Blear â samido igls davos ons. Tgissà co’gl mund vez or an 100 ons? La Livia a la Leila en stadas sen veia ad ân amparo passàntas a passànts. Jou maneg, c’igl telefonet, igl internet, dronas a satelits restian. Igls giuvens creschan sei cun quegl ad amprendan tut gest da l’antscheata. Par nus ple vigls vean quegl ad easser egna sfida. Igl e impurtànt da rastar flexibel a quegl c’e nezessari amprandagn nus ear. Cur ca jou sund stada agl Giapùn ve jou vieu, an egna tgea da vigls, roboters anstagl da tgàns. Schiprest c’els giapavan vagnevani strischieus digls abitàntas digl asil. Quegl vean forza tier nus ear egn’ea ad easser ascheia. Igl vean betga ple a dar tut igls mastregns c’igl dat oz. Dad egn màn vignan mastregns tecnics ad easser amparos a da l’oter màn mastregns c’ân da far cun la natira a noua c’ign dovra igls màns sco p.ex. far igl pur. Indrezs electrics vignan a dominar ad ign vean a duvrar parsùnas ca repareschan aparats ad indrezs electrics. Ign vean a ver autos ca van sainza manischùnzs, c’ân egna tecnologeia noua c’ign sa struclar sen egn nuv ad igl auto e prunt avànt tgea a magna la glieud ora Tusàn. Roboters a computers vignan a surprender quella funcziùn digls carstgàns. Ear igl trafic public ­vean a funcziunar cun agid da computers near roboters. Mo tutegna sper jou c’igls carstgàns vomian ànc cun velo a stetian sàns. Jou creg betga c’igl deti ànc sport d’unviern an 100 ons. La temperatura vean a s’augmantar ad igls sglatschers vignan ple pintgs a probavel plànet a svanir. Quegl mi fa schon ampo mal. Jou vont bugent cun skis ad igl fuss bi sch’igl fuss ànc pussevel da far que sport. Forza vainsa d’ancurir alternativas sco p.ex. passlùng sen rodas sen las veias near ir cun skis segls pros. Ign sto forza ancurir novas ideias tge far igl unviern. La sprànza e qua, mo sch’ign varda tge c’â mido igls davos veintg traint’ons, scha satschainta schon l’amparada co ca quegl vigni ad easser an 100 ons. Jou ve sprànza ca blearas tgeas dad oz segian an tschient ons ànc sco c’i earan. Oziglgi dat igl gea ear tgeas qua tier nus c’en tocen 400 ons viglias. Ear la mia tgea e prest 130 ons viglia a biageada cun crapa digl Ragn. Da lez tains biagev’ign cun materials or da la regiùn ad ign veva egna grànda savida da la quala nus savagn amprender a profitar. Jou ve sprànza c’igl deti ànc rumàntsch. Mo a mei paress igl bien sch’igl dess semplameing egn rumàntsch sco igl rumàntasch grischùn. Alura ­bagliafassan tuts igl madem idiom a la schànza fuss ple grànda ca nus vessan ànc rumàntsch an 100 ons. Jou sund fetg angraztgevla ca la mia mama â bagliafo rumàntsch cun me ear cur ca nus stevan an la Bassa. Igl dat la getga «tgi ca sa rumàntsch sa daple». Par amprender oters lungatgs e igl rumàntsch egn grànd avantatg. Igl angles vean probavel ad easser egn lungatg prinzipal sen la nossa teara. Cun quegl c’igl dat enorm bleara glieud an China, creg jou c’igl Chines vigni ear ad easser fetg impurtànt. Mo tutegna ve jou la sprànza ca lungatgs sco igl tudestg, franzos, talian, portughes vomian betg an amblidànza. Lungatgs en fetg impurtànts par la cultura ­d’egna teara. Forza resta ear igl giapunes, parquegl ca quegl e egn lungatg isolo sen egna insla. Normanda Fehr Nign ca sa co la tecnologeia vean a samidar an 100 ons. Jou s’ampear sch’igl dat ànc purs. Forza e tut carschieu aint qua tier nus a tut la glieud stat agls martgieus. Las veias en fulanadas cun autos. Anzatge sto samidar. Jou savess s’imaginar c’ign sgola an 100 ons cun gràndas dronas. Co la temperatura samida nign ca sa. Forza â’gl nigna nev ple, parquegl c’igl e megna tgòld. Mo forza vean igl ear ple fred. Quegl nign ca sa propi. Las tgeas vignan a star mademas. Blear vean betg a samidar. La mia e schon egn toc daple ca 100 ons viglia. Mo probavel vean tut ampo ple modern. Telgia Cantieni Igls autos van da sulets a san adigna tge c’els ân da far. Jou sto gnànc sear davànt, mo se semplameing sear davos aint a vurdar egn cudesch. Els tegnan aint igl tempo, van betga megna speart near me­gna plàn a vardan ca las veias sastopian betg. Ascheia dat igl nigns aczidaints. Ign sa gir ad els noua c’ign vut ir ad els van. Sch’ign vut ir a cumprar aint, scha van els gest. Las tgeas san bagliafar a far las lavurs. Las tgeas cuschegnan sch’ign â fom, laschan aint l’aua, sch’ign vut far egn bogn a gin agl tschetschpulvra da tarschinar la tgea. Igl dat egn lungatg ca tuts antalin ad alura natiralmeing schon ànc oters. Mo ign antali tut la glieud segl mund. Carlina Cantieni 1. classa (varda foto) Tut vean ad easser blear ple extrem cun blear daple electronica. Forza vainsa tuts egn chip agl tgieu. Ear igls mastregns vignan a samidar, mo jou ve schon la sprànza c’igl deti ànc purs, scrinaris, miradurs, peia ear mastregns noua c’ign lavura cugls màns a betga me mastregns tecnologics. Tgissà sch’igl dat igl dat ànc igl pot. Forza dat igl ear nignas vischnàncas ple. Tge ca partutga la mobilitad digls carstgàns savess jou s’imaginar ca mintg’egn â egn agen aviùn near c’igl dat autos ca funcziùnan sco roboters. Igl fuss bi sch’igl dess nigna gueara ple segl mund. Julia Hofmann a Sandra Schuster Carlina Cantieni Scola da Donat: Igl project da scriver artetgels da giaseta La surmestra Bettina Nicca a sia colega Rosanna Crottogini da la scola da Donat ân lantscho egn project da scriver texts rumàntschs cun lur 14 scularas a sculars da la 5avla a 6avla classa. Agl curs da que project ân quels fatg diferaintas intervestas cun parsùnas da tutas vigliadetgnas. Qua savunda igl tearz da quels raschienis. (fmr)

