Per noss antenats, lain dir enturn l’onn 80 000 avant Cristus, sto quai esser stà in eveniment incredibel – ina chatscha da mamut. Numerusas picturas da troglodits dattan anc oz perditga da la tecnica, dals privels e surtut da la cooperaziun tranter ils chatschaders. Da chatschar in mamut cun simplas traplas, cun lantschas, artgs e paliets sto esser stà ina sfida logistica suenter ina preparaziun acribica. Ed oz? – Nus pudessan prender in exempel dals cha­tschaders da mamut! Ils mamuts èn morts. Sch’els èn svanids pervi da la chatscha da l’uman u pervi dad ina midada climatica avant var 20 000 onns, quai vegn discutà cuntravers en la scienza. En mintga cas han mamuts ed umans vivì millis e millis dad onns in sper l’auter, malgrà la cha­tscha. Insumma, ils mamuts èn svanids ed als umans èn restads be ils mamuts en furma da sfidas da «mamut». Tgi ch’ha legì in u l’auter editorial, commentari u analisa da la fin da l’onn 2022, lura paressi ch’i dettia actualmain sfidas «mamutalas» detg ed avunda: pandemia da corona, midada dal clima, undas da migraziun, guerra en l’Ucraina, ten­siuns che pudessan escalar en la China ubain en l’Iran, in clima politic fitg polarisà en ils Stadis Unids etc. Perfin en il Grischun regia in sentiment da crisa, schegea ch’i va economicamain detg stupent cun il chantun muntagnard. Igl è bunamain cinic da discurrer en il Grischun ed en Svizra da «crisa» u da «mancanza» guardond sur la muntogna da l’atgna surabundanza ora vers crisas pli existenzialas vidvart ils cunfins. E tuttina: la midada climatica na capita betg mo en l’Antarctica, mabain er il Vadret Pers va a perder. La guerra en l’Ucraina ha manà fugitivs enfin a Mustér ed en la Val Müstair. Il pretsch d’energia fa ir ensi er ils custs e pretschs da la mastergnanza grischuna. E sch’igl avess da dar in svilup dramatic en la China, lura pudess quai avair in’influenza sin la produc­ziun da la tastatura da computer «Made in China» cun la quala quest editorial rumantsch vegn gist scrit! Cler, igl è ina brava floscla da dir che quai che capita da l’autra vart dal mund pertutga era nus e noss bainstar. Ma gist ils muments da tensiun e da crisa rendan conscient anc pli ferm, quant dependents che nus essan in da l’auter, quant ferm enfilads ch’ils differents «munds» èn sin quest mund e quant fragila che la convivenza globala po esser. Nus avain bain emprais fitg svelt a viver cun las commoditads ch’il mund entretschà porta, p.ex. cun giaccas da skis che vegnan dissegnadas en Frantscha, cusidas en il Bangladesch, stuppadas cun launa da merino tundida en l’Australia e vendidas a Cuira. Gea, nus avain emprais svelt e bain – silmain en il mund industrialisà dal vest. E cun grond inschign avain nus exportà ils effects secundars da quest’economia globalisada. Ma ussa ans sgolan tuttenina ils bumerangs enturn las ureglias. Per il mument èsi anc pitschens bumerangs, ma i ristgan da vegnir pli gronds. Lur sgol da return udin nus di per di en las novitads, uschia era la saira dals 1. da schaner 2023: L’emprim di dal nov onn hai dà en Svizra temperaturas uschè autas sco anc mai durant in schaner dals decennis passads. Il territori da skis da Spligia sto serrar causa mancanza da naiv. La Gronda Bretagna ha registrà il davos onn uschè blers fugitivs ch’èn vegnids sur il Chanal da la Mongia sco anc mai. Il president da la Confedera­ziun, Alain Berset, discurra en ses pled da Bumaun 2023 da «temps difficils» era per la Svizra, gist en connex cun la guerra en l’Ucraina e la pandemia da corona. Tge far encunter? Co chattar la via or dals «temps difficils»? Ed èsi propi da sa metter en in stadi da pessimissem ed alarmissem permanent? – Na, betg per forza. Nus enconuschain gea exact las mesiras che gidassan forsa ad evitar in bel di in «gau» ecologic. Nus crajain da savair co ch’ina convivenza tant enavant gista e democratica avess da funcziunar. Nus savain atgnamain che las crisas grondas (ed era quellas pitschnas) sa laschan schliar mo da cuminanza, en l’enclegientscha per valurs communablas ed en la coopera­ziun. Quai vala era per s’opponer ad agres­surs. E tge ha quai da far cun ils mamuts? – Per entschaiver a far frunt a crisas e sfidas èsi da metter giu duas tenutas ferm derasadas: da pensar che «insaco vegni schon meglier» e da pensar «dad esser memia pitschen per insumma pudair prender influenza». In troglodit che fiss ì cun quella tenuta a la chatscha d’in mamut, quel fiss ì a la malura. Perquai ch’in chatschader da mamut aveva d’esser alert ed el aveva d’agir – surtut aveva el da cooperar cun ses 10–20 collegas. Betg cun l’intenziun da sragischar ils mamuts, mabain per pudair superar sia sfida enorma e da procurar per che sia stirpa stettia bain per il proxim temp.

Dapi trais onns e mez viv jau uss giu la Bassa e prest dus a Bätterkinden, ina vischnanca tranter Berna e Solothurn, damai en il Nirgendwo dal Mittelland, che svanescha magari en la tschajera. Ma na, uschè terribel n’èsi betg. Mes frar che abitescha dapi bunamain dus onns puspè en la Val d’Alvra telefona e dumonda: «E, co èsi cun la tschajera tar vus?» – Jau respund: «Enfin uss prest nagina! Nus avain mo gì dus dis tschajera enfin uss!» Mes frar na para betg da crair. El ha experientscha cun tschajera; bunamain 20 onns ha el vivì en il Seeland bernais ch’è enconuschent per buna verdura e tschajera zächa. Ed a vus dastg jau dir la vardad, ella è propi zächa, era a Bätterkinden. Ma jau hai sviluppà mes recepts per cumpensar il deficit da sulegl. Recept numer 1: Tge ch’è terapia per mai è il horror per mes um. El vegn dasdà da la ramur da mes mixer e mia nova lampa tschorventa ses egls stanchels. Stgisa, ma i sto esser. Il mixer mixescha mintga damaun mes green-smoothie or da fritgs, verdura ed algas e mia lampa ultra clera è mes pitschen sulegl artifizial che ma fa buna luna. Dal rest èsi cumprovà segir millis e milliuns giadas sin tut il mund: Happy wife, happy life! Recept numer 2: Far in’excursiun or da la tschajera. Per exempel en il Giura bernais, si vers il Chasseral a Les Près-d’Orvin. Ma adatg: Sch’ins va qua ad in di cun tschajera, lura n’èn ins betg sulet! Magari ston ins star en colonna cun l’auto ed era bunamain sin las sendas da viandar. Ma i vala la paina. Era per mes um. Qua cumpra el ses tartuffels preferids ch’in pur venda a l’ur da la via. Recept numer 3: S’arranschar cun la tschajera e visitar la citad da Solothurn, Soletta per rumantsch. Soletta tuna bunamain poetic ed uschia èsi era. Jau cussegl da far in gir tras la citad veglia cun ses «Märet» la sonda, cura ch’ins vesa bunas mangiativas e bella glieud. U lura envida l’Aare a far ina spassegiada romantica – muettas inclusiv. Quai dat bunamain in touch maritim e sveglia regurdanzas a las sairas en cumpagnia vi da la «Hafenbar», nua che tut quels che fugian l’enviern or da la tschajera vegnan ensemen las sairas miaivlas la stad e la primavaira. Jau m’imagin il telefonat cun mes frar, il matg 2023 – jau: «E lura, co vai? Avais era gia bel e chaud ed in cocktail enta maun?» – Frar: «Gea, gea, natiralmain! I gira da nar ed ins po prest far bogn en l’Alvra!» Chatrina Josty-Kreuzer viva e lavura en il chantun Berna. Chatrina Josty, columnista da la FMR

Di per di infurmescha l’Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF) davart il privel da lavinas en las muntognas. Ils perscrutaders che scrivan ils bulletins da lavinas rimnan infurmaziuns, observan, giuditgeschan e cusseglian instanzas politicas e privatas. In discurs cun Martin Heggli, il manader dal post da medias dal SLF, davart la midada dal clima, las unfrendas en lavina e las mesiras da protecziun dapi l’onn 1951. 150 persunas lavuran tar il SLF. La lavur da perscrutaziun dal SLF vegn fatga principalmain per la Confederaziun, per ils chantuns e per las vischnancas. L’institut SLF è ina partiziun dal Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL). Martin Heggli è dapi intgins onns manader dal servetsch da medias dal SLF a Tavau. El è scienzà da la natira ed ha er lavurà durant tschintg onns sco perscrutader tar il SLF. FMR: Vus lavurais gia 15 onns tar il SLF. Co definissas Vus oz la «raison d’être» da Voss institut? Martin Heggli : Il SLF è responsabel per l’avertiment da lavinas sin il territori da la Svizra. Quai è in’incumbensa che la Confederaziun dat a nus via WSL e la Scol’auta politecnica. Il privel da lavinas sto vegnir giuditgà mintga di. A basa dals resultats avain nus d’infurmar las autoritads e la populaziun davart ils privels. Per eruir la situaziun da lavinas dovri staziuns e raits da mesiraziun externas. Quellas ston vegnir tgiradas e mantegnidas. Plinavant avain nus en l’entira Svizra persunas che lavuran cun nus. Da far ina prognosa da lavinas di per di munta ina gronda lavur organisatorica ed è ina pulita investiziun da resursas. È il privel da lavinas en Svizra creschì dapi il cumenzament dal SLF? Quai è fitg grev da dir cun duas frasas. L’effectiv da mesiraziuns ed observaziuns è natiralmain creschì entaifer ils ultims decennis. Jau persunalmain na crai però betg ch’il dumber da lavinas saja creschì. I na dat betg dapli lavinas, i dat però dapli activitads en las muntognas. Cun noss rapports pudain nus gidar d’eliminar il privel da lavinas e d’auters privels da la natira en quels lieus. Tar l’infrastructura exponida al privel da lavinas tutgan era vias, binaris, il traffic d’autos e da trens sco era l’infrastructura turistica. Cun nossas infurmaziuns pudain nus ultra da quai contribuir a la segirezza da la glieud che vul giudair las muntognas. Vegnan ils cussegls dal SLF areguard il privel da lavinas resguardadas? Las autoritads ed era las interpresas turisticas suondan noss cussegls pertutgant ils privels pussaivels. In mussament per quai è ch’il dumber da morts entras lavinas è sa sminuì dapi circa 20 onns. Oz avain nus en media anc 22 unfrendas mortalas per onn entras lavinas en Svizra. Pli baud murivan dapli persunas en lavina. Igl è natiralmain vegnì fatg fitg bler sin il champ da las mesiras da protecziun. Dapi l’onn da lavinas 1951 èn vegnids bajegiads blers rempars e gallarias. Ils accidents da lavinas en ils vitgs èn sa reducids ad in minimum. Ils accidents da lavinas capitan ozendi plitost là nua ch’i vegn fatg turas cun skis e sport da skis sper las pistas segiradas. Tge influenza ha la midada dal clima sin la lavur da l’institut? Las prognosas en connex cun naiv e lavinas n’han actualmain nagin connex direct cun la midada dal clima. Igl è era grev da cumprovar ch’ina lavina saja ida a val pervia da la midada dal clima. Quai è in’autra situaziun che per exempel tar la digren dals glatschers, la quala ha in connex cun la midada dal clima. La midada dal clima è per nus in problem a lunga vista. La structura da las lavinas pudess per exempel sa midar. Sch’i plova enfin 2000 meters sur mar, lura è la naiv pli bletscha e quai munta in’autra consistenza da la naiv. Latiers vegn il cunfin da naiv che va pli e pli ad aut. Tut quai vegn ad avair consequenzas per la situaziun da lavinas. Hai dà en tut ils onns che Vus lavurais per il SLF a Tavau in eveniment che ha impressiunà Vus spezialmain? L’onn 2019 avain nus gì ina perioda cun in fitg grond privel da lavinas. I ha dà in accident cun ina lavina sin la Schwägalp en l’Appenzell. Quella lavina aveva chaschunà donns vi d’in edifizi d’ustaria e l’hotel. Igl è stà fitg impressiunant per mai da vesair ils maletgs da l’ustaria e da l’hotel donnegià. Questa situa­ziun da lavinas ha cuzzà in pèr dis. Ina tala situaziun mussa dentant era co ch’i pudess esser, sche la situaziun da naiv e lavinas cuzzass pliras emnas sco per exempel l’onn 1999. Tge fa il SLF? Il SLF (Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas) perscrutescha differents aspects davart la naiv, per exempel da tge che la naiv sa cumpona e co ch’ella sa mida. Il SLF ha la finamira da scuvrir co che stresas difficilas sa furman en la cuverta da naiv u co che mate­rialias – per exempel skis – èn pli svelts sin la naiv. In’ulteriura cumpetenza centrala dal SLF è la perscrutaziun co che lavinas sa sviluppan e co ch’ellas sa movan en il territori. Il SLF perscrutescha er auters privels da la natira cun process sumegliants sco bovas e crudada da crappa sco er schelira permanenta e sistems ecologics da muntogna. Il SLF realisescha er il bulletin da lavinas, cusseglia per mesiras da protecziun cunter lavinas ed accumpogna expertisas suenter accidents da lavinas. Portavusch da la situaziun da naiv e lavinas Cura che la naiv è instabla ed i regia privel da lavinas, lura legia ed aud’ins las prognosas dal Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF). Tgi è quest institut SLF ch’è ve­gnì fundà l’onn 1936 sin l’iniziativa da l’Institut federal per la perscrutaziun da guaud, naiv e cuntrada (WSL)? E co pon ins cumparegliar la situaziun da naiv e lavinas dad oz cun la situa­ziun d’avant 86 onns? La FMR ha discurrì cun Martin Heggli che ha lavurà tar il SFL sco perscrutader e che maina oz il post da medias dal SFL. (fmr/mg)

Las festas èn passadas ed i restan an intgins dis enfin Bavania. Perquai n’èsi betg memia tard per ina ultima proposta culinarica. Suenter ch’ins ha mangià en abundanza tranter Nadal e Bumaun datti nagut auter che preschentar in recept «lev». Mes confamigliars san ch’jau na cumport betg legums cotgs. Perquai na cumportav’jau er betg la salata da randas cotgas. Auter che mes confamigliars, els èn tut narrs ed aman fitg quest legum d‘enviern. Tschel di è ina salata cun rischcotschnas – il num randas è pli derasà – vegnì sin maisa. E tge surpraisa: jau hai pudì mangiar l‘emprima giada quella salata. Sco quai che la dunna ha ditg, saja quai in «carpaccio» da randas, jau duai tuttina empruvar, i saja in plat cun randas criuas. E tge miracla: Igl ha gustà fitg bain. Il tip - carpaccio da rischcotschnas/randas. Gugent dastg jau tradir a lecturas e lecturs il recept dal «carpaccio da randas». Ins pren 2 bellas e grondas randas rodundas, lava e spaletscha ellas. Alura taglian ins rudellas u flettas finas. Cun la maschina da tagliar charn va quai fitg bain. Alura mettan ins las flettas bel e bain sin ina platta u in taglier e s’occupa da la sosa. Ins drova il suc da 2 citronas, in pau mustarda u senav grop, sal e paiver. Vinavant 2 tschaduns gronds aceto balsamico, 4 tschds. gronds bun ieli d’olivas, 4 tschds. gronds ieli da nuschs, 1 tschd. grond mèl d‘avieuls. Impurtant èsi ch‘ins prepara gl’emprim la sosa, uschia ch‘ins po laschair cular ella sur las flettas drappadas sin la platta u il taglier. Las randas criuas duaian s’unir cun la sosa deliciusa. A la fin decoreschan ins il carpaccio cun rampunella u in’autra salata da feglia d’enviern.

La Scola auta spezialisada dal Grischun (SAS Grischun) cumplettescha sia cumparsa cun il rumantsch ed il talian dasper il tudestg e l’englais d’enfin uss. La solidaritad vivida e la cultura cun las trais linguas rumantsch, tudestg e talian èn caracteristicas essenzialas da la DNA grischuna. Da quai è la SAS Grischun loscha ed ella intermediescha questas valurs er a sias studentas e students ed a sias collavuraturas e collavuraturs. Gia l’onn 2021 ha la SAS Grischun manà discussiuns cun la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano ed ulteriuras institu­ziuns. A maun da quest barat ha la scola auta vulì eruir co ch’ella pudess integrar ils basegns da las duas regiuns linguisticas en las ­atgnas mesiras da communicaziun. Suenter avair elavurà in concept areguard las linguas chantunalas èn las midadas succedidas pass per pass. Ultra da l’inscripziun sin la porta d’entrada da l’edifizi principal e da diversas broschuras stattan uss a disposiziun era cuntegns da la pagina-web da la scola auta en rumantsch e talian. Gia dapi plirs onns pon las studentas ed ils students sco era las collavuraturas ed ils collavuraturs da la SAS Grischun frequentar gratuitamain curs da rumantsch e talian. (cdm/fmr)

Hans Huonder/FMR Enfin uss n’ha l’enviern betg purtà blera naiv. Almain en las regiuns pli bassas. Quai vul er dir, ch’i na dat betg loipas en ils pli blers lieus. Passlung è daventà fitg popular ils ultims onns, surtut il temp da la pandemia. Lu han bleras e blers scuvrì quest sport sco activitad durant il temp liber. Per quest «boom» da passlung han dentant er las bunas prestaziuns da las Svizras e dals Svizzers procurà. Vesend las atletas ed ils atlets en cumplaina acziun cun ils megliers dal mund, ha bain enqual in vulì savair co che quest sport è per propi. Passlung è in sport che promova la sanadad, surtut era perquai ch’igl è in sport che vegn fatg ordavert. I na dovra betg ina sutgera u in runal per pudair sa mover silsuenter. Il sulet è in equipament andant, ina loipa per il stil classic u ina pista per skating. Ma tge fan ils amis dal passlung sch’i n’ha betg naiv? I dat alternativas, era sche quellas pretendan in viadi cun auto, ma quel pon ins era far en ina gruppa. Ina da questas alternativas è il center nordic a Campra en la Val Blenio. Qua sper la via chantunala che maina dal Lucmagn en il Tessin sa chatta in bellezza territori per far passlung, nota bene era cun in restaurant ch’è vegnì bajegià avant paucs onns. Il mument porscha il center loipa per classic e pista per skating sur ina distanza da 16 km. Quai è pussaivel grazia a la naiv da mez december. Campra na porscha betg mo loipas per entschaviders ed avanzads – pia per mintgin – mabain er ina loipa in pau speziala. Ella è omologada e serva a concurrenzas internaziunalas, era a talas dal Cup mundial. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il center nordic Campra.

La branscha turistica dal Grischun stat avant temps intscherts. En occasiun dal apero da Bumaun tradiziunal da Grischun vacanzas han ils responsabels preschentà ina nova campagna da image e discurrì d’in avegnir intschert per la branscha turistica. «Il tschiel è nivlus», ha il president da Grischun vacanzas Jürg Schmid ditg en ses salid a la gronda raspada dal aperitiv da Bumaun. «Darar èsi stà uschè grev da far ina prognosa turistica per l’onn proxim sco oz.» Ina infla­ziun da passa 12 % en ils pajais vischinants, la crisa d’energia, la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas, ils custs creschents e las crisas geopoliticas muntian gia curt suenter la pandemia puspè ina gronda sfida per il turissem. «Jau sper sin ina repetiziun dal ‹boom turistic› sco durant la pandemia», ha Jürg Schmid ditg. Il cusseglier guvernativ Marcus Caduff, sco manader dal departament d’economia, ha fatg curaschi a la branscha. Laschar pender las alas na saja betg la moda d’agir da Grischunas e Grischuns. «Lain guardar enavant e far il meglier or da la situaziun», ha Marcus Caduff ditg. Per blers pertutgads da la branscha tu­ristica, economica e politica mora la speranza pir l’ultim. La FMR ha dumandà tschintg persunas da dir co ch’ellas vesan schanzas e difficultads en il 2023. Clemens Berther, deputà da la Cadi Malgrà tut ils signals negativs che vegnan ad en­grevgiar da prender decisiuns, avain nus emprendì fitg bler or da las experientschas da la pandemia. Gist la branscha turistica è daventada pli svelta e pli flexibla. Ella reagescha a moda ­flexibla a la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas. Ils ultims dus onns han er midà nossa moda e maniera da planisar. Nus planisain la lavur a pli ­lunga vista, uschia ch’igl è pussaivel da reagir sin schabetgs nunspetgads. Quai han ins vesì gist las ultimas emnas cun la mancanza da naiv. Barla Cahannes, advocata Jau sun in uman positiv tras e tras. Jau crai che nus avain adina ina schanza da far il meglier or d’ina situaziun problematica. Cler, la situaziun actuala cun tut ils problems dat da pensar a tuts. La situaziun cun la mancanza acuta da naiv da las ultimas emnas è sa chapescha in grond problem. Ma er qua: I na porta absolutamain nagut da laschar pender las alas. Igl è da guardar enavant. Jau sun en mintga cas per­svasa che nus chattain ina soluziun er per ils problems actuals en il turissem. Tanja Amacher, gestiunara Turissem Val Surses Nossas schanzas giaschan en il turissem da stad. Jau hai l’impressiun che gist turistas e turists svizzers han rescuvrì la bellezza da la stad en noss chantun. Quai è bel e sin quai pudain nus sele­grar er quest onn. In optimissem pli moderà hai jau tar la stagiun d’enviern. La mancanza d’energia, la chareschia, e la situaziun da l’aura fan schon in pau mal il venter a mai. Il sport d’ir cun skis è in bellezza sport. Ma el custa. En l’avegnir na pon forsa betg pli tuts pajar vacanzas da skis. Quai fiss fatal. Thomas Roffler, president Uniun purila grischuna Da principi patratg jau positiv ed orientà a soluziuns. Quai che fa quitads a mai èn ils gronds custs supplementars che pudessan vegnir chaschunads entras ina crisa en la branscha tu­ristica, ma insumma en l’economia grischuna. Insatgi sto pajar quests custs supplementars. Uschiglio sun jau da l’idea, che nus vegnin a surmuntar ils temps critics. Il Grischun è tschertgà da las turistas e dals turists e nus pudain porscher a noss osps quai ch’els na sur­vegnan nagliur auter. Philipp Bühler, Festival Origen Jau poss be suttastritgar quai ch’è vegnì ditg en ils referats dal president da Grischun vacanzas e dal cusseglier guvernativ Marcus Caduff. En la situaziun che nus avain oz, na datti nagut auter che dad esser optimistic. Il meglier è da laschar tut quai ch’è negativ d’ina vart ed em­pruvar da far l’optimal or da quels aspects ch’èn positivs. En quest senn vegn jau a guardar cun speranza envers l’onn 2023. Jau sun persvas che nus vegnin ad avair ina buna stagiun, jau manegel tant sin il sectur cultural sco era sin il champ turistic. Temps intscherts per il turissem La branscha turistica dal Grischun stat avant temps intscherts. En occasiun dal apero da Bumaun ha Jürg Schmid, il president da Grischun vacanzas, tematisà la situaziun actuala e ditg che la branscha turistica stettia ina giada dapli avant ina gronda sfida. Ma Jürg Schmid ha er ditg ch’ils problems d’energia, da chareschia e la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas, sajan da dumagnar. «Abstrahà dals aspects negativs datti era schanzas per las interpresas turisticas. Jau propon da sa deditgar surtut a las schanzas.» Cunterpais a las cundiziuns dal temp vul Grischun vacanzas dar cun ina nova campagna d’image ch’è vegnida preschentada a l’apero. La FMR ha discurrì cun tschintg participantas e participants da l’apero da Bumaun da Grischun vacanzas e dumandà, co ch’ellas vesan ils temps intscherts. (fmr/mg) L'apero da Bumaun da Grischun vacanzas 2023 cun ina gronda participaziun Clemens Berther, deputà Cadi Barla Cahannes, Cuira, advocata Thomas Roffler, president Uniun purila grischuna Philipp Bühler, Festival Origen Tanja Amacher, Turissem Val Surses

Ina dretgira a Milaun condemnescha 34 mafiosis u persunas che collavuran cun la mafia – tranter quels sa chattan era «mafiosis svizzers». Pliras gasettas talianas han rapportà da las condemnaziuns. Tenor questas gasettas muntan ils chastis per ils condemnads en tut a radund 230 onns praschun. La dretgira ha pronunzià sia sentenzia curt avant Nadal a bucca. Ils 34 condemnads derivan surtut da la regiun da Como e singuls da la Svizra. Sin dumonda da la FMR conferma la Procura publica federala (PPF) las condemnaziuns da «mafiosis svizzers»: Il Tribu­nale di Milano haja sentenzià ils 19 da december 2022 en emprima instanza trais accusads che la Svizra haja extradì. Els hajan survegnì chastis fin a 10 onns praschun. «In da quels trais è vegnì sentenzià pervi dad appartegnientscha ad ina organisaziun criminala, ils dus auters pervia da commerzi cun drogas, resp. import da drogas», scriva la PPF. Questas condemnaziuns sajan d’engraziar ad ina buna collavuraziun sur ils cunfins ora, scriva la Procura publica federala. En l’avegnir veglian ins anc schlargiar la collavuraziun. Plinavant èn trais ulteriuras persunas cun relaziuns en Svizra – che n’èn dentant betg vegnidas arrestadas en Svizra – vegnidas sentenziadas pervi dad appartegnientscha a la mafia. Operaziun «chavals da razza» Il november 2021 aveva la polizia en l’Italia ed en Svizra arrestà passa tschient persunas pervi da criminalitad organisada. L’ac­ziun da polizia è vegnida numnada operaziun «cavalli di razza». En il Grischun ed en il Tessin èn vegnidas arrestadas mintgamai 2 persunas, a Son Gagl e Turitg mintgamai 1 persuna – pia en tut sis arrestaziuns en Svizra. Quai aveva l’Uffizi federal da ­giustia communitgà il november avant in onn. Era drogas e «considerablas quantitads da cocain» aveva la polizia confiscà en il rom da questas arrestiuns. Ils arrestads appartegnian al clan da la Ndrangheta u sustegnian quel, uschia la renfatscha da las procuras publicas cumpetentas talianas. Tar 34 dals passa tschient arrestads ha la dretgira milanaisa uss pia confermà las renfatschas da la procura. I sa tracta dals cas simpels en proceduras curtas. Ils auters process èn anc pendents.

