La vschinauncha da Zuoz fo ün prüm pass invers la realisaziun dal proget d’üna nouva scoula e scoulina: La radunanza cumünla ho appruvo in marculdi saira unanamaing ün credit da 180 000 francs per üna concurrenza d’architectura dal nouv edifizi. Cha’l böt saja da tscherner ün proget per preschanter quel insembel cun la dumanda da credit fin la prosma sted. Cul credit ho la radunanza cumünela tschernieu la varianta la pü favuraivla. Üna giuria tscherniro il plaun il pü adatto als bsögns. Cha l’edifizi vegl pella scoulina illa Chesa dals Pesters nu saja pü adatto a las pretaisas per üna scoulina, scriva la chanzlia cumünela in üna comunicaziun da medias. (rtr/fmr)

Ün rapport d’ün viedi – cun ün Land Rover intuorn l’Africa L’ura sto salda «Vais temp?» Oha! Che voul que dir? Desch minuts, ün’ura, tuot il di, uossa u zieva? In Africa ho il temp ün’otra significaziun. «Maximum trais uras. Üna piculezza e vos auto svoula darcho sur il catram. No problem, üngün problem.» – Nus essans tal mecanist a Windhoek e que zieva be ün’eivna viedi tres la Namibia. Immez il desert es Buddy, nos Landrover, sto salda. Diagnosa: dan dal mecanissem da transmissiun. Na be trais uras, dimpersè dapü da trais eivnas ho düro la fin finela la reparatura. «Schi, nus vains temp.» Sainza egen auto, ma grazcha a taxi Yango (sumgiaint ad Uber) as riva in cited sgür al böt. In nos cas ans maina nos manaschunz in direcziun da Joe’s Beergarden, chi’d es cuntschaint per biera tenor «deutschem Reinheitsgebot», Jägermeister, liangias brassedas e vantrigliet (Eisbein). Düraunt il traget stordscha’l aposta per nus vi da la roudina dal radio, surria cur ch’el chatta la güsta frequenza, oza il volumen da la musica, e s’allegra da’ns preschanter ün schlagher tudas-ch. Be 31 ans, da 1884 fin 1915, tuochaiva Namibia a l’Imperi tudas-ch (Deutsch-Südwest Africa). L’influenza tudas-cha es hoz auncha preschainta. Saja que cul radio, la giazetta, las pastizarias cun paun s-chür, bibliotecas cun cudeschs tuda-schs u las scoulas, selas da gimnastica e chesas colonielas chi existan aunch’adüna. Passa 20 000 Namibians cun patria tudas-cha vivan in contuorns da Lüderitz, Swakopmund e Windhoek. Ad els tuocha circa 15 % dal terrain. Els preservan üna Germania, chi hoz nun exista pü. Il temp pera d’esser sto salda. As resta traunter pêr. Cuosts explosivs Zieva passa trais mais in Namibia (adüna darcho cun ün retuorn in garascha!), essans al cunfin per entrer in Angola. Fin dal 1975 tuochaiva il pajais tar il Portugal. Invezza da liangias brassedas as chatta cò üna buna schelta da chorizos. Cun ün masdügl da rumauntsch-taliaun discutains cun l’uffiziant, chi discuorra ün s-chet portugais, sur dal predsch dal visa. Luanda, la chapitela, es daspö ans cuntschainta per esser üna da las pü cheras citeds dal muond. Üna staunza i’l hotel simpel quosta svelt 500 euros. «Pel fit dad üna prüm’abitaziun es gnieu pretais 10 000 euros al mais e que sainza electricited ed ova in chesa!«, quintan Didier e Jeanne, ün pêrin frances cun trais iffaunts. Divers ans sun els già in Angola, Didier scu indschegner da fabrica, respunsabel per las plattafuormas d’öli e Jeanne scu geografa a l’universited da Luanda. L’impraisa da Didier, uschè scu eir otras instituziuns europeicas, surpiglian normelmaing ils cuosts generus per las abitaziuns u dals hotels dals lavuraints d’utrò. «Que e la corrupziun sun ils motivs principels perche cha’ls predschs in cited explodeschan», agiundschane. Zieva quatter ans in Mosambic e püs ans in Angola haune decis, cha saja temp per turner in patria, eir els cun lur egen auto. Nos inscunter culla famiglia francesa es sto be per cas, ma svelt gnins bain daperüna ed als accumpagnains sün lur prüm’aventüra. Quella ans maina lung il flüm Zambezi d’Angola fin in Sambia. Insembel passains cò e lo speravi a cumüns cun chesinas d’ardschiglia, sur punts da lain, tres flümets clers e traunter god spess. Che cuntrasts. Il viedi es sto lung, passa 34 000 km. Nus vains ragiunt nos prüm grand böt da l’aventüra. Cun ün pêr fodas dapü e cun damain chavels tschantains hoz darcho vi da la medema maisa in Mpanshya in Sambia scu aunz set ans. Nus vains piglio allogi in chesa da Benjamin ed Ireen Furrer. El, creschieu sü in Val Müstair, ho chatto in Sambia sia paschiun e l’amur. Dapü da nos amihs i’l ester do que però il prossem riassunt. Üna vouta intuorn l’Africa – Nadia Federspiel (36), oriunda da Zuoz, es da viedi tres l’Africa. Ella e sieu partenari Michi Eberli (38) sun partieus al principi da settember 2022 e lur Land Rover Defender «Buddy» da l’Engiadina in direcziun Kapstadt. Adüna in tschercha da la prosm’aventüra e da nouvas cugnuschentschas als ho mneda la prüma granda etappa da Maroc fin a Ghana. Illa seguonda etappa maina la via tres il desert da la Namibia, sur Angola fin illa savanna da la Sambia. Tuot in tuot haun els fat circa 34 000 km. Da temp in temp s’annunzcha Nadia Federspiel cun ün extrat dal diari dal viedi tres il continent africaun.

Ün’iniziativa incumbenzescha la vschinauncha da La Punt Chamues-ch da sclerir che cha que druvess per metter darcho in funcziun ün’ouvra electrica da l’an 1905. Scu cha la vschinauncha da La Punt Chamues-ch comunichescha es l’iniziativa inoltreda valida cun 70 suottascripziuns verifichedas. L’iniziant Richard Hunziker pretenda cha las autoriteds stopchan lascher examiner dad experts la pussibilted da piglier in acziun darcho l’implaunt electric pitschen Chamuera. Impü dess que gnir sclarieu che reparaturas chi füssan necessarias per reactiver l’ouvra. Tar quella incumbenza tuocha eir l’ova da fuonz, l’inchaschamaint, la lingia da provedimaint, la chambra d’aua e la lingia da pressiun, uscheja la pretaisa da l’iniziativa. Suveraun dess decider Cha’ls resultats da las examinaziuns stopchan gnir declaros e zieva suottamiss als votants e las votantas da La Punt Chamues-ch, pretenda l’iniziativa, cul böt da reactiver darcho l’ouvra. «Saja que suot l’egida da la vschinauncha u eir cun der a fit ad ün’ouvra electrica.» Ultra da que dessan las fnestras der in avegnir ün’invista in l’edifizi a passants e passantas, tuot tenor dess que perfin der visitas guidedas in l’ouvra. Tenor il chanzlist da La Punt Chamues-ch, Urs Niederegger, vuless la suprastanza preschenter in üna da las prosmas radunanzas cumünelas üna cuntraproposta. Quella as basaro sün ün proget gnieu preschanto da l’an 2014. (rtr/fmr)

A San Murezzan sülla plazza da parker da la pendiculera Signalbahn s’ho ün automobilist stortiglio in sanda cun seis auto e fat uschenumnos Donuts. Causa ün’annunzcha a sia centrela d’acziun es gnida la pulizia cumünela in acziun ed ho fat fermer a l’automobilit poch töch davent da la plazza da parker. Tar la controlla dal veicul e da seis schofför ho la pulizia constato cha quel d’eira stuorn. Il test d’alcohol es sto positiv, uscheja cha la pulizia l’ho piglio davent seis permiss dad ir cun l’auto. Scu cha la pulizia chantunela ho communicho es el gnieu denunzcho tar la Procura publica dal Grischun. (cdm/fmr) Ils stizis cha l’automobilist stuorn ho fat cun seis auto sülla plazza da parker.

