Cun l’ideia dad antschever a cultivar la safràna â igl Philipp Wüstemann da Turitg visito egn pur agl Grischùn ca lavura cun la safràna. Betga me ca la safràna â plaschieu ad el – sainza far lùngas e igl Philipp Wüstemann turno tier las sias rischs an la viglia tgea digl sieus basat ad Andeer ad â planto sez gnocs da safràna an egn er a Donat. La FMR â visito el durànt la racolta. Tgi vess tartgieu ca passa meli flurs da la safràna sazupan a Donat!? Jou an mintga cass betga. Igl er ve jou alura cato gest trànter l’anteriura ustreia Bavregn ad igl luvraduir forestal. Cun la visita segl er da safràna e speart cler, c’igl ‘um da la safràna’ – sco jou ve numno el - fa fetg bugent la sia lavur. El raquenta c’igl segi gest egn peer eandas fetg intensivas. La racolta cuza quater antocen tschentg eandas, quest on â quella antschiet la fegn da satember. An que tains vean la safràna anculetga la damàn, igl suaintermiezgi vean alura tratg igls fils cotschens da mintga flur. Da l’Asia ad Andeer Oriund da Turitg cun rischs ad Andeer viva igl Philipp Wüstemann ear là an la viglia tgea digl sieus basat. An la tgada­fiac, tier egn bùn tee da safràna, vignt jou a saver ca l’istorgia digl ‘um da la safràna’ antscheva schon ple bòld. Jou ampear ad el «sco el vigni sen l'ideia da cultivar la safràna an la Val Schons». Parquegl less jou antschever l’istorgia cun igl sies vieadi a l’Asia. Igls ons 2009 antocen 2012 â igl Philipp Wüstemann passanto an l’India digl Sid. Là eara el surmester da szienza natirala an egna clostra budistica. Egn mumaint fetg spezial e sto par el da vaser co igls muntgs cultivavan safràna. L’ideia da cultivar sez safràna e dantànt per naschida ple tard. Igls 2018 e el turno an l’Asia par otg mains ad â fatg egna tura cugl velo da Bankgok agl Vietnam, Laos, Burma ad an l’India. Durànt que tains vegi el adigna tartgieu «atgnameing savess jou egn’eada meter an urden la tgea da vacànzas ad Andeer». Quegl â’l alura ear fatg durànt egna grànda part digl on 2019, a cun la pandemeia â egn do gl’oter. Gl’amprem â el santieu c'igl plascheva ad el miglier ad Andeer ca giou Turitg. Cler ­eara par el davent da l’antscheata egna tgossa: «Jou less ear far anzatge qua», saragorda igl Phillip Wüstemann. L'antscheata agl agen iert Gl’amprem eari el interesso da far anza­tge tut oter ca cultivar la safràna. Tge ca quegl eara, da gliez less el betga raquintar megna blear, el gi me, ca quegl segi forza anzatge, c'el fetschi alura ple tard ànc. Mo co â quegl alura sasvilupo cun la safràna? Igl Philipp Wüstemann raquenta c’el levi far egna visita ad egn bagn puril ca lavura cun quegl c’el veva gieu sco ideia originala. Igl pur vegi getg ad el, c’el setgi vagnir sperasvei, els segian gest veda racoltar la safràna. Igl Philipp Wüste­mann saragorda: «Jou sund ieu tier que bagn puril a ve vieu tuts anzemen ved ­egna grànda mesa, co els targevan igls fils da la safràna. Quegl mi â fatg impres­siùn, igl â plaschieu a me co la glieud saseva anzemen a fageva cunversaziùn. Tuts ­earan stàncels da la racolta, mo igl eara egna beala atmosfera. Ascheia ve jou sascho inspirar d’ear plantar safràna». L’antscheata fa el agl sieus iert ad Andeer sen egn meter quadrat. A 50 gnocs da safràna ple tard â el schon savieu ver igl amprem plascher veda quella beala flur. Igl on sessur â’l fatg igl madem, mo quella eada cun meli gnocs da safràna, ànc adi­gna agl sieus iert. Par el eara quegl egna prova da vurdar sch’el vigli verameing far quegl. «Bagn, quegl less jou ussa ampruvar» Igl fùns par igl sieus project â’l survagnieu digl Peider a da la Claudia Michael, els lavuran ear cun la safràna. 30 000 gnocs da safràna â el planto là a quels en prùnts par la racolta la fegn da satember. Mo co e quegl pussevel da racoltar las flurs da tànts gnocs? La rasposta e sempla, el â agid voluntari, glieud digl Parc Natiral Bavregn (PNB) vean a gidar. La racolta seza antscheva la damàn a las seat a cuza antocen las diesch. Aschiprest sco igl sulegl vean, sasearvan las flurs da la safràna. Suainter la marenda tiran igls gidànters igls fils an la stiva historica digl Philipp Wüstemann. El raquenta cun glischur agls îls c’igl deti blears aspects ca plen ad el ve da la safràna. Egn da quels e la flur seza – ella segi nunadieu beala – mo ear igl contact sozial cun trer igls fils ad alura la substànza, peia la safràna seza, c’ign sa duvrar par madajear diferaintas malzo­gnas. Igl liom da diferaintas tgossas Igl Philipp Wüstemann gi: «Cultivar la safràna e sco fatg par me». Quegl â ear da far cun la si’istorgia parsunala. La sia mama sufrescha d’egna degeneraziùn segl punct zentral da la reet digl îl. Igl dat pocs medicamaints par tractar quegl. Mo igl vean getg ca la safràna savess gidar da curar, near gearmains c’igl vigni betga mender. Cun la safràna amprova el ear savens da cuschinar, da catar novas tgossas, tge c’e tut pussevel cun quella flur. Ear tras igls seas vieadis an l’Asia â el egna rela­ziùn cun la safràna. Betga me par zeremoneias dovran igls muntgs alà bleara safràna, mobagn agl vargieu duvravan els ear quella par dar calur a la telas par lur sutanas. Par me e’gl cler c’igl liom parsunal digl Philipp Wüstemann cun l’Asia fa or egna grànda part da la sia veta. Parquegl va el ear adigna puspe anavos a là, a tgissà, l’otr’eada c’el va sadat forza ear anza­tge nov or da quella visita. Igl para peia, ca l’istorgia digl um da la safràna – la sia veta – a sco el e vagnieu sen l’ideia da cultivar safràna e sco egn rudi ca saseara cun la racolta digls fils cotschens da la beala flur. Egna beala atmosfera durànt igl trer igls fils. Igl er sche damiez Donat. La safràna â egna beala flur violeta, duvros vignan dantànt me igls stigmas cotschens. 30 000 gnocs da safràna â Wüstemann planto a quels en prùnts par la racolta la fegn da satember. Igl Philipp Wüstemann anquiera la safràna.

