Danovamein stat la taglia sin la valur da l’atgna locaziun ella discussiun politica. Buc exnum per plascher dallas vischnauncas turisticas. Daferton fa l’Associaziun grischuna dils uffecis da ta­glia communals reclama per la «soluziun grischuna». La taglia sin la valur da l’atgna locaziun ei ina ga dapli turnada sil parchet politic. Ina taglia ch’ils possessurs da casa che habiteschan en lur immobiglia pagan. Las organisaziuns dils possessurs da casa vulan gia dapi onns abolir la taglia, las organisaziuns dils locataris vulan mantener ella. Encunter abolir la taglia sin l’atgna locaziun ein era ils cantuns e las vischnauncas turisticas. Quella taglia pagan numnadamein era ils possessurs da secundas habitaziuns, sch’els drovan sezs la habitaziun. La survesta communala maunca Indicar concret cons daners che flessegian en cassa communala neu dalla taglia sin l’atgna locaziun san ils uffecis da taglia communals buc. La taglia ei part dalla ta­glia d’entrada aschia ch’igl ei buca pusseivel als uffecis da zavrar las entradas. Vischnauncas cun ina gronda cumpart da habitadis secundars piardan denton ina pulita summa d’entradas da taglia sche la proposta dil Cussegl federal d’abolir la taglia anfla ina maioritad. Il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn, ei dil meini che la vischnaunca genereschi dabia entradas neu dalla taglia sin la valur da ­l’atgna locaziun. «Desister d’entradas da taglia ei per la vischnaunca momentan buca pusseivel.» Il president communal da Tujetsch ha menziunau che la vischaunca stoppi investar e mantener dabia infra­structura. Era per saver concurrenzar ella fiera turistica. «Priu il cass che la taglia vegn abolida, vegnin nus a ponderar co ulivar las sperditas.» Ina pusseivladad vesa Martin Cavegn d’augmentar la taglia sin schischom ni eventualmein introducir ina taglia speciala per habitadis secundars. «Il mecanissem dalla taglia communala ­stuein nus en quei cass reponderar.» Propagar la soluziun grischuna Hannisepp Kalberer, president dall’Associaziun grischuna dils uffecis da taglia communals, ha discurriu da milliuns che massen a piarder al cantun Grischun, sche la taglia sin la valur da ­l’atgna locaziun vegness strihada. «Cefras concretas vegnin nus a presentar enaquella che la politica ha definiu las reglas da giug.» Per Hannisepp Kalberer profiteschan ils possessurs da secundas habitaziuns, sche la proposta dil Cussegl federal vegn realisada. «Ils indigens vegnan a stuer ulivar en ina moda ni l’autra las sperditas.» Il president dalla uniun dils uffecis da taglia ha fatg attent alla «soluziun grischuna». Il cantun Grischun conceda – para sco sulet cantun – a proprietaris da casa ella vegliadetga da pensiun ina attractiva pusseivladad da reducir la taglia sin l’atgna locaziun. «Quella soluziun grischuna stuess ins propagar sin livel federal, ella gidass a levgiar leu nua che la taglia sin la valur da l’atgna locaziun po esser in buordi.» Ina taglia dispiteivla Possessurs da casas e habitaziuns pagan en Svizra ina taglia sin la valur da ­l’atgna locaziun, sch’els drovan sez lur immobiglia seigi quei sco sedia principala ni secundara. Quella valur sedrezza ad in tscheins fictiv ch’il possessur savess realisar, sch’el schess a tscheins sia immobiglia. Ils possessurs dils habitadis profiteschan denton da divers avantatgs. Aschia san els trer giu dalla taglia investiziuns els habitadis ed ils tscheins hipotecars. Ils cantuns han certas libertads da definir la valeta dad ina immobiglia ed aschia era la valur dall’atgna locaziun. Tenor indicaziuns dad SRF ei la taglia sin la valur da ­l’atgna locaziun vegnida introducida ils onns 30 dil tschentaner vargau. Ella ei politicamein dispiteivla e gia duas ga ha il suveran svizzer refusau all’urna d’abolir la taglia sin la valur da l’atgna locaziun. Ussa ei la discussiun lan­tschada danovamein. Il cussegl federal propona d’abolir cumplet la taglia sin la valur da l’atgna locaziun, il cussegl dils stans vul mantener la taglia sin ils habitadis secundars. Da discutar dat era la damonda, sch’ins vul mantener, abolir ni adattar las diversas deduc­ziuns. La proxima runda politica succeda el cussegl naziunal.

Strusch in tema ei staus ils davos prest dus onns aschi presents sco Covid-19 cun sias cefras, perscripziuns e restricziuns. Di per di, in uaul plein datas, maletgs ed informaziuns che schendran tema e laian emblidar igl agen patertgar. Strusch enzacu ein meinis critics setschentai taluisa en ina cantunada plein disfidonza, supposiziuns ed odi. Tgi ha raschun? – Jeu sai buc! Statisticas ein variablas. Il resultat corrispunda agl intent. Maletgs san oz vegnir manipulai cun agid dalla software sco aunc mai. Il scazi da plaids rinforza ni fleivlenta, secapescha tenor igl agen pugn da vesta. Ella truscha dallas medias escaleschan las emoziuns. Tgi ha raschun? – Jeu sai buc! Ella historia dalla carstgaunadad vegnan ils fatgs magari per decennis pli tard alla glisch. Mo lu interessescha quei savens mo ina pintga part dalla popula­ziun. Forsa ei quei ina dallas raschuns, ch’ei para sco sche nus carstgauns emprendessen pauc ni nuot ord la historia. Tgi ha raschun? – Jeu sai buc! Per dir la verdad: propi saver, sai jeu smaledet pauc! Igl ei sco in zeiver plein aua, ed el funs sablun. Pli ch’ins truscha l’aua e meins transparenta daventa ella. Semegliont eis ei cun las emoziuns. La tema schendra emoziuns plein tissi, il patratg daventa ­tuorbels, la projecziun dall’atgna tema sedrezza anoviars, alla tscherca d’in culpont. Quei tal sto vegnir eliminaus, cartend d’aschia sligiar il problem. Era cheu emblidein nus la historia da tschentaners e millenis. Jeu vi star quieta, schar tschessar il sablun e dar in’egliada anenviars. Jeu sai: Senza il profund giavisch da pasch e la promtadad d’acceptanza viceversa scarpein nus nossa societad, nossas fami­glias, nossa naziun pli e pli dapart, tochen ch’il scarp daventa irreparabels. Lein nus quei? Sco quei ch’il president dil Cussegl federal, Guy Parmelin, di: «Buca il vischin ei nies inimitg, mobein il virus.» E con inimitg ei lez veramein? – Jeu sai buc! Lisa Schmidt-Candinas da Mustér è redactura responsabla dal Calender romontsch. Lisa Schmidtg-Candinas

Dabia laud han ton la vischnaunca da Flem sco l’Arena Alva SA retschiert la sonda vargada dalla uniun Pro Cassons. Ina uniun ch’ei alla tscherca da niev persunal ed ina nova identificaziun essend ch’ella contonscha proximamein sia finamira principala. Il president dalla Pro Cassons ha beneventau la sonda vargada a Flem 57 commembras e commembers alla 12avla raduonza generala. «La preschientscha alla radunonza generala ei era gia stada pli gronda», ha il president Arno Krucker dau d’entellir a caschun da siu plaid da beinvegni ella halla d’events a Flem. La Pro Cassons dumbra buca meins che 1750 commembers e sponsurs che han alimentau la cassa dall’uniun cun donaziuns e contribu­ziuns da commembradi datier dad in milliun francs. «Nus vegnin ad eruir nua e co impunder quels daners.» La pendiculara nova ei sin buna via Che buca tontas persunas sco antruras ein separticipadas alla radunonza ei forsa era d’attribuir al fatg che la finamira statutarica principala dall’uniun ei prest ademplida. E quei malgrad che la nova pendiculara previda naven da Flem en direcziun da Foppa e Segnas tonscha sulet entochen Il Cugn. E buc en­tochen sil Fil da Cassons sco quei che la Pro Cassons garegiava. La nova staziun da cuolm e la staziun veglia sil Fil da Cassons vegnan colligiadas cun ina senda da viandar, ha il president communal da Flem, Martin Hug, dau d’entellir la sonda vargada. «Sin quella senda san ins senz’auter caminar senza suga e pichel.» La finamira d’entscheiver a construir l’emprema etappa dalla pendiculara nova gia igl onn proxim ha il president communal valetau per sportiv, denton realistic. Sco ins ha pudiu endriescher pon sulet duas caussas en­tardar il project. Eventuals retards neuasi da Berna quei che pertucca la lubientscha da construcziun. Ed ina dallas duas protestas inol­tradas viers la planisaziun locala da Flem, quella che pertucca la pendiculara nova. Dabia laud per vischnaunca ed Arena Alva SA Las divergenzas denter la Pro Cassons, la vischnaunca da Flem e l’Arena Alva SA ein satradas sco quei ch’ins ha pudiu constatar la sonda vargada. Dalla vart dalla Pro Cassons ha ei dau dabia laud per la vischnaunca da Flem e sia moda da communicar. Mo era il project dalla pendiculara nova, realisada proximamein dalla Cassons SA, ha retschiert bia consentiment dalla uniun. La Cassons SA ei ina interpresa communabla dalla vischnaunca da Flem e dalla Arena Alva SA che vegn ad investar ils proxims onns 75 milliuns francs egl access niev en direcziun da Cassons. «La finanziaziun ei segirada.» En vesta da tonta activitad al pei dil Crap da Flem ei l’uniun Pro Cassons buc mo alla tscherca dad ina nova identificaziun e co e nua impunder igl agen capital. La proposta inoltrada ord il miez dalla radunonza da realisar ­arranschaments a favur da commembras e commembers ha la radunonza refusau. Ella ha fatg quei sin giavisch dalla suprastonza. «Talas activitads corrispundan buc agl intent dalla uniun», ei stau d’udir la sonda a Flem. Regiuvinar la suprastonza L’uniun sto anflar in niev presidi e novas suprastontas e suprastonts. Bein han il president Arno Kruckner e ses dus cunsuprastonts schau eleger per in ulteriur onn. «Nus stuein urgent anflar novas e giuvnas forzas che surprendan il tgamun.» Igl appel ei buca sulet vegnius dil president dalla Pro Cassons che ha annunziau da definitiv star la davosa ga a disposiziun, quei vala medemamein per in dils dus cunsuprastonts. Il giavisch dad Arno Krucher ei denton d’augmentar e slargar la suprastonza. Pertuccond nova identificaziun per la Pro Cassons e novs camps d’activitad ha ei dau sustegn neu dil president communal da Flem. Martin Hug ha concediu che la pendiculara da Foppa en­tochen Naraus svanescha. La terrassa dall’ustria da Naraus resta denton. «Cheu ein bunas ideas dumandadas co nezegiar quella terassa.»

La conferenza iniziada digl Institut per la democrazia directa ei sefatschentada la sonda vargada a Glion cun il cantun Grischun, respectiv cun la Ligia dallas treis dertgiras. Divers historichers han explicau ella claustra da Glion co igl ei reussiu al pievel cumin da segirar il dretg da cundecider. Las perdetgas dalla historia ein aunc beinveseivlas egl emprem marcau sper il Rein. Dallas restonzas dils mirs dil casti da Grüneck – restonzas dil sistem feudal dil temps medieval – entochen alla Plazza Cumin da Glion. Ina da pliras arenas politicas grischunas s’installadas dil temps dallas Treis Ligias e semantenidas en­tochen el 20avel tschentaner. E buc d’emblidar las enzennas dalla Porta Sura che regordan als artechels da Glion da 1524/26, impurtonts fundaments dalla Rezia veglia e siu svilup confessiunal. Explicada a ­Glion dil historicher, Jan Andrea Bernhard, als participonts dalla conferenza digl Institut per la democrazia directa la sonda vargada. La politica dad oz ha il supra­stont communal dad Ilanz/Glion, ­Damian Cadalbert, tematisau en siu plaid da beinvegni. El ha menziunau la fusiun dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion che ha desistiu dalla radunonza communala ed installau in parlament. «Ina midada da sistem che posseda avantatgs e disavantgs.» Midadas ha ei dau dabiaras enteifer la historia, sco quei ch’il menader digl Institut per la democrazia directa, René Roca ha getg. «Jeu sun leds dad esser cheu a ­Glion che ha giugau ina impurtonta rolla ­ella historia dallas Treis Ligias sco liug da dieta sper Cuera e Tavau.» La vesta d’ordvart René Roca ha citau il teoreticher statal franzos Jean Bodin che ha, en sias explicaziuns edidas igl onn 1583, era plidentau las Treis Ligias. «Tenor constituziun e regenza aschi democratica sco negin auter stadi.» Paregliau cun igl absolutissem franzos ed in retg cun tutta pussonza po la democrazia grischuna d’antruras senz’auter haver fatg la pareta dad esser fetg democratica. Il historicher Jon Mathieu ei sefa­tschentaus cun ils cumins grischuns ed el, sco ulteriurs referents, ha declarau a ­Glion il referendum grischun sco part dil sistem politic dallas Treis Ligias. Buc ils dretgs politics dil singul individi stevan el center, mobein ils dretgs dils cumins e dallas vischnauncas. La dieta dallas Treis Ligias sco organ suprem, per regla occupada dils mistrals, decideva. Las decisiuns eran denton suttamessas al referendum, ellas ve­gnevan discutadas e la fin finala decididas dalla maioritad dils cumins.Ei dat indezis che quei sistem da referendum dallas Treis Ligias ha intimau auters cantuns d’implantar pli tard il referendum. Dabia embrugls Jon Mathieu ha tradiu entgins detagls dalla realitad politica dallas Treis Ligias e ses cumins. Buca tuttas decisiuns dalla maioritad vegnevan acceptadas. Cumins e vischnauncas cun umens, bandiera ed uaffens marschavan magari entochen Cuera per suttastrihar ils agens interess. Aschinumnadas dertgiras nauschas vegnevan instradadas per sentenziar ni eliminar adversaris. Jon Mathieu ha regurdau al dretg da vuschar concedius en vischnauncas e ­cumins a moda fetg differenta. Magari ad in singul tenercasa, en auters cass a bab e fegl ni fosa era a dus frars. Per aquistar il post da mistral flessegiavan daners, vuschs seschavan cumprar ell’ustria, persunas beinstontas surprendevan ugadia da plirs pupils. «Els retschevevan per lur stentas sco ugau aunc gest il dretg da vuschar da lur clients.» La classa politica da lu era ina classa beinstonta, ina classa per part alimentada da pensiuns dad autras tiaras. Jon Mathieu ha discurriu dall’euforia dil 19avel tschentaner viers igl intschess ­alpin. «Quei idealissem ha rinforzau la vesta sil habitont alpin independent che decida sez ses fatgs.» Ina atgnadad ei la democrazia grischuna e svizra sesviluppada gest en quella pintga part dallas Alps tuttina, ha Mathieu accentuau. «En tschellas parts dallas Alps ell’Austria e l’Italia valevan ils muntagnards sco fideivels subdits da retgs, reginas ed imperaturs.»

San Gottardo ha envidau il vendergis vargau alla dieta d’aua a Sedrun. Cun la finamira da definir ideas e visiuns per nezegiar ina materia prima che flessegia per regla en abundonza egl intschess dil Pass dil Gottard. Andreas Cadonau/FMR «Ina scadiola caffè drova cira 140 liters aua.» Quella pretensiun derasada il vendergis vargau a Sedrun da Johannes Heeb pareva empau stravagada. Ina pulita scadiola cuntegn silpli dus decis aua respectiv caffè. Johannes Heeb ha denton explicau cont’aua ch’ei drova per cultivar caffè entochen che la fava setschenta ella maschina, respectiv il caffè ella scadiola. Il caffè ha surviu a Johannes Heeb sco exempel per ils gronds quantums d’aua che vegnan transportai per igl entir mund entuorn. Da tiaras nua che l’aua ei scarta, per exempel leu nua ch’il caffè crescha, vegn l’aua aschia transferida en regiuns cun bia aua, sco el cantun Grischun, atgnamein ina ortgadad. Il potenzial dall’aua Johannes Heeb sefatschenta cun il svilup regiunal sin divers palancaus ed ei staus envidaus il vendergis vargau da s’exprimer ad ina dieta a Sedrun organisada da San Gottardo. Il program da svilup per las regiuns entuorn il Pass dil Gottard, finanziaus dalla Confederaziun e dils cantuns Uri, Tessin e Grischun. Il meinafatschenta da San Gottardo, Dieter Bogner, ha saviu beneventar il vendergis vargau 56 participontas e participonts alla dieta, ton dalla Surselva, sco dils intschess vischinonts digl Uri e dil Tessin. Seradunai a Sedrun cun la finamira da sviluppar ideas concretas per nezegiar il potenzial dall’aua. Ils referents han via cuorts inputs giu l’incumbensa da svegliar la creativitad. «Nus havein sapientiv envidau referentas e referents cun posiziuns ed ideas cuntradictoricas.» Il sviluppader regiunal sursilvan, Rudolf Büchi, il cunorganisatur dalla dieta, ha getg: «Nus essan buca mo cheu per tedlar, mobein envidai da luvrar.» Denter nezegiar e proteger L’inspiraziun alla lavur ei denter auter vegnida dad Andreas Bärtsch e sia incarica da sefa­tschentar cun la rentabilitad dil Lag da Salischinas previus a Surrein/Sumvitg. «Aua muenta il carstgaun.» Andreas Bärtsch ha getg ch’ina cuntrada cun in lag possi svegliar emoziuns e desideris. E speronza carmalar hosps promts da pagar per quels desideris. Svegliar desideris vul era la directura turistica, Simona Barmettler. La responsabla per ils fatgs turistics ella destinaziun da Sedrun/Mustér ha explicau la sfida (challenge) iniziada dalla organisaziun turistica dad anflar ils lags da munto­gna egl intschess sisum la Cadi. Ils hosps da vacanzas ein envidai dad encurir ed anflar treis dils 16 lags da muntogna presentai ella reit. Anflar ils treis lags munglassen els a pei. «Nus stuein nezegiar il potenzial ch’ei avon maun e buca sulet seconcentrar sin nova infrastructura.» Proteger flums e dutgs intacts ei la devisa dad Anita Wyss dil WWF che ha presentau a Sedrun il label «Perlas dall’aua» surdaus a vischnauncas ed instituziuns promtas da mantener il caracter origin dils flums. ­Biars flums ch’ein buca tangai en ina moda ni l’autra dil maun human dat ei buc pli, ni ella Bassa ni els cuolms. En quei grau secumporta la protecziun dalla natira cun interess turistics. Aua vegn secapescha duvrada, per exempel per far neiv. Igl inschignier Mario Müller ha schau repassar sias soluziuns da nezegiar l’infrastructura da far neiv per producir energia. «Per duvrar pli pauc energia ed utilisar me­glier ils indrezs.» Definiu projects pusseivels da realisar Ils participonts han schau inspirar da referentas e referents ed elavurau diversas ideas che seschassen eventualmein realisar egl intschess da San Gottardo, sco quei che Dieter Bogner ha dau d’entellir. «Tschun da quellas ideas vegnan persequitadas pli da rudien.» Sco quei ch’il giestiunari dil program San Gottardo ha explicau ein las persunas stadas presentas alla dieta promtas da sefatschentar cun quels projects. «Neu dalla San Gottardo savein nus porscher sustegn cunzun enaquella ch’ei va per metter fil en guila e procurar per daners.» Aschia ei naschiu la veglia da far accessibels ils lags da fermada egl intschess dil Pass dil Gottard e tematisar la producziun d’energia.

La notg da mardis, ils 19 d’october allas 20.00 sin mesjamna, ils 20 d’october 2021 allas 05.00 sto la via dil Lucmagn naven da S. Gions entochen sil pass vegnir serrada. Il motiv persuenter ei la demontascha d’ina tschaghegna. Sco quei che la partiziun da traffic dalla Polizia cantunala dil Grischun communichescha, exista negina pusseivladad da sviar. Pedunzs e ciclists pon passar il plazzal. En cass da schliat’aura vegnan las lavurs spustadas sil proxim luverdi cun cundiziuns meteorologicas favoreivlas. En cass da damondas stat igl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun, partiziun construcziun da vias, a disposiziun per telefon 081 257 37 69.

Neginas schanzas encunter Domat Neginas schanzas per l’equipa da Schluein Glion la dumengia suenter miezgi a Domat sil plaz da ballapei Vial. El sulet derbi grischun dalla 2. ligia domineschan ils da casa naven dalla biala entschatta e gudognan era en quella altezia meritadamein. Als giugadurs da Schluein Glion vul nuot reussir: Mintga auter pass ei fallius, biaras malcapientschas, ballas piarsas els pli tups muments, ei pareva sco sch’ils giugadurs fussen buca promts pil giug e sco sch’ei havessen tema. Al trenader eis ei en tutta cass buca reussiu da tschentar en l’equipa optimal sin quei impurtont giug. Aschia eis ei stau sempel per Domat. Treis gols avon pausa han atgnamein gia decidiu il giug ed ils quater gols suenter pausa, dus sin penalti, han mo aunc francau la differenza che ha regiu denter las duas equipas en quella partida. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Domat - Schluein Glion 7:0 (3:0) Vial. 160 aspectaturs. Arbiter: Nesimi. Gols: 8. Giorgjievski 1:0, 19. Frizzoni 2:0, 40. Topalli 3:0, 50. Gringer 4:0 (penalti), 60. Giorgjievski 5:0, 65. Nsingui 6:0 (penalti), 73. Garcia 7:0. Domat: Hartmann; Hunger, Hanad Beso, Mahir Beso (71. Zanolari), Nsingui; Frizzoni, Gringer, Limani (56. Djermanovic), Topalli (67. Garcia); Yogarajah (67. Hanan Beso), Giorgjievski (61. Bonderer). Schluein Glion: Capaul; Gomes Machado (59. Gallmann), Matthias Derungs, Gian Sgier, Büchler (71. Frias); Michel (59. Andri Sgier), Livio Derungs, Bundi; Vinzens (69.Leblebici), Tschalèr, Lekishvili (59. Stabile ) . Remarcas: Cartas melnas: 26. Limani (malsportadad), 31. Hunger, 45. Gian Sgier, 58. Livio Derungs e Büchler (tuts per fouls). Schluein Glion senza Gianluca Casutt, Egger (blessai), D’Atria (malsauns) e Dermont (absents). Corners: 6:1. Pari el derbi romontsch In gi d’atun cun bia vent ha beneventau las duas equipas romontschas ch’ein promovidas la davosa sesiun dalla 4. ella 3. ligia. Entuorn la 15. minuta vegn Lumnezia tier enqual schanza, denton senza vegnir da surmuntar la defensiun ed il goli da Surses. Pli tard tuccan ils da Surses la traversa cun in bien siet da distanza. Sin ina flanca da Dino Blumenthal dat Gion Ursin Alig il bal cul tgau ella petga. La pausa pren negina tensiun ord il giug e l’equipa da casa fa vinavon grond squetsch. Ils hosps da Surses perencunter vegnan enqual gada tier lur schanzas entras conters. Ella 82. minuta vegn Gion Ursin Alig da semetter atras e da survir si siu frar Matias che stauscha il bal da gol en. Igl ei stau la davosa minuta dalla prolungaziun nua che Surses vegn da dar en ina flanca e da far igl 1:1 entras Robin Demarmels. Il CB Lumnezia recaltga igl emprem punct en quella sesiun. Sch’ins mira denton las numerusas schanzas da far gols e ch’il gol digl adversari croda pér ella davosa minuta eis ei segiramein dus puncts spers e buc in gudignau. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia - Surses 1:1 (0:0) Vella, plazza da ballapei Bual. 170 aspectaturs. Gols: 82. Matias Alig 1:0; 90. + 3 Robin Demarmels 1:1; Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal; Tizian Casanova, Manuel Casanova; Mauro Cadonau (65. Pascal Derungs); Matias Alig; Paul Alig (85. Dino Blumenthal); Andriu Alig (75. Noé Capaul); Dario Capaul; Dino Blumenthal (75. Gion Ursin Alig); Gion Ursin Alig (40. Attila Truffer). Surses: Niclo Devonas; Gianluca Augustin; Robin Demarmels; Nino Farrér; Linard Augustin; Corsin Carisch; Enrico Carisch; Mauro Simonet; Manuel Simonet; Nico Demarmels; Julian Jenal. Remarcas: Lumnezia senza Remigi Collenberg, Nando Blumenthal, Filipe Bastos, Dinis Dos Santos e Mauro Demont. Cartas: Lumnezia 2, Surses 1. Ina classa memi’aulta Trun/Rabius entscheiva curaschus la partida e va gia ella 7. min. en avantatg suenter in penalti da Patrizio Decurtins . Mo quei eisi lu era gia stau cun la gloria quei di el cantun Sogn Gagl. Silsuenter surpren Eschenbach cumpleinamein il dictat dil giug. Ella 17. min. arva Kaan Polat la cuppa da Pandora cun igl emprem gol per Eschenbach. Paucas minutas pli tard il secund gol suenter ina situaziun da standard entras Nicola Brunner ed ella 32. min. il 3:1 entras Javier Bolliger . Quei ei il resultat suenter 45 minutas. La finamira da tener il resultat schi ditg sco pusseivel gida nuot. La lontschetta gronda dall’ura ei buc ida duas ga entuorn che Kaan Polat aulza sin 4:1. Quei gol gia schi baul ei naturalmein tissi per la morala dall’equipa dalla Cadi. Denter la 60. e 65. minuta vegn ei aunc mender per il CB T/R: Robert Stojanov, Mentor Gojani e Sandro Vigini aulzan il resultat sin 7:1. Legreivlamein anfla Trun/Rabius silsuenter puspei meglier el giug e vegn entras Livio Janka e suenter danovamein in penalti tiel secund gol. Mo Eschenbach vul dispet sittar il davos gol dalla partida, quei che gartegia era ella 90. min. entras Robert Stojanov . Cunquei ha Eschenbach sittau els davos dus giugs 15 (!) gols e mussau sias ambiziuns da turnar immediat puspei en 2. ligia. En tuts graus – spertadad, atletica, automatissems, technica - ei l’equipa da Sogn Gagl stada ina classa memia aulta quei di per Trun/Rabius. Pigl aspectatur neutral bellezia ballapei da suandar, pil cronist da Trun/Rabius denton ina tortura. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Eschenbach - Trun/Rabius 8:2 (3:1) Eschewies, Eschenbach. 130 aspectaturs. Gols: 7. Patrizio Decurtins (penalti) 0:1, 17. Kaan Polat 1:1, 24. Nicola Brunner 2:1, 32. Javier Bolliger 3:1, 47. Kaan Polat 4:1, 60. Robert Stojanov 5:1, 61. Mentor Gojani 6:1, 65. Sandro Vigini 7:1, 81. Livio Janka (penalti) 7:2, 90. Robert Stojanov 8:2. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Mathias Flepp, Sandro Orlik; Beat Cadruvi (46. Fabio Caduff), Denis Monn (72. Silvan Muoth); Remo Alig (46. Clau Berther), Patrizio Decurtins (68. Daniel Pfister), Salvatore Stagliano; Gianin Derungs (72. Remo Alig). Eschenbach: Raffael Riger; Timon Keller, Nicola Brunner, Ramon Grob, Silvan Aranda; Javier Bolliger, Dominik Hinder, André Hefti; Mentor Gojani, Kaan Polar, Sandro Vigni. Remarcas: Trun/Rabius senza Orlando Monn, Ramon Orlik e Mirco Pfister.

Igl ei stau ina fin d’jamna da ballapei sco ei dat paucas, silmeins ord vesta dalla Surselva. Schegie che las equipas sursilvanas han giu da batter per gronda part encunter adversaris classai megliera ellas tabellas, fan tuttas terradas tonaton surstar, surtut era en quella dimensiun. Schluein Glion spetga vinavon sill’emprema victoria el campiunadi dalla 2. ligia regiunala. El sulet derbi grischun da quella ligia quest atun ha la squadra dalla Foppa spiars ordeifer encunter Domat cun 0:7. Schluein Glion resta aschia sil secund davos plaz dalla tabella, ferton che Domat ha saviu sedistanziar dalla zona dalla relegaziun. In punct per Lumnezia Igl emprem punct dalla stagiun ha Lumnezia recaltgau en in remis encunter Surses. Cun quei success parzial han ils Lumnezians mussau ch’els san tener petg ad ina ni l’autra equipa dalla 3. ligia. Quei resultat astgess segiramein dar anim pil proxim giug dumengia proxima ordeifer tier Trun/Rabius. In schlepra ha Trun/Rabius survegniu la dumengia suenter miezdi d’Eschenbach. Cun 8:2 ein ils Sursilvans vegni tarmess sil viadi a casa. Eschenbach resta aschia alla testa dalla tabella cun dus puncts avantatg sin Bogn Ragaz, ferton che Trun/Rabius seruschna cun quella terrada sil dieschavel plaz. Treis terradas en 4. ligia Las treis equipas sursilvanas engaschadas ella gruppa 1 dalla 4. ligia han spiars tuttas lur giugs da casa dalla fin d’jamna. Laax ha stuiu suttacumber a Valposchiavo, Danis-Tavanasa ha spiars encunter Cuera 97 e Schluein Glion ha incassau in 2:4 da Vaz-sut. Surstar empau fa surtut la terrada da Schluein Glion encunter il davos dalla tabella che sa aschia semigliurar sil secund davos rang e surdar la latiarna cotschna a Laax. Sedrun/Mustér ussa secund Pli bia difficultads che spitgau ha Sedrun/Mustér giu el giug encunter il davos dalla tabella dalla 5. ligia, Danis-Tavanasa. La fin finala ei tuttina reussiu ina satella victoria. Cun quei success cumplein ei Sedrun/Mustér ussa secund el tabella. Tenor puncts spiars ei Sedrun/Mustér schizun sil medem nivel sco igl emprem Mladost che ha contonschiu in remis encunter Tusaun/Cazas. Tierz ella tabella ei ussa Union Trin che ha gudignau claramein il giug ordeifer encunter Lumnezia. En bien contact culla testa dalla tabella resta era Trun/Rabius che ha victorisau encunter Panaduz. Il giuven goli da Schluein Glion, Flurin Capaul, ha stuiu prender la dumengia siat ga la balla ord l’atgna reit. Ses congiugadurs han fatg la caussa onz sempla als da Domat.

Quei tetel «Entfesselung der Kraft» ei gest la maxima dalla fiasta da giubileum. La deliberaziun dalla forza ei succedida igl onn 1896, ha cuzzau tochen el temps actual e vegn affirmada igl avegnir entras la Brass Band Cazas. Sin tala via ein ils binaris tschentai ed il cuors dall’uniun vegn a suandar quel cun occasiuns da qualitad sin fiastas e concurrenzas, cun embellir fiastas el vitg e purtar il num da Cazas ora el mund. La forza dil success ei motivaziun e dat identitad La musica unescha e quella forza ha intimau enzacons entusiasts igl onn 1896 da suandar l’iniziativa da Gebhard Pirovino e fundar la Societad da musica Cazas. Ord l’activitad da quell’uniun ei carschiu amicezia, passiun ed activitad vitala. Talas vertids el cor e sin la bandiera han menau la musica dil vitg leu nua ch’ella ei oz. Il num dil vitg ei aunc el tetel, ils commembers vegnan oz denton ord la regiun. «Jeu less dar ella 1. ligia il proxim onn. La finamira ei denton ina ligia aunc pli aulta. Per sunar sil nivel d’emprema classa en Svizra stuein nus recrutar musicistas e musicists sur nos cunfins ora.» Aschia s’exprima Hardy Pirovino, il president dalla formaziun. La reputaziun contonschida cun premis e victorias ellas classas da prestaziun aultas ein magnets per entusiasts dalla musica da stuors. Quels vegnan dalla regiun e stattan fideivels, quei ch’ei in garant per mantener l’aulta qualitad dalla musica e l’identificaziun cun l’uniun. La dinastia dalla famiglia Pirovino Gebhard Pirovino ei staus fundatur dalla societad igl onn 1896, il president e musicant actual Hardy (Gebhard) Pirovino meina la formaziun oz cun medem intent e spért sco siu urat Gebhard. El ei buca persuls ella famiglia musicala Pirovino. Sias soras Liana, Anja e sia dunna Sonja ein medemamein dalla partida e marcheschan il coc da Cazas ella formaziun. Duront 125 onns d’existenza han ils confamiliars Pirovino imprimiu igl andamen dall’uniun. Sper ils numnai fagein menziun da Beat Pirovino, il bab da Hardy ch’ei staus sur 50 onns activs e da quei 26 onns president dalla societad. Josef Pirovino ha dirigiu plirs onns la musica. Quella biala historia da famiglia ei bein singulara e speciala. La fiasta da giubileum Igl interess per la fiasta giubilara ei staus gronds e beinspert ein ils plazs ella halla plurivalenta a Cazas stai occupai. Biars anteriurs e veterans dall’uniun ein stai presents. La gilda da brass dil cantun ha dau suatientscha agl invit. Il president communal Eduard Decurtins ha gratulau en num dalla populaziun da Cazas e puntuau sia luschezia da haver 36 uniuns en vischnaunca. La Brass Band Cazas porti il num dil vitg sur ils cunfins e da quei seigien ins loschs en vischnaunca. Musicantas e musicants han purtau in matg musical mirond anavos sils davos onns nua che cumposiziuns pretensiusas han purtau success alla BBC tier fiastas regiunals, cantunals e federalas. Dapi 1996 sepresenta la formaziun mintg’onn alla concurrenza da brass dalla Svizra a Montreux. Era leu dat ei onn per onn arbagias per las prestaziuns d’emprema classa. Il program ei staus pulpius cun la litteratura classica da brass. Sut la bitgetta dil dirigent Duri Cathomen han las musicantas ed ils musicants demussau cumpetenza dalla tecnica da sunar. Mintgina e mintgin s’integrescha ella retscha dil register. Tuts ein denton era habels da sunar solos. Ils fortes e fortissimos han rebatiu ella halla mo els pianos-pianissimos ei la qualitad dils sunadurs s’exprimida a moda sensitiva. A posta per l’occasiun ha Emil Hartmann cumponiu il marsch da giubileum cun tuns e passaschas tradiziunalas. Hartmann ei staus presents e satisfatgs dall’interpretaziun. Quei ha el menziunau sin damonda dil moderatur dalla sera René Schnoz. A moda simpatica, cudischaus cun la hostoria e tematica, ha Schnoz fatg intervistas cun musicantas e musicants dalla formaziun e schau vegnir a plaid entgins anteriurs musicants ord las retschas dils presents. Salids ed auguris Andy Kollegger, president dall’Uniun cantunala da musica dil Grischun ha purtau salids e gratulaziun alla giubilara. El ha intimau ils anteriurs musicants presents da turnar anavos ellas uniuns dils vitgs. Els segien petgas d’experientscha per talas formaziuns. Alla BBC ha Kollegger dau il messadi d’in autur nunenconuschent sin via. «In giubileum ei buca finiziun e buc entschatta, mobein motivaziun da cuntinuar cun la sabientscha ed experientscha che la historia vargada ha mussau a nus.» La forza dalla musica, deliberada igl onn 1896, ei il garant per in avegnir dalla Brass Band Cazas. La prestaziun dalla formaziun da brass ha entusiasmau il publicum, la pagaglia ei in applaus frenetic.

El rom dalla retscha «Corin invit…» envida Corin Curschellas entochen la fin digl onn aunc duas ga el Cinema Sil Plaz a ­Glion. Venderdis, ils 8 d’october allas 20.15 al concert d’Irina Ungureanu & Grünes Blatt. Il quintet musical entuorn la cantautura Irina Ungureanu (oriunda dil Bucarest) ed il cuntrabassist Dominique Girod, interpetescha sin atgna moda canzuns popularas dalla Rumenia. Grünes Blatt tscherca sapientivamein ina nova moda d’interpretar quei bein cultural arcaic. Tenor in communicau als mieds da massa penduleschan las tschun musicistas e musicists da jazz, improvisaziun, musica populara, classica e contemporana denter texturas finas e pli ruhas, denter cumposiziun ed improvisaziun, denter arranschaments elementars e pli perfecziunai. (fmr/sr) La cantautura Irina Ungureanu concertescha el Cinema sil Plaz a Glion ensemen culla band «Grünes Blatt».

Da venderdis proxim entochen dumengia, ils 10 d’october fa il chor viril da Pfäffikon/Turitg in viadi el Grischun e Tessin. Ella claustra da Mustér concerteschan ils umens il venderdis, ils 8 d’october allas 19.00 ella baselgia S. Martin. Il chor viril Pfäffikon ha in variont program da concert cun canzuns sacralas tochen regiunalas ed internaziunals e quei en differents lungatgs da tudestg entochen romontsch e perfin african. Ils umens contan sut la bitgetta dils dirigents Martin Kuttruff e Reto Huber. Martin Kuttruff suna silla gronda orgla dalla clau­stra; la secunda sonata da Mendelssohn e la virtuusa «Suite Gothique» dil cumponist franzos Leon Boellmann. L’entrada ei ­libra e pusseivla sulettamein cun certificat da Covid. Ei vegn fatg ina collecta. Viseta agl urlaun Suenter ina viseta a Cuera vegn il chor viril Pfäffikon a viagiar vinavon a Trun per visitar il Museum Cuort Ligia Grischa. Leu miran ei l’exposiziun d’Alois Carigiet e s’entaupan culs veterans dil Chor Viril Trun. Ils dus chors colligia numnadamein ina historia speciala. Il 1980 ha il chor viril Pfäffikon festivau siu giubileum da 150 onns. Era il chor viril da Trun haveva priu part alla fiasta e regalau a caschun da quella in maletg d’Alois Carigiet al chor. Sin quel ei in urlaun da veser. Avon enzacons onns han ei lu puspei purtau anavos a Trun il maletg custeivel e quel sesanfla dapi lu (sco emprest) el museum nua ch’ils cantadurs da Pfäffikon visetan el la proxima fin d’jamna. (fmr/sr)

Il cussegl da vischnaunca da Trun ha approbau il gliendisdis sera il quen final dalla meglieraziun funsila da Schlans. Ils cuosts totals dall’entira meglieraziun muntan 11,07 milliuns francs. La Confederaziun ed il cantun han subvenziunau il project cun 8,86 milliuns francs. Las ulteriuras entradas vegnan dalla vischnaunca cun 980 000 francs, privats 530 500 francs, l’ulivaziun da finanzas cun 507 500 francs sco era la vendita da terren, tscheins e divers da 188 000 francs. La meglieraziun da Schlans era vegnida lantschada 1999 ed ei vegnida terminada l’entschatta da quest onn. Il territori cumpigliau ha ina surfatscha totala da 231 hectaras. Cumpigliadas ein stadas 998 parcellas en possess da 185 proprietaris. Il diember da parcellas ei vegnius sminuius sin 415. Totalmein ei vegniu meglierau ni baghegiau da niev 13,79 km vias. Commembradi da Nordic Surselva Igl avegnir duei Nordic Surselva esser in’uniun enstagl d’ina cuminonza d’interess. Il cussegl da vischnaunca ha decidiu che la vischnaunca da Trun duei esser sper quellas da Sumvitg e Mustér commembra da quell’uniun. La finamira dall’uniun ei quella dalla cuminonza d’interess d’entochen dacheu, numnadamein da mantener e sviluppar vinavon la purschida da cuorsa liunga sin incarica dallas vischnauncas cumpigliadas. Culla decisiun d’entrar ell’Uniun Nordic Surselva e cull’approbaziun dils statuts sedat per la vischnaunca da Trun ina nova expensa annuala da maximalmein 27 500 francs pil menaschi dalla loipa. Trun Turissem vegn a surprender ina cumpart dil deficit che vegn adossaus alla vischnaunca da Trun. La decisiun dil cussegl da vischnaunca vegn suttamessa al referendum facultativ. Cun clar pli ha il parlament communal da Trun approbau la lescha davart la zona da ruaus per la selvaschina. La decisiun ei curdada per mauns dalla votaziun all’urna dils 28 da november 2021. La meglieraziun funsila da Schlans ei terminada. Ella ha cuzzau biebein 20 onns.

Il venderdis vargau ha il HC Ambri-Piotta dau igl emprem derbi tessines dil hockey sin glatsch da quest atun a casa encunter Lugano. Quei ei mintgamai in dils puncts culminonts dalla stagiun. Uonn ei quella scuntrada stada sut ina steila aunc pli speciala. Ambri-Piotta ha numnadamein retschiert il concurrent en siu stadion niev. Silla tribuna ei era ina gruppa dalla Surselva stada: Ina formaziun tut speciala. La novavla ga «Ina sera da divertiment essan nus – ina gruppa d’anteriurs collaboraturs dalla Distec SA el luvratori a Trun – sedumandai tgei che nus savessen interprender ensemen per promover la collegialitad, il spért da team, sco ins di. Tgi leva ir a viandar e tgi a mirar hockey. Aschia havein nus cumbinau quels dus giavischs», di Vito Giorgio. Denter ils amitgs dil hockey era ei in fan da Lugano ed in da Tavau. Aschia ei la gruppa sedecidida da preferir negin e dad ir a mirar in giug d’in auter club. Uonn ei quei viadi vegnius fatgs per la novavla ga: «Nus serimnein mintgamai la damaun baul el buffet dalla staziun a Mustér agl emprem caffè Luz ed igl emprem solver. Igl auto da posta meina lu nus sil Lucmagn nua ch’ei dat in secund caffè Luz ed in secund solver.» Lu entscheiva il viadi pér da dretg: «Da leu va ei sil Passo dell’Uomo nua ch’ei dat in apero. A Cadagno vegn lu mintgamai surviu a nus pulenta ed ell’ustria dil Ritom ina gervosa.» Ei suonda il viadi culla pendiculara giu ella Leventina ed a Piotta vegn lu tschenau, mintga ga el medem restaurant. «Quei ei mintga ga carn buglida, pia aschidadir zatgei sco ina suppa cun carn», di Vito Giorgio cun bucca rienta. Da leu suonda il viadi cun auto – il taxi empustaus da Trun – el stadion da hockey. Leu ein ils bigliets pil giug reservai. «Nus tenin culs blaus» «L’emprema ga che nus havein fatg quei viadi ed essan i a mirar hockey ad Ambri savevan nus buca tgei equipa ch’era tgeinina. Nus havevan lu semplamein fatg giu da tener culs blaus», di Vito Giorgio. El decuors da quels otg onns seigi quei buca semidau da rudien: «En sesez va ei gnanc ton pil hockey sco per la cumpignia.» Suenter il giug suonda lu il viadi sul Lucmagn anavos sisum la Surselva. Igl emprem viadi han tschun persunas fatg, silsuenter ei quei diember variaus: «Uss ei quei era in eveniment per autras persunas che vulan sedivertir e far quei viadi cun nus. Il venderdis vargau eran nus siat.» Sur WhatsApp vegn mintgamai coordinau il termin adina igl atun pli u meins dil medem temps. La gruppa duront la tscheina. Da sen. Patrick Schneider, Vito Giorgio, Simon Bundi, Gian-Luca Lutz, Peter Heini, Christian Manetsch ed Eugen Demont. Ina gruppa tut speziala Anteriurs lavurers da la Distec SA sa rendan mintg’onn sur il Passo dell’Uomo per ir a guardar hockey sin glatsch ad Ambri.

Il venderdis sera ha la Runal Péra SA salvau sia radunonza generala. Commembras e commembers han buca mo dau in sguard sigl onn da fatschenta passau, mobein surtut era sigl avegnir. La societad ei numnadamein sedecidida da remplazzar il runal. L’infrastructura veglia ei – cun excepziun da tschun dallas sis petgas – vegnida demontada suenter la davosa stagiun d’unviern. Grond'investiziun Rodund 450 000 francs vegn il runal niev a custar. La societad ei ida alla tscherca da quels mieds finanzials e sco quei che Nora Zürcher di, ei la lavur intensiva encorunada da success: «La finanziaziun ei segirada aschia che nus savein entscheiver cun buna cunscienzia cullas lavurs en rodund duas jamnas.» Buca cumpriu el project ei in’investiziun ella cuschina. Sco ei vesa ora savessen entgins mieds finanzials era aunc star a disposiziun per lezza: «Il mument savein nus aunc buca tgei che nus savein investar en lezza. Da basegns havess ella denton era.» Tenor Nora Züricher ein las lubientschas obtenidas pil runal niev era colligiadas cun entginas pretensiuns supplementaras. Era quellas cuostan zatgei dapli. Igl indrez dil runal sco tal vegn furnius la fin da november. Sche tut va tenor plan e da quei ei la presidenta dil cussegl d’administraziun perschuadida, vegn il runal niev en funcziun cull’entschatta dalla stagiun d’unviern vegnenta: «Entochen lu sperein nus naturalmein era che nus hagien neiv.» Tut en tut sustegnan rodund 300 persunas ni instituziuns finanzialmein quella grond’investiziun che savess buca vegnir purtada sulettamein dalla societad. In fetg bien unviern 2020/21 Il territori da skis da la Péra denter Trun e Rabius ha profitau igl unviern vargau da corona. «Nus havein giu in fetg bien unviern. Bia glieud ha tschercau in territori pign enstagl d’in grond pervia dil virus», puntuescha Nora Zürcher ch’ei dapi dus onns presidenta dil Runal Péra SA. Havess l’ustria era aunc saviu arver si’escha, fuss il resultat aunc staus megliers. Persuenter eis ei stau pusseivel d’arver silmeins la terrassa dil Refugi. Grazia alla buna sviulta ha la societad schizun saviu far ina reserva finanziala. Il menaschi a la Péra ha cuzzau dils 13 da december 2020 entochen ils 7 da mars 2021. Las cundiziuns da neiv ed aura ein stadas trasatras fetg bunas, han denton era pretendiu dapli engaschament enten far pista. La statistica muossa ch’igl unviern 2020/21 ei staus in dils megliers insumma seigi pertuccont sviulta sco frequenzas. Pusseivel ei quei stau grazia al grond diember da dis ch’il menaschi dil runal ei staus aviarts. Era quel schai per in bien ton sur la media dils davos onns. La excellentas cundiziuns da neiv digl unviern vargau han procurau per in fetg bien onn da fatschenta per la Runal Péra SA a Trun. Pign territori – grond’investiziun Ils rodund 450’000 francs necessaris per remplazzar il runal dil pign territori da skis dalla Péra a Trun ein rimnai. La presidenta dil cussegl d’administraziun, Nora Zürcher, ei leda e cuntenza che quei ei reussiu. Hans Huonder/FMR Suenter ina liunga fasa dall’evaluaziun ei la Runal Péra SA sedecidida da remplazzar il runal a La Péra. La decisiun ei curdada beinsavend ch’ei drovi grondas stentas per segirar la finanziaziun dall’investiziun da bunamein in miez milliun francs. Sco Nora Zürcher ha saviu orientar il venderdis vargau ils acziunaris, ei la finanziaziun reussida. 300 persunas ed instituziuns han sincerau ils daners. Aschia san las lavurs da construcziun entscheiver en rodund duas jamnas ed entochen sigl unviern duess il runal niev esser en funcziun. In bien unviern La stagiun d’unviern passada ei stada fetg buna per la societad. La biara neiv ha procurau per cundiziuns optimalas. «Nus havein denton era profitau da corona. Bia glieud ha tschercau territoris da skis pigns enstagl da gronds per buca vegnir en contact cul virus», di la presidenta. Grazia alla biala sviulta eis ei schizun reussiu da far ina reserva finanziala e quei malgrad che l’ustria ha buca saviu vegnir aviarta. Sulet la terrassa dil Refugi ei stada a disposiziun als hosps.

Igl ei in migeivel di d’atun. Jeu stun sin in grond plaz e contempleschel ils ba­ghetgs che creschan el tschiel. Gl’entir marcau ei plein veta e moviment. La vusch d’in cantadur vegn accumpignada dalla berglada d’ina gruppa da demon­strants. El proxim cantun emprova in artist da perschuader in pèr da seschar malegiar. La fin finala capituleschan els e sesan sin duas sutgas da camping plitost instabilas. Adina puspei van persunas en mondura cun egliada surtratga en prescha sur las vias. Quels individis cun lur tschecca cumparsa van bein a prau cun las casas alvas flegiadas en in stil classic, denton era cun ils edifecis moderns ord veider. Malgrad ils stils cumpletamein cuntraris ei il maletg dil marcau fetg harmonics. Semegliont eis ei cun ils carstgauns che vivan cheu. Giuvens e vegls, rehs e paupers, in coexista sper tschel. Mes patratgs e mias ponderaziuns vegnan vonzei interruttas d’in um che tegn in cedel tgietschen sut miu nas. Igl ei ina reclama per bus dubels, ei dat bi­gliets per 24 ni 48 uras. Jeu stoss rir. Mia tatta ha raquintau da quels vehichels fascinonts e co ch’ella capeva buca tgei ch’ei manegiavan cura ch’ei schevan «on top». Quei ha stuiu esser grev dad esser cun 18 onns persula en aschi in grond marcau senza saver il lungatg. Ozildi eis ei standard d’emprender quei lungatg en scola, perquei gartegi beinmaneivel da sedefender e declarar ch’jeu less buca cumprar in bigliet. Jeu sun leda ch’jeu sun habla da communicar cun la glieud e medemamein impressiunada ch’ella ha manischau quei resch persula. Dapi che mia tatta ei stada cheu ei probablamein aunc bia auter semidau. Tuttina, stond en il medem liug sco ella avon varga 63 onns, ei tut, las casas, las glischs che sclareschan la notg, ils cars­tgauns che semovan sco furmiclas tras las vias, aunc adina talmein surprendent sco quei ch’ei ha stuiu esser per ella. Ils «zulprins» fan sbrinzlas Ils «zulprins», uschia sa numna la rubrica per auturas ed auturs giuvens, ina rubrica che cumpara en collavuraziun da la GiuRu Giuventetgna Rumantscha cun la FMR Fundaziun Medias Rumantschas. La finamira cuminaivla da GiuRu ed FMR è da dar spazi e vusch ad auturas ed auturs giuvens. Ils «zulprins» duain damai far qua u là sbrinzlas! (fmr) Dapli infurmaziuns davart la GiuRu sin www.giuru.ch ubain via mail a giuru@giuru.ch. Marcau ier ed oz.

