bivgniaint da Hermann Thom, president da l’Uniun dals Grischs, ho que do ün pled commemorativ da confamilieras e confamiliers dal poet. Ün film our da l’archiv dal RTR ho introdüt la seguonda part da l’occurrenza. In seguit haun Annetta Ganzoni, Rico Valär e Renzo Caduff pruvo da der ün pêr impreschiuns davart lur lavuors intuorn l’ouvra dad Andri Peer. Uschè haune discus la metrica u eir l’interess davart students per l’ouvra dal poet ladin. Zieva üna pitschna posa haun las scripturas Gianna Olinda Cadonau e Flurina Badel, scu eir il scriptur Dumenic Andry, as miss in dialog cun texts dad Andri Peer. Rut Plouda ho fat nouvas cumbinaziuns cun texts dal scriptur chi’d es mort dal 1985. Andri Steiner ho pissero per l’accumpagnamaint musical. FMR: Che importanza per la litteratura e la poesia rumauntscha ho Andri Peer aunch’hozindi? Annetta Ganzoni: Eau pens ch’el saja eir aunch’hozindi ün autur interessant. El ho scrit sur da numerus temas, scu la mitologia e l'istorgia; natüra, stagiuns ed elemaints; da l’Engiadina, Grischun, Svizra ed Europa; da muntagna e mer, citted e champagna; amur e mort; famiglia e societed. Eau pens ch’el es aunch’adüna modern. Ma scu ch’el ho eir dit i’l film, s’ho minchataunt da ler sias ouvras duos u trais voutas per las incler. Las ediziuns cha vainsa sun simplamaing ün pô grossas – quellas nu’s piglia uschè facilmaing cun se per ler. E minchataunt nu’s so forsa neir na inua cumanzer. Andri Peer vela scu innovatur da la poesia rumauntscha. Che d’eiran las radschuns ch’el ho survgnieu quist titul? El es sto ün dals prüms poets rumauntschs chi ho publicho poesias in rima libra ed ho pruvo da tschercher otras fuormas da poeticited, scu assonanzas e ritem, invezza be d’avair la rima. El ho eir experimento cun bgeras fuormas litteraras. Andri Peer vulaiva ir davent da las fuormas veglias e tscherchaiva eir oters temas scu eir ün’otra lingua. Andri Peer vaiva per exaimpel piglio ils psalms da Durich Chiampella a Paris scu mez cunter l'increschantüna. Lo ho el suottastricho tscherts pleds, chi’s chatta alura in sias poesias. El ho dimena reactualiso pleds vegls poch üsitos chi til plaschaivan cun tils druver in sias poesias nouvas.. Be cha nu s’inclegia forsa tuots da prüma davent. Que til gniva eir adüna fat scu rimprover. Che porta que insomma da s’algorder d’ün poet chi’d es mort? Illa litteratura do que bgeras auturas ed auturs ch’eau leg fich gugent, chi sun però lönch morts. Els paun esser güsta uschè interessants scu auturas ed auturs dad hozindi. Eau nu vegn uossa per exaimpel a ler ün artichel dals implaunts da skis dal 1955. Ma scu cha Andri Peer descriva las s-chabelleras da quel temp chatti divertaint. Cur ch’eau d’eira landervi a fer l'ediziun da la prosa, haune güsta müdo oura tuot las cabinas da la Motta Naluns. Quellas robas ch’el descrivaiva scu nouvas, d’eiran alura già tar la fierramainta veglia. Üna perspectiva istorica chatti importanta ed interessanta. Ma ils interess sun adüna individuels. Che es il speciel vi dal relasch dad Andri Peer aint in l’Archiv da litteratura svizzer a Berna, il quêl ella chüra? Il relasch dad Andri Peer es simplamaing bger pü vast in conguel cun oters. Dasper si'ouvra litterara ho el collavuro eir pel radio e scu intermediatur culturel per bgeras giazettas svizras, el es sto in suprastanzas da diversas societeds da scripturas e scriptuors ed in cumischiuns culturelas importantas. Per que do sieu relasch ün sguard sün tuot la litteratura rumauntscha da sieu temp. Andri Peer ho per exaimpel collavuro all'antologia «Rumantscheia» (1979). A maun da sieus s-chambis cun auturas ed auturs as inclegia eir bger da l’istorgia e dal möd da penser da quel temp. Rico Valär, Annetta Ganzoni e Renzo Caduff discuttan divers aspets da l'ouvra dad Andri Peer.

Fin d’eivna passeda ho gieu lö l’avertüra dal program culturel da la Chesa Planta Samedan. Venderdi scu eir sanda es gnieu rapreschanto il teater da sot «Lilias per Lily – üna parevla da sted» – ün töch chi’d es gnieu scrit aposta per quist’occasiun. Il töch es üna cuntinuaziun da la tradiziun da parevlas engiadinaisa, però cun ün’inscenaziun e caracters moderns e fras-chs. Rikka Läser ho creo ün töch intuorn duos persunaliteds reelas: Lily Vischer-von Planta, la pü giuvna da las quatter fundaturas da la Fundaziun de Planta, e da sieu hom Max Vischer, chi’s vaiva eir ingascho fermamaing per la fundaziun. Il teater biling descriva üna saira da sted fictiva aunz la Seguonda Guerra mundiela cun bes-chas chi sotan, fluors misteriusas, ed ün’istorgia d’amur. Il töch cumainza cun Giulia Tschierv, la fictiva guidunza dals Vischer-von Plantas, giuveda da l’actura samedrina Sara Francesca Hermann. Senza granda introducziun cumainza ella a suner ün töch melancolic sün l’accordeon ed ella as drizza al public dumandand: «che guardais uschè, que irritescha». La raquintedra ho adüna darcho ün dialog cul public e zieva pochs minuts as stu simplamaing avair gugent il caracter insolit. «L’istorgia ch’eau as quint uossa es vaira, fin sün las pasaschas chi sun cumplettamaing inventedas», as drizz’la da nouv al public. In seguit cumainz’la a quinter da sia paschiun per ir cun l’auto e scu ch’ella guida la signuria nöbla da l’Engiadin’Ota tres la val. Tar quella tuochan eir Max, giuvo dad Ivo Bärtsch, e Lily, giuveda da Rikka Läser. «Max Vischer d’eira cuntschaint per sieu talent per quinter parevlas e tres que essans gnieus sün l’ideja da creer ün töch intuorn sia persunalited», am tradescha Martina Shuler, mnedra dal program culturel da la Chesa Planta. I’l töch nu discuorran Max e Lilly bger, els quintan pütost lur istorgia cun suter. Id es ün töch zuond vivas-ch, cun bgera variaziun artistica. La cumbinaziun da las persunas reelas cun la parevla illa tradiziun engiadinaisa e la guidunza fictiva es fich grattageda. Las parts sutedas laschan adüna darcho plazza per üna tscherta interpretaziun, ma Giulia Tschierv raquinta traunter aint la parevla cun ün umur sech. Che rolla cha las lilias giouvan e che cha fo gnir trist a Lily i’l decuors da l’an 1939, nu vögli tradir. Il töch vain nepe auncha rapreschanto in lügl, avuost e settember. Eau al poss propi cussglier a tuot las amedras ed als ameders da las parevlas engiadinaisa. Front: Üna parevla moderna da sted In occasiun da l’avertüra dal program da sted da la Chesa Planta Samedan ho Rikka Läser creo ün teater da sot. «Lilias per Lily – üna parevla da sted» cumbinescha las persunaliteds reelas da Max Vischer e da Lily Vischer–von Planta cun üna parevla fictiva in l’Engiadina dal 1939. Quinteda vain la parevla da Giulia Tschierv, paschiuneda guidunza da la famiglia Vischer-von Planta. Cun bger sot, chaunt ed umur ho Rikka Läser creo ün töch speciel illa tradiziun da las parevlas engiadinaisas. I’l töch biling vain chanto, suto e raquinto.

