En vista a las elecziuns chantunalas dal 2022 fa l’organisaziun linguistic culturala dal Grischun talian – la Pro Grigioni Italiano (PGI) – in appel a las partidas grischunas. En ina communicaziun a las medias intimescha ella las partidas da resguardar en la nominaziun da candidatas e candidats per la regenza grischuna era aspects linguistics e culturals. Tenor la PGI èsi necessari ch’il gremi suprem grischun possia represchentar tuttas regiuns linguisticas dal Grischun. Explicitamain è la PGI damai da l’idea che la minoritad da lingua taliana stoppia esser represchentada en la regenza grischuna. La PGI pretenda perquai en sia communicaziun che la questiun linguistica vegnia tractada e resguardada da las partidas cun elavurar las candidaturas per las proximas elecziuns il matg 2022. Actualmain n’ha la regenza grischuna nagin/a represchentant/a da lingua taliana u da las valladas talianas en ses gremi. (cdm/fmr)

El è stà ils davos sis onns il «pli aut Rumantsch» – vul dir president da la Lia Rumantscha: Johannes Flury (71) dad Aschera. Causa limita da vegliadetgna na po el betg pli recandidar. Previsiblamain vegnan elegidas la fin da quest mais Gianna Luzio ed Urezza Famos sco sias successuras, en in co-presidi. La FMR ha discurrì cun Johannes Flury davart la nischa da la «Chara lingua», sur da la festa da giubileum a Zuoz e la «narramenta rumantscha». FMR: «La Rumantschia dovra voss sustegn!» – Savais tgi ch’ha ditg quai dacurt? Johannes Flury: (ri) Gea, gea, quai sai jau schon. Quai èn stads Voss pleds avant diesch dis tar l’avertura da la pitschna exposiziun sur dal rumantsch en la Chasa dals chantuns a Berna. Gea, igl era propi in appel en spezial per la glieud da la diaspora. La Lia Rumantscha è vidlonder da procurar purschidas per quella cuminanza, per exempel cun pussibilitads per s’emprender d’enconuscher u per trametter ils uffants en lecziuns da rumantsch. Tut quai funcziuna be, sche Rumantschas e Rumantschs en la diaspora participeschan. I dovra la glieud ch’è pronta ed averta da duvrar quellas purschidas. Perquai quest appel. En general – tge sustegn concret dovra la Rumantschia? Ella dovra per l’ina il sustegn da quels enturn. Perquai datti occasiuns sco a Berna ubain las festivitads da la LR a Zuoz. Grazia a quellas pon ins mussar al rest da la Svizra: questa lingua è ina part dal pajais e questa Svizra na fiss betg la medema senza il rumantsch. Jau hai empruvà – ed jau crai ch’i saja era gartegià per part – da mussar ch’il mantegniment da la lingua rumantscha n’è betg mo ina chaussa da la cultura e forsa anc dal turissem, mabain ina dumonda da la chapientscha da la Svizra da sasez. Però i dovra natiralmain dasperas era la veglia da Rumantschas e Rumantschs da viver e da mantegnair lur lingua. E quai è mintgatant in pau pli difficil. Pertge? Persunas da lingua tudestga, quellas dovran simplamain lur lingua, senza grond ponderar. Tar il rumantsch dovri in sforz supplementar da propi er duvrar il rumantsch en ina u l’autra domena u occasiun. Jau hai empruvà da deliberar qua u là il rumantsch or la nischa da «Chara lingua da la mamma», nua ch’ella è messa bain a post. Era la lingua rumantscha po esser ilarica e selvadia, sco mintga lingua. La Lia Rumantscha è gea l’instituziun che gestiunescha tut il sustegn – ella procura per raps e reparta quels, ella coordinescha ils sustegns, chanalisescha quels sin divers secturs u regiuns ed ella dat era sezza sustegn concret en furma da curs, cussegliaziuns u translaziuns. Insumma, nua fa la LR bain sia lavur? Ella è ferma cun metter a disposiziun l’iseglia ed ils instruments – p.ex. il Pledari grond u cun sviluppar in program da correctura. Era la lavur da las collavuraturas e dals collavuraturs regiunals vegn appreziada ferm. Ma era buns collavuraturs persuls na salvan anc nagina lingua. E nua è la LR main ferma? Quai è grev da dir, jau schess forsa en il sectur dals uffants, ils quals han ozendi en autras linguas da tuttas sorts apps, filmins e games. Là fissi flot dad avair dapli material. E lura fissi impurtant da stgaffir – uschè banal sco quai ch’i tuna – anc dapli lieus d’inscunter rumantschs, sco quai che la LR ha ussa era creà cun tavulins e cafés. Ed in ulteriur punct: i fiss d’integrar meglier ils proprietaris da segundas abitaziuns, sco p.ex. en Tujetsch, nua ch’i vegn purschì curs da rumantsch. En Voss temp d’uffizi è crudà il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha – cun teater, festivitads e lavuratoris durant duas emnas a Zuoz. Tge resta da Zuoz? Per mai resta in augment da la chapientscha vicendaivla. Jau sun vegnì admonì ch’ils Sursilvans na vegnian segir betg en Engiadina. Quai n’è betg stà il cas – divers èn vegnids a Zuoz. Il segund punct: Il rumantsch ha survegnì ina gronda visibilitad en Svizra. Ed il terz punct: Zuoz ha mussà ch’igl è necessari mintgatant sco cuminanza linguistica da far inscunters u projects cuminaivels. Il proxim onn ha lieu puspè il Festival da la chanzun rumantscha e forsa datti puspè insacura quests proxims onns in ulteriur arranschament en Surselva. Tals inscunters fan bain. I na ston betg esser da la partida be ils Rumantschs da professiun, mabain i pon esser simpels inscunters populars. Restà da las festivitads a Zuoz èn segir ils bels maletgs dad ina Rumantschia che festivescha sasezza. Ma propi in messadi, in project concret, ina visiun n’è betg creschida or da quels dis. Jau sun era vegnì dumandà quels dis, sch’il rumantsch vivia anc en 100 onns? Sch’il rumantsch haja insumma in avegnir? – Ed il pli gugent avess jau cità ina frasa or da la bibla: «Ve e guarda!» Ils maletgs dals uffants che giogan sin la plazza u las salas emplenidas per il teater, quels maletgs restan. Quai tanscha per mai sco messadi, quai è gia bler. En l’operativa da la LR èsi stà malruassaivel: Trais secretaris generals durant sis onns – Urs Cadruvi, Martin Gabriel ed ussa Diego Deplazes – quai n’èn betg gist premissas agreablas per in president. Na, quai n’è betg stà uschè agreabel. Urs Cadruvi ha decis da surpigliar ina nova sfida professiunala, quai è da chapir. Silsuenter, cun Martin Gabriel, avain nus bainspert badà ensemen che l’uffizi da secretari general n’è betg il post adattà per el. Ed ussa è Diego Deplazes gist entrà en uffizi. Insumma, da quellas situaziuns datti. Jau avess era gì gugent ch’i fiss stà auter. Ma jau crai che nus sajan adina vegnids a tapin bain era persunalmain cun situaziuns pli tendidas. Tuttina è capità detg bler quests davos sis onns: l’emprim avevas Vus anc da s’occupar cun ina reorganisaziun da la LR, quai ch’è vegnì refusà da la radunanza. Lura hai dà las festivitads da 100 onns, duas elecziuns da secretaris, il project da la FMR, las decisiuns davart rumantsch grischun en scola, l’elavuraziun dad ina nova strategia, la dumbraziun «interna» da Rumantschas e Rumantschs, il catalog da mesiras dal chantun per promover las linguas minoritaras. Insumma, tge è stà tenor Vus il term il pli impurtant? Jau schess ussa ils pass en direcziun da la digitalisaziun, cun singuls projects, ed ussa era ils projects inoltrads per la promoziun dal rumantsch en la diaspora. Quai èn impurtants pass per l’avegnir e nus sperain da survegnir qua era il sustegn necessari da la Confederaziun. A la radunanza a Sent vegn era discutada e tractada la nova strategia da la Lia Rumantscha. Ina lunga pagliola? Gea, quai ha cuzzà in mument. Enfin ussa ha il palpiri survegnì buns resuns, era sch’i dat vuschs criticas. La difficultad tar talas strategias è adina da tegnair la ballantscha tranter mesiras concretas e las finamiras e visiuns pli abstractas. Tgi ch’enconuscha mai, quel u quella sa che jau na sun betg per forza in ami da las visiuns «grondiusas», mabain plitost quel da las mesiras concretas. Apunta, a leger il nov palpiri strategic na para quel betg dad esser enorm curaschus, cun visiuns, pretensiuns e finamiras a lunga vista. Manca il curaschi? Quai ha probabel da far era cun mia persunalitad. Jau hai adina empruvà da realisar quai che pareva pussaivel e realisabel. Jau sun «ein hoffnungsloser Realist» – ma betg in senza speranza, simplamain in ferm realist. Qua pon lura forsa mias successuras optimar quai ch’è dad optimar. Il rumantsch grischun è stà durant divers onns in project strategic impurtant da la Lia Rumantscha. Però ussa, en la nova strategia elavurada e preparada na datti en sasez nagina posiziun co ch’i pudess ir vinavant cun questa lingua da standard. Pertge betg? Jau hai davent da l’entschatta da mes temp d’uffizi ditg che jau na vegnia betg a m’externar en las dumondas dal rumantsch grischun. Schegea ch’igl è perfin vegnida fatga la pretensiun che la LR duai turnar en sia correspundenza tar il sistem vegl, vul dir senza il rumantsch grischun, mabain duvrond in onn il vallader sco lingua instituziunala ed il proxim onn il sursilvan. Là hai jau ditg cleramain che quai na vegn gnanc en dumonda. Ussa è gea tut cler cun la lingua administrativa, era tar chantun e Confederaziun. Da l’autra vart sun jau però era stà da l’avis ch’ins stoppia ussa laschar crescher erva sur la discussiun. Tgi sa, forsa che en diesch onns èsi da reprender tut. Las statisticas las pli actualas dattan pauc andit per optimissem: las regiuns rumantschas perdan, ed il rumantsch è adina pli ferm sut squitsch dal tudestg. Nua datti anc speranza? Quai è il svilup general en las vals alpinas, era en las pitschnas vischnancas dal Partenz u en il Vallais. Las regiuns perifericas e las vischnancas pitschnas perdan – exact là, nua ch’il rumantsch è dachasa. Perquai gea, igl è da far tut il pussaivel per p.ex. mantegnair las scolas rumantschas en quellas regiuns e vischnancas. Però a medem mument stuain nus er cumbatter per scolas bilinguas en la diaspora. Nus stuain sco cuminanza rumantscha quasi cumpensar en auters lieus, quai che nus perdain en ils territoris da tschep. Vus essas gea oriundamain reverenda, ina persuna ch’aveva era da cusseglier persunas en muments da plaschair u en muments pli difficultus? Tge cussegliais al mund rumantsch? Da duvrar il rumantsch cun plaschair. Sche tut è mo in sforz, lura èsi meglier da chalar. Mintgatant manca quel plaschair en discussiuns rumantschas – er il rir sur da sasez. Vus essas gea da lingua materna tudestga, avais però emprais rumantsch durant Voss temp sco reverenda a Sent. Avant sis onns avais ristgà sco «diasporian» da surpigliar il timun da la LR. Faschessas puspè quai? Avant sis onns n’hai jau betg tschertgà l’uffizi. Il rumantsch ha però procurà per uschè bleras bellas uras che jau sun stà pront da forsa dar enavos insatge. Cler ch’igl ha era dà muments, nua che jau hai pensà: Tge narramenta è quest qua! Però na, jau sun stà gugent president ed hai era emprais bler. Spezialmain gugent – ed jau crai era bain – hai jau fatg lavur da lobi e d’intermediaziun per il rumantsch, era sin livel naziunal. «Tge narramenta è quest qua!» Johannes Flury, president da la Lia Rumantscha «Jau sun ‹ein hoffnungsloser Realist› – ma betg in senza speranza, simplamain in ferm realist.» Johannes Flury, president da la Lia Rumantscha «Era la lingua rumantscha po esser ilarica e selvadia, sco mintga lingua.» Johannes Flury, president da la Lia Rumantscha Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn. Johannes Flury sin stgala per bandunar la Chasa Rumantscha a Cuira. El è dapi l’onn 2016 president da la Lia Rumantscha e vegn a restar en uffizi enfin la fin da quest onn. «Tge narramenta è quest qua» Ils 30 d’october vegn el a manar sia davosa radunanza sco president da la Lia Rumantscha – Johannes Flury. Ed a Sent vegn gist elegida sia successiun. La FMR ha discurrì cun Johannes Flury davart ils 6 onns sco «pli aut Rumantsch». David Truttmann/FMR L’onn 2015 aveva el gist chalà sco rectur da la Scola auta pedagogica dal Grischun. Ed atgnamain n’aveva Johannes Flury (72) betg tscher­tgà l’uffizi – perquai ch’el sco persuna da lingua tudestga n’avess betg spetgà da vegnir dumandà per il post da president da la Lia Rumantscha (LR). El ha però candidà, è vegnì elegì ed è restà sis onns a la testa da la LR. Ussa sto el chalar pervi da limitaziun da vegliadetgna. Presidentas u presidents da la LR han numnadamain dad esser sut 70 onns tar ina reelecziun. Il punct culminant da ses temp d’uffizi èn stadas senza dubi las festivitads da 100 onns Lia Rumantscha ch’han gì lieu l’avust 2019 a Zuoz. Pli malruassaivel èsi stà a livel operativ – il president Johannes Flury ha gì da lavurar en quests sis onns cun trais differents secretaris generals. Ussa, suenter sis onns, tira Johannes Flury sia bilantscha da la lavur cun la cuminanza rumantscha: «Cler ch’igl ha era dà muments, nua che jau hai pensà: Tge narramenta è quest qua! Però na, jau sun stà gugent president ed hai era emprais bler.»

Sco amatur da sport legel era cun interess ils rapports ed artitgels respectivs che vegnan publitgads en La Quotidiana. L’avust passà ha Hans Huonder rapportà da sias entschattas sco redactur da sport l’onn 1987. El ha raquintà dals derbis legendars tranter ils clubs da ballape da Trun e Danis-Tavanasa e da l’euforia dals fans che «mavava amoc» sche l’arbiter na tschivlava betg en favur da lur equipa. Quai eran anc temps! Jau ma sun lura regurdà d’in artitgel legì en la Gasetta Romontscha da pia memoria. En quel aveva in correspundent (Corr.) explitgà l’origin da quest sport cun reglas che valan sin l’entir mund. A savair vegnin nus era che gia ils vegls Chinais enconuschevan ina varianta dal gieu, e ch’era a Firenza è quel documentà dapi il 14avel tschientaner. Per propi «inventà» il ballape sco nus enconuschain el oz, han la finala lura ils Englais. Dal reminent: Anc oz vegn il «Calcio Storico» – ina maschaida da ballape, wrestling e rugby – pratitgà a Firenza. Onn per onn s’inscuntran equipas dals differents quartiers da la citad sin la Piazza Santa Croce. Il final dal turnier 2021 è stà ils 9 da settember. Per motivs da corona n’han aspectaturs betg pudì assister als gieus. Gudagnà han ils Blaus (Azzuri) da Santa Croce encunter ils Verds (Verdi) da San Giovanni, e quai cun 12:1. Il Corr. cuntinuescha: «Igl ei buca de far curvien sch’era nos giuvens romontschs han tschaffen e simpatia per el. Nunditgond biars inimitgs, che sesprovan dil reminent de boicottar insumma tut svilup corporal de nossa giuventetgna, fa el onn per onn progress. Quasi mintga vischnaunca sursilvana, che ha la pusseivladad de disponer d’ina plazza de giug, sepresenta oz cun ina equipa.» La tenuta quai che pertutga il «svilup corporal de nossa giuventetgna» è sa midadà en il decurs dals onns – ed era la fevra dals fans è sa quietada. A quella conclusiun vegn era Hans Huonder sch’el scriva oz: «Il ballapei viva bein aunc, mo buca cun quell’intensitad ed emoziunalitad, cun quei fiug d’antruras.» E co tunava quai avant onns? «Ei capeta differentas ga ch’il publicum lai curdar objecziuns ualti massivas encunter giugadurs… Il medem vala per las decisiuns dil derschader. Quellas ein, silmeins duront il giug definitivas. Pon ellas esser aunc aschi paradoxas, sche ha ei absolutamein negin senn de far opposiziun.» La suandanta constataziun, formulada dal Corr. en la Gasetta Romontscha dals 26-10-1944, vala dentant anc oz: «Igl ei in punct cardinal, ch’in aspectatur sto posseder las enconuschientschas fundamentalas dil giug de b. a. p., sch’el vul persequitar cun interess e plascher in ‹matsch›. Aschia dat ei aunc oz biars ch’ein buca pertscharts ch’il giug de b. a. p. ei in giug d’equipa e buca ina revista de prestaziuns individualas». Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

2. liga regiunala, gruppa 1 Ruggell – Montlingen 2:1 Abtwil-Engelburg – Mels 1:3 Dardania S. Gagl – Au-Berneck 1:2 Vaduz – Winkeln 4:0 St. Margrethen – Herisau 0:4 Domat – Schluein Glion 7:0 1. Vaduz 7/17; 2. Dardania S. Gagl 6/11; 3. Mels 6/11; 4. Herisau 6/11, 5. Abtwil-Engelburg 6/10; 6. St. Margrethen 6/10; 7. Ruggell 5/8; 8. Domat 5/6; 9. Au-Berneck 6/6; 10. Montlingen 7/4; 11. Schluein Glion 6/2; 12. Winkeln 6/2. 3. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Glaruna 3:1 Tusaun-Cazas – Valposchiavo 2:2 Landquart – Weesen 4:1 Uznach – Sargans 3:2 Lumnezia – Surses 1:1 Eschenbach – Trun/Rabius 8:2 1. Eschenbach 6/16; 2. Bogn Ragaz 6/14; 3. Glaruna 6/13; 4. Landquart 6/10; 5. Sargans 6/9; 6. Valposchiavo 6/9; 7. Tusaun-Cazas 6/7; 8. Surses 6/7; 9. Uznach 6/7; 10. Trun/Rabius 6/6; 11. Weesen 6/3; 12. Lumnezia 6/1. 4. liga, gruppa 1 Domat – Panaduz 3:0 Laax – Valposchiavo 2:5 Danis-Tavanasa – Cuira 97 1:4 Schluein Glion – Vaz-sut 2:4 Schlarigna – Bogn Ragaz 2:1 1. Domat 7/15; 2. Schluein Glion 7/12; 3. Valposchiavo 7/12; 4. Panaduz 6/10; 5. Schlarigna 6/10; 6. Cuira 97 7/10; 7. Danis-Tavanasa 6/8; 8. Bogn Ragaz 7/7; 9. Vaz-sut 6/5; 10. Laax 7/5. 5. liga, gruppa 1 Lumnezia – Union Trin 0:4 Tusaun-Cazas – Mladost 1:1 Danis-Tavanasa – Sedrun/Mustér 1:2 Trun/Rabius – Panaduz 2:0 1. Mladost 7/16; 2. Sedrun/Mustér 6/13; 3. Union Trin 7/13; 4. Tusaun-Cazas 6/12; 5. Rueun 7/12; 6. Trun/Rabius 7/12; 7. Lumnezia 6/4; 8. Panaduz 6/1; 9. Danis-Tavanasa 6/0. 5. liga, gruppa 2 Surses – Landquart 2:6 Bogn Ragaz – Bregaglia 1:4 Tavau – Tusaun-Cazas 7:1 1. Tavau 6/15; 2. Lusitanos de Samedan 6/12; 3. Tusaun-Cazas 7/10; 4. Lai Valbella 6/9; 5. Surses 6/7; 6. Bregaglia 6/6; 7. Landquart 8/6; 8. Bogn Ragaz 7/0. L’equipa da Scuol è vegnida retratga. Juniors A1, gruppa 1 Surselva – Glaruna 6:1 1. Rotmonten 7/18; 2. Dardania S. Gagl 6/15; 3. Rorschach-Goldach 6/15; 4. Surselva 7/13; 5. Appenzell 7/9; 6. Diepoldsau-Schmitter 6/8; 7. Rebstein 6/7; 8. Tavau 6/3; 9. Sargans 6/3; 10. Glaruna 7/3. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Winkeln – Gossau 2:13 Rorschach-Goldach – Rheintal 1:3 Brühl – Tobel-Affeltrangen 2:1 Surselva – Uzwil-Henau 2:6 Zuzwil – Teufen 0:3 Frauenfeld – Cuera 97 du. 14.00 1. Brühl 8/24; 2. Gossau 7/21; 3. Tobel-Affeltrangen 7/16; 4. Teufen 7/10; 5. Uzwil-Henau 8/10; 6. Rheintal 7/8; 7. Cuira 97 7/7; 8. Zuzwil 7/7; 9. Frauenfeld 7/7; 10. Surselva 7/6; 11. Rorschach-Goldach 7/4; 12. Winkeln-Rotmonten 7/3. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos Samedan – Valposchiavo 3:4 1. Valposchiavo 7/16; 2. Landquart 5/12; 3. Tavau 5/12; 4. Domat 5/12; 5. Schlarigna 5/6; 6. Lusitanos de Samedan 6/5; 7. Surselva 6/4; 8. Vaz-sut 6/3; 9. Grischun Central 5/1. Juniors C1, gruppa 1 Grischun Central – Surselva 7:2 Sargans – Mels 6:2 1. Walenstadt 7/17; 2. Sargans 7/16; 3. Grischun Central 7/15; 4. Ruggell 6/7; 5. Flums 7/7; 6. Mels 7/7; 7. Surselva 7/5; 8. Landquart 6/3. Juniors C2, gruppa 1 Panaduz – Surselva b 6:2 Vaz-sut – Domat 2:4 Surselva a – Cuira 97 0:3 Surselva b – Cuira 97 Laax mes. 18.30 1. Bogn Ragaz 6/15; 2. Domat 6/13; 3. Vaz-sut 6/12; 4. Sevelen 6/12; 5. Cuira 97 7/12; 6. Panaduz 7/12; 7. Surselva c 6/6; 8. Surselva b 7/4; 9. Surselva a 7/0. Juniors D1, gruppa 1 Buchs – Landquart 9:2 Schlarigna – Valposchiavo 4:2 1. Panaduz a 6/16; 2. Mels a 6/15; 3. Buchs a 6/10; 4. Grischun Central a 6/9; 5. Landquart a 6/9; 6. Schlarigna 7/9; 7. Grischun Central b 6/3; 8. Valposchiavo 7/3. Juniors D2, gruppa 2 Sargans a – Mels b 6:3 Landquart b – Domat c 9:2 Vaz-sut – Val Tamina 3:4 1. Sargans a 8/19; 2. Val Tamina 7/15; 3. Landquart b 6/14; 4. Vaz-sut 6/9; 5. Bogn Ragaz a 5/6; 6. Trübbach 6/6; 7. Domat c 6/6; 8. Mels b 7/4; 9. Cuera 97 b 5/3. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Triesen – Tusaun-Cazas 2:1 Au-Berneck – Bütschwil 4:4 Widnau – Rapperswil-Jona 1:0 Linth-Schwanden – Domat 1:2 Uzwil – Romanshorn 5:0 1. Triesen 6/15; 2. Widnau 6/13; 3. Uzwil 5/12; 4. Tusaun-Cazas 5/12; 5. Ebnat-Kapppel 5/7; 6. Bütschwil 6/7; 7. Romanshorn 6/7; 8. Domat 6/6; 9. Au-Berneck 5/5; 10. Rapperswil-Jona 5/2; 11. Linth-Schwanden 5/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Mels – Surselva 1:1 Buchs – Schlarigna 3:1 Tusaun-Cazas – Vaz-sut-Cuira 1:3 1. Buchs 7/16; 2. Vaz-sut-Cuira 8/16; 3. Tusaun-Cazas 7/9; 4. Mels 6/8; 5. Schlarigna 6/7; 6. Flums-Walenstadt 6/6; 7. Surselva 7/4; 8. Schwanden-Linth 7/0. L’equipa da Gams è vegnida retratga. Seniors 30+, gruppa 1 Vaz-sut-Landquart – Schluein Glion 2:0 Tavau – Plaun/Imboden 1:2 Lusitanos Samedan – Tusaun-Cazas 3:3 1. Cuera 97 6/16; 2. Plaun/Imboden 6/11; 3. Lusitanos de Samedan 6/11; 4. Schluein Glion 6/7; 5. Vaz-sut-Landquart 6/7; 6. Tusaun-Cazas 6/3; 7. Tavau 6/2.

