Il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, ei igl emprem president dalla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dallas Ovras Electricas Reinanteriur SA. La gievgia ha quella salvau si’emprema radunonza da delegai a Trun. El decuors digl atun vargau han las vischnauncas da Breil, Mustér, Medel, Sumvitg, Trun e Tujetsch decidiu da fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA (COORA). Medemamein han ellas acceptau ils statuts da quella. Emprema radunonza Gievgia vargada, ils 30 da schaner 2025, ha la COORA salvau si’emprema radunonza da delegadas e delegai a Trun. A quella han las representanzas dallas sis vischnauncas eligiu Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg, sco president. Walter Deplazes da Surrein ei vegnius tscharnius sco vicepresident. Sco commembers dall’emprema suprastonza ein medemamein vegni eligi il president communal da Tujetsch Martin Cavegn, il meinafatschenta dall’Energia alpina a Tujetsch Ciril Deplazes ed il president communal da Trun Dumeni Tomaschett. Sco quei che la COORA scriva en ina communicaziun als mieds da massa ha la radunonza da delegadas e delegai approbau il preventiv pigl onn 2025 sco era reglaments davart l’organisaziun ed il menaschi dalla corporaziun. Fasa vegnenta ei impurtonta Ils proxims onns han las sis vischnauncas sisum la Surselva da sefatschentar dalla concessiun nova pil nez dall’aua. Igl onn 1955 han ellas decidiu da collaborar cul Cantun e la NOK (Nordostscheizerische Kraftwerke, oz Axpo) davart l’utilisaziun dalla forza hidraulica dil Rein Anteriur e da ses flums laterals. «Las entradas en fuorma da tscheins d’aua, dalla vendita dall’energia da concessiun e da participaziun sco era las dividendas ein entradas d’immens gronda muntada per nossas vischnauncas», scriva la COORA en sia communicaziun als mieds da massa e constatescha plinavon: «Ussa entscheiva in’ulteriura fasa fetg impurtonta per las vischnauncas. Igl ei da decider co cuntinuar culla concessiun pil dretg d’utilisar las auas che scada egl onn 2048.» Agir communabel Las sis vischnauncas concessiunarias ein dil meini che las damondas che sedattan il proxim temps sappien vegnir respundidas il meglier communablamain. Quei pertucca per exempel il retuorn a tschep e las contractivas davart la cunvegnientscha per la valur restonta dall’Ovra Electrica Reinanteriur SA. Mo lu era damondas pertuccont la participaziun a quella. Il mir e lag da fermada a S. Maria sil Pass Lucmagn ein in dils implonts dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA che stat en discussiun ils proxims onns en connex cul retuorn a tschep.

La Svizra ha in fastitg ecologic da bunamein treis tiaras. Nus tuts duvrein bia memia bia energia, materias primas e producin bia memia bia CO₂. L’iniziativa pretenda da mantener la basa da viver, quei vul dir che tuts carstgauns han il dretg sin vivonda sanadeivla, aua ed aria schubra. L’iniziativa vul ina midada ell’economia ed ella societad per che nies beinstar e nossa sanadad stettien el center. Ei fa prescha, pli ditg che nus spitgein e pli aults ch’ils cuosts vegnan. Las consequenzas negativas ein gia oz da sentir. Ils prezis per vivonda ein s’augmentai per 30 % denter auter pervia da sperditas da raccolta, pli aults cuosts da producziun e pervia da sitgira e periodas da calira. Las resursas naturalas s’audan a nus tuts e ston vegnir repartidas gestamein. Pils donns digl ambient ston quels star neu che han caschunau els. Rehas tiaras sco la Svizra ein principalmein responsablas per la crisa dil clima. Nus stuein luvrar persistentamein per che nus sappien mantener igl ambient e la beinstonza per las proximas generaziuns. Exact quei vul l’iniziativa responsabladad pigl ambient. Perquei in GIE all’iniziativa. Beat Deplazes

Sonda, ils 8 da fevrer 2025 allas 18.00 ha liug el Center Aua Viva dalla Pleiv evangelica Cadi a Mustér la vernissascha d’ina exposiziun cun fotografias d’avon pli che 100 onns. Reinhard Gut ei ius alla tscherca da dias sin veider. Duront quella lavur ha el cattau ina seria da dias cul tetel «Projektion für alle». Quella seria ei vegnida publicada dil Tudestg Max Skladanovski da 1906 entochen viaden els onns 1920. All’exposiziun el Center Aua Viva muossa Reinhard Gut in tschuppel da quellas fotografias signadas da biars detagls. La revista dat in’investa ella vestgadira che la glieud purtava da gliez temps ni era tgei mieds da traffic che vegnevan nezegiai. Sco las fotografias muossan, ein ils sujets da quellas vegni eligi cun bia carezia. Il temps che las fotografias ein vegnidas mussadas visitavan tschiens persunas las presentaziuns e pagavan entrada per veser quellas representaziuns realas per part era d’autras tiaras. (fmr/hh) L’exposiziun el Center Aua Viva a Mustér ei da veser mintga di cun excepziun dil gliendisdis dils 8 entochen ils 21 da fevrer 2025.

«Ovras da fotovoltaica alpinas – facturs da success ed impediments, experientschas cul Solarexpress». Quei ei stau il tema digl arranschament public dils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér la gievgia vargada. El center ei stada ina discussiun al podium. La quintessenza da quella: Il mument paran ils impediments d’esser pli numerus ch’ils success dil Solarexpress. Quel ha aunc pauc tempo. Igl onn 2022 ha midau la fiera d’energia ell’Europa. Il consum carschent d’energia e l’attacca russa sill’Ucraina han procurau ch’ils prezis ein carschi marcantamein. La politica federala ha reagiu ed instradau il Solarexpress. La finamira da quel ei in augment dalla producziun d’energia surtut pil temps d’unviern. Per implonts da fotovoltaica gronds ha la Confederaziun sincerau in sustegn finanzial d’entochen 60 % dils cuosts da construcziun. La cundiziun: Quels implonts ston furnir 10 % da lur producziun finala d’energia ella reit entochen la fin da 2025. Entochen la fin digl onn 2030 ston ellas esser cumpleinamein vid la reit. Acceptai pil Solarexpress vegnan sulettamein ovras cun ina damonda da baghegiar entochen la fin 2025. Solarexpress ha pauc tempo Las experientschas fatgas entochen ussa cul Solarexpress (mira era box) ein stadas tema d’ina discussiun al podium la gievgia vargada ella Sala Peter Kaiser a Mustér el rom dils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia. Quels dis ein vegni organisai per la dieschavla ga dil Center per la perscrutaziun d’energia alpin a Mustér e dalla Scol’aulta professiunala Grischun. La discussiun ha mussau ch’il Solarexpress ha aunc pauc tempo. Sulettamein el Grischun han la participonta ed ils participonts dalla discussiun saviu constatar ch’il Solarexpress ei sin buna via. «Igl ei buc aschia che nus fussen en concurrenza cun enzatgi. Ei va per la caussa. Nus essan sefatschentai spert dallas damondas cumplexas da quellas ovras da fotovoltaica grondas. Persuenter havein nus scaffiu in muossavia. Ensemen culs planisaders e tuttas organisaziuns interessadas havein nus empruau da luvrar a moda pragmatica», ha cussegliera guvernativa Carmelia Maissen, scheffa dil Departament d’infrastructura, energia e mobilitad dil cantun Grischun detg a Mustér. Plirs projects ein concrets Tschun ovras grondas ha il Cantun gia acceptau, da quei han quater vigur legala. «Quater damondas per ovras el rom dil Solarexpress el Grischun ein aunc ella pipeline», ha Carmelia Maissen relatau. Che la populaziun ei buca semplamein promta da sustener tals projects per tut prezi muossa igl exempel a Mustér. «Il suveran ei sedecidius per l’Ovra solara Magriel, quella sill’Alp Run ha el buca vuliu», ha Clemens Berther, commember dalla suprastonza communala da Mustér, constatau. La discussiun al podium ei vegnida moderada d’Ivo Schillig, meinafatschenta dil Center per la perscrutaziun d’energia alpin. Termin dalla fin 2025 ei en discussiun Ils davos meins ha la politica a Berna fatg persenn ch’il Solarexpress ha buca survegniu il tempo giavischau. Sco emprema combra ha il Cussegl dils stans reagiu. El propona da desister dil termin dalla fin 2025. Entochen lu ston las ovras che vulan profitar finanzialmein dalla Cofederaziun furnir 10 % dall’energia ella reit. Leo-Philipp Heiniger digl Uffeci d’energia federal ha constatau: «Questa primavera sefatschenta il Cussegl naziunal da quella proposta, lu vesin nus vinavon.» Vid tut igl auter – pia era il sustegn finanzial dalla Confederaziun – duei semidar nuot. Medemamein era buca che la damonda da baghegiar per quellas ovras sto vegnir fatga entochen sil pli tard la fin da quest onn. Lunsch naven dalla finamira Dalla finamira da contonscher ina producziun da 2 TWh/a energia entras implonts da fotovoltaica gronds ei la Confederaziun aunc lunsch naven. Il mument ei rodund ina quarta da quei volumen pusseivla sin fundament dallas ovras da fotovoltaica lubidas. Per ina dallas incumbensas centralas dil proxim temps en connex cun ovras da fotovoltaica grondas ha Leo-Philipp Heiniger taxau la planisaziun territoriala: «La finamira ein ovras grondas era ella Bassa. Per che quei seigi pusseivel ston ils cantuns adattar lur plans directivs.» Forsa era projects da prestige In auter tema che ha fatschentau la runda da discussiun ei staus il transport dall’energia producida cun fotovoltaica, vul dir menar naven l’energia en lingias da tensiun aulta. Tenor Leo-Philipp Heiniger ei ina proposta per augmentar las capacitads dalla reit stada en consultaziun igl onn vargau: «Ussa vegnan las reacziuns e propostas examinadas. Quei ei ina damonda d’interess naziunal.» Tenor Ciril Deplazes, meinafatschenta dall’Energia alpina a Tujetsch ein las capacitads dadas en Surselva. Tonaton duvrassi ei era soluziuns per muments cun memia bia energia per la reit. Investau bia cor e savida In’autra damonda ei quella dils investurs per quellas ovras grondas da fotovoltaica. «Ei drova quels e naturalmein era quels ch’ein promts da surprender l’energia e commercialisar ella. Per quei motiv eis ei il mument grev da dir, schebein tuttas ovras ch’ein ussa pli u meins concretas vegnan insumma realisadas. Ei sa esser ch’in concern ni l’auter baghegia in’ovra per motivs da prestige damai ch’els han gia investau bia cor e savida en quels projects. Quei malgrad ch’il gudogn vegn forsa buca ad esser gronds», ha Leo-Philipp Heiniger detg. Liug e cuosts ein decisivs Claudio Deplazes e Ciril Deplazes dall’Energia alpina ein s’exprimi claramein pertuccont ils criteris ch’in project d’ina ovra da fotovoltaica gronda ellas Alps ha d’ademplir: «Decisivs ei il liug, vischinas e vischins ch’acceptan il project, in bien team da project e d’anflar in bien partenari.» Ella medema crena ha dau Werner Jauch d’Energia Uri: «Igl ei impurtont da perschuader la populaziun pertuccada. En quella fasa havein nus profitau da nossa credibladad en connex culla construcziun d’ovras hidraulicas.» Energia Uri lavura vid il project da fotovoltaica Sidenplangg sin intschess dalla vischnaunca da Spiringen. René Meier dall’interpresa Fanzun SA a Cuera ha puntuau: «Gest tenor topografia e contonschibladad ei il liug per in’ovra da fotovoltaica cumbinaus cun aults cuosts.» Rentabilitad ei ina sfida Silla damonda ord il ravugl dil publicum en tgei fuorma ch’ei seigi pusseivel da spargnar cuosts da construcziun tier in’ovra da fotovoltaica gronda, ha Ciril Deplazes detg: «Pertuccont nies project dat ei ton sco negin spazi pli. Nus havein optimau nua ch’igl ei stau pusseivel. Ina sfida dalla construcziun ei segiramein d’anflar ina fatschenta cun experientscha da furar, respectivamein francar ella tiara las meisas pils moduls da fotovoltaica. Nus havein il cletg d’haver ina che ha bunas experientschas ella construcziun da lavineras.» Carmelia Maissen ha puntau: «Quellas ovras da fotovoltaica grondas ein cumbinadas culla sfida dalla rentabilitad. Quei ei segiramein ina dira nusch.» Ei drova plans directivs Pertuccont l’incumbensa d’in plan directiv cantunal per talas ovras ha Carmelia Maissen manegiau: «Dacuort havein nus adattau il plan directiv d’energia dil Cantun cun pusseivladads da producir energia cun aua e vent. Ussa suonda la part cun ovras da fotovoltaica. En quei connex dat ei bia damondas pertuccont loghens adattai.» Quei seigi buca ina lavur da biro, mobein d’ina ella campagna. «La finamira vegnan strusch contonschida» «Il Solarexpress ei sin viadi, mo las finamiras da quel vegnan strusch a vegnir contonschidas.» Quei di René Meier dall’interpresa Fanzun SA a Cuera ch’ei commembra da Solalpine, ina cuminonza d’interess per la producziun d’energia igl unviern ellas Alps. En in referat als Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér la gievgia vargada ha el constatau ch’il Solarexpress ei vegnius scaffius en in temps da record dalla Confederaziun. La finamira dil Solarexpress ei ina producziun da 2 TWh/a energia entras ovras da fotovoltaica. 60 % dils cuosts da baghegiar surpren la Confederaziun. Ina dallas cundiziuns ei che 10 % dall’energia d’ina ovra vegni furnida ella reit d’electricitad entochen la fin digl onn 2025. Paucs projects ein concrets «Nus constatein che quella finamira ei buca contonschibla aschi tgunsch sco imaginau. Probabel vegn quella era buca contonschida. Tschiens ideas per tals projects ein vegnidas discutadas en Svizra, mo fetg paucas ein idas ella fasa da project», di René Meier. Il mument han quater ovras en Svizra las lubientschas da baghegiar. Treis ulteriuras han passau las tortas da lubientscha dall’emprema instanza e 18 ein ella fasa dalla publicaziun. Tenor René Meier engrevieschan plirs facturs quels projects. D’ina vart seigi quei la sfida d’anflar loghens cun bunas cundiziuns. Da l’autra vart ils interess d’organisaziuns digl ambient ni dil maletg dalla cuntrada. Procurar sez per energia «Ussa ein las empremas experientschas fatgas ed igl ei buc aschi sempel sco supponiu, surtut era buca pertuccont la rentabilitad dallas ovras», puntuescha René Meier e constatescha: «Ei drova dapli energia d’unviern igl avegnir en Svizra. Nus savein buca retrer energia sin donn e cuost da nos vischins. Nus stuein empruar da procurar sez quella», di René Meier. Per quei motiv seigi ei indispensabel da pesar giu ils interess: «En Svizra ein 1850 km quadrats adattai per talas ovras, el cantun Grischun 390 km quadrats. Ei drova plans directivs e la promtadad da discutar davart las damondas aviartas ed ils interess.» (fmr/hh) Il Grischun ei siglius sil Solarexpress Las empremas exprientschas cul Solarexpress ein stadas el center d’in arranschament public dils 10avels Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia la gievgia vargada ella Sala Peter Kaiser a Mustér. Referats ed ina discussiun al podium han tematisau ils projects d’ovras da fotovoltaica grondas ellas Alps. Il mument seconcentrescha il Solarexpress surtut sil cantun Grischun. Cheu ein tschun ovras lubidas, quater han vigur legala. Sco la cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha detg la gievgia, ein las instanzas cantunalas dil Grischun sefatschentadas spert dallas damondas cumplexas da quellas ovras da fotovoltaic grondas: «Persuenter havein nus scaffiu in muossavia. Ensemen culs planisaders e tuttas organisaziuns interessadas havein nus empruau da luvrar a moda pragmatica.» (fmr/hh) La discussiun al podium la gievgia suentermiezdi als Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér. Las experientschas cul Solarexpress ein stadas el center da quella. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ei s’exprimida davart las experientschas ch’il cantun Grischun ha fatg cul Solarexpress. Dretg il president dil cussegl d’administraziun dall’Energia alpina, Claudio Deplazes. René Meier dubeta ch’il Solarexpress contonschi las finamiras.

