Cun en act festiv è nia surdo sonda passada igl edifezi multifuncziunal agl travagl. L’anterioura scola da Beiva sa preschainta siva dalla sanaziun an en nov vistgia e serva da nov per ples scopos. Igl bietg dall’anterioura scola da Beiva datescha digl 1935. Avant 43 onns era igl object nia angrondania tigl bietg communal cun canzleia e local da pumpiers. Igl 1981 è alloura nia construia dasper igl bietg da scola en plaz da sport ed avant pacs onns è chel nia moderniso cumplettamaintg. Anfignen la premaveira 2019 ò igl li sensom Surses er anc gia en’atgna scola. Siva digl avost 2019 von igls unfants da Beiva a scola ed a scoletta a Savognin. La populaziun da Surses ò cunaschia igl bietg da scola a Beiva cunzont scu li noua tgi la gruppa da teater ò giuia igls davos 40 onns teater, e chegl cun grond success. Cun la fusiun igl 2016 digls nov cumegns dalla val tigl cumegn da Surses ò igl bietg da scola da Beiva pers la sia muntada uriunda. Ainten la sala da gimnastica è bagn anc nia giuia teater, chegl alloura er angal anfignen chel mument cura tgi la pandemia ò surpiglia igl mintgade. Chegl vot deir tgi sainza igl teater popular è igl bietg da scola sto igls davos onns ple u manc veid. Sarvia ò el bagn anc agls pumpiers, ma siva digl 2020 è er chel local sa musso scu mengia pitschen. Ensatge daple costs Tgi igl anteriour bietg da scola è oz en edifezi polivalent è er d’attribueir agl Uffezi federal da veias (UVIAS). La raschung è tgi cun esser la veia da Gelgia siva digl 2020 veia naziunala (N29) è igl corp da pumpiers da Surses er responsabel pigl salvamaint stradal a Beiva e conturn. Per metter sot tetg seis autos e vehichels da pumpiers, material ed equipamaint mantgevan a Beiva igls locals adattos. Igls pumpiers da Surses ed er igl cumegn da Surses on catto ena bunga schliaziun cun nizigier igl anteriour bietg da scola, tgi fò ossa en grond sarvetsch agls pumpiers dalla gruppa da salvamaint staziunos an Surgôt. Or digl partera èn neidas fatgas garaschas pigls vehichels da pumpiers e locals per material ed equipamaint. Persiva retscheva igl cumegn da Surses annualmaintg 120 ​000 francs dalla confederaziun per la prontezza digls pumpiers da neir an acziun tar accidents sen la veia naziunala digl Gelgia schinavant tgi fò basigns. Sa participada agls costs pigls locals da pumpiers è alloura er la sieranza d’edifezis. Ossa siva la renovaziun e sanaziun survign igl bietg polivalent puspe daple veta. Eneda è chegl antras igls pumpiers e sa tgapescha er graztga alla gruppa da teater da Beiva, per la quala stat a disposiziun ena bela e nova sala. Gio igl anviern 2024 duessan igls actours e las actouras da Beiva procurar per seiras divertentas ainten la nova sala polivalenta. L’anterioura scola da Beiva è neida sanada e renovada antras igls plans digl planisader Willi Cajochen ed igl inschignier Guido Luzio. Cun excepziun dallas lavours da construcziun ò igl cumegn da Surses risguardo tot interpresas dalla val. Uffizialmaintg era calculo cun costs da radond 1,5 milliuns francs. Sa musso è alloura tgi chella somma na tanscha betg. Menziuno seia tgi davart da ples organisaziuns, digl cantun e dalla confederaziun vign igl project da sanaziun e renovaziun sustignia cun prest 400 ​000 francs. Aveir ena bunga infrastructura Alla festa d’inauguraziun digl nov bietg polivalent da sonda passada è stada preschainta ena bela raspada. S’inscuntro è en bung masditg d’indigens e giasts, da varsaquants impressaris e l’egna u l’otra persunga dalla val. Igls preschaints èn nias beneventos da Giancarlo Torriani, igl vicemastral digl cumegn da Surses e la persunga tg’è stada igl «motor» ed iniziant an connex cun la sanaziun e renovaziun digl anteriour bietg da scola a Beiva. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses, ò detg tgi angal antras la fusiun digls cumegns dalla val seia er sto pussebel pigl nov cumegn da Surses da far igls davos onns ples investiziuns. Da gronda impurtanza seia da porscher ainten mintga li dalla val ena bunga infrastructura, uscheia er a Beiva. Concret ò el managea localitads da sport ed er da cultura scu la nova sala polivalenta a Beiva. Leo Thomann ò menziuno tranter oter er la solidaritad dalla populaziun anvers mintga project ainten las diversas fracziuns, gist er anvers Beiva. 365 deis a disposiziun A pled è er nia Conradin Caduff, igl inspectour da pumpiers cantunal. A madem mument ò el er represchento la sieranza d’edifezis tar l’inauguraziun digl bietg polivalent. Igl Sursilvan ò menziuno an spezial l’impurtanza digls pumpiers per ena vischnanca ed er per ena regiun. Igls pumpiers seian disponibels durant 365 deis, da de e da notg schinavant tgi seia basigns. Igls corps da pumpiers totgan tar ena ferma instituziun da mintga cumegn. Las preteisas sa meidan an en cuntign er pigls pumpiers, uscheia tgi seia er d’adattar cuntinuadamaintg igl equipamaint. A Beiva seia el nia cun plascheir er per exprimer la sia stema anvers igls pumpiers. Els prestan lavour exemplarica, segnan per salvamaint da vetas, da bagns e possess e davaintan, gist cun dar adegna daple catastrofas, tar en’organisaziun da gronda muntada. Conradin Caduff ò angraztgea cunzont er agl cumegn da Surses d’aveir s’angaschea pigl nov local da pumpiers a Beiva segl qual ins dastga esser losch. L’inauguraziun è neida anramada cun musica e cant dalla capella Martegnas e digl Coro misto Bivio. La capella Martegnas ò do egn digls vistgias musicals alla festa d’inauguraziun. La nova sala polivalenta cumpeglia er bler lenn. La nova sala polivalenta cumpeglia er bler lenn. On surdo uffizialmaintg igl bietg polivalent agl travagl (da san.): Marco Pontiggia, cumandant da pumpiers Surses, Leo Thomann, mastral cumegn da Surses, Giancarlo Torriani, manader da project e Conradin Caduff, inspectour da pumpiers cantunal.

Dantant tgi dat pigl mastral tar las elecziuns parzialas digl cumegn da Surses en sulet candidat è chegl pigls dus posts da suprastanza tot oter. Gist tschintg candidats sa mettan an elecziun. Igls 20 da chest meis ò igl suveran digl cumegn da Surses d’eliger en nov mastral cun sa retrer Leo Thomann alla fegn digl 2023 siva dad otg onns digl sies mandant. El è sto anfignen ossa igl unic mastral digl cumegn da Surses. Ad el vign a succeder Daniel Wasescha, cun esser el igl sulet candidat per surpiglier igl uffezi digl mastral partent. D’eliger on electours ed electouras digl cumegn da Surses er dus persungas per la suprastanza. Per chels dus posts mantgan betg candidats. I dat gist tschintg candidats per chels dus mandats. A chels vainsa fatg a tots las mademas dumondas. 1. Tge è stada la mutivaziun da sa metter a disposiziun per la tscherna an suprastanza digl cumegn da Surses? 2. Tgenegnas fissan las vossas fermezzas ainten l’excecutiva communala? 3. Noua ins dastga classifitgier politicamaintg la vossa persunga? 4. Pertge duess igl suveran digl cumegn da Surses gist eliger vous per la suprastanza? Las intervistas èn neidas fatgas an scretg. Adrian Ballat, Savognin 1. Siva da quatter onns intensivs, ma er plagn tensiun scu commember dalla suprastanza e noua tgi va gio dastgea surpiglier responsabladad è per me bagnspert sto cler tg’ia less cuntinuar scu suprastant. La collaboraziun cugls mies consuprastants e la mia consuprastanta, cugl persunal digl cumegn e cun la populaziun, chella am plai. Surses è ena patria magnifica per la quala ia m’angasch gugent. 2. Tar tractativas saia star calm, real e gentil. Impurtant è an chella tgossa da metter an dumonda las decisiuns critic ed er fundo, explitgier la mia vista ed alloura piglier ena decisiun. La mia persunga ins scontra equivalent. 3. Ainten la politica naziunala e tar temas scu midada digl clima, tgossas socialas e responsabladad da concern (scu interpresa respectar carstgang ed ambiaint) sunga oriento cler sanester. Tigl tema louf e schurmetg digl ambiaint tgi pertotgan nous scu regiun da muntogna, è per me, scu commember dalla PS Alvra, impurtant, er intern ainten la parteida, da s’angascher pigls basigns dallas destinaziuns da muntogna. Per la mia persunga èn las sfeidas dall’economia d’alp pertschertas. Mademamaintg è da gronda impurtanza tgi nous vegian turisticamaintg ed er economicamaintg venavant en potenzial da svilup. Uscheia sunga, er sch‘ia sung social, ansomma betg en soci met. 4. Ia sung tras e tras en Sursetter. Professiunalmaintg, politicamaintg e privat m’angascha cun corp ed olma per Surses. A cor vaia cunzont la giuventetna. Ia va la tenuta: tots ansemen! Johann Buchli, Cunter 1. Igl artetgel tgi la cumischung preperatorica tschertga anc adegna candidats e candidatas per la suprastanza. Tgi la represchentanza dalla part digl nord digl cumegn da Surses cun la fracziun da Cunter seia er represchentada an suprastanza. 2. Ena funcziun noua tgi decisiuns tecnicas ed economicas pigl bagn digls paiataglias e dalla populaziun duess purtar fretgs. 3. Fitg dretg digl center, dantant scu independent cun betg esser commember d’ena parteida. 4. Per tgi tot las gruppas da vigliadetna e las fracziuns digl cumegn seian represchentadas an suprastanza. Sen fundamaint dalla mia scolaziun tecnica e mercantila, la mia scolaziun permanenta supplementara e professiunala an ples branschas e l’industreia privata. Marco Jäger, Sur 1. Per purtar en nov vent aint igl cumegn e sen fundamaint dallas candidaturas da Surgôt vaia siva d’ena ponderaziun dirabla ma decidia da candidar per la suprastanza. Cun la vista d’en nov mastral e scu egn digls preparaders dalla fusiun digls cumegns da Surses, lessa far attent igl cumegn da sa regurdar alla fusiun ed agl sies scopo. 2. Scu Sursetter e vaschign da Surses canoscha fitg bagn igls fatgs e las circumstanzas scu er igls basigns dalla populaziun indigena ed er la mentalitad dallas differentas vischnancas. Scu anteriour mastral da Sur e commember dalla cumischung da gestiun digl cumegn da Surses am èn er ancunaschaints tscherts decurs politics e projects. 3. Scu commember dalla PLD Surses cler dretg digl center. 4. Scu impressari dalla val lessa m’angascher cunzont per l’economia e pigl turissem e ma dar fadeia per chellas dus branschas. Manar lessa igl cumegn er anavos tar las sias incumbensas principalas. Ultra da chegl lessa m’angascher per las uniuns dallas vischnancas e cunzont er per la giuventetna. Thomas Metzler, Savognin 1. La cumischung preperatorica (Patrick Thurner) am ò dumando sch’ia vess interess d’esser ena part digl cumegn e dalla suprastanza. Siva d’ena ponderaziun pi lunga ed er cun discorrer pertutgont chel pensum cugl mastral Leo Thomann. Cun gio aveir pi dei dimora an Surses e ma cattar cò fitg bagn lessa m’angascher activ pigl bagn digl cumegn da Surses. 2. Ia va stibgia economia da menaschi e termino igl studi ainten la partiziun finanzas e contabilitad. Ultra da chegl vaia luvro durant 34 onns per la Georg Fischer SA e chegl an ples posiziuns. Tranter oter er blers onns aint igl cantun Grischun scu magnafatschenta dall’ovra da producziun a Seewis. Da preschaint segna scu administratour da ples objects tgi vignan dos a tschains, uscheia tg’ia va er experientscha ainten la branscha d’immobiglias. Cotras vaia ena gronda experientscha chegl tgi pertotga manar persunal, finanzas, taglia, ma er construcziun ed energeia. 3. Antras la mia experientscha professiunala sunga naturalmaintg cler per economia e mastranza. Cotras sunga gio blers onns commember dalla PLD. Uscheia lessa er m’angascher an Surses per economia, turissem e mastranza. Promover posts da lavour attractivs totgan vetiers ed er la cumpatibladad da famiglia e lavour am stat fitg a cor. Graztga alla mia occupaziun tar la Georg Fischer SA stat tar la mia persunga sa tgapescha er la persistenza aint igl center. I sung diso da cattar schliaziuns cun resursas mievlas. 4. Siva digl 1964 sunga giast da Savognin e siva da ples onns vaia er dimora a Savognin. Uscheia lessa m’angascher activ pigl cumegn. Igls electours e las electouras vessan en suprastant angaschea, ena persunga cun experientscha chegl tgi pertotga manar collaboratours, finanzas, taglias ed immobiglias. Ultra da chegl er ena persunga tgi canoscha bagn igl cantun Grischun ed er igl cumegn. Vetiers vign tgi Surses vess ena persunalitad liberala an suprastanza, ena persunga tgi savess manar igl cumegn da Surses an en avigneir modern cun ena ferma mastranza, bungas cundiziuns da basa per l’economia ed en turissem stabil e modern. Chegl tot an collaboraziun cugl plan directiv digl cumegn e las ideias digl Parc Ela. Gregor Vellacher, Beiva 1. Cun leir sustigneir la mancanza manglousa digl «manpower» ed uscheia far pi attractiva an ples aspects la nossa bela val. Mademamaintg scu abitant da Surgôt dar en cunterpunct alla centralisaziun e cun canoscher la problematica dalla perifera tigl cumegn. Angal pi communabel tgi igl cumegn savainsa esser ferms. Nous ischan angal schi ferms scu igl pi debel anel dalla cadagna. 2. Bagn associia aint igl turissem, gioven e plagn elan e diso da far igl migler cun pacas resursas. 3. Politicamaintg totga tigls sanesters. 4. Graztga ena bunga scolaziun (master antropologia sociala, manader da sport cun diplom federal) e scu magnafatschenta da Beiva Runals SA canoscha bagn la val e m’angasch dapertot cun bler cor ed entusiassem. Cun sa participar igl davos taimp a ples projects (integraziun dalla Scola da skis Beiva ainten la Beiva Runals SA), nizigier sinergeias, salvamaint dalla buteia a Sur scu vicepresident (integrar ella ainten l’associaziun Consum Alvra-Surses). I dovra ena persunalitad giovna da Surgôt per la suprastanza. Discussiun agl podi An vista allas elecziuns communalas anveidan las treis parteidas localas da Surses, l’Allianza digl Center, la Parteida liberaldemocratica e la Parteida socialdemocratica scu er l’Uniun da mastirants e commers Surses ad ena discussiun agl podi. A chella peglian part igls candidats e las candidatas per las elecziuns communalas da Surses. La discussiun magna Mèn Candreia. L’occurrenza è publica. Li ò ella mesemda, igls 9 d’avost 2023 allas 19.30 an sala Grava a Savognin.

Cun en act festiv è nia surdo sonda passada igl edifezi multifuncziunal agl travagl. L’anterioura scola da Beiva sa preschainta siva dalla sanaziun an en nov vistgia e serva da nov per ples scopos. Igl bietg dall’anterioura scola da Beiva datescha digl 1935. Avant 43 onns era igl object nia angrondania tigl bietg communal cun canzleia e local da pumpiers. Igl 1981 è alloura nia construia dasper igl bietg da scola en plaz da sport ed avant pacs onns è chel nia moderniso cumplettamaintg. Anfignen la premaveira 2019 ò igl li sensom Surses er anc gia en’atgna scola. Siva digl avost 2019 von igls unfants da Beiva a scola ed a scoletta a Savognin. La populaziun da Surses ò cunaschia igl bietg da scola a Beiva cunzont scu li noua tgi la gruppa da teater ò giuia igls davos 40 onns teater, e chegl cun grond success. Cun la fusiun igl 2016 digls 9 cumegns dalla val tigl cumegn da Surses ò igl bietg da scola da Beiva pers la sia muntada uriunda. Ainten la sala da gimnastica è bagn anc nia giuia teater, chegl alloura er angal anfignen chel mument cura tgi la pandemia ò surpiglia igl mintgade. Chegl vot deir tgi sainza igl teater popular è igl bietg da scola sto igls davos onns ple u manc veid. Sarvia ò el bagn anc agls pumpiers, ma siva digl 2020 è er chel local sa musso scu mengia pitschen. Ensatge daple costs Tgi igl anteriour bietg da scola è oz en edifezi polivalent è er d’attribueir agl Uffezi federal da veias (UVIAS). La raschung è tgi cun esser la veia da Gelgia siva digl 2020 veia naziunala (N29) è igl corp da pumpiers da Surses er responsabel pigl salvamaint stradal a Beiva e conturn. Per metter sot tetg seis autos e vehichels da pumpiers, material ed equipamaint mantgevan a Beiva igls locals adattos. Igls pumpiers da Surses ed er igl cumegn da Surses on catto ena bunga schliaziun cun nizigier igl anteriour bietg da scola, tgi fò ossa en grond sarvetsch agls pumpiers dalla gruppa da salvamaint staziunos an Surgôt. Or digl partera èn neidas fatgas garaschas pigls vehichels da pumpiers e locals per material ed equipamaint. Persiva retscheva igl cumegn da Surses annualmaintg 120 ​000 francs dalla confederaziun per la prontezza digls pumpiers da neir an acziun tar accidents sen la veia naziunala digl Gelgia schinavant tgi fò basigns. Sa participada agls costs pigls locals da pumpiers è alloura er la sieranza d’edifezis. Ossa siva la renovaziun e sanaziun survign igl bietg polivalent puspe daple veta. Eneda è chegl antras igls pumpiers e sa tgapescha er graztga alla gruppa da teater da Beiva, per la quala stat a disposiziun ena bela e nova sala. Gio igl anviern 2024 duessan igls actours e las actouras da Beiva procurar per seiras divertentas ainten la nova sala polivalenta. L’anterioura scola da Beiva è neida sanada e renovada antras igls plans digl planisader Willi Cajochen ed igl inschignier Guido Luzio. Cun excepziun dallas lavours da construcziun ò igl cumegn da Surses risguardo tot interpresas dalla val. Uffizialmaintg era calculo cun costs da radond 1.5 milliuns francs. Sa musso è alloura tgi chella somma na tanscha betg. Menziuno seia tgi davart da ples organisaziuns, digl cantun e dalla confederaziun vign igl project da sanaziun e renovaziun sustignia cun prest 400 ​000 francs. Aveir ena bunga infrastructura Alla festa d’inauguraziun digl nov bietg polivalent da sonda passada è stada preschainta ena bela raspada. S’inscuntro è en bung masditg d’indigens e giasts, da varsaquants impressaris e l’egna u l’otra persunga dalla val. Igls preschaints èn nias beneventos da Giancarlo Torriani, igl vicemastral digl cumegn da Surses e la persunga tg’è stada, schi lagn deir uscheia, igl «motor» ed iniziant an connex cun la sanaziun e renovaziun digl anteriour bietg da scola a Beiva. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses, ò detg tgi angal antras la fusiun digls cumegns dalla val seia er sto pussebel pigl nov cumegn da Surses da far igls davos onns ples investiziuns. Da gronda impurtanza seia da porscher ainten mintga li dalla val ena bunga infrastructura, uscheia er a Beiva. Concret ò el managea localitads da sport ed er da cultura scu la nova sala polivalenta a Beiva. Leo Thomann ò menziuno tranter oter er la solidaritad dalla populaziun anvers mintga project ainten las diversas fracziuns, gist er anvers Beiva. 365 deis a disposiziun A pled è er nia Conradin Caduff, igl inspectour da pumpiers cantunal. A madem mument ò el er represchento la sieranza d’edifezis tar l’inauguraziun digl bietg polivalent. Igl Sursilvan ò menziuno an spezial l’impurtanza digls pumpiers per ena vischnanca ed er per ena regiun. Igls pumpiers seian disponibels durant 365 deis, da de e da notg schinavant tgi seia basigns. Igls corps da pumpiers totgan tar ena ferma instituziun da mintga cumegn. Las preteisas sa meidan an en cuntign er pigls pumpiers, uscheia tgi seia er ­d’adattar cuntinuadamaintg igl equipamaint. A Beiva seia el nia cun plascheir er per exprimer la sia stema anvers igls pumpiers. Els prestan lavour exemplarica, segnan per salvamaint da vetas, da bagns e possess e davaintan, gist cun dar adegna daple catastrofas, tar en’organisaziun da gronda muntada. Conradin Caduff ò angraztgea cunzont er agl cumegn da Surses d’aveir s’angaschea pigl nov local da pumpiers a Beiva segl qual ins dastga esser losch. L’inauguraziun è neida anramada cun musica e cant dalla capella Martegnas e digl Coro misto Bivio. On surdo uffizialmaintg igl bietg polivalent agl travagl (da san.) Marco Pontiggia, cumandant da pumpiers Surses, Leo Thomann, mastral cumegn da Surses, Giancarlo Torriani, manader da project e Conradin Caduff, inspectour da pumpiers cantunal. Igl edifezi è nia sano e renovo tenor igls plans da Willi ­Cajochen.

