In l’ultim decenni s’ho il numer da scolaras e scolars da la Scoula professiunela a Samedan diminuieu per var ün terz – cumprais diminuziun da la spüerta da scolaziun. Per musser tuot las pussibiliteds da passa 50 giarsunedis illa regiun, ho gieu lö da gövgia fin sanda passeda la nouvevla exposiziun da misters a Samedan. Mincha trais ans invida la Scoula professiunela Samedan ad ün’exposiziun da misters. Uschè sun quist an per la nouvelva vouta düraunt trais dis gnieus preschantos passa 50 giarsunedis cha’s po fer illa regiun. In gövgia e venderdi passo sun uschè rivos dapü cu 1000 scolars/as da l’Engiadina e las vals dal süd per as lascher inspirer e per gnir infurmos davart la spüerta da giarsunedis. Ed in sanda haun impustüt famiglias cun iffaunts da tuot las eteds chatto lur via illa sela polivalenta a Samedan. Ma la Scoula professiunela Samedan – chi spordscha la scolaziun da la materia (teoria e per part eir pracha) – po a partir da l’an chi vain be auncha spordscher la scolaziun da set da quists 50 giarsunedis preschantos. Quist an sun que auncha desch giarsunedis. Temp stantus «Pel mumaint es que magari difficil e las annedas vaun inavous. Per part tscherchan in Engaidina ils affers giarsuns, ma nu chattan üngüns», disch Gian Carlo Simonelli, mneder da la Scoula professiunela Samedan. Uschè s’ho la ciffra dals giarsuns e las giarsunas da la Scoula professiunela Samedan diminuida da var 300 i’l 2012 sün 170 quist an. Üna consequenza da las annedas chi vaun inavous es eir üna diminuziun da la spüerta da scolaziun. «Dal chantun our vainsa d’accumplir tschertas cifras, uschigliö ans pigliane davent quel mister. Que nu piglian davent tuot las annedas in üna vouta, ma üna zieva l’otra», declera Gian Carlo Simonelli. El agiundscha cha na be la Scoula professiunela Samedan saja pertucheda da quistas sfidas e chi saja «ün temp magari stantus per tuots». Impustüt l‘Uffizi per la furmaziun da professiuns saja confrunto cun pretaisas e giavüschs da tuottas varts. Rolla d’aspectatur Impü a la diminuziun da las annedas, es la quota da scolars chi faun la matura resteda quasi listessa. Que voul dir cha in relaziun faun auncha pü pochs giuvenils ün giarsunedi cu auncha avunt desch ans. Cun trais scoulas medias illa val es la Scoula professiunela Samedan eir confrunteda cun üna tscherta concurrenza. Que’s vezza eir illa relativmaing ota quota da scolars chi faun l’examen d’admissiun pel gimnasi. «Ma eau nu vögl giuver oura üna matura cunter ün giarsunedi. Que s’ho simplamaing da viver cun quist aspet», uschè Gian Carlo Simonelli. Sper sairedas d’infurmaziun es l’exposiziun da misters ün dals unics chanels da la scoula per acquirer nouvs scolars. E perque saja ella eir fich importanta, adonta chi’d es mincha vouta ün grand sforz da la organiser, declera Gian Carlo Simonelli. El agiundscha: «Siand cha nus essans dependents dals contrats chi vegnan serros giò traunter las dittas e’ls giarsuns, essans adüna ün pô illa rolla da l’aspectatur.» Impü prouva la scoula eir da rester i’l dicuors cun üna tscherta perschentscha illas medias – eir per sensibiliser ils genituors e’ls affers davart la problematica. Da 14 sün set in desch ans Chi chi voul p.ex. fer hozindi ün giarsunedi da müreder in Engiadina, stu già uossa frequenter la Scuola professionale a Poschiavo sch’el discuorra taliaun. Schal giarsun discuorra tudas-ch, alura stu’l ir üna vouta l’eivna a Cuira a frequenter la scoula. Impü nun ho que a partir da surprossem an neir na pü avuonda annunzchas pel giarsunedi da furner/conditer, uschè cha eir quella spüerta vo a perder. «Pel mumaint sun eir periclitos ils bos-chers. Lo essans a reguard la cifra magari sül cunfin», disch Gian Carlo Simonelli. Impü hegian eir già stuvieu gnir missas insembel duos annedas da las cuaffösas. Uschè s’ho i’ls ultims desch ans diminuida la spüerta da giarsunedis a la Scoula professiunela Samedan da 14 sün set giarsunedis. Ün start up per la collavuraziun Gian Carlo Simonelli vezza potenziel illa collavuraziun traunter tuot ils partenaris invouts. Per quel motiv ho fundo Remo Püntener – fin la fin da quista sted auncha mneder da l’ufficina da falegnams – insembel cun sia duonna Sandra Püntener,üna ditta da start up. Els vöglian promouver la collavuraziun traunter la scoulas professiunelas, las societeds da commerzi, ils affers e’ls giarsuns. Il start up cul nom «Inavaunt» voul eir fer gnir pü visibel professiuns e dess dvanter la colliaziun traunter patruns e giarsuns. Ma eir a las dittas vöglian Sandra e Remo Püntener güder cun soluziuns individuelas – per exaimpel cun concepts per lur giarsuns. «Scha que vain a funcziuner, es queco sgür ün bel pass illa güsta direcziun», disch Gian Carlo Simonelli. Acquirer giarsunas e giarsuns Da gövgia fin sanda passeda ho la Scoula professiunela Samedan invido a la nouvevla exposiziun da misters. Ed uschè sun gnieus preschantos illa sela polivalenta a Samedan passa 50 giarsunedis. Ma per quels maunchan vi e pü ils giarsuns e las giarsunas. Gövgia e venderdi passo haun chatto passa 1000 scolars e scolaras da l’Engiadina e da las vals dal süd la via a Samedan per l’exposiziun da misters. Ed in sanda s‘ho la sela polivalenta implida cun bgeras famiglias interessedas. Eir la nouvevla ediziun da l‘exposiziun da misters vaiva l’intenziun da musser las pussibiliteds a reguard la ­spüerta da giarsunedis illa regiun. Ma sajan que ils affers, scu eir la scoula industriela, tuottas duos sun pertuchedas d’üna diminuziun da gairsuns. Uschè s‘ho il numer da scolars e scolaras a la Scoula industriela Samedan diminuieu da var 300 l‘an 2021 sün actuelmaing 170. «Pel mumaint es que magari difficil e las annedas vaun inavous. Impü vainsa d’accumplir dal chantun our tschertas cifras, uschigliö ans ­pigliane davent quel mister», disch Gian Carlo Simonelli, mneder da la Scoula professiunela Samedan. Uschè vain surprossem an stricho, causa memma pochas annunzchas, il giarsunedi da furner/conditer. Ed impü sun pel mumaint tenor il mneder da scoula eir periclitos ils giarsunedis da bos-cher e cuaffösa. Perque s'ho la spüerta da la Scoula professiunela Samedan as diminuida da 14 giarsunedis avaunt desch ans sün set l’an chi vain. (fmr/cam) Il giarsunedi da furner/conditer es eir gnieu preschanto, melgrô cha la scoulaziun nu vain pü sporta a partir da surprossem an a Samedan. Düraunt trais dis sun gnieus preschantos var 50 giarsunedis a l’exposiziun da misters a Samedan. Düraunt trais dis sun gnieus preschantos var 50 giarsunedis a l’exposiziun da misters a Samedan.