La regenza grischuna ho comunicho ch’ella hegia appruvo la dumanda da l’Academia Engiadina per realiser imsüras per spargner energia illa Chesa Naira a Samedan. Ella ho garantieu üna contribuziun da maximalmaing 252 000 francs pel proget da fabrica planiso. Ultra da las imsüras già pigliedas es previsa l’installaziun d’ün implaunt fotovoltaic sül teg plat da l’edifizi. Cun quel implaunt e culla sanaziun dals mürs exteriurs da l’edifizi gnaro augmenteda perdüraivlamaing la bilauntscha energetica da la Chesa Naira. Realiseda vain üna surfatscha da var 100 meters quadrats cun üna prestaziun da 20 kilowatts-peak. In connex cun l’installaziun da l’implaunt fotovoltaic vegnan eir ils mezs d’iglüminaziun illa Chesa Naira rimplazzos cun glüschs dad LED cha sun energeticamaing effiziaintas. (cdm/fmr) La Chesa Naira es ün dals edifizis da l’Academia Engiadina a Samedan.

La fin d’eivna passeda es steda la prüma ediziun dal «Wine Hub Alps» – ün simposi cul focus viticultura a La Punt Chamues-ch. Il giavüsch d’organiser a La Punt Chamues-ch ün simposi da vin, ho l’academicra da vin engiadinaisa, Miriam Grischott, già daspö lönch. Retardo causa la pandemia, ho ella organiso la fin d’eivna passeda il prüm simposi «Wine Hub Alps». Il böt da l’organisatura – chi’d es creschida sü a La Punt ed abita hozindi a Küsnacht – es dad unir tuot ils invouts illa chadaina da producziun da vin per avair ün lö da barat. E que sur ils cunfins da la Svizra oura. Düraunt la fin d’eivna haun refero expertas ed experts da vin, per part eir internaziunels, davart differents temas chi occupan actuelmaing la branscha. Dürabilited illa branscha da vin Grazcha a diversas discussiuns e referats sun ils partecipants gnieus a savair dapü davart las sfidas e schanzas, cun las quelas ils producents da vin sun confruntos di per di. Cha que saja dad ir cul temp e da s’adatter als bsögns e giavüschs da las consumentas e’ls consuments, uschè l’experta da vin. «Uschè d’eira ün dals temas pü actuels il trend tals giuvenils, chi baivan pü e pü gugent eir vin sainza alcohol», declera Miriam Grischott. Ma eir l’influenza dal müdamaint da clima per la viticultura es gnida tematiseda– impustüt las temperaturas exraordinarias u eir la manchaunza d’ova.Var 50 participantas e participants as vaivan annunzchos pel prüm inscunter davart la viticultura in Engiadina. Tenor l’organisatura da l’occurrenza es que previs da repeter il simposi il pü bod in duos ans. (rtr/fmr) Miriam Grischott ho ün’egna ditta da cussagliaziun da vins. Oriundamaing es ella da La Punt Chamues-ch.

Ils da Livigno vulessan reactiver ün vegl proget per üna colliaziun da viafier traunter l’Engiadina e l’Italia e favuriseschan ün traget da S-chanf a Livigno. Insembel cun trais partenaris engiadinais ho il Comune di Livigno suottascrit ün protocol per inoltrer il proget tar la Regiun Lombardia e tal Stedi taliaun – uschè ch’el po gnir planisò in möd pü detaglio. Già l’an 2001 ho l’Universited da Milaun fat per incumbenza dal Comune di Livigno ün stüdi davart la realisaziun d’üna colliaziun da viafier traunter Livigno e S-chanf. Quel stüdi ho proponieu ün traget da viafier da Livigno, cun ün tunnel suot il Piz Chaschauna e zieva tres la Val Trupchun in direcziun Engiadina cul böt S-chanf. Tenor Thommy Cantoni, vicepresident cumünel da Livigno, es quel proget daspö lo ieu ün pô in schmanchaunza, ma uossa dess precis quist sömmi darcho gnir perseguito e gnir examino pü in detagl. «Perque vains inizio düraunt ils ultims duos ans discuors cul Parc Naziunel Svizzer e’ls cumüns da S-chanf e Zernez. Uossa haun tuots trais partenaris suottascrit ün protocol d’intenziun. Quel ans permetta da cuntinuer cun üna planisaziun pü in detagl», declera Thommy Cantoni. Il Comune di Livigno ho tenor el già annunzcho il proget tar la Regenza lombarda. Impü parta la fin settember üna delegaziun livignasca in direcziun Roma per preschanter il proget d’üna colliaziun da viafier traunter S-chanf e Livigno a la Regenza taliauna. Ün pass inavaunt Il protocol, chi’d es gnieu suottascrit dal cumün da Livigno e’ls trais partenaris in Svizra, conferma cha tuots sajan d’accord da proseguir cun ün eventuel traget da viafier traunter S-chanf e Livigno. Il cumün da Zernez vaiva l’eivna passeda comunicho scu prüm partenari svizzer d’avair suottascrit quist protocol. Scu cha Domenic Toutsch, president cumünel da Zernez, ho dit invers la FMR, hegian els però dumando d’agiundscher ün supplemaint, il quêl els haun a la fin alura suottascrit. «Nus essans in generel per l’ideja e las intenziuns per üna colliaziun da viafier traunter l’Engiadina e Livigno – ma nus vains auncha stüdgio ün ulteriur pass – e miss in dumanda scha que drouva güsta duos colliaziuns», declera Domenic Toutsch. Sur il Pass dal Fuorn? Il cumün da Zernez as referescha cun la seguonda colliaziun al proget Terra Raetica, la colliaziun da Scuol a Damal (Tirol dal Süd) cun eventuelas colliaziuns dad üna vart in Val Müstair e l’otra a Landeck. Perque ho Zernez fat la proposta dad evaluer impü üna terza colliaziun da viafier, nempe da Zernez sur, o forsa eir suot il Pass dal Fuorn – cun sortida a la Drossa – chi passess la Val Müstair per river a Damal. «Invezza da fer ün tunnel a Scuol ed ün a S-chanf, as pudess ir illa mited da la val vers Italia», disch Domenic Toutsch. El accentuescha cha’d es temp da penser regiunel e dad excluder la Val Müstair a reguard üna colliaziun da viafier nu füss tenor el scort: «Ma da fer ir a tuot ils Jauers scu prüm tres la val fin a Damal cul tren – scu cul proget da la Terra Raetica – e zieva da lo oura sur Scuol in Engiadin’Ota, da que nu suni neir na persvas.» Perque ho il cumün da Zernez vulieu mner quista varianta dal Pass dal Fuorn i’l discuors, «siand cha bgeras plazzas da lavur sun pütost in l’Engiadin’Ota», uschè il president cumünel. Collier, e na s-chaffir nouvas staziuns finelas Las nouvas da las intenziuns da viafier Livignascas nun haun güsta pissero per grand entusiassem tar Dario Giovanoli, president da la societed da promoziun «Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica». «Noss’ideja es quella da collier las quatter regiuns Tirol dal Nord, Tirol dal Süd, Lombardia e Grischun, resp. las quatter staziuns finelas in quistas regiuns (Landeck, Damal, Sondrio e Scuol). Cun la proposta da Livigno dess que be üna nouva staziun finela», declera Dario Giovanoli. El agiundscha ch’üna colliaziun traunter S-chanf e Livigno nu saja neir na part dal plan directiv dal chantun e cha Cuira nun hegia perque niauncha sül radar ün tel proget. Impü perseguitess üna viafier da S-chanf tres la Val Trupchun a Livigno tenor Dario Giovanoli «unicamaing al scopo da purter turists d’inviern e da cumpra pü svelt scu pussibel i’l paradis da dazi liber.» Cha que saja propcha i’l interess dal commerzi e turissem engiadinais, dubitescha’l fermamaing. El nun es perque neir na surprais cha l’iniziativa es partida dals Livignascs. Access e sandet Livigno, chi vaiva survgnieu dal 1805 da Napoleon il dret da dazi liber causa sia posiziun greivmaing accessibla d’inviern, pudess tenor Thommy Cantoni, il vicepresident cumünel da Livigno, tegner quel dret adonta d’üna colliaziun da viafier. Da vulair be trer cun la viafier turists e giasts da l’Engiadina nu saja lur intenziun: «Il böt dal proget stu esser d’avair ün bun access pels passa 1000 cunfinaris, chi viagian mincha di in Engiadina per ir a lavurer, ma eir per avair ün access sgür a l’ospidel da Samedan. Impü vess Livigno cun Samedan eir access ad ün eroport», declera el ed agiundscha ch’els vöglian surtuot diminuir il trafic d’autos. A la fin dess però impustüt gnir collieda l’Engiadina sur Livigno, cun Buorm e la Val Müstair. «Uossa es da schmetter da penser in cunfins, nus vains da penser in üna regiun retica e da fer uossa tuot pass per pass», uschè Thommy Cantoni. El es persvas da survgnir sustegn per sieu proget da Milaun scu eir da Roma. Darcho be üna staziun finela? Il Comune di Livingo ho decis da piglier sü ün proget vegl d’üna colliaziun da viafier traunter S-chanf e’l lö da dazi liber. Perque haun els invio discuors cul Parc Naziunel Svizzer e’ls cumüns da Zernez e S-chanf. D’incuort haun tuot ils partieus invouts suottascrit ün protocol, chi conferma cha tuots sajan d’accord da proseguir cun ün eventuel traget da viafier traunter S-chanf e Livigno. Il cumün da Zernez vaiva l’eivna passeda comunicho scu prüm partenari svizzer d’avair suottascrit quist protocol. Zernez ho però dumando d’agiundscher ün supplemaint al protocol. Quel fo la proposta dad evaluer impü üna terza colliaziun da viafier, nempe da Zernez sur, o forsa eir suot il Pass dal Fuorn, cun böt Damal i’l Tirol dal Süd. Cun quistas nouvas survain il proget Terra Raetica e la colliaziun Scuol-Damal concurrenza. Tenor Dario Giovanoli, president da la societed da promoziun «Pro Crusch da viafier alpina Terra Raetica», dess que cun cun la proposta da Livigno be darcho üna nouva staziun finela. Que nu saja i’l sen da l’ideja da collier las quatter regiuns reticas. (fmr/cam) Per üna colliaziun da viafier traunter l’Engiadina e l’Italia do que diversas variantas. Livigno favurisescha ün traget traunter S-chanf e’l lö da dazi liber. Aunz S-chanf pudess il tren ün bel di piglier la stüerta in direcziun Val Trupchun (dretta) per river a Livigno.