Avant mezde è la plievgia stada la raschung tgi betg tants visitaders èn cumparias alla fiera da Lantsch. Siva giantar è la situaziun dall’ora sa midada, uscheia tgi la gliout è neida all’occurrenza. Igl è prest usit tg’en de siva dalla fiera da Savognin ò li a Lantsch la fiera da vischnanca. Er actualmaintg è chegl sto uscheia cun aveir li la fiera da Lantsch sonda passada, en de siva dalla madema occurrenza a Savognin. Tuttegna sa disfranztgeschan las dus fieras gist chegl tgi pertotga la grondezza ed er la purscheida. Tar la fiera da Savognin è la purscheida dalla gastronomia pi vasta, dantant tgi tar la fiera da Lantsch è chella per en po pi pitschna. Persiva è ella pi famigliara, l’offerta digls products è tot otra ed er pi gronda. Gio per la 34avla geda Sonda passada è igl intern dalla vischnanca da Lantsch sa transfurmo an ena giassa da fiera e chegl per la 34avla geda. La fiera da Lantsch ò damai ena tradiziun da passa treis decennis ed ella totga tar egna dallas occurrenzas principalas dall’organisaziun Lantsch Turissem. Antschet ò tot avant 34 onns cun la festa da reintroducziun digls dus pastregls da vischnanca, vot deir cura tgi la «Pro Pastroins» è s’angascheda tgi igls dus pastregls èn nias sanos e renovos e tg’è nia fatg puspe pang a Lantsch. An connex cun chella festa era neida organisada ena pitschna fiera da vischnanca, cun strousch saveir tgi 34 onns pi tard seia chella ena gronda occurrenza a Lantsch e tg’ella vegia en post fix aint igl calender d’arranschamaint dalla stad. Lantsch Turissem ò da lez taimp gia l’ideia da cuntinuar cun la fiera ed ò er gist surpiglia l’organisaziun da chella. Dus terzs digls expositours turnan mintg’onn Siva da 26 onns è Anne-Rose Simeon la persunga principala schi vo per l’organisaziun dalla fiera da Lantsch. Ella fò ena bilantscha positiva dalla fiera 2023, tiers tgi pi pacs visitaders on catto la veia all’occurrenza da sonda passada. La raschung seia tranter oter er tgi blers giasts da Lantsch e digl conturn seian gio ias a tgesa sonda dumang cun betg esser l’ora ideala per eir a fiera. Chels giasts vegian alloura mantgea a parteir da mezde cura tgi seia sa tratg se e l’ora seia neida ensatge pi bela e pi ampernevla. Siva giantar seia neida la gliout, chegl tgi seia sto en fatg plaschevel. Sen fundamaint dall’ora pi malampernevla ins dastga an mintga cass esser cuntaint cugl domber da visitaders e visitadras, punctuescha Anne-Rose Simeon. Cun 45 stands ins vegia gia tants expositours scu igls oters onns. Tot igls expositours seian betg nias, chegl perveia dall’ora. L’organisatoura dei er tgi dus terzs digls expositours turnan mintg’onn, dantant tg’en terz digls expositours seian novizs e vignan l’amprema geda a Lantsch. Crudo an îgl è er tgi l’egn u l’oter digls expositours era gio igl de avant er dalla parteida tar la fiera da Savognin. A Lantsch è nias fatgs venals da tottas sorts products, roba da langa, da metal, da lenn, er bler crom e plunder, products regiunals scu caschiel e mêl, liongias ed alloura igl pang fatg aint igls furns digls dus pastregls. Chel pang è nia cumpro scu strousch en oter product sonda passada dalla fiera a Lantsch. Quiz alla fiera da Lantsch An connex cun la fiera da Lantsch ègl do ena dumonda da quiz, numnadamaintg quant grond tg’igl consum d’ava da bever è sto aint igl cumegn da Lantsch igl onn 2022. La dretga schliaziun è 158 920 m³. Igl pi manevel alla schliaziun è Sandro Durisch cun 157 788 m³. Cun esser quatter persungas segl sagond plaz è neida tratga la sort. Gudagnea ò Nina Kunz. Igls prietschs pon neir retratgs a parteir da glindesde proxim sen la canzleia da Lantsch. (fmr) Dus mattatschas an discurs tge satgets cun tarmagls tgi dessan cumprar. La collecziun da cadagnas è stada fitg gronda. La collecziun da cadagnas è stada fitg gronda. Pang frestg gist or digl furn. Fatg pang è nia gist agl li ainten egn digls pastregls. Scalots a tottas grondezzas èn er stos exponias. Er far cugl croc so esser nizevel per far attent alla roba venala. Da tottas sorts tarmagls da langa ègl do da cumprar. Ena donna tgi ò vandia roba da langa era gist vedlonder da far caltschoul.

Vers 130 persungas on piglia part agl sarvetsch divin ecumenic da dumengia passada a Radons. Tema central da chel èn stadas las muntognas. Cant e musica on er betg mantgea. Igl sarvetsch divin ecumenic a Radons, detg pi exact alla tgaplotta dall’Alp Pitschna a Radons/Curtegns, ò ena lunga tradiziun. Li ò chel adegna aint igl meis d’avost e chel de cattan blers parochians la veia an Val Nandro per assister agl sarvetsch divin alpester. Cun discorrer digl sarvetsch divin ecumenic a Radons è da menziunar an spezial la ­famiglia Peterelli cun Rico e Gnagna ­Peterelli-Collet. Per la famiglia tgi stat a Coira è Radons, cunzont la stad, igl sies datgesa. L’antiera famiglia passainta bler taimp ainten lour tgesa agl pe digl Piz Forbesch e digl Piz Mez. Rico Peterelli è igl organisatour dalla part cantica e musicala digl sarvetsch divin ecumenic e la persunga tgi varda per tot. Per tot vot deir er per las persungas tgi segnan per celebrar igl sarvetsch divin ecumenic. Chel è nia celebro dumengia passada da ­Peter Wydler, igl anteriour preditgant da Beiva e digl diacon Daniel Blättler. Schinavant tgi l’ora sa mossa dalla sia vart positiva alloura ò igl sarvetsch divin adegna li sot tschiel avert tar la tgaplotta dall’Alp Pitschna a Radons/Curtegns. Cun esser dumengia passada tot oter tgi bel e temperaturas amper­nevlas è betg sto pussebel da celebrar igl sarvetsch divin ecumenic ordafora. Uscheia ò chel gia li ainten la staziun dall’anterioura telecabina a Radons. Per bunga sort è chegl sto uscheia, perchegl tgi durant igl sarvetsch divin ecumenic ègl pluvia e chegl betg pac. Pi manevel agl tschiel Els vegian tscharnia pigl sarvetsch divin alpester da chest onn igl tema muntognas, on detg igls celebrants Peter Wydler e Daniel Blättler. Las muntognas seian adegna stadas en li d’antupada e chegl gio avant tgi dava baselgias, taimpels e moscheas. Esser sen ena muntogna seia tot ensatge oter tgi d’esser ainten la val ed ins vegia prest l’impressiun d’esser ainten en agen mond, ò detg igl diacon. Er Jesus seia ia sen la muntogna per esser pi manevel a Dia ed igl madem vala er per nous. Cun eir sen las muntognas seia er mintgign pi manevel a sasez. Mintga muntogna seia er en li digls fatgs, dalla realitad e digls evenimaints. Giond sen las muntognas ins seia alloura er pi manevel agl tschiel e cun urar vetiers turna mintgign er gist anavos tar las sias rieischs, cun esser gio tschentaners la muntogna igl li uriund d’antupada, ò menziuno Daniel Blättler. Canto an treis lungatgs Agl sarvetsch divin ecumenic èn stos preschaints blers pours, blera pastreglia, possessours dad aclas a Radons e conturn, blers indigens ed er en bel domber da giasts. Do igl vistgia cantic agl sarvetsch divin ecumenic ò igl Chor da Radons sot la direcziuns da Rico Peterelli. Canto ò igl chor canzungs tg’èn eidas bagn a pêr cun la messa ecumenica ed alpestra. Canzungs an tudestg, taliang e rumantsch. Arranschea chellas ed adatto ellas allas forzas digl chor ò Rico Peterelli sez. Da belezza alloura cura tgi igl chor è nia anritgia graztga agl sopran d’Alexandra Peterelli. Chegl tar las canzungs «La Sera» da Lorenzo Zenetti, «Ave Maria» mess an pleds da Peder Cadotsch ed an notas da Rico Peterelli ed alloura tigl «Sancta Maria» digl cumponist Johannes Joseph Schweitzer, ena melodia tgi mantga strousch aint igl repertori sacral da mintga chor. Igl sarvetsch divin ecumenic è nia concludia cun cantar an cuminanza la canzung «La ­patria» cugl text d’Andreia Steier e la melodia da Tumasch Dolf. La noda musicala è neida da David Wasescha, tg’ò suno durant igl sarvetsch divin ecumenic melodias fegnas e sentimentalas cun la flauta da Pan. Igl preditgant Peter Wydler (san.) ed igl diacon Daniel Blättler on celebro igl sarvetsch divin ecumenic. Alexandra Peterelli ò anritgia ferm igl cant cun la sia vousch da sopran.

An treis emdas totga l’istorgia dalla tor ­cotschna sensom igl Pass digl Gelgia agl ­passo. Anfignen alla fegn d’otgover vign igl object da 30 meters otezza demonto. Er schi la tor cotschna totga siva da seis onns tigl maletg dalla cuntrada alpina è la sia existenza propi a fegn. Igls davos seis onns, cun excepziun digl taimp dalla pandemia, ò la tor ­cotschna attratg igl interess da mellas e mellas persungas. Gia li on ainten chel bietg marcant, passa 30 premieras seia chegl da solt, da teater u da cant. Preschentar igl futur sainza tor cotschna La raschung tgi igl object svanescha è tg’el è en bietg temporar cun ena lubientscha limitada. Cun neir demontada la tor cotschna mantga agl Origen Festival Cultural en bietg impurtant per preschentar producziuns da tot gener. Chegl è er en muteiv tgi l’instituziun da cultura anveida igls 17 d’avost 2023 allas 11.00 ad ena occurrenza publica. Tar chella vign Giovanni Netzer, igl intendant ­digl Origen Festival Cultural a preschentar tge tgi succeda aint igl futur sainza la tor ­cotschna, noua tg’è previa da preschentar las producziuns e betg igl davos er ulteriouras ideias. Preschento vign er igl pi nov project tgi duess neir realiso eventualmaintg sensom igl Pass digl Gelgia per dar daple veta e daple muntada alla cultura aint igl Grischun, an spezial aint igl Grischun central e la Nagiadegna ota scu er promover l’economia ed igl turissem. (fmr/gns) L’occurrenza da gievgia proxima è publica e per eir a chella è da far adiever dallas postas spezialas. Igl urari ins catta sot l’adressa d’internet dad Origen. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia. Impressiun digl transport avant seis onns. Impressiun digl transport avant seis onns. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia. Igl onn 2017 è la tor cotschna neida erigeida segl Pass digl Gelgia.

La gruppa digls Tiradours da sport Alvra ò gia success tigl teir da giovens a Tusang. Turnos a tgesa èn igls treis mats e la matta cun aveir termino la concurrenza da gruppas segl terz plaz. L’elita grischuna dalla garda da teir giovna è sa misirada sonda passada a Tusang per erueir igls veirs campiuns. Dalla parteida èn stos 100 mats e mattas da diesch anfignen 20 onns. A madem mument ò er gia li igl campiunadi grischun da gruppas digls giuvenils e digls giovens. 16 gruppas on tratg ainten la categoria digls giovens e seis gruppas ainten la categoria digls giuvenils. 177 puncts per Gian Ardüser Sa qualifitgias pigl final cantunal èn er ­tschintg mats e dus mattas dalla Val Alvra. Da Surses èn betg stos dalla parteida giuvenils u giovens cun betg aveir li en curs da teir per giovens. Tratg migler on igls mats e las mattas digls Tiradours da sport Alvra ainten la concurrenza da gruppas tgi ainten la concurrenza singula. Siva la qualificaziun tgi la gruppa ò sagetto agl stand da teir da Crappa Naira era la gruppa, vurdo cantunal, rangada segl otgavel post. Chegl vot deir tgi a Tusang aint igl final da gruppas tutgiva ella betg tar las favoritas per far ena medaglia. Tigl final scumainza tot da nov e sagettadas vignan dus rundas. Aline Ardüser e Gian ­Ardüser da Casti, Jan Cadosch da Mon e Laurin Liesch da Stierva on tratg bagn cunzont ainten l’amprema runda cun far 342 puncts. Ainten la sagonda runda ò igl quartet betg persvadia schi fitg cun far 333 puncts. Cun en total da 675 puncts ò la gruppa dalla Val Alvra tuttegna contanschia igl terz plaz. Gudagnea la concurrenza da gruppas ò cler la gruppa da Sedrun-Tujetsch cun 697 puncts avant la gruppa da Puntraschigna cun 679 puncts. Gian Ardüser, igl unic cun ena passa da 92 puncts Sagetto precis per la gruppa dalla Val Alvra ò cunzont Gian Ardüser cun las dus passas da 92 ed 85 puncts. Digls 48 participants e participantas tg’on tratg ainten las 16 gruppas è Gian Ardüser igl unic tg’ò fatg ena passa da 92 puncts. Schizont en punct daple ò tratg ­Loreno Baracchi da Puntraschigna. Ainten la concurrenza singula on igls tschintg ­tiradours e las dus tiradouras dalla Val Alvra mantganto da far en plaz da podest cun esser la concurrenza ferma, gea fitg ferma. Gist an seria ègl do 92 puncts da 100 puncts pussebels. Victours èn nias Flurin Zanetti da Sent tigls giovens e Livio Tscharner da Schiers/Aschera tigls giuvenils, Tots dus on obtignia min­tgamai 92 puncts. On tratg igl final grischun digl teir da giuvenils e giovens. (da san.) Aline Ardüser, Gian Ardüser, Timo Thöni, Laurin Liesch, Mara Cadosch, Luca Cadosch e Jan Cadosch.

Ensatge pi pac visitaders, plievgia all’antschatta e vers la fegn dall’occurrenza e tuttegna bungs affars per chels e chellas tg’on fatg venal lour products. Chegl la bilantscha dalla «Scuntrada» da venderde passo a Savognin. Siva digl 1985 ò la «fiera» da Savognin, oz ­numnada «Scuntrada», igl sies post fix aint igl calender d’arranschamaints dalla stad. Antschet ò l’istorgia dalla «fiera» da Savognin avant 38 onns cura tg’ò gia li a Savognin l’amprema «Scuntrada Rumantscha». Da lez taimp ins ò gia l’ideia d’anritgier ed agiuntar chella occurrenza cun ena fiera cun products ed artisanadi indigen. L’organisaziun ò surpiglia a sies taimp l’Uniun da mastirants e commers Surses. Igl success dalla «fiera» da Savognin è sto grond, uscheia tg’ins ò decidia da lez taimp da cuntinuar cun chel event all’antschatta d’avost. Treis persungas alla testa dall’organisaziun Avant bung diesch onns è nia decidia da midar igl nom dall’occurrenza e chegl dalla fiera da Savognin tar la «Scuntrada». La raschung persiva è er tgi igl event è s’avanzo adegna daple tar en antop d’indigens e giasts, da blers proprietaris d’abitaziuns u da tgesas da vacanzas e chegl dall’antiera regiun ed alloura er en inscunter da vigl e gioven. Mido è an chels 38 onns alloura tgi igl domber d’expositours indigens è sa redutgia fitg, persiva èn nias vetiers adegna daple expositours d’orsoura. Realitad è alloura er tgi la «Scuntrada» è oz pitost ena occurrenza cun gastronomia, cun stands tgi porschan damagler e dabever e cun numerousas bars e chegl betg angal digls gastronoms sezs, mabagn er da ples uniuns. Gio scu avant en onn on l’Uniun da masti­rants e commers Surses e las organisaziuns turisticas Anavant Surses e Turissem Savognin Beiva Alvra SA organiso l’occurrenza da venderde passo. Appartignia agl comite d’organisaziun on Patrick Thurner, Veronica ­Janett-Netzer e Luana Tscharner. Passa 40 stands Donn è tgi pac siva tgi la «Scuntrada» ò scumanzo è nia da plover e chegl cura tgi la veia principala a Savognin antschaveva planget a s’amplaneir cun blera gliout. Per bunga sort è igl temporal betg sto scu chel d’avant en onn tar la madema occurrenza, mabagn pi mievel. Per varsaquantas ouras ègl alloura betg ple pluia, uscheia tgi igls visitaders èn tuttegna nias alla «Scuntrada», schi er per en po pi pacs tgi oters onns. Da ples varts ins ò santia tgi seian pi pacs stands, chegl tgi Patrick Thurner dei, tgi seia betg uscheia. Passa 40 stands ègl do, dei el, chegl tgi seia aint igl rom digls davos onns. Patrick Thurner dei er tgi seia nia vandia blers products, aglmanc tants scu igls oters onns schi betg perfign daple products. L’ambianza è stada bunga tiers l’ora e las temperaturas pi bassas. Tot tg’era da bunga lunga e cuntaint da s’antupar e sa veir puspe eneda. Cuntaints eran er igls expositours. Sa verifitgia è tgi dasper la vasta gastronomia davigl da cumprar blera vistgadeira, roba da langa, tgapis e tgapelas e giaccas, persiva pac artisanat indigen ed er betg schi blers products dalla regiun. Program lateral Scu igls oters onns ò betg mantgea en ­program lateral. Uscheia davigl gist pigls unfants ena purscheida cun ena pare da scliviglier, en percurs da bike, ena pare da gols dalla scola da hockey, legos gigantics, en carussel ed er en program spezial digl Pinocchio. Realitad è tgi nigns travagls gastronoms ­vevan ena musica tgi sunava agl li, chegl tgi era igls oters onns igl cass. Tuttegna ò la ­musica betg mantgea cun dar la capella ­Martegnas, la Musica Instrumentala Savognin ed igls Fetters Sursetters la noda musicala alla «Scuntrada». I dava er da cumprar cadagnas da divers materials. La veia principala a Savognin è betg stada schi populada scu oters onns dalla «Scuntrada». Plascheir on igls unfants er gia digl capricorn dalla Banca Cantunala. Astrid Thurner dalla Drogaria Surses vandeva products fatgs cun steilalvas. Belas fotografias anramadas davigl da cumprar tar Seraina Giovanoli. Da cumprar tgapis. Duvro els ins ò dantant betg cun esser nign suglegl. Sandro Balmer da Savognin ò fatg venal artisanat da lenn. Durant la «Scuntrada» da venderde passo ègl pluvia gist dus gedas.