«La cumissiun tecnica dall’Uniun sportiva Schluein Glion (USSI) ha decidiu da seseparar per immediat da siu cautrenader Mate Lekishvili. Las prestaziuns zun mediocras dall'equipa ellas davosas partidas han menau la cumissiun a quella decisiun culla speronza ch’ina midada sil post da trenader possi dar als giugadurs novas forzas e nova motivaziun», scriva l’USSI en ina communicaziun als mieds da massa. Trenader biebein in onn Mate Lekishvili haveva surpriu il post da trenader dall'emprema equipa dall'USSI la stad 2020. Igl ei reussiu ad el da restar cull'equipa ella 2. ligia regiunala grazia ina victoria el davos giug dil campiunadi 2020/21, in campiunadi difficil muort restricziuns pertuccont il coronavirus. «L'USSI engrazia a Mate Lekishvili per siu engagement e giavischa ad el tut il bien per sia carriera da trenader», puntueschan ils responabels dall’uniun. Lekishvili era staus pli baul era giugadur da Schluein Glion. Corsin Cavegn retuorna Corsin Cavegn da Vella surpren l’equipa pils davos tschun giugs dalla prerunda. Il niev cautrenader ei bein enconuschents ell'uniun e ha gia surpriu treis gadas a cuorta vesta il trenament dil club. Aschia eis el era staus cautrenader duront in temps avon che Mate Lekishvili surprendi il tgamun dalla squadra. «El enconuscha fetg bein l'uniun ed era l'equipa, aschia ch'ei duess buca dar grondas difficultads da partenza», scriva l’USSI. Sco assistent sustegn Gabriel Derungs da Lumbrein il niev trenader. Sco Corsin Cavegn eis era el in anteriur giugadur dall'USSI. Sis giugs – dus puncts Schluein Glion ha buca giu ina buna partenza el campiunadi dalla 2. ligia regiunala quest atun. Els emprems sis giugs dil campiunadi ha ei dau sulettamein dus puncts, numnadamein a casa mintgamai encunter Herisau e Dardania S. Gagl. Perencunter ha l’equipa incassau pliras aultas terradas, denter auter encunter Abtwil-Engelburg (1:7), Vaduz (1:5) ni el davos giug encunter Domat (0:7). Culs dus puncts recaltgai entochen ussa sesanfla la squadra sil secund davos plaz dalla tabella cun tuttina biars puncts sco il davos Winkeln. La primavera vargada eis ei reussiu da segirar l’appartenenza alla 2. ligia regiunala pér el davos giug encunter Montlingen. Gia la stagiun passada ha Schluein Glion giu da sbatter, buca il davos era perquei ch’entgins fetg buns giugadurs han bandunau la squadra, denter auter en direcziun Cuera 97. Corsin Cavegn trenescha naven dad immediat l’emprema equipa da Schluein Glion. Mate Lekishvili buca pli trenader L’Uniun sportiva Schluein Glion ei sedecidida da seseparar dil trenader Mate Lekishvili. Sco quei che la cumissiun tecnica scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ein ils resultats mediochers dil davos temps il motiv persuenter. Igl anteriur cautrenader da Schluein Glion, Corsin Cavegn, surpren danovamein l’equipa. El vegn a trenar quella communablamein cun Gabriel Derungs. Omisdus ein era stai pli baul giugadurs da Schluein Glion. L’equipa dalla 2. ligia regiunala dalla Foppa ha giu ina schliata partenza el campiunadi da quest atun. Suenter sis giugs sesanfla Schluein Glion cun dus puncts sil secund davos plaz dalla tabella. (fmr/hh)

In’jamna extraordinaria spetga ils scolars gimnasials: Enstagl dad ir a scola passentan els quest’jamna cun art e musica. Damai ch’igl ei la davosa jamna avon las vacanzas d’atun, eis ei ina super pusseivladad dad esser ella classa, mo far tut enzatgei auter che schiglioc en scola. Cun esser ella «Scala Trun» dat ei quella midada aunc pli fetg. Jeu enconuscheval gia la «Scala». Entschatta matg sun jeu staus all’avertura, hai mirau l’exposiziun, tedlau l’opera da mia scolasta d’engles e viu tgei che miu scolast da dessegn fa atgnamein. Uss ei la «Scala» per mei denton semidada en in liug creativ. Ei ha aschi bia differentas caussas el baghetg ed aschi bia differentas persunas fan differentas caussas – biaras da quellas artistic – ed jeu sun cuntents dad esser part da quella creativitad. Luvrar a moda creativa Gia igl emprem di procura per damondas pertuccont il pensum artistic. En stanza sesanflan sper entginas aissas da lenn surtut immensas talgias cartun – il material che stat a disposiziun als scolars e las scolaras per furmar zatgei creativ, per baghegiar e construir. Las lavurs resultontas duessen vegnir messas en stanza, duvradas sco instruments ni inscenadas sco performance. Giavischau ei in experiment denter plastica/sculptura e musica, performance ed installaziun. Spitgau han ils scolars differentas caussas: Entgins selegravan sin saver esser creativs, auters sin far musica ensemen e puspei auters sin saver baghegiar e zambergiar. Jeu sun selegraus sin saver far bia mez. Suenter in’introducziun ella fabrica da ponn e saver entscheiver a luvrar en gruppas, havein jeu e miu cumpogn entschiet cun nossa rolla «speciala» – nus essan sper astgar baghegiar surtut responsabels per las medias: Scriver artechels, far il flyer, envidar il publicum, far reclama, esser leu per la pressa e far intervistas culs conscolars. Spert havein anflau ora ch’entgins havevan aunc mauns vits, auters gia il fundament. L’idea pareva ad esser cheu, mo co pomai realisar la pulenta? Interpretar musica egl art Suenter il plan spitgavan nus da saver luvrar tochen miezdi e lu far musica sco tuts enconuschan: Cantar ensemen en in rudi – sco el chor. Leu erel denton surstaus: Nus vein fatg tut enzagei auter. Cun agid dalla «Stripsody» da Cathy Berberian havevan nus dad esser creativs aunc inagada ed interpretar ils maletgs dalla «partitura» sin nossa moda e maniera. Gia suenter 20 minutas han tuttas gruppas astgau performar lur «product» e nus havein perfin dumignau ils scolasts da far ina performance. Uss selegrein nus silla vernissascha dalla fin, nua che nus savein mussar a nos geniturs tgei ch’ins sa era far en scola: Esser creativs, far experiments e buca mo emprender, emprender, emprender. La classa cul scolast Gianin Conrad. Scolaras e scolars dil gimnasi alla lavur. Project cumbinaus cun lavur da medias El rom da quest’jamna da project dalla classa 5G dil gimnasi claustral da Mustér a Trun sefatschenta ina gruppa era dalla lavur da medias. Realisar in project ei ina caussa – far enconuschents el l’autra. Per quei motiv dat la FMR en quei liug spazi alla presentaziun dalla lavur dallas studentas e dils students.

Avon otg onns ha in cavacristallas indigen anflau tocca da lenna, in tgiern d’in tschierv e tocca da cristallas en in fuorn da cristallas entadem la Val Maderana sin intschess dil cantun Uri. La scoperta ei vegnida fatga leu nua ch’il glatscher dil Brunni ei seretratgs ils davos onns. Scienziai han constatau ch’ei vegneva tschercau leu cristallas gia pli baul. Il glatsch haveva conservau la tocca anflada sur mellis onns. Dil temps mesolitic Las retschercas fatgas silsuenter han allura mussau ch’il fuorn da cristallas silla Fuorcla Strem vegneva visitaus ils onns 8000 entochen 5500 avon Cristus. Ils artefacts da quei liug ein ils pli vegls ch’ein stai conservai dil glatsch el territori dallas Alps. Il temps mesolitic tschercavan ils carstgauns cristallas ellas muntognas uranesas ed elavuravan ellas el liug. Aschia savevan els producir per exempel cuntials, pézs per paliats, traders ni uaffens da sgarar. Avon in onn han archeologs intercuretg il territori silla Fuorcla Strem. Quei ei succediu per incarica digl Uffeci per la tgira da monuments ed archeologica dil cantun Uri. En collaboraziun cul cantun Uri ei igl Institut culturas dallas Alps all’Universitad Lucerna ad Altdorf il mument lundervi d’examinar quei material. Quei succeda sut il tetel «Glatsch muntagnard – cristal muntagnard dallas Alps il temps mesolitic». Impurtontas informaziuns Dapi plirs onns seretilan ils glatschers ed aschia vegn terren neunavon ch’ei staus cuvretgs da glatsch duront tschiens e mellis onns. Bein pusseivel ch’ei dat en quels loghens material organic sco textilias, lenna, curom ni pial ch’ei vegnida conservada leu duront quei temps. Sco quei ch’igl archeolog Christian Auf der Maur e Romed Aschwanden digl Institut per las culturas dallas Alps constateschan, sa quei material vegnir conservaus fetg bein dil glatsch duront in fetg liung temps, bia pli ditg che en terren normal: «Suenter ch’il glatsch ei luaus, sedecumpona quei material denton fetg spert.» Quellas scopertas furneschan impurtontas informaziuns alla scienzia. Dil terren che sedeliberescha plaun a plaun dil glatsch spetga la scienzia novas informaziuns d’eopocas da pli baul. Appell d’annunziar anfladas Per saver conservar il material che vegn anflaus ei la scienzia dependenta dall’informaziun da persunas che serendan en tals loghens. Pia viandonts, cavacristallas ni era catschadurs. «Nus supplichein quellas persunas da fotografar toca anflada, da marcar il liug ed eruir las coordinatas. Quellas indicazins duein allura vegnir annunziadas als uffecis d’archeologia ni allas autoritads», puntueschan ils dus experts. Responsabels per scuvretgas archeologicas ein ils cantuns dils loghens d’anflada. Las datas da contact da quels posts professiunals ein d’anflar sin las plattafuormas www.archaelogie.ch ni www.alparch.ch. Egl entir territori dil Gottard e dall’Alpsu informescha igl institut ils alpinists era cun flyers e placats. Sin quels vegn era fatg allusiun da quei project da perscrutaziun. Adina puspei anflau fastitgs Sco quei ch’il menader dil project, Marcel Cornelissen di, san ins che carstgauns han traversau las Alps era sils aults gia denter 9500 e 5500 avon Cristus: «Per quei motiv eis ei bein pusseivel ch’ei dat fastitgs dad els per exempel el territori dils cuolms digl Uri e Grischun.» En quei territori han ils archeologs anflau ils davos onns en plirs loghens indezis davart l’elavuraziun da cristallas duront il temps mesolitic: «Il fuorn da cristallas al glatscher dil Brunni ei staus mo in dils loghens nua che quella cuminonza mobila ei stada lezs onns.» Ulteriuras informaziuns davart il project ein era da cattar silla plattafuorma www.kulturen-der-alpen.ch/bergkristall. Ils glatschers e lur scazis Ils glatschers liuan ed aschia vegn pli e pli bia terren ch’ei staus cuvretgs duront mellis onns alla glisch. En quels loghens ei vegniu fatg ils davos onns interessantas scopertas. Aschia han ins anflau en in fuorn da cristallas silla Fuorcla Strem sils cunfins dils cantuns Uri e Grischun cristallas elavuradas avon 8000 entochen 5500 onns avon Cristus. Mo buca mo quei, era ina tgiern d’in tschierv ei vegnius leu alla glisch. Ils archeologs appelleschan ussa als alpinists d’annunziar eventualas scopertas. Era material organic sa vegnir conservaus liung temps dil glatsch, sedecumpona denton spert quei mument ch’il glatsch e luaus. (fmr/hh) Avon in onn ei il territori dalla Fuorcla Strem al cunfin dils cantuns Uri e Grischun vegnius intercuretgs da rudien d’archeologs.

Paul Mathias Cathomas fuva in grond raquintader e construider. El construeva buca mo nums, schizun cuntrada construeva el. Sia Greina era buca la Greina ufficiala, fuva era buca la Greina da maletgs els numerus cudischs sur da quella cuntrada. Sia Greina era quella da tgamins e culuars, da siaras e stretgs, aber era la Greina cun ses plauns e dutgs e meanders e trutgs. Sche ti mavas cun el, sche savevas ti esser segirs da mai vegnir ord trutg, saveva ei esser nebla ni neiv ni tgei ch’ei leva. El mava sc’in’ura, adina ordavon, paupra sche ti fusses vargaus. El fuva quel che menava e fertig. Mo dil tgaun acceptava el, sche quel vargava. Matei perquei che lez turnava adina puspei anavos. Gnanc cun la buis astgavas ti ir ordavon sco giuven catschadur. El veva cun ina egliada tut sut controlla. Aschia eran nus i inagada suenter camutschs ella Val Canal. Il tschiel era bi blaus. Il barometer era giu toccadem. Zatgei era ell’aria. El veva empermess da mussar a mi co ins mondi a siet en quella val legendara. Quei era siu territori preferiu cu el mava aunc sez a catscha. Cun la catscha veva el calau cura che la lescha ei vegnida pli e pli strubegiada. En Val Canal a catscha ha el priu auters catschadurs pér cu el ei buca pli ius sez suenter camutschs. Avon era quei siu territori privat. Basta, nus essan i en Val Canal, serabi­tschai sil Péz Canal, dai giu sil gla­tscher, i suenter il lag dil Terri si e si e sur la Fuorcla dil Terri e semudergiai si sum Blengias dad ina spunda tessaglia ora encunter la Fuorcla Melna. Ed amiez la tessaglia – ins saveva strusch star sin peis – ei miu menader staus tuttenina eri ed ha detg sco orda tschiel rut: «Ussa sas ti daco ch’ins di ’zacherblengias’». Quei ei stau la lecziun da quei di. Camutschs vevan nus viu tochen ussa mo in buc e saviu far nuot, perquei che nus vevan buca la caura. Il tschiel era aunc adina blaus. Nus essan dai sur la Fuorcla Melna sisum la Val Canal e spitgau, e tuttenina vegn ina stargella a segenond encunter a nus. E Paul Mathias fa si per mei dad ault e festiv, tgei scandal ch’ei seigi da sittar tals animals innocents. La stargella ei balluccada tut surstada sper nus ora. Vegnend pér da tuorbel ord la Val Canal per ir dil plaun la Greina ora era l’aura semidada radicalmein: Ei entscheiva a never sco da Nadal, ed avon nus ellas plauncas pastgava pacificamein ina muntanera camutschs. Spert fa Paul Mathias dar mei la darvena e fa ora ina caura e suenter in mument: «Quei cheu schein nus grad eri. Vegnin en damaun marvegl da stgir denter quels camutschs e lu dat ei catscha.» La damaun dallas quater cu jeu hai cuchegiau dad esch ora era ei curonta centimeters neiv sin meisa avon tegia. Paul Mathias damonda ord la treglia: «Co vesa ei ora?» E sin mia risposta vegn il camond: «Durmir vinavon!» Seregurdond da Paul Mathias Cathomas vegnan adina aventuras e trutgs endamen. Buca trutgs marcai cun alv e tgietschen, trutgs da camutschs e da nuorsas e trutgs privats che mo el enconuscheva. Quels vevan era nums specials ch’el veva dau ad els tenor sia fantasia. Quels nums interessavan buca propi mei. Mei interessava sia fantasia, sias historias cumbinadas cun quels nums. Zatgei veva el adina da raquintar. Hi­storias fuvan sia specialitad. Savens las medemas, denton lungurus vegneva ei mai da tedlar, pervia da co el raquintava. Gie, ins vegneva tschaffaus da sias historias e leva magari tedlar siu ruschanar, sia vusch mo per udir il tun, mo per veser la mimica da sia fatscha. Car Paul Mathias, cu nus seregurdein da tias historias, eis ti immediat presents. Ti vivas cun ellas en nossa memoria. Paul Mathias Cathomas (1938–2021)

Treis ei meglier che mo in. Naturalmein, treis gadas ina disgrazia drova ei buca. Cun ina tonscha ei. Mo en principi ein trinitads giavischadas. Schizun las sontgas. In Diu tunschess probabel, mo sco trinitad sepaleisa el a nus en moda pli misteriusa. Daco buca ina lontscha ni ina spada, mobein in tarden? Tardens sco armas ed ustonzas vesein nus els mauns da divinitads anticas, hinduistas, iranas. Schizun ils pacifics Buddhists representan bugen lur Buddha en fuorma tripla: quel dil vargau, quel dil present, quel dil futur. Sco ei para, havein nus ina certa tendenza da buca mo dublar, mobein da treidublar las caussas. Da quei dattan triolas, trianghels, treifeglia, treipéz, triptichons e trilogias perdetga. Mintgaton semuossa ei che schizun treis tonschan buca. Nus duvrein quater! Quater stagiuns, quatertempras, quaterfiastas. In pader benedictin scheva a nus a sias uras: in demuni sesi dapertut en in cantun d’ina stanza da studi. En ina cella d’in pader sesi in tentader che disturba la concentraziun en mintgin dils quater cantuns che quella ha! Lein turnar tier las trilogias. Daco drova ei gia en temps antics treis «stauschs» per che il carstgaun mondi en sesez, daventi cunscients da sia situaziun e sviluppi empatia e cumpassiun cun il destin da ses concarstgauns? En nossa tradiziun occidentala ei «L’Orestia» d’Aischylos (458 a.Chr.) l’emprema trilogia che ha surviviu ils tschentaners en tuttas treis parts. Ei va per eveniments suenter l’uiara da Troja en la famiglia d’Atreus, nua che vendetga encunter las acziuns d’umens e da dunnas meinan ad assassinats che caschunan adina puspei novs malfatgs e novas ingiustias. Violenza schendra automaticamein nova violenza. In tscherchel infam d’odi e da cuolpa che sestorscha d’ina generaziun viaden en l’autra. San ins far svanir ord il mund quella smaledicziun che para da scher sin la schlatta d’Agamemnon e da ses vegnentsuenters? Els curregian igl entiert fatg adina mo cun caschunar in niev entiert. Ina historia mitica, en la quala il dramaticher grec reflectescha il sedepurtar moral da ses contemporans. Per arver ils egls a tut quels che ein empleni da regls da vendetga, da grettas, rabias e furias d’ina giustia consequenta ed immediata. Quella vul egualisar frida cun frida, saung cun saung e mort cun mort. Treis entiras seradas duei il pievel d’Athen haver avon egls ed ureglias, a tgei disgrazias che quella mentalitad meina. Il messadi dall’emprema trilogia antica ei: Nova violenza sa purtar negina satisfacziun a quels che han giu da piarder e da pitir. Stop cun giustia persunala! Perquei senumna la tiarza part dalla trilogia «Las Eumenidas» – vul dir: «Quellas che manegian bein e vulan il bien». Ellas duessan esser las successuras dallas «Erynnias» – las furias dalla schliata cunscienzia e dil regl da pagar anavos entiert cun entiert. Quei schabegia buca d’in mument sin l’auter. Ei drova temps e saun giudezi. Silmeins treis seras e treis notgs per ponderar e sequietar. Negin sto ussa leger la trilogia d’Aischylos. La cunzina ei: Spitgar treis dis e treis notgs avon che furiar, ir cul tarden e far dertgira encunter la partenaria, il vischin, la concurrenta ed igl adversari. Quei fuss buca falliu. Per surviver meglier! Iso Camartin è autur e publicist. El è stà tranter auter professer per litteratura e cultura rumantscha a l’ETH da Turitg (1985-1997).

Co surmunta Trun/Rabius il nausch resultat dalla davosa fin d’jamna? Quei era la damonda cardinala avon il giug digl 1/8-final dil Cup svizzer la mesjamna sera a Mutteins. Legreivlamein han ils aspectaturs spert saviu encorscher che la terrada schai buc pli sco in fondue sil magun, aschia che la partida encunter il hosp dil cantun Turgovia ei dall’entschatta animada ed ulivada. L’emprema acziun malsegira s’auda lu era all’equipa da casa, mo in giugadur da Wängi vegn da liberar pauc avon la lingia dil gol. Cuort avon pausa sa Clau Berther vegnir frenaus ella da sedisch mo cun in foul. Patrizio Decurtins lai buc supplicar duas ga e setta il CB T/R en avantatg. Trun/Rabius vegn era suenter pausa plein curascha ord cabina e vegn ella 50. min. entras Gianin Derungs tiel 2:0. Wängi seriscuda uss cun tutta forza e vegn siat minutas pli tard tiegl emprem gol entras Yanick Lanker. Ella 67. min. speculescha Gianin Derungs endretg e nezegia ina malcapientscha denter in defensur ed il goli da Wängi aschia che Trun/Rabius meina danovamein cun dus gols differenza. Mo in giug da cup ei in giug da cup ed aschia vegn Wängi paucas minutas pli tard entras Cristian De Rosa puspei da scursanir. Gianin Derungs sesenta denton bein sin siu plaz da casa a Mutteins e vegn cun in culp cul tgau e suenter ina biala cumbinaziun tier siu hattrick da quella sera. Wängi ha uss buc pli la forza da reagar, aschia che Trun/Rabius resta sco sulet representant dil cantun Grischun el Cup svizzer ni per declarar ei cun ils plaids dil trenader da Trun/Rabius Philippe Vincenz: «Nus savein passentar naziunal igl unviern.» Cup svizzer, 1/8-final Trun/Rabius - Wängi 4:2 (1:0) Mutteins, Tavanasa – 120 aspectaturAs Gols: 45. Patrizio Decurtins 1:0 (penalti), 50. Gianin Derungs 2:0, 57. Yanick Lanker 2:1, 67. Gianin Derungs 3:1, 73. Cristian De Rosa 3:2, 82. Gianin Derungs 4:2. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Daniel Pfister (60. Robin Monn), Mathias Flepp, Salvatore Stagliano (74. Denis Monn), Clau Berther (60. Remo Alig); Patrizio Decurtins, Gianin Derungs (88. Lucas Maissen). Wängi: Thierry Rusch; Dominic Holenstein, Matthias Tuchschmid, Fabian Widmer, Simon Böhl; Oliver Burgermeister, Mauro Schüepp, Yanick Lanker; Michael Schneider, Björn Queetz, Cristian De Rosa. Remarcas: Trun/Rabius senza Fabio Caduff, Beat Cadruvi, Orlando Monn, Silvan Muoth e Mirco Pfister.

Igl Uffeci da construcziun bassa ha gia renovau ils davos onns pliras construcziuns artificialas e gallarias per liung dalla via da Val S. Pieder. Cul project current duein igl onn proxim, il 2022, vegnir sanadas e rinforzadas las duas gallarias Steintöbeli 1 e 2. Quellas sesanflan paucs kilometers avon Val S. Pieder, respectivamein al cunfin nord dalla cava da crappa Schmitteli. Concept da mesiras Duront las lavurs da rumir greppa e da segirtad la stad 2021 eis ei vegniu constatau – ultra dallas instabilitads dalla greppa da pintga dimensiun ch’eran gia enconuschentas – era in pli grond clutger da grep e plinavon, gest sur quel, pachets da greppa libers. Las massas da grep sasanflan en ina sdrema da grep ch’ei buca vesibla naven dalla via, rodund 150 m sur la via cantunala. Las examinaziuns geologicas e geotecnicas ch'ein vegnidas fatgas han mussau ch'igl ei da quintar proximamein cun ina curdada parziala ni totala dil grep. En quei connex eis ei da quintar che las gallarias vegnessen donnegiadas fermamein ni schizun destruidas. Pervia da quei sto igl uffeci prender mesiras gia avon la renovaziun dallas gallarias. Il concept da mesiras cumpeglia ina siglientada da segirtad immediata per impedir che las massas da grep pudessen curdar sillas gallarias. Il medem mument duei il concept garantir che las lavurs da reparatura possien vegnir exequidas senza prighel. Las massas da grep da rodund 400 m cubic ch’ein periclitadas da curdar, vegnan allontanadas cun ina siglientada controllada. La via sto vegnir serrada Igl ei previu da siglientar il grep mardis, ils 12 d’october 2021. Per siglientar el e per exequir silsuenter la rumida da segirtad dil territori sto la via vegnir serrada dallas 09.40 entochen las 17.00 per scadin traffic sco era per pedunzas e pedunzs. Pervia dalla topografia difficila ed en cass da malaura eis ei pusseivel ch’il termin sto vegnir spustaus. Sco datas da reserva ein perquei vegnidas fixadas la gievgia, ils 14 d’october 2021 ed il mardis, ils 19 d’october 2021. La siglientada vegn fatga en entelgientscha culs ufficis responsabels. Ulteriuras informaziuns: www.strassen.gr.ch. Il grep che periclitescha la gallaria e la via cantunala da Val S. Pieder.

La vischnaunca da Medel envida al tierz Di Medelin a Curaglia. Sonda, ils 9 d’october 2021 naven dallas 13.00 porscha ella in vast program d’informaziun. Aschia cumbinescha ella l’inauguraziun dil niev vehichel dils Pumpiers Sursassiala cull’inauguraziun e benedicziun dil baghetg «Tgasa da scola» ch’ei vegnius transferius en habitaziuns. La benedicziun vegn avat Vigeli Monn a far. Quei suenter miezdi presenta Claudio Simonet era siu «Calender Medelin» e Daniela Kienzler sia retscherca fatga tiels possessurs da secundas habitaziuns ed ils indigens. Ella tematisescha la collaboraziun e la promtadad da s’engaschar en favur dil svilup dalla Val Medel. La «Tgasa da scola» sco la casa communala arvan las portas per in e scadin. Spels Pumpiers Sursassiala sepresentan era il survetsch forestal e tecnic dalla vischnaunca. Medemamein vegn la signaletica nova presentada. La fin dil di procura l’Uniun da giuventetgna Medel cun in «Open End». Pigl arranschament valan las cundiziuns dil concept da protecziun pertuccont il coronavirus. Per la tiarza ga envida la vischnaunca da Medel ad ina sentupada cun informaziuns.

Il niev trenader dall’equipa dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion, Corsin Cavegn, spetga da ses giugadurs ella scuntrada da questa fin d’jamna encunter St. Margrethen surtut enzatgei: «Per mussar engaschi, cumbatter e haver disciplina drova ei negin talent. Quei ei caussa da bunaveglia da mintga singul giugadur.» Sin damonda dalla FMR ha il Lumnezian che ha gia trenau pli baul quella squadra puntuau: «Jeu hai in bien sentiment. Egl emprem trenament ch’jeu hai menau ha l’equipa fatg ina buna pareta.» El giug encunter St. Margrethen spetga il cautrenader ina victoria da si’equipa: «Dalla qualitad enneu ei quella buca lunsch naven da nus.» Cader decimau A Corsin Cavegn stat in cader fetg decimau a disposiziun. Igl onn vargau e la primavera han plirs buns giugadurs bandunau la squadra: «Nus fagein il pusseivel. La motivaziun ei en mintga cass avon maun.» Corsin Cavegn meina l’equipa ils tschun giugs restonts da quest atun: «Silsuenter mirein nus vinavon.» Siu fegl Fabrizio dat il mument culla secund’equipa da S. Gagl ed il svilup da lez less el buca muchentar: «Jeu sun staus a mirar tut quels giugs quest atun e less era far quei igl avegnir ed aschia empruar da sustener el aschi bein sco pusseivel. Per quei motiv stuein nus mirar suenter la runda d’atun sco ei va vinavon cun miu engaschi sco trenader tier Schluein Glion.» Igl engaschament en favur da Schluein Glion argumentescha Corsin Cavegn suandontamein: «Biars en quell’uniun han fatg fetg bia lavur ils davos onns. In’arena sco quei ch’ins vesa a Schluein enconuschel jeu neginas autras per in’uniun dalla grondezia dall’USSI.» Derbi sursilvan a Trun Ella siatavla runda dil campiunadi da ballapei dalla 3. ligia retscheiva Trun/Rabius l’equipa da Lumnezia. Trun/Rabius ha recaltgau sis puncts entochen ussa, Lumnezia in. A basa da quella raccolta da puncts pudess ins esser pli u meins segirs tgi ch’ei favorit el giug da dumengia suenter miezdi, tonpli che Trun/Rabius ha era gudignau la mesjamna sera in’ulteriura partida dil Cup svizzer. Quei pudess denton cugliunar: Ellas davosas rundas ei Trun/Rabius seruschnaus dalla tabella giuadora ferton che Lumnezia ha recaltgau igl emprem punct la dumengia vargada encunter Surses. Quei success parzial – che havess senz’auter era saviu esser in cumplein sin fundament dil decuors dil giug – dat segiramein nova motivaziun all’equipa da Giacun Vinzens. Ils trenaders da Trun/Rabius – Donat Albin e Philippe Vincenz – ston empruar da menar lur squadra danovamein silla via dil success. Pausa per Laax e Schluein Glion Las squadras da 4. ligia da Schluein Glion e Laax han pausa questa fin d’jamna. Danis-Tavanasa ei hosp da Panaduz. Las duas equipas sesanflan el miez dalla tabella ed ein spartidas da sulettamein dus puncts. Per quei motiv astga igl aspectatur spitgar in giug uliv. Cun ina victoria savess Danis-Tavanasa gudignar enzacons plazs ella tabella. Ina runda reducida vegn era absolvida ella gruppa 1 dalla 5. ligia. Ils dus emprems dalla tabella Mladost e Sedrun/Mustér han pausa avon ch’els fruntan allura in sin l’auter miez october. Union Trin ch’ei dapresent tierz ella tabella absolva sia scuntrada ordeifer encunter Trun/Rabius. Sco Union Trin ha era Trun/Rabius mussau bunas prestaziuns quest atun. Suenter in’entschatta fulminonta dil campiunadi cun quater victorias en seria ha Rueun spiars ils treis davos giugs. Questa fin d’jamna ei il giug da casa encunter Tusaun-Cazas sil program. Las duas equipas han tuttina biars puncts sin lur contos. Retuorna Rueun en quei giug silla via dil success? 2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Domat so. 14.30 Schluein Glion – St. Margrethen so. 17.00 Mels – Dardania S. Gagl du. 14.00 3. liga, gruppa 1 Valposchiavo – Eschenbach so. 17.00 Glaruna – Landquart so. 17.30 Sargans – Tusaun-Cazas so. 18.00 Weesen – Uznach du. 14.00 Surses – Bogn Ragaz du. 15.00 Trun/Rabius – Lumnezia du. 15.00 4. liga, gruppa 1 Panaduz – Danis-Tavanasa so. 16.00 Bogn Ragaz – Domat so. 17.30 Schlarigna – Vaz-sut du. 15.00 5. liga, gruppa 1 Rueun – Tusaun-Cazas so. 16.00 Trun/Rabius – Union Trin so. 16.00 5. liga, gruppa 2 Bogn Ragaz – Tavau so. 15.30 Juniors Youth League B, gruppa 1 Teufen – Rorschach-Goldach so. 11.30 Rheintal – Winkeln-Rotmonten so. 13.30 Gossau – Brühl so. 14.00 Cuera 97 – Surselva so. 15.00 Uzwil-Henau – Zuzwil so. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Frauenfeld so. 15.30 Juniors B2, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central so. 12.00 Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Vaz-sut Glion so. 11.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Romanshorn – Linth-Schwanden so. 19.15 Ebnat-Kappel – Triesen du. 11.00 Tusaun-Cazas – Widnau du. 13.00 Domat – Au-Berneck so. 15.00 Damas 4. liga, gruppa 1 Schlarigna – Flums-Walenstadt du. 13.00 La squadra da 5. ligia dil Club da ballapei Sedrun/Mustér. Davos da seniester Fabian Sinock (cautrenader), Rawin Monn, Gian Andri Deragisch, Cornel Deflorin, Damian Deflorin, Damian Flepp, Dario Janki, Franco Curschellas, Gocca Janki (trenader) e Franz Epp (trenader). Davon da seniester Sven Deragisch, Nico Andrea Monn, Samuel Albin, Gian Reto Schmid, Renato Curschellas, Roman Lutz, Rafael Berther, Maico Lutz, José Vieira e Silvio Candinas. Silla foto mauncan Pirmin Lombris, Ben Deck, Remo Flepp e Simon Deck.

Ier, ils 7 d’october 2021, ha igl anteriur politicher Dumeni Columberg saviu festivar siu 80avel anniversari. El ha la cuida da saver passar la sava dils otgonta en buna sanadad corporala, gronda agilitad spirtala e stedia preschientscha publica. Il giubilar astga esser satisfatgs da siu engaschi fritgeivel en favur da politica, economia e cultura e quei ton sin plaun communal, regiunal e cantunal sco era naziunal e schizun europeic. Dumeni Columberg ei naschius 1941 e carschius si el ravugl d’ina sempla fami­glia purila ell’ucliva idilica da Cavardiras ch’appartegn alla vischnaunca da Mustér. Suenter il studi d’economia alla Scola aulta da S. Gagl, terminaus sco dr. oec, ei il gliubilar turnaus en siu vitg natal, s’engaschond ina veta entira da camifo en numerusas incumbensas ed activitads publicas. Malgrad siu vast engaschi era ordeifer la regiun ha Dumeni Columberg manteniu siu domicil a Mustér ed ei staus zun attaschaus a sia regiun nativa. Il politicher cristiandemocrat e consulent d’economia ei bab da Gion Andrea ed ei staus maridaus cun Ida Nay (1945-2014). Dalla vischnaunca sur la regiun al cantun Cun 28 onns vegn il giuven econom e redactur eligius el cussegl da vischnaunca da Mustér e gia dus onns pli tard s’avonza el a president communal da siu vitg nativ che steva da lezs onns all’entschatta d’in grond svilup turistic. Tut en tut ei Columberg staus – ina gada sco giuvenot e l’autra ga sco pensiunau – dus decennis alla testa dalla vischnaunca. Els onns otgonta daventa Mustér ina dallas vischnauncas da model per la telecommunicaziun en Svizra. Gia 1966 cattein nus Dumeni Columberg denter ils confundaturs dalla Pro Surselva. Da 1967–1995 fa el part dalla suprastonza, biars onns sco vicepresident ed il davos sco president. Che la Surselva ha saviu realisar els onns ­otgonta in spital regiunal modern ei buca ils davos il meret da siu parsura Dumeni Columberg. Duront prest 30 onns ha el influenzau a moda decisiva e persistenta il svilup regiunal. Buca per nuot ve­gneva la regiun Surselva considerada sco piuniera ed exempel glischont dalla politica regiunala. Duront 12 onns – da 1971 entochen 1983 – ha il politicher regiunal era representau il Cumin dalla Cadi el Cussegl grond. Sin incarica dalla regenza ha deputau Dumeni Columberg realisau – 1975 suenter la catastrofas da lavinas – la translocaziun e reconstrucziun dil vitg destruiu d’Acla (Medel) a Fuorns e da l’ucliva da Caprau (Mustér) a Carcarola. Sco econom ha Dumeni Columberg s’entelli era mess a disposiziun sias cumpetenzas en cussegls d’administraziun e sco consulent da diversas interpresas privatas. Denter auter ha el apparteniu al cussegl d’aministraziun dalla Banca cantunala grischuna, dall’Associaziun svizra da credits per la hotellaria e d’interpresas turisticas sco las Pendicularas Sedrun SA e la Matterhorn Group SA a Zermatt etc. Dil Cussegl naziunal al Parlament d’Europa 1979 ha il pievel grischun eligiu Dumeni Columberg el Cussegl naziunal, al qual el ha apparteniu 20 onns. Sco parlamentari federal ha el fatg part da numerusas cumissiuns, cunzun ellas domenas energia, politica regiunala, fatgs digl exteriur e s’entelli cunzun dalla cumissiun accumpignonta dalla NEAT. Cun perseveronza ei il parlamentari grischun s’engaschaus per migliurar las premissas economicas dallas regiuns muntagnardas, per in’indemnisaziun adequata dall’energia hidraulica, per bunas infrastructuras publicas, buns conducts da traffic e per ina’efficienta reit da telecommunicaziun. Dumeni Columberg ei era staus confundatur e vicepresident dall’Associaziun svizra per las regiuns da muntogna (SAB). En connex culla NEAT ei Dumeni Columberg s’engaschaus per incarica dalla vischnaunca da Tujetsch sco intermediatur pil plazzal intermediar a Sedrun e per infrastructuras da valeta cuzzonta en favur dalla regiun sco la staziun a Mustér etc. Che la Porta Alpina ha la finala denton buca saviu vegnir realisada ei stau per el ina trumpada amara. En favur dallas vischnauncas da Vrin e Sumvitg ha Columberg menau ensemen culla Funda­ziun Greina las contractivas per in’indemnisaziun commensurada per la renunzia agl implont hidraulic, salvond aschia la Greina sco cuntrada alpina genuina da muntada naziunala. Duront 10 onns ha il cusseglier naziunal grischun era apparteniu alla delega­ziun svizra el Cussegl d’Europa. En quei ravugl ha el denter auter giu da s’occupar dalla recepziun dils stadis Bulgaria, Albania, Moldavia ed Armenia e staus observatur politic en pliras tiaras. Sco delegau romontsch ha el plinavon giu la difficila incarica d’intermediar el spinus conflict linguistic en Belgia. Schurnalissem e cultura Gia en giuvens onns ei Dumeni Columberg s’empatschaus dalla cultura, da 1966–1973 ha el presidiau la Romania, la predecessura dalla Surselva Romon­tscha. Sut siu tgamun ei vegnida instradada 1966 la Dieta economica a Breil che ha la finala menau alla fundaziun dalla Pro Surselva. El decuors dils onns ei quella setransformada ella Corporaziun da vischnauncas che cumpigliava da lezzas uras 48 communas e la finala ella Regiun Surselva actuala. Sco econom e politicher cun in bien sensori cultural ei il giubilar staus perschuadius ch’il romontsch sa la finala vegnir mantenius mo sche las valladas romontschas disponan d’ina sauna basa economia per aschia puder frenar la depopulaziun. Da 1969 entochen 1972 ei Dumeni Columberg staus redactur dalla Gasetta Romontscha. Era sch’il giuven gasettist ha renunziau suenter treis onns ad ina carriera schurnalistica en favur d’in engaschament politic, ha el manteniu ina ferma affinitad ed attaschonza alla pre­ssa. Sco versau schurnalist eis el staus duront passa 50 onns – sco collaboratur liber – ina ferma petga ton dalla Gasetta Romontscha e da La Quotidiana, sco era dil Bündner Tagblatt. Nundumbreivels ein ils rapports ord il parlament, las reportaschas tematicas e las columnas ord sia plema. Avon dus onns, cu la cuntinuitad da La Quotidiana era seriusamein periclitada, ei Dumeni Columberg buca senuspius dad ir sillas barricadas e cun siu vigurus clom da Cassandra «La Quotidiana astga buca murir!» ha el allertau ils responsabels ed aschia fullau via alla soluziun actuala che garantescha cuntinuitad sut auters auspecis. Ils 7 d’october ha igl anteriur cusseglier naziunal Dumeni Columberg saviu festivar siu 80avel anniversari.

Suenter ina stad cun casas d’attempai e da tgira pli u meins aviartas eis ei vegniu pli stregn las davosas jamnas. Malgrad obligatori da certificat e severas mesiras da protecziun ha il virus pudiu infectar enzacontas cussadentas e cussadents ella Casa s. Martin a Trun ed era el Da casa Val Lumnezia. Sco Donat Nay, il menader dalla Casa s. Martin a Trun ha declarau ier alla FMR, ein il mument otg cussadentas e cussadents infectai cul virus da corona e sesanflan en isolaziun. Ina persuna ha saviu bandunar ier l’isolaziun. Igl emprem cass seigi vegnius constataus la fin da settember plitost casualmein. Ladinamein seigien tuts vegni testai ed ins hagi stuiu constatar ulteriurs cass. Era tiel persunal hagien ei giu tschun infectai, mo la gronda part da quellas persunas lavuri puspei. Tenor Ruth Lichtensteiger, la menadra ad interim dil Da casa Val Lumnezia, ha ei leu il mument 15 cussadentas e cussadents cun Covid-19. Da quels seigien sulet duas persunas buca viroladas. Dil persunal ella casa a Vella seigien 12 persunas vegnidas infectadas cul virus. Malgrad virola La gronda part dallas persunas pertuccadas hagien denton in decuors relativamein migeivel da Covid-19. Sch’ei ha dau ella Casa s. Martin mortoris pervia ni en connex cun corona ha il menader dalla casa buca vuliu tradir risguardond l’obligaziun da discreziun. Tenor Nay ein actualmein tuttas senioras e seniors ella Casa s. Martin vaccinai. Sco el aschunta ei era la gronda part dil persunal vaccinada ni guarida. Ils ulteriurs fetschien duas ga ad jamna in test el menaschi. «Quei che fa a mi il pli grond quitau ei ch’il virus ha pudiu infectar nos cussadents malgrad ch’els ein virolai», deplorescha Donat Nay e suppona ch’il schurmetg entras il vaccin laschi plaunet suenter. Ils biars erien vegni vaccinai la secunda ga l’entschatta fevrer. El manegia ch’ei pudessi dar enzacu ina tiarza virola per refres­tgentar il schurmetg. «La situaziun sa denton semidar di per di» di el. Ussa seigi ei da tener la dira, enzacu seigien probablamein tuts u guari, vaccinai ni omisdus. «Nus savein buca serrar en nos seniors per adina, enzacu stuein nus viver cun quei», ei il meinacasa perschuadius. Neginas visetas Dapi gl’emprem cass d’infecziun dalla jamna vargada eran las partiziuns vegnidas serradas per visetas ella Casa s. Martin. Cun certificat e risguardond las mesiras da protecziun eran visetas denton aunc pusseivlas ella caffeteria. Ier han ils responsabels dalla Casa s. Martin informau cussadents e parents ch’ei detti naven d’immediat negina pusseivladad pli da far visetas, era buc ordaviert. Ei il virus pia sesluitaus en casa cullas visetas? «Ei ha buca dau bia visetas il davos temps e sche cun certificat», ha Donat Nay manegiau ed aschuntau ch’el lessi era cheu buca far speculaziuns, mo ins sappi sedumandar sche quei cul certificat seigi ina buna caussa. El Da casa Val Lumnezia ei l’entira casa serrada per visetas gia dapi gl’emprem cass d’infecziun ch’ei vegnius constataus ils 27 da settember. Cun mascrina san visitaders denton aunc s’entupar cun cussadents ordadora ni silla terrassa. Sfida pil persunal «Pil persunal eis ei il mument fetg stuffi ed ina gronda sfida da schurmegiar la gruppa vulnerabla. Ei setegnan ensemen e prestan lavur admirabla. Ins senta ina gronda solidaritad», lauda Donat Nay. Pil persunal dallas casas d’attempai muntan persunas infectadas numnadamein bia dapli lavur e quei ella tgira, nettegiaziun e cuschina. Las mesiras da protecziun rigurusas pretendan da luvrar ellas stanzas isoladas cun vestgadira d’isolaziun, mascras ed egliers mo era da desinfectar igl entir di. «Jeu hai empruau en quella vestgadira d’isolaziun, era senza schubergiar ni luvrar ella tgira era quei sco dad esser ella sauna», descriva Donat Nay sia experientscha. Era dunna Lichtenberger lauda il persunal dil Da casa Val Lumnezia. Ei hagien il mument buca munconza da persunal damai ch’ei hagien sviu s’arranschar bein e lur collaboraturas e collaboraturs seigien fetg flexibels. Las persunas infectadas ein en isolaziun ed il persunal sto purtar vestgadira d’isolaziun en quellas partiziuns. La foto muossa ina dunna che schubregia ella Casa s. Martin. Donat Nay, menader Casa s. Martin. Covid-19 a Trun e Lumnezi a Tenor ina retscherca dalla FMR (stan gievgia) ha ei cussadentas e cussadents infectai en la Casa s. Martin a Trun ed el Da casa Val Lumnezia a Vella. Vegnidas schurmegiadas d’infecziuns cul virus ein pil mument las senioras ed ils seniors ella Casa s. Giusep a Cumpadials, ella casa Puntreis a Mustér ed ella Casa d’attempai e tgira a Glion. Infecziuns da Covid-19 malgrad virola Dapi la fin da settember ein cass da Covid-19 en casas d’attempai dalla Surselva vegni enconuschents. Persunas infectadas dat ei actualmein a Trun ella Casa s. Martin ed a Vella el Da casa Val Lumnezia. Infecziuns ha ei era dau ellas retschas d’emploiadas ed emploiai. Ella Casa s. Martin ein tuttas cussadentas e cussadents vaccinai ed era el Da casa Val Lumnezia la gronda part. Tuttina ha quei pudiu dar infecziuns. In indezi ch’il schurmetg entras il vaccin pudess schar suenter? La FMR ha discurriu cul menader dalla Casa s. Martin Donat Nay e culla menadra ad interim dil Da casa Val Lumnezia, Ruth Lichtensteiger. Omisdus han ludau il persunal che hagi da prestar enorma lavur duront quei temps. (fmr/sr) Il virus da corona ha infectau entginas cussadentas e cussadents dalla Casa s. Martin a Trun (foto) ed era dil Da casa Val Lumnezia a Vella.

Fatmir Spescha da Danis ei in cuschinier passiunau ed ustier cun tgierp ed olma. Per dar vinavon sias ideas e siu plascher ha il menader dalla gastronomia ella casa da tgira PUNTREIS a Mustér, scret in cudisch da cuschinar cun recepts grischuns ch’el ha interpretau da niev. «Quei ch’jeu seregordel level jeu daventar cuschinier», di Fatmir Spescha che habitescha cun sia dunna Nathalie e lur quater affons a Danis. Cun 15 onns ha igl um - ch’ei oriunds dil Cosovo – bandunau sia famiglia e la pa­tria per immigrar en Tiaratudestga tier in aug. Igl emprem ha il giuven luvrau enzacons onns ella gastronomia per allura far igl emprendissadi da cuschinier en in hotel da tschun steilas a Düsseldorf. Leu ei siu plascher per ina cuschina elevada vegnius svegliaus. Suenter ha el luvrau en differents hotels, en ustrias ed el catering en Tiaratudestga. S’inamuraus ella Svizra Il 2009 ei il cuschinier vegnius en Svizra per luvrar a Breil nua ch’el ha era empriu d’enconuscher sia dunna. Il giuven Cosovar ei per dir aschia s’inamuraus gest treis ga: numnadamein ella Svizra Nathalie, ella tiara ed ella cuschina dalla tiara. Ensemen ei il pèr lu ius a luvrar en hotels a Thun, Lenk, Zweisimmen, Laax e Flem. A Val sogn Pieder ha Fatmir Spescha luvrau tschun onns sco schef da cuschina e cuschinau per treis restaurants. Leu eis el per l’emprema ga vegnius undraus cun puncts da Gault-Millau. «Quei temps erel jeu bunamein memia ambizius e fixaus silla lavur e mia dunna ha stuiu frenar mei empau. Aschia sun jeu daventaus il 2018 menader dil sectur da ga­stronomia ella casa da tgira PUNTREIS a Mu­stér», raquenta igl um da 44 onns. Leu hagi el in temps da lavur pli reglau ed aschia temps per la famiglia. La cuschina dil Cosovo risguarda Fatmir Spescha praticamein mai. Tratgas dil Cosovo prepari sia dunna duas, treis ga il meins e l’entira famiglia gaudi quei. A casa cuschinan omisdus. «Sch’ei sto ir spert cuschinel jeu, autruisa mia dunna», manegia il cuschinier riend ed aschunta che sia dunna seigi culs onns daventada ina buna cuschiniera. Ad ella ha el dedicau siu cudisch gest cumpariu en romontsch e tudestg e che porta il tetel «Tratgas indigenas en niev vestgiu/Einheimische Gerichte anders präsentiert». Rezepts dallas tattas Sfegliond el cudisch culs recepts ch’ein dètg sempels da cuschinar suenter e contemplond las fotos fa quei gust d’empruar ora in menu ni l’auter. Oravontut denton da degustar e ma­gliar. Per la realisaziun dil cudisch ei Spescha vegnius sustenius da sponsurs sco la casa PUNTREIS, la Lia Rumantscha ed auters. Il cudisch biling cuntegn perfin in glossari romontsch/tudestg ed ei senz’auter era adattaus per emprender ni perfecziunar il romontsch. Ei dat recepts per prespisas, spisas principalas e desserts. «En miu mintgadi professiunal hai jeu la pusseivladad da discutar cun tattas e tats davart las tratgas da pli baul, d’emprender d’enconuscher novs recepts e da cuschinar els a mia moda», declara Fatmir Spescha. Aschia anflan ins per exempel il recept dils «izuns da Sedrun cun panna cotta da timian» che vegn preferius cunzun en Tujetsch ni la «tuorta da nuschs dalla tatta da Barla». Schnicschnac plai buc a tuts Sias interpretaziuns novas e modernas dallas tratgas tradiziunalas evocavan all’entschatta tuttavia buca mo resuns positivs tiels cussadents dalla casa PUNTREIS: «Jeu sun daventaus cunscients che nossas cussadentas e nos cussadents apprezieschan ina buna cuschina regiunala, mo ch’els giavischan ni schnicschnac ni decoraziuns surfatgas sin lur taglier. Perquei duei il bien gust da tratgas ch’els enconuschan star el center», declara il cuschinier passiunau ed aschunta riend: «Cul temps han ei domesticau mei, mo enqualga vilentel jeu tuttina aunc bugen els cun ina surpresa culinarica ed empau schnicschnac.» Empau mal il venter fetschi ei schon sch’enzatgi drovi ma­ggi ed aromat per cungir suenter. Il canaster cun quels cungems ei denton d’anflar sin mintga meisa ella sala da magliar era sche Spescha puntuescha: «Per cungir cun aromat e maggi sun jeu buca daventaus cuschinier.» Ella casa PUNTREIS fa el tut il pusseivel ella gronda cuschina. Quei naven dalla mezca entochen tier la pasta per la lasagna ni il buglion e las sosas. La carn, truffels, graun ed auter cumpra el da puras e purs dalla regiun. Quasi tut vegn duvrau aschia ch’ei dat strusch vanzadiras da better. Da quella filosofia da cuschinar profiteschan secapescha era ils emprendists da Fatmir Spescha ed igl entir team da cuschina. Tuttina, enqualga maunca ad el duront la lavur dil mintgadi ina sfida speciala: «Perquei hai jeu giu il desideri da realisar miu emprem cudisch da cuschinar.» Naven dall’idea entochen la realisaziun ein varga treis onns passai: «Igl ei stau in temps intensiv ed inspiront. La pandemia ei vegnida denteren e perquei er’ei grev d’anflar in termin per ina vernissascha. Tonpli selegrel jeu ussa da presentar venderdis proxim il cudisch als hosps envidai ella casa PUNTREIS e survir ad els enqual tratga che tuts san suenter era cuschinar sezs senza problems.» Las «omlettas cun izuns e glatsch da nuschs» fan queidas ed il recept ei d’anflar el cudisch da Fatmir Spescha. Fatmir Spescha ei in cuschinier passiunau. Quels dis ei siu emprem cudisch da cuschinar cumparius. Tratgas indigenas en niev vestgiu Ei sedi ch’ei detti tontas variantas da capuns sco cuschinieras e cuschiniers. Ussa dat ei aunc ina varianta dapli – numnadamein ils raviolis da capuns da Fatmir Spescha da Danis. Il recept per quels e massa auters recepts grischuns vegls interpretai da niev ha il cuschinier passiunau publicau en siu emprem cudisch da cuschinar biling cul tetel «Tratgas indigenas en niev vestgiu/Einheimische Gerichte anders präsentiert». Ses capuns vesan buca pli ora sco capuns ed era ils maluns à la Fatmir paran dad esser tut enzatgei auter. Tuttina resta il gust enconuschent ed ils recepts ein sempels da cuschinar. Fatmir Spescha ei dapi il 2018 menader dil sectur da gastronomia ella casa da tgira Puntreis a Mustér. Alla FMR ha el raquintau co las senioras ed ils seniors reageschan sin sias interpretaziuns dallas spisas tradiziunalas. (fmr/sr) Fatmir Spescha ei in cuschinier cun passiun e grond gust d'empruar novas caussas.

Sper la tractaziun dallas fatschentas statutarias ha la radunonza generala dall'Uniun sportiva Schluein Glion (USSI) era elegiu in niev president. Unanimamein ei Thomas Müller vegnius tscharnius sco successur da Vendelin Cabernard. Lez ei seretratgs da siu uffeci suenter quater onns. Thomas Müller habitescha a Flem Casa d’uaul, ei giurist promoviu ed advocat. In fegl dad el dat ballapei tiels juniors dall’USSI. En sia giuventetgna ha el dau cunzun ballamaun (ligia naziunala A cun Yellow Winterthur), ei denton era staus activs sco ballapeist tiel SC Wipkingen. Sco sportist passiunau ei Thomas Müller zun motivaus d’astgar surprender il tgamun dall’USSI e menar quella cun success egl avegnir.

Mes patratgs pertuccont la lescha da ca­tscha ha ussa era contonschiu igl attent e zun premurau cusseglier Martin Candinas. Aschia haiel sedumandau - daco san ils deputai dil Cussegl dil stans ni dil Cussegl naziunal buca reagar cun ina mo­ziun, ina interpellaziun ni silmeins cun ina damonda al Cussegl federal pertuccont la lescha da catscha? Daco savessan las autoritads federalas buca delegar l'execuziun dalla lescha da catscha allas regenzas cantunalas? Tier la pandemia Covid-19 eis ei stau pusseivel da surdar quella incumbensa per la pli gronda part allas regenzas cantunalas. Quei ha funcziunau oreifer e detg stupent. Ina autra damonda ei quella ch'ils lufs eran avon rodund 100 onns era arrivai cheu tier nus. Co han nos antenats dumignau da ragischar ora lu ils lufs da gliez temps? Percletg ha ussa era cusseglier naziunal Martin Candinas reagau endretg. El ha inoltrau ina interpellaziun al Cussegl federal per mauns dil Cussegl dil stans ed il Cussegl naziunal. Cun quella interpellaziun spera cusseglier Martin Candinas che l'ordinaziun resp. la lescha da catscha vegni adattada ni schizun revidida. Gliez fuss la suletta sligiaziun che dess spert glisch verda per decimar ni da ragischar ora ils lufs. Daditg caschunan quels lufs sgarscheivels mals e dolurs als tiers selvadis, als animals da casa, nuorsas, cauras, asens e da niev era vadials. La catscha ei gest finida e fetg biars ca­tschadurs ein buca cuntents cun la preda. Nua ch'ils lufs ein presents dat ei pari strusch animals selvadis pli. Entras ils lufs seigi la catscha semidada dil tuttafatg ed ils catschadurs han buca pli il plascher ed anim dad ir a catscha sco pli baul! Niev ei ch'ils catschadurs settan ussa pli bia muntanialas. La patenta cuosta ed els vulan preda, ina reacziun normala. Buca avunda, quels gagliards e nauschs lufs ein savischinai ussa era als carstgauns. La devisa senumna: Negin respect e mo il regl da mazzar tut tgei che vegn ad els en via. Ina situaziun catastrofala per ils animals ed in vegnent denton immens problem per nus humans. Il pli turpegius ei ch'ei dat concarstgauns ed uniuns che vulan per tut prezi mantener il schurmetg dils «scarpatutti», ils lufs. Els han negin cor per las brutalas scenas, nua ch'ils lufs scarpan naven mo tocca ord il tgierp da sias unfrendas. Ils biars ein aunc en veta e ston far atras sgarscheivlels mals ed immensas dolurs en­tochen ch'els pon murir ni vegnan liberai da lur dolurs. Jeu sedamondel tgei sentiments han ils amaturs dils lufs vesend quels paupers animals blessai? Ei fuss urgentamein uras da revegnir ed adattar la lescha alla situaziun hodierna ch'ei veramein buca pli acceptabla. Quei en sesez mo pervia dils lufs che cuntenta buca il scribent ed aunc la gronda part dil pievel muntagnard, il qual vegn di per di confruntaus cun quei immens e zun trest problem.

