La gievgia passada e stada la radunànza digls cumembers digl Parc Natiral Bavregn (PNB). A caschùn da quella e vagnieu oriento davart l’ideia da schlargear igl perimeter digl Parc Natiral Bavregn. La suprastànza e vagnida ligida da nov. La gievgia passada e stada la radunànza digls cumembers digl Parc Natiral Bavregn an la scola da Donat. Tut igls cumegns digl teritori en stos rapreschantos: Andeer, Farera, Muntogna da Schons, Valragn, Runtgaglia, Stussavgia, Sur, Tschupegna a Ziràn-Reschen. Quegl en nov vuschs da vaschinadis a 216 vuschs singulas. Sco president comunal da la Muntogna da Schons â Marco Dolf bagnvagnieu tut igls preschaints da la radunànza. Davent da quater ons e la Muntogna fusiunada, a co’gl president digl vaschinadi â managieu veg’ign savivieu aint bagn. Igl liac da la radunànza, an tgea da scola da Donat, vegi egna grànda muntada sco sula scola sutsilvana. Igl president digl Parc Natiral Bavregn, Daniel Camenisch, â reflecto davart igls ultims ons 2020-2024. La realisaziùn e gartageada cun suczess – las fegnamiras federalas a cantunalas segian vagnidas cuntanschidas. «Da tut igls parcs vean igl Parc Natiral Bavregn ear numno sco igl miglier da la classa», â el tradieu. Avànt ca preschantar egn sguard anavànt, â igl manader da la fatschenda, Simon Egger, fatg egn sguard visual anavos. «Que sguard anavos fetsch jou cun maletgs, parquegl c’egn maletg tradescha daple ca meli pleds.» Igl Parc Natiral Bavregn â atratg 391 voluntaris da luvrar veda divers projects gl’on passo. Ear igl giubileum da diesch ons da la zona industriala e sto egn crap da miglia par el. La zona industriala ca cumpeglia tres liacs ad Andeer, Pignia Bogn a Ziràn e d’impurtànza par l’economeia regiunala. Igls davos ons â igl Parc Natiral Bavregn ear safatschando cun l’amparada sch’igl cunfegn duess vagnir schlargieu. Cun egn apel agls vaschinadis digl conturn an quels stgieu s’anunztgear scha quegl fuss giavischo. Pliras posiziùns en vagnidas inoltradas agl Parc Natiral Bavregn. Parve da quegl vignan pigl futur ànc dus oters cumegns an dumonda. Igl resùn d’egna cumembrànza da la Val Avras e vagnieu banavanto da las vischnàncas digl Parc Natiral Bavregn. Ear igls cumegns Flearda ad Urmagn en vagnieus discutos sco cumembers pigl futur. Digls nov vaschegns en tschentg stos digl meni da far sclarimaints ear par quels vaschinadis. Dantànt e igl cumegn da Flearda sez betg interesso, sco’gl e vagnieu getg a la radunànza. Ascheia ân igls dumbravuschs da la radunànza stgieu vuschar sch’igl Parc Natiral Bavregn duess iniziar sclarimaints oravànt par egna pussevladad d’egna schlargeada digls cunfegns ca cumpeglia la Val Avras ad Urmagn. Quella proposta e vagnida aczeptada, ascheia c’igl Parc Natiral Bavregn â survagnieu la legitimaziùn da sclarir quegl pigl futur. Sen la glista da tractandas en ear stadas elecziùns da la suprastànza. Igl president digl Parc Natiral Bavregn, Daniel Camenisch, â samess da nov a disposiziùn par que post. Quel ocupescha el davent da dus ons a part da la suprastànza e el schon davent digls 2013. La Denise Dillier, sco vizepresidenta fegn ad ussa, â cun lod managieu: «Igl Daniel Camenisch e adigna preparo, professiunal, â igl îl par gl’antier, e angascho a pragmatic.» Ascheia e el vagnieu ligieu danievmeing par quest ufezi, cun grànd plascher. Igl post da la vizepresidenta e vagnieu ocupo da nov. La Denise Dillier â suainter blears ons demissiuno. A disposiziùn â samess la Maya Messmer-Blumer da Tenna, Val Stussavgia. Ella e vagnida ligida par que post. Igls ulteriurs cumembers da la suprastànza, la Regula Schmid ad igl Roman Hassler, en vagnieus ligieus danievmeing a sco cumembra nova e la Monika Lorez-Meuli vagnida ligida. Sen livel federal dat igl egna strategeia politica cun consequenzas pigls parcs svizers. Quegl vean ear a partutgear igl Parc Natiral Bavregn. Igl pacet «Pacet da scargeada 27» preveza da scurzanir igls mieds finanzials. Par quellas sfidas digl avagnir â igl manader digl Parc Natiral Bavregn, Simon Egger, preschanto cuntermasiras. Egna da quellas masiras e da comunitgear miglier l’impurtànza digls parcs natirals sco part digl svilup regiunal a sameter anzemen cun oters parcs par intensivar la rapreschantànza. Ascheia vean betga me la dumonda d’egna schlargeada ad ocupar igl Parc Natiral Bavregn agl futur, mobagn ear da las sfidas ca sapreschaintan sen plàn federal. Schlargear igl perimeter digl parc La gievgia sera passada e sto la radunànza digls cumembers digl Parc Natiral Bavregn an tgea da scola da Donat. Egna da las dumondas c’e vagnida tractada e da schlargear igl perimeter digl Parc natiral Bavregn (foto). Da nov dueian agl futur forza ear igls vaschinadis da la Val Avras ad Urmagn far part digl teritori. Par c’igl Parc natiral Bavregn possi dantànt crescher, dovri ànc sclarimaints da far oravànt. (fmr/ste) Tut igls nov rapreschantànts digls cumegns digl Parc Natiral Bavregn en stos preschaints a la radunànza.

