Il local era tut auter che sexy, gia bravamain isà. Ma a nus giuvenots n’empurtava quai nagut. Nus gievan gugent là a prender ina gervosa ubain ina cola. Betg perquai che la gervosa u la cola fissan stadas meglras ni la servienta pli attractiva che en auters lieus. Na, nus passentavan là noss temp liber per mancanza dad in’alternativa. Ed i deva en quest local la fin finala in «tschütterli», in flipper – ed ina jukebox. Gea, il local annex da l’anteriura ustaria «Krone» a Glion n’era sco ditg propi betg sexy durant ils onns settanta. Ma per nus era quest local sco ina stiva. Ni in local da giuventetgna privat, essend che la loscha citad da Glion n’era betg pipa da metter a disposiziun a la giuventetgna in local per pudair s’entupar. Ed uschia avain nus bavì là nundumbraivlas gervosas e colas, fatgs spruhs pli u main perderts e sfarlattà noss temp cun il «tschütterli» ed il flipper – tadlond musica or da la jukebox. Tut quai m’è vegnì endament l’auter di, cura che jau hai udì en il radio la chanzun «Nutbush City Limits» dad Ike e Tina Turner. Ina chanzun che vegniva permanentamain or da la jukebox da l’ustaria «Krone». Okay, il ritmus da la chanzun ma plascheva. Ils riffs da la ghitarra eran dirs sco atschal. E la vusch da Tina Turner fenomenala e selvadia. Ma da raschun ma plascheva meglier il blues-rock britannic da lez temp. Però musica da Chicken Shack, Rory Gallagher, Ten Years After, John Mayall ubain dals Rolling Stones na devi betg en questa jukebox. La chanzun che vegniva tschernida da nus il pli stedi suenter «Nutbush City Limits» era ina dals Status Quo (ma jau na ma regord betg pli tgenina ch’igl era). E lura vegniva gia Billy Swan cun ses hit «I Can Help» che ma pareva plitost in schlagher chantà per englais che insatge auter. Cun la musica da rock e blues che jau preferiva n’aveva questa chanzun natiralmain da far nagut. Ed il rest da la jukebox? Tenor mai ina merda musicala: schlaghers cun texts terribel trivials, musica d’Oberkrainer e musica populara svizra a la moda da Peter Zinsli. I n’è damai betg da smirvegliar che nus tadlavan «Nutbush City Limits», enfin che nus enconuschevan mintga tun ordadora. Ma surprendentamain na sun jau da lez temp mai ma fatschentà cun il text da la chanzun. I fiss probablamain stà ina scuverta – ed ina consolaziun latiers. Ina consolaziun per in giuvenot che siemiava sco Tina Turner d’ina vita pulsanta. Il text da «Nutbush City Limits» tracta numnadamain da la vita restrictiva e lungurusa a Nutbush en il stadi federativ american Tennessee. Il lieu, nua che Tina Turner è creschida si e nua ch’i na deva nagut auter che scumonds e pressiun sociala e religiusa. Pia ina vita plain limitas. Sco tar nus a Glion. Sche Tina Turner avess mo midà «Nutbush» cun «Ilanz» … Ella avess cun questa pitschna midada vairamain tutgà nossa noda. E nus avessan franc chantà en la «Krone» cun tutta forza e plain ardur ensemen cun ella: «Ilanz City Limits». Pieder Caminada da Castrisch è stà blers onns schurnalist tar la Südostschweiz. Dapi l’october 2021 è el pensiunà.

Igl è fraid ed i sbischa. Ma lura èsi atgnamain finì cun las parallelas. Il mund da Raufarhöfn na pudess betg esser pli lontan dal Grischun: Il vitget en il nord da l’Islanda è situà al mar en ina cuntrada platta – e las 175 persunas da Raufarhöfn vivan en emprima lingia da la pestga. Ma precis en quest vitget situescha Joachim B. Schmidt, in autur oriund dal Grischun, ses roman «Kalmann» (2020). Igl è ina sort crimi che n’è atgnamain betg in crimi – e tuttina in crimi. Ma surtut ha Joachim B. Schmidt creà cun Kalmann Óðinsson in protagonist che va simplamain a cor, in bun cumpogn che sumeglia il famus Forrest Gump. Kalmann Óðinsson sa vesa sco sheriff da Raufarhöfn, el chamina cun chapè da cowboy e pistola tras la cuntrada, schegea ch’el è atgnamain in pestgader da squagls. Or da ses butin fa el «hákarl», ina spezialitad islandaisa che consista da squagl fermentà. Il bun Kalmann Óðinsson n’è betg il pli intelligent, schebain ch’el sa dapli davart squagls, vulps ed urs da glatsch che blers da ses vischins che al resguardan sco il tabalori dal vitg. Tut las chaussas che schabegian il davos temp a Raufarhöfn – era ils singuls mortoris – han insaco in connex cun Kalmann. Perquai vegn el en ina detga breduglia ch’è per part cumbinada cun bler sang, gia sin l’emprima pagina dal roman. En tut ses dilemmas fa lura Kalmann Óðinsson palais sabientschas divertentas e profundas. P.ex. reflectescha el il caos en si’atgna vita e vegn a la conclusiun: «Und wer jetzt denkt, das Leben sei manchmal unordentlich oder ungerecht, der hat ganz recht, denn es muss einfach so sein, sonst wäre es nicht das Leben, sondern ein Film.» Ma pertge datti atgnamain bler sang en il roman «Kalmann» ch’è er in zic in crimi? – La resposta, respectivamain il cudesch, è da chattar en las librarias. Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel «tip» plaschia lura a tuttas e tuts. Il roman "Kalmann" da Joachim B. Schmidt è situà a Raufarhöfn en Islanda.

Enconuschais vus l’expressiun tudestga «daherkommen wie die alte Fasnacht»? Quai n’ha da far nagut cun in vegliander costum da tschaiver, mabain vul simplamain dir ch’ins vegn cun immens grond retard. Quella expressiun deriva dal fatg che tscherts lieus festiveschan tschaiver anc suenter la mesemna da la tschendra ch’iniziescha atgnamain il temp da curaisma, sco per exempel Basilea. E gist cun il tschaiver da Basilea arriv jau sco il vegl tschaiver. Jau sai, igl n’è gia daditg pli d’udir guggas e finadin confetti è scuà davent – per cletg, perquai che jau na sun betg ina amia dal tschaiver … atgnamain, danor ils «Schnitzelbängg» da Basilea. Durant il temp da tschaiver hai jau manchentà da guardar ils versets humoristics, uschia ch’jau hai pir uss cun grond retard als giudì sin Telebasel. Lez registrescha ils «Schnitzelbängg» mintg’onn en la medema ustaria a Basilea. Leghers èn ils «Schnitzelbängg» anc emnas pli tard. Cun in obligat «luegä» vegn al cumenzament fatg attent da guardar la «Helge», il maletg che vegn adina fatg tar mintga tema. E lu entschaivan il «Doggter FMH», «s spitzig Ryssblei» u «D Gryysel» a far sias beffas sur da tuts e tuttas: la baselgia catolica, la regenza chantunala, il FC Basel. Quest onn ha Beat Jans dominà la saira. Las rimas sur dal nov cusseglier federal basilais eran dentant fitg bainvulentas. Igl è vegnì fatg in pau legher da sias grondas ureglias, ma uschiglio era da sentir ina gronda luschezza. Persuenter ha ses adversari tar las elecziuns, Daniel Jositsch, survegnì giu per il grugn, oramai in Turitgais... Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dacurt è Procap Grischun, la pli gronda associaziun per ils dretgs dals e servetsch als impedids, s’inscuntrada en Surselva. A Glion ha ella surdà l’emprima giada in premi «Inclusiun». Gudagnà quel ha la vischnaunca da Son Murezzan. Aposta per els ha la vischnaunca realisà divers projects ed objects a favur da la mobilitad: per exempel inslas senza urs per spetgar sin ils bus. U la scola da skis per tschorvs, e vinavant l’access cun ascensur al Museum Segantini ed a las pendicularas Corviglia e Signal. La vischnanca da Son Murezzan promova e porscha latiers occurrenzas sportivas aposta per glieud cun impediments. Las cursas FIS Para èn exemplaricas. L’inclusiun, vul dir l’engaschi per persunas cun impediments, sa chapescha – uschia pari almain – da sasez a Son Murezzan. Questa prestaziun ha la Procap Grischun vulì onurar spezialmain. A chaschun da la radunanza generala da questa uniun ha il president Reto Crameri pudì surdar dacurt a Prisca Anand, la represchentanta da la suprastanza communala da Son Murezzan, la trofea simbolica. Igl è in grond e grev crap da sulada engravà. Reto Crameri cun Prisca Anand, Son Murezzan 3117 commembras e commembers Cun sia preschientscha a la radunanza ha Franz-Sepp Caluori, il president dal Cussegl grond, rendì onur a Procap Grischun. En ses salid ha el fatg attent al pled «inclusiun» che saja oz pli che actual. El ha concedì che la societad fetschia bler per includer ils impedids, tut giaja dentant memia plaunsieu e ch’ins na lavuria betg consequent avunda vi da la finamira. Il Cussegl grond stoppia e duaja esser in exempel en quest reguard. «La pli gronda barriera è la schientscha munglusa da la populaziun respectiv da la societad. Umans cun impediments n’èn betg ina chargia, mabain in enritgament», ha puntuà Franz-Sepp Caluori. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha laschà valair che la via da stgaffir in Grischun «inclusiv», na sajan anc betg finida. In pled decisiv en il chapital ha l’autonomia da vischnanca. «Il Chantun, da cuminanza cun Procap Grischun e Pro Infirmis, s’engascha da sensibilisar las vischnancas per che quellas realiseschian las masiras da la lescha davart l’egualitad dals impedids», ha ditg Carmelia Maissen. Alla radunonza generala da Procap Grischun, da sen. Philipp Ruckstuhl (meinagestiun), sr. Madlen Bütler (representanta claustra Glion), Franz-Sepp Caluori (president Cussegl grond GR), cuss. guv. Carmelia Maissen e Reto Crameri (president Procap Grischun (dretg). Sco quai ch’il mainagestiun Philipp Ruckstuhl ha informà dumbrava Procap Grischun la fin da l’onn 2023 in dumber da 3117 commembras e commembers. Da quai èn 1427 activs, vul dir umans cun impediments, 1611 commembers solidars e 79 collectivs, vul dir organisaziuns da partenadi, vischnauncas e plaivs. Igl è la pli gronda organisaziun dals impedids dal Grischun. Grond engaschi dapi 25 onns En Svizra vivan radund 1,7 milliuns persunas cun impediments. E quels han er il dretg dad esser inclus en la societad. Ils 14 da zercladur 1999 ha in comite inoltrà a la chanzlia federala a Berna l’iniziativa dal pievel «Medems dretgs per impedids». Prest èn exact 25 onns passads dapi quest act. Il president da la Pro Cap Grischun, Reto Crameri, ha rendi attent a quest fatg. 120'455 suttascripziuns valaivlas haveva il comite rimnà per far avanzar ils dretgs dals impedids. Ch’il pievel ha refusà ils 18 da matg 2003 l’iniziativa ha connex cun il decret constituziunal. La nova constituziun federala dals 18 d’avrigl 1999 haveva numnadamain gia integrà en la legislaziun l’egualitad dals impedids. Tuttina hai duvrà intginas discussiuns politicas da metter tut ils instruments legals sin quest fundament da la constituziun. La lescha davart l’egualitad dals dretgs dals impedids è entrada en vigur igl 1 da schaner 2004, damai avant 20 onns. Ins aveva stabilì che tuttas adattaziuns a favur da l’egualitad dals impedids stoppian esser realisadas enfin ils 31 da december 2023. Quai vul dir che tuts edifizis publics e dal traffic public, postas, trens, bus, latiers scolas, chasas e chanzlias, ustarias, museums e.u.v. han ins stuì cumplettar cun rampas, ascensurs, punts, vias, strivlas e trottoirs. En il Grischun eran realisadas la fin dal termin radund 24 % da las masiras. «Dapi intgins onns lavuran ins cun tutta forza vi da la finamira», ha sincerà cussegliera guvernativa Carmelia Maissen a la radunanza generala da la Pro Cap Grischun. Gist il nov material rudlant da la Viafier retica, cun las 62 locomotivas Capricorn ed ils vaguns, adempleschia la cundiziun d’eliminar ils obstachels per impedids. Er ils autos da posta e sias staziuns e fermadas vegnan adattadas actualmain. La gronda, quella da Cuira, è londervi da realisar las masiras.

Adina puspè guard jau l’emissiun ch’exista dapi il 2013, e ch’è da vesair quasi mintga di en la televisiun. Las mirveglias èn grondas. Tge raritad ha chattà la via dal surchombras, dal tschaler u dal truclet fin en il studio da televisiun? Tge curiusitads vegnan sin la maisa da l’experta/da l’expert? Quant vegl è l’object? Tgi ha fabritgà quel? Tge valita ha el? E sche Horst surdat la carta, vai en la stanza dals martgadants. Là spetgan Walter, Wolfgang, Daniel, Fabian, Susanne, Julian ed Elke. Cun egl critic prendan els sut la marella l’object. Susanne cumpra tut quai che glischa e sbrinzla. Daniel è in expert da l’art, e l’offerta da partenza da Walter èn adina 80 euros. Tgi numna ella banala, tgi geniala. Ils gusts èn uschè differents sco ils parairis da las aspectaturas e dals aspectaturs. Saja sco ch’i veglia. L’emissiun «Bares für Rares» – per rumantsch pudess ella avair num «Raps per raritads» – realisada fin oz passa 1800 giadas, ha gì l’onn passà en media mintga saira var 4 milliuns aspectaturas ed aspectaturs ed ha era survegnì numerus premis. Ina simpla figura da porcellana che ha passentà ils ultims 50 onns en ina vitrina, e ch’avess quasi terminà sia vita en il rument, vegn vendida per plirs millis euros. In purtret cun ina signatura nunlegibla sa revelescha sco ovra d’in famus pictur talian. In toc da lain vegn taxà sco toc original da la Sontga Crusch. – Tgi na vuless betg chattar in tal stgazi? Nua è la fascinaziun da l’emissiun? – Di per di arrivan novas persunas cun novas istorgias. Era sch’i dat adina puspè objects sumegliants, po l’expertisa variar, piculezzas fan la differenza. Mintgina e mintgin po sez esser expert, stimar il pretsch ch’el vuless pajar per la rauba veglia. Suenter las offertas dals commerziants, la fasa da tensiun, datti per il solit ina buna fin, e la persuna che ha purtà ina raritad va a chasa cun raps. Carstgauns sco ti ed jau e lur objects scurrils, ordinaris, vegls, custaivels, senza valur fascineschan las massas. Co è quai da declerar? – La resposta sa zuppa da raschun tant en la banalitad, en la genialitad sco er en la simpla, ma stringenta dramaturgia da l’emissiun. Il format pledenta tuttas e tuts – dal rest: tenor ina retschertga tutgan funcziunaris (Beamte) tar las persunas che guardan il pli savens l’emissiun. Avais era vus gia guardà «Bares für Rares» e ponderà tge raritads che pudessan forsa sa zuppar en voss surchombras, en tschalers e truclets? Erwin Ardüser abitescha a Laax, el è pensiunà ed ha lavurà fin la fin da favrer 2024, e quai durant 31 onns, tar RTR. Erwin Ardüser abitescha a Laax e lavura en l’administraziun da RTR.

L’insolvenza dad in cumprader dad ovs da bio metta ils producents pitschens e mesauns grischuns en pitgira. Els han fundà il schaner passà ina nova societad che ha salvà la fin mars 2024 sia emprima radunanza generala. Ils producents che vendan la plipart da lur products directamain vulan primarmain enfirmir l’agid a sasez ed era chattar in nov cumprader. «Pir enaquella che l’interpresa è svanida essan nus stads conscients da sia muntada.» Quai di il pur e producent dad ovs da bio Hans-Andrea Patt da Castiel e manegia l’interpresa Rüegg Gallipor che cumprava ovs e vendeva pulschains. Gia il november 2023 ha il portal da l’agricultura da bio «Bio Aktuell» scrit che l’insolvenza da l’interpresa Rüegg Gallipor procuria per rumpatesta tar ils producents pitschens e mesauns dad ovs da bio da la Svizra orientala. E tar quels producents pitschens e mesauns da la Svizra orientala appartegnan era manaschis grischuns. «Manaschis che tegnan tranter 100 e 500 giaglinas», sco quai che Hans-Andrea Patt declera. «I sa tracta da manaschis che vendan bain la plipart da lur ovs directamain, saja quai a la gastronomia, al commerzi en detagl ni a clientella privata.» Sco quei ch’il producent dad ovs da Castiel tradescha variescha la dumonda per ovs fitg en il chantun turistic Grischun. «Durant il temp da vacanzas crescha la dumonda per ovs fitg.» Las giaglinas che ovan sa laschan dentant betg programmar tenor la stagiun turistica. «Principalmain durant la primavaira e l’atun avain nus per regla memia blers ovs.» Sco quai che Hans-Andrea Patt explitgescha na cumprava l’interpresa Rüegg Gallipor betg mo ils ovs danvanz dals producents grischuns. Ella ha magari era furnì ad els ovs, sche la dumonda era pli gronda che l’atgna producziun. «A nus ha quella plattafurma da gulivaziun mancà andetgamain.» Nagin interess tar ils cumpraders gronds Hans-Andrea Patt ha, cun ses collegas Urs Heinrich da Bravuogn e Hansruedi Faust da Dalin ed ulteriurs producents, subit reagì. «Nus avain svelt fundà ina gruppa da lavur da sis persunas.» Ina gruppa da lavur che aveva l’incumbensa da tschertgar ina nova interpresa che cumpra ovs e sche necessari furnescha era per in tschert temp. Sustegn ha la gruppa da lavur chattà tar Bio Suisse che ha envidà la delegaziun dals producents grischuns ad ina scuntrada cun ils gronds cumpraders svizzers dad ovs da bio. «Cun blera premura avain nus fatg attent a nos problem. » Hans-Andrea Patt e ses collegas èn dentant svelt stads conscients ch’ils cumpraders gronds nun han grond interess per ils ovs grischuns. «Ils cumpraders han contracts cun ils producents gronds dad ovs da bio che tegnan almain 2000 giaglinas, sche betg 4000.» Uschia ch’ils producents pitschens e mesauns èn per il mument sa decidids per l’agen agid e han fundà ina societad. Societad per l’ov da bio grischun «La fin mars 2024 ha la ‹Genossenschaft Bündner Bio-Ei› salvà sia emprima radunanza generala», tradescha l’emprim president da quella societad, Hans-Andrea Patt. «Nus ans spruvain dad gulivar nossa producziun dad ovs tranter ils singuls manaschis.» Almain per part sa lascha la producziun coordinar per exempel cun fixar ils termins dad installar ils novs pulschains. Fin ussa fan indesch producents dad ovs da bio part a la nova societad. Ed ella tschertga vinavant ina interpresa che surpiglia almain per part l’incumbensa da cumprar la surproducziun dals manaschis pitschens e mesauns. «Chalar da producir ovs è per nus la mendra soluziun», di Hans-Andrea Patt. Ils ovs da bio èn tenor el numnadamain fitg tschertgads tar la clientella ed impurtants en la vendita directa. El regorda era a la plivalur da l’atgna producziun dad ovs e las stentas da mantegnair quella en la regiun. «Nus vulain en pli era far dapli reclama per noss product per exempel via ina pagina d’internet.» Hans-Andrea Patt e ses collegas han era stuì ir a la tschertga da novs furniturs da pulschains: «Da quels furniturs da pulschains da bio datti anc, dentant betg blers che furneschan a manaschis pitschens.» Las sfidas per il producents da bio pitschens e mesauns na vegnan pli probabel betg pli pitschnas.

Pertge vegn il rumantsch en Svizra numnà retorumantsch? Per­tge e cura èn sa sviluppadas las tschintg linguas da scrittira per ils tschintg idioms rumantschs? Pertge datti pir dapi quatter decennis la lingua da scrittira cuminaivla rumantsch grischun? Tge dovra ina lingua per surviver? Co ha ina chanzun rumantscha salvà la Greina da l’inundaziun? Discurriva James Joyce er rumantsch? Respostas a questas ed ad ulteriuras dumondas dat l’exposiziun «Romansh – a Global Language». Dals 4 d’avrigl fin ils 20 da fanadur 2024 mussa la Biblioteca chantunala dal Grischun a Cuira chaussas enconuschentas, nunenconuschentas e surprendentas davart il rumantsch en connex cun autras linguas. «L’exposiziun dat ina invista captivanta dal passà e dal preschent d’ina lingua naziunala svizra e d’ina lingua chantunala dal Grischun», scriva la Biblioteca chantunala grischuna en ina communicaziun a las medias. La vernissascha da l’exposiziun ha lieu gievgia, ils 4 da ­avrigl 2024, a las 18.00. L’exposiziun vegn curatada da Chasper Pult, romanist ed intermediatur da cultura. (cdm/fmr) Entrada gratuita. Annunzias per l'avertura da l’exposiziun a info@kbg.gr.ch u al numer 081 257 28 28.

Suenter quatter onns pausa ha puspè lieu en la Halla da la citad da Cuira l’exposiziun da commerzi «Higa». Michael Amann e FiFi Frei da la United Events SA han ils ultims mais organisà ensemen cun autras persunas la fiera. Ier gievgia ha gì lieu la festa d’avertura da la Higa che po vegnir visitada fin dumengia. A Cuira ha per il mument lieu il comeback da la «Higa». Suenter quatter onns pausa è l’enconuschenta exposiziun da commerzi da primavaira en la Halla da la citad da Cuira enavos. Durant la festa d’avertura dad ier, gievgia, eran tranter auter preschents era politicras ed exponents da l’economia grischuna. Per in salid triling ha procurà il president da la regenza grischuna Jon Domenic Parolini. Sper el han er il president dal Cussegl grond, Franz Sepp Caluori ed il president da la citad da Cuira, Urs Marti, avert l’exposiziun. Che la higa è puspè qua pon ins engraziar surtut a Michael Amann e FiFi Frei. Ensemen cun autras persunas han ils dus interprendiders privats organisà ils ultims mais l’exposiziun. «Higa» cun plirs midaments La Stadthalle Cuira SA aveva surpiglià l’organisaziun da l’exposiziun il 2022 suenter corona e midà il num sin «Grimavera». Cura che quella ha dumandà Michael Amann e Fifi Frei il november passà, sch’els na pudessan betg sustegnair la fiera da l’onn 2024, hajan els immediat ditg gea: «Ma nus vulevan far quai endretg. Nossa cundiziun è stada che nus possian cumprar giu ils dretgs da la ‹Higa›», declera FiFi Frei. Quels han els pudì cumprar giu da la citad da Cuira ed els han fundà la United Events SA cun la finamira dad organisar l’exposiziun. Per els saja spert stà cler ch’els veglian puspè turnar al num vegl: «Per nus è ‹Higa› sco num da marca bler pli prezius che ‹Grimavera›», agiunta l’organisatur. Il num n’è betg l’unic midament, era tematicamain datti in pèr novitads: Uschia datti tranter auter in cirquit da gokart, ina zipline sur tut ils stans, in parc da divertiment ed er ina part da mangiar cun in’ustaria en la halla. Mess en pe tut l’exposiziun han els mo durant tschintg mais. «Quai è stà in fitg curt temp e tut n’ha betg funcziunà sco che nus avessan vulì, ma nus essan superbis e cuntents», uschia FiFi Frei. El concluda ch’els fetschian quint quest onn cun in pitschen deficit, surtut causa investiziuns necessarias che sajan lura amortisadas ils proxims onns. La «Higa» è averta fin ils 7 d’avrigl 2024 en la Halla da la citad da Cuira. Dapli infurmaziuns ed in program detaglià datti sin www.higa.ch. La «Higa» 2024 è averta: Michael Amann, Jon Domenic Parolini, Franz Sepp Caluori, Urs Marti e FiFi Frei (da san.) taglian permez il bindel. Ils stans en la Halla da la citad da Cuira èn pronts. Visitar els pon ins anc fin dumengia, ils 7 d’avrigl 2024.

