Leger la gasetta dat actualmein bia da ponderar. Transfurmadas en habitaziuns per indigens, en casas da vacanzas, locals per uniuns e perfin ustrias; la seria da nossas scolas vitas en La Quotidiana. Per part accessiblas al maun public, per part privatisadas, denton strusch vitas. Ina semeglionta seria savess ins far cun biaras caussas el Grischun. Per exempel cun casas da paupers. Casas che han piars lur intent, per il qual ins haveva inagada erigiu ellas. Aschia scheva Zarli Carigiet (1907–1981), sch’ei gartegi buca cul cabaret giu Turitg, hagi el gie adina aunc la casa da paupers si Trun. In plan B, in dacasa el cass che tut ils mirs rumpan, in liug per turnar. Fuss bein bi, sch’ei dess aunc adina quella pusseivladad da turnar per mintgin. Ei dess segir biaras historias da raquintar sco tier las casas da scola. A Sagogn ei la casa sulegl sisum las cuorts buca per nuot daventada casa da paupers. Ella ei situada agl ur dil vitg, antruras senz’aua currenta, cunquei che la pressiun era memia bassa, mo paucs meters sut las funtaunas da Runs e Fontanivas e tuttina bein mantenida per dar in dacasa a pliras partidas. Baschli Padrun (1811–1889), in hotelier da renum a Venezia, ha schanghegiau quella casa alla vischnaunca, suandont la damonda dil president communal da lezzas uras. Padrun vegn menziunaus 1855 ella gasetta «Der Bund», ins astga leger leu la suandonta introducziun d’in rapport da viadi ell’India. Quel meina emprem atras il Grischun, il Gotthard ei aunc buca dominaus. Ins legia: «Von meiner Reise durch Europa nur wenig. Nichts von den höflichen Douaniers auf dem Splügen, der zuvorkommenden Bedienung im Hotel Reichmann in Mailand und St. Marc (Hr. Padrun, ein Bündner) in Venedig, nichts von den Pass-Visas durch die k. k. lomb. venetianischen Staaten (...)». Era cun raquintar nuot, vegn getg bia. Era el cass ch’ils emigrai han giu success, stevan els attaschai a lur vitgs nativs, sco quei che quels dus exempels per Trun e Sagogn muossan. Auters han schau construir funtaunas per lur vitg nativ. Oz ei quella cuminonza ida empau a piarder. Tgi che ha success baghegia in mir entuorn sia parcella. Bien, quei fagevan beinstonts pli baul era entuorn curtgins da pumera. Mo il baghegiar ei caussa dil maun privat e las vischnauncas han da setener anavos, cheu vegn gnanc criticau, sch’il mir ei macorts tras a tras. Ton pli bi sche proprietaris sedecidan encunter scarpar giu baghetgs sco clavaus cun historias e fastitgs da varga 198 onns diever. Projects sco las habitaziuns ell’anteriura casa da scola da Sumvitg muossan che tuts han plaunet realisau l’impurtonza d’il basegn elementar da habitar. Mo biars vivan persuls, empau isolai. Enqualina vischnaunca sa aunc dar giu terren cun dretg da baghegiar, mo ei setschenta la damonda, con bein ch’il maun public sa propi agir. Las numerusas scolas surdimensiunadas cun lur hallas plurivalentas che han piars lur funcziun en in batterdegl dattan da ponderar. Ferton che projects per cooperativas vegnan iniziai plitost da privats. Ins astga dumandar, tgei che resta da nies temps. Tgei patratgan ei sur da nos curtgins da crap betonai e sigillai tras a tras, nos parcours da pumptrack, betonai e bandunai en diesch onns? Tgei sur da nossas decisiuns da destruir casas da scola e staziuns, e lubientschas da schar transfurmar ustrias en habitaziuns e cheutras far fin cullas numerusas historias che quella miraglia savess raquintar? Jeu sun spannegiaus silla seria da pumptracks bandunai, success e declin dad in fenomen actual? Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha en il biro a Glion. Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha en il biro a Glion.

Questa primavera ha Remy Manetsch fatg furore cun siu hattrick enteifer quater minutas el giug dalla 3. ligia da Schluein Glion encunter Triesenberg. Il giuven giugadur da ballapei da Mustér ha igl instinct da sittar gols ed in’ulteriura buna qualitad ei sia spertadad. Quella nezegia el ussa era per sepreparar per in temps da scola e ballapei els Stadis Uni dall’America. Dalla 3. entochen la 7. minuta dil giug da 3. ligia da Schluein Glion encunter Triesenberg ha Remy Manetsch sittau treis gols. Treis gols en seria en ina mesadad dil giug ei in hattrick classic. Ed el ha dabia muntada per in giugadur, era per Remy Manetsch (19): «Quei giug vegn jeu segir mai ad emlidar.» Iu tut fetg spert Suenter siu temps da junior en teams dalla Cadi e dalla Surselva ei Remy Manetsch setschentaus tier l’Uniun sportiva Schluein. Parallelmein sper siu engaschament ella squadra da juniors A dalla Surselva eis el vegnius integraus successivamein ell’emprema equipa da Schluein Glion: «La stagiun passada ei stada l’emprema ch’jeu hai saviu dar regularmein 3. ligia. Igl ei en sesez iu tut fetg spert.» Sis gols ha el marcau, treis pia en in sulet giug. Ch’el ha fatg la midada dil Club da ballapei Sedrun/Mustér tier Schluein Glion ha surtut in motiv: «Ellas equipas da juniors hai jeu dau ballapei cun biars dalla Foppa. Els ein oz buns collegas. In auter motiv ein las bunas cundiziuns tier Schluein Glion.» La stagiun vegnenta ei Remy Manetsch aunc da veser ell’equipa da Schluein Glion, silsuenter buca pli per in temps. «Nezegiar la caschun» «Suenter in giug culs juniors A ordeifer encunter Tobel/Affeltrangen sun jeu vegnius contactaus d’ina agentura da giugadurs. Quella intermediescha giuvens giugadurs en scolas dils Stadis Uni dall’America culla caschun da saver sescolar e dar ballapei leu», di Remy Manetsch. Suenter plirs discuors seigien el e ses geniturs sedecidi per quella caschun: «Per mei ei quei ina schanza unica ed jeu less buca far a memez la renfatscha in di ch’jeu hagi buca nezegiau quella.» En sesez levi el serender gia questa stad ell’America, mo igl emprem hagi igl emprendissadi sco dessignader da construcziun aulta tier Spacial Design a Trun stuiu sut tetg. Quel ha Remy Manetsch terminau definitivamein il venderdis vargau culla surdada dil diplom. Avon che far il viadi els Stadis Uni dall’America en in onn suonda quest onn aunc igl engaschament ella protecziun civila: «Quel absolvel jeu en ina scola-dimora per giuvenils a Cuera duront sis meins.» Sescolar e trenar Nua ch’il viadi meini el ell’America sa Remy Manetsch aunc buc: «Quella decisiun hai jeu aunc buca priu, mo miu giavisch fuss la costa dil vest dils Stadis Uni.» Leu vegn el ad absolver ina scola che porscha ad el la caschun da seperfecziunar egl engles, mo era en roms che vegnan dabien a sia professiun. Leu vegn denton era dau ballapei: «Jeu vegn a dar leu il campiunadi dallas equipas cun giugadurs sut 23 onns. Igl ei in campiunadi da differentas categorias da fermezia dallas scolas. Las meglieras dils Stadis Uni semesiran all’ura en giugs finals per eruir ils campiuns.» Il giuven giugadur da ballapei da Mustér vul sesviluppar sportivamein en quei temps e guder la bun’infrastructura che seporscha leu: «La spertadad e la cundiziun hai jeu, ussa ha ei aunc num luvrar per exempel vid l’atletica.» Anavos ella regiun Malgrad quei temps che porscha ad el la caschun da far novas experientschas, patratga Remy Manetsch buca vid ina carriera da ballapei professiunala: «Gliez ei negin tema. Jeu less dar sin in bien nivel da 3. ligia ni in mument forsa era da 2. ligia, sche pusseivel cun Schluein Glion.» Aunc buca decidiu ei era, con ditg ch’igl engaschament da Remy Manetsch cuoza da l’autra vart dalla mar: «Quei sai jeu buca dir. Il maximum fuss quater onns, mo sch’ei plai buc a mi, sai jeu returnar gia suenter in onn.» En scadin cass selegra Remy Manetsch da quei che spetga sin el en in onn. Entochen che Remy Manetsch sa far quell’experientscha eis el aunc da veser la stagiun vegnenta ella 3. ligia cun Schluein Glion. E tgisà, forsa serepeta siu grond success cul hattrick el giug encunter Triesenberg beinspert. Scena dil giug dil campiunadi da 3. ligia da questa primavera denter Trun/Rabius e Schluein Glion. Amiez igl attaccader Remy Manetsch che brigliescha sil plaz da ballapei denter auter cun sia spertadad. Remy Manetsch selegra dalla sfida da saver dar ballapei e sescolar els Stadis Uni dall’America. Ell’America per sescolar e dar ballapei Cun treis gols in suenter l’auter enteifer quater minutas ha Remy Manetsch (19) fatg furore questa primavera el giug da ballapei dalla 3. ligia da Schluein Glion encunter Triesenberg. Mo gia avon quei giug eis el curdaus en egl ad in’agentura ch’intermediescha giugadurs da ballapei. En siu cass ei quei ina che porscha la caschun a giuvens giugadurs svizzers d’ir a scola els Stadis Uni dall’America e da dar leu en in’equipa da juniors da quella scola. En in onn vegn Remy Manetsch che habitescha a Mustér a nezegiar quell’unica caschun. Con ditg ch’el vegn a star ell’America ei aunc buca clar: «Da principi sa quei esser entochen quater onns.» Silsuenter vul el returnar ed ir vnavon alla catscha da gols per Schluein Glion. (fmr/hh)

«Las mesiras da schurmetg sebasan sin eveniments gronds che schabegian mintga 30 onns. Duess ei seresultar, sin fundament d’ina expertisa nova, ina resca pli aulta ch’entochen oz, stuess’ins examinar ulteriuras mesiras»: Quei scriva la regenza denter auter pertuccont la via cantunala da colligiaziun Sevgein-Riein. Gl’avrel ei la via Sevgein-Riein puspei stada serrada pervia da curdada da crappa. Quei temps ei il cussegl grond s’entupaus a Cuera e Hanspeter Bundi (PLD, Glion) ha priu la caschun da far alla regenza damondas en caussa. Gliendisgis ha quella publicau sias rispostas pertuccont la segirtad dalla via cantunala Sevgein-Riein. Il deputau da Castrisch haveva fatg treis damondas, 33 parlamentaris han consuttascret l’interpellaziun. La regenza relativescha Ils deputai ha vuliu saver sche la regenza fussi promta da realisar gallarias da schurmetg per garantir la segirtad dalla colligiaziun Sevgein-Riein. Culla secunda damonda han ils interpellants vuliu saver sch’ella seigi era dil meini ch’il sviament sur Dutg e Valendau seigi prigulus e buca adattaus pil transport dils scolars. Terzo ha Hanspeter Bundi dumandau la regenza co ins dueigi garantir el futur la communicaziun adequata en talas situaziuns extraordinarias suenter bovas e curdada da crappa. Foto Steinschlagschutzprojekt Ilanz - Rieinerstrasse «Las mesiras da schurmetg d’entochen ussa sebasan sin eveniments gronds che schabegian mintga 30 onns. Duess ei seresultar, sin fundament d’ina expertisa nova, ina resca pli aulta ch’entochen oz, stuess’ins examinar ulteriuras mesiras», scriva la regenza grischuna en sia risposta alla damonda sch’ella seigi promta da realisar gallarias da schurmetg per la via Riein-Sevgein. a regenza relativescha: «Las mesiras ston esser en proporziun culs cuosts, e propi era far effect.» Ei seigi pusseivel da reducir il prighel cun autras mesiras, sco quella d’installar reits da schurmetg pli ault siadora el territori Scumandada. Ins sappi era segirar meglier la massa da greppa instabila en quella preitcrap e survigillar ella. «Sin fundament dalla savida actuala san ins ni sclauder ni garantir la construcziun d’ina gallaria nova. En cumparegliaziun cun lezza mesira mass ei pli spert da realisar las autras», rispunda la regenza. Transport da scolars buca prigulus Ch’il sviament Riein-Dutg-Valendau seigi memia prigulus e nunadattaus pil transport dils scolars da Riein lai la regenza buca valer. «Ei dat ni zonas da schurmetg ni passaschas heiclias, ed era vehichels san cruschar sill’entira distanza da 19 kilometers.» Il viadi cuozzi 26 minutas, quei seigi 16 minutas dapli ch’il viadi direct tochen Glion. En connex culla damonda davart ina migliur ella communicaziun en cass ch’ins sto serrar la via Riein-Sevgein renda la regenza attent als divers canals ch’ins applichescha entochen oz. Gl’uffeci cantunal da construcziun bassa orienteschi mintga gi la vischnaunca e s’entaupi cul responsabel dalla vischnaunca Ilanz/Glion ed il geolog, vinavon detti ei informaziuns quotidianas a bucca ed a scret sur diversas plattafuormas digitalas, communicaziuns da medias e cun signalisaziuns actualas.

Cun in’exposiziun speciala commemorescha il Museum Laax ad in giubileum en atgna caussa: numnadamein quel da sia fundaziun-purtadra. Ils 28 da zercladur 1974 ha la radunonza communala da Laax approbau la proposta da crear la «Fundaziun Pro Laax». Exact 50 onns pli tard ha il museum aviert l’exposiziun giubilara. «Quei ei sedau aschia. Igl ei ina biala casualitad», ha Erwin Ardüser manegiau. Vendergis sera ha el aviert la nova exposiziun speciala dil Museum da Laax. En preschientscha da siu successur Toni Camathias e d’in triep visitadras e visitaders ha el presentau las preits che muossan, cun text e maletg, co tut ha entschiet. El ha fatg quei sil gi exact 50 onns suenter che la radunonza communala da Laax haveva priu il conclus inizial. Ils 28 da zercladur 1974 ha quella approbau la proposta da scaffir ina fundaziun cul num Pro Laax. Gl’impuls leutier haveva gl’anteriur cassier communal Eusebi Gliott (1919-1994) presentau gia quater onns avon. Ins dueigi metter ½ % da mintga taxa sin midada da maun en in fondo special. Sia idea era da saver finanziar aschia las lavurs da sanar il Lag Grond. Ordlunder ei la Fundaziun Pro Laax sesviluppada, in organ che s’engascha dapi tschun decennis per cultura, tradiziuns, lungatg romontsch e sport. «Ils 50 onns da nossa fundaziun ein i pei a pei cul svilup da Laax», ha Erwin Ardüser declarau. Surdau ufficialmein il tgamun Ils presents ch’ein vegni all’avertura dall’exposiziun ein pertscharts da gliez fatg. Denter quels Natalia Gliott, ella ha presidiau la Pro Laax da 1999 tochen 2003. Quei onn ha ella surdau il tgamun ad Erwin Ardüser che ha presidiau la fundaziun duront treis onns tochen 2006. Il 2015 ha el surpriu la secunda gada il presidi. Suenter nov onns ha el surdau quel vendergis sera ufficialmein a siu successur Toni Camathias. Ina persuna che ha muncau all’avertura ei Eugen B. Hangartner. Muort vegliadetgna ha el seschau perstgisar. Il president partent Erwin Ardüser (amiez), cun Romana Brunold, la secretaria dalla fundaziun e menadra dil museum, e Toni Camathias, il president niev. Naven dall’entschatta e tochen 1994 ha gl’anteriur president communal menau il cussegl da fundaziun. Avon treis jamnas ha Eugen B. Hangartner cumpleniu siu 95avel anniversari. El ei aunc da buna sanadad e sa raquintar da numerus detagls e fatgs. Igl ei stau ils onns che la vischnaunca ei sesviluppada d’in vitg da purs e mistergners ad ina reputada destinaziun turistica. Niev film da Laax 56 persunas eran separticipadas ils 28 da zercladur 1974 alla radunonza decisiva menada dad Eugen B. Hangartner. Assistius cunzun dil scarvon Augustin Killias (1934-2017) ha quel mirau ch’ins promova las valurs e mantegn la cultura oriunda. Il cudisch da Laax, edius 1978 pil giubileum 550 onns Libers da Laax, ha Alfons Maissen redigiu. Igl ei aunc oz in’ovra da standard. Erwin Ardüser ha rendiu attent ch’ei fussi puspei uras da s’approfundir ellas tematicas da quei cudisch. Cultura e historia ein stai accents impurtonts dalla Pro Laax. Ella sala dil museum han ils presents giu caschun da mirar il film che documentescha quei, mo insumma gl’entir svilup da Laax. Il film cuort da rodund 15 minutas ha Erwin Ardüser produciu e realisau. En collaboraziun cul cineast indigen Roman Schmid ha el rimnau e nezegiau bia material dils archivs da SRF, RTR e da persunas privatas. Gl’aspectatur survegn ina envesta dallas tschiens occurrenzas, da tschiens persunas, tschiens activitads, ovras e projects han ins viu extracts. Gartegiau d'animar ed intermediar Ils teaters el liber «Romeo e Giulietta» (1988), Anatevka (1998) ed «In siemi dalla notg s. Gion» (2009), crear il museum local (1980), la Casa Sentupada e la reconstrucziun dil clavau-pervenda sper il museum(1984), las activitads dil Cerchel cultural Laax, l’ediziun da cudischs, la plazza da ballapei al Lag Sec: quei ein mo singuls exempels co igl ei gartegiau, grazia a persunas engaschadas, d’intermediar, animar e sensibilisar per, promover, sustener e tener la cultura locala. Ils 4 d’uost 2024 envida la fundaziun la populaziun da Laax alla fiasta da giubileum – sco ei s’auda alla riva dil Lag Grond.

La Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna ha midau pareri. La radunonza dils 26 da zercladur 2024 ha acceptau la damonda da reponderaziun ed annullau la decisiun digl onn precedent da fusiunar cun la secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva. Alla Uniun dallas dunnas dalla campagna eis ei era reussiu da tschentar ina nova suprastonza. Las structuras organisatoricas dallas puras e dunnas dalla campagna sursilvanas ein buc ual surveseivlas. Sper la secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva exista l’Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna ch’ei ina secziun dalla Uniun grischuna dallas puras e dunnas dalla campagna. E gest alla Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna ha in tgamun muncau aschia che la radunonza dils 15 da mars 2023 ei sedecidida dad s’unir cun la secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva. Quella decisiun ei denton buca pli valeivla suenter la radunonza dils 26 da zercladur 2024 dalla Uniun dallas dunnas dalla campagna. Ina radunonza che ha buca sulet approbau la damonda da reponderar la decisiun da fusiun, sco ei stat scret ella gliesta da tractandas. Ella ha silsuenter era annullau la decisiun da fusiunar. Negina uniun Quei conceda la novelegida presidenta dalla Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna, Silvia Bucheli. «Entras la fusiun fussan nus daventadas ina part dalla Uniun purila Surselva.» Silvia Bucheli gi che l’Uniun dallas dunnas dalla campagna s’audi sut il tetg dalla Uniun grischuna dallas puras e dunnas dalla campagna. «Fusiunar cun la secziun dallas puras ei era buca pusseivel, perquei che la secziun ei buc ina uniun, mobein ina sutorganisaziun dalla Uniun purila Surselva», explichescha Silvia Bucheli. Sper ella fan Andrea Portmann e Melanie Duff part alla suprastonza dalla Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna. Ina uniun che ha gia giu envidau la fin matg ad ina radunonza extraordinaria per discutar la situaziun. Part dalla secziun da puras Era Vreni Caduff che tgamuna la secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva conceda da buca star davontier ad ina uniun. «Nus essan buc ina uniun, quei constat. Mo da metter ensemen las duas organisaziuns en ina moda ni l’autra fuss segir stau pusseivel.» Vreni Caduff deplorescha la decisiun dallas dunnas dalla campagna tonpli perquei che la plipart dil commembradi dallas dunnas dalla campagna seigi era part dalla secziun dallas puras dalla Uniun purila Surselva. Las puras dils menaschis commembers dalla Uniun purila Surselva ein automaticamein part dalla secziun dallas puras. L’Uniun dallas dunnas dalla campagna perencunter recepescha sias commembras e dumbra actualmein 30 commembras. Sco quei che Vreni Caduff gi, occupeschan las puras treis sezs ella suprastonza dalla Uniun purila Surselva gia dapi ils onns suenter che las dunnas han retschiert il dretg da vuschar sin palancau federal. «Nus havein adina pudiu occupar quels treis sezs.» La secziun dallas puras dalla uniun purila salva mintga dus onns sia radunonza ordinaria ed organisescha regularmein viadis ed ulteriuras occurrenzas sco per exempel cuors da homeopatia. La presidenta dalla secziun da puras survigilescha per regla la cassa dalla Uniun purila Surselva. «La suprastonza dalla Uniun purila Surselva havess beneventau la decisiun da fusiunar las organisaziuns dallas puras e dunnas dalla campagna», explichescha Vreni Caduff. Tgirar ils contacts Tgirar ils contacts ei ina dallas incaricas principalas dalla Uniun sursilvana dallas dunnas dalla campagna ch’exista gia varga 20 onns, quei gi la presidenta Silvia Bucheli. «Nus savein profitar dalla purschiada dalla uniun tetgala grischuna e svizra e savein era tgirar ils contacts e brattar meinis sur ils cunfins dalla Surselva.»

Il fest da viandar ei dapi tschun onns il cumpogn d’Adina Hänny ch’ei scrinaria ed architecta d’interiurs. L’artisana da lenn ch’ei carschida si a Castrisch ha sviluppau in fest da viandar or da lenn fraissen indigen. Ussa ein Adina Hänny e siu fest che ha survegniu il num «Cumpogn» vegni envidai da sepresentar all’exposiziun «Design spel Rein» a Cuera. Il star dall’exposiziun egl Abitare a Cuera ei il fest da viandar «Cumpogn». Silmeins aschi impurtonta ei denton era l’artisana che ha creau il fest: Adina Hänny da Cuera ch’ei carschida si a Castrisch. Ella di da sesezza ch’ella seigi Sursilvana cun tgierp ed olma. «Jeu tscherchel l’inspiraziun en novas tiaras e culturas. Jeu tuornel denton adina puspei en mia patria ed els cuolms dalla Surselva.» E secapescha ch’il «Cumpogn» ei era dalla partida cun Adina Hänny sin in ni l’auter viadi. «La natira dat a mi fetg biara inspiraziun per ideas e projects. En miu temps liber sun jeu savens sin viadi a pei en Surselva.» Duront in’excursiun ha Adina Hänny era giu l’idea pil fest da viandar «Cumpogn». «Ei setracta d’in product grischun da tgau entochen peis. Per mei eisi stau clar ch’il fest sto era haver in num da nies cantun. E secapescha ch’jeu haiel vuliu in num romontsch. Aschia ei il ’Cumpogn’ naschius.» In fest per amaturs L’historia dil fest da viandar hagi entschiet a caschun d’ina concurrenza da crear mobiglias igl onn 2019, raquenta Adina Hänny. «Il tema leu ei staus da crear in design per in product cun ina gronda part da lenn che haveva in connex cul Grischun. Jeu haiel studegiau ditg, tgei far. Duront ina spassegiada hai jeu tuttenina giu l’idea da concepir in fest da viandar.» L’idea hagi furniu il design ed a quella seigi la construcziun dil fest suandada, di Adina Hänny. «Il Cumpogn ei buc in tipic fest da viandar. El stat era buc a pèr culla festa d’ozildi.» Quei seigi denton era buca stada sia intenziun da crear in fest da concurrenza. «L’idea ei stada quella da tener quen dil temps dad oz cun crear in product ch’ei funcziunals ed exclusivs, e leutier era regiunals, persistents ed autentics.» Quei ch’ella sappi dir tier quei tema seigi, ch’il «Cumpogn» seigi in product ch’ins cumpri, perquei ch’ins hagi in’affecziun per quei product, pervia dil design e la manufactura che stettien davostier ni era perquei ch’ei setracti d’in product or da lenn indigen. In fest da purs e pasturs «Ils fest ch’ils purs e pasturs duvravan pli baul ein era stai ina inspiraziun pil design dil ’Cumpogn’ », di Adina Hänny. Plinavon hagi ella vuliu far in product che vegni fatgs cun la metoda da turnar. (far rodunds il lenn). Ei detti ozilgi pauca glieud che lavuri aunc aschia. Adina Hänny raquenta ch’ella hagi en siu emprendissadi sco scrinaria maina giu la caschun da far lavurs da turnar. «Per miu ’Cumpogn’ sun jeu leda d’haver anflau ina persuna ch’ei in mistergner cun biara passiun ed experientscha.» Silla dretga via «Jeu haiel extrem plascher ch’ils organisaturs dall’occurenza ’Design spel Rein’ han dumandau mei da separticipar cun miu ’Cumpogn’ », di l’architecta interiura che vuleva oriundamein daventar gidontra da miedia. «Igl ei bien ch’jeu sun sedecidida per la lavur cun lenn. Jeu sun loscha sin mes products. La pusseivladad da separticipar dall’exposiziun da stad spel Rein muossa ch’jeu sun silla dretga via.» Per ella seigi quella pusseivladad da saver exponer siu fest da viandar «Cumpogn» era in signal da star vidlunder e cuntinuar la via encaminada. Ideas ein en truchet Il «Cumpogn» vegn zacu ad esser in object da repertuar d’Adina Hänny. Ella discuora bugen dil futur e da biaras novas ideas. «Biaras ideas ein el mument aunc en miu tgau ni sin pupi. Quellas spetgan sin lur viadi el luvratori. E zacu sperel jeu che era quellas ideas cattien la publicitad en fuorma da products.» E quei che pertucchi il fest «Cumpogn»: «Il proxim pass ei schon fatgs», di l’artisana sursilvana: «La nova collecziun da lenna ei producida. Quei vul dir, ch’il fest da fraissen ha survegniu entgins novs cumpogns. Quels ein da nugher, taisch e da tscherscher. E forsa slarghein nus la collecziun cun ina channa.» Ulteriuras informaziuns datti sin la pagina d’internet www.cumpogn.ch. In’autra pusseivladad ei da seperschuader dil fest el rom dall’exposiziun «Design spel Rein» a Cuera egl Abitare ch’ei situaus sissum la Reichsgasse agl ur dalla Plazza Sogn Martin. In fest da viandar en in’exposiziun La gievgia vargada ha giu liug l’avertura dalla exposiziun «Design spel Rein» ch’ei vegnida lantschada dallas destinaziuns turisticas per liung dil Rein posteriur ed il Rein anteriur. La finamira da quella exposiziun che cuozza entochen ils 14 da fenadur ei da dar dapli envesta els luvratoris da producziun e da realisar exposiziuns per liung dil Rein posteriur e dil Rein anteriur. Ina dallas exposituras a Cuera ei l’architecta interiura Adina Hänny da Castrisch che ha sviluppau il fest da viandar cul num «Cumpogn». La FMR ha discurriu cun Adina Hänny davart sia passiun pil lenn e davart sia idea d’inventar in fest da viandar. (fmr/mg) Tgei ei «Design spel Rein»? L’uniun «Design spel Rein» ei vegnida fundada dallas destinaziuns turisticas per liung dil Rein posteriur ed il Rein anteriur. Quella uniun ha sco finamira da presentar ad in publicum vast l’economia creativa indigena e da sviluppar vinavon il concept da «Design spel Rein». La finamira ei da dar dapli envesta els luvratoris da producziun e da realisar exposiziuns en loghens specials per liung dils dus Reins. Igl element che colligia duein sche pusseivel adina esser ils dus flums. Il concept ei seresultaus d’in project dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun. Alla fin dalla fasa d’evaluaziun ei l’uniun sedecidida da metter il design indigen el focus. Ensemen han las destinaziuns turisticas da Cuera, Flem Laax Falera, Surselva, Val Stussavgia, Mustér-Sedrun e Viamala luvrau vid l’idea d’ina exposiziun da design. L’emprema exposiziun ei vegnida aviarta ils 27 da zercladur 2024 ed ella cuozza entochen ils 14 da fenadur 2024. Exposiziuns datti a Glion,Trun, Cazas ed Almen. Alla staziun da Trin datti ina installaziun el liber. A Cuera, Trin, Glion,Trun,Tusaun ed Andeer datti 12 occurrenzas accumpignontas sco visetas guidadas, presentaziuns, ateliers aviarts e prelecziuns. A Laax ei previu da far in luvratori da design. (fmr/mg) La protagonista Adina Hänny cun siu fest da viandar «Cumpogn» La vernissascha dall’exposiziun «Design spel Rein» ha giu liug a Cuera agl ur dalla Plazza da Sogn Martin.

Il mardis avonmiezdi ei vegniu fatg a Sedrun l’emprema badelada pil baghetg niev digl Archiv cultural Tujetsch. Dapi 25 onns ei quel in desideri surtut digl archivar communal Tarcisi Hendry. Ussa eis el definitivamein realitad. Ils cuosts pil baghetg gest spel Museum La Truaisch muntan bunamein 1,8 milliuns francs. Il mardis ei staus in di da legria pil Forum cultural Tujetsch. Suenter 25 onns da trumpadas e muments legreivels han ils responsabels da quel saviu envidar all’emprema badelada pil baghetg niev digl Archiv cultural Tujetsch. «Igl ei il pli impurtont project ella historia dil forum ch’ei vegnius fundaus 1997. Igl ei in project dil cor e dil reminent igl emprem baghetg niev per in archiv cultural el cantun Grischun.» Quei ha il president dil forum, André Schmid, puntuau all’emprema badelada simbolica pil baghetg niev. Inauguraziun aunc uonn En preschientscha d’ina commembra e d’ulteriurs commembers dil forum, representants dalla vischnaunca e dall’interpresa da baghegiar constatescha André Schmid: «Suenter che la suprastonza communala haveva snegau pli baul l’idea per in project gest spel Museum La Truaisch a Sedrun, havein nus tonaton anflau pli tard ina soluziun culla vischnaunca. Ussa baghegiein nus quei archiv semplamein empau pli ensi.» Il baghetg vegn realisaus dil forum, va suenter la construcziun denton els mauns dalla vischnaunca. «Ei vegn lu a dar ina cunvegnientscha da prestaziun denter vischnaunca e forum, tgi ch’ei responsabels per tgei», di André Schmid. Igl archiv duei cuntener differentas localitads, denter auter era ina per arranschaments. Siu intent principal ei denton da survir sco archiv. Las lavurs vid il baghetg niev duein vegnir terminadas aunc uonn, l’inauguraziun ei fixada sils 14 da december 2024. Il baghetg vegn construius per ina buna part cun lenn ch’ei vegnius pinaus specialmein per quei intent en pliras vischnauncas dalla Surselva. La gronda part ei allura vegnida tagliada ella resgia d’Emil e Daniel Schmid a Sedrun. Ina donaziun ei stada decisiva Il stausch principal per quei baghetg niev ha la donaziun da Norbert Berther permiert igl onn 2015 dau. «Ella ha aschidadir sigilau noss’idea», di igl archivar e suprastont dil Forum cultural Tujetsch Tarcisi Hendry. La summa da 520 000 francs cuarcla bunamein ina tiarza dils basegns finanzials per quei baghetg. Rodund ina tiarza ei allura vegnida sincerada dalla vischnaunca ed ina tiarza ha ei giu num rimnar. Dumeni Columberg ei segidaus cun tutta forza per che quei reusseschi. «Da cantun e Confederaziun ha ei dau negins daners persuenter, damai ch’ei exista negina basa legala da sustegn per tals intents», di igl anteriur cusseglier naziunal. Tonaton eis ei reussiu da reglar la finanziaziun dil project sill’entschatta dallas lavurs. Per Tarcisi Hendry ch’ei dapi 44 onns archivar communal da Tujetsch e che ha adina cartiu vid ina buna soluziun pigl archiv cultural, ei il mardis staus in di tut special: «Quei ei in grondius mument. Ussa ei il baghetg realitad e nus vesin ina fin.» Per la memoria da Tujetsch Il baghetg niev che vegn realisaus a Sisum il vitg a Sedrun, ei in project digl architect Gion A. Caminada. «El ha stuiu seprofundar ella materia, surtut il basegn giavischau, pertgei in archiv cultural haveva el aunc buca realisau», di André Schmid. Il baghetg niev duei aschidadir daventar la memoria da Tujetsch. Tarcisi Hendry ha rimnau biars cudischs, brevs e diaris da privats, fotos e films, mo era scapuliers, in capetsch da batten, cameras da fotografar veglias, cartas da vivonda dil temps d’uiara ni era medaglias e rauba da scola che meretan ussa d’anflar in bien suttetg. Denter quella gronda massa da regurdientschas dalla Val Tujetsch sesanfla in bischu: La pli veglia bibla sursilvana digl onn 1648 ch’ei ussa medemamein en possess digl archiv cultural. Ina part dallas perdetgas dil temps vargau dalla Val Tujetsch sesanfla il mument egl archiv communal en casa communala, in’ulteriura part en casa da scola. Bia ei aunc pachetau en scatlas, damai ch’il plaz persuenter maunca. Gia en in miez onn vegn quei ad esser auter: Lu ha Tujetsch in archiv cultural el ver senn dil plaid. Tujetsch survegn in archiv cultural Tujetsch survegn in archiv cultural. Il mardis avonmiezdi ei vegniu fatg l’emprema badelada simbolica pil baghetg che vegn construius buca lunsch naven dil Museum La Truaisch a Sedrun. Ils cuosts persuenter importan bunamein 1,8 milliuns francs. Il baghetg vegn construius sin iniziativa dil Form cultural Tujetsch che ha era rimnau ils daners persuenter. Suenter la construcziun duei el esser en possess dalla vischnaunca da Tujetsch. Pil forum ei l’emprema badelada stada in mument da legria. 25 onns suenter che las empremas ponderaziuns da realisar in tal baghetg ein vegnidas fatgas, daventa el realitad. Il stausch decisiv pil project ha ina donaziun da 520 000 francs da Norbert Berther permiert dau avon strusch diesch onns. La construcziun cuoza tschun meins. Ils 14 da december 2024 duei igl archiv vegnir inauguraus. (fmr/hh) L’emprema badelada simbolica pigl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun. Da seniester Guido Friberg sco representant dils impressaris, André Schmid, Tarcisi Hendry e Simona Giossi (tuts treis dil Forum cultural Tujetsch), Dumeni Columberg ch’ei segidaus da reglar la finanziaziun dil baghetg, il meinaplazzal Simon Decurtins sco era igl inschignier Walter Deplazes ed il representant dalla vischnaunca, gerau Guido Monn. Model dil baghetg dil niev Archiv cultural Tujetsch a Sedrun. Miez december vegn el inauguraus.

La vischnaunca da Flem seprepara per las elecziuns communalas dils 22 da settember 2024 per la perioda d’uffeci 2025-2028. Ier margis ha la suprastonza communala communicau co ei vesa ora cun demissiuns e mutaziuns. Il president Martin Hug haveva annunziau ch’el vegni buca a candidar per ina nova perioda d’uffeci. L’entschatta digl onn proxim vegn el a dislocar a Zermatt nua ch’el surpren il post da directur dallas pendicularas. Pil presidi da Flem dat ei entochen oz duas candidaturas: Inagada ei quei il gerau en uffeci Nicola Fantini, vinavon ha il hotelier Christoph Schmid annunziau siu interess. Nicola Fantini e Guido Casty candideschan per ina reelecziun sco commembers dalla suprastonza communala, medemamein la geraua dil departament da scola, Sol-Britt Bonderer Imper. Gerau e vicepresident Jürg Caprez finescha cugl onn calendari sia davosa perioda, el sto calar muort limitaziun dil temps d’uffeci. Sch’el candidescha pil presidi communal ei aunc buca enconuschent. Vinavon elegian ils da Flem da niev il cussegl da scola. Flurina Beeli, Dorota Golland ed Esther Stressler stattan a disposiziun per ina nova perioda d’uffeci, Daniel Defilla sto calar muort limitaziun dil temps d’uffeci. Ella cumissiun da quen e gestiun candidescha Yannik Dorizzi per ina reelecziun. Anita Candrian ed Arthur Spieser ston perencunter calar demai ch’els han cumpleniu las periodas d’uffeci e ston metter a disposiziun lur posts.(fmr/abc)

Pil presidi communal e la suprastonza dalla vischnaunca, pil cussegl da scola e la cumissiun da quen e gestiun ei il temps d’uffeci limitaus sin treis periodas da mintgamai quater onns. Quella regulaziun vala tenor la constituziun vertenta. Aschia dat ei quest atun ina grond moviment tier las autoritads ed ils gremis politics dalla Lumnezia. Vendergis vargau ha l’administraziun communala publicau las demissiuns e las midadas ch’ein en vesta. Sis dils nov sezs en suprastonza ston vegnir occupai da niev. Per la perioda 2025-2028 ch’entscheiva cugl onn calendari sto la cuminonza all’urna eleger ils 22 da settember ils funcziunaris. Sco quei che l’administraziun communala scriva han Remo Derungs (Vignogn) e Nathan Solèr (Lumbrein) demissiunau. Curdin Capeder (Cumbel), Primus Cavegn (Vella) ed Elisabeth Lorez (Suraua) ston calar demai ch’els fineschan la tiarza e davosa perioda d’uffeci. Ultra da quei ei il departament forestal vacants dapi gl’atun 2023, quel meina ad interim il president communal Daniel Solèr. El ed ils gerai Gian Caduff (Morissen) e Martin Sgier (Lumbrein) candideschan per ina ulteriura perioda d’uffeci. La constituziun communala dalla Lumnezia garantescha a mintga vischinadi in sez ella suprastonza communala. Vrin e Degen ein buca representai actualmein ell’executiva dalla vischnaunca. El cussegl da scola han plinavon Gion Casanova (Vignogn) ed Eveline Schwyter (Vella) inoltrau lur demissiunau.(fmr/abc)

Il Bike Maraton Lumnezia ei l’occurrenza sportiva pli gronda da questa stad en Surselva. Il comite d’organisaziun porscha ils 3 e 4 d’uost buca mo ina concurrenza per ciclistas e ciclists, mobein da niev era ina cuorsa da muntogna per curridras e curriders. «Sche nus semtgein gia tut l’infrastructura per la dumengia, savein nus era gest organisar la sonda ina cuorsa da muntogna per curriders», motivescha il president dil comite d’organisaziun l’idea. Tino Solèr presidiescha il tierz onn il comite dil Bike Maraton Lumnezia. La FMR ha discurriu cun el pertuccont las preparativas dalla 33avla ediziun da quella concurrenza sportiva. La cuorsa da muntogna ei la novaziun d’uonn. Curridras e curriders san absolver la ruta naven da Lumbrein sill’Alp Staviala Vedra. Igl ei ina distanza da 6,1 kilometers cun 600 m differenza d’altezia. «Nus selegrein da quella purschida nova» Era per curriders da muntogna trenai pudess ei esser ina sfida, igl ei ina cumpetiziun ch’ellas ed els enqueran. «Cun quella purschida vulein nus era dar novs impuls e far pli attractivs il sport da cuorer ella muntogna», declara Tino Solèr. Ins constattescha lu era in interess carschent per talas concurrenzas da cuorer. La cuorsa lumneziana meina suenter in kilometer tras gl’uaul da Cuschaias siadora encunter Prau Davon. La ruta suonda sin pastiras buca la via da carrar d’alp mobein trutgs ella Val Gronda e Val Gargatauna. «Igl ei ina ruta varionta cun arrivada sin 2000 m s.m., nus selegrein da quella nova purschida», aschia Tino Solèr. La cuorsa da muntogna instradescha la fin d’jamna d’uost sportiva en Lumnezia. La dumengia suonda la 33avla ediziun dil bike maraton. «La ruta ei la medema sco ils davos dus onns», declara il president dil comite d’organisaziun. Tino Solèr precisescha ch’igl ei ina distanza da 38 kilometers cun 1600 meters d’altezia. Ciclists trenai ch’ein condiziunalmein en gamba san ch’igl ei la sfida dalla stagiun. Per biars eis ei ina cuorsa tradiziunala, quasi la «cuorsa da casa». Ils megliers bikers sursilvans Ils megliers bikers sursilvans emprovan da reservar mintg’onn quella dumengia a Lumbrein. Uonn ein tuts a Lumbrein. «Andrin Beeli, Ursin Spescha e Vital Albin ein s’annunziai», conferma il president dil comite ed aschunta: «Era la famiglia Solèr da Lumbrein, cun Carla, Chiara, Alessandro, Leano e Laura». Igl ein atletas ed atlets cun potenzial, Chiara ed Alessandro ein aspirants pil cader naziunal da cross country. Il bab Beat Solèr ei engaschaus cumpleinamein el comite d’organisaziun dil 33avel Bike Maraton Lumnezia. Ferton ch’ils licenziai han ambiziuns cumpetitivas, vulan biars ciclists populars mesirar e cumparegliar lur fuorma fisica e mentala. Pertgei morder ston ins tuttavia, ils 38 kilometers ein buca ina spassegiada. Pertuccont il diember da participontas e participonts per omisduas cuorsas, quella da cuorer la sonda sco il bike marathon la dumengia, vegn l’aura ad esser decisiva. Tino Solèr quenta cun 240 participonts al bike maraton, prognosas per la cuorsa da muntogna sa el buca dar. Gl’onn 2012 eran dil reminent 327 persunas s’annunziadas pil 22avel bike maraton. Lezza gada haveva la macort’aura tementau aschia che 157 eran la finala parti ellas otg categorias. Onn vargau ein bunamein 200 carschi ed affons vegni rangai. Gest pils affons che treneschan l’entira stagiun e che partan ellas categorias U15 Mega tochen U9 Soft ei la cuorsa a Lumbrein in dils puncts culminont dallas cuorsas. Las cuorsas cumbinadas dil Bike Maraton Lumnezia cun cuorsa da muntogna per curriders e la cuorsa da bike per ciclists ei sonda e dumengia, ils 3 e 4 d’uost 2024. Dapli informaziuns mira la pagina www.bikemarathon-lumnezia.ch La punt dalla Val Mulin sur Lumbrein ston ils ciclists traversar all'entschatta dils 38 kilometers.

Las instituziuns d’attempai en Surselva han el mument bunas vestas da survegnir dapli persunal qualificau. Tenor ina retscherca che la FMR ha fatg tier las casas da vegls ed attempai ein ins puncto persunal qualificau denton aunc buc alla fin dil tunnel. L’ordinaziun tier la Lescha cantunala da sanadad pretenda ina quota procentuala da lavur prestada da persunal qualificau per mintga combra d’ina instituziun d’attempai e da tgira. Sche quella quota procentuala vegn buc ademplida, ston combras restar vitas. Actualmein para la situaziun da persunal qualificau ellas casas da tgira dalla Surselva da semigliurar. Mo la situaziun a pli liunga vesta resti labila, han pliras menadras e plirs menaders d’instituziuns detg en discuors cun la FMR. «Nus essan aunc buca sur il cuolm vi cun la munconza da persunal qualificau», han plirs menaders d’instituziuns dalla Surselva manegiau en discuors cun la FMR. La menadra dil Da Casa Val Lumnezia a Vella, Ruth Lichtensteiger di per exempel, ch’ina bilanza actuala ed a cuorta vesta seigi insumma buca quei che porti vinavon las instituziuns da tgira ella regiun. «Jeu sun fermamein perschuadida che nus stoppien tschercar sligiaziuns e planisar a liunga vesta, co l’entira regiun damogna la munconza da persunal.» Per la menadra dil Da Casa Val Lumnezia eisi ultra da quei indispensabel da considerar la situaziun tier tuttas instituziuns da sanadad, pia sper las casas d’attempai era tier las organisaziuns da Spitex ed il Spital regiunal Surselva. Accumpignar il persunal Gian-Reto Nufer, il menader dil Center da sanadad Puntreis a Mustér, ha gia discurriu a caschun dil giubileum da 10 onns da sia instituziun avon paucas jamnas d’ina situaziun da persunal stabila. «Nus havein occupau tut ils 55 letgs da nossa casa, e quei dapi in onn e miez», di Gian-Reto Nufer. «Puntreis ha era ina buna situaziun da persunal che possibilitescha ina certa flexibilitad dil menaschi.» Quei munti ch’ins sappi prender risguard sin fetg biars basegns persunals dallas collaboraturas e dils collaboraturs, quei ch’augmenteschi considerablamein la cuntentientscha al plaz da lavur. Fasa da restabiliment Las duas casas da vegls da Sutsassiala, la Casa sogn Martin a Trun e la casa da vegls Sogn Giusep a Cumpadials ein en ina fasa da restabiliment suenter ils embrugls e las midadas digl onn 2023 ed igl emprem miez onn 2024. Tenor Aluis Tomaschett, il substitut administrativ dil meinacasa dalla Casa sogn Martin a Trun, seigien 49 dils en tut 60 letgs occupai actualmein. Sis letgs buc occupai seigien letgs en stanzas da duas persunas. «La munconza da persunal qualificau ei schon in tema en noss’instituziun. Nus havein entginas combras ch’ein momentan buc occupadas pervia dalla munconza», di Aluis Tomaschett. La Casa sogn Giusep a Cumpadials che dispona da 29 letgs ei stada pertuccada da carplinas e midadas dalla direcziun igl onn vargau. Dapi l’entschatta digl onn vai puspei ensiviars. La co-menadra Ruth Camenisch, ch’ei dapi l’entschatta avrel 2024 en uffeci, di ch’ins seigi vidlunder da puspei occupar tut ils letgs suenter la situaziun transitoria digl onn vargau. «La Casa sogn Giusep vegn ad esser cumpletta naven digl uost 2024 cun persunal diplomau e cun in effectiv sufficient da specialistas e specialists da sanadad», di Ruth Camenisch. «En quei senn savein nus era puspei occupar tut nos 29 letgs.» Buna situaziun actuala La situaziun da persunal actuala ellas instituziuns d’attempai e da tgira ella part giudem la Surselva ei buca dapertut tuttina. La casa d’attempai La Pumera a Glion ed il Center Steinhauser a Sursaissa han actualmein in effectiv da persunal qualificau cuntenteivel entochen fetg bien. «Per nos 13 letgs en la casa da tgira Steinhauser disponin nus d’avunda persunal qualificau», di Caroline Casanova, la menadra dil center a Sursaissa. «Era la situaziun da persunal responsabels per las 35 habitaziuns da Spitex ei buna. Nus vegnin d’ademplir fetg bein nossa incumbensa», di Caroline Casanova. Ina situaziun da partenza favoreivla ha la casa d’attempai La Pumera a Glion actualmein. Sin damonda dalla FMR declara la menadra Claudia Tomaschett che las combras seigien occupadas. «Nus havein denton buca tut ils letgs dallas stanzas dublas ch’ein occupai. En sis stanzas dublas ei mintgamai mo in letg occupaus, aschia che nus savein dir che 93 letgs ein occupai el mument.» Ins sappi pia constatar ch’il persunal qualificau ch’ei drovi seigi actuamlein avon maun ella casa La Pumera, di Claudia Tomaschett. Val Sogn Pieder sin buna via La gruppa da habitar da Val Sogn Pieder cun ses 11 plazs per habitontas e habitonts stat sut la direcziun operativa dil Da Casa Val Lumnezia. Apparentamein ei la gruppa da habitar puspei occupada cun 9 cussedentas e cussendents. Il motiv che buca tut ils letgs seigien occupai seigi la munconza da persunal qualificau, di Ruth Lichtensteiger, la menadra dil Da Casa Val Lumnezia, enviers la FMR. El Da Casa Val Lumnezia a Vella seigien 50 da 58 letgs occupai. Il motiv pils otg letgs buc occupai seigi era cheu la munconza da persunal qualificau, di la meinacasa. «Nus essan denton sin buna via. Quella via ei denton mo buna el mument. Ella sligia buc ils problems dalla tgira ellas instituziuns d’attempai sursilvanas a liunga vesta.» Per sligiar ils problems da fundament ensi drova ei sligiaziuns cumplessivas pigl entir sectur da sanadad, pia ton per las casas d’attempai, per las organisaziuns da Spitex sco era pil spital regiunal Surselva. Survegnir persunal ha num vus La situaziun dallas forzas da lavur qualificadas en las casas d’attempai e da tgira dalla Surselva ei fetg differenta. Las casas da vegls e da tgira che han munconza da persunal astgan buc occupar tut ils letgs da tgira. Martin Gabriel/FMR En fuorma d’in tour d’horizon ha la FMR telefonau cun las menadras ed ils menaders dallas casas da vegls e da tgira dalla Surselva per mirar, co ei stetti cul diember da forzas da lavur qualificadas ed en consequenza era cun l’occupaziun dils letgs da tgira. L’ordinaziun dalla Lescha cantunala da sanadad pretenda numnadamein ch’ina part dalla tgira en las instituziuns d’attempai vegni prestada da tgirunzas diplomadas e da specialistas e specialists da sanadad. Sche quei ei buc il cass, ston combras vegnir serradas. Actualmein para la situaziun da persunal qualificau ellas casas da tgira dalla Surselva da semigliurar. «Nus essan aunc buca sur il cuolm vi cun la munconza da persunal qualificau.» La menadra dil Da Casa Val Lumnezia a Vella, Ruth Lichtensteiger di per exempel, ch’ina bilanza actuala seigi insumma buca quei che porti vinavon las instituziuns da tgira ella regiun. «Nus stuein tschercar sligiaziuns a liunga vesta per tuttas instituziuns da sanadad dalla Surselva e buca mo per las casas d’attempai.» Combras vitas per munconza da persunal Las instituziuns d’attempai en Surselva han el mument bunas vestas da survegnir dapli persunal qualificau. Tenor ina retscherca che la FMR ha fatg tier las casas da vegls ed attempai ein ins puncto persunal qualificau denton aunc buc alla fin dil tunnel. Martin Gabriel / FMR L’ordinaziun tier la Lescha cantunala da sanadad pretenda ina quota procentuala da lavur prestada da persunal qualificau per mintga combra d’ina instituziun d’attempai e da tgira. Sche quella quota procentuala vegn buc ademplida, ston combras restar vitas. Actualmein para la situaziun da persunal qualificau ellas casas da tgira dalla Surselva da semigliurar. Mo la situaziun a pli liunga vesta resti labila, han pliras menadras e plirs menaders d’instituziuns detg en discuors cun la FMR. «Nus essan aunc buca sur il cuolm vi cun la munconza da persunal qualificau», han plirs menaders d’instituziuns dalla Surselva manegiau en discuors cun la FMR. La menadra dil Da Casa Val Lumnezia a Vella, Ruth Lichtensteiger di per exempel, ch’ina bilanza actuala ed a cuorta vesta seigi insumma buca quei che porti vinavon las instituziuns da tgira ella regiun. «Jeu sun fermamein perschuadida che nus stoppien tschercar sligiaziuns e planisar a liunga vesta, co l’entira regiun damogna la munconza da persunal.» Per la menadra dil Da Casa Val Lumnezia eisi ultra da quei indispensabel da considerar la situaziun tier tuttas instituziuns da sanadad, pia sper las casas d’attempai era tier las organisaziuns da Spitex ed il Spital regiunal Surselva. Accumpignar il persunal Gian-Reto Nufer, il menader dil Center da sanadad Puntreis a Mustér, ha gia discurriu a caschun dil giubileum da 10 onns da sia instituziun avon paucas jamnas d’ina situaziun da persunal stabila. «Nus havein occupau tut ils 55 letgs da nossa casa, e quei dapi in onn e miez», di Gian-Reto Nufer. «Puntreis ha era ina buna situaziun da persunal che possibilitescha ina certa flexibilitad dil menaschi.» Quei munti ch’ins sappi prender risguard sin fetg biars basegns persunals dallas collaboraturas e dils collaboraturs, quei ch’augmenteschi considerablamein la cuntentientscha al plaz da lavur. Fasa da restabiliment Las duas casas da vegls da Sutsassiala, la Casa sogn Martin a Trun e la casa da vegls Sogn Giusep a Cumpadials ein en ina fasa da restabiliment suenter ils embrugls e las midadas digl onn 2023 ed igl emprem miez onn 2024. Tenor Aluis Tomaschett, il substitut administrativ dil meinacasa dalla Casa sogn Martin a Trun, seigien 49 dils en tut 60 letgs occupai actualmein. Sis letgs buc occupai seigien letgs en stanzas da duas persunas. «La munconza da persunal qualificau ei schon in tema en noss’instituziun. Nus havein entginas combras ch’ein momentan buc occupadas pervia dalla munconza», di Aluis Tomaschett. La Casa sogn Giusep a Cumpadials che dispona da 29 letgs ei stada pertuccada da carplinas e midadas dalla direcziun igl onn vargau. Dapi l’entschatta digl onn vai puspei ensiviars. La co-menadra Ruth Camenisch, ch’ei dapi l’entschatta avrel 2024 en uffeci, di ch’ins seigi vidlunder da puspei occupar tut ils letgs suenter la situaziun transitoria digl onn vargau. «La Casa sogn Giusep vegn ad esser cumpletta naven digl uost 2024 cun persunal diplomau e cun in effectiv sufficient da specialistas e specialists da sanadad», di Ruth Camenisch. «En quei senn savein nus era puspei occupar tut nos 29 letgs.» Buna situaziun actuala La situaziun da persunal actuala ellas instituziuns d’attempai e da tgira ella part giudem la Surselva ei buca dapertut tuttina. La casa d’attempai La Pumera a Glion ed il Center Steinhauser a Sursaissa han actualmein in effectiv da persunal qualificau cuntenteivel entochen fetg bien. «Per nos 13 letgs en la casa da tgira Steinhauser disponin nus d’avunda persunal qualificau», di Caroline Casanova, la menadra dil center a Sursaissa. «Era la situaziun da persunal responsabels per las 35 habitaziuns da Spitex ei buna. Nus vegnin d’ademplir fetg bein nossa incumbensa», di Caroline Casanova. Ina situaziun da partenza favoreivla ha la casa d’attempai La Pumera a Glion actualmein. Sin damonda dalla FMR declara la menadra Claudia Tomaschett che las combras seigien occupadas. «Nus havein denton buca tut ils letgs dallas stanzas dublas ch’ein occupai. En sis stanzas dublas ei mintgamai mo in letg occupaus, aschia che nus savein dir che 93 letgs ein occupai el mument.» Ins sappi pia constatar ch’il persunal qualificau ch’ei drovi seigi actuamlein avon maun ella casa La Pumera, di Claudia Tomaschett. Val Sogn Pieder sin buna via La gruppa da habitar da Val Sogn Pieder cun ses 11 plazs per habitontas e habitonts stat sut la direcziun operativa dil Da Casa Val Lumnezia. Apparentamein ei la gruppa da habitar puspei occupada cun 9 cussedentas e cussendents. Il motiv che buca tut ils letgs seigien occupai seigi la munconza da persunal qualificau, di Ruth Lichtensteiger, la menadra dil Da Casa Val Lumnezia, enviers la FMR. El Da Casa Val Lumnezia a Vella seigien 50 da 58 letgs occupai. Il motiv pils otg letgs buc occupai seigi era cheu la munconza da persunal qualificau, di la meinacasa. «Nus essan denton sin buna via. Quella via ei denton mo buna el mument. Ella sligia buc ils problems dalla tgira ellas instituziuns d’attempai sursilvanas a liunga vesta.» Per sligiar ils problems da fundament ensi drova ei sligiaziuns cumplessivas pigl entir sectur da sanadad, pia ton per las casas d’attempai, per las organisaziuns da Spitex sco era pil spital regiunal Surselva. «Puntreis ha ina buna situaziun da persunal che possibilitescha ina certa flexibilitad dil menaschi.» Gian-Reto Nufer, Center da sanadad Puntreis a Mustér La situaziun dil persunal qualificau en las casas d’attempai dalla Surselva ei diefferenta. Combras vitas per munconza da persunal Las instituziuns d’attempai en Surselva han el mument bunas vestas da survegnir dapli persunal qualificau. Tenor ina retscherca che la FMR ha fatg tier las casas da vegls ed attempai ein ins puncto persunal qualificau denton aunc buc alla fin dil tunnel. Martin Gabriel / FMR L’ordinaziun tier la Lescha cantunala da sanadad pretenda ina quota procentuala da lavur prestada da persunal qualificau per mintga combra d’ina instituziun d’attempai e da tgira. Sche quella quota procentuala vegn buc ademplida, ston combras restar vitas. Actualmein para la situaziun da persunal qualificau ellas casas da tgira dalla Surselva da semigliurar. Mo la situaziun a pli liunga vesta resti labila, han pliras menadras e plirs menaders d’instituziuns detg en discuors cun la FMR. «Nus essan aunc buca sur il cuolm vi cun la munconza da persunal qualificau», han plirs menaders d’instituziuns dalla Surselva manegiau en discuors cun la FMR. La menadra dil Da Casa Val Lumnezia a Vella, Ruth Lichtensteiger di per exempel, ch’ina bilanza actuala ed a cuorta vesta seigi insumma buca quei che porti vinavon las instituziuns da tgira ella regiun. «Jeu sun fermamein perschuadida che nus stoppien tschercar sligiaziuns e planisar a liunga vesta, co l’entira regiun damogna la munconza da persunal.» Per la menadra dil Da Casa Val Lumnezia eisi ultra da quei indispensabel da considerar la situaziun tier tuttas instituziuns da sanadad, pia sper las casas d’attempai era tier las organisaziuns da Spitex ed il Spital regiunal Surselva. Accumpignar il persunal Gian-Reto Nufer, il menader dil Center da sanadad Puntreis a Mustér, ha gia discurriu a caschun dil giubileum da 10 onns da sia instituziun avon paucas jamnas d’ina situaziun da persunal stabila. «Nus havein occupau tut ils 55 letgs da nossa casa, e quei dapi in onn e miez», di Gian-Reto Nufer. «Puntreis ha era ina buna situaziun da persunal che possibilitescha ina certa flexibilitad dil menaschi.» Quei munti ch’ins sappi prender risguard sin fetg biars basegns persunals dallas collaboraturas e dils collaboraturs, quei ch’augmenteschi considerablamein la cuntentientscha al plaz da lavur. Fasa da restabiliment Las duas casas da vegls da Sutsassiala, la Casa sogn Martin a Trun e la casa da vegls Sogn Giusep a Cumpadials ein en ina fasa da restabiliment suenter ils embrugls e las midadas digl onn 2023 ed igl emprem miez onn 2024. Tenor Aluis Tomaschett, il substitut administrativ dil meinacasa dalla Casa sogn Martin a Trun, seigien 49 dils en tut 60 letgs occupai actualmein. Sis letgs buc occupai seigien letgs en stanzas da duas persunas. «La munconza da persunal qualificau ei schon in tema en noss’instituziun. Nus havein entginas combras ch’ein momentan buc occupadas pervia dalla munconza», di Aluis Tomaschett. La Casa sogn Giusep a Cumpadials che dispona da 29 letgs ei stada pertuccada da carplinas e midadas dalla direcziun igl onn vargau. Dapi l’entschatta digl onn vai puspei ensiviars. La co-menadra Ruth Camenisch, ch’ei dapi l’entschatta avrel 2024 en uffeci, di ch’ins seigi vidlunder da puspei occupar tut ils letgs suenter la situaziun transitoria digl onn vargau. «La Casa sogn Giusep vegn ad esser cumpletta naven digl uost 2024 cun persunal diplomau e cun in effectiv sufficient da specialistas e specialists da sanadad», di Ruth Camenisch. «En quei senn savein nus era puspei occupar tut nos 29 letgs.» Buna situaziun actuala La situaziun da persunal actuala ellas instituziuns d’attempai e da tgira ella part giudem la Surselva ei buca dapertut tuttina. La casa d’attempai La Pumera a Glion ed il Center Steinhauser a Sursaissa han actualmein in effectiv da persunal qualificau cuntenteivel entochen fetg bien. «Per nos 13 letgs en la casa da tgira Steinhauser disponin nus d’avunda persunal qualificau», di Caroline Casanova, la menadra dil center a Sursaissa. «Era la situaziun da persunal responsabels per las 35 habitaziuns da Spitex ei buna. Nus vegnin d’ademplir fetg bein nossa incumbensa», di Caroline Casanova. Ina situaziun da partenza favoreivla ha la casa d’attempai La Pumera a Glion actualmein. Sin damonda dalla FMR declara la menadra Claudia Tomaschett che las combras seigien occupadas. «Nus havein denton buca tut ils letgs dallas stanzas dublas ch’ein occupai. En sis stanzas dublas ei mintgamai mo in letg occupaus, aschia che nus savein dir che 93 letgs ein occupai el mument.» Ins sappi pia constatar ch’il persunal qualificau ch’ei drovi seigi actuamlein avon maun ella casa La Pumera, di Claudia Tomaschett. Val Sogn Pieder sin buna via La gruppa da habitar da Val Sogn Pieder cun ses 11 plazs per habitontas e habitonts stat sut la direcziun operativa dil Da Casa Val Lumnezia. Apparentamein ei la gruppa da habitar puspei occupada cun 9 cussedentas e cussendents. Il motiv che buca tut ils letgs seigien occupai seigi la munconza da persunal qualificau, di Ruth Lichtensteiger, la menadra dil Da Casa Val Lumnezia, enviers la FMR. El Da Casa Val Lumnezia a Vella seigien 50 da 58 letgs occupai. Il motiv pils otg letgs buc occupai seigi era cheu la munconza da persunal qualificau, di la meinacasa. «Nus essan denton sin buna via. Quella via ei denton mo buna el mument. Ella sligia buc ils problems dalla tgira ellas instituziuns d’attempai sursilvanas a liunga vesta.» Per sligiar ils problems da fundament ensi drova ei sligiaziuns cumplessivas pigl entir sectur da sanadad, pia ton per las casas d’attempai, per las organisaziuns da Spitex sco era pil spital regiunal Surselva. «Puntreis ha ina buna situaziun da persunal che possibilitescha ina certa flexibilitad dil menaschi.» Gian-Reto Nufer, Center da sanadad Puntreis a Mustér La situaziun dil persunal qualificau en las casas d’attempai dalla Surselva ei diefferenta.

