In marcurdi, ils 1. da gün 2022 ha gnü lö davant la butia da la clostra a Müstair ün marchà da plantinas. Las muongias da la clostra San Jon han vendü dürant il di diversas plantinas, erbas e fluors. Tuot las plantas vendüdas d’eiran gnüdas cultivadas aint il üert da la clostra. (fmr/an) Las muongias da la clostra a Müstair han vendü diversas erbas e plantas da lur üert.

Dürant quatter mais d’eira serrà l’Hotel Chasa Chalavaina a Müstair. Il motiv d’eiran renovaziuns a l’intern. Dürant quellas renovaziuns esa impustüt gnü miss pais da mantgnair la substanza istorica. Uossa driva el darcheu sias portas. Daspö bundant 770 ons sta l’Hotel Chasa Chalavaina – dal rest il plü vegl hotel da la Svizra – in Plaz Grond a Müstair in posiziun prominenta güst in fatscha da la clostra San Jon. Davo 50 ons vaiva tscherchà l’on passà il proprietari ed anteriur osp, Jon Baptista Fasser (81) ad üna successura o ad ün successur. Per cumprar l’hotel s’han in seguit miss insembel ils respunsabels dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO Clostra San Jon e fundà la Fundaziun Chasa Chalavaina (La FMR vaiva rapportà). Dürant ils ultims quatter mais d’eira l’hotel serrà per far renovaziuns a l’intern. Uossa driva el darcheu. Mantgnair il caracter da la chasa Ün dals böts da la Fundaziun Chasa Chalavaina es tanter oter da mantgnair il caracter original da l’hotel. Perquai sun gnüdas fattas be ligeras renovaziuns a l’intern – uschè sun per exaimpel gnüts glimats giò illas stanzas ed illas stüvas da lain ils fuonds e las intabladüras, i’ls piertans es per part gnüda rendüda visibla la reboccadüra istorica ed üna o tschella paraid ha surgni üna nouva liadüra cun chaltschina fatta svessa. Fin a pacas excepziuns sun eir tuot las stanzas adüna amo drizzadas aint culla veglia mobiglia. Minchüna da quellas 18 stanzas es ün unicum, ha seis agen caracter e perfin seis agen nom – uschè stan scrit vi da las portas noms sco «La stanza dal preir», «L’abdessa» o «Il butschin da diogenes». Manà las lavurs da renovaziun ha Uli Veith, il mainagestiun da l’hotel: «Nus nu vain toc aint la substanza istorica da la chasa. Tuot quai chi’d es gnü fabrichà aint implü es mobil ed as lascha darcheu allontanar sainza problems.» S-chaffir ün fil cotschen El es impustüt fich cuntaint ch’el ha pudü realisar in l’Hotel Chasa Chalavaina eir sias aignas ideas: «Minchün ha seis gust, ma eu craj cha nus hajan pudü ­s-chaffir ün fil cotschen chi’s tira tras la chasa.» Il nouv uster da la Chalavaina nun es però hotelier. Insè es Uli Veith econom ed oriund dal Vnuost. Dürant bod desch ons es el stat president cumünal da Mals – il grond cumün politic dadour il cunfin da Müstair. Daspö il 2015 es el mainagestiun da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. «Eu n’ha fingià badà sco president cumünal ch’eu lavur gugent cun umans, perquai m’haja tantà da surtour eir quista sfida», disch Uli Veith ed agiundscha cha l’Hotel Chasa Chalavaina til haja adüna fingià fascinà. Sco hotelier metta el impüstüt pais a la dürabilità e prodots regiunals. Uschè as chatta in l’intern per exaimpel tapets fats da la Tessanda a Sta. Maria e savun da Soglio, i’l restorant vegnan servits vins da la Val Poschiavo e charn da la Val Müstair. Ils prossems ons saran üna sfida Sco cha Uli Veith disch plünavant, dess l’Hotel Chasa Chalavaina attrar impu­stüt giasts chi tscherchan la quietezza e chi predschan il stil da la chasa. El agiun­dscha: «L’hotel es però eir adattà per sportistas e sportists chi vegnan in Val Müstair – saja d’instà per ir cul velo o d’inviern per ir culs skis.» Ch’ultra da quai possan els uossa eir spordscher allogi a las scienziadas e scienziats chi ve­gnan illa clostra San Jon per far dietas. Ellas ed els han stuvü infin uossa adüna gnir sparpagliats in hotels in tuot la val. Eir scha’ls prossems ons saran tenor Uli Veith üna sfida per la gestiun, guarda il cumanzamaint fingià oura bain: «Vi per l’eivna esa intant amo quiet, ma las fins d’eivnas da las prosmas quatter eivnas eschna cumplettamaing occupats.» Davo quatter mais da discreta renovaziun as preschainta l’Hotel Chasa Chalavaina sco avant la vendita. Davo quatter mais da discreta renovaziun as preschainta l’Hotel Chasa Chalavaina sco avant la vendita. Davo quatter mais da discreta renovaziun as preschainta l’Hotel Chasa Chalavaina sco avant la vendita. Davo quatter mais da discreta renovaziun as preschainta l’Hotel Chasa Chalavaina sco avant la vendita. Davo quatter mais da discreta renovaziun as preschainta l’Hotel Chasa Chalavaina sco avant la vendita.

Mardi passà ha gnü lö il seguond inscunter da la rait da cultura regiunala i’l Hotel Linard a Lavin. Il svilup regiunal da la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair ed il Parc da natüra Biosfera Val Müstair han invidà ad interessats ad üna davomezdi da discussiun. In ün prüm inscunter al principi da settember da l’on passà s’ha inscuntrada üna vainchina d’interessats ad ün «speed-dating» cultural. Il böt da quel d’eira da gnir a cugnuoscher glieud chi s’ingascha e s’interessa per la cultura in Engiadina Bassa/Val Müstair. L’inscunter da mardi passà cun partenarias e partenaris illa domena da la cultura s’ha confundü da las sfidas illa dumonda da las generaziuns. Discutadas sun gnüdas nouvas pussibiltats e co cha giuven e vegl possa crear e consümar cultura. Tocker il nerv Avant la discussiun han quatter commembers da la Gruppa da teater Val Müstair giovà ün teaterin chi s’ha confundü da la relaziun tanter las generaziuns e chi ha dat al tema dal di ün bun inviamaint e toc il nerv dal problem. Il toc ha muossà cul daint sülla problematica d’ün tema actual chi dà rumpatesta e provochescha conflicts. Sco cha Martina Schlapbach, üna da las organisaturas e sviluppadra regiunala, ha dit ouravant s’haja tschernü quella tematica causa chi s’ha badà fingià pro’l prüm inscunter chi’s tratta d’ün tema important per chattar vias cumünaivlas per unir las generaziuns. «Giuven e vegl dessan crear insembel perspectivas per üna cultura viva. Hoz invidaina a vo da discutar davart la tematica co cha giuven e vegl possa consümar cultura e da chattar forsa respostas perdüraivlas.» Discussiun in trais gruppas Cun quai chi s’han chattadas var trenta persunas a l’inscunter s’haja decis da fuormar trais gruppas da discussiun e da lavurar e discutar in trais differents locals i’l Hotel Linard. Pro mincha gruppa d’eira üna persuna chi ha manà la discussiun e fat notizchas davart las ideas dals partecipants. In tuottas trais gruppas es gnüda discutada la problematica cha’ls giuvens han otras visiuns davart cultura e nu sun neir pronts da s’ingaschar sainz’oter e sainza indemnisaziun in organisaziuns, societats e gruppas. Els nu sun pronts da’s laschar liar e giodan lur independenza e libertà. Persunas plü attempadas han imprais da pitschen insü cha la cumünanza es be pussibla scha blers sun pronts dad offrir ün part da lur temp liber per progets culturals. Fadia cul tempo da la digitalisaziun Glieud plü veglia ha eir fadia cul tempo da la digitalisaziun ed ha pers per part l’access. Üna frasa chi’d es gnüda manzunada repetidamaing es da partir las respunsabiltats. A la fin han las gruppas infuormà a tuots davart lur ideas ed impissamaints. Ils conflicts tanter las generaziuns nun existan be in EB/VM, dimpersè sün tuot il muond e sun ün tema omnipreschaint cun bler emoziuns. Our da las diversas discussiuns s’haja badà chi sarà greiv d’organisar occurrenzas chi attiran giuven e vegl e chi sun bunas da persvader a tuot las generaziuns. Davo la part ufficiala ha gnü lö üna visita da l’Hotel Linard cun Gian Luis Cagienard, ün dals respunsabels da l’hotel. Las gruppas da discussiun vi da la lavur. Cultura tanter las generaziuns D’incuort ha gnü lö il seguond inscunter da la Rait da cultura illa Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) i’l Hotel Linard a Lavin. L’invid es gnü da la regiun e dal Parc da la natüra Biosfera Val Müstair. Bundant 30 persunas da la domena da cultura s’han chattadas a Lavin per discutar davart il tema: Giuven e vegl – cultura viva, crear insembel perspectivas. In trais gruppas es gnüda discutada la tematica ed a la fin sun ils resultats da las discussiuns gnüts preschantats a tuot ils preschaints. Ils conflicts tanter giuven e vegl nun existan be illa regiun EBVM, ma sün tuot il muond e chaschunan emoziuns. (fmr/bcs)

Co schoglier la mancanza d’abitaziuns per indigens? Quella dumonda es gnüda discusa in gövgia saira i’l rom d’üna discussiun al podium in sala cumünala a Scuol. Il böt da la saira es stat da chattar soluziuns e da far propostas per amegldrar la situaziun actuala. «Hoz nun eschna be quia per discuter davart la mancanza d’abitaziuns dimpersè ed impustüt eir per chattar soluziuns e per far propostas per amegldrar la situaziun actuala», ha defini il moderatur da la discussiun, Nicolo Bass, il böt da la saria. Quellas propostas e soluziuns dessan gnir depositadas pro’ls uffizis cumünals e chantunals respunsabels. Partecipà a la discussiun al podium – organisada dal Parti liberaldemocratic Engiadina Bassa Val Müstair – s’han Flurina Badel da Guarda, co-fundatura da la società «Anna Florin» chi s’ingascha per spazi da viver pajabel e per vivs minzs da cumüns, Seraina Caviezel dad Ardez, suprastanta e respunsabla pel departamaint per la planisaziun locala, da fabrica e da trafic dal cumün da Scuol, Andri Lansel da Sent, fiduziari e Richard à Porta da Scuol, president da la società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. I mancan impustüt abitaziuns per famiglias Per cumanzar la discussiun ha vuglü savair Nicolo Bass da las partecipantas e dals partecipants quant acuta cha la situaziun actuala saja insomma. Chi’d exista üna mancanza han admiss tuots quatter – l’opiniun davart quant acuta cha quella es, ha però varià. Cha ne in sia lavur sco lavurainta sociala, ne sco suprastanta cumünala saja ella gnüda a savair da cas ch’inchün vess stuvü star sün via, ha dit Seraina Caviezel. Ella ha agiunt: «Pel mumaint mancan però ils müdamaints pro las abitaziuns. I nun es pussibel da desdir e da chattar subit üna nouva.» Quel fat ha eir constatà Richard à Porta: «Bleras abitaziuns van suot man. Impustüt da chattar üna gronda abitaziun per famiglias es greiv.» El ha però eir intunà chi’s stopcha magara eir esser pront dad ir ad abitar ad Ardez o a Ramosch. Andri Lansel – chi administrescha tanter Scuol e Zernez plüssas chasas cun abitaziuns per indigens – ha dit: «Nus vain occupà tuot las abitaziuns. Ma eu nun ha neir na da sdir giò a blers interessents, sch’üna vain libra.» Flurina Badel invezza ha descrit la situaziun sco dramatica: «Nus stuvain urgiaintamaing intervgnir.» Ch’ella cugnuoscha plüssas persunas chi hajan tscherchà lönch fin chi hajan chattà ün’abitaziun pajabla. Tgnair las chasas engiadinaisas pels indigens Spazi da viver pajabel – quai es lura eir stat ün dals temas centrals da la discussiun. Sco cha Seraina Caviezel ha manzunà sajan gnüdas inoltradas daspö favrer 2022 plüssas dumondas da fabrica preliminaras per progets cun chasas da plüssas abitaziuns per indigens a Vulpera, a Sent, ma eir a Scuol. Nicolo Bass ha però rendü attent ad ün proget a Scuol ingio cha las abitaziuns sun scrittas oura per ün predsch da 10 000 francs al meter quadrat – massa bler per indigens? «Quai as po prestar be la populaziun locala chi ha mezs finanzials correspundents», es stat Flurina Badel da l’avis ed ha dit plünavant cha quai sajan lura pelplü persunas da la Bassa chi vendan lur immobiglias e vegnan in Engiadina Bassa ad abitar. Critic vezza la co-fundatura dad «Anna Florin» impusüt, chi sajan adüna quels chi pajan il plü bler chi survegnan las immobiglias. A Guarda – ma eir in tschels cumüns – sun quai per gronda part las chasas engiadinaisas. La società «Anna Florin» vuless perquai chattar eir soluziuns per tgnair quellas chasas i’ls mans dals indigens. Cha pervi da la substanza veglia nu’s possa realisar uschè simpel spazi d’abitar pajabel per indigens cun chasas engiadinaisas, ha manià Andri Lansel da sia vart. Da quel avis es stat eir Richard à Porta. Chattar üna soluziun sch’ün indigen voul fabrichar Per discussiuns ha pisserà in gövgia saira eir la ledscha davart la planisaziun dal territori pel chantun Grischun (LPTGR). Da plü bod vaivan ils cumüns zonas da reserva. Da quellas nu das-chan els però plü avair. Quai voul dir, cha tuot il terrain da fabrica chi nun es aint il minz dal cumün sto forsa gnir tut our da la zona da fabrica. Perquai daja pel mumaint üna zona da planisaziun. In quista fasa nu das-cha il cumün dar permiss da fabrica per parcellas illa periferia, perquai chi nun es sgür, scha quellas pon in avegnir insomma amo gnir surfabrichadas. Il difficil es da definir chenün terrain chi vain tut our da la zona da fabrica. «Il sböz per la planisaziun dal territori cumünal da Scuol es avantman, ma i voul pazienza», ha declerà Seraina Caviezel ed agiunt cha’l cumün vöglia inoltrar quel sböz uschè svelt sco pussibel al chantun. A la dumonda da plüssas persunas preschaintas a l’occurrenza, scha’l cumün nu possa simplamaing dar ils permiss da fabrica eir dürant quel process, ha respus la suprastanta: «Nus nu das-chain surpassar la ledscha be perquai chi’d es ün mancanza d’abitaziuns.» Ella ha però agiunt: «Il cumün prouva sgüra da chattar üna soluziun, sch’ün indigen voul fabrichar – simplamaing i’l rom da quai chi’d es pussibel.» Esser proactivs Che sun dimena soluziuns per schoglier la mancanza? Il cumün da Scuol voul tanter oter ponderar masüras a reguard la ledscha da las seguondas abitaziuns – per exaimpel cun metter suot protecziun ils tablats. Cha da decider, schi sajan lura pertocs be ils tablats o eir las chasas principalas saja però fich greiv, uschè Seraina Caviezel, «id es da chattar il dret cumpromiss.» Ma sco ch’ella ha intunà plünavant nu possa ne esser üna soluziun – sco propost dürant la discussiun – da controllar quant cha las proprietarias ed ils proprietaris fan insomma adöver da las abitaziuns, ne da tils impuoner cun chastis o taxas: «Il cumün nun ha il dovair da giovar polizist. Chattar soluziuns as poja be insembel cun els e nüglia cunter els.» Sper quai es il cumün eir landervi d’elavurar ün catalog da masüras e da far ün inventar per guardar cun chenünas immobiglias cumünalas chi’s pudess realisar spazi d’abitar per indigens. In collavuraziun cun la Scoul’ota dal Grischun voul il cumün dal rest eir realisar ün stüdi davart nouvas strategias d’abitar ed in avegnir liar aint la società «Creacumün» pro la planisaziun da nouvs quartiers per tils render plü attractivs per indigens. «Nus stuvain esser proactivs ed animar ad investuras ed investurs da gnir in Engiadina Bassa per realisar progets cun chasas da plüssas abitaziuns», es stat Andri Lansel da l’avis – ha però eir dit, «da schoglier a cuorta vista il problem es difficil.» Schoglier a cuorta vista il problem pudess però persvader a proprietarias ed a proprietaris d’abitaziuns da vacanzas da fittar quellas ad indigens. Sco cha Seraina Caviezel ha dit in gövgia saira existan i’l cumün da Scuol nempe var 255 abitaziuns – 135 da quellas han tanter 3 fin 5 stanzas – chi vegnan dattas a fit tuot on a giasts. Chattar soluziuns e propostas Co schoglier la mancanza d’abitaziuns per indigens? Quella dumonda es gnüda discusa in gövgia saira i’l rom d’üna discussiun al podium in sala cumünala a Scuol. Il böt da la saira es stat da chattar soluziuns e da far propostas per amegldrar la situaziun actuala. Partecipà a la discussiun al podium s’han Flurina Badel da Guarda, co-fundatura da la società «Anna Florin», Seraina Caviezel dad Ardez, suprastanta e respunsabla pel departamaint per la planisaziun locala, da fabrica e da trafic dal cumün da Scuol, Andri Lansel da Sent, fiduziari e Richard à Porta da Scuol, president da la società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa. (fmr/an) Han discutà davart la mancaza d’abitaziuns – (da schn.) Richard à Porta, Flurina Badel, Nicolo Bass, Seraina Caviezel ed Andri Lansel. I’l cumün da Scuol manca spazi d’abitar per indigens. Impustüt abitaziuns per famiglias sun raras.

Daspö bundant ses ons exista la «miaEngiadina». Ella es dvantada ün sinonim per la digitalisaziun in Engiadina ed offra in divers cumüns spazis per lavurar cumünaivelmaing – ils uschè nomnats «Mountain Hubs». Jon Erni da Scuol es stat ün dals iniziants da «miaEngiadina». La FMR ha discurri cun el. «First third place», «co-working-spaces, «mountain hub» – avant ses ons varà cugnuoschü be paca glieud in Engiadina quellas expressiuns. Intant saran dvantats quels pleds però part dal vocabulari da bod mincha Engiadinaisa ed Engiadinais. L’organisaziun «miaEngiadina» ha pisserà illa regiun per ün veritabel boom i’l sectur da la digitalisaziun. La FMR ha discurri cun ün dals co-inizaints, cun Jon Erni da Scuol. FMR: Jon Erni, che sentimaint esa per El d’entrar i’l «Mountain Hub» a Scuol e da verer cha mincha plazza da lavur es occupada? Jon Erni: Id es üna satisfacziun da verer chi vain fat adöver da nossa sporta e cha’l desideri da lavurar in quist möd es gnü plü grond. Sper tuot il negativ cha la pandemia ha manà, ella ha eir güdà da manar inavant noss’idea. Dimena ha surgni la digitalisaziun – eir in Engiadina – daplü svung causa la pandemia? Schi, quai as poja dalsgüra dir – e quai in plüssas dimensiuns. Dad üna vart vegnan dovrats ils mezs digitals per pudair lavurar in differents lös, da l’otra vart han stuvü müdar bleras firmas cumplettamaing lur filosofia a reguard ils möds da lavurar. Bleras collavuraturas e collavuraturs han scuvert dürant la pandemia eir ils avantags dal homeoffice – es quai üna concurrenza pels «Mountain Hubs» da «miaEngiadina»? Na, eu nu craj. Nus promovain nempe ün viver multilocal. Il homeoffice es üna part da quel model – i’s lavura illa firma, i’s lavura i’l homeoffice ed i’s lavura apunta eir in ün spazi da «co-working». Decisiv es stat però cha la glieud ha pudü ir oura da las firmas e chattar oura, ingio ch’ellas ed els rivan da lavurar il meglder. Bleras persunas chi vegnan a lavurar in noss «Mountain Hubs» sun però eir proprietarias e proprietaris da seguondas abitaziuns chi nu sun drizzadas aint per lavurar là. Seguondas abitaziuns respectivamaing la mancanza da spazi d’abitar per indigens es daspö la pandemia ün tema delicat. L’organisaziun «miaEngiadina» promouva da gnir in Engiadina a lavurar – es ella magari eir part dal problem da la mancanza d’abitaziuns? Quai es greiv da dir – pro nus vegnan in prüma lingia quels chi possedan fingià lönch üna seguonda abitaziun illa regiun. Tenor mai vaina pudü promouver cha quellas seguondas abitaziuns sun occupadas plü suvent. Chi’d existan però persunas chi sun gnüdas sün l’idea da cumprar quia üna seguond’abitaziun causa las pussibilitats cha nus spordschain, es bain pussibel. Nus eschan però da l’avis chi’d existan – sper la pussibiltà da co-lavurar in Engiadina – eir möds alternativs per viver quia. Che möds alternativs füssan quai? Cun l’uschè nomnà «co-living» vulain nus promouver möds da viver per trar a nüz meglder infrastructura chi’d es avantman – tuot tenor il model e la filosofia da la «sharing economy». Perquai eschan nus vi da sviluppar prüms progets per muossar chi nu fa dabsögn da cumprar üna seguond’abitaziun per esser daplü in Engiadina. La glieud chi viva e lavura tenor la «sharing economy» nu stuvess avair fadia da partir ün’abitaziun eir cun otra glieud. D’incuort es stat a La Punt il seguond inscunter da la «Inn Hub Community». Che significaziun ha il «Inn Hub» insomma per la «miaEngiadina»? Quist center d’innovaziun dess esser il cour da «miaEngiadina». El exista fingià da prüma davent in nossa visiun. Schi va tuot sco previs es quai per mai ün exaimpel cha na be il «Inn Hub» sco tal funcziuna, dimpersè eir cha nos model funcziuna – e quel es da manar insembel a tuot la glieud chi’d es colliada cul cour cun l’Engiadina. Quai sun quels chi stan quia, quels chi vegnan quia in vacanzas e quels chi han quia lur seguondas abitaziuns. E perche dess gnir realisà il «Inn Hub» güsta a La Punt? Nus vaivan surgni diversas dumondas d’interessents da La Punt per s-chaffir spazis da «co-working». Da far plüs da quels spazis in ün cumün nu vess per nus fat sen. Dürant üna maisa raduonda vaina perquai guardà cun quels interessents, schi nu’s pudess far alch cumünaivelmaing. Pro quella maisa raduonda vaina eir pudü manar aint noss’idea dal center d’innovaziun – quell’idea ha chattà subit grond sustegn. Implü ans sustegna a La Punt eir il cumün fich ferm per realisar quist proget. Sainza quel sustegn füssa greiv da far tuot ils pass necessaris – saja quai il müdamaint da zonas o las votumaziuns davant la populaziun. Avant ses ons as discurrica in connex cun «miaEngiadina» in prüma lingia davart la rait fibroptica. D’eira da prüma davent previs il concept sco ch’el exista uossa? La rait fibroptica es stat be la basa – per uschè dir la via. Eu n’ha vis üna pruna progets chi fan be las vias, quai füss stat üna chosa cun la quala ch’eu nu’m vess pudü identifichar. Perquai n’haja dit da prüma davent cha nus stuvain s-chaffir ideas che chi’s po far cun quellas raits. Per nus esa stat lura magari bod cler, cha nus vulain pussibiltar culla rait chi’s possa lavurar davent da l’Engiadina. La «miaEngiadina» as venda sco «community» – es la «miaEngiadina» alch sco ün «lifestyle»? Eu less dir uschea – cul möd da lavurar cha nus spordschain vaina pudü portar ün «megatrend» mundial dals centers urbans in üna regiun da muntogna. Dimena vaina pudü tour sü quel «lifestyle». Nus vezzain eir cha nossa società crescha ed as sviluppa cuntinuadamaing – intant vaina bundant 1100 commembras e commembers. Nus vain eir adüna daplü firmas chi tscherchan quel möd da viver. D’eira per la «miaEngiadina» dimena eir ün pa ün experimaint da surtour quell’idea urbana e da guardar, scha quella funcziuna eir in Engiadina? Schi, quai d’eira sgüra ün experimaint. Eu sun stat però persvas e n’ha eir vis chi maina success, schi’s riva da manar insembel glieud e schi’s tilla riva da mobilisar per ragiundscher ün böt cumünaivel. Avant duos ons es el gnü dumondà in ün’intervista cun la FMR co cha l’Engiadina da Jon Erni guard’oura in 50 ons. El ha respus: «Eu vuless cha l’Engiadina füss ün lö d’inspiraziun per esser creativ e productiv – insembel cun oters, in contact vicendaivel.» Insè ha El fingià ragiunt quel böt? (ria) Eu craj cha quel böt as poja ragiundscher in etappas. Ils prüms pass vaina fat, ma eu vez amo üna pruna pass avant co cha pudain dir cha nus vain ragiunt il böt. Nus nu vain amo pudü far la punt culla giuventüna. Quai ha natüralmaing eir da chefar cul fat cha lavurar in spazis da «co-working» nun es pussibel in tuot ils mansters. Ma eu pens chi’d existan eir amo otras fuormas d’ün «third place». Nus eschan perquai vi dal sviluppar ideas co chi’s pudess s-chaffir ün «third place» na be per la lavur da büro, dimpersè eir per üna lavur plütschönch artistica – sco pitturar o far musica. Uschè pudaina ragiundscher forsa eir üna populaziun plü giuvna da la Bassa o da la regiun. Quai es per mai il prossem pass per rivar in direcziun da meis böt. Cuort e bön Jon Erni (54) es creschü sü a Scuol ed ha stübgia electrotecnica a la Scoul’ota politecnica a Turich. Davo differentas staziuns in interpraisas da tecnologia es el stat manader d’üna partiziun da Microsoft Svizra (cliaints gronds e sectur public). L’on 2015 es el stat co-iniziant da «miaEngiadina» chi voul dar impuls i’l sectur digital, cun sviluppar, promover ed offrir soluziuns digitalas surtuot per la regiun d’Engiadina. Daspö l’on 2018 as dedichescha el plainamaing a «miaEngiadina», tanter oter sco president da quella fundaziun. (fmr/an) Ün pionier da la digitalisaziun in Engiadina Daspö bundant ses ons exista la «miaEngiadina» chi voul dar impuls i’l sectur digital cun sviluppar, promouver ed offrir soluziuns digitalas surtuot per la regiun d’Engiadina. Ella offra eir in divers cumüns spazis per lavurar cumünaivelmaing – ils uschè nomnats «Mountain Hubs». Jon Erni (54) da Scuol es stat ün dals iniziants da «miaEngiadina». Davo il stüdi d’electrotecnica a la Scoul’ota politecnica a Turich ha el lavurà in differentas interpraisas da tecnologia. El es stat tanter oter manader d’üna partiziun da Microsoft Svizra. Daspö l’on 2018 as dedichescha el plainamaing a «miaEngiadina», tanter oter sco president da quella fundaziun. (fmr/an) Jon Erni da Scuol es stat avant ses ons ün dals co-iniziants da la «miaEngiadina». Intant es quell’organisaziun dvantada ün sinonim per la digitalisaziun in Engiadina.