L’ovel da Fuschina a Zuoz, chi passa traunter la plazza da sport e’l godin da Crasta, es cumplettamaing süt our. Ün traget da spassageda, chi’d es fich stimo da las Zuozingras e’ls Zuozinghers, vo güsta sur l’ovelin oura – e l’üna u l’otra abitanta ed abitant da Zuoz as varo dumando, inua cha l’ova saja sparida. Adonta cha que ho pluvieu magari suvenz las ultimas eivnas, nun haun qualche alps a Zuoz uschè bgera ova cu oters ans. L’ovelin süt oura nu sto però in connex cun quista tscherta süttina causa l’inviern cun pocha naiv. Quists dis vegnan nempe realisedas lavuors da revisiun vi d’ün traget suotterraun da l’ovel da Fuschina. Il cumün da Zuoz ho do sclarimaint. Pros bletschs L’ovel da Fuschina, chi ho sia funtauna illa Val Buera, cula tres il territori da skis da Zuoz e zieva eir tres la vschinauncha. Perque passa l’ova adüna darcho suot terra – per cha la pista possa gnir realiseda d’inviern e per cha l’ova nu passa sur la via maistra immez cumün. Dimena nu’s vezza bger da quista ovel. Il motiv cha’l let d’ova es süt pel mumaint sun lavuors vi da l’implaunt d’innaiver i’l territori da skis a Zuoz. In quist’occasiun haun uossa eir lö lavuors da revisiun vi d’ün traget suotterraun da l’ova da Fuschina – güst sper la staziun da val dal runel Survih. L’an passo d’eiran nempe tscherts pros in vicinanza da quist chanel suotterraun adüna darcho bletschs. Il dan s’ho pür chatto quist an cun chaver las nouvas lingias d’ova per l’implaunt d’innaiver. Intaunt vain l’ova da Fuschina svieda sur il reservoir Castell. Ils büschens d’eiran 60 ans u auncha pü veglis, uschè il chanzlist da Zuoz. Tenor el vessan las lavuors da gnir terminedas i’ls prossems dis ed uschè cularo bainbod darcho l’ova da Fuschina tres e suot Zuoz vi in direcziun En. Ün purtret insolit: l’ova da Fuschina nu porta quists dis üngün’ova.

La Lia Rumantscha, il Zuoz Globe e la vschinauncha da Zuoz haun in lündeschdi infurmo davart il nouv festival da litteratura e teater rumauntsch. Il «festival travers ­zuoz» varo lö minch’an cun diversas occurrenzas e mincha se­guond an varo eir lö üna concurrenza – il «premi dramatic travers» – chi’s drizza a scripturas e scriptuors scu eir a collectivs rumauntschs. Dal 1527 es cun «La Chianzun dalla guerra dagl Chiaste da Müs» da Gian Travers naschieu il rumauntsch in scrit. Gian Travers ho in seguit eir scrit töchs da teater e Zuoz vela scu chüna dal teater rumauntsch – ün cumün pü adatto per ün nouv festival da teater nu do que. Que haun eir managio ils chos davous il nouv festival. Impü as rechatta cul Zuoz Globe üna chesa da teater in vschinauncha. Dal 2027 vain alura celebro il 500evel anniversari dal rumauntsch in scrit e fin lo as dess alura eir avair etablieu il «festival travers zuoz». Situaziun da win-win I’l program strategic 2025 ho la vschinauncha da Zuoz definieu la cultura scu pozza principela per las spüertas in vschinaucha. «Nus vulains gnir üna vschinauncha culturela, chi’s do giò cun teater ed installaziuns, ma impustüt cun la lingua rumauntscha», disch Andrea Gilli, president cumünel da Zuoz. Per cha la lingua nu vegna be promovida a scoula, dimpersè eir i’l minchadi ed in cumün, es il cussagl cumünel da Zuoz fich grat a l’iniziativa e l’impuls da la «uniun travers». La Lia Rumauntscha e’l RTR haun in divers discuors observo, cha que nu detta bgers nouvs gös auditivs scu neir na nouvs teaters rumauntschs. «Pel teater manchaiva eir ün fuormat da promoziun e cun quist proget ans pudainsa ingascher per üna chosa cumplettamaing rumauntscha», disch Gianna Olinda Cadonau, mnedra da la partiziun cultura tar la Lia Rumauntscha e commembra da l’Uniun travers. Cun la collavuraziun da la vschinauncha da Zuoz e’l Zuoz Globe, ho la Lia Rumauntscha chatto buns partenaris, uschè Gianna Olinda Cadonau. Premi travers Il «festival travers zuoz» dess alura avair lö minch’an d’utuon düraunt trais dis. In quists dis haun lö diversas prelecziuns, concerts e mincha duos ans eir la premiera d’ün teater rumauntsch. In quist connex ho eir lö mincha duos ans üna concurrenza per nouvs töchs rumauntschs. Scripturas e scriptuors scu eir collectivs paun a partir da mited gün inoltrer lur töchs – üna giuria premiescha alura in november il töch vandscheder i’l ram dal «premi dramatic travers». Il premi es doto cun 15 000 francs e vain sponsuro da la Lia Rumauntscha e da la vschinauncha da Zuoz. Las premissas sun cha’l töch es scrit per rumauntsch – cun passaschas in divers idioms – e cha nu vegnan avaunt dapü cu set persunas. L’ideja da la concurrenza nun es da tradür töchs dad otras linguas, dimpersè da ­s-chaffir üna plattafuorma per nouvs teaters rumauntschs. Per cha’ls töchs possan eir ir sün turnea e per ch’els possan gnir rapreschantos in selas pü pitschnas, s’haun ils organisatuors decis da limiter il numer d’actuors. «Que dess cumanzer tuot a Zuoz e zieva ir oura i’l muond», disch Gianna Olinda Cadonau. Quist an ho be lö la premiaziun dal töch ed a partir da l’an chi vain vain lan­tscho il festival cun tuot las occurrenzas accumpagnantas. Üngüna concurrenza Il «festival travers zuoz» varo lö in diversas localiteds i’l cumün da Zuoz scu sün plazza da scoula, i’l Zuoz Globe, illa tuor u forsa eir illa chapella San Bastiaun. Andrea Gilli ho eir tradieu cha la plazza da scoula gnia renoveda i’ls prossems ans per installer üna sort palc permanent i’l minz da la vschinauncha. Adonta cha la litteratura rumauntscha ho culs «Dis da litteratura» a Domat e cun «LitteraturA Nairs» duos ulteriuras occurrenzas davart la listessa tematica düraunt l’utuon, es la data tschernida l’unica pussibla per la realisaziun dal festival. Gianna Olinda Cadonau disch: «Scha vulainsa cumanzer cun quista fuorma l’an chi vain, vainsa da cumanzer cun l’occurrenza quist utuon. Que es üna dumanda da l’agenda.» Eir per la vschinauncha da Zuoz d’eira que ün punct impor­tant, cha’l festival nun hegia lö düraunt la stagiun ota e ch’el nu concurrenzescha otras occurrenzas. Front: Nouv festival da teater rumauntsch Zuoz vela scu chüna dal teater rumauntsch ed a partir da quist an vain cul «festival travers zuoz» continueda quista tradiziun. Il festival, chi’s dedichescha a la litteratura dramatica ed al teater rumauntsch, varo lö minch’an d’utuon. Mincha seguond an ho eir lö üna concurrenza per nouvs töchs rumauntschs e’l teater vandscheder vain alura preschanto l’an chi segua. Il premi es doto cun 15 000 francs e vain sponsuro da la Lia Rumauntscha e da la vschinauncha da Zuoz. La «uniun travers» ho cun la vschinauncha chatto ün bun partenari pel festival. Zuoz ho nempe in sieu program strategic 2025 definieu divers puncts davart la cultura e la promoziun dal rumauntsch. Uschè cha’ls böts da ­l’uniun e da la vschinauncha vaun maun in maun. Per cha’ls töchs possan alura ir sün turnea ed eir gnir mussos in selas pü pitschnas, es il numer d’acturas ed actuors per töch limiteda sün set persunas. Impü ho il teater da gnir scrit per rumauntsch e que cun passaschas in divers idioms. (fmr/cam) Andrea Gilli, Gianna Olinda Cadonau, Ivo Bärtsch e Lucian Schucan haun oriento davart il «festival travers zuoz».