L’Operetta Plazzetta vo quist an in viedi e fo in gövgia e venderdi üna fermeda a Zuoz. Cun «4 cornas per ün Halleluja» vain rapreschanteda ün’adapziun da l’opera «Rita» da Gaetano Donizetti – però triling e cumpletto cun töchs musicals da Händel fin Herbert Grönemeyer. Trais protagonists sun sül palc e vegnan accumpagnos d’ün pitschen orchester. Quel es gnieu adatto a la grandezza dal Zuoz Globe, inua cha vain rapreschanto in gövgia «4 cornas per ün Halleluja». Ma cun ögls serros nu’s badess niauncha cha quel es gnieu redot. Il cling es plain, dad ot e sonor. Aint il chantun dal palc as rechatta üna bar cun divers drinks lasura, e las persunas principelas as dispüttan, cun guaunts da boxer, emoziuns intensivas ed ün travasch enorm. Vi e no – e sü e giò – ed in ün dandet sun tuots darcho immez il palc, illa splendur da l’unic reflectur impizzo. Adonta da quist «Tohuwabohu» visuel, es que che cha las uraglias recepeschan in cumpletta armonia ed emess cun precauziun ed emoziun. L’adapziun da l’operetta «Rita» da Gaetano Donizetti (1797-1848 ) es già gnida rapreschanteda tar la prüm’ediziun da l’Operetta Plazzetta l’an 2015 (guarda box). «Ma tar la rapreschantaziun actuela as tratta d’üna versiun cumplettamaing surlavureda e nus vains eir üna nouva Rita», declera Chasper Curò Mani, bariton ed iniziant da l’Operetta Plazzetta. Duri Collenberg ho arrandscho da nouv la musica da l’opera in ün act, chi d’eira già gnida tradütta per la prüma ediziun da Bettina Vital per rumauntsch, tudas-ch e taliaun. Per render l’istorgia auncha pü dasper al public, sun tresour gnieus fabrichos aint ulteriurs töchs da musica – da Georg Friedrich Händel fin tar Herbert Grönemeyer. Ma cu funcziun que insomma? Classica, pop e rock L’operetta «4 cornas per ün Halleluja» as basa a reguard la musica scu eir l’istorgia sün l’opera da Gaitano Donizetti. Illa versiun adapteda quinta l’operetta l’istorgia da Rita e da Beppe, chi sun ün pêrin e gestischan üna bar in Engiadina. Ün bel di riva Gasparo, il ex hom da Rita, ed uschè cumainza las intrigas. «Cun telas adapziuns ans vulainsa eir drizzer ad ün public, chi nu vo uschna a visiter ün’opera. Que dess avair ün connex indigen, que ho dad esser umoristic e cun las chanzuns supplementaras – cha bgera glieud cugnuoscha – fainsa gnir tuot pü luoch e pü actuel», disch Chasper Curò Mani. Quistas chanzuns supplementeras vegnan agiuntas tenor l’istorgia. Uschè as transmüda p. ex. ün’aria da Gaetano Donizetti in ün dandet in «Halleluja» da Georg Friedrich Händel. In quel mumaint vain sulettamaing iglümineda Rita. Zieva la seguonda strofa müda Rita il stil, chi vain chanteda da Gianna Lunardi. Il Haleluja vo alura bod già in direcziun blues u soul, fin ch’el finischa cun la melodia dal Halleluja da Leonhard Cohen. Connex indigen Ils müdamaints inaspettos faun gnir l’istorgia pü viva ed in cumbinaziun cun l’aspet visuel – Ivo Bärtsch es respunsabel per la redschia, text e glüsch – nu vain que mê lungurus a seguir l’istorgia viva da bundant 90 minuts. Il connex indigen vain eir piglio sü culs protagonists. Uschè es Rita üna Taliauna cun bger tempramaint, Gasparo (Chasper Curò Mani ) ün tipic Zürigais chi fo vacanzas in Engiadina e Beppe (Daniel Bentz​) es ün indigen, chi’d es turno da la Bassa illa patria. Las trais persunas principelas da «4 Cornas per ün Halleluja» refletteschan in maniera umoristica la societed da l’Engiadina. «Cun nos proget vulainsa mner il teater musical sül palc populer ed agiundscher operas cul s-chazi da musica cha’ns sto a disposiziun. In üna fuorma cumpacta ed in möd umoristic vulainsa metter inpè qualchosa per tuots», disch Chasper Curò Mani. L’Operetta Plazzett in viadi fo aunch’üna fermeda a Ftan, Cuira e Boswil. Per ulteriuras infurmaziuns visiter la pagina da web www.operetta-plazzetta.ch. Bigliets per la rapreschantaziun dals 15 settember 2023 i’l Zuoz Globe, adüna las 20.00, as survain sur la pagina d’internet indicheda u suot 076 499 24 11. La rapreschantaziun dals 14 settember es già vendida oura. «Opera cun connex indigen» Il böt da l’Operetta Plazzetta es dad inscener mincha duos fin trais ans operas in lös particulers scu la Plazetta ad Ardez cun simpels mezs e cun ün cler referimaint al lö ed a la lingua rumauntscha. L’opera vain cumbineda ed intretscheda cun oters geners da musica scu p.ex. musica populara e chanzuns popularas rumauntschas. Zieva il grand success da la prüma producziun la sted 2015, ho que do mincha trais ans üna producziun. Dal 2017 es perque gnida fundeda la societed «Operetta giò’n Plazzetta» cun l’intent da sgürer a lungia vista ed in collavuraziun cun instituziuns localas e regiunalas, ün ingaschamaint culturel in Engiadina. Zieva cha l‘operetta es steda quist an sün turnea, do que l’an chi vain darcho ün proget ad Ardez. (fmr/cam) Ils quatter protagonists da "4 cornas per ün Halleluja", da schnestra a dretta: Chapser Curò Mani (bariton), Gianna Lunardi (Mezzosopran) e Daniel Bentz (Tenor).