La fin dal 2021 vaiva la suprastanza cumünala da Scuol installà üna gruppa da proget per ramassar propostas per sviluppar inavant in möd coordinà ils implants da sport, da turissem e dal temp liber illa regiun. Ils böts strategics sun intant gnüts definits da quella gruppa da proget. In marz es il proget gnü preschantà a raduond 40 persunas da differentas societats ed organisaziuns localas – in uschenomnats «forums da resonanza». Ils 16 da gün vain uossa infuormada la populaziun in chosa. Dürant la stà voul la gruppa da proget intuorn il cussagl administrativ da l’Engiadina Scuol Turissem SA discutar las variantas insembel culla populaziun. Il böt es da sviluppar inavant la sporta süls areals da Trü, dal Bogn Engiadina Scuol, il bogn da Quadras (scoula) e la halla da glatsch Gurlaina e contuorn. Scuol douvra il prossem grond impuls Bod 30 ons davo l’avertüra dal Bogn Engiadina saja il cumün fusiunà pront per nouvs progets, scriva «Avegnir Infra Scuol» in üna communicaziun a las medias. I vain fat quint cun cuosts da raduond 45 milliuns francs per tuot ils areals insembel. Amo fin la fin da quist on dess ün credit da planisaziun pella prosma fasa da proget gnir deliberà. (cdm/rtr/fmr) Detagls davart las ideas co sviluppar inavant l’infrastructura sun da chattar sün: www.avegnirinfrascuol.ch. Ün’idea füss da realisar a Scuol ün nouv bogn avert chi’s lascha però cuvernar tuot tenor occasiun ed ora. (visualisaziun) Principi da gün ha gnü lö a Scuol ün dals «forums da resonanza» per discutar variantas ed ideas.

Il davomezdi da la Dumengia da Tschinquaisma ha üna sajetta dat aint in üna chasa d’abitar a Samignun. Ingün nun es però gnü feri. Intuorn las 16.50 d’eira gnü vis co ch’üna sajetta ha dat aint aint illa tettaglia d’üna chasa d’abitar. E pac davo s’haja vis a gnir füm our dal palantschin da la chasa. Tant la polizia sco eir ils pumpiers sun gnüts alarmats immediat ed han pudü reagir svelt ed han svelt gnü suot controlla il fö. Quai scriva la Polizia chantunala in üna communicaziun. Al mumaint cha la sajetta ha dat aint, nu d’eiran ingünas persunas in chasa. Vi da l’edifizi haja dat ün don material da plüs deschmilli francs. (cdm/fmr) La sajetta giò da tschêl la Dumengia da Tschinquaisma.

Avant bun duos mais ha Dario Cologna tut cumgià dal sport da prestaziun. Il Jauer ha guadagnà dürant ils duos decennis da sia carriera bod tuot quai chi dà da guadagnar. Tanter oter es il sportist da 36 ons gnü quatter jadas champiun olimpic. Actualmaing gioda Dario Cologna il temp cun sia famiglia e cun seis figlin. Daspera es el però vi da ponderar davart la carriera davo la carriera. Quai ha Cologna dit in venderdi passà in occasiun da la «Not da sport grischuna» a Cuoira, ingio ch’el es stat invidà sco giast d’onur ed ingio ch’el ha tgnü la laudatio pel victur e sportist da l’on 2022, il skicrosser Alex Fiva. Tanter oter ha Dario Cologna tradi quella saira ch’el less scriver ün cudesch, ingio ch’el lascha reviver amo üna jada sia carriera, cun tuot seis success. I dess dar ün cudesch special chi fetscha plaschair da leger, cun bels purtrets. Eir dessan gnir a pled in quel cudesch persunas chi til han accumpagnà dürant sia carriera. Ed eir scha la carriera es afin – Dario Cologna es amo adüna fit. Ch’el trenescha e fetscha, scha pussibel, amo hoz minchadi sport, per spür plaschair. E sco cha’l Jauer ha dit, haja’l eir il böt da partir in futur al Maraton da skis engiadinais – però na plü sco profi, mabain sco curridur popular. (rtr/fmr)

A Seewis daja duos monumaints chi tiran adimmaint l’an da catastrofa 1622, damaja avant precis 400 ans. Il Partens s’ha revoltà cunter l’Austria ed ha spedi las truppas austriacas our da la val, ingio ch’ellas d’eiran staziunadas daspö l’utuon 1621, plündriond e dond fö ils cumüns. Davo ün cuort temp dürant la stà 1622 sun tuornadas las truppas austriacas darcheu ed han tut vendetta per la spediziun, bod tuot ils cumüns han cret landervia e la consequenza es lura stat ün inviern da fomina e da miseria. Aint il rom da quista episoda dals scumpigls grischuns es gnü coppà a Seewis il chapütschin Fidelis da Sigmaringen, tramiss illa val per far tuornar ils Partensers a la confessiun catolica, bod 100 ans davo cha quels vaivan surtut la reformaziun. Politica e cretta, pussanza e revolta, libertà da la religiun ed unità dal stadi, tuot quai masdà, impussibel da tgnair ourdglioter. Our dal chapütschin Fidelis da Sigmaringen es dvantà il martir e davo il sonch Fidelis, il prüm sonch dal uorden dals chapütschins e cun quai per quels da grond’importanza. Per ils refuormats es el stat plütost il simbol dal sforz religius, esser suottamiss suot üna pussanza chi nu’s voul – per ils catolics invezza il protagonist d’ün uman chi nu ceda da sia persvasiun e dà nan per quella sia vita. Ed uschè as chatta a Seewis duos monumaints: ün per Fidelis, tgnond vi da sia persvasiun – ed ün per ils Partensers chi, eir els tgond vi da lur persvasiun, til han spedi e coppà. Sgüra üna situaziun unica in Svizra, quista constellaziun. Quista prümavaira s’haja tut l’occasiun dals 400 ans, brich per festagiar, ma per s’unir cun ün cult divin al lö da la disgrazcha, ingio chi d’eiran rapreschantats ils catolics da Sigmaringen e Feldkirch ed ils refuormats da Seewis e contuorn. Ed aint il rom da quel cult divin ha branclà l’ovais-ch da Cuoira al decan da la baselgia refuormada dal Grischun. Ün gest spontan e simbol fich ferm e commovent chi nu metta simplamaing dvart las differenzas, ma chi disch cha quellas nun impedischan da s’inscuntrar e da’s discuorrer e muossar incletta. Uschè ha uni il listess Fidelis quai ch’el ha cumbattü avant 400 ans. Johannes Flury è stà reverenda e pli tard rectur a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed enfin la fin dal 2021 president da la Lia Rumantscha. El viva en il Partenz. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn....

In dumengia da Tschinquaisma ha gnü lö illa baselgia a Sent ün concert cul ensemble da giuvenils «ConFuoco» da la Surselva Zürigaisa. Il concert cun instrumaints a corda ha impli la baselgia cun tuns amabels. «No eschan furtünats da das-chair esser hoz quia illa baselgia San Lurench a Sent, davo cha no ans vain preparats dal 2020 e 2021 per quist concert chi nun ha lura pudü gnir organisà causa corona. No eschan per la deschavla jada quia e sperain da giodair insembel cun vo üna saira paschaivla». Cun quists pleds ha salüdà la dirigenta Verena Zeller l’auditori illa baselgia a Sent. Ils giuvenils da 9 fin 14 ons da la Surselva Zürigaisa han sco böt da gnir promovüts e sustgnüts musicalmaing. Els nüzzian lur talent e sun pronts d’investir üna gronda part da lur temp liber per la musica. Pro las prouvas e pro’ls concerts imprendan els da surtour respunsabiltà e da’s coordinar cun oters. Els han absolt divers concerts in Svizra, ma eir in oters pajais e quai inrichischa ils giuvenils e tils dà curaschi pel avegnir. Alch han tuots da cumünanza, nempe l’amur pella musica ed il giavüsch da far plaschair als audituors e quai – «ConFuoco». Organisats vegnan ils concerts illa baselgia a Sent da la Società d’Ütil public e da Regula Ursprung. Program musical varià Al principi han las audituras ed ils auditurs giodü ün’ouvra barocca da Giuseppe Torelli (1658–1709), in stil frances in üna baselgia predestinada per musica da tuot gener. Ün toc fich pretensius pels giuvenils chi han muossà lur abiltà in möd surprendent. Eir l’intunaziun dals instrumaints a corda ed il tour resguard ün sün tschel ha satisfat. Sco seguond toc es stat d’udir la Hager Sinfonie da Wolfgang A. Mozart, cha quel ha scrit a Den Haag. In seguit ha l’ensemble sunà üna cumposiziun d’ün cumponist da la Danemarca, Karl Milder, in möd romantic. «Con Fuoco» ha eir sunà e chantà ün toc scrit da Domenic Janett chi ha satisfat l’auditori e procurà per grond applaus. Ün toc cun disonanzas, cun chant e cun sequenzas dals Fränzlis. Üna baselgia bain implida ha giodü ün’ura musica sunada cun corp ed orma da giuvenils da 9 fin 14 ons e cun üna dirigenta chi ha sus­tgnü e dirigi «ConFuoco» cun gronda persvasiun. La dirigenta La dirigenta Verena Zeller ha fat ils stüdis a la Scoul’ota da musica a Turich e fingià dürant la scolaziun es ella gnüda tschernüda sco magistra da violina a la Scoul’ota da la Surselva Zürigaisa. Ella viva cun sia famiglia a Rüti. Verena Zeller ha fundà l’ensemble per giuvenils «ConFuoco» dal 2005. Ella ha dirigi e dirigia amo divers orchesters e fuormaziuns plü pitschnas in divers lös i’l chantun Turich. L'ensemble «ConFuoco» gioda l’applaus merità. ConFuoco a Sent In dumengia da Tschinquaisma ha gnü lö illa baselgia San Lurench a Sent ün concert cul orchester «ConFuoco» da la Surselva Zürigaisa. Organisats vegnan ils concerts illa baselgia a Sent da la Società d’Ütil public e da Regula Ursprung. La dirigenta Verena Zeller ha dirigi l’ensemble cun giuvenils da 9 fin 14 ons ed ha eir orientà l’auditori davart il program. L’ensemble ha sunà cun instrumaints a corda ouvras da divers cumponists ed eir ün toc da Domenic Janett cun sun e chant. Sco cha Verena Zeller ha manzunà sun els fich cuntaints da das-chair sunar a Sent – e quai fingià per la deschavla jada. (fmr/bcs)

I’ls Stadis Units d’America haja darcheu dat attentats chi han chaschunà diversas victimas, tanter quellas 19 uffants. Schi’s doda da quistas nouvas schnuaivlas as perda la favella, la chosa para incredibla. Epür, id es la düra realtà. Attentats haja adüna darcheu dat. Plü bod d’eirna suvent motivats politicamaing. Pelplü as trattaiva da gnir liber da dictaturs chi vaivan oppressà la populaziun. Il motiv per quists attentats as pudessa güdichar da necessari – i faiva dabsögn da desdrüer üna vita per salvar bleras otras. Uschè ha per exaimpel decis dal 1905 üna gruppa dad opponents da mordriar il grand duca da la Russia. L’attentat planisà nun ha gnü lö. Quel chi vaiva da büttar la bomba nu tilla ha büttada perquai chi d’eiran uffants illa charrozza dal dictatur. Albert Camus ha rendü omagi a quists revoluziunaris in seis toc teater «Les Justes». El es stat impreschiunà cha’l terrorist nu laiva desdrüer la vita dad innozaints. Agir in nom da la güstia per s-chaffir ün meglder muond nu pudaiva gnir güstifichà cun far murir ad uffants. Al cumanzamaint da nos tschientiner han cumanzà attachas per motivs religius e concepziuns dal muond. Pro quistas nu’s tratta plü be da desdrüer ad üna persuna, dimpersè a plü bleras pussiblas. Cun far gnir malsgüra la vita publica vöglian ils terrorists impuonder visiuns da lur manaders, els sun marionettas, dirigidas da visiuns obscuras da gurus zoppats. A las persunas chi executeschan l’idea vain impromiss ün avegnir i’l paradis, la plü gronda mistificaziun chi po be dar. Plüs attentats han lur chaschun in rassissem, vendetta persunala o suicidi voluntari. Ils malfatturs (homens!) han problems persunals, sun probabel influenzats da films crudels, da drogas e perdan il san inclet. Güsta l’attentat cunter la scoula primara, nomnada survart, ans fa dumandar: Co mâ esa be pussibel ch’ün giuvnot vegna ad ün tal tapin? Da respuonder, respectiv da chattar la chaschun, es pel solit impussibel perquai cha’l chaschunader nu viva plü ed i’s po be suppuoner il motiv. Impè da pudair trattar la ragisch dal mal per til extirpar, nu resta oter co da’s dumandar: Co prevgnir ed as proteger? Subit davo la catastrofa daja la debatta politica pervi dal dret da portar armas sün sai. Intant cha’ls üns pretendan daplü controllas, vöglian tschels daplü armas; üna part voul scumonds severs e tschella opportunità cumpletta. Id es plü co sgür cha las duos partidas, chi’s confrunteschan, as bloccan, uschè chi nu müdarà bler fin chi capita il prossem attentat. Quai es üna cugnuschentscha inquietanta per tuot la populaziun, eir scha las masüras da sgürezza sun considerablas. Pels genituors dals uffants mordriats cumainza ün lung temp in l’infiern. Els han pers lur plü prezius. Be l’amur vicendaivla e la solidarità tanter pêr güdaran a surmuntar cul temp il destin crudel. Natüralmaing cha viver es üna tscherna. I’s sa cha la vita es incalculabla e sa esser privlusa. Adüna darcheu mouran uffants, saja tras accidaint o malatia. Quai es destin. Cha’ls genituors stopchan però tour in consideraziun ch’ün attentat fetscha eir part dal destin es fich greiv d’acceptar. Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia Rumantscha. Mario Pult

Il resun a la carta da giasts cha la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM) ha introdüt als 11 da december 2021 es per gronda part positiv. Üna prüm’evaulaziun muossa però eir potenzial per adattamaints da la sporta. Quai scriva la TESSVM in üna comunicaziun a las medias. Daspö ils 11 da december 2021 profitan giasts in Engiadina Bassa e la Val Müstair da sportas da vacanzas e – tuot tenor cumün – eir da l’ütilisaziun dal trafic public per ün predsch redot in ün tschert perimeter. Davo la finischun da la prüma stagiun d’inviern ha fat la TESSVM üna prüm’evaluaziun. Eir scha 82% dals giasts dumandats sun cuntaints, es statta la plüvalur pels giasts d’inviern chi d’eiran illa regiun per ir culs skis o cul snowboard main ota co per giasts chi han fat vacanzas per oters motivs. La TESSVM vezza perquai potenzial per adattamaints impustüt i’l sectur da las sportas inclusas illa carta da giasts. Ulteriur potenzial es eir avantman pro possessuras e possessurs d’abunamaints generals e pro’l perimeter defini pel trafic public – impustüt per giasts da Zernez. Sco cha la TESSVM scriva plünavant illa comunicaziun a las medias, sajan davo la prüma stagiun d’inviern tuot ils mezs da transport cuntaints cun l’andamaint da la stagiun, però be var 50% da las albergiadras e dals albergiaders persvas d’introdüer la carta da giasts a lunga vista. Per critica haja pisserà da lur vart impustüt il nouv sistem digital per annunzchar ils giasts «4tix». (cdm/fmr) La nouva carta da giasts da la TESSVM integrescha tanter oter eir il trafic public. Las sportas han però amo potenzial per adattamaints.

«Minchatant esa da far ün viadi per chattar oura che chi’d es teis lö in quist muond», disch Selina Dacy Cadonau da Scuol – l’autura dal nouv cudesch per uffants «Nuala – la diala da las nüvlas» cumparü pro la Chasa Editura Rumantscha. Il cudesch raquinta l’istorgia da la diala Nuala chi’d es trista perquai ch’ella es otra co sias cumpognas. Per chattar üna via per viver sco unicat va ella giò sün terra. Grazcha a curaschi grataja a Nuala da gnir a savair perche ch’ella es otra e che chi’d es sia incumbenza. La vernissascha da «Nuala – la diala da las nüvlas» ha lö in marcurdi, ils 15 da gün 2022 a las 10.15 illa chasa da la scoula bilingua Lachen a Cuoira. L’autura Selina Dacy Cadonau prelegia e l’illustratura Mattea Gianotti dà ün’invista in sia lavur da disegnar e visualisar figüras. La vernissascha es publica e l’entrada gratuita. (cdm/fmr) «Nuala – la diala da las nüvals» es ün’istorgia davart diversità e curaschi.