In sanda, ils 18 gün 2022 a las 15:00 ho lö la vernissascha da l’exposiziun speciela «Parevlas – s-chazis da nossa memüergia» illa Chesa Planta Samedan. Preschaintas sun püssas protagonistas e protagonists: La scenografa Manuela Dorsa ho interpreto temas da parevlas in diversas staunzas istoricas e s-chaffieu ün’exposiziun interactiva. Impü ho’la drizzo aint ün lö aposta per iffaunts, inua cha’s paun piglier il temp per s’approfundir i’l muond magic da cudeschs e d’istorgias. L’illustratura Pia Valär chi ho disegno ses parevlas e dittas da l’Engiadin’Ota quinta cu ch’ella ho do a quellas istorgias üna vista nouva e moderna. Il romanist Chasper Pult declera ils divers aspets da parevlas. L’occurrenza vain imbellida cun musica. A las 17:00 do l’actur Samedrin Lorenzo Polin vita al chalger Chasper Chalchagn e lascha reviver la tradiziun dal raquinteder d’istorgias chi pü bod giaiva da ches’in chesa quintand parevlas a giuven e vegl. (cdm/fmr) Infurmaziuns ed annunzcha: info@chesaplanta.ch, 081 852 12 72

Arduond 2,7 milliuns francs sun gnieus investieus illa Chamanna Cluozza, chi sto suot protecziun da monumaints. Il concept da renovaziun scu eir il concept da gestiun staun cumplettamaing suot l’insaina da la dürabilited e que’s tratta d’ün proget exemplaric. «Che chi d’eira pü bod canera da fabrica, es hozindi musica dal futur», uschè ho Heidi Hanselmann, presidenta da la cumischiun federeal dal Parc Naziunel Svizzer (PNS) bivgnianto ils rapreschantants da las medias a chaschun da la guida tres la chamanna renoveda. La Chamanna Cluozza es l’unic tel allogi i’l territori dal PNS e per pudair pudair exister inavaunt al lö immez il god, vaivan da gnir fattas diversas adattaziuns. Il concept da gestiun, d’energia e da pürificaziun d’ova sun gnieus adattos per gestir la chamanna in mös pü dürabel. Tar la nouva Chamanna Cluozza as po tuottafat discuorrer da musica dal futur. Üna tuor d’abiter pel persunel Sün l’areal da la Chamanna Cluozza nu’s rechatta be l’edifizi principel, dimpersè eir ün pavillon, ün’anteriura stalla pels esens, üna chesina da tualetta ed üna chesina per laver – e daspö nouv eir üna tuor cun staunzas pel persunel. Quist allogi pels lavuraints es üna nouva interpretaziun d’üna da las fuormas las pü veglias d’abiter in Grischun: la tuor d’abiter. «Per mantegner il caracter oriund d’üna chamanna, ans vainsa decis da nun ingrandir l’edifizi principel, dimpersè da fabricher ün nouv daspervart», disch Ramun Capaul, architect respunsabel per la renovaziun e l’ingrandimaint. La nouva tuor ho üna basa da 5 meters sün 5 meters, il mür da basa es però be 12 cm larg – analog a la largezza dal mür da lain. La basa e’l fuonz a l’intern sun gnieus implieus cun ardschiglia – que per fer pochas intervenziuns i’l terrain e per fer adöver da materiels natürels. Il nouv edifizi es gnieu fabricho in maniera tradiziunela fand adöver da la construcziun da strick. L’edifizi da lain da larsch ho trais plauns e mincha plaun es accessibel our d’ün egna entredgia. Il lain per la nouva tuor deriva da las vschinaunchas dal PNS ed es gnieu vendieu per ün predsch pü favuraivel. Materiels regiunels L’intern da la nouva tuor es cumplettamaing in lain da larsch e las staunzas da durmir sun eir integredas in construcziun da strick – que per motivs da canera. «Nus vains eir pudieu progeter la nouva mobiglia, que es adüna bel scha nus architects pudainsa eir creer dapü cu be l’extern», disch Ramun Capaul. Sper ils lets ho’l eir creo maisas e s-chabels in dschember per las nouvas staunzas da persunel. La tuor vain s-chudeda cun üna pigna da lain, chi’s tira tres tuot l’edifizi. Quella es schmolteda cun üna chütschina arsa a Sur En da Sent e culurida cun tschendra da dschember. La chütschina da Sur En es eir gnida druveda per der giò alv als ulteriurs mürs illa chamanna istorica. Eir il tet dad eternit es gnieu rimplazzo cun ün tet da s-chandellas, las surfatschas da betun haun stuvieu svier ad ün fuonz da salascheda ed – inua pussibel -– s’ho scuverno tevladüras per musser il lain originel. «Cun la Tessanda Val Müstair vainsa eir üna ditta indigena chi prodüa tapets – uschè d’heja fat gnir ün per las staunzas da persunel», disch l’architect. A reguard l’architectura es gnieu miss grand pais sün regiunalited e simplicited – ün fil cotschen chi’s tira tres tuot il concept da la Chamanna Cluozza. Üna sarinera biologica Sper la renovaziun da la chamanna scu tela, es eir gnida fabricheda üna nouva sarinera. Que d’eira üna da las cundiziuns da vart il Chantun per pudair renover la chamanna. La nouva sarinera es l’unica in quist möd sün ün’otezza da bundant 1800 meters sur mer. Ella funcziuna cumplettamaing sainza electricited ed in divers pass vain l’ova pürificheda biologicamaing. Scu prüm maglian verms ils excremaints e’l palperi da tualetta. Il seguond pass consista da cravun da plauntas in cumbinaziun cun bacterias – cò as tratta que d’ün pass da filtraziun. A la fin riva l’ova in ün batschigl cun plauntas indigenas – urtias, culüm, uschievla e farinent d’Andri surpiglian la pürificaziun dal nitrogen. «Ed a la fin cula l’ova netta in l’ovel da Cluozza. Nus vains pudieu registrer valuors marginelas d’inascramaint bger pü bassas cu prescrit dal Chantun, que’ns fo grand plaschair», disch Flurin Filli, mneder protecziun da natüra e management dal spazi da natüra tal PNS. Üna turbina d’ova ed ün implaunt fotovoltaic pisseran per la forza electrica illa Chamanna Cluozza. Üngüna cola, ma bainschi auncha charn Culs nouvs osps da la Chamanna Cluozza, Nicole Naue, Artur Naue e lur duos iffaunts, ho il PNS chatto üna famiglia gestiunaria chi’s dedichescha plainamaing a la dürabilited. Per spargner viedis cun l’elicopter, renunzchan els cumplettamaing sün bavrandas dutschas scu Coca Cola e cumpagnia. Da nouv vegnan offrieus sirups indigens ed ün implaunt per fer ova minerela agiundscha il nouv concept da baiver. «A reguard il manger mettainsa grand pais sün regiunalited e sün prodots stagiunels. Quist concept nun es dal sgür na pü bunmarcho, ma que es part da nossa filosofia», disch Nicole Naue. La verdüra vain per part cultiveda a Crusch ed a Zernez, il chaschöl deriva da Tschlin e la charn da producents indigens. In vista a l’avertüra s’ho udieu da diversa glieud, cha la Chamanna Cluozza renunzcha in avegnir cumplettamaing sü charn. «Que nun es natürelmaing vaira. Eir biera e vin as survain tar nus. A reguard la charn vulainsa nus be introdüer üna megldra qualited e forsa renuzcher cò e lo sün ün töch charn», disch Nicole Naue. La Chamanna Cluozza s’ho prepareda per ün ulteriur chapitel in l’istorgia da passa 110 ans. D’inspirer ulteriuras chamannas cun lur nouv concept es eir üna da las intenziuns dal PNS: «A reguard la dürabilited vulains nus cun la nouva Chamanna Cluozza metter ün accent», disch Ruedi Haller, il directur dal PNS. Güst davous la chamanna as rechatta la nouva tuor in construcziun da stric. Las staunzas pel persunel illa tuor permettan üna buna separaziun da lavur e temp liber. Cun salascheda e s-chandellas: la nouva Chamanna Cluozza metta dapü pais sün materiels natürels. Ramun Capaul muossa mürs da laina scuvierts tar la renovaziun.

