La Marangunaria e Resgia Beer SA survain il premi d‘innovaziun 2024 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair. Infra be desch ons es dvantà our d’ün affar pitschen üna firma cun 20 collavuratuors chi prosperescha suot la marca Be Lain. Id es ün di da festa per Michi Beer e Valeria Plouda Beer e lur collavuratuors. Rapreschantantas e rapreschantants da la politica locala, da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair (EBVM) e da las medias s’han radunats a Plan da Muglin suot Ramosch ingio chi’s rechatta il lö da producziun da la Marangunaria e Resgia Beer SA. Quia es eir la plü gronda resgia in Grischun chi sa resgiar laina fich lunga. La Regiun EBVM undrescha minch’on üna firma, ün prodot o ün proget innovativ. Decisiv pro la tscherna sun originalità, persistenza e chi saja üna contribuziun al svilup regiunal. La tscherna vain fatta da la giunta dal Forum Regiun EBVM e decisa da las presidentas ed ils presidents da la regiun. Tuot la squadra da la Marangunaria e Resgia Beer SA s’allegra dal premi d’innovaziun da la Regiun EBVM. «Innovaziun es ün pled grond e suvent eir ün pled abstract, mo innovaziun illa pratcha es suvent simpla. Be Lain es exemplaric per quai», ha dit Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta da la Regiun EBVM, a chaschun da la surdatta dal premi. Chi saja natüralmaing collià cun quist nom bler daplü co «be lain». «Be Lain cumpiglia ils process da lavur, la savüda lung la chadaina da creaziun a valur – dal bös-ch schmers fin a la chasa finida», ha declerà la laudatura. Be Lain saja il resultat da bleras decisiuns da gestiun e dal curaschi da Michi Beer e Valeria Plouda Beer da surtour e da sviluppar inavant üna resgia in Engiadina Bassa. Ün’arcugnuschentscha per tuots Be Lain rapreschainta tenor la presidenta da la Regiun las valuors da la regiun: «Be Lain rinforza noss’economia ed es importanta per tuot la regiun.» Michi Beer rapreschainta la regiun eir vers inoura sco manader da la secziun fuormaziun professiunala e perfecziunamaint da la Associaziun Holzbau Schweiz. Cumanzà ha Be Lain cun tschinch collavuratuors, intant daja lavur per 20 collavuratuors, impustüt per maranguns. Els tuots d’eiran preschaints a la surdatta simbolica dal premi chi’d es dotà cun 3000 francs. «Il premi d’innovaziun significha cha nus hajan fat alch inandret per nos affar e pella regiun», ha manià Michi Beer. L’intent da la firma es tenor el da s-chaffir e mantegner plazzas da lavur, da scolar giarsuns e da s-chaffir ün augmaint da la valur illa val. «Nus vain fich bella laina in Engiadina Bassa e nus tilla resgiain sül lö e tilla dovrain eir quia», ha’l declerà. Grazcha al sustegn illa regiun A la dumonda co chi saja pussibel da s-chaffir infra cuort temp üna ditta chi prosperescha respuonda Michi Beer surriond: «Cun lavurar». Star landervia, chürar üna buna rait, collavurar illa regiun, quai sajan ils puncts centrals per avair success. Be cul sustegn da la mansteranza, dals paurs e da persunas privatas saja pussibel dad exister in üna regiun perifera. Cha laina indigena saja plü chara co laina da l’ester nu’s possa dir pauschalmaing. Qualità vegna predschada. «Lavur vaina avuonda, nus vendain per part eir giò la Bassa», ha quintà il possessur. Uschea po furnir Be Lain la laina pella nouva voliera dal Züri Zoo. «Ün motiv da surdar la lavur d’eira cha la laina da larsch vain da l’Engiadina.» Amo diversas ideas avantman Daspö tschinch ons es il sez da la firma a Ramosch. Il lö illa zona d’industria sün l’anteriur areal da la resgia Koch es tenor Michi Beer ideal. «Il cumün da Valsot sustegna fich a la mansteranza», loda l’affarist chi viva a Ftan. La gronda part da la laina deriva dal cumün da Valsot ed il cumün saja eir ün bun cliaint. «Sün quist areal esa eir pussibel da’s sviluppar inavant.» Plans ed ideas han Michi Beer e Valeria Plouda Beer amo divers, schabain cha crescher nu dess la firma plü. Las premissas pella successiun da Be Lain sun bunas: ils duos figls Beer fan il giarsunadi da marangun e da falegnam. La Marangunaria e Resgia Beer SA as rechatta a Plan da Muglin suot Ramosch. Culla nouva resgia pon ils respunsabels resgiar laina raduonda fin 15 meters lunghezza. Quai es unic in Grischun. Valeria Plouda Beer e Michi Beer culla presidenta da la Regiun EBVM, Gabriella Binkert Becchetti (da schn). Tuot la squadra da la Marangunaria e Resgia Beer SA s’allegra dal premi d’innovaziun da la Regiun EBVM. Premi d’innovaziun surdat a Be Lain Il premi d’innovaziun 2024 da la Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair es gnü surdat in venderdi saira a la Marangunaria e Resgia Beer SA a Ramosch. Culla marca Be Lain s’ha sviluppada la firma ad üna ditta cun 20 collavuratuors. Il premi d’innovaziun han survgni Michi Beer, Valeria Plouda Beer e lur squadra per rinforzar la chadaina da valur i’l affar cun laina regiunala e quai da maniera exemplarica. La ditta s-chaffischa plazzas da lavur e da giarsunadi e contribuischa ad üna economia regiunala chi viva. Pel possessur Michi Beer es il premi ün’arcugnuschentscha per la lavur da seis team ed ün signal cha la firma as rechatta sülla dretta via. El es persvas cha laina haja ün futur illa construcziun, impustüt laina da qualità. Il premi investischa la firma in ün’actività culla squadra. (fh)

Quai cun l’intelligenza artifiziala nu’m lascha simplamaing na pos. Tem eu la concurrenza? – Na propi. O forsa listess ün pa? Per savair quant bain cha ChatGPT sa vallader, til n’haja dumandà ultimamaing (in tudais-ch): «Scriva’m ün text plü lung in vallader chi cuntegna ils seguaints pleds: chantar, chanzun, chanzuns, emigrar, emigraziun, patir d’increschantüna, superar l’increschantüna, amar la patria, tuornar, viver meglder.» E quist es la resposta da ChatGPT, surtutta tala e quala cun tuot ils sbagls ortografics, grammaticals e lexicals: «In nossa bella patria, nua ch’ella sa stenda la natira, chantar chanzuns è in’arte che ha accompagnà nos gens per generaziuns. Las chanzuns, cun lur melodias e texts, portan in ellas la storia, las tradiziuns e l’amur per la terra. Ma, malgrà l’armonia da nos chants, blers giuvens han decidì d’emigrar, cercand novas schanzas e opportunitads en terras lontanas. L’emigraziun porta cun ella in increschantüna profonda. Ils che partan patiran d’increschantüna, perquai ch’els laschan davos la famiglia, ils amis e la cultura ch’els han creschì. La distanza fa mal, e la nostalgia per la patria sa fa sentir ad ogni pas. Tuttavia, è impurtant da superar l’increschantüna e da guardar vers il futur cun speranza. Cun il temp, blers emigrants chattan novas chanzuns en lur nova vita. Questas chanzuns, che naschan da l’experienza da l’emigraziun, portan in ellas il sentiment da saudade, ma er la forza da continuar. Ils emigrants amain la patria, e mintga chanzun ch’els chantan è in tributa a quella terra ch’els han laschà. Il desideri da tuornar a casa è in sentiment profund. Blers speran d’esser capabels da tornar, per far reviver las tradiziuns e per chantar las chanzuns ch’els han amà. Viver meglder, quai è il scopo, e per far quai, è necessari da mantener viva la connexiun cun la patria. Cun chantar e cun la forza da nos radizs, pudain superar las difficultads ch’la vita d’emigrant porta. Las chanzuns che nus scrivain e ch’chantain èn in simbol da speranza e d’amur, e cun quellas, avain la forza da far front a l’increschantüna. La patria resta en nos cor, e cun mintga chanzun, nus avain la forza da crear in futur plin de speranza e d’armonia. In quest spazi, chantar e viver en armonia cun nos origens è la clavi per superar las difficultads e per crear in futur plin de speranza. La musica è in linguatg universel, e cun ella, pudain unir nos, indipendent da la distanza. Cussì, la patria viva en nos chanzuns, e l’amur per quella terra resta etern.» Eir scha’l text nun es propi s-chet vallader e cuntegna numerus pleds na rumantschs, suna stat stut. Quai cha ChatGPT am preschainta es fich interessant, eir scha tschertas parts dal text nu sun logicas. Otras parts percunter sun filosofic-poeticas, per exaimpel: «La patria resta en nos cor, e cun mintga chanzun, nus avain la forza da crear in futur plin (plain?) de speranza e d’armonia.» – Na mal, o brich? – Concurrenza linguistica? Na amo, per furtüna! – Concurrenza in trattar üna tematica? Buna dumonda! Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur. E ChatGPT è in chatbot d’intelligenza artifiziala ch’i dat dapi il 2022. Peider Andri Parli

Il püerch sulvadi, chi’d es gnü filmà d’üna trapla fotografica la fin november da l’on passà a Zernez, es restà in Engiadina. I’ls contuorns da Tschlin es el nempe gnü observà diversas jadas quist inviern – ed ha d’incuort eir fuà sü prats in vicinanza dal cumün. Cha’l püerch sulvadi es insomma restà quia ed ha eir survivü l’inviern, quai es tenor l’Uffizi da chatscha e pes-cha dal Grischun üna surpraisa. I d’eira üna pitschna sensaziun, cur ch’üna camera d’observaziun da sulvaschina ha filmà la fin da november 2024 ün püerch sulvadi i’ls contuorns da Zernez sün var 1800 m s. m. I’s trattaiva nempe eir d’üna premiera, siond cha püerchs sulvadis nu sun avant amo mai gnüts observats in Engiadina. Cha la visita pailusa plütöst exotica pudess però restar illa regiun dürant l’inviern, quai d’eira da quel temp tenor experts pac probabel causa il clima crüj e l’inviern lung. Perquai es la surpraisa statta amo plü gronda, cur cha’l püerch sulvadi es adüna darcheu gnü observà ed annunzchà als guardgia sulvaschina sül territori da Tschlin dürant quist inviern. «Nus nu vain propcha na fat quint cha’l püerch sulvadi restess in Engiadina Bassa e surviva eir amo l’inviern. Quai ha forsa da chefar cul fat cha l’inviern passà es stat plütöst ün agreabel, ma i d’eira listess üna surpraisa», disch Lukas Walser, manader da la partiziun chatscha e sulvaschina pro l’Uffizi da chatscha e pes-cha chantunal. Fuà sü impustüt ils rövens Tenor las infuormaziuns da Lukas Walser as tratta pro la bes-cha in Engiadina Bassa d’ün püerch sulvadi giuven masculin. Ed el fa quint chi’s tratta pro la bes-cha da Tschlin da la medemma chi’d es gnüda filmada la fin da november a Zernez. Ma l’actività dal püerch nu s’ha be limitada sün ün pêr observaziuns, l’eivna passada han lura ils paurs da Tschlin scuvert sün prats dadour cumün dons chaschunats dal püerch sulvadi. «Ün collega da mai – chi’d ha il prà dasper meis – ha scuvert ils dons ed annunzchà quels. El m’ha infuormà ch’eir meis terrain saja fuà sü – e quai impustüt ils rövens», disch il paur Gian ­Denoth da Tschlin. Dal rest, ils prats donnagiats as rechattan sper la via da spassegiar in direcziun da Vnà, var duos fin trais kilometers davent dal cumün da Tschlin. In seguit sun ils duos paurs da Tschlin its insembel cul guardgia chatscha a tour sü ils dons chaschunats dal püerch sulvadi. Quai servirà lura eir al paur da survgnir ün’indemnisaziun per las uras ch’el stuvarà investir per darcheu metter in uorden il prà – e cloccar aint la tschispa. «Per mai persunalmaing nu sun quists trais rövens fuats alch uschè mal. Ma sün quels prats fetscha eir bler chomp e met mailinterra», disch Gian Denoth ed agiundscha: «Sch’el restess quia e gniss darcheu a fuar plü tard, lura dessa sainz’oter eir dons plü gronds per mai.» Cumport tipic pella prümavaira «Fuar da prümavaira i’l terrain es ün cumport fich tipic pels püerchs sulvadis. Per regla sun els dürant quel temp in tschercha d’organissems i’l fuond – impustüt verms da plövgia», declera Lukas Walser. Cha quai capita impustüt da prümavaira haja da chefar cul terrain ümid dürant quist temp e culs organissems chi rivan darcheu in vettas da la terra plü otas. D’inuondar cha’l chucal sulvadi es rivà in Engiadina Bassa nu’s poja tenor l’Uffizi da chatscha e pes-cha dir concretamaing. Pussiblas rutas sun nan da la Val Müstair (cun cuolps da chucals sulvadis in november 2024 i’l Tirol dal Süd), sü da la Bergiaglia (observaziun d’ün chucal sulvadi giosom la val l’on passà) o eir giò Livigno e la Val Spöl. «I nun es inguotta extraordinari cha püerchs sulvadis giuvens masculins fan spassegiadas lungas. Quai s’haja pudü cumprovar cha quels sun in gir fin a 250 km. Ed uschè es eir quist individuum rivà in Engiadina – na plü rivà inavant o neir na plü gnü vöglia da cuntinuar seis viadi», disch Lukas Walser. Observar ed evaluar masüras Malgrà cha’l püerch sulvadi ha survivü l’inviern in Engiadina Bassa, esa tenor Lucas Walser difficil da far üna prognosa, sch’el resta uossa eir dürant la stà illa regiun da stà o brich. «In tals lös sainza gronda cultivaziun dals chomps e cun temperaturas plütöst fraidas sun las schanzas da surviver a lunga vista plütöst pitschnas. Quai po esser ch’el va inavant in direcziun da l’Austria o ch’el resta eir. Quai esa uossa d’observar», disch Lukas Walser. Perquai survaglia l’Uffizi da chatscha e pes-cha inavant l’actività dal püerch sulvadi engiadinais. I’l cas d’ulteriurs dons vi da prats, as voul però tenor Lukas Walser eir evaluar pussiblas masüras. Uschè esa tenor el eir pussibel da laschar sajettar la bes-cha, siond chi’s tratta pro’ls püerchs sulvadis d’üna spezcha, a la quala i po gnir fat chatscha i’l chantun Grischun. Il püerch sulvadi es restà I d’eira üna premiera engiadinaisa cur ch’üna trapla fotografica ha filmà la fin november 2024 ün püerch sulvadi i’ls contuorns da Zernez. Il püerch sulvadi es perfin restà tuot in inviern in Engiadina, ma ha intant chaschunà dons sün prats a Tschlin. Martin Camichel/FMR Davo la prüma observaziun d’ün püerch sulvadi in Engiadina Bassa la fin november 2024, nun han ils experts pensà cha la visita pailusa pudess restar illa regiun dürant l’inviern. Però il cuntrari d’eira il cas e’l püerch es adüna darcheu gnü observà i’ls contuorns da Tschlin. «Nus nu vain propcha na fat quint cha’l püerch sulvadi resta in Engiadina Bassa e surviva eir amo l’inviern. Quai ha forsa da chefar cul fat cha l’inviern passà es plütöst stat ün agreabel, ma i d’eira listess üna surpraisa», disch Lukas Walser, manader da la partiziun chatscha e sulvaschina pro l’Uffizi da chatscha e pes-cha chantunal. Intant ha la tschercha da nudritüra però eir pisserà cha’l püerch sulvadi ha fuà sü prats in vicinanza da Tschlin ed ha chaschunà divers dons. Perquai voul l’Uffizi da chatscha e pes-cha inavant observar la bes-cha, perche chi ­saja greiv da dir scha’l püerch sulvadi resta in Engiadina eir dürant la stà. Schi vess però da dar ulteriurs dons, as voul tenor Lukas Walser eir examinar masüras o dafatta ün cuolp dal prüm püerch sulvadi engiadinais. Süls prats dadour Tschlin in direcziun da Vnà ha ün püerch sulvadi chaschunà divers dons cun tscherchar nudritüra. Süls prats dadour Tschlin in direcziun da Vnà ha ün püerch sulvadi chaschunà divers dons cun tscherchar nudritüra. Süls prats dadour Tschlin in direcziun da Vnà ha ün püerch sulvadi chaschunà divers dons cun tscherchar nudritüra. Süls prats dadour Tschlin in direcziun da Vnà ha ün püerch sulvadi chaschunà divers dons cun tscherchar nudritüra. Ils rövens süls prats dal paur Gian Denoth da Tschlin, chi sun gnüts fuats sü dal püerch sulvadi. Ils rövens süls prats dal paur Gian Denoth da Tschlin, chi sun gnüts fuats sü dal püerch sulvadi. Süls prats dadour Tschlin in direcziun da Vnà ha ün püerch sulvadi chaschunà divers dons cun tscherchar nudritüra. Il püerch sulvadi engiadinais in november 2024 in vicinanza da Zernez e chi’d es gnü filmà cun üna trapla fotografica.

