Jeu mon a far cumissiuns. Avon la stizun sesa ina dunna pli passada, vestgida en ner, in fazalet da tgau grisch, la fatscha plein fauldas, in dent maunca, calzers isai. Sper ella in cup cun entgins raps ed in toc cartun, sil qual igl ei scret ch’ella seigi paupra e che ses affons hagien nuot da magliar. Jeu prendel daners ord la buorsa e tschentel els bufatg en siu cup. Suenter – en stizun – sedamondel jeu: Vess jeu buca stuiu dumandar quella dunna, tgei ch’ella drovi? E lu ir a cumprar enzatgei nizeivel per ella? Beinsavend che cun daners eis ei probabel buca gidau. Hai jeu vuliu quietar mia schliata cunscienzia cun quella almosna? Perquei ch’jeu sai ir en stizun e cumprar quei ch’jeu drovel? Perquei ch’jeu hai mintga di zatgei da magliar sil taglier? Quei – avunda da magliar – ha il tat dalla C. buca giu. Dacuort ha ella anflau in diari da siu bab. En quel descriva siu bab – che fuva lu in giuven da sedisch, gissiat onns – co el hagi udiu ina sera che ses geniturs tschintschavan sur dil pitir fom. Ei era ils onns suenter l’uiara civila en Spagna (1936–1939), il temps che vegneva numnaus «onns dalla fom». Duront quei discuors di igl um a sia dunna: «Drova ils daners per cumprar maglia per tei e per nos dus buobs, e buca per cumprar medicaments per mei!» El, il tat dalla C., ei morts cuort suenter. Per ella eis ei clar: Siu tat era morts per sia famiglia. Plinavon anfla ella ina notizia sur da siu basat. En in cuort rapport en ina gasetta stat ei scret ch’el seigi morts dalla fom sin via da Palma ad Andratx, nua ch’el mava a luvrar. Suenter las cumissiuns mon jeu a gentar en in’ustria. E sco sch’il tenti fuss en – tuttenina ei igl appetit naven. Eis ei perquei ch’jeu seregordel uss dil schabetg ch’in pèr enconuschent ha giu raquintau vegnend anavos dallas vacanzas ell’India? Els vevan raquintau il suandont: Inaga ch’els seigien i a gentar en in restaurant, sesevi in um vegl all’entrada e durmevi. Suenter gentar hagien els viu ch’el eri daus en costas. Igl ustier seigi ius avon esch per mirar tgei che seigi schabegiau. Suenter in cuort mument seigi el turnaus e detg che quei um seigi morts dalla fom. Carstgauns che piteschan fom ei in fenomen che pertucca surtut ils pigns e fleivels. «Zero Hunger», aschia senumna ina dallas finamiras centralas dallas Naziuns Unidas (ONU). Tenor ina statistica dall’organisaziun Terres des Hommes mieran treis milliuns affons (avon che contonscher la vegliadetgna da tschun onns) mintg’onn dalla fom, vul dir: circa mintga diesch secundas miera in affon. Jeu hai mai pitiu fom en mia veta. A casa vein nus adina giu avunda da magliar. E mes geniturs fagevan adina oraziun avon gentar ni avon tscheina per engraziar per spisa e bubronda. E mintgaton fageva la mumma endamen, cu nus magliavan buca tut quei ch’era el taglier, ch’ei detti biars affons che stoppien murir dalla fom. Tochen al di dad oz hai jeu aunc schliata cunscienza, sch’jeu bettel maglia el compost ni magliel buc tut quei che vegn el taglier. Tonscha quei? Na, quei tonscha buc. Sche lu, Hubert, tgei propriest fas pigl onn niev? Hubert Giger è stà redactur tar RTR. El è istoricher ed autur, ha fatg perscrutaziuns davart la persecuziun da strias ed ha scrit il roman istoric «La stria da Dentervals». Hubert Giger referescha a Sedrun.

Co stat ei culs propiests per igl onn 2025? Veis Vus insumma priu avon enzatgei ni essas Vus forsa buc il tip persuenter? Sch’ei va per propiests, lura hai jeu empau sentiments ambivalents: dad ina vart eis ei gie fetg ludeivel da vuler midar enzatgei ella veta, mo dall’autra vart drova ei schon ina gronda ambiziun e perseveronza per realisar in bien propiest e quei maunca savens a mi. Mo quest onn (quei ei era empau ina surpresa per mei!) hai jeu fatg in propiest. Igl impuls persuenter ei staus igl onn sogn 2025. Sco Vus veis probabel udiu, festivescha la Baselgia catolica in onn sogn che ha liug per regla mintga 25 onns. Igl intent dad aschi in onn sogn ei denter auter, che mintga generaziun survegn la pusseivladad da renovar sia cardientscha e survegn novs impuls per la veta religiusa. In simbol central da quei onn ei segiramein la porta sontga. Tgi che passa tras quella porta astga spitgar perdun e remischun. Tut quellas ideas che stattan cheu davostier, han ragischs biblicas. El Veder Testament deva ei l’ordra da celebrar mintga 50 onns in onn da giubel. Ils Israelits eran lura clamai da relaschar ils deivets a lur subdits, da dar anavos beins e funs impegnai, sco era da schenghegiar la libertad als sclavs e servs. – Detg cuortamein: aschia sco Dieus perduna a nus, duein era nus far da temps en temps «tabula rasa», perdunar in l’auter e schenghegiar ina nova entschatta e far dil bien. Nus stein ussa all’entschatta dad in niev onn. Miu propiest ei ussa buca dad ir a Roma e da passar tras la porta sontga. Mo miu propiest, el stat tuttina en connex cun portas. – Ina gada ad jamna, pia 52 gadas, less jeu passar sapientivamein tras ina porta e far dil bien. Seigi quei tier mei a casa, el liug da lavur ni era sin viseta, seigi quei pintgas gestas, bunas ovras ni era cun temps communabels e peda in per l’auter. Sche jeu passel aschia tras las portas, lu astgel jeu forsa buca spitgar in perdun cumplein, mo jeu astgel silmeins sperar che jeu porti empau glisch en miu contuorn. E sche quei gartegia a mi, lu vala ei propi la peina da far da temps en temps propiest per igl onn niev. Marcel Köhle ha studegià teologia e pedagogia. El è uss magister a la scola primara a Sursaissa ed abitescha a Glion. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

La gasetta meinsila «reformiert» scriva en sia emprema ediziun digl onn niev dad ina pintga revoluziun. E tradescha ils plans dil tgamun dalla Baselgia evangelica svizra da lubir a persunas senza in studi da teologia da surprender ina pleiv. La Baselgia evangelica grischuna vesa en quella mesira ina schanza da mitigar la munconza acuta da plevonessas e plevons. A buca meins che 15 % dallas 73 pleivs reformadas grischunas maunca ina plevonessa ni in plevon. Las largias che regian ellas pleivs grischunas vegnan curcladas cun substitutas ni substituts che han per regla gia surpassau la sava dalla pensiun. Quei scriva la gasetta meinsila «reformiert», l’ediziun communabla dallas baselgias evangelicas cantunalas da Turitg, Berna che includa ils cantuns Giura e Soloturn, Argovia e Grischun. E quella gasetta tradescha en sia emprema ediziun digl onn niev ils plans che la Baselgia evangelica svizra ha suttamess allas baselgias cantunalas per mitigar la munconza da predicantas e predicants. Igl aschinumau «Plan P» vul lubir a persunas cun ina scolaziun academica, denton senza in studi da teologia, da suprender ina pleiv. Il «Plan P» preveda in discuors cun las persunas senza diplom da teologia. Paran ellas adattadas suonda in modul d’entrada da treis meins cun supervisiun e cuors. Ils plevons senza diplom da teologia duessan survegnir mo 80 % dalla paga da plevonessas e plevons ordinaris. Ed els duessan buca retscheiver l'elegibladad, vul gir negin dretg da s’annunziar per ina autra plazza da plevon. Meins revoluziunar Per il plevon dalla pleiv evangelica dalla Cadi e commember dalla executiva dalla Baselgia evangelica grischuna, Christoph Zingg ei la proposta dalla baselgia evangelica svizra buca ton revoluziunaria. El fa attent che gia ussa derivien dabia plevonessas e plevons grischuns d’ordvart dils cunfins svizzers e tals possedien in auter fundament da scolaziun visavi allas plevonessas ed als plevons svizzers ni grischuns. «E per gl’auter havein nus gia ussa diversas pleivs grischunas che nezegian la pusseivladad d’engaschar anschinumnai predicants laics.» Quei ein predicantas e predicants senza studi da teologia che san suprender certas incumbensas ella pleiv per descargar plevonessas e plevons. «Jeu ha mai udiu enzatgei negativ davart quellas ni quels predicants laics e manegiel ch’els fetschien buna lavur.» Igl aschinumnau «Plan P» lubess denton a persunas senza diplom teologic da suprender la responsabladad per ina pleiv, pia da schar eleger sco plevonessa ni plevon. «Secapescha ch’ins sto tschercar il discuors cun las persunas interessadas da surprender ina pleiv per eruir, sch’ellas ein adattadas e san s’accordar cun la filosofia dalla baselgia evangelica», manegia Christoph Zingg. Ina da pliras mesiras La president dalla executiva dalla baselgias evangelica Grischuna, igl aschinumnau Cussegl baselgia, Erika Cahenzli ha puntuau viers la FMR che la munconza da plevonessas e plevons vegni a crescher el cantun Grischun perquei che biaras plevonessas e plevons contonschien ils proxims onns la sava da pensiun. «Igl aschinumnau Plan P ei pil mument suttamess al pareri dallas baselgias cantunalas, el ei denton sulet ina da pliras mesiras previdas per mitigar la munconza da plevonessas e plevons.» Erika Cahenzli numna per exempel la pusseivladad da conceder a studentas e students da teologia il dretg da surprender ina pleiv enaquella ch’els han il bachelor. Quei vul gir avon che haver terminau il studi da teologia. Ed Erika Cahenzli discuora dad ina ulteriura mesira. «La baselgia cantunala lubescha a plevonessas e plevons da stuschar la sava dalla pensiun entochen il 70avel onn da naschientscha.» Per augmentar l’attractivitad dalla plazza da lavur e da plazzar plevonessas e plevons senza studi da teologia ei la collaboraziun regiunala enteifer las pleivs da bien grau. Da quei pareri ei era la presidenta dil Cussegl baselgia. «Quella collaboraziun denter las pleivs sto crescher da sutsi, quella savein nus buca dictar da Cuera anora.» La proposta dalla Baselgia evangelica svizra ei ussa suttamessa al pareri da 19 baselgias cantunalas. Suondan quellas baselgias respectiv lur sinodas allas propostas dil «Plan P» sa quel vegnir realisaus el decuors digl onn 2026.

La Val Blegn da tschella vart dil Pass Lucmagn vul sesviluppar turisticamein. Ad Acquarossa ei planisaus in ressort turistic per 60 milliuns francs che cumpeglia hotel, indrezs da recreaziun e da far bogn. Cun il niev center turistic vul la vischnaunca dad Acquarossa cuntinuar cun sia tradiziun turistica da varga 100 onns cun in bogn termal ch’ei ida a fin ils onns 70. La lubientscha da baghegiar per il niev ressort turistic ha la vischnaunca dad Acquarossa gia concediu il matg 2022, sco quei che la gasetta Corriere del Ticino scriva. La finamira dad entscheiver cun la construcziun dil project da 60 milliuns la fin 2023 ei denton buca stada realisabla. Ussa scrivan ils promoturs dil «Sun Village» e la vischnaunca dad Acquarossa dad ina avertura dil niev center turistic igl onn 2028. Sco quei che la presidenta communala dad Acquarossa, Michaela Gardenghi ei s’exprimida miez december 2024 viers SRF eis ella da buna speronza ch’il project turistic vegni realisaus. «Davos quei project stattan interpendiders dalla Val Blegn.» Il december 2024 ha il cussegl communal dad Acquarossa prolungiu il termin viers la Sun Village SA da surprender il terrein da construcziun en possess dalla vischnaunca entochen la fin digl onn 2025. Il prospect dalla Sun Village SA scriva da vuler realisar in extendiu, denton discret hotel concepius sco niev vitg. «Cun diversas fatschentas, ustrias ed indrezs da recreaziun e da far bogn.» E tenor las explicaziun dils promoturs dil niev vitg turistic sulegliv stat il bogn era a disposiziun alla publicitad. Els fan attent via lur publicaziuns alla tradiziun dad Acquarossa sco liug cun in bogn termal. «Per quei motiv ei la recreaziun ina impurtonta purschida da nies center turistric», puntueschan ils promoturs dil ressort turistic. Senza aua termala La vischnaunca dad Acquarossa posseda ina liunga tradiziun sco liug da cura e da bogn. Ina tradiziun che gia il num dalla vischnaunca tradescha. Ord la fontauna «acqua rossa» flessegia aua da colur cotschna pervia dalla gronda cumpart da fier. E l’aua banduna la tiara cun ina temperatura da 25 entochen 27 grads. La historia dil bogn termal dad Acquarossa ei beindocumentada. Alla aua vegn attribuiu ina valur curativa viers rematissem e pressiun aulta dil saung. E quella aua ha carmalau hosps gia el 17avel tschentaner ella Val Blegn. Igl onn 1886 ha Acquarossa retschiert in grond hotel da bogn e da cura. In hotel che ha serrau las portas igl onn 1971. Sco quei che SRF rapporta ha ei dau numerusas emprovas da reactivar il bogn ed il turissem termal dapi lu, entochen ussa denton adumbatten. Da nezegiar l’aua termala dad Acquarossa desistan ils promoturs dil niev «Sun Village» denton. Quei malgrad che la vischnaunca posseda ils dretgs da duvrar la fontauna. La fontauna ed il vegl bogn termal sesanflan dalla vart dalla val nua ch’il plaz da baghegiar ei scarts. Il vitg niev da sulegl drova numnadamein ina gronda surfatscha per realisar tut ils indrezs. Con letgs che la Sun Village SA preveda da realisar tradescha la reclama dils promoturs turistics ella Val Blegn buc. Igl indrez turistic pudess tuttavia era esser interessants era per la Surselva. Tonpli perquei ch’il Pass dil Lucmagn ei aviarts igl unviern e dad Acquarossa anora ei Mustér contonschibel en strusch in’ura. Ed a partir dalla stad proxima semeglierescha era la colligiaziun dil traffic public denter la Surselva e la Val Blegn.

Rock romontsch tgira la band Petta Pagada che ha battegiau la sonda vargada a Glion siu emprem disc cumpact. La band che secumpona da Laura Schmed, Julia Hansen, Severin Bonolini, Dario Camenisch e Mauro Arpagaus presenta sin lur emprem disc cumpact musica da rock cun texts ch’ein dapli che mo decoraziun. Haver petta pagada ni dar petta pagada ein las expressiuns renconuschidas dil vocabulari sursilvan per returnar quei ch’ins ha retschiert sin medem livel. Tgei che la band Petta Pagada retscheiva da siu publicum ei lur misteri, quei ch’els tuornan sin tribuna ei gia detg enconuschent ella scena da musica romontscha. «Rock romontsch tradescha detg bein la musica che nus fagein», gi Severin Bonolini. El suna il bass ella band che secumpona dalla cantadura e ghitarista Laura Schmed, dalla violinista Julia Hansen, il tact dalla battaria vegn da Mauro Arpagaus e Dario Camenisch suna la ghitara. Il rock romontsch ei bein ragischaus en Surselva e posseda ina certa tradiziun lantschada avon quater decennis dils Hades. Ils davos dus, treis onns ha Petta Pagada sunau divers concerts ella regiun e lur sound schai gia bein ella ureglia sursilvana. Quei demuossa era igl interess per il concert ed il batten dalla emprema disc cumpact la sonda vargada el Cinema Sil Plaz a Glion. «Nus havein squitschau placats e pendiu si buc in», tradescha Severin Bonolini. Il concert ei numnadamein staus vendius pli spert che quei ch’ils placats han anflau la via ella publicitad. Da Pitasch anora Il local d’emprova da Petta Pagada sesanfla ella scoletta da Pitasch, leu nua che la band ha sias ragischs e quei dapi igl onn 2018. «Leu han Mauro Arpagaus e Dario Camenisch entschiet a far musica», tradescha il bassist Severin Bonolini. El e Laura Schmed ein pli tard vegni vitier e la band ha retschiet siu num. Dapi igl onn 2023 ei Julia Hansen dalla partida ch’enrihescha la musica da Petta Pagada cun sia violina. «Suenter in concert communabel a Trun eis ella restada ella band.» Severin Bonolini gi ch’els seigien mai vegni sin l’idea da far enzatgei auter che musica romontscha. «Per nus ei quei clar, nus essan ina band romontscha e la Julia che deriva dalla Germania tschontscha era gia stupent romontsch.» Ils texts contribuescha per gronda part la cantadura Laura Schmed. «Nossa musica creein nus per regla communabel», accentuescha il bassist. «Nossas preferenzas musicalas sedifferenzescha e quei dat la finala in buna mischeida.» Suenter plirs concerts el decuors dils dus onns vargai ei Petta ­Pagada sedecidida da registrar. Severin Bonolini gi ch’ei fussi strusch pusseivel da registrar musica per ina band romontscha senza il producent Manfred Zazzi. «El organisescha e procura per tut.» Il bassist da Petta Pagada ein cunscients che biaras e biars adherents da musica cumpran buca pli discs cumpacts. «Per nus sco band eis ei tuttina impurtont ha haver registrau nossa musica e da saver presentar il disc cumpact.» Aschia ch’il batten dalla sonda vargada ein stada in impurtont tierm per la Petta Pagada che ha delectau il publicum cun rock romontsch made in Pitasch.

Dacuort ha Philip Lofthouse mussau el casti Löwenberg a Schluein ovras novas. Il pictur-artist che viva a Castrisch ha duvrau dus onns per ughegiar in stil niev. Sias ovras abstractas pretendan ina confruntaziun cun sentiments e damondas humanas. Sias ovras ein buca tschaffablas immediatamein. Tgi che enquera art «capeivel» e «tschaffabel» all’emprema egliada, anfla quei buca tier Phil Lofthouse. Sia moda d’exprimer pretenda ina confruntaziun. Artists che malegian ovras abstractas han generalmein buca sempel d’attrer la gronda massa. La damonda daco ch’el fetschi quei, daco ch’el hagi tscharniu quella via, rispunda gl’um da 48 onns suandontamein: «In ovra d’art enquera glieud marvegliusa ed interessada. Mes maletgs vulan ch’ins tschenti damondas». A sia exposiziun ch’ei ida a fin dacuort, han ins saviu far quei. Phil Lofthouse ha exponiu quater maletgs en format grond da 150 sin 150 cm ed otg pli pigns. «Health and Safety» ha el titulau quell’exposiziun el casti Löwenberg a Schluein. Sentiments da conhumans La stad vargada, a caschun dall’exposiziun dallas bandieras a Laax, ha Phil Lofthouse representau la Foppa e l’anteriura vischnaunca giudiziala da Schluein. El haveva retschiert l’incumbensa da crear ina dallas bandieras dallas anteriuras vischnauncas giuzdizialas dalla Ligia Grischa. Gl’artist che habitescha a Castrisch ha creau in’ovra abstracta el format liung dalla bandiera. Ensemen cun tschellas ha la lavur da Phil Lofthouse sgulatschau vid ina dallas 20 astas al Lag Grond. La tapeta veglia ha Phil Lofthouse priu sco sujet per ina interpretaziun nova. «Igl ei stau ina biala experientscha», ha Phil Lofthouse manegiau en connex cun quella bandiera che ha pendiu tochen la fin d’october a Laax. Artists stoppien saver interpretar ils sentiments da conhumans, concluda el, «igl ei miu job da rimnar ed elaborar quei en in process artistic», declara el. Perquei sappi el buca far maletgs «plascheivels» per in e scadin, mobein vegli exprimer sentiments, render attent a schabetgs e fatgs. Dacuort ha Phil Lofthouse envidau el casti Löwenberg da visitar sia exposiziun nova. A quella ha el mess el center ils plaids sanadad e segirtad. Igl ei duas cundiziuns impurtontas ch’il carstgaun garegia. Vesta sil casti Las duas expressiuns ein presentas ellas varga 40 stanzas dil Löwenberg. Tgei connex ha denton ina tapeta cun muster da margretas, in sujet che Phil Lofthouse ha elaborau? Il sujet ha el scuviert ella cuschina veglia. La tapeta garanteva schubradad. Phil Lofthouse ha cumbinau il sujet culla sontga Margreta, in simbol da castgadad e carezia. En quei baghetg marcant seconfrunta gl’artist trasora cun preits cun musters: Tscheu ina bescla ch’ins ha allontanau zacu e buca remplazzau, leu las conturas d’in cabel. Dapertut semuossan restonzas da lavurs e midadas vid la substanza. Il casti Löwenberg ei in plazzal permanent, las activitads da carstgauns han inspirau gl’artist per si’ovra «Health and Safety». Avon prest quater onns ha Phil Lofthouse saviu realisar in siemi ch’el haveva dapi ch’el ei secasaus en Surselva: luvrar sco artist liber. Cun autras artistas ed artists ha el entschiet a dar nova veta al casti da Schluein. Da sia casa a Castrisch – nua ch’el viva cun sia famiglia – ha el quei baghetg en vesta. Da tuttas uras, sulettamein il Rein separa siu dacasa cugl atelier. «Cheu sai jeu luvrar e seconcentrar vid mes projects», gi el duront ch’el muossa e declara l’exposiziun. «Jeu hai giu bunas reacziuns e cunzun buns discuors cullas visetas», gi el da quella. Igl ei stau in process Il sujet dalla margreta ha gl'artist priu en in auter maletg. Co el malegiava avon 30 onns sedistingua da siu stil actual. En siu project ha el cumpigliau il casti da Löwenberg, objects nunspectaculars han survegniu in plaz el concept artistic. El dat peisa a sias observaziuns, muossa in pindel da marcar, ina preit cun in cabel, in detagl d’in garter. Cun quell’exposiziun ha Phil Lofthouse vuliu mussar co el applichescha elements e lavura cun material nunusitau. Gl’Engles era disaus da malegiar cun ieli, quei haveva el empriu en siu studi da Fine Art Painting en sia patria a West Sussex. El portretava savens amitgs, gl’art empriu cuntentava gia dagitg buca pli el. Alla tscherca d’ina nova fuorma ughegia el oz d’experimentar. «Igl ei stau in process, e quei ha gidau da vegnir pli segirs da memez», resumescha el siu sesentir. Artists fan, gest tuttina sco glieud d’autras clamadas, lur svilup e lur experientschas. Sefixar cuntenta per ordinari buc. Gest tuttina ha gl’interess pil niev promoviu adina la scienzia e contribuiu al svilup dil carstgaun.

Sonda, ils 11 da schaner 2025 semesiran las trochistas ed ils trochists al 18avel campiunadi grischun. Quel ha liug ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. Il giug da troccas ei ina tradiziun en Surselva. El ei semantenius sur generaziuns. En plirs loghens existan clubs ni ch’ei vegn arranschau seras e suentermiezdis per dar in scart. Dapi decennis vegn era organisau turniers da troccas e dapi rodund 20 onns il campiunadi grischun. «Cul campiunadi grischun da troccas vul l’Uniun grischuna da troccas rinforzar quei giug da tradiziun. Il giug da troccas che stat en stretg connex cul lungatg romontsch duei vegnir promovius e fatgs enconuschents suls cunfins dalla regiun ora», scriva l’Uniun grischuna da troccas sin sia homepage. Ella ei l’organisatura dil campiunadi che ha liug per la 18avla ga sonda proxima. Las trochistas ed ils trochists semesiran ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. Il turnier entscheiva allas 08.30 e va alla fin entuorn las 22.30. Mintgamai duas persunas valan sco team fix pigl entir campiunadi. Ei vegn giugau cun tschintschar tenor in reglament e vegn dau mintgamai dus giugs per runda. Ils otg megliers teams sequalificheschan per las rundas finalas. Il quart-final, il miez-final ed il final vegnan giugai sur treis giugs. Biars onns ein pli che 100 giugaduras e giugadurs semesirai, ils davos onns ei la participaziun stada empau pli pintga. (fmr/hh)

Ei dat pauc che va talmein profund egl intern ch’in bi tuchiez. Oravontut la vusch sonora dil zenn grond da Lumbrein ei in tun che muenta. Duront las davosas minutas digl onn veder tucca el sulet giud la venerabla tuor da S. Martin per dar adia agl onn che s’enclina. Sche nus arvin nies cor e noss’olma per quei tun, udin nus en quei tun igl onn passau che vegn purtaus viado ella ferdaglia e stgiradetgna dalla notg, in onn cun tut sias colurs che la veta dils davos meins ha purtau. Tier mei sederasa ina tempra da melanconia e d’engrazieivladad, e quei independent da quei ch’igl onn ha la finfinala purtau tut. Ina biala e digna metoda da serrar giu bein in onn. Strusch ha igl onn niev entschiet resunan tuts ils zenns giud clutger. Quei tuchiez festiv regorda mei vid ina nova entschatta, accumpignada da forza e da plascher. Il vegl ei vargau e schaus anavos. Ussa regia slontsch. Pia, buca mo ina midada d’in onn – mobein era ina midada dil sentiment intern e quei enteifer paucas minutas che quei tuchiez sederasa. In tuchiez che accumpogna nus cun sia forza dalla tgina alla fossa, e ch’ei beinduras il pli fideivel accumpignader en nossa veta. Beinenqual gadas schizun il sulet che dat aunc veta en nossas streglias. Motiv avunda per mei da mintgamai reagir sensibels e cun absolut negina capientscha enviers tuts che han il sentiment e l’idea da vuler scumandar tuchiezs – seigi quei giud clutger ni da biestga. Fertont che l’entschatta dil meins schaner ei dominada dalla tarlischur da quei tuchiez, ed il plascher da Nadal ei aunc palpabels, semida quei el decuors dil meins rapid. Pertgei ei va buca ditg e beinenqual contemporan sepiarda ellas lamentaschuns davart il schaner: in meins che prenda maina fin, in meins senza alcohol stuess ei dar, in meins ch’ins ha gia puspei avunda digl unviern e dil freid e quei avon che neiv e freid ein per propi stai cheu, in meins da ruosnas – ruosnas ella buorsa e ruosnas ella motivaziun. Il schaner ha empau il destin dil november, dils gliendisdis e dallas notgs da glina pleina. Il november ei tut grev, stgir, freid, e biars han che smacca. Il gliendisdis ha da tener neu sco di senza motivaziun e las notgs da glina pleina ein notgs senza sien ni cun siemis da tuttas uisas. Daco che certs meins han dapli tarlischur che auters, daco che certs dis dalla jamna ein pli simpatics ch’ils auters e daco che notgs senza glina pleina ein pli levas, gie daco e sche quei ei ver ni buca, ni sche quei vegn mo perdegau da generaziun tier generaziun per alura schar daventar ei verdad – tut quei stat scret sin in auter fegl. Seriscuder san els en mintga cass buca ed ei vegn era ad esser ad els tuttina. Forsa sa quei esser in dils megliers propiests per il 2025: buca delegar igl agen sesentir als meins, als dis, alla glina ed aschia agl exteriur, mobein influenzar sez quei che schai en nos mauns, influenzar viaden el positiv e surprender sez la responsabladad per quei che stat en nossa pussonza. Sche quei pign grond pass reussescha a nus egl intern, alura datti pér da dretg negins motivs da segrittentar davart meins, gis, glinas ni zenns. Anton Capaul da Lumbrein/Cuira è uffiziant dal stadi civil da la Regiun Plessur a Cuira.

La radunonza communala da Sursaissa Mundaun ha refusau il december vargau in emprest ed in credit a favur dad in niev stan da sittar a Surcuolm. Il president dalla societad da tir ei tuttina da buna fei che sias tiraduras e ses tiradurs survegnan in niev stan. La societad vul redimensiunar il project per survegnir il cunsentiment dil suveran. Il president dalla Societad da tir Sursaissa Mundaun Lukas Roth ei da buna speronza che sia uniun survegni in niev stan da sittar. Era sche la radunonza communala da Sursaissa Mundaun dils 13 da december 2024 ha buc acceptau la damonda per in emprest senza tscheins da 125 000 francs ed in credit da 285 000 francs a favur dad in niev stan da sittar a Surcuolm. «La radunonza ha buca decidiu da principi encunter il project», gi il president dalla societad da tir. «La radunonza ha vuliu ch’il project per in niev stan da sittar vegni reponderaus.» Sentiu certas resalvas Lukas Roth ha sentiu certas resalvas dalla radunonza communala da conceder alla societad in emprest senza tscheins. «Ins ei staus dil meini che la vischnaunca sappi buca conceder credits ad uniuns.» Lukas Roth gi che la Societad da tir Sursaissa Mundaun stoppi reponderar il project calculaus tenor il messadi dalla vischnaunca cun 610 000 francs. Il plan da finanziaziun ha previu che la societad impundi 200 000 francs cun daners ord l’atgna facultad, cun ina acziun da crowfunding che ha purtau 50 000 francs e cun contribuziuns dalla promoziun da sport e da lavur cumina dils commembers dalla societad. Lukas Roth manegia che la societad stoppi pli probabel desister digl indrez da sittar sin diesch meters ch’il projet hagi previu en tschaler. Tenor il messadi per mauns dalla radunonza communala dils 13 da december 2024 sesanfla quei stan actualmein ella casa da scola a Cuort. La suprastonza communala ha vuliu dislocar il stan a Surcuolm per saver guder autriusa la localitad a Cuort. Planisau ei era da slargar igl indrez da sittar sin la distanza da 300 meters da treis sin quater schibas, da realisar in liug da sentupada per tiraduras e tiradurs e novs indrezs sanitars. Sch’il project per in niev stan da sittar sto aunc vegnir redimensiunaus pli fetg sa Lukas Roth aunc buca dir. «Nus vegnin a presentar ad ina proxima radunonza communala ina nova proposta.» Dabia activitads Sco quei ch’il president dalla Societad da tir Sursaissa Mundaun gi dumbra l’uniun actualmein 64 commembras e commembers. Ina buna basa per mantener il sport da sittar en vischnaunca. Lukas Roth menziuna era las 12 tiraduras e tiradus giuvens che la societad tgira en media. «Nus s’engaschein per la cuminonza en vischnaunca ed organisein era occurrenzas a favur dil turissem.» Per exempel igl aschinumnau tir da cotlettas dils dus da schaner aviarts per in e scadin. Quellas activitads ei era il motiv che la participaziun dalla Societad da tir Sursaissa Mundaun al stan da tir regiunal a Breil/Pardiala buc in tema sco quei che Lukas Roth gi. «Pigl gl’auter ei il tschaffaballas a Surcuolm sanaus e nus havein era schau far ina examinaziun da canera.» Il president dalla societad fa attent ch’ei detti neginas reclamaziuns pervia dil sittar a Surcuolm. Stan da tir cun hotel turistic Unics lunsch sur il cunfin grischun ei il liug nua ch’il stan da sittar sesanfla a Surcuolm. El ei construius sco baghetg accessori dil Hotel Mundaun. Sco quei che la FMR ha rapportau il schaner 2022 ei il Hotel Mundaun atgnamein il baghetg accessori dil stan da sittar. Quei fatg conferma igl anteriur canzlist da Surcuolm, Hiazint Brunold. «La vischnaunca ha saviu dar la lubientscha da construir il hotel en quei liug sulet en cumbinaziun cun il stan da sittar.» Igl anteriur canzlist da Surcuolm e pli tard dalla vischnaunca Sursaissa Mundaun puntuescha che quei seigi succediu la fin dils onns 70 tut tenor lescha. «Che quei ei tut stau legal havein nus era saviu confirmar pli tard.» Il vegl stan da sittar sesanflava bunamein en vischnaunca da Surcuolm tradescha Hiazint Brunold. «In auto da vitgira ch’ei buca staus frenaus scosauda ei sedistaccaus da siu parcadi e ha destruiu il stan vegl.» Aschia che Surcuolm ha nezegiau la schanza avon 50 onns da construir in stan da sittar niev e gest aunc in hotel vitier. Sanziun dil hotel ei sin rucca Il possessur dil Hotel Mundaun, igl interprendider Fabio Bianchi ha confirmau viers la FMR da haver retschiert la lubientscha da baghegiar per sanar il Hotel Mundaun. In hotel ch’ei staus suttamess a bia midadas el decuors da sia historia. Duront in per onns ha el era surviu sco alloschi per fugitivs. Fabio Bianchi vul ussa reactivar l’ustria dil hotel e realisar habitaziuns administradas. Detagls dil project vul el buca tradir avon ch’il temps da recuors viers la lubientscha da construcziun ei buca stulius. Avon diesch onns ha in recuors dad ina organisaziun dalla protecziun dalla natira gia frenau in project da sanar il hotel e quei avon il Tribunal federal. Fabio Bianchi sa senz’auter semaginar in menaschi dad in stan da sittar sper in hotel cun ustria e habitaziuns administradas. Era el menziunescha las mesiras da canera che seigien era vegnidas fatgas el baghetg e che muossien ch’il menaschi turistic e da sittar sclaudien buc in’lauter. Aschia che las schanzas ein intactas ch’il stan da sittar a Surcuolm vegn sanaus el medem mument sco siu baghetg accessori, il Hotel Mundaun. (fmr/ac)

Il cussegl da vischnaunca da Trun propona alla cuminonza dallas votantas e dils votants da surprender las immobilias dalla Campadi Trun SA. La votaziun ei previda ils 9 da fevrer 2025. Cun 13:0 vuschs ha il cussegl da vischnaunca da Trun acceptau il gliendisdis sera la proposta dalla suprastonza communala da surprender las immobilias dalla Campadi Trun SA. Il davos plaid el capetel han vischinas e vischins. Ils 9 da fevrer 2025 decidan els all’urna davart quella fatschenta. Campadi Trun SA resta affittadra Sco quei che la vischnaunca da Trun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, han las immobilias dil campadi ina valeta da rodund treis milliuns francs. Igl ei previu che la vischnaunca surprendi las immobilias retroactivamein sigl 1. da december 2024. «Il prezi da cumpra da 2,23 milliuns francs corrispunda all’altezia dils deivets aviarts dil campadi igl 1. da december 2024», scriva la vischnaunca. Ils deivets secumponan dil credit dalla vischnaunca ell’altezia da 1,36 milliuns francs, il credit dalla «Nova politica regiunala dalla Confederaziun» da 270 000 francs sco era dil credit dalla Banca Raiffeisen da 600 750 francs. «Aschia sa la vischnaunca surprender las immobilias dil campadi culs deivets senza transferir daners alla Campadi Trun SA», communichescha la vischnaunca. La Campadi Trun SA resta affittadra dil campadi sco societad da menaschi. Ella paga alla vischnaunca in tscheins d’affittaziun annual en rama dalla valur dall’atgna locaziun da 45 000 francs. En funcziun dapi 2016 Igl october 2013 han votantas e vontants da Trun decidiu cun gronda maioritad da baghegiar in niev campadi e da fundar la Campadi Trun SA. Igl ei vegniu concediu in credit da 2,09 milliuns francs e decidiu che la vischnaunca sustegni il campadi cun surprender rodund 900 000 francs dall’amortisaziun da quel. Il fenadur 2016 ei il campadi vegnius en funcziun. 86 % dallas aczias dalla Campadi Trun SA ein en possess dalla vischnaunca, il rest s’auda a Trun Turissem. Svilup plascheivel «Il menaschi dil campadi ei sesviluppaus a moda plascheivla e la sviulta ha saviu vegnir augmentada dad onn per onn. El decuors dils onns han ins stuiu constatar ch’il cashflow dil menaschi ei memia bass per purtar las amortisaziuns dils baghetgs», scriva la vischnaunca da Trun. Il cussegl d’administraziun dalla Campadi Trun SA ha priu pliras mesiras per augmentar il gudogn. Tochen oz ein tut ils deivets vegni restitui tenor plan. Quei ei stau pusseivel denter auter grazia alla liquiditad ch’era restada dils credits d’investiziun. Ussa ei la liquiditad denton consumada. Era cun optimar il menaschi vegn il cashflow buc a tonscher per far las amortisaziuns e las remessas necessarias pil futur. Per quei motiv ha la Campadi Trun SA incaricau in biro fiduziari da tschercar soluziuns pigl avegnir dil campadi. Il biro ha elavurau differentas opziuns ed ei vegnius alla conclusiun ch’ei resta pauc auter che da descargar la Campadi Trun SA dil buordi finanzial dallas immobilias.

Ils treis davos dis da schaner ei Mustér per la dieschavla ga il liug d’organisaziun dils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia. In dils temas principals da questa sessiun cun pressapauc 100 participontas e participonts ei la fotovoltaica en connex culs conflicts cun cuntrada e biodiversitad. Per la dieschavla ga envidan la Scol’aulta professiunala dil Grischun ed il Center alpin per la perscrutaziun d’energia als Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia. Dils 29 entochen ils 31 da schaner 2025 porschan ils organisaturs cul meinafatschenta dil Center alpin, Ivo Schillig alla testa, in vast program en localitads dalla claustra a Mustér. A plaid vegnan persunas che sefatschentan di per di dalla producziun d’energia, mo era dil svilup da novas tecnologias. Tematisadas vegnan denton era las pusseivladads da cooperaziun dallas interpresas ed instituziuns involvidas ella producziun e vendita d’energia. Interessant ei quei arranschament surtut pervia dils temas interdisciplinars. Ei vegn discussiunau davart pli u meins tut quei che penda vid il tema energia, pia buca mo la producziun sco tala. «Il concept cun treis dis ei secumprovaus cumpleinamein e porscha a nus la pusseivladad da sefatschentar d’in tschuppel temas actuals. Semidaus en quels diesch onns ei il lungatg a nos referats e discussiuns. Entras l’internaziunalisaziun ei bia per engles», di il meinafatschenta dil Center alpin, Ivo Schillig. En cumparegliaziun culs onns passai dat ei uonn negina emissiun digl arranschament per online: «Nus lein che la glieud seigi presenta a Mustér.» Conflict denter tecnologia e natira Ils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia ein dedicai allas sfidas dalla midada strategica dalla producziun d’energia. Involvidas en quellas discussiuns ein era las muntognas. Culla producziun d’energia hidraulica contribueschan ellas gia in bien ton alla stabilitad dalla reit cun forza electrica en Svizra e per part era ell’Europa. Las muntognas ein denton buca mo rehas d’aua, mobein era da sulegl. El rom da sia strategia d’energia promova la Confederaziun implonts da fotovoltaica. Quels han bein in bien potenzial da producziun d’energia, stattan denton era el conflict culla biodiversitad ed il maletg dalla cuntrada. Da quei conflict ei era il meinafatschenta dil Center alpin da perscrutaziun d’energia, Ivo Schillig (mira box) pertscharts. Quei debat ei in dils accents principals dils referats e las discussiuns dalla fin da schaner a Mustér. A quei tema ei lu era igl arranschament public dalla gievgia suentermiezdi, ils 30 da schaner 2025 decidaus. Ina runda cun exponents dalla politica e representants d’interpresas ed instituziuns tilan ina bilanza dil Solarexpress. In tschuppel temas actuals Fotovoltaica, biodiversitad e cuntrada ein denton buc ils sulets temas che vegnan discutai en rodund treis jamnas en claustra a Mustér. Ina part dil program fuorman era contribuziuns ord il program federal SWEET (Swiss Energy research for the Energy Transition), in program da promoziun digl Uffeci federal per energia. La finamira da quei program ei da promover innovaziuns che faciliteschan essenzialmein la realisaziun dalla Strategia d’energia 2050 dalla Confederaziun, sco era da contonscher las finamiras dil clima dalla Svizra. Quei program cuoza entochen igl onn 2032. Quels referats ein d’udir il venderdis. Ils ulteriurs dis sefatschentan las referentas ed ils referents da temas sco la regulaziun dils sistems d’energia futurs, strategias per novas fontaunas d’energia regenerabla per garantir la concurrenzabladad dalla Svizra ni era mesiras politicas per promovan la flexibladad cull’energia en Svizra. Terminai vegnan ils dis cul tema «differentas vias per contonscher la finamira da netto null dil clima igl onn 2050». Tut en tut vegnan rodund 30 temas tractai en referats, discussiuns ni workshops. www.alpenforce.com/efgd2025 «Sestentai da dar impuls» Schegie ch’il problem dil provediment d’energia ei carschius ell’Europa cull’attacca russa sill’Ucraina, era el gia avon in grond tema. Culs Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér emprovan la Scol’aulta professiunala dil Grischun ed il Center alpin per la perscrutaziun d’energia da contribuir al dialog per novaziuns. Ivo Schillig ch’ei meinafatschenta dil Center alpin ei perschuadius che quei reussescha bein. Hans Huonder/FMR FMR: Ils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér han liug per la dieschavla ga uonn. Dapi l’emprema ga ei bein enqual caussa semidau sil sectur dall’energia. Tgei midada vegn endamen a Vus spontanamein igl emprem? Ivo Schillig: Il tema energia ei aschi actuals sco lu. Oz gioga la midada dil clima ina pli gronda rolla ed era la segirtad dil provediment cun electricitad. Nossa finamira d’involver las regiuns da muntogna aunc pli fetg en quella tematica ei impurtonta. En muntogna havein nus buca mo bia aua pils lags da fermada, mobein era sulegl e vent. Quei ei in grond potenzial ch’ei ha num nezegiar aschi prudent sco pusseivel. La producziun d’energia cun agid d’aua, sulegl e vent ei denton era cumbinada cun conflicts culla natira ed il maletg dalla cuntrada. Tgei san ils dis da discussiun contribuir per cattar soluziuns en quei grau? Nies arranschament ei sesviluppaus fetg bein en quels diesch onns e l’acceptanza per nos temas ei carschida. Dall’entschatta enneu eis ei reussiu a nus da tematisar era tecnologias novas. Jeu patratgel vid l’idea d’installar implonts da fotovoltaica gronds ellas muntognas. Paucs onns suenter ha la Confederaziun lantschau il Solarexpress. Quellas pusseivladads futuras dalla producziun d’energia havein nus empruau da veser era el connex culs conflicts sco la biodiversitad ni il maletg dalla cuntrada. Enten concretisar quellas ideas, per exempel il Solarexpress, eis ei denton era semussau che quei ei buca mo in process dalla Confederaziun, mobein che cantuns e vischnauncas han era in impurtont plaid el capetel e buc il davos era organisaziuns pigl ambient. Recuors san retardar spert in project ed unfisar ils iniziants. Pertuccont la biodiversitad ha ei segiramein num far exprerientschas. Summa summarum: Dall’entschatta enneu han nos dis da discussiun saviu dar impuls al sectur d’energia. La Svizra ei ina part d’ina reit da provediment d’electricitad internaziunala. Con impurtonta eis ella en quei construct? Ils davos onns ei la regulaziun dalla reit cun energia electrica, las colligiaziuns ed il provediment internaziunal daventai temas fetg impurtonts. Quei havein nus saviu constatar denter auter tiels prezis. La Svizra ei stada l’inizianta dalla reit internaziunala dil provediment d’energia ell’Europa. Quei ei aschidadir la pli gronda maschina globala ch’ei dat. Tut penda ensemen. Sco tiara da transit dallas lingias cun electricitad ei la Svizra d’eminenta impurtonza per l’Europa. Ch’ils lags da fermada en Svizra ein svidai gia ussa per bunamein la mesadad muossa denton era con impurtonta che l’energia hidraulica ei. Quei ei il cass per exempel sco dacuort cura che la Germania haveva ni sulegl ni vent per producir energia. Il tema energia ei omnipresents Ils davos treis dis dil schaner han liug a Mustér ils dieschavels Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia. Il tema energia era all’entschatta da quels dis igl onn 2015 aschi actuals sco el ei oz. Cull’attacca russa sill’Ucraina ha el denton priu ina nova dimensiun. Agl arranschament che vegn organisaus en localitads dalla claustra vegn discutau davart soluziuns futuras pil provediment d’energia. In dils temas principals d’uonn ei il debat denter panels da fotovoltaica, biodiversitad e maletg dalla cuntrada. A quei tema ei era la discussiun publica dalla gievgia suentermiezdi dedicada. Culs Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia che vegnan organisai dalla Scol’aulta professiunala dil Grischun ed il Center alpin per la perscrutaziun d’energia, duei vegnir dau era uonn impuls alla branscha dall’energia. Sco il meinafatschenta dil center alpin, Ivo Schillig di en in’intervista culla FMR, giogan las regiuns da muntogna in’impurtonta rolla ella producziun d’energia regenerabla futura. (fmr/hh) Il meinafatschenta dil Center alpin da perscrutaziun d’energia, Ivo Schillig, ei era organisatur dils Dis da discussiun davart la perscrutaziun d’energia a Mustér.