Per la prüma vouta s’invida la Lia Rumantscha ad ün «Café rumantsch spezial» in Engiadin’Ota. L’inscunter ho lö mardi, ils 21 gün 2022 a las 16.00, aint il Cafè Badilatti a Zuoz. Sper il ster da cumpagnia cumplettescha üna guida tres la brastularia ed üna degustaziun da cafè l’occurrenza unica. Ils «Cafés rumantschs», organisos da la Lia Rumantscha, sun normelmaing cuntschaints per s’inscuntrer e discuorrer rumauntsch. Ün lö per ster da cumpagnia — taunt per indigenas ed indigens scu eir per persunas chi imprendan la lingua. Uscheja vegn promovieu il barat linguistic e culturel traunter ils indigens, las nouvarrivedas e las differentas valledas. Mardi, ils 21 gün 2022, do que però a partir da las 16.00 aint il Cafè Badilatti a Zuoz ün «Café rumantsch» tuottafat speciel: Sabina Cloesters, la mainagestiun dal Cafè Badilatti, vegn a fer üna guida tres la brastularia. Üna degustaziun da cafè cumplettescha l’occurrenza d’entreda libra. Dimena ün «Café rumantsch» ün pô pü speciel e da caracter unic. Organisatura da l’occurrenza es Ramona Barblan, promotura regiunela da l’Engiadin’Ota da la Lia Rumantscha, chi vegn eir a moderer l’inscunter a Zuoz. Sper quist prüm «Café rumantsch spezial» sun previs duos ulteriurs in Engiadin’Ota — ün ils 5 october e l’oter ils 30 november 2022. Detagls davart ils ulteriurs «Cafés rumantschs spezials» vegnan comunichos in settember sün www.liarumantscha.ch . (cdm/fmr) «Café rumantsch spezial» a Zuoz, mardi, ils 21 gün 2022, da las 16.00 fin las 17.30, Cafè Badilatti, Chesa Cafè, 7524 Zuoz. L’entreda es libra.

Pochs haun inclet l’art dad Annamaria Reinalter, ma ils grands artists grischuns da quel temp – Alois Carigiet, Giuliano Pedretti e Constant Könz – d’eiran inchantos da las ouvras da l’artista da Brail. L’Archiv culturel Engiadin’Ota ho miss insembel ün film per commemorer a l’artista, chi’d es morta cun be 18 ans. Passa 25 persunas sun seguidas in marculdi saira a l’invid a la premiera da film «Annamaria – Disegns d’ün muond pers» e vulaivan eir gnir a savair dapü da l’artista pütost incuntschainta. Annamaria Reinalter es naschida dal 1959 ed es creschida sü a Brail. La fracziun vi da la Punt Ota d’eira i’ls ans 1960 bainschi auncha ün lö inua cha l’agricultura ed üna vita simpla dominaivan, ma las influenzas modernas – gnand giò da l’Engiadin’Ota – s’haun eir già da quel temp fattas valair a Brail. Annamaria Reinalter d’eira fascineda da pövels muntagnards, d’ün muond chi d’eira già da quel temp pers in Engiadina. L’artista sensibla es suvenz ida a tschercher quista vita simpla e l’ho chatteda illas valledas güst cunfinantas cun l’Engiadina. Fascinaziun per pövels muntagnards «Ella d’eira üna quietta, forsa dafatta taciturna. Annamaria d’eira introverteda e vivaiva a l’ur. Eau vaiva ün pô la pusiziun da tilla proteger, ella nu’s savaiva duster uschè bain», disch Romedi Reinalter, il frer da l’artista. Ad Annamaria Reinalter nu descriva’l be scu sour, per el d’eira que eir la megldra amia. Cun ün ulteriur frer sun els creschieus sü a Brail ed il bap d’eira guardiaun i’l Parc Naziunel Svizzer. L’artista vaiva üna stretta colliaziun cun sieu bap ed el la ho suvenz piglieda cun se – il bap giaiva per exaimpel a Livigno a tanker e zieva giavane a Trepalle, inua cha la figlia pudaiva disegner ils contuorns e la vita muntagnarda, chi la fascinaivan. Grand talent Il talent dad Annamaria Reinalter ho bainschi già do in ögl in giuvens ans, ma ils magisters nun haun gieu l’incletta per sieu stil. Ils grands artists grischuns da quel temp però haun stimo sias lavuors: Alois Carigiet ho dit ch’ella saja üna buna artista e ch’el la vess piglieda scu scolara, sch’el nu füss sto uschè vegl ed amalo. Constant Könz d’eira respunsabel per la renovaziun da la fatscheda da la chesa Reinalter. Cur ch’el ho vis las lavuors dad Annamaria, ho’l dit al bap cha cha la fi­glia dess realiser ils sgrafittos, ch’ella saja «üna bger megldra artista cu eau», ho Constant Könz managio i’l film. Sgrafittos dad Annamaria Reinalter as rechattan aunch’adüna sülla Chesa Reinalter a Brail. Eir Giuliano Pedretti l’ho ludeda fich. Ma l’artista sensibla da Brail nun ho mê propi chatto sia plazza in quist ­muond – üna artista persa i’l fos temp. Cun 18 ans s’ho ella decis da fer suicid. «Annamaria d’eira memma sensibla per quist muond. Ella vess pudieu chatter üna via eir cun sia malatia», disch Romedi Reinalter. La premiera dal film ho gieu lö illa baselgia San Tumesch, inua cha Annamaria ho fat suicid. Cun quist’occurrenza s’ho serro ün rinch e sia ouvra interessanta surviva grazcha a l’ini­ziativa da la famiglia e da l’Archiv culturel Engiadin’Ota. Il film «Annamaria – Disegns d’ün muond pers» as po ir a guarder sün la pagina d’internet da l’Archiv culturel Engiadin’Ota (www.kulturarchiv.ch), suot la rubrica films. Front: Üna baselgia plaina per Annamaria Illa baselgia San Tumesch a Brail ho in marculdi saira gieu lö la premiera dal film «Annamaria – Disegns d’ün muond pers». Cun quist film ho l’Archiv culturel Engiadin’Ota commemoro ad ün’artista poch cuntschainta e sensibla, chi ho fat suicidi cun 18 ans. Annamaria Reinalter d’eira fascineda da pövels muntagnards, chi haun üna vita difficila in contuorns crüjs. Our da sia vista ün muond pers in Engiadina – l’artista es adüna darcho ida illas val cunfinantas a tschercher si’inspiraziun. Adonta cha sieus magisters nun haun gieu incletta pel stil dad Annamaria Reinalter, d’eiran ils grands artists grischuns da quel temp fascinos dal talent da la giuvna matta da Brail. Alois Carigiet l’ho descritta scu granda artista, Giuliano Pedretti l’ho stimeda fich e Constant Könz ho dit i’l film, cha Annamaria saja steda ün’artista bger megldra cu el. (fmr/cam) Pövels muntagnards haun adüna darcho inspiro ad Annamaria Reinalter per sieus purtrets. Ils sgraffits cha Annamaria Reinalter ho fat sün sia chesa paterna. La baselgia d’eira plaina in occasiun da la premiera. La baselgia d’eira plaina in occasiun da la premiera. Pövels muntagnards haun adüna darcho inspiro ad Annamaria Reinalter per sieus purtrets.