Co tuna la regiun dal Lai da Bienna? – Ina resposta sin questa dumonda pudess dar la band «Troubas Kater». I sa tracta d’ina gruppa che consista dad otg musicants ch’è vegnida fundada l’onn 2015. Il num consista da duas parts: «Troubas» è tenor Wikipedia ina cumbinaziun da pleds che deriva da tuba, trumbetta u trubadur. E «Kater» descriva il stadi emoziunal dal chantadur da la band Markus Sollberger, suenter ch’el è turnà da ses viadi d’in onn. La band ha el fundà per elavurar sias impressiuns ed el aveva constatà che bleras regiuns sin tut il mund han bands cun in sound caracteristic per la regiun. E lura ha el ponderà co che sia regiun – pia la regiun dal Lai da Bienna – tuna ed ha dà l’impuls per la band. Sche chanzuns sco «Blibe no», «Fasch hätts glängt», «Lieber Fanfare aus nie», «Granada» u «Karma & Kaviar» – chanzuns ch’èn dal reminent era mes favurits – tunan propi tenor il Lai da Bienna, quai na sai jau betg giuditgar. Dentant: cun temas politics e sociocritics tutga la band tenor mai la noda. Quai vegn dentant pachetà en istorgias singularas e senza ch’ellas dattan il sentiment da moralisar. Las strofas plitost melanconicas sa barattan cun refrains optimistics. E quai vegn suttastritgà dals instruments a flad cun passaschas allegraivlas, passaschas che fan gust da sautar. Il pli nov e quart album da «Troubas Kater» – «Karma & Kaviar» – è ossa gist in onn sin la fiera, igl è dentant in album cun temas ch’èn anc adina fitg actuals e che jau sai be recumandar da tadlar ina giada. L’album cuntegna era la chanzun «Celsius», ch’è vegnida registrada cun il chantadur egipzian Wael Sami Elkholy. Vitiers datti in video che mussa la citad da Lucerna en in futur cumplettamain «surstgaudà». Ils maletgs sa basan sin registraziuns filmicas realas da la citad ch’èn vegnidas maschadads cun cuntegns generads al computer e che vulan mussar: Uschia pudess damai tunar la «idilla» svizra tenor «Troubas Kater». Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza impegn che quel plaschia alura a tuttas e tuts. Troubas Kater - Celsius

Clau Scherrer, Johann Clopath, Bianca Mayer, Leander Albin, Corinne Kälin ed auters – en tut survegnan quest onn 13 persunas in premi da cultura dal chantun Grischun 2024. Davos quella tscherna stat la cumissiun da cultura dal chantun Grischun che tgira sur onns ina lunga glista da candidatas e candidats per in premi da cultura. Ils 31 da matg 2024 surdat la regenza grischuna en la sala da cultura a Trun ils premis da cultura 2024. Il musicist Clau Scherrer vegn undrà cun il grond Premi grischun da cultura. Il schurnalist ed autur Johann Clopath e la musicista Bianca Mayer survegnan ensemen cun tschintg auters in premi da renconuschientscha e l’artist Leander Albin e la sautunza Corinne Kälin sper trais auters in premi da promoziun. Premis en la valur da 250 000 francs Dapi l’onn 1969 undrescha il chantun Grischun mintg’onn persunas u era instituziuns cun premis da promoziun e da renconuschien­tscha e cun il grond Premi grischun. Dapi il 2010 èn ils premis da promoziun e da renconuschientscha dotads cun 20 000 francs, il Premi grischun da cultura cun 30 000 francs. L’onn 1998 ha il chantun surdà ina summa da premis da totalmain 179 000 francs, l’onn 2018 eran quai 330 000 francs e quest onn importa la summa 250 000 francs. Dal 2020 èn anc vegnidas undradas 16 persunas, ils davos onns mo pli tranter 12 e 13. «Il dumber da premis dependa dals meds che stattan a disposiziun al chantun. Ils premis vegnan finanziads tras meds da la lottaria naziunala», declera Andrea Conrad che lavura tar il chantun sco manadra da la promoziun da la cultura. Ils chantuns survegnan numnadamain or da la lottaria naziunala onn per onn ina summa che vegn impundida en projects da cultura, sport u scola. L’onn 2022 ha il Grischun obtegnì 14,6 milliuns francs or dal pot da la lottaria naziunala, ils trais onns precedents min­tgamai bundant 13 milliuns francs. La cumissiun da cultura dal chantun La regenza grischuna tscherna bain la finala las persunas che duessan survegnir ils premis, dentant sin basa da las propostas da la cumissiun da cultura chantunala. «Dapi ch’jau sun president da la cumissiun n’ha la regenza anc mai refusà ina persuna ch’è vegnida nominada da noss gremi», di Köbi Gantenbein ch’è dapi l’avust 2014 president da la cumissiun. Quella sustegna la regenza tar las dumondas da cultura. Ella fa en quel senn la lavur preparatorica e cusseglia la regenza per che quella possia prender decisiuns davart la cultura a moda cumpetenta. La cumissiun da cultura dal Grischun, elegida da la regenza, sa cumpona actualmain da questas set persunas: Köbi Gantenbein sco president, Aline Maya Tanno sco vicepresidenta, Christian Albrecht, Britta Allgöwer, Aixa Andreetta, Gianna Olinda Cadonau Rehwinkel ed Yvonne Gienal. Els pon restar fin 12 onns en uffizi e derivan da differentas spartas da la cultura e tenor pussaivladad era da differentas gruppas linguisticas e differentas regiuns, sco ch’il president Köbi Gantenbein declera a la FMR: «Yvonne Gienal per exempel enconuscha la scena d’art grischuna bain ed è connectada en la Surselva, l’archeologa Aixa Andreetta en las regiuns talianas dal Grischun.» Danunder vegnan las propostas per ils premis? Quatter giadas ad onn s’entaupa la cumissiun da cultura. En quellas sesidas tracta ella per exempel bundant 60 dumondas da contribuziun, pia tgi che duess survegnir daners dal chantun. «En trais da nossas sesidas ans occupain nus era dals premis da cultura. Nossas sesidas èn fitg intensivas e duran il suentermezdi fin la saira», explitga il president dal gremi. Sur onns curateschian els ina glista da var 150 nums. Mintg’onn vegnia quella glista actualisada: novs nums ch’èn dads en egl vegnan si, auters, nua ch’ins n’ha betg pli udì insatge, vegnan stritgads. «La cumissiun da cultura tscherna sezza persunas che vegnan en dumonda per in premi – u che persunas externas fan propostas al gremi. Era la regenza sezza vegn magari rendida attenta a persunas u instituziuns che pudessan vegnir undradas. Dentant arrivan era quellas propostas l’emprim en la cumissiun da cultura», declera Andrea Conrad dal Uffizi da cultura. Köbi Gantenbein raquinta ch’el saja tras ­sias anteriuras lavurs sco schurnalist, tranter auter sco schefredactur dal magazin d’architectura «Hochparterre», gia dapi ditg en il mund da cultura. Cun leger bler ed ir ad occurrenzas culturalas, en discurs cun amis ed amias da la cultura chatta el novs nums che pudessan vegnir en dumonda per in premi. «Sch’ina persuna ma dat en egl, fatsch jau in dossier dad ella e rimnel quai ch’ella presta. E forsa vegn quella persuna ina giada sin nossa lunga glista. Igl è ina lavur da collecziunader.» In «advocat» per mintga num Da la lunga glista vegnia tenor Köbi Gantenbein mintg’onn fatg «shortlists» da circa 15 fin 20 nums, per mintga gener da premi ina shortlist. «La glista da 150 nums è sco noss reservuar. Mintga num da la shortlist survegn lura sco ina sort ’advocat’ en la cumissiun che s’enga­scha per el.» I vegn damai argumentà e fatg re­clama daco ch’insatgi duess survegnir in premi da cultura. En discussiuns vegnan tschernids ils nums per la glista finala tenor ils suandants criteris: Han las persunas u instituziuns ina relevanza per la cultura grischuna? Rendan els enconuschent il Grischun naziunal- u internaziunalmain? «Nus guardain era che la glista da nums nominads saja equilibrada, era durant plirs onns. Nus resguardain las differentas spartas culturalas dal saut fin a la scienza, da la musica populara fin a la lirica, la derivanza linguistica e regiunala, schlattaina, vegliadetgna u sch’insatgi è artist professiunal u amatur.» La cumissiun veglia evitar che mo vegls umens alvs survegnian in premi da cultura, uschia Köbi Gantenbein. Vasta definiziun da cultura Tranter musicists, sautunzas ed auturs surve­gnan quest onn 2024 era la scienziada natirala Angelika Abderhalden-Raba ed il fisicher ed astro­nom Krzysztof Barczynski in premi da cultura. Betg gist spartas ch’ins attribuiss a la cultura classica. «Il chantun sa referescha èn ses concept per promover la cultura en il Grischun sin ina vasta definiziun da cultura, numnadamain pli u main sin il concept da cultura da l’UNESCO da l’onn 1982», explitga Andrea Conrad. Quella n’includia betg mo per exempel l’art e la litteratura, mabain era la scienza sco tala ed en spezial era las scienzas natiralas. Uschia ch’ins po tschantschar tar ils premis da cultura dal Grischun d’ina schelta tras e tras equilibrada, tranter las regiuns, las linguas, las schlattainas, las vegliadetgnas ed era tranter la scienza e la cultura classica.

Sis secziuns s’opponan cunter la PPS giuvna svizra. Ellas pretendan che la partida sa distanzieschia da la «Junge Tat», ina gruppa extremista. Era Gieri Flurin Darms fa quitads. Il president da la PPS giuvna grischuna ha suttascrit l’appel da las sis secziuns. Ina extremista amez la giunta da la PPS giuvna svizra? – Sarah Regez è la stratega da la partida. Ella duai esser s’incuntrada l’onn passà cun l’extremist da la dretga Martin Sellner, ha scrit il Sonntags Blick. Preschents sajan era stads commembers da la «Junge Tat» – ina gruppa extremista che vegn observada dal servetsch da defensiun e protecziun. Entant che la PPS giuvna svizra tascha tar tut quai, pretendan sis secziuns che la giunta sa distanzieschia cler e net da tendenzas extremistas. I sa tracta da las secziuns dal Grischun, Basilea-Citad, Schaffusa, Soloturn, Säntis e Turgovia. Per la secziun grischuna ha il president Gieri Flurin Darms (20) suttascrit l’appel. FMR: Tge avais Vus pensà cura che Vus avais legì en las medias che Sarah Regez è s’inscuntrada cun la «Junge Tat»? Gieri Flurin Darms: Sco emprim ston ins dir che Sarah Regez n’è anc betg s’exprimida. L’emprim vulain nus tadlar tge ch’ella ha da dir. E sch’igl è vair ch’ella mantegna contacts cun extremists da la dretga sco las medias scrivan? Sche gliez sa verifitgescha, sto quai avair consequenzas. I sa tracta d’in absolut «no go». Sco partida giuvna na dastgain nus betg esser ina patria per extrems. Quai fa nunditg donn a nossa partida – ed insumma a la democrazia ed a la Svizra. Essas Vus stads surstads da quests rapports che Vossa stratega da partida haja contacts cun in extremist ed activist sco Martin Sellner? Gea. Jau sai che nus avain hardliners en nossa partida ed jau sai tuttavia era che nus avain elegì dacurt tals en la giunta da la PPS svizra. Ma ch’i dat talas tendenzas extremistas na sun jau betg stà pertschert. Jau less anc ina giada punctuar, l’emprim stuain nus guardar, sche las renfatschas sa verifitgeschan. Vus schais che Vus essas stads surstads. Ma en sasez hai gea adina gì num ch’i dettia tscherts contacts tranter la PPS giuvna ed extremists da la dretga. Gliez hai dà. Tuttina sa tracti d’in «no go». Sec­ziuns chantunalas han era gia excludì commembers, gist l’onn passà en la Turgovia. Quai è in problem che nus avain sco partida da pol. Co è quai da chapir? Sco partida da pol attirain nus forsa talas persunas. I n’è sa chapescha betg adina pussaivel da percorscher tenutas extremas. Ma sch’ins percorscha ch’ina commembra u in commember ha talas tenutas, ston ins agir. La PPS giuvna grischuna pretenda – ensemen cun tschintg ulteriuras secziuns – che Sarah Regez sisteschia sia incumbensa sco stratega da la PPS giuvna svizra. Sche las renfatschas sa verifitgeschan, pretendais Vus lura ch’ella vegnia exclusa da la partida? Sche las renfatschas sa verifitgeschan, sto ella remetter ses uffizi. I na dastga betg esser che nus avain extremists en la giunta da la partida. Gliez faschess donn a l’entira PPS giuvna en Svizra. Pertge èsi uschè impurtant da sa distanziar? Extremists – saja quai uss da quels da la dretga u da la sanestra – emprovan da destabilisar la democrazia e fan activamain donn ad ella. La Confederaziun svizra posseda in dretg da votar activ. Nus tegnain aut la democrazia directa sco nagin auter pajais sin quest mund. I na dastga betg esser che tschertas gruppas sutmineschan nossas valurs dal stadi da dretg. Ed uschè prest che violenza vegn tratga en consideraziun – gliez è tar gruppas extremistas savens il cas – stuain nus ans distanziar cler e net. Gieri Flurin Darms presidiescha la PPS giuvna grischuna. El sa chatta da preschent en la scola d’uffiziers e cumenza prest ses studi da giurisprudenza.

Adina dapli creschids vulan frequentar in curs da rumantsch. La consequenza è ch’i na dat betg avunda manadras e manaders da curs cun ina scolaziun didactica. Pervia da quai porscha la Lia Rumantscha dapi in onn ina tala. Sonda passada ha cumenzà questa scolaziun per la terza giada a Cuira. Il temp da la pandemia da corona para dad avair gì consequenzas era sin ils curs da rumantsch en la furmaziun da creschids betg rumantschs. Sco che Annalisa Schaniel, responsabla per curs da rumantsch tar la Lia Ruman­tscha ha declerà sonda passada, dettia bler dapli persunas interessadas che veglian emprender rumantsch, probablamain era pervia dals curs online ch’ins aveva cumenzà durant la pandemia. Er ussa sajan curs sin distanza fitg dumandads, perquai ch’els èn pli cumadaivels. Uschia datti dapli interessentas ed interessents. La consequenza: «Nus n’avain betg avunda manadras e manaders da curs che han ina scola­ziun didactica.» Per quest motiv datti dapi l’onn passà ina nova purschida da la Lia Rumantscha en furma d’ina scolaziun da dus dis per manadras e manaders da curs futurs. Sco che Annalisa Schaniel ha ditg saja l’interess per questa scolaziun grond. Sonda passada ha il curs cumenzà per la terza giada a Cuira. Set persunas interessadas che vulessan dar in curs da rumantsch eran da la partida. Ed era la FMR ha pudì visitar in mument il curs che vegn manà da Flavia Hobi cun sustegn dad Annalisa Schaniel. Scolaziun da basa en didactica Flavia Hobi dat sezza curs da rumantsch grischun e da sursilvan per la Lia Rumantscha ed era per autras instituziuns e quai dapi ina pluna onns. «Ussa poss jau dar vinavant mia savida ed era raquintar da mias experientschas fa­tgas en classa», ha ella ditg. L’idea da questa scolaziun saja da survegnir ils «basics» didactics en connex cun l’incumbensa dad instruir rumantsch. L’emprim ha Flavia Hobi fatg in’introducziun cun teoria ed infurmaziuns relevantas per dar in curs da rumantsch. Suenter han las trais scolaras ed ils quatter scolars pudì daventar activs. Els han survegnì incumbensas ch’els han stuì schliar. Tut cumbinà cun tips da las duas expertas. Ellas han adina puspè preschentà tge sfidas e situaziuns che pudessan spetgar las manadras ed ils manaders da curs futurs. Per in curs da rumantsch saja tranter auter er impurtant da betg mo instruir la lingua sco tala, mabain era la cultura rumantscha: «Emprender ina lingua è era far in bogn en la cultura», ha ditg Annalisa Schaniel. Durant dus dis da scolaziun na vegnan las manadras ed ils manaders da curs futurs betg ad emprender tut, ma sco en bleras autras domenas vala tenor Flavia Hobi era qua la devisa: «Bler vegn pir cura ch’ins dat lura il curs.» Tgi che vegn en futur a dar in curs da rumantsch per la Lia Rumantscha, po vinavant profitar da sustegn, p.ex. accumpagnond d’in mentur ch’è sez manader d’in curs ed ha experientscha. Set persunas cun differentas motivaziuns Las persunas ch’eran sonda da la partida vulessan dar in curs da rumantsch or da differents motivs. Heidi Beffa è oriunda da la Surselva ed abitescha dapi 38 onns a Genevra. «Jau vegn adina puspè dumandada sch’i na dettia betg ina purschida per emprender rumantsch a Gene­vra. Ussa hai jau temp e vuless gugent dar in curs da sursilvan», ha ella declerà. Per ella ve­gni ad esser ina sfida da mussar sursilvan en franzos e betg en tudestg, ils meds d’instruc­ziun èn numnadamain concepids en rumantsch e tudestg. Era Claudia Pfister vuless dar in curs da sursilvan. Per il mument dat la dunna, a la quala rumantsch stat a cor, rumantsch a Laax ad uffants pitschens, ussa vuless ella er instruir creschids. Cun Gian-Fadri Jäger fa er in Surmiran la scolaziun da quest onn. El vuless profitar dad avair anc avunda temp durant ses studi per far ina tala scolaziun da manader e per dar lura il curs da surmiran durant ses studi. La Valladra Sara Bezzola ha raquintà ch’ella haja pudì ir ina giada a guardar in curs da vallader e quai haja plaschì ad ella. Ussa veglia er ella dar in curs en l’Engiadina. Ils trais Engiadinais Adrian Gisler, Fabio Lehner e Simon Mittner han fatg ensemen il gimnasi a Samedan, èn per il mument ensemen a militar e vulessan tuts trais ir a studegiar a Son Gagl. Sper lur studis vulessan els dar lecziuns da vallader e puter. Il proxim pass per las quatter manadras e per ils trais manaders da curs futurs è da far lur pensums per la segunda part da la scolaziun che cuntinuescha ils 20 d’avrigl. Silsuenter vegn il temp a demussar, sch’els dattan lura in curs da rumantsch per la Lia Rumantscha u era per in’autra instituziun. Persunas interessadas che vulessan far la scolaziun per manadras e manaders da curs futurs chattan dapi infurmaziuns sin www.liarumantscha.ch. Emprender co dar in curs da rumantsch Adina dapli creschids vulan frequentar in curs da rumantsch. La consequenza tenor Annalisa Schaniel, responsabla per curs da rumantsch tar la Lia Rumantscha: «Nus n’avain betg avunda manadras e manaders che han ina scolaziun didactica.» Perquai porscha la Lia Rumantscha dapi l’onn passà ina scolaziun per manaders da curs futurs. Sonda passada ha quella cumenzà per la terza giada a Cuira cun set participants. Flavia Hobi, che dat sezza dapi onns curs da rumantsch grischun e da sursilvan, procura che quels hajan ina basa didactica. L’emprim ha ella fatg in’introducziun cun infurmaziuns e teoria davart il dar in curs da rumantsch. Silsuenter han ils participants survegnì incumbensas, tut cun sustegn e tips da las duas expertas preschentas. Ils 20 d’avrigl vegn a suandar la segunda part da questa scolaziun. Ils set participants da quest onn derivan da diversas regiuns rumantschas e vulan dar in curs da rumantsch per differentas raschuns. (fmr/aj) Ina gruppa da set persunas da differentas regiuns rumantschas prenda actualmain part a la scolaziun per manadras e manaders da curs futurs organisada da la Lia Rumantscha. Ina gruppa da set persunas da differentas regiuns rumantschas prenda actualmain part a la scolaziun per manadras e manaders da curs futurs organisada da la Lia Rumantscha. Flavia Hobi ha sezza ina gronda experientscha en dar curs da rumantsch e sursilvan. Durant la scolaziun dat ella vinavant sia savida ad autras persunas.

Tobias è in pau sur 20 onns e viva ad Amsterdam. El fa gugent festa cun ses collegas, fima dascus joints en il bogn da la chasa da students, viagia per il mund enturn. El è simplamain in giuven normal, danor ch’el è da naschientscha surd. Dentant è era quai il pli normal per Tobias. Alex de Ronde, il bab da Tobias, ha filmà ses figl da pi­tschen ensi. Cun material da pli baud, scenas actualas e discurs cun Tobias e ses frar ha el fatg in fin, impressiunant, ma era le­gher film d’ina vita extraordinaria, il medem temp dentant era normala. Tobias è da vesair sco tgilgiunplaun avant in grond spievel tar la logopeda. Ella sa sprova da mussar al buob surd co pronunziar «ball», tutga ad el en fatscha ed en bucca. «Quai hai jau adina hassegià», di Tobias en la retrospectiva. El na vesa sia surdadad betg sco impediment, era sche auters pretendan quai. Sin in uffizi social haja in funcziunari manegià ch’el na sappia sco surd betg lavurar. Ma Tobias declera ch’el haja adina fatg insatge: ì a scola, studegià, lavurà sco scolast da lingua da segns. Tobias è losch ch’el vala en la community dals surds sco in ch’è creschì si en ina famiglia da surds – quels communitgeschan cun dapli mimica –, schegea che ses geniturs e ses frar audan, els han dentant emprendì la lingua da segns. «Tge avessas ti pli gugent, in uffant surd u in che auda?», dumonda il bab. «Mes cor di in surd», manegia Tobias e pi­tga cun ses pugn sin il cor. «Deaf power! – Forza surda!» Il film documentar «Mein ­Leben ohne Gehör» (original ­ollandais «Doof kind») dal 2017 è da guardar fin la fin da matg en la mediateca dad Arte. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Savais Vus far festa? Tucta dumonda, pensais Vus, bain cler che nus savain far festa, e quai en urden! Ma jau dumond uschè tuct, perquai che mi’impressiun è che per far festa dovria adina bleras persunas che organiseschan e lavuran. A mai pari era che quasi mintga festa dovria ozendi bunamain in «businessplan»: logistica, catering, musica, tecnica, segirtad, communicaziun etc. Cun in budget da 10 000 francs na faschais Vus oz betg pli ina propi gronda festa publica. I do­vra comités che organiseschan, i dovra permiss per tge sai jau tut tge ed ins sto scriver concepts ed ir dapertut en tschertga da raps. Per far ina festa pitschna, spontana, senza program datti percunter il problem da nossas agendas plainas. Sche jau schess ussa en quest mument: «Chara glieud, oz faschain nus festa, vegni tuttas e tuts las otg la saira tar mai!» – Gea, lura fiss jau là sul sulet. Perquai che Vus avais tuttas e tuts termins. Magari pudessi funcziunar, sche jau faschess ussa in’invitaziun per ils 19 d’october ubain per ils 16 da november. U avais Vus lura era gia termins? – Jau sun damai da l’avis ch’i saja magari difficil dad insumma vegnir en ina situaziun, nua ch’ins pudess lura far festa. E sche jau na vuless betg per forza organisar mez ina festa, mabain simplamain ir ad ina festa che insatgi auter organisescha? – Era quai n’è betg uschè simpel. Las bleras datas na van betg a mai – e sch’i giess per mai, lura na vai betg a mia dunna u a mes amis. Ils ­line-ups dals openairs èn ozendi enconuschents pli u main gia avant Nadal per la proxima stad. Cura che jau era anc giuven, savev’ins forsa en il decurs da l’avrigl tgi che chanta la stad tar tgenin openair. Nunpussaivel ozendi. E per mintga data hai jau 1000 opziuns e mes collegas anc ina giada 1000 autras opziuns. E formulà in pau salop: pli tard hai jau gì uffants pitschens e suenter sun jau daventà memia vegl per far propi festa. Festivar las festas sco ch’i crodan, quai resta damai circa l’unica opziun. Cun u senza uffants, termins e tut il rest. Blers pretendan insumma che quai sajan las pli bellas festas. Quellas che n’eran betg planisadas. Las festas che capitan simplamain. Senza invit, band u menu da bucca fina. – Sas anc? Quella giada cura che nus avain simplamain cumenzà a chantar ed avain la fin finala passentà l’entira notg en ustaria ubain sper il fieu, e suenter essan nus anc stads a nudar en il lai? – Las istorgias ch’ins raquinta da quellas festas nunspetgadas, a l’improvista, mussan che quai èn festas preziusas che re­stan en memoria. – Era sch’ins ha forsa il proxim di in chau sco in ballun ed ina hurscha cun la partenaria. David Spinnler da Sta. Maria è mainagestiun dal Parc da natüra Biosfera Val Müstair.