La moda a maniera, co igl Ufezi federal da statistica â do part igl resultat da la sia retscheartga casuala, â irito fetg igls da la Muntogna da Schons. Surtut c’ella s’odi uss betga ple tigl antschies rumàntsch â caschuno grànd schmarvegl. La FMR â ruschano cun la co-president Gierina Michael da l’Uniun Rumantscha Grischun Central par andriescher la sia posiziùn an tgossa. FMR: Gierina Michael, co interpretaz Vus igl giudicat digl Ufezi da statistica federal ca la Muntogna da Schons s’oda daniev tigl antschies ­tudestg? Gierina Michael: Jou ve prieu ancunaschientscha da quels resultats gea igl gi c’en vagnieus publitgieus. Jou ve alura sacunzaglieu cun la promotura digl sutsilvan, Martina Cantieni, ad igl suprastànt da la Sutselva rumàntscha, Gian Marco Beeli. Nus vagn sco amprem consulto la lescha da lungatgs cantunala. Igl Ufezi federal da statistica (UFS) vess gieu da risguardar quella lescha, avànt ca ­publitgear la si’interpretaziùn da las zefras a da ­declarar, c’egn vaschinadi grischùn s’odi cune­gnea tigl antschies tudestg. Ear igl UFS sto sataner a la nossa lescha. Alura e’gl tutegna da constatar, ca 56 % digls amparos ân inditgieu igl rumàntsch sco lungatg prinzipal. Cunquegl c’ign lastga inditgear dus lungatgs prinzipals, e’gl gea cler, ca nus Rumàntschs indi­tgagn ear igl tudestg, partge nus tuts duvragn dus lungatgs agl noss mintgagi. Me fa’gl pletost surstar, ca tànts ân indi­tgieu igl rumàntsch sco lungatg prinzipal, par­tge a la lavur vean savens dascurieu tudestg near an las famiglias bilinguas. Sco proxim pass â Gian Marco Beeli scret egna breav a la Leia Rumàntscha, ad Andreas Gabriel â contacto igl UFS. La noss’ideia e quella, c’igl UFS â da midar la metoda da definir vaschinadis savund igl lungatg. Partge cun quella metoda, e’gl gea oters vaschinadis c’en va­gnieus declaros tudestgs sco p.ex. Laax. A Scuol e’gl dantànt ple pocs c’ân inditgieu igl rumàntsch sco ­lungatg prinzipal ca tier nus, a tutegna vean Scuol ànc quinto sco vaschinadi rumàntsch. Dastga igl UFS anzuma dezider, cur c’egn vaschinadi e rumàntsch ­near tudestg? Savund la nossa lescha da lungatgs betg. – A caschùn da la fusiùn digls vaschinadis da la Muntogna da Schons vainsa s’angascho da stgafir qua egn vaschinadi rumàntsch. Mo cunquegl c’igl departamaint â argumento, c’igls vaschinadis da la Muntogna segian avànt betga stos declaros sco rumàntschs, nava quegl betg. Quell’intenziùn fuss la finala strusch vagnida prida par bien an la vuschada. Alura vainsa aczepto, c’igl vaschinadi segi biling, ad ussa vean egn ufezi federal a declara igl noss vaschinadi sco tudestg. Quegl e betg an urden. Parquegl e’gl impurtànt ca la Leia Rumàntscha â fatg a saver quegl agl UFS. Sch’igl UFS mida betg igl sieus prozeder, sto la politica vagnir activa, partge ear igls seas criteris ston corespunder a la lescha da lungatgs grischùna. Co reagescha la populaziun sen la MdS a quella novitad? Quels c’jou ve udieu, en malcuntaints cun quella dezisiùn seda Berna. Jou sund dantànt parschuadida, ca quegl pleschi an general betg a la glieud sen la Muntogna da Schons. Jou creg ­betga, c’igl segi tutegna a la grànda part digls abitànts, scha nus cum­pareian cunegneada sco vaschinadi tudestg. Igl vean ad iritar la glieud, ca nus eassan ussa sen la tgarta digls vaschinadis tudestgs, near ca stuagn liger tetels an las medias sco quella «In Savognin spricht man Deutsch». Quegl iritescha la glieud. Par quels c’ancanuschan betga la situaziùn par propi, e quegl inquietànt. Quegl e par nus ­betga bien, c’oters survignan que maletg da la Muntogna da Schons, a quegl e propi da don pigl rumàntsch. Ainta Schons vainsa da cumbater avunda, c’igl rumàntsch segi ànc vasevel, c’ign rancanuschi nus ànc sco part digl antschies rumàntsch. Tge ca la glieud tratga da que resultat, â egn’influenza segl svilup digl rumàntsch. El flevlainta la posiziùn digl rumàntsch. I s’ampearan forza, scha las expensas par la scola rumàntscha segian ànc giustifitgeadas. Quella comunicaziùn e an mintga cass da don, cunzund sch’ella caschùna da discussiùn an quella direcziùn, cumbagn c’ign sa damussar, ca la situaziùn legala segi egn’otra, a c’igl vali la lescha da lungatgs grischùna a nut oter. Que resultat animescha forza quels c’en satratgs natier d’anzuma betga ple prender risguard digl rumàntsch? Surtut e’gl malgest anviers quels ca sadatan fadeia da dascurer rumàntsch, near quels c’ân amprieu rumàntsch, a da quels cass dat igl ear. Quels cum­paran betg an quella statistica. Quels vignan strusch ad inditgear, ca lur ­lungatg prinzipal segi igl rumàntsch, schagea c’i ân amprieu rumàntsch. Mo la motivaziùn d’amprender rumàntsch dependa la finala betga da la statistica. Tge munta que resultat par la lavur da l’URGC? Nus cunluvragn cun la Leia Rumàn­tscha a sustanagn leza, c’igl vigni mido igls criteris par giuditgear la situaziùn linguistica d’egn vaschinadi. Nus vagn natiralmeing nign’influenza, tgenegn ca la glieud inditgescha sco lungatg prinzipal. Mo jou sund parschuadida, ca quels ca dovran igl rumàntsch, vegian ear inditgieu quel sco lungatg prinzipal. Igl fuss par nus tutaveia interessànt da vagnir a saver, quànts ca dascuran propi rumàntsch sen la Muntogna, partge la prova casuala digl UFS corespunda sir betg a la ­realitad, ad igl e sir ear ­betga quella statistica ca dezida, tgenegn ca segi igl lungatg prinzipal digl noss vaschinadi. Parquegl e’gl da relativar l’impurtànza da que resultat. A mei par’igl impurtànt, c’igl vaschinadi promovi venavànt igl rumàntsch a nus motiveian la glieud da far diever da quel tànt sco pussevel. Las zefras casualas en betg aschi dezisivas, impurtànt e, c’igl rumàntsch vigni duvro, ca la ­glieud vegi plascher da que lungatg, c’i vegian ­egna relaziùn positiva cun el a c’i ­vezian igl avantatg digl rumàntsch. Gierina Michael, la co-presidenta da l’URGC meta an dumonda la valevladad digl resultat digl Ufezi federal par statistica.