Il Di internaziunal dals seniors, venderdi passà, ha la Pro Senectute dal Grischun organisà a Cuira il di «DigitALT» cun referats ed infurmaziuns davart novas tecnologias. Las participantas ed ils participants han intervegnì tranter auter co ch’ins paja quints a moda digitala. Ed il roboter NAO ha demonstrà sias pussaivladads per sustegnair ils seniors. Il medem mument ha la Pro Senectute lantschà sia collecta d’atun 2021. L’occurrenza «DigitALT» per ils seniors en il Grischun e la collecta d’atun cun il titel «Ve­gnir vegl a chasa» per l’entira populaziun en Svizra – quellas duas occurrenzas han furmà l’actualitad per il Di internaziunal dals seniors 2021 en il Grischun. Per il mainagestiun da la Pro Senectute dal Grischun, Claudio Senn, èsi impurtant che la Pro Senectute giaja cun il temp e restia «à jour» cun tematicas actualas. El di: «Ir cun il temp mantegna fit ed jau sun surstà quant interessads che noss seniors dal Grischun èn per restar sin il current cun tuttas novas tecnologias.» La Pro Senectute dal Grischun haja ils davos onns adina puspè organisà curs ed infurmaziuns davart las novas medias. Plinavant cusseglia la Pro Senectute singulas attempadas ed attempads davent da 60 onns en dumondas da las tecnologias novas. Sco il maina­gestiun Claudio Senn di envers la FMR, sajan ils obstachels savens ils medems: «Co segiresch jau mias datas, co installesch jau in conto dad e-mail u co construesch jau in nov contact sin mes smartphone?» Ils resuns al sustegn sajan adina fitg positivs. Quest onn ha l’institut da gerontologia da la Scola Auta Spezialisada da la Svizra Orientala preschentà novas tecnologias sco per exempel in nov sensur da crudada u in’apparatura per mesirar las funcziuns da vitalitad. «La finamira principala da las novas tecnologias è da promover l’autonomia dals seniors per ch’els sa sentian bain en lur dachasa», ha il maina­gestiun da la Pro Senectute dal Grischun ditg. Er da la partida a Cuira: Il roboter IAF NAO, in roboter humanoid ch’è programmà per augmentar la segirezza e la sanadad dals attempads a chasa. «NAO è in roboter da moviment che po sustegnair ils seniors da sa mover dapli. NAO po perfin sautar valzer.» Il Di internaziunal dals seniors è in di per render attent la populaziun als interess e basegns dals seniors. Claudio Senn, il manader da la Pro Senectute dal Grischun, ha ditg ch’ins haja lantschà quels dis la collecta d’atun cun il titel «Vegnir vegl a chasa – noss giavisch per tuts». Ils sis posts dal Grischun hajan preparà ina brev da collecta. Las donaziuns vegnan duvradas per cussegliaziuns e prestaziuns da servetsch sin ils secturs da finanzas, en la cussegliaziun tar problems giuridics, tar las taglias u er autras situaziuns d’urgenza.» En il Grischun ha la Pro Senectute circa 30 collavuraturas e collavuraturs en plazzas fixas. Dasperas lavuran fitg bleras dunnas ed umens sco voluntaris en ils vitgs. «Senza ils voluntaris na giess quai mai», ha Claudio Senn ditg envers la FMR. «Ils voluntaris organiseschan activitads per ils seniors en num da la Pro Senectute u ch’ils voluntaris organiseschan era las enconuschentas maisas da mezdi.». La Pro Senectute collavurescha cun instituziuns en ils lieus, saja quai uniuns caritativas u era cun las plaivs. En il Grischun sajan ins en la buna situaziun d’avair avunda voluntaris per segirar la purschida da servetschs. Per il mainagestiun da la Pro Senectute dal Grischun, Claudio Senn, èsi impurtant che la Pro Senectute giaja cun il temp e restia «à jour» cun tematicas actualas. Foto Olivia Aebli-Item Dapi 102 onns en acziun La Pro Senectute dal Grischun è vegnida fundada l’onn 1919. Dapi l’onn 1999 è ella in’atgna fundaziun, avant era l’organisaziun grischuna ina part da la fundaziun svi­zra. Il cumenzament aveva la Pro Senectute sulettamain la funcziun d’organisar collectas. Oz ha la Pro Senectute 130 posts da cussegliaziun en l’entira Svizra, da quels èn 6 posts en il Grischun. (fmr/mg)

L’october cun aura variabla e temperaturas frestgas mi­tschan ils filiens gugent tras l’isch-chasa u da las fanestras en l’abitaziun chauda. Quai per il dischplaschair da bleras e blers che teman ils filiens u che han perfin ina fobia da filiens. Cunter quella tema ha l’Universitad da Basilea inventà in nov med en furma d’ina app. «Phoby» sa numna quella app. Gia suenter ils emprims blocs da trenament hajan las 66 probandas resentì pli paca tema dals filiens. L’app «Phoby» dovria in model d’in filien 3D che ve­gnia projectà en il mund real, ha la manadra dal project, Anja Zimmer declerà. «Per umans che teman filiens èsi pli simpel da s’inscuntrar cun in filien virtual che cun in filien en realitad.» Las persunas probandas han absolvì in trenament da sis giadas 30 minutas cun l’app «Phoby». Avant e suenter il trenament ha la gruppa da project laschà s’avischinar la gruppa ch’aveva trenà cun la app ad in filien real. Suenter il trenament eri la tema dals filiens quasi svanida. Il trenament sin la app «Phoby» ha nov differents nivels. Suenter mintga nivel vegn quai cusse­glià co far vinavant. La cussegliaziun è ina part da l’app. L’app «Phoby» pon ins chargiar da l’App Store sin mintga versiun actuala da Smartphone u iPhone. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Il Cussegl da la citad da Cuira planisescha l’avegnir. En evaluaziun èn novs edifizis auts en il quartier da Cuira vest ed ina via da colliaziun tranter in nov center a Cuira vest e la citad veglia. La FMR ha discurrì davart ils plans e davart ils giavischs per il svilup da la chapitala grischuna cun il president da la citad Urs Marti Martin Gabriel/FMR FMR: A chaschun da l’infurmaziun davart il preventiv da Cuira per 2022 avais Vus preschentà intgins projects planisads: En tge direcziun duai la citad da Cuira sa sviluppar? Urs Marti: Cuira duai er en l’avegnir esser ina citad intacta ed attractiva per la populaziun. Cuira duai esser ina citad da lavur cun pussaivladads da sa sviluppar, ma la chapitala grischuna è er in lieu che dat albiert a visitadras e visitaders. E la fin finala è Cuira il center dal Grischun cun ina rolla fitg impurtanta per l’entir chantun. Tut quai munta che la chapitala sto esser accessibla per tuttas spartas e latiers tutgan investiziuns en ina buna infrastructura per pudair cuvrir tut ils basegns. A l’ur da la citad han lieu differentas activitads da construcziun. Quant fitg duai Cuira crescher? Cura che jau hai cumenzà sco president da la citad avant 9 onns hai jau vesì che Cuira pudess crescher da circa 36 000 abitantas e abitants a fin 40 000. Tenor mai pudess quai vertir anc ina giada 10% dapli e lura fiss Cuira anc adina ina citad cun ina buna qualitad da vita. Igl è in process che va plaun, ch’è dentant constant. Tenor il cumpendi è il cunfin per ina buna qualitad da vita tar in dumber da circa 60 000. Quai ch’ins po dir gia uss è che Cuira vegn – per motivs da spazi – betg a crescher en la surfatscha mabain en l’autezza dals edifizis. La citad vegn en l’avegnir ad avair pli bleras chasas pli autas da per exempel quatter enstagl da mo trais auzadas ed uschia vinavant. La citad da Cuira investescha mintg’onn 60 milliuns francs en projects da construcziun. Tge vul quai dir per l’avegnir? Daventa per exempel il quartier Cuira vest in quartier da sgrattatschiels à la «Défense» da Paris? Il quartier da Cuira vest è ina zona definida per construir chasas autas. Là fiss quai davairas prevedì da construir cun ina buna planisaziun duas u trais chasas autas fitg damanaivel ina da l’autra cun in plan da sumbrivas. Cuira vest daventass lura ina zona da construcziun concentrada. Sper la citad veglia fiss quai la segunda zona cun in’auta concentraziun da persunas. Per colliar Cuira vest cun la citad veglia è planisà da construir ina via da traffic plaun che manass sur l’areal da la caserna dad oz. Questas duas axas en il vest ed en il center da Cuira genereschan ina nova unitad da la citad. Cunquai avain nus dus centers che cumpletteschan in l’auter. Vus vesais: Nus na vulain damai betg separar tschertas branschas u parts da la societad, mabain unir cun ina buna communicaziun. Nagina concurrenza d’interpresas da commerzi en il vest ed en il center da Cuira? Na, insumma betg. Las interpresas en il vest da Cuira èn sche, alura ina concurrenza per las autras citads sco per exempel Son Gagl, Lugano u Turitg. Cuira sto disponer d’ina buna urbanitad per tegnair la populaziun a Cuira. L’areal da la caserna po dentant vegnir utilisà il pli baud en 10 onns. Quai munta che quai sa tracta d’ina planisaziun a pli lunga vista? Nus n’essan betg sut pressiun da realisar ils plans. Forsa è quai gist bun che l’areal da la caserna stat a disposiziun pir en circa 10 onns. De facto vegn la populaziun a s’augmentar en il proxim decenni. Puncto utilisaziun entira da l’areal da la caserna vul quai dir, ch’igl è pussaivel da reagir era pir en 10 onns als basegns actuals da lura. Co duai la populaziun da Cuira vegnir tegnida a Cuira? Tge è impurtant sper ina buna planisaziun? Jau crai che nus stuain avair ina buna purschida. Ina purschida commerziala, ma surtut er ina purschida culturala. Cuira è londervi da realisar ina urbanitad culturala. Jau vuless numnar qua il project dal «Mühleturm» cun l’ovra da «Bane» (Fabian Florin). Nus mettain in ferm accent sin la cultura dals giuvens, e quai senza negliger quai ch’è cumprovà per exempel cun ed en nossa citad veglia. Fiduziari, interprendider e politicher Urs Marti è dapi l’onn 2012 president da la citad da Cuira. Avant che Marti che ha 54 onns è entrà en quest uffizi ès el stà fiduziari d'immobiglias cun atgna interpresa e sedias a Cuira, Arosa e Winterthur. Dapi l’onn 2000 fa il politicher liberaldemocratic part dal Cussegl grond. Urs Marti è maridà e bab da duas figlias. (fmr/mg) Fiduziari, interprendider e politicher Urs Marti è dapi l’onn 2012 president da la citad da Cuira. Avant che Marti che ha 54 onns è entrà en quest uffizi ès el stà fiduziari d'immobiglias cun atgna interpresa e sedias a Cuira, Arosa e Winterthur. Dapi l’onn 2000 fa il politicher liberaldemocratic part dal Cussegl grond. Urs Marti è maridà e bab da duas figlias. (mg) Cuira vul crescher La citad da Cuira ha bunas finanzas e budgetescha per 2022 malgrà ina diminuziun dal retgav anc adina in gudogn da pressapauc in milliun francs. Davent da 2020 enfin 2023 investescha la citad da Cuira 240 milliuns francs en infrastructura nova. A la testa da la strategia d’investiziuns stat Urs Marti, dapi nov onns president da la citad da Cuira. «Cuira cun sias instituziuns e sia infrastructura cumplettescha la regiun. Cuira represchenta dentant er l’urbanitad grischuna e sa metta en lingia cun autras citads svizras», di Urs Marti. Las circa 37 000 persunas che abiteschan a Cuira derivan da tuttas trais regiuns linguisticas dal chantun. Urs Marti che discurra tuttas trais linguas a chasa ha plaschair che Cuira è er la pli gronda vischnanca rumantscha da la Svizra. (fmr/mg) Pagina 2

Nus las duvrain di per di. Senza ellas fissan nus bloccads. E tuttina, nus na dain gnanc pli grond bada dad ellas, schegea ch’ellas èn bunamain in disturbi en la cuntrada. Las antennas. Manegiadas èn las antennas grondas sparpagliadas per munt e val, quellas per televisiun u telefonia mobila, verdas u grischas. Ed exact quellas han interessà l’artist Thomas Kneubühler, oriund da Soloturn ed ussa sesent en il Canada. Durant in segiurn artistic tar la Fundaziun Nairs dal 2017 ha el gì l’idea da fotografar las antennas en Engiadina. Il resultat da sia lavur è cumparì quest settember en il cudesch «Alpine Signals». Il suttitel da sia lavur: «Twentysix Cell Towers in the Engadin». Il fotograf-artist mussa effectivamain 26 differentas antennas tranter Müstair, il Pass dal Flüela e Samignun. Las antennas vegnan inscenadas en lur conturn, amez in guaud, sper ina bar dad après-ski, sisum in prà plain flurs. E tuttenina daventan las antennas protagonistas e perditgas er da las absurditads civilisatoricas. Igl è er in cudesch per rir sur da l’umanitad. Dal rest, il suttitel dal cudesch («Twentysix Cell Towers in the Engadin») è in citat dal legendar «Twentysix Gasoline Stations» che l’artist Ed Ruscha aveva realisà dal 1963. Era quel aveva fotografà en moda e maniera divertenta ils tancadis sco perditgas staticas da la mobilitad. Thomas Kneubühler ha fotografà ussa las perditgas quietas da la communicaziun. E l’autura engiadinaisa Romana Ganzoni ha contribuì in essai per quest cudesch ch’è venal en librarias. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. La publicaziun da Thomas Kneubühler - Alpine Signals. Twentysix Cell Towers in the Engadin. Cumparì il settember 2021.

Las emprimas stanzas da scola en la citad da Cuira disponan uss dals uschè numnads sensurs da CO2 che mesiran la qualitad da l’aria en stanza e furneschan infurmaziuns impurtantas als manaders dal project. Il cusseglier da la citad e manader dal departament da furmaziun da Cuira, Patrick Degiacomi, è cuntent che Cuira sco lieu fitg populà po cumenzar cun il project. Ils erosols giogan ina rolla centrala tar las infecziuns dal coronavirus. Quai spezialmain cura ch’ins stat ditg en localitads cun in’ariaziun manglusa. Gia avant in mais ha Martin Bühler che maina il stab directiv chantunal fatg da savair ch’il chantun lavuria vid in project da pilot per render attenta la magistraglia al basegn da dar aria. «Nus vulain er survegnir infurmaziuns scientificas davart la qualitad da l’aria en las scolas e far experientschas en connex cun ils sensurs da CO2.» En 150 stanzas da scola vegnan installads 300 sensurs da CO2 enfin la fin da quest onn. Fin lura spetgan ins emprims resultats. Partenari scientific dal project da pilot è l’Institut federal da controlla da material e da perscrutaziun (ICMP) che prepara las datas per mauns dal stab directiv. «L’interess per quest project è fitg grond», ha Martin Bühler ditg. «Nus avain era manaschis commerzials che vulessan prender part.» Il manader dal departament da furmaziun da la citad da Cuira, Patrick Degiacomi ha ditg a la FMR ch’el veglia impedir exnum che scolaras e scolars stoppian puspè absolver scola a distanza. Per evitar gliez, saja el s’engaschà per il project da pilot a Cuira. «Vaccinaziuns, tests en scola ed ina buna qualitad da l’aria gidan nus a segirar l’instrucziun fisica en scola.» Cuira sa participescha al project da pilot cun trais da las 14 chasas da scola. Tenor il manader dal post da communicaziun coronavirus Grischun, Daniel Camenisch, haja ins gì lungas discussiuns internas davart la problematica dal CO2 en las scolas. «Cun las datas pudain nus forsa trair conclusiuns davart las infecziuns e davart la qualitad da l’aria en las stanzas da scola. Interessant vegn quai ad esser da constatar tge influenza che la temperatura ha sin l’aria en stanza. In sensur da CO2 custa 200 francs e vegn pajà dal chantun per la fasa da project. Ils manaders dal project en las scolas quintan cun resultats fin la fin da l’onn 2021. Foto Olivia Aebli-Item Legenda. Foto Olivia Aebli-Item «L’interess per quest project è fitg grond. Nus avain era manaschis commerzials che vulessan prender part.» Martin Bühler, manader stab directiv chantunal

La suprastanza da l'uniun GRdigital ha elegì Marcel Meyer da Cuira sco mainafatschenta. L'um da 31 onns surpiglia la direcziun operativa da l'uniun il 1. da schaner 2022. Il secretariat vegn ad esser il post da consultaziun e da coordinaziun per la transfurmaziun digitala en il Grischun. En pli vegn el a sustegnair ed accumpagnar las petentas ed ils petents d'inoltrar lur dumondas. Marcel Meyer ha fatg la maturitad professiunala commerziala e posseda in Master of Science in Business Administration. Sias cumpetenzas en il sectur da la transfurmaziun digitala ha el acquistà en differentas plazzas, tranter auter sco digital marketing manager tar la Lenzerheide Marketing und Support AG. En questa funcziun è el stà responsabel per tut las campagnas da paid digitalas e l'iniziant d'in Digital Dialog Networking Day da tut las destinaziuns en la Svizra Orientala. Plinavant docescha el a la scola spezialisada superiura ibW. Per incumbensa dal chantun surpiglia l'uniun GRdigital incumbensas impurtantas per realisar la lescha davart la promoziun da la transfurmaziun digitala en il Grischun. Ella è l'organisaziun spezialisada prescritta legalmain che fa avanzar la promoziun finanziala da projects per la digitalisaziun e che fa recumandaziuns da promoziun per mauns da la Regenza grischuna sa basond sin in maletg directiv da promoziun e sin criteris da promoziun. L'uniun ha gia passa 100 commembras e commembers. Persunas privatas, interpresas ed organisaziuns pon daventar commembras da l'uniun. Il mainfatschenta da GRdigital Marcel Meyer.