Igl trenader Gian Dolf da l’Uniùn da sport Tumpriv tira bilantscha da la stagiùn da skis ca va a fegn. Las skiùnzas ad igls skiùnzs giuvens da la regiùn ân cuntanschieu fetg bùns resultats sen plàn cantunal a schizund naziunal. Las ultimas eandas en stadas las cursas da skis digl Raiffeisen Cup U16 a Sursaissa a Samagnùn. Par igls campiunadis grischùns a las disziplegnas da super-g, slalom gigantic a slalom ân ear saqualifitgieu giuvens sportists da la regiùn Viamala. Las skiùnzas ad igls skiùnzs, ca quentan 23 unfànts ca van par cursas, en par la grànda part da l’Uniùn da sport Tumpriv (US Tumpriv) a digl Club da skis Avras (SC Avers). Par la squadra en plirs trenaders durànt gl’antier on an acziùn. Els promovan la passiùn digls giuvens – tànts dad els en sco giuvens ear stos passiunos digl sport da skis. Egn da quels trenaders oriund da Vargistagn, sacaso a Tusàn, e igl Gian Dolf. Igl Gian Dolf trenescha igls giuvens cun grànd angaschamaint. Trànter egn pensum da 100 % sco electroinstalatur ca scola igls amprendists, deditgescha el blear tains an hala da sport a segls skis. «Luvrar anzemen cun unfànts, cura c’els cuntànschan bùns resultats a vignan suainter cun îls targlischànds tier me – quegl e igl ple bi.» La grànda part digls unfànts segi propi da la valada. «Parve da quegl vean ear blear bagliafo rumàntsch agl trenamaint», manegia igl Gian Dolf agl dascurs cun la FMR. Treno vigni dantànt betga me d’unviern, na – las sportistas ad igls sportists antschevan da stad cun trenamaint da cundiziùn a coordinaziùn. D’unviern treneschan igls giuvens measeanda suaintermiezgi, gievgia sera a sonda sen pista a vendargis sera an la hala. Sper igl Gian Dolf surprendan ear oters trenaders blearas uras da trenamaint par la giuvantetgna. Igl Thomas Dolf, la ­Fiona Sutter, igl Sascha Rüedi, la Selina Fravi ad igl Gian-Luca Michael en sez stos fetg passiunos da que sport – anquals dad els parfegn an egn cader da skis. Cunquegl e’gl impurtànt agls trenaders da promover quella passiùn ear tier las giuvnas sportistas ad igls giuvens sportists. Quegl e ear la filosofeia da l’US Tumpriv: «Pigls trenaders e quegl egn ufezi d’anur. Els survignan poca bunificaziùn par lur lavur cugls giuvens», tradescha igl Gian Dolf. «Plenavànt fuss igl bi, scha quegl nass anavànt ascheia. C’igls giuvens dad oz vignan forza anzacuras anavos a trenar igls ple pintgs.» Igls trenaders ân plascher ve da quegl c’els fan a sch’igl e pussevel da mantaner quella filosofeia e quegl propi sen egn livel ca tut igls giuvens cun talent, ambiziùn a plascher ân aczess tier igl sport da skis. «Uon sund jou propi fetg losch sen la squadra», aczentuescha igl Gian Dolf cun egn surir. El tira bilàntscha da la stagiùn a gi: «Avànt duas eandas eassan nus vagnieus a tgea cun sis plumpas (or digl cup regiunal da la Mobiliar) da tut an tut 18. Quegl â’gl ànc mai do.» Igls resultats da questa stagiùn salaschan ver. Tut an tut ân saqualifitgieu nov skiùnzas a skiùnzs par las cursas cantunalas da slalom gigantic a slalom a Samagnùn la fegn d’eanda passada. Egn’eanda avànt e egna da las giuvnas skùnzas schizùnd davantada campiunessa grischùna digl super-g a Sursaissa. Egn’otra da las giuvnas sportistas â gudagnieu igl slalom gigantic. A tut an tut dat igl egna massa podests da diferaints unfànts da quella grupa da skis. Sen egn nivieu livel â egn digls giuvens cuntanschieu igl 11avel plaz agl slalom. «Aschei’egn resultat â’gl gî betga ple do», manegia igl trenader. An la scola primara da Donat palenda egna placeta an anur da Remo Dolf a Jonas Fravi – dus skiùnzs c’ân cuntanschieu bùns resultats an las cursas da skis. «Ussa e’gl tains d’angrandir quella», manegia igl Gian Dolf plagn plascher. Las sportistas ad igls sportists giuvens actuals ân avunda potenzial da realisar que siemi. (Davos d. san.) Ladina Derungs, Valentina Borsetto, Noah Santschi, Livia Michael, Armon Buchli (davànt d. san.) Jara Lou Michael, Noa Sutter, Remo Nicca. Segl maletg mànca Nauro Pitsch. Els ân prieu part a las cursas a Samagnùn la fegn d’eanda passada.

Igl autur Joachim B. Schmidt, oriund da Tgazas, viva dagî annà an l’Islanda. Uon e cumparieu igl sieus nov cudesch: Egn’istorgia inspirada d’egn um da l’Islanda durànt igl 19avel tschantaner. La FMR â lieu saver daple, da la sia veta sco autur an l’Islanda. Igl autur e naschieu gl’on 1981 ad e carschieu sei a Tgazas, noua c’igls sieus geniturs ân mano igl bagn puril da la clostra. Cun quendesch ons e el l’amprem’eada sto an l’Islanda cun sia madretscha: Quel vieadi â influenzo fetg sia veta. Quella teara â tatgieu a sieus cor a nov ons ple tard e el emigro an l’Islanda. Oz viva a scriva el là. Las sias rischs mùntan dantànt blear ad el. Igl autur cumbinescha prelecziùns an Svizra bugent cun egna farmada tier la sia famiglia a Tgazas. Joachim B. Schmidt â sco giuven fatg gl’amprendissadi sco dissigneader da construcziùn òlta. «Jou ve fatg quegl tier igl Marugg a Tusàn. Nus vagn ànc dissignieu tut a màn.» Quegl vegi plaschieu ad el, raquenta igl Joachim B. Schmidt. Ear igls seas amprems manuscrets segian stos screts a màn. Suainter gl’amprendissadi â’gl tratg anavos igl giuven par la savund’eada an l’Islanda. Amprem segi el ampo viagieu tras la teara. Mo igl 2003 â el, suainter turnar an Svizra, dezidieu da star propi egn on a là. El manegia: «Da stad e’gl gea bi an l’Islanda, mo jou leva saver, scha jou se ear figurar da rastar d’unviern.» Igl on â el passanto a luvro sen egn bagn puril, lientsch davent da la zivilisaziùn. Las ampremas inspiraziùns â el schon mess segl pulpier durànt sieus on segl bagn puril. «Las seras earan lùngas a jou veva propi lungurus», saragorda igl autur, c’e ussa burghes da l’Islanda. Mo nign leva edir igls texts. Magari â que tains furmo el sco autur c’el e oz. Igls manaders digl bagn puril ân agl dacurs da que on ear antschiet ad experimantar cun far jogurts: Anzatge ca vean a suandar el puspe cura c’el turna definitivameing an l’Islanda. Cura c’igl Joachim B. Schmidt e definitivameing turno an l’Islanda, e el ieu a Reykjavik. Igl bagn puril da sia amprema dimora veva aviert egna caschareia an la capitala. Là â el fatg jogurt. «Jogurt ve jou schon adigna gieu bugent», manegia el. Co la veta va, â el amprieu d’ancanuscher sia duna ad els ân oz anzemen dus unfànts. El vegi mintgatànt ànc pondero da luvrar sco dissigneader da construcziùn òlta an l’Islanda. Mo la branscha da construcziùn eara lua schon an egna crisa. Alura cun la crisa finanziala igls 2008 vegi nign ple biagieu. «Igl e me ple vagnieu pino tge c’â stuieu vagnir reparo», raquenta igl autur da sia veia professiunala. Igl Joachim B. Schmidt â alura fatg egna furmaziùn suplementara. Sco guid da vieadi â el amprieu d’ancanuscher l’Islanda ple profund. Mintgatànt â el ear scret texts schurnalistics da l’Islanda. Quegl segi sto egna bùna lavur. Mintgatànt vegi el luvro durànt la notg par mussar la glisch polara near segi sto egn’eanda sen vieadi cun turists cun posas trànteraint. Ascheia vegi el ear gieu avunda tains par deditgear a scriver sias istorgias. «Par furtuna ve jou gieu scret igl mieus cudesch 'Kalmann' cura ca la pandemeia da corona e vagnida», tradescha igl autur. Viagear cun turists e sto fito. Mo igl sieus cudesch e sto igl sieus salvamaint finanzial. Igl sieus ple nov cudesch «Ósmann» tracta da l’istorgia d’egna parsùna reala c’â vivieu durànt igl 19avel tschantaner. «Jou ve sadumando, scha jou dastg scriver da quegl u betga.» Egna dumonda essenziala par egn autur oriund da la Svizra ca scriva par tudestg sur da l’Islanda a la glieud là. Igl Joachim B. Schmidt raquenta c’el scrivi betga me las tgossas bealas. «Jou less siir betga ambalir la veta qua.» Egna tgossa ca mussa c’el e aczepto an l’Islanda en igls indigens da la vischnànca da noua sieus caracter prinzipal digl cudesch «Kalmann» dariva. Adigna sch’el visitescha igl liac, cloman igls abitànts el cugl num da sieus caracter. «Igl ple greav par me eara atgnameing, ca mia duna â betga savieu liger igls meas cudeschs.» Dantànt â ear quegl mido durànt sia cariera sco autur. Las ovras en par part vagnidas translatadas ad ear la ple nova publicaziùn cumpara d’atùn par islandais. Ascheia s’oda igl Joachim B. Schmidt tier quels auturs an l’Islanda c’ân rischs anzanoua oter, mo tgatan bùna rancunaschientscha tier la populaziùn cun lur ovras. El sez ligia ear bugent, mo el vegi ple poc tains c’ear schon. Egn digls seas idols e igl autur svizer Markus Werner. «Seas cudeschs ân propi sdarno me. Que autur â scret a mei or digl cor a furmo construcziùns ca jou vess mai savieu gir ascheia.» Egn talent ca que autur vegi ear, segi da scriver cudeschs c’ign savess adigna puspe liger. «Quegl amprov jou ear da far agls meas cudeschs. Scriver anzatge c’ign sa puspe liger a scuvir nov detagls», manegia Joachim B. Schmidt. «Jou scriv blear ear par me. Jou scriv cudeschs ca jou less bugent sez liger», tradescha igl Joachim B. Schmidt. Ascheia â el ear cato l’istorgia digl «Ósmann». Igl â schon do egna biografeia dad el, mo