A Pristina empè a Mustér ha ella passentà Nadal. Iris Probst è vice-uffiziera da pressa ed infurmaziun tar la Swisscoy. Ella ha gì bler da far durant ils dis da festa. Pervi da las tensiuns al cunfin tar la Serbia hai dà bleras dumondas da schurnalists. Il servetsch en il Cosovo dura sis mais. Iris Probst (30) è s’annunziada voluntariamain. Trais mais èn uss gia passads ed entaifer quest temp èn creschidas las tensiuns. Durant l’advent ed enturn Nadal hai dà protestas da la minoritad serba. Cun camiuns èsi vegnì bloccà ­vias als cunfins tar la Serbia. Las tensiuns han chattà attenziun internaziunala ed ins ha temì ch’il conflict tranter la Serbia ed il Cosovo escaleschia – cunzunt era perquai che la regenza Serba ha dà triev als protestaders. Curt avant Bumaun è la situa­ziun sa mitigiada. Per Iris Probst la vice-uffiziera, responsabla per la communicaziun externa ed interna tar la Swisscoy (guarda box), èsi stà dis da lavur intensivs. «Egls ed ureglias» per eruir l’atmosfera «Quai na sai jeu betg dir», respunda Iris Probst gist sin pliras dumondas da la FMR. Betg ch’i mancass ad ella la savida, anzi, l’armada è simplamain fitg discreta. E quei vala era per la Swisscoy. Sin la dumonda nua ch’ella saja staziunada tradescha ella be «datiers da la chapitala Pristina». Quai vul dir, betg en il nord, betg en la regiun nua ch’i dat adina puspè tensiuns cun la minoritad serba. La Swisscoy ha dus champs en il Cosovo e pliras abitadis en tut il pajais. En lezs vivan ils «Liaison and monitoring teams» che rimnan infurmaziuns. «Quests teams èn ils egls e las ­ureglias da la KFOR (guarda box). Els discurran cun glieud da differentas gruppas etnicas, cun autoritads ed organisaziuns», explitgescha Iris Probst. Uschia intervegnia la KFOR tge problems e tge quitads ch’occupan la populaziun. Dustar minas e dar support a la KFOR Èn la Swisscoy e la KFOR stadas decisivas per impedir il december l’escalaziun tranter la Serbia ed il Cosovo? Era tar questa dumonda daventa Iris Probst precauta, pertge la resposta fiss ina valitaziun politica. Ella avisescha perquai pli gugent a la communicaziun dal Cussegl federal (guarda box). «Tut ils commembers da la Swisscoy èn scolads co che sa cuntegnair en situaziuns fragilas e criticas», di Iris Probst. Perquai haja la ­Swisscoy pudì cuntinuar sia lavur usitada durant il temp da tensiuns. Questa lavur è – sper rimnar infurmaziuns en la populaziun – dar support a la KFOR, per exempel cun schuldada da piunier, dus helicopters dal tip Superpuma, cun singula schuldada che fa part da la polizia militara internaziunala u in team che dosta minas. Uschia èsi descrit sin la pagina d’internet da la Swisscoy. Creschida si a Mustér Iris Probst è creschida si a Mustér. Ella ha studegià politica e relaziuns internaziunalas e fatg il master a l’universitad a Durham en l’Engalterra. Suenter ha ella lavurà in onn tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Avant che partir en il Cosovo ha ella absolvì trais mais ina scolaziun preparativa tar ­Swissint a Stans, il center da cumpetenza per schuldada che vegn staziunada en l’exteriur. Dapi l’october è ella en il Cosovo. Ses servetsch dura anc fin l’avrigl. Procurar per stabilitad Var 200 schuldads da l’armada svizra sa chattan en il Cosovo. La cumpagnia sa numna ­Swisscoy. Ella sa participescha dapi il 1999 a la KFOR, la missiun da la NATO per promover la pasch en il Cosovo. 27 stadis tramettan da preschent radund 3700 schuldads a las truppas da la KFOR en il pajais dal Balcan. Il 2008 ha il Cosovo proclamà sia independenza. La Svizra è stada in dals emprims pajais che ha renconuschì il stadi suveran. En il fratemp renconuschan 115 da 193 stadis da l’ONU il Cosovo. La regenza serba però considerescha il stadi vischin sco provinza autonoma ed animescha las minoritads serbas en il Cosovo da s’opponer. La regenza actuala da la Serbia mantegna relaziuns stretgas cun la Russia. Gist pervi da la guerra russa en l’Ucraina sajan creschids era ils ristgs da segirezza en ils pajais dal Balcan, scriva il Cussegl federal en ina communicaziun per maun dal parlament. Perquai less il Cussegl federal schar prolungar il parlament il mandat da la Swisscoy fin il 2026. «La Svizra ha in interess direct per pasch e stabilitad en il Cosovo e l’entira regiun», scriva il Cussegl federal. U cun auters pleds: in conflict sin il Balcan purtass intschertezza a la Svizra ed a l’Uniun europeica – e blers fugitivs. (fmr/vi) En il Cosovo empè a Mustér Iris Probst ha passentà Nadal e Bumaun en il Cosovo. La vice-pledadra da la Swisscoy avess atgnamain gì vacanzas ed avess vulì turnar a casa a Mustér. Ma lura ha ella stuì midar plan. Durant l’advent fin suenter Nadal èn creschidas las tensiuns al cunfin cun la Serbia. I ha dà bloccadas cun camiuns che han chattà attenziun internaziunala. La tema che las tensiuns sa svilupeschian ad in veritabel conflict è stada gronda. Curt avant Bumaun è la situaziun sa pacifitgada. Per Iris Probst èsi stà dis intensivs. Ella è responsabla per la communicaziun da la cumpagnia svizra ch’è staziunada en il Cosovo e che sustegna la KFOR, la furmaziun da la NATO che procura per stabilitad en il Cosovo. (fmr/vi) La proxima fin d’emna po ella turnar en Svizra e prender suenter las vacanzas ch’ella ha stuì spustar – Iris Probst è staziunada dapi l’october en il Cosovo. La proxima fin d’emna po ella turnar en Svizra e prender suenter las vacanzas ch’ella ha stuì spustar – Iris Probst è staziunada dapi l’october en il Cosovo.

L’Uffizi federal da statistica (UST) ha fatg in detg regal post-nadalesc. Ils 27 da december 2022 ha l’uffizi laschà savair l’entir pajais ch’i dettia ussa en Svizra duas vischnancas rumantschas damain: Surses e Muntogna da Schons. Als dus presidents communals ed era al secretari general (ad interim) da la Lia Rumantscha è il raclette restà bravamain sin il magun. Anc cun bucca plaina han els stuì sincerar da tuttas varts che quai na saja betg uschia, che lur vischnancas sajan anc adina rumantschas u silmain bilinguas. Ed en la truscha da Nadal n’ha nagin badà che tenor la logica da l’UST penda era la vischnanca da S-chanf mo pli vi d’in fil statistic. Insumma, las cifras da l’UST fan suar. Ma forsa fissi bun da prender a cor er en questa situaziun ina simpla ­devisa: «Igl è necessari dad esser sensibilisà, ma betg memia sensibel.» – Cun leger la communicaziun da l’UST vegn numnadamain endament be direct ina chanzun d’uffants da Clo Duri Bezzola barmier: «Desch rais sun its, sun its pel muond intuorn, ün ha tschüf ün cuolp sulai – il pövel d’eira sainza rai.» E strofa per strofa datti in retg damain, in va per il mund, in resta en l’America, in auter s’inamurescha. E tenor l’UST vai exact uschia era cun ils Rumantschs, da statistica a statistica datti ina vischnanca rumantscha damain. L’uffizi enconuscha mo las cifras bluttas: alv e nair, plus e minus, mort u viv, senza pardun e senz’amur per colurs sgiagliadas e per in mix biling u triling. Tuttas vischnancas svizras ston exnum vegnir classifi­tgadas tenor categorias sco «tudestg», «franzos», «rumantsch» u «talian». Pertge che quai sto esser uschia, resta in misteri. Ma atgnamain pon las vischnancas mangiar raclette en tutta pasch. La lescha da linguas chantunala regla exact, cura ch’ina vischnanca è rumantscha, cura bilingua e cura tudestga. Dapertut èn las relaziuns anc cleramain a favur dal rumantsch sco lingua da scola ed administraziun, surtut tar la vischnanca da Surses. Damai na vali betg la paina da sa sentir offendì da Neuchâtel, la sedia da l’UST. E la fin finala decidan en il Grischun las vischnancas en atgna cumpetenza, sch’ellas fan radunanzas e dattan scola per rumantsch. Damai, betg esser memia sensibel! Ma tuttina, las cifras si da Neuchâtel mussan nair sin alv in trend a dischfavur dal rumantsch. Oz èsi Surses, damaun ­S-chanf, puschmaun Schluein? I dat tenor la logica dal UST mo pli 15 vischnancas rumantschas. Dasperas datti anc 18 vischnancas sco Laax, Ilanz/Glion u Samedan che valan sco vischnancas «tudestgas», schegea ch’ellas han en realitad (e confurm a la lescha da linguas chantunala) anc in mintgadi rumantsch – en scola, administraziun ed en uniuns. Ed exact da quai èsi da tegnair tgira – vul dir da vischnancas che porschan la pussaivladad da viver ina cuminanza rumantscha en tut sias fassettas. Perquai ch’il rumantsch ha surtut là in avegnir, nua che la lingua vegn duvrada sco in instrument per far en sasez ­insatge tut auter che promoziun da lingua – nua ch’i vegn alfabetisà, politisà, debattà, fatg fatschentas e fatg festa per rumantsch. Senza dubi, baud u tard vai cun il rumantsch sco cun ils retgs da Clo Duri ­Bezzola. A la fin da sia chanzun hai num: «Ed uossa rais nu daja plü.» Ma uschè enavant n’èsi anc betg cun Rumantschas e Rumantschs, l’emprim giudain nus anc in u l’auter raclette, inclusiv s’inamurar e girar per il mund.

Ils 31 da schaner è il davos di da lavur da Markus Dünner, il manader da l’Uffizi da construcziun auta dal Grischun. Suenter 30 onns en uffizi va l’architect en pensiun. La FMR ha inscuntrà Markus Dünner en l’edifizi d’administraziun «Sinergia» ch’è vegnì bajegià sut sia direcziun. «Jau hai pudì exequir in super job sco architect chantunal. Sche jau cumenzass, tscherniss jau anc ina giada la medema professiun», dat Markus Dünner sco emprima resposta a la FMR. En quels 30 onns sco manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, haja el pudì realisar fitg bels bajetgs. «Jau na vuless betg favurisar quel u tschel edifizi. Plitost vuless jau dir, che tut ils projects che jau hai pudì manar, èn stads lavurs che jau n’avess maina pudì realisar senza mes team.» Dal discurs cun Markus Dünner è resortì tranter auter ch’el preferescha in ambient simpel, transparent e correct. «Pertutgant prestaziun, qualitad da lavur, perseveranza e loialitad pretend jau bler da mamez e da mias collavuraturas e collavuraturs.» FMR: En tge chasa abitais Vus? Markus Dünner: Jau abitesch en ina chasa che mia dunna e jau avain construì il cumenzament dals onns 90. Igl è ina chasa dubla che nus avain bajegià ensemen cun ina fami­glia enconuschenta. Ell’è bajegiada a moda e maniera simpla e modesta, ma ella è d’auta qualitad. La chasa ha in spazi avert al plaunterren. En il plaun sura èn las chombras. Nossa chasa plascha anc adina fitg bain a mai. Mo che oz bajegiassan nus cun dapli effizienza energetica che avant prest 30 onns. L’onn passà avais Vus festivà il 30avel onn sco manader da l’Uffizi chantunal da con­strucziun auta. Cun tge sentiments guardais Vus enavos sin quests trais decennis? Jau hai pudì lavurar ensemen cun blera glieud interessanta. En l’economia privata na fiss quai probablamain betg stà pussaivel en quest rom. Tar il chantun hai jau pudì realisar fitg bleras incumbensas da construcziun grondas e pretensiusas. Quai a Cuira, ma er en bleras autras regiuns da noss chantun. Jau hai adina era realisà gugent pitschnas e bellas incumbensas da bajegiar. Hai dà puncts culminants? Gea, l’emprim è stà cur che jau sun vegnì elegì sco architect chantunal. Quei mument da plaschair na vegn jau maina pli ad emblidar. In auter punct culminant è stà la strategia d’immobiglias dal chantun e la realisaziun dal bajetg «Sinergia» a Cuira. Bels muments per mai èn adina stads, cura ch’il Cussegl grond ha approvà ils credits per ils projects da mes uffizi, ubain cura ch’in project ha chattà il sustegn da mes dus cussegliers guvernativs Mario Cavigelli u pli baud Stefan Engler. Sco puncts culminants da l’ultim temp vuless jau numnar la decisiun dal Cussegl grond pertu­tgant la Scol’auta spezialisada ed il GEA dal suveran al project da l’edifizi da la Dretgira a la Grabenstrasse a Cuira. Il sentiment d’esser sin la dretga via cun in project è adina stà in tschert punct culminant. Quai ha adina dà satisfacziun a mai. Architectas ed architects bajegian gugent ed èn creativs. En il servetsch public sto l’architect dentant era renunziar per exempel pervia dals custs ubain pervia da decisiuns politicas. N’è quai betg insaco dischillusiunant da betg pudair realisar quai ch’ins vuless? I dat differents tips d’architectas u architects. Jau enconusch architectas ed architects cun ina creativitad geniala. I dat dentant era architectas ed architects ch’èn realisaturas u realisaturs. Plinavant datti persunas en l’architectura che han lur talent en la direcziun da la construcziun. Tuttas e tuts èn dunnas ed umens che han frequentà pli u main il medem studi d’architectura. Architectas ed architects èn planisaders. Ins sto dentant era pudair realisar quai ch’è sin ils plans. Qua èsi d’esser flexibel. En la collavuraziun cun ils architects ed ils planisaders hai jau surpiglià la rolla dal patrun da construcziun. Per mai èsi adina stà impurtant da sustegnair e motivar ils architects da sviluppar e realisar soluziuns uschè bain sco pussaivel. Vus avais numnà ansant ils dus cussegliers guvernativs ch’èn stads Voss superiurs directs. È la midada dal manader dal departament era stà ina midada per Vus? Jau hai gì dus cussegliers guvernativs che han omadus gì grond interess per la construcziun auta. Tant cun Mario Cavigelli sco a ses temp era cun Stefan Engler hai jau adina pudì cultivar fitg buns discurs en moda e maniera fitg averta. Quai è er stà in grond cletg per mai. Vegn l’architectura er ad interessar Markus Dünner suenter sia pensiun? Gea, natiralmain. En emprima lingia datti tscherts projects chantunals che jau hai anc pudì contribuir en la fasa iniziala. Mai interessescha segiramain co ch’i va vinavant cun quels projects. Insumma: La cultura da bajegiar grischuna simpla e pragmatica ch’è a mai fitg simpatica, quella interessescha mai er en l’avegnir. E co vai vinavant uschiglio suenter ils 31 da schaner 2023? Jau lavur propi enfin il pli ultim di (ri). E suenter fatsch jeu ina giada duas emnas vacanzas ensemen cun mia dunna. Quai dat ina cesura. Pli tard èsi da chattar ina nova structura dal di. En scadin cas datti intginas chaussas che jau vuless realisar. Ultra da quai fatsch jau activamain sport sco currider, sco alpinist e sco sfunsader. Mes temp vegn ad esser emplenì cun da tuttas chaussas en l’avegnir. Architect, manader d’uffizi ed atlet Markus Dünner è naschì l’onn 1958 a Romanshorn. Suenter las scolas obligatorias ha Markus Dünner absolvì giarsunadi da dissegnader da construcziun auta. Pir suenter quel ha el elegì la via dal studi d’architectura a Constanza. Cun 26 onns è Markus Dünner vegnì en il Grischun ed ha ils emprims onns lavurà sco architect privat a Cuira. 1992 è el vegnì elegì sco manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta. L’architect chantunal è maridà ed ha dus uffants creschids. Ses hobi principal è il sport da currider. El ha era gia absolvì cun success il Maraton Swiss alpin a Tavau. Ultra da quai fa Markus Dünner gugent turas en la muntogna ed el è in passiunà sfunsader. L’architect chantunal va Suenter bundant 30 onns banduna il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta Markus Dünner il palc. Numerus projects gronds dal chantun, sco per exempel il bajetg «Sinergia» a Cuira, èn ids sur ses pult ora. Martin Gabriel/FMR Suenter ch’il parlament chantunal ha approvà en la sessiun d’october il project per la nova Scol’auta spezialisada, ha il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, Markus Dünner, bandunà la tribuna dal Cussegl grond cun satisfacziun d’avair absolvì cun success in dals obstachels politics per il project da 178 milliuns francs. Il sustegn politic dal pievel, dal parlament ed era dals cusse­gliers guvernativs, saja adina stà impurtant per sia lavur, di Markus Dünner en discurs cun la FMR. Plinavant ha el ditg ch’el prefereschia tant sin il plaz da lavur sco er en la vita privata in ambient simpel, transparent e correct. Ils 31 da schaner terminescha Markus Dünner sia lavur sco architect chantunal. La FMR ha anc inscuntrà el avant per trair bilantscha e discurrer da ses futur. La fin da schaner va Markus Dünner, il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun auta, en pensiun.

Blers chantuns svizzers han ina gronda mancanza da policistas e policists. Il Grischun nun ha nagina mancanza acuta, ma dovra en l’avegnir er dapli policistas e policists per remplazzar il dumber da quellas e da quels che van en pensiun ils proxims onns. In nov fenomen è che polizias chantunalas cun mancanza da persunal emprovan da survegnir policistas e policists dal Grischun. En l’entira Svizra mancan circa 7000 policistas e policists per ademplir las normas che vegnan pretendidas da la ONU. Quai scriva la revista online NAU.ch la fin d’october 2022. Il Tagblatt da Son Gagl ha scrit avant dus mais che la Polizia chantunala da Son Gagl tschertgia urgentamain persunal suenter che bleras policistas e policists han bandunà la professiun ubain midà tar in auter corp da polizia. Ed er la gasetta da Soloturn rapporta l’october 2022, ch’il chantun Soloturn tschertgia adumbatten nova glieud per la Polizia chantunala. La presidenta da l’Uniun svizra da policistas e policists, Johanna Bundi Ryser, ha commentà suandantamain la mancanza da policistas e policists envers SRF online: «Blers corps da polizia chantunals han fatg sbagls cun la recrutaziun da policistas e policists giuvens ils davos onns. E tar intgins corps manca simplamain l’autocritica.» Meglra situaziun en il Grischun Tar la Polizia grischuna nun è la mancanza da persunal betg acuta en il mument. Ella è dentant in tema en il futur. En discurs cun la FMR ha Walter Schlegel, il cumandant da la Polizia chantunala, ditg che la dumonda d’avair avunda persunal da polizia en l’avegnir dependia da plirs facturs. «L’emprim factur en ils pensiunaments», di Schlegel, «d’avair en egl quellas e quels che van en pensiun n’è nagin problem.» Il segund factur en las abdicaziuns u midadas da plazzas en auters corps da polizia. «Quellas na pudain nus betg prevesair.» Ed il terz factur è d’avair avunda aspirantas ed aspirants che cumenzan la scola da polizia. Enfin uss èsi bun Enfin uss è la Polizia chantunala grischuna apparentamain stada en ina situaziun favuraivla. Walter Schlegel ha attestà ch’ins possia en il mument recrutar tut il persunal nov che la Polizia chantunala grischuna dovria mintg’onn. «Ils ultims onns – ed uschia er l’onn 2022 - avain nus brevetà (diplomà) precis tantas policistas e policists sco quai che nus avain duvrà a basa da las extradas.» Ils 8 novizs ch’èn vegnids diplomads l’october 2022, avevan cumenzà lur scolaziun l’onn 2020. Walter Schlegel: «Nus stuain adina sclerir dus enfin trais onns ordavant quant persunal da polizia che nus duvrain. Quai vul dir, che nus stuain per exempel calcular quest onn quantas u quants policists novs ch’i dovra l’onn 2026.» Ils proxims dus onns hajan ins puspè dapli policistas e policists che cumenzian lur carriera professiunala tar la Polizia chantunala grischuna. 2023 sajan quai 14 e l’onn 2024 schizunt 17 novas policistas e policists. Offertas d’auters chantuns carmalan La mancanza da policistas e policists chantunals è in problem naziunal. Da quest avis è er il cumandant da la Polizia chantunala grischuna, Walter Schlegel. El discurra d’in nov fenomen en la recrutaziun dal persunal tar las polizias chantunalas: «Cunquai ch’i dat chantuns che han bler memia paucas policistas e policists, emprovan quels da recrutar policistas e policists dad auters chantuns. Er nus avain singulas policistas u policists che han midà per ­exempel en il chantun Son Gagl u Schwyz.» Las midadas tar in corp d’in auter chantun sajan in factur, di il cumandant. Vitiers vegnian las grondas annadas da babyboomers che giajan en pensiun ils proxims onns. L’onn 2023 sajan en tut 16 policistas e policists grischuns che giajan en pensiun. Walter Schlegel: «La consequenza è che er nus stuain en l’avegnir recrutar dapli persunal da polizia.» Tschertga a lunga vista A basa da las consequenzas da la mancanza da persunal ha la Polizia chantunala grischuna cumenzà a recrutar persunal gia per las proximas scolaziuns en la Scolas da polizia da la Svizra orientala e dal Tessin. Per la scolaziun che cumenza l’october 2023 e che concluda l’onn 2025 datti tenor il cumandant dalla Polizia chantunala Walter Schlegel gia 17 absolventas ed absolvents. Ulteriuras ed ulteriurs vegnan tschertgads. «Sco chantun da muntogna cun grondas distanzas e cun ina gronda periferia, stuain nus vegnir da segirar l’effectiv da persunal per ils proxims onns cun grondas fluctuaziuns e midaments.» La Polizia chantunala grischuna dumbra oz var 500 collavuraturas e collavuraturs. Professiun cun pliras pussaivladads Walter Schlegel è persvas, che la professiun da policista u policist chantunal porschia blera variaziun e pussaivladads en il chantun cun sias trais culturas. «Nus empruvain d’augmentar l’attractivitad da la professiun ed avain per exempel avert las pussaivladads da prender domicil per policistas e policists. Plinavant po mintgina e mintgin er ir en ina autra regiun dal Grischun a lavurar per emprender in’autra lingua chantunala.» En la professiun da policista u policist dettia ei era pussaivladads da sa spezialisar, ha Walter Schlegel ditg. «In champ in pau pli nov è per exempel la criminalitad da cyber che daventa ina part pli e pli impurtanta da la lavur da polizia.» Mancanza da persunal fatschenta la Polizia chantunala Blers corps da polizia dals chantuns han gronds problems da persunal. Uschia ha la plattafurma Nau.ch constatà avant paucas emnas che tuttas polizias chantunalas da la Svizra duvrassan 7000 policistas e policists per ademplir las normas da las ­Naziuns Unidas (ONU). Tar la polizia chantunala dal Grischun n’è la mancanza da policistas e policists anc betg acuta. Tenor il cumandant da la Polizia chantunala grischuna, Walter Schlegel, saja la tschertga da dapli policistas e policists dentant er in grond tema dals proxims onns. (fmr/mg)

En in coproducziun preschenta il Teater da Cuira cun «ruuh oder riich» in gieu che tematisescha il stadi da l’olma grischuna. Il reschissur Georg Scharegg ha rimnà texts da tschintg tschientaners che sa fatschentan ord diversa optica cun il Grischun. El ha cumbinà quels texts en in gieu che ha premiera ils 20 da schaner 2023. Plitost criv, dentant fitg impressiunant è il maletg da tribuna che Silke Bauer ha creà per la novissima producziun che vegn preschentada per l’emprima giada ils 20 da schaner 2023 sin la tribuna dal Teater da Cuira. In maletg cun fermas ed autas paraids crap da las muntognas grischunas en alv e nair. «Ruuch oder riich» sa numna l’inscenaziun ch’il reschissur Georg Scharegg ha elavurà communablamain cun tschintg acturas ed acturs da preschent sin la tribuna da la citad da Cuira. Ina producziun che sa fatschenta cun il stadi actual da l’olma grischuna. Cun citats e texts istorics fin explicaziuns contemporanas en tun e pled davart il Grischun e sia populaziun tematisescha il reschissur la vita grischuna. Il Grischun interessescha I nun è l’emprima giada ch’il reschissur Georg Scharegg che deriva da la Tumleastga e che viva a Berlin sa fatschenta cun il Grischun. En buna memoria è il toc «Fremdenverkehrsindustrie», preschentà avant bunamain diesch onns sin la medema tribuna. Cun citats da diversas exponentas ed exponents e critichers dal turissem grischun ha Scharegg sveglià cun sia industria dad esters l’interess e la simpatia dal public grischun. «Quai che succeda en il chantun Grischun m’interessescha era persunalmain.» E Georg Scharegg ha, da cuminanza cun la dramaturga, Martina Mutzner, danovamain mess il Grischun en il center da la rimnada da texts. Texts che derivan per exempel dal perscrutader da la cultura Ulrich Campell dal 16avel tschientaner, da l’autur grischun Reto Hänny, fin texts da pressa che sa fatschentan cun tematicas actualas. Avant passa diesch onns era il toc «Fremdenverkehrsindustrie» anc collià cun la votaziun davart gieus olimpics en il Grischun. El aveva retschavì entras il cumbat da votaziun ina ferma actualitad. Quella actualitad directa manca sa chapescha a «ruuh oder riich». Tuttina discuteschan il chantun e sia populaziun il futur turistic e public era pervia da la midada climatica, la mancanza d’abitaziuns per indigens ni la preschientscha dals animals da rapina. «Il temp e la tenuta grischuna è sa midada ed igl è interessant da render visibel quai svilup sin tribuna», di Georg Scharegg. Anc diesch dis temp da filar Ina egliada en la producziun da «ruuh oder riich» han il reschissur e sia equipa pussibiltà il mardi passa. Betg simpel per las acturas Susanne Abelein, Annina Hunziker ed ils acturs David Flepp, Christina Sprecher e Christian Ruch da transmetter ils texts che derivan dad in spazi da temp da tschintg tschientaners en in gieu sin tribuna. Els han anc diesch dis temp da filar vi dal gieu. Fertant che Silke Bauer ha gia terminà sia lavur vi dal maletg da tribuna. Era sia vista sin il Grischun è ina vista da l’exteriur, era sche la decoratura na lavura betg per l’emprima giada en il Grischun. Sulet sia lavur pleda gia per ina visita da «ruuh oder riich». Per l’emprima giada preschenta il Teater da Cuira «ruuch oder riich» ils 20 da schaner a las 19.30. Ulteriuras producziuns, 21/25/26/ e 28 da schaner.