Pass a pass mussan ussa las partidas colur en vista a las elecziuns chantunalas dal matg 2022. Pass a pass vegni uffizial tgi che va en cursa per seser en la regenza grischuna durant ina proxima perioda d’uffizi? Dapi mesemna saira èsi cler: Cun excepziun da l’Allianza dal Center (AdC) han tuts en stalla lur chavals (guarda boxa). Però sch’ins guarda pli exact, lura èsi mo chavals masculins en ils blocs da partenza. Per bun rumantsch: las partidas tramettan mo stalluns al start! Tant PPS, PLD e PS (re-)candideschan cun mintgamai in um. Dals trais regents da la AdC che sesan actualmain en la regenza recandideschan dus (Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini) entant che in (Mario Cavigelli) sto chalar. Damai datti en la constellaziun actuala exact tschintg candidats per tschintg posts. Pia tut cler? Sa chapescha NA! La AdC na vul betg perder ses terz sez, quel da Mario Cavigelli, e vegn perquai anc a nominar proximamain in ulteriur candidat – u apunta ina candidata. Il bel vi da cursas da chavals è atgnamain adina la discussiun ordavant. Da pudair scumetter! Lain pia far quatter constataziuns e ristgar quatter scumessas: Emprima constataziun: La proxima candidata vegn da Castrisch! I para numnadamain evident che la AdC vegn a nominar proximamain ina dunna per la cursa electorala dal proxim onn. Ed en quel connex croda adina il medem num: Carmelia Maissen, deputada e presidenta dad Ilanz/Glion. Scumettain ch’ella va en cursa? Ed i dat paucas persunas che fissan tant madiras per la regenza grischuna sco ella. Sch’ella vegn era elegida, quai è però in’autra dumonda. Segunda constataziun: I dovra managers da crisa! La nominaziun da Martin Bühler conferma ina giada dapli: La via tras las instanzas politicas n’è betg pli la meglra premissa per daventar regent u parlamentari federal. Il suveran e las partidas giavischan umens u er dunnas ch’han manischà la glieud tras ina crisa. Anna Giacometti aveva manischà sia vischnanca tras la crisa da Bondo – ed è silsuenter vegnida elegida surprendentamain en il Cussegl naziunal, er grazia a sia popularitad gudagnada en ina crisa. Il segund exempel: Avant la crisa da corona n’enconuscheva quasi nagin Martin Bühler, in emploià chantunal. Scumettain ch’ils dus onns da crisa pandemica al portan al guvern chantunal? Terza constataziun: Ina giada dapli è sa mussà – en quest cas tar la PLD – ch’ils pleds da dumengias per ina melgra represchentanza da las dunnas en ils gremis decisivs restan flosclas, sch’i va per la pussanza. Lura sa mettan en posiziun ils cots u ils stalluns! Tant la PLD sco era la PPS, las qualas nomineschan gea candidats frestgs ed avessan ussa propi gì temp passa quatter onns per preparar ina candidatura feminina, han tralaschà quai. Gist quellas duas partidas burgaisas surlaschan l’incumbensa da dauzar la quota da dunnas gugent a las partidas che sa chattan a sanestra dad ellas. Scumettain che quai resta era en quatter onns uschia? Quarta constataziun: Il Grischun talian ha da spetgar vinavant. – Avant paucs dis ha l’organisaziun linguistic-culturala Pro Grigioni Italiano intimà las partidas da nominar candidatas u candidats dal Grischun talian. Senza success. Ins sto s’imaginar: Il Grischun talian ha gì aifer ils davos 35 onns (!) mo in cusseglier guvernativ: Claudio Lardi (2003-2010). Scumettain che la Rumantschia giess amoc, sch’ella vegniss negligida uschè ferm durant prest quatter decennis? Da metter patg è adina in risico. Però tgi che na vuless betg perder sia facultad il matg 2022 duai metter tut ses raps sin in stallun betg or dad ina stalla taliana, però in chaval resistent a crisas.

Las 56 abitantas ed abitants da Tràn en Tumleastga han festivà sonda l’avertura da la via da colliaziun giu en il fund da la Tumleastga. Il president da la regenza grischuna, Mario Cavigelli, ha discurrì da la necessitad da pudair colliar vitgs e vals. L’element essenzial da la via è il tunnel Plattas. La construcziun dal trassé da la via ha cumenzà l’onn 2010. Ils abitants da Tràn avevan preparà il plaz da festa ed apparentamain organisà la levada dal sulegl or da la tschajera d’atun cur che l’auto da posta nostalgic è arrivà a Tràn cun ils giasts envidads. Il president communal Werner Natter ha beneventà ils giasts ed el ha laschà passar revista ils indesch onns ch’i ha duvrà per construir la via da colliaziun. Ils muments ils pli intensivs sajan stads ils onns 2013/14 durant la construcziun dal tunnel Plattas. Per Natter èn las colliaziuns cun las fracziuns pitschnas da grond’impurtanza: «Mintga chasada en ils vitgs pigns sco Tràn sto avair las medemas pussaivladads sco en ils lieus pli gronds. La via da Tràn augmenta la qualitad da vita als da Tràn, gist durant ils mais d’enviern.» A partir da la via da Veulden sa sroma la via nova da Tràn e maina tras il guaud siador al tunnel Plattas. Il trassé suonda per part ina via da guaud existenta. Il tunnel è 440 meters lung ed ins ha construì quel cun siglientadas ils onns 2013/14. Da Vegs a Tràn maina la via puspè per lung dal trassé oriund. Questa part han ins renovà en connex cun la meglieraziun da Tràn. Tar tut ils avantatgs e la giustificaziun per ina colliaziun moderna pon ins constatar che la nova via cun sia miraglia da betun n’ha insumma betg embellì la vista sin la spunda da Tràn. La segirtad da las spundas stipas cun ils mirs da sustegn e dal trassé nov haja duvrà perseveranza, temp e chapientscha, scriva l’Uffizi chantunal da construcziun bassa en sia communicaziun. Per il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli èsi cler ch’il chantun fetschia adina in quint da custs e niz tar in tal project. «Sper il chantun signalisescha dentant era la Confederaziun cler e net ch’ella veglia che periferia e centers sajan connectads en l’entira Svizra. Perquai vegnan projects sco la via da Tràn er subvenziunads da la Confederaziun.» Ils custs totals per la via da colliaziun a Tràn muntan a 26,4 milliuns francs. La colliaziun da Mut cun ina via da varga 6 kilometers ed in tunnel da 1300 meters aveva custà l’onn 2006 circa 35 milliuns francs. En ses pled festiv ha il schef dil departament chantunal d’infrastructura Mario Cavigelli raquintà d’in term impurtant en sia carriera sco cusseglier guvernativ. «La via da Tràn ha accumpagnà mai durant mes entir temp sco cusseglier guvernativ.» Cavigelli ha er fatg allusiun a l’impurtanza dal territori da muntogna. «Gist l’onn passà ha mussà a moda e maniera evidenta quant impurtants che noss vitgs muntagnards èn. Quels e lur immobiglias èn pli e pli tschertgads da la glieud dals centers.» Cun stgaffir buns access tranter vitgs e vals haja il territori muntagnard ina schanza da surviver en il futur. L’entir tschancun da la via da 3,7 kilometers è vegnì evaluà areguard la pussaivladad da producir energia cun indrizs da fotovoltaica. Sco quai ch’il manader da l’Uffizi chantunal da construcziun bassa Reto Knuchel ha ditg vers la FMR, haja ins evaluà 68 lieus per lung da la nova via. «Da tut quels datti dentant be dus lieus ch’èn vairamain buns per producir energia solara. In da quels lieus è il portal sid dal tunnel Plattas ch’è fitg exponì al sulegl. «Perquai planisescha l’Uffizi da construcziun bassa da producir en quest lieu per part sez la forza electrica per il tunnel. L’implant fotovoltaic vegn montà l’onn 2022. Inaguraziun festiva da la via da Tràn Suenter in temp da construcziun dad indesch onns ha la populaziun dal vitg da Tràn en Tumleastga pudì festivar la sonda passada l’avertura uffiziala da la nova via da Tràn. L’element central da la nova via è il tunnel Plattas cun ina lunghezza da 440 meters. Per el saja oz il di impurtant da la finiziun da quest grond project via da Tràn, ha il president communal da la vischnanca Tumleastga, Werner Natter, ditg en ses bainvegni a las var 80 persunas preschentas a l’inauguraziun. Vers la FMR ha Natter discurrì d’in project da decennis che haja duvrà perseveranza e blera pazienza da tuttas varts. «La via da Tràn è per mai ina cumprova che la vischnanca politica vul ch’ils da Tràn hajan er en il futur ina buna qualitad da vita en lur vitg ed il contact segir la Tumleastga.» Tràn giascha sin 1480 meters sur mar ed è oz ina da las otg fracziuns da la vischnanca Tumleastga. La via veglia da Tràn era ina via natirala, taissa e stretga. Autos da vitgira na pudevan betg carrar fin a Tràn. “La via da Tràn è per mai ina cumprova che la vischnanca politica vul ch’ils da Tràn hajan ina buna qualitad da vita en lur vitg ed in contact segir cun la Tumleastga” Werner Natter, president communal Tumleastga La via da Tràn en cifras Lunghezza totala: 3738 meters Tunnel Plattas: 440 meters Autezza sur mar: 1076 – 1488 meters Pendenza da la via: 3,1 – 14,3% Ladezza dal vial: 4,20 meters Custs totals: 26,4 milliuns francs

2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – Domat 1:0 Schluein Glion – St. Margrethen 3:2 Mels – Dardania S. Gagl 2:3 1. Vaduz 7/17; 2. Dardania S. Gagl 7/14; 3. Herisau 6/11; 4. Mels 7/11; 5. Abtwil-Engelburg 6/10; 6. St. Margrethen 7/10; 7. Ruggell 5/8; 8. Domat 6/6; 9. Au-Berneck 6/6; 10. Winkeln 7/5; 11. Schluein Glion 7/5; 12. Montlingen 7/4. 3. liga, gruppa 1 Valposchiavo – Eschenbach 1:1 Glaruna – Landquart 3:2 Sargans – Tusaun-Cazas 0:1 Weesen – Uznach 1:2 Surses – Bogn Ragaz 1:4 Trun/Rabius – Lumnezia 5:0 1. Bogn Ragaz 7/17; 2. Eschenbach 7/17; 3. Glaruna 7/16; 4. Valposchiavo 7/10; 5. Tusaun-Cazas 7/10; 6. Landquart 7/10; 7. Uznach 7/10; 8. Trun/Rabius 7/9; 9. Sargans 7/9; 10. Surses 7/7; 11. Weesen 7/3; 12. Lumnezia 7/1. 4. liga, gruppa 1 Panaduz – Danis-Tavanasa 4:1 Bogn Ragaz – Domat 4:2 Schlarigna – Vaz-sut 3:1 1. Domat 8/15; 2. Panaduz 7/13; 3. Schlarigna 7/13; 4. Schluein Glion 7/12; 5. Valposchiavo 7/12; 6. Cuira 97 7/10; 7. Bogn Ragaz 8/10; 8. Danis-Tavanasa 7/8; 9. Vaz-sut 7/5; 10. Laax 7/5. 5. liga, gruppa 1 Rueun – Tusaun-Cazas 1:1 Trun/Rabius – Union Trin 1:1 1. Mladost 7/16; 2. Union Trin 8/14; 3. Sedrun/Mustér 6/13; 4. Tusaun-Cazas 7/13; 5. Trun/Rabius 8/13; 6. Rueun 8/13; 7. Lumnezia 6/4; 8. Panaduz 6/1; 9. Danis-Tavanasa 6/0. 5. liga, gruppa 2 Bogn Ragaz – Tavau 0:7 1. Tavau 7/18; 2. Lusitanos de Samedan 6/12; 3. Tusaun-Cazas 7/10; 4. Lai Valbella 6/9; 5. Surses 6/7; 6. Bregaglia 6/6; 7. Landquart 8/6; 8. Bogn Ragaz 8/0. L’equipa da Scuol è vegnida retratga. Juniors Youth League B, gruppa 1 Teufen – Rorschach-Goldach 5:3 Rheintal – Winkeln-Rotmonten 7:0 Gossau – Brühl 1:0 Cuira 97 – Surselva 2:3 Uzwil-Henau – Zuzwil 2:2 Tobel-Affeltrangen – Frauenfeld 3:1 1. Gossau 8/24; 2. Brühl 9/24; 3. Tobel-Affeltrangen 8/19; 4. Teufen 8/13; 5. Rheintal 8/11; 6. Uzwil-Henau 9/11; 7. Surselva 8/9; 8. Zuzwil 8/8; 9. Cuira 97 8/7; 10. Frauenfeld 8/7; 11. Rorschach-Goldach 8/4; 12. Winklen-Rotmonten 8/3. Juniors B2, gruppa 1 Schlarigna – Grischun Central 3:4 1. Valposchiavo 7/16; 2. Landquart 5/12; 3. Tavau 5/12; 4. Domat 5/12; 5. Schlarigna 6/6; 6. Lusitanos de Samedan 6/5; 7. Surselva 6/4; 8. Grischun Central 6/4; 9. Vaz-sut 6/3. Juniors C2, gruppa 1 Surselva a – Vaz-sut 1:5 1. Bogn Ragaz 6/15; 2. Vaz-sut 7/15; 3. Cuira 97 8/15; 4. Domat 6/13; 5. Sevelen 6/12; 6. Panaduz 7/12; 7. Surselva c 6/6; 8. Surselva b 8/4; 9. Surselva a 8/0. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Romanshorn – Linth-Schwanden 4:0 Ebnat-Kappel – Triesen 2:2 Tusaun-Cazas – Widnau 0:0 Domat – Au-Berneck 4:3 1. Triesen 7/16; 2. Widnau 7/14; 3. Tusaun-Cazas 6/13; 4. Uzwil 5/12; 5. Romanshorn 7/10; 6. Domat 7/9; 7. Ebnat-Kappel 6/8; 8. Bütschwil 6/7; 9. Au-Berneck 6/5; 10. Rapperswil-Jona 5/2; 11. Linth-Schwanden 6/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Schlarigna – Flums-Walenstadt 0:1 1. Buchs 7/16; 2. Vaz-sut-Cuira 8/16; 3. Tusaun-Cazas 7/9; 4. Flums-Walenstadt 7/9; 5. Mels 6/8; 6. Schlarigna 7/7; 7. Surselva 7/4; 8. Schwanden-Linth 7/0. L’equipa da Gams è vegnida retratga.

La famusa legenda da la Sontga Margriata furma la basa per il toc «Sche la plievgia vegn» dad Asa Hendry. Quel teater tracta dumondas e normas da gender – ina tematica discutada frequentamain ils davos onns en la societad. Il toc inter-idiomatic vegn preschentà quests dis a Cuira. La legenda da Sontga Margriata è bain enconuschenta. Set onns sa costumescha la Sontga Margriata sco um per pudair ir ad alp. In di croda ella «sur ina nauscha platta» e mussa «siu bi sein» – e vegn baincomal tradida dal paster pitschen. Sinaquai fugia Sontga Margriata e smaladescha l'alp. Tant enavant la legenda. Da quella ha Asa Hendry sa laschà inspirar per l’emprim toc teater or da sia plima. Nua è la plievgia? Cun la fugia da la Sontga Margriata daventa l'alp nunfritgaivla – i na plova betg pli e la pas­tgira setgenta vi. Quest maletg da l’alp sitga e scungirada – or da la legenda datada dal temp medieval tempriv – furma l’idea da basa dal teater «Sche la plievgia vegn». Quel fa però lura il pass enavant per passa 1000 onns, en noss dis. E qua, en il temp dad oz èsi anc adina sitg, vul dir las normas da gender han survivì il temp, la normaziun betunada dad um e dunna è restada. Igl è anc adina sitg e la plievgia n’è anc adina betg turnada. Ussa sa tschenta la dumonda tge ch'ins pudess far per ch'i plovia puspè? Ina discussiun meta Il teater d'Asa Hendry tracta (u entschaiva silmain) d'in ensemble da teater che sa prepara per ina producziun. Quella realitad actuala sa maschaida lura pass a pass cun la veglia legenda da la Sontga Margriata. Ils acturs e las acturas giogan pia mintgamai sasezs ed anc in'autra figura. Entant ch'Asa Hendry gioga sezza il paster pitschen, gioga Annina Sedlacek la Son­tga Margriata e Lorenzo Polin il signun. Era il musicist Leander Albin e Nora-Li Hess, ch'è responsabla per la mascra, sa chattan sin tribuna. «Jau hai gì grond plaschair da quella figura» Dumandà Asa Hendry dad insumma scriver in toc da teater aveva il reschissur Manfred Ferrari. Asa Hendry che studegia scienzia da teater e da gender manegia ch'i saja stà ina sfida d'inventar per l'emprima giada in toc teater. La figura da la Sontga Margriata cumpara era gia en sia ovra «Sin lautget». En il toc multi-idiomatic «Sche la plievgia vegn» ha la figura ussa tratgs divins, roials e sabis. Asa Hendry la numna er pliras giadas en il toc «mia Butch-Queen», quai ch’è – formulà simpel – ina denomina­ziun en la cuminanza LGBTQ per ina lesba cun tratgs masculins. Ina difficultad è stà da scriver il toc insumma per rumantsch. Asa Hendry di ch’i na saja betg adina uschè simpel da s'exprimer per rumantsch davart la tematica da gender. I saja dentant era bel da pudair stgaffir ina lingua per pudair discurrer surlonder. Dapli caracters queers Dad ina vart vul Asa Hendry preschentar al public in teater rumantsch che sa referescha er ad in concret context rumantsch, pia qua a la legenda da la Sontga Margriata. Ils aspectaturs e las aspectaturas duain a la fin era sa tschentar la dumonda co ch’els u ellas èn sezzas pertu­tgadas da la societad eteronormativa e patriarcala. Asa Hendry ha ditg envers RTR: «Jau crai che tuts e tuttas pateschan en in tschert grad da las structuras normativas. Forsa ch’ins sa prender cun tschertas dumondas dal teater, tge che quai ha tut da far cun sasez.» Pertutgant la tematica da gender sa giavischass Asa Hendry tranter auter ina pli gronda represchentaziun queera en films, en la litteratura ed en las medias. Tar il teater è en mintga cas vegnì fatg ussa in pass. La premiera dal teater «Sche la plievgia vegn» ha gì lieu sonda, ils 9 d'october, en la Postremise a Cuira. Ulteriuras preschentaziuns han lieu ils 12, 14, 15 e 16 d’october, mintgamai a las 20.00. Resun «Il tschiel ha plaz per mintgin» David Truttmann/FMR I dat ina frasa en il teater «Sche la plievgia vegn» che l’actur Lorenzo Polin di pliras giadas durant il toc: «Eau nu se!» – El na sa betg pertge ch’el duess esser la culpa per tut, tge ch’el pudess avair fatg tort, tge ch’el stuess midar, tge ch’el avess da far per che l’alp vegnia finalmain deliberada dal scungirament da la Sontga Margriata. – «Eau nu se!» Al signun vegn numnadamain chargià si l’entira culpa dad avair destruì il camuflagi «trans» da la Sontga Margriata. El porta il putgà original (Ursünde) per questa societad etereonormativa e patriarcala. El è quel ch’ha mess en malura il bel paradis alpester e transgender da la Sontga Margriata. El è l’incarnaziun da la societad patriarcala e da l’ignoranza. (Schegea, en la legenda di Margriata: «Pietigot, ti miu bien signun».) Tuttina, da prender la Sontga Margriata sco schablona per reflectar dumondas da gender, las qualas vegnan discutadas e debattadas il davos temp, quai è in clou dramaturgic bain gartegià. Las figuras da la legenda pon numnadamain surpigliar rollas per las diversas posiziuns en la societad odierna. Schegea che l’attribuziun da bun e nausch, da victima e malfatschent, para qua u là memia simpla. Dad ina vart è la Sontga Margriata – ella è divina, innocenta, emancipada, libra, curaschusa – ma a la fin fregada e dischillusa. Da l’autra vart avain nus il signun diabolic, ignorant, maladester ed impregnà da squitschs da la societad. Tranteren il paster pitschen ch’è stratg vi e nà e che na vegn betg da s’orientar u da «sa metter a pantun». En in tal dispositiv para la soluziun gea simpla ed evidenta: I fiss mo dad eliminar il signun, vul dir eliminar la societad cun tut ses ballast patriarcal. La libertad individuala totala ed il paradis sin terra fissan garantids. I pudess vegnir la plievgia che deliberescha tut. Fiss quai la soluziun dal problem? – «Eau nu se!» Il toc «Sche la plievgia vegn» è (linguisticamain) ritg e frestg. Quai che n’è gnanc uschè simpel tar questa tematica. Il toc è er ferm en l’analogia ch’el fa tranter il ier ed il oz, tranter realitad e legenda. El sgratta e stgava en dumondas frequentas da la discussiun da d’identitad da gender. Ed il toc exprima e postulescha pliras giadas il sentiment ed il messadi da libertad, en il senn: «Ins dastga esser tut». U sco che la Sontga Margriata di (per ladin): «Eu laiva meis pos, mia libertà, m’expander, meis spazi.» Perfin l’ornitologia serva qua sco analogia – suenter ina enumeraziun da pliras sorts d’utschels hai num: «Il tschiel ha plaz per mintgin.» Perfin per signuns diabolics! Geabain, sche quel messadi da libertad individuala resta pendì tar aspectaturas ed aspectaturs, lura è gea cuntanschì bler cun il toc teater dad Asa Hendry. E la «Butch Queen Margriata» ha fatg ses duair. Però sco gia menziunà: «Eau nu se!» La Sontga Margriata «queera» Quest’emna vegn preschentà a Cuira en la Postremisa il toc inter-rumantsch «Sche la plievgia vegn». Il teater ha scrit Asa Hendry e tracta dumondas enturn las differentas identitads da gender. Sco punct da partenza per tractar quellas dumondas serva ina da las pli famusas legendas rumantschas: la Chanzun da la Sontga Margriata. En quella vai gea er per ina dunna che sa vestgescha sco um per pudair passentar set stads ad alp – enfin ch’ella vegn tradida dal paster pitschen. – La FMR dat in resun sin il toc «Sche la plievgia vegn». (fmr/dat) Uschia entschaiva il toc «Sche la plievgia vegn» – ils acturs discuteschan in’emprova, discuteschan damai sur da sasezs.