Ear Veulden pitescha da la midada digl clima: nigna nev trànter Nadal a Biemàn. Par furtuna e’gl la sutgera c’e an fucnziùn a porta igls numerus hosps sen la Mutta a 2000 m sur mar. Spassagiànd anturn vischnànca, antup’ign banganqual viandànt c’e gnànc malcuntaint. Par ramplazar d’ir cun skis a scursalar e’gl vagnieu piert an tearma d’egn’eanda betga mains ca tschentg ocuren­zas culturalas. Conzert an baselgia Igl gi da s. Steafan e’gl sto igls dus renumos musizists Dominik Sackmann (orgel) a Josias Just (clarinetta) c’ân do egn stupent conzert an baselgia, sundànd trànter otras cumposiziùns da Valentin Rathgeber, Darius Milhaud, Arcangelo Corelli, Carl Stamitz a Johann Sebastian Bach. Quellas ovras en vagnidas comentadas da maniera tànt infurmativa sco humoristica da Dominik Sackmann. Igls 29 da dezember e’gl vagnieu organiso digl Club digls skiùnzs egna spassageada cun tizùns da pressapoc duas uras. La tizunada â antschiet sper la Tegia digls skiùns ad â mano antoca giu’gl vitg. An tut e’gl sto 15 dellas a dels c’en suandos ad Arno Raguth Tscharner. Avànt l’ustreia a Raschuns âni imito cugls tizùns la silueta digl Fil. Igl madem gi e’gl sto Andrea Raguth Tscharner c’â fatg, agl num da la Pro Feldis, la sia guidada atras igl vitg. Sco anteriur president â’l puspe savieu da raquintar blears fatgs interessànts davart Veulden a la Tumleastga. Canzùns divertevlas Igl cànt d’on vegl tradiziunal e vagnieu fatg d’egn cor ad hoc, quest’eada sut la batgeta da Maria Barbara Barandun. Igl e sto prest dus tozels cantaduras a cantadurs c’en s’antupos avànt par far provas.Cun lur canzùns divertevlas, trànter quellas sacapescha ear talas an rumàntsch, âni legro var 100 indigens a giasts. Suainter tucar d’on nov ân igls visitaders gudieu igl vegn tgòld. Da Biemàn e’gl sto la Musica da Giuvòlta, dirigida dad Alois Abt, c’â divertieu egn numerus public sper la funtàna digl vitg. Igl aperitiv oferieu da la Pro Feldis â procuro par egna finiziùn simpatica. La Musica da Giuvòlta, dirigeada dad Alois Abt, â divertieu egn numerus auditori segl Plaz vischnànca. Igl organist Dominik Sackmann ad igl clarinettist Josias Just ân do egn stupent conzert an baselgia da Veulden.

Da tres ons annà s’antupagn nus adigna ple savens ear virtualmeing – igl amprem, cunquegl c’igl eara bunameing la sula pussevladad, ad ussa vagn nus sadiso landervei. Blearas interpresas metan ussa daple pesa segl homeoffice, ascheia ca sasidas vignan realisadas sen Teams, Zoom near otras platafurmas. Ear las medias fan diever da quest nov svilup, ascheia ca intervestas cun experts near prominents ân liac adigna ple savens online. An la «Tagesschau» par exaimpel vean mintg’otra intervesta fatga da quella maniera. Par igls aspectaturs munta quegl alura c’els vardan quasi gest sen dus moniturs – l’atgna televisiùn ad igl laptop digl raporter. An la veta privata comuni¬tgagn nus ear adigna ple savens cun videotelefonia. Ella fa pussevel da ver igls bieadis ca statan lientsch davent near da star an contact intensiv cun l’amitga ca stat agl iester. Ear sch’igl dat nut ca sa propi ramplazar igl contact da fatscha a ¬fatscha, porscha la videotelefonia ¬egna bùna alternativa. Sper igls ancunaschaints avantatgs a dischavantatgs da quests inscunters online, dat igl ànc egn interessànt a divertaint efect secundar: Ign survean egn’investa an egn datgea c’ign vess schiglioc forza mena vieu. Cun egn’eada savainsa dar egn tgit aint an biros, stivas, tgombras, tgadafiacs, parfegn tschalers… anzuma tut igls cantùns digl datgea, noua c’ign sa satschantar cun egn laptop, a la co¬nexiùn cugl internet e ¬spearta avunda. Cur ca nus luvragn agl homeoffice a fagiagn part dad egna videoconferenza, ampruvagn nus natiralmeing da posiziunar la nossa camera-web strategicameing ascheia, c’ign veza me gest igl cantùn c’ign â tscharnieu par quell’oca¬siùn. Nign dastga ver igl malurden, la laschiva ca stuess ànc vagnir plajeada, near la vascheala c’ign â ànc ¬betga lavo. Ascheia vez’ign davo las parsùnas savens semplameing egna pare alva cun near sainza maletgs, ¬egna crùna da cudeschs ad oters regals, near plàntas. Egn tgit davo igls partizipànts da la videoconferenza sa ascheia schon exprimer blear sur dad els. Igl dat dantànt ear la pussevladad da mussar nut digl agen datgea ad anstagl utilisar egn fùns virtual ca las platafurmas metan a disposiziùn. Ign sa tschearner egn fùns or d’egn vast sortimaint a par exaimpel cun s’integrar an la «skyline» da New York near satschantar sper la Mar Caribica. Plenavànt ân blearas firmas creo lur agen fùns virtual ca mussa lur logo. Podar ca quegl fa forza egn’impres¬siùn ple professiunala. Mo blear ple interessànt e’gl bagn da ver, tge cudeschs ca la colavuratura ligia near da scuvrir, c’igl schef â ear igl regal «Billy» da l’Ikea. Ascheia survignan las videoconferenzas egna nota ple parsunala, ad ign sa forza ànc amprender anzatge nov sur da l’egn near l’oter. Cun vurdar las novitads e’gl ear egn grànd plascher da saconzentrar sen quegl ca capeta davo igl raporter, coraspundaint, near la parsùna ca vean inter¬vistada. Par exaimpel: Egna parsùna sainta betga c’ella e agl maletg a, cur c’ella veza finalmeing la camera, amprov’la da guntgir da maniera discreta – mo natiralmeing e’gl tut oter ca ¬discret. Las intervestas ca vignan fatgas cun videotelefonia a vignan emessas ascheia an las novitads, ampurmetan ear adigna interessàntas investas an la veta da CEOs, experts, near prominents. An tge stànza da lur datgea satgatan els anzuma? E davostier gest passo egn ¬giat? Igl maletg ca palenda davostier e bagn tort! Quella plànta vagn nus ear an stiva! Jou racumond a mintgegn dad easser atent da quegl ca capeta davostier, segi quegl tier la proxima videoconferenza near vurdànd las novitads. Egn tal tgit agl ¬datgea dad anzatgi easter cuntainta par l’egna las nossas marveglias. Par l’otra e’gl semplameing divertaint ad egn bùn passatains. A sch’ign volva igl moni, e’gl ear da s’amparar: Co vez’igl atgnameing or davo me, cur ca jou fetsch part d’egna videoconferenza? Evidaintameing dat igl glieud c’observa quegl fetg bagn. Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dorathe Schindelholz-Dolf