Denter Nadal e daniev ha la formaziun classica L’Viv National Philharmonic Orchestra of Ukraine visitau la Surselva. Ella ha procurau per muments da plascher ed imprimiu l’atmosfera da fiasta. Dirigent Simon Camartin capescha da presentar ovras bein elegidas, las qualas derasan spanetg e sentiments agreabels a siu fideivel auditori. Sin fundament da tonta capacitad digl orchester ucraines ha Camartin tscherniu in concert extraordinari per la sera dils 28 da december a Mustér. Empatia enviers ils protagonists demuossa el cun renunziar a polcas, marschs ed autras ovras militaras. Quellas van buca a prau cun la situaziun dils commembers digl orchester ch’ein mintga di cumpigliai cun la tema d’uiara en lur patria. Melodia d’in auter mund La renomada dirigenta Joana Mallwitz ha commentau la melodia dalla sinfonia nr. 8 da Franz Schubert (1797–1828) aschia: «Igl ei buca capeivel co enzatgi sa cumponer ton biala musica, dalla quala ils tuns ein buca da quest mund.» Igl orchester ha cumprovau da haver la cumposiziun en siu repertori ed interpretau la musica cun sentiment verdeivel. Per dirigent Camartin ei la producziun stada in punct culminont. Schubert ei morts ella giuvna vegliadetgna da 31 onns, mo ha schau in impurtont scazi musical sco ierta al mund. Las furmiclas ein caminadas ed il salep ha fatg segls L’ovra «Omagi al salep e la furmicla» ei cumponida igl onn 2022 da Gion Andrea Casanova. La musica ha tunau en in’emperneivla melodica. En plirs maletgs musicals ei la praula populara cumparida zun animada. Las furmiclas ein caminadas en andantes dallas violinas ed ils saleps han fatg ils segls, bein interpretai entras ils pizzicatos. Ella versiun da musica moderna ha Casanova integrau in tschuat melodia populara tradiziunala. Il motiv dalla canzun populara romontscha ei tessius cun in fil atras igl entir toc. La surpresa suonda alla fin, enstagl da bargir e murir dat ei in happy-end per ils spusai. Quei ei bein ina empermischun per il futur. Il grond applaus ha s’udiu agl orchester sco era a dirigent Camartin per quella premaudiziun. Cunzun eis ei stau in engraziament a Gion Andrea Casanova cun in messadi da buna reconvalescenza egl onn vegnent. Autras perlas musicalas In schatg da lur capacitad da sunar han ils sunadurs dils instruments da flad presentau. «Konzertante für Blasinstrumente» numna Josef Lindpaintner (1791–1856) sia cumposiziun. Ils solists Yevhen ­Biletskyy, flauta, Stepan Syvokhip, oboa, Hryhoriy Chepeliuk, clarinetta, Andryi Tkachuk, fagot ed Oleksandr Kholodiuk, tgiern, han purtau a moda virtuosa la pretensiusa part solistica. Igl orchester ha accumpignau els tut decent e schau reviver il cumponist e dirigent Lindpaintner, che stat savens ell’umbriva dils renomai romantichers. Carl Maria von Weber ha cumponiu l’ovra «Aufforderung zum Tanz» sco rondo per clavazin. Hector Berlioz ha transferiu tal’ovra en ina versiun d’orchester. Igl ei ina melodia penetronta da gronda briglianza. Senza walzers ei in tal concert buca cumpleins. Da Johann Strauss il giuven ei resunau il classicher «An der schönen blauen Donau» ed il «Frühlingsstimmen-Walzer». Strauss junior ei naschius igl onn 1825 ed egl onn giubilar da siu 200avel anniversari vegnan sias ovras a resunar pli savens che mai. Plein cuntentientscha e cun grond’admiraziun ha il publicum detg in sin seveser en in onn a Simon ­Camartin ed allas sunaduras e sunadurs dall’Ucraina.

50 dis suenter l’avertura dalla Pendenta a Mustér sa l’Uniun la pendenta trer ina bilanza ordvart positiva dallas frequenzas sur quella. Ils dis sur Nadal e Daniev han entochen varga 400 persunas per di passau la pli liunga punt pendenta dil Grischun. Hans Huonder/FMR Ils 16 da november 2024 ei la Pendenta a Mustér vegnida surdada ufficialmein a siu intent. La punt che colligia S. Gada cun Mumpé Medel ei cun rodund 270 meters lunghezia la pli liunga punt pendenta el cantun Grischun. Spectaculara ei l’altezia che contonscha el miez dalla punt rodund 100 meters differenza tiel Rein Anteriur. «Quei fa plascher» «Dils 27 da december 2024 entochen ils 4 da schaner 2025, cura che biars hosps da vacanzas eran cheu, havein nus registrau mintga di constantamein biebein 400 frequenzas sur la punt», di Christian Loretz. Il president dalla’Uniun la pendenta che ha iniziau e baghegiau la punt ei satisfatgs da quei grond diember: «Quei muossa che la Pendenta ei d’interess ed attila la glieud. Quei fa secapescha grond plascher. Gest cun tontas frequenzas havevan nus buca quintau.» Registraziun automatica Digl emprem da december entochen ils 26 da december 2024 – in temps cun practicamein negin turissem ella regiun – ei vegniu registrau ella media 80 persunas ch’ein passadas la punt. «Quellas cefras havein nus saviu eruir grazia ad in apparat da mesiraziun ch’ei vegnius installaus all’entschatta dalla punt a S. Gada. Igl ei in apparat che dumbra automaticamein las persunas che van en direcziun Mumpé Medel, respectivamein quellas che retuornan», declara Christian Loretz. In exempel: In di ei vegniu constatau 400 persunas ch’ein serendidas envi e 396 enneu. L’emprema jamna cumpleina dil schaner ein las frequenzas tschessadas. Igl apparat da mesiraziun ei en possess dil cantun Grischun. La stad vegn el nezegiaus en auters loghens per registrar frequenzas da viandonts ni ciclists. Cun skis si dies sur la punt «Quei che legra mei specialmein ei che la punt vegn nezegiada da persunas che van da S. Gada sur la punt per serender sin ina tura cun skis a Mumpé Medel. Probablamein ei quei glieud che vegn cul tren che sa aschia desister cumpleinamein digl auto», di Christian Loretz. Da Mumpé Medel anora eis ei pusseivel da serender cun skis el territori da Pazzola, per quellas e quels cun buna cundiziun entochen sil péz. Digl uclaun che schai il pli el sid dalla vischnaunca da Mustér eis ei denton era pusseivel da far turas cun gianellas: «En sesez duess la punt survir igl unviern surtut a quels che fan turas cun skis ni gianellas e la stad per viandontas e viandonts.» Adattada ei la punt denton era sco colligiaziun per quellas e quels ch’arrivan cul traffic public – per exempel entochen la staziun dalla Viafier Matterhorn Gottard a Fontauna – e vulan far ina scursalada a Mumpé Medel. Potenzial da svilup da l’autra vart Per promover il traffic sur la punt organisescha l’Uniun la pendenta arranschaments specials. In da quels ha liug gliendisdis, ils 13 da schaner 2025, in e scadin sa separticipar. Igl ei il di cun glina pleina. Suenter la sentupada allas 19.00 a S. Gada vegn serendiu sur la punt e gudiu in sitg a Mumpé Medel sper la senda da scursalar. «Sco uniun havein nus buca mo vuliu baghegiar la punt, mobein lein era promover la veta enteifer l’uniun», puntuescha Christian Loretz. Per la stad cura che la punt vegn nezegiada sco part dalla senda da viandar da Mustér en direcziun Pass Lucmagn, savess el s’imaginar ina purschida da gastronomia a Mumpé Medel: «Igl unviern ei quei ina purschida dall’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel el liug da partenza ed arrivada dalla pista da scursalar. La stad exista denton negina pusseivladad da prender in sitg, forsa che quei semida.» L’Uniun la pendenta vegni denton buc a vegnir activa en quei grau. Pli baul haveva Mumpé Medel in’ustria. www.lapendenta.ch La Pendenta ei vegnida surpassada stedi La fin digl onn 2024 e l’entschatta dil 2025 ha bia glieud nezegiau la caschun da surpassar la Pendenta a Mustér. Dils 27 da december entochen ils 4 da schaner ha il dumbrader automatic avon la punt pendenta a S. Gada registrau pli che 400 persunas per di. Sco il president dall’Uniun la pendenta, Christian Loretz ha detg sin damonda dalla FMR, ei quei diember fetg plascheivels e muossa igl interess per quella purschida: «Cun tontas frequenzas havevan nus buca quintau.» Nezegiau la punt cun ina lunghezia da 270 meters han era skiunzs da turas. «Quei fa plascher special ed ei en sesez era ina da nossas finamiras, spel nez dalla punt da persunas che van cun gianellas ni per ir a scursalar a Mumpé Medel», di Christian Loretz. Tgi che serenda igl unviern a Mumpé Medel sa prender leu in sitg ell’ustrietta dall’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel. Christian Loretz spera ch’ei seporschi igl avegnir era ina tala pusseivladad la stad. Pli baul haveva igl uclaun in’ustria. (fmr/hh) Impressiun da notg dalla Pendenta en direcziun dil vitg da Mustér. La Pendenta a Mustér ei 270 meters liunga e paradescha 100 meters sul Rein Anteriur.

Venderdis, ils 10 da schaner 2025 salva il cussegl da vischnaunca da Mustér si’emprema seduta dalla perioda d’uffeci 2025 – 2028. La seduta constitutiva ha liug allas 20.00 ella halla a Cons. Il medem mument vegnan las autoritads communalas saramentadas. El center dallas elecziuns stattan la tscharna dalla presidenta ni dil president, sco era dalla vicepresidenta ni dil vicepresident dil cussegl da vischnaunca pigl onn da fatschenta 2025. Quella sera vegn era eligiu il vicepresident communal per 2025. En elecziun vegnan medemamein la cumissiun da baghegiar e la cumissiun da menaschi dil Center Fontauna. Ella secunda part dalla seduta presentan las autoritads l’agenda culs termins principals dil menaschi politic digl onn 2025. (fmr/hh)

Registrar midadas, rimnar quellas e cumparegliar, encurir ed anflar: quei ei la lavur dad Andrin Büchler. Dapi prest in onn ei il scienziau oriund da Sagogn postdoctorand alla professura da romontsch e didactica da romontsch alla Scol’aulta da pedagogia dil Grischun (SAP) a Cuera. Avon diesch onns ha el entschiet a s’approfundir en lungatgs e dialects. El havess giu caschun d’entscheiver in studi da musica. La presentaziun publica da sia lavur da matura a Mustér, il schaner 2013, ha schau supponer quei. Cun conscolaras e conscolars ha il giuven da 19 onns mussau ella sala Kaiser il musical «La Biala ed il Biestg», ina cumposiziun ed inscenaziun ch’el haveva fatg sco lavur da matura al gimnasi claustral. 12 onns pli tard eis el buca cumponist e musicist etabliu, mobein linguist promoviu. Andrin Büchler, naschius 1994 e carschius si a Sagogn, ha dau peisa al lungatg. En siu studi universitar, naven da 2014, denton buca al romontsch, mobein al tudestg. Germanistica, anglistica e sociolinguistica ha interessau ed accumpignau el. «Ils lungatgs accumpognan mei vinavon», gi el duront il discuors culla FMR. Co Romontschs s’adatteschan El decuors dil studi all’universitad da Berna ha Andrin Büchler tuttina dau pulita attenziun a siu lungatg-mumma romontsch. Quei muossa la dissertaziun ch’el ha inoltrau il december 2023. «Ord vesta da mia scolaziun sundel jeu bein germanist, sesentel denton politost sco sociolinguist», declara el. Pil project da perscrutaziun ha el intervistau 40 persunas, mo romontschas e romontschs ch’ein emigrai dil Grischun a Berna. Alla facultad ha el inoltrau la dissertaziun «Das Alemannische der Rätoroman:innen in Bern. Langfristige Akkommodation bei simultan und früh konsekutiv bilingual aufgewachsenen Personen». Ei ha interessau il scienziau d’eruir co persunas romontschas emigradas a Berna ein s’adattadas linguisticamein. Andrin Büchler, ei actualmein collaboratur scientific dalla professura per romontsch alla Scol'aulta da pedagogia dil Grischun a Cuera. Quei che Andrin Büchler numna ‘intervesta’ ein 40 discuors extendi ch’el ha cumparegliau ed elaborau. «Jeu hai priu plitost glieud giuvna ch’ei vegnida a Berna per motivs da studi», declara el. Andrin Büchler ei s’approfundius els detagls, ha analisau fonetica e variaziuns. Il scienziau ha retschercau co romontschs e romontschas han adattau lur lungatg tudestg svizzer, emprius el Grischun, el contact cun persunas che tschontschan tudestg bernes. D’ina capitala anavos en tschella Suenter che la facultad ha approbau sia lavur scientifica pil doctorat vul Andrin Büchler cuntinuar sia carriera academica. «Perquei havess jeu stuiu ir gl’emporem egl exteriur», tradescha el. Sche forzas nunveseivlas han regurdau el allas ragischs sa il giuven linguist buca. «Jeu hai entschiet ad encurir ina sfida nova ordeifer l’academia.» Per schabetg ha el viu che la Scol’aulta da pedagogia dil Grischun (SAP) encureva in collaboratur scientific per la professura da romontsch, raquenta el. Andrin Büchler e la SAP ein s’anflai e s’accordai. Quella plazza pussibilitescha ad el da restar silla via academica, «e lu pér aunc cun in focus sil romontsch», puntuescha el. Quei seigi stau la schanza gronda da saver persequitar siu interess per la retscherca dil romontsch. La primavera vargada ha Andrin Büchler entschiet sia plazza a Cuera. Siu center da veta ei restaus a Berna, aschia ch’el pendulescha da capitala a capitala. El tradescha denton ch’ina midada seigi en vesta: Cun sia partenaria vegn el a bardigliar aunc uonn, previsiblamein vegn il pèr a secasar a Cuera. Alla professura alla SAP cun siu menader Rico Cathomas sededichescha Andrin Büchler daferton a projects da retscherca. L’instituziun ei ina fontauna che porscha las pusseivladads leutier. Observar innovaziuns ed influenzas el lungatg, cumparegliar e descriver quella ein parts da siu pensum. Denton aunc auter. Per exempel descriver tendenzas e midadas, publicar resultats e presentar quels a conferenzas naziunalas ed internaziunalas. «Lu selegrel jeuera fetg da saver instruir cheu alla scol’aulta», conceda il giuven scienziau. La professura a Cuera Rico Cathomas meina la professura per romontsch e didactica da romontsch alla Scola’aulta da pedagogia dil Grischun a Cuera. Quella dat ei dapi 2019, igl ei ina «tiarza petga» sper las pusseivladads da studi ch’ei dat allas universitads da Turitg e Friburg. A Cuera ei il focus pli ferm silla didactica ed ils meds d’instrucziun. El center dalla perscrutaziun ein ils fenomens specific-didactics dil romontsch e la plurilinguitad. La scienzia sededichescha alla damonda co scolaras e scolars emprendan e co scolastas e scolasts muossan romontsch respectiv plirs lungatgs. La professura vul eruir co mieds d’instrucziun san sustener il meglier pusseivel il process d’emprender e d’instruir. La professura includa incumbensas da scolar persunal d’instrucziun e persunas da qualificaziun academica sco era la retscherca ed il svilup.(fmr/abc)

Ils dis vargan ad incuntin, e tuttina stein nus aunc alla sava d’in niev onn. In onn niev e tut ei niev? Nov’entschatta? Ei quei propi aschia? Jeu crei ch’ils pli paucs da nus hagien schau anavos tut il vargau. Pilpli vai vess da schar cumbien ed entscheiver ina nova caussa. Ei drova in plan, scuar avon l’atgna porta e far entgins patratgs. Forsa veis schizun fatg enqual propiest. E forsa veis era gia bess quel da pegn’en. Per mei ha quei niev onn ina muntada tut speciala. El ei el ver senn dil plaid ina nov’entschatta. Bia ei semidau il davos onn. Bia bials, mo era trests muments. Prender cumiau e regurdientschas. En quei temps hai sentiu consolaziun els plaids: Tut ha siu temps. Jeu sun vegnida pertscharta ch’ei dat ella veta adina puspei temps da rir e da bargir. Temps d’esser ventireivels e temps da tristezia. Temps cun quitaus e buordis e temps da plascher. Temps da cumpignia enten esser leghers e temps pli ruasseivels e pensivs. Temps plein energia e temps da ruaus. Segir savess jeu aunc ditg giugar cun plaids. Ed era mintgin da Vus fuss habels da cumpletar mes patratgs. Il temps ch’jeu prefereschel ei quel da speronza. Il temps da veser il bien en mintga situaziun dalla veta. Mintga experienza negativa fa vegnir nus pli ferms. Il positiv pren surmaun e fa nus cuntents. In da quels temps da speronza ein ils dis denter Nadal e Buania. Il temps che vegn da vegl enneu numnaus per tudestg «Raunächte». In temps plein magia e misteris. Igl ei il temps dalla midada dil sulegl. Il temps dall’escha aviarta. In temps da seregurdar e fimentar ora. Restau da quella veglia tradiziun pagauna ei il fimentar ora ed ils buns giavischs. Tredisch giavischs vegnan mess a scret. Mintgadi vegn barschau in giavisch, in bien patratg. La habitaziun vegn fimentada ora cun bunas jarvas ord iert e pastira. Quellas jarvas portan buna e nov’energia en casa. Ellas duein scatschar quei che muenta nus, quei che retegn. Ellas gidan a far il pass sur la sava digl onn vegl ed ughegiar ina nov’entschatta plein speronza e fidonza egl onn niev. Lein pia esser pertscharts che avon dudisch dis ha mintgin da nus aviert l’emprema pagina d’in niev cudisch. In cudisch cun 365 paginas. Uss essan nus dumandai da sestentar e far il meglier ordlunder. Scriver daniev pagina per pagina ed ir plein speronza e curascha tras igl onn 2025. Andrea Cathomas-Friberg viva a Dardin. Sper la lavur sco scolasta da scolina e catecheta s’engascha ella per la gruppa liturgica ed il cussegl pastoral da las plaivs da Breil. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».

Jeu haiel empriu en mia veta da bargir el public e da buca tener anavos entochen che jeu sun a casa. Quei tuna empau trest, eis ei denton buc. Cun quella metoda vesel jeu bia pli spert puspei atras las neblas. Tschei di hai jeu survegniu ina risposta negativa en connex cun in stipendi d’atelier a Paris. Sin via hai jeu aunc cuort teniu anavos, mo aschi spert che jeu sundel sesida el tren, ein ellas vegnidas. Las inundaziuns da decepziun. Mia fatscha era en in dus bletscha cun larmas. Jeu hai fatg in selfie e schau ir ad ina collega tenor il motto: sharing is caring. E propi, suenter in pèr minutas era tut puspei en uorden e mia intuiziun ha scutinau: Va e cumpra il niev cudisch dad Arno Camenisch «Die Welt»! Cuort suenter bandunel jeu la papetaria cun in exemplar enta maun. Era quei ei zatgei che jeu hai empriu: spassegiar per il land entuorn e leger el medem mument, senza pitgar en petgas ni sefruntar cun passants. Mo empruei, ei drova semplamein in cert focus ed ei renda vus pli attractivs dad ir entuorn cul nas en in cudisch che en in smartphone. Circa sin pagina dus hai jeu puspei entschiet a bargir. Segner, tgei di plein emoziuns! Mo quella gada ein ils larmins stai ord deliberaziun. Arno Camenisch va ora el mund, lai tut anavos e di tgau ed adia, ed exact quei feeling hai era jeu puspei en mei. Vegnir, star e puspei vuler ir, perquei che enzatgi di a mi: Ti vas buca pli a prau cun quella greppaglia. Jeu sun stada in pèr onns egl exteriur, empau a Paris, a New York, Londra ed a Mexico. Ils stoda daners han lu tratg era mei anavos ella patria. Mo zacu, cura che jeu sun lura puspei s’acclimatisada, sentel jeu: Jeu stoi puspei ir! Las historias dad Arno Camenisch sur d’esser da viadi persuls han fatg bein a miu cor e regurdau mei vid mias aventuras selvadias. Adina hai jeu fatg bunas experientschas, adina hai jeu anflau in niev dacasa ed adina eran bialas persunas cun bialas olmas dalla partida. Schon baul han ei detg a mi: Ti vagabunda. E gie, jeu hai bugen quei. Tuttina eis ei per nossa societad en Svizra grev da capir enzatgi che fa enzatgei aschia. Memia bugen han ins il trot. «... ich wollte mich ­nicht mit den Themen abgeben, die in der Schweiz aktuell waren, ich wollte nicht darüber nachdenken, was die Leute in der Schweiz beschäftigte und ich wollte nicht die Musik hören, die in der Schweiz aktuell war, und wenn mich jemand fragte, wie ich heisse, sagte ich den ersten Namen, der mir in den Sinn kam ...», scriva Camenisch. – Nums hai era jeu giu biars. Jeanne d’Arc, Gianluca, Mariuschla e tgei sai jeu aunc tgei che jeu hai tut inventau per haver mia pasch. Per mei eis ei fetg capeivel, ch’ins po semplamein buc adina dar risposta a tut quellas damondas intimas. Danunder ch’ins vegn, emporta atgnamein era nuot. Ed il num da famiglia vul aunc ditg buca dir che ti seigies fatga ord il medem lenn. Quei ei in’idea da caschiels. Igl impurtont per mei ei, co il carstgaun tracta ils auters e sch’el ha il cor el dretg liug. Basta, anavos tiel cudisch. Viagiar fa libers e dat curascha, arva igl horizont e gida vinavon. Mo memia spert emblidel era jeu quei. Ei fuss puspei temps dad ir. Sche Vus duvreis aunc in schenghetg per suenter Nadal e fiastas – jeu hai legiu il cudisch en in zug. Per tut quels e quellas che audan il clom dils bastiments, aber oravontut per quels e quellas che han schon adina tertgau: Forsa duess era jeu inaga schar anavos tut e mirar tgei ch’ei dat schiglioc aunc sin quest mund. Engraziel Arno, ti has regurdau mei tgi che jeu sun. Mirar, con ditg che jeu sun aunc cheu. Gianina Flepp è performista, ­realisatura da films e teater e semiadra da professiun.

Dapi il zercladur 2024 san ins visitar el Museum regiunal Surselva a Glion l’exposizun speciala «Ilanz13Glion – cumin e cuminonza». El center ei la populaziun e sia veta quotidiana. Suenter ina emprema seria dad 80 purtrets entaup’ins dapi ils 27 da december ina secunda cun 80 novas fatschas da habitontas e habitonts dalla vischnaunca. Quellas representan in bein custeivel: la democrazia directa. La FMR ha visitau l’exposiziun. Onn vargau ha il Grischun ed il territori dall’anteriura Ligia Grischa commemorau ils giubileums da 500 e 600 onns. Avon tons onns ha il pievel priu sez las hottas enta maun. Enstagl da sefidar digl uestg, sco possessur feudal da pievel e vasts territoris, ni d’in retg autocratic, ha il pievel quasi «fundau» la democrazia. Pia ina cuminonza nua ch’il singul habitont fa part dalla pussonza. Il marcauet, vitgs e vitgets Quei ch’ils perdavons han gudignau avon 600 e 500 onns, vala oz sco scazi exemplaric da renum internaziunal. Havein nus denton quitau da quei scazi e con vala el per nus? La stad vargada ha il Museum Regiunal Surselva (MRS) inaugurau in’exposiziun speciala che duei sensibilisar d’anflar rispostas e da far ponderaziuns leutier. L’exposiziun includa e plidenta la populaziun dad Ilanz/Glion. Quella dat gl’exempel a visitadras e visitaders dall’exposiziun. La vischnaunca fusiunada dapi igl 1. da schaner 2014 includa 13 fracziuns oriundamein autonomas en ina vischnaunca. Il marcauet tudestg e vitgs e vitgets romontschs han decidiu – cun ina votaziun democratica – da formar ina nova unitad politica. L’exposiziun el MRS muossa co quella democrazia funcziuna – ed animescha da discutar. Il concept dalla menadra dil museum, Ursina Jecklin Candrian, envida d’emprender d’enconuscher ils carstgauns che vivan ella vischnaunca cul num biling. «Nus stuein crescher ensemen», pretenda la politica. L’exposiziun «Ilanz13Glion – cumin e cuminonza» dat in impuls da ponderar co quei duei schabegiar. La damonda «Ei l’opiniun dalla maioritad adina la dretga?» ch’ins sa leger sin ina folia rodunda sil plantschiu d’ina combra irritescha. «La maioritad ha bein adina raschun», pudess’ins rispunder. Il cartun ondulont empeila La meisa rodunda dad aur ei sularada - igl ei ina parodia sin sia muntada. L’exposiziun consista da treis part, ina visuala, ina informativa ed ina proactiva. Il visitader selai menar dallas preits da cartun ondulau. La part visuala muossa 160 fotografias da persunas dalla vischnaunca dad Ilanz/Glion. Dapi ils 27 da december 2024 penda la secunda seria. Ils fotografs professiunals Jaromir Kreiliger e Lucia Degonda han inscenau puspei 80 carschi ed affons, giuven e vegl, pign e grond, da tuttas 13 fracziuns. Per s’approfundir ell’exposiziun ston ins prender peda silmeins in’ura. Ins vegn tschaffaus dil pievel da Glion, da fatschas che miran ella camera. Il curatur hospitont Bruno Meier ed il scenograf Remo Arpagaus han plazzau quel sil cartun ondulont che empeila las visitadras ed ils visitaders. Ins sa buc untgir umens, dunnas, affons, gruppas, tuts en lur ambient e mintgagi. La part visuala che muossa il pievel dad Ilanz/Glion accumpognan informaziuns cun historia civica e svilup dalla democrazia. Tgei che quei bein aschia custeivel e precius munta e tgei ch’el vala audan las visitadras ed ils visitaders allas staziuns auditivas. Leu s’expriman diversas persunas ed ins sa tedlar tgei ch’ellas manegian dil cumin e dalla cuminonza en lur vischnaunca. Tgi ei dil meini ch’ei drovi dapli che diesch onns per crescher ensemen, tgi che quella cuminonza sesviluppeschi schon aunc. «Igl ei in pensum fetg grev», manegia ina persuna. In’autra lauda quei ch’ins ha fatg entochen ussa. La meisa rodunda dad aur L’exposiziun el MRS ei in spieghel da quella vischnaunca e las visitadras ed ils visitaders ein envidai da separticipar alla discussiun. Alla part proactiva renda in’urna da votar attent all’entrada. E lu la meisa rodunda dad aur en ina dallas combras. «Quella havein nus dorau aposta per render attent a sia impurtonza», manegia Ursina Jecklin Candrian surriend e cun in tschegn. Alla meisa rodunda san ins tedlar, sevilar, criticar, s’informar e discutar. Apparentamein eis ei buca la meisa ufficiala, mobein la populara. A quella meisa rodunda dorada ein cartas da differentas colurs semtgadas. Sin quellas san ins scriver enstagl da «paterlar». Quellas cartas fieran ins ell’urna «ufficiala» all’entrada. La staziun da votar, cun agid dils bischels e las ruclas. Quell’exposiziun speciala a Glion vul sensibilisar per in bein custeivel: la democrazia directa. Ell’emprema alzada dil MRS dat aunc ina secunda staziun proactiva: Cun metter ruclas da lenn els bischels san visitadras e visitaders prender posiziun directamein tier tschun damondas tematicas: formar l’opiniun, condecider, engaschament, cultura da beinvegni e convivenza. Ils bischels cullas biaras ruclas representan il meini dalla maioritad. «Las tematicas pertuccan buca mo la populaziun dad Ilanz/Glion», puntuescha Ursina Jecklin Candrian, «mintgina e mintgin che viva en Surselva ni ordeifer quella duei s’exprimer e dar giu sia vusch», intimescha ella. Suenter che l’emprema stagiun d’exposiziun ei ida a fin ha ella evaluau ils resultats dalla «votaziun» ludica. La risposta cardinala silla damonda tgei che la democrazia directa vali e con impurtonta che quella seigi, sa l’exposiziun buca dar. Ella envida denton da reflectar da quei bein custeivel. L’exposiziun speciala «Ilanz13Glion – cumin e cuminonza» el Museum Regiunal Surselva cuozza tochen ils 31-05-2025. Dapli informaziuns ed uras d’avertura mira www.museumregiunal.ch. All'entrada dall'exposiziun ei l'urna, sco simbol dil cumin e dalla cuminonza.

La sonda vargada ha igl emprem arranschament da TujetschVivaCultura da quest onn giu liug a Sedrun. Igl architect Gion A. Caminada ei s’exprimius davart il tema «viver e luvrar – luvrar e viver». En quei connex ha el era tematisau il project digl Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ch’ei il mument en construcziun. Gia miez fevrer suonda la proxima occurrenza cun in tema da cultura e silsuenter ulteriuras entochen la fin da november. TujetschVivaCultura ei ina purschida d’arranschaments d’informaziun e divertiment dil Forum cultural Tujetsch, il Museum La Truaisch e la Cuminonza dallas possessuras e dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch. En ina broschura ch’ei cumparida la fin digl onn passau ein ils temas e termins da quella purschida da cultura nudai. Medemamein remarcai ein entgins termins d’arranschaments d’autras organisaziuns e d’auter gener. Aschia quel dalla Societad da musica Sedrun che festivescha il giubileum da 150 onns sonda, ils 24 da matg 2025. Ni lu era il termin dalla pli gronda concurrenza da sport digl onn 2025 en Val Tujetsch, il Surselva Maraton la fin d’jamna dils 25 e 26 da schaner. Gion A. Caminada ha fatg l’entschatta Tut en tut cumpeglia il program da TujetschVivaCultura ch’ei vegnius concepius sut l’egida da Tarcisi Hendry 17 arranschaments. L’entschatta dalla retscha ei vegnida fatga la sonda vargada. Lu ha igl architect Gion A. Caminada da Vrin plidau davart il tema «viver e luvrar – luvrar e viver». Igl ei aschidadir stau in viadi davart l’architectura da Vrin e Sedrun. Rodund 80 persunas han gudiu in referat, respectivamein in rapport fetg autentic. «Gion A. Caminada ha dau in’investa en sia lavur en fuorma da patratgs filosofics e cun humor », di Tarcisi Hendry. Naturalmein che la construcziun dil niev archiv cultural a Sedrun ei medemamein stada in tema. La finamira da quei project ei stada da concepir in edifeci che duei esser ni clavau ni casa. Esser aviarts per la casualitad En quei connex ei era il diorit che porta il baghetg digl archiv dalla vart sut vegnius tematisaus. «La casualitad ha schau anflar quel gest ella vischinonza. Forsa eis ei stau ina casualitad. Per la casualitad ston ins esser promts ed aviarts», di Gion A. Caminada. Las stanzas principalas egl archiv duein survegnir in plantschiu sura da speciala tempra. L’idea ei da presentar leu las nodas casa da Tujetsch. El sid digl archiv duei seformar in plaz da diever per sentupadas culturalas che survescha era pil Museum La Truaisch ch’ei gest dasperas. L’idea da Gion A. Caminada ei da cuvierer quei plaz cun crappa, numnadamein cun plattas che Tuatschinas e Tuatschins portan e mettan a disposiziun. «Igl agen crap el plaz ei in’identificaziun da cuminonza cull’unitad digl edifeci Archiv cultural Tujetsch. Il project ei in’idea ed aunc all’entschatta d’in process », scriva Tarcisi Hendry el rapport davart igl arranschament. Cuntinuaziun miez fevrer Il program da TujetschVivaCultura cuntinuescha sonda, ils 15 da fevrer 2025. Naven dallas 19.00 vegnan tematisaus ella Sala Cristalla a Sedrun «ils plaschers d’unviern ed il tscheiver» pli baul en Val Tujetsch. En films documentars vegnan a plaid perdetgas dil temps passau. Il mars relata il historicher Mark Wüst detagls dalla veta da Felix Maria Diogg (1762 – 1834). Il pictur artist – surtut da purtrets – ha ragischs familiaras a Tschamut. Igl avrel presenta Bertilla Giossi sia lavur tier RTR ed il matg ein gest duas occurrenzas previdas: L’avertura ufficiala dil niev Archiv cultural Tujetsch a Sedrun ed ina viseta culturhistorica a Sagogn. El center dallas activitads dil zercladur stat allura la sentupada da vischinas e vischins da Medel, Tujetsch e Mustér ell’Academia Vivian a Stagias. La FotograVia a Camischolas, igl arranschament davart leger grep e crap e sentupadas culturhistoricas a Rueras ed a Selva a Surrein cumpleteschan il program dalla stad. Igl october ei previus il Di dil museum el Museum La Truaisch ed il november ina sentupada culs cavacristallas dall’Uniun Cristal Tujetsch. Vast program da TujetschVivaCultura Dacuort ei il program pigl onn 2025 da TujetschVivaCultura cumparius. Danovamein porschan il Forum cultural Tujetsch, il Museum La Truaisch e la Cuminonza dallas possessuras e dils possessurs da secundas habitaziuns da Tujetsch in tschuppel arranschaments duront igl entir onn ora. L’entschatta dil program ei vegnida fatga la sonda vargada. Lu ha igl architect Gion A. Caminada da Vrin plidau davart il tema «viver e luvrar – luvrar e viver». En siu referat ha el involviu denter auter il project dil baghetg pigl Archiv cultural Tujetsch che vegn erigius il mument a Sedrun. (fmr/hh)

El ei in’innovaziun tecnica mundiala, mo aunc uss ha il FlemXpress mendas. Las cabinas autonomas han da cumbatter cul grond diember da hosps, il temps da spetga sa esser liungs ed ei drova il support dil persunal. L’idea dil FlemXpress ei innovativa ed unica. Ils hosps san sezs decider la destinaziun da lur cabinas. Ella pratica funcziuna quei sistem innovativ denton aunc buca senza problems. El ei surdumandaus, sch’in grond diember da hosps vul prender il FlemXpress il medem mument. Concret vul quei dir ch’il menaschi funcziuna mo en ina fuorma limitada e ch’ils hosps san buca sezs decider la destinaziun dallas cabinas. Actualmein ston els indicar lur destinaziun al persunal che reparta els silsuenter sillas cabinas corrispundentas. Ei drova pazienzia Ch’il menaschi dil FlemXpress hagi stuiu vegnir limitaus, quei seigi stau in pass necessari, aschia Markus Menzi, il menader dalla fatschenta Bartholet SA che ha sviluppau il sistem per l’Arena Alva. Aschia hagien ei numnadamein saviu garantir in menaschi stabil. Mo tuttina drova ei pazienzia. Il temp da spetga sa esser liungs e quei avon e duront il viadi, per exempel, sche singulas cabinas fan vonzei pausas pli liungas. Consequentamein ein las reacziuns ambivalentas, sco Markus Menzi ha explicau ad RTR: «Certs hosps ein fetg interessai. Auters han secapescha dameins pazienzia.» Tenor el eis ei perquei impurtont d’informar bein ils hosps, cunzun quels ch’ein buca famigliars culla regiun. Ins vul semigliurar «Nus vein empriu bia ils davos dis davart il diember e cumpurtament dils hosps», ha Senta Gautschi detg ad RTR arisguard las mendas dil FlemXpress. Ella ei la menadra dallas pendicularas dall’Arena Alva e vesa il menaschi actual sco pusseivladada d’emprender e semigliurar: «Co ch’i funcziuna ella pratica, quei san ins deplorablamein mo verificar ella realitad e buc ella teoria.» In problem ei per exempel ch’ils hosps bandunan buc avunda spert las cabinas, aschia Markus Menzi: «Ils hosps han negina prescha e quei promova buc exnum igl andament ideal dil menaschi.» En l’avegnir veglien ins perquei motivar ils hosps da sepreparar pli baul per bandunar las cabinas.Il factur human e quel tecnic ston pia aunc vegnir harmonisai. E sche quei funcziuna era la proxima stad cu la davosa staziun si Cassons ei en funcziun, sto lu aunc semussar. Il FlemXpress dall’Arena Alva ei in’innovaziun tecnica mundiala. Ella pratica funcziuna il menaschi denton buca sco giavischau. Il sistem cun cabinas autonomas ei surdumandaus dil diember da gasts. Foto Somedia/Livia Mauerhofer

Il venderdis sera ei il cussegl da vischnaunca da Mustér seradunaus a si’emprema seduta dalla perioda d’uffeci 2025 – 2028. A quella ei Adrian Flepp vegnius eligius president per quest onn. Igl atun vargau ha il suveran da Mustér eligiu ses gremis politics ed il venderdis ein quels seradunai per l’emprema ga ella cumposiziun nova. Ell’emprema seduta dil cussegl da vischnaunca ei il vicepresident Adrian Flepp vegnius eligius sco president dil parlament per quest onn. Vicepresidenta pigl onn 2025 ei Theres Burri Gadola. Adrian Flepp appartegn al cussegl da vischnaunca dapi igl onn 2021. Saramentau ils mandataris Alla seduta che ha giu liug ella halla Cons ein las commembras ed ils commembers dil cussegl da vischnaunca, dalla suprastonza communala, dil cussegl da scola e dalla cumissiun da gestiun vegni saramentai. Il cussegl da vischnaunca ha eligiu Clemens Berther sco vicepresident communal. Ella cumissiun da baghegiar ha il parlament tscharniu Victor Candinas, Felicia Deflorin e Giuanna Desax. En quei gremi ei in sez vacants. Clemens Berther, Roland Cajacob, Linda Maag, Giusep Lozza e Tino Schmed ein vegni eligi ella cumissiun da menaschi dil Center Fontauna. Cun occasiun da quell’emprema seduta dil cussegl da vischnaunca ha il president communal René Epp undrau pliras persunas che han adempliu uffecis ils davos onns ni ch’ein stai commembras ni commembers da cumissiuns. Plirs gronds projects En siu plaid da beinvegni alla seduta constitutiva dil cussegl da vischnaunca ha il president communal René Epp buca mo mirau anavos silla davosa perioda d’uffeci, mobein era fatg ina prevista sils gronds projects futurs dalla vischnaunca. En special ha el numnau ils suandonts: sanaziun ed engrondaziun dalla serenera sanaziun dalla Via Cons realisaziun d’in Center da sanadad in luvratori communal modern e conform als basegns futurs realisaziun dalla secund’etappa dil Center Fontauna cun in’attractiva purschida igl acquist dalla parcella Hess optimar l’infrastructura per la cultura indigena project da sanaziun dalla casa da scola populara. René Epp ha denton era puntuau: «Las ideas per sviluppar vinavon la vischnaunca duein denton buca mo vegnir ord il miez dallas autoritads communalas, mobein era dil commerci, dalla gastronomia, dil turissem – gie insumma d’in e scadin convischin.» Medemamein ha el fatg menziun d’entginas sfidas: «El cantun Grischun e cunzun tier nus ellas regiuns periferas havein nus grondas sfidas. Aschia ein la munconza da persunal e la munconza da habitaziuns per persunal e per famiglias indigenas fetg acutas. Leutier vegnan la demografia e la depopulaziun.»