Cun ir sfuschignond per chasa enturn ma vegni endament che jau hai anc da chattar il tema per ina columna, ils proxims dis. «O giai a’s far arder, jau sun bain madira per l’insla avunda, nundir scriver anc columnas per tschels!», pens jau. Ma spetga! Tge? «Scriver per tschels?» – Jau sai bain che scriver na scriv jau betg per tschels, mabain per mai. Mai na vuless jau esser quella che scriva per vus ductrinas da viver u buns cussegls. Però sche jau publitgesch insatge, hai jau tuttina l’impressiun che jau scrivia er per vus, charas lecturas e chars lecturs. Jau ma sent cun vus en dialog, e quai fa, che jau prend mes agens patratgs bler pli serius. Reacziuns positivas fan bain, reacziuns negativas ma motiveschan da reponderar la chaussa. Ed er senza reacziuns: cur ch’in text e scrit e publitgà sa distatga el da mai. El va sias atgnas vias ed jau poss m’occupar d’insatge auter. Ma sco ditg: per il mument ma sent jau propi «madira per l'insla» ed insatge auter na ma vegn betg endament. «Madira per l'insla...», tuna quai in pau translatà dal tudestg? Per rumantsch schess ins plitost «ora sin ils fiers». Ma tge importa, rumantsch u tudestg! Quai n’è ussa betg la dumonda. La dumonda è quella: Poss u vi jau adossar a vus, charas lecturas e chars lecturs, in tema uschè persunal? Tge interessan vus mias crisas privatas? E vi jau insumma che vus vegnias a savair da quellas? Bun, i stuess bain esser pussibel da tractar in tema senza ch'el vegnia gist projectà directamain sin mia persuna. Mantegnair in pau la distanza dal text. Da tschella vart ma pari ch’i saja pli autentic da scriver quai che jau passent u hai passentà persunalmain. Be lura sai jau propi da tge che jau scriv, ed il text è credibel. Ed insumma, èsi uschè mal da conceder avertamain che jau haja ina crisa? N'hai jau betg gist scrit survart che en il dialog cun vus prendia jau mes patratgs bler pli serius? Gea, prender serius questa crisa ed empruvar da far insatge concret encunter. E tge far, concret? Taidla. Prenda la moda da dir per il pled. Ma per ina giada betg a la rumantscha che fa ir tras diramain struztgond ils fiers. Igl è atun. Ils fritgs èn madirs. Va davent avant che smarschir. Va e guarda, sche l'insla tegna quai che la moda da dir empermetta. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont-Stupan

I para bunamain sco sch’els riessan da la dumonda: «Avais gia udì - ina dunna candidescha per la regenza?». La regenza grischuna actuala. L’Allianza dal Center (AdC) vul sco emprima partida dal Grischun nominar ina dunna per las elecziuns en la regenza da l’onn proxim. Las autras partidas han ubain desistì da nominar ina dunna ubain anc betg nominà. La FMR ha discurrì cun Cathrin Räber-Schleiss, presidenta da la Centrala da dunnas dal Grischun. Probablamain saja da quintar che er la proxima regenza grischuna vegnia puspè dominada dals umens, ha Kathrin Räber-Schleiss ditg envers la FMR. E quai era, sche la populaziun dal Grischun consistia atgnamain d’ina maioritad da dunnas. A basa da quellla maioritad avessan las dunnas da tschentar gist pliras cusseglieras guvernativas. FMR: N’essas vus betg cuntenta uss ch’i dat forsa silmain ina candidatura feminina – da vart la la AdC – per la regenza il 2022? Cathrin Räber-Schleiss: Segiramain sun jau cuntenta. Almain ina candidatura datti apparentamain. Las dunnas stuessan dentant exnum tschentar pliras candidatas. Daco na vegn il criteri «dunna» betg resguardà pli consequentamain tar las nominaziuns? Or dal punct da vista da la Centrala da dunnas dal Grischun ha quai da far cun la pussanza masculina. Dapi 200 onns vegn la rait da contacts dals umens protegida dals umens. Las dunnas èn exclusas e na vegnan betg integradas. Las dunnas en las partidas èn quellas che fan la lavur gratuita da secretariat e che van sin via cun reclamas d’elecziuns e che mainan magari las partidas. Nominà per in post politic vegn lura dentant in um cun reputaziun ubain cun ina fatscha enconuschenta. Fissi da stgaffir ina «quota» da dunnas per la regenza? Jau persunalmain sun per ina tala soluziun cun ina quota da sezs per dunnas en la regenza. Senza ina tala quota duvrain nus anc almain 100 onns enfin che nus avain ina represchentanza commensurada tranter dunnas ed umens en la regenza e notabene er en auters gremis, per exempel en l’economia dal Grischun. Jau crititgesch surtut che nus avain quotas per dumondas da la represchentanza linguistica, geografica e per part anc confessiunala. Sulettamain per dunnas na datti nagina quota. Quai n’è betg fair ed jau na sai betg tge arguments ch’i dat encunter ina ulteriura quota. Tge po la Centrala da dunnas far per promover anc pli fitg las dunnas en la politica? En ils chanals che nus avain, empruvain nus da far lavur da motivaziun. E nus purtretain per exempel tuttas dunnas che candideschan per il Cussegl grond e nus publitgain quests purtrets. Ed avant las elecziuns daventain nus er activas tar las electuras e tar ils electurs. Sco quai che nus avain observà a chaschun da las davosas elecziuns èn ils success electorals da las dunnas pli gronds che quels dals umens. La Centrala da dunnas sustegna natiralmain tut las dunnas e naginas partidas perquai che nus essan ina instituziun neutrala. Là nua che naginas dunnas na candideschan, na datti dentant nagins success per dunnas? Jau sai che jau m’exponesch ferm cun dir che ina partida che na porta insumma naginas dunnas sco candidatas è atgnamain betg elegibla per mai. Jau manegel che quai vala per tut ils gremis politics e betg mo per la regenza. Da nominar candidatas e candidats domaduas schlattainas tutga tar il bun stil d’ozendi. Per blers stat surtut la dumonda da la qualificaziun en il center. Ins auda savens er igl argument ch’i saja gea tuttina, sche um u dunna. Impurtanta saja la qualificaziun. In argument impurtant, u betg? Gea, cler. Qua sun jau er persuenter. Lura giavischass jau dentant che la dumonda da la qualificaziun vegniss er fatga consequentamain tar ils umens e betg sulettamain tar las dunnas. Tar ils umens è quella dumonda d’impurtanza secundara. Tar la dunna che candidescha, guard’ins l’emprim sin la qualificaziun. Dasperas pudain nus constatar che la maioritad da las persunas che termineschan in studi èn dunnas. Per saldo na poi tuttina betg esser che dunnas na sajan betg qualifitgadas avunda. La cultura da promover las dunnas è en tuttas partidas in pau differenta. Tge concretamain renfatschais vus a las partidas? Mia critica a tut las partidas è ch’ellas promovan memia pauc activamain las dunnas. Or da mia experientscha na vegnan las dunnas giuvnas che vulessan ir en la politica betg promovidas cun passiun e cunzunt cun persvasiun. Cura ch’ins tschertga lura candidatas e candidats, dumond’ins insacura lura anc ina dunna. Tge che nus sco Centrala da dunnas vulain far anc pli activamain è da crear raits da contacts per dunnas – e quai tant en la politica sco era en l’economia. La Centrala da dunnas La Centrala da dunnas dal Grischun è ve­gnida fundada l’onn 1939 sco uniun tetgala da tuttas organisaziuns da dunnas dal chantun. L’uniun è politicamain e confessiunalmain neutrala. La Centrala vegn sustegnida da 530 commembras e commembers singuls e collectivs. Ses intent è la renconuschientscha da l’egualitad dad um e dunna en il mund da la lavur, en famiglia, en la politica ed en la societad. (fmr/mg) Tschertgà: ina dunna per la regenza L’Allianza dal Center dal Grischun vegn ad ir en cursa cun ina dunna per in sez en la regenza grischuna. Dasperas vegn la partida er a proponer ils dus cussegliers guvernativs en uffizi, Jon Domenic Parolini e Marcus Caduff , per ina reelecziun. En ina communicaziun a las medias ha la direcziun da l’Allianza dal Center (AdC) scrit mardi damaun che las autras partidas hajan manchentà da procurar per candidaturas da dunnas per la regenza. E perquai sa sentia la partida en duair da purtar era ina candidatura feminina per las proximas elecziuns da la regenza, il matg 2022. Il co-president Kevin Brunold di: «Ina elecziun da la regenza senza ina candidatura d’ina dunna è nunpussaivel per nus.» La AdC disponia da dunnas cumpetentas ed engaschadas per in sez en la Regenza.“ Il num da Carmelia Maissen fa la currella En ravugls politics, croda savens quests dis il num da la presidenta communala da Ilanz/Glion, Carmelia Maissen. Che sia partida proponia da vegnir cun ina dunna sco candidata saja ferm, ha ella ditg envers la FMR. En connex cun ina eventuala candidatura da sia vart na veglia ella dentant betg s’exprimer en quest mument. En il mument sajan las secziuns da las partidas londervi da far propostas per mauns da la partida chantunala. Las nominaziuns definitivas fa la AdC probablamain il cumenzament da december.

Ils 3 da fanadur 2021 èsi stà 130 onns dapi la naschientscha da Duri Sialm, ils 6 da mars 2021 150 onns dapi la naschientscha da Flurin Camathias. Ed ils 18 da december 2021 avant 60 onns è Duri Sialm mort. En in concert commemorativ ils 31 d’october 2021 en la Sala Peter Kaiser da la claustra a Mustér vegn laschà reviver ovras da quels dus gronds musicists, cumponists, poets e scribents da la Surselva. Al concert coopereschan l’Ensemble Cantus Firmus Surselva, Oana Camartin (violina), Judit Scherrer e Salome Cavegn (mezzosopran), Rinaldo Camathias (tenor) e Retus Pfister (bariton). Andriy Dragan e Clau Scherrer èn d’udir al clavazin. Duri Sialm e sur Flurin Camathias han collavurà stretgamain 1924 vi dal gieu festiv per la festa centenara da la Ligia Grischa a Trun. Intginas chanzuns da quel gieu èn daventadas vairs hits: «Schi ditg che stattan cuolms e vals», «Stai ferma Ligia grischa» u «Si sededesta Rezia nossa». Sper questas chanzuns dal gieu festiv dals 1924 datti anc intginas autras cumposiziuns da Duri Sialm tenor poesias da sur Flurin Camathias, chanzuns per chor viril, chor maschadà e per chant da solo. Cun il concert a Mustér vulan ils organisaturs clamar en memoria il cumponist da Segnas e sias cumposiziuns, il poet da Laax e sias poesias. Chanzuns da chor, chanzuns da solo cun accumpagnament dal clavazin, ovras per clavazin solo e musica cameristica èn ils elements dal program da concert. Cumplettà vegn il program cun intgins patratgs davart sur Flurin Camathias e Duri Sialm. Ed arrundà vegn el cun la primaudiziun dad in’ovra dal cumponist armen Ashot Zohrabyan (*1945) scritta aposta per Mustér e sias baselgias e capluttas. Il concert vegn dal reminent registrà e filmà da RTR. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip, senza garanzia che quel plaschia lura a tuttas e tuts. Concert en regurdientscha da Duri Sialm e Flurin Camathias.

Sche quai va tenor il plan da finanzas dal chantun Grischun duess il surpli d’expensas sa reducir considerablamain fin l’onn 2025. Per l’onn proxim mussa il preventiv chantunal in surpli d’expensas da 9,9 milliuns. Il schef dal Departement chantunal da finanzas e vischnancas, Christian Rathgeb, ha infurmà ier davart il budget da l’onn proxim. Dapli custs d’ina vart e da l’autra vart dapli entradas; sut il stritg dettia quai in resultat cumportabel, èsi vegnì ditg a l’infurmaziun da las medias. Ils custs sajan creschids relativamain ferm en cumparegliaziun cun l’onn precedent, e quai pervia da l’augment da las contribuziuns a terzas persunas, ha cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ditg a la FMR. «Quest augment da custs po dentant vegnir cumpensà tras ina probabla distribuziun dal gudogn sextupla da la Banca naziunala svizra e tras il svilup fitg favuraivel dals retgavs fiscals.» Il volumen d’investiziuns è s’augmentà levamain ed è – cun investiziuns bruttas da ferm 420 milliuns – sin in aut nivel. Ils custs da persunal s’augmentan per 16,3 milliuns l’onn 2022. La mesadad da quella summa vegn impundida per las contribuziuns dal patrun sin fundament da la revisiun da la lescha davart la Cassa da pensiun chantunala dal Grischun. L’autra mesadad vegn duvrada per plazzas supplementaras ch’èn necessarias sco er per il svilup dals salaris per il persunal existent da l’administraziun e da las dretgiras. Investiziuns da 420 milliuns Er las investiziuns dal chantun s’augmentan l’onn proxim. Ellas importan 420 milliuns. Quai èn circa 15 milliuns francs dapli che 2021. Da l’autra vart stattan entradas da bunamain 140 milliuns (onn precedent 133 milliuns). Quai vul dir ch’il chantun sto finanziar sez investiziuns nettas da pressapauc 281 milliuns. Ils projects da construcziun auta tenor preventiv 2022 èn tranter auter la renovaziun dal center da dietas Plantahof, la terminaziun dal center per l’emprima registraziun a Meiersboden, la construcziun da la nova basa da la polizia da traffic a Cuira sco er la construcziun d’in nov edifizi cumpensatoric per il stabiliment per l’allevament da peschs a Claustra. Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ha ditg ch’il Grischun saja in da quels chantuns che retschaivia daners da Berna. Sco tar ils chantuns svizzers, dettia quai er tar las vischnancas da quellas che pajan e talas che retschaivian da la gulivaziun da finanzas, ha Rathgeb ditg. «L’onn proxim vegnan 38 vischnancas cun bleras resursas a pajar en la gulivaziun da finanzas bunamain 20 milliuns francs entant che 62 vischnancas cun paucas resursas survegnan tut en tut 34 milliuns.» Svilup positiv tar las entradas da taglias Sco perspectiva allegraivla ha Christian Rathgeb numnà l’augment dal retgav da taglias chantunalas l’onn proxim. Ils total 814,3 milliuns francs muntian 61,9 milliuns dapli che l’onn precedent. «Il minus tar las entradas da taglias sin gudogn e sin entradas che nus avain budgetà l’onn precedent pervia da la pandemia da COVID-19 è cleramain pli bass che spetgà.» «Nus empruvain da budgetar realistic», ha cusseglier guvernativ Christian Rathgeb ditg sin la dumonda da la FMR schebain «Covid-19» e «Green Deal» na mettian betg tut sutsura il budget chantunal. «I n’è nagut da nov ch’ils numerus projects influenzeschan il preventiv. Green Deal è in da quests projects, ma là spetgain nus ina giada las proximas decisiuns dal Cussegl grond.” Preventiv chantunal cun deficit supportabel Il preventiv chantunal per 2022 mussa in surpli d’expensas da 9,9 milliuns francs. Grazia a l’ambient economic favuraivel è il deficit per passa 24 milliuns pli bass che 2021. Tant las investiziuns sco er ils custs da persunal èn pli auts che quest onn. Martin Gabriel L’onn 2021 avain nus budgetà pli precaut perquai che nus avain quintà cun damain entradas da taglias», ha il directur da finanzas chantunal Christian Rathgeb ditg a la FMR. Plinavant haja la situaziun economica pli favuraivla che spetgà procurà per ina meglra constituziun da las finanzas publicas. «La lavur da preparar il preventiv chantunal è vegnida pli difficila dapli il coronavirus. Nus avain gì divergenza tar las taglias, da l’autra vart ha quai dà dapli raps da Berna or dals gudogns da la Banca naziunala Intginas datas dal preventiv 2022 Deficit dal preventiv 9,9 milliuns (onn precedent 34,2 milliuns. Suenter avair prelevà reservas da 32,8 milliuns Investiziuns brutto 420,4 milliuns (onn precedent 404,9 milliuns) Investiziuns netto 280,7 milliuns (onn precedent 271,6 milliuns) Augment dals custs totals 3,3% (onn precedent 1,1%) Augment dals custs da persunal 4,0% (onn precedent 1,8%) Deficit dal quint da las vias 19,9 milliuns (onn precedent 20,0 milliuns)

Manco. – Avant in pèr mais èsi stà il manco da chips da computer sin l’entir mund. Manco. – L’emna passada èsi stà il benzin che mancava en la Gronda Bretagna. Manco. – Quest’emna èsi il palperi da gasettas che manca en Svizra. Manco. Quai è il pled dal mument. Manco è il pled che descriva silla noda tut las situaziuns dal davos temp. E la glista da mancos da l’ultim temp ed onn è fitg lunga: Manco da palpiri da tualettas en ils regals da las stizuns, manco da sosa da tomatas en conservas, manco da mascrinas, manco da moviment sportiv pervi da homeoffice, manco da manischunzs da camiuns, manco da redacturs, manco da laina da bajegiar, manco da velos, manco da persunal da tgira – manco, manco, manco. Schegea che atgnamain èsi gea savens – malgrà pandemia e crisa - in manco da luxus, ina mancanza en abundanza. Ils motivs per ils mancos èn cumplexs e dessan era anc ina giada ina lunga glista: Inagiada è da chattar la culpa tar ina firma da palpiri ch’è braschada. In’autra giada èsi decisiuns politicas (benzin). Ed anc in’autra giada èsi la tema da la gronda fom (sosa da tomatas en conservas). E tge crais ti, tge manco datti la proxim’emna? – Jau tip sin bagiaunas da caffe! – Ina bella fin d’emna cun mancanza da mancos!