Ils maluns tutgan tar la cultura grischuna. Sch’ins vul esser precis ston ins dir ch’igl è in past tipic da la cultura rumantscha. Quai tradescha il num, pertge il pled «maluns» è propi in rumantsch. Il past tradiziunal da tartuffels apprezieschan ils turists e giasts che vegnan tar nus en vacanzas. Mangiar almain ina giada maluns tutga tar ina dimora en il Grischun – tuttina sco giudair capuns e bizochels. Maluns mangian ins sa chapescha cun in toc chaschiel e cun bugliamaila u compot. Ed els sto avair il dretg aspect: ils tartuffels maschadads cun farina ston esser brasads bain cun in bel toc paintg, uschia ch’i guardan ora sco in mantun d’aur. Ina varianta pli nova è quella da far maluns d’ina autra colur. Ussa, la primavaira, n’è il sortiment betg pli uschè grond. Vus pudais tuttina guardar da cumprar intgins tartuffels da la sort «Heiderot» u «Blaue Anneliese». Igl è vairamain insatge special da variar: ina giada maluns cotschens, alura ina giada maluns blaus, ed alura puspe la varianta tradiziunala dals melens sco aur. Ins prepara els exact medem sco usità. La colur è simplamain nunusitada. Sin il taglier na sa preschenta betg in mantun aur, mabain da rischcotschnas. Tar la varianta cun la «Anneliese» pari ina massa blaua dad izuns setgs. Il gust da questas variantas da maluns blaus u cotschens n’è betg auter ch’ils tradiziunals mellens. Igl è simplamain ina bella variaziun sin il taglier. Per il cass che Vus vulais empruvar questa, stuvais dentant avair pazienzia. Tartuffels da l’atun passà èn magiads tuts. Perquai il tip: Semnai quest onn duas retschas tartuffels da questas colurs en Voss ort. I fiss la gista stagiun latiers. Vus pudais empustar la «Blaue Anneliese» u la «Heiderot» tar www.prospecierara.ch. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Dacurt ha la gruppa d’interess che sa stenta per tgirar la cultura rumantscha a Domat envidà ina giada dapli ad ina sairada. En la sala dal hotel Staila ha Marina Casaulta referì da las impurtantas excavaziuns archeologicas a Domat. Suenter ha il parsura Gion T. Deplazes preschentà la broschura giubilara per l’anniversari da 40 onns Acziun Rumantscha Domat. L’Acziun Rumantscha da Domat (ARD) n’è betg ina uniun. Quai è in fatg essenzial. Tuttina exista questa instituziun dapi pli ditg che 40 onns. La broschura ch’il manader e coordinatur Gion T. Deplazes ha preschentà gievgia passada è ina revista da tut. Dapi 1983 è schabegià bler a Domat en chaussa da las activitads per tgirar e promover la lingua e cultura rumantscha. Domat è gea in vitg rumantsch. E ch’i vegn discurrì anc adina rumantsch en quel, ha la sairada da gievgia passada mussà. La ARD ha contribuì bler per la vitalitad e la preschientscha dal lungatg oriund da Domat. En questa vischnanca da l’aglomeraziun da Cuira èsi grategià enfin oz da mantegnair il rumantsch. Da la Halla a la Staila Ch’i duvrass suenter 40 onns ina revitalisaziun è il manader da l’ARD cunscient. «Fin oz n’ans èsi betg reussi da cuntanscher la giuventetgna, e noss comité consista sulettamain dad umens. Perquai vegnin nus ad ans dar fadia vinavant da persvader tant dunnas sco persunas giuvnas da far part dal comité», ha ditg Gion T. Deplazes a chaschun da la preschentaziun da la broschura. Pli che 30 persunas èn suandadas l’invit per la sairada en la sala Segantini dal hotel Staila. Il local da l’Acziun Rumantscha da Domat è oriundamain la Halla. Suenter che quella ha midà gestiun, han ins chattà a l’ur dal coc dal vitg in nov lieu per las scuntradas. Il comité dall’Acziun Romontscha Domat, da sen. Orlando Cathomas, Rudolf Fontana, Gion T. Deplazes, Ursin Fetz, Silvio Fetz e Georges Darms. La dumonda tge che l’ARD prevesia da far en il futur ha Gion T. Deplazes respundì cleramain: «Nus vegnin ad ans dar fadia vinavant», i saja previs da cuntinuar cun las sairadas rumantschas, litteraras, culturalas e da cumpagnia. Dunnas e glieud giuvna vegnissian a dar novs impuls e novas ideas per las tematicas. «Nus chattain ellas», ha il manader declarà francamain. La broschura giubilara L’atun 1983 ha ina gruppa d’iniziants discutà l’emprima giada co ch’i fiss d’entschaiver. A chaschun d’ina reuniun han ins preschents decidì da betg fundar ina nova uniun per quest scopo. «Domat ha bain avunda uniuns cun presidents, cassiers, actuars etc.» aveva David Willi (1935-2011) ditg e proponì dad esser activ cura ch’i saja necessari. Uschia na datti enfin oz betg ina suprastanza che organisescha las scuntradas. Dal comité actual fan part Gion T. Deplazes, Rudolf Fontana, Ursin Fetz, Silvio Fetz, Orlando Cathomas e Georges Darms. La broschura che l’Acziun Rumantscha Domat ha edì na saja betg ina biografia, ha il manader ditg. Ins haja sulettamain vulì render attent a las bleras activitads dals quater decennis. Dal 1983 enfin oz èni stadas almain 160 da tut gener. Henri Spescha (1928-1982) avevà tschentà il fundament per tuttas. Grondas occurrenzas èn stadas la Scuntrada da l’avust 1997 da la Lia Rumantscha. Er ils Dis da litteratura derivan d’impuls or dal ravugl da la ARD. Questa gruppaziun cun ses comité ha pudì dar a blers il sustegn moral e motivar che la lingua rumantscha ha enfin oz impurtanza e muntada publica a Domat. Da nov ha l’Acziun Rumantscha Domat er ina pagina d’internet, l’adressa è www.acziunrumantschadomat.ch. Silvio Fetz ha preschentà questa. Scuvertas archeologicas dapi 150 onnsAvant la preschentaziun da la broschura giubilara ha l’archeologa Marina Casaulta referì dal passà da Domat. Ella è creschida si a Lumbrein ed ha studegià pli tard archeologia a l’Universitad da Basilea. Entant lavura ella sco manadra d’excavaziuns tar il Servetsch archeologic dal chantun Grischun. Las excavaziuns a Domat han cumenzà l’onn 1873. Alura han ins scuvrì l’emprima giada ina fossa dal temp da bronz. 20 onns pli tard han ins pudì cumprova, grazia ad anfladas da stilets, ina cugnada, ina guva ed ina farcla, la curt signurila da s. Pieder a l’ost da la Tuma Casté. Il temp da bronz è dal rest ina perioda da 1400 onns ed includa ils onns 2200 enfin 800 avant Cristus. Ils abitants da Domat da quel temp tegnaivan animals da niz e cultivavan spelta, furment, giutta e fava . Scuviertas fitg interessantas han ils archeologs fatg sin Crestas. La han ins exchavà la fossa d’ina dunna ch’ins aveva sepulì cun cliniez e bischutaria. Sco quai che l’archeologa ha ditg, restan ils detagls detagls dentant en il zuppà. La vita da quel temp pon ins reconstruir sa basand sin objects, situaziun e posiziun da quels. Dapi circa l’onn 1983 è Domat sa sviluppà sco «hotspot» da l’archeologia grischuna. Stgavaments per surbajegiadas, sco quella dal Coop, la Sentupada e cunzun il bajetg visavi, la Via Nova 69, alura a la Via Cisterna, ed ussa la Residenza en il coc dal vitg, han ins gì da scriver da nov l’istorgia ed il passà da Domat. Marina Casaulta, da Lumbrein, lavura sco archeologa tiel Survetsch archeologic dil Grischun. Ella ha referiu dallas excavaziuns a Domat.

L’unic med social che jau visit regularmain è il YouTube, surtut pervi da la musica, preschentada là en tuttas furmas e modas. Ma mintgatant entaup jau qua er interessants tutorials. Per exempel quel dad in tschert RobWords, in tip detg erudit che raquinta e declera fenomens da la lingua englaisa, includind aspects che derivan dad auters linguatgs. Uschia declera el per exempel la derivanza dals nums da las colurs – black, red, yellow – u dals mais – january, july euv. Ubain ch’el raquinta co che l’invasiun franzosa-normanna dal 1066 ha influenzà pli ch’in terz da l’englais actual, faschond da quel quasi in franzos zuppà. En in’autra ediziun propona el pleds tudestgs che l’englais stuess en sasez «engular». El sa basa qua sin tals ch’èn gia entrads dapi ditg en la lingua englaisa, sco kindergarten, zeitgeist u schadenfreude. Tut cumposits dal reminent. Cumposits che survegnan tut in’autra tempra che la noziun respectiva, translatada analiticamain sco en la plipart da las linguas. Zeitgeist ha tut in auter effect che spirit of the time u spiert dal temp. E schadenfreude na san ins gnanc translatar senza far ina lunga construcziun. Tras quell’atgnadad da cumponer pleds vegn la lingua tudestga da crear novas noziuns ch’han in agen senn, che daventan quasi nuntranslatablas. Tranter ils ulteriurs cumposits proponids da RobWords chattainsa pleds sco kummerspeck, schnapszahl, fernweh, zugzwang. U lura il sprachgefühl. En anteriurs artitgels hai jau er gia duvrà litteralmain la noziun sprachgefühl. E jau vi er declerar il pled: da pur sprachgefühl sa tracti lez mument che jau dovrel explicit il pled sprachgefühl empè da sentiment da lingua. Cun auters pleds – jau sugeresch da duvrar dapli ils originals cumposits tudestgs che da vulair translatar quels a tout prix en rumantsch. Sch’ils Americans èn buns d’emprestar u engular pleds sco zeitgeist u schadenfreude, dastgain er nus far quai. Sa chapescha, sche nus avain gia in pled original che tutga u circumscriva detg bain il cumposit, lura pledainsa per lez. Scolina per kindergarten. Encreschadetgna per heimweh. Heimwehbündner però fiss gia in cas dispitabel – Grischun dal cor propona il Pledari Grond. Ma va! Sin plaz 1 da tschella parada da RobWords figurescha dal reminent il pled feierabend. Er là avain nus gia in patent pled fitg bel, sairasontga. Il Pledari Grond al sparta zvar: saira sontga, ma ils vegls purs Surmirans schevan quai en in unic pled: surasontga. In cumposit! Benedetto Vigne da Turitg è autur, schurnalist liber e chantautur – e scriva gugent er cun sprachgefühl davart il zeitgeist. Benedetto Vigne

En il schurnalissem è la chatscha dal primeur savens detg impurtanta. Tgi vegn l’emprim cun in’istorgia? Tgi scriva il «knüller» exclusiv che bitta undas, in’istorgia che vegn citada en tuttas direcziuns? – Però adatg, mintgatant na sa zuppa davos la mascra dal primeur nagut auter che ina bavronda pauc deliziusa ... Gugent pudain nus servir oz in bel exempel d’ina tala bavronda. La fin d’emna ha in lai grischun numnadamain bittà undas: il Lai da Murmarera. El ha bittà undas, perquai che la gasetta «Schweiz am Wochenende» ha fatg sonda passada in’intervista cun Benedikt Loepfe, il directur da las Ovras electricas da Turitg (EWZ). En quell’intervista vegn tematisà in pau dal tut – quasi in mix d’energia. Il schurnalist ed il directur discuteschan davart la stgarsezza d’energia, davart la producziun d’energia regenerabla e davart ils naufragis dals projects solars a Spligia ed en la Val Nandro. Pir en la davosa part da l’intervista vai anc per in project interessant en il Grischun, numnadamain per l’idea da l’EWZ d’auzar il mir da fermada a Murmarera per 14 meters ed uschia augmentar considerablamain la producziun d’energia, surtut durant l’enviern. La redacziun da la «Schweiz am Wochenende» fa er anc ina flotta headline per la pagina iniziala: «Marmorera: Pläne für Erhöhung des Staudamms kommen voran.» Igl è in titel che fa girar ils maletgs tar las lecturas ed ils lecturs, implorond l’entira istorgia tragica dal vitg inundà. – Sfundra Murmarera anc pli bass? La bell’istorgia fa la runda sur la fin d’emna: l’agentura da novitads svizra Keystone-SDA prenda per mauns la lingia grassa e posauna ora en l’entira Svizra: «EWZ will Staudamm in Marmorera GR um 14 Meter erhöhen.» La novitad vegn citada ed illustrada en tuttas direcziuns: Tages-Anzeiger, Watson, Blick ed SRF. Tuts scrivan da l’EWZ che vuless dauzar il mir e che la via dal Pass dal Gelgia a la riva dal lai stuess era vegnir transferida ad aut. Sa chapescha era las medias rumantschas – RTR ed FMR – prendan si l’istorgia e rapportan surlonder sin tut lur chanals, inclusiv Telesguard e La Quotidiana. Il Regionaljournal dad SRF deditgescha al project ina contribuziun pli lunga. Cun auters pleds: tut las nursas èn idas bain en lingia. Però adatg: l’istorgia è talmain café fraid ch’ella va gia sut la categoria «Ice Coffee». Gia durant il schaner da quest onn avevan las medias grischunas rapportà per lung e per lartg da l’idea concreta da dauzar il mir da Murmarera per 14 meters. La FMR ha mess ils 18 da schaner 2024 ina gronda fotografia dal lai sin ils frontispizis da La Quotidiana e da la Pagina da Surmeir cun il titel grond e grass e surmiran: «14 meters pi ot.» Tant redacziuns rumantschas sco quellas da lingua tudestga (p.ex. als 1. da favrer 2024 era la «Bündner Zeitung») han explitgà tut ils detagls dal project, inclusiv la prognosa da custs, la posiziun da las organisaziuns da l’ambient, l’energia supplementara che l’EWZ pudess producir, il stand da las tractativas cun l’Uffizi federal da vias (ASTRA) pervi da la via dal Gelgia, ils proxims pass per il project etc. L’interpresa EWZ ed il cumegn da Surses eran quels dis, vers la fin da schaner 2024, gist en plirs reguards en il clinch, tranter auter pervi da l’implant solar a Nandro e pervi da la reconcessiun da las auas. Ma apunta, las medias naziunalas avevan mussà l’entschatta da l’onn pauc interess per il mir da Murmarera. L’istorgia è restada en las «schainas grischunas». – Fin sonda passada. Fin tar l’intervista cun Benedikt Loepfe da l’EWZ. Il directur raquinta atgnamain pauc davart l’auzament dal mir a Murmarera. Insumma, el raquinta perfin bler pli pauc che quai che las redacziuns grischunas avevan atgnamain gia tradì durant il schaner e favrer. In nov progress tar il project n’hai apparentamain era betg dà. – Damai, nagut da nov en las profunditads dal lai, cun excepziun dad ina chaussa: ina brava tazza café fraid. I sto esser che quai gustia. Da l’autra vart pudess ins era dir: Da producir café fraid dovra damain energia e gidass forsa a spargnar forza electrica! – Uschia che la EWZ na stuess la finala forsa gnanc auzar il mir da Murmarera? David Truttmann da Cuira è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). Il mir da fermada dal Lai da Murmarera – qua sin ina fotografia da la stad 1990 – era vegnì realisà l’onn 1954 sco emprim lai da fermada pli grond en il Grischun suenter la Segunda Guerra mundiala. Da la vart sanestra dal lai passa la via dal Pass dal Gelgia.

L’atun, cura che jau visit mia amia giu la Bassa, giain nus a rimnar nuschs en la champagna. La feglia scrolla sut ils pes ed il sulegl bass ed in pau turbel stgauda. Nus discurrin da quai e da tschai. A chasa tar ella vegnan las nuschs setgentadas ed in pèr emnas pli tard survegn jau ina tastga plaina. Durant l’enviern prend jau mintga bun’ura quatter nuschs d’ensolver, las rump e las mangel ensemen cun in mail e cun chaschiel. Quai ma gusta. Ma gist tant essenzial è per mai il proceder da rumper las nuschs. Jau prend peda, prend per mauns il rumpanuschs da lain che mes tat aveva fatg. Er il plat da lain per metter si las nuschs aveva el entaglià cun il stgalper. Avant bunamain tschient onns. Quai eran anc temps! – Insacura tranter las guerras mundialas ... Pli dirs u pli buns temps? Grev da cumparegliar. En mintga cas aveva il tat temp per entagliar il lain. Ed en mintga cas èn las nuschs er oz tuttina diras. U apunta era main diras. Tuttas n’èn betg tuttina. Magari rumpa ina cun in smatg bel e bain permez ed il nuschegl sa lascha prender en dus u perfin en in toc or da la crosa. Guarda be tge furma ch’el ha! Autras nuschs stos smatgar sco in bov, e cura ch’i rumpan finalmain, èn la crosa ed il nuschegl smatgads en en tanta tocca. Lura sa tracti da zavrar pazientamain ils tochins da nusch da la crosa. Betg laschar ir a perder gnanc in tochin nusch grond sco il chau d’ina gluva, e betg avair in toc crosa tranter ils dents. Jau fatsch quai minuziusamain e constatesch, sche jau fatsch stim, che er mes tscharvè è en quels muments intensivamain en funcziun. U che jau pens a persunas che jau hai gugent, u che jau hai in patratg che mudregia u ch’i ma vegn perfin ina bun’idea! Vus vesais tge che jau manchentass tut, sche jau cumprass ils nuschegls gia or da la crosa. Zac, da bucca en e davent! – La crosa fa la resistenza necessaria, per ch’i na giaja betg memia spert. In pau resistenza, quai dovr jau. Atgnamain èsi tar mai en tut ils reguards uschia. Sch’i va adina be tgunsch e levamain, sco smatgar sin il buttun, lura na sun jau betg cuntenta. Aita Dermont-Stupan tira la renta e fa tge ch’i para e plascha. Aita Dermont-Stupan, columnista da la FMR

L’emissiun Cuntrasts dad RTR mussa quests dis las pli veglias passaschas anc existentas da films grischuns. A la tschertga da quellas truvaglias è sa mess il cineast independent Felice Zenoni. Ses film «Glisch, camera ed acziun» dat surtut perditga dals hotspots da la schiccaria d’avant 100 onns, inclusiv in viadi cun la Viafier retica ed ina versiun engiadinaisa d’in classicher dal grond reschissur Alfred Hitchcock. L’onn 1928 purtava anc in vendalatg – cun chaval e schlitta – il latg da porta a porta a San Murezzan. Ch’il mund grischun – e surtut quel da l’Engiadin’Ota – èn adina stads motivs attractivs da filmada, quai è enconuschent. Il cineast independent uranais Felice Zenoni è ussa ì – en coproducziun cun Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) – a la tschertga dals pli vegls documents filmics dal Grischun. Il resultat è ses film «Glisch, camera ed acziun» (25 min) cun numerusas perlas filmicas (guarda boxa). Las truvaglias ha Felice Zenoni chavà ora sin tut il mund – tranter Canberra en Australia enfin a Columbia en ils Stadis Unids. FMR: In cineast da l’Uri va en tschertga da truvaglias filmicas en il Grischun. Co quai? Felice Zenoni: Nossa firma da producziun «Mesch & Ugge» collavura gia dapi divers onns cun RTR. L’onn 2005 avain nus realisà ensemen noss emprim film davart la Garda papala svizra. Sco Uranais èsi sa chapescha bel da pudair dar da temp en temp in sguard tar ils vischins grischuns. E gea, en discussiun cun RTR, cun la producenta Bertilla Giossi, è naschida l’idea dad ir en tschertga da truvaglias filmicas dal Grischun. Co funcziuna ina tala retschertga filmica atgnamain? Nus avain gì buns contacts cun las «Moving Image Research Collections» a Columbia en ils Stadis Unids – e nus savevan ch’i dettia là fitg bun material dal Grischun. Quai che nus avain lura chattà, è propi ina sensaziun: in film cun tun da l’onn 1928, e quai en fitg buna qualitad. Perfin per l’istoricher romand Roland Cosandey è quella scuverta stada ina sensaziun. Partind da quel emprim document avain nus extendì las retschertgas ed essan arrivads tranter auter a Paris, en Ollanda ed en Australia. La fin avain nus stuì far in «best-of», cun trair in stritg tar il film d’Alfred Hitchcock dal 1934. A partir da quels onns ha gea propi entschet l’èra dal film sonor. Pertge èn quels documents filmics talmain sparpagliads sin l'entir mund? Igl è simplamain da dir che blers films da quels onns n’existan gnanc pli, perquai ch’il material dals bindels – il celluloid sin basa da nitrat – è enorm svelt inflammabel. Bleras rollas da film èn ubain arsas u ch’ellas èn vegnidas destruidas per raschuns da segirtad. Insumma, sch’in film da quels onns exista anc, lura è quai simplamain ina gronda fortuna. Nus avain investì durant in onn bler temp en la retschertga. Savens avain nus survegnì buns tips da singulas persunas. Per exempel il cussegl da tschertgar en Australia il pli vegl film grischun existent – quel dal 1905 – avain nus survegnì d’ina collavuratura da la Biblioteca da documentaziun da San Murezzan. Tge è stada per Vus persunalmain la perla tranter tuttas truvaglias? Per mai èsi il film d’Alfred Hitchcock, vul dir l’emprima versiun da «The man who knew too much». Il film da l’onn 1956 è gea in classicher dal kino mundial. Ma che l’emprima versiun da quest film – la versiun da l’onn 1934 – è vegnida inspirada e filmada per part a San Murezzan, quai era nov per mai. Schegea ch’ins saveva che Alfred Hitchcock ha passentà regularmain sias vacanzas en il Palace a San Murezzan. Ma quests emprims films dal Grischun èn quasi tuts vegnids realisads en l’Engiadin’Ota. Co è quai da declerar? Las filmadras ed ils filmaders da quella giada eran sco ils influencers dad oz. Els gievan là, nua ch’ils «bels e ritgs» passentavan lur temp liber. Igl era in sguard extern sin l’Engiadina, sin in’Engiadina turistica ed exotica. Ins vuleva mussar in mund particular plain sport, aventura, moda e party. Gist San Murezzan e ses conturns eran gea il hotspot e lieu ideal per talas filmadas. E pervi da quels sujets engiadinais datti dal Grischun – en cumparegliaziun cun auters chantuns – detg bler material filmic da quels onns. Ina chaussa fa però pauc surstar: il pli vegl film, quel dal 1905, mussa in tren da la Viafier retica che passa sur in viaduct. In sujet pli classic per il Grischun na poi strusch dar? Quai è vair. Ma il tren era per ils films da quella giada in motiv fitg attractiv: il moviment, il cler ed il stgir tras ils tunnels e lura anc la cuntrada plain naiv. Apunta, igl era in motiv ideal cumbinà cun in mund exotic ch’ins vuleva mussar lura en las citads. Films d’avant 100 onns Il film da Cuntrasts «Glisch, camera ed acziun» – realisà dal cineast Felice Zenoni en coproducziun cun Radiotelevisiun Svizra Rumantscha – mussa var ina deschina da films vegls. Tuts èn vegnids filmads en il Grischun. La selecziun tanscha dal 1905 fin dal 1934 e cumpiglia surtut films mits, i dat dentant era singulas sequenzas cun tun. Tranter auter vegn mussà il travasch dal 1915 sin la Via Maistra a Puntraschigna. Lura è da vesair ina sequenza d’in Chalandamarz da l’onn 1928, cun mats costumads sco giu l’Appenzell. I dat da vesair ivettas sportivas, inclusiv in accident inscenà sin il Cresta Run (1907). E betg mancar na dastgan registraziuns dals Gieus olimpics dal 1928, nua ch’i sbischa a tut pudair tar la festa d’avertura. Il grond maister dal thriller, Alfred Hitchcock, vegn a pled vers la fin da «Glisch, camera ed acziun» da Felice Zenoni. La musica per la cumpilaziun filmic-archivala en ils Cuntrasts ha realisà la chantautura engiadinaisa Cinzia Regensburger che cumpara era gist en pitschnas scenas dal film «Glisch, camera ed acziun». Il film da Cuntrasts «Glisch, camera ed acziun» vegn emess dumengia, ils 21 d’avrigl 2024 a las 17.20 sin SRF 1. El è dentant accessibel gia intgins dis avant sin ils chanals digitals dad RTR, p.ex. sin www.rtr.ch. Il famus redschissur Alfred Hitchcock passainta suvent sias vacanzas in Engiadin’Ota e lascha eir filmar quia dal 1934 üna prüma versiun da seis classiker «The man who knew too much». (Ir cun skis)Ir cun ils skis l’onn 1907 – in dals emprims documents filmics grischuns or da National Film and Sound Archive of Australia. L’onn 1928 purtava anc in vendalatg – cun chaval e schlitta – il latg da porta a porta a San Murezzan. L’equipa da film en Engiadina Bassa, cun da schnestra Cinzia Regensburger (musica), Björn Lindroos (camera), Iris Rüfenacht-Kappeler (producenta Mesch & Ugge) e Felice Zenoni (reschia). Felice Zenoni, il cineast independent da l’Uri, realisescha gia dapi prest 20 onns films en collavuraziun cun RTR. Foto MAD