Cuntantezza, mincha vouta ch’eau sun passo la s-chürdüm dal tunnel dal Alvra e riv cul tren illa Val Bever plain glüsch e larschs: Bainbod a chesa! Ed i’l listess mumaint tuna que our da l’otplededer: «Spinas, fermeda sün dumanda». Milli kilometers a l’ost da la Val Bever tschaint eau cun buscha e valischs i’l bus chi maina da la plazza aviatica «Nikola Tesla» al center da Belgrad. L’autostreda cun ses vials as taglia tres la grischantüm da blocs cun abitaziuns sainza fin. Tuot in üna vouta s’evra il desert da betun e la cited veglia cumpera. Ella regna sur ils imposants flüms Danubi e Sava. La confluenza da quists duos flümuns es fingià dalönch innò eir lö d’inscunter traunter las culturas da l’ost e dal vest, dal süd e dal nord. Taimpels ortodoxs sun omnipreschaints, damain ils cluchers catolics. Ed ün pô zuppos, ma güst uschè antics, pizzan minarets vers il tschêl. Il trafic a Belgrad es üna sfida quotidiana. Autos, bus, taxis e trams luottan suvenz per il listess töch catram. Tuot in ün dandet as ferma ün dals trams. La manaschunza saglia our da la cabina cun üna staungia da fier in maun. Che diavel fo’la uossa? Cun pass resolut as mett’la davaunt il tram. Ella as pozza sur ils binaris, schmacha il fier in üna foura fatta aposta e tira il bastun scu ün levagl a dretta. Ella activescha uschè il svieder immez üna cruscheda per cuntinuer il percuors ill’otra direcziun. Uossa bain! Üna part dals trams patracs da Belgrad giraiva pü bod a la riva dal Rain, al «Rheinknie». Ils vaguns verds sun da Basilea Cited e quels mellan-cotschens da Basilea Champagna. Que cha’ls duos chantuns haun pruvo ils ultims tschient ans püssas voutas, sainza success, grattagia a Belgrad sainza problems: Cò fusiuneschan ils vaguns verds cun quels mellan-cotschens tuot tenor ils bsögns da transport. Che chi do eir in ögl: Ad ho bgeras manaschunzas als guvernagls dal traffic public. Pü cu probabel lavuran bgers manschunzs serbs utrò u in ün oter manster. Uschè surpiglian las duonnas la respunsabilited pels passagers. Ma na be ellas. Viepü suvenz as inscuntra eir manaschunzs da la Sri Lanka u dal Bangladesch süllas vias da Belgrad. Bain düsos vi dal traffic intensiv, nu’s laschan els inquieter uschè svelt. Intaunt m’inaccordsch eau cha nus ans avicinains cul bus a mia destinaziun finela. Cun agüd d’ün passager chi discuorra inglais dumand eau la manaschunza chenüna chi saja la fermeda la pü adatteda. Sainza ster a stüdger frena ella il bus immez via. Ma uei, quist es lura propi üna «fermeda sün dumanda»! Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura en il sectur da la digitalisaziun. Ivar Trippolini viva cun sia famiglia a Belgrad e lavura en il sectur da la digitalisaziun.