Betg damain che 65 istorichers e schurnalists decleran e descrivan il Grischun en 100 differentas istorgias. La novissima publicaziun cun il titel «Graubünden in 100 Geschichten» – cumparida tar la chasa editura Somedia – è vegnida tgirada da l’istoricher e schurnalist Peter Röthlisberger ed è in veritabel caleidoscop d’istorgia, cultura ed economia, da persunalitads reputadas, da singularitads specificas ed autras fassettas interessantas dal Grischun. 65 auturas ed auturs cundividan lur savida d’insider, lur enconuschientschas scientificas e lur affecziun per il Grischun e sia populaziun. En questa publicaziun da 320 paginas raquintan els davart l’istorgia, il turissem, il sport, la natira, il traffic, la scolaziun, la cultura e la cuntrada dal chantun. Il spectrum tanscha da pitschnas anecdotas sur intervistas pli lungas ad artitgels infurmativs illustrads cun maletgs magnifics. Il Grischun na vegn betg preschentà mo sco destinaziun da vacanzas, mabain er sco patria amada e sco domicil per economia e masteranza. Il cudesch po dentant er vegnir considerà sco cumpendi da consultaziun davart l’istorgia e vegn arrundà cun ina cronologia istorica ed ina vasta bibliografia. Cun sias istorgias surprendentas or d’in vast spectrum tematic pudess il cumpendi numnadamain vegnir considerà sco ovra da standard dal pli grond chantun da la Svizra. Singularitads grischunas Cun sias trais linguas, sias 150 valladas, gruppadas en 11 regiuns e 101 vischnancas, ha il Grischun ina structura ritga, dentant er bufatgamain cumplitgada. Cun ses 937 pizs e ses 615 lais è il Grischun dentant er in’attracziun natirala. Vers anora vegn il Grischun savens considerà sco unitad, internamain fastizeschan ils auturs dentant considerablas differenzas tranter Sursilvans e Partenzers, tranter Poschiavins e Gualsers, tranter ils da Cuira e Ladins. Magari fan ins era sgnoccas e skerzs in cun l’auter. Era las differenzas economicas èn considerablas tranter ils centers urbans da la Val Renana e las regiuns periferas, tranter las destinaziuns turisticas pussantas e las valladas ruralas. Consequentamain sa cuntrasteschan er las prioritads politicas, procurond uschia per inqual disput animà. Entant che l’industria cun firmas potentas sco EMS, Hamilton, Würth, Repower, Trumpf, Cedes, Gritec, Oblamatic etc. prefereschan ils centers, vegn la cumbinaziun d’agricultura e turissem considerada sco salvament da la periferia. E tuttina na pon ins betg franar la depopulaziun – l’inveteraziun da vitgs e valladas allontanadas resta considerabla. A Berna fan «Grischun» e «subvenziun» la rima. E betg d’emblidar las spezialitads culinaricas da capuns, maluns etc. En la Bassa valan ils Grischuns sco in pievel pacific, quai che vegn magari interpretà dals citadins urbans sco letargic e dischinteressà. Tant pli simpatic para noss dialect grischun d’esser en la Bassa. Dals auturs vegnan ils clischés usitads dentant relativads ed ironisads. Records e modestia Cura ch’i va per sa gloriar cun records n’è il Grischun betg uschè modest. Al Piz Lunghin sa spartan las auas che culan tant en la Mar dal Nord, en la Mar Cotschna sco en la Mar Naira, pia quasi l’umbli dal mund. Dals 937 pizs dal Grischun n’èn betg main che 460 pli auts che 3000 meters e cun ses 4049 meters è il Piz Bernina bain il gigant en il Grischun. Tuttina na po el betg concurrer cun l’imposanta chadaina dals culms vallesans. La Ruinaulta n’è betg mo il Grand Canyon da la Svizra, la bova da Flem vegn bleranz er taxada sco «la pli gronda bova preistorica dal mund». Auters records che vegnan propagads sco Juf sco il pli aut abitadi occupà sur onn, Ziteil sco il pli aut lieu da pelegrinadi da las Alps ed Obermutten cun la pli auta baselgia da laresch da l’Europa tunan bain, èn dentant objectivamain dispitaivels. Documentada è dentant l’affecziun da renumads litterats sco Hermann Hesse, Marcel Proust, Friedrich Nietzsche e Francois Sagan per il Grischun. Main impressiun sto il Grischun dentant avair fatg a l’autur Friedrich Schiller che ha apostrofà il Grischun sco «Athen dals rubadurs e bandits«. L’embarass da la tscherna Las 100 istorgias cundidas ritgamain cun anecdotas èn gruppadas en 13 chapitels. Sco quai ch’il publicatur Peter Röthlisberger ha tradì a la FMR en occasiun da la vernissascha è el stà confruntà fitg svelt cun «l’embarass da la tscherna». Il Grischun avess purschì 10 000 bunas istorgias, la finala haja el stuì sa restrenscher sin 100. «La selecziun è stada subjectiva, savens arbitrara e magari casuala, dictada dal gust e dal respect per l’istorgia», tradescha Röthlisberger. Las 65 istoriografas e schurnalists descrivian il Grischun uschè objectivamain sco pussaivel, dentant adina er or d’in focus persunal. Per tudestg, talian ed en il cas da Oswald Toutsch (91) ch’aveva emblidà – sco capo communal da Tschierv – ina votaziun chantunala, schizunt per rumantsch. L’enumeraziun dals titels dals 13 chapitels po tradir in zichel dal cuntegn e leventar la mirveglia: «Eroxas grischunas», «In sguard enavos», «Hotspots», «Deletgs alpins», «Up in the Sky», «L’olma grischuna», «In corpore sano», «La vart sombra», «Sut current», «Chantun da vacanzas», «Campiuns», «Cult-toura» e «Lieus d’encreschadetgna». Era sche prest tut quai che ha num e renum en il Grischun vegn tematisà, resta la selecziun tuttina in zichel arbitrara. L’accent sin il divertiment surpaisa e fa gust la leger. Peter Röthlisberger. Graubünden in 100 Geschichten. Editura Somedia, 320 paginas, pretsch 45 francs. 65 auturas ed auturs per il Grischun Ina survista alfabetica dals auturs e da las auturas da «Graubünden in 100 Geschichten»: David Accola, Matthias Ackeret, Alex Bänniger, Colin Bätschmann, Adriano Bazzocco, Felix Benesch, Jan Andrea Bernhard, Andreas Brunold, Sabrina Bundi, Linard Campell, Christina Caprez, Adrian Collenberg, Oscar Eckhardt, Peter Egloff, Aysun Ergez, Roland Flückiger-Seiler, Gaudenz Flury, Johannes Flury, Karin Fuchs, Thomas Gadmer, Hans Peter Gansner, Hansjürg Gredig, Paul Eugen Grimm, Theo Haas, Jans Herwig, Florian Hitz, Silvio Huonder, Fernando Iseppi, Arno Jäger, Manuel Janosa, Chistoph Kalt, Urs Kienberger, Max Küng, Martin Läubli, Barbara Lienhard, Christine Lötscher, Karl Lüönd, Michael Lütscher, Carmelia Maissen, Michael Meier, Peter Michael-Caflisch, Peder Plaz, Julian Reich, Balz Rigendinger, Martin Röthlisberger, Hans Peter Ruffner, Caspar Schärer, Gian Marco Schmid (Gimma), Hans Schmid, Hansmartin Schmid, Luzi C. Schütz, Marc Philipp Seidel, Ludmila Seifert, Christian Seiler, Gieri Spescha, Karin Steinbach Tarnutzer, Reto Stifel, Heinz Storrer, Lino Succetti, Oswald Toutsch, Rico Valär e Moritz Weber. (fmr/mc)

2. liga regiunala, gruppa 1 Rugell – Mels 1:4 Dardania S. Gagl – Herisau 2:2 Vaduz – Au-Berneck 3:0 St. Margrethen – Abtwil-Engelburg 1:2 Domat – Montlingen 0:0 Schluein Glion – Winkeln 0:1 1. Vaduz 8/20; 2. Dardania S. Gagl 8/15; 3. Abtwil-Engelburg 8/14; 4. Mels 8/14; 5. Herisau 8/13; 6. St. Margrethen 8/10; 7. Ruggell 6/8; 8. Winkeln 8/8; 9. Domat 7/7; 10. Au-Berneck 7/6; 11. Schluein Glion 8/5; 12. Montlingen 8/5. 3. liga, gruppa 1 Bogn Ragaz – Trun/Rabius 2:3 Tusaun-Cazas – Weesen 2:2 Valposchiavo – Sargans 2:0 Landquart – Surses 4:2 Uznach – Glaruna 2:1 Eschenbach – Lumnezia 2:0 1. Eschenbach 8/20; 2. Bogn Ragaz 8/17; 3. Glaruna 9/17; 4. Landquart 8/13; 5. Valposchiavo 8/13; 6. Uznach 8/13; 7. Trun/Rabius 8/12; 8. Tusaun-Cazas 8/11; 9. Sargans 9/10; 10. Surses 8/7; 11. Weesen 8/4; 12. Lumnezia 8/1. 4. liga, gruppa 1 Domat – Danis-Tavanasa 3:0 Laax – Vaz-sut 2:4 Schluein Glion – Panaduz 1:1 Valposchiavo – Bogn Ragaz 2:0 Schlarigna – Cuira 97 3:5 1. Domat 9/18; 2. Valposchiavo 8/15; 3. Panaduz 8/14; 4. Schluein Glion 8/13; 5. Schlarigna 8/13; 6. Cuira 97 8/13; 7. Bogn Ragaz 9/10; 8. Vaz-sut 8/8; 9. Danis-Tavanasa 8/8; 10. Laax 8/5. 5. liga, gruppa 1 Sedrun/Mustér – Mladost 0:3 Danis-Tavanasa – Panaduz 3:0 Tusaun-Cazas – Lumnezia 2:0 1. Mladost 8/19; 2. Tusaun-Cazas 8/16; 3. Union Trin 8/14; 4. Sedrun/Mustér 7/13; 5. Rueun 8/13; 6. Trun/Rabius 8/13; 7. Lumnezia 7/4; 8. Danis-Tavanasa 7/3; 9. Panaduz 7/1. 5. liga, gruppa 2 Surses – Bregaglia 2:3 Lai Valbella – Tusaun-Cazas 5:2 Tavau – Lusitanos de Samedan 4:0 1. Tavau 8/21; 2. Lai Valbella 7/12; 3. Lusitanos de Samedan 7/12; 4. Tusaun-Cazas 8/10; 5. Bregaglia 7/9; 6. Surses 7/7; 7. Landquart 8/6; 8. Bogn Ragaz 8/0. L’equipa da Scuol è vegnida retratga. Juniors A1, gruppa 1 Sargans – Surselva 1:9 Diepoldsau-Schmitter – Tavau 2:1 Rebstein – Rorschach-Goldach 0:4 1. Rotmonten 7/18; 2. Dardania S. Gagl 7/18; 3. Rorschach-Goldach 7/18; 4. Surselva 8/16; 5. Diepoldsau-Schmitter 7/11; 6. Appenzell 7/9; 7. Rebstein 7/7; 8. Tavau 7/3; 9. Sargans 7/3; 10. Glaruna 8/3. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Winkeln-Rotmonten – Teufen 0:2 Frauenfeld – Gossau 1:3 Brühl – Rheintal 5:1 Surselva – Zuzwil 4:5 Cuira 97 – Tobel-Affeltrangen 2:6 Rorschach-Goldach – Uzwil-Henau 4:2 1. Gossau 9/27; 2. Brühl 10/27; 3. Tobel-Affeltrangen 9/22; 4. Teufen 6/16; 5. Rheintal 9/11; 6. Zuzwil 9/11; 7. Uzwil-Henau 10/11; 8. Surselva 9/9; 9. Rorschach-Goldach 9/7; 10. Cuira 97 9/7; 11. Frauenfeld 9/7; 12. Winkeln-Rotmonten 9/3. Juniors B2, gruppa 1 Landquart – Lusitanos de Samedan F 3:0 Surselva – Vaz-sut 2:3 Grischun Central – Domat 2:1 1. Valposchiavo 7/16; 2. Landquart 6/15; 3. Tavau 5/12; 4. Domat 6/12; 5. Grischun Central 7/7; 6. Schlarigna 6/6; 7. Vaz-sut 7/6; 8. Lusitanos de Samedan 7/5; 9. Surselva 7/4. Juniors D2, gruppa 1 Tavau – Surselva c 7:1 1. Cuira 97 a 7/16; 2. Domat b 6/12; 3. Tavau 6/10; 4. Orion Cuira 7/9; 5. Surselva b 7/6; 6. Panaduz b 7/6; 7. Grischun Central c 7/6; 8. Surselva c 7/3. L’equipa Grischun Central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Bogn Ragaz a – Landquart b 4:9 Domat c – Cuira 97 b 4:0 1. Sargans a 8/19; 2. Landquart b 7/17; 3. Val Tamina 7/15; 4. Vaz-sut 6/9; 5. Domat c 7/9; 6. Trübbach 6/6; 7. Bogn Ragaz a 6/6; 8. Mels b 7/4; 9. Cuira 97 b 6/3. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Bütschwil – Domat 5:1 Au-Berneck – Romanshorn 2:4 Widnau – Ebnat-Kappel 7:1 Linth-Schwanden – Rapperswil-Jona 0:2 Uzwil – Tusaun-Cazas 0:3 1. Widnau 8/17; 2. Tusaun-Cazas 7/16; 3. Triesen 7/16; 4. Uzwil 7/15; 5. Romanshorn 8/13; 6. Bütschwil 7/10; 7. Domat 8/9; 8. Ebnat-Kappel 7/8; 9. Rapperswil-Jona 7/5; 10. Au-Berneck 7/5; 11. Linth-Schwanden 7/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Mels – Schwanden-Linth 5:0 Flums-Walenstadt – Surselva 7:3 1. Buchs 7/16; 2. Vaz-sut-Cuira 8/16; 3. Flums-Walenstadt 8/12; 4. Mels 7/11; 5. Tusaun-Cazas 7/9; 6. Schlarigna 7/7; 7. Surselva 8/4; 8. Schwanden-Linth 8/0. L’equipa Gams 3b è vegnida retratga.

Cun gronda maioritad ha il Cussegl grond decidì d’en­trar en la debatta davart il plan d’acziun Green Deal per il Grischun. Fin tar il votum da deputà Pietro Della Cà da la Partida populara svizra han deputadas e deputads da tuttas fracziuns dà in bun atte­stat al plan d’acziun Green Deal. La debatta d’entrada è stada l’em­prova principala da quai che vegn discutà en la debatta da detagl. Metter in accent per las proximas generaziuns, far ils pensums da chasa, crear novas valurs per nossas regiuns, mesiras da promoz­iun enstagl scumonds, far guttas cun chau u soluziuns effizientas. Quests ed anc auters arguments èn crudads en la debatta d’entrada. Che la debatta na cuzzia betg mo in mez di è stà previsibel. Schegea ch’il Cussegl grond ha da tractar mo l’emprima part dal plan d’acziun e da lubir ina emprima part dal credit entir da circa 1,7 milliardas fin l’onn 2050, hai gia en la debatta d’entrada dà blers votums tar l’entir project. Ina gronda part da las deputadas e dals deputads èn era stads da l’idea ch’i sa tractia da bunas investiziuns, era sche las expensas sajan fitg autas. Il medem mument èsi dentant vegnì rendì attent als retgavs che restan en il chantun Grischun. Enfin glindesdi a las 16.00 n’aveva quai anc dà nagina decisiun per entrar en la debatta da detagl. In cler votum encunter entrar en la debatta per il plan d’acziun Green Deal è vegnì dal represchentant puschlavin Pietro Della Cà da la Partida populara. El ha pretendì che las mesiras prevesidas chaschunian donns irreparabels a las regiuns perifericas dal chantun. Green Deal promovia la depopulaziun da la periferia anc pli fitg. Pleds avertents a l’adressa da la maioritad èn era ve­gnids da deputà da Glion Lorenz Alig. El n’haja betg midà sia opiniun d’avant dus onns cun leger il messadi da Green Deal.

Cun la poesia dal tschuncader da Men Rauch ha la presidenta dal Cussegl grond Aita Zanetti cumenzà ses pled d’avertura da la sessiun d’october. «Il pur sco tschuncader sa regorda stond a l’ur da l’er ch’el steva là gia la primavaira, quella giada dentant sco semnader», ha Aita Zanetti ditg en ses emprim pled d’avertura. «Il pur sa ch’i na basta betg da mo semnar cun premura per survegnir ina buna racolta.» En vista a la ritga racolta dovra quai er modestadad perquai ch’il pur saja er dependent da l’agid per manar sut tetg la racolta. «Quai ma maina a l’idea da la cuminanza» di Aita Zanetti, ed ella fa al­lusiun a l’atun cura che la cuminanza engrazia per la racolta suenter la lavur fatga. Men Rauch (1888–1958), il poet e scriptur engiadinais, chantautur, president communal e deputà, el n’avess probablamain mai pudì s’imaginar che nus debattassan insacura en il Cussegl grond davart il «green deal» e midada dal clima. «Jau na vuless insumma betg anticipar la debatta, ma la noziun clima ma fa endament il clima da discussiun actual.» Temas en connex cun Covid-19 na sa laschian strusch pli tractar objectivamain, la dumonda dal luf en noss chantun vegnia discussiunada a moda pli e pli nundifferenziada. «Fatgs vegnan sfalsifitgads, mess en dumonda u simplamain declerads sco fauss. Pregiudizis vegnan cementads.» Las discussiuns dils davos 18 mais hajan per part furmas che fetschian quitads ad ella. «Quai che nus semnain oz da cuminanza, vegnin nus a racoltar insacura.» La presidenta dal Cussegl grond ha appellà a deputadas e deputads d’esser exempels cun semnar en las discussiuns actualas, mo era cun cultivar il terren. Quai savend che betg mintga graunin portia fritg. La racolta na vegn betg giuditgada a basa dals singuls graunins, mabain a basa da la qualitad da l’entir retgav. «Nus racoltain mo quai che nus semnain – mintgatant è la racolta gronda, mintgatant pitschna, ma nus racoltain mo quai che nus semnain e che nus laschain crescher.»

Suenter ina discussiun da varga diesch uras è la debatta ida a fin cun la clera approvaziun dal plan d’acziun Green Deal che ­preveda fin l’onn 2050 ina reducziun massiva da las emissiuns da gas cun effect da serra. La FMR ha discurrì suenter la debatta cun il schef dal departament chantunal d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient, Jon Domenic Parolini. Ina da las dumondas che ha chaschunà ina cuntraversa cunzunt tranter ils exponents da l’Allianza dal Center ed ils liberaldemocrats è stada la proposta da la cumissiun predeliberanta d’endrizzar in fond da clima grischun per finanziar las mesiras dal plan d’acziun. Da vart liberaldemocratica hai dà opposiziun cunter questa via da finanziaziun. Ils represchentants da l’AdC èn s’engaschads per l’idea dal fond per alimentar las mesiras. Il Cussegl grond è sa fatschentà intensivamain cun tschertgar la via ideala. FMR: Tge bilantscha trai il schef dal departament che ha defendì cun success ils postulats dal plan d’acziun Green Deal? Jon Domenic Parolini: Ma, en emprima lingia sun jau cuntent ch’il Cussegl grond è stà fidaivel a sia incumbensa ch’el ha dà a la regenza avant dus onns a Puntraschigna. E lura sun jau satisfatg che nus pudain cumenzar cun la realisaziun da l’emprima etappa tenor il conclus dal Cussegl grond. Cler è uss che nus pudain er preparar ils pensums per realisar las mesiras da la segunda etappa. Nus vegnin ad infurmar il Cussegl grond periodicamain davart il stan da las mesiras. La dumonda fundamentala è schebain nus vegnin da realisar las finamiras cun ils meds finanzials che stattan a disposiziun a nus. U duvrain nus mesiras supplementaras. En la debatta avain nus udì che nagin giavischa novas taxas u taglias. Questas decisiuns giaschan dentant sa chapescha en ils mauns dal parlament chantunal ubain er en ils mauns dal suveran grischun. Taxas tenor il principi dal chaschunader u taglias per tuts – tge via è politicamain la pli realistica? Cler che las taxas tenor il principi dal chaschunader èn in bun instrument da cumpensaziun sch’ins sto ir en questa direcziun. Nus na dastgain dentant betg emblidar l’aspect social. Sche insatgi abitescha per exempel en la periferia ed ha il dischavantatg da per exempel betg pudair far diever dal traffic public e sto ir cun l’auto privat u sche insatgi na po or da motivs da sias pussaivladads finanzialas betg far diever da tschertas resursas, ston ins tenor mai tschertgar autras vias da finanziaziun. Ed ina da quellas pudess esser la finanziaziun cun daners da taglias. Quai n’è dentant betg in tema il mument. Co interpretais Vus la proposta da la PPS da refusar il Green Deal e da dar a la regenza l’incumbensa da surlavurar anc ina giada il project? Nus avessan pers temp fitg custaivel. La PPS sto chapir che nus avain purtà en il Cussegl grond in rapport intermediar. La partenza da l’emprima etappa da Green Deal e clera ussa e per la segunda etappa na savain nus anc betg ils detagls da las mesiras. Nus stuain er sclerir co che nus pudain cuntanscher las finamiras. En la debatta ha la fracziun da la PPS pudì purtar ses dubis, la discussiun è stada averta, buna e tut ils impuls èn stads constructivs. Il resultat da la discussiun ha mussà fitg cler tge ch’il Cussegl grond vul. Cura vegn il suveran, pajataglia dal Grischun a sentir insatge da Green Deal? Abitantas ed abitants dal Grischun vegnan a percorscher svelt che quai dat in Green Deal en noss chantun. Sch’els vulan per exempel sanar lur abitadi ubain sch’els pon – grazia a Green Deal – profitar da tschertas purschidas novas dal traffic public. Questas chaussas vegnan a succeder en l’emprima etappa, autras mesiras lura en la segunda etappa suenter l’onn 2025. Impurtant è anc da dir che nus vulain parallel cun Green Deal dar nov schlantsch a la perscrutaziun ed intensivar la furmaziun en connex cun il tema protecziun dal clima e reducziun dal CO2. Apunta, nus vulessan ch’ils 400 000 francs ch’il chantun dovra ussa per energias fossilas da l’exteriur restan en l’avegnir cumplettamain en il Grischun tar nossas interpresas. En quest senn è il Green Deal in plan ecologic, ma er in plan economic ed in plan d’acziun che vegn dabun a la societad. Green Deal è naschì Il plan d’acziun Green Deal è lantschà. Il Cussegl grond ha discutà detagliadamain il messadi da la regenza avant che decider. Ina gronda maioritad dal Cussegl grond è da l’opiniun ch’il chantun Grischun stoppia prestar sia part per la reducziun da las emissiuns da gas cun effect da serra. Il credit per l’emprima etappa è concedì. Martin Gabriel/FMR Il Green Deal è naschì – malgrà che la frac­ziun da la Partida populara (PPS) ha fatg la proposta da renviar il messadi e dad incumbensar la regenza da surlavurar quel anc ina giada. Il plan d’acziun na saja tenor la PPS betg madir ed il fundament sa basia sin faussas supposiziuns. Il plenum dal Cussegl grond ha dentant refusà ier questa proposta cun 92 cunter 14 vuschs ed ha deliberà en la discussiun da detagl ils singuls postulats dal messadi. Cun 99 cunter 2 vuschs ha il parlament decidì d’entrar en la discussiun da detagl. Ils pli blers puncts dal messadi èn vegnids approvads senza discussiun, sin il pli cun insaquants remartgas u dumondas da chapientscha. Per dapli discussiun ha il plan da finanzas dal Green Deal procurà. Plirs deputads han fatg dumondas e tschertgan las raschuns per tscherts posts d’investiziun. Per l’emprima etappa dal Green Deal ha il Cussegl grond concedì in credit da 67,65 milliuns. Fin il 2050 duai dentant vegnir investì en tut 1,8 milliardas. Edifizis, agricultura, industria e turissem, quai èn ils secturs da basa per l’emprima etappa dal Green Deal. En l’emprima part dal Green Deal sa tracti da rinforzar mesiras gia instradadas e che na dovran betg midadas da la basa legala. Tenor il schef dal departament per la protecziun da l’ambient Jon Domenic Parolini dovra ins urgentamain il credit per pudair rinforzar las vias enchaminadas tenor il program da la regenza 2021–2024.