Per la 18avla ga ha l’Uniun grischuna da troccas organisau la sonda vargada il campiunadi grischun da troccas. 84 trochistas e trochists en teams a mintgamai duas persunas ein semesirai ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. La cumpignia stat el center da quei turnier, mo tonaton vegn battiu per mintga punct. Gudignau il turnier han Laura Jemmi e Rest Giacun Dermont. Avon pli che 20 onns ei il campiunadi grischun da troccas vegnius fundaus dalla Giuvna PCD Surselva. Paucs onns suenter ei l’organisaziun da quei turnier vegnida els mauns dall’Uniun grischuna da troccas. Per quei intent eis ella vegnida fundada. Biars onns han las organisaturas ed ils organisaturs saviu beneventar pli che 100 trochistas e trochists al campiunadi. Il temps da corona ei quei lu semidau. Uonn ein 84 giugaduras e giugadurs en teams da duas persunas separticipai al 18avel campiunadi grischun ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. Quei ein 12 participontas e participonts dapli ch’igl onn vargau a Mustér. Gudignau il turnier han Laura Jemmi da Castrisch e Rest Giacun Dermont da Laax. Vicecampiunessas ein Helena Diethelm-Beer da Wädenswil e Flurina Cathomas da Glion ed il tierz rang contonschan Emil Soliva e Simeon Cavegn, omisdus da Sedrun. In enstagl dus dis Sco ils dus davos onns ei il turnier seconcentraus era uonn sin in di. Avon vegneva giugau ton la sonda sco la dumengia. «Aschia ei il turnier bia pli intensivs e cumpacts. Quei sistem cun in di ei secumprovaus», di la meinagiug Annalisa Cathomas. La gronda part dallas trochistas e dils trochists apprezieschi quei, surtut quels che vegnien si dalla bassa: «Aschia ston els buca procurar per in liug da star sur notg.» Annalisa Cathomas ed Andreas Muoth che presidiescha l’Uniun da troccas grischuna dapi la fundaziun constateschan ch’il temps da corona ha procurau per ina zensura enteifer il diember da participontas e participonts dil turnier, aschia ch’igl ei pusseivel ussa d’organisar quel duront in di. «Pliras e plirs ein buca pli vegni suenter quei temps da corona al turnier. Zaco ei la tema dil virus aunc adina presenta ed il schaner ei la resca da s’infectar secapescha gronda», di Annalisa Cathomas. Cultura vivida Midau nuot ha l’uniun vid il reglament da giug. Tuts teams han giugau otg rundas. Sin fundament dil total da puncts da quellas han otg teams allura contonschiu il quartfinal. Ils ulteriurs teams han dau treis ulteriuras rundas. Il turnier ha entschiet la damaun allas 09.00 ed ei ius a fin tard la sera. Pertuccont las reglas da cantar – pia empruar da declarar alla partenaria ni al partenari cons buns ni schliats ch’ins ha enta maun – ei il campiunadi relativamein liberals. «Cantar ni tschintschar – ins sa dir sco ins vul – viva dalla rihezia dil lungatg romontsch. Quei ei cultura», puntuescha Annalisa Cathomas ch’ei sezza ina giugadura fetg pissiunada. Secapescha ch’ins sappi buca exclauder ch’in ni l’auter emprovi da cugliunar en ina moda ni maniera, mo quei hagi da principi da far nuot cun dar troccas ad ina concurrenza. Buca sempel d’animar ils giuvens In tema che fatschenta permanentamein l’Uniun grischuna da troccas ei la damonda, co fascinar ils giuvenils da dar troccas e da separticipar al campiunadi. (Mira era box.) «Nus empruein da porscher cuors e turniers ed aschia da far gust da dar troccas. Igl ei denton buca sempel d’animar glieud giuvna persuenter», di Annalisa Cathomas ed Andreas Muoth constatescha: «A bein enqualin va ei vess da separticipar al campiunadi grischun, era a giugaduras e giugadurs che dattan troccas dapi onns. Quei ei donn.» Il campiunadi grischun da troccas seigi bein ina concurrenza, mo la cumpignia gioghi ina rolla silmeins aschi impurtonta. Da quei han ins saviu seperschuader era la sonda a Sumvitg. Cooperaziun dil chor mischedau Damai ch’igl ei buca reussiu igl onn vargau da cattar in’uniun ch’ei stada promta da porscher maun per segidar vid l’organisaziun, ei il campiunadi vegnius daus 2024 ell’ustria Casa Cruna a Mustér. Uonn ha il turnier puspei saviu vegnir purschius en ina halla. Segidaus cul menaschi dil di ei il Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials. «En ina halla spaziusa ei tut pli sempel. Leutier essan nus dependents dil sustegn d’ina uniun dil vitg», puntuescha Andreas Muoth e sa gest communicar ch’il campiunadi grischun 2026 hagi liug ella halla a Schluein. «Il plascher da dar troccas» Mintg’onn san las organisaturas ed ils organisaturs beneventar ina ni l’autra fatscha nova al campiunadi grischun da troccas. Ferton che bein enqual pli vegl ei buca pli dalla partida, empleneschan giuvnas trochistas e giuvens trochists pli e pli las retschas. «Jeu hai plascher da s’entupar cun autra glieud al campiunadi. Leutier vegn la fascinaziun da dar troccas», di Sara Norina Bearth (19) da Rabius. Ad ella ei il scart troccas praticamein vegnius mess en tgina: «Nus havein dau e dein aunc adina savens troccas a casa. Jeu dun denton era ina ga per jamna el Club da troccas Rabius», di la giuvna emploiada da banca. Uonn eis ella separticipada per la tiarza ga al campiunadi grischun, da nervusadad ei stau da sentir nuot: «Jeu gaudel semplamein quell’atmosfera speciala.» Auter ch’en famiglia ni el club vegni ella strusch da dar troccas. «A biars giuvenils di il giug da troccas nuot. Els han auters interess.» Ensemen cun Giuliana Candinas ha Sara Norina Bearth terminau il campiunadi grischun la sonda vargada sil 21avel plaz da 42 teams. (fmr/hh) Dau troccas e rimnau puncts igl entir di Il campiunadi grischun da troccas ei il punct culminont da concurrenza da biaras trochistas e trochists. Uonn ein ellas ed els semesirai a Sumvitg. 84 giugaduras e giugadurs han battiu per puncts dalla damaun entochen la sera tard. Per finir ein ils campiuns stai erui. Laura Jemmi (dretg) e Rest Giacun Dermont (secund da seniester) han saviu festivar la victoria desiderada ed ein aschia daventai victura e victur dil 18avel campiunadi grischun. Il proxim ha liug en in onn a Schluein. (fmr/hh) 84 trochistas e trochists ein semesirai la sonda al campiunadi grischun da troccas ella halla dalla casa da scola a Sumvitg. La fin dil giug vegn dumbrau: Dat ei buns ni schliats? Ils megliers teams dil campiunadi grischun 2025. Da sen. Helena Diethelm-Beer e Flurina Cathomas (2.), Rest Giacun Dermont e Laura Jemmi (1.), Emil Soliva e Simeon Cavegn (3.). Andreas Muoth presidiescha l’Uniun grischuna da troccas dapi la fundaziun da quella avon rodund 20 onns. La meinagiug Annalisa Cathomas ha buca tralaschau da medemamein separticipar al campiunadi. Concentraziun cumpleina: Contas troccas ein gia idas? Sara Norina Bearth en cumpleina concentraziun al campiunadi grischun da troccas a Sumvitg.

Las vischnauncas Dadens e Dado ein els cavegls ina l’autra. Per quei motiv duei ina statua plazzada sils cunfins procurar per pasch. Mo quei ei buca aschi sempel. La Gruppa da teater Mustér presenta las proximas jamnas la cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» scretta da Hubert Giger. Dallas 15 acturas ed acturs sin tribuna ein otg affons ni giuvenils. Buns cunfins fan buns vischins. Quei proverbi tucca ualti bein la noda dalla cumedia che la Gruppa da teater Mustér presenta las proximas jamnas sin tribuna en halla Cons a Mustér. «Tgei stress pervia d’ina statua» ei in toc humoristic – mo era cun dabia verdad – da Hubert Giger. Igl ei l’emprema cumedia ch’igl autur da Platta en Val Medel ha scret. Da sia plema deriva era il drama «La Stria da Dentervals» ch’ei vegnida presentada a Mustér la stad 2019. Lavur da promoziun sepaga La reschia dil toc meina Tina Bundi. Dapi biars onns eis ella engaschada ella reschia a Mustér. Igl emprem surtut sco menadra e reschissura dalla gruppa da teater d’affons. Quella lavur porta fretg ussa. Ella cumedia che ha premiera sonda, ils 18 da schaner 2025 ein 15 acturas ed acturs sin tribuna, da quei otg affons e giuvenils ella vegliadetgna dad 11 entochen 15 onns. Quella regiuvinaziun dalla gruppa legra era il president dall’uniun Tino Sabbadini: «Quei ei secapescha fetg bi e da grond’impurtonza pigl avegnir da nossa gruppa.» Ina situaziun da luxus Tina Bundi che ha fatg la lavur da promoziun dils affons e giuvenils ils davos onns ei buca meins satisfatga da quella situaziun: «Sche nus mirein entuorn en gruppas ed uniuns da teater en auters loghens che han difficultads da rabitschar ensemen acturas ed acturs, astgein nus veramein esser fetg ventireivels dalla situaziun actuala. Igl ei ina situaziun da luxus.» Omisdus – Tino Sabbadini e Tina Bundi – ein perschuadi d’in bien avegnir. La Gruppa da teater Mustér dumbra il mument 34 commembras e commembers. Ils giuvens vegnan recepi ella vegliadetgna da 16 onns (mira box). Ina statua duei procurar per pasch La cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» va buca mo aprau culs tocs humoristics che la Gruppa da teater Mustér ha presentau ils davos onns. «Sin fundament dalla scenaria drova ei affons e giuvenils. Quella caschun havein nus vuliu nezegiar per integrar novizs el toc. Il toc ei screts aschia ch’ils affons e giuvenils ein ils heroxs», di la reschissura Tina Bundi. La sfida dalla mischeida d’acturas ed acturs da pliras generaziuns para buca d’esser greva ni cumplicada: «Jeu hai luvrau ils davos onns sin tribuna ton cun carschi sco affons. Quei cheu ei ina nova e biala experientscha.» Ei detti bein ina differenza: «Ils affons emprendan bia pli spert, mo han forsa buca gest tonta pazienzia sco ils carschi.» Pointas dil mintgadi La cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» da Hubert Giger ha spargnau lavur da translaziun per romontsch alla Gruppa da teater Mustér. Mo ella ha aunc in’autra qualitad. «La cumedia viva dil plaid. Igl autur lavura cun sgnoccas e pointas dil mintgadi. Quei ei particular», di Tina Bundi e constatescha plinavon: «Ei dat parallelas cul toc ’La stria da Dentervals’, per exempel la finiziun cun ina canzun.» La cumedia tracta il stress pervia d’ina statua. Las vischnauncas Dadens e Dado han viviu en discordia entochen uss. Per puspei ver la pasch ha ina cumissiun sviluppau in plan: Ina statua duei vegnir tschentada sils cunfins denter las duas vischnauncas. Mo quei plan reussescha buca. Las vischnauncas decidan da boicotar ina l’autra. Per anflar ina soluziun en quella situaziun vegn ei fatg dertgira – cun consequenzas. Las producziuns dalla cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» en halla Cons a Mustér vegnan dadas sonda, ils 18 da schaner allas 20.15, venderdis, ils 24 da schaner allas 20.15, sonda, ils 25 da schaner allas 20.15, dumengia, ils 26 da schaner allas 14.00, venderdis, ils 31 da schaner allas 20.15 e sonda, igl 1. da fevrer 2025 allas 20.15. Reservaziuns da plaz per telefon 077 205 85 05 gliendisdis e mardis dallas 19.00 – 21.00 ni it-surselva.ch/gtm (QR). Bab e feglias communablamein sin tribuna La Gruppa da teater Mustér unescha uonn pliras generaziuns sin tribuna ella cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua». Aschia sepresenta Tino Sabbadini (44) cun sias duas feglias Leonie (13) e Chiara (11) el toc humoristic cun treis acts. «Per mei ei quei segiramein enzatgei tut special. Igl ei l’emprema ga che nus fagein teater communablamein», di Tino Sabbadini ch’ei president dalla gruppa da teater dapi sis onns. Gnervus vegni el pervia da quei denton buca. Da gnervusadad ei denton era da sentir nuot tier las duas mattatschas, silmeins buca alla sera d’exercezi. «Forsa ei quei lu auter cura che la halla ei pleina», relata Leonie Sabbadini. Mo speciala seigi la situaziun sin tribuna tonaton cul bab sco actur. «Igl ei empau curios co il bab tschontscha. A casa plaida el buca aschi dad ault», manegia Chiara Sabbadini. Dapi treis onns ein ellas commembras dalla gruppa da teater dils affons a Mustér e per l’emprema ga sepresentan ellas uonn culs carschi. (fmr/hh) Giuvenils conquistan la tribuna da teater Las proximas jamnas presenta la Gruppa da teater Mustér la cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua». Igl ei in toc humoristic digl autur Hubert Giger, la reschia meina Tina Bundi. Quella producziun nezegia ella per dar la pusseivladad a giuvnas e giuvens da sepresentar sin tribuna. Dallas 15 acturas ni acturs ein numnadamein otg ella vegliadetgna denter 11 e 15 onns. Quella regiuvinaziun sin tribuna da teater a Mustér legra il president dalla gruppa da teater Tino Sabbadini: «Quei ei secapescha fetg bi e da grond’impurtonza pigl avegnir da nossa gruppa.» La cumedia tracta la relaziun da tensiun denter las vischnauncas da Dadens e Dado. Ina statua plazzada sils cunfins duei procurar per pasch. (fmr/hh) Affons e giuvenils han in plaid el capetel dalla cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» digl autur Hubert Giger. Ina statua duei procurar per pasch denter las vischnauncas Dadens e Dado. Ella cumedia d’uonn dalla Gruppa da teater Mustér ein 15 acturas ed acturs da veser sin tribuna. Da quei ein otg ella vegliadetgna denter 11 e 15 onns. Tino Sabbadini sepresenta uonn cun sias duas feglias Leonie (seniester) e Chiara silla tribuna da teater a Mustér.

Sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch ein previ dus gronds projects da fotovoltaica el rom dil SolarExpress dalla Confederaziun. Las lavurs da baghegiar SedrunSolar el territori da Scharinas e Cuolm Val han entschiet igl atun. Quellas dil project NalpSolar duein vegnir lantschadas uonn. Sin damonda dalla FMR ha l’Axpo communicau che la decisiun finala davart l’investiziun seigi aunc buca prida, succedi denton en cuort. Implonts gronds da fotovoltaica el rom dil SolarExpress ston furnir 10 % da lur energia ella reit entochen la fin da 2025. Quei ei ina pretensiun dalla Confederaziun. Cass cuntrari obtegnan quels projects negin sustegn finanzial. Gest tenor project munta quel a 60 % dils cuosts dil project. Grazia allas ovras da fotovoltaica grondas spera la Confederaziun da saver augmentar la producziun d’energia regenerabla, surtut igl unviern. En cumparegliaziun cun implonts da fotovoltaica ella Bassa han quels ellas muntognas in grond avantatg: leu dat ei dameins uras cun brentina ni tschaghera. La promoziun dils implonts gronds da fotovoltaica ha la Confederaziun lantschau cul SolarExpress e scaffiu persuenter la basa legala era pil sustegn finanzial. Per 2000 casadas In da quels projects gronds da fotovoltaica ei quel da NalpSolar sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch. El vegn projectaus dall’Axpo sin in plateau che schai dretg dil lag da fermada da Nalps dall’Ovra electrica Rein Anteriur SA (ORA), ina feglia dall’Axpo. Quei territori sin in’altezia da rodund 2000 meters sur mar s’auda alla ORA. La producziun installada digl implont indichescha l’Axpo cun otg megawatt. L’ovra duei producir igl avegnir annualmein rodund 11 gigawatt/uras electricitad. Quei corrispunda al consum d’electricitad da pli che 2000 casadas. Sco ins sa leger silla homepage dall’Axpo duei il terren cugl implont saver vegnir nezegiaus era igl avegnir sco pastira. L’infrastructura da NalpSolar duei cuntener 19 000 moduls solars sin ina surfatscha da rodund diesch hectaras. Entschatta dallas lavur uonn Sco quei che Jeanette Schranz dalla partiziun da communicaziun dall’Axpo ha detg sin damonda dalla FMR, sesanfla il project il mument ella fasa dall’acquisiziun: «La finamira ei da lantschar las lavurs da construcziun quest onn. Il conclus final dall’investiziun davart l’Axpo ei aunc pendents. Nus spitgein quel en cuort.» El rom dalla presentaziun dil project la fin da november 2022 quintava l’Axpo d’entscheiver cullas lavurs la primavera 2024. Malgrad quei retard di Jeanette Schranz: «Duess l’entschatta dallas lavurs entscheiver sco planisau quest onn, duess igl implont saver vegnir colligiaus ad uras culla reit. Consequentamein duessen las pretensiuns dalla Confederaziun vegnir ademplidas.» Davart il volumen d’investiziun ha ella fatg neginas indicaziuns concretas. Per cumparegliar: Igl implont da SedrunSolar el territori da Scharinas e Cuolm Val, medemamein sin intschess dalla vischnaunca da Tujetsch, ei calculaus cun cuosts da rodund 80 milliuns francs. El duei producir energia electrica per 6500 casadas, pia rodund treis ga dapli ch’il project NalpSolar. Sco Jeanette Schranz di, corrispunda il project NalpSolar alla damonda da baghegiar, respectivamein alla lubientscha obtenida persuenter. Lubientschas ein avon maun Per si’ovra NalpSolar dispona l’Axpo da tuttas lubientschas. La fin da matg 2024 ha l’interpresa retschiert quella dil cantun Grischun. Igl uost 2023 haveva la radunonza communala da Tujetsch approbau il project. Denter il conclus dalla vischnaunca da Tujetsch e quel dil Cantun ei la Corporaziun da dretgs dall’Alp Nalps e Tegia miez medemamein sefatschentada da NalpSolar. Purs ed artavels da Segnas, Mumpé Tujetsch ed Acletta a Mustér ein possessurs dils 84 dretgs da pasculaziun dall’Alp Nalps e Tegia Miez en Val Nalps e consequentamein era dil liug che duess vegnir nezegiaus per l’ovra da fotovoltaica. L’entschatta fevrer 2024 ha la corporaziun acceptau la cunvegnientscha cull’Axpo pertuccont la pasculaziun dil territori pertuccau dil project per l’ovra da fotovoltaica NalpSolar. Pli paucs nibels – bia sulegl Dapi biars onns sefatschenta la perscrutaziun d’ideas co nezegiar meglier la forza dil sulegl per producir energia electrica. Staus involvius en quellas examinaziuns ei era igl Institut federal per la perscrutaziun da neiv e lavinas Tavau. Igl institut ha constatau ch’indrezs da fotovoltaica ellas Alps han in grond avantatg en cumparegliaziun cun quels ella Bassa. Ellas muntognas sa vegnir produciu siat ga dapli energia cun fotovoltaica ils meins december e schaner che ella Bassa. In dils motiv ein las biaras uras da sulegl, in auter la reflexiun dalla neiv che s’effectuescha positivamein silla producziun d’energia. NalpSolar sto festginar Entochen la fin da quest onn ston implonts da fotovoltaica gronds furnir 10 % dil total dall’energia ch’els produceschan il futur ella reit. Quei preveda il SolarExpress dalla Confederaziun. In da quels projects ei il NalpSolar dall’Axpo en Val Nalps ella Val Tujetsch. Sco quei che Jeanette Schranz, plidadra da medias dall’Axpo ha detg sin damonda dalla FMR, ei il conclus final davart l’investiziun aunc buca prius, mo el duessi curdar en cuort. Ei seigi previu da lantschar las lavurs da construcziun uonn. L’ovra da fotovoltaica duei cuntener 19 000 moduls sin ina surfatscha da diesch hectaras. La producziun corrispunda all’energia electrica che 2000 casadas basegnan. (fmr/hh)

Dumengia ei il pictur-artist Rudolf Mirer morts nunspitgadamein a Cuort/Meierhof d’ina attacca dil cor. Quei communichescha sia famiglia ell’annunzia da mort. Cun Rudolf Mirer ha ina persunalitad marcanta ella scena d’art dil Grischun priu cumiau. Actualmein pendan en Surselva placats che rendan attent all’Opera Viva dalla stad proxima a Sursaissa. Il num digl artist che ha creau quella grafica enconuschan tuts: igl ei Rudolf Mirer. Gl’artist da Sursaissa creescha dapi 2006 il maletg da tribuna e placat tematic per la producziun. Dumengia eis el morts nunspitgadamein, sco sia famiglia scriva, en consequenza d’ina attacca dil cor. Rudolf Mirer, naschius ils 9 da fenadur 1937 a Cuera e carschius si a Val S. Pieder sco fegl d’in scolast oriund da Sursaissa, ha fatg ina carriera exemplarica da pictur-artist. Siu stil caracteristic enconuschan ils biars ed el vegn era taxaus, tuttina sco Alois Carigiet, sco ina dallas persunalitads marcantas dalla scena d’art dil Grischun. Rudolf Mirer, ils 28 da november 2024, a caschun dalla presentaziun dil placat per l'Opera Viva 2025. Il gardist papal Siu stil ha la scena d’art denton strusch renconuschiu. Aschia ha el mai retschiert gl’invit d’exponer sias ovras ella Casa d’art dil Grischun a Cuera. Persuenter pendan quellas en nundumbreivlas stivas e casas, Rudolf Mirer ei quasi daventaus ina marca. Siu stil marcant ha el presentau la davosa gada ils 28 da november 2024. Lu ha l’uniun Opera Viva presentau placat e maletg da tribuna ch’el ha fatg per la producziun dalla stad 2025. «Aida da Giuseppe Verdi ei ina bellezia historia per far in placat. Jeu haiel vuliu che quel exprimi era il giubileum dall’Opera Viva», ha el getg lezza gada a caschun dalla presentaziun a Cuera. Uonn festivescha Opera Viva il giubileum da 20 onns, per Rudolf Mirer eis ei stau il dieschavel e davos ch’el ha creau dapi 2006. Rudolf Mirer ha giu ina via admirabla da pictur-artist. Suenter ch’el haveva absolviu la Scola d’art ha el luvrau la fin dils onns 50 sco illustratur ell’industria da textilias. Da 1962 tochen 1964 eis el staus gardist papal a Ruma ed ha surviu a dus papas, Gion XIII e Paul V. Quella experientscha a Ruma ha influenzau el fermamein ed enfirmiu el da daventar pictur-artist independent. Ils emprems onns seigien stai in dir cumpat d’existenza, ha el adina confirmau ellas publicaziuns da sias exposiziuns. Siu dun grafic ed illustrativ, mo era sia dilligenza e productivitad, ha purtau il success. Rudolf Mirer haveva in sensori exprimiu per concarstgauns ed ambient. Figuras da carstgauns, cunzun dunnas cun fatschas marcantas, mo adina era adina animals selvadis e natira, ha el malegiau cun lingias gradas e fermas colurs. Gl'artist, en giuvens onns, en siu atelier. 1986 ha il grond success entschiet Siu stil ha la scena d’art giudicau sco grafica. Da 1964 tochen 1995 ha el viviu a Zernez nua ch’el luvrava en siu agen atelier. Gl’onn 1986 ha il Seedamm Center a Pfäffikon/Sviz mussau l’emprema gada l’ovra cumplessiva da Rudolf Mirer. Igl ei stau l’entschatta dalla gronda carriera naziunala ed internaziunala. 1996 ha el fatg l’ovra «At home all over the world» per las Naziuns Unidas, marcas postalas per la posta svizra ed autras naziuns ha el illustrau. Sias litografias ein schizun vegnidas en moda e gl’artist grischun ha retschiert numerusas distincziuns e premis. El ha buca mo creau pil «grond mund», mobein era per uniuns localas e regiunalas, per exempel bandieras e placats. Sco persuna religiusa ha el era giu adina in affinitad pigl art cristian. Sco anteriur commember dalla Guardia svizra papala ha el adina puspei creau marcas, bandieras e grafica per giubileums e commemoraziuns historicas. Il Vatican ha undrau el 2017 culla medaglia «Commendatore dell’ordine San Silvestro Papa». Avon zacons onns ha la malsogna Morbus Parkinson entschiet ad influenzar siu mintgagi. Malgrad quei ha el buca calau da malegiar. Il placat e maletg da tribuna per Aida 2025 dall’Opera Viva Sursaissa ei siu davos relasch artistic. Dapi 40 onns ha siu frar Thomas Mirer assistiu e promoviu el sco manager. Gl'artist en siu atelier a Sursaissa, a caschun da siu 85avel anniversari.

L’entschatta digl onn ha Christoph Schmidt surpriu gl’uffeci da president communal da Flem. Sco gia pli baul cun ses antecessurs, ha la FMR visitau il niev parsura en siu biro el Casti, la casa-cumin da Flem. Sia candidatura ha el presentau avon in onn, ils 11 da schaner 2024. Lu ha Christoph Schmidt communicau ufficialmein ch’el candideschi pil post da president communal da Flem. Igl ei stau ina surpresa ch’il hotelier vegli succeder a Martin Hug. Lez haveva annunziau ch’el banduni Flem e daventi directur dallas pendicularas da Zermatt. Il medem mument sco Christoph Schmidt ha era il commember da suprastonza Nicola Fantini annunziau siu interess pil presidi communal. Ils 22 da settember 2024 ha Christoph Schmidt denton gudignau la cuorsa. Egl emprem scrutini han ils da Flem dau ad el – cun ina participaziun da 66 % - la precedenza. Gl’indigen Christoph Schmidt ha contonschiu 546 vuschs, tier in pli absolut da 513, siu concurrent Nicola Fantini 411 vuschs. Nicolas Fantini haveva candidau per ina secunda perioda ella suprastonza ed ils da Flem han dau ad el la confidonza. Igl 1 da schaner 2025 ha Christoph Schmidt surpriu il tgamun dall’executiva nova. Ensemen cun el e cun Nicola Fantini fan aunc Laurène Gartmann (nova), Sol-Brit Bonderer e Guido Casty part dalla «regenza» da Flem. In hotelier passiunau daventa president communal: Survegnan ils da Flem ussa in hospitont etabliu? Gie, quei sai jeu confirmar. Il plaid fa gie allusiun al hosp. Sco hotelier han ins bugen carstgauns entuorn sesez, ed in hospitont sto haver bugen carstgauns. Quei vuless jeu era importar el presidi communal. Ella hotellaria vala la moda da gir «Il hosp ei il retg». Co duei quei ussa valer en vies uffeci politic? Christoph Schmidt, sil scalem dalla scala el casti e casa communala a Flem. La moda da gir ch’il hosp seigi il retg era pli baul ina regla. Denton oz sundel jeu vegnius sez alla conclusiun che quei duei haver ses cunfins. Aschi prest ch’il hosp respecta buca pli mei, vuless jeu era buca dar albiert ad el. Quei respect vicendeivel ei la cundiziun el brat denter ils carstgauns. Enviers tut ils carstgauns duess’ins saver mirar els egl in a l’auter. Gl’interess vicendeivel ei decisivs per saver sebrattar ed anflar bunas vias e sligiaziuns. Il president communal che ha bugen carstgauns entuorn sesez ha denton da dumignar ina sifda: El sto representar leschas, normas e directivas, ch’ein forsa buca schi popularas e ch’ils convischins vulan buca capir. Co meis Vus entuorn cun quei? Sco ella relaziun culs hosps vala era cheu la capientscha vicendeivla pils pensums e la cuminonza. Per gudignar la fidonza dils convischins ei quei cumbinau cun in brat transparent ed in agir plausibel. Quei dialog e la confidonza decidan sch’ins vul intermediar il senn dallas activitads polticas inclusiv relaschar leschas ed ordinaziuns. Ella perioda d’uffeci che ha entschiet meneis Vus ina suprastonza communala nova. Constat la chemia, tenor Vossa opiniun e Vies sentiment, en quella squadra ch’il pievel ha elegiu? Singuls collegas hai jeu empriu d’enconuscher schibein privat sco era sco commembers dalla davosa suprastonza communala. Laurène Gartmann ed jeu essan ils novs el team e nus vegnin quasi cun saun frestg. Jeu sundel perschuadius che la nova suprastonza communala da Flem ei in’equipa empermettonta cun persunalitads e carstgauns differents. Questa primavera, a caschun d’ina dieta interna, vegnin nus a definir ils accents, la strategia communala e discuorer d’ideas novas. La legislatura vargada 2021-2024, sut il tgamun da Martin Hug, haveva la suprastonza priu bia finamiras, elaborau e realisau ellas cun in pulit tempo. Vegn il president communal niev a cuntinuar cun quella spertadad? Entginas fatschentas ed entgins projects vegnan segir ad influenzar nossa lavur. Dall’autra vart vegnin nus a tschentar, el context strategic, era novs impuls ed importar quels el program che nus vulein realisar. Ils exempels currents mauncan buca: Center da sport Prau la Selva, Arena tectonica Sardona, spazi da habitar per indigens, Parkhotel Waldhaus, calira a distanza ed energia, posta veglia Casa d’Uaul….e.a.v.. Vies antecessur ha mussau ch’il dialog ei impurtonts per ch’ei detti buca bloccadas. Previsiblamein cuntinueis Vus quella via? Gie, 100 %. Persunalmein vivel jeu, sco gia menziunau avon, cul motto dil dialog. Mo quel porta vinavon la vischnaunca. Sch’ins vul sviluppar e formar zatgei, sto la cuminonza esser involvada. Leutier ston ins denton haver en egl buca mo ils habitonts indigens, mobein era ils indigens secundars sco era commerci e mistregn. Gest ils habitonts secundars ein stai – silmeins ils davos onns – ina gruppa fetg pretensiusa che ha giavischau e pretendiu adina puspei in tractament special. Ei quei finiu e buca pli in tema? Ils indigens secundars ein buca mo pretensius. Els muossan era bia cuntentientscha e respect viers las vischnauncas ed ils indigens. Jeu vesel ils possessurs da habitaziuns secundaras sco gruppa loiala che dat impuls. Sch’ei vegnan giavischs e pretensiuns specialas da singuls, vegn quei en scadin cass priu serius ed examinau. Denton far endretg a mintgina e mintgin e da tuttas uras ei in striegn che nus stuein emblidar. Ils indigens ein confruntai culla munconza da habitaziuns pagablas. Sligiar quei problem savess esser in grond accent da Vies uffeci, ni? Spazi da habitar pagabel ei daveras ina tematica impurtonta. La vischnaunca ha gia instradau entginas caussas per migliurar la situaziun. La surbaghegiada dalla parcella 4002 alla Via dil Stuz ei in dils pass, tochen la fin dil 2026 duessan 21 habitaziuns esser a disposiziun. Cunquei ei la caussa denton aunc gitg buca liquidada. Sut la punt da Stenna dat ei speronza il proxim temps 60 studios per emploiai e forzas da lavur. Igl ei nies pensum d’integrar nies motor economic, il turissem, cun success ed a moda persistenta, e quei en concordanza cun natira e populaziun. Il sforz da mobilisar terren da baghegiar vegn ad esser in’ulteriura dira nusch da Vossa legislatura? Nus essan sfurzai da mobilisar terren da baghegiar, il svilup dalla vischnaunca dependa en mintga cass dils carstgauns che san habitar cheu a Flem. Ils 9 da fevrer vegnan votantas e votants da Flem la secunda gada a prender posiziun en caussa. Ei drova ina pli gronda purschida da habitaziuns pagablas, da quei dependa la finala il bien e saun svilup da nossa vischnaunca. Tempo 30 tras Flem ei era en discussiun. Ha quella mesira saviu migliurar e mitigar il traffic? Il president communal niev en siu biro el Casti a Flem. La reducziun da spertadad tras Flem gida d’augmentar la qualitad pils habitonts che vivan el contuorn. Pertuccont il concept dil traffic dat ei aunc empau da far. Ins sto da principi sedumandar cons gis ad onn ch’ei regia veramein in traffic stravagant e surcargau tras Flem. Duront ils gis denter Nadal e Daniev ei Flem staus ellas lingias grassas negativas dallas medias, pervia dils fiugs artificials, malgrad scamond, e pervia dils disturbis dalla nova pendiculara FlemXPress el territori da skis. Con fetg ha quei muentau Vus? Sch’ei dat critica ella publicitad, muenta quei adina ils responsabels. Tonpli impurtont eis ei che nus acceptein la critica, restein vidlunder e sligiein las sfidas. Lu ein las lingias grassas negativas spert emblidadas. Co eis ei stau cun quels dus cass? Il Silvester vargau ei staus il secund onn ch’il scamond dad arder fiugs artificials ei en vigur e che nus havein stuiu empruar da praticar la lescha. Senza dubi drova ei aunc ulteriuras mesiras da sensibilisar indigens, hosps e turists. Ina controlla 100 % ei greva da contonscher, nus vulein quintar cul sustegn e la capientscha da tuts. Tiel cass dalla pendiculara FlemXPress eis ei da gir ch’igl ei ina absoluta novaziun mundiala. Ch’ei dat aschia ina certa sintonaziun tecnica duess esser plausibel. Perquei han las pendicularas era communicau dapi l’entschatta dil menaschi ils 13 da december ch’ei seigi in menaschi da test. Da quei han naturalmein buca tuts priu notizia. A media vesta sundel jeu denton perschuadius ch’igl FlemXPress vegn a daventar in grond success cun frequenzas adeguatas. La pendiculara nova sco grond magnet turistic. En quei connex eis ei da constatar che Flem saulta sin duas nozzas: Turisticamein cun sias partenarias Laax e Falera e culla Surselva, politicamein denton cul Plaun. Co veseis Vus quella duplicitad? Jeu hai mai viu quei sco duplicitad. Il spazi economic Flem Laax Falera metta negin en damonda e la collaboraziun funcziuna era extremamein bein. Il niev project dil center da sport Prau la Selva ei in ulteriur exempel da parada per la collaboraziun regiunala dallas treis vischnauncas. Las duplicitads ed eventuals cuosts e lavurs supplementaras ein buca fetg gronds. Decisivs ei il spazi economic, ed ils ulteriurs secturs accept’ins sco els ein. Tonpli eis ei era cheu impurtont dad ir encunter in a l’auter e ch’ins enquera, leu nua ch’igl ei necessari, communablamein sligiaziuns. Christoph Schmidt Il president communal niev ei naschius 1973 sco fegl dils hoteliers Rudolf e Theres Schmidt. El ei carschius si el hotel Schweizerhof a Flem Casa d’Uaul. Ensemen cun sia consorta Sandra meina Christoph Schmidt quei hotel da tradiziun ella quarta generaziun. Il pèr ha treis affons da 19, 17 ed 11 onns. Avon che menar gl’agen menaschi ei Christoph Schmidt staus 16 onns commember dil directori dalla Gruppa Arena Alva nua ch’el ei staus responsabels pil sectur hotellaria e gastronomia. Aunc avon ha el rimnau experientschas professiunalas en divers loghens egl exteriur. Gl’interprendider ei commember da suprastonza da Hotelleriesuisse Grischun.