La Musica da Ramosch ha invidà al concert annual cun üna premiera. Quai es nempe statta la prüma preschantaziun publica cul nouv dirigent Angelo Horber chi ha spettà duos ons per seis prüm concert. Sco ultima società da musica in Engiadina Bassa, ha invidà in sonda saira la Musica da Ramosch al concert annual. Eir giosom l’Engiadina Bassa ha influenzà la pandemia i’ls ultims duos ons l’andamaint da la società da musica. Las musicantas ed ils musicants han fat musica cura ed in che fuorma chi d’eira pussibel. Unicamaing la premiera pel nouv dirigent Angelo Horber da Tschlin ha mancà. El ha nempe surtut avant bundant duos ons las mastrinas da la società, il concert annual tradiziunal ha però stuvü spettar magari lönch. E quai precis fin sonda passada. Però dal tuot sainza stizis nun es passada la pandemia. La società da musica Ramosch s’ha nempe preschantada cun bleras nouvas fatschas da musicantas e musicants. Üna premiera pel dirigent Il concert da sonda passada ha cumanzà cun ün güramaint al dieu da la musica. Il toc «Summon the music» dal cumponist Mario Bürki, es uschè eir stat la premiera per Angelo Horber so dirigent da la Musica da Ramosch. El es fingià blers ons musicant, a diriger ha’l cumanzà però pür avant duos ons. Dürant ils duos ons dal coronavirus ha’l absolt cun premura la scolaziun da dirigent dal s-chalin d’immez. La Musica da Ramosch cun lur nouv dirigent nun es rivada dal tuot da zoppar la nervusità, quai chi s’ha eir muossà ün pa ill’intunaziun ed illa dinamica da las interpretaziuns. Impustüt eir ill’uvertüra principala «Ross Roy» da Jacob de Haan s’han muossadas tschertas difficultats. Vers la fin da la prüma part dal concert ha surtut eir l’anteriur dirigent da la Musica da Ramosch, Jon Flurin Kienz, la bachetta e la fuormaziun da brass da Ramosch ha muossà incletta eir per la musica classica. Excursiun illa musica da film Davo la posa ha fat il dirigent Angelo Horber cun sias musicantas e seis musicants ün’excursiun illa musica da film. Il viadi musical es i da chanzuns da Walt Disney, sur melodias dad Ennio Morricone fin pro’ls gladiaturs. Ch’üna fuormaziun da brass nun ha ingünas oboas, vess pudü pensar eir Morricone, cur ch’el ha scrit «Gabriel’s Oboe». Quista part solistica ha surtut ha Ramosch Jon Martin Heinrich cun seis eufonium. Impreschiunanta es statta eir l’interpretaziun da brass da la chanzun «On Moment in Time» da Whithney Houston. Per finir il concert es la Musica da Ramosch darcheu tuornada plü dastrusch in patria, eir üna polca e duos marchas nun han das-chü mancar. Tuot ils preschaints al concert da sonda passada a Ramosch han ingrazchà cun applaus per la sporta musicala ed han gratulà al dirigent Angelo Horber per la premiera gratiada chi lascha sperar ün bun svilup musical a Ramosch e contuorns. In mincha cas es sia buscha d’experienzas uossa gnüda implida cul prüm concert davant public, quai chi’d es evidaintamaing qualchos’oter co las prouvas da musica dürant l’eivna. Cha la Musica da Ramosch ha chattà ün nouv dirigent indigen, fa spranza eir ad otras musicas illa regiun chi tscherchan dürant ils prossems ons dirigents giuvens. La Musica da Ramosch ha preschantà il prüm concert annual cul nouv dirigent Angelo Horber. Premiera musicala a Ramosch L’unifuorma es amo adüna la listessa, però quella vain preschantada per part da nouvas fatschas. Quai es ün dals facits dal concert da sonda passada a Ramosch. La Musica da Ramosch s’ha preschantada cun ün nouv dirigent e cun differentas nouvas musicantas e musicants. Daspö duos ons maina il dirigent Angelo Horber las mastrinas musicalas, in sonda passada ha el gnü la prüma jada la pussibiltà da preschantar sia lavur musicala publicamaing. La Musica da Ramsoch ha preschantà ün program varià, la seguonda part es statta dominada da musica da film e da differentas parts solisticas. Las preschaintas ed ils preschaints han giodü la sairada musicala lönch bramada ed han gratulà a musicantas e musicants ed impustüt al nouv dirigent. (nba)

Punctualmaing pel Di dal patrimoni mundial da l’Unesco driva la Fundaziun Pro Clostra Son Jon a Müstair in sonda ün nouv magazin d’exposiziun. In quel vegnan muossats sper üna gronda collecziun da craps da marmel cun ornamaints intretschats eir numerus chats archeologics. Da calma nun esa da discuorrer pel mumaint illa clostra benedictina a Müstair chi ha 1200 ons. Illa via davant l’areal da la clostra esa ün s-chav, lavuraints saneschan cun grondas maschinas l’infrastructura da provedimaint, daspera tscherchan archeologs stizis istorics. E pac davent, pro l’entrada da la butia claustrala vain in acziun adüna darcheu ün martè pneumatic. Per incumbenza da la fundaziun da la clostra elavura il marmelist Elias Wallnöfer dal Vnuost cun quist’üsaglia üna stela da marmel da Laas chi paisa var 750 kils. Cun s-chalpen e punta güzza intaglia’l ün ornamaint i’l marmel alb, üna copcha quasi originala dad ün pöst dal temp d’immez tempriv. «L’original chi ha circa 1200 ons ha sia aigna taimpra», disch Wallnöfer dürant ch’el segua ad üna lingia da rispli. Ch’el prouva uossa «cun bler respet pella lavur dal mansteran da quel temp», da dar ün pa daplü vita a l’ornamaint, disch Elias Wallnöfer. Cur ch’ella es pronta muossarà la stela da marmel a l’ur dal parcadi vicin la via vers il nouv local d’exposiziun. 25 000 nomers da chats sco basa Quel as rechatta suot il parcadi vicin da la clostra e nun es dadoura quasi na visibel. Patrick Cassitti, il manader scientific da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon, driva la porta da quist local d’exposiziun e salüda a duos duonnas chi sun landervia a posiziunar chats archeologics in vaidrinas bain inglüminadas: Johanna Wolfram, restauratura dal Servezzan archeologic chantunal e Caterina Leandri, restauratura da la fundaziun claustrala. Cun excepziun da las restanzas umanas – quellas as rechattan in ün depot central a Malans – cuntegna il schler da protecziun a Müstair tuot ils chats archeologics, chi s’ha chattà i’ls ultims 50 ons sün l’areal da la clostra. «I sun var 25 000 numers da chats singuls», disch Cassitti, «ün numer da chat po cumpigliar ün sach inter da pitschens objects.» Chi saja fingià adüna stat ün desideri da la fundaziun claustrala da pudair tegner ils chats a Müstair, infuorma’l. In connex cul concept da svilup da la fundaziun es lura eir nat il giavüsch da render quists chats accessibels al public. Siond chi d’eira per quel intent massa pac spazi i’l museum da la clostra s’haja decis dad ingrondir il schler da protecziun existent. I’l nouv local d’exposiziun traparti in duos parts – üna part curatada publica ed üna part cun l’archiv archeologic e magazin – dominescha il grond fundus da craps da marmel cun ornamaints intretschats. Da quist marmel elavurà in möd estetic crajaivan ils umans plü bod ch’el tils protegia dal nosch. Protectur dal fundus archeologic es l’archeolog chantunal Thomas Reitmaier. Chats chi s’ha fat pro s-chavamaints archeologics toccan al chantun Grischuns, ils chats pro retscherchas sur terra invezza sun proprietà da la clostra. «Nus da la fundaziun procurain per l’administraziun e’l Chantun s’occupa da la conservaziun dals objects», declera Patrick Cassitti, «uschea nu daja ingünas discussiuns davart la proprietà, no vain access, pudain retscherchar, publichar ed expuoner chats.» Da verer daja i’l nouv magazin public numerus da quists s-chazis: Dals craps in marmel cun ornamaints intretschats, clinöz, munaidas e medaglias religiusas, fragmaints da porcellana, stuccatura e pittüra, giovarets e bler oter plü. «Cumanzamaint modest» «Per intant vain il magazin public drivi üna jada l’eivna ed es accessibel be cun guidas», uschea Cassitti. Ch’apaina cha l’interacziun tanter magazin public e lö da perscrutaziun funcziuna e las guidas hajan intus il fundus e sias istorgias multifaras, gnia decis davart ün augmaint da las visitas guidadas: «Eir scha nus vain enorm blers objects e numerus temas, laina cumanzar consciaintamaing cun ün principi modest e verer co cha tuot as sviluppa», conclüda Patrick Cassitti. In sonda, ils 12 gün, celebrescha la clostra Son Jon a Müstair da las 9.30 fin a las 18.00 il Di dal patrimoni mundial da l’Unesco d’ingon. Il marmelist Elias Wallnöfer (schn.) discuta detagls da la stela da marmel da Laas cun Ulrich Veith chi maina la gestiun da la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. I'l nouv magazin a Müstair chi'd es avert al public vain muossada üna gronda collecziun da craps da marmel cun ornamaints intretschats. Johanna Wolfram in discussiun cun Patrick Cassiti, a dretta in schnuoglia es Caterina Leandri. Dals chats archeologics fan part eir dats per giovar. Clostra da Müstair cun nouva sporta Sonda es il Di dal patrimoni mundial. La clostra da Müstair po celebrar quel di internaziunal ingon cun üna premiera: In sonda, ils 12 gün, vain drivi il nouv magazin public da la clostra benedictina chi ha passa 1200 ons. In quist local vegnan muossats numerus ogets chi s’ha chattà dürant ils ultims 50 ons pro’ls s-chavamaints archeologics illa cuort ed in stretta vicinanza da la clostra. I’s tratta tanter oter d’üna gronda collecziun da craps da marmel cun ornamaints intretschats, da fragmaints da porcellana o eir da dats chi muossan chi gniva giovà fingià da temps veglischems.

La plü gronda Festa da la racolta da la Svizra – quai impromettan ils organisaturs da la «Festa da las festas» chi ha lö a la fin da settember ed al principi d’october i’l museum al liber Ballenberg illa Part Sura Bernaisa. Preschaint a la festa es eir il chantun Grischun – tanter oter culla Festa da la racolta da la Val Müstair. Il museum al liber Ballenberg illa Part Sura Bernaisa organisescha quist utuon per la prüma jada üna Festa naziunala da la racolta. Dürant duos fins d’eivnas – nempe als 24 e 25 da settember 2022 ed als 1. e 2 d’october 2022 – vegnan preschantadas a la «Festa da las festas» 15 differentas occurrenzas d’utuon tradiziunalas svizras. Il chantun Grischun sarà da la partida güst cun duos festas da las valladas dal süd – la Valposchiavo, la Bregaglia, la Mesolcina e Calanca cun la «Castagnata» e la Val Müstair cun la Festa da la racolta. In gövgia avantmezdi han preschantà ils organisaturs a las medias il program da la «Festa da las festas». Agiundscher ün nouv aspet Il museum al liber Ballenberg exista daspö il 1978. Cun üna surfatscha da 66 hectaras – quai sun var 100 plazzas da ballapè – muossa el stabilimaints istorics e preschainta artischanadi ed agricultura tradiziunala. Ma el ha ün problem – el nun es plü uschè dumandà. «Adonta da 200 000 giasts l’on nun eschan nus il magnet da turissem cha nus füssan gugent», ha dit Martin Michael, directer dal museum al liber in gövgia avantmezdi a Cuoira invers las medias. Cha per render cuntschaint il museum ad ün plü vast public ed uschè attrar nouvs ­giasts, hajan els organisà la «Festa da las festas», uschè il directer plünavant. Scumparti süllas duos fins d’eivna in settember ed october spettan ils organisaturs var 15 000 visitaduras e visitadurs al di. Ün ulteriur böt dals organisaturs es però eir d’agiundscher als temas centrals dal museum al liber – architectura, artischanadi ed agricultura – ün’ulteriur aspet: la culinarica. «Cullas differentas festas regiunalas cha nus preschantain a la «Festa da las festas» vain nus üna plattafuorma ideala per far quai», ha dit Martin Michael. As preschantar ad ün vast public Sper la Castagnata – la festa da las chastognas – vain festagià a Ballenberg dimena eir la cun­tschainta «Festa da la racolta» chi ha lö tradiziunalmaing la prüma dumengia d’october a Valchava in Val Müstair. «Ils organisaturs da la «Festa da las festas» laivan avair rapreschantadas a Ballenberg las valladas dal süd dal Grischun. Perquai han els dumandà scha la Val Müstair füss interessada – eir per avair da la partida la lingua rumantscha», ha dit Rico Lamprecht, grondcusglier per la Val Müstair e commember dal comitè d’organisaziun da la «Festa da las festas», invers la FMR. Il cortegi da la Festa da la racolta chi attira minch’on – dal rest davo duos ons posa sforzada eir ingon darcheu – var 5000 visitaduras e visitadurs in Val Müstair varà però lö a Ballenberg in ün rom plü pitschen. Illa Part Sura Bernaisa as preschainta la Val Müstair d’utuon eir cul parc da natüra Biosfera, la Tessanda e la clostra. Rico Lamprecht es persvas da pudair spordscher a las visitaduras ed als visitadurs ün interessant program – e forsa eir da guadagnar nouvs giasts per la Val Müstair: «Eu sun fich optimistic, perquai cha nus varan là ün oter public. Normalmaing vain la glieud pro nus ed as fa ün purtret. I’l museum al liber a Ballenberg ans pudain nus svess preschantar ad ün vast public.» La plü gronda Festa da la racolta Il museum al liber Ballenberg illa Part Sura Bernaisa organisescha quist utuon per la prüma jada üna Festa naziunala da la racolta. Ils organisaturs impromettan la plü gronda Festa da la racolta da la Svizra. Dürant duos fins d’eivnas – nempe als 24 e 25 da settember 2022 ed als 1. e 2 d’october 2022 – vegnan preschantadas a la «Festa da las festas» 15 differentas occurrenzas d’utuon tradiziunalas svizras. Il chantun Grischun es da la partida güst cun duos festas da las valladas dal süd – tanter oter cun la Festa da la racolta da la Val Müstair. In gövgia avantmezdi han preschantà ils organisaturs a las medias il program da lur «Festa da las festas». (fmr/an) Rico Lamprecht, grondcusglier per la Val Müstair ha declerà co cha la Val Müstair as preschainta a la «Festa da las festas» chi ha lö d’utuon i’l museum al liber Ballenberg.

Il president da la regenza grischuna Marcus Caduff ha visità in gövgia passada la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair. El vezza illa regiun potenzial ed innovaziun, adonta cha las cifras dal svilup discuorran ün’otra lingua. Sco cha’l directer dal Departamaint d’economia publica e fats socials, Marcus Caduff, ha referi in gövgia a bunura a Scuol, s’ha diminuida la populaziun in Engiadina Bassa e Val Müstair ils ultims desch ons per 5%. Cha la plü gronda diminuaziun haja gnü lö pro la populaziun fin 49 ons (minus 20%), intant cha’l nomer d’abitantas ed abitants sur 50 ons saja creschü per 18%. Marcus Caduff ha preschantà quistas cifras i’l rom d’üna visita in Engiadina Bassa. In seis on da presidi visitescha il cusglier guvernativ tuot las regiuns in Grischun e tschercha il contact culs politikers regiunals e culs rapreschantants dals gronds partenaris ed affars regiunals. Üna vainchina da persunas sun seguidas a l’invid dal president da la regenza grischuna ed han dudi insembel culs presidents cumünals da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair il referat introductiv. Ün svilup pac allegraivel Il cusglier guvernativ Marcus Caduff ha preschantà ulteriuras cifras chi muossan ün svilup pac allegraivel: il BIP (Bruttoinlandprodukt) es restà sco avant desch ons, l’intensità da la creaziun da valur, chi definischa l’attractività da las plazzas da lavur, es la plü bassa da tuot il chantun, il svilup demografic negativ es remarchabel. Ils cumüns da Val Müstair e Valsot han 11% damain abitantas ed abitants co amo avant desch ons. Ün’ulteriura cifra preschantada disch cha l’Engiadina Bassa saja per 59% dependenta dal turissem (l’Engiadin’Ota dafatta per 68%). Marcus Caduff vezza però eir aspets positivs: Las plazzas da lavur sun gnüdas augmantadas, impustüt eir causa il sectur da sandà, ed eir las pernottaziuns hajan – adonta da tuot las difficultats dals ultims ons – ün svilup plü o main positiv. Caduff ha però eir lodà la regiun. Ch’impustüt i’ls secturs da sandà, cul Center da sandà Engiadina Bassa, e culla digitalisziun haja l’Engiadina Bassa gnü üna rolla da pionier. Perquai discuorra’l eir da bler’innovaziun e da bler potenzial per l’avegnir. Sfida da chattar persunal qualifichà Pel cusglier guvernativ saja però la gronda sfida da chattar persunal qualifichà per tuot las branschas. «Il svilup demografic nu riva da cuvernar la dumonda da persunal qualifichà, nus nu vain avuonda giuventüna per satisfar tuot ils bsögns», hat dit Marcus Caduff. Quai demuossa cha’l persunal qualifichà saja da tscherchar vieplü a l’ester. Cha perquai gnia adüna daplü eir fat reclama pel Grischun sco lö d’abitar e na be sco lö da vacanzas. Però in quist reguard as riva automaticamaing eir pro ün’ulteriura sfida actuala. Nempe la mancanza da spazi d’abitar respectivamaing la mancanza d’abitaziuns per indigens. Marcus Caduff discuorra d’üna chadaina e cha mincha rinch saja important per tuot il svilup da la regiun. Tut cogniziun dals pissers regiunals In seguit al referat han ils presidents cumünals e tuot ils preschaints pudü svödar il poppel ed il president actual da la Regenza ha tut cogniziun da tuot ils pissers da la regiun perifera. La discussiun ha manà dals 450 cunfinaris in Val Müstair fin sülla foura da pischatsch sün l’alp da Ramosch. Marcus Caduff ha gnü udida ed incletta per tuots. Il grond baccun da la discussiun ha però pertoc la planisaziun dal territori cull’applicaziun politica a reguard las zonas da fabrichar. Il regent s’ha plüssas jadas referi a la ledscha da planisaziun federala chi’d es gnüda acceptada dal pövel svizzer e chi stopcha uossa eir gnir exeguida cun tuot ils avantags e dischavantags. Cha’ls cumüns e la regiun stettan davant grondas sfidas per l’avegnir. Ma cha’l Chantun prouva da güdar, ingio chi saja politicamaing eir pussibel da güdar, ha conclüs il president da la regenza grischuna Marcus Caduff. Il president da la Conferenza da presidents da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair Victor Peer (a schnestra) ha bivgnantà al president da la regenza grischuna Marcus Caduff. Quatter dumondas: «La politica naziunala va illa fossa direcziun» Nicolo Bass: Marcus Caduff, El ha preschantà sco president da la Regenza cifras pac allegraivlas als presidents cumünals da la regiun. E listess discuorra’L da bler potenzial ed innovaziun in Engiadina Bassa e Val Müstair. Co motivescha’L quista pretaisa? Marcus Caduff: La regiun ha muossà cun bleras iniziativas, per exaimpel i’ls secturs da sandà e digitalisaziun, ch’ella saja innovativa. Da manzunar sun eir ils progets d’agricultura in Val Müstair chi sun gnüts realisats. Perquai esa evidaint chi’s tratta d’üna regiun innovativa. Ed in quists secturs exista eir il potenzial da la regiun. Tscherts preschaints a la discussiun han però eir fat valair, cha là ingio chi’s d’eira innovativ e dafatta pionier, nu s’haja surgni il sustegn adequat dal Chantun. Cha’l model da subvenziuns dal Chantun nu motivescha propcha d’esser innovativ. Che disch El da quista pretaisa? Il Chantun nu po subvenziunar davopro progets chi sun fingià gnüts realisats. Quai es uschè. Però eir ils progets da pionier sun gnüts sustgnüts dal man public e perquai nun es quista pretaisa dal tuot correcta. Ün tema economic important es adüna da s-chaffir plazzas da lavur illa regiun. Però daplü plazzas da lavur voul eir dir daplü bsögn da persunal qualifichà e finalmaing dafatta daplü mancanza d’abitaziuns per indigens. Co valütescha la Regenza la problematica da la mancanza da spazi d’abitar? Eir quista problematica es multifaria: D’üna vart pretenda la planisaziun dal territori da diminuir las zonas da fabrica. Lapro vain la tematica da seguondas abitaziuns ed il svilup actual, chaschunà da la pandemia, cha la glieud da la Bassa voul viver illas regiuns da muntogna. In prüma lingia sun uossa dumandats ils cumüns. Mincha cumün ha otras premissas ed otras cundiziuns. Tenor mai nu faja uossa sen, cha’l Chantun cumainza ad intervgnir. Tuot la tematica da planisaziun dal territori frena il svilup e tuot para da star salda. Che füssan pussibels impuls? Meis maniamaint persunal es cha la politica naziunala a reguard la planisaziun dal territori (RPG I) va illa fosa direcziun. Il prüm esa da s’inaccordscher quai e lura ston tuot ils chantuns far squitsch in chosa e pretender adattaziuns da la ledscha. In tuot ils reguards voula daplü flexibiltà. Ün fat es però cha terrain da fabrica nu das-cha gnir mantunà. Quai impedischa e blocca il svilup d’ün cumün. Quai sto gnir evità ed impedi.

Sonda passada d’eira la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) a Vulpera/Tarasp per festagiar lur giubileum da desch ons «Ün cumün resuna» . Var 250 scolaras e scolars cun lur magisters han pisserà per ün di dominà da musica e da buna glüna. La Scoula da musica EBVM vain manada da Roberto Donchi dal Vnuost e dombra var 500 scolaras e scolars cun s-chars trenta magistras e magisters. Quella suottastà a la regiun EBVM cun sez a Scuol e cun 12 lös d’instrucziun. La Scoula da musica EBVM es gnüda fundada dal 1976 e vain sustgnüda finanzialmaing da la regiun. Ulteriuras infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet da la scoula da musica. Sper las uras d’instrucziun organisescha la scoula eir cuors specials, piglia part a concurrenzas, organisescha divers concertins e minch’on la culmaina da l’on cun «Ün cumün resuna» adüna in ün oter cumün e quist on a Vulpera. Dal 2020 e 2021 nun ha gnü lö l’evenimaint special pervia da corona. La scoula da musica vain sustgnüda da la Società da promoziun chi güda a finanziar evenimaints specials chi nu füssan finanziabels sainza quel sustegn. Musica e chant a Vulpera In sonda passada ha cumanzà la festa a Vulpera a las 11.30 cun musica e chant pro ora surprendenta. Las producziuns da scolars e magisters han gnü lö pro l’Hotel Schweizerhof, pro la Villa Silvana, pro l’Hotel Villa Post ed aint il parc da cura. Audituras ed audituors han giodü concerts cun instrumaints da tola, orgels da man, percussiuns, saxofon, clarinetta, flöta a travers, gïas e cellos, guittaras, clavazin, cun chant ed oter plü. Da la partida d’eiran eir gruppas da rock e da pop. Pel giubileum da desch ons vaivan ils organisatuors invidà eir a l’Ensemble Filarmonic Engiadina cun «La flauta magica», la fuormaziun da magisters «Oberwind», MI’AMIA, üna fuormaziun da soul, concert classic cun guittaras e cun l’istorgia dal Hotel Waldhaus cun Rolf Zollinger. L’Hotel Villa Post, la Società da musica da Tarasp, la Villa Silvana culla Pro Tarasp han pisserà per mangiar e baiver e per l’organisaziun. Ün di cun blera musica e buna glüna Ün di cun blera musica cun gronda variaziun e culla savur da grillada ha attrat blers visitaduors. Donchi es stat inchantà: «Ün evenimaint da bellezza cun ora stupenda, buna organisaziun e cun bleras agüdontas ed agüdonts. Daspö las ses a bunura eschna in chomma ed eu pens chi gnarà tard.» Eir Aglaia Gallmann, la presidenta da la Società da musica Tarasp es statta inchantada. «No eschan gnüts dumandats da la Pro Tarasp cun l’organisatura Regula Mosca chi ha organisà l’event fingià avant la pandemia e no sco società da musica sustgnain ils musicants giuvens.» Eir a man da las reacziuns dals uffants e da visitaduors s’haja pudü constatar cha la festa a Vulpera es gratiada. Ün evenimaint gratià es stat l’Ensemble Filarmonic Engiadina culla Flöta magica. Da la partida eir musicas da rock e da pop, i’l parc a Vulpera. Eir l’orgel da man «Steirisch» nu das-chaiva mancar. Chant illa sala da l’Hotel Villa Post. Üna gronda gruppa cun instrumaints da tola ha satisfat. L’evenimaint a Vulpera es stat fich bain visità. Vulpera ha resunà D’incuort ha gnü lö a Vulpera/Tarasp la deschavla ediziun da l’evenimaint «Ün cumün resuna» cun blera musica e grilladas. La Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair d’eira preschainta cun var 250 scolaras e scolars cun lur magisters ed han pisserà per blera musica, buna glüna e star da cumpagnia. Pro quist evenimaint han ils visitaduors eir la pussibiltà da gnir a cugnuoscher ün cumün cun tuot sias fatschettas e particularitats. Important pro quel evenimaint es eir stat cha genituors dals scolars cun uffants pitschens han pudü s’atschertar da la gronda paletta d’instrumaints e da la buna sporta da la Scoula da musica EBVM. (fmr/bcs)

Il Tour de ski fa eir la prosma stagiun fermativa in Val Müstair. A Tschierv dessan avair lö a Silvester cuorsas da sprint ed al di da Büman cuorsas da distanza. D’incuort han ils respunsabels da la Val Müstair suottascrit ils contrats culla FIS. Quai scriva RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. La prüma cuorsa dal Tour de ski ha organisà la Val Müstair da l’on 2013. Daspö quella jada han gnü lö las cuorsas da quella seria alternant cun la regiun da Lai. Dürant ils ultims passa desch ons ha ramassà la regiun bler’experienza e less esser perquai eir in avegnir part da la coppa mundiala da passlung. Davo cha’ls contrats han stuvü gnir trattats da nouv, han ils respunsabels però pudü suottascriver d’incuort il contrat culla FIS pel prossem inviern. Ed eir per l’avegnir guard’oura bain cha la Val Müstair resta i’l chalender dal Tour de ski. Actualmaing vegna trattà culs proprietaris dal terrain per sclerir la dumonda ingio far las loipas per las cuorsas. Bainbod dessan lura cumanzar eir ils ulteriurs partenaris cumanzar ad organisar l’evenimaint. Davo tschinch ediziuns e desch ons experienza pudess quai esser però fingià rutina. Las cuorsas in Val Müstair han lura lö als 31 da december 2022 ed ils prüms da schner 2023. (rtr/fmr) Coursas dal Tour de ski han lö eir in ave¬gnir in Val Müstair.