Tge e la ingredienza ca mànca par egna sculara near egn scular da ver egn bùn gi? Egn punct impurtànt e gues egna stupenta marenda! Durànt c’igls sculars en an scola, realiseschan els gnànc ca la Bettina Janjöri preparescha la marenda par els. Quegl fa ella mintga gi – oter ca la measeanda – cun grànd plascher an l’anteriura ustreia Viamala a Ziràn. La FMR â acumpagnieu ella. Igls unfànts digl consorzi da scola Val Schons ca maglian tier la Bettina Janjöri en an la vigliadetgna da la scoleta antocen la tearza scola secundara. Durant l’antiera eanda cuschegna ella par totalmeing 28 unfànts, igls singuls gis e’gl trànter 15 a 25 unfànts. Igl e impurtànt par ella c’igls unfànts vegian plascher, a parquegl â ella mido ampo l’atmosfera an l’ustreia. Fetg bi â’la drizo aint la ustreia, cun maletgs c’ella â malagieu seza. Ear quegl e egna da las passiùns da la Bettina Janjöri (54). Cumprar local par cuschinar local Anturn las 9.30 vean la Bettina Janjöri da Pazen cugl auto agl Volg amiez Ziràn, gest gl’amprem gi ella: «Cumprar an la stizùn locala e fetg impurtànt par me.» Parquegl cumpra ella seglmains las tgossas frestgas digl Volg – ad ear sch’anzatge mànca near sch’igl â megna poc, alura e ella leada per la stizùn a Ziràn. L’organisaziùn fa ella dantànt ear davent da tgea. Par duas eandas oravànt scriva la Bettina Janjöri igl plan digls menus. Que plan vean alura publitgieu sen la pagina web digl Consorzi da la scola Val Schons. Cun quella organisaziùn sa ella alura far las cumissiùns gràndas a Cuira an la Prodega. Schnipo e pasta Cun las cumpras agl Volg va’gl lura an direcziùn da l’anteriura ustreia Viamala, sper la Veia prinzipala a l’antrada da Ziràn. An tgadafiac antscheva la Bettina Janjöri cugls amprems pass par cuschinar la marenda da que gi. Sen l’amparada tge tratgas ca las scularas ad igls sculars vegian igl ple bugent, raspunda la Bettina Janjöri: «Schnipo, omletas, piza a diferaintas sorts da pasta». Oz dat igl «macarùns d’alp» cun hardefels a bleara tschigola. Anzatge c’ella â mai fatg avànt quest’ocupaziùn sco cuschinùnza, eara da cuschinar par anzatgi cun egn’alergeia. Mo cun diferaintas alergeias a sculars ca maglian me spisas vegetaras vegi ella stuieu amprender co cuschinar savurus par mintga gust a preferientscha. Parquegl ligia ella adigna tras las indicaziùns davart las ingredienzas, ascheia ear segl cungimaint. «Igl e gea betga da crer, noua c’igl e dapartut aint furmantùn near salegn», manegia la Bettina Janjöri, durànt derscher igls macarùns an la padeala. Ussa setgi ella bagn tge cungimaint c’ella dastgi duvrar a par las alergeias da lactosa prendi ella directameing la groma ad igl paintg sainza lactosa. Co cuschinar spezialmeing par scularas near sculars c’ân diferaintas alergeias, davart quegl â ella ear ligieu blear igl davos tains. Cun tut quels «cass spezials» amblida la Bettina Janjöri mintgatànt anzatge, sco c’ella raquenta: «Da spir ponderar par igls unfànts, amblid jou da cumprar aint par igl noss partgea». La Bettina Janjöri â tres unfànts carschieus ad â ear plascher ved igls bieadis. La lavur sco cuschinùnza e ideala par ella, ascheia â ella vacànzas da stad a sa gidar agl um segl bagn puril. Zap par zap agl nunancunaschaint La Bettina Janjöri â betga fatg egn amprendissadi sco cuschinùnza, mobagn sco florista a Turitg. Ampo igl flair da cuschinar â ella tutegna schon gieu. Ella raquenta ca la mama dad ella cuschegni nunadieu bagn a ca quegl vigni ear nà da la tata. Ella vegi savens cuschino par batesems a cunfirmaziùns. Igl e semplameing capito ascheia c’ella â ancuretg egna nova sfida a cato quel cun egna anunztga an giaseta. «Gl’amprem ve jou tartgieu, na quegl se jou betga. Mo alura sund jou ida a vurdar a ve getg, bagn quegl fetsch jou ussa. Antocen ussa ve jou betga s’andriclo da quegl, igl fa schi blear plascher». Las scularas ad igls sculars da la Val Schons a dad Avras segian «cordials, tgears a vegian bugent menus sempels. Mo els segian ear avierts par tut». C’els maglian bagn a cun gust, quegl fetschi plascher da far quella lavur sco cuschinùnza. A tge ca segi ànc miglier – raquenta ella –«e sch’igls sculars van duas near tres geadas a prender egna purziùn». C’igl e bien par igls sculars â prioritad par la Bettina Janjöri. Gràndas purziùns – gràndas padealas Igls macarùns cuin an gràndas padealas, an gràndas purziùns. Gl’amprem e’gl sto greav da schazagear par la cuschinùnza: «Quànt maglian alura igls unfànts?» Las dimensiùns da cuschinar par ple u mains 20 unfànts en schon ampo diferaintas ca par la famiglia a tgea. Egn’otra tgossa tut nova eara da cuschinar an la «Viamala» cun gas a cun las tarmentas padealas. Igl damagliear ca resta, vean schalo aint, la verdira vean duvrada par egna supa igl gi sessur. An mintga cass vean nut fiers davent tier la Bettina Janjöri! L’inspiraziùn par igls menus prenda ella da tschaveras ancunaschaintas. Quegl dat ad ella grànda variaziùn. Igls sculars ân ear pletost bugent la tgadafiac sempla ad igl e ear ple leav da far variàntas par igls cass spezials. La lavur da la Bettina Janjöri vean da cor – gliez e da vaser a da gustar an las tratgas c’ella survescha pigls unfànts punctualmeing a las 12.00. Egna meas’ura ple tard bandùnan igls unfànts la mesa da miezgi cun egn vainter plagn, cun pocs pleds, mo cun egna fatscha cuntainta. Las padealas en prest vidas. Egna cumprova ca gi daple ca pleds... Punct a las 12.00: La marenda è prùnta. L’ustreia e decorada cun maletgs da la Bettina Janjöri. Egna massa macarùns pigls sculars famantos. Gl’amprem e’gl dad ir an stizùn par far las davosas cumissiùns. Egn sguard an las padealas