Betg mo il Blick, era il Beobachter u la Schweizer Illustrierte tutgan tar las revistas e gasettas, per las qualas Ladina Heimgartner è responsabla. Avant quatter onns ha ella cumenzà tar Ringier. La FMR l’ha visità per savair co ch’i va cun la dunna da medias rumantscha. Oz cumpara l’emprima part da l’intervista cun la managera dal concern cun ina svieuta dad ina milliarda francs. Damanaivel da l’opera a Turitg datti gist duas renumadas chasas da medias. Ina è la NZZ. L’autra è Ringier – cun la pli populara gasetta da la Svizra, il Blick. Omaduas chasas da medias existan gia dapi radund duatschient onns. Ringier è però in toc pli pussant, cunzunt dapi ch’il concern ha anc surpiglià l’atun passà tuttas gasettas e revistas svizras dad Axel Springer. La managera Ladina Heimgartner lavura en las etaschas autas da Ringier. La FMR l’ha visità en la via Dufour a Turitg. FMR: Co vai cun Vus tar Ringier? Ladina Heimgartner: Bain. Igl è uss passa quatter onns ch’jau lavur qua. Il favrer 2020 hai jau cumenzà – gist duas emnas avant corona. Jau hai l’emprim lavurà duas emnas en biro e lura a chasa. Igl è stà in start in pau brutal, jau hai gist surpiglià il stab da crisa da corona. Ma uschia hai jau emprendì d’enconuscher tut la glieud. Na laschais betg mintgatant encrescher per il post paschaivel sco directura dad RTR ? Quai era insatge tut auter. Jau pens enorm gugent enavos. Tar RTR eri pli impurtant dad era ir ora, esser en contact cun la glieud e represchentar l’interpresa. Qua tar Ringier occupa bler dapli da gudagnar ils raps al martgà per finanziar noss servetsch da medias. Vus avais pliras funcziuns en il concern. La principala è quella sco scheffa da «Ringier Medien Schweiz». Tge tutga là tiers? Questa unitad è nova. Ringier ha cumprà l’atun passà las cumparts dad Axel Springer da l’oriund joint venture «Ringier Axel Springer Schweiz». Uss posseda Ringier sper il Blick 100 % dals titels sco il Beobachter, la Handel­szeitung u la Schweizer Illustrierte. Tut en tut èsi radund ventg titels sut in tetg. Igl è il pli bel portfolio da medias ch’ins po avair en Svizra. Tge fascinescha Vus vi da quest’incumbensa? Sch’ins ha gugent medias, è quai ina posiziun che sto fa plaschair. Cun Blick han ins ina marca cun 1,3 milliuns utilisaders mintga di sin la purschida digitala. Igl è ina maschina da novitads ed istorgias enorm dinamica. Da l’autra vart han ins ils titels che vegnan mintg’emna u mintga duas emnas. In è fri­tgaivel per l’auter. Co manegiais Vus quai ? Nus avain artitgels che vegnan publitgads en il Blick che derivan però da la Handels­zeitung, da la Bilanz u dal Beobachter. Quests artitgels chattan uschia in pli grond public. Plinavant na datti en las medias mai in uschenumnà «Selbstläufer». Igl è da cumbatter per tut. E cumbatter è adina era emprender. Ins è adina en contact cun persunas che lavuran en las medias, per il solit èn quai persunas intelligentas. Vul dir, tut quai ch’jau fatsch, vegn mess en dumonda da glieud intelligenta. Jau stoss adina esser fitg alerta e fitg ponderada en quai ch’jau fatsch. Quai è ina qualitad era per mes svilup persunal. Vus avais cumenzà sco schurnalista tar il Bündner Tagblatt. In da Voss emprims artitgels avais Vus scrit davart adversaris d’antennas per telefonia mobila. Jau hai stampà ora per Vus quest artitgel. I va gist si il cor cura ch’jau ves quest artitgel dal 2001. Tar il Bündner Tagblatt ma sun jau inamurada en quest metier. Igl è stà in dals pli bels temps da mia vita. Cura che auters gievan en vacanzas durant il studi, giev’ jau lavurar – cun gist tant accumpliment. Gidi oz en Vossa posiziun che Vus chapis il metier dal schurnalissem da funs ensi? Quai gida enorm. En il management da medias han ins u quels che vegnan nà da l’economia – nà da las cifras – u quels che vegnan nà dal schurnalissem. Damai ch’jau vegn nà dal schurnalissem chapesch jau ils terms ed enconusch las reglas dal schurnalissem. Vegnis Vus uschia acceptada pli tgunsch da redacturs e da schefredacturas? Gea, i vegn era acceptà sch’ins discurra davart publicistica. Jau hai mezza scrit artitgels da gasetta e suenter fatg radio. Jau hai manà ina pitschna partiziun da redacturs, lura ina pli gronda. Ch’jau hai fatg questa via, ha in effect che m’avra pli tgunsch las portas. Quant pussanta essas Vus sco scheffa da «Ringier Medien Schweiz»? Pudessas Vus simplamain far ina nova gasetta u avrir in nov portal da news ? Teoreticamain bain. I duvrass sa chapescha in bun plan da business. Avant dus onns avain nus avert il Blick en la Romandia. Quai è stà gia pli ditg en discussiun. Lura èn s’incuntrads ils dus schefredacturs Christian Dorer e Michel Jeanneret ed igl ha dà la sbrinzla. Nus avain vis che las cifras pledan persuenter e lura èsi ì svelt da decider, gea, nus faschain quai. Vus avais lantschà in project per in chatbot che Ringier stgaffescha ensemen cun ­Google. Tge è Vossa speranza areguard l’intelligenza artifiziala? Jau crai che la tschertga classica sin Google ch’ins survegn ina glista cun links va a fin. En pajais ordaifer l’Europa ha Google gia lantschà ina tschertga via chatbot en furma da conversaziun: Jau tschent ina dumonda e survegn ina resposta, e betg pli ina massa links ch’jau stoss mezza examinar. Sche Google fa questa midada en l’Europa ed en Svizra, munta quai ina midada considerabla. Tut las retschertgas van en direcziun conversaziun. Blers servetschs vegnan a vegnir remplazzads da chatbots. Ringier sa stenta dad esser a la testa da ­svilups tecnics. Tge fiss qua Vossa idea ? Ringier na dastga betg manchentar quest tren. Sche Googla fa questa midada, n’è quai betg ina piculezza, i mida la moda co che la societad interagescha cun l’internet. Nus vulain participar a quest svilup e cumenzar baud ad emprender. Tar las bleras medias n’è la funcziun da retschertga betg gist fitg attractiva. Quai duai daventar meglier. Pudais Vus far in exempel? Sch’jau dumond pia: «Tge èn ils resultats da la Champions League dad ier saira?» ed il chatbot ma dat ina flotta resposta cun tut las infurmaziuns, è quai enorm cumadaivel. Las medias han manchentà duas giadas in svilup impurtant – cura che l’internet è vegnì e cura ch’il smartphone è vegnì. Cun spetgar giu han las medias pajà in pretsch extrem, auters han profità. Questa giada èsi auter. Cura che Chat GPT è vegnì, ha il mund medial reagì. Emprima part da l'intervista cun Ladina Heimgartner, managra da Ringier. Figlia da hoteliers Ladina Heimgartner (44) è creschida si a Scuol. Ses geniturs manavan l’hotel Col­lina. Ella ha studegià rumantsch e germanistica a Friburg. Gia durant il studi ha ella lavurà sco schurnalista, per exempel per il Bündner Tagblatt. Cun la midada tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) èsi ì svelt da stgala si: producenta, scheffa da reflexiun, vice-schefredactura. Il 2014 è ella daventada directura dad RTR. En la direcziun da la SRG è ella stada la substituta dal directur general. Dapi il 2020 lavura Ladina Heimgartner tar Ringier, nua ch’ella timunava l’emprim la gruppa Blick. Dapi l’atun passà è ella scheffa da «Ringier Medien Schweiz». Plinavant è ella responsabla per las medias en l’exteriur e sesa en la direcziun. Pli pussanta interpresa da medias en Svizra Radund 6400 persunas lavuran per Ringier. Il concern da medias cuntanscha ina svieuta d’enturn ina milliarda. Quai è levet dapi che la TX Group ch’edescha il Tages-Anzeiger. Il retgav principal deriva dals martgads digitals, per exempel da plattafurmas per plazzas da lavur u per la vendita dad autos. La fatschenta tradiziunala èn però las gasettas e revistas. L’atun passà ha Ringier cumprà las cumparts dad Axel Springer da l’oriund joint venture tranter Ringier ed Axel Springer. Sper il Blick posseda Ringier dapi lura 100 % dals titels sco la Schweizer Illustrierte, il Beobachter, la Bilanz, Cash u la Handels­zeitung. En tut èsi passa ventg titels da gasettas e revistas che sa radunan sut Ringier. In’ulteriura pitga dal concern èn las medias da sport – oravant tut plattafurmas digitalas. 80 % da sia svieuta fa Ringier en Svizra. Il concern tutga a la famiglia Ringier, l’assicuranza Mobiliar posseda in pachet da 25 % da las aczias. L’interpresa è vegnida fundada l’onn 1833 a Zofingen. La stamparia a Zofingen vegn proximamain serrada, damai che gasettas e revistas vegnan legidas adina pli savens online. Enturn milli persunas lavuran en las redacziuns da «Medien Ringier Schweiz» – Ladina Heimgartner è la scheffa. Enturn milli persunas lavuran en las redacziuns da «Medien Ringier Schweiz» – Ladina Heimgartner è la scheffa.

Detg savens vegnan recumandads en questa rubrica films da Hollywood ubain serias e documentaziuns dad SRF, ZDF u Arte. Ma pertge atgnamain adina ir uschè lunsch, sch’i dat era scuvertas televisivas avant porta? – Per exempel èn quellas da chattar regularmain en il Telesguard, senza dubi la pli enconuschenta emissiun televisiva rumantscha. Dacurt ha l’emissiun dad RTR mussà e raquintà l’istorgia dal pitschen aclaun gualser Guscha. – Tge? Vus n’enconuschais betg Guscha? – Lura sun jau gea en buna cumpagnia! Avant il Telesguard dals 8 d’avrigl 2024 n’aveva jau nagin’idea da l’existenza da quel aclaun sper Maiavilla, schebain che jau aveva gia remartgà pliras giadas quellas 6-7 chasettas che tatgan sin la spunda dal Falknis sur il Luziensteig. La contribuziun dal Telesguard raquinta l’istorgia da Guscha, da la colonisaziun avant passa 700 onns, da la vita d’antruras e lura dal trist abandun avant var 60 onns. En ils onns 1960 aveva l’Armada svizra numnadamain gì interess da cumprar il terren sin la spunda, en connex cun plans per ina nova plazza da tir sin il Luziensteig. L’onn 1969 han ils davos abitants perquai bandunà «lur» Guscha, schegea che la plazza da tir n’è mai vegnida bajegiada. Dapi exact 50 onns procura la «Pro Guscha» per il mantegniment da las chasas da l’aclaun. En occasiun da quel giubileum mussa l’uniun actualmain in’exposiziun amez Maiavilla. Ed exact quell’exposiziun è stada il punct da partenza per il rapport dal Telesguard. – La quintessenza: I dat da scuvrir istorgias «zuppadas» era sin emetturs bain enconuschents en Rumantschia! Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs – senza garanzia che quel tip plaschia a tuttas e tuts. L'aclaun Guscha sur Maiavilla, betg pli abità dapi ils onns 1960. In'uniun Pro Guscha emprova da mantegnair ils abitadis e l'istorgia da quest aclaun.

Ellas tut traglischan – mias tulipanas. Tge plaschair da ­guardar da fanestr’ora. Jau sun tut loscha ch’ellas pruin en tantas furmas. Melnas, alvas, violettas, cotschnas, oranschas. Mias tulipanas tutgan per mai tar la primavaira. Sch’i dat anc ina giada naiv, na sa laschan ellas betg starmentar. Ellas lajegian tras la cuverta alva e fraida ed empermettan ch’i vegn prest stad. Atgnamain èn las tulipanas il sulet ch’jau sun pipa da far crescher. Tut tschai va a malura. Jau sun in grond smarschun en curtin. Zerclar na vegn betg en dumonda, dar aua a matgs u flurs emblid’jau garantì. Ma las tulipanas creschan era senza zerclar e bagnar. Igl è uschè simpel. L’atun cumpr jau mintgamai dus u trais satgs tschagulas. Malgrà ch’i stat scrit da plantar las tschagulas sin il pli tard fin il november, vegni tar mai per il solit favrer fin ch’jau las chatsch en il terratsch. Las tschagulas èn lura gia in pau setgas. Fa nagut. Jau las plant perfin sin il vegl plaz da glera, nua ch’igl ha strusch humus. Ellas creschan tuttina e flureschan ch’igl è in bel guardar. Tulipanas èn robustas. Ellas creschan adina – perfin en in curtin d‘ina ortulana smarschuna sco jau. Mo guardai sin la foto! Perfin questa tulipana-gilgia crescha tar mai. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts.

Cun 34 onns è Ladina Heimgartner vegnida directura dad RTR, cun 40 scheffa da la gruppa Blick. Uss sesa ella en il directori da Ringier e timuna l’unitad cun gasettas e revistas fitg popularas. En la segunda part da l’intervista raquinta ella tranter auter da muments fitg pesants sco managera da medias. Ladina Heimgartner ha 44 onns. Ella è gia dapi diesch onns en posiziuns che auters cuntanschan pir cun 50 u dapli. La managera da Ringier fiss predestinada da candidar per la successiun dal directur general da la SRG Gilles Marchand. Ier è cumparida l’emprima part da l’intervista cun la scheffa da «Ringier Medien Schweiz». Oz, en la segunda part, raquinta ella pertge ch’ella renunzia da candidar sco directura generala da la SRG, tge ch’ella ha stuì em­prender per timunar e da notgs da pensiers. FMR: Timunais Vus gugent ? Ladina Heimgartner: Il 2007 sun jau ida tar RTR per betg pli manar. Jau era scheffa da cultura tar il Bündner Tagblatt ed jau vuleva puspè lavurar a la front sco redactura. Ma tar RTR èsi ì be in mez onn ed jau hai surpiglià il ressort da reflexiun. En gliez cas timunais Vus gea gugent. Jau na sun betg ina persuna extrovertida. Quai hai jau stuì emprender. Manar munta communicaziun ed era esser pronta da star mintgatant sin ina tribuna. Sch’jau na vi betg far quai, na poss jau era betg surpigliar ina plazza da manar. Jau timun uss dapi passa ventg onns. I fiss curius sch’jau schess, quai na fatsch jau betg gugent. Manar è daventà part da mia vita. Il mars avais Vus fatg a savair che Vus na veglias betg candidar per la successiun da Gilles Marchand, il directur general da la SRG. Tar Ringier gudagnais Vus in mez milliun francs l’onn – pia meglier che sche Vus midassas tar la SRG. È quai stà in motiv ? L’autezza da mia paja na less jau propi betg commentar qua. Ma quai n’è garantì betg stà il motiv. Jau hai ponderà ditg e bain. Sco anteriura directura dad RTR fissas Vus stada predestinada per candidar. Plinavant essas Vus era stada substituta da Gilles Marchand en il directori da la SRG. Tge è stà decisiv per betg candidar? En talas situaziuns stoss jau sentir in ­moviment intern. Quai è stà uschia cura ch’jau hai midà dad RTR tar Ringier. L’emprim hai jau pensà, tge duai jau ir tar il Blick? Ma lura hai cumenzà a lavurar, a dar in moviment. Uss, cun il post dal directur general da la SRG, hai jau badà ch’i na sa mova betg avunda. Plinavant hai jau gist surpiglià ina gronda incumbensa cun «Ringier Medien Schweiz». Jau sun cuntenta ed hai grondiusa glieud enturn mai. I n’è betg il dretg mument. Per la SRG organisescha il stadi las entradas. La SRG survegn 1,2 milliardas francs da las taxas da radio e televisiun. Ringier cuntanscha ina svieuta da radund 1 mil­liarda. Il concern sto gudagnar ses daners sin la fiera libra cun ina dira concurrenza. Co sentis Vus quai en Voss mintgadi ? Quai sentin nus da la bun’ura fin la saira. Nus stuain cumbatter per mintga abunent. La concurrenza è vasta. Gist en il mund digital n’è la glieud savens betg pli pronta da pajar. I dovra in’enorma creativitad per salvar ils ­abunents, per guardar ch’els sa registreschian e per savair co tegnair questas persunas. Igl èn tacticas magari cumplexas. Co statti en il sectur da las reclamas ? Immediat, sch’ina crisa u guerra cumenza sco avant dus onns, stattan las firmas sin il frain. L’emprim spargnan ellas tar il marketing – pia tar nus. Dad in di sin l’auter cuntanscha quai dimensiuns da milliuns. Lura èsi da spargnar entaifer curt temp milliuns. Igl è brutal, ma igl è la realitad. Vus avais stuì relaschar 55 persunas l’en­tschatta da l’onn. Co è quai stà per Vus? Igl èn notgs ch’ins na dorma betg. Entras la fusiun da las duas chasas da medias – Axel Springer e Ringier – hai dà dublettas. Las cifras han pretendì che nus sbassian ils custs e relaschian glieud. Nus avain mess si in plan social, malgrà ch’i na fiss betg stà perscrit. Per ina persuna avain nus per exempel procurà per in coaching, perquai ch’ella era disch­orientada en quel mument. Vus avais fatg vess? Ins sa che la relaschada è necessaria. L’unic ch’ins po influenzar, è la moda e maniera co ch’ins fa quai per ch’i saja degn e cun respect e co sustegnair las persunas pertutgadas. Tge è la main mala da tuttas nauschas soluziuns? Quai va savens la saira atras il chau cura ch’ins è en letg. La finala han perfin ils sindicats ditg che la moda, co che nus l’avain fatg, saja stada en urden. Vus faschais era part da la direcziun da Ringier cun Marc Walder a la testa. Tge munta quai ? Mintga glindesdi a bun’ura da las otg avain nus sesida da direcziun. En gliez cas n’avais Vus betg temp da guardar Tatort la dumengia saira? Jau guard Tatort cun in egl e legel las actas, pertge lezzas vegnan per il solit pir tard. Il glindesdi a bun’ura vegn decidì bler e relativamain svelt. Ins sto sa concentrar ed esser là cun il chau. Sis commembers sesan en la direcziun da Ringier. Tge è Vossa rolla en la direcziun ? Ringier fa dus terzs da ses gudogns cun las plazzas da martgà digitalas e be in terz cun las medias. Tuttina discurrin nus en las sesidas da direcziun in toc pli ditg davart las medias, pia da mes sectur. Tar Ringier è la relevanza da las medias, independentamain da la cifras, enorm gronda. Il cor da Ringier batta per las medias. Quai badan ins dapertut. L’emprima part da l’intervista è cumparida en l’edi­ziun dad ier. Enturn milli persunas lavuran en las redacziuns da «Medien Ringier Schweiz» – Ladina Heimgartner è la scheffa. Enturn milli persunas lavuran en las redacziuns da «Medien Ringier Schweiz» – Ladina Heimgartner è la scheffa.

L’emna passada ha in’iniziativa dal pievel procurà per lingias grassas en il chantun vischin dal Grischun, l’Uri. In comité rimna actualmain suttascripziuns per scumandar la chatscha sin giaglinas alvas e sin lieurs alvas. La FMR ha vulì savair da l’Uffizi da cha­tscha e pestga grischun, sch’i duvrass era en il Grischun in tal scumond. La giaglina alva vala sco perdenta dal stgaudament dal clima. Sche la naiv lieua memia svelt la primavaira, uschia che l’utschè n’ha betg avunda peda da midar il pail alv, daventa el ina simpla preda per exempel per l’evla. Da chasa è la giaglina alva en l’artg alpin – 40 % da l’en­tira populaziun viva en Svizra, surtut en ils quatter chantuns Grischun, Uri, Tessin e Vallais. La populaziun è sa reducida per in terz dapi la mesadad dals onns 1990 tenor la Staziun ornitologica Sempach. L’utschè è dentant anc betg sin la glista cotschna da la Svizra, el vala sulettamain sco «potenzialmain periclità», sco che Livio Rey da la staziun explitgescha a la FMR. Perquai è ussa en l’Uri vegnida lantschada in’iniziativa dal pievel per scumandar la chatscha. Iniziativas en il Tessin ed en l’Uri L’iniziativa dal pievel che è l’emna passada ve­gnida lantschada en l’Uri è ina directa reacziun sin ina decisiun dal parlament uranais. 30 cunter 23 parlamentaris han l’atun 2023 vuschà per mantegnair la chatscha la giaglina alva e la lieur alva. En il Tessin dentant è la chatscha scumandada gia dapi l’onn 2019/2020, là aveva in’iniziativa dal pievel pretendì quest pass. «Sco pajais alpin ha la Svizra ina gronda responsabladad per la giaglina alva», argumentescha il comité uranais. Renunziar a la chatscha da la giaglina alva saja in pitschen effort per promover la biodiversitad en il chantun Uri, di Ludwig Loretz, in parlamentari dals Liberals e co-president dal comité d’iniziativa. 6000 fin 10 000 giaglinas alvas en il Grischun Tenor Lukas Walser da l’Uffizi chatscha e pe­stga dal Grischun è la situaziun da la giaglina alva en il Grischun stabila. Circa 6000 – 10 000 ­exemplars vivian qua. Il motiv principal persuenter sajan territoris intacts, nua che l’utschè sappia viver senza disturbis. Era per il segund animal ch’il comité uranais vuless prender da la glista da chatscha, la lieur alva, saja il dumber stabil e bun. Ina cifra exacta saja dentant grev da communitgar, perquai ch’ils animals vivian fitg dascus ed en territoris periferics, uschia Lukas Walser. «Cun in monitoring intensiv da las spe­zias vegn il dumber da la populaziun surveglià e controllà exactamain. Sch’ins stuess constatar ina reducziun, vegnissan las raschuns persuenter eruidas – ed il niz da la chatscha ve­gniss era giuditgà danovamain», declera Lukas Walser. In scumond avess paucas consequenzas Be ina pitschna part da las giaglinas alvas vegn mintgamai sajettada durant la chatscha bassa en il Grischun. L’onn passà eran quai tenor la statistica annuala 168 tocs, quai èn pli pauc che 3 % da la populaziun cumpletta. Il scumond n’avess tenor Lukas Walser naginas consequenzas sensiblas per la popula­ziun. La chatscha haja perfin avantatgs per la spezia: «Las entradas cun patentas da cha­tscha pussibiliteschan in monitoring professiunal tras ils survegliaders. Uschia vegnan generadas enconuschientschas davart las spezias, quai ch’è central per proteger e ­man­­­­t­egnair lur spazi da viver.» Era chatschaders e chatschadras vegnan involvidas en il monitoring cun dar giu plimas dals utschels sajettads a l’uffizi. «Cunquai che nus avain en il Grischun prescripziuns da chatscha severas, vegnan era be sajettadas paucas giaglinas alvas», di el vinavant. I dettia per exempel ina limita dad animals sajettads per di, zonas da protecziun. Plinavant eviteschia era il scumond da charrar ch’il squitsch sin quests animals che vivian en territoris lontans da la civilisaziun daventia memia grond, uschia il responsabel da la partiziun «selvaschina e chatscha» tar l’uffizi. Facit da la retschertga: Era sche la chatscha chaschuna mo pitschnas consequenzas vegn il spazi da vita da la giaglina alva pervia da la midada dal clima pli probabel a sa reducir il proxim temp – cun ni senza scumond en l’Uri ed en auters chantuns alpins. CRE3P8 Ptarmigan or Rock Ptarmigan (Lagopus muta), male, summer plumage, Niederhorn, Bernese Oberland, Switzerland, Europe

L’emprim la surpraisa e suenter la polemica: Senioras svizras porta plant fin a Strasbourg e survegnan raschun.La Svizra fa memia pauc cunter il clima che sa stgauda pli e pli fitg. Las partidas burgaisas sa resentan pervi da la sentenzia. Igl è ina victoria per las Senioras da clima svizras. Il Tribunal europeic per dretgs umans dat raschun ad ellas, che las autoritads svizras interprendian memia pauc cunter la midada da clima. Strusch che la nova fa la curella l’emna passada, cumenza la lamentaschun. Las partidas burgaisas s’irriteschan pervi da la reprimanda da Strasbourg: I sa tractia da derschaders esters, il tribunal na chapeschia nagut da la democrazia svizra e na duai betg sa maschadar en la politica svizra. La FMR ha mess ensemen las dumondas principalas e tschertgà las respostas. Igl è l’emprima giada ch’ina dretgira internaziunala collia ils dretgs umans cun il clima. La sentenzia da Strasbourg na pertutga betg mo la Svizra, mabain tut ils 46 pajais dal Cussegl da l’Europa. Las chaliras chaschunadas da la midada da clima muntian in privel serius per las senioras – in privel per lur dretg sin sanadad, sin vita privata e vita da famiglia, scriva il tribunal. Las autoritads svizras n’hajan betg interprendì avunda per mitigiar las consequenzas da la midada dal clima. Tuttas instanzas en Svizra han refusà il plant da las senioras – «sin fundament da consideraziuns inadequatas e nuncommensuradas», scriva il tribunal che rinforza uss il dretg da purtar plant per organisaziuns sco quella da l’uniun da senioras da clima. Quatter senioras svizras han inoltrà plants individuals. Lezs ha il tribunal refusà, perquai che las dunnas n‘han betg pudì mussar ch‘ellas sajan «pertutgadas persunalmain e directamain» da la passivitad da la regenza svizra. Il medem di che las senioras festiveschan lur victoria, perda ina gruppa da sis giuvens Portugais. L’emprim mument para quai absurd: La giuventetgna è en l’avegnir pertutgada bler dapli da la midada dal clima che las senioras? Ils sis giuvens n’han però betg percurrì tuttas instanzas giudizialas en il Portugal. Perquai è lur plant stà inadmissibel, vul dir, il tribunal na l’ha gnanc dastgà tractar. Mintgin dals 46 stadis che fa part dal Cussegl da l’Europa ha in derschader al tribunal a Strassburg. Fin il 2020 èsi stà Helen Keller, uss è Andreas Zünd il derschader svizzer. La chombra che ha decidì il plant da las senioras svizras, ha dumbrà 17 derschaders e derschadras – tranter quels era Andreas Zünd. La Svizra è s’obligada cun la Cunvegna da Paris da reducir sias emissiuns. Il Parlament federal ha approvà la cunvegna. I n’ha dà nagin referendum. Plinavant ha la Svizra ratifitgà la Convenziun europeica dals dretgs umans che cuntegna cun l’artitgel 8 il dretg sin vita da famiglia e sfera privata che pertutga era la sanadad. Ils derschaders da Strasbourg pretendan che las autoritads svizras resguardian la Cunvegna da Paris. Co che quai ha da capitar, na din els però betg. L'advocata Cordelia Bähr ha defendì las senioras. L’entschatta ha era Ursula Brunner, morta il 2019, lavurà per il plant da clima. Ella era sa spezialisada sin dumondas dal dretg d’ambient ed ha survegnì il titel da doctoressa honoris causa per ses merits sin quest champ. Tribunal europeic - senioras giubileschan L’emna passada èn sa splegadas al Tribunal europeic a Strasbourg scenas che paran l’emprim mument absurdas. Senioras svizras pon giubilar. Ellas gudognan lur plant da clima. E sis giuvens Portugais tiran la curta avant il tribunal. Pertge quai? Ils giuvens èn bain pertutgads bler pli fitg en l’avegnir da la midada da clima che las senioras svizras. Ed è la lamentaschun da pliras partidas svizras areguard la sentenzia giustifitgada? Sa tracti da derschaders esters? La FMR ha mess ensemen las dumondas e respostas principalas. Oda Müller giubilescha. Ella è ina da las nov suprastantas da l’uniun da senioras da clima. L’entschatta han ellas stuì tadlar beffas pervi da lur plant. Ils 9 d’avrigl 2024 han ellas survegnì raschun a Strasbourg.