L’Uniùn da dunas d’Andeer organisescha dus curs da cuschinar cun Benedikt Joos: igls da 24 ad igls 26 da schaner. Quels curs ân liac da las 17.00 antoca las 22.00 an la tgadafiac an tgea da scola ad Andeer. Igl e racumando da prender cun ign: egn scussal ad igl cunti preferieu. Igl e da pajear egna pintga contribuziùns a las spesas. Ear betga cumembras en bagnvagnidas. Las anunztgas en da far antoc’igls 20 da schaner a Catrina Salis, 079 70 44 362. (cdm/fmr)

La sagunda dumeingia da quest mains â gieu liac igl tradiziunal «Gi da la Tumleastga» sin l’Alp Raguta. Igl vaschinadi da la Tumleastga a la Cuminànza d’interess Raguta ân piert egn generus aperitiv ad avdànts a hosps par festivar an bùna cumpagneia l’antscheata digl on. Igls vieadis cun la sutgera da Veulden a Mutta en stos gratuits par las visitadras ad igls visitaders da quella santupada. Bùna cunlavur cugls gremis Tut igls preschaints egn vagnieus banavantos persunalmeing davent da las 11.00. La tgamona cumadevla a tgòlda, situada a 1950 m sur mar, e s’amplanida ampo a la geada. Da miezgi â’l salvo egn curt pled igl parsura comunal Pius Giger. An quel â’l manzuno las lavurs pendentas agl on nov ad igls projects digl vaschinadi cun sias otg fracziùns. Trànter otras den vagnir pridas a màn l’avertura digls quartiers da Pardieni ad Almens a da Rèsch a Roten. Igl vigni fatg lavurs vid igl provedimaint d’aua, a mido l’iluminaziùn da las veias cun pérs d’LED an las frac­ziùns d’Almen a Sched. Ear igl tempo 30 vigni ad easser egn tema an diferaints vitgs. Suainter la rasposta digl cantùn vean a vagnir cuntinuo cun la revisiùn da la planisaziùn locala a la ­megliuraziùn generala da Veulden. Igl reservar digl provedimaint d’aua da Traun, c’e vagnieu refatg, de vagnir preschanto a la publizitad agl rom d’egna feasta populara. La suprastànza comunala segi fetg motivada a salegri da la bùna cunlavur cugls gremis a la populaziùn ear durànt igl on nov. Pigls pleds optimistics digl parsura comunal â’gl do grànd aplaus. La tgamona sin l’Alp Raguta eara ocupada antoc’igl davos post. Igl parsura digl vaschinadi da la Tumleastga, Pius Giger, â salvo egn curt pled c’e vagnieu stimo fetg a caschùn digl «Gi da la Tumleastga» sen l’Alp Raguta.

Igl proxim giantar cuminevel da las senioras ad igls seniors da Ziràn-Muntogna da Schons â liac igls 27 da schaner an l’ustreia Capricorns a Vargistagn. Las anunztgas en da far directameing a l’ustreia Capricorns, telefon 081 630 71 72. Ulteriuras amparadas en da drizar a Liesbeth Beglinger, 081 630 73 51. (cdm/fmr)

Intervesta cun la Ladina Schneider La giuvantetgna da ple bòld a dad oz, e quegl ànc madem? Da quella amparada en sadeditgeadas la ­Tiziana a la Eliza. Ear partutgànt igl tema mobbing ân ellas fatg diferaintas amparadas a la Ladina ­Schneider ca lavura sco parsùna digl fatg da la pedagogeia tier l’organisaziùn ­«famur famiglias digl gi» a Cuira. Co vezas tei la giuvantetgna dad oz? Ladina Schneider: Jou vez igls giuvens dad oz da maniera fetg positiva. Jou ve admiro els cunzund igls davos ons durànt igl tains da corona, egn tains c’e problameing betga sto sempel pigls giuvens. Ign â betga savieu s’antupar cun amitgs. Mo els ân aczepto quegl fetg bagn a gieu bleara pazenztga cun quella situaziùn. Tge rola gioia igl telefonet an la veta digls giuvens? Igl telefonet dominescha la veta digls giuvens a fa dependent. Mo da quegl s’ampon els gea nut. Quegl eara tier nus ànc betg ascheia. Nus vevan nigns ­telefonets. Mo la giuvantetgna sto ear amprender da sadistanztgear da las medias, tge c’e siir betga sempel. Cres tei, c’igls giuvens dad oz segian vagnieus ple drais? Na, ple drais siir betga, mo probavel savens ved igl telefon. Igl e dantànt betga me igls giuvens ca safatschaintan savens cun lur telefonets, mobagn ear la generaziùn ple viglia. Jou sund leada ca jou ve stgieu crescher sei sainza telefonet. Nus vevan que squetsch ànc betga. Scha tei vas gio Cuira ad odas a ba­gliafar igls giuvens. Co e quegl par te? Igl lungatg â samido. Igl lungatg samida adigna puspe, tge c’â ear da far cun las influenzas digl angles a digls easters qua tier nus. Cur ca jou od a bagliafar igls mieus unfànts c’en an quella viglia­detgna, para quegl a mei fetg interessànt, mo quegl e igl dacurs digl tains ad igl e normal, c’igl lungatg samida. Âs tei igl santimaint c’igl tema mobbing vegi samido durànt igls ons? Igl dat probavel daple mobbing c’avànt ons. Igl deva ple bòld siir ear mobbing, mo forza betg an egna tala moda extrema. Ign â pletost stumplo or anzatgi, an furma c’ign â betga scho saparti­zipar da giois near c’ign â fatg da tgutg cun anzatgi. Oz capeta mobbing ear via las medias sozialas, an furma da cyber mobbing. Igl e ple sempel da scloder anzatgi. Tier nus an scola eara quegl betg egn grànd tema. Jou parsunalmeing eara betga propi partschearta dad egl. Nus earan egna grupa da tschentg buabas durànt quels tres ons segl scalem superiur. Nus vurdavan adigna bagn l’egna da l’otra. Igl e impurtànt, c’ign bagliafi cugls unfànts a c’ign mussi ad els, ca quegl e betg egn sacuntaner corect. Vevas vus unfànts an la vossa scola c’earan d’egna otra teara, sco ussa tier nus quels da l’Ucraina? Co earan quels aczeptos? Ea, digl noss tains ear’igl gea la gueara digl Golf a la gueara an l’Ex-Jugoslavia. Nus vagn alura survagnieu tres novs unfànts segl plaz da scola, igls quals nus vagn prieu sei da cor. Tge ca saragord ear, e, c’els savevan betga pled tudestg. Quels en ànc adigna qua a vivan uss ad Andeer, ân famiglia a lur unfànts van a scola a Ziràn. Scola da Donat: Igl project da scriver artetgels da giaseta La surmestra Bettina Nicca a sia colega Rosanna Crottogini da la scola da Donat ân lantscho egn project da scriver texts rumàntschs cun lur 14 scularas a sculars da la 5avla a 6avla classa. Agl curs da que project ân quels fatg diferaintas intervestas cun parsùnas da tutas vigliadetgnas. Qua savunda igl tschentgavel da quels raschienis. (fmr) Ladina Schneider