La renovaziun da la Chesa Planta Suot a Zuoz sto davaunt il prossem grand pass: la realisaziun da las lavuors a l’intern. Ma fin cha quellas paun cumanzer – e fin cha l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota po fer müdeda da Samedan illas nouvas localiteds a Zuoz – haun auncha da gnir scleridas ultimas dumandas. La FMR ho visito il plazzel da fabrica. Urs Padrun, architect dal proget da renovaziun pel nouv Archiv culturel d’Engiadin’Ota a Zuoz, ho aviert ün mardi zievamezdi in marz la porta da la Chesa Planta Suot ed es ieu in tschercha da la clavella. Auncha i’ls pochs razs d’sulagl chi entraivan da dadour, s’ho vis las conturas dals vouts istorics. Cur cha l’architect ho alura impizzo la glüsch, haun dandettamaing inclerieu girlandas dad LED il suler i’l plaun terrain. Quist local dess in futur eir servir scu l’entreda principela dal nouv Archiv culturel d’Engiadin’Ota a Zuoz. Intaunt s’ho eir vis cha que’s tratta però auncha d’ün plazzel da fabrica. Sachs da chütschina as prunan, nouvs büschens e cabels chatschan our da las paraids – e tuot es cuverno d’üna fina vetta da puolvra. Vi da tscherts mürs s’ho vis fin a och vettas da culur cha’ls restauratuors haun scuviert. E vi dad oters s’ho vis experimaints cun diversas liadüras per chatter la masdüra adatteda. Entrand in quist suler es l’attenziun svelt gnida drizzeda sün ün grand vout a la fin dal local. Davous quel vout dess in futur esser il cour dal nouv archiv culturel a Zuoz. Lönch vöd La Chesa Planta as rechatta immez ­Zuoz e consista da duos parts principelas: la Chesa Planta Sur e la Chesa Planta Suot. La part sur – cun la fatscheda principela in direcziun scoula – es auncha hozindi abiteda da descendents da la famiglia de Planta. Fin aunz il cumanzamaint da las ­lavuors da renovaziun vi da la Chesa Planta Suot l’an 2021, cuntgniva quista part tschinch abitaziuns. Ma daspö ils ans 1920 d’eiran quellas poch abitedas. Impü d’eiran gnidas missas ad ir localiteds per occurrenzas culturelas in l’anteriur talvo. «In futur dess que der però be auncha duos abitaziuns, chi’s rechattan i’l prüm fin terz plaun da la part signurila scu eir suot il tet. Il rest es per l’archiv», ho declaro Urs Padrun. Ün deposit per la memüergia da la val Ils duos sulers sül plaun terrain e’l prüm plaun, cumprais las localiteds in direc­ziun da la baselgia, staron a dispusiziun a l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota. Lo ­vegnan miss ad ir ün büro, üna chadafö e staunzas da retschercha e restauraziun. «Ma l’elemaint centrel saro l’anteriur talvo – l’anteriur deposit pel graun e’l fain – ed in futur servaro’l scu deposit per la memüergia culturela da l’Engiadin’Ota», ho dit Urs Padrun. Quist deposit per la documainta da l’archiv culturel es gnieu realiso cun üna construcziun, chi’s tira tres tuot ils quatter plauns dal l’anteriur talvo. Quatter püttas da lain collian il murütsch cul tet e traunteraint spordschan quatter plauns in futur plazza pels documaints. «Impü es eir previs da metter ad ir plazzas da lavur süls plauns dal talvo. Ün pô simil scu in üna bilbioteca universitaria», ho dit l’architect. Da la tuor a la chesa signurila In gir tres il plazzel da fabrica ho Urs ­Padrun adüna darcho rendieu attent a tscherts detagls da la müraglia istorica: «La Chesa Planta Suot es creschida e gnida ingrandida diversas voutas düraunt ils tschientiners. Que chi pera hozindi da dadour d’esser ün edifizi omogen, as cumpuona insè da trais parts.» I’l center da l’edifizi – quasi suot la culmaina ed in direcziun baselgia San Luzi – as rechatta la pü veglia part. Que’s tratta d’üna tuor d’abiter dal 15evel tschientiner da var quatter sün quatter meters. Quella es in seguit gnida ingrandida scu tipica chesa engiadinaisa. Perque es eir gnida fabricheda la seguonda part, il talvo. Que’s tratta pü u main da quella part da la fatscheda, chi’d es collieda culs prüms duos vouts in direcziun ­S-chanf cun la tuor da Planta. La terza part as rechatta vers il plaz da Zuoz ed es la part signurila da la Chesa Planta Suot. Quist ingrandimaint e renovaziun dal 1760 – cun s-chela i’l stil rococo e diversas stüvas nöblas – correspuonda pü u main al stedi d’hozindi a l’extern. Avainas da molta Urs Padrun ho quinto cha la Chesa Planta Suot saja zieva la Seguonda Guerra mundiela gnida fabricheda intuorn püssas voutas. Que d’eiran investiziuns in ün nouv s-chodamaint, in l’implaunt elec­tric u illas abitaziuns. «Scu prüm vaivans da strer oura tuot quista infrastructura, que ho druvo sieu temp. Insè pcho, tuot que chi’d es gnieu investieu i’ls ultims 80 ans vains gieu da bütter», ho dit Urs ­Padrun. Cha haun stuvieu gnir refats bgers büschens e cabels as vezza in tuot la chesa. Ils stizis da quistas lavuors – intaunt per granda part cuvernos – as tiran scu avainas da molta tres tuot la müraglia. Na be decoraziun Rivos suot il tet i’l talvo, ho Urs Padrun quinto cha s’haun reveledas qualche surpraisas tar intervenziuns pü grandas, scu p. ex. la demontascha dals fuonzs i’l talvo: «Cur cha vains demonto quist fuonzs vainsa bado cha’ls vots traunter la Chesa Planta e la tuor nu sun be decoraziun. Quels d’eiran eir gnieus fabrichos per stabiliser la fatscheda.» Ma intaunt haun quist problems pudieu gnir evas e tuot l’edifizi ho pudieu gnir stabiliso a ­reguard la statica. E que es tenor Urs Padrun eir ün dals puncts principels da la prüma etappa – la construcziun crüja. Guardand inavous ho’l managio: «Ma fin no cò d’eira la chesa schont ün pô ün s-charnütsch da supraisas.» Puntinedas sun svanidas Las lavuors a l’extern percunter haun pudieu gnir finidas l’an passo. Daspö november 2022 – cur cha las ultimas puntinedas sun svanidas – as muossa la Chesa Planta Suot a Zuoz cun üna fra-scha fatscheda e cun ün nouv tet d’aram. «Eir tar la fatschedas as vaiva scu prüm dad experimenter per chatter la culur adatteda. Ma cul resultat finel essans uossa fich cuntaints», ho declaro Urs Padrun. Impü haun cumanzo las lavuors da restaura­ziun vi da las fnestras istoricas e’ls uschöls verds tipics. E tuot las lavuors – saja que a l’intern scu eir a l’extern – vegnan natürelmaing realisedas in abuochamaint cun la Chüra da monumaints. Ün pass traunteraint «Siand cha vains gieu dapü sforzs cun la construcziun crüja – impustüt in connex cun la statica e l’andamaint da construcziun generel – ho la Fundaziun da la famiglia de Planta decis cha druvains aunch’üna vouta ün’analisa e survista dals cuosts insembel cun tuot las dittas invoutas», ho declaro Urs Padrun. El ho agiunt chi’s tratta d’ün tschert pass traunteraint per organiser ed invier las lavuors a l’intern. Il büro d’architectura Blarer/Raeber da Samedan – chi’d es da principi davent incumbenzo cun la direcziun da la construcziun – es uossa ad evaluer insembel cun Urs Padrun e la fundaziun ils cuosts pel prossem pass. Daspö trais eivnas es que nempe gnieu magari pü quiet sül plazzel da fabrica i’l cour da Zuoz. Ma Urs Padrun ho garantieu cha las lavuors vegnan bainbod darcho cuntinuedas ed ho dit: «Uossa ans allegrains pel sprint finel.» Ad es previs cha la renovaziun saja finida la fin da quist an. Uschè cha l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota po cumanzer principi 2024 a fer müdeda da Samedan giò ­Zuoz (guarda box). Ils trais vouts chi collian la Chesa Planta a Zuoz cun la tuor Planta. Il talvo as rechatta a schnestra davous ils prüms duos vouts. L’architect Urs Padrun ho fat il proget da renovaziun.Il suler da la Chesa Planta. A la fin dal local as rechatta l’entreda i’l talvo. «Da Chesa Planta a Chesa Planta» L’Archiv culturel d’Engiadin’Ota es gnieu fundo da l’an 1988 e’s rechatta ­daspö il 1992 illa Chesa Planta Samedan. In 12 staunzas (300 m²) vain lo daspö 21 ans tgnida in salv la memüergia culturela da l’Engiadin’Ota, chi cumpiglia hozindi 650 inventars e passa 200 000 archivalias. Intaunt es gnida ramasseda telmaing bgera documainta chi mauncha plaunet la plazza a Samedan. Impü nu sun las circunstanzas climaticas taunt adattedas illas localiteds da la Chesa Planta Samedan. Perque fo l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota bainbod müdeda illa Chesa Planta Suot a Zuoz. Prüma al staun lo a disposiziun 500 m² e traunter oter vegnan eir optimedas las circunstanzas climaticas pels documaints sensibels. La Chesa Planta Suot a Zuoz es daspö il 1942 in possess dal fond da fundaziun da la famiglia de Planta. (fmr/cam) Pronts pel sprint finel Las lavuors a l’extern da la Chesa Planta Suot a Zuoz sun gnidas glivredas l’an passo in november. Ma fin cha las lavuors a l’intern pel nouv Archiv culturel d’Engiadin’Ota paun cumanzer, staun auncha gnir scleridas ultimas dumandas. Daspö var trais eivnas es que gnieu magari quiet sül plazzel da fabrica i’l cour da Zuoz. Las lavuors da renovaziun pel nouv Archiv culturel d’Engiadin’Ota illa Chesa Planta Suot sun nempe gnidas interruottas per fer üna survista cun tuot ils partieus invouts. Cur cha quella es fatta cumainza il seguond grand pass: la realisaziun da las lavuors a l’intern. Scu cha Urs ­Padrun, architect dal proget da renovaziun, ho dit invers la FMR s’hegia decis da fer quist pass traunteraint per guarder inua chi’s stetta – eir a reguard ils cuosts. Perche cha düraunt la con­strucziun crüja s’haun reveledas qualche surpraisas e sfidas, chi nu d’eiran previssas. L’architect disch: «Fin no cò d’eira la chesa schont ün pô ün s-charnütsch da supraisas.» Ma intaunt s’ho pudieu schoglier tuot ils problems ed impustüt sgürer l’edifizi a reguard la statica. Uossa s’allegra l’architect pel sprint finel. La FMR ho pudieu visiter il plazzel da fabrica ed ho survgnieu üna guida tres tuot la Chesa Planta Suot. Uossa es que previs cha l’Archiv culturel d’Engiadin’Ota possa cumanzer a fer müdeda da Samedan giò ­Zuoz al principi da l’an chi vain. (fmr/cam) Il cour dal futur archiv culturel: la construcziun da lain, chi's tira cun quatter püttas tres tuot il talvo. Ils trais vouts chi collian la Chesa Planta a Zuoz cun la tuor Planta. Il talvo as rechatta a schnestra davous ils prüms duos vouts. Il suler da la Chesa Planta. A la fin dal local as rechatta l’entreda i’l talvo. L’architect Urs Padrun ho fat il proget da renovaziun. Fin ad och vettas da culur haun ils restauratuors scuviert illa Chesa Planta Suot a Zuoz.