quella san ign betga ple cumprar. Cunquegl leva el prender a màn l’istorgia d’egn um plagn veta, c’â prieu egna fegn tragica. «Jou sund propi cuntaint cun que cudesch. La tgarta geografica aint agl cudesch â fatg mia duna», raquenta el cun loscheztga. La sia duna a la populaziùn islandaisa sto dantànt ànc spitgear fegn agl atùn antocen c‘els san liger la publicaziùn. Igl lecturs svizers ân ussa schon igl plascher da liger igl nov cudesch. Igl «Kalmann» Igl cudesch ple nov «Ósmann», digl autur svizer ad islandais Joachim B. Schmidt, e cumparieu da curt, Cun quella publicaziùn tematisescha el la vera istorgia d’egn um islandais durànt igl 19avel tschantaner. Schagea ca las rischs digl autur darivan da Tgazas, e el burghes da l’Islanda. Tutegna â el s’amparo, scha propi el segi quegl ca stgess scriver quella istorgia. C‘el a las sias istorgias en vagnieus aczeptos, signalisescha la glieud islandaisa: «Els cloman me cugl num d’egn digls mieus caracters fictiv, igl 'Kalmann'», dascura el. La ple nova publicaziùn vean alura ear translatada par islandais, mo quegl agl atùn. Igls lecturs svizers san dantànt davent la fegn da marz schon ver plascher ved igl cudesch. La FMR leva saver daple digl autur grischunes c’â sadezidieu da sacasar an l‘Islanda. (fmr/ste) Igl cudesch «Ósmann» Igl autur digl cudesch «Ósmann», igl Joachim B. Schmidt manegia: «An quegl cudesch agl ampo da tut, forza schizund ampo fantaseia a par part egn’istorgia d’amur.» El tracta l’istorgia d’egn um c’e sto bartgarol an l’Islanda. Igl Joachim B. Schmidt e sto faszino dad el. Ascheia â el cato or, c’igl â do egna biografeia da que bartgarol, c’e dantànt betga ple disponibla. Gl’autur a safatg segls fastez da que caracter ad â do egna vusch ad al an sieus nov cudesch. Igl cudesch sabasa sen bleara retscheartga, mo talas tgossas segian ear raquintadas librameing. Igl satracta ànc adigna d’egn roman a betg egn cudesch historic. Par egna lecziùn digl cudesch vean Joachim B. Schmidt igls 28 da matg 2025 las 17.00 a Tusàn, an la libreria Kunfermann. Agl satember turna el ànc egn’eada da l’Islanda agl Grischùn par egna lecziùn an la libreria Lüthy a Cuira igls 12 da satember 2025. (fmr/ste) Igl Joachim B. Schmidt, c’e oriund da Tgazas, stat davent igls 2007 an l’Islanda. La scriva el sieus cudeschs sur da la glieud indigena. «Ósmann» e igl ple nov cudesch digl autur grischunes. Igl tracta la veta d'egn um real, plagn veta, a c’â saprieu la veta.

Alvagni schea practicamaintg aint igl center geografic digl Grischun. Perchegl na fògl betg surstar, tg’igl militer ò biagia gist lò ena centrala da commandos. Lò ò gia li la 9avla radunanza digls commembers da l’uniun tgiradra. Passond se da Surava vers Alvagni ins traversa en pitschen tunnel. Davains chel, gist avant tg’igl stradung passa sur igl punt dalla Val digl Bogn, sa catta igl mot dalla Tschessa Lunga. Giudem da chella sponda creplousa e bagn zuppada è l’antrada digl anteriour Post da commandos da l’armada svizra. Chel consista d’en suler da 180 meters lunghezza e salvs sen dus plangs tgavos gliunsch aint pigl crepel. Gio la porta para scu en isch per antrar aint en bietg da praulas. Schi na fiss betg tavlas d’indicaziun, ins n’accorschess mianc tgi è lò l’antrada aint igl anteriour Post da commandos militar digl Grischun. Per la funcziun Per rivar aint igl center dalla fortezza ins ò da passar set portas da siertad – er ena cefra da praulas. Alloura ins reiva aint igl sectour digl commando cugls biros dallas diversas gruppas da cumond, igl salv da reuniuns da mang dretg, la tgadafi e la stanza da magler da mang sanester. Segl amprem plang sa cattavan las tgombras singulas digls uffiziers ed igls dormitoris digls suldos. Dus tgamegns da 25 m otezza en destinos l’egn per la sorteida d’urgenza e tschel per la ventilaziun. Igl Post da commandos Val Alvra è ena fortezza relativamaintg nova, neida biageida durant igl taimp dalla «Ghera Freida», digls 1961 anfignen 1963. Ella ò pers la sia funcziun militara siva dalla refurma dall’armada digls 1994/95. Durant en pêr onns è’la neida duvrada scu centrala da communicaziun digl WEF. Ma siva ò’la pers er chesta funcziun. En museum da la «Ghera Freida» Per neir mantigneida è’la neida surpigleida «dall’Uniun per indrezs militeristorics Val Avra», tgi magna er igl schler da refugi segl Pass digl Alvra e la fortezza digl Crap da Barvogn. «Igls 2021, cura tgi nous vagn surpiglia igl Post da commandos, vainsa decidia da far ordlonder en museum davart la ‹Ghera Freida›. Perchegl tg’en tal museum davigl betg anc», declara Hans Stäbler, igl president dall’Uniun. Lezza ò gl’amprem gia da procurar 35 000 francs pigl prietsch da compra per chella fortezza. Chegl seia sto ena lavour fadiousa. Ma la finala igls ègl gartagea da la surpiglier ed els magnan ossa la fortezza scu museum cun la spezialitad unica, tg’ins na vei nigns canungs liaint, mabagn en tozza tavlas glischaintas cun tottas infurmaziuns basignevlas davart la Ghera Freida. Ainten las anteriouras stanzas digl commando ins vign a saveir, scu e cun tge meds tg’igls ots uffiziers luvravan da lez taimp – oramai tants misteris militars d’antrouras graztga all’infurmaziun individuala – numnada alla englesa «augmented reality», realitad schlargeda – cun ageid dad I-Pads tgi mintga visitader survign per passar tras chels salvs. Sen chel tur ònigl da schliier pensums tgi èn alloura la clav per ulteriouras infurmaziuns e servan per rasponder allas dumondas tgi dattan igls puncts per la valetaziun finala. En bel augmaint d’antradas Dantant è’l s’amplania igl salv da reuniuns. Ena curantegna commembers dall’Uniun militeristorica Val Alvra èn sa radunos per salvar lour 9avla radunanza generala. Igl parsoura Hans Stäbler constatescha, tgi lour uniun seia posiziunada bagn e dispona da passa 250 commembers, indigens, commembers dall’administraziun e perfign dalla Regenza. Ma malgro tot vegia ella da cumbatter per la si’existenza, scu igl parsoura relata aint igl sies rapport annual. Igl seia bagn reuschia d’augmentar igl domber da visitaders igl onn passo a 512 dels, oramai en augmaint da 66 % vers igl onn avant. Chegl seia d’attribueir surtot alla nova preschientscha an las medias socialas. Tuttegna appellescha el agls commembers da propagar lour museum tgi dependa er dallas antradas generadas digls visitaders. L’Uniun sa sprova er da risguardar igl rumantsch, purschond er visetas guidadas an rumantsch. Bleras lavours da mantignamaint Pinavant relata igl president dallas difficultads tgi la schalada permanenta darschalonta caschunga agl refugi segl Pass d’Alvra perveia digls taratsch an muvimaint e digl punt alla fortezza digl Crap da Barvogn tgi geia alla malour. La reparaziun da chel surpassa las pussebladads dall’Uniun. Digl reminent, agiunta igl Stäbler, durant la Ghera Freida ins passava lò sur 2,5 t dinamit tg’era adegna pront per sagliantar igl stradung. Aint igl Post da commandos seia da midar cugl taimp l’illuminaziun tgi vigna a custar passa 20 000 francs. Alloura caschunga igl crap, igl Dolomit d’Altein, ainten igl qual la fortezza è biageida, adegna puspe per sfessas e rottadeira, perchegl tgi chel crap cuntigna geis tgi vign livanto dall’ava. Tot chels costs pigls mantignamaint digls bietgs gravegian igl chint annual, scu tg’igl cassier Thomas Peng ò explitgia. Malgro tot sera igl chint annual cun en lev avanzamaint da 5200 francs anvers la sviouta da 28 300 francs. Ma an vista alla situaziun finanziala tandeida ed agls projects tgi spetgan la realisaziun ò la radunanza approvo la proposta d’augmentar la contribuziun annuala a 50 francs. La muntada digls objects culturals pigl Grischun La 9avla radunanza generala è neida concludeida cugl referat da Simon Berger, igl manader da la Tgira da monumaints grischuna. A mang dad exaimpels ò el musso la gronda varietad d’objects culturals scu castis, punts, refugis e minieras, digls quals igl Grischun dispona. «Igl è impurtant d’igls mantigneir surtot per dar anavant la saveida istorica a la proxima generaziun. Ed igl Grischun ò igl immens privilegi da posseder objects da tottas epocas. Chegl fò tg’igl Grischun è usche interessant», concluda Berger. E Hans Stäbler agiunta, tg’igl mantignamaint dalla varietad culturala grischuna gartegia angal cugl angaschamaint da tants voluntaris. Siva la radunanza ò Peder Vital mano tras igl sies museum da telefons tgi sa catta segl plang soura. Ainten radond en tozza stanzas ò igl passiuno electricist andrizzo igl pi grond museum da telefons gliunsch anturn, exponond passa 1540 apparats e mellas da parts tgi totgan tier la telefonia. Peder Vital ò fatg en’excellenta guidada tras igl sies museums da telefons tgi cuntigna passa 1540 apparats e mellas da parts tgi totgan tier la telefonia. Vista ainten ena stanza digl Post da commandos tgi mossa, noua e scu tg’igls cumonds militars nivan preparos e dos. Hans Stäbler, igl instancabel promotour da las anteriouras fortezzas aint igl Grischun Central, derva la porta digl Post da commandos alla Tschessa Lunga.