Bunas novas per l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa ed il Club da ballapei Trun/Rabius che fuorman ina gruppaziun el campiunadi da ballapei: Era la stagiun vegnenta sa lur secund’equipa – quella da Danis-Tavanasa – separticipar al campiunadi dalla 4. ligia. Suenter il campiunadi da ballapei 2023/24 questa primavera, ha l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa (USDT) survegniu la novitad dall’Uniun da ballapei dalla Svizra orientala che si’equipa vegni relegada dalla 4. ella 5. ligia. Ils 11 puncts ord ils 18 giugs recaltgai el campiunadi 2023/24 muntien la relegaziun. Quei malgrad che Danis-Tavanasa era sur il streh dalla relegaiun. Il motiv: Muort la relegaziun da duas equipas dalla Svizra orientala dalla 2. ligia regiunala ella 2. ligia, ein ulteriuras equipas dalla 3. e dalla 4. ligia vegnidas relegadas. Quei ha era tuccau Danis-Tavanasa. Bunas novas Mo la fin dall’jamna vargada ha l’USDT survegniu bunas novas dall’associaziun da ballapei. «Nus havein saviu decider, schebein nus veglien tuttina restar vinavon ella 4. ligia. Suenter cuorta ponderaziun havein nus acceptau quella proposta», di il president Daniel Carigiet riend: «Nus essan vegni relegai e promovi praticamein il medem mument.» Danis-Tavanasa profitescha dallas decisiuns da plirs clubs. D’ina vart d’entgins che han buca saviu sedecider da nezegiar cun lur equipas la promoziun dalla 5. ella 4. Ligia. Mo lu era da clubs che han buca vuliu restar cun lur equipa ella 4. ligia suenter la decisiun dalla relegaziun. Nezegiau la schanza Tier l’Uniun sportiva Danis-Tavanasa ed il Club da ballapei Trun/Rabius che dattan il campiunadi da ballapei en ina gruppaziun – vul dir ch’els san brattar ora giugadurs da lur equipas – eran ils responsabels gia sefatschentai dalla damonda da dar cun treis ni duas equipas il campiunadi dalla 5. ligia. «Sche nus havessen fatg quei, havess ina stuiu dar il campiunadi anoragiu. Quei fuss era stau cumbinau cun dabia viadis. Aschia cheu savein nus dar vinavon cun duas equipas ella 5. ligia», di Daniel Carigiet. Haver vinavon in’equipa ella 4. ligia ei d’impurtonza sco reservuar da giugadurs per la squadra da Trun/Rabius dalla 3. ligia. Ils giugadurs che san buca vegnir risguardai en lezza equipa san tuttina aunc dar 4. ligia e buca sulettamein 5. ligia. «Quei ei era d’impurtonza per nos juniors. Aschia san els s’avischinar successivamein ad in nivel pli ault», constatescha Daniel Carigiet. Il davos bunas prestaziuns La squadra da Danis-Tavanasa ei partida igl atun vargau cun quater terradas el campiunadi dalla 4. ligia. Silsuenter ei suandada la victoria ordeifer encunter Schlarigna. Per la fin dil campiunadi questa primavera ei l’equipa trenada da Matteo Bergamin puspei semussada da sia megliera vart. Ils davos treis giugs eis ella stada senza terrada e ha recaltgau tschun puncts en quels. «Ei ha duvrau empau temps entochen ch’ils giuvens han anflau in l’auter ed il ritmus, mo quellas prestaziuns ein empermettentas pigl atun vegnent», di Daniel Carigiet. Sco sustegn pil trenader Matteo Bergamin tscherca l’uniun in assistent per la stagiun vegnenta. Danis-Tavanasa resta ella 4. ligia L’equipa da ballapei dall’Uniun sportiva Danis-Tavanasa vegn tuttina buca relegada dalla 4. ella 5. ligia. Sco quei ch’il president Daniel Carigiet ha detg sin damonda dalla FMR, profitescha l’uniun denter auter da clubs che han buca vuliu la promoziun dalla 5. ella 4. ligia. Aschia ei la gruppaziun da Danis-Tavanasa cul Club da ballapei Trun/Rabius tuttina reprsentada cun in’equipa ella 4. ligia la stagiun vegnenta. «Quei ei secapescha era en favur dalla squadra da 3. ligia da Trun/Rabius. Aschia san surtut giugadurs giuvens s’avischinar tec a tec al nivel dalla 3. ligia senza stuer entscheiver a dar ella 5. ligia.» Sin fundament dils davos resultats dall’equipa questa primavera ella 4. ligia ei Daniel Carigiet optimists pigl atun vegnent. (fmr/hh) La squadra da ballapei da Danis-Tavanasa resta ella 4. ligia.

Dacuort ha gl’Institut per la perscrutaziun dalla cultura dil Grischun (ikg) presentau il cudisch «Panixer – Pass Pigniu». L’autura glarunesa Susanne Peter-Kubli descriva il Veptga sco punct essenzial da historia e relaziuns denter nord e sid, Glaruna e Surselva. Propi enconuschents ei il Pass Pigniu daventaus gl’october 1799, cu general Suworow ha traversau el cun sia armada russa da 15'000 schuldai e 5000 cavals. La tragedia ei descretta en numerusas publicaziuns. La pli minuziusa ed actuala ei quella dad Arnold Spescha («Weltgeschichte auf der Dorfbühne – Suworow, Geschichte und Geschichten, Somedia, 2020»). Quei cudisch ha Susanne Peter-Kubli era consultau enten far sia lavur da perscruttaziun. Igl ei ina da 223 fontaunas ch’ella ha indicau ell’annexa. Gia dagitg eis ei stau uras da dedicar al Pass Pigniu ina tala. «La publicaziun vul mussar che quei pass ha surviu gia ils tschentaners avon Suworow al brat economic, social e cultural denter duas valladas e regiuns linguisticas», scriva l’autura ella prefaziun dil cudisch. Cunfin Helvezia-Treis Ligias Ina scena sill'Alp dil Mer culla famiglia Tuor. La biografia dil Pass Pigniu ei in’ovra communabla digl Institut per la perscrutaziun da cultura dil Grischun (ikg), dalla historichera Susanne Peter-Kubli (mira scaffa) e dalla casa editura AS Verlag da Turitg. Quella ei specialisada sin cudischs digl alpinissem, historia da traffic, turissem, ciclissem e fotografia. Il cudisch cumprimiu dil Pass Pigniu s’accorda cun tuttas spartas ed il tetel «Panixer – Pass Pigniu» e suttetel «Ein Verkehrsweg als Angelpunkt in der Wirtschafts- und Kulturgeschichte zwischen Glarus und der Surselva» renda attent a quellas. Sin varga 230 paginas presenta l’autura ils differents aspects da quei pass situaus amiez la cadeina dallas Alps glarunesas. Igl era in cunfin naziunal, cheu s’entupava la Helvezia cul territori dallas Treis Ligias. La biografia ei scretta en in lungatg popular per in e scadin. En nov capetels san ins emprender d’enconuscher il Veptga. El ei enconuschents, e tuttina enconusch’ins buca el. Vesta viers il Crap Tigliau dalla vart grischuna dil Pass Veptga. Amiez la historia europeica Enten far sias retschercas ei Susanne Peter-Kubli fruntada savens sil num «Bündner Berg». L’autura ei vegnida alla conclusiun ch’igl ei adina – ord vesta glarunesa – il Pass Pigniu. Ella sefixescha pigl auter buca silla vesta da nord viers sid, pia da Glaruna viers Pigniu, mobein dilucidescha omisduas varts. Bia lavur po il capetel «Der Welschlandhandel mit dem Tessin und der Lombardei» haver dau. Igl ei buca ina descripziun socioculturala cun scuviertas fetg interessantas ord vesta dalla Surselva. Il cudisch dat informaziuns dalla geo- e topografia, da geologia, dil brat politic e social, cunfins, religiuns e lungatg. Las visiuns utopicas dil traffic mauncan buc. «Mintgaton essan nus amiez la historia europeica», remarca Oscar Eckhardt el plaid sin via. L’Alp Ranasca da Domat ei involvada trasora ella historia dil Veptga. Suenter la Reformaziun ein las relaziuns sesferdentadas. Huldrych Zwingli era ius da Glaruna a Turitg, da leu ei la confessiun nova returnada paucs onns suenter. Da tschella vart dil cuolm era ina maioritad restada fideivla al Papa. Il cudisch presenta las relaziuns alpestras, la tratga da nuorsas e biestga e la historia dil traffic tochen tier la Porta Alpina. Il passadi dil Veptga ha mai giu la muntada d’in Lucmagn, Septimer, Cunclas ni Spligia. Tuttina han ins isau la via e construiu punts, piogns, mirs da sustegn e camonas da schurmetg. Via stentusa per pelegrins Egl emprem capetel explichescha l’autura ils nums Veptga e Pigniu/Panix. «Mons Waepchen», il cuolm Veptga, hagi probablamein ragischs celticas. L’autura menziunescha dil reminent ch’il cantun Glaruna s’udeva oriundamein tiel territori retic-retoroman. Biars nums, denter auter Bilten, Urnen, Filzbach, Näfels, Mollis e Glarus dattan perdetga da quei. «Tochen la construcziun dalla via dil Klausen ei il Pass Pigniu staus probablamein il pli frequentau da tut las traversadas en Glaruna», renda Susanne Peter-Kubli attent. Era per ir a Nossadunnaun a pelegrinadi mavan Sursilvanas e Sursilvans sul Pass Pigniu, igl era ina via stentusa, denton la pli cuorta. Marcadonts da biestga, mercenaris, mistergners, students, viagiaturs e perscrutaders dalla natira contonschevan da tutt’aura, d’omisduas varts dil pass, il punct 2403 m s.m. nua ch’ei mava puspei engiu. Viers nord encunter Dialma ed il Lag da Turitg, viers sid el territori romontsch e latin. Il cudisch «Panixer – Pass Pigniu» ei cumparius ils 13-6-2024 ella casa editura AS Verlag. 250 paginas, numerusas illustraziuns. Ins sa retrer el en tuttas librarias. Numra ISBN: 978-3-03913-058-0. L’autura La casa editura hagi planisau la publicaziun cun grond quitau ed inscenau plascheivlamein il cuntegn, scriva Oscar Eckhardt, il viceparsura digl Institut per la perscruttaziun dalla cultura dil Grischun. Quel ha dau gl’impuls pil cudisch e menau il project. Susanne Peter-Kubli ei l’autura. Ella ei naschida 1963 e creschida si a Netstal el cantun Glaruna. All’Universitad da Turitg ed alla Simon Fraser University a Vancouver ha ella studegiau historia, litteratura englesa e historia dalla baselgia. Dapi ch’ella ha finiu ses studis cul licenziat filologic lavura ella sco historichera libra e s’occupa cunzun dalla historia regiunala e sociala. Ella ha scret divers cudischs tematics dils cantuns Glaruna e Turitg. Duront 25 onns eis ella stada redactura digl annuari dalla Societad historica dil cantun Glaruna. Ella ha era collaborau cul Lexicon historic svizzer. Susanne Peter-Kubli viva a Kilchberg al Lag da Turitg. Susanne Peter-Kubli, l'autura dil cudisch Panixer-Pass Pigniu

Dils 17 tochen ils 21 da zercladur 2024 organisescha l’Associaziun internaziunala da slackline (ISA) per la secunda gada sil Crap Sogn Gion il campiunadi mundial. Per quella concurrenza spectaculara ein 43 atletas ed atlets sequalificai ellas disciplinas freestyle e speed. In da quels ei Ramun Tomaschett. Gl’indigen da 24 onns da Cumbel vala sco in dils megliers dil mund silla tschenta aulta. Sia disiplina preferida ei quella da «cuorer» sin quella. Sco quei che Swiss Slackline Sport scriva en sia communicaziun allas medias, eis el lu era in dils favorits. Siu concurrent pli ferm ei il Brasilian Matheus Vidal. Vinavon ein Michael Torrealba da Venezuela e Jef Cox dalla Belgia annunziai pil campiunadi mundial. Tgi che vul mirar live las concurrenzas sil tetg dil hotel Galaaxy sil Crap Sogn Gion sa far quei gratuitamein. Avon dus onns ha lSA organisau el medem liug, en collaboraziun cun Swiss Slackline Sport, igl emprem campiunadi mundial da slack- e highline. Slackline ei ina tschenta da 2,5 tochen tschun centimeters ladezia ch’ei stendida d’ina plonta a l’autra circa in miez meter sur il terren. La highline ei in scalem superiur, lezza tschenta ei stendida 20 meters ad ault. Dapli informaziuns dil campiunadi mundial a Laax mira www.flimslaax.com e www.swiss-slacline.ch/laax.(FMR/abc) Ina highline ei stendida a Crap Sogn Gion ca. 20 meters sur il terren.

Il team dalla Biblioteca populara Mustér e contuorn envida venderdis, ils 12 da fenadur 2024 allas 20.00 ad ina sera cun Not Soliva (22), oriunds dalla Val Tujetsch. El ha translatau en sursilvan «Il Hobbit» – il cudisch «The Hobbit» da J.R.R. Tolkien. Varga in onn e miez ha Not Soliva, student da romanistica e germanistica, luvrau vid la translaziun sursilvana dil cudisch. La historia da Hobbit, scretta oriundamein sco historia da buna notg pils affons, ei cumparida gl’onn 1937. Entochen oz ei gl’emprem cudisch da Tolkien vegnius vendius varga ina milliun ga e translataus en 60 lungatgs. La historia da Hobbit ei la prehistoria dalla trilogia aunc pli enconuschenta da Tolkien, «The Lord of the Rings» (tud. «Der Herr der Ringe»). Hobbit tracta las aventuras da Bilbo Bundli che vegn scarpaus dil striun Gandalf ord sia veta idillica per ir ensemen cun 13 nanins sin in viadi plein aventuras magnificas ed inscunters cun da tuttas sorts creaturas sco trolls ed elfas. La fin finala cumbatta questa cumpignia encunter in dragun e salva il scazi dils nanins. Suenter la presentaziun dil cudisch envida il team dalla biblioteca ad in apero. Entrada libra. (cdm/fmr) Venderdis, ils 12 da fenadur 2024 allas 20.00 ella Biblioteca populara Mustér e contuorn en casa da scola a Cons. Not Vital presenta sia translaziun en romontsch sursilvan da «Il Hobbit».

Dumengia proxima festivescha la claustra da Mustér s. Placi e s. Sigisbert. Cun in survetsch divin e la processiun vegn regurdau dallas duas persunas ch’ein stadas all’entschatta dalla historia dalla claustra. Buca da far curvien che las reliquias dils dus sogns ein el center dalla festivitad. Pader Theo e frater Fridolin han dau alla FMR la caschun da mirar empau davos las culissas dallas preparativas per la fiasta. «Treis jamnas avon la processiun en regurdientscha da s. Placi e s. Sigisbert entscheivan las preparativas per la processiun. Lu rimnel jeu tuts objects che nus presentein quei di», di il sacristan dalla claustra da Mustér, frater Fridolin Wüthrich. Successivamein ils dis avon la fiasta che fuss tenor calender ils 11 da fenadur, vegnan pliras reliquias era deponidas ella baselgia da s. Martin. Leu restan ellas entochen suenter il firau per la fin finala puspei returnar en lur loghens da deposit davos escha serrada. Sco deposits surveschan differentas localitads en claustra. «Las statuas cun teila vegnan per exempel deponidas leu nua che nus havein era autras textilias. Aschia piteschan ellas era buca donn», declara frater Fridolin ch’ei sacristan claustral dapi rodund diesch onns. Che frater Fridolin pren neunavon tut gia baul, ha aunc in auter motiv special: «Ina ga ni l’autra fa ei era da basegns da far reparaturas. Ei sa esser ch’in object ha pitiu donn duront la processiun.» Schebein ils scazis dalla claustra san era vegnir presentai dumengia proxima, ei aunc buca dil tut clar. «Las prognosas dall’aura ein buca bunas. Sch’ei plova memia fetg, ha la processiun buca liug», di pader Theo Theiler. Gia tiel beinvegni alla porta principala ha frater Urs Probst manegiau: «Mintga 15 onns ei l’aura buca buna quei di. Uonn fuss ei puspei aschi lunsch.» Documentau scientificamein Bein conservadas en ina biala vitrina egl altar dalla cripta da s. Placi en claustra a Mustér ein las reliquias da s. Placi e s. Sigisbert. Ellas ein aschidadir il coc dils objects dalla processiun che pader Theo numna «la fiasta da natalezi pils dus sogns». Las reliquias bandunan la cripta sulettamein ina ga per onn per la fiasta dils dus sogns. En quella pintga vitrina ein da veser ina part d’ina cavazza ed in ies. «Entuorn rodund 60 onns ha pader Iso Müller permiert schau intercurir quels dus tocs. L’examinaziun tenor la metoda fisicala C14 ha mussau ch’omisdus oss dateschan facticamein digl otgavel tschentaner. Igl ei pia da supponer fermamein ch’ei setracta da reliquias da s. Placi e s. Sigisbert», declara pader Theo. En tut han ils baghetgs dalla claustra barschau siat ga ed il convent ei staus pertuccaus pliras ga era da rapinaders. Tonpli fa ei surstar che quellas reliquias ein aunc adina avon maun e bein semantenidas. 940 han ils Sarazens sblundergiau la claustra. «Lu ein ils conventuals fugi el Grossmünster a Turitg. Els han priu cun els ils objects liturgics, probablamein era las reliquias», di pader Theo. El suppona che quellas seigien allura stadas leu entgins onns. En engrazeivladad per haver astgau prender leu dimora, hagien els probabel era regalau ina ni l’autra a Turitg: «En in cudisch da Konrad von Mure d’entuorn 1260 davart ils survetschs divins a Turitg san ins leger, ch’ei deva pli baul ina processiun en honur da s. Placi e s. Sigisbert ils 11 da fenadur el marcau da Turitg.» Reliquias da pliras persunas Dapi cura che la processiun pils dus sogns ha liug a Mustér sa pader Theo buc: «Tenor il testament da Tello da 765 ei ils 11 da fenadur il firau da s. Placi e s. Sigisbert. Surtut il temps baroc il 17avel e 18avel tschentaner havevan processiuns ina grond’impurtonza. Dil reminent: Era d’avat Adelgot che ha viviu igl 11avel tschentaner han ils conventuals anflau igl onn 1682 restonzas terrestras. Silla damonda, schebein las reliquias fussien quellas ch’ils conventuals spindrassien igl emprem en seracassa di pader Theo: «Quei ei ina buna damonda. En emprema lingia massen ils carstgauns en segirtad e lu il Sontgissim sco per exempel il tabernachel.» Avon paucs onns hagien ils pumpiers e la protecziun civila responsabla per beins historics e culturals fatg in exercezi en claustra. Lu seigi vegniu fatg ina gliesta da tut quei che stuessi vegnir salvau igl emprem en in seracass. Las reliquias da s. Placi e s. Sigisbert ein bein protegidas egl altar dalla cripta. La processiun en honur dils dus sogns vegn dil reminent fatga dapi biebein 50 onns entuorn claustra. Pli baul menava ella naven dalla claustra dalla Via da Paders en, da Cons giu ed anavos en claustra. Il da fiasta per Placi e Sigisbert ei mintgamai il davos di da scola dil gimnasi. Silsuenter suondan las vacanzas da stad. Reliquias da differents sogns Per frater Fridolin ch’ei aschidadir responabels per che la processiun seigi cumpleta cun tuttas reliquias, baldachins, statuas e cafanuns, ha ei num prestar lavur cunscienziusa. Biars objects han ina vegliadetgna da plirs tschentaners, aschia era il podest d’ina statua da Nossadunna. El datescha da 1671. Autras parts d’objects ein meins veglias, mo vegnan tonaton suttamessas ad ina controlla finala avon che far il viadi dalla processiun en preschientscha d’autoritads ecclesiasticas, predicatur festiv, conventuals, prers, differentas delegaziuns, hosps, representants dalla politica e da dertgiras – mo era societad da musica e tamburs, cumpignia da mats e mattauns ed il pievel cumin. Differents objects purtai quei di entuorn claustra representan sogns, ina ga ni l’autra ein las reliquias da quels simbols. «Tut priu ei quei denton ina gronda custeivladad. Gia las lavurs fatgas per exempel da soras pli baul, ein d’ina excellenta qualitad», di pader Theo. E per che quei resti aschia, ei era la funcziun dil sacristan frater Fridolin da silmeins aschi grond’impurtonza. Semanteniu duront tschantaners Dumengia proxima seregorda la claustra da Mustér da s. Placi e s. Sigisbert. Quei fa ella cun sia tradiziunala processiun. Ina part dils objects che vegnan purtai ella processiun ein las reliquias. Aschia era quellas da s. Placi e s. Sigisbert ch’ein stai all’entschatta dalla historia dalla claustra. Examinaziuns fisicalas fatgas avon rodund 60 onns documenteschan ch’ei setracta tier quellas reliquias d’ina part d’ina cavazza ed in ies digl otgavel tschentaner. (fmr/hh) Pader Theo Theiler (sen.) e frater Fridolin Wüthrich cullas reliquias da s. Placi e s. Sigisbert ella cripta s. Placi. In’egliada sigl intern dalla pintga vitrina: Las reliquias da s. Placi e s. Sigisbert ein ornadas cun fetg bia carezia pil detagl. Il sacristan dalla claustra da Mustér, frater Fridolin Wüthrich, cun in bratsch sco simbol d’ina reliquia da s. Sigisbert. Ella ei rodund 200 onns veglia. Impressiun dalla processiun digl onn 2022. Frater Urs Probest (davon) e frater Franz Bommer portan las reliquias da s. Placi e s. Sigisbert.

El territori da Flem Laax Falera ein singuls menaschis turistics pintgas attracziuns. In da quels ei l’ustria Runcahöhe sur Flem. Sigl Ault la Runca secruschan pistas, sendas da viandar e trails da bike. Sco quei ch’ils ustiers partents conferma, eis ei previu da spazzar il baghetg. L’ustria nova duei mantener siu scharm gastronomic. Ella destinaziun turistica da Flem Laax Falera dat ei mo aunc paucas pèrlas gastronomicas cun liunga tradiziun. Per exempel l’ustria Panorama a Salums. Il Straussennest, medemamein a Salums, dat ei aunc, mo el ha piars sia magia d’antruras. Las ustrias da muntogna ein pilpli uniformadas e senza scharm, la hospitalitad individuala ed originala maunca savens. Ins survegn l’impressiun d’ina industria turistica. Ei dat denton aunc paucas excepziuns: Per exempel l’ustria Conn agl ur dalla Ruinaulta, ni l’ustria Runcahöhe sur Flem. Quels dus loghens enconuschan indigens e hosps da vacanzas lu era. Da stad e d’unviern eis ei attractivs per far ina pausa e schar gustar. Forsa gest perquei vegn la populaziun attenta sch’ei va la currella ch’ei detti ina midada da maun. L'ustria Runcahöhe sur Flem schai sin 1350 m s.m., denter gl'Uaul la Runca e la vasta pastira dils Muletgs. Dölf Früh, il possessur niev Ils possessurs actuals dalla Runca, Cornelia e Marco Pfiffner, conferman ch’els hagien vendiu lur ustria Runcahöhe. Avon 13 onns havevan els cumprau quel da Jürg e Gaby Schenkewitz da Flem. Quels ein stai 30 onns possessurs dil menaschi gastronomic ed han menau sez el duront 24 onns. Cu la famiglia Schenkewitz ha vendiu l’ustria Runca haveva ei dau curellas. Ils novs possessurs han denton menau vinavon il menaschi cun passiun e dun. La cuschina sempla, senza firlefanzas, ei enconuschenta ella regiun Flem Laax Falera. «La primavera 2025 vegnin nus pensiunai, perquei havein nus vendiu», tradescha Cornelia Pfiffner sin damonda dalla FMR. La midada da maun ei stada gia igl 1 da november digl onn vargau. L’ustria Runcahöhe s’auda tier la regiun Flem Laax Falera gest tuttina sco il hotel sil Crap Sogn Gion. Midadas ein era schanzas. A tgi ch’els han vendiu lur menaschi zuppenta il pèr buca. Igl ei Dölf Früh, gl’anteriur president dil club da ballapei FC St. Gallen. El cudisch funsil ei l’immobiglia a Flem registrada culla societad Runca Immo AG. Tenor ina retscherca ch’il St. Galler Tagblatt ha publicau il 2016 s’auda gl’interprendider tier las persunas pli rehas dalla Svizra orientala. Engrondir la cuschina Gl’Ault la Runca – aschia il num romontsch dil territori – schai sin 1350 m s.m. sin ina vasta pastira denter la Val la Rosa e la Val Stenna. Il pign menaschi duei restar ina oasa cun gastronomia da muntogna e buca sesviluppar ad ina ulteriura industria turistica uniformada. Sco ils ustiers partents han saviu informar, vul Dölf Früh realisar siu vegl siemi d’ina ustria da muntogna, el vegli remplazzar il baghetg vegl cun in niev. La vischnaunca da Flem ha dau la lubientscha da baghegiar, quella dil Cantun ei aunc pendenta. Il possessur niev vul reconstruir il baghetg el stil oriund cun lenn. La finamira principala seigi d’engrondir la cuschina, quella seigi propi buca pli conforma als basegns, conferman ils ustiers partents. Ils baghetgs dall'ustria Runcahöhe duvrassen ina remedura. Actualmein porscha l’ustria Runcahöhe 80 plazs silla terrassa e 50 endadens. Dalla vart da Laax contonschan viandonts il liug naven da Murschetg viers Val Vau e sin in trutg tras la Val la Rosa. Naven da Falera meina la spassegiada sur la via panoramica a Ravaneins e Larnags e vinavon tras ils cuolms da Lavanuz e Zuneu, lu sur la Val Vau. Naven da Flem meinan diversas vias, sendas, trutgs e trails tier quell’oasa cun vesta silla Cadeina dil Signina.

Mia mumma rimna aunc adina columnas, vus seregurdeis forsa? Denton ussa tarmetta ella buca pli per posta las columnas rimnadas, mobein sin via moderna. Ella fa fotografias e lezzas tarmetta ella a mi sur «Signal». Da leger columnas screttas per La Quotidiana ei per mei in deletg. Ins savess bunamein pretender che jeu hagi in niev hobi! Cun bein enqual historia ni in u l’auter meini che jeu legel, saiel jeu s’identificar bein, e bia gadas dat ei enzatgei da rir. Sco per exempel cu jeu haiel legiu la columna dad Alice Bertogg sur dalla communicaziun nunviolenta. Il datum cu la columna ei cumparida saiel jeu deplorablamein buca indicar, damai che mia mumma ha tagliau naven el sin sia fotografia dalla pagina ch’ella ha tarmess. «Tgaupentel» ei in plaid che jeu drovel buca savens a Vienna, era sch’ei dess avunda situaziuns per dir ei sco Alice: «Trai la spartgida da Tia frisura inagada sin l’auter maun, lu para Tiu tgau era buca pli aschi quaders!» Ina noziun semeglionta per «tgaupentel» fuss per tudestg viennes forsa «Depperter». – «Bist deppert?» damondan ils da Vienna cu els sevilentan sur dad enzatgi che fa en lur egls tuppadads. E «bist du deppert!» excloman els, cu els ein incantai ni surstai dad ina caussa. Per exempel lu, cu la squadra naziunala da ballapei austriaca, ch’ei tochen uss buc exnum stada renomada per siu ballapei attractiv, setta sis gols duront in giug. Sur dil tudestg da Vienna, che jeu quitavel fetg agens all’entschatta, cu jeu sundel vegnida a Vienna, haiel jeu gia scret inagada ina columna. Cu jeu haiel tarmess quella cun in «salid ord mia nibletta viennesa» alla redacziun dalla FMR, eis ei aunc vegniu endament a mi che jeu hagi emblidau da menziunar ella columna in plaid da Vienna, sur dil qual jeu stossel adina puspei scurlar il tgau. Il plaid secloma «Wurschtigkeit»! La redacziun FMR ha lu rispundiu: «Wurstigkeit fiss in agen tema – en connex cun ils vienerlis ch’i na dat gea gnanc a Vienna ...» – Ils vienerlis ein pia buca existents a Vienna, aschi pauc sco quei ch’ei dat Berliners a Berlin. «Die Wurschtigkeit der Wiener» ei denton legendara, era sche las ligiongias ch’ins numna en tiara romontscha «vienerlis» han num ell’Austria «Frank­furter». Ils da Vienna ein campiuns cu ei va per ignorar ils fastedis dil rest dil mund. Ils quitaus da quels e da quellas che sesanflan buc en lur nibletta ein ad els «eh wurscht»! Jeu haiel empruau d’eruir in tec en mia «bubble» co ei stetti cun l’existenza da vers Wiener e veras Wienerinnen a Vienna. Da mias 26 collegas dil team psicosocial ein ca. 75 % oriundas dad autras provinzias dall’Austria. Treis persunas ein digl exteriur. Il rest dil team consista da persunas ch’ein naschidas a Vienna, che han denton il bab ni la mumma ch’ein buc oriunds da Vienna. Ina da mias collegas da lavur, oriunda da Salzburg, ha detg ch’il tudestg da Vienna tuni en sias ureglias sco sche quels e quellas da Vienna pitessien permanentamein sut il buordi da lur veta. En sias ureglias tuni quei patua tudestg «so laaaang und leidend»! Forsa perquei ch’igl ei, sco ei para, tuttina buc aschi «wurscht» ch’ei gnanc dat quei tipic «Wiener» ni quella tipica «Wienerin». Ils vers «Vienerlis» ein forsa daveras buca schi spess existents a Vienna. Silmeins tenor mia analisa fatga mo a mesas e senza haver mirau pli detagliau sin statisticas! Per finir la columna sur dallas expressiuns tipicas ch’ein era daventadas part da miu lungatg da mintgagi, savessel jeu aunc numnar entginas che plain a mi: «Was i ned!»: Cu ins vul buca rispunder a damondas, per las qualas ins ha buca rispostas. «Gschissen»: Cu ins queta ch’ina situaziun seigi daveras senza perspectivas. «Passt!»: Cu ins ei d’accord cun la situaziun. «Na geh!»: Cu ins stat mal per enzatgi ch’ei en ina miserabla situaziun. «Geht scho, gemma!»: Cu ins ha finiu. «Hamma ned!»: Cu miu um (ch’ei dil reminent loschs dad esser in ver «Wiener») damonda per la 70avla gada «hamma» quei e tschei, ch’el savess anflar sez en nossas scaffas cuschina. «Jause»: Cu el ha la fin finala anflau la marenda en scaffa cuschina. Aschia resta ei a mi da dir nuot auter pli che: «Geht scho, gemma! Es ist Jausenzeit!» Speronza dat ei buca vienerlis oz da marenda! «Na geh!» Gliez quitass jeu «gsch...!» Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra. Ella viva dapi prest 25 onns a Vienna. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi. Seraina Caduff, oriunda da Vella, è terapeuta d’art e mussadra e viva dapi prest 25 onns a Vienna.

La vischnaunca Lumnezia ha problems cun il sistem electronic dad elavurar datas. In problem che procura per dabia lavur supplementara all’administraziun communala e che retarda la presentaziun dil quen communal 2023. Las experienzas lumnezianas han intimau autras vischnauncas sursilvanas da tschercar novas soluziuns per elavurar lur datas. A caschun dalla radunonza communala dils 14 da zercladur 2024 ha il president dalla vischnaunca Lumnezia, Daniel Solér tematisau il quen communal 2023. «Il motiv che nus havein buca tractandau il quen communal 2023 ein problems cun l’elavuraziun electronica da datas.» Igl ei buca l’emprema ga ch’il program duvraus denter auter per elavurar il quen communal caschuna problems. «Il program funcziunescha buca scosauda ed il support dalla fatschenta responsabla per il program ei munglus entochen inexistents», ha Daniel Solér explicau viers votantas e votants. Pauc agreabel «Natiralmein ch’igl ei buca gest emperneivel per nus da buca saver presentar il quen communal sil termin usitau», gi Daniel Solér viers la FMR. Per dapli rumpatesta ad el caschuna il fatg che sia administraziun communala sto impunder ina massa lavur supplementara per ulivar las munconzas dil sistem. «Perquei vulein nus sligiar il contract e tschercar ina nova interpresa ed in niev survetsch, in che porscha era il sustegn, sch’enzatgei funcziuna buc.» Sligiar il contract ei denton nuot aschi sempel e sco Daniel Solér ha informau la radunonza communala ei gia il advocat dalla vischnaunca sefatschentau cun la problematica. «Entschiet han ils problems enaquella che nus havein fatg in aschinumnau update che l’interpresa ha purschiu per esser sil niev stan.» E per quella actualisaziun ha la vischnaunca natiralmein pagau e retschiert in tschuppel problems. Sistem derasau Dabia administraziun communalas sursilvanas lavuran cun il medem sistem dad elavurar datas sco la vischnaunca lumneziana. Per exempel vischnaunca da Breil, sco quei ch’il canzlist communal Curdin Cadonau confirmescha viers la FMR. «Tier nus funcziunescha il sistem aunc detg pulit.» Curdin Cadonau conceda denton che l’administraziun da Breil hagi buca fatg igl update purschius dalla interpresa. «Ils problems che quei ha caschunau alla vischnaunca Lumnezia ein a nus enconuschents.» Curdin Cadonau gi che la vischnaunca da Breil drovi era in niev sistem dad elavurar datas. «Nus essan momentan vidlunder d’evaluar in sistem dad ina autra interpresa.» Il support ed agid che quella interpresa porscha ei impurtonts per la decisiun d’acquistar il program. Las administraziuns communalas dattan secapescha in’egliada en tschellas canzlias communalas per endriescher lur experienzas e strategias per elavurar datas. Ed els dattan era in’egliada sils cuosts, las tariffas per sistem e support sedifferenzieschan fetg, sco ils dus canzlists explicheschan vier la FMR. Sumvitg mida «Nus havein dabia datas che ston vegnir elavuradas ed arcunadas», gi il canzlist dalla vischanaunca da Sumvitg, Fabian Collenberg. Datas che pertuccan buca sulet il quen communal, mobein era la controlla da habitonts ed auter. «Nus havein luvrau cul medem sistem sco las vischnauncas Lumnezia e Breil.» «Havein luvrau», gi il canzlist da Sumvitg ed accentuescha che l’administraziun da Sumvitg seigi sedecidida per in’autra interpresa cun in auter sistem. «Pil mument essan nus vidlunder dad installar quei sistem.» Fabian Collenberg manegia che la vischnaunca da Sumvitg hagi fatg ina buna elecziun. «Ei setracta dad ina firma svizra pli pintga, aschia che nus essan perschuadi dad era survegnir il sustegn, sch’enzatgei funcziun buca sco ei havess da funcziunar.» Il support tecnic dad interpresas grondas che porschan sistems dad elavurar datas sesanfla per gronda part enzanua ora el mund. E quels che porschan sustegn han magari pauca capientscha dalla situaziun specifica dad ina canzlia grischuna. Fabian Collenberg tschontscha dad in grond avantatg dall’administraziun communala da Sumvitg. «Nus havein in collaboratur fetg versau en damondas dalla elavuraziun electronica da datas ch’anfla per regla sez la sligiaziun, sch’enzatgei va pei ziep.» E magari va ina ni l’autra caussa pei ziep e forsa po la vischnaunca da Sumvitg tarmetter siu collaboratur fetg versau en Lumnezia. Sil pli tard igl october spera Daniel Solér da saver presentar alla radunonza communala il quen communal 2023.

A caschun dalla «Sera da pulenta» han ins era saviu persequitar il giug da ballapei denter la Svizra e l’Engheltiara a Silgin. L’Uniun sportiva Péz Ault ei la suletta uniun da Surin e perquei tonpli impurtonta per la convivenza els uclauns lumnezians dalla vart dretga dil Glogn. «Sche ti vul mirar il giug stos seser plitost davontier.» Ida Sgier ei commembra dalla suprastonza dalla Uniun sportiva Péz Ault e s’engascha era per l’aschinumnada «Sera da pulenta» a Silgin. Igl ei l’occurrenza principala dalla uniun che dumbra biabein 50 commembers, sco ins po endriescher da lur pagina d’internet. La «Sera da pulenta» ei igl arranschament principal che l’uniun organisescha e quei regularmein gia dapi igl onn 1995. «La sera da pulenta ei curdada uonn sil medem datum sco il giug dil quart final dalla Svizra encunter l’Engheltiara», gi Ida Sgier. Consequentamein ein ils organisaturs sedecidi da porscher il giug via in monitur en tenda da fiasta, sco quei che Iga Sgier ha tradiu. Persequitau il giug Fervents amaturs dil ballapei vestgi ellas colurs dalla equipa svizra han ins buca viu biars ella tenda da fiasta a Silgin. La pulenta ed il zagrenders han anflau tonta attenziun sco il giug dalla equipa svizra a Düsseldorf. Quei vul denton buca gir ch’ins hagi buca persequitau las activitads sil pastget. Il gol da Breel Embolo ella 75avla minuta ha era procurau per dabia euforia ella tenda da fiasta a Silgin. Ina euforia ch’ei anetgamein vegnida frenada gia tschun minutas pli tard enaquella ch’ils Engles han ulivau. Era sche l’Uniun sportiva Péz Ault porta il sport en siu num organisescha ella gia dapi biars onns negins events sportivs pli. Fundada eis ella vegnida antruras ils onns 60 per motiv principal dad organisar cuorsas da skis per la populaziun da Surin, Silgin, Pruastg dado e Pruastg dadens, ils uclauns da Lumbrein che sesanflan dalla vart dretga dil Glogn. A favur dalla convivenza Duront in decenni ha l’uniun schizun manteniu in runal a Surin. Ida Sgier tradescha che l’Uniun sportiva Péz Ault seigi oz la suleta uniun dils uclauns dalla vart dretga dil Glogn. Tonpli impurtonta eis ella per la convivenza dalla populaziun entadem la Lumnezia. La sera da pulenta carmala dabia glieud d’ordvart a Silgin. Il sittar penaltis ha secapescha era procurau per tensiun ella tenda da fiasta. La terrada dalla equipa svizra che ha sulet satrau quater dils tschun penalits ha denton buca muentau sur mesiras. La sera da pulenta ei la finfinala ina sera da divertiment cun musica da sault e bar.

La cumissiun da constituziun ha adempliu sia incumbensa e publicau la jamna vargada sias propostas per ina nova constituziun per la vischnaunca Ilanz/Glion. La decisiun sche la vischnaunca cuntinuescha cun ni senza parlament vegn il suveran a prender pli probabel la stad 2025. E sch’el suonda alla proposta dalla cumissiun dat la vischnaunca adia al sistem da direcziun e surdat dapli responsabladad alla singula suprastonta e suprastont. Suenter biabein in tozzel sesidas ei il sboz per la nova constituziun dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion sin meisa. Ina cumissiun da diesch persunas, presidiada da Roman Cantieni, ha elavurau la proposta per ina nova constituziun per la vischnaunca dad Ilanz/Glion. La cumissiun ha stuiu risguardar las pretensiuns dalla initiaziva approbada il zercladur 2023 dil suveran da presentar duas variantas. Numnadamein ina varianta constituziunala cun ina radunonza communala ed ina ulteriura cun la proposta da mantener in parlament communal reduciu. «Ei dat natiralmein aunc ulteriuras pretensiuns neu dil dretg subordinau da Confederaziun e cantun ch’ina constituziun communala sto risguardar», gi il president dalla cumissiun preparatorica, Roman Cantieni. Per segirar che las reglas da giug vegnien risguardadas ha il giurist Frank Schuler accumpignau la cumissiun e dalla partida allas sesidas ei era il president communal Marcus Beer staus. Denton sulet sco vusch che dat buns cussegls, sco quei ch’ins po leger el rapport dalla cumissiun. Far valer il meini Ussa ein ton las propostas per ina constituziun nova sco il rapport accumpignont accessibels via la pagina dalla vischnaunca. «La populaziun dad Ilanz/Glion ei envidada da far valer siu pareri», explichescha il president dalla cumissiun. «Alla fin sto il suveran dad Ilanz/Glion numnadamein decider sch’el vul acceptar la varianta cun parlament ni quella cun radunonza communala.» Ulteriuras differenzas cuntegnan las duas variantas buc. La varianta cun la radunonza communala sto denton circumscriver las cumpetenzas dalla radunonza. E cheu posseda la proposta dalla cumissiun entginas novaziuns. Decida la radunonza communala numnadamein midadas vid la fatschenta dalla suprastonza ha la suprastonza la pusseivladad da presentar al suveran ella votaziun all’urna era sia proposta. «La suprastonza sto decider enteifer in meins sch’ella vul era suttametter sia varianta alla votaziun», explichescha Roman Cantieni. Renviescha la radunonza communala ina proposta dalla suprastonza, ha quella la pusseivladad d’acceptar la decisiun ni da tuttina suttametter sia proposta alla votaziun all’urna. Aschia spera la cumissiun da prevegnir a decisiuns casualas succedidas entras ina radunonza communala visitada mo scart. Ni a decisiuns dalla radunonza influenzada dad ina gruppa d’interess che mobilisescha biara glieud per decider la fatschenta en siu intent. Pertuccond la varianta da parlament cuntegn il sboz dalla constituziun la proposta da reducir ils sezs da 25 sin 19. Dar adia al sistem da direcziun Tematisau ha la cumissiun era il fatg ch’ils habitonts e las habitontas da diversas fracziun san buca far diever dil traffic public per ir alla radunonza communala. La cumissiun ei dil meini che tuttas votantas e votants stoppien saver ir a radunonza senza stuer duvrar igl auto privat. La cumissiun da constituziun propona vinavon al suveran da dar adia al sistem da direcziun e dad implementar il sistem da departement cun dapli cumpetenzas per mintga singula suprastonta e suprastont. «La cumissiun ei dil meini che la legitimaziun dalla suprastonza creschi e la responsabladad e la pussonza vegni repartgida sin pliras schuialas», explichescha Roman Cantieni. La cumissiun vul era schar eleger il cussegl da scola entras il suveran. «L’impurtonza dil cussegl da scola legitimescha l’elecziun dils suveran», san ins leger el rapport accumpignont. Denter auter propona la cumissiun d’introducir sin palancau communal il principi public. El lubescha a tuttas persunas da prender investa en documents publics, aschilunsch ch’interess privats ni publics sclaudan buca quei. E vinavon pretenda il sboz che tuttas midadas vid il pei da taglia ein da suttametter al referendum obligatoric. Entochen ils 31 d’uost 2024 han in e scadin la pusseivladad da s’exprimer via posta electronica ni direct tiel president dalla cumissiun da constituziun davart las propostas per ina nova constituziun per la vischnaunca Ilanz/Glion. E pli probabel vegn la nova constituziun suttamessa alla votaziun el decuors dalla stad 2025.

