Glindesdi proxim cumenza la sessiun d’enviern dal nov parlament federal ch’è vegnì elegì ils 23 d’october 2023. In dals 50 parlamentaris novs è il Grischun Roman Hug da la Partida populara svizra (PPS). La FMR ha inscuntrà Roman Hug paucs dis avant sia premiera a Berna. Las davosas quatter emnas dapli si’elecziun haja el surtut stuì organisar da nov ses uffizis», declera il nov cusseglier naziunal Roman Hug. Sa chapescha ch’el lavuria vinavant uschè bler sco pussaivel en ses biro d’architectura. Il presidi da la vischnanca da Trimmis vul el surdar en occasiun da la proxima radunanza communala da l’avrigl 2024. Il terz punct che Roman Hug ha stuì organisar è sia demissiun sco deputà en il Cussegl grond. El haja liquidà las pendenzas sco deputà. Ses mandat giaja uss ad in giuven suppleant. Sa chapescha ch’el saja dapli absent da chasa en il futur, ma era quai saja organisà. FMR: Co pigliais Vus per mauns Voss nov uffizi a Berna? Roman Hug: Jeu sper da chattar svelt la storta en las tematicas ch’interesseschan mai. Ed aunc pli impurtant: Jau sper da pudair m’engaschar svelt e cun prioritad per ils temas che pertutgan il chantun Grischun. Pussaivel è quai er cun seser en las dretgas cumissiuns. Jau hai annunzià mes interess ed i vegn a sa mussar tge ch’è pussaivel sco noviz. En cumparegliaziun cun il parlament chantunal è il Cussegl naziunal organisà in pau auter. Bler funcziunescha via fracziuns. N’èn ins en il Cussegl naziunal betg memia dependent da l’atgna fracziun e ­daventa cunquai in pau ina marionetta ­da la fracziun? Na. Noss parlaments funcziuneschan da principi tuts tuttina. Quai è l’ impressiun ch’ins po avair cun la vista d’ordaifer. Ins n’è dentant insumma betg ina marionetta da l’atgna frac­ziun. En mintga parlament dovri ina tscherta disciplina da fracziun, quai na munta dentant betg ch’ins na po avair in’opiniun persunala. Impurtant è da savair co ch’ins po penetrar cun las ­atgnas ideas entaifer la fracziun. Concret vul quai dir che jau stoss far palais mias opiniuns l’emprim en la fracziun. L’opiniun da la frac­ziun vegn lura purtada en il plenum dal Cussegl naziunal. Per mai èsi fitg central da pudair implementar ils interess dal Grischun en nossa fracziun a Berna. Co èn ils emprims contacts cun la fracziun stads per vus? Jau sun vegnì beneventà fitg cordialmain. Per mai sco president chantunal da la PPS n’è la fracziun dal parlament naziunal dentant stada nagut nov, cunquai ch’jau sun sco president da nossa partida chantunala adina puspè stà ils ultims onns a sesidas da la fracziun a Berna. Per tge tematicas vulais Vus s’engaschar a Berna? Jau vuless restrenscher mias finamiras politicas sin trais tematicas: L’emprima pertutga la planisaziun locala ed il sectur d’energia. Quai èn temas fitg decisivs per l’avegnir dal chantun Grischun. Gist per quest motiv ma vuless jau participar da la Cumissiun per ambient, planisaziun dal territori ed energia. En quella cumissiun vegn plinavant era l’avegnir dals animals gronds da rapina decidì. In’autra tematica è la politica da segirezza da la Svizra ed il terz punct tematic ch’interessescha mai è la politica statala, quai vul dir en spezial las finanzas e la gulivaziun da finanzas tranter la Confederaziun ed ils chantuns che pudess puspè daventar in tema ils proxims onns. Sco chantun Grischun stuain nus guardar d’esser da la partida en quellas discussiuns. Vus vulais s’engaschar en favur dal chantun Grischun. Con fitg en vischnancas grischunas inclusas en quest engaschament? Quella dumonda è vegnida fatga fitg savens a mai las ultimas emnas. Sco president communal ed er sco anteriur president communal na vegn jau mai ad emblidar ils quitads da nossas vischnancas. L’autonomia da las vischnancas vegn restrenschida dal chantun, dentant er da la Confederaziun. En questa tematica ma vuless jau engaschar. I na po betg esser ch’ins dovra u maldovra il pled federalissem be en ils pleds da l’emprim d’avust. En la proxima sessiun vegn elegì il successur da cusseglier federal Alain Berset. Va Vossa vusch al collega dal Grischun Jon Pult? Jau craj che las schanzas per Jon Pult da ve­gnir elegì en tar 50 %. Igl è difficil per mai da valitar la situaziun oz. I dat in nov parlament cun 50 novizas e novizs. Jau vuless simplamain tadlar omadus candidats avant che dir mi’opiniun. Jon Pult enconusch jau bain sco politicher cun tut sias fermezzas e flaivlezzas. Jau vuless dentant er emprender d’enconuscher Beat Jans da Basilea. Jau spetg vess sin ils discurs en la fracziun. Glindesdi proxim vai liber cun l’emprima sessiun. Essas Vus pinads? Gea. Nus avain gì in di d’introducziun per emprender d’enconuscher la Chasa federala, las vias administrativas e noss plazs da lavur. Quai è er stà in bun mument da far enconuschientscha cun las autras novizas ed ils auters novizs. Jau sun dentant cuntent che questas formalitads dal cumenzament èn passadas e jau poss cumenzar cun la lavur politica. En trais dis vai liber a Berna Glindesdi proxim a las 14.30 uras è l’avertura da la nova legislatura dal parlament federal a Berna. Per l’emprima giada da la partida è er il cusseglier naziunal Roman Hug da la Partida populara svizra. Martin Gabriel/FMR Las ultimas quatter emnas sajan stadas intensivas per el, di Roman Hug en ina intervista cun la FMR. «Jau hai stuì organisar il futur da mes biro d’architectura, da mes uffizi sco president communal e demissiunar sco deputà en il Cussegl grond.» Latiers sajan vegnids ils emprims contacts cun la fracziun e cun la Chasa federala. Avant paucs dis ha era Roman Hug – ensemen cun 49 auters novs cussegliers e cusse­glieras – prendì part d’ina introducziun a Berna. «Quai è stà fitg interessant. Ma jau sun cuntent cura che las formalitads dal cumenzament èn passadas e jau ma poss deditgar a la lavur politica.» Planisaziun locala, politica da segirezza e politica statala En l’intervista numna Roman Hug trais champs tematics ch’interesseschian fitg el. «Quai èn tematicas che pertutgan era fitg il chantun Grischun. Numnadamain la planisaziun locala e l’energia. Plinavant la politica da segirezza e la politica statala.» Aifer il tema da la politica statala sa chattian era bleras tematicas da finanzas e surtut da la gulivaziun da finanzas, di Roman Hug. Il nov cusseglier naziunal grischun Roman Hug è cuntent da bainbaud pudair cumenzar cun la lavur politica a Berna.

Enconuschais Vus era questa situaziun? Ins viva en ina buna relaziun, ama l’auter ed è atgnamain ventiraivel. E tuttina datti mintgatant ina battosta, ina charplina, perquai che l’auter n’ha betg idea, n’ha insumma nagin gust e n’ha sa chapescha era betg raschun. Tschel di è quai puspè ina giada stà il cas tar mes um e tar mai. Per descriver la situaziun stoss jau cumenzar tar il tais u la vulp. I capita ch’in da quels ans fa ina visita durant la notg. Il di suenter vesain nus lura en il pastg enturn chasa ch’els han puspè ina giada arà noss terren. Per savair «tgi èsi stà» plazzescha mes um mintgatant ina camera dad infracotschen giuadora. E noss plaschair è adina grond cura ch’igl ha dà «äkschen» e la camera ha registrà in animal selvadi. Cunquai che quai na capita betg mintga notg, sche lura lascha mes um – suenter duas trais giadas senza äkschen – da plazzar la camera en il liber. Ed ussa vegni! – L’ultima giada suenter si’acziun da detectiv n’ha el betg mess enavos la camera en ses biro ubain en ses lavuratori, mabain sper noss «chor da dunnas» en la curuna da cudeschs. Per che Vus as pudais far in’idea da questa situaziun, hai jau fatg ina fotografia. En nossa curuna da cudeschs avain nus «unfrì» in plaz per in purtret che nus avain cumprà avant blers onns. E sut quest purtret chanta dapi passa 10 onns noss chor da dunnas cun ses dirigent. Quai èn pitschnas figuras da cheramica che nus avain survegnì or da la ierta dad in bun ami, suenter sia mort. In relasch che nus tegnain en onur. Ed ussa, gia dapi in’eternitad, ha mes um deponì sia camera davos quest chor. Vus vesais la camera sin la foto giudim sanester. I guarda ora sco in object militar – u betg? Ils emprims dis n’hai jau ditg nagut, malgrà che jau aveva l’impressiun che quai fe­tschia ina parita sgarscha­­­­­­­­­ivla. Ma suenter in temp hai jau dumandà mes um, schebain el quintia da far definitivamain in deposit da cameras gist sper noss chor da dunnas. «Nua è il problem», m'ha el dumandà. – «Ma, quai disturba mes senn per l’estetica.» El ina risada. Jau fitg perma­lada. Ina basa ideala per ina hurscha. Po esser che mes um era anc infectà da tut ils muments schregs da Tschugger. Nus avevan ­guardà cun gust l’entira stafla en duas sairas. En mintga cas – el aveva l’impressiun ch’i saja coga schreg: sia camera sper il chor da dunnas. Entant che per mai era quai ina cumbinaziun – disgustusa. Basta, suenter in ping pong da constataziuns e valitaziuns vicendaivlas avain nus laschà ruassar la chaussa. Mintgin era 120 % persvas dad esser en possess dal absolut bun gust. Mintgin aveva ris sur dal gust da l’auter – ed era in pau sur da sasez. «Tant de bruit pour une omelette». Basta. La camera è anc adina là. Ma jau hai almain survegnì in impuls per ina columna. Maria Cadruvi, anteriura redactura RTR, stat a Ruschein, maina ina «impulseria» ed è averta ed alerta per impuls da tuttas varts. figuras ed auter sin curuna.

Tge vulessas vus anc savair da Martin Candinas? – A partir da quest’emna è el «mo» pli cusseglier naziunal. Suenter in onn surdat el ses uffizi da president dal Cussegl naziunal a ses successur Eric Nussbaumer (PS). Per Martin Candinas (AdC) finescha uschia in onn extraordinari en la vita dad in politicher svizzer, in onn cun in’agenda pli che plaina. Durant quest onn è il cusseglier naziunal oriund da Rabius stà d’udir, da leger e da vesair en milli intervistas. En quellas è Candinas adina stà in protagonist eloquent, divertent, direct ed apparentamain autentic e sincer. El ha dà invista en ses biro, en ses mintgadi presi­dial, ha raquintà da ses plaschairs e frusts en l’engaschament politic. Damai, tge vulessas vus anc savair da Martin Candinas? – Quai ha segir sa dumandada er Anna Serarda Campell, redactura dad RTR, avant che realisar in Profil «final-presidial» cun ­Martin Candinas. – Ma la redactura vegn d’evitar bain las dumondas standard tschentadas durant l’entir onn, perquai ch’ella dat mintgatant er ina cundunada provocanta. Ella dumonda Candinas, sch’el haja insumma in cor, sch’el n’ha gnanc interess per musica. Ella dumonda co che la vita da famiglia saja stada durant quest onn. Ella lascha raquintar da sia nauscha vesida. Ella lascha respunder Martin Candinas, sche ses pensum da 20 % tar la Helsana saja plitost in alibi. Ed ella al lascha declerar ses blers mandats sper l’uffizi politic. Insumma, Martin (Anton) Candinas resta Martin (Anton) Candinas era tar questas dumondas in pau differentas che uschi­glio, el resta eloquent, divertent, direct ed apparentamain autentic e sincer. I vala damai la paina da tadlar il Profil «final-presidial» dad RTR (rtr.ch), avant che Martin Candinas possia puspè «dar gas» sco simpel cusseglier naziunal. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel plaschia a tuttas e tuts. Cusseglier naziunal Martin Candinas en discurs cun la FMR en in’ustaria a Cuira. El è stà da la fin da november 2022 enfin l'entschatta december 2023 president dal Cussegl naziunal.

Cun 67 novizs e novizas cumenza il Parlament federal ina nova legislatura. Passa mintga quart parlamentari è nov. Lungas ceremonias ed introducziuns na datti betg. Il glindesdi ha gia cumenzà la lavur usitada cun ina lunga glista da tractandas. Dus pleds – in dal pli anzian parlamentari ed in da la pli giuvna parlamentaria – lura la saramentanziun e gia cumenza il decurs quotidian en il Cussegl naziunal. Igl è in sigl en l’aua frestgina per il novs en il parlament, ma era per ils vegls hai num sa disar a novas constellaziuns. En il Cussegl naziunal ha la PPS gudagnà influenza. Era la PS e l’AdC èn levet pli ferms, entant che la PLD, ils Verds e la PVL ston sa cuntentar cun damain sezs. L’elecziun dal Cussegl federal ha senz’auter la gronda calamita en questa sessiun. Sis commembers dal Cussegl federal candideschan puspè. Sco successur dad Alain Berset propona la PS ubain Jon Pult, cusseglier naziunal, ubain Beat Jans, cusseglier guvernativ da Basilea. Ils Verds attatgan in sez da la PLD. Lur candidat Gerhard Andrey ha strusch vistas, pertge las autras partidas na vulan betg eleger giu ina cussegliera u ina cusseglier federal en uffizi. – Ma è quai propi vair? Gliez è il grond tgisà en questa sessiun. Gist ils ultims dis èn cumparids speculaziuns davart plans clandestins da forsa tuttina eleger giu in cusseglier en uffizi u era che la PPS na less betg eleger ils candidats uffizials da la PS. Igl è grev da dir, sch’i sa tracta qua be da las usitadas agitaziuns ed alteraziuns avant mintga elecziun dal Cussegl federal u sch’i dat seriusas ponderaziuns en questa direcziun. Ma l’elecziun dal Cussegl federal è be ina da passa tschient tractandas. Sco usità en la sessiun d’enviern debattescha il parlament il preventiv da l’onn proxim. Igl ha num spargnar, ma tenor las duas cumissiuns da finanzas duai l’agricultura vegnir schanegiada. Dumondas d’energia e dal clima vegnan er en questa sessiun betg a la curta. Il Cussegl naziunal tracta ina lescha che duai accelerar la construcziun dad ovras idraulicas, dad implants solars e rodas da vent. En pli vegn tractada la pratica d’asil per dunnas da l’Afganistan. La PPS giavischa da turnar tar la veglia pratica, ina pli severa per dunnas afganas.

Stefan Engler è segund vicepresident dal Cussegl dals chantuns. Il glindesdi è el vegnì elegì cun 44 cunter 0 vuschs. Il politicher surmiran da l’Allianza dal Center è uschia sin buna via da daventar en dus onns president da la chombra pitschna. I va en roda – segund dumbravusch, emprim dumbravusch, segund vice, emprim vice e lura presidenta u president. Stefan Engler è uss stà in onn segund dumbravusch dal Cussegl dals chantuns. Perquai che la vicepresidenta Lisa Mazzone da Genevra n’è betg pli vegnida reelegida quest atun en il parlament, ha Stefan Engler gist pudì sursiglir in stgalim. Il glindesdi è el vegnì elegì sco segund vicepresident. En dus onns presidiescha il politicher surmiran da l’AdC – sch’i va senza incaps – la chombra pitschna. FMR: Tge spetga Vus uss en quest onn sco segund vicepresident? Stefan Engler: Jau fatsch part dal biro che organisescha il manaschi dal Cussegl dals chantuns. Sche l’emprim vicepresident Andrea Caroni crudass ora, avess jau dad esser pront da remplazzar la presidenta Eva Herzog en il cussegl. Il biro ha ina tscherta pussanza? Gea, ins decida tge che vegn sin la glista da tractandas en ina sessiun. Igl è era da decider tgi che survegn ils posts en las cumissiuns. Lura èsi – forsa in zichel banal – da decider tgi che sesa nua en il cussegl, sch’ils parlamentaris na vegnan betg sez perina nua seser. Da decider la glista da tractandas n’è dentant betg banal. Tut tenor pon ins trair a la lunga ina fatschenta ed accelerar in’autra. Quai è uschia. Decisiv è era che nus pudain dir tgenina cumissiun che s’occupa cun ina fatschenta. En dus onns daventais Vus president dal Cussegl dals chantuns. Timunais Vus lura era per rumantsch las sesidas sco che Martin Candinas ha fatg quai en il Cussegl naziunal? Sch’i va tenor program, vegniss jau elegì il 2026 sco president. Quai è sa chapescha ina plattafurma per preschentar la derivanza. Il rumantsch è era mia patria. Jau vegn franc a metter accents, forsa betg uschè intensiv sco che Martin Candinas ha fatg, igl è però impurtant per mai da mussar ch’jau sun in Grischun e Rumantsch, in politicher per il federalissem e d’in chantun da muntogna. Trais confederads rumantschs Ils Rumantschs han stagiun auta! Suenter Martin Candinas è puspè en vista in presidi rumantsch en ina chombra federala. Stefan Engler timuna probablamain il 2026 il Cussegl dals chantuns. Per far plain il trio da magnats mancass anc in cusseglier federal. La sessiun d’enviern ha cumenzà. Il glindesdi ha Martin Candinas surdà la batgetta da president dal Cussegl naziunal. Ils Rumantschs occupeschan dentant bainprest puspè in post principal. En la chombra pitschna è Stefan Engler gist ve­gnì elegì sco segund vicepresident. Gliez munta: en dus onns daventa el previsiblamain president da la chombra pitschna. Curt e bun: In Sursilvan va, in Surmiran vegn. Uss manca be anc in Ladin per cumplettar il bel purtret da trais confederads rumantschs. Tgisà sche quest emprim di da sessiun cun l’elecziun da Stefan Engler è gist era in bun omen per Jon Pult. Il candidat per la successiun da cusse­glier federal Alain Berset punctuescha dentant adina ch’el saja in Grischun triling. Ma en cas ch’el vegniss propi elegì, fiss el sa chapescha il segund cusseglier federal rumantsch en l’istorgia svizra – triling vi u nà.

La finamira da la Confederaziun da spargnar tar il traffic public regiunal influenzescha considerablamain la finanziaziun dal traffic public grischun. Quai ha la cussegliera guvernativa e scheffa dal Departament d’infrastructura, energia e mobilitad, Carmelia Maissen explitgà il glindesdi passà en il Cussegl grond. En la debatta areguard il program annual ha il deputà Andri Perl (PS Cuira) vulì savair tge consequenzas che la finamira da spargnar haja per il chantun. «Nus stuain quintar da dublegiar nossas expensas actualas per il traffic public da 35 milliuns francs.» Ina da las pussaivladads dal chantun fiss da gulivar las sperditas dals daners da la Confederaziun che tutgan al traffic public grischun, tenor las explicaziuns da Carmelia Maissen. «In’autra pussaivladad è da stritgar noss plans d’augmentar la purschida dal traffic public ni schizunt redimensiunar la purschida.» Fin 80 % da las expensas per il traffic public regiunal grischun vegnan si da Berna. «Perquai che la Viafier retica surpiglia en il Grischun ina sumeglianta rolla sco la Viafier federala per la Svizra.» Sco quai che la cussegliera guvernativa ha explitgà vinavant saja il chantun Grischun pertutgà surproporziunalmain da las finamiras da spargnar da la Confederaziun. «Nus essan en contact cun ils ulteriurs chantuns da muntogna e cun nossas parlamentarias e parlamentaris per persequitar il process politic e per far valair noss interess.» Il Cussegl grond ha prendì per enconuschientscha il program annual ed è silsuenter sa fatschentà cun il preventiv chantunal, enfin suenter la fin da redacziun da questa gasetta. (fmr/ac)

Il president dal Cussegl grond ha delectà deputadas e deputads cun in’istorgia da Nadal persunala. En ses pled d’avertura da la sessiun da december 2023 dal Cussegl grond il glindesdi passà ha Franz Sepp Caluori era fatg attent al stgazi grischun ed a l’engaschament necessari da mantegnair quel stgazi. Il glindesdi passà ha il president dal cussegl grond, Franz Sepp Caluori, delectà il parlament grischun en ses pled d’avertura da la sessiun dal december cun ina pitschna istorgia da Nadal. Igl è l’istorgia da l’atgna figlia che viva a Copenhagen cun ses partenari che deriva da Mexico. Els dus han visità la chapitala grischuna cun ils geniturs dal Mexico. Il president dal Cussegl grond è stà losch d’astgar preschentar a sias visitas il chantun Grischun. «Nus essan vegnids conscients tge grond stgazi che nus possedain qua en il Grischun e quant multifar che noss chantun è insumma.» Tenor il president dal Cussegl grond datti bler da smirvegliar e d’admirar en il Grischun: «Nus pudain porscher ina natira grondiusa, in gastronomia d’auta qualitad, hotels extraordinaris e la meglr’infrastructura.» Tegnair las empermischuns «Noss visitaders han vivì quai che dieschmillis turistas e turists passentan onn per onn durant il temp d’advent e da Nadal en noss chantun. Quellas e quels tschernan il Grischun, perquai che nus tegnain noss’empermischun da vacanzas», ha il president dal Cussegl grond ditg a deputadas e deputads. Ma Franz Sepp Caluori occupan era patratgs che fan quitads: «La midada dal clima è gia ina gronda sfida. Betg mo per il turissem, mabain per tut ils secturs e per tut las branschas.» Il president dal Cussegl grond è da l’idea che Grischunas e Grischuns stoppian adattar lur models da fatschenta actuals e concepir els en ina moda pli persistenta. «Igl è necessari da stgaffir bunas basas e cundiziuns generalas e da chattar la ballantscha tranter ils basegns dal preschent ed ils basegns da las generaziuns futuras.» Il president dal Cussegl grond giavischa perquai che la persistenza daventia ina part integrala ed impurtanta da noss stil da viver: «Ella po garantir ch’era nossas generaziuns futuras dastgan crescher si en in spazi da viver saun.»