Minchatant sun eu stuffa dal muond, da tuot las novitats, da la politica ed eu n’ha temma, cha la democrazia saja morta. Eu pens: Perche vain nus umans üna lingua? Per discuorrer! Perche vain nus umans üna bocca? Per tavellar! Perche vain nus umans duos uraglias? Per tadlar! E natüralmaing douvra la lingua üna cumünanza. Cugnuoschan Els l’istorgetta da Peter Bichsel «Üna maisa es üna maisa»? La persuna principala dà a tuot ils ogets oters noms, da per exaimpel a la maisa il nom «spejel» - e nun inclegia finalmaing plü il muond – e viceversa. Ella svessa s’ha exclusa da si’aigna cumünanza linguistica. L’istorgia biblica da la construcziun da la tuor da Babel declera, perche cha nus umans discurrin bleras linguas. Ella motivescha moralmaing cha’ls umans dessan restar culs peis sün terra e na vulair ir fin sün tschêl. I dà oters lös per els per viver co là, ingio cha Dieu es a chasa. Peter Bichsel nun ha scrit bler, ma el vaiva alch da dir. Politicamaing d’eira el i’l spectrum schnester a chasa, ed impustüt d’eira el be buonder da las opiniuns dad oters a la maisa raduonda. El laiva udir las diversas opiniuns e tscherchaiva la discussiun cun quels da la dretta, da la mità e culs oters da la schnestra. Hozindi n’haja l’impreschiun, cha nossas «peergroups» fuorman nos orizont. Nus chürain là aint nossas opiniuns e nos interess ed invlidain cha la lingua serva eir al barat ed al svilup. Nus ramassain intuorn nus glieud culs listess avis ed ans confermain e rinforzain in quels. Invezza da discuorrer, da critichar e da barattar ideas. Biblicamaing nu daja be l’istorgia da la tuor da Babel, i dà eir la ledscha da l’ospitalità. Eu poss chürar meis agen per beneventar l’oter. Eu poss e stess avair ün’opiniun, dess l’exprimer, stögl eir tadlar oters avis, poss restar pro meis agen o til poss reveder. In quist sen giavüsch eu a nus tuots üna gronda maisa raduonda: uschè cha nus nu vain temma da star aint per nossa opiniun, da tadlar critica e da discuter cun dalet. Cun üna lingua – e duos uraglias. Eveline Saoud è creschida si a Winterthur. Sia emprima plazza sco reverenda ha ella gì a Scuol. Ussa lavura ella a Kilchberg ZH. Ella ha studegià teologia e scienzas da religiun. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La gallaria da pressiun – chi maina l’aua dal lai Ova Spin illas turbinas da l’ouvra electrica Pradella – ha üna lunghezza da 20 kilometers ed ün diameter da 5,2 meters. Normalmaing passan tras quista gallaria var 72 tonnas aua la secunda. Ma tanter ils 31 marz 2025 e’ls 12 d’avrigl resta la gallaria sütta causa ün’inspecziun. In ün interval da set ons Las numerusas gallarias da pressiun da las Ouvras Electricas d’Engiadina (OEE) vegnan nempe rumidas ed inspecziunadas in intervals da set ons. Sco cha las OEE scrivan in üna comunicaziun, saja l’inspecziun actuala da la gallaria da pressiun da l’Ova Spin a Pradella però gnüda antecipada per ün on, causa cha las OEE cumainzan prosmamaing cun ün ulteriur proget da sanaziun. Dürant quistas duos eivnas controllan ils collavuraturs da las OEE insembel cun experts la construcziun da beton da las gallarias sco eir la protecziun cunter la corrosiun. Sün divers tragets, sco p.ex. tumbins verticals da fin a 100 meters, vegnan ils inspecturs sgürats d’üna squadra specialisada sün lavurs d’otezza. (cdm/fmr) Tanter ils 31 marz 2025 e’ls 12 d’avrigl resta la gallaria da pressiun tanter Ova Spin e Pradella sütta causa ün’inspecziun. Tanter ils 31 marz 2025 e’ls 12 d’avrigl resta la gallaria da pressiun tanter Ova Spin e Pradella sütta causa ün’inspecziun.

In occasiun da la radunanza generala dals Archivs culturals da la Val Müstair (la fin da marz 2025) ha Hans-Peter Schreich pudü retschaiver la commembranza d’onur da quista società. Quai ha la nouva società Archivs culturals da la Val Müstair scrit principi avrigl in ün avis a las medias. L’anteriur ravarenda in Val Müstair, Hans-Peter Schreich, vaiva surtut la biblioteca documentara da Tista Murk e lura fabrichà oura quella a la Biblioteca Jaura chi vaiva adüna sias localitats a Valchava, saja illa Chasa Jaura o lura plü tard ill’anteriura chasa cumünala. Hans-Peter Schreich ha chürà la Biblioteca Jaura dürant 39 ons, fin dal 2022. Sco società plü o main successura da la Biblioteca Jaura es gnüda fundada lura als 30 marz 2023 la società Archivs culturals da la Val Müstair. Quella ha per mera da chürar inavant tuot la documentaziun da l’anteriura biblioteca da documentaziun. Ma la società archivara less eir integrar e render accessibel in quella amo otras collecziuns, tanter oter l’archiv da la «Bauhütte» da la clostra Son Jon a Müstair ed il relasch dals paders chapütschins a Müstair. Ils portaders da la giuvna instituziun sun il Cumün da Val Müstair, la Chasa Jaura e la Fundaziun Pro Clostra Son Jon. (cdm/fmr) L’anteriur ravarenda e bibliotecar Hans-Peter Schreich es gnü elet la fin da marz da la società Archivs culturals da la Val Müstair sco commember d’onur. El vaiva chürà ed extais dürant quatter decennis l’anteriura Biblioteca Jaura a Valchava.

Daspö la fin dals ons 1960 sta üna gronda sculptura dal pader Theodosius Florentini – il plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientiner – vi dal mür da la chasa da scoula a Müstair. Siond cha la scoula vain renovada a partir da quist utuon, ha eir la sculptura da bandunar la fatschada. Però scha la sculptura dal pader jauer tuornarà insomma sün l’areal da scoula, quai nun es amo decis. Cul SCHI a la renovaziun da la scoula Müstair avant var duos eivnas esa uossa eir cler cha las scolaras e scolaras da Müstair han bainbod da far müdada. Els van nempe a partir da quist utuon e dürant il temp da renovaziun da var duos ons a scoula a Sta. Maria. Pel principi da l’on da scoula 2027/28 dessan lura tuot ils s-chalins gnir reunits suot ün tet illa nouva scoula cumplessiva e renovada a Müstair. Chi chi ha bainbod eir da far müdada es la gronda statua da var trais meters dal pader Theodosius Florentini (1808 – 1865) (guarda eir boxa). Quella as rechatta nempe daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la chasa da scoula a Müstair ed es statta üna donaziun da las sours da la Clostra Ingenbohl. Ma siond cha la fatschada vain isolada da nouv e renovada tenor la plü nouva tecnica energetica, sto la statua gnir ruotta oura ed allontanada. Però dal tuot cler nun esa uossa amo co cha quai po insomma reuschir. Per bun da l’isolaziun «Il problem es cha nus nu savain pel mumaint co cha quella sculptura es insomma francada precis vi da la paraid e perquai es eir amo averta la dumonda co insomma rablar giò al Pader Theodosius dal mür da la scoula», disch Elio Meier, il manader da l’uffizi da fabrica pro’l Cumün da Val Müstair. El agiundscha cha quai gnia però uossa scleri, ma chi nu’s possa amo garantir dal tuot, scha la sculptura surviva sana e salva quist’acziun da demontascha. Che chi’d es però tenor Elio Meier cler es cha la statua ha da bandunar quist utuon la fatschada da la scoula per realisar la renovaziun e la nouva isolaziun. L’opziun da laschar oura la part da la fatschada culla sculptura, cumprais ils relievs, nu vain in dumonda, siond chi’s tratta d’üna plütöst gronda surfatscha chi nu füss lura isolada. Ramassar ideas insembel culla populaziun Ingio cha la statua dal pader Theodosius passantarà il temp da renovaziun da var duos ons nun es uossa neir na amo cler. Ma las nouvas davart l’allontanamaint da la sculptura han tenor Elio Meier intant pisserà cha la populaziun s’ha drizzada al Cumün da Val Müstair. E quistas persunas dumondan da pussibiltar ün retuorn da la sculptura dal pader Theodosius sülla fatschada, o lura sün l’areal da scoula. «Perquai laina ramassar ideas e la glieud interessada po gugent s’adressar a nus. I nu sto in princip esser ün retuorn da la gronda statua, i po eir esser ün’otra pussibiltà da commemorar al pader Theodosius sülla plazza da scoula», declera Elio Meier. El agiundscha cha quist retuorn dal pader jauer pudess dimena eir esser in fuorma d’üna sculptura plü pitschna cun üna tabla commemorativa. Retuorn vi da la fatschada es cumplichà Tenor il manader da l’uffizi da fabrica füss nempe üna montascha da la sculptura sco hozindi – vi da la fatschada da la chasa da scoula – ün’intrapraisa plütöst cumplichada da realisar, ed implü eir chara. Quists cuosts pel mantegnimaint da la sculptura al lö üsità nu stessan tenor Elio Meier probabelmaing neir na in üna relaziun sana. Perquai priorisescha il Cumün da Val Müstair ün’otra varianta amo averta – pigliond oura ch’ün retuorn vi da la fatschada dad uossa gniss finanzià da terzs. Davo cha las ideas da las gruppas d’interess sun gnüdas inoltradas, decidarà il Cumün da Val Müstair che idea chi sarà pussibla e realisabla. «I nu bastess be da montar üna tabla» Pader Theodosius Florentini es nat als 23 mai 1808 a Müstair ed es stat ün pader chapütschin d’importanza europeica. El ha bandunà fingià bod la Val Müstair e s’ha ingaschà sül chomp social, scolastic e charitativ, ingio ch’el ha cumbattü üna vita intera per güstia e charità. Perquai vain el perfin eir nomnà sco il plü cuntschaint pionier social dal 19avel tschientiner. Scolaziun e chüra medicinala Beat Grond da Müstair cugnuoscha bain la vita da Theodosius Florentini ed ha eir fingià discurrü pro RTR in l’emischiun «Forum» davart il pader jauer. «Eir sch’el ha üna gronda importanza per Müstair e la regiun, sun sias ouvras vairamaing da chattar in tuot la Svizra e sur il cunfins oura. El s’ha impustüt ingaschà pella scolaziun e la chüra medicinala», disch Beat Grond. La prüma gronda ouvra sül chomp scolastic dal pader jauer es statta la fundaziun la «Congregaziun da las sours d’instrucziun da la Soncha Crusch» a Menzingen i’l chantun da Zug l’on 1844. Dudesch ons plü tard es lura nada la seguonda fundaziun da pader Theodosius, nempe la «Congregaziun da las sours misericordiaivlas da la Soncha crusch» ad Ingenbohl i’l chantun da Sviz. Fingià i’ls ons 1850 es il pader jauer però eir stat activ in Grischun, ingio ch’el ha fundà ün institut da sours culla lezcha da chürar amalats e custodir orfens sco eir povrets. «El ha tut a fit la chasa Planaterra a Cuoira ed ha installà là dal 1852, cun agüd da sias sours, seis prüm ospidal. Quist es eir stat il punct da partenza da l’Ospidal da la Crusch/Kreuz­spital a Cuoira, chi’d es gnü inaugurà l’on 1853», declera Beat Grond. Evitar catastrofas Ma eir in seis cumün patria es pader Theodosius stat activ. Da Taunter Ruinas sur Müstair s’han distachadas i’ls ons 1836, 1849 e 1855 grondas massas da material chi’d han chaschunà dons da passa 300 000 francs sün prada e pas-chüra. «Per evitar chi nu capitan in avegnir simlas catastrofas ha il pader buntadaivel dumandà cussagl a perits e laschà construir repars chi han cuostü 60 000 francs», declera Beat Grond ed agiundscha: «El svess ha pisserà per ün terz dals raps.» Tenor Beat Grond laiva il pader eir regular il Rom, siond cha ruinas manaivan bler material i’l flüm. Il Rom es perquai i sura plüssas jadas, schmagliond davent considerablas surfatschas da las rivas. Ma Theodosius vulaiva realisar quai be suot la cundiziun cha’l cumün surlascha ad el il terrain guadagnà. «Il cumün nun es entrà sün quista proposta, quai chi ha intimà al pader a la remarcha provochanta: ’’Vu eschat asens’’», disch Beat Grond. A reguard l’importanza dal pader jauer deplorescha Beat Grond cha la sculptura stuvarà bandunar la fatschada da la scoula a Müstair. Per el vess la persunalità cun gronda importanza per la Val Müstair eir da gnir commemorada in futur in ün möd degn – i nu bastess be da montar üna tabla. Beat Grond as giavüschess cha’l pader Theodosius tuorness darcheu – e restess perfin – in fuorma da sculptura a seis lö üsità. (fmr/cam) Renovaziun cun consequenzas pel pader La scoula Müstair vain renovada a partir da quist utuon. Las scolaras ed ils scolars nu sun ils unics chi ston far müdada, eir la gronda statua dal pader Theodosius Florentini sto müdar lö. Daspö la fin dals ons 1960 as rechatta la statua dal plü cuntschaint pionier social svizzer dal 19avel tschientiner vi da la fatschada da la scoula. I nun es amo decis, scha la sculptura dal pader jauer tuornarà sün l’areal da scoula. Elio Meier, manader da l’uffizi da fabrica dal Cumün da Val Müstair disch chi sajan insembel culla populaziun in tschercha d’ideas co cha’l pader po tuornar sülla fatschada. Beat Grond chi cugnuoscha bain la vita dal pader deplorescha cha’l pader stuvarà bandunar la fatschada. (fmr) La sculptura dal pader Theodosius as rechatta daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la scoula a Müstair. Causa la renovaziun ha la sculptura uossa però da gnir allontanada. La sculptura dal pader Theodosius as rechatta daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la scoula a Müstair. Causa la renovaziun ha la sculptura uossa però da gnir allontanada. La sculptura dal pader Theodosius as rechatta daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la scoula a Müstair. Causa la renovaziun ha la sculptura uossa però da gnir allontanada. La sculptura dal pader Theodosius as rechatta daspö la fin dals ons 1960 vi da la fatschada da la scoula a Müstair. Causa la renovaziun ha la sculptura uossa però da gnir allontanada.