La prüma fin d’eivna da lügl ho lö il seguond Festival da la chanzun rumauntscha: dals 1. lügl 2022 fin als 3 lügl 2022 vain a Zuoz chanto, cumponieu, preschanto e sto da cumpagnia. La dumengia ho alura lö il finel da la premiaziun per la concurrenza da cumposiziun – cun 52 annunzchas piglian quist an part uschè bgeras cumponistas e cumponists scu auncha mê. Il Festival da la chanzun rumauntscha es sto la prüma vouta dal 2019 a Trun ed ho lö mincha trais ans. Böt da l’inscunter musical interrumauntsch es da promouver la chanzun rumauntscha e da der – i’l ram da la concurrenza – üna plattafuorma per nouvas cumposiziuns rumauntschas. Eir als geners da la musica contemporauna, scu il rock e’l pop, vain do üna palc in quists trais dis. Sper rapreschantaziuns da divers cors da tuot il Grischun ho lö ün program accumpagnant vario, chi’s drizza a tuot las eteds. Zuoz es causa sia lungia tradiziun a reguard l’istorgia dal chaunt da baselgia üna particularited in Svizra. «A Zuoz ho que do düraunt passa 200 ans üna cultura da chaunt da baselgia unica, il chaunt d'eira reglo e d’ot nivel. Quist’istorgia da chaunt da baselgia es naziunelmaing ün’excepziun, chi nu’s po schmancher», disch Curdin Lansel, president dal comité d’organisaziun. Ün punct dal program accumpagnant es alura eir ün referat da Lucian Schucan, cusglier cumünel da Zuoz. El quinta e muossa illa Tuor Planta divers cudeschs our da l’archiv, chi cuntegnan transcripziuns da cumponists dal renaschimaint, chi sun gnieus fats a Zuoz. Ma il festival ho da spordscher auncha dapü. Chanter, discuter, baderler Düraunt ils trais dis da festa haun lö diversas occurrenzas sparpagliedas in tuot Zuoz. In baselgias, in edifizis istorics, scoulas e sün plazzas as po ir a tadler concerts u referats, fer part a lavuratoris u chanter svess in occasiun da chaunts avierts. «Il lö vainsa tschernieu, perche cha Zuoz es ün cumün cumpact. Tuot po gnir realiso in ün circul fich pitschen», disch Curdin Lansel. Sper ils concerts da divers cors, pi­glian traunter oter eir part a diversas occurrenzas e concerts: Aita Biert e Men Steiner, Ils Jauers Arno ed Aldo, Peder e Benedict, AC@G, Angelo Andina, Luis Cagienard e Nina Grass, Oak Street, Chiara Jacomet & Pascal Dittli, Prefix e Ganes. Eir per glieud d’utrò, chi nu chaunta in ün cor, spordscha il program accumpagnant diversas occurrenzas interessantas – ­tuot tenor il motto «chanter, inscuntrer e baderler». Üna chanzun rumauntscha nascha ad hoc Üna da las occurrenzas pü specielas ho lö in sanda i’l Zuoz Globe: il cumponist Ruedi Lutz as lascha inspirer d’üna poesia da la poetessa Gianna Olinda Cadonau e cumpuonan alura düraunt ün’ura üna cumposiziun per cor. In seguit notescha Luzius Hassler illa ­cuort da la chesa Robbi quist nouv töch in möd digitel sül computer. «Luzius Hassler ho digitaliso schurmas da chanzuns sül PC ed el ho eir scrit giò divers manuscrits cul computer. El ho publicho tuot sülla pagina d’internet www.chorliteratur.ch», declera Curdin Lansel. Interessedas ed interessos da quista tecnologia al paun guarder sur las spedlas ed el declera sia lavur. «Zieva la notaziun sül computer vain la nouva cumposiziun chanteda sün plazza d’ün cor ad hoc.» Avantags da la pandemia Adonta cha bgers cors nu s’haun pudieu chatter causa corona, ho la pandemia gieu avantags pel festival a Zuoz: in occasiun dal Festival da la chanzun rumauntscha ho Curdin Lansel nempe cumponieu üna chanzun per cor ed Alfons Clalüna ho scrit il text tiers. «La cumposiziun es naschida aunz ün an e mez düraunt il temp da corona. Cun esser suvenz a chesa d’he penso da scriver üna chanzun aposta pel fe­stival. Que’s tratta d’üna simpla chanzun chi’s po imprender svelt.» Il töch «Nossa chanzun» as chatta in l’internet e quella vain alura chanteda in diversas occasiun al festival. Interessedas ed interessos paun dimena telecharger las notas e’s preparer per la chanter in cumpagnia. Ün dals highlights da la festa es eir la concurrenza da cumposiziun – üna concurrenza per ingrandir il pot da chanzuns rumauntschas. A la giuria sun ­gnieus inoltredas 52 cumposiziuns in quatter categorias: cor d’iffaunts, cor masdo, cor viril e cor per duonnas. La categoria cor per duonnas nun es quist an auncha üna categoria ufficiela, ma a partir dal prossem Festival da la chanzun rumauntscha varo que eir üna tela. Pi­gliand oura il surmiran as partecipeschan cumposi­ziuns da tuots ils idioms a la concurrenza. In conguel cun l’ultim festival a Trun, ho la giuria pudieu piglier incunter 13 cumposiziuns impü – a Trun d’eiran que 39. Tenor ils organisatuors sto quist augmaint d’annunzchas in eir in connex cun la pandemia: «Las cumponistas e’ls cumponists haun gieu dapü temp per scriver e per esser creativs, que es ün bel success», disch Jachen Prevost, commember dal comité d’organisaziun. La premiaziun da la concurenza da cumposiziun ho alura lö in dumengia zieva ­gianter. A partir da las 13.30 vegnan las cumposi­ziuns preschantedas da cors ad hoc. Il public tscherna las trais chanzuns predilettas. La rangaziun ed ün chaunt finel fuorman alura la finischiun dal festival. Il töch «Nossa chanzun» po gnir telechargiò suot il seguaint QR code. Il program detaglio da la Festa da la chanzun rumauntscha as po ir a ler sülla seguainta pagina d’internet: www.chanzunrumantscha.ch Scu quistschor al Festival da la chanzun rumauntscha a Trun, piglian eir quist an darcho part chors d’iffaunts. Foto mad