Markus Solinger è dapi ils 1. d’avust 2023 en uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha. Durant quests emprims quatter mais ha el analisà l’organisaziun ed ha fatg emprimas propostas per adattar las structuras. En l’intervista fa el in’emprima bilantscha. Posta Ladina: Markus Solinger, ils emprims tschient dis en uffizi sco ­secretari general da la Lia Ruman­tscha èn gia passads. Co è Vossa em­prima bilantscha? Markus Solinger: La suprastanza da la Lia Rumantscha ha dà a mai gia ils emprims dis l’incumbensa da prender en egl l’organisaziun da la Lia Ruman­tscha e da preschentar, or da mes punct da vista extern, in’analisa tge che funcziuna tenor mai bain e tge che funcziuna forsa main bain. Jau hai pudì preschentar mias impressiuns ed era gia far propostas per midaments. Jau hai discurrì cun mintga collavuratura e cun mintga collavuratur e cun la gronda part da las uniuns affiliadas per badar il puls e las colliaziuns. Gia ils 7 da settember hai jau lura preschentà l’emprima analisa d’organisaziun en suprastanza. Quella è stada cuntenta cun il cuntegn e vuleva savair ils puncts menziunads en tut ses detagls. Il temp previs per quella tractanda na bastava betg per discutar l’entira analisa. N’aveva la suprastanza betg fatg quint cun in’analisa detagliada? Grev da dir, ma probablamain è la suprastanza stada in zic surpraisa da la quantitad d’infurmaziuns. Ils 6 da november hai jau lura pudì preschentar a fin mi’analisa e preschentar las emprimas propostas e mesiras. Nus avain lura pudì discutar ils detagls e las propostas. En l’emprima intervista en la Televisun Rumantscha essas Vus vegnids ­dumandads davart Vossa rait politica. Quella giada avais Vus menziunà che Vus enconuschias il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ed il cusseglier dals chantuns Martin Schmid. Avais Vus entant emprais d’enconuscher bleras Rumantschas e Rumantschs e tut l’elita politica? Natiralmain che jau enconuscheva er autras persunas en la politica. Jau hai fatg bleras visitas durant quests em­prims trais mais ed hai era pudì bajegiar si la rait politica. Jau pens che jau haja uss ina buna basa. Co avais Vus insumma emprais ­d’enconuscher la Lia Rumantscha, ­respectivamain tge è per Vus la Lia Rumantscha? Jau fatsch ina differenza tranter, tge è la Lia Rumantscha e co vegn ella percepida. Quai è era stà in tema en mia analisa d’organisaziun. Per mai persunalmain è la Lia Rumantscha l’uniun tetgala che represchenta ils interess da la Rumantschia e che promova la lingua en differents secturs. Tenor la cunvegna da prestaziun cun il chantun èn las incumbensas definidas cleramain ed il preventiv metta las lingias directivas annualas. Jau sun però persvas cha la Lia Rumantscha stuess esser anc bler dapli. Vus essas vegnids preschentads sco persuna che na fascheva – almain fin uss – betg part da la «petta rumantscha». Fa quai mal? E tgi è insumma la «petta rumantscha»? Tenor mia definiziun èn quai tut quellas Rumantschas e quels Rumantschs che lavuran per il rumantsch e per las uniuns, che vegnan da la scienza ruman­tscha, ch’èn litterats e ch’enconuschan pli bain e profund quest stretg ravugl da la Rumantschia. La Rumantschia vegn definida da questa petta ed er anc da bleras autras Rumantschas e Rumantschs. Tut quels che discurran e san leger rumantsch e tut quels ch’encle­gian, han interess e promovan il rumantsch. Uschia na discurrin nus betg be da 40 000 Rumantschas e Rumantschs, mabain da 100 000 persunas sin tut il mund. Rumantschs èn numnadamain era quels che na dovran betg la lingua sco lingua principala. È quai stà in avantatg per cumenzar Voss uffizi, da betg esser stà ina part da la «petta rumantscha»? Jau ves quai persunalmain sco in avantatg, surtut era per in’organisaziun che sa chatta en la fasa da transfurmaziun. La Rumantschia è evidentamain en la fasa da transfurmaziun digitala. Far ponderaziuns davart adattaziuns da las structuras cun tut quests differents gremis ans permetta da studegiar pli en direcziun da projects. La Rumantschia arrivass forsa da crear pli spert products e servetschs ed als metter sin il martgà. Oz decida la suprastanza, che sa chatta ses giadas l’onn, il cussegl, che sa chatta duas giadas l’onn, e finalmain la radunanza da delegads davart ina gronda varietad da tematicas. En avegnir lavurain nus forsa cun organisaziuns da projects pli effizientas cun ils perits or da mintga regiun ed uniun affiliada. Jau pens ch’ina persuna che na deriva betg da la «petta rumantscha», na porta naginas ipotecas cun ella e po uschia far ponderaziuns avertas en tuttas direcziuns. La Lia Rumantscha discurra dapi trais, quatter onns da novas strategias ed adina puspè pon las uniuns prender posiziun en chaussa. Ils mulins rumantschs molan plaun. Quant spert gartegia a Vus da midar e realisar Vossas visiuns? Probablamain main spert che quai che jau avess gugent. Tant realistic sun jau. Jau hai lavurà passa diesch onns en in’associaziun ed jau hai er emprais che la differenza da temp tranter il commerzi liber ed in’associaziun vegn multipli­tgà cun il factur quatter. Jau sper che quai na saja qua betg il cas. Datti gia singuls puncts che Vus avais pudì midar? Tut mias propostas che jau hai preschentà ils 6 da november èn era vegnidas acceptadas ed jau hai survegnì glisch verda per cuntinuar. Tge mesiras èn quai concretamain? Las collavuraturas ed ils collavuraturs da la Lia Rumantscha han lavurà fitg intensivamain ils ultims onns vi da lavurs da mintgadi, projects e strategias. Ord spira quantitad da lavur n’èsi betg adina reussì da communitgar ed infurmar suffizientamain davart las activitads da la Lia Rumantscha. Perquai vuless jau en avegnir communitgar ed infurmar pli savens en tut la Ruman­tschia. Fin ussa n’avevan nus betg avunda resursas per la communica­ziun. En avegnir investin nus en la digitalisaziun ed er en la communicaziun. Ils ultims dus onns èsi stà magari quiet enturn la Lia Rumantscha. Quai vul lura dir ch’igl è vegnì lavurà da vaglia, però betg communitgà suffizientamain? Jau hai constatà durant quest curt temp ch’igl è vegnì lavurà fitg intensivamain. Per exempel en la diaspora: Da fabritgar si cuminanzas en las citads è ina lavur fitg intensiva. Ussa avain nus gia tschintg cuminanzas en differentas citads cun persunas voluntarias fitg activas. Quest svilup ha dumandà grond engaschament. La Lia Rumantscha ha communitgà activamain davart quests svilups. Jau ma dumond, sche questas infurmaziuns èn propi arrivadas tar las Rumantschas e tar ils Rumantschs? Nus avain discurrì be curt da la transfurmaziun digitala. La Lia ­Rumantscha ha l’incumbensa da ­coordinar las lavurs. È quai insumma pussibel? La Lia Rumantscha ha survegnì l’incumbensa da la Confederaziun e dal chantun da coordinar la transfurmaziun digitala en Rumantschia. Igl è però fitg difficil da tegnair la survista en quest reguard. Era perquai avain nus pudì engaschar ina persuna correspundenta. Cun Ignacio Pérez Prat avain nus chattà ina persuna fitg qualifitgada. El cumenza ils 1. da december a lavurar ed a coordinar tut ils projects. Fin ussa n’avevan nus gnanc las pussibilitads da far tut la coordinaziun. Il mund rumantsch erodescha adina pli ferm: damain vischnancas, demografia a disfavur da las regiuns, mancanza da persunal per plazzas rumantschas, ferma fragmentaziun. Co vul il secretari general da la Lia Rumantscha cumbatter quest svilup? I dependa tge ch’ins vul vairamain cuntanscher. Sch’ins cumenza la lavur sco idealist cun la finamira d’augmentar la quantitad dals Rumantschs sin in milliun, lura han ins forsa mess la finamira in pau memia aut. I fiss baingea pli simpel da smatgar tut la cultura rumantscha en in museum. Tenor mai è la dretga via da mantegnair e promover noss stgazi en tut sias fassettas da lingua, cultura e furmaziun sco quai che nus avain era l’incumbensa tenor las cunvegnas da prestaziun. Jau sun da l’avis che nus hajan en la diaspora il pli grond potenzial per betg perder Rumantschas e Rumantschs. Bleras giadas vegn a trair la lingua rumantscha la curta, cur cha pèrins cun ina part rumantscha che vivan giu la Bassa decidan en tge lingua ch’els vulan educar ils uffants. Perquai stuain nus ans engaschar er en las citads. E tge capita en las regiuns ruman­tschas tradiziunalas? Jau sun da l’avis che nus hajan grond potenzial tar ils nov-arrivads. Jau hai blers amis che vivan en regiuns ruman­tschas e che na discurran betg rumantsch, causa ch’i va era senza. Tenor mai è la lingua era la clav per la vita da mintgadi e per s’integrar en ina regiun. En collavuraziun cun la Lia Ruman­tscha e cun las vischnancas politicas pudessan ins s’engaschar anc pli ferm era per l’integraziun rumantscha. La Lia Rumantscha ha previs dad elavurar per il proxim onn in concept per nov-arrivads. Ils curs da rumantsch che han lieu en tut las regiuns mussan evidentamain ch’igl exista ina gronda veglia d’em­prender rumantsch. Nus avain uss menziunà bleras ­incumbensas e projects. Co tegnais Vus la survista? Fitg simpel, cun ina glista cun tut ils projects. Nus essan londervi cun las direcziuns da scriver si tut ils projects ch’èn en preparaziun ed era da priorisar quels. Quai è ina lavur magari stentusa, ma era fitg necessaria. Restar realistic è meglier che da vulair auzar dapli pais che quai che nus essan abels dad auzar. Nus stuain far dretg quai che nus essan capabels da far e tut il rest surchargia noss’organisaziun. Tge è la finamira da questa priorisaziun? La finamira è da lavurar pli effizientamain pussibel e da far quai che nus ­stuain far. Buns arguments han persvas la suprastanza d’augmentar las posi­ziuns da lavur cun ina plazza da communicaziun ed ina da manadra u manader da project. Ussa avain nus glisch verda per realisar questas emprimas mesiras. Quai demussa era ch’il facit en l’analisa d’organisa­ziun n’era betg dal tut sbaglià. Quant spert vegnan realisadas questas mesiras? Questas duas plazzas vegnan ­publitgadas anc quest onn. La bursa n’è betg vegnida pli gronda. Co vulais Vus finanziar questas duas plazzas da lavur ed a disfavur da tge vegnan quellas finanziadas? A nagina disfavur. L’economia è fitg simpla: Nus stuain avair entradas e sortidas egualisadas. Sche las expensas èn pli grondas, stuain nus augmentar era las entradas. Damai stuain nus far patratgs co che nus pudain augmentar las entradas cun agid da tscherts projects. Markus Solinger è dapi ils 1. d’avust 2023 secretari general da la Lia Rumantscha. Markus Solinger sin porta da la Chasa Rumantscha a Cuira. «Nus stuain ans engaschar er en las citads» Ils 1. d’avust 2023 ha Markus ­Solinger cumenzà sia lavur sco secretari general da la Lia Rumantscha (LR). Durant ses emprims quatter mais da lavur ha el analisà, per incumbensa da la suprastanza, l’organisaziun da la Lia Rumantscha. Ed el ha apparentamain era preschentà emprimas mesiras per adattar las structuras da l’uniun tetgala rumantscha. Sco che Markus Solinger raquinta en l’intervista dad «emprima bilantscha», han las collavuraturas ed ils collavuraturs da la Lia Rumantscha lavurà da vaglia durant ils ultims mais ed onns. Ch’i na saja però betg adina reussì da communitgar ed infurmar avunda la cuminanza rumantscha davart tut quellas activitads. Ch’i saja per el in avantatg tar tut quest’analisa d’organisaziun da betg esser stà part da la «petta rumantscha», manegia Markus Solinger. Ultra da quai vuless el investir cun la LR dapli forzas en la digitalisaziun ed en la communicaziun. Ed il nov secretari general vesa era in grond potenzial per il rumantsch en la diaspora e di perquai: «Nus stuain ans engaschar er en las citads.» (pl/fmr)

Mardi, ils 12 da december 2023 a las 20.00 vegn preschentà en Chasa Rumantscha a Cuira il Chalender Ladin 2024. L’arranschament organiseschan l’Uniun Rumantscha Cuira e l’Uniun dals Grischs. Dacurt è cumparì il Chalender Ladin 2024. Quai è stà l’ultim tgirà da la redactura Bettina Vital Mani. Ella surdat la redacziun a sia successura Uorschla Natalia Caprez Brülhart. L’Uniun Rumantscha a Cuoira (URC) e l’Uniun dals Grischs (UdG) in Engiadina e Val Müstair han decis dad organisar a Cuira üna sairada betg mo per preschentar la nova publicaziun. Mardi, ils 12 dals 12, a las 20.00 èn tuttas persunas interessadas envidadas en Chasa Rumantscha en la Via da la Plessur da sa laschar preschentar tant il Chalender Ladin sco era las duas redacturas. La partenta Bettina Vital Mani vegn a dar in’invista en il cuntegn da l’ediziun actuala. La nova redactura Uorschla Natalia Caprez Brülhart vegn a sa preschentar ed a preleger da ses texts publitgads en quest chalender. Suenter l’occurrenza cun occasiun da cumprar il nov chalender vegn servì in aperitiv offrì da l’URC. Sco ch’ils organisaturs da la sairada scrivan en lur communicaziun als meds d’infurmaziun vegn quai ad esser l’emprima giada ch’in Chalender Ladin vegn preschentà a Cuira. (cdm/fmr)

Set Grischuns datti en il parlament federal. In dad els less daventar cusseglier federal. Sustegnan ils auters las ambiziuns da Jon Pult e vuschan la proxima mesemna per el? Solidaritad tranter parlamentaris dal medem chantun? Patriotissem grischun? – Gioga gliez ina rolla tar l’elecziun dal Cussegl federal? La FMR ha dumandà las parlamentarias ed ils parlamentaris grischuns, sch’els elegian Jon Pult la proxima mesemna, ils 13 da december 2023. Ils blers din: «Cler». In di: «Probabel». Ed in ulteriur vul – avant che decider – anc emprender d’enconuscher Beat Jans, il segund candidat uffizial da la PS. «Per mai èsi ina clera chaussa», di Anna Giacometti da la PLD. «Sche nus avain schon ina giada in candidat cumpetent dal Grischun, lura al sustegn jau en mintga cas.» Ella speria che l’entira delegaziun tegnia cun Jon Pult. «Jau sun Grischun e sche nus avain la pussaivladad da survegnir in sez en il Cussegl federal, sche descha quai da prender questa chaschun», di Martin Candinas da l’AdC. Era ses collega da partida Stefan Engler dat la vusch a Jon Pult. Ils dus politichers da l’AdC fan attent che Pult – malgrà ch’el è in stget socialdemocrat – parta tar singulas tematicas lur opiniun, gist tar il service public, sch’i va per politica da medias u dal traffic public. Martin Schmid da la PLD n’ha anc betg decis a moda definitiva. Ma per regla voteschia el per in candidat grischun, «perquai ch’i facilitass era a mai persunalmain l’access» tar in cusseglier federal. Era sche Jon Pult represchentia ina ideologia – per exempel surventscher il capitalissem u entrar en l’UE – che saja dal tuttafatg cuntraria a la sia, enconuschia lez tuttina ils basegns d’in chantun muntagnard e sa drizzia tenor lezs, manegia Martin Schmid. Roman Hug da la PPS na sa insumma anc betg a tgi ch’el dat sia vusch. Jon Pult enconuscha el gia bain, ma el vuless anc emprender d’enconuscher meglier Beat Jans, il segund candidat sin il ticket uffizial dals socialdemocrats. I possia gea esser ch’ina persuna d’in auter chantun defendia forsa meglier ils interess d’in chantun da muntogna. Magdalena Martullo da la PPS n’è betg stada cuntanschibla per la FMR. Julian Räss, il pledader scriva per email: «Cussegliera naziunala Magdalena Martullo na s’exprima da principi betg areguard candidaturas avant las elecziuns dal Cussegl federal.» En l’emissiun Controvers dad RTR dal settember aveva ella respundì cun in «na» categoric sin la dumonda dal moderatur Andri Franziscus, schebain ella dettia la vusch a Jon Pult, sche quel candideschia per il Cussegl federal. Ella ha dentant anc relativà durant l’emissiun ch’i dependia co che la constellaziun concreta sa preschentia. L’emissiun Controvers è vegnida emessa avant che Jon Pult ha annunzià definitivamain sia candidatura. I n’è pia betg cler, sch’il «na» categoric da Magdalena Martullo è oz anc actual u betg. E co stattan las schanzas da Jon Pult? – Ils hearings ed ils discurs persunals dals proxims dis sajan decisivs, hai num en la delegaziun grischuna. Jon Pult na saja betg uschè enconuschent en il parlament, ma era Beat Jans n’enconuschian blers novs parlamentaris anc betg. Speculaziuns e scenaris da tuttas guisas tutgan tar il ritual avant in’elecziun dal Cussegl federal. Per il mument va la curella ch’in candidat selvadi socialdemocrat pudess vegnir elegì sco successur dad Alain Berset. Ubain ch’il parlament na reelegia pli Ignazio Cassis ed empè da lez il candidat verd Gerhard Andrey u forsa Gerhard Pfister ubain Martin Candinas da l’AdC. En la delegaziun grischuna scrolan ins be il chau davart talas speculaziuns. Martin Schmid da la PLD di: «Jau stun be stut tge che vegn tut scrit.» Sch’el taidlia tge che ses collegas din en il Cussegl dals chantuns, tunia quai tut auter – sco en in auter mund che quel da las medias. Martin Schmid pensa perquai ch’i vegnia a dar in’elecziun tut normala e nunspectaculara, la proxima mesemna. «E tenor il stan dad oz vegn elegì en il Cussegl federal insatgi dal ticket uffizial da la PS.» Franziska Preisig profitass En cas che Jon Pult daventa cusseglier federal, vegn liber ses sez en il Cussegl naziunal. Lura avanza quella persuna, che ha fatg suenter Jon Pult il segund-meglier resultat sin la glista dals socialdemocrats. Gliez è stada la deputada Franziska Preisig. Ella ha recaltgà 9315 vuschs tar las elecziuns naziunalas da quest’atun.

Sandro Buchli/FMR Avant exact 20 onns ha la band americana «The White Stripes» publitgà lur album «Elephant». Cun quest album è il duo da rock che consista da Jack White e Meg White vegnì catapultà en las top diesch dals charts da l’entir mund. Ditg han blers pensà che Jack e Meg White sajan frar e sora, era perquai che Jack White ha en in’intervista fatg allu­siun a quai. Ma quai n’è betg il cas. Els dus eran perfin in pèrin durant l’emprima fasa da la band, sco ch’igl è vegnì ora pli tard. L’istorgia dal cumenzament da la band da Detroit ils onns 1990 è damai interessanta. La percussiunista, Meg White, era ditg cuschinunza en in schic re­staurant a Detroit, nua ch’il ghitarrist Jack White gieva gugent a mangiar. In bel di ha Jack dumandà ella, sch’ella avess interess da sunar cun el en ina band. Paucs onns pli tard han els gì mega-success cun concerts internaziunals e fans sin l’entir mund. Era il «style» dals White Stripes è nunemblidaivel: Els han en be vestgadira alva, naira u cotschna. L’album «Elephant» è tenor la legenda vegnì registrà en be duas emnas cun simplas metodas da registrar, anc a moda analoga. Cler, il song il pli popular è «Seven Nation Army», cun in riff da ghitarra legendar, ma a mai plaschan per exempel era ils songs pli plauns «There’s No Home For You Here» u «You’ve Got Her In Your Pocket». Damai mes tip dad oz: tadlar l’album «Elephant» e da sa laschar motivar da musica da rock da l’onn 2003. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – in cussegl u ina recumandaziun, senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Durant las sessiuns chantunalas vegnan registrads ils votums da deputadas e deputads – e stattan a disposiziun suenter diesch dis en furma stampada en ils protocols dal Cussegl grond. Quels vegnan transcrits a Cuira da persunas cun handicaps – dentant mo ils protocols tudestgs. Discurrì vegn bler en il Cussegl grond durant las debattas! Sco p.ex. era quest mardi en las discussiuns per sbassar il pe da taglia chantunal e per il preventiv. Tut ils votums da deputadas e deputads vegnan registrads «acusticamain» – e suenter diesch dis stattan ils votums a disposiziun pled per pled en en furma da text scrit en ils protocols dal Cussegl grond. Ils protocolladers da chur@work Quai ch’è forsa main enconuschent è tgi che transcriva insumma quellas registraziuns? – «L’incumbensa da scriver ils protocols avain nus surdà a l’interpresa chur@work», declera ils manader dal secretariat dal Cussegl grond, Patrick Barandun. E tar chur@work èn fin 20 emploiadas ed emploiads en pliras squadras occupadas da transcriver ils protocols da Cussegl grond, tradescha la manadra da gruppa da l’instituziun Sophia Kuschel: «Durant duas emnas èn adina trais persunas occupadas cun il protocol dal Cussegl grond.» Sophia Kuschel discurra tar las emploiadas ed emploiads da clientas e clients da l’interpresa: «Tut nossas circa 100 clientas e clients èn persunas cun in impediment corporal ubain in psichic.» I sa tracta da persunas che retiran ina renta d’invaliditad e che vulan lavurar e s’integrar uschia en il process da lavur. Ina part da las 100 emploiadas ed emploiads en engaschads fix, autras persunas lavuran tenor basegns e intgins vegnan era scolads da chur@work. Mo per tudestg «Suenter ch’ils clients han scrit ils protocols, vegnan quels controllads da las manadras da gruppa.» Sophia Kuschel menziuna ch’els possian porscher al chantun unicamain il servetsch da scriver protocols per tudestg. «Nus avain tschertgà persunas che scrivan ils votums da deputadas e deputads da lingua rumantscha e taliana, dentant adumbatten», explitgescha la manadra da l’instituziun. Ch’ils votums en rumantsch e talian transcrivian las translaturas ed ils translaturs dal chantun en la lingua da protocol tudestga, declera Patrick Barandun. Sophia Kuschel e sias clientas e ses clients da chur@work surpiglian blera lavur da biros da vischnancas, dal chantun e da diversas autras instituziuns ed uniuns. «Nus pudain occupar nossas emploiadas ed emploiads tenor lur cumpetenza ed abilitad da lavurar.» L’instituziun chur@work che ha sia sedia a Cuira surpiglia per exempel la contabilitad dad uniuns, incumbensas da multi media ed els mainan in’atgna conditoria che producescha «Manflas da Cuira».