Ils burgais da Ziràn-Reschen decidan ils 25 da schaner ina segunda giada, schebain in Tudestg dastga daventar burgais. Avant trais onns aveva la radunanza da burgais refusà sia natiralisaziun – apparentamain pervi da dubis ch’el simpatiseschia cun la scena da «Reichsbürger». Il Tribunal federal ha constatà la primavaira passada ch’ils burgais da Ziràn hajan man­chentà dad argumentar pertge ch’els na ve­glian betg dar il dretg da burgais al Tudestg. Uschia hajan els violà l’udida giuridica dal Tudestg. Perquai stoppia la radunanza da bur­gais anc ina giada decider, uschia la sentenzia dals derschaders da Losanna. Tar l’udida giuridica tutgi numnadamain ch‘ina persuna pertutgada chapescha pertge che sia dumonda vegn refusada. Senza far discussiun aveva la radunanza da burgais refusà il mars 2020 la natiralisaziun dal Tudestg cun 11 cunter 5 vuschs e 2 abstenziuns. La suprastanza da la vischnanca burgaisa aveva en lezza radunanza fatg la proposta da dar il dretg da burgais al Tudestg. A medem mument ha la suprastanza dentant pronunzià dubis perquai ch’el haja colliaziuns cun il moviment da «Reichsbürger» (guarda box). Plinavant ha scusseglià era l’Uffizi da mi­graziun e da dretg civil (AFM) da natiralisar il Tudestg – quai en in rapport per maun da la suprastanza da burgais da Ziràn. Gliez ha la suprastanza fatg enconuschent a la radunanza da burgais. Ina proposta concreta da refusar la natiralisaziun n’hai dentant betg dà en la radunanza e sco ditg era nagina discussiun, da la quala i resorta ina argumentaziun. Quests dus elements, ina proposta da refusar ed ina argumentaziun, avessi tenor ils derschaders da Losanna dentant duvrà per ina refusa giuridicamain suffizienta, scrivan ils derschaders da Losanna en lur sentenzia. Il Tudestg, che ha recurrì fin a Losanna cunter sia refusa da natiralisaziun, è naschì il 1960 e viva dapi il 2010 a Ziraun. El lavura sco cussegliader d’interpresas e cussegliader d’investiziun independent. La FMR ha contactà l’interprendider, ma el ha respundì ch’el na veglia per il mument betg prender posiziun en las medias. Sentenzia 1D_5/2021 dals 26 d’avrigl 2022

I capita adina l’entschatta schaner ed è in lign per mai. Cura ch’jau fatsch mias cumissiuns en il Migros ed arriv tar las curunas avant la cassa, vesel jau massadas dad ordinaturs, bustas e palpiri da copiar. Las curunas, ch’eran dacurt anc tgembladas cun da tuttas sorts urdains da Nadal, èn uss emplenidas cun material da biro. E mintga giada stun jau stutta. Tgi pomai cumpra l’entschatta schaner – en il mais pli virgin da l’onn – da questa rauba? Èsi forsa tut questa glieud che ha fatg buns propiests per l’onn nov? Glieud che ha la ferma intenziun da vulair a partir dad immediat tegnair urden cun lur scrittiras. Glieud che na vul mai na pli tschertgar uras en ed uras ora in document impurtant en il scartiram. Glieud che ha empermess sontgamain a sasezza da betg pli smanar quints, quittanzas, garanzias e polissas dad assicuranzas en il medem truclet – ch’è gia daditg pli che plain e na sa lascha betg pli serrar – mabain da classar tut bel e net en ordinaturs. Ma forsa è la raschun era tut in’autra. Forsa èsi il Migros che na sa simplamain betg co emplenir sias curunas avant la cassa. Nadal è passà ed i n’è anc betg tschaiver. Avant e durant il tschaiver po il Migros gea emplenir sias curunas cun sminca, costums e mascras. Betg mo per mai è il material da biro dal schaner in lign, mabain era per il pledader da medias dal Migros. El ma dumonda perfin sch’jau saja propi segira ch’il Migros fetschia mintga schaner ina acziun cun material da biro. Para ch’el na ma tegna betg dal tut per tschient. Jau al respund a moda ordvart gentila, ch’jau observia quest fenomen gia dapi blers blers onns. Il pledader m’empermetta da sclerir la chaussa fin suentermezdi. Il suentermezdi ma telefona el però ed explitgescha ch’el dovria in pau pli ditg. Para ch’il fenomen dal material da biro è era entaifer l’administraziun dal Migros in misteri. E lura vegn insacuras per email ina resposta curta e sitga. «I sa tracta qua d’ina posi­ziun creschida istoricamain che sa numna back to office.» Cun auters pleds, il servetsch da medias conferma mias observaziuns dal schaner en il Migros. La raschun saja che blera glieud haja en senn da midar plazza l’entschatta da l’onn, perquai veglia il Migros offerir mintgamai favuraivel material da biro a la clientella. «Engraziel fitg per Vossa dumonda e Voss interess per la Migros.» Anzi, anzi. Il misteri dal material da biro en il Migros fiss pia relevà. Enstagl datti novs ligns e misteris. Èsi propi vair che tanta glieud vul midar job l’en­tschatta da l’onn? E sche bain, pertge fa questa glieud lura lur annunzias per novas plazzas anc sin palpiri e cun bustas e betg electronicamain sco quai ch’i descha en il 2023. In nov misteri pia ch’i vala la paina da retschertgar il schaner 2024.

Atgnamain avessi d’esser sin il conto daners en abundanza. Il december hai gea dà la 13avla. Tuttina mussa il saldo dal conto cifras cotschnas il schaner. È quai in fenomen general? Philipp Frei è mainafatschenta da l’uniun tetgala per cusseglia­ziuns da budget en Svizra. El enconuscha talas dumondas. FMR: Strusch daners sin il conto – datti quai savens il schaner? Philipp Frei: Betg per nagut discurran ins da la rusna dal schaner. Tuttina na sa lascha questa rusna betg confermar statisticamain. I na dat betg bler damain expensas il schaner. Probabel èsi ina percepziun subjectiva. Tge savess esser la raschun per questa percepziun ? Il schaner e december èn mais cun dapli custs – expensas per festas, forsa vacanzas. Tgi che abitescha a tschains survegn il schaner il quint per ils custs accessorics. Lura vegnan l’entschatta schaner magari gia quints da ­taglia u dad assicuranzas. Quints che vegnan be ina giada l’onn, ma che summan. Plinavant vegn la paja dal december savens pajada gia avant ils 24 da december ed ils daners èn gia davent il schaner. Ma la fin da l’onn survegn ins gea la 13avla – pia il dubel che uschiglio. Pertge èn quests daners uschè svelt davent ? La 13avla vegn savens gia pajada il november, uschia ch’igl è gia sparì in pauc temp. Blers pajan cun quests daners era taglias. Ed igl è uschia: Pli aut ch’il saldo è sin il conto, pli fitg ch’i caztga da far expensas. E gist enturn Nadal datti avunda pussaivladads da spender daners. Ma la 13avla, quai è in sfratg daners. Ed il schaner è tut gia consumà? Savens èsi il problem ch’ins vesa simplamain il saldo sin il conto e vesa forsa anc las proximas expensas. Ma ins perda or da vista ils custs a lunga vista: taglias, assicuranzas etc.. Quai è ina da las traplas per daivets. En Svizra ston ins gea metter da la vart daners per la taglia, lezza na vegn betg tratga giu automaticamain da la paja. Cura daventa la rusna dal schaner in veritabel problem? Igl è lura in problem, sch’jau na vegn betg pli da pajar mes quints. Sch’jau sent, jau dun ora structuralmain dapli daners che quai ch’jau gudogn. Forsa ch’i basta anc in’urella perquai ch’ins ha insanua ina reserva. Ma a lunga vista na tanschi betg pli. Quai fiss il mument da reagir – sch’ins vesa tar mintga quint pli grond ch’ins na’l po betg pli pajar. Ed a partir da cura dovra ina persuna ina cussegliaziun da debits? I dat dus stgalims – la cussegliaziun da budget e la cussegliaziun da debits. La cusseglia­ziun da budget fa lura senn, sch’ins senta ch’ils daners èn savens stgars ed ins na sa gnanc nua ch’ils daners van. E cura dovri ina cussegliaziun cunter debits? Sch’ins ha 2000 francs debits ed ins sa, quai poss jau pajar enavos il proxim mais, lura n’èsi nagin problem. Ma sch’jau sent ch’jau hai debits tar la cassa da malsauns u debits da taglia ch’jau na vegn betg da pajar, lura fai senn da dumandar per sustegn professiunal tar in post da cussegliaziun da debits. L’uniun tetgala svizra per cussegliaziuns da budget dat tips sin www.budgetberatung.ch/privatpersonen. En il Grischun porscha la Centrala da dunnas cussegliaziuns: www.beratungszentrum-gr.ch.

Il schaner restan la carta da debit pli savens en la bursa che auters mais. Radund 105 milliuns giadas èn las cartas da debit svizras vegnidas duvradas il schaner 2022 per transacziuns entaifer il pajais. En l’exteriur hai dà radund 4,6 milliuns transacziuns il schaner. Quai resorta da las datas da la Banca naziunala svizra che rimna tuttas las cifras davart pajaments en Svizra u cun cartas da bancas svizras. Las cifras dal schaner èn las pli bassas cumpareglià cun quellas dad auters mais. Il december pajan ils Svizzers per exempel fin 125 milliuns giadas cun cartas da debit entaifer il pajais. En l’exteriur dovran els il december 5,4 milliuns giadas lur cartas da debit. Cun las cartas da debit, sco maestro u postfinance, pajan ins ils quints directamain da l’agen conto. Auter èsi tar las cartas da credit. Tgi che paja cun lezzas, prenda si per curt temp in credit. Tar las cartas da credit era l’onn passà dal reminent il favrer il mais cun las paucas transacziuns. Il schaner è stà sin plaz dus puncto duvrar darar la carta da credit. (fmr/vi)

Las chanzuns da Nadal n’haja amo ill’uraglia. Eu n’ha jent l’ambiaint, cur cha blera glieud chanta insembel. Ed al listess mumaint m’occupa l’impissamaint da la canera da guerra, da bombas chi croudan dapertuot sül muond. Ill’Ucraina es la guerra ida inavant dürant tuot il temp da Festas. Daraja eir là ün conflict chi düra plü lönch? In connex cul conflict in Palestina n’haja let üna vouta ün commentar d’ün reporter chi ha scrit dals uffants in Palestina: «Quists uffants nun han mai passantà ün temp sainza guerra. I vivan illa miseria, in privel da vita, in violenza chi po escalar dandettamaing. Quai es normal per quists uffants. I nu cugnuoschan nügl’oter.» Ün ravarenda chi lavura ill’ospidal s’ha dumandà, scha quists uffants in Palestina, in Etiopia, in Corea dal Nord, in Afganistan o ingio chi’d existan talas crisas permanentas hajan amo üna funtana da la pasch dad alch varts. Da che s’insömgian quists uffants? Che visiuns hana? E’l ravarenda ha exprimi sia spranza cha quists uffants hajan nonas e bazegners chi tils quintan chi haja dat eir oters temps. E chi detta amo chanzuns chi dechantan üna tala brama e chi raquintan istorgias dad umans chi han amo üna superbgia. Ed el ha constatà cha cur chi nun existan üna vouta plü purtrets da la pasch, da sgürezza, da protecziun e salvezza, cha las ormas da quists uffants sumagliaran ad ün desert. Ed eu n’ha realisà danövmaing: La buna nouva da l’istorgia da Nadal nu tocca be als cristians. Ella pertocca a tuots umans chi han il desideri d’avair pasch. Quel desideri collia umans sur cunfins, naziunalitats e religiuns oura. In tala maniera vaina da quintar las istorgias, da chantar las chanzuns. In üna situaziun sumgliainta d’eira fingià il profet Joel chi ha eir vivü in ün temp inquiet plain guerra e violenza, blers ons avant Cristus. Ed el ha previs cun sia nouva cha glieud veglia s’insömgiarà e glieud giuvna varà visiuns. Il spiert da Dieu pussibilitescha tenor Joel quai. Che bel impissamaint da s’insömgiar insembel, tuot las generaziuns! Eu vögl savair da las visiuns e dals sömmis – dad uffants sco eir da bazegners e nonas. Per cha gnanc’ün’orma nu sumagliarà üna vouta ad ün desert! Cornelia Camichel Bromeis è plevonessa en la baselgia da St. Peter a Turitg. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». «Il desideri d’avair pasch collia umans sur cunfins, naziunalitats e religiuns oura.»

Ils 9 da november 2021 è el mort – l’enconuschent caricaturist Jürg Parli (1938–2021). El è stà enconuschent ad in public rumantsch surtut per sias numerusas caricaturas en gasettas, revistas ubain en meds d’instrucziun. Las illustraziuns eran adina signadas cun il pseudonim «JÜPA». Sia davosa ovra postum è cumparida pir avant dus mais – il pitschen cudeschet cun il titel «Finissage». Durant il temp da sia curta e greva malsogna ha Jürg Parli dissegnà e fatg frunt uschia cun sia plima e ses umor a l’atgna mort. «JÜPA» ha rimnà versets davart vit’e mort, ha illustrà quels cun sia plima e garnì tut cun in surrir. Uschia hai dà 99 dissegns ch’èn ussa vegnids cumpilads en la publicaziun «Finissage». (Igl è da menziunar ch’il caricaturist, oriund da l’Engiadina e dapi ils onns ‘60 sesent a Soloturn, ha laschà organisar era per ses cumià terrester ina «finissascha cun aperitiv» – e betg ina sepultura classica.) Las 99 illustraziuns davart la mort èn però adina levas e divertentas. Mo intgins exempels: «JÜPA» malegia ina sutga bandunada e scriva suten: «Heute, wenn’s passiert, werde ich nicht dabei sein!» Ubain ch’el malegia in skelet che s’auza en l’aria e descriva quai cun ina varianta franzosa da «Ich verdufte»: «Je déparfume». Ubain ch’el mussa in viandant che chamina tras ina cuntrada d’inviern e commentescha quai cun ils pleds: «Ün dapü es ün damain!» In dals davos dissegns dal cudesch mussa co ch’ina persuna svanescha vers tschiel, ed il commentari è: «JÜPA hat’s nun auch erwischt, rasch ist er von uns entwischt.» – Il caricaturist cuntanscha uschia, en tutta tristezza per sia mort, exact quai ch’el leva adina: dar da pensar e far surrir. La publicaziun «Finissage» è da retrair tranter auter sur il «Lehrmittelverlag Solothurn», p.ex. sur la pagina lehrmittel.so.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Il cudesch «Finissage» tematisescha cu cha «JüPa» s’ho confrunto cun la mort.

Vitus Bass è in da quels paucs che ha suenter la pensiun bandunà Cuira, nua ch’el aveva abità cun sia famiglia e lavurà 42 onns sco tgirunz en la psichiatria. El è returnà cun sia dunna a S. Benedetg, en ses vitget natal, ch’el n’aveva atgnamain mai vulì bandunar. Ma ses siemi da giuven da far il pur n’era betg ì en vigur. Memia pitschen era il manaschi da ses geniturs per finanziar ina famiglia, il destin da blers figls e figlias da purs en las muntognas. Il contact cun il vitg n’ha el mai interrut. Cun egl alert ha el persequità il svilup economic e social davent da sia uffanza fin oz. E bler è sa midà. Dals otg purs d’ina giada è anc in che cultivescha tut quai ch’appartegneva ina giada a tuts. Da 25 creschids e 26 uffants d’ina giada vivevan 2019 anc 20 creschids e ¬nagins uffants en il vitg. Ma Vitus n’è betg returnà a S. Benedetg per ruassar, mabain cun l’intent da muventar insatge. Gia in pèr onns avant la pensiun aveva el fundà ina uniun cun l’intent da renovar, mantegnair e tgirar vias da spassegiar e da viandar, da procurar per bancs da seser, da mantegnair liber puncts panoramics e da promover la biodiversitad cun cumbatter neofitas, da sustegnair in l’auter e tgirar contacts. Uss exista la «Cuminonza S. Benedetg, Clavadi e contuorn» 18 onns e Vitus presidiescha quella anc adina cun grond success. Ils rapports annuals e la situaziun mussan che l’uniun realisescha quai ch’ella intenda e quai cun paucs daners. Uschia nagin che smirveglia ch’ella dumbra oz 320 commembras e commembers. Pertge ch’jau raquint l’istorgia da Vitus? – Perquai ch’jau admir persunas che prestan insatge per la communitad e na spetgan betg mo che quella porschia insatge ad els. E Vitus piglia a mauns e fa. 2019 ha el publitgà in cudesch ch’i dat mo ina giada en quella furma. Il titel: «Nagut è sco ch’igl era! Pauc sco ch’i avess dad esser!». 300 paginas, scrit, fotografà, rimnà, furmà, impaginà, stampà, tut en atgna reschia e sin agen quint, senza ch’el fiss in um ritg. Cun ses cudesch vul ¬Vitus retegnair en memoria in temp ch’el sez ha vivì, ma che n’exista betg pli. Per el èn sia uffanza e giuventetgna stads onns ventiraivels, malgrà la vita strebla en muntogna. El ha fotografà e numnà en rumantsch e tudestg ils utensils, iseglia, guaffens che vegnivan utilisads ina giada en ses vitg. Curt e tuttina vaira cumplessiv ha el descrit ord vista persunala, co ch’ins viveva e lavurava. E betg mo quai. El ha empruvà da cumparegliar tscherts aspects dal viver da pli baud cun la vita d’ozendi e mess en dumonda valurs. Gea, Vitus è in che reflectescha ses princips etics, fa er patratgs, nua metter las paisas en il mund dad oz. El mussa ch’ins na sto betg esser in filosof studegià per ponderar l’atgna tenuta e nossas obligaziuns vers l’entir. Sias reflexiuns èn uschè subjectivas sco l’entira ovra e sa chapeschan sco basa da discussiun. Ch’il cudesch è publitgà en tudestg, malgrà ch’el tracta il territori rumantsch, mussa il dilemma da la Rumantschia. Rita Cathomas-Bearth deriva da ¬Rabius e viva a Cuira. Ella è pensiunada e prenda peda d’observar quai ch’auters fan. Rita Cathomas-Bearth

La cussegliera naziunala da la PS grischuna, Sandra Locher Benguerel, ha communitgà gievgia a Cuira ch’ella na veglia betg pli a candidar l’atun tar las elecziuns naziunalas. Sco motiv ha ella numnà da vulair e stuair proteger sasezza – ella na possia a lunga vista betg exequir memia bleras incaricas al medem mument. La scolasta da 47 onns vul anc terminar la legislatura currenta, ha Sandra Locher Benguerel ditg gievgia damaun a chaschun d’ina conferenza da medias a Cuira. Da betg pli candidar sco cussegliera naziunala saja stà ussa ina greva decisiun, perquai ch’ella politiseschia cun gronda passiun. Memia bleras incaricas Suenter 16 onns cun diversas incaricas politicas vul Sandra Locher Benguerel però sa concentrar sin sia lavur sco scolasta e sco commembra da la direcziun da l’associaziun tetgala da la magistraglia. Dapi avust 2022 è ella commembra da la direcziun da quell’associaziun svizra. Là possia ella cuntinuar cun la lavur ch'ella aveva cumenzà gia sco presidenta da l’uniun «Magistraglia Grischun» e s’engaschar per la furmaziun, ha Sandra Locher Benguerel fatg a savair a Cuira. Malgrà ch’ella saja gugent cussegliera naziunala per il Grischun e defendia il sistem da milissa svizzer cun lavurar dasper uffizis en politica ed uniuns, na possia ella sezza betg far tut parallelmain a lunga vi­sta. Actualmain lavuria ella en trais differents lieus – a Berna, Turitg ed a Cuira. Nova fasa da la vita Perquai è la dunna da 47 onns sa decidida da sa focussar suenter 16 onns cun diversas activitads politicas, sin ses interess da coc en la furmaziun e da s'engaschar per uffants e giuvenils. Sandra Locher Benguerel è stada 13 onns deputada en il Cussegl grond ed ussa dapi trais onns en il Cussegl naziunal a Berna. In engaschament politic muntia però era blera preschientscha ad occurrenzas da la saira u durant las fins d’emna. Per proteger sasezza, saja stà da metter prioritads e da sa focussar, per ch’i restia era temp da recreaziun e reflexiun tranter tut ils uffizis. Defender omadus sezs Il vicepresident da la PS svizra, cusseglier naziunal Jon Pult, candidescha però per ina ulteriura perioda d’uffizi. Quai ha el annunzià gievgia la conferenza da medias da la PS grischuna. Els deploreschian la decisiun da ­Sandra Locher Benguerel, ma ch’i saja chapaivel, ha explitgà a Cuira il president da la PS grischuna, Andri Perl. Tenor el n’è la nova situaziun però nagina raschun per la partida da betg vulair occupar vinavant il segund sez en il Cussegl naziunal, sche pussaivel cun ina dunna. Tut en tut saja la partida numnadamain en ina meglra situa­ziun da partenza per il cumbat electoral che anc tar las davosas elecziuns il 2019. Andri Perl numna qua il fatg da pudair ir en cursa questa giada cun Jon Pult, in cusseglier gia en uffizi. La partida sa stentia plinavant era questa giada per ina collia­ziun da glistas cun ils verd-liberals e cun la Verda Grischun. Sia segunda candidata per las proximas elecziuns parlamentaras dals 22 d’october 2023 vegn la PS a nominar en trais mais, a chaschun dal di da partida ils 15 d’avrigl. Sandra Locher Benguerel chala Avant trais onns era ella vegnida elegida surprendentamain ed aveva recaltgà in segund sez en il Cussegl naziunal per sia partida, la PS grischuna. Ussa procura Sandra Locher Benguerel puspè per ina surpraisa, en vista a las elecziuns naziunalas da quest atun. Ella na recandidescha betg pli per ina proxima legislatura a Berna. Quai ha la cussegliera naziunala fatg a savair – ensemen cun sia partida – questa gievgia en occasiun dad ina conferenza da medias a Cuira. Ella veglia focussar sia via professiunala sin il champ da la furmaziun e scolaziun. Dapi l’avust passà è Sandra Locher Benguerel en la direcziun da l’associaziun svizra da la magistraglia. (fmr/dat)