Pulpier a risplei, 10 minutas tains ad egna ragurdànza ved egn fread da l’unfànza. – Quegl eara egna leztga dad egn curs da dissignear ca jou ve fatg da curt. Gest sco amprem e a mei vagnida andamaint la turta da Linz da la mia mama. Egn fread ad egn gust ca jou se imediatameing sameter avànt, ear scha la turta e betga avànt me segl taglier. La mama sa ca quella peta e la mia preferida ad â schon fatg ella par me par numerusas ocasiùns gràndas a pintgas. Peia, durànt 10 minutas ve jou ampruvo da meter avànt a mei la turta da Linz ad ampruvar da dissignear ella. Suainter que exerzezi ve jou ànc studagieu anavànt veda que tema a cato adavur, ca jou ve par mintg’egn an famiglia egna tala ragurdientscha «digl nas». Cur ca jou eara egna buabeta veva la mi sora, egna giuvna carschida, eara igl sieus parfum preferieu «Calvin Klein CK One». Adigna cur c’ella vagneva a tgea, fardav’jou sco amprem igl parfum avànt ca ver ella. Par l’egna eara igl parfum sez pletost intensiv a par l’otra schmegn jou c’ella mateva ear betga sei megna poc da quel. Tge ca â siir ear gido, ca que fread e sto cun me, e ca la buteglieta ca la mi sora veva adigna cun ella, cureva savens or an las sias tastgas. Tastgas ca jou ve alura egn gi stgieu surprender a ca vevan ear ànc ons suainter que fread intensiv a dultsch digl parfum. Igl fread da tschera da skis vean adigna a transpurtar anavos me an la nossa garascha, noua ca dus digls meas frars vevan d’unviern biagieu sei lur staziùn d’antscharar igls skis. Igl padregn dad egn veva par que intent exnum biagieu egna mesa, noua c’els savevan traplar aint igls skis. D’unviern passantavan els seras or an la garascha freda a luvravan cun la tschera tgòlda. Igls skis antscharos vagnevan alura pusos bi an egna retscha ved la pare an zuler. Egna sera sund jou ida a vurdar tier ad els a ve bagn tgapo aint veda egn digls skis pusos ved la pare. Alura ve jou me ple savieu vurdar tier: Sco craps da domino e egn ski suainter l’oter cupitgieu cun egna canerùna par teara. Sch’igls skis ân suainter quella malscuntrada ànc egn’eada stuieu vagnir antscharos near scha els earan donagieus, se jou par cletg betga ple novas. Forza ca stuess egn’eada amparar igls meas frars. Igl dat dus prinzipals freads, schi va par cudeschs, ad els en par me gest madem bùns: Igl fread da cudeschs novs a quel da cudeschs vigls. Scha jou sfigl tras egn cudesch vigl, vignan a mei ascheia gest andamaint igl mieus frar vigl ad igl mieus bab. Cur ca jou eara buaba, a jou maneg ear ànc oz, vevan tuts dus adigna anzanoua egn cudesch near comic c’els vevan a màn da liger: An stiva segl canape, sper igl litg near segl bànc an tgadafiac. Da noua ca quels cudeschs vagnevan, se jou betga, mo an la mia mimorgia earan els betga novs ad adigna schon là, a cun quegl ear lur fread. Scha jou partratg anavos ved la mia tata Dorathe, vean a mei agl nas igl fread d’egna da las petas c’ella fageva savens. La peta eara da quegl da pizieultas a propi buntads. Mo ân la mia mimorgia eara ella ear adigna egn mieulet arsantada, a quegl fageva bunameing ànc miglier ella. Anzuma fardav’igl an tgea da la tata a digl tat savens ampoet dad ars. U ca quegl eara anzatge ca la tata veva scho ampo megna gi agl furnel near an padeala. Near c’egn plimatsch eara sto megna gi sen la pegna an stiva. Quegl eara egna pegna da cahlas, noua c’ign saveva sear sei. Scha ella eara megna tgòlda, duvrav’ign egn plimatsch par betga s’arder igl tgil. Savens stevan igls plimatschs fri gi se là ad ascheia fardav’igl alura an l’antiera tgea. Sur igls ons vevan igls plimatschs surprieu que fread ad ascheia fardavan els ear da measa stad ascheia sco schi fussan gest stos sen la pegna tgòlda. Igl e egn ver stgazi da ragurdànzas ca jou ve stgieu rimnar sur igls davos trainta ons – a quegl me cugl mieus nas. Me schon sapartartgear veda quels freads, radi me anavos agls mumaints da la mi’unfànza. L’experienztga e natiralmeing ànc ple intensiva, sch’ign freada ear propi igl fread. A par quegl vignt jou dalùnga a visitar la mia mama a manzunar sperasvei ca vegi schon gi nuta gieu egna bùna turta da Linz... Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dorathe Schindelholz-Dolf

Egna bùna traintegna da cumembers da l’uniùn ca magna la forteztga Crestawald/Valragn a numerus giasts ân saraduno la sonda passada an la sala da reuniùn par salvar la 25avla radunànza generala. Igl parsura da l’uniùn forteztga Crestawald, Hans Stäbler, â banavanto sozietaris da prest tutas parts da la Svizra. Parquegl â’l prieu l’ocasiùn da ranviear agl sieus salids a lur guid auditiv an plirs lungatgs. Digl on passo annà sa lez ear rumàntsch, sper tudestg, angles, talian a franzos. Gest aschi multifara segi la cumposiziùn digls cumembers. «Quels datan la basa largia a la nossa sozietad», cunstatescha igl parsura. A quella basegna igl manaschi da que vast stabilimaint ca pretenda nungetg bleara lavur cumegna c’igls var 40 voluntaris prestan mintg’on. L’antrada a la forteztga Crestawald c’e da 25 ons annà egn museum c’atira trànter 3000 a 5000 visitaders mintg’on. Er da catar segl portal da cultura Igls numerus cumembers vignan ear adigna infurmos bagn davart las activitads ca capetan an la forteztga. Egna bùna survesta da talas dat egna broschura stampada. Las actualitads en dantànt da catar sen la pagina online Crestawald. Igls preschaints a la radunànza en plenavànt vagnieus infurmos manedlameing digl actuar Rudolf Künzler davart las acziùns digl on passo. El â ear fatg atent, ca las novas da la forteztga segian da catar segl portal da cultura grischùn: «Porta Cultura». Leza mussa passa 150 objects da Crestawald. La forteztga seza po dantànt vagnir visitada individualmeing mintga sonda trànter igls 31 da matg ad igls 25 d’october. Trànter igls 5 da fanadur ad igls 10 d’avust e’la avierta mintga gi. Igl diember da visitaders ampurtava igls davos ons trànter 3000 a 5000. Igl manaschi da la forteztga dependi fetg da quels visitaders, punctuescha igl parsura agl sieus raport, agl qual el loda surtut ear la bùna colavuraziùn da la squadra ca fa ir que manaschi, sainza la quala igl fussi nunpussevel da mantaner el. Egna culminaziùn digl on passo segi stada la realisaziùn digl guid auditiv an tschentg lungatgs, trànter quels peia ear igl rumàntsch. L’inauguraziùn da quel e vagnida fatga d’egna classa da la scola superiura da Savognin an preschientscha digl cunzaglier naziunal Martin Candinas, c’â ratschiert ple tard igls sculars surmirans an la Tgea federal a Berna. Intensivo la preschientscha an las medias sozialas Sper igl guid auditiv e’gl ear egna dieschegna da guids reals ca