L’iniziativa parlamentara che pretenda dad abolir las «vacanzas giudizialas» è giud maisa. La deputada Christina Kocher ha rinfatschà als iniziants ch’els veglian guntgir cun quella iniziativa la procedura parlamentara usitada ed a la Cumissiun per segirezza e giustia ha ella rinfatschà dad esser partischanta. Ina stretga maioritad dal parlament grischun è suandà al parairi da la deputada da Claustra ed ha retratg l’iniziativa. A l’entschatta fascheva tut la parita, sco sche la fatschenta pertutgant l’iniziativa parlamentara da Stefan Metzger (PPS Engiadin’Ota), che pretenda da stritgar «las vacanzas giudizialas», saja ina formalitad. Il Cussegl grond ha sulettamain gì da decider, sch’el veglia declerar l’iniziativa per relevanta e surdar la fatschenta a la Cumissiun da giustia e segirezza. Il president dal Cussegl grond ha fatg a savair il parairi da la conferenza dals presidents da las fracziuns. «La conferenza è unanimamain da l’idea da declerar l’iniziativa parlamentara per relevanta e da surdar la fatschenta a la Cumissiun da giustia e segirezza.» Quella tenuta ha plaschì fitg al deputà Stefan Metzger che ha punctuà che l’iniziativa nun haja l’intent da stritgar las vacanzas da derschadras e derschaders, mabain unicamain da procurar ch’ils termins na vegnian betg pli sistids per 60 dis durant la stad. «Cun stritgar quella sistida da termins vegnan las proceduras ad ir pli svelt.» Guntgir la procedura usitadas En las pretensiuns da l’iniziativa parlamentara da collega Stefan Metzger n’è la deputada Christine Kocher (PLD Tavau) betg entrada. Ella ha dentant renfatschà als iniziants da vulair guntgir cun l’iniziativa il parairi da la regenza e da l’administraziun pertutgant stritgar las vacanzas giudizialas. «Daco n’essas vus betg ids la via ordinaria cun inoltrar ina incumbensa e surdar quella a la regenza per prender posiziun?» Christine Kocher ha appellà al Cussegl grond da betg declerar l’iniziativa parlamentara per relevanta. «Sche vus faschais quai tuttina, lura na dastgais vus betg surdar la fatschenta a la Cumissiun da giustia e segirezza.» La deputada ha fatg la proposta da surdar la fatschenta ad ina cumissiun ad hoc. «Betg main che sis commembers da la Cumissiun da segirezza e gustia han suttascrit l’iniziativa parlamentara ed els èn tras quai en quella dumonda partischants», ha la deputada da Claustra insistì. Il votum ha chaschunà ina debatta spontana en il Cussegl grond ed ha era surprais il president da la PS, Andri Perl, sco ch’el ha concedì: «Jau vuleva atgnamain suandar a la proposta da la conferenza dals presidents. Las explicaziuns da collega Kocher m’han fatg midar mes parairi.» Malgrà ch’il deputà Stefan Metzger ha anc auzà la vusch en chaussa ed ha chattà sustegn dal deputads da la AdC, Martin Bettinaglio e Reto Crameri, è la maioritad da deputadas e deputads suandada als arguments da Christine Kocher. Detg stretg, cun 56 cunter 54 vuschs ha Christine Kocher battì Stefan Metzger. L’iniziativa parlamentara è uschia giud maisa ed il parlament nun ha stuì decider pli a tge cumissiun surdar la fatschenta.

La vischnanca Albula/Alvra survegn parzialmain raschun davant Tribunal federal areguard «Aventura Alvra». Las punts pendentas en la chavorgia dal Meir na pon però betg vegnir construidas uschè spert. La regenza grischuna sto l’emprim laschar far ina expertisa. Duas organisaziuns da protecziun avevan recurrì. La sentenzia è vegnida publitgada mesemna. Il 2019 han ils votants da la vischnanca Albula/Alvra lubì la revisiun da la planisaziun locala per realisar duas punts pendentas en la chavorgia dal Meir. La regenza grischuna ha suenter lubì la planisaziun e dà glisch verda per runcar guaud per il project turistic «Aventura Alvra». Però duas organisaziuns da protecziun han recurrì, perquai che las punts pendentas sa chattian gist sper trais punts ch’èn sut protecziun: la punt da Solas e la via d’autos figureschan en l’inventari da vias istoricas, il viaduct da Solas da la Viafier retica tutga tar il Patrimoni mun­dial da la Unesco. L’emprima instanza, la Dretgira administrativa chantunala, aveva dà raschun a las organisaziuns da protecziun ed annullà la lubientscha da la regenza. Sinaquai ha la vischnanca Albula/Alvra tratg il cas davant Tribunal federal che ha publitgà la mesemna sia decisiun. Las organisaziuns d’ambient avevan per l’ina crititgà che las punts pendentas cunterfe­tschian al scumond da cuvrir auas. I pudess era vegnir bittà rument en il flum. Plinavant di­sturbian las punts pendentas il maletg sin las punts istoricas. La vischnanca d’Albula/aAlvra è percunter stada da l’avis che las punts pendentas na cuvrian betg uschè fitg la chavorgia che gnanc la plievgia na crudass betg pli en il flum. Era il departament chantunal cumpetent aveva fatg attent che las punts pendentas na sajan betg ina cuvrida che fetschia donn a la fauna e la flora a la riva da las auas. Uschiglio pudessan perfin lingias d’electricitad che mainan sur in’aua tuttenina vegnir qualifitgadas sco cuvridas, ha argumentà il departament. L’emprima instanza aveva qualifitgà las punts pendentas sco cuvridas – auter ussa il Tribunal federal. Lez scriva che las punts pendentas mainian en ina gronda autezza sur la chavorgia vi e sajan mo graschlas. I na sa tractia damai betg d’ina cuvrida tenor la lescha da protecziun d’auas. La construcziun cun gradellas e sugas na tegnia betg enavos glisch, aria e plievgia. In segund crap da stgarpitsch è stada la dumonda, schebain la regenza avess stuì laschar far in’expertisa avant che lubir la runcada e la planisaziun per «Aventura Alvra». In’expertisa ch’avess sclerì la dumonda: È periclitada la protecziun da la Punt da Solas u da las autras punts sut protecziun? Sco gia la Dretgira administrativa è uss era il Tribunal federal da l’avis ch’i basegnia ina tala expertisa. La vischnanca Albula/Alvra aveva fatg valair che la punt pendenta sper la Punt da Solas na restrenschia betg la punt istorica, il cuntrari: Pir uschia vesian ils visitaders e las visitadras il monument davent d’ina nova perspectiva. Plinavant possian ins era giuditgar quai pli tard, en connex cun la lubientscha da bajegiar. La Tgira da monuments chantunala ha però era giavischà ina expertisa. Sche las punts pendentas vegnian construidas sco planisà – direct sper la Punt da Solas – saja il monument periclità acutamain. Era l’Uffizi federal per vias e l’Uffizi federal da cultura han criti­tgà ch’il project turistic smesia la valur da las punts istoricas. Il Tribunal federal vegn perquai a la conclu­siun ch’ina expertisa stoppia l’emprim giuditgar, schebain la punt pendenta disturbia la protecziun da la punt istorica. L’expertisa possia era giuditgar, sch’ins stuess modifitgar il project – vul dir bajegiar la punt pendenta pli lunsch davent da la punt istorica. Cun l’expertisa na possian ins betg spetgar fin tar la lubientscha da bajegiar, i dovria quella gia per giuditgar la planisaziun e la runcada, hai num en la sentenzia da Losanna. Ussa sto la Regenza grischuna l’emprim laschar elavurar ina tala expertisa. Suenter po ella decider anc ina giada, schebain ella vul lubir la runcada e la planisaziun ch’ils votants dad Albula/Alvra avevan gia decidì il 2019. Sentenzia 1C_315/2022 dals 10 da november 2023, ­publitgada ils 6 da december 2023.

L’uniun Bus alpin renda ensemen cun partenaris accessibla «l’ultima miglia» en il traffic da temp liber. Apparentamain cun success: Durant la stagiun da stad 2023 èn vegnidas transportadas en las 19 regiuns passa 125 000 persunas. En sis regiuns han ins fatg records. «Il Bus alpin ha durant la pandemia da Covid-19 registrà damain frequenzas da passageras e passagers», communitgescha l’uniun Bus alpin. Ma sco en l’ulteriur traffic public s’augmentan las cifras puspè: «Cun 125 760 persunas transportadas durant la stad 2023 ha il bus alpin pudì cuntanscher ses segund meglier resultat en sia istorgia.» Records han fatg sis regiuns: Bravuogn – Pass da l’Alvra (GR), Gantrisch (BE), Lenk-Simmental (BE), Pany-St. Antönien (GR), Val-de-Charmey (FR) sco era Züri Oberland (ZH). (cdm/fmr) Ulteriuras infurmaziuns e tut ils uraris e nua ch’i dat bus che circuleschan era d’enviern chattan ins sin: www.busalpin.ch. Ina da las sis regiuns, nua ch’il Bus alpin ha nudà quest onn 2023 in record: Pany – St.Antönien.

La lingua da gender è ina tematica actuala che procura dapi in pèr onns per ina pluna discussiuns. I vala da duvrar ina lingua che resguarda tut ils genders. Co schlia la Rumantschia quai? Atgnamain regia gronda unitad tar las diversas instituziuns che lavuran di per di cun la lingua rumantscha. La lingua da gender vul includer tuts e tuttas mussond stima envers tut las schlattainas. Uschia datti automaticamain er in’egualitad tranter dunnas ed umens e forsa er envers persunas nonbinaras u genderqueer. Igl è evident, gendrar è impurtant ed er ina tematica fitg actuala. Quai vala era per la Rumantschia. Ma sco schlia ella quai tar sia scripziun? I dess pliras variantas per gendrar en rumantsch, sco en autras linguas er. Ins po utilisar ina stailetta da gender e scriver «automobilist*a», in punct dubel «scolar:a», in a grond per il feminin «scolarA», in a en parantesas «aspectatur(a)» u in stritg diagonal «redactur/a». E natiralmain duvrar la furma dubla feminina e masculina. L’impurtant è ch’il text restia bain chapibel, tant a bucca sco er en scrit. Tge soluziuns han instituziuns che lavuran di per di cun la lingua rumantscha? Fixas reglas tar las medias La FMR ha definì en sias reglas da scripziun dad utilisar omaduas furmas, vul dir il feminin ed il masculin, p.ex. «policistas e policists». Sco alternativa dovra ella era la furma cun il stritg diagonal «policist/a». En pli pon ins mintgatant barattar las furmas tar enumeraziuns: «scolastas e purs». Tut las autras variantas vali dad evitar, enfin che in'autra scripziun vegnia da s’etablir. Era RTR haja fixà en sias directivas da duvrar las furmas dublas feminin e masculin, uschia Marietta Cathomas, linguista tar RTR: «Noss collavuraturs guardan propi da resguardar omaduas furmas, tant en scrit sco er a bucca.» Il tric saja en pli tenor la linguista dad utilisar furmas neutralas ed independentas, sco «las persunas, la cumpagnia, il team» che includan tut ils geners. «I vala dad esser creativ», uschia Marietta Cathomas. Translaziuns sin giavisch era cun * Quella tenuta vala era tar la Lia Rumantscha (LR), tenor Daniel Telli, manader Lingua: «Circumscriver, neutralisar e daventar creativ.» Uschiglio scrivan er els ora omadus genders, surtut tar texts uffizials da la LR. En in guid saja reglà tut, Daniel Telli intuna però che mintgatant na saja betg pussaivel da scriver omaduas schlattainas, en quels cas dovrian els mo ina: «Nus stuain guardar da cas a cas.» I dettia en pli differenzas per l’utilisaziun dals genders en lur translaziuns: «Mintgatant giavischa il client che nus fetschian en rumantsch exact uschia sco en il text da partenza», uschia Daniel Telli. En quels cas dovrian els mintgatant era la stailetta da gender. Chanzlias cun las medemas reglas Era la Chanzlia chantunala dal Grischun e la Chanzlia federala dovran en lur documents uffizials las furmas dublas feminin e masculin. Il Post da stab per l’egualitad da las schanzas per dunnas ed umens dal chantun Grischun ha definì che la lingua na duai discriminar nagin. Alberto Palaia dal Post spezialisà per la Plurilinguitad intuna era che la lingua «duai esser inclusiva». Mintga lingua dal chantun haja ina differenta specificaziun. Per il rumantsch valia era tar il chantun dad utilisar «savens furmas dublas, sco charas collavuraturas, chars collavuraturs». Il particular tar ils documents interns dal chantun è che quels sajan l’emprim mo per tudestg: «Là valan autras directivas che en rumantsch. En ils texts tudestgs vegn savens l’emprim la furma masculina u lura mo quella. Ed en tudestg datti il tric dal gerundi cun scriver liebe Mitarbeitende». Silsuenter vegnan quels documents translatads en rumantsch e talian e là datti las directivas da las translaziuns. Per Alberto Palaia è la furma dubla «in automatissem: sch’ins cumenza ad utilisar omaduas schlattainas, lura funcziuna quai senza problem». Leschas federalas masculinas La responsabla dal post per translaziuns rumantschas, Giuanna Caviezel, declera che la Chanzlia federala haja stuì prender posiziun davart la lingua da gender avant in pèr onns: «En quel connex han ins redigì las directivas co gendrar.» Era tar la Chanzlia federala saja impurtant da duvrar la furma dubla feminin e masculin e natiralmain las furmas neutralas. Uschiglio sa drizzia il rumantsch tenor il tudestg e betg tenor il talian e franzos. Surtut tar las leschas federalas haja quai in pau ina consequenza curiusa per ella: «En las leschas vegnan resguardadas mo las furmas masculinas.» Quai fiss ina lavur massiva da midar la furma en tut las leschas, ma tenor ella valessi la paina: «Cun utilisar mo il masculin na daventan las leschas betg pli legiblas che cun omaduas furmas.» La retschertga en instituziuns rumantschas mussa che la scripziun dubla da masculin e feminin vegn atgnamain resguardada e promovida dapertut. Percunter na resguarda (anc) nagina da las redacziuns e dals posts da translaziun scripziuns cun segns grafics, sco stailinas u puncts dubels. Era tar questa tematica vala però segir e franc ch’ella vegn a sa midar cun il temp.

Tattoos èn dapi onns en moda. Tenor in rapport dad SRF è mintga tschintgavel en Svizra tetovà, tar ils giuvens èsi perfin prest mintga segund. «Blers vulan simplamain in sujet sin la pel che plascha ad els», declera la tetovadra rumantscha Flurina Hürlimann. Da pitschens cors ni utschels sur chavazzas e cruschs e rosas – la varietad da simbols che Svizras e Svizzers as laschan tetovar sin lur pel è gronda. E quel «trend» è grond – tar glieud giuvna quintan ins tenor rapports dad SRF che prest mintga segund haja in tattoo. Tenor il schurnalist Clément Grandjean, che ha scrit in cudesch davart l’istorgia dal tattoo, datti gia radund 1000 persunas en Svizra che fan tattoos. Per cumparegliar: ils onns 1980 devi be radund 15 studios. En il Grischun èsi tenor ina curta retschertga sin Google Maps ina quarantina da studios. Tar in tattoo vegnan pigments da colurs furads en la pel. Ils ristgs per ina tala intervenziun èn tenor la Confederaziun il mument anc betg uschè clers. L’Uffizi federal da segirezza alimentara e fatgs veterinars avertescha en mintga cas sin sia pagina: «Tattoos n’èn betg nunprivlus.» Singulas substanzas sajan gia vegnidas scumandadas ed il mument vegnia examinà, sch’i dovria ina pli stricta lescha en quest connex. Da tut las sorts glieud «Jau hai propi differents clients. – La ­glieud che vegn ha ina vegliadetgna da 18 enfin 80 onns», di Flurina Hürlimann che discurra vallader ed che ha avert avant in onn ses agen studio da tattoo a Cham (ZG). E quest model da fatschenta para da funcziunar bain, sco ch’ella di: «Pli baud hai jau anc lavurà en la gastronomia, ma oz fatsch jau be pli tattoos.» Ses studio en il chantun Zug ha ella battegià sin «Pachific», in num che irriteschia tranteren la clientella, sco ch’ella raquinta cun in surrir: «Blers pensan che jau haja scrit sbaglià ‹Pazific› sco l’ozean. E lura hai jau da declerar ad els che ‹pachific› è vallader ed ha ina muntada rumantscha.» Blers vulan in tattoo pitschen Sco statement politic, per dar in accent a l’atgna persunalitad, motivs estetics u simplamain in simpel plaschair. Las raschuns per laschar far in tattoo èn uschè diversas sco las persunas che sa laschan far il tattoo (guarda box). Quai conferma era Flurina Hürlimann: «Blera glieud vuless sa laschar tetovar in motiv ch’els chattan bel, tar auters ha in tattoo ina muntada pli gronda, per exempel sco memoria ad insatgi ch’è mort. Ils pli blers vulan dentant in tattoo sco decoraziun dad in sujet che plascha ad els.» Sch’i dettia in «trend» u insatge che saja il mument spezialmain en moda tar tattoos: «Ozendi vulan ils blers be pi­tschens tattoos – per exempel in ­pitschen splerin u ina pitschna flur insanua sin il corp.» Era scrittiras en il sortiment Sco che la tetovadra da Cham raquinta, fetschia ella il pli gugent in «design» individual per il client. Uschia ha ella per exempel furà il «Piz Buin» sin la pel da sia mamma. Era differentas scrittiras per tattoos ha ella en il «sortiment», ed ella ademplescha er ils giavischs da scrittira dal client, sco ch’ella explitgescha: «Cun ina sort da schablona san ins sco emprim far in stampat e lura metter quel sin la pel per far ina copia da la scrittira. – Pleds rumantschs n’hai jau però fin ussa anc mai tetovà, ma jau studegel da ma tetovar il pled ‹pachific› sin mia pel, sco il num da mia firma.»

Questa mesemna ha gì lieu a Cuira per la 16avla giada il tradiziunal inscunter da las anteriuras presidentas e dals anteriurs presidents dal Cussegl grond. L’inscunter è mintga dus onns, inclusiv visita da la sessiun dal Cussegl grond ed in gentar cuminaivel. Tar quel èn era stads da la partida il president dal parlament grischun, Franz Sepp Caluori, il president da la Regenza, Peter Peyer, ed ulteriuras politicras e politichers grischuns, sco che la Chanzlia chantunala ha communitgà questa mesemna. (cdm/fmr) Passa ina ventgina anteriuras presidentas ed anteriurs presidents dal Cussegl grond èn sa scuntrads questa mesemna a Cuira.

La Pro Svizra Rumantscha e l’Uffizi federal da cultura organiseschan ensemen l’emprim «creaton» rumantsch a Turitg ils 20 da schaner 2024. I sa tracta d’ina nova purschida che duai radunar persunas e lantschar ideas che vegnan sviluppadas a projects. L’emprima ediziun sa focusescha sin ils basegns da la diaspora rumantscha. Il creaton – sumegliant ad in hackathon – è l’opportunitad da formular e concretisar ideas per la Rumantschia. L’emprima ediziun dals 20 da schaner 2024 tracta la diaspora ruman­tscha. En il focus stattan las ideas e las solu­ziuns da mintgin e mintgina. Il creaton vegn organisà da la Pro Svizra Rumantscha (PSR) e da l’Uffizi federal da Cultura (UFC) ensemen cun persunas che s’engaschan giu la Bassa per la diaspora. Dominic Blumenthal, copresident da la PSR, e Clau Dermont, collavuratur scientific linguas a l’UFC, han dà scleriment a la FMR. Els èn dus dals iniziants ed organisaturs dal creaton. Clau Dermont ha dal rest er inventà il num ­creativ. FMR: Curt e setg: Tge è il creaton? Clau Dermont: Il creaton è la schanza da discurrer sur dal futur da la diaspora rumantscha en la furma d’in inscunter. Per tge motivs faschais Vus questa occurrenza? Clau Dermont: Nus da l’Uffizi federal da cultura vulessan che la diaspora rumantscha creeschia sezza quai ch’ella dovra per l’ave­gnir. Il creaton duai esser la plattafurma per radunar persunas e lantschar ideas. Dominic Blumenthal: E quellas ideas, che pon esser veglias u novas, duain vegnir sviluppadas vinavant e concretisadas a projects. A tgi sa drizza il creaton? Clau Dermont: A tuttas e tuts che vulan contribuir a la Rumantschia ed a la diaspora rumantscha. Sajan quai persunas che stattan sezzas en la diaspora, persunas dal coc rumantsch che vulan sviluppar la diaspora u fans dal rumantsch. Pli divers ch’il public è e meglier che las ideas vegnan ad esser. Dominic Blumenthal: Il creaton duai en pli stgaffir novas raits, era per persunas che na s’occupan betg professiunalmain cun il rumantsch e che na s’engaschan anc betg per il rumantsch. Tge aspectativas avais Vus? Clau Dermont: Da princip naginas. I sa tracta d’in pilot, dad in’emprova. Dominic Blumenthal: Concret spera la Pro Svizra Rumantscha che projects cun in effect positiv per il svilup dal rumantsch en la diaspora resultian dal creaton. Clau Dermont: Nossa speranza è era da pudair sustegnair trais projects davart la dia­spora per pudair lura inoltrar quels a noss uffizi per ina cumpletta finanziaziun. Sche quest creaton vegn ad esser in success, pudess quai dar ina nova purschida per la Rumantschia che vegn ad avair lieu tenor basegn e davart diversas tematicas actualas. Las dumondas cun Dominic Blumenthal èn vegnidas fatgas en scrit. Dapli infurmaziuns ed in formular d’annunzia chatt’ins sin www.rumantsch.ch In entir di crear al creaton Las ideas ed ils projects davart la diaspora da tut las participantas e tut ils participants èn en il focus durant il creaton che ha lieu sonda, ils 20 da schaner 2024 en la Bäckeranlage a Turitg. Il program dura l’entir di: 10:00: arrivada e café 10:30 bainvegni, preschentaziun studi diaspora 11:00 reflexiun/brainstorming, sil­suenter lavurs en gruppas 12:00 gentar 17:00 inoltrar sbozs da projects 17:30 preschentaziun dals projects, silsuenter apero Ina giuria elegia ils trais megliers projects. Quels vegnan sustegnids cun 5000 francs sco chapital da start e per cussegliaziuns. La participaziun è gratuita. (cdm/fmr) Svizra: Discutar e sviluppar la diaspora Ils 20 da schaner 2024 datti a Turitg ina nova occurrenza cun il num «creaton». Ella ha la finamira da radunar persunas e da lantschar ideas che vegnan sviluppadas a projects. Questa emprima ediziun vegn a tractar la diaspora rumantscha. La Pro Svizra Rumantscha e l’Uffizi federal da cultura organiseschan il creaton. El sa drizza a tut las persunas e betg mo a persunas da la diaspora rumantscha. La speranza dals organisaturs è ch’i dettia novs projects davart la diaspora che pon lura vegnir inoltrads a l’Uffizi federal da cultura per ina finanziaziun cumpletta. (fmr/aj) Cun quest flyer fan ils organisaturs reclama per il creaton.