Lino-Gian Janka ed Alejandro Vargas (polimecanists), Livio Casanova (mecanist da producziun) e Jovana Mihajlovic (emprendissadi mercantil) dalla Distec SA a Mustér han terminau cun fetg bunas prestaziuns lur emprendissadis. Sco quei che la Distec SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha Lino-Gian Janka contonschiu la nota da 5,3. El ei staus il sulet emprendist da polimecanist dil nivel E dil cantun Grischun che ha contonschiu ils rangs. Medemamein eis el vegnius honoraus sco meglier da si’annada. Quei suttastrehi sia excellenta prestaziun. «La Distec SA ei loscha dallas prestaziuns da sia emprendista e ses emprendists. La lavur endinada ed igl engaschament ei sepagaus», scriva l’interpresa. Legreivlamein hagien tuts quater decidiu da star fideivels alla Distec SA e da cuntinuar culla lavur leu suenter las vacanzas da stad. (cdm/fmr) L’emprendista ed ils emprendists dalla Distec SA che han terminau cun success ils emprendissadis. Da sen. Alejandro Vargas, Lino-Gian Janka, Livio Casanova e Jovana Mihajlovic.

L’Uniun da giuventetgna Medel envida per in’ulteriura ga al FestiVal Medel. Quel ha liug sonda proxima cun products dalla regiun e musica da pliras formaziuns, denter auter da Matt ed Esra da 77 Bombay Street. Cun differentas restricziuns ha la giuventetgna da Medel arranschau il FestiVal Medel igl onn 2020. Igl ei stau l’emprema stad da corona. In temps che negin saveva aunc propi tgei svilup che la pandemia prendi. «Nus havein organisau la fiasta denter las duas empremas undas da corona. Ils onns suandonts ei la malsegirtad pertuccont corona stada aschi gronda che nus havein desistiu da far lavur d’organisaziun», di il conorganisatur Danilo Giger. Entochen igl onn vargau. Lu ei l’uniun sedecidida da preparar in program per uonn. 18 stans e quater gruppas Sonda, ils 13 da fenadur 2024 eis ei aschi lunsch amiez il vitg da Curaglia. Dallas 10.00 entochen mesanotg porschan ils giuvenils in program cun fiera da products dalla regiun e quater concerts. Da veser ed udir ein Alexi e Marcus, NoHornyFuture, Matt ed Esra da 77 Bombay Street e VolxRox. «Nus purschin sappientivamein in program da musica per in e scadin. Pli ditg che la sera cuoza e pli fetg che quel ei denton dedicaus als giuvens», di Danilo Giger. La fiera cun 18 stans dalla regiun e singuls dil Tessin vegn purschida ella via da quatier sper la baselgia e la plazza dalla zona blaua gest giusut ei reservada per la gastronomia. Ils concerts vegnan purschi silla plazza sut la casa communala. «Nus spitgein 600 persunas» L’Uniun da giuventetgna Medel dumbra rodund 50 commembras e commembers ch’ein pli u meins tuts en acziun vid la lavur avon, duront ni suenter la fiasta. Tschun dels fuorman il comite d’organisaziun. «Avon quater onns havein nus giu rodund 500 visitadras e visitaders, uonn quintein nus cun 600», di Danilo Giger. Naven dallas 18.00 vegn pretendiu in’entrada da 20 francs pils concerts, avon ei la purschida gratuita. Cura ch’il FestiVal Medel ha liug la proxima ga ha il conorganisatur buca saviu dir: «Nus sefixein buca sin in ciclus.» Impressiun dil FestiVal Medel avon quater onns.

L’Energia Alpina – l’interpresa d’electricitad dalla vischnaunca da Tujetsch – ha fatg igl onn vargau ina sviulta da 13.27 milliuns francs. Aunc mai ei quella stada aschia aulta. «Ils differents secturs dalla branscha d’energia ein suttaposts ad ina midada marcanta. Igl onn 2022 ei quei stau la scartezia d’electricitad ed ils aults prezis d’energia ed igl onn 2023 ei quei stau il «Solarexpress» e la lescha federala per in provediment d’energia segir.» Quei scrivan ils organs directivs dall’Energia Alpina en lu rapport da fatschenta annual 2023. SedrunSolar ha fatschentau L’Energia Alpina – in’interpresa independenta dil dretg public dalla vischnaunca da Tujetsch – ei stada occupada igl onn vargau surtut cun in grond project, numnadamein quel da SedrunSolar. Quei project da fotovoltaica el territori da Scharinas e Cuolm Val ei s’avanzaus tenor giavisch. Mo era pertuccont igl andament sco tal dalla fatschenta san il president dil cussegl d’administraziun Claudio Deplazes ed il meinafatschenta Ciril Deplazes mirar anavos sin in onn da success. «Las cefras dil preventiv ein vegnidas contonschidas ni schizun surpassadas en tut ils secturs», constateschan els el rapport da fatschenta 2023. Cun 13.27 milliuns francs ha la sviulta contonschiu in niev record. Il cash flow importa 2.2 milliuns ed il gudogn schuber suenter amortisaziuns, retenziuns e reservas ordinarias pressapauc 473 000 francs. Ina ga dapli ha la vischnaunca da Tujetsch profitau finanzialmein da si’interpresa. Aschia ein flessegiai en cassa communala 300 000 francs en fuorma d’ina conderschida sco era 360 000 francs per la concessiun. Il carstgaun el center Igl onn 2023 ha l’Energia Alpina occupau 29 conluvreras e conluvrers, da quei tschun emprendists. «Sco bunamein en tuttas branschas regia era sil sectur d’energia ina gronda munconza da persunal qualificau. L’Energia Alpina metta – cun ses plazs da lavur attractivs, orientai viers il futur ed ina structura d’interpresa aviarta – il carstgaun el center. Ella vul restar in dils megliers patruns da lavur ella regiun», scriva l’interpresa en siu rapport anual. L’Energia alpina ei engaschada surtut ella producziun d’energia, ella vendita d’energia e projects d’installaziun. Sper las ovras hidraulicas da Val Giuv e Val Mila dispona ella era d’ina reit d’anergia sco era da plirs implonts da fotovoltaica. Visualisaziun dil project SedrunSolar dall’Energia Alpina el territori da Scharinas e Cuolm Val.

Ella vischnaunca da Laax ein plirs projects approbai e semtgai per la realisaziun. Per exempel la plazza da sport e pausa Grava e la casa da habitar per indigens a Cons. Pil mument blocheschan recuors e process giuridics quels dus. Era il project da hotel Revier a Murschetg ei pendents pervia da recuors. Recuors pervia da formalitads giuridicas blocheschan dapresents a Laax treis projects cun investiziuns ella valeta da rodund 50 milliuns francs. Dus pertuccan projects urgents e necessaris per la populaziun, il tierz in resort niev a Murschetg. «Igl ei ina caussa stunclentusa. Nus sperein che la dertgira prendi tochen a fin digl atun ina decisiun», manegia Vitus Dermont. Il president dalla vischnaunca burgheisa da Laax conferma il stan actual dil project da resort a Murschetg. Avon varga dus onns ha la radunonza generala burgheisa concediu unanimamein il dretg da baghegiar alla firma d’immobiglias Fortimo SA da Sogn Gagl. La radunonza politica e la regenza han lubiu las lingias da baghegiar e digl uaul. Sil parcadi dils bus ed autos da posta vulan ils investurs Philipp e Remo Bienz realisar in hotel ella valeta da 40 tochen 45 milliuns francs. Igl ei in project el stil d’in resort. Il program preveda duas casas cun totalmein 345 letgs. Investura ha pazienzia Ina dallas casas duei consister da 93 combras semplas cun 211 letgs, l’autra 39 habitaziuns pli comfortablas cun 134 letgs. Garascha sutterrana cun parcadis publics ed in’ustria cumplettassan gl’implont turistic. Recuors alla dertgira administrativa blocheschan denton tochen oz il project Revier. Possessurs da parcellas cunfinontas sedostan pervia da formalitads. Vitus Dermont ei da buna fei. Sco quei ch’el sincerescha sin damonda dalla FMR eis el en contact cull’investura Fortimo, quella hagi la pazienzia ch’ei drovi da realisar in tal project grond. A Laax Vitg ei dapresent in project pli pign ella dimensiun da «mo» 400'000 francs bloccaus. Ei fuss in’investiziun necessaria per la scola. Entadem il Lag Grond duvras quella urgentamein ina plazza da sport e da pausa. Quella che ha surviu a quei scopo ha la vischnaunca stuiu unfrir per baghegiar la scola primara nova. Ils 13 da zercladur 2023 haveva la radunonza communala approbau, suenter ina discussiun controversa, il credit da construir la nova. Ina surfatscha verda denter scoletta nova e l’ustria Lags ei actualmein reservada per quei intent. Sin fundament da recuors ha la vischnaunca stuiu surluvrar il project. Il settember 2023 ha ella denton retschiert sin quei novs recuors. Quels blocheschan actualmein gl’implont che la scola duvrass urgentamein sigl onn da scola 2024/25. Plazza da sport e pausa: visualisaziun dil project ch'ei aunc bloccaus a Laax. Encunter project per indigens Il tierz project bloccau pertucca il spazi da habitar per indigens. Er encunter il project Mira Crap a Laax Cons han persunas privatas recurriu. Ils 14 da settember 2022 haveva la radunonza communala approbau in credit da 8,8 milliuns francs per baghegiar ina casa cun 21 habitaziuns per indigens. Era cheu emprovan ils recurrents da far valer avon dertgira ils dretgs formals. Pertuccont il stan da quella «pendenza» ha il president communal Franz Gschwend communicau en siu rapport annual digl onn 2023. Ins hagi surluvrau il project en puncts pigns e scret ora da niev quel. Enteifer il temps da publicaziun hagi ei danovamein dau in recuors. «La procedura ei aunc pendenta ed igl ei buca clar cu nus savein entscheiver a baghegiar», ha il president communal informau la populaziun. Daferton enqueran indigens vinavon habitaziuns pagablas a Laax. Gl’uffeci da baghegiar ha confirmau alla FMR che la situaziun seigi buca semidada dapi il mars, ins spetgi aunc adina silla decisiun dalla dertgira administrativa pertuccont il recuors. La casa Mira Crap per indigens: visualisaziun dil project ch'ei bloccaus dapresent. Ed il project da 250 milliuns? Sper quels treis projects ein aunc dus ulteriurs projects en discussiun a Laax. In ei in gigantic cul num «Anaram». Il december 2019 haveva ina gruppa d’iniziants informau surlunder la radunonza communala. El territori dils cuolms Lavanuz vuleva quella baghegiar in center internaziunal, ina specia da clinica da burnout. Alla radunonza havevan ils iniziants Petra Maria Heeb e Pino E. Zünd da Balgach e Rebstein discurriu d’investiziuns da 250 milliuns francs. Cuort avon la pandemia da Corona ha la visiun caschunau l’attenziun mediala sur la regiun ora. Sch’il project seigi sistius ni buca sappi el buca gir,ha Augustin Calivers, il menader digl uffeci da baghegiar da Laax, rispundiu la damonda dalla FMR. Dapi dus onns hagi la vischnaunca udiu nuot pli dalla gruppa d’investurs. Quella haveva gudignar gl’architect talian Matteo Thun pil project extraordinari. In ch’ei pli concrets ei la surbaghegiada Davos Baselgia. Sin duas parcellas, ina en possess dalla vischnaunca burgheisa, l’autra dalla pleiv, eis ei previu da baghegiar tschun casas da pliras habitaziuns. En treis dess ei habitaziuns conformas alla vegliadetgna ed en duas spazi da habitar pagabel per indigens. «Ina gruppa da project ei actualmein vidlunder da preparar quei project. Ils 14 d’uost informescha ella la radunonza communala surlunder», conferma Augustin Calivers alla FMR. Commentari Lai madirar, e lu racoltar Augustin Beeli/FMR Avon 50 onns ha la populaziun da Laax entschiet a sesviluppar. Il president communal ch’ei vegnius 1971 alla testa ha viu ils basegns ed ha tratg in project suenter l’auter. Cu el ha dau giu siu post 23 onns pli tard era la vischnaunca setransformada en ina destinaziun turistica ed il beinstar general carschius considerablamein. Quei svilup ha la populaziun lubiu beinvulentamein – egl agen interess. Oz decidan a Laax savens ils jasters cun tgei tempo che projects selaian realisar. Allas radunonzas communalas haveva ei mai dau grondas discussiuns. Tuts vesevan co il paliet dall’economia muossa cuntinuadamein ensi. Frenar il svilup fuss pia stau riscant. Quel ei staus d’engrau era alla demografia. Numerus jasters han elegiu Laax sco lur patria nova. Biars ein fetg buns pagataglia e contribueschan alla beinstonza dalla vischnaunca. Possessurs da habitaziuns secundaras, tals cun domicil principal giu la Bassa, vegnan a Laax per guder il ruaus ed il temps liber en lur casa ni habitaziun da vacanzas. Quella specia da hosp ei daferton emanzipada, ella sedosta encunter tut quei che savess disturbar gl’agen gudiment. Il hosp emanzipau sedosta encunter las taxas turisticas, encunter malgestadad, encunter canera ni infrastructura. En certas situaziuns ein era indigens sedustai. Per exempel cu la vischnaunca ha vuliu construir avon diesch onns ina residenza per seniors. Gliez project han buca ils jasters refusau. Ussa para il temps dad esser madirs per ina nova emprova da realisar l’idea. Ei savess esser ch’ei dat resistenza. Pervia da distanzas, survesta, lingias da baghegiar ni autras formalitads. Quella gada pudess il recuors vegnir dils possessurs da habitaziuns secundaras. El contuorn pudess ei haver possessurs che vesan disavantatgs per sesez. Il davos temps schabegia quei trasora a Laax. Per exempel tiel project dalla casa da scola nova entadem il Lag Grond. Recuors han retardau gliez project aschia che la vischnaunca ha stuiu unfrir la plazza da sport e pausa che maunca oz alla scola. Tgei duei ni savess’ins far per evitar ch’ei detti trasora recuors encunter projects a Laax? Nuot! Ch’ei fetschi prescha e seigi urgent ei negin argument. La vischnaunca duei semplamein dar dapli temps a mintga project.

Per la tschunavla gada ha la Biennala Art Safiental aviert la sonda vargada sias portas. «Tgei fussi sche? Vuschs ord igl avegnir» ei il tema dallas 13 producziuns d’art ch’ein exponidas en plirs loghens dalla Val Stussavgia. In di avon l’avertura han ils organisaturs dalla Biennala Art Safiental envidau las medias ad ina informaziun a Tenna. «Tgei fussi sche?» Quei seigi dapli ch’ina damonda retorica, scrivan ils organisaturs digl Institute for Land and Environmental Art (ILEA) en l’invitaziun als representants dallas medias pertuccont il motto dalla tschunavla Biennala Art Safiental. Il menader artistic, Johannes Hedinger ha detg, che la damonda «Tgei fussi sche?» duessi animar da daventar activs, enstagl mo da reagir sin ils schabetgs digl avegnir. «Mintgina e mintgin da nus ei envidaus da lavurar vid igl avegnir, d’elaborar scenaris e da tschercar vias per construir in mund persistent ch’ei habels d’exister egl avegnir.» Igl art sappi rumper musters antiquai ed arver novs musters dil patertgar. Ed igl art porschi inspiraziun, novas enconuschientschas ed in spazi favoreivel pil dialog, ha il menader artistic declarau en siu plaid introductiv (mira era box). Inscunter cul futur dus La Biennala Art Safiental 2024 ch’ei ina exposiziun sut tschiel aviert vegn curatada da niev da quater persunas. Sper il fundatur dalla Biennala, Johannes Hedinger, ein quei Anne-Laure Franchette, Josiane Imhasly e Joanna Lesnierowska. Ellas ed el portan novs impuls, autras perspectivas tematicas e novas posiziuns artisticas ella Val Stussavgia. All’informaziun da medias han las co-curaturas detg che la damonda empalonta d’uonn «Tgei fussi sche?» envidi da sentupar cun il present enten sefatschentar cun il futur. «Nus stuein tschentar las damondas el temps dil futur dus. Per exempel damondas sco: Tgei vegnin nus ad haver fatg? E tgei vegnin nus buc ad haver fatg? Co vulein nus restar en regurdonza als carstgauns dil futur e co savein nus esser stai bunas antenatas e buns antenats?» In artist grischun Denter ils 13 artists alla Biennala Art Safiental ei era il Grischun Andrea Todisco da Turitg/Razén che ha giudignau igl onn vargau il premi d’art grischun cun sia installaziun dil cuolm da sal el museum d’art Cuera (mira box). A Thalkirch expona Andrea Todisco profils da construcziun sturschi. Las visetadras ed ils visetaders duein esser surstai dils profils e sedumandar schebein ei vegni propi baghegiau enzatgei nunusitau sin quest sulom, ha Todisco detg. Sia exposiziun seigi in legn speculativ culla damonda «Tgei fussi sche?» All’informaziun da medias dil venderdis vargau han era dus dils 13 artists internaziunals presentau el curtgin digl hotel Alpenblick a Tenna lur purschidas en l’exposiziun Art Safiental. Il Brasilian Ernesto Neto inscenescha cun musica e ritmica ina sepultura rituala d’ina da sias ovras, e quei sper la cascada da Tenna. Cun quella sepultura vul igl artist documentar che tut quei che nus havein, producin e consumein vegn dalla tiara e tuorna ella tiara. Egl hotel Alpenblick a Tenna muossa l’artista mexicana Paloma Ayala co ins sa crear events culinarics mo cun ina pegna sut tschiel aviert. Sias tratgas sebasan ad inscunters cun la populaziun indigena dalla Val Stussavgia. 13 producziuns en quater loghens 11 dallas 13 producziuns d’art dalla Biennala Art Safiental ein installaziuns e tier duas exposiziuns setract’ei da performanzas unicas. Las producziuns secattan els vitgs da Versomi, Tenna, Stussavgia-Plazza e Thalkirch. La viseta dallas installaziuns ei gratuita. Ils biars loghens d’exposiziun contonsch’ins cun il traffic public. Il center dall’exposiziun che cuozza entochen ils 20 d’october 2024 ei il hotel Alpenblick a Tenna. Igl institut ILEA ei ina uniun che stat sut il patrunadi dalla vischnaunca da Stussavgia, il Parc natiral Beverin. Sco cooperatura segna l’organisaziun Safiental Tourismus. Treis damondas ad Andrea Todisco, artist da Turitg/Razén FMR: Il mund dil sal ei stau Vossa exposiziun a Cuera el museum d’art, quella che ha purtau a Vus il premi d’art grischun 2023. Con salada ei Vossa exposiziun dils profils da construcziun alla Art Safiental? Andrea Todisco: En Stussavgia vegnel jeu buca cun sal el senn dalla materia. Il sal ei in product che sa era disturbar. E cheu en Stussavgia sundel jeu vegnius cun profils sturschi che dattan era da patertgar e s’integreschan buca dispet el mintgadi harmonic. Quels profils pudessan metter en damonda il mund dalla planisaziun e dall’architectura. Orda quei pugn da vesta eisi schon era ina caussa salada. Daco l’exposiziun dils profils sturschi? Quella installaziun haiel jeu realisau aposta per la Biennala Art Safiental. Sin fundament dil motto «Tgei fussi sche?» haiel jeu sviluppau mia idea dils profils. Tgei ha motiva Vus far ina exposiziun en Stussavgia e lu aunc il pli entadem la val? La Val Stussavgia ei per mei ina impurtonta vallada. Cheu sesentel jeu bein ed jeu vegnel bia en quella val. Jeu selaschel era inspirar dallas cuntradas dalla Val ­Stussavgia per mia lavur artistica. Quei era perquei che l’archaica ­interessescha mei en mia ­lavur artistica. Jeu haiel giu in nundetg plascher cura che jeu haiel survegniu la damonda d’exponer alla Biennala Art Safiental. Treis damondas a Johannes Hedinger, menader artistic dad Art Safiental FMR: La Stussavgia ei ina cuntrada cun ina gronda tradiziun populara. L’exposiziun Art Safiental ei gagliarda, cun expositurs digl entir mund. Ei quei cuntrast ina da Vossas finamiras? Johannes Hedinger: Nus empruein da colligiar il global cugl indigen. Perquei ei nossa sedia per exempel era egl hotel Alpenblick a Tenna ch’ei in local fetg tradiziunal indigen. Ils biars turists en Svizra vegnan digl exteriur, quei ei ina realitad. E nus vulein aunc saver empau dapli digl art da quellas tiaras jastras e tscherchein perquei il dialog cun artistas ed artists. Quei ei gie fetg positiv era per la Val Stussavgia? Igl anteriur president communal Thomas Buchli ha promoviu nossas ideas e nossa filosofia dalla Biennala da bial’entschatta e perquei datti ella era dapi diesch onns e dapi tschun onns cul concept dad oz. Thomas Buchli ha era giavischau che nus cultiveschien e promovien quella egliada el lontan. Nus fagein en sesez nuot auter che da mirar tgei che autras culturas porschan sil sectur digl art. Ed ils artists digl exteriur prendan envesta da nossa cultura. L’exposiziun mira uonn egl avegnir. Contas rispostas quinteis Vus da survegnir entochen ils 20 d’october 2024 ? Quei ch’jeu saiel dir ei che nus havein ina grond potenzial cun las 13 exposiziuns e e las occurrenzas accumpignontas dalla Alps Art Academy d’uonn. Nus procurein per ina purschida che duei schar anavos fastitgs. Da niev havein nus quater curaturs che representan era novas posiziuns egl art. Era en nossa academia essan nus internaziunals uonn per exempel cun ils dus artists Sujit Mallik e Farah Mulla dall’India. « Tgei fussi sche?» La sonda vargada ha la Biennala Art Safiental aviert sias portas, la tschunavla dapi igl onn 2016. «Tgei fussi sche?» ei la damonda ch’ei tenor ils organisaturs dapli ch’ina damonda retorica. La damonda animeschi da daventar activs, enstagl da mo reagir sin ils schabetgs digl avegnir. Denter ils 13 artists expona er il giuven artist grischun Andrea Todisco da Turitg/Razén che ha giudignau igl onn vargau il premi d’art grischun. A Thalkirch expona el profils da construcziun sturschi che duessan metter en damonda il mund dalla planisaziun e dall’architectura. (fmr/mg) Paloma Ayala dil Mexico experimentescha cun ina cuschina e cun in spazi nunusitau.

Dapi 13 meins vegn buca pli sedivertiu ell’aua dil Bogn Sedrun. Persuenter vegn luvrau mordio leu. Entochen tier la reavertura ils 19 d’october 2024 vegn investau 12,4 milliuns francs el baghetg a Sedrun. Il president dalla cumissiun da baghegiar, gerau Guido Monn, ha dau alla FMR la caschun da dar in sguard sil plazzal. La tecnica necessaria per ch’ils indrezs da bogn e wellness funcziunien ein cumplexs. Pils visitaders vegn il bia da quei che vegn investau mai ad esser vesibel. L’entschatta zercladur 2023 ei il Bogn Sedrun semidaus en in plazzal. Dapi lu vegn luvrau intensivamein per remplazzar la tecnica e sanar la part principala culs bogns. «Quei ei ina lavur cumplexa. Sin ina surfatscha fetg pintga sto la coordinaziun denter specialists da ventilaziun, indrezs sanitars e da scaldament sco era d’installaziuns electricas esser fetg buna. Sche quei ei buc il cass, ein els enta peis in a l’auter ni che quei ch’ei fatg sto vegnir demontau damai ch’ina autra installaziun era vegnida negligida», di Guido Monn. Il cau dil departament da baghegiar, forestalesser ed ambient dalla vischnaunca da Tujetsch, ch’ei era president dalla cumissiun da baghegiar dil Bogn Sedrun, vegn sez dil sectur da baghegiar. Tuttina di el: «Quella tecnica ei ina dimensiun nundetga. Cheu piardan ins spert la survesta, sch’ins ei buca dil fatg.» La cumplexitad vegn buca mo dallas lingias effectivas, mobein era da quellas che colligian digitalmein ils indrezs. «Grazia alla digitalisaziun eis ei pusseivel da far bia lavur da manteniment a distanza, per exempel el cass d’in incap. L’installaziun ei pretensiusa, mo persuenter eis ei pusseivel da spargnar cuosts igl avegnir», di Guido Monn. Ina ruschnera da 67 meters Il project dil Bogn Sedrun pertucca en emprema lingia lavurs da remplazzar la tecnica e la sanaziun totala dil bogn grond e dil bogn pils affons pigns. Quel dils affons ei vegnius engrondius. Gest dasperas sesanfla la ruschnera nova, aschidadir la nova perla dil bogn. Quella meina digl intern dil baghetg principal el liber e tuorna lu puspei anen. Ella ei 67 meters liunga ed astgass franc esser la grond’attracziun suenter la reavertura. La colur cotschna dil bischel cun in diameter da rodund 1,2 meters dat agl areal dil Bogn Sedrun in niev cuntrast. Da niev ei era vegniu erigiu davon il bogn – en direcziun sid – ina nova terrassa. «Quella ei en sesez sedada pervia dalla localitad nova el sutterran», di Guido Monn. En quei local sesanflan ils treis gronds filters che purificheschan l’aua digl bogn. Parallelmein culla sanaziun dil baghetg ei l’Energia Alpina, l’interpresa d’electricitad dalla vischnaunca, sedecidida d’installar in indrez che nezegia la calira dil bogn per la producziun d’energia. Dall’Energia Alpina, respectiv dalla reit d’anergia, retila il Bogn Sedrun dil reminent l’energia per scaldar l’aua. In maletg da Bane Ina suletta preit el bogn ha neginas finiastras, e quella duei vegnir nezegiada per in grond maletg da fatschada. Sco Guido Monn di, ei l’incarica persuenter surdada agl artist Fabian Florin, alias Bane, da Cuera: «El ha fatg a nus pliras propostas per in maletg da cuntrada, respectivamein cun aua. Cun agid d’ina visualisaziun cun beamer survegn quel lu moviment.» Proximamein duei la decisiun pertuccont il motiv curdar. Prezis carschi massiv Suenter in liung temps d’examinaziuns co ed en tgei direcziun sviluppar il bogn, ha il suveran priu la decisiun avon rodund dus onns. «Il credit concediu persuenter muntava 9,8 milliuns francs. Cura che nus havein giu las offertas sin meisa, eis ei denton semussau che quella summa tonschi per dabia buc», di Guido Monn e precisiescha: «Dapi corona ein ils prezis, surtut pil material, carschi massivamein. Aschia ein ils cuosts per itschal cromau s’augmentai en quei temps per 40 %.» Ensemen cul biro d’architectura Energiebauen da Cuera hagi la cumissiun fatg tut il pusseivel per tener ils cuosts en rama. Pervia digl argument dalla carischia hagi ei era buca duvrau in niev conclus dil suveran. Mo buca mo la carischia ha in effect sils cuosts: «Era las prescripziuns pretendan lur unfrendas finanzialas.» Il bia ei fatg Il project cuosta ussa 12,4 milliuns francs e spazi per giavischs supplementars dat ei buc: «Nus essan en rama dalla calculaziun, 90 % dallas lavurs ein fatgas.» Per las stentas finanzialas che la vischnaunca da Tujetsch fa el Bogn Sedrun – ina purschida singulara pils indigens e turists – survegn ella sustegn dil cantun: 1,065 milliuns francs sco emprest ed 800 000 francs a fonds perdu. Singulas incaricas da lavurs han saviu vegnir surdadas ad interpresas dalla regiun. La gronda part dallas lavurs – tut en rama dalla lescha da submissiun – ein idas a fatschentas ella Bassa ni schizun egl exteriur. Internaziunalitad La viseta sil plazzal il mardis endamaun ha dau in’impressiun dall’internaziunalitad dallas persunas ch’ein occupadas el Bogn Sedrun il mument vid la lavur. Stau d’udir ei denter auter era sloven ord la bucca d’in giuven engaschaus vid lavurs tecnicas. Mo lu secapescha era romontsch sco per exempel dil menader dils projects gronds dall’Energia Alpina, igl indigen Benjamin Lutz. Entochen tier la reavertura dil Bogn Sedrun ils 19 d’october 2024 ein da liquidar ussa surtut lavurs finas e dil contuorn. La sanaziun cumpleta dil Bogn Sedrun ei la secunda dapi l’avertura 1970. 1993 era in’emprema gia stada necessaria. «Dapi lu ein ils indrezs vegni strapazzai enorm. Ina sanaziun totala dalla tecnica ei stada indispensabla», di Guido Monn. Igl onn 2004 era il Bogn Sedrun dil reminent vegnius cumpletaus cun ina partiziun da wellness, ina purschida per glieud plitost pacifica. Ussa – exacts 20 onns pli tard – suonda in element per tgi che seruschna pli bugen: La ruschnera cotschna – cotschna sco igl uoppen dalla vischnaunca da Tujetsch. Ruschnera cotschna sco igl uoppen Igl uoppen dalla vischnaunca da Tujetsch cuntegn ina tuor alva sin in funs tgietschen. Igl ei il medem tgietschen sco la ruschnera nova dil Bogn Sedrun. Suenter la reavertura dil bogn ils 19 da d’october 2024 vegn ella franc ad esser la nov’attracziun dil Bogn Sedrun. Dapi 13 meins vegn luvrau leu vid la sanaziun digl entir edifeci. La part principala dall’investiziun da totalmein 12,4 milliuns francs vegn impundida pil remplazzament dalla tecnica. (fmr/hh) Guido Monn ei president dalla cumissiun da baghegiar dil Bogn Sedrun. El ei cuntents cugl andament dallas lavurs d’entochen ussa. Guido Monn (dretg) en discussiun cun Benjamin Lutz dal’Energia Alpina. Installaziuns electricas ein ina part dil cumplex tecnic dil Bogn Sedrun. Las differentas parts digl itschal cromau el bogn principal ston vegnir ligiadas schubramein ina cun l’autra. Ils indrezs dalla ventilaziun en quella localitad han custau persuls 1.2 milliuns francs. Il bogn principal dil Bogn Sedrun ei ussa cumpleinamein ord itschal cromau. Ruschnera nova dil Bogn Sedrun.

Enteifer l’exposiziun giubilara «600 onns Ligia Grischa» ella Cuort Ligia Grischa a Trun dat ei in’attracziun supplementara speciala: Ella stanza nua che la cuscha dil vegl ischi ei exponius, san visitadras e visitaders emprender d’enconuscher in tschuat famiglias prominentas e meins prominentas. Bunamein tuts seigien perpetnisai cun uoppen e num vid la preit e plantschiu su ella sala dils causligia, san ins leger vid ina dallas tendas ch’ei stendida en quella stanza d’exposiziun. L’informaziun ella saletta, ella secunda alzada dil Museum Cuort Ligia Grischa, renda attent alla sala da dertgira. Quella s’auda oz tiel patrimoni cultural dalla Surselva ed ils visitaders che entran surstattan e smarveglian. Avat Adalbert III Defuns haveva incaricau entuorn 1700 il pader e pictur-artist Fridolin Eggert da decorar quella sala. Indigens entscheivan ad encurir gl’agen uoppen da famiglia, glieud d’ordeifer admira la massa da uoppens. Ella stanza cugl ischi La stanza che tracta dils uoppens ella sala da dertgira ei buca surcargada cun rauba ed exponats. Sch’ins entra statt’ins avon il sochel culla cuscha digl ischi historic. Tgi che ha visitau il concert multimedial «Detgas e fatg(a)s d’ina perdetga métta» il zercladur vargau enconuscha lezza historia. Co gl’ischi da 1424 era vegnius moribunds, co ins ha empruau da salvar el e co in stemprau ha la finala bess a tiara el definitivamein. La cuscha ha anflau suttetg el Museum sursilvan. Ella saletta eis ella actualmein denton buca l’attracziun. Gliez ein las tablas dils uoppen. Justina Simeon, la presidenta dil cussegl da fundaziun Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa, ha rendiu attent la FMR a quella part dall’exposiziun giubilara. «Igl ei zatgei nundetg interessant. E per quella part dall’exposiziun dat ei trasora resuns», declara ella. A caschun dalla viseta ella stanza eran las duas sutgas occupadas ed entuorn la meisa tenevan visitaders enta maun tablas e rugadavan ellas «hartas». En tut seigi ei 146, di Justina Simeon. Glieud che s’interessescha schiglioc buca per geneologia e historia da famiglia survegn en quella stanza ina survesta generala da «sia» famiglia. «Nus havein schau fotografar mintga uoppen ella sala da dertgira. Il medem mument han Erica Cavegn-Pfister e Sandro Decurtins rimnau las informaziuns e descret las tablas culs uoppens. La geraua da Trun ha luvrau varga 100 uras vid la redacziun dallas tablas. Il substitut digl archivari da stadi dil Grischun ha susteniu e gidau ella. Ei seigi stau ina lavur fetg pretensiusa, denton era fetg captivonta, ha Erica Cavegn-Pfister sincerau alla FMR. Ella ei versada cun retschercar, redeger ed analisar. Sco cartas da troccas gigantas Ina collecziun cun 146 tablas da uoppens da famiglias dalla Ligia Grischa. Avon che returnar ella patria cun sia famiglia ha la scienziada d’informaziun luvrau en ina plazza da cader ella biblioteca dalla Scola politecnica federala. Scriver e descriver geneologias e resumar en texts cuorts famiglias sursilvanas ei enzatgei niev. Las tablas ch’ins sa prender enta maun han il format da cartas da troccas gigantas. Davontier ei mintgamai igl uoppen, sura ni sut quel ina penda cul num dalla famiglia. Sch’ins «sfeglia» ella cartoteca frunt’ins sin nums da landrehters ch’ins ha mai udiu. Per exempel Dominicus Buldet, quel ei staus 1588 cauligia. Ni la famiglia Castelli a San Nazaro, in um che tuna plitost talian che sursilvan. Davos mintga famiglia sezuppan meinsvart destins, dramas e passiuns. Tier la tabla da pliras famiglias ni d’exponents da quellas, dattan ils auturs informaziuns supplementaras vid las tendas ch’ein stendidas ella sala. Per exempel dalla famiglia Castelli a San Nazaro. Silla tenda vid la preit san ins leger d’ina discordia da famiglia pervia dalla confessiun. «La famiglia ei vegnida enconuschenta cullas dispetas denter Peter Anton (1675–1735) e Gallus (1670 –1724) Castelli a San Nazaro. Gallus haveva maridau – encunter tuttas formalitads e lubientschas – la reformada. Lur tat Josef Ludwig haveva maridau ina dunschala de Mont Löwenberg ord il casti da Schluein ed acquistau il dretg da burgheis da Sagogn. Schlatteinas mortas e schlatteinas vivas Ella historia dalla Ligia Grischa ha la famiglia Castelli a San Nazaro giu influenza e renum. Els ein stai cauligia dalla Ligia Grischa e guvernaturs en Vuclina. Cun passiun han ins denton sescagnau en quella famiglia, san ins leger el purtret. E gliez ha la finala fatg effect: il num e la schlatteina ei morta ora il 19avel tschentaner. Auters nums ch’ins anfla sillas 146 tablas ein presents entochen oz. Per exempel la famiglia de Toggenburg, Maissen, Demont, Cabalzar, de Rungs. Tgi che «sfeglia» ella cartoteca surstat co nums da famiglia ein semidai. «El decuors dils tschentaners selimitescha la derivonza dils landrehters sin paucas famiglias che stevan buca mo alla testa dalla politica, mobein era dall’economia e dil survetsch da mercenaris», informescha in auter text ch’ins sa leger ella sala. Visitaders che anflan lur uoppen vid la preit – ed ussa sin ina dallas tablas – ella Cuort Ligia Grischa, san seconfruntar cun ina part da lur atgnas identitads. Il meins d’uost dat ei el Museum Cuort Ligia Grischa luvratoris da famiglias en connex cun quella part dall’exposiziun speciala. Dapli informaziuns mira www.ischi2024.ch.

Dacuort ha l’Associaziun da consum Falera-Laax envidau alla radunonza generala. Ella sala dil Laaxerhof a Murschetg ha la suprastonza dau plaid e fatg digl onn da fatschenta vargau. Gl’administratur Roman Holderegger ha presentau il quen annual 2023. Quel siara cun in gudogn da 166'660 francs. Enviers gl’onn precedent eis ei ina reducziun da 111'659 francs. Il recav corrispunda denton allas aspectativas che l’interpresa haveva mess. La sviulta ei sesbassada per bien 161'700 francs sin 8'148'460 francs. L’Associaziun stat finanzialmein sin combas fermas e sa mirar optimisticamein egl avegnir, siu agen capital ha surpassau la marca da dus milliuns francs, culs 31 da december 2023 era quel carschius sin 2'055'665 francs. L'Associaziun da consum Falera Laax porscha divers survetschs a sia clientella. Undrientscha da persunal En siu rapport annual ha il president Victor Blumenthal rendiu attent ad ina midada tiel persunal. Suenter esser staus diesch onns meinafatschenta dall’associaziun ha Ivo Speck bandunau quella per surprender ina nova sfida professiunala. Sco sia successura ha la suprastonza elegiu Larissa Albin che lavura gia dapi otg onns a Laax. Il president ha menziunau en siu rapport ch’ins hagi risguardau famiglias giuvnas da Laax e Falera per las habitaziuns ch’ein en possess dall’associaziun. En quei senn contribuescha l’associaziun alla finamira da metter a disposiziun a glieud indigena spazi da habitar pagabel. Gia gl’onn vargau haveva la suprastonza saviu undrar diversas collaboraturas e collaboraturs per in giubileum da survetsch. Igl ein quei Manuel Lombris, Martina Blumenthal, Ivo Speck, Fatima Lopes, Marianna Vincenz, Jessica Galati, Brigitta Derungs, Jagoda Coray e Larissa Albin. L’Associaziun da consum Falera-Laax ha in contract culla grossista Volg, ella venda ses products ellas duas atgnas stizuns a Falera e Laax sco era en ina filiala a Sagogn.

Las schinumnadas uras da plaids datti en biars lungatgs, era en romontsch. In producent d'ina tala ura ei Giachen Caduff da Glion. Igl interess per si'ura da plaids romontscha ei gronds. Sco quei ch’el ha detg alla FMR vul el denton producir sias uras era egl avegnir mo sco hobi e senza l’intenziun da far grondas fatschentas. «La motivaziun da producir l’ura da plaids ei per mei il plascher vid il lungatg romontsch, d’experimentar e giugar cun differentas materias e secapescha era culla tecnica», di Giachen Caduff enviers la FMR. L’idea ha igl electricist ed informaticher ch’ei oriunds da Sagogn giu cura ch’el ha viu ina ura da plaids en tudestg svizzer. «Jeu sun staus entusiasmaus, ed in collega ha lu animau mei da far ina ura cun plaids romontschs. Jeu haiel buca giu ruaus entochen ch’jeu haiel buca giu empruau. Cun studiar ed empruar eisi alla fin finala reussiu.» Las empremas uras cun plaids sursilvans ha Giachen Caduff fatg per confamigliars ed enconuschents. Dapi igl onn vargau survegn el era tscheu e leu damondas d’ordeifer. 10 verticalas ed 11 horizontalas Avon ch’igl urer da hobi ei semess vid la lavur per far si’emprema ura da plaids romontscha eisi stau da malegiar tut ils bustabs e squitschar tuttas letras sin tabellas. «Quei ei stau la pli gronda sfida», raquenta Giachen Caduff che habitescha a Glion ella casa paterna dils urers Caveng. «Jeu haiel stuiu organisar la tocca e la software neccessaria. Era hai jeu secapescha adattau per romontsch. Cura che tut ei stau avon maun hai jeu produciu l’ura, ed alla fin eisi stau da scriver l’applicaziun per romontsch.» Ils plaids dall’ura romontscha ein rasai silla surfatscha dalla platta da 48,5 sin 48,5 cm, e quei sin diesch lingias verticalas ed endisch lingias horizontalas. Sco Giachen Caduff raquenta indicheschi l’intelligenza programmada sin la software cura che tgei glischs davos la surfatscha da letras han da glischar. «Pertuccont la surfatscha: Jeu haiel gest ussa planisau da far in’ura cun ina surfatscha empau pli pintga. Quella survegn lu in pei, aschia ch’ins sa metter ella sin ina meisa ni sin ina camoda.» In auter plan da Giachen Caduff ei da producir in’ura pli gronda cun ina surfatscha da 97 x 97 cm. Exclusiv fa attractiv Daco ch’el fetschi buc or da siu hobi in mistregn, cunquei ch’igl interess d’empustar l’ura da plaids creschi, ha la FMR dumandau Giachen Caduff. «Per mei ei e resta l’ura da plaids in product exclusiv. Leusuenter ei era il prezi da minimalmein 1800 francs e dapli tut tenor ils giavischs individuals. Quei vul pia era dir ch’ei resta miu hobi da producir quellas uras.» El hagi tutta capientscha, sch’enzatgi detgi ch’ella ni el sappien buca selubir da cumprar in’ura da plaids, perquei ch’ella seigi memia cara, manegia Caduff. «L’ura da plaids e siu prezi ei per mei empau sc’in maletg d’in pictur ni ina sculptura ch’ins cumpra sco object exclusiv per l’habitaziun.» Surfatscha en pliras colurs Dil mument che Giachen Caduff entra en contact cun persunas che vulan cumprar in’ura da plaids romontscha, presenta el l’ura cun la software e co l’ura funcziunescha. Ina damonda obligata ei il giavisch dalla colur. «Dacuort ha enzatgi giavischau ina surfatscha culla colur da ruina. Ruina fa la natira il meglier ed aschia haiel jeu mess la platta sut l’aura per ch’ella fetschi ruina. In’autra platta consista d’irom patinau e vid quella lavurel jeu cun agid d’acid amoniac. Quei ei ina lavur malsegira ch’ins sto far cun ina mascra cun filters.» Ils bustabs entagliai ella platta producescha ina firma externa cun laser. «Mintg’ura ei veramein in toc per sesez, tenor giavisch dalla clienta e dil client.» Ella media drova Giachen Caduff denter 30 e 40 uras per sia lavur vid in’ura da plaids. Las tschun e mesa ni mesa las sis «Entochen oz haiel jeu surtut survegniu empustaziuns da Sursilvanas e Sursilvans», di Giachen Caduff. «Ei dat denton era glieud da liunga tudestga, per exempel era dalla Tiaratudestga, che ha empustau in’ura romontscha tier mei.» Alla damonda co el hagi sligiau il problem sursilvan cun las tschun e mesa ni mesa las sis rispunda il creatur dall’ura da plaids romontscha ch’el sappi producir cun pintgas investiziuns supplementaras omisduas versiuns, quella dalla Cadi cun mesa las endisch ni quella dalla Foppa che muossi ch’igl ei las endisch e mesa. «Igl ei las siat e mesa» Avon entgins onns, cura ch’igl electricist ed informaticher Giachen Caduff da Glion ha viu vid ina preit in’ura da plaids fatga sezza per dialect tudestg svizzer eis el staus fiug e flomma ed ha detg: «Aschia zatgei vuless jeu era far.» In da ses collegas ha lu animau Giachen Caduff da tschappar la caschun e far in’ura da plaids romontscha. Suenter pliras emprovas eisi reussiu al giuven bab da famiglia, che habitescha a Glion ella casa paterna dils urers Caveng, da far ina tala ura da plaids per sursilvan. Quei tut sco hobi e buca per vender. Sia famiglia e las visetas han schau plascher sia ura e perquei ha el fatg entginas uras era per els. Daco ch’el fetschi buc orda siu hobi in mistregn, sch’igl interess d’empustar l’ura da plaids creschi, ha la FMR dumandau Giachen Caduff. «Per mei ei e resta l’ura da plaids in product exclusiv. L’ura da plaids e siu prezi da 1800 francs e dapli ei per mei empau sc’in maletg d’in pictur ni ina sculptura ch’ins cumpra propi sco object exclusiv era per decoraziun d’ina stanza.» (fmr/mg) Giachen Caduff declara co si’ura funcziunescha Per producir la colur da ruina metta Giachen Caduff la tabla d’in ura sut la plievgia. Giachen Caduff sper ina da sias uras da plaids. La surfatscha da quella ei ina pagina dalla Casa Paterna/La Punt digl onn 1927.

Grazia al geograf polac Wojciech Smolarek ei la Val Tujetsch ussa per in péz cun num pli reha. Igl ei il Péz Tgina dil Rein sil cunfin dils cantuns Grischun ed Uri. Ils 14 da zercladur 2024 ha la vischnaunca da Tujetsch fatg in’interessanta communicaziun en siu organ da publicaziun ufficial, La Tuatschina. Ella ha numnadamein saviu annunziar, che la val seigi per in péz pli reha. Buca che quei péz havessi buca existiu entochen ussa, mo el haveva negin num. L’idea persuenter ei denton buca vegnida d’in indigen, mobein dil Polac Wojciech Smolarek. El habitescha a Freudenstadt ella Germania e ha fatg la dissertaziun en geografia. «Il zercladur 2021 eis el s’annunziaus tier la vischnaunca da Tujetsch. En siu scriver ha el declarau sia fascinaziun pil Rein, in dils diesch pli liungs flums dall’Europa che nescha ord il Lai da Tuma», scriva la vischnaunca en La Tuatschina. Battegiau il péz Wojciech Smolarek ha mess a disposiziun alla vischnaunca da Tujetsch ina presentaziun da powerpoint cul num «Ein namenloser Gipfel – In péz senza num». El ha vuliu saver dalla vischnaunca, schebein ei fussi pusseivel da dar in num a quei péz senza num che sesanfla sin 2742 meters sur mar sil cunfin dils cantuns Grischun ed Uri. El ei el nord-vest dil Lai da Tuma. La damonda da Wojciech Smolarek ha la vischnaunca da Tujetsch nezegiau per confruntar las autoritads dalla vischnaunca d’Andermatt e dil cantun Uri culla pusseivladad da dar in num al péz. «Da lezza vart ein vegnidas neginas objecziuns, aschia che la suprastonza communala ei sedecidida pil num Péz Tgina dil Rein», scriva la vischnaunca da Tujetsch. Dau suatientscha alla damonda da dar in num al péz senza num ha era igl Uffeci d’agricultura e geoinformaziun dil cantun Grischun. Ed ussa ha la Val Tujetsch pia in ulteriur péz, il Péz Tgina dil Rein, respectivamein il Rheinquellenstock che paradescha sur la Tgina dil Rein denter il Péz Nurschalas ed il Rossbodenstock. Il Péz Tgina dil Rein ei situaus sin in’altezia da 2742 meters sur mar sils cunfins dils cantuns Grischun ed Uri, buca lunsch naven dalla Tgina dil Rein. Giudem dretg il Lai da Tuma.

Naven da sonda proxima entochen miez uost ein da veser ella Via da Gonda a Sedrun fotografias veglias dalla viafier en Val Tujetsch. Era uonn vegn quella revista historica organisada da TujetschVivaCultura. La «FotograVia» - la revista cun fotografias da pli baul – vegn purschida questa stad per la siatavla ga. L’entschatta ei vegnida fatga la stad 2018 a Rueras, silsuenter ein suandadas vias cun fotografias veglias a Sedrun, Gonda e Camischolas, danovamein a Rueras ed igl onn vargau a Sedrun. La revista da quest onn ei puspei a Sedrun alla Via Gonda. Dalla historia dalla viafier Avon rodund tschien onns ha la Val Tujetsch retschiert ina colligiaziun da viafier. L’avertura ufficiala dil tschancun da Mustér a Sedrun ei succedida ils 15 da settember 1925 e strusch in onn pli tard – ils 19 da zercladur 1926 – ei la colligiaziun da Sedrun cun Andermatt vegnida en funcziun. Duas jamnas pli tard, ils 3 da fenadur 1926 ei igl entir tschancun dalla Viafier Furca-Alpsu da Mustér entochen Brig staus carrabels ufficialmein. Avon che quei seigi stau aschi lunsch, han lavurs da planisaziun e construcziun sur onns signau il trassé. Las lavurs da baghegiar han numnadamein entschiet ils 22 da zercladur 1911. Rodund 3000 luvrers ein stai occupai gliez temps vid las lavurs da construcziun denter Brig e Mustér. Sco quei che la FotograVia che vegn ad esser da veser naven da sonda proxima ella Via Gonda a Sedrun tradescha, han ils emprems trens cursau la fin digl onn 1913 sin tschancuns d’emprova. Aschia era denter Mustér e Sedrun. Oriundamein cursava la viafier sulettamein duront la stad, entochen ch’il tunnel dil Furca ei staus baghegiaus ed il Pass Alpsu segiraus cun construcziuns encunter lavinas. Entochen igl emprem da schaner 2003 era la Viafier Furca-Alpsu responsabla pil menaschi. Lu ei succedida la funsiun culla BVZ Zermatt-Bahn alla Viafier Matterhorn-Gottard. Il tschancun da Brig e Mustér mesira rodund 96 km. Impressiuns da pli baul Da sonda, ils 13 da fenadur 2024 entochen ils 19 d’uost 2024 ein da veser ella Via da Gonda a Sedrun 15 tablas cun fotografias veglias dil menaschi dalla viafier da pli baul en Val Tujetsch. L’organisaziun da quella revista ei els mauns da TujetschVivaCultura cul menader dil Museum La Truaisch a Sedrun alla testa, Tarcisi Hendry. Igl ei fotos dalla historia e dil svilup da quella, presentadas en romontsch e tudestg. Ellas muossan la fiasta d‘avertura dalla viafier a Mustér, il tren special 1913, il viaduct sur la Val Bugnei, l’interrupziun sfurzada dalla lingia da viafier, la staziun a Sedrun/Gonda, contractivas, plazzals ed ina dresina. Mo lu era las empremas locomotivas da vapur e la promoziun dil turissem cumbinada culla viafier, il Pass Alpsu cul lag e las ustrias, Tschamut, in’impressiun dalla viafier sin in’altezia da 2022 meters sur mar, la protecziun encunter lavinas e la fin finala la fusiun dallas viasfier. La vernissascha dalla FotograVia cun ina guidada ha liug ils 13 da fenadur 2024 allas 17.00 sper la Tgèsa communala a Sedrun. Pils hosps da lungatg tudestg vegn arranschau ina guidada in’jamna pli tard, ils 20 da fenadur 2024 allas 10.00. FotograVia a Sedrun cun fotos d’antruras Per la siatavla ga porscha TujetschVivaCultura questa stad la FotograVia. Sco igl onn vargau ei quella da veser era uonn a Sedrun. Ella Via da Gonda san las visitadras ed ils visitaders contemplar 15 tablas cun fotografias veglias dil menaschi dalla viafier da pli baul en Val Tujetsch. La revista dat in’impressiun dil temps dalla construcziun dalla viafier ella val, mo era dalla fasa ch’il trassé entscheveva a crescher en. Ils trens da lu vegnevan secapescha tratgs da locomotivas a vapur. La vernissascha dalla FotograVia ei sonda proxima sper la Tgèsa communala a Sedrun. La revista cuoza biebein in meins. (fmr/hh) La Viafier Furca-Alpsu, ina viafier a binaris stretgs, fusiunescha igl onn 1961 culla Viafier dalla Val Scalina. Igl 1. da schaner 2003 crescha la viafier culla fusiun dalla Viafier BVZ Zermatt e senumna naven da lu Viafier Matterhorn Gottard. La viafier d’ina lunghezia da rodund 96 km unescha ils cantuns Grischun, Uri e Valleis. La foto muossa la viafier sur Sedrun. Cull’entschatta dall‘emprema uiara mundiala, igl emprem d‘uost 1914, dat ei ina midada radicala per la viafier. Las lavurs vegnan per part sistidas ed ins fa mo aunc transports pil militar. Sulettamein il traffic denter Brig ed Oberwald mantegn la viafier naven da 1919. Il trasse dalla lingia da viafier ei en in miserabel stan, las rodaias ein spir ruina e carschidas en cun pastg e zerclem. Quei maletg desolat sigl entir tschancun en Tujetsch muossa la foto gest avon la punt da Bugnei. Ils 22 da zercladur 1911 entscheivan las lavurs per la construcziun dalla viafier da Brig a Mustér. L‘avertura ufficiala dil tschancun da Sedrun a Mustér ei succedida ils 15 da settember 1925. La foto muossa la staziun a Mustér en vestgiu da fiasta.