Il concert annual da la Società da musica Zernez, insembel culla Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez ha plaschü ad ün vast public. Na be la preschantaziun musicala ha persvas, ma eir l’ingaschamaint pella giuventüna e pel svilup da las societats da musica. La glieud es statta magara stutta, cur ch’ün dinosaur ha traversà la sala da gimnastica a Zernez per infuormar a las preschaintas ed ils preschaints al concert da la Società da musica Zernez in sonda saira, cha’l Parc Naziunal Svizzer saja a partir da subit eir ün «Jurassic Parc». In mincha cas cha quist sketsch e la melodia cuntschainta dal film «Jurassic Parc» da John Williams, sunada da las musicantas e dals musicants da Zernez, ha plaschü a tuots. E sco cha quai es ill’evoluziun: ils temps as müdan, vadrets creschan ed alguan, dinosaurs vegnan e van. Eir la Società da musica Zernez ha fat tras ün grond svilup. Fundada dal 1866 ha la Musica da Zernez vis buns e noschs temps. Cun be amo bundant üna dunzaina da musicantas e musicants avant var 15 ons, as preschainta la Società da musica Zernez actualmaing visual- e musicalmaing in buna fuorma. Sco cha’ls dinosaurs sun tuornats a Zernez, es eir la Musica da Zernez, suot la bachetta da Flurin Lehner, tuornada inavo cun ün concert culminant. Sco cha’l president da la società, Stefan Kläy, ha infuormà al public in sonda saira, saja la società creschüda talmaing, cha las musicantas ed ils musicants nun hajan plü lö avuonda sül palc e cha dafatta las cravattas nu bastan plü per tuots. Da quist grond svilup pon otras societats da musica be insömgiar. La Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez suot la bachetta da Reto Lehner e la Società da musica Zernez cul dirigent Flurin Lehner han invidà in sonda saira a concert. «Eviva» sülla Musica da Zernez Eir musicalmaing ha la Società da musica Zernez savü persvader cun qualità. Il program da concert es stat fich varià ed il public ha giodü ün mez muond. Na be ils dinosaurs sun tuornats musicalmaing, eir las melodias dal cuntschaint trio svizzer Peter, Sue & Marc o da Mani Matter han pisserà per bels mumaints. Ma eir litteratura tradiziunala nun ha mancà in sonda saira a Zernez, per exaimpel la marcha veglia «Alamo» o la polca «Ein halbes Jahrhundert» han fascinà las visitaduras ed ils visitadurs. Il bel concert da la Società da musica Zernez es i a fin culla marcha da Zernez «Eviva», cha’l cumponist indigen Janet Lehner vaiva cumpuonü bel ed aposta pella festa da 100 ons Parc Naziunal Svizzer. Giuven rock e taimpra zürigaisa Cha eir la Società da musica Zernez possa festagiar amo blers giubileums, es garanti culla giuventüna. 35 musicantas e musicants dombra nempe la Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez chi ha sunà in sonda saira avant la Società da musica Zernez. Suot la bachetta da Reto Lehner da Zernez han ils giuvenils sunà quatter tocs da «Youth Rock» fin pro «Schrei nach Liebe» (Die Ärzte). Ma eir ün pa taimpra zürigaisa es rivada illa sala da gimnastica a Zernez. Il giuven musicist Simon Gabriel ha nempe arrandschà il «Zürcher Sechseläuten Marsch» pella musica da giuvenils. Quista marcha ed eir oters tocs sunarà la Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez insembel culla Musica da giuventüna Engiadina Bassa la fin da mai a la festa da musica chantunala ad Einsiedeln. Daspö sonda saira es il Parc Naziunal Svizzer eir ün «Jurassic Parc», almain illa fantasia musicala. La Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez suot la bachetta da Reto Lehner e la Società da musica Zernez cul dirigent Flurin Lehner han invidà in sonda saira a concert.

La radunanza cumünala da Val Müstair ha be güsta la fin da marz dat glüm verda ad ün credit da 6,9 milliuns francs per renovar la scoula a Müstair, ingio cha dessan gnir units tuot ils ­s-chalins scolastics suot ün tet. La fin da quist’eivna voul però üna squadra intuorn Reto Roussette da Valchava inoltrar ün referendum pro la chanzlia cumünala, e pussibiltar uschè üna ulteriura votaziun a l’urna. Las 50 suottascripziuns necessarias han els fingià pudü ramassar. La suprastanza cumünala dal Cumünd da Val Müstair es fingià daspö passa tschinch ons ch’ella ponderescha il futur da las scoulas ed elavura ün proget da sanaziun pella scoula da Müstair. Il böt es nempe d’unir là tuot il s-chalins suot ün tet in üna scoula cumplessiva, adattada als bsögns dal Plan d’instrucziun 2021. Davo cha la tractanda e la preschantaziun dal proget sun fingià gnüdas spostadas duos jadas, ha la radunanza cumünala dals 26 da marz 2025 lura dat glüm verda ad ün credit da 6,9 milliuns francs pel proget da la sanaziun da la chasa da scoula a Müstair. «A reguard l’importanza da quista decisiun – tant finanzialmaing, ma eir per l’avegnir da nossas scoulas – vess quista tractanda da gnir davant tuot la populaziun e quai a l’urna. Impustüt siond chi sun amo avertas diversas dumondas», disch Reto Roussette da Valchava. Perquai han ün pêr votants decis da far ün referendum cunter la decisiuns la radunanza cumünala e sun eir fingià in tschercha da suottascripziuns. Üna fosa infuormaziun Tenor Reto Roussette saja la populaziun da Val Müstair gnüda infuormada ouravant massa pac davart il proget pella renovaziun da la scoula. Uschè nun haja dat ingüna sairada d’infuormaziun chi vess preschantà detagliadamaing il proget cun cuosts da 6,9 milliuns francs. Ed implü saja la missiva da la suprastanza per la radunanza statta fosa. Là es nempe stat scrit cha’l Plan d’instrucziun 21 pretenda cha tuot ils trais ciclus vegnan instruits suot ün tet. «Quai es statta üna fosa infuormaziun», declera Reto Roussette. El agiundscha cha la suprastanza cumünala nun haja implü pudü muossar quant cha la scoula vain a la fin a cuostar al cumün e cun che contribuziuns chi’s possa far quint. Fin uossa es nempe be üna contribuziun maximala da 200 000 francs garantida chi vain pajada i’l rom dal Green Deal. Che capita culla scoula a Sta. Maria? Ün ulteriur punct chi fa para pissers a bleras Jauras e Jauers es chi nun es amo defini che chi capita cul stabilimaint da scoula a Sta. Maria e culla scoulina a Valchava. Perche cha scha quists stabilimaints restessan vöds, lura vess il Cumün da Val Müstair da mantgnair inavant las immobiglias, quai chi chaschuness tenor Reto Roussette cuosts ulteriurs. El disch: «Perquai as giavüschan las persunas chi sustegnan il referendum cha mincha votant da la Val Müstair haja la pussibiltà da pudair s’exprimer in quista chosa – eir quels chi nun han gnü la pussibiltà da tour part a la radunanza.» Fingià insembel las 50 suottascripziuns Tenor la constituziun cumünala da Val Müstair han votants e votantas temp 20 dis davo la decisiun in radunanza cumünala per inoltrar ün referendum. Quel douvra 50 suottascripziuns per esser valabel ed ha in quist cas da gnir surdat il plü tard in mardi, als 15 d’avrigl 2025. «Quai ch’eu poss dir es cha nus vain fingià uossa insembel quistas suottascripziun chi douvra. Eu nu vögl spettar fin in mardi ed eu pens cha nus inoltrain quist referendum amo quist’eivna sün chanzlia cumünala», disch Reto Roussette. Uschè cha’l proget pella renovaziun da la scoula Müstair nun ha probabelmaing listess na la glüm verda finala, e gnarà amo üna jada trattà ingon in occasiun d’üna votaziun a l’urna. A chaschun da quella decisiun gnarà lura definitivmaing scleri, scha’ls traxs rivan quist’utuon sün l’areal da scoula pella prümas lavurs da fabrica. Previs es cha la renovaziun düra duos ons e cha las scolaras e’ls scolars tuornan pel principi da l’on scolastic 2027/28 illa nouva scoula cumplessiva. Va la scoula eir amo davant l’urna? Be güsta als 26 da marz 2025 ha la radunanza cumünala da Val Müstair acceptà ün credit da 6,9 milliuns francs pella renovaziun a la scoula a Müstair. Quella es gnüda tschernüda sco lö da scoula central, ingio cha tuot ils s-chalins scolastics dessan gnir units suot ün tet. «Mincha votant da la Val Müstair vess d’avair la pussibiltà da pudair s’exprimer davart quista decisiun – eir quels chi nun han gnü la pussibiltà da tour part a la radunanza», disch Reto Roussette da Valchava. Perquai es el insembel cun ulteriurs abitants ed abitantas i in tschercha da suottascripziuns per ün referendum cunter la decisiun da la radunanza cumünala. Els pretendan cha la chosa gnia trattada amo üna jada in occasiun d’üna votaziun a l’urna. (fmr/cam) Visualisaziun dal proget da renovaziun pella scoula a Müstair. Quel dess cuostar 6,9 milliuns francs e gnir realisà a partir da quist utuon. La scoula a Müstair hozindi, ingio cha dessan gnir units tuot ils s-chalins scolastics suot ün tet. Visualisaziun dal proget da renovaziun pella scoula a Müstair. Quel dess cuostar 6,9 milliuns francs e gnir realisà a partir da quist utuon.