mussan la forteztga sco igls dus veterans Anton Rizzi a Walter Stanchina. Malgro tut las staintas e’l igl diember da visitaders betga s’augmanto igl on passo, cumbagn ca lur campagna an las medias sozialas veva cuntanschieu prest 20 000 parsùnas. Mo quest on e quella campagna vagnida lantschada gea durànt igl unviern par plidantar l’eventuala cliantela gea gitg avànt l’avertura. «Mo la ple impurtànta propaganda e ànc adigna quella a buca», punctuescha igl parsura. Sen fundamaint digls resùns positivs a las anunztgas antradas spera igl capo-guidader Gabriel Caluori dantànt da puder surpassar igl diember 67 guidadas digl on passo. Igls guids sasprovan venavànt da cuntantar tut igls giavischs spezials da las grupas par glis porscher igls migliers evenimaints an la forteztga bagn mantanida, mo c’e ànc betga bagn cuntanschibla cugl trafi public. Igl Bus Alpin fuss egn’alternativa, mo quel dastga, par raschùns da concurenza a la posta, betga partir davent d’Andeer, mobagn pér davent da la Pùnt Crap. Quent equilibro malgro la curta stagiùn Egn oter problem c’igl parsura manzùna, e egn tecnic: L’electronica digl indrez d’alarm e agls ons a sto vagnir mido. Quegl caschùna custs suplementars, pigls quals i ân da radember 26 000 fràncs da donaturs. Dantànt â Heinz von Weissenfluh preschanto igl quent. Graztga agl diever spargnus digls mieds glis e’gl gartagieu da far egn pintg gudogn da 13 330 fràncs anviers la svieulta da 125 400 fràncs. Igl preventiv pigl on curaint preveza dantànt egn pintg mànc da 1400 fràncs. Tutegna resta igl comembradi a 50 fràncs. Egna grànda part da las antradas vignan realisadas durànt las tschentg eandas digl manaschi da stad, cun las guidadas a sacapescha cun dùns da donaturs. Mo dasperas e’gl ear la gastronomeia, manada dad Erna a Thomas Mengelt ca radin bùnas antradas. Undrientschas Igl president da la Fundaziùn militeristorica, Marco Cantieni, propona da far daple evenimaints an la forteztga par atrer novs visitaders. Quegl vean ampruvo quest on an cunlavur cun la Sozietad istorica grischùna ad egn referat digl capo digl survetsch archeologic, Thomas Reitmeier. Concludànd la radunànza en vagnieus undros par lur angaschamaint exemplaric igl parsura Hans Stäbler, c’e durànt 18 ons an ufezi, igl cassier Heinz von Weissenfluh, ca procura par la cuntabilitad adigna actuala, ad Erna Mengelt par la sia cuschegna ca vean stimada digls visitaders. Alura â Hans Stäbler damusso, c’el segi betga me egn grànd spezialist da forteztgas, mobagn egn ear egn fetg verso geolog, fagiànd egn referat zund cumpetent davart la geologeia da la regiùn pigl qual el â survagnieu grànd aplaus. Igl parsura Hans Stäbler (dretg) undrescha la squadra da la tgadafiac Anna Hosig ad Erna Mengelt par lur bùnas prestaziùns. Passànd igl zuler vean ign imediat ragurdo a la funcziùn oriunda da la forteztga, an la quala igl duvrava radund 100 dels par ir manaschi.

Las votàntas ad igls votànts d’Andeer ân gieu da tractar igl quent anual a caschùn digl tarvaschegns da vendargis, igls 1. d’avregl. Igl rendaquent pigls 2024 seara cun egn avanzamaint d’antradas da 223 555 fràncs, anviers igl surple da sortidas calculo a 18 950 fràncs. Que bùn resultat e vagnieu cuntanschieu surtut graztga agls tschains d’aua c’ân la finala ampurto 4,18 miliùns anviers igls 2,9 miliùns calculos pigl 2024. Igl quent da las investiziùn seara cun antradas da 729 511 fràncs a sortidas dad 1 566 732 fràncs, peia cun investiziùns netas da 837 221 fràncs. Plenavànt e’gl vagnieu apruvo da cuntinuar cugl project da l’ovra electrica cun l’aua da bever da Ruinal, consequentameing e ear vagnieu prieu par bien igl credit d’investiziùn da 270 000 fràncs. (fmr/bt)

Da dumeingia da Pascas, igls 20 d’avregl a las 11.00 vean canto la Missa Brevis KV 220 da Wolfgang Amadeus Mozart. Ella vean cantada d’egn cor a quater vuschs, acumpagnieu da cànts solistics, d’instrumaints da cordas, da trumbetas a da l’orgla. Igl «Chor da baselgia Concordia Tumleastga Dafora», dirigieu da Rico Caviezel cànta da Pascas an baselgia da Pasqual la Missa Brevis da Wolfgang Amadeus Mozert cun solists ad acumpognamaint instrumental. Quella messa e vagnida cumponida sco amprema da sis messas. Parveia da sias vuschs da la geia particularas agl Sanctus ad agl Benedictus vean ella numnada popularmein «Messa digls Pasler». Ella e cartevlameing vagnida rapreschantada par l’amprem’eada da dumeingia da Pascas igls 7 d’avregl 1776, peia avànt 249 ons agl dom da Salzburg. Ella vala sco «Missa brevis et solemnis», quegl ca munta d’egna vart «messa curta» a da tschella vart e ella «festiva» parveia digl acumpognamaint musical cun trumbetas ad igl schumber grànd. In’ovra meisterila Igl giuven mester cumponist da 19 ons para d’aver giu l’intenziùn da stgafir cun quella messa egn’ovra spezialmeing melodiusa a populara. Igl movimaint da las vuschs agil, la furma rastranschida, igl aczents prinzipals agl Kyrie ad agl Dona nobis, igl lungatg fearm agl Qui tollis a la profunda a tipica harmonica da Mozart agl Et incarnatus est datan igl bol a quella messa c’e davantada egn’ovra d’art meisterila da la perioda da Salzburg. Igl cor vean acumpagnieu digl orchester da cordas ad hoc cun la mestra digl conzert Ruth Michael ad igl acumpognamaint a l’orgla da Carl Kaiser. Las part solisticas suprendan Nora Bertogg (sopran), Astrid Dietrich (alt), Ruben Banzer (tenor) ad Engelbert Deflorin (bass). La colecta va a favur digl cor da baselgia par finanztgear igl acumpognamaint musical digl survetsch divin. Mintga donaziùn e bagnvagnida. La messa vean zelebrada da sur Peter Miksch ad acumpagneada digl Chor da baselgia Concordia Tumleastga Dafora ca salegran da viva partizipaziùn a que survetsch divin festiv. (fmr/bt)

L’Uniun Rumantscha Grischun Central anvida cordialmeing tut las cumembras ad igl cumembers ad ear ulteriuras parsùnas interessadas a la sia radunànza generala. Quella â liac margis, igls 13 da matg a las 20:00 an l’ustreia Pùnt Crap (Rofflaschlucht). Avànt la radunànza generala tuts c’en anvidos da far part da la guidada tras la tgavorgia da la Pùnt Crap. Ign s’antopa a las 19.00 avànt l’ustreia Pùnt Crap, Italienische Strasse 100, Andeer. Suainter vean survieu igl aperitiv, ascheia c’ign â la caschùn da saruschanar. (fmr/bt)