Già tar l’avertüra dal Center dal Parc Naziunel Svizzer a Zernez d’eira decis cha l’exposiziun permanenta vegna rimplazzeda zieva 15 ans. Daspö la fin d’october 2022 haun lö las lavuors da renovaziun ed id es previs cha’l Center dal Parc evra darcho ­sias portas principi gün. «Daspö cha’l Center dal Parc ho aviert sias portas l’an 2008, vainsa pudieu bivgnanter passa 350 000 visitaduras e visitaduors. Ma in conguel cun avaunt 15 ans s’ho la cifra da las entredas quasi schmezzeda», disch Hans Lozza, mneder comunicaziun tal Parc Naziunel Svizzer (PNS). Uschè haun auncha tar l’an d’avertüra chatto passa 43 000 persunas la via a Zernez i’l Center dal Parc – l’an passo d’eiran que be auncha var 20 000 persunas. Perque vain l’exposziun permanenta rimplazzeda cumplettamaing daspö fin october 2022. E que cun bun motiv: «Nus vains bgers giasts chi vegnan adüna darcho. Alura es que cler – sch’els haun già vis tuot trais u quatter voutas – ch’els nu vegnan alura pü. Ma que es normel tar mincha exposiziun u museum.» La cuntredgia sulvedgia Il PNS ho decis già avaunt l’avertüra dal Center dal Parc cha l’exposiziun permanenta ve­gna rimplazzeda zieva 15 ans. Perque ho il PNS già avaunt tschinch ans cumanzo ad organiser la concurrenza per la nouva exposiziun permanenta. E daspö trais ans è’l insembel cun ün büro da scenografia da Basilea ad elavurer il nouv concept per quella. Insembel haune chatto il nouv focus principel da la nouva exposiziun permanenta, nempe la cuntredgia sulvedgia. «Siand cha la natüra – e’l surlascher a la natüra da’s recreer e’s remetter svess – es üna tema centrel dal parc, ans vainsa decis da metter ün focus speciel sülla cuntredgia sulvedgia», declera Hans Lozza. El agiundscha cha lös sulvedis sajan lös da granda dinamica. Ma cha per bgers Svizzers saja que ün pled cun associaziuns negativas. Hans Lozza vezza ils motivs per quista skeptica invers lös sulvedis illa vita odierna da pü bod: «Düraunt bgers tschientiners haun ils purs illas Alps quasi cumbattieu cunter la natüra per pudair cultiver qualchosa. E per tuot las ütilisaziuns es il sulvedi qualchosa na enorm positiv tar nus.» Locals d’experienza Cunter quista negativited invers ils lös sulvedis voul il PNS eir lavurer e musser l’importanza da quels per la biodiversited e pels umauns. Ün ulteriur böt dal nouv concept d’exposiziun es da render la natüra sulvedgia pü accessibla a glieud chi nun es capabla dad ir oura i’ls gods u süllas muntagnas, scu ad iffaunts u glieud pü veglia. Ma eir a glieud chi nu es adüseda da banduner las sendas markedas, dess la nouva exposiziun permanenta avrir nouvs aspets. Quista experienza sulvedgia quaint voul il PNS traunter oter intermedier cun duos locals d’experienza. Già l’exposiziun veglia d’eira fich interactiva – cun divers posts eir per iffaunts – e quella via perseguitescha il PNS inavaunt. «Il böt es cha la glieud aintra in quists locals e chi’s vo in ün muond per se. Hozindi s’ho pussibiliteds enormas cun la tecnica ed ün aspet fascinant es sgürischem eir il video in format grand», disch Hans Lozza. Ün viedi individuel ​Impü vegnan da nouv missas a disposiziun tuot las infuormaziuns acusticas e visuelas in tschinch linguas. «Mincha persuna survain üna guida auditiva cun tuot las infurmaziuns ed ho la pussibilited da tscherner ils temas cha l’interessan. Que pussibiltescha ün viedi fich individuel tres l’exposiziun», disch Hans Lozza. Uschè vain traunter oter eir preschanto il svilup istoric dal PNS in fuorma da gö auditiv. Ed eir pels iffaunts do que ün gö auditiv cun «Furbina e Ratsch» – duos cratschlas chi accumpagnan ils uffants dürant lur visita i’l Center dal Parc. Ma intaunt vain auncha fabricho a Zernez per cha tuot saja pront per l’avertüra principi gün. Ed al cumanzamaint da quellas lavuors s’ho tenor Hans Lozza svödo tuot l’edifizi: «Tuot la roba cha vains demunto e cha s’ho auncha pudieu druver, vainsa do inavaunt a similas instituziuns per las druver. Que ans d’eira fich important. Alura d’eira que vödischem.» Ün lain pels prossems 15 ans La persistenza giouva eir tar las renovaziuns üna granda rolla. Que vain nempe eir investieu illa tecnica da la chesa, que vain monto ün nouv implaunt solar sül tet ed eir l’implaunt da glüsch in tuot la chesa vain müdo sün LED. E tals materiels es que gnieu guardo cha vegnan druvedas uschè bgeras materias primaras indigenas scu pussibel. Per exaimpel daro que ün local cun lain dschember da la Val S-charl. Be tar tscherts elemaints da lain s’ho que gieu da svier oura sün ün lain importo: «Aint il local d’entredgia saron tscherts moduls da lain d’ascher. Nus ans vains decis per quel, siand cha druvains ün lain robust e dür pels prossems 15 ans», disch Hans Lozza. El declera ch’els hegian bainschi eir pondero da piglier larsch. Ma cha cun quel s’hegia fat noschas experienzas cun persunas chi haun clappo spi­gnas. E que eir illa veglia exposiziun permanenta. «Ma nus vains miss ün grand pais cha quist lain saja certificho», uschè Hans Lozza. El tradescha eir cha que detta üna inauguraziun da la nouva exposiziun permanenta als 3 gün 2023, cumprais ün cortegi, preschantaziun d’üna nouva imna pel parc e festa a Zernez. Render accessibla la natüra sulvedgia Già cur cha’l Parc Naziunel Svizzer (PNS) ho aviert las portas dal nouv Center dal Parc l’an 2008, d’eira decis cha l’exposiziun permanenta vegna müdeda oura zieva 15 ans. «Nus vains bgers giasts chi vegnan adüna darcho. Alura es que cler – sch’els haun già vis tuot trais u quatter voutas – ch’els nu vegnan alura pü», disch Hans Lozza, mneder comunicaziun tal PNS. Perque es gnieu elavuro insembel cun ün büro da scenografia i’ls ultims trais ans ün nouv concept per l’exposiziun permanenta. Da nouv metta il PNS il focus sülla natüra sulvedgia. Traunter oter dessan duos locals d’experienza render accessibla quella – e que quaint. Als 3 gün 2023 vain la nouva exposiziun inaugureda cun ün festa a Zernez. (fmr/cam) Render accessibla la natüra sulvedgia Già cur cha’l Parc Naziunel Svizzer (PNS) ho aviert las portas dal nouv Center dal Parc l’an 2008, d’eira decis cha l’exposiziun permanenta vegna müdeda oura zieva 15 ans. «Nus vains bgers giasts chi vegnan adüna darcho. Alura es que cler – sch’els haun già vis tuot trais u quatter voutas – ch’els nu vegnan alura pü», disch Hans Lozza, mneder comunicaziun tal PNS. Perque es gnieu elavuro insembel cun ün büro da scenografia i’ls ultims trais ans ün nouv concept per l’exposiziun permanenta. Da nouv metta il PNS il focus sülla natüra sulvedgia. Traunter oter dessan duos locals d’experienza render accessibla quella – e que quaint. Als 3 gün 2023 vain la nouva exposiziun inaugureda cun ün festa a Zernez. (fmr/cam)Il focus da la nouva exposiziun permanenta es la natüra sulvedgia. Cun duos locals d’experienza dess quella gnir musseda quaint. Daspö la fin october 2022 vain müdeda oura cumplettamaing l’exposiziun i’l Center dal Parc a Zernez. Traunter oter vain fat adöver da lain da dschember da la Val S-charl. Cun LED, nouv implaunt solar e renovaziun da la tecnica da la chesa dess il Center dal Parc eir dvanter pü dürabel.