Ils davos onns ei vegniu realisau ina massa projects en nossa regiun. Ins po tertgar ch’ei hagi dau ina fasa fetg inizionta ed innovativa ils davos onns en nies cantun. Naven da punts pendentas, tuors novas specialas ord lenn, tuors grondas alvas amiez in vitg ni era tuors cotschnas sin in pass, per mo haver menziunau in pèr. Novas ideas drova nies mund. Las persunas innovativas che stattan all’entschatta d’in project vesan in problem e san co sligiar el, ei vesan caussas che auters vesan buc. Quels tips ein ils vers «machers» da nies temps. Quels carstgauns innovativs vesan buca mo il vergau ed igl uss, mobein han era ina vasta vesta pigl avegnir. Quei vala ei da respectar e remunerar. Ei drova dabia anim e curascha per iniziar da quels projects, ei drova secapescha era dabia pial dira ed in dies sco in plat meisa. Vinavon drova ei daners ed oravontut ina massa bunaveglia. Da quels tips fantasts astgass forsa era enqual politicher emprender enzatgei, per ir cun forza enviers novas vias. Naturalmein datti era adina da quellas persunas che tschontschan encunter tut ils projects: Igl ei memia car, igl ei memia bia politica davos, igl ei buca sco quei che nus lein. Aschia san ils resuns esser. Ei dat adina zatgi che sa tut meglier ni zatgi che less buca zatgei. Quei ein ils freins da nies avegnir. Negin duei cun quellas letras sesentir pertuccaus, negin pigliaus, perquei ch’ei schai en ils gens dils carstgauns da dubitar ed esser malsegirs. Quei ei legitim. Haver tema ei ina sort da protecziun. E dubitar ch’enzatgei gartegi, quei ei normal. Mo esser encunter tut, ei lu daveras damemia. La tema ei quella che dubitescha e freina l’innovazuin. E gliez ei donn. Quels ch’ein encunter tut dueigien inagada vegnir sezs cun da quellas ideas pil futur. En autras tiaras funcziuna ei era. Ni co ei quei da valetar che autras regiuns e tiaras ein in bien ton pli lunsch e pli aviartas che nus enviers igl avegnir? Da quellas persunas e da quellas tiaras innovativas savein ed astgein nus tuts trer la capiala e tagliar giu ina schibetta. Lein perquei mantener vinavon quei spért innovativ e haver pli pauc tema, star idealistics – ed ei vegn aunc a dar ina massa buns projects pil beinstar public. Ei vala da mantener la vesta viers igl avegnir, enviers quei che vegn per nos affons e lur affons ed ils affons da quels affons. Denton stuein era nus buc inventar da niev la roda. Sco vus haveis forsa era gia enderschiu ei quella columna era mi’emprema en questa gasetta quotidiana. Mo zacu ston ins entscheiver e sche jeu vegnel cun quei text d’animar mo ina persuna, mo enzatgi, da realisar ina bun’idea, lu ei mia finamira gia ademplida ed jeu sun cuntents. Sch’ins less zatgei, lu eis ei da far. Pli fetg sai jeu buc animar. Placi Flury da Mustér, oriund da Sumvitg, è tecnicist multimedial, installatur d’electro e scriva era per ils Impuls dad RTR. Placi Flury

Las sis vischnauncas sisum la Surselva ein sedecididas da fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA. Ils 30 da schaner 2025 ha l’emprema radunonza da delegai liug a Trun. El center dall’incarica dalla corporaziun ein las preparativas per la concessiun futura dil nez dallas auas sin intschess dallas sis vischnauncas. Curnera – in dils treis lags da fermada gronds dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA sisum la Surselva. Igl onn vargau han las vischnauncas da Breil, Mustér, Medel, Sumvitg, Trun e Tujetsch decidiu da fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA. Entochen la fin digl onn vargau han ils organs politics da tuttas sis vischnauncas acceptau la corporaziun ed ils statuts da quella. Consequentamein sa la corporaziun seradunar a si’emprema radunonza da delegai. Quella ha liug gievgia, ils 30 da schaner 2025 a Trun. A quella radunonza vegn eligiu la suprastonza, la cumissiun da gestiun e tractau il preventiv, il reglament da salarisaziun e quel dalla representanza dallas vischnauncas el cussegl d’administraziun dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA (ORA). La fin finala vegn era il representant el cussegl d’administraziun dall’ORA eligius, sco era in suppleant ella cumissiun da finanzas da quella. Patrick Schaniel sco president La conferenza dils presidents communals dalla Cadi propona Patrick Schaniel da Sumvitg e Martin Cavegn da Tujetsch sco commembers dalla suprastonza dalla corporaziun. Patrick Schaniel ei nominaus sco president, damai ch’el ha prestau la lavur da preparaziun dalla corporaziun ed ei aschia cudischius culs detagls. Ella suprastonza che sa secumponer tenor ils statuts da treis entochen tschun commembers, duein duas ulteriuras persunas vegnir tscharnidas. «Nus lein buc occupar la suprastonza sulettamein cun persunas ufficialas dallas vischnauncas. La finamira ei d’haver ella suprastonza era persunas cun savida specifica», di Patrick Schaniel. Da tgi ch’ei setracta ha el buca vuliu tradir, mo las duas persunas ein anfladas. Alla radunonza separticipescha mintgina dallas sis vischnauncas cun in delegau. Quel representa mintgamai la cumpart vid la corporaziun da mintga vischnaunca tenor la clav fixada els statuts. Nez dall’aua el center Igl intent primar dalla corporaziun ei da sepreparar ad uras sil nez futur dall’aua sisum la Surselva. «2048 scadan ils contracts da concessiun dallas vischnauncas cull’ORA. Entochen 2033 sto ella communicar sch’ella vul prolunghir la concessiun ni buc ed entochen 2038 sto mintga vischnaunca decider davart ils contracts ni il retuorn a tschep. En otg onns san las vischnauncas pia tgei che l’ORA preveda e sin quei mument lein nus esser preparai bein», di Patrick Schaniel. Per quei motiv vegli la corporaziun recaltgar savida ils onns vegnents. «En quei connex essan nus dependents da persunas dil fatg. Las preparativas per contrahar succedan entras la suprastonza, eventualmein era cun cussegliaders ni a basa d’in mandat per exempel ad in biro specialisau», di Patrick Schaniel. Vendita dall’energia Il mument stat denton aunc l’incumbensa dall’economisaziun dall’energia da concessiun e participaziun dallas sis vischnauncas sisum la gliesta dallas prioritads. «En quei connex ha ei num definir la strategia pertuccont la vendita d’energia», declara Patrick Schaniel. Actualmein succeda l’economisaziun dall’energia da participaziun e da concessiun dallas vischnauncas entras il biro d’inschignier da Walter Deplazes da Surrein en collaboraziun cun Ciril Deplazes, meinafatschenta dall’Energia Alpina a Sedrun. Ils prezis per l’energia electrica ein svariai fetg ils davos onns, aschia ch’ina survesta e cumpetenza sin quei sectur ei d’eminenta impurtonza per las vischnauncas. Medemamein eis ei necessari da sefatschentar dalla cunvegnientscha davart la valur restonta dall’ORA. En quei connex setracta ei da sededicar d’eventualas investiziuns dall’ORA. «Quei ein investiziuns che san eventualmein buca vegnir amortisadas entochen che la concessiun scada. Per quei motiv eis ei necessari da definir ils detagls dalla valur respectivamein dallas investiziuns», di Patrick Schaniel. Producziun d’energia dapi igl october 1968 Ils 7 da fenadur 1956 han las vischnauncas dalla Cadi, il cantun Grischun e la «Nordostschweizerische Kraftwerke AG» (NOK) fundau l’Ovra Electrica Rein Anteriur SA (ORA) cun sedia a Mustér. Igl intent dall’ORA era lu ed ei aunc adina d’utilisar la forza hidraulica dil Rein Anteriur e da ses flums laterals. Sin fundament dil conclus dalla Regenza dils 29 da december 1959 ein ils contracts dallas concessiuns denter las vischnauncas dalla Cadi e l’ORA pil dretg d’utilisaziun dallas auas dallas vischnauncas concessiunarias vegni sigilai. Las concessiuns han in cuoz dad 80 onns. Ellas ein idas en vigur igl 1. d’october 1968 cura che l’ORA ha mess en funcziun las maschinas e scadan ils 30 da settember 2048. (fmr/hh) Prioritad a prezis d’energia e concessiun Igl atun vargau han las sis vischnauncas sisum la Surselva decidiu da fundar la Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA. En rodund duas jamnas ha l’emprema radunonza da delegai liug a Trun. Patrick Schaniel da Sumvitg e Martin Cavegn da Tujetsch vegnan proponi dalla conferenza dils presidents communals dalla Cadi sco suprastonts da quella. A cumpletar la suprastonza vegnan dus specialists dil sectur d’energia. El center digl intent dalla corporaziun ei la concessiun cull’Ovra Electrica Rein Anteriur SA che scada igl onn 2048. In auter impurtont pensum adossau ad ella entras las vischnauncas ei l’economisaziun da lur energia da concessiun e participaziun. (fmr/hh) Patrick Schaniel – il president communal da Sumvitg – duei daventar emprem president dalla Corporaziun dallas vischnauncas concessiunarias dall’Ovra Electrica Rein Anteriur SA.

Mardis endamaun ein dus autos da persunas collidai frontalmein a Flem. Omisduas manischunzas ein vegnidas blessadas. Il liug digl accident culs dus autos ch’ein collidai frontalmein in cun l’auter. Sco quei che la polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ei igl accident capitaus entuorn las 07.40 avon il portal dil nord dil tunnel dil Crap da Flem. Igl auto da persunas en direcziun Glion, manischaus d’ina dunna da 65 onns, ei collidaus frontalmein sil cuntervial cun in auto d’ina dunna da 28 onns. Entochen ch’il survetsch da salvament ei arrivaus han persunas privatas prestau igl emprem agid. Suenter in emprem tractament medicinal ein las duas persunas vegnidas transportadas dil Survetsch da salvament Surselva, respectivamein dil Survetsch da salvament Cuera el Spital cantunal Grischun a Cuera. In’ulteriura persuna ha cumbattiu cun in stezzafiug il fem che sorteva digl auto che carrava en direcziun Glion. Allura ei igl auto vegnius sferdentaus dils pumpiers da Flem. Stai engaschai el liug digl accident ein collaboraturs digl Uffeci da construcziun bassa dil Grischun sco era dalla polizia communala da Flem. Duront il salvament e las retschercas dalla polizia ha la Via Alpsu stuiu vegnir serrada per part cumpleinamein. La polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr)

Ils 24 da december ein mellis persunas da Cuera tochen Flem, Laax e Glion stadas pertuccadas duas gadas d’interrupziuns dil current electric. Las provedituras Repower ed Axpo ein aunc vidlunder d’elaborar quei ch’ei schabegiau. Las interrupziuns hagi ei dau pervia dalla nevaglia. Ina plonta seigi curdada ed hagi donnegiau las lingias denter Flem e la sutstaziun Panaduz, ha Martin Stutz, collaboratur dil survetsch da communicaziun dalla Axpo, declarau sin damonda dalla FMR. Grazia alla structura circulara dalla reit hagien ins saviu prender en funcziun relativamein spert il provediment, ha el aschuntau. Igl ei stau l’interrupziun da margis endamaun, ils 24 da december 2024. Cazzolas, computers, cazzettas e caffès ein stai eri. Suenter 15 minutas ei l’electricitad returnada ed il travasch ha saviu cuntinuar. Daco ch’ei ha dau il medem suentermiezgi puspei ina interrupziun, quella gada da 75 minutas, ei aunc buca sclariu diltut, conferma la Axpo sco gestiunaria dalla lingia libra. 99,997 % eis ella a disposiziun Tals disturbis da cuort cuoz schabegian adina puspei. Era sch’il plidader da medias dalla proveditura Repower puntuescha alla FMR: «Ella media ei la reit da current dalla Repower a disposiziun per ina procentuala fetg aulta da 99,997 %», sincerescha Stefan Bisculm. El conferma ch’il schabetg dalla vigelgia da Nadal, ils 24 da december 2024, seigi staus specials, «perquei ch’ina schi gronda surfatscha ei stada pertuccada e l’interrupziun ha cuzzau schi gitg, aschia Bisculm. Stefan Bisculm puntuescha che buca la lingia da tensiun aulta dalla Repower, mobein quella dalla Axpo hagi caschunau il disturbi. Las cabinas han las pendicularas dalla Gruppa Arena Alva saviu svidar cun agid dils agregats d'urgenza. L’interrupziun dalla damaun ei stada in schatg da quei ch’ei suandau il suentermiezgi. Allas 14.30 ei il current curdau ora la secunda gada. Naven da Cuera tochen Flem, Laax e Glion ei la «travasch» sefermada. Quella gada 75 minutas. Per numerus consuments ha ei pariu ina perpetnadad da restar in’ura ed in quart senza current electric. El territori da skis eran mellis hosps arrivai, pertgei las fiastas ein stadas perfetgas per guder in’entira jamna libra. Tgi che era allas 14.30 avon las sutgeras, gondlas e cabinas ha stuiu spitgar. Ir a beiber caffè ei buca stau pusseivel. Ellas ustrias ha ei buca dau caffè, ellas stizuns cassas e portas automaticas serradas, biros senza glisch, computers e moniturs stizzai, plattas da cuschinar freidas, pendicularas cun glieud vid la suga: tuttas activitads dalla vigelgia da Nadal paralisadas – duront 75 minutas. Svidau cun agregats d’urgenza «Per scargar la glieud dallas cabinas havein nus priu en funcziun ils agregats d’urgenza», declara Martina Calonder, la plidadra da medias dalla Gruppa Arena Alva. «Nus havein avunda experientscha da dumignar talas situaziuns e nus havein priorisau la segirtad dils hosps», ha ella schau saver la FMR. L’interrupziun da 75 minutas ils 24 da december ei tonaton stada speciala. Malgrad quei plaida la Gruppa Arena Alva buca d’in «lockdown liung». «Mintga cabina e sutgera savein nus svidar cun motors d’urgenza enteifer in cert temps», gi Martina Calonder, perquei stoppi l’interpresa era buca trer ulteriuras conclusiuns e prender mesiras supplementaras, tonpli ch’il disturbi derivi d’in gestiunari da reit extern. La Repower ei stada dependenta, tier omisduas interrupziuns, dalla Axpo sco gestiunaria e responsabla dalla lingia libra. Tgei conclusiuns trai lezza da quei cass veramein excepziunal e special? «Garantir il provediment ha per nus prioritad absoluta», conceda Martin Stutz. El lai valer che valladas muntagnardas muntien sfidas particularas, pervia dalla structura dallas lingias libras da tensiun aulta, la topografia e las cundiziuns meteorologicas. «Nus investein cuntinuadamein el manteniment e la controlla dall’infrastructura. Era en quei cass concret havein nus surdau l’incarica da controllar las lingias», aschia il funcziunari dall’Axpo. Martin Stutz puntuescha aunc ina gada ch’ins sappi prender, cun quellas controllas, mesiras preventivas ed optimar vinavon il provediment. Provediturs sustegnan in l’auter E tgei conclusiuns trai Repower ella medema caussa? Era sche l’interpresa ei buca stada responsabla per la lingia libra interrutta, declara Stefan Bisculm: «Il schabetg dils 24 da december essan nus aunc vidlunder d’analisar ed examinar. Clar ei pil mument ch’igl ei stau in disturbi sin plirs scalems e cun plirs gestiunaris da reit involvai», declara Stefan Bisculm. En tals cass sustegnien ils provediturs in a l’auter, impurtont seigi ina buna communicaziun e la collaboraziun vicendeivla. Stefan Bisculm conferma che la Repower ha susteniu e gidau la Axpo da reparar il donn che la nevaglia haveva caschunau. Nuot mava pli ils 24 da december 2024, allas 14.30. Per 75 minutas ei la "travasch" stada interrutta.

Gliendisgis endamaun ei in camiun grond sefermaus a Glion alla Via dil Glogn 17. Igl ei la sedia dall’interpresa communicaziun.ch. Il vehichel ha purtau la nova maschina da stampar. Igl ei ina «mobiglia» da nov tonnas e nov meters lunghezia. Quella vegn a rinforzar la producziun da stampats. Gliendisgis ei la maschina arrivada a Glion. La midada spectaculara alla via dil Glogn 17 a Glion ha leventau gl’interess. La stamparia communicaziun.ch ha retschiert ina maschina da stampar nova. Brattar la veglia culla nova ei denton buca in manever da paucas minutas. Grazia ad ina tecnologia innovativa e process efficients sappien ins far il futur pli grondas ediziuns e products da stampa novs, ha l’interpresa communicaziun .ch informau en connex cun quei project. «Nus vulein dar in ferm signal per la Surselva», ha il meinagestiun Armin Spescha getg e puntuau ch’els vesien el sectur da print vinavon in enorm potenzial. Nov tonnas e nov meters Duront 15 onns ha la maschina dalla marca Heidelberg produciu a Glion varga 120 milliuns artgas, igl ei ils gronds fegls ch’ils stampadurs han fatg per projects da mellis clients. Culla «Heidelberg» veglia ha l’equipa da communicaziun.ch produciu tut il pusseivel en quater colurs e cul sistem d’offset. La maschina nova seigi in clar manifest per la professiun dil stampadur e dils mistregns da print, ha Armin Spescha puntuau. Malgrad che communicaziun.ch hagi rinforzau avon Nadal 2024 sia purschida online cun ina agentura digitala, seigi la stampa classica vinavon ina petga decisiva, ha il meinagestiun getg. La maschina da 9 tonnas vegn alzada e stuschada precautamein tras la vitrina. La stamparia a Glion ei buca en in liug solitari, mobein amiez il marcau e datier alla populaziun. Tras treis grondas vitrinas san ins observar co la maschina da nov meters lunghezia «lavura», co ella gira e co ils stampadurs produceschan cun ella. Els fan cartas da viseta, artgas cun texts e maletgs per cudischs, lu stampan els flyers, placats, prospects, magazins e bia auter. Per brattar las maschinas han ins stuiu demontar ina dallas vitrinas. Ils specialists da logistica e stampa han scargar, alzau e stuschau precautamein el liug las parts dalla maschina da nov tonnas. Secapescha suenter ch’els havevan demontau ed allontanau la «Heidelberg» veglia. «Igl ei in tierm marcant ella historia da noss’interpresa», ha Armin Spescha, il fundatur e meinagestiun da communicaziun.ch manegiau.

La davosa sonda suentermiezdi ha giu liug a Lumbrein en Casa d’Angel la finissascha dall’exposiziun «Fusiognomias» ch’ei stada ina contribuziun al giubileum da 600 onns Ligia Grischa. Per Marco Coray eis ei stau l’emprema exposiziun ch’el ha menau sco gestiunari dalla Casa d’Angel. Sin la guida da finiziun ha la FMR dumandau el da trer ina bilanza. «Igl ei nuota sempel da trer ina bilanza damai ch'igl ei stau l'emprema exposiziun che jeu hai realisau. Igl ei segir stau in'aventura, mo jeu sun fetg cuntents», di Marco Coray che ha surpriu il tgamun operativ dalla Casa d’Angel igl onn 2024 da Anne-Louise Joël. Ella haveva era aunc tratg ils emprems fils per l’exposiziun «fusiognomias» ch’ei stada ina contribuziun alla fiasta centenara dalla Ligia Grischa. Marco Coray di ch’el hagi ussa saviu experimentar ils singuls pass da lavur naven dall’ entschatta entochen alla fin d’ina exposiziun. «Il cuntegn dall'exposiziun ei staus fetg pretensius. Ina fetg nova e differenta experientscha ei perquei stada l’inter­mediaziun. Pia dil dar vinavon ils cuntegns dall’exposiziun allas visitadras ed als visitaders da tuttas vegliadetgnas.» Il curatur dall’exposiziun «fusiognomias» Damian Christinger (san). ensemen cul gestiunari Marco Coray /dretg) a caschun dalla finissascha dalla sonda vargada en Casa d’Angel. In publicum different «L’exposiziun ei vegnida visitada d’in vast publicum», di Marco Coray. «Quei publicum ha fetg differents interess e spetga savens caussas cuntrarias da mei e dad in'exposiziun.» El hagi fatg guidas per affons e per carschi, per persunas pli giuvnas e pli veglias, tuts cun differentas enconuschientschas preliminaras dil tema. Marco Coray raquenta cun entusiassem da sias experientschas e da siu plascher da cuntinuar. «Igl ei stau ina bellezia experientscha da declarar l’exposiziun e da veser co la glieud bandunava fetg satisfatga la Casa d’Angel.» El hagi era saviu rimnar experientschas co metter il focus dall’informaziun aschia che quel seigi adequats allas visitadras ed als visitaders. Midadas ein in process Marco Coray ha menau alla fin la davosa sonda sera l’otgavla exposiziun ch’ei ha dau en Casa d’Angel a Lumbrein dapi ch’ella ei vegnida aviarta. Midadas bufatgas che corrispundien a siu stil persunal hagi el fatg sco menader da gestiun, ha Marco Coray tradiu. « Jeu haiel supriu in grond carnet da pensums da mia anticessura. Lu hai jeu duvrau in emprem temps da seluvrar en e sedocumentar els pensums fetg vasts dil meinagestiun. Jeu haiel ussa l’incumbensa da trer vinavon la via encaminada dalla fundaziun da cultura. Midadas hai jeu fatg plitost en process administrativs, aschia ch’els constatan per mei,» di Marco Coray. Ina midada seigi per exempel stau da scursanir las exposiziuns grondas da nov sin sis meins. Persuenter fetschi la Casa d’Angel in’exposiziun pli pintga da treis meins naven dil fevrer tochen il matg e lu naven dalla stad puspei in’exposiziun pli gronda. Plinavon detti ei midadas administrativas che seigien buca veseivlas pil publicum. Animar la discussiun L’emprema exposiziun da Marco Coray en Casa d’Angel ei vegnida curatada da Damian Christinger, in curatur ch’instradescha exposiziuns sigl entir mund e ch’ei era gia sepresentaus ella Cularta a Laax ni ella Casa melna a Flem. Marco Coray: En Casa d’Angel vulein nus era egl avegnir luvrar ensemen cun curaturs ed artists da num ton sco cun artistas ed aritsts pli pauc enconuschents e muentar la discussiun. Nus vulein reflectar la cultura locala e purtar quella anoviars sur ils cunfins da nossa regiun e metter quella en in context. Mia finamira eisi era da mantener ina buna ballontscha denter plidentar la populaziun indigena e svegliar igl interess d’in publicum internaziunal per nossa lavur en Casa d’Angel. Naven digl 1. da fevrer 2025 presenta la Casa d’Angel ina exposiziun da fotografias artisticas da Johann Clopath da Trin. El expona fotografias dalla natira che tematiseschan insects, aua, brentina e glatsch. Il curatur dall’exposiziun «fusiognomias» Damian Christinger (san). ensemen cul gestiunari Marco Coray /dretg) a caschun dalla finissascha dalla sonda vargada en Casa d’Angel.

Jasmin Arpagaus meina dapi 15 onns l’ustria Piazza a Laax Murschetg. Igl ei il local popular e frequentau alla staziun a val dallas pendicularas. Duront l’jamna dil Laax Open eis ei la basa da diesch teams internaziunals. Gl’onn 2010 ha ella surpriu il menaschi sco giuvna cuschiniera. Tschun onns pli tard ha la Gruppa Arena Alva concepiu quel cumplettamein da niev, dapi lu ei il Piazza a Laax Murschetg il punct da referenza. Skiunzs che partan viers il Crap Sogn Gion fixeschan in termin aschia: «Allas 16.00 avon il Piazza. Semegliont alla staziun da Turitg ni Berna ei il local il «quadrel» da s’entupar, in liug tschercau per giuven e vegl. «Gie, quei ei aschia», conferma l’ustiera Jasmin Arpagaus. La dunna da 35 onns ei carschida si a Sagogn ed ha fatg gl’emprendissadi ella gastronomia. Ed ei restada fideivla a quella branscha. Quei hagi ses motivs, tradescha ella alla FMR, «ins ha da far cun glieud, sa duvrar ils lungatgs ed ei vegn mai lungurus». La crew dalla sera dall'ustria Piazza alla staziun a val a Laax Murschetg. Secunda da dretg Jasmin Arpagaus. Ils Asiats sceptics La stagiun d’unviern ei lunsch ora la ferma per la Gruppa Arena Alva. Sur las fiastas e la scumiada digl onn ei l’aura stada favureivla, aschia che las pendicularas han registrau mintga gi ella media biebein 15'000 persunas sillas pistas. La gastronomia ha profitau da quei, e Jasmin Arpagaus ha gudiu da preparar il buffet e survir massa glieud. Suenter Buania eis ei vegniu pli ruasseivel, era el Piazza. Gia la proxima occurrenza ei denton vegnida en vesta: Il Laax Open 2025. Uonn organisescha la Gruppa Arena Alva la dieschavla gada quell’occurrenza (detagls mira box). L’ustria da Jasmin Arpagaus setransforma per in’jamna en ina basa da provediment. «Nus survin mintga sera 160 tochen 170 tscheinas». Il Piazza ei in dils locals ufficials per las equipas internaziunalas. La sera, cu atletas ed atlets cun lur schefs da squadra, gidontras ed assistents, tuornan dil Crap Sogn Gion, san els esser denter els, guder il quatier da proviantar e la cumpignia. «Cursera dat ei rösti, cun barsau da carn manizzada, e broccoli sco legums», ha l’ustiera tradiu margis suentermiezgi alla FMR. «Han ils Chines bugen quei?» ei la damonda innocenta dil redactur. Jasmin Arpagaus ri e dat il tgau. Ella enconuscha ses utschals, respectiv ses hosps. «Els vegnan mintg’onn cheu el Piazza. Gl’emprem onn eran ils Asiats veramein empau sceptics cun nossas tratgas continentalas», raquenta l’ustiera. Ils emprems onns eri propi buca sempel da porscher quei che plaschevi a tala glieud, denton malgrad lur dubis empruavien els tuttina. Ils «utschals da bov» Daferton survescha l’ustiera dil Piazza a ses «utschals» da tut il mund buca mo ris, lentiglias, salatas e terc. «Cun sia squadra da sis tochen otg persunas cuschina e survescha ella la dieschavla gada al Laax Open. Tier ella vegnan denter auter las equipas dalla China e dalla Corea, e glieud d’autras naziuns, per exempel dalla Scandinavia. Stars sco Ayumo Hirano dil Giappun, gl’Australian Scotty James, Iouri Podladtchikov, Shaun White, Anna Gasser ni Andri Ragettli vegnan e van senza ch’els han attenziun ni service special. Igl ei hosps sco auters dil Piazza. Jasmin e sia squadra prepara mintga gi denter 160 e 170 tscheinas per diesch teams internaziunals. Il lungatg da communicaziun general el piazza ei gl’engles. Las squadras che prendan part mintg’onn alla concurrenza d’aissa e freestyle pli prestigiusa dil mund dueien era emprender d’enconuscher la culinarica locala. Cullas tscheinas emprova Jasmin Arpagaus tuttina da prender risguard – schi bein sco ei va. Gia avon ch’il Laax Open ha entschiet, il schaner 2016, vegnevan las atletas ed ils atlets tier ella el Piazza. Demai ch’ella enconuscha biaras persunas dall’equipa sa ella era da lur disas ni gusts culinarics. «Jeu sai per exempel tgi che maglia truffels e tgi buc, e tgi che vul sosa da salata senza ischiu, ni autras atgnadads.» Oz sa ella scriver silla carta da menu ina lasagne, in gratin da truffels, ris cun stigliau e bliuschas, senza ch’ella leventa ina crisa ella squadra chinesa. En connex culs nums dallas tratgas raquenta ella d’ina malcapientscha ch’ei ha dau inagada pervia dalla carn silla carta. «Nus havein scret ‘Fleischvögel’ cun buglia da truffels. Quei ha lu enzatgi translatau cun ‘Beefbird’, quei ha irritau e duvrau ina declaronza speciala a bucca. Ch’ella hagi buca cuschinau utschals da bov ha l’ustiera spert saviu cumprovar. Laax Open – in festival d’unviern Laax vala ella sparta da snowboard e freestyle defintiv sco superlativa. Empau sco Wimbleton el tennis ni Monte Carlo ella F1. La pli gronda mesapipa dil mund sil Crap Sogn Gion, cun ses 200 meters lunghezia, 22 meters ladezia e bunamein siat meters altezia, vul negin dils megliers sigliders dil mund munchentar. Quest’jamna ei quell’occurrenza la dieschavla gada. 1500 persunas acreditadas digl entir mund, campiuns mundials, olimpicons, cun glieud d’assistenza, dallas medias e sponsurs, separticipeschan al 10avel Laax Open 2025. Las concurrenzas sil Crap Sogn Gion, cullas selecziuns ella mesapipa ed el parc da siglir, ein bein el center. Dasperas dat ei in vast program accumpignont cun bien 60 occurrenzas en 18 localitads. Al final da notg, la sonda-sera, ein 10'000 persunas entuorn la mesapipa e mellis entuorn il parc da siglir. Il Crap Sogn Gion ei center dallas concurrenzas da Laax Open 2025, la 10avla ediziun. Dapli dall’occurrenza gronda mira www.laax.com/open

Naven da Surrein entochen en Stussavgia san ils amitgs e las amitgas dalla cuorsa liunga guder loipas cun ina lunghezia da 50 kilometers. Surselva Turissem che representa quei territori, animescha da nezegiar quellas e da gudignar premis en quei connex. En diesch loghens sa vegnir fatg cuorsa liunga ella regiun da Surselva Turissem. La fotografia muossa il territori da Siat. Igl intschess da Surselva Turissem cumpeglia diesch loghens cun loipas: Flond/Valata, Plaun Rueun e Migliè a Breil, Degen e Vella, Castrisch, Siat, Ladir, Trun/Sumvitg/Surrein e Thalkirch en Stussavgia. Flond, Trun e Degen porschan era loipas da notg ed a Flond procura neiv artificiala per la garanzia da neiv. Tut en tut mesiran quellas loipas rodund 50 kilometers. La pli cuorta loipa sesanfla a Siat e ha ina lunghezia da 900 meters, la pli liunga ei quella da Flond cun 7,4 kilometers. «Cun quei s’auda la Surselva buca tier las pli grondas regiuns da cuorsa liunga, persuenter tier las pli variontas el cantun Grischun», di Karsten Friedrich, menader marketing da Surselva Turissem. Biala purschida Quella biala purschida da cuorsa liunga nezegia Surselva Turissem per ina challenge respectivamein ina concurrenza. «En quella quenta buca la prestaziun, mobein quella da visitar aschi biars territoris da cuorsa liunga dalla regiun e da rimnar puncts en quei connex. Cun quella challenge lessan nus mussar als hosps, indigens e possessurs da secundas habitaziuns con biala che la purschida dil sport da cuorsa liunga ei en Surselva», vegn Karsten Friedrich citaus en ina communicaziun als mieds da massa. La pretensiun: Las participontas ed ils participonts han d’absolver silmeins 3 kilometers duront minimum 15 minutas sin ina loipa. Lu dat ei gia ils emprems puncts. In cuors ni ina capetscha Tgi ch’ademplescha quellas cundiziuns en silmeins treis loghens separticipescha alla concurrenza cun premis. Participontas e participonts che visetan dapli loghens augmentan lur schanza per premis da bonus. Da gudignar dat ei cuors da cuorsa liunga entochen servis da skis ni capetschas. Sco Surselva Turissem scriva, ei la participaziun gratuita e succeda cull’annunzia cun telefonin cun in code QR che sesanfla alla partenza da mintga loipa. En quei connex eis ei necessari da disponer dall’app dad Outdooractive.

Las proximas jamnas presenta la Gruppa da teater Mustér la cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua». Igl ei igl emprem toc humoristic che Hubert Giger da Platta ha scret. En in’intervista culla FMR relata el ch’ulteriurs savessen suandar. En siu studi ed en siu temps liber ei Hubert Giger (66) da Platta en Val Medel sefatschentaus intensivamein dil temps che persunas vegnevan persequitadas e setenziadas perquei ch’ellas duevan esser striuns ni strias. Da quellas retschercas ei lu naschius il roman historic e pli tard il toc da teater «La stria da Dentervals». Il mument lavura el era vid il toc «1799» che duess vegnir presentaus igl onn 2026 sco teater el liber a Mustér. Avon paucs onns ha igl anteriur redactur da RTR denton era scret ina cumedia e quella vegn presentada las proximas jamnas dalla Gruppa da teater Mustér. La FMR ha vuliu saver dapli da Hubert Giger davart sia lavur d’autur. FMR: Hubert Giger, Vus essas sefatschentai intensiv dalla historia co strias e striuns vegnevan persequitai e setenziai pli baul. Da quella lavur ei denter auter il roman historic «La stria da Dentervals» naschius. Ussa presenta la Gruppa da teater Mustér Vossa cumedia che Vus haveis scret avon entgins onns. Dil drama tier la cumedia, quei ei tuttina ina brava differenza? Hubert Giger: Ina gronda. «La stria da Dentervals» ed era «1799» ein dramas historics che sebasan sin fatgs ch’ein capitai en nossa regiun. La cumedia ei inventada, schegie ch’il tema sco tal ei prius ord schabetgs dalla veta reala. In drama tracta savens in tema tragic ed ei dat pauc da rir, tier la cumedia eis ei il cuntrari. Mo era ina cumedia sa haver aspects serius. «Tgei stress pervia d’ina statua» ei l’emprema cumedia che Vus haveis scret. Ella sefatschenta dalla carplina denter duas vischnauncas vischinontas. Haveis patertgau en quei connex concretamein vid duas vischinauncas ni eis ei plitost in maletg general che pertucca vischinas e vischins? Ei savess esser omisdus, mo la finala dependa ei, co las aspectaturas ed ils aspectaturs interpreteschan il toc. Affons e giuvenils survegnan in plaid en quella cumedia. Eis ei ella realitad aschia che glieud sils onns fa pli bugen resistenza el rom da cooperaziuns che giuvenils ch’ein buca engreviai da fatgs succedi pli baul? Quei ei ver. Ils giuvenils ein – per regla - buca influenzai ni san sedistanziar meglier da schabetgs ch’ein capitai pli baul. La giuventetgna ha buca tons pregiudezis viers glieud d’ina autra val ni d’in auter vitg. Bia ei semidau en quei grau, mo probabel savess ins aunc migliurar enqual caussa. Ed jeu sedamondel mintgaton co ei fuss, sche affons e giuvenils savessen decider pli bia tgei che nus fagein cun nossa veta. La finala duess il slogan «Ils affons ein nies avegnir» esser dapli che mo ina frasa vita. Vus essas lundervi da finalisar medemamein sco autur il toc «1799» che duei vegnir presentaus l’auter onn sco teater el liber a Mustér. Tgei astgan l’aspectatura ed igl aspectatur spitgar da quei toc? «1799» tracta in eveniment impurtont ella historia da nossa regiun. Il toc emprova da mussar co las duas grondas pussonzas europeas da gliez temps – l’Austria e la Frontscha – han tarmess schuldada tier nus e co quella decisiun ha giu consequenzas fatalas pil vitg da Mustér e per la claustra. La finamira ei da far resortir che l’uiara sligia negins problems, il cuntrari. En Vos tocs luvreis Vus cun pointas ord il mintgadi, sch’ins vul dir aschia cun explicaziuns ed atgnadads originalas da nus Romontschas e Romontschs. Cun quei gideis Vus a salvar quellas el lungatg plidau. Tgei intimescha Vus da far quei? Il lungatg romontsch ei ina part impurtonta da mia veta. Perquei scriv’jeu ton sco pusseivel per romontsch. Miu lungatg motivescha mei da scriver. Quei ei bein in bi hobi, mo bia ga siuel jeu bunamein saung d’anflar ils dretgs plaids. Gliez sai jeu da dir. En quels muments vegn miu aug Pauli endamen a mi, el che scheva adina puspei: «Lai betga vargiar ein il cumbel!» Ed jeu emprovel da tener tila. E sch’jeu sai gidar a salvar enqual pointa ni expressiun el lungatg plidau, lu ei quei per mei in ver pegliasis. Il teater el liber «La stria da Dentervals» ei staus in grond success igl onn 2019 a Mustér. Tgei resun spitgeis dalla presentaziun da Vossa emprema cumedia ed astgan las amitgas ed ils amitgs dil teater quintar igl avegnir cun ulteriurs tocs da teater da Vus, forsa era cumedias? Jeu sperel surtut che las aspectaturas ed ils aspectaturs sappien guder il toc e ch’ei detti beinenqual mument da rir. E gie, jeu hai il senn da scriver aunc in ni l’auter toc da teater, tgunsch era cumedias. Mo secapescha ch’ei drova era uniuns ch’ein promtas da mussar quels tocs. Ed en quei senn s’auda da mia vart in grond Dieus paghi alla Gruppa da teater Mustér. L’intervista ei vegnida fatga a scret. Ulteriuras cumedias savessen suandar La Gruppa da teater Mustér presenta la cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» las proximas jamnas. Ella ei ord la plema digl autur Hubert Giger da Platta en Val Medel. Igl ei l’emprema cumedia insumma ch’el ha scret, suenter ch’il success cul roman historic ed il teater el liber da «La stria da Dentervals» ein stai in grond success. En sias ovras lavura Hubert Giger fetg cun explicaziuns romontschas originalas e quei ha in motiv. «Il lungatg romontsch ei ina part impurtonta da mia veta. Miu lungatg motivescha mei da scriver. Sch’jeu sai gidar a salvar enqual pointa ni expressiun da quel el lungatg plidau, lu ei quei per mei in ver pegliasis», di igl anteriur redactur da RTR en in’intervista culla FMR. Ella cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» che sefatschenta da duas vischnauncas vischinontas en carplina, lai Hubert Giger vegnir a plaid era affons e giuvenils: «La giuventetgna ha buca tons pregiudezis viers glieud d’ina autra val ni d’in auter vitg. Bia ei semidau en quei grau, mo probabel savess ins aunc migliurar enqual caussa.» Dapresent lavura Hubert Giger vid il toc «1799», in teater el liber che duei vegnir presentaus igl onn 2026 a Mustér. (fmr/hh) Hubert Giger ei igl autur dalla cumedia «Tgei stress pervia d’ina statua» che la Gruppa da teater Mustér presenta las proximas jamnas.

Ils purs grischuns sefatschentan actualmein cun la damonda da virolar biestga e nuorsas encunter l’infecziun dil virus che caschuna la malsogna dalla aschinumnada lieunga blaua. Avon varga 15 onns ha quella virola caschunau dabia discussiuns. Quella ga desista igl Uffeci federal da veterinari da decretar in obligatori da virolar e tschenta il focus sin informar e perschuader. Il muschin ei pigns ed el fora bugen la damaun ni encunter sera. Porta quei muschin cun el il virus che caschuna la malsogna dall’aschinumnada lieunga blaua ha quei considerablas consequenzas principalmein per nuorsas, vaccas e vadials. Aulta fevra, aborts, infecziun dil pelletsch gliettus che po dar alla lieunga ina colur blaua, ein sulet entgins dils simtoms pusseivels caschunai dalla infecziun. Sederasaus igl onn vargau En Svizra ein, tenor indicaziuns digl Uffeci federal da veterinari, entochen l’entschatta schaner 2025 varga 2100 menaschis purils stai pertuccai dalla infecziun. Entochen ussa denton aunc buc in menaschi grischun. Ch’il Grischun vegn prevegnius dall’infecziun dalla lieunga blaua crei igl veterinari cantunal, Giochen Bearth buc. «Nus vesin co l’infecziun ei sederasada ell’Europa e co ella ha contonschiu igl onn vargau la Svizra.» Per impedir che l’infecziun sederasa a partir dalla primavera proxima cusseglia igl Uffeci federal da veterinari da virolar las nuorsas e la biestga. Il muschin che derasa l’infecziun ei activs duront la stad entochen in bienton sur 2000 meters sur mar aschia ch’era l’alpegiaziun ei pertuccada. «In fatg che pertucca il Grischun perquei che biars animals dalla Bassa passentan la stad sin nossas alps.» Giochen Bearth conceda che nuorsas, vaccas e vadials pon buca tonscher il virus in a l’auter. «Cun ils animals che vegnan si dalla Bassa vegnan ils muschins e cun els il virus.» Ei il virus la finala secasaus en ina muntanera, eis ei pli sempel per ils muschins da purtar l’infecziun dad in animal a l’auter. Flem ponderescha in obligatori Che la lieunga blaua, respectiv la virola fatschenta actualmein puras e purs conceda il cautegia dalla Alp Crap da Flem, Roman Niederberger. El gi che la radunonza dils pursanavels da Flem discuteschi e decidi proximamein da pretender la virola per tut ils animals che vegnan cargai sin las alps da Flem. «Gest sin l’Alp dil Crap da Flem havein nus dabia vaccas che vegnan si dalla Bassa.» Roman Niederberger gi ch’ils pursanavels da Flem hagien gia discutau en caussa la fin digl onn 2024. «Ils biars eran lu aunc buca sefatschentai pli da rudien cun la virola.» Silmeins entochen ussa ha Roman Niederberger aunc buca sentiu bia opposiziun viers l’idea da pretender la virola per astgar cargar sin las alps da Flem. Opposiziun encunter la virola dalla lieunga blaua ha ei denton dau avon 15 onns. Lu ha la Confederaziun giu decretau in obligatori da virolar e quel ha buca mo anflau beinvuglientscha. In possessur da nuorsas grischun ha lu buca vuliu schar virolar sias nuorsas e la finala ha igl Uffeci cantunal da veterinari dil Grischun sfurzau la virola. In act che ha sur onns fatschentau las dertgiras. Quella opposiziun ei era buca stada tschelada al veterinari cantunal actual. Giochen Bearth gi che la Confederaziun desisti quella ga dad in obligatori e tschenti il focus sin informar. «Jeu manegiel che nus vegnin da motivar la plipart dallas possessuras e dils possessur da biestga e nuorsas da virolar lur animals.» Sera d’informaziun Ad ina sera d’informaziun a Mustér en caussa virola encunter la lieunga blaua ha era la pratica da Veterinaris Cadi envidau. Il cunpossessur e responsabel per l’administraziun dalla pratica, Curdin Giger ha sentiu dabia interess viers las informaziuns. El gi ch’ina buna part dalla clientella dalla practica hagi pustau il vaccin e pari promta da schar virolar. «Il Parlament federal ha dacuort concediu in credit da 10 milliuns francs per sustener il cumbat encunter l’infecziun,» explichescha Curdin Giger. Per schurmegiar la plipart dalla muaglia grischuna dalla lieunga blaua stuessan 60 entochen 80 % dallas nuorsas e dalla biestga esser virolai. Che puras e purs che lain virolar biestga e nuorsas fan era in act da grazia viers ils possessurs che renvieschan la virola sa era Giochen Bearth buca snegar dil tut. «Spitgar e sperar sa denton esser ina fallida strategia per in singul possessur d’animals per impedir ina infecziun.» En scadin cass ei l’infecziun dalla lieunga blaua per il carstgaun buca nuscheivla, quei scriva igl Uffeci federal da veterinari.