Mo intginas uras e lura è Jon Pult cusseglier federal – u betg. Al socialdemocrat grischun resta pauc temp per persvader forsa anc in u l’auter parlamentari dapli da sias qualitads. Co èsi da star avant in tal spartavias? Tge faschess el sch’el avess dapli temp? Oz, mardi, datti ils ultims hearings. Encunter saira dattan las fracziuns enconuschent lur posiziuns. Damaun decida l’Assamblea federala schebain Jon Pult, Beat Jans u forsa perfin ina autra persuna daventa successura dad Alain Berset en il Cussegl federal. FMR: En paucas uras sa decidi sche Vus ­politisais ils proxims onns en la regenza svizra – ubain sche Vossa vita cuntinuescha sco fin qua. Tge sentiment è quai? Jon Pult: Jau sun concentrà, jau stun bain, jau sun natiralmain in pau gnervus. Ma jau m’allegr era sin la mesemna, per vesair co quai va e vegn ora. Jau daventass gugent cusseglier federal per lavurar per la coesiun da la Svizra e per dar forza a la diversitad dal pajais. Ma sch’i na funcziuna betg, è era Beat Jans in bun cusseglier federal. Ils ultims dis èsi stà ina vaira truscha: hearings, speculaziuns, intervistas. Avessas Vus spetgà in tal squitsch e stress? Gea, sch’ins candidescha per il Cussegl federal, san ins, tge che spetga ins. Ma igl è insatge auter sch’ins viva quai. Igl è stà super-intensiv, ma era interessant. Durant ils hearings exista in squitsch fitg aut, ma igl è era bel. Pertge sch’ins fa gugent politica ed exprima gugent sias ideas ed opiniuns, èsi ina schanza incredibla da pudair discutar cun tuttas fracziuns. Quai m’ha plaschì. Vus avais adina sutlingià da vulair star vardaivel e sincer en quest cumbat ­electoral. Ma è quai propi adina prudent? Avant la fracziun da la PLD avais Vus per exempel ditg che Vus na sappias anc betg sche Vus reelegis Ignazio Cassis u dais la vusch al candidat verd Gerhard Andrey. Avair persunas sinceras e transparentas en il Cussegl federal è per mai ina auta valur. Jau spetg quai dals commembers e da las commembras dal Cussegl federal. Lura stoss jau sco candidat era esser sincer. En il hearing da la PLD hai jau ditg che mia fracziun n’ha anc betg discutà la reelecziun dad Ignazio Cassis, quai capita pir oz suentermezdi. Ina resposta pli diplomatica fiss forsa stada pli inditgada. Quai è diplomatic. Sch’jau avess ditg insatge auter avant che mia atgna fracziun ha discutà la chaussa, n’avess jau betg respectà la col­leghialitad da fracziun. È quai credibel per in candidat dal Cussegl federal? Plinavant: Ils commembers dal parlament che giavischan ina persuna integra en il Cussegl federal, pon segir valitar quai endretg. Sche Vus avessas anc temp in’entir’emna, tge faschessas lura anc? Jau na faschess betg bler dapli u bler auter. I dat anc ils ultims hearings e las ultimas ­discussiuns. E lura èsi era bun. Fin questa saira han ils collegas e las collegas dal parlament fatg lur opiniun. Per «muntagnards» valais Vus plitost sco in represchentant dad ina citad – e per ils «urbanists» essas Vus in muntagnard. Ina difficultad per ina tala elecziun? Na, jau crai ch’igl è in avantatg. Jau hai gì la fortuna da crescher si cun omaduas identitads. Jau hai fermas ragischs en l’Engiadina Bassa e da l’autra vart hai jau vivì a Milaun, a Cuira, Turitg e Berna. Jau enconusch differentas realitads e la multifariadad da la Svizra. Quai è en general in avantatg per far politica, ed jau crai ch’i fiss era in avantatg per il Cussegl federal. Vus avais ditg che Vus siemias en trais ­linguas – tudestg, rumantsch e talian. È il siemi da daventar cusseglier federal stà in siemi rumantsch? Igl è segir in siemi per il rumantsch e forsa era per blers Rumantschs e bleras Rumantschas dad avair in segund cusseglier federal suenter tschient onns dapi Felix Calonder sco unic cusseglier federal rumantsch. Quai è ina part da mia motivaziun per la candidatura.

Pervia da la ferma plievgia è en il decurs dal glindesdi ina bova vegnida giu sin la via chantunala tranter Razén e Giuvaulta. Per motivs da segirtad resta la via chantunala serrada fin almain mesemna da mezdi, ils 13 da december 2023. Crappa e glitta èn sa distatgadas glindesdi causa la ferma plievgia radund 150 meters sur la via chantunala tranter Razén e Giuvaulta. Las raits existentas da protecziun cunter crudada da crappa han fermà si ina gronda part dal material. Pervi da la ferma plievgia che dura vinavant, sa ruschna actualmain anc adina bler material e cumenza ad emplenir las raits da protecziun cunter crudada da crappa. Tras quai crodan crappa e ragischs persas sur la rait ora sin la via chantunala. Quai ha communitgà la Polizia chantunala grischuna. Per motivs da segirtad è la via perquai serrada per il traffic tranter las funtaunas d’aua minerala da Razén e l’ovra electrica sin l’autezza da Giuvaulta almain enfin mesemna da mezdi , ils 13 da december 2023. Da questa bloccada è era la lingia da la Viafier retica pertutgada. Tranter Panaduz e Tusaun curseschan bus da remplazzament da la viafier. Igl è da quintar cun retards, interrupziuns e sviaments. Lavurs da segirada n’èn anc betg pussaivlas Actualmain è il material a la spunda anc ferm en moviment. Per la segirezza dals collavuraturs pon las lavurs da segirezza e da rumida pir cumenzar, cura ch’ins ha survegnì glisch verda per il lieu privlus. (cdm/rtr/fmr) Las raits sur la via han tegnì si ina gronda part da la bova.

In poker per milliuns e milliardas sa splega en mintga sessiun d’enviern. Quest poker sa numna uffizialmain «debatta davart il preventiv». Anna Giacometti è pledadra dal preventiv ed explitgescha mintgamai la posiziun da la cumissiun da finanzas. Quants daners dastga la Confederaziun spender l’onn proxim? Radund 80 milliardas propona il Cussegl federal. Il parlament dispita durant la sessiun d’enviern davart ils detagls da quest preventiv 2024. Remartgabel è: Nagin na sa stgarpa per il post da pledader u pledadra tar questa tractanda. Cussegliera naziunala Anna Giacometti surpiglia gia per la segunda giada l’incumbensa. Igl è bunamain ina lavur da maz. FMR: Il job da pledadra u pledader dal preventiv n’è betg tschertgà. Pertge? Anna Giacometti: I dat mintgamai ina pledadra u in pledader tudestg ed in franzos. Ils parlamentaris na stattan propi betg en fila – cunzunt betg per il pledader da lingua tudestga. Gia l’onn passà n’ha nagin da la cumissiun da finanzas vulì far quai. Jau hai surpiglià l’incumbensa sco sfida. E quest onn essas Vus – sco parlamentara taliana – puspè pledadra tudestga per il preventiv? Gea, ins n’ha chattà nagin ed ins m’ha dumandà. La debatta da budget dura plirs dis – atgnamain èsi ina plattafurma en la publicitad. Las medias citeschan però savens be ils votums or da las partidas politicas – e betg quels da la pledadra. Sco pledadra na dastgan ins betg exprimer l’atgna idea, mabain sto restar tar la posiziun da la cumissiun. Sch’i va per exempel per dapli daners per il traffic public en las regiuns, stuais Vus s’exprimer tenor la maioritad da cumissiun e na dastgais betg dir che Vus sco Grischuna essas persuenter? Gea, quai è in bun exempel. Pertge rufidan Voss collegas da cumissiun dad esser pledader u pledadra? Pervi da la lavur preparatorica. Jau stoss scriver mezza tut ils pleds. A l’entschatta da la debatta hai jau da discurrer ventg minutas per explitgar la fatschenta. Lura ha il preventiv quest’onn sis blocs tematics. En mintga bloc m’exprim jau tar mintga proposta singula u suenter mintga votum dal Cussegl federal. Nov uras ha debattà il Cussegl naziunal la gievgia passada ed il glindesdi. Co preparais Vus tut Voss pleds? I dovra ina enorma concentraziun durant la debatta. Jau ma prepar gia a chasa. Igl è nunpussaivel da far tut en il parlament. Gia mo il protocol da la cumissiun da finanzas davart il preventiv ha 134 paginas. Tuttina essas Vus gugent pledadra? Jau hai gia en scola gì gugent cifras ed era pli tard en la scola mercantila. Sco pledadra han ins contact direct cun la ministra da finanzas Karin Keller-Sutter. Esser pledadra dat cuntentientscha. Il glindesdi saira suenter la debatta sun jau stada tut loscha. Al Cussegl naziunal èsi reussì malapaina da deliberar il preventiv confurm al frain da daivets. Era quai la raschun che Vus essas stada loscha? Na, jau sun stada loscha ch’jau n’hai mai pers la survista, na sun mai vegnida en il stress ed hai pudì respunder tuttas dumondas ch’èn vegnidas tschentadas en la debatta. Jau era preparada bain. Fin che las differenzas èn lugadas a la fin da la sessiun va il preventiv trais giadas vi e nà tranter las duas chombras. Il preventiv preveda expensas da var 80 milliardas francs. Tge para a Vus impurtant en quest connex? Duas terzas da las expensas da la Confederaziun èn liadas. Quai vul dir, ins ha pauca letga. Las sfidas creschan. Ins quinta en il plan da finanzas cun in deficit structural da fin 1,2 milliardas francs mintg’onn. Il Cussegl federal sto perquai vegnir ils proxims mais cun propostas nua spargnar. Gia en scola ha ella gì gugent cifras. Uss sesa ella en la cumissiun da finanzas dal Cussegl naziunal e fa pledadra durant la debatta per il preventiv 2024. La cussegliera naziunala è pledadra per il preventiv 2024. Cifras, actas, debattas cumplitgadas – Anna Giacometti na tema betg la lavur. Ella ha surpiglià l'incumbensa da pledadra per il preventiv 2024.

La Viafier retica concluda l’onn da gestiun 2023 cun in gudogn da record da var 10 milliuns francs. Quai han la direcziun ed il cussegl administrativ da la Retica communitgà ier mardi a la conferenza da medias annuala. Malgrà il gudogn e las frequenzas excellentas mancan locomotivistas e locomotivists. L’onn proxim vegn la Retica a prender mesiras per distgargiar il persunal. «Nus avain gì in excellent onn da gestiun 2023.» Cun quests pleds ha Mario Cavigelli, il president dil cussegl administrativ da la Viafier Retica beneventà a sia emprima conferenza da medias annuala sco parsura da la Viafier retica. «Gia l’onn 2019, quel avant la pandemia, è stà in onn da record per nossa interpresa. Durant il 2023 avain nus dentant surpassà cleramain il record dal 2019», ha Mario Cavigelli ditg. Las frequenzas na sajan anc mai stadas uschè autas sco quest onn. «Quai ha dentant er gì consequenzas negativas en furma da squitsch sin il persunal.» Renato Fasciati, il directur da la Viafier Retica ha remartgà ch’i dovria l’onn 2024 mesiras per distgargiar il persunal. «Il svilup positiv ha damai gì consequenzas negativas e quellas stuain nus eliminar pli svelt pussibel.» Mesiras da distgargia inevitablas Sco quei che Renato Fasciati ha ditg suenter l’infurmaziun da medias a la FMR, haja la Retica oz circa 12 locomotivistas e locomotivists che manchian. «Nus avain oz 305 locomotivi­stas e locomotivists. La Retica nun ha anc mai gì tant persunal en questa funcziun. E malgrà quai avain nus memia pauc persunal per las locomotivas.» Quai haja d’ina vart da far cun la purschida da trens creschenta, ha Renato Fasciati ditg. «Nus faschain tut il pussaivel per recrutar nov persunal. Ma i na va tuttina buca senza certas reducziuns da nossas purschidas.» D’ina vart vegn la Retica a stritgar l’onn proxim intginas spiertas turisticas sco ils viadis da glina plaina u ils viadis cun ils trens a vapur en l’Engiadina ed en Surselva. Renato Fasciati ha infurmà ch’i vegni ultra da quai a dar bus da remplazzament per spargnar uras da lavur tar il persunal da locomotiva. Plinavant vegni la Retica a metter ensemen trens per spargnar uras da lavur tar il persunal da locomotiva. Gudogn da 10 milliuns francs Cunquai che l’onn 2023 n’è anc betg dal tut a fin quintan ils responsabels da la Viafier retica cun in gudogn approximativ da circa 10 mil­liuns francs. Quai saja in nov record en l’istorgia dalla Viafier retica, ha Mario Cavigelli ditg. Ensemen cun ils gudogns dad autras Viasfier, a las qualas la Retica saja participada, per exempel il Glacier Express, muntia il gudogn per 2023 schizunt ad enfin 15 milliuns francs. Mario Cavigelli: «Il gudogn e l’augment tar las frequenzas èn er ina sfida per nus ils proxims onns. La Viafier Retica ha incumbensas sin il sectur da las infrastructuras e dal persunal.» Il president dil cussegl d’administraziun ha er menziunà la stgarsezza d’energia, ils custs creschents ed il svilup dals tschains che maglian adina daplirs daners. «Malgrà tut na vulain nus – sche pussaivel – betg augmentar ils pretschs per ils bigliets.» Trens surchargiads Sco quai che Renato Fasciati, il directur dalla Retica, ha constatà hajan las frequenzas da record dal 2023 gì consequenzas per la qualitad da viagiar per ils giasts. «En l’avegnir stuain nus evitar trens surchargiads, nua che la ­glieud n’ha betg plaz da seser. Nus vulain reducir las reclamaziuns da giasts ad in minimum.» Pussaivel saja quai novissimamain cun ils novs trens Capricorn che possian vegnir schlunganads cun ulteriuras plazzas da seser. Renato Fasciati: «Nus avain quintà che las frequenzas vegnian a crescher ils proxims onns. Uss è tut i fitg svelt. Quai è fitg positiv per nossas finanzas.» Renato Fasciati ha dentant era menziunà ch’ils daners vegnian duvrads gist ussa per la modernisaziun da l’infrastructura. Enfin oz ha la Viafier retica remplazzà 50 cumposiziuns da trens veglias cun ils novs trens Capricorn. Aifer las proximas emnas vegnan ulteriurs sis novs Capricorns a cursar sin las lingias da la Viafier Retica. Record da passagiers tar la Viafier retica Anc mai en l’istorgia da la Viafier retica èn tantas persunas viagiadas cun ils trens dalla Retica sco quest’onn. L’onn 2023 vegn a rumper il record da l’onn 2019 ch’era stà il pli ferm onn d’affar d’enfin qua da la Viafier retica. La Retica quinta cun in gudogn da var 10,5 milliuns francs per l’onn 2023. En il medem mument ha la Viafier retica da batter cunter la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas. Sco quai ch’ils responsabels dalla Retica han infurmà ier mardi, manchian actualmain 12 locomotivistas e locomotivists. Per reducir las uras da lavur dal persunal da locomotiva sto la retica desister l’onn 2024 da tschertas purschidas. (fmr/mg) Renato Fasciati (sanester) e Mario Cavigelli duront l’infurmaziun da medias.

«Solsbury Hill» u «Sledgehammer» èn titels da songs che vegnan endament a blers cun udir il num dal musicist Peter Gabriel. Ils ultims 21 onns nun han ins però udì prest nagut pli da quest um. Peter Brian Gabriel è in musicist britannic, cumponist ed autur da texts da songs. Enconuschent è el vegnì al cumenzament dals onns 1970 sco confundatur e chantadur da la band Genesis. Dal 1975 ha el bandunà la band per far carriera sco solist. Dal 1986 ha el gì fitg grond success cun ses album «So» e dal 1992 er cun l’album «Us». L’ultim album da l’onn 2010 nun ha gì tant success. Alura però nun han ins pli udì la vusch da Peter Gabriel, fin uss. Dacurt ha el publitgà ses nov album «i/o». Las chanzuns ha el laschà udir als interessads durant tut quest onn, adina cur ch’igl era clerglina ha’l laschà resunar in’autra. Uss è cumparì l’album cun tut ils 12 songs. A mai plascha ses nov album fitg bain. Igl è bel dad udir puspè la vusch da Peter Gabriel, a la fin er jau in grond fan dad el. E la musica sin «i/o» è a mes avis propi bella. Perquai As cussegl jau da tadlar la nova ovra da Peter Gabriel cun la dunsaina da novs songs. Els tunan bain cun clerglina ed era uschiglio. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Peter Gabriel ha publitgà in nov album

Ils Musei Valposchiavo han gì dal 2023 var 5000 visitadras e visitaders. Uss sa preparan els per la nova exposiziun extraordinara davart ils pastiziers puschlavins e l’emigraziun. La Fondazione Musei Valposchiavo cumpiglia il Palazzo de Bassus-Mengotti, la Casa Tomé, il Centro di conservazione dei beni culturali ed il complesso artigianale Aino. Ensemen han registrà questas chasas var 1000 entradas dapli che l’onn precedent, fin 5000 persunas han visità ils museums. Uss communitgescha la fundaziun che vegnia preparada ina nova exposiziun extraordinaria. Quella è deditgada als «pastiziers puschlavins ed a l’emigraziun». Ils pastiziers eran emigrads en blers pajais da l’Europa. Els nun han be gì grond success cun lur lavur, intgins d’els han midà suenter lur return cun lur investiziuns en novs bajetgs il maletg dal Borgo di Poschiavo. Els han era manà novas perspectivas socialas e meds da pensar en lur veglia patria. Ulteriuras infurmaziuns chattan ins sin www.musei-valposchiavo.ch . En ils museums da la Valposchiavo èn vegnids mussads l’onn passà da tutta sorts exponats.

Las lavurs per segirar e rumir la via suenter las bovas da glindesdi passà èn avanzadas bain. L’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun ha communitgà ch’ins haja pudì avrir la via per il traffic mesemna saira. Las forzas d’acziun da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa (UCB) e d’ulteriuras interpresas han lavurà cun tutta forza e rumì la glitta, la crappa e la laina che avevan emplenì la rait da protecziun cunter crudadas da crappa. Las ultimas lavurs da rumida e da nettegiament han ils luvrers prestà anc mardi suentermezdi. La via ha pudì vegnir averta per il traffic a las 17.00. En il decurs da l’emna proxima vegn reparada la rait da protecziun existenta. Questas lavurs pon vegnir realisadas senza gronds impediments dal traffic. La situaziun sin las vias cun infurmaziuns actualisadas cuntinuadamain chattais Vus sut www.strassen.gr.ch. La rait da protecziun cunter crudada da crappa è vegnida rumida puspè.

49 – 54 – 43: Tantas vuschs ha Jon Pult recaltgà en ils trais scrutinis per la successiun da cusseglier federal Alain Berset. Il cusseglier naziunal grischun da la PS ha damai, cun mintgamai la terza plazza en ils differents scrutinis, pers cleramain la cursa per il sez vacant en il Cussegl federal. Corina Schmed, moderatura dad RTR, ha intervistà Jon Pult curt suenter l’elecziun. RTR: Vus avessas gì oz la schanza da puspè represchentar la Ruman­tschia en il Cussegl federal, suenter passa in tschientaner. Ma il resultat è stà cler. Quant gronda è la dischillusiun? Jon Pult: Jau sun sa chapescha persunalmain in pau dischillus. Jau hai investì bler, jau hai cumbattì fin la fin. E lura vuless ins gugent era surpigliar l’uffizi. Perquai na vuless jau betg zuppentar che jau sun trumpà. Ma al medem mument enconusch jau Beat Jans fitg bain. El è in politicher excellent, in bun ami – ed el vegn segir ad esser in bun cusseglier ­federal per la Svizra. La Rumantschia sto ussa damai spetgar in pau pli ditg, fin ch’ella survegn in segund u forsa perfin ina segunda represchentanta en il Cussegl federal. Impurtant è gea che nus hajan commembers da la regenza per l’entir pajais, da quellas e quels che s’engaschan per la diversitad, per l’entira coesiun. E Beat Jans ha tuttas capacitads per far il meglier per noss pajais. Pertge n’hai tenor Vus betg tanschì oz per daventar cusseglier federal? Quai na sai jau ussa anc betg analisar e giuditgar. Quai ston forsa era dir auters. Jau hai cumbattì, hai empruvà da declerar tge ch’èn mias prioritads, jau hai explitgà mias ideas e mias experientschas e tge che jau pudess purtar en il gremi. Beat Jans ha damai gì megliers arguments – ed jau respect quai. Uschia è la democrazia! Jau ma legrel ussa da pudair lavurar vinavant sco cusseglier naziunal dal Grischun e da pudair era collavurar cun il nov cusseglier federal Beat Jans ch’è in ami. Avais Vus forsa fatg memia pauc per persvader Voss critichers? Jau n’hai betg fatg pauc – anzi, jau hai lavurà fitg bler. Ma insaco n’hai betg funcziunà. Quai èsi d’acceptar. Uschia è la democrazia. Las davosas emnas èn stadas fitg ­intensivas per Vus. Tge prendis cun Vus da quest’experientscha? Igl è stà in’experientscha fantastica ed in privilegi. L’idea ch’ins po ir en tuttas fracziuns ad explitgar las atgnas posiziuns, da discutar politicamain las atgnas prioritads – tut quai è stada ina super experientscha, schebain fitg intensiva! Igl è era bun che quest’experien­tscha è ussa finida e che jau poss puspè cumenzar a lavurar. Sche nus dain anc in sguard enavant: È il chapitel «cusseglier federal» serrà per Vus cun l’elecziun dad oz? Bun, ins na sto mai dir mai! Tge che l’avegnir vegn a purtar, quai na savain nus betg. Però per mai èsi cler: Questa è stada mia candidatura! Quai fiss stada mia schanza! Ussa n’hai betg funcziunà. Jau hai ussa bleras autras perspectivas per mes avegnir persunal. A livel politic vuless jau m’engaschar vinavant sco cusseglier naziunal. Jau hai in mandat da la populaziun grischuna ed jau ma legrel da far tut il pussaivel.