Par l’amprem’eada d’egn Café rumantsch â Tina Sulser preschanto igls seas maletgs l’eanda passada a Masagn, raquintànd da la sia veta a da la sia passiùn da malagear. Mia Feltscher â stgieu banavantar stgars egn tozel Rumàntschas a Rumàntschs ca s’antopan regularmeing agl Café rumantsch a Masagn par dar egna batarlada near tarlar anqual raschieni. Leza sera e quel vagnieu fatg da Tina Sulser, l’Engiadinesa ca stat da passa dus dezenis annà a Ziràn a dascura dantànt fetg bagn sutsilvan. Mo parquegl c’igl eara preschaints da tut igls idioms, â’la fatg sieus dascurs an vallader. «Eu sun Engiadinaisa da Strada, sun creschüda sü cha meis genituors manaivan amo l’ustaria Piz Lad e meis bazegner vaiva là üna butia e la posta.» Strada eara alura egn renumo liac da santupada an la Valsot. Evidaint c’ella veva ad â ànc adigna fetg par cor igl liac nativ a lascha ancrescher par el. Suainter las scolas an vischnànca vess ella gieu d’ir agl gimnasi ora Cuira. «Eu vaiva cumanzà la Scoula chantunala, ma sund statta precis ün’eivna», raquenta Tina Sulser. Gea igl vendergis sera vev’la pacato la valischa a la sonda e’la ida a tgea par betga ple turnar ora Cuira. «Leza sonda sund jou ida cugl bab tigls avieuls. Quegl eara egn balteztgas santimaint dad easser a tgea an Gidegna a da betga stuer ir davent.» Vantirevla sco canzlista La matura â’la alura fatg agl manevel Ftan. Mo da stivgear vess ella puspe stuieu bandunar la valada. Par stgivir quegl â’la fatg egn amprendissadi tier la posta a Puntraschegna. Mo par fitar quel â’la stuieu ir ora Tusàn. Ad ussa e ella la suleta digls quater fardagliùns ca stat betga ple a Strada. Luvrànd a Cuira e’la davantada colavuratura digl Radio Rumàntsch. Sacasada an Schons â’la ear scret artetgels par La Quotidiana a luvro venavànt tier la posta. Da tres ons annà e l’anteriura postanenta canzlista digl vaschinadi Munto­gna da Schons. «Jou ve cato egna grandiusa plaza sco respundabla par las diferaintas spartas digl vaschinadi. Quegl e par me propi ­egna balteztgas lavur», loda ella. Egn format ca dat harmoneia Antschiet a malagear vatgas vegi ella, cur c’ella segi s’inamurada an egn pur, agl qual ella gida da far las lavurs segl bagn durànt igl sieus tains liber. «Jou sund fetg bugent an nuvegl, a las va­tgas ân egna grànda impurtànza par me», aschunta ella. Evidaint c’ellas en davantadas igl motiv prinzipal da seas maletgs. Ella dissigneava gea da matatscha, mo me cuntradas, gòlds a muntognas. Ad ussa malegia near fotografescha ella par catar quieteztga suainter la trava­glia digl mintgagi. Igl e betga vatgas la fantaseia, mobagn quellas ca statan an lur nuvegl. Parquegl porta mintga maletg igl num d’egna da lur vatgas c’ella portretescha cun calurs d’acryl. Quellas vegian igl avantatg, c’ella possi surmalagear ellas, sch’egn detagl gli pleschi betg. Pliras strisas d’acryl datan egn reliev agl maletg a fan ple intertessànt quel. Spezial e ear, ca tut seas maletgs ân la furma quadratica dad 80 cm par 80 cm. «Jou ve fetg bugent, scha tut e harmonic», palainta Tina Sulser, «a maletgs quadratics expriman harmoneia.» La careztga par las calurs Dantànt ân las fotografeias digls seas maletgs fatg la roda agl ravugl c’â salegro da las vatgas caluradas, blauas, verdas, cotschnas – mo propi plaschieu â tutegna la bregna cun cornas. «Jou ve fetg bugent calurs. Sen fotografeias digl tains da matatscha sund jou adigna vastgida da co­tschen, da tgieu a pe.» Parquegl malegi ella be­tga me vatgas bregnas. «Mo las vatgas mi mussan, cur ca vont an nuvegl la damàn bòld, c’igl mund segi ànc an urden. Las vatgas ca rameglian, expriman la quieteztga. Quegl e par me sco meditaziùn ad igl e egna beal’antscheata digl gi. A mintga vatga e diferainta da caracter. Quegl e anzatge ca mi faszinescha.» A Tina Sulser e’gl gartagieu d’intermediear que plascher agls preschaints c’ân par fitar giudieu la peta da Mar­grit Schneider avànt ca sarender a tgea. Tina Sulser da Ziràn â raquinto a caschùn digl Café rumantsch da Masagn da sia veta a digls seas maletgs da vatgas an diferaintas calurs. Tina Sulser da Ziràn â raquinto a caschùn digl Café rumantsch da Masagn da sia veta a digls seas maletgs da vatgas an diferaintas calurs. Ina vatga da Tina Sulser. Ina vatga da Tina Sulser. Ina vatga da Tina Sulser. Ina vatga da Tina Sulser.