La suprastanza cumünela da Puntraschigna ho tratto illa tschanteda dals 4 d’avrigl 2023 la restructuraziun da la Plazza da sport Roseg. Que es previs da la realiser cur cha l’Hotel Flaz vain fabricho. Per planiser quista restructuraziun ho la vschinauncha installo üna gruppa da lavur «Plazza da sport Roseg». La suprastanza ho accepto la proposta da quista gruppa da realiser als 27 d’avrigl ün lavuratori. L’intent da quel es d’analiser ils differents bsögns per l’ütilisaziun da la plazza da sport. Il workshop vain organiso e modero per incumbenza da la vschinauncha da Puntraschigna da l’ Allegra International AG. La suprastanza cumünela s’ho occupeda eir dal svilup da l’areal da la staziun da viafier a Puntraschigna: La vschinauncha politica da Puntraschigna, la Viafier Retica SA , la Immobiglias VR SA , la Fundaziun svizra per turissem sociel e la vschinauncha politica da Schlarigna vöglian svilupper cumünaivelmaing quist areal. In ün prüm pass dess gnir organiseda üna concurrenza da proget e d’idejas. Perque haun ils partenaris elavuro differentas cunvegnas chi dessan definir la basa da la collavuraziun. La suprastanza cumünela da Puntraschigna ho accepto quistas cunvegnas. (cdm/fmr)

Dal 1573 – dimena avaunt 450 ans – ho Durich Chiampell finieu sia «Raetiae alpestris topographica descriptio». In quella descriva il cronist e refurmatur il territori da las Trais Lias. Ma el quinta eir istorgias dal pövel ed anecdotas dal minchadi da quel temp. Il giubileum es üna bun’occasiun per piglier per mauns la descripziun da Chiampell scu guida per üna spassageda imaginara da Segl fin giò S-chanf. L’ora d’avrigl nun ho taunt motivo i’ls ultims dis dad ir our a fer üna spassageda. E siand cha Durich Chiampell es traunter oter eir chamino tres tuot l’Engiadina ed ho descrit la vita avaunt 450 ans, d’heja desistieu dad ir dadour. Per la peja d’heja fat üna spassageda istoric-imaginara da Segl giò S-chanf insembel cul cronist e refurmatur Durich Chiampell. Legiand la re-ediziun e traducziun tudas-cha da sia «Raetiae alpestris topographica descriptio» (lat. descripziun topografica da la Rezia alpina) dal 2021, as po nempe fer bain üna tela spassageda istorica – cun qualche highlight da süsom fin giosom l’Engiadina. Be peschs Süsom l’Engiadina descriva Durich Chiampell ils lejs e l’En, chi cuntgnaivan da quel temp bgers peschs – impustüt forellas e forellas d’or. Impü as vain eir a savair qualchosa davart da la nudritüra da quel temp: «Siand cha’l clima es fich crüj, as nudrescha la glieud chi viva süsom l’Engiadin’Ota per granda part da peschs. Que’s quinta cha bgers dad els as nudreschan dafatta be da peschs – cumplettamaing sainza paun.» Durich Chiampell agiundscha cha quel pesch vegna salo u fümanto per gnir conservo. Ma cha tscherts il mangian eir crüj. Impü descriva el ün ulteriur lej traunter il Lej da Segl ed il Lej da Silvaplauna, cha’ls indigens numnaivan il «Lej Giazöl». Tenor il cronist d’eira quel stret e pütost pitschen, ma el cuntgnaiva bgers peschs. Ünguotta cun celibat In gir giò per l’Engiadina as vain a savair cha que daiva da quel temp aunch’ün ulteriur cumün sur Champfèr cul nom Albana. Quel as rechattaiva sün ün plateau sur la vschinauncha. Da San Murezzan percunter nun ho il cronist gieu bger da quinter, be la funtauna da Maurizius giò’l bagn vain natürelmaing manzuneda. E cha que hegia gieu ün pader catolic a San Murezzan chi vaiva üna duonna e divers iffaunts cun quella. Zieva cha quel pader d’eira però mort, s’ho eir introdüt la refurmaziun a San Murezzan ed a Schlarigna, e que scu ultimas vschinaunchas in Engiadina. Ün chastè intact Rivo a Samedan manzuna Durich Chiampell cha que’s tratta d’ün dals pü vegls cumüns in Engiadina sper Zuoz. Zieva esser passo a Bever descriva il cronist la Funtauna Merla, il cunfin traunter ils duos güdischs in Engiadin’Ota. Poch zieva scriva’l d’ün lö pütost macaber: «Inua cha l’En passa fich dasper a la costa da la vart schnestra, haun leders confermo – zieva esser stos torturos sül baunch da stender – d’avair crunzlo püssas voutas viagiatuors. E zieva da’ls avair piglios davent ils raps, eir da’ls avair cuppos e büttos in l’En.» Passo a La Punt descriva Durich Chiampell il chastè da Guardaval ot sur Madulain. Dal 1573 è’l bainschi già banduno, ma il cronist descriva il chastè auncha scu pü u main intact. A Madulain quinta ​Durich Chiampell alura cha la champagna da l’Engiadina saja üna vouta steda inundeda: «Dals vegls seja cha lur antenants quintaivan cha que hegia gieu pü bod ün lej da Schlarigna fin giò Chapella. Scha que es vaira ubain be ün parevla, que nu seja.» La serra da S-chanf Zuoz, il penultim cumün da l’Engiadin’Ota, nu d’eira dal 1573 pü il lö principel da la val, ma Durich Chiampell ​descriva la vschinauncha scu üna da las pü bellas e pü grandas da tuot l’Engiadina. Da quel temp staivan eir auncha duos grandas tuors veglias a Zuoz e tenor Chiampell maunchaiva be ün mür per valair scu pitschna cited. Rivo a S-chanf quinta Durich Chiampell da las bellas e modernas chesas signurilas, chi sun gnidas fabrichedas pochs ans avaunt. Ma cha quellas nu sajan insomma na congualablas cun las chesas a Zuoz. A la fin da S-chanf zieva il cumün – pücufacil inua cha’s rechatta hozindi la stüerta da la Viafier Retica e da la via maistra per ir vers Chapella – raquinta il cronist cha que hegia gieu üna mür da serra cumprais tuor e portel. Ma cha quella serra d’eira dal 1573 già per ir in muschna e cha la tuor nu saja neir na pü steda in funcziun. Impü renda el attent ad üna chapella in quist territori. Lo s’hegia eir rechatto ün bös-ch, chi staiva in connex cun rituels pajauns. «Ma cur cha la glüsch da la refurmaziun ho cumanzo a straglüschir, es il bös-ch gnieu schmers e la chapella es gnida delibereda da tuot ils idols», declera il reformatur e cronist. Rivo tar quista serra, finischa eir la guida imaginara da Segl a S-chanf. Grazcha las descripziuns per part fich vivas, pussibilitescha il text da Durich Chiampell üna vaira aventüra istorica tres la val. Uossa es que da ster cul buonder cu cha que vo alura inavaunt zieva la serra. Ma siand cha l’ospiz da Chapella as rechatta poch zieva quista stüerta, varo il cronist eir lo pront ün pêr anecdotas ed istorgias davart il stabilimaint traunter il Pass dal Scaletta ed il Pass dal Chaschauna. «Fundatur da la scripziun d’istorgia retica» Il refurmatur, cronist e poet da chanzuns rumauntschas Durich Chiampell (1510-1582) es naschieu e creschieu sü a Susch. El vela scu fundatur da la scripziun d’istorgia retica e da l’idiom vallader in scrit. Quel ho el creo cun tradüer ses psalms, chi sun cumparieus per la prüma vouta l’an 1562. Durich Chiampell ho scrit sia descripziun topografica da la Rezia alpina i’ls ans 1570–1573 per latin. L’ouvra fuorma la prüma descripziun da las Trais Lias in detagl, chi‘d es gnida redigida d’ün Grischun. Resguardos vegnan eir lur terras subditas i’l süd (Vuclina e Chiavenna) scu eir ils territoris cunfinants al nord. Il text vela hozindi scu ouvra da referenza da la scienza – ma la descripziun nun es gnida stampeda a sieu temp. Cun l’ediziun dal 2021 es per la prüma vouta gnida publicheda üna versiun na scurznida tenor il manuscrit originel. Ella offra eir üna traducziun tudas-cha. (fmr/cam) L’Engiadina vis da S-chanf in direcziun Engiadin’Ota. Giosom in mited as vezza la stüerta chi vo vers Chapella. La publicaziun istorica da Durich Chiampell es gnida edida l’an 2021 in trais toms – in originel latin e cumbino cun üna traducziun tudas-cha. Ün detagl dal manuscrit da la «Raetiae alpestris topographica descriptio» da Durich Chiampell.