(fmr/gc) Ils «Piogns», la revista da Medel, che cumparan quater gadas ad onn varga dus decennis, ein sesviluppai ad ina preziusa cronica dalla Val. La gest cumparida numera digl atun 2021 enrihescha siu cuntegn cun ina interessanta contribuziun da Linus Beeli davart «Casas da scola vegnan e van». 1960 veva la vischnaunca da Medel aunc treis scolas: Mintgamai ina ad Acla, a Platta (scolas cumplessivas) ed ina a Curaglia cun quater partiziuns. 1928 ei vegniu introduciu a Curaglia ina scola reala (secundara) che ha cuzzau tochen 1973 e vegneva schizun frequentada da scolars da Mustér. Il davos magister d’Acla Muort manco da scolaras e scolars ei la scola ad Acla vegnida serrada 1961. Il davos scolast si d’Acla, Linus Beeli, veva ual entschiet leu sia carriera e gest era staus il davos magister. La scola a Platta ha pudiu semantener tochen 1980. Lu ein tuts scolars dalla Val i a Curaglia a scola. Dapi 2018 ei era la casa da scola a Curaglia bandunada. Ils paucs scolars da Medel van dapi lu ora Mustér a scola. Tipics per las relaziuns enta Medel, sco en nossas pleivs e vischnauncas insumma, ein il svilup dall’instrucziun en scola sco dalla construcziun dallas diversas casas da scola stadas. La casa da scola a Curaglia ei vegnida renovada ed engrondida 1964 per la summa da 659 000 francs ed ha survegniu ina halla da gimnastica cun tribuna. Cun l’entschatta 2003/2004 sepresenta la scola a Curaglia danovamein en niev vestgiu. Dapi lu han ins mo pli fatg diever da quella 15 onns. Linus Beeli sedamonda perquei, sche l’investiziun dad 1,9 milliuns francs persuenter seigi insumma stada da responsar. Mo ins era plein speronza e sesnueva segir era enta Medel dil patratg da stuer schar ir la scola per adina ordeifer vischnaunca. «La veta si Plaun-Barcuns – inaga ed oz» Toni Bearth, dad Acla e sesents a Panaduz, ha descret extendidamein la veta sil Plaun-Barcuns – anteriuramein ed oz. Ei setracta d’in mises cun mo pli ina tegia, situaus silla costa aulta sur Pardatsch/Cristallina. In liug idillic, nua che la tegia ei oz la davosa restonza d’in mises d’antruras cun dus clavaus e nuegls da cauras. Toni Bearth, che ha viviu leu pli baul jamnas ed jamnas ella solitariadad amiez ina cuntrada alpina – e fa quei aunc oz per temps – ha nudau si avon onns numerusas regurdientschas surda tut quei che succedeva en quei mises e siu contuorn. Ciprian Giger ha integrau la vasta e zun interessanta descripziun da Toni Bearth els «Piogns». «Linus Flepp – ina retrospectiva» Hans Huonder fa menziun els «Piogns» dalla presentaziun dalla novissima ovra «Linus Flepp – ina retrospectiva». Il pictur da Medel, Linus Flepp, ch’ei era conredactur dils «Piogns», vegn portretaus tras ina ediziun reussida en tuts graus cun maletgs e text sco valent illustrader. El ha realisau sia reha raccolta artistica tenor la devisa: «Quei che jeu audel, sentel e vesel cula en mes maletgs.» Novas da success Ils «Piogns» portan in’intervesta da Linus Beeli cul niev president communal Claudio Simonet che trai sco emprem facit: «Jeu sundel sesentius immediat da casa.» – Igl intervestader numnau fa era menziun sut «La giuventetgna da Medel ei nuota mo per las vias» dil giuven Roland Venzin, da Curaglia, che ha terminau dacuort siu secund emprendissadi tier l’interpresa Casatec SA a Mustér cun la nota 5,8 sco installatur da scaldament. Igl emprem veva el empriu dad installatur sanitar. – Linus Beeli descriva era, co il telegraf ei la finala vegnius enta Medel a basa d’in artechel, cumparius 1902 ella Gasetta Romontscha. Auguris e memento Tier ils giubilars s’audan Franz Bearth-Venzin (80 onns), Rita Flepp-Flepp e Valentina Pally-Schmidt, omisduas han 85 onns, e tuts stattan a Curaglia. – En pietad vegn regurdau a Paula Giger-Venzin, Pardé (1938-2021).

Il venderdis sera ha Fatmir Spescha – il cuschinier dalla casa PUNTREIS a Mustér – envidau alla vernissascha da siu cudisch da cuschinar «Tratgas indigenas en niev vestgiu». Gian Reto Nufer, il menader dalla casa, ha tradiu da vuler arver pli fetg la gastronomia dalla casa per la publicitad. Las fatschas dils hosps dalla casa PUNTREIS e dil cuschinier Fatmir Spescha han adina puspei tradiu il venderdis, ch’ei eran surpri e cuntents cun quei ch’ei vegniu surviu. Oravontut ils «Raviolis da capuns» han fascinau las buccas finas (La FMR ha presentau il cudisch la mesjamna vargada). Il cuschinier drova sfidas Gia ussa ein hosps d’ordeifer beinvegni ell’ustria dalla casa PUNTREIS che porscha era caterings e menus per fiastas da famiglia, nozzas ed auter. Sco Gian Reto Nufer ha tradiu il venderdis, puprogna Fatmir Spescha las cussadentas ed ils cussadents cun sia cuschina. El drovi denton ina sfida speciala. «Perquei lein nus arver aunc pli fetg noss’ustria e porscher ina gastronomia d’events», aschia il menader dalla casa PUNTREIS. L’idea seigi tuttavia buca quella da concurrenzar ils menaschis ella regiun, mobein d’offerir enzatgei spezial. «Jeu less porscher deletgs gastronomics ed inscenar quels a moda speciala. Quei sa esser cun preparar el liug, cuschinar ordaviert sil fiug ni era cun survir en vischala nunusitada ed autras surpresas», declara Fatmir Spescha che ha per exempel surviu ina suppa da zetgas en crosas dad ovs. Tut dalla regiun e fatg en casa Products fini han piars nuot ella cuschina dalla casa PUNTREIS. Fatmir Spescha fa tut quei ch’ei pusseivel sez, naven dil paun e la tuargia entochen tier la pasta ed il bouillon. Ils animals cumpra el da purs dalla regiun. «Pil solit visetel jeu ils purs ed enquerel ora ils animals aschia ch’jeu enconuschel els avon ch’ei vegnan ella cazzetta», di il cuschinier che ha gia cuschinau en pliras ustrias e hotels da renum, il davos en Val sogn Pieder. Regiunal e stagiunal ha per el ina gronda muntada. Impurtont ei senza dubi era ch’el fa sia lavur cun bia cor, perschuasiun e pissiun e quellas ingredienzas drov’ei probablamein era per cuschinar ils recepts ch’ein d’anflar en siu cudisch. Autruisa vegn ei strusch a gartegiar. Il cudisch «Tratgas indigenas en niev vestgiu/Einheimische Gerichte anders präsentiert» cuntegn 30 recepts naven da raviolis da capuns tochen egls bov da Danis. Il cudisch ei cumparius tier «ediziun rein» ISBN 978-3-033-08785-9. El po vegnir cumpraus ella casa PUNTREIS ni directamein tier igl autur dil cudisch: Tel. 078 842 23 60 ni per mail : fspescha@PUNTREIS.ch. Il cudisch cuosta 30 francs. A caschun dalla vernissascha da siu cudisch da cuschinar ha Fatmir Spescha puppergnau ils envidai cun sias surpresas culinaricas e la presentaziun da quellas.

Il venderdis vargau ha l’Uniun Lag Salischinas salvau sia radunonza generala ed elegiu il niev president Diego Deplazes da Rabius. Il project Lag Salischinas vegn da niev integraus ell’organisaziun dalla vischnaunca Sumvitg ed il TCS vul collaborar. Dapi la fundaziun il 2017 era l’Uniun Lag Salischinas vegnida presidiada da Rino Caduff da Glion. Ord motivs persunals ha el abdicau avon dus onns, aschia ch’il consuprastont Fabian Collenberg ha tgamunau quella ils davos onns ed era menau la radunonza generala. Il venderdis ei il deputau e secretari general dalla Lia Rumantscha, Diego Deplazes vegnius elegius sco president dall’Uniun Lag Salischinas. Ils ulteriurs consuprastonts Andreas Baselgia, Luis Beer, Fabian Collenberg, Curdin Maissen, Andy Monn, Jacqueline Walter, Placi Wenzin e Guido Wieland ein vegni reelegi cun in applaus. Ils revisurs dall’uniun Claudio Cajacob e Willy Decurtins ein medemamein vegni reelegi. L’uniun dumbra rodund 800 commembras e commembers, per gronda part dalla regiun. Il project ­duei vegnir integraus ell’organisaziun dalla vischnaunca Sumvitg. Ina cumissiun communala duei persequitar ed accumpignar vinavon il project. La cumissiun duei ensemen cun in menader da project tecnic ed in menader da project per l’economia da menaschi promover il project Salischinas. Sin buna via Sco Fabian Collenberg ha declarau, ei la realisaziun dil project Lag Salischinas sin buna via: «Tecnicamein ei il lag realisabels ed era culla finanziaziun essan nus sin buna via. Ina gronda damonda aviarta ei denton aunc la cumpensaziun da terren.» Sco l’uniun scriva en in communicau als mieds da massa, ei ina gruppa da lavur en stretg contact culs cultivaders per elaborar sligiaziuns. Ei vegn sclariu pusseivladads da cumpensaziun da terren, indrezs da schuar e pusseivladads cugl agroturissem. L’uniun quenta da saver entscheiver cullas lavurs da ba­ghegiar il 2025. La fasa da baghegiar dil project vegn a cuzzar rodund dus onns aschia ch’ei po forsa vegniu fatg bogn a Salischinas igl onn 2027. 17 milliuns per lag e campadi Las examinaziuns tecnicas confirman la realisabladad dil project a Salischinas. Per la realisaziun dil Lag Salischinas quenta l’uniun cun cuosts da rodund 12 milliuns francs. Tenor Fabian Collenberg vegn il maun public probablamein a surprener ils cuosts pil lag. Per realisar il campadi cun glamping (campar a moda luxuriusa), ein cuosts da rodund tschun milliuns francs previ. Cheu vul l’uniun tschercar inve­sturs. Cun il TCS eis ei reussiu d’anflar in gestiunari e co-investur pil campadi/glamping. Oliver Grützner, menader dalla partiziun turissem e temps liber, ha partiu entgins patratgs cun la radunonza. El seigi perschuadius ch’ei sappi vegnir creau a Salischinas in project unic. Il TCS vegn consequentamein a separticipar finanzialmein vid il project gia naven dalla proxima fasa da project. L’Uniun Lag Salischinas spera da saver realisar il project Lag Salischinas sin il 2027. Project Lag Salischinas L’Uniun Lag Salischinas vul realisar a Salischinas ella vischnaunca da Sumvitg ina zona da sport e recreaziun. Il project cuntegn in lag natural da far bogn, in lag da pesca ed ina tratga da pèschs. Il territori cunfinescha al perimeter da revitalisaziun dall’ogna A-31 a Cahuons ch’ei da muntada naziunala. Plinavon sesanfla sil territori ina deponia veglia che savess vegnir dimessa en connex cul project.L’idea per in lag natural da far bogn a Salischinas ei gia naschida igl onn 1997. Igl onn 2013 ei l’idea vegnida sviluppada vinavon entras ina gruppa d’interess. Il project Salischinas sustegn las intenziuns dalla Surselva da promover il turissem da stad ch’ein entras la midada dil clima indispensablas. Igl Uffeci per la natira ed igl ambient ha constatau che la realisaziun d’ina zona da sport e recreaziun inclus lag natural da far bogn e revitalisa­ziun dil Rein Anteriur seigi interessanta. La vischnaunca da Sumvitg ha ina posiziun positiva enviers il project, su­stegn la revitalisaziun dil Rein denton mo sche la zona da sport e recreaziun sa vegnir realisada. A Salischinas denter Rabius e Surrein duei il Lag Salischinas vegnir realisaus. En sis onns a Salischinas Il Lag Salischinas ella vischnaunca da Sumvitg duei esser realisaus sil 2027. Quei ei stau d’udir a caschun dalla radunonza generala dall’Uniun Lag Salischinas che ha giu liug il venderdis vargau. «Tecnicamein ei il lag realisabels ed era culla finanziaziun essan nus sin buna via. Ina gronda sfida ei denton aunc la cumpensaziun da terren», aschia Fabian Collenberg che ha tgamunau ad interim l’uniun suenter che Rino Caduff haveva abdicau sco president. A caschun dalla radunonza ei il deputau e secretari general dalla Lia Rumantscha, Diego Deplazes da Rabius, vegnius elegius sco niev president. Il TCS vul collaborar sco gestiunari ed era daventar in dils investurs. (fmr/sr)

La gievgia sera ha l’Uniun Pro Lucmagn salvau sia 22avla radunonza da commembras e commembers el Hospezi s. Maria sil Pass Lucmagn. Igl unviern vargau ei il Pass Lucmagn staus aviarts pli paucs dis che usitau ils davos onns. «La segirtad ha emprema prioritad», quei ei stau d’udir pliras ga duront la radunonza dallas commembras e dils commembers dall’Uniun Pro Lucmagn. Grazia a quella tenuta ha ei era igl unviern vargau dau negins accidents silla via dil pass. Ord motivs da segirtad ei il Pass Lucmagn staus serraus igl unviern vargau 50 dis, quei ei per dabia sur la media da 37 dis. Sco Nora Zürcher-Gasser dalla cumissiun tecnica ha declarau, ha ei era dau empau dapli neiv ch’ella media. Aschia ein 49 lavinas vegnidas giu tochen en via e biaras autras entochen pauc sur via. 30 da quellas dalla vart dil nord e 19 dalla vart dil sid. Igl arranschament pil giubileum da 20 onns dapi l’avertura d’unviern ha stuiu vegnir spustaus duas ga. Igl onn proxim speran ils responsabels da puder realisar quel. Arver pli ditg Consequentamein ein era ils cuosts pil menaschi d’unviern silla via denter Fuorns e Campra stai empau pli aults ch’ella media da 657 000 francs. Igl unviern 2020/2021 han quels importau 750 000 francs. La stad 2021 han las lavurs da baghegiar la prolungaziun dalla gallaria dil Scopi entschiet. Igl ei previu da terminar quellas sil 2023. Sco il president dall’Uniun Pro Lucmagn, Martin Candinas ha declarau, duei quella prolungaziun purtar in considerabel migliurament quei che pertucca il temps d’avertura dalla via sul pass. Dalla vart dil sid ein mesiras forestalas en planisaziun. Tenor Candinas vegnan era quellas a meglierar la situaziun. L’entschatta dallas lavurs da selvicultura ei previda igl atun 2022. Ei fuva era vegniu discutau d’ina gallaria ad Acquacalda mo sco igl ei vegniu informau il venderdis eis ei buca pusseivel da realisar quella. In vice e quater presidents La radunonza ha priu cumiau da Matteo Baggi ch’ei dapi la fundaziun dall’uniun dalla partida vicepresident. Sco el ha declarau, seigi el loschs d’esser staus activs ella Pro Lucmagn che hagi scret historia per nossas vals e nos cantuns. La finamira dall’uniun seigi tuttavia buca mo la sfida tecnica da tener aviarta la via dil pass sur unviern, mobein era quella da promover la cultura, il contact social e l’economia dil nord e dil sid. Oz seigi l’avertura invernala dil pass enzatgei normal pils habitonts. Sco pli baul – aschia Matteo Baggi – mavien ei silpli ina ga ad onn a Mustér per ma­gliar la buna carn secca. Sco igl ei stau d’udir, ha il vicepresident senza dubi influenzau a moda positiva ils contacts persunals e promoviu occurrenzas culturalas communablas. Matteo Baggi da Malvaglia resta vinavon fideivels all’uniun, quei ella cumis­siun da cultura ensemen cun Hans Huonder da Mustér. Per Matteo Baggi ei Loris Beretta vegnius elegius. Ton il president Martin Candinas sco ils ulteriurs suprastonts ein vegni reelegi. Italoromontsch Interessantas, simpaticas e divertentas ein las retrospectivas dils anteriurs presidents dall’Uniun Pro Lucmagn stadas. Tuts han puntuau l’impurtonza dall’avertura, buca sulet pervia dil traffic mo era pil contact, la plivalur per l’economia ed il brat cultural. Walter Decurtins da Trun ha presidiau quella dil 2000 – 2006 e dalla bial’entschatta havevi Matteo Baggi dau las ordras ch’ei ve­gni buca discurriu tudestg el sid. Perquei hagi el halt empriu talian e sco el ha gest concediu sez tuni quei aschia che mintga Romontsch capeschi era. Quei ei propi stau il cass cun siu «italoromontsch» e gesticulau culs mauns ha igl anteriur cusseglier naziunal sco in ver Talian. «Igl emprem era tut jester, suenter essan nus daventai amitgs», ha Walter Decurtins resumau. Aldo Tuor da Mustér ha presidiau l’uniun dil 2006 – 2012. En talian quasi perfetg eis el seregurdaus da sentupadas invernalas ad Andermatt, damai ch’il pass eri serraus. All’entschatta survegnevien ei la lubientscha d’arver la via sulet per mintgamai tschun onns. Il 2010 seigi ei denton reussiu da survegnir la lubientscha per in’avertura illimitada. Peter Binz da Medel ha presidiau l’uniun dil 2012 – 2015. El ha discurriu tudestg e menziunau il cudisch dil Medelin Ciprian Giger. Quel ei vegnius publicaus il 2015, duront che Binz presidiava la vischnaunca da Medel. Ciprian Giger hagi scret sur dalla historia per liung dalla via dil Pass Lucmagn el decuors da 60 onns e duront 15 da quels onns hagi era la Pro Lucmagn scret historia. (fmr/sr) Martin Candinas, il president actual dall’Uniun Pro Lucmagn, il vicepresident partent Matteo Baggi ed ils anteriurs presidents Aldo Tuor, Walter Decurtins e Peter Binz (da dretg). ). MAD

La sonda ha l’Uniun da tratga da biestga Cadi envidau all’exposiziun da genetschas e vaccas a Breil sil parcadi dallas pendicularas. Ils organisaturs han astgau beneventar da fina bial’aura dapli expositurs e visitaders ch’usitau. Per las famiglias purilas da Mustér, Sumvitg, Trun, Sursaissa, Breil, Vuorz ed Andiast eis ei stau in di tut special la sonda vargada. Els han saviu prender ord stalla lur pli bials animals e presentar els avonmiezdi el rudi. 34 allevaturs e rodund 100 tgaus, vaccas brinas ed original brinas dall’entira Cadi, ein vegnidas exponidas a caschun dall’exposiziun da genetschas a Breil. «La qualitad dils animals ei fetg aulta e la lutga ei stada dira», ha Carli Tuor, il president dall’Uniun da tratga da biestga Cadi resumau cun paucs plaids. El ha denton era declarau ch’ei vali gia bia d’astgar ir el ring. Mo plai quei era allas vaccas? «La ruasseivladad dils animals ha mussau ch’ei gaudan quei», ha Carli Tuor rispundiu. E pilver, sch’ins cumpareglia cul cunfar hectic, culla gnervusadad ed alteraziun a caschun d’elecziuns da «miss humanas», lu era quei la pasch ed in bi mirar a Breil la sonda. Cintia ei emprema «Regina dallas Alps » Uonn ha ei dau in’elecziun speciala e nova a Breil, numnadamein quella dalla «Regina dallas Alps». Per quella concurrenza vegnan vaccas ch’ein stadas ad alp rangadas e g21wiudicadas tenor cumparsa e prestaziun. «Ellas ein da buna qualitad, bialas e robustas», ha igl expert dil di, Samuel Cadalbert discret quei ch’el ha viu el rudi. 15 vaccas ein vegnidas menadas el rudi per quella concurrenza e la fin finala ei Cintia da Franz Brand-Gisler d’Andiast daventada l’emprema «Regina dallas Alps» . Il tetel dalla «Miss Tumpiv» ei ius a Sursaissa tier Bruno Caduff e sia Lima. La Belinda da Mario Seiler-Sax ha astgau turnar en stalla cul tetel dil «Bi iver genetschas». «Quellas ch’ein disadas gaudan» «Ina vacca ch’ei cheu tier l’exposiziun davontier e vesa era ora bein ha ina buna veta duront gl’entir onn ora. Ella gauda in bien comfort en stalla ed ha adina avunda pavel. Ei vegn propi mirau bein dad ella, autruisa fuss ella buca sin l’exposiziun», ha igl expert Samuel Cadalbert declarau. Ei sappi esser ch’ina ni l’autra hagi empauet stress quei di. «Quellas ch’ein disadas gaudan denton da semussar», aschia Cadalbert che ha giu plascher da rangar a Breil. Ei seigi stau in fetg bi di cun fetg ferm muvel sil plaz. «En Surselva ei la tratga segir aunc fetg impurtonta, ins vesa era che la qualitad ei fetg aulta. Jeu hai viu massa bialas e bunas vaccas cun super ivers e sai s’imaginar ch’ina ni l’autra ei aunc da veser quest unviern a caschun da pli grondas exposiziuns», aschia igl expert dil di. La «Miss Tumpiv» 2021 ha num Lima e s’auda a Bruno Caduff da Sursaissa. Igl expert Samuel Cadalbert cullas victuras dalla categoria bi iver. L’emprema ei Belinda da Mario Seiler-Sax da Breil e la secunda ei Lima da Bruno Caduff da Sursaissa. Igl expert dil di Samuel Cadalbert e Carli Tuor, il president ­dall’Uniun da tratga da biestga Cadi.

Emprema victoria per Schluein Glion El siatavel giug da campiunadi ha ei dau l’emprema victoria per Schluein Glion. Suenter la midada sil post da trenader ha l’equipa mussau ina prestaziun engaschada e ha meritau quella victoria. Las midadas tacticas dil niev trenader Corsin Cavegn han purtau fretg. Naven dalla bial’entschatta ha Schluein Glion priu il giug enta maun e ha giugau spert ed offensiv ord ina defensiun stabila. Quei ei vegniu remunerau gia ella 5. min.. Tiziano Vinzens ha surpriu la balla cuort avon la lingia da sedisch e ha cun in siet surprendent e precis el cantun ault sittau igl 1:0. Silsuenter ei il giug s’ulivaus, las meglieras caschuns da marcar han denton vinavon ils indigens giu. Ton Ronny Della Morte sco era Tiziano Vinzens han denton munchentau fetg bunas caschuns. Cuort avon la pausa eis ei lu vegniu ualti dramatic a Crap Gries: Igl emprem ha Flurin Capaul impediu cun ina stupenta parada l’egalisaziun entras in siet naven dil punct da penalti ed ella cunterattacca ha aunc inagada Tiziano Vinzens buca dumignau da sittar il 2:0 era sch’el ha saviu cuorer naven da miez il plaz persuls encunter gol. Siu siet ha il goli frenau bravurusamein. Mo ina minuta pli tard ha quei goli sittau la balla sut pressiun exactamein ad Andri Michel els peis. Lez ha buca schau supplicar e ha alzau la balla naven da miez dil plaz sur il goli ora al 2:0. Egl emprem quart ura suenter pausa ha l’equipa da casa buca saviu mussar la medema prestaziun sco ell’emprema mesadad. Ils hosps han nezegiau quei temps da fleivlezia dils indigens per egalisar il giug. Rilind Shala ha nezegiau ina malcapientscha suenter ina remessa laterala per sittar il 2:1 e Nurkan Ibrahimi ha sittau il 2:2, cun realisar il secund penalti ch’igl arbitrader ha schulau per St. Margrethen. Tier quei resultat eis ei restau entochen cuort avon la fin. Ils giugadurs da Schluein Glion han denton encuretg entochen alla fin il gol dalla victoria. Quei ei vegniu remunerau. Aron Büchler ha sittau ella 90. min. ina flanca liunga naven dalla vart seniastra ella zona da puniziun, leu ha Gian Sgier deviau la balla cul tgau a Serafin Bundi , il qual ha tuschau ella sur lingia al 3:2. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – St. Margrethen 3:2 (2:0) Crap Gries. – 170 aspectaturs. – Arbiter: Aliji. Gols: 5. Vinzens 1:0, 45. Michel 2:0, 49. Shala 2:1, 60. Nurkan Ibrahimi 2:2 (penalti), 90. Bundi 3:2. Schluein Glion: Capaul; Dermont, Matthias Derungs, Livio Derungs, Büchler; Sgier, Michel, D’Atria ( 76. Gallmann), Bundi; Della Morte (46. Tschalèr), Vinzens (80. Gomes Machado). St. Margrethen: Cavalcanti; Künzler, Rexhepi, Forgia, Bykov; Shoshi (16. Braun, 46. Isuf Ibrahimi), Cetinkaya, Shala, Aliu; Maliqi, Aktas (57. Nurkan Ibrahimi, 73. Gavranic). Remarcas: Cartas melnas: 16. Matthias Derungs (foul), 40. Aktas (foul), 75. Maliqi (foul), 84. Gavranic (foul) e 85. Bykov (foul). – Corners: 0:7. – 43. Capaul tegn penalti sittaus da Maliqi. Clara victoria per Trun/Rabius el derbi Da bellezi’aura d’atun ed avon ina grondiusa culissa d’aspectaturs a Pustget surpren Trun/Rabius immediat la bitgetta el derbi sursilvan encunter Lumnezia e va gia suenter gnanc duas minutas en avantatg entras Patrizio Decurtins . Il proxim gol lai buc spitgar ditg; Gianin Derungs vegn lantschaus cun in bi pass liung da Sandro Orlik e setta il 2:0 per l’equipa da casa. Gnanc duas minutas pli tard il proxim gol: Clau Berther semetta atras ed aulza il resultat sin 3:0 cun in ferm e plazzau siet. Puh, uss stuein nus trer flad inaga. Igl ei pia gnanc giugau 15 minutas e gia meina Trun/Rabius 3:0 el derbi. Ideala entschatta per l’equipa dalla Cadi ed ina pulita frida pils Lumnezians. Il CB T/R reducescha ussa empau il tempo, controllescha denton vinavon la partida e va ella 37. minuta schizun cun 4:0 en avantatg entras Damian Schmed . Da pausa dat ei pia dabia da discussiunar pils numerus aspectaturs. Suenter il te croda il nivel dalla partida. Trun/Rabius sto buc pli e Lumnezia ha miserias da vegnir tier dapli. La megliera schanza pils Lumnezians sedat entras in culp liber da Matias Alig che Mauricio Cathomas parescha denton. Ed aschia eis ei plitost in spitgar tochen che l’ura muossa 90 minutas. Cuort avon la fin tuttina aunc in ulteriur gol pil CB T/R: Patrizio Decurtins setta siu secund gol da quei di aschia ch’il resultat final munta 5:0. Trun/Rabius gudogna pia clar il derbi sursilvan grazia a cunzun ad ina ferma prestaziun ell’emprema mesadad. (cdm/fmr) 3. ligia, gruppa 1 Trun/Rabius - Lumnezia 5:0 (4:0) Pustget, Trun. – 310 aspectaturs. Gols: 2. Patrizio Decurtins 1:0, 11. Gianin Derungs 2:0, 13. Clau Berther 3:0, 37. Damian Schmed 4:0, 85. Patrizio Decurtins 5:0. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Daniel Pfister (60. Remo Alig), Mathias Flepp (62. Denis Monn), Salvatore Stagliano, Clau Berther (75. Silvan Muoth); Patrizio Decurtins, Gianin Derungs (71. Fabio Caduff). Lumnezia: Martin Mark; Danilo Blumenthal, Tizian Casanova, Manuel Casanova, Mauro Cadonau; Matias Alig, Pascal Marc Derungs, Andriu Alig, Gion Alig, Dario Capaul; Dino Blumenthal. Remarcas: Trun/Rabius senza Beat Cadruvi, Orlando Monn e Mirco Pfister.

Avon in’jamna ha l’Uniun sportiva Schluein Glion reagau silla seria da prestaziuns mediocras dalla squadra dalla 2. ligia. Il trenader Mate Lekishvili ei vegnius remplazzaus da Corsin Cavegn. Quei pass ha gia purtau in emprem success. El giug dalla sonda ha l’equipa dalla Foppa battiu St. Margrethen. Grazia a quei success cumplein – igl emprem quest atun e suenter siat rundas – dat segiramein motivaziun alla squadra pils davos quater giugs da quest atun. Ils dus proxims adversaris ein Winkeln e Montlingen, ils vischins ella tabella. En quellas duas scuntradas vegn ei semussar schebein Schluein Glion passenta igl unviern ella zona da relegaziun ni buca. Negina schanza per Lumnezia El derbi sursilvan da 3. ligia denter Trun/Rabius e Lumnezia ha ei dau in clar victur. L’equipa da casa ha dominau il giug naven dall’entschatta e gudignau cun 5:0. Lumnezia ha mai anflau il fil dil giug e surtut ellas empremas minutas ei l’equipa da Giacun Vinzens adina stada in pass memia plauna. Aschia sa Trun/Rabius semigliurar ella tabella sigl otgavel plaz, la differenza da puncts tiel quart – Valposchiavo – munta sulettamein in. L’equipa da Lumnezia decimada persunalmein spetga aschia vinavon sill’emprema victoria. Terrada per Danis-Tavanasa El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia ei sulettamein ina dallas treis equipas sursilvanas stada en acziun. Danis-Tavanasa ha spiars cun 1:4 il giug ordeifer encunter Panaduz. Panaduz ei ussa secund ella tabella, tenor puncts spiars schizun megliers che Domat ch’ei alla testa. Plaun a plaun reiva era Schlarigna dalla tabella siadora suenter la victoria encunter Vaz-sut. Dus remis en 5. ligia Ils dus giugs dalla fin d’jamna ella gruppa 1 dalla 5. ligia ein i fin omisdus cun in remis 1:1: Rueun encunter Tusaun-Cazas e Trun/Rabius encunter Union Trin. Tuttas quater equipas mantegnan aschia il contact culla testa dalla tabella. La differenza da puncts denter ils sis emprems dalla tabella ei pintga. Juniors B battan Cuera 97 In bi success han ils juniors B dalla Surselva festivau ordeifer encunter Cuera 97. El giug dalla Youth League B – la pli aulta ligia dils juniors dalla Svizra orientala – ha la squadra battiu l’equipa dalla capitala cun 3:2. Grazia a quei success cumplein ein ils Sursilvans ussa classai meglier che Cuera 97 ella tabella ed aschia la megliera equipa grischuna en quella ligia. Derbi en favur da Trun/Rabius Trun/Rabius ha dominau claramein il derbi sursilvan dalla 3. ligia encunter Lumnezia. Tschun gols – da quei quater avon pausa – han decidiu quella scuntrada en favur dall’equipa dalla Cadi. Aschia ha Trun/Rabius saviu festivar la tiarza victoria el siatavel giug da quest atun. Lumnezia spetga vinavon sigl emprem success cumplein. Ina victoria ei era reussida a Schluein Glion el giug dalla 2. ligia regiunala encunter St. Margrethen. Igl ei stau l’emprema quest atun. Ella ei d’impurtonza el cumbat encunter la relegaziun. Aschia sa Schluein Glion mantener il contact cul miez dalla tabella. Sto eser che la midada da trenader ha fatg bein all’equipa dalla Foppa. Dapi in’jamna vegn ella trenada da Corsin Cavegn. (fmr/hh) Gianin Derungs marca il 2:0 per Trun/Rabius. Patrizio Decurtins (sen.) ha sittau dus gols per Trun/Rabius encunter Lumnezia.

La Regiun Surselva vul nezegiar las pusseivladads dalla strategia federala d’energia. Ella ha dau in emprem stausch per producir hidrogen en Surselva. Hidrogen per il traffic grev regiunal. «Il potenzial ei avon maun». Il sviluppader dalla Regiun Surselva, Rudolf Büchi, ha menziunau il potenzial sursilvan avon maun per dar triev alla strategia d’energia dalla Confederaziun. Decarbonisar il provediment d’energia, vul gir bandunar l’energia fossila e midar tier energia regenerabla. Entochen igl onn 2050 vul la Confederaziun reducir cumplet las emissiuns da CO2. Per contonscher las finamiras ston ils automobilists midar sin vehichels cun motors electrics spisgentai da batterias. «Il hidrogen ha perencunter da remplazzar il diesel dils camiuns.» Rudolf Büchi ha buca mo fatg attent ch’ils emprems camiuns cun tracziun d’hidrogen curseschan sin las vias svizras. «Las premissas per producir hidrogen en Surselva ein avon maun.» Intimar da producir hidrogen per il traffic grev regiunal vul la Regiun Surselva. «Secapescha che nus fagein quei buca sezs, nus tscherchein partenaris promts d’investar.» Emprem il tancadi ni il camiun? Partenaris interessai da separticipar al project ha il sviluppader regiunal, Rudolf Büchi, per part gia anflau. Con gronda che la promtadad d’investar ella tecnologia da producir hidrogen e da midar dils vehichels cun motors da diesel tier la tracziun cun hidrogen vegn a semussar. Promtadad d’investar ha Manuel Montalta dall’interpresa da transport Montalta SA signalisau. «Sch’igl ei pusseivel da tancar hidrogen ella regiun lu investein nus en camiuns che van cun hidrogen.» Manuel Montalta vesa divers avantatgs dalla tecnologia da hidrogen visavi a camiuns equipai cun batterias e motors electrics. «Ellas muntognas han ils camiuns cun batterias e motor electric buca prestaziun avunda per ascender las vias da cuolm.» La prestaziun dils camiuns muentai cun hidrogen contonscha aunc buca diltuttafatg la forza dil motor da diesel. Manuel Montalta ei denton perschuadius che la tecnologia da hidrogen sesviluppescha e ch’ei vegn a dar el futur dapli vehichels che san semover cun hidrogen enstagl cun diesel. La rundella da Glion Per producir hidrogen en Surselva vegn momentan igl implont electric dalla Axpo a Glion en damonda. Igl implont schai datier dalla Via Sursilvana nua ch’ina buna part dil traffic grev regiunal passa mintga gi speraso. Il hidrogen sto vegnir producius direct sper in implont d’electricitad per spargnar il cuosts da transportar il current via la reit. Ed igl implont sa producir hidrogen duront il temps ch’il current electric ei buc fetg tschercaus sin fiera perquei ch’igl hidrogen selai arcunar. Manuel Montalta ha aunc numnau in ulteriur avantatg dil hidrogen visavi al sistem da batterias. «Il hidrogen san ins tancar aschi spert sco il diesel, cargar batterias drova dapli temps.» Scaffir plivalur Nezegiar las pusseivladads dalla strategia d’energia dalla Confederaziun vul Rudolf Büchi per scaffir plivalur per la regiun. «Nus stuein buca spetgar entochen ch’auters fan ils emprems pass.» Manuel Montalta patratga semegliont. Per el eis ei impurtont che la Regiun Surselva coordinescha e carmala a meisa tut ils protagonists interessai da promover ed investar ella tecnologia nova. Cumprar camiuns cun tracziun da hidrogen ei strusch in’opziun, sch’igl ei buca pusseivel da tancar els. Rudolf Büchi vesa dabia potenzial per duvrar hidrogen producius ella regiun, per exempel era dil traffic public. Da Glion anora curseschan dabia autos da posta en tuttas direcziuns. «Entochen ussa dat ei negins bus cun tracziun da hidrogen.» Plitost ina damonda da temps cu quels bus ein disponibels.

La sonda vargada ha giu liug a Curaglia il tierz Di Medelin. La purschida e la bial’aura han carmalau neutier vischinas e vischins dall’entira val. Sco il president communal, Claudio Simonet resumescha, ei il program staus informativs e divertents. L’uniun da dunnas e la mazlaria Pally han teniu si da frestg la raspada cun grill, pettas e bubrondas. Il Di Medelin ei ius a fin cun ina sera da sentupada e divertiment organisada dall’Uniun da giuventetgna. «Giuvnas e giuvens activs ein per ina vischnaunca in fatg indispensabel. Possi la schientscha medelina aunc semantener ditg e liung en sia atgnadad aschi unica», puntuescha Claudio Simonet. Ch’ei marscha dabia tiels Medelins cumprovan entgins puncts dil program: Niev vehichel da pumpiers «Martin» Igl avat Vigeli Monn dalla claustra da Mustér ha benediu il niev vehichel dils Pumpiers Sursassiala ch’ei ussa staziunaus a Curaglia. Il vehichel ha survegniu il num Martin sco il patrun dalla pleiv e Val Medel. Il VW Caravelle T6.1 survescha agl emprem element d’intervenziun sco vehichel per la protecziun da respirar e vehichel da transport. El ei equipaus cun 4 apparats per la protecziun da respirar e tut il material necessari che s’auda vitier. Ils pumpiers ein sepresentai alla populaziun dalla Val Medel cun ina part dalla flotta da vehichels e han mussau tgei lavurs ch’els fan mintga di. «Sentupada la scola» Biars onns ha la casa da scola surviu per la scolaziun dils affons. Cuort suenter che la scola ha bandunau la vischnaunca per secoligiar cul scolaresser da Mustér ei il baghetg vegnius previus per in’autra funcziun. La firma d’architectura Conrad Pally ha transformau las stanzas da scola en sis habitaziuns. Suenter la benedicziun ed ils plaids accumpignonts d’avat Vigeli Monn astga la casa purtar il num «Sentupada la scola». Ella duei far il survetsch sco niev habitadi regurdond a sia historia sco anteriur baghetg da scola. Calender Medelin Il president communal Claudio Simonet ha presentau si’ovra e lavur dils dus davos onns. Il calender da meisa includa 366 fotografias cun mintgamai in text contemplativ ni informativ. Il calender muossa motivs dall’entira Val Medel, naven dil letg dil Rein da Medel entochen egl ault dils cuolms. La vesta da Simonet silla biala cuntrada envida da visitar e scuvierer la Val Medel. Il calender vegn vendius ella stizun dil vitg ni en canzlia. Lavur da bachelor El rom da sia lavur da bachelor ha Daniela Kiezler intercuretg nua che possessuras e possessurs da secundas habitaziuns fussen promts da s’engaschar en vischnaunca. Tenor il resultat final fussen ei aviarts per segidar cun sviluppar ideas pil futur. Meins ni insumma buca promts fussen els da surprender incaricas politicas ni s’obligar en uniuns. A caschun dil Di Medelin han ils Pumpiers Sursassiala inaugurau in niev vehichel che ei ussa staziunaus a Curaglia. La cumpignia ei stada el center dalla fiasta medelina. A caschun dil Di Medelin ha il president communal, Claudio Simonet presentau siu calender medelin.

La sonda vargada ha ina gruppa dall’Uniun da dunnas Laax organisau ella halla da gimnastica ina buorsa d’artechels d’unviern per affons. Igl interess ei staus fetg gronds. Alla buorsa d'artechels d'affons a Laax ein 800 artechels vegni vendi. Resti d’affons duvrau denton beinmanteniu en da tuttas grondezias, calzers, termagls, skis, bobs e biars auters artechels per affons e dunnas en speronza ein vegni vendi a caschun dalla buorsa a Laax. «Nus prendin encunter mo uorden beinmanteniu e schuber», aschia Simona Camathias, l’actuara dall’uniun. Better uorden duvrau ei vargau. La sonda han rodund 800 artechels anflau ina nova possessura ni in niev possessur. Oravontut la damaun han biars visitau la buorsa. Pervia dil diember d’entrada limitau (50 persunas) ha quei caschunau entgin temps da spetga all’entrada. 40 vendidras eran s’annunziadas per la fiera. Per las preparativas, la vendita e far uorden ein 25 gidontras dall’Uniun da dunnas s’engaschadas. 20 pertschien dil recav dalla vendita ein i a favur dall’uniun. Quella ha denton salvau mo ina pintga cumpart per cuvierer ils cuosts seresultai entras l’organisaziun. Aschia pon las dunnas da Laax surdar ina biala summa al succuors svizzer d’unviern. (fmr/sr)

Silla plazza da sport Dulezi a Sedrun ei la fiasta d’engraziament per la raccolta stada la sonda vargada. Da fina bial’aura ha quella attratg rodund 500 persunas. Igl ei stau l’emprema fiasta d’engraziament da raccolta da quei gener a Sedrun. Quella ei vegnida organisada d’Elvira Deplazes ch’ei incumbensada dalla vischnaunca Tujetsch. «Jeu organiseschel bugen», aschia Elvira Deplazes che occupa ina nova plazza tier la vischnaunca Tujetsch. Tier siu pensum s’auda per exempel organisar fieras, la fiasta d’engraziament da raccolta ed auters events ed occurrenzas. Il mument seigi siu pensum denton aunc buca diltut definius e tut aunc empau ella fasa da svilup. Tenor Deplazes duei ei era l’auter atun dar in semegliont event sco la fiasta d’engraziament da raccolta a Sedrun. Biars indigens La fiasta silla plazza da sport Dulezi ha attratg biars indigens, vischins dalla regiun e hosps da vacanzas. Elvira Deplazes manegia ch’ei seigi stau duront gl’entir di ver 500 persunas sil plaz. Il survetsch divin digl avonmiezdi seigi staus aschi beinfrequentaus sco pauc. «Ei ha gnanc giu avunda bladas ed il plevon ha manegiau ch’el vegni da cheu denvi a far messa silla plazza da sport», aschia l’organisatura. Fiera e concert Alla fiera ha ei dau mo paucs stans. Quels ch’eran han denton purschiu products da qualitad. Tenor Elvira Deplazes fuss igl interess da marcadontas e marcadonts bein staus pli gronds. La raccolta d’uonn ei denton plitost stada magra e perquei ein biars la finfinala buca vegni. «Ei han giu da survir gl’emprem lur clientella da tschèp e havevan buca products avunda pli per vegnir a fiera», declara Deplazes. Il cantautur indigen, Dario Hess, ha dau in concert sil plaz e pudiu divertir il publicum che piteva encunter sera plaunet pervia dil vent freid. Pumpiers en acziun Ils Pumpiers Sursassiala han cumbinau il batten da lur Unimog restaurau culla fiasta a Sedrun ed ein gest sepresentai cun ina part dils vehichels. Sin ina pintga plazza da termagliar han ils affons astgau sesentir sco pigns pumpiers. Digl unimog setracta ei d’in vehichel che la vischnaunca da Mustér haveva cumprau il 1992 e ch’ei pli tard ius vi el possess dils Pumpiers Sursassiala. La firma Rosenbauer SA ad Oberglatt ha menau quei vehichel en ina sedia internaziunala a Gornja Radgona (SL) nua ch’el ei vegnius demontaus cumpletamein e restauraus dil taliter. Quei ha custau rodund ina tiarza da quei ch’in vehichel niev havess custau. In pign pumpier en acziun selegra da daventar in grond pumpier. A caschun dalla fiasta d'engraziament per la raccolta han ils Pumpiers Sursassiala inaugurau igl Unimog restaurau. Elvira Deplazes ei l'organisatura dall'emprema fiasta d'engraziament dalla raccolta.

L’jamna vargada ei stada alla scola media dalla claustra da Mustér ell’enzenna da projects. Las sis classas ein sefocusadas sin differents temas. Per part ei quei succediu ellas localitads dil gimnasi, per grond part denton era ordeifer. Tgi ei stau a Trun, Blinzuna, Tirol dil sid ni era a Nyon. Aschia han las studentas ed ils students buca mo empriu d’enconuscher autras regiuns, mobein han era saviu sededicar leu als temas dall’jamna. Davart l’jamna da focus dalla classa 5G cul tetel «Spéctacle in der Scala» - art cumbinau cun musica – han las scolaras ed ils scolars rapportau sezs ell’ediziun da LQ dalla gievgia passada. Glisch ed emoziuns Fotografar ei oz omnipresent. Cul telefonin ei era gest la camera adina el sac da caultschas. Fotografar ei denton buca semplamein fotografar, vul ins in resultat che cuntenta. Per quei motiv ei la classa 2G sefatschentada dil film e la foto ils dis da focus. Dus fotografs e filmaders professiunals ei stai a disposiziun e han dau cussegls sin tgei mirar: Effect dalla glisch, emoziuns, filmar discuors, scenas specialas e carstgauns sin viadi. Las studentas ed ils students han tagliau sezs lur registraziuns e viu che quella lavur ei medemamein interessanta e fascinonta. Quell’jamna da focus ha purschiu als participonts la caschun d’experimentar, sviluppar atgnas ideas ed aschia da rimnar novas experientschas cun fotografar e filmar. «Quels dis havein nus sentiu che quei tema cumbinaus cullas medias modernas fascinescha. La motivaziun ed il plascher d’experimentar ein lu era stai veseivels», di pader Paul Tobler. La metodica da far teater Ils dis da focus dalla classa 3G ein stai ell’enzenna d’ina regla da s. Benedetg: «S’avanzar cun cor aviert». Il «cor» el center dil teater. Ensemen cul pedagog da teater David Flepp ei vegniu experimentau ed exercitau da far teater era cun risguard dalla musica e dil lungatg romontsch. Per la fin dall’jamna – il venderdis – ei vegniu dau investa ella lavur als geniturs ed interessai. Quei ei succediu cun agid da singulas impressiuns ed in’investa ella metoda da luvrar. «Grazia a quella lavur ei la classa carschida ensemen, pertgei biars scolars da quella ein da niev al gimnasi», di pader Paul e David Flepp cumpletescha: «La gruppa ha viu e sentiu che mintga singul ei impurtonts per in toc da teater. Ei drova pia mintgin per ch’il collega sapi funcziunar.» Danunder vegn jeu? D’in tema fetg cumplex, mo buca meins interessants ei l’emprema classa dil gimnasi sefatschentada. Il tetel: «Ad fontes» - allas fontaunas. Ils pli giuvens dil gimnasi ein i sils fastitgs dalla historia dalla claustra e da lur agen origin. Leutier ein els sefatschentai dallas fontaunas naturalas e culturalas dalla regiun sco la cuntrada ni la materia prima, mo era las fontaunas internas e naturalas. Els ein serendi denter auter alla fontauna dil Brenno sil Pass Lucmagn. «Scuntradas e diaconia interreligiusa» ei stau il tema dalla classa 4G. En quei connex ein ils scolars sescuntrai cun giuvenils dalla cardientscha giudaica ed ein stai en tempels da sikh, da thai-budda e hindu. Els ein denton era sefatschentai dalla problematica da drogas ed ein s’entupai cun carstgauns cun impediments. En quei connex han els era fatg exercezis per saver co igl ei per exempel sch’ins vesa ni auda nuot. Tiels Ladins dallas Dolomitas La classa 6G – quella che fa matura quest onn da scola – ei stada engaschada en differents loghens: Tgi ellas Dolomitas, tgi ella Svizra franosa e tgi el Tessin ed il nord dall’Italia. El Tirol dil sid ein ils students sefatschentai dalla cultura e dil lungatg ed ella Svizra franzosa cun basa a Nyon dil flair da lezza regiun. Visetas da museums, teater e cinema ein stai sil program. In semegliont program ei staus quel el sid dalla Svizra, denter auter cun in di a Milaun ed alla Scola svizra Milaun. In’investa ella cultura e scuntradas cun classas han cumpletau quell’jamna culla staziun principala a Blinzuna. Focus sin differents temas Las sis classas dil gimnasi dalla claustra da Mustér han absolviu in’jamna da focus. Mintgina ei sefatschentada d’in tema special, pliras ein schizun vegnidas spartidas en gruppas per quell’jamna da project. Sper igl art en connex culla musica ei quei era stau luvratoris pertuccont fotografar e far teater, sefatschentar d’autras culturas e lungatgs ni era da perscrutar igl agen origin. En tut quellas lavurs da focus ein las studentas ed ils students digl entir gimnasi vegnir susteni da lur magisters ni era da specialists d’ordeifer. Cun quellas jamnas da focus prendan las classas distanza dil menaschi da scola. Scolaras e scolars san denton era profundar lur relaziuns persunalas. Aschia ei quei per exempel stau il cass tier la tiarza classa. Quella frequentan naven da quest atun plirs scolars novs che han aschia giu ina buna caschun da s’integrar el rom d’in project empau special che da lavur da scola quotidiana. (fmr/hh) La lavur vid las fotos succeda buca mo culla camera. Jamna da focus al gimnasi a Mustér. Ina classa ei sefatschentada dil teater.

Alla seduta dil parlament ha il president communal Erich Kohler dilucidau il preventiv pigl onn vegnent. Malgrad cundiziuns malpareivlas selegra el da saver presentar in bien budget. Quei secapescha buca da sesez: «Il preventiv sebasa sin ina situaziun finanziala solida dalla vischnaunca, malgrad expensas pli aultas sco per exempel per la formaziun.» Il budget quenta cun ina sviulta da 38,6 milliuns francs cun in deficit minimal da 14 000 francs. La cumpart principala dallas entradas da taglia fuorman las taglias da persunas naturalas cun rodund diesch milliuns francs. Sebasond sin ina cussegliaziun dil cantun eis ei da quintar cun in pertschien dameins en cumparegliaziun cugl onn avon. La populaziun crescha A moda positiva s’effectuescha igl augment dalla populaziun ella regiun dil Plaun ed en special a Domat. Quei ha la fin finala denton era in effect sillas investiziuns. La vischnaunca quenta cun dameins entradas da taglia da persunas giuridicas. La reducziun sebasa silla refuorma dalla taglia per interpresas. Quei minus d’entradas vegn denton cumpensaus per gronda part entras interpresas novas el parc d’industria a Vial. La vischnaunca quenta cun entradas da 8,25 milliuns francs. La reducziun dil pei da taglia igl onn 2018 sin 87% dalla taglia cantunala sempla ei commensurada e duei vegnir mantenida. Ella debatta d’entrada ha la Pps annunziau la proposta per sbassar il pei da taglia. Politica d’investiziuns activa La vischnaunca persequitescha ina politica d’investiziuns activa cun investiziuns netto da rodund diesch milliuns francs. La gronda part pertucca il traffic culla sanaziun dalla Via cantunala e la protecziun digl ambient culla sanaziun dil provediment d’aua. La planisaziun annuala preveda investiziuns ella medema dimensiun ils proxims onns. En siu rapport ha il president dalla cumissiun da gestiun, Valentin Spescha, puntuau che l’excellenta situaziun finanziala actuala dalla vischnaunca lubeschi quei volumen d’investiziuns. Negina reducziun dalla taglia Sin fundament dall’excellenta situaziun finanziala cun fetg buns resultats gia igl onn vargau ha Ruben Durisch (Pps) fatg la proposta da sbassar il pei da taglia. Cheutras sappi la classa mesauna vegnir promovida. Responsabla fussi ina reducziun da tschun pertschien ni sco soluziun minimala ina tala da dus pertschien. Cun 8:7 vuschs ei il cussegl da vischnaunca suandaus la suprastonza communala da laschar il pei da taglia sin 87 pertschien. Cusseglieras e cussegliers han nezegiau stediamein la caschun da tschentar damondas ell’ura da damondas pil preventiv. La presidenta Andrea Bäder Federspiel (Pcd) ha mussau in bien maun enten empallar la seduta che ha cuzzau ditg. La fin finala ei il preventiv vegnius acceptaus cun 12:3 vuschs. Il pei da taglia duei restar sco entochen dacheu. Il davos plaid el capetel ha il suveran alla votaziun dils 29 da november 2021. Terminau la fasa da live-stream Discussiun ha ei era dau concernent il factur da contribuziuns per la sanaziun da baghetgs pigl onn vegnent. Per proteger projects pigns ed impedir che fatschentas d’immobilias grondas profiteschien ei vegniu decidiu d’introducir duas categorias. Entochen quater habitaziuns duei valer ina contribuziun d’in pertschien e naven da tschun habitaziuns 0,5%. La proposta d’Anita Caflisch Müller (Ps) da mantener per tuts in pertschien senza tetg da cuosts ei vegnida refusada cun 11:4. La fin finala ei la proposta dalla suprastonza communala vegnida acceptada unanimamein. La seduta ha danovamein saviu vegnir persequitada per live-stream da casa anora. Sin fundament dallas pintgas frequenzas ei vegniu decidiu da desister igl avegnir da quei survetsch. Sco avon il temps da corona ston quellas e quels che vulan assister alla seduta prender plaz igl avegnir puspei en sala enstagl da saver persequitar la politica locala dil canapè anora. Reto Spiller (Pcd) ch’era staus igl iniziant deplorescha quei, ei denton dil meini che la decisiun seigi giustificada sin fundament dalla situaziun.