Igl nov Calender per mintga gi pigl on 2024 e qua! El e vagnieu preschanto la dumeingia passada a Glion. Las lecturas ad igls lecturs dastgan salegrar sen nova literatura sutsilvana a sursilvana. Igls redacturs Johann Clopath a Manfred Veraguth ân tscharnieu diferaints texts d’egna variaziùn da tematicas par tut igls gusts. La 103avla ediziùn digl Calender per mintga gi 2024 e rivada. La dumeingia e’gl calender vagnieu preschanto a Glion. Cun tàntas contribuziùns sutsilvanas a sursilvanas san las lecturas ad igls lecturs salegrar sen lectura frestga pigl nov on. Ear quest on ân igls redacturs – igl Johann Clopath ad igl Manfred Veraguth – puspe luvro cun blear cor ved igl calender – cun stupentas fotografeias ad interessànta literatura agls dus idioms. L’antscheata fa la muntada da la biodiversitad ad igls insects ca cumparan tras igl antier calender, vignan preschantos. La part sutsilvana vean par exaimpel terminada cun la muntada a la veta digls avieuls. «Tut â igl sieus bien!» L’amprema part cun raquents, poeseias, teaters antscheva cugl raquent humori­stic da l’Anni Nicca. Ella saragorda da ­egna aventura cugl sieus bieadi. «Tut â igl sieus bien!», â l’istorgia num – egn raquent frestg or da la veta sco tata. A la morala da quell’istorgia e: ear las pintgas tgossas ân lur valur. Par la part sutsilvana â la Martina Cantieni scret egn peer poeseias. «Fa­stezs» e egna da quellas. Forza egna near l’otra poeseia da la Martina Cantieni ca lascha ear ampo fastezs agls cors da las lecturas a digls lecturs. La Ruth Janki da Trin â betga me scret bealas poeseias, dantànt acumpognan ear bealas ilustraziùns igls seas pleds. Ier ad oz La cuntribuziùn digl Augustin Beeli dat egn’investa an l’impurtànza da las uniùns agls vitgs. Quellas ân muntada pigl contact a pigl sasantir sco part d’egna cuminànza. Quegl segi da vaser an l’uniùn da dunnas da Sagogn, c’â la feasta digl 80avel giubileum quest’on. Igl Augustin Beeli raquenta digl passo cugl exaimpel da las sias duas tatas. Ple bòld ear’igl da­stegn da las dunas da survir, edutgear ad organisar. Egna vusch politica? Na, gliez vevan las dunas da lur tains betga. Ascheia e vagnieu creo igl on 1943 la «uniun da mummas», da la quala egna da las sias tatas fageva ear part. Suainter â quella samido an la «uniun da dunnas da Sa­gogn». Oz fetschian ànc adigna 54 dunas part da la uniùn, egn diember ca mussa la relevànza d’egna uniùn par blearas dunas ear agl preschaint. Egn’otra cuntribuziùn, ca saragorda da las fieras da biestga d’Andeer a da Tusàn, e digl Christ Casper Dolf. Las fieras da bie­­­­­­­­s­tga earan ànc d’impurtànza antocen igls ons 1990 pigls manaschis purils da la Val Schons. Davent da lura en ellas svanidas digl tutafatg, malgro lur lùnga istorgia – la fiera da Tusàn va anavos segl on 1547. Igl pur pensiuno da Vargistagn tematisescha la muntada da vender la biestga sen quellas fieras. Interessànt e c’igl marcadànt talian Antonio Corti cumprava mintg’on anturn 5000 tocs biestga, la grànda part agl cantùn Grischùn. Sco quegl â tut funcziuno ad â alura calo, gliez san ign liger agl Calender per mintga gi. Egna documentaziùn da tschever Par igls fans da tschever â Manfred ­Veraguth da Sagogn contribuieu egn text par dar igl fùns historic agl tschever. Igl segi betga egna invenziùn moderna sco quals partratgan. An Surselva pon’igl observar quegl fenomen dalùnga. L’amprema documentaziùn da tschever an Surselva dariva digl on 1538. El discutescha igl svilup digl tschever digls trainter igls 1500 ad 1800. Igls usits da tschever en mintgatànt vagnieus cumbato. Ascheia ear agl 17avel tschantaner, sco motiv – manegia Manfred Veraguth – savess igl sto parved’igls scumbegls grischùns ad ear la guera da treint’ons. Cun sia curta survista mussa igl Manfred Veraguth, c’igl dat egna documentaziùn da las tradiziùns da tschever an Surselva. Igls Conrads dad Andeer Igl Sebastian Brändli da Turitg sadedi­tgescha a l’istorgia da la famiglia Conrad. Ozilgi egna schlata darasada cun me ple egna lingia ad Andeer. La fami­glia seza â gieu blearas interessantas parsùnas, egna marcànta eara l’Elisabeth Conrad c’â vivieu digls 1898-1996. ­Egna veta lùnga a fetg interessànta. La Biba, sco c’igl ân getg ad ella, e stada sen tut igl mund. An l’America, a Mexico, agl Giapùn, a Hongkong, Manila, Hawaii, an l’India ad alura a Londra e ella stada dapertut. Egna curta investa an la veta d’egna