En la publicaziun «Le cinque ave» descriva l’istoricra ed anteriura cussegliera naziunala Silva Semadeni l’istorgia da tschintg dunnas puschlavinas emigradas e turnadas. Ed ella dat uschia gist perditga da la rolla da las dunnas da pastiziers-randulins durant il 19avel tschientaner. Il punct da partenza per las retschertgas da l’autura è dentant stada ina fotografia. Sur dals pastiziers che han bandunà il Grischun datti blers documents – e lur istorgia è bain elavurada. Dentant da lur dunnas, mammas, figlias ubain vaivas na datti quasi nagut. Quai ha l’istoricra Silva Semadeni vulì midar. En ses cudesch «Le cinque ave» (las tschintg nonas/perdavantas), publitgà dacurt, raquinta ella sin radund 300 paginas or da la vita da tschintg dunnas da dinastias da pastiziers puschlavins che vivevan enturn il 1800, pia en in mund fitg patriarcal. Cumenzà ha tut cun ina fotografia A chasa a Poschiavo tar Silva Semadeni pendeva vi da la paraid – cura ch’ella abitava anc en il Puschlav – ina fotografia da tschintg dunnas en vestgadira festiva. Igl era ina fotografia ovala enramada en aur che mussava las dunnas en vestgira festiva. Bain saveva ella che la dunna giudim sanester sin il maletg era sia tatta Angelina, dentant n’enconuscheva ella betg las autras dunnas sin la fotografia. Oz penda quella fotografia a Cuira, en la chasa da Silva Semadeni, ed oz sa ella tgi che las dunnas èn. Suenter sia carriera politica sco cussegliera naziunala e suenter avair dà durant 30 onns scola, è ella sfunsada ils ultims trais onns en differents archivs per chattar la resposta a sias dumondas. Silva Semadeni ha chattà – cun sustegn da ses um Ruedi Bruderer – numerusas funtaunas per reconstruir la vita da mintgadi da quellas dunnas, er sch’ella ha stuì far da detectiva ed era mintgatant tschertgar las respostas tranter las lingias. «Perquai che las dunnas sezzas na scrivevan gea quasi nagut, quai era chaussa dals umens durant quest temp patriarcal», di l’istoricra Silva Semadeni. Davart sias retschertgas di ella: «Igl è in pau sco in crimi – ins vul adina savair dapli da las dunnas, per eruir co ch’igl era exact. Igl è stà propi ina lectura fitg passiunanta ed interessanta.» Da Kopenhagen enfin a Pamplona Gronda impressiun haja fatg ad ella, co che las dunnas lavuravan ed organisavan il mintga di – tut anc senza maschinas sco frestgeras ubain maschinas da lavar. Plinavant sajan ellas viagiadas uras en ed uras ora per lur emigraziun – en il cas da las tschintg dunnas sin la fotografia da Kopenhagen enfin Pamplona. «Dal Puschlav enfin a Kopenhagen era quai da quel temp in viadi da 22 dis, ed ellas han fatg tut quai cun s’integrar en la nova societad. Ellas han en quels differents lieus stuì emprender las linguas ed emprender d’enconuscher las culturas. Las dunnas èn damai stadas sfurzadas ed ablas da s’integrar en conturns ch’ellas n’enconuschevan betg.» Era Silva Semadeni ha en ils trais onns ch’ella ha lavurà vi dal cudesch visità ils archivs a Poschiavo, Cuira, Pamplona e Kopenhagen. Ed ella ha chattà numerusas funtaunas sco glistas da commerziants cun massa nums puschlavins sco Semadeni, Olgiati ubain Lardelli. L’autura numna in exempel: «La dunna Ursula Lardelli è per exempel stada numnada ’cafetiera’ cura che l’um è mort. Probabel aveva ella surpiglià l’interpresa per in temp, enfin ch’il figl era grond avunda. Quai mussa la rolla da las ’pastizieras’, ma era en general la rolla da las dunnas durant quels onns.» Senza dunnas – nagin’istorgia Cun «Le cinque ave» n’ha Silva Semadeni damai betg mo sclerì tgi che las dunnas sin sia fotografia eran, mabain ella raquinta ussa gist era lur istorgia. L’istoriografia da las dunnas stat en general ferm a cor a l’anteriura cussegliera naziunala: «Per mai èsi impurtant da mussar che dunnas avevan rollas impurtantas en la famiglia ed en la societad, era sch’ellas na vegnivan betg vesidas en il public. En il public eran preschents ils umens. Per mai èsi damai impurtant da mussar quellas rollas femininas – perquai che senza las dunnas n’avessan nus betg istorgia.» Il cudesch «Le cinque ave» da Silva Semadeni (grafica Pierluigi Crameri) è scrit en lingua taliana. La publicaziun istorica è accessibla sur la Società Storica Val Poschiavo (www.ssvp.ch) ubain en singulas librarias. Ina versiun tudestga cumpara questa primavaira. La fotografia da las tschintg «avas» (perdavantas) che ha dà a Silva Semadeni l’impuls per far retschertgas – davant da sanester: Angelina Pozzy-Olgiati, Eugenia Semadeni-Olgiati e Orsola Lardelli-Lardelli; davos da sanester: Leonita Jochum-Olgiati e Angelina Olgiati-Lardelli. Il frontispizi da la publicaziun taliana da "Le cinque ave" da Silva Semadeni. La chasa paterna Olgiati-Lardelli a Spoltrio/Poschiavo (realisada da Tomaso Olgiati-Lardelli).

L’Autoritad per la protecziun d’uffants e creschids, la APUC ni per tudestg la KESB, festivescha quest onn ses 10avel onn d’existenza. Cun la fundaziun da la APUC èn las cumissiuns tutelaras da pli baud vegnidas professiunalisadas. La partenza da la APUC n’è betg stada simpla. Oz guarda la APUC dal Grischun enavos sin 10 onns intensivs cun 31 000 cas tractads. La partenza da l’Autoritad per la protecziun d’uffants e creschids dal Grischun (APUC/KESB) è stada crappusa. Enfin ch’il pass da professiunalisar las anteriuras cumissiuns tutelaras cirquitalas è stà realisà, hai dà blera critica a l’APUC pervia dal nov sistem da proteger uffants e creschids (guarda box). Critica hai dà pervi dal «stil» da lavur forsa pli administrativ, centralisà e nunpersunal, nua che spezialistas e spezialists da differents champs professiunals tractan ils cas e tiran las decisiuns. Il manader actual da la APUC dal Grischun, Matthias Tscharner, ha declerà a la FMR che la critica saja tschessada en il fratemp. Bleras e blers hajan vesì, che la APUC fetschia buna lavur professiunala. «Nus ans avischinain fitg a nossas clientas ed a noss clients e stuain er entrar en lur vita privata. Quai pertutga per exempel il dretg da decider sez (autodeterminaziun), la famiglia, ils daners privats ed uschia vinavant.» Sco autoritad stoppia la APUC prender decisiuns per quella ni per quel che na possia betg pli decider sez, ha Matthias Tscharner explitgà. «Nossa lavur na sveglia betg adina simpatia tar la glieud. Nus essan conscients da quai. Ma nus tadlain adina la posiziun dals pertu­tgads ed empruvain d’integrar la vista da la clientella en nossas decisiuns.» FMR: Vus lavurais cun uffants e creschids. Tge è la differenza? Matthias Tscharner: La differenza è ch’ils uffants èn minorens e na pon betg prender sezs decisiuns. In exempel: Sche dus geniturs attatgan in a l’auter a chasa, na po l’uffant betg ir dad el anora tar la polizia u tar ina organisaziun d’agid. L’APUC ha l’incumbensa d’intervegnir, sche l’uffant è periclità en relaziuns problematicas da fami­glia. Jau hai uss numnà in exempel. I dat anc autras situaziuns d’uffants en basegns. Il bainstar da l’uffant ha prioritad absoluta per nus. Tar la protecziun dals creschids èn las clientas ed ils clients savens persunas attempadas cun demenza. Plinavant era persunas che n’èn betg pli ablas da giuditgar sezzas u che na pon betg pli prender decisiuns persunalas. Quellas persunas na pon per exempel betg pli pajar ils agens quints u guardar da pudair ir en ina chasa d’attempads. Qua engaschain nus sco autoritad ina procuratura u in procuratur ch’è savens insatgi da ­l’atgna famiglia da la clienta u dal client. Co è la lavur da la APUC sa midada aifer ils ultims 10 onns? Areguard ils cuntegns è la lavur restada la medema. Quai che nus faschain oz cun gronda consequenza, è d’integrar las persunas pertutgadas en mintga pass da la procedura. Cun quai vulain nus cuntanscher l’acceptanza da la procedura. Nus guardain era da dar a persunas che na pon betg sa dustar sezzas ina persuna da sustegn. Quai ch’i dat deplorablamain era adina pli savens èn inculpaziuns e smanatschas d’ordaifer envers la APUC ed envers nossas collavuraturas ed envers noss collavuraturs – quai po esser en furma da telefons ubain en scrit. Vus avais remartgà en il prediscurs che er la APUC haja da batter cun la mancanza da forzas qualifitgadas. Tgi lavura insumma tar l’autoritad da protecziun ­d’uffants e creschids ? La paletta da funcziuns tar la APUC è fitg vasta. Nus essan davaira ina cumposiziun da persunas interdisciplinara. Decisiuns ­vegnan adina prendidas d’in gremi colleghial. Quel na consista dentant betg mo da giuristas u giurists, mabain er da collavuraturas e collavuraturs d’autras professiuns qualifitgadas, sco psicologas e psicologs, pedagogas e pedagogs u persunas da l’economia. Sper l’autoritad avain nus in servetsch giuridic ed in servetsch social che fa lavurs da scleriment. E quai che nus avain sa chapescha er, èn persunas mercantilas che controlleschan las finanzas e la lavur dals procuraturs. La vasta paletta da professiuns ­spezialisadas munta che nus duvrain persunas da numerusas professiuns. Deplorablamain ha era la APUC actualmain ina mancanza da forzas da lavur qualifitgadas. Co funcziunescha la collavuraziun da la APUC cun autras instituziuns socialas sco cun lavurers socials da scola, uffizis ­socials, medis ed uschia vinavant? La APUC è dependenta dad ina buna ed intensiva collavuraziun cun las instanzas spezialisadas. E jau poss dir cun buna conscienzia, che nus avain ina fitg buna collavura­ziun cun las instanzas spezialisadas dal Grischun. Saja quai cun las scolas, cun instituziuns sco ospitals e chasas d’attempads u era cun ils uffizis socials. Tge vulais Vus cuntanscher durant ils ­proxims 10 onns cun la APUC dal Grischun? Ina finamira principala da mai è da vegnir pli datiers a la populaziun. Nagin na sto avair retenientschas u tema da la APUC. Savens manca era l’enconuschientscha co che nossa instanza funcziuna. Ma i n’è gea nagina vargugna, sch’insatgi survegn ina giada ina brev da nus. Nus essan ils pumpiers socials en noss chantun e nus vulain porscher agid a quella glieud che dovra nus. Ma nus intervegnin be là nua ch’i fa propi da basegn. Quai vulessan nus da la APUC mussar e quai è ina finamira impurtanta per ils ­proxims 10 onns. Tgi è la APUC? La APUC (Autoritad da protecziun per uffants e creschids), per tudestg KESB, datti en l’entira Svizra dapi il 1. da schaner 2013. La basa per l’introducziun da la APUC è stada ina nova legislaziun davart la protecziun d’uffants e creschids en connex cun la revisiun dal cudesch civil svizzer. La APUC ha professiunalisà ils davos 10 onns la lavur che las cumissiuns tutelaras da pli baud faschevan en uf­fizi d’onur. En il Grischun è la APUC organisada en tschintg filialas regiunalas – Engiadina e Grischun dal sid, Grischun Central e ­Moesa, Grischun dal nord, Partenz/Tavau e Surselva. Sco tuttas organisaziuns da la APUC en Svizra, ha er quella dal Grischun l’incumbensa da proteger persunas cun ina basegn da protecziun u d’agid en il sectur persunal, finanzial/administrativ u en il traffic giuridic. Il basegn individual da protecziun e d’assistenza da vart da la APUC succeda en­tras «mesiras sin mesira» (curatellas). Sche pussaivel chalan ins cun las mesiras, cur che la situaziun da la persuna pertutgada è sa stabilisada u sa meglierada. Dapi 10 onns en acziun per ils pli flaivels Dapi 10 onns porscha l’autoritad per la protecziun d’uffants e da creschids sustegn ad umans en situaziuns da vita difficilas. Uschia er en il Grischun. Martin Gabriel/FMR En la retrospectiva èn ils responsabels da la APUC dal Grischun cuntents cun ils resultats. Sco quai ch’i resorta d’ina communicaziun a las medias han las tschintg filialas grischunas da la APUC elavurà dapi la fundaziun l’onn 2013 passa 31 000 proceduras. Partenza difficila La partenza da l’Autoritad per la protecziun d’uffants e creschids dal Grischun (APUC) ei stada crappusa.Enfin ch’il pass da la professiunalisaziun da las anteriuras cumissiuns tutelaras cirquitalas è stà realisà, ei la APUC vegnida criticada pervia dal nov stil professiunal da lavur da protecziun. Il manader da la APUC dal Grischun, Matthias Tscharner, ha declerà a la FMR che quellas discussiuns sajan tschessadas en il fratemp. «Bleras e blers han vesì ad interim, che la APUC na fa nagut auter che sia lavur en favur dals pli flaviels en la societad.» Far frunt a temas Var dus terzs da tut las persunas che vegnan sustegnidas da la APUC èn creschids. L’auter terz dals cas tractads pertutga tenor la communicaziun uffants. Qua sa tracti savens d’uffants da geniturs en dispitas che na pon per exempel betg sa cunvegnir davart il dretg da visita. Ma er la violenza a chasa tranter geniturs en preschientscha d’uffants è in tema. La retegnetscha en la populaziun dad entrar en contact cun l’autoritad da protecziun saja fitg auta, declera Matthias Tscharner, il manader da la APUC dal Grischun. «Malgrà che la chapientscha per la lavur da la APUC è creschida, datti anc adina temas. La APUC dal Grischun vul en ils proxims onns far frunt a temas e pregiudizis.» «La APUC dal Grischun vul en ils proxims onns far frunt a temas e pregiudizis.» Matthias Tscharner, manader da la APUC dal Grischun Matthias Tscharner è dapi trais onns manader da la APUC dal Grischun.

Dad oz, glindesdi fin venderdi stat Tavau en il center internaziunal cun avair lieu la 53avla ediziun dal Forum mundial d’economia (WEF). Per la segirezza da quel event global cun bunamain 3000 participants e participantas segnan la polizia chantunala e l’armada svizra. Dapi il 1971 stat Tavau il mais da schaner en il center da la politica globala cun avair lieu qua il Forum mundial d’economia (WEF). A partir dad oz, glindesdi fin venderdi proxim tschertgan numerus schefs da stadis, rotschas da ministers, persunalitads da l’economia, da la scienza, da la societad e da la cultura soluziuns per meglierar il mund. Tranter la blera prominenza politica sa chattan er vers 120 uschenumnads «VIP‘s», quai èn persunas, che han il dretg d’ina protecziun persunala. Polizia ed armada segnan per la segirezza da las persunas da num e da pum, dentant er per la segirtad da tuts ils auters participants dal Forum mundial d’economia ed er per la populaziun da Tavau ed ils blers auters giasts. La collavuraziun tranter la polizia ed il militar saja gia passa dus decennis exemplarica, ha ditg Walter Schlegel, il cumandant da la polizia chantunala e schef da l’entira segirezza a l’orientaziun da medias davart la 53avla ediziun dal Forum mundial d’economia. Da collavurar cun la polizia saja er per il militar cun lur 5000 schuldads ina chaussa fitg empernaivla, professiunala e seriusa, ha menziunà divisiunari Lucas Caduff, il cumandant dalla Divisiun Territoriala 3 da l’armada svizra. Dispositiv da segirezza vegn perfecziunà dad onn tar onn Walter Schlegel discurra bain d’in privel pli aut durant quest’emna a Tavau, però na d’indizis concrets. Sin fundament dal privel e da la situaziun mundiala vegna il dispositiv da segirtad perfecziunà dad onn tar onn e tenor necessitad er a curta vista. Ils ultims onns saja il dispositiv da segirezza sa cumprovà ed a quel vegnia la polizia ed er il militar a sa tegnair quels dis dal WEF. Schefs da stadis ed autras persunalitads da la politica hajan da bun in dispositiv da protecziun general. Tar ils schefs da stadis dal Stadis Unids da l’America e da la China per exempel, tar quels daventia lura il dispositiv da segirezza anc pli rigurus, uschia Walter Schlegel. Per ils sgols da Dübendorf ed ils sgols da return a Dübendorf dals schefs da stadis, ministers e ministras segna l’armada svizra cun otg helicopters. Il dispositiv da segirezza, quel cumenza per la politica e per il militar quel mument cura participants e participantas dal WEF sa platgan cun lur aviuns a Turitg ubain en in auter lieu, ha punctuà Walter Schlegel. Menziunà saja che avant il WEF, durant quel e suenter quel sa platgan u partan da Turitg supplementaramaun 1000 aviuns e jets privats. Er 25 chauns en acziun Dapi gia intgins dis ed anc l’emna proxima è Tavau da cumparegliar cun ina vaira fortezza. 50 kilomters saiv hajan schuldads e polizia montà, ha menziunà Lucas Caduff. Durant l’entira occurrenza datti a Tavau ed er en il conturn controllas da persunas ed er da vehichels. Accessibel è Tavau quels dis dal WEF cun l’auto ubain il tren, be dal Partenz e da la Val Alvra. Il Pass da Flüela resta serrà quest’emna. Il spazi aviatic segirescha cunzunt il militar svizzer cun sustegn dal militar austriac e talian, in spazi cun in radius da passa 46 kilometers. En acziun a Tavau ed en auters lieus vegnan lura er 25 chauns spezialisads da l’armada svizra, els che segnan cunzunt er per la protecziun da persunas da num e pum. Mintga schuldà ed er schuldada che han uschia in chaun han fatg ina recruta e quai dasper l’instrucziun militara generala lura er schizunt ina scolaziun cun il chaun durant 14 emnas da la recruta. In ulteriur pensum da l’armada è lura er la protecziun da numerus objects a Tavau, sco per exempel intgins hotels da luxus e natiralmain il Center da congress, l’object il pli principal e cun ina segirezza superiura. L’entira segirtad custa radund 9 milliuns francs. Ina summa che la Confederaziun, il chantun, la vischnanca da Tavau ed il WEF sez surpiglian. In stgomi da 50 milliuns francs Per esser da la partida al WEF paja mintga persuna fin radund 30 000 francs. A Tavau vegn durant il Forum mundial d’economia fatg in stgomi da passa 50 milliuns francs. Ordvart il chantun èn quai schizunt vers 80 milliuns francs. Blers commembers e commembras da las delegaziuns internaziunalas restian a Turitg e conturn e tarmettian be las persunas impurtantas a Tavau, ha menziunà Walter Schlegel. A Tavau stattan a disposiziun a la prominenza passa 100 limusinas. Per di custa ina da quellas radund 1300 francs. In hotel nua ch’i van en ed or durant 24 uras bunamain 3000 persunas ils dis dal WEF è il hotel da luxus «Belvédère». En quels tschintg dis dal Forum mundial d’economia han lieu en quel hotel da tschintg stailas passa 350 events pli pitschens u pli gronds e quai cun u senza diners. Las suitas e las chombras quellas custan durant il WEF fin 30 % dapli. Tge persunalitads che pernotteschan en quel hotel, n’è betg public. In tschert privel senza indizis concrets Oz, glindesdi è a Tavau l’avertura da la 53avla ediziun dal Forum mundial d’economia. Per tschintg dis stat il lieu en il focus internaziunal cun s’entupar fin venderdi proxim a Tavau vers 3000 persunas schefs da stadis, rotschas da ministers, persunalitads da l’economia, da la scienza, da la societad e da la cultura. Tranter quellas persunas èn er 100 umens e dunnas che han da bun in dispositiv da protecziun. Per la segirezza da participants e participantas se­gnan la Polizia chantunala cun plirs tschients policists e policistas da l’entira Svizra e 5000 schuldads. Walter Schlegel, il cumandant da la Polizia chantunala discurra bain d’in tschert privel durant quest emna, dentant da nagins indizis concrets. Il dispositiv da segirezza dals ultims onns che haja sa cumprovà, vegna lura adattà e perfecziunà successivmain, ha el ditg. (fmr/gns) Walter Schlegel (san.) e Lucas Caduff, han infurmà concernent il dispositiv da segirezza tar il WEF.

Anc avant ch’il Forum mundial d’economia (WEF) entschaiva quest glindesdi, han demonstrà dumengia a Tavau var 300 persunas per la giustia dal clima. Els han pretendì ina taglia da clima per ritguns ed in relasch da debits per ils pajais dal sid. Cun il slogan «Tax the Rich, save the Climate» han circa 300 demonstrantas e demonstrants da la Juso Svizra e da l’Uniun Strike WEF pretendì sin il Postplatz a Tavau ina taglia dal clima per ils ritguns. Er activists/as da Lützerath (D) e da la Greenpeace èn s’associads. Var 250 dad els èn viandads la damaun a pe vers Tavau. Il president da la Juso, Nicola Siegrist, ha declerà da vulair finanziar cun las entradas d’ina taglia sin il clima ina politica da clima sociala. «Ils ritgs ston pajar, perquai ch’els profitan il pli ferm dal sistem che la crisa dal clima chaschuna», ha el ditg a Tavau. Las participantas ed ils participants han era pretendì in relasch dals debits per ils pajais dal sid sin il globus. Dapli participantas e participants Il dumber da las participantas e dals participants è puspè s’augmentà en cumparegliaziun cun l’onn avant. Al davos WEF, il matg 2022, eri anc 50 demonstrants/as. En discurs cun l’agentura da novitads Keystone-SDA ha Nicola Siegrist exprimì sia persvasiun ch’il dumber da participants cuntanschia insacura puspè il nivel d’avant corona. Per el saja cler ch’el giaja a demonstrar enfin ch’il WEF saja davent. Er la milliunaria austriaca Marlene Engelhorn è danovamain viagiada a Tavau. Betg per inscuntrar auters ritguns, mabain perquai ch’ella, sco commembra da l’organisaziun «Tax me now», cumbatta per ina repartiziun gista da la facultad.

Johnny Copeland (1937–1997) ha influenzà il blues da Philipp Fankhauser fermamain. Il giuven passiunà da blues Fankhauser era fan da las legendas dal blues John Lee Hooker, Luther Allison e Buddy Guy. Sco che Philipp Fankhauser aveva quintà a la Coopzeitung dals 25 avrigl 2013 han el ed in collega emprendist cuschinunz a Scuol fatg da l’onn 1981 il lung viadi da l’Engiadina Bassa fin a Montreux per giudair la «Blues Night» dal festival enconuschent. Da quel temp era gist vegnì scuvert il blues da Johnny Copeland da Texas. Quella musica ha fascinà er al guitarrist Philipp Fankhauser. Pauc pli tard ha el gì l’occasiun da sunar ensemen cun Copeland. (Sch’el aveva entant finì a Scuol l’emprendissadi da cuschinier u betg nun è conuschent.) Da l’onn 1983 ha Copeland envidà al musicist bernais Fankhauser da vegnir cun el sin turnea tras ils Stadis Unids da l’America. Er suenter la mort da ses ami ha Philipp Fankhauser adina puspè interpretà tocs da Johnny Copeland. Ma ussa ha el registrà in disc tut cun tocs da Copeland. Mes tip è da tadlar ina giada quest disc, jau sun segir ch’el As plascha gist uschè bain sco a mai. Jau sun intgantà dal disc che sa numna «Philipp Fankhauser: Heebie ¬Jeebies/The Early Songs of ¬Johnny Copeland». Philipp Fankhauser ha publitgà dacurt in nov disc.