Daniel Wasescha è igl sulet candidat per igl uffezi da mastral digl cumegn da Surses. L’elecziun communala è igls 20 d’avost 2023 – ed igl collaboratour dad RTR pudess surpiglier sen l’antschatta digl 2024 igl uffezi da Leo Thomann, igl mastral actual. Ma tgi è Daniel Wasescha ansomma? Tge igl mutivescha da candidar per igl post politic igl pi impurtant ainten la val? E tge less el piglier per mangs scu mastral? – En’intervista cugl candidat tgi n’era atgnamaintg betg «segl radar». Avant exact en onn ò Leo Thomann gia annunztgia – ainten en’intervista cun la FMR – da betg ple recandidar scu mastral digl cumegn da Surses siva otg onns an uffezi. Igl politicher dalla PLD è sto siva digl 2016 igl amprem mastral digl cumegn fusiuno. Ples meis èn neidas tschartgedas persungas tgi sa mattessan a disposiziun a parteir digl 2024 per igl post vacant da mastral, ena plazza a taimp cumplagn. Igl è perfign neida installada ena «cumischung da recrutaziun» per cattar candidatas u candidats valabels. Vers la fegn da zarcladour è alloura nia ancunaschaint tgi igl econom da menaschi Daniel Wasescha (49) da Coira/Savognin candidescha (varda boxa). El lavoura siva da passa 20 onns a Coira tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ainten l’administraziun. FMR: Vez Vous gio cumpro en auto? Daniel Wasescha: (rei) Na, en auto na vaia betg anc cumpro. Prubablamaintg vigna ad organisar en car-sharing cun mia mamma tgi stat ainten la madema tgesa a Savognin. Igl è interessant, ma chella dumonda on fatg ples persungas, blers son tg’ia na va betg en auto. Vous faschez an chel cass igls viadis da vischnanca a vischnanca an Surses er cugl auto da posta? Ia vign prubablamaintg a far tots dus, vot deir far igls viadis cugl auto da posta e cugl auto privat. Siva da blers onns sunga da viadi adegna angal cugls meds publics ed ia va vivia tip-top uscheia. Angal per las vacanzas da stad pigliva a tschains en auto. En onn vaia gia en auto, ma chel stava angal anturn ainten garascha. En’otra dumonda tgi Vous vez franc er stuia rasponder savens igl davos taimp è chella: «Pertge atgnamaintg?» Pertge candidar? – Gea, blers e bleras on dumando chegl. Per blers è la mia candidatura stada ena surpresa, perchegl tg’ia n’era gio betg segl radar, cun betg anc aveir las scritgiras an Surses. Ed ossa Vez las scritgiras an Surses? Gea, la constituziun communala pretenda chegl. Per neir eligia vaia stuia piglier las mias scritgiras aint igl cumegn, anfignen igl pi tard en de avant las elecziuns. La procedura ò damai stuia eir svelt? Cun aveir en’abitaziun a Savognin ègl sto fitg simpel da midar las scritgiras. Ia va panso tgi chegl fiss ena procedura pi cumplitgeida. Ma igl è en unic formular aint igl internet, paer dus gedas 20 francs e siva dus deis survignst la conferma tgi tot è mido! (rei) Ma la dumonda digl «pertge» na vagn nous betg anc raspundia. Gea, tge am mutivescha da candidar scu mastral? – Igl è an mintga cass ena decisiun digl cor, ena decisiun tratga cun ferma persvasiun. La politica locala e communala vaia adegna persequito, er igls davos onns or dalla distanza. La lavour dad en cumegn ed er digl mastral, vot deir digl «schef» e dalla sia «firma», chegl am ò adegna fascino. Ainten en discurs cugl mastral actual, cun Leo Thomann, am ò el declaro pi da radagn las sias incumbensas. Uscheia sunga nia alla decisiun: igl è ena lavour fitg varieida a favour dad ena regiun tgi am stat ferm a cor. Ultra da chegl èn las premissas aint igl cumegn da Surses fitg bungas – ena bunga organisaziun e purscheida communala, ena bunga situaziun finanziala e l’atmosfera da lavour para er dad esser bunga. Schibagn tg’igl è er do discussiuns e critica durant igls onns passos – tgi vigna communitgia mengia pac. E tar singuls uffezis ègl do tensiuns e posts vacants... ...gea, chegl dattigl. Ed igl è gio er normal tgi dat tensiuns e malcuntantientschas, surtot tar en cumegn dètg frestg fusiuno. Ma la direcziun strategica è tenor me etableida fitg bagn. Ò la «cumischung da recrutaziun» intimo Vous da candidar per igl post? Atgnamaintg è nign tg’am ò dumando direct. Igl impuls decisiv ò do en artetgel da gasetta ainten La Pagina da Surmeir, noua tg’igl è nia scretg tg’ins seia alla tschertga da candidatas e candidats, er cun sustign dad ena cumischung specifica. Senchegl vaia scretg en mail. – Ed alloura ègl ia spert. Vous vez ossa tar RTR en post ple u manc sieir a Coira, tar en bung patrung da lavour, en job cun sfeidas interessantas aint igl segmaint da persunal e da finanzas, cun relaziuns a livel naziunal. Vous possedez ena tgesa a Coira, treis minutas a pe davent digl biro. I fiss bagn sto pi pacific da restar ainten chel post? Gea, forsa fissigl sto mengia chiet (rei). Na, na – igl proxim onn vaia 50 onns. Damai ègl ena vigliadetna per trer ena bilantscha professiunala e da ponderar tge opziuns tgi dess anc. Las nossas feglias èn ossa grondas, chellas dovran adegna pi pac igls genitours. Ed er mia donna lavoura ossa daple. Tot chellas circumstanzas on do la caschung per tschartger ena nova sfeida, schibagn tg’igl è propi ena gronda midada da far igl pass tigl mastral, cun ouras da lavour pi irregularas e cun novas dumondas professiunalas e responsabladads. Anfignen ossa vez Vous luvro surtot ainten l’administraziun. La politica è en nov plazzal. Nigna tema dalla tanga digl louf? Na, nigna tema! Politica activa na vaia mai fatg, pero las tematicas ed igls proceders politics am on adegna interesso. P.ex. tar igl cumegn da Surses vaia adegna ligia cun interess igls differents messadis communals. Anfignen ossa – ainten rapports da medias – n’è mai neida numnada la Vossa parteida. Dessigl ansomma da numnar egna? Ia sung da nov commember dall’Allianza digl Center. Anfignen ossa sunga sto independent. Igl «center» corresponda dètg bagn alla mia posiziun politica ed agl mies esser. Per ensatgi tgi na canoscha betg Vous persunalmaintg: Tge candidat è Daniel Wasescha? Ia sung fitg mutivo da surpiglier chel post pretensious. Ed ia crei d’aveir enqual experientschas e cumpetenzas tgi geidan ainten chel uffezi: ia sa manar persunal, chegl vaia fatg ossa en pêr onns tar RTR. Dumondas da finanzas èn er part dalla mia lavour actuala. Alloura creia dad esser ena persunga tgi vign a freida bagn cun situaziuns da stress, squitsch u critica. Ed er da collaborar ainten en team vaia amprandia durant igls davos onns tar RTR, perchegl tgi sulet na contanschas te navot ozande. Cler, er ia va igls mies deficits, scu p.ex. l’experientscha politica tgi mantga. Ma chegl lessa amprender. Vous abitez actualmaintg cun la famiglia a Coira – passantez dantant bler taimp ainten l’abitaziun da vacanzas a Savognin. An chel cass ischas Vous en tipic «sagond-dimorant»? Damai, ossa betg ple (rei). – Na, ia na va mai pers la mia relaziun cun Surses. Gist igls davos onns sunga sto adegna pi savens a Savognin. Scu sa preschainta tenor Vous igl cumegn da Surses ossa? La fusiun avant otg onns ò sieir fatg bagn. Igl antier cumegn, l’antiera vallada ò en’immensa infrastructura per ena populaziun dètg modesta da 2 500 abitantas ed abitants tgi davainta durant la staschung ota mintgamai tar en pitschen martgea. Nous vagn en spital, dus territoris da skis, tot l’infrastructura da stad, instituziuns culturalas cun Origen, numerousas uniuns etc. Chegl è dad ena vart en grond anritgamaint, ma igl è er ena sfeida da mantigneir tot chegl – surtot cun forzas da lavour avonda, risguardond igl svilup demografic. Tge funcziunescha bagn e noua èn tenor Vous igls plazzals? Scu detg, las premissas digl cumegn da Surses èn fitg bungas. Igls davos onns è er nia elaboro en «Mossaveia 2030» per igl avigneir digl cumegn. Ainten chel è descretga la veia strategica, ossa vogl per sviluppar igls plans d’acziun, decider e realisar las differentas maseiras. Cò valigl, tenor igl motto digl mossaveia, «Nous tots ansemen», da dialogisar bagn, da luvrar ansemen, da digitalisar tot chegl tg’è pussebel e da cattar bungas schliaziuns. Cun «nous tots» manegia propi tots – igls indigens, igls sagond-dimorants ed igls giasts. Tge lessas Vous piglier per mangs igl amprem, schi Vous niz eligia igls 20 d’avost? Ainten an amprem pass vogl sa tgapescha per observar e discorrer cun la gliout, ia less amprender a canoscher la lavour e tgapeir igls process. Ed alloura ègl da piglier successivamaintg decisiuns e sviluppar ideias. E siva l’elecziun peglia la famiglia Wasescha dimora a Savognin? Las feglias von a scola a Coira, mia donna lavoura a Coira – ma ia sung franc per la pi gronda part a Savognin. Otras persungas on en’acla, noua tg’ellas passaintan lour taimp liber. Ia na va nign’acla, ia «scap» alloura a Coira. «Prubablamaintg vigna ad organisar en car-sharing cun mia mamma tgi stat ainten la madema tgesa a Savognin.» «Igl è an mintga cass ena decisiun digl cor, ena decisiun tratga cun ferma persvasiun.» «Igl proxim onn vaia 50 onns. Damai ègl ena vigliadetna per trer ena bilantscha professiunala e da ponderar tge opziuns tgi dess anc.» «Ia na va mai pers la mia relaziun cun Surses.» Daniel Wasescha vo ainten l’elecziun digls 20 d’avost 2023 scu sulet candidat per igl uffezi da mastral per igl cumegn da Surses. Daniel Wasescha vo ainten l’elecziun digls 20 d’avost 2023 scu sulet candidat per igl uffezi da mastral per igl cumegn da Surses. Daniel Wasescha vo ainten l’elecziun digls 20 d’avost 2023 scu sulet candidat per igl uffezi da mastral per igl cumegn da Surses. Daniel Wasescha vo ainten l’elecziun digls 20 d’avost 2023 scu sulet candidat per igl uffezi da mastral per igl cumegn da Surses. Daniel Wasescha vo ainten l’elecziun digls 20 d’avost 2023 scu sulet candidat per igl uffezi da mastral per igl cumegn da Surses. Wasescha candidescha sulet Proxim’emda eligia igl cumegn da Surses: pigl post digl mastral è Daniel Wasescha igl sulet candidat. Ainten l’intervista cun la FMR ò igl om da 49 onns tradia pertge tgi la sia candidatura è stada ena «decisiun digl cor». David Truttmann/FMR Tgi Daniel Wasescha na vign betg eligia dumengia, igls 20 d’avost 2023, scu futur mastral digl Cumegn Surses, chegl è ple u manc impussebel. El è igl sulet candidat uffizial ed angal candidats/as uffizials/as dastgan tenor constitu­ziun communala ansomma neir eligias. Uscheia tgi Daniel Wasescha dovra angal ena suletta vousch per davantar a parteir digl 2024 successour digl mastral partent Leo Thomann. Tgi Daniel Wasescha sa metta a disposi­ziun per igl post è bagn sto ena surpresa, damai tg’el veiva e lavoura siva da passa 20 onns a Coira. Per el sez, igl econom da menaschi tgi lavoura ainten l’administraziun dad RTR, ègl sto «an mintga cass ena decisiun digl cor, ena decisiun tratga cun ferma persvasiun» da s’angascher per sia vischnanca nateiva. Scu tg’el tradescha ainten l’intervista cun la FMR ò el stuia e lia instradar chesta stad en pêr maseiras an vista all’elecziun e pigl uffezi. Per ansomma esser eligibel, ò el stuia transfereir sias scritgiras an Surses. El è da nov commember dad ena parteida, numnadamaintg dall’Allianza digl Center (AdC). Ed el vign a stueir organisar en car-sharing cun sia mamma, damai tg’el n’ò betg en auto.

Sch’ins ò forza avonda e sch’ins teira tot chegl tg’ins pò, alloura vignst dulzo cun la soua. Chegl rachintavans adegna avant tgi gevans a messa a Burvagn. Burvagn è avant Cunter, tschintg tgesas, treis clavos ed ena tgaplotta. Chella è deditgeida a Son Valantegn. Eneda ad onn ò li la messa a Burvagn, ena tgaplotta sainza electricitad ed uscheia vignan igls sains tutgias a mang. – Tge deletg. Tge stumplem tgi tgi possa tutgier. Alla fegn finala tots tgi pudevan en mumentign. Tungs da sains sainza ritmica, perchegl tgi mintga battafi tutgiva igls sains cun igls sies tempo. La stad passada vaia betg savia lascher. Va ampruo anc eneda, sch’ins teira tot chegl tg’ins pò, alloura vignst dulzo cun la soua. Tge praulas! Mianc en mez centimeter sunga neida dulzada davent digl palantschia. Tgi so, forsa perchegl tg’ia sung tuttegna en tant pi greva tgi d’unfant. Tgi so, forsa er perchegl tgi chel neir dulzo cun la soua capitava er pi bod angal ainten las nossas fantascheias e betg per veira. Regurdien­tschas, bagn romantisadas. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Chel text è nia emess tar RTR scu «Impuls» igls 17 da matg 2023. Ils «Impuls» tschernids da Zegna Pittet-Dosch tractan tuts il tutgiez en vischnanca. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter

Cura tgi vign plievgias pi fermas durant la premaveira e la stad, alloura vign igl verm da plievgia or da tera. An massas. Ins vei els traversond las veias catramadas. Ed els moran an massas. Perchegl tgi dehidreschan. Uscheia vainsa p.ex. er savia observar l’emda passada. Sen ena veia da fons catramada tranter Salouf e Parsonz eran la dumang mellas verms da plievgia vedlonder da traversar la veia. Dallas varts dalla veia è mintgamai pro. La veia sezza è 2 m largia. Nous vagn lia saveir pi exact pertge tgi chels verms traversan la veia. Perchegl tgi chella davainta per els ena trapla mortala. Uscheia vainsa er s’interesso quants verms tgi von a madem mument sur veia ve. Per neir sessour vainsa stuia dumbrar. Sen en tratg da 1400 m vainsa dumbro mintgamai diesch gedas sen ena distanza da 10 m igl domber digls verms tgi eran sen veia. Lez mument era igl asfalt anc pulit bletsch. Igl domber da mintga tratg vainsa chinto ansemen e partia tras 10 per survagneir ena media. Gl’è sa do tgi an media eran sen mintga 10 m dalla veia 21 verms. Sen la distanza da 1400 m damai 2940 verms. Ena dehidraziun generala Igl è calo da plover. Essend tg’igl catram veva gio recepia en po digl tgod digl suglegl ossa pi intensiv digls deis avant ègl ia ca. en’oura anfignen tgi la veia è stada sitga. Vetiers è nia tgi mintgatant sa mussava igl suglegl ed intensivava chel proceder. Igls verms dovran ple tgi en’oura per traversar chels 2 m dalla largezza dalla veia. Els von er betg adegna adretgve sur veia. Igl pi bagn vogl per els schi plova e la veia è bletscha. Cun la tracziun dallas musclas sa movan els d’ena vart a l’otra. Pero angal plang. Vign la veia si­tga è chegl pi fadigious. Cugl suglegl vign chegl anc mender. Els èn alloura strousch ple bungs da sa mover e restan sen veia. Essend tgi man­tga igl bletsch seian els or. A madem mument dattigl oters animals tgi sa profiteschan dalla situaziun. Chels utschels tgi on er verms sen lour carta da menu reivan e peglian igls verms scu vivonda. Ossa, chel taimp tgi tscherts utschels on gio lour amprem couet è chegl ena vivonda bagnneida. Dus ouras siva tgi la veia è stada sitga era betg ple en sulet verm sen chels 1400 m dalla veia. Pertge chella reacziun digl verm? Dad en de da plievgia restan oramai massa verms sen veia. Sen chel tratg da 1400 m eran chegl oramai 2940. Sen tot las veias èn chegl milliuns. Chegl tgi ans para ossa mintgamai tar plievgia intensiva ena tragedia dalla nateira è betg gist schi nosch. Schi savagn tg’igl verm da plievgia è normalmaintg ainten tera. E sen en m³ tera vignan avant anfignen 200 verms. Tuttegna ans dumandainsa pertge tg’igl verm da plievgia, egna da ca. 60 sorts verms tgi dat an Svizra, vign seador dalla tera e vo ainten chella trapla mortala? Ainten la nateira on igls verms da plievgia lour muntada. Els fon lour veias tras la tera. Cotras schloccan els la tera e procuran tg’igl oxigen vign tiers pi bagn e las bacterias aerobas son disfar parts da plantas ed ervas e promover igl proceder da smarscheir. Igls verms sezs sa nutreschan da substrats e da plantas sot tera. Pertge tgi els vignan seador da tera da plievgias intensivas è dei sto en misteri ed è anc oz betg digl tot cler. Ins carteva tgi schi la tera vegia mengia bler’ava tanscha betg igl oxigen ainten l’ava ed els sa stanschantessan. En’otra teoria era tgi els vignan or dalla tera perchegl tgi els on gugent chel milieu bletsch antras la plievgia. Tottas dus teorias èn betg sa cumprovadas. Fatg è tgi els vignan seador da plievgia. Al­loura sa ruschnan els tras l’erva. E tgi reivan alloura sen ena veia è pitost casual. E veias èn per els ensatge artifizial, zont veias da catram. Gl’è er betg uscheia tgi els gessan tots ainten la madema direcziun sur veia, mabagn sen tots dus mangs. Cala la plievgia e la veia da catram seia, davainta ella ena trapla mortala pigls verms da plievgia.

Avant treis meis on igls abitants da Brinzauls stuia bandunar la vischnanca causa dalla bova smanatschonta. Siva da lungas emdas da spitgier aint igl exil anfignen tgi tot igl prievel è sto passo, on els puspe pudia turnar. Chella furtegna è neida festivada dumengia passada cun tot igls abitants digl cumegn d’Albula/Alvra. Blera pazienztga ègl duvro pigls abitants da Brinzauls, siva tgi la bova è sglischeida la notg digls 15/16 da zarcladour aval ed è sa farmada gist sper la tgesa da scola. Igl pi gugent fissan els turnos immediat, ma igls geologs on betg anc gia do gleisch verda perchegl tg’els on stuia far anc davosas misiraziuns. Malgro tg’els stavan bagn aint igl exil, on ils abitants gia angal ena fegnameira: turnar a tgesa. Igls 3 da fanadour, oramai avant radond en meis, ègl alloura sto schi gliunsch ed els on pudia turnar ainten lour patria. Mussar angraztgevladad per la solidaritad digls abitants digl cumegn, anvers la supra­stanza communala, igl «stab directiv», la «hotline», la bunga communicaziun, igls geologs e per tot chels tgi on mess a disposiziun ­en’abitaziun. Chegl è stada la raschung principala per la festa tgi chels da Brinzauls on organiso per tottas e tots. Gronda solidaritad Radond 300 persungas èn neidas dumengia dumang a Brinzauls per festivar e per tadlar la messa da Don Federico. El ò detg, tgi igls ­abitants savevan, quant delicata tgi la situaziun cun la «insla» seia ed els saptgan ossa er, tge tgi monta da bandunar la vischnanca e la patria. Da l’otra vart seia la solidaritad stada fitg gronda ainten vischnanca, aint igl cantun gea perfign ainten l’antiera Svizra. Ins vegia tignia ansemen, tot seia sto andretg, malgro igls blers dubis e las bleras dumondas. Communablamaintg ins seia ferm. E chegl seia en muteiv da celebrar igl mument. Igl cumegn ò sponsoro ena pitschna dunsagna cun petta e dabever. Tschantar pacific ansemen, tgirar contacts vigls e galdeir igl de è stada la devisa durant las tschintg ouras ainten la fracziun tg’è neida schinigeida dalla bova. Don Federico ò catto bels pleds per la messa festiva Igl sarvetsch divin ò gia li sen la plazza da vischnanca. Davos tiers è da vaseir igl «Rutsch», tgi è nia aval igls 15 da zarcladour 2023. Ursin Bonifazi angraztga an nom digls abitants da Brinzauls a tot chels tg’èn nias. La «badi» da Brinzauls è puspe averta.

Dumengia passada è stada l’ediziun da giubileum dalla «festa dalla crappa» a Beiva, organisada digl Parc Ela. L’occurrenza ò sviglia eneda daple igl interess da giasts ed indigens. Egn digls bels deis da chesta stad cun su­glegl dalla dumang anfignen la seira e cun temperaturas ampernevlas ò do la culissa alla 15avla ediziun dalla «festa dalla crappa» da dumengia passada a Beiva. Igl li sensom Surses è situo e circumdo ainten mez en massiv da muntognas ed uscheia bagn er predestino per preschentar la crappa ainten las sias pi diversas facettas. Ena regiun schi interessanta scu Beiva, ord vista geologica e cotras er dalla crappa, dattigl betg bleras. Chegl è er egna dallas raschungs tgi igl Parc Ela ò anvido avant 15 onns giasts ed indigens per l’amprema geda alla «festa dalla crappa». Oz ò l’occurrenza igl sies post stabel aint igl meis d’avost e pers ò ella er siva da 15 onns ansomma navot ad attractivitad. Er dumengia passada è la gliout neida an rotscha e cun girar tras las giassas da Beiva on els vasia blera crappa ed anturn vischnanca er betg bler oter. Mintga crap en unicat Igl intern digl li agl pe digl Pass digl Gelgia è ple tgi predestino per en’occurrenza noua tgi la crappa è igl tema central. Beiva è propi la vischnanca dalla crappa cun aveir blera sulada da crap aint igl li, blers tetgs èn da plattas da crappa e ples bietgs èn er construias da crappa. Las giassas èn er adattadas per ena fiera, tgi totga er tar la «festa dalla crappa» a Beiva. Cun giasts ed indigens e cun persungas dagliunsch e damanevel ègl do en bung masditg cun ena ambianza fitg amabla. Igls expositours tgi on preschento e musso igls aspects multifars dalla crappa èn stos fitg cumpetents, da gronda saveida ed on piglia taimp avonda per dar pled e fatg agls interessos. Crappa è en material tgi fascinescha fitg blera gliout e chella realitad è er sa mussada dumengia passada. La crappa fascinescha ainten la sia moda uriunda scu tg’ins catta ella, seia chegl ­dasperas veia u sen las gravas. Las furmas dalla crappa, las calours dad ella e las structuras dalla crappa fon mintga crap tar en unicat e gist chels aspects èn sa ­verifitgias adegna puspe cun eir da stand tar stand tar la «festa dalla crappa». Blera roba decorativa Tar l’occurrenza dalla crappa a Beiva è alloura er sa musso tgi la crappa e arisguard calour e structura quasi infinita. Cun bunga cunsienztga ins dastga deir tgi strousch en crap è scu l’oter. Tar la calour dattigl nianzas dad egn tar l’oter crap e tar la structura è chegl anc bler pi real. Cun mular la crappa an polvra survign ella en’otra calour ed er chel aspect è sto da vaseir cun vurdar pi stagn sen la lavour digls geologs, sculptours ed artists da crappa. Igl crap sa lascha alloura er glimar bagn e cun glimar meida el perfign calour e structura. Vasia ins ò alloura er tgi, per exaimpel cun glimar en crap pi grogl e da paca parada, survign chel siva dalla glimada glischour. Eneda tgi la crappa è glimada sa lascha far or da chella tanta roba decorativa tgi vo digl anel anfignen tar cadagnas, ­glouas anfignen tar sculpturas e schizont craps fossa e monumaints. La paletta a roba decorativa tgi è do da cumprar tar ples expositours ed expositouras é stada vasta. Er an chella tgossa è sa fatg valeir tgi strousch en material ò tantas variaziuns e calours scu la crappa. Ples luvratoris Tge tgi sa lascha alloura tot far cun crappa on igls expositours ed er las expositouras musso gist agl li. Igl èn er nias pur­schias ples luvratoris, luvratoris per modelar cun feildarom, geis, gasettas e naturalmaintg cun crappa. Artisanat indigen ò alloura er betg mantgea ed er cò ò mintgign pudia davantar activ e mussar la sia vart creativa. Igl è tranter oter er sto pussebel da malager cun pigment da crap e crear cranzs cun flours setgas. Svi­glia igl interess digls pi giovens visitaders ò sa tgapescha igl vast program d’unfants. Er igl art indigen è nia musso, chegl antras igls maletgs dalla pictoura da Beiva Chen-Yi Fasciati-Ma. Mantgea on alloura er betg spezialitads indigenas cun products or digl Parc Ela, l’uniun organisatoura dalla «festa dalla crappa». Cò dus ovras gist stgaffeidas cun feildarom e palpieri. Dus donnas èn vedlonder da modelar cun feildarom. Er crappa dalla regiun è stada da vaseir. Exponeidas èn er stadas sculpturas da crap pi grondas. En geolog dat pled e fatg ad en visitader pertutgont la sort da chel crap. Glimar la crappa ò sviglia igl interess da visitaders e visitadras. La florista Natascha Wasescha (dretg) è er stada preschainta a Beiva. Crap da differenta calour e crappa glimada. Dus unfants fon tarmagls cun crappa exponeida.