11 spias da gran fattas da metal bivgnaintan daspö december 2021 las visitaduras ed ils vistaduors a l’entrada da Ramosch. In sonda passada es l’installaziun gnüda inaugurada. In quell’occasiun es eir gnü preschantà il «Krimispass» – ün’aventüra interactiva, ingio chi vala da sclerir ün mordraretsch. Daspö december 2021 stan ellas fingià spalier sper la via chantunala a l’entrada vest da Ramosch – las 11 spias da metal culs noms da las fracziuns dal cumün da Valsot. Avant as rechattaivan in quel lö duos baraccas cun material da fabrica – per las visitaduras ed ils visitaduors ün bainvgnü pac estetic i’l cumün da Valsot. Davo cha’l cumün ha pudü cumprar quel terrain ed ha laschà allontanar las baraccas, ha el in schner 2021 scrit oura üna concurrenza per inscenar l’entrada da Ramosch. Guadagnà quella concurrenza ha il proget «11 spias» dad Erik Süsskind da Cuoira. In sonda passada es il proget realisà gnü inaugurà sül Chastè Tschanüff a Ramosch. Inoltrà 17 ideas «Co as imbellischa l’entrada d’ün cumün?» Cha quai saja statta la dumonda cha la suprastanza cumünala da Valsot s’haja fatta davo chi vaivan acquistà il terrain a l’entrada da Ramosch, ha dit Armon Kirchen, commember da la cumischiun da turissem e suprastant dal cumün da Valost in sonda passada in seis pled da bivgnaint. «Nus vain incumbenzà perquai a Martina Hänzi, coordinatura pel turissem da Valsot, da scriver oura üna concurrenza da progets per ramassar ideas», uschè il suprastant cumünal plünavant. Per quella sun gnüts inoltrats 17 progets. Üna giuria chi consistiva – sper Martina Hänzi ed Armon Kirchen – da Martina Hollenstein Stadler, directura dal Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair, da Victor Peer, capo cumünal da Valsot, dal manader tecnic cumünal Albin Paulmichl e da Georg Luzzi sco rapreschantant da la Fundaziun Tschanüff ha lura tschernü il proget victur cul nom «11 spias». Toc la nota Per chi aintran da tuotta sorts ideas ha laschà il cumün da Valsot gronda libertà per l’inscenaziun. Quai vess pudü esser üna sculptura d’art, ün evenimaint turistic, ün evenimaint cultural, üna lavur architectonica o ün monumaint. Avant co scriver oura la concurrenza ha defini il cumün però tscherts criteris cha’ls progets han stuvü resguardar. Cha sper ils cuosts e cha’l trafic sülla via chantunala nu das-cha gnir periclità saja stat ün da quels criteris cha’l proget as stopcha cunfar cun l’aspet dal cumün, ha declerà Armon Kirchen e dit: «Nus eschan da l’avis, e quai demuossan eir ils resuns in cumün, cha nus vain propa toc la nota cun nossa tscherna dal proget dad Erik Süsskind.» Uschè as referischan las 11 spias da gran fattas da metal chi stan in lingia, a las duos bierarias i’l cumün da Valsot, regordan als temps ingio cha Ramosch valaiva sco chombra da gran da l’Engiadina e simboliseschan las 11 fracziuns da Valsot. Preschantà il «Krimispass» In occasiun da l’inauguraziun da las 11 spias ha preschantà Martina Hänzi in sonda passada eir il «Krimispass». Cha davo cha la Fundaziun Tschanüff haja investi var 2 milliuns francs per mantgnair e darcheu render accessibla la ruina da Tschanüff a Ramosch, hajan ponderà las respunsablas ed ils respunsbels in che möd chi’s pudess far quai, ha dit la coordinatura pel turissem: «Insembel cun ün’agentura d’inscenaziun vain nus discus ed elavurà differentas ideas. Fin cha quellas pon gnir realisadas düra però amo ün temp.» Per cha la glieud gnia però fingià uossa darcheu a visitar la ruina, uschè Martina Hänzi plünavant, hajan els decis d’introdüer il «Krimispass». Pro ündesch posts chi’s rechattan in differents lös a Ramosch – il prüm es pro la fermativa da l’auto da posta – pon sclerir detectivas e detectivs da hobi cun agüd da lur telefonin ün mordraretsch ed uschè güst eir imprender a cugnuoscher la fracziun da Valsot. Il «Krimispass» exista fingià in daplü da 30 cumüns in tuot la Svizra. Pro mincha post ston las partecipantas ed ils partecipants scannar ün QR-code per surgnir las indicaziuns necessarias per pudair sclerir il cas. «Uschè vezzain nus eir güsta quants chi’s partecipeschan al gö ed ans pudain congualar culs oters cumüns», ha dit Martina Hänzi. «L’istorgia intuorn il mordraretsch pudess intant avair lö eir in ün oter cumün. Scha la dumonda es però grond’avuonda pudaina i’l decuors da l’inviern laschar scriver ün’istorgia chi giouva a Ramosch ed intuorn la ruina Tschanüff.» Inaugurà las 11 spias da Valsot Daspö december 2021 stan ellas fingià spalier sper la via chantunala a l’entrada vest da Ramosch – las 11 spias da metal culs noms da las fracziuns dal cumün da Valsot. Avant as rechattaivan in quel lö duos baraccas cun material da fabrica – per las visitaduras ed ils visitaduors ün bainvgnü pac estetic i’l cumün da Valsot. Davo cha’l cumün ha pudü cumprar quel terrain ed ha laschà allontanar las baraccas, ha el in schner 2021 scrit oura üna concurrenza per inscenar l’entrada da Ramosch. Guadagnà quella concurrenza ha il proget «11 spias» dad Erik Süsskind da Cuoira. In sonda passada es il proget gnü inaugurà sül Chastè Tschanüff a Ramosch. (fmr/an) Algordan als temps ingio cha Ramosch valaiva sco chombra da gran da l’Engiadina e simboliseschan las 11 fracziuns dal cumün da Valsot – las «11 spias» dad Erik Süsskind a l’entrada da Ramosch.

Sün ün parkegi da god a Ramosch fa ün silvicultur üna scuverta sgrischaivla. In üna rulotta chatta el la bara d’ün hom cun pitturà ün curius simbol sülla rain. Chi es il mort, che es capità e che significha quel simbol – quellas ed ulteriuras dumondas vala da respuonder dürant il «Krimispass». Sco fan da crimis nun m’haja laschà tour l’occasiun e n’ha provà da solver il cas. Dimena – rivà pro’l prüm post dal «Krimispass» a la fermativa da l’auto da posta, n’haja scannà il QR-code da la tablina cun meis telefonin. Üna pagina d’internet s’ha drivida. Eu n’ha indichà meis nom e mi’adressa da mail. Davo pac mumaint n’haja surgni ün mail cul nomer dal cas. Quel nomer n’haja inoltrà illa pagina d’internet – e fingià n’haja pudü cumanzar cun mias retscherchas. Cun l’e-mail n’haja surgni güst eir las coordinatas da mincha post scumparti a Ramosch. Pro minchün da quels posts n’haja darcheu scannà il QR-code e surgni ulteriuras infuormaziuns – davart il mort e si’istorgia, davart persunas chi sun gnüdas vissas al mumaint dal mordraretsch e documaints chi’m pudessan servir. Bain cler – sch’eu n’ha pudü solver il cas e chi chi’d es l’aschaschina o l’aschaschin nu tradischa quia. Ma che ch’eu poss tradir es, chi s’imprenda a cugnuoscher il cumün in ün cumplettamaing different möd. Eir sch’eu sco Engiadinais cunguschaiva fingià vaira bain Ramosch, suna rivà dürant l’ura e mez ch’eu n’ha gnü per giovar il «Krimispass» in lös incuntschaints. L’unic dischavantag dal gö es – forsa eir be pro mai – ch’eu d’eira per part talmaing fatschendà cul cas ch’eu nun ha adüna tut vaira ils bels lös dal cumün. Il «Krimispass» a Ramosch – ün’aventüra interactiva, ingio chi vala da sclerir ün mordraretsch.

Ingon es cumparü il seguond roman da Leta Semadeni cul titel «Amur, grosser Fluss». In venderdi, ils 24 gün, a las 20.15 preschainta ella quist roman ed oter plü illa baselgia San Niclà. Per l’accumpagnamaint musical procura Jeremias Donchi cun seis marimbafon. Leta Semadeni ha stübgià linguas a l’Università da Turich. Ella ha instrui in diversas scoulas a Turich ed in Engiadina e passantà sogiuorns ill’America latina, a Paris, Berlin e New York. Daspö l’on 2005 abita e lavura ella ad agen quint a Lavin. Leta Semadeni ha scrit per intant pustüt lirica, in rumantsch ed in tudais-ch. Davo il grond success cul cudesch «Tamangur» preschaint’la a San Niclà seis seguond roman «Amur, grosser Fluss». Leta Semadeni es gnüda onurada plüssas jadas: Dal 2016 cul Premi litterar svizzer, dal 2017 es segui il Premi da cultura grischun e da l’on 2020 ha’la survgni il Josef Guggenmos-Preis. La prelecziun da Leta Semadeni in tudais-ch ed in rumantsch in venderdi, ils 24 gün illa baselgia San Niclà cumainza a las 20.15. Ingon ha Leta Semadeni publichà seis seguond roman «Amur, grosser Fluss».

Als 17 da gün 2022 cumplischa la baselgia Sonch Flurin a Ramosch seis 500avel anniversari. Ün’inscripziun sur l’empora dà perdüttanza da quista data. Per festagiar quella data istorica ha lö in venderdi, als 17 da gün 2022 a las 20.00 in baselgia ün’occurrenza cul titel «tschögns istorics» e cun concert d'orgel. Quai scriva la Corporaziun evangelica Valsot in üna comunicaziun a las medias. Preschantadas vegnan contribuziuns da Nott Caviezel, Jon Mathieu, Mevina Puorger e Christoph Reutlinger. Pasquale Bonfitto imbellischa la saira cun trais intermezzos musicals. (cdm/fmr) La baselgia Sonch Flurin a Ramosch cumplischa seis 500avel anniversari.

Hozindi gnin nus inuondats dad infuormaziuns. Ils emetturs da radio han, daspö ün pêr ons, la malatia da repeter. Mincha ura, 24 uras sün 24, vegnan lettas las listessas lingias grassas. E lura ils indombrabels emetturs da televisiun. Qua vegnan pro natüralmaing amo ils purtrets chi strapatschan ils ögls. Da las uschè nomnadas medias socialas, cun tuot lur novitats dubiusas e lur manzögnas, gnanca da discuorrer. Ils conflicts violents e las guerras chi dà sün nos muond ans stendschaintan bod. Nos tscharvè ha fadia da seguir, nossa orma vain bluorda. In da quists cas as esa tantà da serrar ils ögls e tgnair las uraglias. Vaina però il dret da far quai? Far sco las cuntschaintas schimgias? Refüsar la realtà crudela? Tilla ignorar? Eu pens cha nus ans stopchan proteger. Nos tscharvè e nossa orma nu pon gnir chargiadas a bainplaschair, i nu sun spungas chi tschütschan sü tuot. Schi nu pon gnir dis-chargiadas ris-chna dad explodir. E quai maness a la disperaziun o fess perder il san inclet. Perquai esa important da crear islas, avair mumaints e lös chi permettan da’s retrar dal muond ed as dedichar a seis agen üert. Quai tuna bainschi dad egoissem, mo es necessari per corp ed orma. I fa però eir dabsögn da’s dumandar co cha l’umanità possa rivar in tals peis d’aua sco al mumaint. Cha nossa generaziun crouda per uschè dir inavo i’l temp da la guerra fraida ed invlida che chi fa oura la plü gronda qualità da la vita, nempe la situaziun sainza conflicts, il temp da pasch. I nu’s po declerar quist fat be cun l’agressiun da vart da Wladimir Putin e consorts. El es il combel da l’opportunissem chi regna però pro numerus manaders politics da quist muond. La maniera co cha quists sun rivats a la pussanza ans sto dar da pensar. I’s tratta d’üna tenuta, ch’eu definiss da carrieristica, voul dir chi güstifichescha tuot ils mezs per ragiundscher il böt avisà, nempe quel da cumandar e suottametter tuot a l’agen profit. La globalisaziun culla filosofia dal marchà liber chi regla tuot, fa cha’l spiert da cromer vain valütà in general daplü co la forza da caracter. Insembel culla mania da far verer eglas per coppas o alb per nair, e quai cun tuot ils mezs (pustüt digitals) disponibels, e culla pussanza da las medias socialas as faja crajer a la populaziun chi’s cugnuoscha la soluziun per tuot ils problems. Ils slogans cuorts rimplazzan las ponderaziuns, la manzögna ha la chomma lunga. Che far? Augmantar las expensas per la defaisa? Stüder il fö cun fö? Ögl per ögl e daint per daint? Sun quai alternativas valablas per l’avegnir da l’umanità? Eu am dost da crajer cha la concepziun oriunda d’ün muond plü paschaivel e plü güst saja statta fallada. E listess es i alch fos, uschigliö nu füssna a quist tapin. Forsa haja mancà da spiert critic; i s’ha laschà cha ideas desdrüantas as sviluppan fin cha quistas han tut il suraman. I s’ha manchantà da tillas bloccar adura avuonda. Ed uossa, che far? Üerlar culs lufs? Taschair? Forsa füssa propcha letta da taschair e verer da ­s-chaffir da temp in temp ün’isla! Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia ¬Rumantscha. Mario Pult

La radunanza cumünala da Valsot ha approvà in lündeschdi saira il rendaquint dal 2021. Ultra da quai ha il suveran acceptà il credit dad 1,3 milliuns francs per prefinanziar l’ingrondimaint da la chasa da scoula a Strada. Implü ha la radunanza cumünala eir approvà ün credit supplementar dad 280'000 francs pella Butia Ramosch. Ils cuosts totals pel proget da la butia in cumün s’amuntan uschea ad 1,24 milliuns francs. Üna radschun pels cuosts supplementars es, sco cha’l chanzlist cumünal Gian Claudio Oswald declera, l’augmaint da cuosts pel material causa pandemia e guerra. (rtr/fmr)

Il team dal lö da cultura La Vouta invida in sonda, ils 18 gün a las 20.30 a Lavin ad «Abschweifer», ün’odissea mental’amüsanta da e cun Christof Wolfisberg. «Wolfisberg, l’üna mità dal duo da sfögliar placats OHNE ROLF, ans tschüffa in seis prüm program solo in üna maniera tuottafat persunala da teater cabarettistic», scriva il team, «el s-chaffischa realtats illa realtà, piglia seis pleds pel pled ed ans maina sün stravias ed aberraziuns – e quai na be in üna maniera.» L’artist da pled e lingua preschainta, suot la redschia da Dominique Müller, ün gö raffinà culs impissamaints dals umans, «profuond, pront e be spiert». I sarà «üna sairada per kino in noss cheus davart l’ir as perdond e l’impussibiltà da planisar la vita». (cdm/fmr) «Der Abschweifer» in sonda, ils 18 gün i’l lö da cultura La Vouta a Lavin cumainza a las 20.30.

Il cumün da Scuol voul dvantar turisticamaing fit pels prossems ons. Per ragiundscher quai ha el s-chaffi il proget «Avegnir Infra Scuol». Üna gruppa da lavur dess chattar ideas per sviluppar l’infrastructura da sport e da temp liber existenta. Cul Bogn Engiadina, l’implant da sport a Trü, il bogn cuvert a Quadras, la halla da glatsch e las plazzas da tennis e da ballapè a Gurlaina stan a disposiziun illa fracziun da Scuol diversas sportas pel temp liber – per la populaziun indigena sco eir pels giasts. Quels implants sun però fingià vegls ed han per part dabsögn da renovaziuns. Impè da simplamaing mantgnair quell’infrastructura i’l stadi odiern, s’ha missa la suprastanza cumünala a la tschercha per chattar la strategia optimala per sviluppar l’infrastructura per sias sportas pel temp liber, pel turissem e pel sport. Ella voul in quel möd eir dvantar turisticamaing fit pels prossems ons. Il böt es nempe eir d’augmentar l’attractività dal lö ed uschè da svagliar impuls turistics ed economics per la populaziun. Il prossem grond impuls L’idea per üna tala strategia da svilup per las sportas da sport e dal temp liber es adüna darcheu actuala a Scuol. Uschè es gnüda fatta avant ün pêr ons fingià üna retschercha per chattar ideas per l’avegnir da l’areal Trü. Dimena – passa 30 ons davo l’avertüra dal Bogn Engiadina ed in seguit a quella retschercha voul avair il cumün da Scuol uossa il prossem grond impuls per la regiun e pel turissem. Per chattar la strategia optimala per ragiundscher quel impuls, ha s-chaffi la suprastanza cumünala perquai d’utuon 2021 il proget «Avegnir Infra Scuol». Ella ha incumbenzà ad üna gruppa da lavur d’elavurar – cun agüd d’üna firma externa – ün concept d’infrastructura per sviluppar las sportas existentas sün l’areal da Trü, a Gurlaina ed i’l Bogn Engiadina. Per realisar las ideas elavuradas prevezza il cumün da Scuol investiziuns tanter 45 fin 50 milliuns francs – scumparti in etappas sün tuot ils trais areals e dürant ils prossems desch ons. Differentas variantas per minch’areal Per las sportas existentas i’ls lös manzunats sun gnüdas elavuradas i’l fratemp fingià differentas variantas. In ün prüm pass as voul concentrar la gruppa da lavur però sül Bogn Engiadina e l’areal Trü. Las variantas pro’l Bogn Engiadina prevezzan per exaimpel ün schlargiamaint dal bogn existent cun focus sün las auas mineralas, wellness e sauna. Ün’otra idea elavurada füss d’agiundscher al Bogn Engiadina ün nouv bogn per famiglias e da far müdamaints pro l’ütilisaziun dal bogn roman-irlandais. Per l’areal Trü existan perfin ses variantas – üna da quellas prevezzess simplamaing la sanaziun da l’infrastructura existenta. Las ulteriuras variantas elavuradas tendschan d’ün lai artificial per nodar, sur ün stabilimaint suotterran – ün uschè nomnada «chasa da terra» – cun evenimaints, ün nouv hotel fin pro ün parc cun ün simpel gö d’aua. Eir per l’areal Gurlaina existan fingià ideas. Chenüna da quellas chi pudess gnir realisada dependa però, per chenüna da las differentas va­riantas per l’areal Trü cha’l cumün as decidess. Integrar las gruppas d’interess Per integrar la populaziun i’l svilup d’ideas per l’infrastructura existenta ed uschè resguardar eir ils bsögns da las gruppas d’interess pertoccas, han gnü lö fingià duos lavuratoris cul titel «forum da resonanza». A quels forums s’han partecipadas 40 rapreschantantas e rapreschantants da differentas gruppas d’interess. In ün prossem pass dess uossa gnir infuormada eir tuot la populaziun dal cumün da Scuol. Fin in november dessan perquai avair lö duos fin trais occurrenzas d’infuormaziun. La prüma da quellas occurrenzas d’infuormaziun publicas ha lö in gövgia, ils 16 da gün 2022 a las 20.00 in sala cumünala a Scuol. Per pudair perseguitar las ideas e planisar in detagl il program, esa lura previs cha la radunanza cumünala decida in december 2022 davart ün credit da planisaziun. Infuormaziuns davart l’intent dal cumün sco eir davart il stadi da las lavurs da planisaziun sun publichadas sün la pagina d’internet: www.avegnirinfrascuol.ch Dvantar fit pels prossems 30 ons Avant bundant 30 ons es gnü inaugurà il Bogn Engiadina a Scuol. Pel cumün da Scuol sco eir per la regiun Engiadina Bassa es quai statta l’ultima grond’investiziun in üna nouv’infrastructura turistica e pel temp liber. Sper il Bogn Engiadina existan illa fracziun da Scuol eir amo l’implant da sport sün l’areal Trü, il bogn cuvert Quadras ed a Gurlaina la halla da glatsch, las plazzas da tennis e da ballapè. Però eir quellas infrastructuras sun veglias ed han per part dabsögn da sanaziuns. Impè da mantgnair quellas infrastructuras i’l stadi odiern, as fa il cumün da Scuol daspö plüs ons la dumonda: «Che infrastructura da temp liber, da turissem e da sport voul garantir il cumün da Scuol – ed in che dimensiun, qualità, cun che böt ed in che lös?» (fmr/an) Il cumün da Scuol voul sviluppar sias sportas da temp liber e da sport existentas. Üna gruppa da lavur ha sviluppà differentas ideas i’l rom dal proget «Avegnir Infra Scuol». Üna da quellas ideas füss d’agiundscher ün nouv bogn per famiglias al Bogn Engiadina.