Cun la fegn digl on â’gl do egna midada agl manaschi da l’Ofizina da stampar da Haldenstein. Mathias Kunfermann a Joachim Dierauer ân surprieu igl tgimùn. Igl anteriur surmester da malagear da la Scola cantunala ad artist liber Mathias Balzer (1932–2012) veva fundo igls 1999 l’Ofizina da stampar agl casti da Haldenstein. Cun la fundaziùn da quella stampareia veva Mathias Balzer intendieu da porscher ad artists la caschùn favurevla da stampar da maniera professiunala lur ovras a da promover la creaziùn artistica an general. Novs manaders La parschuasiùn da Mathais Balzer, ca la litografeia a la gravura vegian ear egna schànza agl taimp da las tecnicas da stampar modernas, e sacumpruvada: Sieus luvratori exista oramai d’egn quart tschantaner annà. Dantànt vean la stampareia purtada d’egn’uniùn ca vean presidieada dad Annatina Dermont. Antoca la fegn digl on passo manavan Margrit Cantieni Casutt a Toni Casutt la stampareia par alura rameter lur ufezi da magnafatschentas. A caschùn d’egn puschaint da Biemàn glis â la parsura exprimieu igl angraztgamaint par lur moda a maniera iniziativa da manar l’Ofizina. An lur stagl en vagnieus tscharnieus Joachim Dierauer da Cuira a ­Mathias Kunfermann da Sched. Joachim Dirauer surprenda la part digl manaschi artistic a da la tecnica da stampar, dafartànt ca ­Mathias Kunfermann e respunsabel par la part organisatorica. Preparar igls curs da scolaziùn Igl artist Joachim Dierauer, naschieu igls 1971 a Cuira, e ancunaschaint agl ravugl digls artists grischùns. Sco grafist da stampa â Dierauer egna stretga relaziùn cun l’Ofizina da Haldenstein da beal’antscheata annà. Igl fotograf liber Mathias Kunfermann, naschieu igls 1966, viva a Sched/Purz. D’egn taimp annà lavura Mathias Kunfermann an l’Ofizina da stampar fagiànd gravuras fotopolimeras par culiear ascheia la fotografeia cun la tecnica da stampar. Sia incumbensa an la stampareia cumpeglia la part administrativa. «Jou ve dad organisar igls curs, preparar igl program da stad a da schliear tutas dumondas organisatoricas agl luvratori», gi Mathias Kunfermann c’e antro an plaza cun l’antscheata digl on. Pigl mumaint e Mathias Kunfermann fatschanto cun preparar igls curs da scolaziùn ca cumpeglian diversas tecnicas da stampar sco litografia, serigrafia, stampa relevada, stampa gravada ad otras. Ac­tualmeing â’l ear d’evaluar las anunztgas par scumpartgir igl stipendi agls «artists on residence» – igls artists residents – egn stipendi ca l’Ofizina glis porscha par quater eandas, durànt las qualas els dastgan far diever digls andrezs da stampar. «Qua aintran anunztgas digl antier mund», gi Mathias Kunfermann. «Igl interess e grànd, a quegl e egna lavur fetg faszinànta», concluda Mathias Kunfermann c’ign vean ad antupar da qua d’anvei savens an la stampareia da Haldenstein, fagiànd da tutas sorts lavurs pigl manaschi, mo ear stampànd sias fotografeias. Igls dus novs manaders da l’Ofizina da stampar agl casti da Haldenstein: Joachim Dierauer da Cuira a Mathias Kunfermann da Sched.

Dacurt e cumparieu igl raport anual pigls 2021/22 davart la derasaziùn ad igl svilup digl milan cotschen agl Grischùn. Sco las duas manadras da quella partiziùn da la Grupa da lavur ornitologica grischùna, ­Alexandra Raguth Tscharner a Murièle Jonglez, scrivan, segi vagnieu anunztgieu numerusas observaziùns via la platafurma www.ornitho.ch, mo ear ellas sezas vegian ratschiet talas par posta electronica near par telefon. Igls davos ons segian s’augmantadas stediameing las ­anunztgas. Mo pigl on passo e’la saschminuida la frequenza da las anunztgas or da las diferaintas regiùns grischùnas da 1250 igls 2021 a 951 igl on passo. Igl segi betga evidaint, scha las anunztgas schminuidas mun­tian ear egn diember ple pintg da milans ­cotschens. «Scha que svilup cuntinuescha, ­vean a mussar la stagiùn proxima», scrivan las duas ornitologas. «Mo ànc adigna corespunda la preschientscha digl milan cotschen ad egna samagliànta repartiziùn sco igls ons passos.» Quegl damussan ellas cun tgartas da las duas davosas stagiùns d’observaziùn. Las grupas davaintan ple pintgas Durànt la stad 2021 ân pudieu vagnir observos schoms d’antoca 34 milans cotschens, la stad passada dantànt me tals d’antoca 20 utscheals. Sper lur preschientscha ancunaschainta an las regiùns Surselva, la Valada digl Ragn da Cuira, la Tumleastga-Mantogna, igl Purtenz a ­Clostra-Tavo, Gidegna, e’gl vagnieu observo par l’amprem’eada egna grupa da milans ­cotschens ear an Val Müstair. Schoms ple grànds en vagnieus anunztgieus surtut digl Purtenz, dantànt c’igl e antro ple pocas anunz­tgas da la Mesolcina. Scha quella schminuziùn inditgescha ear egna ple pintga preschientscha digl milan cotschen a là, e ànc da verifitgear. La tgarta digl unviern damussa, c’igl dat anzaquànts milans cotschens c’anvarneschan agl Grischùn near passan a qua. La cumpareglia­ziùn da las datas damussa, c’igl diember da milans anvarnànts e samagliànt sco igls ons passos. Igl para, c’igl clima actual stgafeschi cundiziùns, ca milans cotschens possian anvarnar ple savens ear an Svizra. Egn cuvadetschs daple Par la stagiùn 2022 e’gl vagnieu observo tschentg cuvadetschs. Quegl munta c’igl eara egn cuvi daple c’igls 2021. Igl cuvadetsch sen la Mantogna, observo ple bòld, e gea par la savund’eada betga ple vagnieu vieu. Parsuainter e’gl vagnieu constato egn cuvi agl antschies da Tusàn. Egn tal mànca dantànt davos las ­Veiasmalas. Sch’igl satracta qua me d’egn ­spustamaint da cuvar, e betg ànc cler. Igls cuvis an la Foppa ad agls danturns da Landquart ân dantànt pudieu vagnir observos sco igls ons passos. Fitànd lur raport apeleschan las ornitologas a la populaziùn: «Igl e fetg impurtànt, c’igl vigni anunztgieu venavànt las observa­ziùns fatgas par persequitar igl svilup digl milan cotschen agl Grischùn. Par cuntànscher ­resultats relevànts drov’igl indicaziùns cumpareglieablas fatgas durànt plirs ons.» Observaziùns digl milan cotschen pon vagnir anunz­tgeadas sen la pagina dad «ornitho.ch» near par posta electronica a «m.a.rotmilan.gr@gmail.com», near directameing ad Alexandra Raguth Tscharner-Küchler, Orademvitg, 7404 Veulden, 076 499 70 ad a Murièle ­Jonglez, Sumvitg 9, 7128 Riein, 078 683 01 30. Igls caracteristics digl milan cotschen en la sia cùa furtgeada, igl plimadi cotschnaint digl pèz, igl tgieu cler, las parts alvas digl màn sut da las alas ca schegnan an «deta» nera. Observaziùns da cuvis durant igls 2022 Observaziùns durànt la stad 2022 Observaziùns davent digl november 2021 antoc’igl favrer 2022