Loretta Seglias maina la perscrutaziun «istorgia medicinala en il Grischun». In e scadin che ha interess po gidar a retschertgar. A la fin datti ina plattafurma che rimna era vegls recepts per itgs e remedis. La FMR ha visità l’istoricra en ses biro a Wädenswil. Igl è normal ch’ina istoricra è intgantada da ses champ. Loretta Seglias è però er intgantada da la moda co ch’ella po perscrutar, numnadamain a moda participativa. Gliez ha da far pauc cun archivs stgirs nua che istorichers sfugatan en scrittiram da potentats d’antruras. Anzi, Loretta Seglias entretscha mintgin che ha interess. Impurtanta è l’experientscha da vita dals co-perscrutaders e da las co-perscrutadras. Actualmain sa fatschenta ella cun la «istorgia medicinala dal Grischun» che preveda trais studis participativs. L’emprim tracta la «medischina en il vitg» e vegn fatg en Surselva. La stad passada ha Loretta Seglias scrit ora che interessads duessan vegnir ad in emprim inscunter a Glion. Radund ventg persunas èn vegnidas – in pur da la Lumnezia, ina dunna pensiunada, in medi e sia dunna u insatgi ch’è creschì si en Surselva e viva uss en la Bassa. «Igl è stà ina maschaida fitg vasta», di la istoricra. «Participaziun exista gia daditg en la perscrutaziun, per exempel per gidar a dumbrar tschittas», explitgescha la istoricra. «Per mai va la participaziun però pli lunsch. La glieud duai era decider, tge che vegn examinà. A l’emprim inscunter en Surselva avain nus gia discutà emprims temas. Quest emprim di m’ha mussà, quant captivant ch’igl è da lavurar da bell’entschatta ensemen.» Ils participants hajan raquintà da fitg differentas experientschas, regurdanzas ed atgnas istorgias, di Loretta Seglias. Quels che hajan decidì da cuntinuar, sajan vegnids scolads per far intervistas davart temas sco per exempel: Co funcziunava pli baud il provediment medicinal en il vitg? Tge rolla adempliva ina dunna d’in medi? Tge muntava quai per uffants cun tuberculosa, sch’els stuevan ir per plirs mais en in sanatori lunsch davent da chasa? L’atun proxim duain las emprimas intervistas cumparair sin ina nova plattafurma d’internet. «Per il mument mancan anc co-perscrutaders che fan intervistas cun persunas rumantschas», di Loretta Seglias, «pertge mintgin raquinta gea il pli tgunsch en sia atgna lingua.» Planisads èn anc dus ulteriurs studis. In pertutga la medischina populara en l’entir chantun. I vegnan rimnads vegls recepts per far itgs u remedis. Tgi che vul, po inditgar ses recept da famiglia sin il portal e gist anc raquintar la istorgia che tutga latiers. Il terz studi pertutga il turissem da sanadad en l’Engiadina e sia influenza sin la regiun. «Istorgia medicinala en il Grischun» è in project da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura en il chantun. La perscrutaziun dura quatter onns ed è dotada cun in pensum da lavur da 20 %. Tge è interessant vi da l‘istorgia? «Ella explitgescha pertge ch’igl è oz sco quai ch’igl è», respunda Loretta Seglias. «Nus avain da preschent discussiuns pervi dal provediment da sanadad. Quel è fitg bun, ma el custa bler. Tar tals temas ma dumond jau adina: Co era quai pli baud?» Per exempel a maun d’ina cassa da malsauns l’entschatta dal 20avel tschientaner Surselva. «6 francs custava da lez temp ina contribuziun annuala per la cassa da malsauns», di la istoricra, «sch’ins vuleva ir tar il medi, duvravi anc in scrit da malsauns. Lez custava 1 franc. Ins ponderava pia bain, sch’ins vuleva propi ir tar il medi.» E tge è stentus per ina istoricra? «Difficultus èn quels muments suenter ch’jau sun stada en ils archivs, hai discurrì cun la glieud e finì mias retschertgas. Jau hai lura tant material e stoss lura dumagnar tut en in cudesch, in film u sin ina website. Jau giavischass en tals muments che gliez giess in pau pli tgunsch.» Istoricra cusseglia parlamentaris Loretta Seglias (48) è creschida si en la regiun dal Lai da Turitg. Ella è burgaisa da Domat e Turitg, sia mamma deriva da Mustèr. Ils Schuobacheclers eran il tema da sia lavur da licenziat. «Geprägt fürs Leben – fremdplatzierte Kinder in der Schweiz im 20. Jahrhundert» è il titel da sia dissertaziun. Il tema ha era suenter il studi occupà l’istoricra. Ella ha publitgà pliras retschertgas. Tschientmilli dad uffants, giuvenils e creschids èn stads pertutgads en Svizra da mesiras repressivas fin il 1981. Ils pertutgads ch’èn vegnids nizzegiads ora, han subì abus u violenza – pon en il fratemp dumandar per ina contribuziun da solidaritad d’enfin 25 000 francs. A questa soluziun ha era Loretta Seglias contribuì – tant cun sia perscrutaziun sco era cun vusch consultativa en gremis parlamentars. En il Grischun ha ella plinavant perscrutà l’istorgia da spendreras u da la psichiatria. Istoricra e perscrutadra - Loretta Seglias. Loretta Seglias ha ses biro en il trair-tetg d’ina chasa veglia a Wädenswil. Ensemen cun in collega maina ella la firma «Geschichtspunkte».

Ella fa in cupid – la politica chantunala. Almain areguard votaziuns. Dapi in onn hai dà gnanc ina suletta votaziun pli. Na s’interessescha la regenza betg per l’avis dal votant e da la votanta? U fa il Cussegl grond uschè pulit ch’i na dat mai in referendum? La politica è brisanta, procura per dispita ed a la fin decida il votant e la votanta – pudess ins manegiar. Il cuntrari è il cas. L’ultima votaziun chantunala che ha laschà batter in zichel pli spert il puls è stada il zercladur avant trais onns. Lezza giada ha il Grischun decidì davart ina «chatscha etica». Dapi lura regia quasi in silenzi solen. Ils termins da votaziuns vargan bunamain tuts senza in project chantunal. E sche la regenza suttametta tuttina ina dumonda, è quella uschè incontestada che strusch in quart dals votants va a l’urna. Dapi la stad 2021 èn trais dumondas vegnidas en votaziun. Tuttas han cuntanschì maioritads d’enturn 80 %, sco per exempel il Center da scola auta spezialisada il mars passà. Ed i cuntinua en quest stil. Era quest’onn na datti nagina votaziuns cun anim. Suttamess vegn forsa anc il nov center per protecziun civila. Gliez na fa betg gist sbrigar a l’urna. Pertge na fan las partidas betg marschar dapli? Cun referendums u iniziativas pon ellas procurar per votaziuns (guarda box). U èn las partidas simplamain happy cun la regenza ed il parlament ? Gea, uschia èsi per quatter partidas. «L’AdC è cuntenta cun la politica chantunala», di Martin Bettinaglio, schef da fracziun da l’AdC. Sia partida posseda cun gist trais cussegliers guvernativs la finala era gronda influenza sin champ guvernamental. «Da preschent marschi or da vista da nossa partida bler en la dretga direcziun», di Simon Rageth, pledader da la PVL. Beatrice Baselgia renda er attent ch’i custia forzas e daners da rimnar suttascripziuns e suenter manar in cumbat da votaziun. La scheffa da fracziun da la PS na crai betg ch’i dettia en l’avegnir dapli referendums u iniziativas popularas, cunzunt era perquai che la populaziun saja represchentada meglier en il Cussegl grond, dapi ch’i dat elecziuns da proporz. E tar la PLD hai num ch’ins emprovia da cuntanscher las finamiras via regenza, departaments u Cussegl grond, uschia ch’i na dovria nagin referendum. «Nus na vulain era betg instrumentalisar l’iniziativa sco med da marketing», di Christof Kuoni, schef da fracziun da la PLD. In’autra resposta dat la PPS areguard la cuntentientscha cun la politica. «Na, adina n’èn ins betg cuntent», di Walter Grass, «ma ins sto mintgamai sa dumandar, sch’ins ha success cun in referendum.» Il deputà da la PPS è dapi dus onns schef da fracziun. Entaifer quel temp n’haja il Cussegl grond decidì naginas leschas da muntada uschè gronda ch’igl avess valì la paina da rimnar suttascripziuns per in referendum. Auter saja gliez tar la segunda etappa dal Green Deal che ha gist passà la fasa da consultaziun. I giaja per grondas summas. Tut tenor tge finanziaziun ch’il Cussegl grond decidia, pondereschia la PPS lura da prender il referendum, di Walter Grass. Sia partida è la suletta cun in’iniziativa populara pendenta. L’iniziativa vul stgassar las pensiuns che anteriurs cussegliers guvernativs retiran per vita duranta. Fin che questa iniziativa vegn en votaziun, passa segir anc in onn. Cura vegn insumma votà? La glieud saja para cuntenta, manegia Claudia Hartmann. La vicedirectura da la chanzlia chantunala è dapi trais onns en uffizi. Entaifer quel temp hai strusch dà votaziuns chantunalas. Talas datti per exempel, sch’ina gruppa u partida n’è betg cuntenta cun ina nova lescha. «Sch’il Cussegl grond deliberescha ina lescha, vegn gliez publitgà en il figl uffizial», di Claudia Hartmann, «lura pon ins durant 90 dis prender il referendum. Sche quai na succeda betg, va la lescha en vigur.» Plinavant vegni automaticamain ad ina votaziun tar ina midada da la constituziun u tar novas expensas da passa 10 milliuns francs. Era tar iniziativas popularas ha il pievel per il solit l’ultim pled. Sch’il Cussegl grond n’è betg d’accord cun l’iniziativa u sch’el fa ina cuntraproposta, ha quai da vegnir suttamess al pievel. L’emna passada ha la regenza gist confermà che l’iniziativa da la PPS cunter autas pensiuns da cussegliers guvernativs saja reussida cun 4342 suttascripziuns. Autras iniziativas popularas na sajan per il mument betg sin via – ni inoltradas ni en il stadi da rimnar suttascripziuns, di Claudia Hartmann. Senza mur e savur Dapi trais onns n’ha il suveran grischun da dir quasi nagut. Sulet trais votaziuns èn vegnidas a l’urna - projects chantunals incontestads. Ed i cuntinuescha en quest stil. L’avis dal votant e da la votanta è strusch pli dumandà sin plaun chantunal. Dapi la stad 2021 n’hai dà naginas votaziuns che avessan propi procurà per discussiuns. Ils trais projects ch’èn vegnids a l’urna ha il pievel approvà cun radund 80 % da las vuschs – cun ina participaziun paupretta. Tenor indicaziuns da la Chanzlia chantunala na sa mida quai era betg ils proxims mais. Il suveran grischun vegn sin il pli consultà pervi d’in nov center da protecziun civila. I n’è nagut che fa sbrigar ils votants a l’urna – resp. animescha dad insumma emplenir ora il cedel da votaziun. Las partidas pudessan midar quai e procurar cun referendums u iniziativas per dapli vita politica. Ma tenor la retschertga da la FMR èn bunamain tuttas partidas grischunas cuntentas cun la regenza ed il Cussegl grond. Igl è sa chapescha era stentus da rimnar suttascripziuns e custa forza e daners da manar in cumbat da votaziun. Sulet la PPS procura per in zichel per variaziun a l’urna. Ella ha inoltrà quest onn sia iniziativa populara cunter las pensiuns che anteriurs cussegliers guvernativs retiran per vita duranta. E tut tenor co che la segunda etappa dal Green Deal vegn finanziada, pondereschia la partida forsa anc il referendum, di Walter Grass, schef da fracziun da la PPS: «Ma ins sto mintgamai sa dumandar, sch’ins ha success cun in referendum.»

La dumonda co recrutar persunal giuven è stada en il center da la radunanza da delegadas e delegads da Gastro Grischun dal mardi passà a Cuira. Las respostas èn gist vegnidas da represchentantas e represchentants da questa generaziun, la generaziun Z. Els pretendan ina midada da las valurs entaifer la branscha. «Co chattan ins ina emprendista ni in emprendist da cuschinier?», quella dumonda è vegnida dad in dals 150 preschents a la 110avla radunanza da delegadas e delegads da Gastro Grischun dal mardi passà a Cuira. La radunanza timunada dal president da Gastro Grischun, Sepp Caluori ha tranter auter tematisà la tschertga da persunal giuven. Sco bleras autras branschas sa sprovan las ustieras ed ils ustiers grischuns da motivar l’uschenumnada generaziun Z da lavurar en la gastronomia. «Nus stuain midar la schletta reputaziun da la lavur en cuschina.» Quella resposta è vegnida da Manuela Villiger e da Julian Matthijssen che han stgaffì entaifer Gastro Grischun ina gruppa da lavur che sa fatschenta cun ils basegns e giavischs da la generaziun giuvna. Avair in pled en chapitel Tant Manuela Villiger sco Julian Matthijssen appartegnan a la generaziun Z ch’è naschida ils onns 1997 fin 2012. Ed els han tradì che lur generaziun saja bain interessada e motivada da lavurar. «Ella vul dentant avair in pled en chapitel e discutar sin autezza dals egls.» ln schefcuschinier che smaina persul la palutta en cuschina na carmala ozendi nagina emprendista ni emprendist en cuschina. Julian Matthijssen ha explitgà che la generaziun giuvna na veglia betg chaminar sin vias veglias. «Els giavischan structuras da manar gulivas e models flexibels da lavurar», è Manuela Villiger persvadida. Ils giuvens gastronoms han discurrì dad ina midada da valurs che saja necessaria en la gastronomia per carmalar la nova generaziun e per tegnair ella en il manaschi. Cun la generaziun Z sa fatschenta era Yannick Blättler che cusseglia cun sia interpresa Neovisio SA specificamain las branschas che tschertgan persunal giuven. El sez appartegna medemamain a la generaziun Z ed è conscient che quella generaziun nun ha la meglra reputaziun tar las generaziuns pli avanzadas. Avant intgins mais ha il president da la Uniun grischuna dals hoteliers, Ernst Wyrsch renfatschà en ina intervista en la SO che a la generaziun giuvna saja pupragnada e betg resistenta. En quai connex ha Yannick Blättler dumandà ils preschents a la radunanza da delegads da Gastro Grischun: «Tgi ha educà la generaziun giuvna?» Sanadad mentala en il center Yannick Blättler ha fatg attent a diversas retschertgas tar la giuventetgna che demussa cleramain ch’i na saja betg la paja decisiva per sa decider per ina plazza da lavur: «Sisum la glista dals giavischs sa chatta la sanadad mentala.» Per Yannick Blättler èsi cler ch’ina buna enclegientscha en l’equipa da lavurar è indispensabla per tegnair la generaziun giuvna en in manaschi. «Uschiglio valan actualmain las reglas dal martgà.» Giuvnas e giuvens che tschertgan lavur san eleger e la situaziun sin il martgà da lavur sa sviluppescha a lur favur, è il cussegliader d’interpresas persvadì. Yannick Blättler ha regurdà la la moda da communitgar da giuvnas e giuvens via las plattafurmas socialas. Probabel tut ils preschents a la radunanza da delegads enconuschan Facebook, Instagram ni Tiktok – da Twitsch ni Be Real han probablamain ils pli pacs udì insatge. En media passenta la generaziun giuvna tranter trais e quatter uras per di sin ina da las plattafurmas. E via quellas plattafurmas cusseglia Yannick Blättler da contactar e motivar la generaziun Z da s’engaschar en la gastronomia. «Sche vus avais glieud giuvna en voss manaschi, alura preschentai els e lur lavur.» Ed el ha avertì patrunas e patruns dad esser pli svelts viers la generaziun Z. «Ils discurs da l’onn pudais ruassaivlamain bittar en il chanaster da palpiri, ils resuns vers emploiadas ed emploiads giuvens ston vegnir bler pli svelt.» El ha regurdà a la radunanza da Gastro Grischun che la generaziun giuvna saja era sut pressiun. «Principalmain pervia da la cumparsa ed era pertutgant la carriera.» La radunanza da Gastro Grischun ha era tractà las fatschentas statuaras ed elegì Sepp Caluori per ina ulteriura perioda al timun da l‘organisaziun. Da nov en suprastanza han delegadas e delegads elegì Roberto Giovanoli che remplazza Primo Semadeni.

L’atun da l’onn 1989 aveva jau 14 onns. Ed exact en quellas emnas tranter l’entschatta settember enfin l’entschatta november 1989 è capità insatge cun mai. Na, na – i na va betg per in mument-clav d’in giuvenot pubertar, i va per tut insatge auter. L’atun 1989 ha bullà decididamain mes sentiment da basa per il gir dal mund, in sentiment ch’ha atgnamain cuzzà enfin avant paucs mais. Avant 35 onns eran nus a chasa a Müstair savens (quasi adina!) la saira en stiva davant la televisiun. Nus avevan var diesch emetturs: ils trais svizzers, ils trais RAIs, ils dus ORFs e lura anc la ARD ed il ZDF. Gist sin quels dus emetturs tudestgs devi da vesair l’atun 1989 adina il glindesdi saira las novitads davart las uschenumnadas «Montagsdemonstrationen» en la Germania da l’ost. Cumenzà avevan quellas demonstraziuns a Leipzig ed avevan lura sa derasadas sur l’entira DDR. Ils «Ossis» avevan propi il curaschi dad ir sin via, da protestar en moda paschaivla per refurmas en il pajais communistic, per abolir la terribla «Stasi» (Polizia secreta statala) e per rumper la pussanza da la suletta partida SED. Per betg trair a la lunga: las demonstraziuns han la fin lura sfurzà il stadi da la DDR d’avrir ses cunfins – e quai ha lura laschà sballunar il mir da Berlin. Tut quellas demonstraziuns e surtut la crudada dal mir da Berlin èn stads per mai muments-clav ch’han sveglià mes interess politic. Durant mi’uffanza existivan gea dus blocs: tar nus il vest e da l’autra vart il bloc da l’ost. E tut steva en in equiliber fitg fragil. Durant la Guerra fraida eran anc da vesair en televisiun savens las rachetas atomaras dad ina e da l’autra vart da la tenda da fier, sco pitschens termagls da l’USA e da l’UdSSR. Ed en ils films da quels onns cumbatteva il bun Rocky american encunter il nausch Russ Ivan Drago, ina «maschina» senz’olma. Ma tuttenina pareva tut dad esser nov a partir da l’atun 1989. Ils maletgs da televisiun e quels en mes chau èn sa midads. Dad omaduas varts da la tenda da fier eran umans che bramavan simplamain da viver en in equiliber paschaivel, da pudair crear da cuminanza l’avegnir e da conviver libramain. Andetgamain pareva tut pussaivel, perfin da rumper mirs che parevan fatgs per l’eternitad. Cun puntas e martels vegniva rut toc per toc dal betun. Blers svilups ma parevan silsuenter (en furma fitg simplifitgada) mo la consequenza logica da la crudada dal mir da Berlin: il collaps dal sistem da pussanza communistic en l’ost da l’Europa e l’avischinaziun en Europa inclusiv munaida cuminaivla. Mo tschintg onns pli tard aveva jau pudì viagiar cun amis ina stad cun il tren tras la mes’Europa, senza stuair mussar ina suletta giada la carta d’identitad (cun excepziun da las duanas a Chiasso ed a Basilea!). L’Armada svizra è vegnida redimensiunada talmain durant quels onns, che era mia carriera da schuldà è restada curta. – La crudada dal mir a Berlin ha damai influenzà directamain mia giuventetgna. Ed ils schabetgs da l’atun 1989 èn stads per mai sco ina bavronda magica che m’ha dà il groove da basa che la civilisaziun umana sa muventia – malgrà tut las disgrazias, battaglias e catastrofas umanas – en ina direcziun positiva. Igl era in patratg da basa che l’uman saja gea raschunaivel e ch’el sa stentia da principi per il bainstar da tuttas e tuts. Forsa che questa bavronda magica m’ha qua u là era tschorventà, ch’ella m’ha bognà en ina faussa segirtad ed ch’ella m’ha segir e franc er zuglià en ina bubble da grond’ignoranza. Perquai ch’il mund n’ha betg sa sviluppà vinavant uschè bel e paschaivel sco durant la gronda party dals 9 da november a Berlin. Ma ussa, suenter 35 onns, è la party propi finida. Ils novs maletgs sin ils visurs gronds e pitschens cumprovan di per di che mi’idea da «l’uman raschunaivel» e dal «svilup logic per in equiliber paschaivel» èn tempi passati. La bavronda magica ha pers ses effect. – I vegn bain anc a cuzzar in mument tar mai, ma jau pens ch’i saja uss ura da prender cumià dal sentiment da basa dal 1989. El ma vegn a mancar. David Truttmann – annada 1975 – è schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR). David Truttmann, schefredactur FMR

La racolta da spargias 2024 en igl Grischun è lantschada. A Cuira èn vegnidas stgavadas las emprims spargias venderdi passà ed a Fläsch en il Signuradi er. A Reichenau/La Punt èn vegnidas racoltadas las emprimas spargias dal 2024 glindesdi da quest emna. A Cazas sin il camp da spargias da la praschun èn mardi la damaun baud vegnidas stgavadas per quest onn las emprimas spargias. En cumparaziun cun la primavaira 2023 ha la racolta da spargias en igl Grischun cumenzà 18 dis pli baud. En Svizra è quai schizunt bunamain in mais pli baud. En il Grischun vegnan racoltadas radund 55 tonnas spargias ed en Svizra importta il quantum da spargias racoltadas quasi 770 tonnas. Naziunalmain datti vers 180 producents da spargias ed en il Grischun èn quai quatter. Cun diesch grads entschaivan las spargias a crescher e las temperaturas chaudas da las davosas emnas èn stadas sco fatgas per la racoltada da la verdura roiala, sco che las spargias vegnan er numnadas. (fmr/gns)

L’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun ha publitgà il rapport annual 2023 da la chatscha. Tenor quel èsi vegnì sajettà en tut 20 190 animals selvadis. Sco quai che l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun scriva en ses rapport davart la chatscha 2023, publitgà sin sia homepage, èn 20 190 animals selvadis vegnids sajettads l’onn passà. L’onn 2022 era vegnì sajettà 21 379 animals selvadis durant la chatscha. Pli che la mesadad dals animals sajettads l’onn 2023 – 11 156 – èn selvaschina d’ungla, pia tschiervs, chavriels, chamutschs, capricorns e portgs selvadis. Entant ch’igl è vegnì sajettà pli u main tants chamutschs sco l’onn avant (3067) è il dumber da chavriels s’augmentà per radund diesch pertschient sin 2983. L’onn 2023 èsi vegnì sajettà 4928 tschiervs, radund 400 damain che l’onn avant. Grazia a la bell’aura dal settember han chatschadras e chatschaders sajettà 3747 muntanellas, radund 1100 dapli che l’onn avant. Sa reducì è il dumber total d’utschels sajettads l’onn 2023. Tenor il rapport annual da la chatscha 2023 dal chantun Grischun, han 32 chatschadras e 137 chatschaders novs acquistà l’onn passà la patenta da chatscha. Quai èn totalmain 18 damain che l’onn avant. Plirs animals stgarpads da luf e luf-tscherver Interessantas cifras furnescha l’uffizi er davart la preda che lufs e lufs-tscherver han fatg l’onn 2023. Dal 1. da zercladur 2022 enfin ils 31 da matg 2023 han lufs stgarpà en il chantun Grischun almain 184 tschiervs, 150 chavriels, 42 chamutschs e dus capricorns. La preda dal luf-tscherver – constatada da la surveglianza da chatscha – cumpiglia 25 chavriels, diesch chamutschs e duas tschiervas. «Damai che lufs consumeschan en ina notg pli u main l’entira preda e che stgarps da luf-tscherver èn da chattar mo grevamain, esi da supponer ch’i saja vegnida chattada mo ina pitschna part dals animals stgarpads», scriva l’uffizi. (fmr/hh)

Quest enviern han Wolfgang Kuhn e Monika Siegenthaler avert ina bieraria a Trun ed avant pressapauc in mais han els pudì furnir a lur clientella las emprimas buttiglias da lur products. En egl datti da l’emprim mument, cura ch’ins tegn en maun ina da questas buttiglias, l’etichetta. Il maletg da quella mussa la Val Punteglias cun la chadaina dals Cavistrai. Quest maletg sa preschenta a bleras e blers da Trun mintga di da bell’aura. Il maletg mussa er l’aua che deriva da questa val che maina dal reminent a la Chamona da Punteglias. Il flum duai simbolisar l’aua da funtauna che vegn nizzegiada da la «Bieraria Trun» per producir sia gervosa. Uss ha pia era la part sura da la Surselva sia bieraria ed i vala veramain la paina da gustar la gervosa da Wolfgang Kuhn e Monika Siegenthaler. La bieraria a Trun datti – sch’ins vul dir uschia – grazia a corona. En lez temp han Monika Siegenthaler e Wolfgang Kuhn tschertgà – sco blera glieud da la Bassa – las muntognas. Lur via ha manà els dal chantun Argovia en Surselva, fin a Trun. Là han els pudì s’imaginar da stgaffir ina nov’existenza. Els han cumprà ina chasa a Pustget ed amez il vitg da Trun han els chattà ina localitad per realisar lur siemi: Ina bieraria e fimentera da peschs. En l'anteriura localitad dalla mazlaria Spiess è vegnida installada l’infrastructura per producir biera e fimentar salmuns. La finamira è da producir annualmain enfin 20 000 liters gervosa. En l’emprima fasa porschan els trais spezias: gervosa clera, brina e stgira. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. L'etichetta dalla gervosa dalla Bieraria Trun.

Ina tura atras ils ultims 500 onns da l’istorgia grischuna ha Franz Sepp Caluori fatg il glindesdi en ses pled d’avertura. Il president dal Cussegl grond ha tranter auter raquintà pertge che dus fugitivs turitgais èn scappads en il Grischun. Ils dus fugitivs avevan pretendì cun il Memorial da Stäfa dal 1794 dapli cundecisiun per la champagna. Gliez ha vilentà las autoritads a Turitg. En il chantun da Turitg cumandavan da lez temp anc las mastergnanzas en la citad, la champagna avevan da dir pauc u nagut. En il Grischun era quai da lez temp auter. En las Trais Lias ch’existivan dapi il 1524 avevan las vischnancas giudizialas l’ultim pled – era davart il destin dals dus fugitivs. Il proceder da consultar tuttas 65 vischnancas giudizialas, tge che haja da capitar cun ils dus fugitivs turitgais, ha però cuzzà uschè ditg ch’ils fugitivs èn lura mitschads or da lur praschun a Tumein. L’exempel mussia quant stentus ch’ils process da cundecisiun federalistics erian da lez temp, ha ditg Franz Sepp Caluori. Era la perdita da la Vuclina il 1797 saja stada il resultat da quest sistem grischun che n’è betg stà abel da reagir svelt avunda. Cun la constituziun da mediaziun dal 1803 han lura las vischnancas giudizialas dà giu pussanza a favur dal stadi federal. Il Cussegl grond haja survegnì en il decurs dals onns dapli pussanza per amur dal funcziunar dal stadi liber – sin donn e cust da las vischnancas giudizialas. La dumonda fundamentala en ils decurs dals ultims 500 onns saja stada quella: «Quant da sia suveranitad sto ina unitad statala dar giu per pudair restar suverana?», ha ditg Franz Sepp Caluori. Questa dumonda sa tschentia era oz en connex cun organisaziuns supranaziunalas, ha cuntinuà il president dal Cussegl grond: «Oz stain nus davant problems e sfidas sco la midada dal clima u la transfurmaziun digitala ch’ins na po cun segirezza betg schliar mo sin plaun naziunal.» Avant ch’il Cussegl grond ha cumenzà il glindesdi cun sias debattas èn vegnids saramentads diesch suppleants ed ina suppleanta che prendan part per l’emprima giada ad ina sessiun. (fmr/vi) Infrastructura e banca chantunala Il glindesdi ha il Cussegl grond deliberà il credit da bunamain 19 milliuns francs per in nov edifizi d’instrucziun per la protecziun civila. Suenter ha el debattà il rapport da construcziun da vias dal 2025 fin 2028. Oz, mardi, procura l’ura da dumonda per tensiun. Sin rucca stattan pliras dumondas davart l’agir da la Banca Chantunala Grischuna pertutgant ils credits a la Signa da René Benko. Il minister da finanzas Martin Bühler sto dar pled e fatg al Cussegl grond. La regenza ha però gia reagì il glindesdi e communitgà ch‘ella vesia «in basegn d’agir en connex cun la governance» da la banca. En pli tracta il Cussegl grond ina iniziativa parlamentara da la cumissiun da giustia che recloma dad introducir immediatamain la correspundenza giuridica electronica per process administrativs. La sessiun d’avrigl dura be dus dis e va a fin mardi saira.