Igl è ina tortura che dovra gnerva – da succumber l’elecziun en il Cussegl federal. Jon Pult ha superà la prova cun disciplina. Curt suenter l’elecziun da Beat Jans circumdescha ina schauma da schurnali­stas e reporters Jon Pult en la Wandelhalle. «Igl è stà in cumbat fair», di il politicher grischun en cameras e microfons. «Beat Jans daventa in formidabel cusseglier federal.» Suenter pliras intervistas s’excusa el e sa fultscha tras la fulla per turnar en la sala dal Cussegl naziunal. En quel mument stat sia dunna davant el: intgins pleds, ina embratschada. Jon Pult stritga sur la vi­sta da sia dunna. I para sco sch’el consolass ella empè dal cuntrari. Il cusseglier naziunal ha gist trapassà diras uras. I cumenza il mardi curt avant las otg. Jon Pult cumpara en la sala dal Cussegl naziunal, ils mauns en satg, in curt salid qua, in pitschen surrir là. El para insaco sulet ed isolà en questa sala cun 245 ulteriurs politichers e politicras che decidan prest davart sia carriera. La sesida da l’Assamblea federala cumenza cun pleds da cumià per cusseglier federal Alain Berset e per il chancelier Walter Thurnherr. Jon Pult sesa sidretg, strubegia mintgatant ses culli, tegna magari il det sin sia bucca sco da cumandar a sasez da taschair. Finalmain cumenzan las elecziuns dal Cussegl federal. Ils schefs da fracziun van al pult d’oraturs. Tant la PLD sco la PPS empermettan sontgamain dad eleger ils candidats sin il ticket da la PS. Malgrà quai crititgescha il schef da fracziun da la PPS Thomas Aeschi omadus candidats uffizials, cunzunt il candidat grischun: «Jon Pult giavischa l’entrada en l’UE, pli autas taglias ed el è s’exprimì cleramain cunter la collavuraziun cun ils burgais.» Per l’emprima e suletta giada quest mardi avantmezdi fa Jon Pult ina fa­tscha schoccada. El sa posa enavos en sia sutga. Ins vesa ch’el sto sa prender ensemen cun tutta forza perquai ch’el na po betg sa dustar. L’Assamblea federala reelegia ils sis cussegliers federals en uffizi. Perfin Ignazio Cassis vegn confermà en l’emprim scrutini, malgrà ses concurrent verd Gerhard Andrey. Tut quai dura uras. Entant ch’il candidat da la PS Beat Jans po observar las elecziuns en ina stanza separada, è Jon Pult trasora expost a cameras – a la ­publicitad. Sin la tribuna observan ils geniturs e la dunna da Jon Pult las elecziuns. Els sesan sper la delegaziun grischuna. La mamma guarda adina puspè en la direcziun da ses figl. Tge legia ella en sia fatscha? «El guarda ora magari cuntent. Jau hai pensà da vesair el forsa tendì», di Marcella Pult. «Ils ultims dis èn stads dirs cun quests hearings e bleras intervistas. Ier saira ha el ditg, ‹quai ch’jau pudeva far, hai jau fatg, dapli na pon ins betg far›.» Avant ch’i va per la successiun dad Alain Berset, capita ina pitschna surpraisa grischuna. Cussegliera naziunala Anna Giacometti survegn 15 vuschs tar la re­elecziun dad Karin Keller-Sutter. Ha la politicra bergagliotta in club da fans clandestins? In aut funcziunari da la PLD – el na less betg vegnir numnà – manegia sut vusch en la Wandelhalle ch’i sa tractia d’in manever da l’ala sanestra. Lezza ve­glia dar petta pajada a Karin Keller-Sutter che less abolir la renta per vaivas. Enturn las 11.30 drizzan ils fotografs tuttas cameras sin Jon Pult. Il president dal Cussegl naziunal Eric Nussbaumer prelegia il resultat da l’emprim scrutini: 89 vuschs per Beat Jans, 63 per il cusseglier dals chantuns Daniel Jositsch, 49 vuschs per Jon Pult, 30 vuschs per il verd Gerhard Andrey. Malgrà la terrada resta Jon Pult controllà. Ils parlamentaris grischuns Stefan Engler, Anna Giacometti e Martin Candinas vegnan tranter ils scrutinis a discurrer cun el. Era ils collegas da la fracziun Roger Nordmann u Anna Rosenwasser fan cumpagnia. Cunzunt Fabian Molina sesa ditg sper Jon Pult. Daniel Jositsch na fa nagina declara­ziun ch’el na stettia betg a disposiziun. En il segund scrutini fa el 70 vuschs. En il terz scrutini surmunta Beat Jans cun 134 vuschs il pli absolut. Jon Pult è in dals emprims gratulants ed embra­tscha cordialmain il victur. En la Galerie des Alpes, l’ustaria da la chasa federala, ha Chasper Pult, il barba e padrin da Jon Pult observà las elecziuns. Ses commentari: «Il parlament ha gì tema dad in giuven che avess purtà ina nova dinamica en il Cussegl federal. Perquai han ins tschernì il candidat che garantescha che tut cuntinua sco fin qua.»

Ussa poi vegnir Nadal – il ritual preparatoric cun las elecziuns per il Cussegl federal è vegnì celebrà en tutta solennitad. Igl è in mument da totala coesiun naziunala. L’entir pajais è vi dals moniturs. Sco tar la cursa da skis al Lauberhorn. Precis sco il classicher da la cursa aval a Wengen è era il classicher da l’Assamblea federala a Berna fitg cumpetitiv, plain tensiun ed emoziun, i dat trenaments e tickets, plans strategics, trics secrets, favuritas e favurits. Il classicher da Berna n’ha simplamain betg in vestgì sportiv, mabain in corset politic. La dumonda resta simpla al Lauberhorn ed a Berna: Gudogna Odermatt u Kilde? Gudogna Jans u Pult? – Ussa èsi decis, en moda nunspectaculara e tuttina emoziunala. Gust e frust sin in plum. Al start era questa giada a Berna in candidat grischun: il cusseglier naziunal Jon Pult, in Grischun triling par excellence, in da dus candidats uffizials da sia partida, la PS. E senza dubi è Jon Pult in politicher talentà. Però resguardond ils resultats da la cursa a Berna èsi da conceder era sco patriot grischun: Jon Pult n’ha gì nagina schanza! El n’è gnanc vegnì segund, mabain «mo» terz. El è perfin vegnì battì dad in «–itsch» plitost inuffizial. Suenter las cursas al Lauberhorn vegnan adina analisads ils resultats. Co declerar damai la terrada grischuna dals 13 da december 2023 a Berna? – Jon Pult n’ha sez betg vulì «analisar» la sconfitta (guarda intervista pagina 2). Che quai stoppian ussa far auters. Sche pia, faschain l’emprova – prendain per mauns differentas declera­ziuns, las analisain e guardain tgeninas che pudessan valair! Da vart prominenta politica è vegnì ditg a Berna (envers la FMR) che Jon Pult haja forsa «giugà ora» memia pauc la carta muntagnarda e ruman­tscha. Po dar. Però fissi stà enorm vardaivel, sche Jon Pult – creschì si surtut a Cuira e circumdà dad ina trilinguitad totala – avess pendì ora il muntagnard rumantsch che na dovra betg correct ils artitgels tudestgs «der» e «das»? Probabel betg. Ed insumma: la realitad grischuna n’è betg pli mo muntagnarda e monolinguala. Jon Pult è tipic avunda per il mund rumantsch e muntagnard! Damai na persvada questa decleraziun betg. Avant il di d’elecziun è vegnì ditg che Jon Pult saja memia giuven. Cun 39 onns! – Quai na po propi betg valair sco decleraziun, perquai ch’i na fiss gea betg uschè mal, sche la media da vegliadetgna en il Cussegl federal vegniss sbassada. E surtut hai gia dà plirs cussegliers federals en quella ve­gliadetgna u anc pli giuvens: Ruth Metzler u Alain Berset, per numnar dus. Damai, la decleraziun dals 39 onns para d’esser stada plitost ina stgisa. Gist ensemen cun l’argument da la vegliadetgna è era vegnì fatg valair ordavant che Jon Pult n’haja betg experientscha da manar u experientscha en in’executiva. Bun, i dat actualmain en il Cussegl federal in anteriur medi, ina pura ed in viticultur. Propi enorm grond’experientscha per pudair diriger in departament federal n’avevan quellas persunas er betg. Damai na po in pussaivel «manco d’experientscha da manar» era betg declerar la sconfitta. Bunamain sco scandal è vegnì colportà che Jon Pult saja stà – cuntrari a ses concurrent Beat Jans – en giuvens onns commember da la Juso. Però è quai propi uschè nausch? Da renfa­tschar ad el quella commembranza, fiss sco da renfatschar a Martin Candinas dad avair rimnà per la Giuvna PCD avant 25 onns en discos en Surselva suttascripziuns per introducir in bus da notg. E surtut è l’argument in affrunt incredibel per in giuven politicher ch’ha fatg tras l’entira «Ochsentour», sco ch’il correspundent grischun dad SRF, Claudio Spescha, ha fatg valair bain questa mesemna. Jon Pult ha numnadamain fatg ses tur politic tras tuttas instanzas: Cussegl communal da Cuira, Cussegl grond, presidi partida chantunala PS e suenter Cussegl naziunal. El n’ha betg fatg revoluziun en la sala dal Cussegl grond, mabain debattà e tschertgà cumpromiss tenor las reglas d’art. Damai, l’argument da la Juso na po betg valair sco decleraziun. En il cumbat d’elecziun è vegnì argumentà che Jon Pult pudess esser memia sanester per daventar cusseglier federal – gist en cumparegliaziun cun Beat Jans. Po dar. Ma co era quai stà tar las elecziuns avant exact in onn, cura che la cursa è ida tranter Eva Herzog ed Elisabeth Baume-Schneider. Tgi era pli sanestra e tgi ha la fin fatg la cursa? – Damai, l’argument «sanester» na po betg valair. E lura anc il davos argument: Jon Pult pudess esser stà in candidat memia ferm, in politicher cun «cumpetenza da tavulin» che n’evitescha betg il disput. Po dar ch’el è stà in candidat che surtut ils adversaris politics ils pli fervents vulevan evitar, sco a ses temp autras fermas figuras politicas da Franz Steinegger fin Christiane Brunner. Ma dasperas han era persunalitads sco Christoph Blocher u Pascal Couchepin chattà la via en il gremi. Damai: l’argument na serva betg sco decleraziun. Tge resta damai anc per declerar la sconfitta da Jon Pult? – I restan arguments subcutans, simpatias, antipa­tias e preferientschas persunalas da quellas e quels ch’elegian. Ubain ch’igl ha dà inqual rampign tactic en vista a proximas elecziuns per il Cussegl federal. Ma finefinale paran ils arguments decisivs da restar en il tschelà, precis sco ils misteris per la lingia ideala tras il «Ziel-S» al Lauberhorn. Beat Jans ha fatg suveranamain la cursa e daventa uschia il 122avel cusseglier federal svizzer. Schegea che durant ses emprim pled en la sala dal Cussegl naziunal è forsa ì a blers tras testa: Il pled da Jon Pult fiss stà meglier! Ussa èsi decis, en moda nunspectaculara e tuttina emoziunala.

Ier gievgia ha la regenza grischuna preschentà sias finamiras ed il plan da finanzas per ils onns 2025 – 2028. Oravant tut duai la transfurmaziun digitala vegnir accelerada. La buna basa da las resursas finanzialas duai pussibilitar al chantun da realisar senza squitsch il program da regenza. L’agen chapital dal chantun creschia vinavant, ha Martin Bühler, il schef dal departament chantunal da finanzas e vischnancas ditg en l’infurmaziun da medias. «Enfin la fin da l’onn 2024 quintain nus cun in agen chapital dad 850 milliuns francs.» Il chantun ha damai ina buna basa finanziala cun grondas reservas. Cusseglier guvernativ Martin Bühler ha dentant er menziunà ch’i dettia l’onn 2025 in augment supplementar da las investiziuns netto dad 80 milliuns francs. «La finamira è da reducir il grond agen chapital durant la perioda da planisaziun 2025 – 2028. Uschia finanziescha il chantun ina giada la reducziun dal pe da taglia ch’il Cussegl grond ha decidì pir dacurt. «Plinavant vulain nus finanziar tuttas investiziuns e tut ils programs ch’èn decidids.» L’agen chapital dal chantun possia vegnir reducì enfin 2028 grazia ad ina schluccada en ina da las directivas dal budget chantunal, ha Martin Bühler ditg. «Il Cussegl grond ha decidì da schluccar la barriera dal deficit maximal da 50 mil­liuns francs.» Dapli Grischun digital Ils commembers dalla regenza han ditg en lur differents votums tematics ch’i dettia ina finamira principala en il proxim program da la regenza. Il Grischun duessa vegnir rinforzà cun mesiras per ch’el daventia pli attractivs. Quai per exempel cun accelerar la transfurmaziun digitala. Il chantun vuless ir qua cun il bun exempel ordavant e realisar svelt sia atgna strategia digitala. Martin Bühler ha discurrì en la conferenza da medias d’ina realisaziun effizienta d’ina strategia per in’administraziun chantunala digitala. 59 000 van en pensiun In segund spectrum tematic dal program da la regenza 2025 – 2028 è il Grischun sco lieu d’economia e sco lieu d’abitar. Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha discurrì da sforzs per diversifitgar pli fitg las purschidas turisticas che sa concentreschian enfin uss per 70 % sin las offertas d’enviern. En il medem mument stoppia il chantun stipular mesiras per promover novas forzas da lavur qualifitgadas. Marcus Caduff: «Ils proxims 20 onns van 59 000 Grischunas e Grischuns en pensiun. En il medem interval cumenzan 35 000 Grischunas e Grischuns lur via professiunala. Al Grischun mancan damai 24 000 forzas da lavur.» La regenza haja discutà extendidamain la dumonda dalla mancanza da forzas da lavur e decidì da dar in cuntrapais cun mesiras effizientas. «Green Deal» en la segunda etappa Il nov program da la regenza tematisescha sa chapescha era la domena dal clima e da l’ambient. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha preschentà las finamiras dalla regenza areguard la politica dal clima e da l’ambient en la perioda 2025 – 2028. «Nus avain in grond basegn d’agir. In dals instruments è il plan d’acziun ’Green Deal’ ch’è actualmain en l’emprima etappa. La segunda etappa dal plan ’Green Deal’ vegn 2024 en il Cussegl grond.» Tar bunas mesiras per la protecziun dal clima e da l’ambient tutgia era in bun sistem da mobilitad, ha il vicepresident da la regenza, Jon Domenic Parolini ditg en sia part da la preschentaziun dal program da la regenza 2025 – 2028. «La mobilitad entira è fitg impurtanta per il Grischun e sto vegnir coordinada meglier.» Il manader dil departament chantunal d’educaziun ha era preschentà las finamiras futuras sin sectur da la furmaziun e da la perscrutaziun. Il program da la regenza 2025 – 2028 cumpiglia 11 finamiras cun 30 puncts da svilup ed 87 mesiras. Il Cussegl grond vegn a prender enconuschientscha dal program da la regenza en la sessiun dal fevrer 2024. Il nov program da la regenza è pront Ier gievgia ha la regenza grischuna preschentà a las medias il nov program da la regenza ed il plan da finanzas per ils onns 2025 – 2028. En il center stat la transfurmaziun digitala che duai vegnir accelerada cun prioritad. Ulteriurs temas dal program èn l’intenziun da meglierar sistematicamain las cundiziuns da viver e lavurar en il chantun Grischun sco era ils proxims pass dal program d’acziun «Green Deal» ed insumma las mesiras en favur dal clima e da l’ambient. Dal plan da finanzas pon ins intervegnir che la situaziun finanziala dal chantun vegn pli stretga l’onn 2025. Da l’autra vart s’augmenta l’agen chapital dal chantun enfin la fin da l’onn 2024 a bundant 850 milliuns francs. L’agen chapital duai vegnir sbassà tranter auter cun la reducziun dal pe da taglia ch’il Cussegl grond ha decidì dacurt e cun la realisaziun da las mesiras stipuladas en il nov program da la regenza. (fmr/mg) La regenza grischuna in corpore ha preschentà il program da la regenza ed il plan da finanzas 2025 – 2028.Foto: M.Gabriel

Dapi dus onns e mez sun jau ussa gia bab. Jau hai in plaschair nar da mes dus uffants e da mes nov pensum. Ma questa rolla ha era chaschunà blers cumbats en mes tscharvè ed ha manà mai tar enconuschientschas frestgas. Che quest midament persunal capita uschè svelt fa magari in zichel tema a mai. Ma per il solit stoss jau surrir ed acceptar ch’jau sun cun ina giada daventà in bünzli. Gea, jau sun il bünzli che jau na vuleva mai esser. Il pli filistrus vi da questa disgrazia è che era jau scriv uss ina columna per surmuntar la crisa interna tranter mes automaletg dal semper rebel giuven e la realitad dal bünzli adattà. Sco quasi tut ils geniturs sun era jau daventà in pitschen expert en affars ch’interessavan mai fin ussa in quex. Uschia enconusch jau ils termins dals proxims trais bazars da resti da da segund maun per uffants, il program pedagogic da la biblioteca ed ils cafés ils pli attractivs per famiglias. Jau sai tge ch’in babyccino è, nua che jau poss cumprar biscuits senza zutger e co liar la taila da purtar in poppin. Ed jau hai emprendì ch’ina naschientscha a chasa po evitar ina massa stress per mamma ed uffant. Ma jau sai era che mia figlia charezza surtut plazzas da gieu e ch’ella less permanentamain far il sturn ed uschè ditg sco pussaivel sin ina da quellas numerusas inslas per uffants. Natiralmain pratitgain nus quest ritual quasi mintga di e termagliain en ina rotaziun infinita en la sablunera, sin la ballabaina ed il carussel. Or dal sablun furma ella lura mintgamai pettas da spaghetti cun groma per mai e serva vitiers glatsch da broccoli. Per la 847avla giada ditg jau lura grazia fitg e sinceresch a mia charina quant bain che ses menu gusta a mai. Quest scenari sa repeta en ina moda sumeglianta di per di, emna per emna. Jau hai daditg chapì che pazienza è ina da las clavs d’aur tar l’educaziun d’uffants pitschens. Ina clav che po avrir magari bleras portas envers ina vita da fami­glia cun pli pauc stress e cun relaziuns stretgas. Ma diavel! Magari è la vita en quellas oasas per chindels simplamain nunditg lungurusa. Per il solit sun jau gist en quels muments d’enorma lungurella circumdà da geniturs ch’èn medemamain lungurus – uschè stuffientants che mia fatscha sa durmenta durant che jau taidlel lur litanias davart lur vitas banalas. Per il dianter! Pertge daventan persunas creschidas savens uschè unidimensiunalas suenter la naschientscha d’in uffant? D’in di a l’auter paran ellas da s’interessar sulettamain pli per buglias da carottas, pumpas da latg-mamma e vials da cullinas. Nua èn re­stadas las persunalitads che discutavan gugent davart sfidas da la societad, temas istorics e concerts da punk? Be anc pisch, cac e pups? La saira cur che jau sun puspè ma quietà e fertant ch’ils uffants dorman, poss jau reflectar co evitar da betg era daventar in tal lungurusun. Igl è il temp cura ch’il rebel giuven en mai sa dasda e scutina a mai plans maligns en l’ureglia. Jau taidlel attentamain ed engraziel per ses cussegls. Ed ussa, cun prest dus onns e mez experientscha sco bab, spetga mai la sfida da fusiunar il bünzli cun il rebel intern. Jau ma sent pront da manar il salip e la furmicla sin l’altar! Flurin Bundi sa descriva sco «Rumantschun, bab ed idealist». El viva a Hannover e visita là da temp en temp in concert da punk. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

Jau ma regord, cura che jau era ina pitschna buoba, ch’jau seseva sper la televisiun e betg davant ella. La raschun: Jau era la telecumond da mes geniturs. I na deva lura betg anc quest apparat magic e cura ch’ins vuleva midar l’emettur, stuev’ins far quai vid la televisiun. I na deva er betg blers emetturs: trais svizzers (tudestg, franzos e talian) e forsa anc in u l’auter da la Germania. Il bel cun uschè pacs emetturs era che tut ils uffants sin plaz scola avevan vesì il di avant il medem film, forsa in cun Bud Spencer u Don Camillo. Tuts tschantschavan dal medem. Jau na sai dentant betg ma regurdar che nus uffants avain ina giada discurrì da la seria «Schwarzwaldklinik». Chapaivel: I na deva betg pitgadas le­gras. En mia memoria era quella seria in pau lungurusa ed antiquada, fin questa stad. Cun mia mamma hai jau rescuvritg la «Schwarzwaldklinik». Al cumenzament sun jau stada fitg sceptica e critica, ma suenter curt temp hai jau badà che quella seria n’è gnanc uschè plufra sco pensà. Quellas istorgias enturn il schef-medi Klaus Brinkmann, giugà da Klausjürgen Wussow, n’èn – contemplà cun egls creschids – betg antiquadas. Temas sco suicid assistì u duai in assassin vegnir tractà sco tschels pazients vegnan tematisai, e quai en ils onns 1980. E lura il fin, dentant er mintgatant git umor da quest Brinkmann – in daletg da guardar Klausjürgen Wussow en sia rolla pli enconuschenta. Natiralmain èn bleras tematicas era in zichel plattas, dentant betg pli plattas che tar se­rias d’ozendi. Sche vus avais gust il proxim temp da betg mo laschar reviver l’onn 2023, mabain gist era vossa uffanza u tge temp adina, lura guardai la «Schwarzwald­klinik» – il meglier cun voss geniturs respectivamain uffants – ch’els hajan da tschantschar insa­tge sin plaz scola.

Cun 40 filmins ha la federaziun professiunala Visarte Grischun preschentà la diversitad da la lavur artistica grischuna.Ils purtrets digitals duain dar in’invista en la lavur ed il pensar quotidian da las artistas e dals artists. «Tar l’art è schon spezial ch’igl è fitg vast. Oravant tut sch’ins mira l’art contemporan», circumscriva l’artist Marc B. Bundi sia fascinaziun per la lavur artistica en ses purtret. Far visibel questa diversitad è l’intent dal project «Vom Machen» da la Visarte Grischun, la federaziun professiunala da las artistas e dals artists grischuns. «Nus vulain dar in’invista davos las culissas, preschentar ils umans davos l’ovra» descriva l’inizianta Doris Deflorin l’idea dal project. Sustegn per l’art en pitgira Il project da filmins è in project da transfurmaziun ed è vegnì sustegnì da la Promoziun da la cultura dal Grischun e da l’Uffizi federal da cultura (UFC). Cunquai che las mesiras preventivas pertutgant corona han gì consequenzas existenzialas per artists ed artistas, ha l’Uffizi federal da cultura inoltrà mesiras da sustegn direct (guarda box). Per la realisaziun èn ils chantuns stads responsabels. En il Grischun han las instituziuns gì la pussaivladad d’inoltrar ideas a l’Uffizi da cultura. Il project «Vom Machen» da la Visarte Grischun ha persvadì ed ha pudì vegnir realisà. 40 artistas ed artists èn s’annunziads per laschar far in purtret persunal. Per la realisaziun dals filmins èn stads responsabels ils filmists e las filmi stas Casper Nicca, Giancarlo Moos, Copi Remund, Stefanie Roth e Marlan Röthlisberger. La natira sco accent I dat en egl che la natira è in motiv tschertgà en las ovras da tut las artistas ed ils artists grischuns. Era las diesch artistas ed ils artists rumantschs ch’èn vegnids purtretads han ina stretga relaziun cun la natira. Tar l’artista engiadinaisa Ladina Gaudenz è la natira omnipreschenta: «Il messadi è quel da avrir ils egls als aspectaturs a la natira, a quai che stat davant nus e che nus badian quant bella ed impurtanta ch’ella è.» Intgins van sin tschertga da material en la natira. L’artist dad Alvaschein Mirko Baselgia ha tschertgà la colur alv en la Val Alvra ed ha uschia scuvrì il ideal gip per sias sculpturas. Per l’artist surmiran è l’art ina moda e maniera da surviver difficultads. «Il patir è avant, l’art la pussaivladad d’exprimer e schliar si quel. L’art è in process da guariziun.» L’artist oriund da Laax Luis Coray ha fatg midada e malegia sut tschiel avert cun colurs, diversas materialias e mangiativas. «Tier la pictura hai jau stuì emprender da buns amis da rumper las convenziuns. Quei è atgnamain pir uss che jau m’accorsch quella libertad dal nar.» Ils ulteriurs artists ed la ulteriuras artistas rumantschas purtretadas èn Yvonne Gienal, Jaromir Kreiliger, Christian Ratti, Sibilla Caflisch, Denise Haschke, Regula Verdet-Fierz e Marc B. Bundi. Ina invista unica «Il resun era ordvart positivs.» Betg mo il aspectaturs e las aspectaturas han gì plaschair dals purtrets. «Per las artistas ed ils artists è quai ina gronda sfida da sa preschentar en in tal format. Igl è nunusità dad observar sasez durant la lavur creativa. Tuttina han els gì plaschair dals purtrets ed han sa sentids represchentads bain», resumescha l’inizianta dal project Doris Deflorin las reacziuns. Il project è stà ina buna experientscha per la Visarte Grischun. Tuttina sa tracti dad in project unic. «En quella dimensiun na pudain nus betg pli realisar in project. Perquai mancan a nus ils daners», respunda Doris Deflorin la dumonda davart la cuntinuaziun dal project. Tuttina less la Visarte Grischun er en futur realisar projects per augmentar la visibilitad da la scena d’art dal Grischun.