In dumengia, ils 26 gün 2022 vain realisà il 29avel «Dreiländergiro». In Val Müstair ed in Engiadina Bassa esa da far quint cun disturbis dal trafic. Il Pass da l’Umbrail vain serrà l’avantmezdi. Punct da partenza e böt da quista cuorsa da velos es a Danuder (A). La cuorsa cumainza qua a las 06.30 e va in direcziun dal Pass dal Stelvio (I). Dad üna vart es sün territori svizzer pertoc il traget Pass da l’Umbrail – Sta. Maria – Pass dal Fuorn --Zernez – Scuol – Martina e da tschella vart il traget Pass da l’Umbrail – Sta. Maria – Müstair. La via dal Pass da l’Umbrail vain serrada in dumengia, ils 26 gün 2022 tanter Sta. Maria e’l cuolm dal pass da las 8.00 fin a las 12.30 in tuottas duos direcziuns. Süls oters tragets poja dar impedimaints dal trafic e temps d’aspet. La Polizia chantunala dal Grischun giavüscha dals partecipants al trafic da resguardar las prescirpziuns da la polizia e dals organs chi reglan il trafic.

Als 1. lügl driva «La Stüva», la nouva discoteca a Trü, la prüma jada sias portas. Fingià ouravant han tscherchà las giuventünas da tuot la regiun la discussiun cul nouv fittadin e culs respunsabels dal cumün da Scuol. Ils temas da discussiun sun transports e quietezza. «Eu n’ha gnü plaschair cha bod tuot las giuventünas dals cumüns e da las fracziuns s’han partecipadas a la discussiun», disch Fadri Häfner, commember da la suprastanza cumünala da Scuol e respunsabel pel decasteri scoula, cultura e social. El d’eira gnü invidà dals rapreschantants da las giuventünas e dals usters da La Terrassa a Scuol ad ün inscunter a reguard la sporta da sortida a Scuol. «Las giuventünas sun interessadas e vöglian chattar üna soluziun», ha constatà Fadri Häfner ed el ha sport man illas tematicas omnipreschaintas sco canera, transport e sgürezza. Sco cha Fadri Häfner ha infuormà sün dumonda, haja’l surgni trais incumbenzas: sclerir culs affars da transport la pussibilità da spordscher ün bus regular da not, sclerir la pussibiltà da prolungar il permiss fin la bunura a las 06.00 e per finir trattar culla polizia a reguard la patruglia eir da not. Ün bus da not per la giuventüna Quistas trais incumbenzas s’han fuormadas our da la discussiun. «Scha nus pudessan spordscher la fin d’eivna ün servezzan da bus da not, minch’ura plaina davent da Trü, pudessna eir evitar cha la giuventüna haja da spettar dadourvart al taxi e nu san precis cur cha quel riva», disch Häfner cun persvasiun. El voul eir sclerir la pussibiltà da realisar ün transport per ün predsch pauschal. «Uschè vess mincha giuvenil da pajar per exaimpel desch francs pel viadi, listess sch’el sta a Guarda o a Sent.» Tenor el fess quai eir gnir plü attractiv dad ir culs mezs publics in sortida. Implü voul Häfner eir sclerir cul cumün, schi nu’s pudess prolungar il permiss d’ustaria fin a bunura las 06.00. «Uschè pudessna ir a chasa directamaing cul prüm tren, sainza stuvair spettar dadourvart e far canera», declera Häfner. Daplü patruglias da not Il terz punct da discussiun es statta la sgürezza e controlla: Il gestiunader da la discoteca a Trü sto nempe ingaschar svess üna ditta da securitas chi pissera per quietezza e sgürezza sün l’areal da Trü. Sco cha Fadri Häfner ha infuormà, cuosta quist servezzan mincha jada var 1200 francs. Perquai voul il commember da la suprastanza da Scuol eir sclerir la pussibiltà, d’incumbenzar la pulizia chantunala respectivamaing ils assistents da sgürezza da far patruglias eir da not. A Fadri Häfner faja plaschair cha la giuventüna voul restar eir la sonda saira in cumün e perquai voul el eir s’ingaschar per lur giavüschs. «Tantüna ha quai eir ün aspet economic», disch Häfner. El tradischa eir cha’l cumün saja in trattativas cun interessents chi vöglian realisar ün stabilimaint cun plazza per üna discoteca in vicinanza da la staziun. Cha quistas trattativas pretendan però ün pa pazienza. «La Stüva» driva als 1. lügl Intant es previs cha’l nouv manader da gestiun da la discoteca a Trü driva als 1. lügl la porta da «La Stüva», sco cha quella as nomna in avegnir. Eir el ha tut part a la discussiun culla giuventüna e cul rapreschantant dal cumün da Scuol. Fingià in avrigl vaivan las giuventünas da la regiun scrit cumünaivelmaing üna charta al cumün da Scuol per render attent a tscherts giavüschs per amegldrar la situaziun. Uschè nu d’eira la giuventüna per exaimpel cuntainta culla politica da predsch d’entrada pels arrandschamaints specials e cullas uras d’avertüra da l’anteriur local «Cult.». Da quista charta resulta, cha la giuventüna nu douvra arrandschamaints specials la sonda, cha ad els basta la sporta normala da discoteca. Dal rest han els eir fat valair, cha la discoteca «Cult.» nu d’eira adüna averta sco previs illa cunvegna cul cumün da Scuol. Il cumün da Scuol ha bainschi dat resposta a las giuventünas als principi da mai, però quista charta nun ha satisfat als respunsabels da las giuventünas ed als usters da La Terrassa a Scuol. In quista resposta scriva nempe il cumün da Scuol, cha la soluziun a Trü saja simplamaing ün soluziun transitoria e cha’l cumün saja in discuors per üna soluziun in vicinanza da la staziun. Perquai esa finalmaing eir gnü a l’inscunter da las giuventünas cul commember da la suprastanza cumünala da Scuol. «Eu poss m’ingaschar pels trais temas manzunats. Eu nu poss però m’intermetter illa sporta nouva da la gestiun da ‹La Stüva›», ha infuormà Fadri Häfner. Quel discuors ston far las giuventünas cul nouv gestiunader. Eir quist discuors ha fingià gnü lö, uschè chi nu dà davart da las giuventünas plü ingüns obstaculs per la reavertüra da la discoteca a Trü als 1. lügl. Bainbod driva «La Stüva» a Trü sias portas.

L’Uniun da musica dal district 1 es in tschercha d’ün nouv president. Jachen KIenz, il president scadent, s’ha declerà pront da restar in uffizi fin a la prosma delegiada. L’Uniun da musica dal district 1 exista daspö l’on 1990 e cumpiglia las societats da musica da l’Engiadina, Samignun, Val Müstair, Puschlav e Bergiaglia. Üna vainchina da delegadas e delegats, commembers d’onur e giasts d’eiran preschaints d’incuort a Zernez. Els sun gnüts infuormats davart las prosmas festas da musica, lavuratoris, cuors ed occurrenzas. Eir Andy Kollegger, il president da l’Uniun da musica chantunala, d’eira rivà a Zernez. Ingüna festa districtuala i’ls prossems ons Davo duos ons sainza ün inscunter d’eira pel president dal district, Jachen Kienz, il plaschair grond da pudair salüdar a las delegadas e delegats. Causa la pandemia s’haja stuvü desister a diversas festas, tanter oter eir a la districtuala. Quella d’eira previsa per l’on 2021 a Zernez. Cura ed ingio cha la prosma festa da musica varà lö nun es amo cuntschaint, qua cha’ls respunsabels vöglian evitar collisiuns cun otras festas. «La prosma festa districtuala varà lö pür in ün pêr ons», ha manzunà Kienz in seis rapport annual, e «dürant quist temp ponderaina d’organisar dis da musica.» Il prüm inscunter da quist gener ha lö la fin da quist mais illa Val Müstair. Masüras plü severas Qua cha dürant il temp da la pandemia nu d’eira pussibel da s’inscuntrar in gruppas nun han gnü lö sezzüdas da suprastanza o las prouvas da musica. «Adüna cur chi gnivan decisas nouvas masüras d’eiran quellas per las societats da musica o ils coros adüna ün pa plü severas», uschè Andy Kollegger, il president da l’Uniun da musica chantunala. Adonta da quai han ils respunsabels adüna chattà soluziuns per far da cumpagnia musica. L’utuon passà han gnü lö a Ftan las Producziuns libras per solists ed ensembles. Müdamaints illa suprastanza Pro’l tractandum da las elecziuns ha il pesident stuvü dar cuntschaint duos demischiuns: Per üna sia aigna e lura amo quella dal commember da la cumischiun da musica: Flurin Lehner. Ils preschaints han elet unanimamaing il dirigent da la Società da musica Silvaplana, Curdin Caviezel, sco nouv commember da la cumischiun. «Plü difficil esa da chattar ün nouv president. Fin uossa nu til vaina amo chattà»; uschè il president scadent. Jachen Kienz s’ha declerà pront da restar in uffizi fin a la prosma delegiada, chi sarà sco üsità dürant il mais da schner. Di da «Musica in Val» Insembel culla Giuventüna Sta. Maria organisescha la Musica Aurora Sta. Maria – Valchava in sonda, ils 25 da gün il Di da «Musica in Val». A partir da las 11.00 concerteschan 11 differentas societats da musica da la Val Müstair, da l’Engiadina e dal Vnuost. A las 18.45 vegnan onurifichats ils veterans dal District da musica 1. In seguit ha lö il concert da la Graubünden Brass. Per trategnimaint e bal pissera tanter oter eir la gruppa indigena, ils Diabolics. Curdin Caviezel, Jachen Kienz e Flurin Lehner a chaschun da la delegiada a Zernez.

Las Pendicularas Scuol piglian per mans la prosma grond’investiziun. Il stabilimaint sper la staziun da muntogna sün Motta Naluns dess gnir rimplazzà. In marcurdi passà es gnü preschantà il nouv proget. Davo l’ultim grond baccun dal 2009 – per 22 milliuns francs la construcziun da la nouva pendiculara chi maina da Scuol sül territori da skis – vöglian tour per mans las Pendicularas Scuol la prosma grond’investiziun. Per 15,5 milliuns francs dessan i’ls prossems ons gnir rimplazzats ils restorants «La Charpenna» e «La Motta» cun ün nouv stabilimaint. Las Pendicularas Scuol han preschantà in marcurdi passà il proget a lur partenarias e partenaris ed a las medias. Infrastructura veglia e problems da plazza «Il restorant «La Charpenna» nun es plü trendy», ha dit Andri Lansel, president dal cussagl administrativ da las Pendicularas Scuol a la preschantaziun chi ha gnü lö sün Motta Naluns. Il cussagl admini­strativ s’ha decis perquai l’on passà da dar prüma priorità al proget per rimplazzar il stabilimaint existent. Quel d’eira gnü construi dal 1976 ed ingrondi dal 1979 e dal 1986 e nu correspuonda tenor il president dal cussagl administrativ plü als bsögns d’hozindi: «L’infrastructura es veglia ed i nun es neir na plü rentabel d’occupar duos cuschinas cun persunal per gestir ils duos restorants.» Sper «La Charpenna» as rechatta nempe i’l plan terrain dal stabilimaint eir il restorant «La Motta». Cun ün nouv edifizi dess gnir scholt eir il problem da plazza per las pendicularas. Il lö per la garaschaziun dals mezs d’innaiver e da las maschinas da far pista – chi’s rechattan eir i’l listess stabilimaint – nu tendscha nempe plü e dess gnir ingrondi in occasiun da la realisaziun dal proget nouv. Planisaziun dal temp sportiva Andri Poo, directer da las Pendicularas Scuol, ha preschantà il proget in detagl. Previs es ün edifizi modern cun fatschada da lain. Il concept gastronomic prevezza ün restorant in autoservezzan cun üna gronda terrassa. Sco fin uossa dess gnir integrà eir darcheu ün restorant cun plazzas servidas – da nouv però be amo cun üna cuschina per tuots duos restorants. «Nus vulain optimar la gestiun cumpletta. Implü dess il restorant eir pudair gnir transfuormà in ün local per evenimaints», ha declerà il directer. Eir scha tuot ils detagls dal proget nu sun amo sclerits, vö­glian las Pendicularas ­Scuol inoltrar d’utuon la dumonda da fabrica e cumanzar l’on chi vain cullas lavurs preparativas. Las lavurs da construcziun dessan lura gnir exeguidas d’instà 2024 per cha’ls restorants possan drivir lur portas in december 2024. «Id es üna planisaziun dal temp magara sportiva», ha manià Andri Poo. Sper la planisaziun dal temp stan ils respunsabel nempe eir davant sfidas logisticas. Uschè ston els amo sclerir co realisar il transport da material e co garantir la gestiun da las pendicularas dürant il temp da fabrica. Tgnair suot controlla ils cuosts L’intenziun da rimplazzar l’edifizi sper la staziun da muntogna sün Motta Naluns exista insè fingià daspö desch ons. Sco cha Andri Lansel ha declerà hajan stuvü investir las Pendicularas Scuol i’ls ultims ons però impustüt in l’infra­structura per innaiver e la modernisa­ziun da las s-chabelleras: «Perquai nu d’eira infin uossa pussibel da realisar quel proget.» Finanziats dessan gnir ils 15,5 milliuns pel proget preschantà cun ün credit da 10 milliuns francs e cun agen mezs ed aignas prestaziuns. «Nus eschan persvas cha nus rivan da pajar ina­vo il credit. Quai pretenda però cha nus tegnan suot controlla ils cuosts da fabrica», uschè Andri Lansel plünavant. Ün rapreschantant dal patrun da fabrica ed üna cumischiun da fabrica interna dessan perquai collavurar cul büro d’architectura. Per tgnair uschè bass sco pussibel ils cuosts da construcziun dess l’incumbenza gnir scritta oura eir dadour l’Engiadina – forsa perfin a l’ester. ­«Tuots nu varan plaschair da quel pass», ha supponü Andri Lansel, «ma nus eschan dal maniamaint chi saja plü important da realisar quel proget, co da resguardar be la mansteranza indigena. Id es noss’incumbenza invers las prosmas genera­ziuns da metter in uorden quist stabilimaint pels prossems 40 ons.» Pendicularas Scuol voul investir 15,5 milliuns francs A Scuol dessan gnir investits ils prossems ons plüs milliuns francs in l’infrastructura turistica. Üna gruppa da lavur ha preschantà d’incuort differents progets da svilup pels areals Trü, Gurlaina ed il Bogn Engiadina. In marcurdi passà han miss eir las Pendicularas Scuol plans per ün nouv proget sün maisa. Per 15,5 milliuns francs dess gnir rimplazzà l’edifizi sper la staziun da muntogna sün Motta Naluns. In quel edifizi as rechattan duos restorants – La Charpenna e La Motta – e las garaschas per las maschinas da far pista. Sco cha Andri Lansel, president dal cussagl administrativ da las Pendicularas Scuol, ha dit a la preschantaziun dal proget, nu correspuonda l’edizifi existent però plü als bsögns d’hozindi. (fmr/an) Las Pendicularas Scuol vöglian realisar sülla Motta Naluns ün nouv edifizi cun restorants e garaschas. Las Pendicularas Scuol vöglian realisar sülla Motta Naluns ün nouv edifizi cun restorants e garaschas. Las Pendicularas Scuol vöglian realisar sülla Motta Naluns ün nouv edifizi cun restorants e garaschas. Las Pendicularas Scuol vöglian realisar sülla Motta Naluns ün nouv edifizi cun restorants e garaschas.

La gruppa da lavur «Avegnir Infra Scuol» ha infuormà in gövgia saira davart il proget. Dürant l’occurrenza d’infuormaziun sun gnüdas preschantadas eir trais variantas pussiblas per l’areal da Trü ed il Bogn Engiadina. La dumonda da la saira es statta però – che douvra Scuol propa? «Scuol dess esser darcheu top. Quai es il böt principal da l’acziun», ha dit Christian Fanzun, il capo cumünal da Scuol, in gövgia saira a la prüm’occurrenza d’infuormaziun dal proget «Avegnir Infra Scuol». «Al cumün spettan i’ls prossems ons differents progets da sanaziun», ha manzunà il capo plünavant, «quai significha cha nus stuvain far inamöd grondas investiziuns in noss’infrastructura turistica e da temp liber – scha nus vulain o brich.» Cha perquai s’haja decisa la suprastanza cumünala dal 2021 in sia sezzüda da strategia da ris-char ün pass plü grond per posiziunar a Scuol per l’avegnir, uschè Christian Fanzun. Las ideas co cha quai dess capitar van però ourdglioter – sco chi s’ha muossà in gövgia saira a Scuol illa sala cumünala bain plaina. Sportas nu ragiundschan la gruppa in mera In gövgia saira d’eira preschaint eir Edgar Grämiger da la firma Grischaconsulta chi ha accumpagnà la gruppa da lavur «Avegnir Infra Scuol» e chi ha güdà a sviluppar las ideas. El ha declerà lur möd d’agir. In ün prüm pass sun gnüts analisats ils nomers da pernottaziuns dal cumün da Scuol e valütats ils quatter differents areals e lur sportas. Quellas analisas muossan chi’d exista daspö il 2009 üna tendenza negativa pro’ls nomers da pernottaziuns e pro las uschedittas «prümas entradas» pro las sportas turisticas. «Id es üna realtà chi nu’s po ignorar e chi’d es da resguardar pro las decisiuns», ha manià Edgar Grämiger invers las preschaintas ed ils preschaints. Implü es eir gnü erui che persunas chi vegnan insomma a Scuol per far vacanzas. Sper pêrins sainza uffants e senioras e seniors, sun famiglias cun uffants la plü gronda gruppa da giasts. Las analisas han muossà cha tschertas sportas – per exaimpel il Bogn Engiadina – nu ragiundschan propi quella gruppa in mera. Trais variantas Sper la dumonda da la finanziaziun sun lura gnüts definits ils böts e criteris per sviluppar las ideas per las sportas existentas: augmantar l’attractività sco lö turistic, rinforzar la sporta da wellness, s-chaffir sportas attractivas da sport e dal temp liber eir pels indigens ed – in temps dal müdamaint dal clima eir ün criteri important – la dürabilità. Our da plüssas variantas pussiblas s’ha decisa la gruppa da lavur per trais. Quellas trais variantas sun gnüdas preschantadas in gövgia saira. Sco cha la FMR ha fingià rapportà d’incuort, as concentreschan quellas sün l’areal Trü e’l Bogn Engiadina. Uschè prevezessan tuottas trais variantas preschantadas da schlargiar la sporta existenta dal Bogn Engiadina cun ün bogn da famiglia – tuot tenor varianta però in ün’otra dimensiun e fuorma. Eir pro tuottas trais variantas dess gnir realisà sün l’areal da Trü ün uschè nomnà «Indoor-Erlebnis» cun localitats per dietas, cuors e spazis da co-working. Opziunalmaing dess dess avair lö illa varianta a Trü eir ün proget cun hotel. Ingünas soluziuns definitivas Per discussiuns ha pisserà però la dumonda che chi capita cul bogn avert a Trü. Illa prüma varianta dess quel simplamaing gnir sanà ed illa seguonda ed illa terza varianta gnir rimplazzà cun ün lai artificial resp. cun ün gö d’aua. Critichà es gnü impustüt cha l’occurrenza d’ideas dals ons 2018/2019 – quella d’eira gnüda fatta per chattar üna soluziun per l’avegnir da l’areal a Trü – haja muossà cha la populaziun vöglia cha’l bogn avert gnia mantgnü. In gövgia saira sun però idas ourdglioter las ideas da la populaziun co cha Scuol pudess survgnir i’l prossem seis impuls turistics. Uschè es statta las dumonda centrala da la saira: Che douvra Scuol in che lö ed in che dimensiun? Andrea Matossi, il president dal proget «Avegnir Infra Scuol», ha dit in seis pleds a la fin da l’occurrenza: «La discussiun ha muossà chi ha fat dabsögn da far quista saira d’infuormaziun. Quai chi’d es gnü preschantà nu sun però soluziuns definitivas, quai sun ideas. Culs votums da quista saira pudain nus da la gruppa cuntinuar cun nossa lavur.» La prosma occurrenza d’infuormaziun dal proget «Avegnir Infra Scuol» varà lö in marcurdi, ils 26 d’october 2022. Differentas variantas, differentas opiniuns La suprastanza cumünala da Scuol ha s-chaffi d’utuon 2021 il proget «Avegnir Infra Scuol» ed incumbensà ad üna gruppa da lavur d’elavurar – cun agüd d’üna firma externa – ün concept d’infrastructura per sviluppar las sportas turisticas e da temp liber existentas sün l’areal da Trü, a Quadras, a Gurlaina ed i’l Bogn Engiadina (La FMR ha rapportà). In gövgia saira ha gnü lö illa sala cumünala da Scuol la prüm’occurrenza d’infuormaziun per la populaziun da Scuol. La gruppa da lavur ha preschantà ils differents progets elavurats ed infuormà davart ils prossems pass. Ma che douvra Scuol propa? – quai es statta la dumonda principala da la saira. (fmr/an) L’interess da la populaziun es stat grond. In gövgia saira ha infuormà la gruppa da lavur davart il proget «Avegnir Infra Scuol».

A Sur En han var 200 battasendas miss sü la fin d’eivna passada lur tendas a la riva da l’En. Al «WöWe» annual piglian part uffants da tuot il chantun Grischun tanter ses e desch ans. Per la prüma jada han ils Battasendas Engiadina Bassa organisà la fin d’eivna d’inscunter. Adattà a la tradiziun la plü cuntschainta da la regiun, vaivan ils uffants da salvar Chalandamarz. Uschè vaivan ils battasendas da chattar la plumpa da l’Uorsin da la s-chella. A l’uschenumnà «Rudellauf» – üna concurrenza tanter las secziuns – vaivan ils uffants da muossar lur savair davart battasendas: Co as fabricha üna tenda? Co vaiva nom il fundatur dal movimaint dals battasendas? Ils uffants han pudü passantar duos dis cun ora da pumpa e temperaturas da stà a Sur En. Ed a la fin tils esa eir gratià da portar inavo la plumpa al possessur legal. (cdm/fmr) La fin d'eivna ha pudü avair lö suot optimalas cundiziuns. Ils battasendas tanter och e desch ons derivaivan da tuot il chantun Grischun. Passa 200 battasendas sun gnüts a Sur En per la fin d'eivna. En localitads dalla Casatec SA a Mustér han ils samaritans exercitau il seracass.