Il program culturel da sted da la Chesa Planta Samedan sto suot l’insaina da parevlas. Ed in sanda passeda ho gieu lö l’avertüra da l’exposiziun speciela «Parevlas – S-chazis da nossa memüergia». Pia Valär ho illustro ses parevlas pütost incuntschaintas. Manuela Dorsa e Raffaele Mennona «Mera» haun miss in scena tematicas centrelas da parevlas e Chasper Pult ho analiso parevlas e lur istorgia. Quista sted as dedichescha la Chesa Planta Samedan cun ün’exposiziun sün duos plauns al tema parevlas: sül prüm plaun sun exposts las installaziuns e sculpturas da Manuela Dorsa e Raffaele Mennona «Mera» scu eir las illustraziuns da Pia Valär. Nadia Braito ho do vita a l’exposiziun cun suns, tuns, caneras e schuschuri – ed arrundischa in möd modern l’experienza da sfuondrer i’l muond da parevlas. Cha la Rumantschia ho üna lungia tradiziun da parevlas – cun üna lung’ istorgia – as po gnir a savair i’l seguond plaun da la Chesa Planta. Lo ho Chasper Pult, scienzio da lingua e romanist, miss insembel texts accumpagnants chi recapituleschan l’importanza dal gener per la Rumantschia. Divers manuscrits e cudeschs da parevlas istorics agiundschan l’exposiziun. Atmosfera misteriusa A l’avertüra da l’exposiziun tschainta la musicanta Nadia Braito i’l sez da schneder per terra ed ho davaunt se ün instrumaint pütost incuntschaint: la loop station. Que’s tratta d’üna maschina electronica, chi registrescha in maniera live ils suns e tuns chi vegnan piglios sü directamaing d’ün microfon. La musicanta po alura registrer ulteriurs viels dal tun e po fer musica cun se svess. Uschè ho Nadia Braito registro ad hoc püss viels da tun: ün viel ritmic e lasura – in diversas armonias – melodias, cuntervuschs e caneras. Cun effets d’audio ho’la directamaing modulo sia registraziun ed ho uschè creo ün atmosfera d’üna otra realited. Aposta per l’exposiziun ho la musicanta eir registro divers töchs chi accumpagnan las installaziuns. «Nadia Braito ho cun sia musica do l’ultima pinneleda a las installaziuns. Cun tuot ils invouts d’eira que ün proget chi ho fat grand plaschair», disch Manuela Dorsa. L’artista ho piglio temas centrels da parevlas scu temma, magia, avarizcha – ed ho creo installaziuns our da palperi, raps u poppas. Rischs da la cultura «Eau d’eira già adüna fascineda da las parevlas engiadinaisas e d’he perque clet oura quista tematica per nos program da sted», disch Martina Shuler-Fluor, mainagestiun da la Chesa Planta Samedan. In collavuraziun cun las artistas e’ls artists indigens es uossa gnida missa in pè üna exposiziun moderna, chi interpretescha las parevlas tradiziunelas in möd contemporaun. «Ün da noss böts es eir da metter a disposiziun la Chesa Planta ad artistas ed artists engiadinais e da quels vainsa avuonda», agiundscha la mainagestiun. Eir pel scienzio da lingua Chasper Pult es la tematica üna interessanta – üna chi muossa las rischs da la cultura rumauntscha. El ho analiso parevlas ed ho eir quinto in sanda passeda a Samedan davart l’istorgia e l’importanza da quellas per la Rumantschia: «Il rumauntsch es üna lingua, inua cha s’ho già fich bod ün pled aposta per parevlas, que demuossa l’importanza da quellas per nossa cultura». Insolit pel gener, vegnan illas parevlas ladinas avaunt eir protagonistas femininas scu eir eroessas. Der vita a las parevlas «Eau d’he già adüna udieu gugent parevlas e d’he eir quinto gugent istorgias inventedas. Ma mieu muond es pütost quel dals strichs e na quel dals pleds», disch Pia Valär. L’illustratura da Zuoz ho do vita a ses parevlas engiadinaisas ed ho in sieu stil creo ses purtrets. Sün quels ho’la pruvo da resümer üna parevla intera. Disegno sune cun rispli – in möd digitel ho’la alura do culur a sieus ouvras. In trais da quellas parevlas sun ils eroes masculins, illas otras trais sun duonnas las eroessas: «Que chatti eir bel tar las parevlas rumauntschas, cha las duonnas nu sun be princessas», disch Martina Shuler. Pia Valär tradescha cha las parevlas engiadinaisas sajan sto la granda inspiraziun per gnir insomma illustratura. «Que che ch’am plescha vi da la lavur scu illustratura es da pudair der fuorma a cuntegns.» Sper la parevla da la signura da Morteratsch, il zindel müravglius, l’aragnun e’l meidi, ils trais chauns ed il lej da la gramma, ho’la eir illustro la parevla dad Adam da Chamues-ch. «A me d’eira que per exaimpel important, da der a la figlia dad Adam da Chamues-ch ün curtè. Uschè d’heja adüna la pussibilited dad agiundscher qualchosa e que’m plescha d’avair quista liberted», disch l’illustratura. E che parevla plescha il meglder a Pia Valär? «Eau vaiva adüna sul gugent la parevla dal lej da la gramma. Eau d’he vis tuot ils purtrets davaunt me, causa cha la parevla giouva a Zuoz inua ch’eau sun creschida sü.» Ma zieva avair stüdgio ün pô, ho l’illustratura da Zuoz agiunt cun ün rier: «Ma il meglder m’haun adüna plaschieu quellas cha mieu bap ho quinto ed invento svess.» Il zindel miravglius - üna da las ses parevlas cha Pia Valär ho illustro. L'avarizcha - Manuela Dorsa s'ho lascho inspirer da tematicas principelas da parevlas. Cun interpretaziuns contemporaunas do la chesa Planta Samedan ün sguard modern sün parevlas tradiziunelas. Front: Parevlas in ün ram contemporaun Illa Chesa Planta Samedan ho in sanda passeda gieu lö l’avertüra da l’exposiziun speciela «Parevlas – s-chazi da nossa memüergia. L’illustratura Pia Valär da Zuoz ho do vita a ses parevlas tradiziunelas cun las interpreter in sieu egen stil. Impü ho l’artista Manuela Dorsa creo installaziuns cun interpreter tematicas centrelas da parevlas sül prüm plaun. I’l seguond plaun da la Chesa Planta ho Chapser Pult recapitulo ed analiso cun texts accumpagnants l’istorgia da las parevlas rumauntschas. (fmr/cam)

In marculdi zievamezdi ho gieu lö a Zernez la surdeda dal premi «Das Digi-Tal der Schweiz des Jahres 2021». I’l ram d’üna concurrenza vaiva la «Schweizer Illustrierte/L’illustré» tschercho la val la pü digitela da la Svizra – ed in quist’occasiun persunas e dittas chi haun realiso progets digitels. Ulteriurs sponsuors sun: Swisscom, Generali, la «Gebert Rüf Stiftung» e «digitalswitzerland –Schweizer Digitaltag». Trenta annunzchas ho la concurrenza gieu, ses sun gnidas favorisedas d’üna giuria ed a la fin vaivan ils lectuors da la «Schweizer ­Illustrierte/L’illustré» da tscherner il vandscheder – guadagno ho «miaEngiadina». Jon Erni e la squedra da «miaEngiadina» haun daspö il 2016 realiso divers progets digitels in tuot l’Engiadina: la rait da fibras da vaider da San Murezzan fin a Samignun, tschinch coworking-spaces e la Engadin App. Impü haune invio il center d’innovaziun e collavuraziun InnHub a La Punt Chamues-ch – tenor plan vess quel dad avrir sias portas dal 2025. Ün pled festiv ho eir tgnieu Stefan Nünlist, commember da la direcziun da la Swisscom: «Nus da la Swisscom savains güdicher la lavur in connex cun la digitalisaziun – ed eau d’he da dir cha miaEngiadina ho propi merito il premi». (fmr/cam) La squedra da miaEngiadina e’ls rapreschantants dals sponsuors i’l ram da la surdeda dal premi.