La sonda passada â gieu liac la 18avla Coppa Letti, igl turnamaint da curling, sen l’Alp Raguta sur Veulden. Que aranschamaint sportiv e vagnieu organiso digl instructur da curling Martin Zürrer dad Uster. L’Alp Raguta sche a 1950 m sur mar a dispona d’egna baleztga plaza da glatsch natirala. Quella vala sco ple òlta patinera an l’Europa. Ella vean frequentada da numerusas patineras a patiners ca giodan d’ir cun schlissarigns òlt sur la Tumlea­stga. Que sport e gest uss actual parveia da la mancànza da nev sen pista. Ear curlistas a curlists s’antupan regularmeing sen l’Alp Raguta. La tradiziunala Coppa Letti Mintg’on â liac sei là egn turnier da que sport. La sonda passada e sasplajeada par la 18avla gea­da la tradiziunala Coppa Letti – uon sut egn tschiel grischatsch c’anzuglieava la patinera par urealas cun tschiera spessa ca las curlistas ad igls curlists ân strusch pli vieu lur skip da tschella vart da la plaza. La curlista Débora Bonvin d’egn club da curling da Schaffusa, c’e sto egn digls clubs giastànts d’uon, â giudieu igl tur­namaint, malgro l’ora poc acogliainta. La bischa bufava davaglia a la purgegna alvantava barbas a tgavels da las giujeadras ad igls giujeaders da las diesch squadras c’en s’antupadas si Raguta a caschùn da que turnamaint divertevel, pigl qual las squadras ân da vagnir anvidadas. «Igl rigeva egn’atmosfera tut aparti si l’Alp Raguta», gi la curlista amatura, «caschunada da la brescla da nev frestga, la brainta spessa ad igl sulegl ca sazupava òlt sur igls nivels.» Mo suainter aver tanieu la dira an tuta fardaglia en las curlistas ad igls curlists vagnieus recumpensos cun bùnas tratgas indigenas. «Igls capùns, igls malùns a la supa da giuta gustavan ord furma», loda Débora Bonvin. Ad igl andu­tgel, ca tuts ân ratschiert sco premi, â consolo a legro giujeadras a giujeaders schieults. (fmr/bt) Me par curts mumaints salidava igl sulegl las curlistas ad igls curlists atras egn gross zindal da brantgegna an sonda passada sen l’Alp Raguta sur Veulden. Me par curts mumaints salidava igl sulegl las curlistas ad igls curlists atras egn gross zindal da brantgegna an sonda passada sen l’Alp Raguta sur Veulden.

Digls 1. da schaner 2023 annà furman las tres plevs da la Mantogna Dafora, Tgazas a la Mantogna Sura egna cuminànza da pa­storaziùn. Quella colavuraziùn e vagnida dezidida a caschùn da las radunànzas da las plevs digls 24 da november 2022 c’â pladieu sear Jörg M. Wuttge sco pardicànt cuminevel. Quella cunlavur e ear vagnida prida par bien digl cunzegl da la baselgia cantunal a caschùn da sia sasida digl dezember. D’alura annà e va­gnieu preparo tut, ca la colavuraziùn possi an­tschever cugl on nov. Tge ca la cunlavur munti concretameing, ­vean bagnanqualegn s’amparar. Las tres plevs restan independentas. Ellas regleschan sezas tut igls fatgs sen lur antschies. Quegl partutga surtut la suveranitad finanziala a dumondas davart igls bietgs. La suprastànza da pastoraziùn cuminevla reglescha l’administraziùn cugls dus impiegos, igl pardicànt a la secretaria. Plenavànt definescha quella las fegnamiras eclesia­sticas durànt igl on a coordinescha l’instruc­ziùn religiusa a l’instrucziùn digls confirmands. Midadas segl tgomp digls survetschs divins a da la pastoraziùn Sear Jörg M. Wuttge e vagnieu pladieu an plaza cumplagna. El e respunsabel par tut igls survetschs divins, l’instrucziùn religiusa a la pastoraziùn an tutas plevs da la cuminànza pastorala. El survean sustegn da la secretaria Sandra Beyeler ca lavura an plaza da 20 partschient a liquidescha las lavurs administrativas. Pigls cumembers da las plevs vignan surtut a vagnir santevlas las midadas segl tgomp digls survetschs divins a da la pastoraziùn. La purschida da survetschs divins vean rapartgida sen tut las tres plevs, quegl ca munta ple pocs priedis an las singulas baselgias, mo igl vean prieu masiras adatadas par schlargear quels cun survetschs divins spezials. Igl nov format da survetschs divins cugl tetel «Amparo» vean introdutgieu agl curs da quest on sen la Mantogna ad igls 2024 alura ear a Tgazas. Quegl munta, c’igl vean a dar priedis ple curts, dantànt cun impuls particulars. Savundànt agls priedis ân quels ca vutan l’ocasiùn da star da cumpagneia cun café a peta ca vignan pierts agl cor da las baselgias par vagnir an raschienis cuminevels. Las publica­ziùns da quellas ocurenzas vean fatga agls mieds sut igl tgavazegn «Mantogna». (cdm/bt)