La secunda dumengia d’october festivescha Lumbrein perdanonza en honur dallas siat dolurs da Nossadunna cun ina enconuschenta processiun. Uonn eisi stau per la 301. ga. Igl onn vargau, 2020, ei la perdanonza serepetida per la 300. gada. Pervia da corona han la festivitad per propi e la processiun denton buca giu liug. Ei ha dau lu ina messa ed alla fin la presentaziun e distribuziun dalla scartira giubilara: «La processiun da Lumbrein, perdetga da cardientscha e tradiziun dapi 1720». Puspei fiasta entira Tonpli ein ins selegraus da saver far uonn puspei perdanonza tenor la solemna fuorma usitada (impressiuns dalla perdanonza d’uonn mira La Quotidianda dils 12 d’october). Quei ha legrau zun fetg era il plevon, sur Dirk Jasinski, sco el ha punctuau en siu cordial beinvegni all’entschatta dil survetsch divin festiv. In salid special ha el drizzau ad avat Vigeli Monn dalla Claustra da Mustér. Quel era previus sco celebrant da fiasta gia igl onn vargau pil giubileum da 300 onns processiun. El ha denton schau saver ch’el vegni era uonn enstagl, priu ch’ei hagi liug. En tut ei avat Vigeli staus tochen ussa treis gadas in predicatur tschercau da perdanonza a Lumbrein. Premaudiziun d’ina messa Entschiet ei vegniu – sco adina – cun la «Canzun dallas siat dolurs da Nossadunna» per sia fiasta titulara, accumpignada, sco era las autras canzuns, all’orgla da Marcel Solèr. – Il Chor mischedau da Suraua ha cantau – sut la direcziun e cun accumpignament tras il cumponist Flavio Bundi agl e-piano, la «Messa en honur da s. Giusep». Ei ha setractau d’ina premaudiziun che ha plaschiu oreifer ed edificau. Vitier ein aunc vegni tras il chor dus bials cants ord la liturgia ortodoxa, in per igl offertori e l’auter tier la fermada per la benedicziun duront la processiun e la litania lauretana. Quella messa nova han ins giu entschiet gia 2019 ad exercitar e lu stuiu interrumper duront 2020 pervia dalla pandemia. Il chor da Suraua seigi – tenor il dirigent – denton staus leds d’astgar presentar quella premiera a caschun d’ina fiasta sco la perdanonza da Lumbrein. Persuenter s’auda al chor cumpliment e renconuschientscha. Nossadunna gida Avat Vigeli ha – centrond sin Nossadunna sco «Mater dolorosa» – constatau che biars carstgauns sedamondien adina puspei, pertgei che gest els vegnien tuccai da ton mal e squitschai da grevs quitaus. Ei detti adina tals che laschien lu arder candeilas sco el hagi viu dacuort a far era en ina baselgia ella Bassa tras ina dunna. Numerus vevien scret els cudischs deponi dasperas la raschun da lur supplica, rugond per migliur, mo era engraziond per levgera retscharta. Star sut la crusch sco Maria consoleschi e laschi spitgar agid cun crer e fidar sin Diu. Processiun e sentupada L’impressiunonta processiun ei semessa suenter messa silla liunga ruta usitada. La conclusiun ei succedida cun la benedicziun en baselgia. Grondamein satisfatgs e cuntents ha sur plevon Dirk Jasinski engraziau alla fin: Al celebrant, alla parada, al Chor mischedau da Suraua, alla Societad da musica Lumbrein, allas persunas e gruppas participadas, alla cumissiun sco era als fideivels e pelegrins. Tuts hagien meritau in sincer engraziament. Suenter il survetsch divin pontifical ha ei dau per tuts in apero e sentupada avon baselgia. La Societad da musica – dirigida da Norbert Capeder – ha purschiu bialas producziuns. Igl ei stau in deletg, lu aunc favorisaus da bellezia aura, da puspei saver far perdanonza cun tut quei che s’auda leutier – sco dapi treis tschentaners.

Avon strusch treis onns ha il suveran da Sumvitg decidiu da nezegiar ina part dallas stanzas dalla casa da scola a Sumvitg per habitaziuns. 2019 ein duas habitaziuns da 2½ stanzas ed ina da 3½ stanzas vegnidas realisadas ed affittadas l’emprema ga. En in plum han ellas saviu vegnir occupadas a persunas sut 30 onns. Dapi lu ha ei dau midadas, mo igl ei mai stau in problem d’occupar danovamein las habitaziuns. «Questa stad ei ina habitaziun vegnida vita, mo treis dis suenter haver publicau ella eis ella gia stada reservada», di il canzlist communal Fabian Collenberg. Ulteriur spazi da habitar Sin fundament da quei interess e success, mo era pervia da pliras stanzas ch’ein aunc adina vitas, han la suprastonza communala e la cumissiun incaricada per quei intent fatg ponderaziuns da scaffir novas habitaziuns. La finamira ein duas habitaziuns grondas da 5½ stanzas adattadas per famiglias. Ils plans e visualisaziuns dil project ein stai publicai ils davos meins silla homepage dalla vischnaunca e sco quei che Fabian Collenberg di, ei igl interess persuenter gronds: «Nus havein giu resuns fetg positivs da pliras varts. Quei ha animau nus da cuntinuar la lavur e concretisar il project. Quei ei succediu cul biro d’architectura Spacial Design GmbH da Patrick Rothmund.» Per las duas habitaziuns grondas duein stanzas ell’empema alzada dalla casa da scola survir. La surfatscha da habitar dallas duas habitaziuns ei calculada cun mintgamai rodund 160 meters quadrat. Decisiuns ils proxims meins «Il mument vegnan ils detagls dil project sclari dalla cumissiun cugl architect. La summa previda persuenter vegn allura integrada el preventiv dalla vischnaunca per 2022. Aschilunsch che quel vegn acceptaus dils convischins quest atun vegn il credit suttamess al suveran probablamein il mars», declara Fabian Collenberg. Passa quel las tortas eis ei previu d’entscheiver ladinamein cullas lavurs e terminar quellas encunter la fin digl onn vegnent. Tenor empremas calculaziuns vegn la transformaziun da quellas stanzas da scola en duas habitaziuns grondas a custar rodund 980 000 francs. Far guotas cun tgau «Sche nus lein far precontracts cun eventuals affittaders stuein nus haver enzatgei concret enta maun. Quella fasa marscha il mument», puntuescha Fabian Collenberg. La finamira eis ei d’occupar las duas habitaziuns cun interessents dalla vischnaunca da Sumvitg ni era da loghens vischinonts: «Impurtont eis ei ch’ei detti veta, sco quei che tschellas habitaziuns novas en casa da scola han era dau.» En ina proxima seduta vegn la cumissiun preparatoria a sefatschentar denter auter dil prezi pil tscheins per las habitaziuns. In’autra damonda che savess forsa esser delicata ei a tgi che las habitaziuns vegnan affittadas. «Ei dat plirs interessents concrets. Jeu quentel ch’in ni l’auter segli forsa aunc giu. Cass cuntrari stuein nus fixar in clar proceder.» Las habitaziuns duein buca esser luxuriusas. Ellas duein esser d’in bien standard e surtut pagablas pils affittaders. Ina plivalur per la vischnaunca Ton il canzlist communal Fabian Collenberg sco il president communal Armin Candinas ein claramein dil meini che l’investiziun en habitaziuns en casa da scola a Sumvitg ei mo d’avantatg per la vischnaunca: «Dad ina vart occupein nus stanzas ch’ein vitas. Da l’autra vart purschin nus spazi da habitar a famiglias e procurein aschia per veta el vitg. In ulteriur avantatg ein denton era las entradas che la vischnaunca ha cheutras. Las investiziuns sepagan.» Pils affittaders cun affons ha igl areal dalla casa da scola a Sumvitg avantatgs. Aschia dispona quel da bia plaz e pusseivladads da sport, giug e termagliar. Casas da scola ein prest occupadas dil tut Che la vischnaunca da Sumvitg ei sedecidida da scaffir habitaziuns en casa da scola a Sumvitg ha in motiv principal. «Nus havein ponderau ditg co nus savessen utilisar quellas localitads vitas. Repetidamein essan nus vegni alla conclusiun che spazi da habitar ei ina dallas meglieras soluziuns», di il canzlist communal Fabian Collenberg. Dattan vischinas e vischins il credit persuenter, ein tuttas casas da scola dalla vischnaunca allura occupadas cumpleinamein. Sper las habitaziuns dat la casa da scola a Sumvitg suttetg all’administraziun communala ed il biro dil selvicultur, sco era l’aula e la halla per diever dallas uniuns. La casa da scola a Rabius ei reservada cumpleinamein pil menaschi da scola ed a Cumpadials vegnan las localitads nezegiadas dalla stizun La Caldera. Las stanzas ell’anteriura casa da scola a Surrein ein occupadas d’interpresas sco era digl archiv cultural ed igl archiv dalla pleiv. Ina stanza duei survir leu igl avegnir probablamein alla gruppa da termagliar che nezegia ussa ina stanza ella casa da scola a Sumvitg. La casa da scola a Sumvitg. Treis habitaziuns pintgas ein gia vegnidas resalisadas leu, ussa duein duas grondas per famiglias suandar. Visualisaziun d’ina part d’ina dallas duas habitaziuns grondas previdas ella casa da scola a Sumvitg. Habitaziuns ein tschercadas En casa da scola a Sumvitg duei ei dar duas ulteriuras habitaziuns. Quella ga duas grondas adattadas per famiglias. Ils cuosts persuenter ein calculai cun strusch in milliun francs. Ils proxims meins duein las decisiuns definitivas curdar. Hans Huonder/FMR Avon rodund treis onns ei la vischnaunca da Sumvitg sedecidida da nezegiar ina part dallas stanzas da scola vitas a Sumvitg per treis habitaziuns pintgas. Quell’idea ha cattau in fetg bien resun e tuttas ein occupadas dapi la realisaziun. Ussa duei ina secund’etappa suandar, previdas ein duas habitaziuns grondas cun 5½ stanzas. Sco quei ch’il canzlist communal Fabian Collenberg ha detg sin damonda dalla FMR, succeda la planisaziun en detagl il mument: «Nus vegnin ad integrar el preventiv pigl onn vegnent ina summa da 980’000 francs persuenter. Vegn il preventiv acceptaus aschia, vegn l’investiziun suttamessa al pievel per approbaziun probabel il mars vegnent.» La finamira dalla suprastonza communala e dalla cumissiun preparatoria ei da realisar las duas habitaziuns el decuors digl onn vegnent. Interessents per affittar ellas dat ei gia plirs. Suenter la realisaziun dallas duas habitaziuns fussen tuttas stanzas ell’anteriura casa da scola a Sumvitg occupadas.

Sin sonda, ils 16 d’october 2021 allas 10.15 envida la URB – Uniun da las Rumantschas e dils Rumantschs en la Bassa – a sia radunonza annuala. Quella ha liug en la sala dalla pleiv St. Johannes a Turitg. Sper las tractandas statutaricas vegn Lars Prevost a presentar ils resultats da sia lavur da master ch’el ha terminau la stad 2021. Per l’animaziun musicala vegn la musicista Cinzia Regensburger a procurar. La situaziun da la pandemia ha mess sil tgau pli u meins tut las occurrenzas che eran previdas igl onn vargau. Ed uonn puspei. Il davos inscunter «real» ha giu liug avon in onn e miez. Igl ei stau quel dils 27 da favrer 2020 a Turitg. Ursin Lutz e Michele Badilatti han referiu davart il Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) e las sfidas en context cun la digitalisaziun. Igl ei stau impressiunont dad intervegnir co il romontsch stampau e copiau ei vegnius digitalisaus en China da dunnas che san buca romontsch mo han scret e curregiu cun agid dad algoritmus il text aschi precis ch’ei ha duvrau silsuenter paucas correcturas «a maun». Per igl accumpignament musical ha la gruppa da musica DA LOMBRIS cun Claudia Lombris e Lorenz Gabriel Aenis procurau. Dapi lu ein neginas sentupadas cun inscunters interrumantschs stadas pusseivlas. Perquei ha era la URB fatg em­provas cun scuntradas digitalas. Ils 28 da schaner 2021 ei per aschi da dir stau la premiera cun in inscunter digital. Igl enconuschent romanist ed autur Arnold Spescha ha ruschanau ord sia nova ovra sur dalla traversada dil Generalissimus russ, Alexander W. Suworow, sur il pass dal Veptga e las grondas e grevas consequenzas per il vitget da Pigniu e la regiun resultadas da quella campagna militara. Ca. 50 persunas han persequitau las interessantas e captivontas explicaziuns digl autur. Ina secunda occurrenza digitala ha giu liug ils 27 da matg. Sibylle Mani (sursilvan) e Tania Zanetti (puter) han presentau lur passiunau project da cudisch: «Sagenhafter Wanderführer Surselva». Quei inscunter digital san ins aunc adina veser cun il link che ei d’anflar sin la pagina d’internet da la URB: www.uniun-urb.ch sin la pagina principala. Leu secatta era il link per igl emprem «streaming» cun il «Duo Liebestoll», Marietta Jemmi e Nathan Schocher: «Tuot on november», istorgias, canzuns e poesias encunter il coller. Manegiau il coller da corona. Alla radunonza annuala vegn il president, Roman Pfister, a schar reviver empau da quei ch’ei capitau dapi in onn. Ni era buca capitau pervia da corona. E tgei ch’ei previu per il proxim temps. Denter auter sto ina occurrenza ch’ei deplorablamein gia stada publicada ve­gnir annullada ord differents motivs, numnadamein il teater «Ina Emilie Kempin-Spyri. Tuttas Emilie». In teater che vegn daus da quater acturas da professiun en lungatg romontsch e tudestg. Quel fuss staus previus pil venderdis, ils 29 d’october. Forsa enstagl lura enzacu pli tard. Damai che l'occurrenza da 100 onns Cla Biert (1920 – 1981), planisada per igl onn vargau era daventada in'unfrenda da la pandemia, ha liug la sera dils 4 da december 2021 a Turitg in'occurrenza da regurdientscha sur digl autur ed engaschau representant da cultura romon­tscha cun cant da sia feglia Aita Biert e Men Steiner. Sper las tractandas statutaras ed il referat da Lars Prevost vegn la URB era a commemorar en moda mudesta siu trentavel anniversari cun in aperitiv e puschegn cumineivel, star en cumpignia, discutar, seregurdar. Ei fa grond plascher da saver s’entupar cun biaras e biars da vus alla radunonza annuala sonda proxima, ils 16 d’october 2021 allas 10.15 en la sala dalla pleiv St. Johannes, Limmatstrasse 114, 8005 Turitg. Quella ei da contonscher a pei en ca 10 minutas, ins sa era prender il tram (4, 13, 17) entochen la fermada Limmatplatz ed in pèr pass anavos. Pervia dalla pandemia da corona ein las reglas digl Uffezi federal da sanadad da risguardar. Ord quei motiv ein tuts supplicai da disponer d’ina mascrina ed il certificat da Covid.

«Scala Trun» ei in liug d’art e musica d’artists per artists e per interessents digl art e la musica. El ei in’iniziativa da Gianin Conrad e Quirina Lechmann. La «Scala Trun» sesanfla sigl areal dall’anteriura fabrica da ponn. Ina scala da colur rosa muossa la via tiel liug d’art ed ei perquei era madretscha e numalina. Actualmein vegn la «Scala Trun» nezegiada da studentas e students dalla Scol’aulta per dessegn ed art Lucerna sut la direcziun dil docent Stephan Wittmer. Ei vegn experimentau e realisau in‘exposiziun che stat en connex cun Trun e cun la «Scala Trun». Tier l’exposiziun: Ina gaglina numnada Simona va sin viadi. A Trun anfla ella ina ballabeina gigantica ed in tec art. Forsa vegn aunc raquintau ina historia ed entgins indigens vegnan sperasvi. En mintga cass ei Simona buc savens persula. 13 studentas e students dalla scol’aulta sefatschentan in’jamna cun Trun, observan, interageschan e seferman. La vernissascha dall’exposiziun ei venderdis, ils 15 d’october 2021 allas 18:00. Ina classa dalla Scol’aulta per dessegn ed art Lucerna lavura quest’jamna a Trun.

Las davosas duas jamnas han 25 dunnas ed umens luvrau voluntariamein egl uaul da muntogna a Mustér. Igl engaschament ei vegnius arranschaus dil Project uaul da muntogna. En collaboraziun cugl uffeci forestal communal ei vegniu prestau differentas lavurs ella Val Clavaniev. En lur engaschament ein ils voluntaris seconcentrai en special silla construcziun da scalems ellas plauncas. Sin quels ei vegniu mess plontinas da pégn. Grazia als scalems ein quellas plontinas allura meins exponidas alla pressiun dalla neiv e san prosperar meglier. La lavur ei succedida sut la survigilonza d’in meinaproject e meinagruppas. Sco quei ch’il Project uaul da muntogna puntuescha en ina communciaziun als mieds da massa, ein igl uaul da muntogna e la cuntrada cultivada elements che segnan la cuntrada dalla Svizra. Senza quels fuss la biodiversitad meins gronda e vitgs e vias fussen exponi als prighels dalla natira. In uaul da protecziun saun e variont augmenta la schanza ch’igl uaul seigi structuraus bein e semtgaus era per las cundiziuns climaticas futuras. Ils voluntaris dil Project uaul da muntogna contribueschan aschia ad in uaul da muntogna persistent. 25 voluntaris ein s’engaschai egl uaul da muntogna dalla Val Clavaniev a Mustér. Scalems ella plaunca ein d’avantatg pil bein prosperar la plontinas.

Il project d’exposiziun per curreger il tschancun dalla «gallaria Camp» dalla via da Val S. Pieder ei vegnius approbaus dalla Regenza. L’attenziun principala dallas lavurs planisadas vegn dada alla ladezia dalla via che corrispunda buca pli allas pretensiuns d’ina via cantunala d’ozildi. Damai che sia surstructura ei buca resistenta alla scheltira ei la via donnegiada e sedeformada. En il rom dil project duei la via perquei vegnir slargada sin sis meters denter il portal sid dalla «gallaria Camp» ed igl edifeci da menaschi dallas Fontaunas d’aua minerala Val S. Pieder. Plinavon eis ei previu da renovar la surstructura dalla via, canalisar l’aua piarsa e sanar las construcziuns artificialas. En connex cul project vegn medemamein erigiu in niev passapei dalla vart encunter mun. Tenor la basa legala ei il passapei en cumpetenza dalla vischnaunca. Per quei project d’exposiziun ha il cantun denton surpriu la projectaziun per incumbensa dalla vischnaunca. Il cantun surpren era la funcziun da patrun dalla construcziun ed igl acquist dil terren, ils cuosts persuenter vegnan denton adossai alla vischnaunca. Ils cuosts per quei project importan tut en tut circa 3,5 milliuns francs. Ils cuosts pil passapei ein calculai cun rodund 400 000 francs. La via cantunala all’entrada el vitg da Val S. Pieder.

La midada da trenader para da haver fatg bein alla squadra da Schluein Glion. Encunter St. Margrethen ei numnadamein reussiu l’emprema victoria stagiunala la fin dall’jamna vargada. Igl ei stau in emprem pass empermettent en vesta al cumbat encunter la relegaziun. In ulteriur pass sa l’equipa da Corsin Cavegn far dumengia el giug encunter Winkeln. Cun ina victoria savess Schluein Glion badunar la zona dalla relegaziun e distanziar Winkeln per treis puncts. Winkeln ha dau entochen ussa in campiunadi mediocher, semegliont alla squadra sursilvana. Era a Winkeln ei l’emprema victoria da questa atun reussida pér la davosa fin d’jamna encunter Domat. Lumnezia e Trun/Rabius ordeifer El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 3. ligia ei Lumnezia hosp d’Eschenbach. Ils Songaglies fuorman communablamein cun Bogn Ragaz e Glaruna la testa dalla tabella, tuttas treis equipas han 17 puncts sin lur contos. Els siat giugs d’entochen ussa ha Lumnezia recaltgau sulettamein in punct. La scuntrada encunter Eschenbach astgess per quei motiv esser in’ulteriura dira nusch. Trun/Rabius ei hosp da Bogn Ragaz ch’ei il mument sigl emprem plaz dalla tabella grazia ad ina megliera bilanza da puncts da puniziun che Glaruna ed Eschenbach. La squadra dalla Cadi ha mussau quest atun ch’ella sa tener petg als ferms da quella gruppa e las victorias els davos giugs – el Cup svizzer encunter Wängi ed el campiunadi encunter Lumnezia – han segir dau nova motivaziun alla giuvna squadra. Vegn Laax ord il tschaler? In impurtont giug dat Laax sonda sera el campiunadi dalla 4. ligia. Igl ei la scuntrada da casa encunter Vaz-sut che ha medemamein tschun puncts sin siu conto. Las duas equipas sesanflan alla cua dalla tabella e cun in success cumplein savess Laax surdar la latiarna cotschna alla squadra da Vaz-sut. Danis-Tavanasa ei hosp dil capogruppa Domat. Per l’equipa sursilvana dil trenader Renzo Albin ei quei giug ina sfida, mo buca ina senza schanzas. Il secunda dalla tabella – Panaduz – ei hosp da Schluein Glion dumengia suenter miezdi. Las duas equipas ein spartidas d’in sulet punct ella tabella, aschia ch’ils aspectaturs astgan spitgar ina scuntrada uliva a Crap gries. Sedrun/Mustér retscheiva il capogruppa Il hit dalla gruppa 1 dalla 5. ligia dalla fin d’jamna ei il giug denter Sedrun/Mustér e Mladost. Omisduas equipas han spiars entochen ussa sulettamein in giug. Mladost ha 16 puncts sin siu conto, Sedrun/Mustér 13 puncts cun in giug pli pauc. Ei savess esser ina scuntrada decisiva per la promoziun la fin dalla stagiun. Il siatavel dalla tabella Lumnezia ei hosp da Tusaun-Cazas che schai sil quart rang cun ambiziuns silla testa dalla tabella. Danis-Tavanasa che ha aunc giu negina fortuna quest atun retscheiva Panaduz che ha recaltgau entochen ussa in sulet punct. Per Danis-Tavanasa ei quei la caschun da metter sut tetg ils emprems puncts el campiunadi current. 2. liga regiunala, gruppa 1 Herisau – Abtwil-Engelburg 2:2 Rugell – Mels so. 16.00 Dardania S. Gagl – Herisau so. 16.30 Vaduz – Au-Berneck du. 14.00 St. Margrethen – Abtwil-Engelburg du. 14.30 Domat – Montlingen du. 15.00 Schluein Glion – Winkeln du. 16.00 3. liga, gruppa 1 Glaruna – Sargans 0:0 Bogn Ragaz – Trun/Rabius so. 15.30 Tusaun-Cazas – Weesen so. 17.00 Valposchiavo – Sargans so. 17.00 Landquart – Surses du. 14.00 Uznach – Glaruna du. 14.00 Eschenbach – Lumnezia du. 16.00 4. liga, gruppa 1 Domat – Danis-Tavanasa so. 16.00 Laax – Vaz-sut so. 18.00 Schluein Glion – Panaduz du. 13.30 Valposchiavo – Bogn Ragaz du. 14.00 Schlarigna – Cuera 97 du. 14.00 5. liga, gruppa 1 Sedrun/Mustér – Mladost so. 17.00 Danis-Tavanasa – Panaduz so. 19.00 Tusaun-Cazas – Lumnezia so. 19.00 5. liga, gruppa 2 Surses – Bregaglia so. 17.00 Lai Valbella – Tusaun-Cazas so. 18.00 Tavau – Lusitanos de Samedan du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Sargans – Surselva so. 13.15 Diepoldsau-Schmitter – Tavau du. 16.00 Rebstein – Rorschach-Goldach du. 16.30 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Winkeln-Rotmonten – Teufen so. 12.00 Frauenfeld – Gossau so. 14.00 Brühl – Rheintal so. 14.00 Surselva – Zuzwil Vella so. 14.00 Cuera 97 – Tobel-Affeltrangen so. 15.00 Rorschach-Goldach – Uzwil-Henau so. 15.00 Juniors B2, gruppa 1 Landquart – Lusitanos de Samedan so. 14.00 Surselva – Vaz-sut Tavanasa so. 14.00 Grischun Central – Domat Cazas so. 15.00 Juniors D elita, gruppa 1 Uznach – Rapperswil-Jona mes. 18.00 Juniors D2, gruppa 1 Tavau – Surselva c so. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz a – Landquart b so. 10.00 Domat c – Cuera 97 b du. 13.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Bütschwil – Domat so. 17.00 Au-Berneck – Romanshorn du. 11.00 Widnau – Ebnat-Kappel du. 11.30 Linth-Schwanden – Rapperswil-Jona du. 12.00 Uzwil – Tusaun-Cazas du. 13.00 Romanshorn – Bütschwil giev. 20.15 Damas 4. liga, gruppa 1 Mels – Schwanden-Linth so. 19.00 Flums-Walenstadt – Surselva du. 11.00 Lumnezia – en tenu grisch – dat dumengia ad Eschenbach.

Avon 40 onns ei l’organisaziun tetgala svizra dil purs da bio seconstituida. Da quei temps eran ils purs da bio exots el Grischun. Ursula ed Ueli Hauenstein sco Barbara e Sep Benedetg Candinas ein sefatschentai gia baul cun l’agricultura da bio en Surselva. Enaquella che l’organisaziun naziunala dils purs da bio (Bio-Suisse) ei vegnida fundada l’entschatta settember 1981, eran Ursula ed Ueli Hauenstein aunc buc a Degen. Els han entschiet a far il pur e cultivar legums en Lumnezia quater onns pli tard. Cun lur filosofia ecologica da far il pur ein els stai piuniers en Surselva. «Biars purs da bio deva ei lu aunc buc el Grischun.» Ueli Hauenstein ha discurriu da singuls menaschis, spatitschai empau pigl entir cantun entuorn. Igl emprem pass ella producziun ecologica han entgins menaschis en Valrein fatg gia ils onns 70 per producir caschiel da bio. Mirau curios Empau curios han ils purs lumnezians mirau sin Ursula ed Ueli Hauenstein. Cultivar legums e lu aunc a moda ecologica en in intschess da tratga da biestga ha schau scurlar il tgau la vischinonza. Per «grüner Spinner» ei Ueli Hauenstein era gia vegnius titulaus. «Igl uffeci d’agricultura ha lu era buca demussau dabia capientscha per nossa lavur.» Al pur da bio da Degen ei vegniu getg ch’el hagi negin avegnir cun sia moda ed uisa da producir. Dacuort han Ursula ed Ueli Hauenstein surdau il menaschi a Degen en mauns pli giuvens. Ueli Hauenstein ha studegiau agricultura ed ei duront il studi vegnius en contact cun producir ecologic. «Ellas prelecziuns ei l’ecologia buca vegnida tematisada, plitost els discuors denter ils students.» Sceptics viers chemia ell’agricultura ei Ueli Hauenstein staus da giuven ensi. Sin palancau naziunal eran ils purs da bio s’organisai dapi igl onn 1981, el Grischun muncavan las structuras. Igl onn 1992 ein ils purs da bio grischuns seconstitui ella uniun che senuma oz Bio Grischun. Ueli Hauenstein ha presidiau l’uniun entgins onns. Ils delegai decidan S’engaschaus per l’organisaziun locala e cantunala dils purs da bio ei era Sep Benedetg Candinas da Sumvitg. El e sia dunna Barbara Candinas ein sedecidi da far il pass ufficial ell’agricultura da bio igl onn 1991. «Nus levan ir a fiera cun noss products ed eran perschuadi che bio seigi ina buna caussa.» S’organisar han ils purs a bio stuiu per separticiar alla radunonza da delegai da Bio Suisse. «Leu vegnan las reglas e prescripziuns dall’agricultura da bio discutadas e decididas.» Sco delegau seregorda Sep Benedetg Candinas da beinenqual discussiun pli hanada. «La damonda da lubir da vender latg da bio uperisau ha caschunau fermas discussiuns.» Magari ha ei era dau disputs pli divertents. «Bio Suisse era dil meini ch’ei seigi buca pusseivel da producir mèl d’aviuls ecologic, perquei ch’ins sappi buca controllar tgei ch’ils aviuls maglien.» In expert tudestg ha denton pudiu perschuader ils delegai. «El ha detg ch’ei vegni produciu mèl d’aviuls da bio a Berlin. E sch’ins sappi producir mèl da bio a Berlin, lu per da dretg tier nus.» Bio ei carschiu marcant Il diember da menaschis purils da bio ei carschius marcant en Surselva ed el Grischun el decuors da 40 onns. «Per ils elevaturs da biestga che han buca fatg tratga da prestaziun aulta ei il pass ella producziun da bio buca staus aschi gronds.» Ueli Hauenstein ei cuntents che l’agricultura ecologica ei sesviluppada el Grischun. «Quei havein nus atgnamein adina vuliu.» Magari resenta el che la perschuasiun ecologica maunca a divers purs da bio. «Che purs da bio ein s’engaschai encunter l’iniziativa da pesticids hai jeu, e han biars consuments, giu breigia da capir.» Secapescha che bia ei semidau el decuors dils decennis vargai. L’organisaziun Bio Suisse ei carschida e las prescripziuns regleschan oz biars detagls dalla lavur dil pur da bio. Producir legums da bio ei restau ina nischa ella muntogna, malgrad che l’agricultura da bio ei carschida fetg. Foto. Bio-Solanum Il diember da menaschis stagnescha, la surfatscha crescha Sco quei che la gestiunaria da Bio-Grischun, Bernadette Arpagaus, ha explicau lavuran 1220 menaschis grischuns tenor las prescripziuns da Bio Suisse. “Bein crescha quei diember mintg’onn per 10 entochen 15 menaschis. Da l’autra vart dat ei denton menaschis che calan, perquei ch’ina successura ni in successur maunca.” La surfatscha grischuna che vegn cultivada tenor las premissas da bio crescha denton. Ella regiun Bernina vegn 83,7 % dalla surfatscha agricola cultivada da purs da bio, ella regiun Alvra 83,3 %, Engiadina Bassa/Val Müstair 76,8 %, Surselva 70,4 %. Landquart noda ina surfatscha da sulet 15,9 % ed il Plaun 32,4 %. Tenor indicaziuns digl Uffeci federal da statistica vegn 66,2 % dalla surfatscha agricola grischuna cultivada da purs da bio. Buc in sulet cantun svizzer contonscha ina tala cumpart sco il Grischun. Igl cantun cun la pli aulta surfatscha da bio ei cantun Sursilvania cun 35 % (fmr/ac).

Duvrau la buis da catscha per spuentar il luf ha in pur sursilvan la jamna vargada, sco quei che RTR ha rapportau. Il luf ha attaccau la notg ina muntanera da vaccas-mumma. Il pur sto quintar da vegnir accusaus da haver cunterfatg alla lescha d’armas. Per il president dall’Uniun purila Surselva, Silvan Caduff, eis ei ina tragedia ch’il pur ha stuiu segidar cun in siet ord ina buis da catscha per spuentar in luf e proteger la muntanera da vaccas. «E buca meins tragic eis ei ch’el sto quintar da vegnir strufegiaus per sia acziun.» Sco quei che RTR ha rapportau il vendergis vargau, ha in pur sursilvan sentiu la notg entuorn las 11 che sia muntanera da vaccas-mumma era fetg malruasseivla. Empruau da catschar il muvel en nuegl Il pur ha spert constatau che la muntanera stueva sedefender dad in luf. Il pur ha empruau da spuentar il luf cun grir e smana­tschar. Ed el ha empruau da catschar siu muvel en nuegl. Duront catschar il muvel en nuegl ha il luf danovamein attaccau la muntanera pliras ga aschia ch’il pur ei sedecidius da spuentar il luf cun la buis da catscha. Sco quei che RTR ha rapportau, ha il pur immediat annunziau sia acziun alla survigilonza da catscha ed alla polizia. RTR citescha vinavon la procura publica che ha schau saver ch’il pur stoppi quintar da vegnir denunziaus per haver cunterfatg alla lescha d’armas. Da sclarir seigi sch’ils pur hagi agiu en ina situaziun d’urgenza. La protecziun vegn surmuntada A Silvan Caduff muossan las continuadas attaccas dil luf sin ­animals da nez dalla primavera e stad vargada che la protecziun da muntaneras vegn surmuntada. «Ils lufs emprendan spert dad untgir la protecziun tonpli ch’il diember da lufs crescha.» Silvan Caduff ha tschintschau dad ina certa schizofrenia. «Dad ina vart vegn il pur strufegiaus sch’el tegn buc en uorden ses animals, maltractescha denton in animal scarpont ses animals stuess el semplamein acceptar quei da buna veglia.» Daferton ha il president dalla Uniun purila grischuna Thomas Roffler explicau co sia organisaziun vul metter ton pli spert la lescha da catscha sin la tractanda politica. «Igl ei clar che nus vegnin a lantschar ina iniziativa parlamentara el Cussegl dils stans.» La via pli cuorta Tenor las explicaziuns dil president dalla Uniun purila grischuna ei quei la via politica la pli cuorta. «E nus vulein ch’il proceder politic schai els mauns dil Cussegl dils stans.» Leu pon ils cantuns da muntogna far valer lur raschuns pli da detschiert. «Nus encurin bein il consens cun las organisaziuns per la protecziun digl ambient, denton buca per tut prezi.» Cun dapli daners per la protecziun da muntaneras vul il president dalla uniun purila buca secuntentar. «Il diember da lufs sto vegnir reglaus.» Thomas Roffler ei da buna speronza da reussir en ina eventuala nova votaziun all’urna. «La davosa ga ei la revisiun buca reussida mo per paucas vuschs.» E sco Roffler ha getg ei buc exnum la damonda da reglar il diember da lufs stada dispiteivla, mobien autras parts dalla revisiun dalla lescha da catscha federala. (rtr/fmr)

Il chor da sgugialaders Zervreila da Val sogn Pieder festivescha il 50avel anniversari ed ha enviau ils sgugialaders grischuns alla sentupada grischuna. La dumengia vargada ein 27 formaziuns sepresentadas ella zona da ruaus ella baselgia da Val sogn Pieder. Il chor da sgugialaders Zervreila da Val sogn Pieder festivescha siu 50avel onn d’existenza. El ha perquei envidau la fin dalla jamna vargada al gi dils sgugialaders grischuns. Ina occurrenza che sebratta mintg’onn dad in liug a l’auter. Annunziau d’organisar il gi dils sgugialaders haveva il chor da Val sogn Pieder gia igl onn vargau. Pervia da corona ei la fiasta vegnida spustada. Buca meins che 27 diversas formaziuns grischunas ein sepresentadas la dumengia vargada ella zona da ruaus ella baselgia da Val sogn Pieder. Entschiet gia la sonda Ils sgugialaders han gia entschiet a festivar la sonda cun ina sera dedicada alla musica populara el center Glüs. La dumengia ha la scuntrada dils sgugialaders cuntinuau cun in survetsch divin enramaus musicalmein dil club da sgugialaders Calanda da Cuera. Vinavon han ils organisaturs purschiu in program accumpignont e cun divers cuors da fuffergnar. In e scadin ei staus envidaus d’empruar da fierer la bandiera, sunar la tiba e far ils emprems pass sco sgugialader. Il president dil chor dils sgugialaders Zervreila, Paul Wyss, ha getg ch’ils organisaturs dalla scuntrada dils sgugialaders hagien prestau gronda lavur. El sez ha puntuau da buc esser staus involvaus el comite d’organisaziun: «Il chor ei sespruaus d’organisar in event pli mudest visavi allas sentupadas dils onns vargai.» Ina tiarza vegn d’ordvart Il chor dils sgugialaders Zervreila dumbra 23 commembers activs. «Ina tiarza da quels commembers vegna d’ordvart allas provas dil chor a Val sogn Pieder.» Sco autras uniuns e formaziuns musicalas tscherca il chor Zervreila novas e giuvnas forzas. Paul Wyss ha getg ch’ei regi in cert boom ella la scena da sgugialar en Svizra. Novas fromaziuns, chors da project e da giuvenils s’etableschen ella scena dils sgugialaders. Entschiet avon 50 onns han ils sgugialaders da Val sco club. «Ina formaziun cun 15 umens e 4 dunnas.» El decuors dils onns ein las dunnas stadas pli attaschadas al sgugialar ch’ils umens. «Avon diesch onns havein nus midau dil club tiel chor ed adattau nies repertori». Paul Wyss ha menziunau ch’ei detti sper il chor dils sgugialaders Zervreila sulet aunc in secund chor da sgugialaders en Surselva, numnadamein a Flem. Il chor Zervreila ei la suletta formaziun cantica a Val sogn Pieder che contribuescha alla veta culturala dil vitg e che seraduna duront igl entir onn a provas. Dalla valur dalla veta culturala e dallas uniuns che contribueschan a quella veta ei l’organisaziun turistica pertscharta. En sia ediziun da stad «Tschifferle» ha l’organisaziun presentau en plaid e maletg la historia dil chor dils sgugialaders Zervreila.

La Musica Suraua ha presentau la dumengia vargada sia uniforma nova e festivau quella sin plaz scola cun la populaziun. «Igl ei stau neras uras da presentar l’uniforma nova dalla Musica Suraua», ha il president dalla musica, Gian Carlo Albin, detg. La dumengia vargada alla 15.30 han musicantas e musicants dalla Musica Suraua alzau la tenda ed ein marschai tras il vitg dad Uors sin la plazza avon scola en niev vestgiu. Decent stgira ei la nova uniforma cun caultscha nera e tschiep grisch. «In tschiep en colur da plattamorta.» Sco quei che Gian Carlo Albin ha explicau al numerus publicum presents sin plaz scola. Diltuttafatg ha la Musica Suraua denton buca renviau la colur blaua dalla mondura veglia. Quei ei semussau enaquella che musicistas e musicists ein sedeliberai dil tschiep e presentau il libroc cun sdrema blaua. Elegiu da treis propostas Las «neras uras» dil president dalla Musica Suraua serefereschan era als bunamein 40 onns ch’ein spari dapi che la musica ei sevestgida da niev. Eleger ina nova mondura ei ina pulita sfida finanziala per ina musica. Denter 70 e 75 000 francs cuosta la mondura nova. «Senza sponsurs e donaturs eis ei buca pusseivel da sevestgir da niev.» Gian Carlo Albin ha engra­ziau en siu plaid da fiasta per il sustegn da pliras varts. Per anflar ina mondura che plai a tuttas musicistas e musicists ha la musica incumbensau in comite da far propostas. Il president dalla musica ha getg ch’il comite seigi serendius tiegl atelier da monduras cun certas imagina­ziuns co il vestgiu niev havessi da sepresentar. «Turnai essan nus denton cun tut autras ideas.» Ideas che han para perschuadiu. «La fin finala ein las 24 musicistas e musicists dalla Musica Suraua sedecidi per ina dallas treis opziuns presentadas.» Gian Carlo Albin ha getg ch’ei seigi stau interessant d’eleger il vestgiu. «Era perquei che nus havein saviu combinar certs elements dallas treis propostas.» Secapescha che la musica ei preparada per il futur. «Nus havein avunda teila en reserva per vestgir novas musicistas e novs musicists ch’entran en nossa forma­ziun.» Concert sin plaz scola Che la Musica Suraua sa buca mo presentar uniformas novas, mobein era far musica, ha ella mussau la dumengia vargada sin plaz scola. Sut la bitgetta dalla dirigenta, Claudia Derungs, ha la musica presentau divers tocs e denter quels duas intonaziuns che la dirigenta ha cumponiu aposta per l’uniformaziun nova. E la Musica Suraua ha demussau dabia humor. Avon che presentar l’uniforma ha ella tarmess cuort in musicist sil plaz scola en mondura rosa e cun ina capiala cun plemas monstrusas per dar triev a speculaziuns co l’uniforma nova savess sepresentar.

Las camonas alpinas train ina bilanza mischedada dalla sesiun vargada. Pli fetg che l’aura ha probablamein corona impediu d’emplenir ils letgs. Daferton tscherca la camona dil Kistenpass ina ga dapli in niev guardiacamona. Ella ei la pintga dallas quater camonas dalla secziun Winterthur dil Club alpin svizzer ed ha dacuort encuriu in niev guardiacamona. La camona dil Kistenpass porscha sulet 14 letgs da durmir ed ei aviarta regularmein duront treis meins la sesiun aulta da stad. «Nus havein duas annunzias empermettentas per surprender la camona.» Il president dalla secziun Winterthur dil Club alpin, Andreas Ruckstuhl, ei perschuadius da saver eleger in guardiacamona per la proxima stad. Ed el ha concediu ch’ils guardiacamonas dil Kistenpass stettien buca ual gitg sin lur post. Ina camona per entscheviders «La camona dil Kistenpass ei ina ideala camona per persunas che vulan fuffer­gnar e far empremas experienzas sco ­guardiacamona.» Andreas Ruckstuhl ha menziunau la grondezia dalla camona ed il temps d’avertura da sulet treis meins. «Las pretensiuns da menar la camona ein aschia pli mudestas, quei vala per exempel per cuschinar.» Il president dalla secziun da Winterthur ha getg che biars dils guardiacamonas dalla camona dil Kistenpass enquerien ina camona pli gronda sche l’incarica da guardiacamona plaigi. «E schiglioc desistan els.» Per regla surprendan persunas dallas regiuns vischinontas la tegia. «Els derivan pil solit dil cantun Glaruna ni dil Grischun.» Sper la camona dil Kistenpass posseda la secziun da Winterthur era la camona vischinonta dalla Muttsee e las camonas da Cavardiras e Punteglias. Bein ha corona impediu d’emplenir tut ils letgs dallas camonas e tuttina ei la secziun buca malcuntenta cun las pernottaziuns dalla sesiun vargada. «Malgrad la schliatt’aura, principalmein dil fenadur, ei la glieud tuttina viandada els cuolms.» La camona da Punteglias ha schizun nudau 100 pernottaziuns dapli ch’igl onn vargau. Avon paucs onns ha la secziun aviert ina ruta da reiver gest sut la camona. Schebein quella senda enferrada ha augmentau l’attractivitad dalla camona da Punteglias, ha Andreas Ruckstuhl buca pudiu giudicar. «Donn ha ella segir buca fatg.» Lunsch naven dallas pernottaziuns d’antruras La secziun Terri dil Club alpin svizzer meina las camonas dil Terri e da Mai­ghels. Neu dallas pernottaziuns appartegnan quellas duas camonas allas diesch camonas svizras cun las pli aultas pernottaziuns. «Visavi als megliers onns maunca a domisduas camonas ina tiarza dallas pernottaziuns.» Sche quei ei d’attribuir all’aura dalla stad vargada ni allas restricziuns da corona ei tenor il president dalla secziun Terri, Arno Arpagaus, buca clar. Enaquella ch’il Cussegl federal ha relaschau in obligatori da certificat per ustrias vala quel era per las camonas alpinas. Grazia al certificat pon las camonas puspei emplenir ils letgs. Tgei effect che quei obligatori ha per las camonas ei incert. L’entschatta settember cu il certificat ei vegnius introducius era la sesiun principala gia vargada ed entochen la proxima sesiun vegn ei a dar ina ni l’autra midada. Midada tier la camona da Cavadiras Midadas ha il president dalla secziun Winterthur, Andreas Ruckstuhl, annunziau per la camona da Cavadiras. «Ils indrezs sanitars corrispundan buca allas pretensiuns d’utilisar las auas persas.» Ed era buc alla lescha da lavur che pretenda indrezs sanitars separai per emploiadas ed emploiai. Cu ei vegn baghegiau ella camona da Cavardiras ha Andreas Ruckstuhl buca saviu gir. «Nus essan vid in project.» Augmentar il diember da letgs ella camona da Cavadiras ei buca previu.

Igl interess ei staus gronds ed ils prezis ein stai buns. La sonda vargada han las pendicularas Sursaissa/Mundaun ingantau varga 40 sessels dalla sutgera da treis da Kartischa ch’ei vegnida remplazzada avon treis onns. Las pendicularas han cumbinau igl ingant cun ina fiasta d’atun alla staziun da val a Cuort. L’ingantadra Caroline Casanova ha capiu da far gust da cumprar in dils sessels dalla sutgera. «Beinenqualin da vus ha isau entochen tschun pèra caultschas da skis sin quels sessels.» L’ingantadra ha fatg attent als 20 onns che la pendiculara da Kartischa ei stada en funcziun. Ed ella ha menziunau la historia svizra dall’industria da pendicularas. L’interpresa Städeli Lift SA ha construiu las empremas sutgeras da treis egl intschess dil Péz Mundaun e Sursaissa, in’interpresa ch’exista buca pli. Carolina Casanova ha regurdau ils presents a temps passai e scuntradas romanticas sin la sutgera. «In da biars motivs da buca mo aquistar in da quels sessels, mobein da segirar ina ni l’autra regurdonza.» Igl appell para da haver giu effect, l’emprema sutga ei vegnida ingantada per varga 200 francs e las suandontas per empau dameins, aschia che la scola dalla vischnaunca da Sursaissa/Mundaun astga quintar da retscheiver proximamein ina biala summa daners. Il recav da 8360 francs digl ingant ei ius a favur dalla cassa dalla scola. (fmr/ac)

Il Glacier Express pretenda da sia clientella in certificat per in viadi denter Sogn Murezi e Zermatt. Il tren turistic tras gl’intschess alpin vala sco manaschi gastronomic. Ed a quei menaschi maunca aunc adina ina buna part dalla clientella internaziunala. «Nus essan ina ustria sin rodaias.» Aschi ha la gestunaria dil Glacier Express, Annemarie Meyer, definiu il tren che transportescha turistas e turists naven da Sogn Murezi a Zermatt. E quei ei il motiv ch’il menaschi gastronomic pretenda da ses hosps in certificat per far il viadi cul tren. L’idea da pretender in certificat ei denton buca vegnida dalla interpresa sezza, mobein dil cantun. En quei cass dil cantun Uri. «Demai che la tschavera principala vegn survida el tren sin intschess dil cantun Uri havein nus risguardau las premissas dil cantun Uri.» E lez ha definiu il Glacier Express sco menaschi gastronomic ed aschia ha l’interpresa introduciu igl obligatori, di Annemarie Meyer. Treis cantuns, differentas pretensiuns Per ina interpresa sin viadi, respectiv sil binari tras treis cantuns, ei il federalissem svizzer magari ina pulita sfida. «Las pretensiuns e restricziuns da corona sedifferenzieschan en certs graus da cantun tier cantun aschia ch’igl ei buca sempel da mantener la survesta.» Buca meins che 12 ga ha l’interpresa stuiu communicar alla clientella midadas dallas restricziuns da corona el decuors dalla pandemia. «Lu ston ins aunc risguardar che la plipart dalla clientella dil Glacier Express vegn da tiaras ch’enconuschan mintgina autras restricziuns.» Igl obligatori da certificat ha plitost simplificau la lavur dil Glacier Express visavia allas reglas veglias. «Nus savein puspei emplenir ils trens e nos hosps ston buca pli purtar mascrina.» Annemarie Meyer ha concediu che la mascrina hagi adina puspei provocau discussiuns el tren. Demai ch’ins astgava prender naven la mascrina per magliar ha ei dau hosps ch’eran adina vida magliar enzatgei naven da Sogn Murezi entochen Zermatt. «Ils ulteriurs hosps han per part reclamau.» Pli paucs trens sil binari Ils trens dil Glacier Express sin via tras la Surselva paran dad esser occupai bein. Quei maletg cugliuna empau, di Annemarie Meyer. «Ils trens ein bein occupai, denton curseschan pli paucs trens ch’avon la pandemia.» Il Glacier Express viva per gronda part da hosps digl exteriur. Sulet 20% dils hosps derivan dalla Svizra. «Ina gronda part dils hosps vegn dalla Tiaratudestga, lu dalla America e dil Giapun ed il rest dalla Europa e dil mund.» Clar che quella clientella maunca per part al Glacier Express pervia dallas restricziuns da viagiar. Las frequenzas d’avon corona contonscha il tren turistic per bia buc, sco quei che Annemarie Meyer ha explicau. «Schegie che las frequenzas ein meglieras che quei che nus havein atgnamein spetgau.» Ina sparta dil Glacier Express ei stata pli appreziada e frequentada dalla clientella ch’avon la pandemia. La Excellence Class cun ina purschida pli avanzada, sco in menue da tschun tratgas ed in plaz garantiu alla finiastra, attrai sco aunc mai. «La glieud vul guder ed ei promta da sbursar dapli daners per igl agen beinstar.

Schluein Glion – Winkeln In gol regalau decida il giug Il giug denter ils vischins da tabella ei staus naven dalla bial‘entschatta fetg cumbattivs. La finala ha in gol regalau da Schluein Glion decidiu il giug en favur dall’equipa da S. Gagl. All’equipa da casa ha ei buca vuliu reussir da marcar in gol era sch’ils giugadurs han fatg tut il pusseivel ed empruau ei entochen alla fin. Il hosps da Winkeln han entschiet agressiv e cun engaschament il giug a Crap Gries e han fatg gronda pressiun sin mintga giugadur da Schluein Glion che menava la balla. Quella pressiun permanenta ei lu era stada la cuolpa ch’il sulet gol ei curdaus. Ella 14avla minuta ha Flurin Capaul vuliu baghegiar si il giug naven da davos e ha sittau la balla a Gian Sgier. Lez ei immediat vegnius attaccaus da Joel Eberle e ha piars la balla a tal. Il siet da Eberle ha Capaul aunc saviu deviar mo la balla ei setschentada sil pei da Marc Grünenfelder. Lez ha buca schau supplicar daus gadas e ha marcau il 0:1. Suenter quei gol ei Schluein Glion vegnius empau meglier el giug e ha era saviu crear entginas acziuns offensivas che havessen saviu purtar success. Il pli datier d’egalisar ei segir Andri Michel staus. Siu siet da 20 m ha il goli da Winkeln denton deviau cun bravura. Suenter il te da pausa ha l’equipa da S. Gagl surschau il giug pli e pli a Schluein Glion ed ei seconcentrada da defender il resultat e forsa haver success cun ina cunterattacca. Ils da casa han entochen alla fin cumbattiu fervent e fatg tut il pusseivel per sittar silmeins in gol. Mo quei ha buca vuliu reussir, memia biars pass el center dil giug ein stai memia pauc precis ed era las flancas da dretg e seniester han buca anflau il dretg adressat, aschia che Schluein Glion ha spiars il giug. Quei havess buca stuiu esser, ina buna caschun da recaltgar puncts ei vegnida munchentada. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Schluein Glion – Winkeln 0:1 (0:1) Crap Gries. – 255 aspectaturs. – Arbiter: Solenthaler. Gols: 14. Grünenfelder 0:1. Schluein Glion: Capaul; Dermont, Matthias Derungs, Livio Derungs, Büchler; Sgier, Michel, D’Atria (66. Gomes Machado), Bundi (56. Tschalèr); Della Morte (46. Gallmann), Vinzens. Winkeln: Schaub; Marc Hörler, Lars Hörler, Broger, Haas; Steinemann (61. Ammann), Djana Casado, Müller (76. Räber), Rölli; Eberle (71. Binzen), Grünenfelder. Remarcas: Cartas melnas: 24. Dermont (foul), 53. D‘Atria (foul), 72. Lars Hörler (foul), 79. Koller (trenader per reclamar), 81. Büchler (reclamar), 83. Djana Casado (foul) e 86. Rölli (maun). Carta cotschna: 56. Melim Almeida (reclamar sco giugadur da reserva). – Corners: 8:6. – 37. min. siet ella petga da Rölli. Eschenbach - Lumnezia Dus gols en treis minutas decidan il giug Damai ch'il goli lumnezian ha stuiu star en curontina, ei Matias Alig, giugadur e caposetta penaltis, sedeclaraus promts da trer en las caultschas da goli. Cun quellas premissas encunter il capogruppa ei la tactica lu era stada da dar fetg defensiv e da specular sin conters. Quei che ha lu era funcziunau fetg bein e l’equipa d’Eschenbach ei buca vegnida tier schanzas concretas avon pausa. Perencunter ein ils hosps dalla Surselva vegni duas gadas fetg malsegirs avon il gol digl adversari. Suenter pausa ein ils indigens vegni tier acziuns pli malsegiras e han tuc la traversa ella 55. min. Ella 71. min. dat l’equipa da casa in bal sur la defensiun ora aschia che Zef Gojani sa ir persuls encunter il gol lumnezian e da far igl 1:0. Treis minutas pli tard siettan ils indigens in culp liber al 2:0. Ella 78. min. seglia il bal el bratsch ad in d’Eschenbach ella zona da puniziun. Ils aspectaturs e giugadurs dad Eschenbach ein stai fetg surstai cura ch’il goli ei curius entochen davon per sittar il penalti. La dumengia ha Matias Alig denton fatg ina megliera pareta en gol che naven dil punct da penalti e sittau il bal surora. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Eschenbach – Lumnezia 2:0 (0:0) Eschenbach, plazza da sport Eschewies. – 50 aspectaturs. Gols: 71. Zef Gojani 1:0; 74. Robert Stojanov 2:0. Lumnezia: Matias Alig; Rafael Cabalzar (75. Noé Capaul); Tizian Casanova, Manuel Casanova; Mauro Cadonau; Andriu Alig; Gion Ursin Alig; Dino Blumenthal; Pascal Derungs; Dario Capaul (90. Danilo Blumenthal); Noé Capaul (45. Nando Blumenthal). Eschenbach: Raffael Riget; Silvan Aranda; Ramon Huber; Ramon Grob; Nico Reithebuch; Javier Bolliger; Kevin Gjykaj; André Hefti; Mentor Gojani; Robert Stojanov; Kaan Polat. Remarcas: Lumnezia senza Fabio Casanova, Attila Truffer; Paul Alig, Remigi Collenberg, Filipe Bastos, Dinis Dos Santos e Mauro Demont. Cartas: Lumnezia 4, Eschenbach 1. Bogn Ragaz – Trun/Rabius Trun/Rabius schocchescha il capogruppa Il CB Trun/Rabius para actual dad esser en fuorma e gudogna intec surprendent denton fadigiau a Bogn Ragaz encunter il capogruppa. Mo l’entschatta dalla partida gartegia insumma buc all’equipa dalla Cadi. Gia suenter treis minutas va Bogn Ragaz en avantatg entras Orlando Caluori . Nauschas regurdientschas vid la terrada ad Eschenbach avon duas jamnas neschan tier enqualin. Mo na na, cheu ei tut in’autra equipa sil plaz che aunc avon duas jamnas. Trun/Rabius anfla meglier e meglier ella partida e vegn d’egalisar entras Gianin Derungs suenter in culp liber ed ina truscha avon gol. Quater minutas pli tard setta Livio Janka in da ses renomai culp libers sco in streh el cantun liung ed aulza il resultat sin 1:2. Il giug ei viults e Bogn Ragaz ei perplex. Suenter pausa vegn l’equipa da casa denton pli ferma ord la cabina e vegn aschia tiel secund gol entras Anian Roffler . Mo Trun/Rabius lai buc irritar da quei ed anfla puspei anavos ella partida. Ella 70. min. vegn ei schizun aunc meglier per ils hosps. Suenter in corner ei Gianin Derungs postaus leu nua ch’in attaccader cun saung freid ha dad esser e sietta Trun/Rabius en avantatg. Dil reminent ei quei il 6-avel gol da Gianin ellas davosa treis partidas. Sco ins ei endisai da Bogn Ragaz emprovan els uss cun tut ils trics – schizun l’ura vegn tenida eri tier 88:39 (!) – da remisar, mo Trun/Rabius sedefenda cun tut lur pusseivladads e procura aschia per l’emprema sperdita dalla sesiun per Bogn Ragaz. 3. ligia, gruppa 1 Bogn Ragaz - Trun/Rabius 2:3 (1:2) Ri-Au, Bogn Ragaz. – 140 aspectaturs. Gols: 4. Orlando Caluori 1:0, 18. Gianin Derungs 1:1, 22. Livio Janka 1:2, 58. Anian Roffler 2:2, 70. Gianin Derungs 2:3. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Mathias Flepp, Sandro Orlik; Daniel Pfister (59. Remo Alig), Fabio Caduff (64. Mirco Pfister), Denis Monn, Salvatore Stagliano; Patrizio Decurtins (91. Philippe Vincenz), Gianin Derungs (84. Silvan Muoth). Bogn Ragaz: Mattia Meliti; Corvin Kühne, Jan Kohler, Anian Roffler, Yuri Gomes do Nascimento; Noah Berry, Vitor Antonio Monteiro Da Silva, Orlando Caluori, Matias Antunovic; Noel Sprecher, Nando Thöny. Remarcas: Trun/Rabius senza Clau Berther, Beat Cadurvi, Orlando Monn e Ramon Orlik.