La Regenza ho concess a la secziun Bernina dal Club alpin svizzer üna contribuziun da maximalmaing 100 000 francs our da la finanziaziun speciela Sport. La contribuziun serva a renover e saner il «Rifugio Saoseo» illa Val da Camp. Ad es previs da renover il provedimaint d’energia, la chadafö e la sarinera scu eir d’agiundscher ün deposit supplementer. (cdm/fmr) Il Rifugio Saoseo as rechatta illa Val da Camp.

La halla da chavalger a San Murezzan pudess gnir saneda, sch’ella stess suot protecziun chantunela. Que es la pretaisa dals petiziunaris chi haun inoltro l’eivna passeda la petiziun cul nom «Halla da chavalger». Gövgia passeda es gnida surdeda a la vschinauncha da San Murezzan la petiziun «Halla da chavalger» cun 436 suottascripziuns. La petiziun pretenda da la vschinauncha d’examiner, scha la halla da chavalger nu pudess gnir missa suot protecziun da monumaints chantunela. Ils rapreschantants da la gruppaziun «amis da la halla da chavalger» ed ils Verds grischuns chi haun lantscho la petiziun sun persvas cha’s gniss tuottüna auncha da realiser il proget da 15 milliuns francs cha la populaziun da San Murezzan vaiva insè refüso in november dal 2022 be per 48 vuschs. In ün prüm pass ho San Murezzan uossa da tratter la petiziun illa ­suprastanza cumünela. Metter la halla da chavalger suot protecziun Cha la halla – chi’d es gnida fabricheda l’an 1910 – saja unica, ma nu vegna protetta avuonda bain pel mumaint, e ch’ella pudess gnir saneda, sch’ella stess suot protecziun chantunela – da quist avis sun ils petiziunaris. Üna pretaisa da la petiziun es eir cha la vschinauncha da San Murezzan lascha la halla i’l plan da furmaziun generel scu edifizi degn da gnir protet. Ün edifizi po gnir miss suot chüra da monumaint sün livel cumünel, chantunel e federel. Agüd porta il post da protecziun da monumaints chi fo regulermaing ün inventar d’edifizis chi sun degns da gnir protets. (rtr/fmr)

Dal 1573 – dimena avaunt 450 ans – ho Durich Chiampell finieu sia «Raetiae alpestris topographica descriptio». In quella descriva il cronist e refurmatur il territori da las Trais Lias. Ma el quinta eir istorgias dal pövel ed anecdotas dal minchadi da quel temp. Il giubileum es üna bun’occasiun per piglier per mauns la descripziun da Chiampell scu guida per üna spassageda imaginara da Segl fin giò S-chanf. L’ora d’avrigl nun ho taunt motivo i’ls ultims dis dad ir our a fer üna spassageda. E siand cha Durich Chiampell es traunter oter eir chamino tres tuot l’Engiadina ed ho descrit la vita avaunt 450 ans, d’heja desistieu dad ir dadour. Per la peja d’heja fat üna spassageda istoric-imaginara da Segl giò S-chanf insembel cul cronist e refurmatur Durich Chiampell. Legiand la re-ediziun e traducziun tudas-cha da sia «Raetiae alpestris topographica descriptio» (lat. descripziun topografica da la Rezia alpina) dal 2021, as po nempe fer bain üna tela spassageda istorica – cun qualche highlight da süsom fin giosom l’Engiadina. Be peschs Süsom l’Engiadina descriva Durich Chiampell ils lejs e l’En, chi cuntgnaivan da quel temp bgers peschs – impustüt forellas e forellas d’or. Impü as vain eir a savair qualchosa davart da la nudritüra da quel temp: «Siand cha’l clima es fich crüj, as nudrescha la glieud chi viva süsom l’Engiadin’Ota per granda part da peschs. Que’s quinta cha bgers dad els as nudreschan dafatta be da peschs – cumplettamaing sainza paun.» Durich Chiampell agiundscha cha quel pesch vegna salo u fümanto per gnir conservo. Ma cha tscherts il mangian eir crüj. Impü descriva el ün ulteriur lej traunter il Lej da Segl ed il Lej da Silvaplauna, cha’ls indigens numnaivan il «Lej Giazöl». Tenor il cronist d’eira quel stret e pütost pitschen, ma el cuntgnaiva bgers peschs. Ünguotta cun celibat In gir giò per l’Engiadina as vain a savair cha que daiva da quel temp aunch’ün ulteriur cumün sur Champfèr cul nom Albana. Quel as rechattaiva sün ün plateau sur la vschinauncha. Da San Murezzan percunter nun ho il cronist gieu bger da quinter, be la funtauna da Maurizius giò’l bagn vain natürelmaing manzuneda. E cha que hegia gieu ün pader catolic a San Murezzan chi vaiva üna duonna e divers iffaunts cun quella. Zieva cha quel pader d’eira però mort, s’ho eir introdüt la refurmaziun a San Murezzan ed a Schlarigna, e que scu ultimas vschinaunchas in Engiadina. Ün chastè intact Rivo a Samedan manzuna Durich Chiampell cha que’s tratta d’ün dals pü vegls cumüns in Engiadina sper Zuoz. Zieva esser passo a Bever descriva il cronist la Funtauna Merla, il cunfin traunter ils duos güdischs in Engiadin’Ota. Poch zieva scriva’l d’ün lö pütost macaber: «Inua cha l’En passa fich dasper a la costa da la vart schnestra, haun leders confermo – zieva esser stos torturos sül baunch da stender – d’avair crunzlo püssas voutas viagiatuors. E zieva da’ls avair piglios davent ils raps, eir da’ls avair cuppos e büttos in l’En.» Passo a La Punt descriva Durich Chiampell il chastè da Guardaval ot sur Madulain. Dal 1573 è’l bainschi già banduno, ma il cronist descriva il chastè auncha scu pü u main intact. A Madulain quinta ​Durich Chiampell alura cha la champagna da l’Engiadina saja üna vouta steda inundeda: «Dals vegls seja cha lur antenants quintaivan cha que hegia gieu pü bod ün lej da Schlarigna fin giò Chapella. Scha que es vaira ubain be ün parevla, que nu seja.» La serra da S-chanf Zuoz, il penultim cumün da l’Engiadin’Ota, nu d’eira dal 1573 pü il lö principel da la val, ma Durich Chiampell ​descriva la vschinauncha scu üna da las pü bellas e pü grandas da tuot l’Engiadina. Da quel temp staivan eir auncha duos grandas tuors veglias a Zuoz e tenor Chiampell maunchaiva be ün mür per valair scu pitschna cited. Rivo a S-chanf quinta Durich Chiampell da las bellas e modernas chesas signurilas, chi sun gnidas fabrichedas pochs ans avaunt. Ma cha quellas nu sajan insomma na congualablas cun las chesas a Zuoz. A la fin da S-chanf zieva il cumün – pücufacil inua cha’s rechatta hozindi la stüerta da la Viafier Retica e da la via maistra per ir vers Chapella – raquinta il cronist cha que hegia gieu üna mür da serra cumprais tuor e portel. Ma cha quella serra d’eira dal 1573 già per ir in muschna e cha la tuor nu saja neir na pü steda in funcziun. Impü renda el attent ad üna chapella in quist territori. Lo s’hegia eir rechatto ün bös-ch, chi staiva in connex cun rituels pajauns. «Ma cur cha la glüsch da la refurmaziun ho cumanzo a straglüschir, es il bös-ch gnieu schmers e la chapella es gnida delibereda da tuot ils idols», declera il reformatur e cronist. Tar quista serra finischa eir la guida imaginara da Segl a S-chanf. Grazcha las descripziuns per part fich vivas, pussibilitescha il text da Durich Chiampell üna vaira aventüra istorica tres la val. Uossa es que da ster cul buonder cu cha que vo alura inavaunt zieva la serra. Ma siand cha l’ospiz da Chapella as rechatta poch zieva quista stüerta, varo il cronist eir lo pront ün pêr anecdotas ed istorgias davart il stabilimaint traunter il Pass dal Scaletta ed il Pass dal Chaschauna. «Fundatur da la scripziun d’istorgia retica» Il refurmatur, cronist e poet da chanzuns rumauntschas Durich Chiampell (1510-1582) es naschieu e creschieu sü a Susch. El vela scu fundatur da la scripziun d’istorgia retica e da l’idiom vallader in scrit. Quel ho el creo cun tradüer ses psalms, chi sun cumparieus per la prüma vouta l’an 1562. Durich Chiampell ho scrit sia descripziun topografica da la Rezia alpina i’ls ans 1570–1573 per latin. L’ouvra fuorma la prüma descripziun da las Trais Lias in detagl, chi‘d es gnida redigida d’ün Grischun. Resguardos vegnan eir lur terras subditas i’l süd (Vuclina e Chiavenna) scu eir ils territoris cunfinants al nord.Il text vela hozindi scu ouvra da referenza da la scienza – ma la descripziun nun es gnida stampeda a sieu temp. Cun l’ediziun dal 2021 es per la prüma vouta gnida publicheda üna versiun na scurznida tenor il manuscrit originel. Ella offra eir üna traducziun tudas-cha. (fmr/cam) La publicaziun istorica da Durich Chiampell es gnida edida l’an 2021 in trais toms – in originel latin e cumbino cun üna traducziun tudas-cha. La publicaziun istorica da Durich Chiampell es gnida edida l’an 2021 in trais toms – in originel latin e cumbino cun üna traducziun tudas-cha. Ün detagl dal manuscrit da la «Raetiae alpestris topographica descriptio» da Durich Chiampell.