En ina butia plain material da decoraziun per las proximas festas da Nadal è capità la suandanta scena: Per far ina pausa è in um sa pusà encunter in regal. Quel n’era betg stabel e l’entira construcziun inclusiv cuntegn è crudà per terra. Per cletg nagin vaider, ma ina massa chavriels. Cun gidar da far urden il pauper schani hai jau ponderà, tge funcziun che quel decor ha. Daco decorain nus per ils dis da festa nossas chasadas cun chavriels, nanins u umens da naiv? Jau hai bandunà la stizun cun in charret da cumpras vit. A mai na plaschan quellas decoraziuns da Nadal betg. Quai giascha forsa en famiglia. Las dunnas ch’èn responsablas per la decoraziun da Nadal en nossa famiglia han schon adina favurisà la decora­ziun nunconvenziunala. Mia tatta ha decorà ses pignol da Nadal cun cullas en furma da giats ch’èn sa vestgids sco mungias. Mia mamma ha rimnà cullas da tuttas colurs e furmas e pendì quellas sur la maisa. Ed era jau sun in’amanta dal spezial sch’i va per decoraziun. Schon dapi in mument suond jau cun grond interess la lavur da l’artista egipziana Laila Gohar. Ella fa installaziuns d’art cun diversas vivondas. Cranzs da tomatas, turtas da liongias, pettas en furma da sutgas – la creativitad da Laila Gohar n’enconuscha nagins cunfins. Ed ella ha grond success e collavura cun diversas instituziuns e marcas sco per exempel Hermès u Prada. Tiers ha ella ina columna mensila en la Financial Times. Pia per tuttas e tuts ch’èn anc adina intscherts/as davart la decoraziun da Nadal less jeu metter a cor da dar in sguard sin la pagina www.lailagohar.com e dad ir là a la tschertga d’inspiraziun. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’Archiv da cultura da dunnas dal Grischun ha envidà venderdì passà ad in apero d’advent ed ad ina preschentaziun dal cudesch «Das Kochbuch der Kittin von 1699» a Cuira. Las duas edituras Denise Schmid e Mira Imhof han preschentà avant ina tschuncantina da persunas ils recepts da la dunna Kitt che ha vivì en il 17avel tschientaner a Turitg. Co gusta in puding da mandlas cun glasura d’aur? Ni columbas emplenidas cun magun, cor e dir? Quellas duas tratgas èn dus dals 470 recepts che la Turitgaisa Anna Margaretha Kitt ha documentà avant passa 300 onns. Il document original vegn conservà en la biblioteca centrala a Turitg. Las istoricras Denise Schmid, Mira Imhof ed Helene Arnet han transcrit il document e transferì il cuntegn en il temp dad oz. Plinavant han ellas cuschinà ensemen cun la cuschiniera Susanne Vögeli 42 recepts ch’èn nudads en il cudesch. Las disas da mangiar da quest temp paran oz in zichel disgustusas, sche la dunna Kitt serviva per exempel lodolas cun plimas. Per survegnir in’idea da las spaisas dal 17avel tschientaner ha igl dà al apero d’advent en l’Archiv da cultura da dunnas a Cuira creflis à la 1699. Lavur istorica cun obstachels Transferir in document istoric scrit a maun da l’onn 1699 è stà ina sfida. In onn ha la istoricra Mira Imhof duvrà per transcriver ils 470 recepts da la dunna Kitt, raquinta ella durant sia preschentaziun en l'Archiv da cultura da dunnas dal Grischun. Ella ha stuì emprender da leger la scrittira «Kurrent» ch’era da quai temp usit en Svizra (mira box). Plinavant n’existiva 1699 nagina standardisaziun da la lingua tudestga. Blers pleds èn vegnids scrits uschia sco quai ch’els vegnivan pledads. La scrittira istorica è era tgemblada cun expressiuns per mangiativas ni indrizs da cuschina che existan oz betg pli. L’autura ha per exempel duvrà l’expressiun «burretsch» per por ni «baringel» per apricosa. Per chapir las expressiuns han las auturas stuì consultar ulteriuras funtaunas da quai temp, sco per exempel ulteriurs cudeschs da cuschinar. Anna Margaretha Kitt n’ha era betg nudà indicaziuns da quantitad, sco quai che nus essan disads oz. Perquai han las edituras cuschinà 42 dals 470 recepts e silsuenter agiuntà las indicaziuns. Transcrit en dentant tut ils recepts en il cudesch. Per cuschinar il recepts da l’onn 1699 en il temp contemporan hai natiralmain duvrà adattaziuns. In exempel: nus na cuschinain oz betg pli sur in fieu avert cun cotgla sco èn il 17avel tschientaner. Uschia in’analisa scientifica dad ina funtauna istorica sa chaschunar disput. Quai era il cas tar la publicaziun grischuna «Ein schön Kochbuch 1559» da Walter Letsch avant dus onns. Quella publicaziun è oz dispitaivla, cunquai ch’ella cuntegna sbagls che èn capitads cun transcriver las funtaunas istoricas. Il disput davart la publicaziun grischuna è era curt vegnì tematisà al apero d’advent en l’Archiv da cultura da dunnas. Cundir cun spezarias da l’entir mund Ins sto savair che Anna Margaretha Kitt era ina dunna burgaisa che appartegneva a la rasada superiura. La «normalitad» per la gronda part da la populaziun veseva ora auter. Il Pitschen temp da glatsch era prest a la fin e la maioritad da la populaziun pativa fom. La tschavera usitada era per ils blers da quel temp ina pappa d’avaina, in recept che manca en la collecziun da la dunna Kitt. Il persunal da la dunna Kitt cuschinavan tenor las instrucziuns da la patruna blera charn e giaglinom. Cun cundiments sco per exempel paiver, mustgat, chanella – 1699 products da luxus importads da las colonias – vegnivan las spaisas perfecziunadas. Era citronas, importadas dil Lai da Garda, vegnivan servidas en il dachasa Kitt-Gessner. Contribuziun per l’istorgia da dunnas «Das Kochbuch der Kittin von 1699» n’è tenor las referentas betg mo in cudesch da cuschinar, mabain era in’invista en la vita quotidiana dad ina dunna burgaisa dal 17avel tschientaner en la citad da Turitg. Per la manadra Silke Margherita Redolfi da l’Archiv da cultura da dunnas dal Grischun ha il cudesch perquai ina gronda valur istorica. Quella publicaziun è impurtanta per la istorgia da dunnas, cunquai che las funtaunas istoricas davart la vita da dunnas èn stgarsas. Uschia datti era mo paucas indicaziuns biograficas davart Anna Margaretha Kitt. Ella è naschida 1652 a Turitg en ina famiglia bainstanta. Ella ha pudì visitar ina scola da tegnairchasa per mattas. Cun 24 onns ha ella maridà il commerziant Heinrich Gessner. Ella ha dentant era vinavant duvrà il num da famiglia Kitt. La dunna Kitt è morta da l’onn 1671. Il cudesch «Das Kochbuch der Kittin von 1699» è in cudesch da cuschinar, da leger e da medem temp era ina funtauna istorica. I sa tracta dad in cudesch ch’è ina interessanta perditga e che dat ina invista divertenta en ils usits culinarics da quella epoca.

La Societad Retorumantscha (SRR) ha elegì dacurt Daniel Telli e Stefano Negrinelli sco assistents scientifics en la redacziun dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG). Quai ha l’institut dal DRG communitgà quest glindesdi. Il DRG è in da quatter vocabularis naziunals da la Svizra ed el documentescha scientificamain la lingua rumantscha cun tut ses idioms e dialects. La Societad Retorumantscha è l’uniun purtadra dal DRG ch’ha ina deschina collavuraturs/as e sia sedia a Cuira. Stefano Negrinelli è oriund da Lugano ed ha studegià litteratura e linguistica taliana ed istorgia generala a l’Universitad da Turitg. En sia lavur da doctorat è el sa fatschentà cun la dialectologia rumantscha e cun la fonetica istorica dals idioms e dialects rumantschs. El entra en la redacziun dal DRG il 1. da mars 2024. Daniel Telli è oriund da Trin ed ha studegià filologia nor­dica e litteratura e linguistica englaisa a l’Universitad da Turitg. Da preschent è el manader da la partiziun «Lingua» da la Lia Rumantscha a Cuira. El entra en sia nova plazza il 1. d’avrigl 2024. (cdm/fmr) Stefano Negrinelli è vegnì elegì sco nov assistent scientific a l'institut dal DRG. Daniel Telli è vegnì elegì sco nov assistent scientific a l'institut dal DRG.

Questa notg èsi puspè uschenavant! Il sulegl entra en l’ensaina dal capricorn, ils dis creschan danovamain. Per far printgas esi in zichel tard, ils Ladins e Surmirans avessan da metter il svegliarin per las 04.27, ils Sursilvans dentant in minut pli tard sco che nus avevan scrit l’onn passà. Sonda e dumengia festegiain nus lura in di da naschientscha che ha influenzà l’istorgia mundiala. Per quella festa natalizia tschiffain nus en quests dis ils giavischs che surempleneschan bunamain la chascha da brevs. Al cumenzament da december han las medias rapportà che il rapper Snook haja lantschà ina chanzun festiva per Nadal cul titel «Bellas Festas». È el cun ses 38 onns forsa memia giuven per betg savair che en las linguas latinas las festas da Nadal avessan dad avair ina qualitad e betg mo in’apparientscha? Anc avant pauc temp tunava noss giavisch «Bunas festas», sco en talian «Buone feste» u en franzos «Bon Noël». En tudestg tunava quai gia adina «Schöne Weihnachten» e nus ans avain dentant adattads e surpiglià la furma tudestga era per il rumantsch giavischond «bellas festas». Pli baud vegniva quai numnà in germanissem, auters schevan che il verm tudestg haja puspè rusignà. Ma ils temps s’han midads! Circumdads da feicnius e da tuttas furmas da botoxaziuns ans avain nus disads che quai che quinta è oravant tut l’apparientscha. I regna la devisa «Schein vor Sein». – Nus schain «bler fim e pauc brassà» a quella tendenza che na resguarda betg il cuntegn, ma sulettamain la furma exteriura. Che l’apparientscha po engianar savevan noss perdavants cun dir «gronda parentscha, paca sabgentscha». Bunamain tut ils giavischs dad instituziuns inditgeschan oz la furma e betg il cuntegn. Sche l’institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna fa quai, pudessan nus pensar ch’els fetschian quai aposta per mussar co che la lingua sa mida. Ma guarda qua, era RTR e la Lia Rumantscha giavischan «Bellas festas!» Almain agiunscha la Lia Rumantscha anc «atmosfera privada», e quella expressiun difficila da translatar (heimeliges Ambiente?) mussa qualitads che reguardan l’olma. Per cletg datti main fastidis linguistics per il «rutsch» enviers l’onn nov, che fa era main quitads che la bova a Brinzauls. En nossas regiuns tuna quai «in bun onn nov!» u «bun di, bun onn !» u anc pli bel «buna fin e bun principi». Il cumanzament da l’onn sto esser «bun», sch’el vegn ad esser bel importa damain. «Bun» sco che nus schevan e schain anc oz: bun di, buna saira, buna notg. U era: bun success! Bun tir! Bun appetit! Bun divertiment! Bun viadi! U lura anc: tut il bun, da bun cor, da bun vischin, in bun schani. U cun il verb: far in bun resultat, far in bun affar, in bun pretsch. Ed intginas ed entgins lecturs/as vegnan a far buns propiests. – Sperain che quels perdurian pli ditg che Bavania! Avant in onn aveva il chauredactur da la FMR scrit il vegl proverbi surmiran «In onn e laung, e blears passan speart» e manzunà che ad el pari che l’onn 2022 saja passà spert «sco in fim – u forsa meglier ditg sco in film, in film taglià en sequenzas spertas: corona, guerra en Ucraina, sitgira, elecziuns chantunalas, luf, mancanza da persunal, campiunadis da ballape, stgarsezza d’energia, manco da spazi d’abitar, glatschers che lieuan..» – Qua na datti nagut da agiuntar u commentar avant che dar il bun per stampa per questa columna, salidar cun dir: «A bun ans udir!» u «A bun ans vesair!» e giavischar «Buna fin e bun principi!» Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura. Chasper Pult da Pasqual è linguist, translatur ed intermediatur da cultura.

Tschel di hai jau cumprà in stgarnuz maruns. Jau hai stgaudà mes mauns fraids vi dal stgarnuz e mangià in marun suenter l’auter. Il gust lev dultschin è sa derasà en bucca. Finì la marenda hai jau vulì bittar davent il stgarnuz cun las crosas – e vis ch’i steva scrit in verset sin il stgarnuz. Quel ludava quant saun ch’ils maruns sajan. Para ch’els sajan buns per la circulaziun dal sang e per il cor. Els reguleschian la digestiun . Els cuntegnian magnesium per la musculatura e vitamins tut che schloppa, etc. Jau na saveva gnanc che maruns sajan uschè sanadaivels. Manca be anc l’avis ch’els stimuleschian forsa la libido. Mes tip dad oz per in e scadin: Cumprai mintgatant in stgarnuz maruns l’enviern. Stgaudai ils mauns fraids vi dals maruns e giudai quest fritg unic. Betg forsa perquai ch’els èn uschè sanadaivels. Mabain simplamain perquai ch’els èn stoda buns e perquai ch’els tutgan tar la tempra d’enviern sco la chandaila da tschaira sin il pignol da Nadal.

Il gieu da la pussanza sa splega en las cumissiuns parlamentaras. Ils sezs da cumissiuns èn tschertgads – anc pli fitg ils posts da presidis. Auters onns avevan ils parlamentaris grischuns plirs presidis u almain vicepresidis en cumissiuns. Questa giada mo in. In brav sigl èsi. En sia emprima legislatura recaltga Roman Hug da la PPS gia in post impurtant: il vicepresidi en la cumissiun da scienza, educaziun e cultura. Il noviz en il Cussegl naziunal po quintar da vegnir en dus onns anc in stgalim plinensi. Ils vicepresidents survegnan per ils solit suenter dus onns il presidi d’ina cumissiun. Mintga dus onns vegnan repartids ils posts da cumissiun tenor la fermezza da las partidas. Magari datti rizraz tgi che dastga ir en las cumissiuns pli desideradas. Dapi gievgia passada èsi cler, tgi che prenda nua influenza en las differentas cumissiuns da las duas chombras federalas. Auters onns avevan las parlamentarias ed ils parlamentaris grischuns mintgamai occupà plirs presidis u vicepresidis da cumissiun. Questa giada è quai reussì be a Roman Hug. Magdalena Martullo da la PPS ed Anna Giacometti da la PLD sesan omaduas en cumissiuns da gronda influenza. Gia en l’ultima legislatura è Giacometti s’etablida sco politicra da ­finanzas. Era uss survegn ella puspè in sez en la gronda cumissiun da finanzas ed en la sutcumissiun che prenda sut la marella las finanzas da l’armada, da la polizia e da la giustia. Gugent avess la cussegliera naziunala da la Bregaglia era surpiglià in vicepresidi u presidi en la cumissiun da finanzas. Ma damai che la PLD ha pers forza en las elecziuns naziunalas, na po la partida era betg pli occupar tants presidis. Malgrà sia experientscha na po Anna Giacometti pia betg presidiar la cumissiun. La cumissiun per economia e taxas para dad esser la preferida dad Magdalena Martullo. Gia en las ultimas duas legislaturas ha la cussegliera naziunala politisà en quella. Uss po ella ­vinavant trair ils fils en la cumissiun che tracta dumondas d’economia, d’agricultura, da ta­glias, da bancas e dal martgà da lavur. Gist dus Grischuns – Jon Pult da la PS e Martin Candinas da la AdC – sesan en la cumissiun da traffic e telecommunicaziun. Ils dus cussegliers naziunals eran gia avant en que­stas cumissiuns. Martin Candinas è plinavant en la cumissiun da segirezza. Jon Pult è en la cumissiun per ambient, planisaziun ed energia che metta fil en guila per pliras dumondas ch’èn d’impurtanza per il Grischun. Mintga chombra parlamentara ha sias ­atgnas cumissiuns, ma tematicamain èsi las medemas, uschènumnadas «Schwesterkommissionen». Damai ch’il Cussegl dals chantuns ha mo 46 commembers, survegnan lezs adina dapli sezs en lur cumissiuns. Stefan Engler da l’AdC sesa en trais cumis­siuns. Per l’ina èsi las medemas sco Jon Pult en il Cussegl naziunal. Plinavant è Engler anc en la cumissiun da las instituziuns politicas, nua ch’i va tranter auter era per il dretg d’asil. Martin Schmid da la PLD pitga il record en la delegaziun grischuna. En quatter cumissiuns po il cusseglier dals chantuns prender influenza: la cumissiuns d’ambient, planisaziun ed energia, la cumissiun d’economia e taxas, la cumissiun da segirezza e la cumissiun da grazia. En pli tgira il parlament contacts cun parlaments en l’exteriur. Martin Schmid ed Anna Giacometti èn per exempel en la delegaziun per relaziuns cun il parlament talian. Schmid è era delegà per il parlament austriac. Martin Candinas è delegà tar la OSCE, l’organisaziun per segirezza e collavuraziun en l’Europa.

Roman Hug fitga pe gia en l’emprima sessiun en il Cussegl naziunal. In stget politicher da professiun na less el mai daventar. Perquai demissiunescha el sco president communal da Trimmis. Sper la politica sin champ federal vul el cuntinuar sco architect. Igl è ina pitschna sensaziun. Sco unic noviz da sia fracziun ha Roman Hug gia survegnì in vicepresidi en ina cumissiun. «Atgnamain avess jau preferì in sez en la cumissiun per ambient, planisaziun ed energia», conceda il cusseglier naziunal da la PPS. Lezza cumissiun tracta ils temas che fatschentan el era sco architect. Ma in sez en l’uschènumnada UREK vulan blers e la preferenza han ils cussegliers e las cusseglieras che han gia avant politisà en la cumissiun. Uss sa cuntenta Roman Hug – gnanca navidas – cun la cumissiun per scienza, educaziun e cultura. En lezza saja el la finala era stà ils emprims onns en il Cussegl grond. Il politicher grischun na fa betg gronda bahautscha pertutgant sia emprima sessiun. «Igl è strentg, i dat bler nov», di el. «Ma jau hai gea gia rimnà experientscha sco deputà en il Cussegl grond.» Plirs temas che sajan uss anc stads novs per el, enconuschia el lura gia en la proxima sessiun dal Cussegl naziunal. «Surstà sun jau però da tut quai che marscha enturn il parlament e da tut ils lobists che sbragian enturn», di Roman Hug. El survegnia tants invits ch’el pudess facilmain ir mintga di quatter giadas e gentar ed a tschaina. El desista per il pli. «Jau vom be ad occurrenzas che stattan en l’interess dal chantun.» En il Cussegl grond è Roman Hug ditg stà disà da politisar en ina fracziun pitschna. A Berna appartegna el a la fracziun la pli ferma. «Sche la PPS votescha serradamain, lura dovra ella be anc ina autra partida sco alliada e dumogna bunamain gia atras la chaussa.» E co èsi stà d’eleger il successur da cusseglier federal Alain Berset l'emna passada? Danunder èn vegnidas las settanta vuschs per il cusseglier dals chantuns Daniel Jositsch? «Jau hai votà tenor il ticket uffizial da la PS», punctuescha Roman Hug. «Quai avain nus decidì en nossa fracziun ed avain communitgà quai cleramain tant anoravers sco entaifer la fracziun.» A tgi ch’el ha dà la vusch – a Beat Jans u a Jon Pult – na vul el betg tradir. I dettia il secret electoral. El na tradeschia era tar autras elecziuns betg, a tgi ch’el dettia la vusch. Mo tadlar n’ha Roman Hug betg vulì, gia en sia emprima sessiun è el ì al pult d’oraturs. El è s’exprimì davart l’iniziativa per la cuntrada che smesa tenor ses avis l’autonomia communala e chantunala. Sin la dumonda sch’el daventia uss politicher da professiun, di Roman Hug cleramain «na». «Jau dun giu il presidi communal da Trimmis sin la fin d’avrigl. Sch’jau salvass il presidi, daventass jau facticamain politicher da professiun.» Cun il mandat en il Cussegl naziunal ed anc il presidi communal n’avess el betg pli temp da lavurar sco architect, explitgescha el. «Quai na vi jau betg. Jau vi restar vinavant cun ina chomma en la professiun sco architect independent. Gliez è impurtant per mai.»