Il TCS investescha buc el project da Salischinas a Sumvitg. Sco il president communal Patrick Schaniel ha detg il venderdis sera alla sentupada da cultura per las indigenas ed ils indigens a Sumvitg, ei la vischnaunca gia en contact cun in auter partenari interessaus d’investir. A Salischinas denter Surrein e Rabius duei vegnir erigiu in lag, in campadi e pusseivladads da glamping. Ils cuosts persuenter ein calculai cun rodund 30 milliuns francs. «Davart il TCS era previu ina participaziun cun rodund siat milliuns francs. La fin digl onn 2024 eis el denton seretratgs dil project.» Quei ha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel, communicau il venderdis sera alla sentupada da cultura per las indigenas ed ils indigens ella halla da gimnastica dalla casa da scola a Sumvitg. Sin damonda dalla FMR ha el detg plinavon: «Cul TCS havevan nus ina cunvegnientscha d’intenziun. Cun el restein nus denton en contact. Da sia vart exista aunc adina igl interess da separticipar vid il menaschi e da commecialisar nossa purschida pli tard.» Il TCS posseda e meina in tschuppel plazzas da campar en Svizra, denter auter era quella a Mustér. Niev investur Suenter quella novitad dil TCS ein ils responsabels pil project Lag Salischinas semess alla tscherca d’in niev investur. «Denter Nadal e Daniev essan nus stai intensivamein lundervi d’anflar in’autra soluziun. Nus essan lu vegni en discuors concret cun in auter investur», ha Patrick Schaniel detg. Da tgi ch’ei setracta ha el buca vuliu tradir: «Questa primavera vegnin nus a saver dir dapli.» En in’emprema seduta cun quei investur niev seigi ei semussau ch’el hagi la medema filosofia. In project cun valur persistenta seigi era sia finamira. «Noss’idea perschuada el», ha il president communal puntuau. Projectaziun cuntinuescha Las proximas jamnas duein ulteriurs pass da projectaziun vegnir fatgs en cooperaziun cun quei investur. «La purschida sco tala cun lag, campadi e glamping vegn beneventada dad el. El ei promts da s’engaschar, la fuorma sto aunc vegnir definida. En connex cun quella midada d’investur essan nus dil meini ch’ei seigi prudent da metter en damonda il model da fatschenta. Davart igl investur dat ei ideas per in auter model.» Cun risguard dallas contractivas che marschan il mument ha Patrick Schaniel buca vuliu tradir da tgei midadas ch’ei setracta. «En quei connex ha igl investur secapescha era in plaid el capetel e vegn a dictar il tact», puntuescha Patrick Schaniel. Purschida da divertiment Il mument sefatschenta la vischnaunca da Sumvitg dalla revisiun dalla planisaziun locala. «Quella caschun lein nus nezegiar per far eventualas adattaziuns vid la planisaziun dil territori pertuccaus dil project da Salischinas», ha Patrick Schaniel detg il venderdis. Il project che porta il num Lag Salischinas ei vegnius iniziaus igl onn 1997. El cumpeglia in lag natural ed ina plazza da campar per tendas e rulottas. Leutier vegn in sectur da glamping (campar glamurus), pia la pusseivladad da dimora en casettas erigidas sil campadi. «Il project Salischinas ei da grond’impurtonza. El vegn a generar novas entradas al commerci, a scaffir e gidar a mantener plazs da lavur. Jeu patratgel per exempel vid la stizun dil vitg a Surrein che sesanfla buca lunsch naven da Salischinas. Per nus eis el in project dil tschentaner», ha Patrick Schaniel accentuau. In niev investur en mira La fin digl onn passau ha il TCS communicau als responsabels pil project dil Lag Salischinas ch’el seretili sco investur. Sco il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel ha detg il venderdis sera ad in inscunter cun indigenas ed indigens, ein dils discuors cun in niev investur gia iniziai. Hans Huonder/FMR Il project dil Lag Salischinas denter Rabius e Surrein ei calculaus cun cuosts da rodund 30 milliuns francs. Siat milliuns francs fuss il TCS staus promts d’investir en quei project cun lag ed infrastructura da campadi e glamping. Cun lez havevan ils iniziants dil project, ch’ei ussa sut la direcziun dalla vischnaunca da Sumvitg, ina cunvegnientscha da prestaziun. Denton ei il TCS seretratgs sco investur. «Nus essan gia en discussiun cun in niev investur», ha il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel detg il venderdis sera ad ina sentupada organisada dalla vischnaunca per las indigenas ed ils indigens. Informaziuns pli detagliadas sappien denton vegnir dadas pér el decuors dalla primavera. Ensemen cugl investur vul la vischnaunca da Sumvitg era reponderar il model dil menaschi. «Cul TCS stein nus en contact. Da sia vart exista aunc adina igl interess da separticipar vid il menaschi e da commecialisar la purschida pli tard», ha Patrick Schaniel explicau sin damonda dalla FMR. Pagina x «Nus essan gia en discussiun cun in niev investur.» Patrick Schaniel, president communal da Sumvitg Visualisaziun dil project a Salischinas denter Rabius e Surrein. Leu duei ei dar in lag natural, campadi e glamping.

Venderdis endamaun allas 04.00 ha la cazzola da preavertiment per liung dalla via cantunala denter Camuns e Sutscheins dau alarm. E cuort suenter ei la lavina dalla Pala da Tgiern stada cheu. La lavina ha denton tratg ils freins sur via denter Camuns e Runs. Neginas persunas ein vegnidas tuccadas. La lavina dalla Pala da Tgiern ei vegnida giuado il davos venderdis endamaun allas 04.00. Ella ei sefermada sur la via cantunala denter Sutscheins e Camuns. Sch’enzatgi fuss staus sin via, havess quella ni quel survegniu in segn dalla cazzola d’alarm sper via che signalisescha ch’ina lavina seigi sin via. Las habitontas ed ils habitonts dalla fracziun da Suraua en Lumnezia Sut enconuschan la lavina dalla Pala da Tgiern. El decuors dils decennis eis ella vegnida savens pér viers primavera. Ch’ella vegn uonn gia la fin da schaner ei excepziunal. La lavina dalla Pala da Tgiern ei era gia stada pli gronda che quella dad uonn ed ei ida entochen giu sur la via da Val Sogn Pieder ora el Glogn. Il punct da partenza dalla lavina ei – tenor siu num – la Pala da Tgiern, in péz cun ina spunda teissa viers nordvest ch’ei sur Camuns siado sin in’altezia da 2279 m s.m. Il fundament ei decisivs Il venderdis avonmiezdi ha la FMR contactau igl anteriur menader da tgauns da lavinas Alexi Derungs da Surcasti ch’enconuscha denter auter sco cavacristallas era il territori dalla Pala da Tgiern. El ei staus ed ha mirau il liug, nua che la lavina ei setschentada. Siu commentari: «Ei sto esser che la neiv nova silla Pala da Tgiern schescheva sin in fundament fetg nunfavoreivel. Sch’il fundament ei buca stabils ni leischens, tonscha in fetg pign disturbi per metter en moviment la lavina.» Quei ei pia stau il cass gievgia sin venderdis. «Pusseivel ei la lavina vegnida en rocla entras il vent che ha transportau la neiv silla spunda viers nord ch’era tgemblada cun neiv. Sin l’altezia da cerca 1500 meters ei la lavina vegnida frenada empau entras la neiv bletscha. Sche la lavina fuss stada da neiv schetga, fuss ella segir ida pli lunsch», aschia Alexi Derungs. Sistem d’alarm ha funcziunau Eugen Duff, il menader digl Uffeci districtual da construcziun bassa en Surselva, ha detg enviers la FMR: «Il sistem d’alarm da lavinas cun la cazzola denter Camuns e Sutscheins ha funcziunau excellentamein.» Il survetsch da pichet hagi survegniu la notg in’annunzia e seigi staus el liug per controllar che la lavina hagi buca curclau la via denter Camuns e Sutscheins. La lavina dalla Pala da Tgiern ei setschentada venderdis vargau gest sur la via denter Camuns e Sutscheins.