In connex cun l’armonisaziun da las adressas ho la vschinauncha da Zuoz lascho fer nouvas tevlas per indicher las adressas per ­tuot las chesas. Las dimensiuns e la culur da quista nouva tevla haun però pissero per vividas discussiuns in cumün e que sun eir gnidas ramassedas suottascripziuns cunter quellas. Intaunt es tuot il proget da montascha gnieu interruot. Martin Camichel/FMR L’an passo sun i’l ram da l’ordinaziun dals noms geografics (GeoNV) gnidas müdedas ­tuot las adressas a Zuoz. In quel connex ho la vschinauncha lascho fer nouvas tevlas culs ­numers da las chesas. Da nouv sun quellas tevlas pü grandas cu las veglias ed ellas cuntegnan sper il numer da la chesa eir il nom da la via. Impü nu sun las tevlas pü blovas cul numer alv, dimpersê melnas cun scrittüra naira. Ma il nouv design da quistas tevlas ho già pissero per l’ün u l’oter cho cotschen in vschinauncha. Chatter meglder l’adressa Cha la nouva indicaziun d’adressas cuntegnan sper il numer da la via eir il nom da quella, ho tenor Patrick Steger, chanzlist da Zuoz, duos radschuns: «Cun que cha las tevlas cuntegnan da nouv eir il nom da la via, nu s’ho pü da signaliser las vias scu telas tar mincha cruscheda, dimpersè be al cumanzamaint ed a la fin. Impü es que per instituziuns da glüsch blova e per turists pü liger da chatter uschè üna adressa tschercheda.» El agiundscha cha s’hegia impustüt as decis per quista soluziun per garantir üna buna orientaziun, que che chi saja eir sto il motiv principel da l’ordinaziun federela dal 2017. Impü as vö­glia eir eviter üna pruna tevlas tal Stradun. Quella via as tira nempe daspö il nouv adressamaint tres tuot il cumün ed ho diversas cruschedas. La vschinauncha da Zuoz ho tenor il chanzlist cugnuschentscha chi vegnan ramassedas suottascripziuns cunter quistas tevlas, ma ch’üna petiziun nu saja auncha sün maisa: «A la fin dals quints vain be discurrieu da bel e trid ed üngün nu so propi der üna resposta. Minchün po be der sieu gust.» Qualchosa chi resta lönch Zieva cha las nouvas tevlas sun rivedas principi da quist an, vaivan las Zuozingras e’ls ­Zuozinghers la schelta dad u bain monter svess las nouvas tevlas u alura cha’l lavuratori cumünel suprigliess quella incumbenza. Scha’s chamina uossa tres il minz istoric nu’s vezza però auncha bgeras da quellas süllas fatschedas istoricas. Tscherts abitants s’haun nempe agitos da quista nouva soluziun per indicher il numer e las adressas. Sün quist impuls ho alura Aita Bott, abitanta da Zuoz, cumanzo üna petiziun cunter quistas tevlas. Ella disch: «Impustüt ans survivaron quistas tevlas e que’s tratta da qualchosa chi restaro pü lönch. Eau chat cha que merita ün pô dapü sensibilited ed üna megldra soluziun.» Tenor ella sun gnidas ramassedas bgeras suottascripziuns e ch’ella hegia survgnieu ün grand sustegn. Nouva soluziun Fin uossa nun es auncha da vart da la vschinauncha gnida comunicheda üna data fin cur cha las tevlas staun esser montedas. In gir tres vschinaucha as vezza cò e lo eir cha abitants chi haun modificho la grandezza da la tevla per la impitschnir. Que es tenor la vschinauncha eir permiss. Ma siand cha vegnan ramassedas ­suottascirpziuns, ho la vschinauncha intaunt decis dad interrumper la montascha da las tevlas. Patrick Steger disch: «Siand cha vains ­quista discussiun pel mumaint, vainsa inter­ruot la montascha da las tevlas da la vschinauncha oura. Uossa es dad evaluer la situaziun e da guarder scu cha que’s sviluppa tuot.» Eir Aita Bott es gnida contacteda da la vschinauncha ed es gnida infurmeda cha’l proget saja gnieu interruot e cha’l cussagl cumünel saja in tschercha d’üna nouva soluziun. Ed intaunt es la vschinauncha eir in contact culs petiziunaris ed ils ho invout illas discussiuns. Suottascripziuns cunter tevlas In connex cul nouv adressamaint ho la vschinauncha da Zuoz lascho fer nouvas tevlas d’adressas per mincha chesa. La culur e la dimensiun haun però pissero per discussiuns in cumün – cumprais ramasser suottascripziuns cunter quellas. L’an passo sun i’l ram da l’ordinaziun dals noms geografics (GeoNV) gnidas müdedas tuot las adressas a Zuoz. In quel connex ho la vschinauncha lascho fer nouvas tevlas culs ­numers da las chesas. Da nouv sun quellas tevlas melnas e pü grandas cu las veglias ed ellas cuntegnan sper il numer da la chesa eir il nom da la via. Tenor la vschinauncha da Zuoz ho que duos radschuns per quist müdamaint: Cun que cha las tevlas cuntegnan da nouv eir il nom da la via, nu s’ho pü da signaliser las ­vias scu telas tar mincha cruscheda, dimpersè be al cumanzamaint ed a la fin. Impü es que per instituziuns da glüsch blova e per turists pü liger da chatter üna adressa tschercheda, scha’l numer da la chesa e’l nom da la via sun indichos sülla tevla. Uossa vessan las tevlas stuvieu gnir montedas, ma la culur e las dimen­siuns haun pissero per chos cotschens tar tscherts abitants ed abitantas. Sün quel impuls ho la Zuozingra Aita Bott cumanzo a ramasser suottascripziuns cunter las nouvas tevlas. Ella disch: «Impustüt ans survivaron quistas tevlas e que’s tratta da qualchosa chi restaro pü lönch. Eau chat cha que merita ün pô dapü sensibilited ed üna megldra soluziun.» (fmr/cam) ’l minz da Zuoz haun fin uossa be la chesa cumünela (schnestra) e’l Volg (dretta) monto la nouva tevlina. ’l minz da Zuoz haun fin uossa be la chesa cumünela (schnestra) e’l Volg (dretta) monto la nouva tevlina.