duna autonoma cun atgna professiùn, mo gl’antier artetgel digl Sebastian Brändli raquenta da las parsùnas da la famiglia Conrad. La muntada digls avieuls La part da la natira ed ambiaint e dedi­tgeada a la muntada digls avieuls. La lectura ad igl lectur sa amprender fatgs cun explicaziùns, ilustraziùns a fotografeias digls insects. Las fotografeias c’acumpognan igl text digl Jürg Paul Müller «Igl avieul da meal an survetsch digl carstgàn a digl mund» darivan digl Johann Clopath, sco ear la descripziùn da la muntada digls avieuls agl context historic. L’apicultura actuala an Svizra vean ear tematisada. Igl Johann Clopath â sez ear contribuieu diferaints texts an quella part. Egn digls seas artetgels portretescha igl apicultur Gion Grischott da ­Pi­gnia. Egna damàn vegi lez dezidieu c’el vessi bugent avieuls. Cun que giavisch â el antschiet a studagear la tematica. Igl Johann Clopath raschùna digl svilup da la lavur digl Gion Grischott cun seas avieuls. Tge c’e impurtànt pigl apicultur e, c’igl meal e betga me pigls carstgàns, el lascha adigna ear anavos ampo meal pigls avieuls. Igl ambiaint samida speart ad igls insects en ear sezs dependents digl meal. Egn’interessànta contribuziùn par vagnir ple datier a la tematica digls avieuls. Igl Calender per mintga gi Quegl e peia igl Calender per mintga gi pigl on 2024. Blearas contribuziùns sutsilvanas a sursilvans, egn peer plàgn humor, interessàntas ad infurmativas. Raquents, poeseias a teaters ca van a cor, contribuziùns par saragurdar digl ier a sapartatgear co igl e oz, artetgels historics a parts ca discuteschan la muntada digls avieuls. Par tut igls gusts â’gl aint anzatge da ver plascher gl’antier on ved igl Calender per mintga gi. Manfred Veraguth, Cristian Joos a Johann Clopath (da saniester) cugl Calender per mintga gi. Igl Calender per mintga gi vean preschanto.

Las plevs refurmadas da Tusàn-Masagn a da la Tumleastga Dafora ân eligieu l’eanda passada sear Tobias Ulbrich sco pardicànt mintgame an plazas parzialas. La plev da Masagn â plenavànt dezidieu da fusiunar cun quella da Tusàn. Digls 2002 annà e sear Tobias Ulbrich pardicànt da la Chiesa evangelica riformata nel Sottoceneri a Novaggio TI. Mo la sia amprema plaza sco pardicànt ordino e stada quella an Surses. Da Beiva anor pardageava’l an tuts tres lungatgs cantunals. A partir digls 1988 e el sto sen parvenda là durànt egn dezeni. An que tains diregeva’l ear ànc igl Coro misto Bivio ad igl Cor mixt da Segl. Cun sia cunsorta ­Rita Cadotsch â’l fundo egna famiglia cun quater fegls. Davent digls 1998 â’l pastoro par quater ons las plevs d’Ardez a Ftan, par alura sarender agl Tessin. Desideri da turnar Suainter easser stos activs an baselgia a scola durànt passa dus dezenis agl Sottoceneri ân igls cunsorts Ulbrich-Cadotsch puspe resantieu igl desideri da turnar agl Grischùn. Lur giavisch e peia ieu an vigur cun las duas ligidas unanimas ad Almen a Tusàn, ca vean a davantar lur datgea nov. Sear Ulbrich aintra an parvenda igls amprems da fanadur digl on vagnaint. La radunànza da la plev da Masagn â plenavànt ear dezidieu la fusiùn cun quella da Tusàn. «Nus vevan gea durànt blears ons egna cuminànza da pastoraziùn cun la plev da Tusàn», gi la co-parsura Ursina Kipfmüller, «a la fusiùn eara atgnameing gea an discussiùn d’egn tains annà, me c’igl â mena propi do egn basegns urgiaint da fusiunar. Mo dantànt e’gl vagnieu adi­gna ple dificultus da catar suprastànts, a parquegl e’gl ussa sto igl mumaint adato da far que pass.» La co-parsura, ca piertga igl ufezi cun Martin Flütsch da Tusàn, e samussada fetg cuntainta, c’igl segi gartagieu da tschearner igl pardicànt Tobias Ulbrich ansemel cun la plev da la Tumleastga dafora, suainter ca sear Peter Carls veva demissiuno. Lez vean ramplazo da sear Andreas Scheibler antocan ca sear Ulbrich en an parvenda. La plaza da Masagn-Tusàn e dotada cun 65 %, sper igls 80 % da la plavanessa Astrid Wuttge-Glang, quella an Tumleastga cun 35 %, sper igls 20 % da Peppina Schmied ca procura surtut par l’instrucziùn digls cunfirmànds a sear Thomas Ruf c’e respunsabel cumplagnameing par la pastoraziùn. «Cun la tschearna da sear Ulbrich vainsa cato egna stupenta schliaziùn a nus salegragn da sia pastoraziùn», concluda Ursina Kipfmüller. (fmr/bt) Sear Tobias Ulbrich actualmeing a Novaggio TI e vagnieu tscharnieu sco pardicànt nov da las plevs da Tusàn-Masagn a Tumleastga dafora.