L’eivna passada ha gnü lö il 28avel simposium da sculpturas a Sur En da Sent. In sonda han artistas ed artists cun amis e cuntschaints festagià la finischiun da l’evenimaint cul vendschader Helmut Tschiderer da Samignun. Dal 1994 ha gnü lö la prüma ediziun dal simposium da Sur En i’l rom da la promoziun culturala in Engiadina Bassa. Hoz es l’evenimaint ün’instituziun illa scena culturala ed üna sporta turistica chi nu das-cha mancar i’l chalender d’arrandschamaints regiunals. Quist on s’han partecipadas 16 artistas ed artists a la concurrenza ed han s-chaffi lur ouvras pro’l Camping Sur En a l’entrada da la Val d’Uina. L’evenimaint cun sculpturas da lain e da crap vain organisà adüna in gün dad Art Engiadina chi s’ingascha pella cultura e per evenimaints culturals. Dürant l’eivna han interessats gnü la pussibiltà da verer als partecipants sur las givellas e da s’atschertar da la gronda abiltà dals artists. Sco cha Wolfgang Bosshardt, il manader, ha dit ston ils partecipants pisserar svess per lur pernottaziuns. «Da no survegnan els püschain, giantar e tschaina aint il restorant, il material sco lain o marmel mettain no a disposiziun tenor lur giavüschs.» Da tuot las annunzias sun gnüts tschernüts 18 artistas ed artists e 16 da quels han fat part al simposium da quist on. Ün evenimaint nouv per l’inviern chi vain In sonda avantmezdi ha gnü lö la radunanza dad Art Engiadina e las tractandas ordinarias sun gnüdas evasas sainza problems. «Quai cha no vain decis es d’organisar per l’inviern chi vain alch nouv cun ün event d’inviern, o projecziun, dals 14 fin als 18 da favrer chi ha lö mincha saira. Las sairadas vegnan imbellidas cun sculpturas da naiv o da glatsch da Daniel Cotti e cun musica», ha orientà il president dad Art Engiadina, Daniel Bosshardt . La suprastanza resta sco fin qua ed infuormaziuns as chatta sülla pagina d’internet www.art-engiadina.com . Helmut Tschiderer es il vendschader La valütaziun da las ouvras es gnüda preschantada da Robert Schreyer , l’actuar dad Art Engiadina. «Schi s’ha vis al principi da l’eivna ils materials amo na elavurats ed hoz las sculpturas finidas schi’s poja s’imaginar che lavurada chi’d es gnüda prestada. Il publicum ha pudü valütar las ouvras e dar giò in lur parair in scrit.» Il vendschader Helmut Tschiderer da Samignun ha guadagnà la lotta valütada da 150 vuschs cun üna vusch avant il seguond. Las sculpturas creadas dürant l’eivna vegnan per part vendüdas ed il rest chatta üna plazza lung la Via da sculpturas aint il god da Sur En e sun expostas pel public. Helmut Tschiderer, il vendschader cun sia sculptura da crap. Ils preschaints spettan cun brama il resultat da la concurrenza dal simposium. Wolfgang Bosshardt e Daniel Bosshardt (da schn.) pro’l scumpart da premis. Simposium a Sur En L’eivna passada han 16 artistas ed artists da la Svizra e da l’ester s-chaffi sculpturas in lain ed in marmel a chaschun dal 28avel simposium da Sur En da Sent. Organisà vain l’event dad Art Engiadina chi s’ingascha per la promoziun da la cultura ed organisescha evenimaints culturals. Art Engiadina dombra s-chars 140 commembers chi sustegnan la cultura in Engiadina Bassa. Las lavuors sun gnüdas valütadas a chaschun da la festa da sonda da 150 visitaduras e visitaduors ed il vendschader Helmut Tschiderer da Samignun ha guadagnà la luotta cun üna vusch avant il seguond. (fmr/bcs)

La radunanza generala dal Museum d’Engiadina Bassa a Scuol ha tschernü ad Antonia Lorenzetti sco nouva chaschiera e contabla. Ella succeda ad Erica Bischoff. Ils ulteriurs commembers da la suprastanza, il president Peter Langenegger, la commembra Aita Dermont e’l commember Reto Strimer sun gnüts reelets per ün ulteriur trienni. Sco cha Peter Langenegger ha manzunà in seis rapport es stat l’on scuors ün on sainza grondas activitats: «Causa la pandemia e las restricziuns federalas nu d’eiran visitas cun gruppas i’l museum per gronda part plü pussiblas e no vain stuvü suspender plüs arrandschamaints sco p.ex. l’inauguraziun da la preschantaziun da l’istorgia da l’Engiadina Bassa sco part da noss’exposiziun permanenta.» Quella preschantaziun realisescha il museum regiunal in stretta collavuraziun cun l’istoriker Paul E. Grimm e l’archeolog chantunal Thomas Reitmaier. Quista maisa interactiva pudarà gnir inaugurada amo ingon. Per restructurar l’entrada i’l Museum d’Engiadina Bassa d’eira gnü scrauvgiada giò üna tabla d’infuormaziun. Davo quella ha scuvert Paul E. Grimm ün afrais-ch «Anna Selbdritt» (la s. Anna cun sia figlia Maria e l’uffant Gesu). Quel fresco chi’d es gnü creà probabelmaing d’ün maister da l’Italia dal nord intuorn l’on 1496 illa baselgia San Lurench a Sent ha il restauratur Ivano Rampa pudü cumanzar a restaurar e conservar pür quist on. «L’affrais-ch es uossa salvà e restaurà e fuorma üna nouv’attracziun illa halla d’entrada dal museum», ha infuormà Peter Langenegger. Dals 8 fin als 31 october muossa il museum üna nouva exposiziun speciala «Täler in Flammen», in connex culs evenimaints guerrescs avant 400 ons, ils chavazins sun Guerra da trent’ons e Baldirun. (fmr/fa)

In gövgia cumplischa Duri Bezzola da Scuol seis 80avel anniversari. La festa fan l’anteriur cusglier naziunal e sia duonna Susanne insembel cun lur figlias e famiglias tuots insembel in lügl. Als 23 gün ha Duri Bezzola 80 ons. Perquai til telefon eu ün pêr dis avant: «Bun di, sar Duri, nu pudess eu gnir pro El per scriver ün artichel da tuot quai ch’El ha fat dürant Sia vita?» Schi, schi, cha quai possna far, ha’l respus e dit riond, «be uossa subit nu vaja, il prüm stoja tuornar cul velo las 48 stortas giò dal Stelvio fin a Mals ingio ch’eu n’ha l’auto.» S-chars ün’eivna avant seis cumplion n’haja lura pudü far la visita al giubilar e sia duonna Susanne in lur chasa a Scuol. Siond chi d’eira bell’ora eschna its oura sülla terrassa. Tuornà a Scuol a surtour la firma «Davo las scoulas qua a Scuol n’haja fat a Cuoira il giarsunadi da disegnadur», cumainza Duri Bezzola cul sguard retrospectiv, «al Tecnicum a Winterthur n’haja lura fat il stüdi d’architectura.» Cur ch’el vaiva 28 ons es mort seis bap. «Eu n’ha stuvü surtour la firma Bezzola sainza avair la pussibiltà da ramassar experienzas in otras impraisas da fabrica.» Quai nu til ha fat uschè fadia. Ch’el d’eira adüna ün chi laiva surtour respunsabiltà. Sper la lavur pella firma s’ha’l eir ingaschà i’l cussagl da Scuol pella politica cumünala e sco commember da la società da trafic dal cumün pel turissem. Da l’on 1991 es Duri Bezzola gnü elet sco cusglier naziunal pels Liberals. «Id es stat ün privilegi da pudair ir 16 ons a Berna», intuna el. Plaschair da la famiglia e da la lingua rumantscha Ch’el nu saja ün Rumantschun, disch Duri Bezzola cun ün surrier, «ma eu n’ha adüna gnü pisser dal rumantsch.» Perquai es el eir stat commember ed ha presidià la SRG-R, l’organ da mediaziun in connex culla sporta dals programs rumantschs da RTR. «A mai plaschaiva da dudir qua tuot ils idioms.» Minchatant til gniva adimmaint cha da giuven as dicurriva tudais-ch cun persunas dad oters idioms: «Quai nun es per furtüna plü il cas, sch’inchün voul discuorrer tudais-ch dia adüna ‘tanter Rumantschs be rumantsch’.» Quai fa’l eir cun sias abiadias ed abiadis. Las duos figlias da Susanne e Duri Bezzola, Ninetta e Natalia abitan giò la Svizra tudais-cha. «Ellas han muossà a lur uffants eir rumantsch, e cun mai discuorrna rumantsch daspö chi han imprais a discuorrer», disch Duri Bezzola e ria, «lönch crajaivna ch’eu nu sapcha gnanca tudais-ch.» Ils whatsapp’s scrivan ils giuvens in rumantsch fonetic, «ed eu nu tils correg.» «Alch resta pichà eir pro mai» Co esa stat per l’impressari Duri Bezzola in connex cul cartel da fabrica? «Eu nu d’eira plü pro, da l’on 2005 vaina vendü nossa firma, uschè ch’eu nun ha directamaing plü gnü da chefar cun quist cartel», respuonda’l, «ma i resta natüralmaing pichà alch eir pro mai. La remarcha davart il cartel vain amo adüna.» Ch’el dia lura chi sajan gnüts fats sbagls da tuottas duos varts, «las impraisas varan bain imprais alch.» Chi saja però eir gnü exagerà fermamaing cun rapportar da quist cartel, manaja Duri Bezzola: «Il profit causa quist cartel nun es stat uschè grond sco chi gniva dit minchatant. Uschigliö nu füssan svanidas uschè bleras impraisas da fabrica in Engiadina Bassa e Val Müstair.» Trenamaint tant pel corp sco eir pel tscharvè Ch’el saja amo uschè bain in chomma haja’l sgüra d’ingrazchar eir al sport: «Eu n’ha adüna fat sport, eir dürant il temp da militar, ed uossa amo fetscha jent mias gitas cul velo, sainza battaria, e d’inviern vegna culs skis.» I’ls ons 2000 fin 2008 ha’l presidià l’associaziun Swiss Ski. Duri Bezzola trena però eir il tscharvè: «Daspö 15 ons suna commember da l’Università per seniors a Turich e vegn a da tuottas sorts prelecziuns, da politica, scienza, ambiaint fin pro art.» Insembel cun sia duonna Susanne va’l eir suvent ad inscunters, p.ex. dals anteriurs parlamentaris a Berna: «No giodain la cumpagnia e las algordanzas.» Als 23 da gün nu fa’l gronda festa per seis ottantavel cumplion: «No vain tscherchà giò pro’l Lai da Constanza ün bel lö e là passantaina in lügl insembel cun nossas figlias e lur famiglias üna fin d’eivna cumünaivla.» Duri Bezzola, qua sülla lobgia da sia chasa a Scuol. Anniversari raduond da Duri Bezzola Als 23 da gün cumplischa l’anteriur cusglier naziunal Duri Bezzola da Scuol seis 80avel anniversari. Dürant sia vita s’ha’l ingaschà in differents möds. Sper manar la firma Bezzola ha’l eir fat politica cumünala e prestà illa società da cura da Scuol lavur a favur dal turissem. Da l’on 1991 es el gnü elet pel PLD sco cusglier naziunal. 16 ons es el i a Berna. Sco commember da la SRG-R, l’organ da mediaziun in connex culla sporta dals programs rumantschs da RTR, s’ha Duri Bezzola eir ingaschà pel rumantsch. Culs uffants da lur figlias Ninetta e Natalia discuorra Duri Bezzola rumantsch. Insembel cun sia duonna Susanne va’l suvent ad inscunters da collegas ed amis. «Nus giodain la cumpagnia.» (fmr/fa)

La scoula da Valsot ha üna settantina da scolaras e scolars. Siond cha’l nomer s’ha diminui i’ls ultims ons vain serrada la scoula da Ramosch e tuot ils uffants giaran in avegnir a scoula a Strada. Actualmaing van ils uffants da la primara da las differentas fracziuns da Valsot a scoula a Ramosch. Ils scolars e las scolaras dal s-chalin ot invezza van a scoula a Strada. D’incuort ha acceptà la radunanza cumünala l’import dad 1,3 milliuns francs per finanziar üna part da l’ingrondimaint da las scoula da Strada. «I’s tratta qua d’üna retenziun dal 2022 per l’on 2023 per finanziar ün’etappa da quist ingrondimaint», declera Fadri Riatsch chi’d es commember da la suprastanza cumünala da Valsot. El es respunsabel pels edifizis cumünals, la planisaziun e las lavuors da fabrica. «L’intenziun d’eira dad investir var duos milliuns francs illa scoula qua a Strada, culla situaziun actuala i’l sectur da fabrica, cha tuot es gnü inchari, esa da far quint chi cuostarà daplü.» Sco ch’el disch es la cumischiun respunsabla landervia ad evaluar ils cuosts plü precis, «per cha no possan lura d’utuon tour sü quel post i’l budget 2023». Üna scoula per tuots ils uffants da Valsot Il motiv cha Valsot sto ingrondir la chasa da scoula da Strada es cha’l nomer d’uffants s’ha redüt fermamaing i’ls ultims ons: «No vain uossa var 70 scolars, impustüt sül s-chalin ot s’ha diminui il nomer da scolars.» Perquai ha decis il cumün da Valsot d’avair in avegnir be plü üna scoula: «Decis pel lö da Strada s’haja perquai cha quista chasa da scoula fabrichada i’ls ons 1994/95 tenor ils plans dal büro d’architectura Häusler&Cathomen da Cuoira es in ün fich bun stadi ed ha tuot quai chi voul, sala da gimnastica, chadafö, plazza da sport, d’inviern il glatsch etc.», disch Fadri Riatsch, «la chasa da scoula gnarà ingrondida quist on chi vain per chi saja lö per tuot ils uffants da Valsot, da la scoulina fin la novavla.» Ün nouv stabilimaint cun colliaziun suotterrana Il cumün ha incumbenzà a l’architecta Seraina Felix Gallmann da Sent da planisar l’ingrondimaint. «Ella ha sviluppà ün stabilimaint cun trais etaschas chi gnarà fabrichà sülla plazza naira al nord da la scoula», declera il commember da la suprastanza cumünala, «i sarà ün edifizi independent da la chasa da scoula existenta, però collià suot terra.» L’architecta ha proponü da realisar ün stabilimaint in lain. «A no da la cumischiun da fabrica paraiva simpatic da resguardar ün material da fabrica indigen», disch Fadri Riatsch, «l’unica lavur plü gronda illa chasa da scoula existenta es chi vain fabrichà aint ün ascencur.» Sco ch’el manzuna sustegna il chantun quist proget, «causa chi gnaran fabrichats locals da scoula cull’infrastructura necessaria chi correspuonda a las pretaisas d’hozindi». Scha tuot va sco previs gnarà il proget realisà dürant l’on 2023. «La müdada da Ramosch a Strada gnarà fatta a temp per l’on da scoula 2023/24.» Nouv spazi d’abitar a Ramosch La chasa da scoula a Ramosch vain libra: «No da la suprastanza cumünala staran prosmamaing decider che chi dess capitar cun quella», disch Fadri Riatsch, «las discussiuns van in quella direcziun chi’s less realisar in quista chasa da scola spazi d’abitar per famiglias indigenas.» Chi s’haja nempe illa regiun Engaidina Bassa nair dabsögn da spazi d’abitar pajabel per indigens, agiundscha’l. La sala polivalenta resta pel mumaint sco ch’ella es, per l’adöver da las societats. Sün plazza da scoula vain fabrichada la butia cumünala. «Uschea saraja inavant vita sün quella plazza, ün lö d’inscunter, eir scha’ls scolars van in avegnir a Strada a scoula.» Fadri Riatsch muossa ingio cha’l nouv stabilimaint pel s-chalin ot da la scoula a Strada gnarà fabrichà. La chasa da scoula existenta a Strada es gnüda fabrichada i’ls ons 1990. La scoula da Strada survain üna sour (fmr/fa) Causa adüna damain uffants ha decis il cumün da Valsot d’avair in avegnir be plü üna chasa da scoula. La chasa da scoula a Ramosch gnarà serrada e la chasa da scoula a Strada ingrondida. Sco chi declera Fadri Riatsch chi’d es respunsabel pels edifizis cumünals e’ls sectuors planisaziun e fabrica, esa previs da fabrichar al nord da la scoula a Strada parallemaing ün nouv edifizi sün trais plans. In quel saran las stanzas da scoula pel s-chalin ot. Las duos chasas gnaran colliadas suot terra, uschè cha las scolaras e scolars pudaran ir cun putschas via e nan. Il proget da l’architecta Seraina Felix Gallmann da Sent cuostarà var duos milliuns francs. Previs esa da cumanzar a fabrichar da l’on 2023. Il nouv stabilimaint sarà pront per l’on da scoula 2023/24.

In mardi avantmezdi haja dat a Strada ün accidaint da lavur. Il famagl d’ün paur es gnü feri. L’hom da 66 ons d’eira a las 10.15 ch’el lavuraiva cun ün sofla-fain. Cun far quista lavur es el dat per terra, sglischà desch meters giò d’üna costa e crodà lura giò d’ün mür da passa trais meters otezza. Ün team da l’ambulanza da l’Ospidal Scuol ha prestà prüm agüd. Causa chi’s supponiva ch’el haja subi ün trauma da la chavazza e’l tscharvè til ha la Rega svolà a Cuoira i’l Ospidal chantunal. La Polizia chantunala dal Grischun sclerischa uossa co chi’d es gnü a quist accidaint. (cdm/fmr) Il famagl es crodà giò da quist mür e s'ha feri il cheu. fotografia Polizia chantunala

Daspö 40 ons presidiescha Jachen Erni la Fundaziun Baselgia San Niclà. Dürant quel temp ha’l ramassà bler savair davart quista baselgia e sia istorgia. «Eu vaiva adüna guardà a San Niclà quista baselgia cul clucher chi d’eira in proprietà privata», disch Jachen Erni chi’d es da l’annada 1946, «cun mia vocaziun da disegnadur da fabrica e stimader da chasas m’han stabilimaints vegls e lur istorgia adüna interessà.» Al principi dals ons 1980 vaiva’l dudi cha la famiglia proprietaria König nu dovraiva plü la chasa da paur cun baselgia. Quai til ha alarmà. «Il chamin il plü ot in Engiadina» A Jachen Erni paraiva chi füss da far alch, per evitar cha chasa e baselgia gnissan vendüdas. Causa sia lavur da stimader d’eira’l fingià stat in quist stabilimaint e vaiva vis cha la baselgia d’eira amo intacta. «Cur chi’s gniva aint da porta d’eira a schnestra miss aint sco in üna trocla la stüva, e sur la stüva d’eira üna chombra», as regorda’l, «davantvart d’eira üna tualetta e’l rest dovraivna sco stalla e tablà. I vaivan fat aint ün fuond e gnivan cul fain aint da l’apsida.» La chadafö d’eira, sco ch’el cuntinuescha, i’l clucher. L’entrada veglia vaivna suoglià e fat dal piertan aint la colliaziun. Tras il tschêl sura passaiva il füm sü dal clucher. «Perquai vaiva nom da quel temp cha quai saja il plü grond chamin da l’Engiadina», disch el cun ün surrier. Blera lavur prestada gratuitamaing «No vain lura dumandà intuorn per verer chi chi vess interess da mantgnair il stabel a San Niclà.» Il cumün ha dit chi possan sustgnair ün pa finanzialmaing, ma na surtour svessa il proget. Perquai ha Jachen Erni guardà svessa da chattar üna gruppa per constituir üna fundaziun. «Il böt da la fundaziun vaina defini uschea chi dess esser üna baselgia per scopos culturals ed ecclesiastics.» Las gazettas da quella jada han rapportà da quist proget e la fundaziun ha cumanzà a ramassar finanzas per til realisar. «Quai es stat üna ter sfida», manzuna’l, «in chascha d’eiran be quels pêr raps ch’eu vaiva pajà aint sco fundatur.» Chi saja lura i pass per pass. Il budget s’amuntaiva ad 800 000 francs. Da l’on 1982 han cumanzà las lavuors da fabrica e dal 1987 hana pudü conclüder il proget. «Cun Jon Clos Brunner barmör vaina gnü ün stupend architect e blera lavur han mansterans prestà gratuitamaing.» El manzuna duos exaimpels: «Ils falegnams barmörs Not Wieland da Martina e Jon Depeder da Sta. Maria han construi il prüm la s-chala e’ls podests e l’oter la sopcha pels duos sains nouvs i’l clucher.» Üna plattafuorma eir per artists giuvens Cur cha tuot la fabrica d’eira a fin s’haja fundà la Società Baselgia San Niclà. Causa mancanza dad oters candidats ha Jachen Erni surtut eir il presidi da la società. Ils commembers da quella han cumanzà ad organisar occurrenzas: Da quel temp d’eira da la partida eir il ravarenda Hans-Peter Dürr chi vaiva gnü l’idea da spordscher arrandschamaints culturals in baselgia. «Museums vaina avuonda, no stuvain far ün lö chi viva, vaiva’l manià», disch Jachen Erni, «e quai s’ha verifichà, quista baselgia chi’d es gnüda fabrichada illa mità dal 12avel tschientiner ha sustegn da tuot las varts, id es uschè blera glieud chi vain e disch cha l’atmosfera saja qua unica.» Actualmaing ha la società circa 340 commembras e commembers, glieud da tuot la Svizra ed eir da sur cunfin. «No d’eiran in amo daplüs, ma cun corona s’ha diminui quel nomer ün pa.» Ch’els hajan adüna miss pais da dar eir ad artistas ed artists giuvens la pussibiltà da’s preschantar illa baselgia, infuorma il president, «sopchas esa aint 85, id es però lö per üna tschietina da persunas.» Fascinà da l’istorgia da San Niclà Il ravarenda barmör Carl Wieland vaiva accumpagnà a la fundaziun e società San Niclà e furni bleras infuormaziuns davart la baselgia. «Ed Armon Planta ans ha güdà cun infuormaziuns da la via chi passaiva là da temps preistorics», disch Jachen Erni, «la via veglia d’Engiadina manaiva suot Ramposch oura, sper la Tuor da Serviezel giò e sur l’En via per passar inavant vers Raschvella e giò San Niclà.» Dürant il 15avel tschientiner es gnüda fabrichada la via da Plattamala, «uschea ha pers San Niclà ün pa sia importanza.» El savess quintar amo bler daplü da l’istorgia da quist cumünin e da sia baselgia. Per exaimpel chi gniva quintà cha’ls Frances vaivan zoppà ün s-chazi a San Niclà. «Para ch’inchün vaiva perfin cumanzà a chavar per chattar quist s-chazi.» El manzuna eir il raquint «Der rote Rock» da Tina Truog-Saluz (1882-1957): «In quel esa descrit co cha la glieud passaiva a San Niclà per ir sü Raschvella ed inavant da l’Engiadina sü.» Jachen Erni es gnü intimà da plüssas varts da scriver sü tuot quist savair ch’el ha ramassà. El ha decis da far quai ed ha incumbenzà a l’istoriker e schurnalist Markus Brühlmeier da til sustgnair. Cun el vaiva Jachen Erni collavurà eir cun scriver il cudesch «Las melodias dals randulins». Eir in quista publicaziun da la schocca cotschna da Tina Truog-Saluz ha Jachen Erni chattà infuormaziuns da San Niclà e sia baselgia. Fotografia Flurin Andry La baselgia da San Niclà es hozindi ün center cultural. Quatter decennis per San Niclà (fmr/fa) La baselgia da San Niclà es gnüda fabrichada illa mità dal 12avel tschientiner. Al principi dals ons 1980 vaivan ils proprietaris l’intenziun da tilla vender. Per evitar chi detta in quella ün’abitaziun da vacanzas ha Jachen Erni decis da constituir üna fundaziun. L’intent d’eira da renovar la baselgia e tilla metter a disposiziun per scopos culturals ed ecclesiastics. Da l’on 1987 d’eira il proget realisà. Quel on es gnüda fundada la Società Baselgia San Niclà chi organisescha ils arrandschamaints culturals illa baselgia. Jachen Erni es gnü elet sco president eir da la società. Fin al di d’hoz s’ha el occupà fermamaing cull’istorgia da la baselgia e’l cumünin San Niclà. Uossa ha’l l’intenziun da scriver ün cudesch lasupra.