Alicia Berther da Rueras ha contonschiu la sonda vargada a Glion in niev record grischun culla buis d’aria silla distanza da 10 meters. Quei grond success ei reussius alla tiradura da Rueras al campiunadi grischun. Rodund 100 tiraduras e tiradurs ein separticipai la sonda vargada al campiunadi grischun cun buis d’aria e pistola silla distanza da 10 meters ella halla da gimnastica a Glion. Per l’emprema ga ha l’Uniun grischuna da tir purschiu ina categoria cul tir en schanuglias. Sin plaun naziunal vegn ei gia sittau dapi in temps en quella disciplina. Cornelia Valentin (40) ei stada la victura ella qualificaziun e lu era el final dil tir en schanuglias. Alicia Beer avon Martina Herrli Sco l’Uniun grischuna da tir scriva en ina communicaziun als mieds da massa han las tiraduras giuvnas brigliau a quels campiunadis. En in final plein tensiun han las duas giuvnas Alicia Beer (17) e Martina Herrli (19) duellau sin ault nivel. Gia ella qualificaziun ein lur resultats stai claramein megliers che quels dall’elita. En lezza ein excellentas tiraduras e tiradurs separticipai. Al final dallas giuvnas e dils giuvens tiradurs ei Alicia Beer stada la fin finala alla testa dalla tabella. Ella ha giu cumplein motiv da giubilar, era perquei ch’ella ha contonschiu in niev record grischun cun 250,8 puncts. «Jeu hai saviu ch’jeu stoppi mussar ina prestaziun perfetga per esser megliera che Martina Herrli», lai Alicia Beer citar ella communicaziun allas medias. Records era tiels seniors Era tiels seniors ha ei dau in niev record. Ella categoria cun buis tschentada levamein han ton Corsin Derungs (64) sco Davide Giovanoli (54) contonschiu novs records. «Il tir cun buis levamein tschentada gauda pli e pli gronda simpatia. Il sport da tir ei e resta ina concurrenza e sentupada da giuven e vegl. El ha piars nuot da siu spért sportiv», di Nik Bleuler, president dall’Uniun grischuna da tir. Rangaziun Sut 17 onns: 1. Livio Tscharner, Igis-Landquart, 408.2; 2. Milena Beeli, Tusaun, 399.6; 3. Niklas Schuldt, Monstein, 395.5. Sut 21 onns: 1. Alicia Beer, Voluntaria Trun, 250.8; 2. Martina Herrli, Monstein, 248.6; 3. Lea Schmid, Igis-Landquart, 218. Elita: 1. Lars Färber, Voluntaria Trun, 244.8; 2. Annina Tomaschett, Voluntaria Trun, 244.4; 3. Selina Lötscher, Igis-Landquart, 223.6. En schnuglias: 1. Cornelia Valentin, Domat, 252.2 ; 2. Remo Capeder, Surselva, 246.6; 3. Norbert Caviezel, Domat, 226.4. Tschentau: 1. Corsin Derungs, Surselva, 252.0; 2. Giorgio Murbach, Poschiavo, 251.0; 3. Ruggero Tuena, Poschiavo, 226.5. Alicia Beer duront il campiunadi grischun. Ella ha contonschiu a Glion in niev record grischun culla buis silla distanza da 10 meters. Ils campiunadis grischuns da tir cun buis e pistola silla distanza da 10 meters han giu liug la fin dall’jamna vargada ella halla da gimnastica a Glion.

Cant ed informaziuns en special davart la cultura ein stai il venderdis sera el center d’in inscunter da vischinas e vischins da Sumvitg. Il minister da cultura dil cantun Grischun, cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, ha dau ina survesta da quei che cuora e passa sin plaun cantunal pertuccont la cultura. Il president communal Patrick Schaniel ha informau davart ils projects currents en vischnaunca. «La cultura ei buca la groma silla tuorta, mobein il levon ella pasta». Cun quei citat digl anteriur president dalla Tiaratudestga Johannes Rau ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini explicau la muntada dalla cultura per la societad. Il cau dil Departament d’educaziun, cultura e protecziun ei staus hosp e referent all’emprema sentupada d’indigenas ed indigens a Sumvitg. A quei inscunter ella halla dalla casa da scola a Sumvitg ha il Chor mischedau Sumvitg-Cumpadials, dirigius da Rest Giusep Tuor, concertau. El ha buca mo fatg quei persuls, mobein per part era communablamein cun rodund 100 vischinas e vischins presents. Vasta activitad e varietad En siu referat davart «la promoziun dalla cultura el Grischun» ha Jon Domenic Parolini dau ina survesta dallas incumbensas da siu departament. El center da quella ein las incaricas digl uffeci da cultura stadas. Quellas tonschan naven dalla plurilinguitad dil cantun entochen il cant e la musica, l’archeologia e la tgira da monuments. In tschuppel instituziuns ein sut quei tetg, denter auter era museums e la biblioteca cantunala. «La cultura ha in vast spectrum da valurs. Ella ei ina cumponenta sociala, dall’integraziun e dalla democrazia. Star da cumpignia e discussiunar per exempel davart la politica ei era ina part da quella», ha Jon Domenic Parolini detg. La cultura seigi denton era in element dall’integraziun, per exempel da persunas d’autras culturas e lungatgs. Lescha, ordinaziun e concept Il minister da cultura grischun ha puntuau la varietad culturala grazia allas atgnadads localas e regiunalas. Sin fundament dalla lescha e l’ordinaziun dalla promoziun dalla cultura ein las incaricas dil Cantun prescrettas claramein. Leutier vegn il concept dalla promoziun da cultura. Quel sesanfla il mument ella perioda 2025 – 2028. Mintga quater onns vegnan las prioritads fixadas danovamein. Quell’incumbensa pertucca ton la cultura d’amaturs sco la populara e la professiunala. «Quei pensum ei denton er adossaus allas vischnauncas e regiuns», ha Jon Domenic Parolini puntuau e constatau: «La cultura viva dalla glieud ch’ei interessada vid quella.» Culla «Porta cultura» ha il Cantun scaffiu ina plattafuorma digitala cun ina vasta survesta dalla purschida culturala el Grischun. In inscunter pils indigens La sentupada il venderdis sera ei stada l’emprema dalla vischnaunca da Sumvitg per las indigenas ed ils indigens. «Ei duei esser in inscunter nunformal e per star da cumpignia. Per prender decisiuns havein nus la radunonza communala», ha il president communal Patrick Schaniel accentuau. Il process da strategia dalla vischnaunca elavuraus dallas autoritads communablamein cun vischins e vischins stat sut il motto «ensemen essan nus ferms». «Nus contonschin las finamiras sulettamein sche tuts tilan ella medema direcziun», ha Patrick Schaniel detg. La sentupada ha el nezegiau per dar in sguard sin projects communals digl onn 2024 e da quest onn (mira box). El ha denton era buca tralaschau d’accentuar la gronda varietad ed igl engaschi da biaras uniuns. Quei entscheiva tier la cumissiun da cultura e cuntinuescha tiel teater, la musica, il cant entochen la parada dalla giuventetgna ed il sport. Leutier vegn igl archiv cultural. «La cultura drova igl engaschi ed il plascher da tuts. Els leventan emoziuns e colligian», ha Patrick Schaniel puntuau. Dil bus entochen la planisaziun locala Agl inscunter cun indigenas ed indigens il venderdis sera ella halla dalla casa da scola a Sumvitg ha il president communal Patrick Schaniel dau in sguard anavos sigl onn 2024 ed in anavon sigl onn 2025. Igl onn vargau ein il bus local ed il taxi sin clom vegni en funcziun a Sumvitg. La suprastonza communala ha arranschau sentupadas cun possessuras e possessurs da secundas habitaziuns e cullas interpresas. Projects d’infrastructura sco vias e lavineras ein vegni realisai, leutier ei la nov’ovra hidraulica a Cumpadials vegnida inaugurada. A cusseglier naziunal Martin Candinas ei vegniu dedicau ina via. La vischnaunca ha mess en vigur la lescha per la promoziun dil sport e la lescha per promover energia regenerabla. Instradau ha ella in process per meglierar la communicaziun interna, externa ed en seracass. Communablamein cun vischinas e vischins ei la strategia communala vegnida fixada, ella cumpeglia 12 finamiras e 40 mesiras. Quest onn vegn la nova senda da viandar entadem la Val Sumvitg en direcziun dalla Greina erigida. Muort protestas han quellas lavurs buca saviu vegnir exequidas sco previu igl onn vargau. Sin rucca ei la sanaziun dalla casa da scola a Rabius, la votaziun per quei project ei dumengia proxima. Danovamein sefatschenta la vischnaunca da plirs projects d’infrastructura sco vias e provediment d’aua. Las instanzas communalas han da tractar la revisiun dalla planisaziun locala. Tenor Patrick Schaniel ei quei in stuffi tema. La davosa revisiun dalla planisaziun locala ei succedida a Sumvitg avon 25 onns. Menziun ha il president communal era fatg dalla seiv per proteger igl uaul a Puzzastg dalla selvaschina. Quei project, respectiv la damonda con fetg ch’in uaul astgi vegnir protegius, dat da discussiunar sur las scheinas dalla vischnaunca ora, aschia era el Cussegl grond. (fmr/hh) Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini (sen.) ei staus hosp e referent il venderdis sera agl inscunter per indigenas ed indigens a Sumvitg. Il president communal Patrick Schaniel ha nezegiau la caschun d’informar davart ils projects actuals dalla vischnaunca. Il Chor mischedau Sumvitg-Cumpadials sut la direcziun da Rest Giusep Tuor ha delectau il publicum il venderdis sera ella halla dalla casa da scola a Sumvitg.