Sanda passeda illa Chesa Planta Samedan, sanda chi vain illa Chasa Jaura a Valchava: i’l decuors d’ün’eivna vegnan aviertas exposiziuns chi muossan traunter oter ouvras da l’illustratura Pia Valär. In ün discuors cun la FMR ho l’illustratura zuozingra quinto davart sia lavur, la digitalisaziun in connex cun sia professiun e las ouvras expostas illa Chasa Jaura. «Eau quintaiva e tadlaiva già adüna gugent istorgias e causa ch’eau nu sun uschè quella dals pleds, am exprimi oramai cun rispli», disch Pia Valär. Sia professiun d’illustratura es üna lavur traunter ils giavüschs dals cliaints e sia egna liberted scu illustratura. «L’illustraziun es pütost üna lavur da servezzan cu üna lavur d’artista.» Ma quista cumponenta la plescha eir vi da sia lavur: Ch’ella gioda da clapper cuntegns e da’ls der vita cun sieus egens purtrets, tradescha l’illustratura zuozingra. «Eau chat que eir fich motivant da nu stuvair adüna tschercher svess il tema, dimpersè da sur­vgnir diversas tematicas ed inputs.» Ma egens progets – sainza incumbenza – possan eir tuotta­fat ir in üna direczin artistica, uschè Pia Valär. Quistas egnas ouvras sun tenor ella fich importantas per crescher scu illustratura e per imprender robas nouvas. Da quellas as po eir ir a vzair illa Chasa Jaura. Lavur independenta Üna sfida da quista cumbinaziun traunter servezzan ed art es cha’ls cliaints as maisdan minchataunt aint i’ls progets. «Ma lo es adüna da chatter üna via d’immez per cha tuot ils partieus sajan cuntaints.» Ma cu survain Pia Valär insomma lavur scu illustratura independenta? «Que chi funcziuna il meglder es adüna, scha qualchün chi tschercha ün’illustra­ziun vezza mias lavuors e chatta: Uschè qualchosa vögli eir per mieu proget.» Ma traunteraint do que eir periodas da difficulteds – lo as drizz’la alura a contacts ch’ella ho già. «Minchün stu guarder ün pô per se svess, oter cu scha’s lavura fix per ün’agentura. Ma que es per me main interessant.» Traunter l’analog e’l digitel Pia Valär ho zieva il seminari da magisters e zieva avair do scoula quatter ans stüdgio illustraziun in Scozia. Scu eir otras arts es eir l’illustraziun gnida missa sül cho da tecnologias digitelas: hozindi vain lavuro bger cul computer u cul tablet. Pia Valär ho auncha gieu üna scolaziun analoga ed ella s’ho lönch missa cunter fer adöver da mezs digitels i’l process creativ. «Eau tils drouv intaunt eir e quels haun eir lur avantags. A me plescha il medium per der culur a mieus purtrets ed ün sbagl es eir corret dalum. Ma il pü gugent lavuri aunch’adüna cun rispli.» Uschè fo’la las skizzas pelpü cun rispli e do alura culur in möd digitel sül computer. «Il pcho vi da lavuors digitelas es cha nu’s po tgnair in maun il purtret originel a la fin.» L’inspiraziun e sieu egen stil ho l’illustratura chatto scu seguaint: «A me motivescha que scha chat qualchosa divertent. Mia fermezza sun las figüras, inua ch’eau poss eir musser emoziuns il meglder.» Quistas emoziuns a svezza eir in ses ouvras expostas quista sted ­illa Chesa Planta a Samedan. Minchüna da quellas tematisescha üna parevla engiadinaisa ed Pia Valär ho pruvo dad integrer uschè bgers aspets da la parevlas scu pussibel – dimena da quinter ün’istorgia cul rispli. Ouvras dals ultims duos ans In l’exposiziun «Illustraziuns sco fuorma d’art» vegnan mussedas ouvras da Jon Bischoff, Madlaina Janett, Lea Meyer e Paulin Nuotclà. La Chasa Jaura a Valchava dedichescha nempe quista sted ün exposiziun ad illustraturas ed illu­stratuors rumauntschs. Da Pia Valär es exposta üna tscherna da lavuors realisedas i’ls ultims duos ans. «Üna da las lavuors chi’m sto ferm a cour es il ‹lung viadi›. Que es ün cudesch da purtrets cun chanzuns da Duri Bezzola. Eau d’he dimena pudieu illustrer sias bellischmas chanzuns.» Sper il «lung viadi» as po eir ir a guarder ün proget cha Pia Valär ho realiso per l’Universited San Galla – ella tematisescha il shutdown. Eir ün memory ch’ella ho illustro ed ün placat per Transhelvetica faun part da l’exposiziun. Aposta per «Illustraziuns sco fuorma d’art» es Pia Valär d’incuort steda illa Val Müstair a’s lascher inspirer e per fer skizzas. «Eau d’he fat differenta roba: fotografias e disegno aint robas, disegns da rispli – eau am d’he simplamaing lascho inspirer e disegno tuot que chi giaiva.» Que cha Pia Valär ho chatto divertent ed inspirant düraunt sieu temp illa Val Müstair, as po eir ir a vaira in l’exposiziun illa Chesa Jaura – la vernissascha da l’exposiziun «Illustraziun sco fuorma d’art » ho lö in sanda, ils 25 gün 2022 a las 17.00. L’exposiziun as po vzair tuotta sted fin als 16 october. Box: L’illustradura zuozingra Pia Valär es naschida dal 1983 ed es creschida sü a Zuoz. Lo ho’la eir fat la matura al Lyceum Alpinum e zieva ho’la fat il seminari superiur a Cuira. In seguit ho Pia Valär lavuro quatter ans scu magistra primara. E zieva avair do scoula – eir a l’ester – ho la Zuozingra alura fat il cuors preparativ per la Scoula d’art a Lucerna, a l’uschenumneda Farbmühle. Stüdgio nun ho’la però in Svizra. In Scozia ho Pia Valär alura düraunt trais ans fat il stüdi d’illu­stratura. Daspö lo lavur’la scu illustratura independenta. Ella abita e lavura a Turich. Quista sted sun sias ouvras expostas illa Chesa Planta a Samedan ed illa Chasa Jaura a Valchava. Front: «Il pü gugent disegni cun rispli» I’l decuors d’ün’eivna haun lö duos vernissaschas cun ouvras da Pia Valär – üna illa Chesa Planta a Samedan ed üna illa Chasa Jaura a Valchava. L’illustratura zuozingra ho zieva il seminari da magisters e zieva quatter ans instrucziun auncha stüdgio illustraziun in Scozia. Daspö lo lavur’la scu illustratura independenta. Sia branscha es gnida missa sül cho da la digitalisaziun: hozindi lavuran illustraturas ed illustratuors bger cul PC u il tablet. Ella as vaiva auncha düraunt il stüdi missa cunter il fer adöver da mezs digitels i’l process creativ. Ma intaunt drouv’la eir da quels. «Il pü gugent disegni però aunch’adüna cun rispli», disch Pia Valär. In ün discuors cun la FMR ho’la quinto davart la digitalisaziun, inspiraziun e motivaziun in connex cun sia lavur d’illustratura. L'illustraziun cul tema shutdown cha Pia Valär ho creo per l'Universited da San Galla. Eir placats, scu quist per la Transhelvetica, tuochan tar las lavuors d'üna illustratura. Pelpü disegn'la sieu purtrets cun rispli ed ils do culur in möd digitela sül computer. Traunter oter integrescha l'illustratura eir sieus figüras in fotografias, scu sün quist purtret da Pia Valär.

Savaivas vus cha que do fluors sün bundant 4500 meters sur mer? Savaivas vus cha’l salamander d’alps ho la pü lungia purtaunza dals vertebros? Savaivas vus cha que do plauntas carnivoras illas Alps? Tuot quistas infurmaziuns ed auncha bger dapü fats interessants as vain a savair in l’exposiziun «Gipfelstürmer und Schlafmützen - Tiere und Pflanzen im Gebirge». Il Parc Naziunel Svizzer (PNS) ho dedicho ün’exposiziun speciela a bes-chas e plauntas indigenas chi vivan in contuorns extrems. L’exposiziun es fabricheda sü scu üna gita sün üna muntagna ed ho divers elemaints interactivs. Üna gita fin sül piz Güst tal cunfin da god as vain a cugnuscoher il zuonder: Grazcha ad ün lain fich elastic tegna’l oura il pais da püssas tonnas naiv e surviva uschè invierns strets. Ün töch pü insü vers il piz as vain a savair cha la grassetta d’alp (Alpen-Fettblatt) prodüa ün secret chi attira ad insects. Quels restan alura tachos lo e la plaunta als so zieva digerir. La plaunta as nudrescha però eir tres fotosintesa – l’indschegn da savair digerir bes-chinas ho la grassetta d’alp per savair surviver sün fuonzs cun pochas substanzas nudritivas. Sper plauntas vegnan eir trattedas da tuottasorts strategias da surviver da diversas bes-chas. Sün l’otezza d’ün territori da skis as vain a savair cha la corviglia – scu omnivora – as nudrescha d’inviern da rüts d’umauns u dal manger in restaurants sün pista. Dimena eir üna strategia per surviver la stagiun la pü crüja e fraida. In viedi fin sül piz as imprenda auncha a cugnuoscher auncha bgeras ulteriuras bes-chas e plauntas cun talents straordinaris. Chi chi voul scuvrir ils «shootingstars» dal surviver da la natüra otalpina, a quella ed a quel metti a cour l’exposiziun speciela i’l PNS. Grazcha a sieu tuber, es la minchületta üna da las prümas fluors chi's schmacha our dal terrain da prümavaira. Suot il nom "Gipfelstürmer und Schlafmützen" dedichescha il PNS ün'exposiziun a bes-chas e lur indschegns per surviver in contuorns crüjs. L'exposiziun i'l PNS es fabricheda sü scu üna gita sün üna muntagna: dal cunfin da god fin sül piz as vain a savair bger sur da las strategias da surviver da plauntas e bes-chas. Üna strategia da corviglias per surviver l'inviern es da's nudrir da rüt d'umauns u da manger las mangiativas sün terassas da restaurants sün pista. La grassetta d'alp as nudrischa tres fotosintesa, ma eir digerind insects. Perque ho la plaunta carnivora ün secret cha'ls attira - zieva vegnane digeriues.