Suenter la victoria encunter St. Margrethen ei Schluein Glion ius la dumengia suentermiezdi el giug encunter Winkeln culla speronza da festivar in’ulteriur success cumplein. La medema finamira ha denton era l’equipa songagliesa giu ed aschia ei resultau in giug fetg cumbattiv per mintga balla. La fin finala ha in sulet gol decidiu quella partida che havess – sin fundament dallas prestaziuns – meritau negin victur. Schluein Glion resta aschia sil secund davos plaz dalla tabella, mo la differenza da puncts tier las equipas plazzadas meglier ei vinavon fetg pintga. Treis puncts per Trun/Rabius Ella otgavla runda dil campiunadi dalla 3. ligia ei Trun/Rabius buca serendius gest sco favorit al giug ordeifer encunter Bogn Ragaz. L’equipa songagliesa sesanflava numnadamein alla testa dalla tabella e haveva aunc spiars negins giugs da campiunadi quest atun. Da quei ha Trun/Rabius apparentamein buca schau stermentar ed ha gudignau il giug encunter la squadra che ha ambiziuns silla 2. ligia regiunala. Aschia sa Trun/Rabius francar sia posiziun el miez dalla tabella, ferton che Bogn Ragaz piarda la testa dalla rangaziun ad Eschenbach che ha gudignau encunter Lumnezia. La squadra lumneziana ha mussau ina prestaziun respectabla encunter Eschenbach e danovamein ha il cletg muncau per recal­tgar silmeins in punct. Aschia semida nuota per Lumnezia alla cua dalla tabella. Terradas per Danis-Tavanasa e Laax El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han neginas dallas treis squadras sursilvanas gudignau lur giugs – il cuntrari, ei ha schizun dau duas terradas. A Schluein Glion ei reussiu in remis encunter Panaduz, il vischin ella tabella. Cun quei punct salva la secund’equipa da Schluein Glion il contact culla testa dalla tabella. Danis-Tavanasa ha stuiu suttacumber a Domat. Ferton che Danis-Tavanasa seruschna muort quella terrada sil secund davos plaz, salva Domat vinavon la posiziun sco emprem dalla tabella. Ina caschun da semigliurar ella tabella ha Laax giu la sonda, mo il giug encunter Vaz-sut che haveva entochen lu medemamein tschun puncts sil conto, ei vegnius spiars. Aschia resta Laax sil davos plaz ed ha ussa treis puncts disavantatg sillas equipas plazzadas sur il streh. Mladost batta Sedrun/Mustér La squadra da Mladost s’avonza pli e pli al favorit pigl emprem rang final ella gruppa 1 dalla 5. ligia. La sonda ha il capogruppa battiu Sedrun/Mustér ed ha ussa in avantatg da treis puncts ni dapli sils concurrents. Suenter quella terrada ei Sedrun/Mustér ussa quart ella tabella. Ferton che Lumnezia ha spiars il giug ordeifer encunter Tusaun-Cazas ha Danis-Tavanasa recaltgau ils treis emprems puncts quest atun. Encunter Panaduz ei reussiu ina victoria 3:0. Success pils juniors A In’aulta victoria (9:1) ei reussida als juniors A dalla Surselva el giug ordeifer encunter Sargans. La squadra sursilvana sesanfla ussa sil fetg bien quart rang dalla tabella. Perencunter ha la squadra dils juniors B dalla Surselva (Youth League) giu meins fortuna e spiars il giug da casa encunter Zuzwil cun 4:5. L’equipa sursilvana sesanfla ussa sigl otgavel rang dalla tabella. Sil secund davos che vegn medemamein relegaus la fin dalla stagiun, ha ella in avantatg da dus puncts. Da dar ein aunc duas rundas. Serafin Bundi (dretg) en in dir cumbat per la balla el giug dalla 2. ligia regiunala da Schluein Glion encunter Winkeln.

L’jamna vargada ha la gruppa Calanda SA transportau a Schluein sia maschina da rumper crappa. Quella ha entschiet ad elaborar il material ord la Val da Schluein. La gruppa dalla Val dil Rein surpren buca il domini ella cava da gera da Schluein. La primavera vargada ha la vischnaunca da Schluein schau transportar material ord la Val da Schluein. Ils davos decennis era fetg bia serimnau ella grava dil Parlet sur la siara gronda. Sco mesira da prevenziun e segirtad eis ei stau urgent da prender ora quei material e cunquei descargar l’imposanta construcziun. En tut ha in consorzi cun pliras firmas involvadas menau rodund 11'000 cubics sil plaz entadem la zona d’industria Isla. La vischnaunca ha mess a disposiziun 3400 m2 mo pigl intent da deponer. La surfatscha ei, ensemen culla plazza da ballapei Crap Gries e la serenera Foppa, attribuida alla zona da baghetgs publics. Calanda ha incarica limitada Sil mantun da 11'000 m3 ha la gruppa Calanda installau il plazzal da rumper la crappa e zavrar il material. L’jamna vargada ha la gruppa Calanda dalla Val dil Rein installau sil grond mantun da glera il rumpacrappa. Quel ei plazzaus mo rodund 80 meters sper il rumpagrappa dalla gruppa Montalta. La gruppa Calanda fa part dil consorzi che ha transportau a val il material. Il zercladur ei il project da descargar la siara gronda dil Parlet ius a fin ed igl era buca clar tgei che dueigi schabegiar culla glera explotada e deponida. Il consorzi lavura buca per incumbensa dalla vischnaunca, mobein per la firma Enserta SA fundada aposta per quei intent. Plirs impressaris ein semess ensemen per exequir quella lavur. «Els fan quei, e nuot auter», declara Marcus Holderegger, il president dil cussegl d’administraziun dalla Enserta SA. El pren posiziun silla curella ch’ei d’udir ella Foppa. «Na, la gruppa Calanda surpren buca la cava da gera Schluein SA», gi el da detschiert. Sin damonda dalla FMR conferma el che la Calanda seigi ina dallas firmas involvadas. «Ella ei ina partenaria da fatschenta, denton buca dapli», aschunta Marcus Holderegger. Che la gruppa Calanda dueigi stuschar Montalta ord la cava da Schluein ei tenor Marcus Holderegger nuot auter ch’ina curella iertga. Ch’ella surprendi la cava da gera Schluein SA lubeschien las concessiuns ed ils contracts gnanc. La cava s’auda alla gruppa Montalta, quella ha la concessiun exclusiva d’explotar ed elaborar il material ord il Rein. La maschina da rumper crappa elaborescha il grond cuolm ch’ei semtgaus. Martin Montalta, commember dil cussegl d’administraziun dalla gruppa Montalta, puntuescha pertuccont la curella che la gruppa Calanda surprendi la cava da Schluein: «Na, quei vegn buca en damonda». Tgei schabegia cul material? Il rumpacrappa dalla Calanda exequescha ina lavur specifica limitada. Ils camiuns blaus cul logo dalla gruppa han fatg ina part dils transports. La concessiun dalla vischnaunca da Schluein ei era limitada per in auter motiv: la parcella publica lubescha ni baghetgs ni implonts stabels. Ella ei era planisada per in auter intent che quel d’explotar material. Incumbensa actuala dall’Enserta SA eis ei d’elaborar e commercialisar il grond mantun dad 11'000 cubics denter plazza da ballapei e serenera. Selai quel lu era duvrar, co eis ei culla qualitad? La risposta dat gl’impressari Martin Casutt. El fa medemamein part dil consorzi che ha transportau il material ord la Val da Schluein. La maschina da rumper crappa dalla gruppa Calanda ei en acziun dapi l’jamna vargada. Finamira seigi da duvrar quei material per la construcziun bassa, sco material da secunda classa seigi el segiramein adattaus, declara Martin Casutt. Ils resultats dallas emprovas ch’ins hagi fatg l’jamna vargada ein aunc buca enconuschents, aschunta gl’um dil fatg. Las analisas dueigien cumprovar che la glera ei d’emprema qualitad – e cunquei da valur per planar ed emplenir.

Dacuort han scolaras e scolars dalla tiarza superiura dalla Scolaviva Laax envidau ad ina tscheina el museum. Cun lur scolasta Patricia Cadruvi e la menadra dil museum Romana Brunold han els organisau, cuschinau e surviu. Scolaras e scolars che han cuschinau pils hosps el museum da Laax. Dretg Patricia Cadruvi e Romana Brunold. Rodund 60 persunas eran s’annunziadas – e buc’ina ei s’enriclada. Quell’impressiun han ins giu dacuort el museum local da Laax. Enstagl d’ir en ina pizzeria, ni da tschenar en in’ustria dils cuschiniers etabli, ein els stai el museum da Laax. Per la quarta gada ha la tiarza superiura dalla Scolaviva envidau da guder tratgas da pli baul. Alla scolasta Patricia Cadruvi ed alla menadra dil museum Romana Brunold gartegia ei mintg’onn da niev da motivar ils giuvenils per quei project cumineivel. Tgei ch’ei detti, ei stau in misteri tochen la davosa minuta. L’atmosfera nostalgica ha entschiet all’entrada. «Tgisà tgei ch’ei vegn oz sil taglier?» ei in ni l’auter sedumandaus. Inagada haveva ei dau la trippa. Tgei che quei past tradiziunal da perdanonza seigi savevan buca tuts. Uonn ha ei buca dau il manizzem da cor, tschurvi, dir e lom. Scumpentava l'emprema fom Ils giuvenils han dau envesta ella cuschina da sur Flurin Camathias. Il poet ha giu ils biars onns da sia pastoraziun a Breil, Andiast e Siat casarinas ord il ravugl da sia parantella. Quellas enconuschevan pilpli sias preferientschas. En tut han ils giuvenils surviu tschun tagliors cun tratgas che «tegnan en». Per biars corrispundevan tals menus alla lavur greva corporala. Ina suppa caulda deva cauld e scumpentava l’emprema fom. Ils giuvenils han encuretg sez las ingredienzas cun urtgiclas e plantagen. En schanuglias seigien els stai per rimnar il cuntegn dalla gustusa suppa. Schnec en bara ei stau il secund plat. Udend quei num havess’ins buca spitgau ina pulenta gratinada cun caschiel e garflaunas da carn piertg. Ella sala, en combra ed en stiva dil museum han ils hosps gudiu la cumpignia cun discutar da pli baul e cun seser – sco ei s’auda – sin stabellas, hochers e bauns. Il past principal ei stau enzatgei dil piertg. Igl ei gl’animal che ha nutriu biaras generaziuns ellas muntognas. La ligiongia-casa han las duas scolaras Noelia ed Ursina fatg sezzas ella mazlaria, cun carn d’in piertg che ha passentau la stad si d’alp. Enstagl da survir la ligiongia culs truffels schetgs, han ins astgau guder fava da prers. Il num ha connex culla clamada da sur Flurin, autruisa denton strusch. Las «crochettas» ch’ils giuvenils han surviu, fatgas da buglia da truffels, ein strusch meglieras che quellas d’ina ustria da steilas. Vitier ha ei dau rieblas barsadas en pischada – excellenta cumbinaziun. La ligiongia-casa fatga sez, culla fava da prers e las rieblas en pischada. Il dessert duei esser in finale adequat da quei ch’ins ha gudiu. La gruppa da scolars ha cumplettau il menu culs gnocs da caputschins. Aunc in plaid tier la bubronda dalla tscheina: In gi seigien els stai sillas alps Nagens e Plaun, ha la moderatura Rilana raquentau. Leu hagien els encuretg iva e ruaneida per far il bien te. Sils aults han scolaras e scolars era rimnau izuns, suitga cotscha e nera, sco era vinatscha e garnedels. Cun quella pumadira han els fatg il compot ch’ei ha dau tier ils gnocs. Ils paucs a meisa savevan tgei ch’ils scolars surveschien. Ils gnocs da caputschins vegnan preparai cun paun dir e semeglian ils pups-mungia ch’ei dat da tscheiver. Cun in vér caffè da pli baul, cun bia latg, ei la tscheina opulenta el museum buca stada pesonta. Ina gada eis ei stau ina occurrenza delectonta, inspironta ed instructiva. Davon il museum ella tenda era la cuschina mobila pil past opulent da pli baul.

Avon rodund treis meins han las vischinas ed ils vischins da Sumvitg e Trun obteniu il messadi d’informaziun davart il project da fusiun da lur duas vischnauncas. Parallelmein ei vegniu repartiu in questiunari cun dudisch damondas. In meins han els giu peda da rispunder a quellas. Las davosas jamnas ein las rispostas vegnidas evaluadas. Ils resultats muossan ch’in fusiun dallas duas vischnauncas ei il mument buca giavischada. Resun positiv a Trun – resun negativ a Sumvitg Tut en tut ein 679 persunas separticipadas alla consultaziun: 307 a Trun e 372 a Sumvitg. A Sumvitg ha la participaziun muntau a 39,5%, a Trun 33,6%. Dallas rispostas sorta ch’ei fuss eventualmein pusseivel d’anflar in cumpromiss ellas damondas digl uoppen, il num sco era l’organisaziun politica. La damonda davart il meini general d’ina fusiun han las votantas ed ils votants da Trun rispundiu cun 56% el senn positiv. A Sumvitg han las votantas ed ils votants perencunter rispundiu la damonda da fusiun cun 56% el senn negativ. «Sin fundament d’ina analisa pli profunda dils resultats e dils commentaris correspundents sto vegnir concludiu che las persunas cun tenuta critica enviers la fusiun vegnan cun gronda probabladad buca a midar lur meini, era buca tier adattaziuns che fussen aunc pusseivlas vid il project da fusiun», constateschan las suprastonzas communalas en ina communicaziun als mieds da massa. Collaborar vinavon Sin fundament da quei resun da vischinas e vischins han las duas suprastonzas communalas decidiu communablamein da rumper giu il project da fusiun: «Trun e Sumvitg vegnan a cuntinuar cun lur stretga collaboraziun sil sectur dalla scola populara, pumpiers, provediment d’aua, purificaziun dallas auas tschuffas ed allianza da taglia. Ord il questiunari ei era resultau, che la populaziun ei da principi aviarta per ina collaboraziun enteifer igl uffeci forestal ed il menaschi tecnic. Schebein il project d’in niev baghetg economic communabel pigl uffeci forestal, il menaschi tecnic ed il depot dils pumpiers duei vegnir realisaus, vegnan las suprastonzas communalas a decider suenter ulteriurs sclariments.» Ils presidents deploreschan «Jeu deploreschel che nus stuein rumper giu il project. Tenor miu manegiar havess ina fusiun giu gronds avantatgs per omisduas vischnauncas. Ei fuss secapescha stau bien sche nus havessen saviu presentar a vischinas e vischins ils avantatgs finanzials d’ina tala fusiun, pia quei che nus havessen obteniu dil cantun. En quei stadi dil project ha il cantun denton buca saviu dir co quei pudessi veser ora la fin finala», di il president communal da Sumvitg, Armin Candinas. Il president communal da Trun, Dumeni Tomaschett, havess viu schanzas en quei project: «Nus havessen saviu optimar bein enqual caussa, mo il verdict ei ussa clars. La suprastonza communala da Trun ha dau suatientscha alla damonda dalla suprastonza communala da Sumvitg da lantschar quei project. Naven dall’entschatta havein nus denton era detg claramein ch’ei fetschi negin senn da cuntinuar cul project sche la voluntad dalla populaziun persuenter seigi buca avon maun.» Tomaschett sco Candinas ein dil meini che la collaboraziun instradada ils davos onns duei vegnir cuntinuada. Project lantschaus 2019 Las suprastonzas communalas da Sumvitg e Trun han lantschau il schaner 2019 il project communabel per sclarir co ina fusiun dallas duas vischnauncas savess veser ora. Oriundamein havevan ellas il plan da schar elavurar la gruppa da project propostas e da discussiunar e sviluppar vinavon quellas culla populaziun a radunonzas d’informaziun. «Sco tier bia auter ha la pandemia da Covid-19 era fatg cheu in streh atras il quen, aschia che la gruppa da project ha decidiu in auter proceder», scrivan las suprastonzas communalas. Cun in messadi d’informaziun ein las votantas ed ils votants vegni informai davart la situaziun da partenza dallas duas vischnauncas. Medemamein ei vegniu fatg ina proposta alla populaziun co ina vischnaunca fusiunada savess veser ora. La fusiun ei buca madira Ei dat negina fusiun dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg. Ils resultats e commentaris da vischinas e vischins ella retscherca digl uost ein memia negativs. Las duas suprastonzas communalas han decidiu da sistir il project. Hans Huonder/FMR Questa stad ein votantas e votants da Sumvitg e Trun vegni consultai davart l’idea d’ina fusiun dallas duas vischnauncas. Dudisch damondas ein stadas da rispunder. Sin fundament dall’evaluaziun dallas rispostas eis ei semussau che gia l’emprema damonda ha aschidadir rut la totona da quei project. Silla damonda «tgei ei vies meini pertuccont la fusiun dallas vischnauncas da Sumvitg e Trun» ei vegniu da Sumvitg in resultat negativ. Trun perencunter havess beneventau l’idea d’elavurar in project da fusiun. Sin fundament da quei resun han las duas suprastonzas communalas decidiu da sistir il project da fusiun. Omisdus presidents communals, Armin Candinas da Sumvitg sco Dumeni Tomaschett da Trun, deploreschan quei resun negativ. Remarcablamein muossan ils resultats dalla retscherca ch’ei fuss probablamein stau pusseivel d’anflar soluziuns per las damondas davart igl uoppen, il num sco era l’organisaziun politica. Il project per sclarir co ina fusiun dallas duas vischnauncas savess veser ora era vegnius lantschaus 2019 dallas duas suprastonzas communalas. Commentari Sfurzar fuss falliu Hans Huonder/FMR Il project da fusiun dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg ei terminaus avon ch’el entscheivi. Il verdict negativ da biars vischins da Sumvitg pertuccont in project da fusiun ei clars, ferton che Trun ha mussau sia promtadad d’empruar da far guotas cun tgau. Las duas suprastonzas communalas han tratg la dretga conclusiun ord ils resultats dalla retscherca. Sche la promtadad per in project maunca gia en quella fasa lu san ins cumprender co las discussiuns pertuccont ils detagls havessen viu ora. Il temps da s’avischinar ei apparentamein aunc buca madirs. Quei ch’ei reussiu ella Foppa ed en Lumnezia para buca dad ir aschi tgunsch sisum la Surselva. Schegie che la constellaziun ei autra ella Cadi cun pli grondas vischnauncas che pli baul entuorn Glion ni era ella Lumnezia, ston ins tonaton sedumandar nua ch’il crap da scarpetsch ei propi. Detagls ed atgnadadads ni forsa era animusadads paran da giugar ina pli gronda rolla ch’ils avantatgs generals d’ina fusiun pigl avegnir. La collaboraziun da Sumvitg e Trun sin plirs secturs communals muossa ch’ei funcziuna e che quella porta fretg. Il davos pass – quella dalla fusiun – para denton d’esser in da memia. Sumvitg sco Trun ein buca las duas empremas vischnauncas che stattan sil frein cura ch’ei ha num sedecider per ina nov’unitad communala. Ed ellas ein era buca las davosas che battan encunter quella tendenza generala da fusiun. Cun fusiuns vegnan buca tut ils problems sligiai, mo communablamein ses’arvan novas portas. La devisa dallas duas vischnauncas el miez dalla Surselva para clara: Buns vischins fan buns cunfins. Pia: Pli bugen star dapersei ch’ina fusiun cumbinada cun dispetas e discussiuns senza fin. Magari eis ei meglier da star eri che da far per tut prezi in anavon. La fin da fenadur 2021 ei il messadi d’informaziun davat il project da fusiun da Trun e Sumvitg vegnius presentaus. Da sen. Kevin Brunold, Armin Candinas, Dumeni Tomschett e Tino Zanetti.

«Tgei vul ins dapli ch’astgar recepir en nossa gilda in menaschi che sesanfla al spartavias dils pass Lucmagn ed Alpsu e ch’ei vischin dalla claustra», di Toni Darms da Glion, igl ambassadur dalla Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers pil cantun Grischun. Il gliendisdis ha el saviu beneventar ufficialmein ils menaders dil hotel Alpsu a Mustér, Annalisa Giger-Sialm e Danilo Braccini, el ravugl dalla gilda. In pertschien Il hotel Alpsu ei aschia in dils 31 menaschis da gastronomia dil cantun Grischun en quell’organisaziun che dumbra ell’entira Svizra en tut 245 restaurants. «Quei ei circa in pertschien da tuts menaschis da gastronomia», di Toni Darms. Ed el puntuescha: «La tabla dalla gilda ei buca mo in regal, ella ei era cumbinada cun in’obligaziun enviers la famiglia dalla gilda.» La reit dils menaschis dalla Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers sestenda sur mintga cantun en Svizra: «Il cudischet cun tut ils menaschis ei ella tastga da viandar da biars, era dils commembers da quella. Els senezegian lu da far ina viseta tiels partenaris.» Che quei vegn fatg stediamein muossa per exempel il diember da bons da regal ch’ein il mument en circulaziun. Tenor Toni Darms han quels il mument ina valeta da rodund in milliun francs. Loschs dalla recepziun «Igl ei buca mo ina honur per nus d’esser ella Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers. Nus essan era loschs da quei ed essan fetg bugen dalla partida en quell’organisaziun», di Annalisa Giger-Sialm. Dapi endisch onns meina ella il hotel alla cruschada dallas vias cantunalas el center dil vitg claustral communablamein cun siu partenari Danilo Braccini. El guid vegn il menaschi numnaus dapi in onn e quei ei gia sepagau: «Questa stad havein nus giu sin viseta glieud che fuss forsa buca vegnida tier nus, aschidadir autra glieud.» Dil reminent: Ils 13 e 14 da zercladur 2022 seraduna la Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers a sia radunonza generala a Mustér. Rodund 400 persunas separticipeschan a quella dieta da dus dis. Danilo Braccini ed Annalisa Giger-Sialm retscheivan la tabla ufficiala dalla Gilda svizra dils restauraturs cuschiniers ord ils mauns digl ambassadur Toni Darms (da sen.).

Venderdis, ils 22 d’october 2022 vegn quell’ediziun presentada allas 20.15 ella Scala Trun, ina localitad per art e musica ell’anteriura fabrica da ponn a Trun. Per quei arranschament festiv porscha la Surselva Romontscha in schatg musical cun Quirina Lechmann e Stefan Kägi. Hubert Giger – in dils auturs dil Tschespet da giubileum – e Martin Cabalzar prelegian ord il Tschespet 78. Per la participaziun alla vernissascha dil cudisch ei il certificat da Covid-19 necessaris. In tschuppel auturs «Nies Tschespet» nr. 78 ei il resultat dalla lavur intellectuala da pliras auturas e plirs auturs sursilvans. El ei in cudisch variont cun prosa e lirica, da scribentas e scribents da differentas generaziuns», scriva il president dalla Surselva Romontscha, Alberto Palaia en siu plaid sin via pil giubileum da 100 onns da «Nies Tschespet». Ed el constatescha: «Nies Tschespet ei dapli ch’ina retscha da cudischs, dapli ch’in ornament sillas crunas da nossas stivas. Il cudisch stampau, quel da pupi cun cuviarta en cartun, para da piarder sia fascinaziun, sia funcziun sco mied per cuorturiala. Biars legian per sescolar, per s’informar e magari perquei ch’els ston. Biars legian denton era perquei ch’ei quietescha e pren ins per in mument ord la hectica dalla veta quotidiana. Leger engrondescha en mintga cass nies horizont e dat alas a noss’imaginaziun.» Per quell’ediziun pil giubileum da 100 onns da quella retscha da cudischs sursilvans ha la Surselva Romontscha saviu animar pliras auturas ed auturs da s’engaschar: Maria Cadruvi, Iso Camartin, Linard Candreia, Paula Casutt-Vincenz, Felix Giger, Hubert Giger, Leontina Lergier-Caviezel, Alexander Maissen, Arnold Spescha, Rico Tambornino e Leo Tuor. Cumpletada vegn quell’ediziun cun texts da prosa nunedi da Theo Candinas ed entginas poesias ord il relasch da Flurin Camathias. L’artista sursilvana Tresa Deplazes Caspescha ha fatg purtrets cun rispli da mintga autura ed autur aposta per quei tom. Il davos Tschespet ei dil reminent cumparius 2018: «Verdads cun in surrir» da Donat Cadruvi. Ina liunga historia Igl emprem tom dalla retscha da «Nies Tschespet» ei cumparius igl onn 1921. Gia 1891, pia avon 130 onns, haveva Caspar Decurtins iniziau l’ediziun dil «Tschespet». Suenter treis toms ei quei project denton vegnius sistius. Ella prefaziun dil Tschespet da 1921 scriva Gion Cahannes: «Sut il num «Nies Tschespet» ha Caspar Decurtins publicau avon onns in pèr volumets: Il viadi a Jerusalem e Fabiola. Nus havein salvau il num sco regurdientscha dil grond campiun romontsch. Il present cudischet porta las historias dil Munt s. Gieri da Flurin Camathias.» Probablamein havess strusch enzatgi sminau lu che quella retscha dil Tschespet animeschi tontas e tons auturs da s’engaschar en favur dil lungatg sursilvan ed aschia da derasar sur decennis historias ch’ein aunc oz pli che actualas. Ins patratgi vid poesias e prosa da Gion Antoni Huonder, ovras da Giachen Caspar Muoth ni Gion Cadieli, pader Maurus Carnot e Giachen Michel Nay. Ni lu era per exempel las enconuschentas ovras d’Alfons Tuor, da Guglielm Gadola, Sep Mudest Nay ni era Gion Deplazes, Toni Halter, Theo Candinas, Donat Cadruvi, Vic Hendry ed ils davos onns da Silvio Camenisch, Leo Tuor ed Ursicin G. G. Derungs. Strusch ina Sursilvana ni in Sursilvan ha buca giu enta maun in ni l’auter dils toms cun «Monas e minas», «General Demont», «Culan de Crestaulta», «Paul Luziet e sias marletgas», «Gion Barlac» ni «Settembrini». 100 onns – 78avel tom Igl emprem tom ella retscha da «Nies Tschespet» ei cumparius avon exactamein 100 onns. Flurin Camathias ha publicau en quel las «Historias dil Munt s. Gieri». Venderdis proxim vegn il 78avel tom presentaus a Trun. Igl ei l’ediziun pil giubileum da 100 onns dil Tschespet. Quel cuntegn contribuziuns d’in tschuppel auturas ed auturs. En siu plaid sin via caracterisescha il president dalla Surselva Romontscha, Alberto Palaia, suandontamein il 78avel Tschespet: «El ei il resultat dalla lavur intellectuala da pliras auturas e plirs auturs sursilvans. El ei in cudisch variont cun prosa e lirica, da scribentas e scribents da differentas generaziuns.» Ins astga esser spanegiaus sin quella novissima lectura sursilvana. (fmr/hh) Il frontispezi dil 78avel tom da «Nies Tschespet». El porta il tetel «L’odur dalla tiara».

Gl’october ei il meins tipic dalla racolta. Inagada dalla meila e péra, legums, nuschs, fretgs selvadis. E buca d’emblidar las iuas. Il viticultur Marius Tschuor da Glion racolta al Lag dils Quater cantuns l’emprema gada las iuas da sias 21'000 vits. Da vegl enneu han ils carstgauns cultivau vegnas e produciu vin. Tenor gl’exempel dallas regiuns mediterranas han las claustras entschiet a plantar iuas en loghens adattai. Bunamein dapertut deva ei ina vegna pintga ni gronda, in torchel da smaccar las troclas cun butschins da fermentar il suc s’udeva tier. Senza dubi era quei era al Lag dils Quater cantuns il cass. Ellas costas suleglivas drizzadas encunter sid, schurmegiadas dil cuolm Rigi, ei la viticultura denton sespiarsa. Ellas runtgas teissas han ins «mo» fatg fein e schau paschentar ellas dils animals manedels. Egl entir cantun Lucerna dat oz lu era mo circa 45 hectaras vegnas, quei ei diesch gadas dameins ch’el Grischun. Cheu domineschan auters secturs dall’agricultura. Buca in siemi d'alternativs Marius Tschuor e Carla Caviezel culs harass pleins dall'emprema racolta. Per in viticultur innovativ ha ei tuttavia aunc plaz. «Igl ei in project dalla veta», circumscriva Marius Tschuor quei ch’el ha instradau avon treis onns. Ensemen cun sia partenaria Carla Caviezel eis el vidlunder da realisar il concept. Quei ch’els dus fan a Vitznau ei buca in siemi d’alternativs, era buca ina illusiun, mobein in project agricol concret. Marius ei viticultur diplomau, Carla lavura en sia professiun sco scolasta. Suenter esser staus 12 onns ella hotellaria, ha il gastronom giu il desideri da midar enzatgei en sia veta e da sescolar. «Ti has schi bugen il bien vin, fai tuttina sez quel», hagien ses collegas intimau el. El ha entschiet gl’emprendissadi e terminau quel a Collombier el cantun Neuchâtel sco vignerol diplomau. Il zercladur 2018 han Marius Tschuor e Carla Caviezel saviu surprender il menaschi ch’els havevan encuretg plirs onns. Lur desideri eri da luvrar en e culla natira. Sur siat cantuns e cun agid dalla fundaziun «Stiftung für den Erhalt bäuerlicher Familienbetriebe» han els survegniu l’offerta da prender a tscheins il Muracherhof a Vitznau. Denter ils tschun interessents ein ils possessurs da quei bein puril sedecidi pil viticultur grischun e siu concept d’in menaschi bio-dinamic cun vegnas. Allas rivas dil Lag dils Quater cantuns era la cultura da far vin ida en emblidonza. «Gl’antecessur cultivava persuls cun 80 nuorsas las spundas teissas. En tut includa il bein ina surfatscha da siat hectaras. Il viticultur diplomau ha buca spitgau gitg cun volver en las mongias-camischa. «Dapi treis onns essan nus vid luvrar e barhar», sincerescha Marius Tschuor. El ei perschuadius che la cultura da vin ha in avegnir en quella zona drizzada viers sid, cul lag che reflectescha e schurmegiada dall’aura sut. La vegna da Marius Tschuor cumpeglia 21'000 plontas. Il Vitznauerhof, il vischin Gest visavi, da tschella vart dil lag, ei il Bürgenstock. «Uonn racoltein nus l’emprema gada iuas», gi Marius Tschuor. Gl’um da 34 onns ei naschius e carschius si a Glion. Ses geniturs, omisdus da Rueun, havevan fundau leu ina atgna stizun da grossist e menau quella plirs decennis. Il senn innovativ para dad esser daus en tgina. Da Glion, sur il gimnasi da Mustér, la scola da hotel e plazzas da cader a Lucerna e Sogn Murezi ei Marius vegnius a Vitznau. Datier dil Muracherhof ei in grond hotel. Il Vitznauerhof, cun tuor, parc e bandieras, ei construius el temps dalla Belle Epoque. Cheu passentavan persunalitads renomadas lur vacanzas da stad, Hermann Hesse, Richard Strauss, general Guisan, la princessa Gina da Liechtenstein ni il pictur Paul Klee. Oz ei il Vitznauerhof in hotel da quater steilas aviarts dalla primavera tochen gl’atun. Marius Tschuor cullas 12 nuorsas dil raz Shrop Shire, davostier il hotel Vitznauerhof. Silla parcella cunfinonta, sur il stradun, ha Marius Tschuor entschiet avon treis onns a plantar iuas. «Nus havein plantau 21'000 enfiarlas», raquenta Marius Tschuor. Aunc avon ha el stuiu restructurar il terren, vul gir far las terrassas per la nova vegna , metter petgas e stender ils fildiroms per iuas blauas ed alvas. Dallas sorts Di Vico e Solaris eis el perschuadius, «igl ei sorts novas e resistentas, adattadas per quei territori», explichescha gl’um dil fatg. Buca destruiu las fadetgnas Luvrar culla natira ei buca adina schi bi, pertgei ins sto era dumignar pulitas sfidas. «Ei drova mintgaton ina pulita purziun pazienzia culla natira», manegia Marius Tschuor e numna treis exempels: «Garniala, malsognas, il tais». Tuts treis san lavagar, mitigar, reducir ina racolta. La garniala dalla stad vargada ha bein pudiu donnegiar, denton buca destruir las fadetgnas e las iuas en carschen. Ussa, duront las vacanzas d’atun, ei la scolasta Carla involvada cumpleinamein ella racolta. Era ils geniturs ed amitgs ein arrivai per gidar. Ch’ins sa producir in bien vin en quella regiun ei Marius Tschuor perschuadius. Autruisa havessen el e sia partenaria mai ughegiau da realisar lur «project dalla veta». Dus Grischuns reintroduceschan pia l’iua ella regiun dils Quater cantuns. Esser giuadora, observar il svilup che la vegna fa, mirar co las 12 nuorsas pasculeschan las terrassas, mirar dallas gaglinas, trer novas sorts resistentas e lu, il punct culminont, racoltar las troclas, cumpenseschan enquala trumpada. La cuntrada da Vitznau cul Lag dils Quater cantuns. Visavi ei il Bürgenstock (dretg) ed il Stanserhorn.

Oz ei puspei fiera da rauba a Glion. Mintg’onn, a quella fiera digl october, s’entaupan ils commembers sursilvans dalla Ghilda svizra dils cuschiniers etabli a lur occurrenza nua ch’els s’engaschan pils pazients da multiple sclerose. Quella malsogna maligna ei nuncurabla ed ils pertuccai ein confruntai cun dolurs ed impediments corporals. L’associaziun svizra da MS, fundada aposta per els, gida da mitigar la malsogna che progredescha culs onns en fuorma da stauschs e novs impediments. Cun lur acziun annuala sin plazza cumin a Glion rendan ils cuschiniers etabli attent a quels pertuccai e lur destin. En tut separticipeschan 12 menaschis denter Trin tochen Rueras e Val S. Pieder al gi d’acziun. Naven dallas 11.00 tochen las 16.00 san ins consumar in taglier risot gustus ed era cumprar sacs pigns per cuschinar sez il risot cun bulius da tschep.(fmr/abc) L’acziun ei oz mesjamna, dallas 11.00 tochen las 16.00, sin plazza-cumin a Glion.

Sonda proxima, ils 23 d’october 2021, envida la Fundaziun Platta Pussenta al Gi da Platta Pussenta. Igl ei in gi d’acziun dedicaus ad in tema specific sigl intschess d’ina dallas quater vischnauncas Falera, Laax, Sagogn ni Schluein. Uonn ei Laax en roda. La fundaziun pren la caschun da presentar alla populaziun il project da restauraziun dalla ruina Lagenberg. Corsin Caduff, commember dil cussegl da fundaziun, enconuscha bein gl’areal ed era la historia digl anteriur casti medieval. Per incumbensa e cun sustegn dalla Pro Laax ha la fundaziun organisau ils meins vargai ina restauraziun migeivla dil monument cultural. Corsin Caduff vegn ad informar surlunder ensemen cun Christoph Walser, meinaproject dil Survetsch archeologic dil cantun Grischun. La populaziun ei envidada da prender envesta ellas lavurs realisadas. (fmr/abc) Participontas e participonts s’entaupan sonda proxima, allas 13.45 alla fermada dils bus locals a Laax Murschetg.

En sia proxima seduta ils 29 d’october 2021 ha il cussegl da vischnaunca da Mustér da sefatschentar da dus regulativs. In pertucca ils fatgs davart il persunal communal, l’auter l’indemnisaziun dallas autoritads. Ina cumissiun consistenta da quater commembers dil cussegl da vischnaunca ed il president communal ei sefatschentada ils davos meins dalla reorganisaziun communala. Sco quei che la cumissiun e la suprastonza communala constateschan el messadi per mauns dalla seduta dil parlament da vischnaunca, ei il pensum da lavur carschius ils davos onns. La gronda lavur administrativa impedeschi da sefatschentar era d’ideas e projects da svilup necessaris per augmentar l’attractivitad dalla vischnaunca. Per quei motiv vegn proponiu al cussegl communal d’adattar il plan da plazzas dalla vischnaunca. Aschia duei vegnir augmentau las resursas persunalas dil persunal administrativ per 10% e scaffiu ina nova plazza per ina assistenta ni in assistent dalla direcziun communala cun in pensum da 40 entochen 60%. Plinavon duei il menaschi tecnic vegnir cumpletaus cun ina forza da lavur cun in volumen da 80 entochen 100%. Parallelmein ein previdas pliras midadas enteifer il regulativ d’indemnisaziun. Il pensum da lavur total dalla suprastonza communala vegn augmentaus. Denter auter eis ei previu d’indemnisar igl avegnir ils geraus cun ina paga annuala da 14 000 francs. Tenor la suprastonza communala corrispunda quell’indemnisaziun a quella d’autras vischnauncas. Il temps da lavur dil president communal vegn fixaus cun in pensum denter minimal 50% e maximal 80%. Gest tenor procentuala duei el saver engaschar in secretariat per la cumpart ch’el ademplescha buca.

Trun ei buca mo stau il liug nativ d’Alois Carigiet. Leu sesanflan dapi onns era biaras ovras digl anteriur vischin prominent. Aschia posseda il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa la pli gronda collecziun publica da sias ovras. En quella ein da veser denter auter dessegns originals da quater da ses cudischs da maletgs, mo lu era biaras autras ovras. Ina gronda part dalla collecziun deriva dalla donaziun da Walter e Gertrud Gartmann-Köppel. Quella ha il museum obteniu avon rodund dus onns. Dapi igl onn vargau ein las duas exposiziuns cun ovras e biaras informaziuns davart Alois Carigiet da veser el museum. Cumpletadas vegnan quellas duas grondas exposiziuns che portan il tetel «Alois Carigiet e nus – in meister en tuts graus» cul Cabinet Carigiet. Quel ei vegnius formaus dalla biadia d’Alois Carigiet, Felicita Felley sco era da Stephan Witschi. Els dus segnan sco curaturs dall’exposiziun. Cumpletau cun mied d’instrucziun En connex cull’exposiziun dallas ovras d’Alois Carigiet ei il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun sedecidius d’edir in mied d’instrucziun per la quarta entochen sisavla classa primara. L’intermediatura d’art Alexa Giger ei s’occupada da quel. L’ediziun dil mied cumpeglia 100 exemplars romontschs e 200 tudestgs. La finamira da quella purschida nova ei clara. «Nus lessen sensibilisar ils affons pigl art en general, mo lu secapescha era confruntar els cun l’ovra d’in artist indigen. In’ulteriura finamira ei naturalmein era da far aschia pli enconuschents il museum», di la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon. 14 lecziuns + Scolaras e scolars dalla quarta entochen sisavla classa primara san sefatschentar dalla veta ed ovra d’Alois Carigiet en scola en 14 lecziuns e lu concluder quei project cun ina viseta el museum. Per derasar e far enconuschents il mied envida il museum las persunas d’instrucziun dil scalem primar ad in’informaziun. Quella ha liug mesjamna, ils 17 da november allas 15.00 el museum. In’annunzia persuenter ei necessaria (museum@trun.ch). Ils responsabels pil museum vegnan era a propagar il mied ellas scolas ordeifer il cantun Grischun. Tenor Justina Simeon ha quella lavur custau 40 000 francs, il mied cun treis cudischs vegn vendius per 90 francs. En connex culla lavur da diplom Il mied d’instrucziun davart Alois Carigiet ei vegnius preparaus dall’intermediatura d’art Alexa Giger. Ina buna part dalla lavur ha ella fatg en connex cun sia lavur da diplom sco autura da mieds d’instrucziun. «Silsuenter ha ei denton aunc giu num cumpletar il mied. Ussa corrispunda el ad in mied d’instrucziun modern sco quei ch’ins giavischa ozildi», di Alexa Giger. Ella seigi fetg cuntenza cul resultat final ed emprems resuns da collegas confirmien ch’il mied seigi reussius cumpleinamein. In semegliont mied d’instrucziun pertuccont in artist seigi buca enconuschents ad ella: «Enzatgei en quella fuorma dat ei buca savens. Igl ei veramein enzatgei unic, ch’ei denton era stau cumbinau cun fetg bia lavur.» Veta ed ovra d’Alois Carigiet Cun differents mieds emprendan las scolaras ed ils scolars d’enconuscher igl artist e si’ovra. Per saver suandar quel basegnan els neginas preinformaziuns digl artist. «Els sefatschentan d’Alois Carigiet sco quei ch’el ha luvrau vid si’ovra: Cun observar e documentar cun maletgs igl agen contuorn», scrivan ils responsabels dil museum en ina communicaziun als mieds da massa. L’introducziun ella lavur e l’ovra digl artist succeda sin fundament da ses cudischs da maletgs e vegn approfundada cun exercezis. Ella biografia da Carigiet vesan ils scolars tgei temas e loghens da habitar ch’ein stai impurtonts en sia veta. L’ovra davart ils Treis Retgs han las scolaras ed ils scolars la pusseivladad da perscrutar pli profundamein, da sviluppar atgnas ideas per maletgs e da realisar quellas entras art creativ. Declarau detagliadamein Il mied d’instrucziun porscha bia material illustrativ, datotecas da tun e film sco era instrucziuns pigl art figurativ. El commentari per las persunas d’instrucziun vegnan las singulas lecziuns declaradas detagliadamein. Denter las ovras explicadas s’audan quellas ch’ein exponidas el museum a Trun sco era ulteriuras dalla collecziun dil Musem d’art dil Grischun a Cuera ni ch’ein en possess privat. Il mied sa vegnir retratgs tiel Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun www.museum-trun.ch/experimentar. Mied d’instrucziun davart Alois Carigiet En connex cun sias exposiziuns d’ovras d’Alois Carigiet ha il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa decidiu d’edir in mied d’instrucziun per la scola primara. Quel ei vegnius scaffius dall’intermediatura d’art Alexa Giger. Il mied cun in’ediziun da 100 exemplars romontschs e 200 tudestgs cumpeglia treis toms. «Cun quel lessen nus svegliar igl interess pigl art, far enconuschent nies artist indigen Alois Carigiet e secapescha era propagar la purschida el museum», di la presidenta dalla Fundaziun Cuort Ligia Grischa, Justina Simeon. Miez november informeschan ils responsabels pil mied las scolastas ed ils scolasts interessai dalla regiun. La finamira ei denton era da plidentar las scolas ella Bassa. Il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa dispona da duas grondas exposiziuns specialas cun ovras d’Alois Carigiet. (fmr/hh) Il mied d’instrucziun davart la veta e l’ovra d’Alois Carigiet cumpeglia treis toms.

Gian Garofalo e Thomas Castelberg ein dapresent fatschentai a Castrisch culla racolta dil coven. Igl èr ch’els han mess en claus dat buca mo en egl, mobein era el nas. Ils resuns silla cultura nunusitada ein buns. Il davos meins seigien las plontas propi sesviluppadas enorm. Il catsch ch’ellas hagien giu seigi stau bunamein sco ina explosiun ord la tiara, circumscriva Gian Garofalo il punct da partenza avon la racolta. L’jamna vargada han el ed il pur Thomas Castelberg entschiet a rimnar dado Castrisch las fluras dil coven. Els dus, ensemen culs frars Leon e Claus Mory, havevan plantau il zercladur sin 86 aras 5000 plontinas da coven (la FMR ha rapportau surlunder ils 8-7-2021). Ussa ein quellas en cumpleina fluriziun. Sentiu sez gl'effect positiv Ils habitonts da Castrisch fredan lu era quei ch’ei «explodiu» il davos meins ora sil funs da Prada. Igl ei buca enzatgei nausch ni negativ. «Anzi», declara Gian Garofalo. El ei meinagestiun dalla stizun specialisada Bougis a Cuera. Per motivs da sanadad ei Garofalo vegnius sez en contact cun coven. L’essenza da quella plonta ha saviu medegar el aschia ch’el ei sedecidius da reintegrar il coven ella societad sco plonta nizzeivla e buca nuscheivla. Ina finamira ch’ei gnanc schi sempla da contonscher. Il coven ei cumbinaus cun pregiudezis, famas nauschas da drogas, fatschentas dubiusas e mieds narcotisonts. Nuot da quei a Castrisch, malgrad ch’ei «freda» da cannabis. «Cun nies èr da coven han fatschentas illegalas da far absolutamein nuot», declara Thomas Castelberg. El ei perschuadius dalla nischa agricola e sustegn cumpleinamein Gian Garofalo. Neginas reclamaziuns Denter las varga 100 sorts da coven ch’ei dat han ils cultivaders elegiu quellas culla substanza cannabidiol CBD. Las sorts culla substanza psicoactiva THC (tetrahidrocannabinol) fuss mai vegnida en damonda, pertgei ella ei scumandada. Duront che Gian Garofalo taglia culla forsch il spitg d’ina dallas plontas marcantas cun massa fustitgs e fluras, declara el che la polizia hagi pliras gadas visitau gl’èr. Buca perquei ch’enzatgi ha tgisau ni reclamau, mobein perquei ch’ils polizists fan lur obligaziun. Els vegnien per controllar il cuntegn dallas fluras. Las 5000 plontinas ein sesviluppadas surprendentamein duront la stad. Igl èr ch’els han mess en claus a Castrisch ha purtau ina racolta ch’ei 25 gadas megliera che spitgada. Mellis e mellis fluras madiras taglian els quels gis dado Castrisch. Igl ei il recav d’ina gronda lavur a maun. Senza maschinas han els plantau. E senza maschinas han els giu da zerclar e stender reits ellas retschas per tener sidretg las plontas. Gian Garofalo (davon), e Thomas Castelberg en acziun, sigl èr a Castrisch. Igl èr da coven da Castrisch el sulegl dalla sera cull'ura blaua. Il laun da Prada dado Castrisch. Dretg la lingia dalla Viafier retica, sen. la via Glion-Panaduz. Il coven ei buca ina plonta dil giavel. Entiras retschas pireschan Tenor las prognosas d’avon zacontas jamnas havess la racolta duiu purtar denter treis e quater tonnas fluras. Il cundiziunal renda attent ad in problem, pertgei la natira sa cumandar las fiastas. Malsognas, macort’aura, ferdaglia ed animals nungiavischai san lavagar las bunas aspectativas. Aschia eis ei cugl èr da coven a Castrisch: «Nus havein da batter cun botritis, ed era la fiergna ha trasora disturbau», explichescha Gian Garofalo. La fiergna ha ruis ils uders che eran tschentai per schuar las plontinas. Il problem grond actual ei il buliu. Quel ha attaccau las fluras, «entiras retschas cullas pli bialas fluras pireschan», raquenta Garofalo e muossa la differenza denter fluras saunas e fluras attaccadas. El spera ch’il buliu fetschi buca empaglia il bien decuors dalla cultura. Plugls e baus Nossadunna Grond plascher han ils cultivaders giu d’in animalet nizzeivel egl èr. Da mesa stad ein ils plugls semultiplicai rasantamein ed ei ha pariu ch’els prendien surmaun. Lu ein denton lur inimitgs, ils baus Nossadunna, sgulai viaden – ella tiara dalla cucagna. «Quels han fatg uorden culs plugls», raquenta Thomas Castelberg. La natira ha sligiau sezza il problem. La lavur ch’il pur presta, e la surfatscha dad 86 aras ch’el ha mess a disposiziun, ei dil reminent buca subvenziunada. Ils uffecis d’agricultura renconuschan aunc buca la nischa dil coven. Tgei schabegia insumma cullas fluras tagliadas sigl èr? Ils racoltaders deponan ellas el cargafein ed il tractor meina la carga cun sia odur speciala a Siat. El clavau vegnan las fluras pendidas si e sechentadas. Cu ina gronda quantitad ei secca, vegnan ellas transportadas a Genevra en in menaschi specialisau sin extrahar la rascha dil coven.

Ils cuschiniers etabli dalla Surselva ein puspei stai a Glion ier. Alla fiera da rauba ha Toni Darms, gl’ambassadur dalla secziun Rezia dalla Ghilda svizra dils cuschiniers etabli, rimnau ils commembers sursilvans per l’acziun caritativa. Ils 12 gastronoms – naturalmein era gastronomas – cun menaschis denter Trin tochen Rueras e Val S. Pieder, han offeriu als visitaders dalla fiera per la 27avla gada in gustus risot tipic d’atun. Cuort suenter las 12.00 ei ina liunga colonna seformada avon il stan dalla Ghilda. Il persunal dallas administraziuns e fatschentas dil contuorn han priu la caschun da gentar sin plazza-cumin. Era ils visitaders dalla fiera da rauba ha giu tschaffen d’entupar, suenter liung temps e per motivs enconuschents, glieud ad in’occurrenza e da seser communablamein a meisa. Il CEO dalla Raiffeisen Surselva, Gabriel Casutt, ei staus uonn la persuna prominenta davos il stan. Ils numerus visitaders han buca mo gudiu la tratga exquisita, survida cun talgias d’andutgel. La bial’aura d’atun ha envidau da star e seser entuorn il stan dils cuschiniers. La gruppa dils sunatibas ha embelliu l’occurrenza. Era Martina Tomaschett, dalla gruppa regiunala grischuna dalla Societad da multiple sclerose, ei stada presenta. Ella selegra mintg’onn da vegnir a Glion sco ambassadura grischuna dils pertuccai dalla malsogna maligna. Uonn sa la Ghilda sustener puspei la societad cun ina biala summa. La mesadad va a favur dalla MS, l’autra ad ina instituziun sociala dalla regiun. L’acziun d’atun sin plazza cumin a Glion ei ina da numerusas che la Ghilda svizra organisescha dapertut en Svizra. Per Toni Darms eis ei stau la davosa acziun da risot ch’el ha organisau. Ils cuschiniers dalla Ghilda ch'ein stai en acziun alla fiera a Glion.