La sonda digls 26 d’avregl, da las 9.30 antoca las 11.00, â liac egn’excursiùn guidada segl Bot Cresta par prender investa a la culegna digl Tains da Brùnz c’existeva là davent digls 2300 antoc’igls 800 avànt Cristus. Igls colonist digls ezs tains vevan biagieu lur vitg an egna fessa digl taragn da que crest. Els vivevan betga me da l’agricultura, mobagn ear da la producziùn da vascheala d’arscheglia c’i fagevan an grànds diembers. Igl vitg da Savusch Agls visitaders vignan mussos igls fastezs ànc vasevels digls stgavamaints archeologics fatgs trànter igls 1942 a 1970. Ànc avànt declara igl guid, Herbert Patt, noua c’igl vitg da Savusch satgata a tge muntada ca que num â. Alura mussa’l, tge c’igl Fràncs ân radetg a nus, cur c’i vevan sutamess que antschies anturn igls 800. Igl vean ear raquinto, noua ca la fabrica da pon Lochmühle steva igls 19avel tschantaner a ple tard la fabrica da cuvreias da làna Schauenberg ca fageva talas pigl militer a par las casadas privatas. I vean ear musso igls divers uals ca s’uneschan a Summaprada par sbucar agl Ragn posteriur. A caschùn da quella curta spassageada vean ign ear a saver, tge c’igl selvicultur zirquital Wallo Burkhard a l’autura Ina Murbach-Wende a Petra Plüss â da far cugl Bot la Cresta. L’excursiùn vean concludida cun infurmaziùns davart igl Rets ad igl Kelts. Ign s’antopa a las 8.30 a Schauenberg, a la bavurtga par rivar sen la Mantogna Davains. Igl vean racumondo bùns calzers. Par la guidada en admessas maximalmeing 12 dels. (fmr/bt)

Uon e’gl 40 ons ca Christian Hassler da Donat â fundo la sia fatschenda par energeia solara ca vean dantànt manada digl sieus fegl Christ-Andri. Igls radis electrisavan igl mat da Donat gea da giuven. Cumbinànd radis ad electrizitad e’l davanto tecnizist da radios a televisiùns. Durànt igl amprendissadi e’l casualmeing vagnieu an contact par l’amprema eada cun energeia solara ad â vieu, co ign po trer a nez la forza digl sulegl. Christian Hassler e fatschando cun la sia nova fatschenda «Machsol» agl biro da l’anteriura posta da Donat. Mo sco tecnizist diplomo â’l gl’amprem realiso igl sieus siemi d’ir ad alp. Tres stads â’l passanto sen l’Alp digl Oberst sut igl Pez Bavregn. «Quegl eara gest digl tains, c’igl Roger Schawinski veva fundo igl sieus Radio 24. Ear quegl â electriso me», raquenta Christian Hassler. «Alura ve jou zambargieu mez egn emetur.» Ad igl â betga cuzo gitg, c’igl sieus «Radio Bacillus» e sto an funcziùn. Me igl curaint electric mancava sen l’alp. Igl sulegl e sto la schliaziùn. Savens ear’igl alura passànts ca vagnevan a vurdar igl sieus indrez solar an tigia. La glieud eara impressiunada da quella tecnica. «Egn gi e vagnieu egn possessur d’egna tigia ad â cumpro igl indrez par la si’acla.» Tec a tec â’l survagnieu incumbensas da realisar anqual indrez solar. El eara faszino da la tecnica a durànt las stads sen l’alp veva’l peada da studagear quella. Quegl e sto igl impuls da partenza igl 1981. Mo ànc eara igl interess par tals indrezs megna pintg par earver egn manaschi. Igl 1982 â’l marido la Mary Buchli da Mut. «Alura e quegl vagnieu ampo ple daratschiert cun la fatschenda. Jou ve stuieu procurar par antradas, parquegl ca la famiglia e carschida. Ad ascheia vainsa egn’eada prieu la dezisiùn d’egna possa da cafe da fundar egna fatschenda par energeia solara. Jou eara parschuadieu, ca quella vegi potenzial. A tigias dev’igl gea ànc blearas», aschunta Christian Hassler. «Nus vagn betga fatg egn business plan, partge daners vevan ear nigns danvànz.» Gl’amprem luvratori gio’n tschaler Igl 1985 â’l alura fundo la sia fatschenda. La giuvna famiglia e dantànt sacasada ad Andeer an egna tgea viglia. «Là ve jou andrizo igl luvratori an egn tschaler. Gl’amprem ve jou gieu da far egn palantschieu ca setgi star ampo anguliv. Tut eara improviso», saragorda Christian Hassler. Da lez tains luvrava’l sulet, parquegl c’igl eara betga lavur avunda par ocupar luvraints. La stagiùn sen las aclas eara curta, a d’unviern dev’igl poc da far, parquegl veva’l ànc dad ir a luvrar p.ex. sco tecnizist tigl Radio Rumàntsch. «Anzuma, jou ve fatg tut igl pussevel. Trànteraint ve jou ear cuntscho radios, televisiùns ad oters aparats electrics. Mo nus vagn savieu viver da quegl.» La midada a Donat â do la vieulta Alura â’gl sado l’ocasiùn da turnar a Donat. La duna Mary â surprieu la posta da la sira Nelly c’e ida an pensiùn. Igls 1990 âni biagieu egna tgea cun l’avdànza par la famiglia, igl biro da posta ad igl luvratori pigl Christian Hassler. Davent d’alura â la firma antschiet a crescher, parquegl c’igl e vagnieu adigna ple popular da biagear indrezs solars. «Mo nus eassan dalùnga rivos agls cunfegns agls locals da Donat». Surtut parquegl c’igl schlargiamaint â pratandieu d’angaschar luvraints. Igl Mathias Kunfermann e sto igl sieus amprem luvraint, alura e rivo igl Renato Ardürser. Scaldar cun la forza solara Igls lezs ons e vagnida actuala ear la termica solara, vut gir da scaldar l’aua cun la calira digl sulegl. «Nus vagn gieu l’ocasiùn da biagear egn peer da quels indrezs. Quegl eara tut nov par nus a nus vagn stuieu amprender sezs co far. Igl Mathias ad jou, nus studageavan a svilupavan adigna anavànt colecturs novs, partge nus earan parschuadieus da saver far tut ànc miglier.» Mo par biagear sezs colecturs vessani duvro daple spazi. Quel âni cato a Ziràn an l’anteriura resgia digl Peter Catrina. Igl 1995 âni antschiet a produtgear cun suczess igls agens colecturs termics. A tres ons ple tard âni realiso egn’atgna hala da producziùn a Ziràn/Nislas. Igl suczess â betga me radetg bleara lavur, mobagn igl 2000 ear igl amprem Premi solar, surdo digl cunzaglier federal d’alura Adolf Ogi. Dantànt e ear igl bietg a Nislas vagnieu schlargieu duas geadas, parquegl ca la squadra da cunluvraints e carschida an proporziùn cun la lavur. Egn’ureala igls Tudestgs, alura igl Cines La sparta da la termica solara e alura carschida fetg, la fotovoltaica parancùnter me plàn a plàn, parquegl c’igls indrezs earan ànc fetg tgears digls lezs ons. La termica eara ple bùnmartgeada. Dantànt davent digls 2000 â’gl do egna vieulta agl svilup da la fotovoltaica, suainter c’igl stadi tudestg veva antschiet a promover quella. Mo alura ân igls Cines surprieu quella fiera an pocs ons, a las firmas europeicas en svanidas. Que svilup sen la fiera internaziunala â ear caschuno, ca la firma Hassler â calo da biagear agens colectur termics davent digls 2005, saconzentrànd sen la fotovoltaica ca cumpeglia actualmeing var 80 % da las lavurs. La suczessiùn an famiglia e gartageada «Dasperas e ear capito blear: La nossa famiglia e carschida cun la fotovoltaica. Igls noss unfànts en carschieus cun quella ad earan adigna involvieus agl noss project», resumescha Christian Hassler igl svilup digl manaschi c’igl fegl Christ-Andri â surprieu igl 2017. El veva amprieu d’electronist a fatg igl studi da master an electronica a la Scola òlta spezialisada da Berna. Davent d’uon eni an tres ca magnan