In selfie dal columnist Gion Peder Mischol Davo millis e millis dad ons da guerras, scumpigls, sclavitüd, colonisaziun, suottamissiun, explotaziun da rapina, terrorissem, fügitivs, persecuziun religiusa regnan uossa dapertuot sül muond dispittas, crisas, guerras, s-charsdà e richezza. Ils trais sabis as radunan in lur refügi e cussaglian in lur «cudesch alb» als potentats dals pajais: Prodüai armas chi invezza da bombas spüdan oura rösas albas, cotschnas e verdas, mangiativas, masdinas e fögls volants «Make love, not war». E mera, uschè esa capità. Ils pövels fan la pasch, il commerzi liber prosperescha, l’ingüstia es sco sgommada davent. La populaziun mundiala crescha, minchün ha access liber a las spüertas da fuormaziun e sandà publica, i regna respet ed optimissem. Intant però nu tendschan las resursas plü per cuntantar tuot ils desideris. Ils mars inuondan las rivas e piglian vieplü possess da la terra, umans ston bandunar lur patria ed ir a star in lös plü sgürs. Las consequenzas da la müdada dal clima as fan valair. Intrigas, gös da pussanza, inguords e politikers subversivs as fan valair. Ils cumbats per sgürar l’agen spazi da viver e las resursas natüralas cumainzan. Oppressiun ed exclusiun, pövels inters migreschan sperond sün üna vita cun megldras perspectivas. Ils trais sabis as radunan danövmaing. Els ston constatar cha lur strategia nu funcziuna e cha l’uman nun es fat per la pasch. Els müdan radicalmaing lur punct da vista. Per defender ils adversaris e dissidents cussaglian els, quista jada als despots e lur simpatisants da dozar considerabelmaing lur büdschets per las armadas, da construir armas nuclearas ed aviuns da cumbat, da rinforzar ils servezzans secrets e la survaglianza da persunas suspettusas, da far saivs e mürs intuorn ils cunfins e da refüsar l’entrada dad esters in lur pajais e conquistar pajais cun richas resursas. E mera, uschè vegna fat. Bainbod guerra da qua e da là, adüna daplüs pajais cumbattan l’ün a l’oter, i vain sfrattamà insembel tuot quai chi tils vain per peis, desdrüt tuot. Bainbod nun han las armadas plü avuonda sudats per cumbatter. Industria, mansteranza ed agricultura sun idas in malura, cuntradas interas tös-chantadas. Ils trais sabis debattan, i nu san bod plü ne aint ne oura. Qua hana ün’idea geniala. Robots, aviuns cun autopilot e dronas pudessan salvar la situaziun. Il prüm s’han vouts quists urdegns cunter lur construiders e lura extirpà tuot ils umans sün terra. Lura cumainza pür la guerra tanter ils robots, dirigits da satellits, sco ultim cumbat. Cur cha lur energia va plan planet a fin, mütschan quels cul segn da las 13 lingias e 50 stailas, i cuorran cun tuotta veemenza cunter ün mür e van in tanta tocs. Quels cun las striblas alb, blau e cotschen van vers nord e bainbod as transfuorman els in monsters da glatsch e quels cul segn cotschen, staila gronda e quatter pitschnas as regordan da la teoria da Darwin e lur superiur cumonda: Inavo aint il mar, marsch! Aviuns e dronas han bainbod dat sü il spiert. Terra deserta. Ils trais sabis in lur refügi sun consternats e’s dumondan co cha quai dess cuntinuar sün quista terra. Els han fat ün fal da ponderaziun chi nun es plü da correger. I sun trais homens, ingünas duonnas. Co mâ vessna be d’accumplir l’istorgia da la genesis chi disch «sajat früttaivels e s’adampchai». I nu tils resta oter co da sortir da lur refügi, ma malapaina drivi il portun, van tuots trais in svanimaint – gas toxic. Ils ons passan. E Dieu reponderet sia creaziun. Ün pa rumpatesta til fet da crear l’uman, ma tantüna «creet Dieu l’uman seguond sia imagna, sco hom e duonna. E Dieu contemplet tuot quai ch’el avaiva fat, e mera, quai eira fich bun». Per garantir la «pasch sün terra» füssa forsa stat meglder, sch’El nu vess, hm … ma laschain quai. Gion Peider Mischol da Zernez è stà tipograf e redactur – tranter auter era da La Quotidiana – e lura fin a la pensiun collavuratur regiunal da la Lia Rumantscha. Questa columna è gia stada publitgada il 1. da zercladur 2017 en La Quotidiana. Ma l’autur sez ha rendì attent ch’il text para anc adina d’esser detg actual. Da quell’opiniun è era stada la redacziun FMR e republitgescha perquai questa columna dal 2017.

In marcurdi davomezdi es gnü inoltrà pro l’administraziun dal Cumün da Val Müstair ün referendum cun 127 suottascripziuns. Quel pretenda da vuschar amo üna jada dal credit da 6,9 milliuns francs pella sanaziun e centralisaziun da la scoula. Als 26 marz 2025 vaiva la radunanza dal Cumün da Val Müstair decis – cun 134 cunter 40 vuschs – da dar il cuolp da partenza pella sanaziun da la scoula a Müstair. Per 6,9 milliuns francs vess il chasamaint da gnir renovà ed adattà pels bsögns scolastics odierns. E lura vess il cumplex eir dad esser in avegnir il lö central da scoula in Val Müstair chi uniss tuot ils s-chalins suot ün tet. 127 persunas giavüschan votaziun a l’urna Ma uossa giavüscha ün referendum da vuschar in üna votaziun a l’urna davart la fatschenda. Quel es gnü surdat in marcurdi a l’administraziun dal Cumün da Val Müstair. Tenor ils 127 signataris nu saja nempe amo sclerida propa la finanziaziun per sanar la scoula a Müstair, ed i nu sajan neir respusas amo otras dumondas importantas. Ün dals prüms signataris dal referendum, Reto Roussette da Valchava, ha dit invers RTR: «Nus eschan da l’opiniun chi’d es üna decisiun uschè importanta e sto perquai gnir decisa a l’urna. Id es ün grond import ed id es üna dumonda chi concerna il futur da la scoula e da la Val Müstair.» Tanter oter rendan ils referents attent chi nu saja amo scleri che chi capita plü tard culs chasamaints da scoula vöds in tschellas fracziuns in Val Müstair, scha la gestiun da scoula gniss centralisada a Müstair. Per inoltrar ün referendum e giavüschar üna votaziun a l’urna füssan stattas necessarias be 50 suottascripziuns. In marcurdi passà sun gnüdas inoltrats 127 noms da votantas e votants. La presidenta cumünala es surpraisa Invers RTR s’ha la presidenta dal Cumün da Val Müstair, Gabriella Binkert-Bechetti, muossada surpraisa dal referendum: «Eu sun fich stutta. Schi füss stat ün resultat stret, lura pudessa incleger. Ma in radunanza cumünala es il resultat stat insè cler cun 137 cunter 40 vuschs.» La suprastanza ha miss in vista da decider l’eivna chi vain, cura cha la fatschenda pudess gnir davant il pövel. Id es insè planisà cha la renovaziun da la scoula a Müstair düra var duos ons. In quel temp gniss l’intera gestiun da scoula transferida a Sta. Maria, e las scolaras e’ls scolars vessan da tuornar lura pel principi da l’on da scoula 2027/28 a Müstair – in üna scoula renovada. Üna visualisaziun dal proget per üna scoula renovada a Müstair. Il credit da 6,9 milliuns francs es gnü consenti in radunanza cumünala als 26 marz. Ma uossa pretenda ün referendum da decider davart la fatschenda a l’urna.

Manuela Giger L’avrigl es il mais da meis anniversari. Normalmaing passainta meis anniversari sainza grond spectacul – dad esser aint il center da l’attenziun, quai nun es meis lö predilet. A Trinidad fa la glieud fich jent festa. Sper enorm bleras festas naziunalas e religiusas es il cumplion ün di fich important ed id es bod obligatoric da festagiar. Obligatoric esa eir d’avair üna tuorta d’anniversari, ma na simplamaing üna tuorta da minchadi. La tuorta d’anniversari a Trinidad es plü ota co largia, decorada cul nom da la persuna chi cumplischa ils ons e natüralmaing nu pon mancar las chandailas. Il plü nouv trend es d’avair üna fotografia da sai squitschada sülla tuorta. Quist’obsessiun culla tuorta d’anniversari nu cugnuoscha ingüns limits da cuosts – invezza da cumprar üna tuorta d'anniversari pudessan duas persunas ir a mangiar aint in ün bun restorant. Quista tradiziun da tuorta nu cugnuoscha eir ingün limit d’età, ün cumplion sainza tuorta extravaganta nun es ingün cumplion, per giuven o vegl. Eir ils seniors festagian cun üna tuorta e chandailas. Üna part importanta dal ritual d’anniversari es da partir la tuorta culla famiglia, cun amis e cuntschaints. Cun quai cha tuots vöglian ün toc da quista tuorta, as tschüffa bleras visitas in occasiun da l’agen cumplion. Perquai esa important d’avair pront bavrondas ed alch da mangiar per tuot la cumpagnia. Ed uschea cumainza üna festa, schi’s less o brich. Dad evitar üna tradiziun nun es simpel, particularmaing scha quai voul dir cha otras persunas gnissan a la cuorta cun ün toc tuorta e cun üna festa. Dimena n’haja acceptà cha meis anniversari es ün di cumünaivel, e cha mias preferenzas nu quintan propi bler. Ün pitschen triumf n’haja listess obtgnü: daspö ün pêr ons vain meis anniversari be amo festagià culla famiglia. Eir la tuorta es gnüda dürant ils ultims ons plü pitschna. Ma ün anniversari sainza tuorta – quai nun es ün anniversari! Manuela Giger, oriunda da Bever, viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da ­nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a l’exteriur da ses mintgadi.

In avrigl avant 80 ons es mort il president dals Stadis Units da l’America, Franklin D. Roosevelt, ün mais avant la fin da la Seguonda Guerra mundiala. Albert Camus, in sia funcziun da redacter principal da la gazetta «Combat», ha scrit l’editorial, ch’eu n’ha provà da tradüer. Id es permiss da congualar il caracter da Roosevelt cun quel dal president actual. (Mario Pult) «El paraiva furtünà. Tants umans, chi til cugnuschaivan sainza mâ til avair inscuntrà, as regordan da seis surrier. Dürant tuot quists ons passats è’l stat omnipreschaint, sülla prüma pagina da las gazettas, süls moniturs ed immez la fuolla canerusa da seis pajais. Quai sarà la radschun cha tuot il muond liber ha tut a cogniziun la nouva da sia mort cun gronda emoziun. Ils pussants da l’istorgia nun ans dan suvent la chaschun dad avair buna glüna. L’ambiziun ha sias caracteristicas chi nu sun quellas dal plaschair. Però ingün mâ nun ha pretais cha Roosevelt saja ambizius. El laiva bainschi manar seis pajais, ma brich til dominar. El d’eira plüchöntsch ün grond uman co ün grond hom. Che es ün grond uman, in fat, scha na üna persuna chi dà sia fatscha, sia lingua e sia acziun ad üna gronda civilisaziun? Da quist punct da vista ans paraiva Roosevelt l’American exemplaric. Seis discuors d’eira al listess mumaint persunal ed universal, quai es tipic per ün hom cun gronda experienza da vita. Tschertamaing, tuot sia politica nu’s poja approvar. Ma che politica as poja approvar sainza resalvas? Sia, almain, nun es mâ statta buollada da l’umbrasdà e da l’ödi. A quist idealissem, cha’ls Americans han muossà plü d’üna jada co chi til san integrar illa realtà, ha’l dat tuot seis pais e sia efficacità. Il plü grond lod ch’el merita es da dir ch’el cugnuschaiva la valur da la vita. El ha nempe gnü da’s vendscher svess avant co ils oters. Seis rier nu d’eira superficial, dimpersè d’üna calma difficila, ün rier cha persunas, chi han superà üna greiva malatia, han. Sia furtüna nu d’eira ne quella dal confort ne quella d’ün pensar restret chi nu vezza la miseria umana. El savaiva cha mincha dolur po gnir vendschüda cun energia e conscienza. Talas persunas ans muossan la valur da l’uman. Ma el es mort. Fin uossa as pudaiva discuorrer da sia ouvra, ma brich da seis destin. Uossa cugnuschaina seis destin. El es stat il grond schef da quist pövel liber ch’el ha manà al glim da la victoria. Cuort avant il böt ha’l stuvü desdir dandettamaing sco sch’el, chi s’ha ingaschà pella libertà, less evitar la discordia chi seguirà la victoria. Quai, sgüramaing, es destin. Ma tuot ils umans libers deploreschan quist abandun e vessan prolungà jent quist destin. La pasch dal muond, quist bain sainza masüra, esa meglder ch’ella saja parderta dad umans cun vista furtünada co da politikers cun ögls trists. Ma quai nu capitarà. I para ch’in America, ün grond silenzi haja segui a quista nouva. I s’inclegia fich bain il dischuorden dal mumaint. Il success d’ün uman, cur ch’el ha üna tala qualità, es il success da tuots. E la glieud, immez quist battibuogl, bada quai bain avuonda. I regna lura ün silenzi passager, güst in quel mumaint cha l’uman banduna ün muond cun pac güdizi, chi nun ha ingün’otra spranza co, apunta, la qualità umana.» (Funtana: Camus à Combat, 14 avrigl 1945, p. 483) Mario Pult da Ftan è stà magister, schurnalist e promotur da la Lia ­Rumantscha. Ed el adina stà, e vegn a restar, in grond admiratur dad Albert Camus. Albert Camus (1913 – 1960) è stà in ­autur e filosof franzos che ha tranter auter gudagnà l’onn 1957 il Premi ­Nobel da litteratura. Mario Pult