Avon prest treis onns, gl’atun 2021, ha il Survetsch seismologic svizzer installau en Lumnezia ina staziun da mesirar stremblidas dalla tiara. Il cundrez circumdau d’ina seiv ei colligiaus direct cugl Institut da geofisica dalla Scola politecnica federala da Turitg. Entochen oz han ils scienziai mesirau neginas vibraziuns ni stremblidas localas en Lumnezia. Il schinumnau «Akzelometer» silla deponia veglia a Vignogn ei in da 200 puncts da mesiraziun ch’ei dat en Svizra. Margis, ils 9 da fenadur 2024, ha la tiara strembliu pliras gadas, a Realp, a Mürren, ad Eglisau e Leukerbad. Igl ei stau veritabels tiaratriembels. Cun ina intensitad da 0,2 tochen 1,0 magnituds eis ei denton fleivlels ch’ils carstgauns han buca pudiu sentir. Ils apparats sensibels ch’ein installai en biars loghens en Svizra han registrau las stremblidas. «Mintga gada ei la tiara semovida», conferma Urs Fässler. Gl’inschignier d’electro oriunds da Favugn ei collaboratur dil Survetsch seismologic dalla Svizra. El ei responsabels per ina part dallas staziuns da mesirar el Grischun. Denter auter per quater en Surselva: A Glion, datier dalla Scola professiunala industriala, sil Pass Pigniu, a Vignogn encunter gl’uaul dad Uresa ed a Nalps en Val Tujetsch ha gl’Institut da geofisica dalla Scola politecnica federala da Turitg mintgamai in implont. 961 tiaratriembels il 2024 Las staziuns a Glion e Vignogn ein schinumnai «Akzelometers», implonts sutterrans che negin s’encorscha. Denter Vignogn e Lumbrein ei in da pli che 200 ch’ei dat en Svizra. Pilpli enconuschan quel sulettamein gl’uffeci da baghegiar ed il survetsch tecnic dalla vischnaunca. «Els ein veseivels mo culla petga che porta la cella solara che proveda gl’implont cun current electric», declara Urs Fässler. El renda attent ch’ils apparats ein en claus e ch’els s’audan tier ina vasta reit da staziuns che registreschan mintga moviment dalla tiara. Il collaboratur dil Survetsch seismologic svizzer renda era attent ch’ei ha dau dapi igl 1. da schaner 2024, pia ils davos sis meins e miez, 961 tiaratriembels en Svizra. La scurlada dils 27 da zercladur cugl epicenter a Laufenburg spel Rein, ha giu ina intensitad da 4,2 magnituds. Quella han ils carstgauns sentiu. Ils 4 da zercladur 2024 han ils sensors dallas staziuns da mesirar registrau in’autra stremblida «pli gronda» cugl epicenter sil Pragelpass. L’intensitad da 4,4 ei stada aulta, donns ha gl’eveniment denton buca caschunau en quei territori solitari denter ils cantuns Sviz e Glaruna. Quater staziuns en Surselva In discret sochel, sut quel registreschan pals satels da fier scurladas dalla tiara. La FMR haveva rapportau ils 28 da settember 2021 dil project da baghegiar la staziun da mesiraziun a Vignogn. Daferton ei quella cumpleinamein en funcziun e colligiada permanentamein cul Survetsch seismologic svizzer. Per installar ils apparats han ins stuiu cavar ina ruosna, far in pign fundament e furar ella tiara pliras astas astas da fier. Il tumbin han ins serrau e protegiu cun in uvierchel. Digl implont dat sulettamein la seiv circumdonta en egl. Actualmein ei il fein en quei liug schi aults sco la seiv. Urs Fässler conferma ch’ina persuna seigi responsabla da tgirar il contuorn dallas staziuns. Quella vegni a vegnir proximamein sperasvi a segar. «Duas gadas ad onn viseta quella ils loghens, sega e mira dil contuorn», conferma Urs Fässler. El sez vegn sil plaz regularmein per arver il tumbin e controllar ch’il sistem e las colligiaziuns funcziunien. Sco gl’inschignier responsabel explichescha ei quei stau il cass entochen oz. Quei che schabegia sut la cozza La staziun nova da Vignogn ha registrau entochen oz negins moviments ni stremblidas localas. Ch’ins ha baghegiau gl’implont gest en quei liug en Lumnezia ha negin connex culla zona ruschnonta denter Vignogn e Lumbrein. Il Survetsch seismologic svizzer ha motivau suandontamein sia damonda da baghegiar il fevrer 2021: «Per saver cumplettar la carta da prighel naziunala dils taratriembels stuein nus installar ell’entira Svizra novas staziuns.» Il liug central amiez la Lumnezia ei staus decisivs, e nuot auter. La cuntrada denter Vignogn e Lumbrein. Davos cuchegia il Péz Terri. En Surselva dat ei dil reminent en tut quater staziuns seismologicas. Sper quellas a Vignogn, Glion e sil Pass Pigniu aunc ina a Nalps en Val Tujetsch. Survigilar l’activitad e moviments dalla tiara ei d’impurtonza. Las staziuns da mesiraziun dil Survetsch seismologic svizzer informeschan ed averteschan plausiblamein e cuntinuadamein las autoritads e la populaziun da quei che schabegia sut la cozza dalla tiara. Da moviments, stremblidas e tiaratriembels informescha il Survetsch seismologic svizzer sin sia pagina d’internet www.seismo.ethz.ch. Il post ei fetg leds da survegnir informaziuns precisas co la populaziun precepescha e senta tiaratriembels. Ella pagina dat ei in formular aposta per communicar quei.

Questa fin d’jamna passentel jeu ina notg sin ina camona alpina ellas muntognas glarunesas. Che jeu fetschel da quellas caussas, ei era empau la «cuolpa» da mia partenaria! – En sia famiglia eis ei schon daditg tradiziun ch’ins fa inaga ad onn communablamein ina pintga tura cun star surnotg en ina camona. Planisau e reservau ils plazs da durmir ella camona ha siu aug gia avon in miez onn. Dapi lu sai jeu tgei che spetga mei ils 13 e 14 da fenadur: in plaz da durmir sin 1770 m s.m., franc ina buna tscheina, sco era in solver che dat nova forza ed energia per la viandada dalla dumengia. Gia quellas paucas informaziuns dattan empau segirtad a mi, aschia che jeu stoi buca far quitaus co e nua che jeu passentel la notg. Cun ina sempla reservaziun sur internet eis ei schon fatg! – Mo co era quei pli baul? Avon il temps da telefon ed internet? Co fuva quei pli baul sin in viadi pli liung ni schizun sin in pelegrinadi? Da lezs temps eran ils carstgauns segiramein pli dependents in da l’auter. Ei duvrava carstgauns ch’eran promts dad arver las portas da lur casas e promts da dar suttetg, spisa e bubronda. Senza la bunaveglia e senza la hospitalitad dalla glieud era ei strusch pusseivel da far in viadi pli liung! Che la hospitalitad era ina valur fetg preziusa ed impurtonta ella convivenza da lez temps, da quei dat era sogn Paul perdetga en ina da sias brevs (cf. Heb 13). Sch’el tschontscha leu dalla hospitalitad, lu drova el il plaid grec «xenophilia», tgei che munta aschi bia sco «carezia enviers igl jester». Esser hospiteivels munta lu buca mo far in survetsch agl jester che splunta vid la porta, mobein era da far quei survetsch cun premura e cordialitad! Il hosp ch’ei gie jasters en quella casa duei sesentir beinvegnius; ni sco jeu hai era schon legiu: «Hospitalitad ei, sche carstgauns sesentan dacasa, schegie ch’els ein buc a casa.» Era sche questa fin d’jamna culla tura stat aunc avon porta, sai jeu franc dir che jeu vegn ad haver in suttetg ellas muntognas glarunesas. Mo sche jeu vegn era ad haver in «dacasa» dependa empau dalla cordialitad e hospitalitad dil guardiacamona e da siu persunal. – E sche quei fuss lu propi il cass: Tgei less ins aunc dapli ch’in «dacasa» ch’ei aschi datier dil tschiel? Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è ussa magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è lura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Hospitalitad ei, sche carstgauns sesentan dacasa, schegie ch’els ein buc a casa.» Marcel Köhle

Quels dis ha il fotograf e directur creativ Verner Soler, oriunds da Vrin e dapi 34 onns sesents a Los Angeles, ediu in cudisch voluminus cun fotografias ch’el ha fatg duront 30 onns a Vrin. Las fotografias ein descretas cun texts els treis lungatgs romontsch, tudestg ed engles. «Bandunar e mai schar dar» ei il tetel romontsch dil cudisch ch’ei gest cumparius tier la Chasa editura rumantscha. Igl autur Verner Soler passenta actualmein sias vacanzas a Vrin. La FMR ha visetau el. «Quei ei alla finfinala il V romontsch», di Verner Soler che scriva siu prenum cun in «V» sempel. Tier il Soler ei igl accent sigl «e» svanius. «Quei ei ina consequenza da varga treis decennis els Stadis uni», di Verner Soler. Igl um da 56 onns ei carschius si a Vrin-Dado, dapi 34 onns viva el denton els Stadis uni. El mument eis el turnaus a Vrin per far vacanzas. In tema impurtont enteifer las vacanzas da stad ei per Verner Soler siu niev cudisch «Bandunar e mai schar dar» che schai, il di che la FMR ha entupau Verner Soler, sco bien per stampa sin meisa. «Home trough an Emigrant’s Lens» «Bandunar e mai schar dar» ei il tetel romontsch, «Flüchtige Heimat» il tetel tudestg e «Home trough an Emigrant’s Lens» il tetel engles dil niev cudisch cun regurdientschas en fotografia e text da Verner Soler. Quei cudisch da 336 paginas ei la Chasa Editura Rumantscha vidlunder da publicar quels dis. Ils texts accumpigonts ein screts els treis lungatgs engles, tudestg romontsch. Verner Soler di ch’el vegli vender quei cudisch era ell’America. «Il cuntegn dil cudisch ei in vegl project da mei. Oriundamein haveva quel num ‹Visetas a miu vitg› ed orda quei project cun fotografias duront 30 onns hai ussa dau quei cudisch.» Naven da 1992 entochen 2022 L’emprema dallas 154 fotografias datescha digl onn 1992 e la davosa ei dil 2022. Verner Soler di en discuors cun la FMR che las fotografias d’avon 30 onns da Vrin seigien impurtontas per el. Il motiv per siu interess da fotografar siu vitg hagi denter auter da far cun las regurdientschas d’affon che ses geniturs raquintavien la sera da temps vargai en vischnaunca. «Quellas historias han influenzau mei, aschia ch’ellas ein restadas entochen oz. E cul fundus da quellas restonzas persunalas da Vrin, hai jeu fotografau mintg’onn cura ch’jeu turnavel en vacanzas.» Aschia seigi la collecziun da fotografias naschida e carschida. L’idea dil cudisch «Bandunar e mai schar dar» seigi quella da transportar las historias da Vrin ora el mund. Il cudisch seigi era screts per engles per mussar alla lectura ed al lectur engles che las historias da Vrin seigien silmeins schi impurtontas sco quellas dils centers mundials. Inscunter cul mund emoziunal En siu niev cudisch presenta Verner Soler maletgs autentics d’ina realitad sincera dil mintgadi en vischnaunca. Ed el fa quei, sco el di sez en discuors cun la FMR, pil vitg da Vrin, per la glieud da lingua tudestga, mo lu era per las Americanas e pils Americans. Igl autur di, ch’el hagi era gia fatg exposiziuns da fotografias da Vrin ell’America. Las fotografias senza text hagien buca purtau igl effect spitgau perquei ch’ils Americans capeschien buc ils maletgs dil mund muntagnard dil Grischun. «Ei drovan texts che declaran las fotografias e raquentan las historias leutier. Midadas che dattan en egl «Il meglier ves’jeu las midadas ch’ei ha dau a Vrin cun mirar il progress che l’agricultura ha fatg», di Verner Soler a la damonda co el percepeschi las midadas en siu vitg en tut ils 34 onns ch’el tuorni ina gada per onn per visitar sia famiglia. «Cura ch’jeu sun ius naven igl onn 1990 fageva miu bab aunc fein cugl Aebi cun crutschas. Oz succeda quei tut cun maschinas specialisadas e normalmein, sch’ei fa bial’aura en fetg grond tempo.» In’autra caussa che detti en egl ad el puncto grondas midadas, seigi la digren dalla populaziun. E che quellas e quels da Vrin ch’ins enconuschevi pli bau vegnien pli vegls ni ch’els seigien buca cheu pli tuttenina. La reclama sco existenza Verner Soler ha luvrau ils davos 25 onns da sia veta tier l’enconuschenta agentura da reclama internaziunala Saatchi&Saatchi a Los Angeles. Leu habitescha el era cun sia famiglia. Els davos dus decennis ha Verner Soler, che ha ina posiziun da menader en sia interpresa, dirigiu la reclama dall’interpresa d’automobils Toyota. Il pli impurtont project da sia carriera entochen dacheu seigi staus quel cugl auto Tundra. «Igl ei stau mia idea d’empalar la nav spaziala ‹Space Shuttle Endeavour› cun il Toyota Tundra per mussar con ferms ch’igl auto ei. Il resun ei staus enorms. E nossa interpresa ha gudignau quater Gold Lions a Cannes per quella lavur.» Sco quei che Verner Soler di, hagi el luvrau quasi di e notg duront sis meins per quei project cul Toyota Tundra. Dasperas ha el era luvrau cun success per la reclama d’auters models dalla marca Toyota, il davos project ei staus l’introducziun dil legendar «Supra». Sco quei ch’ins sa leger sin la pagina d’internet da Verner Soler hagi el ils davos dus onns menau cun grond success ils teams dils biros da Saatchi&Saatchi a Los Angeles e Dallas. «Jeu level atgnamein turnar» «Bandunau Vrin haiel jeu 1990 cun in visum da sis meins ch’jeu haiel saviu prolunghir», raquenta Verner Soler suenter la pintga excursiun el mund dalla lavur. «Mo plaunet hai jeu fitgau pei vi sur mar ed entschiet ina scolaziun en ina nova direcziun professiunala.» Ed el tradescha era ch’ei hagi dau in mument decisiv per restar pli ditg els Stadis Uni dall’America. «Quei ei stau l’entschatta dils onns 1990 cura ch’jeu haiel survegniu la schinumnada ‹Green Card›, pia la lubientscha da luvrar ella tiara.» «Clar, ch’jeu laschel encrescher» «Ina cumprova ch’jeu laschel encrescher per Vrin ei ch’jeu tuornel mintg’onn en vacanzas cheu. In ulteriur mussament ei il cudisch che cumpara proximamein. Clar ch’jeu laschel encrescher per mes geniturs, per mia famiglia e pils da Vrin, di Verner Soler. « Jeu telefoneschel mintga damaun avon ch’ir a luvrar a casa per mirar co ei stetti culs mes enta Vrin.» El discuori aunc savens en sia famiglia da turnar in di suenter la pensiun. Forsa silmeins entochen en Tiaratudestga, la patria da sia consorta Eva-Maria. Els vegnien denton era a risguardar ils interess da lur fegl Nicolas che cumpleneschi siu 20avel onn da naschientscha uonn. «Malgrad l’encarschadetgna sun jeu mai s’enriclaus d’esser ius a sias uras ell’America e d’haver midau dalla professiun da scolast ella branscha dalla fotografia, dil film e dalla reclama.» Verner Soler – da Vrin a Los Angeles Verner Soler ei naschius igl onn 1968. El ei carschius si a Vrin-Dado en ina famiglia da purs ensemen cun duas soras. Cun 16 onns ei Verner Soler sedecidius da daventar scolast ed ha frequentau il seminari scolastic a Cuera. Anno 1990, pia cun 22 onns eis el sedecidius da bandunar Vrin, il Grischun e la Svizra en direcziun Stadis uni. Entschiet ha Verner Soler sco collaboratur en ina fatschenta che produceva copias en colur per artists che fagevan lur projects sil computer. Anno 1995 a Los Angeles ha Verner Soler survegniu interess da frequentar ina scolaziun sil sectur dil film e dalla televisiun alla Universitad dalla California a Los Angeles. Naven da 2001 entochen 2007 ha el absolviu ina scolaziun da fotografia al College Santa Monica. Verner Soler ei maridaus cun Eva Maria Soler ch’ei ordiunda dalla Tiaratudestga. Ensemen han els il fegl Nicolas che cumplenescha uonn siu 20avel onn da naschientscha. Dapi 25 onns lavura il Lumnezian en ina posiziun da menader tier l’agentura da reclama internaziunala Saatchi&Saatchi a Los Angeles. (fmr/mg) Da Vrin a Los Angeles Naven da 1992 entochen igl onn 2002 ha Verner Soler da Vrin che viva a Los Angeles/Stadis Uni dall’America fotografau persunas en situaziuns dil mintgadi en siu vitg nativ da Vrin (mira foto). Quels dis cumpara in cudisch cul num «Bandunar e buca schar dar» cun 154 fotografias e cuorts texts en romontsch, tudestg ed engles, screts da Verner Soler. El presenta maletgs autentics d’ina realitad sincera dil mintga di en sia vischnaunca nativa. «Il cuntegn dil cudisch ei in vegl project da mei», di igl autur. «Oriundamein haveva quei project num ‹Visetas a miu vitg› ed orda quei project cun fotografias duront 30 onns hai ussa dau in cudisch.» El hagi scret ils texts era en engles per schar leger quels in publicum en siu contuorn american, di Verner Soler. «Jeu lessel mussar cun mias historias, ch’ils schabetgs enta Vrin ein silmeins aschi interessants sco quels els centers internaziunals.» (fmr/mg) Impressiuns fotograficas ord il niev cudisch «Bandunar e mai schar dar» da Verner Soler. Impressiuns fotograficas ord il niev cudisch «Bandunar e mai schar dar» da Verner Soler. From a very early age, I worked alongside my parents in summer, and each year I did more work, until by the age of 21, I was doing the work of a full adult. When I left in 1990, I remember feeling terrible guilt, knowing that the work I had previously done, would fall back on my father’s shoulders and that he was working much harder than he should have been at the age of 61. In 1995, my dad now 66, I went back for the first time in summer. It was the first summer since my sister and brother-in-law took over the farm from my father. He still worked a lot helping them, but the responsibility was off his shoulders. One day, after cutting hay with the scythe for a few hours, he lay down on the fresh grass and took a nap. I watched him and saw how much he had aged in the five years. He was tired, not just from the work, but from the emotional stress of having his son live so far away. Il project da reclama pil Toyota Tundra che trai il Space Shuttle Endeavour ei staus quel che ha purtau grond success a Verner Soler.foto mad Il cudisch «Bandunar e mai schar dar» da ­Verner Soler ei cumparius ella Chasa editura rumantscha e sa er vegnir empustaus leu: www.chasaeditura.ch pil prezzi da CHF 49.00. Impressiuns fotograficas ord il niev cudisch «Bandunar e mai schar dar» da Verner Soler. Impressiuns fotograficas ord il niev cudisch «Bandunar e mai schar dar» da Verner Soler.

Dils 22 da fenadur entochen ils 8 d’uost 2024 ei Plaun Petschen a Sumvitg/Cumpadials il mekka dils battasendas. Lu vegn numnadamein arranschau leu il camp cantunal dils Battasendas Grischun. 450 affons e giuvenils, per part era d’ordeifer il Grischun, sco era 100 menadras e menaders sediverteschan leu. Lur motto: «Lamasendas – vias al marcau d’aur». Las preparativas pil camp cantunal dils Battasendas Grischun marschan. Naven da questa fin d’jamna vegn l’infrastructura persuenter erigida a Plaun Petschen. La planira spel Rein Anteriur sut Cumpadials ei ideala per in tal arranschament da gronda dimensiun per 550 persunas. «Igl ei in bien e grond plaz e leutier vegnan era parts umbrivaunas grazia a plontas», di la menadra per medias e communicaziun dil camp, Livia Benesch. Per rodund diesch dis ha Cumpadials pia rodund treis ga dapli habitontas e habitonts che normal Vuliu vegnir en Surselva Silla damonda daco ch’ils Battasendas Grischun hagien tscharniu gest in liug ella vischnaunca da Sumvitg pil camp cantunal d’uonn di Livia Benesch: «Nus levan risguardar ina regiun che ha neginas secziuns da battasendas. Aschia eis ei stau spert clar che quei ei la Surselva. Nus essan s’annunziai tier las vischnauncas e Sumvitg ha signalisau spert sia promtadad da porscher in plaz.» Plaun Petschen ei era spert contonschibel cun mieds dil traffic public, la staziun dalla Viafier retica a Cumpadials ei mo rodund diesch minutas a pei naven dil plaz. Cul tren el camp Il diever dils mieds dil traffic public ei lu era ina finamira dils battasendas. Els, mo lu era las visitadras ed ils visitaders sco per exempel ils geniturs duront quei temps, duein arrivar cun quel. Il davos camp cantunal dils battasendas ha giu liug igl onn 2013 a Bever. Dapi lu ha era giu liug il camp naziunal avon dus onns el Goms el cantun Valleis. «Corona ha fatg a nus empau in streh atras il quen pertuccont in proxim camp cantunal. Mo ussa eis ei legreivlamein puspei aschi lunsch», puntuescha Livia Benesch. Mirau sul polisch ora, hagi il camp cantunal el Grischun liug plus minus mintga diesch onns. 60 milliuns sigl entir mund Il cantun Grischun dumbra 13 secziuns cun totalmein rodund 750 da battasendas. Ellas ein repartidas pli u meins sigl entir intschess. Sper duas secziuns ell’Engiadina e mintgamai ina el Puschlav e Mesauc, ein las autras surtut ella regiun dalla Viamala e Cuera entochen Tavau. Cun 50 500 commembras e commembers ein ils battasendas en Svizra la pli grond’organisaziun da giuventetgna. Els ein ina part dil moviment dils battasendas global che dumbra en tut rodund 60 milliuns commembras e commembers en 170 tiaras. La finamira fundamentala dils battasendas ei d’intermediar ad affons e giuvenils savida davart la natira, la veta en camp, aventuras ni era enconuschientschas samaritanas, leger cartas e compass sco era da semover en terren teis per exempel cun sugas e tenica da piunier. 450 a Plaun Petschen Al camp d’uonn a Plaun Petschen separticipeschan rodund 450 battasendas ella vegliadetgna da sis entochen 16 onns, leutier vegnan rodund 100 menadras e menaders. Dalla partida ein era battasendas d’ordeifer il cantun. «Quei ei en sesez adina aschia. Battasendas da cantuns vischinonts ni bein enconuschents vegnan era envidai da separticipar», di Livia Benesch. Uonn ein battasendas dils cantuns Sogn Gagl, Glaruna ed Arvogia dalla partida: «Il cantun Glaruna ha plitost ina pintga organisaziun da battasendas. Els enconuschin nus denton fetg bein ed els ein adina puspei era ina part da nies camp cantunal.» (Mira era box.) Contonscher il marcau d’aur Il motto dil camp da quest onn ei «Lamasendas – vias al marcau d’aur». Sin ina grond’insla s’entaupan plirs pievels el marcau d’aur. Sin vias per part stentusas e territori cun uaul ston els contonscher l’arrivada. Las organisaturas ed ils organisaturs dil camp descrivan quella finamira suandontamein: «Ils carstgauns da quels pievels domineschan il mistregn, segidan ed entras il brat d’experientschas cun auters pievels contonschan els la finamira. Persuenter mauncan denton las vias pil commerci e la finamira da quei camp ei d’ereger quellas, per ch’ellas sappien vegnir surmuntadas cun lamas.» Dis da viseta Dils 13 entochen ils 21 da fenadur 2024 vegn il camp dils Battasendas Grischun a Plaun Petschen a Sumvitg/Cumpadials erigius. Mintga secziun construescha tendas pil dormitori, cuschina e pil temps liber, leutier vegn ina gronda tenda communabla cun tribuna. La fiasta d’avertura ei gliendisdis, ils 22 da fenadur 2024; la fiasta finala gievgia, igl 1. d’uost 2024. Silsuenter vegn l’infrastructura puspei demontada. Sonda, ils 27 da fenadur 2024 ei il di da viseta dils geniturs. Spel pensum da contonscher il marcau d’aur, nezegian ils battasendas duront quei temps era differenta purschida en Surselva. In program individual el camp cumpletescha il program. Per tgi che ha interess da prender investa dil camp vegn purschiu treis guidadas publicas atras il camp: mesjamna, ils 24 da fenadur 2024 allas 19.00; dumengia, ils 28 da fenadur 2024 allas 16.00 e mardis, ils 30 da fenadur 2024 allas 19.00 spel caffè dil camp a Plaun Petschen. 450 battasendas vegnan en Surselva Questa fin d’jamna entscheivan las lavurs da construcziun dil camp cantunal dils Battasendas Grischun a Plaun Petschen. Sut Cumpadials seporscha als 450 affons e giuvenils sco era 100 menadras e menaders in bien spazi per lur dimora duront rodund diesch dis. Ch’ils organisaturs han tscharniu la Surselva pil camp cantunal da quest onn ha in motiv special. «Nus havein vuliu serender en ina regiun senza secziuns da battasendas. Tuttas autras el Grischun ein pli u meins representadas en noss’organisaziun», di Livia Benesch, la responsabla per medias e communicaziun dil campt cantunal. Quel vegn dil reminent arranschaus pli u meins mintga diesch onns. Il davos ei staus igl onn 2013 a Bever. Il motto dil camp ei «Lamasendas – vias al marcau d’aur». Ils battasendas sefuorman en plirs pievels che ston allura contonscher sur vias stentusas il marcau. (fmr/hh) Il comite d’organisaziun dil camp cantunal dils Battasendas Grischun a Plaun Petschen a Sumvitg. Da sen. Markus Paulweber, Mirjam Müller, Joel Helfenstein, Fabio Frei, Linard Räz, Livia Benesch, Mirco Gut, Gianin Hunziker e Lucas Pfister. Il davos camp cantunal dils Battasendas Grischun ha giu liug igl onn 2013 a Bever.

Ils 17 da matg 2024 ha la radunonza communala da Val S. Pieder elegiu da niev Othmar Berni sco president communal. Il fiduziari da 60 onns ha surpriu gia igl 1 da zercladur 2024 siu uffeci. La FMR ha entupau el e vuliu saver quei e tschei dallas fatschentas communalas. El enconuscha la politica communala. Denton buca sco funcziunari denton sco convischin activ da Val S. Pieder. Duront quater onns, da 2010 tochen 2014 ha Othmar Berni representau la Lumnezia el Cussegl grond. Suenter quella perioda el parlament cantunal ei gl’um ch’ei naschius ils 19 d’avrel 1964 sededicaus vinavon a siu biro fiduziari. Per las elecziuns communalas dil matg hagi el survegniu massa damondas sch’el fussi buca promts da candidar per la successiun da Stefan Schmid sco president communal. La radunonza cun 335 presents ha elegiu el ils 17 da matg 2024 egl emprem scrutini cun 165 vuschs. Quei tier in pli absolut da 164. Ils dus auters candidats, Rita Schmid Göldi ha survegniu 131 e Pius Walker 23 vuschs. Igl 1 da zercladur ha el surpriu il tgamun e daferton ha el menau treis sesidas dalla suprastonza communala. Vendergis, ils 12 da fenadur 2024, meina el l’emprema radunonza communala. La FMR ha discurriu cun Othmar Berni. Duas jamnas suenter Vossa elecziun essas Vus entrai en uffeci. Co eis ei iu da seluvrar schi spert ellas actas? Ina buna part dalla lavur era a mi enconuschenta sco habitont e burgheis da Val. Jeu sun carschius si cheu ed hai aschia la savida da basa. Aschia han ins perinagada in’idea da quei che marscha en vischnaunca. Quei levgiescha da seluvrar els dossiers. Dall’autra vart ha Stefan Schmid era introduciu mei fetg bein e surdau las actas. Tut gl’auter sedat da sesez, las fatschenta vegnan ussa e la lavur ei semtgada. Gl’emprem vi jeu denton spitgar, mirar e seleger en attentamein els dossiers. Tgeinin ei sisum la pluna? Igl ei cunzun fatschentas dil gi. La populaziun spetga che la lavur dallas autoritads cuntinueschi sco tochen dacheu. Vendergis, ils 12 da fenadur, ei radunonza communala, l’emprema ch’jeu vegnel a menar. La gliesta dallas tractandas ei detg cargada, denter auter cul quen annual 2023 ed ina tractanda digl uffeci forestal. Auters patratgan alla pensiun ch’ei en vesta. Tgei motivescha Vus da surprender cun 60 onns in post politic el vitg? Atgnamein eis ei gl’interess pil vitg ed il beinesser da quel. Che la vischnaunca resti vinavon vitala e ch’ella fetschi progress. En quei senn sai jeu era contribuir da prender decisiuns impurtontas, pertgei ils proxims onns ein tuttina entginas fatschentas da muntada sin rucca. Da mia activitad professiunala ei naturalmein a cor a mi la buna situaziun finanziala da Val S. Pieder. Ei dat entgins secturs interessants ed ei fuss ina da mias finamiras da sligiar quels a moda favureivla per la vischnaunca. Othmar Berni, il president communal niev da Val S. Pieder. La vischnaunca ha deivets. Aschia vegn ina reducziun dil pei da taglia strusch en damonda? Na, quei vegn buca en damonda, silmeins aunc ussa buc. Jeu manegiel che nus stueien gl’emprem reducir ils deivets. La vischnaunca da Val ha investiu fetg bia ils davos onns. Capi endretg mei: igl ei stau investiziuns giustificadas ed impurtontas pil futur. Per haver avunda aria per novs projects stuein nus denton reducir ussa ils deivets sin in bien equiliber. Ils davos onns ha nossa vischnaunca fatg mintg’onn investiziuns schubras da 2 tochen 2,5 milliuns francs. Quei ei bia. Per uonn ha la radunonza communala approbau gl’atun vargau puspei credits dad 1,5 tochen 2 milliuns francs. Vus discurris da projects ch’ein impurtonts. Saveis numnar entgins? Inagada eis ei la sanaziun dalla casa da scola, in project che nus realisein ussa. El stradalesser havein e stuein nus aunc investar, lu vegn la sanaziun dalla serenera Munt che survescha als «hofs». Co sa Val S. Pieder insumma meglierar sia situaziun finanziala, auter che cun spargnar e sur las entradas da taglia? Dalla vart dallas entradas havein nus a Val dus treis petgas impurtontas, quei ein buns menaschis che pagan taglias. In’ulteriura fontauna d’entradas ein ils tscheins d’aua ch’ein garanti per entgins onns. Vitier vegnan aunc entradas supplementaras per l’energia da participaziun dallas Ovras electricas Zervreila OEZ. La vischnaunca ha il dretg da retrer quell’energia e sa vender sezza ella. Igl ei in cletg, pertgei quei current electric bienmarcau per nus ei fetg tschercaus silla fiera. La vischnaunca da Val S. Pieder ha stabiliu buns contracts pils proxims onns. E quei sepaga cun gudogns per la cassa communala. Aschia sa la suprastonza communala presentar alla radunonza pigl onn 2023 in surpli d’entradas da 2,1 milliuns francs. En connex cull’OEZ ei Val S. Pieder ina participonta principala pertuccont la scadenza dalla concessiun gl’onn 2037. Ella savess surprender il guvernagl dallas tractativas. Co veseis Vus quei? Quella faschenta vesel jeu sco ina dallas impurtontas e grondas dil proxim futur. Gl’onn 2030, sil pli tard il 2033, sto ella esser suttetg e decidida. Enteifer il consorzi OEZ dallas vischnauncas havein nus veramein ina rolla empalonta. Las vischnauncas han denton mo la mesadad dalla cumpart, tschella posseda il Cantun. E cun quel semettein nus lu era ensemen. Ord vesta dalla tecnica e dil fatg eis ei in pensum fetg pretensius e buca da cumparegliar cun cumprar in paun en stizun. Eis ei in dils dossiers pli gross da Vossa perioda d’uffeci? Segiramein, era in dils impurtonts. La finala contrahein nus per cundiziuns che dueien valer puspei per 80 onns. E quellas dueien purtar allas vischnauncas ils megliers avantatgs pusseivels. Dat ei ulteriurs «plazzals» respectiv dossiers impurtonts? A mi eis ei impurtont ch’il vitg funcziuni dil meglier cun tut sias structuras existentas. La scola per exempel ei d’impurtonza decisiva. Per ch’il menaschi funcziuni e seigi organisaus bein astgein nus buca targlinar cun investir en quei sectur. Aschia ha la vischnaunca approbau ina summa da 700'000 francs per la scola. Quell’investiziun garantescha che nus savein menar vinavon il scalem superiur. Pils proxims pèr onns ha il Cantun dau a nus ina lubientscha speciala da menar classas pli pintgas. Aschia ei il scalem superiur garantius en scadin cass ils proxims otg onns. Suenter quels valan forsa puspei auters models d’instrucziun. In ulteriur dossier ei il svilup turistic, quei sectur astgein nus buca piarder ord vesta, pertgei leu ei la vischnaunca medemamein involvada. Vesta sils tetgs da Val S. Pieder. Visit Vals ei in’organisaziun turistica independenta e commercialisescha exclusivamein il territori communal. Ina affiliaziun per exempel a Surselva Turissem ei negin tema? Visit Vals ei ina persuna giuridica independenta. Aschia sai jeu buca discuorer per ella. Naturalmein che la vischnaunca ei ina da sias partenarias impurtontas. La finanziaziun speciala dil construct va sur la vischnaunca. L’autonomia da Visit Vals metta pil mument negin en damonda, quell’independenza garantescha cuortas vias da decider ed atgnas pusseivladad da concepir e crear. Cun quella via ei Val S. Pieder adina ius bein. Quei ch’jeu vesessel sco impurtont ei ch’ins ei aviarts, nua ch’ei va per la caussa, per allianzas. Perquei duess ins buca seserrar enviers programs e products d’autras destinaziuns turisticas. Ins duess far quellas, buca per piclar las uettas, mobein per concepir ni sviluppar communablemin ina buna caussa. Las Pendicularas da Val ei in’autra caussa turistica. Fa il futur da quella buca quitaus a Vus? (ponderescha gitg) Na, atgnamein buc. La societad sa buca ir da sesez, ella fa part dalla Visit Vals ed ei ina roda dentada dall’economia locala. Jeu vesel ch’ei dat vias da sviluppar quei menaschi. Per gliez drova ei denton glieud e temps. Ei dat in cussegl d’administaziun, ed ei dat buns emploiai. La vischnaunca sto promover ch’ins mantegn e sviluppescha quei construct. Sche quei gartegia – forsa va ei buca senza conflicts – ei quei la premissa ch’ins sappi menar vinavon cun success el. La planisaziun locala pudess esser in ulteriur dossier ch’ei sil pult en canzlia. Ei quei aschia? Gie, quei dossier vegn proximamein sin meisa, pil mument eis el aunc tiels inschigniers. Pil vitg da Val temel jeu ch’ins emprovi da realisar ina plansaziun sco giu la Bassa, en marcaus ed aglomeraziuns. Cheu a Val ed en auters vitgs ston ins risguardar exact quei caracter rural local. Nos vitgs cumpeglian territoris pli pigns ed ei dat buca surbaghegiadas grondas. Aschia stuien nus dar adatg che nus vegnien buca dirigi memia fetg, sur quella planisaziun locala, da prescripziuns e regulaziuns. En quella caussa ein conclus d’atgna responsabladad dumandai.

Jeu less bugen presentar a Vus in quiz, caras lecturas e cars lecturs. Smineis Vus, danunder ch’ils suondonts citats derivan? «O, ch’el bitschass mei cun sia levzas! Pilver, tias carsinadas ein pli deliziusas che vin.» E lu: «Uarda, biala eis ti, mia amitga! Biala! Tes egls, columbas davos tiu vel da nialas. Tes cavels, ina muntanera cauras che retuornan dil cuolm. Tes seins ein sco dus anseuls, schumellins d’ina gazella che pasculeschan denter las hiacintas.» (Canzun 1,1; 4.1.5) Havesses Vus sminau ch’els ein d’anflar en la Bibla, pli exact el «Cudisch dalla canzun»? Sco autur supponan ins il retg Salomon. En hebraic, pia el lungatg original dil Veder Testament, vegn il cudisch titulaus cun «La canzun dallas canzuns». Pia la «crème de la crème» da tut las 1005 canzuns che Salomon duei haver scret, sco quei che la Bibla tradescha. Po dar, ch’ina ni l’auter ei surstaus, forsa schoccada ch’in tal lungatg flurus ed erotic ha anflau igl access en la Bibla. Surstada sun jeu era stada, cu jeu sun seconfruntada l’emprema ga cun quels texts che paran pauc religius. En mes egls inaga dapli in mussament, tgei scazis prezius che la Bibla cuntegn. Ed ils texts muossan era, ch’ei dat el Veder Testament buca mo uiaras e dispetas. En quasi trenta canzuns descriva igl autur dil «Cudisch dalla canzun» l’amur denter um e dunna. Cun bellezia plaids ed exquisits patratgs. Cun maletgs ord il mund oriental, nunusitai per nies mund e temps actual. Jeu sai mo cussegliar quei reh fundus a talas e tals che vulan impressiunar il partenari ni la partenaria cun in lungatg poetic, amureivel che sveglia encarschadetgna e muments da magia. Ch’il cudisch ei vegnius integraus en la Bibla ei d’engraziar all’interpretaziun teologica che la carezia descreta seigi ina semeglia per la carezia denter Diu e siu pievel. Ni denter Cristus e sia spusa, la «Baselgia». Seigi sco ei vegli. A mi para quei cudisch biblic in bien exempel per cumbatter las tendenzas religiusas che disvaletteschan il tgierp, che plaidan dalla sexualitad davos maun e vesan en l’erotica in cunfar infernal. En ina sauna relaziun da carezia interhumana astga bia haver plaz. Jeu legel ils texts sco himni alla carezia cun sias dimensiuns corporalas, spirtalas e spiritualas. Mintga fuorma da profunda carezia cun tut sias dimensiuns ei la finala in regal da Diu. Flurina Cavegn-Tomaschett è teologa e collavuratura pastorala en las plaivs da Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein. Ella è commembra dal team diocesan per il svilup pastoral e part dal cussegl episcopal da l’uvestgieu da Cuira. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Dacuort ha il meinagestiun dalla Regiun Surselva, Roger Tuor, publicau el Fegl ufficial Surselva ina communicaziun pertuccont giubileums da persunal ch’ei dat uonn els differents menaschis dall’organisaziun. Gl’onn current 2024 san endisch collaboraturas e collaboraturs festivar in giubileum da survetsch.In engraziament special admetta il meinagestiun ad ina giubilara ed ad in giubilar ch’ein dapi quater decennis fideivels all’instituziun. Evelina Giger ed Albert Spescha instrueschan dapi 40 onns alla Scola da musica Surselva. Plinavon lavura Daniel Duff dapi 25 onns sco fidau e fideivel referendari ell’administraziun dall’organisaziun regiunala. In giubileum da 15 onns san Claudio Bundi (Scola media propedeutica e Scola mercantila), Helen Riedi (Scola Vinavon) e Martin Tschuor (Recicladi Surselva) festivar e dapi 10 onns ein las suandontas collaboraturas e collaboraturs fideivlas ad ina dallas partiziuns dalla Regiun Surselva: Roman Cantieni (Scola media propedeutica e Scola mercantila), Marchet Notegen e Doris Schmid Bernhard (Scola professiunala industriala), Ursina Brun e Riccarda Cadalbert (Scola da musica). «La Regiun Surselva ed il Center da formaziun Surselva ein loschs dad ellas ed els ed engrazian cordialmein pigl engaschi e per la lavur prestada», aschia Roger Tuor ella communicaziun.(fmr/abc)

L’Uniun da giuventetgna Medel ha envidau sonda per la secunda gada al FestiVal Medel. Buca mo il comite d’organisaziun ei satisfatgs. Massa visitadras e visitadras, pign e grond, han gudiu quell’occurrenza. Musica, marcau, magliar: quels treis cavazzins ein stai el center dil FestiVal Medel. Buca mo quels, bubrondas ha ei secapescha era dau. Lezza ei indispensabla per mintga occurrenza nua che carstgauns s’entaupan per festivar e guder. Sonda han ins fatg quei a Curaglia. L’aura malsegira e la dracca dalla notg eran vargai. Il comite d’organisaziun haveva patertgau vid mintga detagl. «Ei para ch’els hagien giu bien contact schizun cun sogn Pieder», han ins udiu pliras gadas els discuors en cumpignia. Cun «els» han quellas persunas manegiau l’Uniun da giuventetgna Medel. Entuorn la casa communala a Curaglia han ins constatau ina pulita travasch.«Nus essan pli che cuntents e vessen mai quintau cun tonta glieud», ha Corina Venzin lu era detg alla FMR. Ella ha tgamunau il comite dil FestiVal Medel 2024. Gl’uost 2020 havevan l’uniun lantschau gl’emprem festiVal Medel, singuls commembers havevan confirmau alla FMR che las premissas seigien bunas ch’ei detti zacu ina secunda tala fiasta. Dapi 41 onns sin tribuna Ei ha cuzzau quater onns. L’Uniun da giuventetgna Medel ha buca spargnau cun breigias e lavur da preparar il 2. FestiVal Medel. «Nus essan empau loschs ch’igl ei gartegiau da rimnar 17 stans da fiera», ha Corina Venzin manegiau el decuors dil suentermiezdi el discuors culla FMR. Ella e sia squadra cumpletta da 47 giuvnas e giuvens ein stai en acziun, u ella gastronomia ni per tut ils giavischs e problemins. El curtin da tschella vart dalla casa communala ha Placi Flury presentau naven dallas 13.30 las bands ch’ein sepresentadas. Alexi & Marcus fetschien musica romontscha. «Els ein dapi 41 onns sin tribuna, quei ei bein ina prestaziun admirabla che mereta respect?» ha el dumandau gl’auditori. Pign e grond han applaudiu. Serimai avon la tribuna han els giu tschaffen dalla musica dils cantauturs, las biaras melodias s’audan oz tiel scazi popular dalla Surselva. Il comite d'organisaziun dil FestiVal Medel, da sen. Fabiana Bearth, Corina Venzin, Aurelia Giger, Danilo Giger ed Ivo Pally. Quella gada senza mascrina Las limitaziun che havevan valiu avon quater onns duront la pandemia han ils biars emblidau. Lu valeva l’obligaziun da mascrina e tut era pli steric e steril. Sonda han ins saviu circular ed ir libramein da stan a stan. Quels eran sereparti per liung la streglia sur ils curtgins. Sil plaz avon la casa communala han ins saviu seser e guder senza tema d’urezis ni dalla pandemia. Silla tribuna da musica ha aunc treis bands sunau, el decuors dil suentermiezdi la band da rock da Glion NoHornyFuture e la sera il duo Matt & Esra Buchli dalla 77 Bombay Street. Viaden ella notg ha la band VolxRox sunau e cantau en dialect bernes e franzos. Suenter ch’il secund FestiVal Medel ei gartegiaus ha l’Uniun da giuventetgna Medel motiv avunda da patertgar vid il tierz. Vesta sigl areal dil festival culla tribuna dallas bands.

Ils purs dalla vischnaunca da Sumvitg commemoreschan uonn il giubileum da 25 onns Corporaziun d’alps. Els fan quei cun dis da lavur cumina, invits e purschidas alla populaziun. La corporaziun ei responsabla per las otg alps sco era las pastiras da vischnaunca. «Las alps s’audan buca als purs, mobein alla vischnaunca, e cunquei alla populaziun. Consequentamein ei mintga habitonta e habitont conpossessur e -possessura», ha Martin Bundi puntuau el discuors. Sonda ha la FMR entupau el sill’Alp Glivers. In miez tozzel purs da Sumvitg ha prestau lavur cumina si leu. Suenter il bletsch dil venderdis era l’aura semigliurada aschia ch’igl ei stau pusseivel da far, malgrad tschaghera, las lavurs previdas. Mintgina dallas otg alps dalla vischnaunca da Sumvitg ei organisada independentamein pertuccont talas lavurs cuminas. Cumbatter zerclem da tissi Aschia ein ils purs da Sumvitg sereparti sonda el contuorn dil stavel da Glivers dado. Els han segau zerclem, svidau la puschinera, gidau da midar il muvel sillas pastiras da Glivers dado sura e fatg autras lavurs necessarias. «Cun adina puspei tener sut quei zerclem eis ei gartegiau da migliurar enqualas parts digl arvadi», ha il president dalla Corporaziun d’alps Sumvitg puntuau en gliez connex. El manegia cunzun il sanetsch (Kreuzkraut), ina jarva prigulusa da tissi che sederasa e ch’ins sto cumbatter sin pastiras. Lavur cumina sill'Alp Glivers Dado Ensemen cun ses collegas ha Martin Bundi prestau lavur cumina per «sia» alp, quella nua ch’el carga dapi decennis sias vaccas. Enteifer la Corporaziun d’alps Sumvitg ei Glivers ina dallas duas per vaccas da mulscher. A Glivers Dado Sut ei la caschada, cheu producescha Koni Graf dapi in meins magnuccas cul latg da 74 vaccas. Il signun ei responsabels pil menaschi, la zezna Stefanie Schmid ed il paster Hansueli Meier cumpletteschan la squadra da treis giuvens Appenzelles. Il persunal d'alp digl Appenzell cul president dalla corporaziun, Martin Bundi, da Sumvitg. Remplazzar il pugn da roda Avon 25 onns, ils 18 da fenadur 1999, aveva la vischnaunca inaugurau festivamein ils stabiliments novs da quell’alp. Lu haveva ella annunziau ina zavrada. La radunonza communala era ida d’accord da buca pli menar sezza il quen d’alp, mobein d’affittar tuttas alps ad ina nova corporaziun. Cuort avon la fiasta d’inauguraziun da Glivers dado eran ils purs s’entupai per la radunonza da fundaziun, Rest Andriu Bearth da Sumvitg haveva surpriu il presidi. «Quella nova fuorma d’administrar las alps ei veramein secumprovada», conferma il president actual Martin Bundi alla FMR. Era Rudolfin Degonda ha fatg part sonda vargada alla lavur cumina si Glivers dado entuorn ils stabiliments. Avon 25 onns era el gerau d’agricultura e cunquei responsabels per la restructuraziun. Daferton ha el surdau siu menaschi al fegl. Rudolfin Degonda segida sco pur pensiunau, el po esser satisfatgs ch’ils fatgs d’alp ein reglai e funcziunan en buna entelgientscha culla vischnaunca. Finamira era ei stau da remplazzar il regulativ «pugns da roda» che haveva valiu e funcziunau circa 150 onns. Motivai per visetas e fiastas Martin Bundi conferma che tuts purs dalla corporaziun seigien satisfatgs dil sistem modern ch’ei en vigur dapi 25 onns. «Nus vulein e stuein esser engrazieivels che la vischnaunca ha adina susteniu e giu capientscha per l’agricultura». Il contract d’affittaziun cun quella garantescha maun liber per decisiuns. Sche la corporaziun stuess sanar, renovar ni investir en ina dallas alps sa ella decider sezza ils pass necessaris. Enteifer la corporaziun reglescha in uorden las incumbensas e cumpetenzas dalla corporaziun e dils cuitgs responsabels da mintga singula alp. Il contract d’affittaziun lubescha da far quei senza dumandar la possessura e schar concluder la radunonza communala. Martin Bundi, il president dalla Corporaziun d'alps Sumvitg. Sco il president dalla corporaziun di, ein puras e purs motivai da sepresentar alla populaziun. «Aposta pil giubileum purschein nus uonn differentas caschuns», di Martin Bundi e renda attent che la corporaziun hagi creau schizun ina pagina d’internet (mira www.alpssumvitg.ch). La corporaziun organisescha visetas accumpignadas sillas alps d’armauls e nuorsas ed ei dat fiastas e s’entupadas culs convischins. In’acziun speciala ei quella culs sets da meisa ellas ustrias dalla vischnaunca da Sumvitg. «Ellas porschan naven dil fenadur tochen december mintgamai ina spisa cun products da nossas alps, survida sin in set da meisa ch’ina grafichera indigena ha creau aposta per nies giubileum», scriva la corporaziun en ina da sias communicaziuns. Per in’autra occurrenza haveva la populaziun envidau da s’annunziar. Sonda vargada ha l’Alp Rentiert fatg la midada naven da Val Tenigia tochen a Rentiert Davon. Ils pasturs ed ils cuitgs han rimnau las ver 100 vaccas mumma cun vadials e menau il muvel tochen Rentiert Davon. Las alps da Sumvitg La vischnaunca da Sumvitg cumpeglia ina surfatscha da 10'258 hectaras, da quellas ein 49 % alps e pastiras, 30 % spazi nunproductiv, 13 % uaul ed il rest habitadis, praus ed ers. Ils 49 % includan las nov alps. La Corporaziun d’alps Sumvitg presenta quellas sil set da meisa che la grafichera Ramona Deplazes da Surrein ha creau e malegiau. Il set che mintga hosp dallas ustrias survegn sut il taglier informescha e dat ina survesta dallas suandontas alps: Laus, Naustgel, Vallesa, Rentiert, Greina, Russein, crap Ner, Glivers e las pastiras. La grafica informescha culla carta da survesta, colurs e simbols, ils texts indicheschan per tgei animals che l’alp survescha e cun cons ch’ella ei cargada. Cavazzins informeschan dalla producziun e dalla lavur. Per exempel intervegn il hosp che purs e puras prestan 2500 uras da lavur cumina sillas alps da Sumvitg. Ils baghetgs dall'Alp Glivers Dado ein vegni inaugurai 1998.

La fin d’jamna ei stau a Tersnaus la quarta gada il Buatsch Festival. L’occurrenza pintga cun musica, cultura e sentupadas s’etablescha pli e pli. Rodund 400 persunas seigien puspei vegnidas a Tersnaus per separticipar, ha Leander Albin confermau alla FMR. El ei organisatur ed iniziant dil Buatsch Festival. Exposiziuns, musica da differents stils, ina performance, installaziuns da Lisa Mark, May Freigang e Fadri Cadonau, litteratura, schizun in cuors da romontsch cun Gianina Flepp, ina spassegiada cugl architect Daniel T. Schneider da Luven, ed in concert cun Yegor Zabelov han fatg semegliar cuort sigl areal. Installaziun da Fadri Cadonau al Buatsch Festival a Tersnaus. Megliera aura che spitgau Il program ei staus pulpius e varionts. Per Leander Albin eis ei stau in bi success e l’idea secumprovada. «Malgrad ch’ei ha duvrau empau improvisaziuns e flexibladad duront il baghegiar si», declara el en connex cull’aura. La gievgia hagi ei draccau ferm in’uriala. Lu ha Leander Albin e Boffa Neblau debutau cugl gl’emprem concert. Persuenter eis ei stau il venderdis megliera aura che spitgada. Ei hagi dau in cuort uradi, silsuenter seigi setratg si e la sonda schizun schetg – encunter tuttas prognosas. Contemplar e filosofar Empau analog al renomau festival ella Lumnezia sura, a Degen, sereparta l’organisaziun dil Buatsch sin plirs secturs e ressorts, aschia che la carga da lavur ei da dumignar. Dallas 400 persunas ha el retschiert buns resuns da quella fin d’jamna a Tersnaus, ha gl’iniziant dil Buatsch Festival getg alla FMR. En siu vitg nativ, el contuorn da siu dacasa, ha la famiglia Albin, ils geniturs Robert ed Edith ed ils fargliuns e gidonters, envidau da tedlar, contemplar, filosofar, e buca il davos admirar e guder la cuntrada. Al Buatsch Festival a Tersnaus ha ei dau musica en nuegl. Denter auter ha il comite organisau ina concurrenza da far seiv, quella seigi semussada sco giug propi divertent, ha Leander Albin raquentau. Per el ei il teater da Paula König staus in dils puncts culminonts dils treis gis dil festival, quai sper las differentas bands. Oriundamein vuleva l’uniun-purtadra porscher mintga dus onns il pign festival cul num special. Alla FMR ha Leander Albin aunc buca saviu confirmar il termin dil Buatsch Festival 2026.(rtr/fmr/abc)

Il cussegl administrativ dalla Reit da sanadad Surselva SA ha elegiu Marco Salzgeber da Panaduz sco CEO e parsura dil directori dalla societad fundada il fevrer vargau. «Cun Marco Salzgeber eis ei reussiu da gudignar ina persuna che dispona d'experientschas da biars onns el sectur dalla sanadad», scriva Manfred Manser, il president dil cussegl administrativ dalla Reit da sanadad surselva SA ella communicaziun da venderdis vargau. Ils 28 da fevrer 2024 havevan endisch vischnauncas ed otg instituziuns fundau la nova societad d’aczias. «Quella unescha las instituziuns sut il tetg dalla Reit da sanadad Surselva e s'engascha per in provediment d'aulta qualitad e che corrispunda als basegns dalla populaziun dalla Surselva», circumscriva il cussegl d’administraziun gl’intent da quella. Marco Salzgeber, il meinagestiun nievelegiu, habitescha a Panaduz, ei maridaus e bab da schumellins da quater onns. Vasta experientscha Gl’um da 38 onns ha fatg il bachelor of arts en scienzia d'economia da menaschi ed il master of arts en marketing, services and communication management all'Universitad da Sogn Gagl. Plinavon ha el acquistau in master of science en international management alla University of Sydney Australia. Silsuenter ha el luvrau per ina gronda interpresa d'assicuranzas e pli tard duront sis onns el svilup d'interpresa dil Spital cantunal dil Grischun, il davos sco menader dil sectur svilup d'interpresa. En quella funcziun eis el staus participaus a moda decisiva all'integraziun dil Spital Walenstadt ed alla surprendida dalla Klinik Gut AG. En sia davosa plazza sco CEO dalla Klinik Gut ha el plinavon saviu applicar ed engrondir siu vast scazi d'experientschas el svilup ed ella direcziun strategica. Sper sia activitad professiunala s'engascha Marco Salzgeber plinavon en uffeci d'honur sco suprastont dalla Spitex Imboden e sco menader da turas per la secziun Raetia dil CAS. «L'elecziun dil CEO ei in tierm impurtont per la Reit da sanadad Surselva e possibilitescha da prender a mauns a moda consequenta ils proxims pass operativs e la structura dall'organisaziun», scriva Manfred Manser, president dil cussegl administrativ ed aschunta: «Cun Marco Salzgeber gudignein nus in meinafatschenta che capescha buca mo las sfidas dil provediment da sanadad orientaus alla populaziun e damaneivels da tala, mobein che dispona era da bunas habilitads communicativas ed ella direcziun d'ina interpresa. Marco Salzgeber vegn ad entrar en uffeci igl 1 d’october 2024.(cdm/fmr) Marco Salzgeber, meinagestiun Reit da Sanadad Surselva SA.