Igl cumegn-baselgia catolic da Vaz investescha 1,266 milliuns francs per la sanaziun d’ena tgesa da ples famiglias a Solas Soura. Ultra da chegl vign er sano igl plaz davant igl bagn puril inclus la puschignera. Chegl ò decidia l’emda passada la radunanza extraordinaria digl cumegn-baselgia catolic da Vaz. Solas Soura è egna dallas seis fracziuns digl cumegn da Vaz. An possess da taragn e d’edifezis a Solas Soura è er igl cumegn-baselgia da Vaz. Tranter oter è chegl er ena tgesa da ples famiglias cun vetiers en bagn puril. Chel bietg ò ples plangs, detg oter sa cattan ainten chel object treis abitaziuns ed en grond schler. Dus dallas treis abitaziuns èn occupadas da persungas indigenas. Cun esser igl bietg passa 100 onns – e nia sano parzialmaintg la davosa geda avant 30 onns – è en’ul­terioura sanaziun indispensabla. La sanaziun generala da chella tgesa è alloura er stada la tractanda principala dalla radunanza extraordinaria digl cumegn-baselgia catolic da Vaz dall’emda passada. Stadas preschaintas èn 21 persungas e mano la radunanza extraordinaria ò igl parsoura Laurent Doerfliger. Ena sanaziun cumpletta La suprastanza digl cumegn-baselgia catolic da Vaz ò incumbenso igl biro d’architectura indigen «plan 4» d’elaborar la sanaziun cumpletta per adattar igl bietg agl taimp dad oz. Ultra da chegl è igl biro er nia incumbenso da cattar ena schliaziun pigl scoldamaint. Vetiers duessan er neir sanadas e midadas dus abitaziuns, chella tgi sa catta aint igl partera e chella digl spazzatga. Igl architect Kuno Casanova ò preschento la sanaziun generala cun mintga detagl. Igls davos onns ins vegia fatg ple u manc angal lavours da mantignamaint ve da chel bietg, ò punctuo igl architect. Da renovar seia la fatscheda, da ramplazzar seian las fanestras e ples ischs, e da far seia er en nov tetg. Dar duessigl er en nov scoldamaint tgi ramplazza igl scoldamaint dad ieli, eventualmaintg en scoldamaint da pellets. Aint igl partera duessigl dar egna u even­tualmaintg er dus abitaziuns. L’abitaziun da mez ò betg da neir sanada, chegl è succedia avant quatter onns. L’abitaziun igl pi sensom è preveida da sanar e schinavant tg’è pussebel er d’angrondaneir. Vender u sbuar la tgesa Sa dada è alloura en pulita discussiun alla radunanza extraordinaria pertutgont la sanaziun dalla tgesa a Solas Soura. I fetscha ansomma betg senn d’investeir ena schi gronda somma per en bietg da prest 100 onns, è nia detg ples gedas. Migler fiss da sbuar igl object e far ena nova tgesa. Nia detg è er tgi anc daple senn ­fetscha da gist vender chel edifezi tgi costa angal agl cumegn-baselgia catolic da Vaz. A Solas Soura vigna strousch ensatgi a piglier a tschains abitaziuns, uscheia tgi vala betg la pagna d’investeir ena somma schi gronda. Scu tgi Laurent Doerfliger ò detg seia igl interess per piglier a tschains l’abitaziun digl partera gio ossa avant mang. Las dus ulteriouras abitaziuns seian dadas a tschains gio pi dei ed igls fittadigns vegian betg l’intenziun da midar abitaziun e li. Igl mastral digl cumegn-baselgia catolica da Vaz ò alloura er accentuo – e chegl cleramaintg – tgi da vender la tgesa a Solas Soura vigna ansomma betg an dumonda. Chegl vegia decidia la suprastanza, uscheia tgi la vendita digl bietg seia nign tema. A Solas Soura ins vegia er bler taragn ed oters bietgs, scu la baselgia e la tga pravenda, uscheia tgi seia nign tema da vender chel bietg tgi duess neir sano. Or digl mez dalla radunanza è er nia detg tgi cun aveir aint igl cumegn da Vaz set baselgias, seia da spargner per investeir ainten chellas, schi seia en de necessari. Decidia per la sanaziun Siva ena discussiun pi lunga on igls preschaints alloura decidia cun 18:0 vouschs e tar treis abstenziuns da sanar la tgesa a Solas Soura. La sanaziun cumpletta è calculada cun ena somma dad 1,26 milliuns francs. Cun 18:1 vouschs e tar dus absten­ziuns on igls preschaints decidia tgi chella somma duess neir cuverta cun meds finanzials digl agen capital e sainza en credit da 900 000 francs dalla Banca cantunala, scu proponia davart dalla suprastanza digl cumegn-baselgia catolic da Vaz. Cun l’approvaziun dalla sanaziun e digl credit vogl ossa ainten la planisaziun detagleda dalla sanaziun. Igl schaner 2024 è previa da signier igls contracts da biagier cun las interpresas dalla regiun e scumanzar igl matg digl onn proxim cun las lavours. A fegn duessan chellas esser igl otgover 2024. Decidia è er nia d’investeir 153 000 francs per sanar igl plaz davant igl bagn puril tg’è betg digl tottafatg clos. La puschignera existenta è mengia pitschna e corresponda er betg allas ordinaziuns digl cantun e digl ambiaint. Davart digl cantun è neidas constatadas 12 mancanzas tigl plaz davant igl bagn puril. La tgesa da passa 100 onns digl cumegn-baselgia catolic da Vaz vign sanada cumplettamaintg.

La suprastanza dalla tgesa da tgira e da vigls ò tscharnia Arno Rissi scu nov manader dalla tgesa «envia» ad Alvagni – tenor la communicaziun allas medias. El succeda a Patricia Rollinger tgi meida ainten la fundaziun Guggerbach a Tavo. Igl sies nov post antscheva igl econom da menaschi diplomo, cun bleras experientschas aint igl sectour da sanadad, igl aton 2023. El lavoura actualmaintg a Tavo Platz e lavoura scu manader digl Uffezi da sarvetschs socials a Clostra. (cdm/fmr) A parteir digl aton 2023 è Arno Rissi igl nov manader dalla tgesa da tgira e da vigls ad Alvagni.

Pitost casualmaintg ò Regina Lenz digl Parc Ela fatg igl onn passo ena scuverta extraordinaria a Stierva: en nia dalla «Mörtelbiene» – en avioul selvadi fitg periclito. La scuverta ò do igl impuls per en project pi grond: aint igl frataimp èn nias dumbros passa 30 femnas an Surmeir ed igl avioul selvadi ò survagnia en nom rumantsch. Vez vous forsa er gio observo ve dalla vossa pare-tgesa, ve da meirs da crap u crepels ena sort gnocs da molta? Gnocs tgi veian or, scu sch’el fissan nias «pattos» cunter la pare? Er schi chels gnocs èn deirs scu betun sa tractigl effectivamaintg da nias d’aviouls – detg pi concret da nias digl avioul-molta neir (tud. Schwarze Mörtelbiene). Igl nia tgi vei or scu molta vign construia cun arschiglia, savlung e crappa. Igl è en avioul aint igl frataimp fitg rar an Svizra (glista cotschna), i dat angal anc pacas populaziuns. Ensanouas parigl pero da plascheir agls aviouls selvadis – numnadamaintg an Surmeir. En’observaziun extraordinaria a Stierva I seia sto en gartetg d’aveir observo en avioul-molta neir la stad passada durant igl biagier igl nia, dei Regina Lenz. An rom d’ena cunsegliaziun dad iert a Stierva ò la manadra digl resort «nateira e cuntrada» tigl Parc Ela, fatg chella observaziun. «Cun m’infurmar vaia constato tgi sa tracta d’ena speztga rara. Cun dumandar siva tar la populaziun vainsa la fegn finala – e chegl nunspitgeidamaintg – catto diesch lis cun nias an Surmeir. Er igl expert d’aviouls è sto sursto cura tg’ia igl va infurmo.» Ed uscheia è Regina Lenz sa decideida da persequitar anavant igl avioul-molta neir aint igl parc. «Nous vagn lantschea ena carta interactiva noua tgi la gliout pò registrar observaziuns. Nous vagn er scumanzo a reparteir semenza dalla esparsetta. La raschung per chell’acziun è tgi igl avioul-molta neir amplanescha igl sies nia cun pollens dallas esparsettas per nutreir igls pitschens. Ena femna dovra var 11 000 flours per igl sies nia.» Dumbro 30 anfignen 50 femnas Ma noua sa cattan ossa propi chels aviouls-molta neirs e quants dattigl an Surmeir? «Schi simpel n’è chegl betg da rasponder. Nous vagn ples lis a Stierva, egn a Salouf, ples populaziuns ad Alvaschagn, ena populaziun a Lantsch tar la tgesa da scola e dus lis a Savognin, numnadamaintg tar igl meir digl santieri Son Martegn ed aint igl quartier Soras. Dumbro vainsa dus anfignen 15 femnas per populaziun ed ins chinta tgi detta circa madem bler mastgels. Er schi chels moran siva dalla copulaziun. Da prancepi savainsa deir tgi vagn dumbro totalmaintg tranter 30 e 50 femnas. Nous observagn ossa per quatter onns ed ampruagn da stimar, angrondaneir e stabilisar igl domber dallas populaziuns, chegl è igl intent digl project.» Dus novs noms rumantschs Tgi tgi vo ossa alla tschertga d’en avioul-molta neir tgi biegia en nia pudess prubablamaintg far naufragi. Chegl succeda tranter matg e fanadour, siva vign mess en ov ed igl nia vign saro cun molta. Or digl ov sorta gl’amprem ena larva tgi sa nutrescha digls pollens. Igl aton nescha or dalla larva en avioul carschia, chel spetga alloura anfignen premaveira e bandunga pir alloura igl nia. «Chegl è fitg fascinont», manegia Regina Lenz ed agiunta, tgi causa dallas temperaturas pi frestgas ainten las muntognas pudessigl tgunsch er cuzzar dus onns anfignen tg’igl avioul bandunga igl nia. «Chegl eruignsa pigl mument.» Regina Lenz tradescha tgi durant las observaziuns ins vegia constato, tgi la «Mörtelbiene» na vegia mianc en nom rumantsch. «Ansemen cun la Lia Rumantscha vainsa alloura do igl nom avioul-molta neir.» Pero betg avonda, perfign en sagond avioul ò survagnia aint igl rom da chel project en nom rumantsch: igl avioul sabiot. «El ò en nas alv ed è en po nosch.» An verdad sa tractigl d’en avioul anc pi rar e periclito. «E da chels vainsa er catto ad Alvaschagn, Stierva e Salouf.» Scu tgi Regina Lenz tradescha sa tractigl digl «cucu» digl avioul-molta neir. El fò adiever digl nia da chel pi spert tgi lez è sgulo or. «Er oters aviouls fon adiever dallas rosnas digls nias digl avioul-molta neir, chels nias èn damai da gronda impurtanza.» Perchegl sustigna igl parc er persungas privatas cun reparteir semenza per anfignen 5 m². «La dumonda è bunga, er da persungas ordvart igl parc.» Bungas cundiziuns climaticas per la esparsetta Tge damai fò Surmeir tar en veir paradis per aviouls – gist er per aviouls periclitos? «I dat ples factours decisivs. Per l’egna la planta da pavlar – la esparsetta. 11 000 flours per en nia, chegl è fitg bler. E las cundiziuns per chella planta – sitg e tgod – èn a Stierva ed Alvaschagn fitg bungas. Per l’otra dovrigl per igls nias tgesas cun meirs da crap ni stallas pi viglias tg’èn construeidas cun crappa ni betun. Er da chellas ins catta bleras an Surmeir», uscheia Regina Lenz. La carta interactiva è accessibla sot https://maps.pollenn.ch/de/parcela/bienen En nia digl avioul-molta neir a Salouf. El vei or scu molta e vign construia cun arschiglia, savlung e crappa. La esparsetta è da grond’impurtanza pigl avioul-molta neir. Ena femna dovra var 11 000 flours per igl sies nia per nutreir igls pitschens. En nia digl avioul-molta neir ad Alvaschagn. Las rosnas mossan, noua tg’igls aviouls èn sgulos or la premaveira. Agl avioul-molta neir – en avioul selvadi – parigl da plascheir an Surmeir.

Igl cunsegl communal da Vaz ò approvo chest marde igl messadi digl mandat da prestaziun pertutgont igl consorzi d’occurrenzas cun la Lai Marketing Support SA. Igl suveran decida all’urna sur da chella cunvegna. Marde passo ò gia li l‘amprema seduta digl cunsegl communal da Vaz siva dallas vacanzas da stad. Scumanzo ò chella nunusito cun igls commembers e las commembras piglier invista dallas stanzas da scola dalla scola a Zorten. Scu tgi Tanja Cola, la presidenta digl parlamaint, ò detg vegia ella sapientivmaintg lia mussar las stanzas da scola a Zorten, uscheia tgi mintgign possa sa far persunalmaintg en maletg da stanzas e locals da scola a Zorten. Davart d’en commember digl parlamaint era nia inoltro en postulat per eventualmaintg deplazzar igls scolars dalla scola da Zorten a Lai, cun la remartga tgi las stanzas da scola seian betg adattadas e correspondan betg agl basigns dad oz. A scola ed a scoletta von a Zorten 32 unfants, scu chegl tgi Karin Rischatsch, la scolasta da lavour manila ò detg. Ella ò er mano las persungas digl cunsegl communal tras la scola. Treis cumegns – ena cunvegna Igls davos 20 onns è Lai s’avanzo ad en li cun blers events internaziunals, cunzont occurrenzas da sport. Adegna daple è l’antiera destinaziun da vacanzas da Lai involvada schi vo per l’organisaziun da chels events ed er schi sa tracta digl sustign finanzial dallas occurrenzas. Igl mang public ò mintg’onn su­stigna ples occurrenzas e chegl cun ena bela somma. Fatg vign chegl sen fundamaint digl giudicat dall’impurtanza e relevanza turistica digl event, pigl qual la Lai Marketing Support SA fò mintgamai. Siva digl 2019 ò igl cumegn da Vaz sustignia an media per onn events cun ena somma da 758 000 francs. Dallas occurrenzas ainten la destinaziun da vacanzas da Lai profitescha l’antiera regiun. Chegl è er la raschung tgi las suprastanzas digls cumegns ds Vaz, Churwalden e Lantsch an collaboraziun cun la Lai Marketing Support èn neidas tar en conclus d’introdueir en schinumno «Eventpool». Dalla seduta digl parlamaint ò chel gia d’approvar igl messadi digl mandat da prestaziun tranter igls treis cumegns e la Lai Marketing Support SA e chegl per mangs dalla votaziun all’urna digls 24 da settember 2023. Discussiun tgi tgi reparta igls 800 000 francs Igl mandat da prestaziun chel scumainza igl onn 2024 e vo anfignen e cun igl 2028, damai tschintg onns. Igl cumegn da Vaz paia mintg’onn 560 000 francs ainten chel pool d’events. Igl cumegn da Churwalden chel paia per onn 160 000 francs ed igl cumegn da Lantsch 80 000 francs. Las suprastanzas communalas èn alloura er l’autoritad tgi segna per la repartiziun digls daners scu er tge occurrenzas tgi vignan finanztgeidas antras chel pool. I dat ena scala dad 1–4 chegl tgi pertotga l’impurtanza dallas occurrenzas. Per exaimpel cursas da skis dalla coppa mundiala u cursas da bike dalla coppa mundiala totgan tigl scalem 4, igl pi ot. La somma maximala tgi igls organisatours da chels events survignan schea tar 450 000 francs. Campiunadis mundials e gis olimpics èn exclus da chel pool d’events e nissan betg sustignias finanzialmaintg sur chel. Er occurrenzas dallas uniuns localas vignan betg sustigneidas or da chel pool, chellas vignan sustigneidas or digl preventiv da cultura digl cumegn. Gist chegl tgi pertotga la repartiziun digls daners antras las suprastanzas ò do pulitas discussiuns. Or digl mez dalla seduta è nia detg tgi da reparteir igls daners vess la Lai Marketing Support SA e betg igls cumegns. Maurin Malär, igl president communal da Vaz, ò detg tgi mintga suprastanza singula vegia d’esser d’accord chegl tgi pertotga la repartiziun digls daners. El è er da bunga speranza tgi chegl vign ad esser uscheia, ossa tg’ins vegia elaboro la cunvegna da prestaziun e fixo las contribuziuns per mintga cumegn. La dretga veia chegl tgi pertotga events seia: qualitad an pe da quantitad. Igl parlamaint ò alloura approvo la cunvegna cun 13:1 vouschs. Tempo 30 vign introduia a Vaz Thomas Parpan tgi magna aint igl cumegn da Vaz igl departamaint da construcziun ò detg tgi da premvaveira 2024 vignan plazzadas a Lain, Muldain, Zorten e Sporz las tavlas da tempo 30 per las veias localas. La suprastanza vegia decidia d’introdueir tempo 30 ainten chellas quatter fracziuns. Pigl local da giuvenils «Tankraum» a Lai è cun la persunga da Lars Kadow sto pussebel da cattar en successour da Claudio Baltermi. Occupada a parteir digl 1. otgover 2023 è cun Dino Cordari er puspe la plazza digl manader dalla partiziun Ovras electricas Vaz. Mano tras la scola da Zorten ò Karin Rischatsch.

I dat notgs sainza sien. Pansiers tgi giran an en girar e laschan esser dasdo. I totga. Otg gedas igl sains pitschen e dus gedas sainta igl sains grond. Na, betg gio las dus. Ed ia dorm anc adegna betg. Ia sa exact, an 15 minutas totga dus gedas igl sains pitschen ed an trenta minutas totga igl sains pitschen quatter gedas. Alloura sunga bagn gio puspe dasdada ena mes’oura pi dei, u dorm ena mes’oura pi pac. Amprov da metter igls pansiers ainten la trocla digl maglia-sien. Clod igls îgls, amprov da respirar profondamaintg, da neir chieta e da durmeir. Va ligia eneda, tgi chegl seia fitg simpel ed effiziaint. Trer igl flo tras igl nas e dumbrar sen quatter, spitgier e dumbrar sen set, lascher eir l’aria or dalla bucca e dumbrar sen otg. Siva pac mument ò igl ritmus surpiglia la mia respiraziun. Cò sainta tgi totga. Va pero gist laschea anor l’aria e va betg santia, schi è ossa tutgia dus u forsa quatter gedas igl sains pitschen. En quart passo u forsa gio la mesa? Chel pansier am lascha ossa nign pôss. Veid la gleisch e vard sen l’oura. Zegna Pittet-Dosch è scolasta e veiva cun sia famiglia a Cunter. Chel text è nia emess tar RTR scu «Impuls» igls 19 da matg 2023. Ils «Impuls» tschernids da Zegna Pittet-Dosch tractan tuts il tutgiez en vischnanca. 30 onns Impuls Durant la stad publitgescha la FMR ina selec­ziun da texts emess ils davos 2–3 onns en l’emissiun «Impuls» dad RTR. Quell’emissiun po ­festivar quest onn ses 30avel anniversari. La FMR ha fatg ina tscherna dad «Impuls» da tschintg auturs/as rumantschs/as: Zegna Pittet-Dosch, ­Dumenic Andry, Fadrina Hofmann, Fabiola Carigiet e Leo Tuor. Zegna Pittet-Dosch

Chesta fegn d’emda è igl suveran digl cumegn da Surses clamo all’urna. An tavla stattan elecziuns parzialas per la cumposiziun dalla suprastanza. Per dus posts ainten l’executiva communala dattigl tschintg candidats. Damai è procuro per ena tscherta tensiun, dantant tgenegnas dallas tschintg persungas tgi vignan eligeidas è tgossa digls electours e dallas electouras. Cun candidar gist tschintg persungas è er pussebel tgi dat en sagond scrutini cun betg contanscher igls candidats la pluralitad absoluta. Grev da deir è alloura er quant ota tgi la participaziun all’urna vign ad esser e sch’igl interess per las elecziuns parzialas è ansomma avant mang. Igl 2019 tar l’elecziun collectiva dalla suprastanza on otg persungas gia candido per quatter posts an suprastanza e la participaziun è stada tar 50 %. Obitignia la pluralitad absoluta on angal treis candidats, uscheia tg’è do en sagond scrutini, chegl tgi savess tgunsch succeder er dumengia tgi vign. Indiscutabla è la tscherna digl mastral cun esser Daniel Wasescha igl unic candidat per la successiun digl mastral partent, Leo Thomann. (fmr/gns) Er igls tschintg candidats son dumengia proxima daple e schi tanscha per dus dad els da far igl zap an suprastanza. (da san.) Gregor Vellacher, Adrian Ballat, Johann Buchli, Thomas Metzler e Marco Jäger.

Bung onn da gestiun 2022/23 per Lai Pendicularas SA tiers las circumstanzas dalla paca neiv igl anviern passo. Scu tgi Thomas Küng, igl directour digl travagl da pendicularas dei, seia pir dretg sa verifitgia igl anviern 2022/23 tgi dovra simplamaintg neivadoirs e tgi chels seian indispensabels. El dei er tgi la societad vigna venavant ad investeir ainten indrezs per far neiv. Angal graztga alla neiv artifiziala seia sto pussebel da terminar igl onn da gestiun 2022/23 cugl sagond migler stgamgiamaint siva dalla fusiun da pendicularas a Lai igl 2005. Fatg ò Lai Pendicularas SA igl davos onn ena sviouta da 36,5 milliuns francs chegl tg’èn 2 % pi pac tgi anc igl onn da record 2021/22. Igl gudogn avant tgi aveir fatg amortisaziuns chel munta a 12,4 milliuns ed è uscheia per 11 % pi bass. Siva dallas amortisaziuns e paer taglia resulta alla fegn finala per Lai Pendicularas SA en gudogn dad 1,2 milliuns francs. Avant en onn era chegl ena somma da 2,2 milliuns francs. Gia ins ò igl anviern 2022/23 aint igl territori da skis Lai Arosa 1,2 milliuns amprems giasts. La stad 2022 è la frequenza digls giasts sa redutgeida per pac sen en total da 200 175 giasts. (fmr/gns) Bung onn da gestiun per Lai Pendicularas SA.