Il project per ina agricultura grischuna neutrala arisguard il clima ha ­presentau ier a Landquart empremas enconuschientschas dil project lan­tschaus l’entschatta digl onn. Las biaras emissiuns nuscheivlas dils menaschis purils vegnan buca da tracturs e transporters, mobein dalla biestga. Il meinafatschenta dil Tscherchel da maschinas grischun, Claudio Müller, ei co-menader dil project per ina agricultura neutrala arisguard clima ed emissiuns. «L’agricultura ei pertuccada dad in clima che semida.» E l’agricultura contribuescha a quella midada. Biabein 14% dallas emissiuns nuscheivlas per il clima derivan en Svizra dall’agricultura. «Perquei havein nus lantschau il project per ina agricultura neutrala arisguard il clima», ha Claudio Müller getg ier ad ina conferenza da pressa a Landquart. El ha presentau las empremas enconuschientschas dil project lantschaus l’entschatta digl onn. Da cuminonza cun Daniel Buschauer, il cau digl Uffeci da geoinformaziun ed agricultura, dalla gestiunaria da Bio Grischun, Bernadette Arpagaus e dils representants dils menaschis purils che fan part al project, Séverine Curiger, Urs Spescha e Rolf Hug. «La gronda part dallas emissiuns nuscheivlas che derivan dall’agricultura vegnan buca da transporters e tracturs ch’ein stedi sin via. La gronda part dallas emissiuns ve­gnan dils animals da nez.» Anflar il dretg mied La gruppa da project instradada denter auter dalla Uniun purila, da Bio Grischun e digl Uffeci d’agricultura ha elegiu 50 menaschis grischuns che han sco emprem pass bilanzau lur atgnas emis­siuns. Per silsuenter proponer ed experimentar co reducir sin lur menaschis las emissiuns. «Neu dalla perscrutaziun dat ei gia interessants indecis co reducir las emissiuns sin in menaschi puril.» Claudio Müller ha puntuau ch’eis seigi ussa caussa dils menaschis da pilot d’examinar sche las propostas dalla scienzia seigien practicablas. Séverine Curiger che fa la pura cun siu partenari a Tinizong ha gest bilanzau las emissiuns sigl agen menaschi. «Cun separticipar al project ei noss’egliada sil menaschi semidada.» La biestga ei impurtonta Urs Spescha, pur a Surcuolm, ha regurdau all’impurtonza dalla biestga per l’agricultura da muntogna. «Quei fatg simplifichescha buca nossa via ad in clima neutral.» Rolf Hug ha presentau las stentas dils menaschis agricols dil cantun en caussa clima. «In’idea fuss da perver las gaglinas cun insects, insects che nus havein tratg sezs.» Daniel Buschauer ha getg daco ch’il cantun sustegn il project cun 6,5 milliuns francs. «Nus vulein buca spitgar entochen che la Confederaziun sforza l’agricultura da sbassar las emissiuns, nus lein esser piuniers ed esser dalla partida cu las reglas da giug vegnan definidas.» «Auters cantuns han gia spluntau» FMR: Bernadette Arpagaus, la via dalla agricultura neutrala viers las emissiuns respectiv il clima para dètg cumplexa? Bernadette Arpagaus: Gie, quei ei aschia, ei dat differents loghens sin in menaschi puril nua che las emissiuns nuscheivlas selain reducir. Perquei vala la fasa actuala sco labor d’experimentar ed eruir tgei che fa propi senn e tgei che reducescha la fin finala las emissiuns. Nus havein era ina gruppa d’experts ch’accumpogna nies labor. Daco sto gest l’agricultura sefa­tschentar cun emissiuns e clima. Il traffic contribuescha in bienton dapli allas emissiuns? Gie clar, l’agricultura ei buca persula responsabla per las emissiuns e la midada dil clima. Nus lein denton buca spitgar entochen ch’enzatgi gi da surengiu all’agricultura tgei ch’ella sto far per reducir las emissiuns. Ussa savein nus elavurar sligiaziuns ed essan in pass ordavon. E nus savein mussar anoviars che nus essan activs. Bio Grischun ei part da quei project ed ei buc exnum l’organisaziun che va ordavon? Na, igl ei buc exnum in project da bio, Bio Grischun ei denton dalla partida. Ins sto veser che varga 60% dils menaschis grischuns ein menaschis da bio e 40 dils 50 menaschis da pilot dil project ein menaschis da bio. Sulet cun esser in menaschi da bio ein ins denton aunc gitg buca neutrals viers il clima. Bio Suisse ponderescha medemamein d’instradar ina strategia dil clima. Impurtont ei ch’ei vegn luvrau communabel e buca che mintgin fa enzatgei mo per el. Enzacu fa la politica agrara pretensiuns viers ils menaschis en connex cun il clima. Baul ni tard sto l’agricultura semuentar en caussa clima, momentan havein nus in avantatg cun nies project. Igl Uffeci federal d’agricultura ei interessaus vid nossa lavur ed auters cantuns han gia spluntau e vulan saver tgei che nus fagein. E buc emblidar consumentas e consuments che fan stem da nossas stentas.

Ina carriera fetg liunga e cun bia success va a fin tier la Distec SA a Mustér: Suenter 54 onns en survetsch dil menaschi va Marcus Candinas en pensiun. Ils 10 d’avrel 1967 eis el entraus egl emprendissadi sco fravi d’uaffens. Da lezzas uras aunc tier la Landis e Gyr. Il luvratori sesanflava lu el sutterran dalla halla Cons a Mustér. Il tierz e quart onn d’emprendissadi ha Marcus Candinas absolviu a Zug nua ch’el habitava ella dimora per emprendists. Suenter igl emprendissadi ha el luvrau dus onns tier la Landis e Gyr a Zug avon ch’el retuorni a Mustér. Leu ha el recaltgau grondas e bunas enconuschientschas sin differents secturs tecnics. A moda autodidactica eis el era seperfecziunaus ella materia d’erodar e ha aschia concepiu da funs ensi successivamein quella partiziun. «Las regurdientschas a quei pensum vegnan segiramein ad accumpignar vinavon el, damai che quell’occupaziun ha fatg grond plascher ad el», scriva la Distec SA en ina communicaziun als mieds da massa. Ella vegliadetgna da 70 onns e suenter 54 onns engaschament professiunal va Marcus Candinas en pensiun. «Sia gronda experientscha ella construcziun da fuormas vegn segiramein a muncar a nus», puntuescha la Distec SA. La direcziun ed ils collaboraturs dalla Distec SA engrazian a Marcus Candinas per la lavur ch’el ha adina exequiu en ina fuorma aviarta e ruasseivla, giavischond ad el buna sanadad e cletg ella nova fasa dalla veta. «Duess Marcus Candinas tonaton haver liunguriala eis el beinvegnius da tut temps el luvratori dalla Distec SA», scriva l’interpresa. Varga in miez tschentaner ha Marcus Candinas da Rabius luvrau tier la Landis e Gyr, respectiv la Distec SA.

Schluein Glion ha spiars la dumengia vargada igl impurtont giug encunter Winkeln. Ussa suonda in’ulteriura gronda schanza da recaltgar puncts. Dumengia suenter miezdi ei l’equipa da Corsin Cavegn hosp da Montlingen che ha medemamein tschun puncts. Schluein Glion e Montlingen ein communablamein alla cua dalla tabella dalla 2. ligia regiunala. Per quei motiv ei il giug per omisduas equipas da grond’impurtonza. Buna fasa da Trun/Rabius La squadra da 3. ligia da Trun/Rabius ha il mument ina fetg buna fasa. Cun ina victoria el giug da dumengia suenter miezdi a casa encunter Landquart savess ella far in ulteriur pass anavon ella tabella. Landquart ha in punct dapli sil conto che Trun/Rabius. Reussescha all’equipa dalla Cadi la tiarza victoria en seria el campiunadi? Lumnezia retscheiva a casa la squadra da Bogn Ragaz. Lezza ha spiars la sonda vargada encunter Trun/Rabius e sto far tut il pusseivel da recaltgar puncts per tener il contact cul capogruppa Eschenbach. Lumnezia ha danovamein da spiarder nuot en quei giug. Mintga punct ei beinvegnius el cumbat encunter la relegaziun. Danis-Tavanasa batta Schluein Glion La mesjamna sera ein dus giugs dil campiunadi da 4. ligia vegni dai. Danis-Tavanasa ha battiu Schluein Glion e ha aschia saviu sedistaccar empauet dalla part giudem dalla tabella. Las duas equipas ein spartidas ussa d’in sulet punct. In’ulteriura terrada ha Laax incassau ordeifer encunter Cuera 97. Aschia resta Laax sil davos plaz ferton che Cuera 97 ha saviu semigliurar ella tabella entochen sil secund plaz. La fin dall’jamna vegnan dus giugs dai, omisdus senza participaziun sursilvana. Medemamein duas partidas vegnan dadas ella gruppa 1 dalla 5. ligia. Lumnezia retscheiva Danis-Tavanasa el cumbat pil siatavel plaz e Sedrun/Mustér ei hosp da Panaduz, il davos dalla tabella. Dalla squadra dalla Cadi vegn spitgau ina reacziun suenter la terrada dalla davosa fin d’jamna encunter il capogruppa Mladost. 2. liga regiunala, gruppa 1 Au-Berneck – Ruggell 0:1 Winkeln – St. Margrethen so. 14.30 Mels – Vaduz so. 16.00 Herisau – Ruggell so. 18.00 Montlingen – Schluein Glion du. 14.00 Au-Berneck – Domat du. 14.30 Dardania S. Gagl – Abtwil-Engelburg du. 16.30 3. liga, gruppa 1 Surses – Uznach so. 13.30 Glaruna – Tusaun-Cazas so. 17.30 Sargans – Eschenbach so. 18.00 Weesen – Valposchiavo du. 15.00 Trun/Rabius – Landquart du. 15.00 Lumnezia – Bogn Ragaz du. 15.00 4. liga, gruppa 1 Danis-Tavanasa – Schluein Glion 3:2 Cuera 97 – Laax 1:0 Panaduz – Schlarigna so. 16.00 Vaz-sut – Valposchiavo so. 17.00 5. liga, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa so. 16.00 Panaduz – Sedrun/Mustér du. 14.00 5. liga, gruppa 2 Bregaglia – Lai Valbella so. 15.30 Lusitanos de Samedan – Surses du. 15.00 Juniors A1, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Rotmonten du. 11.00 Tavau – Rebstein du. 12.00 Appenzell – Sargans du. 13.30 Dardania S. Gagl – Diepoldsau-Schmitter mar. 20.15 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Brühl so. 12.00 Zuzwil – Rorschach-Goldach so. 14.00 Gossau – Cuera 97 so. 14.30 Rheintal – Frauenfeld so. 15.00 Tobel-Affeltrangen – Surselva so. 15.30 Uzwil-Henau – Winkeln-Rotmonten du. 13.00 Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Tavau so. 15.00 Domat – Surselva so. 17.30 Valposchiavo – Landquart du. 14.00 Tavau – Schlarigna giev. 20.00 Juniors D elita, gruppa 1 Uznach a – Rapperswil-Jona a 1:3 Rapperswil-Jona a – Toggenburg so. 11.00 Surselva a – Glarnerland a Schluein so. 12.00 Domat a – Uznach a so. 15.30 Toggenburg – Surselva a mes. 17.00 Glarnerland a – Domat a mes. 19.00 Juniors D1, gruppa 1 Buchs a – Grischun Central a so. 12.00 Mels a – Grischun Central b du. 15.00 Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Tavau Sedrun so. 11.00 Domat b – Grischun Central c mes. 18.30 Juniors D2, gruppa 2 Cuera 97 b – Vaz-sut so. 12.00 Trübbach – Bogn Ragaz a mar. 18.30 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Uzwil du. 11.00 Tusaun-Cazas – Linth-Schwanden du. 13.00 Rapperswil-Jona – Au-Berneck du. 14.00 Triesen – Widnau mar. 20.15 Damas 4. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Schlarigna ve. 20.00 Buchs – Mels ve. 20.00 La squadra da 5. ligia dall’Uniun sportiva Rueun. Retscha davon da seniester Ramona Simmen (cassiera), Mauro Arpagaus, Mirco Dermond (capitani), Ian Spescha (goli), Pascal Cavigelli, Leandro Dermond e Rino Cavigelli (trenader). Retscha amiez da seniester Joris Tomaschett (trenader e goli da reserva), Tobias Schär, Sandro Derungs, Nicolas Schnoz, Dominic Candinas, Martin Schär, Silvan Dietrich, Lucas Schnoz (actuar) e Hubi Gross (president). Retscha davos da seniester Diogo Silva, Americo Soares, Aurelio Valaulta, Luca Montalta, Tizian Schär, Patric Cavigelli, Joel Candrian, Simon Casanova e Jan Tomaschett. Silla foto mauncan Giovanni Damiano, Roni Caminada, Christian Caduff e Lucas Günthart.

Damaun, sonda, eis ei aschi lunsch: Suenter in temps intensiv da planisaziun e realisaziun sa la senda NEAT en Val Tujetsch vegnir aviarta e surdada ufficialmein a siu intent. L’iniziativa per quella ei vegnida dall’Uniun NEATural. Ella ha buca vuliu schar passar mo aschia il temps dalla construcziun dil tunnel da basa dil Gottard, mobein scaffir enzatgei che regorda vid quell’ovra. Per ina gronda part ei quei tunnel era vegnius construius dil denterplazzal da Sedrun anora. Biebein dus decennis ha il menaschi digl AlpTransit signau la val, seigi cun ses indrezs, deponias da material ni era la preschientscha dils luvrers, per part cun lur famiglias. Il tunnel da basa dil Gottard cun ina lunghezia da 57 km ei la part principala dalla NEAT. Investa el menaschi «Sin dus girs dat la via d’aventura NEAT investa ella construcziun ed el menaschi dall‘ovra centenara. Dudisch staziuns cun informaziuns animeschan da giugar e d’experimentar», scriva l’uniun el flyer ch’ei vegnius scaffius per quei intent. La senda ei adattada per famiglias, gruppas, viadis da scola e tut las scuvridras e tut ils scuvriders restai giuvens da spért. Igl ei pusseivel d‘entscheiver il gir tier tut las staziuns. Duront igl unviern ei la senda aviarta mo parzialmein. Accumpignai vegnan ils visitaders sin quels dus girs da duas talpas che significheschan miniers. Sonda, ils 23 d’october 2021 avonmiezdi vegn la senda aviarta cun in program pils envidai. Al plaid da beinvegni dalla presidenta dall’uniun purtadra, Gelgia Deplaz, suondan allura ulteriurs plaids, denter auter da cusseglier guvernativ Marcus Caduff. L’avertura ufficiala per la populaziun ei allura allas 13.30 al Campadi Rein sut Rueras. 30 000 francs dalla Mobiliar Il project dalla senda d’aventuras giu spel Rein en Val Tujetsch ei vegnida sustenida finanzialmein da pliras varts e la mesjamna suenter miezdi ha l’uniun retschiert in schec ella valeta da 30 000 francs. Quel ei vegnius dall’agentura generala da Cuera dall’assicuranza Mobiliar e deriva da siu fond per projects persistents ellas regiuns dallas agenturas generalas. Era aunc oz viva la Mobiliar tenor il motto dalla fundaziun dall’associaziun che secloma «engaschau per la Svizra». Tenor quei motto sustegn ella projects da perscrutaziun, digl art e la cultura, mo lu era projects da prevenziun per la protecziun da prighels dalla natira. Sco partenaria principala sustegn ella era l’organisaziun Sendas da viandar Svizra. Il schec a Sedrun/Surrein ei vegnius surdaus la mesjamna suentermiezdi digl agent principal da Cuera dalla Mobiliar, Urs Fetz e dil cussegliader dalla regiun Vito Giorgio. En regurdientscha dalla NEAT Damaun vegn la senda d’aventuras NEAT sut Sedrun aviarta ufficialmein. Ella duei regurdar vid il temps e la tecnica dalla construcziun dil tunnel da basa dil Gottard el rom digl AlpTransit. Ina buna part dil tunnel ei numnadamein vegnida construida da Sedrun anora. Entginas persunas da Tujetsch ein lu stadas dil meini che quell’ovra centenera, cumbinada cul denterplazzal a Sedrun, seigi digna da restar en buna memoria. Per quei motiv ei vegniu scaffiu ina senda cun 12 posts d’informaziun. Els informeschan davart la geologia, la tecnica da construir il tunnel, tgi che ha baghegiau quel ni era il tunnel dil Gottard sco superlativ. Cumpletada vegn la senda cun informaziuns davart il svilup da Sedrun, la fauna e flora ni era regurdientschas dil temps dalla Neat en Val Tujetsch. La realisaziun dalla senda vegn sustenida finanzialmein da pliras varts, denter auter dall’assicuranza Mobiliar. (fmr/hh) In dils dudisch posts dalla senda NEAT. La suprastonza dall’Uniun NEATural ensemen culs representants dalla Mobiliar. Da seniester Placi Berther, Ervin Monn, Gelgia Deplaz, Vito Giorgio ed Urs Fetz dalla Mobiliar, Prisca Berther e Peter Koemeter.

Da Müstair tochen Mustér meina ina senda da viandar ufficiala da 18 etappas, la via da sogn Giachen. La caplutta a Laax, situada denter la Val Mulin e la via veglia da colligiaziun encunter Sagogn, ha retschiert il segn ufficial dils pelegrins. La caplutta da s. Giacun ei situada amiez la 14avla etappa dalla ruta Trin-Falera. Ella Cadi eis el il sogn Giachen. Ella Foppa, Lumnezia tochen Breil eis ei sogn Giacun. Semegliont sco sogn Martin ei in dils sogns pli populars dall’Europa. El decuors dils tschentaners vargai ei sia fossa a Santiago de Compostela daventada in liug da pelegrinadi e massa rutas menavan dall’Europa centrala en Galizia. El Grischun secruschavan neginas rutas europeicas, denton sendas e capluttas da sogn Giacun deva e dat ei ina massa. Sendas lateralas grischunas menavan encunter la ruta principala. Avon che bandunar la Svizra, per exempel a St. Maurice el Valleis, ed a Genevra, s’entupavan numerus pelegrins, leu anflavan els albiert en casas endrizzadas aposta pils pelegrins. Part dalla ruta 43 da SvizraMobil Ils pelegrins ein stai ils emprems turists. Els mavan denton sin viadi buca per plascher, mobein per encurir, cull’intercessiun da sogn Giacun, il salit. Avon 23 onns ei ina gruppa seformada el Grischun cugl intent da promover sin plaun cantunal la cultura dil pelegrinar. Ils historiografs han buca giu grond plascher da lur agir, pertgei rutas historicas da sogn Giachen ni Giacun ein buca documentadas. Daferton dat ei da quella tematica massa litteratura, cartas, broschuras ed era gl’internet informescha abundontamein dallas pusseivladads. Daferton ha era SvizraMobil signalisau specialmein la ruta grischuna culla numra 43. Ils muossavias cun quella numra entaupan ils viandonts dapertut denter Mustér e Müstair. Dionys e Claudia Steger da Mustér ein dapi biars onns commembers dall’uniun grischuna da sogn Giachen. Els segidan ed ein activs per render attent alla ruta grischuna cun sias 19 etappas. Dacuort ein els stai a Laax. Lur giavisch era da signar la caplutta da sogn Giacun cul simbol ufficial dalla ruta da pelegrinar. Sco quei ch’els han confirmau sin damonda dalla FMR eis ei stau ina pintga formalitad da retscheiver la lubientscha dalla pleiv catolic-romana da Laax da montar vid la fatschada la conchiglia ufficiala. La caplutta schai amiez la 14avla etappa dalla ruta Trin-Falera. La conchiglia, il simbol dils pelegrins ei montada vid la fatschada dalla caplutta s. Giacun a Laax.

La noziun romontscha ed oriunda «Ruinaulta» pareva da svanir sistematicamein ord la reclama turistica da Flem Laax Falera. Ussa ha la vischnaunca da Schluein schau montar sper la plazza da ballapei tablas definitivas culla noziun bilinguala. «Quei ei aschia en uorden per nus. La noziun en omisdus lungatgs fa senn, denton mo ora ella cuntrada», declara Jascha Schmid. Enteifer l’organisaziun Flem Laax Falera Turissem (FLFT) eis el responsabels per products entuorn viandar e velo. La FMR ha contactau el pertuccont la signalisaziun nova el contuorn dalla plazza da ballapei Crap Gries a Schluein. Suenter l’avertura dalla punt pendenta sur il Rein havevan ins montau muossavias provisorics. Quels muossavan la via encunter Glion, Castrisch ed en direcziun «Rheinschlucht». Lezza gada han las instanzas puntuau ch’ei seigi mo tablas provisorica. Sco che la decisiun pertuccont la senda per liung il Rein denter Trin staziun e Versomi staziun seigi enconuschenta, sappien ins montar la versiun definitiva. Ussa han ins montau la definitiva. Buca per la reclama digitala La Lia rumantscha e persunas privatas havevan insistiu e supplicau da risguardar il num oriund «Ruinaulta» sils muossavias ed era ella reclama. Sco quei che Jascha Schmid declara sin damonda dalla FMR, sa il marketing che commercialisescha l’attracziun dalla Ruinaulta acceptar il num dubel. Quei vali denton buca per la reclama digitala. Leu stoppien ins promover vinavon il num «Rheinschlucht», pertgei quel seigi clars, indubitabels e seigi daventau ina marca enconuschenta. Silmeins ora ella cuntrada duei valer el futur il num dubel «Ruinaulta Rheinschlucht». Ils muossavias ch'ein montai dacuort perschuadan buca pertuccont la qualitad dallas informaziuns. Sche quei vegn applicau consequentamein dapertut e sistematicamein dependa dils acturs involvai. Il principal da quels ei buca l’organisaziun turistica FLFT, mobein l’organisaziun cantunala per las sendas da viandar. «Nus savein da nuot, e negin ha contactau nus entochen ussa pervia da quei», declara Paul Müller. Buca risguardau biro ufficial Il referendari tecnic dallas Sendas da viandar Grischun (BAW) cun biro a Cuera sa nuot dils muossavias novs ch’ins ha montau a Schluein. El discuors culla FMR, suenter haver retschiert l’informaziun dils muossavias novs, eis el surstaus ch’ins ha buca involvau siu post ufficial ch’ei responsabels egl entir cantun Grischun pils muossavias da viandar. Quei biro cantunal organisescha e coordinescha tuttas activitads entuorn la signalisaziun. El Grischun ei la BAW responsabla per ina reit dad 11'000 kilometers. Nundumbreivels muossavias, da quels ina gronda part culla colur caracteristica melna, ein montai sin petgas. Sper ils biars mellens dat ei muossavias cul péz ellas colurs alv-tgietschen-alv. Ed ils blaus empeilan turists ch’ein sin rutas aultalpinas senza trutg. «Per incumbensa dil Cantun garantin nus l’aulta qualitad dallas sendas e dalla signalisaziun», declara Paul Müller. Siu biro specialisau ei cumpetents da prender posiziun tier midadas planisadas e propostas da sendas novas. El cass dalla signalisaziun nova a Schluein – culla versiun bilinguala, denton mo sin tablas da plastic – ei la vischnaunca da Schluein buca stada informada cumpleinamein. Ella ha delegau l’organisaziun dil project al biro privat Regio Tracks da Flem. Il gestiunari Erwin Gantenbein haveva puntuau il fevrer 2020 el discuors culla FMR ch’el vegli contonscher ina varianta cul num biling. El ha il sensori pil num oriund «Ruinaulta sin tablas e muossavias, ed ussa ha el era risguardau la fuorma bilinguala. Ina coordinaziun cul biro ufficial dalla BAW, ed il sensori per las tablas ufficialas da metal, ha denton muncau respectiv maunca. La FMR ha empruau d’eruir ils motivs, tochen la fin da redacziun ei Erwin Gantenbein buca staus contonschibels. El vegn a saver prender posiziun ils proxims gis.

Scriver ina columna per romontsch, quei ei bien ed endretg. Mo sch’ins ei carschida si cun il clom «Ei drova mintgin per salvar nies lungatg!», lu ei clar: Quei tonscha buc. E sch’ins legia la visiun dalla Lia Rumantscha che pertucca surtut las «proximas genera­ziuns», lu ei aunc pli clar: ­Ei drova affons. Affons ­romontschs. Bien pia. Tgei fan ins buca tut per il lungatg mumma? Mo per in affon drov’ins in partenari, e per in affon romontsch in partenari romontsch; schiglioc funcziunescha quei buc. Aschi grevs dad anflar sa quel gie buc esser, ni? Lein quintar: En damonda vegnan tut las persunas che san romontsch, seigi quei sco emprem ni secund lungatg, vul dir 60 561 persunas. Igl idiom gioga naturalmain negina rolla, era sche mia nona havess il pli grond plascher dad in Vallader. Da tut san ins buca prender risguard. Ils umens fan ora la mesadad da la populaziun, ergo dat ei 30 280 candidats. ­Zuar, la vegliadetgna stuess schon corrispunder. Lein dir denter 30 e 45 onns, gliez ei circa 20% dalla populaziun, ergo restan aunc adina 6056 candidats. Ina biala elecziun. Dano ... ch’ils biars fan gnanc part da quella concurrenza: En quella vegliadetgna ein tenor igl Uffeci federal da statistica UFT/BFS mo circa 16% dallas persunas single, ergo restan 969 candidats. Il BFS fa grad aunc attents che 8,8% dallas persunas lessien gnanc ­affons, aschia ch’ei croda grad aunc inagada naven 85 persunas, plus aunc ils schazegiai 5% homosexuals. Ergo 840 candidats. Buca dad emblidar in davos factur dètg grond: Jeu sun in tec pretensiusa. L’empirica da miu vargau muossa che da 650 conscolars plaschevan a mi forsa quater, quei ei ina quota da 0,6%. Per spir amur dil lungatg serrass jeu in egl e savess aschia dublar la quota sin 1,2%. Ergo 10 candidats. 10 candidats! Quei ei infinitamein dapli che quei che jeu havess spetgau. Ussa stoi jeu mo aunc inscuntrar els. Cuort’egliada ord mia habitaziun a Berna: Grev da veser tgeinin che savess esser in um romontsch single heterosexual che less affons. E l’egliada ord la habitaziun da vacanzas en Lumnezia croda sin ina via vita. Il soli candidat sin la terrassa visavi ei in turist dalla Bassa. Sin Tinder il medem: El contuorn da vegn kilometers mo grad in giuven – in Turitges che fa vacanzas a Laax e para dil rest era buca grad aschi motivaus per ina relaziun seriusa. Proxima pusseivladad: eveniments romontschs. Buca la pli sempla caussa duront il temps da pandemia, mo jeu anflel ina flotta uniun da Romontschs dalla Bassa e mon a lur radunonza. Simpatics fussen els, mo bunamein tuts ein ina generaziun pli veglia, ni ina generaziun pli giuvna e quel da mia generaziun ei leu cun sia famiglia. Lu ei leu aunc in. El fa reclama per la FMR. Nus vegnin en contact ed el damonda... na, buca LA dumonda. El damonda, sche jeu havessi tschaffen da scriver ina columna per romontsch. E gliez ei gie bien ed endretg. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna. Dapi il favrer è ella single e columnista. Annatina Foppa da Favugn abitescha e lavura a Berna....

Sonda endamaun ha la suprastonza communala da Glion envidau la populaziun ad ina discussiun al podi. El center ein lavurs da students dalla Scola politecnica federala da Turitg stadas. La vesta d’ordeifer sa esser inspironta, ei ina dallas conclusiuns. El sappi aunc seregurdar fetg bein. Cu ins hagi rut giu quella punt hagien tuts resentiu quei e schau encrescher fetg, ha Simon Montalta raquentau. El ei staus il senior che ha visitau sonda l’occurrenza ella halla da gimnastica a Glion. El ei denton buca staus ella gruppa che ha discutau davontier cun Gion A. Caminada. Quel haveva envidau Tarcisi Cavigelli, Marianne Fischbacher, Christian Aubry, Franca Strasser, Jürg Schmid sco era la presidenta communala Carmelia Maissen da discutar cun el d’architectura, d’objects e surfatschas vitas ella vischnaunca da Ilanz/Glion. Midar ni nezegiar la punt Podi da discussiun a Glion. La punt veglia da lenn ha schau anavos ina largia, ella ademplescha denton dapi prest 60 onns sia funcziun. Diplomants dil studi d’architectura dalla professura Caminada alla Scola politecnica federala da Turitg han stuiu far models e propostas co ins savessi midar ni nezegiar la situaziun dalla punt sul Rein. Tenor expertisas sto la vischnaunca numnadamein renovar ils proxims onns quei object ed ei fuss ina schanza per las autoritads da migliurar ni cumplettar la situaziun. En quei connex ha gl’architect e meinadiscussiun vuliu saver tgei che Simon Montalta, in convischin marcant da Glion dall’annada 1927, hagi da gir pertuccont quella punt-lenn ch’ins ha disfatg gl’onn 1962. La punt eri la cruna digl emprem marcau spel Rein, ed oz negin che lubess pli da spazzar ella, ei l’opiniun generala stada. Igl ei ina da differentas surfatschas ch’ei il proxim futur el center sco spazi public utilisabel. Ils students d’architectura, tuts cun vesta digl jester che mira viaden, han giu tuttas libertads. Mintgina e mintgin ha fatg ina proposta tier nov objects. El vest da Glion eis ei quater: la zona da baghegiar Fistez a Castrisch, gl’areal Maissen, il vegl center Mundaun e las Pendas, il prau vit situaus el cugn denter Glogn, Rein e staziun. Areal privat ei buca adina disponibel Ei fussi fetg donn ed in sbagl da duvrar quei territori «mo» per in parcadi P+R per autos, ha ina persuna manegiau duront la discussiun. Plirs giuvens students cun optica neutrala proponan da baghegiar en quei liug ina halla, in spazi public polivalent. In’autra proposta eis ei da crear ina riva cun access direct all’aua. La conclusiun che Gion A. Caminada ha tratg dil podi cun partenaris da discuors ed auditori partan biars presents: «Glion duei far ina caussa, e buca tschien. Quella duei denton tarlischar», ha el intimau. Tier ina dallas propostas digl areal Maissen ha enzatgi remarcau che quella fussi gest semtgada e realisabla. Leutier ha ei dau ina replica: «Quei ei possess privat, e quels privats han forsa autras ideas». Gl’areal s’auda alla proveditura Repower. Era gl’anteriur center Mundaun, da tschella vart dalla via dil Glogn, ei possess d’ina societad che ha forsa auters plans. Cun prudientscha pil futur Il meinadiscussiun ha capiu da provocar ed aschia animar la discussiun. El ha supplicau da tugnar e lamentar. Ils spazis publics che fussen da nezegiar e da revaletar seconcentreschan plitost sil marcau da Glion. Gest pertuccont quella loscha noziun historica «marcau da Glion» ei il podi sefixaus in mument. Ei seigi deplorabel ch’ins hagi, culla fusiun, priu naven agl emprem marcau spel Rein la fatscha ed ina part dall’identitad. Ei seigi il sulet marcau che seigi sefatgs voluntariamein pli pigns, ha Jürg Schmid lamentau. Ord gl’auditori ha ina persuna tugnau ch’il project dalla staziun nova dalla Viafier retica seigi surdimensiunaus. Enzatgi auter ha ludau l’iniziativa dalla suprastonza communala. Glion seigi ina dallas sulettas vischnauncas dil Grischun che tracti cun prudientscha siu avegnir. Ella halla da gimnastica a Glion ha la populaziun saviu mirar las lavurs dils students d'architectura. Inspiraziuns, per exempel per la punt «nova» da 1963. «Concepir loghens – Orte schaffen» ei il tetel dall’incumbensa che Gion A. Caminada ha dau a ses students da treis semesters. Digl atun 2019 tochen la stad 2020 ein els sefatschentai cun Glion e sias surfatschas utilisablas. IIl professer ha vuliu ch’ils giuvens futurs architects d’ordeifer fetschien propostas per nezegiar divers spazis vits che s’adattassen a Glion per in project. Glion e sia punt. Gl’areal Maissen, la prada da Pendas ed il vegl center Mundaun datier digl Glogn, lu la zona da Fistez a Castrisch ein ulteriuras surfatschas ch’ein dapi in temps en discussiun. Las studentas ed ils students han mussau lur lavurs en in’exposiziun ella halla da gimnastica. Sper las lavurs da semester ha Gion A. Caminada accumpignau ina gruppa che ha giu da far la lavur da master. Quella ei s’occupada culla punt sul Rein baghegiada 1963. Quella punt ei en possess dalla vischnaunca Ilanz/Glion e lezza sto sanar ella ils proxims onns. Ch’ei fuss la schanza da realisar in project ponderau e buca mo in exercezi spert e senza concept ein tuts involvai pertscharts. Ina dallas propostas ei in center da scolaziun per mistregn ed artisanadi. Ina dallas ideas per nezegiar la punt sul Rein a Glion.

«20 onns ei il menaschi dalla NEAT staus omnipresents ella Val Tujetsch. Quei temps e tut quei ch’ei stau cumbinau cul denterplazzal havein nus buca vuliu schar passar mo aschia.» Cun quels plaids ha Gelgia Deplaz beneventau la sonda avon miezdi in tschuppel hosps all’avertura dalla nova senda d’aventuras dalla NEAT. NEATural – l’uniun fundada per realisar quella senda – seigi loscha dil contonschiu: «Igl ei ina purschida turi­stica supplementara.» Sin dudisch sta­ziuns vegn intermediau biaras informa­ziuns davart la construcziun dil tunnel da basa, la geologia, mo era il svilup dalla val en quei temps, la fauna e flora. Otg da quellas staziuns san era vegnir visitadas igl unviern. Culla vischnaunca ha l’uniun ina cunvegnientscha davart il manteniment dalla senda e sia infrastructura. 780 000 francs ha quell’ovra custau. Tenor Gelgia Deplaz maunca aunc enqual franc per puder cuvierer cumpleinamein quella grond’investiziun. Communablamein cun Prisca Berther, Placi Berther, Ervin Monn e Peter Koemeter seigi ei reussiu ad ella da realisar in’ovra sco segn da regurdientscha alla NEAT. «Ei drova narrs e fantasts» Cura ch’enzatgi vegn cun in’idea empau speciala vegn el spert numnaus narrs. Cura ch’ei vegn lu denton inaugurau ein tuts dil meini che quei seigi stau ina super idea», di il president communal Martin Cavegn. El hagi respect dalla prestaziun dils iniziants e surtut era ch’ei seigi reussiu ad els da segirar la finanziaziun. Ussa hagi ei denton num far enconuschenta la senda – far gust da visitar ella: «Glieud che ha ideas duess ins adina sustener. Per quei motiv appelleschel jeu a tuts d’esser empau narrs e fantasts.» Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ch’ei s’engaschaus pil project dalla senda el rom dil Program San Gottardo, puntuescha: «Nus duvrein buc in Disneyland ni ina tuor Eiffel. Tujetsch ei predestinau da raquintar la historia dalla NEAT. Quei sa mo Tujetsch, tgei lein nus aunc dapli.» Il minister d’economia e fatgs socials dil Grischun puntuescha: «L’iniziativa – sco quella cheu – sto vegnir dalla basa. Il cantun sa lu gidar a realisar ella.» Sper il cusseglier naziunal Martin Candinas ein dil reminent treis anteriurs commembers dil parlament federal stai presents la sonda. Brigitta Gadient, Vreni Müller-Hemmi e Dumeni Columberg ein stai engaschai politicamein sin plaun federal duront il temps dalla NEAT. Ed in messadi digl anteriur cusseglier federal Adolf Ogi – in dils protagonists principals digl AlpTransit – ei staus da veser e d’udir sin in dils dudisch posts. Vegnius cun s. Barla Ina dallas persunas ch’enconuscha fetg bein il menaschi dalla construcziun dil tunnel da basa dil Gottard ei Christian Krauer. El ei staus meinaplazzal a Sedrun ed all’avertura dalla senda d’aventuras eis el vegnius cun ina statua da s. Barla sut bratsch. Buca per nuot: «S. Barla ei la patruna dils miniers. La statua steva all’entrada ella gallaria dil tunnel e mintga minier che mava leu sperasora mirava sin ella – cul vegneva e cul mava.» La construcziun dil tunnel da basa seigi stada ina fetg gronda sfida: «80 pertschien dils rodund 2400 luvrers ch’ein stai engaschai vid quell’ovra eran digl exteriur. Senza els fuss il tunnel aunc adina buca finius.» Cun quell’ovra hagi la Svizra teniu sias empermischuns enviers l’Europa, luvrau sil termin fixau e pagau sezza la transversala da viafier. Ina tiarza dil material cavaus ord il grep seigi vegnius nezegiaus per baghegiar il tunnel niev: «Il lag da Claus dess ei buca, sche nus havessen buca giu la caschun da cavar supplementarmein 1400 meters tunnel ed aschia deponer quei material a Surrein.» D’ina biala purschida turistica supplementara ha la directura da Sedrun Mustér Turissem, Simona Barmettler, plidau la sonda avonmiezdi all’avertura a Surrein. Quella seigi realitad tschun onns suenter l’avertura dil tunnel da basa: «Nus astgein beneventar en nossa destinaziun scolas, camps, famiglias e hosps individuals. Quella senda porscha enza­tgei ad in e scadin.» Dend in sguard el futur puntuescha Simona Barmettler: «Tgisà, forsa daventa la colligiaziun dalla regiun cul tunnel da basa tuttina aunc realitad in mument.» Bia laud per in’idea originala Tujetsch ha ina nov’attracziun per hosps da vacanzas ed indigens: La senda d’aventuras NEAT. La sonda avonmiezdi eis ella ve­gnida surdada a siu intent e per quell’ovra han ils iniziants obteniu bia laud. La senda informescha davart la construcziun dil tunnel da basa dil Gottard, la geologia, la fauna e flora, mo era davart il svilup dalla vischnaunca duront quei temps. 20 onns alla liunga ei numnadamein vegniu siglientau, cavau e baghegiau da Sedrun anora vid il tunnel. «Igl ei stau in’ovra gigantica e quella lein nus tener en memoria culla senda», puntuescha l’ini­zianta da quella e presidenta dall’uniun purtadra, Gelgia Deplaz. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha puntuau all’inauguraziun: «Negin auter ei pli predestinaus da raquintar la historia dalla NEAT che Tujetsch.» (fmr/hh) Christian Krauer ha relatau enqual detagl dalla construcziun dil tunnel da basa dil Gottard. Seniester Prisca Berther e Gelgia Deplaz dalla suprastonza dall’Uniun NEATural. Cusseglier naziunal Martin Candinas (sen.) e cusseglier guvernativ Marcus Caduff han tagliau la sonda il pindel sco simbol per l’avertura dalla senda d’aventuras NEAT a Sedrun.

Presentar Vic Hendry a Tuatschinas e Tuatschins – silmeins a quels en ina vegliadetgna empau avanzada – fuss purtau aua el Rein. El ei restaus en memoria sco magister a Selva, Camischolas e Sedrun ed il pli davos a Schaffusa, mo en emprema lingia sco vischin perschuadiu da Cavorgia. Vic Hendry ha denton era scret fetg bia e buca paucas da sias ovras ein aschi bein en memoria sco siu simpatic carisma. Sco scolast secundar eis el dil reminent daventaus successur a Camischolas da Sep Mudest Nay. Renconuschius generalmein Per si’ovra litterara e per ses gronds merets en favur dalla promoziun dil lungatg e dalla cultura romontscha ei Vic Hendry vegnius undraus 2001 cul Premi grischun da cultura. Sia lavur e siu operar ei denton era vegnius renconuschius d’autras instituziuns, pliras distincziuns dattan caparra persuenter. Raquens, romans, historias e poesias han attratg las queidas da leger da biaras e biars Sursilvans. Vic Hendry ha denton era furniu in tschuppel contribuziuns all’anteriura Gasetta Romontscha e pli tard a La Quotidiana. Siu stil da scriver ei e resta unics. El necrolog per Vic Hendry ella Quotidiana dils 16 da schaner 2015 scriva Arnold Spescha: «Tgi che vul saver dapli da Tia veta e mirar davos ils datums ed ils fatgs, duei leger «Cun l’auter a pèr» (Tschespet 62, 1991), sia autobiografia, scretta cun ina aviartadad e sinceradad surprendenta. El ei buca senuspius da mussar ses patratgs e sentiments, ei «sespogliaus» e ha mussau il bi e mitgiert, il legreivel e trest. Era sche quei ei stau riscus. Rasar ora ils sentiments ei ina resca.» La gliesta dallas ovras da Vic Hendry ei liunga – ina biala survesta da quella dat igl archivar tuatschin Tarcisi Hendry sin sia homepage. Ovras sco «Pieder de Pultengia», «Il fegl digl anticrist» ni «Ils Saracens vegnan» mo lu era «Passidas», «Batterdegls» ed «Il tuc dil zenn grond». Vic Hendry ha portretau biaras persunas ed ei adina era sefatschentaus dallas atgnadads tuatschinas, dalla genealogia dils Hendry ni era d’usits e tradiziuns. «Fatg ina metamorfosa» Tarcisi Hendry, igl organisatur dalla fiasta commemorativa a Sedrun, enconuscha fetg bein la veta e surtut era l’ovra da Vic Hendry. Sco scribent caracterisescha el el suandontamein: «En sesez ha Vic Hendry fatg aschidadir ina matamorfosa. El ei sesviluppaus d’in scribent conservativ ad in modern. Ins astga segiramein taxar el per in dils impurtonts scribents romontschs.» Tarcisi Hendry constatescha denton era: «Cun siu stil da scriver fetg agen e special eis el denton buca exnum populars. Cun siu scazi da plaids biars che semudregian. Per mei persunalmein ei siu stil denton in art – el sedifferenziescha claramein da quel d’auters auturs.» Sco scolast seigi Vic Hendry staus fetg stregns. In act da commemoraziun «Ils 18 d’uost 2020 eis ei stau 100 onns dapi la naschientscha da Vic Hendry e nus levan en sesez commemorar quei tierm igl onn vargau. Quei ei denton buca stau pusseivel pervia dalla pandemia. Per quei motiv essan nus sedecidi da far quei uonn», di Tarcis Hendry. Igl arranschament ils 20 da november 2021 vegn organisaus communablamein dalla vischnaunca da Tujetsch, il Forum cultural Tujetsch ed il Museum La Truaisch. Il program che vegn purschius ella halla da sport e cultura a Sedrun/Dulezi selai veser. Pliras persunas ein involvidas el di da commemoraziun. Aschia vegnan Beni Hendry, Ciril Monn, Tarcisi Hendry e Leci Brugger a preleger ord ovras da Vic Hendry ed Arnold Spescha vegn a relatar en in discuors enqual detagl ord la veta dil scribent che ha passentau ils davos decennis da sia veta cun sia famiglia a Schaffusa. Leu ha el dil reminent era dau scola secundara da 1960 entochen 1985. Alla fiasta da commemoraziun vegn mussau films davart Vic Hendry ed in’exposiziun da si’entira ovra e fotografias cumpletescha igl arranschament. Igl onn 2006 ei Vic Hendry vegnius undraus cul premi da cultura dalla vischnaunca da Tujetsch. Il medem mument eis el era daventaus burgheis d’honur da quella.

A Trun ha in grond chor d’affons cun 85 affons da 5 tochen 16 onns dau venderdis sera in concert d’atun impressiunont. Ils affons da tschun tochen 16 onns dil camp da cant ha presentau in program cumplein ch’els han exercitau en sulettamein treis gis. «Vent, vent, saulta», «Fuchs du hast die Gans gestohlen», «Saltei cun mei, vus feglia», «Pix, igl erizun» e nov auters tetels ein stai sil program. Ina canzun suenter l’auter han ils affons cantau. Cun tschaffen ed ardur ein els sepresentai venderdis sera el concert final. Ellas seigien sezzas surstadas con bein che tuts hagien seschau motivar, han las duas dirigentas, Rilana Cadruvi e Flavia Walder, manegiau venderdis entuorn miezdi, duront ch’ils affons eran vidlunder da bandunar la sala. Treis uras havevan els exercitau ina part dil program, lu ein els selegrai fetg dil gentar. Il District da cant Surselva haveva offeriu ad els pizza, il gentar communabel ei stau il gaudi meritau. Regal pigl auditori Participontas e participonts dil camp a Trun, sen. Rilana Cadruvi, dretg Flavia Walder. Memorisar ei negin problemLas duas pedagogas e dirigentas ein denton buca surstadas con spert ch’ils affons memoriseschan il text dallas canzuns. Affons ein libers e lucs, ed els emprendan tgunsch. La sera ei lu il concert staus el center communal a Trun. Ils affons havevan astgau eleger sezs lur gardaroba ed empau nervus era in ni l’auter tuttina. Finadin dils 85 affons ha dau tut ed ei selegraus da mussar a geniturs, tattas e tats, augs ed ondas, madretschas e padrins. Tut quei ch’els havevan exercitau han els regalau agl auditori. Igl ei buca stau pauc. Il repertori ei staus dedicaus agl atun. Las dirigentas havevan selecziunau pil camp varga in tozzel canzuns. Las biaras ein stadas cumbinadas cun moviment ed ina coreografia sempla mo zun divertenta. Il concert ha entschiet ed ei ius a fin cul toc svedes «Kom». Il chor grond sin tribuna ei staus repartius ellas duas gruppas. Ils affons dall’emprema scoletta tochen secunda classa ein stai ella gruppa dils pigns, quella dils gronds ha inclus affons dalla tiarza tochen novavla classa. Cun canzuns sco quella dall’uolp che sto dar adatg dil catschadur, sur quella dil «Herr Bst», ch’ils affons che han priu enta maun penels e dau colur al publicum, ha fascinau ed «incantau» el vér senn dil plaid. L'articulaziun, ina specialitad Pigns e gronds uni el cant. Gl’uost 2001 ha il District da cant Surselva purschiu l’emprema gada il camp da cant per affons ed uonn fuss quell’occurrenza stada per la 22avla gada l’emprema jamna d’uost. La pandemia ha sfurzau da far ina pausa. Gia baul han las menadras musicalas encuretg ina alternativa. En in’intervesta culla FMR (LQ 23-6-2021) havevan Rilana Cadruvi e Flavia Walder annunziau ch’ei detti in camp d’atun da treis dis. Cul concert variont ei quel ius a fin. Las menadras musicalas ein fetg cuntentas cul decuors general dil camp alternativ per l’jamna usitada.Gl’applaus frenetic alla fin dil concert ha pretendiu supplements, ils affons han seschau trer e communablamein han els tratg tut ils registers.Las menadras ein engrazieivlas dil sustegn ch’ellas han retschiert da pliras varts. Rita Bandli e Rita Wolf ein segidadas specialmein ell’organisaziun dil camp, ellas ein stadas presentas tut il temps ed han assistiu cun survetschs multifars. Omisduas gruppas ha il scolast da musica Mateusz Niedzwiedski, correpetiu. Malgrad ch’il romontsch ei jasters per el, ei il pianist suandaus senza breigias las dirigentas cun accumpignar las canzuns. Quei ch’ei dau en egl puspei ei l’oreifra dicziun ch’ils affons han giu. Ei semuossa adina puspei ch’ins sa dar peisa all’articulaziun cun cantar ordadora. Ils carschi duessen pli savens prender gl’exempel dils affons.Aschia han ins capiu mintga plaid dallas canzuns – silmeins las romontschas e las tudestgas. Era las englesas «A summer’s over» ed «Are you ready» ein stadas dedicadas alla stagiun dallas colurs ed ins ha saviu seschar inspirar.

La fundaziun Platta Pussenta ha mussau alla populaziun da Laax e contuorn la ruina Lagenberg sigl Uaul Casti. Ina part dalla historia medievala dil vitg ei ussa veseivla naven dalla Senda dil Dragun. La Senda dil Dragun, la nova attracziun a Laax, inaugurada ufficialmein ils 10 da fenadur, ha tratg entochen uss varga 70'000 visitaders. Gest ellas vacanzas d’atun ei la passarella da varga in kilometer e miez stada frequentada stediamein. Sigl emprem toc da quella vesan ins, mirond en direcziun sidost amiez gl’uaul, mirs che paran construi da carstgauns. Ins percorscha ch’ei sto esser las restonzas dil vegl casti medieval da Lagenberg. Sondaziuns cun rodar Ils responsabels e guidas dil gi da Platta Pussenta, da sen. Christoph Walser (Survetsch archeologic dil Grischun), Erwin Ardüser (Pro Laax), Corsin Caduff (fundaziun Platta Pussenta) ed Othmar Caviezel (impressari). Sonda vargada ha Corsin Caduff rendiu attent a quel ed a sia muntada per Laax. La stad vargada ha la fundaziun Platta Pussenta realisau il project da conservar las ruinas ed arver migeivlamein gl’areal sin ina collina crest amiez gl’uaul. Al gi da Platta Pussenta han ils responsabels vuliu presentar las lavurs alla populaziun. La perdetga da temps dagitg vargai ei buca pli zuppada egl Uaul Casti. Ella duei rinforzar la schientscha culturhistorica da Laax. Gl’archeolog Christoph Walser, collaboratur dil Survetsch archeologic dil Grischun, ha accumpignau scientificamein las lavurs. Sonda ha el mussau ils resultats da diversas sondaziuns cun radar ch’el ha fatg el terren circumdont. Quellas examinaziuns radiologicas han cumprovau ch’il sutterran porscha aunc enquala surpresa. La structura topografica collinusa encunter sid dalla tuor principala ei buca casuala. Sut ils crests e vallettas surcarschi ein ulteriurs mirs dil cumplex. Lagenberg, construius avon 800 onns sco center d’in contadi habsburghes dils Libers da Laax, cuntegn vinavon misteris, quels restan zuppai sut il tschespet e humus. Futuras generaziuns dueigien era haver a disposiziun in areal d’excavaziun, ha Erwin Ardüser, il president dalla fundaziun Pro Laax – ella ha iniziau e confinanziau il project – puntuau sonda vargada. Avon ch’entscheiver las lavurs dil project, haveva il revier forestal Sagogn-Laax pinau plontas e cagliom entuorn ils mirs. Gl’impressari Othmar Caviezel da Tumegl ha restaurau e schubergiau precautamein la ruina ensemen cun dus da ses luvrers. Cun maulta ch’el fa sez ha el curclau las crunas dils mirs dalla tuor principala. Murièle Jonglez, meinagestiun dalla fundaziun Platta Pussenta, ha organisau il project dalla restauraziun migeivla.