La gegia verda, il simbol dalla seria da concerts Flimsfestival, ei puspei presenta a Flem e contuorn. Il 16avel festival, quel digl onn current 2024, ha entschiet gia da Pastgas cul concert tradiziunal ella baselgia reformada a Flem. Il program principal ei mintgamai la stad ils meins fenadur ed uost. Vendergis ei stau la serada anticpada el tschalèr dil historic dil hotel Bellevue. Leu ha gl’auditori saviu tedlar en in cerchel limitau la canzun «Abendlied» da Josef Gabriel Rheinberger e sonatas dils cumponists dil baroc Antonio Vivaldi e Giovanni Benedetto Platti. Sonda-sera ha gl’intendant la finala beneventau ella baselgia da Fidaz al concert d’avertura. Livio Russi e gl’ensemble le Phénix han delectau cul quintet per clarinetta en a-dur da W. A. Mozart. Il clarinettist grischun ei commember digl orchester dall’Opera da Turitg. Livio Russi ha capiu d’interpretar, ensemen cugl ensemble da gegias e violoncello, gl’entir spectrum da colurs da tuns dalla ovra renomada da Mozart. Gl’auditori ha saviu cumparegliar quella cun ina d’ina autra epoca. Gl’auditori ha tedlau il quintet per clarinetta en fis-moll digl Engles Samuel Coleridge-Taylor (1875-1912). Sco il solist alla clarinetta ha getg en sia presentaziun avon quella producziun, ha Coleridge-Taylor seschau inspirar da Johannes Brahms (1833-1897). Flimsfestival 2024 cuntinuescha ussa duas jamnas cun in program pulpiu e cuntinuescha ils 8 d’uost cun in’jamna da concerts en divers loghens, cunzun a Flem e Laax.(fmr/abc) Concert d'avertura da Flimsfestival 2024, baselgia da Fidaz. Cul clarinettist Livio Russi.

Dapresent ei a Flem per la quarta gada il campiunadi svizzer da schah. La FMR ha visitau il turnier ella Waldhaus-Arena e discurriu cun protagonists ed organisaturs. Al turnier separticipeschan treis profis activs ed in pensiunau, duas dunnas ch’ein medemamein profi. In dils megliers dil mund va era culla bandiera svizra, numnadamein Li Min Peng che habitescha ad Adliswil. El ha in num da Val S. Pieder, ei denton carschius si ell’Ucraina nua che ses geniturs ein emigrai dalla China. Gl’um dall’annada 1997 vala sco in dils megliers giugadurs da schah dil mund. Tras sia dimora en Svizra astga el separticipar l'emprema gada al turnier naziunal 2024. Ils 30 megliers dalla Svizra L’internaziunalitad ed il lungatg engles seigien usitai tiel schah, declara Markus Angst. El ei plidader da medias dalla Federaziun svizra da schah. Vendergis eis el arrivaus a Flem per rapportar dil turnier principal digl onn. Varga 250 persunas separticipeschan a quel. La gronda part vegn per cumbinar il grond turnier digl onn cun vacanzas ellas muntognas. 30 giugaduras e giugadurs han ambiziuns pli grondas. En quater categorias dattan ellas ed els sin in livel internaziunal: Ils diesch megliers dalla Svizra ella categoria elita, las diesch dunnas pil tetel da campiunessa e la categoria dils seniors ei reservada als diesch megliers seniors da nossa tiara. Jonas Wyss da Cuera encunter Fabian Bänziger, il campiun che defenda siu tetel. Las 255 persunas ch’ein s’annunziadas pil turnier a Flem ein buca schi ambiziusas. 41 giugaduras e giugadurs ch’ein commembras e commembers dalla Federaziun svizra da schah san tuttina far in’experientscha speciala e dar sil livel d’elita. Tochen e cun dumengia dat l’elita nov partidas, las categorias generalas siat. 130 aissas Tgi che dat schah sa ch’ina partida sa cuzzar gitg. 16 figuras neras e 16 alvas «van» ina encunter l’autra sill’aissa, che consista da 64 quaders, era ners ed alvs. Cun trer la sort spera mintga giugadura e giugadur da trer ina cefra alva, pertgei tenor la regla entscheiva lezza il giug. Sill’aissa dat ei offensivas e consequentamein era defensivas. All’entschatta ein otg purs, dus cavals, dus curriders, duas tuors sin quella, las figuras ston avanzar, quader suenter quader. Avanzar e sedefender sebratta, tut funcziuna cun quintar e preparar tactivas. Duas figuras da mintga colur, il retg e la dama, ein las centralas dil giug. Ina partida sin livel ault sa cuzzar tschun e dapli uras. Ina aissa da schah cumpeglia 64 quadrels cun 2 x 16 figuras. La halla ch’ins drova gl’unviern per dar curling – il sport ch’ins numna schah sil glatsch – ei quest’jamna veramein halla da schah. Las liungas meisas adattadas per «tavolatas» han si 130 aissas dil giug roial. Il ruaus absolut ei ina regla che tuts enconuschan. Nuot astga disturbar la concentraziun. Sco quei che Markus Angst ha confirmau alla FMR, separticipeschan treis grondmeisters internaziunals al turnier a Flem. In da quels ei Li Min Peng, «plinavon Sebastian Bogner da Nossadunnaun e Nico Georgiadis da Turitg», aschia Markus Angst. El sez vegn da Dulliken el cantun Solothurn ed ei dapi decennis commember dil club da schah dad Olten. Quater damondas al defensur dil tetel d’elita Fabian Bänziger ei naschius 2002 e carschius si a Pfäffikon el cantun Sviz. Cun sis onns ha el entschiet a dar schah. Oz, cun 22 onns, ha el il tetel da meister internaziunal. Onn vargau ha Fabian Bänziger gudignau il turnier d’elita a Leukerbad ed ei daventaus campiun svizzer. Vus essa vegni cheu a Flem per defender il tetel. Co veseis Vus Vossas schanzas? Ei vegn ei ad esser grev da defender il tetel, pertgei uonn ei l’entira elita svizra cheu a Flem, propi ils megliers dalla Svizra. Jeu fetsch miu pusseivel. La davosa gada a Flem erel jeu vegnius tierz, onn vargau. Tgei munta schah per Vus? Concentraziun, sport e passiun. Essas nervus, all’entschatta da quei campiunadi svizzer? Na, jeu hai rutina avunda e sai co ei va. Da mes trenaders dil club da schah March-Höfe a Pfäffikon hai jeu survegniu bia cussegls e sai profitar da lur experientschas. Co ston ins s’imaginar in trenament da schah? Fabian Bänziger, il campiun svizzer dall'elita da schah, ha 22 onns. En emprema lingia cun dar. Lu cun sligiar pensums tactics, cun quintar variantas e studegiar partidas veglias, per exempel matchs denter Karpow e Kasparow. Contas uras ad jamna essas Vus vidlunder? Jeu sun profi, perquei eis ei miu paun da mintga gi. Igl ei in avantatg ch’jeu sai luvrar el menaschi gastronomic da mes geniturs. Pliras gadas ad onn separticipeschel jeu ad otg tochen diesch turniers ad onn. Dar schah ei mentalmein fetg pretensius. Co regenereis e fageis Vus pausa? Ei constat, serevegnir e relaxar ei zun impurtont. Quei fetsch jeu cun far sport e cun leger.

Dumengia suentermiezgi ha il cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun retoromana FRR entschiet a Glion. Cun 154 participontas e participonts eis ei in niev record. Ell’aula dalla claustra dallas soras dominicanas ha il menader dil cuors, Conradin Klaiss, discurriu cun Martin Killias dil motto da quei cuors: las valurs. Il professer emeritau per dretg penal presidiescha l’organisaziun naziunala Protecziun dalla patria. Il livel pli ault dil cuors ei occupaus cun 47 persunas che capeschan e san conversar per romontsch, ellas ed els gaudan da s’approfundir mintga stad en lungatg e cultura dalla Surselva. «Quei livel stuein nus menar en treis classas», ha il directur informau duront il beinvegni ell’aula. El ha menaziunau il diember da record da 154 participontas e participonts che visetan uonn il cuors. Sentupada cun in protegider da valurs Gl’interess d’emprender romontsch para dad esser schi gronds sco mai. Quell’impressiun ha la fiasta d’avertura dil cuors intensiv da romontsch sursilvan 2024 dau. Suenter igl aperitiv ei l’aula s’emplenida per ina emprema sentupada el plenum. «Il cuors entscheiva cun bia romontsch, ed era empau tudestg», ha Conradin Klaiss dau d’entellir. El center dalla fiasta ei stau in discuors cun Martin Killias. 38 onns eis el staus professer per dretg penal e criminologia, el ha dozau e retschercau allas universitads da Turitg, Losanna e Sogn Gagl. Il tat seigi carschius si ad Andiast, ha el declarau e menziunau sia affecziun pil romontsch, insumma per lungatgs, cultura e historia. Empau ord casualitad era el vegnius viaden ella giurisprudenza ed ella carriera academica. «Dapi mia emeritaziun sai jeu sededicar a spartas che han interessau mei da pign ensi», ha el tradiu duront il discuors. Conradin Klaiss (sen.) en discuors cun Martin Killias. Al dialog ha Conradin Klaiss envidau il professer cun ina intenziun clara: Il motto dil cuors da romontsch 2024 ei numnadamein «valurs». Martin Killias presidiescha dapi 2015 la Protecziun dalla patria dil cantun Turitg e dapi 2017 era l’organisaziun tetgala svizra. El ei quasi in protectur naziunal da valurs. «Valurs ei enzatgei persunal che mintga persuna definescha sezza»,ha il hosp al podi puntuau. Sbuar ni proteger Ella constituziun federala ein in triep valurs vertentas fixadas, per exempel la libertad, ils quater lungatgs equivalents, la suveranitad dils cantuns. En quei connex ha Conradin Klaiss supplicau Martin Killias da preleger gl’artechel 78 cul tetel «Protecziun da natira e patria». Il professer ei carschius si a Turitg, ha denton empriu e discuora currentamein romontsch. El dialog ha el midau dil romontsch tiel tudestg e viceversa. Sco el ha detg, ei il respect per la memoria era ina valur. «Per esser ventireivels stuein nus sesentir bein, e las regurdientschas e la memoria ein essenzialas leutier». Cun plirs exempels ha Martin Killias lu circumscret il senn dil mantener e proteger valurs. Quel cuntrastescha cun disfar e spazzar, per exempel objects historics, e remplazzar cun niev e modern. «Alla memoria collectiva va schi bia a piarder, perquei stuein nus sedustar da cass tier cass per talas valurs». El ha argumentau ina dallas incumbensas dalla Protecziun dalla patria. Schurmegiar valurs vul dir ch’ins sto sedustar per quellas. «A nossa organisaziun fan ins savens la reproscha ch’ella vegli crear in ‘Ballenberg’. Nus essan lunsch naven da gliez. Pertgei objects ch’ein oz sigl areal da quei museum el liber ella Part-sura bernesa s’udessan buca leu, mobein en lur liug oriund», ha Martin Killias getg. Igl ei ina explicaziun plausibla ell’epoca nua che l’economia emprova da sbuar objects historics – pervia da valurs monetaras e rentabilitad – e cunquei destruir sapientivamein memoria e cultura. Vesta ell'aula dalla claustra Glion, a caschun dalla fiasta d'avertura.

La fin dall’jamna vargada han ils campiunadis svizzers da mountainbike giu liug ad Echallens. Dalla Surselva ein pliras ciclistas e plirs ciclists parti. Las meglieras rangaziuns han Nino Schurter (3.) e Vital Albin (5.) contonschiu ell’elita dils umens. Ella categoria dalla dunnas sut 23 onns ein Chiara Solèr e Lorena Cadalbert seclassadas sut las meglieras otg. (fmr/hh) Buobs U13: 20. Nico Camenisch, CV Surselva. Buobs U15: 32. Gian Annen, CV Surselva; 48. Franco Camenisch, CV Surselva; 53. Nando Walther, CV Surselva; 57. Carlo Camenisch, CV Surselva. Buobas U15: 8. Luisa Camenisch, CV Surselva; 22. Melina Lou Annen, CV Surselva. Juniors U17: 17. Fadri Steiner, CV Surselva; 20. Alessandro Solèr, CV Surselva. Junioras: 10. Sasha Rhea Hiltbrunner, CV Surselva; 11. Selina Schweizer, CV Surselva. Dunnas U23: 7. Chiara Solèr, Thömus Akros Youngstars; 8. Lorena Cadalbert, Fehr Velos.CH/CV Surselva. Umens elita: 3. Nino Schurter, Scott-Sram MTB Racing; 5. Vital Albin, Thömus Maxon.

«Cun treis onns hai jeu udiu l’orgla da Bruckner a St. Florian ell’Austria Aulta e hai lu dumandau mia mumma, tgei che tuni cheu aschi bein», di Viktoria Hirschhuber. Quei eveniment ha signau ella. Cun 27 onns eis ella oz ina pianista d’orchesters tschercada sigl entir mund. L’Austriaca ei ina dallas 28 pianistas e pianists ch’ein il mument ell’Academia internaziunala da stad ella claustra a Mustér. Il discuors cun Viktoria Hirschhuber ch’ei oriunda da Buch el Tirol e ch’ei quest’jamna all’Academia internaziunala da stad da clavazin a Mustér demuossa spert siu entusiassem cumplein per la musica. «Quella fascinaziun ha entschiet ella vegliadetgna da treis onns. Lu hai jeu udiu l’emprema ga tuns d’ina orgla da Bruckner a St. Florian ell’Austria Aulta. Jeu hai dumandau mia mumma, tgei che tuni cheu aschi bein. Enzatgei aschi bi havevel jeu aunc buc udiu», di Viktoria Hirschhuber cun egls tarlischonts. Quei eveniment hagi tschaffau ella: «Jeu level emprender immediat da sunar quei instrument, mo jeu erel memia pintga persuenter.» Sunar orgla vul dir el ver senn dil plaid: Engaschament era corporal cun peis e mauns. Aschia seigi ella sedecidida d’entscheiver a sunar clavazin cun otg onns e seigi seconcentrada cumpleinamein sin quei instrument. «Pér igl atun vargau ha jeu giu instrucziun d’orgla», di Viktoria Hirschhuber plein plascher. Dil Mozarteum a Turitg Suenter il gimnasi da musica ad Innsbruck/Puntina, il bachelor ed il master al Mozarteum a Salzburg, ei Viktoria Hirschhuber sedecidida da vegnir en Svizra per cuntinuar cul studi da clavazin. Dapresent eis ella scolara da Konstantin Scherbakov alla Scol’aulta per art Turitg e leu seprepara ella per in ulteriur master. La lavur da diplom per quel: «Transcripziuns d’ovras da solo per clavazin da Franz Schubert (1797 – 1828) entras Franz Liszt (1811 – 1886).» Il master che Viktoria Hirschhuber frequenta il mument lubescha ad ella silsuenter era d’instruir. Daco gest in ulteriur studi en Svizra? «Jeu hai empriu d’enconuscher Konstantin Scherbakov en Germania ed hai survegniu la pusseivladad da far ils examens d’admissiun tier el. Ussa sun jeu ina da 14 studentas e students dad el.» Il vast repertori da musica classica ch’el instrueschi mondi ella direcziun musica ch’ella giavischi. A biars cuors da meister Viktoria Hirschhuber ei vegnida recepida cun 15 onns el Mozarteum a Salzburg e cun 17 onns ella classa da meister da Pavel Gililov. Ils examens finals da bachelor e master da concert cun instrucziun da solo al clavazin ha ella terminau omisdus cun distincziun. Cun 18 onns ha ella gia concertau cugl Orchester statal dalla Georgia alla Mar Nera. Dapi 2016 sepresenta ella regularmein cul Bayerischer Rundfunk. Silla damonda, sche quella fascinaziun per la musica seigi vegnida mess’ad ella en tgina, di Viktoria Hirschhuber: «Na, insumma buca. Jeu sun la suletta en famiglia che fetsch musica.» Per l’Academia internaziunala da clavazin da stad a Mustér ha ella mo lauds: «Suenter 2022 sun jeu la secunda ga cheu. Igl ei fetg persunal e spert ein era sedadas empremas amicezias. Cheu ei mintga singul buca semplamein ina numera. Las localitads constatan, las spisas e la cuntrada ein in paradis.» Ella seigi separticipada a biars cuors da meister, mo quella purschida cheu seigi singulara: «Igl ei intensiv, mo fetg prezius.» Ed in eveniment a Mustér ha regurdau ella vid sia vegliadetgna da treis onns: «Nus havein astgau sunar l’orgla ella baselgia claustrala, quei ch’ei secapescha stau in mument fascinont.» Viktoria Hirschhuber ei d’udir venderdis, ils 19 da fenadur 2024 naven dallas 19.00 al concert final dall’Academia internaziunala da stad dalla baselgia claustrala a Mustér. Il clavazin ei sia gronda pissiun Dapresent seperfecziuneschan 28 pianistas e pianists giuvens da 19 naziuns e quater continents a Mustér. Els frequentan l’Academia internaziunala da stad da clavazin en claustra. Tuts ein el studi da clavazin, ils ins gia vid lur Masters. Viktoria Hirschhuber da Buch el Tirol ei ina dallas absolventas. En in discuors culla FMR ha la dunna da 27 onns relatau da sia pissiun per la musica cun clavazin e davart sia lavur da Master ch’ella fa il mument alla Scol’aulta d’art Turitg. (fmr/hh) Viktoria Hirschhuber da Buch el Tirol ei ina dallas absolventas dall'Academia internaziunala da stad da clavazin en claustra a Mustér.

Per la tiarza ga suenter 2019 e 2022 ei l’Academia internaziunala da stad da clavazin da casa il mument en claustra a Mustér. 28 studentas e students da clavazin da 19 naziuns exerciteschan e concerteschan leu. L’academia cun sia menadra Nina Orotchko alla testa porscha in program intensiv allas absolventas ed als absolvents dallas duas jamnas che stattan cumpleinamein ell’enzenna dalla musica classica. L’Academia internaziunala da stad da clavazin vegn arranschada dapi igl onn 2001 en Svizra. Nina Orotchko ei stada la fundatura da quella ed ella ei aunc oz la menadra da quella purschida singulara. Gia 1997 ha ella fundau l’interpresa «Musical Discovery», in’agentura da management per artists e concerts. «Dapi lu presentel jeu musicists giuvens da biaras naziuns al publicum da Turitg enten organisar concerts per exempel all’Universitad Turitg», di Nina Orotchko. Cun si’academia internaziunala da stad da clavazin ha ella extendiu sia purschida. Per la tiarza ga suenter 2019 e 2022 ha quella liug il mument en claustra a Mustér. Cun sias numerusas localitads da differenta grondezia, las pusseivladads da star sur notg ed il sectur da gastronomia porscha la claustra la basa optimala per la dimora per gruppas sco quella dall’academia. Aschia ni aschia duront il temps da stad cura ch’il menaschi dalla scola media ruaussa. Relaziuns sigl entir mund 28 studentas e students da clavazin da 19 naziuns exerciteschan il mument al clavazin ed all’ala en claustra a Mustér (mira era box). Che pianistas e pianists da quater continents – Europa, Asia, Australia ed America – vegnan per duas jamnas en Svizra ei buca semplamein casual. Nina Orotchko ha relaziuns cun biaras scolas aultas e docents da quellas. Entgins dad els ein engaschai era all’academia da stad en claustra. Aschia era Thomas Hecht che serenda per quellas duas jamnas dils Stadis Uni dall’America ell’Europa: «Quei ei ina purschida singulara cun studentas e students fetg entusiasmai ed engaschai.» Ed il plascher da luvrar per l’organisaziun ei era da veser els egls dad Ivan Basic. El ei oriunds dalla Serbia, ei staus participont dall’academia avon nov onns ed ei ussa vicedirectur da quella: «L’atmosfera che seporscha cheu a nus ei singulara. Igl ei ina ruasseivladad sco fatga per far musica.» Professiunalmein eis el engaschaus il mument alla Scol’aulta per art Turitg sco assistent da Konstantin Scherbakov, in dils docents principals dall’academia da stad en claustra e pianist enconuschent internaziunalmein. Da tuttas participontas e participonts dall’academia derivan sulettamein dus students dalla Svizra. Musica classica «Las participontas ed ils participonts dall’academia vulan seperfecziunar. Biars sepreparan era cheu per concurrenzas internaziunalas», di Nina Orotchko. Tuts han studegiau ni studegian musica cugl accent sin clavazin. La pli giuvna ha 14 onns, ils pli vegls 30 onns. Duront las duas jamnas dall’academia en claustra vegn sunau sulettamein ovras classicas sco per exempel da Mozart ni Beethoven. Ellas treis salas da concert che stattan a disposiziun persuenter ha mintga studenta e mintga student dabien tschun uras d’instrucziun privatas da docents da pliras tiaras. Ils clavazins e las alas stattan medemamein a disposiziun alla singula ed al singul treis uras per di. Denteren concerteschan els, per part era ordeifer Mustér sco per exempel al Flims Festival. «Cun lezs organisaturs tgirein nus in bien contact», di Nina Orotchko. Sluccaus vegn il program cun referats e luvratoris. Leutier seporscha all’entira gruppa da guder il temps liber per exempel enten far spassegiadas: «Nus havein cundiziuns propi idealas cheu. La dimora cun tut quei che s’auda vitier en claustra e leutier ina bellezia cuntrada che porscha la caschun da sedivertir sportivamein.» Il concert final ei venderdis, ils 19 da fenadur 2024 allas 19.00 ella baselgia claustrala a Mustér. Il recav dalla collecta va en favur dall’organisaziun «Orphan Healthcare», in’organisaziun che s’engascha pil cumbat da malsognas raras. Konstantin Scherbakov duront l’instrucziun d’Antoni Kawecki dalla Pologna. Nina Orotchko ei fundatura e menadra dall’Academia internaziunala da stad da clavazin che ha liug uonn per la tiarza ga en claustra a Mustér. Ivan Basic ch’ei oriunds dalla Serbia ei vicedirectur dall’Academia internaziunala da stad da clavazin. Avon nov onns eis el separticipaus a quella.

Alla davosa radunonza generala dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta a Glion avon strusch in meins ha Hans Telli da Trin abdicau sco commember dalla suprastonza. Cunquei vegn il davos dils piuniers e fundaturs dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta a bandunar la suprastonza alla fin dil 2024. En discuors cun la FMR seregorda Hans Telli dils emprems pass e dallas sfidas da realisar in fundament persistent per la Ruinaulta. «Hans Telli ei staus la persuna decisiva pil reussir dalla Cuminonza d’interess Ruinaulta», ha Martin Hug, il president partent dalla cuminonza detg en occasiun dalla radunonza generala dils 20 da zercladur 2024 a Glion. «Siu stil insistent, correct ed aviert ha effectuau che las vischnauncas cunfinontas alla Ruinaulta han suttascret igl atun 2005 la Charta Ruinaulta e ch’ei ha dau igl onn 2009 orda quella ina uniun, vul dir, la Cuminonza d’interess Ruinaulta.» Hans Telli (79) ha detg lezza sera ed era ussa, treis jamnas pli tard, en discuors cun la FMR ch’el cali il mument ch’il project Ruinaulta hagi in fundament solid. «Ei fa bein da veser ch’ins ha saviu effectuar enzatgei en favur dil turissem ed en favur d’ina natira persistenta ella Ruinaulta.» Igl ei vegniu dapli «All’entschatta havein nus vuliu far enzatgei sempel per gidar vinavon las passantas ed ils passants ella Ruinaulta», di Hans Telli. «Nus havevan pinau dus projects per traversar il Rein cun duas punts a Trin ed a Schluein. Plinavon vulevan nus colligiar las sendas da viagiar sigl entir tschancun.» Pli bia ch’ins hagi realisau e pli liunga che la gliesta dils giavischs eri tuttenina, seregorda Hans Telli. «Denter auter havein nus fatg il plan directiv Ruinaulta.» Entras il plan directiv sco instrument politic seigi la Cuminonza d’interess denton era stada obligada d’ademplir incumbensas sco per exempel d’introducir il survetsch da rangers. «Mesiras sco l’introducziun dils rangers cuostan raps. E per nus sco cuminonza d’interess eisi stau ina sfida da vegnir tier quels daners.» Per ademplir il status per saver dumandar daners publics seigi la cuminonza secolligiada cul Parc dalla natira Beverin e cun l’Arena tectonica Sardona. «Cugl agid da quellas duas organisaziuns havein nus lu survegniu ils daners per finanziar las mesiras dadas entras il plan directiv.» Bialas regurdientschas Che la Ruinaulta stat a cor al pur Hans Telli ch’ei denter auter era staus 20 onns president communal da Trin ei negina casualitad. «Jeu seregordel da miu temps sco buob ch’jeu mavel en noss’acla Pintrun a pertgirar ils animals. Da leu ano vesevel jeu giu ella Ruinaulta. Jeu admiravel il Rein ed ils trens dalla Retica che mavan. Quei era fetg fascinont per nus sco affons.» El seregordi era aunc bein dall’Isla Casti dils onns che la famiglia Stury habitavi leu. «Quellas e quels da Trin da mia posa ch’ein carschi si a Trin s’identificheschan cumpleinamein cun la Ruinaulta. Per mei ei quella identificaziun stada il motiv principal per s’engaschar per la Ruinaulta turistica dad oz.» La Ruinaulta ei tschercada Hans Telli di ch’el havessi a sias uras maina tertgau che la Ruinaulta vegni appreziada aschi fetg dils turists da stad. El seigi fetg surstaus, conta glieud che viandeschi ella Ruinaulta. «Sco vischnauncas cunfinontas cun la Ruinaulta astgein nus esser loschs. La Ruinaulta ei in bischu en nossa regiun. Ed jeu manegel ch’ei setracti d’ina dallas grondas attracziuns turisticas da stad dil Grischun.» Hans Telli menziunescha era la plivalur per la gastronomia e per las fatschentas da vendita. Tier las interpresas che profiteschian dil turissem ella Ruinaulta s’audien las vischnauncas d’omisduas varts dil Rein. «Ei ha valiu la peina da far tut quei che nus havein fatg per vegnir sil stan che nus essan oz cun la Ruinaulta.» La macla dalla senda interruta In utschi protegiu cun num rivaun cumin ha menau il matg 2020 al success per las uniuns da protecziun dalla natira d’impedir ch’ins ha saviu construir alla fin la via da viandar da Glion entochen Rehanau/Tumein. «Che la senda tras la Ruinaulta ei oz interrutta deploreschel jeu fetg», di Hans Telli. «Beincapiu, era jeu sun per proteger las specias raras d’animals e plontas.» Gia a caschun da sia demissiun dalla suprastonza ha Hans Telli constatau ch’ins havessi stuiu entscheiver auter e metter auter las prioritads da construcziun ella Ruinaulta. Suenter seigi ins adina pli perderts. «Jeu sperel ch’ei detti tuttina anc ina sligiaziun alternativa per quei tschancun dalla Ruinaulta, nua ch’ei dat oz aunc negina senda da viandar el funs dalla val.» Politicher da Trin per Trin Hans Telli ei naschius igl onn 1945. Suenter ch’el ha giu absolviu il Plantahof ha el surpriu il menaschi d’agricultura da ses geniturs. Gia sco giuven ei Hans Telli s’engaschaus per sia vischnaunca. Igl emprem tier ils pumpiers e naven da 1978 en suprastonza communala. En tut ei Hans Telli staus duas gadas e duront 20 onns president communal da Trin. Naven da 1987 entochen 2007 ha il liberaldemocrat representau il Cumin da Trin el Cussegl grond. Igl onn 2003 eis el vegnius elegius cun in resultat brigliant da 114 vuschs sco president da quei gremi. Duront plirs onns ei il bab da dus fegls e d’ina feglia era staus commember dil cussegl da banca dalla Banca Cantunala Grischuna. (fmr/mg) «Per cletg datti la Ruinaulta» Cun la fin digl onn 2024 vegn Hans Telli da Trin sco davos dils piuniers che han iniziau la Charta Ruinaulta igl onn 2005 e fundau quater onns pli tard la Cuminonza d’interess Ruinaulta a bandunar la suprastonza dall’uniun. Da promover la Ruinaulta pil turissem da stad ei vegniu actual ils onns che Hans Telli era president communal da Trin. Strusch ch’ils emprems projects erien realisai, hagi ins stuiu ponderar, co vegnir tier daners publics per cuntinuar, raquenta Hans Telli en discuors cun la FMR. «Per nus sco cuminonza d’interess eis ei stau ina sfida da vegnir tier quels daners per exempel per introducir il survetsch da rangers, ina dallas mesiras stipuladas el plan directiv approbaus dalla regenza.» (fmr/mg) La Ruinaulta ord vesta dil Spir

En connex cul project d’exposiziun «Design am Rhein» ha Anna Laura Klucker da Tumein mussau dacuort a Glion sias lavurs. Visitadras e visitaders han saviu mirar co ella surcusa e co ella adaptescha musters cul péz da crusch. Dils 27 da zercladur tochen ils 14 da fenadur han las organisaziuns turisticas dil Rein anteriur e Rein posteriur presentau l’acziun «Design am Rhein». Finamira eis ei stau da presentar la creativitad e la forza dalla branscha da design en art, artisanadi ed architectura. Naven da Cuera, dil Rein siadora a La Punt Rehanau, da leu per liung il Rein posteriur e Rein anteriur, en Tumliasca tochen en Val Schons ein ateliers, studios e galerias s’aviarts per la publicitad. Anna Laura Klucker ha siu atelier amiez quei territori, numnadamein a Tumein. «Leu sundel jeu carschida si, la mumma ei da Ruschein, il bab d’Andeer. Aschia ch’igl ei stau clar per mei da separticipar, ha ella getg sonda vargada alla FMR duront la viseta. En connex cull’acziun «Design am Rhein» ha ella denton buca mussau sias ovras a Tumein, mobein el local d’exposiziun Städtli 3 a Glion. Anna Laura Klucker ella sala d'exposiziun a Glion, avon ella dus dils maletgs cun teila ed ornaments. Musters ella teila da glin Visitadras e visitaders han saviu seconfruntar en quella pintga exposiziun a Glion cullas tematicas circulaziun, materials ed objects. La designera ed artista Anna Laura Klucker ha mussau sia moda d’integrar materials e luvrar cun teila da glin, curom e fils. Sco designera eis ella enconuschenta culla marca «Yuli». Sin in text accumpignont el local descriva la curatura da «Design am Rhein», Fabienne Barras, suandontamein l’ovra dad Anna Laura Klucker: «Il pli interessant da sias creaziuns ei ch’ella integrescha il péz da crusch e presenta quel en in niev stil. Musters tradiziunals arranschescha ella da niev e metta els en in design sempel e cun stil.» La designera ei enconuschenta sco creadra da moda. Ses vestgius e rassas cun chiffon e tul, cunzun per nozzas, ein tschercai. Ella pintga e cuorta exposiziun a Glion ha ella mussau enzatgei niev, ina fuorma nova ch’integrescha il péz da crusch. Cun dus maletgs che pendan vid la preit ha ella mussau quei. Igl ei ina unitad da tradiziun ed art. En in emprem pass va ella cul penel bletsch da colur tras ina teila da glin. Aschia survegn la surfatscha musters e structura. Cu la teila ei schetga, ferma Anna Laura Klucker ella el tamburin da surcuser. «Cun quel san ins luvrar meglier», gi ella e muossa co. En in liug dalla teila culla surfatscha colurada recamescha ella, cun péz da crusch e fil da colur, in ni plirs pigns ornaments. Ina negla, ina tscharva, undas, feglia ni enzatgei adattau. Ella hagi tut ils cudischs dad Elly Koch culs musters, da quels elegi ella mintgamai in element, declara la designera ed artista. Cul tamburin da surcuser Elly Koch (1916-2017) da Cuera ei s’engaschada duront sia entira veta pil péz da crusch sco element tipic grischun. Ella ei sesviluppada sco experta da quella part digl artisanadi grischun, ha rimnau musters e publicau cudischs surlunder. «Pér cuort avon sia mort hai jeu scuvretg ses cudischs. Donn ch’jeu haiel buca saviu emprender d’enconuscher Elly Koch», conceda Anna Laura Klucker. Tonpli fascinada eis ella dalla lavur da surcuser e d’applicar en sias atgnas creaziuns motivs e parts dils musters. La designera ed artisana Anna Laura Klucker al tamburin da surcuser, seniester in muster da cruschs da péz ch'ella applichescha. Daferton ha l’artista e designera da 29 onns fixau la teila cullas taccas cotschnas el tamburin da surcuser. Ella metta fil en guila, dumbra giu e lai ir la guila tras la teila. Il sujet d’ina flura hagi ella elegiu per quei maletg, gi Anna Laura Klucker.«Gie, ei constat, igl ei ina lavur che pretenda disciplina e concentraziun. Mo jeu fetschel snueivel bugen ella», gi ella, dumbra vinavon, volva il tamburin e remarca: «Per mei eis ei il pli bi sch’jeu sai cumbinar tradiziun e modern ».

Il Center sursilvan d’agricultura a Mustér ha in niev president. Alla radunonza generala che ha giu liug dacuort ei Marcus Duff (62) da Laus vegnius eligius sco successur da Giusep Flepp da Curaglia. Marcus Duff e sia consorta Anna Maria fan il pur dapi biars onns a Laus. Dapi diesch onns meinan els lur menaschi communablamein cul fegl Rafael. Avon quater onns han els era aviert la Caldera a Cumpadials, ina stizun cun products regiunals, mo era da secund maun. Dapi 28 onns separticipeschan Marcus ed Anna Maria Duff regularmein a fieras regiunalas e quellas sils pass. Sco il Center sursilvan d’agricultura communichescha, selegra il niev president silla collaboraziun culla meinafatschenta Sara Hoch e la suprastonza. (cdm/fmr) Marcus Duff ei il niev president dil Center sursilvan d’agricultura.

A Caschlatsch a Mustér, nua ch’in casti ministerial sesanflava pli baul, ei vegniu anflau il mardis ina veglia clav. Ella ei vegnida alla glisch enten cavar in fundament per la tuor da lenn che duei vegnir plazzada leu proximamein. Sco il meinabaghetg dalla Strabag SA, Ursin Decurtins ha detg sin damonda dalla FMR, eri la clav en ina profunditad da rodund 70 cm en terren surcarschiu. Tenor il Survetsch archeologic dil Grischun setract’ei d’ina clav dil stil gotic, probabel d’entuorn igl onn 1500. Dapresent vegn fatg las preparativas per plazzar a Caschlatsch sut Mumpé Medel ina tuor da lenn. Ella vegn erigida leu nua ch’in casti ministerial dalla claustra da Mustér sesanflava pli baul. Enten far las lavurs da scavament pils fundaments ein ils luvrers dalla Strabag SA fruntai il mardis sin ina clav. Immediat ein las lavurs vegnidas interruttas. Il Survetsch archeologic dil cantun Grischun ha denton dau spert puspei la lubientscha da cuntinuar cun quellas (mira era box). 70 cm profund Sco quei ch’il meinabaghetg dalla Strabag SA, Ursin Decurtins, ha detg sin damonda dalla FMR, eis el vegnius clamaus il mardis tut surura sil plazzal a Caschlatsch: «Enten far il scavament per in dils fundaments ha in luvrer engartau enzatgei sco in ring da fier. Damai ch’il Survetsch archeologic dil cantun Grischun haveva dau la directiva d’interrumper la lavur en cass da scopertas, havein nus fatg quei immediat ed informau el. Cul consentiment dil survetsch havein nus lu cavau bufatgamein vinavon ed alla glisch ei ina veglia clav d’ina lunghezia da rodund 18 cm vegnida.» Tenor indicaziuns d’Ursin Decurtins sesanflavi quella en ina profunditad da rodund 70 cm. Il terren eri surcarschius e fetg stagns. Suravi era ina ragisch d’ina plonta. «Sin fundament dallas circumstanzias sto quella clav esser stada leu plirs tschiens onns. Terren surcarschiu e cun quella consistenza fetg dira ei normalmein enzatgei fetg vegl, jeu schazegel denter 500 ed 800 onns», constatescha Ursin Decurtins. Sch’il fundament fussi vegnius cavaus mo 10 cm pli ensi, fussi la clav buca vegnida alla glisch. La scoperta ei pia ina pintga sensaziun cumbinada cun dabia casualitad. «Mega cool» Sin incumbensa dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun ei il liug dalla scoperta vegnius documentaus, denter auter cun mesiras exactas. La clav sesanfla ussa a Mustér bein deponida e spetga leu da vegnir els mauns dils archeologs dil Grischun. Quels vegnan lu ad eruir la vegliadetgna dalla clav. Per Ursin Decurtins e siu collaboratur, il miradur Roberto da Silva Gil Fernando che ha cattau ad agur la clav, ei il mument dalla scoperta secapescha staus tut specials. «Igl emprem patratg ei staus: Hopla, ussa stuein nus interrumper la lavur. Lu essan nus daventai cunscients da haver anflau enzatgei historic: mega cool! E suenter haver survegniu la lubientscha d’astgar cavar vinavon ei secapescha sedada spert la speronza d’anflar aunc dapli, forsa schizun ina chista», di Ursin Decurtins cun bucca rienta. En mintga cass seigi quei stau in interessant eveniment singular che serepeti probablamein mai pli ella veta. Surstaus cumpleinamein dalla scoperta ei era igl iniziant dil project da Caschlatsch, Stefan Seydel: «Zatgei aschia havein nus buca spitgau ed essan ussa secapescha ventireivels. Senza quei project dalla tuor da lenn fuss la clav buca vegnida alla glisch.» Ina clav dil stil gotic Sco quei che Christoph Baur, menader dalla partiziun da perscrutaziun da baghetgs e terren tiel Survetsch archeologic dil cantun Grischun ha detg sin damonda dalla FMR, setracti ei tier la clav anflada a Caschlatsch d’ina clav dil stil gotic: «Sin fundament dallas fotos ch’jeu hai viu setracta ei d’ina clav classica dil temps entuorn 1500, massiva e cun ina barba marcanta.» Ella seigi negina sensaziun, mo tonaton da grond’impurtonza per capir la historia dil casti da Caschlatsch. La clav ch’ei deponida ussa a Mustér, vegn proximamein els mauns dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun. «En nies luvratori vegn ella lu schubergiada, restaurada e conservada per ch’ella fetschi buca ruina vinavon.» Tenor Christoph Baur van objects vegls sco quella clav da Caschlatsch en possess dil cantun: «Tenor lescha ei quei en interess dalla publicitad.» Pusseivel seigi ei denton da metter a disposiziun ella per exempel per in’exposiziun: «Quei savess esser en connex cul project da Caschlatsch che vegn realisaus il mument.» Malgrad quella scoperta ha Caschlatsch negina prioritad il mument sco project da perscrutaziun dil survetsch archeologic. «Las resursas che nus havein ein absorbadas dils projects currents», di Christoph Baur. (fmr/hh) La clav da Caschlatsch Il mardis ei vegniu anflau ina veglia clav a Caschlatsch. Ella ei vegnida alla glisch enten cavar ils fundaments per la tuor da lenn che duei vegnir plazzada leu sut Mumpé Medel. Pils collaboraturs dall’interpresa Strabag SA che han anflau la clav, Ursin Decurtins e Roberto da Silva Gil Fernando, ei la scoperta stada in mument tut special: «Nus essan daventai cunscients da haver anflau enzatgei historic: mega cool.» Tenor Christoph Baur dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun ei la scoperta da quella clav negina sensaziun, mo tonaton d’impurtonza per capir la historia dil casti da Caschlatsch. Davart la vegliadetgna dalla clav che ha ina lunghezia da rodund 18 cm, di el: «Sin fundament dallas fotos ch’jeu hai viu setracta ei d’ina clav classica dil temps entuorn 1500, massiva e cun ina barba marcanta.» El luvratori dil survetsch archeologic duei la clav vegnir schubergiada, restaurada e conservada per ch’ella fetschi buca ruina vinavon. (fmr/hh) La clav ch’ei vegnida anflada a Caschlatsch enten preparar ils fundaments per la tuor da lenn. Da seniester frater Martin Hieronymi dalla claustra da Mustér, Roberto da Silva Gil Fernando, Ursin Decurtins ed Ursin Huonder dil project da Caschlatsch. La clav anflada a Caschlatsch. Ella ei stada tschentaners ella tiara. La clav ha ina lunghezia da rodund 18 cm.

Suenter che la neiv ei luada ein divers plazzals da baghegiar s’aviarts puspei el territori sur Flem e Laax. In da quels ei sper la Camona da Segnes sin 2100 m s.m., l’autra a Nagens Sura, in plaun sur l’ustria Nagens sin 2200 m s.m. La tiarza stad construesch’ins vid il project FlemXpress. La FMR ha accumpignau ils inschigniers sin dus dils plazzals. «L’aura ei stada decisiva, nus essan leds che quella ha lubiu da far vinavon tenor plan», ha Claudio Casutt getg duront la viseta sils plazzals. «En tut ein otg tochen diesch persunas da nies team involvadas en quei project grond», puntuescha Mario Matter e Claudio Casutt aschunta: «Nus essan fetg cuntents co las lavurs s’avonzan.» A caschun dall’uatga sil plazzal alla staziun Segnes han ils dus inschigniers da construcziun era discurriu culs dus poliers dall’interpresa da baghegiar, Lothar Cavigelli e Laurentino Da Costa. Omisdus meinan sil plazzal dalla staziun Segnes ina squadra da 15 miradurs, maschinists, armaturs e montaders. Lothar Cavigelli ei buca mo responsabels per quella, mobein era pil betun, il material pli impurtont. Rodund 5000 m³ blocs e crapuns han ins rut e produciu cun quels sablun e gera. Quei, sco era cement ed aua, ein las ingredienzas dil recept che Lothar Cavigelli drova pil baghetg sin 2100 m s.m. 500 m3 lenna indigena La pezza sin quell’altezia ha nums pauc originals: Crap Grisch, Crap Ner, Platta Grischa, Il Grisch, Platt’Alva. Grisch, ner, alv. Ed il humus ch’igl excavatur reparta, per formar il contuorn dalla Nagens Sura, ha ina ferma colur cotschna. «La cozza da quei tratsch ei fetg grossa», declara Mario Matter. El ei in dils responsabels dalla planisaziun dalla nova teleferica FlemXpress. Gl’inschignier conferma ch’ins lavuri cul material che la natira metta a disposiziun. Quei ein crap e tratsch. Il medem era culla lenna. Ton quella per la staziun Segnes sco per Nagens Sura han ins pinau egl Uaul Grond, schigentau e resgiau ella regiun. En tut han ins duvrau 500 m³ per las duas staziuns novas. Las preits da betun dalla staziun nova Nagens Sura han ins perencunter prefabricau e transportau siado. Quei ei pusseivel oz e corrispunda prest al standard. Avon in onn ha l’interpresa da baghegiar dau l’emprema badelada per la staziun Nagens Sura. Igl ei ina dallas finalas dil FlemXpress. Quella pendiculara nova entscheiva a Flem, va a Foppa e cuntinuescha a Startgels. Lezza lingia ha la gruppa Arena Alva inaugurau il december vargau. «En cuort vegnan las petgas dalla lingia Segnes-Nagens Sura montadas. Lu, ils 29 da fenadur, vegn la suga furnida», gi Claudio Casutt. La stad 2025 vegni gl’entir implont inauguraus, aschunta el. Siu biro, la Casutt Wyrsch Zwicky SA, ei involvaus dapi l’entschatta ella planisaziun da quei project dad 85 milliuns francs. Crap Grisch/Grauberg vegn demontau En in onn ei pia il FlemXpress en funcziun e las staziuns Segnes, Nagens Sura sco era Ils Cugns porschan novas perspectivas. Sco quei che Claudio Casutt explichescha, han ins entschiet pér ils davos gis a demontar la pendiculara veglia Startgels-Crap Grisch/Grauberg. Quella colligiaziun haveva l’anteriura societad da pendicularas da Flem inaugurau 1972. «Ella era naven dall’entschatta el falliu liug», remarca gl’inschignier. La staziun da muntogna han ins construiu ella spunda tessaglia dil Crap Grisch. Paucs meters naven ei il cunfin cun Laax, leu entscheiva in vast plaun – che fuss staus pli adattaus per construir la staziun. Avon 50 onns eran las duas societads da pendicularas, quella da Crap S. Gion e quella da Flem, buca partenarias, mobein adversarias e concurrentas. Agl ur dil plaun, sin lur territori, ein ils da Flem stai sfurzai da baghegiar quella staziun. Ei ha lu era cuzzau biars onns tochen che la gruppa Arena Alva e la vischnaunca da Flem ein secunvegnidas, era enten construir la pendiculara nova per arver gl’access al territori dall’Arena tectonica Sardona. Naven dil schaner 2022 ei tut iu spert. La stad 2023 ha l’interpresa da baghegiar cavau il foss e construiu ils fundaments dalla staziun Nagens Sura. Ina alzada pli engiu, davon la Camona da Segnes, han ins installau las tschaghegnas pil plazzal dalla staziun sper la camona da Segnes. Igl ei la centrala digl entir implont. Viers sidvest va in bratsch encunter Nagens Sura e Laax, da tschella vart encunter Cassons. La staziun finala ei sin rodund 2500 m s.m., bien 100 meters sut il Fil da Cassons. Turists e skiunzas arrivan sin in punct cun panorama singular, sil Plaun Segnes Sura e las Siat Dunschalas, sco era silla pezza grischuna che semuossa viers sid. Laurentino Da Costa, Mario Matter e Lothar Cavigelli sil plazzal. Cuolms sil cuolm: Gest sut la camona da Segnes ein ils products pil betun semtgai. Vesta ella halla dalla staziun Nagens Sura. A Nagens Sura ei la staziun prest finida. Claudio Casutt e Lothar Cavigelli ella halla dalla staziun Segnes. Il mir da varga in kilometer cruscha culla nova lingia dalla teleferica Segnes-Nagens Sura. A Nagens Sura ei la staziun prest finida.

Ils pass dil Furca, Nufenen, Lucmagn, del Sole ed Alpsu ein colligiai ussa cun ina senda da mountainbike ufficiala. Persuenter han ils partenaris dallas quater regiuns ed il Program San Gottardo investiu treis milliuns francs. La purschida che meina atras quater cantuns ei coordinada cul traffic public. Las lavurs per quella ruta nova che colligia quater cantuns e treis lungatgs naziunals – romontsch, talian e tudestg – ein vegnidas terminadas culla signalisaziun. Las rutas 84 e 85 ein era indicadas silla carta da mountainbike da SchweizMobil, bein accessibla cun agid d’ina app ni semplamein via internet. Leu vegn era fatg propostas co la ruta suls pass dil Furca, Nufenen, Lucmagn, del Sole ed Alpsu sa vegnir etappada, nua ch’ei ha staziuns da cargar e-bikes ni era tgei pusseivladads dil traffic public che seporschan. Sur sendas existentas Sco quei che l’Andermatt-Sedrun-Disentis Marketing SA scriva en ina communicaziun als mieds da massa, meina la ruta per gronda part sin sendas da viandar existentas. Leu, nua ch’ei hagi fatg da basegns, seigi ella vegnida adattada allas cundiziuns da bike: «Entochen che ulteriurs tschancuns parzials ein realisai e tuts intereressai dil traffic public ein involvi, cuoza ei aunc dus onns. Tonaton sa la tura atras quei territori aultalpin vegnir frequentada gia ussa. Grazia al nez dallas sendas existentas eis ei stau pusseivel da minimar las intervenziuns ella natira ed ella cuntrada.» Per bikers bein trenai La ruta da bike dil San Gottardo plidenta en emprema lingia ciclistas e ciclists da muntogna sportivs cun ina buna relaziun tier las muntognas e la natira. «Tgi che sedecida per la ruta duess sesentir bein sin descensiuns e tschercar l’aventura dils tschun pass», scriva l’organisaziun da marketing. Cun quella purschida vul la regiun dil San Gottardo seposiziunar sco regiun da mountainbike perfetga en Svizra. Ella duei denton buca mo esser in’aventura per ciclistas e ciclists, mobein era generar novas entradas alla regiun ed aschia far concurrenzabla quella. «Grazia a quella purschida e l’infrastructura d’aulta qualitad adattada ad ina gruppa cun clars giavischs, savein nus porscher ussa in ver classicher da bike», scriva l’organisaziun da marketing. Dus classichers Las duas novas rutas 84 e 85 porschan descensiuns dils pass dil Furca, Nufenen, Lucmagn, del Sole ed Alpsu. Cun sustegn dils mieds da traffic publics per contonscher ils pass sedat aschia ina ruta attractiva cun ina lunghezia totala da 182 km. Las duas rutas ein in exempel dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun. La cooperaziun surregiunala da quater cantuns – Grischun, Tessin, Uri e Valleis – ei singulara. Sper igl engaschament dils cantuns vegn era la cooperaziun dallas organisaziuns turisticas sco era dallas pendicularas, dil Club alpin svizzer e las vischnauncas dallas quater regiuns. Cumpletau la purschida Per la regiun da vacanzas da Mustér e Sedrun ei quella ruta da bike suls pass ina cumpletaziun dalla purschida. Ils davos onns ei numnadamein vegniu dau bia peisa a nova infrastructura pils ciclists da muntogna. «Entras quella ruta seporscha als hosps da vacanzas era la pusseivladad da serender cul bike suls cunfins da nossa regiun ora ni che hosps d’autras regiuns vegnan sin quella via tier nus. Da l’autra vart lein nus documentar la promtadad da collaborar suls cunfins culs cantuns Tessin, Uri e Valleis», di Nicole Weber ch’ei meinafatschenta da Sedrun Mustér Turissem dapi l’entschatta fenadur 2024. Quella purschida nova vegni propagada silla homepage dall’organisaziun da turissem e sin quella da San Gottardo: «Nus lein denton sustener la reclama per quella purschida igl avegnir era cun stampats.» Investiu treis milliuns francs La coordinaziun e finanziaziun dalla lavur da project concepziunala per quella ruta sur tschun pass ha il Program San Gottardo surpriu. En quell’incarica eis el vegnius sustenius dall’interpresa BikePlan. Sper quella summa da rodund 700 000 francs han ils ulteriurs partenaris dallas quater regiuns Surselva, part su dil Tessin, Ursera e Goms impundiu aunc ina ga rodund 2,3 milliuns francs. Quels daners ein flessegiai ella realisaziun sco tala dalla ruta, vul dir per optimar las sendas ni era endrizzar la signalisaziun. Ulteriuras informaziuns: schweizmobil.ch. Cul bike sillas sendas da tschun pass La regiun dil San Gottardo ei per in’attracziun pli reha. Dapi uonn san las ciclistas ed ils ciclists da muntogna numnadamein serender sin sendas marcadas sur ils pass dil Furca, Nufenen, Lucmagn, del Sole ed Alpsu. Igl entir tschancun cun ina lunghezia da 182 kilometers ei vegnius optimaus e signalisaus. Il project ha custau rodund treis milliuns francs ed ei vegnius sustenius finanzialmein el rom dalla Nova politica regiunala dalla Confederaziun. La ruta suls tschun pass colligia ils cantuns Grischun, Tessin, Uri e Valleis e leutier treis lungatgs naziunals. Ils proxims dus onns vegn la purschida dils mieds da traffic publics aunc optimada en quei connex. (fmr/hh) Las rutas da bike 84 e 85 dalla regiun dil San Gottardo ein in’attracziun per las ciclistas ed ils ciclists. Sper la fascinaziun da bike ei era la survesta dallas novas rutas fascinonta.