Ossa è igl giat or digl satg: I duess dar ena nova tor segl Gelgia. Dei ègl gia nom tgi na detta betg ena successoura da la Tor cotschna, ma ossa è la nova visiun digl intendant digl Origen Festival Cultural Giovanni Netzer sen meisa. Las dimensiuns èn ambiziousas: 55 meters otezza per 25 milliuns francs. E cunzont duess la nova tor betg angal esser en bietg temporar, mabagn en bietg stabel. En’onda da caleiras vo sur la Svizra or chels deis, ma ainten la Tor cotschna segl Pass digl Gelgia ègl ampernevel cura tgi Giovanni ­Netzer daclera agl public la pi nova idea dad Origen. Radond 170 persungas èn neidas all’infurmaziun publica per tadlar igls novs plans digl intendant surmiran. «Nous vagn basigns da plazza per nossas producziuns», ò el detg alla preschentaziun. «E la Tor cotschna è sur igls onns sa sviluppada tar igl palc principal dad Origen.» Igl festival cultural cun preschentaziuns da cant, solt e musica è davanto en magnet per igl turissem da cultura aint igl Grischun. «Or dallas discussiuns ègl alloura naschia l’ideia da manar anavant l’ideia da puspe realisar ena nova tor.» Chella geda è igl project dantant betg angal planiso per en taimp limito scu la Tor cotschna, mabagn per l’eternitad. «Schi bagn tgi navot è per l’eternitad», ò detg ­Giovanni Netzer cun en surreir. La Tor cotschna è davantada impurtanta Da bel’antschatta ègl sto cler tgi la Tor cotschna svanescha ensacuras. «La tor è biageida sen taimp, ed ella vign a mantger fermamaintg agl Origen Festival Cultural. Igl è er impurtant a nous da tigneir aint chegl tgi nous vagn ampurmess», ò explitgia Andrea Hämmerle, igl president dall’uniun da promoziun. La Tor cotschna – erigeida igl onn 2017 – tgi vign ossa scarpada giu anfignen la fegn ­d’otgover 2023 è davantada en factour impurtant per la regiun. Da chegl ò er la politica locala pledo alla preschentaziun. Leo Thomann, igl mastral digl cumegn da Surses: «An chel curt taimp è la tor davantada en simbol per la cultura e per igl turissem grischun.» E daveiras, la tor ò carmalo blera prominenza: Igl ballet russ e da Paris èn er stos cò, igl president dalla Confederaziun Alain Berset è sto cò, la BBC è nia sen la tor per filmar, firmas scu la Swiss on duvro la tor per far reclama per la Svizra – ed uscheia anavant. La «nova» – scu igl paradis da Dante An cumparegliaziun cun la «viglia» è la skizza dalla «nova» tor bler pi ambiziousa. Ella è 55 meters ota e cunchegl circa 25 meters pi ota tgi la Tor cotschna, ò tot an tot nov plangs, ­en’ustareia, 12 tgombras da durmeir, ena sala da teater e soura digl tot ena terrassa. Ed ella costa cun 25 milliuns francs er daple tgi la Tor ­cotschna tgi custava «angal» 2,5 milliuns francs. Quant bunas èn las schanzas ansomma pigl project? Giovanni Netzer: «Nous vagn gio en po experientscha cun la Tor cotschna, tge tgi spetga nous, e perchegl ischan nous opti­mistics. Ossa sperainsa tgi chegl geia, ma i dovra blera bagnvuglientscha da tot igls involvos.» «L’architectura dalla tor è inspireida da ­differentas funtangas e cargeda cun ‹blera simbolica›», uscheia Netzer anavant. Igls nov plangs simboliseschan las nov visiuns digl ­«Paradiso», en’ovra litterara da Dante, en poet da renom mundial. Igls trianghels tgi furman la siluetta dalla tor èn verticals, scu igls colms ainten las Alps, ed uscheia anavant. La tor na vign dantant betg ad aveir bler daple spazi scu ossa tgi per circa 200 persungas. Igl nov bietg è er inspiro digls vigls ospizis tgi dava pi bod sen igls pass, per exaimpel sen igl Simplon u sen igl Grond st. Bernhard. Perchegl er igl nom digl project «Ospizio». Chels ospizis procuravan da lezzas ouras per igl bagnstar digls giasts cun dar albiert ad els. Ed uscheia duess la nova tor er esser an igl senn da chella tradiziun da pass. Chintar cun resistenza «Igl n’è anc betg en project da biagier, nous vagn anc nigna lubientscha», sincerescha Giovanni Netzer. Ad el gei igl per ena tgossa pi fundamentala, numnadamaintg da lan­tscher la discussiun tge tgi la cultura monta ansomma aint igl Grischun. E tgi vigna a dar ena discussiun, è per tots cler. «Nous chintagn tgi nous survagnign giu pigl tetg, ma nous speragn tgi nous survagnign alas», dei el an vista agl lung maraton tg’igl spetga anc. E cura vign la tor biageida? Er cò so igl intendant anc betg tradeir daple: «Nous vagn anc nign plan cun termins.» Igl model dalla nova tor cun igl nom «Ospizio» è nia preschento agl public interesso la gievgia avantmezde ainten la Tor cotschna. Foto Benjamin Hofer Parsonz

La regenza grischuna ò approvo la construcziun digl tunnel da drenascha per Brinzauls. La Confederaziun ed igl Cantun on ampurmess ena contribuziun da 90 % digls costs tgi montan a bunamaintg 40 milliuns francs. Las lavours preparativas per chel tunnel scumainza gio igl settember. Tras la construcziun d’en tunnel da drenascha duessan neir chietos igls muvimaints digl taragn dalla bova «vischnanca» e las massas da crepel instabilas dalla bova «muntogna». Aint igl cumegn d’Albula/Alvra vign igl project sustignia fermamaintg. Gio igls 14 da fanadour 2023 ò la radunanza communala approvo igl credit brut da 40 milliuns francs sainza cuntervouschs. (rtr/fmr) Perfurada da drenascha davent dalla galareia da sondascha ainten la massa sglischonta.

La suprastanza da Surses vign a parteir digls 1. da schaner 2024 cumplettada da Gregor Vellacher da Beiva. El è nia eligia da nov ainten l’executiva communala. Reeligia scu suprastant è Adrian Ballat. Cun 42 % è stada la particiapaziun pi bassa tgi avant quatter onns. Dantant tgi l’elecziun digl nov mastral da Surses è stada pitost ena tgossa formala (varda artetgel dasperas), on igls candidats per la suprastanza communala procuro per daple tensiun: pigls dus posts ainten l’executiva communala on candido gist tschintg persungas. Reeligia è nia Adrian Ballat cun 498 vouschs (Savognin), tg’era gio an suprastanza. E pigl post da Giancarlo Torriani tgi veva demissiuno è nia eligia Gregor Vellacher (Beiva) cun 349 vouschs. Stadas all’urna sursetta chesta dumengia per las elecziuns da suprastanza èn 771 persungas. Siva da trer giu igls cedels veids e nunvalevels èn 744 vouschs stadas valevlas tar ena pluralitad absoluta necessaria da 342 vouschs. Grev da supponer davantor era quant ota tgi la participaziun all’urna vign ad esser e sch’igl interess per las elecziuns parzialas è ansomma avant mang. Igl onn 2019 tar l’elecziun collectiva dalla suprastanza on otg persungas gia candido per quatter posts an suprastanza e la participaziun è stada en bung po pi ota tgi chest’eda, numnadamaintg tar 50 %. Dus candidats sanesters Tge tgi dat an îgl: igls dus candidats eligias sa classifitgeschan politicamaintg sanester. Igls dus candidats dalla PLD (Thomas Metzler e Marco Jäger) – egna dallas grondas parteidas an Surses – on fatg pi pacas vouschs. Gist angal per pac betg tanschia ègl per Thomas Metzler da Savognin cun 344 vouschs. Pi pacas vouschs on fatg Marco Jäger da Sur (125 vouschs) e Johann ­Buchli da Cunter (50 vouschs). Cumissiun da gestiun e digl cunsegl da scola Pinavant ò igl suveran eligia igls commembers e las commembras dalla cumissiun da gestiun e digl cunsegl da scola. Ainten la cumissiun da gestiun èn nias eligias: Lothar Künzli (643 vouschs) Armando Janett (603 vouschs) Luigi Sterli (494 vouschs) Aint igl cunsegl da scola èn nias eligias: Anina Janett (612 vouschs) Aaron Wasescha (570 vouschs) Ursus Sonder (463 vouschs) Gianna Sonder (432 vouschs) Adrian Ballat (san.) è nia reeligia an suprastanza communala e Gregor Vellacher fò a parteir digl onn 2024 da nov part alla suprastanza communala da Surses. La suprastanza communala da Surses a parteir digl 2024 (da san.): Romeo Poltera, Irene Kolb, Daniel Wasescha, Adrian Ballat e Gregor Vellacher.

Siva da chesta dumengia ègl uffizial: Igl suveran da Surses ò eligia Daniel Wasescha – igl sulet candidat – scu nov mastral. Aint igl discurs cun la FMR curt siva da sia tscherna ò el tradia, cun quanta tensiun tg’el ò spitgia segl resultat, quant cuntatevel tgi chel è e scu tg’el ò an senn da passantar igls meis anfignen tg’el aintra an «Tga communala» a Tinizong. An cumparegliaziun cun las elecziuns da dus suprastants n’è sia elecziun da chesta dumengia stada nigna surpresa – ma ossa ègl uffizial: Daniel Wasescha (49) è eligia digl suveran scu nov mastral digl cumegn da Surses. Cun esser igl sulet candidat pigl post digl mastral partent Leo Thomann n’ègl do nign cumbat electoral e l’elecziun digl om tgi lavoura pigl mument anc scu econom da menaschi tar RTR è da bel’antschatta stada ple u manc clera. Sulettamaintg la participaziun fò surstar Agito na seia el betg sto, e tuttegna vegia el spitgia cun ena tscherta tensiun segl resultat, ò detg Daniel Wasescha curt siva da sia tscherna anvers la FMR. Tensiun an chel senn: quant gronda vign ad esser la participaziun e cun tge resultat vign Daniel Wasescha eligia scu – digl reminent – sagond mastral digl cumegn fusiuno siva digl 2016? – «Tg’ia vigna eligia era cler, la dumonda era pero cun quantas vouschs», uscheia Daniel Wasescha. Dumengia da mezde ègl alloura do tschertezza: cun ena participaziun da 43,6 % e 751 cedels da votar antros è Daniel Wasescha – siva da subtrahar igls cedels nunvalevels (50) ed igls cedels veids (51) – nia eligia cun 650 vouschs scu nov mastral. «Ia va spero uscheia ena cefra. Ia sung fitg cuntaint cun chel resultat ed el conferma tgi igl sustign è propi fitg grond. Sulettamaintg la participaziun è stada pi debla chest’eda. Chegl fò surstar e ponderar. L’elecziun digl post digl mastral n’era betg interessanta, pero igls dus posts da suprastanza.» Per Daniel Wasescha damai en resultat fitg cuntantevel. En tgit aint igls protocols dallas davosas elecziun communalas mossa: Tar la reelecziun da Leo Thomann igl onn 2019 era la participaziun cun 50 % bagn pi ota, da 915 cedels antros eran pero 438 veids u nunvalevels. Daniel Wasescha: «Ia va stibgia igls protocols dallas davosas elecziuns communalas, er dall’amprema elecziun da Leo Thomann tar la fusiun. Lò ò el contanschia en fitg bung resultat, tar la reelecziun erigl pi pac. Tgunsch pussebel tgi chegl pudess capitar er tar me.» Betg stanchel dalla lavour Damai en de da festa per Daniel Wasescha? – «Chella dumengia vaia ansasez passanto tot normal cun en ansolver e siva vaia simplamaintg spitgia. Scu usito èn tot igls candidats e las candidatas nias anvidos las 12.30 ad en aperitiv an tga communala per survagneir scu amprem igls resultats. Ossa dunga anc dus treis intervistas.» Pondero da far en aperitiv a tgesa e far en «viva» na vegia el betg anfignen avant en pêr deis. «Enqualtgi persunga niro a gratular ed ia va preparo ensatge pac. Ma siva galdignsa ena tschagna an famiglia.» Uffizialmaintg aintra Daniel Wasescha an uffezi igls 1. da schaner 2024. Da curt ò el detg ainten en’intervista cun la FMR: «Ainten en amprem pass vogl sa tgapescha per observar e discorrer cun la gliout, ia less amprender a canoscher la lavour e tgapeir igls process.» Damai, scu ò igl mastral futur an senn dad observar e discorrer anfignen tg’el peglia sedia an tgesa communala a Tinizong? – «Ossa suondan treis etappas, la fasa anfignen tg’ia aintr an uffezi, igls amprems meis an uffezi e siva igl mintgade scu mastral. Scu detg less ia scu amprem observar, discorrer e tgapeir igls differents meinis an cumegn. Ia m’accorsch er tgi persungas vignan gio vers me. Siva vigna a ma luvrar aint en tant an tschertas lavours e temas tgi pertotgan igl onn 2024, scu per exaimpel igl preventiv, la discussiun digl lai da fermada a Marmorera ed ovras solaras. Dasperas vaia er anc la mia lavour tar RTR anfignen Nadal.» Basigns da grondas vacanzas avant tgi scumanzar na vegia el betg: «Ia na sung betg stanchel dalla lavour, anzi igl cuntrari.» Surses ò en nov mastral Ossa ègl uffizial: Daniel Wasescha (49) è eligia scu sagond mastral digl cumegn da Surses – igl quart grond cumegn politic an Svizra. Sia elecziun n’è nigna surpresa, perchegl tg’el è sto igl sulet candidat. Tuttegna vegia el spitgia igl resultat cun ena tscherta tensiun. «Tg’ia vigna eligia era cler, la dumonda era pero cun quantas vouschs», uscheia igl eligia curt siva dall’elecziun anvers la FMR. Cun ena participaziun da 43,6 % e 751 cedels da votar antros è Daniel Wasescha – siva da subtrahar igls cedels nunvalevels e veids – nia eligia cun 650 vouschs ed uscheia en resultat ple tgi cuntantevel. Daple tensiun ègl do tar las elecziuns parzialas per la cumposiziun dalla suprastanza. Per dus posts on candido tschintg persungas. Igl suveran ò tscharnia igls dus candidats «sanesters»: Reeligia è nia Adrian Ballat e da nov eligia an suprastanza ò igl suveran Gregor Vellacher. Igl mastral partent Leo Thomann (san.) surdat la fegn digl onn igl timung a Daniel Wasescha. Igl mastral partent Leo Thomann (san.) surdat la fegn digl onn igl timung a Daniel Wasescha. Nov mastral da Surses: Daniel Wasescha.

Siva da tschintg onns dattigl ad Arosa igl «paeis digls urs». Chel è ena veira istorgia da success. Turisticamaintg porta el fitg bler agl li aintadem igl Scanvetg. Passa 60 % digls visitaders tgi von a vurdar igls urs stattan er sur notg ad Arosa. Dall’ideia anfignen tar la realisaziun digl «paeis digls urs» ègl ia gist otg onns. Igl iniziant principal digl project è sto Pascal Jenny, tg’è sto blers onns directour turistic d’Arosa e da preschaint president d’Arosa Turissem. L’ideia da far ad Arosa en parc per urs, en parc tg’è public e tgi sa catta aint igl territori da skis e da viandar ò catto en bung resung er tar las organisaziuns digl schurmetg d’animals e cunzont tar l’organisaziun «Vier Pfoten». Cugl parc per urs on urs, tgi on betg gia en schi bung datgesa ainten teras digl ost d’Europa, catto ena nova patria anmez la cuntrada alpina e sot tschiel avert. L’avertura digl «paeis digls urs» è stada all’antschatta d’avost 2018 e chegl an preschientscha dall’anterioura cunsigliera federala Doris Leuthard. Siva da lò anfignen oz on passa 320 000 persungas visito igl «paeis digls urs». Da preschaint èn da vaseir e da contemplar aint igl parc quatter urs, Amelia, Meimo, Sam e Jamaila. Antrada e bigliet pendiculara: 20 francs Cunzont la stad èn igls quatter urs ad Arosa naturalmaintg la gronda attracziun. Els èn an veir senn en magnet turistic, chegl tg’è er sto igl intent da realisar avant tschintg onns igl «paeis digls urs». Marion Schmitz, la responsabla per la communicaziun tar Arosa Turissem dei: «Tranter 50 % e 60 % digls visitaders digl parc stattan ena notg schi betg ples notgs ad Arosa». Digls blers visitaders dereivan 80 % dalla Svizra, ò ella er anc detg. Ena persunga tgi vign ad Arosa per visitar igl «paeis digls urs» paia 20 francs ed ainten chel prietsch è er cumpiglia igl bigliet retour dalla pendiculara. Unfants paian 10 francs. Giasts d’Arosa cun la carta «all inclusive» paian en prietsch redutgia per eir ad ot cun la pendiculara e per visitar igl parc digls urs. Sainza igl bigliet dalla pendiculara costa l’antrada digl «paeis digls urs» per en carschia 12 francs e per en unfant seis francs. Marion Schmitz dei er tgi igls hotels vegian per en po daple pernottaziuns perveia digl interess digl «paeis digls urs». Gist igl turissem da stad profitescha ferm da chella purscheida, ena purscheida tgi seia er persistenta. Betg angal daple pernottaziuns ad Arosa perveia digls quatter urs Amelia, Meimo, Sam e Jamaila, mabagn er daple passagiers tigl tren segl tratg da Coira-Arosa e chegl per en bel po daple giasts, tenor infurmaziuns dalla Veiadafier retica. Far tarmagls ainten la neiv plai er agls urs. Amelia fò er gugent bogn. Igls urs Jamaila e Sam gioldan lour libertad anmez la cuntrada alpina.

L’ora da belezza cun temperaturas prest tropicas è stada la raschung tgi la festa digl lai a Savognin è stada en success. Cunzont sonda seira è la gliout neida an rotscha. Per sonda e dumengia ò l’organisaziun turistica da Surses anvido vigl e gioven alla festa digl lai agl Lai Barnagn a Savognin. La culissa è sa dada automaticamaintg cun esser l’ora ple tgi angal magnifica e las temperaturas adattadas per ena festa sot tschiel avert. Graztga all’ora da stad erigl gio la sonda da mezde bler travagl agl Lai Barnagn, dantant betg segl plaz dalla festa digl lai. Lò è la gliout neida pir siva dallas 18.00, persiva gist an rotscha. Vasia ins ò cunzont bler giasts tg’on en’abitaziun u ena tgesa da vacanzas a Savognin e conturn. Stadas all’occurrenza èn alloura er bleras persungas indigenas, uscheia tg’è sa do en bung masditg tranter indigens e giasts. Sonda seira è l’ambianza stada fitg bunga, chegl tiers ena musica da country tg’ò fatg l’impressiun d’esser per l’amprema geda sen ena tribuna. Gastronoms cuntaints S’unias per la purscheida da gastronomia tar la festa digl lai èn tschintg patrungs da restorants e hotels. Numnadamaintg igl Romana, Piz Mitgel, la Bar Palaver da Savognin, igl Berghuus da Radons ed igl hotel Solaria da Beiva. An cuminanza è nia elaboro igl concept da gastronomia. Scu tgi Dirk Hany dalla Bar Palaver ò detg ins seia sa cunvignia da far per la festa digl lai or da tschintg menaschis en singul travagl. Tot las antradas dalla gastronomia geian ainten ena cassa, chegl tg’è anfignen ossa betg sto igl cass cun far mintga restorant la festa digl lai sen agen chint. Dirk Hany punctuescha tgi eneda tgi tot las expensas seian regladas ins vigna a parteir igl gudogn segls tschintg travagls. La purscheida culinara è stada dètg vasta e chegl tgi pertotga la qualitad er fitg bunga. Da singulas varts èn nias crititgias igls prietschs pulit ots per speisas e bavrondas, chegl tg’è betg propi giustifitgia. Per organisar ena gastronomia an en li sainza infrastructura dovrigl blers mangs e cunzont er bler material per tgi tot funcziuna. Dirk Hany dei: «Nous ischan fitg cuntaints. Igl è nia consumo fitg bagn, la gliout è stada da bunga luna e l’ora stupenta». Dus turniers tgi totgan tar la festa Scu adegna tar la festa digl lai ò betg mantgea en program pigls unfants. Er betg mantgea ò igl turnier da «beachvolley» organiso dalla Meirana da Surmeir, l’organisaziun da students e studentas. Agl turnier èn sa participadas nov equipas, chegl tg’è aint igl rom usito. Igl è sto liber da giuier mintgamai an quatter u er angal an dus. Gudagnea igl turnier ò alla fegn en team da Casti e Salouf, rinforzo cun dus giuieders da Tusang. Per l’organisaziun èn stos responsabels, Linard Augustin, Nino Farrér e Francesca Bonifazi. 16 equipas da dus u da treis persungas on giuia igl turnier da boccia organiso dall’organisaziun «Anavant Surses». Tar chel turnier è la participaziun stada pi impurtanta tgi la victorgia, cun star igl divertimaint aint igl center, chegl tg’è alloura er sa verifitgia tar vigl e gioven. Ralph Weber, en giast da Savognin, ò er do igl turnier da boccia. Prest scu alla mar: l’atmosfera tigl turnier da ballareit tar la festa digl lai a Savognin.