Il duo Mi’amia da Valsot ha concertà in dumengia saira illa baselgia San Lurench a Sent. Las duos chantaduras e musicistas han sport ün bel püschel d’aignas chanzuns in rumantsch vallader. «Che bellezza da pudair chantar quia in baselgia. Quist vaina propcha bramà, fingià dürant l’Advent d’eira previs da chantar qua, ma eu nu vaiva plü vusch ed hoz pudaina propcha giodair. No vain gust da pudair salüdar üna baselgia bain occupada a noss concert qua a Sent», cun quists pleds ha salüdà Nina Mayer in dumengia la raspada. Nina Mayer e Sidonia Caviezel (da schn.) han concertà a Sent. Mi’amia as cumpuona da Nina Mayer da Ramosch e da Sidonia Caviezel da Martina. Ellas chantan e sunan, sco chi han tradi, aignas chanzuns chi tunan forsa ün pa tradiziunal, sajan però in mincha cas adüna in rumantsch. Las chanzuns cha’l duo chanta sun tuottafat cumposiziuns da Nina Mayer, da Sidonia Caviezel obain dad ellas duos insembel. Il concert a Sent ha cumanzà culla chanzun «Chara, bella Engiadina», accumpagnada cun bler sentimaint ed in möd simpel cun l’orgel da man da Sidonia Caviezel, seguida d’üna seguonda chanzun cul titel «Magia feminina» trafilada cun blers perche’s chi han tradi ün pa la tenuta da las duos chantaduras. «Battacour» culla remarcha, «tü laschast batter meis cour plü svelt», cumponü da tuottas duos ha muossà ch’eir sentimaints persunals chattan la via in lur chanzuns. I manca il temp per esser suvent insembel «Cun quai chi manca il temp per esser bler insembel scrivaina ils texts e las melodias minchüna dapersai, lura gnina insembel e fuormain las duos vuschs landroura chi dan la basa per nossas chanzuns», ha declera Nina Mayer. L’auditori ha dudi tanter oter ulteriuras chanzuns sco «Chiara» cha Nina Mayer ha scrit pel battaisem da sia figlioula, «Il rier d’ün uffant» da Sidonia Caviezel. Per grond applaus ha pisserà la chanzun «Mia muntogna» chi tradischa l’amur per üna cuntrada cun bleras bellezzas. Bod tuot las chanzuns sun gnüdas accumpagnadas da Sidonia Caviezel cun l’orgel da man, ma eir al clavazin a cua. Ils müdamaints dals duos instrumaints ha pisserà per variaziun e sun gnüts sunats cun grond sentimaint e cul respet bsögnaivel adattà a las vuschs. Pro las vuschs nun esa uschea cha üna chanta prüma vusch e l’otra seguonda, ma cha quellas as cruschan perfin in bleras chanzuns e dan ün cling surprendent. Ils preschaints han giodü üna saira cun chant e musica chi sun gnüts da cour ed han tradi minchatant eir sentimaints fich persunals da Mi’amia. Tuot il concert ha gnü lö sainza amplificaziun cun duos vuschs cleras e chodas chi s’unischan in möd perfet. Las duos chantaduras Nina Mayer es creschüda sü a Garmisch-Partenkirchen ed es rivada avant bundant 20 ons a Ramosch pervia da l’amur e viva là cun seis hom e cun sias duos figlias. Ella instruischa chant e lavura sco magistra da chant pro la Scoula da musica regiunala. Sidonia Caviezel es creschüda sü a Martina ed ha fat ils stüdis dad orgel da man e clavazin ed instruischa musica pro quista scoula da musica Engiadina Bassa e Val Müstair. (fmr/bcs) Nina Mayer e Sidonia Caviezel (da schn.) han concertà a Sent.

Quista sonda avant 100 ons es stat l’ultim grond incendi d’ün cumün in Engiadina, nempe quel da Susch. Il fö chi’d ha iglüminà il tschêl fin oura Tavo vaiva desdrüt 42 chasas. Da quellas sun be plü 18 gnüdas refabrichadas. La tematica dal grond incendi occupa a Hermann Thom da Susch fingià daspö si’infanzia – ed el ha in commemoraziun al giubileum miss insembel ün’exposiziun, chi vain preschantada quista sonda illa chasa da scoula a Susch. Cha’ls cumandants e corporals dals pumpiers dal circul Sur Tasna saran in acziun als 19 avrigl 1925, quai d’eira fingià cler ouravant e nun es stat üna surpraisa. Quella dumengia s’han quels pumpiers nempe radunats a Lavin per ün di d’instrucziun. «Davo quel di haja amo dat üna festina e’ls pumpiers sun darcheu tuornats vers las 18.00 a Susch. Ün dals corporals d’eira però stat magara stuorn, as quinta», disch Hermann Thom da Susch. El agiundscha cha var ün’ura davo il retuorn haja dat ün incendi i’l tablà da la chasa dal corporal stuorn, e davo pacas uras ha lura brüschà quasi tuot il cumün. A Hermann Thom accumpogna ed interessa il grond incendi da Susch, chi’d es stat quista sonda avant 100 ons, daspö si’infanzia. Cun grond interess ha el fingià tadlà las istorgias dal fö cha sia nona e seis bazegner til quintaivan sco mat. «Ed in discuors cun abitantas ed abitants plü vegls da Susch m’han quels pudü confermar bler da quist savair da meis paraints. Uschea n’haja culs ons eir cumanzà a ramassar fotografias e documainta in connex cun l’incendi», disch Hermann Thom. Quist savair ha el miss insembel e creà ün’exposiziun commemorativa pel grond incendi da Susch (guarda boxa). Quella vain muossada quista fin d’eivna a Susch in l’anteriura chasa da scoula e lura dürant tuot la stà illa baselgia San Jon a Susch. Pumpiers da Martina fin San Murezzan La chasa da quist corporal stuorn as rechattaiva tenor Hermann Thom illa part suot dal cumün e causa ün ferm favuogn s’ha il fö da quist tablà svelt derasà in direcziun da las ulteriuras chasas. El disch: «La glieud quintaiva cha las s-chandellas chi ardaivan sun gnüdas boffadas giò dals tets e giaivan cul vent tras tuot cumün. Davo duos uras han lura ars bod tuot las chasas a Susch tanter la Susasca, l’En e la sortida da cumün in direcziun da Lavin.» La glieud haja lura dalunga pakettà insembel la roba preziusa, haja laschà il muvel e las bes-chas our da las stallas ed haja bandunà il cumün in flommas in direcziun da Lavin. Infra paca pezza nun han ils pumpiers causa las otas temperaturas però plü pudü tachar ils pacs idrants e perfin entrar i’l center da l’incendi. Uschea cha be amo l’aua da la Susasca e da l’En staivan a disposiziun per stüder il fö. «In seguit sun eir rivats tuot ils pumpiers dals cumüns da San Murezzan fin Martina, ma quels nun han a la fin pudü far bler daplü co guardar pro co chi ardaiva», disch Hermann Thom. Ils pumpiers in acziun han però pudü evitar cha’l fö as derasa eir in tschella part da Susch da tschella vart da l’En, dimena ingio chi’s rechatta la baselgia refuormada ed hozindi eir il museum. Desdrüt 42 chasas Tenor artichels da gazetta da quel temp s’haja pudü observar ün tschêl cotschen da l’Engiadina Bassa insü vers Susch – e perfin a Tavo as vaiva il fö fat valair cun iglüminar il tschêl nocturn. Fin cha’l fö es lura stat stüz cumplettamaing haja però dovrà var duos fin trais dis. Il bilantsch: 42 chasas sun gnüdas desdrüttas da l’incendi. «Causa l’incendi s’ha il cumün davo müdà cumplettamaing. Da las 42 chasas arsas s’haja a la fin lura be plü refabrichà 18. Eu sa d’almain 20 famiglias chi’d han causa l’incendi bandunà Susch», disch l’expert da l’incendi da Susch. Cha tuot las chasas nu sun plü gnüdas refattas haja da chefar cun nouvas prescripziuns, chi nun han plü laschà fabrichar las chasas quasi tachadas üna vi da tschella. Per l’otra nun han neir na tuot las famiglias gnü ils mezs finanzials per quist intent. Perche cha la sgüranza da fö ha tenor Hermann Thom surtut var ün terz dals cuosts. Ed ulteriuras contribuziuns d’üna collecta a favur da l’incendi nun han neir na pudü cuvrir tuot ils cuosts. Sfidas e destins per las famiglias da Susch Als antenats da Hermann Thom esa però reuschi da restar illa patria, eir scha’ls exaimpels da seis duos tats muossan cha mincha famiglia es statta confruntada cun ün agen destin ed aignas sfidas. «Ün da meis tats ha pudü refabrichar sia chasa sülla fundamainta e’l prüm plan da la veglia – ed implü ha el sco stradin sül Pass dal Flüela gnü üna paja constanta. El nun ha gnü gronds debits a la fin», disch Hermann Thom, chi abita hozindi in quist edifizi, nempe la Chasa Taverna. Sco ch’el agiundscha haja però tschel tat – chi’d es stat paster e paur sainza paja fixa – gnü grondas difficultats finanzialas causa la refabricaziun da sia chasa. E sainza l’agüd da seis figl, vess quel fat concuors privat dal 1932 ed uschea eir pers la chasa. «Ün evenimaint da kit» La chasa Taverna es lura eir statta la prüma da tuot Susch chi’d es gnüda refabrichada e’l tat da Hermann Thom ha lura fingià da Nadal 1925 – dimena ot mais davo l’incendi – pudü as chasar in seis nouv dachasa. Quai impustüt eir grazcha chi’d ha pudü gnir dovrà magara bler da l’edifizi ars. Ma fin cha tuot las 18 chasas d’eiran refattas, haja amo dürà fin aint per l’on 1927. «Eir scha la cumünanza s’ha müdada cumplettamaing causa l’incendi, han quels chi sun restats inavo tgnü ferm insembel. Uschea cha l’incendi es eir stat ün evenimaint da kit», disch Hermann Thom ed agiundscha: «Eir sch’el es stat ün grond trauma per la glieud chi til ha vis. A mia nona p.ex. ha il fö perseguità üna vita intera.» E che es a la fin capità cul corporal stuorn? Ha el perfin miss il fö? Quai nu s’haja tenor Hermann Thom mai chattà oura. Il corporal es bainschi gnü tut in fermanza d’inquisiziun davo l’incendi, ma el s’ha cuort davo pendü sü in praschun. Davart ils motivs dal suicidi – scha’l corporal s’ha pendü sü i’l savair ch’el ha fat quai aposta, o schi d’eira our da malavita causa chi’s crajaiva ch’el saja culpabel – davart quai vain speculà amo fin hoz. Commemoraziun 100 ons incendi a Susch In sonda, als 19 avrigl 2025 davo la sunasoncha, invida il cumün da Zernez a partir da las 18.00 a la populaziun ed ad interessats illa sala da l‘anteriura chasa da scoula a Susch per üna commemoraziun pel giubileum da 100 ons incendi a Susch. Davo ün bivgnaint dal presidnet cumünal, Domenic Toutsch, referischa Hermann Thom davart il fö da Susch ed il cumün avant e davo l’incendi. In seguit vain drivida l’exposiziun da fotografias cha Hermann Thom ha miss insembel. Quella es gnüda inrichida cun ün access digital via code QR chi maina sün material dal referat, ma eir sün contribuziuns da radio e televisiun cun perdüttas da l’incendi. Implü as poja eir ir a scuvrir artichels da gazetta da quella jada e da plü tard cur cha quel di es adüna darcheu gnü commemorà. L’exposiziun davart l’incendi fa davo la premiera chasa da scoula müdada e vain muossada dürant tuot la stà illa baselgia San Jon a Susch. (fmr/cam) Survista dal quartier, ingio cha sun arsas 42 chasas avant 100 ons. Be 18 da quellas sun darcheu gnüdas refabrichadas. La chasa Taverna davo l'incendi. La chasa Taverna avant l'incendi. La chasa Taverna, ingio cha Hermann Thom abita hozindi. Survista dal quartier, ingio cha sun arsas 42 chasas avant 100 ons. Be 18 da quellas sun darcheu gnüdas refabrichadas. Il cumün da Susch davo l'incendi e cun las prümas chasas sbodadas. Il cumün da Susch avant il fö dals 19 avrigl 1925.