Quest’jamna ha la vischnaunca da Breil retschiert posta dalla Dertgira administrativa dil Grischun. Quella communichescha ch’ella hagi refusau en tuts puncts ils recuors dallas organisaziuns digl ambient e da tschun privats. Aunc eis ei buca clar sch’ils recurrents traian vinavon la sentenzia. Augustin Beeli/FMR «Cun gronda satisfacziun savein nus communicar che la voluntad e la decisiun dil pievel ei vegnida respectada», scriva la suprastonza communala en sia communicaziun el Fegl ufficial Surselva. Ella publichescha la decisiun en connex culla via da colligiaziun Vuorz/Andiast-Breil. Ils recuors dallas organisaziuns digl ambient WWF e Pro Natura, sco era da tschun privats, hagien buca giu success, aschia la suprastonza communala da Breil. «Igl ei ina buna caussa per tuts», remarca il president communal Clau Schlosser alla FMR. Aunc buca segir Miez october digl onn vargau spitgava la suprastonza communala gia daditg silla decisiun dalla Dertgira administrativa dil Grischun. Lu haveva Clau Schlosser detg alla FMR ch’ins speri che quella vegni aunc il 2023. Igl ei iu pli ditg. Avon dus onns, il fenadur 2022, havevan las organisaziuns digl ambient e las persunas privatas recuriu encunter la revisiun parziala dalla planisaziun locala. Quella duei scaffir la premissa da baghegiar ina via communala nova e cunquei colligiar ils vischinadis Andiast e Vuorz cul vitg da Breil. Sco quei che Clau Schlosser ha confirmau alla FMR han las autoritads san las autoritads aunc buca esser satisfatgas diltut. «Aviert ei aunc sch’ils pertuccai traian vinavon la decisiun», renda el attent. Il president puntuescha denton alla FMR: «Sco gia la Regenza grischuna ha era la dertgira dau raschun a nus e refusau, cun fetg buns arguments, tut ils puncts dil plogn». En quei territori sbucca la via da Migliè viers dretg sur il Flem egl uaul da Tschuppina. Per la coesiun La via da Migliè ei in element essenzial per la coesiun dalla vischnaunca da Breil. «Per che quella sappi crescher ensemen, pil scolaresser e per promover ils contacts e garantir ina stretga convivenza», aschia ils arguments plausibels dil contract da fusiun. Suenter l’emprema decisiun da fusiunar il 2012 havevan las autoritads priu si la critica ed adattau la lingia dalla via planisada. Il project actual taglia buca pli il Migliè. La via duei menar cun ina punt dad 80 meters sur il Flem, dalla vart dretga da quel osum la via d’uaul da Tschuppina e vinavon en direcziun Plaun Rueun. Las organisaziuns digl ambient han aunc buca vuliu prender posiziun en connex cun quella decisiun dalla dertgira administrativa.

El vitg da Laax arva in local gastronomic tradiziunal puspei: Il hotel Seehof cun ustria ha midau maun e serrau culla fin dalla stagiun d’unviern. Ils 19 da fenadur arva il menaschi puspei. Ed era ils indigens han buca motiv da selamentar. «Nus indigens havein gleiti nuot pli: Tut las ustrias siaran e vegnan transformadas en habitaziuns. Quei fa propi quitaus». La populaziun da Laax ha giu motiv da selamentar aschia gl’onn vargau. Suenter che l’ustria Riva, gest spel Lag Grond, haveva serrau e ch’il niev possessur ha buca pli vuliu menar vinavon quella, ha la novitad che la Posta Veglia siari, irritau. Il december vargau lu la tiarza ustria che ha midau maun. La famiglia Ardüser ha vendiu il hotel Seehof, Peter Ardüser ha denton fatg speronza: Ils novs possessurs veglien mantener in’ustria dil vitg per hosps, indigens ed uniuns, ha el puntuau il december vargau alla FMR. Quella speronza para da serevelar. La pli liunga meisa d'ustria «Naven dall’entschatta havein nus vuliu impedir ch’il Seehof daventi in object da speculaziun», ha Franz Gschwend confirmau margis alla FMR. Gl’interprendider e president communal da Laax ei s’engaschaus persunalmein per l’ustria dil vitg e per la purschida gastronomica. Cun cumprar il menaschi dalla famiglia Ardüser hagien el e ses dus partenaris Ueli Grand e Moritz W. Müssig, giu ina clara finamira: «Menar vinavon il hotel e l’ustria Seehof el stil cumprovau», ha Franz Gschwend dau d’entellir. Gievgia sera ha la populaziun giu caschun da festivar la reavertura. «Nus essan puspei cheu per la populaziun», gi Tanja Cadruvi e attent a diversas novaziuns. La gastronoma da Ruschein meina ina part dalla gestiun dil Seehof e muossa ina dallas attracziuns. «Cun sis meters ei quei la pli liunga meisa d’ustria dalla Surselva». Quella «tavolata» survescha ad uniuns, firmas e privats, per tscheinas, pasts e sentupadas tochen 20 persunas. Quella meisa massiva, producida cun lenn fraissen d’in scrinari indigen, ei denton buca pli el Seehof. La novaziun pli gronda ei apparentamein il num dalla casa. Cun sia tradiziun da 150 onns cuntinuescha il menaschi cul num «Buna luna». Ei cuozi probabel in temps avon che la populaziun s’endisi vid quella novaziun,.renda Franz Gschwend attent. El selegri fetg dalla reavertura ed hagi plascher ch’ei seigi reussiu da tener tschelau tochen il davos pliras surpresas ed innovaziuns. Il hotel Seehof a Laax: Pictur Remo Darms ei vidlunder da finir las lavurs dil niev num vid la casa.

Dacurt è cumparì il numer 2/2024 da la revista «Bündner Monatsblatt». Dasper duas autras sa deditgescha ina tematica als pastiziers grischuns. Peter Michael dat ina survista da la preschientscha durant 200 onns da famiglias da tut il Grischun en la citad franzosa La Rochelle. La generazun pli veglia a Schnaus conuscha quella persuna cun il surnum «Peder da Frontscha». Igl è Peder Caspescha che ha vivì dal 1884 enfin 1959. El era naschì a Schluein-Casanova e creschì si a Schnaus. Gia cun 12 onns ha el cumenzà sia carriera gastronoma. El era ì en Frontscha, a La Rochelle, tar ses cusrin Peder Lareida che era directur dal Café de la Paix. Al punct culminant è Peder Caspescha arrivà cura ch’el ha pudì cumprar 1931 quest’immobiglia da tradiziun. Quella era en possess da Barbara Katharina Steinhauser-Casanova (1873-1964) da Sursaissa, la vaiva dal politicher Alois Steinhauser da Sagogn (1871-1918). Blers onns aveva Peder Caspescha manà il manaschi sco directur e gerant. L'emprim ils Engiadinais «Peder da Frontscha» è ina da pliras persunalitads che l’autur Peter Michael tracta en sia contribuziun. En l’ediziun 2/2024 dal «Bündner Monatsblatt» preschenta el sias retschertgas en connex cun pastiziers grischuns ch’èn stads activs a La Rochelle (guarda box). En il decuors dals onns è la revista per istorgia, cultura ed architectura grischuna adina puspe sa deditgada a l’emigraziun. En l’ediziun actuala sa concentrescha Peter Michael sin la preschientscha grischuna a questa citad maritima. L’autur è sa specialisà sin l’istorgia da l’emigraziun grischuna. Dapi decennis retschertga el e posseda er in vast archiv e documentaziuns latiers. Adina puspe frunta el sin nums e famiglias da l’entir Grischun ch’èn emigrads insacura. Peter Michael ha blers protagonists e bleras istorgias. El ha rimnà ils fatgs e las cumprovas en connex cun ils «randulins» grischuns. Pertutgand las 212 persunas che han manà, possedì u lavurà en il decuors da pli che 200 onns en pastizerias e cafés a La Rochelle renda el attent: «Igl è sulettamain ina part da 17'000 persunas ch’èn stadas activas il 18. e 19avel tschientaner en la branscha da pastizarias en pli che 1550 citads da l’Europa». En Frantscha gievan els cunzunt a Paris, Marseille e Lyon, sco er a Nizza, Bordeaux, Le Havre e La Rochelle. Cun la mort da Peder Caspescha l’onn 1959 finescha l’epoca dals gastronoms e pastiziers grischuns a La Rochelle. Retschertgas minuziusas Glieud da Tavau cun nums tipics sco Stiffler, Michel, Prader, Gruber e Kindschi èn registrads en cudeschs dals archivs. Medemamain da Sursaissa, commembers da las famiglias Casanova, Henny ed Alig. Peter Michael ha retschertgà minuziusamain e chattà informaziuns directamain en l’archiv da la citad da La Rochelle. Notizias e fastitgs èn conservads plinavant en ils archivs culturals da l’Engiadin’Ota e da la Bregaglia. Ina funtauna è stada plinavant l’Archiv da stadi dal Grischun. La Rochelle, carta postala ch'ina Agnes Casanova ha tarmess 1903 da La Rochelle a Sagogn. Pertge gist a La Rochelle? La citad da La Rochelle è situada a la costa atlantica en il Golf da Biscaya en il sidvest da la Frantscha. Las citads vaschinas èn Bordeaux vers sid e Nantes vers nord. La Rochelle è oz in impurtant center da navigaziun, commerci e turissem e dumbra radund 80’000 abitants. Oriundamain è la citad, cun in port da mar istoric, sa sviluppada cun il commerci maritim e la pestga. Durant intgins tschientaners è La Rochelle stà il port pli impurtant da la Frantscha. Perquai èsi er clar ch’ils pastiziers e caffetiers emigravan en tals lieus frequentads e cun bler traffic. Oz è a La Rochelle l’insla Île de Ré in magnet turistic.

Denter tschiel e tiara ballontschan las atletas ed ils atlets quest’jamna sil Crap Sogn Glion. Leu ei per la secunda gada il campiunadi mundial da highline. In dils favorits ei Ramun Tomaschett da Cumbel. Avon siat onns ha el survegniu il fiug ch’ei drova per ir silla tschenta aulta. «Sch’jeu sun staus oz sperts avunda, tonscha ei forsa», manegia gl’atlet. El ei naschius 1998 e carschius si a Cumbel. Ier gievgia ei il lennari buca staus sil plazzal da baghegiar en siu mistregn, mobein en acziun sco highliner. Dapi in onn ei Ramun Tomaschett sur sesez, el ha in’atgna fatschenta da lennari. «Jeu selaschel pladir per quei e tschei project. Lavur haiel jeu detg avunda», manegia el. Il sport da highline ei siu hobi preferiu. Schonglar ed acrobatica Ramun Tomaschett, gl'atlet sursilvan al campiunadi mundial sil Crap Sogn Gion. La mesjamna, gl’emprem gi dil campiunadi mundial sil Crap Sogn Gion, ha el stuiu finir ina lavur ch’el haveva surpriu. La gievgia ha el denton stuiu e vuliu esser presents. Per l’ina demai ch’el, in dils favorits, ha stuiu separticipar allas qualificaziuns. Sco president dall’uniun tetgala Grischa Slack ha el era vuliu entupar ina massa enconuschents. Nus essan sco ina gronda famiglia», conceda el e gi ch’el seigi savens sin viadi, en Frontscha, ell’Italia, ella Tschechia e tochen ella Terchia. Adina per separticipar a projects, guder e s’entupar. «Jeu carezel da ballontschar e selaschel fascinar dil moviment, da schonglar e dall’acrobatica» gi il lennari. Quest jamna astga el representar sia patria a collegas d’autras tiaras. Ch’el separticipeschi in gi ad in campiunadi mundial da highline havess el buca saviu s’immaginar avon siat onns. Il 2017 ha el empruau ora l’emprema gada ina suga ni tschenta aulta. Oz s’auda il Sursilvan tiels pli sperts ella disciplina «speed». En rodund 30 secundas cuoran ils megliers dil mund la distanza da 60 meters. Buca sin tiara franca, mobein 65 meter sur quella. Preparaziun e disciplina 43 atletas ed atlets ein alla partenza al campiunadi mundial da highline. «Jeu hai plascherun da beneventar fetg buns collegas cheu en nossa regiun», tradescha el e salida gest in da quels che s’avischina. Els s’embratschan, tschontschan engles, omisdus selegran dallas relaziuns da stad e dalla bun’atmosfera alla concurrenza. Silla tschenta stendida silmeins 65 meters sur tiara penda mintga atleta e mintga atlet vid il carabiner e la tschenta da reiver. Sco el circus valan mesiras da segirtad strictas. «La preparaziun, la disciplina e la segirtad ein essenzialas en nies sport», declara Ramun Tomaschett. Gl’um da 26 onns presidiescha l’uniun tetgala Grischa Slack ch’ei dat dapi il 2021. Il sport da slakeline ei renconuschius el Grischun ed ha cunquei era dabien contribuziuns da promoziun. Il president raquenta che l’uniun hagi aschia saviu endrizzar en in liug ideal a Razén in implont fix da trenar. Il sport da slakeline vegn pli e pli populars. Ramun Tomaschett raquenta co el sez ha seschau trer viaden ella scena. Il format cumpetitiv, pia concurrenzas e campiunadis, seigi buca siu preferiu, lai il Lumnezian valer. Quei ha connex cul senn da libertad, creativitad ed independenza. E s’accorda culla disciplina persunala ch’ei drova.«Jeu fetsch bia pli bugen projects, gliez ei quei che fascinescha adina», gi el e tradescha la finala ch’el seigi buca staus incantaus naven dall’entschatta da quella tschenta. «L’emprema gada ha ei propi buca tschappau mei.» Il cuntrari ei stau il cass: Il 2017 haveva il collega motivau el dad ir sin quei cundrez. «Jeu havevel la trembletga. Ti eis aschi exponius ed ora el liber, entuorn tei nuot auter che aria». Suenter quell’emprema experientscha hagi el getg a sesez «Ina gada e mai pli». Dus projects Ramun Tomaschett ei da pign ensiu ius a reiver cun ses geniturs e sturnezi ha el mai giu. In tal sa ei dar sch’ins ei en ina preitcrap ed ha tema, ni sch’ins sto ir sin in fil e da mintga vart spundas teissas, ni era sch’ins sto traversari in glatscher cun sfendaglias. Alpinistas e reviders enconuschan tals muments. L’experientscha culla highline stendida ault sur tiara ha Ramun fatg duront gl’emprendissadi da lennari a Trin. Malgrad ch’el haveva buca vuliu repeter ella, ha el ughegiau, ina secunda, ed ina tiarza gada. «Lu ha ei propi tschappau mei», gi el. Dapi lu realisescha il sportist projects liungs. Tgei che gliez ei exact. explichescha el cun entgins exempels: Gl’emprem hagien el ed il collega stendiu la tschenta sur Fidaz, naven dil Crap dil Meiler tochen silla senda enferrada dil Pinut. La fin d’october 2021 ha el realisau in project nuotameins ambizius e gagliard. Ensemen cun collegas ha el realisau in record svizzer sil pass dil Gelgia. Denter il Piz Bardella (2746 m s.m.) ed il Piz Neir (2909 m s.m.), il cunfin Engiadina-Surses, ha il team d’alpinists stendiu ina tschenta da 1411 meters lunghezia en ina altezia da 250 meters. Ramun Tomaschett haveva organisau tut e fatg las preparativas. Il record ha el realisau senza che las medias hagien ni accumpignau ni rapportau surlunder. Siu sport fa el buca per esser el center. Na, ei seigi zatgei ch’ins fetschi per sesez, pilpli cun cameratas e camerats, per guder la libertad, il moviment. «Igl ei ina fuorma da regenerar e survegnir pasch», motivescha el. Quest’jamna astga el ir silla tschenta sil Crap Sogn Gion, 65 meters sur tiara, cun collegas digl entir mund. Seniester ina dunna silla highline ella disciplina freestyle, dretg Ramun Tomaschett ella disciplina speed. Ramun Tomaschett (dretg) retuorna gest silla highline da 60 meters e 20 sur tiara. Sin tschella highline in auter concurrent. In highliner silla suga per la disciplina freestyle cun tgaubrochels, saltos e giradas. Ramun Tomaschett retuorna gest da sias "spassegiada" silla highline.

Il venderdis suentermiezdi ein plirs vehichels collidai silla Via Alpsu a Rueun. Duas persunas ein mortas en consequenza da quei grev accident, in’ulteriura ei vegnida blessada. Tenor empremas enconuschientschas sesanflava in autist (49) d’in camiun il venderdis cuort suenter las 15.00 sin via da Glion en direcziun Trun. Il medem mument carravan in camper e duas motos engiuviars en direcziun Glion. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei il camiun selischnaus silla via bletscha el carraun seniester e seviults entuorn l’atgna axa el territori Gula a Rueun. El ei collidaus cul camper ed ina moto che carravan encunter. En consequenza dalla collisiun ein ton il camiun sco il camper carrai ord via e cupitgai ella spunda dalla vart sut dalla via. La manischunza dil camper ei vegnida bloccada egl auto e malgrad igl emprem agid prestaus da tiarzas persunas e silsuenter dall’equipa dil Salvament Surselva, eis ella morta aunc el liug digl accident. Sia feglia ella vegliadetgna da 14 onns ei vegnida blessada miezgrev e ha stuiu vegnir transportada culla Rega el Spital cantunal grischun a Cuera. Grevamein ei la motociclista (56) vegnida blessada. Era ella ei vegnida transportada el Spital cantunal grischun. Sco la Polizia cantunala ha communicau la dumengia, eis ella morta la sonda sera en consequenza dallas grevas blessuras. Il manischunz dil camiun ei buca vegnius blessaus. Via serrada pliras uras La Via Alpsu ei stada serrada cumpleinamein duront igl engaschament el liug digl accident, il traffic ei vegnius sviaus sur Sursaissa. En quei connex ei la Polizia cantunala vegnida sustenida dils Pumpiers Sursaissa. Per segirar il liug d’accident ed il salvament dallas persunas ord igl auto donnegiau ein pumpiers dil Salvament da via Ilanz/Glion stai en acziun. Il camper ed il camiun han stuiu vegnir tratgs cun in autocrana silla via. Tuts quater vehichels han stuiu vegnir transportai naven. Per schubergiar la via ei igl Uffeci da construcziun bassa dil cantun Grischun staus engaschaus cun ina maschina da schubergiar. Entuorn las 21.30 ei il liug d’accident staus rumiaus e la via ha saviu vegnir surdada al traffic. Ils motivs digl accident vegnan examinai dalla procura publica e dalla Polizia cantunala dil Grischun. (cdm/fmr) Il liug d’accident a Rueun/Gula culs vehichels involvi.

La sonda avonmiezdi ein capitai dus accidents independents in da l’auter a S. Gions en Val Medel. Omisdus motociclists ein vegni blessai. Entuorn las 10.45 ei in um da 42 onns carraus cun sia moto dil Pass Lucmagn ensiviars en direcziun hospezi. Cuort avon S. Gions eis el vargaus in auto. Suenter haver terminau quei manever eis el collidaus cun in auto che carrava davon el. Quel haveva stuiu reducir il tempo pervia dalla limita da tempo. Il motociclist ei curdaus ed ei vegnius blessaus miezgrev. Cuort avon las 11.00 ei in um ella vegliadetgna da 18 onns carraus dil Pass Lucmagn engiuviars. All’entrada da S. Gions ha el piars la controlla da sia moto en in carraun seniester. Dalla vart dretga dalla via eis el lu collidaus culla spunda. El ei vegnius blessaus grevamein. Ambulanza e heli en survetsch Omisdus motociclists ein vegni tgirai da tiarzas persunas entochen ch’il Survetsch da salvament Surselva ed in’equipa dalla Rega ein stai sil plaz. Ils dus survetschs han allura surpriu la tgira medicinala d’urgenza dils dus blessai. Omisdus ein vegni transportai cun helis dalla Rega el spital. Igl um miezgrev blessau el spital a Glion ed il grev blessau el Spital cantunal grischun a Cuera. Per motivs da segirtad ha la via stuiu vegnir serrada per biebein treis quarts ura. Ils motivs dils accidents vegnan examinai dalla Polizia cantunala dil Grischun. (fmr/hh) A S. Gions en Val Medel ein gest dus motociclists seblessai la sonda avonmiezdi independent in da l’auter enteifer cuort temps.

En ualti exact in meins – la fin d’jamna dils 17 e 18 d’uost 2024 – entscheiva il campiunadi da ballapei regiunal 2024/25. Dacuort ha l’Uniun da ballapei dalla Svizra Orientala communicau la cumposiziun dallas gruppas. Ella gruppa 1 dalla 3. ligia ein da niev las equipas da Panaduz, Sevelen e Walenstadt. Tuttas treis han gudignau il campiunadi dalla 4. ligia en lur gruppa ed ein aschia vegnidas promovidas. Las gruppas dalla 4. e 5. ligia cun participaziun sursilvana secumponan pli u meins dallas medemas equipas sco il campiunadi passau. (fmr/hh) 2. ligia regiunala, gruppa 1 Au-Berneck, Amriswil, Buchs, Domat, Mels, Montlingen, Rorschach-Goldach, Romanshorn, Ruggell, Schaan, Steinach, Teufen, Vaduz, Valposchiavo. 3. ligia, gruppa 1 Cuera 97, Trun/Rabius, Bogn Ragaz, Panaduz, Landquart, Mels, Sargans, Sevelen, Triesen, Triesenberg, Walenstadt, Schluein Glion. 4. ligia, gruppa 1 Schluein Glion, Valposchiavo, Lumnezia, Surses, Lai Vabella, Bregaglia, Tusaun/Cazas, Domat, Danis-Tavanasa, Schlarigna. 5. ligia, gruppa 1 Schlarigna, Rueun, Lumnezia, Lusitanos de Samedan, Trun/Rabius, Tusaun/Cazas, Laax, Danis-Tavanasa, Panaduz.

Las duas davosas jamnas ein 28 pianistas e pianists giuvens digl entir mund separticipai all’Academia internaziunala da stad da clavazin en claustra a Mustér. Il venderdis han pliras e plirs dad els concertau ella baselgia da s. Martin. 28 studentas e students da clavazin da 19 naziuns ein seperfecziunai las davosas duas jamnas a Mustér. En claustra han ellas ed els cattau las cundiziuns idealas per far quei en pliras stanzas. Igl ei stau la tiarza ga che l’Academia internaziunala da stad da clavazin culla menadra Nina Orotchko ei stada dacasa leu. Las pianistas ed ils pianists han survegniu instrucziun persunala e han giu la caschun da sunar mintga di entochen treis uras sin clavazins ed alas. Il program da rama da quell’academia ha denton era cumpigliau luvratoris e referats. Denteren han els era giu la caschun da concertar en plirs loghens dalla Surselva. Aschia ei quei stau il cass per exempel al Flims Festival ed il venderdis sera ella baselgia dalla claustra da s. Martin. Leu ha giu liug il concert final cun presentaziuns da pliras participontas e plirs participonts dall’academia. Sco gia las duas davosas jamnas ei era quei concert staus cumpleinamein ell’enzenna dalla musica classica. Las pianistas ed ils pianists han fascinau ils rodund 70 aspectaturs cun ovras da Respighi, Liszt, Chopin, Beethoven, Mendelssohn, Ravel, Brahms e Kapustin. Per ina buna caussa La collecta dil concert ei ida cumpleinamein en favur dall’organisaziun «Orphan Healthcare» che s’engascha pil cumbat da malsognas raras. Cun sias campagnas fa l’organisaziun attenta la societad sin rodund 7000 malsognas raras che vegnan constatadas surtut tier affons. «Orphan Healthcare» sustegn las famiglias pertuccadas cun formaziun, cussegliaziun, accumpignament, capacitads ed agid ella resilienza. En quei senn emprova ella da migliurar la qualitad da viver dallas pertuccadas e dils pertuccai. Quei succeda era enten empustir contacts cun specialists en Svizra e sin plaun internaziunal. «Il brat da patratgs ed informaziuns ei in sustegn essenzial pils geniturs pertuccai, pertgei lur mintgadi ei meinsvart tut auter che sempels», scriva «Orphan Healthcare» sin sia homepage. La pianista Viktoria Hirschhuber, oriunda dall’Austria, ha presentau il venderdis sera in’ovra da Franz Liszt. Neil Sajnani deriva dall’India. El ha interpretau in’ovra da Frédéric Chopin. Yesool Kim dalla Germania ei in dils 28 participonts e participontas dall’Academia internaziunala da stad da clavazin dallas davosas duas jamnas en claustra a Mustér. Il concert final ha giu liug il venderdis sera ella baselgia claustrala da s. Martin a Mustér.

Sco affon haveva Adrian Lutz ch’ei carschius si a Drual en Val Medel, il desideri d’ir el lontan. Canada fuss stau sia destinaziun preferia, mo la fin finala eis el setschentaus en Nova Zelanda e da leu en Suezia. El ha fatg il pur, luvrau tier las pendicularas, sil baghetg ed en instituziuns cun persunas handicapadas avon ch’emprender da cuschinier. Oz eis el chocolatier en in grond hotel a Gävle sper la mar en Suezia. Drual en Val Medel. Cheu habiteschan oz aunc treis persunas. Duas ein ils geniturs d’Adrian Lutz, Eduard ed Antonia. Pli baul eran las casas pleinas cun affons. Els mavan a scola a Platta ni lu pli tard a Curaglia e Mustér; in ni l’auter frequentava il gimnasi dalla claustra. Adrian Lutz (50) e sias duas soras s’audan tier quella davosa generaziun pli gronda da Drual. Mo era per el era il mund memia stretgs ellas muntognas: «Gia d’affon hai jeu semiau dil Canada. Sco giuven hai jeu sondau las pusseivladads da serender en quella tiara, mo las formalitads ein stadas memia cumplicadas.» La via da sia veta ha menau el en ina tut autra direcziun suenter ch’el ha absolviu il Plantahof, luvrau ina stad el menaschi puril dils geniturs a casa e silsuenter tier las pendicularas ed in’interpresa da baghegiar. El ei denton buca s’enriclaus da haver fatg il Plantahof, il cuntrari: «Leu hai jeu empriu fetg bia, mo zaco havess jeu fatg bugen igl emprendissadi da cuschinier. Mo quei ei buca sedau lu.» Casualitads dalla veta E sco igl ei ella veta, ella lai magari empallar da casualitads. Tenor il motto: Ei vegn sco ei ha da vegnir. Quei ei buca stau auter tier Adrian Lutz. Entras ina famiglia dalla Bassa che posseda ina casa a Drual eis el vegnius fatgs attents sin in engaschament en Nova Zelanda: «La famiglia en Nova Zelanda era oriunda da Hombrechtikon e tschercava ina forza da lavur per siu menaschi puril.» Detg e fatg: Adrian Lutz ei s’annunziaus per luvrar in miez onn en Nova Zelanda; miez digl onn 1995 eis el staus leu: «Ord quels sis meins ei vegniu dus onns.» Duas ga per di mulschevi el rodund 200 vaccas. Grazia allas maschinas eri quei negin problem. «Quei ei stau in bi temps ed ina buna experientscha», di Adrian Lutz che passenta il mument las vacanzas cun sia famiglia a Drual. Dalla Nova Zelanda eis el lu returnaus en Svizra e ha giu il desideri da far enzatgei tut auter: «Entras la famiglia che haveva dau a mi il tip per Nova Zelanda, sun jeu vegnius fatgs attents sin ina plazza en in luvratori per persunas cun handicap ad Uster. Aschia sun jeu s’annunziaus leu, sun vegnius engaschaus e hai fatg ulteriuras e bialas experientschas en quei menaschi.» En quei temps ha el empriu d’enconuscher sia dunna futura: Ina Suedesa che luvrava en Svizra. En Suezia sper la mar «Igl onn 2000 ha mia dunna vuliu returnar en Suezia ed jeu sun suandaus ella», seregorda Adrian Lutz. Els ein secasai a Gävle, in liug sper la mar che cunfinescha la Suezia culla Finlanda. Spert hagi el empriu il lungatg suedes e saviu luvrar sco assistent d’ina persuna cun handicap, ina funcziun semeglionta sco avon en Svizra: «Il lungatg ha entginas parallelas cul tudestg e sch’ins sa engles, ch’jeu havevel empriu ella Nova Zelanda, emprendan ins relativamein tgunsch il suedes.» 2002 suondan las nozzas cun si’amitga e parallelmein sedecida Adrian Lutz d’emprender da cuschinier: «Gia da buob cuschinavel jeu fetg bugen. Quei ei stau in’occupaziun che ha adina caztgau e fascinau mei a casa.» La scolaziun teoretica cumbinada cun blocs pratics ha cuzzau 50 jamnas. In da quels praticums ha el frequentau el hotel Högbo Brukshotell & Spa a Gävle e leu ha el lu era survegniu si’emprema plazza sco cuschinier: «Jeu erel responsabels per la cuschina freida. Il hotel era enconuschents era per siu grond e bi buffet da dessert. E vid quel hai jeu survegniu pli e pli tschaffen.» Il temps da corona ha il hotel cun 240 letgs buc astgau cuntinuar cul buffet da dessert. Il menaschi ha lu midau sil sistem cun desserts porziunai sin tagliors. «Jeu hai lu fatg entginas midadas ed entschiet a luvrar cun tschugalata, secapescha d’in furnitur svizzer. En Suezia dat ei buc aschi buna tschugalata per elavurar sco en Svizra.» Aschia ei Adrian Lutz daventaus chocolatier. Entochen 1.5 tonnas tschugalata ha el transferiu annualmein ils davos onns en pralinas ed auters products. Aschia puprogna els ils hosps che cumpran lu savens era quels products pil retuorn a casa. La fascinaziun dil Medelin per la lavur ch’el fa leu ei da veser en ses egls: «Jeu level mintga di bugen e spetgel vess sin mia lavur.» Adrian Lutz ha dus fegls, oz viva el ensemen cun sia secunda dunna en Suezia che ha medemamein dus fegls e ragischs svizras. Returnar ei negin tema In retuorn en Val Medel ei per Adrian Lutz negin tema – silmeins buca il mument: «A mi plai ei fetg bein en Suezia. Jeu apprezieschel la sempladad en quella tiara. Ei dat meins birocrazia ch’en Svizra ed il pievel ei fetg amicabels. Jeu stoi denton era dir, ch’jeu vegnel mintga ga aunc in tec pli bugen a casa a Drual. Mintga in ni dus onns vegnin nus per entginas jamnas tiels geniturs en Val Medel.» El hagi bugen cuolms, mo aunc pli bugen il tschiel aviert sco en Suezia nua che las planiras cun uauls e lags domineschan la topografia. La Suezia porscha biaras pusseivladads da far sport ni semplamein da sedivertir ella natira. «Ella regiun da Gävle nua che nies hotel ei e ch’ei rodund duas uras cun auto el nord da Stockholm, san ins far cuorsa liunga ed ir cun bike. Jeu mon magari sin pista cul snowboard. In da mes hobis preferi ei denton da mirar cuorsas da formula 1», di Adrian Lutz. Sia veta ha buca menau el el Canada, mobein en Suezia. Mo tonaton ha el adempliu in da ses gronds desideris: la lavur da cuschinier ed ussa schizun da chocolatier. Tschugalata e Svizra – quei va apparentamein bein aprau – era en Suezia. Da Drual ora el mund «A mi plai ei fetg bein en Suezia. Jeu apprezieschel la sempladad en quella tiara. Ei dat meins birocrazia ch’en Svizra ed il pievel ei fetg amicabels.» Quei di Adrian Lutz (50) ch’ei carschius si a Drual en Val Medel. Suenter la scola da purs al Plantahof ha el giu il desideri d’ir egl exteriur. Dus onns ha el luvrau sin in bein puril en Nova Zelanda avon che returnar en Svizra e luvrar cun persunas handicapadas. Mo da cheu eis el danovamein serendius egl exteriur. El ei suandaus sia amitga en Suezia nua ch’el ha fundau famiglia cun lezza. Mo buca mo quei: Leu, a Gävle sper la mar al cunfin culla Finlanda, ha el adempliu siu desideri da giuven da daventar cuschinier. Oz lavura Adrian Lutz sco chocolatier en in grond hotel e di: «Jeu level mintga di bugen e spetgel vess sin mia lavur.» Il mument passenta el las vacanzas da stad a Drual tiels geniturs, leu nua ch’el ei carschius si ensemen cun duas soras. (fmr/hh) Adrian Lutz ei carschius si a Drual en Val Medel. Suenter in engaschament da dus onns ella Nova Zelanda ha el anflau sia secunda patria en Suezia. Adrian Lutz duront la lavur el hotel Högbo Brukshotell & Spa a Gävle en Suezia. Products cun tschugalata dil chocolatier medelin Adrian Lutz. Products cun tschugalata dil chocolatier medelin Adrian Lutz.

L’Uniun sportiva Rueun ha motiv da far fiasta. Sonda, ils 3 d’uost 2024 seregorda ella da sia fundaziun e surtut dil giubileum da 60 onns dapi ch’ella ei separticipada l’emprema ga al campiunadi da ballapei. Ed igl avegnir para era d’esser segiraus. Cun ina squadra cun 26 giugadurs absolva l’equipa questa stagiun danovamein il campiunadi dalla 5. ligia. Ils onns 1948 e 1964 ein bein ils decisivs ella historia dall’Uniun sportiva Rueun. Culla finamira principala da promover l’atletica leva, il sport d’unviern, il ballapei sco era la perinadad e la cumpignia denter ils commembers eis ella vegnida fundada 1948. 1964 eis ella allura separticipada l’emprema ga al campiunadi da ballapei regiunal. Lu era la 4. ligia aunc la pli bassa ligia. Il medem onn daventa l’USR commembra dalla Federaziun da ballapei grischuna. 1966 suonda in ulteriur impurtont tierm ella historia dall’uniun: Ad Isla vegn fatg las empremas lavurs da construcziun per la plazza da ballapei. Victoria el cup e si en 3. ligia Gia treis onns suenter l’emprema stagiun el campiunadi contonscha Rueun il final dil Cup grischun, mo spiarda quel encunter Danis/Tavanasa. Meglier eis ei igl onn 1968 cura che l’equipa victorisescha el final encunter Mustér. 1977 suonda la promoziun dalla 4. ella 3. ligia. Mo gia in uonn suenter il retuorn ella 4. ligia. Da 1976 entochen 1978 gudogna l’US Rueun treis ga en seria il turnier da ballapei dalla Fabrica da ponn Trun. Quei turnier gudogna ella ina quarta ga igl onn 1991. 1982 suonda il retuorn ella 3. ligia e leu resta l’equipa duas stagiuns. Pliras ga ei Rueun la megliera equipa sursilvana dalla 4. ligia – mintgamai undrada dalla Gasetta Romontscha – e gudogna era turniers da halla a Mustér e Samedan. Equipa reactivada 1996 ei lu in onn meins legreivel ella historia dall’uniun: Muort munconza da giugadurs sto ella retrer si’equipa activa dil campiunadi. Igl onn 2006 lu il retuorn el campiunadi. Sin iniziativa da Claudio Brenn, Rico Cadalbert ed Ignaz Schnoz vegn l’equipa reactivada. Dapi lu separticipescha ella regularmein al campiunadi dalla 5. ligia cun excepziun dalla stagiun 2010/11 ella 4. ligia. Engaschament endinau ha l’uniun buca mo mussau en quels onns el campiunadi, mobein era enten organisar fiastas el vitg ed era el manteniment da sia plazza da ballapei ad Isla. Successivamein ei l’infrastructura da quella vegnida migliurada. Aschia cun endrizzar ina nova illuminaziun igl onn 2022 ni quater onns avon l’installaziun d’indrezs da schuar automatics. 26 giugadurs activs Ils davos onns han plirs clubs da ballapei en Surselva fusiunau ni han stuiu terminar lur engaschament el campiunadi regiunal muort munconza da giugadurs. Tier l’US Rueun ei la situaziun actuala tut autra. «Per nus ei ina fusiun negin tema ed era buca ina collaboraziun cun in auter club. Il mument havein nus ina fetg bun’atmosfera ell’uniun ed ils davos onns ein ulteriurs giugadurs giuvens vegni ell’equipa», di Joris Tomaschett (30) che trenescha la squadra activa communablamein cun Marc Mirer. L’equipa dumbra il mument 26 giugadurs: «Ils biars habiteschan cheu ni ein oriunds da Rueun, auters ein vegni tier nus sin fundament da camerats.» Che l’uniun stetti bein il mument hagi surtut in motiv, di Joris Tomaschett: «Tier nus ha il success buca emprema prioritad. Pli impurtonta ei la cumpignia ed il spért d’equipa. Per quei motiv essan nus in’autra uniun che las autras.» Secapescha ei era el cunscients dil pign diember d’affons el vitg e digl avegnir dalla squadra: «Quei ei aschia, mo nus empruein da viver nossa filosofia ed il mument dat quella tenuta raschun a nus.» Sil sectur dils juniors sustegn l’USR finanzialmein las stentas dalla cuminonza da juniors dils clubs da ballapei dalla Surselva. Engaschi davos las culissas Decisivs per la cuntinuitad d’ina uniun ein funcziunaris era davos las culissas, en special la suprastonza. Entochen avon biebein in’jamna ei Hubert Gross staus president dall’US Rueun. Siat onns ha el tgamunau quella cun success avon che surdar la bitgetta a Damian Tomaschett. Ensemen cun el sesan igl actuar Tizian Schär, la cassiera Ramona Simmen, il president dalla cumissiun da giug Christian Caduff ed il schef infrastructura Jan Tomaschett ella suprastonza. Claudia Tomaschett ei responsabla per la homepage e las fotografias. Fiasta da giubileum ad Isla Sonda, ils 3 d’uost 2024 festivescha l’Uniun sportiva Rueun il giubileum da 60 onns dapi l’emprema stagiun el campiunadi da ballapei regiunal. Ella fa quei naven dallas 15.00 cun giugs da ballapei cun equipas da Laax, Turgi e Rueun. En acziun vegnan giugadurs activs e da quels che han pendiu lur calzers da ballapei vid la guota gia avon entgins onns. Envidai ein denton era sponsurs ed amitgs. Sco Joris Tomaschett di, ein tuts anteriurs commembers dall’USR envidai alla festivitad che culminescha cul plaid festiv allas 20.15 ed il concert suandont dil Don Gamboni Trio: Pascal Gamboni, Valeria Zangger e Rees Coray. La fiasta da giubileum ha liug silla plazza da ballapei ad Isla a Rueun. Leu vegn era exponiu scartiras e fotos da temps passai dall’uniun. Dapi 60 onns vegn dau ball’a Rueun 1964 ei l’Uniun sportiva Rueun separticipada l’emprema ga cun in’equipa al campiunadi da ballapei. Onns alla liunga ha ella fatg quei cun success, ha gudignau il Cup grischun ed ei vegnida promovida ella 3. ligia. Entochen 1996, cura che la squadra ha stuiu vegnir retratga dil campiunadi muort munconza da giugadurs. Mo gia diesch onns pli tard ei l’USR returnada el campiunadi. La stagiun vegnenta parta l’equipa cun 26 giugadurs el campiunadi dalla 5. ligia. Mo avon – sonda, ils 3 d’uost 2024 – festivescha ella il giubileum da 60 onns dapi la fundaziun dall'equipa activa. Nossa foto muossa la squadra igl onn 1968. (fmr/hh) L’equipa activa da Rueun quest onn: Davos da seniester Martin Schär, Luca Montalta, Tizian Schär, Giovanni Damiano, Jan Tomaschett, Patric Cavigelli, Joel Candrian, Dominic Candinas e Tobias Schär. Davon da seniester Joris Tomaschett, Nicolas Schnoz, Elia Arpagaus, Christian Caduff, Adam Derungs, Mirco Dermond, Curdin Petschen, Americo Soares, Jonathan Flütsch e Marc Mirer. Silla foto mauncan Ian Spescha, Roni Caminada, Aurelio Valaulta, Mauro Arpagaus, Simon Casanova, Rodrigo Lima e Gino Arpagaus. La foto muossa l’equipa activa da ballapei dall’Uniun sportiva Rueun igl onn 1968. Davos da seniester: Ciril Dermont, Marius Cadalbert, Glieci Dermont, Rest Paul Albrecht, Pieder Tschuor, Toni Destito e Tomas Marty. Davon da seniester Fredi Lutz, Gion Tschuor, Juli Buholzer, Sep Tschuor, Tini Alig e Meinrad Dermont. Silla foto maunca Linus Dermont. L’equipa da Rueun igl onn 1991a Rabius. Davos da seniester Kurt Dietrich, Christian Dermont, Remo Veraguth, Serafin Spescha, Flipi Seeli e Remo Dermond. Davon da seniester Reto Dietrich, Merens Tschuor, Gocca Janki, Toni Grischott, Marcus Seeli, Corsin Derungs ed Ignaz Schnoz. Igl atun 2006 ei l’Uniun sportiva Rueun returnada cun si’equipa activa el campiunadi da ballapei regiunal dalla 5. ligia. Davos da seniester Claudio Brenn, Gion Caviezel, Lucas Schnoz, Robert Ene, Gian Carlo Tschuor, Faruk Pleh, Giovanni Damiano, Moreno Ivani, Ursin Candinas ed Aurelio Valaulta. Davon da seniester Rui Rodrigues, Rino Cavigelli, Silverio Rodrigues, Rene Carigiet, Ricardo Sobral, Flurim Bojaj e Rico Cadalbert.

En Surselva ein las dunnas ferm sutrepresentadas ellas suprastonzas communalas. Quei muossa ina retscherca ch’igl Uffeci cantunal da vischnauncas ha actualisau il fevrer 2024 pigl entir cantun Grischun. Il Post da stab cantunal per l’egualitad dallas schanzas per umens e dunnas organisescha ussa seras da discussiun culla finamira da crear reits da contacts denter dunnas ch’ein gia en uffecis e dunnas interessadas. «La cumpart dallas dunnas en gremis da vischnaunca stagnescha», scriva il Post da stab cantunal per l’egualitad dallas schanzas per umens e dunnas en sia informaziun avon in miez onn. Tenor ina retscherca digl Uffeci da vischnauncas dil Grischun dev’ei igl emprem da schaner 2024 – sper 87 umens – mo 14 dunnas en uffeci sco presidentas communalas el Grischun. En Surselva datti dapi igl 1. da fenadur ina suleta presidenta communala. La primavera vargada ha la radunonza communala da Sagogn elegiu Katrin Blumberg alla testa da sia vischnaunca. Las ulteriuras diesch vischnauncas sursilvanas vegnan dirigidas dad umens. Umens ella vegliadetgna da pensiun La vischnaunca da Medel/Lucmagn ha giu naven digl onn 1995 entochen 2004 ina presidenta communala. Duront nov onns ha Anna Bundi tgamunau la vischnaunca cun success. Dapi lu hagien neginas dunnas vuliu suprender responsabladad en suprastonza communala, di il president actual Claudio Simonet. «Nus havein ina dunna ella cumissiun da quen e gestiun. Ed en l’uniun da giuventetgna havein nus entginas dunnas giuvnas ch’ein interessadas dalla politica.» Sco quei ch’il president communal da Medel/Lucmagn di, vegni ei en treis onns a dar demissiuns definitivas ella suprastonza communala perquei ch’el e ses consuprastonts seigien gia dapi in pèr onns ella vegliadetgna da pensiun. Quota da dunnas inufficiala Ella vischnaunca da Tujetsch ei la suprastonza communala occupada cun duas dunnas. «Quei ei bien ed jeu sun loschs da quei», di il president da vischnaunca Martin Cavegn sin damonda dalla FMR. «Nus havein duas dunnas en suprastonza perquei che nus havein tschercau duas dunnas.» Quei seigi gia dapi entgins onns empau in regla nunscretta a Tujetsch ch’ins fetschi tut il pusseivel d’occupar silmeins dus sezs en surpastonza communala cun dunnas, tradescha Martin Cavegn. Era il parlament communal ch’ei detti ussa buca pli seigi adina staus occupaus cun pliras dunnas. «Impurtont per haver avunda candidaturas da dunnas ei ch’ins fetschi lavur da motivaziun tier la giuventegna. Nus dalla vischnaunca organisein mintg’onn in ni dus dis d’infomaziun per las scolaras ed ils scolars dil scalem ault. Plinavon havein nus differents projects sco per exempel il local da giuventetgna ni la Talina che sedrezzan a nossa giuventetgna.» Dunnas ein raras Ella suprastonza communala da Trun han ins – tenor l’administraziun communala – empruau da remplazzar cun ina dunna la geraua Erica Cavegn-Pfister che banduna la suprastonza orda motivs professiunals. Entochen ussa hagi ins denton aunc survegniu negin. La vischnaunca da Breil ha neginas dunnas en suprastonza communala. Ina suprastonza trasatras virila ei era la suprastonza communala da Schluein. Meglier vesa ei or ell’executiva da Ilanz/Glion cun duas dunnas che fan part dalla suprastonza. Ed a Sagogn ha la radunonza communala elegiu questa primavera Katrin Blumberg sco presidenta. Ina maioritad da dunnas datti actualmein ella suprastonza communala da Val Sogn Pieder che ha treis dunnas. A Laax seigi ei dapi decennis tradiziun ch’ins hagi silmeins ina dunna ella suprastonza communala, di il president communal Franz Gschwend sin damonda dalla FMR. Quella tradiziun ein ins vegnius da tener entochen oz. René Epp, il president communal da Mustér, beneventa mintga iniziativa che meina a dapliras dunnas els gremis da vischnaunca. El mument ha Mustér ina geraua en suprastonza. «Fontaunas era per novas dunnas ella politica communala ein l’uniun da dunnas, l’uniun da commerci ed ils vischinadis da Mustér», di René Epp. La vischnaunca da Lumnezia ha nov suprastonts communals. Elisabeth Loretz ei actualmein l’unica dunna ella suprastonza communala. Bilanza ei negativa 14 presidentas egl entir Grischun ei ina cumpart da 14 %, scriva il Post da stab cantunal per l’egualitad dallas schanzas per umens e dunnas. La Surselva ei ina dallas regiuns alla cua dalla rangaziun cun ina solia presdenta communala. Era tier las suprastonzas communalas dil Grischun ein las dunnas sutrepresentadas cun 21 % ni 112 dunnas da strusch 530 suprastontas e suprastonts communals. En Surselva ein las suprastonzas communalas occupadas actualmein cun 64 umens e 13 dunnas. Potenzial ei avon maun Thomas Kollegger, il menader digl Uffeci cantunal da vischnauncas di ch’ei detti in potenzial ch’ins stoppi trer a nez. «Enteifer quei potenzial setract’ei da discutar mesiras per possibilitar allas dunnas d’ir ella politica communala.» Il Post da stab cantunal per l’egualitad dallas schanzas per umens e dunnas ensemen cun la plattafourma Promo Femina ha gia organisau entginas seras da discussiun publicas era cun politicras en uffeci. Thomas Kolleger: «La finamira da quellas seras ei da crear ina reit da contacts denter dunnas en uffecis politics e dunnas che fussen interessadas, mo che han per x motivs aunc resalvas da far ils emprems pass.» Memia paucas dunnas els gremis politics La retscherca actualisada digl Uffeci cantunal da vischnauncas muossa che las dunnas grischunas e sursilvanas ein sutrepresentadas ellas suprastonzas ed els presidis communals. Tenor ina retscherca numnada dev’ei igl 1. da schaner 2024 mo 14 presidentas communalas el Grischun. Dasperas 87 umens elegi sco presidents communals. En Surselva dat ei dapi igl 1. da fenadur 2024 ina presidenta communala. Las ulteriuras 10 vischnauncas vegnan tgamunadas dad umens. Las suprastonzas communalas dalla Surselva ein occupadas actualmein cun 64 umens e 13 dunnas. Per Thomas Kollegger, il menader digl Uffeci cantunal da vischnauncas datti in potenzial da pusseivladads per augumentar il diember da dunnas. Quei pretendi denton ina discussiun davart mesiras per possibilitar allas dunnas d’ir en la politica communala. (fmr/mg)

La fin dall’jamna vargada ei l’emprema runda principala dil Cup grischun da ballapei 2025 vegnida absolvida. En quella ha Lumnezia battiu Surses cun 4:0. Yanick Demont ha sittau tuts quater gols pils Lumnezians. Danis-Tavanasa ha stuiu suttacumber a Domat. La proxima fin d’jamna vegn la secunda runda principala dada e miez settember il quart-final. Ils mezs-finals ed il final dil Cup grischun 2025 ein lu la primavera. Il final ha liug ils 29 da matg 2025. (fmr/hh) 1. runda principala dil Cup grischun 2025 Lumnezia – Surses 4:0 Schlarigna – Tavau 15:14 s.p. Danis-Tavanasa – Domat 0:2 Moesano Calcio – Vaz-sut 4:0 Lai Valbella – Tusaun/Cazas 7:5 s.p.