Il chantun Grischun stu auncha evaluer il traget definitiv per üna colliaziun da viafier traunter l’Engiadina e l’Italia. La proposta dals Livignascs – chi favuriseschan ün tunnel traunter S-chanf e’l paradis da dazi liber – s’ho tenor la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen da tratter scu proget separat. Da quel profitess tenor ella impustüt l’ester. Zieva cha’l Comune di Livigno vaiva inizio avaunt duos ans discuors cul Parc Naziunel Svizzer (PNS) e’ls cumüns da Zernez e S-chanf a reguard üna colliaziun da viafier, es la fin d’avuost 2023 gnieu suottascrit da tuot ils partieus ün protocol. Quel conferma cha’s vöglia proseguir e sustegner ün proget per üna colliaziun da viafier traunter S-chanf e Livigno (guarda carta varianta 1) u alura eir sur il Pass dal Fuorn (guarda carta varianta 2). Il Comune di Livigno ho già annunzcho il proget tar la Regenza Lombarda e vo la fin settember 2023 a Roma per fer reclama tal Stedi taliaun. (La FMR vaiva rapporto in marculdi passo​). «A reguard üna colliaziun da viafier traunter l’Italia e l’Engiadina preferescha il chantun Grischun quel traget chi generescha la pü granda creaziun da valur per las regiuns da nos chantun. Il trassé propi optimel stu però auncha gnir chatto», disch Carmelia Maissen, scheffa dal Departamaint d’infrastructura, energia e mobilited. Tenor ella es l’Uffizi d’energia e trafic landervi ad actualiser pel mumaint tuot la documainta a reguard üna tela colliaziun internaziunela integrand il Grischun, per cha’ls discuors cun las regiuns cunfinantas possan gnir cuntinuedas. Las idejas d’ün tren traunter Livigno e S-chanf – u sur il Pass dal Fuorn, scu cha la vschinauncha da Zernez ho fat la proposta i’l protocol manzuno – nu valütescha la cusgliera guvernativa scu realisablas u scu megldras opziuns pels interess dal chantun Grischun. Favorit: Scuol-Mals Il böt finel da las regiuns Lombardia, Tirol dal Nord, Tirol dal Süd e dal chantun Grischun es da collier cun la viafier las quatter staziuns finelas in quistas regiuns (Landeck, Damal, Sondrio e Scuol). Uschè dess ün bel di gnir realiso l’uschenumneda «Crusch da viafier terra retica», chi diminuiss marcantamaing il temp da viedi traunter quists «bögls orvs». Tenor Carmelia Maissen nu sun però auncha cuntschaints tuot ils potenziels dals divers tragets proponieus. Traunter oter preferiss üna gruppa d’Austriacs eir üna colliaziun sur il Pass dal Raisch (guarda carta varianta 4). Da quella varianta vess la Svizra però ils pü pochs avantags, siand chi nu dess üna colliaziun directa a l’ester. Impü vessan da gnir surmuntos marcantamaing dapü meters d’otezza in conguel cun otras variantas. «Pel Grischun e la Svizra füss però schont da favuriser üna colliaziun Scuol-Mals (guarda carta variantas 3A/3B) . Ma scha las regiuns nu vegnan daperüna, alura nu capita ünguotta», declera la cusgliera guvernativa. Trafic sur il Pass dal Fuorn Sper las vschinaunchas da Livigno, S-chanf e Zernez, ho eir il PNS suottascrit quel protocol. Tenor Ruedi Haller, directur dal PNS, ho que pustüt ün motiv: «Nus sustgnins mincha iniziativa chi güda a diminuir il trafic d’autos sur il Pass dal Fuorn – ed uschè eir tres il PNS – saja que a cuorta scu eir a lungia vista.» El agiundscha ch’eir els sustegna üna colliaziun Scuol-Mals, el metta però in dumanda quaunt ferm cha quella soluziun diminuiss il trafic sül Pass dal Fuorn ed in direcziun da Livigno. Eir il president cumünel da S-chanf, Riet Campell, ho confermo invers la FMR d’avair suottascrit il protocol. El accentuescha cha l’iniziativa ed il lead sajan tals da Livigno e cha uossa vegna sclerieu da la vart da Livigno scha quist proget saja insomma realisabel. Da giuver oura quist proget cunter la colliaziun Scuol-Mals nu valütescha el però scu üna «buna roba». Almain ün decenni Sper l’entusiassem dals Livignascs, nu pera da l’otra vart da la muntagna d’esser l’euforia taunt granda. Carmelia Maissen valütescha la proposta da Livigno scu proget separat, independent da la «Crusch da viafier terra retica». «Impü profitess da quista varianta surtuot be l’ester», uschè la cusgliera guvernativa. Eir la varianta sur il Pass dal Fuorn nu valütescha ella our da vista grischuna scu soluziun «chi maina al böt». Impü chaschuness quella grandas intervenziuns i’l territori dal PNS. Tenor Carmelia Maissen vess da gnir chatto ün traget definitiv i’ls prossems duos fin trais ans. In seguit dess gnir elavuro ün concept da spüerta, chi fuorma alura la basa per inoltrer il proget tar la Confederaziun. «Ma siand cha bgers progets grands dal pass d’ingrandimaint actuel s’haun retardos, ho la Confederaziun decis da na pü piglier sü nouvs progets pel prossem pass d’ingrandimaint», disch Carmelia Maissen. In oter pleds: l’Engiadina e l’Italia haun in mincha cas auncha da spetter almain ün decenni, fin cha’l proget gniss insomma sustgnieu da vart da la Confederaziun. Favorit resta Scuol-Mals La colliaziun da viafier traunter S-chanf e Livigno – chi vain favuriseda dals Livignascs – s’ho da tratter tenor la cusgliera ­guvernativa Carmelia Maissen scu proget separat. Da quel profitess tenor ella impustüt l’ester. Il böt finel da las regiuns Lombardia, Tirol dal Nord, Tirol dal Süd e dal chantun Grischun es da collier cun la viafier las quatter staziuns finelas in quistas regiuns (Landeck, Damal, Sondrio e Scuol). Uschè dess ün bel di gnir realiseda l’uschenumneda «Crusch da viafier terra retica», chi diminuiss marcantamaing il temp da viedi traunter quists «bögls orvs». Inua cha’l traget finel dess passer tres ün bel di, da que nu sun ils partenaris invouts auncha daperüna. Iniziativa da Livigno Fin uossa es suvenz gnieu discurrieu e rapporto da la colliaziun Scuol-Mals. Ma il Comune di Livigno ho davous las culissas iniziò ­discuors cul Parc Naziunel Svizzer e cun las vschinaunchas da Zernez e S-chanf a reguard üna colliaziun da viafier. La fin d’avuost 2023 es alura gnieu suottascrit da tuot ils partieus ün protocol, chi conferma cha’s vöglia proseguir e ­sustgnair ün proget per üna colliaziun da viafier traunter S-chanf e Livigno u alura eir sur il Pass dal Fuorn. I’l battibuogl da tuot quistas discussiuns vulaiva la FMR savair, che cha’l chatunun Grischun pensa da quistas variantas ed ho discurrieu cun Carmelia Maissen, scheffa dal Departamaint d’infrastructura, energia e mobilited. Ella disch: «Pel Grischun füss da favuriser üna colliaziun Scuol-Mals. Ma scha las regiuns nu vegnan daperüna, nu capita ünguotta.» Tenor ella vessan las regenzas da las quatter regiuns invoutas da chatter ün traget finel i’ls prossems duos fin trais ans. Ma la proposta da Livigno stopcha gnir tratteda scu proget separat. Da quel profitess tenor ella nempe impustüt l’ester. (fmr/cam) Las quatter variantas per üna colliaziun traunter l’Engiadina, l’Italia e l’Austria. In duos fin trais ans vessan las quatter regenzas da las regiuns ​​​​​​​invoutas da chatter la varianta finela pel proget.