Unanimamain deliberescha il Cussegl grond il nov center d’instrucziun per la protecziun civila en il Meiersboda a Churwalden. L’edifizi custa var 19 milliuns. Perquai ha il pievel l’ultim pled en chapitel e decida probabel il settember surlonder a l’urna. Igl èn gist stadas duas dunnas cun num Maissen ch’èn sa fatgas fermas il glindesdi per il nov center en il Cussegl grond. La deputada e presidenta da la cumissiun predeliberanta, Sandra Maissen, ha ditg: «L’edifizi existent per l’instrucziun ha 50 onns ed è en in stadi uschè nausch ch’i dovra urgentamain ina meglieraziun.» La cumissiun saja persvadida ch’i dovria in nov bajetg per l’instrucziun per la protecziun civila en il Maiersboda. Mo reparaturas u ina sanaziun na bastian betg – era perquai che l’adiever ed ils basegns sajan sa midads ils ultims onns, ha ditg Sandra Maissen. Cussegliera guvernativa Carmelia Maissen ha profità da la debatta per far attent a las prestaziuns da la protecziun civila. Lezza dumbra en il Grischun radund 2400 persunas che prestan radund 10 000 dis servetsch l’onn. La protecziun civila adempleschia incumbensas en connex cun catastrofas ed eveniments gronds. Ils ultims onns e decennis haja ella gidà suenter bovas, lavinas, auas grondas ed inundaziuns. Senza l’agid da la protecziun civila fiss la populaziun pertutgada mintgamai stada avant anc pli grondas sfidas, ha ditg Carmelia Maissen. La protecziun civila stoppia dumagnar ina vasta paletta da pensums ed avair bleras abilitads. Cun 115 cunter 0 vuschs han ils deputads dal Cussegl grond approvà il glindesdi suentermezdi il nov edifizi per il center d'instrucziun da la protecziun civila al Meiersboda a Churwalden. Pervi dals custs da 18,95 milliuns francs sto il project vegnir suttamess a votants e votantas dal Grischun. Il glindesdi ha il Cussegl grond deliberà il credit da bunamain 19 milliuns francs per in nov edifizi d’instrucziun per la protecziun civila. Suenter ha el debattà il rapport da construcziun da vias dal 2025 fin 2028. Oz, mardi, procura l’ura da dumonda per tensiun. Sin rucca stattan pliras dumondas davart l’agir da la Banca Chantunala Grischuna pertutgant ils credits a la Signa da René Benko. Il minister da finanzas Martin Bühler sto dar pled e fatg al Cussegl grond. La regenza ha però gia reagì il glindesdi e communitgà ch‘ella vesia «in basegn d’agir en connex cun la governance» da la banca. En pli tracta il Cussegl grond ina iniziativa parlamentara da la cumissiun da giustia che recloma dad introducir immediatamain la correspundenza giuridica electronica per process administrativs. La sessiun d’avrigl dura be dus dis e va a fin mardi saira.

La regenza reagescha ed agescha. Il rapport dad Ernst & Young da l’emna passada è numnadamain tut auter ch’ina absoluziun per la Banca Chantunala Grischuna (BCG) – era sch’il rapport conferma ch’ils credits da 60 milliuns e da 3 milliuns francs a la gruppa Signa da René Benko sajan vegnids dads «confurm a l’urden». La firma da revisiun Ernst & Young ha scrit in rapport da 40 paginas. Quel è secret. Enconuschent a la publicitad è be ina resumaziun da duas paginas. E gia quellas mussan ch’il president da la BCG ha agì sin il pli be formalmain correct. Peter Fanconi aveva fatg investiziuns privatas en la gruppa Signa. Quellas n’ha el betg dà enconuschent a la banca. El ha plinavant fatg vacanzas al Lai da Garda cun il mogul d’immobiglias René Benko. I sa tracta – u sa tractava – pia d’ina amicizia che va lunsch sur ils usitads contacts da fatschenta ora. Il pli remartgabel è però che Peter Fanconi è stà da la partida tar l’emprima sesida tranter ils exponents da la gruppa Signa ed ils represchentants da la banca chantunala. La firma da revisiun scriva bain en ses rapport che Fanconi n’haja suenter betg prendì influenza sin ils process da lubir ils credits. Ma mintgin sa, sch’il pli aut superiur cumpara ad ina emprima sesida, lura dat el d‘entellir ch’i sa tracta dad ina chaussa en ses egls impurtantissima. Ed insumma, tge ha il president da banca pers ad ina tala sesida? El n’è betg il schef operativ. Tenor lescha han el ed il cussegl da banca, cun il president a la testa, be ina funcziun strategica e da controlla. Vul dir, en l’operativa n’ha el betg da sa maschadar en. Sche gia la resumaziun dal rapport mussa talas remartgabladads en l’agir dal president da la BCG, tge cuntegna lura l’entir rapport secret? Per stgaffir cumplaina confidenza e transparenza fissi bun, sche la regenza publitgass il cuntegn da l’entir rapport. La finala conceda la regenza gea sezza ch’ella vesia «in basegn d’agir en connex cun la governance». Quest basegn d’agir ha ella fastizà suenter avair prendì invista en il rapport da la firma da revisiun Ernst & Young. La publicitad ha in dretg sin transparenza areguard la banca chantunala che survegn ina garanzia dal stadi. La transparenza è cunzunt era impurtanta per mantegnair la confidenza ch’è essenziala per ina banca.

Engalterra da l’onn 1946: Il giuven Robert sa gia baud ch’el vegn a lavurar sco tut ils umens da sia famiglia en ina miniera. Ad el fa quel patratg però pauc plaschair. Robert odiescha la stretgadad. El ama la natira ed il moviment e sa lascha encrescher da la vastezza da la mar. Perquai decida el curt suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala da sa metter en viadi vers la mar. Baud arrivà emprenda el a cugnuscher ina dunna pli veglia che l’envida a baiver in cuppin té en sia cottage che na fa propi ina bell’apparientscha. Ina dunna sco Dulcie nun ha el anc mai scuntrà: betg maridada, nunconvenziunala e cun cleras opiniuns davart matrimoni, famiglia e religiun. Or dal suentermezdi vegn in segiurn pli lung. Robert presta per Dulcie da tuttas sorts lavurs. En ils discurs cun ella emprenda el ad enconuscher in mund tut nov. Cur che Robert chatta dentant in manuscrit cun poesias reagescha ella fermamain. Quai èn poesias deditgadas a Dulcie che Dulcie na vul betg leger. Ed ella avess gugent che Robert na las legess er betg... Il roman “Offene See” (2020) da Benjamin Myers , schurnalist ed autur englais, naschì dal 1976 quinta en med fin da l’amicizia, la tschertga da sasez e la brama da libertad. Perquai As dun jau oz il tip da leger il cudesch da Robert che na vul viver sco tut ils auters da sia famiglia e vischnanca. Di per di dat ina redactura u in redactur da la FMR in tip a lecturas e lecturs – in cussegl u ina recumandaziun, senza impegn e senza garanzia che quel «tip» plaschia alura a tuttas e tuts. il frontispizi dal roman Offene See da Benjamin Myers

L’Uniun chantunala dals chatschaders da patenta dal Grischun decida il matg davart duas propostas inoltradas da secziuns. Ina pertutga la chatscha d’atun. Sonda, ils 25 da matg 2024 ha lieu a Cazas la radunanza da l’Uniun chantunala dals chatschaders da patenta dal Grischun. Ord vista dal manaschi da chatscha stattan las propostas da las secziuns en il center da quella. La Secziun da chatschaders Beverin propona da sbassar las taxas per tschiervs sajettads a la chatscha d’atun. Ella constatescha ch’i saja daventà ils ultims onns pli e pli grev da sajettar tschiervs durant la chatsch’auta. Persuenter stoppian vegnir sajettads blers tschiervs a la chatscha d’atun. Lezza è cumbinada cun taxas per kilo per mintg’animal sajettà. Per quest motiv propona la secziun da sbassar las taxas per tschiervs enfin in onn sin in franc il kilo, per tschiervs sur dus onns sin dus francs il kilo. Actualmain munta il pretsch dus, respectiv quatter francs. Quai duai esser il cas ils onns cura ch’igl è d’ademplir in terz ni dapli dal plan da chatscha da tschiervs durant la chatscha d’atun. La suprastanza centrala sustegna la proposta. La Secziun da chatschaders Sursaissa fa ina proposta pertutgant animals malsauns e blessads. Tenor ella duain ils chatschaders dastgar tegnair la charn e la trofea d’animals blessads e malsauns ch’els dastgan sajettar sezs. Questa proposta refusescha la suprastanza. (fmr/hh)

Avant detg exact 40 onns – il favrer 1984 – è vegnida fundada ina da las pli enconuschentas bands da la Svizra: Züri West. Durant quatter decennis han ils Bernais, cun lur chantadur Kuno Lauener, realisà numerus hits: «7:7» (1989), «I schänke dr mis Härz» (1994), «Mojito» (1999), «Fingt ds Glück eim?» (2004), «Göteborg» (2012) etc. La fin da l’onn passà ha Züri West publitgà il davos album, schegea che Kuno Lauener patescha da la malsogna sclerosa multipla. Ma tge è insumma l’istorgia da questa band? E pertge ha Züri West furmà ina buna part dal soundtrack dad ina generaziun en Svizra (tudestga)? – Sin ils fastizs da talas dumondas va il podcast «8424 Züri West». Quel accumpogna en moda cronologica l’entir viadi da la band. A pled vegnan blers dals commembers da la band, surtut Kuno Lauener sez e ses cumpogn fidaivel da bell’entschatta, il ghitarrist Küse Fehlmann. Ins vegn a savair or da tge «humus» che questa band è creschida, co ch’ella lavura vi da sia musica e pertge ch’ella è sa furmada adina da nov. En il podcast «8424 Züri West» na vai però betg mo per ils muments glorius, tranter auter cun concerts sin il Gurten u cun la «schiba melna» dal 1994. Las sis episodas da var 30 minutas tematiseschan era las ruttadiras, sconfittas e dispitas. Quels muments èn atgnamain las truvaglias dal podcast: p.ex. la gronda dischillusiun cun vulair expander en Germania, la malsogna da Kuno Lauener ubain las tensiuns aifer la band. Malgrà tut quels muments, manegia Kuno Lauener en ina davosa passascha dal podcast: «Es isch irgendwie e geili Reis gsi.» Las sis parts da «8424 Züri West», realisà dal collectiv «Audiobande», èn d’udir sin pliras plattafurmas (Apple, Spotify u Youtube). Di per di dat la FMR in tip a lecturas e lecturs. Logo dal podcast "8424 Züri West", realisà la fin da l'onn 2023 en vista al 40avel anniversari da la band bernaisa Züri West.

La regenza vul evaluar fin il 2025 mesiras pertutgant la Banca Chantunala Grischuna. Ma na dessi betg puncts nua ch’ins stuess agir immediat? La FMR ha discurrì cun il minister da finanzas Martin Bühler. El avertescha da conclusiuns a la svelta. El è sin maisa dapi l’emna passada – il rapport dad Ernst & Young. El descriva la rolla dal president da la Banca Chantunala Grischuna Peter Fanconi en connex cun ils credits per la gruppa Signa da René Benko. Quest’emna ha la regenza communitgà ch’ella veglia prender temp fin l’onn proxim dad examinar e ponderar mesiras. Ma na fissi betg da reagir pli svelt areguard la governance da la banca? Davart gliez ha la FMR discurrì cun cusseglier guvernativ Martin Bühler. FMR: La banca chantunala haja agì «confurm a l’urden», scriva la regenza suenter avair legì il rapport da la firma da revisiun Ernst & Young. Lez cuntegna però bler critica. D’accord? Martin Bühler: Il rapport attestescha dad ina vart ch’ils credits a la gruppa Signa èn vegnids dads confurm a l’urden. Da l’autra vart fastizescha el era ch’i dat in basegn dad agir pertutgant il duair da transparenza ed annunzia, las uschènumnadas «Offenlegungs- und Meldepflichten». La regenza ha decidì da discurrer cun il Cussegl da banca davart quests puncts. La regenza vul far ina evaluaziun fin il 2025. Cler è però gia oz: Las reglas da transparenza ed annunzia èn insuffizientas. Fin ad ina participaziun da 20 % na sto in commember d’in organ da la banca betg dar enconuschent, sch’el posseda aczias d’ina interpresa. Ins na dastga betg trair conclusiuns a la svelta. Nus vulain uss examinar questas reglas cun il Cussegl da banca. La finala datti era auts standards che ston esser ademplids e che vegnan controllads da la Surveglianza federala dals martgads da finanzas (FINMA). Anc ina giada. In commember dal Cussegl da banca sto dar enconuschent ses conflicts dad interess pir, sch’el posseda 20 % d’ina interpresa – u dapli. Facticamain na ston ils commembers dal Cussegl da banca pia gnanc inditgar participaziuns. Na fissi betg cunvegnent da curreger immediat questa regla ? Sco ditg, nus vulain examinar quai. Ma nus na vulain betg anticipar insatge avant che nus n’avain betg ans barattà ora, discutà cun il Cussegl da banca. In auter punct critic: Ernst & Young è gia dapi 15 onns la firma da revisiun da la Banca Chantunala Grischuna. Cura elegia la regenza ina autra firma da revisiun? Quai è lubì ed era betg nunusità. Jau less accentuar, che la persuna che timuna la revisiun sto tenor lescha federala vegnir remplazzada mintga set onns. E gliez è era capità tar la banca chantunala. Sco ditg, il mandat a la firma da revisiun fa medemamain part da nossa evaluaziun fin il 2025. Quant ditg èsi lura tenor Vus cunvegnent che la medema firma da revisiun examinescha ina interpresa? Maximalmain sis onns? U otg onns ? I na fiss propi betg serius, sch’jau numnass ussa ina durada concreta. I dependa da las circumstanzas, sut las qualas la societad da revisiun ademplescha sias incumbensas. Vus empruvais da guntgir. 15 onns è cleramain memia ditg per in mandat ad ina firma da revisiun. Sco ditg, l’emprim less jau sclerir la chaussa e lura m’exprimer. Il rapport spezial dad Ernst & Young dumbra 40 paginas. Sulettamain ina resumaziun da 2 paginas è publica. Na fissi betg inditgà da publitgar l’entir rapport ? I sa tracta d’in rapport dad Ernst & Young per mauns dal Cussegl da banca. La firma da revisiun dat quest rapport era a la FINMA ed a la regenza. Sch’ins less publitgar il rapport, stuess quai capitar en cunvegnientscha cun Ernst & Young ed ils cumpigliads. I va per secrets da banca e per secrets da fatschenta. Quai sto vegnir examinà giuridicamain. Avais Vus gia contactà Ernst & Young e dumandà da publitgar entiramain il rapport ? Na. Nus vegnin sco ditg a discutar il rapport cun il Cussegl da banca. Nus chapin però bain, ch‘igl è in interess da la publicitad dad intervegnir, tge che stat en il rapport. Il chantun survegn blers daners da las dividendas da la Banca chantunala Grischuna. Da l’autra vart han la regenza ed il Cussegl grond l’obligaziun da controllar la banca. Vulan ins forsa gnanc controllar uschè exact, sch’i dat tants daners ? Qua stos jau cuntradir resolutamain. La regenza actuala è adina stada en stretg contact cun la banca. A noss inscunters annuals avain nus tschentà bleras dumondas – era tar autras participaziuns da la banca. Nus essan gia dapi l’onn passà londervi da reveder il concept da surveglianza. I n’è betg uschia che nus survegliassan pli pauc, mo perquai ch’i circuleschan blers daners. Il cuntrari. La regenza considerescha per essenziala la stabilitad e la segirtad da la Banca Chantunala Grischuna. Banca Chantunala Grischuna - governance problematica Pir a partir d’ina participaziun da 20 % ston ils organs da la Banca Chantunala Grischuna far enconuschent conflicts d’interess. Entras il rapport dad Ernst & Young è questa regla interna da la banca vegnida enconuschenta l‘emna passada. La firma da revisiun recumonda da midar questas reglas da transparenza ed annunzia. La regenza vul evaluar las reglas e la surveglianza da la banca, sco ch’ella ha dà enconuschent il glindesdi. Per gliez prenda ella peda fin il 2025. Ma na fissi betg inditgà da reagir immediat? Facticamain n’exista strusch ina obligaziun da render enconuschent conflicts d’interess tar la banca chantunala, sche la limita è uschè auta. En l’intervista ha la FMR confruntà cusseglier guvernativ Martin Bühler tranter auter cun questa dumonda.

Ils commembers e suppleants da la nova Dretgira da giustia èn elegids. Il mardi ha il Cussegl grond elegì Miriam Lendfers sco presidenta. Corsin Bisaz e Dieter Freiburghaus daventan derschaders da la dretgira. Andreas Büsser e Basil Cupa èn ils suppleants. La Dretgira da giustia è ina dretgira spezialisada. Era il chantun Vad e l’Argovia han ina tala dretgira. Ella decida per exempel sco ultima instanza chantunala cas dal dretg da persunal che pertutgan derschaders da la Dretgira superiura che cumenza sia lavur l’onn proxim. Era sch’i dat pretensiuns per indemnisaziuns or da la responsabladad dal stadi, ha la Dretgira da giustia da decider. (fmr/vi)

Lorena Paterlini va mintga stad ad alp. Ella pertgira sterlamenta e vatgas- mamma. Durant il rest da l’onn gudogna ella ses paun da mintga di cun illustrar. Sias cartas postalas vendan librarias en l’entira Svizra. Per il mument ha ella congedi da maternitad. Vender 2500 cudeschs en in dai – da gliez siemian blers scripturs adumbatten. Il start en la vita professiunala da Lorena Paterlini ha però cumenzà gist uschia. Ses cudesch cun illustraziuns dad ina stad ad alp è stà exaust il 2017 entaifer in onn. La chasa editura ha stuì laschar stampar novs. La FMR ha visità l’illustratura che viva a Lai ed ha dacurt survegnì ses segund uffant. «Jau lavur il pli gugent cun colurs da Caran d’Ache luminance. Ellas èn pli fermas ed in pau pli grassas che las colurs normalas», di Lorena Paterlini. «Il sulet dischavantatg è ch’ins na po betg pli far ora cun la gumma.» Era il cudesch d’alp ha ella malegià cun questas colurs. Il cudesch è stà sia lavur da master. «Durant il studi hai gì num: Sche Vus avais finì il studi, na datti naginas publicaziuns da plazzas che tschertgan illustraturas. Vus stuais lavurar independentamain», raquinta Lorena Paterlini. Perquai duain ins far ina lavur da master che gidia gist sco culp da partenza. «Jau hai gì il cletg ch‘il tema alp chatta adina in grond interess e che jau mezza sun gia stada ad alp.» Era il text per il cudesch ha l’illustratura gist scrit sezza. L'emprim hajan ella gì in pau retegnientschas. Encuraschà ella hajan lura ils cudeschs dad Arno Camenisch cun sia lingua simpla e quotidiana. Il sound dad Arno Camenisch na tutga l’illustratura gnanc uschè mal. Qua in citat dal cudesch da Lorena Paterlini: «Ins na spetga betg, ch’ils pasters vesan ora sco jau. Jau sun memia giuvna e feminina, in vair paster vesa ora sco in lutgader, sco in um che fenda laina, almain cun barba – e sch’igl è ina dunna, lura almain cun chavels sut bratsch.» En il fratemp ha l’illustratura da Lai in bun tschep da clientella. Ella survegn incumbensas da Grischun vacanzas, da la Rega, la citad da Cuira, differents hotels, Swiss Cycling u l’uffizi da migraziun. Igl è lavurs ch’ella fa al computer pertge che la clientella dovra illustraziuns en furma digitala per flyers, per posts en las medias socialas u per la pagina d’internet. «Da lavurar a moda digitala na piglia magari nagina fin. Ins pudess termagliar en perpeten. Il cuntrari cun las colurs: Sch’ins fa cun lezzas in stritg, lura resta quel ed ins na po betg trasora midar», di Lorena Paterlini. Las ideas madirian en ses chau. «Per il solit na dissegn jau gnanc tantas versiuns.» Magari dettia quai ina emprima skizza cun rispli e suenter cumenzia l’elavuraziun digitala durant pliras uras. Sper las incumbensas fa ella era atgnas illustraziuns. «Jau malegel gugent tut quai ch’è organic: animals, plantas, umans e mo darar autos u chasas. Gliez na m’ha mai propi interessà.» Las illustraziuns venda ella sco cartas postalas u maletgs en l’online-shop, via librarias u en il shop dal hotel Schweizerhof a Lai. In terz da sias entradas derivian da las atgnas lavurs e dus terzs da las incumbensas, di Lorena Paterlini. Da preschent ha l’illustratura anc congedi da maternitad. Cura che lez è finì cumenza prest la stagiun dad alp. Sco gia dapi dudesch onns va ella puspè sin l‘alp Duranna en il Partenz cun 150 animals, intgins chavals, nursas e giaglinas – in pau sco en il cudesch. Mo che questa giada èn era da la partida ses partenari, ses figl da dus onns ed il pop. Pli gugent «tar las muntanellas e la naiv» Lorena Paterlini (33) è creschida si a Lai. Sin sia pagina d’internet chattan ins ina charta geografica che inditgescha sias staziuns da vita. En il Grischun datti bleras staziuns – e be duas ordaifer. Dal 2012 fin il 2015 ha ella studegià art e design a la ZHDK a Turitg e fatg il bachelor. Il master cun accent sin illustraziun ha ella fatg a Lucerna e finì il 2017. Suenter è ella turnada uschè svelt sco pussaivel en il Grischun «tar las muntanellas e la naiv», sco ch’ella scriva. Lorena Paterlini lavura sco illustratura independenta e pastura: «Questa variaziun ma plascha – la lavur cun ils animals, il malegiar e las novas sfidas che mintga incumbensa portan.» L'illustratura malegia gugent cots e giaglinas. Lorena Paterlini è vegnida enconuschenta entras ses cudesch dad alp. L'illustratura Lorena Paterlini dissegna pli gugent cun colurs che cun il computer. Ella viva a Lai e la stad va ella ad alp en il Purtenz - Lorena Paterlini.