La stad 2023 ha la proveditura Repower, ensemen cullas Gruppa Arena Alva (GAA), presentau a Laax il project d’in implont solar sil Vorab. Vischnaunca e Regenza grischuna han daferton dau las lubientschas da baghegiar. Tuts involvai ein motivai da realisar gl’implont, ils tests d’ina tecnologia nova pretendan denton empau dapli temps. Tuttas proceduras per las lubientschas seigien finidas ed els disponien era d’ina lubientscha da baghegiar, conferma Stefan Bisculm, il plidader da Repower. La FMR ha vuliu saver dad el, sche sia interpresa e la Gruppa Arena Alva (GAA), sco partenarias da project, hagien sclariu la damonda dalla rentabilitad pil project sil Vorab. Il fenadur 2024 haveva Repower communicau ch’ella hagi retschiert la lubientscha da baghegiar e ch’ins astgi aschia quintar cun contribuziuns dil Solarexpress. La rentabilitad seigi denton la gronda sfida, ha l’interpresa communicau la stad vargada. La decisiun definitiva prendien las partenarias dil project suenter ch’ins hagi evaluau las offertas ligiontas e sclariu la summa dallas contribuziuns federalas. Gl'implont solar aultalpin sut il glatscher dil Vorab. Ina visualisaziun culs 22000 panels solars. Tests cun cabels innovativs Daferton ei in miez onn vargaus. En scadin cass vulan las duas partenarias realisar, ella proxima vischinonza dalla staziun da muntogna dalla pendiculara Fuorcla-Vorab e culla proveditura locala Flims Electric sco menadra da project, gl’implont solar aultalpin. «Il motiv che nus havein aunc buca priu la decisiun e fixau ils termins ei cunzun da natira tecnica», conceda il plidader da Repower. Stefan Bisculm explichescha: «La tecnologia planisada pil cabel da quei implont solar ei reschnova, ella ha il grond avantatg ch’ella ei specialmein favureivla els cuosts ed agl ambient.» Repower seigi participada, ensemen cun autras interpresas, vid in implont da test el Valleis. Sin altezia aultalpina d’unviern veglien ins testar quella tecnologia nova ed aunc nunenconuschenta. «Nus vulein exnum integrar las experientschas el project sil Vorab», puntuescha Stefan Bisculm e gi vinavon ch’ins savess construir cunquei naven dall’entschatta in implont fidau e segirs per las relaziuns digl unviern aultalpin. «Nus stein vinavon cumpleinamein davos il project Vorab», accentuescha il plidader da Repower alla FMR. Sin fundament dil liug optimal e cumpatibel cugl ambient, la pusseivladad da duvrar ina gronda part dall’energia gest el liug ed era pervia dil grond sustegn dalla vischnaunca da Laax taxeschien els il project sco fetg interessants. «Perquei havein nus fundau, ensemen cun nossas duas partenarias, la GAA e la Finanz Infra, la societad LaaxPower SA.» La Finanz Infra ei ina societad acziunara che s’auda allas treis vischnauncas Flem, Laax e Falera, ella finanziescha investiziuns el territori da skis. Va il Solarexpress – senza success? Egl artechel 71a dalla lescha federala d’energia ha la Confederaziun decidiu mesiras urgentas che gidan d’augmentar la producziun indigena. La strategia dil schinumnau «Solarexpress» duei garantir il provediment d’unviern. Societads ed interpresas interessadas dueien saver realisar spert grondas ovras solaras cun recavs naven da 10 uras GW. Tenor ordinaziun federala san projects cun tal scopo quintar cun contribuziuns tochen 60 % dils cuosts d’investiziun. Per survegnir las contribuziuns sto il singul implont denton producir silmeins 10 % tochen la fin dil 2025. La staziun da muntogna Vorab, cu vesta viers Panaduz. Pigl implont sil Vorab ei quella cundiziun strusch realistica, demai ch’ils tests ein aunc buca fini? Stefan Bisculm rispunda aschia: «Actualmein ei la resca gronda che nies project savess buca ademplir las cundiziuns dil Solarexpress. Senza las contribuziuns federalas fuss in menaschi rentabel buca pusseivel», remarca il plidader da Repower. Las partenarias dil project LaaxPower appelleschan alla politica. «Ins sto prolungir il termin da Solarexpress. Pertgei dano ils projects Madrisa e Sedrun ein tuts projects actualmein confruntai cul medem problem. Il termin dalla fin 2025 ei memia cuorts», declara il collaboratur da Repower. Sche las persunas cumpetentas da decider adatteschan buca quel, savessen tut quels implonts buca vegnir construi, demai ch’els fussen buca rentabels. Lu fuss il tren cul num Solarexpress partius. La breigia dalla Confederaziun d’augmentar la producziun interna fuss stada invana, senza success e diltut per nuot. Il project Vorab Solar La fin da matg 2024 ha la Regenza grischuna approbau il project solar sut il Glatscher dil Vorab. Suenter ch’il temps da recuors ei ius a fin ed il conclus en vigur han las partenarias Repower, Gruppa Arena Alva e Finanz Infra fundau ina purtadra dil project, la LaaxPower SA. Quella vul realisar gl’implont enteifer las normas dil Solarexpress naziunal. Ella vischinonza dalla staziun da muntogna dalla teleferica Fuorcla-Vorab vul la societad montar sin ina surfatscha da 150’0000 m2 in implont da fotovoltaica cun 22'000 moduls. Cun ina prestaziun da biebein 8,6 MW producessan quels previsiblamein 12 GWh current electric. Las investiziuns bruttas per realisar il project solar alpin ein quintadas cun 35 milliuns francs.(fmr/abc) Vorab gl'unviern, davon da sen. Vorab Pign, Vorab grischun e Vorab glarunes. Davostier Péz Durschin e Tödi.

Per la secunda ga organiseschan la Fundaziun «Tür auf – mo vinavon», la Culturella e la Crusch cotschna svizra dil Grischun in suentermiezdi da sentupada da fugitivs ed indigens a Mustér. Culla finamira da promover il contact denter las habitontas ed ils habitonts dil center da requirents d’asil el Bellavista a Mustér culs indigens ei vegnida arranschada avon dus meins in’emprema sentupada el Center Aua Viva. La finamira da quei project ei da porscher quei inscunter regularmein, sche pusseivel mintga meins. Per quei motiv ha la proxima sentupada liug gliendisdis, ils 20 da schaner 2025 dallas 14.00 entochen las 16.00, medemamein el Center Aua Viva. Sco quei che las instituziuns organisontas scrivan sin in fegl sgulont, vegn il president communal da Mustér, René Epp, a separticipar a quella. Envidaus ei in e scadin, era persunas d’ordeifer. Ei vegn purschiu caffè, te e petta. El center duei il discuors dils indigens cullas requirentas ed ils requirents d’asil esser. All’emprema sentupada miez november 2024 ein rodund 50 persunas separticipadas. Cun quella participaziun ein ils organisaturs stai fetg cuntents, sperond ch’in semegliont diember da persunas separticipeschi era allas proximas sentupadas. (fmr/hh) Indigens e fugitivs s’entaupan per ina secunda ga gliendisdis proxim el Center Aua Viva a Mustér.

La fin d’jamna dils 25 e 26 da schaner 2025 ei Sedrun il Mekka dalla cuorsa liunga svizzer. Lu semesiran las curridras ed ils curriders numnadamein en ina concurrenza dil Swiss Cup ed al Surselva Maraton. Il comite d’organisaziun cun Guido Friberg alla testa porscha denton era concurrenzas d’affons el rom dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup Energia alpina. In tema che fatschenta il comite d’organisaziun ei sia successiun. Cun organisar il Surselva Maraton, cuorsas dil Swiss Cup, concurrenzas d’affons e giuvenils ni era il campiunadi svizzer da cuorsa liunga dils seniors ha Tujetsch recaltgau bia savida e publicitad sil sectur dalla cuorsa liunga. Las stentas fatgas ils davos onns d’in tschuppel persunas vegnan cuntinuadas uonn. La davosa fin d’jamna dil schaner, ils 25 e 26, stattan dus dis intensivs cun pliras concurrenzas sil program. El center ein il Surselva Maraton e las cuorsas dil Swiss Cup (mira era box). Bunas relaziuns «Las relaziuns da neiv ein bunas il mument. Sco ei vesa ora actualmein duessen quellas cundiziuns semantener era l’jamna vegnenta, damai che las temperaturas restan relativamein bassas», di Guido Friberg, il president dil comite d’organisaziun. Bunas relaziuns ein necessarias, pertgei il program che vegn purschius ils dus dis ei gronds. La sonda han liug ina cuorsa dil Swiss Cup, sco era quellas dils affons e giuvenils el rom dil Raiffeisen Nordic Cup dall’Uniun da skis grischuna sco era il Cup Energia alpina. La dumengia suonda il 35avel Surselva Maraton sur la distanza da 25 km e per la 13avla ga las cuorsas d’affons e giuventetgna. Il Surselva Maraton vegn medemamein valetaus el Swiss Cup. «Swiss Ski ha pli e pli difficultads da cattar organisaturs per las cuorsas dil Swiss Cup. Consequentamein essan nus stai dil meini che nus sappien cumbinar ellas culla fin d’jamna dallas cuorsas d’affons e giuvenils sco era dil maraton», di Guido Friberg. Il Swiss Cup ei dedicaus a curridras e curriders da differentas categorias sut 23 onns. Denter 200 e 300 participonts Sulet per las cuorsas dil Swiss Cup serendan rodund 100 curridras e curriders la fin d’jamna a Sedrun. «Pil Surselva Maraton sco cuorsa populara el rom dil Swiss Loppet spitgein nus rodund 200 curridras e curriders. Ensemen cun quels dil Swiss Cup astgess ei esser rodund 300», declara Guido Friberg. La gronda massa d’annunzias hagi ei aunc buca: «Quei ei denton normal aschia. Igl ei pli e pli aschia che las curridras ed ils curriders sedecidan a cuorta vesta da separticipar, biars schizun pér la damaun avon la cuorsa.» Pils organisaturs seigi quei ina gronda sfida: «En sesez eis ei adina grev da giudicar cons che vegnan la fin finala.» Igl onn vargau eran rodund 150 curridras e curriders stai alla partenza dil Surselva Maraton. Ulteriuras informaziuns: surselva-marathon.ch Co vinavon culla cuorsa liunga en Val Tujetsch? Dapi plirs onns secumpona il comite d’organisaziun dil Surselva Maraton dallas medemas persunas: Guido Friberg, Toni Cathomen, Monika Bearth, Esther Nufer e Karin Bär. Suenter il maraton digl onn vargau ei la damonda dalla successiun setschentada. «En sesez calassen nus bugen. Per garantir la successiun dil maraton e las autras cuorsas eis ei denton buca reussiu d’anflar successuras e successurs per l’organisaziun. Igl onn vargau havein nus aunc giu da slignar cullas cundiziuns», di Guido Friberg. Davart la vischnaunca da Tujetsch vegni ei beneventau da mantener las cuorsas. «Nus essan s’entupai cun representants dalla vischnaunca ad ina meisa rodunda. La fin finala havein nus decidiu da cuntinuar per in onn, suenter il maraton d’uonn vesin nus sco ei va vinavon», di Guido Friberg. In factur seigi segiramein era il diember da participontas e participonts al maraton: «Igl engaschament ed ils cuosts munglassen star en ina buna relaziun cul maraton sez. Tendenzialmein sereducescha il diember da curridras e curriders generalmein era ad autras cuorsas.» Buca sempel seigi ei denton era da cattar voluntarias e voluntaris per ils dis avon, duront e suenter las cuorsas. «Biaras e biars da quels ein sils onns. Capeivel ch’els ein era buca promts da s’engaschar senza fin», constatescha Guido Friberg. Ch’ei seigi iu bein ils davos onns attribuescha el al bien spért da collaboraziun enteifer il comite d’organisaziun ed il sustegn da biaras e biars: «Plirs da nus han era giu affons ch’ein stai ni ch’ein aunc activs ella cuorsa liunga. Quei ha segiramein era motivau da s’engaschar.» (fmr/hh) Ulteriura fin d’jamna nordica a Sedrun Tujetsch seprepara per in’ulteriura fin d’jamna da cuorsa liunga. Ils 25 e 26 da schaner 2024 ein pliras concurrenzas d’affons, giuvenils, curriders populars e dall’elita sil program. Spel 35avel Surselva Maraton la dumengia porscha il comite d’organisaziun cun Guido Friberg alla testa era ina cuorsa dil Swiss Cup. A quella semesiran rodund 100 curridras e curriders sut 23 onns. Tut auter che clar eis ei il mument co ei va vinavon cun concurrenzas da cuorsa liunga igl avegnir en Val Tujetsch. Sco Guido Friberg ha detg enviers la FMR, surdass il comite d’organisaziun bugen la responsabladad e lavur a forzas pli giuvnas. Entochen ussa seigi ei denton buca reussiu da cattar quellas. Tonaton spera el sin ina cuntinuaziun. (fmr/hh) Ils 26 da schaner 2025 ha il Surselva Maraton liug per la 35avla ga a Sedrun/Rueras.

Ils exponents dalla partida Giuven Center Surselva han lantschau la mesjamna vargada ina petiziun a favur dil Spital regiunal Surselva. La politica giuvna vul dar alla populaziun sursilvana la pusseivladad da far valer lur pareri viers il provediment da sanadad en Surselva e la muntad dil spital regiunal. Gia varga 2000 persunas han suttascret la petiziun lantschada la mesjamna vargada che giavischa vinavon in ferm provediment da sanadad en Surselva. La petiziun online ha la partida Giuven Center Surselva lantschau via la plattafuorma petitio. «Nus vulein dar alla populaziun sursilvana la pusseivladad da s’exprimer en caussa Spital regiunal Surselva.» Quei gi Andri Bearth, in dils exponents dalla partida giuvna sursilvana. Sulet aspectatura Andri Bearth fa attent che la populaziun sursilvana seigi entochen ussa sulet stada aspectatura ellas discussiuns en connex cun il futur dil Spital regiunal Surselva a Glion. El e sias cuniniziantas e cuniniziants dalla petiziun online speran che l’acziun da suttascripziuns retscheivi bia sustegn e quei dalla populaziun da tuttas 15 vischnauncas sursilvanas. «Igl ei impurtont che la populaziun da tuttas vischnauncas demuossa la veglia da mantener il provediment da sanadad ch’il spital porscha en Surselva.» Aschia vesa Andri Bearth la petiziun sco segn viers las vischnauncas politicas da surprender responsabladad. «E da demussar solidaritad viers igl agen spital», sco quei ch’il giuven politicher s’exprima viers la FMR. El ei numnadamein dil meini che quella solidaritad communala en Surselva seigi ida empau a piarder ils davos onns. Provediment periclitau Il text dalla petiziun plidenta la schliata situaziun finanziala dad ina gronda part dils spitals en Svizra che pertucca specificamein ils spitals che sesanflan en regiuns periferas. Ils iniziants dalla petiziun ein numnadamein perschuadi ch’il provediment da basa ch’il spital porscha en Surselva ei periclitaus. «Serrar il spital muntass ina greva sperdita per nus tuts e pertuccass la qualitad da viver sco l’attractivitad dalla regiun», scrivan las politicras ed ils politichers giuvens. Ad Andri Bearth ein las discussiuns ed ils viriveris actuals en connex cun Sana Surselva e sia Reit da sanadad buca stadas tschelladas. El gi ch’il Giuven Center Surselva vegli actualmein buca prender posiziun viers la structura politica dil provediment da sanadad en Surselva. «Nus vulein semplamein dar in ferm signal a favur dil provediment da sanadad e l’impurtonza dil Spital regiunal Surselva e sia muntada per nossa regiun.» A favur dad emploiadas ed emploiai Andri Bearth e sias cunbattantas e cunbattants vulan denton era dar cun la petiziun in signal da renconuschientscha a favur digl engaschi dad emploiadas ed emploiai dil Spital regiunal Surselva. «Nus essan cunscients ch’il persunal s’engascha per la populaziun e quei engaschi mereta renconuschientscha.» Igl exponet dalla partida giuvna numna era la gestiun dil spital che drovi medemamein in signal da sustegn per cuntinuar cun la lavur da mintgagi che seigi buca dil tuttafatg sempla. Co e nua ch’il spital duess seposiziunar egl avegnir per dumignar las sfidas finanzialas ei buca tema dalla petiziun sco quei che Andri Bearth puntuescha. «La finala sto la representanza politica cun il spital ed experts da sanandad anflar las sligiaziuns.» Ord sia optica eis ei denton impurtont che la populaziun sursilvana survegn la pusseivladad da demussar solidaritad en caussa Spital regiunal Surselva. «Per quei intent havein nus lantschau la petiziun.» Ina petiziun che la populaziun sursilvana sa sustener entochen ils 14 da fevrer 2025. Sana Surselva cun niev tgamun La radunonza da delegai da Sana Surselva ch’ei seradunada la gievgia vargada a Glion ha giu d’eleger in niev tgamun suenter che Partick Schaniel ha tut surura bandunau siu post il december vargau. El ha giu fatg valer la gronda pressiun e smanatschas viers sia persuna per sia demissiun. Tgi che surpren il presidi da Sana Surselva ei aunc buca stau enconuschent sin la fin da redacziun. Il niev tgamun retscheiva en scadin cass ina greva ierta dad ulivar las undas da discrepanza denter singulas vischnauncas e lur exponents. Els ston la finala anflar la via per segirar il futur dil Spital regiunal Surselva e sia purschida. (fmr/ac)

Vendergis sera ei l’uniun Chanzun Rumantscha s’entupada a Vella alla radunonza generala. Cun quella caschun ha la suprastonza, ensemen cul comite local, informau dil 3. Festival da la Chanzun Rumantscha ch’ei l’entschatta october 2025 en Lumnezia. Vendergis ei stau a Vella la radunonza generala dall’uniun La Chanzun Rumantscha (LCR). Igl ei l’uniun che ha iniziau avon sis onns a Trun gl’emprem festival. Sco Clau Scherrer, il president dall’uniun, ha accentuau, eis ei buc ina fiasta da cant districtuala, lur occurrenza seigi tuttavia buca da veser sco concurrenza cun quella. Anzi, ella procura pil material per talas: El center seigi veramein la canzun, e buc il chor e l’interpretaziun. La suprastonza dall'uniun La Chanzun Rumantscha, da sen. Giusep Giuanin Decurtins, Flavia Walder, Iris Cadalbert e Clau Scherrer. In comite lumnezian prepara L’uniun LCR ha aviert gl’atun vargau la nova concurrenza da cumposiziuns e publicau quella sin tut ils canals. Tochen ils 28 da fevrer 2025 hagien cumponistas e cumponists caschun da separticipar, ha il responsabel per la concurrenza, Giusep G. Decurtins, declarau. Ils davos dus festivals han generau 82 canzuns novas. Contas ch’ei vegn a dar cul tierz festival a Vella vegn a semussar gl’october. «Nus vulein puspei dar ina tribuna al scazi da canzuns», ha Clau Scherrer puntuau. El ha dau d’entellir ch’il 2. Festival dall’entschatta fenadur 2022 a Zuoz ell’Engiadin’aulta seigi en fetg buna regurdientscha, ei seigi stau treis bellezia dis e gl’interess da visitadras e visitaders gronds. L’uniun-purtadra LCR dumbra dapresent 139 commembras e commembers. Cul president Clau Scherrer fan Giusep Giuanin Decurtins, Flavia Walder ed Iris Cadalbert part dalla suprastonza. Cun canzuns per affons La radunonza generala ei stada a Vella, demai ch’il tierz festival vegn ad esser leu l’entschatta october. Ina gruppa lumneziana ei ei vidlunder da preparar ed organisar il 3. Festival. Da quei comite fan part Silvana Caviezel, Remo Derungs, Alexi Nay e Martin Cabalzar. Il comite local ha era presentau il 3. festival dalla fin d’jamna dils 3 tochen 5 d’october 2025. La fiasta dalla canzun entscheiva il venderdis sera cun nov canzuns novas per chors d’affons. «Peppig-popig», ha la responsabla Flavia Walder puntuau ch’ei vegni quella sera. Ils texts dallas canzuns han scolaras e scolars dalla 5 e 6avla classa dallas scolas Lumnezia, Castrisch e Glion scret, leutier ha l’enconuschenta band turitgesa Silberbüx fatg la cumposiziuns. Varga 60 affons contan ellas, ei vegni ad esser ei ina gronda identificaziun culla canzun romontscha, ha Flavia Walder fatg gust. Alexi Nay ha rapportau dallas preparativas pil concert da rock e pop romontsch ch’ei il venderdis sera. El center da quel ein la cantautura engiadinesa Martina Linn e Mattiu Defuns, il cantautur sursilvan. Il cant aviert entscheiva igl atun La sonda dils 4 d’october entscheiva cun in cant aviert per famiglias ed il suentermiezgi vegn ad esser la concurrenza da cumposiziuns per las quater spartas chor da dunnas, chor viril, chor mischedau e chor d’affons (mira box). Remo Derungs ha rendiu attent al bloc dalla sonda sera. La formaziun ch’el diregia, la Musica giuvenila Surselva concertescha ensemen cul cantautur da country e rock Dario Hess. Ils giuvens musicants da brass selegrien fetg sin quei concert da gala, ha Remo Derungs tradiu. Sis tetels dil musicist tuatschin, per exempel il hit «La veta biala» e novs arranschaments suna la MGS ensemen cun Dario Hess e sia band. Il program detagliau e dapli dil 3. Festival da la Chanzun Rumantscha dils 3. – 5. d’october 2025 a Vella mira www.chanzunrumantscha. Era tuttas notas dallas canzuns ein a disposiziun sin quella pagina. «La canzun el lungatg mumma fa effect»: Intervesta cun Clau Scherrer Clau Scherrer presidiescha l'uniun La Chanzun Rumantscha. FMR: Con gronds ei gl’interess da cumponistas e cumponists da crear novas canzuns romontschas? Clau Scherrer: Gl’interess ei absolutamein cheu. Quei sentel jeu els vasts contacts ch’jeu hai cun scolas aultas, cun cumponistas e cumponists, uniuns cantunalas e districtualas sur ils cunfins. Tuts han grond plascher e gust da quei lungatg romontsch e da quell’iniziativa da producir canzuns novas. Biars han era detg ch’els havessien gust da scriver zatgei e contribuir. Co eis ei culla participaziun interromontscha, sur las valladas? Nies motto general ei dad arver las finiastras e da schar entrar schi bia sco pusseivel. Ils programs ein adattai a quei aspect interromontsch. Il festival astga denton dar in accent alla regiun e mussar las colurs da quella. Dalla vart dils cumponists ei gl’interess gronds. Dalla vart dalla populaziun eis ei co usitau ella Romontschia: sch’igl ei en Surselva, separticipescha plitost nossa glieud. A Zuoz era naturalmein dapli glieud dall’Engiadina. Nus envidein naturalmein la populaziun da tuttas valladas romontschas al festival. La giuventetgna vegn en Lumnezia mintg’onn pervia d’in auter festival. Tgei parallela targeis Vus cugl Open Air Lumnezia? Ils stils da musica e ritmus ein differents. Il lungatg romontsch, ed era la canzun romontsch, vegnan denton regularmein sin tribuna a Degen. Gliez ei la parallela. Da principi san ritmus, musica ed ina canzun en lungatg romontsch far in effect nundetg. Lu semuossa l’autenticitad, zatgei da nus, dalla regiun. Cun conta glieud quinteis Vus al festival digl october a Vella? Ei vegn buc a dar schi biara sco agl Open Air Lumnezia (ri). Jeu quentel tuttina cun denter 2000 e 2500 persunas, pia tonta glieud sco las davosas gadas a Trun e Zuoz. Dat ei in festival semegliont en Svizra? Gie, quei dat ei. Il format hai jeu empriu d’enconuscher ella Svizra franzosa. Leu dat ei mintg’onn enstagl d’ina fiasta da cant ina fiasta dalla canzun. Aposta per tgirar l’innovaziun ed animar cumponistas e cumponists. Dall’autra vart ei nies festival romontsch daventaus in model per in festival ch’ins organisescha ussa da niev giu ella Turgovia. Leu vul in comite organisar in festival dil dialect dalla Turgovia cun accent silla canzun. Quei comite ha priu gl’exempel da nus. Il Chor FCR Al 3. Festival da la Chanzun Rumantscha (FCR) en Lumnezia sepresentan buca differents chors sco tier igl emprem 2019 a Trun ed il secund 2022 a Zuoz. El center ei la canzun nova da cumponista ni cumponist nunenconuschent. Buca l’interpretaziun ei il coc dil festival, mobein la canzun. Tgeininas dallas 12 finalistas che gudognan 2024 a Vella decida ina giuria externa. La sonda suentermiezgi a Vella vegn ei era a dar in voting dil publicum, quel sa medemamein eleger sias canzuns preferidas dalla concurrenza da cumposiziuns.

La vischnaunca turistica da Laax ei vidlunder da realisar in project el sectur dall’agricultura. La mulschera nova sill’Alp Nagens ei sidretg e semtgada sil zercladur e la proxima alpegiaziun. El medem liug adattescha la vischnaunca l’ustria da muntogna «Stalla». Agricultura e turissem cumpletteschan in l’auter. Il december vargau, a caschun dalla radunonza da preventiv, ha la suprastonza communala da Laax presentau l’investiziun. Igl ei ina simbiosa agricol-turistica ella valeta da 1,4 milliuns francs. La radunonza communala da Laax ha approbau il credit aschia che la vischnaunca vegn a realisar uonn la secunda etappa d’ina restructuraziun per l’Alp Nagens. Vendergis ha ella publicau la damonda da baghegiar dil project cul tetel «Engrondiment intern dall’ustria Stalla e sanaziun dil stavel d’alp». Ils 22 da mars 2024, avon prest in onn, haveva la vischnaunca publicau l’emprema etappa, ina investiziun da 300'000 francs. El decuors dalla stad ha ella baghegiau sur il stavel dall’Alp Navens ina suosta cun mulschera pil menaschi d’alp. Igl implont niev per 80 vaccas corrispunda allas normas modernas dall’alpegiaziun. Il persunal d’alp sto buca pli catschar las vaccas en stalla e rentar ellas, sulettamein per mulscher. Mulschera ei construida L'Alp Nagens sur Laax, cun vesta viers Piz Ela, Corn da Tinizong e Piz Mitgel. Davontier la mulschera nova ella construcziun groppa. Quellas cundiziuns erien buca optimalas pils process e la segirtad da lavur, ed era pil beinesser da persunal ed animals, ha la suprastonza communala explicau il december en sia presentaziun dil project. Simona Camathias , collaboratura digl uffeci da baghegiar da Laax, conferma alla FMR ch’ins hagi elaborau il project ensemen cul post da cussegliaziun dil Plantahof a Landquart. Naven dalla stad 2025 vegn il persunal dall’Alp Nagens a rimnar la damaun e la sera las vaccas ch’ein da mulscher e catschar ellas el stan da mulscher. Quei sistem corrispundi meglier alla sanadad dils animals ed hagi consequenzas positivas silla producziun da latg. La schinumnada mulschera ei construida e sil zercladur vegn il menaschi niev prius en funcziun. Aschia ch’ils stavels dall’Alp Nagens, situaus paucs meters sut la mulschera, ein danvonzs. Buca diltut. La mulschera nova pussibiliteschi ina utilisaziun nova dallas stallas, ha la suprastonza declarau ella presentaziun dil project. Cun transferir la mulschera naven dils baghetg d’alp existents sa la Gruppa Arena Alva medemamein reorganisar siu menaschi. Dapi zacons onns meina ella sill’Alp Nagens l’ustria Stalla. Quei pign menaschi gastronomic ei situaus sin 1962 m s.m., en in liug cun biala vesta ed accessibels per in e scadin. La stad meina schizun in bus da posta cun urari ufficial viers Nagens, gl’unviern ei la Stalla amiez il territori da skis. Dapli plaz per gastronomia La stad proxima vul la vischnaunca concepir da niev l’Alp Nagens. Ils purs cargan mintga stad 80 vaccas da latg sin quella. Signun, zezen e dus pasters miran dalla muaglia ed ein responsabels pil menaschi alpester. Quei menaschi producescha bien siat tonnas caschiel e 700 kilos pischada. Sut il medem tetg ei l’ustria Stalla ed ella vischinonza la zona da tendas dil glamping Nagens, il campadi pop-up dil TCS. Il menaschi d’alp ed il menaschi turistic-gastronomic fuorman el futur ina sinergia optimada. D’ina vart eis ei necessari da sanar il tschalèr da caschiel e da corrispunder aschia allas cundiziuns dalla higiena, vitier vegn la substanza da baghegiar dalla tegia renovada. L’ustria Stalla survegn il medem mument dapli plaz per hosps singuls ed occurrenzas per gruppas. L'Alp Nagens survescha gl'unviern al turissem da skis. Ussa survegn ella dapli plaz. Cull’avertura dil FlemXPress vegn il diember da turists previsiblamein a s’augmentar, perquei eis ei d’engrau d’optimar ils dus menaschis e d’engrondir la surfatscha dall’ustria. La suprastonza communala da Laax trai la suandonta conclusiun dalla mesira: «La reorganisaziun colligia agricultura e gastronomia e rinforza il medem mument l’attractivitad turistica dalla regiun. Quei diever multifuncziunal dall’Alp Nagens rinforza buca mo l’agricultura regiunala, mobein porscha era a visitaders la schanza da far l’experientscha da tradiziun ed innovaziun»., ha ella declarau alla radunonza communala», declara Simona Camathias, la collaboratura digl uffeci da baghegiar alla FMR.

Duront ils meins d’unviern caracterisai da stgiradetgna e da ferdaglia dat ei strusch enzatgei pli bi che da leger in cudisch e da beiber in te, cun ina cozza da launa tochen si sut il baditschun e tut quei en ina stiva illuminada dalla glisch d’in tschuat candeilas. El temps invernal han biaras persunas misergias da restar da buna luna ed ein alla tscherca da dapli cuntentientscha. Tgei, sche la sligiaziun ei buca mo ina tschugalata caulda ni in taglier capuns, mobein ina moda da viver? Giuanna Caviezel «Hygge» (pronunzia: «hüge») ei in concept danes, per il qual ei dat negina translaziun litterala ed exacta. Ei setracta d’in sentiment da privadientscha (per tudestg «Gemütlichkeit»), calma, schluccada, mudestadad e gudiment. «Hygge» munta essenzialmein guder las bunas caussas ella veta ensemen cun glieud che stat a cor ad ins, e quei en in’atmosfera patgifica e cordiala – per exempel ina tschavera ensemen culla famiglia ni ina sentupada cun amitg:as el café da quartier. «Hygge» ei denton bia dapli che mo confiert fisic e predilecziun estetica. Ei setracta d’ina moda e maniera da patertgar, d’ina mentalitad: prender patgific, appreziar la sempladad, viver il mument plein attenziun e celebrar las pintgas caussas ella veta. Il tierm «hygge» deriva buc – sco quei ch’ins savess sminar – dil Danemarc. La noziun provegn dil plaid norveges per «beinesser». El lungatg danes cumpara «hygge» pér el 18avel tschentaner. Dapi lu ei quei concept in element central dalla cultura, tradiziun e moda da viver danesa. Historicamein era «hygge» fetg impurtont en tiaras cun unviarns stgirs, freids e liungs. Crear in’atmosfera harmonica, e viver muments legreivels da cuminonza, era la strategia dils pievels nordics per surmuntar la melancolia dalla stagiun. Ensemen cun autras tiaras nordicas sco la Finlanda e l’Islanda sesanfla il Danemarc savens sin in dils emprems plazs dalla gliesta da tiaras culla glieud la pli cuntenta. Ina hipotesa fetg derasada, e quei era en circuls academics, ei che «hygge» contribuescha considerablamein al beinstar general dal:las habitont:as dil Danemarc. En ina societad che preziescha simplicitad unescha «hygge» la glieud e promova in sentiment da cuminonza. Forsa savein era nus introducir in tec dapli «hygge» en nossa veta. Guder cunscientamein muments da ruaus e da legria, reducescha stress e favorisescha cuntentientscha – in bien recept per haver quitau dall’atgna sanadad psichica. Giuanna Caviezel da Berna/Vrin è ­assistenta da la professura da ­rumantsch a l’Universitad da Turitg.

La scola da ballet Sura da Schluein e sia menadra, Jamie Sierra Sturzenegger, cun 35 ballerinas plein slontsch, ha presentau sonda ella Fermata a Falera ina show «à la francaise». Duront varga in’ura ha ina choreografia suenter l’autra divertiu pign e grond. En tut ha il fegl da program annunziau 17 numras. Semegliont ad in circus, han ins saviu cumprar all’entrada in scarnuz popcorn. Offeriu quel han treis mattatschas che circulavan el foyer dalla Fermata a Falera. Cun lur combas liungas liungas han ella fatg endament il circus. Ils carschi han buca stuiu s’enclinar per prender in scarnuz cul snack classic da pausa. Igl ei stau gl’emprem schatg d’in circus. La sala ei s’emplenida cun pign e grond. Geniturs e fargliuns, tattas e tats, augs ed ondas, padrins e madretschas han buca vuliu munchentar la producziun. Dialas nunveseivlas Jamie Sturzenegger-Karnik ei scolasta diplomada da ballet e meina el casti Löwenberg a Schluein il Studio Sura, ina scola da ballet per affons e carschi. Dapi varga 20 onns instruescha ella e fa ina inscenaziun cun sias scolaras. La producziun da sonda vargada ei stada il resultat dils exercezis dils davos sis meins. Duas gadas ad onn dat ei ina producziun aviarta pil publicum. Per finir il semester 2024/25 ha ella fatg ina coreografia culla tematica dil circus. Ballet munta disciplina, estetica e moviments coordinai. Che ballet ei oravontut era musica han ins astgau supponer. E quella ha accumpignau tras l’entira producziun. Dirigidas davos las culissas da dialas nunveseivlas ein las 17 numras idas ina en l’autra senza interrupziun. Sco directura da circus ei Elena Casutt sepresentada. Ella ha denton buca beneventau il publicum cun plaids, mobein cun sault. La directura cun sia bitgetta ha menau ina gruppa da saltunzas en vestgius dil temps da Vaudeville. In’autra truppa ei cumparida sin tribuna ed ha saltau tiel toc «Mississipi Rag» da Scott Joplin. Las ballerinas vestgidas en costums da harlechin han divertiu pli tard aunc ina gada cul toc «Weeping Willow» dil medem Scott Joplin. Tener posiziun e «contenance» Donata Ernst ha mussau, sco graziusa dama cul ballun tgietschen, ina scena culla musica «Under Paris Skies» da Jonny Kerry. Era la giuvna ballerina Yuki Woodtli ei sepresentada sco ballerina avanzada. Ellas han in potenzial nungetg – ed era tgei che ballet munta, numnadamein in sault sin in livel ault cun moviment digl entir tgierp. Malgrad quei sto la ballerina tener sidretg la posiziun. Cun tutta concentraziun ston ellas mussar ina fatscha da rir. Vestgidas en bials calzers stretgs e cun tac po quei esser stentus. Al publicum han las numeras plaschiu. Sco pli carina ei la truppa dallas liurettas semussada. Ellas han giu da far per camond alla dama cul cilinder. En ina scena han ellas saltau ina coreografia, nua ch’ellas ein sedeliberadas da lur patruna ed han fatg legher cul cilinder da quella. Lena Camenisch e Yuki Woodtli ein sepresentadas en ina coreografia dalla Scola da circus Surselva. Cul lenziel e cul tscherchel han ellas mussau era cheu acrobatica d’in livel ault. Ellas denterscenas ha la clownessa Maria Dunst mirau da midar requisits ed indrezs. Sco el circus. Ch’il clown sappi tener il tact e la maniera cun far ses survetschs, tuttina sco las ballerinas, ei strusch pusseivel. Aschia ch’ei ha dau cuorts intermezzis divertents el decuors dalla presentaziun.

El sport da snowboard e freeski ei il Laax Open 2025 staus el center d’ina magnifica fin d’jamna d’unviern. Entuorn la mesapipa e el parc da siglir sil Crap Sogn Gion han mellis e mellis admirau las meglieras ed ils megliers dil mund. Quei ch’ei el ski alpin al Lauberhorn, al Chuonisbergli ni alla Streiff, ei el sport dad aissa e freeski il Laax Open sil Crap Sogn Gion. La fin d’jamna vargada ei l’elita dils megliers separticipada allas concurrenzas spectacularas. La pli gronda mesapipa dil mund cun ses varga 200 meters lunghezia, 22 meter ladezia e siat meters altezia ha fatg tutta honur a siu renum. Sonda sera han 12’000 aspectaturas ed aspectaturs mirau il final dallas dunnas e dils umens, tschiensmellis han saviu mirar il spitachel alla televisiun. Ina retscha da canals digl entir mund, secapescha era SRF, han emess live il final dil 20 megliers «riders». Venderdis, ils 17 da schaner 2025, sil Crap Sogn Gion, il center dil Laax Open Superstar sill’aissa Musica bumbum, aissas crusch e traviers, refrestgs e vivonda digl entir mund ed in grond program lateral han embelliu il grond festival sportiv. Tier las atletas ch’ein separticipadas allas concurrenzas ha Chloe Kim retschiert il predicat da «Grande Dame» dalla mesapipa. La massa da glieud entuorn il renomau implont da sport sil Crap Sogn Gion ha bunamein fatg vibrar la mesapipa ed aschia era motivau l’Americana da 24 onns. Ella vegni a Laax dapi ch’ella hagi nov onns, ei seigi in sentiment sensaziunal da gudignar il final dil Laax Open 2025, ha ella manegiau en ina intervesta ch’il publicum ha saviu suandar. Mellis e mellis han admirau co ella ha pigliau catsch, ei sgulada el foss e «strubigiau» piruettas siado ell’aria sco da saltar cun alas. Chloe Kim ei avanzada sco superstar sill’aissa. A caschun digl emprem Laax Open, avon ualti exact diesch onns, haveva Reto Gurtner, il president dil cussegl d’administraziun dalla Gruppa Arena Alva (GAA), annunziau gl’event sportiv-cultic suandontamein: «Die Laax Open, eine Mountain Lifestyle Affair, die Geschichte schreiben wird». Il visiunari ha giu raschun. Sil pli tard suenter la 10avla ediziun seprofilescha Laax ina gada dapli sco mecca dils snowboardists. Talents digl entir mund aspireschan e speran d’astgar separticipar ina gada al Laax Open. Scotty James, il superstar australian, ha gudignau il final dil Laax Open 2025 cun 95,75 puncts. Ferma equipa giappunesa Semegliont a Chloe Kim ei gl’Australian Scotty James tiels umens. Gl’atlet da 30 onns ei ina icona dil sport ella mesapipa. El ha gia gudignau tut quei ch’ins sa gudignar. Sonda sera ha el mussau el final ch’el ei cun 30 onns aunc buca memia vegls per quei sport. L’atmosfera a Laax seigi incumparegliabla, il publicum e la mesapipa seigien adina fenomenals, ha el getg al moderatur suenter sia victoria. Ina ferma equipa da snowboard ei quella dil Giappun. Ruka Hirano ei vegnius secund e Ayumu Hirano tiarz. Ayumu haveva gudignau il schaner 2016, sco giuvnot da 17 onns, gl’emprem Laax Open 2016. Buca mo ella mesapipa, era el parc da siglir ed ella disciplina freeski – sin dus skis – han 200 profis battiu per in plaz el final. La Chinesa Eileen Gu ha gudignau quel avon la Canadesa Megan Oldham e la Svizra Mathilde Gremaud. Sper las atletas ed ils atlets dalla disciplina freeski ein era ils megliers dil mund sill’aissa sigli sur las schanzas en quei parc. El final ha Mia Brookes, in’Englesa da 18 onns, gudignau la gronda part dalla premia da concurrenza da 70’000 francs. Tiels umens ha il Canades Cameron Spalding gudignau l’emprema gada il tetel da Laax Open Champion. La Chinesa Eileen Gu ha gudignau la concurrenza da freeski dil Laax Open 2025

L’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel envida a sia 17avla cuorsa da scarsolas e sliusas da corns. Quella ha liug dumengia proxima. La via da meglieraziun e forestala da Mumpé Medel en direcziun Stagias e Pazzola survescha igl unviern sco via da scursalar. Leu prepara l’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel ina pista che vegn nezegiada stediamein. Il punct culminont digl unviern ei allura mintgamai la cuorsa da scarsolas e sliusas da corns. Dumengia, ils 26 da schaner 2025 vegn quella purschida per la 17avla ga. La partenza dalla cuorsa ei allas 11.30 a Val da Runs. Dil vitg da Mumpé Medel ei la partenza contonschibla a pei en rodund 40 minutas. Las organisaturas ed ils organisaturs porschan categorias d’affons, umens e dunnas sco era ina separada per sliusas da corns. Sco l’uniun scriva en ina circulara ei la rangaziun dalla cuorsa previda allas 14.30 all’arrivada el vitg. La sonda vegn purschiu allas 17.00 in transport dallas sliusas da Mumpé Medel entochen alla patenza. (fmr/hh) Annunzias san vegnir fatgas entochen venderdis, ils 24 da schaner 2025 allas 20.00 tier Flavio Murer, Via Caschuarz 8, 7180 Mustér, 079 305 63 26 ni murer@kns.ch. La cuorsa da sliusas e scarsolas a Mumpé Medel ei plitost in arranschament da divertiment ch’ina ambiziun sportiva.