La populaziun da la randulina da chesa e da la randulina da pensla es pü u main resteda stabila i’ls ultims 20 ans in Svizra. Ma a partir dal 1990 es gnieu observo ün trend negativ. Perque sun quistas duos spezchas da «l’utschè da las Engiadinaisas e dals Engiadinais» classifichedas scu potenzielmaing periclitedas. Cun pü poch spazi da viver e’l müdamaint dal clima, sun quistas sorts da randulinas güst confruntedas cun duos sfidas provochantas. Bainbod bandunan las randulinas darcho l’Engiadina e la Val Müstair e’s mettan a partir da la mited d’october in viedi in direcziun da climas pü ­agreabels. Fin la mited marz restane in lur refügi d’inviern e zieva as mettane darcho in viedi vers nord. Quantas chi tuornan propi darcho illas vals ost­alpinas grischunas – e cu cha la populaziun da las randulinas s’ho sviluppeda in Engiadina e la Val Müstair i’ls ultims ans – nun es però taunt cun­tschaint. «Da der üna survista davart la populaziun da las randulinas in singulas regiuns nun es pussibel causa variaziuns in pitschens territoris», disch Livio Rey, ornitolog tar la Staziun ­ornitologica svizra da Sempach. Da la randulina, chi vela scu il simbol u la bes-cha da las Engiadinaisas e dals Engiadinais, s’observa que trais spezchas in Engiadina e la Val Müstair. Que es la randulina da pensla (tud. Mehlschwalbe), la randulina da chesa (tud. Rauchschwalbe) e la randulina da crap (tud. Felsenschwalbe) chi’d es pü rera in quistas regiuns. Da las prümas duos spezchas do que in Svizra var 70 000 fin 90 000 pêrins – üna cifra chi’d es resteda magari stabila i’ls ultims 20 ans. Ma in conguel cun ils ans 1990 s’observa tenor l’ornitolog ün trend negativ. Tar la randulina da chesa s’ho diminuida la populaziun per var 10 % fin 20 % in conguel culs ans 1993–1996, tar quella da pensla nu s’ho üngünas cifras precisas. Distanzas enormas «Sch’eau füss üna randulina e sch’eau savess svuler... », uschè il cumanzamaint da la famusa chanzun engiadinaisa chi brama la liberted da savair svuler cha quistas bes-chas haun. Per ünguotta nu vain fat adöver da quist exaimpel illa chanzun, siand cha las randulinas svoulan fich bain e per «ir in vacanzas» sur inviern faune grands tragets. «La randulina da chesa vo fin in Africa, fin in regiuns pü al süd cu la Sahara. Que s’ho chatto rinchs da randulinas, chi sun gnidas markedas in Svizra, fin in l’Africa dal vest. Üna cha s’ho marco i’ls ans 1970 in Africa dal Süd s’ho zieva dafatta registro in Svizra», declera Livio Rey. Davart la randulina da pensla nu s’ho tenor l’ornitolog fin hoz na üngüns chats svizzers, chi sün pü al süd cu la Sahara. Uschè as po tenor el bainschi observer d’inviern las randulinas da pensla in l’Afrida dal Süd, ma que nu’s so propi d’inuonder ch’ellas derivan. In connex cul müdamaint dal clima nun es tenor l’ornitolog fin uossa gnieu observo cha las randulins bandunessan marcantamaing pü bod u turnessan pü tard in Svizra. Insects e temperaturas bassas Sun las randulinas a partir da la mited marz darcho inavous in Svizra, haun ellas da pisserer per lur generaziun giuvna. Schi sun però cunfruntedas in lur sogiurn da sted cun noschas circun­stanzas climaticas, resultan diversas sfidas per quists utschels. «Siand cha randulinas as nudreschan surtuot d’insects chi svoulan, sun quels tar trid’ora ubain main activs u già morts. Que renda pü difficil a chatter pevel e que periclitescha fermamaing als giuvens», declera Livio Rey. Uschè s’ho güsta ultimamaing – zieva las strasoras da la fin d’avuost 2023 – chatto illa Val dal Rain grischuna diversas randulinas peridas, chi sun trapassedas causa precis quist motiv. La giazetta Südostschweiz vaiva rapporto in lündeschdi passo. Lotiers haun las randulinas da ­s-chuder lur generaziun giuvna pü suvenz tar temperaturas bassas e que las impedischa impü dad ir in tschercha da pevel, uschè l’ornitolog. In connex cul müdamaint dal clima sun impustüt cundiziuns meteorologicas – chi sun hozindi düraunt ün lung temp listessas – la granda problematica. Prosmamaing periclitedas Sper il müdamaint dal clima ho eir l’umaun ün’influenza süllas randulinas cun desdrüer pass per pass lur spazi da viver. «La randulina da chesa es gugent intuorn bes-chas e stallas, inua ch’ella fo sieu gnieu. La randulina da pensla as chatta pütost in cumüns e citeds – ma lo mauncha la toleranza invers ellas», declera Livio Rey. Uschè desdrüa l’umaun quel spazi da viver cun piglier davent ils gnieus, chi inascreschan fa­tschedas, u cun renover stallas, crapendas e chesas veglias. Tenor l’ornitolog es per la randulina da chesa surtuot l’agricultura intensiva ün problem. «La consequenza es cha la randulina nu riva pü da’s chaser aint. Perque es la randulina da chesa e quella da pensla part d’üna lista da prüma admuniziun, chi las categorisescha scu prosmaing periclitedas», disch Livio Rey. El agiundscha cha la randulina da pensla saja dafatta classificheda scu sort da priorited, las quelas vegnan promossas cun diversas imsüras. Üna da quellas es da metter a dispusi­ziun als utschels plazzas da cuvir adattedas, dimena da monter gnieus. La randulina da crap – chi’d es pü rera in Engiadina e la Va Müstair – nun es pericliteda, ­siand ch’ella nun es dependainta da l’umaun. ­Ella po eir fer sieus gnieus vi dad edifizis, ma impustüt eir illa grippa. Lotiers nu bandun’la pü uschè suvenz la Svizra causa il müdamaint dal clima – uschè chi vain dafatta observo ün trend positiv a reguard la populaziun. Ellas svoulan – auncha La populaziun da la randulina da pensla e da la randulina da crap es resteda magari stabila i’ls ultims duos decennis – in conguel culs ans 1990 es però gnieu observo ün trend negativ. Perque sun quistas duos spezchas classifichedas scu potenzielmaing periclitedas. Que nu daro üngüna otra bes-cha chi sto taunt scu simbol per las Engiadinaisas ed ils Engiadinais. Managio es natürelmaing la randulina. In bundant ün mais partan quists utschels darcho in direcziun da lur sogiuorn d’inviern e da climas pü agreabels. Tenor Ivo Rey, ornitolog tar la Staziun ornitologica svizra da Sempach, nun es que pussibel da der sclarimaint davart il svilup da la populaziun da randulinas in singulas regiuns – scu p.ex. l’Engiadina u la Val Müstair – causa marcantas differenzas in pitschens territoris. Ma la staziun ornitologica ho pudieu der üna survista davart la situaziun surour tuot la Svizra. Magari stabil i’ls ultims 20 ans In Engiadina e la Val Müstair s’observa que surtuot la randulina da pensla e la randulina da chesa. Da quistas duos spezchas do que in Svizra var 70 000 fin 90 000 pêrins – üna cifra chi’d es resteda magari stabila i’ls ultims 20 ans. Ma in conguel culs ans 1990 s’observa tenor l’ornitolog ün trend negativ. Tar la randulina da chesa s’ho diminuida la populaziun per var 10 % fin 20 % in conguel culs ans 1993–1996, tar quella da pensla nu s’ho üngünas cifras precisas. Cun pü poch spazi da viver e’l müdamaint dal clima, sun quistas sorts da randulinas güst confruntedas cun duos sfidas provochantas. Per la randulina da chesa es surtuot l’agricultura intensiva ün problem, per quella da pensla la toleranza chi mauncha invers quistas bes-chas, chi faun lur gnieu in vicinanza dals umauns. Perque es la randulina da chesa e quella da pensla part d’üna glista da prüma admuniziun, chi las categorisescha scu prosmamaing periclitedas. Las randulinas svoula auncha, ma in conguel culs ans 1990 es gnieu observo ün trend negativ. Per la randulina da chesa es impustüt l'agricultura intensiva ün grand problem. La randulina da pensla es classificheda scu sort da priorited, las quelas vegnan promossas cun diversas imsüras.

La regenza grischuna ha concess a l’Uniun lö d’aventüra Bernina Glaciers üna contribuziun chantunela da 415 000 francs. Quai scriva ella in üna comunicaziun. Il lö d’aventüra Bernina Glaciers collia las duos destinaziuns turisticas Engiadina San Murezzan e Val Puschlev. I’l center staun ils glatschers dal massiv dal Bernina cun l’aventüra dal glatscher Diavolezza, la quela es üna da las quatter attracziuns principelas dal proget «Alpine Circle Grischun». La stagiun da stad dess gnir prolungeda vers prümavaira ed utuon. Impü dess la spüerta d’inviern gnir activeda cun svilupper inavaunt la spüerta turistica. La contribuziun vain pajeda la mited da la Confederaziun e l’otra mited dal Chantun i’l ram da la Nouva politica regiunela da la Confederaziun. (cdm/rtr/fmr) Il Vadret Pers cul Piz Palü illa regiun dal Bernina.