Egn tema ca fatschainta gest ussa bleara glieud e la gueara an l’Ucraina. Mo quegl e betga l’amprema gueara an l’Europa. Gea digls 1939 – 1945 vainsa gieu gueara an l’Europa. Da lez tains e’gl siir ear betga sto sempel par la glieud. Nus vagn amparo la Tina Michael c’e naschida igls 1939, sch’ella vegi ànc ragurdànzas digl tains da la Savunda Gueara mundeala. Noua vivevas tei da lez tains? Tina Michael: Jou steva a Maton a veva anturn tschentg ons, cur ca ve realiso la gueara. Nus vevan ànc scola a Maton ad avunda sculars ear da Lon a da Vargistagn, peia cumpagneia avunda. Sas tei ànc saragurdar digl tains da la tia unfànza durànt la Savunda Gueara mundiala? Ea, gliez se jou schon saragurdar. Jou eara dantànt ànc pintga a saveva betga propi, tge ca quegl veva da muntar. Cunzùnd la canera digls aviùns mi e rastada an mimorgia. Quella canera fageva magari schon ampo tema. Probablameing eara quegl aviùns dad otras tearas ca traversavan igl teritori da la Svizra. Ear scha jou eara ànc pintga, deva quegl da patartgear. Igl fuss betga sto legher, scha la gueara fuss vagnida qua tier nus. Vevas vus egn radio near egna televisiùn par s’infurmar, tge ca capitava segl mund? Na, da lez tains vevan nus nigna televisiùn, mo nus vevan egn radio. Quegl eara igl amprem radio ca nus vagn gieu a tgea, a quel ve jou ànc adigna ad el funcziunescha schizund ànc. El e tier me an tgadafiac a jou tearl el mintgagi. Nus vagn udieu, c’igls umens vevan dad ir a tgirar igls cunfegns sco p. ex. a Crestawald. Ea, mieus bab eara ear a là. An tge funcziùn, quegl se jou betga ple. Mo ear el vess gieu da tgirar igls cunfegns a cumbater, sch’i fussan vagnieus da l’oter màn nà sur igl cunfegn. Co eara quegl par las dunas ad igls unfànts, cur c’igls umens earan davent ? Quegl eara betga sempel. Igls umens mantgeavan. Las dunas earan suletas a tgea a vevan forza ànc egn famegl near egna fantscheala, savens or da l’Itaglia. Igl veva da lez tains peia blears Talianers qua tier nus. Nus cultivavan blear garneztga a vevan ers da hardefels. Las dunas vevan da far las lavurs suletas, me cugl agid da famegls near fantschealas, ad a tgea earan ear ànc igls unfànts. Quegl eara schon tut betg aschi sempel. Jou veva ear ànc dus frars c’earan 10 ad 11 ons ple vigls ca jou. Quels vevan da gidar, schagea c’i navan alura ànc a scola. Nus vagn ussa ear gueara an l’Europa a vagn dificultads p. ex. cun l’electrizitad, cugl gas a.a.a. Vevas vus da pitir fom? Near dev’igl forza otras consequenzas da la gueara? Na, tier nus â nign gieu da pitir fom. Nus vevan hardefels avunda a garneztga. Ear nursas vevan, c’ign saveva mazar. Sch’igl dat gueara anzanouas, sco p.ex. uss an l’Ucraina, dat igl ear fugitivs. Vev’igl qua tier nus ear fugitivs da lez tains? Da quegl se jou betga ple saragurdar. Igl po schon easser, forza zupos anzanouas. Tina Michael posseda ànc adigna igl amprem radio c’i vevan a tgea. «A quel funcziunescha schizund ànc», gi Tina Michael.

Igl hotel Capricorns da Vargistagn dispona daniev d’egna partiziùn digl bagneasser, numnada «La Calma». Quella e avierta tànt pigls giasts digl hotel, tut igls vacanzadurs sco ear pigls indigens. La partiziùn da «wellness» e vagnida inau­gurada igl vendergis passo a caschùn digl gi da las portas aviertas digl Center da Capricorns. Cun quell’ocasiùn ân ign mademameing pudieu prender invista an la Tgea Loringett renovada cugl post d’administraziùn digl Parc natiral Ba­vregn (PNB), igl post extern da la ZHAW, igl post regiunal da la Leia Rumantscha an Sutselva sco ear agl hotel Capricorns. Egn nov liac par pussar a sarecrear Cugl vantschigliùn d’egn’ulteriura etapa da renovaziùn digl Center da Capricorns a Vargistagn earva igl hotel Capricorns la partiziùn digl bagneasser. «Cun la nova partiziùn da wellness purschagn nus agls giasts egn nov liac par pussar a sarecrear agl Parc natiral Bavregn», salegra Daniel Hürbi, igl parsura da la Fundaziùn Capricorn, la quala â par fegnamira da svilupar igl manaschi digl Centers da Capricorns. La nova partiziùn digl bagneasser dispona d’egn bogn da vapur fatg da granit d’Andeer, d’egna sauna cun stupenta ve­sta segls cualms sco ear d’egna stànza da pussar ca porscha egn beal panorama da la Val Schons. Que bogn e quinto schibagn par giasts digl hotel sco ear giasts externs ad indigens. Egna ret da cooperaziùn Igl on 2004 e’gl sto egna grupa da lavur c’â s’ocupo cugl avagnir digl hotel Piz Vizan d’alura sco motor digl turissem pardirevel sen la Muntogna da Schons. Oz sanumna igl hotel «Capricorns» a dat albiert sper igl manaschi digl hotel cun ustreia ear agl post administrativ digl PNB, digl post da perscrutaziùn extern da la Scola òlta par szienztgas aplitgeadas da Turitg (ZHAW) sco ear agl post regiunal da la Leia Rumantscha. Igl hotel ad ils seas partenaris furman cuminevlameing igl «Center da Capricorns», egna ret da cooperaziùn c’e davanto igl simbol pigl svilup pardirevel an la regiùn tgampestra. «Da sirar igl avagnir economic dil hotel pretandeva alura da schlargear igl manaschi turistic cun oters dievers. D’egna vart par betg easser dependent me digl turissem, par l’otra d’antretschar partenadis cun efect multiplicativ», saragorda Daniel Hürbi. 20 posts da lavur A la Fundaziùn e’gl gartagieu igls davos ons da sirar la finanziaziùn pigl svilup pardirevel digl Center da Capricorns a da stgafir novas plazas da lavur sen la Muntogna da Schons. Ascheia â pudieu va­gnir renovo igl hotel igls 2010 ad avierta l’exposiziùn da capricorns. Igls mains passos e vagnida sanada da rudient la Tgea Loringett vaschegna. An la tgea paterna digl scriptur a poet da Vargistagn Steafan Loringett (1891–1970) en oramai vagnieus stgafieus 20 posts da lavur par las instituziùns manzunadas. Cugl vantschigliùn da la partiziùn digl bagneasser e ussa vagnida fitada la davosa etapa da sanaziùn. (dc/bt) Digl «Vizàn» agl «Center da Capricorns» La Fundaziùn Capricorn e vagnida fundada igls 2005 par mantaner igl anteriur albiert da vacànzas «Piz Vizàn» biagieu igls ons 1930. Graztga a la Fundaziùn e vagnieu stgafieu igl Center da Capricorns. La Fundaziùn Capricorn promova igl svilup pardirevel sen la Muntogna da Schons ad meta a strada cooperaziùns surregiunalas. Ella e respunsavla pigl manaschi, par la sanaziùn da quel, pigl mantegnamaint a pigl schlargiamaint digl Center da Capricorns a magna igl hotel cun ustreia Capricorns. Quella missiùn e vagnida premieada pliras geadas: igls 2008 cugl premi da la SAB, la Cuminànza da lavur an favur d’antschies da muntognas, ad igls 2009 cugl premi Binding pigl schurmetg da la natira a digl ambiaint. (fmr) Daniel Hürbi (san.), igl parsura da la Fundaziùn Capricorn, salascha declarar la nova sauna digl hotel Capricorns digl architect Marco Ganzoni digl biro d’architectura Iseppi SA.