Survgnir üna diagnosa d’üna greiva malatia es ün schoc per tuot ils pertuchos, ma eir per lur confamiliers e lur cuntuorn. La vita vain missa d’ün mumaint a l’oter cumplettamaing sül cho. Per gnir tres quist temp difficil spordschan differentas instituziuns agüd. In Engiadina e las vals dal süd es gnida fundeda avaunt 20 ans la societed AVEGNIR. Discuors e cussagliaziuns Duos cusgliedras s’ingaschan actuelmaing per la societed e lavuran tenor bsögn. Ch’ellas sajan scoledas i’l sectur da la psico-oncologia, disch Franzisca Giovanoli, suprastanta da la societed AVEGNIR. La societed svessa gnia finanzieda cumplainamaing da donaziuns e commembranza. Üngüna festa pompusa Pel 20avel giubileum s’ho que decis da desister d’üna granda festa. Que a favur da las finanzas e la lavur preziusa per la regiun, uscheja Franzisca Giovanoli. Pel futur da la societed AVEGNIR giavüscha ella da pudair cuntinuer cul sustegn e l’ingaschamaint scu fin hoz. (rtr/fmr)

In gövgia passeda ho la regenza grischuna comunicho d’avair appruvo il proget pel sviamaint da La Punt. Las lavuors da construcziun pel proget dessan custair 83,5 milliuns francs e cumanzer la prümavaira 2025 – premiss cha nun entran üngüns recuors infra 30 dis. Ils prüms discuors davart ün sviamaint per La Punt sun già gnieus fats avaunt 40 ans cur cha’d es gnieu considero al principi dals ans 1980 da construir ün tel per la vschinauncha al Pass da l’Alvra. Perche cha la via chantunela a La Punt – impustüt traunter la cruscheda cun l’acces pel Pass da l’Alvra e la sortida dal cumün in direcziun Bever – es magari stretta. Uschè es que in tscherts lös quasi impussibel da cruscher. Il nouv sviamaint dess perque impustüt deliberer il center da La Punt dal trafic da transit ed augmanter la sgürezza per peduns e velocipedists. Ed in generel dess eir gnir augmanteda la qualited da viver da la populaziun da La Punt. Adatto il proget püssas voutas Zieva cha’l proget per ün sviamaint da La Punt es gnieu considero da nouv a partir dal 2014, s’ho adatto fin in november 2015 ün proget per ün sviamaint a las pretensiuns dal temp. Tenor Reto Knuchel, indschegner chantunel tar l’Uffizi da construcziun bassa grischun, vaiva la Cumischiun federela per la protecziun da la natüra a la patria (ENHK) avaunt och ans criticho il proget da quel temp: «La ENHK ho güdicho il proget l’an 2015 scu intervenziun gravanta in l’ISOS (Inventari federel dals lös svizzers d’importanza naziunela degns da protecziun ISOS e protecziun dal purtret dal lö). Cun la surlavuraziun l’an 2018 es il proget be auncha gnieu güdicho scu pitschna intervenziun da la ENHK.» Sün fundament dals resuns e dals recuors es il proget aunch’üna vouta gnieu surlavuro essenzielmaing ed in seguit gnieu expost public da nouv d’utuon 2018. «In november 2018 vainsa survgnieu aunch’üna vouta üna critica da diversas varts. Sün que vainsa da nouv surlavuro ed alura integro ün access süd da La Punt invers l’Engiadin’Ota, chi nu d’eira previs oriundamaing», disch Reto Knuchel. Tunnel, duos access, rondella I’l fratemp ho la regenza pudieu fer tuots ils pass da procedura e finelmaing appruver il proget per il sviamaint quist’eivna. Il proget actuel prevezza ün tunnel da var 584 meters, chi maina pü u main suot la staziun e la lingia dal tren oura. La Punt Chamues-ch scu eir la via dal Pass da l’Alvra vegnan collios a l’ur nord dal cumün tres la rundella «Gianda» cun la via d’Engiadina. Al süd do que eir ün seguond access in direcziun Engiadin‘Ota. Madulain survain ün nouv access da «T» chi po gnir druvo da tuottas duos varts. Üna nouva punt sur l’En da var 55 meters dess impü gualiver la stüerta tar la cruscheda per l’access da Madulain e’l sviamaint in direcziun Zuoz. Pruvo da resguarder ils dubis «Nus vains propi pruvo da reguarder tuot ils dubis a reguard quist proget. Ma eir d’integrer ulteriuras propostas, scu p.ex. l’access süd», disch Reto Knuchel. El agiundscha però ch‘els sajan uossa optimistics quista vouta. L’an passo d’eira nempe auncha previs cha las prüma badiglieda pel sviamaint pudess gnir fatta quist an u alura l’an chi vain. Tenor l’indschegner chantunel sto quist retard in connex cun las dimensiuns dal proget: «Cun ün tel grand proget dad 83,5 milliuns francs ho que simplamaing druvo quist temp per sclerir tuot ils puncts finch chi’d es gnida deda l’approvaziun.» Scha nu vessan da gnir inoltros üngüns recuors tal Güdisch administrativ dal Grischun infra il termin da 30 dis, alura cumainza l’Uffizi da construcziun bassa cun l’elavuraziun da la progettaziun d’execuziun. Uschè es que alura previs da cumanzer la prümavaira 2025 cun las lavuors da construcziun. Auncha 30 dis, scha tuot vo bain In gövgia ho la regenza grischuna appruvo il proget per ün sviamaint da La Punt. La prüma badiglieda es previsa per la prümavaira 2025 – premiss chi nu detta üngüns recuors infra ils prossems 30 dis. La regenza do glüsch verda al proget pel sviamaint da La Punt e l’ho appruvo in gövgia. La via chantunela, chi maina tres la vschinauncha al Pass da l’Alvra, es nempe per part telmaing stretta, cha da cruscher nun es pussibel. Perque es già al principi dals ans 1980 gnieu considero ün sviamaint per La Punt Chamues-ch. Dal 2014 es quista ideja darcho dvanteda actuela ed in seguit es gnieu elavuro ün proget adatto als bsögns dal temp. Zieva üna prüma critica vi dal proget da vart da la Cumischiun per la protecziun da la natüra e patria (ENHK) l’an 2015, es quel gnieu surlavuro essenzielmaing. Ün seguond recuors l’an 2018 ho gieu per consequenza cha’d es gnieu progetto ün ulteriur ­access. «Intaunt vains propi pruvo da reguarder tuot ils dubis a reguard quist proget. Ma eir d’integrer ulteriuras propostas, scu p.ex. l’access süd», disch Reto Knuchel, indschegner chantunel. Intaunt es l’Uffizi da construcziun bassa però optimistic pel proget actuel. Scha nu vessan da gnir inoltros üngüns recuors tal Güdisch ­administrativ dal Grischun infra il termin da 30 dis, alura inviescha l’Uffizi da construcziun bassa ils prossems pass per pussibilter la prüma badiglieda da l’an 2025. (fmr/cam) La visualisaziun dal proget actuel appruvo da la regenza. La Punt Chamues-ch our d'vista da la via dal Pass da l'Alvra.

La suprastanza ho infurmo a la radunanza cumünela da Schlarigna davart il proget per renatüraliser l’En. Dit SCHI ho la radunanza eir a las müdedas previssas tar l’Engiadina Turissem SA. La suprastanza da Schlarigna ho infurmo in lündeschdi saira a la radunanza cumünela davart la renatüralisaziun da l’En: Retscherchas da la vschinauncha haun musso cha que nu saja necessari da saner la deponia i’l perimeter tenor Ordinaziun davart ledschas veglias. Ils cuosts da 5,3 milliuns francs vess la vschinauncha stuvieu surpiglier. La renatüralisaziun es già gnida appruveda in avrigl 2021 e dess custair a Schlarigna maximalmaing 480 000 francs (da cuosts totels da 4,4 milliuns francs per la nouva varianta da renatüralisaziun). Per saner il quartier Pradatsch Sur do que ün credit da 6,4 milliuns francs. Ils possessurs da terrain privat stöglian surpiglier üna part dals cuosts da sanaziun. Ün büro d’indschegners stima ils cuosts totels cun circa 546 milliuns francs, cha que possan però esser a la fin var 25 % dapü u damain. Las lingias d’ova e las vias stöglian, scu cha la vschinauncha ho infurmo, gnir refattas urgiaintamaing. Müdedas da l’Engiadina Turissem SA L'organisaziun da turissem (anteriura Engiadina San Murezzan Turissem SA) vain reorganiseda sainza la vschinauncha da San Murezzan. La radunanza cumünela ho do a la suprastanza il permiss da fer üna cunvegna da prestaziun cun la nouva organisaziun. Da nouv dess l’organisaziun dvanter ün’organisaziun da management da turissem (e brich be ün’organisaziun da marketing scu fin uossa). La vschinauncha San Murezzan dess pajer 1,28 milliuns francs per survgnir las prestaziuns da l’organisaziun. La radunanza ho eir appruvo la contribuziun da 347 100 francs pel proget turistic «Digital Customer Journey» illa Regiun Malögia. Sustegn eir per la fundaziun «Schlisuler Engiadina» La vschinauncha da Schlarigna ho decis da dvanter commembra da la fundaziun «Schlisuler Engiadina» e la radunanza cumünela ho appruvo l’import da 50 000 francs per quel adöver. Ultra da que ho la radunanza cumünela decis cha que saja eir in avegnir permiss a persunas da l’exteriur da cumprer terrain a Schlarigna, e cha la quota da la vendita da surfabricaziuns cumplettas saja inavaunt 100 %. La vschinauncha da Schlarigna ho salvo in lündeschdi saira sia radunanza cumünela e d'infuormaziun.