«D’ingionder vainst, d’inua es ti?» Darcheu üna o duos persunas rumantschas implü chi han chattà la via a Mitlödi pro Hans Fäh, l’iniziant dal «Cafè rumantsch da Glaruna». Che bel, no ans inclegiain, sursilvan, jauer, surmiran, ladin da l’Engiadina Bassa. Lapro üna buna marenda. E tuots tavellan sco cha’l piccal es creschü. Da tuottas sorts temas, ma eir conguals da pleds, «il vierv» ed eir grammatica. Forsa üna chanzun. Vers saira lura, chau chau, a la prosma; e quai fingià daspö circa ün an darcheu, sco avant la pandemia. Grazia fich Hans per tia iniziativa e perseveranza. Ulrica Blumer-Vital

Paca naiv e paca plövgia illa vallada dal süd: il Cumün da Val Müstair appellescha a la populaziun da la fracziun da Müstair da spargnar aua da baiver. Daspö l’utuon passà haja plovü bler massa pac illa Val Müstair e l’inviern cun paca naiv nun ha neir na pudü implir ils reservoirs d’aua. Neir las muntognas nu sun plü cuvernadas cun naiv ed uschè es eir ün ulteriur reservoir d’aua fingià alguantà. «Daspö il settember 2021 nu vaina mai plü gnü las quantitats d’aua our da las funtaunas sco quai che cha nus d’eiran adüsats», ha Marcus Cola, cheu da bügl i’l Cumün da Val Müstair, dit invers RTR. Ün problem be a Müstair In media douvran ils da Müstair 350 liter aua al minut, uossa vala però da spargnar aua: Causa la mancanza da plövgia e la situaziun geografica – Müstair es situà da la vart sulagliva da la val, han ils reservoirs bler damain aua co üsità. Ün fögl volant ha in lündeschdi passà infuormà la populaziun davart la situaziun acuta. «Nus dumandain a la populaziun, da desister da lavar autos e plazzas u eir da dar aua a prada e üerts. Eir glieud chi ha forsa ün bognin – u alch simil – dess per plaschair spargnar aua. Nus dumandain ün consüm ponderà», uschè l’administraziun cumünala invers la FMR. Implü ha il Cumün da Val Müstair dat sclerimaint, cha la situaziun saja be a Müstair uschè acuta, illas otras fracziuns as haja avuonda aua. Agricultura ha otra funtana Cha la mancanza d’aua pudess esser üna consequenza dal sauar la prada, nu saja il cas. «La sauaziun da tuot la pradaria vain fatta independentamaing da l’aua da baiver. Quella vain our da flüms o otras auas», uschè il chanzlist Not Manatschal. Amo as tratta d’ün appel a la populaziun da spargnar aua da baiver. Scha la mancanza vess da gnir plü acuta, pudess il cumün eir scumandar l’ütilisaziun d’aua da baiver per tschertas lavuors, ha averti il cheu da bügl invers RTR. Üna situaziun sumgliainta haja dat in Val Müstair fingià avant plüs ons üna jada. Ün fögl volant ha infuormà a la populaziun da Müstair da spargnar aua.

Il studio da fitness Origym a Scuol survain il premi d’innova­ziun 2021 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM). La Regiun EBVM ha premià in gövgia saira cun Origym üna sporta, da la quala fan adöver sportistas e sportists da hobi indigens fin pro atletas ed atlets professiunals da lontan. Origym es gnü fundà da l’on 2020 dal performance coach Arno Calmarini. Davo avair manà daspö il 2011 il studio da fitness Elite Trainig a Turich, es el darcheu tuornà illa patria per drivir l’Origym. La sporta vasta per las differentas gruppas in mera, l’experienza e la rait da contacts dal gestiunari vegnan nomnadas sco recettas pel success. Origym cumbina il trenamaint classic da fitness cun yoga e gimnastica ed els s’inclegian eir sco piuniers in lur chomp. Adonta cha’l studio da fitness ha gnü da serrar sias portas temporarmaing causa la pandemia, s’ha Origym pudü profilar sco center da trenamaint per tuotta sorts sportistas e sportists in Engiadina Bassa. Il premi es dotà cun 3000 francs ed es gnü surdat als 23 da gün i’l Origym a Scuol. (cdm/fmr) Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol.... Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol.... Exercizis da yoga aint il Origym a Scuol.... Arno Galmarini maina il center da fitness Origym aint il Bogn Engiadina Scuol.

Fingià daspö divers ons prouva il Center da sandà Val Müstair d’offrir seis servezzans medicinals eir sur cunfin. Daspö quista prümavaira po el spordscher a las abitantas ed als abitants da Tuer, güsta dadour il cunfin, il trattamaint d’urgenza. La presidenta cumünala da Tuer es fich surleivgiada da quista collavuraziun sur cunfin chi’d es gnüda preschantada in gövgia a Sta. Maria. «Chi chi va plan va san.» – Il proverbi tuorna quista jada i’l vair sen dal pled, in ün sectur «san». Daspö üna vainchina d’ons s’haja nempe provà da tuottas duos varts dal cunfin Italia-Svizra da chattar üna collavuraziun i’l sectur da sandà in Val Müstair. Sainza success. Ils muglins administrativs-politics tanter Cuoira e Roma nu molaivan adüna i’l listess ritem. Ma quista prümavaira esa it svelt. Daspö duos mais pon abitantas ed abitants da «Taufers im Münstertal», be güsta trais kilometers davent da Sta. Maria, far adöver in cas urgiaints dals servezzans dal pitschen ospidal in Val Müstair. Üna soluziun chi cuntainta tuottas varts, sco chi s’ha pudü dudir in gövgia davomezdi ad üna conferenza da medias i’l Center da sandà Val Müstair. «Nus eschan surlevgiats» La persuna la plü cuntainta in gövgia saira es statta sainza dubi Roselinde Gunsch, la presidenta cumünala da Tuer (I). «Nus eschan propi fich surleivgiats chi funcziuna uossa», ha ella dit invers la FMR. Abitantas ed abitants da seis cumün pon simplamaing ir svelt sur cunfin, muossar a Sta.Maria la carta da sandà e d’identità e’s laschar controllar e trattar in cas urgiaints o schi bsögnan ün prüm sclerimaint. Il trattamaint metta il Center da sandà lura a quint al Südtiroler Sanitätsbetrieb – quai chi’d es ün sistem statal impè da las chaschas d’amalats privatas in Svizra. Scha’l malesser, la malatia o l’accidaint douvra però ün trattamaint plü extais, lura vain il cas dat inavant ad ün meidi o ad ün ospidal i’l Tirol dal süd, p.ex. a quel da Schlanders (I), var 35 km davent da Sta. Maria. I’l Tirol da süd regna al mumaint ün manco da meidis. Rosalinde Gunsch declera: «In tuot il Vnuost daja var desch plazzas da meidis i’ls cumüns, quai chi’d es in fuond fingià pac. Ma da quellas plazzas da meidis sun occupadas be set o ot. Il meidi chi’d es respunsabel per nos cumün es be ün di l’eivna a Tuer. E güsta per glieud plü veglia o per uffants pitschens es quai üna roba da l’impussibel. La soluziun cul Center da sandà Val Müstair es ideala e simpla.» Quel po nempe spordscher minchadi ün servezzan da 24 uras. Preschantà la sporta a la populaziun Eir pervi dal grond manco i’l provedimaint medicinal da basa illa regiun s’haja uossa chattà i’l Tirol dal süd vaira svelt la storta pella collavuraziun sur cunfin. La fin d’avrigl es gnü signà ün contrat da collavuraziun, in mai es fingià it in vigur il servezzan e principi da gün ha il «Center da sandà Val Müstair» preschantà eir publicamaing sia sporta a la «Bürgerversammlung» dal cumün da Tuer. La directura dal Center da sandà, Judith Fasser, conferma cha plan planet haja l’offerta fat la runda pro la populaziun da Tuer: «In mai vaina gnü be üna dunzaina da cas dal cumün vaschin. Ma davo la radunanza cumünala a Tuer vaina gnü minchadi duos fin trais cas.» Il center fa quint cun var 300 paziaintas e paziaints o alchet daplü sur tuot on, sco cha’l president da la cumischiun dal Center da sandà, Chasper Stuppan, ha dit invers la FMR. Il cumün da Tuer ha raduond 1000 abitantas ed abitants, uschè cha’l radius da pussibels paziaints as redubla plü o main pel pitschen ospidal a Sta.Maria. La Val Müstair ha nempe var 1400 abitantas ed abitants. Per l’ospidal a Sta. Maria restarà la plülavur in ün rom modest – ma la plüvalur es fich bainvisa. Judith Fasser: «Id es ün grond inrichimaint pel center ed impustüt esa ün prüm pass chi pussibiltescha forsa oters in avegnir. Eir schi’d es da dir chi’d es duos sistems da sanità fich differents, quel svizzer e quel talian. Fingià be las tariffas dals singuls trattamaints divergeschan enorm.» Il prüm pitschen pass da collavuraziun sur cunfin, tanter Center da sandà Val Müstair ed il cumün vaschin es fat. Prossems pudessan seguir davo quist proget da pilot chi düra fin dal 2024. Ün votum bod filosofic ha fat a la conferenza il schefmeidi dal Center da sandà, Theodor von Fellenberg: «Nus passantain güst ün curius temp, ingio cha’ls cunfins as serran ed ingio chi dà conflicts da cunfin. Nus nu pudain far oter co dir in nossa situaziun: Nus eschan qua per tuots, eir per paziaintas e paziaints da Tuer.» E che disch il Chantun? Che disch il portader dals ospidals publics in Grischun, il Chantun, da la collavuraziun i’l sectur da sandà tanter la Val Müstair e Tuer? – Il Departamaint da güstia, sgürezza e sandà nun ha pudü esser preschaint a la conferenza a Sta.Maria, scriva però sün dumonda da la FMR ch’el haja tut cugnuschentscha da la collavuraziun sur cunfin. Quella stetta in quist rom però illa cumpetenza dal center cun las autoritats dal Tirol dal süd. Cha otras collavuraziuns pussiblas – p.ex. cha abitantas ed abitants da la Val Müstair pudessan gnir trattats in ospitals dal Vnuost – stuvessan lura gnir regladas sur il Chantun, las sgüranzas d’amalats e l’Uffizi federal da sandà publica. Cha eir otras regiuns (p.ex. Puschlav o Bregaglia) pudessan avair interess da collavurar sur cunfin in quista fuorma, nun es cuntschaint al Chantun, sco ch’el ha scrit a la FMR. (fmr/dat) Il Center da sandà Val Müstair a Sta.Maria Il Center da sandà Val Müstair a Sta.Maria Han preschentà in gövgia da cumünanza il proget da pilot per üna collavuraziun sur cunfin i’l sectur da sandà in Val Müstair – las rapreschantantas ed ils rapreschantants politics, da l’administraziun e dals ospidals da tuottas duos varts dal cunfin. Es fich surleivgiada culla nouva spora medicinala aint il Center da sandà Val Müstair – Roselinde Gunsch, la presidenta cumünala da Tuer (I). La directura dal Center da sandà Val Müstair - Judith Fasser. Theodor von Fellenberg, il schefmedi dal Center da sandà Val Müstair. Fotografà in occasiun da la conferenza da medias per la collavuraziun sur cunfin cun Tuer, ils 23 da gün 2022.

Curriduras e curridurs indigens han guadagnà las cuorsas da la premiera dal Engiadina Scuol Trail chi ha gnü lö in sonda, ils 25 da gün 2022. La cuorsa roiala sur 54 kilometers ha guadagnà Silvano Pua da Vnà. Las cuorsas sur 20 kilometers han guadagnà Micha Steiner da Samedan e Flurina Eichholzer da Zernez. Quai scriva RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Per la prüma jada ha gnü lö illa regiun da l’Engiadina Bassa üna cuorsa da trail running – l’uschè nomnada cuorsa Engiadina Scuol Trail. La cuorsa roiala da l’occurrenza es statta la cuorsa «Alvetern» sur 54 kilometers e 3200 meters differenza d’otezza. La cuorsa media es statta üna cuorsa sur 20 kilometers cun 1200 meters differenza d’otezza, e la cuorsa cuorta es statta üna cuorsa per uffants sur 6 kilometers. (rtr/fmr) In sonda passada ha gnü lö la premiera dal Engiadina Scuol Trail.

Desch eivnas es stat serrà il Bogn Engiadina Scuol (BES) per lavurs da sanaziun. Davant e davo las culissas esa gnü lavurà per dar al bogn ün vesti frais-ch. Sonda passada – punct a las dudesch a mezdi – ha il BES darcheu drivi sias portas. Dürant las lavurs es statta cuverta la zona da bognar dal BES cun üna tenda da pla­stic. Suot la tenda han lavuraintas e lavuraints allontanà las veglias plattinas ­blauas e tillas rimplazzà cun nouvas grischas, els han montà nouvas spuondas e giascha­ditschs fats d’atschal da crom ed intablà parts da la sauna cun dschember. Implü han surgni las grottas d’aua fraida e choda üna nouv’iglüminaziun da culur. Però eir davo las culissas dal BES esa gnü lavurà e la tecnica es gnüda missa in uorden. Daspö sonda passada as preschainta il BES i’l nouv e frais-ch vesti. Restar competitiv «Las lavurs sun idas fich bain», disch Claudio Duschletta, il directer dal BES, chi s’al­legra dal nouv aspet dal bogn. Cun seis impissamaints es el però fingià pro la prosma sanaziun – quella varà lö tenor il turnus üsità in trais ons: «Ils bsögns da las visitaduras e dals visitadurs as müdan d’incuntin», uschè Claudio Duschletta plünavant. Cha perquai stopcha far il BES eir in avegnir adüna darcheu investiziuns per restar cumpetitiv in congual cun oters bogns termals. «Eu vez simplamaing cha nossa concurrenza investischa eir adüna inavant. Il BES es üna bella sporta, ma la glieud es hozindi movibla e conguala cun oters bogns – per exaimpel quel a Bogn Ragaz o cun quels a Meran in Italia.» Cha scha’ls giasts vezzan cha l’infrastructura gnia mantgnüda e chi’s vöglia spordscher eir adüna darcheu nouvas attracziuns, schi lura vezzan els eir, cha’l BES saja «ün bel lö per tuornar». Avegnir sainza bogn roman-irlandais? Dürant las ultimas desch eivnas sun gnüts investits 1,6 milliuns francs per la sanaziun dal BES. A medem temp sun gnüts refats eir ils prüms duos tets per ün import da 250 ​000 francs – ils ulteriurs tets dessan lura gnir renovats i’l decuors dals prossems tschinch ons. Ingünas investiziuns nu sun planisadas pel mumaint però i’l bogn roman-irlandais – quai chi d’eira da plü bod l’attrac­ziun principala dal BES. Ün stüdi i’l rom dal proget «Avegnir Infra Scuol» ha però muossà cha quella sporta nun es plü dumandada. Il cumün da Scuol ha preschantà d’incuort diversas variantas per far müdamaints vi dal BES – quellas prevezzessan da müdar l’ütilisaziun dal bogn roman-irlandais. Claudio Duschletta: «Il proget «Avegnir Infra Scuol» füss tenor mai important per manar inavant il BES. Intant es quai però tuot amo musica da l’avegnir.» Il Bogn Engiadina Scuol as preschainta in ün nouv, frais-ch vesti. Ils materials dominants sun crap grisch ed atschal da crom. Il Bogn Engiadina Scuol as preschainta in ün nouv, frais-ch vesti. Ils materials dominants sun crap grisch ed atschal da crom. Il Bogn Engiadina Scuol as preschainta in ün nouv, frais-ch vesti. Ils materials dominants sun crap grisch ed atschal da crom. Daspö sonda passada as preschainta il Bogn Engiadina Scuol in ün nouv vesti. Las grottas d’aua fraida e choda han surgni üna nouv’iglüminaziun.

Da gövgia fin dumengia passada es stat Zernez darcheu il «Mecca» da la musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö il Burning Mountain Festival sün l’areal a Praschitsch. La FMR ha discurri cun Dominique Lauber, president dal comitè d’organisaziun. El es situà tanter l’Engiadin’Ota, l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. D’instà es el per numerusas viandantas e viandants il punct da partenza per üna gita i’l Parc Naziunal Svizzer – il cumün da Zernez. Normalmaing ün cumün quiet e pachific. Normalmaing – adüna vers la fin da gün pelegrineschan rotschas d’amaturas e d’amaturs da la musica electronica – per esser precis dals geners da musica Goa- e Psytrance – tras il cumün in direcziun Praschitsch. Sül prà – situà a l’entrada dal cumün ed in üna storta da l’En – ha lö il «Burning Mountain Festival». Davo duos ons posa han fat tremblar da gövgia fin dumengia passada ils bass da la musica electronica darcheu las muntognas a Zernez. Tanter 4000 fin 5000 persunas «Sensaziunal», respuonda Dominique Lauber in sonda davomezdi cun ün surrier a la dumonda da la FMR co cha’l festival haja cumanzà. Il president dal comitè d’organisaziun dal «Burning Mountain» agiundscha, cha’ls prüms dis hajan els cumbattü ün pa culla plövgia e cul vent, ma cha las previsiuns da l’ora muossan ch’els pudaran giodair uossa duos dis cun bell’ora. Eir culla quantità da las visitaduras e dals visitadurs es Dominique Lauber cuntaint: «I nu sun amo quà tuots, ma eu craj chi sarà plü o main la listessa quantità sco avant la pandemia.» Fin l’ultim di dal festival fan quint ils organisaturs dimena cun tanter 4000 e 5000 persunas. Co attira il festival però seis public? Cun chaminar vers il plazzal a Praschitsch as passa sper il parkegi cun autos da tuot las parts da l’Europa ed eir sül plazzal svessa s’inscuntra a persunas da differentas naziunalitats – in Engiadina nu s’haja vis però ingüns placats o otra reclama. «Nus ragiundschain nos public in prüma lingia tras las medias socialas», disch Dominique Lauber, «e la glieud da la regiun chi voul gnir a nos festival sa intant cur ch’el ha lö.» Ün dals plü gronds festivals Che gruppa da glieud vöglian els insomma attrar al «Burning Mountain»? Dominique Lauber declera: «Cun nos festival servin nus üna nischa musicala. Perquai vegnan in prüma lingia persunas chi taidlan gugent da quella musica. Quels han lur chalender da termins e van eir a plüssas da quistas festas.» Da quellas festas da «Goa» sco a Zernez, daja plüssas in Svizra – il «Burning Mountain» es però üna da las plü grondas da quel gener. Il festival – chi ha dal rest festagià ingon seis deschavel giubileum – ha gnü lö ils prüms ons a Charal. Quel plazzal chi’s rechatta da tschella vart da l’En güsta vis-a-vis da Praschitsch, es gnü cul temp però massa pitschen. Eir causa problems d’infrastructura han perquai decis ils organisaturs dal 2014 da far müdada sül plazzal ingio cha’l festival as rechatta hozindi. A la dumonda schi saja previs in avegnir d’ingrondir inavant il festival, respuonda Dominique Lauber: «Scha nus vezzain cha la dumonda es avantman, es quai dal sgüra ün’opziun. Nus vain natüralmaing üna limita da visitaduras e da visitadurs, flot füss perquai schi’s pudess in alch möd – per exaimpel cun üna punt da lain – colliar il vegl ed il nouv plazzal.» Optimistic per l’avegnir Dimena – quist on ha gnü lö il «Burning Mountain Festival» però amo in sia grondezza üsitada. E co chi para nun han ne la pandemia e ne problems d’igiena – dal 2012 han patti nummeruas visitaduras e visitadurs davo il festival da vungas e da diarrea – donnagià sia popularità. Perquai guarda Dominique Lauber optimistic vers l’avegnir: «Nus fain quia il festival uschè lönch co cha nus pudain». Quai dependa però eir da la collavuraziun cul cumün da Zernez. Tenor il president dal comitè d’organisaziun dal «Burning Mountain» es quella però fich buna: «Avant, ma eir dürant il festival han lö adüna darcheu inscunters cul cumün. La collavuraziun es propa fich stretta.» Burning Mountain ha darcheu gnü lö Normalmaing es Zernez ün cumün quiet e pachific. Normalmaing – adüna vers la fin da gün pelegrineschan però rotschas d’amaturas e d’amaturs da la musica electronica – per esser precis dal gener da musica Goa- e dal Psytrance – tras il cumün in direcziun Praschitsch. Sül prà – situà a l’entrada dal cumün ed in üna storta da l’En – ha lö il «Burning Mountain Festival». Davo duos ons posa han fat tremblar da gövgia fin dumengia passada ils bass darcheu las muntognas e tanter 4000 fin 5000 visitaduras e visitadurs han ballà pro’ls ritems da la musica. La FMR ha discurri cun Dominique Lauber, president dal comitè d’organisaziun. (fmr/an) Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival». Tanter 4000 fin 5000 persunas han ballà da gövgia fin dumengia passada pro ritems da musica electronica. Davo duos ons posa ha gnü lö a Zernez darcheu gnü lö il «Burning Mountain Festival».

Als 22 d’october 2022 ha lö per la tschinchavla jada il «Bergbierfestival» a Ramosch. Quai scriva il comitè d’organisaziun in üna comunicaziun a las medias. Amaturas ed amaturs da biera pon degustar eir ingon differentas bieras prodütas sur 1000 m s.m. da tuot la Svizra e prodots da Bun Tschlin dürant üna gita chi maina da Tschlin a Ramosch. Las sportivas e’ls sportivs tanter ils visitadurs dal festival pon as partecipar ad üna tura da Vnà sül Piz Arina e giodair la vista cun üna biera meritada. A la saira dal festival es lura pisserà per trategnimaint musical. Sül program stà ün concert da la band da rock svizra «Megawatt». Tickets pel «Bergbierfestival» as poja cumprar suot: www.ticketino.ch (cdm/fmr) Als 22 d’october 2022 ha lö per la tschinchavla jada il «Bergbierfestival» a Ramosch.