Cugl emprem da fevrer 2025 survegn la Casa s. Martin a Trun ina nova meinacasa. Anna Jäger ch’ei il mument responsabla per la qualitad dalla casa, surpren la direcziun dalla casa da Donat Nay che va en pensiun anticipada. «Ils responsabels dalla Casa s. Martin a Trun s’organiseschan da niev per esser semtgai per l’integraziun dil menaschi ella Reit da sanadad Surselva. La partenza da quella ei previda l’entschatta 2027», scriva la cumissiun casa en ina communicaziun als mieds da massa. La consequenza: «Il meinacasa Donat Nay va ella pensiun anticipada, pia in onn avon sia pensiun ordinaria. La cumissiun casa ed il meinacasa Donat Nay han decidiu communablamein quei pass e miran anavos sin ina collaboraziun reussida e plein confidonza.» Anna Jäger surpren Anna Jäger surpren la direcziun dalla Casa s. Martin a Trun igl emprem da fevrer 2025 e daventa aschia successura da Donat Nay. Ella ei gia engaschada ella casa e quei sco menadra da qualitad. «Ei legra nus zun fetg che nus havein anflau en Anna Jäger ina persuna qualificada per nossa plazza sco meinacasa. Il sacados d’Anna Jäger ei emplenius cun profunda savida sil sectur da sanadad, da menar persunal e squadras, sco era sil sectur dil management da qualitad», scriva la cumissiun casa. Vuliu informar ils pertuccai Sin damonda dalla FMR ha il vicepresident dalla cumissiun casa, Patrick Schaniel, explicau quella midada che succeda gia en diesch dis: «Communablamein cun Donat Nay havein nus analisau la situaziun. Tenor vegliadetgna fuss el ius en pensiun la primavera 2026. El havess pia bandunau la casa rodund in miez onn avon che quella fuss daventada ina part dalla Reit da sanadad Surselva, quei che fuss buca stau ideal. Plinavon constatein nus ch’igl ei grev d’anflar ina persuna qualificada per quella funcziun. Cun Anna Jäger ei sedada la situaziun da saver engaschar ina persuna ch’enconuscha gia il menaschi. Quei po esser empau surprendent. Nus havein denton vuliu informar igl emprem tut ils pertuccai avon ch’orientar la publicitad.» La decisiun seigi vegnida prida el decuors dallas davosas jamnas. Persuna qualificada Sco la cumissiun casa scriva, disponi Anna Jäger d’ina fetg buna qualificaziun. Da quei san ins era seperschuader sin sia homepage persunala. Da 2013 entochen 2023 eis ella stada meinafatschenta dall’Associaziun dil center per attempai Kreuzlingen. En quei temps ei la capacitad da quei center vegnida augmentada da 150 sin 234 plazs da tgira, il diember da collaboraturas e collaboraturs ei carschius da 180 sin 330. Anna Jäger ei seperfecziunada el coaching, svilup d’organisaziun, management da qualitad, sco persuna cun cumpetenza da menar persunal ed informatica. Ella ei economa da menaschi. «La cumissiun casa e la direcziun dalla Casa s. Martin sco era il persunal selegran da collaborar culla nova meinacasa e quei sut il motto d’Anna Jäger sezza: star ensemen – ir ensemen», scriva la cumissiun casa. L’entschatta avrel 2025 survegn la Casa s. Martin era ina nova menadra dalla tgira. Quella funcziun surpren Alexandra Quinter. Donat Nay pren cumiau Il meinacasa partent Donat Nay meina la Casa s. Martin dapi igl onn 2017. Sco quei che la cumissiun casa scriva, ha el gidau a sviluppar la Casa s. Martin en quei temps: «Sut sia direcziun ein vegni realisai numerus projects. Cun agid dil persunal ha el menau la casa cun grond dun ed inschign atras la pandemia da corona.» Siu engaschi seigi vegnius appreziaus generalmein. «Nus engraziein grondamein a Donat Nay per siu engaschi e giavischein ad el tut bien e buna sanadad sin sia via privata sco pensiunau», vegn il president dalla cumissiun casa e dalla Fundaziun Casa s. Martin, Daniel Tuor, citaus ella communicaziun als mieds da massa. Ina nova menadra per la Casa s. Martin La menadra da qualitad dalla Casa s. Martin a Trun, Anna Jäger, daventa nova meinacasa da quella. Igl emprem da fevrer 2025 surpren ella il tgamun operativ da Donat Nay. Lez va en pensiun anticipada. Sco quei che la cumissiun casa scriva en ina communicaziun als mieds da massa, stat la midada en connex culla Reit da sanadad Surselva. Naven da 2026 duei la Casa s. Martin esser ina part da quella. Sin damonda dalla FMR ha il vicepresident dalla cumissiun casa, Patrick Schaniel, detg: «Cun Anna Jäger ei sedada la situaziun da saver engaschar ina persuna ch’enconuscha gia il menaschi. Quei po esser empau surprendent. Nus havein denton vuliu informar igl emprem tuts pertuccai avon ch’orientar la publicitad.» (fmr/hh) Anna Jäger surpren la funcziun da meinacasa dalla Casa s. Martin a Trun igl emprem da fevrer 2025.

Tier la stagiun actuala s’audan ils plaids ferdaglia e glatsch. E gl’element neiv naturalmein. Sche quella maunca discuor’ins d’in schliet unviern. Producir neiv ei denton gia daditg buca pli mo ina visiun. Ella cava da Schnaus sper Glion bischa in canun dapi il december vargau. El producescha sin reserva ed empustaziun. «Mintgin sa empustar tier nus ina carga neiv», gi Manuel Montalta agl ur dil discuors culla FMR. Sin damonda eis el staus promts da metter en funcziun gliendisgis endamaun il canun da neiv che l’interpresa ha installau agl ur dalla cava a Schnaus. «Igl ei il medem sco quels che bischan els territoris da skis», conferma gl’interprendider. Manuel Montalta meina in’interpresa che porscha ina retscha da survetschs e products. Transports, gera, betun, recicladi survetsch da canalisaziun ein las spartas centralas. In product secundar dil sortiment ei da colur alva, e buca grischa sco glera, sablun ni betun. Vischnauncas e pendicularas, mo era privats, san empustar in camiun plein neiv da Schnaus. Dalla regiun per la regiun Il canun mellen da Schnaus bischa e bischa sin reserva e per empustaziuns. Il camiun meina quei material el liug giavischau e scarga quel. «Ina carga neiv ei mintgamai 40 cubics e cuosta entuorn 600 francs e tenor contract era dameins», tradescha Manuel Montalta. Gl’onn 2017 ha el priu el sortiment il product da nischa. Otg onns pli tard eis el satisfatgs e perschuadius ch’el vegn a porscher vinavon quel – malgrad ch’igl ei buca ina fatschenta lucrativa. Ei seigi veramein in product lateral ch’el sappi porscher, «igl ei in survetsch alla regiun», puntuescha gl’interprendider. Cun paucs cuosts sa la clientella curclar ina surfatscha cun neiv. La vischnaunca da Laax per exempel emposta neiv per optimar la pista dil runal d’affons Grava al Lag Grond da Laax. E quella da Falera per la zona Chinginas nua ch’ils affons pigns emprendan dad ir cun skis. Era la vischnaunca da Sagogn ha profitau dalla neiv da Schnaus. Suenter Daniev ha ella puspei schau vegnir entgins camiuns cun neiv. Tochen suenter Buania ha ella cunquei saviu garantir il menaschi da cuorsa liunga. La neiv da Schnaus ha prestau buns survetschs. Sco quei che Manuel Montalta explichescha, ha il canun ch’ei installaus ella cava da Schnaus produciu quest unviern biebein 4000 cubics. Il canun bischa cun cuosts minimals. «Igl ei in product diltut ecologic, il canun drova mo aua ed aria. E l’aua che nus duvrein resta ella circulaziun dalla natira», remarca gl’interprendider el discuors culla FMR. La furniziun da neiv artificiala s’adattescha evidentamein mo per loghens cun vias accessiblas. Il canun da neiv dalla firma Montalta presta buns survetschs en in radius raschuneivel. Transportar la neiv da Schnaus en in liug ordeifer la Surselva, ni per ennevar pistas en territoris da skis, fa buca senn ed ei era buca necessari. «La neiv producin nus per distanzas plitost cuortas e per optimar surfatschas alvas. Dunna Holla ei d’engrau Gl’unviern 2024/25 ei staus «normals», ei ha bischau ad uras e la cuntrada ei dapi prest dus meins sut la cozza alva. La Surselva e l’economia da quella ei dependenta primarmein dil turissem. In unviern senza neiv sa esser ina pulita hipoteca per ina vischnaunca. Aschia ei la lavur dalla «dunna Holla» ina nizzeivla – senza ch’ella fetschi donn. Anzi, ella garantescha ina neiv alva per loghens exponi ni neuralgics. Las proximas jamnas savess quei survetsch da dunna Holla dil reminent esser d’engrau. Pertgei la constellaziun meteorologica lai buca empermetter ch’ei bischi grossas scrottas ed en abundonza. Culla resalva ch’ei detti buca ina fasa da favugn sa la neiv da Schnaus prestar, sco adina puspei ils davos onns, buns survetschs per pinar ni curclar surfatschas e surmuntar fasas senza neiv natirala. Igl ei buca in mantun da glera, mobein spira neiv ch'il canun ha produciu. Ella cava a Schnaus ruaussan actualmein las activitads entuorn ils mantuns da gera e glera. Ils camiuns che penduleschan regularmein naven dalla cava da Sevgein viers Schnaus spetgan silla primavera. Ils aults mantuns ein curclai cun neiv natirala. In dils gronds mantun alvs ei denton buca surtratgs cun ina cozza alva: igl neiv ch’il canun ha produciu sin reserva. Cun aua e cul propeller ha el bischau in mantun da 4000 m3. Ei drova 100 viadis cun mintgamai 40 m3 d’explotar cumplettamein la reserva. «Quest unviern havein nus transportau 2000 m3, quei ein pia 50 transports.» Il canun mellen Il canun da neiv da Manuel Montalta ei ina maschina cun propeller dall’interpresa TechnoAlpin cun sedia a Bulsaun el Tirol dil sid. Fundada avon 35 onns ei quella daferton l’impurtonta producenta da canuns da neiv dil mund. Era ils biars territoris da skis dil Grischun collavuran cun TechnoAlpin. Pli che 2400 clients, pilpli pendicularas e vischnauncas en 55 tiaras, sefidan dils implonts d’ennevar da TechnoAlpin. Sper ils canuns dat ei era lontschas d’ennevar che funcziunan tenor il medem sistem. L’interpresa taliana ei daventada ina marca enconuschenta, ella ei per exempel era partenaria dalla FIS.(fmr/abc) Il propeller dil canun dalla marca TechnoAlpin da Bulsaun lavura mo cun neiv ed aria.

Urs Abgottspon veva el num. E stau eis ei avon biars onns. En in cantun sulegliv da nossa tiara. Jeu erel expert d’ina concurrenza per musicantas e musicants d’instruments a flad. Per principiants, per avanzai e per miez profis. Ina gronda paletta. Biars giuvens, paucas giuvnas da gliez temps. En differentas categorias. Tenor vegliadetgna. Nus vesevan las musicantas ed ils musicants. Quei vevel jeu bugen. Oz zuppan ins pil pli la giuria davos ina tenda. Per ch’ei seigi propi neutral ed objectiv. Jeu stoi era veser quels che sunan. Ils moviments dil tgierp. La posiziun dils peis. La detta. Ils egls. L’expressiun dalla fatscha. Urs Abgottspon ei vegnius en tur. Il num enconuschevel jeu aunc buc. Mintgin veva ina numera. Quei per garantir l’objectivadad dalla giuria. Sco sch’ei dependess da quei. Jeu enconuschevel buca las persunas sin tribuna. Buc olma. El veva dudisch onns. In buobet plitost. Satels e zaclins. Tuttenina sin ina gronda tribuna. Tut persuls. Mo cun sia trumbetta. El ei sefermaus in tec pli anavos che ses collegas ed ha ruchegiau il portanotas. Ed ha mirau in amen sin la fuola. In representant dalla regenza. Il president da vischnaunca. Il plevon. Il president dall’uniun cantunala da musica. Ed auters hosps. Tuts beneventai specialmein all’entschatta. E biaras audituras e biars auditurs. Dil vitg. Dalla regiun. Digl entir cantun. La concurrenza veva calamita. Buca quels han schau crescher la febra digl Urs Abgottspon. Na. Ses amitgs, ses geniturs, ses fargliuns, siu tat e sia tatta. Ina retscha entira. Tuts eran leu cun bucca aviarta, egls tarlischonts ed ureglias gizzadas. Tuttas e tuts cun luschezia e gronda spetga. Ed el leva buca trumpar. Cunzun els buc. Cunzun oz buc. En sia emprema concurrenza, per la quala el era sepreparaus duront dis e meins. Oz leva el mussar. Forsa ch’el era buc il pli spert da cuorer. Forsa aunc pli fleivels en dar bal. Mo el saveva sunar. Ed oz leva el esser enzatgi. Mussar enzatgei. Quei scheva sia fatscha, irradiavan ses egls. Arnold Spescha è stà magister gimnasial, conrectur a la Scola chantunala a Cuira. Urs entscheiva a sunar. Igl emprem tun ei temeletgs e maghers. El ha buca flad e maguol. Mo il mied serevegn ed empermetta. L’emprema passascha en rocla arriva. Ils tuns sescarpetschan, cupetgan, sespiardan. Ina pintga stendida dallas levzas. Ils tuns mieran. In sbagl cloma in auter. La fatscha vegn cotschna. Ils egls enqueran las notas. Pauper Urs. Sche quels en sala savessen, tgei ch’ei munta da stuer sunar avon tons. Ed avon experts cun fatschas seriusas. Cheu gida era in’egliada encuraschonta dil palancau anora pauc pli. La febra crescha e surpren il domini. Igl ei da star mal. Concurrenzas san esser brutalas. Per quels ch’han buca gnarva sco sughets. Urs Abgottspon, ti eras en perfetg. En tia battaglia encunter la febra che paralisava. Ti che dumignavas segiramein tiu toc a casa. En tia combra. Sco da beiber aua. Ti has smaccau cun forza il buchin encunter tias levzas. Ti has brancau aunc pli ferm la trumbetta. E teniu quella encunter tei. Sco in affon. Ella che pareva tresta. Senza la glischur dil dorau. Ti has mirau sin ella. Sin nus. Sin tias notas. Giu viers la retscha culs tes. Paralisai era els. Cun bucca aviarta ed en fatalitad. La febra veva disturbau igl equiliber. Schigentau bucca e levzas. Stinschentau ils tuns. Tuttenina in griu da desperaziun: «In glas aua, jeu mierel dalla seit.» Arnold Spescha è stà magister ­gimnasial, conrectur a la Scola ­chantunala a Cuira – ed expert da ­musica. Quest text è cumparì en ina versiun sumeglianta en la revista Litteratura (29/2008).

Christian Loretz da Mustér ei la persunalitad grischuna digl onn 2024, eruida dalla Casa da medias Südostschweiz. Il gliendisdis ei il president dall’Uniun la pendenta vegnius honoraus a Cuera ed il mardis ha el festivau la distincziun communablamein cun in tschuppel persunas sper la Pendenta. Leu ha el ideas per dapli che la pli liunga punt pendenta dil Grischun. Sarah Calörtscher, Silvia Hofmann, Maurizio Michael, la Sursilvana Luisa Delgado ed ils Sursilvans Ciril Deplazes e Christian Loretz ein stai nominai dalla «Südostschweiz» pil premi dalla persunalitad grischuna digl onn 2024. In e scadin ha saviu dar sia vusch a sia favorita ni siu favorit. Gudignau la concurrenza ha la fin finala Christian Loretz da Mustér, il president dall’Uniun la pendenta. Il gliendisdis ha el retschiert la trofea – in capricorn ord lenn – ed il mardis ha el festivau quella honoraziun a Mustér/S. Gada. Leu ei la Pendenta numnadamein vegnida erigida e quella ei stada il motiv che Christian Loretz ei vegnius nominaus pil premi. «Ina gronda honur» «Quei premi ei ina gronda honur per mei. Gia la nominaziun ei stada surprendenta», di Christian Loretz. Spert aschunta el denton: «Quella honur s’auda buca sulettamein a mi. El ei il meret dall’Uniun la pendenta, respectivamein d’ina cuminonza che ha tratg il carr.» Tonaton ei Christian Loretz era pertscharts ch’ei ha duvrau in guvernagl, in motor davon quei carr: «Quei ei aschia, mo jeu hai sentiu la motivaziun da biaras persunas da realisar quei project dalla Pendenta. Nus essan i communablamein atras buns e schliats temps.» Sco Christian Loretz tradescha, ha el apparentamein retschiert ina tiarza da tuttas vuschs dil publicum: «Ei fa secapescha plascher da sentir conta glieud che ha susteniu mei en quell’elecziun.» Nua ch’il premi en fuorma d’in capricorn ord lenn duei vegnir plazzaus sa Christian Loretz aunc buc: «Bugen havess jeu el en in liug public. Mo quel stuein nus aunc anflar.» Il mument decisiv Il project dalla Pendenta ha percuriu in temps buc adina sempel. Rodund sis onns ha l’Uniun la pendenta cun siu president Christian Loretz alla testa stuiu cumbatter per si’idea. «Il pli bi mument ei staus quel dalla novitad da Marcus ­Weber ch’el surprendi ils 390 000 francs che la vischnaunca haveva refusau. Quei mument sun jeu staus segirs ch’il project sappi vegnir realisaus, schegie ch’ei muncava a nus lu aunc rodund 200 000 francs per la finanziaziun cumpleina dils rodund 1,8 milliuns francs.» Entochen la surdada dalla punt a siu intent ed alla vischnaunca avon dus meins era la summa restonta medemamein vegnida rimnada. In proxim project sin rucca E co va ei vinavon ussa cull’uniun? «Tenor ses statuts duess l’Uniun la pendenta vegnir sligiada suenter la realisaziun e surdada dalla punt alla vischnaunca. Persunalmein sun jeu denton dil meini ch’ella duess exister vinavon. La decisiun en quella damonda vegn prida alla radunonza generala igl avrel», di Christian Loretz. E silla damonda, tgeinin che seigi siu proxim project, relata la persunalitad digl onn 2024: «Quei liug dalla Pendenta ha potenzial per dapli, per exempel events, art ni semplamein per spassegiar. Jeu hai entginas ideas ch’ein denton aunc buca madiras per communicar.» Honur grazia alla Pendenta La Casa da medias Südostschweiz ha eruiu la persunalitad grischuna digl onn 2024. Gudignau la concurrenza ha Christian Loretz da Mustér, il president dall’Uniun la pendenta. «Quei premi ei ina gronda honur per mei. El ei il meret dall’Uniun da pendenta, respectivamein d’ina cuminonza che ha tratg il carr.» L’Uniun la pendenta ha realisau il project dalla Pendenta – la pli liunga punt pendenta dil Grischun – da Mustér/S. Gada sur il Rein Anteriur entochen sut Mumpé Medel. La gronda sfida da quei project ei la finanziaziun stada. La punt ha custau 1,8 milliuns francs. Avon rodund dus meins eis ella vegnida surdada a siu intent. (fmr/hh) Victor Flepp, Walter Studer, Christian Loretz, Adrian Deflorin ed Edgar Durschei (da sen.) – tut commembers dalla suprastonza dall’Uniun la pendenta – selegran dil premi.

Il Club da skis da Vuorz organisescha ils 22 da schaner 2025 suenter plirs onns ina cuorsa da FIS da super G che vala gest per campiunadi svizzer dallas junioras sut 18 e sut 20 onns. Al campiunadi svizzer separticipeschan era sportistas sursilvanas. Las cuorsas da FIS ein impurtontas per las curridras giuvnas. «Igl interess per organisar cuorsas da FIS ei buca sgarscheivel gronds», gi Remo ­Veraguth. El ei responsabels enteifer igl SST per la sparta alpina. Igl SST ei la reuniun dils clubs da skis sursilvans che promova denter auter il sport da prestaziun da giuvnas e giuvens skiunzs. Quei ei era in dils motiv che Remo Veraguth s’engascha sco menader da concurrenza per la cuorsa da Super G dils 22 da schaner 2025 el territori da skis da Breil. Gia igl onn vargau Gia igl onn vargau ein skiunzas svizras semiseradas en in Super G sin la medema pista e quei il meins mars. «Las cuorsas sin nivel da FIS (Federaziun internaziunalada skis) ein fetg impurtontas per las skiunzas.» Tenor las explicaziuns da Remo Veraguth legitimeschan bunas prestaziuns ellas cuorsas da FIS las giuvnas skiunzas da far il pass ella cuppa europeica. Reusseschan ellas leu lu ei il pass ella cuppa mundiala buca lunsch naven. E per ella cuppa mundiala setschentan las sportistas ed ils sportists giuvens el focus dalla publicitad. E cun ellas era ils loghens ch’organiseschan las cuorsas. Sco exempel vala la skiunza svizra Malorie Blanc che ha gudignau la cuorsa FIS igl onn vargau a Breil e che anflau la via sil podest dalla cuppa mundiala l’entschatta schaner 2025 el Super G da St. Anton. Campiunadi svizzer dallas junioras La cuorsa da Super G dils 22 da schaner 2025 vala gest aunc sco campiunadi svizzer dallas junioras dallas categorias U18 ed U20, sco quei che Remo Veraguth tradescha. Treis skiunzas sursilvanas san separticipar alla cuorsa da FIS, numnadamein Lara Bianchi da Sursaissa, annada 2008, Elena Stucki (annada 2004) da Flond ch’ei commembra dil cader B dalla equipa naziunala svizra e ch’ei gia da casa ella cuppa europeica e Pia Veraguth da Vuorz dall’annada 2007. Che Pia Veraguth ei la feglia da Remo Veraguth intimescha el secapescha vinavon da s’engaschar per la cuorsa da FIS. Deplorablamein ei Pia Veraguth pil mument blessada e sto renunziar alla cuorsa da casa. S’annunziadas per la cuorsa ein 70 curridras che vegnan cun ina excepziun tuttas dalla Svizra. «Las cuorsas da spertadad da descensiun e Super G ein buca talmein tschercadas tier las giuvnas da quella vegliadetgna», gi il menader alpin digl SST. Aschia che la participaziun al Super G ed al campiunadi svizzer ei surveseivla. Tuttina puntuescha Remo Veraguth ch’il nivel e la concurrenza denter las giuvnas svizras seigi ault. Buca senza club La cuorsa da FIS digl onn vargau a Breil ha igl SST organisau. Quei ei tenor Remo Veraguth stau ina pulita sfida, malgrad il sustegn da geniturs e parents dallas curridras. Aschia ch’el ei uonn ius alla tscherca da sustegn. Per organisaturs dalla cuorsa actuala vala il Club da skis da Vuorz ed il president da quei club, Daniel Cadonau presidiescha gest aunc il comite d’organisaziun. Il Club a skis da Vuorz dumbra, tenor lur pagina d’internet, buca meins che 100 commembras e commembers e prest la mesadad ein activs. Tuttina eis ei buca sempel dad activar datier da 20 voluntarias e voluntaris ch’ein necessaris per organisar ina cuorsa da FIS, sco quei che Daniel Cadonau sincerescha. «Amiez la jamna ein biars buca disponibels.» Era el menziunescha las gidontras e gidonters dad auters clubs ni era geniturs dallas sportistas che sustegnan ils organisaturs. El gi ch’il Club da skis da Vuorz hagi gia duront biars onns buca pli organisau cuorsas da FIS e seigi puspei promts da s’engaschar. Grev da survegnir ina pista Pli grev che da motivar commembras e commembers per in engaschi per ina cuorsa eis ei da survegnir ina pista da cuorsa la fin schaner. «Biaras pendicularas ei buca promtas da metter a disposiziun ina pista cuort avon la sesiun aulta», menziuna Daniel Cadonau. Quei conferma era Remo Veraguth che puntuescha ch’ei fussi buca pusseivel dad organisar ina cuorsa senza il sustegn dallas pendicularas e quei era pertuccont il transport da rauba. «En quei grau ein las pendiularas da Breil/Vuorz/Andiast semussadas fetg generusas.» Sustegn han ils organisaturs dalla cuorsa FIS da Surselva Turissem che ha organisau igl alloschi per curridras ed accumpignament. Il menader alpin digl SST gi che sulet en Svizra vegnien organisadas mintg’onn denter 40 e 50 cuorsas da FIS. «Ins s’enconuscha en quella scena da cuorsa e da leu ei era il giavisch vegnius da vinavon organisar ina cuorsa da FIS el territori da skis da Breil, Vuorz ed Andiast», puntuescha Remo Veraguth.

La Serenera Foppa a Schluein drova sustegn. Quei san ins leger el Fegl ufficial Surselva sut las vischnauncas commembras dil Consorzi d’aua piarsa Foppa. La communicaziun renda attent agl inserat ch’ei cumparius ellas medias regiunalas e cantunalas. Tenor la publicaziun enquera il Consorzi d’aua piarsa Foppa in specialist ni ina specialista da serenera. Quella persuna supplementara dueigi rinforzar e cumplettar la squadra fidada e cumpetenta, ha Claudio Casutt confirmau sin damonda dalla FMR. Ina dallas grondas dil Grischun La serenera Foppa, situada sin territori da Schluein dado l’arena da ballapei Crap Gries, rimna las auas dallas vischnauncas Falera, Glion, Laax, Sagogn e Schluein. En ina reit da canalisaziun da 12 kilometers arrivan las auas piarsas, en 24 uras eis biebein 4800 cubics. Era il territori da skis da Crap Sogn Gion, Vorab e Murschetg, cun tutta infrastructura da canalisaziun, ei colligiaus culla serenera Foppa. Guido Peng e Carlo Sax, ils dus caus-serenera diplomai, ein occupai stedi cun survigilar in implont cumplex ed impurtont. Quei pretenda ina preschientscha permanenta e survetsch da pichet. Ina cooperaziun culla serenera ASA Sablun a Rueun e culla serenera da Flem garantescha il survetsch da pichet. Per saver optimar ils process da lavur e rinforzar la squadra engascha il Consorzi d’aua piarsa Foppa ussa ina persuna dapli. Igl ei ina plazza pulit interessanta. La serenera Foppa ei ina dallas grondas dil Grischun. Denter Nadal e Daniev ed ellas vacanzas da sport ein tochen 25 000 persunas ella regiun ed gl’implont ell’Isla da Schluein lavura cun microbiologia, ristials, crivels, mecanica ed electronica. Tenor gl’inserat ha la persuna tschercada la pusseivladad da far la scolaziun da guardia-serenera e cau-serenera cun diplom federal. La serenera Foppa a Schluein, davontier ina dallas tuors da schigientar il gliet.

Dapi la fundaziun il november 2022 organisescha l’uniun Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva regularmein occurrenzas e porscha in vast program annual. Aschia entscheiva il fevrer a Glion in cuors da basa per emprender d’enconuscher polischet, utschi da fein, tgiet da matg ed ina massa autras specias. «Nossa uniun vul nuot auter che svegliar gl’interpess per las bellezias dalla natira. Ina part essenziala da quella ein ils utschals», circumscriva Helen Riedi da Glion el discuors culla FMR. Ella presidiescha l’uniun Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva ed ei vidlunder d’organisar in cuors da basa d’ornitologia. Il cuors plidenti pign e grond e vegli rimnar schi biars interessents sco pusseivel. L’ornitologia ha connex cullas bellezias dalla natira. Pli baul fetg derasaus, cuava igl utschi da fein ni puppen-brin els praus ch'ils purs segavan pér il fenadur. Muria d’insects periclitescha utschals «Essas Vus era gia sedumandai tgei utschi che vegn gl’unviern vid Vossa casetta da pavlar, e tgeinin che conta la primavera sco emprem?» scriva Helen Riedi ella publicaziun. In utschi che biars enconuschan ei il puppen-tgietschen. «Igl ei uonn schizun igl utschi digl onn», puntuescha Helen Riedi. Igl ei in utschi che biars enconuschan, ed ins sa observar el savens en ed entuorn iert, cuort e casas. Puppen-tgietschen, merlotscha, pasler e hirundellas ei buca schi spuretgs sco ils biars auters ch’ei dat en Svizra. Sco quei che l’organisaziun BirdLife Svizra informescha, cuan en tut 205 specias d’utschals en nossa tiara, da quellas seigien 83 periclitadas, pia 40 %, renda l’organisaziun attent. «Ina situaziun alarmonta», gi Helen Riedi. La muria dils insects, la contaminaziun dil terren e munconza da nutriment ranschan pli e pli ils utschals. L’uniun Protecziun d’utschals Surselva vul render attent a quella gronda digren. Gl’uost 2022 ha Helen Riedi, ensemen cun Selina Gartmann da Val S. Pieder, priu l’iniziativa da fundar ina secziun sursilvana da BirdLife Grischun. Cun in emprem pass havevan las duas dunnas envidau ad ina sera d’orientaziun. Gia treis meins pli tard ei la radunonza da fundaziun stada. L’uniun ei sedecidida pil num biling Vogelschutz Protecziun d’utschals Surselva. Suenter la fundaziun eran 40 commembers s’enscrets. Dus onns pli tard eis ei pli ch’il dubel. «Nus essan oz 90 commembers», declara la presidenta Helen Riedi. In purtret gartegiau d'in utschi cun num caracteristic: il puppen-tgietschen. Nova secziun era en Purtenza Ch’igl interess per la natira crescha s’encorsch’ins era en autras regiuns. Empau dapli ch’in onn suenter la fundaziun dalla secziun sursilvana ha BirdLife Grischun saviu beneventar ina ulteriura secziun nova. Iniziants en Purtenza han envidau ils 19 da schaner 2024 alla radunonza da fundaziun e quintau cun maximalmein 30 presents. Sco quei che la gasetta locala «Prättigauer Herrschäftler» ha rapportau, era la sala stignada pleina cun 100 interessentas ed interessents. La secziun sursilvana fundada il november 2022 sesviluppescha en scadin cass stupent. Helen Riedi conceda che buca tuts 90 commembers ein veramein activs. Biars simpatiseschan per l’idea e sustegnan l’uniun cun lur contribuziun annuala. In triep separticipescha denton adina allas activitads. Per exempel observaziuns dalla damaun e dalla sera, tgira da caglioms e pastiras, referats cun expertas ed experts, dumbraziun d’utschals migronts, stan da promoziun alla fiera da Glion, ni era l’acziun da schubergiar casas d’utschals. «Adina puspei vegn nova glieud che han interess pils utschals», conferma la presidenta dalla Protecziun d’utschals Surselva. Aschia crescha il diember d’amaturs d’utschals cuntinuadamein. Cuors entscheiva gia il fevrer Il num latin dalla lodola ei Alauda arvensis. Helen Riedi ei vidlunder d’organisar ina proxima occurrenza. «In cuors da basa d’ornitologia, e quei per tut tgi che vul emprender d’enconuscher ils utschals en nossa regiun», declara Helen Riedi. Utschals antruras derasai sco la lodola, gl’utschi da fein ed era la cuacotschna, observ’ins buca pli schi savens. Gl’ornitolog Tom Bischof, il meinagestiun da BirdLife Grischun, meina il cuors ch’entscheiva gia ils 12 da fevrer 2025, e quei cun ina sera da teoria ella casa pervenda reformada a Glion. Ei suondan mintgamai ina mesjamna sera da teoria en cumbinaziun cun ina sonda ora el liber. «In gi ein ils utschals digl uaul el center, lu ils utschals dils curtgins, lu quels da cultira. Il quart bloc ei dedicaus als utschals dallas muntognas», descriva Helen Riedi la gronda part dil cuors. Dallas 205 specias svizras vul Tom Bischof mussar a participontas e participonts ils varga 80 che sgolan e cuan en Surselva. Denter auter utschals ch’ein vegni rars, la lodola, gl’utschi da fein, il petgaspina, forsa era gl’urlaun ed il tgiet da matg. Informaziuns detagliadas dil cuors ed ulteriuras survegnan interessentas ed interessents ella pagina d’internet www.vogelschutz-surselva.ch. Leu san ins s’annunziar pil cuors direct cul formular. Ni era cun tarmetter in mail all’organisatura Helen Riedi, helen.riedi@vogelschutz-surselva.ch Davos termin d’annunzia ei ils 31 da schaner 2025.

Dapi treis onns lavura Peter Cadonau da Flond sco guid e coach da skis nordic e ciclissem. 2022 ha el fundau ensemen cun sia partenaria e famiglia l’agentura da sport Cadventure. La stad passenta Peter Cadonau plirs dis ad jamna sil velo, igl unviern sils skis da turas e da cuorsa liunga. La FMR ha visitau el en sia casa a Flond. «Mia veta professiunala ei stada intensiva e variada. Sch’jeu stessel aunc inagada all’entschatta mettessel jeu il focus sin l’aviatica che ha adina fascinau mei il pli fetg da tut quei ch’jeu haiel fatg.» Quei di Peter Cadonau da Flond ch’ei pilot d’aviuns pigns e che sgulava d’ina destinaziun a l’autra all’entschatta dils onns 1990, cura ch’el era manager tecnic d’ina interpresa da textilias en Kenia. Sgular era la varianta per vegnir da suandar a tut ils termins. ^ Peter Cadonau ha ha fundau igl onn 2022 si’atgna fatschenta da guidas, cussegliaziuns e scolaziuns sil camp da cuorsa liunga, turas e ciclissem. Ina carriera da siemi La carriera professiunala da Peter Cadonau, che ha oz 63 onns ha entschiet a Glion. Leu ha el empriu da mecanist da maschinas agricolas. El ha luvrau sco mecanist d’aviuns e helicopters a Dübendorf. Biars onns eis el staus manager tecnic cun responsabladad per persunal e responsabladad finanziala tier pliras interpresas en Svizra ed ell’Africa. Ed ils davos onns avon che fundar l’agentura da sport ha Peter Cadonau luvrau sco meinafatschenta tier l’interpresa Coca Cola/Aua da Val en Val Sogn Pieder. Sper tut ils bials muments hagi ei era dau crisas en sia veta, di il bab da da duas feglias carschidas. «La pli gronda crisa ei senza dubi stau miu accident da skis a Sursaissa cun ina ruttadira dalla totona.» «Ei va buca datti buca» Peter Cadonau ei carschius si a Flond e habitescha cun sia partenaria en siu vitg nativ dapi ch’el ei turnaus igl onn 2009 dalla Bassa ed ha supriu duront treis onns la gestiun dallas pendicularas Sursaissa Mundaun. Duront ses onns egl jester ha el denter auter frequentau in studi d’inschignier en economia, absolviu la scolaziun sco tecnicist mecanist e pli tard sco specialist da pendicularas cun diplom federal. Pli baul haveva Peter Cadonau fatg la licenza da sgular cun aviun e la patenta da salvament cun helicopter. En discuors cun la FMR ha el accentuau ch’ei drovi adina la scolaziun adequata, sch’ins vegli far ina carriera professiunala. «Jeu haiel adina sescolau per vegnir tier mias finamiras. Ei ha dau onns ch’jeu mavel tschun seras per jamna e la sonda avonmiezdi a scola sper la lavur sil mistregn.» El cussegli era als giuvens ch’el vegni ussa en discuors d’empruar da realisar lur finamiras professiunalas cun sescolar, e quei ad uras e buca pér cun 50 onns, di il menader da Cadventure: «Ei va buc, quei ei per mei ina stgisa. Quella stgisa vala nuot. Ins sto empruvar e haregiar. Sch’ei va lu propi buc, san ins aunc adina calar ni far zatgei auter.» Il sport sco salvament «Per mei ei il far sport staus in grond agid en buns e pli grevs temps professiunals.» Il far sport giuadora ella natira hagi accumpignau el sc’in fil tgietschen duront si’entira veta entochen dacheu e quei vegni a restar aschia, di Peter Cadonau. «Jeu sun carschius si cul sport e sun ius tut ils onns digl emprendissadi cun miu velo da Flond a Glion ed anavos la damaun, da miezdi e la sera.» Il velo seigi in da ses megliers amitgs, raquenta el. Ir en pensiun ei negin tema «Cadventure vegn era a porscher egl avegnir guidas, cussegliaziuns e scolaziuns la stad cul velo ed igl unviern sil sectur dalla cuorsa liunga e dallas turas cun skis», di Peter Cadonau El e siu team da famiglia ch’ei era il team da Cadventure vegnan a cuntinuar cun l’agentura era suenter sia pensiun igl onn 2026. «Jeu haiel buca pér gest entschiet per schon calar en in onn. Vitier vegn che jeu haiel in fetg bien team cun mia partenaria Judith, mes frars Toni cun partenaria e ses fegls a e Gion e siu fegl. Tuts vulan cuntinuar.» Support per il sport Peter Cadonau da Flond ei staus manager tecnic tier pliras interpresas en Svizra ed ell’Africa. Duront decennis ha el menau persunal ed ha giu responsabladad finanziala. Entschiet sia carriera professiunala ha el sco mecanist da maschinas agricolas. Pli tard eis el denter auter staus mecanist d’aviuns silla plazza aviatica a Dübendorf. Leu ha el era fatg la licenza da pilot d’aviuns pigns. En siu temps sco manager tecnic d’ina interpresa internaziunala ella Kenia eis el staus leds d’haver il bligliet da sgular per satisfar a tut ils termins ella tiara. Suenter ina dimora d’entgins onns sco directur tecnic tier l’interpresa Coca Cola/Aua da Val ha Peter Cadonau priu la decisiun da calar cun 60 onns e da fundar ina agentura da sport cun num Cadventure a Flond. Dapi 2022 porscha Peter Cadonau turas, cussegliaziuns e scolaziuns ellas disciplinas d’ir cun velo, skis nordic e turas d’ir cun skis. (fmr/mg) Support per il sport Peter Cadonau da Flond ei staus manager tecnic tier pliras interpresas en Svizra ed ell’Africa. Duront decennis ha el menau persunal ed ha giu responsabladad finanziala. Entschiet sia carriera professiunala ha el sco mecanist da maschinas agricolas. Pli tard eis el denter auter staus mecanist d’aviuns silla plazza aviatica a Dübendorf. Leu ha el era fatg la licenza da pilot d’aviuns pigns. En siu temps sco manager tecnic d’ina interpresa internaziunala ella Kenia eis el staus leds d’haver il bligliet da sgular per satisfar a tut ils termins ella tiara. Suenter ina dimora d’entgins onns sco directur tecnic tier l’interpresa Coca Cola/Aua da Val ha Peter Cadonau priu la decisiun da calar cun 60 onns e da fundar ina agentura da sport cun num Cadventure a Flond. Dapi 2022 porscha Peter Cadonau turas, cussegliaziuns e scolaziuns ellas disciplinas d’ir cun velo, skis nordic e turas d’ir cun skis. (fmr/mg) ^ Peter Cadonau ha ha fundau igl onn 2022 si’atgna fatschenta da guidas, cussegliaziuns e scolaziuns sil camp da cuorsa liunga, turas e ciclissem. ^ Fotografia digl onn 1993. Peter Cadonau cun sias duas feglias avon siu aviun a Monbasa ella Kenia. > La stad passenta igl interprendider da sport ver quater dis ad jamna sil velo Suenter ina variada carriera professiunala ha Peter Cadonau da Flond fundau igl onn 2022 sia agentura da sport Cadventure.

Venderdis, ils 24 da schaner 2025 presentan siat maturandas e maturands lur lavurs da matura al gimnasi dalla claustra da Mustér. Persunas che vulan assister a quellas presentaziuns a bucca duessen esser allas 18.45 el gimnasi, las presentaziuns en pliras stanzas entscheivan allas 19.00. Siat scolaras e scolars dil gimnasi presentan lur lavurs da matura: Lya Berni, Aaron Lutz, Ismael Klaiss, Sina Casanova, Amélie Rothmund, Nico Carigiet e Mattiu Tschuor. Mintga presentaziun cuoza rodund 15 minutas, silsuenter vegn dau la pusseivladad da tschentar damondas duront diesch minutas. Sco quei ch’ils reponsabels dil gimnasi scrivan el program, vegn la presentaziun terminada cun in apero allas 20.30 ella halla dalla scola. (fmr/hh) Venderdis envida il gimnasi dalla claustra a Mustér alla presentaziun da lavurs da matura.