En il decurs da l’atun 2022 ha il chantun Grischun tschentà in ulteriur crap da miglia en sia strategia da communicaziun. Tut ils tschintg departaments chantunals han survegnì ina persuna che fa lavur da communicaziun correspundenta e che accumpogna ils projects dals departaments. Da las tschintg novas persunas han quatter cumenzà lur lavur. Per il schef da la Chanzlia chantunala, Daniel Spadin, èn ils novs servetschs da communicaziun en ils departaments chantunals in pass indispensabel en il rom da la strategia da communicaziun dal chantun. «Avant che engaschar las novas persunas da communicaziun faschevan ils secretaris generals dals departaments ed ils manaders dals uf­fizis chantunals la lavur da communicaziun. Las persunas da communica­ziun muntan in grond sustegn professiunal en ils departaments.» La lavur da communicaziun pertutga la lavur da ­medias, ma er ils projects dals departaments, ha Daniel Spadin ditg en discurs cun la FMR. «Tar ils projects avain nus da nov in accumpagnament communicativ che di a nus, tgi che sto – or dal punct da vista da la communicaziun – vegnir involvì cura ed en tge fasa dal project e cura ch’igl è da far ina communicaziun per il public. Impurtant è quai spezialmain tar ils projects pli gronds che duran in pli lung temp.» Las novas persunas da communicaziun derivan tenor il schef da la Chan­zlia chantunala da la professiun da schurnalista u schurnalist. I mancava il persunal «Enfin qua faschevan nus l’entira lavur da communicaziun cun ina capacitad da duas plazzas e mez en Chanzlia chantunala», ha il chancelier chantunal Daniel Spadin ­declerà, «cun tut la lavur d’infurmaziun che la Chanzlia chantunala fa er sin ils chanals da las medias socialas eran nus sutdotads per satisfar a la strategia da communicaziun chantunala dal 2021.» Daniel Spadin: «Sin basa dal princip da transparenza prevesa questa strategia da communitgar en moda e maniera uschè transparenta ed averta sco pussaivel. Uschia è il secret daventà ina excepziun ed il dretg da prender invista la regla.» La communicaziun da l’administraziun chantunala e dals departaments, sco era dals uffizis e da la politica succedia en moda proactiva u sin dumonda, ha Daniel Spadin ditg. Dapli incumbensas da communicaziun Sco schef dalla Chanzlia chantunala constatescha Daniel Spadin, che las incumbensas che preten­dian da communitgar envers la populaziun creschian ad in crescher, uschia il chancelier chantunal. Ils basegns dal public da ve­gnir infurmà saja creschì. Quai saja forsa er d’attribuir in pau al basegn d’infurmaziun durant il temp da la pandemia. «Entras il coronavirus avain nus pudì far enconuschientscha cun novas dimensiuns da la communicaziun da crisa. Talas crisas pon sa repeter. Ed en ina tala situa­ziun èsi fitg impurtant d’infurmar en moda proactiva, averta e chapaivla en tuttas trais linguas chantunalas.» Per augmentar la qualitad da la communicaziun haja la regenza decidì il credit per tschintg plazzas parzialas per la communica­ziun en ils departaments, ha ­Daniel Spadin ditg. Il dretg model per il Grischun Mintga chantun ha ses agen concept da communicaziun. Blers chantuns han ina pledadra u in pledader da medias. In tal model na vegniss tenor Daniel Spadin betg en dumonda per il Grischun. «La communicaziun trilingua da noss chantun ha adina vivì dals contacts directs cun ils secretaris generals u manadras d’uffizis ubain sin plaun politic er cun las cusseglieras ed ils cussegliers guvernativs.» Da mantegnair quai uschia saja vegnì fixà gia en il vegl concept da communicaziun dals onns 2000. «Ed en il nov concept è quella moda e maniera da la communicaziun vegnida confermada.» Il cumenzament è reussì Daniel Spadin ha confermà vers la FMR, che tenor sia infurmaziun saja reussì il cumenzament cun las novas persunas da communicaziun. «Cur che tuttas novas persunas èn dachasa en lur nova funcziun sto la nova organisaziun da communicaziun operativa s'etablir.» Il chantun augmenta sia communicaziun L’onn 2021 ha il chantun Grischun revedì sia strategia da communicaziun e remplazzà quella dals onns 1990. Cun la nova strategia da communicaziun 2021 avevan ins la finamira er da satisfar la dumonda da las medias socialas e dal principi da transparenza che permetta a la populaziun da prender invista dals documents dal chantun. Da nov è la squadra d’infurmaziun da la Chanzlia chantunala vegnida cumplettada cun tschintg persunas da communicaziun en ils departaments chantunals. Quellas persunas exequeschan d’ina vart la lavur cun las medias. Da l’autra vart èn ellas responsablas per ils projects gronds dals departaments. (fmr/mg)

Sin in’insla vivan pestgaders cun pitschnas bartgas da lain. Ils peschs vendan els als auters abitants da l’insla, e cun il gudogn cumpran els vivondas u van en ustaria a baiver ina biera. Quai è ina economia circulara che na crescha betg, ed i funcziuna – tuts han avunda, ma betg memia bler. Lura vegn ina nova regenza che incumbensescha ina firma internaziunala da tschertgar pussaivladads per far crescher l’economia. Ils economs proponan bartgas da motor per ils pestgaders, uschia ch’i pon ir ora pli lunsch sin la mar e tschiffar dapli peschs. Ils pestgaders sa laschan persvader, ils construiders da bartgas han dapli lavur, engaschan dapli lavurers e tuts han dapli raps per cumprar dapli ed ir en ustaria, uschia che er quella expandescha. Tuts giaudan ed èn cuntents. Dentant n’esi betg pussaivel da frenar quella creschientscha: senza cumprar adina novas bartgas n’avessan ils construiders betg pli lavur e stuessan relaschar ils lavurers, als abitants mancassan ils raps per cumprar tut ils blers peschs, las plazzas da lavur giessan a perder er tar l’ustaria. Facit: l’economia sto crescher vinavant per mantegnair tut las plazzas da lavur. Cun l’insla dals pestgaders fictiva mussa l’econom Mathias Binswanger la necessitad dad ina creschientscha economica cuntinuanta. L’economia sto crescher per var 3 %, quai udin nus mintga di da noss politichers e dals economs. L’economia mundiala è creschida dal 2000 fin il 2019 en media per 2,8 %. Quai tuna da pauc, en 26 onns è quai dentant il dubel, e fin l’onn 2100 è quai 16 giadas dapli. Quels che naschan oz, avessan cun 80 onns 16 giadas dapli svieuta economica che al cumanzament da noss tschientaner: 16 giadas dapli autos (era sche quels èn electrics), tant dapli vias, sgols, e-bikes, infrastructura turistica, consum,… Per chapir che quai n’è betg pussaivel, na ston ins betg esser econom. I na basta betg da midar sin energia verda per evitar in collaps economic, nus stuain emprender da duvrar be ina terra e betg trais sco en Svizra, tschintg terras sco en l’USA u 33 terras sco en il Catar. Eran nossas tattas e noss tats che duvravan mo ina terra main cuntents che nus oz? Daventa nossa vita pli segira cun crescher vinavant? La prevenziun per la vegliadetgna, la tgira medicinala, la rait sociala – vegnin nus ad esser pli sauns e vegnin nus ad avair damain depressiuns e suicidis cun consumar anc dapli? L’exempel da l’insla dals pestgaders mussa: il problem n’è betg la producziun – products avain nus detg avunda e schizunt da memia da quels che nus na duvrain betg. Il problem èn las plazzas da lavur. Oz legin nus adina puspè da la mancanza da persunal: en la tgira e medicina, en la gastronomia, en l’educaziun, tar ils mastergnants, tar la polizia, tar spezialistas e spezialists… – Na fissi betg il mument per dir: La finamira è stabilitad economica e betg dapli creschientscha che nossa terra na cumporta betg. E sch’igl è da reducir sin tscherts secturs, p. ex. tar l’aviatica, lura duai dar reglas che valan per tuttas e tuts. En situaziuns d’urgenza è la populaziun pronta d’acceptar restricziuns, sche quellas valan per tuts. L’economia creschenta dals decennis passads ha purtà bler progress e bainstar. Quai na signifitga dentant betg ch’ella funcziunia er en avegnir. Nus essan la prima generaziun che vesa las consequenzas da noss far. Tgi, sche betg nossa generaziun cun tant bainstar, è responsabel da midar direcziun? Quai è l’unica ierta d’impurtanza vitala per noss biadis. Jost Falett, Bever, è stà durant blers onns scolast da biologia e rumantsch a l’Academia. Dasperas è el stà tranter auter president communal da Bever, president da la Lia Rumantscha. Jost Falett

La davosa fin d‘emna han ils Ospitals svizzers alarmà pervia da las staziuns d’urgenza surchargiadas cun pazientas e pazients. En il Grischun è la situaziun betg alarmanta. Fertant che la staziun d’urgenza en l’Ospital chantunal a Cuira ha pli blers letgs occupads en la staziun d’urgenza ch’uschiglio, han ils ospitals regiunals ina situaziun normala. «Nus avain in pau pli patgific ch’ils ospitals en la Bassa», di Dajan Roman, il pledader da l’Ospital chantunal a Cuira. Quai na muntia dentant betg che la staziun d’urgenza da l’ospital chantunal na saja betg occupada: «Cunzunt pervia da differents virus è nossa staziun d’urgenza stada fitg occupada las ultimas emnas. Nus n’avain dentant betg gì in chatsch sco las staziuns d’urgenza en ils ospitals da las citads grondas», uschia Dajan Roman da l’ospital chantunal. La tschertga è constanta Las staziuns d’urgenza dals ospitals chantunals da l’Argovia, u er a Visp e Brig sajan stadas al limit l’emna passada, è vegnì rapporta en la pressa svizra. Il motiv per las staziuns d’urgenza plainamain occupadas sajan dapertut il virus da l’influenza ed ils virus RSV e Covid. Quels chaschunian actualmain fitg blers cas urgents. Dajan Roman: «Nus avain gì damain accidents da la pista da skis, percunter auters accidents e malsognas er dal cor e dal tscharvè, er da giasts da vacanzas.» Situaziun pli quieta en ils ospitals regiunals La FMR ha retschertgà la situaziun da las staziuns d’urgenza en intgins ospitals regiunals dal Grischun. Marcel Bundi, il schefmedi da chirurgia e substitut dal CEO da l’Ospital regiunal Surselva ha discurrì d’ina situaziun stabila: «Ils cas da tractament en nossa staziun d’urgenza correspundan a la media dals ultims onns. Tendenzialmain essan nus perfin in pau sut quella media.» Era la staziun d’urgenza dal Center da Sanadad Savognin ha tenor la directura Christine Demarmels gì da tractar paucs cas d’urgenza ils davos dis. «Nus sentin la rusna dal schaner actualmain er cun damain accidents da sport d’enviern. Ed ils virus da grippa èn tschessads fitg tar nus.» Situaziun dinamica a Tavau ed en Engiadin’Ota «Quest onn sur ils firads èsi stà pli hectic ch’ils ultims onns en nossa la staziun d’urgenza a ­Samedan», ha Patrick Egger, schefmedi e manader dalla staziun d’urgenza dal Opsital Engiadin’Ota, ditg a la FMR. Ins haja tractà fitg bleras pazientas e pazients cun differents virus – surtut cun influenza – las davosas emnas. «Ussa avain nus puspè ina situaziun pli normala e pudain far nossa lavur en il ritmus normal», uschia Patrick Egger. En la medema crenna dat er Corina Issler, la manadra da la communicaziun da l’Ospital da Tavau. «Noss ospital ha gì fitg autas frequenzas en la staziun d’urgenza durant ils firads. Uss avain nus in tut normal manaschi da stagiun auta d’enviern. Igl è da supponer ch’il WEF portia in pau dapli frequenzas ils proxims dis.» En l’ospital enstagl tar la media/medi da chasa L’Ospital chantunal a Cuira ha endrizzà ina pratica d’urgenza. Là vegnan tuttas pazientas e pazients examinads avant ch’els van en la sta­ziun d’urgenza. Il pledader da l’ospital chantunal Dajan Roman: «Uschia pudain nus distinguer ils cas d’urgenza da quels cun bagatellas che pudessan er ir tar il medi da chasa.» Il Spital regiunal Surselva ha registrà las ultimas emnas dapli cas d’urgenza cun malsognas ed accidents che pudessan vegnir tractads dal medi da chasa. Il schefmedi Marcel Bundi ha ditg a la FMR, che las pazientas ed ils pazients che ­vegnian directamain en l’ospital sajan surtut giasts da vacanzas e persunas che n’hajan betg in medi da chasa en la regiun. «Las consultaziuns da bagatellas èn schon in problem e muntan ina sfida per nossa staziun da cas d’urgenza», ha Marcel Bundi ditg. Il Center da Sanadad Savognin ha integrà il medi da chasa en il manaschi da l’ospital ed attribuescha pazientas e pazients cun l’emprim scleriment medicinal. L’Uffizi chantunal da sanadad ha confirmà ch’il trend saja era en il Grischun quel, d’ir directamain sin la staziun d’urgenza dal proxim ospital enstagl tar il medi da chasa cun mal­sognas u blessuras pitschnas. Pli e pli bleras persunas n’hajan nagin medi da chasa pli. In’autra situaziun Pertutgant la situaziun favuraivla dals ospitals grischuns è il schef da l’Uffizi chantunal da sanadad, Rudolf Leuthold, cuntent. El possia dir, ch’ils ospitals grischuns sajan organisads bain. «D’ina vart avain nus buns ospitals e da l’autra vart avain nus sco chantun turistic damain ­giasts, sche la glieud da la Bassa è malsauna e resta a chasa. En quest senn han tut ils chantuns turistics in pau in’autra situaziun ch’ils chantuns cun aglomeraziuns.» Ospitals grischuns ticcan auter Intgins ospitals gronds da la Bassa han alarmà pervia da las staziuns d’urgenza ch’èn surchargiadas. Las staziuns d’urgenza dals ospitals grischuns èn er stadas fitg frequentadas. Uss è la situaziun puspè sa calmada. Martin Gabriel/FMR Ils ospitals svizzers dattan alarm perquai che bleras stagiuns d’urgenza èn surchargiadas. Il motiv èn plirs virus che procuran per ina massa pazientas e pazients. En ils ospitals dal Grischun è la situaziun in pau pli schluccada. L’Ospital chantunal dal Grischun ha tenor ses pledader Dajan Roman er gì autas frequenzas en la staziun d’urgenza. «Ad interim è il temp da firads passà, ils giasts èn ids a chasa e tar nus è la situaziun puspè pli patgifica en la staziun d’urgenza.» Ils ospitals regiunals dal Grischun n’èn betg stads confruntads uschè fitg cun situaziuns da chatsch en las staziuns d’urgenza. Dapertut han ins gì pli blers cas da virus che auters onns e dapertut hai er dà damain accidents da skis. Ils ospitals han dentant adina dapli pazientas e pazients che ­vegnan directamain en l’ospital enstagl d’ir la via dal medi da chasa. Il schef da l’Uffizi chantunal da sanadad Rudolf Leuthold è cuntent che la situaziun en il Grischun n’è betg uschè acuta sco en la Bassa. «Sco chantun turistic avaisus tranter las vacanzas adina er temps pli quiets.»

En mes emprems meins sco plevon si Breil hai jeu fatg inaga in priedi sur il passadi dalla transfiguraziun. En quei capetel vegn ei raquintau, co Jesus ha priu Pieder, Giachen e Gion dalla vart e ch’el ha menau els sil cuolm ­Tabor. Leu sil cuolm ei Jesus vegnius transfiguraus, sia vestgadira ei daventada tarlischonta, il tschiel ei sesaviarts ed ina vusch detg: «Quei ei miu Fegl carezau, quel tedlei!» Jeu sai aunc seregurdar che jeu hai detg en quei priedi che cuolms sappien propi esser loghens nua ch’ins sesenta pli damaneivel dil tschiel e forsa era empau pli damaneivel da Diu. – Suenter quella messa ha lu ina dunna dumandau mei, sche jeu sappi che Breil vegni era numnaus il «tabor dalla Surselva». Na, quella expressiun vevel jeu udiu da lezzas uras per l’emprema ga. Mo el decuors dils proxims onns hai jeu adina puspei udiu tscheu e leu dil «Tabor sursilvan». Surtut sur Tarcisi Venzin permiert scheva mintgaton alla fin da nossas sentupadas a Dardin: «Stai cun Diu e bien retuorn sin il Tabor!» Sche Breil, il Tabor dalla Surselva, ei propi pli damaneivel dil tschiel ni sche quels da Breil han ina buna cunscienzia da sesez, quella damonda sai jeu buca rispunder. – Mo jeu sai ch’igl fuss atgnamein bien d’haver aschi in «Tabor» en nossa veta. Ei sto buca exnum esser in cuolm. Ei sa era esser in ­liug cun ina biala vesta, in plaz sut ina plonta ni era in baun sper in lag u ina caplutta; semplamein in liug nua che nus savein schar nies mintgadi dalla vart per in mument, sesentir libers, ­esser damaneivels dil tschiel, far enza­tgei bien per noss’olma e tancar nova energia per il mintgadi … – E nua has ti quei liug? Nua ei tiu «Tabor»? Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia ed abita a Glion. El lavura sco scolast primar a Obersaxen Mundaun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Ier, mesemna ha gì lieu a Cuira l’emprima badigliada per la nova clinica psichiatrica per uffants e giuvenils. Igl è vegnì discurrì d’in crap da miglia en l’istorgia dals Servetschs psichiatrics dal Grischun. Ils dus edifizis custan 50 milliuns francs. L’avertura è planisada per l’onn 2026. Avant prest quatter onns ha il cussegl admini­strativ dals Servetschs psichiatrics dal Grischun decidì da bajegiar la nova clinica da psichiatria per uffants e giuvenils en la vischinanza da la clinica Waldhaus a Cuira. Mesemna, en occasiun da l’emprima badigliada, han la presidenta dal cussegl administrativ dals Servetschs psichiatrics dal Grischun Erika Cahenzli-Philipp ed il CEO Josef Müller punctuà, ch’il basegn per la clinica saja pli che cumprovà (guarda box). La dumonda è creschida «Cun la clinica per uffants e giuvenils pudain nus serrar ina largia impurtanta en il provediment da psichiatria en il Grischun», ha Erika Cahenzli-Philipp ditg en ses bainvegni sin l’areal da bajegiar. «Il basegns da sustegniment psichiatric per uffants e giuvenils è creschì cunzunt dapi la pandemia. Cun la nova clinica ha er il Grischun in provediment da basa commensurà sin il sectur da la psichiatria.» Enfin oz vegnan ils uffants e giuvenils che dovran agid psichiatric staziunar provedì da la clinica Littenheid en la Turgovia. «Ils Servetschs ­psichiatrics dal Grischun vegnan natiralmain er a prender pazientas e pazients d’auters chantuns, sche las plazzas da la nova clinica a Cuira n’èn betg occupadas», ha Erika Cahenzli-­Pfilipp ditg a la FMR. Las lavurs da construcziun cumenzan il mars 2023. L’avertura da la nova clinica è previsa per l’onn 2026. In crap da miglia per 50 milliuns francs Ch’il project per la nova clinica è fitg interessants, ha gia la concurrenza d’architectura da l’onn 2020 cumprovà. 68 architectas ed architects da la Svizra, Germania e dal Liechtenstein han annunzià lur interess per la concurrenza d’architectura per la clinica. La giuria ha a la fin finala resguardà 13 biros d’architectura, tranter quels er dus biros dal Grischun. Realisà vegn il project dals architects da Knorr & Pürckhauer da Turitg e dals l’architects da cuntradas Arge Lehner d’Ebnat-Kappel e Gersbach da Turitg. Construids vegnan dus bajetgs en furmas da pentagon. La nova clinica porta il num «Alpinum». Ella porscha 21 plazzas da tractament staziunaras, set plazzas per pazientas e pazients dal di, localitads da scola cun halla da gimnastica ed ina garascha sutterrana cun 198 parcadis. La gronda part da l’investiziun da 50 milliuns francs portan ils Servetschs psichitrics dal Grischun. Il chantun finanziescha ina cumpart da 9,5 milliuns francs. Il project è però 10 milliuns pli char che quintà oriundamain. Trais dumondas a Josef Müller, CEO dals Servetschs psichiatrics dal Grischun FMR: Quant necessari èsi da bajegiar ina clinica psichiatrica per uffants e giuvenils en il Grischun? Josef Müller: Quella clinica avessi duvrà gia avant onns. Sin il sectur dals cas staziunars ed tar ils cas da las clinicas dal di serrain nus ina largia. Il basegn per quels servetschs è pli che cumprovà. Oz avain nus memia paucs letgs per uffants e giuvenils. La nova clinica tracta quellas e quels ­ch’èn malsauns. Tge fa la clinica en ­chaussa prevenziun? Nus avain gia fatg intginas chaussas sco lavur da prevenziun. Nus avain per exempel gestiunà il project da l’Allianza grischuna cunter depressiuns avant 10 onns. A basa da las conclusiuns da quest project avain nus sviluppà in auter project che nus duvrain en la lavur da prevenziun e nus avain sustegnì l’installaziun d’in post da prevenziun en l’Uffizi da sanadad dal chantun Grischun. Ma, i constat: Per la prevenziun datti memia paucs meds finanzials en Svizra ed er en il Grischun. Qua pudessan ins far dapli. La nova clinica per uffants e giuvenils custa 50 milliuns. Da quella summa stuais Vus sco Servetsch psichiatric dal Grischun purtar 40 milliuns. Co faschais Vus quai? Gea, quai para ed è er ina fitg auta summa. L’investiziun vegn sa chapescha integrada en las tariffas ch’èn part da las novas cundiziuns da rom ch’il chantun ha fatg l’onn 2012 cun ils Servetschs psichiatrics dal Grischun. Nus vulessan en mitga cas amortisar l’investiziun da 40 milliuns entaifer 33 onns. Ina clinica che serra ina largia En la vischinanza da la clinica psichiatrica Waldhaus a Cuira ha gì lieu ier mesemna la badigliada per la nova clinica psichiatrica per uffants e giuvenils. Martin Gabriel/FMR Ils ultims onns haja dà adina dapli dumondas per plazzas staziunaras per uffants e giuvenils, ha il CEO dals Servetschs psichiatrics dal Grischun, Josef Müller, ditg en occasiun da la badigliada. «Cun la construcziun da la clinica Alpinum serrain nus ina largia en il provediment da sanadad da noss chantun.» Il 2019 aveva il cussegl administrativ dals Servetschs psichiatrics dal Grischun decidì da realisar la nova clinica. Il project è vegnì concretisà cun ina concurrenza d’architectura. Gudagnà quella han ils biros Knorr & Pürckhauer da Turitg ed ils l’architects da cuntradas Arge Lehner d’Ebnat-Kappel e Gersbach da Turitg. La nova clinica cumpiglia dus bajetgs en furma da pentagon. Ella vegn bajegiada tranter la Via Loe e la Via Fürstenwald a Cuira e porscha 21 plazzas da tractament staziunaras, set plazzas per pazientas e pazients dal di, localitads da scola cun halla da gimnastica ed ina garascha sutterrana. La gronda part da l’investiziun da 50 milliuns francs portan ils Servetschs psichiatrics dal Grischun, il chantun finanziescha ina cumpart da 9,5 milliuns francs. Josef Müller, il CEO dals Servetschs psichiatrics dal Grischun. Visualisaziun da la nova clinica da psichiatria per uffants e giuvenils a Cuira.

Blers tiran il nas. Gliez è donn. Pertge i dat quatter fitg bunas raschuns per giudair ina liongia da sang. Entschavainsa cun la raschun culinarica: Gea, ella gusta. La liongia da sang cuntegna speza­rias sco scorsa chanella, maioran, nusch-mustgat. Mintga mazler ha ses recept secret. In gourmet ed amatur da questa liongia po probablamain engiavinar tenor il gust da tgenina mazlaria ch’ina ­liongia da sang deriva. Cuntinuainsa cun la proxima raschun – la sauna raschun en il veritabel senn dal pled: Liongias da sang èn fitg sanadaivlas. Ellas cuntegnan tant fier sco strusch in auter nutriment. Tgi n’ha ozendi betg ina mancanza da fier? Ina liongia da sang porscha quasi ina infusiun culinarica da fier. En pli datti il patratg, che sch’ins mazza in animal, duessan ins duvrar tut sias parts. Betg forsa sulet il filet, la cotletta ed il schambun. Mabain era il dir, il lom ed il sang. Deplorablamain vegn sang savens bittà davent. Mangiar ina liongia da sang è perquai era ina sort cumbat al foodwaste. Betg tralaschar dastgainsa la raschun economica: Ina liongia da sang è favuraivla e custa tranter 1–2 francs per 100 grams. Sch’ins cuschina ella cun pasta e fa anc ina buna buglia da maila, dat quai ina prima tschavera per paucs daners. Nunchapaivel ch’i dat singulas persunas che rufidan questa delicatessa! Cun tantas bunas raschuns duvrassi en sasez ina renaschientscha da la liongia da sang en Svizra. Ils En­glais la mangian gea perfin d’ensolver. Pertge atgnamain betg? Bun appetit! Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

L’Italia ha in bun renum. Almain per tuttas e tuts che van là en vacanzas: «dolce vita», bunas pizzas e gelatos ed agreablas temperaturas. L’Italia ha dentant era anc autras fatschas, da quellas pli stgiras e problematicas. Ina buna impressiun (litterara) co igl è da crescher si en l’Italia en paupradad dat il roman «Das Wasser des Sees ist niemals süß» da l’autura taliana Giulia Caminito. La raquintadra e protagonista – Gaia – guarda en quest roman enavos sin sia uffanza e sin sia giuventetgna en relaziuns precaras datiers da Roma en in’abitaziun sociala. Il bab da Gaia è dapi in accident da lavur en la sutga cun rodas, la mamma fa ad ella grond squitsch da gea reussir en la vita professiunala. Gaia emprenda bler per la scola, emprova dad avair success e da zuppentar sia famiglia e ses origin perquai ch’ella sa turpegia. Ma dal tut na para quai mai da gartegiar a Gaia, cun il resultat ch’ella cumenza tuttina a surpassar cunfins. Tge che ma plascha vi da quest cudesch è co che l’autura Giulia Caminito descriva precisamain sias figuras e co ch’ella dat ina profunda investa en la vita da questa famiglia che viva en paupradad. Il roman tira viaden bain la lectura ed il lectur en quest mund magari brutal e tragic – gist il cuntrari dal «bel Paese» Italia. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il luf e la midada dal clima stressa persunal ed administraturs d’alp. Cunzunt durant la stad passada para la malaveglia dad esser stada gronda. Il Plantahof ha tematisà mez schaner quest stress ad ina dieta a Landquart. E laschà vegnir a pled persunas dal fatg che san co ins po tegnair sut controlla il stress. «In sentiment da malsagidaivladad» diagnostitgescha la presidenta da l’Uniun grischuna da la pastriglia, Christa Buchli tar bleras collegas e collegas che van la stad ad alp. Cunzunt dapi ch’ils lufs giran tras las alps è quest sentiment da malsagidaivladad creschì. Christa Buchli sezza passenta dapi blers onns la stad sco pastura sin l’alp. «La situaziun è daventada incalculabla per il persunal d’alp e blers sa dumondan durant la notg sch’il luf laschia en ruaus la muntanera ubain betg.» Christa Buchli discurra da pasturas e pasturs che na dorman betg bain perquai ch’els èn culs patratgs tar la muntanera e fan quitads schebain las mesiras da protecziun sajan adequatas. «Betg pudair durmir la notg chaschuna stress», accentuescha la presidenta da la pastriglia grischuna. Emoziunal ed engrevgiant Il stress dal persunal d’alp, dals funcziunaris d’alp e da la cussegliaziun ha il Plantahof tematisà ad ina dieta. Per emoziunal ed engrevgiant han ils responsabels da la protecziun da muntaneras resentì la stad passada cun blers stgarps da l’animal da rapina. Ed il Plantahof vul sustegnair las persunas involvidas sco ch’il directur, Peter Küchler è s’exprimì en ina communicaziun da pressa. Preschenta a la dieta dal Plantahof è era stada la psichiatra Gisela Perren-Klingler che maina tranter auter l’Institut svizzer per traumas psichics a Visp. «Stress è stress e la situaziun sin in’alp na pon ins betg differenziar dad autras situaziuns che chaschunan stress», ha la psichiatra explitgà. Ed ella n’ha betg vulì sustegnair la tesa che la populaziun muntagnarda saja pli resistenta a stress. «I dat dentant singulas persunas che dumognan me-glier situaziuns da stress che autras.» Gisela Perren-Klingler vesa duas situaziuns en connex cun il luf e l’alpegiaziun. «Dad ina vart è la situaziun politica che la pastura u il pastur sin l’alp na po betg influenzar direct.» Sa fatschentar ed analisar l’atgna situaziun sin l’alp po dentant mintga pastura e pastur. En ses referat al Plantahof ha la psichiatra skizzà in-tgins guaffens che stattan a disposiziun per dumagnar ubain controllar il stress. Christa Buchli ha tadlà las explicaziuns da Gisela Perren-Klingler ed ella avess sa chapescha gugent che la politica faschess pass pli svelts. «Almain fai la parita che la revisiun da la lescha da chatscha sa mova en la dretga direcziun.» Impurtant è tenor la presidenta da la Uniun grischuna da la pastriglia che la singula pastura ed il singul pastur na tschertgia betg la culpa tar sasez sch’il luf stgarpa animals. Experientscha na mitigescha betg il stress Yvonne Cahenzli è stada l’onn 2022 la 27avla stad ad alp. Ella ha pertgirà vatgas-mamma e gianitschas e saja stada stressada durant la stad passada. «Betg pervia dal luf, mabain pervia da la stgarsezza dad aua da baiver per la muntanera.» Pervia da la mancanza da naiv è la pastura gia stada inquietada avant che ir la primavaira sin l’alp. «Jau era conscienta da la situaziun che spetgia mai e gia quest patratg ha stressà.» Per Yvonne Cahenzli na po la lunga experientscha dad ir ad alp betg mitigiar il stress. «Cuntrari, entras l’experientscha san ins tge che spetga e tge che po succeder.» Ils emprims onns ad alp ha la pastura gì blera lavur perquai che la biestga è regularmain scappada e rut las saivs. «Tuttina n’ha quella lavur supplementara betg stressà mai, jau hai prendì quai bler pli luc.» Betg il dialog cun autras pasturas e purs ha la finala gidà Yvonne Cahenzli da tegnair sut controlla il stress. «Jau hai stuì analisar e dumagnar la situaziun cun mai mezza.» Ad alp va Yvonne Cahenzli era la proxima stad, ella è sa decidida da midar alp. Christa Buchli enconuscha diversas pasturas e pasturs che cedan e na van betg ad alp. Ed il Plantahof vesa la dieta dal venderdi passà sco emprim pass per sustegnair il persunal d’alp sco ch’el scriva en la communicaziun. «Ulteriuras dietas en differenta furma suondan.»