La «Winterhilfe» u il Succurs d’enviern venda birnel e sustegn cun il retgav famiglias basegnusas. Sulet singulas vischnancas sa participeschan anc a l’acziun da birnel dal succurs d’enviern. Empustar birnel pon ins tar l’administraziun communala dad Ilanz/Glion fin ils 29 d’october. L’administraziun communala da Trun re­sguarda empustaziuns da birnel enfin ils 25 d’october. Tenor ina modesta retschertga en il Fegl Ufficial Surselva èn las vischnancas dad Ilanz/Glion, Trun e Breil las sulettas en Surselva nua ch’ins po anc pustar birnel. Denise Tomaschett tgira entaifer l’administraziun communala da Trun la sparta da birnel. «Nus faschain quai cun la vischnanca da Breil.» Sulet suc da paira Birnel consista sulet da suc da paira e vegn era numnà mel da paira. Il suc vegn stritgà sin il paun, duvrà per far creflis e pettas, el remplazza en blers cas il zutger. Che las vischnancas sa participeschan a l‘acziun da birnel è d’attribuir al Succurs d’enviern «Winterhilfe» che venda birnel gia dapi ils onns 50 dal tschientaner passà. Il retgav da vender il suc vegn duvrà per sustegnair persunas basegnusas en Svizra. Il caracter caritativ da vender birnel è in ulteriur motiv per las vischnancas da porscher il suc. «Uschè lunsch che l’interess è avant maun», sco ch’i è stà da leger en la publicaziun da la vischnanca da Trun. «Las empustaziuns da birnel vegnan da l’entira Cadi e betg sulet da Trun.» La collavuratura da l’administraziun communala da Trun ha punctuà che la vischnanca na gudognia nagut vi dal suc da paira. «Nus faschain quai per servir a la populaziun.» Denise Tomaschett ha explitgà ch’i saja en l’avegnir era pussaivel da pustar il birnel online. Ella manegia dentant ch’ils cumpraders stoppian lura pajar il pretsch cumplain, entant che la vischnanca da Trun dettia vinavant il suc da paira per il pretsch ch’ella paja al furnitur. En la tradiziun dal Succurs d’enviern Jürg Buchli è responsabel per las activitads dal Succurs d’enviern en il chantun Grischun. El ha ditg che l’acziun da birnel vegnia administrada da la centrala dal Succurs d’enviern, entant ch’il succurs grischun saja dependent da donaziuns. Jürg Buchli ha menziunà la tradiziun dal Succurs d’enviern fundà durant la crisa economica dals onns 30. «Lura reparteva il succurs primarmain natiralias a persunas basegnusas.» Per gronda part a persunas ch’avevan pers la lavur. Il sustegn dal succurs ha era cuntanschì las muntognas e la populaziun n’ha betg sulet profità dal mel dals paupers, sco ch’il birnel vegniva titulà. Via las vischnancas ha il succurs d’enviern furnì maila, apricosas, tartuffels ed auter a moda favuraivla a la populaziun muntagnarda. Nutriment modern Il birnel ch’è restà sco part da l’acziun dal Succurs d’enviern giauda nova stima en la filosofia moderna da sa nutrir. Perquai sa sprova la centrala dal succurs da promover pli fitg il suc da la paira. Jürg Buchli ha ditg che la paira duvrada per far birnel derivia da pumera cun bist aut che saja da gronda impurtanza per l’utschleglia. «Il birnel è in product natiral che sustegna il bainstar da la natira e gida persunas basegnusas en Svizra ed era en il Grischun.» Pli nobels motivs da telefonar tant pli svelt a Denise Tomaschett e pustar birnel na datti strusch. Recepts cun birnel La bavronda da paira Allontanar il coc a dus pairs e tagliar els en parts, agiuntar trais decis suc da maila, dus decis latg, 180 g jogurt nature e tschintg tschaduns birnel. Tut en il mixer, far buglia e servir ils drinks fraid. Spaisa d’anghels Maschadar 400 g jogurt nature e trais tschaduns birnel. Tagliar 150 g frajas en talgias, metter las frajas cun las mieulas dad otg biscotgs ed il jogurt en stresas en ina cuppina. Cuvrir cun jogurt e garnir cun ampuaunas. Metter a frestg almain mes’ura avant che servir. Marinada da birnel per grillar Dus tschaduns birnel, in tschadun pign sosa da worcester, in tschadun sosa da soja, tschintg daguts tabasco, in tschadun cognac e dus tschaduns ieli da spagnolettas, maschadar cun in zichel paiver. Maschadar tut e stri­tgar sin la charn la marinada e spetgar in’ura avant che grillar.

Pertge cumenzas a leger, sch’il titel scumonda quai? Quest text è scrit per rumantsch grischun (RG) ed RG na chapesch’ins betg. RG è in bastard. RG è artifizial. RG n’è betg cool. RG è simplamain grascha. Quest text pudess cuntegnair restanzas dad ironia ed ironia na po betg mintgin magunar, nundir chapir. Plinavant pudess el cuntegnair fastizs da divertiment ed en in temp sco quel dad oz na sa divertesch’ins betg, er betg en il zuppà cun ina gasetta enta maun. Pia: Svelt bittar davent la gasetta! U almain deponer ella uschia che nagin percorscha che Ti l’has gì enta maun. Pertge scriv’jau lura tuttina en RG? Perquai ch’jau sai! Perquai ch’igl è simpel. Perquai ch’jau provochesch gugent. Perquai ch’jau ma legrel dad udir critica sco: «Tia davosa glossa è stada super, perquai ch’jau n’hai betg stuì leger ella. Cunzunt la davosa frasa m’ha plaschì fitg bain.» Ed jau ma legrel er adina puspè dad udir frasas sco «Pli gugent tudestg che RG. Jau fatsch adina la decleranza da taglia per tudestg. Sch’i dess ina per sursilvan, lura faschess jau ella per rumantsch.» Cler, pleds sco «entrada», «facultad», «taxa per donns elementars», «taglia sin immobiglias» e «taglia da baselgia» na chapescha strusch in Sursilvan. Per sursilvan avess quai numnadamain num: «en­trada», «facultad», «taxa per donns elementars», «taglia sin immobiglias» e «taglia da baselgia». Cura ch’i vegn uschè cumplitgà preferesch er jau «Einkommen», «Vermögen», «Gebühr für Elementarschäden», «Immobiliensteuer» u «Kirchensteuer». Qua san ins almain da tge ch’ins discurra. E sch’i va per formulaziuns sco «Kapitalleistungen aus einer anerkannten Form der gebundenen Selbstvorsorge», lura chapescha er il davos schulori per tge ch’i va. La fin finala è quai tudestg e betg RG e nus na laschain betg valair gugent che nus na chapin betg tudestg. Che nus na chapin dentant betg RG, cun gliez pudain nus quasi ans gloriar. Senza dubi – jau hai er gia legì texts en RG ch’jau n’hai betg chapì. Ma quai n’ha da far nagut cun RG. Quai ha da far cun la cumplicaziun dal scrivent u da la scriventa. Er en in’autra lingua na scrivessan quels e quellas betg pli chapaivel. Avais vus era gia constatà – i dat glieud che formulescha gugent cumplitgà per valair envers ils auters sco pli intellectual. Ch’i na chapeschan sez strusch quai ch’i scrivan n’emporta nagut. Enstagl da: «Damaun tgunsch ch’i plova» din els: «Per damaun èsi da quintar cun precipitaziuns probablas». U enstagl da: «La polizia sclerescha» – «Il fatg è object da scleriments polizials». U lura enstagl da: «Ella ha ditg gea» – «Ella ha respundì la dumonda da maniera affirmativa». Jau vuless era valair sco intellectual. Perquai formulesch jau uss inqual frasa cumplitgada. Ma per ch’i na vegnia betg memia intellectual furnesch jau anc gist l’interpretaziun latiers: Emprova intenziunadamain invana da sa razzar = sex protegì. Bain è el punctual, ma sia punctualitad è fitg individuala e cuntegn magari elements da retardament. = El è in bun schani, ma adina memia tard. Sa chattar en la fasa finala da l’act digestiv = far cac. Jau hai avertì da betg leger da questa grascha! E per finir: La proxima glossa è puspè per sursilvan cun ina presa lumnezian. E sche Vus avais tuttina legì enfin la fin, lura suonda ussa anc questa infurmaziun davart l’autur: Erwin Caduff da Morissen lavura sco redactur tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Durant blers onns è el era stà redactur da La Quotidiana. Erwin Caduff, columnist da la FMR

Mintgatant èsi mo da citar ina pitschna passascha dad in numer cabarettistic e vus savais exact da tge ch’i sa tracta. Exempel numer 1: «Wenn’s oba schifft und unda saicht – s’isch guat s’Valserwasser!» – Exact, il duo Marcocello aveva fatg furora ils onns ‘90 cun ses «Rütlischwur». Il segund exempel: «S’Chileli vo Wasse». – E gia detg spert vegn endament il numer cabarettistic dal legendar Emil. I dat atgnamain er in numer cabarettistic rumantsch detg famus. Numnadamain «Il malur da la fuorcla» da Franz Hohler. Tge, vus n’enconuschais anc betg il «Totemügerli» en sia versiun rumantscha? – Lura èsi ur’e temp d’emprender d’enconuscher quel. Quests dis va en vendita ina cumpilaziun da texts rumantschs da Franz Hohler. Gea, il cabarettist, autur e talent da linguas ha in’affinitad tut aparti per il rumantsch, el chapescha fitg bain rumantsch e discurra er detg bain vallader. Franz Hohler sez ha adina puspè translatà en tudestg poesias d’auturs rumantschs. E ses agens texts e raquints èn per part era vegnids translatads en lingua rumantscha. La Chasa Editura Rumantscha (Anita Capaul e Bettina Vital) ha ussa cumpilà ina buna part da quels texts sut il titel «Fümader passiv – Passivraucher». Ed en quella publicaziun cumpara sin las emprimas paginas ina transcripziun da «Il malur da la fuorcla» – in’istorgia senza pleds chapaivels e tuttina detg bain chapaivla... Per survegnir servì anc speratiers la performanza da Franz Hohler sez, vali la paina da tschertgar il numer cabarettistic en l’internet. El è da chattar senza problems cun il titel «Il malur da la fuorcla». Perquai il tip: Tadlar u leger puspè ina giada l’istorgia dals «duos tschaggelaris» e dal «mortunzel» che «grözlò sainza sbruonzlas e schlappuonzlas». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. L'autur, cabarettist e talent da linguas Franz Hohler. El ha in'affinitad tar la lingua rumantscha.

En las 101 vischnancas politicas dal Grischun existan 63 vischnancas burgaisas, siat associaziuns da burgais e l’Uniun dals burgais da Cuira. L’uniun tetgala è l’Associaziun da vischnancas burgaisas dal Grischun ch’è vegnida fundada avant 75 onns. Tge scopo han las vischnancas burgaisas anc ozendi? La FMR ha discurrì cun Fredi Stocker dad Igis ch’è dapi 2019 president da l’associaziun chantunala. A sias uras ademplivan las vischnancas burgaisas funcziuns impurtantas sco per exempel la gestiun dal poveresser en vischnanca. Era oz hajan las vischnancas burgaisas anc funcziuns indispensablas, di il president da l’Associaziun chantunala Fredi Stocker. Las vischnancas burgaisas fetschian per exempel investiziuns impurtantas en quels lieus che la vischnanca politica na possia u veglia betg investir e las vischnancas burgaisas recepeschian er novas burgaisas e novs burgais. FMR: Vus discurris d’investiziuns impurtantas che las vischnancas burgaisas fan entaifer las vischnancas politicas. Tge investiziuns èn quai propi? Fredi Stocker: Nus sustegnain per exempel activitads da las uniuns en las vischnancas. Quai èn investiziuns pli pitschnas. A Domat ha la vischnanca burgaisa per exempel bajegià u sustegnì la construcziun da differentas immobiglias novas per il diever public. Dacurt per exempel la renovaziun da la baselgia Sogn Gion. La vischnanca burgaisa da Panaduz ha avert avant paucs mais l’engrondiment dal center da seniors e dal nov center medicinal Bongert. En mia vischnanca burgaisa da Landquart vegnin nus a realisar ina plazza communala cun ina garascha sutterrana. Nus sustegnain là nua che la vischnanca politica na vul u na po betg agir il mument. En autras vischnancas èn ils organs dals burgais engaschads en la sauaziun da las pastgiras e funs. E lu datti sa chapescha era vischnancas burgaisas che han pli pitschnas finanzas e na pon betg s’engaschar en questa dimensiun sco las vischnancas gist numnadas. «I dat suprastanzas communalas che na renconuschan insumma betg la ‹raison d’être› dals burgais» Fredi Stocker, president da l’Associaziun grischuna da las vischnancas burgaisas Tgi ha da dir dapli en vischnanca – la vischnanca politica u la vischnanca burgaisa? Tranter burgais e vischnanca politica na datti betg ina concurrenza. En bleras vischnancas lavuran la politica e la burgaisa fitg stretg ensemen e sa cumpletteschan bain. Quai è impurtant per nus. Lura datti dentant er suprastanzas communalas che na renconuschan insumma betg la ‹raison d’être› dals burgais. Ellas avessan gugent ils daners da las vischnancas burgaisas, quai è chapaivel, dentant fissan ils daners lura era pli svelt davent. Ma jau appellesch sco president a tut ils burgais da tschertgar il dialog cun las vischnancas politicas. Las pitschnas burgaisas vegnan pli e pli traguttadas da las politicas. Quai na schai natiralmain betg en noss interess. Ils burgais en ina vischnanca avevan a sias uras privilegis envers quellas e quels che n’eran betg burgais. Per exempel cun pretschs pli favuraivels per laina da sort u cun fittar suloms. Ils burgais pudevan era decider sulets davart la vendita da sulom da vischnanca. Èn ils burgais anc adina vischins d’emprima classa en ina vischnanca ? Quai cun ils privilegis è per gronda part tempi passati. Ma istoricamain pon ins chapir quai uschia, ch’ils burgais eran oriundamain ils sulets abitants en vischnanca. Cun l’immigraziun dad esters ch n’eran betg burgais èn las vischnancas politicas naschidas. Qua tras ha quai dà la situaziun cun la societad dividida da burgais e betg burgais. Cun il temp han las vischnancas burgaisas stuì surlaschar pli e pli ils dretgs a las vischnancas politicas. Ma las vischnancas burgaisas activas prestan oz bler positiv per il bainstar public. «Quai cun ils privilegis dals burgais è per gronda part tempi passati» Fredi Stocker, president da l’Associaziun grischuna da las vischnancas burgaisas Co stat quai cun privilegis da daners per burgais? Grondas summas na pon ins betg regalar pli als burgais. Cun l’ultima revisiun totala da la lescha da vischnancas l’onn 2017 è il niz dals burgais en furma da pajaments vegnì stritgà fin ina summa da 50 francs sco bon u en natiralias. Abstrahà da quai èn las vischnancas burgaisas adina avertas per recepir novs burgais. E qua ans drizzain nus oravant tut a vischinas e vischins ch’abiteschan blers onns en ina vischnanca. Il chantun Grischun dumbra tranter 60 e 70 vischnancas burgaisas. Las fusiuns da vischnancas na promovan betg ina carschen? Na, quai constat. Quai vala dentant er per las vischnancas politicas. Las fusiuns da vischnancas – sco per exempel quella da Ilanz/Glion – han reducì il dumber da vischnancas burgaisas. Da l’autra vart empruvain nus da recaltgar novas burgaisas e novs burgais en las vischnancas burgaisas existentas e da rinforzar quellas vischnancas e cuminanzas ch’i dat anc. Essas Vus persunalmain losch d’esser burgais d’ina vischnanca grischuna? Gea, quai sun jau vairamain. Superbi e ventiraivel d’esser burgais da Landquart e Fläsch e d’esser burgais dal Grischun e da la Svizra. Quai è senza dubi er mia motivaziun da presidiar l’Associaziun grischuna da las vischnancas burgaisas. Grischun Vischnancas burgaisas e la «raison d’être» Avant 75 onns è l’Associaziun da las vischnancas burgaisas dal Grischun vegnida fundada. Oz funcziuneschan las 63 vischnancas burgaisas per gronda part en furma da tandem cun las vischnancas politicas. Las vischnancas burgaisas investeschan en il bainstar public en vischnanca. Plinavant èn ellas responsablas per recepir novas burgaisas e novs burgais. Sco quai ch’il president da l’Associaziun grischuna, Fredi Stocker ha ditg a la FMR, surpiglian ils burgais savens projects che la vischnanca politica na veglia u na possia betg far. «Era sche l’armonia tranter burgais e domiciliads n’è betg adina stada armonica funcziunescha la collavuraziun ozendi fitg bain e nus da l’associaziun grischuna appellain da tschertgar il dialog.» (fmr/mg) Associaziun grischuna da las vischnancas burgaisas (AGVB) La AGVB è ina da las 14 uniuns chantunalas da vischnancas burgaisas ch’i dat en Svizra. La AGVB ha actualmain 71 commembras. Da quai èn 63 vischnancas burgaisas, 7 societads da burgais e l’Uniun da burgais da Cuira. La AGVB è vegnida fundada ils 28 d’avrigl 1946 a Cuira. La suprastanza da l’Associaziun da las vischnancas burgaisas consista da 9 commembers e dal mainagestiun. Il dretg da burgais sa drizza tenor la vischnanca politica. Sche duas vischnancas politicas fusiuneschan per exempel, lura ston era las vischnancas burgaisas fusiunar. En connex cun la fusiun da vischnancas en il Grischun ha quai manà ad ina digren dal dumber da vischnancas burgaisas. In bun exempel è la fusiun da las 13 vischnancas da Ilanz/Glion l’onn 2014. Ils burgais da l’anteriura citad da Glion han fundà gist avant la fusiun ina societad da burgais. L’emprova da fundar ina nova vischnanca burgaisa è bain reussida, ma ha fatg naufragi suenter in emprim temp d’existenza. (fmr/mg)