La legenda dalla sontga Margriata ei beinenconuschenta. Ella ha denton mo da far indirectamein cun il cuntegn dalla canzun dalla sontga Margriata che vala per ina dallas pli veglias canzuns romontschas. Era la legenda picturada silla entrada dalla baselgia da Vuorz relata ina historia che finescha empau auter che la legenda. Con ventireivlas ston las dunnas e puras romontschas esser stadas el temps avon la secunda mesadad dil 19avel tschentaner. Lu, cu ellas para cantavan aunc sil funs. E sco ei vegn colportau da pliras varts cantavan ellas era «La canzun de Sontga Margriata». Quella canzun ei vegnida publicada ella Crestomazia da Caspar Decurtins e translatada da Christian Caminada. Da professiun spiritual ed uestg possedeva Christian Caminada aschidadir sco hobi ina gronda attaschadad alla cultura populara grischuna era precristiana. Sia pli enconuschenta publicaziun senumna «Die verzauberten Täler». Sch’igl uestg ch’ei naschius igl onn 1876 a Surin e morts 1962 a Cuera ha aunc udiu a cantar las puras sil funs ei buca enconuschent. El scriva era buca tgei ch’ils umens han fatg duront il cant dallas dunnas. Probabel han ils umens dau en il tun. Il historicher d’art Marc Antoni Nay ei dalla medema opiniun sco Christian Caminada. Numnadamein ch’il cristianissem hagi mess la capetscha cristiana dalla sontga Margriata sur ina detga precristiana. «Quei ei schabegiau aunc en biars auters loghens», gi il historicher d’art. Tenor il lexicon ecumenic dallas sontgas e dils sontgs ei la legenda dalla sontga Margriata sederasada el decuors dil temps mediaval ell’entira Europa. Ella ei daventada in star denter las sontgas ed il sontgs e biars artists han integrau ella en lur ovras. Per regla cun la crusch enta maun ed il dragun suttapeis. Ins anfla la sontga malegiada en quei stil per exempel ella baselgia da Cuort/Sursaissa. Marc Antoni Nay ha contribuiu igl onn 2017 al guid da monuments dalla baselgia parochiala da Vuorz. E leu fa el attent ad in ciclus dalla legenda dalla sontga Margriata che sesanfla gest sur l’entrada e che datescha pli probabel dalla secunda mesadad dil 14avel tschentaner. Tgi che ha creau quei ciclus ei buc enconuschent. Ei setracta denton buc digl aschinumnau meister da Vuorz che ha scaffiu l’ovra dalla passiun egl intern dalla baselgia. «Il ciclus dalla legenda che sesanfla sur l’entrada dalla baselgia ei diltuttafatg atipics», gi Marc Antoni Nay. Ella secund davosa scena tschappa la sontga Margriata il giavel per la corna e maltracta el cun ina gheisla. «Ina historia dad in martiri cun happy end enconuschel jeu buc enzanua auter.» Marc Antoni Nay gi ch’ei savessi eventualmein esser che la part dalla scavazzada dalla sontga Margriata seigi ida a piarder ni vegnida destruida. La historia dalla giuvna tematisada el vegl cant romontsch che ha zuppentau sia schlatteina per saver ir siat stads ad alp ha anflau ina renaschientscha el temps contemporan. Denter auter ha Corin Curschellas intonau la canzun da niev, Yvonne Gienal e Luis Coray han tematisau la detga avon treis onns en ina exposiziun. La historia dalla giuvna ch’ei la finala svanida sur il Cunclas ora. E cun ella ein la caldera e las vaccas svani sul Cunclas perquei ch’il paster pign ha tradiu al signun la «zezna purschala». Ei fuss uras che la sontga Margriata turnass puspei sul Cunclas en. Forsa pudess ella motivar ils umens dad entscheiver a cantar sil funs ni enzanua auter. En vesta dallas novitads actualas che derivan digl entir mund dess ei in ni l’auter ch’ei fuss da tschappar per la corna per dar ina mudesta scurlada. La legenda dalla sontga Margriata La canzun dalla sontga Margriata ei bein d’origin romontsch, la detga dalla sontga Margriata buc. Il lexicon ecumenic dallas sontgas e dils sogns tradescha igl origin dalla legenda dalla sontga Margriata che duei haver viviu egl tierz tschentaner suenter Cristus ella Antiochia, oz ina part dalla Terchia. Tenor la legenda ha la giuvna cristiana renviau il giavisch dil prefect dil marcau da maridar ella. Per vendetga ha il prefect schau torturar la giuvna cun faclas e in barschun da fier. Las plagas dallas torturas ein denton adina semedegadas. L’avischinaziun dil giavel en fuorma dad ina dragun ha la giuvna cristiana renviau cun far la sontga crusch. La finala ha il prefect schau scavazzar la sontga Margriata che vala oz denter auter per la patruna da pasturas e pasturs, dalla fritgeivladad, da giuvnas e dunnas en speronza. (fmr/ac)

Dapi questa stagiun appartegn Jon-Fadri Nufer al cader C da cuorsa liunga da Swiss Ski. Pil Tuatschin ei quei cumbinau cun novas experientschas e sfidas. Las finamiras da questa stagiun ein bunas rangaziuns al Surselva Maraton da dumengia proxima ed al campiunadi mundial dils juniors ell’Italia l’entschatta fevrer. Als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors avon in onn a Planica en Slovenia ha Jon-Fadri Nufer (20) mussau duas fetg bunas prestaziuns. Ton ella cuorsa da 10 km classic sco en quella da 20 km skating ha el contonschiu igl 11avel rang. Grazia a quellas rangaziuns, mo era ad autras bunas prestaziuns, ei il commember dil Club da skis Sedrun-Tujetsch sequalificaus pil cader C da Swiss Ski. A quel appartegn era siu far Cla-Ursin che ha giu da sbatter ils dus davos onns cun las difficultads d’in surtrenament. «Per mei ei Cla-Ursin adina staus era empauet ina locomotiva. Jeu hai viu tgei ch’el ha contonschiu, mo era tgei ch’ei drova per arrivar en in cader da Swiss Ski», di Jon-Fadri Nufer ch’ei treis onns pli giuvens che siu frar. Suenter igl emprendissadi da miradur ha el eligiu la medema via sco Cla-Ursin ed ei sedecidius da seconcentrar cumpleinamein silla cuorsa liunga. Prioritad alla cuorsa liunga Sco Cla-Ursin habitescha era Jon-Fadri il mument a Tavau: «Biars buns curriders ein dacasa cheu era la stad. Aschia hai jeu la pusseivladad da profitar dad els els trenaments.» Jon-Fadri Nufer appartegn alla gruppa da trenament 3 da Swiss Ski: «Ell’emprema gruppa ein las curridras ed ils curriders dil Cup mundial ed ella gruppa 2 ils giuvens ch’ein empau pli avanzai. Cun lezza gruppa trenein nus stedi.» Trenader da Jon-Fadri Nufer ei negina auter ch’igl anteriur currider d’elita e Sursilvan Toni Livers: «Magari savein nus era tschintschar empau romontsch denter nus.» Avon che far il pass el cader C era il Tuatschin commember dil cader regiunal dalla Surselva. Il segl el cader da Swiss Ski ei staus cumbinaus cun bein enqual midada: «Quei ei secapescha tut bia pli professiunal. Il grond avantatg ei il trenament communabel cun biars buns curriders.» Cun plirs auters curriders da sia vegliadetgna serenda Jon-Fadri Nufer igl avrel ella scola da recruta dil sport d’elita. Classic – la tecnica preferida L’entschatta dalla stagiun actuala ei buca reussida a Jon-Fadri Nufer sco giavischau: «L’entschatta digl unviern va ei tier mei adina vess da vegnir en fuorma. Pli ditg che la stagiun cuoza e meglier ch’ei vegn. Ussa semesirel jeu buca pli culs curriders sut 20 onns, mobein cun pli vegls, per part treis onns pli vegls. La concurrenza ei secapescha bia pli gronda.» En cuorsas dil Cup Continental en Germania e l’Italia ei reussiu ad el in siatavel plaz ed ulteriuras rangaziuns denters ils megliers 10 e 20. Als campiunadis svizzers sil Pass dil Jaun eis el daventaus 12avel el sprint: «Ella cuorsa da distanza sun jeu ruclaus gia all’entschatta e hai aschia piars il contact culla gruppa dalla testa.» La fin finala ha ei tunschiu pil 14avel plaz. La tecnica preferida da Jon-Fadri Nufer ei la classica: «Naturalmein ch’jeu mon era cuorsas da skating, mo lezza tecnica ei aunc buca perfetga tier mei.» Surselva Maraton e campiunadi mundial Igl onn vargau ei Jon-Fadri Nufer sequalificaus l’emprema ga pil campiunadi mundial dils juniors. Il gliendisdis ha el survegniu la nova, ch’el sappi separticipar danovamein a quels. Swiss Ski ha selecziunau il Tuatschin per las concurrenzas l’entschatta fevrer a Schilpario ell’Italia. Uonn parta el ella categoria dils juniors sut 23 onns, quei ch’ei ina nova sfida: «En quella categoria sun jeu in dils giuvens. Rangaziuns sut ils emprems 20 fussen gia fetg bunas.» Tonaton dat ei aunc autras finamiras per questa stagiun: «Ina ei segiramein ina buna rangaziun al Surselva Maraton da dumengia proxima.» Igl onn vargau ha el contonschiu il tierz rang a Sedrun ed in plaz da podest ei la finamira minimala d’uonn: «Quella cuorsa gudignass jeu bugen.» Dil reminent: Gudignau il Surselva Maraton igl onn vargau ha siu trenader Toni Livers. Il fevrer e mars suondan allura aunc entginas cuorsas dil Cup Continental, eventualmein era il Swiss Cup, mo lu era la davosa part dils campiunadis svizzers culla cuorsa roiala da 50 km el Goms: «Quei vegn ad esser mi’emprema cuorsa sur quella distanza.» Jon-Fadri Nufer preferescha distanzas liungas dil sprint. Per la secunda ga al campiunadi mundial L’entschatta fevrer han liug ils campiunadis mundials da cuorsa liunga dallas junioras e dils juniors a Schilpario ell’Italia. Selecziunaus per quellas cuorsas ei era il Tuatschin Jon-Fadri Nufer (20). Suenter 2024 eis ei la secunda ga ch’el sa separticipar a quels campiunadis, uonn parta el denton ella categoria U23. Dapi questa stagiun appartegn il Tuatschin al cader C da Swiss Ski. Per el ei quei cumbinau cun novas experientschas e sfidas. «Tier Swiss Ski ei tut secapescha bia pli professiunal. Il grond avantatg ei il trenament communabel cun biars buns curriders.» Sco siu frar Cla-Ursin ch’ei medemamein commember dil cader C da cuorsa liunga, habitescha era Jon-Fadri Nufer a Tavau. Las grondas finamiras dalla secunda mesadad dalla stagiun d’unviern ein bunas rangaziuns al Surselva Maraton dumengia proxima a Sedrun e lu als campiunadis mundials dils juniors en rodund duas jamnas. (fmr/hh) Jon-Fadri Nufer sa separticipar l’entschatta fevrer danovamein als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors. Uonn han quels liug a Schilpario ell’Italia. Jon-Fadri Nufer sa separticipar l’entschatta fevrer danovamein als campiunadis mundials da cuorsa liunga dils juniors. Uonn han quels liug a Schilpario ell’Italia.

La sonda vargada havein nus, il Club da skis Mustér, astgau organisar duas cuorsas da slalom dil Menzli Sport SST JO Cup (annadas 2013 entochen 2009) el territori da skis a Caischavedra. Nus havein astgau porscher igl emprem e secund JO Cup da fina bialaura e da cundiziuns da pista grondiusas. Las skiunzas ed ils skiunzs han astgau guder in di da cuorsa perfetg. Il pli spert temps dil di egl emprem percuors ha Luca Candrian da RG Laax Ski contonschiu ed el secund percuors ha Livio Vincenz da JO Breil-Vuorz giu il pli spert temps. Nus lessen engraziar cordialmein allas Pendicularas Mustér SA, als sponsurs sco era a tuts ils voluntaris ch’ein segidai. Il Club da skis Mustér organisescha regularmein cuorsas el rom dil Menzli Sport SST JO Cup. Per la classa JO vegnan en tut quater cuorsas organisadas. La proxima cuorsa ha liug ils 2 da fevrer a Val S. Pieder e vegn organisada dil Club da skis Val. Ils 23 da fevrer 2025 astgan ils giuvenils absolver la cuorsa a Laax che vegn organisada dil RG Laax Ski. Il final ha liug ils 23 da mars 2025, medemamein a Laax. Responsabels pil final ei il Flimserstein Race Team. www.clubdaskisdisentis.ch Katrin Pally, Club da skis Mustér Las empremas dalla categoria U14 dallas buobas. Da sen. Emily Mirer (CS Sursaissa), Nina Cathomen (Flimserstein Raceteam), Nina Schwitter (RG Laax Ski), Tan Sicily (Oberwil/Zug) e Sophia Pally (CS Mustér). La bial’atmosfera culla pista da cuorsa a Gendusas/Palius el territori da skis da Mustér.

Mintga sera entuorn las siat stgalina il telefon ella pervenda dalla «Sontga famiglia» el marcau da Gaza. Da l’autra vart dalla lingia ei negin auter ch’il papa. El fa quitaus per la veta da 450 persunas, fugitivas e fugitivs palestines che han anflau dapi Nadal albiert ella pervenda dalla «Sontga famiglia». Mintgaton cuozi quei clom mo in mesa minuta, enqualga era dapli, perquei che la lingia vegn adina puspei interrutta, raquenta cardinal Pierbattista Pizzaballa, il patriarch latin da Jerusalem e representant dil papa en Tiara Sontga. Quei telefon da papa Francestg ei daventaus pils affons che vivan leu cun lur geniturs en gronda miseria in clom dad in «tat» che fa quitaus per ses biadis. Ei quei buc in bi segn da confiert e sustegn psicologic, emoziunal e spirtal, pia ina consolaziun per quels fugitivs che vivan en ina regiun d’ina uiara brutala, la quala cuoza gia bia memia ditg. Gest en temps da grondas difficultads sa la cardientscha esser in agid per tener ora igl insupportabel. Naturalmein ch’in gest da consolaziun tonscha buc, oravontut sch’ins pren en consideraziun che las persunas sin fuigia han buc avunda aua, vivonda, medicaments, ed ils affons san dapi dus onns buc ir regularmein a scola. Entginas organisaziuns internaziunalas porschan entras las baselgias localas agid als fugitivs cun medicaments, maglia, dormitoris, scaldaments e tut quei ch’ei necessari per surviver mintgadi en in contuorn d’uiara nua che bumbas e missils explodeschan di per di. La religiun sa esser per nus ina reha fontauna da grazia che porscha sustegn e confiert ella veta quotidiana. Per surviver drova ei en emprema lingia vivondas ed in tetg segir sur il tgau – la cardientscha sa denton regalar speronza. Quella experientscha hai jeu astgau far biaras gadas el decuors da mia veta. Cun ses telefonats less il papa regalar speronza e mussar ch’els vegnien buc emblidai dil rest dil mund. Ed era nus pudein gidar: cun sustener las organisaziuns che gidan en las tiaras che piteschan dall’uiara e cun nossas oraziuns per la pasch. Il papa ha annunziau igl onn sogn sco onn da la speronza – jeu sperel ch’il papa stoppi beingleiti buca pli far ils telefonats en Gaza, mobein che la pasch regi era leu. Lucia Wicki-Rensch è naschida e creschida si a Trun. Ella s’engascha dapi blers onns tar l’organisaziun Kirche in Not, in’ovra caritativa internaziunala per las baselgias en miseria e per ils cristians persequitads sin l’entir mund. Dapi il 2019 è ella responsabla per la Svizra taliana. En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta». Lucia Wicki-Rensch

La Regenza ha dau la lubientscha per la construcziun d’in niev implont fotovoltaic grond a Mustér. Il project sebasa sigl artechel 71a dalla lescha federala d’energia, igl aschinumnau «Solarexpress». Quei artechel ei vegnius scaffius dil parlament federal igl atun 2022 culla finamira da puder realisar spert e nuncumplicau implonts fotovoltaics gronds aultalpins. Las votantas ed ils votants da Mustér han approbau ils 22 d’october 2023 il project dall’Ovra solara Magriel SA. Il perimeter dil project cumpeglia rodund 13,5 hectaras ed ei situaus en in territori sin 2100 meters sur mar che vegn gia utilisaus turisticamein. Sin quella surfatscha el territori da Magriel duein 20570 moduls solars producir electricitad per rodund 3000 casadas. Quei ein ver 14,6 uras gigawatt per onn cun ina cumpart d‘electricitad producida duront igl unviern da strusch 5,4 uras gigawatt. (cdm/fmr) Visualisaziun dall’Ovra solara Magriel spel territori da skis da Mustér/Caischavedra.

Igl onn 1903 ei l’Uniun samaritana Mustér vegnida fundada e dapi gliez onn posseda ella in magazin cun mobilias ed indrezs per persunas malsaunas ed attempadas. Letgs specials, crutschas, indrezs per ir ella bognera ni era carrs da rodas e rollaturs stattan a disposiziun als basignus ell’entira Surselva. La FMR ha visitau il deposit ensemen culs responsabels Letizia Schmed e Baseli Jacomet. Baseli Jacomet e Letizia Schmed ein ils responsabels da quella purschida ch’ei magasinada en ina stanza el sutterran dalla halla Cons a Mustér. Sin miu viadi da casa entochen sut la halla Cons a Mustér sun jeu sedumandaus: «Tgei pomai sesanfla tut en quella localitad numnada magazin cun material per la tgira dils malsauns?» El sutterran dalla halla Cons dispona l’Uniun samaritana Mustér da duas stanzas: Ina pil material ch’ella drova per ses exercezis, cuors ed engaschaments e l’autra – sco detg – per mobilias ed indrezs pils malsauns. Arrivaus el liug ein la responsabla pil magazin Letizia Schmed (67) ed il president dall’uniun Baseli Jacomet (64) semtgai per dar a mi la pusseivladad d’ina uatga. Ed jeu sun surstaus buca pauc entrond ella localitad: Il spazi cun ina surfatscha da rodund 35 meters quadrats ei structuraus bein e dat spert ina survesta cun bia da quei che vegn dabien a persunas malsaunas, attempadas ni impedidas. En egl crodan spert entgins letgs faldai, carrs da rodas e rollaturs, crutschas, madrazzas, meisas specialas ed indrezs da tualetta. Mo lu era indrezs tecnics sco agid per malsauns per serender ella bognera. Ina liunga historia «Bia glieud sa buca tgei che nus havein tut cheu. Igl ei fetg bia da quei che persunas malsaunas ni attempadas drovan per saver semover il mintgadi», di Letizia Schmed ch’ei engaschada en quei magazin dapi igl onn 2010. E spert smacca ella in scriver enta maun a mi: «Mira cheu. Quei ei la historia da quei deposit. Quella historia ha entschiet igl onn 1903 parallelmein culla fundaziun dall’Uniun samaritana Mustér» (mira box). Investau successivamein Suenter ina cuorta lectura en quei scriver less jeu saver tgei ch’ei cavigliau e deponiu aschi pragmatic en quei deposit. «Nus investein mintg’onn rodund 10 000 francs en mobilias ed indrezs. Finanziau vegn quei cullas entradas per quei survetsch ni donaziuns», di Baseli Jacomet. El s’exprima en in tun che lai sentir spert che quei deposit schai a cor als exponents dall’uniun: «Dacuort havein nus cumpletau nies inventari cun quater letgs novs. Senza madrazza cuosta in singul 1800 francs.» Letgs per persunas malsaunas ni cun in impediment temporar ein ina part essenziala dalla purschida. Per quei fa ei lu era buca surstar che 13 dils 17 letgs dall’uniun ein il mument enzanua en ina casa per levgiar la veta a pazients ni era allas persunas da tgira. «La damonda per saver affittar nossa purschida vegn u dils confamiliars dils pertuccai, da miedis ni era dalla spitex e dils spitals. Suenter ch’il mobiliar ni ils indrezs vegnan returnai, vegnan els schubergiai e desinfectai», di Letizia Schmed. E quei pretenda lavur. Quella ha ella fatg plirs onns cun Laurenzia Cajacob ed ils davos onns era cun siu consort Gerold. Contacts tgira l’uniun denton era culla Pro Senectute, Pro Infirmis ni era culla Ligia da cancer e las casas da tgira ed attempai dalla regiun. Deposit e buca stizun Per igl empristau pretenda l’uniun in’indemnisaziun, per in letg per exempel 75 francs il meins. Las tariffas pil mobiliar ed ils indrezs seigien unitas tier instituziuns ed interpresas. «Pagau vegn igl empristau dil pazient che sa allura dar quen persuenter all’AVS/IV ni alla cassa da malsauns. Igl ei buca aschia che nossa purschida vegn nezegiada sulettamein da persunas sils onns. Magari drovan era pli giuvens indrezs per in temps. Quei sa esser muort malsogna, accident ni suenter in’operaziun», di Letizia Schmed. Tier ella san persunas cun basegns da material ed indrezs s’annunziar: «Ei dat glieud che manegia che nies deposit seigi ina stizun. Quei ei denton buca aschia e per quei motiv havein nus era buca uras d’avertura ufficialas.» Transport organisau Sin giavisch organisescha l’uniun il transport dils indrezs ni dallas mobilias e segida d’indrizzar quels. «En casas veglias eis ei magari fetg stretg, surtut per transportar ils letgs. Schegie che quels san vegnir demontai en quater parts, ha la part principala tuttina ina peisa da rodund 30 kg. D’ina scala stretga siadora ei quei lu stuffi», declara Baseli Jacomet. Il mobiliar ni ils indrezs restien lu tiel pazient in cuort ni pli liung temps. «Igl ei era gia capitau ch’in letg ei vegnius returnaus gia dus dis suenter ch’el ei vegnius mess a disposiziun», seregorda Letizia Schmed. Ils umens giuvens mauncan L’Uniun samaritana Mustér dumbra il mument 18 commembras e tschun commembers activs. Avon rodund diesch onns eran aunc 40 persunas engaschadas activamein ell’uniun. «Ussa havein nus saviu beneventar entginas dunnas giuvnas en noss’uniun. Bugen havessen nus era sch’entgins umens giuvens sedecidessen d’esser samaritans», constatescha Baseli Jacomet. Cun differentas acziuns emprovi l’uniun adina puspei d’animar glieud d’entrar ell’uniun. Quella salva in exercezi al meins. «Tier nus sa vegnir empriu fetg bia ch’ei d’engrau per l’entira veta. Dalla lavur che nus prestein per exempel sils posts d’arranschaments survegnin nus adina puspei era bia cumpliments ed engraziaments», di Letizia Schmed. Alla tscherca d’ina successiun Alla proxima radunonza generala dall’uniun vegn Letizia Schmed a communicar ch’ella calassi bugen cul post da responsabladad dil deposit da mobilias ed indrezs pils malsauns: «Plaunsiu munglass enzatgi pli giuven surprender quella funcziun.» 1993 eis ella entrada ell’uniun e ha silsuenter era absolviu la formaziun da scolasta samaritana. Per la responsabladad pil deposit drovi ei negina savida speciala: «La persuna duess haver plascher da quei engaschi ed el cass optimal era ina partenaria ni in partenari che sa segidar ina ga ni l’autra.» La viseta ella localitad cun material per la tgira da malsauns va a fin cun in bien patratg da Baseli Jacomet: «Forsa essan era nus engrazieivels in mument ch’ei dat cheu tier nus indrezs e mobilias che san levgiar a nus la veta.» 122 onns en survetsch dils malsauns La gliesta cull’emprema purschida dil magazin cun mobilias ed indrezs per persunas malsaunas a Mustér igl onn 1903 ei surveseivla: Termometers, bugliottas, butteglias pigl urin, naschors, moltons e material da sepusar pils pazients. Onns alla liunga ei quei stau la purschida dall’Uniun samaritana Mustér a bia glieud. 1985 ei il Survetsch d’agid vegnius fundaus, purtadra da quel ei medemamein l’uniun smaritana stada. Lu ei la purschida en favur dils malsauns vegnida augmentada. Dapi igl onn 1990 ei l’Uniun samaritana Mustér partenaria da differentas instituziuns sco l’AVS/AI ni era l’Uniun per incumbensas d’interess communabels dallas assicuranzas da malsauns. Cull’organisaziun da Spitex Cadi igl onn 2000 ei il deposit cun mobiliar ed indrezs vegnius cumpletaus in’ulteriura ga. «Il magazin dall’Uniun samaritana Mustér ei il sulet da Cuera ensi. Nus affittein nossa purschida a glieud entochen Flem», di Baseli Jacomet e cumpletescha: «Nies deposit ei renconuschius ufficialmein dil Cantun.» (fmr/hh) Mobilias ed indrezs per levgiar la veta Cun termometers e naschors ha l’Uniun samaritana Mustér entschiet avon 122 onns a porscher a vischinas e vischins indrezs pil mintgadi da malsauns. Da quellas semplas caussas ei il deposit sesviluppaus cuntinuadamein. Oz ein d’anflar en quel letgs, rollaturs ni era indrezs per saver serender ella bognera. Baseli Jacomet e Letizia Schmed ein ils responsabels da quella purschida ch’ei magasinada en ina stanza el sutterran dalla halla Cons a Mustér. La FMR ha fatg ina viseta ad els dus. (fmr/hh) Differents models da carrs da rodas stattan a disposiziun als basignus. Baseli Jacomet e Letizia Schmed demonstreschan dus tips da rollaturs. En tut dispona l’uniun da 15 rollaturs. L’inscripziun sigl esch dil deposit ella stanza el sutterran dalla halla. In da 17 letgs per pazients che l’uniun metta a disposiziun.

La cuorsa da scarsolas e sliusas da corns dumengia, ils 26 da schaner 2025 a Mumpé Medel ha buca liug. Sco quei ch’ils organisaturs communicheschan ein las schliatas prognosas dall’aura per dumengia il motiv persuenter. La cuorsa organisada dall’Uniun da scursalar e spassegiar Mumpé Medel havess giu liug uonn per la 17avla ga. (fmr/hh)

En Surselva ein actualmein plirs hotels venals ni siaran proximamein definitiv. Il cau dil cussegl d’administraziun dil Hotel La Siala a Falera numna divers motivs che han menau alla decisiun da serrar. Ad auters menaschis da hotel en Surselva maunca la sucessiun. Ella ei stada in tec ina surpresa, l’annunzia dalla mesjamna vargada ch’il Hotel La Siala a Falera siari definitiv las portas la fin mars 2025. Quei suenter ch’ils possessurs Roland Anderegg, Armin Casutt, Gion Candreja e Max Bachofen han investau ils davos nov onns «plirs milliuns francs» ella renovaziun e manteniment dil hotel sco quei che Roland Anderegg, il president dil cussegl d’administraziun dil hotel puntuescha. Treis motivs principals numna el che hagien impediu da realisar l’idea d’antruras da segirar a Falera il sulet hotel en vischnaunca. Cuorta sesiun aulta «La sesiun che cuozza naven da miez december entochen Pastgas ei memia cuorta.» Roland Anderegg menziuna las duas stads da corona nua che la plipart dalla Svizra ha sfurzadamein fatg vacanzas ella patria e che ha era purtau al Hotel La Siala hosps ed entradas cuntenteivlas. «Suenter corona ei la sesiun da stad curdada en tschaler.» Ils possessurs dil Hotel La Siala han era stuiu far stem ch’il sistem dil hotel d’appartement dil La Siala che deriva dils onns 70 funcziuna buca pli. «Quei sistem ei buca da paregliar cun in Rock Resort a Murschetg nua ch’ils possessurs dallas habitaziuns san mo far diever duront in cuort temps dall’atgna habitaziun.» Roland Anderegg gi ch’ils possessurs dallas habitaziuns colligiadas cun il La Siala hagien occupau ils habitadis duront la sesiun aulta. «Al menaschi da hotel ein biaras habitaziuns stadas a disposiziun sulet duront la dentersesiun.» Persunal qualificau In auter problem vesa Roland Anderegg egl engaschi da persunal qualificau. «Jeu manegel ch’in hotel ella grondezia dil La Siala selai menar sulet sco menaschi da famiglia.» Confamigliars ch’ein silmeins per part buca suttamess a stricts temps da lavur e promts da s’engaschar sur mesira per il menaschi duront la sesiun aulta. El gi ch’els sco possessurs hagien era empruau da vender igl edifeci. «En vesta dalla valur da recav dil hotel ina caussa nunpusseivla.» Roland Anderegg puntuescha ch’ils investurs seigien stai pertscharts gia all’entschatta da buca far gronds gudogns cun il hotel. «Nossa finamira ei stada da mantener il sulet hotel da Falera e da scriver silmeins ina nulla nera.» Quella nulla nera ei denton buca severificada aschia ch’ils possessurs pondereschan ina midada da nez. «Pil mument eis ei aunc memia baul da communicar en tgei direcziun ch’ei va.» Plirs menaschis en vendita Il La Siala ei momentan buc il sulet menaschi da hotel che siara sias portas la fin dalla sesiun d’unviern. Quei vala era per il Hotel Postigliun ad Andiast demai ch’ils possessurs Guido e Corina Sgier van en pensiun. Auters hotels sursilvans ein actualmein en vendita sco in’egliada sin la pagina da RealAdvisor tradescha. Per exempel il Hotel Steinbock a Val Sogn Pieder che sesanfla gest sper las pendicularas. Cumprar san ins era l’Ustria Cristallina a Laax che porscha medemamein loschi en diesch combras. Il Hotel e pensiun Pèz Terri a Vrin ei gia dapi in temps sin fiera e dus hotels san ins cumprar ella vischnaunca da Tujetsch, il Hotel Crestas ed il Hotel Postigliun. La situaziun dils hotels ella Val Tujetsch fa empau quitaus al president da Sedrun Mustér Turissem, Silvio Schmid. «La midada da generaziun tier ils menaschis da famiglia ei difficila.» Silvio Schmid ha fatg persenn che la generaziun giuvna ei buca promta da s’engaschar en quella moda per in menaschi sco ils geniturs. «Per la generaziun giuvna ei la ballontscha denter lavur e temps liber impurtonta.» Ina ballontscha che Silvio Schmid vul buca mo valetar negativ. «Ins vul era haver dapli temps a disposiziun per la famiglia.» Vinavon fa el valer che las pretensiuns dils hosps seigien carschidas. «Ils giavischs e basegns individuals per exempel viers la cuschina ein gronds.» Speronza sil resort a Dieni Il persident dalla organisaziun turistica ei cunscients ch’igl ei buca sempel d’anflar cumpraders per in hotel. «Ins sa bein midar nez e porscher habitaziuns per exempel per emploiadas ed emploiai turistics. Sche nus havein denton negins hotels pli, sche duvrein nus era buc habitaziuns per emploiai.» Silvio Schmid tschenta perquei gronda peisa sil resort planisaus a Dieni che duei porscher igl alloschi turistic futur ella Val Tujetsch. Alla tscherca da sligiaziuns Il president communal da Falera, Norbert Good, deplorescha fetg ch’il La Siala siara la fin mars. Dil tuttafatg surstaus eis el buc essend ch’el enconuscha sco anteriur turisticher ils problems dils hotels turistics el sectur da treis steilas. «La vischnaunca ei involvada ella tscherca da sligiaziuns.» Norbert Good manegia ch’ins vegni da far in contract cun la proprietad da condomini dallas habitaziuns e da schar a tscheins ellas via ina plattafuorma. «Nus sperein da saver porscher silmeins 30 dallas 70 habitaziuns sin quella plattafuorma e cun quella purschida era fermir la sesiun da stad.» Pigl auter regorda il president communal da Falera al resort planisaus all’entrada dil vitg da Falera. «Pil mument stuein nus spitgar sin la decisiun dalla dertgira en connex cun in recuors.» Norbert Good vesa certas pusseivladads da nezegiar sinergias cun il Hotel La Siala, sch’il resort sa vegnir baghegiaus. «Pil mument savein nus denton far nuot auter che spitgar sin la decisiun.» (fmr/ac)

Bianca Mayer – cul num d’artista Bibi Vaplan – presenta quels gis siu grond project «Popcorn Opera». Il spitachel musical-teatral annunzia ella cun ina canzun, il song «Edi Plop» ed in video culs dus taurs Roccobello e Leon. La visiun per la Popcorn Opera seigi da crear zatgei unic, zatgei cun bia forza e zatgei inspiront, ha Bibi Vaplan getg avon dus onns alla FMR. Il december 2022 era ella intensivamein vidlunder da realisar quella visiun. Lumbrein, il liug nativ da sia mumma, ei daventaus sia basa, siu dacasa. La lavur da pervesidra ed il quitau per dus animals da casa han dau ad ella gl’equiliber – ed era inspirau la creativitad. Ils guardians Daferton ei la visiun «Popcorn Opera» dagitg avanzada ad in project. E quel ei ussa semtgaus per la presentaziun sin tribuna. «Igl 1 da fevrer 2025 entscheiva la turnea svizra, e quei el hotel Reine Victoria a Sogn Murezi, lu cuntinescha ella a Berna, Lucerna e Bienna», scriva Bibi Vaplan ella communicaziun ch’ella ha tarmess dacuort allas medias. Ils dus tauretgels che l’artista ha adoptau e ch’ella pervesa dapi tschun onns fan part dil project. Apparentamein van lezs denton buca sin turnea. Ins vesa els denton en videos. «Roccobello e Leon ein ils guardians d’in niev mund, digl Univers da Popcorn», haveva Bibi Vaplan getg avon dus onns. La populaziun da Lumbrein enconuscha ils dus armauls cun corns, els ein avanzai a dus accumpignaders fidai da Bibi Vaplan e siu program ambizius. Bianca Mayer alias Bibi Vaplan, ella Val Mulin da Lumbrein, cun Roccobello e Leon. Edi Plop, nova canzun In sempel garnin da terc daventa in popcorn. Ella cazzetta calira cun in tec ieli sloppan ils garnins, sut gl’uvierchel fa ei plopp. Ella maschina da popcorn cugl uvierchel transparent ves’ins la metamorfosa. Ed il deletg alv ei semtgaus pil scarnuz. Da quei garnin magic tracta la «historia» che Bibi Vaplan ha sviluppau.Popcorn Opera, il spitachel musical plein fantasia e ritmica tracta dalla racheta Xalvadora che parta pigl univers e pil planet dalla ventira. A bord ei la squadra che duei returnar sin tiara cull’essenza desiderada. Per iniziar la turnea cul spitachel musical ha la musicista ed artista registrau ina canzun nova. «Igl ei in pretact explosiv per l’imminenta turnea», annunzia Bibi Vaplan. Il protagonist Edi Plop ei il garnin che schloppa e che setransforma, «el simbolisescha la forza ch’il garnin da terc drova per daventar in popcorn», explichescha l’artista, gl’Univers da Popcorn seigi naschius ord quell’essenza che detti la curascha da rumper ora e da dir vias extraordinarias. A spass e cantond tras la Val Mulin Bibi Vaplan conferma ch’ils dus taurs che han ussa tschun onns han inspirau ella. Roccobello e Leon cumparan per l’emprema gada en in videoclip. Duront ch’ella conta dalla forza da curascha, da rumper si, plein marveglias e libertad, cu mintga mir seigi scarpaus si e cunfins svani, va ella a spass culs dus taurs, silla via cantunala tras la Val Mulin da Lumbrein. Ella vegli buca ir anavos, mo anavon, ensi, engiu, cun forza e fermezia. Il video ed era il niev song da treis minutas che annunzia la turnea da Popcorn Opera ha il potenzial d’in hit. Sco Bibi Vaplan declara en sia communicaziun includa la producziun buca mo musica e tribuna. La show consista d’ina documentaziun televisiva, in podcast, in giug da video, in cudischs d’affons. Ils dus taurs da Lumbrein, Roccobello e Leon, ein amiez quei spitachel creativ-explosiv.

Avon endisch onns ha la societad Val Verda SA cumprau l’anteriura casa da vegls e da tgira a Cumbel. Cugl intent da scaffir letgs caulds per la Lumnezia han els transformau il stabiliment en in hotel. Daferton ei quel occupaus cumpleinamein, survescha denton buca pli sco hotel. Actualmein discuora la Lumnezia d’in hotel niev ch’ei duei dar sil parcadi dallas pendicularas a Vella. Leu ei gia il hotel Pellas ed el futur duess ina surbaghegiada cun garaschas sutterranas cumplettar la purschida, scaffir letgs novs e mitigar la munconza da letgs da hotel en Lumnezia. Sco quei che Gian Derungs, in dils iniziants dall’idea, conferma alla FMR, s’avonza il project dil hotel a Vella, la gruppa d’interess seigi vidlunder d’elaborar quel. A Cumbel ei ina immobiglia existenta seprofilada avon varga diesch onns sco purschida nova pil turissem e cun combras da hotel. Suenter la bardigliada el niev Da Casa Val Lumnezia a Vella ha la casa da vegls e da tgira Miraval piars sia funcziun. Gl’onn 2014 ha la vischnaunca Lumnezia vendiu il cumplex als dus impressaris indigens Gion Martin Collenberg e Daniel Blumenthal. Per la cumpra havevan quels fundau la societad Val Verda SA, quella ei aunc oz proprietaria dalla parcella e baghetgs Miraval. Gion Martin Collenberg permiert, e Daniel Blumenthal, igl atun 2015, alla recepziun dil hotel Miraval. Dau risposta Gia cun cumprar l’immobiglia han ils investurs vuliu esser transparents cun communicar lur intenziuns: Essend ch’il prezi da cumpra seigi staus favureivels, la substanza dil baghetg buna, il manteniment exemplarics e la survesta magnifica seigi beinspert naschida l’idea da realisar in sempel hotel da treis steilas e da cumplettar il baghetg cun tschun habitaziuns pintgas per indigens. Quei ha Daniel Blumenthal declarau ils 9 d’october 2014 alla gasetta La Quotidiana. Igl ei stau il mument che la societad ha inoltrau la damonda per la lubientscha da baghegiar. Finamira eis ei stau da realisar in hotel cun 80 letgs. Tenor Daniel Blumenthal era ei previu da transformar la casa en in hotel cun ina purschida per famiglias ed adattau al turissem migeivel. In onn pli tard, gl’atun 2015, han ils proprietaris annunziau ch’il project seigi realisaus ed il hotel Miraval arvi silla stagiun 2015/16. Cull’avertura han ils dus impressaris e socis dalla Val Verda SA vuliu dar ina risposta alla discussiun cuntinuada en Lumnezia ch’ei maunchi in menaschi turistic cun capacitad mesauna ed infrastructura adattada. Sco gestiunari haveva la societad gudignau Robert Elvedi permiert. Quel ha surpriu la direcziun ensemen cun Maria Angela Collenberg, ina gastronoma professiunala. Ina dallas novaziuns dil hotel Miraval ei stada la cumbinaziun da combras da hotel e habitaziuns. Ils investurs han la finala scaffiu 50 letgs da hotel e 30 per las habitaziuns administradas. Negin problem d’occupar Il hotel Miraval a Cumbel ei ussa ina casa da persunal tschercada. Diesch onns pli tard ei la situaziun semidada. Il hotel ei oz ina casa da persunal tschercada. Suenter sia transformaziun d’ina casa da vegls e da tgira en in menaschi turistic ha la casa Miraval a Cumbel ina funcziun nuotameins impurtonta per la vallada. Ils emploiai dallas interpresas da baghegiar e dil mistregn, ed era dil Da Casa Val Lumnezia, havevan breigias d’anflar alloschi. En quei senn ha la casa Miraval surpriu ina funcziun nova sco casa da persunal. Suenter la mort da siu bab Gion Martin Collenberg gl’avrel 2022, ha Maria Angela Collenberg surpriu il presidi dalla societad Val Verda SA. Ella meina era l’administraziun ed affittescha las diesch combras grondas dublas, las 15 singulas sco era las nov habitaziuns. Ei seigi negin problem d’occupar las combras ed era las habitaziuns, ha il conpossessur Daniel Blumenthal sincerau alla FMR.