La Jara a la Ladina ân scho raquintar la glieud da la Muntogna da beals a mains beals evenimaints an lur veta. Egn digls beals evenimaints an la veta… Jou nava an la savunda classa. Egna camarata da scola, la Ricarda, anvidava me mintgatànt a marenda. Ella veva an egn cantùn egna orgla da màn. Jou vurdava adigna vei sen quella a vess schi bugent ampruvo da sunar. Mo quella eara digl sieus frar. Egn gi ve jou tutegna stgieu ampruvar da sunar. Quegl eara anzatge ascheia faszinànt par me. Jou sund ida a tgea a ve tulano a tulano ancùnter igls meas geniturs ca vessi aschi bugent egn’orgla da màn. Jou eara siira ca savessi sunar. Dad egna feasta da sculars mantgeava ànc egna musica. Jou eara siira ca savess quegl. «Quegl fetsch jou», ve jou getg. Par que gi ve jou survagnieu quella digl frar da la Ricarda. Jou ve betga zidieu ad adigna puspe tulano quànt bugent ca vessi egn’orgla da màn. Egn gi ca sund turnada da scola, eara egn grànd pacet sen la mesa an stiva, segl pacet egn pulpier cun scret «par l’Anni». A propi, igl eara ­egna orgla da màn. Quegl e sto anzatge digl ple bi an la mia veta. Anni Nicca Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Par me e la naschientscha digls meas buabs, ­Gian a Fabio sto igl ple beal mumaint da la mia veta. Jou ve grànd plascher digls meas buabs. Martina Clopath Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Igl â do blears beals evenimaints an la mia veta, sco par exaimpel ir cugls skis gio digl Ba­vregn an balteztgas pulver, near las mias vacànzas ainta Canada cun la Maya. – Mo igl ple bi e par me ca igls meas tres unfànts ad otg bieadis en tuts sàns. Carl Fravi Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Avànt egn on eassan nus ieus an Gidegna par igl Nacio, egn tgànet da biabagn tres mains. Nus vagn pacato el agl auto ad eassan turnos cun el a tgea a Reschen. Jou ve gieu fetg plascher a davent alura fetsch jou tarmagls cun el a nus vagn legher. Jou ve fetg bugent el. Carlo Nicca Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Jou ve gieu fetg blears beals evenimaints a quegl cunzund sco tranadra da skis. Savens veva quegl da far cun la natira. La damàn bòld ear’jou savens schon da las sis sen pista. Las levadas digl sulegl, quegl eara par me adigna anzatge fetg bi. Ear scha jou sund a Donat vont jou magari la sera sen egn cualm a giod la randida digl sulegl. Selina Fravi Egn digls mains beals evenimaints an la veta… A mei â’gl plaschieu fetg cur ca nus eassan stos cun la famiglia a Corsica ved la mar. La mar eara u beala. Cunzund bi ear’igl par me da vurdar las randidas digl sulegl. Lea Derungs Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Anzatge digl ple bi an la mia veta e sto cur ca veva zirca 22 ons. Jou veva amprieu surmester a do dus ons scola. Alura sund jou ieu par tres mains an l’America. Gl’amprem sund jou sto a Los Angeles a ve là cumpro egn töf. Jou sund alura ieu cugl töf da Los Angeles tut suainter la mar tocen a Vancouver a Canada a puspe anavos. Quegl en stos quater mains ca jou ve sasantieu liber, vieu blear ad amprieu d’ancanuscher bleara glieud. Quegl e sto fetg bi. Casper Nicca Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Cur ca jou veva forza dudesch ons ad jou eara suleta se Laresch sen la noss’acla, ân igls meas geniturs managieu ca jou setgi durmir suleta se d’acla, jou stotgi tamer da nign. Scha vess seglmains me gieu egn tgàn, mo gnànc glez vevan. Jou cuschinava tgossetas semplas sco par exaimpel buglia terc near fregna barsada. Sch’igl deva raviolis, eara quegl schon egn gi da feasta. Natiralmeing ca la mia orgla da màn stgeva betga mantgear. Cun egn’eada vezi sper la tigia c’igl vean nà nivels stgirs stgirs. Jou ve tartgieu: «Puo, la mia biestga!» A propi cur ca leva meter la biestga an nuegl, ve jou vieu ca 6 mujas mantgeavan. O Segner, las temas ca jou veva! Jou se c’igl bab geva: «Oragiou sut Darsiez qua dastgas mena schar ir la biestga. Giou là â’gl tschainghels.» Jou sund curida giou agl gòld a ve ancuretg ad ancuretg. Igl tgamageava a tunava ad igl davos sund jou ida ancùnter Dumagns a ve vieu ca la fureala eara avierta. Scha noua earani? Gio Vargistagn! Jou sund ida tut suleta an tut igl plover gio Vargistagn a ve radetg ansei ellas. Quegl e propi betga sto beals mumaints. Anni Nicca Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Egn gi ca vignt mena ad amblidar e igl gi da la mia cunfirmaziùn. La mia tata e morta dus gis avànt. Ella fuss schi bugent vagnida a la mia cunfirmaziùn. Martina Clopath Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Par furtuna dat igl betga blearas noschas tgossas. Ve magari ear gieu furtuna cun las maschinas, c’igl â betga do grànds aczidaints. Igls menders gis en stos cur c’igl mieus schender e sto greav malzàn. Mo par furtuna e tut ieu or bagn. Carl Fravi Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Jou vev’egn atatga dad epilepsia ad ussa sto jou prender mintga gi egna tableta a quegl fetsch jou betga bugent. Carlo Nicca Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Anzatge ca ve mena amblido a ca’s vagn gest discuto da curt an famiglia e gartagieu ca jou ear biabagn diesch ons viglia. Jou eara a tgea cugls meas dus fras. Igls buabs c’earan anturn quater ons, fagevan tarmagls a giujeavan da purs. Alura â egn taglieu cun la fòltsch a l’oter agl bratsch. Igl cureva sanganeras a nus vagn tgapo egna nunadida tema ad igl amprem mumaint betga savieu tge far. Alura e vagnida la Cornelia c’eara sora da malzàns. Leza â gido. Mo nus vevan egn grànd schoc parquegl c’igl vaseva propi or sgarschevel. Selina Fravi Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Cur ca jou eara an la savunda classa ve jou egn’eada tgapo aint cugl tgieu ved igl manetsch par sarar las faneastras. Quegl â do egn tagl profund ad jou ve stuieu ir a schar cuser. Lea Derungs Egn digls mains beals evenimaints an la veta… Anzatge nosch e siir sto cur ca la mia famiglia e ida dapar ad igls meas unfànts earan betga ple adigna tier me. Sch’ign â biagieu sei egna veta ad ign fa liber a tut vean oter ca quegl c’ign â tartgieu, quegl e betga sempel. Casper Nicca Igl project da scriver artetgels da giaseta La surmestra Bettina Nicca a sia colega Rosanna Crottogini da la scola da Donat ân lantscho egn project da scriver texts rumàntschs cun lur 14 scularas a sculars da la 5avla a 6avla classa. Agl curs da que project ân quels fatg diferaintas intervestas cun parsùnas da tutas vigliadetgnas. Qua savunda igl sisavel da quels raschienis. (fmr) Carlo Nicca Lea Derungs Anni Nicca