Avant prest 30 onns aveva in film calm e fin fatg furora mundiala: «Il postino» (1994), in film davart la poesia e l’amicizia. Il titel tudestg è translatà cun in’ureglia pauc poetica: «Der Postmann». Avant 30 onns aveva jau vis il film en il kino – ma ultimamain sun jau fruntà per casualitad sin Youtube sin «Il postino» e l’hai sa chapescha guardà ina segunda giada. L’istorgia dal film è spert raquintada: Il famus poet chilen e politicher communistic Pablo Neruda sto fugir ils onns 1950 en l’exil. En il film va el (actur Philippe Noiret) sin l’insla liparica Salina (Italia) e survegn posta da tut las varts. Per al purtar di per di tut las brevs, las cartas ed ils pachets, vegn engaschà il postin Mario Ruoppolo (Massimo Troisi). Quel emprova pass a pass da far enconuschientscha cun il grond Neruda e d’emprender da quel «da far metafras». El dumonda il grond poet era per cussegl en dumondas d’amur, per conquistar sia adurada Beatrice. Or da la relaziun ineguala Neruda-Ruoppolo, in clash da dus munds cumplettamain differents, sa sviluppa ina fina amicizia da pleds, suns, egliadas e metafras. Tant saja tradì: Tgi che guarda «Il postino» (forsa ina segunda giada) vegn a stuair sponder larmins – saja pervi da l’istorgia commoventa ubain pervi da l’actur Massimo Troisi che gioga quest postin innocent, schenà e fragil. – Massimo Trosi è numnadamain mort be in di suenter la filmada dad «Il postino». Ses cor ha chalà da batter. Il film «Il Postino» è accessibel en pliras linguas e sin blers chanals on demand ubain sin Youtube. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts.

Questa fin d’emna è vegnì represchentà al Teater Cuira duas giadas il toc «ruuch oder riich». Il toc dumonda co ch’i giaja atgnamain cun il Grischun e sch’il chantun muntagnard e triling saja ussa ritg u pover en la percepziun interna ed externa. Al publicum a Cuira è vegnì servì in spectacul – ma a la fin restan dapli dumondas che respostas. Senza dubi, il chantun Grischun è in chantun svizzer smaladet spectacular. Blerun pli spectacular forsa che Soloturn u Basilea Champagna. Las ingredienzas grischunas empermettan numnadamain tensiun, sbrinzlas e canera: las muntognas, il turissem, cartels, las linguas, ils animals da rapina, il svilup sin il sectur d’immobiglias, l’emigraziun etc. Damai coga spectacular! Ma co vai atgnamain cun il Grischun? «Hoppa hoppa haja» Perquai ha il toc cun il titel «ruuch oder riich» fatg questa fin d’emna al Teater Cuira la dumonda co ch’i giaja atgnamain cun «nus» e cun «noss» chantun. Co è il stadi d’anim, co vegn il chantun cun tut sias ingredienzas percepì tranter scandals, records e clichés? A la tschertga da respostas a quellas dumondas è sa mess en «ruuch oder riich» in quintet d’acturas ed acturs sut la guida e reschia da Georg Scharegg, in Tumleastgin che viva uss a Berlin. Quasi sco charta da stgazi cun indicaziuns a la tschertga han servì als acturs blers extracts litterars che descrivan il Grischun ord vista interna ed externa. Quai fa ballabaina tranter descripziuns eroic-idillisantas enfin pamflets anti-grischuns, da Durich Chiampell, Köbi Gantenbein, Theodor W. Adorno, Friedrich Nietzsche enfin Reto Hänny. Tut las passaschas vegnan recitadas, giugadas, persifladas, discutadas en ina scenaria che sa mida e transfurma da cuntin. Ina giada èsi muntognas grischunas, ina giada las giassas da Cuira, ina giada in hotel ad Arosa, ina giada in plazzal da fabrica ed ina giada ina tribuna dad in teater popular. Tut vegn anc cundì cun intervistas realas da Grischunas e Grischuns che descrivan il stadi d’anim dal Grischun or da lur vista. I va damai en il toc teater bravamain «hoppa hoppa haja» vi e nà. Da ritgs e povers Era linguisticamain vai en «ruuch oder riich» vi e nà, per part en furma virtuusa dals differents acturs. Uschia recitescha Christian Sprecher il dialect gualser da Sursaissa en moda fitg divertenta, Susanne Abelein gioga ina rolla d’ina cumedia en tudestg saxon e David Flepp switscha virtuusamain tranter in talian cun accent da Roma, il rumantsch da Domat ed il «Bühnendeutsch». Ma surtut tematicamain va la tschertga da respostas da piz a chantun – apunta da ritgezza enfin asprezza grischuna. I va da las bravuras da Grischuns en il temp tardmedieval enfin a la bravura da la Viafier retica cun il record mundial da l’onn passà. I vegn dà in ­sguard en il mintgadi dad ina hoteliera d’Arosa ed i vegn giugà in toc popular da l’autur engiadinais Giovannes Mathis che tematisescha ritgezza e paupradad. I vegn recapitulada l’istor­gia actuala da la vendita da l’ustaria Chasa Veglia a Sent ed a la fin vegn era tractada la persecuziun da strias en cumbinaziun cun il cas dal whistleblower Adam Quadroni. Igl è pelvair in sammelsuri, in spectacul, ina show, ina revue – ma ina che ristga da crudar or dal rom. Per fortuna ha la decoratura da tribuna, Silke Bauer, procurà cun divers fils co­tschens da tegnair ensemen la «hitta». Uschia sa tira l’element da las muntognas ennavadas tras l’entir toc. Ed or da l’ur d’aur original dal palc dal teater a Cuira ha Silke Bauer fatg in immens rom da maletg surdorà. Il palc daventa uschia in nobel maletg cun impressiuns. Bler café fraid? Ma tge resta a la fin da la tschertga da stgazi dal quintet en «ruuch oder riich»? E surtut: Tge respostas chatta il toc sin l’atgna dumonda formulada da bel principi? Co è ussa il stadi d’anim en il Grischun? – Il toc tira dad ina vart vi dad in fil e da l’autra vart vi dad in auter fil, el renda visibel uschia ina u l’autra plaja grischuna. Però lura va «ruuch oder riich» apunta gia vinavant tar la proxima plaja, senza sa stentar per respostas u remedi, senza sviluppar vinavant ils problems e quitads en il chantun. Tut resta en in rom enconuschent. – Gea, nus savain, l’istorgia dal cartel è stada ina portgaria. Gea, il Grischun ha in problem cun il svilup en il sectur immobigliar. Gea, i dat in clash da la percepziun externa ed interna dal Grischun. E lura? Quai è gea bain tut fitg enconuschent e café fraid? – La scenografia curaschusa e la variaziun virtuusa a livel linguistic avessan segir e franc cumportà e merità dapli curaschi cun respunder inqual dumonda. Ma da l’autra vart pudess ins era dir: Il publicum da «ruuch oder riich» è ve­gnì enritgì cun bleras novas dumondas. Il toc «ruuch oder riich» è vegnì preschentà venderdi e sonda passada. Ulteriuras preschentaziuns èn ils 25, 26 e 28 da schaner 2023 en il Teater Cuira. Detagls sut www.theaterchur.ch. Il clash da munds fitg differents – il Gualser (amez) secundà dal pèrin Adorno che fascheva vacanzas en l’Engiadina. Tschintg acturas ed acturs en mondura muntagnarda grischuna èn a la tschertga da «ritgezzas» grischunas (da san.): Susanne Abelein, Christian Sprecher, Annina Hunziker, David Flepp e Christian Ruch. Fotos Teater Cuira/Sava Hlavacek

Dapi il cumenzament da quest onn na vegn la gasetta dal di rumantscha, La Quotidiana, betg pli vendida als kioscs en Svizra. L’editura, la Somedia ed il vendider, la Valora SA n’èn betg sa cunvegnidas areguard il pretsch per la distribuziun e la vendita da La Quotidiana. La vendidra dal kiosc da la staziun da Sedrun, Maria Santos, è s’annunziada tar la redacziun da la FMR cun la dumonda, daco ch’ella na survegnia betg pli La Quotidiana per vender al kiosc. «Jau vendeva mintga di almain in exemplar da La Quotidiana, ed ussa stoss jau dischillusiunar mes cumpraders e mias cumpradras», uschia Maria Santos. Era il kiosc da la staziun da Glion ha deplorà – envers la FMR – da betg pli pudair vender La Quotidiana. Ed er il Consum Volg da Sa­gogn ha confermà che dapi Bumaun saja finì cun La Quotidiana. Nagin n’ha declerà il co e cum Maria Santos che maina dapi nov onns il kiosc da la staziun a Sedrun ha ditg a la FMR ch’ella saja disada cun gasettas che na vegnian betg ina giada u l’autra. Quai saja normal. Maria Santos: «Era tar La Quotidiana avain nus pensà l’emprim che quai cuzzia in u dus dis e che suen­ter saja tut puspè normal. Suenter insaquants dis senza La Quotidiana avain nus dentant reclamà.» La possessura dal kiosc ch’appartegn’a l’interpresa Valora SA, n’haja betg pudì dir als manaders dal kiosc da Sedrun il co e cum. «Nus avain mo survegnì quests dis l’infurmaziun che La Quotidiana na vegnia insumma betg pli vendida als kioscs en Svizra.» Il problem èn las cundiziuns da la Valora SA La FMR ha vulì eruir ils motivs pertge che La Quotidiana na vegn pli furnida als kioscs. Il crap da stgarpitsch è apparentamain che la Valora SA ha dapi Bumaun 2023 novas cundi­ziuns per la vendita da gasettas en ses kioscs en l’entira Svizra. Il servetsch da medias da la Valora n’ha betg prendì posiziun tar las dumondas da la FMR. Be tant: «Nus na dain naginas infurmaziuns davart tractativas cun nossas clientas e cun noss clients.» Somedia na vul betg pajar dapli Il president dal Cussegl d’administraziun da la chasa editura Somedia, Silvio Lebrument, ha ditg a la FMR, ch’el deploreschia che La Quotidiana na vegnia betg pli vendida als kioscs. L’interpresa da medias Somedia è dapi 26 onns editura da la gasetta interrumantscha La Quotidiana. Ed in editur è atgnamain interessà da derasar e distribuir sias gasettas inclusiv las re­clamas. Che La Quotidiana n’è ussa betg pli preschenta als kioscs svizzers commentescha Silvio Lebrument uschia: «Il motiv è ina midada da cundiziun dal gestiunari dals KKiosk (Valora) a partir da l’onn 2023. Quella midada ha manà a la situaziun che nus avessan fatg ina sperdita finanziala cun mintga exemplar da La Quotidiana.» Silvio Lebrument n’ha dentant dà nagina resposta a la dumonda quant dapli che la Somedia avess stuì pajar a la Valora. En­stagl ha l’editur rendì attent a las alternativas per lecturas e lecturs interessads: «Ils clients da La Quotidiana al kiosc pon en l’avegnir abunar La Quotidiana ubain era decider per l’abunament favuraivel da la gasetta digitala.» La Quotidiana betg pli sper il Blick La gasetta interrumantscha La Quotidiana na vegn dapi quest onn betg pli vendida al kiosc. L’editura da La Quotidiana (Somedia) e la gestiunaria da las stizunettas, la Valora SA, n’èn betg pli sa cunvegnidas sin las cundiziuns da vendita. Martin Gabriel/FMR La gasetta dal di rumantscha, La Quotidiana, na vegn betg pli vendida als kioscs. Quai pertutga ils kioscs da l’entira Svizra, ma natiralmain surtut quels en il territori rumantsch. Perquai è era la manadra dal kiosc da Sedrun, Maria Santos, s’annunziada l’emna passada tar la redacziun da la FMR per dumandar, nua che la gasetta saja restada ils davos dis. Finì dapi l’entschatta 2023 Effectivamain na vegn la suletta gasetta interrumantscha betg pli repartida dapi l’entschatta dal 2023 als kioscs. Quai ha confermà l’editura da La Quotidiana, l’interpresa Somedia, sin dumonda da la FMR. La raschun è da chattar en la collavura­ziun da quella chasa da medias cun l’interpresa KKiosk (en possess da la Valora SA). La KKiosk haja midà sias cundiziuns da vendita, uschia che la Somedia avess fatg sperdita cun la distribu­ziun da La Quotidiana. Silvio Lebrument, il president dal cussegl d’administraziun: «La midada ha manà a la situaziun che nus avessan fatg ina sperdita finanziala cun mintga exem­plar da La Quotidiana.» Ed el di era che la chasa editura deploreschia che la gasetta na ve­gnia betg pli vendida als kioscs. In maletg ch’ins na vesa atgnamain betg pli – Maria Santos che venda la gasetta La Quotidiana. Dapi nov onns maina ella il kiosc da la staziun a Sedrun. En tut quels onns ha ella er adina vendì regularmain exemplars da La Quotidiana. Dapi quest onn betg pli.

Pervia dals envierns miaivels dals ultims decennis prefereschan blers utschels migrants a lungas distanzas da sgular be en l’Europa dal Sid – enstagl da migrar sur enviern en l’Africa. Tschertas spezias d’utschels, sco per exempel il cuacotschna da chasa, decidan da restar en il Grischun. Ils motivs per il nov cumportament dals utschels è la midada dal clima di l’organisaziun BirdLife Grischun. Tar ils utschels migrants distingu’ins tranter utschels indigens ch’èn migraders a curta distanza e migraders a lunga distanza che sgolan enfin il continent da l’Africa. Ils utschels indigens – latiers appartegnan per exempel il cuacotschna, il sturnel ed il ballacua alv – sgolan l’atun en l’Europa dal Sid e turnan il mars. Tom Bischof, il gestiunari da BirdLife Grischun declera che be ina part dals utschels indigens sgolian dentant anc en l’Europa dal Sid. «Cunquai ch’ils envierns tar nus vegnan pli e pli miaivels e las cultiras n’èn betg cuvertas cun naiv dapertut, restan blers utschels indigens qua, perquai ch’els chattan nutriment avunda.» Tom Bischof raquinta a la FMR, ch’el en­taupia quest enviern regularmain il cuacotschna da chasa. Quest utschè inscuntrav’ins fitg da rar pli baud l’enviern. «Jau hai era vesì l’ultim temp rotschas da sturnels e ballacuas alvs. Quai èn tut spezias d’utschels che migravan pli baud. Tenor mai ha quai da far cun la midada dal clima.» Restar qua è privlus Cura ch’ils dis vegnan pli curts sentian tut ils utschels migrants in regl instinctiv che cumondia ad els da migrar, ha di il gestiunari da BirdLife Grischun Tom Bischof. «Cura ch’ils utschels migrants percorschan che las fasas cun blera glisch vegnan pli curtas, sa rimnan els e sgolan vers sid. Quest cumond instinctiv n’ha da far nagut cun il clima.» Quai che haja percunter da far cun il clima saja il fatg, che blers utschels na migreschian betg pli. Els restian simplamain uschè ditg ch’els hajan pavel sin ils prads ed ers e sgo­lian pir suenter vers sid. I dettia utschels che laschian spirar memia bler temp. E quels stop­pian lura restar qua sur enviern. Per ils sturnels, cuacotschnas da chasa e ballacuas alvs possia quai daventar in problem da nutriment, sch’i dettia blera naiv. Temperaturas fraidas èn ina surpraisa Tenor Tom Bischof è quest onn in onn extraordinari pervia da las fradaglias. I vegnia a sa mussar quants utschels migrants (migraders a curta ed a lunga distanza) che sajan restads qua e che survivian questas fradaglias. Tom Bischof: «Nus quintain era che tschertas gruppas d’utschels vegnan a bandunar nossas regiuns en consequenza da las fradaglias.» Problematic pudess quai daventar per migraders a lunga distanza (p.ex. cuacotschna d’iert, pi­tgaspina, puppenbrin) che sajan re­stads qua e partian pir uss. «Il viadi sur la mar e sur ils pajais da l’Africa dal Nord è fitg stentus per ils utschels. Per ils migraders a lunga distanza che partan pir ussa, èn las schanzas da surviver bler pli pitschnas perquai ch’els partan gia cun in deficit da forza.» Midada dal clima ha varts positivas e negativas Tenor Tom Bischof da l’Associaziun BirdLife Grischun han utschels indigens che migreschan be en l’Europa dal Sid avantatgs la primavaira perquai ch’els èn pli svelt puspè da return e pon endrizzar pli baud lur plazzas da cuar qua tar nus en il Grischun. «Ils migraders a lunga distanza han pli blers problems en consequenza da la midada dal clima. Els turnan pir l’avrigl ubain anc pli tard e na chattan pli la vivonda d’insects e plantas. In exempel è il sgnappamustgas ch’è er in migrader a lunga distanza che turna tard la primavaira da l’Africa enavos en il Grischun.» Memia tard per chattar vivonda. Tom Bischof di ch’il sgnappamustgas turnia pir cura ch’ils graunins da las plantas sajan davent ed ils insects sajan creschids e betg pli larvas. Quai saja la vivonda dal sgnappamu­stgas e quella na chattia el betg pli uschè tard. Cunquai na chattia el savens betg pli vivonda per trair si ses pitschens. Blers utschels pi­tschens da migraders a lunga distanza morian perquai da la fom. Tut s’orientescha vers la muntogna Tom Bischof, l’observader d’utschels ha menziunescha a la fin dal discurs cun la FMR, ch’i dettia utschels che profiteschian ed utschels che hajan dischavantatgs en consequenza da la midada dal clima. «In exempel è il maglia-avieuls che nus observain en Svizra dapi diesch onns. Quest utschè na devi betg tar nus pli baud. El è imigrà dal sid ed è daventà da chasa qua.» En general saja dentant uschia, ch’i dettia dapli utschels cun dischavantatgs entras la midada dal clima che tals cun avantatgs. Ed entras la midada climatica sa stauschia l’entira vita ornitologica en regiuns pli autas, damai en las muntognas. «Cunquai ch’i vegn pli chaud sgolan er noss utschels adina dapli en regiuns pli autas. In exempel è la merlotscha ch’è oz era da chasa en las muntognas.Perquai ch’i vegn pli chaud giu en las vals ston er ils utschels d’enviern, sco per exempel la ­giaglina alva tschertgar lur domicil anc pli ad aut en ils culms.» Pavlar ils utschels d’enviern – gea u na? Tom Bischof da l’organisaziun BirdLife Grischun di, ch’il pavlar ils utschels l’enviern possia esser in sustegn per ils utschels da curtin en situaziuns da fradaglias u cun fitg blera naiv. El avertescha dentant da pavlar cun ina tscherta cuntinuitad. Sch’ins cumenzia a pavlar, lura per plaschair cuntinuar e betg chalar suenter in’emna. «Sche vus cumenzais a pavlar, lu tegnai la dira sur enviern.» Davent da quest mument ch’ins cumenzia cul pavlar quintian e sa fidian ils utschels dal pavel perquai ch’il pavel appartegna en quest mument tar lur revier. (fmr/mg) Er il puppen cotschen è in utsche migrant che resta adina pli savens qua en consequenza dals envierns miaivels Utschels che migreschan e che restan qua Ils utschels migrants midan – pervia da la midada dal clima – lur cumportament e lur territori da derasaziun. Cunquai che l’enviern tar nus en il Grischun vegn pli e pli miaivel, restan intgins utschels savens qua empè da migrar en il sid. Tenor il mainagestiun da BirdLife Grischun, Tom Bischof è quest onn in onn extraordinari pervia da las fradaglias. I vegnia a sa mussar quants ­utschels ch’èn restads qua che survivian las fradaglias. Tom Bischof ha ditg en discurs cun la FMR, ch’el entaupia regularmain il cuacotschna da chasa l’ultim temp. «Jau hai dentant er vesì l’ultim temp rotschas da sturnels e ballacuas alvs. Quai en tut spezias d’utschels che migravan pli baud.» (fmr/mg) Foto KEYSRONE/MELANIE DUCHENE Blers utschels migrants – sco p.ex. il maset grond – restan era l’enviern en Svizra, malgrà naiv e fradaglias.

La vischnaunca da Flem ei pertuccada d'ina conversiun tgeua da spazi da habitar per indigens en habitaziuns da vacanzas. Durant ils quatter onns passads èn passa 112 abitaziuns primaras da dretg vegl da la vischnanca da Flem vegnidas transfurmadas en segundas abitaziuns. Quai mussa in studi actual da la Scola auta spezialisada dal Grischun. Il problem n’ha betg mo Flem, mabain tut las destinaziuns turisticas. Las propostas e la voluntad per franar il svilup varieschan. «La situaziun en autras destinaziuns turisticas è cumparegliabla cun la situaziun da Flem» di Norbert Hörburger. El è professer a la Scola auta spezialisada dal Grischun e viceschef da l’Institut per turissem e temp liber. L’institut ha examinà las circa 1000 midadas da possess en la vischnanca da Flem tranter ils onns 2017 e 2021. La gronda part da las midadas da maun pertutgan abitaziuns secundaras che midan possessur. Dapli che 10 % da las midadas pertutgan dentant emprimas abitaziuns ch’èn daventadas abitaziuns secundaras entras la vendita. Passa 20 abitaziuns da la vischnanca da Flem èn sa midadas en media onn per onn dad ina abitaziun primara tar ina secundara. Tenor las examinaziuns scientificas posseda la vischnanca da Flem en tut 5200 abitaziuns e da quellas eran l’onn 2022 mo anc set abitaziuns libras. Quai è in problem per la vischnanca da Flem ed er per ulteriuras vischnancas turisticas. I manca suttetg per persunas che vulan prender dimora a Flem u che vegnan natiers per lavurar. Bleras propostas I dat bleras propostas per schliar il problem da la mancanza d’abitadis per indigens. «I dovra in lung flad per chattar soluziuns», di Norbert Hörburger e manegia che las vischnancas sajan en emprima lingia dumandadas. Vers las vischnancas da l’Engiadina Bassa è l’uniun Anna Florin sa drizzada. Quest’uniun sa fatschenta cun il problem da la mancanza d’abitaziuns. Riet Fanzun, commember da la suprastanza da l’uniun Anna Florin conceda che l’entusiassem tar las vischnancas per las propostas dad Anna Florin na saja betg dapertut avant maun. «Diversas vischnancas van d’accord cun noss’analisa e fan sumegliantas ponderaziuns. Autras n’han betg legì nossas propostas.» Bleras vischnancas grischunas han gia intervegnì avant blers onns en la fiera d’immobiglias. Per exempel cun reservar terren da bajegiar per indigens, u cun midar chasas da scola vidas en abitaziuns per indigens. «Quai na tanscha dentant betg» manegia Riet Fanzun. Sia uniun fa propostas concretas, tranter auter era per adattar u instradar novas leschas communalas. Envidà l’uniun Anna Florin e sumegliantas organisaziuns che sa fatschentan cun dumondas da planisaziun ed abitadis ha l’Uffizi federal da planisaziun. «Nus avain chattà gronda chapientscha tar ils represchentants da l’uffizi federal per noss problems», dat Riet Fanzun d’entellir. Ina sumeglianta chapientscha spetga el era dal chantun. «Il chantun sto definir il spazi d’agir da las vischnancas.» Las opiniuns van dapart Propostas per midar la lescha da secundas abitaziuns èn era vegnidas lantschadas en il parlament federal. Norbert Hörburger valitescha questas propostas plitost per cosmetica e sco resultat da cumpromiss. Er a Norbert Hörburger è enconuschent che las opiniuns per adattar la lescha federala da secundas abitaziuns sa differenzieschan fitg. Ina proposta vegn dal cusseglier naziunal Martin Candinas che ha lantschà in’iniziativa parlamentara. Ina iniziativa gia tractada en las cumissiuns dad omaduas chombras federalas che vul lubir dad engrondir chasas da dretg vegl. Vul dir talas chasas ch’èn vegnidas construidas avant che la lescha da secundas abitaziuns è entrada en vigur l’onn 2012. . L’iniziativa parlamentara vegn discutada probabel anc quest onn en il Parlament federal. Ella prevesa da laschar engrondir abitaziuns da dretg vegl per 30 % e da stgaffir pliras abitaziuns senza restrenscher il diever da las abitaziuns. Mumentan dastgan quellas chasas vegnir engrondidas sulet sch’il possessur n’integrescha naginas ulteriuras abitaziuns. Enfin ils 17 da favrer 2023 è la proposta en consultaziun e l’uniun Anna Florin vegn era a prender posiziun. «Nus essan da l’avis che l’iniziativa Candinas reduceschia vinavant la purschida d’abitaziuns primaras.» Riet Fanzun punctuescha ch’i dovria mesiras per proteger las abitaziuns primaras e betg mesiras per novas pussaivladads per construir abitaziuns secundaras.