Illa Grotta da cultura a Sent ha gnü lö sonda passada la vernissascha da l’exposiziun da Silvio Gallo da Ramosch. El lavura impustüt cun materials natürals ch’el cumpuona ad ouvras d’art particularas. L’artist Silvio Gallo cun sias ouvras illa Grotta da cultura a Sent. Nicola Deichmann ed Andreas Wetter chi fan part da la gruppa da lavur da la Grotta da cultura da Sent han organisà ün’exposiziun cun ouvras d’art da Silvio Gallo, artist da Ramosch. Ouvras cun materials natürals sco lain, crap, atschal elavurats cun bler indschegn e cul savair tant d’artist sco eir da mansteran. L’exposiziun cul nom «L’orma ill’ouvra d’art» muossa blers exponats in differentas fuormas e materials. Verer l’ouvra fingià avant co cumanzar «Eu am stögl imaginar ün fil cotschen per ün tema ch’eu vez fich detaglià fingià avant co cumanzar culla lavur. L’ouvra es in meis cheu avant co m’approsmar e realisar l’ouvra. La vardà ha adüna duos varts ed uschea han mias ouvras titels ch’eu tils dun in möd individual», ha declerà Silvio Gallo in occasiun da la vernissascha. «Eu prouv adüna da lavurar cun materials oriunds e chi restan eir in mias ouvras oriunds. Per exaimpel metal lasch eu esser oriund e lura spet eu fin ch’el vain da ruina e fuorma lura üna patina natürala. La crappa es il material ch’eu chat illa natüra e quella vain circundada cul metal. Il lain in sia art vain elavurà culla resgia a motor e survain tras quai üna fuorma particulara chi nu desdrüa la structura natürala dal material». L’art da Silvio Gallo nascha in seis atelier a Ramosch chi’d es sper l’art eir falegnamaria, fuschina da serrürier e lö da pitturar. L’artist lavura eir ferm culla glüm. A Sent sun da schmüravgliar eir chandalers in differentas fuormas. Chi es Silvio Gallo? Silvio Gallo es nat dal 1964 a Turich ed es creschü sü là. El viva daspö ündesch ons a Ramosch. L’artist s’ha scolà dürant ses ons sco disegnadur da fabrica e mürader e s’ha scolà inavant in fotografia, pitturar, intarsias in lain, cuors da buglir ed oter plü. Davo ün temp da ses mais in California ha el fat üna scolaziun da duos ons a la Scoula d’art Farbmühle a Lucerna. Quels mansters e sias scolaziuns s’unischan in ün möd d’art particular ed indschegnaivel. Daspö dal 1994 cumbina’l sia paschiun sco manster ed es dvantà independent. Actualmaing viva el cun sia duonna a Ramosch. Bleras lavurs realisescha l’artist in incumbenza directa illas spartas architectura, lavurs internas in Svizra e sur cunfin. L’exposiziun «L’orma ill’ouvra d’art» cun ouvras da Silvio Gallo po gnir visitada a partir da subit fin als 29 lügl 2025 adüna il mardi e la sonda da las 17.00 fin a las 19.00 illa Grotta da cultura a Sent. Exposiziun «L’orma ill’ouvra d’art» In sonda passada es statta la vernissascha da l’exposiziun ««L’orma ill’ouvra d’art» da Silvio Gallo da Ramosch illas localitats da la Grotta da cultura a Sent. L’artist lavura cun materials natürals ed elavura quels ad üna fuorma d’art particulara. El fa quai cun bler indschegn e cul savair tant d’artist sco eir da mansteran. In occasiun da la vernissascha ha l’artist fat a savair cha l’ouvra saja in seis cheu avant co ch’el cumainza culla lavur artistica. Daspö dal 1994 cumbina’l sia paschiun cul manster ed es independent. El viva cun sia duonna a Ramosch e lavura là in seis atelier. (fmr/bcs) Silvio Gallo lavura cun differentas fuormas e materials. L’art da l’artist es fich individuala.

La «Lindorna» a Vulpera es üna butia cun funcziun sociala e perdürabla chi spordscha büschmainta da seguonda man, in prüma lingia per uffants. L’instituziun exista daspö bod quatter decennis – grazcha a la lavur voluntaria d’üna gruppa da duonnas ingaschadas our da la regiun. Üna visita in butia dürant l’uscheditta rumida, cur chi vain rumi tuot l’inventar e drizzada aint üna nouva collecziun cun büschmainta stagiunala. Il team da la rumida quista prümavaira. Davovart da schnestra: Jeannette Romano, Madlaina Gluderer, Chiara Erni, Astrid Damerow, Johanna Frischknecht. Davantvart da schnestra: Sophia Völksen, Jennifer Rothermund, Tanja Hagenbucher Üna dumengia principi avrigl s’han radunadas ot duonnas illa «Lindorna» per la rumida. La sporta d’inviern chi nun ha chattà üna nouva portadra o ün nouv portader vain rumida e pakettada in troclas da chartun. Il prossem di riva Bruno sü da Turich cun seis busin per chargiar aint tuot quellas troclas e tillas transportar in Moldavia, ingio ch’el sparpaglia la büschmainta d’avanz a glieud mangluossa. Las curunas vödas vegnan darcheu implidas cun büschmainta e s-charpas da stà. Blera lavur dürant la rumida: Tuot l’inventar da la «Lindorna» vain müdà oura per la stagiun da stà. «Bleras famiglias vessan plü greiv, schi nu dess a nus», disch Astrid Damerow cun rumir aint büschmainta d’uffants illas curunas da la butia «Lindorna», güst sper la fermativa da l’auto da posta a Vulpera. Daspö 18 ons es ella ingaschada sco voluntaria in quist proget tant idealistic sco radschunaivel chi pussibiltescha da cumprar büschmainta da seguonda man a predschs favuraivels in Engiadina Bassa. Las duonnas plajan insembel giaccas d’inviern, portan oura troclas implidas, pulischan las curunas e pichan sü spadlains cun t-shirts, chotschas da bogn e pigiamas vi da las stangas. Paja nu tschüffa ingüna dad ellas chi lavura quia in butia dürant la rumida – o di per di dürant las uras d’avertüra da la «Lindorna». Il schmertsch basta per finanziar il manaschi da la butia – e per far üna jada l’on ün viadi ed üna tschaina insembel. Troclas plain büschmainta da stà spettan da gnir pakettadas oura pro la rumida. Ün tröp voluntarias sainza ierarchia «Nus eschan simplamaing ün tröp duonnas chi collavura», disch Tanja Hagenbucher chi’d es daspö ses ons illa «Lindorna». «Sün üna glista scriva minchüna aint cur ch’ella po lavurar, lura vaina üna chaschiera ed üna jada al mais sezzüda. Uschea funcziuna quai.» Ingünas ierarchias, ingünas scheffas. «Nus decidain tuot illa gruppa», agiundscha Astrid Damerow. «Quai ha fin uossa adüna funcziunà – ed eu pens cha quai po eir be funcziunar uschea.» Illa «Lindorna» as chatta pustüt büschmainta e s-charpas per uffants da tuot las etats, però eir üna schelta büschmainta per creschüts, pustüt per duonnas. «I nun es uschea cha nus nu lain vender büschmainta per homens», disch Tanja Hagenbucher – ed agiundscha riond: «Ma quels nu mainan bod nöglia. Eu crai cha quels tiran aint lur büschmainta fin ch’ella crouda ourdglioter.» Per lur offerta pon las duonnas da la «Lindorna» calcular cun ün provedimaint da seguonda man regiunal. Var 300 fin 400 persunas da Zernez fin Martina mainan regularmaing s-charpas, büschmainta ed oter plü in butia. «Chi chi ans maina roba, paja ün import da solidarità da 30 francs. E tuot quai chi riva pro nus vain cataloghisà: nus notain chi chi ha manà che e per quant cha nus vendain», declera Tanja Hagenbucher. «E la mità dal predsch da vendita pajaina oura a quella o quel chi ha manà il prodot vendü – scha quai es giavüschà.» Üna butia unica in Engiadina Bassa: Daspö 37 ons spordscha la «Lindorna» prodots da seguonda man. Ün proget persistent e perdürabel Cun quist sistem funcziuna la «Lindorna» uossa fingià daspö 37 ons – daspö dal 1988 resista ella a tuot las difficultats e sfidas, staiva per exaimpel avant trais ons tscherchar ün nouv local e far müdada da Scuol a Vulpera. «Il prüm on al nouv lö d’eira nosch, là s’ha propa redüt il schmertsch», as regorda Tanja Hagenbucher. «Ma intant s’ha la glieud adüsada vi dal nouv lö e la situaziun s’ha remissa.» Eir in ün temp ingio chi’s po postar büschmainta nouva a predschs bod congualabels pro firmas asiatas sco Temu o Shein resta la sporta da la «Lindorna» dumandada. «Pro Temu nu’s poja tour in man e provar aint ils prodots», disch Astrid Damerow. «E pro nus as poja eir manar inavo la roba davo ün pêr dis, sch’ella es massa pitschna o massa gronda.» Quai chi’s chatta illa «Lindorna» es quasi l’incuntrari da l’uscheditta «fast fashion» chi vain tramissa da la China e chi crouda davo üna jada trar aint fingià bod ourdglioter. «Quella roba da noscha qualità gnanca nu riva quia», suppuona Astrid Damerow. «Pro nus daja propa üna circulaziun. Tscherts prodots rivan quatter fin tschinch jadas pro nus in butia e vegnan darcheu vendüts.» E Tanja Hagenbucher agiundscha: «Nus eschan eir tuottas svess da quellas chi van jent a cumprar aint quia. Quai dà ün bun sentimaint schi’s sa: quista roba nu vain büttada davent. Quella vain dovrada inavant.» Uschè vöda es la «Lindorna» be duos jadas l’on, pro l’uscheditta rumida. «Sco üna gronda famiglia» «Eu crai cha a blera glieud esa eir important da sustegner ün proget social», suppuona Jennifer Rothermund. «Eir eu d’eira il prüm gnüda quia per cumprar aint cun meis uffants e vaiva lura vis ch’ellas tscherchaivan amo sustegn.» L’ingaschamaint per üna roba radschunaivla e la cumünanza – quai fetscha oura la lavur illa «Lindorna», dischan las voluntarias.«Cun bleras duonnas nu gnissa dadour la ‹Lindorna› gnanca in contact», disch Astrid Damerow. «Ma quia s’imprenda propa a cugnuoscher blera differenta glieud. Nus eschan sco üna gronda famiglia.» Ma eir la «Lindorna» ha vi e plü fadia d’implir il plan da lavur. Intant suna in 15 voluntarias chi’s partecipeschan al proget. «I’ls ultims ons s’ha muossà: almain 17 füssan ideal», disch Tanja Hagenbucher – per chi sun almain adüna duos persunas in butia e duos implü per chürar ils uffants. «Nus eschan adüna avertas per nouvas collavuraturas o nouvs collavuraturs. A chi chi ha interess invidaina a nossa prosma sezzüda. E fin uossa nun ha davo quella amo ingün dit giò.» Bainvgnüts füssan principialmaing eir homens – eir scha fin uossa es la «Lindorna» adüna be statta ün proget da duonnas ingaschadas. E quellas han infra ün davomezdi rumi oura la butia e darcheu drizzà aint tuot per la stagiun da stà. Plaina e pronta per la stà: La butia «Lindorna» davo la rumida. Ün proget persistent e perdürabel La butia «Lindorna» a Vulpera resista daspö bod quatter decennis a tuot las sfidas e difficultats e mantegna sia sporta da büschmainta da seguonda man. Il proget social ed ecologic funcziuna in prüma lingia pervi da l’ingaschamaint voluntari d’ün tröp duonnas our da la regiun. Üna visita illa «Lindorna» dürant l’uscheditta rumida, cur cha las voluntarias han drizzà aint la butia per la stagiun da stà. (fmr/mst) Prosma destinaziun: Moldavia. Quella roba d’inviern chi nun es gnü vendüda vain dunada per glieud mangluossa. Blera lavur dürant la rumida: Tuot l’inventar da la «Lindorna» vain müdà oura per la stagiun da stà. Plaina e pronta per la stà: La butia «Lindorna» davo la rumida. Plaina e pronta per la stà: La butia «Lindorna» davo la rumida.

L’uman es ün interessant prodot da la natüra. El sviluppa adüs e rituals, e quels dvaintan cul temp uschè natürals ch’el nu pensa gnanca plü landervia. Ma minchatant, sco üna sajetta our dal tschêl serain, vain la dumonda: Perche? Perche nu chatta plü il nomer da telefon dad Uorschla? El nun es da chattar ne aint il cudesch da telefon ne aint in ün da quists registers da meis telefonin. Eu less in mincha cas telefonar ad ella, dimena telefona ad üna cuntschainta, ma neir quella nu’m po güdar inavant. E lura la sajetta: Hej hej, cul bel cudesch da telefon es svanida la cumünanza; a seis temp as pudaiva telefonar a chi chi’s laiva, minchün chi vaiva ün telefon d’eira ragiundschibel per tuots, ed il telefon sclingiva pro nus uschè dad ot, cha nus til dudivan fin our in üert. Hoz s’ha la cumünanza redotta ad ün club famigliar e da cuntschaints. Minchün ha seis register da nomers da telefon, seis gnieu cun glieud cuntschainta, telefona bod be a quels e survain eir nouvas bod be da quels. Tschels nu til interessan. Cul cudesch da telefon es svani il sen d’üna cumünanza averta. Il rest dal muond am po tschüvlar blau. E sch’eu pigliess nanpro eir amo las medias socialas (ch’eu nu cugnuosch) nu schlargess eu meis orizont, meis muond dvantess amo plü pitschen, eu conversess eir be plü cun glieud cun la listess’idea. Il muond dal «nus» ha fat plazza a quel dal «eu». Ed «eu» m’impip da tuot que chi nu’m va per staila – e m’allegr süllas vacanzas in Alabama o sa eu ingio. Impreschiun am vaiva fat l’inscunter cun üna giuvna scriptura coreana. Ün stipendi tilla vaiva dat la pussibiltà da star ün mez on a Hamburg. Ella as vaiva schmüravgliada da l’üsit inflaziunar dal pled «eu» illa lingua tudais-cha. Cha in Corea nu saja üsit, impustüt per duonnas, da dovrar il pled «eu». E lura, per mai malinclegiantaivel: «Sast tü cha nus nu dschain: ‹Eu am n’ha inamurada›? – In quel cas as disch in corean: ‹L’amur m’ha culpida, üna sbrinzlada da l’energia da l’amur chi implischa nos muond m’ha tocca›.» Romedi Arquint, per il mument en Danemarc, era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE).