Gliendisgis ils 3 da fevrer 2025 ei stau in gi historic a Glion. Buca pervia d’ina fiasta ni commemoraziun. In auter motiv, numnadamein la spazzada dil baghetg dalla staziun. Cunquei ha la Viafier retica instradau la davosa etappa dalla transformaziun dalla staziun da Glion. La spazzada d’in baghetg ei adina in eveniment special. Seigi casa privata en in vitg, in clavau ni schizun ina casa da scola: Tals edifecis han s’udiu duront decennis tiel maletg disau ed usitau. Vegn in tal object spazzaus, sa quei muentar las emoziuns e la discussiun. Aschia dapresent a Glion. Leu ha l’interpresa specialisada entschiet a spazzar la casa dalla staziun. Discussiuns controversas muenta la demoliziun denton buca. Il baghetg dalla staziun ha s’udiu 82 onns tiel maletg da Glion, aunc avon era leu l’emprema staziun dil tren. La populaziun dalla regiun sa che la demoliziun ei cumbinada cun ina reconstrucziun. La staziun veglia fa plaz ad in baghetg modern. Vesta da surengiu sigl areal dalla spazzada. Seniester il Center Mundaun, sura il quatier Sontga Clau cul spital. Il verset romontsch La staziun da Glion ei in liug central ed impurtont dil traffic public. Cheu tegnan mintga gi 43 trens che cuntinueschan en direcziun Mustér e Cuera. Cheu arrivan e partan mintga gi biebein 2000 persunas, pendularis, hosps da vacanzas e turists. La staziun da Glion ei gl’impurtont ischel dil traffic public en Surselva. La fin da matg 1903 ha la historia da quei liug neuralgic entschiet. Per l’avertura dalla lingia Cuera-Glion haveva ei dau ina gronda fiasta populara cun til, banchet e bandieras. Gia 40 onns pli tard ha la Viafier retica remplazzau la casa dalla staziun cun in baghetg niev. Silla fatschada ost ha in artist nunenconuschent malegiau il sujet dalla Porta Sura da Glion ensemen cull’inscripziun romontscha «Schi ditg che stattan cuolm e vals stai ferm Surselva nossa». Quei verset ha beneventau ils viagiaturs che arrivavan ella capitala sursilvana. 1943, duront la Secunda uiara mundiala e tschun onns suenter ch’il romontsch era daventaus lungatg naziunal, han ins vuliu manifestar la luschezia surlunder. Zavrada minuziusa 82 onns ein vargai dapi lu e Glion survegn per la tiarza gada ina staziun nova. La firma indigena specialisada ha entschiet gliendisgis endamaun cullas lavurs da spazzar la veglia. Gl’areal ei serraus giu cun ina seiv aulta. Dadens quella ha l’interpresa deponiu quater containers per la zavrada. Il trax cul bratsch e la zaunga ha entschiet a secavar viaden ella substanza. La spazzada d’in baghetg ei denton buca finida enteifer cuort temps. Ei dat buca in plum e la casa sballuna. Quasi mintga toc sto il maschinist prender «ella zaunga». Metal, veider, mir e ziaghels, crappa, lenn, teppis e plantschius. Las installaziuns sanitaras da ceramica aulza il bratsch dil trax en in dils containers. Il manischunz dil trax sto trasora midar gl’uaffen dil bratsch. Ina gada drova el la zaunga per tschappar e tener, lu puspei il tschadun per cargar il material. La spazzada muossa exemplaricamein co il material ch’ins menava aunc avon paucs decennis en ina deponia, ha oz siu plaz e sia valeta. Suenter treis uras ei ina pintga part dil baghetg spazzada. Ils containers ein semtgai per la zavrada dil material, lenn, crap, metal eav. La casa dalla staziun spetga silla spazzada. Ella fa plaz ad in baghetg conform all'epoca. Gl'excavatur cul bratsch e la zaunga ha entschiet a secavar tras la substanza dil baghetg. Areal dalla staziun a Glion: ina seiv cunfinescha gl'areal dalla spazzada.

L’idea d’ina staziun nova da Glion ha entschiet gia alla fin dils onns 1980. El cudischet ch’il marcau da Glion ha ediu 1989 pil giubileum da 700 onns dretg da marcau san ins leger el capetel dall’economia e traffic public: «En vesta alla finamira ‘Viafier ed auto da posta 2000’ dat ei actualmein impuls da concepir da niev la plazza dalla posta ed il contuorn. Inclus en quei concept ein primarmein la Posta e la Viafier retica». 36 onns suenter quella menziun el cudischet giubilar realisescha la Viafier retica la davosa da pliras etappas per ina staziun nova da Glion. In secund sutpassadi pigl access als autos da posta Gl’onn 2008 ha la suprastonza communala instradau la planisaziun dil territori dalla staziun ed entschiet las tractativas culla Viafier retica (VR). Pér diesch onns pli tard, il fevrer 2018, ha la VR presentau ils plans concrets. La transformaziun epocala ha entschiet cun baghegiar in sutpassadi viers Pendas ed in secund binari. Suenter l’avertura dil niev access e terminal pils autos da posta ei la construcziun dalla staziun nova il davos da plirs projects parzials. Dapi il november 2024 ei il spurtegl dalla VR plazzaus en in container dalla vart dil Hotel Eden. Gliendisgis ha la spazzada dal baghetg vegl entschiet. Il mars 2025 cuntinueschan las lavurs cun excavar il foss dalla staziun nova. Actualmein lavura in’interpresa da construcziun vid il secund sutpassadi dils binaris dalla viafier. Grazia a quel han ils passagiers dil tren access direct al terminal dils autos da posta. Previsiblamein gl’atun 2027 vegn la staziun nova da Glion ad esser finida. Igl ei il project victur d’ina concurrenza d’architects. La staziun nova ei in’ovra dil biro Giubbini da Cuera. Sur ina garascha sutterrana dat ei dus cubus d’ina unitad architectonica. Silla stad 2027, pia en dus onns, vegn il Center da formaziun Surselva a prender domicil el cubus liung e pli bass. Sper las diversas partiziuns dalla scola, dat ei ella staziun nova era habitaziuns, biros e stizuns. Denter la staziun nova ed il Center Mundaun vegn la plazza dalla staziun ad esser in niev liug da s’entupar e d’occurrenzas da tut gener. Ina fontauna e pumera vegn a dar accents per quei liug dil futur.

Uss fussen nus puspei aschi lunsch, cara Marella. 2019 eis ti vegnida duvrada per far in’intervesta cun quater umens vegls, enstagl da mirar nua che la giuvna generaziun da Sagogn s’engascha dapertut. Uss vegnas puspei malduvrada per dar il plaid sulet ad ina perspectiva. Cara Marella, tgira negin tei? Avon diesch onns ei Lothar Deplazes morts, tgei bi ch’ins ha buc emblidau quei datum tier RTR ed aunc inagada priu quei autur da Sagogn che stat ell’umbriva da Gion Cadieli sut la lupa. Medemamein 2019 ei il cudisch ord il relasch da Lothar Deplazes cumparius tier l’ediziun Apart. Edir in cudisch ord in relasch litterar seigi «adüna alch enorm delicat», gi Mevina Puorger. Secapescha. Mevina Puorger ei l’editura e la docenta che ha iniziau il project cun dumandar, sch’enzatgi havess tschaffen da leger e zavrar in tal relasch. Cunquei ch’jeu enconuschevel Lothar ch’era in onn pli vegls che miu tat, sundel immediat staus interessaus ed haiel accumpignau ella tier Anna-Maria Deplazes-Haefliger, la vieua, a caffè. Leu ha Mevina Puorger lura schau persuls nus. Anna-Maria Deplazes-Haefliger che ha medemamein promoviu en historia e stat senza raschun ell’umbriva da siu um tgei che pertucca lur merets per la historia grischuna. Levas buca schar vegnir a plaid ina tala dunna, cara Marella? La zavrada ha mussau, quei ch’ei avon maun vala da prender ord truchet, buca mo tier in Peer, mobein era tier Franz Kafka ni Robert Walser, auturs da renum che levan barschar lur ovra. Aschia lais ti era vegnir Lothar a plaid, cara Marella, stizzar seigi enorm lev cul computer. Persequitar il process dil scriver denton ton pli grev. Plaids stizzai ein naven. Quei vegn aunc legher cura ch’ei emprovan d’anflar ora tgei conversaziuns che nus contemporans menavan. La documentaziun da corrispundenza vegn buc els archivs, ils mails stizzai. Negin pupi. Mevina Puorger era buca perschuadida dalla schelta, quei fussi buca stau el senn da Lothar, ha ella manegiau ed ei seretratga dil project. Quei era denton buca la mort dil project, il cudisch ei cumparius el medem format, cul medem graficher illuster e las fotografias atmosfericas da Jetta Deplazes. Grazia al grond sustegn dall’entira famiglia Deplazes ei la realisaziun tuttina gartegiada. Cunzun grazia a Gioni Fry ed ad Anna-Maria Deplazes-Haefliger che ha fatg surstar mei cun sia profunda savida dil romontsch. Ella ha legiu tut, l’entira ovra da siu um en omisdus lungatgs e remarcau biaras caussas ed era adina fetg critica. Mo buca trer en vons alvs per leger, tschappar en. E la vernissascha ei lu gartegiada. Giusep Tschuor ed Andriu Deplazes han accumpignau la vernissascha musicalmein. La sala dalla casa parvenda era pleina. Jeu havess bugen cumprau 50 exemplars dad omisdus cudischs precedents per quella caschun, mo adumbatten. Suenter, ora sin santeri, ha Andriu Deplazes getg ch’ei seigi stau bi dad inagada veser tut quels augs ed ondas ch’ins entaupi schiglioc mo da bara. In bi cumiau. Mo tier tei, cara Marella, haiel survegniu l’impressiun che Lothar hagi giu negin. Buca fargliuns, buca famiglia, buca lecturs. Sche ti tegnas tiu egl memia gitg sin in punct, brischas atras il pupi. Cun in punct mondel denton d’accord: Igl ei neras uras da calar da duvrar l’expressiun «diaspora» per la Bassa, sch’ins vesa tgei che quei plaid munta per Israel, Siria ni l’Ucraina. Uolf Candrian da Sagogn ha studegià cultura e lavura sco promotur regiunal tar la Lia Rumantscha. L’onn 2019 ha el cumpilà, translatà ed edì poesias or dal relasch da l’autur Lothar Deplazes. En questa columna sa referescha Uolf Candrian a la Marella deditgada a l’autur ed istoricher barmier Lothar Deplazes (1939 – 2015), in’emissiun ch’è vegnida emessa als 2 da favrer 2025. Uolf Candrian

Tir La dumengia vargada, ils 2 da fevrer 2025 ha l’Uniun da tir grischuna arranschau il di cantunal dalla giuventetgna. Quel ha giu liug ella halla da gimnastica a Glion, leu nua ch’ils campiunadis grischuns ein vegni arranschai il di avon. Bunamein 100 giuvnas e giuvens da 12 entochen 18 onns ein semesirai la dumengia. Igl ei vegniu sittau en differentas categorias cun pistola e buis silla distanza da 10 meters. (fmr/hh) Rangaziun Buis, giuvenils sut 13 onns: 1. Alessia Cathomas, Sumvitg, 301.750; 2. Adina Maissen, Trun, 294.250; 3. Matteo Melillo, Igis, 290.25. Buis, giuvenils sut 15 onns: 1. Liana Beer, Rueras, 326.500; 2. Leah Lutz, Tusaun, 314.000; 3. Siena De Steffani, Masein, 302.000. Buis, giuvenils sut 17 onns: 1. Livio Tscharner, Schiers, 790.3; 2. Milena Beeli, Tschappina, 789.0; 3. Niklas Schuldt, Tavau-Plaz, 758.7. Buis, giuvenils sut 19/sut 21 onns: 1. Lea Schmid, Igis, 810.2; 2. Danilo Schütz, Igis, 765.0; 3. Mario Lietha, Seewis-Vitg, 761.9. Pistola, giuvenils sut 13 onns: 1. Sofia Crameri, Zizers, 278.750; 2. Loris Annen, Igis, 230.500; 3. Nino Russi, Cuera, 229.000. Pistola, giuvenils sut 15 onns: 1. Emma Crameri, Zezras, 257.250 ; 2. Simon Wolf, St. Antönien, 256.000; 3. Aaron Braun, San Carlo, 251.250. Pistola, giuvenils sut 17/sut 21 onns: 1. Marco Olivieri, Cuera, 693; 2. Eleanor Artho, Haldenstein, 692; 3. Nico Schmid, Favugn, 685. En halla da gimnastica a Glion han giu liug la davosa fin dall’jamna ils campiunadis grischuns da tir sco era il di cantunal dalla giuventetgna. Igl ei vegniu sittau cun pistola e buis silla distanza da 10 meters.