L’artist Hansruedi Giger è naschì l’onn 1940 a Cuira ed ha passentà ses emprims 22 ans da vita en la chapitala grischuna. Diesch onns suenter sia mort commemorescha la citad natala cun diversas occurrenzas ses famus citadin. «La citad da Cuira ha ditg gì fadia cun la persuna e l’ovra da HR Giger», manegia il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi durant l’orientaziun avant prest tuttas medias grischunas. Questa renconuschientscha tralaschada vegn ussa, 10 onns suenter la mort da HR Giger, prendida suenter cun in onn da Giger a Cuira. Ils responsabels e las responsablas da las festivitads han infurmà la medias la mesemna avantmezdi en la chasa da la citad davart las differentas occurrenzas. La vernissascha dal cudesch «HR Giger – die frühen Jahre 1940-1962» da Charly Bieler ils 3 da matg 2024 è il cumenzament da las festivitads. Uffanza a Cuira Hansruedi Giger è naschì ils 5 da favrer 1940 a Cuira ed ha passentà sia uffanza en la Storchengasse. Là renda oz ina tavla attent a l’anteriur abitant renumà. Cun 22 onns ha Hansruedi Giger bandunà il Grischun ed ha studegià a Turitg architectura d’interiurs e design industrial a la scola d’art applitgà. Hansruedi Giger è daventà HR Giger. «El turnava mintga venderdi a Cuira per ir a gentar cun sia mamma Melly Giger-Meier. Dentant suenter gentar turnava’l prest puspè a Turitg», raquinta Arnold Crameri da l’uniun Pro HR Giger durant l’orientaziun da medias. Oz chatt’ins plirs indizis da HR Giger en la citad da Cuira che regordan da sia derivanza. Avant il Museum d’art dal Grischun stat la sculptura «Torso mit Schädelform», dapi l’onn 2015 ha la citad da Cuira in Gigerplatz e la funtauna damanaivel da la chasa natala è vegnida ornada l’onn 2021 cun plattas d’aluminium el stil da HR Giger. La pli gronda attracziun è dentant la Giger Bar che sa chatta en il Kalchbühl Center en il vest da Cuira. Planisà era che la bar vegnia averta a New York. Quai era dentant memia char e perquai sa chatta la Giger Bar dapi l’onn 1992 en la periferia industriala da Cuira. Il museum uffizial da HR Giger sa chatta dentant a Gruyères en il chantun Friburg. Fotos exclusivas da l’artist Diesch onns suenter la mort less la citad da Cuira recuperar il manchentà e mussar cun in cudesch, diversas exposiziuns e guidas tematicas l’influenza da la citad natala sin la lavur artistica da HR Giger. Ils 3 da matg cumenzan las festivitads cun la vernissascha dal cudesch «HR Giger – die frühen Jahre 1940-1962» da Charly Bieler. Il schurnalist Bieler ha chattà sin il mises da l’artist a Flem Foppa pliras fotografias da HR Giger sco uffant – tut precaut mess en salv en stgatlas da pralinas. Quellas fotografias exclusivas vegnan ussa publitgadas en il cudesch. La proxima occurrenza è l’exposiziun «HR Giger und die Stadt Chur» en la gallaria da la citad. Dals 16 da matg fin ils 11 d’avust 2024 èn là pliras ovras da Giger exponidas, tranter auter in portanotas da la band da metal Korn ni per l’emprima giada l’entagl da lain «Astronaut». L'original da l’«Astronaut» è oz nunchattabel, igl exista sulettamain anc ina singula stampa. Quella ha la citad da Cuira cumprà e duai ussa esser accessibla a la populaziun. In «Zodiak» da Giger per Cuira Sco proxim presenta l’uniun Pro HR Giger dals 12 da settember fin ils 29 da settember 2024 il project «Zodiak» en la gallaria da la citad. L’uniun s’engascha per la realisaziun da la funtauna «Zodiak». Per las skizzas da questa funtauna ha l’artist laschà s’inspirar da la funtauna che sa chatta sin il Martinsplatz. La finiziun da l’onn da Giger ha lieu en il Museum d'art dal Grischun. En l’exposiziun «HR Giger – die Churer Jahre» vegnan fotografias, ovras e requisits exponids, ils quals han in connex cun l’uffanza da HR Giger a Cuira. Vernissascha è ils 13 da settember 2024 e l’exposiziun dura fin ils 24 da november 2024. E tgi che ha anc dapli marveglias po ir cun guidas e guids da Chur Tourismus sin la tschertga da fastizs da HR Giger en la citad da Cuira. Chur Tourismus planisescha ina guida tematica inclusiva visita en il kino. «HR Giger» Hansruedi Giger è naschì ils 5 da favrer 1940 a Cuira. Cun 22 onns ha el bandunà il Grischun per studegiar architectura d’interiurs e design industrial a la scola d’art applitgà Turitg. Enconuschent è el vegnì sco artist e sculptur HR Giger. Ses art è stgir, surreal e sias ovras cumbineschan savens furmas organicas cun elements mecanics. Per il film «Alien» da Ridley Scott ha HR Giger creà la figura principala – il «Alien». Per quella lavur ha l’artist retschet l’onn 1980 in Oscar. Renumà èn era ses covers ch’el ha dissegnà per diversas bands da metal – sco per exempel per Celtic Frost. HR Giger è mort ils 12 da matg 2014 a Turitg. (fmr/lu)

La primavaira è qua e tut flurescha, malgrà in pau naiv. Betg per plaschair da tuts e tuttas. Insaquantas sorts da pollen da plantas san chaschunar reacziuns allergicas. La stagiun da pollen dils nitscholers è gia passada, dentant ils badugns èn en plaina flur. Regula Gehrig da l’Uffizi federal per meteorologia e climatologia ha dà scleriment davart la situaziun en il Grischun. Las differentas sorts da pollen èn pitschnas particlas che vegnan producidas dals organs da reproducziun masculins. Ellas vegnan transportadas cun il vent, da l’aua ni d’animals e d’insects. Questas particlas sun uschè pitschnas ch’ellas èn per il solit invisiblas. Insaquants da quels pollens chaschunan tar ils umans reacziuns allergicas, surtut quellas dal nitscholer, da l’ogn, dal badugn u dals fains. Tar persunas che pateschan la strucca dal fain irriteschan ils pollens la pel mucosa. Perquai han quellas persunas da starnidar stediamain ed ils egls èn unflads, tschertins pateschan era da l’asma. Fluriziun trais emnas memia baud Il nitscholer ha flurì quest onn gia mez schaner sin in’autezza da 1000 m s.m. Quella chaglia flurescha en media mez favrer, dentant quest onn era ella varga trais emnas pli baud en flur, quai scriva l’Uffizi federal per meteorologia e climatologia (MeteoSvizra) en il bulletin da clima dal mais favrer 2024. «En regiuns sur 800 m s.m. schizunt varga 30 dis pli baud.» Las temperaturas miaivlas èn il motiv per quella midada. «Las temperaturas d’in fin trais mais avant la stagiun da pollen influenzeschan il svilup da las plantas. Pli chaud ch’igl è e pli baud che las plantas cumenzan a flurir», scriva Regula Gehrig sin dumonda da la FMR. Ella è collavuratura scientifica cun l’accent clima tar MeteoSvizra. Il nitscholer crescha fin en l’autezza da circa 1400 m s.m. Quai na munta dentant betg ch’ils pollen na sgolan betg sur quella autezza or. «En las muntognas è il transport da pollen in factur impurtant. Ils pollens pon vegnir purtads cun il vent da la Bassa fin en las regiuns muntagnardas», uschia Regula Gehrig. Era ils pollens dad autras plantas flureschan tendenzialmain pli baud. Ed ina ulteriura observaziun da l’experta da clima da MeteoSvizra è: «La stagiun da pollen dal nitscholer è ve­gnida pli lunga e quella dal pollen dal fain mussa tenor staziun da mesiraziun era la medema tendenza. Quai prolunghescha en general il temp cun pollens en l’aria durant l’entir onn.» Situaziun en il chantun Grischun MeteoSvizra ha en l’entira Svizra staziuns da mesiraziun da pollen per pudair far perscrutaziuns. En il chantun Grischun sa chatta que­sta staziun a Tavau (1560 m s.m.). Qua n’è la concentraziun betg uschè auta sco giu la Bassa. In motiv è ch’i n’ha betg uschè bleras plantas cun feglia sin quella autezza ed ils pollens da plantas cun guglias – las plantas pli derasadas en il chantun Grischun – na chaschunan naginas allergias. «En las muntognas creschan dentant l’ogna verda da var 1500 m s.m. fin al cunfin dal guaud. Quellas plantas flureschan il matg ed il zercladur e procuran per ina polluziun supplementara da pollen ch’i na dat betg giu la Bassa», manegia Regula Gehrig. Ed il matg suondan ils pollens da fains. La concentraziun da lezs sa differenziescha fitg en las differentas regiuns. Quai ha da far cun l’utilisaziun agricula dal terren e l’autezza. «En Engiadina po il maximum da la stagiun da pollens da fains esser pir il zercladur ni il fanadur.» 444 % dapli plievgia Il mais mars hai strusch dà in di senza plievgia. Oravant tut en l’Engiadina ed en il Grischun talian hai pluvì bler. In exempel: a Samedan hai pluvì 444 % dapli che la media – 107 mm en­stagl da 24 mm. Quai scriva MeteoSvizra en il bulletin da clima dal mais mars. La plievgia dal mais mars è stada ina buna pausa da recreaziun per tut ils allergichers e las allergicras, per quai che la plievgia reducescha la quantitad da pollens en l’aria gia suenter in curt temp. «En cas da plievgia e gronda umiditad da l’aria na sgolan ils differents pollens gnanc en l’aria. E la plievgia lava fitg effizientamain ils pollens or da l’aria, uschia che la concentraziun da pollens sa reducescha gia ina mesa ura suenter», declera Regula Gehrig. Giu la Bassa ed en las ulteriuras valladas grischunas ha la fluriziun dal pollen dal badugn dentant gia entschet ils 18 da mars 2024. La gronda fluriziun dals badugns n’è dentant anc betg arrivada en il Grischun, quella vegn pir anc. MeteoSvizra quinta cun ina pli auta concentraziun dal pollen dal badugn quest onn, perquai che l’onn vargà han els flurì pli flaivel.

Ina dunna oriunda da l’Engiadina ha ditg ina giada a mai ch’ils Engiadinais e las Engiadinaisas laschian adina encrescher per la patria, era sch’els èn en l’Engiadina. Forsa perquai ch’els han in tal bel pled per quai sentiment: «increschantüm». Jau hai «increschantüm» per il lontan, less mo pli pachetar ils valischs ed ir lunsch davent. Pervia d’obligaziuns en connex cun mes studi na va quai dentant betg ed jau stoss sfurzadamain restar qua. Per curar mia profunda «increschantüm» stoss jau chattar auters meds. En quest cas gida mai la musica. Cun musica en la bagascha ma fatsch jau si e vom en mes siemis sin viadi. Dus m’accumpognan mumentan stedi – ils Hermanos Gutiérrez. Cun lur musica sferica vom jau tras il desert da Sonora a Mexico – betg olma, mo culms e cactus. Ils dus frars Estevan ed Alejandro Gutiérrez derivan da Turitg, lur mamma è dentant dal Ecuador. Dapi l’onn 2015 fan els musica e quai cun grond success. Ils Hermanos Gutiérrez èn oz enconuschents lunsch sur ils cunfins da la Svizra ora. Il schaner 2023 han els dà in Tiny Desk Concert tar il National Public Radio (NPR) en ils Stadis Unids. Là èn ils dus frars actualmain era sin turnea. Mia chanzun preferida è «El Camino de mi Alma». Per rumantsch: il viadi da mi’olma. Quella chanzun è per mai poesia senza pleds ed il soundtrack ideal per mes agens viadis da l’olma. Uschia poss jau supportar mia «increschantüm» per il lontan. «Sonido Cósmico» dals Hermanos Gutiérrez datti da tadlar sin Spotify, YouTube etc. Mes tip persunal è qua dentant da cumprar las plattas da vinil, damai che la musica tuna uschia anc pli cosmica.

50 milliardas clics per onn registrescha sulettamain la pagina d’internet «Pornhub». La svieuta en la branscha da porno vegn stimada sin 100 milliardas dollars per onn! «Mintga segunda persuna als guarda. Pertge vegn jau lura attatgada?», sa dumonda in’actura da porno en la pli nova episoda dad SRF «Mona mittendrin: Leben als Pornodarstellerin – Wie läuft das Geschäft mit der Lust?» La redactura Mona Vetsch scuntra dus dunnas che gudognan daners cun pornografia – ord libra voluntad. Per l’ina Lena Nitro ch’è dapi 15 onns en la branscha e che pretenda dapli avertadad ed acceptanza en la societad per sasezza e per sia professiun. E tschella è Lyviane ch’è nova en la branscha. Per vender ses cuntegns pornografics fa ella diever da ses smartphone e la plattafurma online «Onlyfans». «Per mia svieuta sto jau cumbatter diramain», di ella. Fin 14 uras è ella di per di online. Ed igl n’è betg da survesair: Igl è ina vaira sfida per Mona Vetsch, ch’ha bain gronda experientscha schurnalistica. Quai cumenza tar la messa da sex ch’ella visita a Basilea: pel blutta, dildos XL e sex-shows sin tribuna. Ed i cuntinuescha cun ina filmada d’in porno nua che ella è «live» en la medema stanza. Quai stressa Mona Vetsch, sco ella di: «Quai m’è memia damanaivel.» SRF sa tegna sa chapescha vi da las reglas publicisticas resp. la protecziun da giuventetgna, detagls intims na vegnan betg mussads. E sche Mona Vetsch guarda lura propi tiers cura che Lena Nitro ha sex cun in auter actur, durant che ses partenari agescha sco um da camera, quai na saja betg tradì. En mintga cas dat la documentaziun invista davos las culissas d’ina branscha che blers enconuschan, da la quala i na vegn dentant betg discurrì. La documentaziun è accessibla en la datoteca SRF Play u sin Youtube.

La cultura da far bogns en il Grischun è in’istorgia fitg interessanta. A partir da questa sonda pon ins visitar in’exposiziun speziala en il Museum Retic a Cuira cun diversas staziuns da bogns ch’èn perditgas per questa cultura. Cun in renviament al nudar en aua da glatsch ed a las temperaturas actualmain fraidas en il Grischun ha la directura dal Museum Retic Andrea Kauer Loens avert la stagiun da nudar en il Museum Retic a Cuira. Ensemen cun Silvia Conzett, collavuratura scientifica, ha ella infurmà las medias ier gievgia davart la nova exposiziun speziala cun il num «Funtauna dal bainesser. Istorgia dals bogns en il Grischun». «Il cudesch ‹Baden und Trinken in den Bergen› da Karin Fuchs che tracta tut l’istorgia dals bogns en il Grischun è stada la basa per questa exposiziun», ha ditg Silvia Conzett, ch’è la curatura da l’exposiziun speziala. Ella ha declerà che quel cudesch tractia l’istorgia però mo fin il 19avel tschientaner. Il Museum Retic haja lura extendì l’exposiziun cun il davos tschientaner. Il resultat pon ins contemplar a partir dals 27 d’avrigl 2024 en divers locals dal Museum Retic. L’exposiziun fa in viadi tras l’istorgia cronologica dals bogns en il Grischun. Viadi da bogns en quatter locals Ils bogns en il Grischun han tenor Silvia Conzett in’istorgia fitg interessanta e bler n’è betg enconuschent: «Ils blers na san p.ex. betg quant veglia che la cultura da far bogns è.» Il gir en il Museum Retic cumenza tar la tschiffada d’ina funtauna da San Murezzan. Quella deriva dal temp da bronz, pia da 1400 onns avant Cristus. En quel local datti sper il model da la tschiffada tranter auter er in bigl fabritgà aposta per l’exposiziun ed infurmaziuns davart mitus, ditgas e legendas en connex cun funtaunas, flums e bigls. En il proxim local vegn fatg in excurs en la perscrutaziun e la medischina. La curatura ha explitgà: «L’emprim crajevan ins en forzas surnatiralas. Pli tard ha la scienza lura pudì examinar las auas adina meglier.» En quest local ves’ins il svilup da la perscrutaziun e da la medischina a maun da divers objects exposts. Uschia datti p.ex. diversas bogneras da lain e da metal ed era buttigliettas cun differentas auas per curas da baiver, divers cudeschs ed extracts da lavurs scientificas. Ins vegn a savair ina pluna davart la tradiziun da cura da bogns en il Grischun. Uschia ha il Museum Retic era rimnà tablas e placats da reclama da lieus da cura, sco p.ex. da Tarasp u da Passugg. En cumbinaziun cun auters objects, sco in mantel da far bogn dal Bogn Engiadina raquintan quellas l’istorgia dals lieus da cura. En l’ultim local vegnan tractadas diversas tematicas davart ils bogns: Ina tematica è l’igiena che vegn preschentada cun mussar objects per sa lavar da pli baud. In’autra tematica èn ils bogns da sport ed il wellness cun in chantun che preschenta vegls vestgids da bogn, gardarobas ed era giascheras: «Nus vulevan ch’ins possia star lasura sco durant far wellness», uschia la curatura. In chantun cun bleras funtaunas La cultura da bogns en il Grischun è sa midada en il decurs dals tschientaners e dals onns. Ils motivs èn tenor Silvia Conzett sco en bleras autras tematicas ils eveniments istorics en il chantun che han influenzà ils bogns, sco p.ex. las guerras mundialas, il progress medicinal u meglras vias e la Viafier retica. Bunamain tut il chantun è represchentà en l’exposiziun. Lieus impurtant sajan, sco che la curatura ha ditg, tranter auter Scuol e Tarasp che han var 20 funtaunas, San Murezzan, Val, Andeer u Bravuogn. Ma er il Partenz saja ina regiun impurtanta: «Fideris aveva il pli grond bogn ch’era internaziunalmain il pli impurtant.» Da declerar saja quai cun la geologia: Praticamain en tut il Grischun datti territoris cun bleras funtaunas. L’exposiziun speziala «Funtauna dal bainesser. Istorgia dals bogns en il Grischun» po vegnir visitada dals 27 d’avrigl fin ils 15 da settember 2024 en il Museum Retic a Cuira. Quest venderdi saira ha lieu la vernissascha a las 18.00. Bogneras veglias sco perditgas istoricas Il chantun Grischun è in lieu cun ina pluna funtaunas e cun ina lunga istorgia dals bogns. Il Museum Retic a Cuira mussa uss ina nova exposiziun speziala cun il num «Funtauna dal bainesser. Istorgia dals bogns en il Grischun». En quatter locals pon ins far il viadi tras questa istorgia. Bogneras veglias da lain e metal (guarda foto), in model da la pli veglia tschiffada d’ina funtauna, vestgids da bogn e placats da reclama èn in pèr dals objects exposts che raquintan questa istorgia. (fmr/aj) La directura dal Museum Retic, Andrea Kauer Loens (a san.) e la curatura da l’exposiziun, Silvia Conzett han infurmà las medias gievgia passada davart lur nova exposiziun speziala. Sis gardarobas èn emplenidas cun divers objects che han in connex cun l’istoriga dals bogns. En in chantun vegnan preschentads divers vestgids da bogn ch’èn era perditgas da l’istorgia dals bogns. Diversas bogneras sco perditgas per l'istorgia dals bogns. Placats da reclama or da tut il chantun illustreschan il temp da la cura da bogns. Placats da reclama or da tut il chantun illustreschan il temp da la cura da bogns.

Mesemna, l’emprim da matg, entschaiva la stagiun da pestga en pli u main tut las regiuns dal chantun Grischun e cun quai il temp desiderà da pestgadras e pestgaders. Ma ellas ed els daventan adina pli paucs, surtut quels ch’acquistan la patenta annuala. Quai ha plirs motivs, tranter auter la digren da peschs ils ultims onns. La FMR ha discurrì cun la manadra da partiziun pestga da l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, Laetitia Wilkins, davart la pestga ed ils motivs pertge che la populaziun da peschs patescha. Il chantun Grischun è ritgs da flums e lais. Els èn lieus da recreaziun, ma er da pestga. Ma las frequenzas da pestgadras e pestgaders a la riva da las auas sa reducescha dapi onns. L’onn 2002 ha il chantun Grischun vendì 5162 patentas annualas, l’onn passà 3979. S’augmentà considerablamain è percunter il dumber da patentas dal di. L’onn passà èn vegnidas registradas 5179 patentas dal di. Quai è diesch giadas dapli ch’avant 20 onns. Che la pestga ha pers in pau da si’attractivitad po vegnir attribuì tranter auter a la populaziun da peschs ch’è sa reducida surtut en ils flums. Il success da pestga è sa diminuì. La manadra da la partiziun pestga da l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, Laetitia Wilkins, analisescha la situaziun en l’intervista cun la FMR. FMR: Laetitia Wilkins, cura essas Vus stada la davosa giada sper l’aua ed alla pestga e tge muntan auas e creatiras ell’aua per Vus? Laetitia Wilkins: Ussa che Vus dumandais, ma dat en egl ch’jau sun bunamain mintga di sper l’aua, dapi che jau sun turnada en Svizra (mira box). Quai era surtut sper il Rain Anteriur, en il Friewis ed en las ognas da Mastrils. Dacurt hai jau era scuvert la Plessur – in flum fitg spectacular. E lura natiralmain savens a Cahuons ed al Rein da Sumvitg che ha dapi Nadal adina manà aua. Quai èn tut lieus da forza spezials per mai. Pestgà hai jau la davosa giada en il Lai da Segl cun mes team. Là avain nus pestgà en il glatsch. Ma jau n’hai piglià nagut. Sch’jau legel ils rapports e las statisticas dals ultims onns da l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, constatesch jau ch’i na va betg bain cun la pestga en il Grischun. Constat quest’impressiun? I dependa co ch’ins definescha la pestga. Dapi l’onn 2002 avain nus ina diminuziun dals peschs che vegnan pigliads. Quai pertutga tut las auas, tut las auas currentas e tut ils lais. Sch’ins guarda quest trend sur 20 onns, lura pon ins constatar ina leva stabilisaziun dals peschs en las auas currentas sin in nivel fitg bass. Quai vala era per ils lais da la val. Las pli grondas reducziuns vesain nus en lais d’accumulaziun. Là è il dumber da peschs pigliads perfin sut il trend. En ils lais da muntogna è il dumber da peschs pigliads s’augmentà. Tgenins èn ils motivs che las pestgadras ed ils pestgaders piglian adina pli paucs peschs? Tenor la statistica èn quai stads l’onn 2004 var 220 000 peschs en tut il chantun, 2022 anc radund 72 800. Persuenter datti blers motivs che rinforzan schizunt anc in l’auter, sco per exempel ils effects secundars negativs da l’utilisaziun da la forza idraulica sco aua andetga, memia pauca aua restanta ed impediments da viandar per ils peschs. Lura er eveniments extrems sco bovas u lungas fasas sitgas, perdita da spazi da viver ed en intginas regiuns era l’influenza d’animals da rapina, tranter auter utschels, u dals carstgauns. Era nossas prescripziuns da pestga per proteger las populaziuns da peschs chaschunan ch’il dumber da peschs pigliads sa reducescha, per exempel sin fundament da las limitas dal di u da la pestga annuala. In exempel è la populaziun da las litschalas en l’Engiadin’Ota: Il dumber da peschs pigliads è sa reducì marcant ils davos onns. Tge èn ils motivs? Per eruir ils motivs exacts avain nus laschà far in studi. Il studi ha mussà ch’i sa tracta cunzunt d’in squitsch da pestga selectiv e d’ina perdita da spazi da viver en ils auals laterals da l’En. Plinavant sa mussa er ch’il quantum d’aua variescha fitg ed influenzescha uschia la litschala. Perquai avain nus introducì disposiziuns spezialas per la pestga da las litschalas en l’Engiadin’Ota. Quellas van en vigur a partir dal 1. da matg 2024. Uschia è la stagiun da pestga vegnida spustada sin ils 15 da zercladur fin la fin da settember. I dastgan vegnir pigliadas mo pli diesch litschalas per pestgadra e pestgader. Plinavant è l’estga natirala cun paucas excepziuns scumandada. Tge fa l’uffizi per dar cuntrapais e per render la pestga puspè pli attractiva? Nus empruvain da proteger e mantegnair ils effectivs uschè bain sco pussaivel. I na sa tracta fitg savens betg da la protecziun dals peschs, mabain da la protecziun dals spazis da viver. Ils peschs pon surviver sulettamain, sche lur spazi da viver è avant maun. Perquai empruvain nus da proteger e restabilir lur spazi da viver. La pestga en il Grischun è anc adina fitg attractiva. La finamira è betg da pigliar uschè blers peschs sco pussaivel, mabain da passentar intginas bellas uras en la natira e da sfidar ils peschs. Quai è anc adina pussaivel. Tge rolla giogan en quest connex la midada dal clima, malsognas u er l’irun grisch ed il cormoran? Tut quai èn facturs da stress che pon influenzar negativ la populaziun da peschs en il Grischun. Spezialmain difficil daventi, sche plirs da quels facturs han in effect. Al Rain Anteriur ha lieu in’examinaziun da l’effectiv da peschs tras l’Institut Hydra da Constanza. Tge spetgais Vus da quest studi? Las statisticas da pestga sulettas na reflecteschan betg la situaziun d’ina populaziun da peschs. Per quest motiv duvrain nus registraziuns cumplettas da tut las vegliadetgnas dals peschs en in traject dal flum. Sper questas enconuschientschas davart l’effectiv dals peschs vegnin nus era a savair, schebain ina frega natirala ha lieu e sche quels peschs giuvens selvadis survivan. Ultra da quai sa tracti da quantifitgar la qualitad dal Rain Anteriur sco spazi da viver per ils peschs. Quai vul dir da constatar sch’i ha avunda spazis da viver e nutriment per ils peschs. Questas enconuschientschas èn impurtantas per nus per decider, sche sanaziuns custaivlas en il spazi da las auas fan senn. Ils ultims onns èn vegnidas realisadas bleras revitalisaziuns da flums en il Grischun. Quant effectivas èn questas mesiras e co reusseschi da dar dapli vita a questas auas en l’avegnir? En il cas da revitalisaziuns da flums sa tracti surtut da restabilir la funcziun natirala d’in traject d’auas surbajegià. Latiers tutga ina varietad da structura minimala, la colliaziun da spazis da viver, da l’entretschament adequat e d’in transport natiral da gera. Auas revitalisadas augmentan la biodiversitad e pussibiliteschan ina gronda resilienza e forza da nettegiar. En cumbinaziun cun la sanaziun dals effects secundars negativs da la forza idraulica han revitalisaziuns da flums in enorm potenzial per il restabiliment dals effectivs dals peschs. En l’entira Svizra duessan vegnir revitalisads trajects da flum cun ina lunghezza totala da radund 4000 km. 156 km èn gia revitalisads. Cun questas stentas essan nus anc in pau a l’entschatta. Ma la planisaziun da quests projects è fitg interessanta e motivanta. Il dumber da patentas da stagiun vendidas sa reducescha dapi plirs onns. Co po e vul l’uffizi frenar questa tendenza? S’augmentà è percunter il dumber da patentas dal di. Co declerais Vus quest fenomen? La tendenza generala pertutgant las patentas è relativamain stabila. I constat ch’il dumber da patentas annualas è sa reducì e che la cumpra da patentas dal di è s’augmentada fermamain. Sur tut ora è il trend anc adina levamain positiv. Forsa datti il mument ina midada da la tenuta dals pestgaders: Pli gugent pestgar spontanamain in di e cumprar ina patenta dal di enstagl d’investir en ina patenta per l’entir onn. Forsa ha la glieud gì ils ultims onns damain temp per ir a pestgar. L’intervista è vegnida fatga a scrit. La biologa Laetitia Wilkins (39) abitescha a Trimmis, è maridada e mamma da dus uffants. Da professiun è ella biologa. Ella ha fatg la matura a la scola claustrala a Mustér. Silsuenter il bachelor en biologia a l’Universitad da Berna, il master en biologia d’evoluziun a l’Universitad da Stockholm en Svezia. Suandada è la lavur da doctorat a l’Universitad da Losanna; perscrutaziun a l’Universitad da Berkeley e l’Universitad da Davis en California en ils Stadis Unids da l’America, sco er a l’Institut da perscrutaziun Smithsonian Tropical a Panama. Ella è stada manadra da gruppas da perscrutaziun a l’Institut Max Planck a Bremen en Germania. Dapi l’entschatta da quest onn è Laetitia Wilkins manadra da la partiziun pestga tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun. (fmr/hh) Ils peschs èn sut squitsch La populaziun dals peschs en il Grischun è sut squitsch. Per la manadra da la partiziun pestga tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, Laetitia Wilkins, èn surtut buns spazis da viver ina premissa fundamentala per bunas populaziuns da peschs. Hans Huonder/FMR Sco quai che Laetita Wilkins ha ditg en in’intervista cun la FMR, pon revitalisaziuns attribuir a meglieras cundiziuns da viver per ils peschs: «En il cas da revitalisaziuns da flums sa tracti surtut da restabilir la funcziun natirala d’in traject d’auas surbajegià. Latiers tutga ina varietad da structura minimala, la colliaziun da spazis da viver, da l’entretschament adequat e d’in transport natiral da gera. Auas revitalisadas augmentan la biodiversitad e pussibiliteschan ina gronda resilienza e forza da nettegiar.» Dapi l’onn 2002 sa reducescha il dumber da peschs pigliads en las auas dal chantun Grischun. Plirs motivs attribueschan latiers, probablamain sa tractì dad ina cumulaziun da differents. Tenor la manadra da la partiziun da pestga tar l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun, pertutga la sminuziun tut las auas currentas e tut ils lais: «Sch’ins guarda quest trend sur 20 onns, lura pon ins constatar ina leva stabilisaziun dals peschs en las auas currentas sin in nivel fitg bass. Las pli grondas reducziuns vesain nus en lais d’accumulaziun.» «Auas revitalisadas augmentan la biodiversitad.» Laetitia Wilkins, manadra da la partiziun pestga da l’Uffizi da chatscha e pestga dal chantun Grischun

En il sectur da l’access a l’autostrada Cuira sid sin l’A13 vegn sanada la cuvrida. Sco quai che l’Uffizi federal da vias scriva en ina communicaziun, succeda quai en etappas. Ultra da quai vegnan fatgas lavurs vi da las saivs directivas e vi dals mirs e la segunda part dal sutpassada Sommerau vegn sanada. En quest connex vegnan allontanads e construids da nov dus pilasters dal sutpassadi. Las lavurs cumenzan oz, glindesdi e duran previsiblamain fin l’october. Durant il temp da construcziun vegn il traffic manà sur la A13 per part auter che usità. Temporarmain vegnan ils vials restrenschids ed en il sectur da plazzals reducidas las sveltezzas. Er a l’access e la sortida vegni a dar impediments durant il temp da construcziun. La via Sommerau vegn serrada durant pliras notgs ed il traffic vegn svià sur la via Rossboden. (cdm/fmr)

A sco aua, B sco buccadina, C sco cuera: Per il cumenzament da la pestga grischuna ha la redacziun da la FMR rimnà per mintga bustab da l’ABC in chavazzin «pli u main» serius en connex cun la pestga. Aua: Dovra il pesch per viver. Buccadina da pesch frittada: Els gustan cunzunt cun sosa da tartar. Cuera da peschs: Là vegnan tratg si peschs. District da pestga: En il Grischun datti set da quels. Effectiv da peschs: Quel sa reducescha en in cuntin. Fregarella cun feglia opposta: La planta en l’aua che sumeglia in pau al skelet dal pesch. Giuvenils: A partir da 14 onns pon giuvenilas e giuvenils ir persuls a pestgar. Huchen: Uschia numn’ins per tudestg il salmun dal Danubi, in pesch fitg periclità ch’i dat tranter auter en Germania, Austria u Slovachia. In detg caliber: Locuziun rumantscha per «ein grosser Fisch». Jerkbait: Estgas artifizialas che guardan ora sco peschins e che pestgaders e pestgadras dovran gugent per pestgar glischuns, sanders e pertgas. KFVGR: La scursaniziun da la Federaziun chantunala dals pestgaders grischuns. Litgiva: Il pesch il pli derasà en il chantun Grischun. Mustga: Pestgar cun la mustga è ina metoda da pestgar. Nudaglia: L’uschenumnada «Flosse». Overa da pesch: Ils ovs dals peschs. Petri: Patrun pajaun dals pestgaders. Quota da pestgar: L’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun registrescha quotas da preda, quotas dals effectivs da peschs u da las lubientschas. Rests: Avant che mangiar in pesch fissi recumandà allontanar quels. Salmun: En Svizra è el mort ora avant radund 70 onns. Territori da pestga: Il Lai da Palpuogna, la Ruinaulta u il Rain Posteriur, els tutgan tar ils bels territoris da pestga. Utensil: Da quels dovri differents per ir a pestgar. Verm: In’estga natirala. Wobbler: In’estga artifiziala. X-zanua: X-zanua sto mia lantscha bain esser! Jau l’aveva deponì garantì l’atun passà en il dretg lieu. Youtube: Funtauna cun massa videos da demo per pestgaders e pestgadras. Zooplancton: In animalet per peschs. Wobblers datti en differentas grondezzas e colurs.