L’onn passà è cumparì il cudesch «be cun rispli» cun poesias da l’autur engiadinais Jachen Andry. Quellas han chattà reconuschientscha sur ils cunfins rumantschs, uschè che l’ovra è vegnida onurada quest onn cun in Premi svizzer da litteratura. Dentant è cumparida ina schelta da quellas poesias en tuts quatter linguatgs naziunals. Enfin avant trais onns n’era Jachen Andry betg enconuschent sco autur. El scriveva ses texts lirics dapersai ed als metteva en salv en il truclet. Dentant durant la pandemia ha el gì il basegn da far urden en il chaschut. E cura che l’instancabla editura da truvaglias rumantschas, Mevina Puorger, è vegnida a savair da quella «scrivonda», ha ella pudì persvader il poet d’edir ses stgazis zuppads ch’eran naschids durant ils ultims 25 onns. L’ovra che ha survegnì il titel «be cun rispli» è stampada aposta en grisch per salvar l’idea dal sboz betg anc copià en net. «Quest’ovra ans mussa che Jachen Andry s’avischina cun modestia als pleds ed al scriver», constatescha l’editura Mevina Puorger. «En vers cumprimids e concis exprima el sentiments, impressiuns e patratgs, reflectond da diversas perspectivas sur da l’identitad e la fragilitad da l’esser uman. Sias poesias relatan da muments ed eveniments particulars. Igl è savens regurdanzas ed eveniments che l’han impressiunà, u experientschas ch’el ha transfurmà per las dar ina nova dimensiun, las qualas dattan anim al lectur da far atgnas reflexiuns ed imaginaziuns.» Las experientschas daventan il tessì poetic Ina da quellas experientschas è stada la midada da domicil dals geniturs da Turitg a Ramosch, cur ch’il mattet aveva sis onns. Ch’el haja resentì quella s-chasada sco «transplantaziun» en in conturn nunenconuschent, cun conscolars nunenconuschents. En in discurs cun Esther Krättli, suenter che Jachen Andry aveva gudagnà in dals Premis svizzers da litteratura questa primavaira, ha el exprimì: «L’auter lieu – a Turitg –, nua che jau ma sentiva da chasa, è immediatamain svanì, sparì per adina.» El resentiva «encreschadetgna a l’inversa, betg encreschadetgna da l’Engiadinais emigrà, mabain l’encreschadetgna da l’uffant turnà cun ils geniturs en la patria dal bab». Là ha el bain fatg tantas experientschas novas, ma er problematicas. Ina da quellas descriva el en sia poesia sin pagina 64: quel di cha ün dals mats ha dat ün zap sül ögl d’ün besch rodlà per terra via dürant la bacharia m’ha’l revelà vaira vardà: eu mâ nu rivarà dad esser mat sco’ls mats. Oramai hai era dà experientschas che l’han dà il sentiment da betg tutgar tar quella cuminanza. Quai po er esser in dals motivs che Jachen Andry viva oz a mesas a Scuol ed a Barcelona, en dus munds, quel da la patria pli stretga e quel urban cun sias linguas amadas, il catalan ed il spagnol. L’amatur da linguas che preferescha il rumantsch Suenter la matura a Cuira ha Jachen Andry studegià talian, spagnol e rumantsch a l’universitad da Turitg. La stretga relaziun cun las linguas neolatinas e spezialmain cun la lingua materna rumantscha l’ha adina accumpagnà. Schebain che d’uffant na sa sentiva el betg propi da chasa en la vischnanca, ha il rumantsch adina gì in’impurtanza fundamentala, sa chapescha era sco basa per sias poesias. Ses vers «flodrads cun valü» ch’observan ed expriman cun respect ed exactadad temas che al stattan a cor, faschond «sguozchas» al lectur, han impressiunà, apaina cumparids, er il comité d’organisaziun dals Dis da litteratura da Soloturn, nua ch’el ha pudì preschentar sia ovra rumantscha avant in onn, sper las translaziuns talianas e franzosas. «Eu sun rumantsch / da mamma e da bap / rumantsch da tuottas duos varts / da nonas e bapsegners / da tattas e da tats / irremediabelmaing Rumantsch», recitescha el en il video da l’Uffizi federal da la cultura. «I’l minchadi conviv cun tantas otras linguas / a tuottas n’haja jent / ellas m’allegran e’m nudrischan / ma malgrà tuot m’es il rumantsch il plü dastrusch / la lingua chi s’impuona / cun tuot il pais e tuot l’autorità / ell’ha decis / cha qua nu saja nöglia da decider / ed eu n’ha accepetà.» Perquai èsi stà dal tuttafatg evident ch’era il podcast da l’Uffizi federal da la cultura en connex cul Premi svizzer da litteratura è vegnì fatg en rumantsch, cumbain che en tudestg cuntanschess el bler dapli public. Translatà be las translatablas Malgrà sia insistenza iniziala da duvrar mo il rumantsch, ha el stuì ceder, suenter che sia ovra è vegnida undrada quest onn cun in premi federal. La cundiziun da quell’onur è numnadamain da la preschentar en las quatter regiuns linguisticas svizras. Ina schelta d’ina tschuncantina da poesias èn vegnidas translatadas, per ch’ellas possian vegnir preschentadas utrò, e quest’ovra nova ha survegnì il titel quadriling «fil- filo-fil-faden». Las translaziuns talianas e franzosas han fatg cun grond sentiment e respect per l’original rumantsch las duas translaturas Marisa Keller-Ottaviano, anteriura docenta da talian a Turitg, ed Aline Delacrétaz, collavuratura da l’Uffizi da cultura vadaisa a Losanna. La versiun tudestga deriva da l’autur sez. Ch’i na saja tuttavia betg stà uschè simpel da chattar adina in maletg correspundent al rumantsch en lur linguatg, han ellas tradì a chaschun da la preschentaziun dal fil als Dis da litteratura a Domat. Quai han ellas illustrà a maun da la poesia la saira tard, en la quala insatgi auda «il batter d’alas d’ün utschè / mezmür». Per talian ha quai dà «il batter d’ali / di un pipistrello» e per franzos «un froufroutement de chauve / souris». Il scharm dal rumantsch «utschè mezmür» è sa sblatgì cun translatar, ma da l’autra vart han las translaturas savì dar scharm als vers cun ils meds particulars da lur linguas. Quai las è reussì da maniera ch’il poet è persvas da lur transposiziun. «I sa midan en moda e maniera fascinanta. Ellas èn mias e betg pli mias», commentescha el en il discurs cun Esther Krättli. Il fil udibel Il fil è stà in’invenziun essenziala per l’umanitad, ed il fil quadriling da Jachen Andry è ina publicaziun essenziala per demussar la vitalitad dal rumantsch viagiond en tschels intschess linguistics. Il rumantsch basegna da tala publicitad. «Quai èn poesias ch’èn fatgas cun inschign e grond respect», di l’editura Mevina Puorger. «En ellas vegn pasà mintga pled, i vegnan ponderadas las rimas, i vegn pensà a la melodia, i vegn pensà al passà ed al preschent – ellas reflecteschan en moda e maniera fitg condensada tut quel cosmos rumantsch» che vegn ussa preschentà, chapì ed apprezià er en tschellas parts da la Svizra, ma surtut dals amaturs da nossas linguas naziunalas e da la lirica contemporana, da maniera che perfin il pader-poet pader Alexander Lozza midass probablamain si’opiniun davart la poesia moderna: «La poesia moderna è en treid ramplunem da pleds radunos anturn en veid», aveva quel scrit. Las poesias da Jachen Andry èn corn da l’abundanza d’ideas, da sentiments, da dubis e tschertezzas, da savurs, da suns e tuns, da gieus da pleds, da siemis e fantasia ch’ins po ussa giudair en quatter linguas – ed er udir en la versiun rumantscha, grazia al code QR inditgà sper mintga poesia. Il cudesch «fil-filo-fil-faden» da Jachen Andry è d’obtegnair sur www.editionmevinapuorger.ch u en librarias. La cuverta dal cudesch quadriling «fil-filo-fil-faden» dal poet ladin Jachen Andry. L'editura Mevina Puorger, en occasiun da la preschentaziun da la publicaziun «fil-filo-fil-faden» als Dis da litteratura 2023 a Domat. L’autur da «fil-filo-fil-faden» Jachen Andry, en occasiun da la preschentaziun da la publicaziun als Dis da litteratura 2023 a Domat. Preschentaziun a Domat cun l’autur, l’editura e las traducturas (da san.): Marisa Keller-Ottaviano, Aline Delacrétaz, Jachen Andry e Mevina Puorger.

Livio Niedermann da Domat è actualmain en la Guardia svizra a Roma. El è in dals dus gardists papals che han prestà ils 6 da matg 2023 l’engirament en il linguatg-mamma rumantsch. Ils davos dis avant Nadal ha la FMR contactà el. «Jau, helebardist Niedermann, engir da tegnair fidaivlamain e cunscienziusamain tut quai che m’è vegnì prelegì. Uschè franc sco Dieu e tut ses Sogns ma gidian» ha el exclamà ils 6 da matg 2023 en la curt San Damaso en l’intern dal palast apostolic en il Vatican. Il substitut dal papa ed il colonel da la Guardia svizra, Christoph Graf, sco er cussegliera federala Viola Amherd, il president dal cussegl naziunal, «noss» Martin Candinas sco er ils geniturs e parents da Livio Niedermann cun ina delegaziun da Domat, han tedlà attentamain l’engirament rumantsch dal gardist. Ussa, avant Nadal, ha quel d’exercitar per la benedicziun Urbi et Orbi da papa Francestg sin la plazza da son Peder. A la FMR ha el dà scleriment da ses sa sentir a Roma. Co as essas Vus entant acclimatisà en il manaschi da la Guardia svizra papala? Livio Niedermann, gardist papal e tambur, da Domat. Suenter in onn e quatter mais sun jau m’installà fitg bain en la Guardia. Suenter quest temp èn ils andaments clers, sco per exempel in’audienza generala. Jau pos era gia esser in exempel per ils gardists pli giuvens. Cun il linguatg talian vai er bain damai ch’jau hai l’avantatg rumantsch. Resumand dastg’jau dir ch’jau sun creschì en il manaschi e ma sent sco en ina segunda famiglia. Co as preschenta Voss program da servetsch per las festas? Quellas consistan da blers servetschs specials. Quest temp retschaiva il papa divers giasts, e là stuain nus esser preschents. Latiers vegn la messa da Nadal en il dom da son Peder da Nadalnotg, per quella dastg’jau er esser en servetsch. Per l’Urbi et Orbi dals 25 da december sun jau vegnà clamà l’emprema giada per il pichet d’onur. Per quella chaschun vegnin nus ad ans preschentar sin la plazza da son Peder en l’uniforma da gala cun il cuirass d’atschal e l’alabarda. Sto il corp exercitar spezialmain per questas preschentaziuns? Per il pichet d'onur dals 25 da december avain nus duas unitads spezialas d'exercizi, nua che nus exercitain ils moviments cun l’alabarda uschia che tut vesa a la fin ora net ed unitar. Tge è stada Vossa pli gronda impressiun dapi la saramentaziun dals 6 da matg? Per il temp suenter la saramentaziun n'hai midà nagut areguard il servetsch. A mai èsi dentant vegnì cler che jau hai ussa responsabladad per la protecziun dal papa e ch’jau hai da m'engaschar 100% per questa incumbensa. Jau hai numnadamain engirà da proteger el en cas d'urgenza cun mia vita. Han ils gardists in zic temp liber ? Sco en mintga corp militar avain er nus temp liber. Ma ins sto esser flexibels. Nus avain mintgamai sis dis servetsch ed essan alura trais dis sin reserva. Quests trais dis avain nus da prestar servetschs extraordinaris tenor basigns, sco per exempel in’audienza u retschaviment d’in president. Sch’jau hai tuttina ina giada liber vom jau gugent en sortida cun mes camarats u fatsch spassegiadas en la citad eterna. Vus essas er tambur. Vegnis mintgatant da dar sin il schumber en la Guardia? Per il mument essan nus trais tamburs. Las provas ina giada l’emna s'orienteschan a las occurrenzas per las qualas nus vegnin clamads cun la banda (red: musica da la guardia svizra). Nus dain sin il schumber mintgamai il di da naschientscha da la guardia il schaner, alura ils 6 da matg ed ils 31 da december davant la canorta sin la plazza da son Peder. Vitiers vegnan diversas occurrenzas internas da la guardia, nua che nus dain in concert. Co as preschentan Voss plans per il futur? Mes servezzan ordinari va a fin ils 31-10-2024. Actualmain hai jau l'intenziun da restar fin ils 31-5-2025. Damai dastg jau prestar servetsch per ina part da l'onn sontg e passentar in'ulteriura saramentaziun. Alura ves jau mes avegnir tar la polizia chantunala grischuna, per la quala jau na ma sun dentant anc betg annunzià.

Ella è creschida si a Scuol ed organisescha mintgamai la sesida emnila dal Cussegl federal. Seraina Pedrini enconuscha mintga tractanda, ha invista en ils ominus cunrapports e vesa documents confidenzials. Sulet las actas top-secretas na po ella betg leger. Seraina Pedrini ha ina postura zaclina, discurra cun vusch fina ed è ina auta funcziunaria en la Chanzlia federala. Sur ella stat be il vice-chancelier Viktor Rossi – el daventa il 2024 chancelier – e lura anc il chancelier Walter Turnherr che remetta l’uffizi. La FMR ha fatg la mitad da december ina visita a la co-manadra da la secziun per affars dal Cussegl federal. «Oz a bun’ura hai jau gist scrit la glista da tractandas per la proxima sesida dal Cussegl federal», di Seraina Pedrini che timuna in team dad otg persunas. Cun gnanc ina solia silba menziuna ella tge affars ch’ella ha tractandà concretamain. Intgins dis pli tard statti scrit en las gasettas: «Il Cussegl federal ha decidì davart il mandat per tractativas cun l’Uniun europea.» I sa tracta dad ina da las delicatas fatschentas dals ultims onns. Era il conclus da l’express per energia da vent ha il Cussegl federal discutà en lezza sesida. Tut ils documents surlonder èn ids sur la maisa da la politologa rumantscha. Ses biro en la chasa federala vest purschess ina bellezza vista sin las muntognas bernaisas. Temp per admirar il panorama na resta nagin. Strusch che Seraina Pedrini ha scrit la glista da tractandas, chatscha in termin il proxim. «Igl è in urari fitg sever – in pau sco las rodas en il mecanissem d’ina ura», di ella. Mintga roda sto ir precis en il dretg mument en tschella. Documents da tut ils departaments ston arrivar sin la minuta. Il servetsch giuridic sto controllar las decisiuns semtgadas. Il servetsch linguistic ha da translatar il material en duas, trais u mintgatant en quatter linguas. Bleras persunas e partiziuns èn entretschadas. Tschintg dis ha il team temp fin che la sesida dal Cussegl federal cumenza – per il solit èsi ina mesemna. «In impurtant agid per il Cussegl federal è la glista da differenzas», explitgescha Seraina Pedrini. Sin lezza saja vesibel tar tge affar ch’in cusseglier federal na giaja betg d’accord. Senza ina tala glista fissi strusch pussaivel per ils set commembers dal Cussegl federal da salvar la survista. Pertge el concluda var 30 fin passa 200 affars en ina sesida. «Dus dis avant la sesida ans inscuntrain nus cun ils vice-secretaris generals dals departaments. Mes schef Victor Rossi ed jau essan da la partida», di Seraina Pedrini. «Là annunzian ils departaments, sch’i dat cunrapports.» In cunrapport scriva ina cussegliera federala sch’ella na va betg d’accord cun ina proposta d’in auter departament. Cunrapports pon esser brisants. Malgrà ch’il cuntegn è confidenzial, chattan els magari la via sin ina redacziun ed en la publicitad. Tals leaks vul la Chanzlia federala impedir – per tema ch’els fetschian donn ed influenzeschian las decisiuns dal Cussegl federal. Seraina Pedrini dastga leger ils cunrapports. Ella conceda: «Igl è interessant da vesair las differentas posiziuns politicas. Ma igl è era cler ch’ins na dastga betg discurrer surlonder.» Gnanca a ses partenari po ella raquintar tge ch’ella intervegn durant la lavur. A las 14.00, il di avant la sesida, sto in cunrapport esser arrivà tar Seraina Pedrini. Suenter po il departament pertutgà prender posiziun. Questa posiziun ha lura dad arrivar fin las 20.00 tar la secziun. Igl èn lungs dis da lavur. L’autra damaun da las 9.00 sto tut esser semtgà. Il Cussegl federal sa raduna. Sin ina «glista oranscha» ha il team da Seraina Pedrini semtgà ils affars incontestads. Quels po il Cussegl federal liquidar entaifer paucas minutas. Ina glista blaua enumerescha las respostas sin intervenziuns parlamentaras. La glista alva cuntegna ils affars contestads ch’il Cussegl federal sto discutar. «E sco ultim datti la glista verda cun ils affars confidenzials», di la co-manadra. Dasperas datti anc affars secrets. I sa tracta per exempel da dumondas dal servetsch secret. Ils documents tar lezs affars vegnan distribuids aposta be sin palpiri a las paucas persunas che dastgan insumma avair invista. Gnanca Seraina Pedrini sa tge ch’è scrit lient. Durant las sesidas n’è ella betg en la stanza dal Cussegl federal. «Nus survegnin dentant las decisiuns dal Cussegl federal. Nus elavurain e finalisain quellas e las laschain suttascriver dal vice-chancelier», di Seraina Pedrini. Il mument che tut è liquidà saja bel. «Quai è mintg’emna in success. Ins va cuntent a chasa. Ins ha pudì gidar a la regenza a prender decisiuns che portan enavant il pajais.» Politologa e co-manadra Seraina Pedrini (40) è creschida si a Scuol. Ella ha studegià politologia a Bologna e Berna. En sia dissertaziun ha ella examinà la rolla da la cultura en discurs politics. Quatter onns ha ella lavurà en l’Uffizi federal per statistica e cumenzà il 2017 en la Chanzlia federala. L’incumbensa da manar la secziun per ils affars dal Cussegl federal parta ella cun la collega Sarah Mühlethaler. Entant che lezza è responsabla per la digitalisaziun, organisescha Seraina Pedrini las sesidas dal Cussegl federal. Las duas co-manadras pon dentant era remplazzar ina l’autra. Gist en crisas – Corona, Credit Suisse e guerra en l’Ucraina – ch’il Cussegl federal saja sa radunà duas giadas l’emna, saja quai sa cumprovà dad esser en duas, di Seraina Pedrini. Seraina Pedrini da la Chanzlia federala organisescha las sesidas emnilas dal Cussegl federal. Seraina Pedrini da la Chanzlia federala organisescha las sesidas emnilas dal Cussegl federal.

Dapi in onn lavura Claudia Cathomas en la Biblioteca naziunala a Berna. Là tgira ella ils relaschs rumantschs da l’Archiv da ­litteratura. La FMR ha fatg ina visita ed intervegnì dal pli nov relasch ch’è arrivà. «Nus avain gist survegnì in nov relasch, quel da la poetessa sursilvana Tresa Rüthers-Seeli», raquinta Claudia Cathomas da l’Archiv da litteratura en la Biblioteca naziunala a Berna. La collavuratura scientifica è intgantada, pertge igl è in dals paucs relaschs d’ina dunna rumantscha. La poetessa haja sezza surdà il material. Claudia Cathomas è stada impressiunada da la modestadad da Tresa Rüthers-Seeli. «Ella aveva l’impressiun che quest material na valia gnanca tant. Nus l’avain stuì persvader in zichel da surdar il relasch a l’Archiv da litteratura.» I sa tractia da duas stgatlas che cuntegnan per exempel manuscrits da las poesias publi­tgadas, ma era da texts anc nunedids. Claudia Cathomas ha gia mirveglias, tge surpraisas che las stgatlas cuntegnan uschiglio anc. Ma l’emprim resta il material en quarantina, in pass necessari en il process da conservaziun per far la segira ch’il palpiri na saja betg umid e na cuntegnia betg parasits. Pir suenter po la collavuratura scientifica inventarisar l’entir material. L’Archiv svizzer da litteratura è vegnì fundà il 1991 sin basa dal testament da Friedrich Dürrenmatt che ha surdà ses relasch a la Confederaziun sut la cundiziun che ella stgaffeschia in archiv litterar naziunal. Oz fa quel part da la Biblioteca naziunala che rimna tuttas publicaziuns da la Svizra – gasettas, cudeschs scientifics, publicaziuns litteraras. Auturs e scripturas ed era chasas edituras da l’entira Svizra surlaschan a l’archiv lur relaschs. Quels cuntegnan manuscrits, brevs, diaris, notizias, fotografias u auters documents – min­tgatant perfin in object persunal. Radund ventg relaschs datti dad auturas ed auturs rumantschs. Sco Tresa Rüthers-Seeli surlaschan anc auters lur material a l’archiv durant ch’els èn anc en vita. Uschia han era Leta Semadeni ed Iso Camartin gia surdà tschertas scrittiras a l’archiv. «La finamira è da far accessibel ils documents litterars al public», explitgescha Claudia Cathomas. «La publicitad duai profitar. Il material è – sut tschertas cundiziuns – avert per la perscrutaziun a las universitads, ma era per l’interess persunal dad in e scadina.» Sin la pagina d’internet da l’Archiv da litteratura pon ins eruir tgenins relaschs che l’archiv posseda. Tar mintga relasch èsi enumerà fin e manidel tge ch’è avant maun. Gian Fontana ha per exempel tranter auter fotografias en ses relasch. Theo Candinas ha rimnà recen­siuns da ses cudeschs. Da Pader Alexander Lozza exista in apparat da fotografar. «Ins ma po contactar e scriver, tge ch’ins less vegnir a guardar», di Claudia Cathomas. «Lura vom jau a tschertgar las stgatlas en l’archiv e semtgel ellas en la sala da lectura.» La collavuratura scientifica sutlingescha, «mintgin che s’interessescha per la litteratura rumantscha, dastga vegnir.» Sper rimnar e tgirar relaschs ha la collavuratura scientifica l’incumbensa da far retschertgas e scriver publicaziuns. Quest onn è l’Archiv da litteratura sa fatschentà cun la relaziun tranter film e litteratura en tuttas quatter linguas naziunalas. Claudia Cathomas ha sfugatà en ils relaschs rumantschs e chattà ina correspundenza tranter Jon Semadeni ed in reschissur che aveva survegnì l’incumbensa da la televisiun rumantschs da realisar in film cun il text da prosa la «Jürada», cumparì il 1976. L’autur engiadinais Jon Semadeni ha gist sez concepì in’emprima proposta per in scenari da film. Il reschissur ha dentant giavischà ch’il conflict che la «Jürada» tematisescha – la tema da l’ester e nov – vegnia numnà pli explicit en il film. Gliez avess tenor l’autur dentant destruì la qualitad mistica da l’ovra. Tant l’autur sco era il reschissur surlavuran pliras giadas il scenari. Lura auda Jon Semadeni casualmain dal directur da la televisiun rumantscha durant in’occurrenza ch’il film na vegnia betg realisà – ina trumpada. En Quarto, ina da las publicaziuns da l’Archiv svizzer da litteratura, analisescha Claudia Cathomas la correspundenza tranter reschissur ed autur. La raschun explicita per il naufragi dal film «Jürada» na chatta ella nagliur, ma ella localisescha in dals problem principals en la differenza tranter lavur da film e lavur litterara. Linguista da Glion Claudia Cathomas (36) è creschida si a Glion. La linguista ha studegià germanistica, rumantsch e sociolinguistica a Berna e Friburg. En sia dissertaziun dal 2015 interquera ella SMS rumantschs. Ella prenda sut la marella il code-switching, pia ch’i vegn midà dad ina lingua a l’autra. La dissertaziun cun il titel „Von ‘I dont Know !’ zu ‘Kei problem chara !!’ » è accessibla gratuit tar las publicaziuns online da l’universitad da Berna. Suenter il studi collavura Claudia Cathomas tar retschertgas scientificas davart il tuatschin u davart ils basegns dals Rumantschs e las Rumantschas en la diaspora. Dapi il november è ella collavuratura scientifica en pensum parzial tar l’Archiv svizzer da litteratura a Berna. Tschertgà studentas u students rumantschs Gist per ils relaschs rumantschs mancan adina puspè persunas per inventarisar documents, di Claudia Cathomas. L’archiv saja a la tschertga da studentas u students che sappian rumantsch e che sajan pronts da prestar questa lavur. Magari sa laschia l’inventarisaziun gist cumbinar cun ina lavur da retschertga a l’universitad. Radund ventg relaschs dad auturas ed auturs rumantschs datti en l'Archiv svizzer da litteratura a Berna - era quel da Flurin Spescha. Radund ventg relaschs dad auturas ed auturs rumantschs datti en l'Archiv svizzer da litteratura a Berna - era quel da Gion Deplazes. La linguista da Glion, Claudia Cathomas, tgira ils relaschs rumantschs en l'Archiv svizzer da litteratura a Berna. La linguista da Glion, Claudia Cathomas, tgira ils relaschs rumantschs en l'Archiv svizzer da litteratura a Berna.