Dumengia proxima decida il suveran da Sumvitg davart in credit da 3,75 milliuns francs per la sanaziun dalla casa da scola a Rabius. En connex cullas lavurs duei era il problem cul radon vegnir sligiaus. Finanzialmein duess quei import esser supportabels per la vischnaunca. Hans Huonder/FMR Miez december 2024 ha la radunonza communala da Sumvitg acceptau il credit da brutto 3,75 milliuns francs per la sanaziun dalla casa da scola a Rabius. Ella ha fatg quei per mauns dalla votaziun all’urna da dumengia, ils 9 da fevrer 2025. Il president communal Patrick Schaniel spetga in GIE: «Alla radunonza communala d’avon strusch dus meins ha ei dau negin’opposiziun encunter il project.» Empau discussiun haveva l’idea da sanar la casa da scola a Rabius caschunau alla radunonza communala dils 14 da december 2023. Lu haveva la suprastonza communala dumandau pil credit da projectaziun e presentau duas variantas pusseivlas. Ina seconcentrava spirontamein sin ina sanaziun pertuccont la problematica dil radon, l’autra la varianta gronda cun sanaziun energetica sco ella vegn ussa en votaziun. Gia lu eran vischinas e vischins s’exprimi en favur dalla varianta gronda. Finanzialmein supportabel «Finanzialmein ei quei project supportabels per la vischnaunca da Sumvitg. Ils cuosts serepartan sin dus onns», di il president communal Patrick Schaniel sin damonda dalla FMR. Ed el constatescha: «Quei ei in’investiziun en favur da nossas famiglias e da nos affons e giuvenils. Igl ei impurtont da disponer d’ina casa da scola cun infrastructura che corrispunda al temps. Quei fa attractiva ina vischnaunca.» La casa da scola a Rabius ei la suletta sin intschess dalla vischnaunca da Sumvitg che survescha aunc al scolaresser. Entochen avon paucs onns ei la casa da scola a Sumvitg aunc stada en survetsch dall’instrucziun, pli baul eran las casas da scola a Surrein e Cumpadials ed aunc pli baul las casas da scola a Laus e S. Benedetg. Baghegiada 1962 La casa da scola a Rabius ei vegnida baghegiada 1962. L’infrastructura ei vegnida els onns e ha da basegns ussa surtut d’ina sanaziun energetica. Medemamein sto il scaldament vegnir remplazzaus. Il scaldament vegl d’ieli duei vegnir remplazzaus cun in scaldament sustenius da geotermia. Ina sanaziun parziala ei previda tier las installaziuns da glisch ed electricitad, sco era dallas installaziuns sanitaras. Quellas lavurs san vegnir cumbinadas bein cullas pretensiuns dil Cantun da sligiar il problem dil radon. Mesiraziuns fatgas ils onns 2021 e 2022 els baghetgs da scola cun halla da gimnastica e scoletta han mussau che la concentraziun da radon ei en pliras stanzas sur la toleranza lubida. Sco quei che la suprastonza communala constatescha el messadi per mauns dalla votaziun all’urna, ei il problem dil gas da radon buca novs: «Igl ei semplamein aschia che las valurs toleradas en Svizra ein vegnidas sbassadas successivamein.» La casa da scola a Rabius duei vegnir sanada parzialmein. Dumengia proxima decidan vischinas e vischins da Sumvitg all’urna davart il credit persuenter da 3,75 milliuns francs. Sanar ed eliminar radon a Rabius La suprastonza communala da Sumvitg damonda il suveran in credit da 3,75 milliuns francs per sanar la casa da scola a Rabius. Davart quella summa che cuntegn era mesiras per impedir che gas da radon penetreschi igl avegnir ellas stanzas vegn votau dumengia proxima. Pliras localitads ein numnadamein pertuccadas da quei gas da donn per la sanadad. Sco il president communal da Sumvitg, Patrick Schaniel ha detg sin damonda dalla FMR, ei la summa da 3,75 milliuns francs finanzialmein suppportabla per la vischnaunca. Ina casa da scola cun buna infrastructura fetschi attractiva ina vischnaunca. (fmr/hh)

Dil District da cant Surselva (DCS) fan actualmein part biebein 35 chors. Igl ei l’uniun tetgala regiunala, il bratsch e ligiom il pli cuort tiels chors. Il DCS sesanfla en in dilemma. L’Uniun cantunala da cant dil Grischun vuless sligiar ils districts e cumpigliar quels en ina reorganisaziun cumpletta. Il president districtual René Buchli enquera daferton glieud per l’uniun regiunala. Gl’atun vargau eis ei vegniu enconuschent che l’Uniun cantunala da cant dil Grischun (UCCGR) hagi instradau ina procedura per ina reorganisaziun. Il motiv ei il regress da commembers e la digren d’interess. Ferton ch’il cant da chors ha piars nuot da sia fascinaziun, sediminuescha gl’interess da surprender responsabladad. Aschia han las uniuns tetgalas breigias d’anflar glieud al tgamun. Aschia era il District da cant Surselva. En vesta alla proxima radunonza da delegai a Sumvitg, ils 14 da mars 2025, metta la suprastonza da quel en discussiun l’idea da sesligiar e da s’integrar ell’uniun cantunala. La FMR ha priu la caschun da discuorer cul president dil DCS, René Buchli. Rene Buchli il District da cant Surselva exista dapi prest 160 onns. Eis el actualmein en ina crisa? Nus essan en ina fasa decisiva. Ei va pil mantener las structuras sco tochen dacheu, ni dad ir ina via nova e fusiunar cull’uniun cantunala. Quell’opziun essan nus vidlunder da sclarir. René Buchli, il president dil DCS, vul sclarir la damonda d'ina reorganisaziun ed integraziun dil DCS ell'uniun cantunala. Vus haveis communicau als chors commembers ch’ei detti l’opziun da sligiar il DCS e da s’integrar ell’Uniun cantunala. Vus veglies evitar quei. Daco? Jeu partel la decisiun dalla suprastonza da tener vinavon vid las structuras actualas. Cun integrar il DCS ell’uniun cantunala stuessan nus desister d’in impurtont gremi che s’engascha sin plaun regiunal pil cant da chors. Ils contacts cun quels massen vi all’uniun cantunala, lezza delegass vinavon quella part a representants sursilvans enteifer l’uniun cantunala. Sche las sentupadas annualas ed ils contacts funcziunassen lu meglier ei da dubitar. Il problem che semuossa el DCS ei la munconza d’interess per la suprastonza. Fuss quei motiv avunda da sligiar il DCS? Dapi in temps havein nus breigia da cumplettar nossa suprastonza. Dapi la davosa radunonza da delegai ademplesch’jeu gl’uffeci dubel da president ed aunc da cassier. Perquei eis ei giustificau da discutar d’ina integraziun ell’uniun cantunala. L’uniun tetgala cantunala duvrass denton vinavon representants regiunals. Mass ei lu pli sempel d’anflar glieud? Igl ei in fatg che l’uniun cantunala duvrass vinavon glieud ellas regiuns. Ella ei vidlunder da scaffir statuts e da reglar dretgs ed obligaziuns dalla representanza regiunala. Jeu dubiteschel denton ch’ei mass pli tgunsch d’anflar duas tochen quater persunas pils posts en mintga singul district. Ei vegness ad esser grev era leu d’anflar la glieud. Lu fuss ei bein pli effizient e sempel da mantener las structuras existentas dil DCS, ni buc? Sche nus mantenin las structuras co ellas ein, essan nus vinavon libers da prender decisiuns e d’organisar occurrenzas per la Surselva. Lu restein nus autonoms ed independents e decidin sez con activs che nus vulein esser. Co declareis Vus il fatg ch’igl ei schi grev da remplazzar el DCS glieud per posts vacants? Quei sai jeu buca declarar. In mandat ella suprastonza dil DCS dat numnadamein buca schi bia lavur. Denton san ins era ch’igl ei grev els singuls chors da remplazzar glieud ellas suprastonzas. Las activitads annualas dil DCS ein limitadas sin singulas occurrenzas. Ina suprastonza ei pia buca surcargada cun lavur? Incumbensa principala dil DCS eis ei da tener il contact culs chors, da tgirar quei ligiom e d’organisar la fiasta da cant. In termin impurtont ei la radunonza da delegai, quei dat la caschun da setschintschar e sebrattar. Quei ch’ei mintg’onn impurtont ei il camp da cant per affons dalla stad a Trun. Tgi organissass la fiasta da cant districtuala, priu il cass ch’ei dess buca pli il District da cant Surselva? Per quei scopo fuss l’uniun cantunala responsabla. Enteifer lezza havessen ils representants dalla regiun da far quei. Dat la fiasta districtuala bia lavur al DCS? L’organisaziun dalla fiasta da cant en Surselva ei adina restada tiel chor responsabel che surpren quell’occurrenza. La cumissiun da musica dil DCS organisescha ils experts, metta si il program da cant e fa part al gremi dils experts. Il president ni la presidenta ha aunc l’honur da far il plaid festiv. Ei il mument buca vegnius ch’ei fuss reorganisar levamein il DCS, enstagl da sligiar quel? Gie, quei sa esser ina via. Jeu manegiel ch’ei seigi buca necessari d’inventar da niev la roda. Nus havein dil reminent manifestau all’uniun cantunala ch’il DCS seigi buca promts da s’unfrir e da sesligiar. Sche nus savein emplenir las retschas ed occupar ils posts vacants, sundel jeu dil meini ch’igl ei meglier da mantener il DCS. René Buchli (51) da Laax ha surpriu il 2019 il presidi dil District da cant Surselva. El ei medemamein president dil Chor viril da Laax. L’Uniun cantunala da cant dil Grischun (UCCGR) L’Uniun tetgala dils chors grischuns dat ei dapi 1852. Dall’organisaziun tetgala fan part tschun districts regiunals, numnadamein Alvra, Engiadina-Bregaglia-Poschiavo-Val Müstair, Valrein-Moesa, Grischun dil nord e Surselva. En sia historia da pli che 170 onns ha l’UCCGR influenzau la cultura grischuna. Actualmein ei quella en ina fasa da reorganisaziun. La scena da chors registrescha in regress ed en singuls dils tschun districts eis ei grev d’occupar ils posts. Gl’atun vargau ha la suprastonza dall’uniun cantunala proponiu perquei als districts da fusiunar e da formar mo pli ina suletta organisaziun da chors dil Grischun. Quei project ha daferton entschiet ed ina revisiun dils statuts ei en discussiun. Oriundamein vuleva l’uniun cantunala sfurzar ils districts da fusiunar, lezz’idea ha denton buca anflau accoglientscha.(fmr/abc) La scena da chors ei activa, glieud per gremis al tgamun ein grev d'anflar.