L’Uniun Cristallina sa festivar uonn treis giubileums: 65 onns dapi la fundaziun, 60 onns buorsa da minerals e 20 onns Museum Cristallina. Grazia agl engaschament d’in tschuppel persunas stat l’uniun sin fermas combas ed ina partida commembers giuvens garanteschan ina buna cuntinuitad. La fin d’jamna dils 3 e 4 d’uost 2024 envida l’Uniun Cristallina alla buorsa da cristallas e minerals el Cener Fontauna a Mustér. Ella ha liug dapi 60 onns. Quei ei denton buc il sulet giubileum che l’uniun organisonta sa festivar. Uonn eis ei numnadamein exact 65 onns dapi ch’ella ei vegnida fundada. «Quella fundaziun ei colligiada stretgamein cun Baseli Petschen e Christoffel Agosti», di la presidenta Vrena Werth. L’uniun – il fundament Dapi la fundaziun dall’uniun ei il diember da commembras e commembers sesviluppaus praticamein mo en ina direcziun: Successivamein eis el carschius ed oz dumbra l’uniun 109 dels. «Ils biars ein cavacrappa da Mustér e Tujetsch, mo lu era d’autras vischnauncas dalla Surselva. Entgins ein schizun digl exteriur», relata Vrena Werth ch’ei presidenta dall’Uniun Cristallina dapi tschun onns. Ella ei buca sezza cavacristallas, ei tonaton al tgamun dall’uniun: «El hotel Rhätia ch’jeu hai menau pli baul haveva l’uniun ina bellezia collecziun da minerals. Quels han adina fascinau mei aschia ch’jeu sun segidada cull’uniun enten surprender il presidi. Per mei ei quell’activitad e l’uniun ina part da nossa cultura.» Ensemen cun ella fuorman Rita Furger (cassiera), Andriu Hosang (actuar) sco era Battesta Tschuor e Marc Deplazes (assessurs) il mument la suprastonza. La buorsa – in success Igl onn 1964 – pia avon exactamein 60 onns – ha l’Uniun Cristallina organisau l’emprema ga la buorsa da cristallas e minerals. «Quei ei succediu sut l’egida dil president Josef Furger. Igl ei stau ina buorsa, sch’ins vul dir aschia, en ina rama pintga e familiara», di Vrena Werth. Ed ella suppona ch’ils iniziants da lu hagien giu il motto «il misteri dil success ei d’entscheiver». Treis expositurs han offeriu lur cristallas e minerals als hosps da vacanzas. Plirs onns ha la buorsa giu liug ella halla Cons el vitg da Mustér. Culla construcziun dil Center Fontauna ei la buorsa vegnida dislocada ella halla plurivalenta. Dapi 1986 ha ella liug leu. Dapi lu separticipeschan denter 50 e 70 exposituras ed expositurs alla buorsa che vegn visitada mintg’onn da 1200 entochen 1600 persunas. Ils visitaders derivan dalla Svizra, Italia, Austria, Germania, Frontscha e Belgia. Ella rama dils onns vargai ei era la buorsa d’uonn ch’ei ils 3 e 4 d’uost. 71 expositurs presentan lur scazis sin 192 meters meisa. La buorsa da Mustér ei la pli gronda en Svizra che lubescha la vendita da cristallas e minerals anflai sulettamein en Svizra. «Ils expositurs ein cavacristallas e buca commerciants. Quei ei il garant che tut quei che vegn offeriu ei dalla Svizra», di Vrena Werth. Sco liug da buorsa ha Mustér igl avantatg d’esser en ina regiun bein enconuschenta per sia rihezia da cristallas e minerals. Il museum – in’attracziun El suttarran dalla halla Cons a Mustér posseda l’Uniun Cristallina siu Museum Cristallina. Rodund 500 gruppas da cristallas e minerals ein da veser leu en in tschuppel vitrinas illuminadas. Da veser ein leu scazis da collecziuns privatas, mo era dalla Fundaziun Museum mineral alpin. Quella ha l’Uniun Cristallina fundau igl onn 2016 e transferiu en quella siu possess da cristallas e minerals. Il museum ei aviarts il fenadur ed igl uost mintgamai il mardis e la gievgia suentermiezdi, igl ulteriur temps mintga mardis e l’emprema dumengia dil meins ni era sin damonda. «Il museum ei ina bun’alternativa da schliat’aura pils hosps da vacanzas. Igl interess persuenter ei gronds, nus havein gia dumbrau entochen 80 entradas duront in sulet suentermiezdi», di Vrena Werth. Pigl avegnir dall’uniun eis ella optimista: «Ils davos onns ein entgins giuvens entrai ell’uniun e dus s’engaschan er ella suprastonza. L’activitad da cavacristallas ein aunc adina fetg attractiva, sch’jeu patratgel per exempel vid ils territoris che sesarvan ussa els loghens nua ch’ils glatschers liuan. Per tgi che po ir ein quels segiramein interessants.» Sut quellas circumstanzias para era la buorsa da haver in bien avegnir. 65 – 60 – 20 – cavacristallas giubileschan Uonn ha l’Uniun Cristallina raschun da festivar gest treis giubileums: 65 onns dapi la fundaziun dall’uniun, 60 onns buorsa da cristallas e minerals e 20 onns Museum Cristallina. El center da quels giubileums stat la buorsa che ha liug ils 3 e 4 d’uost 2024 el Center Fontauna a Mustér. A quella exponan era uonn pli che 70 cavacristallas surtut dalla regiun ni da cantuns cunfinonts. La regiun sisum la Surselva ei reha da cristallas e minerals e quei fa interessanta era la buorsa. Parallelmein culla buorsa vegn il museum aviarts ils dus dis d’exposiziun. En quei museum ein da veser cristallas e minerals dall’uniun, respectiv dalla fundaziun ch’ella ha installau per quei intent ni lu era tocca singulara da collecziuns privatas. L’Uniun Cristallina dumbra il mument 109 commembras e commembers e pigl avegnir da quella ei la presidenta Vrena Werth optimista: «Ils davos onns havein nus saviu beneventar plirs cavacristallas giuvens sco commembers.» L’activitad da cavar cristallas seigi aunc adina attractiva. Entras il luar dils glatschers sappien novs territoris vegnir scuvretgs. (fmr/hh) Ils davos onns han mintgamai rodund 70 cavacristallas exponiu a Mustér. Cun 71 ei quei il cass era uonn. Bellezia cristallas e minerals anflai ellas Alps svizras ein da veser mintg’onn alla buorsa el Center Fontauna a Mustér. Schegie che Vrena Werth ei buca sezza cavacristallas, presidiescha ella cun plascher l’Uniun Cristallina.

Actualmein absolvan 154 persunas ella Casa Sentupada dalla claustra da Glion il cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana. Igl ei glieud da tuttas vegliadetgnas e derivonzas. Seser da mesa stad en ina stanza d’instrucziun ed emprender da declinar ed isar grammatica ei buca caussa da mintgina e mintgin. La FMR ha empruau d’eruir ils motivs daco che 154 persunas frequentan da mesa stad il cuors intensiv da romontsch sursilvan. La buna cumpignia ed il team d’instrucziun pon esser dus motivs. Ei dat aunc auters. Tania Maier, Glion Strada Malgrad ch’igl ei stad ed empau cauld, sundel jeu propi motivada d’emprender romontsch. Nus habitein dapi treis onns a Glion e vulein bugen tschintschar il lungatg dalla regiun. Jeu sun da buna speronza ch’ei gartegi da s’integrar era linguisticamein. Pil mument ei quei aunc empau grev, demai che nus havein pér entschiet. Dominic Bucher, Berna Jeu vi emprender romontsch perquei che mia amitga ei carschida si a Luven e leu tschontsch’ins naturalmein romontsch. Perquei sundel jeu motivaus d’emprender siu lungatg-mumma. Ussa drova ella empau pazienzia da tschintschar plaunsiu cun mei. Anita Spescha, Schluein Jeu sun oriundamein ina Grischuna, denton carschida si giu la Bassa. Dapi quater onns habiteschel jeu cun miu um a Schluein. Perquei vi jeu era saver tschintschar culla glieud dil vitg. A mi plaian ils lungatgs, il romontsch ei il tschunavel ch’jeu sesprovel d’emprender. Sven Seitz, Greifensee Jeu sun el livel pli ault cheu al cuors. Demai che nus havein ina secunda habitaziun a Vella eis ei mia finamira da discuorer romontsch culs indigens. Quei gartegia gia detg bein. Jeu s’encorschel ch’ei va bia meglier da s’integrar sch’ins sa tschintschar culla populaziun il lungatg dil vitg. Rolf Büchi, Falera Mia dunna ei ina Romontscha e nus havein priu domicil en siu vitg nativ. A Falera vegn discurriu romontsch. Ei va aunc buca bein, mo jeu sedun breigia da duvrar schi savens sco pusseivel il lungatg-mumma da mia dunna. Il cuors ei per mei ina motivaziun, cheu survegn ins biars impuls. Pascal Müller, Uster/Campliun Jeu habiteschel cun mia famiglia ad Uster. Mo nus essan savens a Trun en nossa habitaziun da vacanzas. Nies contuorn a Campliun ei cumpletamein romontschs. Per sustener la cultura ed esser part da quella, frequentein mia dunna ed jeu cun plascher il cuors intensiv ed era quel online. Heidi Vogel, Castrisch A Castrisch vegn discurriu romontsch e sch’ins sa buca quei lungatg han ins in cert disavantatg. Avon onns hai jeu giu frequentau in cuors, lu rievan ei denton ora mei aschia ch’jeu hai piars la motivaziun. Ussa hai jeu la pusseivladad da tschintschar ed exercitar culs biadis. Christine Käser, Sagogn Avon onns hai jeu frequentau in cuors. Demai ch’jeu savevel buca duvrar il romontsch en miu mintgagi, hai jeu lu piars la motivaziun. Oz eis ei aschia ch’jeu sundel dapli el vitg e dapi gl’atun vargau era en in dils chors baselgia. Mia finamira eis ei da tschintschar e duvrar il romontsch. Carole Bürgi, Vignogn Jeu habiteschel cun miu um dapi dus onns en Lumnezia. Il romontsch ei impurtonts per la veta dil vitg. Culs vischins tschontschel jeu gia ussa empau, mo ch’ins stuess dumignar las retenientschas. Il cuors intensiv gida da s’approfundir, da survegnir dapli segirtad da capir e tschintschar. Rita Maissen, Appenzell Miu um ei in Romontsch e carschius si a Zignau. Jeu frequentel quei cuors intensiv ensemen cun nossa feglia. Lezza reproscha al bab ch’el hagi mai tschintschau romontsch. Gl’atun vargau essan nus duas sedecididas da frequentar ils cuors online. Ussa tschintschein nus lu era ensemen. Ruedi Gnehm, Sursaissa/Regensdorf Gl’amitg da mia feglia ei da Lumbrein ed jeu vi tschintschar romontsch leuen. Els sedattan breigia da tschintschar tudestg, mo quei vi jeu buc. La fin d’jamna sundel jeu staus a gidar a far fein e s’encurschiu ch’ei va detg spert da seconversar per romontsch. Luca Eberle, Montlingen Mia mumma ha vuliu vegnir si cheu al cuors da romontsch. Perquei essan miu frar ed jeu sedecidi d’accumpignar ella. Leugiu en nies vitg ella Vallada dil Rein savein nus buca duvrar il romontsch. Tuttina plai ei detg bein, en nossa classa havein nus legher ed igl ei insumma buca lungurus. Robert Demont, Berna Jeu emprendel romontsch perquei ch’igl ei ina part da mias ragischs. Miu tat ei naschius e carschius si a Vella. Avon 70 onns eis el emigraus a Londra nua ch’jeu sun carschius si. Mia finamira eis ei da saver tschintschar gleiti a Londra cun miu tat siu lungatg-mumma. Sebastian Bopst, Meggen Mia dunna vegn da Siat e dapi dus onns essan nus geniturs. Nossa feglia tschontscha gia in bienton meglier romontsch che jeu. Ella crescha si cun dus lungatgs, quei ch’ei in grond avantatg. Ussa eis ei uras ch’jeu sai era tschintschar in tec, forsa schizun preleger ad ella e raquintar ina historia. Fredi Ruf, Cuort/Meierhof Jeu habiteschel a Sursaissa e drovel atgnamein buca bia il romontsch. Tuttina less jeu saver leger. Sch’jeu mon giu Glion, vegnan ins adina puspei en contact culla glieud. Jeu vi capir tgei ch’els discuoran e survegnir aschia il sensori pil lungatg. Jeu less cunzun saver leger litteratura romontscha. Petra Fässler, Turitg Cun 14 onns hai jeu frequentau in cuors da lungatg da segns per glieud suorda. Jeu hai bugen lungatgs. Ussa eis ei stau uras ch’jeu emprendi era romontsch. Igl ei buca schi sempel dad ir anavos en stanza suenter la pausa. Mo nus essan ina classa motivada che trai vid il medem sughet. Rudi J. Wieser, Laax Jeu hai frequentau sis ni siat cuors da romontsch e sun fetg motivaus da seperfecziunar. La primavera han ins elegiu mei ella suprastonza communala. Sco gerau dalla scola hai jeu ina certa responsabladad pil lungatg. Jeu sun denton buca il sulet ch’ei buca da lungatg romontsch. Monika Siegenthaler, Trun Avon in onn havein nus bardigliau si dalla Bassa a Trun e nossa finamira eis ei da s’integrar el vitg era linguisticamein. En nies contuorn ha ei bia affons e cun lezs va ei tgunsch d’emprender romontsch. Gia all’entschatta havein nus supplicau ils vischins da tschintschar romontsch cun nus. Maja Steiner, Mustér Nus essan vegni si dalla Bassa e secasai a Mustér. Tuttas publicaziuns ein per romontsch, igl ei il lungatg dil mintgadi. Sch’ins salida per romontsch vegn ina liunga construcziun ch’ins vul naturalmein capir. Il romontsch ei la clav ch’ins drova per s’integrar. Mengia Meiler, Turitg Jeu frequentel il cuors intensiv perquei ch’igl ei il lungatg da miu tat. Quel ei carschius si a Flem. Tier el a casa tschintschava mo il bab romontsch, ellas streglias dil vitg denton era ils affons. Bunamein tuts savevan romontsch. Jeu hai survegniu in num tipic romontsch ed jeu sun loscha da quel. Erich Küng, Kilchberg/Breil Jeu sun dapi varga 50 onns a Breil, gia da buob vegnevan nus si cheu cun nos geniturs. Ussa vegnin mia dunna ed jeu a prender domicil fix si cheu. Igl ei impurtont ch’ins tschontschi romontsch a Breil. Il problem grond ei ch’ils indigens tschontschan memia savens tudestg cun nus. Tanja Simonett, Turitg Gl’emprem stoi jeu dir ch’il lungatg romontsch plai a mi fetg. Nus possedein ina casa a Degen e capir e tschintschar romontsch ei la clav per emprender d’enconuscher la cultura e las ragischs dalla regiun. Igl ei per mei in deletg da saver tschintschar romontsch culla glieud. Jürg Simonett, Turitg Era jeu vesel il capir e tschintschar sco clav per s’integrar en in vitg romontsch. Jeu mez sundel Grischun, miu bab ei carschius si a Sogn Murezi ed ius pli tard giu Turitg. Leu sundel jeu carschius si sco veritabel «secondo». Oz hai jeu grond tschaffen da tschintschar e conversar per romontsch. Rolf Allenspach, Adliswil Romontsch tuna semplamein bein. Jeu hai ni parentella ni habitaziun da vacanzas en ina regiun romontscha. Il cuors dat a mi la segirtad da conversar culla glieud, ellas stizuns ni nua ch’ei sedat caschun. Per gronda part apprezieschan ils indigens sch’ins plidenta els per romontsch. Tanja Simonett, Turitg Sven Seitz, Greifensee Sebastian Bopst, Meggen Ruedi Gnehm, Cuort/Meierhof Rudi J. Wieser Rolf Büchi, Falera Rolf Allenspach, Adliswil Robert Demont, Berna/Londra Rita Maissen, Appenzell Petra Fässler, Turitg Pascal Müller, Uster/Campliun Monika Siegenthaler, Trun Mengia Meiler, Turitg Maja Steiner, Mustér Luca Eberle, Montilingen Katja Hürlimann, Glion Jürg Simonett, Turitg Heidi Vogel, Castrisch Fredi Ruf, Sursaissa Erich Küng, Kilchberg/Breil Dominic Bucher, Berna Christine Käser, Sagogn Carole Bürgi, Vignogn Anita Spescha, Schluein

Sin questa fin d’jamna da stad selegra numerusa glieud dapi meins. Damaun gievgia, allas 11.00, arvan las portas digl Open Air Lumnezia. Il pli grond festival da musica dil Grischun vegn a trer puspei rodund 18'000 amaturs. 48 uras avon ch’el entscheivi, ha la FMR dau in’uatga sigl areal a Degen. «Ils 15 havein nus entschiet e dapi vendergis vargau ein mintgamai bien 30 persunas trasora en acziun», tradescha Curdin Derungs. El ei in dils responsabels per l’infrastructura digl Open Air Lumnezia (OAL). Sigl areal dado Degen vegnan e van camiuns e camiunettas, tractors ed emplunaders. Cun in triep gidontras e gidonters baghegian Curdin Derungs e Rino Caviezel si tendas, montescha palancaus e scalas e tschentan si seivs. Era containers da tuttas grondezias e per tuts dievers. «Co ei vesa ora havein nus uonn bien cull’aura», manegia Rino Caviezel. Per baghegiar si gl’open air ei la bial’aura stada d’engrau. Ils dus commembers dil comite d’organisaziun s’audan dapi biars onns tier la squadra da tschep. Els san co gl’areal sto veser ora sin ch’ils emprems visitaders arrivien, tgei ch’ei da far e nua ch’ils voluntaris ston tschappar. Malgrad quei drova ei plans e documents cun mesiras exactas. OAL, termin obligatoric Sin gievgia allas 16.00 vegnan numerus visitaders ad esser arrivai. Lu vegn la Sursilvana ANIKK alias Anik Casutt silla tribuna. Ed allas 23.30 finescha la «Stubete Gäng» la retscha dils emprems sis concerts. Quels astgan era numerus voluntaris che han gidau d’endrizzar guder ensemen cun mellis auters. Per la giuventetgna dalla regiun e lunsch sur quella ora ei gl’OAL in termin obligatoric. Las vacanzas sedrezzan tenor gl’openair, la lavur e tut tschels termins ch’ei dat. Gl’OAL ha prioritad. Glieud dil Grischun, dalla Svizra orientala, Turitg, Svizra centrala e d’autras parts gauda las bands, il campar, «chillar» ed esser en cumpignia. Ina dallas squadras da voluntaris, duront la pausa. Denter ils differents festivals ch’ei dat en Svizra ha quel dalla Lumnezia in num, demai ch’el seigi «pigns e surveseivels», ein biars perschuadi. Malgrad quei vegnan previsiblamein puspei 18'000 persunas a vegnir a Degen. Per che tut funcziuni drova ei bia mauns e bratscha, tractors, emplunaders ed auters vehichels. Runar entuorn rauba ston ils voluntaris buc. Silpli scargar e deponer quella el dretg liug ella vischinonza. Per exempel canapes cumadeivels ella zona reservada allas gruppas. Plazza da ballapei sto restar libra Conrad Capeder fa era part dil comite d’organisaziun. El ei responsabels per logistica, traffic e parcadis. Era el ei en acziun cun ina pintga gruppa da voluntaris. En in prau denter vitg e plazza da ballapei monteschan els gest las seivs pils parcadis. Conrad Capeder rispunda ina damonda ch’ei aviarta en connex culla plazza da ballapei da degen, ina surfatscha verda ed incontestabla. «Quella sto restar libra, pertgei igl ei il plaz da setschentar dil helicopter da salvament», declara el. In liug pli ideal dat ei strusch, «la Rega enconuscha las coordinatas da quei plaz», precisescha Conrad Capeder. Vitier vegn che la tenda dils Samaritans ei a cuorta distanza. Quella e las autras per gastronomia e survetschs, han las equipas d’infrastructura montau. E secapescha ch’ils indrezs sanitars astgan buca muncar. En tut ein 80 tualettas mobilas plazzadas ed installadas. Quellas ein indispensablas, denton aunc pli impurtonta ei la tribuna gronda sper la caplutta da s. Bistgaun. 18 tonnas tecnica per tribuna «Nus essan vegni cun dus camiuns cun carr annex, mintgin cargaus cun 18 tonnas material», declara Michu, in dils tecnichers ch’ei vidlunder da tgamunar el dretg liug in arsenal da chistas cun tecnica per glisch, tun e video. Cu ANNIK vegn en acziun silla tribuna gronda ei tut installau, ils cabels ein tratgs ed empuni. Il vendergis sera ein siat bands sin tribuna. Nums sco Kontra K, Alle Farben, Seraina Telli enconusch’ins. La sonda sepresentan lu ulteriuras siat bands: Per exempel Faithless Live, Tream, Tones And I, Enter Shikari. Ils fans vegnan per tedlar quellas, festivar e guder. Tgei ch’ei drova veramein pigl Open Air Lumnezia san mo las voluntarias ed ils voluntaris, quella glieud che ha tschappau cun mauns e bratscha. 800-900 gidonters Buca ina uniun, mobein la societad Open Air Lumnezia SA porta ed organisescha l’occurrenza gronda da musica dil Grischun. Per che tut funcziuni, per tener la qualitad e saver sesviluppar s’engaschan denter 800 e 900 persunas. Ils gidonters, ils voluntaris, metta l’uniun Open Air Lumnezia mintgamai a disposiziun. Recrutar tals ei gnanc schi grev. Ei dat schizun ina gliesta da spetga da voluntaris. Buca da far curvien, pertgei tuts survegnan sco paga il bigliet d’entrada. Il comite d’organisaziun secumpona da 15 persunas che partan la responsabladad per endisch ressorts: Actualmein ei quei las suandontas: President e Sponsoring: Norbert Cavegn (president e sponsoring), Silvia Bundi (finanzas), Catia Tschuor (communicaziun), Sergio Loretz (musica), René Bolz (gastronomia), Rino Caviezel e Curdin Derungs (infrastructura), Gabriel Pelican (electricitad), Conradin Caduff (segirtad e praus), Conrad Capeder (traffic, logistica), Martina Casaulta (secretariat), Kim Carigiet, Marco Blumenthal e Susanna Scolieri (voluntaris). Survesta naven dalla tribuna sigl areal digl openair. Els ston cunfinar e marcar ils parcadis. Mathias Derungs montescha cun dus gidonters ils elements dalla fontauna amiez gl'areal. Els portan sochels en in liug nua ch'ins drova tals. Duas voluntarias portan in canape ella zona serrada dallas bands. In arsenal da chistas ston ils tecnichers da glisch, tun e video scargar ed installar.

Ina viseta sil Campadi Rein il mardis vargau muossa che la plazza da campar ei occupada bein. Mo quei ei buca adina il cass e per optimar il menaschi duei in baghetg niev per different diever cumpletar l’infrastructura. La menadra dil campadi, Nicole Rüegsegger, ei perschuadida dil bien potenzial digl emprem campadi spel Rein. Campaders ei glieud dalla natira. Els apprezieschan d’esser giuadora da tutt’aura e da nezegiar quei che la mumma tiara porscha. Campaders ei denton era glieud communicativa. Quei ei ina premissa per sesentir bein sut tschiel aviert. Dretg e seniester ein auters campaders e tgi che refusescha il contact cun autra glieud ei buc el dretg liug sin in campadi. Il Campadi Rein a Rueras en Val Tujetsch porscha l’aventura ella natira e ch’el ei tschercaus muossa il diember da pernottaziuns ch’ei carschius successivamein ils davos onns. Igl onn vargau ein 11 500 vegnidas registradas. «Da quei generein nus rodund 60 % ils meins da fenadur ed uost. Igl ulteriur temps ei il campadi buca frquentaus aschi bein», di Nicole Rüegsesser. Dapi il november 2020 ha la specialista da turissem e marketing affittau il campadi sut Rueras spel giuven Rein. Per puder dar il damogn finanzial sur igl entir onn sto ella tener bein casa cullas resursas persunalas necessarias per las lavurs ch’ein da liquidar: «Ils dus meins da stad munta il pensum da lavur total denter 320 e 800 %, igl ulteriur temps 180 %.» Il Campadi Rein ei ina societad acziunara cun in tschuppel acziunaris. El porscha 100 plazs per campers e 30 plazs per tendas. Leutier vegnan tschun casettas à la tiny house. In baghetg niev en vesta Avon rodund in meins ha la societad acziunara dil Campadi Rein eligiu in niev cussegl d’administraziun (mira box). Quel sefatschenta ussa dalla damonda co il menaschi po vegnir optimaus e las frequenzas augmentadas. «Sin meisa ei l’idea d’in baghetg niev. Quel duess cuntener ina stanza da sescuntrar pils campaders, ina recepziun cun biro sco era localitads per ulteriurs indrezs sanitars. En quel duei ei denton era esser pusseivel da schigentar vestgadira. Quell’infrastructura ei d’impurtonza surtut pil temps pli freid. Ina da nossas finamiras ei d’augmentar il diember da frequenzas ed il potenzial persuenter surtut dil settember entochen il zercladur», di Nicole Rüegsegger. Il proxim temps sefatschenta ina gruppa dil cussegl d’administraziun dalla finanziaziun dil baghetg che duess esser ina construcziun da strom, caltschina ed arschella: «Quels materials van aprau cun nossa filosofia da porscher ina plazza da campar persistenta. Quels materials porschan denton era in bien clima el baghetg.» L’architectura dil baghetg duei vegnir adattada a quella dils baghetgs vischinonts. Cuminonza, stil e persistenza Per Nicole Rüegsesser ch’ei sezza campadra sto ina plazza da campar haver las medemas qualitads sco quei che la hotellaria ha dapi onns. «La hospitalitad e l’amicabladad ein premissas fundamentalas. Els hotels secapeschan quellas da sesez, sils campadis aunc buca dapertut», di l’affittadra dil Campadi Rein. Sut Rueras spel giuven Rein vul ella dar a ses hosps il sentiment dalla cuminonza, d’in bien stil dall’infrastructura e dalla persistenza: «Nus luvrein cun quei che nus savein cumprar ella regiun, seigi quei aissas per restaurar ina meisa ni la carn ed il caschiel.» Cul baghetg niev, il stil dil campadi e da menar quel ei Nicole Rüegsesser ch’ei carschida si a Wuppenau el cantun Turgovia, perschuadida ch’ei reusseschi d’augmentar successivamein il diember da pernottaziuns ils proxims onns: «20 000 entochen 25 000 per onn ein pusseivlas.» Avon ch’il baghetg seigi realisaus cuoza ei denton aunc in temps. Ella quenta che la finanziaziun e tuts detagls digl edifeci absorbeschien aunc in temps da rodund dus onns. Sil pli tard lu spera ella che la purschida e la tenuta singulara dil Campadi Rein seigi in tema permanent enteifer la communitad dallas campadras e dils campaders: «Ellas ed els ein entretschai bein e la reclama da bucca tier bucca ei la megliera.» Ils hosps dil campadi dalla Val Tujetsch derivan oz surtut dalla Svizra, mo lu era dalla Germania e la Hollanda. Niev cussegl d’administraziun Enten tschercar commembras e commembers pil cussegl d’administraziun ei la Campadi Rein SA ida novas vias. Ella ha dau publicamein ad in e scadin la pusseivladad da s’annunziar. «Nus havein giu diesch interessents, sis ein la fin finala semess a disposiziun per l’elecziun», di Nicole Rüegsegger, l’affittadra dil campadi sut Rueras. Treis ha la societad allura eligiu: Gian-Reto Nufer sco president, Werner Strebel e Pierre Joset. Il cussegl d’administraziun secumpona ussa dad els treis sco era da Nicole Rüegsegger e Martin Cavegn ch’eran dalla partida gia avon. Enteifer il cussegl d’administraziun vegn formau gruppas che sefatschentan dils differents secturs da fatschenta. (fmr/hh) La finamira ei dapli pernottaziuns Ils davos onns ha il Campadi Rein a Rueras generau adina dapli pernottaziuns. 11 500 ei il pli grond diember d’in onn entochen ussa. Cun quei resultat ei l’affittadra dil campadi, Nicole Rüegsegger, denton buca cuntenza: «La finamira ein denter 20 000 e 25 000.» Per contonscher quella duei l’infrastructura vegnir optimada. Igl ei previu d’ereger in niev baghetg per different diever, surtut pil temps pli freid. Entochen che quei ei aschi lunsch cuoza ei denton aunc. Rüegsegger quenta cun ina fasa da rodund dus onns, surtut per reglar la finanziaziun. (fmr/hh) Nicole Rüegsegger ei l’affittadra dil Campadi Rein a Rueras dapi il november 2020. Da dis da bialaura duront il fenadur ed uost ei il campadi bein occupaus.

In toc dalla via lumneziana sut Luven ruschna cun spertadad nunusitada. Quei fatg ei enconuschents e surlunder ha la FMR rapportau pliras gadas. Actualmein sepresenta il tschancun a Hermerins puspei sco stradun incontestabel. «Quella lavur era planisada ed igl ei gartegiau da finir ella sil termin digl Open Air Lumnezia», conferma Eugen Duff sin damonda dalla FMR. Il menader dil district Surselva digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun renda attent alla lavur da manteniment ch’igl uffeci ha schau far il davos meins silla via lumneziana. A Hermerins sut Luven carresch’ins puspei sco sin in teppi. Tabla da prighel ei naven Avon: Ina camiunetta sortescha gest ord la zona nua che la via sfundra adina puspei. Per ordinari ei mintga stradun cantunal asfaltaus ed ins sa carrar cul pli fin e bass vehichel, senza temer che crappa ni sfendaglias caschunien in donn. Auter tier la via lumneziana. Cuort suenter la cruschada culla via da Luven, en direcziun Lumnezia, sa ei dar ina surpresa. Respectiv saveva ei dar ina surpresa. «La mesira ei stada urgenta, mo quei savevan nus», relata Eugen Duff. In meins suenter che la lavur ei fatga s’encorschan ils automobilists nuot pli da situaziuns nunspitgadas e curiosas. Automobilistas ed automobilists che carravan en Lumnezia curdavan d’in mument a l’auter quasi en in toc via nunstabila. Ina tabla da prighel cul simbol «via instabila» rendeva attent, il trianghel admoneva d’esser attents. Tgi che carrava cun tempo, fageva in segl ed il vehichel «curdava» giuaden en ina ruosna. Sin ina lunghezia da 400 meters carravan ins sin undas e sfendaglias. Ussa ei la via reparada ed il signal da traffic spostaus. Gest silla fin d’jamna digl Open Air Lumnezia 2024 carreschan ils autos puspei sco sin in teppi. Ils emprems scarps semuossien prest puspei, avertescha Eugen Duff denton. En quei liug fetschien els mintga treis quater onns ina lavur pli gronda, haveva el confirmau ils 17 da matg 2024 alla FMR. El haveva rendiu attent ch’ins sappi buca semplamein baghegiar ina nova via lumneziana, ei detti nuot auter che da tener en egl quei toc e da far regularmein mintga treis quater onns ina reparatura pli gronda. In «teppi» per paucs onns Suenter: La via lumneziana ei drizzada e stendida da niev - gest pigl Open Air Lumnezia 2024. Undas, scarps e fessas po ina via cantunala buca vertir. Sil tschancun pertuccau ha l’interpresa che ha retschiert l’incarica giu d’allontanar gl’asfalt, emplenir e stender da niev la via da colligiaziun dalla Lumnezia. Igl ei la lavur usitada per in stradun cantunal. Aposta per quei toc han ins fatg, cun cuosts minimals, quei ch’ins sa far. Sapientivamein han ins priu in asfalt bienmarcau per quei toc via. Il problem serepeta numnadamein, en paucs onns ston ins puspei far ina remedura. La tiara en quella zona vegn a luvrar vinavon, igl ei in process tectonic che ha entschiet avon milliuns onns. La costa da Luven schai sin ina platta sutterrana da rodund 80 meters grossezia che semova. «Con spert ch’ei cuozza tochen ch’il «teppi» survegn puspei scarps vegnin nus a veser», manegia Eugen Duff. La geologia dalla tiara stetti en connex cull’aura, ina primavera bletscha metti en moviment dapli material. Perinagada astgan automobilistas ed automobilists carrar puspei sin ina via «normala» senza ch’ins croda anetgamein en ina ruosna.

La redacziun dalla FMR ha retschiert ier mesjamna ina communicaziun che pertucca la midada da maun dil Hotel dil Parc a Flem. Il manager dil Waldhaus Flims Wellness Resort, Bosko Grozdanic, scriva a tut las adressas da contact dil stabiliment ch’ei hagi dau ina midada da maun e ch’ins seigi actualmein vidlunder da reorganisar la datoteca electronica. Il num dils proprietaris novs e detagls leutier vegnien ins a communicar schi prest che la transacziun seigi cumpletta. Ils 15 da fenadur 2024 ha il president communal da Flem, Martin Hug, confirmau alla FMR che las contractivas pertuccont la midada da maun dil Waldhaus seigien ella fasa finala. El ha rendiu attent che la populaziun vegni informada a caschun dalla radunonza communala dils 19 d’uost 2024. En connex culla midada da maun ed il contact culla societad ni culs possessurs novs dueigi dar ina communicaziun coordinada per la vischnaunca e la publicitad.(fmr/abc) Il pavillon dil Hotel dil Parc Waldhaus.

La fin da zercladur 2024 han las delegadas ed ils delegai dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva eligiu Patrick Schaniel, il president communal da Sumvitg, sco lur niev president. ­Patrick Schaniel ha surpriu il tgamun dalla Sana Surselva da Martina Beeli da Sagogn che ha demissiunau suenter quater onns e miez. Il niev president dalla Sana Surselva tradescha sias motivaziuns e la via che la Sana Surselva duei encaminar el futur. Martin Gabriel/FMR «Nus tuts essan dumandai da far il pusseivel», scriva Patrick Schaniel en sia brev da motivaziun ch’ei vegnida prelegida en sia absenza da vacanzas alla radunonza da delegai dils 28 da zercladur 2024 a Breil. «Nus savein buca selubir da surprender responsabladad mo da bialaura. Igl ei da far il pusseivel cura ch’igl ei nebliu.» Las delegadas ed ils delegai han eligiu Patrick Schaniel lezza sera cun in resultat honorific. Ed avon paucs dis ha el surpriu il presidi dalla Sana Surselva. «Jeu sun fetg motivaus per quei presidi perquei ch’jeu vuless collaborar e segidar da mantener in bien provediment da sanadad en nossa vallada. Quei provediment contribuescha la finala era ad ina buna qualitad da viver en Surselva.» «Sana Surselva ei pli u meins sauna» En connex cun las duas vischnauncas da Schluein e Laax che han decidiu d’extrar dalla Sana Surselva hai dau differentas discussiuns publicas il davos temps. ­Patrick Schaniel, il niev president dalla Sana Surselva, discuora d’in malesser che seigi curabels senza grondas terapias. «La Sana Surselva ei pli u meins sauna. Ella ha ina pintga tuos che nus vegnin da curar cun empau sirup.» E suenter vegni l’organisaziun Sana Surselva puspei a funcziunar senza maclas. Patrick Schaniel: «Mia incumbensa ella Sana Surselva ei quella da tedlar, d’explicar co certas proceduras duein funcziunar ensemen cun mei. Nus vulein vegnir vinavon cul dialog e fitgar pei.» Mai memia tard Las duas vischnauncas da Laax e Schluein han communicau igl atun 2023 lur extrada dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva. Malgrad che Schluein e Laax vulan bandunar la barca ha il president communal da Schluein Ralph ­Schläpfer seschau eleger ussa ella suprastonza dalla Sana Surselva. E Franz Gschwend, il president da Laax ha schizun candidau sco president dalla Sana Surselva. Patrick Schaniel suppona che la decisiun da Schluein e Laax da sortir dalla Sana Surselva savess vegnir reponderada. «Per mei muossa quei che las duas vischnauncas vulan – suenter lur extrada – tuttina s’engaschar pils fatgs da sanadad en Surselva. Jeu manegel che la decisiun da Schluein e Laax ei buca definitiva e ch’ei dat cheu potenzial da discussiun.» Cumpetenzas ein repartgidas «Cura che la Reit da sanadad Surselva, ch’ei vegnida fundada dacuort a Trun, funcziunescha cumpleinamein, ston ins segiramein sedumandar tgei funcziun che la Sana Surselva ha lu aunc», di il niev president dalla Sana Surselva. «Oz ei la Reit da sanadad Surselva aunc buca construida diltut e perquei drov’ei la Sana Surselva.» Negin vegli tener sidretg ina corporaziun da vischnauncas per nuot. «Da temps indicau vegnin nus segiramein a s’occupar dalla damonda dallas incaricas futuras dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva.» Tgei vulein nus? La munconza da persunal sil sectur dallas instituziuns da sanadad ha era tschaffau ils davos onns la Surselva. Il Spital Re­giunal Surselva ei ina dallas instituziuns che ha da batter cun munconza da persunal qualificau e cun la munconza da finanzas. « Nus sezs stuein evaluar tgei che nus vulein mantener e tgei buca en Surselva», di Patrick Schaniel. «Sche nus vulein ina Surselva che sa prosperar vinavon, lu duvrein nus era ina purschida sil sectur dil provediment da sanadad. Cul Spital regiunal Surselva dad oz havein nus denter auter quei.» Sch’ins vegli mantener quella purschida, stoppi la Surselva s’engaschar per siu spital, era cun las finanzas necessarias. Il president dalla Sana Surselva ha aschuntau ch’il Spital regiunal Surselva seigi buca il sulet spital regiunal el cantun Grischun cun difficultads finanzialas. Da quei fatg seigi era il Cantun pertscharts. Els biars spitals grischuns detti ei actualmein ina analisa dallas finanzas e dallas structuras. Ed aschi gleiti ch’ei detti resultats dil spital da Glion, vegni la radunonza da delegai dalla Sana Surselva a s’occupar da quel­la tematica. Sana Surselva cun niev slontsch Patrick Schaniel da Sumvitg ei il niev president dalla Sana Surselva. Era Ralph Schläpfer da Schluein ei vegnius tscharnius en suprastonza dalla Sana Surselva. Schluein e Laax havevan decidiu d’extrar dall’organisaziun. Tenor il niev president savess l’elecziun dil president da Schluein en suprastonza savess muntar che Schluein e Laax repondereschan lur decisiun d'extrar. Martin Gabriel/FMR Patrick Schaniel suonda a Martina Beeli che ha tgamunau la Sana Surselva dapi sia fundaziun igl onn 1989. «Nus tuts essan dumandai da far nies pusseivel», scriva Patrick Schaniel en sia brev da motivaziun alla radunonza da delegai dils 28 da zercladur 2024 a Breil. «Nus savein buca selubir da surprender responsabladad mo da bialaura. Igl ei da far il pusseivel cura ch’igl ei nebliu.» En scadin cass vesi el aunc poten­zial da discussiun en caussa. Il niev president dalla Sana Surselva di era che las vischnauncas commembras stoppien decider sch’ellas ve­glien mantener in bien provediment da sanadad en Surselva. Sche quei seigi il cass, seigi ei da s’engaschar, era cun las finanzas necessarias. Forsa che Schluein e Laax repondereschan Las duas vischnauncas da Laax e Schluein han communicau igl onn 2023 lur extrada dalla corporaziun da vischnauncas Sana Surselva. Malgrad quei ha il president communal da Schluein, Ralph Schläpfer, seschau eleger ussa ella suprastonza dalla Sana Surselva. Il niev president dalla Sana Surselva vesa quei sco ­signal positiv e che ton Schluein sco era Laax savessien reponderar lur decisiun d’extrar dal­la Sana Surselva. Patrick Schaniel ei il niev president dalla Sana Surselva Foto: Augustin Beeli

La mesjamna sera ha il Club da ballapei Trun/Rabius gudignau il giug dalla secunda runda principala dil Cup grischun da ballapei. L’equipa da Claudio Bundi ha battiu Lusitanos de Samedan ordeifer cun 1:0. Questa fin d’jamna vegnan ulteriuras partidas dalla secunda runda absolvidas. Aschia ei l’Uniun sportiva Schluein Glion hosp dil Club da ballapei Schlarigna. (fmr/hh) Cup grischun, 2. runda principala Lusitanos de Samedan – Trun/Rabius 0:1 Lai Valbella – Cuera 97 Domat – Moesano Calcio du. 15.30 Schlarigna – Schluein Glion du. 16.00

«75 minutas films tuatschins». Cun quei tetel envida TujetschVivaCultura vischins e hosps da vacanzas alla sera da film sonda, ils 27 da fenadur 2024, ella Sala Cristalla a Sedrun/Dulezi. Bein enqual fotografia e film da pli baul ei enzanua si surcombras ni en stiva bein deponiu en scaffa. Igl ei dapli material da perdetga da pli baul che bein enqualin manegia. Mo savens vegnan quels documents buca alla glisch ni ch’els piardan qualitad ni vegnan schizun dismess. Ella vischnaunca da Tujetsch sestenta igl Archiv cultural da salvar quellas perdetgas da temps vargai per las proximas generaziuns. Da temps en temps vegnan ellas presentadas, quei ch’ei gie igl intent. Sonda, ils 27 da fenadur 2024 eis ei puspei aschi lunsch ella Sala Cristalla a Sedrun/Dulezi. Naven dallas 20.00 muossa TujetschVivaCultura «75 minutas films tuatschins». Dalla ruina e las cristallas TujetschVivaCultura – l’organisaziun da cultura dalla vischnaunca cun sustegn dalla Cuminonza dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch – ha semtgau in attractiv program per la sera da film. Da veser ein documentaziuns da pli baul, mo era dils davos onns. Ina da quellas porta il tetel «Langs de Rijn – Per liung dil Rein» da dus Hollandès. En in auter sefatschenta Fritz Müller dalla ruina dil casti da Putnengia e dad Emil Soliva ei da veser ina resumaziun da plirs films cun scenas generalas dalla val. La «Cavazza tuatschina» ei in film da RTR digl onn 2020 e sefatschenta d’ina particularitad examinada pli baul sin fundament d’in studi. Dalla cultura ed il viadi a Ruma Ils films da Vigeli Cavegn sefatschentan dalla cultura ella val, denter auter il giubileum da 100 onns dalla Societad da musica Sedrun. Da veser sonda proxima ei era ina documentaziun davart il viadi da pelegrinas e pelegrins igl onn 1994 a Ruma. La fin finala suonda per finir il film principal, quel davart las cristallas cun Sep Hendry. En quel ein da veser tschun cavacristallas tuatschins alla tscherca da cristallas e minerals igl onn 1992. 100 onns Societad da musica Sedrun igl onn 1975. Il giubileum era vegnius documentaus da Vigeli Cavegn da Camischolas che ha viviu da 1932 entochen 2022.

La plievgia constanta dil matg e zercladur 2024 ha engrevgiau uonn la raccolta da fein. Las grondas sfidas pils purs ein stadas da segar e rabitschar en il fein il dretg mument e d’evitar da donnegiar ils suloms lumiai cun las maschinas. La fenada sco tala seigi stada buna, han treis purs sursilvans detg sin damonda dalla FMR. Ils davos dus onns han il purs giu da batter encunter temperaturas da stad fetg aultas da varga 30 grads. Uonn eisi stau il cuntrari, silmeins entochen dacheu. Sco tut ils purs en Svizra han era ils purs grischuns e sursilvans giu da s’occupar adina puspei dalla damonda, cu segar e rischlar suenter ch’ei ha pluiu trasora. Ils suloms ein bletschs e saturai. La FMR ha dumandau treis purs en Surselva co els hagien raccoltau lur fein questa stad. Tuts treis han detg ch’ei seigi reussiu grazia alla tecnica. Ed ils treis purs denter Mustér e Falera ein cuntents cul quantum da fein raccoltau e quentan er cun ina buna raccolta da risdiv. Tagls cun massa fein Il pur Raimund Blumenthal da Falera ei satisfatgs dalla fenada. «Entuorn vischnaunca hai jeu giu praus cun en fetg bia fein, sils cuolms hai dau avunda, denton empau pli pauc.» Perquei ch’ei ha pluiu aschi stedi havein nus raccoltau fein plitost vegl uonn.» Raimund Blumenthal ha midau empau siu plan da raccolta e fatg ballas da silo ils dis da macort’aura. Silvan Caduff, pur a Morissen e president ­dall’Uniun purila sursilvana confirmescha las constataziuns da Raimund Blumenthal. Il fein raccoltau seigi era tier el vegls perquei ch’ei hagi giu num spitgar sin bialaura. Silvan Caduff di denton era che la raccolta da ­fein seigi stada differenta tut tenor liug e regiun. Mo dapli lavur hagien tut ils purs giu uonn. «Biars purs han per exempel buca saviu ir cun las maschinas sin tut ils praus ch’els van normalmein. Quei vul dir, ch’igl ei stau da far a maun. E cura ch’ins veseva ch’igl ei in dus dis bialaura eisi stau da trer tut ils registers e dar gas. Quei ritmus ei stuffis era per quellas e quels che segidan sil funs. Muncau ha il profet dall’aura «Da tuccar il dretg mument cun segar ei ina dallas grondas sfidas las davosas jamnas», di Silvan Caduff da Morissen. «Quei mument ch’ins sega ston ins quasi predir sch’igl ei schetg cura ch’ins savess rischlar. Decider cu prender ei ina pulita sfida.» A dus onns da caliras ei ussa suandaus in onn bletsch. Pervia dalla biara plievgia hai secapescha era dau fein ch’ei vegnius marschs e ch’ins ha buca saviu metter en clavau pervia dil prighel da bulius. Pascal Scheuber, il migiur dil bein puril dalla claustra da Mustér ha stuiu emprestar ma­schinas d’agricultura supplentaras uonn. «Cunquei che nus fagein mo fein sec havein nus stuiu prender a tscheins in cargafein sup­plementar per vegnir suttetg cun tut. E per esser segirs che tut schigenti endretg, havein nus giu biara lavur supplementara en stalla», di Pascal Scheuber. Malgrad tut ei denton era Pascal Scheuber fetg cuntents cun la raccolta da fein. «En cumparegliaziun cun auters purs hai jeu biars suloms drizzai enviers viers sid. Quei ei in grond avantatg.» Suolms lumiai e cuosts d’energia Per Silvan Caduff da Morissen ei la structura dils suloms decisiva en in onn cun aura extraordinaria. «Per exempel a Vrin che ha bia terren spundiv han ins era pervia dil prighel d’accidents entras il terren lumiau buca saviu ir dapertut cullas maschinas. Ed en autras re­giuns dalla Surselva ch’ein pli planivas han ils purs stuiu ir cun las maschinas sils suloms ­lumiai perquei ch’els han suenter la raccolta stuiu semnar daniev.» Talas proceduras sappien cumprimer il terren, confirmescha er il pur da Falera Raimund Blumenthal. Il migiur dil bein puril dalla claustra da Mustér, Pascal Scheuber ha num­nau aunc in tierz handicap pervia dall’aura bletscha d’uonn. «Nus havein stuiu duvrar fetg stedi la ventilaziun. Nus schazegein d’haver quens d’energia da var 10 000 francs mo per schigentar il fein culla ventilaziun.» Plievgia duess purtar bia risdiv Els biars loghens dalla Surselva ein ils purs mi­tschai bein culla raccolta da fein. Raimund Blumenthal da Falera di ch’el hagi udiu da negin che havessi giu donns pli gronds. Ils biars purs sei­gien ussa vida far risdiv e sperien sin in bi meins d’uost. «La plievgia dils davos meins ha speronza igl avantatg ch’il risdiv creschi bein, spess e spert», di il pur da Falera. «Ina premissa per ina excellenta raccolta da risdiv fuss dada cunquei.» Bien fussi ina entochen duas jamnas bial’aura ussa, di il president dall’Uniun purila sursilvana Silvan Caduff. «Aua havein nus en abundonza dapertut. Ussa sai crescher.» Sut il streh dian tuts treis purs che la FMR ha dumandau ch’els prefereschien tuttina ina primavera bletscha sco uonn ad ina memia schetga sco ils davos dus onns. Las consequenzas dils davos dus onns sei­gien stadas aunc pli malemperneivlas che quellas dad uonn. Fenadas ed aura da plievgia Als purs vegnan las plievgias dil matg e zercladur 2024 a restar en buna memoria. Las plievgias adina puspei han engrevgiau e cunquei era entardau la raccolta da fein. Las grondas sfidas ein stadas da cattar il dretg mument per segar e rischlar. Plinavon han ins buca vuliu donnegiar ils suloms lumiai cun las maschinas d’agricultura. Malgrad ils impediments dall’aura hai dau ina buna raccolta da fein. La FMR ha discurriu cun treis purs sursilvans che han confirmau ch’ins seigi mitschaus cun in egl blau. Il fein raccoltau seigi vegls mo da buna qualitad. Ils biars purs seigien ussa gia vidlunder da far risdiv. Els speran sin in bi e cauld meins d’uost. (fmr/mg) La plievgia ha engrevgiau grondamein la raccolta da fein uonn. Nossa foto muossa in di da raccolta l’jamna vargada sur Camuns en Lumnezia. Foto: Daniela Derungs

Avon prest dus onns ha la vischnaunca da Sagogn stuiu serrar il passadi sur la Val Mulin. L’erosiun haveva lavar ora il fundament dalla punt. Igl ei in object frequentau ed appreziau da ciclists e viandonts. Tenor ils experts ston ins remplazzar gl’implont. Pertgei l’erosiun lavura vinavon. «Il rapport che nus havein retschiert dils geologs fa pauca speronza», declara la presidenta communala da Sagogn. La FMR ha vuliu saver da Katrin Blumberg co gitg ch’ins stoppi schar serrau la punt sur gl’ual dalla Val Mulin. Malgrad ch’ella ha surpriu pér avon treis jamnas il presidi dalla vischnaunca da Sagogn, enconuscha ella dil meglier la situaziun. Enteifer la reit da sendas dalla destinaziun turistica Flem Laax ei quella colligiaziun d’impurtonza. Numerus bikers e viandonts da viadi ella Ruinaulta ed el contuorn da cavorgia duvravan la punt. Avon dus onns ha la vischnaunca denton stuiu serrar nunspitgadamein il passadi. In urezi vehement cun dracca e bia aua haveva lavau ora las spundas e destabilisau ils fundaments. «Igl ei nunpusseivel dad arver puspei quella punt», metta la presidenta communala el clar. Stuiu decretar serrada La punt ella Val Mulin ei construida d'in bratsch d'ina tschaghegna. Avon ch’ella ha surpriu il presidi eis ella stada, sco geraua, responsabla pil turissem. Ella ha stuiu decretar avon dus onns la serrada. La populaziun han ins informau cun avis els organs ufficials. Da mintga vart dalla punt han ins montau purteglias ed ina tabla. Dapi la stad 2022 renda quella attent ch’ei seigi ad interim buca pusseivel da traversar la Val Mulin. Da mintga vart dalla senda che va encunter la punt han ins medemamein montau tablas. Viandonts e ciclists che vulan ir giuaden ella val ston prender il sviament sur la via dalla staziun da Valendau-Sagogn. Il passadi pittoresc sur gl’ual dalla Val Mulin ei interruts – ed el resta interruts per pli gitg. Gliez conferma la presidenta communala da Sagogn. Tgei pusseivladads vesa ella en vesta als fatgs? Ils geologs cusseglien d’installar ina punt nova e pli liunga. Quella stoppien ins saver tschentar, ina alzada pli ensi, sin terren stabil. L'entrada e sortida dalla punt ein serrai cun ina purteglia. Plirs projects cun pli aulta prioritad «Ord vesta emoziunala ha quella colligiaziun fetg aulta prioritad ed jeu deploreschel che nus stuein schar serrada ella. Actualmein havein nus numnadamein dus treis projects cun pli aulta prioritad», renda Katrin Blumberg attent. Ina punt ni piogn dat ei ella Val Mulin dapi varga 1500 onns. Tenor il historcher Martin Bundi (1932-2020) eis ei ina traversada ch’ei stada decisiva per la colonisaziun dalla Foppa e dalla regiun. La punt actuala ch’ei serrada ei buca schi veglia. Mistergners havevan funcziunau entuorn il bratsch d’ina tschaghegna en ina punt cun passarella, tschabergal ed ina scala cuorta. L’Uniun da traffic Sagogn ha schau montar quella la stad 2001 cun agid d’in helicopter e cun sustegn finanzial dalla Cuminonza grischuna per sendas. Per fixar la construcziun da fier han ins stuiu baghegiar gl’emprem, sin tiara franca, sochels da betun. Lezza gada han ins remplazzau in piogn pli da lenn che l’erosiun haveva medemamein destabilisau enteifer 20 onns. Puspei 20 onns pli tard metta l’erosiun danovamein ord funcziun la punt da 3800 kilos e 25 meters lunghezia. La punt sezza teness aunc gitg – mo las spundas dall’imposanta Val Mulin sesmulan e semovan senza fin. Quella punt ei serrada: vesta ella Val Mulin da Sagogn.