2. liga regiunala, gruppa 1 Winkeln – St. Margrethen 2:0 Mels – Vaduz 4:1 Herisau – Ruggell 7:0 Montlingen – Schluein Glion 4:2 Au-Berneck – Domat 0:1 Dardania S. Gagl – Abtwil-Engelburg 1:2 1. Vaduz 9/20; 2. Mels 9/17; 3. Abtwil-Engelburg 9/17; 4. Herisau 9/16; 5. Dardania S. Gagl 9/15; 6. Ruggell 8/11; 7. Winkeln 9/11; 8. Domat 8/10; 9. St. Margrethen 9/10; 10. Montlingen 9/8; 11. Au-Berneck 9/6; 12. Schluein Glion 9/5. 3. liga, gruppa 1 Surses – Uznach 1:1 Glaruna – Tusaun-Cazas 1:3 Sargans – Eschenbach 0:0 Weesen – Valposchiavo 1:3 Trun/Rabius – Landquart 0:0 Lumnezia – Bogn Ragaz 0:3 1. Eschenbach 9/21; 2. Bogn Ragaz 9/20; 3. Glaruna 10/17; 4. Valposchiavo 9/16; 5. Landquart 9/14; 6. Tusaun-Cazas 9/14; 7. Uznach 9/14; 8. Trun/Rabius 9/13; 9. Sargans 10/11; 10. Surses 9/8; 11. Weesen 9/4; 12. Lumnezia 9/1. 4. liga, gruppa 1 Panaduz – Schlarigna 5:0 Vaz-sut – Valposchiavo 0:3 1. Domat 9/18; 2. Valposchiavo 9/18; 3. Panaduz 9/17; 4. Cuira 97 9/16; 5. Schluein Glion 9/13; 6. Schlarigna 9/13; 7. Danis-Tavanasa 9/11; 8. Bogn Ragaz 9/10; 9. Vaz-sut 9/8; 10. Laax 9/5. 5. liga, gruppa 1 Lumnezia – Danis-Tavanasa 3:8 Panaduz – Sedrun/Mustér 0:3 1. Mladost 8/19; 2. Tusaun-Cazas 8/16; 3. Sedrun/Mustér 8/16; 4. Union Trin 8/14; 5. Rueun 8/13; 6. Trun/Rabius 8/13; 7. Danis-Tavanasa 8/6; 8. Lumnezia 8/4; 9. Panaduz 8/1. 5. liga, gruppa 2 Bregaglia – Lai Valbella 6:2 Lusitanos de Samedan – Surses 2:0 1. Tavau 8/21; 2. Lusitanos de Samedan 8/15; 3. Lai Valbella 8/12; 4. Bregaglia 8/12; 5. Tusaun-Cazas 8/10; 6. Surses 8/7; 7. Landquart 8/6; 8. Bogn Ragaz 8/0. L’equipa da Scuol è vegnida retratga. Juniors A1, gruppa 1 Rorschach-Goldach – Rotmonten 3:2 Tavau – Rebstein 1:1 Appenzell – Sargans 5:0 Dardania S. Gagl – Diepoldsau-Schmitter mar. 20.15 1. Rorschach-Goldach 8/21; 2. Dardania S. Gagl 7/18; 3. Rotmonten 8/18; 4. Surselva 8/16; 5. Appenzell 8/12; 6. Diepoldsau-Schmitter 7/11; 7. Rebstein 8/8; 8. Tavau 8/4; 9. Sargans 8/3; 10. Glaruna 8/3. Juniors B, Youth League, gruppa 1 Teufen – Brühl 2:8 Zuzwil – Rorschach-Goldach 0:3 Gossau – Cuira 97 9:1 Rheintal – Frauenfeld 5:0 Tobel-Affeltrangen – Surselva 2:2 Uzwil-Henau – Winkeln-Rotmonten 5:1 1. Gossau 10/30; 2. Brühl 11/30; 3. Tobel-Affeltrangen 10/23; 4. Teufen 10/16; 5. Rheintal 10/14; 6. Uzwil-Henau 11/14; 7. Zuzwil 10/11; 8. Rorschach-Goldach 10/10; 9. Surselva 10/10; 10. Cuira 97 10/7; 11. Frauenfeld 10/7; 12. Winkeln-Rotmonten 10/3. Juniors B2, gruppa 1 Lusitanos de Samedan – Tavau F 0:3 Domat – Surselva 4:0 Valposchiavo – Landquart 2:8 Tavau – Schlarigna giev. 20.00 1. Landquart 7/18; 2. Valposchiavo 8/16; 3. Tavau 6/15; 4. Domat 7/15; 5. Grischun Central 7/7; 6. Schlarigna 6/6; 7. Vaz-sut 7/6; 8. Lusitanos de Samedan 8/5; 9. Surselva 8/4. Juniors D elita, gruppa 1 Rapperswil-Jona a – Toggenburg 10:0 Surselva a – Glarnerland a 5:4 Domat a – Uznach a 2:3 Toggenburg – Surselva a mes. 17.00 Glarnerland a – Domat a mes. 19.00 1. Rapperswil-Jona a 9/27; 2. Uznach a 9/15; 3. Glarnerland a 8/13; 4. Toggenburg 8/9; 5. Surselva a 8/6; 6. Domat a 8/4. Juniors D1, gruppa 1 Buchs a – Grischun Central a 6:4 Mels a – Grischun Central b 22:1 1. Panaduz a 7/19; 2. Mels a 7/18; 3. Buchs a 7/13; 4. Schlarigna 7/9; 5. Grischun Central a 7/9; 6. Landquart a 7/9; 7. Valposchiavo 7/3; 8. Grischun Central b 7/3. Juniors D2, gruppa 1 Surselva b – Tavau 5:5 Domat b – Grischun Central c mes. 18.30 1. Cuira 97 a 7/16; 2. Domat b 6/12; 3. Tavau 7/11; 4. Orion Cuira 7/9; 5. Surselva b 8/7; 6. Panaduz b 7/6; 7. Grischun Central c 7/6; 8. Surselva c 7/3. L’equipa Grischun Central d è vegnida retratga. Juniors D2, gruppa 2 Cuira 97 b – Vaz-sut 9:2 Trübbach – Bogn Ragaz a mar. 18.30 1. Sargans a 8/19; 2. Landquart b 7/17; 3. Val Tamina 7/15; 4. Vaz-sut 7/9; 5. Domat c 7/9; 6. Trübbach 6/6; 7. Bogn Ragaz a 6/6; 8. Cuira 97 b 7/6; 9. Mels b 7/4. Dunnas 2. liga, gruppa 1 Ebnat-Kappel – Uzwil 0:2 Tusaun-Cazas – Linth-Schwanden 8:0 Rapperswil-Jona – Au-Berneck 1:2 Triesen – Widnau mar. 20.15 1. Tusaun-Cazas 8/19; 2. Uzwil 8/18; 3. Widnau 8/17; 4. Triesen 7/16; 5. Romanshorn 9/14; 6. Bütschwil 8/11; 7. Domat 8/9; 8. Ebnat-Kappel 8/8; 9. Au-Berneck 8/8; 10. Rapperswil-Jona 8/5; 11. Linth-Schwanden 8/0. Damas 4. liga, gruppa 1 Tusaun-Cazas – Schlarigna 1:2 Buchs – Mels 1:0 1. Buchs 8/19; 2. Vaz-sut-Cuira 8/16; 3. Flums-Walenstadt 8/12; 4. Mels 8/11; 5. Schlarigna 8/10; 6. Tusaun-Cazas 8/9; 7. Surselva 8/4; 8. Schwanden-Linth 8/0. L’equipa Gams 3b è vegnida retratga. Il gieu da 3. liga tranter Trun/Rabius e Landquart è vegnì terminà cun in remis 0:0.

La Scol’auta spezialisada da Cuira dovra urgentamain dapli spazi per il dumber carschen da studentas e students. Glindesdi ha il Departament chantunal per infrastructura, energia e mobilitad preschentà ensemen cun la Scol’auta spezialisada il project ‹PARTENARIS› che sto passar anc plirs obstachels enfin l’avertura l’onn 2028. Martin Gabriel /FMR 1936 studentas e students eran immatriculads per ils differents studis l’onn 2020 a la Scol’auta spezialisada a Cuira (SAS). La tendenza mussa ina carschen. Ils ultims onns ha la scola stuì prender a fit localitads supplementaras. La scola è repartida sin tschintg lieus en nov edifzis entaifer la citad da Cuira. Il rectur da la Scol’auta spezialisada Jürg Kessler ha ditg che la stgarsezza da lieu saja in vegl problem da la SAS. 2018 ha il Cussegl grond approvà l’idea per in Center da scola per satisfar a las pretensiuns per in manaschi modern da scol’auta. Sinaquai ha la regenza organisà ina concurrenza da projects. 57 biros d’architectura han inoltrà ina candidatura. 13 da quels èn vegnids selecziunads per ina secunda fasa da project. A la fin finala è la giuria sa decidida per il project PARTENARIS dal biro d’architectura Giuliani Hönger architects da Turitg. Il terren per construir il nov sulom appartegn’a la citad da Cuira. La SAS po surprender quest terren cun in dretg da construcziun. L’edifizi existent a la Via Pulvermühle traversa la via cun ina passarella e da l’autra vart da la via vegn construì in nov edifizi da scola. Tenor la presidenta dal Cussegl da scola da la SAS, Brigitta Gadient, è il chantun proprietari durant il temp da construcziun. Suenter vegn il chantun a surdar ils edifizis a l’organisaziun da scola. «L’edifizi da scola nov duai augmentar las schanzas da furmaziun da la giuventetgna e far frunt a la mancanza da persunas spezialisadas en las interpresas indigenas.» Il project victur vegn ussa planisà vinavant. Sco quai ch’il schef dil departament chantunal d'infrastructuras, cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ditg, vuless il chantun suttametter la fin dal 2022 ina dumonda per credits d’impegn al Cussegl grond. Quest conclus saja suttamess al referendum obligatoric. «Igl è previs da cumenzar cun las lavurs da construcziun la fin da l’onn 2024. Cun l’avertura pudain nus quintar en il decurs da l’onn 2028.» Ils custs per il nov edifizi da scola sa muntan tenor l’Uffizi chantunal da construcziun auta a 100 milliuns francs u dapli. En scadin cas decida il suveran dal Grischun davart il credit. Legenda: Il nova center da scola en il quartier da la Pulvermühle en la visualisaziun..

Carmelia Maissen va en cursa sco candidata per la regenza grischuna. Sia partida, l’Allianza dal Center, ha preschentà ella ier a Cuira sco terza candidata dasper ils dus regents en uffizi, Marcus Caduff e Jon Domenic Parolini. La FMR ha discurrì cun la candidata Carmelia Maissen davart dunnas vi da la maisa, davart tractors e larmins. FMR: Pertge candidais Vus? Carmelia Maissen: Jau candidesch perquai che jau hai grond plaschair ed anim per la lavur executiva, ussa sin livel communal – la lavur da manar quasi ina pitschna «interpresa», ensemen cun collavuraturas e collavuraturs. Jau hai però era tschaffen da far lavur politica per chattar schliaziuns e cumpromiss. Ed jau hai tschaffen da contribuir mia part al svilup da nossa societad. Ils davos onns hai jau pudì far quai surtut en la regiun Surselva ed en la vischnanca dad Ilanz/Glion. Ussa sun jau crai pronta da m’engaschar en l’executiva sin livel chantunal. Silmain in u ina sto però ceder. I dat numnadamain dapli candidats/as che posts en la regenza. Encunter tgi candidais Vus? Jau na candidesch encunter nagin. Jau candidesch però per ina elecziun democratica, perquai ch’i na ma plascha betg, sche la populaziun po eleger mo tants/as candidats/as sco ch’i dat sezs. Damai è mia candidatura era la purschida per ina schelta democratica. Ha vossa candidatura per finamira da defender il sez da la AdC? U èsi ina candidatura per vegnir cun ina dunna en la regenza? U èsi perfin ina candidatura per mantegnair la quota rumantscha? La fin dals quints elegia mintga votanta e mintga votant tenor ils agens criteris. Ma probabel èsi ina maschaida da tut quels aspects. Però jau vuless dir: Dad esser dunna n’è anc nagin program politic. Dunnas han autras experientschas, ellas èn vegnidas furmadas autramain. Perquai han ellas autras vistas e prioritads, ed igl è enorm impurtant che dunnas sesian vi da quella maisa, nua ch’i vegn decidì davart il futur da nossa societad. È quai stà l’impuls principal? Quai è segir stà in ferm impuls. Jau hai survegnì bleras reacziuns e resuns, nua ch’ins senta che bleras dunnas èn in pau frustradas che nus avain en il 21avel tschientaner en il Grischun ina regenza senza dunnas. Dentant sco ditg, jau hai gust da timunar e furmar il Grischun sco part da la regenza. Dapi trais onns essas Vus presidenta dad Ilanz/Glion – per uschedir «pir» dapi trais onns. Avessas Vus bregia da bandunar quel post? Gea, jau perdess senza dubi dus u trais larmins. Nus avain pudì instradar differents moviments e projects ils davos trais onns. Ils emprims quatter onns, dapi la fusiun, è la vischnanca surtut stada occupada cun installar tut ils servetschs e las structuras en l’administraziun. Ussa è la vischnanca en in’autra fasa, igl è da sviluppar e metter ­accents. Vi da quai lavurass jau er vinavant cun plaschair. Vus candidais per la nova partida – la Allianza dal Center. Da tge vart politica da quest «center» sa posiziunass Carmelia Maissen? Jau pens che jau fiss detg exact en il center da quel center. Mia tenuta politica n’è betg ideologica. Jau lavur or da la situaziun, vi da la chaussa concreta. Dad ina vart ma stattan a cor dumondas da persistenza e solidaritad – co ­giain nus enturn cun nossas resursas e co po nossa societad porscher ina buna rait per persunas che n’han betg tant cletg en la vita. Da l’autra vart met jau però blera paisa sin l’auto-responsabladad – vul dir mintgina e mintgin è obligà da purtar quai ch’el è abel da purtar, senza delegar memia spert al maun public. Quai èn tut valurs e tenutas ch’eran adina part da l’anteriura PCD ed ussa da la AdC. Dumonda finala: Sgrattanivels u tractor? (ri) Tuts dus – sgrattanivels e tractor! Gist sco presidenta dad Ilanz/Glion ves jau quella convivenza tranter center urban e periferia. Quai è ina schanza ed ina relaziun fitg tipica per il Grischun. Nus na dastgain betg «giugar ora» in encunter l’auter. Quai sto ir ensemen, in dialog cun respect e sin medem livel. Perquai tuts dus: sgratta­tschiel e tractor. Presidenta e deputada Carmelia Maissen è dapi il 2018 presidenta da la vischnanca fusiunada Ilanz/Glion. Dapi quel onn è ella era deputada dal circul Foppa per il Cussegl grond. Ella ha studegià architectura ed ha scrit ina dissertaziun cun il titel «Hochhaus und Traktor» davart il svilup dals abitadis en il Grischun avant 50 onns. Avant l’uffizi sco presidenta communala è ella era stada presidenta dal parlament dad Ilanz/Glion. La partida AdC vegn a nominar en il decurs dal december Carmelia Maissen – ensemen cun Jon Domenic Parolini e Marcus Caduff – per l’elecziun da la regenza dals 15 da matg 2022. Ils dus cussegliers guvernativs en uffizi recandideschan per ina segunda (Caduff) ubain per ina terza perioda d’uffizi (Parolini). La partida ha per finamira da defender il sez da cusseglier guvernativ Mario Cavigelli che chala causa limitaziun da temp d’uffizi. (fmr/dat) Els trais candideschan per la Allianza dal center per la regenza grischuna (da san.): Jon Domenic Parolini, Carmelia Maissen e Marcus Caduff.

I va vers la fin d’october, la feglia entschaiva a crudar, laschond blut la roma da las plantas la fin finala. Il terratsch vegn grisch, fraid; el savura da schubra mort, perquai che murir/durmir/sa retrair è insatge natiral ed ha ses senn profund. Era mes patratgs van en direcziun da la mort – igl è prest november. Quant «schubra» è lura la mort tar nus umans? «Schubra» en il senn da «destin», da malsogna (inclusiv corona), da vegliadetgna, tras eveniments elementars? Quai san ins forsa anc chapir ed acceptar insaco, er religiusamain. (Dal reminent è mintga mort ina surpraisa, insatge tragic e grev-acceptabel, irritant per quels che restan enavos – quai constat.) Ils carstgauns moran era pervia da guerra, schuldads u civilists, civilistas. Ubain ch’i najan, millis e millis regularmain en la Mar Mediterrana. Là vegnan vitiers ils fatgs etics da la culpa, da las victimas. Ma sajan nus sincers: Nus vesain ed udin tut quai atras ils meds da massa, i fa mal in mument, però igl è lunsch davent da noss mintgadi... Brutal da dir quai, ma uschia èsi. Almain vegnan quellas catastrofas anc publitgadas regularmain, era cun cifras. Autras morts che ma dattan da patratgar particularmain vegnan darar pli numnadas sin l’emprima pagina da las gasettas, en il Telesguard u la Tagesschau, gnanc cun cifras statisticas: accidents da trafic e violenza en chasa. Tranter 200 e 300 persunas moran anc adina mintg’onn en Svizra sin via. La medema cifra tras violenza en chasa. N’è quai betg in scandal? Ma er cun quai essan nus gia disads, i na vala strusch pli ina lingia grossa. Ed ils femicids? La statistica tradescha: Mintga mais vegn mazzada ina femna, en media – be en Svizra. Perfidamain numnan ils meds da massa quai «drama da famiglia», cumbain ch’ina dunna vegn mazzada atras ses partenari u ex-partenari, pia èsi in femicid. Esser dunna e partenaria, quai è malsegir. Interessant: Dals lufs avain nus pli blera tema che dals umans. Nua resta la confidenza? Gisula Tscharner è spirituala libra en pensiun, stat a Veulden. Ella viva e lavura cun las plantas selvadias en ed enturn la vischnanca. Gisula Tscharner, columnista FMR

Jau tschertg en mia collecziun da plattas da grammofon il bustab P. Guardain ina giada tge ch’ins chatta qua. Avant «Prince» e «Procol Harum» è ina platta che jau n’hai gia daditg betg pli tadlà: Quella cun si in chaun pauc bel che mussa la lieunga, numnadamain la platta «Pampered Menial» da Pavlov’s Dog da l’onn 1975. Cun tadlar ils emprims tuns ma vegnan endament pliras regurdientschas. Quai han ins baingea era, sch’ins taidla p.ex. in disc cumpact. Mes tip dad oz però è da tadlar puspè plattas da vinyl. Ins sto «lavurar» per udir la musica: Igl è da metter si la platta, la pulir e suenter var 20 minutas la ston ins volver. Quai ha per consequenza, almain tar mai, ch’ins taidla meglier la musica che cun laschar ir in disc. Perquai, sche vus avais anc in grammofon, al prendai puspè en funcziun. E sche vus n’avais pli naginas plattas, ozendi publitgeschan bleras bands sper ils discs cumpacts era plattas da vinyl cun lur pli nova musica. Pavlov’s Dog dal rest era enconuschent per la vusch falset dal chantadur David Surkamp. Sco proxim taidl jau la platta da Procol Harum, jau ma regord mo dad «A Whiter Shade of Pale», co ch’ils auters songs tunan hai jau emblidà. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip – senza garanzia che quel «tip» plaschia a tuttas e tuts. Mes tip: tadlar puspè plattas da grammofon.

La Rega cun actualmain 18 helicopters e 3 aviuns da salvament sin 12 basas en l’entira Svizra è dapi 40 onns il mund professiunal e la passiun da Curdin Capatt ch’è oriund da Trin. L’onn proxim banduna il «Ground Ops Manager» la Rega e va en pen­siun. La FMR ha discurrì cun Curdin Capatt davart sia via professiunala e davart sias activitads per la Rega. FMR: Curdin Capatt, sco che Vus avais ditg, avais Vus pudì realisar Voss siemi, da daventar mecanist da helicopter. Tge è stada u è anc adina la fascinaziun per il helicopter? Curdin Capatt: Tar mai è quai stà in siemi da buob sco tar auters il giavisch da daventar locomotivist. Jau sun gia sco uffant stà fascinà dals helicopters e pli e pli gì il giavisch da daventar mecanist da helicopters. Perquai hai jau l’emprim emprendì da mecanist tar las Ovras da Domat. Suenter sun jau stà a Londra per emprender englais e sun lura turnà cun il diplom per pudair s’annunziar tar l’aviatica da helicopters. Da mias annunzias hai jau pudì tscherner tranter ina offerta da la Rega ed ina da la Air Zermatt. Ed jau hai tschernì la Rega, hai fatg là scolaziun da basa sco mecanist da helicopters e sun restà en quest lieu fin oz che jau hai 62 onns. Or dal mecanist e vegnì il schef-mecanist e lura il schef da tuttas plazzas d’atterrar en Svizra? La lavur dal schef-mecanist è ina lavur fitg pretensiusa tant mentalmain sco er nà da la preschientscha fisica. Sco schef-mecanist sun jau adina stà cuntanschibel enturn l’ura, da Nadal e da Pasca, durant las vacanzas, adina. Quai daventa era rutina. Sco schef operativ da las plazzas d’atterrar è quai in pau pli simpel e quiet ed jau poss era planisar meglier mes temp liber. Tge responsabladads ha il «Ground Ops Manager» da la Rega? En emprima lingia e il schef d'atterrament responsabel per la segirezza da las nundumbraivlas plazzas d’atterrament che la Rega ha en l’entira Svizra. Quai èn plazzas en ils pli differents lieus, surtut er avant u sin ils tetgs dals ospitals. Per la Rega è la segirezza da las plazzas d’atterrar dals ospitals da grond’impurtanza. La Rega sa participescha schizunt sco sponsura als custs da novas plazzas en ospitals. Cunquai pudain nus era garantir che quellas plazzas disponan dals standards internaziunals. Quai è part da mia lavur, da procurar per la segirtad dals sgols d’arriv e da partenza e cunquai era la segirtad dals pazients e da l’equipa da sgol. Vus schais che la segirezza da las plazzas d’atterrament saja fitg impurtanta. Dumonda a l’anteriur schef-mecanist da la Rega. Co stat quai cun la surveglianza da la segirezza dals helicopters? L’uschenumnà «Daily-Check» fa mintga pilot sez vi da ses helicopter. Suenter 50 uras da sgol vegn mintga helicopter da la Rega en la garascha per ina inspecziun. La regla è che in’ura sgol generescha tranter trais fin tschintg uras service. En la funcziun Ground Ops Manager avais Vus era contacts e contractivas cun vischnancas ed interpresas. Vus avais ditg ansant: Tuts vulan la Rega, dentant nagin na vul la canera? Precis, quai è in pau uschia sco che Vus schais. Tar las vischnancas ha la Rega paucs problems. Dentant è la canera in fitg grond problem tar la popula­ziun. In exempel è l’Ospital chantunal a Cuira. Là vegn construì il mument e la Rega sto duvrar duas plazzas d’atterrar sin terra. Cun 880 sgols è l’Ospital chantunal ina plazza fitg bain frequentada. E qua datti natiralmain vischins che sa sentan disturbads da la canera dals helicopters. Era tar l’Ospital regiunal Surselva a Glion è la canera il mument in tema pervia da la construcziun da l’edifizi sper l’ospital. En ils blers cas da reclamaziun po nossa glieud da la Rega dentant schliar il problem cun declerar la situaziun. Luvrà prest l’entira vita tar la Rega – Curdin Capatt, il schef-mecanist oriund da Trin. Foto mad 90 salvaments aifer ina fin d’emna Da pliras varts ha quai dà resuns che la Rega saja sgulada fitg bler il davos temp. La FMR è s’interessada tar la Rega sche quai haja propi dà daplirs sgols da salvament che auters onns. Tenor il pledader da medias da la Rega, Adrian Schindler, hai dà la fin d’emna da mez october 90 sgols da salvament en l’entira Svizra. Quai para fitg bler. «Quai n’è dentant nagut extraordinari per ina fin d’emna da bell’aura», di Adrian Schindler. «Ils dis cun autas frequenzas da salvament èsi per la centrala da la Rega che coordinescha las acziuns da salvament spezialmain impurtant d’adossar ils salvaments a la basa il pli datiers per esser svelt en il lieu.» La Rega vegnia savens associada cun l’agid en las muntognas, ha Adrian Schindler ditg. «Il pli savens è la Rega dentant en acziun pervia da malsognas cardiovascularas ubain culps dal tscharvè. Ubain er per sgols da transferiment d’in ospital en l’auter. A la dumonda sche quai dettia ina categoria d’accidents che la Rega saja specialmain tschertgada, ha Adrian Schindler respundì che la Rega saja il pli svelt e bufatg med da transport, gist en connex cun accidents da sport d’enviern. «Gist nossas 3,6 milliuns fauturas e fauturs dumondan gugent noss servetsch en cas da basegns. Cun lur contribuziuns annualas gidan els era che la Rega po optimar ses servetschs. En il sport d’enviern lavura la Rega dentant ensemen cun ils servetschs da salvament locals da pista che decidan era sche la Rega duai vegnir clamada.» (mg/fmr) Rega 3,6 milliuns fauturs e passa 16 000 sgols Che quai saja pervia da malsogna u accident: Il helicopter da la Rega è immediat sin il lieu. L’onn 2020 ha la Rega fatg passa 16 200 sgols da salvament en l’entira Svizra. Ina gronda sfida per 385 collavuraturas e collavuraturs sin las 12 basas da helicopter. La FMR ha discurrì cun in che ha fatg ina carriera speziala e che va en pensiun en paucs mais. (fmr/mg) Pagina 2