La cumissiùn Cuntrada culturala tumleastgegna â ­lantscho agl curs d’uon: dar spazi da viver a la flora. Ussa d’unviern eni vasevlas bagn las gràndas largias c’en vagnidas runcadas agls triemblieus sut Sched. Forza s’ampeara bagnanqual viandànt davart la raschùn da quellas intervenziùns. Sut la triembla sacatan custevels ambiaints schetgs, ple bòld cultivos, mo dantànt ambostgieus. Par puspe far flurir quels biotops, e’gl mintgatànt da basegns d’intervenziùns da tgira. Ascheia restan las cundiziùns stabilas ad optimalas par flurs ca basegnan daple glisch a spareschan parveia digl ambostgamaint. Runco tgaglias coler a fressens Las lavurs da sclerantar en vagnidas fatgas risguardevlameing digl impressari forestal Enrico Kunfermann da Sched an cunlavur cugl ufezi forestal da la Tumleastga. Igl e vagnieu runco surtut tgaglias coler a fressens. Igl madem mumaint e’gl vagnieu tscharclo igls bests da triembla par la far satgear. La triembla po sadarasar an tànta mieula ad angravagear da siear. Da l’otra vart e igl triembel ear egna plànta ecologicameing impurtànta par blears insects ad utscheals. Parquegl â’gl da vagnir pondero bagn, qualas c’igl e d’eliminar. Quellas lavurs en vagnidas instradadas digl Project Cuntrada culturala tumleastgegna, mano da Rudolf Küntzel a sustanieu digl Fund svizer par la cuntrada a digls ufezis cantunals. Igls resultats da las masiras da sclerantar en vasevels gea uon: Las ampremas plàntas en pruidas igl matg segl taragn bregn ad igl avust flurevan gea singulas orchideas. Uss e’gl impurtànt ca las surfatschas sclerantadas vegnian mantanidas a cultivadas da maniera adatada cun vagnir sieadas ne pasculadas. L’earva taglieada â da vagnir dischmessa. A caschùn da la proxima etappa digl project digl unviern 2024 vegnan a vagnir runcadas ulteriuras surfatschas ambostgeadas agl antschies da Purfs. (cdm/fmr) Bostgas runcadas da tgagliom a fressens par turnar spazi da viver a la flora praztgusa.

Ussa e’gl aschi lientsch: La scrinareia a Ziràn targlischa an tuts gros ad igls luvraints salegran digl nov liac da luvrar. Igl bietg da len agl pe da la Val Schons stat, las maschinas en instaladas a las stànzas en drizadas aint. Ascheia â la sonda passada gieu liac l’inauguraziùn da la scrinareia TM. Las portas earan aviertas par tuts c’earan spanagieus digl interiur a ca levan festivar que evenimaint. Avertura d’esch eara a las 10:00, cura c’igls amprems giasts plagn marveglias en antros sonda passada la construcziùn nova da len. Durànt radund dus uras ear’igl pussevel da far egna tura a da s’infurmar davart las maschinas da la scrinareia TM a Ziràn. Betga me las dimensiùns giganticas da la nova scrinareia ân faszino igls preschaints, ear an dascurs cun igls mesters en igls giasts vagnieus a saver blear da la lavur digls scrinaris. Natiralmeing e’gl ear vagnieu sacumbargieu par la proviantaziùn. Las portas en aviertas Da las 13.30 â igl manader da la TM, ­Gion Michael, fatg egn bagnvagnieu. Igls giasts en savundos igls pleds davart ­l’istorgia ad igls motivs d’angrandir igl tgeasamaint. Suainter egn angraztg da sia vart â Ivano Iseppi, igl arcitect, raquinto da las sias ideias, da la planisaziùn a da la realisaziùn. Adigna puspe â el manzuno las dimensiùns faszinàntas. «Aria an stànza dat ear aria agl tgieu. Ascheia sto igl ‹etui› cunstar par egna bùna atmosfera da lavur», cun quella declaraziùn â el puspe surdo igl pled agl manader da l’interpresa, igl qual â do part igl program ad â giavischo a tuts egn beal suaintermiezgi an cuminànza. Igl gi e peia cuntinuo an egn’atmosfera cordiala a legrevla, durànt la quala c’igl eara pussevel d’examinar las novas maschinas a stànzas, taner cunversaziùns a s’alimantar cun egn bùn toc ­peta. Da las 17.00 â igl giuven duo «him’n’me», numnadameing Andrina Michael a Beda Röthlisberger, tanieu egn conzert, qual la glieud veva zund plascher ad â ludo els cun grànd aplaus. Ascheia â l’inauguraziùn cato egna fegn a las glischs en vagnidas stizadas durànt far notg. Tut â egn’antscheata Antschiet â tut igl on 1956, cura c’igl bab digl Emil Tobler a sadezidieu da safar independent a meter a strada egna resgia. Igl on 2002 â igl giuven Tobler a sia duna samess anzemel cun Gion a ­Manuela Michael. Quegl e sto l’an­tscheata da la scrinareia TM, ancunaschainta an l’antier regiùn. Antschiet ân els cun quater luvraints. Blears ons ân els luvro anzemel. Igl on 2020 â la famiglia Michael surprieu la fatschenda. Igl diember da luvraints e s’augmanto plàn a plàn, mo igl tgeasamaint da la scrinareia e rasto igl madem, ascheia, c’igl vagneva adigna ple stretg. Gion Michael â peia dezidieu da stgafir anza­tge nov, egn nov liac da luvrar, an egna dimensiùn ca tuts setgian luvrar bagn: peia egn bietg nov. Ànc durànt igl madem on e la planisaziùn a cun quegl la realisaziùn ida an vigur. Antocen igl gi avànt l’inauguraziùn e’gl vagnieu do la davosa glimada. «Igl gi dad oz dumbra la scrinareia 20 luvraints a luvraintas», raquenta Gion Michael tut incanto. Las raschùns per egn bietg nov Egn motiv zentral par biagear egn bietg nov eara trànter oter la garanzeia da la persistenza. «A mei e’gl impurtànt, c’igl material dariva betga da lontan a la creaziùn da valur regiunala stat a mei zund a cor», aczentuescha Gion Michael. Sper que aspect e la raschùn digl spazi nunsurvasevla. «Igl e impurtànt, ca l’atmosfera da luvrar cunsteti ad an la