Ils 12 da mars 2023 ha il suveran grischun da decider davart il credit da 180 milliuns francs per il Campus nov da la Scol’auta Spezialisada dal Grischun (SAS) a Cuira. Strusch dus mais avant la votaziun ha in comité preschentà ier mardi ses arguments per in GEA al Campus. Gia perquai ch’i sa tractia d’ina gronda investiziun dovri in comité che sustegnia il Campus nov, ha Jürg Kappeler, deputà e president da l’Uniun dals promoturs da la Scol’auta Spezia­lisada (SAS) ditg. La SAS saja in grond ed impurtant trumf dal chantun Grischun per segirar las forzas da lavur qualifitgadas en l’avegnir. «Da preschent è la Scol’auta Spezialisada dal Grischun cun sias prest 2000 absolventas ed absolvents da chasa en 10 differents edifizis a Cuira. La situaziun actuala e memia chara ed è difficila per il manaschi da scola.» Investiziun impurtanta en l’avegnir «Las interpresas grischunas na ston betg producir qua pervia da la clientella», ha Andreas Wieland, l’anteriur CEO da la Hamilton a Panaduz ditg. «Il Grischun na porscha era betg las cundiziuns da rom u structuras da custs idealas.» Dentant haja il chantun Grischun fitg bleras ed excellentas forzas qualifitgadas, ha Wieland manegià. Quai saja in argument impurtant per far affars en il Grischun. «Quella buna situaziun avain nus er d’engraziar a la SAS.» En il medem senn ha la deputada Valérie Favre Accola da Tavau argumentà: «La Scol’auta Spezialisada è d’impurtanza existen­ziala per il turissem dal Grischun. La SAS scolescha precis quellas spezialistas e spezialists che nus duvrain.» Emprender qua e viver qua Il turisticher e deputà da la Foppa Kevin Brunold ha raquintà da sias atgnas experientschas sco anteriur absolvent da la SAS. «Il Campus nov è ina investiziun en la generaziun giuvna che po sa scolar e pli tard lavurar en l’agen chantun. Ussa che la generaziun dals Baby-Boomers va en pensiun, èsi anc pli impurtant che nus pudain porscher scolaziuns adattadas e che nus vegnin da mantegnair en noss chantun las forzas qualifitgadas.» Comité quinta cun in GEA Ils commembers dal comité per in GEA al Campus èn Valérie Favre Accola (PPS) da Tavau, Jürg Kappeler (Verd-liberal) da Cuira, Andreas Wieland (interprendider) da Cuira, Karin Niederberger (presidenta communala da Churwalden) e Kevin Brunold (AdC) da Surcuolm. Tenor Jürg Kappeler è la represchentanza dal comité fitg vasta e reflectescha era bain il sustegn unanim dal credit per il Campus nov en il Cussegl grond. «En quest senn sperain nus ch’i dettia er in GEA dal pievel ils 12 da mars 2023.» Sch’il credit da 180 mil­liuns vegniss approvà dal suveran, pudess ins cumenzar cun las lavurs da construcziun l’onn 2024 e retrair il Campus nov l’onn 2027. Kevin Brunold: «Jau sper ch’i na dettia nagins arguments cunter il credit.» «La Scol’auta Spezialisada è in’istorgia da success» «In Campus attractiv attrai adina puspè novas studentas e students», di il directur da Surselva Turissem Kevin Brunold che ha sez frequentà la Scol’auta Spezialisada dal Grischun (SAS). La FMR ha fatg trais dumondas a Kevin Brunold. Martin Gabriel/FMR FMR: Daco As engaschais Vus per il Campus nov da la Scol’auta Spezialisada (SAS) dal Grischun? Kevin Brunold: Sco represchentant da las regiuns en quest comité èsi per mai impurtant d’avair ina scola sco la SAS en il Grischun. La SAS è in’istorgia da success. Il dumber da scolaras e scolars è adina s’augmentà. Nossas giuvnas e noss giuvens han la pussaivladad da studegiar en il Grischun. Els pon far experientschas cun lavurs da project e qua tras sa preparar per ina vita professiunala, speranza er en il Grischun. Datti arguments da dir NA? Jeu sper ch’i na dettia nagins motivs da dir NA. Quai che fa in pau respect è l’auta summa da 180 milliuns francs. Quella summa pudess forsa dar da ponderar ad inqual votanta u votant. Ma, anc ina giada: I sa tracta d’ina investiziun fitg impurtanta en ils proxims decennis da noss chantun sco lieu da lavur e da viver. Nus stuain far or da 10 lieus da scola in Campus e cunquai segirar l’exi­stenza da la SAS. Jau sper che er quellas e quels ch’èn sceptics vesan quest basegn. Vus schais ina investiziun per ils proxims decennis. Co duai la SAS sa sviluppar a lunga vista? Il bun svilup succeda cun metter ensemen quai che tutga ensemen. Sco econom da manaschi n’avev jau da mes temp nagin contact cun ils auters absolvents da la SAS, perquai che mia classa era en in auter chantun da la citad da Cuira. Il contact interdisciplinar manca oz, e gist quels contacts sur l’entir Campus èn indispensabels per il bainstar da l’entira scola. Votaziun per il Campus nov Il project da votaziun cun la dumonda da credit da 180 milliuns francs per il Campus nov da la Scol’auta Spezialisada dal Grischun n’ha betg dà discussiuns cuntraversas en il Cussegl grond. Cun 110 cunter 0 vuschs ha il parlament approvà il credit per l’edifizi nov. Mardi han tschintg represchentantas e represchentants da la politica e da l’economia preschentà ils arguments per in GEA al Campus. Ils 12 da mars decida il suveran davart il credit per la nova Scol’auta Spezialisada. Sch’i dat in GEA cumenzassan las ­lavurs da construcziun l’onn 2024. (fmr/mg) Il comité per in GEA al nov Campus da la SAS. Da san: Andreas Wieland, Valérie Favre Accola, Jürg Kappeler, Karin Niederberger e Kevin Brunold.

La Scol’auta da pedagogia dal Grischun (SAP GR) ha renovà sia purschida da studis davent da l’onn passà. Cunquai ha la SAPGR er reagì a la macanza da magistras e magisters che para da daventar in problem er en il Grischun. La FMR ha discurrì cun Gian-Paolo Curcio, il rectur da la SAPGR. Tuttas branschas hajan problems da persunal qualifitgà actualmain, ha il rectur da la SAP GR, Gian - Paolo Curcio ditg a la FMR. Per las scolas grischunas na saja la situaziun propi betg simpla. Cun las midadas en ils studis da la SAPGR e cun l’agid dals acturs participads vid las scolas speria el da chattar soluziuns cun dapli magistras e magisters per l’avegnir. FMR: Tge fa la Scol’auta pedagogica dal Grischun (SAP GR) per impedir che la mancanza da persunal creschia anc pli fitg? Gian-Paolo Curcio: La Scol’auta pedagogica dal Grischun ha adattà davent da l’atun 2022 sia entira purschida da studis per flexibilisar la situaziun da persunal en las scolas. Nus of­frin oz per tut ils stgalims da scola novas pussaivladads da studis ch’ins po era absolver en pensum parzial. La SAPGR porscha per exempel era pussaivladads da studi sin il stgalim secundar 1 en cumbinaziun cun in bachelor u in studi da master. Be il studi da magister secundar classic vegn er purschì vinavant da l’universitad. Nus purschain tut ils studis ch’èn pussaivels e che sustegnan la mancanza da magistras e magi­sters. La dumonda n’è damai betg, tge che la SAP dal Grischun po anc far, mabain plitost tge che nus sco societad pudain far. En la Bassa datti gia persunas che derivan d’autras professiuns che dattan scola. Quels pudessan ins numnar novizas u ­novizs. Daventan novizas e novizs en stiva da scola er realitad en noss chantun? Per absolver in studi en ina Scol’auta da pedagogia en Svizra (er en il Grischun) datti quatter categorias da novizas u novizs, sco Vus numnais quels, ch’ins numna per tudestg «Quereinsteiger». Novizas e novizs pon acquistar il permiss da dar scola sin differentas vias. Quai che Vus manegiais èn dentant las novizas ed ils novizs senza in diplom d’instrucziun. En quests cas preveda la lescha da scola in permiss d’instrucziun che po vegnir dà entras l’Uffizi chantunal da scola. L’engaschament da persunas senza diplom è ina mesira d’urgenza per segirar il menaschi da scola. Per regla funcziunescha quai bain l’emprim mument. Cun guardar pli precis, datti dentant en egl che scolaras e scolars vegnan occupads. Els na vegnan dentant betg promovids. Per promover las scolaras ed ils scolars dovri la savida professiunala che consista d’ina savida pedagogica, didactica e psicologica approfundada. Tge po la SAPGR far per mantegnair las ­giuvnas magistras, ils giuvens magisters ­rumantschs e talians en il Grischun? Las studentas ed ils students dal Grischun rumantsch e talian absolvan lur praticums en il chantun Grischun. Quests praticums cuzzan circa in terz dal temp dal studi. Quests praticums en las scolas grischunas pon giugar ina rolla impurtanta per restar en il chantun Grischun, tant per las scolas sco er per las studentas ed ils students. I dat plirs facturs che mussan che la profes­siun da magistra u magister n’è betg pli uschè tschertgada. Co duain ils giuvenils vegnir motivads da sa decider da vegnir a la SAP GR per daventar magistra u magister? Questa incumbensa n’è propi betg simpla. Actualmain han tuttas branschas difficultads da survegnir forzas da lavur spezialisadas. Igl n’è betg fatg be cun tschertgar dapli persunas per la professiun da magistra u magister, mabain da gudagnar quellas persunas ch’èn adattadas e motivadas d’emprender questa professiun. Plinavant stoi reussir a nus da cumprovar che la professiun da magistra u magister è ina professiun cun perspectivas. Magistras e magisters preparan noss uffants e giuvenils per lur avegnir professiunal. Ellas ed els meritan la renconuschientscha da la societad. La magistraglia ha cunquai ina gronda responsabladad. Quai ch’è vegni preschentà dacurt en il studi en connex cun violenza cunter magi­stras e magisters ha fatg surstar mai. Jau sun stà schoccà da leger che prest trais quarts dals acts da violenza cunter magistras e magisters vegnan dals creschids. Tut che tschertga magistras e magisters Sin il portal da plazzas da l’Uffizi chantunal per scola populara e sport tschertgan actualmain 84 scolas dal Grischun ina u pliras magistras u magisters. Ils 31 da mars 2023 scroda il termin per visar las plazzas en las scolas dal Grischun. Quai vul dir, ch’igl è da quintar che las plazzas vacantas da magistra u magister s’augmentian enfin primavaira. Tranter las plazzas publitgadas sa chattan er numerusas plazzas cun in permiss d’instrucziun che ston vegnir publitgadas mintg’onn. Tenor il president dals mainascolas dal Grischun, Silvio Dietrich è la situaziun da persunal alarmanta. L’atun passà haja il deputà Tobias Rettich dumandà a la regenza co ch’ella quintia da dar dumogn a la mancanza da magistras e magisters. La resposta da la regenza mussia, che la politica n’haja betg realisà il problem, ha il president dals mainascolas e deputà Silvio Dietrich ditg a la FMR, «la mancanza da magistras e magisters chaschuna problems a las ed als mainascolas. Piras e plirs dad els han demissiunà sin la fin da l’onn da scola 2022/2023.» Publitgà trais giadas e naginas annunzias La mancanza da magistras e magisters en il Grischun è acuta. Per las scolas rumantschas e talianas è la mancanza d’interess per plazzas vacantas in problem anc pli grond. Martin Gabriel /FMR Era sch’il Departament chantunal d’educaziun scrivia ch’il dumber da magistras e magisters qualifitgads saja suffizient, en la pratica vesia quai or auter, di il president dals mainascolas dal Grischun, Silvio Dietrich. «Guardà sur igl entir Grischun po quai constar. Quai na gida dentant betg a las scolas rumantschas che publitgeschan plazzas enfin trais giadas e na survegnan betg ina suletta annunzia.» La Scol’auta pedagogica dal Grischun ha adattà durant l’atun 2022 sia en­tira purschida da studis per flexibilisar la situaziun da persunal en las scolas. «Nus offrin oz per tut ils stgalims da scola novas pussaivladads da studis ch’ins po era absolver en pensum parzial», ha il rectur da la SAPGR, Gian-Paolo Curcio ditg in discurs cun la FMR. Pagina 2 «En las regiuns rumantschas e talianas vegnan plazzas libras publitgadas enfin trais giadas senza ina suletta annunzia.» Silvio Dietrich, president dals mainascolas dal GR Gian Paolo Curcio, rectur da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun

La regenza grischuna ha garantì ina contribuziun chantunala da 65 810 francs a l’uniun Pro Svizra Rumantscha per il project digital «Programs da correctura ortografica rumantscha». Ella ha deliberà questa contribuziun en il rom da la lescha davart la promoziun da la transfurmaziun digitala en il Grischun. Il project cumpiglia l’elavuraziun sistematica da las datas linguisticas sco er la realisaziun da sis programs da correctura ortografica en ils tschintg idioms ed en rumantsch grischun. Quels programs stattan a disposiziun a scolas, administraziuns, medias, interpresas, artistas ed artists, ma er a la populaziun sco basa impurtanta per in’utilisaziun uschè cumplessiva sco pussaivel dal rumantsch sco lingua da scrittira en il mintgadi. Las datas linguisticas e la software stattan, sco che la regenza communitgescha, a disposiziun sut ina licenza libra per ulteriuras applicaziuns e per actualisaziuns futuras. L’entir project è budgetà cun bun 239 000 francs. (rtr/fmr)

Dapi la gievgia stat a disposiziun ina nova versiun da l’app «Dicziunari Rumantsch». Ella è vegnida installada passa 15 000 giadas durant l’ultim onn. Perquai han ils realisaturs actualisà l’applicaziun ed accumplì differents giavischs dad utilisadras ed utilisaders. L’app «Dicziunari Rumantsch» unescha sis differents dicziunaris cun passa in mez mil­liun endataziuns en ina app. Ella cuntegna dicziunaris da tut ils tschintg idioms sursilvan, sutsilvan, surmiran, vallader e puter sco era dal rumantsch grischun. Perquai che las datas vegnan tuttas telechargiadas cun l’installaziun sin il telefonin, respectivamain sin il tablet, funcziunescha l’app pli tard era senza connexiun cun l’internet. La nova versiun cuntegna ussa era verbs sursilvans. Las datas derivan da las glistas da verbs cumpiladas dad Emanuel Brühlmann, Arne Polage e da la Lia Rumantscha. Fin ussa stevan quellas mo a disposiziun en furma da dus PDFs sin la pagina d’internet da la Lia Rumantscha. Ulteriuras novaziuns èn ina funcziun da parter pleds che plaschan, optimaziuns da la funcziun da tschertga e l’opziun da tschertgar era furmas conjugadas da verbs. Datas uffizialas Las ulteriuras datas linguisticas derivan dals dicziunaris uffizials che vegnan era duvrads en l’instrucziun. Ils dicziunaris dals idioms surmiran e sutsilvan sco era dal rumantsch grischun derivan da pledarigrond.ch, las datas sursilvanas da vocabularisursilvan.ch e quellas dal vallader e dal puter sa basan sin ils dicziunaris da «Meds d’instrucziun dal Grischun». L’interfatscha d’utilisader simpla e survesaivla stat a disposiziun en tudestg e rumantsch. Ella pussibilitescha da midar svelt tranter ils differents modus da tschertgar ed ils idioms. Ella porscha plinavant la pussaivladad da memorisar singuls resultats en ina glista da favurits. La funcziun è adattada per memorisar pleds ch’ins ha gia tschertgà pliras giadas. Il project è vegnì realisà da Gion-Andri Cantieni (programmaziun), David Bühler (design) e Martin Cantieni (mainaproject) sco software open source. La lavur concepziunala ha l’entir team prestà. Sin dicziunari.ch chattan ins ulteriuras infurmaziuns e links a l’app. La Lia Ruman­tscha, l’uniun Pro Sagogn e la Surselva Romontscha han sustegnì finanzialmain il svilup da la nova versiun da l’app. (cdm/fmr) L’app «Dicziunari Rumantsch» è vegnida adattada.

La Chasa da la translaziun Looren e la Lia Rumantscha envidan danovamain al lavuratori «Traversadas litteraras». Il novavel lavuratori tematisescha la sfida da translatar, sch’ins na sa betg bain avunda la lingua da partenza u sche la lingua d’arriv n’è betg la lingua materna. El ha lieu venderdi, ils 3 da mars 2023 en la chasa da cultura Helferei a Turitg. Co translatar, sch’ins na sa betg bain avunda u perfetgamain la lingua da partenza u sche la lingua d’arriv n’è betg la lingua materna? Per tschertas cumbinaziuns da linguas dovri curaschi e spiert d’invenziun ed i sa tschentan dumondas impurtantas davart l’art e l’inschign da translatar. Èn linguas da punt la via ideala? U translaziuns interlinearas? E co statti cun la fidaivladad al text? Exempels concrets La proxima «Traversada litterara» tematisescha questas dumondas e sa basa sin exempels concrets d’ina occurrenza vegninta: Il festival «Neolatin.LitteraturA Nairs» envida ils 18 ed ils 19 da mars 2023 tschintg liricras e lirichers da las linguas neolatinas parentas talian, ladin dolomitan, portugais, galizian e catalan al dialog cun poetessas e poets da lingua rumantscha che han translatà poesias en rumantsch. Las translaturas ed ils translaturs Claire Hauser Pult, Sidonia Klainguti, Chasper Pult, Walter Rosselli e Bettina Vital mettan en discussiun a la «Traversada litterara» lur emprovas per il festival che ha lieu a Scuol. Sco quei che la Lia Rumantscha scriva en ina communicaziun als meds da massa, vegnan ils resultats da la debatta integrads en las versiuns finalas per il festival. L’annunzia è pussaivla fin ils 13 da favrer 2023 per e-mail a gabriela.stoeckli@looren.net. La participaziun è gratuita. Las cundiziuns d’annunzia ed ulteriuras infurmaziuns pon ins chattar sin www.liarumantscha.ch. (cdm/fmr)

L’intschess dal Parc natiral Bavregn è ina destinaziun populara per far sport en la natira. Ils perscrutaders da la Scola auta per scienzas applitgadas da Turitg (ZHAW) vegnan ad examinar, sche quellas activitads chaschunan conflicts tranter ils divers sportists e tge effect ch’ellas hajan sin la natira. Quellas examinaziuns fan els en collavuraziun cun il Parc natiral Bavregn en il rom d’in studi da plirs onns davart il «management dals visitaders». Skiunzas e gianellists attents èn forsa sa dumandads, tge funcziun ch’inqual stgaffa da metal sin ina planta haja durant ina gita. I n’è betg ina camera per observar selvaschina. A partir dal december 2022 èn vegnidas installadas sis cameras per lung da las rutas savens frequentadas da skiunzas e gianellists. Cur ch’insatgi passa cun skis u gianellas, vegn quai registrà da las cameras. In program depixlescha la persuna per garantir uschia la protecziun da las datas. In algoritmus enconuscha, tge indriz da sport che vegn applitgà dals sportists e sche quels èn da viadi a munt u a val. Plinavant sursgolan ils spezialists ina giada durant l’enviern tschertas zonas cun ina drona per registrar passidas e fastizs ordaifer las rutas uffizialas. Cun tut quellas datas intercurescha la gruppa da perscrutaders l’utilisaziun temporala e locala da l’intschess dal PNB. Las enconuschientschas gidan d’enconuscher e mitigiar eventuals conflicts da diever tranter carstgaun e natira – surtut are­guard la selvaschina. Chattà ina zona da conflict Il monitoring da visitaders portia gia em­prims fritgs – scriva il Parc natiral Bavregn en ina communicaziun a las medias. L’enviern 2020/21 èsi vegnì scuvrì in tal conflict en la zona da repaus per selvaschina Wanna en la Val Stussavgia. Pervia dal parcadi manaivel prendevian ils skiunzs savens la scursanida tras la zona da repaus. Il monitoring cun camera e drona haja mussà, nua ch’ils puncts problematics èn e nua ch’igl è da prender mesiras directivas. La surveglianza da chatscha ha pudì reagir cun signalisar meglier ils passadis neuralgics. La signalisaziun marcanta ha mussà ses effect gia l’onn sequent: Igl è sa resultà pli paucs surpassaments. Enviern e stad Il project da monitoring cuzza anc enfin la fin dals 2024 e vegn purtà da plirs partenaris. Represchentants dal turissem, dal sport en il liber, da las vischnancas, da surveglianza da la chatscha e dal chantun collavuran en la gruppa accumpagnanta. Durant la stad vegnan puspè montadas cameras, sensurs infracotschens e cirquits inductivs sin las diversas rutas per dumbrar ils viandants ed ils ciclists. Gia suenter la mesadad dal temp d’examinaziun ­tiran ils manaders dal project ina bilan­tscha positiva – tenor la communicaziun dal Parc natiral Bavregn: Las visitadras ed ils visitaders resguardian d’enviern l’in­tschess da repaus da la selvaschina respectond per gronda part la signalisaziun. Da diriger ils visitaders da maniera positiva e senza scumonds en las zonas da conflict paria da funcziunar. (cmd/fmr) Cun talas cameras vegn registrà il dumber da visitaders e visitadras en l’intschess dal Parc natiral Bavregn. Las persunas vegnan depixladas, uschia che lur sfera privata è garantida. Cun diriger ils visitaders da maniera positiva entras ina meglra signalisaziun vegnan evitads conflicts.

Il giuven artist Andrea Francesco Todisco (25) è il tschintgavel titular dal premi d’art da quest onn da l’Uniun grischuna d’art. Quai ha il Museum d’art dal Grischun rendì enconuschent dumengia en ina communicaziun a las medias. Il premi d’art da l’Uniun grischuna d’art consista dad ina preschentaziun individuala en il Museum d’art dal Grischun en il rom da l’exposiziun annuala da las artistas e dals artists grischuns 2023. Sco ch’il Museum scriva, sajan las ovras dad Andrea Francesco Todisco marcadas da la cuntrada dal chantun Grischun. Naschì e creschì si a Razén, sa fatschentia el cun las forzas elementaras da la natira e laschia nascher or da quella installaziuns, lavurs da video e sculpturas captivantas. L’artist lavura cun las caracteristicas specificas terra, aua, naiv e lain. L’installaziun «Anker und Erde» (2022), exponida quest enviern en il Museum d’art, mussa in’ancra chargiada cun terra che sgulatscha en l’aria e sveglia l’impressiun tar l’aspectatur/a dad esser sez sut l’aua. Il premi d’art da l’Uniun grischuna d’art premiescha – uschia la communicaziun – la forza narrativa da las ovras dad Andrea Francesco Todisco ed undrescha ses tractament sapientiv cun ils elements fundamentals da la terra. L’exposiziun individuala dad Andrea Francesco Todisco ha lieu en il rom da la proxima exposiziun annuala da las artistas e dals artists grischuns 2023. (cdm/fmr) Andrea Francesco Todisco cun sia installaziun «Anker und Erde» da l’onn 2022. Andrea Francesco Todisco cun sia installaziun «Anker und Erde» da l’onn 2022.