A partir da damaun mussa il museum retic a Cuira ina exposiziun davart vita ed ovra dal scienzià ed alpinist grischun Johann Coaz che ha vivì dal 1822 fin l’onn 1918 e che ha perscrutà sin blers champs ed è stà inspectur forestal dal Grischun e da Son Gagl. Johann Coaz ha vivì ina gronda part da sia vita en il chantun Grischun, ma era en il chantun Berna. El era tranter auter burgais da S-chanf, da Valchava e Küblis e burgais d’onur da Haldenstein. La directura dil museum retic, Andrea Kauer Loens ha ditg ch’ella haja duvrà ditg da sa laschar persvader per ina exposiziun pil 200avel anniversari da Johann Coaz. «Jau na vulev betg organisar in imni als gronds umens dal 19avel tschientaner.» Persvas ella haja lura igl argument che Coaz saja stà in dals em­prims protecturs da la natira. En connex cun la midada dal clima e la digren dals glatschers ch’è in tema fitg actual, ha la directura dal museum lura tuttina decidì da far l’exposiziun. «Al cumenzament ha Johann Coaz stuì proteger il carstgaun da la natira per exempel cun la con­strucziun dals emprims rempars da lavinas. E pli tard ha Coaz cumenzà a proteger la natira dal carstgaun.» L’organisatura da l’exposiziun e collavuratura scientifica dal museum retic, Silvia Conzett, ha manà tras l’exposiziun cun in sguard en il temp da vita da Johann Coaz. Durant il 19avel tschientaner hajan scienziads perscrutà il mund cun novas metodas ed empruvà da preschentar el sistematicamain. «Biologs, geologs e glaziologs han declerà la natira, cartografs han mussà la cuntrada, inschigners han amplifitgà la rait da traffic e protegì la populaziun cunter privels da la natira, ha Silvia Conzett ditg. «Plaun a plaun è dentant era vegnida la conscienza, ch’igl saja era da proteger la natira surexplotada da la civilisaziun. En mintga cas è Johann Coaz era sa participà da quest svilup sco inschigner, perscrutader da la natira, inspectur forestal e sco alpinist.» L’exposiziun vul accumpagnar visitadras e visitaders tras ils blers champs da d’activitad da Johann Wilhelm Fortunat Coaz ch’ins pudess era numnar in scheni u in ‹canalles› da ses temp. Sin quai viadi emprendain nus d’enconuscher la lavur multifara da Johann Coaz.» Suenter ses studi ha Johann Coaz lavurà plirs onns sco topograf da muntogna e collavurà per la basa da plirs fegls da la Charta Dufour. En quest connex ha Coaz fatg la primascensiun da blers pizs grischuns, tranter quels er il Piz Bernina. Durant la guerra da la Lia separatista, l’onn 1847, è Johann Coaz, secretari privat dal General Dufour. Sco inspectur forestal dal chantun e pli tard da la Confederaziun ha Coaz organisà da nov la selvicultura e stgaffì regulaziuns legalas per ina economia forestala persistenta. El ha planisà ils emprims rempars da lavinas, endrizzà erbaris e planà bostgs exotics. El è s’engaschà per il Parc Naziunal Svizzer. Johann Coaz e stà bler sin viadi, e tgirà contacts cun autoritads. Sias activitads èn documentadas en ses cudeschs da notizias. Coaz è era stà commember da bleras uniuns spezialisadas, ha scrit numerusas publicaziuns e salvà blers referats. El è ì en pensiun pir en l’auta vegliadetgna da 92 onns. L’Institut per la perscrutaziun da la cultura dal Grischun sa participescha a l’exposiziun da Johann Coaz cun la publicaziun dil cudesch «Nutzen und schützen». Il tema è Johann Coaz ed il guaud ed il cumenzament da la politica da l’ambient en Svizra. Auturs da questa publicaziun èn Cordula Seger, Karin Fuchs, Paul Eugen Grimm e Martin Stuber. La vernissascha dal cudesch ha lieu ils 26 da november 2021 en il museum retic. En il rom da l’exposiziun davart Johann Coaz han er lieu tranter auter en il museum ina occurrenza a chaschun da la Sonda lunga, ils 13 da november, ina guida cun in architect da la cuntrada en la citad da Cuira ed in referat davart il svilup da la protecziun cunter lavinas da Gian Cla Feuerstein da l’Uffizi chantunal per guaud e privels da la natira. Johann Coaz ha construì ils emprims mirs da lavinas ed è ascendì sco emprim sin il Piz Bernina. Fotos Livia Mauerhofer Andrea Kauer Loens, directura dal museum retic (san.) e la manadra da project Silvia Conzett, las protagonistas da l’exposiziun spetgan cun brama sin la vernissascha ch’è occupada fin il davos plaz. Foto Roland Signer Scienzià e giramund cun ragischs grischunas Johann Wilhelm Fortunat Coaz è naschì l’onn 1822 ad Antwerpen en la Belgia. La gronda part da sia uffanza ha el passentà a Cuira. Coaz ha studegià economia forestala ed e lura stà plirs onns en servetsch tar Henri Dufour, l’ultim temp sco secretari privat dal general Dufour. L’onn 1852 ha Johann Coaz maridà Pauline Lütscher ed ha gì sis uffants cun ella. Ina gronda part da sia vita ha Coaz, ch’era er in alpinist da renum ed è stà confundatur dal Club alpin svizzer, fatg var 20 primascensiuns sin pizs grischuns, las bleras primascensiuns ha el fatg en l’Engiadina. Johann Coaz ha lavurà la gronda part da sia vita fin 92 onns sco inschigner forestal chantunal e pli tard federal. Ils davos onns da sia vita enfin l’onn 1918 ha el passentà a Cuira. (mg/fmr) L’alpinist Coaz ha ascendì sco emprim il Piz Bernina Coaz il generalist e secretari dal general Generalist e giramund cun abilitads multifaras – Uschia è il perscrutader grischun Johann Coaz (1822-1918), il protagonist da l’exposiziun en il Museum retic dal Grischun vegnì numnà a chaschun da l’infurmaziun da las medias. (fmr/mg) Pagina 2

L’october 2021 va vers la fin. In atun da bellezza, nua ch’ins ha pudì racoltar er ina u l’autra «specia rara». Dain in sguard sin intginas raritads: Ina «specia rara» u perfin fitg rara èn las dunnas en la regenza grischuna. Ussa, suenter lung tschertgar è vegnida chattada ina dunna che candidescha il proxim onn: Carmelia Maissen da la Allianza dal Center (AdC). Sch’ella ve­gniss elegida il matg 2022, lura fiss ella pir la terza dunna insumma en la regenza grischuna – suenter Eveline Widmer-Schlumpf e Barbara Janom Steiner, tuttas duas commembras da la PBD. Quella partida è gea ussa fusiunada cun la PCD a la AdC, la partida che porta la nova candidata. E tuttenina èsi perquai era cler, tge che sa zuppa atgnamain davos la scursanida «PBD»: «Partida (cun) Bleras Dunnas». Bain donn e putgà ch’i na dat pli la partida... Per differentas «specias raras» vegn segir e franc er a s’engaschar la cussegliera naziunala Anna Giacometti en sia nova funcziun. Ella è numnadamain vegnida elegida dacurt – uschia ha rapportà RTR – sco co-presidenta da la gruppa parlamentara per la protecziun dals animals. Quai tuna fitg bain. Però adatg: Quasi parallel a quella elecziun ha Anna Giacometti inoltrà in’interessanta moziun. Ella vul che la Confederaziun sustegnia finanzialmain mazla­rias ora en las regiuns. Quai è en min­tga cas ina coincidenza interessanta: proteger animals e mazzar animals. Era tar las nursas datti differentas «specias raras», p.ex. la nursa sursilvana (cun ureglias pitschnas che pendan lev) u la nursa engiadinaisa (cun ureglias grondas che pendan ferm). Però l’attracziun non-plus-ultra en connex cun nursas datti onn per onn en il Surmeir. Mintga atun ha lieu a Savognin la Tundeida. Ditg simpel: durant ina festa e fiera da racolta vegnan tundidas las nursas, live e sur place, in gaudi per pitschen e grond. Però corona fa dischurden cun tut! Uschia ha bain gì lieu er quest october la festa a Savognin, però senza tundida sin plazza. La redactura da la FMR ha scrit: «Persiva èn igls visitaders nias a vaseir sen la plazza da scola Grava en video dalla tundeida tgi ò gia li gio en per deis avant a Sur.» Damai, la tundida via video, sin taila gronda. Forsa che l’onn proxim datti perfin in live-stream. U ch’i dat la tundida via Zoom. Durant il davos onn e mez da la pandemia ha la glieud sa fatg rara. Naginas reuniuns, naginas festas, naginas partys. Lura èn vegnids ils certificats ed ils QR-codes. E la glieud ha puspè (sa) fatg viva. Quest mais èsi ì liber! La «Jogginghosen Revolution Party Vo. 4» da l’Uniun da giuventetgna da Surrein ha gì entradas da record – 570 persunas. Il quart Festival da bieras da muntogna a Valsot han visità passa 500 persunas. E lura anc il Big Air a Cuira: l’emprim di èn vegnidas sin la Obere Au 13 000 aspectaturas ed aspectaturs, il segund di perfin 17 000 persunas. Damai, la glieud vegn or da las taunas. Perfin sin la Plazza federala a Berna hai dà quest mais reuniuns pli grondas – era ina sort «Revolution Party». Però senza certificat. Maridaglias restan raras. Trun vul – Sumvitg na vul betg. Uschia pudess ins resumar fitg grob l’inquista tar la populaziun en connex cun ina maridaglia da las duas vischnancas. Ina pluralitad dals da Sumvitg na vul numnadamain betg savair novas da fusiunar. In redactur da la FMR ha perquai commentà: «Il temps da s’avischinar ei apparentamain aunc buca madirs.» La nozza è stritgada e l’amur tranter vischins vegn messa sin la prova. Tge far? En sasez èsi fitg simpel. La vischnanca da Trun sto ir en tschertga dad in nov spus. Ed i dess giudim la Foppa in spus ch’è er vegnì bandunà da la bella dunschella «Falera». Gea­bain, tgi che vul maridar, sur la saiv sto guardar! Il president communal da Zernez, Emil Müller, vegn a bandunar l’Engiadina, el candidescha ussa perfin per il presidi da la vischnanca dad Egnach en Turgovia. Quai ha el declerà quest mais en ina «publicaziun ufficiala» da Zernez. Plaunet pudess quai daventar ina moda: presidentas e presidents da l’Engiadina che candideschan giu la Bassa. Avant in onn era Jon Fadri Huder, il president da Samedan, vegnì elegì sco capo communal ad Ebnat-Kappel (SG). Ed ussa Emil Müller? Buccas nauschas pretendan ch’i dess anc inqual politicher u politicra en il Grischun ch’ins pudess proponer per uffizis giu la Bassa. Ina raritad èn apparentamain en la regiun da Lai las abitaziuns per stagiunaris durant quest enviern. Tenor ina retschertga d’ina redactura da la FMR è il problem quest onn perfin uschè acut sco anc mai. Ma atgnamain èsi gea logic: Suenter che tut las chasas ed abitaziuns èn vendidas u affittadas a turists, na datti halt betg pli abitaziuns per il persunal che serva il café u che schubregia la tualetta. La via or da quest dilemma è atgnamain simpla: Ils turists duain far sezs quella lavur. Quai ha num en la branscha turistica «Erlebnisgastronomie» u «Aktiv-Ferien». Per finir anc ina da quellas pitschnas novitads raras, nua che Rumantschs fan in pau furora sin livel naziunal: Jon Albert Fanzun pudess daventar secretari general da la PLD da la Svizra. Ussa, gia la AdC ha cun Gianna Luzio ina secretaria generala rumantscha. Tge qualifi­tgescha damai Rumantschas u Rumantschs per in tal post naziunal? – Forsa vulan las duas partidas plaunet s’endisar vi da l’idea dad esser en la minoritad e dovran perquai l’expertisa da la Rumantschia? Ma quai è sa chapescha mo ina supposiziun. Il mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? Nus laschain repassar schabetgs, dain ina survista casuala e commentain quai cun in surrir. Mais per mais illustrescha il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff il «mais da pais» cun in schurnal grafic.(fmr/dat) Ils "schneplis" grischuns da Jon Bischoff

Per l’emprima giada en sia istorgia vegn la Societad Retorumantscha presidiada d’ina dunna. La radunanza annuala ha elegì gievgia passada Corina Casanova sco successura da Cristian Collenberg ch’è stà passa 20 onns en uffizi. Suenter in onn senza inscunters pervia da la pandemia èn commembras e commembers da la Societad Retoruman­tscha (SRR) s’entupads la saira dals 28 d’october 2021 en il Hotel Chur a Cuira per lur radunanza annuala. Igl è stà ina radunanza speziala en l’istorgia da passa 135 onns da la societad: Per l’em­prima giada è vegnida elegida ina dunna sco parsura da la SRR. Cunquai ch’il president Cristian Collenberg aveva remess ses uffizi, hai gì num da chattar in successur. Cun la giurista Corina Casanova ch’è tranter auter stada chanceliera federala dal 2008 fin il 2015 han ins pudì preschentar ina successura «da num e da pum», sco quai ch’igl è vegnì menziunà. Corina Casanova è vegnida elegida unanimamain e cun applaus. Il president partent ha punctuà ch’i saja ina satisfacziun speziala da pudair surdar la batgetta ad ina dunna. Nov president d’onur Cristian Collenberg sez n’è betg vegnì relaschà da ses uffizi senza vegnir onurà. Quai cun buna raschun: Betg main che 39 onns è el s’engaschà a favur da la societad. Cristian Collenberg è daventà suprastant da la SRR l’onn 1982 cun surprender la redacziun da las Annalas da la Societad Retorumantscha. Questa incarica ha el ademplì fin l’onn 1990, sil­suenter è el restà en suprastanza. L’onn 1999 ha el alura surprendì il presidi da la societad ed ha dirigì quella durant passa 20 onns. En quests dus decennis passads ha la SRR stuì prender per maun la sfida da preparar ses project principal, l’edi­ziun dal Dicziunari Rumantsch Grischun entras l’Institut dal DRG, per il mund digitalisà. Per ses merits è Cristian Collenberg vegnì elegì cun applaus sco president d’onur da la societad. Quint ed ulteriuras elecziuns Corina Casanova surprenda il timun da la societad l’entschatta da l’onn 2022. Ella po far quai senza gronds quitads finanzials. Grazia al sustegn da l’Academia svizra da scienzas umanas e socialas (ASSUS) e dal chantun Grischun è la finanziaziun da l’Institut dal DRG segirada. Uschia ha il cassier Roman Sgier pudì preschentar in quint da la societad equilibrà, quest onn schizunt cun in pitschen surpli d’entradas. Er il preventiv per il 2022 na prevesa betg in grond deficit. Sco quai ch’il president partent Cristian Collenberg ha fatg a savair spetgian intginas incumbensas per l’avegnir, uschia ina restructuraziun eventuala da la societad. Quai surlascha Collenberg dentant a sia successura. Lezza po quintar cun il sustegn da la suprastanza da la SRR ch’è medemamain vegnida elegida da la radunanza annuala e che sa cumpona da Chasper Pult, Roman Sgier, Dumenic Andry, Martín Camenisch, Gian Marco Beeli, Uorschla Natalia Caprez, Barbara Cuffaro e Bettina Berther. Las duas ultimas furman il nov tandem da redacziun da las Annalas. Corina Casanova ha ditg ch’ella sa le­gria da la nova sfida. Cunquai ch’ella è creschida si biling cun ils dus idioms sursilvan e vallader para ella predestinada da presidiar questa societad interrumantscha. (cdm/fmr) La nova presidenta da la SRR, Corina Casanova, ensemen cun il nov president d’onur da la societad, Cristian Collenberg.

Ina publicaziun da Franz Hohler cumpara quests dis tar la Chasa Editura Rumantscha. La cumpilaziun «Fümader passiv – Passivraucher» vegn preschentada l’entschatta da november era als Dis da litteratura a Domat. Ch’il talent da linguas, scriptur e caba­rettist Franz Hohler ha er affecziun per il rumantsch, savain nus il pli tard dapi sia magnifica versiun rumantscha dal famus «Totemügerli» – «Il malur da la fuorcla». L’enconuschent scriptur bernais na gioga betg mo cun il rumantsch, el è dapi blers onns in «fimader passiv» dal ladin, sco ch’el descriva sasez. Pia nairas uras per ina conferma nair sin alv. La Chasa Editura Rumantscha edescha in’ovra rumantsch-tudestga da Franz Hohler ch’era gia dapi in pèr onns intenziunada. La vernissascha dal cudesch ha lieu als Dis da Litteratura, sonda, ils 6-11-2021 a las 16.45 en la Sala Tircal a Domat. Franz Hohler ed il rumantsch Il cudesch unescha differentas perspectivas da la colliaziun che Franz Hohler ha cun il rumantsch. Sper «Il malur da la fuorcla» ed ina intervista cun l’autur davart sia versiun curta en pseudo-rumantsch, leg’ins adattaziuns da Hohler en dialect bernais da poesias da Luisa Famos, Jessica Zuan, Jon Guidon, Alexander Lozza e nov era da Dumenic Andry. La terza e pli voluminusa part dal cudesch furma ina ventgina da raquints da Hohler da leger en lingua rumantscha, tranter quels er quatter dialogs per la tribuna. Els èn ve­gnids translatads da Flurin Spescha, Rita Uffer, Arnold Rauch, Rita Cathomas­-Bearth e Bettina Vital. Focus artistic-ludic dal cudesch Il cudesch metta il pais sin l’access ar­tistic-ludic da Franz Hohler cun la lingua e cumpara sco numer 7 da la retscha «Ord chadaina» da la CER. Pleds siglian or d’in text, citats picant-umoristics da Franz Hohler sa maschaidan tranter ils singuls texts e suenter mintga 16 paginas mida la colur dal palpiri. Il concept grafic da Theres Jörger prenda pia si visualmain il gieu cun la lingua e reflectond l’originalitad da Franz Hohler. Sin exactamain 100 paginas dal «Fümader passiv – Passivraucher» sent’ins il plaschair vi da la lingua ch’è caracteristic per il scriver da l’autur bernais cun grond’affinitad per la lingua muntagnarda a l’ur dals runals, sco ch’el di: «Ein anderes liebes Kind, neben dem Berndeutschen, ist das Rätoromanische mit seinen fünf Untergruppen, ständig vom Aussterben bedroht und dennoch am Rand der Skipisten ständig weitervegetierend.» Franz Hohler: Fümader passiv – Passivraucher, Ord Chadaina 7, Chasa Editura Rumantscha 2021, Cuira. Concept e redacziun: Anita Capaul e Bettina Vital. Ils 30avels dis Ils Dis da litteratura a Domat han lieu quest onn per la 30avla giada. L’inscunter da e per la litteratura rumantscha ha lieu dals 5 enfin ils 7 da november 2021, sco adina en la sala Tircal da Domat. Il motto da l’inscunter litterar da quest onn è «giud via». La FMR preschenta e lascha vegnir a pled quests dis singuls puncts da program. Dapli infurmaziuns sin www.disdalitteratura.ch Franz Hohler vegn ad esser preschent quest onn als Dis da litteratura a Domat.