Il venderdis vargau han las absolventas ed ils absolvents dil cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana terminau lur cuors da stad 2024. Cun ina sera da recreaziun han 154 persunas priu cumiau da lur magistras e magisters. Igl ei stau in cuors cun ina participaziun da record. Igl interess pil cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana (FRR) crescha ad in crescher. Uonn ha ­Conradin Klaiss, il directur dils cuors e menader ­dalla FRR beneventau ils 14 da fenadur 2024 buca meins che 154 absolventas ed absolvents al cuors ch’ei vegnius instruius sin plirs livels naven dils entscheviders entochen allas avanzadas. Buns resuns Duront igl aperitiv final dil cuors da romontsch sursilvan silla terrassa dalla Casa Sentupada ella claustra dominicana da Glion ha la FMR survegniu numerus buns resuns da participontas e participonts dil cuors e dallas 16 scolastas e scolasts che han instruiu las davosas duas jamnas. Era Conradin Klaiss ei pli che cuntents. «Ins senta che la glieud appreziescha da puspei esser presenta fisica­mein suenter che nus havein stuiu viver cun restricziuns duront il temps da corona. Ussa havein nus puspei l’atmosfera sco avon la pandemia. E quei lu aunc cun dapliras participontas e participonts.» Grondezia ideala ei contonschida Il directur dil cuors da romontsch sursilvan manegia ch'il cuors da stad dalla FRR seigi gia adina staus dapli che mo duas jamnas d’instrucziun en stanza da scola. «Nus purschin era in program da cultura e las absolventas ed ils absolvents han peda per tgirar la cuminonza ed il brat.» Insumma, constatescha il directur dil cuors, ch’el seigi cuntents cul cuors aschia sco quei ch’el sepresenti ussa. «Nus havein contonschiu la grondezia ideala. Pli gronds savein e vulein nus buca vegnir cul cuors da stad.» Ei emporti buca sch’ei seigi 154 ni era 160 participontas e participonts, di il menader dalla FRR. «Neu dil diember da scolastas e scolasts, neu dil plaz cun stanzas da scola, neu dil plaz ella mensa e neu da parcadis havein nus contonschiu ina limita che nus savein buca survargar.» Persunas d’instrucziun ein raras Ina sfida pil menader dalla FRR ei da survegnir avunda persunas d’instrucziun pil cuors da romontsch. «Jeu haiel cattau uonn la davosa persuna d’instrucziun pér treis jamnas avon ch’il cuors ha en­tschiet. Ed jeu entscheivel adina ad encurir il december», di Conradin Klaiss. Ei seigi capeivel che scolastas e scolasts drovien lur vacanzas da stad per serevegnir e sepreparar pil proxim onn da scola. Ed ei detti magistras e magisters che veglien buca dar in cuors da duas jamnas. Mo tuttina speri el da saver motivar era pils proxims onns avunda magistras e magisters che hagien plascher d’instruir duront duas jamnas la stad. Ins spera da saver restar «Jeu sun enorm cuntents da saver finanziar il cuors da romontsch mintg’onn grazia als fauturs e donaturs», constatescha Conradin Klaiss. «Senza quels ­raps er en fuorma da garanzias da deficit fussi ei nunpusseivel da realisar il ­cuors.» En quei connex menziunescha il directur dil cuors era la claustra dominicana cun la Casa Sentupada. «Nus vegnin susteni fetg dalla claustra. Nus essan tuts sut in tetg e savein far scola, magliar e durmir cheu. Tgei vul dapli.» Ins speri da saver restar ella Casa Sentupada era suenter la bardigliada dalla Scola mercantila Surselva. «Jeu savess el mument buca nua en Surselva che nus havessen plaz per far il cuors cun varga 150 persunas en quella qualitad.» In dar ed in prender Il cuors da romontsch dalla FRR porta ina buna reputaziun alla Surselva sco destinaziun. Aschia dian ils responsa­bels dalla Casa Caltgera a Laax che ha dau albiert duront decennis entochen avon paucs onns alla FRR, che la Casa Caltgera seigi vegnida enconuschenta lunsch entuorn pervia dils cuors da romontsch. Conradin Klaiss confirmescha quei enviers la FMR e manegia: «Nus survegnin uss annunzias da persunas ch’ein stadas cheu ella Casa Sentupada a Glion ed han viu nies flyer. ­Quellas persunas havevan da far nuot cul romontsch avon. Igl ei in dar ed in prender e jeu creigel che 154 participonts ei ina buna referenza.» Novas purschidas naven da d’atun Dils 19 entochen ils 25 d’october 2024 vegn il menader dalla FRR a lantschar in niev cuors da romontsch d’atun a Curaglia el hotel Medelina. «Cheu setract’ei d’ina emprova cun in cuors da sis dis ­pils livels bass che vulan vegnir pli dabot vinavon e stabilir quei ch’ellas ed els han empriu la stad», di Conradin Klaiss. «Plinavon organiseschel jeu dils 7 entochen ils 9 da fevrer 2025 in cuors intensiv pils livels aults cheu en la Casa Sentupada.» «Dar cuors da romontsch ei ina buna experientscha persunala» Duront la fiasta da finiziun dil cuors da romontsch dalla Fundaziun Retoromana ha la FMR entupau quater scolastas e scolasts e las duas secretarias dil cuors e dumandau, tgei experientschas ch’els hagien fatg cun instruir. (fmr/mg) Giulia Berther da Sedrun (scolasta) Jeu haiel era giu ina gruppa fetg motivada. Nus havein fatg in fetg grond progress en quellas duas jamnas. Jeu haiel era bugen sch’ei vegn fatg damondas e sch’jeu saiel luvrar vid sligiaziuns e communicar quellas suenter alla gruppa. Per mei ina buna ­experientscha trasatras Flavia Hobi da Vilters (scolasta) Jeu sun stada surstada con motivadas, respectivamein motivai che mes scolars ein stai. Jeu haiel repartiu relativamein bia material cun pensums e l’auter di era tut fatg. Quei ha segiramein era motivau mei da dar tut. Igl ei stau ina biala experientscha. Rita Wolf da Trun e Rilana Gienal da Curaglia/Cuera (secretarias) La lavur dil secretariat dil cuors schai els detagls. Quei vul dir nus duas essan stadas responsablas per ils detagls naven dil formular d’annunzia entochen allas copias da material d’instrucziun. In’autra caussa ei da mirar che las gliestas d’empustar la tschavera curseschian, gliestas pil program accumpignont ni era las finanzas. Ins vegn sco en in auter mund cheu. Bi per nus ei da veser il plascher ch’ils ­absolvents e las absolventas dil cuors han. Igl ei in’atmosfera fetg ­fami­gliara. Sara Simonet da Curaglia (scolasta) Jeu sun gia la tiarza stad sco magistra al cuors da romontsch dalla FRR. E mintga gada eisi ina nova e biala ­experientscha per mei. A mi plai l’atmosfera speciala ed ils contacts ch’jeu haiel era uonn puspei astgau haver. Daniel Pfister da Vuorz (scolast) Mias scolaras e mes scolars han vuliu saver fetg bia detagls en connex cun la grammatica sursilvana. Quei ei stau interessant per mei, denton era ina sfida da declarar bein co igl ei precis. Quei ch’ei grev ein las biaras excep­ziuns ch’ei dat en nies lungatg. Igl ei stau duas jamnas intensivas ed jeu mez haiel era saviu profitar dil cuors sco scolast. Record da participontas e participonts 154 persunas ein separticipadas las davosas duas jamnas al cuors da romontsch sursilvan dalla Fundaziun Retoromana (FRR). Quei cuors ha liug dapi entgins onns a Glion ella claustra dominicana. Sco quei ch’il directur dil cuors e menader dalla FRR, Conradin Klaiss di enviers la FMR, hagi ins contonschiu uss ina grondezia ideala cun entochen 160 annunzias. «Cun quella grondezia havein nus denton contonschiu ina limita che nus vulein e savein buca survargar pervia dil plaz el liug nua che nus essan oz.» Il venderdis-sera han las participontas ed ils participonts dil cuors da romontsch sursilvan 2024 fatg fiasta da ventschidas cun ina sera da recreaziun. (fmr/mg) Las 154 absolventas ed absolvents han entchiet la sera finala cun duas canzuns. Flavia Hobi Giulia Berther Sara Simonet La squadra da scolastas e scolasts dil cuors da romontsch dalla FRR. Davos dretg il directur Conradin Klaiss. Fotos Martin Gabriel Rita Wolf e Rilana Gienal Uolf Candrian Daniel Pfister

La davosa fin d’jamna han las uniuns la pendenta Mustér e Grischa Slack envidau ad in’occurrenza da slackline Cuflons denter Sontga Gada e Mompé Medel che vegn ad esser naven digl atun proxim il tschancun dalla punt pendenta da Mustér. In scopo da quei event da slackline ei staus da trer l’emprema suga da construcziun per la pendenta sur Cuflons vi. L’Uniun Grischa Slack ha engraziau la sonda als iniziants dalla pendenta cun bialas presentaziuns da slackline naven da Sontga Gada entochen vi da l’autra vart da Cuflons a Mompé Medel. Ver 200 persunas han assistiu allas presentaziuns. La dumengia ha Grischa Slack demontau la slackline sur la val. Il medem mument ha ella tratg l’emprema suga per installar la pendiculara da construcziun sur la val vi. Ils dus sochels d’entrada da mintga vart dalla punt ein gia construi. Ella proxima fasa naven digl uost vegnan las ancras per tener e purtar la punt installadas. Ina via pragmatica «In representant dalla firma che producescha nossas sugas per la pendenta ha giu l’idea da cumbinar igl emprem pass dallas lavurs da construcziun cun trer ina slackline», raquenta Christian Loretz, il president dall’Uniun la pendenta Mustér. «Quell’idea ei vegnida pér avon treis jamnas.» Ils contacts cun Ramun ­Tomaschett, il president da Grischa Slack ha­gien simplificau l’organisaziun digl event. Per la construcziun dalla pli liunga punt pendenta dil Grischun (270 meters) seigi l’occurrenza da slackline ina buna acziun per mussar ch’il project progredeschi, di Christian Loretz. «Secundo eisi ina via pragmatica per trer l’emprema suga da construcziun per la pendenta. En quei mument ch’ils atlets da slackline train anavos lur suga, vegn la suga da construcziun ligiada davostier vida quella e tratga sur la val ora. «Pia havein nus adempliu dus scopos cun ina frida.» Altezia che fa pialgaglina In aspectatur sper la slackline ha detg che siu cor batti empau pli fetg cun mirar co ils atlets caminien silla slackline sur la val d’ina profunditad da circa 100 meters. «Tgi che sa con profund che quei ei ora leu amiez smarveglia cun tgei suveranitad ch’ils atlets fan pass per pass.» Allas atletas ed als atlets grischuns da slackline ha quei eveniment plaschiu. En scadin cass ha il slackliner Ramun Tomaschett ch’ei era president dall’Uniun Grischa Slack confirmau quei enviers la FMR. «Che nus havein astgau traversar quella val silla slackline ei in act unic, ina gronda schanza ed igl ei era ina gronda honur per nus d’astgar far l’emprema colligiaziun ­dalla punt pendenta.» Tenor Ramun Toma­schett seigi il pli bi sin la slackline dalla punt pendenta da veser la profunditad dil flum. «Da veser il Rein che serpegia ed il cuntrast da las colurs dallas plontas ei semplamein fantastic. Jeu sun engrazievels ch’jeu haiel giu la caschun da survegnir quella perspectiva.» La pendenta ei il tema Sper l’attracziun da slackline ei la pendenta adina puspei stada in tema duront igl eveniment dalla fin d’jamna a Mustér. «Nus spitgein vess. Per cletg vegn quella punt gleiti», ha ina participonta manegiau. Era il president dall’Uniun la pendenta ha confirmau ch’il sustegn per la pendenta seigi gronds e che biars spetgien sil november ch’ei havessi d’esser aschi lunsch che la punt vegni aviarta. Christian Loretz: «Jeu saiel mo repeter che la pendenta vegn finanziada per 70 % cun daners privats e per 30 % cun daners dil maun public, pia dalla vischnaunca da Mustér e dil cantun. La preschientscha da tonta glieud cheu oz fa fetg grond plascher a mi. Jeu creigel denton era che la critica enviers nies project ei tschessada ad interim.» Cura che la pendenta ei construida vegni l’Uniun la pendenta sligiada e la responsabladad per la punt vegni surdada alla vischnaunca da Mustér, di Christian Loretz. «La vischnaunca surpren il manteniment ed ei responsabla per la punt. Igl ei era previu da tener ­aviert la pendenta duront igl unviern.» Event da slackline per la pendenta L’Uniun la pendenta Mustér ha organisau la sonda in’occurrenza da slackline sil tschancun dalla punt pendenta che vegn construida naven digl uost 2024. Var 200 persunas han assistiu allas presentaziuns dallas atletas e dils atlets da Slackline Grischun. Ier dumengia ha l’Uniun grischuna da slackline demontau sia slack­line sur la val. Cun demontar si’atgna suga ha ella era montau l’emprema suga da construcziun per installar la pendiculara da construcziun sur Cuflons vi. Igl uost vegn entschiet cun la construcziun dalla pendenta. L’avertura ei previda pil november 2024. (fmr/mg) Ramun Tomaschett (seniester) e Christian Loretz (dretg) ein stai ils protagonists dall’occurrenza da slackline a Mustér. In viadi envi ed enneu silla slackline ei cerca 540 meters. La foto muossa Ramun Tomaschett cuort avon l'arrivada. La slackline da Grischa Slack sur Cuflons vi corrispunda al tschancun dalla pendenta.

Adina Hänny ha exponiun a caschun dalla expo Design spel Rein

Adina Hänny ha exponiu a caschun dalla expo Design spel Rein

L’Uniun sportiva Schluein Glion ha surmuntau la secunda runda principala dil Cup grischun da ballapei. Ella ha battiu Schlarigna ordeifer cun 2:4. Gudignau lur giugs dalla davosa fin d’jamna han era Cuera 97 e Moesano Calcio. La proxima fin d’jamna vegn dau in tschuppel partidas dalla prerunda dil Cup svizzer. Il venderdis sera retscheiva il Club da ballapei Laax la squadra da Vaz-sut. (fmr/hh) Cup grischun, 2. runda principala Lai Valbella – Cuera 97 0:6 Domat – Moesano Calcio 3:5 s. p. Schlarigna – Schluein Glion 2:4 Cup svizzer Laax – Vaz-sut ve. 20.00 Rorschacherberg – Landquart so. 17.00 Tusaun/Cazas – Zuzwil so. 19.15

Lumbrein ei la proxima fin d’jamna cumpleinamein ell’enzenna dil sport. La dumengia ha il 33avel bikemaraton liug, mo gia il di avon – la sonda – porschan ils organisaturs ina cuorsa campestra. Aschia san els nezegiar dublamein ina part dall’infrastructura che vegn endrizzada persuenter. «Ina cuorsa campestra il di avon il bikemaraton ei stada in tema tier nus gia avon dus onns. L’idea era vegnida da nies commember dil comite d’organisaziun Norbert Capaul. Igl onn vargau havein nus allura decidiu definitivamein d’organisar quella uonn», di il president dil comite d’organisaziun dallas duas cuorsas dalla proxima fin d’jamna dils 3 e 4 d’uost 2024 a Lumbrein, Tino Solèr. Nezegiar l’infrastructura Ch’ins seigi sedecidius da porscher enzatgei era allas curridras ed als curriders hagi en sesez dus motivs: «Nus havein sentiu ina leva tendenza negativa dil diember da participontas e participonts dil bikemaraton. Per quei motiv havein nus vuliu porscher enzatgei supplementar. In secund motiv ei l’infrastructura: Quella duvrein nus aschia ni aschia pil bikemaraton, aschia ch’ei fa senn da metter a disposiziun quella era per in ulteriur arranschament la medema fin d’jamna.» Sill’Alp Staviala Vedra – leu nua che l’arrivada dalla cuorsa da muntogna dalla sonda ei – eis ei pusseivel da star silsuenter da cumpignia. «Igl emprem havevan nus l’idea da far l’arrivada sil Péz Sezner, mo leu havessen nus stuiu procurar per l’entira infrastructura», di Tino Solèr. 600 meters differenza d’altezia La cuorsa campestra dalla sonda meina da Lumbrein sill’Alp Staviala Vedra. Curridras e curriders han da surmuntar ina distanza da 6.1 km cun ina differenza d’altezia da 600 meters. La cuorsa meina sin ina part dalla ruta dil bikemaraton. Ella parta allas 10.00, la rangaziun ei allas 13.30 a Lumbrein. Dall’alp anavos a Lumbrein vegn offeriu in transfer cun in bus. Ils organisaturs porschan quater categorias: Dunnas ed umens open, buobs e giuvens, respectiv buobas e giuvnas entochen 17 onns. «Nus spitgein silmeins 40 curridras e curriders alla cuorsa. Entochen la dumengia sera havevan nus 17 annunzias», di Tino Solèr che spera che la finamira vegni contonschida. L’annunzia ei pusseivla entochen cuort avon la cuorsa a Lumbrein. Danovamein 250 ciclists? Pressapauc sis ga pli liungs che la cuorsa campestra ei il bikemaraton dalla dumengia che vegn purschius uonn per la 33avla ga. Il tschancun corrispunda a quel digl onn vargau. Ciclistas e ciclists han da surmuntar ina distanza da 38 km cun ina differenza d’altezia totala da 1590 meters. Il meglier temps sin quei tschancun ei vegnius contonschius d’Andrin Beeli avon dus onns cun 1.55.33 e dallas dunnas medemamein avon dus onns da Carla Solèr cun 2.30.03. Igl onn vargau ei la cuorsa vegnida gudignada d’Ursin Spescha. El ei danovamein alla partenza uonn e survegn, per exempel cun Vital Albin ed Andrin Beeli, ferma concurrenza. Tier las damas ei secapescha tut spanegiau silla prestaziun dall’indigena Chiara Solèr, la commembra dil cader naziunal dallas junioras. Entochen la dumengia sera eran 142 ciclistas e ciclists s’annunziai. «Ils davos onns eis ei semussau che biars s’annunzian ils davos dis, vulend saver igl emprem tgei che l’aura fa. Nus essan optimists da contonscher era uonn rodund 250 participontas e participonts», di Tino Solèr. La gronda part dallas ciclistas e dils ciclists derivan dalla Surselva e d’ulteriuras parts dalla Svizra Orientala. La partenza dalla cuorsa ei allas 09.00 a Lumbrein, la rangaziun ei allas 13.00. Naven dallas 14.15 semesiran ils affons. Allas categorias dils affons vegn purschiu en tut treis differentas rutas. 100 gidontras e gidonters Pil bein reussir dallas duas cuorsas dalla proxima fin d’jamna ei il comite d’organisaziun che consista da Tino Solèr, Norbert Capaul, Gabriel Derungs, Beat Solèr, Rafael Cabalzar, Ignaz Arpagaus, Sebastian Solèr e Larissa Albin, dependents d’in tschuppel voluntaris. «Uonn segidan rodund 100 cun nus, mo nus sentin ch’igl ei adina pli grev d’anflar glieud pils differents posts. Sch’ina uniun segida buca pli, sch’eisi grev d’anflar in’autra», di Tino Solèr. Il comite d’organsaziun dil bikemaraton dalla Lumnezia e dalla cuorsa campestra da Lumbrein sill’Alp Staviala Vedra ei semtgaus per las concurrenzas dalla proxima fin d’jamna. Da sen. Beat Solèr, Sebastian Solèr, Gabriel Derungs, Rafael Cabalzar, Ignaz Arpagaus, Norbert Capaul, Larissa Albin e Tino Solèr. Ils davos onns ein mintgamai rodund 250 ciclistas e ciclists separticipai al bikemaraton dalla Lumnezia.

El cudisch da fotografias dalla fiasta centenara 1424–1924 ei Trun in vitg a garnugl. Entadem: la cuort claustrala, il baghetg il pli marcant, nua che la baracca dil pader era dada ensemen navonta onns avon. Lu gest dado, la baselgia che mira sin tei sc’in giat che fa dies ault. Bi amiez il maletg seplacca la Casa Tödi, la pli biala casa dalla Surselva cun quei tetg che dat a nus in’idea dil caracter, dil cor, dalla eleganza e dalla noblezia dils de Caprez daditg emblidai. Sisura dretg il baghetg dalla fabrica. Sur la fabrica Cartatscha sin il tgiembel e la Val Punteglias cun in Rein che vegn, senza studegiar bia, dil stretg neuagiu, e sur tut quei menaschi tronegieschan schi ditg che stattan cuolms e vals ils Cavistrai. Sontg’Onna vesan ins buca silla fotografia, fuva lu aunc dado il vitg. Ed igl ischi original existeva buca pli, mo in torso sco perdetga dalla svaneivladad da ligias e plontas. Auter stat ei cun engiraments e historias dad ischals. Quei ei sco cullas canzuns. Aschi ditg che nus cantein ellas, cartein nus en ellas. Perquei fagein nus centenaris, ni teaters. Tell per exempel ei aunc adina presents. Sin mintga da tschun francs. Il meglier metel per perpetnisar quei ch’ei stau ei pia il rap, igl art ed il teater. Jeu savevel dalla Ligia Grischa schon avon ch’jeu mavel a scola, pervia dils maletgs da nos babuns el pierti da Sontg’Onna. Tiel miedi stuevan ins adina spitgar sempiterna, e lu schevel jeu alla mumma, e lezza scheva alla frau docter, che nus mondien on caplutta Sontg’Onna a mirar ils maletgs, e ch’ella dueigi lu clamar. Jeu sun staus avon che ir a scola mo schi treis gadas tiel miedi. Inagada perquei ch’in marti da miradurs, che fuva da far indianers in tomahac, fuva schulaus a mi el tgau, ch’il docter veva stuiu cuser. Da schar trer ora ils fils in pèr dis pli tard vevan nus puspei stuiu spitgar aschi ditg, perquei ch’il Rolán veva survegniu in tomahac. Aschia vevel jeu puspei spitgau avon caplutta culla mumma, e nus savevan ils maletgs anavon ed anavos, cunzun quel culs barbutis cun quella bratscha alzada encunter la roma d’in ischi stelliu. Tschei maletg cullas peruccas, culs umens culs mauns a diu sil venter, interessava buca mei aschi. Sin lez fuva zuar igl ischi pli interessants e buca schi glischs. Aber plontas interesseschan tei pér cu ti vegns vegls. Perquei hai jeu uss pli bugen fersters sils onns. Fersters giuvens fan radibuz cun plontas. Cunzun cun quellas ch’ein ­memia datier dalla via. Nun ch’ina plonta seigi buca x ina. En quei grau, tgei cletg, sto igl ischi buca panzar. Leo Tuor è autur e viva a Val (Surrein). En ina seria da columnas fa el ina «undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d'Ursèra de 1425». Trun igl onn 1924

Quels da Trun fan fiasta cugl ischi. Quella cuozi l’entira stad, puntuescha quel dalla gasetta. Il segn da partenza, pia «das Startzeichen», sco el tuorna a puntuar, ha giu liug igl avrel. Stau flotta tempra festiva sut igl ischi. Mo ch’il pievel sa buca pli la canzun. Per­quei stevan dus leu si pils envidai e tenevan il text agradsi sin dus placats per ch’ils vegnentsuenter dils babuns stettien buca stecca. Las ovaziuns davon il microfon ein stadas in tec micricas, sch’ins sa crer alla fotografia aschuntada. Quel da vart seniastra, tut en blau, ha representau la politica, pia ils signurs de Razén ed il cont de ­Sax-Mesauc. Quel da vart dretga veva en quei da pader e rieva si pil de Razén. Sto esser che lez veva fatg in viz, sco oraturs versai fan per emplenir la largia penibla, sch’il microfon gioga. Lu hagi quel dalla politica teniu in plaid sur da tgei ch’ina ligia seigi ed hagi puntuau che quella unitad necessaria per garantir beinstar e prosperar hagi piars nuot da sia actualitad. (Da quei vess era il Scholz saviu cantar ina canzun.) Originalton: «Da quella necessitad ein ins gia staus perschuadius avon tschentaners ed ella vala aunc adina.» – Jeu hai zuar buca saviu prender bia lunderora, auter che quei che Muoth veva schon resumau 1896 el Cumin d’Ursèra: Intragliauter tut che sblucca: / «Nossa Ligia mai balucca». Il bus da scola mava gest da via ora, ed igl ei ve­gniu endamen a mi che da miu temps vevan quels ­dalla quarta giu da giugar la Ligia sil Rütli. Vesel aunc avon mei il Tiofil ella rola dil Stauffacher cun sia barba, ch’ins veseva dallas varts il lastic. Co el cantava pli fetg che plidava: Lein esser e restar in unic pievel / Fideivels en tuts prighels e basegns. Las buobas vevan giugau negina rolla. Lu deva ei buc aunc «mi tu». Denton funcziunava il microfon flot. Denter quel che legeva giud siu cedel e quel culla prima luna che fageva endamen a mi il pader Pleunca ord il Cumin d’Ursèra, fuva ina figura ch’jeu hai gl’emprem tertgau ch’ella representi la fuola. Mondura grischa culla medaglia da veterans. Baditschun cun barba caura sco Brad Pitt veva ina zucca. Aber vonzei haiel tschecau che quel veva buca en la mondura dil batt. 91, mobein ­quella da Tiroler. Gie exact, dil temps dallas Ligias, vevan nus teater culs Austriacs. Lu eis ei ditg stau ruaus tochen ch’il Schranz ed il Klammer devan la boga. Uss vein nus ­puspei bien cun quels. Quei da quella Ligia interessava mei ­schon pauc da buob. Buca stau positiv per mia nota da historia. Bien, per gl’ischi ei aschia in onn festiv ina satisfacziun. Ei ha dau temps ch’ins numnava el glienda, ruver, schizun platana. ­Mirau egl internet tgei ch’ina platana ei. Veramein: giud tgau in ischi cun feglia e tut. Pils vegls fuva plonta plonta. Pader Placi raquenta ch’el enconuschevi quella dapi 1755. Lu veva el treis onns. Ella vevi treis bests e treis ruosnas nua ch’ils ­buobs savevien ir viaden. Cuntschacazzettas e spenglers fagevien fiug el ca­viertg dalla plonta e las cauras ziplavien giu la feglia. Tgei vesan ins dil protagonist, pia digl ischi, silla fotografia ella gasetta? Mo in tec la scorsa. Schon en siu senn. El ei buca in che sto esser amiez sillas fotografias. El ei schon leds ch’ei dat buca pli cauras. Ed era parlers ha el tgei cletg schon daditg buca pli viu. Leo Tuor è autur e viva a Val ­(Surrein). En ina seria da columnas fa el ina ­«undrientscha agl ischi da Trun a caschun 600 onns Cumin d’Ursèra de 1425».

A Laax arva igl 1 d’uost 2024 in center ch’ei unics ell’Europa. La Freestyle Academy ei ina halla sutterrana da 2000 m2 a Laax-Murschetg. Baghegiada sut duas casas novas dils Rocks Resort eis ei in spazi da sedivertir, in paradis per affons che fan bugen tgaubrochels. Era carschi ein beinvegni ella Freestyle Academy. «Skateboard ei ina disciplina olimpica», fa Reto Poltera attent. Gl’um da 55 onns ei in dils piuniers da quei sport en Svizra. El ei staus pli baul ella California ed ei turnaus a Laax cun ina visiun: ir silla neiv – cull’aissa. Silla neiv drova ei denton neginas rodas aschia che skateboard ei setransformaus ellas muntognas sco sport d’unviern. Reto Poltera, in dils piuniers da quella disciplina ell’Europa, ei oz commember dil cader dalla Gruppa Arena Alva. Oz ei buca o skateboard, mobein era snowboard, ina disciplina olimpica. La concurrenza principala da snowboard, il Laax Open, ei in termin indispensabel per campiunessas e campiuns. Quellas e quels enconuschan la mesapipa pli gronda dil mund sil Crap Sogn Gion. La Freestyle Academy a Murschetg ei colligiada cun snowboard ed ha in stretg connex cugl unviern», puntuescha Reto Poltera. En quella halla ha ei denton negina neiv, perquei dominescha l’aissa sin rodas, il skateboard. Ils moviments rodunds Ils plaids skateboard, snowboard, freestyle, kids e transition audan ins savens en quella halla. «Nus havevan dessignau naven dall’entschatta ina surfatscha da 40 sin 50 meters», raquenta Reto Poltera duront la girada tras la nova Freestyle Academy a Murschetg. Igl 1 d’uost 2024 arva la halla ufficialmein las portas. Suenter in temps da baghegiar da dus onns eis ella finida. 14 meters sut las duas casas novas dils Rocks anflan affons e giuvenils in paradis cun trampolins, irals ondulai, rampas e «scadialas» giganticas. Tuttas pistas ein onduladas e sils trampolins san ils affons exercitar saltos e tgaubrochels. «Il caracteristic dil sport da skateboard e snowboard ein las undas, ils moviments rodunds», declara Reto Poltera, «igl ei buca sco gimnastica artistica, tut ei pli liber e creativ», remarca el. Il manager dalla gruppa Arena Alva conferma ch’ei seigi gartegiau da realisar in parc ch’ei detti negliu auter ell’Europa. Coco Yoshizawa, la Giappunesa da 14 onns che ha gudignau cun 14 onns la medaglia d’aur als Giugs olimpics, pudess era vegnir in gi a Laax per trenar en quei paradis da siglir, far trics ed acrobatica. Reto Poltera ha giu maun liber da concepir quel. Cédric Romanens ed Ivan Capaul, dus ulteriurs promoturs da skate- e snowboard, han tratg vid il medem sughet. Els han concepiu, planisau, dessignau e menau il project ch’ei ussa finius. La halla veglia haveva ina surfatscha da 1300 m2, la nova cun 2000 m2 porscha dapli pusseivladads. Per famiglias vegn quella halla ad esser la nova «catedrala» da Murschetg. Geniturs che vulan buca ir sez ellas undas san secapescha mirar tier giu dallas numerusas tribunas e punts da survesta. Ella bowle, ina mesa-pipa scursanida, san ils skateboarders trenar pigl unviern. Ina emprema emprova ella "ruosna" ondulada. Ella nova "scadiala" gigantica dalla halla: Ina gruppa plein entusiasiassem teidla las explicaziuns d'in trenader. Cédric Romanens, in dils concepiders dalla nova Freestyle Academy, ensemen cun Reto Poltera, il "spiritus rector" digl entir moviment ella Arena Alva. Vesta naven dalla terrassa giuaden el sectur cun quater dils trampolins. Ina attracziun ella halla dalla Freestyle Academy ein ils sis trampolins. Reto Poltera entaupa Andri Ragettli ella nova Freestyle Academy

El Bogn Fontanivas a Glion ha il Club da velo Surselva organisau gliendisgis da miezgi ina transmissiun directa dalla cuorsa olimpica silla collina d’Ellancourt sper Paris. Rodund 40 persunas, carschi ed affons, han mirau il «public viewing» direct dalla collina d’Ellincourt sper Paris. «Sch’el gudignass ina medaglia, sigliess jeu ell’aua dil plascher, era sch’jeu sai buca senudar», ha in dils presents manegiau. El havess giu agid e cumpignia d’in entir triep cumpognas e cumpogns dil club. «Cun sia vegliadetgna fuss quei ina veritabla sensaziun», ha in’auter relativau il siemi d’enqualin. Cun 38 onns ei Nino Schurter buca il pli giuven dils atlets ch’ein parti allas 14.10 per la cuorsa da crosscountry. La finala ha el gia gudignau quei ch’ei da gudignar. Gl’onn 1996, cu il sport da mountainbike ei daventau disciplina olimpica, haveva l’icona da Tersnaus 10 onns e siemiava d’ina carriera sportiva. In dils gladiaturs Il Club da velo Surselva ei stau SIU club, e lez ha manteniu adina il ligiom sur il club da fans. «Nino ei in da nus, jeu pudess cuir ad el sia davosa medaglia all’Olimpiada», ha in dils commembers manegiau. Ils davos 28 onns ha quei club giu grond successculla promoziun dalla giuventetgna. Pli tard eis ei stau la Finamira da Nino Schurter da dumignar Julien Absalon, siu concurrent grond ellas cuorsas grondas.Quei ei lu era reussiu. Nino Schurter ei staus in dils gladiaturs che ha empalau e motivau. Sco quei che Guido Schweizer, il president dil VC Surselva, ha sincerau, eis el satisfatgs ch’igl ei gartegiau da dumignar tensiun ella tenda – malgrad ch’ins ha stuiu veser ch’ei gartegia era buca a Mathias Flückiger da defender la dominanza svizra ella disciplina che Nino Schurter ha influenzau duront 20 onns. In’ura e mesa pli tard, suenter che la cuorsa era ida a fin, han enqual commembers tuttina fatg in segl ell’aua. «Il novavel cun 38 onns – tuttina ina prestaziun admirabla», ha in dils aspectaturs remarcau. Tensiun ella tenda dil public viewing: Commembras e commembers dil Club da velo Surselva miran la cuorsa olimpica da Nino Schurter. Alla fin e la "legenda" vegnius novavel.

Tgi da Vus sa, tgei ch’ina funda ei? Jeu dun in tip: Cun quei utensil ha il giuven David terrau il gigant Goliat. Clar, ei setracta leu dalla «Steinschleuder», quei ei bein enconuschent. D’ina funda, sco ei stat el vocabulari, vevel jeu tochen uss denton aunc mai udiu. Ella cumissiun ecumena che translatescha la bibla en romontsch sursilvan vein nus dacuort translatau l’historia da David e Goliat. Ed en quei connex vein nus discutau: co lein ussa translatar «Steinschleuder», sche buc olma dano ils profis da romontsch san, tgei ch’ina funda ei? Mo atgnamein ei quei mo in pign problem, sche jeu patratgel, con grev ch’igl ei dad insumma capir ils texts biblics. Nies lungatg semida aschi spert ed ei dat adina puspei novas creaziuns da plaids. Ozilgi san ins per romontsch enstagl da ruassar e serecrear era «chillar». Tier la bibla vesa ei ora auter. Dapi ch’ils texts ein vegni mess a scret, ein els vegni tradi d’ina generaziun a l’autra senza pli grondas midadas. Ei dat zuar translaziuns pli libras, magari era dètg creativas, sco la Volxbibel, nua che laics han adattau ils raquens a nies temps. Mo finamira da mintga translaziun seriusa ei da mantener il text original. Per capir il lungatg dalla bibla drova ei perquei buca mo translaziuns ord il hebraic e grec, mobein era empau enconuschientscha dalla cultura e veta sociala da gliez temps. Malcapientschas dat ei denton era sche nus plidein il medem lungatg. Daco reagescha el uss aschia? Daco capescha quel buca mei? Cheu gidan era vocabularis nuot. Atgnamein drova ei adina empau lavur da translaziun, sche nus discurrin e communichein in cun l’auter. Ins astga buca capir tut verbalmein. Mintgaton ston ins leger denter las lingias ni dumandar suenter. Ei cunvegn era da risguardar il context, enstagl da leger mo ina construcziun. Ed adina puspei realiseschel jeu, che nus savein halt buca capir tut. Lu eis ei meglier da quescher, chillar empau, e mirar anavon. El psalm 139 savein nus per exempel leger che Diu capescha nus totalmein. Quei sto tonscher en tals muments. La nova translaziun sursilvana duei en mintga cass buca caschunar memia bia confusiuns. Ei fuss bi sche quellas e quels che legian la bibla en lur lungatg mumma anflassen leu novs impuls. Tier il raquent da David e Goliat vein nus perquei circumscret il plaid «funda» cun «curegia per fierer crappa». Sche Vus veis ina megliera proposta, lu saveis bugen s’annunziar! Anja Felix-Candrian è plevonessa refurmada. Ella instruescha religiun ed etica en scola primara e superiura en il Partenz ed a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Naven da gliendisdis, ils 5 d’uost 2024 colligia in bus dil traffic public las squadras dalla vischnaunca da Sumvitg. Quater ga per di cursescha el da Rabius via Sumvitg, Cumpadials e Surrein ni il cuntrari. «Sco gia informau a caschun da pliras radunonzas communalas ha la vischnaunca da Sumvitg l’intenziun d’introducir in bus local. Ussa eis ei aschi lunsch e nus savein introducir il bus local per nossa populaziun.» Quei communichescha la vischnaunca da Sumvitg sin sia homepage. Naven da gliendisdis, ils 5 d’uost 2024 porscha la vischnaunca quei survetsch e quei mintga di. Sco il president communal Patrick Schaniel di, ha la regenza grischuna lubiu quei bus local cul status d’in survetsch dil traffic public per quater onns: «Entochen la midada digl urari entuorn miez december 2024 ei quei bus gratuits. Silsuenter san ils bigliets persuenter vegnir cumprai sur l’app dalla SBB.» Incarica a Greina Bus L’incarica pil survetsch dil bus ha la suprastonza communala surdau alla Greina Bus GmbH, l’interpresa da Marc Cathomas e ­Pirmin Lozza che fa gia ils transports dallas scolaras e dils scolars per la vischnaunca da Sumvitg. «Aschia havein nus saviu risguardar in’interpresa indigena. In ulteriur avantatg ei ch’els enconuschan gia la situaziun cullas colligiaziuns en vischnaunca», di Patrick ­Schaniel. Il bus colligia las squadras, vul dir ils quater loghens principals dalla vischnaunca da Sumvitg: Rabius, Sumvitg, Cumpadials e Surrein. Igl urari dil bus ei da cattar silla pagina d’internet www.sumvitg.ch. Allas differentas staziuns dil bus sesanfla ina tabla. Naven da miez december vegn era purschiu in bus sin clom. Gliez bus survescha era als ­vischins els uclauns, ei denton mo pusseivels ordeifer il temps digl urari regular dil bus per las squadras. Cuosts per la vischnaunca Quei survetsch da bus cuosta rodund 400 000 francs per onn. «Nus quintein cun entradas da bigliets annualas da rodund 80 000 francs. Dils cuosts netto, pia rodund 320 000 francs, surprendan il cantun e la vischnaunca mintgamai la mesadad. Era sche quei cuosta alla vischnaunca, quei survetsch ei per nossa glieud. Il bus ei staus in giavisch era en nos workshops dil davos temps ed ina part da nossa strategia pil futur», di Patrick Schaniel. Pirmin Lozza e Marc Cathomas (da sen.) dalla Greina Bus GmbH ed il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel (dretg) cul bus che circulescha igl avegnir ellas squadras dalla vischnaunca.

Plaun Petschen spel Rein Anteriur sut Cumpadials ei il mument els mauns dils battasendas. 500 affons e giuvenils, menaders e gidonters passentan leu il camp cantunal dils Battasendas Grischun en in grond vitg da tendas. Els emprendan da viver ella natira e d’organisar lur mintgadi. La bellezi’aura ei il punct sigl i da quei eveniment che serepeta mo mintga rodund diesch onns el Grischun. En Surselva ei la scena dils battasendas pauc enconuschenta. La regiun il pli el nord-vest dil Grischun ei lu era la suletta che ha negina secziun. «Cun quei camp cantunal cheu a Plaun Petschen lessen nus mussar als affons e giuvenils da cheu tgei che nus fagein e co nus vivin duront rodund duas jamnas», di Lucas Pfister. Ensemen cun Livia Benesch eis el responsabels per la lavur publica e la communicaziun dils Battasendas Grischun, la reuniun cantunala dallas secziuns dils battasendas. Igl interess dils indigens pil vitg cun tendas dil militar e persunalas ei lu era da sentir. «Entochen ussa havein nus purschiu duas guidadas. Ina ga havein nus saviu beneventar 25 persunas indigenas, l’autra ga 30», di Lucas Pfister. Viandonts e ciclistas s’interesseschien medemamein per quei che cuori e passi ni gaudien la purschida el cafè public dil vitget. Sonda vegn il camp terminaus. Mo enzatgei ei gia ussa clar. «Plaun Petschen ei in grondius liug per nies intent e l’atmosfera denter las participontas ed ils participonts ei grondiusa», di Livia Benesch. Ei seigi buca aschi sempel d’anflar in plaz aschi grond: «Savens ei quei cumbinau cun liungas discussiuns cun purs ni auters possessurs dil terren.» Bun’organisaziun ei indispensabla Las preparativas organisatorias e las lavurs d’endrizzar il vitg pils ver 500 battasendas e menaders dil camp cantunal ein fetg intensivas. «Quei engaschament extraordinari ei lu era in dils motivs ch’il camp cantunal vegn arranschaus sulettamein mintga rodund diesch onns», conceda Lucas Pfister. In’jamna han las lavurs d’ereger il camp cuzzau ed aunc ina ga quater dis da spazzar il vitget. L’organisaziun dil material ei en quei connex mo ina dallas sfidas, in’autra ei la concepziun dil camp: «Nus havein in sectur per las singulas secziuns, mo lu era tendas communablas e per l’infrastructura ed administraziun dil camp», di Lucas Pfister. Pil proviant duront quellas bunamein duas jamnas stat in grond carr cun frestgera a disposiziun al camp. Leu san las secziuns retrer quei ch’ellas drovan pil mintgadi e quei ei buca pauc. 290 kg truffels ni 1400 liters suc d’oranscha vegnan consumai en quei temps, per in gentar drovi rodund 200 kg spaghettis. Gnanc da tschintschar dall’aua che vegn buida duront quell’unda da calira. Maun en maun La veta dils battasendas ei signada denter auter dils principis d’emprender in da l’auter e da surprender responsabladad. Farfalino, Pico, Sol e Lupo – per numnar entgins – s’entaupan buca mo, els coopereschan era. Mintga battasenda ha in surnum e quel vegn daus ad el ad in batten en siu emprem camp. Sco Lucas Pfister di, eis ei in num che va aprau cul caracter dil battasenda. «Nus essan cheu glieud d’aschi biaras professiuns che nus emprendin automaticamein in l’auter. Luvrar maun en maun e veser igl engaschi el senn positiv ei in exempel pils affons e giuvenils ch’ein cheu. Successivamein e culla vegliadetgna carschenta vegnan els en rollas ch’els san menar e surprender responsabladad. Quei ei era d’impurtonza e d’engrau pil futur dalla veta», puntuescha Lucas Pfister che lavura sur sesez sco graficher a Cuera. E biars ch’ein ina ga battasendas restan battasendas: «Ei dat negina limita da vegliadetgna ensiviars. Era quella ga ein geniturs cheu cun lur affons pigns.» Ils pli giuvens – ils «Luvets» - ein separticipai l’emprema jamna al camp. Els ein ella vegliadetgna da siat entochen diesch onns. La gronda part dallas participontas e dils participonts dil camp ein ella vegliadetgna da 10 entochen 14 onns. Tut en tut ein 330 affons stai ni ein aunc entochen sonda a Plaun Petschen, leutier 130 menadras e menaders sco era 30 gidonters. Il marcau d’aur Battasendas Grischun dumbra 13 secziuns cun totalmein rodund 750 battasendas. Las secziuns ein repartidas pli u meins sigl entir intschess. Sper duas secziuns ell’Engiadina e mintgamai ina el Puschlav e Mesauc, ein las autras surtut ella regiun dalla Viamala e Cuera entochen Tavau. Mintgina organisescha mintg’onn in agen camp, leutier vegn mintgamai il camp da Tschuncheismas dils Battasendas Grischun. Quei ei in camp d’enzacons paucs dis. Mintga ga han ils battasendas era pensums. A Plaun Petschen han differents pievels d’anflar la via el marcau d’aur. Els anflan scalgias ed ord quei orachel intervegnan ils battasendas ch’els han da sligiar in pensum. Tschun ga ina gasettina Spel program el camp cun differents pensums, mo per exempel era cant communabel, han las secziuns saviu concepir in agen program da rama. Excursiuns cun star sur notg en in auter liug giuadora ni activitads da sport, lavar aur e far bogn ein entgins exempels. (Mira era box.) E per tgi che ha giu liunguriala – quei ch’ei strusch stau il cass – ha ei dau tschun gadas novitads: La gasetta dil camp, redigida dallas duas Engiadinesas e Romontschas Monchichi e Pilipala alias Victoria Mosca da Samedan e Loredana Tschenett da Schlarigna. Interessantas gasettas che han era dau spazi al romontsch, mo surtut ad impressiuns dil camp. Levada dil sulegl e fondue igl emprem d’uost Il camp cantunal dils Battasendas Grischun ha liug mintga rodund diesch onns. La davos ga ei quei stau il cass 2013 a Bever. El croda pil pli sil temps entuorn igl emprem d’uost – la fiasta naziunala. Era uonn ei quei il cass. «Il di dalla fiasta naziunala serendin nus a pei la damaun baul da Plaun Petschen a Miraval a S. Benedetg per persequitar la levada dil sulegl», di Livia Benesch. La sera vegnan ils battasendas, ils menaders e gidonters a passentar entuorn in fiug aviert e guder in fondue. (fmr/hh) Plaun Petschen els mauns da battasendas Rodund 500 battasendas, menadras e gidonters ein stai ni ein aunc entochen sonda proxima el camp cantunal dils Battasendas Grischun a Plaun Petschen. Strusch in auter liug ei pli adattaus persuenter che la pastira sut Cumpadials. La cumbinaziun dalla calira cula vischinonza al Rein Anteriur savess strusch esser pli optimala. El camp han ils affons e giuvenils d’ademplir differents pensums. Quels sebrattan cun divertiment ell’aua ni excursiuns. El center stat – sco adina tiels battasendas – il sustegn vicendeivel ed igl element pedagogic. La veta dils battasendas ei signada denter auter dils principis d’emprender in da l’auter e da surprender responsabladad. (fmr/hh) Els ein dus da 330 participontas e participonts dil camp cantunal dils battasendas a Plaun Petschen: Culla ghitara sin via ell’umbriva. Mintga secziun ha si’atgna cuschina. Il refrestg pil suenter miezdi ei semtgaus. Da dis da calira sco ils davos eis ei il meglier da cuchegiar ord tenda mo sch’ei fa propi da basegns ni per schar fotografar. Ina siesta bein meritada. Mintga secziun ha sia partiziun signalisada. Plaun Petschen ha purschiu spazi sufficient per las tendas dallas secziuns e per tendas pil diever communabel. Il muossavia ellas differentas parts dil vitg dils battasendas. Era quei s’auda vitier: Dar aria alla vestgadira ed ils sacs da durmir. Per l’infrastructura fundamentala dil camp ein rodund 500 blahas dil militar stadas necessarias. Di per di han ils battasendas survegniu pensums ch’els han giu d’ademplir tenor meglier saver e puder. Aline Florin da Puntraschigna: «Il bi vid l’activitad dils battasendas ei d’esser or ella natira e naven da tut igl auter. Mo lu era da saver mussar sco menadra enzatgei als pli giuvens.» Anna Crastan da Scuol: «Jeu sun menadra dalla partiziun da sanitad. Incaps pli gronds ha ei buca dau entochen ussa, sulet che biaras e biars beiban memia pauc quels dis da calira.» Floreana Longatti d’Appenzell: «Jeu sun cheu sco menadra tier las secziuns da Jenaz e Tavau. Il liug ei fetg bials e cun ses cuolms e sia natira semeglionts agl Appenzell. Nus sesentin fetg bein cheu.» Lucas Pfister da Cuera e Livia Benesch da Razén, responsabels per la communicaziun dil camp: «Las cundiziuns per nies camp ein optimalas cheu a Plaun Petschen. Ei regia ina fetg bun’atmosfera.» La part dil camp dils battasendas cullas partiziuns cun tendas dallas secziuns a Plaun Petschen. Tanja Schütz da Falera/S. Gagl: «Tuttas participontas e tuts participonts vegnan sche pusseivel cun mieds dil traffic public el camp. Jeu hai giu l’incumbensa da coordinar ils transports culla Viafier retica. Jeu segidel cheu denton era en cuschina.» Victoria Mosca da Samedan (sen.) e Loredana Tschenett da Schlarigna: Ellas han procurau per tschun ediziuns dalla gasettina dil camp. El center stattan impressiuns dil camp e dallas activitads. Il romontsch maunca medemamein buca.

Quest’jamna resunan puspei canzuns ord diversas localitads dalla casa da scola a Trun. Dapi gl’onn 2000 ei l’emprema jamna d’uost il camp da cant per affons. Puspei exerciteschan 75 affons e giuvenils cun ina squadra d’instrucziun cumprovada. En quater gruppas exerciteschan ils affons da 6 tochen 15 onns in program da concert. Esser da bellezi’aura da stad, aunc ellas vacanzas, en ina stanza da scola e suandar l’instrucziun, ei buca caussa da mintgina e mintgin. Ils 75 affons ch’ein a Trun quest’jamna gaudan perinagada. Na, ei seigi buca stufi, mobein legher e bi, ha ina buoba manegiau. Dad esser ensemen cun auters affons che contan era bugen, quei s’audi tier la stad, ha ella remarcau cun fatscha rienta a caschun dalla viseta el camp. La FMR ha tedlau e mirau viaden el menaschi ensemen cul president dil District da cant Surselva, René Buchli. Memorisar ei negin problem «Ei fa impressiun da veser tons affons che contan bugen», ha René Buchli manegiau. El ei il sisavel onn president dil DCS e viseta mintg’onn il camp da cant. «Igl ei bi da veser cun tgei entusiassem e tgei attenziun ch’els separticipeschan», aschunta René Buchli. Ils pli pigns exerciteschan ella sala da cultura cun Flavia Walder. Al concert final vegnan els a presentar tschun tocs. «A Honolulu stat in gat, sper siu talier da Kitekat, e siemia da miurettas, da grischas e brinettas», reciteschan els, gl’emprem plaun, lu pli spert. Memorisar para buca dad esser in problem, in affon trai l’auter, en paucas minutas ei il text. Era ellas surstettien adina puspei con spert ch’ei mondi d’emprender, manegian las soras Valeria ed Alina Hendry. Ellas ein ella sala suttetg dalla casa da scola veglia ed exerciteschan culs minis ina melodia dad Andrew Bond. Al clavazin accumpogna Mateusz Niedzwiedzki. El habitescha a Cuera ed instruescha dapi plirs onns alla Scola da musica Surselva. 20 canzuns en quater dis «Plievgia, nebla. tgei tschaghera, tuts cametg, ina canera. Nua ei il plaz per nies sulegl?» conta la gruppa. Da pink tier türkis, dil mellen dil sulegl tiel verd dall’arveglia, digl oransch dallas flurs-rudiala, tochen tiel tgietschen dil ketchup. «Il viriveri da colurs» seigi il motto dil camp d’uonn, renda Marina Bearth attent. Ella e Flavia Walder s’audan dapi onns tiel tschep d’instrucziun dil camp da cant per affons a Trun. Medemamein Rilana Cadruvi. Lezza gauda ch’ella sa ir ord casa e sur via vi pils exercezis en casa da scola. Els quater dis dil camp empren mintgina dallas quater gruppas 20 canzuns. Quei dat in program pulpiu pil concert final. Quel ei venderdis proxim, allas 18.30, ella halla dil center communal a Trun. Ina canzun ch’ina gruppa conta ei la populara tessinesa «Aveva gl’occhi neri neri, ed i capelli d’oro fino». Quella s’auda era tiel viriveri dallas colurs. Affons che contan bugen Daco frequentan 75 affons duront in’jamna – da mesa stad e bellezi’aura – pliras uras en in’aula ni sala, per exercitar in program da canzuns? Tgei motivescha els aschi fetg? La FMR ha giu marveglias e dumandau. Quater d’els han tradiu lur raschun. Sofia Joelle Peng, Domat Jeu contel fetg bugen e perquei hai jeu vuliu ir puspei. Jeu sun s’annunziada la secunda gada per quei camp. Igl ei bi d’entupar cameratas. Jeu spetgel era vess da mussar a tatta e tat quei che nus havein empriu. Lio Joshua Spescha, Trun Jeu contel era fetg bugen ed hai spitgau vess ch’il camp entscheivi. Biaras canzuns che vegnan el radio plaian a mi ed el camp emprendein nus novas. Jeu manegiel che cantar seigi miu hobi preferiu. Luana Joline Böttcher, Mustér Cantar ei era miu hobi. Bia pli bugen cantar che ir a far bogn. Emprender da cantar ordadora ei zaco schon grev, mo tuttina havein nus ensemen bia legher ed ei fa plascher d’exercitar il program da concert. Laila Maissen, Trun Darvella Sch’ins conta bugen e sa ir a quell’jamna da cant ei quei cool. Jeu sun buca l’emprema gada cheu. Cunzun il davos ei bi, cul concert final che nus dein. Quei ei per mei adina ina bellezia finiziun dallas vacanzas.

La gievgia sera ei il schurnalist Hans Caprez da Castrisch morts. Sco quei che sia famiglia ha fatg da saver alla FMR, ha Hans Caprez bandunau quest mund suenter liunga e greva malsogna ella vegliadetgna da prest 84 onns. Hans Caprez ei staus in dils pli enconuschents schurnalists investigativs dalla Svizra. El ei staus in brigliant retschercader cun in profund senn per giustia e tractament egual dils disavantagiai. Hans Caprez ei naschius igl onn 1940 a Castrisch sco emprem da siat affons. Suenter il seminari da scolasts a Cuera eis el staus scolast primar el Grischun e pli tard entgin temps schurnalist tier la Gasetta Grischuna. Naven da 1971 entochen 1998 ha Hans ­Caprez luvrau tier il Beobachter. Sia pli enconuschenta historia en quels onns ei stada quella dils «Affons dalla via» nua che la Pro Juventute prendeva naven sistematicamein ils affons allas famiglias da zagrenders ed integrava quels en instituziuns d’educaziun ni tier famiglias da tgira. Adina pils disavantagiai Tenor la revista «reformiert.ch» che ha portretau Hans Caprez avon paucs onns, ei il schurnalist dil Beobachter denter auter era staus participaus allas retschercas en connex cun il spiunadi digl officier Jean-Louis Jeanmaire e dil fraud fiscal da Hans W. Kopp el Beobachter igl onn 1988. Avon 11 onns ei Hans Caprez turnaus a Castrisch suenter ina dimora da plirs onns el Piemont. Cheu eis el s’engaschaus pil lungatg romontsch ed era sco president dalla Partida socialdemocratica dalla Surselva. Ils davos onns ei Hans Caprez staus sfurzaus da viver culla malsogna da cancer che ha caschunau ad el pli e pli biars impediments el mintgadi. La famiglia, sia partenaria Berta Schaub e sias preziadas convischinas e convischins da Castrisch vegnan a prender cumiau da Hans Caprez la secunda mesadad d’uost 2024 a Castrisch.

Not Soliva dentant ch'el ha translatà il Hobbit.

Seraina Caduff - autura per la seria "Columnas or dal mund"

Intervistas cun treis purs dalla Surselva davart la raccolta da fein e la plievgia dalla primavera 2024