In sia tschanteda cuort aunz la radunanza cumünela ho la suprastanza da Schlarigna decis da decreter üna zona da planisaziun. Cun questa imsüra dessan gnir interruots ils svilups na giavüschos i’l marcho d’abitaziuns. Intaunt cha la decisiun dal cussegl es gnida beneventeda d’üna granda part dals preschaints in sela, ho que do eir votums critics. L’impressari Markus Testa ho suottastricho chi detta eir ün’otra vart da la medaglia cun blocker tuot ils affars. Ch’uschè gnian chastios possessuors da seguondas abitaziuns, chi füssan pronts da spordscher maun e der a fit lur abitaziuns ad indigens. In consequenza dvantessan quellas «prümas abitaziuns» e perdessan blera valur. «Fer dret a tuots nun es pussibel. Cun quista imsüra rivains nus da trer il frain da maun, almain pels prossems duos ans», ho managio Christian Brantschen, il president cumünel da Schlarigna. Ultra da que ho la suprastanza cumünela müdo la tractanda dad approver üna nouva ledscha da promoziun per s-chaffir lö abitabel per indigens in ün’infuormaziun. Aunz cu appruver la ledscha, dess la populaziun s’ingascher in fuorma d’üna exposiziun da cooperaziun (Mitwirkungsauflage), uschè Christian Brantschen. (rtr/fmr)

Cur cha qualchün vo in fanzögna as disch ch’el giaja per las stailas intuorn. Que saregia eir per quelo cha bgers poets as laschan inspirer da las stailas. Ma nus savains cha las stailas servan eir scu guida per umauns e per utschels migrants. Da vegl inno daun ils planets indicaziuns sur da l’andamaint dal muond e servan per ün’incletta da nus stess. Columbus giaiva sur mêr a tschercher terras estras in cumpagnia da las stailas. E na schmancher la famusa staila da Nadel chi condüa ils sabis a Gesu. Ir per las stailas, ir da staila a staila, da planets a la glüna, viager tres galaxias incuntschaintas per perscruter l’univers, es in nos temp l’aspiraziun na be dad astronoms ed astrologs per intents persunels, ma l’interess dad inters stedis cun millieras dad scienzios ed enorms indrizs tecnics. Sondas e satellits ans transmettan stupendas imegnas dals planets e lur rinchs, da surfatschas da cuntredgias incuntschaintas e da fouras nairas chi travuondan tuot que chi’d es intuorn. A vegnan installedas custaivlas staziuns interplanetaricas, ma a guarder propi bain, sun eir quellas be üna puolvra in quist spazi infinit. Dunque ir in fanzögna, ir per las stailas pudess bain esser üna profuonda aspiraziun da nus tuots. Quella da vzair qualchosa pü grand cun l’immaginabel, da’s bütter i’l infinit. Il poet Giacomo Leopardi as lascha najanter cun plaschair in quist mêr d’immensited: «Così tra questa immensità s’annega il pensier mio: E il naufragar m’è dolce in questo mare.» As der vi a quists spazis illimitos paress da der andit ad üna odissea persunela e collectiva per scuvrir infin se svess, savair d’inuonder cha’s vegn. Il mistiker Angelus Silesius ho fat sias ponderaziuns losupra e disch a l’umaun chi dumanda: «Il muond m’ais memma stret, il tschêl memma pitschen. Inua as rechatta ün spazi per mia orma?» Silesius respuonda: «Fermat, inua cuorrast Tü? Il tschêl es in te svess. Tscherchast Tü a Dieu utrò, al manchauntast Tü adüna». In quist sen as giavüsch per quista sted üna buna contemplaziun dal tschêl stailieu extern ed intern. Anna Ratti è naschida e creschida si a Malögia, ha passentà la vita en divers lieus cun varsaquantas professiuns, e viva oz puspè en Bregaglia. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La Regenza ho appruvo il proget «Renovaziun dal repar da lavinas Albanas, 2. etappa» a Zuoz. Per quist intent ho ella delibero üna contribuziun chantunela da maximalmaing 1,3 milliuns francs. Il repar da lavinas Albanas as rechatta sur la vschinauncha da Zuoz e protegia il territori abito. Var 65% dals paralavinas sun implaunts da betun chi sun gnieus fabrichos i’ls ans 1950 e 1960. Ils paralavinas pü nouvs sun implaunts d'atschel. Già daspö ün temp pü lung sun gnieus constatos tar las inspecziuns annuelas dans vi dals implaunts da betun. I’ls ultims ans s’haun quists dans augmentos uschè ferm chi saro necessari da rimplazzer ils implaunts da betun i’ls prossems ans. In üna prüm’etappa sun gnieus fabrichos paralavinas d’atschel da passa 1600 meters e 10 parascuflos. Tar quista seguond’etappa dessan uossa gnir rimplazzos ulteriurs implaunts da betun defets e serredas luochas. (cdm/fmr) Ils repars sur la vschinauncha da Zuoz vegnan rinfurzos.

La radunanza cumünela da Zuoz ho in marculdi appruvo il rendaquint 2021 unanimamaing e delibero il credit per la prefinanziaziun dal proget turistic «Digital Customer Journey». Il nouv Uorden da Chalandamarz vain sistieu. Zuoz es üna da las unicas vschinaunchas chi nu do a las mattas da scoula üngünas incumbenzas al Chalandamarz. Que as dess müder in avegnir. La suprastanza cumünela ho elavuro insembel culla cumischiun per quell’üsaunza ün nouv uorden da Chalandamarz. «Il motiv es cha l’actuel uorden nu correspuonda pü a las ledschas superiuras d’egualited», ho dit Andrea Gilli, il president cumünel da Zuoz. Ils müdamaints principels proponieus da suprastanza e cumischiun pertuochan la partecipaziun eguela da las mattas al Chalandamarz: Eir ellas dessan pudair as vstir scu’ls mats cun blusa blaua, plumpa u brunzina. Quista proposta ho chaschuno üna discussiun animeda a la radunanza cumünela cun 62 persunas preschaintas. Siond cha divers temman cha la tradiziun gniss uscheja ruotta ho la radunanza decis da retrer la tractanda. L’Uorden da Chalandamarz gnaro reelavuro e suottamiss a la prosma radunanza cumünela in avuost. Tenor Andrea Gilli es que important da mantgnair l’üsaunza, cha que giaja però be schi detta eir ün svilup. Il rendaquint 2021 chi serra cun ün suravaunz dad entredgias da 13 800 francs ho la radunanza appruvo unanimamaing. Que vela eir pel credit da 102 600 francs per la prefinanziaziun dal proget turistic «Digital Customer Journey», la digitalisaziun da l’experienza turistica in Engiadin’Ota. (rtr/fmr)