la fatschenda Hassler Energia Alternativa: Christ-Andri Hassler, Christian Allemann a Matteo Lucchinetti. La sparta da la termica solara âni surdo uon agls frars Andrea a Damiano Lucchinetti ca magnan quella sco atgna fatschenda a Tgazas. Nova ocupaziùn cun «Machsol» Mo igl Christian Hassler e betga sto laschaint. El a la duna Mary ân dantànt fundo egna nova fatschenda cugl num «Machsol». «Nus survagliagn a tgiragn grànds indrezs solars existents. Par que intent fagiainsa fotografeias cun dronas, masiragn tetgs a controlagn igl funcziunamaint d’indrezs solars», dascriva igl pionier las lavurs da la fatschenda nova. L’energeia solara pratandeva angaschamaint Da meter ad ir egna tala fatschenda pratandeva blear angaschamaint, parquegl ca l’energeia solara eara poc ancunaschainta an las nossas regiùns avànt 40 ons. Da tschella vart caschunav’igl ear bleara lavur par meter ad ir egn tal manaschi. «Ea, cun la fatschenda earan fetg absorbos», cunzeda Christian Hassler oz. Parquegl eara igl sieus tains liber ear detg limito, agl qual el nava a sgular cugl parasgol. «Quegl eara par me sco egna faneastra ca lubeva d’amblidar tut tschegl», aschunta el. Que sport fa’l ussa da prest 30 ons annà. «Igl e betga me sto ascheia, c’ign veva bleara lavur: Jou ve ear amprieu blear, ve vieu blearas tgossas a fatg bùnas amizeztgas. Quegl e egna part da la pajaglia», gi Christian Hassler oz. L’avagna musicala a soziala Egn oter passatains digl pionier solar e quel da far musica. El â fatg part durànt passa 40 ons da MiMS. Ussa fa’l ànc musica cun la ghitara anzemel cun colegas. A par la famiglia eara la tigia se Anarosa fetg impurtànta. «Par aver propi tains liber, navan selà. A graztga a quella tigia, ve jou puspe savieu saconzentrar sen la famiglia. A nus giudagn quegl ànc oz.» Ear far vieadis e egn tema da Christian Hassler. Quegl giudeva’l surtut da giuven. Mo sco pensiuno â’l cumbino quels cun instalar indrezs solars. Ascheia e’l sto a Haiti igl 2018 par montar cugl sieus cumpogn Christoph Baumann egn indrez solar segl tetg digl spital dad Albert Schweitzer. Egn on ple tard e’l viagieu an la Republica Zentralafricana par reparar tals indrezs d’egn zenter digl WWF. Igls projects talians Egn tains leva’l expander la sia fatschenda ear an Itaglia. Mo igl partenari previeu â me ampusto cumponentas ad e svanieu ord vesta. Parsuainter â’l fatg experienztgas positivas cun la famiglia Lucchinetti da Piuro, par la quala el â instalo egn indrez solar. Ple tard â’l igl fegl Matteo fatg egn practicum tier la firma Hassler. Ear lez â survagnieu tschafen da l’energeia solara. «D’alura annà e’l qua, ad oz e’l egn cumember da la direcziùn da la firma Hassler.» Suainter en vagnieus ear igls seas dus frars. Igls lezs magnan oz lur atgna fatschenda a Tgazas. «Tut quegl e sto pussevel, parquegl ca la nossa famiglia eara adigna egna part da la lavur. Nus earan adigna egn grànd cani», concluda Christian Hassler c’exprima stema par la cunlavur da la sia duna Mary a da la famiglia. Mintgatànt od’ign el a sunar la tiba grischùna, igl corn d’alp near la ghitara a cantànd egn blues – cartevlameing ludànd igl sulegl ad igl avagnir da l’energeia solara. Pigl svilup da tala â’l ratschiert tres premis solars. Las ampremas instalaziùns d’indrezs solars â Christian Hassler fatg sen tigia d’aclas.

«Nus vurdagn anavos sin egn pêr mains intensivs», scriva la Sozietad da la sutgera a runals (SSR) da Veulden. Pratensiusa e gea stada la stad passada suandada digl atun bletsch, mo ànc pli pratensiusa e stada la stagiùn d’unviern schetga a tgòlda. Nev â’gl do me duas geadas. Parveia da las temperaturas mengia òltas e’gl davanto difizil da mantaner las pistas schon agl curs digl schaner a surtut davent da la fegn da favrer. Igl indrez solar segl bietg da la staziùn a val da la sutgera da Veulden â produtgieu 23’700 kW/h durànt igl on passo. Mo graztga agl angaschi da tut igls impiegos e’gl sto pussevel da mantaner igl manaschi redutgieu ànc fri gitg. Igl pulit diember da hosps earan tutegna incantos da la relaziùns sin la Mutta, cumbagn ca la SSR desista da mieds cemics a tecnics par far nev – igl vean betga nevanto. «Ascheia stuainsa vagnir a frida cun las lunas da la natira», gi igl magnafatschenda, Roman Bernard, ca loda ear la bùna cunlavur cugls partenaris c’en mademameing s’angaschos davaglia da porscher relaziùns sagund las pussevladads. La tgarta d’unviern par miez prezi La prevendita da la tgarta par la proxima stagiùn unviernala e lantschada, cumbagn ca las skiùnzas ad igls skiùnzs ân nigna garanzeia c’i possian guder l’antiera purschida da sport d’unviern. Parsieua, tgi ca cumpra igl abunamaint unviernal antoc’igls 31 da matg 2025 po ir cun quel tut on cun la sutgera se Mutta, durànt la stad peia gratuitameing. Domiziliieus agl vaschinadi da la Tumleastga profiteschan da las tarifas bassas par indigens. 16 sutgeras a runals da regiùn porschan a quels la tgarta digl gi pigl miez prezi. La SSR surporta da quellas stagiùns graztga agl agid digl vaschinadi a da sponsurs. Par undrar quels â’la fatg egna tavla da donaturs. Igl indrez solar sapaja Igl indrez solar segl bietg da la staziùn a val â produtgieu 23 700 kW/h durànt tut on. Da quels drova la sutgera 13 761 kW/h pigl agen diever, que coraspunda a 58 % da l’energeia produtgeada. Las antradas digl curaint vandieu amportan biabagn 4200 fràncs. Igls custs pigl curaint en saredutgieus par egn tearz. L’ustreia Raschuns, a la staziùn a val, e vagnida manada durànt igl unviern passo cun grànd suczess. Durànt la stad e ella malaveta sarada, parquegl c’igls ustiers en ocupos agl «Gässli» a Roten. Par tutegna sarvir agls giasts anqual refrestg a bavràndas e’gl andrizo egn kiosk a la staziùn a val, ne c’i saprovianteschan agl antschies da viandar: an la Tigia digls skiùnzs ne a l’ustreia sin l’Alp digl Plaun. La radunànza generala da la SSR â liac igls 17 d’october. La sonda avànt, igls 11 d’october, â liac igl gi da la lavur cumegna. (fmr/bt)