Qualchedüns da Vus s’algordaron forsa da me scu Zuozingra chi vaiva aviert ün resort da palomber a Nusa Ceningan in Indonesia l’an 2015. Paula Nay dad RTR d’eira gnida a’m visiter ün pêr dis aunz e zieva l’avertüra da nos resort da palomber in avuost 2015 per üna episoda da «Da lunsch davent» pel Telesguard. L’an 2020 vains mieu hom ed eau decis da müder domicil in Canada, inua ch’el es creschieu sü, e da rester activs per il resort da palomber da luntaun per ün temp. A Montreal, inua cha l’ova es pü fraida e las cundiziuns per palomber na uschè attractivas scu in Indonesia, d’heja scuviert üna nouva paschiun: il camping cul canu. Per quels chi nu sun uschè versos cun quista fantastica activited, vuless eau gugent declarer ün po pü precis quist hobi chi ho conquisto mieu cour. Il camping cul canu es ün’activited chi cuntegna rembler sur lejs calms u minchataunt eir main calms, flüms in serpentinas e naviger tres cuors d’ova pittorescs düraunt cha’s porta cun se tuot que cha s’ho dabsögn per l’aventüra. Id es ün masdügl unic da rembler, da purter il canu e l’equipamaint traunter ovas («portaging» in inglais) e sfuondrer i’l cour d’ün lö sulvedi. Mieu hom ed eau fainsa mincha sted varsquaunts viedis da camping cul canu chi düran traunter quatter e 10 dis. Nossa destinaziun prediletta es il majestus Parc Algonquin ad Ontario, Canada. Cò as spleja la bellezza davaunt noss ögls offrind üna profuonda colliaziun cun la natüra. Perche sun eau be fö e flamma per il camping cul canu? – Las radschuns sun multifaras. In prüma lingia es que ün’aventüra scu üngün’otra. L’excitaziun dad explorer nouvs cuors dad ova, da scuvrir s-chazis zuppos illa natüra, dad observer bes-chas sulvedgias in lur spazi da viver natürel, tuot que es üna experienza cha pleds nu paun bod na descriver. Impü suni buna da schmancher la hectica da la vita da minchadi e da passanter mumaints da beadentscha e quietezza düraunt ün viedi da camping cul canu. La quietezza illa natüra, la rumur calmanta da l’ova chi murmura cunter il canu ed il tschêl stailieu brigliant düraunt la not fuorman üna sinfonia armonica per l’orma. Ma i nu vo be pel hobi – camping cul canu es corporelmaing e mentelmaing pretensius. Per rembler as drouva il corp sura e que rinforza las arains, la bratscha, las spedlas ed il pet. Purter il canu e l’equipamaint tres üna cuntredgia sulvedgia promouva l’agilited e l’equiliber. Che chi’d es pü probabel la radschun principela per mia paschiun per il camping cul canu es il fat ch’eau riv a mieu limit. A pretenda d’accepter il melesser, da m’adatter a l’imprevisibel e da crescher scu individuum. In ün muond, inua cha’l confort ho suvenz priorited, am tira il camping cul canu adimmaint la recumpensa chi vegn, scha’s sorta da la zona da confort. Sandra Demonti è creschida si a Zuoz. Ella è proprietaria dad ina scola da sfunsada a Bali en Indonesia, viva però per il mument a Montreal en il Canada. Sandra Demonti

Ses scolars da l’Academia Engiadina as partecipeschan al «EYP – European Youth Parliament Switzerland». Var 600 giuvenilas e giuvenils s’haun inscuntros dals 22 als 26 settember 2023 al «EYP – European Youth Parliament Switzerland» i’l Tessin. Il parlament europeic per giuvenils spordscha minch’an üna plattafurma per savair politiser, discuter e baratter experienzas in connex cun differents temas chi occupan eir a la giuventüna europeica. Da la partida d’eiran eir ses scolars da l’Academia Engiadina Samedan. Cha per els saja que eir sto ün’aventüra, uscheja ün dals scolars da 17 ons, Flurin Salzgeber da S-chanf. As preparer per l’avegnir Cun as parteciper a l’inscunter da l’EYP haun ils scolars eir la pussibilited da’s preparer activamaing sün lur dovair democratic chi cumainza in l’eted da 18 ans. «Da vzair i’l parlament da giuvenils cu cha que funcziuna illa politica, do a nus ün’invista in ün muond cha’ns aspetta l’an chi vain cur cha nus pudains ir activamaing a vuscher», disch Flurin Salzgeber. Ils temas cha’ls giuvenils haun discus düraunt l’inscunter i’l Tessin, nu sajan però be focussos sülla protecziun dal clima, suot­tastricha Robert Ganzoni da Schlarigna. Dumandas in connex cun mobilited, l’armeda svizra u eir dumandas d’energia interesseschan als scolars engiadinais. (rtr/fmr) La delegaziun engiadinaisa a l’EYP: Federico Biffi, Lino Courtin, Tobias Toutsch, Nino Lehner, Robert Ganzoni e Flurin Salzgeber furman.

Cun l’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» do il Museum Alpin da la Svizra ün’invista illa brisanta cartoteca da giasts dal Grandhotel Waldhaus a Vulpera e metta la tematica in relaziun cun la cultura da valütaziun da Trip Advisor. Pü bod haun ils hotels fat lur notizchas dal giast – hozindi fo que il ­giast sün plattafuormas da valütaziun. Scu cha’l Museum Alpin Svizzer scriva in üna comunicaziun, es l’exposiziun illa localited «Biwak» e’s focusescha sün üna tscherta ­fatschetta da l’istorgia dal turissem alpin svizzer. Punct da partenza sun las passa 20 000 cartulinas dals ans 1921 fin 1960 dal Grandhotel Waldhaus, chi faivan part da la brisanta cartoteca da giasts. Sün quellas haun ils impiegos noto minuziusamaing tuot las observaziuns dals giasts. Dal 1989 es l’hotel ars fin sülla fundamainta, ma la cartoteca ho survivieu. (cdm/fmr) L’exposiziun «Check-in Check-out. Tuot davart ospitalited» evra in venderdi, ils 29 settember 2023 e po gnir visiteda fin als 19 meg 2024. Giasts davaunt il Grandhotel Waldhaus Vulpera.

Avaunt trent’ans es Gian-Marco Crameri gnieu promovieu cul HCD illa liga naziunela A. Trent’ans pü tard do e giouva el aunch’adüna hockey. In l’eted da 50 ans na pü sül livel da la liga naziunela A, però cun San Murezzan illa seguonda liga. Cun l’EHC San Murezzan da la seguonda liga sü illa prüma liga. Alura da lo inavaunt tal HCD e cun Tavo da la prüma liga illa naziunela B ed alura inavous illa liga naziunela A. Que d’eiran ils prüms pass illa carriera activa da Gian-Marco Crameri da Samedan. Avaunt precis trent’ans es el gnieu promovieu cun Tavo illa pü ota liga da hockey svizra e daspö lo es el activ. Aunch’adüna. Ma na pü sün quel livel, però già bgers ans illa seguonda liga tal EHC San Murezzan. 50 ans ed auncha’adüna na avuonda La carriera da Gian-Marco Crameri es impreschiunanta. Al principi da sia carriera ho el fat ün pass zieva l’oter. Scu manzuno – da la seguonda liga da la s-chela insü fin sül pü ot livel – e fin aint il dress da l’equipa naziunela. Il giuveder da hockey engiadinais ho giuvo passa milli partidas sün livel professiunel. Il Samedrin es gnieu cun trais differentas equipas champiun svizzer ed el ho fat part a numerus champiunedis mundiels e Gös Olimpics. Il pü important i’l sport da hockey es pel giuveder da 50 ans aunch’adüna il plaschair. Il plaschair dad ir sül glatsch, da passanter temp insembel cun sieus collegas da squedra – chi sun per part trenta ans pü giuvens cu el – e dad esser ün leader. Sün, ed eir sper il glatsch. Giuver fin sesaunta? «Eau d’he aunch’adüna il gust da giuver e riv eir auncha. Scha’l gust vess però da mauncher ün bel di, alura giaregia be aunch’üna vouta l’eivna culs seniors sül glatsch», disch Gian-Marco Crameri cun ün surrier. Cler cha x-üna vouta es la carriera activa a fin. Ma fin lo giouva el auncha cun sia equipa dal cour. Ma scu bgeras otras equipas nun ho neir San Murezzan pü uschè ün grand pool da giuvens giuveders chi saun eir instruir hockey sül livel da la seguonda liga. Eir perque fo Gian-Marco Crameri inavaunt. Sia furtüna es eir ch’el nun ho mê gieu grandas blessuras e ch’el nun ho sfurzo sieu corp i’ls trenamaints e düraunt ils gös. Uscheja so el eir auncha der e giuver hockey cun 50 ans ed esser üna bun’agüd pels giuveders giuvens tal l’EHC San Murezzan. «Scha’l corp riva, alura po que esser ch’eau giouva eir auncha fin cun 60 ans. Ma il di cha vainsa avuonda giuveders füss eir üna bun'occasiun per piglier alura cumgiò», disch Gian-Marco Crameri. (rtr/fmr ) Gian-Marco Crameri giouva eir auncha cun 50 ans tal EHC San Murezzan. Il bap Gian-Marco insembel cul figl Nico Crameri.