Il scribent Gion Deplazes ­ha scret avon biars onns in raquent cul tetel «La fin digl Optimist». ‹Optimist› ei il num d’in taur da societad, d’in taur da vaglia ch’ins leva presentar all’Expo, all’exposiziun naziunala a Losanna igl onn 1964. «A quels signurs dall’Expo lev’ins ina ga stender giu combas. In’Expo che risguardava buca la Cadi, gnanc cun ina solia caussa buc. Sco sche la Cadi fuss nuot e vess da mussar nuot. Saver grau! Gliez lev’ins lu aunc mirar.» – Mo per sbagl ei igl Optimist, il taur dils taurs, setschentaus en ina mazlaria da Cuera, perquei ch’ins ha scumbigliau el cun ina vacca da maz ch’era el medem carr da viafier cun el, «in toc vachetg da ligiongias», per citar il scribent sez. La vacca veglia magra ei arrivada giu Losanna ed il pauper taur, schegie «in taurun da quels», gie lez… «Quei che va en casa da maz vegn ora da ligiongia.» Jeu vi denton buca raquintar quella historia. Quella ston ins leger per saver guder entiramein la descripziun dil taur, ils discuors e la caracterisaziun dallas persunas che dattan l’impressiun da star e tschintschar gest avon ins e per guder il humor fin ed ironic dil scribent. Cun in exempel da quei raquent vi jeu denton mussar la problematica pertuccont igl art dil translatar. Translatar ei ina sfida ed ina resca. Ei tucca d’enconuscher bein il lungatg da partenza e quel en finamira. Per semeglia: Il padrin dad in da mes affons ei miu ‹cumpar›, per tudestg ‹Gevatter›. Quei ei buc in plaid usitau, ni per romontsch ni per tudestg, cunzun buc ozildi. Jeu seregordel ch’in Franzos veva translatau en in text il salid: «Bien di, cumpar» cun «Bonjour, monsieur le landammann.» Cumpar e mistral, quei tuna bein, mo ei buca gest il medem. In um dalla Svizra franzosa che saveva empau romontsch e veva plascher da nies lungatg e tut specialmein dallas ovras da Gion Deplazes haveva translatau en franzos il raquent «La fin digl Optimist». Gion Deplazes ha mussau a mi da lezzas uras il manuscret dalla translaziun ed ha vuliu saver, tgei che jeu manegi da quella versiun. Per part era quei translatau dètg stupent. Mo ei veva el text er beinenqual strufientscha. Meinsvart ha ei leventau in pign surrir, mintgaton er ina pintga risada. In exempel che jeu hai aunc en buna memoria duei mussar, con spert ch’ins sa malcapir enzatgei, sch’ins ha buca las enconuschientschas necessarias ni sch’ins dat buc adatg. Enzanua en quei raquent vegn il taur descrets: in taurun cun ina pitgarina tochen plaun bunamein, ina cavazza lada, in peil tgei ch’ins mo vul, in bellezia taur! In taur cun «ina lingia sco ina lingiala», sco quei ch’il scribent ha scret. «Ina lingia sco ina lingiala» vul dir che quei taur vevi in dies grad sco ina lingiala. Ed uss il problem: Il translatur ha cartiu che ‹lingia› vegli dir ‹lingua›, el senn da ‹lieunga›. E ‹lingiala› ha el interpretau sco ‹ligiongia›. Aschia ch’el veva translatau: «Quel taureau, magnifique, une langue comme un saucisson! – «Tgei taur, magnific, ina lieunga sco ina ligiongia!» Arnold Spescha è stà magister gimnasial e conrectur a la Scola chantunala a Cuira. Arnold Spescha

Montlingen - Schluein Glion Viult il giug e lu tuttina aunc spiars L’equipa da Schluein Glion munchenta la dumengia suentermiezgi a Montlingen in‘ulteriura buna caschun da recaltgar puncts. Suenter esser en disavantatg cun 0:1 da pausa gartegia ei entochen la siatontavla minuta da volver il giug cun dus gols cul tgau. Sbagls individuals han denton lubiu a Montlingen d’egalisar e la finala schizun da decider quei giug impurtont e da surdar a Schluein Glion la latiarna cotschna. L’equipa da casa ha giu duront l’entira emprema mesadad da quella partida denter il davos ed il secund davos dalla tabella empau dapli dil giug, senza denton haver grondas pusseivladads da sittar gols. Ei ha duvrau in penalti suenter in foul ella zona da puniziun per che Michel Gadient sappi sittar igl 1:0. Siu siet dil punct d’endisch meters ha Flurin Capaul bloccau, encunter il secund siet ha el denton saviu far nuot. Suenter la pausa ha Schluein Glion lu fatg dapli per l’offensiva e creau bunas acziuns ella mesadad dall’equipa da casa. En cuort temps eis ei aschia era reussiu d’egalisar e schizun d‘ir en avantatg. Matthias Derungs ha menau cul tgau in culp liber sittaus da Livio Derungs ella reit e Tiziano Vinzens ha medemamein fatg in in gol cun in siet cul tgau, quei sin ina flanca liunga e precisa da Luzi Dermont. Quei avantatg havess Schluein Glion ussa stuiu mirar da purtar a casa. Denton sco gia descret ei quei buca reussiu. Donn, ussa restan aunc dus giugs avon la pausa d’unviern a casa encunter Au-Berneck ed ordvart encunter Mels. En quels dus giugs sto Schluein Glion far aunc inagada tut il pusseivel per recaltgar ulteriurs puncts per buca stuer passentar quella pausa alla cua dalla tabella. Beat Dermont 2. ligia regiunala, gruppa 1 Montlingen - Schluein Glion 4:2 (1:0) Kolbenstein. 230 aspectaturs. Arbiter: Ibraimi. Gols: 22. Gadient 1:0 (penalti), 55. Matthias Derungs 1:1, 69. Vinzens 1:2, 72. Caglar 2:2, 75. Istreti 3:2, 90. Istreti 4:2. Montlingen: Fabian Lüchinger; Malacrida, Bont, Heeb (57. Istreti), Eugster (66. Nando Lüchinger); Kühne (91. Ramadan), Calgar (86. Meier), Christof; Gadient, Haltiner. Schluein Glion: Capaul; Dermont, Matthias Derungs, Livio Derungs, Büchler; Michel, Sgier, Gomes Machado (45. Gallmann), Vinzens; Tschalèr (74. Della Morte), Stabile (46. D‘Atria). Remarcas: Cartas melnas: 44. Michel (foul), 63. Kühne (foul), 83. Christof (foul), 90.+3. Sgier (foul), 90.+3 Nando Lüchinger (malsportadad). Schluein Glion senza Bundi, Gianluca Casutt ed Egger (blessai). 33. siet ella petga entras Gadient. Corners: 8:2. Lumnezia – Bogn Ragaz Tensiun entochen l’otgontavla minuta Dad ina vart l’equipa da Lumnezia che batta encunter la relegaziun. Da l’autra vart il secund dalla tabella che ha dapi onns ambiziuns da dar ella 2. ligia. Il giug ha lu era entschiet sco quei che las circumstanzias muossan. L’equipa da Bogn Ragaz ha surpriu il dictat dil giug e l’equipa Lumneziana ei stada ella defensiva. Ils hosps vegnevan malsegirs cun bals liungs sur la defensiun ora. Ella 24. minuta gartegia ei lu a Giuliano Chiavaro da dar il bal cul tgau sur il goli ora tiel 0:1. Suenter il te vegnan ils indigens lu meglier el giug. Entras dus corners gest in suenter l’auter vegn l’equipa trenada da Giacun Vinzens tier bunas caschuns, damogna denton inagada dapli buca il bal sur la lingia. Suenter quella fasa da pressiun ei l’aria ora in tec tier Lumnezia e Bogn Ragaz vegn puspei pli datier dil secund gol. Damai che tut era aunc pusseivel pils Lumnezians en quella fasa dil giug han els tonaton empruau d’agir vinavon aschi offensiv sco pusseivel. Quei ha denton era dau dapli plaz davontier als hosps, aschia che Bogn Ragaz vegn tiel 0:2 ella 82. minuta. Cuort avon la fin tscherca in attaccader da Bogn Ragaz in penalti ed igl arbiter muossa silsuenter era sil punct. Fabio Casanova vegn aunc vid il bal, sa denton buca evitar il 0:3. Pascal Derungs 3. ligia, gruppa 1 Lumnezia – Bogn Ragaz 0:3 (0:1) Vella, plazza da ballapei Bual. 70 aspectaturs. Gols: 24. Giuliano Chiavaro 0:1, 82. Nando Thöny 0:2, 88. Giuliano Chiavaro 0:3. Lumnezia: Fabio Casanova; Danilo Blumenthal; Tizian Casanova, Manuel Casanova; Mauro Cadonau (60. Noé Capaul); Andriu Alig; Matias Alig; Gion Ursin Alig; Pascal Derungs; Dino Blumenthal; Attila Truffer (70. Nando Blumenthal). Bogn Ragaz: Luan Reinprecht; Corvin Kühne; Anian Roffler; Manuel Horni; Yuri Gomes do Nascimento; Noah Berry; Giuliano Chiavaro; Vitor Antonio Monteiro Da Silva; Orlando Caluori; Nando Thöny; Matias Antunovic. Remarcas: Lumnezia senza Paul Alig, Dario Capaul, Remigi Collenberg, Filipe Bastos e Mauro Demont. Cartas: Lumnezia 2, Bogn Ragaz 1. Trun/Rabius - Landquart Negins gols a Pustget Rapportar da partidas senza gols ei adina intec pli grev che d’astgar scriver d’ina partida cun dabia gols. Dus gols eran zuar quei di sil plaz a Pustget, denton han negins bals anflau la via en tals. Landquart surlai l’entschatta a Trun/Rabius da surprender l’iniziativa dil giug. Quei gartegia all’equipa da casa plitost mediocher. Il bal circulescha ellas atgnas retschas, denton para tut intec «pomadic» quei di. Suenter biebein mesura denton la schanza per Trun/Rabius d’ir en avantatg. Clau Berther vegn frenaus ella da sedisch cun in foul aschia ch’ei dat penalti. Patrizio Decurtins pren il bal, Matthias Priebs parescha denton siu ferm siet. Suenter pausa il medem maletg: Trun/Rabius ha dapli il bal e Landquart emprova plitost entras conters e cunzun cun ses dus sperts giugadurs sillas alas da vegnir tier schanzas. La megliera schanza munchenta Clau Berther cun in ferm siet a bass, il secund goli da Landquart – ch’ei vegnius el giug suenter pausa – parescha denton suveran quei siet ord cuorta distanza. Pauc pli tard vegnan Daniel Pfister e Gianin Derungs medemamein tier bunas schanzas, mo il bal ha quei di pauc tschaffen dad ir ella reit. La megliera schanza per Landquart sedat cuort avon la fin ord ina malcapientscha denter Mauricio Cathomas e Ramon Orlik che fa star eri in mument il cor da trenaders ed aspectaturs, mo Trun/Rabius metscha aunc inaga cun la tema. Alla fin ei il pari gests, tuttina han ins il sentiment che cun intec dapli «gnagn» havess Trun/Rabius saviu gudignar quei giug, aschia ch’igl ei pil scribent plitost dus puncts spiars ch’in gudignau. (cdm/fmr) 3. ligia gruppa 1 Trun/Rabius - Landquart 0:0 Pustget, Trun. 250 aspectaturs. Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik (88. Clau Berther); Daniel Pfister (67. Mirco Pfister), Denis Monn (72. Fabio Caduff), Salvatore Stagliano, Clau Berther (79. Silvan Muoth); Patrizio Decurtins, Gianin Derungs. Landquart: Matthias Priebs; Men Hermele, Renato Oswald, Marco Mittner, Miro Niederer; Marc Pirovino, Sandro da Costa Rodrigues, Noé Niederer, Marius Willimann; Betim Salihi, Mirco Fausch. Remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Beat Cadruvi, Mathias Flepp ed Orlando Monn.

Per Schluein Glion daventa la situaziun alla cua dalla tabella adina pli malemperneivla. Suenter la victoria encunter St. Margrethen avon duas jamnas era nova speronza naschida, mo las terradas els dus davos giugs encunter concurrents alla cua dalla tabella han danovamein smesau quella. Cun ina victoria encunter Montlingen havess l’equipa da Corsin Cavegn giu la caschun da procurar per empau aria giudem la tabella. Sonda sera ei Au-Berneck hosp a Crap gries. Igl ei in’ulteriura gronda schanza da recaltgar puncts. Ils Songaglies han numnadamein mo in punct dapli sin lur conto. Remis per Trun/Rabius El giug dalla 3. Iigia denter Trun/Rabius e Landquart ha ei dau negins gols e negin victur. Ils aspectaturs han bunamein giu l’impressiun che negina dallas duas equipas vegli insumma sittar in gol. Buca da smarvegliar ch’il penalti ch’ils indigens han obteniu ell’emprema mesadad ha medemamein buca anflau la via ella reit. Lumnezia ha ina ga dapli giu negina fortuna. Il cumbat encunter il secund dalla tabella Bogn Ragaz ei vegnius decidius ella fasa finala dil giug. Per quei motiv semida nuot per Lumnezia ella tabella. Dumengia proxima ei Lumnezia hosp da Landquart. Clara victoria per Sedrun/Mustér El campiunadi dalla gruppa 1 dalla 4. ligia han Panaduz e Valposchiavo gudignau lur giugs. Las duas equipas mantegnan aschia il contact cul capogruppa Domat. Panaduz ha battiu claramein Schlarigna e Valposchiavo ha gudignau ordeifer encunter Va-sut. Il campiunadi dalla 4. ligia ei terminaus per quest atun. Il medem ei il cass per la gruppa 1 dalla 5. ligia. El davos giug ha Danis-Tavanasa festivau in’aulta victoria ordeifer encunter Lumnezia e Sedrun/Mustér ha battiu la latiarna cotschna Panaduz. Cun quella victoria salva Sedrun/Mustér il contact culla testa dalla tabella. Il retard sigl emprem Mladost munta treis puncts. Impurtont punct pils juniors B El campiunadi dalla «Youth League B» han ils juniors dalla Surselva recaltgau in punct ordeifer encunter Tobel-Affeltrangen. Quei ei in bi success encunter il tierz dalla tabella. El davos giug dil campiunadi retscheivan ils Sursilvans l’equipa da Rorschach-Goldach che ha tuttina biars puncts. Cun ina victoria en quei giug sa la selecziun sursilvana far in pass anavon ella tabella. Dir cumbat el giug da 3. ligia denter Trun/Rabius (mondura alva) e Landquart. La fin finala ha ei dau in punct per mintg’equipa. Il giug denter Trun/Rabius e Landquart ei sesplegaus surtut el miez dil plaz.

Entras lockdowns ell’Asia, programs da spargnar energia en China ni era problems da transport stat la branscha d’electronica avon ina pulita sfida. Aschia ein per exempel ils termins da furniziun pils models da telefonins ils pli novs daventai fetg liungs e malguess. «Oravontut tiels products novs sco igl iPhone 13 ni il niev model dad XCover eis ei problematic. Nus survegnin strusch tals models. Sche insumma lu sulet cun liungs termins da furniziun e mo paucs tocs, aschia ch’ei tonscha buc per survir tut la clientella che ha gia preempustau in», di Guido Bass, il meinafatschenta da Expert Surselva a Glion. Sco el declara seigi quei denton dapertut aschia e quei seigi era enconuschent alla gronda part dalla glieud. La gronda damonda pils models novs frunti sin stretgas da furniziun. L’emprema furniziun dils models novs dad iPhone seigi arrivada punctualmein la fin settember a Glion. «Nus havevan massa preempustaziuns e havein saviu furnir a tuts il giavischau. Suenter eis ei stagnau e vegniu mender. Ussa havein ina massa empustaziuns e negin survegn pli ils telefonins ils pli novs ni mo dus treis exemplars per ga, las gliestas da spetga ein liungas.» Alternativas sut il pigniel Perquei seigi ei era difficil da far sco usitau grondas empustaziuns avon Nadal. «Probablamein vegnan ils models novs lu furni pér suenter Nadal e nus havein ina massa telefonins sin lagher e la clientella ha gia cumprau in model pli vegl», aschia Guido Bass. Els deploreschien da buca saver furnir tut il giavischau. Da l’autra vart hagien quellas stretgas da furniziun era ina buna vart: «Nus stuein buca scriver giu ton, la clientella sedecida per in model pli vegl e quel ei era buns, tecnicamein dat ei numnadamein buca grondas differenzas.» Sco el declara reageschien era firmas sco Sunrise e Swisscom cun porscher acziuns sin apparats buc aschi novs. Quei fagevien ei auters onns buc en quella fuorma avon Nadal, lu mavi ei per vender ils models novs. Tenor Bass ein ils prezis per telefonins pli u meins stabils. In alzament da prezis ha el denton constatau per apparats electronics sco televisiuns ni da tun. Midada da trend Guido Bass vesa era ina midada da trend tiels consumaders. Per fabricar e furnir in handy stoppi ei funcziunar sigl entir mund. Lockdowns ell’Asia, negina produczin da chips a Vietnam duront meins ni transports bloccai ed auter interrumpien quella cadeina da producziun e furniziun. Bass constatescha era ina midada da tenuta tiels consuments: «In telefonin astga ussa era tener treis entochen quater onns, entochen ussa er’ei rutina da midar quels suenter dus onns. Pil mund ei quei svilup nuota mals.» Enqualga va ei denton mo cun cumprar in auter telefonin pertgei era il material da reparaturas per telefonins survegn Expert Surselva buca adina sco giavischau: «Tier iPhones savein nus – sco las autras fatschentas era – reparar tut entochen tiel model 11, tier il dudisch spitgein entochen otg jamnas sin certa tocca.» Pli grond magasin Era tier l’Edecom Computer SA a Trun molan ils mulins pil mument empauet pli plaun. Il meinafatschenta Eugen Monn ei denton cuntents culla situaziun actuala e di ch’ei sappien luvrar flot. Ton els sco la clientella stoppien denton ponderar auter ed emprender da spitgar ed haver ina certa acceptanza sch’ei cuozzi empau pli ditg tier entginas furniziuns. Quei eri ins buca disaus avon la pandemia. Sch’ins survegnevi avon la pandemia per exempel in notebook enteifer in, dus dis sappi quei ussa magari cuzzar duas jamnas. Tiels computers seigi il temps da spetga il mument buc aschi gronds. Avon Nadal pudessi la furniziun da computers e notebooks daventar ina problem, ei seigi denton aunc memia baul da far prognosas. Per satisfar als giavischs dalla clientella immediat ha Eugen Monn perquei cumprau entgina rauba per siu magasin. Munconza da squitschaders Quei che maunchi savens seigien plitost squitschaders, era il mument survegni l’Edecom buca tut ils models sco giavischau. Damai ch’ei hagi gia dau la stad ina stretga da furniziun ha l’Edecom cumprau enzacons sin reserva. «La fin finala empostan tuttas fatschentas – pintgas e grondas – tier ils medems grossists ed aschia va ei cun tuts tuttina. Tenor Monn mauncan magari mo certs tocs che retardan lu tut. Aschia vegnien ei per exempel buca suenter da producir chips. Era el discuora d’in problem mundial ch’entscheivi cullas limitaziuns da producziun da tocca egl Orient Extrem e tonschi tochen tiels transports da containers che restien bloccai enzanua denter la China e l’Europa e cuostien in bienton dapli. «Ei tucca tuts, mo nus essan puppergnai e stuein emprender da s’adattar alla situa­ziun», puntuescha Eugen Monn. Scoo Guido Bass, il meinafatschenta d’Expert Surselva a Glion di, ein ils models da telefonin ils pli novs e tschercai il mument strusch furnibels. Dapli empustaziuns che furniziuns Tier products da multimedia dat ei il mument dapli empustaziuns che furniziuns. Tenor Guido Bass d’Expert Surselva a Glion ed Eugen Monn dall’Edecom SA a Trun pertucca quei denton buca tuts products. Pli liungs termins da furniziun dat ei per exempel tiels computers, notebooks e telefonins ils pli tschercai. Michael Amann, il possessur da EP Bernhard a Cuera e Tavau confirma quei. El presidiescha la secziun Grischun dall’Associaziun MMTS (Multimedia Tec Swiss). Sco el di, ein ils furniturs ed importurs daventai en connex culla pandemia pli precauts cun prender damemia rauba en magasin. La glieud seigi denton dapli a casa e la damonda per products da multimedia carschida. Tenor Amann ei la munconza da chips in grond factur pils retards. Cun quella munconza havevi la branscha denton gia da sbatter avon la pandemia. Quei pervia dil barschament d’ina fabrica d’in dils pli gronds producents da chips dil mund ell’Asia. La Edecom SA augmenta ils products da lagher. Ei ha numnadamein dapli empustaziuns che furniziuns tier products da multimedia.

Sonda ha l’Uniun da tratga da biestga Lumnezia organisau il premi da genetschas a Vella. Puspei inaga stau pusseivel d’organisar ina véra sentupada purila. Gl’expert Dario Zinsli ha valetau 73 animals ch’ils allevaturs han menau el rudi. La Tamara da Patric Capaul da Lumbrein ei stada la megliera dallas meglieras. Gl’expert Dario Zinsli da Thalkirch en Stussavgia ha commentau suandontamein il premi da genetschas Lumnezia 2021: «Igl ei stau per mei extrem grev da selecziunar ord ina propi excellenta qualitad. Quels animals fan la megliera reclama per la tratga lumneziana». Pliras gadas ha el puntuau che era quellas che hagien stuiu bandunau il rundi, pia quellas ch’ein buca vegnidas ella selecziun finala, hagien mussau ad el ch’ils allevaturs sestentien cun success per la tratga brina. Sonda suentermiezgi, entuorn las 14.30, ei stau il punct culminont dil gi. Dario Zinsli ha elegiu la miss Lumnezia 2021. Sco campiunessa dil gi ha el tscharniu la Tamara ord il nuegl da Patric Capaul da Lumbrein. Mussa, lingia superiura, garlets, ossadira, iver uliv cun tetels bein reparti sco era lunghezia dalla butschida ha el giu da valetar. Gl'expert Dario Zinsli (dretg), culla victura dall'exposiziun, ils fegls dil possessur Patric Capaul, ed il gidonter el rudi, Marco Zinsli (sen.). Buca mo purs lumnezians La genetscha numra 14, ed era la secund-rangada, la Barcelona culla numra 73 ord il nuegl dad Urs Spescha da Surcuolm, seigien dadas en egl ad el immediat cu ellas ein vegnidas el rudi. Differenzas minimalas han decidiu ils emprems rangs dallas meglieras. Gl’avonmiezgi havevan ils purs presentau el rudi quei ch’els han tratg, oravontut per la producziun da latg. Era ina partiziun cun original brinas da treis allevaturs ein stadas sil plaz ed el rudi, ellas ein adattadas per la producziun cumbinada. 16 allevaturs han presentau 73 animals. Buca mo purs lumnezians, era da Flond, Surcuolm e Luven han menau animals a Vella e schau giudicar els. Sco Dario Zinsli ha confermau, ha el giu in grond tschaffen da vegnir en Lumnezia per s’informar ed observar il stan dalla tratga. Il giuven expert viseta numerusas exposiziuns regiunalas e naziunalas. Gl’avonmiezgi ha el preselecziunau ils animals pil final ch’ei suandaus suenter gentar. El rudi, semtgaus sco adina sil parcadi dallas pendicularas, ha in grond pievel interessaus all’agricultura tedlau e mirau. Paul Caduff, il president dall’Uniun da tratga da biestga Lumnezia, trai bilanza e gi : «Per l’ina eis ei bi che nus havein saviu far puspei enzatgei. Lu ei l’atmosfera sil plaz, cun tonta glieud, bia famiglias da purs e la bial’aura, stada grondiusa ». Ils bien 45 commembers dall’uniun ein stai engaschai dapertut. Suenter che Oscar Blumenthal haveva moderau biars onns l’occurrenza, ei Urs Spescha staus l’emprema gada en quella funcziun. Roscha affons all'exposiziun Il pur giuven da Surcuolm ha dau las informaziuns tenor il catalog dils animals. Avon l’elecziun dalla «Miss» ha Paul Caduff undrau in menaschi lumnezian che tegn in taur. A Marcel Caduff ha el surdau ina renconuschientscha ufficiala. Da siu bein Vonporta a Morissen deriva Bunin, in taur ch’ei recepius da «BestGenetics» per qualitad superiura. La mumma da Bunin ei Beverly, ina Lumneziana renomada ella tratga da biestga brina. Ils affons han fatg aposta pil premi da genetschas maletgs e dessegns. Suenter gentar ein las meglieras vegnidas el rudi. Aunc avon la rangaziun finala cul cup da menaschi sco era la victura dil gi ein ils affons stai el center. L’uniun da tratga da biestga havevan envidau els da far in maletg da lur menaschi e da presentar quel il gi d’exposiziun. Ina roscha affons ein separticipai. Els ein vegni el rudi, cun mintgin d’els ha Paul Caduff fatg ina cuorta intervesta cul microfon. Suenter ha gl’expert Dario Zinsli tscharniu la megliera gruppa sil plaz, sco era la genetscha e la vacca cul bi iver. Igl ei en scadin cass qualitad lumneziana. Las finalistas en retscha: Gl'expert Dario Zinsli ha giu in grev pensum. Rangaziun Partiziun 1, genetschas Barcelona, Urs Spescha, Surcuolm; 2. Tekila, Pieder Caviezel, Surcuolm; 3. Santana, Alexander Casanova, Lumbrein; 4. Paola, Renzo Blumenthal, Vella; 5. Madita, Marco Arpagaus, Cumbel. Partiziun 2, genetschas Tamara, Patric Capaul, Lumbrein ; 2. Madleina, Pieder Caviezel, Surcuolm ; 3. Astro, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 4. Valaska, Renzo Blumenthal, Vella ; 5. Rizzi, Toni Cadonau, Flond ; 6. Simona, Bruno Arnold, Lumbrein . Partiziun 3 genetschas Faida, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 2. Santoria, Pius Riedi, Morissen ; 3. Bassora, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 4. Jura, Paul e Simona Caduff, Morissen ; 5. Nancy, Bruno Arnold, Lumbrein ; 6. Ozeana, Pieder Caviezel, Surcuolm. Partiziun 4 genetschas Naldo, Bernard Capaul, Lumbrein ; 2. Zigana, Patric Capaul, Surcasti ; 3. Jacky, Peter Rohrer, Vattiz ; 4. Arlette, Marco Arpagaus, Cumbel ; 5. Silla, Flurin Zinsli, Cumbel. Partiziun 5, genetschas Amarone, Toni Cadonau, Flond ; 2. Andorra, Fabian e Laura Cabalzar, Lumbrein ; 3. Juvela, Gion Peder Vinzens, Luven. Partiziun 6, genetschas Lotus, Renzo Blumenthal, Vella; 2. Sina, Peter Rohrer, Vattiz; 3. Shorly, Pius Riedi, Morissen; 4. Bahamas, Urs Spescha, Surcuolm; 5. Mandolina, Marco Arpagaus, Cumbel. Partiziun 7, vaccas, 2 lactaziuns Thala, Gion Peder Vinzens, Luven; 2. Milwa, Marco Arpagaus, Cumbel; 3. Zorina, Bernard Capaul, Lumbrein; 4. Tina, Bernard Capaul, Lumbrein; 5. Laica, Fabian e Laura Cabalzar, Lumbrein; 6. Hildi, Bruno Arnold, Lumbrein. Partiziun 8, vaccas, 3 lactaziuns Murielle, Pieder Caviezel, Surcuolm ; 2. Corina, Patric Capaul, Surcasti ; 3. Costa, Toni Cadonau, Flond ; 4. Senta, Peter Rohrer, Vattiz ; 5. Wentura, Pius Riedi, Morissen ; 6. Mia, Toni Cadonau, Flond. Partiziun 9, vaccas veglias Binia, Renzo Blumenthal, Vella ; 2. Loria, Renzo Blumenthal, Vella ; 3. Sarina, Bruno Arnold, Lumbrein. Partiziun 10, vaccas, brinas originalas Jalta, Peter Rohrer, Vattiz ; 2. Genj, Peter Rohrer Vattiz ; 3. Resi, Bruno Arnold, Lumbrein ; 4. Sabrina, Alexander Casanova, Lumbrein ; 5. Ulrika, Peter Rohrer, Vattiz. Cup da menaschi Faida e Rosella, Paul e Simona Caduff, Morissen; 2. Paola e Valaska, Renzo Blumenthal, Vella; 3. Woria e Santoria, Pius Riedi, Morissen. Bi iver, genetschas Barcelona, Urs Spescha, Surcuolm; 2. Tamara, Patric Capaul, Lumbrein; 3. Faida, Paul e Simona Caduff. Bi iver, vaccas Zorina, Bernard Capaul, Lumbrein ; 2. Binia, Renzo Blumenthal, Vella ; 3. Milwa, Marco Arpagaus, Cumbel. Victura dil gi « Miss Lumnezia 2021 » Tamara, Patric Capaul, Lumbrein ; 2. Barcelona, Urs Spescha, Surcuolm.

Avon in onn han ils possessurs Tanja e Simon Osterwalder presentau a Morissen il niev hotel pign «Val Lumnezia Guesthouse & Country Club». Il resort cun concept innovativ meinan Anni e Reto Lampart cun success. Sonda ei stau leu ina tscheina litterar-musicala. Gl’anteriur hotel Mundaun sepresenta dapi in onn sco edifeci marcant sisum il vitg da Morissen. Igl ei denton buca in hotel public. Tgi che vul passentar leu vacanzas sto esser commember dil «Country Club». Semegliont al concept da Hapimag ni auters sistems da commembradi san ins secumprar en el club cul dretg sin albiert ina ni pliras gadas ad onn. Il menaschi gastronomic a Morissen ei vegnius enconuschents dapi sia avertura sco «Lampart’s Country Club». Ensemen cun otg collaboraturas e collaboraturs meinan Anni e Reto Lampart la casa. Da principi eis ei in hotel el stil da «boutique». Ils hospitonts collavuran cun producents dalla Lumnezia, els ein s’etabli el vitg e sesentan da casa ella vallada. Premi per gastronomia ed architectura La casa culla tuoretta e fatschadas curcladas cun slondas secumpona da tschun suitas. Ella casa ha ei ina biblioteca, in tschalèr da vin ed ina zona da wellness. Ina spaziusa sala da magliar cun cuschina aviarta s’audan tiel concept d’ina gronda casa da famiglia. «Igl ei ina oasa dil temps, en in ocean da ruaus», proclameschan ils possessurs Tanja e Simon Osterwalder. Els ein tut cuntents dils resuns ch’ei ha dau suenter l’avertura. Daferton ha gl’anteriur hotel Mundaun renovau retschiert divers premis per prestaziuns d’architectura e gastronomia. Forsa gest entras corona semuossa quella casa a Morissen per glieud dalla Bassa sco refugi els cuolms dil Grischun. Tgi che passenta leu vacanzas, enquera in ambient individual e vul guder gl’ambient famigliar-luxerius. Per commemorar l’avertura d’avon in onn han ils possessurs organisau sonda vargada ina tscheina litterar-musicala per indigens e hosps. Colligiaus culla Lumnezia Per Tanja e Simon Osterwalder eis ei era stau la caschun da finir la stagiun da stad ed ir viaden en quella d’unviern. Per quella caschun han els envidau gl’autur Melchior Werdenberg. Il num ei il pseudonim digl advocat Hans Baumgartner. Il giurist ei carschius si ella Svizra orientala. Siu bab era guardia-cunfin e la famiglia ha stuiu dislocar cuntinuadamein d’in post da cunfin a l’auter. Sco el ha raquentau eri siu refugi da buob tiel tat e la tatta el Kleintal, entadem Glaruna. Da quei raquenta el en sias historias cuortas ch’el edescha ella tier la casa editura Elster & Salis. Quella edescha denter auter ils cudischs digl autur da success Thomas Meyer. Hans Baumgartner, alias Melchior Werdenberg, cugl accordeonist Goran Smitran. L’advocatura Baumgartner Mächler a Turitg ei sespecialisada el dretg penal economic. Il hobi principal da Hans Baumgartner ei denton la litteratura. El scriva «short storys», historias cuortas e raquents ord sia veta, quella da carstgauns ch’ein curdai, dil mintgagi e da ficziuns. El decuors dalla sera ha Hans Baumgartner era tradiu siu ligiom culla Val Lumnezia. La vallada seigi sia secunda patria. Siu bab era in bien amitg da Gieri Capaul (1925-2013), commerciant e posteriur president communal da Lumbrein. Duront la tscheina ha gl’autur prelegiu historias cuortas da plirs dils cudischs ch’el ha publicau cul pseudonim Melchior Werdenberg. Il musicist argovian Goran Smitran ha accumpignau la prelecziun cugl accordeon.

Las frequenzas dil Bogn Sedrun e dil Center Fontauna a Mustér ein fermamein dependentas dall’aura. Il meinafatschenta Gion Hosang suppona ch’igl obligatori da certificat hagi buca gronda influenza sillas frequenzas. Persuenter sin l’organisaziun ed il secuntener dils hosps. «Il mument ein tuts pli sensibels e cargai», di Gion Hosang. Cun tuts manegia il menader dil Bogn Sedrun e dil Center Fontauna a Mustér buca mo ils hosps mobein era ils collaboraturs dils dus menaschis. En general entscheivi la glieud a vegnir «keka» ed a rebellar. Culla pandemia e las mesiras da protecziun ei la veta semidada ed igl obligatori da certificat procura bein per ina certa detensiun e segirtad, mo fa da l’autra vart era sevilentar dabiars. «Ina pintga part dils hosps tugna adina pervia d’enzatgei ni enzatgi. Cun quei stuein nus viver. Jeu manegel atgnamein gnanc che biars dapli tugnien ussa, ei crodan semplamein pli fetg en egl perquei che tuts ein unfis», declara Hosang. Negina regla senza excepziun El Bogn Sedrun ei la situaziun clara, igl obligatori da certificat per persunas naven da 16 onns vala per tuts. Bia pli cumplicada ei la situaziun el Center Fontauna cun differentas purschidas sco hallas da gimnastica, plazzas da tennis e minigolf, center da fitness, ustria e camps da vacanzas per gruppas. «Ei para propi da dar negina regla senza excepziun. Igl ei bein vegniu cumandau in obligatori da certificat, mo da l’autra vart astgan gruppas constantas d’entochen 30 persunas era trenar en halla senza certificat. Sco meinafatschenta sai jeu decider tgei reglas che valan el Center Fontauna e sun cun quei en in brav clinch», puntuescha Gion Hosang. «Nus essan buca polizists» Per in menaschi communal fussi ei ina heiclia decisiun da buca lubir allas gruppas d’entrar senza certificat e perquei seigi ei lubiu el Center Fontauna. Las gruppas – sco per exempel uniuns da gimnastica - seigien sezzas responsablas e stoppien haver in concept da schurmetg e far ina gliesta da presenza. «Nus essan buca polizists e stuein era buc controllar las uniuns», aschia Hosang. En l’ustria, el center da fitness e tier las ulteriuras purschidas endadens vali igl obligatori da certificat. Perquei stoppien persunas da gruppas senza certificat purtar mascrina en localitads communablas sco entradas ni gardarobas ed era persunas cun certificat stoppien purtar leu ina mascrina. Biars seresentan «Cu enzatgi entra el center ni el bogn sto el mussar il certificat e la carta d’identitad», declara Gion Hosang. Biars seresentien da stuer mussar mintga ga il certificat e la carta d’identitad ed ei detti magari discussiuns alla cassa ni all’entrada. «Nus havein buca scaffiu las reglas e stuein sulet far nies duer. Ei fuss bi sche tuts capessen quei», aschia il meinafatschenta. Las cuntinuadas discussiuns fetschien greva la veta ad el e ses collaboraturs che sappien la fin finala buca tener endamen tut tgi che hagi gia mussau in ni dus dis avon ils documents. Per gl’auter sappien ei era buc saver sch’il certificat sebasi sin vaccinaziun, guariziun ni sil resultat d’in test e con ditg che quel vali. Onn da menaschi «catastrofal» Pertuccond frequenzas e sch’il certificat ha influenzau talas sa Gion Hosang buca dir bia. Il pli fetg influenzeschi en mintga cass l’aura las frequenzas: «Per saver dir sch’il certificat ha in effect duvrass quei statisticas e minuziusas cumparegliaziuns cun auters onns, mo quei hai jeu buca fatg. Igl onn da fatschenta ei aschia ni aschia ina catastrofa!» Era sche la sesiun da stad cun dabia mal’aura seigi stada buna pil bogn e pil center, tonschi quei buc per ulivar las sperditas caschunadas entras il lockdown duront gl’unviern. Tenor Gion Hosang survegnan ils menaschis da vischnaunca era negina indemnisaziun per cass grevionts ed el sappi era buc inoltrar la damonda da far lavur cuorta pils emploiai. El Center Fontauna a Mustér vala igl obligatori da certificat per quels che entran ellas localitads. Sulet gruppas stablas d’entochen 30 persunas san era trenar senza certificat. «Catastrofal» Cun «catastrofal» manegia Gion Hosang, il meinafatschenta dil Bogn Sedrun e dil Center Fontauna a Mustér igl onn da fatschenta current. La sperdita entras il lockdown digl unviern seigi numnadamein buca pusseivla d’ulivar pli. Era la buna stad possi buca gidar. Ch’igl obligatori da certificat hagi ina gronda influenza sillas frequenzas manegia el buc. La pli gronda influenza hagi segiramein l’aura. Tenor Gion Hosang ein denton tuts unfis pervia dalla situaziun actuala. La glieud vegni «keka» ed entscheivi a rebellar. Aschia magari era alla cassa: «Certins vulan buca capir che nus stuein far nies duer e controllar mintga ga il certificat e la carta d’identitad.» Il Bogn Sedrun ei accessibels mo cun certificat e carta d'identitad.

Johann Clopath da Trin ha fatg in cudisch el qual el presenta l’ovra e la veta dil construider da punts piarsas Richard Coray. Quel ha viviu 45 onns da sia veta en siu liug nativ Trin. Duront las retschercas pil cudisch ha Johann Clopath scuvretg bia detagls e rimnau nundumbreivlas informaziuns entuorn quella persunalitad. Ina informaziun hagi clamau tschella, manegia Johann Clopath en connex culla realisaziun dil cudisch. El ei staus scolast e redactur dalla gasetta Casa Paterna. Pli tard e tochen sia pensiun eis el staus redactur tier Radio e Televisiun Rumantscha RTR. Oriunds da Lohn en Val Schons habitescha el dapi biars onns cun sia famiglia a Trin. Ils da Trin enconuschan Johann Clopath sco fotograf, el ei era redactur dalla Revista da Trin e dil Calender per mintga gi. Avon treis onns, cu el ha entschiet il project d’ina biografia cumplessiva da Risch Coray (1869-1946) ha el saviu duvrar tut sias habilitads professiunalas. Vendergis ei la vernissascha dil cudisch da Risch Coray. Igl ei in’ovra voluminusa da 504 paginas. Sch’ins mira il resultat para ei in project enorm. Dapi cu essas Vus vidlunder? Igl ei in tec dapli che treis onns. Gl’uost 2018 ha ina persuna fatg attent mei sigl anniversari da 150 onns dapi la naschientscha da Risch Coray. Quei avis ha intimau mei da scriver ina contribuziun pil Calender per mintga gi 2019. Jeu sun sesius a meisa ed haiel entschiet a scriver, il text ei lu cumparius. Silla publicaziun el Calender ha ei dau differentas reacziuns, novas informaziuns ed impuls interessants. Quei ha dau il regl d’entscheiver a scriver il cudisch. Vus haveis quasi unfriu treis onns da Vossa veta pil construider da punts Risch Coray. Co eis ei iu vinavon? Jeu hai entschiet a retschercar e rimnar pli a funs. Jeu hai entschiet a sfegliar tuttas Casas Paternas. Leu hai jeu scuviert fontaunas preziusas. Leu ein cumpari artechels mo cuorts che accumpognan Risch Coray tras sia veta. Tuttas ovras grondas vegnan numnadas leu, ins survegn adina puspei informaziuns pli specialas da ses projects e dalla situaziun momentana. Suenter ha quei animau dad encurir informaziuns egl internet. Las gasettas e revistas digitalisadas han aviert ulteriuras portas e fontaunas. Era gasettas ed illustradas els Stadis Uni han rapportau 1902 dalla construcziun dalla punt da Solis. Eis ei iu aschia ch’ina retscherca ha clamau tschella, sco in effect da domino? Gie, quei ei propi aschia. Quella persunalitad Risch ni Richard Coray ha tratg numerus tscherchels. Ina persuna ha getg ch’ella enconuschi era zatgi che sappi dar informaziuns ni che hagi material. Ei ha veramein dau ina reacziun da cadeina. Quei svilup ha segiramein era influenzau l’idea oriunda che Vus havevas cun quei cudisch da Risch Coray? Il davos havevel jeu ina entira massa fils enta maun. Jeu hai s’encurschiu ch’ei dat biaras autras persunas ch’ein, sco jeu, fascinadas da quella persunalitad. Risch Coray ha da principi ina massa fans. Aschia hai jeu bunamein stuiu arver in «biro» per realisar il project. Cussegls, material ed ideas ein adina puspei vegnidas ensemen tier mei. Jeu sun semplamein staus alla fin d’in cani cun material ed informaziuns. Mia lavur eis ei stau d’ordinar, encurir e cumplettar tut quei cun material supplementar. E naturalmein far la lavur da scriver ils texts. Vus haveis denton buca mo scret ils texts, mobein era fatg sez cumposiziun e grafica, rimnau las finanzas per saver stampar quell’ovra. Co ei quei iu? Jeu sun pensiunaus ed hai peda. Sur treis onns ha quei project denton fatschentau mei rodund 35 uras l’jamna, pia empau sco ina plazza dad 80 pertschien. La cumposiziun hai jeu fatg mez, il layout ha miu fegl Carlo perfecziunau ed era cumplettau las graficas. Ussa, ch’il cudisch ei sin meisa, haveis Vus in auter maletg dalla persunalitad Risch ni Richard Coray? Gie, clar. All’entschatta enconuschevel jeu semplamein Risch Coray sco in mistergner capavel sco quei ch’ei deva biars. Culla differenza che sias lavurs eran empau pli spectacularas. Ussa enconuschel jeu meglier el e vesel viaden en sia persunalitad sco carstgaun, siu sedepurtar e sia situaziun da famiglia. Igl ei fascinont co el organisava ses plazzals da lavur che eran spatischai per l’entira Svizra entuorn. Risch Coray sto esser staus in tip che temeva buca il giavel. Co era el cun ses luvrers? Deplorablamein han tuttas persunas ch’jeu hai dumandau buca saviu dar sclariment en quei connex. Coray ei morts avon 75 onns, ses biadis e sutnevs han buca saviu seregurdar da quei. Dapertut nua ch’jeu hai retschercau hai jeu denton anflau mo laud per sia demanonza sociala e tenuta positiva. El mirava ed era cheu per ses luvrers. Quei resorta adina puspei dils rapports. En scadin cass ha ei dau duront las retschercas diversas scuviertas. Coray ha buca giu adina mo sulegl en sia veta. El ha giu siat affons, sis buobs ed ina mattatscha, dus ein morts da giuvens. El ha giu in accident ella cavorgia da Salgina sur Aschera. En quei temps ei sia dunna morta d’ina daguota. El ha gnanc saviu ir alla sepultura. Il cudisch ei cumparius ella casa editura Scheidegger & Spiess a Turitg. Quella casa ei specialistada sin cudischs d’architectura. Ei il cudisch buca memia tecnics pil pievel cumin? Jeu mez sundel buca tecnicher e scienziau e sai era buca valetar la prestaziun da Risch Coray ord quella vesta. Mia finamira ei stada da far in product cumbinau, da raquentar la veta e la lavur da quella persunalitad. Il cudisch duei mussar, buca mo cun tecnica, quei che interessescha era in laic. Il cudisch ei per mintgin che legia bugen dil temps dils piuniers. El center ei il construider da punts piarsas. El haveva buca studegiau ni inschignier ni architect, fageva denton ovras che targevan l’attenziun. Johann Clopath, autur dil cudischun da 504 paginas e varga 400 illustraziuns. Reverenza ad in mistergner A Trin enconuschevan tuts el cul num Risch Curau. Il construider da punts piarsas ei denton enconuschents generalmein ella publicitad sco Richard Coray. El ha viviu da 1869 tochen 1946 ed a quella persunalitad ha Johann Clopath dedicau in cudisch. Vendergis proxim presenta gl’autur quel ella casa da cultura Ringel a Trin. Il cudisch da 504 paginas peisa quater kilos. Igl ei l’ovra da standard che muncava entochen oz da Richard Coray. Quei mistergner genial da Trin ha giu influenza decisiva pil svilup dall’inschigneria ed architectura da punts, e quei buca mo dil Grischun mobein dall’entira Svizra. La casa editura Scheidegger & Spiess da Turitg edescha il cudisch da Johann Clopath. Richard Coray ha construiu sia emprema punt piarsa 1896 ella val da Versomi, numerusas lavurs ein suandadas. Per realisar lur projects eran ils inschigniers da quei temps dependents dad el e sias habilitads. Coray haveva empriu da lennari ed era sescolaus vinavon. Cul tetel da tecnicher ha el construiu las punts piarsas pils projects dalla Viafier retica. Per traffic e turissem ella Viamala eis el staus activs, el ha construiu ruosnas tras preitscrap, ha baghegiau la punt piarsa per la cavorgia dalla Val Trient el Valleis, quella dalla Sitter sper Sogn Gagl e per surmuntar la Sarine culla punt da Perolles sper Fribourg. Il cudisch cuntegn varga 400 fotografias historicas cun impressiuns dils projects fenomenals. Jürg Conzett ed Andreas Kessler cumpletteschan ils texts digl autur e producent Johann Clopath. (fmr/abc)

L’organisaziun turistica dalla destinaziun Flem Laax Falera ha lantschau igl «atun els cuolms 2021». Pils hosps restan ustrias, pendicularas e purschidas aviartas. Gliendisgis ha Flem Laax Falera instradau gl’atun els cuolms. Suenter las experientschas digl avrel cullas acziuns da primavera suonda ina secunda acziun digl atun 2021. Acturs turistics e purschiders da prestaziuns vulan render attent ch’ei dat buca pli ina stagiun morta en quella regiun. La purschida digl atun duei accumpignar ils hosps senza interrupziun viaden ella stagiun d’unviern. La primavera haveva l’organisaziun turistica FLFM ughegiau quei pass innovativ. Flem-Foppa-Naraus aviert «Las cefras legreivlas da hosps la primavera vargada han intimau nus da metter puspei in accent», scriva l’organisaziun en ina communicaziun allas medias. Dils 25 d’october tochen ils 28 da november 2021 vul la destinaziun surmuntar la stagiun morta cun purschidas multifaras. Las pendicularas, divers hotels ed ustrias sco era menaschis dil temps liber restan aviarts ed envidan da guder acziuns specialas. «Igl ei bein logic che nus cuntinuein consequentamein quella via che nus havein entschiet ad ir», puntuescha il directur turistic André Gisler. Ins vegli buca mo tener, mobein slargiar la purschida duront la stagiun morta, cuntinuescha el. Gest tenor l’altezia sur mar seigien activitads sco viandar ed ir cul bike, sco era sport da neiv, la basa dallas activitads. Finamira seigi dad esser 365 gis ad onn a disposiziun pils hosps. Tier las novas purschidas s’audan dus novs bus locals numnai «Discovery Shuttles» per viandonts e bikers. Ils hosps astgan scuvierer novas rutas agl ur dallas enconuschentas. Per ir sin quellas san ins prender la pendiculara. La sutgera da Flem a Foppa e da Foppa a Naraus circulescha mintgamai dalla gievgia tochen la dumengia. Da buna e bial’aura ei era la pendiculara da Startgels sil Grauberg mintgamai aviarta las fins d’jamna. Igl ei in avantatg per ir el territori da Nagens, dils Plauns Segnes e da Cassons. Aschi prest ch’il menaschi dil sport d’unviern entscheiva sil glatscher dil Vorab, ei plinavon era la pendiculara gronda da Murschetg sil Crap Sogn Gion aviarta. Era da quella purschida san viandonts, ciclists, parasguladers e cunzun skiunzs profitar. Negina stagiun morta ella destinaziun Flem-Laax-Falera

La vischnaunca da Medel sto tschercar in gerau. Gerau Gabriel Venzin-Marty da Curaglia ch’ei era vicepresident communal, ha numnadamein inoltrau sia demissiun silla fin da zercladur 2022. Sco quei ch’el scriva en ina communicaziun als vischins da Medel, hagien motivs familiars menau alla decisiun d’abdicar. Cun anim e tschaffen hagi el surpriu quei uffeci che munti engaschi e lavur pil beinstar dil generalesser. Dapi si’elecziun hagi ei denton dau enqual midada e cunzun quella en famiglia smacchi. Gabriel Venzin ei el tschunavel onn da gerau. Las elecziuns communalas ordinarias han giu liug questa primavera. La suprastonza communala da Medel consista da treis dels. Sper il demissiunont ei quei era il president communal Claudio Simonet e gerau Werner Venzin.

Jeu hai fatg carriera politica. Sun vegnida elegida – unanimamein. Sin radunonza han ils Lumnezians e las Lumnezianas decidiu che jeu astgel daventar burgheisa da lur val, e quei senza ina solia cuntervusch. Clar savess’ins argumentar che buc gl’entir pievel seigi staus presents, l’elecziun seigi en quei senn buca representativa, ni ch’ei hagi dau negins cuntercandidats. Sch’ei fuss forsa stau in’elec­ziun all’urna, vessen ei giu peda da vegnir cun auters nums da persunas ch’ei vessen naturalisau pli bugen. Mo aschia vegn jeu ussa in tec pli naturala e gliez ei in bien sentiment. Patertgei: Tgi sa schon segloriar ozildi cun in’elecziun unanima? Schizun Xi Jinping ha survegniu igl onn 2018 duas cuntervuschs e duas nunvaleivlas el congress dil pievel en China. Il con­gress ei cun 2963 commembers il pli grond parlament dil mund e pli numerus che l’entira populaziun lumneziana, mo quei mida nuot vid las proporziuns procentualas. El ha mo survegniu 99,8%, jeu denton 100%. Na, jeu sun loscha da mia carriera politica, sai denton ch’ins stuess adina calar sigl ault. Sco jeu hai fatg cun mia carriera da jassadra. El decuors da mi’avischinaziun allas disas ed isonzas dalla Svizra hai jeu numnadamein fatg certas stentas egl art difficil da dar in bien jass – ina gada. Per schabetg hai jeu para giu in bien maun, zaco gianter gudignau gl’emprem giug ch’jeu hai dau e sin quei gest proclamau mia demissiun sco jassadra – sigl ault, cun ina rata da success da 100%. Daco aschi defensiva? Ord experienzas petras cun autras activitads, nua ch’in emprem succes ei semidaus en ina sdrema da discletg. Per exempel mia carriera sco lottoista. Jeu hai entschiet cun 11 onns, treis kilos cotlettas da culiez ed ina butte­glia «gammel dansk» (in vinars da jarvas peter che fa bein la damaun, duront catscha e da pesca, sco ei stat scret sill’etichetta). Suenter eisi denton stau finiu. La davosa e pli gronda desillusiun ei succedida entuorn il temps da vergugna per Xi Jinping: A mi muncava mo aunc mia numera preferida, gl’em­prem cu ei mava per la re­tscha e suenter cu ei mava per l’entira carta, mo mintga gada ha zatgi cun teddys da cletg ni quels marcaders da plastic transparent clamau lotto. Xi Jinping sa pervia da mei tener la dira, aber jeu mon creigel mai pli a lotto … Na, sin basa da quellas experienzas profundas stun jeu tier mia carriera cuorta, mo fulminonta sin palancau politic. Jeu spetgel ussa sil cedel rosa cun si cefras dalla Confederaziun e lu sil cudischet tgietschen. Suen­ter va ei liber cun votar – ed eleger autras. Anne-Louise Joël è naschida e creschida si en il Danemarc ed ha quest onn dà en per il pass svizzer. Ella viva dapi onns en Lumnezia e maina la Casa d’Angel a Lumbrein. Anne -Louise Joël ei menadra dalla Casa d’Angel a Lumbrein....