«Anzemel – Regiunal» – quegl e igl moto da la MUMA 2025, la «Mussada Mastregnànza» ad Andeer. Instituziùns a fatschendas da las tres valadas dad Avras, Valragn a la Val Schons, exponan durànt la fegn d’eanda digls 2 antoc’igls 4 da matg 2025 lur products a lavurs. Pigl president digl comité d’organisaziùn, Gion Michael, e’gl dantànt surtut la santupada ca stat agl zenter. La MUMA less meter an parada tge ca marscha an la mastregnànza, igl comerzi, igl turissem a l’agricultura da la regiùn. Ad ella less ear mussar segl areal a l’antrada dad Andeer co la colavuraziùn funcziuneschi agl antschies da las tres valadas – la Val Schons, la Valragn ad Avras. Uon e’gl var 50 exposituras ad expositurs dad Avras, da la Val Schons e da la Valragn ca vignan a mussar lur lavurs, lur products a lur survetschs a la MUMA. Quegl e tànts sco a caschùn da la MUMA digls 2019. Gualsers a Rumàntschs Igl president digl comité d’organisaziùn da l’exposiziùn, Gion Michael, â an mintga cass plascher da quella grànda manifestaziùn da la colavuraziùn: «Tanor me e’gl semplameing stupent da vaser, ca Gualsers a Rumàntschs fan anzatge anzemel. Nus vivagn anzemel a cunluvragn – ad ign veza, tge c’e tut pussevel.» Mo sper tuta colavuraziùn trànter las tres valadas dat igl quest on a la «Mussada Mastregnànza» ad Andeer schizund ànc egna colavuraziùn intercantunala cun la Scola òlta turitgesa da szienzas aplitgeadas (ZHAW). Quella â egna sedia a Vargistagn ad e egn digls divers partenaris da la MUMA da quest on. Egna possa da sis ons La davosa ediziùn da la MUMA a stada igl on 2019. C’igl â dantànt do egna possa sfurzada ­– caschunada da la pandemia da corona – da sis anstagl da tres ons, segi dantànt betg aschi nosch, â’l getg igl Gion Michael anviers RTR. An vesta a l’ediziùn da questa fegn d’eanda â el getg: «Cun egna possa aschi lùnga e ussa forza igl plascher da puspe aver egna MUMA a da sapartizipar gest ànc ple grànd.» Las anunztgas digls mastargners segian rivadas fetg dabot quest’eada. Passa 50 exposituras ad expositurs da la regiùn sapreschaintan uon a la MUMA, trànter oters scrinareias, bàncas, electrizists, stizùns da sport, interpresas da transport, la Spitex, igl Parc natiral Bavregn a la Cuminànza culturala Val Schons. 300 voluntaris A caschùn da mintga «mussada» dat igl ear egn’exposiziùn da biestga. Igl vendargis sera sùna uon l’ancunaschainta Capella Oberalp. A tanor igl president digl comité d’organisaziùn e la feasta da la sonda sera gea prest legendara. Par el vala: «La MUMA e egna feasta da s’antupar par l’antiera regiùn.» Gest agl tains speart a digital dad oziglgi segi impurtànt par la glieud da puder s’antupar parsunalmeing. Durànt la MUMA steti parquegl betg igl far fatschenda agl focus, mobagn la santupada. Las uniùns da la regiùn organiseschan digl rest l’ustreia da l’exposiziùn. Quegl segi passa 300 dellas a dels ca gidian, â’l remartgieu igl Gion Michael anviers RTR. La MUMA ad Andeer earva sias portas igl vendargis suaintermiezgi, igls 2 da matg 2025, a las 14.00. Ella cuza antoca la dumeingia sera digls 4 da matg, a las 17.00. La tenda da feasta e avierta igl vendargis a la sonda antoca tard aint par la notg. Ear RTR vean a raportar directameing da la MUMA – davent digl agen stand cun la Microlotta. Detagls en da catar sen www.rtr.ch. Da mintga MUMA dat igl ear egn’exposiziùn da biestga segl areal a l’antrada dad Andeer. La davos’eada e quegl sto igl cass a caschùn da la MUMA digls 2019.

Co preservar egn bagn cultural pletost fragil? – A quella amparada amprova da dar rasposta egn nov film digl zineast Casper Nicca. Quel documentescha la delicata incumbensa da preservar a restaurar igl renumo palantschieu sura da la baselgia da San Martegn a Ziràn. Igl film e vagnieu musso igl vendargis passo par l’amprema geada. El vean dantànt dalùnga ad easser integro an l’Exposiziùn a Ziràn. La squadra da restauraturs ve da la montascha delicata dad egna tavla da len. Igl e egn digls ple praztgus patrimonis culturals da la Svizra a digl Grischùn: igl plafùn da la baselgia da San Martegn a Ziràn. Que plafùn da len e egn bagn cultural d’impurtànza naziunala. A gest parquegl gi Regula Götte cun egn surrir: «Questa baselgia na dagn nus betg ple davent!» Quella construcziùn gi la presidenta da la Fundaziùn digl palantschieu sura da la baselgia da San Martin an egn film, numnadameing agl nov film digl zineast indigen Casper Nicca. Tavlas fragilas Casper Nicca â documento durànt igl on 2024 cun sia camera las lavurs da restauraziùn ve digl famus palantschieu sura. Igl film da 25 minutas â gieu sia premiera igl vendargis passo a Ziràn, an l’exposiziùn davart la baselgia. La documentaziùn digl zineast da Casti mussa las lavurs delicatas ve da la tavlas fragilas. Cun guànts, cun marealas a cun squetras fegnas sto la squadra da restauraturs controlar, demontar a magari ear reparar singulas parts da mintga singul maletg. Igl e egna lavur da prezisiùn a da grànda precauziùn par puder salvar e conservar l’ovra realisada avànt passa 900 ons. Las 153 tavlas earan numnadameing vagnidas malageadas a montadas an la baselgia da Ziràn igls ons 1109 – 1114 ad ellas furman «igl ple vigl plafùn da len picturo digl antier mund». Render vasevla l’ovra Da passa 20 ons annà s’ocupescha egna fundaziùn spezifica par preservar, restaurar ad ear preschantar a parsùnas interessadas que palantschieu sura. Igl e la Fundaziùn digl plafùn da la baselgia da San Martegn ca vean timunada da Regula Götte. Mintga tres ons ston las custevlas tavlas vagnir controladas, a tut tanor ear restauradas manedlameing. A parquegl ca las puntanadas da la restauraziùn impedeschan durànt que tains mintgame la vesta sen las tavlas, â la Fundaziùn lieu porscher egn film. Regula Götte declara anviers la FMR: «Nus vagn ear gieu survagnieu reclamaziùns da visitaders u visitadras, c’ign vezi betga tut las tavlas. A par prevagnir a tala critica, vainsa dezidieu d’incumbensar Casper Nicca da realisar que film. L’ideia e peia da tutegna render vasevel igl plafùn, semplameing cun agid digl film.» «Mintg’eada egn’aventura» Igl film da Casper Nicca visualisescha betga semplameing las 153 tavlas, mobagn el mussa surtut la premura a la sfida da la restauraziùn. Sper igl sguard sur las spatlas da restauraturas a restauraturs intermediescha igl film, cun sustegn da l’istorizist d’art Marc Antoni Nay, ear las particularitads artisticas digl famus plafùn. Agl film ancorsch’ign bagn la grànd’admiraziùn digl istorizist d’art par quest’ovra da la romanica. Quella faszinaziùn resumescha fetg bagn ear igl restauratur Ivano Rampa ca gi: «Mintg’eada ca jou stund sut que plafùn da len, sasaint jou aschi pintg. Las tavlas schmatgan me propi a fùns. Igl e mintg’eada egn’aventura.» Igl film da Casper Nicca cugl tetel «Die Kirchendecke S. Martin Zillis – Eine Filmdokumentation über die Restaurierung der Holztafeldecke» e da vaser a partir da quest on an l’Exposiziùn da la baselgia ad agl curs da questa stad ear ànc en la Tgea da Schons a Ziràn. Quella e dantànt avierta per igl miez fanadur 2025. La squadra da restauraturs ve da la montascha delicata dad egna tavla da len. Egn bagn cultural d’impurtànza naziunala: las 153 tavlas da len en vagnidas picturadas a montadas an la baselgia da Ziràn igls ons 1109-1114.