Tgi che consumescha carn ozildi, vul saver tgei carn ch’el cumpra. Per quei motiv han biaras puras e purs entschiet gia avon onns culla vendita directa da lur products. Quei ei era il cass sil bein puril Mulin dalla famiglia Cadalbert a Castrisch. Els remplazzan ultra da quei la medischina da scola cun la homeopatia e lavura era cun autras practicas alternativas. Il bein puril Mulin dat ei dapi igl onn 2018. Lu han Anna ed Isidor Cadalbert cumprau il bein sisum Castrisch dils frars Lorenz e Christian Studer e construiu sissu ina nova stalla fetg aviarta ed ina casa d’habitar per els ed ils affons Flurin, Lidia, Paula ed Andriu. Entschiet a far ils purs haveva la famiglia Cadalbert gia pli baul a Sevgein. Cun la bardigliada a Castrisch han els giu maun liber d’encaminar ina nova via nunconvenziunala dall’agricultura sanadeivla per animals e carstgauns. Sil menaschi Mulin han denter vaccas da latg e vaccas mumma era las vaccas grischas reticas e las cauras grischas lur plaz. Sin lur atgna pagina d’internet san ins leger denter auter: «En nies menaschi puril vegn ei sche zaco pusseivel renunziau al diever d’antibiotica ed auters medicaments pils animals da néz. E nus fagein neginas virolas profilacticas.» Isidor ed Anna Cadalbert cun Paula ed Andriu, ils dus giuvens dils quater affons. Luvrar culla natira «Nus cultivein buc in menaschi intensiv cun la finamira da contonscher raccoltas surdimensiunadas», di Isidor Cadalbert che cumplenescha uonn 41 onns. «Il pavel che nus producin sin nos suloms tonscha per perveser nos animals. Nus cumprein mo excepziunalmein pavel d’ordeifer. Puncto cultivaziun intensiva havein nus fatg in pass anavos dapi che nus havein nies menaschi a Castrisch.» Cun ina surfatscha da 48 hectaras suloms d’agricultura hagien els ina buna grondezia. «Nus dein gronda peisa alla producziun da vivondas sanadeivlas», di Anna Cadalbert, la consorta d’Isidor. Ina producziun sauna da products d’agricultura munti en emprema lingia ch’ins desisti da mieds chemics per ladar las cultiras. Ella dat in exempel: «Tier il terc ei quei stau ina gronda sfida per nus da buca pli saver sprizzar mieds chemics per proteger ils sems dil terc. Nus havein stuiu tener sin distanza ils quacs cun spuentegls e cun survigilar sezs las plontinas da terc», di la pura e homeopata d’animals da néz. La pandemia ha sensiblisiau Anna ed Isidor Cadalbert vendan buc el stil d’in grond commerci lur products. La carn, il caschiel, ils ovs ed ils glatschs duront la stad seigien plazzai en ina schelentera ed en ina frestgera agl ur dil bein puril. Isidor Cadalbert di en discuors cun la FMR che la vendita directa seigi carschida tier els duront il coronavirus. Da quei temps erien per exempel ils ovs fetg tschercai. «Nus levan e savevan buca vender dapli che circa 20 ovs per di. Leu havessan nus denton saviu vender bia daplirs ovs. Ei sto esser che la glieud ha sentiu che nus producin tenor las directivas dil label da bio», di Anna Cadalbert, «quei malgrad che nus havein buc in soli signet da bio sin nos products. Forsa eisi era vegniu enconuschent che nus renunziein – sche zaco pusseivel – al diever d’antibiotica ed a medicaments.» Homeopatia ei secumprovada «Nus producin tenor las directivas da Bio Suisse, dalla quala nus essan era commembers. Nossa finamira ei specialmein da procurar per il beinstar dils animals e producir products sanadeivels e dad aulta qualitad per la consumenta ed il consument», di Isidor Cadalbert. In agid decisiv pil beinstar dils animals sil bein puril Mulin ei la lavur da Anna Cadalbert ch’ei homeopata d’animals da néz professiunala. Ella deriva da Basilea – Tiara e lavura parzialmein sco cussegliadra da homeopatia d’animals da néz. Sigl agen bein puril da famiglia sa ella era integrar fetg bien sia savida professiunala. «Jeu lavurel a moda e maniera preventiva. Igl ei falliu da spitgar entochen ch’ils vadials han 40 grads febra e da reagar pér lu. Impurtont ei era d’observar ils animals gia cura ch’els han emprems sintoms ed aunc meglier da tractar els cun homeopatia gia avon ils emprems sintoms. Ils purs enconoschan lur menaschis e las sfidas da mintg’onn sco per exempel la tuoss ni la fuera dils vadials.» Secapescha ch’els clomien il veterinari, sch’ei setracti d’in cass acut tier in animal seigi fetg schliet vidlunder ni per ina diagnosa». La medischina da scola sa spindrar la veta el dretg mument. Mo sche enzaco pusseivel emprovi ins da tractar il malesser digl animal cun medicaments homeopatics, e quei en cunvegnientscha cul veterinari ni la veterinaria, di Anna Cadalbert. «Mintga cass che jeu sai tractar culla homeopatia ei in gudogn. Sche nus stuein per exempel tractar cun antibiotica mo dus vadials da total 40 sil menaschi duront in univern, havein nus schon contonschiu bia. En Surselva dat ei aunc potenzial Sche la pura ei a medem mument era gest homeopata d’animals da néz, lu eisi cert che la homeopatia vegn practicada sil menaschi puril. Ditg buca tuts menaschis purils en Surselva seigien denton aviarts per la homeopatia, di Anna Cadalbert. E quei schegie ch’ei detti era en Surselva dapi varga trent onns la pusseivladad da far cussegliaziuns da homeopatia. Isidor Cadalbert di ch’in tractament homeopatic munti empau lavur supplementara pil pur. Isidor ed Anna Cadalbert cun Paula ed Andriu, ils dus giuvens dils quater affons. Las cauras grischas ein plitost raras en Surselva. Ellas ein denton ina part impurtonta dil bein puril dils Cadalberts a Castrisch. La stiziun dil bein puril Mulin ei in negozi d’autosurvetsch.

En Svizra dat ei adina dapli persunas che legian neginas gasettas pli. La cumpart da quels che s’abstegnan insumma da persequitar novitads ei carschida el decuors dil davos decenni per 15 % sin actual 36 %. Ella generaziun dils giuvenils (16 entochen 29 onns) munta la cumpart dils abstinents schizun a 56 %. A quella conclusiun vegn in studi davart la qualitad dallas medias en Svizra. Quei ei alarmont! Aschia ha la pressa piars el decuors dil davos decenni ina tiarza dils abonnents e duas tiarzas dils inserats ch’ein vegni spustai egl internet. Ed adina pli paucs ein promts da pagar per informaziuns approfundidas e prefereschan purschidas cuortas e gratuitas. Las resursas finanzialas ein aschia sesminuidas marcant. Las gasettas ein oz pli satellas, cuostan denton dapli. Redacziuns numericamein castradas ein suttamessas ad in enorm squetsch da producziun e da spargn. Savens a donn e cuost dalla qualitad. Editurs tschercan da cumpensar la digren cun purschidas online, senza denton puder generar las entradas supplementaras che fussen necessarias. Tonpli ch’els ein sfurzai da tgirar en questa fasa da transformaziun ton print sco digital per buca piarder abonnents. Redacziuns zuppentan la rarificaziun dils cuntegns cun communicaziuns da medias prefabricadas u cun novitads unificadas furnidas d’agenturas ni cun slunganir las fotos ed empitschnir la cumpart da text. La digren d’inserats vegn cumpensada cun empleniders per viadis da lecturs e grondas reclamas editorialas e redacziunalas. Las gasettas imiteschan deplorablamein adina dapli las medias socialas che vegnan alimentadas ed inundadas cunzun da banalitads persunalas, pavel cuort e «fake news». Retschercas ed analisas approfundidas, commentaris e valetaziuns vegnan savens alla cuorta. Fatgs relevants per politica e societad marginalisai ni schizun ingnorai. Las informaziuns e reacziuns ellas reits socialas ein savens spontanas, malponderadas, agressivas e disfamontas. «Plattafuormas socialas» sedegenereschan a «fuormas plattas» el ver senn dil plaid. El center digl interess dils «deprivai da novitads» stattan cunzun scandals e crisas, accidents e catastrofas. Il mund ei semidaus. El ei pli divers, multifars e cumplicaus. L’orientaziun persunala pli difficila. Gasettas da partida ein daditg svanidas e remplazzadas da gasettas da forum. La Baselgia ha piars sia credibilitad e relevanza publica, la pressa definitivamein siu monopol d’informaziun e sia suveranitad d’interpretaziun. Il burgheis madir lai cun buna raschun buca dictar e direger pli, ni giud scantschala, ni da magnats politics ni dalla pressa. Sensaziun, puglinas persunalas, diversitad, genderissem domineschan. A miu avis ein medias seriusas, verdeivlas e da qualitad denton oz pli necessarias ed indispensablas che zacu pil funcziunar da nossa democrazia. Ellas ein pia «relevantas pil sistem» per duvrar ina tesa moderna. Mo burgheis bein informai ein habels da formar in agen meini e da prender decisiuns adequatas. Els han era dapli confidonza ellas instituziuns publicas. Da quei duessen cunzun era populars e populists esser cunscients. Cun lur iniziativa ch’intenda da reducir marcantamein il sustegn finanzial allas medias s’accelerscha il process da concentraziun ed unificaziun. Smesar il sustegn statal munta promover il monopol privat, rinforzond aschia dependenza ed influenza da singuls capitalists. E gliez ei malsegir. Per finir tuttina aunc ina conclusiun consolonta pils gasettists: Ina gronda maioritad attesta vinavon allas medias tradiziunalas ina megliera qualitad e dapli relevanza ed influenza che las reits (a)socialas. Pia treidubel motiv d’abonnar (vinavon) gasettas! Martin Cabalzar è pensiunà. El è stà blers onns schefredactur da la Quotidiana ed activ en la cultura ed en la politica. Martin Cabalzar da Cumbel è stà chauredactur da La Quotidiana.

Il concern Axpo ha decidiu da baghegiar l’ovra da fotovoltaica NalpSolar en Val Nalps sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. La producziun avisada corrispunda al consum d’electricitad da varga 2000 casadas. Quell’energia surpren la Viafier federala ils proxims 20 onns. Las lavurs duein entscheiver il mars 2025. Il project ei calculaus cun cuosts da ca. 50 milliuns francs. Sco quei che l’Axpo scriva en ina communicaziun als mieds da massa, vegn NalpSolar realisau en rama dil Solarexpress. L’ovra sin rodund 2000 meters sur mar ei d’impurtonza surtut pil provediment d’electricitad igl unviern. Igl implont da fotovoltaica NalpSolar vegn baghegiaus en Val Nalps sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. Ella vischinonza da quel sesanfla il lag da fermada da Nalps che s’auda allas Ovras Electricas Rein Anteriur SA, ina feglia dall’Axpo. L’Axpo intenda da lantschar las lavurs da construcziun da NalpSolar il mars 2025. Quellas lavurs ein denton dependentas dall’aura. 10 % dall’ovra duei furnir energia ella reit entochen la fin 2025. Quei ei ina pretensiun dil Solarexpress. Las proximas stads duei l’ovra allura vegnir construida vinavon. Tenor l’Axpo ein ils cuosts per l’ovra calculai cun rodund 50 milliuns francs. Las lubientschas da baghegiar ein concedidas. Energia per la Viafier federala «L’ovra ha ina prestaziun installada dad otg MW. Ella sa producir rodund endisch GWh energia electrica per onn. Quei corrispunda al consum d’electricitad da varga 2000 casadas», scriva l’Axpo en ina communicaziun als mieds da massa. Per quell’energia ha l’Axpo lu era gest cattau in cumprader: «La Viafier federala nezegia quell’energia solara duront 20 onns.» Andy Heiz, menader dil sectur da fatschenta producziun e reit e substitut dil CEO dall’Axpo, puntuescha la muntada dil project: «Cul project NalpSolar lein nus accentuar nies engaschament sil sectur dall’energia regenerabla en Svizra. Cun quei project havein nus la finamira d’examinar las pusseivladads dalla producziun d’energia solara en regiuns alpinas. Cheutras lein nus far experientschas cun projects solar gronds els cuolms. El focus da nies engaschament eis ei da sviluppar soluziuns ch’ein tecnicamein sco economicamein solidas a liunga vesta.» Tujetsch – la vischnaunca piuniera En sia communicaziun als mieds da massa suttastreha l’Axpo igl agir dalla vischnaunca da Tujetsch: «Ella dat in ferm accent al nez d’energia regenerabla.» Oliver Hugi, menader da Solar Svizra tier l’Axpo accentuescha l’impurtonza dall’energia regenerabla per la regiun: «Dapi biars onns ha l’Axpo ina relaziun partenaria culla Surselva entras la forza hidraulica. Ussa cuntinuein nus quella historia cull’energia solara. Communablamein culla vischnaunca da Tujetsch savein nus dar in impuls egl avegnir d’ina energia favoreivla al clima.» L’impurtonza dil project per la regiun suttastreha era il president communal da Tujetsch, Martin Cavegn. «Suenter che nus havein prestau lavur da piunier sil sectur dalla forza hidraulica essan nus loschs che nossa vischnaunca presta era ina contribuziun al svilup dallas empremas ovras solaras en Svizra. Grazia al project NalpSolar dein nus in ferm accent alla producziun d’energia regenerabla», lai Martin Cavegn citar ella communicaziun. Ina sfida economica «La rentabilitad dil project ei ina sfida. NalpSolar ei in project da piunier che vegn buca reflectaus mo ord vesta economica. L’Axpo ei sedecidida sapientivamein da realisar quei project sco pass dil svilup dall’energia solara en Svizra», scriva l’Axpo. Il project NalpSolar porscha la caschun da far experientschas e da cuntinuar cul svilup dalla tecnologia: «Quei process ei decisivs per saver realisar projects efficients e persistents igl avegnir.» L’Axpo investescha en tals projects per accentuar siu engaschament en favur digl avegnir energetic persistent ed innovativ. Pil concern ei la promoziun dall’energia regenerabla ina petga centrala da sia strategia. Visualisaziun dil project NalpSolar en Val Nalps sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. Gest dasperas sesanfla il lag da fermada. Solarexpress en Nalps e Stussavgia L’Axpo baghegia definitivamein si’ovra da fotovoltaica gronda en Val Nalps ed en Stussavgia vegnan vischinas e vischins orientai l’autra jamna davart dus gronds implonts solars. Il Solarexpress ei pia sin buna via atras la Surselva. Hans Huonder/Martin Gabriel/FMR Suenter che la Solar Sedrun SA ha lantschau las lavurs da baghegiar si’ovra da fotovoltaica a Scharinas, entscheiva primavera era la construcziun dall’ovra NalpSolar. Era quella sesanfla sin intschess da Tujetsch. L’ovra NalpSolar ei calculada cun cuosts da rodund 50 milliuns francs e furnescha energia ella dimensiun dil consum da rodund 2000 casadas. Nezegiada vegn quella denton ils emprems 20 onns dalla Viafier federala. En planisaziun ein era duas ovras da fotovoltaica en Val Stussavgia. Gievgia, ils 13 da fevrer 2025 vegnan vischinas e vschins orientai davart quellas. Ellas ein previdas sill’Alp Falätscha e sill’Alp da Tenna. Omisduas ensemen producessen electricitad per 7000 casadas. Las ovras vegnan planisadas da SN Energias Regenerablas SA da Sogn Gagl. La suprastonza communala da Val Stussavgia ei aviarta pils projects. Tonaton di il president communal Lucas Züst: «Per far in meini havein nus aunc memia paucas informaziuns.» «Per far in meini havein nus aunc memia paucas informaziuns.» Lucas Züst, president communal da Val Stussavgia