Cun ena clera victorgia da 6:1 cunter Danis/Tavanasa ò igl CB Surses scumanzo igl nov campiunadi. Marco mintgamai dus gols on Manuel Simonet e Julian Jenal. La davosa fegn d’emda ò scumanzo igl campiunadi da ballape 2023/24 pigls teams dallas ligias pi bassas. Chegl vot deir tgi er igl CB Surses ed igl CB Lai/Valbella on gia lour amprema parteida ainten la 4. liga. Igls Sursetters on scumanzo bagn igl nov campiunadi cun en success da 6:1 cunter Danis/Tavanasa. La sagonda squadra da Surmeir, Lai/Valbella tgi dat siva dalla promoziun dalla 5. liga ainten la 4. liga ò pers l’amprema parteida e chegl orsoura cunter Lumnezia cun 4:0. 3:0 siva l’amprema mesadad Tigl gi cunter Danis/Tavanasa ò l’equipa indigena surpiglia bagnspert igl cumond segl plaz ed er fatg pressiun. Gio siva tschintg minutas è crudo igl 1:0 pigl CB Surses, chegl siva d’en corner tratg d’Enrico Carisch. Igl goli sursilvan ò gia disfurtegna cun palar la balla aint igl agen gol. Igls Sursilvans on bagn reagea siva da chel autogol, dantant cun esser la defeisa digls Sursetters stabila è mai propi sto prievel tgi croda igl amprem gol per Danis/Tavanasa. Ainten la 15avla minuta è en schoz d’Enrico Carisch ia angal per centimeters sur igl gol. Curt sessour ò el gia danovamaintg ena clera schanza da marcar igl 2:0, tgi fiss sto ple tgi mirito. Signia igl sagond gol ò igl CB Surses siva 26 minutas e chegl antras Manuel Simonet tg’ò profito digl pass precis d’Enrico Carisch. Da belezza alloura igl 3:0 pigl team indigen pacas secundas avant la fegn dall’amprema mesadad. Fatg igl gol ò Manuel Simonet, an cumbinaziun cun Giatgen Mitgel Bellini. En schoz da 20 meters exact anmez igl gol da Danis/Tavanasa. En gol pigl îgl Cugl resultat intermediar da 3:0 pigl CB Surses è igl gi sto ple u manc decidia siva da 45 minutas. Igls Surmirans èn alloura er sa mussos siva dalla pôssa dalla sia miglra vart e cuntinuo cun giuier offensiv. Ainten la 53avla minuta ò Julian Jenal signia igl 4:0 per la squadra da tgesa e chegl an cumbinaziun cun Manuel Simonet. Ensatge pi tard òn igl Sursilvans signia igl gol d’onour e chegl cun en penalti tratg da Fabio De Giorgi. Gianluca Augustin ò gia taro ingist en attatgeder da Danis/Tavanasa ed agl arbiter è rasto pac oter tgi da dar chel penalti cunter igl CB Surses. Igl è mantgea pac tgi Niclo Devonas, igl goli indigen, vess tignia igl schoz. Igl 5:1 da Nico Demarmels siva 73 minutas è alloura sto ensatge pigl îgl e mintga amei da ballape. En colp da 22 meters tgi vess betg savia esser pi bel e plazzo pi bagn. Seis minutas pi tard ò Julian Jenal fatg igl 6:1, tigl resultat final, en resultat final mirito cun esser igl adversari per en po pi debel tgi l’equipa victoura. Plazza d’Ava, Tinizong, 50 aspectatours. CB Surses: Niclo Devonas, Bernardo Bonifazi, Gianluca Augustin, Corsin Carisch, Robin Demarmels, Giatgen Mitgel Bellini, Mauro Simonet, Enrico Carisch, Ivano Simonet, Manuel Simonet, Mèn Candreia. Reserva: Fabio Stecher, Nico Demarmels, Julian Jenal, Raphael Poltera, Aurel Tscharner, Flurin Demarmels. Igl è nia cumbattia per la balla an tottas modas e manieras aint igl gi Surses-Danis/Tavanasa. Manuel Simonet (dretg) è strousch sto da frenar per igls sies adversaris.

38 onns siva «La glioir da Pasca» - igl amprem videoclip rumantsch – e 12 onns siva igl «Trubadur» (ansemen cun Paulin Nuotclà) preschainta igl cantadour Benedetto Vigne puspe en videoclip. Chel illustrescha tenor communicaziun la canzung «Angular tgavals» tgi Vigne interpretescha sot igl nom «benni & otras» aint igl duet cun la Surmirana Olivia Spinatsch. La canzung tgi vign publitgeida igls 24 d’avost 2023 seia ena precursoura digl album-codesch «melodias da mi’tatta» tgi duess cumpareir igl aton proxim. «Siva d’aveir punctuo «sung mengia gioven per da chegl / sung mengia bela per da chegl» enumerescha la canzung spiras aventuras crutschas tg’igl protagonist e la protagonista èn tuttegna pronts dad affruntar. Damai angular tgavals. U pastger curals. U conquistar Polognas», ègl nom ainten la communicaziun. Aint igl videoclip ins veia las dus persungas a dar en jass rampignous – cun ena fegn dramatica. (cdm/fmr) L’illustraziun per la single «angular tgavals» da «benni & otras feat. Olivia Spinatsch».

Peter Diethelm davainta da nov CEO dalla nova societad cooperativa «Migros Supermarkt SA» tgi vign fundada scu associaziun tetgala dalla «Migros». Igl om da 58 onns è regularmaintg giast a Beiva. Ainten l’ediziun dallas gasettas «Schweiz am Wochenende» è sto da liger sen ena pagina dobla dalla gronda midada structurala tar la «Migros». La «Migros» totga an Svizra tar egn digls gronds affars da commers an detagl. Chegl betg angal chegl tgi pertotga igl stgamgiamaint annual da vers 12 milliardas francs, mabagn er chegl tgi pertotga igl domber d’ampluias. Tar la «Migros» lavouran tuttegna 98 000 persungas, bagn ena cefra remarcabla. La cadagna d’affars da victualias è neida fundada igl 1925 a Turitg antras Gottlieb Duttweiler. Igl 1941 è alloura neida fundada la societad cooperativa ed allianza «Migros» cun oz 2,3 milliuns commembers e commembras. L’associaziun «Migros» furman diesch societads cooperativas regiunalas. Egna da chellas è la regiun dalla Svizra orientala cun set cantuns. La pi pussanta persunga tar la «Migros» Schef da chella è sto siva digl 2015 ed anfignen anc avant pacas emdas Peter Diethelm. Igl signung ed inschignier d’economia da latg è da nov CEO dalla nova societad cooperativa, la «Migros Supermarkt SA», tgi vign fundada scu associaziun tetgala dalla «Migros» e ramplazza las diesch societads cooperativas regiunalas. Igl om da 58 onns, marido e bab da dus mattas davainta uscheia la persunga la pi pussanta tar la «Migros». Peter Diethelm ò ena ferma relaziun cun Beiva e chegl siva d’unfanza. Igls sies genitours Walter e Gret Diethelm on cumpro avant 50 onns en’abitaziun da vacanzas a Beiva. Cunzont per Walter Diethelm tg’è sto directour dalla firma «Tilsiter», è Beiva alloura davanto tar la sia sagonda patria. Adegna puspe ins ò alloura er vasia Peter Diethelm a Beiva e chegl er anc igl davos anviern. El sa catta fitg bagn aint igl li sensom Surses. L’antiera famiglia Diethelm è fitg bagnvaseida e stimada da mintgign a Beiva. A Beiva ins è alloura er losch d’aveir cun Peter Diethelm scu giast, igl nov CEO dalla «Migros». El resta er aint igl avigneir per mintgign «Peter» da Walter Diethelm, scu anfignen ossa. (fmr/gns) Peter Diethelm, en om dall’economia cun ena ferma relaziun tar Beiva.

Agl turnier intern digl Club da tennis Savognin èn sa participos 30 sportists e sportistas. Bel è tgi igls pi giovens participants vevan angal set onns ed igls pi vigls participants tuttegna 70 onns. Uscheia è sa do en bung masditg da giuieders rutinos cun giuieders novizs e sportists cun pi paca experientscha. Cun esser er a Savognin la davosa fegn d’emda temperaturas fitg otas èn las relaziuns stadas pi pretensiousas, dantant tuttegna regularas e chegl per mintgign las mademas. Cumbattia ò mintga participant e mintga participanta betg angal per puncts, mabagn er cunter l’immensa caleira. Scumanzo ò igl turnier intern digl Club da tennis Savognin igl venderde seira a La Nars ed ia a fegn è el la sonda cunter seira cugls gis finals. Tar l’elita dallas donnas èn Denise Kaufmann e Bettina Bergamin sa qualifitgeidas pigl final. Gudagnea igl final ò alloura Denise Kaufmann ed a madem mument davantada campiunessa digl club tar las donnas. Marc Decurtins e Patric Elvedi on giuia igl final digls omens. Victour da chel final è davanto Marc Decurtins ed uscheia er campiun digl club tigls omens. Gian Meier ò battia Aita Decurtins aint igl final digls juniors. Tigls pi giovens, detg tigls unfants, èn Noe Demarmels e Terje Savoldelli igls victours. (fmr/gns) Igl turnier da jass e tennis digl Club da tennis Savognin ò li igls 2 da settember 2023 e s’annunztgier per chel è pussebel per telefon 079 286 73 06 u per e-mail: lasvals.hauswart@bluewin.ch. On giuia igls finals dallas donnas e digls omens. (da san.) Denise Kaufmann, Bettina Bergamin, Patric Elvedi e Marc Decurtins.

Cun l’antschatta da december 2023 vign dulzada la taxa da parcar pigls parcadis publics digl cumegn da Vaz. Per oura è da paer da nov 1.50 francs. Paer per parcar è betg angal ple da staschung, mabagn er da staschung morta. Dalla davosa seduta digl cunsegl communal digl cumegn da Vaz ò Maurin Malär, igl mastral digl pi grond cumegn da Surmeir preschento igl nov concept da parcar digl cumegn da Vaz. Siva da 20 onns exista aint igl cumegn da Vaz l’ordinaziun per parcar inclus las taxas da parcadi. La suprastanza digl cumegn da Vaz è eida sur igls codeschs ed ò elaboro en nov concept da parcar cun midar er las taxas per parcar. Cun la midada ins viglia unifitgier las premissas uscheia tgi l’ordinaziun vala per tot igls parcadis publics digl cumegn da Vaz, dei Maurin Malär. Dallas 8.00 anfignen allas 19.00 Nov è tgi a parteir digl 1. da december 2023 è da paer ena taxa per parcar per mintga parcadi public digl cumegn da Vaz. Anfignen oz è chegl betg uscheia. A Lain, Muldain e Zorten per exaimpel ò igl cumegn da Vaz parcadis publics, noua tg’è lubia da parcar sainza paer ena taxa persiva. Damai è da nov indispensabel da paer ena taxa per parcar e chegl per mintgign digls 27 parcadis publics tgi sa cattan segl territori digl cumegn da Vaz. Paer ena taxa da parcadi ò mintga automobilist pigl sies auto parco davent dalla dumang allas 8.00 anfignen la seira allas 19.00. Anfignen ossa è sto da paer ena taxa per parcar angal durant la staschung (stad ed anviern) e da staschung morta renunztgiva igl cumegn da Vaz da far paer per parcar sen egn digls parcadis publics e communals. Nov è oramai tgi er da staschung morta è da paer per parcar aint igl cumegn da Vaz. En dulzamaint da 50 raps Da preschaint ins paia aint igl cumegn da Vaz per parcar sen egn digls radond 800 parcadis publics 1 franc per oura. Cun eir an vigour la nova ordinaziun da parcadi schea la taxa per oura tar 1.50 francs. Chegl vot deir tgi la taxa da parcar vign dulzada per 50 raps per oura. Igls prietschs per las cartas da parcar per ples deis, emdas e sur onn vignan er augmentos levet. Nov costigl da parcar en’emda 60 francs, 90 francs per dus emdas, per ena staschung costigl 320 francs e per en onn schea chella taxa tar 650 francs. Cartas da parcar cun ena dirada pi lunga dattigl er an furma digitala. Igl è er pussebel da paer venavant la taxa da parcar an furma convenziunala e betg angal an furma digitala. Maurin Malär dei tgi 50 % dallas antradas da parcar seian antradas an daner contant e gist perchegl duessigl er esser pussebel aint igl futur da paer per parcar contant. La realisaziun d’ena zona da scumond da parcar local, prevei igl cumegn da Vaz d’introdueir pi spert tgi vign realiso tempo 30. Igl è er previa d’angrondaneir igl parcadi «La Riva» per 30 anfignen 40 autos. Tenor igl cumegn da Vaz monta la somma d’antradas per parcar digls davos onns a 320 000 francs e cun la midada stema igl cumegn chella a 450 000 francs. Da nov è da paer aint igl cumegn da Vaz sur onn per parcar.

«Igl carstgang duvress betg tanta prescha, betg tant correr, tant sgular! Tar la mort el reiva anc ad ouras, sainza correr scu en nar!» Chels partratgs restan actuals e dereivan dalla plema digl noss prenzi-poet pader Alexander Lozza (1870-1953). Igl è la sagonda strofa dalla poesia «Igl auto», scretga igl onn 1935. Adegna puspe painsa a chels pleds sabis tgi fon nescher l’egna u l’otra reflecziun persunala. Igls davos onns capeta chegl pi savens. Forsa ò chegl da far cun neir pi vigl. La naschientscha e la mort d’en carstgang on igl pi prubabel da far cun destigns. E tranteraint è la veia da percorrer. Cun differentas untgeidas, scursaneidas, pôssas e spertezzas aint igl spectrum da planget anfignen sveltissem. Igl appel da pader Alexander Lozza è da piglier pi pacific la veta sen chella veia e da magari er eir segls fragns. «Betg at mazza», schevan igls noss vigls an situaziuns da pressiun. Dantant sa cloma en proverbi taliang: «Fra il dire ed il fare c’è di mezzo il mare». Deir e far son esser dus tgossas. Pero: Lainsa propi bandunar bungs propiests dalla bel’antschatta? Scu fissigl per exaimpel sch’ins gess regularmaintg daple a pe anvezza da filar cuntinuadamaintg cugl auto u la moto tras pro e prada, gôts e muntognas? E scu fissigl per exaimpel sch’ins redutgess igl sgular an teras lontanas per galdeir uscheia igl manevel, forsa anc pac ancunaschaint? Gio Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) manageva seriousamaintg: «Nur wo du zu Fuss warst, bist du wirklich gewesen.» Igl eir a pe seia «himmlisch schön und gut und uralt einfach», pretendeva igl scribent svizzer Robert Walser (1878-1956) aint igl rachint «Der Spaziergang». Igl pi tard ossa painsa pero er ad umans tgi on forsa betg la pussebladad dad eir a pe. Er igl galdeir an purziuns a moda cunsciainta ans magna automaticamaintg ad en ritmus freno ed dulzamaint dalla qualitad da veiver. Dus exaimpels, tgi stattan pero betg an connex cun la mobilitad, am vignan andamaint. Egn amprova mez da veiver e l’oter am è nia ad ureglia: Sch’ia litg en codesch tg’am captivescha, antscheva tottanegna a frenar igl tempo dalla lectura cugl intent da galdeir mintga mument. Alloura ligia l’ovra an bleras purziuns per gio betg metter igl codesch mengia spert sen carunga. Da curt capito cun l’ovra «Das Café ohne Namen» digl scribent austriac contemporan Robert Seethaler. Igl sagond exaimpel: mia seira ò gia purto a sia mamma attempada ena scatla ovomaltina. En pêr emdas sessour era la scatla anc adegna quasi amplaneida. Ella beva l’ovomaltina angal la dumengia, uscheia saptga ella sa legrar igls lavardeis segl de festiv. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna.

All’antschatta da Salouf, la vischnanca noua tg’ia abitesch, am renda ena tavla attenta tg’igls 22 ­d’avost 2023 seia igl antier sivamezde nigna electricitad. Scheia, scheia, igls 22. Ma … chegl è marde, chel de tg’ia curritg La Pagina da Surmeir per la redacziun dalla FMR. Ma alloura ­dovra igl computer e chel funcziunescha betg sainza electricitad. Tge vaia da far? Duessa luvrar glindesde an pe da marde? Chell’ideia vaia gist puspe amblido. Chegl na vo betg. La fegn da redacziun da La Pagina da Surmeir è igl marde e betg igl glindesde, vot deir tgi tot igls artetgels n’èn betg pronts gio en de avant per curriger. Bung, otras ideias. Ia savess eir forsa eir a luvrar tar paraints u ancunaschaints ainten ena vischnanca vaschigna. Ea, chegl fiss pussebel. Ma alloura vessa da piglier igl auto u anc migler, igl velo. Ou, igl velo!!! Alloura stòia carger spert la battareia per tg’igl «e» davant igl bike am geida er ensatge cura tg’ia va dad eir anse, cass cuntrari è la mia battareia persunala bagnspert veida. Chel mument am vign andamaint tg’ia vegia gio en laptop e tgi chel vegia ena accu tgi tigna en pulit mument. Pero tschintg ouras? Glez saia betg sch’el tigna tras sainza reclamar tgi igl accu seia planget veid ed ia igl duess tatger ve dall’electricitad. Ed alloura, LA ideia! Nous vagn gio ena battareia tgi vign cargeda cun panels solars movibels e ve da chella savessa tatger igl mies computer. Perfetg! Ed uscheia è la tgossa stada liquidada. Ia va cargea la battareia – cun chels deis sainza en neivel an tschiel, nign problem pigl indrez ­solar. Chel ò daple plascheir tgi ia ­digl suglegl tgi scolda schi fitg. Ed ia sung cuntainta tg’ia poss ossa luvrar cun la «mia» electricitad. Da pansar am dat chella situaziun bagn. Tge faschessa sch’ia vess nign’electricitad ple? Igl betg saveir luvrar fiss betg schi tragic (stgisa tger patrung per chella remartga!). Da renunztgier vessa pero betg angal agl luvrar, mabagn er agl bung glatsch tg’am sfardess en zichel durant chels deis tgods, carger igl telefonign, lascher giu las tendas per tigneir oravant igl tgod, agl giantar tgod, alla maschina da lavar urden ed anc a bler bler oter. Per chest’eda ègl bung. L’electricitad a Salouf mantga per cletg «angal» per tschintg ouras ed agl avigneir vigna a stimar pi fitg igls sarvetschs digls apparats electrics e surtot eir anturn pi cunsciainta­maintg cugl adiever da tals. I sa ­tgapescha betg da sasez tg’ins pò simplamaintg struclar segl battung e tot funcziuna! Madlaina Capeder è correctoura tar la FMR e veiva cun sia famiglia a Salouf. Madlaina Capeder è correctoura tar la FMR e veiva cun sia famiglia a Salouf.

Dumang venderde festivescha a Zezras Leo Jeker igl sies anniversari dad 80 onns. Ena veta pigl turissem e per pendicularas ins dastga attribueir agl giubilar. Cun Leo Jeker festivescha ena persunalitad igl sies anniversari radond. Igl giubilar è sto cun corp ed olma turisticher, en om angaschea per pendicularas e runals ed er ena persunga tg’ò fatg la sia veia politica. Igl sies pi gronds marets ò Leo Jeker alloura per la promoziun digls indrezs da far neiv, el vala scu «papa» dalla producziun da far neiv artifiziala. An sia veta dad otg decennis è la neiv stada igl sies accumpagneder igl pi fidevel. Gio cun pacs onns ò el amprandia ad eir cun skis an sies li nateiv Churwalden e scu giuvenil er adegna sa participo a cursas da skis. Igl sport è per Leo Jeker adegna sto da gronda muntada perchegl tg’el era betg angal en skiunz da vaglia, mabagn er en currider da gronda passiun. Uscheia ò el da gioven fatg ples maratons, cursas da 100 kilometers, cursas da muntogna e cursas da militer. Igl 1985 è egn digls puncts culminonts Naschia è Leo Jeker igls 25 d’avost 1943 a Churwalden. Siva dalla scola primara ò el frequento treis onns la scola reala agl gimnasi claustral da Mustér. Siva da chella ò el scumanzo igl 1960 a Landquart tar Tobias Kuoni en amprendissadi mercantil. A parteir digls 1962 cun la fundaziun dalla «Nandro Pendicularas SA» è er neida fatga la basa pigl angaschamaint da Leo Jeker tar chella societad. Da sia professiun è davanto ena passiun pigl sport da skis, per runals, pendicularas e soptgeras e cunzont pigl territori da skis da Savognin. Anfignen avant en onn tg’el è sortia digl cunsegl d’administraziun da Savognin Pendicularas SA, è Leo Jeker sto ena gronda figura dalla societad acziunaria. An chels decennis scu ampluia, directour administrativ e commember digl cunsegl d’administraziun è el giro pigl antier mond per piglier invista digl svilup digl sport da skis. Savognin è s’avanzo an Svizra graztga ad el ad ena destinaziun da skis populara. Igl 1978 ò el gia gronds marets tgi Savognin ò retschet igl pi grond indrez da far neiv artifizial dall’Europa. La pista «Fugna», tranter Somtgant e Tignignas, è bagnspert s’avanzada ad en li da trenadi betg angal pigl cader svizzer da ski alpin, mabagn er per caders da ski alpin digl exteriour. Igl 1985 alloura igl punct culminont cun aveir li sen chella pista en slalom dallas donnas dalla coppa mundiala da skis, chegl er graztga agls bungs contacts digl giubilar dad 80 onns. Da lez taimp ò igl Club da skis Savognin cun la «Nandro Pendicularas SA» surpiglia da Leysin la cursa, cun mantger ainten la destinaziun turistica digl cantun Vad igl mez da december la neiv. An terma d’en’emda è la cursa stada organisada graztga agl angschamaint da bleras persungas e cunzont er da Leo Jeker. Igl 2006 retschet igl Premi «Milestone» Igl slogan «Mein Ziel Savognin» dastga betg mantger tranter igls marets da Leo Jeker. El è sto igl «bab» da chel ed an curt taimp è Savognin nia anc pi ancunaschaint. Sias forzas ò alloura igl om tgi festivescha dumang sies anniversari dad 80 onns er mess a disposiziun pigl turissem an general aint igl Grischun. El ò co-fundo l’organisaziun Cuminanza d’interess turissem Grischun ed er gist sto igl amprem president. Per la sia ovra da veta a favour digl turissem ò Leo Jeker retschet igl 2006 igl premi naziunal «Milestone», en premi tg’el è anc oz losch d’aveir retschet. Premis ò el survagnia anc numerous, tot premis da turissem e chegl betg angal premis naziunals, mabagn er internaziunals. Er sto president digl cunsegl grond S’angaschea è Leo Jeker betg angal pigl turissem, mabagn er per la societad an general e cunzont er per l’economia. Digl 1994 anfignen igl 2018 è el sto aint igl parlamaint cantunal ena ferma vousch. Sies votums èn stos ancunaschaints, cunzont igls votums betg schi fegns an direcziun d’organisaziuns digl ambiaint e cunter las instituziuns tg’eran da lez taimp cunter la liberaziun da neivadoirs. Igl avost 2007 ò igl parlamaint grischun eligia Leo Jeker scu president digl cunsegl grond. Leo Jeker vign chest venderde 80 onns. La fotografia datescha digl onn 2006 cura tg’el ò retschet igl premi naziunal «Milestone».