vi­glia scrinareia zapavan nus adigna puspe segls pes l’egn a l’oter.» Quegl parcorscha ear Markus Dolf egn luvraint da blears ons tier la scrinareia TM a cun­statescha: «Daple luvraints basegnan daple plaz da luvrar.» La dumonda, tge c’el schazegi fetg ved igl bietg nov, manzùna el, ca la cadagna da producziùn segi fetg survasevela ad igl dacurs ple ­reglo. Quegl dat daple pussevladads ad el aschunta: «Igl clima digl antier team e s’augmanto angraztg a que bietg.» Novas dimensiùns La construcziùn nova e vagnida creada an discussiùns intensivas trànter igl magnafatschenda ad igl arcitect. La fegnamira eara, dad integrar tànts elemaints digl conturn sco pussevel, par stgafir egn maletg unieu cun la vischnànca. La lena c’e vagnida duvrada par la scrinareia, dariva prest tuta da la regiùn. «Quegl stat a mei fetg a cor da saver gir, ca que bietg e va­gnieu construieu cun resursas ca gòlds damanevel porschan», aschunta Gion Michael. Ear igl interiur, cun las maschinas gea ancunaschaintas a par part ramplazadas, igls biros a las stànzas da lavar en va­gnidas bagn ponderadas. Cun egn spezialist, Martin Buck, ân igls luvraints stgieu far models, noua ca tge maschina de vagnir plazada, ascheia c’egn dacurs da luvrar sainza cumplicaziùns segi pussevel. Egna realisaziùn basegna direvladad a gnearva ad igl eara betg adigna sempel. Cun îls targlischands fa Gion Michael a saver: «Nus eassan loschs a las luvraintas ad igls luvraints en cuntaints. Quegl e quegl ca vala.» Exposiziùn da products. Radund 200 parsùnas festiveschan l’inauguraziùn. Gion Michael fa egn cordial bagnvagnieu.

La Cumpagneia da Donat a conturn â faszino igl publicum cun igl teater tradiziunal giujieu la sonda passada. Cun la cumegia «POSTA tier la glieud» ân els anvido a lur preschantaziùn divertainta, c’â gieu liac an la sala da gimnastica bagn amplanida a Donat. Agl teater e suandada egna notg libra cun musica da sòlt. Suainter igl bagnvagnieu digl president da la giuvantetgna, Gian-Luca Michael, e savundo egn curt filmet divertaint. Senaquegl en las tendas idas aviertas par igl amprem act. Cun szenas humoristicas ân igls giujeaders da la Cumpagneia da Donat a conturn mano sonda passada igl publicum tras l’amprema part digl teater. Suainter egna curta possa par saproveder d’anzatge dabever near damagliear e’gl vagnieu cuntinuo cun igl savund act. Schabetgs nunprevieus mantegnan l’aten­ziùn digls spectaturs a da las spectaturas. Las cazolas sclareschan la sala par la savunda ­possa, avànt c’igl davos act vean preschanto. Ear quel caschùna numerusas risadas. La prestaziùn digls acturs e vagnida undrada cun grànd aplaus. Alura â igl president exprimieu igl angraztgamaint a tut las parsùnas partizipadas ad â anvido ad egna sera libra. Quella e vagnida acumpagneada musicalmeing digl duo «Hermann und Marian», c’e rivo digl Tirol digl Sid. La sera e sasplajeada an egn’atmosfera legrevla, cun cunversaziùns ad sòlts vantirevels. Tut va sut sur La cumegia «POSTA tier la glieud» tracta da dus pots passiunos. La vendita dad etuis par telefonets, plimatschs da tatonas a tgartas da viandar, cura betga bagn, ascheia c’igl schef e be­tga cuntaint cun els. El pratenda, ca la svieulta stotgi s’augmantar a scha quegl segi betg igl cass, peardan els lur professiùn. Par evitar quegl, invanteschan els «POSTA tier la ­glieud», egn project, ca duess radir anavos la glieud a sco cuntermasira surprendan els lavuretas da tgea, par exaimpel far la laschiva near pinar tgossas. Mo cun antrar an las tgeas fan els diever da survagnir investa an documaints parsunals da la cliantela ad igls dus umens nizegian la schànza d’agir sco detectivs. Igl sfurzamaint caschùna, c’els fan svieulta raschunevla ad els en plagn entusiassem. Igls sfurzamaints prendan nigna fegn, peia scurveartan els egna schubargeadra ca lavura ner tier egn’interpresa a schmanatschan egn cantadur popular par vagnir tier raps. Ultra da quegl invanteschan els egna fundaziùn ca sanumna «Atun par ­animals» a ratschevan donaziùns c’augmaintan la svieulta. Mo an tut’euforeia va tut sut sur. Egna relaziùn nunduvrevla cun egna schurnalista, far da clown tier egna feasta d’aniversari a tgirar egn utschi d’egna duna veglia. Igl va betga sco planiso, ad ascheia tgata igl schef ­bagnbòld adavur, tge ca cura davos igl sieus dies a la lavur sco portabreavs tgata egna fegn. Igl teater tgata grànd’acoglientscha Egna preschantaziùn gartageada â natiralmeing egn stretg conex cun exerzezi intensiv. Durànt igls davos mains en els adigna puspe s’antupo par amprender lur text a giujear lur rola. Sut rescheia dad Ursin Gustin e’gl vagnieu exerzito ad exerzito par la preschantaziùn c’â cuzo bunameing tres uras. «Las davosas eandas eassan nus ultra da la provas durànt l’eanda ear ànc s’antupos las dumeingias par sapreparar par quella sera», fa Jan Battaglia, egna da las ­duas parsùnas prinzipalas, a saver. Cun lod raschùna Gierina Michael, egna spectatura, ca la capazitad da saver memorisar aschi blear text segi stada zund impressiunànta ad aschunta: «Tres uras a la lùnga ân els giujieu sainza fadeia, quegl e propi sto exzepziùnal.» Lods darivan da tutas varts: «Igl livel c’els ân purschieu e imens», resùn’igl or dad egn cantùn ad pleds sco «genial» a «grandius» en dad udir da qua a tscha. Grànd aplaus par igls giujeaders ad igl reschissur. Ear par igl divertimaint musical e sacumbargea.