L’jamna proxima ein las votantas ed ils votants dalla vischnaunca da Val Stussavgia envidai ad ina sera d’informaziun davart ils projects solars sill’Alp Falätscha e sill’Alp da Tenna. Ils dus projects solars cun ver 29 000 e pressapauc 21 000 panels solars vegnan projectai d’in concern d’energia privat da Sogn Gagl. La suprastonza communala da Val Stussavgia ei aviarta pil project, ella ha denton aunc damondas. Sill’Alp Falätscha sut il Pass da Tumegl, in’alp ch’ei sil territori dil Parc natiral Beverin, duei vegnir realisau in ovra solara cun 29 342 panels solars ed ina prestaziun annuala da 16,7 uras gigawatt. In secund implont solar ei previus sill’Alp da Tenna sur il runal solar enconuschent. Igl implont projectaus leu cumpigliass 21 348 panels solars cun ina prestaziun annuala da 17,2 uras gigawatt. Las duas ovras vegnan planisadas dall’interpresa SN Energias Regenerablas SA da Sogn Gagl. Quei ei in dils gronds acziunaris dallas ovras electricas da la Zervreila SA. Sco ei vegn declarau silla pagina d’internet dil project (www.safiensolar.ch) duein ils implonts solars novs en Stussavgia producir varga 40% dalla forz’electrica duront igl unviern. Il liug prezis dil project solar sin l’Alp Falätscha sut il Pass da Tumegl ei aunc buca definitivs. Fasa da decisiun Andreas Jossi, il menader da fatschenta dall’interpresa SN Energias Regenerablas di en discuors cun la FMR ch’ei vegni a dar la gievgia proxima, ils 13 da fevrer 2025 ina emprema sera d’informaziun per la populaziun dalla Val Stussavgia. Quella sera vegni ins a saver declarar entgins detagls dils projects solars e presentar ina visualisaziun dallas duas ovras solaras dall’Alp Falätscha e dall’Alp da Tenna. L’Alp da Tenna sur il runal da skis solar ei il liug da project per in dils projects solars alpins. En l’invitaziun per quella sera d’informaziun scrivan ils menaders dil project che la Val Stussavgia disponi da surfatschas d’alp idealas cun fetg bia sulegl duront igl unviern. Las duas ovras solaras alpinas havessien biars avantatgs per la Val Stussavgia. Duront la fasa da construcziun purtassien ils luvrers paun e gudogn en vischnaunca e las firmas indigenas survegnessien ina gronda part dallas lavurs. Interpresas dalla regiun vegnien a gestiunar las novas ovras, quei che munti ch’ei detti novas entradas da taglia per la vischnaunca. Ed alla fin finala sappi la Val Stussavgia cumplettar sia producziun d’energia hidraulica cun energia solara. Paucas informaziuns «Nus sco nova suprastonza communala havein aunc memia paucas informaziuns per saver formar in meini davart quei project», di Lukas Züst, il president communal da Val Stussavgia enviers la FMR. La veglia suprastonza d’avon 2025 hagi decidiu a prima vista da sustener la lavur da sclariment per las duas ovras solaras alpinas. «Proximamein survegnin era nus ch’essan ussa ina nova suprastonza communala in’informaziun detagliada dils menaders dil project. Plinavon vegn la populaziun informada ed jeu sperel schon era da survegnir resuns da nossas votantas e vontants che ston alla fin finala decidider davart quels dus projects», aschia il president communal. «El mument havein nus memia paucas informaziuns per saver discutar ina posiziun tier ils dus projects», manegia Lukas Züst. Innovativs ed attaschai alla natira Tenor Il president da vischnaunca Lukas Züst, hagi la populaziun da Val Stussavgia entochen dacheu adina giu ina tenuta fetg innovativa enviers novs projects d’energia. «Gest per l’energia solara ein biaras e biars fetg aviarts cheu ella val», di il president communal. «Jeu haiel l’impressiun ch’ils dus projects sin l’Alp Falätscha e sin l’Alp da Tenna vegnan susteni d’ina gronda part da nies suveran.» Ei dat denton tenor il president communal era l’autra vart dalla medaglia. La glieud da Val Stussavgia seigi fetg attaschada alla natira. «Nus essan era participai al Parc natiral Beverin e sch’ei dess tier il parc damondas da cumpatibiliatad cun in implont solar, lu vegnan nossas vischinas e vischins segiramein era a far damondas criticas als iniziants dils parcs solars alpins ed era a nus sco suprastonza communala.» Collaboraziun cun indigens Dalla vart dalla vischnaunca hagi ins constatau che l’interpresa SN Enegiras Regenerablas SA emprovi da collaborar cun interpresas indigenas, di il president da vischnaunca. «La collaboraziun cun nossas interpresas ei era ina cundiziun che nus vegnin ad haver sco suprastonza communala», di Lukas Züst. Il plan Las empremas discussiuns cun ils possessurs da suloms els loghens, nua ch’ils implonts solars alpins en Val Stussavgia vegnessan beghegiai, han giu liug gia avon dus onns. Ina gronda part digl onn 2024 han ils menaders dil project duvrau per far in studi davart la realisabladad dils dus projects. Ussa, il fevrer 2025, suondan las occurrenzas d’informaziun ed enteifer quest onn duessan era las proceduras da concessiun haver liug. Sche tut las decisiuns ein sut tetg entochen la fin digl onn, quenta il concern d’energia sogngaglies da saver entscheiver cun la construcziun dils projects solars alpins Alp Falätscha ed Alp da Tenna en Val Stussavgia igl onn 2026. Quai fuss en mintga cass memia tard per profitar actualmain dallas subvenziuns federalas el rom dil Solarexpress. Las lavurs da construcziun cuozan tenor il plan circa quater onns. Forz’electrica per 7000 casadas Il meinafatschenta dall’interpresa SN Energias Regenerablas Andreas Jossi, ha detg ch’ins sappi cons panels che seigien previ per omisduas ovra. La dimensiun, pia la surfatscha dallas entiras ovras solaras sappi el denton aunc buca communicar. El ha denton numnau la prestaziun dallas ovras. Ils panels sin omisduas alps en Stussavgia hagien ina prestaziun media da circa 12,5 uras megawatts. Cun la producziun dad in’ovra sappi ins proveder 3500 casadas cun forz’electrica. Cun la producziun d’omisduas ovras vegness ins pia da proveder 7000 casadas. Jossi ha cumparegliau las ovras en Stussavgia cun l’ovra solara Nalps a Tujetsch: Nalps hagi ­tenor la communicaziun da medias dils 16 d’uost 2024 ina prestaziun da 19,3 uras megawatts e vegni da proveder 6500 casadas. Las duas ovras en Stussavgia ensemen han tenor Andreas Jossi pia pressapauc il volumen da prestaziun dall’ovra solara alpina Nalps a ­Tujetsch. (fmr/mg) Las datas tecnicas Alp Falätscha Prestaziun 12,9 uras megawatts Diember d’elements 29 342 panels Producziun annuala 16,7 uras gigawatts Producziun d’univern 47 % Alp Tenna Prestaziun 12,4 uras megawatts Diember d’elements 21 348 panels Producziun annuala 17,2 uras gigawatts Producziun d’univern 41 % L’Alp da Tenna sur il runal da skis solar ei il liug da project per in dils projects solars alpins. Il liug prezis dil project solar sin l’Alp Falätscha sut il Pass da Tumegl ei aunc buca definitivs.

Avon gleiti dus onns ha Guido I. Tomaschett publicau il roman «Cavardiras». Ussa cuntinuescha gl’autur oriund da Zignau a raquintar. El center ei famiglias da quei vitg, ils onns denter 1912 tochen 1927. Il roman «La bova» legian ins tgunsch e muments da tensiun maunca buc. «La bova» seigi la cuntinuaziun dil roman «Cavardiras», renda gl’autur attent. Lezz’ovra cumparida avon dus onns entscheiva cul barschament da quei vitg gl’onn 1890. La tragedia haveva giu consequenzas per las famiglias pertuccadas. Il roman niev entscheiva cun in prolog, ed en quel san ins prender si il fil dalla historia. «Cu Jeremia banduna puspei l’ustria, vesa el co ina giuvna dunna ch’ei en speronza vegn ord la crotscha ch’ei gest arrivada a Mustér. Aimée ha anflau siu Jeremia». Els ein dus dils protagonists dil novissim roman da Guido I. Tomaschett. Ventira semischeida cun tristezia, cul plascher dalla veta, ed era cun muments dramatics. Duront la lectura accumpogn’ins ils protogonists e pren part a lur destins. Ins empren d’enconuscher la veta a Zignau cuort avon e duront l’Emprema uiara mundiala. Gl’autur dat envesta co ch’ins viveva d’omisduas varts dalla Zavragia: sisum, dalla vart seniastra, a Chilgieri. Sut quel Vricla culla punt. Dall’autra vart Capeter e sut quel las casas da Grava culla baselgia. Guido I. Tomaschett, autur e pictur-artist Duas Franzosas a Zignau Las casas da Grava e la baselgia da Zignau ha lur rolla el roman. Denton pér encunter la fin. Ina dallas casas havevan Carli e Julie Columberg-Lambert cumprau cu els han bandunau Mustér. Per esser pli datier dalla lavur. A Trun haveva Fidel Tuor aviert la fabrica da ponn, en quella ha Carli anflau ina plazza. L’acziun el roman sespleiga entuorn ils quatiers da Zignau e las figuras, Carlie e Julie, sia dunna da Paris. Aimée haveva medemamein bandunau la metropola franzosa ed era semessa sin viadi viers Zignau. Sch’ins entscheiva a leger il roman, rest’ins pendius viaden en quella cuminonza da carstgauns e famiglias. La ramur che fa anguoscha Quei ch’ei buca plausibel duront la lectura ei co las duas Franzosas da Paris han saviu s’integrar cumpleinamein el vitg romontsch muntagnard. Tuttina resta il fiug d’endriescher co ei va cun ellas. Suenter grevs temps da privaziuns e quitaus spetga in drama d’in’autra dimensiun. Buca ina malsogna, era buca in accident. Il tetel dil roman tradescha ei: la bova digl onn 1927 ha influenzau il svilup da Zignau e sia populaziun. Il roman sebasa sin fatgs reals. «Mia mumma haveva quater onns che la bova ei vegnida. Ella raquintava adina puspei da quella, la tema ed il starment eran adina presents», di gl’autur el discuors culla FMR. Buca mo a sia mumma. La ramur che fa anguoscha, la pussonza destructiva ed ils maletgs dalla Zavragia furiusa ein s’ignivai ella memoria collectiva. Il frontispezi dil cudisch ha gl'autur creau sez. Guido I. Tomaschett, «La bova», casa editura Artom; 310 paginas, 24 francs. Il cudisch san ins retrer ellas librarias, ni era direct www.artom.online Gl’autur Guido I. Tomaschett ei naschius 1957 e carschius si a Zignau. Dapi biars onns habitescha el cun sia famiglia a Domat. Dil pictur-artist, illustratur da cudischs, autur e teolog ein cumpari gia diversas ovras. Pér tard ha el studigiau teologia ed ei daventaus diacon e luvrau ellas pleivs a Cuera e Domat. Malegiar e scriver ein sias occupaziuns preferidas che han fascinau el da pign ensi. Dapi 1981 malegia el intensivamein, sco pictur-artist ha el contonschiu renum. Enconsuschents eis el daventaus cun ses cudischs d’affons, oravontut «La giraffa Bimba» e «Toni Stieglitz». 1985 a Cuera ha el exponiu l’emprema gada publicamein sias ovras, silsuenter denter auter 1997 ella Cuort Ligia Grischa a Trun. Guido I. Tomaschett e sia consorta Silvia han era menau naven digl onn 2000 tochen 2008 l’atgna galleria el center da Domat. Gl’autur ed artist publichescha sias ovras ell’atgna casa editura Artom.(fmr/abc)