Siva dad otg onns è igl schacal mellen regularmaintg «giast» aint igl Grischun. Chest onn ègl er do observaziuns – egna tranter Sur e l’Alp Flex – tgi na valan pero causa mancanza da mussamaints betg scu cumprovadas. La FMR ò discurria cun Arno Puorger digl Uffezi da tgatscha e pestga digl cantun Grischun davart la preschientscha digl animal tgi sumeglia a louf e golp e schi el pudess procurar per scarpadas d’animals da niz relevantas per pours. El vei or scu ena cruschada da louf e golp: el sumeglia alla golp, è dantant pi grond e vigurous cun ena cua pi curta e las ureglias èn davos vart bregn ôr. An cumparegliaziun cugl louf ò el e gnif pi fegn – igl schacal mellen. El chinta tigls animals da rapina gronds e la carta d’observaziun digl Uffezi da tgatscha e pestga digl Grischun (UCP) tradescha: dus gedas è el chest onn nia observo (prubabel) aint igl Grischun – a Sur an Surses ed a Tavo Glaris. Bod u tard er cumprovas da femnas Arno Puorger digl UCP conferma chellas observaziuns, relativescha dantant: «Tant l’observaziun digls 12 da fanadour tranter Sur e l’Alp Flex scu er chella digls 5 da fanadour a Tavo èn observaziuns da persungas privatas. Sainza prova genetica u ena fotografia propi clera na savagn nous betg confirmar chels cass. Ord vista scientifica stuainsa adattar la notiztga ‹prubabel›.» La raschung tg’è necessari ena prova genetica u ena fotografia è tenor Arno Puorger tg’igl schacal mellen sumeglia alla golp. E tuttegna agiunta el: «Pussebel ègl dantant an mintga cass.» Tenor la pagina d’internet ed igls rapports annuals digl UCP resorta tgi siva digl onn 2015 ins observa e conferma adegna puspe mastgels digl schacal mellen tgi vignan digl ost e passan igl cantun Grischun. Schi bagn tgi chel n’è cò betg datgesa. Pertge? – «El è dalla biologia anno sumigliaint scu igl louf, el stat en tschert taimp tigl scot e siva vo igl mastgel pi gliunsch davent digl scot tgi las femnas.» Arno Puorger remartga, tg’ins vegia cumprovo an Germania digl Sid igl onn passo ena reproducziun digl schacal mellen. «Chegl è an nossa vischinanza. En’otra ègl do aint igl Trentino. Uscheia tgi varon bod u tard er cumprovas da singulas femnas tgi passan tar nous.» Anc ena bestga transitorica Sesent aint igl Grischun n’è igl schacal mellen dantant betg anc davanto. E quant prubabel tgi sia derasaziun aint igl Grischun è, n’è tenor Arno Puorger grev giuditgier: «Fatg è, tg’el sa derasa adegna daple an Europa Centrala. Uriund era el deraso an zonas bassas e betg muntagnardas digl ost ed ossa sa derasa el er cò. Pussebel tgi dat er cò eneda en scot. Da remartger è pero ena concurrenza tranter louf e schacal mellen. E perchegl tg’igl louf è gio sa deraso aint igl cantun saron igls dombers scots pi pitschens anfignen inexistents.» Scu tgi Arno Puorger rachinta, na dattigl betg en hotspot aint igl cantun Grischun tg’igl schacal mellen preferescha: «I dat per franc lis tg’èn dalla topografia anno pi prubabels, per exaimpel ègl pi prubabel tg’el passa la regiun da Landquart noua tg’el na stò betg eir sur muntognas. Chegl conferman er treis loufs igl onn passo sen l’autostrada a Maiavilla. Pero er chegl è angal teoria e betg cumprovo. Fatg è tgi vagn pudia cumprovar el dalla Surselva anfignen Samagnung ed er aint igl Grischun Central. Anc ègl pero ena bestga transitorica.» Abel da scarpar animals pi gronds Igl schacal mellen totga tar igls animals da rapina gronds. Tenor KORA (Ecologia digls animals da rapina e management digls animals selvadis) è igl schacal mellen en maglia-tot. Scu pêr u an gruppas pi grondas è el pero er abel da scarpar animals pi gronds scu capriouls. Chegl conferma er Arno Puorger. «Chegl pò er esser ena nursa. Scarpadas d’animals da niz pò esser en tema. I mantga pero a nous l’experientscha e nous na vagn er betg cefras. An cumparegliaziun cugl louf è lez dantant pi grond e damai ò el en spectrum pi grond d’animals da niz tg’el pò scarpar.» Partend dalla supposiziun tg’igl schacal mellen sa derasess aint igl Grischun – pudessigl procurar per dubis e pansiers digl carstgang? – Igl potenzial da conflict valetescha Arno Puorger suandontamaintg: «Scu detg è el abel da scarpar animals. E daple schacals mellens tg’èn d’anturn e pi prubabel tgi chellas scarpadas vignan. I dependa dantant dallas maseiras da protecziun e scu tgi nous giagn anturn cugl schacal mellen tgi fò donn malgro la protecziun. E la sagonda dumonda tgi savagn betg rasponder anfignen ossa è, schi el è propi abel da procurar per tantas scarpadas relevantas pigls pours. An Austria per exaimpel procura igl schacal mellen mintg’onn actualmaintg per en relativ pitschen domber da bestgas scarpadas.» Schacal mellen a Sur? El chinta tigls animals da rapina gronds, sumeglia alla golp ed è abel da scarpar animals pi gronds scu capriouls u nursas. E siva digl onn 2015 è el en «giast» regular aint igl cantun Grischun: igl schacal mellen. I sa tracta numnadamaintg da mastgels digl schacal mellen tgi vignan digl ost e passan igl cantun Grischun. Chegl conferman observaziuns. La pi nova observaziun datescha tenor igl Uffezi da tgatscha e pestga digl Grischun (UCP) digls 12 da fanadour 2023 tranter Sur e l’Alp Flex. I sa tracta dantant d’ena observaziun d’ena persunga privata. «Sainza prova genetica u ena fotografia propi clera na savagn nous betg confirmar chels cass», dei Arno Puorger digl UCP. Necessaris èn chels mussamaints perchegl tg’el sumeglia alla golp. Fatg è pero tg’el sa derasa adegna daple an Europa Centrala ed i fiss tenor Puorger pussebel tgi dat er cò eneda en scot. (fmr/sab) En schacal mellen sen la punt da selvaschigna sur l’A13 a Trimmis – fotografo igls 24 da schaner 2023.

Schi dat aint igl Grischun ena crisa – per exaimpel bovas u crudadas d’eroplans – alloura è el en om dumando: Christian Gartmann. Er aint igl cass dalla bova da Brinzauls è el siva da quatter onns responsabel scu manager da crisa. La FMR ò visito igl om da San Murezzan aint igl sies li natal e discurria cun el davart igl esser contanschibel set deis durant 24 ouras, sia lavour a Brinzauls e tge tgi sia licenza da sgular ò da far cun manegement da crisa. Christian Gartmann tschainta segl sies «Crappun». Betg egn digls crappuns da Brinzauls, mabagn en crap sur la vischnanca da San Murezzan tgi porscha ena buna vista sur igl li turistic e la patria da Christian Gartmann (58). Scu unfant en li pigl taimp liber cun ameis è igl «Crappun» ozande en li per bandunar en mument igl mintgade cun en picnic da mezde cun sia partenaria avant tgi turnar puspe aint igl mond da communicaziun, crisas, lavour da medias e conferenzas. Liger mintga de dus ouras novitads An Val Alvra ins canoscha igl om cun la giacca cotschna e la vesta da siertad cun l’inscripziun «Kommunikation – Gartmann» siva da var quatter onns scu re­sponsabel per las medias e communicaziun per la bova da Brinzauls. Chegl è pero angal ena part da sia lavour. Dantant tg’ins sainta segl «Crappun» a givlar igls unfants da San Murezzan segl plaz da pôssa rachinta Christian Gartmann: «Oz sunga lavo las 6.00, sung schaschea ainten mia pultrunga cugl laptop ed en grond cuppegn café cun latg. Ed alloura vaia ligia gasettas, radond dus ouras – da localas anfignen internaziunalas. Novitads èn part digl mies mintgade. Siva sunga ia aint igl mies biro ainten mia tgesa e va redigia dus texts tg’ia va scretg per clients.» Client da Christian Gartmann n’è numnadamaintg betg angal igl cumegn d’Albula/Alvra mabagn per exaimpel er igl Maraton da skis engiadines, Swiss Helicopter, Special Olympics World Wintergames 2029 ni igl project turistic «Landwasserwelt». Igl telefonign sper igl letg Adegna n’è igl mintgade digl om tgi lavoura da sasez dantant betg schi reglo e previsibel. «Igl om da San Murezzan è igl pledader da medias giavischia, schi capeta aint igl Grischun ensatge nosch», uscheia la NZZ ainten en artetgel. El è ancunaschaint scu manager da crisas – seia chegl tar la bova da Bondo, ni la crudada digl aviun JU-52. Ed uscheia ègl tgunsch pussebel tg‘el stò interromper igl de da skis, ni scu aint igl cass dalla JU-52 la tschagna cun sia donna a Clavenna perchegl tg’el è dumando. «Mia partenaria, igls fegls ed ameis son tgi chegl totga tar la mia lavour ed on er tgapientscha.» È en manager da crisa damai contanschibel set deis durant 24 ouras? – «24 ouras betg, pero 7 deis schon. Durant fasas da crisa intensivas è igl telefonign sper igl letg cun se igl tung.» El menziunescha la notg digls 15 da zarcladour 2023 – la notg dalla bova da Brinzauls: «Ia va ade­gna gia pront la tastga, la vesta melna ed igls calzers da muntogna aint igl auto. Alloura lavouras er eneda tras ena notg e schi dei scu tgi dovra tè. Tge tg’è digl reminent er betg ple schi simpel scu cun 20 onns», dei el cun en reir. «Ena saveida tot speziala» Communitgier è igl mintgade da Chri­stian Gartmann, tgi discorra digl reminent tschintg lungatgs. Ma tge è ena bunga communicaziun, ni en bung manager da crisa? – «El è enorm cunsenztgous», dei igl mastral d’Albula/Alvra Daniel Albertin sen dumonda dalla FMR, «e cun aveir mano gio bleras crisas ò el ena saveida tot speziala e so ve da tge tg’è da pansar igl dretg mument, savens pitschens detagls.» Christian Gartmann remartga: «La lavour cun medias è sulettamaintg 15 % da mia lavour. Passa 80 % è cugls pertu­tgias. Tadlar, giuditgier, schi faschagn igl dretg. Igl è impurtant tgi igls pertu­tgias tgapeschan tge tg’è capito e tge tg’els na tgapeschan betg, chegl ins vign pir a saveir cun tadlar tiers siva d’aveir rachinto sez.» E scu gartegia chegl a Christian Gartmann? – Daniel Albertin dei: «El so enorm bagn sa metter ainten la situaziun digl pertutgia e so, tge dumondas tgi vi­gnan fatgas. Savens dumondas banalas, pero dumondas tgi vignan gist igl amprem. Ed el ò en bung lungatg sen en nivel adatto per mintgign, a bucca ed a scretg.» Communitgier avert – er sch’ins na saptga ensatge eneda betg – cleramaintg e segl punct seia decisiv tar crisas, accentuescha Christian Gartmann. Cattar la balantscha Schi dat crisas, dattigl tristezza e displascheir. Management da crisa na seia perchegl navot bel. «Ma sch’ins s’accorscha tg’ins so contribueir ensatge, er schi sa tracta angal d’ena buna communicaziun, alloura è chegl fitg cuntantevel.» Cuntantevel gea, pero quant manevel von igls destigns e las disgraztgas a Chri­stian Gartmann? – «Igl è da cattar la balantscha. Siva dalla crudada dalla JU-52 sunga sto a quatter sepulturas, chegl na lascha sa tgapescha betg freid. Pero antras la mia lavour saia livgier tschertas tgossas. Ed ea, ins è er eneda agl limit durant fasas intensivas, tant pi impurtant ègl da dar chito l’egn da l’oter ainfer igl stab da crisa. Aint igl cass Brinzauls è chegl gartagea bagn.» Durant la fasa intensiva da Brinzauls è el sto occupo numnadamaintg da 80 % anfignen 200 % cun la bova. El ò perchegl er passanto l’egna u l’otra notg aint igl hotel a Casti, per evitar viadis tranter Casti e San Murezzan. E segl sies «Crappun» rachinta el, tgi tant pi impurtant seian alloura lis scu chels sur San Murezzan. I dat er critica Lod per sia lavour retscheva Christian Gartmann betg angal da Daniel Albertin, er da medias, politicras ni aint igl cass da Bondo ò el retschet igl premi svizzer per communicaziun da fatschenta. Sies grond angaschi cun testa e cor – uscheia daclera el sen dumonda chel lod. El vigna dantant er critigia: «Chegl è er dretg uscheia. Per exaimpel schi collaboratours da medias on fatg ensatge agl li – alloura ègl nom ‹vusotras medias faschez adegna›. Alloura ègl da ponderar, sch’igl ò propi da far cun mia lavour e tot tenor er tschartger igl dialog e declarar la tgossa.» Igl tetel n’è betg decisiv E quantas medias consumescha Gartmann, schi pertotga igl sies resort? – «An fasas acutas – scu a Brinzauls cun anfi­gnen 200 dumondas da medias per de n’ègl betg pussebel da liger tot. Ia amprov dantant da tigneir la survista, igl è part da mia lavour dad observar tge tgi las medias rapportan.» Igl mond da medias canoscha Chri­stian Gartmann fitg bagn. Sia carriera ò el scumanzo scu schurnalist, è sto redactour e magnafatschenta tar medias renumadas (varda box). Damai ena pulita carriera. «Igl è anfignen ossa sto en privilegi tg’ia va adegna pudia far ensatge tg’ia fatg gugent e commuantar ensatge. Igl tetel e la funcziun n’èn betg decisivs.» «Directour da cura voluntari» Sper tot las crisas resta dantant er muments pigl taimp liber u vacanzas. «Schi bagn tgi scu Engiadines na stuess ia betg eir davent», dei el cun en reir, vurdond vers igl lai da San Murezzan, bagn occupo da turistas e turists. Digl rest è igl tema turissem per el ena «tgossa digl cor»: «Igl noss cantun veiva digls giasts ed els duessan turnar a tgesa cun en bung sentimaint. I vign detg tg’ia seia en directour da cura voluntari.» Egna da sias ulteriouras passiuns è igl sgular, posseda el perfign ena licenza. «Igl è simplamaintg grondious, pero er en trenamaint dad evaluar e decider permanentamaintg, sumigliaint scu aint igl management da crisa.» Anfignen tar sia pensiun pudessigl bagn esser pussebel tgi Christian Gartmann è dumando scu pacs oters, schi vo puspe eneda per communitgier e luvrar cun pertutgias da crisas aint igl Grischun. E siva? – «Ia na va anc mai vivia an plans da taimp u savia tge tg’è an set onns. La veta consista da gartetgs mess an lengia, chels ins pò diriger en tant, sch’ins è avert, e chegl sung ia sto. Impurtant è per me da far ensatge cun plascheir ed aveir en bung ambiaint, chegl è aglmanc schi impurtant scu dad esser en bung manager da crisas.» Tranter snowboard e crisa Christian Gartmann (58) è carschia se a San Murezzan, noua tg’el abitescha er oz cun sia partenaria. Siva d’en studi da basa d’economia da fatschenta/marketing ò el scumanzo sia carriera scu schurnalist, è sto redactour e pi tard magnafatschenta da Radio Z a Turitg – oz Energy Zürich. Pi tard è el sto responsabel per l’antiera fa­tschenta dalla ProSieben Sat.1 gruppa an Svizra, ed ò fatg tgi chella davainta igl pi grond purschieder da televisiun privata an Svizra. Igl onn 2007 è el ia tar la PubliGroupe scu commember da la direcziun da concern e commerzialisader. Igl onn 2010 è el sa fatg independent cun sia fatschenta da communicaziun «gartmann.biz». Christian Gartmann ò dus fegls carschias ed aint igl sies taimp liber fò el differents sports: ski, bob e mountainbike. Digl reminent è el sto participo davantvart all’introducziun digl sport da snowboard an Europa, ò biagia se en pitschen KMU e vandia igls amprems snowboards da Burton an Europa. Siva digl 1991 posseda el ena licenza da sgular. El discorra tudestg, en­gles, taliang, franzos e spagnol. Tenor atgnas indicaziuns na discorra el deplorablamaintg betg rumantsch, tgapescha pero vallader e puter. (fmr/sab) An Val Alvra ins canoscha Christian Gartmann (dretg), savens da viadi cun la giacca cotschna e la vesta da siertad cun l’inscripziun «Kommunikation – Gartmann». Siva da var quatter onns è el responsabel per las medias e communicaziun an connex cun la bova da Brinzauls. Il expert da communicaziun Christian Gartmann sin in crap cun vista sin San Murezzan. Il expert da communicaziun Christian Gartmann sin in crap cun vista sin San Murezzan. Il expert da communicaziun Christian Gartmann sin in crap cun vista sin San Murezzan. Il expert da communicaziun Christian Gartmann sin in crap cun vista sin San Murezzan. An Val Alvra ins canoscha Christian Gartmann (dretg), savens da viadi cun la giacca cotschna e la vesta da siertad cun l’inscripziun «Kommunikation – Gartmann». Siva da var quatter onns è el responsabel per las medias e communicaziun an connex cun la bova da Brinzauls.

Cun ena festa publica ò gia li sonda a Filisour igl batten digl tgar da veiadafier tgi Hans-Jakob Schutz ò fatg a sasez en regal. Radond 300 persungas èn stadas dalla parteida. Tgi la Veiadafier retica venda en tren è pitost en’excepziun. Cun ena festa publica ò gia li sonda a Filisour igl batten digl tgar da veiadafier tgi Hans-Jakob Schutz ò fatg a sasez en regal. Radond 300 persungas èn stadas dalla parteida. Tgi la Veiadafier retica venda en tren è pitost en’excepziun. En amatour dalla Veiadafier retica Sch’ins discorra da Filisour alloura da­stga betg mantger la Veiadafier retica, totga chella tigl maletg da vischnanca e chegl gio 125 onns. Da Filisour dereiva er Hans-Jakob Schutz, el tg’ò mano 50 onns e chegl cun success en menaschi da lenna tgi sa catta a Filisour ainten la zona d’industreia Frevgias. Digls frars Schutz è el er chel tg’ò la pi gronda relaziun cun la Veiadafier retica, detg oter chel tg’è gio decennis en grond amatour dalla «pitschna cotschna». Hans-Jakob Schutz dei tgi ad el seia quasi nia mess la fascinaziun veiadafier an tgigna cun esser naschia e tratg se a Filisour. Igl plascheir per la Veidafier retica seia adegna nia pi grond e cugl taimp er tar ena veira passiun. 16 onns è Hans-Jakob Schutz er sto president digl Club da veiadafier Alvra. Chel club dattigl siva digl 1986 e da preschaint ò el passa 230 commembers er blers commembers digl exteriour. Ansomma è el fitg angaschea schi vo per la Veiadafier retica er a Barvogn aint igl museum dalla veiadafier ed er aint igl museum local, noua tgi dat ena model dalla lengia dall’Alvra. Gia en’immensa pazienztga D’aveir en agen tgar da veiadafier aint igl quartier digl sies travagl da lenna a Frevgias seia gio blers onns adegna sto en giaveisch dad el, dei Hans-Jakob Schutz. Savond tgi la Veiadafier retica dismetta tgars da veiadafier pi vigls tigl fier vigl, vegia el plessas gedas fatg la dumonda da cumprar en tgar. «Duvro ògl fitg blera pazienztga anfignen tgi la direcziun dalla Veiadafier retica è stada pronta da vender igl tgar 1711», dei igl om da 75 onns. Igl tgar 1711 (Steuerwagen) è nia surdo agl traffic avant 52 onns e cun retschever la Veiadafier retica igls novs trens «Capricorns» è igl taimp da traffic digl tren 1711 sto istorgia siva tschintg decennis. En mument per Hans-Jakob Schutz da tractar danovamaintg cun la direcziun dalla Veiadafier retica per la compra. «Dei vaia santia ansomma navot dalla Veiadafier retica, anfignen igl avost 2022», manegia igl impressari da lenna. En de aint igl meis d’avost vegia s’annunztgia tar el Ivo Hurter, igl schef digl material rudlant dalla Veiadafier retica e detg tg’el possa neir pigl tgar 1711. An curt taimp seia alloura sto d’organisar igl transport da Landquart a Filisour. Ena cundiziun davart dalla Veiadafier retica è stada tgi igl tgar vigna pusto sen en binari e betg simplamaintg angal segl taragn. Chegl è er la raschung tgi Hans-Jakob Schutz ò laschea montar en binari da 18 meters davant igl sies affar per plazzar lò igl tgar da 15 tonnas. Igl binari inclus las traversars da lenn dereivan digl viaduct Sagliaz dasper Barvogn, igls binaris e las traversars tgi la Veiadafier retica ò gia da ramplazzar. Igl transport da Landquart a Filisour ò cuzzo – igl mez da december 2022 – passa dus ouras. Regularmaintg dumondas Decennis è igl tgar da veiadafier 1711 circulo tranter Tusang-Coira e Schiers. Pi tard è el er circulo tranter Filisour e Tavo. Chella realitad è er tgi Hans-Jakob Schutz ò gist lia chel tgar 1711. El dei: «Chel vagung totga a Filisour cun esser sto igl davos da chel model tg’è circulo tranter Filisour e Tavo». Da chels models 1711 ò la Veiadafier retica gia tschintg tocs, ò detg Ivo Hurter. Treis da chels ins vegia mess tigl fier vigl, egn seia a Jenaz e l’oter an bungs mangs tar Hans-Jakob Schutz. «I vagn regularmaintg dumondas, schi seia pussebel da cumprar en tgar da veiadafier», dei Ivo Hurter. I seia propi sto ena gronda excepziun tgi la Veiadafier retica vegia vandia a Hans-Jakob Schutz chel tgar da veiadafier 1711. «Paea ò el per chel vagung ena somma simbolica», manegia igl schef digl material rudlant. Oz costa en tal tgar da veidafier 3,5 milliuns francs, ò menziuno Ivo Hurter. «Gion Giatgen Protecziun» Agl batten digl tgar 1711 da sonda pas­sada a Filisour è er sto Renato Fasciati, igl directour dalla Veiadafier retica. Er el ò detg tgi da vender a Hans-Jakob Schutz chel vagung seia propi sto en cass excepziunal. Igl sies project persistent e la sia ideia vegia persvas l’antiera direcziun dalla Veiadafier retica. «Ultra da chegl vagn nous er gia gronda fidanza tigl nov proprietari digl tgar 1711 cun saveir tg’el vegia grond chito da chel e tgira chel an tottas modas e manieras». Hans-Jakob Schutz varda ple tgi bagn da chel tren ed el seia er dalunga sto pront da metter igl tgar da veiadafier sen en binari e betg simplamaintg angal giu mez segl taragn scu chegl tg’ins veia magari tar oters trens tgi sa cattan ainten en curtgign, dei Renato Fasciati. Igl era alloura las 17.11 cura tgi igl tgar da veiadafier digl impressari da lenna da Filisour è nia battagea ed ò retschet igl nom «Filisurer». Hans-Jakob Schutz, el sez era sonda igl carstgang igl pi ventirevel digl mond, cun esser incanto digl grond public tg’è nia per assister agl batten, radond 300 persungas, e cunzont cun esser ia an vigour igl sies pi grond semi d’en agen tgar da veiadafier – e chegl gist igl vagung 1711. Ensatge ò Hans-Jakob Schutz er anc detg. An rumantsch vegia el nom «Gion Giatgen Protecziun». Ed uscheia vign el er numno aint igl text dalla canzung – nia mess’an plema digl musicist e cumponist Peter Just, aposta per igl batten digl tgar 1711. Battagea igl «Filisurer» La Veiadafier retica è e resta en magnet e chegl er schi sa tracta d'en tgar da veidafier tgi circulescha betg ple segls binaris. Gist egn da chels ò Hans-Jakob Schutz da Filisour cumpro igl december 2022 per metter chel davant la sia halla digl travagl da lenna a Filisour. Sonda passada è chel tgar da veidafier 1711 nia battagea e retschet igl nom «Filisurer». Tranter igls 300 giasts è er sto Renato Fasciati, igl directour dalla Veiadafier retica. I seia en’excepziun tgi la Veiadafier retica venda en vagung ad ena persunga privata, ò menziuno igl directour. Paea ò Hans-Jakob Schutz per chel vagung ena somma simbolica. (fmr/gns) Èn cuntaints cun retschever igl tgar da veiadafier 1711 en bung plaz. (dretg) Renato Fasciati, directour Veiadafier retica, Hans-Jakob Schutz, igl nov possessour digl vagung e Reto Crameri, igl president digl Club Historic dalla Veiadafier retica. A Filisour è il tgar nia puso igl december 2022 segls binaris. Igl december 2022 è igl tgar da veidafier nia transporto da Landquart a Filisour. Aposta pigl batten èn nias stampos bigliets scu regurdientscha da chel. Stos agl batten èn er Erna e Gioni Jegher, el tg’ò mano 40 onns la staziun da Filisour. Aint igl tren è er neida andrizzada ena bar, per occurrenzas privatas. Èn cuntaints cun retschever igl tgar da veiadafier 1711 en bung plaz. (da san.) Renato Fasciati, directour Veiadafier retica, Hans-Jakob Schutz, igl nov possessour digl vagung e Reto Crameri, igl president digl Club Historic dalla Veiadafier retica.