Peter Cadonau ha menziunau las persunas che han fatg il pass dil velo da muntogna ordinari tiegl e-bike ed ils hosps che han entschiet dad ir cun velo da muntogna pervia digl e-bike. Il grond prighel da sedisgraziar vesa il tgamun da ‹cadventure› denton buc exnum sin trutgs e sendas exponidas. «Gia nossas vias da cuolm ein detg pretensiusas.» Igl exponent da ‹cadventure› discuora per exempel dil chis sin via e constatescha dabia mountainbikers che miran memia stedi davongiu enstagl da mirar anavon. «Vonzei ei il velo memia sperts sil chis, ei vegn frenau anetg e lu eis ei gia memia tard.» Peter Cadonau cusseglia era a mountainbikers passiunai che fan il pass tiel velo da muntogna cun tracziun electrica da sefatschentar cun la tecnica da tgamunar in tal velo. «Per regla midan las annadas pli avanzadas dil velo ordinari sigl e-bike. Jeu vesel dabiars che van cun e-bike senza coordinar la prestaziun dil velo cun la prestaziun corporala.» Peter Cadonau ha concediu ch’il velo da muntogna cun tracziun electrica augmenti l’attractivitad dad ir cun velo en muntogna. El ha fatg attent al cuors da segirtad da treis uras purschius da ‹cadventure›. Denter auter emprendan ins da frenar anetg, trenar igl equiliber, ir stortas e sefatschentar cun la tracziun electrica. «Ei setracta dad exercezis che mintgina e mintgin sa trenar pli tard sez.» Dapli mountainbikers frequentan dapi dus onns vias e sendas alpinas e consequentamein dat ei dapli accidents. Biars da quels accidents seschassen impedir. Cun scolar la tecnica dad ir cun velo, per exempel tier ‹cadventure›. «Nus havein tractau in bienton dapli persunas sedisgraziadas cun il velo da muntogna.» Il caumiedi dalla chirugia el Spital regiunal Surselva a Glion, Marcel Bundi, tschontscha dils onns 2020/21 e confirma las cefras dil post da consultaziun per prevegnir ad accidents. Tenor las indicaziuns da quei post ein varga 10 000 persunas sedisgraziadas cun il mountainbike en Svizra igl onn 2020, tontas sco aunc mai. Il diember d’accidents ei aunc lunsch naven dallas varga 60 000 Svizras e Svizzers che sefan mal mintg’onn sin pista. Ils specialists dalla prevenziun d’accidents quentan denton ch’ils accidents da mountainbike creschan vinavon. Che dapli mountainbikers sedisgrazieschan attribuescha Marcel Bundi allas stentas turisticas da promover pusseivladads dad ir cun velo ellas muntognas. E probabel ha corona animau e promoviu da far vacanzas ell’atgna tiara e da passentar ina part da quellas vacanzas silla siala dil velo, digl e-velo. Il tgau ei periclitaus «Nus havein tractau persunas da tuttas annadas, naven dil giuven gagliard downhiller en­tochen tiel pensiunau curdaus sin via cun igl e-bike.» Marcel Bundi e sia equipa da miedias e miedis han tractau el spital regiunal scurladas til tschurvi, fracturas dalla fatscha, ruttadiras da schuialas, da bratscha, canvialas e mauns da persunas curdadas cun e giu dil velo. «Principalmein il tgau e la part sura dil tgierp ein periclitai.» Marcel Bundi ha dau d’entellir che la capellina schurmegi per part ed el cusseglia fetg da purtar ina tala. «Sch’il mountainbiker croda cun la fatscha giun plaun ni sin via gida la capellina buca bia.» ‹Cadventure› senumna l’interpresa che Peter Cadonau ha fundau avon paucs onns. Ina interpresa da famiglia che porscha activitads sportivas ed accumpogna ils hosps da vacanzas. Principalmein cun il velo da muntogna tras la cuntrada sursilvana. Scolar la tecnica dad ir cun velo per augmentar la segirtad ed impedir accidents ei part dalla filosofia da fatschenta da ‹cadventure›. Igl interess d’emprender da tgamunar il velo da muntogna ei buc ual gronds, dat Peter Cadonau d’en­tellir. «L’enconuschientscha ch’ei fa senn da scolar la tecnica dad ir cun velo da muntogna ei aunc buca fetg derasada.» Pretensiusas vias da cuolm

Hosp silla plazza da ballapei a Crap gries a Schluein ei numnadamein la squadra d’Au-Berneck. Ella ha in punct dapli sin siu conto che Schluein Glion e schai in rang avon l’equipa dalla Foppa. Cun ina victoria savess Schluein Glion surdar la latiarna cotschna a quei adversari e sequent il resultat dil giug Winkeln – Montlingen, savess l’equipa dil trenader Corsin Cavegn schizun far il pass sur il streh dalla relegaziun. Ils davos giugs ha Schluein Glion buca giu gronda fortuna – forsa ch’il cletg ei quella ga dalla vart dils Sursilvans. Trun/Rabius ad Uznach Suenter il remis la dumengia suenter miezdi encunter Landquart absolva Trun/Rabius siu secund davos giug da quest atun ordeifer encunter Uznach. La squadra songagliesa ei vischina da Trun/Rabius ella tabella e ha in punct dapli sin siu conto. Cun ina victoria savess l’equipa dalla Cadi far in pass anavon ella tabella. Sin fundament dallas prestaziuns mussadas els davos giugs eis ei bein pusseivel che Trun/Rabius recaltga era puncts encunter Uznach. Lumnezia ei hosp a Landquart. L’equipa da Giacun Vinzens ch’ei fetg decimada pervia da plirs giugadurs blessai ha giu in dir atun entochen ussa ed il giug da dumengia suenter miezdi savess danovamein buca esser sempels. Als Lumnezians ei mintga punct beinvegnius. Juniors A encunter Rotmonten Ella davosa runda dil campiunadi dils juniors A retscheiva la squadra sursilvana quella da Rotmonten. Ils Songaglies ch’ein tiarzs han dus puncts dapli sil conto ch’ils Sursilvans ch’ein quarts ella tabella. Cun ina victoria savess l’equipa sursilvana terminar il campiunadi sil tierz rang. L’equipa ha mussau in fetg bien campiunadi d’atun. Dils otg giugs ein tschun vegni gudignai, leutier in remis. La davosa runda d’atun absolvan era las squadras dalla «Youth League B». Ils Sursilvans retscheivan Rorschach-Goldach a Schluein. Omisduas equipas han tuttina biars puncts. Cun ina victoria savessen ils Sursilvans gudignar in, eventualmein dus rangs ella tabella. 2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Montlingen so. 14.30 St. Margrethen – Dardania S. Gagl so. 16.00 Ruggell – Abtwil-Engelburg so. 16.00 Schluein Glion – Au-Berneck so. 18.00 Domat – Mels du. 15.00 Vaduz – Herisau du. 15.00 3. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Surses so. 17.00 Sargans – Weesen so. 18.00 Landquart – Lumnezia du. 14.00 Uznach – Trun/Rabius du. 14.00 Valposchiavo – Glaruna du. 14.00 Eschenbach – Bogn Ragaz du. 16.00 Juniors A1, gruppa 1 Dardania S. Gagl – Sargans du. 12.00 Glaruna – Diepoldsau du. 13.00 Surselva – Rotmonten Trun du. 13.00 Rorschach-Goldach – Tavau du. 13.00 Appenzell – Rebstein du. 14.00 Juniors B, Youth League, gruppa 1 Surselva – Rorschach Schluein so. 14.30 Winkeln – Zuzwil so. 14.30 Frauenfeld – Teufen so. 14.30 Cuera 97 – Rheintal so. 14.30 Tobel-Affeltrangen – Gossau so. 14.30 Juniors B2, gruppa 1 Schlarigna – Landquart so. 14.00 Vaz-sut – Grischun Central so. 15.00 Domat – Tavau so. 17.30 Juniors C promoziun, gruppa 1 Cuera 97 – Schmerikon so. 13.00 Appenzell – Glarnerland so. 14.00 Montlingen – Rapperswil-Jona so. 15.00 Domat – Cuera 97 a so. 15.30 Juniors C2, gruppa 1 Sevelen – Bogn Ragaz so. 13.00 Domat – Surselva c so. 13.30 Juniors D elita, gruppa 1 Toggenburg – Surselva a 7:2 Glarnerland a – Domat a 4:2 Glarnerland a – Rapperswil-Jona a so. 11.30 Uznach a – Toggenburg so. 11.45 Domat a – Surselva a so. 16.00 Juniors D2, gruppa 1 Domat b – Grischun Central c 11:1 Surselva c – Panaduz Laax so. 11.00 Orion Cuera – Cuera 97 a so. 14.00 Domat b – Tavau du. 13.00 Juniors D2, gruppa 2 Val Tamina – Domat c so. 10.00 Cuera 97 b – Bogn Ragaz a so. 12.00 Mels b – Vaz-sut so. 13.00 Landquart b – Trübbach so. 14.00 Dunnas 2. liga, gruppa 1 Linth-Schwanden – Ebnat-Kappel so. 19.00 Au-Berneck – Tusaun-Cazas du. 11.00 Bütschwil – Rapperswil-Jona du. 11.30 Uzwil – Triesen du. 13.00 Domat – Romanshorn du. 17.00

L’Uniun Fragile Svizra Orientala ei suttamessa a Fragile Svizra e s’engascha dapi 1999 per persunas cun impediments dil tschurvi. Affiliada ad ella ei la gruppa Surselva ch’ei vegnida fundada avon diesch onns. Per festivar quei giubileum s’entaupan ils participonts e las participontas da quella culla menadra Ingrid Meyer per in’excursiun a Sedrun e Mustér. La purschida da Fragile Svizra Orientala cumpeglia cussegliaziuns persunalas, gruppas d’autoagid, referats ed occurrenzas. L’uniun porscha sustegn a cars­tgauns cun ina malsogna ni blessura dil tschurvi ed a lur confamigliars ella Svizra Orientala ed el Liechtenstein. En quei intschess dat ei 17 gruppas d’autoagid che vegnan moderadas da voluntarias e voluntaris che porschan rodund 6000 uras lavur voluntaria. La gruppa Fragile Surselva ei vegnida fundada il 2012 dalla logopeda Ingrid Meyer da Sagogn e dalla ergoterapeuta Rezia Giger da Sedrun, ch’ei dapi entgins onns buca pli dalla partida. Dapi l’entschatta vegn la gruppa menada d’Ingrid Meyer ed ensemen culla moderatura Ines Battaglia presta ella varga 200 uras lavur voluntaria ad onn. Dil 2016 enfin 2018 ei era Isabelle Mäder s’engaschada sco moderatura. Sustegn per cuntinuar la veta Dalla partida ein pli u meins adina en­tuorn 12 persunas pertuccadas. Tuttas ein nudadas entras ina frida dil destin. Tgi ha giu ina attacca dil tschurvi, tgi in tumor el tschurvi ed auters piteschan dalla malsogn Parkinson ni ch’il tschurvi ha forsa pitiu donn entras in accident. En­tginas persunas prendan gia dapi l’en­tschatta avon diesch onns part dallas sentupadas che han liug circa mintga dus meins. Pil solit ha la logopeda gia accumpignau avon ambulant ils participonts dalla gruppa Surselva e quei el Spital Regiunal Surselva ni a Cuera el Spital cantunal. Suenter dus onns mondien las terapias ambulantas pil solit a fin, mo ella hagi constatau ch’ei detti beinenqualin che drovi era suenter sustegn. «Ella gruppa d’autoagid s’entaupan ei cun autras persunas che han in semegliont destin e vesan ch’igl ein buca persuls. Nus sustenin els da cuntinuar la veta aschi bein sco pusseivel e da buca piarder la curascha», di Ingrid Meyer. E tuttenina ei tut auter «Ei sa tuccar mintgina e mintgin e quei d’in mument sin l’auter», puntuescha la logopeda e tila profundamein flad. Che tut sa tuttenina esser auter ha ella viu biaras ga duront la lavur ed el ravugl dalla gruppa per agid a sesez, denton era stuiu sentir el stretg ravugl famigliar. Dacuort ha ella numnadamein piars in tierparent pervia d’in tumor el tschurvi. «Per mei ei quella lavur voluntaria adina stada ina caussa dil cor. Cun nossa purschida fruntein nus sin in grond eco e quels che nezegian ella ein fetg engrazieivels.» Atgnamein calassi ella plaunet bugen sco menadra dalla gruppa Surselva, mo ella vesi pil mument negina successiun e cuntinueschi per salvar la gruppa. En Surselva dat ei dil reminent era ina gruppa per ils confamigliars da persunas cun ina malsogna ni blessura dil tschurvi. Quella vegn menada da Bernadette Spescha d’Andiast, la dunna d’in pertuccau. Agid ei beinvegnius La gruppa Surselva s’entaupa pil solit mintga dus meins ina ga a Glion el Spital Regiunal Surselva. Pil solit dat ei ina runda da discussiun nua che mintgina e mintgin sa raquintar da siu mintgadi e da ses problems ni quei che occupa il pli fetg. Ei dat adina puspei era tematicas che pertuccan tuts, sco per exempel su­stegns d’instituziuns ni organisaziuns che pon vegnir nezegiai ed aschia vinavon. Duront la pandemia ha la gruppa buca saviu s’entupar el spital ed Ingrid Meyer ha perquei organisau in Café Fragil el Café Sil Plaz a Glion. Cu quei era buca pusseivel s’entupava la gruppa Fragile Surselva sper il Lag Grond a Laax per far ina pintga spassegiada communabla. «Carstgauns pertuccai da blessuras e malsognas dil tschurvi ein savens era persuls ni ch’ils confamigliars han buc adina peda. Perquei tscherchein nus adina puspei voluntarias e voluntaris che lessan segidar. Quei sa per exempel esser cun tener cumpignia ni cun accumpignar enzatgi duront ina spassegiada. Auters ein leds sch’ei han ina persuna che accumpogna els tiel miedi», aschia Ingrid Meyer ch’ei leda per mintga sustegn. Ulteriuras informaziuns: Damondas ni annunzias pertuccont la gruppa d’autoagid en Surselva ein da far a: Ingrid Meyer, e-mail: ingrid.meyer@ksgr.ch ni per tel. 076 331 40 79. La gruppa d’autoagid Fragile Surselva duront la davosa sentupada.

La Senda dil Dragun a Laax ei aviarta ufficialmein dapi ils 10 da fenadur. Il meinagestiun Reto Poltéra conferma ch’ins hagi vargau dacuort la cefra da 70'000 entradas. Gl’implont hagi denton aunc potenzial per optimaziuns. Cu la vischnaunca da Laax ha presentau il concept dalla nova attracziun ha ella communicau ch’ins parti da 130'000 entradas respectiv frequenzas ad onn. Ils 10 da fenadur ei la senda da tschemas aviarta e sonda han ins vargau la cefra da 70'000 visitaders. Quei conferma il meinagestiun Reto Poltéra sin damonda dalla FMR. «Enten planisar havein nus stuiu parter d’ina cefra realisitica, e sco quei ch’ei para, vegnin nus a contonscher las aspectativas tochen il fenadur 2022», manegia el. Tochen lu dat ei aunc spazi per optimar ed adattar quei ch’ei necessari. Reto Poltéra conferma medemamein che la gruppa Arena Alva ha retschiert numerus resuns suenter l’avertura dalla nova attracziun turistica. «Ei ha dau d’omisdus, negativs sco positivs», gi el e tradescha ch’ins vegn ad optimar il menaschi. Demai ch’ei seigi in implont diltuttafatg niev hagien els era quintau cun resuns era negativs. «Igl ei bia critica constructiva che nus savein duvrar», gi el. Analog maunca aunc Nua ein las mèndas grondas dalla Senda dil Dragun, tgei ha buca plaschiu als visitaders? «Nus essan cunscients ch’ins sa buca sfurzar la glieud da reservar il bigliet d’entrada exclusivamein mo sur la app LaaxInside. Perquei dat ei ussa aunc autras pusseivladads», declara il meinagestiun. All’entrada Dimplaun, dalla vart da Laax Vitg, ha l’interpresa installau ina cassa nua ch’ils visitaders san retrer in bigliet ed entran senza stuer ir sin in biro ni spurtegl. La gronda part dils resuns pertuccan la purschida per affons. Che quella ei stada munglusa ils emprems dus meins han numerusas famiglias reclamau. Tier las adattaziuns s’audi d’installar giugs e termagls analogs. Ei para ch’ils visitaders pigns veglien buca mo manischar mo tablets ed I-Pads silla Senda dil Dragun. Els vegnien a montar pliras attracziuns analogas, per exempel in implont da trer miscalcas, ina rudlera nua ch’ils affons pigns san schar ir nitscholas, tradescha Reto Poltéra. Insumma vegn la gestiun a risguardar dapli las pusseivladads da far sez e fisicamein enzatgei duront la spassegiada silla passarella da 1560 meters lunghezia. «Nus havein aunc enquala idea che nus vegnin a realisar», concluda il meinagestiun en connex cullas adattaziuns. La stagiun freida e da neiv vegn ad esser ina sfida pil menaschi, pertgei la passarella vegn ad esser aviarta. Per far ora la neiv vegnan per l’emprema gada ils sufflaneiv cun motor d’electro en funcziun. Cun quels motors novs san ins impedir canera egl uaul. Traversala nova Reacziuns fetg positivas han denton era buca muncau. La glieud da Murschetg ha appreziau da saver ir sin ina via alternativa en direcziun Laax Vitg. Dils 8000 letgs da hosps ch’ei dat a Murschetg han biars priu l’emprema gada quella. «Las fatschentas e menaschis el vitg ed entuorn il Lag Grond han sentiu claramein quella nova traversala», declara Reto Poltéra. Quei che las cefras muossan era ei che las frequenzas serepartan ulivamein sigl avon- e sil suentermiezgi. Resuns negativs ha ei dau pertuccont il prezi d’entrada, cunzun per glieud che drova pli savens la passarella sco colligiaziun pratica denter Murschetg e Laax. Entochen ussa dat ei denton negin abonnament per duvrar stediamein ella. «Nus ponderein aunc d’introducir in tal», gi il meinagestiun. La senda da tschemas ei nova, ed ella ha pia definitivamein aunc potenzial. Laax Vitg ei vegnius pli datier da Murschetg grazia alla passarella da 1560 meters.

Laura Schütz da Falera, naschida 2002, ha scret gl’onn vargau in cudisch belletristic ed inoltrau quel sco lavur da matura. Quel publichescha la Chasa Editura Rumantscha ussa cul tetel «Hotel Destin». Igl ei in destin dad esser biling: quella locuziun pudess esser el center dalla historia che Laura Schütz raquenta. Dumengia presenta la Chasa Editura Rumantscha a Falera siu pli niev product. Igl ei in cudisch da 164 paginas, ligiaus professiunalmein, cun cuviarta dira ed ina cuviarta cun maletg plascheivel. Igl ei l’ovra da Laura Schütz da Falera. Ellas s'avischinan plaunsiu La primavera vargada ha ella fatg la matura alla Scola cantunala a Cuera. Gl’atun avon ils examens ha ella stuiu inoltrar, sco mintga gimnasiasta e gimnasiast ina lavur extendida tenor ina tematica libra elegida. Ella ei sedecidida da scriver in’ovra litterara. Al cudisch ha ella dau il num «Hotel Destin». El center ein duas giuvnas da dus munds, respectiv duas culturas. Ina ei Luise, la matta tudestga. Quella vegn cun ses geniturs en in vitg ellas muntognas nua ch’il bab arva in hotel. L’autra ei Catrina, la Romontscha che survegn ina lavur gest en quei niev menaschi gastronomic. Las duas giuvnas s’entaupan l’emprema gada, lur munds ein denton memia differents in da l’auter. El decuors dalla historia sesviluppescha quella relaziun, ellas daventan amitgas. Gl’aspect interessant dil cudisch ei nunconvenziunals en connex cul lungatg. Laura Schütz scriva tudestg e rumantsch grischun, el raquent historic van ils lungatgs d’in en l’auter. Catrina «tschontscha» romontsch, Luise «tschontscha» tudestg. Ellas ein aschia representativas sco la veta bilingua dils Romontschs. Laura Schütz, co ei l’idea da scriver in cudisch sco lavur da matura insumma naschida? Gia d’affon legevel jeu fetg bugen. Ed jeu schevel savens ch’jeu vegli in gi scriver mezza in agen cudisch. S’occupond culla tematica dalla lavur da matura hai jeu lu manegiau ch’ei fussi la caschun da far quei e da scriver in text pli liung. Havevas Vus gia el tgau il cuntegn, ed ha ei dau ordavon in concept cun figuras, loghens ed acziun? Avon ch’entscheiver a scriver havevel jeu mo in grop skelet dil cuntegn. Jeu havevel el tgau l’entschatta, cullas figuras che s’entaupan, ed jeu havevel era el tgau la fin. Lu sundel jeu ida alla lavur. Culla groppa orientaziun sundel jeu sevivida en tec a tec ellas scenas e cun figuras ch’ein vegnidas vitier. Vos geniturs han da far nuot cun hotellaria e gastronmia. Co essas Vus insumma vegni tier la tematica dil hotel? L’idea dall’entschatta era da schar raquentar ina figura per romontsch, e tschella per tudestg. Studegiond en tgei branscha ni sectur tschentar quellas figuras, ei la hotellaria stada ualti spert il pli datier. Mia tatta e miu tat han adina raquentau historias da pli baul e da lur giuventetgna. Mia basatta era stada pils hotels. Nua auter che ella hotellaria s’entaupa glieud da plirs lungatgs, ambients e stans socials. Els hotels sedattan automaticamein bia historias cun glieud che van en ed ora. Il cuntegn belletristic haveis Vus mess en ina fuorma interessanta: Luise tschontscha tudestg, Catrina rumantsch grischun. Daco buca en Vies idiom sursilvan? Laura Schütz cul product final da siu cudisch (davontier), e la versiun sco lavur da matura (davos). Il concept biling era clars per mei naven dall’entschatta. Il motiv ei ch’jeu haiel adina empriu en scola rumantsch grischun e buca sursilvan. El lungatg da scartira sesentel jeu cheutras pli segira. Vitier savess la fuorma ch’jeu haiel elegiu esser d’avantatg per la publicaziun. Jeu defineschel numnadamein buca clar en tgei regiun dil grischun romontsch che las duas mattas ein. Ell’Engiadina, en Surmir, en Sur- e Sutselva dueien ins saver s’identificar culla figura dalla Catrina. Savess quella fuorma nova esser exempel ni model pigl avegnir? Jeu quetass ei cool da saver leger era egl avegnir cudischs en tala fuorma. Sa ei buca esser che quels segls d’in lungatg en tschel duront la lectura irritescha e disturba damemia? Ei ha omisdus aspects: All’entschatta sesentan lecturas e lecturs forsa desorientai pervia dalla mischeida. Ei sa denton era sustener la lectura, pertgei mintga figura ha sia atgna vusch. Cun s’approfundar legian ins pli e pli tgunsch ed ins realisescha gnanc las midadas. Mes parents che san buca romontsch han perinagada seschau menar dil fil tgietschen dalla historia ed ein perschuadi dalla fuorma. La vernissascha dil cudisch «Hotel Destin» da Laura Schütz ei dumengia, ils 31 d’october 2021, allas 17.00, en La Fermata a Falera. L’autura prelegia. La menadra dalla Chasa Editura Rumantscha, Anita Capaul, moderescha, Alexa Deplazes alla flauta traversa accumpogna musicalmein. Il cudisch san ins retrer tier las librarias ni empustar direct tier la Chasa Editura Rumantscha, www.chasaeditura.ch.

Dominique Huber, in giuven bab da famiglia e musicist diplomau, ha luvrau tochen avon il lockdown sco pilot tier la Swiss. La pandemia ha tgamunau anavos el tier sia professiun ed el ha instradau in project naziunal. Il Chor d’affons da Sumvitg ei participaus al project naziunal «Liedli – Chanzunettas». El hagi studegiau cun Christina Riesch, raquenta Dominique Huber el discuors culla FMR. La pedagoga da musica da Trin ha intimau il Turitges da contactar Flavia Walder da Sevgein. Sin quei ha il dirigent, pianist e pedagog da musica, empriu d’enconuscher la menadra dil Chor d’affons da Sumvitg. Ils da Sumvitg ein daventai part da melli affons ch’ein separticipai al project «Liedli» da Dominique Huber. Quel ei musicist diplomau, ha pli tard fatg la scolaziun da pilot e luvrau en quella professiun tier la Swiss. Varga 100 canzuns Suenter il lockdown dil mars 2020 han ils pilots stuiu restar a casa. Aschia era Dominique Huber. Grazia a sia creativitad e sia reit da contacts sco musicist ha el viu il mument da realisar ina visiun ch’el haveva. Sco coniniziant ha el saviu gudignar Andrea Semadeni. Il scolast primar grischun habitescha ad Igis ed haveva, sco Huber, midau professiun suenter la patenta da scolast. Era el ei capitani d’in grond aviun che sgola sin distanzas liungas. Ensemen vulan ils dus babs realisar lur project «Liedli.ch». Tochen la fin digl onn duess quel ir a fin. Il musicist Dominique Huber haveva s’encurschiu, tras ses agens affons, che las bialas canzuns tradiziunalas svizras druvassen niev slontsch. Sia visiun ei sesviluppada ad ina idea, da leu eis ei buca stau lunsch tiel project concret. Dapi in onn e miez fatschenta quei project bravamein il musicist, Andrea Semadeni sustegn el sco organisatur. Daferton han els produciu sis discs cumpacts cun ina collecziun da pli che 100 canzuns dalla Svizra tudestga. Tenor tematicas ein las registraziuns repartidas ella tematica dallas stagiuns, canzuns da sedurmentar, canzuns legras e cun ritmus e canzuns d’animals. In disc cumpact ei cumparius cun canzuns pil temps da Nadal. Chanzunettas, project parzial «Schlaf Kindli schlaf», «Heile, heile säge», «Es wott es Fraueli z Märit gah» e tozzels autras commuentan e dattan in sentiment famigliar e schurmegiau. Ellas fan part dallas regurdientschas intimas d’ina biala affonza. Las registraziuns professiunalas ha Dominique Huber fatg cun varga 50 chors d’affons e da scolars dalla Svizra tudestga. Era in chor d’affons romontsch ha cooperau tiel project «Liedli». Tras il Chor d’affons da Sumvitg ha gl’um da Turitg empriu d’enconuscher ina nova cultura cantica. Canzuns e canzunettas d’affons han en tiara romontscha buca dameins tradiziun che en tschellas. Christina Riesch haveva recumandau a siu collega da studi d’includer il chor da Flavia Walder. La dirigenta haveva saviu perschuader siu chor da separticipar. «Duront las registraziuns dallas canzuns tudestgas ha Flavia rendiu attent mei ch’ins savessi risguardar era tschels treis lungatgs naziunals», raquenta gl’iniziant. La finala eis el sedecidius da slargiar il project oriund cun in parzial numnaus «Chanzunettas». Duront la registraziun, cun cabels, microfons ed uregliers Dominique Huber duront la registraziun a Trun. Duront la registraziun ella sala da cultura a Trun. Registraziun a Trun ils 8-10-2021 da canzuns sursilvanas pil project "Chanzunettas" Tschun chors, tschun idioms Canzunettas d’affons seigien in bein cultural ch’ins stoppi tgirar specialmein, manegia Dominique Huber. Tochen lu hagi el buca giu contact cul quart lungatg naziunal, lai el valer. Equipaus culla tecnica da tun eis el viagiaus l’jamna dils 4 tochen ils 8 d’october tras il Grischun. A Trun ha el registrau quater canzuns sursilvanas cul Chor d’affons da Sumvitg. Ch’el risguardi tut ils idioms ei stau clar naven dall’entschatta. Cun quater chors ha el registrau varga in tozzel canzuns. «Jeu sun fetg surstaus con divers ch’ils idioms ein», declara gl’um dalla musica. El cartevi che romontsch seigi ina certa unitad, quei svarieschi denton pulitamein. Sper il Chor d’affons da Sumvitg ha el visitau il Cor d’uffants da Scuol e contuorn dalla dirigenta Nina Mayer. Lu eis el staus Ell’Engiadin’aulta tier Las Filomelas da Ladina Simonelli e Selina Bontognali. A Samedan ha el registrau canzunettas egl idiom putér.E culla «Bargeda» da Maria Capeder en Surses la finala quater canzunettas surmiranas. Gest oz gievgia ei Dominique Huber a Domat. Leu registrescha el cun Christian Klucker e la «Stimmwerkbande» ulteriuras treis tochen quater canzuns egl idiom sutsilvan. «Tuttas registraziuns romontschas vegnan ad esser tochen la fin digl onn sin nossa plattafuorma ‘Liedli.ch’», declara Dominique Huber.

Cuort avon che la pandemia paraliseschi gl’entir mund ed influenzeschi tuttas sentupadas, havevan sora Madlen Büttler e Barbara De Giorgi lantschau a Glion il Café da tristezia Surselva. Mesjamna proxima, ils 3 da november, cuntinuescha la retscha. Per biars ei il november in meins pesont. La natira ei seretratga, ils gis ein cuorts, la sera vegn ei baul stgir. Las colurs grisch, brin ed alv ein monotonas. Per biars eis ei in temps pensiv e grev. Bia glieud ha buca mo il november, mobein sur in temps pli liung, da batter cun ina dolur che siara il cor. E quei buca pervia dil november Tgi che ha piars ina persuna attaschada ha breigia da cumbatter in sentiment da mal dil cor. Empatia ed experientscha da veta Pli baul surmuntavan ins quei stretg cun far oraziun. Quei ritual spiritual gidava, levgiava e deva cunfiert. Il consort ni la consorta ei buca pli, bab, mumma, in auter confamigliar ei morts, amitga ni camerat attaschau. Ins lai encrescher e sa buca capir, il concarstgaun maunca. Ins ei nungetg trests. En talas situaziuns dat ei carstgauns ch’ei curaschus. Auters sesiaran en lur dolur e van ell’isolaziun. «Gliez ei buca bien. Gest per els essan nus cheu», declara sora Madlen Büttler. La commembra dallas soras dominicanas da Glion ei specialista diplomada per accumpignament da carstgauns. Ella ei buca psicologa, era buca psichiatera promovida. Ella ei semplamein ina dunna cun bia empatia e experientscha da veta. Ella ei cheu per carstgauns che damognan buca persuls la tristezia. Cu ins ha grev ed anfla buca consolaziun, duess’ins acceptar agid. Ni encurir ina gruppa da persunas ch’ei ella medema situaziun. Ina illustraziun ord il cudisch "Knobli ei daventaus ina steila" da Barbara De Giorgi Barbara De Giorgi da Vella ha la medema scolaziun sco sora Madlen. Era ella ha ina experientscha da veta che lubescha d’assister al proxim. Ella ha scret il cudisch d’affons «Nies Knobli ei daventaus ina steila» sco lavur da diplom per finir sia scolaziun. Leu raquenta ella da Lina, la pintga che selegra fetg culs geniturs e la tatta ch’ella survegn in fargliun. Quel miera denton anetgamein el venter dalla mumma. L’entira famiglia sto dumignar ina tristezia infinita. Accumpignadras modernas Oz san biars carstgauns buca pli far oraziun. Il tgeu discuors che levgiava, maunca perquei. In liug schurmegiau nua che persunas che vulan bargir e sedescargar dalla dolur dall’olma, sa perquei esser d’engrau. Barbara De Giorgi e sora Madlen Büttler han fundau avon dus onns il Café da tristezia Surselva. «Gia igl esser ensemen dat cunfiert», gi sora Madlen. Ella renda attent alla purschida dalla gruppa. Oz drovan ins novas fuormas che gidan da dumignar tristezia e vitadad. S’entupar en ina gruppa e semplamein tschintschar fa bein e descarga. «Nus essan accumpignadras spiritualas modernas», descriva Barbara De Giorgi lur survetsch. Ellas han fundau e meinan il Café da tristezia Surselva. Daferton dat ei l’instituziun en pliras regiuns dil Grischun. Era a Casti, a Maiavilla ed a Tusaun san persunas pertuccadas anflar cunfiert e curascha en situaziuns da cordoli e sperdita d’in concarstgaun. «Discuorer surlunder e schar ir las larmas en ina gruppa sa sligiar», san las duas specialistas. Il Café da tristezia Surselva a Glion ei ella Casa Sentupada dalla claustra a Glion, mintgamai l’emprema mesjamna dil meins, dallas 14.00 tochen las 16.00. Il proxim termin ei mesjamna, ils 3 da november 2021. A Tusaun eis ei era la mesjamna, a Maiavilla ed a Casti mintga gl’emprem gliendisgis dil meins, era dallas 14.00 tochen las 16.00.

La sonda ha l’Uniun Cumbiniala envidau al di dallas portas aviartas dalla canorta d’affons. Dabiars han nezegiau la caschun per prender investa dalla canorta per affons pigns e dalla structura dil di per affons da scola ch’ei aviarta dapi igl uost. L’iniziativa da realisar ina canorta ei vegnida dalla suprastonta Elisabeth Lorez. Ei havevi numnadamein dau dabia damondas alla vischnnaunca en quella direcziun. Aschia ein l’Uniun Cumbiniala vegnida fundada: «Corona ha frenau nus, l’uniun ei vegnida fundada a moda virtuala e biaras da nossas sesidas han stuiu haver liug online», declara Corinne Weishaupt, la presidenta dall’Uniun Cumbiniala. Sco emprem porscha quella ussa la canorta ellas localitads dall’anteriura pratica da miedi a Vella. Muort las circumstanzas en connex culla pandemia dumbra l’Uniun Cumbiniala il mument sulet nov commembras e commembers. Quei dueigi denton semidar proximamein. Tenor Weishaupt muncava ina canorta il pli fetg ella Val Lumnezia e perquei hagi la realisaziun da quella giu prioritad. La finamira seigi denton da cumpletar la cumbiniala cun ulteriurs tocs dil puzzle. «Nossa visiun ei ina casa per tuttas generaziuns. Il pli bi fuss ina cuminonza e sch’ils ins sustenessen ni tenessen cumpignia als auters. Quei savess per exempel esser tats e tattas che segidassen ella canorta. Lur engaschi vegness apreziaus ed ei havessen cumpignia dils affonets ed el medem mument era il sentiment da vegnir duvrai.» Cumbiniala per affons Ina buna purschida pils affons ei scaffida, ils basegns e giavischs dalla giuventetgna vegnan evaluai il mument ed era ils seniors e las senioras s’entaupan proximamein per discutar da lur giavischs e basegns. Ils hosps dalla sonda han saviu prender investa dallas localitads, claras e bein surveseivlas cun mobigliar funcziunal e stabil. La canorta ei aviarta gliendisdis, mardis, gievgia e venderdis mintgamai dallas 6.30 entochen las 18.00. Ella porscha 12 plazs per affons pigns da treis meins entochen ella vegliadetgna da scoletta. Actualmein vegnan ils pignets per in di e miez ella canorta. La media da vegliadetgna ei dus onns e miez. Dalla structura dil di profiteschan actualmein sis affons ed alla meisa da miezdi prenden en media 20 affons per di part. Tenor Nina Capaul, ch’ei la responsabla pil ressort canorta dalla Cumbiniala ei la purschida fruntada sin grond interess. Ella sezza seigi leda d’haver la pusseivladad da dar giu ses affons en Lumnezia. Capaul lavura a Flem e ses affons visitavan entochen dacheu la canorta a Laax. Actualmein visetan 20% dils affons pigns dalla val la canorta. A Cuera ein quei 30%. «Quei ei dètg bien per haver entschiet pér avon strusch treis meins», puntuescha Corinne Weishaupt. Canorta aviarta per hosps e vischins La canorta a Vella vegn menada d’Irene Schmutz e dalla co-menadra Selina Giger ch’ei ensemen cun Michèle Solèr responsabla per la tgira dils affons. Duront la meisa da miezdi ni tenor basegns vegnan ellas sustenidas da Carin Cavegn e Corina Alig. Il mument ha la canorta Cumbiniala aunc empau capacitads e vul perquei era schar nezegiar la purschida famiglias dallas vischnauncas vischinontas sco per exempel Ilanz/Glion ni era da Sursaissa Mundaun. Hoteliers e hosps hagien gia mussau interess e las menadras dalla Cumbiniala quentan cun dapli frequenzas duront il temps da vacanzas. La canorta seigi ina buna purschida turistica per las famiglias. Promoziun Tenor Nina Capaul vul l’Uniun Cumbiniala generar plivalur per l’entira Val Lumnezia. Cun purschidas sco la canorta sappien ei contribuir alla depopulaziun e forsa secasien perfin novas famiglias en Lumnezia sche la purschida per affons e geniturs constetti. La Canorta porscha plinavon ensemen culla Lia Rumantscha ina promoziun tumpriva dil lungatg. «Tier nus san affons da famiglias d’auters lungatgs emprender romontsch gia avon ch’ei van a scola», declara Capaul. Sco ella e Weishaupt puntueschan, vul l’Uniun era surprender la rolla dall’intermediatura denter generaziuns e per la glieud dils differents vitgs. «Ei dat gia massa ch’organiseschan ina caussa ni l’autra, mo auters che nezegiassen forsa era bugen quei, san gnanc ch’ei dat ei», aschia las dunnas che han en mintga cass aunc ina massa lavur avon che la Cumbiniala seigi messa ensemen toc per toc. Il team dalla canorta Cumbiniala a Vella (da sen.): Irene Schmutz, Corina Alig, Michèle Solèr, Carin Cavegn e Selina Giger. Duas buobas ella stanza da termagliar dalla canorta nova a Vella. El curtgin dalla canorta Cumbiniala a Vella pon ils affons sedivertir.

La sonda vargada ha igl avat Vigeli Monn saviu far in cordial beinvegni a numerus hosps ch’eran vegni per festivar la restauraziun dalla baselgia da s. Martin. El ha exprimiu in resentiu engraziament a donaturas e donaturs, fauturas e fauturs che han possibilitau la restauraziun che ha custau 16,2 milliuns francs. Sco igl avat Vigeli Monn ha declarau en siu plaid da beinvegni, dumbra la claustra da Mustér actualmein 20 confrars ed in noviz da 25 onns. El ha denton era saviu communicar ch’ei hagien aunc enzacons candidats ella «pipeline» e ch’ei sperien che quels vegnien lu er e restien la fin finala era fideivels agl uorden dils benedictins. Igl avat ha giu plascher d’annunziar che la cuminonza claustrala hagi nominau sco segn d’engraziament il «fundraiser» Arnold Kappeler sco «frater conscriptus», pia sco confrar d’honur per tut siu engaschi a favur dalla claustra. Sco niev commember dil cussegl dalla Fundaziun pro claustra Mustér resti Kappeler vinavon fideivels alla claustra ed ei seigien engrazieivels persuenter. Ei vegn construiu vinavon La finamira primara dalla Fundaziun pro claustra Mustér, che vegn presidiada da Vincent Augustin, ei da recaltgar ils mieds finanzials per la renovaziun ed il manteniment dils edifecis e dallas installaziuns dalla claustra, dil gminasi e digl internat. Sco Augustin ha declarau, eis ei perfin reussiu da rimnar dapli daners che necessari per cuvierer ils cuosts dalla restauraziun dalla baselgia da s. Martin, numnadamein 19,2 milliuns francs. El ha era fatg attent ch’ils cuosts administrativs seigien cun 2% in bien ton pli bass che tier biaras autras organisaziuns da non profit. Vincent Augustin ha engraziau a tuttas ed a tus che han contribuiu a quei resultat ed animau da restar fideivels pils proxims projects e da quels ha la claustra aunc beinenqualin. Per exempel la restauraziun dallas combras veglias el vest. Previdas ein cellas novas pils paders e fraters el tract baroc ed era pigl internat, e per hosps dalla claustra duein ulteriuras stanzas vegnir restauradas. La fundaziun vul denton era sustener in concept energetic per stanzas da scola ed en general e la fin finala e tenor pusseivladad era metter a disposiziun ulteriurs mieds per stipendis. Visiuns futuristicas Avon la devoziun da miezdi cugl avat Vigeli Monn ed in impressiunont e festiv concert all’orgla digl organist e confrar Stefan Keusch ha Reto Gurtner referiu davart la filosofia da fatschenta dalla gruppa Arena Alva e digl interprendider che ha success. Il president e delegau dalla gruppa Arena Alva ha era discurriu dil futur dil turissem – era en Surselva. «In’idea che vegn buca realisada vala nuot», ha Gurtner declarau e puntuau «the future is now ». Ei seigi da mirar egl avegnir e quei cun far gronda attenziun dalla natira che seigi il scazi il pli grond. Ina interpresa stoppi scaffir plivalurs pils carstgauns. «Nossa visiun ei dad esser ‘self sufficient’», aschia Gurtner che ha presentau cun plaids e filmins impressiunonts lur projects actuals e futurs, e la visiun d’esser economicamein independents en enzacons onns. El ha dau in bien cussegl als presents, numnadamein da nezegiar il temps per quei ch’ins sappi influenzar. Il vargau sappi negin midar denton emprender ordlunder per influenzar a moda positiva igl actual ed il futur. Suenter il gentar communabel ha Hans Rutishauser, commember dil comite da padrinadi e historicher d’art referiu davart edifecis sut protecziun da monument e dallas «munconzas» ni sfidas che quels baghetgs muntien pils possessurs. Attentamein suondan ils hosps dalla fiasta per la fin dalla restauraziun dalla baselgia da s. Martin ils plaids dil referent Reto Gurtner. Igl avat Vigeli Monn ei staus incantaus che tontas persunas han dau suatientscha agl invit da festivar la fin dalla restauraziun dalla baselgia claustrala, malgrad la pandemia.

La Partida cristiandemocratica (PCD) dalla Lumnezia senumna da niev Allianza dil Center (AdC). En vesta allas elecziuns dalla primavera proxima nominescha la AdC Lumnezia ils mandataris en uffeci: Marcus Caduff per la regenza e Gian Derungs e Stefan Schmid per il Cussegl grond. Alla radunonza generala che ha giu liug venderdis sera a Vella ha la PCD Lumnezia sancziunau unanimamein la midada dil num en «Allianza dal Center Lumnezia». Suenter che ton la PCD naziunala sco cantunala han gia giu approbau cun maioritads surprendentas ton la midada dil num sco la fusiun da PCD e PBD ei la decisiun sin plaun circuital stada mo ina formalitad pli. En siu rapport annual ha il parsura Gian Derungs dau in sguard sil bienni vargau, constatond ch’ils candidats lumnezians Sarina Caduff (PCD), Anton Capaul (PCD) e Cindy Schnider (PBD) han fatg resultats excellents sin las gliestas dils giuvens ed aschia contribuiu alla relecziun honorifica da cusse­glier naziunal Martin Candinas. La serada tematica davart il tema «Digitalisaziun en turissem ed economia» che ha giu liug a Val S. Pieder ei stada interessanta e fetg bein frequentada. Era la preschientscha al Marcau Daniev 2019 a Lumbrein ei stada in success. Nominaziuns ed elecziuns Per mauns dalla partida cantunala vegn nominaus cun acclamaziun il cusseglier guvernativ cumprovau Marcus Caduff. Sco schef dil departament d’economia ha el fatg tenor la partida excellenta lavur en in temps difficil ed el ha la cuida da presidiar la regenza igl onn proxim. Era ils dus deputai en uffeci Gian Derungs (Lumnezia) e Stefan Schmid (Val S. Pieder) vegnan nominai per in’ulteriura perioda. Da niev vegnan ils deputai eligi tenor il sistem da proporz. La partida circuitala da la AdC sa perquei nominar maximal dus candidats. Per ils suppleants da deputai dat ei negina elecziun publica pli, scadina partida sto denton inoltrar ina gliesta cun tschun candidatas e candidats pusseivels. Gia proponi per quella funcziun ein Daniel Solèr (Morissen), Cindy Schnyder (Val S. Pieder) e Sarina Caduff (Cumbel). La cumpetenza per occupar ils dus plazs restonts vegn surschada alla suprastonza. Plinavon ha la radunonza giu d’eleger da niev la suprastonza dalla AdC Lumnezia per il proxim trienni. Confirmai ve­gnan Gian Derungs (Lumbrein) sco president e Daniel Blumenthal (Vella) sco ­actuar. Stefan Schmid (Val S. Pieder) remplazza Curdin Capeder (Cumbel) che haveva demissiunau sco cassier. Natan Solèr (Lumbrein) vegn confirmaus sco revisur e Daniel Solèr (Morissen) remplazza Rudolf Caduff (Cumbel) sco delegau cantunal. Informaziuns ord emprem maun Sco quei ch’il co-president dalla AdC dil Grischun, Kevin Brunold, sa informar, ei la fusiun e la midada dil num sesplegada a moda speditiva e cun maioritads fetg perschuadentas. La nova fracziun harmoniseschi stupent e la collaboraziun seigi excellenta. Muort la midada dil sistem electoral muntien las elecziuns dil Cussegl grond ina gronda sfida. Tras la fusiun hagi la AdC bein igl avantatg d’esser presenta en tut las regiuns. «Ei setracta uss denton da mobilisar igl electorat cun bunas candidatas e buns candidats», ha detg Kevin Brunold a Vella. Per la regenza vegn la AdC a nominar ils cussegliers en uffeci Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini. Cun Carmelia Maissen sa la AdC plinavon presentar sco suletta partida ina dunna qualificada che duei remplazzar Mario Cavigelli che seretrai pervia dalla limitaziun dil temps d’uffeci. Alla fin dalla radunonza ha cusseglier guvernativ Marcus Caduff dau in’investa en sia lavur enteifer il departament ed el ravugl dalla regenza: «Ina lavur che fa a mi grond plascher, ch’ei denton buca adina sempla gest en connex cun corona.» Al schef dil departament d’economia e fatgs socials ein suttamess otg ­uffecis cun rodund 570 collaboraturas e collaboraturs. Las incumbensas tonschan dallas domenas economia e turissem, planisaziun territoriala, socialesser ed agricultura entochen agl inspectorat dil register funsil e commercial, uffeci per industria, mistregn e lavur, segirtad da victualias e sanadad dils animals en­tochen al Plantahof. Tier las incumbensas davos numnadas setracti ei cunzun d’exequir dretg federal, tier las ulteriuras seigi il spazi d’agir dil cantun in bienton pli gronds. La regenza seraduna mintgamai il mardis per deliberar ella media rodund 40 tractandas, biaras decisiuns seigien da caracter formal, autras seigien pli substanzialas e caschunien consequentamein dapli discussiun. Marcus Caduff fa part dalla conferenza dils ministers cantunals d’economia e dil socialesser. La regenza tgira denton era contacts regulars culs parlamentaris grischuns a Berna e culla conferenza dils cantuns da muntogna. Nominaziuns en Lumnezia: Cusseglier guvernativ Marcus Caduff (amiez) ed ils deputai Gian Derungs (sen.) e Stefan Schmid (dretg).

Per la radunonza d’atun dalla vischnaunca burgheisa ha il president Ursin Fetz saviu beneventar biebein 80 persunas ella halla polivalenta Tircal. El ha beneventau ils presents per romontsch e tudestg e detg che la vischnaunca burgheisa adempleschi incumbensas pil beinstar da tuts e tgiri l’ierta dils perdavonts. ­Attenziun speciala gaudi «il lungatg romontsch, la cultura e las tradiziuns da nies vitg». Las sesidas vegnien menadas per romontsch e perquei seigien bunas enconuschientschas dil romontsch ina premissa per la plazza dil secretariat, ch’ei vegnida pretendida. La radunonza ha approbau unanimamein la plazza parziala. Cumpetenza per cussegl dils burgheis Ina fatschenta impurtonta ei stau la prolungaziun dalla cumpetenza dil cussegl da vischnaunca per vender u dar giu sulom el dretg da baghegiar ella zona d’industria Vial che sesviluppescha zun positiv. Dils oriundamein 215 000 m² ein actualemin aunc 155 000 m² disponibels. Da quels ein 76 000 m² reservai per ina opziun d’ina resgia. Il cussegl ha dumandau da prolun­ghir quella cumpetenza dada ils 2018. Pervia dalla damonda, schebein ei drovi l’opziun vendita, hai dau ina viva discussiun. Il president dils burgeis Ursin Fetz sco er il president da vischnaunca Erich Kohler han fatg attent sils problems ch’ei dat el cass dil retuorn al proprietari e ch’ins savessi baghegiar cul recav dalla vendita habitaziuns per schar a tscheins, quei che porti cuntinuadamein entradas. La damonda da strihar l’opziun da vendita ei vegnida refusada cun 66:7 vuschs ed ins ha surdau al cussegl da burgheis la cumpetenza pretendida. Damondas per contribuziuns Il cussegl ha er stuiu sefatschentar cun differentas damondas per contribuziuns. Tuttas ein vegnidas approbadas unanimamein, aschia era quella da 50 000 francs al club FC Ems per renovar il pastget artificial. La «parada da hits» dallas schatteinas da Domat muossa sisum il num Jörg cun 82 persunas, suandaus da Federspiel (79), Willi (78), Fetz (71), Seglias (47), Brunner (36). Alla fin dalla radunonza ein ins sesius ensemen da cumpignia ella Sentupada, nua ch’ins ha fatg viva cun u grazia al certificat sil passau e sigl avegnir. (cw/fmr)

Per la cumposiziun dil maletg dad oz drova ei il suandont: Tschiel blau da fina bialaura, in techet da l’aura sut ni l’aura dado (Bise), la vapur digl implont da scaldar sin distanza, brentina d’atun, temperaturas freidas ed in bi sulegl. Mintga caussa porta il siu alla cumposiziun – igl entir resultat ei lu in fascinont maletg. Igl atun ei veramein en quei grau in veritabel artist. La foto muossa ina pintga vesta sur il marcau da Glion. Glion

Il niev uestg da Cuera, Giusep Maria Bonnemain, ha plidau tier la radunonza dil Corpus Catholicum, ils 27 d’october 2021 a Cuera, davart «Ils treis principis fundamentals dalla sinodalitad: communio, participaziun e missiun.» L’instituziun e cumposiziun dil Corpus Catholicum muossi – tenor uestg Bonnemain – con fetg che la dimensiun politica e religiusa vegnien ensemen el carstgaun. El ei bein in parlament, la legislativa dalla Baselgia catolica dil Grischun, denton aunc bia dapli, essend la confessiun catolica in fatg essenzial da ses commembers. Uestg Bonnemain ei entraus profund ella finamira dalla Sinoda mundiala da 2023 che ha gia entschiet ils 17 d’october d’uonn a Nossadunnaun cun cresmai e cresmadas dil uestgiu. Realisar quella missiun sa la Baselgia buca persula, essend ch’ella cumpeglia ton nus sco la famiglia. Nus duessien perquei ver pils proxims onns ina visiun temeraria: Cun realisar tras nossa Baselgia el Grischun, nossas pleivs, il Corpus Catholicum cun sias structuras ed organs quei ch’ei caracteristic per ina cuminonza cristiana. Sinodalitad e democrazia ensiaran bein componentas communablas, mo sedistinguan era da principi. Ella democrazia eisi dad acceptar la decisiun dalla maioritad. La sinodalitad vesa denton ora auter. Essenzial ei ch’ins teidli in sin l’auter e sil sogn Spért e sestenti da vegnir ad in resultat che vegn acceptaus e purtaus da tuts. Ei setracti d’in process da midada per engartar da cuminonza la veglia da Diu. L’actuala Sinoda va a fin igl atun 2023. Uestg Bonnemain ha appellau da separticipar activamein alla retscherca. Scadina gruppa cun silmeins tschun persunas san separticipar online alla questiunada ed aschia contribuir alla Sinoda. Sco niev president dil Corpus Catholicum ei deputau Gian Derungs, Lumbrein, vegnius elegius. Niev vice ei Martin Suenderhauf, Cuera, daventaus. Dalla Cumissiun administrativa dil Corpus Catholicum fa era il niev vicari general pil Grischun, sur Jürg Stuker, part sco representant digl Ordinariat episcopal. (fmr/gc)

Avon 87 onns ha Toni Caduff entschiet a Degen sia cuorsa terrestra e leu en santeri ha el uss cattau il ruaus etern. Igl artg d’ina veta cumplenida d’engaschi per scola e cuminonza da vitg e val ei seserraus en tgeuadad beada. Origin ed affinitad per l’agricultura Toni Caduff ei naschius ils 5 da mars 1934 a Degen sco fegl da Geli Philip Caduff e da Maria Barla nata Lombris da Vella. El ravugl d’ina famiglia purila cun ina sora e tschun frars ha Toni gudiu ina biala affonza en in ambient sulegliv e da buna educaziun. Allas annadas da sia posa, carschidas si el temps da crisa ed uiara, en onns da scartezias e pitgiras, ha ei savens tuccau da renunziar e spargnar. Tuttina ei la famiglia purila sestentada a moda admirabla da porscher a tuts ina buna e solida scolaziun. Per Toni sco fegl e frar vegl ha ei giu num da segidar bien e baul culla famiglia surprendend responsabladad. Cun tgierp ed olma eis el s’engaschaus da pign ensi el menaschi puril dalla famiglia e pli tard ha el era susteniu – cunzun sco bien sitgur siu frar Michel la stad en gis da gronda fenada. Gia sco buob da vaccas en Alp Nova haveva Toni sviluppau in tschaffen special per pugnieras e biala biestga. Cun viv interess e tensiun ha el neu e neu persequitau premis ed exposiziuns da biestga. Era sche la veta professiunala ha priu in auter decuors, ha il trapassau manteniu ina ferma affinitad per l’agricultura, prendend art e part da plaschers e quitaus. Instruiu bia scolars per la veta Suenter la scola primara a Degen e la secundara a Vella ha Toni frequentau il Seminari da scolasts a Cuera. Gia sco seminarist ha el instruiu duront miez onn a Surcuolm. Cun la patenta en sac suondan allura dus onns scola primara a Vella per silsuenter absolver il studi da scolast secundar all’Universitad da Friburg. Suenter il studi retuorna Toni en Lumnezia per surprender igl emprem per dus onns la scola secundara a Uors ch’era gest vegnida aviarta. Silsuenter vegn el engaschaus alla Scola secundara circuitala a Vella, ina plazza ch’el occupescha per varga treis decennis entochen a sia pensiun anticipada. Rodund dus decennis ha el dau damogn a quei vast pensum pedagogic ensemen cul collega e scribent Toni Halter. Ils dus Tonis ein stai in bien tandem, els s’accordavan oreifer e secumpletavan bein: Toni Halter cun sia predilecziun per lungatgs e historia naturala, Toni Caduff per sia affinitad per matematica e historia. Sia instrucziun era solida e bein structurada e concentrada sigl essenzial. Da teorias anti-autoritaras ed experiments pedagogics lu gest en moda teneva Toni Caduff pauc. Anzi sia instrucziun era pragmatica e ferm orientada viers las pretensiuns ed ils basegns concrets dalla veta futura. Sco in da ses anteriurs scolars e pli tard sco giuven collega hai jeu appreziau sia cumpetenza e savida, sia amicabladad e beinvulientscha e siu humor spirtus. En survetsch dalla cuminonza Toni Caduff ha era mess generusamein ses talents en survetsch dalla cuminonza. Quei s’entelli per pintga pagaglia e savens senza gronda renconuschientscha. Per Degen eis el staus cassier communal e president dalla pleiv, pil cumin Lumnezia actuar da partida e dertgira, derschader circuital e vice-mistral. Cun premura e perseveronza ha Toni adempliu biars onns la missiun d’organist a Degen ed entgins onns era a Surcuolm. Toni Caduff ei staus – cun Carli Casanova, Murezi Paulin Arpagaus ed auters – in dils capo-iniziants per las sutgeras da Vella/Plattetg, tschentond aschia il crap da cantun pil svilup turistic futur en Val Lumnezia. Cun quella e cul project «Vallada Nova» a Davos Munts colligiava la Lumnezia els onns siatonta grondas speronzas per ina nova prosperitad economica. Era sche buca tut ei gartegiau sco previu, ei quei stausch inizial staus impurtonts ed ina premissa indispensabla per il svilup suandont. Toni Caduff ha denton era giu in bien sensori per lungatg e cultura. Sco giuven scolast ha el redigiu la «Vusch dils mats», in supplement per las cumpignias da mats. Numerus ein ils rapports, las reportaschas, ils necrologs e las columnas che Toni Caduff ha scret el decuors dils onns per la pressa romontscha e tudestga. Siu talent litterar ha el era documentau sco translatur da «Roc e Remo» da Paul Jenny e da differentas historias pil Calender Romontsch. Era per la politica saveva Toni magari sescaldar, defendend curaschusamein ses principis conservativs. Cuntents e ventireivels Toni ha nuota giu prescha da maridar. Ella vegliadetgna da 47onns ha el la finala tuttina anflau il caraun, sespusond 1981 cun Andrea Brunner, ina collega neu dil Valleis. En ella ha el anflau ina partenaria beinvulenta cun numerus interess cumineivels. Els ein secasai a Glion. Era sche lur lètg ei restada senza feglialonza han els saviu guder in bi partenadi duront 40 onns. Avon treis onns han els priu dimora el da casa Val Lumnezia, nua ch’els sesentevan bein ed eran cuntents. Tier Toni ein las fleivlezias da vegliadetgna denton sefatgas valer ed el ei daventaus adina pli fleivels e quiets. Il surrir sin sia fatscha tradeva denton ch’el seigi cuntents e seremess bein a siu destin. Suenter cuorta maldispostadad eis el morts ruasseivlamein la damaun dils 19 d’october 2021. El ruaussi en pasch. Toni Caduff-Brunner (1934–2021)