Tar la Federaziun grischuna da las senioras e dals seniors (BKVS) hai dà dacurt midadas persunalas. Quai scriva l’organisaziun en ina communicaziun a las medias. Sin entschatta da quest onn 2023 hai dà ina ferma midada al timun da la Federaziun grischuna da las senioras e dals seniors (BKVS). Il president Hans Joss, Margrit Weber-Maron, Ruth Wolf ed Ueli Bühler, tuts commembers da la gestiun ch’èn stads en uffizi durant blers onns, èn sa retratgs per la fin da l’onn 2022. Els vegnan remplazzads dad in co-presidi cun Annie Fleischhauer-Peretti e Johannes Flury sco er dad ils commembers Aita Biert, Lore Schmid e Silvio Albin. A chaschun d’ina sesida communabla la fin da november è la gestiun d’enfin ussa vegnida deliberada cun grond engraziament per sia lavur. A l’entschatta da l’onn nov ha la nova gestiun repartì sias incumbensas. Tschertga difficila Avant l’elecziun da la nova direcziun era vegnì tschertgà durant in temp pli lung senza success novas commembras e novs commembers a la testa da la federaziun. Plirs commembers e commembras fissan suenter blers onns sa retratgs gia pli baud da la lavur activa tar las associaziuns. Ils 4 da mars 2022 è cumparì en la Südostschweiz in rapport davart las difficultads dal BKVS cun la tschertga da novas commemberas e novs commembers per la suprastanza. Sin quai èn s’annunziadas senioras e seniors interessads. En numerus discurs saja ussa sa dada la soluziun actuala, scriva la federaziun en ina communicaziun a las medias. Accumpagnament sin giavisch en cas da mort La federaziun ha per mira da represchentar e metter en discussiun ils interess e giavischs da senioras e seniors en il Grischun. La nova gestiun dal BKVS planisescha tranter auter in’emprima occurrenza pli gronda a Cuira cun il titel «Mort – sin damonda». En il center stat ina discussiun al podium davart il tema «accumpagnament en cas da mort», la quala vegn organisada ils 12 d’avrigl 2023 (19.00) en l’auditori da la Banca Chantunala Grischuna. (cdm/fmr)

«Il Beverin è il piz il pli a l’ost dal Grischun?» – Quella dumonda tschenta l’onn 1994 il moderatur René Spescha ad ina scolara da Savognin. Igl è mo in pi­tschen extract or da l’emissiun «Péz a cup». Probabel è quai insumma stada la davosa «quiz-show» da la Televisiun Rumantscha, durant ils temps glorius da la televisiun ed avant che l’internet fulla sia via. E tge ha quai da far cun quest tip? Ils ultims onns ha Radiotelevi­siun Svizra Rumantscha (RTR) digitalisà ina gronda quantitad dad emissiuns e contribuziuns rumantschas. Ed RTR renda accessibel ina buna part da quel material che faschevan avant pulvra en ils tschalers. Surtut la mediateca «Play RTR» rimna differentas serias d’emissiuns televisivas prest emblidadas, sco p.ex. il «Muschkito», «Il balcun tort» ubain l’emissiun live «Direct da...». Per casualitad sun jau vegnì in di sin l’emissiun da «Péz a cup». Tar quella «quiz-show» devi atgnamain duas serias. En l’em­prima, en ils onns 1990–1993, vegniva l’emissiun moderada da Mariano Tschuor. Ed il quiz era mintgamai in duel tranter represchentants da professiuns. P.ex. giugavan duas coiffeusas encunter dus scrinaris, ubain duas secretarias encunter dus magisters da skis. E Mariano Tschuor era – vestgì en in blazer blau u cun chamischa da Hawai – lur animatur. La segunda seria dal «Péz a cup» era lura tranter ils onns 1994 enfin 1996, ussa però moderada da René Spescha. En chamischa da jeans e frisura da David Hasselhoff, envidava quel ussa classas superiuras en il studio da televisiun (ad hoc) a Domat. Uschia sa duellavan p.ex. las scolas da Vella e Zernez u las scolas da Müstair e Sumvitg. Insumma, i vala la paina da svutrar en il «Péz a cup» – e quai per trais raschuns: 1. Las emis­siuns dattan perditga co che televisiun locala ed emissiuns da trategniment vegnivan fatgas avant paucs onns, per part cun culissas da chartun che dattan bunamain dapart. 2. Ins vesa cun gronda probabilitad persunas ch’ins enconuscha fitg bain. 3. Ins vegn a savair, sch’il Beverin è il piz il pli a l’ost dal Grischun. – Bun divertiment. Las emissiuns da «Péz a cup» en survista: https://www.rtr.ch/play/tv/emissiuns/pez-a-cup?id=1c6b0094-8706-473f-a772-7e2323cfcb3f Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumanda­ziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Logo da l'emissiun "Péz a cup" dad RTR, ina quiz-show rumantscha dals onns 90.

La Controlla da finanzas da la Confederaziun ha la surveglianza da l’Uffizi federal davart la segirezza da victualias e da veterinaris. Avant paucs dis ha la Controlla da finanzas da la Confederaziun crititgà en in rapport ch’ils chantuns fetschian memia paucas controllas da victualias. Questa constataziun e critica na valia dentant betg per il Grischun, manegia l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals dal Grischun. Las medias naziunalas han rapportà ils davos dis en lung ed en lartg davart il rapport da la Controlla da finanzas federala. Quel pretenda ch’ils chantuns fetschian memia paucas controllas da victualias en ils manaschis che vendan victualias. SRF ha rapportà, a basa da quest rapport, ch’ils laboratoris chantunals svizzers fetschian 40 000 controllas da manaschis per onn. Tenor l’evaluaziun da la Controlla da finanzas na basta quai dentant betg. Tut ils manaschis che quell’instanza federala ha evaluà, èn vegnids controllads memia pauc. Intervals per controllas aqequats La FMR ha confruntà Giochen Bearth, il manader da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals, cun las constataziuns fatgas da la Controlla da finanzas federala. Giochen Bearth di ch’il Grischun na saja betg pertutgà dals resultats en quest rapport. «Nus avain suandà tuttas frequenzas da controlla sco prescrit da la Confederaziun.» La grond’excepziun sajan ils provediments d’aua. Là haja il chantun in basegn da recuperaziun. «Ils intervals da quatter onns fixads da la Confederaziun per controllar ils provediments d’aua (tschiffadas d’aua, conducts e reservuars) èn memia curts per nus. Tenor plan duvrassan nus dapli persunal per far tut quellas lavurs tenor ils termins prescrits.» Da l’autra vart di Giochen Bearth, ch’ils provediments d’aua da baiver en il Grischun vegnian per regla renovads mintga 10 enfin 20 onns. Resguardond quella pratica saja la frequenza da las controllas adequata. La responsabladad è tar il manaschi «En emprima lingia è la responsabladad per la segirezza da las victualias tar l’ustier, tar il vendider u tar il producent da victualias», di Giochen Bearth plinavant. Ch’i saja tuttina, sch’i sa tractia dad ina cuschina d’in restaurant, in hotel, ina butia, ina mazlaria u ina pasternaria, manegia il schef da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias: «Mintga producenta e mintga vendider è – ord agen interess – obligà da guardar che sias victualias sajan mangiablas e baviblas.» Tenor Giochen Bearth èn las controllas da la u dal controllader da victualias nagut auter ch’ina controlla da l’atgna controlla da la vendidra u dal vendider. Giochen Bearth fa valair che 94 % dals manaschis controllads l’onn 2022 en ils chantuns Grischun e Glaruna han gì buns enfin fitg buns resultats. «Quai na munta betg ch’i na possia betg capitar ina giada insatge. Ma en general hai jau l’infurmaziun che nossas victualias vendidas en il Grischun pon vegnir consumadas cun buna conscienzia.» Segirezza da products è bun per l’image Orlando Strub da Spleia è il president dals producents da charn dal Grischun. El di: «Nus producents da charn dal Grischun essan interessads d’avair controllas regularas. Nus vulain mussar a nossa clientella che nus ans tegnain vi da las reglas d’igiena e che nus avain urden.» Tenor el è mintga manaschi sez responsabel per l’igiena e per la segirezza e cun quai er per la buna qualitad dals products da charn. Ils pasterners e pastiziers dal Grischun èn organisads en l’Associaziun svizra dals maisters pasterners e pastiziers. Benjamin Horrand è l’incumbensà per la segirezza da victualias tar l’associaziun. Envers la FMR di el che tar ils pasterners e pastiziers saja la segirezza dals products ina part integrala en la lavur da mintgadi. El e ses team visitian periodicamain ils manaschis cun sensibilisar ed infurmar il persunal a moda proactiva. Mintga manaschi retschaivia in mussavia d’igiena. A basa da quests inputs possia il manaschi definir sez sias reglas. Ils manaschis da gastronomia, damai ustarias, cantinas, cuschinas d’ospitals e caterings èn exponids spezialmain areguard la segirezza da lur products. En intgins manaschis da gastronomia dal Grischun e dal chantun Glaruna ha la controlla da victualias chattà ils onns 2020 e 2021 products che n’eran betg pli buns per la vendita. Quai è stà durant ils onns dal coronavirus, cura che blers ustiers ed ustieras han fatg vendita en furma da take away. Tar l’uniun te­tgala da las gastronomas e dals gastronoms grischuns, tar Gastro Grischun, n’è deplorablamain nagin stà cuntanschibel per declerar co ch’ils restaurants grischuns vegnian sensibilisads oz per la segirezza da lur victualias. La responsabladad è tar il manaschi Repetidamain en il discurs cun la FMR accentuescha Giochen Bearth, il manader da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias che la cumpetenza e responsabladad per la segirezza da las victualias saja tar il singul manaschi e betg tar ils uffizis chantunals. Giochen Bearth: «I vala d’intunar – l’uffizi chantunal ha da controllar ch’il manaschi adempleschia sia obligaziun d’avair controlla da ses products. Ina strategia da nulla ristg na datti dentant betg, ni en il Grischun ni en Svizra ni en l’Europa ni insanua auter sin quest mund.» Grischun e Glaruna han 6000 manaschis Ils chantuns Grischun e Glaruna han ensemen 6000 manaschis da victualias e da gastronomia ch’èn annunziads tar las autoritads. In controllader u ina controlladra da victualias che lavura per ils dus chantuns sto tgirar circa 700 manaschis. Da quels controllescha ella u el al lieu ca. 300 manaschis per onn. Il dumber da las controllas dependa da la categoria da manaschi, vul dir i dat branschas che vegnan controlladas pli savens, autras branschas vegnan controlladas pli darar. Mintga chantun ha differentas structuras da manaschi. Perquai èsi fitg grev da cumpare­gliar in chantun cun l’auter. (fmr/mg) I dovra controllas da victualias La mancanza da igiena en manaschis che produceschan e vendan victualias po avair consequenzas gravantas per la sanadad da l’uman. L’onn 2020 èn mortas diesch persunas en Svizra pervi da chaschiel contaminà cun listerias. Il product derivava d’ina chascharia en il chantun Sviz. Era sche tals grevs incaps èn rars, capiti adina puspè che victualias chaschunan donns da sanadad. Per impedir quai controllan ils laboratoris chantunals cumpetents regularmain ils manaschis da victualias. En tut èn quai 40 000 manaschis per onn. La Controlla da finanzas da la Confederaziun che ha la surveglianza da las controllas da victualias dals chantuns ha crititgà dacurt ils chantuns. Che quels na fe­tschian betg avunda controllas en ils manaschis. La FMR ha discurrì cun Giochen Bearth, il schef da l’Uffizi chantunal per la segirezza da victualias e la sanadad dals animals davart questa critica da la Confederaziun. (fmr/mg)

Dumengia han las quatter vischnancas pertutgadas tuttas approvà cleramain il project da stgaffir in parc natiral regiunal. Quel duai tranter auter dar schlantsch al turissem ed a la cultura en la Val Calanca. Mesocco e Rossa han ditg GEA cun 100 %, Buseno cun 90 % e Calanca cun 76 %. Il maina-fatschenta dal parc Henrik Bang è levgià: «Suenter che auters parcs sumegliants èn vegnids refusads a l’urna, sun jau cuntent ch'i dat per l’emprima giada in tal parc a la vart dal sid da las Alps.» El spera ch’il parc «maina er novas generaziuns en Val Calanca e che la fitg bella natira e biodiversitad vegnan tgiradas». El spera er ferm «ch’il parc natiral regiunal maina nova vita e novas activitads economicas en val». Confederaziun e chantun avevan gia dà glisch verda al project e concedì ina contribuziun da 310 000 francs. Sche tut tenor plan duai il parc regiunal vegnir realisà fin la fin da la stad da quest onn. El vegn ad esser l’emprim tal parc en la Svizra taliana. (rtr/fmr) Las quatter vischnancas han tuttas approvà il project dal Parc natiral regiunal.

Jau sun in ami da biografias ed autobiografias. Natiralmain che la pli novissima, quella dal prinzi Harry (38), na dastga betg mancar. Quel di ch’ella è arrivada en la papetaria a Mustér, ha ella stuì esser en mes mauns. Jau di gia a l’entschatta da mes tip: I cunvegn da leger ella: «Harry – Reserva». Igl è ina biografia in pau sco in roman. 507 paginas plainas da bler da quai che nus na savain betg – na pudain er betg savair. En ses cudesch dat el ina nova vista davos ils mirs da la monarchia britannica. Ina accumpagnadra permanenta da la biografia da Harry è la pressa. Questa relaziun fitg difficila prenda sia entschatta ils 31 d’avust 1997 a Paris. Per Harry èn ils paparazzis per gronda part la culpa da l’accident e la fin finala da la mort da sia mamma Diana. Ils schurnalists da la Gronda Britannia han adina er persequità attentamain il far da Harry. Sia vita sco student e pilot da l’armada en l’Afganistan, sias escapadas a partis e lura il temp ch’el ha emprendì d’enconuscher Meghan Markle ch’el ha er maridà. Il squitsch permanent da la pressa, las indiscreziuns a favur da las medias en la chasa roiala, difficultads psichicas e la relaziun in pau difficila cun ses frar William han la fin finala manà a la decisiun da bandunar l’Engalterra e da sa chasar en ils Stadis Unids da l’America. Il cudesch dat ina profunda invista en ils fatgs familiars, probabel betg per plaschair da ses confamigliars Dal reminent: Daco «Harry – la reserva»? Harry è il segund figl dal retg Charles il terz. William l’emprim, Harry il segund ed uschia davent da l’entschatta la reserva per la posiziun dal retg en cas ch’i fiss schabegià insatge cun William. Uss – suenter che William ha gì famiglia – è la posiziun da Harry anc pli enavos. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. Harry - Reserva.

Tar il campiunadi grischun arma e pistola 10 meters èn vegnids sajettads sonda passada resultats excellents. Campiunessa grischuna è vegnida tar l’elita cun l’arma pneumatica Annina Tomaschett – sco gia avant in onn. A Landquart è sa mesirada sonda passada l’elita chantunala per eruir ils campiuns e las campiunessas grischunas da la distanza da 10 meters cun il schluppet pneumatic e la pistola ad aria cumprimida. Tar l’occurrenza è sa mussà che la generaziun giuvna da tir dal Grischun è sin la dretga via per tegnair ina giada pitg alla concurrenza naziunala. Per l’avegnir èn ils juniors e las junioras da la Federaziun Grischuna dal Sport da Tir in bun chapital. Danovamain campiunessa grischuna Tar l’elita han ils otg pli ferms tiradurs e las pli fermas tiraduras sajettà il final cun l’arma pneumatica. Gudagnà l’occurrenza ha gia sco avant in onn Annina Tomaschett (Trun). La commembra dal cader naziunal svizzer ha fatg cun 250,3 puncts in resultat excellent ed in nov record grischun. Lars Färber (Favugn), l’anteriur commember dal cader naziunal svizzer ha gì disfortuna cun avair in defect tar l’arma e gì da terminar pervia da quel la lutga suenter 17 culps. Fin lura han el e Tomaschett sajettà fitg equilibrà. Elena Tomaschett (Rabius) è vegnida sin plaz dus, e cumplettà il podest ha Carina Caluori (Panaduz). Martina Herrli (Tavau) ha gist declassà ils concurrents e las concurrentas tar ils juniors. Vicecampiunessa grischuna è vegnida Chiara Weishaupt (Degen) e la medaglia da bronz ha gudagnà Anja Cadalbert (Sevgein). La categoria arma pneumatica pusada ha gudagnà Silvio Städler (San Murezzan). Hans Peter Rieder (Maloja) è vegnì segund e sin il podest è er anc stà il favurit Alessandro Rotta (Vicosoprano). Ulteriur titel per Elmar Fallet Ina giada dapli campiun grischun è vegnì Elmar Fallet (Müstair). El ha en sia carriera gudagnà nundumbraivlas occurrenzas chantunalas e naziunalas e sonda passada vegnì sco savens campiun grischun tar l’elita pistola 10 meters. Nando Flütsch (St. Antönien) ha fatg cun 235,3 puncts 1,4 puncts damain che Fallet e retschet la medaglia d’argient. Quella da bronz è ida a Müstair tar Roman Clavadetscher. Tar ils juniors è Mario Wolf (St. Antönien) vegnì surprendentamain campiun grischun. Tar ils veterans è il titel da campiun chantunal ì a Romano Giovanoli (Vicosoprano). La categoria U17 arma pneumatica ha gudagnà Alicia Beer da la Societad da tir voluntaria Trun. Quatter medaglias per las mattas da la Societad da tir voluntaria Trun: (da san.) Elena Tomaschett, Annina Tomaschett, Alicia Beer, Chiara Weishaupt. Danovamain campiun grischun: Elmar Fallet.

Per incumbensa da la regenza grischuna ha la Scol’auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) elavurà in Certificat rumantsch en collavuraziun cun l’Institut per l’evaluaziun da la furmaziun da l’Universitad da Turitg. Cun quel certificat duai la cumpetenza da la lingua rumantscha vegnir augmentada. Il Certificat rumantsch è stà ina da las emprimas mesiras per rinforzar il rumantsch sco lingua chantunala che la regenza ha decidì l’onn 2018. Da quel temp pareva la cumpetenza linguistica rumantscha da las magistras e dals magisters rumantschs d’esser tschessada en favur dad autras linguas, cunzunt dal tudestg. La regenza ha perquai decidì d’intervegnir ed ha incumbensà la Scol’auta pedagogica dal Grischun (SAPGR) d’elavurar ina pussaivladad per augmentar la cumpetenza linguistica spezialmain da las novas magistras e dals novs magisters. Or da l’incarica è naschì il Certificat rumantsch per magistras e magi­sters rumantschs – analog a la Norma europeica communabla per las linguas (NEC). Uss in certificat per in e scadin En il fratemp è il certificat per magistras e magisters vegnì avert per tuttas persunas interessadas. Cunzunt per persunas che han da far cun la lingua en il mintgadi. Per exempel schurnalistas e schurnalists ubain translaturas e translaturs duain – en ina segunda fasa da project – er avair la pussaivladad d’acquistar il certificat. Ier ha la gestiun dal certificat preschentà la lavur d’enfin qua e la proxima fasa da project. Il manader dal project è docent a la SAPGR, Rico Cathomas, ha declerà a la conferenza da medias: «Tut tgi che vul cumprovar e documentar sia cumpetenza linguistica po acquistar il Certificat rumantsch en tut ils idioms ed en rumantsch grischun.» En ina emprima proxima fasa vegnia il certificat dentant sviluppà be en ils idioms vallader e sursilvan. Sco emprim la magistraglia Tenor Rico Cathomas vulan ins en ina emprima fasa eruir la cumpetenza linguistica ch’ina magistra u in magister dovra per pudair instruir sias scolaras e ses scolars. «Quella cumpetenza linguistica eruin nus tenor la metoda da la norma europeica NEC», ha Rico Cathomas ditg. Tenor quella norma datti trais stgalims: A1 – A2 «Utilisaziun elementara da la lingua», B1 – B2/First «Utilisaziun autonoma da la lingua» e C1-C2 / Advanced e Proficiency «Utilisaziun cumpetenta da la lingua». A pli lunga vista vulessan ils manaders dal project engrondir la spierta cun dapli incaricas (items) per pudair mesirar anc pli precis ed a moda anc pli vasta la cumpetenza linguistica. Rico Cathomas: «Las incaricas che nus avain enfin qua en il project èn il stgazi da pleds, l’ortografia e la grammatica.» Tenor Rico Cathomas vulessan ins dentant schlargiar quellas incaricas. Ina ulteriura incarica fissi per exempel da pudair giuditgar la qualitad dals texts. I dessia dentant er anc ultieriuras incaricas. Avair avunda probands è ina sfida Il Certificat rumantsch vegn elavurà da la SAPGR en collavuraziun cun l’Institut per l’evaluaziun da la furmaziun da l’Universitad da Turitg. Tenor Rico Cathomas fixescha l’institut da l’Univeristad da Turitg ils standards per il certificat. Quai sajan standards ch’ins enconuschia er tar auters tests. «In dals standards è il dumber da probands (persunas che stattan a disposiziun per tests) ch’i dovra per mintga incarica (item) ch’ins fa suplementarmain. Per mintga incarica dovria in proband. Tut tenor avain nus 100 incaricas e lura duvrain nus 100 probands. Da survegnir tut quellas persunas che stattan a disposiziun è ina gronda sfida.» I na basta betg cun ils projects Decidì da realisar in project Certificat rumantsch ha la regenza grischuna l’onn 2018. En occasiun da l’infurmaziun da medias da glindesdi ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, schef dal Departament chantunal d’educaziun e da la protecziun da la natira ditg a la FMR, che la regenza n’haja probablamain anc mai prendì tantas mesiras sco ils ultims onns per promover la trilinguitad e surtut las minoritads en il chantun Grischun. «I na ba­sta però betg cun las mesiras da la regenza. I dovra la glieud ch’è pronta da s’engaschar per las linguas en il mintgadi.» Quai valia surtut per il rumantsch e per il talian en il Grischun. La devisa da la regenza, uschia il cusseglier guvernativ, saja da metter il focus da la promoziun linguistica chantunala sin tut quellas activitads che hajan in effect da percepziun en la publicitad. In certificat da lingua saja in project che pudess perdurar e dar in nov schlantsch a la lingua rumantscha. Sustegn per las emprendistas ed emprendists dal Grischun talian En il medem mument cun il Certificat rumantsch è er vegnì preschentà glindesdi a la SAPGR la lavur d’ina professura speziala per didactica integrada da plurilinguitad. Il tema da quella lavur: La situaziun dals giuvenils dal Grischun talian che absolvan ina scolaziun professiunala en il territori tudestg. Las emprendistas ed emprendists dal Grischun talian che absolvan lur scolaziun en il Grischun tudestg chapeschan la scolaziun en il territori tudestg sco schanza per lur ulteriur svilup professiunal ed èn pronts da surpigliar cun il tudestg ina sfida supplementara. La regenza ha decidì ils 16 da schaner pliras mesiras da sustegn linguistic per las emprendistas ed ils emprendists dal Grischun talian en il territori tudestg. (fmr/mg) En favur dal rumantsch e dal talian La regenza grischuna vul augmentar la cumpetenza linguistica da las Rumantschas e dals Rumantschs cun dar la pussaivladad d’acquistar in Certificat rumantsch. Il Certificat rumantsch è ina da las emprimas mesiras per rinforzar il rumantsch sco lingua chantunala che la regenza ha decidi l’onn 2018. Il segund project pertutga la situaziun linguistica da las emprendistas e dals emprendists da las valladas talianas grischunas, quellas e quels che fan lur emprendissadi en ina re­giun tudestga dal chantun. Malgrà che l’emprendissadi en ina regiun tudestga munta ina sfida chapeschan ellas ed els la scolaziun en il territori tudestg sco schanza per lur ulteriur svilup professiunal ed èn pronts da surpigliar ina sfida supplementara cun il tudestg. (fmr/mg) Els han accumpagnà ils projects da las minoritads linguisticas: (da san.) Rico Cathomas, Vincenzo Todisco, Jon Domenic Parolini e Gian-Paolo Curcio.

Po esser che jau na ma regord betg pli endretg, tge che noss augsegner aveva raquintà a nus uffants en la ductrina. En mia memoria ans aveva el ditg ch’ils farisers sajan stads carstgauns miserabels ed hajan vilentà Jesus talmain ch’el haja chatschà questas creaturas ipocritas e superbias dal tempel ora. Quest’istorgia da mi’uffanza n’hai jau betg pudì verifitgar cun mias retschertgas per questa columna. I para che jau haja maschadà duas istorgias biblicas: la «sumeglia dal fariser e dal publican» e la «purificaziun dal tempel». En l’emprima istorgia prenda Jesus avertamain posiziun per il publican umil e condemna cler e net la tenuta arroganta dal fariser. En la segunda istorgia chatscha Jesus tenor la Sontga Scrittira ils martgadants e stgamiaders da daners dal tempel ora, perquai ch’els hajan malduvrà quest lieu sacral. Per mai rambottel eran ils martgadants ed ils stgamiaders da daners or da la Bibla sco ils farisers – pia umans dischonests e nunsimpatics. Tut quai m’è vegnì endament cura ch’in enconuschent m’hà raquintà dacurt ch’i deva en la baselgia catolica da Sursaissa pli baud in banc da la vargugna. E quai sin la vart sanestra da la nav da baselgia, nua che las dunnas prendevan plaz. Quel banc saja stà postà entadim la baselgia e saja stà «reservà» exclusivamain per dunnas che spetgavan u avevan parturì in uffant illegitim. Pia in banc da la vargugna. Tge povras dunnas che vegnivan umiliadas mintga dumengia en num da Dieu – e cun il consentiment da la Baselgia e da ses represchentants farisaics! Quellas dunnas disfortunadas n’eran franc betg Marias e n’han per consequenza era betg pudì sa referir ad ina immaculada concepziun … Ni ditg in zichel pli vulgar: ellas eran tuttas vegnidas en speranza dad umens chalirads. Ma per quels cumpogns na devi betg in banc da la vargugna en la Sontga Baselgia (dominada dad umens). Ed els snegavan era gugent lur agir u n’avevan betg gronds remors da conscienza. Il banc da la vargugna da Sursaissa è svanì avant radund 50 onns or da la baselgia. L’ipocrisia dentant è restada e regia anc oz en nossa societad. Ni cun auters pleds: ils farisers da mi’uffanza n’èn betg svanids – els e lur vizis èn anc adina tranter nus. Forsa fiss il Jesus imaginà da mai en mi’uffanza quel che avess pudì schliar tuts dus problems en ina giada: charezzar e schurmegiar las flaivlas «putgantas» e chatschar il medem mument tuts quests sgarschaivels farisers dal tempel ora. Tge grondius maletg da Jesus che jau aveva creà en mia fantasia d’uffant! Ma mes Jesus sever na fiss probablamain betg cristian avunda en il senn da la Baselgia – el fiss plitost in revoluziunari en il senn oriund dal pled. Ni sco ch’in pader dominican ha scrit sco dedicaziun en il cudisch «Nachtgespräche mit Fidel» dal teolog da la liberaziun Frei Betto ch’el m’ha regalà: «In communissem divin è amicizia regalada e realisada.» Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la Südostschweiz. Dapi l’october 2021 è el pensiunà.