«Igl carstgang duvress betg tanta prescha, betg tant correr, tant sgular! Tar la mort el reiva anc ad ouras, sainza correr scu en nar!» Chels partratgs restan actuals e dereivan dalla plema digl noss prenzi-poet pader Alexander Lozza (1870-1953). Igl è la sagonda strofa dalla poesia «Igl auto», scretga igl onn 1935. Adegna puspe painsa a chels pleds sabis tgi fon nescher l’egna u l’otra reflecziun persunala. Igls davos onns capeta chegl pi savens. Forsa ò chegl da far cun neir pi vigl. La naschientscha e la mort d’en carstgang on igl pi prubabel da far cun destigns. E tranteraint è la veia da percorrer. Cun differentas untgeidas, scursaneidas, pôssas e spertezzas aint igl spectrum da planget anfignen sveltissem. Igl appel da pader Alexander Lozza è da piglier pi pacific la veta sen chella veia e da magari er eir segls fragns. «Betg at mazza», schevan igls noss vigls an situaziuns da pressiun. Dantant sa cloma en proverbi taliang: «Fra il dire ed il fare c’è di mezzo il mare». Deir e far son esser dus tgossas. Pero: Lainsa propi bandunar bungs propiests dalla bel’antschatta? Scu fissigl per exaimpel sch’ins gess regularmaintg daple a pe anvezza da filar cuntinuadamaintg cugl auto u la moto tras pro e prada, gôts e muntognas? E scu fissigl per exaimpel, sch’ins redutgess igl sgular an teras lontanas per galdeir uscheia igl manevel, forsa anc pac ancunaschaint? Gio Johann Wolfgang Goethe (1749-1832) manageva seriousamaintg: «Nur wo du zu Fuss warst, bist du wirklich gewesen.» Igl eir a pe seia «himmlisch schön und gut und uralt einfach», pretendeva igl scribent svizzer Robert Walser (1878-1956) aint igl rachint «Der Spaziergang». Igl pi tard ossa painsa pero er ad umans tgi on forsa betg la pussebladad dad eir a pe. Er igl galdeir an purziuns a moda cunsciainta ans magna automaticamaintg ad en ritmus freno ed en dulzamaint dalla qualitad da veiver. Dus exaimpels, tgi stattan pero betg an connex cun la mobilitad, am vignan andamaint. Egn exaimpel amprova mez da veiver e l’oter am è nia ad ureglia: Sch’ia litg en codesch tg’am captivescha, antscheva tottanegna a frenar igl tempo dalla lectura cugl intent da galdeir mintga mument. Alloura ligia l’ovra an bleras purziuns per gio betg metter igl codesch mengia spert sen carunga. Da curt capito cun l’ovra «Das Café ohne Namen» digl scribent austriac contemporan Robert Seethaler. Igl sagond exaimpel: mia seira ò gia purto a sia mamma attempada ena scatla ovomaltina. En pêr emdas sessour era la scatla anc adegna quasi amplaneida. Ella beva l’ovomaltina angal la dumengia, uscheia saptga ella sa legrar igls lavardeis segl de festiv. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. L’anteriur scolast è autur e deputà dal chantun Basilea-Champagna. Linard Candreia abitescha a Laufen BL. Igl anteriour scolast è autour e deputo digl cantun Basilea Campagna.

La Thomann SA è an nov mangs. Surpiglia la maioritad dallas aczias ò cun la fegn da chest meis la Knecht Holding SA. Luzi Thomann vign aint igl avigneir a sa deditgier daple agl turissem, all’economia ed alla mastranza an Surses. Siva d’ena procedura da ples onns è reuschia a Luzi Thomann da cattar ena bunga schliaziun chegl tgi pertotga la regulaziun da successiun digl sies travagl, la Thomann SA. Igls davos 27 onns ò igl om da Parsonz fatg or dalla Thomann SA en menaschi ancunaschaint, en travagl cun en bung nom ed ena firma tgi porscha lavour a 200 ampluias. La Thomann SA, staziunada an tschintg lis ainten la Svizra orientala, ò er dus garaschas a Coira ed è sa spezialisada per la vendita, igl servis, reparaturas, cunsegl e sarvetschs per vehichels utilitars, seian chegl camiuns, postas, bus pi pitschens e pi gronds ed er autos da furniziun. Graztga alla sia lavour seriousa, fidada e cunzont professiunala on Luzi e Beatrix Thomann e lour collaboratours e collaboratouras retschet an chel quart tschentaner scu patrungs ples premis, scu en bung exaimpel per en menaschi masang exemplaric. Cun la vendita dalla Thomann SA vo damai a fegn l’èra da Luzi Thomann. Surpiglia la maioritad dallas aczias ò la Knecht Holdig SA da Windisch AG, cun Thomas Knecht scu president digl cunsegl d’administraziun. Andrea Niggli resta CEO dalla Thomann SA «Ia e mia famiglia, ischan ventirevels d’aveir catto ena bunga schliaziun per la nossa firma, pigls 200 ampluias, pigls noss clients fidevels ed er pigls noss partenaris e furnitours», dei Luzi Thomann. Cun surpiglier la Knecht Holding SA la maioritad dallas aczias dalla Thomann SA è ossa la societad acziunara staziunada aint igl cantun Argovia. Las valours da tots dus travagls geian bagn a pêr ed er las culturas digls menaschis, punctuescha Luzi Thomann. El sez resta activ, aglmanc strategic, scu vicepresident dalla societad acziunara. Andrea Niggli tg’ò surpiglia avant pacs meis la direcziun operativa dalla Thomann SA, resta scu anfignen ossa CEO dallas tschintg garaschas dalla Thomann SA. La Knecht Holding SA è focusada cunzont sen traffic da viadis, da persungas e da roba. Tranter oter totga Eurobus e Viadis Knecht e Welti-Furrer a chel travagl. Ultra da chegl magna la gruppa da holding er tschintg garaschas spezialisadas per vehichels utilitars. La Knecht Holding SA porscha lavour a 2000 persungas. Promover e sustigneir Luzi Thomann tg’ò 56 onns vign a piglier dimora cun sia famiglia a Parsonz. Cun aveir reglo la successiun digl sies menaschi resta daple taimp per sa deditgier agl turissem, all’economia ed er alla mastranza an Surses. «A cor am schea cunzont la mastranza, igl commers, persungas giovnas cun angaschamaint e tgi lessan surpiglier u fundar sez en menaschi», dei Luzi Thomann. El seia er pront da promover e da sustigneir chellas persungas iniziativas ed er d’accumpagner ellas schi chegl seia giavischia. «Vegias nignas retignientschas da s’annunztgier. Ia stung gugent a disposiziun per en cunsegl», dei igl anteriour patrung dalla Thomann SA. Ideias concretas vegia el er gio per dar anc daple veta alla zona d’industreia a Cunter. «An Surses dovrigl urgent plazzas da lavour ed er pussebladads per sviluppar la mastranza e l’economia ainten la val», dei Luzi ­Thomann. Gist per chel scopo vigna el a s’angascher cun passiun aint igl futur. A Schmerikon sa catta la sedia principala dalla Thomann SA, tg’ò mido proprietari. Luzi Thomann (dretg) e Thomas Knecht inizieschan ena nova gruppa cun diesch menaschis per vehichels utilitars.

Aint igl Grischun dattigl 18 circuits digl uffezi digl codesch funsil. Anfignen avant pacas emdas ò Surmeir gia treis da chels uffezis, oz èn chegl angal ple dus. Egn sa catta a Casti e l’oter a Valbella. Durant 18 onns è Martin Spescha sto magnafatschenta digl codesch funsil Surses. Cun la fegn da fanadour 2023 è el ia an pensiun. Scu tar otras professiuns mantgan er tigls codeschs funsils persungas qualifitgeidas, detg oter spezialists digl rom, oz ena realitad tigl mond professiunal. Cattar en successour u ena successoura per Martin Spescha fiss strousch sto pussebel cun simplamaintg mantger las persungas cun las qualificaziuns, cun ena scolaziun, en certificat ed er la patenta scu administratour per en codesch funsil. Chegl è stada la raschung principala tgi igl cumegn da Surses ò decidia gio avant prest dus onns d’affilliier igl codesch funsil agl codesch funsil Alvra. Dalla vart digl cantun è chel intent alloura er nia sustignia e cunzont er stimo. Avant 60 onns veva anc mintga cumegn igl sies agen codesch funsil. Igls davos seis decennis è chegl sa mido fitg. Aint i Da nov dattigl an Surmeir angal ple dus uffezis digl codesch funsil an pe da treis. Tschintg cumegns Agl circuit digl codesch funsil Alvra appartignan tschintg cumegns. Chegl èn igls cumegns d’Albula/Alvra, Barvogn Filisour, Farrera, Lantsch e Surses. Igl cumegn da Vaz ò igl mument anc en agen codesch funsil tgi sa catta a Valbella. Igl codesch funsil Alvra è domicilia a Casti aint igl bietg noua tgi Gran Alpin è sto blers onns sot tetg e noua tgi igl consum Alvra ò er gia blers onns l’administraziun. Manader digl codesch funsil Alvra è gio siva da 33 onns Peter Naegeli tgi stat a Barvogn. Igl sies substitut è Adrian Cadosch, uriund da Lantsch e sesent a Churwalden. El lavoura gio siva da 12 onns tigl codesch funsil Alvra. Tar chel uffezi lavouran seis persungas cun en pensum da lavour da 420%. Tigl codesch funsil Alvra èn Peter Naegeli ed Adrian Cadosch las dus persungas cugl dretg da testifitgier, sottascreiver e confirmar en documaint. Peter Naegeli explitgescha: «Chegl dastga far angal ena persunga tg’ò la patenta scu administratour per en codesch funsil». Digl reminent èn aint igl Grischun administratours digl codesch funsil er persungas cun l’incumbensa da notariat. Aint igl frataimp è mintga documaint digitaliso En codesch funsil è en register public noua tgi mintga bagn funsil è purto aint e chegl tenor vischnanca. Aint igl codesch funsil è purto aint tgi tg’è proprietari digl taragn u digl flatg. Scretg aint igl codesch funsil èn er dretgs u grevezzas. Chegl vot deir dretgs d’impegn mobigliar, contracts da servitut, dretgs da passagi ed er dretgs d’abitar ed uscheia venavant. Tar ena midada da mang d’en bietg u d’ena abitaziun vign chella midada alloura er purtada aint igl codesch funsil. Mademamaintg er iertas e dretgs d’iertas. Passa diesch onns ins è sto vedlonder tigl codesch funsil Alvra ed igl codesch funsil Surses cun la digitalisaziun da mintga documaint. Oz èn chels documaints tots digitalisos e cun en «click» è pussebel da cattar an curt taimp ple u manc tot igls documaints tgi vignan tschartgeas. Archivo tschents e tschents ordinatours Da Peter Naegeli vainsa er lia saveir quant tg’ins paia per ena registraziun aint igl codesch funsil. El ò detg tgi la taxa sa drezza tenor igl prietsch da midada, compra u surpigleida d’en bietg, da fons u da taragn. Tot tenor prietsch schea la taxa da 250 francs (minimum) anfignen tar 45 000 francs (maximum). Igl manader digl codesch funsil Alvra ò er menziuno tgi per blers contracts tar midadas da mang segnan notars privats, tgi dastgan er fidimar (ausstellen) en contract da compra. A Casti ainten las stanzas digl codesch funsil Alvra èn archivos tschents e tschents ordinatours cun mintga contract tg’è nia fatg tar ena midada da mang. La banca da datas digitala digl codesch funsil Alvra exista da 24 ​000 bagns da schaschant (Grundstücke). Digls cumegns dalla Val Alvra, exclus igl cumegn da Vaz èn chegl 12 ​000 bagns da schaschant e digl cumegn da Surses èn chegl 13 ​000. La surfatscha digls cumegns tgi appartignan tigl codesch funsil Alvra schea tar 640 km². Bietgs dattigl radond 7 900 e chels èn sieros per ena somma da 4 800 milliuns francs (cefras sieranza d’edifezis). Igl menaschi da codesch funsil vign finanztgia antras las taxas or dallas midadas da mang e digls dretgs mobigliars tgi vignan scretgs aint igl register funsil dalla documentaziun publica. Schinavant tgi chegl è betg igl cass surpeglian igls cumegns igls costs restants. 3 En codesch tgi datescha digl 1638 è er archivo a Casti. Avant la digitalisaziun niva mintga midada purtada aint a mang aint igl codesch funsil. Ainten chel bietg sa catta igl codesch funsil Alvra a Casti. Aint igl archiv èn archivos tschents e tschents ordinatours. Magnan igl codesch funsil Alvra. (da san.) Peter Naegeli ed Adrian Cadosch.

Tots dus èn experts pertutgont igl dretg da biagier e tots dus s’expriman davart igls plans gaglerds da Giovanni Netzer da construeir ena tor stabla – en «Ospizio» – segl pass digl Gelgia. Egn dei cler e net tgi ena tala tor na seia betg lubibla. L’oter manegia tgi dess forsa eventualmaintg ena pitschna antgerna per realisar la tor. Claudia Cadruvi/FMR 55 meter duess igl «Ospizio» tanscher aint igl tschiel segl pass digl Gelgia. La nova tor è ena visiun dall’organisaziun culturala Origen cugl sies intendant Giovanni Netzer, preschentada avant dus emdas cun en model e visualisaziuns. Tgi tgi ò gio ampruo da biagier ensatge ordvart ena zona da construcziun, lez discurriss forsa pitost dad ena illusiun tgi dad ena visiun. Las leschas èn fitg strantgas. La Tor cotschna segl pass digl Gelgia è neida lubeida scu bietg transitoric. Igl 2017 è ella neida inaugurada, ossa stò ella neir sbuada. Ma igl «Ospizio» fiss en bietg stabel, anc pi ot tgi la Tor cotschna. Tenor Giovanni Netzer duess el sarveir per preschentaziuns da teater e solt, ma er porscher – scu igls ospizis da pi bod – speisa ed albiert a giasts. Planisadas èn ainten la tor er en’ustareia e stanzas per pernottar. Chegl fiss la visiun. Scu è la realitad giuridica? «Tenor lescha vertenta n’ègl betg pussebel da lubeir ena tala tor segl pass digl Gelgia», dei Alain Griffel, professer per dretg da biagier all’Universitad da Turitg. Ainten la lescha exi­stan bagn bleras excepziuns pertutgont biagier ordvart la zona da construcziun. Tuttegna dei Alain Griffel cler e net tg’en tal project na possa betg obtigneir ena permissiun. Da stgaffeir aposta ena zona da construc­ziun speziala per ena tala tor, na seia er betg pussebel. «Chegl vot dantant betg deir tg’ella na vigna betg realisada forsa tuttegna», dei Alain Griffel tgi ò publitgia numerous codeschs davart igl dretg da biagier. El pò s’imaginar tg’ins amprova dad untgeir allas reglas vertentas cun stgaffeir ena zona speziala. Schi glez reuschescha dependa dallas organisaziuns digl ambiaint, schi las ezzas recorran u betg. «Tar affars cargeas politicamaintg, per igls quals i vign fatg bunga lavour da lobi, capeta chegl mianc darar tgi las autoritads lubeschan la tgossa – alloura èn ellas a mitsch – ed igl tiffel tgod survignan las organisaziuns digl ambiaint, tgi dastgan alloura az far malveisas cun en recurs.» Tar las autoritads menziunadas totga tranter oter er Richard Atzmüller, igl manader digl uffezi pigl svilup digl territori digl Grischun. Er lez s’exprima sen dumonda dalla FMR davart las schanzas da realisar ena tor permanenta segl Gelgia. Igl amprem explitgescha el dantant las reglas ordvart ena zona da construc­ziun. Ordvart la zona da construcziun pò neir con­struia sulettamaintg sch’en bietg è conform alla zona (amprema pussebladad) u bagn sch’el è liia agl li (sagonda pussebladad). Conform ad ena zona seia per exaimpel en menaschi puril ainten ena zona agricola, dei Richard Atzmüller. Sch’en bietg è liia stringentamaintg ad en li (sagonda pussebladad), pò chel neir lubia excepziunalmaintg ordvart ena zona da construcziun. Per glez dovrigl la procedura tg’ins canoscha sot la scursaneida BAB, igl schi numno «Bauten ausserhalb der Bauzone». Per exaimpel: ena tgesa da teir ins pò betg plazzar ainten ena vischnanca, i dovra en li ordvart. Las reglas per talas excepziuns seian fitg strantgas, dei Richard Atzmüller: «Da construeir la tor permanenta segl Gelgia tenor las reglas digl BAB na vo perchegl betg.» Anfignen cò vo Richard Atzmüller oramai peregna cugl professer per dretg da biagier, Alain Griffel. «Schi dess ena veia pussebla per ena tor permanenta, alloura vasess ia chella sulettamaintg cun stgaffeir ena zona speziala», dei Richard Atzmüller. El accentuescha dantant tgi chegl stuess esser pondero fitg bagn. I dovra ena bunga planisaziun cun argumaints persvadents tgi mossan la necessitad. Igl pi ot planisader da territori digl Grischun s’exprima a moda precauta per betg sviglier speranzas. Ena zona speziala stuess gio er neir lubeida digl cantun ed an ena votaziun communala. Vot deir: igl pievel da Surses vess en pled an tgapetel. Cò sa disfranztgeschan las vistas digls dus experts. Dantant tgi Richard Atzmüller vei ainten ena zona speziala ena pitschna schanza per realisar ena tor stabla, n’è ena tala zona per Alain Griffel betg lubibla. A moda fitg critica è s’exprimia er Raimund Rodewald dalla Fundaziun per la protecziun dalla cuntrada anvers igl schurnal regiunal dad SRF. «Ia na sa betg sot tge tgavazzign tg’en tal project pudess neir lubia.» El sa dumonda er sch’en tal project stgaffiss en pregiudezi per ulteriours edifezis ainten oters lis ordvart la zona da construcziun. Sper ena eventuala zona speziala dattigl anc en’otra pitschna sbrensligna da speranza per la visiun da Giovanni Netzer. I sa tracta digl schinumno RPG2, la sagonda etappa da reveder la lescha da planisaziun da territori. La revisiun è dadei pendenta aint igl Parlamaint federal. I pudess dar tgi la revisiun lubiss aint igl avigneir da construeir segl Gelgia ena tor tenor la vi­siun da Giovanni Netzer. Ma igl parlamaint n’ò betg anc delibero la revisiun ed igl cuntign n’è perchegl betg digl tot cler. La revisiun pò er anc neir frenada cun en referendum.