Daspö passa duos ans s’adressescha il chanel da Tik Tok ufficiel da la destinaziun da turissem d’Engiadin’Ota a la generaziun Z da la Svizra. In collavuraziun cun ün’agentura externa e l’influenzedra Chiara vegnan in möd umoristic preschantos divers aspets da la val. Ma culs fats nu pigliane adüna uschè precis. «La Svizra do que daspö bundant 175 ans, il güramaint dal Rütli d’eira avaunt passa 730 ans – ma il bagn tar quista funtauna exista ​​​​​​​daspö 3000 ans», disch l’influenzedra Chiara in ün dals videos da la Engiadina Turissem SA e muossa a la fin sül Bagn minerel a Samedan. L’ün u l’oter s’algordaro però auncha cha fin avaunt 14 ans – cur cha’l bagn minerel ho aviert sias portas dal 2009 – nu gniva nudo bger immez Samedan. E l’ün u l’otra s’algordaro sgür eir auncha d’esser sto in quel stabilimaint a fer cumischiuns in l’anteriur Coop. Cun que cha la influenzedra nu pera a maun da sieu accent d’esser indigena, s’ho deda la dumanda chi chi pissera pel cuntgnieu e per las infurmaziuns da quist chanel. Ün chanel chi’d ho in conguel cun otras destinaziuns da turissem però grand success e chi d’eira ün dals prüms per fer reclama per üna destinaziun turistica. Jan Steiner, Brand Manager tar la Engiadina Turissem SA, ho do sclarimaint davart il concept e’l chanel da Tik Tok ufficiel da la destinaziun. Sbaglio cun San Murezzan? Sül chanel da Tik Tok do Chiara traunter oter tips cu as trer aint adatto in Engiadina, cu cha’s po eviter cha l’accu dal handy as svöda svelt sün pista e in gir dadour a fer bgeras activiteds. Ella renda però eir attent ad occurrenzas, preschainta diversas spüertas e tradescha tips secrets. E sün sieu video, inua ch’ella preschainta apunta il Bagn minerel Samedan, as vain dafatta a savair cha lo vegna fat il bagn daspö passa 3000 ans. Cler cha que nun es vaira, ella varo managio la funtauna da San Murezzan chi ho ün inchaschamaint dal temp da bruonz chi datescha dal 1411 aunz Cristus. Ma eir lo nu saro que gnieu nudo taunt avaunt passa 3000 ans. Pleds na optimels E che dist uossa la destiniaziun da quistas retscherchas na taunt profuondas? «Cun quist video dess gnir preschanto concretamaing il Bagn minerel a Samedan. In quist connex vainsa güsta eir rendieu attent sülla lungia tradiziun da wellness in Engiadina. Quella vo propi inavous i’l temp da bruonz, cur cha la Funtauna da Mauritius a San Murezzan es gnida druveda per la prüma vouta da visitaduors per fer il bagn», disch Jan Steiner. El agiundscha cha’ls pleds cha la influenzedra drouva i’l video manzuno nu sajan però taunt optimels, ma cha’l messagi vess dad esser cler. Giast e na indigen Da piglier scu persuna principela ün giast e na qualchün indigen d’eira tenor Jan Steiner da prüma davent part dal concept da quist chanel e que ho eir sieu motiv: «Per ragiundscher la generaziun Z (annedas traunter il 1995 e’l 2010) da la Svizra, discuorra Chiara tudas-ch svizzer e s’adressescha directamaing per tü i’ls videos als aspectatuors. Nos böt es que da render attent la gruppa in mera in möd autentic e simpatic a l’Engiadin’Ota.» El agiundscha cha’l chanel da Tik Tok hegia fin uossa fat üna buna figüra in quista prüma fasa e que grazcha ad ün cler concept. Ed eir in conguel cun otras destinaziuns da turissem hegia lur chanel ragiunt bgera glieud e l’Engiadin’Ota d’eira üna da las prümas destinaziuns chi ho lavuro cun ün influencer sün Tik Tok. «Fin l’an passo d’eirans nus la destinaziun da turissem culs pü bgers followers in Svizra sün Tik Tok. Uossa ans haun surpasso Svizra Turissem ed oters, ma nus essans aunch’adüna fich bain landervi», declera Jan Steiner. Uschè ho Engiadina Turissem hozindi passa 15 000 followers. In conguel ho Zermatt passa 3400, il Jungfraujoch passa 77 000 followers e Svizra Turissem passa 111 000 followers. Evaluer il futur dal chanel Avaunt cha Chiara ho surpiglio l’incumbenza per la destinaziun da turissem, nu vaiva ella üna granda basa da fans ed ella es gnida tschernida per l’incumbenza cun ün scouting. Tenor Jan Steiner vegnan las idejas pels videos discussas in regulers brainstormings traunter ils partiues invouts – voul dir la destinaziun e l’agentura externa, chi’d es invouta i’l chanel da Tik Tok e Chiara. La destinaziun turistica es eir adüna landervi a guarder cu optimer laccount da Tik Tok: «Uossa essans a ponderer scha vulains eir integrer glieud indigena, chi preschainta la val our da lur perspectiva. Ma in generel essans fin uossa fich cuntaints cul chanel.» L’Engiadina e’l Tik Tok ufficiel Daspö bundant duos ans es la destinaziun turistica d’Engiadin’Ota sün Tik Tok. Lo rapreschainta l’influenzedra Chiara ufficielmaing Engiadina Turissem e s’adressescha in möd simpatic ed umoristic a la generaziun z (annedas traunter il 1995 e’l 2010) in Svizra. Cun Chiara ho la destinaziun turistica lantscho scu üna da las prümas ün chanel sün Tik Tok. E fin l’an passo d’eira l’Engiadin‘Ota eir la destinaziun culs pü bgers followers sün quella rait sociela in Svizra. Ils videos vegnan realisos in collavuraziun traunter la destinaziun, Chiara ed üna ditta externa. Ma lur retscherchas nu peran adüna dad esser taunt profuondas. (fmr/cam) L’influenzedra Chiara es daspö passa duos ans la vista uffciela da la Engiadina Turissem SA sün Tik Tok. L’influenzedra Chiara es daspö passa duos ans la vista uffciela da la Engiadina Turissem SA sün Tik Tok.

In mardi e marculdi saira ho la vschinauncha da S-chanf gieu üna radunanza cumünela in duos parts. Il suveraun ho traunter oter appruvo üna revisiun da la constituziun ed ün’iniziativa per dapü transparenza scu eir accepto ün scumand da fö sün territori cumünel. 60 persunas s’haun partecipedas a la radunanza cumünela da S-chanf in mardi e marculdi, ils 25 e 26 avrigl 2023. La radschun da fer la radunanza cumünela in duos sairas d’eira tenor la vschinauncha da S-chanf surtuot per pudair discuter la constituziun e la ledscha d’organisaziun. La constituziun es a la fin accepteda a maun da l’urna cun üna granda magiurited. Ma eir las ulteriuras dumandas sun gnidas appruvedas. Separaziun clera La radunanza cumünela da S-chanf dals 8 gün 2022 ho tschernieu üna cumischiun per elavurer üna revisiun parziela da la constituziun cumünela. Böt da quella d’eira cha vain realiseda ün’organisaziun chi prevezza üna separaziun clera traunter il livel strategic/politic ed il livel operativ. Impü ho quella eir elavuro üna ledscha a reguard l’organisaziun cumünela. Cun la revisiun da la constituziun s’ho pudieu introdür üna direcziun d’affers e s-chaffir la basa per la ledscha d’organisaziun. Quella regla l’organisaziun funcziunela da las autoriteds. La ledscha es gnida accepteda cun granda magiurited. La radunanza ho però decis da lascher il temp d’uffizi dals suprastants sün trais ans scu eir da lascher il quorum per iniziativas sün 20 vuschs. Previs füss sto d’augmanter il temp d’uffizi da la suprastanza ed il presidi da trais sün quatter ans e’l quorum per iniziativas sün 40 vuschs. Que cun l’argumentaziun cha las persunas elettas in ün gremi politic hegian dapü temp per as approfundir illa materia politica cumünela. Dapü transparenza e main fö artificiel La fin december 2022 es entreda tar la vschinauncha üna dumanda d’iniziativa, la quela pretendaiva l’introducziun dal princip da transparenza tenor la ledscha correspundenta dal chantun Grischun. Ils da S-chanf haun accepto eir quista iniziativa cun magiurited. Tenor la vschinauncha es l’avantag dal princip da transparenza da pudair creer fiduzcha, acceptanza e vicinanza burgaisa. Cun quist pass segua S-chanf a diversas vschinaunchas in Engiadin’Ota, chi haun eir introdüt il princip da transparenza tenor ledscha chantunela. Ed eir üna iniziativa per ün scumand da fös artificiels es gnida accepteda. Quella scumanda mincha möd d’arder giò petardas, raketas, fös artificiels e simils ogets pirotecnics chi faun canera, scu eir il lascher cruder linternas dal tschêl sün l’inter territori da la vschinauncha da S-chanf. L’iniziativa es gnida accepteda cun tschinch vuschs dapü cu la cuntraproposta da la suprastanza chi vulaiva permetter ils 1. avuost ed a Silvester ils fös surnumnos. Proget solar vain tratto a la prosma radunanza Impü haun ils da S-chanf düraunt las duos sairas eir accepto taunt la revisiun parziela da la zona da Camping Chapella scu eir la revisiun parziela da la determinaziun dal spazi d’ova. E la fin finela ho la radunanza cun granda magiurited eir auncha delibero ün credit da 46 650 francs per la cumprita d’ün tractorin cun braschun, fargun e schlavazzun. A reguard üna reponderaziun dal proget fotovoltaic sü Murtèr es gnieu accepto d’entrer in quista tematica a la prosma radunanza cumünela. Per entrer aunch’üna vouta, voul que a la prosma radunanza però ün quorum da 2/3 da las vuschs, uschè la vschinauncha da S-chanf. Diversas müdedas illa constituziun Il suveraun da S-chanf s’ho chatto quist eivna güsta a duos sairas üna zieva l’otra per üna radunanza cumünela. La radschun da fer la radunanza cumünela in duos parts d’eira tenor la vschinauncha da S-chanf surtuot per pudair discuter la constituziun e la ledscha d’organisaziun. La revisiun da la constituziun es a la fin gnida accepteda a maun da l’urna cun üna granda magiurited. Böt da quella es üna separaziun clera traunter il livel strategic/politic ed il livel operativ. Ma eir las ulteriuras dumandas sun gnidas appruvedas da las 60 votantas e votants. (fmr/cam S-chanf ho quist‘eivna traunter oter accepto üna revisiun da la constituziun ed ün‘iniziativa per dapü transparenza.