Ch’insatge è insaco auter hai jau remartgà avant in pèr emnas durant ina sesida da zoom. Nus eran vi da discutar ideas per in project e suenter in tschert temp ha mes visavi envidà tut casualmain ina cigaretta. Jau al hai observà ed en mes chau è tuttenina cumparì in «oh!». Pia in «oh!» en scrittira cursiva. E durant las suandantas minutas hai jau mo pli pudì ma concentrar sin la moda co ch’el tegneva la cigaretta tranter dus dets e co che quella pendeva vi da ses lefs, durant ch’el aveva da tippar insatge sin ses laptop. Tge diavel? – hai jau pensà. Quai n’è ussa toch betg uschè hot, ni? Tge na constat betg cun mai? Jau na sun betg pli in teenie gizzischem da 16 onns che stat sin badboys, jau hai 32 onns, sun mamma da dus uffants e stun cun omadus pes en la vita. E tuttina ses jau durant in zoom-call tuttenina là cun puls aut e vistas cotschnas, mo perquai che mes visavi ha envidà ina cigaretta? Okay, to be fair, l’accent englais n’ha era betg grad gidà a padimar... Jau sun simplamain anglofila. Ma please. Igl è tuttina simplamain penibel. La saira suenter il zoom, cura ch’ils uffants eran en letg, s’ha mes partenari bittà en las chautschas da velo per far sia obligata runda sin il trainer da rollas. E sorry, jau sai, i na dat atgnamain nagut main sexy che chautschas da velo, ma immediat è el puspè stà qua, il «oh!» en scrittira cursiva. Are you kidding me? Betg da crair. Jau seseva pia sin il sofa ed hai empruvà da ma concentrar sin mes cudesch fin che mes char haja finalmain terminà si’ura da trenament. Jau hai anc lubì ad el dad ir a far la duscha, ma lura eri propi nairas uras ... La notg sun jau lura vegnida nanavant pervi dad ina stoda stratga da la vart dretga da mia batschida. In curt sguard sin il chalender e tuttenina ha tut fatg senn. L’ov è siglì. Jau sun amez il ciclus, mes dis fritgaivels, e mes corp ha evidentamain il sentiment ch’i saja temp da puspè far in pop. Seriously? Sche jau avess suenter mias quaidas sin badboys cun cigarettas anc duvrà in ulteriur mussament per il fatg che mes corp na sa evidentamain betg tge ch’è bun per mai, lura fiss quai stada la cumprova. Jau na sai betg, sch’igl ha da far cun la vegliadetgna, cun il corp che sa mida, ni cun l’experientscha che crescha, ma durant las emnas suandantas hai jau adina puspè remartgà tge influenza ch’il ciclus para tuttenina dad avair sin mai. Pli baud n’era quai bain betg uschia? Ni n’hai jau simplamain betg remartgà l’influenza? Jau hai fin ussa adina gì il sentiment ch’il discurs sur da las lunas e l’influenza dal ciclus saja surfatg. Cler, era jau aveva mintgatant mal durant la perioda e lura nauscha luna, ma sentir l’ovulaziun? Sa sentir durant tscherts dis total down e durant tscherts dis plain energia e quai pervia dal ciclus? Quai n’enconuscheva jau fin ussa simplamain betg da mai. E tuttina èsi er stà in pau quietant da vesair che la cigaretta en bucca da mes visavi, durant la sesida in’emna pli tard, n’aveva betg approximativamain il medem effect sin mai. Ed insaco èsi era stà in pau trist. Cura ch’i gieva pia per far giu il proxim termin da zoomar hai jau pensà vi dal «oh!» cursiv en mes chau e proponì in termin en trais emnas. In glindesdi. Quai è numnadamain il di, cura che mes char fa per il solit ses trenament da velo la saira. Perquai ch’ins n’è mai memia veglia per emprender tschertas chaussas sur da sasezza e da l’agen corp. Viola Cadruvi è ina Rumantscha da la Bassa. Mintgatant scriva ella texts, mintgatant instruescha ella scolaras e scolars, mintgatant docescha ella a l’Universitad e mintgatant legia ella avant a ses uffants. Ma bunamain adina traffitgescha ella cun bustabs. Viola Cadruvi è ina Rumantscha da la Bassa. Mintgatant scriva ella texts, mintgatant instruescha ella scolaras e scolars, mintgatant docescha ella a l’Universitad e mintgatant legia ella avant a ses uffants. Ma bunamain adina traffitgescha ella cun bustabs.

Las lingias grassas e finas dal mais avrigl 2024 Ella vegn festivada, commemorada, raquintada, recapitulada, valitada, malduvrada e perfin sfalsifitgada – l’istorgia. Noss mintgadi è plain cun noss passà, cun noss’istorgia. Uschia è era il mais d’avrigl 2024 stà detg «istoric». In mument istoric hai dà per exempel per la claustra da Mustér. Suenter prest 30 onns è puspè vegnì ordinà in pader sursilvan: pader Murezi Casanova da Cumbel. A la FMR ha el tradì che la decisiun d’entrar en claustra haja el tratg suenter il servetsch militar, lura saja «la damonda suenter il senn dalla veta vegnida adina pli presenta». Insumma, i dat numerus umens giuvens che sa tschentan durant ils exercizis militars dumondas fundamentalas davart il «senn». Perquai èsi atgnamain da star stut, pertge che las claustras na vegnan betg inundadas cun novizs che vegnan direct or da las scolas da recruta. Dimensiuns istoricas hai dà quest avrigl cun ina bova en Engiadin’Ota. Passa in milliun meters cubics crappa e glera èn sa derschids sur ina lunghezza da 5,6 km tras la Val Roseg. Igl è ina devastaziun enorma che n’ha per gronda fortuna betg custà la vita ad alpinists/as. Las medias da l’entira Svizra han rapportà da la bova immensa ch’è cumparegliabla cun quella da Bondo da l’onn 2017. Ma dapertut hai gì num che la crappa saja vegnida giu dal Piz Scerscen. Quai è be mez vair. Tenor las indicaziuns precisas dal Club alpin svizzer (CAS) è la bova sa distatgada al Piz Umur, in piz davant il Piz Scerscen. Geabain, Vus avais udì endretg, il Piz Umur ha propi num uschia – e tenor il Cudesch da nums retics deriva quel num propi dad «umor», cun la remartga: «Typischer Bergsteigername». Ma als alpinists è probabel passà il rir cun vesair ils maletgs dals 14 d’avrigl al Piz Umur. Avant detg exact in onn avevi dà ina midada «istorica» a Zuoz – la participaziun da las mattas al Chalandamarz. Ussa pon quellas era schluppar la giaischla e participar al chant. Entant vegn l’entira istorgia (mediala) bunamain ora per las ureglias als Zuozinghers ed a las Zuozingras. Perquai volvani il moni! Ussa sa sviluppa Zuoz ad ina vischnanca avantgardistica en dumondas d’egualitad. Dacurt ha la radunanza communala numnadamain approvà plirs credits, tranter auter era in import per installar novas tualettas publicas en il center dal vitg. Il novum: igl èn «tualettas da gender», vul dir ch’ellas pon vegnir duvradas da dunnas e dad umens. En sasez èsi gea logic: Tgi che chanta ensemen e tgi che schloppa ensemen la giaischla, po era ir ensemen sin tualetta. Forsa betg gist al medem mument, ma silmain ina suenter l’auter. La regenza grischuna va en l’offensiva cun ils projects da sviament a Sta. Maria, Susch e cun dus projects tranter Silvaplauna e Malögia. Tut quels projects èn atgnamain gia en discussiun dapi blers onns. A Sta. Maria eran gia pronts ils baggers avant intgins onns per entschaiver cun las lavurs. Ma lura han recurs, sentenzias e novas examinaziuns retardà e puspè bloccà il project. La regenza ha ussa dà a tuts trais projects engiadinais in proxim stausch, cun «instradar las proceduras dal plan directiv per ils sviaments». Quai tuna fitg tecnic-administrativ e vul simplamain dir il suandant: «La regenta ed ils regents actuals n’èn betg pli en uffizi cura ch’igl è da tagliar il bindel cotschen.» U cun auters pleds: Nagin da la regenza actuala na vegn eternisà en ils cudeschs d’istorgia. En l’istorgia rumantscha n’hai probabel anc mai dà ina dunna ch’ha fatg uschè svelt e ferm carriera en las medias svizras, enfin en las sferas dal topmanagement. Ladina Heimgartner (44) è stada directura dad RTR, vicedirectura da la SRG SSR ed ella è ussa tar la chasa da medias Ringier «Head Media Ringier AG» e «CEO Ringier Medien Schweiz». Il davos temp è ella era stada en discussiun sco pussaivla candidata per il post sco futura directura da la SRG SSR. En in’intervista cun la FMR ha Ladina Heimgartner dentant snegà d’avair mustgas per quel uffizi. Ella ha declerà da giudair la lavur en il mund medial, perquai ch’ins possia emprender bler ed esser en contact cun blera glieud ch’èn «per il solit persunas intelligentas». Interessant èn ils trais pledins «per il solit». Poi esser che l’intelligenza saja «per il solit» pli auta tar Ringier che tar la SRG SSR? A Laax vegnan demontads actualmain tut ils 20 masts d’auta tensiun enturn il vitg. L’interpresa Repower ha numnadamain transferì sut terra sia lingia electrica – e la vischnanca da Laax ha pajà 10 % da questa «sutterrada». Perquai ha era il president communal da Laax, Franz Gschwend, rendì onur a la «runcada» uffiziala dals davos masts. En quell’occasiun ha el ditg ch’il «maletg dalla cuntrada daventa pli bials» e ch’i saja per Laax impurtant da «porscher in maletg intact a ses hosps da vacanzas». Insumma, per fortuna ha Laax fatg ils davos onns ils pass necessaris per cumpensar la perdita da 20 masts electrics: Dapi trais onns vegn il vitg embellì dals «masts» da la pli lunga senda da tschimas dal mund. La durada da set onns vala savens sco perioda «biblica», per betg dir «istorica». Exact uschè ditg, dapi set onns, è serrada la senda enferrada al Piz Mitgel en Surses. La raschun: ina da las sendas principalas per vegnir aval n’era betg pli segira causa crappa lucca. Ussa para però il guid da muntogna Geni Ballat – ch’è era la persuna responsabla da la vischnanca per la senda enferrada – dad avair chattà ina nova ruta sut il Piz Mitgel, ina varianta pli segira. La vischnanca da Surses examinescha perquai da puspè avrir la senda detg famusa, inclusiv la nova varianta per descender. Ma per esser onest na faschess la nova senda gnanc da basegn. – Aval vegnan tuts. Sa chapescha han entschet pir da dretg quest mais las festivitads per commemorar l’istorgia da 600 onns Lia Grischa e 500 onns Stadi liber Trais Lias. Talas festas ristgan mintgatant da crudar en laudavaglias per l’agen stadi, las atgnas lias e l’atgna istorgia. Perquai saja plazzada qua la dumonda in pau provocativa: Tgi sa, sch’il Grischun vegn a commemorar l’onn 2047 il giubileum da 250 onns dapi la perdita da la regiun subdita Vuclina? Bainchapì, l’onn 1797 avevan las Trais Lias pers – cun in sulet decret da Napoleun e per atgna culpa – ina populaziun da 90 000 persunas, vul dir dapli glieud che tut las abitantas ed abitants en il «liber Grischun». Insumma, causa la midada dal clima e las diversas bovas sin il cunfin cun la Vuclina, datti dal 2047 lura sobiso vista libra vers sid. E gea, igl ha dà quest mais anc blers auters chavazzins «istorics» ch’i valess la paina da menziunar: Banca Chantunala, Peter Fanconi, post da cussegliaziun LGBT+, gudogn Repower, SanaSurselva, l’aura d’avrigl … – ma apunta, l’avrigl 2024 è ussa definitivamain istorgia. In mais da pais Tgeninas èn stadas las lingias grassas e finas dal mais passà en Rumantschia, en il Grischun ed insumma? Quai sa dumonda la redacziun da la FMR mintga fin dal mais. Tge paisa e tge paisa mo in zichel? «In mais da pais» lascha repassar schabetgs, dat ina survista casuala e commentescha quai era cun in surrir. Il Bregagliot rumantsch Jon Bischoff illustrescha il «Mais da pais» mintgamai cun in schurnal grafic. Il "davos viadi" da l'anteriur uvestg Vitus Huonder.

Il luf è senza dubi l’animal il pli bain surveglià e dumbrà en il Grischun. E perquai cumpara el era mintga trais mais prominentamain en il «Rapport da quartal davart ils animals da rapina». Quest glindesdi ha l'Uffizi da chatscha e pestga preschentà il nov rapport cun las cifras actualas da lufs e trieps. La FMR respunda inqual dumonda en connex cun il luf. Els vegnan regularmain, sco l’amen en baselgia. Dapi l’onn 2022 preschenta il chantun Grischun mintga trais mais in «Rapport da quartal davart ils animals da rapina». Quels rapports cumpiglian bain era singuls chapitels e cifras davart ils urs ed ils luf-tschervers. Ma principalmain vai en ils rapports per il luf, l’animal che dat rumpatesta en Svizra dapi exact 13 onns. Il 2011 era numnadamain immigrà in pèrin da lufs nà dal Vallais enfin sin il Calanda, al nord da Cuira. Ed entant datti en il Grischun 11 trieps. Quest glindesdi è cumparì il pli actual «Rapport da quartal davart ils animals da rapina». La FMR declera intginas cifras e svilups or dal rapport, cun explicaziuns dad Arno Puorger, il collavuratur academic Animals da rapina gronds. L’entschatta da l’onn aveva il chantun anc annunzià d’avair sajettà 20 lufs en il rom da la regulaziun 2023/24. Tenor il rapport actual èsi 21 lufs. Tar quest ulteriur animal schluppettà sa tracti dad in luf dal triep da Stagias (sisum la Surselva), sco che Arno Puorger declera sin dumonda. Quel luf è vegnì sajettà als 14 da favrer 2024 – e quai anc en il rom da l’emprima disposiziun da sajettar, vul dir cun la lubientscha federala da l’avust 2023. Tranteren avevi gea dà la lubientscha federala d’insumma eliminar quest triep da Stagias, quai ch’è dentant vegnì franà tras in recurs. Quants lufs e trieps datti insumma en il Grischun? Anc il november 2023 – en in referat a Cuira – aveva Arno Puorger discurrì da var 130 lufs ed ina buna dunsaina trieps en il Grischun. Entant è el in zic pli precaut cun cifras precisas. Gnanc la cifra da 91 exemplars, numnada sin la pagina d’internet dal chantun Grischun (www.luf.gr.ch) ed en il rapport annual 2023 da l’Uffizi da chatscha e pestga, na vuless Arno Puorger confermar. «Igl è simplamain grev da communitgar ina cifra. Per l’ina èn ussa vegnids eliminads intgins animals e lura naschan las proximas emnas ils proxims luffins. Perquai na numnel jau pli gugent nagina cifra.» Tar ils trieps discurra ussa il chantun Grischun dad 11 trieps. Ils anteriurs trieps dal Wannaspitz e dal Beverin na quinta il chantun atgnamain betg pli sco «trieps». Il rapport actual menziuna tranter auter sut «eveniments spezials» ch’in luf haja stuì vegnir spaventà a Zernez perquai ch’el era s’allontanà mo plaunsieu da dus viandants. E sco segund «eveniment spezial» vegn nudà en il rapport che en la regiun da Valsot haja in luf traversà la val e saja passà sper chasas vi. Co sa laschan declerar quests «eveniments»? En la regiun Engiadina Bassa/Val Müstair èn ils lufs ussa vegnids stabels, surtut cun il nov triep dal Fuorn. Quel sa mova surtut tranter Zernez, Lavin e la Val Müstair. Dasperas hai dà durant l’emprim quartal 2024 er anc observaziuns e cumprovas en l’Engiadina – cumprovas dad almain dus ulteriurs lufs. Co èn damai da declerar ils «eveniments spezials» en vischinanzas dad abitadis? – Qua datti tenor Arno Puorger duas explicaziuns: «Per l’ina èn quests novs lufs vi da tschertgar lur spazi da viver, els recognosceschan lur nov territori. E da l’autra vart è forsa er la populaziun anc main disada cun la preschientscha dal luf ed annunzia pli spert talas observaziuns.» L’expert remartga che p.ex. da la Surselva, nua ch’il luf è gia dapi onns preschent, dettia en il fratemp damain annunzias. Il rapport da quartal menziuna ch’i n’haja dà ils emprims mais dal 2024 gnanc in stgarp d’animals da niz. Quai è segir d’attribuir a la stagiun d’enviern cun damain u nagina pasculaziun en il liber? Sa chapescha n’èn ils mais da schaner fin mars betg gist ina perioda cun pasculaziun cumina ubain per l’alpegiaziun. Schegea che Arno Puorger menziuna ch’igl haja dà ils onns avant en las vals dal sid – en Bregaglia ed en Mesolcina – era gia da quest temp singuls stgarps. Il collavuratur academic conferma però envers la FMR ch’igl haja dà durant l’entir onn passà 2023 bler damain stgarps che l’onn avant. «Il 2022 avevan nus il dubel stgarps en cumparegliaziun cun l’onn passà.» Las cifras exactas èn 517 animals da niz per il 2022 encunter 269 animals da niz per il 2023. La gronda part da quels animals da niz stgarpads (radund 97 %) eran nursas. Tge èn las raschuns ch’igl ha dà damain stgarps? Las mesiras per proteger las muntaneras u plitost la eliminaziun da singuls lufs? Arno Puorger vesa qua gist in entir mix da raschuns: «Nus avevan p.ex. in’alp da nursas, l’Alp Curciusa, ch’aveva gì dal 2022 fitg blers stgarps, uschia che l’alp n’è in onn pli tard betg pli vegnida chargiada cun passa 1000 animals.» Ultra da quai haja dà singulas intervenziuns en trieps u eliminaziuns da lufs al Beverin ed al Wannaspitz, uschia che er là è la cifra da stgarps perquai pli bassa. I dat damai alps u regiuns, nua che las circumstanzas èn sa midadas per uschedir «en favur» da las nursas. Quant ferm che las mesiras da protecziun (p.ex. cun saivs, chauns) hajan contribuì a damain stgarps na sa laschia al mument betg anc respunder, uschia Arno Puorger: «Perquai ans mancan simplamain datas exactas ed observaziuns sur plirs onns.» Rapports ed ulteriurs detagls en connex cun la preschientscha e la regulaziun da lufs ed auters animals da rapina èn da chattar sin la pagina: www.luf.gr.ch.

Tschel di ma sun jau occupada dal temp, da l’ir dals onns e dals dinosaurs. Quels enconuschain nus in pau; mintgatant ma sent era jau sco in dinosaur, ma quai è in auter tema. Ils dinosaurs per propi han vivì durant ina lunga perioda sin quest mund, fin ch’els èn tuttenina svanids. Per illustrar: Sche nus ans imaginain il svilup da la terra en il decurs dad in sulet di da 24 uras, lura èn ils dinosaurs cumparids vers las 22.40 sin la terra. Pir las 22.40! Els han lura existì fin las 23.25. Tge han els fatg en strusch in’ura? Els èn sa sviluppads, han maglià erva e plantas e per part in l’auter, tranteren hai dà ina u duas catastrofas natiralas, ils ins èn svanids, novs èn vegnids. Ma tuttina: durant grosso modo 169 milliuns onns hai dà quels schanis. In dals pli vegls dinosaurs è l’eoraptor, in dinosaur circa uschè grond sco in chaun. Ma quel n’è betg uschè enconuschent. Pli prominent è il diplodocus ch’è cumparì in pau pli tard sin questa terra. Quai è quel dinosaur grond cun il chau pitschnin, il culiez lunghezza e la cua anc pli lunga. Vus l’avais segir era gia vesì en cudeschs u films. Ensemen cun il stegosaur (quel cun la cresta da plattas sin il dies) ha il diplodocus vivì durant l’èra dals dinosaurs in pau permez en, fin ch’els dus èn morts ora cun autras spezias. Quai è stà avant bundant 145 milliuns onns. Però lura n’era quest’ura dals dinosaurs anc betg a fin. Uss èsi pli u main las 23.12 en il di evoluziunar. Cura ch’il diplodocus ed il stegosaur han terminà lur viadi terrester, n’era anc gnanc cumparì in auter dinosaur famus: il tiranosaur rex. Quest predatur cun la bratscha minuscula ed il coolira num «t-rex» ha vivì e tirannisà ses condinosaurs durant «be» circa 6 milliuns onns. Fin che er el è mort 66 milliuns onns avant Cristus. E lura èsi propi stà finì cun ils dinosaurs. Quai che m’ha fatg star stutta èn las distanzas da temp: Il tiranosaur è separà per passa 73 milliuns onns da ses «collega» diplodocus – ed anc ina giada tant da l’eoraptor. Cun «be» 66 milliuns onns differenza è il t-rex dentant temporalmain bler pli manaivel a noss temp! Pensai ina giada: Il tiranosaur è pli datiers da nus umans e noss gadgets tecnics che dad auters dinosaurs! Quai è bain fascinant, u betg? Forsa aveva il t-rex perquai gia sviluppà griflas adattadas per tegnair in telefonin, tgi sa? E tgi sa, quant different che l’uman dad en in pèr milliuns onns vegn ad esser da l’uman odiern? Tgi sa, quant lunsch che l’uman modern vegn anc da prolungar ses 100 – 200 000 onns d’existenza? Tgi sa, sche quai è lura anc in homo sapiens? Ma tge s’empatschar da quai? Spezias naschan e passan. Dinosaurs èn cumparids e sparids. Nagin na sponda in larmin. Il temp da glatsch è vegnì ed è entant passà. Tant meglier – e sch’i va uss in pau pli svelt: anc meglier. Animals èn vegnids chatschads ed extirpads. E lura? I va era senza. Umans èn vegnids e … Tgi s’empatscha? «Nossa» terra betg. Per lezza è l’uman magari in accident da manaschi, in incap che ha tuppamain lavagà il flot di. E quai è el vegnì da far en be trais secundas. Silvana Derungs è redactura dal Dicziunari Rumantsch Grischun, nua ch’i dat era pleds vegls, ma betg uschè vegls sco ils dinosaurs. Silvana Derungs da Cuira è redactura dal DRG e mamma.