Per la prüma jada es Fabian Ritzmann nominà pel chomp da preparaziun da la squadra naziunala in vista al champiunadi mundial da hockey illa Svezia ed i’l Danemarc. La finamira da l’attachader engiadinais es da mantgnair sia plazza i’l cader fin pro’l champiunadi mundial. L’amulain da hockey ha Fabian Ritzmann imprais pro’l Cdh Engiadina. Fingià bod ha’l però müdà a Tavo ed ha absolt pro’l HCD tuot las partiziuns da juniors. Cul Club da hockey da Tavo ha Fabian Ritzmann eir fat il pass illa liga naziunala A. Davo duos stagiuns pro la prüma equipa dal HCD ha el lura müdà pro’l SC Berna. La stagiun chi’d es güst ida a fin pel SC Berna es statta fingià sia terza i’l dress da l’equipa da la chapitala. Ed id es eir la stagiun, illa quala il giuven attachader ha gnü seis plü grond success. El es nempe gnü clomà dal trenader Patrick Fischer illa squadra naziunala. Fingià fat part a las squadras naziunalas dals juniors Fabian Ritzmann cugnuoscha la taimpra dad ina squadra naziunala. Fingià fich bod ha el pudü ramassar sias prümas experienzas illa squadra naziunala. El ha fat part da l’equipa da juniors U16, lura dals U17, U18, U19 e per finir amo da l’equipa naziunala suot 20 ons. Cun quella ha el perfin pudü ir al champiunadi mundial suot 20 ons i’l Canada. D’utuon lura d’eira Fabian Ritzmann per la prüma jada part da l’equipa naziunala. Ed uossa es el gnü nominà per la püma jada i’l cader da la squadra naziunala chi’s prepara pel prossem champiunadi mundial. «Eu sun fich cuntaint ch’eu survegn quista schanza», s’allegra l’Engiadinais, «i fa grond dalet da pudair giovar in quella squadra.» Muossar mincha di chi’s tocca illa squadra naziunala Amo müda la fatscha da la squadra naziunala da hockey cuntinuadamaing. Patrick Fischer integrescha adüna darcheu nouvs giovaders da quellas equipas chi sun crodadas our dals playoffs da la liga naziunala A. Actualmaing giovan be plü Losanna ed ils ZSC Lions il final. A la fin da la stagiun integrarà Patrick Fischer eir amo a giovaders da quellas duos equipas illa squadra naziunala – e per finir lura eir amo quels che croudan cun lur equipas our da la decisiun pel Stanley Cup illa NHL. Il plü tard quella jada es la squadra chi va al champiunadi mundial da hockey lura cuntschainta. Fabian Ritzmann spera s’inclegia ch’el fetscha a la fin eir part dal cader da la squadra chi va in Svezia e Danemarc: «Eu dun minch’eivna tuot quai ch’eu n’ha, e lura as vezzaraja fin ingio cha quai maina.» Switzerland's Fabian Ritzmann in action during the friendly icehockey game between Switzerland and Slovakia at the Sportzentrum Arena in Herisau, Switzerland, Friday, April 11, 2025. (KEYSTONE/Gian Ehrenzeller).

Il plü bel dal viadi intuorn il muond es da pudair tuornar insacura darcheu a chasa. Quai ha eir fat la randulina da Sent, respectivamaing quista jada l’aglia da Sent chi’d es partida in dumengia saira cun «In Siemi» da Gion Balser Casanova da la Surselva per ün viadi musical intuorn il muond. La Società da musica Sent ha preschantà suot la bachetta da Bastian Janett chanzuns da l’Ingalterra, rapsodias da l’Irlanda, marchas da l’America fin pro melodias a l’ur dal muond obain al Pol dal Süd. Il viadi es in seguit tuornà cun sots da la Spogna – dirigits dal giuven vicedirigent Flurin Alesch Felix – inavo in Boemia, la chüna e la patria da la musica boema. Finalmaing sun las musicantas ed ils musicants da Sent tuornats sur il Tirol dal Süd inavo in Engiadina. Ma avant co rivar a Sent ha la Musica da Sent fat amo üna fermativa a Tschlin culla mazurca da «Las chotschas sot da pon dür» da Domenic Janett, arrandschà da Rudi Pascher. La Società da musica Sent ha savü persvader cun ün bel concert e las visitaduras ed ils vistadurs han giodü üna bella sairada musicala da Pasqua. (pl/nba) La società da musica da Sent suot la bachetta da Bastian Janett in occasiun da seis concert da Pasqua.

La vita d’iminchadi vain penetrada vieplü dal muond digital cun seis minz dals algoritems. Ed ils contemporans as schmüravaglian da las pussibiltats bod immensas chi’s drivan: programs fascinants chi scrivan texts in üna sveltezza incredibla, chi prodüan purtrets in ün möd quasi magic, chi respuondan sco sch’els füssan umans vivs. L’intelligenza artificiala as derasa cun gronds pass – e schligerischa blers affars. Ma i dà eir ün’inquietezza chi crescha: Che restain nus, scha la maschina sa imitar tuot quai chi d’eira fin uossa reservà al spiert uman? Our d’vista evangelica es la resposta clera: la dignità da l’uman nu dependa da quai ch’el po prodüer o elavurar. Ella nu cumainza culla prestaziun, dimpersè culla relaziun. L’uman es – sco quai chi disch la Bibla – creà tenor l’imagna da Dieu. Ingüna copcha, dimpersè minchün ün original. Quai voul dir: ün esser chi nu viva per funcziunar tenor ün plan programmà o per calcular sco ün robot, dimpersè per retschaiver e per respuonder. Per amar. Per dar pardun. Üna maschina nu sa crajer. Ella nu sa sperar. Ella nu sa giodair, nu sa patir, nu sa s’ingaschar per ün oter. Invezza sa ella analisar – ma ella nu sa consolar. Ella sa dar resposta a dumondas – ma nu sa exprimer üna confessiun. Il spiert uman es ün misteri müravglius. El es üna flomma chi nu vain mai impizzada d’ün «code». El po cridar sosamaing. El po salvar üna predgia fulminanta. El po dar ün grond suspür. El po resentir cumpaschiun. Ed el po far quellas dumondas chi nu vegnan mai respusas tras funcziuns logicas: Perche sun eu insomma? Chi’m tegna illa profuondità la plü profuonda? Chi’m parduna uschè ch’eu sun liber? L’evangeli nu glorifichescha a l’uman, seis intellect e sia radschun. Ma el affirmescha cha quel chi’s cuschidrescha sco debel, sco feri, sco ün fraischel, es precis quel chi porta la forza divina. Quella forza chi nu sa programmar. Quella forza chi viva, as nudrischa e crescha da la grazcha. Scha la tecnica moderna ans po güdar – bain, stupend. Ma sch’ella cumainza a surtour nossa plazza sco essers relaziunals, lura perda il muond ün misteri chi nu po gnir recreà artificialmaing. Il misteri da l’uman chi’s lascha commouver. Chi s’allegra. Chi suspüra. Chi survain pardun. Forsa es quai la sfida decisiva dal futur: da guardar danövmaing in üna fatscha. Da scuvrir darcheu üna jada surprendentamaing il spiert i’l oter. Da badar üna fatscha e da dir: quia vezza ün tschegn da Dieu. David Last è reverenda refurmà a Landquart e Domat. David Last, reverenda refurmà a Bever e La Punt Chamues-ch

L’Archiv cultural d’Engiadina Bassa ha tgnü in venderdi saira sia radunanza annuala a S-chadatsch. Sper las tractandas üsitadas han gnü lö eir tschernas. L’es bainschi plüchöntsch attempà, il public interessà per l’actività da l’Archiv cultural d’Engiadina Bassa (ACEB), ma l’es ourdvart fidel. Il president Jon Duri Tratschin ha dat il bivgnaint ad üna quarantina da persunas, quai chi fa oura ün quart dal nomer da commembers. Las tractandas üsitadas sco’l protocol da l’ultima radunanza, il quint annual da gestiun 2024 cul rapport dal post da revisiun sco eir il preventiv pel 2025 sün gnüdas approvadas sainza discussiun. A la suprastanza cul chaschier Beat Hofmann esa gnü dat dis-charg. Ils preschaints han pudü constatar cha la seguonda etappa da la fabrica es illa fasa da realisaziun. La fatschada vain isolada e las fanestras vegnan rimplazzadas. Tractanda 7 düra lönch La tractanda 7 vaiva il titel «Cumgià». Ed id ha dat ün pitschen exodus culla retratta da la bun’orma da l’ACEB, Cla Rauch, e cullas demischiuns da quatter suprastants. Il president scadent Jon Duri Tratschin ha ingrazchà il prüm a Cla Rauch chi ha lavurà cun energia instancabla daspö chi dà l’archiv, nempe daspö il 2011. Lura ha’l ingrazchà al vicepresident Peder Rauch chi’d es stat 15 ons in suprastanza. Peder Rauch es stat quel chi, in sia funcziun da secretari da l’anteriura Pro Engiadina Bassa (PEB), ha chattà finalmaing il lö per l’archiv illa scoula a S-chadatsch. Quist stabilimaint es daspö il 2021 in possess da la Società ACEB. Tschels duos suprastants chi s’han retrats sun Curdin S. Brunold davo nouv ons e Mario Pult davo trais ons. Eir ad els esa gnü ingrazchà. Per finir ha il vicepresident Peder Rauch tgnü la laudatio per Jon Duri Tratschin chi’s retira dal post davo esser stat nouv ons president. Peder Rauch ha quintà da las staintas da chattar il lö, da la gronda furtüna d’avair gnü cun Domenic Scharplatz ün prüm president activ e fich cumpetent e da la creaziun da la Fundaziun Archiv cultural. Quista ha pudü cumprar la chasa a S-chadatsch, rimplazzar il s-chodamaint cun sonda geotermicas e realisar las lavurs sanitaras bsögnaivlas. Peder Rauch ha ingrazchà a Jon Duri Tratschin per sia gronda lavur exemplarica sco president. Tschernas bain pardertas Be il chaschier Beat Hofmann «surviva» in suprastanza. Grazcha ad üna buna preparaziun esa gratià da chattar glieud chi’d es pronta da cuntinuar culla lavur. Sco president es gnü tschernü Ruedi Bruderer e da la nouva suprastanza fan part Corina Caviezel-Stupan, Jon-Fadri Tönett ed Andri Janett. Cun grond applaus ha la radunanza tschernü a quistas persunas. Truvaglias e bavarella A la fin da la radunanza ha quintà Mario Pult da sias truvaglias in chalenders vegls ed in supplemaints dal Fögl Ladin. Intant cha’ls vegls chalenders sun divertents grazcha a lur anecdotas originalas, dan las scuvertas i’ls supplemaints dals ons 1930 fin 1960 da pensar. Id es impreschiunant da dudir e leger dal grond ingaschamaint cultural e politic davart Engiadinaisas ed Engiadinais, pustüt da giuvna età, per lur patria. Avant co far adöver da la meritada bavarella ha il referent rendü attent al davopro (dessert) dal ‹Sain Pitschen› dal 1956, chi tuna seguaintamaing: «Il scort ceda – ün’errur fatala chi ais la cuolpa cha la pluffrantüm cumanda il muond.» La nouva suprastanza cul president partent (da schnestra): Jon Duri Tratschin (president scadent), Andri Janett, Ruedi Bruderer (nouv president), Corina Caviezel-Stupan, Jon-Fadri Tönett e Beat Hofmann.