Tge valur ha il temp da Nadal per Vus? Quietezza? Gidar in l’auter ubain persunas ch’èn en miseria? Survegnir uschè blers regals sco pussaivel? Ina valur che dominescha noss temp è la valur ­agiuntada, damai ina valur economica, la «Wertschöpfung». Sche insatge porta valur agiuntada, lura na metta quai nagin en dumonda. Nus stuain tuts funcziunar en noss sistem economic, nua che la pli gronda valur è la cifra che inditgescha il saldo dal conto sin banca. Quai mussa gist il temp da Nadal da maniera exemplarica. Individualissem è era ina valur che dominescha. Jau vi far quai che jau vi e quai exact cura che jau vi. Sche jau sun ina persuna da l’Europa ubain schizunt da la Svizra, lura èsi era pussaivel da far e realisar quai en blers cas, perquai ch’il saldo da mes conto permetta quai. Blers e bleras da nus provan dentant era da viver tenor valurs ch’ins chatta impurtantas per manar ina buna vita. Tge duai ins mangiar e tge betg? Co e cura duvrar energia? Tge vestgadira pon ins cumprar? Tge furma da mobilitad è la gista? Bleras interpresas defineschan talas u autras valurs per argumentar envers la clientella. Dentant: Èn las pussaivladads che nus crajain d’avair – che nus essan per­svas dad avair tenor noss pensar individual – èn quellas pussaivladads vairamain uschè grondas e senza limitas? In factur che limitescha è puspè il saldo da l’agen conto u ditg auter: ils raps. «Factur» è dentant magari la faussa noziun, jau avess stuì scriver «valur». Ils raps èn damai era ina valur che restrenscha. Ina valur che dominescha ils patratgs e che procura per preoccupaziuns. Jau na sun betg econom, ma sche jau hai chapì endretg, èn ils raps simplamain ina metoda per betg pli barattar directamain rauba u martganzia. Dentant èn ils raps sa distatgads da la valur directa dad ina chaussa u d’ina martganzia. Tge «furnescha» per exempel concretamain in sportist che gudogna milliuns? El sa far bain insatge (per exempel giugar vi e nà ina pi­tschna balla melna) e perquai che bleras persunas vulan adina puspè vesair quai, procura quel vi e nà per ina valur finanziala incredibla che na correspunda betg pli al savair dal sportist. U lura survegn ina chasa en Engiadina ina valur finanziala enorma, simplamain perquai che bleras persunas che han fitg blers raps decidan che questas chasas valian milliuns perquai ch’ellas vulan simplamain avair ina tala chasa. E pertge ha ina chasa lura tuttenina propi ina valur finanziala da milliuns? Perquai che la persuna che posseda la chasa ha sco valur numer 1 en ses chau ils raps. Logicamain venda la persuna che posseda – ella venda sia chasa a la persuna che porscha la summa la pli auta. Sche la valur per la persuna che posseda la chasa fiss dentant il fatg che la chasa duess er en avegnir esser plain vita ed uschia avair ina funcziun per la cuminanza che viva en in lieu, lura na vendess la persuna che posseda la chasa betg ad ina persuna ritga che n’è mai d’enturn. Lura pudess cumprar la chasa quella persuna u famiglia che ha il concept il pli interessant per viver en la chasa e lavurar en il lieu da la chasa – ed uschia purtar ina valur a la cuminanza dal vitg pertu­tgà. La chasa avess anc adina sia valur finanziala, ma betg da maniera absurda. Uschia pudess ina midada da valurs en ils chaus en sasez schliar dad oz sin damaun in grond problem da nossa cuminanza. Quai fiss bain in grond regal da Nadal. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Il temp da schubregiar e nettegiar è atgnamain la primavaira. Mo la primavaira passada hai jau spustà quai. In pau er cun l’argument che ozendi giajan ins regularmain mintg’emna tras l’abitaziun cun il tschi­tschapulvra e cun il sdratsch umid – ina giada qua in zic pli a funs, in’autra giada là – ed uschia na fetschia quai betg basegn, questas nettegiadas radicalas annualas. Ma jau stoss conceder che quai cun «pli a funs» hai jau tralaschà. Adina devi da far insatge pli urgent e la stad è passada. Dapi in temp, ussa ch’ils dis èn pli curts e che jau sun pli savens en stiva, ma disturbi ch’i stat a mantun rauba dapertut enturn. E sche jau stausch insatge vi u nà, lura ves jau dapertut ils urs da pulvra. E quai ch’i disturba il pli fitg è adina puspè quest patratg: «I fiss da ...» Tschella saira giu per cutscha, meditond si vers il tschiel sura, hai jau fatg stim d’ina taila-filien che tanscheva da la lampa si vers il plafond e sventulava levamain. So, hai jau ditg, damaun è il di da prender per mauns il sdratsch. Ora cun tut il plunder da stiva en suler, rumir buffet e vaidrinas, scrivania e curunas, nettegiar mintga chantun cun aua e savun lom e metter enavos be gist quai che jau dovr propi. Jau savur gia ussa l’odur frestga da schember lavà, m’imaginesch mintg’object a ses lieu ... u apunta cun midar lieu u perfin bandischar or da stiva ina chaussa u l’autra. Quai dat spazi e fa tut pli lev en questa stiva ch’è en sasez plitost pi­tschna e stgira ... E dai! La damaun suenter ensolver va tut dad isch ora. Betg da crair tge che vegn tut per mauns! Sutgas e maisina; mantuns da fegls vids e plains; colurs, pennas e risplis; cudeschs legids, mezs legids e mai legids; launas e fils da tut gener; cabels electrics che jau n’hai betg idea tge funcziun ch’i han u avevan; or da vitrina l’argentaria da nona e madritscha, betg mo la pusada, ma er sis bels chaleschs da vinars, zutgeriera, palina da turtas, tut memia bel per duvrar; cuppinas da café, propi bellinas, che jau hai fatg mezza pli baud, però strusch duvrà perquai ch’il café vegn memia spert fraid lien; tschintg giadas sis magiels da cristal per mintga sort vin e vinars (cura hai jau duvrà quels?); in truclet plain gieus mai giugads ils ultims diesch onns, ed in­struments da musica, cds. Ou, e qua tut la correspundenza dad amias ed amis, diaris, fotografias dad antenats e descendents. Na, qua na poss jau betg er anc cumenzar a svutrar... Ussa nettegiar! Quai va anc detg spert e cun tutta motivaziun. Ma lura vegn la gronda zavrada. Puh! Jau stun qua davant mias chaussas. Il sdratsch da pulvra en maun. Plaunet met jau toc per toc enavos a ses lieu. Ma na, quai na vuleva jau bain betg! Jau vuleva vesair ina midada. Salvar? Bittar? Tranteren survegn jau bunamain la crisa. La saira è anc adina il suler en revoluziun. Chala ussa! Damaun èsi er anc in di. La proxima damaun arv jau bufatg l’isch. Mia stiva straglischa frestgamain vers mai: Igl è bain bun, u tge? Tut las midadas na vesan ins betg dad in mument a l’auter. A mai plaschi uschia. Cun il rest en suler has er bainbaud fatg urden. Jau ma tschent sin il banc pigna e guard enturn. Mia stiva sun jau. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha.

Las lingias grassas e finas dal mais december 2023 Schurnalissem funcziuna mo, sche persunas «sco ti ed jau» raquintan, decleran, prendan posiziun, sa lamentan, laudan, dumondan, crititgeschan e sa legran. Per engraziar a tut quellas e quels che raquintan durant l’entir onn a la redacziun FMR da lur vita e min­tgadi, laschain nus reviver en quest «Mais da pais» numerus citats dal december 2023 – da quels che fan rir, smirvegliar e che dattan da pensar. Il pli prominent citat rumantsch dal december 2023: «Jau sun sa chapescha persunalmain in pau dischillus. Jau hai investì bler, jau hai cumbattì fin la fin.» – Insumma, il cusseglier naziunal grischun Jon Pult (PS) n’ha betg gì gronda schanza en l’elecziun per in post en il Cussegl federal. Marcella Pult, la mamma da Jon Pult, avess franc era gì grond plaschair. Ma durant l’elecziun ha ella observà vi da ses figl quai ch’è ­atgnamain l’essenzial en la vita – bler, bler pli impurtant ch’ina victoria: «El guarda ora magari cuntent.» Sco in vair profet da quellas elecziuns dals 13 da december è sa mussà il cusseglier dals chantuns Martin Schmid (PLD). Gia in’emna avant l’elecziun ha el ditg: «Tenor il stan dad oz vegn elegì en il Cussegl federal insatgi dal ticket uffizial da la PS.» El pudess bunamain remplazzar il politolog Michael ­Hermann ch’è stà d’udir e da vesair las davosas emnas sin tut ils chanals. La naiv è vegnida en abundanza l’entschatta da december, per part enfin 70 cm. Perquai ha in CEO d’ina pendiculara – Christoph Passecker da Savognin – manegià cun tutta raschun: «Pi gugent spalar neiv tgi sgarar ansemen la neiv.» Per la branscha turistica – che sa lamenta detg savens – vala damai ussa la devisa: «An nign cass vainsa da sa lamentar.» Quai ha ditg la directura da Turissem Savognin Beiva Alvra, Tanja Amacher en vista a questa stagiun d’enviern. Ma senza in pail en la schuppa na vai tuttina betg en il turissem: il CEO da las pendicularas da Breil/­Vuorz/Andiast, Beat Zenklusen, ha bain pudì preschentar ina bella nov’infra­structura gastronomica sin l’Alp Dado. Quella dovra dentant persunal, e quel persunal dovra in dormitori. Il CEO ha perquai stuì conceder: «La pli gronda sfida ei bunamein da porscher a tuts in suttetg andant.» I n’è damai betg mo grev da chattar persunal per l’Alp Dado ed autras «alps da skis», mabain era abitaziuns avunda per quel persunal. Qua vegn endament immediat in’istorgia da la Val Roseg en l’Engiadin’Ota. La vischnanca da Samedan ha decis quest mais da refar la tegia da l’Alp Prüma. Ed in dals purs responsabels per quell’alp, Gian Sutter, ha ditg: «Scha’s voul buna glieud, alura as douvra üna buna tegia.» Quai che vala per l’Alp Prüma, pudess damai valair era per l’Alp Dado. Da chattar insatgi che surpiglia l’uffizi da president/a communal/a n’è betg adina simpel – era betg sin la Muntogna da Schons. L’emprim president da la vischnanca fusiunada, Marco Dolf, vuleva atgnamain chalar, damai ch’el aveva era gia presidià divers onns ina da las fracziuns. Insumma, suenter che nagin n’è sa mess a disposiziun hai dà mo ina soluziun per Marco Dolf: «Cunquegl ca nus vagn cato nign c’â lieu surprender que post, ve jou sedezidieu da sameter ànc egn’ea a disposiziun.» Uschè simpel è quai. Ma atgnamain para il post da president/a communal/a dad esser detg patgific, silmain per Patrick Schaniel, ch’è dapi in onn e mez a la testa da la vischnanca da Sumvitg. En in’intervista ha el ditg: «Igl uffeci da president communal ei per mei era in engaschi en fuorma d’in hobi. Auters van a dar ballapei tschun seras ad jamna, jeu sun quater seras sin canzlia.» Quatter sairas ballape, quai correspunda circa ad in giugadur da 2. liga. Tar la politica tunass quai però pauc bain dad esser mo in president da 2. liga. En mintga cas para il «hobi» da Patrick Schaniel bunamain dad esser uschè lev, sco la lezia d’in scolar da l’emprima classa da Laax. Ad in redactur da la FMR ch’ha visità la classa durant ina lecziun d’emprender a scriver, ha ditg il scolaret: «Quei ei stau voll bubi lev!» Però attenziun – ils quints dad uras impundidas tranter hobi e lavur n’èn gnanc uschè simpels da far. Quai ha era il manader da la Scola da musica Surselva, Clau Scherrer, realisà en in’intervista: «Jeu hai buca hobis», ha el ditg e curregì suenter curta ponderaziun: «Jeu hai mo hobis.» Cler, Clau Scherrer passenta bleras uras cun sia gronda passiun, la musica. Schebain ch’i dat trasora era persunas rumantschas che resentan la musica ed il chant sco ina tortura. Da quai ha dà perditga quest mais in discurs tranter dus abitantas a l’asil d’attempads Promulins a Samedan. Là han scolaras e scolars dal stgalim aut da La Plaiv numnadamain dà in concertin. Qua dumonda in’abitanta da l’asil a l’autra: «Ho quista scoula be mattas?» – E sia collega ha respundì: «Na, guarda – ils mats s’haun schmachos in ün chantun, ma tuots chauntan bain.» Insumma, sch’ils mats «zuppads» han propi chantà bain u betg, n’è betg stà pussaivel d’eruir. Prest in mez onn en uffizi è il secretari general da la Lia Rumantscha, Markus Solinger. E gia ha el realisà che da traffitgar cun uschè paucs Rumantschs (cun lingua principala rumantsch) n’è betg propi captivant. Perquai engrondescha el il radius: «Rumantschs èn numnadamain era quels che na dovran betg la lingua sco lingua principala.» Quai che tuna sco ina scuverta è atgnamain café detg fraid. Gia dapi decennis fa la politica da lingua valair ch’igl è da definir il radius rumantsch en moda e maniera pli largia, per che questa minoritad na svaneschia betg cumplettamain dal radar. Norbert Good sa stenta per entrar en il circul exclusiv rumantsch. Il nov president communal (dapi fanadur 2023) da Falera emprenda ussa diligentamain rumantsch. Ed el ha declerà a la FMR er il pertge: «Jeu vi silmeins capir tgei che vegn discurriu en ina sesida.» – Gea, sco president communal che sto timunar sesidas fiss quai segir d’avantatg. L’Arena da sport La Nars a Savognin ha dà bler da discutar e dispitar ils davos 2 – 3 onns. Quest mais èn la patinera, il restorant e la terrassa finalmain vegnids inaugurads. Tenor in rapport da la FMR sto l’atmosfera durant il temp da construcziun esser stada a La Nars paschaivla sco en il paradis. Il manader da construcziun, Corsin Batta­glia, ha numnadamain ditg tar l’inauguraziun dals 16 da december 2023: «Igl è nia luvro speditiv, serious, fido e sainza en sulet nosch pled.» – As ima­ginai: in grond plazzal da construcziun da plirs mais senza in «porca miseria»! Betg da crair. Ma ch’il Surses è in veritabel paradis, quai ha atgnamain era constatà il mastral partent Leo Thomann en sia davosa radunanza communala: «Surses è igl pi bel cumegn digl antier cantun!» – En mintga cas il pli paschaivel. Bler auter interessant e captivant è vegnì ditg durant il mais da december. In dals pli enconuschents intermediaturs da cultura en il Grischun, Chasper Pult (74), ha confessà: «Eau suppuon ch’eau saja gnieu indschendro illa Chesa Planta.» E gia gira tar lecturas e lecturs il kino en il chau cun maletgs davart il tge, co e nua che ses geniturs pudessan avair «fatg» il pitschen Chasper en la gronda Chesa Planta! Grond’amur per la rima ha in redactur da la FMR demussà tar in titel d’artitgel en connex cun las dispitas pervi dal provediment d’aua a Laax: «Laax fa bogn cun aua da Sagogn». Quest titel va giu sco aua. L’anteriur scolast da Savognin, Gionign Arpagaus (72), ha prendì natiers per la FMR ses diaris da scola ch’el aveva scrit durant 42 onns (!). Cun scrittira pitschna e precisa aveva el nudà di per di observaziuns dal mintgadi, era durant sias vacanzas. Ed ussa, intgins onns pli tard, ha el constatà envers la redactura: «Gl’è aint mecta bler, veia gist!» – Quai vala segir e franc era per quest «Mais da pais»! Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai magari era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha normalmain il «Mais da pais» cun in schurnal grafic, quest mais dentant betg. (fmr/dat)

Lufs mazzads en Svizra han da far in lung viadi suenter la mort. Quai scriva l’agentura da novitads SDA. Entant ch’els passan a Berna l’autopsia, fa l’Universitad da Losanna l’identificaziun genetica. L’Universitad da Berna intercurescha il cadaver da l’animal per eruir la raschun exacta da la mort ed il stadi da sanadad. Cun in’emprova da DNA eruescha Losanna da tge luf ch’i sa tracta. Questas analisas sajan las pli simplas perquai ch’ins lavuria cun emprovas geneticas segiras sco p.ex. in toc charn e betg em­provas chattadas en la natira e mo supponidas ch’ellas derivian dal luf sco p.ex. excrements u pelegns. Ins ha gia rimnà datas da 530 lufs. Tenor ils biologs sajan ils lufs en Svizra praticamain tuts da la medema lingia genetica, numnadamain taliana. (sda/fmr)

Sin l’entschatta da l’onn 2024 van en vigur diversas midadas da leschas ed ordinaziuns ch’influenzeschan pli u main la vita quotidiana da l’entira populaziun ubain sulet da singulas gruppas. L’agentura da novitads SDA ha publitgà ina glista cun passa 30 novaziuns che tanschan tar l’augment da la taglia sin plivalur fin dapli sold per las persunas che prestan servetsch tar la protec­ziun civila. La FMR preschenta ina schelta. La Posta augmenta ils pretschs per brevs e pachets a partir da l’entschatta 2024. Las brevs A e B s’augmentan per 10 raps uschia che la brev A custa da nov 1.20 francs e la brev B 1 franc. Las tariffas per ils pachets s’augmentan medemamain. Midadas tar la taglia da plivalur Entras l’augment da la taglia sin plivalur dad 7,7 % sin 8,1 % per servetschs e rauba creschan las expensas per il consum en Svizra. La taglia sin plivalur tar las mangiativas crescha per 0,1 % sin 2,6 % e quai augment vala medemamain per las pernottaziuns en ils hotels ch’èn da nov suttamess a la taglia sin plivalur dad 3,7 %. Cun quels augments vegnan finanziadas las expensas supplementaras tar la AVS. Ina part da las midadas tar la AVS va medemamain en vigur l’entschatta da l’onn 2024. Novaziuns per sbassar custs da sanadad I dat era novaziuns che sa sprovan da mitigiar l’augment dals custs da sanadad. Uschia ston persunas che cumpran medicaments originals pli chars enstagl da generica pli favuraivla surpigliar 40 % dal pretsch dal medicament original enstagl da 20 % sco enfin uss. Uschia vul la Confederaziun spargnar 250 mil­liuns francs tar ils custs da sanadad. Las assicuranzas da malsauns re­tschaivan da nov era il dretg da recurs tar la planisaziun chantunala dals ospitals. Persunas minorennas na dastgan betg pli vegnir stumadas sch’ils geniturs na pajan betg lur premias da las assicuranzas da malsauns, per impedir che las persunas crodan en ils daivets. Autos cun tracziun electronica èn a partir da l’onn 2024 era suttamess a la taglia sin automobils sco ils ulteriurs autos. Dapli daners per la protecziun da muntaneras Ed i dat era dapli daners, per exempel per persunas che prestan servetsch per la protecziun civila. La paja sa drizza al sold da la schuldada che è gia vegnì augmentà il november 2022. Cun dapli entradas pon era emploiadas ed emploiads dal tegnairchasa quintar. La paja minimala per talas persunas vegn augmentada. E dapli daners datti era a partir da l’onn 2024 per la protecziun da muntaneras.

Na, jau n’hai betg chattà il senn da la vita. Sche quel ma fiss cumparì, na scrivess jau betg quest tip. Jau passentass mes dis sin ina insla giudend mes milliuns ch’jau avess fatg cun cudeschs cussegliaders. Mes tip è il film «Meaning of life» – per rumantsch «Il senn da la vita». Ins po s’imaginar ch’il film dal 1983 da la truppa legendara da comichers Monty Python n’ha betg chattà il senn da la vita. Dentant èsi gartegià tranter auter a John Cleese, Terry Gilliam e Michael Palin ina satira divertenta che tracta en episodas la vita da la naschientscha fin la mort. Ina scena en la sala da parturir: In parc da maschinas vegn stuschà en la stanza. Il schef-medi dumonda suenter la maschina che fa «pling». Tge funcziun che la maschina ha, è tuttina, ella sto simplamain far «pling». Cun tut las maschinas avessan ils medis bunamain emblidà il pli impurtant: la dunna en deglias. Ina da las pli renumadas episodas da «Meaning of life» è l’um gross en in restaurant chic franzos che mangia e vomitescha in cuntin. La fin porta il camarier in fegl da menta satiglischem. L’osp refusa l’em­prim, el saja gia plain, lura mangia el tuttina il fegliet e – schloppa. Il film n’è nagut per maguns sensibels. Monty Python n’ha naginas retegnientschas, da tut vegn fatg legher – sex, religiun, sex e religiun. Stedi èsi scurril e nonsense, pia nagut cun senn da la vita. U forsa tuttina? A la fin dal film prelegia ina pledadra da televi­siun il suandant: «Sajas gentil cun voss vischins, evitai da mangiar grass, legiai in pèr buns cudeschs, faschai spassegiadas ed empruvai da viver en pasch ed armonia cun umans da mintga cretta e na­ziun.» Uschè banal sco i tuna: Forsa è quai il senn da la vita. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Che nus stuain er anc far tras quai! La perfida terrada da noss Jonin en il parlament federal avess bain bastà per nossa sensibla olma grischuna, u betg? En sasez era tut preparà, bain bainin, per la gronda gastaria. Allegra, express solar! La spida en bucca era sin il precint da cular viador e dal baditschun giuaden, che quels lavagafestas dal huz vegnan e mettan tut sutsura. Enavos stat be anc il pled da l’onn. Adieu! I fiss stà cool. Ma pertge? Na filava’l betg pulit e plain vigur, quel benedì express solar, da Tschamutt a Melchseefrutt e da Schnaus enfin il Vallais? E da mintga bot marsch salidava allegramain in project fotovoltaic. L’en­tira cuntrada era salaschada cun panels (per il mument be planisads, ma cun ave­gnir, garantì!), da la sublima pizza fin giu en la planira. Gea, ina vaira Anbauschlacht eri, sco en la Segunda Guerra mundiala. Be questa giada cun panels empè da Parlis (sort da tartuffels, n.d.a.). Absolutamain a l’autezza da noss temp. E l’olma ecologica suspirava modestamain: «Energias renovablas, noss salvament!» E giubilava, ensemen cun la bursa dals investurs. E l las vischnancas avevan suandà la politica federala, plain confidenza, ed eran siglidas si sin il miraculus express. En l’entir pajais regnava in’atmosfera da chava-aur. La popula­ziun sa nudava en ina mar da charezza proximala e da speranza. Senza paregl. Tuts eran perina ed avevan be ina finamira: il pe da taglia da 40 %! Era pli bass, sch’i sto esser. Ed avunda wättlis per handys, compis e consolas. Excepziun faschevan be quels cun chamonas da chatscha u culms en il territori pertutgà. Ma lur caneras da protesta n’avevan nagina schanza. Maioritad è maioritad. Andetgamain èsi cupi­tgà! L’asen d’aur, la carugna, fa tuttenina be anc «IA», ma chala da chajar. E quai na basta natiralmain betg per far fatschentas. Gnanc en Chasa federala. E lura sgolan pals tranter las chommas da tut las varts. Ils problems s’emplunan, i dat frust e stress sin l’entira lingia. Delirium solar! Ed en in dai svaneschan, sco zehnkleinejägermeisters, ils pli bels projects dal visur. Adieu pinchis e megagigaterawatts! Enavos stat puspè la mancanza d’energia. E l’utschac smanatschant da Putin. Tgi paja ussa nossa illuminaziun da Nadal? E mes Tesla empustà? E noss bogn cuvretg en la pipeline? Jau empruvass ina giada tar la Pro Natura u tar la Fundaziun per la protec­ziun da la cuntrada. Tgi che lantscha in’acziun sco «NA al delirium solar» na merita nagut auter. Il zar da la Russia fiss er anc in bun adressat. Roman Caviezel da Cuira è stà scolast gimnasial.