A la radunanza da rendaquint 2021 dal cumün da Scuol han ils respunsabels preschantà cifras allegraivlas cun ün gudogn pro’l quint da gestiun da s-chars 5,6 milliuns francs. Implü s’haja pudü redüer ils debits a cuorta e lunga vista. Ils set ons davo la fusiun dals ses cumüns al cumün da Scuol sun stats finanzialmaing ün grond success. Il chapital ester ha pudü gnir redüt per 30 milliuns francs a 10,5 milliuns francs pella fin da l’on 2021. L’on 2022 es pel president cumünal, Christian Fanzun l’ultim on d’uffizi cun seis ultim rendaquint. Il rendaquint allegraivel nu das-cha far glüschir ils ögls causa chi’d es evidaint chi spettan pel futur lezchas chi sun colliadas cun grondas investiziuns. «Pro las entradas nettas da las impostas generalas vaina gnü ün augmaint remarchabel da s-chars 15 milliuns francs, da l’otra vart 700 000 francs damain pro’l rechav our da concessiuns dal dret da las auas», ha dit Fanzun. Causa la gronda actività i’l sectur d’immobiglias sun las entradas da l’imposta da müdaman cun 2,7 milliuns francs fich otas. Las investiziuns nettas illa facultà administrativa sun bainquant plü bassas co büdschetà. Quellas importan 2,414 milliuns invezza da 7,122 milliuns francs tenor preventiv. Il quint es gnü preschantà da Michel Taisch, respunsabel pel quint 2021: «Ün’o tschella investiziun nun es gnüda realisada obain spostada, o cha’l proget nun es gnü fini dal 2021. Ün factur pesant es la restituziun da l’impraist da 3 milliuns francs concess a l’Institut Otalpin Ftan SA.» Taisch ha desdit sco schef da finanzas e surpiglia l’uffizi d’impostas. Seis post sco schef da finanzas ha surtut Viktor Glaser. Il 2022 es l’ultim on d’uffizi da Fanzun «2022 es meis ultim on d’uffizi sco capo dal cumün da Scuol e quist es meis ultim rendaquint. Sch’eu guard inavo süls ultims set ons possa constatar cha differents böts da la fusiun sun ragiunts tenor las aspettativas e directivas. Oters han dovrà plü lönch co previs», ha dit il capo. La situaziun culla pandemia da Corona s’ha megldrada, la vita sociala s’ha normalisada e la populaziun po avair spranza da pudair tuornar inavo in üna vita culla qualità e libertà da plü bod. La radunanza ha approvà il quint e dat dis-charg als respunsabels sainza cuntravuschs. La radunanza ha eir decis da liquidar duos impraists concess al Bogn Engiadina ill’otezza dad in tuot 4,5 milliuns francs. Temas chi han dat rumpatesta Ill’introducziun dal capo as poja leger: La registraziun digitala da tuot ils affars cumünals es statta ün process cuostaivel, lung ed intensiv ed es gnü realisà sper la lavur regulara. La planisaziun cumünala es ün tema chi nu piglia ingüna fin. Tuot ils cumüns in Grischun ston surelavurar lur plans directivs e far las revisiuns da la planisaziun e da las zonas. Cun quai chi dà in Grischun massa pacs büros da planisaziun daja gronds retards. Dürant las duos periodas d’uffizi haja dat blers evenimaints da la natüra inaspettats chi han chaschunà gronds cuosts. Il persunal es ün tema sensibel ed emoziunal e mincha rimplazzamaint chaschuna discussiuns e reacziuns ed es collià cun adattamaints persunals. Occupar plazzas da lavur dvainta adüna plü greiv. La prontezza da surtour respunsabiltà es ün tema delicat e l’interessenza da s’annunziar sün inserats fich pitschna. La chasa cumünala da Scuol, davovart la chasa da scoula. Radunanza da rendaquint a Scuol Lündeschdi passà ha gnü lö la radunanza da rendaquint dal cumün da Scuol illa sala cumünala a Scuol. Ils respunsabels han pudü preschantar ün rendaquint allegraivel e la radunanza ha approvà quel e dat dis-charg als respunsabels sainza cuntravuschs. Pel president cumünal, Christian Fanzun es il 2022 l’ultim on d’uffizi ed el ha preschantà seis ultim rendaquint. Il quint da gestiun muossa ün gudogn da s-chars 5,6 milliuns francs ed il chapital ester ha pudü gnir redüt i’ls ultims ons per 30 milliuns francs sün 10,5 milliuns sülla fin dal 2021. La suprastanza es statta confruntada cun temas chi han dat rumpatesta. (fmr/bcs)

Victoria Mosca da Samedan es la nouva presidenta da l`Uniun dals Grischs (UdG). Ella succeda a Hermann Thom da Susch, chi vaiva demischiunà a chaschun da la radunanza generala la fin d’avrigl. La suprastanza da l’UdG es gnüda ringiuvnida ed es hoz uschè feminina sco amo mai. Culla tscherna da la nouva suprastanza han, sco cha l’UdG scriva in üna comunicaziun da medias, seis commembers e commembras tschernü ün müdamaint da generaziun. La plü veglia commembra ha cumpli 40 ons. Cun bler schlantsch ha la suprastanza surtut dürant las ultimas eivnas las incumbenzas da l’anteriura suprastanza e s’ha d’incuort constituida. Sco presidenta s’ha missa a disposiziun Victoria Mosca da Samedan. Il Jauer Romedi Conradin es chaschier e Violanta Rominger da Segl e Fadrina Hofmann da Scuol sun assessuras. Illa suprastanza sun rapreschantadas tuot las regiuns da l’intschess ladin. La prosma occurrenza, a la quala l’UdG sarà preschainta es il Festival da la chanzun rumauntscha chi ha lö quista fin d’eivna a Zuoz. Aposta pel festival edischa l’UdG il nouv cudeschin da chant «Rebombs muntagnards» cun passa 30 chanzuns in tuot ils idioms. La nouv’ediziun as poja cumprar dürant il festival o i`l shop online da l’UdG. La prosm’ediziun chi cumpara es la Chasa Paterna 140. Quist’on sarà ella in puter e pronta pels Dis da litteratura a Domat al principi da november. (cdm/fmr) La suprastanza da l’Uniun dals Grischs nun es amo mai statta uschè feminina sco ingon.

A Müstair vain realisà sper l’Hotel Helvetia ün cumplex cun abitaziuns, wellness e locals da terapia. Davo lur trattamaint a Susch varan là paziaintas e paziaints da la Clinica Holistica la pussibiltà da’s preparar pel minchadi. Però eir il Center da Sandà Val Müstair dess profitar da la sporta. In mardi davomezdi ha gnü lö la prüma palada pel proget. «Nos böt es da posiziunar la Val Müstair sco destinaziun a la testa dal turissem da sandà» – cun quel slogan vain propagà il proget per ün’oasa da sandà in Val Müstair. Quell’oasa vain realisada in fuorma d’ün cumplex cun ses abitaziuns, locals da terapias e diversas sportas da wellness sper l’Hotel Helvetia a Mü­stair. Las inizaintas ed ils iniziaints dal proget sun Anita, Pierre-René ed Oliver Grond, ils proprietaris da l’Hotel Helvetia, e Mattias Bulfoni, president dal cussagl administrativ da la Clinica Holistica Susch. In preschen­tscha da la presidenta dal Cumün da Val Mü­stair, Gabriella Binkert Becchetti, ha gnü lö in mardi davomezdi la prüma palada. Contrat da collavuraziun «Eu n’ha fingià lönch i’l cheu l’idea da realisar üna sporta da turissem da sandà», ha dit Mattias Bulfoni in mardi davomezdi invers la FMR. Ch’els hajan suvent paziaintas e pa­ziaints illa Clinica Holistica a Susch chi nu lessan tuornar a chasa subit davo lur trattamaint, ha declerà il president dal cussagl administrativ da la clinica plünavant, «nus tscherchain per els lura abitaziuns o hotels illa regiun. Quai nun es però adüna uschè simpel.» I’l rom d’ün contrat da collavuraziun cun l’Hotel Helvetia varan quellas paziaintas e paziaints in avegnir la pussibilità da gnir in Val Müstair in üna da las ses abitaziuns chi vegnan fabrichadas. Ch‘illa chasa nouva survegnan els eir davo lur terapia a Susch sustegn psicologic, pon far adöver da las sportas da wellness ed uschè – eir insembel cun lur confamiliars – as preparar in ün lö neutral per lur retuorn i’l minchadi, uschè Mattias Bulfoni. S-chaffir plazzas da lavur Sper las paziaintas ed ils paziaints da la Clinica Holistica a Susch, pon far adöver da las sportas da wellness però eir ils giasts da l’Hotel Helvetia. Ils proprietaris Anita, Pierre-René ed Oliver Grond finanzieschan nempe il proget. Quel vegn a cuostair bundant ses mil­liuns francs. Il nouv edifizi dess gnir collià cun ün tunnel suotterran cun l’hotel existent. Ün ulteriur contrat da collavuraziun es gnü fat eir cul Center da sandà Val Müstair. Uschè pon paziaintas e paziaints da l’ospidal gnir da Sta. Maria a Müstair per far tschertas terapias sco per exaimpel fisioterapia. Cha quel proget vain realisà in Val Müstar ha tenor Mattias Bulfoni dad üna vart da chefar cul fat cha’l lö saja davent dal trafic ed in üna regiun muntagnarda, da tschella vart vö­glia el però eir güdar a s-chaffir plazzas da lavur: «Culla clinica a Susch vaina s-chaffi in Engiadina Bassa 140 plazzas, cun quist proget pudaina uossa spordscher ulteriuras 10 fin 12 plazzas da lavur eir in Val Müstair.» Las lavurs da fabrica per l’oasa da sandà dessan cumanzar fingià la prüm’eivna d’avuost 2022. Scha tuot va tenor plans dess il stabilimaint esser fini per gün 2023. Prüma palada per oasa da sandà «Nos böt es da posiziunar la Val Müstair sco destinaziun a la testa dal turissem da sandà» – cun quel slogan vain propagà il proget per ün’oasa da sandà in Val Müstair. Quell’oasa vain realisada in fuorma d’ün cumplex cun ses abitaziuns, locals da terapias e diversas sportas da wellness sper l’Hotel Helvetia a Müstair. Las inizaintas ed ils iniziaints dal proget sun Anita, Pierre-René ed Oliver Grond, ils proprietaris da l’Hotel Helvetia, e Mattias Bulfoni, president dal cussagl administrativ da la Clinica Holistica Susch. In preschentscha da la presidenta dal Cumün da Val Mü­stair, Gabriella Binkert Becchetti, ha gnü lö in mardi davomezdi la prüma palada. (fmr/an) Il cumplex nouv cun abitaziuns, wellness e locals da terapia. In mardi davomezdi ha gnü lö la prüma palada pel proget.

Quist’eivna praistan 32 scolaras e scolars da la scoula privata Montana al Zugerberg in Engiadina Bassa differentas lavuors a favur da la natüra. In stretta collavuraziun culla fundaziun «Umwelteinsatz» ha la scoula organisà quist’eivna süllas alps da Scuol Jonvrai e Praditschöl. Dals 27 gün fin als 1. lügl güdan ils giuvenils a tagliar frus-chaglia, ramassar romma e mantegner ils refugis pellas bes-chas. Sco cha la scoula scriva in üna comunicaziun da pressa dessan las scolaras e scolars imprender che chi pon far svessa pella natüra: «Els nu dessan be verer la natüra, dimpersè eir tilla incleger.» La fundaziun Umwelteinsatz organisescha cun classas da scoula acziuns a favur da cuntradas natüralas e cultivadas. Il böt es da chürar e mantegner cuntradas protettas, pas-chs dad alps e gods. (cdm/fmr) Quist'eivna praistan 32 scolaras e scolars da la scoula privata Montana am Zugerberg in Engiadina Bassa lavur a favur da l'ambiaint.

Quista fin d’eivna, dals 1. als 3 da lügl, ha lö a Zuoz il seguond Festival da la chanzun rumantscha. Bel ed aposta per quell’occasiun ha l’Uniun dals Grischs (UdG) realisà ün nouv cudesch da chant. In üna comunicaziun als mezs d’infuormaziun descriva l’UdG l’intent chi’s vaiva gnü cun cumpilar quist cudesch: «L’idea d’eira da publichar ün cudesch da chant chi cuntegna chanzuns da chantauturs, chantaduors e gruppas rumantschas cun potenzial da dvantar chanzuns popularas rumantschas.» Ch’implü cuntegna il cudesch da chant eir diversas chanzuns nouvas, «per part fattas aposta per quist cudesch». La nouva publicaziun gnarà dovrada fingià in venderdi saira pel chant avert in ustaria. La preschantaziun ufficiala es lura in sonda, ils 2 lügl, da las 17.30 fin a las 18.30, in occasiun da l’apero sülla plazza da la scoula da Zuoz. Chi saran da la partida eir chantaduras e chantaduors chi han contribui cun lur chanzuns lur part per pudair realisar il cudesch, infuorma l’UdG: «Ellas ed els chantaran insembel culla glieud preschainta lur chanzuns.» (cdm/fmr)

La conferenza dals presidents dals cumüns dal circul fundiari Engiadina Bassa Val Müstair han elet a Seraina Jung-Kienz sco nouva manadra da l’Uffizi fundiari. Ella segua a Cla Nogler chi va l’on chi vain in pensiun. Quai scriva l’Uffizi fundiari in üna comunicaziun a las medias. Seraina Jung-Kienz es creschüda sü a Ramosch ed ha serrà giò seis stüdi a l’Università da Lucerna cun ün «Master of Law». In seguit ha ella ramassà sias prümas experienzas professiunalas in ün büro d’advocatura ed ha lavurà plüs ons sco collavuratura giuridica pro l’Uffizi dal servezzan social dal Grischun. Dürant ils ultims ons ha ella lavurà sco advocata independenta. Ella surpiglia seis uffizi i’l decuors dal prossem on. (cdm/fmr) Seraina Jung-Kienz es gnüda eletta sco nouva manadra da l’Uffizi fundiari.

Sco cha la società «Movimento» scriva in üna comunicaziun a las medias dvainta Corinne Pedotti, oriunda da Ftan, a partir dals 1. da settember 2022 manadra da la Buttega a Scuol. Corinne Pedotti lavura daspö ils 1. da settember 2015 per la società Movimento sco chüradra illas structuras dal di protettas. A partir d’avuost 2020 ha ella surtut la direcziun da la gruppa da las structuras dal di sco eir da la gruppa d’abitar. Daspö ils 1. da favrer 2022 fa ella eir part dal team dal post d’agogia. Implü ha ella cumanzà d’instà 2019 üna scolaziun sco pedagoga sociala a la Scoul’ota specialisada Agogis a Turich. Quella ha ella pudü serrar giò d’incuort cun success. (cdm/fmr) Corinne Pedotti maina a partir dals 1. da settember 2022 la Buttega a Scuol.

Davo 18 ons d’operusità in l’ospidal regiunal a Scuol va il meidi Frank Kuhlhoff in pensiun. Sco cha l’Ospidal ha comunichà als mezs d’infuormaziun ha il meidi pudü registrar in congual cun seis prüm on a Scuol ün augmaint da paziaints da 66%. «Eu dun sü sül punct culminant», disch Frank Kuhlhoff. Dal tuot nu banduna’l però l’Ospidal. El mantegna ün pensum da 25% sco meidi directiv per sustgnair il team. In quel team nu daja ingüns müdamaints: Il meidi per ortopedia e traumatologia Alexander Kerber chi lavura fingià cun ün pensum da 25% a l’Ospidal s’ha annunzchà pella plazza. Dad in tuot 17 candidatas e candidats es el gnü elet nouv schefmeidi da la partiziun chirurgia & ortopedia a l’ospidal regiunal a Scuol. (cdm/fmr)

Sül territori dal cumün da Zernez vain fabrichà actualmaing la terza ouvr’electrica pitschna. Sper las ouvras existentas Lavinuoz a Lavin e Susasca a Susch dess ir in funcziun bainbod eir l’ouvra Val Sarsura. Ura da dar ün sguard süls divers plazzals da fabrica da quist’ouvra idraulica. Il trax gelg es uschè larg sco la via da god ch’el chava sü, quia, ot sü illa Val Sarsura tanter Zernez e Susch. Passar as poja passar be viagiond precautamaing sur la spuonda da blocs da crappa cha’ls lavuraints han construi cun agüd dal trax per stabilir la via. In quella es zoppada eir la lingia da pressiun da l’ouvra idraulica pitschna Val Sarsura. Quella lingia sarà implida cun aua. Surmuntà l’obstacul vaja amo insü, ün ultim toc lung la via stippa, inromada eir quella d’ulteriura crappa – blera crappa – ed il fabricat da l’inchasch da la nouv’ouvra es visibel. Lavuraints spostan cun otras greivas maschinas terra e crappa, il manader da fabrica ed il capolavuraint discutan cul serrürier alch detagls vi dal cuntschet d’aua. Il serrürier masüra alch e scriva ün pêr cifras in seis taquint. Pür la KEV ha pussibiltà il proget S-chars 30 ons veglia es l’idea, da sfrüttar l’aua da la Val Sarsura per prodüer energia. Quai chi ha cumanzà cun ponderaziuns, co cha l’aua da baiver, derivanta da diversas funtanas illa Val Sarsura, pudess gnir transfuormada sün sia via i’l reservoir a Zernez in forza idraulica, ha però survgni cun ün müdamaint politic üna nouva dinamica e l’idea oriunda üna nouva direcziun. Dal 2009 es nempe gnüda müdada in Svizra la ledscha d’energia (EnG) e gnü introdüt l’instrumaint da sustegn pella producziun d’energias regenerablas KEV, l’uschè nomnada «Kostendeckende Einspeisevergütung». Grazcha a quist sustegn es insomma stat pussibel da realisar ouvras idraulicas pitschnas sco quellas dal Tasnan ad Ardez, dal Lavinuoz a Lavin, la Susasca a Susch ed uossa eir la Val Sarsura a Zernez. L’idea da trar a nüz l’aua da baiver es gnüda sbüttada e las instanzas politicas da Zernez s’han in seguit concentradas sül proget d’üna ouvra idraulica cun l’Ova Sarsura chi percuorra la Val Sarsura. Cunquai cha dal 2018 es gnüda abolida la KEV e substituida d’oters models da sustegn finanzial, sarà l’ouvra Val Sarsura üna da las ultimas ouvras construidas cul sustegn da la KEV. E, sün basa d’ün cumpromiss cun organisaziuns da protecziun d’ambiaint, sarà quist’ouvra eir l’ultima ouvra idraulica chi po insomma gnir realisada sül territori da Zernez. Realisaziun grazcha ad ün rampign Apaina cha la regenza grischuna vaiva dat il permiss da fabrica, s’han mantunadas a Zernez investiziuns indispensablas. La sanaziun da la chasa da scoula, quella da la sarinera falombra, il rimplazzamaint da l’implant da s-chodamaint sün distanza opür il proget da la sanaziun da la via maistra e si’infrastructura – impussibel da dozar eir amo ils passa set milliuns francs per ün’ouvra dal möd gugent avair, ma na per mort e fin neccessaria. Uschè ha sustgnü la radunanza cumünala la fin november 2020 la proposta da la suprastanza cumünala da laschar realisar la nouv’ouvra Val Sarsura da l’Ouvra Electrica Susasca Susch SA (OESS SA) existenta cun 36 cunter duos vuschs cleramaing. Il cumün tegna, sco pro l’ouvra Susasca, eir pro l’ouvra Val Sarsura 90% dal possess – üna tipica situaziun da win-win. Adonta da la lung’istorgia da l’ouvra Val Sarsura ha il proget tut sü svung in segua ed in d’üna es tuot i svelt: La OESS SA ha stuvü dumandar, pervi dal müdamaint da possess, ün nouv permiss a la Regenza, ha survgni quel in december 2020 ed ha uschè pudü cumanzar cullas lavuors da construcziun fingià da prümavaira 2021 ed es reuschida da proseguir quellas a möd efficiaint daspö quella jada. Actualmaing vegna prosegui cullas lavuors vi da la sablunera süsom, e vi dal fabricat da la centrala giosom da la lingia da pressiun. Per l’utuon fan quint ils respunsabels culla missa in funcziun da l’ouvra pass per pass. Fin in gün da l’on chi vain sto l’ouvra insomma esser in funcziun e prodüer energia regenerabla – quai sco üna da las premissas da la KEV. La concessiun pel dret d’aua pel sfrüttamaint da l’Ova Sarsura düra 60 ons. Aua d’ün territori da dudesch km2 L’Ova da Sarsura nascha al pè dal glatscher Sarsura sün 2800 meters sur mar ed es situada plainamaing sün territori dal Cumün da Zernez. Per l’ouvra idraulica vain trat a nüz üna surfatscha da bundant dudesch kilometers quadrats chi tendscha dal Muot da l’Ova Sparsa, la Sella da Pülschezza, ils Pizs Sarsuret, Sarsura, Sarsura Pitschen, Arpschella e Murterchömbel fin a la Sella d’Arpschella, ils Spis d’Arpschella e Bunaloua fin sur l’Alp Sarsura Dadoura. Ill’Ova da Sarsura svessa aintran trais auals, duos dals vadrets Sarsura e Piz Sarsuret ed il terz dal territori Arpschella. L’ouvra idraulica pitschna Val Sarsura vain manzunada fingia i’l preproget sco proget per sfrüttar energia regenerabla indigena pella producziun d’üna part da l’agen adöver da forz’electrica ed eir sco contribuziun vi dal ragiundscher ils böts energetics e dal rebass da CO2 dal stadi. Implü es l’ouvra part dal proget particular ed ambizius «Zernez Energia 2020» dal cumün da Zernez. L’ouvra Val Sarsura in cifras Tenor il rapport tecnic, as basond sün ün preproget dal 2014, vain fat quint pro l’ouvra idraulica Val Sarsura cun üna producziun annuala da raduond 7 gigawatturas (GWh). Quai correspuonda al consüm annual da forz’electrica da circa 1300 chasadas da quatter persunas. Ils cuosts s’amuntan tenor preventiv a var 7,5 milliuns francs implü var 800 000 francs pel rimplazzamaint da la sablunera veglia illa Val Sarsura. Var 10% dals cuosts da l’implant da la sablunera van a charg dal provedimaint d’aua da baiver. La lingia da pressiun da l’ouvra Val Sarsura es s-chars 1800 meters lunga cun ün dischlivel d’otezza tanter l’inchasch d’aua e la turbina illa centrala da 330 meters. L’inchasch as rechatta sün 1784 meters sur mar ed es construi in möd d’ün Tiroler-Wehr cun ün uschè nomnà Coandarrechen chi separa l’aua da materials terz sco laina o crappa. La lingia da pressiun consista i’l toc sura da condots da materia sintetica da 65 centimeters e sün l’ultim s-chars ün kilometer da condots da fier fuondü da 60 centimeters diameter. Illa centrala a Crastascha Suot vain lura transfuormada l’aua cun üna turbina dal tip Peltonen ed ün generatur in forza electrica da 16 kilovolts, chi vain sviada suot l’En oura i’l chanal suotterran dal provedimaint da forza da las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE). Sco congual: L’Ouvra Electrica Susasca Susch AG, chi’d es ida in funcziun dal 2011, prodüa cun duos turbinas in media dals ultims set ons 23 GWh energia l’on e l’Ouvra Electrica Lavinuoz Lavin SA, finida dal 2014, bundant 12 GWh. (pl/jd) Vista sün l’inchaschamaint da l’Ova da Sarsura, la serra cul uschenomnà Tiroler-Wehr ed il Coandarechen ed ün portal per sviar l’aua in cas da neccessità. La lingia da pressiun chi aintra illa centrala a Crastatscha Suot Il fabricat, la centrala, crescha ad ün crescher.