Dumengia proxima decida la vischnaunca da Trun davart la cumpra dallas immobilias dalla Campadi Trun SA. Cheutras duei la societad vegnir descargada dils deivets e saver seconcentrar senza fastedis sil menaschi dalla plazza igl avegnir. Igl october 2013 han votantas e vontants da Trun decidiu cun gronda maioritad da baghegiar in niev campadi e da fundar la Campadi Trun SA. Igl ei vegniu concediu in credit da 2,09 milliuns francs e decidiu che la vischnaunca sustegni il campadi cun surprender rodund 900 000 francs dall’amortisaziun da quel. Il fenadur 2016 ei il campadi vegnius en funcziun. 86 % dallas aczias dalla Campadi Trun SA ein en possess dalla vischnaunca, il rest s’auda a Trun Turissem. Deivets caschunan fastedis Il deivet che la societad ha il mument tier la vischnaunca importa 1,36 milliuns francs. Leutier ha la societad il mument denton aunc in credit dalla «Nova politica regiunala dalla Confederaziun» da 270 000 francs sco era il credit dalla Banca Raiffeisen da 600 750 francs. Tut en tut sectracta ei da deivets da 2,3 milliuns francs. Ils davos onns eis ei semussau che la societad ha buca las entradas sufficientas per reducir igl avegnir ils deivets. A quella conclusiun ei in biro fiduziari vegnius che ha examinau il quen dalla Campadi Trun SA. Per garantir il menaschi era igl avegnir sedat la varianta che la vischnaunca surpren las immobilias e descarga la societad da ses deivets. Quella soluziun ei vegnida beneventada unanimamein dil cussegl da vischnaunca avon rodund in meins. Dumengia, ils 9 da fevrer 2025 vegn ella en votaziun all’urna. Da muntada per la vischnaunca «Il campadi ei d’impurtonza per Trun Turissem, per l’economia ed il commerci. Quei ei la gronda purschida turistica da Trun. Muncass ella, muncassan las entradas principalas pertuccont las pernottaziuns tier Trun Turissem. Mo era fatschentas e stizuns pitessen giudlunder», di il president communal Dumeni Tomaschett. Cun surprender ils deivets daventi la vischnaunca era possessura dallas immobilias che han ina valeta da 3,5 milliuns francs: «Sche la vischnaunca fa buca quei pass, savess ei dar in concuors e quei scenari lein nus impedir.» Aschilunsch ch’il suveran accepta la proposta – quei che Dumeni Tomaschett spera – vegn igl import per las immobilias cudischaus retroactivamein el quen communal 2024. Ton alla seduta dil cussegl da vischnaunca l’entschatta schaner 2025 sco ad in’orientaziun da vischinas e vischins ha ei dau negin’opposiziun encunter quella fatschenta. Ustria e recepziun dil campadi a Trun. Dumengia decidan votantas e votants, schebein la vischnaunca duei surprender las immobilias dalla Campadi Trun SA.

Dumengia, ils 13 d’avrel 2025 elegia Sumvitg sias autoritads communalas. En vesta a quellas tscharnas dat ei in tschuppel demissiuns. Sco quei che la vischnaunca da Sumvitg communichescha sin damonda dalla FMR, seretilan Rest Andriu Bearth da Sumvitg e Gion Battesta Huonder da Cumpadials sco commembers dalla suprastonza communala. Els han inoltrau lur demissiuns sil termin fixau ils 31 da schaner 2025. A disposiziun per ina reelecziun ella suprastonza communala stattan il president communal Patrick Schaniel da Sumvitg, la geraua Cornelia Cathomas da Surrein ed il gerau Meinrad Degonda da Rabius. Elecziuns miez avrel Dalla cumissiun da quen e gestiun seretila Rafaela Vincenz da Sumvitg. Andri Bearth da Rabius e Michele Damiano da Rabius recandideschan pigl organ da controlla dalla vischnaunca. Retschiert ha l’administraziun communala da Sumvitg era la demissiun dils dus commembers dalla cumissiun da baghegiar Ulrich Forster da Surrein ed Erwin Monn da Sumvitg. Samuel Decurtins da Rabius ed Otto Deplazes da Surrein recandideschan per quella. Entochen ils 15 da mars 2025 san ils vischinadis ni gruppaziuns da silmeins 15 votantas e votants far nominaziuns per candidatas e candidats. Las elecziuns dils gremis politics han liug dumengia, ils 13 d’avrel 2025. Miez avrel elegia la vischnaunca da Sumvitg ses gremis politics pil proxim trienni.

Ella vischnaunca Ilanz Glion vivan totalmein 1400 senioras e seniors. Igl ei las persunas che han cumpleniu 65 onns. Per quellas ei la vischnaunca separticipada al project cantunal «vegnir vegls e secolligiar local». La fin dil 2024 ei quel ius a fin. Sin plaun communal cuntinuescha gl’engaschi per senioras e seniors denton. «Quei che nus havein scaffiu en quels dus onns cuntinuescha. Pertgei la persistenza ei stada ina cundiziun essenziala dil project», puntuescha Rosita Valaulta. Ella ei menadra da project locala d’in project naziunal ch’igl Uffeci da sanadad dil Grischun ha organisau ellas valladas. Mintga vischnaunca ei stada libra da separticipar. Il project cul tetel «Vegnir vegls e secolligiar local» ha vuliu dar impuls pils contacts socials denter la generaziun dils attempai. E sco ei para ei quei gartegiau. 1400 senioras e seniors Tgaus grischs dueien restar activs, quei giavischa l'iniziativa ed il program cantunal. La vischnaunca Ilanz/Glion s'engascha persuenter. La cumissiun da sanadad dad Ilanz/Glion ha tscharniu Rosita Valaulta sco menadra dil project local. La dunna ch’ei carschida si a Glion e che viva a Rueun ei sespecialisada ella promoziun dils seniors. Ella dat cuors da prevenziun, meina lecziuns da gimnastica da seniors e s’engascha en diversas spartas dalla sanadad. Ils 13 da schaner 2023 eis ella separticipada a Cuera al kick-off dil project digl uffeci cantunal. Per cumpletar la purschida dall’organisaziun Pro Senectute, e per cumbatter l’isolaziun, ha il Cantun vuliu promover ideas e dar impuls pil beinesser dils attempai. Tgi che gliez ei defineschan standards internaziunals: Persunas naschidas ils onns 1946 tochen 1964 s’audan tier la generaziun dils boomers, els han denter 61 e 79 onns. Las annadas 1925 tochen 1945, pia glieud dad 80 tochen 100 onns, ei la generaziun tgeua. «Ella vischnaunca Ilanz/Glion vivan ina gronda part seniors. «Igl ei totalmein 1400 persunas, da quellas 660 el marcau da Glion», sa Rosita Valaulta. Ella precisescha ch’igl ei «mo» las habitonts ed ils habitonts sur 65 onns. A quellas 1400 persunas ha la cumissiun da sanadad vuliu dar impuls e porscher sustegn. «Ei vegn gia fatg bia per seniors. Quei che nus vulein denton specialmein, ei da colligiar enteifer las fracziuns, da promover la cumpignia e da cumbatter l’isolaziun», puntuescha Rosita Valaulta. Ina finamira ch’ei gnanc schi sempla da contonscher. «Nossa vischnaunca spatitschada consista dad in marcau e 12 vitgs. Perquei ei la mobilitad in tema impurtont», gi la menadra dil project. Ilanz/Glion, project exemplaric Ella vischnaunca Ilanz/Glion s'engascha la cumissiun da sanadad pil sesentir bein dils seniors. La cumissiun da sanadad ha delegau a Rosita Valaulta diversas incumbensas. Per quella glieud, pia per 1400 persunas dalla vischnaunca Ilanz/Glion, s’engascha ella en in project d’accent. La suprastonza communala era sedecidida il 2022 da separticipar al project «Vegnir vegls e secolligiar local». Gl’Uffeci cantunal da sanadad haveva envidau las vischnauncas da separticipar al program naziunal lantschau e da vegnir activas sezzas. Il post da coordinatura dil program cantunal ha Valeria Ciocco surpriu. La collaboratura digl uffeci cantunal a Cuera lauda la collaboraziun culla vischnaunca Ilanz/Glion: L’anteriura geraua Alice Bertogg e sia successura Michal Hohl, sco era la menadra da project Rosita Valaulta hagien realisau il project da maniera exemplarica.E»i drova curascha e fidonza da lantschar e realisar ina tala procedura ella quala la populaziun ei involvada. Quella curascha ei denton sepagada, pertgei biaras senioras e seniors dallas diversas fracziuns han dau suatientscha agl invit dalla vischnaunca», gi Valeria Ciocco. Ella renda attent che la glieud seigi separticipada cun giavischs ed ideas. La fin digl onn 2024 hagi la vischnaunca Ilanz/Glion suttascret il document da persistenza che garanteschi ch’ella seigi promta da cuntinuar gl’engaschi per senioras e seniors. Envesta el chor Canziano. In exempel per attempai che vulan s'entupar e cantar. In tal chor dat ei dapi onn era a Glion. Bia activitads ad Ilanz/Glion Finamira dil project cantunal eis ei che senioras e seniors seconfruntan culla tematica «Vegnir vegls en cuntentientscha e cumpignia». Per saver cumbatter l’isolaziun drova ei ideas, activitads e purschidas. Glieud pensiunada dalla vischnaunca Ilanz/Glion ha lu era diversas pusseivladads. Quei sper il kino da seniors a Glion e las purschidas multifaras dalla Pro Senectute. Sco quei che Rosita Valaulta, la menadra dil project, conferma ei il chor regiunal da seniors culla dirigenta Fina Blumenthal-Cadruvi naschius ord il project. Ei dat da niev era duas gadas il meins ina meisa rodunda da seniors. E mintga secund margis dil meins dat ei in suentermiezgi da giugs. Pil futur ein ulteriuras activitads en vesta: Per la communicaziun nunvirtuala montescha la vischnaunca en mintga fracziun ina «tabla nera». Sper quei vul la cumissiun da sanadad cuntinuar siu engaschi per colligiar e promover la cumpignia denter ils attempai dallas fracziuns. Ensemen culla geraua dil socialesser, sanadad e scola, Michal Hohl vegn ella ad organisar ina gada ad onn in forum public «Alter/vegliadetgna». Rosita Valaulta tradescha aunc duas ideas: «In iral da dar boccia, en collaboraziun, forsa en collaboraziun cull’uniun ‘a Glion’. In’autra ei d’organisar regularmein ina disco ‘ü60’ per glieud sur 60 onns.»