In sanda sto la sela Pradels a Zuoz suot l’insaina dal country rock. Cun divers concerts, ün marcho pauril e spüertas per giuven fin vegl organisescha üna squedra dad indigenas ed indigens la prüma Festa d’utuon per La Plaiv. Be per pochs evenimaints – sco p.ex. pel Concours Hippique minch’an in avuost – serva la sela Pradels a Zuoz scu localited da festa, uschigliö scu magazin e garascha per maschinas agriculas. Uschè d’inrer scu cha quista localited vain druveda per occurrenzas, uschè pochas festas do que in generel in La Plaiv. Impustüt occurrenzas pels indigens, surtuot illas stagiuns mortas, maunchan viepü e que nu resta suvenz oter cu ster a chesa la sanda saira. Ün squedra dad indigenas ed indigens as voul ingascher per dapü vita illa Plaiv ed organisescha in sanda üna festa d’utuon. Cun ün marcho pauril al zievamezdi – cumprais divertimaint per iffaunts in tuot las eteds e concerts da musica da country fin aint per la not – voul il comitè d’organisaziun da la festa spordscher qualchosa speciel als indigens scu eir als giast. E que düraunt ün temp pütöst «lungurus» in Engiadina. Ideja già pü lönch d’intuorn L’ideja per üna tela festa es gnida a duos amias düraunt l’ir cun skis avaunt duos ans. Tuottas duos nu sun oriundamaing da l’Engiadina e tuottas duos haun marido ün hom da la listessa schlatta. Ma tenor tuottas duos vess da girer dapü illa val. Quista ideja da las duos amias Coni Camichel e Martina Camichel es be üna da bgeras ch’ellas haun già realiso u vöglian realiser in futur. Uschè haune traunter oter già miss in pè i’ls ultims ans ün marcho da Nadel scu eir ün marcho da sted a Zuoz. Martina Camichel disch: «Eau vulaiva già adüna üna vouta organiser üna festa pü granda ed uossa vains Coni ed eau dit cha vains da fer que, uschigliö passan darcho duos ans.» L’ideja ho alura eir survgnieu sustegn da l’organisaziun turistica Engiadina Plaiv Turissem (EPT). Cul böt d’organiser üna festa in settember quist an, s’ho alura quista prümavaira furmo ün comitè d’organisaziun. Alternativ per la Festa da country Quist comitè d’organisaziun consistiva al principi da las duos amias Camichel e da Ruben Monteiro, mainagestiun da la EPT. Els trais sun alura auncha ieus in tschercha dad ulteriuras commembers per metter in pè la festa ed haun chatto cun Juri ­Kübler, president da la giuventüna Zuoz, e Fabiola ­Arquint sustegn da las generaziuns pü giuvnas. Impü ­vegnane sustgnieus da Luca Stupan da la EPT. «Siand cha que nu do pü la Festa da Country a Silvaplauna – chi d’eira per quasi ün decenni a Surlej sül bain pauril Giovanoli – ans es gnida l’ideja cha pudessans realiser cò a Zuoz qualchosa simil», disch Coni Camichel. Perque es il focus da la ­Festa d’utuon La Plaiv miss sül country rock. Uschè sunan in sanda saira las bands Heinz Flückiger & The Cool Bunch e Just for Fun. Per giuven e vegl Pels organisatuors da la Festa d’utuon d’eira que important da na be organiser ün’occurrenza la saira per las generaziuns pü veglias, dimpersè da spordscher già qualchosa a famiglias cun iffaunts al zievamezdi. «Noss’ideja d’eira d’integrer ün pô a tuots in quista festa, las famiglias e’ls purs chi vendan lur prodots al zievamezdi, cumprais Almatrak Engiadina cun lur tractors oldtimer. La saira es per tuots chi faun festa e vöglian giodair la musica», disch Martina Camichel. Pels giuvens do que trekking da chevras, ün chastè-trampolin e ponis. Eir da vart da la EPT d’eira quist punct ün essenziel: «Que ans d’eira eir scu organisaziun turistica important d’organiser qualchosa per fami­glias, siand cha nus essans üna destinaziun da famiglias», accentuescha Ruben Monteiro. Scu cha la festa es organiseda per tuot las generaziuns, as partecipeschan eir voluntaris da tuot las eteds a güder a realiser la Festa d’utuon la Plaiv. Il comitè d’organisaziun ho chatto agüdaunts ed agüdauntas in l’egna famiglia ed i’l ravuogl da collegas ed amihs, chi rivan per part dafatta da la Bassa a güder. Uschè cha tuots uneschan lur forzas per pussibiliter üna festa d’utuon a Zuoz. Il comitè d’organisaziun es be buonder cu cha la prüma ediziun da quista festa as svilupparo. Ma in mincha cas sun las commembras e commembers pronts per bivgnanter a tuot ils ama­tuors da la musica da country, fami­glias, e tuots in tschercha da divertimaint a la Festa d’utuon La Plaiv quista sanda a Zuoz. La Festa d’utuon La Plaiv es in sanda, ils 30 settember 2023. A partir da las 15.00 cumainza il marcho pauril e la spüerta pels iffaunts. A las 20.00 cumainzan ils concerts da country, chi düran fin a las 1.00. Dapü infuormaziuns suot ww.engadin.ch. Remarcha redacziunela: Melgrô la medema schlatta da Conny Camichel, Martina Camichel e’l redactur Martin Camichel, nun exista üngüna relaziun da parantella traunter dad els. Üna festa per indigens La spüerta per indigens in Engiadina es impustüt illa stagiun morta magari restretta, uschè cha nu resta pelpü ünguott’oter cu ­rester a chesa la sanda saira. Üna squedra d’indigens e d’indigenas da La Plaiv voul però darcho mner dapü vita illa regiun ed ho perque organiso üna Festa d’utuon a Zuoz. Quella es in sanda illa sela Pradels – üna localited chi vain druveda be d’inrer per occurrenzas e chi sto uschigliö a disposiziun scu magazin per maschinas agriculas. Cun ün marcho pauril al zievamezdi – cumprais vasta spüerta per famiglias cun iffaunts – vöglian ils organisatuors già avaunt la festa spordscher qualchosa per las generaziuns pü giuvnas. A partir da las 20.00 fin zieva mezzanot do que alura concerts per tuos ils amatuors dal country rock. (fmr/cam) Il comitè d’organisaziun: (da schn.) Fabiola Arquint, Ruben Monteiro, Martina Camichel, Juri Kübler e Coni Camichel. La sela Pradels a Zuoz sto in sanda suot l’insaina dal country rock.