Daspö 70 ons exista la «Bergschule Avrona» sur Vulpera e Tarasp. Quista fin d’eivna s’han reunits ils anteriurs – voul dir scolaras, scolars e magistraglia – per as regordar dals ultims decennis e per festagiar la pitschna scoula da muntogna. La scoula da muntogna Avrona – la «Bergschule Avrona» – celebrescha quist onn seis 70avel giubileum. Oriundamaing d’eira ella gnüda fundada sco lö da recreaziun per uffants. Ma intant es Avrona dvantada üna scoula speciala arcugnuschüda, basada sülla pedagogia da Rudolf Steiner. Schabain che l’actual manader da scoula, Stefan Imhof, disch, davo 12 ons a la testa da la scoula: «Avrona nu d’eira vairamaing mai üna classica scoula da Rudolf Steiner sco in oters lös. Fingià be pervi da sia posiziun es la scoula adüna eir statta üna sort spazi da time-out e da recreaziun, ingio cha uffants e giuvenils d’eiran üna jada davent dal travasch.» Il cumplex da scoula es situà sur Tarasp-Vulpera in ün clerai immez il god alpin. «Eu am sentiva protetta» Las festivitats per l’on da giubileum dad Avrona sun gnüdas lantschadas quista fin d’eivna passada cun ün inscunter dad anteriuras scolaras e collavuraturs. Dürant duos dis han els fat bilantsch ed han laschà repassar las numerusas algordanzas ch’ellas han vi da lur temp sü Avrona, üna pitschna fracziun in ün clerai sur Vulpera. Passa 150 persunas sun rivadas ad Avrona a l’arrandschamaint da giubileum – per as barattar e per discutar da lur temp passantà illa scoula speciala in Engiadina Bassa. Las regordanzas sun pro minchün e minchüna fich multifarias ed eir ambivalentas. Uschea ha per exaimpel eir passantà Monika Peter, üna magistra pensiunada da Frankfurt, cun 16 ons ün temp ad Avrona, causa problems da sandà. «Per mai sco scolara d’eira sco üna sort isla immez quistas muntognas magnificas. Da quai am sentiva eir fich protetta», ha ella dit ad RTR. Eir per Uorsin Müller da Susch es Avrona stat ün lö particular sco scolar. Sper ils edifizis da la fracziun pavlaiva el dafatta la sulvaschina, ils chavriöls e chamuotschs. Il lö solitari sur Vulpera vaiva eir inchüns dischavantags per l’indigen, sco ch’el s’ha regordà quista fin d’eivna: «Sch’eu laiva telefonar a chasa, lura stuvaiva ir giò Scuol illa cabina. Telefonins nu daiva da quel temp amo ingüns.» Da la recreaziun a la fuormaziun L'istorgia da la scoula da muntogna Avrona ha cumanzà i’ls ons 1940, cura cha’l lö pitturesc gniva dovrà sco residenza da stà per chomps musicals. L’on 1955 es lura la scoula gnüda drivida ufficialmaing cun 12 scolaras e scolars, e portada dal «Circul d’amicizcha da la scoula da muntogna Avrona». L’instrucziun s’ha basada da prüma davent sülla pedagogia antroposofica da Rudolf Steiner chi metta il svilup individual da minch’uffant i’l center. Üna fuorma d’instrucziun chi ha plaschü eir a Uorsin Müller chi’d es hoz paur e bos-cher: «Id es stat per mai ün avantag, perquai cha ad Avrona vegnan ils uffants tuts davent da quel punct, ingio ch’els sun.» Cresch e svilups structurals I’ls ons 1960 ha la scoula gnü ün temp d’expansiun. Nouvs edifizis sun gnüts fabrichats, ed i’l 1968 ha Avrona survgni l’arcugnuschentscha sco scoula speciala per uffants cun disturbis da cumportamaint e problems d’astma. Il nomer d'uffants es creschü sün passa 80 uffants e giuvenils e la scoula es dvantada ün important lö da fuormaziun e scolaziun illa regiun. Ils ons 1980 han lura portà üna restructuraziun da la direcziun, e la scoula es gnüda arcugnuschüda sco «scoula per uffants che bsögnan ün’educaziun precauta». I’ls ons 1990 ha la dependenza finanziala da mezs publics chaschunà difficultats che han sforzà da restructurar profuondamaing l’instituziun. Davo difficultats inizialas i’l nov millenni, es la scoula da muntogna Avrona as stabilida stabilisada ed es dvantada ün center da cumpetenza per scoulas specialas cun carica chantunala. A partir dal 2012 sun tuot las immobiglias gnüdas renovadas, e la scoula spordscha hoz 24 plazzas illa scoula speciala. Pel mumaint vegnan accumpagnats 22 uffants e giuvenils in tschinch classas. Il manader da scoula, Stefan Imhof: «Nus vain dimena pitschnas gruppas e classas, uschè cha nus pudain promouver ils uffants fich individualmaing.» Actualmaing ha Avrona bod 50 collavuraturas e collavuraturs, tanter da quels var 15 magistras e magisters. Ma l’idea fundamentala da la scoula, marcada da musica e natüra, es restada i’l decuors dals ultims set decennis: Avrona dess esser ün lö d’inscunter e fuormaziun. L’anteriura scolara – ed intant magistra pensiunada – Monika Peter es statta ad Avrona dürant ils ons 1958/59. (Monika Peter) Il manader da scoula, Stefan Imhof nomna Avrona seis dachasa daspö 12 ons. Il cumplex da scoula es situà sur Tarasp-Vulpera in ün clerai immez il god alpin. Uorsin Müller da Susch es hoz paur e bos-cher – e muossa üna fotografia da seis temp da scoula ad Avrona. Ill’età da 10 ons d’eira’l gnü ad ad Avrona. Festa per la scoula d’Avrona L’istorgia da la scoula da muntogna Avrona cumainza fingià i’ls ons 1940. Da quel temp gniva il lö pitturesc dovrà sco residenza da stà per chomps musicals. Da l’on 1955 lura es la scoula gnüda drivida ufficialmaing cun 12 scolaras e scolars. Ella gniva portada il prüm temp dal «Circul d’amicizcha da la scoula da muntogna Avrona». Quista fin d’eivna passada ha la «Bergschule Avrona» cun seis manader da scoula Stefan Imhof festagià il 70avel giubileum. Passa 150 persunas sun gnüdas ad Avrona a l’arrandschamaint da giubileum, per as barattar e discutar da lur temp passantà illa scoula d’Avrona. (rtr/fmr)

Il concert da prümavaira da la Musica Concordia Müstair ha gnü lö dumengia passada illa sala polivalenta da la scoula a Müstair. Las 27 musicantas e musicants cun lur dirigent Roberto Donchi han sport ün program varià d’ota qualità. La presidenta da la Musica Concordia Müstair, Fadrina Grond, ha salüdà al principi dal concert da la società da musica suot la bachetta da Roberto Donchi als preschaints indigens ed impustüt eir al public chi’d es gnü aint dal Tirol dal Süd. La presidenta ha eir güsta manà tras la saira sco pledadra ed ha infuormà davart il program varià. La Musica Concordia Müstair dürant üna da lur producziuns da dumengia passada. Cumanzà cun spiert olimpic «Sco prüm vaina dudi ün toc da John Williams cul titel ‹The Olympic Spirit› ch’el ha cumponü dal 1988 pels Gös olimpics da Seoul, vögliond integrar il spiert e l’atmosfera majestusa d’ün evenimaint grondius in musica», ha declerà Fadrina Grond. Il toc ha pretais da musicantas e musicants sco eir dal dirigent concentraziun e savair musical. Cun s-chellas e cul sbeclar da bes-chas d’ün cumün ha cumanzà il seguond toc cul titel «Swiss Mountain Village» da Mario Bürki. Tanteraint ha la pledadra eir rendü attent a la problematica da lur società da musica, Musica Concordia Müstair: «Cha nus pudain hoz dar quist concert nu s’inclegia da sai. Divers registers nu sun occupats plainamaing e nus eschan dependents da sustegn ed agüd d’utrò», ha dit Fadrina Grond. Ed ella ha güsta eir manzunà ün’ulteriura difficultà: «Divers da nus nu vivan in val e nu pon perquai gnir a tuot las prouvas.» Adonta da quellas sfidas ha la Musica Concordia Müstair laschà strasunar in dumengia passada seis tuns cun frais-chezza. Sco prossems tocs ha il public pudü dudir üna polca cul titel «Zaramo» ed üna marcha da William Rimmer chi ha procurà per grond applaus. Eir James Bond es stat da la partida Davo la posa ha cuntinuà il concert cul toc «Modern choral & fanfare» dal cumponist svizzer Jean-Pierre Hartmann. Quai es üna cumbinaziun tanter coral e fanfara chi ha procurà per ün’atmosfera quieta e festiva, e tuottüna eir energica e dinamica. Ün dals puncts culminants da la saira es però sainza dubi stat per blers il toc «The Best of Bond» cun ün medley da trais tocs da musica our dals films da James Bond da Bart-Barry-Norman, arrandschà da Darrol Barry. La società da musica ha sunà cun üna dinamica surprendenta ed adattada per musica da brass – in möd fich autentic. Suot il motto «üna surpraisa davo l’otra» sun seguits il toc «Patria» dad Ivan Zangerle da la band da rock «Ils Diabolics» da Müstair chi d’eira preschainta al concert cun ün arrandschamaint grondius da Mario Bürki. Sco ultim toc dal concert ha l’auditori lura pudü dudir il toc «Proud Mary» da la gruppa da rock Creedence Clearwater Revival cun bler schlantsch e rock da vaglia. Pro ün magöl vin han tuottas persunas preschaintas lura gnü l’occasiun da discuorrer tanter pêr ed eir cullas musicantas e’ls musicants da la Concordia Müstair. La sairada musicala divertenta sarà statta tema da discussiun. Üna musica da passa 125 ons La Musica Concordia Müstair es gnüda fundada dal 1897 ed es üna tipica società da cumün. Sper il concert tradiziunal da prümavaira imbellischa ella eir diversas festas sacralas. Grazcha a la buna lavur da la Scoula da musica d’Engiadina Bassa e Val Müstair vegnan las giuvnas musicantas e musicants scolats in möd professiunal ed integrats illas musicas da las fracziuns da la Val Müstair e da l’Engiadina Bassa. La Musica Concordia Müstair fa part a la categoria trais e suna impustüt litteratura da brass. Il dirigent Roberto Donchi da Damal i’l Vnuost es eir manader da la Scoula da musica regiunala. (fmr/bcs) Fadrina Grond, la presidenta da la Musica Concordia Müstair, ha eir manà tras il program da la saira. Ils baritons han satisfat. Ils instrumaints pitschens in acziun. La Musica Concordia Müstair dürant üna da lur producziuns da dumengia passada. Musicantas e musicants da la Musica Concordia Müstair giodan l’applaus merità.

La fin da marz 2025 vaiva il Güdisch superiur dal chantun Grischun refüsà parzialmaing ün recuors cunter il proget turistic La Sassa. Las recurrentas – duos organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint – nu vöglian uossa trar inavant quista decisiun davant Güdisch federal. In connex cun la pendiculara previsa es però amo pendent ün ulteriur recuors pro l’Uffizi federal da trafic. Il proget La Sassa-Minschuns a Tschierv prevezza ses edifizis cun 320 lets. Implü dess gnir realisà üna pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant d’innaiver. «Eu sun fich cuntainta. Per nus es quai ün grond highlight ed ün grond pass inavant davo blers ons discussiuns. Ma in connex cun la pendiculara es amo pendent ün ulteriur recuors pro l’Uffizi federal da trafic», disch Gabriella Binkert Becchetti, la presidenta cumünala da Val Müstair. Ella es eir la pledadra dals investurs dal proget turistic La Sassa – nempe la ditta d’architectura e d’immobiglias Domenig da Cuoira – chi voul investir a Tschierv var 30 milliuns francs. Quel proget prevezza ün ressort da vacanzas cun passa 200 lets illa fracziun da Tschierv – quai a l’entrada dal cumün da la vart dal Pass dal Fuorn – üna pendiculara dad ot da Tschierv fin i’l territori da skis Minschuns sco eir ün proget d’innaiver la pista da Minschuns a Tschierv. Refüsà recuors parzialmaing in marz 2025 Per quist proget cun grond potenzial turistic per la Val Müstair vaiva la populaziun eir dat glüm verda cun acceptar üna revisiun parziala da la planisaziun locala l’on 2018. E cun quista decisiun vaivan las votantas ed ils votants dal Cumün da Val Müstair lura eir s-chaffi las premissas illa planisaziun d’ütilisaziun per quist intent. Eir la regenza grischuna vaiva approvà la fin dal 2019 la revisiun parziala da la planisaziun locala. Ma cunter quista decisiun han las organisaziuns per la protecziun da l’ambiaint, nempe la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada e «Mountain Wilderness», fat recuors pro l’anteriur Güdisch administrativ dal chantun Grischun (hoz il Güdisch superiur dal chantun Grischun). La fin da marz 2025 vaiva il Güdisch superiur dal chantun Grischun lura refüsà quist recuors parzialmaing. Approvà vaiva el be il recuors cunter üna plazza da parcar planisada cun var 130 plazzas da parcar chi vess gnü per consequenza la runcada da totalmaing 457 meters quadrats god. Il Güdisch superiur dal Grischun vaiva constatà cha quist intent nu saja confuorm a la ledscha da god. Demuossar cha ledscha nu vain tgnüda aint «Nus vain analisà la situaziun dürant ils ultims 30 dis insembel cun nos advocat ed eschan gnüts a la conclusiun cha nus nu vulain trar inavant la chosa davant Güdisch federal», disch Franziska Grossenbacher, co-mainagestiun da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada. Ella agiundscha cha quai saja stat important per els da demuossar cha la ledscha nu gnia tgnüda aint in connex cun la runcada dal god pel parcadi. E quai haja a la fin eir confermà il güdisch cun sia decisiun la fin marz 2025. Eir la seguonda recurrenta – l’organisaziun «Mountain Wilderness» – ha confermà in scrit invers la FMR da nu vulair trar inavant il recuors a Losanna. Sentenza dal güdisch na amo in vigur Quai voul dir cha’l ressort da vacanzas cun 200 lets sco eir il proget d’innaiver la pista da Minschuns a Tschierv han surgni glüm verda e pon gnir fabrichats. «Ma causa chi sun amo stattas las vacanzas da Pasqua es gnü prolungà il termin fin cha la sentenza dal güdisch es in vigur legala. Quai vess lura dad esser il cas als 9 mai 2025», declera Gabriella Binkert Becchetti. La presidenta cumünala da Val Müstair accentuescha chi s’haja pudü fabrichar sü dürant tuot quists ons da discussiun üna basa da fiduzcha cun las organisaziun per la protecziun da l’ambiaint – e quai eir cun demuossar divers progets jauers a favur da la natüra, sco p.ex. la revitalisaziun dal Rom. «Quai es eir statta üna buna basa da discussiun», disch Gabriella Binkert Becchetti. Grond pass inavant per La Sassa «Nus vain analisà la situaziun dürant ils ultims 30 dis insembel cun nos advocat ed eschan gnüts a la conclusiun cha nus nu vulain trar inavant la chosa davant Güdisch federal», disch Fran­ziska Grossenbacher, co-mainagestiun da la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada. Insembel cun l’organisaziun «Mountain Wilderness» vaiva la fundaziun nempe fat dal 2019 recuors cunter il proget turistic La Sassa a Tschierv. Quel prevezza ün ressort da vacanzas, üna pendiculara dad ot ed ün proget per innaiver la pista da Tschierv sü Minschuns. Quist recuors vaiva il Güdisch administrativ dal chantun Grischun lura refüsà parzialmaing la fin da marz 2025. La decisiun da las organisaziun per la protecziun da l’ambiaint ha pisserà per grond plaschair pro’l Cumün da Val Müstair. Ma la sentenza dal güdisch nun es amo in vigur legala. Quai vess lura dad esser il cas als 9 mai 2025. Implü es eir amo pendent ün ulteriur recuors in connex cun la pendiculara pro l’Uffizi federal da trafic. (fmr/cam) Il proget La Sassa-Minschuns a Tschierv prevezza ses edifizis cun 320 lets. Implü dess gnir realisà üna pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant d’innaiver. Il proget La Sassa-Minschuns a Tschierv prevezza ses edifizis cun 320 lets. Implü dess gnir realisà üna pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant d’innaiver. Il proget La Sassa-Minschuns a Tschierv prevezza ses edifizis cun 320 lets. Implü dess gnir realisà üna pendiculara d’access i’l territori da skis Minschuns ed ün implant d’innaiver.