Tgi ca less egn tschupi d’advent, e forza questa fegn d’eanda sto tier la Carmen Caspar-Hagmayer an la «Blumenwerkstatt» ad Andeer. Tschupeals d’advent en dantànt betga la sula tgossa c’igl dat an la stizùn – mintga stagiùn porta diferaintas flurs. La FMR â fatg egna visita a la Carmen Caspar-Hagmayer par vagnir a saver daple da la sia professiùn sco florista. La «Blumenwerkstatt» ad Andeer â num ascheia parquegl ca «nus vagn angulo igl luvraduir da mieus bab a fatg lànderor egna stizùn da flurs cun egn’orticultura agl iert», raquenta la florista Carmen Caspar-Hagmayer cun plascher a humor. Cun «nus» manegia ella saseza a sia mama, la Catrina Hagmayer, ca sustegna ella cugls unfànts ad an la sia «Blumenwerkstatt», egn atelier da flurs ad orticultura. Mintg’on avànt igl tains d’advent fa la florista tschupeals d’advent ad otras decoraziùns stagiunalas. Pigl advent â la Carmen Caspar-Hagmayer betga me fatg tschupeals d’advent ad otras decoraziùns, na, la glieud e ear vagnida anvidada la fegn d’eanda passada da vagnir a vurdar, da bever punsch a vegn tgòld a da magliear anzatge pintg. Par la florista e quegl la tredeschavla geada ca ella â preparo egna fegn d’eanda par vender tschupeals. L’antscheata da la «Blumenwerkstatt» Agl iert, agl pintg pavigliùn da la Carmen Caspar-Hagmayer, raschùna ella da l’antscheata da la «Blumenwerkstatt». Ella â fatg gl’amprendisadi sco florista a Tusàn ad e suainter stada ad Untervaz an egn’orticultura. Igls ons 2010 antocen 2012 â ella alura mano l’orticultura existenta ad Andeer. «Andeer â adigna gieu egn’orticultura a floristas», gi ella. Par egn tains vegi l’uniùn da dunas mano quella, a la Carmen Caspar-Hagmayer raquinto. Mo igls 2010 ân las dunas calo da far quegl. Adigna vegi ella tartgieu «easser florista an la vischnànca dad Andeer fuss grandius». Ascheia â ella surprieu quella fatschenda, mo quegl eara ànc betga la «Blumenwerkstatt». L’ideia par leza e naschida or digl giavisch da ver egn miglier liac par igl sieus sortimaint. Igl liac oriund eara betg optimal, igl deva gràndas searas, mo las flurs vevan megna tgòld near megna fred. La Carmen Caspar-Hagmayer a sia mama ân alura parschuadieu igl bab da far egna stizùn an la garascha c’eara avànt egn luvraduir. Vetier s’oda ear igl iert. Là en igl pintg pavigliùn a las flurs a plàntas par ordafora. La professiùn e egna passiùn La professiùn e ear egna passiùn par la Carmen Caspar-Hagmayer. «Sainza passiùn fuss igl greav, ign sto easser creativ a ver plascher ved la lavur.» Sen l’amparada noua c’ella vomi par l’inspiraziùn par tut las bealas decoraziùns d’advent, raspunda ella: «Gl’amprem vont jou a cumprar aint, piglple a la bursa da flurs a Turitg. Là dat’igl bleara decoraziùn, candelas a vascheals. Jou cumpr quegl ca ple a mei, mo alura se jou ànc betga tge ca jou fetsch or da quegl.» Anavos ad Andeer, antscheva ella egn’ea a produtgear las tgossas ca tegnan igl ple gî. Par que advent â ella preparo calurs tradiziùnalas sco cotschen, mo mintg’on det’igl ear trends – par quest’on e quegl candelas c’en strubageadas near la calur «verd dad eucaliptus». Dantànt par las creaziùns antscheva ella ear mintgatànt semplameing cun egna calur ad «alura vignan las ideias.» Nozas, sataradas a natalezis Igl tains d’advent e dantànt betga la sula stagiùn impurtànta. Ear la parmavera venda la Carmen Caspar-Hagmayer fetg blears products par ordafora sco geranis, plantetas par tschantar agl iert a blear oter. Ad anzatge tut spezial en alura ànc las nozas. «Quegl e ear adigna anzatge bi, ca jou dastg far.» Alura raquenta ella c’igl deti ear mintgatànt egn natalezi near egn mortori. Tge ca ple ear a la Carmen Caspar-Hagmayer, e ca mintga stagiùn e puspe otra. La parmavera e ella daple ved amplantar, par nozas dastga ella easser creativa ad ussa d’unviern lavura ella blear cun candelas a tschupeals. «Jou fetsch bugent tut, igl e betg adigna igl madem, igl e egna professiùn varievla.» Mo nozas segian ear spezialas, parquegl ca mintgegna segi otra. Igls dascurs da preparaziùn par nozas fa la Carmen Caspar-Hagmayer agl pavigliùn. Las spusas vegian piglple schon ideias tge c’ellas viglian. La Carmen Caspar-Hagmayer sa adigna dar tips – ear agl cass c’igl e forza betga gest la stagiùn d’egna flur ca la spusa less ver agl matg da flurs. «Jou tgat adigna anzatge par c’igls spus segian cuntaints.» Alura dat ella cunzegls, tge flur ca savess easser samigliànta a quella ca la spusa vess atgnameing gieu bugent agl sieus matg da flurs. Igl pavigliùn agl iert da la «Blumenwerkstatt» sper la stizùn da flurs. La florista Carmen Caspar-Hagmayer davànt igl sieus pavigliùn.