Leontina Lergier-Caviezel, autura rumantscha La situaziun mundiala empermetta gia d’uriala nuot bien, e tec a tec essan nus s’endiri. Cul temps marventan ellas tschurvi e patratg, las nauschas novitads che contonschan nus gi e notg. Ils maletgs da sgarschur piardan lur forza, entscheivan a sblihir. Ei quei forsa ina specia d’auto­protecziun? Bein essan nus aunc adina commuentai dils maletgs e raquens horribels che contonschan nus neu dils camps da battaglia. Sesnuin, vesend la devastaziun e pupira che las uiaras caschunan, vesend la desperaziun ell’egliada da carstgauns che ston quintar da vegnir bumbardai da tuttas uras. Nus vein malpuccau per nos concarstgauns che vivan en dictaturas, nua che despots tractan lur pievel sco tontas marionettas. Tegnan a mistregn e terroriseschan quel cun repressalias terriblas. Nus stein stui, vesend co ualets semidan tuttenina en auas furiusas, co bovunas sederschan aval, manizzond punts e baghetgs e laschond anavos destrucziuns immensas. Uiaras, assagls e homi­cidis, fomaz, incendis horrents, tiaratriembels, bovas ed inundaziuns – ei ha nuota fin cun novitads che procuran per derschalets. D’untgir las informaziuns e far sco da nunsaver, ei strusch pusseivel en nos gis. Nossa cumpassiun ed empatia van denton a piarder plaunsiu. Nossa survetscheivladad enviers las roschas da fugitivs e requirents d’asil ed auters basignus daventa pli e pli reservada. Empau ei empau, fagein nus valer. Petgas sutta tschiel savein nus numdadiu buca metter! Secapescha, cheu en Sviz­ra vein nus bi gir. Nus vein bi e bien. Aunc uss. Nus vein da beiber e da magliar detgadiravunda, vein in tetg sura tgau ed aua schubra. Nies traffic public funcziuna stupent e spitals vein nus en abundonza. Nus astgein exprimer nies meini libramein e da tuttas uras. Vein scolas nua che gleiti mintg’auter affon survegn attenziun individuala. Sustegn per la scolara pli fleivla e sustegn pils basegns extraordinaris dil giuven scheni. Vegnan els ord scola, nos vegnentssuenter, astgan els maneivel far plaun e plat avon che stuer sedecider per in emprendissadi adattau ni per in studi adequat. Po buca far squetsch sin els. Nus vein organisaziuns socialas, ed in stadi che segida cun experts e ­daners en cass da catastrofas pli grondas. Nus essan ­puppergnai. Selamentar selamentein nus tuttina d’incuntin. Insistin sin nos dretgs – magari era sin tals ch’existan mo en in ni l’auter da nos tgaus. Nossas pretensiuns enviers il stadi creschan e vegnan pli e pli gagliardas. Tgi vul quei e tgi vul tschei, nos giavischs ein multifars. Nus anflein traso zatgei che basegna remedura, e senza cal rimnein nus suttascripziuns per quella ni tschella iniziativa. Tuns malcuntents rebattan stedi tras nossas vals. Zatgi zanua ha semper ed adina tema da vegnir alla cuorta. Vein nus insumma raschun da tugnar? En cumparegliaziun cun tut ils carstgauns che vivan actualmein enamiez las ruinas d’uiaras, cun tut ils affons che mieran dalla fom, vivin nus en ina vera cucagna. Leontina Lergier-Caviezel è autura e viva en la vischinanza da Berna.

Glaruna decretescha da sittar dus lufs. In dad els ei s’avischinaus la gievgia passada ad in affon da quater onns ad Elm che cunfinescha cun la Surselva. Malgrad che treis dunnas han spuentau el, ei il luf tuttina aunc s’avanzaus viers igl affon. Ei exista in video d’entginas paucas secundas digl schabetg. Sin ina spunda sur in bein puril ad Elm vesan treis dunnas dus lufs e filmeschan quels. Ins auda las vuschs dallas dunnas che discuoran dils lufs. Tuttenina grescha ina dunna: «Sebastian ei si leu! Si leu ei el!» Las dunnas greschan, il maletg ballucca, il video ei a fin. Il rest ei enconuschent da rapports da medias. In di pli tard, il venderdis vargau, decretescha il cantun da Glaruna da sittar ils dus lufs. Il luf fui buc immediat Sebastian ei in affon da quater onns. Ina dallas dunnas ch’ins auda el video ei sia mumma. Helen Rhyner raquinta allas medias co ch’ellas hagien griu e seigien curridas viers il luf per spuentar el. Malgrad da smanis e sbratgs seigi il luf vinavon s’avischinaus agl affon – avon ch’el seigi lura la finala fugius. In di pli tard descriva Helen Rhyner a Tele Züri il schoc en quel mument: «Quella impussonza, ch’ins sa far nuot, ch’ils lufs han gnanc pli tema da nus carstgauns, quei fa nundetg tema.» Ella contribuziun da Tele Züri ei da veser ch’il pign Sebastian ha para surmuntau senza pli gronds problems il schabetg. El termaglia puspei sin la spunda davos il bein puril – uss denton survigilaus dalla tatta. Ils vitgs Matt, Engi ed Elm ein pertuccai Las davosas jamnas han ins viu pliras gadas lufs en la vischinonza da vitgs ella Val Sernf, scriva il cantun da Glaruna en sia communicaziun dil venderdis. Sper Elm ein era pertuccai ils vitgs da Matt ed Engi. «Da differentas observaziuns documentadas resorta ch’ils lufs ein buca pli spuretgs visavi il carstgaun», scriva il cantun da Glaruna. Tenor il concept vertent dalla Confederaziun setracti cheu d’in «cumpurtament problematic da lufs, sche certs lufs cumparan regularmein en la vischinonza da vitgs e demussien in cumpurtament che sedrezza viers il carstgaun ni ses tgauns-casa». En tals cass astga in cantun decretar sez, senza lubientscha da la Confederaziun, da sittar ils lufs. Il decret da Glaruna vala per trenta dis. El pertucca ils dus lufs ed ei valeivels en la regiun denter Engi e la plazza d’armas da Wicheln. Damaneivel dalla Surselva La regiun dad Elm cunfinescha cun la Surselva, pli precis cun las vischnauncas da Flem, Laax, Glion e Breil. Il triep da lufs dil Vorab viva en quella regiun. Il settember vargau ha il cantun Grischun decidiu da regular cumplettamein quei triep. Cons lufs ch’ein effectivamein vegni sittau, ei buc enconuschent. Dalla vart da Glaruna viva il triep dil Kärpf. Da lez triep ein vegni sittai ils davos onns dus mascals che vevan scarpau plirs vadials.

A Breil han liug uonn las empremas fiastas da tscheiver en Surselva. Suenter che Danis ha giu tscheiver avon in’jamna han ils da Breil festivau lur tscheiver cun ina disco per affons, in concert monstrus ed in marsch a steila la sonda vargada. Las Patlaunas sco musica da tscheiver ed organisatura dil tscheiver a Breil festiveschan uonn lur giubileum da 35 onns. Il tscheiver da Breil dalla sonda vargada ei staus sut l’enzenna dil 35avel anniversari dallas Pat­launas, la musica da tscheiver da Breil. La fiasta da giubileum seigi il tscheiver dalla fin d’jamna a Breil, di Lena Cadalbert, la presidenta dallas Patlaunas. «Nus festivein cun ina ­disco pils affons, in marsch a steilas ed in concert monstrus sin plaz Cadruvi.» A quellas occurrenzas ein suandai sis concerts da musicas da guggas en halla polivalenta. Las Patlaunas han fatg sonda vargada da camifo tscheiver, denter auter cun ina disco d’affons. Breil ha treis guggas Tenor la presidenta dallas Patlaunas separticipescha la musica da tscheiver da Breil allas fiastas da tscheiver che han liug en Surselva. «Nus mirein da sustener ils da Trun, Sedrun e Glion. Ed inagada per onn mein nus – sco biaras autras musicas da tscheiver era – ad in tscheiver ella Bassa. Uonn vegn quei ad esser l’entschatta da mars. Quei ei la finiziun dil tscheiver 2025 per nus dallas Patlaunas.» Las Patlaunas seigien vegnidas fundadas el temps che la musica da guggas seigi vegnida en moda era en Surselva, declara Lena Cadalbert. «Nossa musica da tscheiver ei buca stada ina dallas empremas e buca ina dallas davosas.» Tenor las paginas d’internet dallas musicas da tscheiver sursilvanas ein las empremas guggas sco per exempel las Bagordas da Mustér ni era las Latiarnas da Danis/Tavanasa vegnidas fundadas avon circa 40 onns. La vischnaunca da Breil ha actualmein treis musicas da tscheiver: Las Latiarnas da Danis/Tavanasa, Las Bagordas da Danis/Tavanasa e Las Patlaunas da Breil. Biars vulan buca esser ligiai La presidenta dallas Patlaunas, Lena Cadalbert, di ch’ei detti dus commembers dallas ­Patlaunas che seigien dapi 34 onns musicants activs. «Igl ei empau ina mischeida da commembras e commembers pli giuvens e pli vegls.» En scadin cass hagien Las Patlaunas fetg biaras commembras e commembers che seigien fideivels dapi onns. «Quei che fa dapli quitaus a nus, ei igl avegnir, vul dir da survegnir novas musicantas e musicants», manegia la presidenta. «Il meglier ei, sch’ins contonscha in’entira gruppa enina. Singulas ni singuls entran strusch.» Las Patlaunas hagien fatg in’acziun da reclama speciala igl atun vargau: in excercezi liber per interessentas ed interessents che hagien saviu vegnir a fuffergnar. Otg persunas hagien priu part da quei di. «Nus entschevein mintgamai il settember culs excercezis che han liug ina gada per jamna la sonda ni la dumengia», raquenta la presidenta. «Quei cuozza entochen il schaner e lu vegn il tscheiver cun plirs engaschis duront pliras fins d’jamna.» Quei seigi in liung temps. Buca tuttas e tuts giuvens veglien esser ligiai aschi ditg. «E perquei datti deplorablamein era da quellas e da quels che restan lu mo in temps tier nus.» Lena Cadalbert di ch’egl onn giubilar hagien Las Patlaunas 23 musicantas e musicants activs. Collaboraziuns enstagl fusiuns «La situaziun cun commembers novs ei buca empermettenta», di Lena Cadalbert. «Mo ina fusiun cun ina musica vischinonta ei tenor mei era buca la sligiaziun ideala. Sch’ei dess ina orda duas ni treis guggas, lu stuessan nus quintar cun extradas en tuttas treis formaziuns e la musica fusiunada havess carteivlamein buca bia dapli commembras e commembers che quei che nus havein ussa en duas ni treis musicas.» En in pèr onns vesi quei forsa ora auter, mo ussa prefereschien Las Patlaunas plitost da far projects communabels cun autras formaziuns. «Nus fagein uonn per exempel in’occurrenza communabla cun la musica da tscheiver Grischalottas da Glion/Falera. Quei ei bien pils contacts cun autras musicas dalla regiun.» Las Patlaunas festiveschan uonn lur 35avel onn dapi la fundaziun. La presidenta Lena Cadalbert di che quei seigi gest era ina buna caschun da far in viadi. «Nus fagein circa mintga tschun onns in viadi. La fin da mars mein nus uonn ina fin d’jamna a Zermatt e gudin leu la cumpignia senza squetsch da termins e senza instruments.» Occurrenzas sco tals viadis dall’uniun dettien biars ligioms. E tenor l’experientscha da Lena Cadalbert detti in viadi e lu la pausa da stad puspei niev slontsch per far vinavon. Da Domat tochen Tujetsch En Surselva ein ils usits da tscheiver differents tut tenor engaschi da l’uniun da giuventetgna ni dallas musicas da tscheiver. En entgnis loghens datti tils cun costums. A Mustér datti el temps da tscheiver era aunc la tradiziun dalla Dertgira nauscha. Sco origin dil tscheiver vala quel da Domat. Leu va il tscheiver a fin culla gievgia grassa. Naturalmain astgan las musicas da tscheiver buca muncar. A Domat sunan sper las guggas denton era aunc ils tamburs ed ils fiffers. (fmr/mg) Tscheiver 2025 en Surselva 1. da fevrer 2025 Tscheiver a Medel 8 da fevrer 2025 Tscheiver a Sumvitg 15 da fevrer 2025 Tscheiver a Glion 22 da fevrer 2025 Tscheiver a Trun 27 da fevrer 2025 Tscheiver a Sedrun 1. da mars 2025 Tscheiver a Mustér Las Patlaunas da Breil han 35 onns Puspei han Las Patlaunas da Breil organisau a Breil il tscheiver tradiziunal la davosa sonda. E puspei ha ei dau ina disco per affons il suentermiezdi. E la sera ei il publicum vegnius delectaus cun in marsch a steila e cun in concert monstrus. Cul tscheiver d’uonn festiveschan Las Patlaunas lur 35avel onn d’existenza. Tenor Lena Cadalbert, la presidenta dallas Patlaunas, porti il tscheiver a Breil ina nota speciala pil 35avel onn d’existenza. Silsuenter separticipeschi la musica da tscheiver da Breil cun 23 musicantas e musicants activs als tils da tscheiver en Surselva. Ed uonn, di la presidenta, detti ei alla fin da mars in viadi dall’uniun a Zermatt, e quei senza constums ed instruments. Leu vegni ins era ad haver la caschun da far printgas sil giubileum da 35 onns. (fmr/mg) La gugga Las Patlaunas da Breil ha actualmain 23 musicantas e musicants activs. La presidenta dalla musica da tscheiver Las Patlaunas da Breil, Lena Cadalbert, ei alla tscherca da novas musicantas e musicants ensemen cun la suprastonza Las Patlaunas han fatg sonda vargada da camifo tscheiver, denter auter cun ina disco d’affons.

Ier dumengia ha giu liug a Sedrun il 35avel Maraton Surselva. Circa 200 curridras e curriders da cuorsa liunga ein separticipai en las differentas categorias da vegliadetgna alla concurrenza da Swiss Loppet. Il Maraton Surselva quenta ultra da quei era pil Cup svizzer. Ils megliers resultats dil Grischun el maraton dallas dunnas e dils umens han Seraina Boner e Toni Livers contonschiu. Aunc la sonda encunter sera era Guido Friberg, il schef dil comite d’organisaziun dil Maraton Surselva buca dil tut segirs co la participaziun vegni ad esser la dumengia, cunquei che l’aura dalla dumengia avonmiezdi era tut auter che empermettenta. Cun 200 participontas e participonts ha il Surselva Maraton giu uonn pli paucs ch’ils onns vargai. Ils resuns dalla curridras e dils curriders davart la qualitad dalla loipa ein denton stai trasatras positivs. Fermas dunnas grischunas Ellas categorias dallas dunnas han las Grischunas acquistau ils megliers resultats el maraton da 25 kilometers. Seraina Boner, anteriura campiunessa svizra el stil liber sur 5 kilometers ha victorisau ella cuorsa dallas dunnas cun in avantatg da strusch duas minutas sin la giuvna Lina Bundi da Sogn Murezzi ch’ei ida tras l’arrivada cun in avantatg da mo quater secundas sin Nina Cantieni da Samedan. Ina gruppa da curriders e curridras gest suenter la partenza dil Maraton Surselva ier dumengia. Ferma concurrenza grazia al cup svizzer Il maraton dils umens ha Jan Fässler da Ebnat-Kappel ch’ei era separticipaus pil Cup svizzer gudignau. Cun 58 minutas e 38 secundas ha Fässler contonschiu il meglier temps dil di dils umens avon Toni Livers che ha piars strusch quater secundas sil victur. En discuors cun la FMR ha Toni Livers discurriu d’ina buna e ferma concurrenza dils umens el Maraton Surselva: «Grazia al Cup svizzer separticipeschan era ferms curriders dalla Svizra e digl exteriur al Maraton Surselva. Quei aulza l’attractivitad e vegn era dabien als organisaturs.» In pign, mo engrazieivel publicum «Oz astgel jeu trer ina bilanza positiva», di ­Guido Friberg, il president dil comite d’organisaziun dil 35avel Maraton Surselva. «Las cuorsas dalla sonda (Raiffeisen Nordic Cup, Swiss Cup, Energia Alpina nordic cup) han giu liug cun relaziuns fantasticas. Oz dumengia havein nus giu empau dapli fastedis cull’aura.» Las cuorsas dil Swiss Loppet seigien cuorsas popularas svizras e tier quellas concurrenzas seigi la participaziun regressiva empau dapertut, di Guido Friberg. Era a Sedrun seigien las cefras da participontas e participonts memia bassas. Perquei vegni il comite d’organisaziun dil Maraton Surselva a stuer ir sur ils cudischs per mirar co ins vegli cuntinuar cul maraton, manegia ­Guido Friberg. «Il pli grond problem sper la bassa participaziun ei che nus survegnin buca successurs ch’ein promts da s’engaschar sco voluntaris pil Maraton Surselva.» Era quei vegn ad esser in tema decisiv per la cuntinuaziun. Las controllas da fluor Al Surselva Maraton dad ier dumengia hai dau controllas dalla federaziun Swiss Ski concernent il diever da fluor per unscher ils skis. Quellas controllas han procurau per empau discussiuns ell’arrivada. Il president dil comite d’organisaziun Guido Friberg ha deplorau ch’ei ha dau entginas disqualificaziuns da curridras e curriders che havevan fastitgs da fluor vid lur skis. «Sche Swiss Ski vegn a far controllas, lu savein e vulein nus buca impedir quei. Ed il reglament da Swiss Loppet ch’ei ligionts pil Maraton Surselva scamonda dil tuttafatg il diever da fluor. Nus deplorein las disqualificaziuns, mo stuein acceptar quellas.» La gliesta da ranganziun entira san ins consultar sin la pagina www.datasport.com. Rangaziun Maraton Surselva 25 kilometers dallas dunnas 1. Boner Seraina SUI SAS 1:06:54 2. Bundi Lina SUI Alpina St.Moritz 1:08:26 3. Cantieni Nina SUI Piz Ot Samedan 1:08:30 4. Kudre-Schnider Daisy ESTVärska OK Peko 1:09:46 5. Pellaton Lisa SUI Brévine 1:10:33 6. Scheidegger Andrea SUI Kandersteg 1:10:34 7. Bebi Gioia SU IDavos 1:10:35 8. Barbüda Saskia SUI Lischana Scuol 1:10:41 9 .Emmenegger Céline SUI Flühli 1:10:56 10. Zimmermann Marina SUI Gonten 1:11:00 Rangaziun Maraton Surselva 25 kilometers dils umens 1. Fässler Jan SUI Ebnat-Kappel 58:38 2. Livers Toni SUI Tavau 58:42 3. Näpflin Avelino SUI Beckenried-Klewenalp 58:54 4. Buholzer Sven SUI Horw 58:55 5. Martin Tim SUI Samedan 58:59 6. Béguin Maxime SUI SAS Bern 59:02 7. Beti Elia SUI Bernina Pontresina 59:03 8. Müller Lavio SUI SAS Bern 59:04 9. Guler Jon Andri SUI Sarsura Zernez 59:05 10. Nufer Jon-Fadri SUI Sedrun-Tujetsch 59:37 11. Nufer Cla-Ursin SUI Sedrun-Tujetsch 59:46 Sogn Pieder ed il Maraton Surselva Igl ei stau, sco sche Sogn Pieder havess giu malpuccau pils organisaturs dil Maraton Surselva dad ier dumengia. La damaun havev’ei dau ina féffa neiv ed ei bischava aunc levet. Encunter miezdi hai dau sclaridas e las 200 curridras e curriders dil Maraton Surselva han contonschiu l’arrivada da fina bial’aura. Ellas categorias dallas dunnas han las Grischunas acquistau ils megliers resultats el maraton da 25 kilometers. Seraina Boner ha gudignau ella cuorsa dallas dunnas cun in avantatg da strusch duas minutas sin la giuvna Lina Bundi da Sogn Murezzi. Il maraton dils umens ha Jan Fässler da Ebnat-Kappel gudignau. Cun 58 minutas e 38 secundas ha Fässler contonschiu il meglier temps dil di avon Toni Livers che ha spiars strusch quater secundas sil victur ed ei daventaus secund. (fmr/mg) Las victuras dallas dunnas (da sen.): Lina Bundi da Sogn Murezzi (2.), Seraina Boner da Tavau (1.) e Nina Cantieni da Samedan (3.). Ils victurs dils umens (da sen.): Toni Livers da Trun/Tavau (2.), Jan Fässler dad Ebnat-Kappel (1.) ed Avelino Näpflin da Beckenried-Klewenalp (3.). Andrin Beeli da Sagogn (sen.) ha per inagada midau il velo culs skis da cuorsa liunga. Ed era cheu eis el vegnius accumpignaus da siu bab Rolf Beeli (dretg). 200 curridras e curriders ein stai alla partenza dil 35avel Maraton Surselva. Ell’arrivada ein buca tuts stai sidretg pli per serevegnir. Ina gruppa da curriders e curridras gest suenter la partenza dil Maraton Surselva ier dumengia.

La vischnaunca da Sumvitg envida vischinas e vischins ad ina sentupada cun cultura ed informaziuns. Hosp dalla sera ei cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. La cultura ei in impurtont bein da mintga communitad. Ella colligia e divertescha. Buc auter ei quei a Sumvitg. Per quei motiv envida la suprastonza communala convischinas e convischins ad ina sentupada en casa da scola a Sumvitg. Quella ha liug venderdis, ils 31 da schaner 2025 allas 19.30. «La sentupada pils indigens ei dedicada alla cultura», scriva la suprastonza communala el Fegl ufficial dalla Surselva. Sco hosp e referent vegn cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini beneventaus. El ei cau dil departament d’educaziun, cultura ed ambient dil cantun Grischun. Spel referat da Jon Domenic Parolini vegn il president communal Patrick Schaniel ad orientar davart ils projects dalla vischnaunca igl onn 2025. Enramada musicalmein vegn la sentupada cun producziuns dil Chor mischedau Sumvitg/Cumpadials. Suenter la part ufficiala envida la vischnaunca da star da cumpignia tier in apero. (fmr/hh) Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini referescha venderdis a Sumvitg.

«Quellas femnas giuvnas pon buca spitgar da far giu il pigniel e metter naven la stalla. Strusch ei la fiasta da Nadal vargada ein ils pigneuls semtgai per dismetter». Quels plaids ha in augsegner giu detg avon onns a mi. Era jeu s’udevel tier ina da quellas che pudeva buca spitgar. A mi ei lu vegniu endamen co ei fuva tier nus a casa. Il pigniel steva en stiva tochen ch’el scheva pender las «alas» e las guilas semurdevan ellas soccas. La stalla denton scheva la mumma aunc star in pulit temps en stiva. Jeu less buca gest pretender tochen Nossadunna da candeilas, mo tuttina aunc enzacontas jamnas suenter Nadal. Ussa eisi aschia ch’jeu laschel era buca star la stalla tochen ils 2 da fevrer. In aunghel ni in pastur ni schiglioc ina figura dalla stalla salvel jeu denton adina anavos pli ditg. Quei ha da far cun ina historia ch’jeu hai legiu inaga. Enten pachetar ils treis davos aunghels dalla stalla ha la dunna da casa salvau anavos in e detg a sesezza: «Ti stattas aunc in temps cheu, jeu drovel in tec atmosfera da Nadal sur gl’entir onn ora.» Ella ha mess el sin cruna – e miracla: igl aunghel ha entschiet a discuorer. El di che mo sch’enzatgi tegni anavos ina figura da Nadal – buca perquei ch’ins vess emblidau da metter naven ella, mobein perquei ch’ins vegli propi aunc salvar in tec atmosfera da Nadal en casa – lu sappi quella figura discuorer. Quei vegni denton fetg darar avon. Ed ussa aunc il meglier: Quei aunghel che la dunna ha teniu anavos teneva buc ina candeila ni ina steila enta maun, na, el teneva in canaster da pupi enta maun. Mintgaga che la dunna da casa segrittentava sur d’enzatgei ni fageva schiglioc quitaus, teneva el vi il canaster e scheva: «Bett’en!» El mondi lu cun tut quei e deponi ei en pursepen tiel bambin il proxim Nadal. Ina historia …… mo ins sa mai. Forsa tuttina salvar anavos in tec atmosfera da Nadal en casa. Ed aschia in canaster da pupi che rimna dagrettas fuss naturalmein il hit. Mo per dir: Il temps da Nadal va a fin ils 2 da fevrer cun Nossadunna da candeilas. Judith Friberg-Decurtins

La sonda vargada – il di avon il Surselva Maraton – ha Sedrun purschiu per la dieschavla ga ina concurrenza da cuorsa liunga per affons e giuvenils. Ils resultats quentan ton pil Raiffeisen Nordic Cup sco pil Cup Energia alpina. La fin dall’jamna vargada ei stada dedicada cumpleinamein alla cuorsa liunga en Val Tujetsch. Il comite d’organisaziun dil Surselva Maraton cun Guido Friberg alla testa ha prestau lavur cumpleina per porscher in tschuppel concurrenzas. Spel Surselva Maraton ed il Swiss Cup han ils organisaturs era dau la caschun da semesirar als affons e giuvenils. Quei ei stau pusseivel da bunas relaziuns. La cuorsa singula ha menau sin distanzas dad in entochen tschun kilometers, gest tenor vegliadetgna. Tut en tut ein 104 curridras e curriders stai alla partenza. Els han battiu pils rangs da podest e per puncts per las rangaziuns dil Raiffeisen Nordic Cup e dil Cup Energia alpina, il cup da cuorsa liunga regiunal dalla Surselva. (fmr/hh) Raiffeisen Nordic Cup Buobas U8: 1. Marietta Berther, CS Trun, 6.05.7; 2. Zelda D’Inca, CS Castrisch, 7.12.0. Buobs U8: 1. Laurin Elvedi, CS Castrisch, 3.30.9; 2. Nicola Maissen, CS Trun, 4.13.3; 3. Jaron Schmed, CS Trun, 4.38.0. Buobas U10: 1. Aileen Berther, CS Sedrun, 6.26.3; 2. Lena Hollenstein, Speer Ebnat-Kappel, 6.54.4; 3. Eva Simeon, CS Trun, 7.11.8. Buobs U10: 1. Henry Campbell Rüedi, Claustra, 5.52.3; 2. Linard Berther, CS Trun, 6.06.5; 3. Maurus Berther, CS Trun, 6.14.2. Buobas U12: 1. Elin Huber, Tavau, 9.00.7; 2. Brianna Cadurisch, Bual Lantsch, 9.20.0; 3. Mailin Bundi, Tavau, 9.23.0. Buobs U12: 1. Marco Spadin, Trun, 7.45.2; 2. Jon Andri Fröhlich, Bual Lantsch, 8.18.3; 3. Nico Bässler, Rätia Cuera, 8.18.5. Buobas U14: 1. Gianna Lucia Fröhlich, Bual Lantsch, 10.55.6; 2. Fiona Huber, Tavau, 11.01.8; 3. Janina Schlatter, Tavau, 11.24.4. Buobs U14: 1. Maurin Joris Flury, Tavau, 10.08.0; 2. Dario Spadin, Trun, 10.08.1; 3. Pascal Eigenmann, Speer Ebnat-Kappel, 10.43.5. Giuvnas U16: 1. Gianna Eichholzer, Sparsura Zernez, 12.39.2; 2. Alice Cortesi, Trais Fluors Schlarigna 12.44.4; 3. Maura Ana Rauch, Sarsura Zernez, 12.49.8. Giuvens U16: 1. Flurin Heimo, Tavau, 11.48.3; 2. Raffael Eigenmann, Speer Ebnat-Kappel, 11.53.4; 3. Gianin Juon, Rätia Cuera, 11.58.2. Dunnas U18/U20: 1. Anna Lena Dolf, Selva Sagogn, 17.47.9. Dunnas: 1. Johanka Simkova, SAS Berna, 13.46.1. Cup Energia alpina Buobas U8: 1. Marietta Berther, CS Trun, 6.05.7; 2. Zelda D’Inca, CS Castrisch, 7.12.0. Buobs U8: 1. Laurin Elvedi, CS Castrisch, 3.30.9; 2. Nicola Maissen, CS Trun, 4.13.3; 3. Jaron Schmed, CS Trun, 4.38.0. Buobas U10: 1. Aileen Berther, CS Sedrun, 6.26.3; 2. Eva Simeon, CS Trun, 7.11.8; 3. Ela Caduff, CS Castrisch, 7.24.5. Buobs U10: 1. Linard Berther, CS, Trun, 6.06.5; 2. Maurus Berther, CS Trun, 6.14.2; 3. Anean Caderas, CS Trun, 6.15.0. Buobas U12: 1. Noelia Berther, CS Trun, 10.25.3; 2. Mari Gilfen, OG Trin, 11.59.4; 3. Carla Simeon, CS Trun, 12.02.2. Buobs U12: 1. Marco Spadin, Trun, 7.45.2; 2. Lars Zürcher, CS Trun, 10.31.7; 3. Leo Caflisch, OG Trin, 10.33.4. Buobas U14: 1. Madlaina Monn, CS Trun, 15.03.0; 2. Pia Pelican, CS Trun, 15.13.0; 3. Annina Succetti, OG Trin, 15.14.9. Buobs U14: 1. Dario Spadin, Trun, 10.08.1; 2. Andrea Gilgen, OG Trin, 15.30.2; 3. Luca Schmed, Selva Sagogn, 16.07.1. Giuvnas U16: 1. Otavia Vonplon, CS Castrisch, 14.22.4 ; 2. Jannina Dolf, Selva Sagogn, 19.08.0. Giuvens U16: 1. Elia Bisquolm, Trun, 12.30.2. Dunnas U18/U20: 1. Anna Lena Dolf, Selva Sagogn, 17.47.9.

Vorstellung des Hotel Projekts von Remo Stoffel welches in Vals entstehen soll. Es ist ein 381 Meter hoher Turm, der von Architekt Thom Mayne entworfen wurde. Pressebild Il mars 2015 han Remo Stoffel e Pius Truffer procurau sur jamnas per lettras grassas en e schizun ordeifer la Svizra. Lur visiun da realisar ina tuor da 380 meters altezia a Val sogn Pieder ha svegliau dabia interess. Ils plans dalla tuor ein daferton denton sesligiai enzanua ellas neblas. L’idea presentada ils 25 da mars 2015 da Remo Stoffel e Pius Truffer a Turitg ha buca sulet fatschentau l’entira Svizra, mobein era igl exteriur. Ils dus interprendiders han presentau ils plans da realisar a Val sogn Pieder in hotel sco tuor da 380 meters altezia ed impunder per quei project 300 milliuns francs. E dasperas aunc realisar cun numerus architects dil Giapun in parc enamiez il vitg. Ils dus interprendiders da Val sogn Pieder ei in pèr gis pli tard sgulai a New York per presentar ils detagls dalla «Femme de Vals», igl sgrattaniblas alpin da cuminonza cun igl architect american Tom Mayne. En novas dimensiuns En novas dimensiuns han Remo Stoffel e Pius Truffer vuliu stuschar il turissem alpin. In turissem ch’il possessur dalla cava da Val sogn Pieder Pius Truffer ha valetau per morts en ina columna dalla Suedostschweiz dils 31 da mars 2015. Il rectur spirtal dalla tuor da Val sogn Pieder, aschia ha la pressa titulau Pius Truffer avon diesch onns, senta pil mument pauc gust da mirar anavos silla tuor e sil parc e daco ch’ils projects ein la finala restai sin pupi. «Vus stueis dumandar Remo Stoffel», manegia igl interprendider a Val sogn Pieder viers la FMR. El fa attent ch’autras persunas seigien oz activas el turissem ella val, aschia ch’el desisti pil mument era da valetar la situaziun turistica diesch onns suenter sia analisa. Stefan Schmid era avon diesch onns president communal da Val sogn Pieder. Ed el ha giu da representar il pareri communal ed ils sentiments dalla populaziun viers l’idea dalla tuor dils dus interprendiders viers las medias. Gia avon diesch onns era clar che l’idea dalla tuor veva in grev stan, buca ton pervia dil pareri dalla populaziun, mobein pervia dil liug, nua che la tuor era planisada, egl intschess dalla fontauna dalla aua da Val. Sin buna via Oz tgamuna Stefan Schmid las pendicularas da Val sogn Pieder e meina la fatschenta dall’organisaziun turistica. E morts ei il turissem enta Val sogn Pieder tuttavia buc, sco quei ch’el sincerescha. El manegia che la publicitad generada entras l’idea dalla tuor seigi buca mo stada da disavantatg. E Stefan Schmid accentuescha las investiziuns che Remo Stoffel ha fatg el hotel 7132 Vals. «Quellas ein stadas fetg d’engrau al hotel e la finala era al turissem.» Il turissem ella val para actualmein dad esser detg vitals, era sche la vischnaunca ha giu da smaccar ina ni l’autra nusch per exempel cun finanziar las pendicularas. «Jeu manegiel che nus essan sin ina buna via», gi il meinafatschenta dalla organisaziun turistica e dallas pendicularas. «E nus vesein nossa purschida era sco part dalla purschida turistica regiunala.» Stipular visiuns Othmar Berni ha surpriu il presidi communal igl 1. da zercladur 2024. Relicts neu dalla tuor e dil parc planisaus cun numerus architects dil Giapun ein negins avon maun ell’administraziun communala, sco quei che Othmar Berni sincerescha. «Ils projects dil parc e dalla tuor ein stai visiuns e quellas visiuns ston interprendiders la finala sviluppar.» Il president communal ei denton sceptics ch’il plan dalla tuor e dil parc tuornan puspei. «Per nus da Val sogn Pieder ha la vendita dil bogn digl onn 2012 dau dapli da discutar e procurau per dapli emoziuns.» Il president communal ei satisfatgs ch’igl ei reussiu da sligiar il nuv dil bogn cun realisar la fundaziun che ha surpriu il menaschi ed aschia mitigau las emoziuns. Da Remo Stoffel ha ei, silmeins entochen la fin da redacziun, era buca dau ina reacziun sin ses plans d’antruras da baghegiar ina tuor. El ha enconuschentamein midau domicil a Dubai. Sco quei che Stefan Schmid explichescha, ei Remo Stoffel duront la stad regularmein a Val Sogn Pieder. «El s’interessescha fetg per quei che cuora e passa tier nus.» Forsa eis ei per el pli sempel da realisar sgrattanibels a Dubai che a Val sogn Pieder.

La Casa d’Angel a Lumbrein seprofilescha dapi in decenni sco center d’exposiziun cun radiaziun sur ils cunfins lumnezians. Suenter che quella dallas Fusiognomias ei ina a fin miez schaner, presenta la Fundaziun da cultura Lumnezia gia la proxima. Digl 1 da fevrer tochen ils 3 da matg san ins admirar fotografias artisticas da Johann Clopath. Ils maletgs han tetels sco «muostga blaua dils bindels lads», «muostga-scorpiun», «viaspra tudestga engola la preda ord ina teila falien» ni «glatsch». In’egliada clara silla bellezia zuppada da nies contuorn», san ins leger sil flyer che renda attent all’exposiziun. Quella muossa la natira atras gl’objectiv da Johann Clopath. Naven da sonda proxima san ils visitaders dalla Casa d’Angel s’entupar cun creatiras pintgas, daguots da plievgia, figuras da fantasia. Il fotograf muossa scenas spontanas, senza retuscha, sulettamein culla precisiun dil mument. Gest las fotografias da glatsch traian l’attenziun: Sin in maletg paran ins da veser in utschi, leu ina persuna goba che entaupa in’autra persuna, ellas paran dad esser en in raschieni. Johann Clopath, contemplader, observader, catschadur da sujets zuppai. «Sujets pli che avunda» Gl’autur da quels maletgs abstracts ei buca pictur-artist, mobein fotograf. «Jeu numnel quei abstract-concret», conferma Johann Clopath. La ferdaglia ha «dessignau» lingias, formau undas e puncts. Sin in sujet ha el schizun documentau in muschin en in daguot schelau. Il vitg da Lumbrein ed il liug dall’exposiziun. La Casa d’Angel, l’anteriura casa communala gest sut baselgia, enconuscha gl’artist. Suenter il seminari scolastic a Cuera ha el dau scola a Lumbrein, da leu deriva sia consorta Giuanna. Dapi decennis vivan els a Trin Mulin. La vasta cuntrada da Trin, cun praus, pastiras ed uaul, mo era iert e curtgin entuorn casa, han adina inspirau el. «Entuorn casa anflas ti sujets pli che avunda», puntuescha Johann Clopath. Ina tematica ch’el presenta ell’exposiziun ein pultauns schelai, fotografai da surengiu. Ins contempla ovras plein fantasia ed estetica. La schelada ha formau figuras surrealas, cun strehs, rudials, pézs gits ni fluras. La natira ei l’artista ed il fotograf attent ha fatg stem e registrau il mument. «Ins sto esser baul sin via, pertgei autruisa sa ei esser ch’in vehichel destruescha l’ovra vargheivla», manegia Johann Clopath. L’exposiziun ha Marco Coray, il gestiunari dalla Casa d’Angel, curatau en collaboraziun cugl artist. Suenter che Johann Clopath haveva gia presentau pli baul ovras a Vargistan, a Domat ed a Trin, ei quei la quarta exposiziun cun sujets novs. Raquintar historias Art schelau, fotografaus da Johann Clopath: Ina dunna cun in pugn catscha ina stria goba. Igl apparat da fotografar accumpogna gl’um da 74 onns dapi ils onns dil seminari scolastic. Sco el gi, savevien ins cumprar la fin dils onns sissonta el Coop ina camera per in da tschun francs. Paucs onns pli tard ei gl’apparat da fotografar daventaus in da ses instruments da lavur. 1974 ha el midau dalla stiva da scola en quella da redactur. Tochen 1991 ha el redigiu la gasetta jamnila renana Casa Paterna/La Punt. «Jeu fotografavel perquei ch’jeu duvravel maletgs», raquenta el. Igl egl pil detagl ha il fotograf attent sviluppau entochen oz. Ella Casa d’Angel a Lumbrein muossa Johann Clopath 55 tals detagls. Sper ils «maletgs da glatsch» vegnan visitadras e visitaders a scuvrir il micromund dils insects. «Jeu sperel che la glieud mondi buca sperasvi senza far stem dils detagls», remarca il fotograf. Ses maletgs muossan, documenteschan e raquentan historias da quei mund pign. Aschia san ins veser il mument ch’ina viaspra engola la preda ord ina teila ch’il falien haveva stendiu. Plirs sujets muossan aviuls: In aviul selvadi el sgol ed in cun «caultschas» pleinas. Ina fotografia unica ei quella d’ina gruppa d’aviuls che beiban e che vegnan surpri d’in buff anetg. L’intenziun che Johann Clopath vul cull’exposiziun ei buca quella da seprofilar sesez. Cun ses sujets sappi el empruar da svegliar gl’interess per la biodiveristad e render attent al contuorn fascinont dil carstgaun. La vernissascha dall’exposiziun da Johann Clopath ella Casa d’Angel a Lumbrein ei sonda, igl 1 da fevrer 2025, allas 16.00. L’exposiziun cuozza tochen ils 3 da matg 2025. Aviert mintga gievgia, venderdis, sonda e dumengia, dallas 14.30-17.00. Dapli informaziuns www.casadangel.ch In insect cun dus egls, ni ina figura grazila: la fantasia sa decider tgei ch'igl ei serrau el glatsch.

L’jamna vargada ha il District da cant Surselva (DCS) tarmess als chors-commembers in avis en vesta alla proxima radunonza da delegai. Quella ei venderdis, ils 14 da mars 2025 en casa da scola a Sumvitg. Sco quei ch’il president René Buchli scriva egl invit, ein las elecziuns el center dalla radunonza. Per saver luvrar vinavon e menar vinavon il DCS sco uniun tetgala sursilvana, drovi ei fatschas novas. En tut sto la radunonza eleger da niev duas persunas per la suprastonza e duas per la cumissiun da musica. L’alternativa seigi da sligiar il DCS e d’integrar quel ell’Uniun cantunala da cant, ina tala incorporaziun veglien ins evitar, aschia il president René Buchli. Perquei supplicheschi el da collaborar e da s’engaschar per ch’ei gartegi d’anflar quater fatschas novas, scriva il president en sia circulara als chors-commembers.(fmr/abc)

Jau na vuless atgnamain betg ina vita perpetna, almain betg per mai persunalmain. Schegea che jau stoss conceder che l’expressiun sursilvana «jeu vai gis da mai murir» ma plascha. Sco dunna pensiunada hai jau adina puspè da quels dis, dis ch’ins giavischass ch’i giess vinavant uschia en perpeten. E mintgatant èsi lura divertent da sa laschar ir tras il chau: Was wäre wenn? Tge fissi sche? Tge fissi, sch’i dess tuttina ina vita perpetna? Avant ubain suenter la mort – gliez fiss anc da sclerir. Ma ins sa gea ina giada cumenzar cun imaginar – tut concret. Puncto aura na datti naginas discussiuns en la vita perpetna. Ella è fixa ed agreabla – per tuts. Quest’intschertezza e malsegirtad cun l’aura, che nus enconuschain da la vita che passa e che dat mintga di tant da discurrer, è uschia reglada ina giada per adina. Tut il rest en la vita perpetna, sa mintga persuna metter ensemen sezza, sco en in concert sin giavisch. I dat otg spartas che dastgan vegnir cumbinadas e dosadas tenor gust. Otg e betg dapli. In tschert urden e tschertas restricziuns dovri era per la vita perpetna. I na va gea la finala betg mo per l’atgna vita perpetna, mabain per quella da milliardas da persunas che vivan anc – ubain ch’èn gia mortas e quintavan cun la vita eterna. Las otg spartas pertutgan: amur e lavur, abitadi e nutriment, vestgadira, creativitad, cuminanza e moviment. La sanadad n’è nagin tema perquai ch’i na dat betg malessers e malsognas en la vita perpetna. Il moviment, lez datti grazia a las atgnas chommas. Nagins autos, nagins aviuns, naginas dronas, nagins bastiments. Il medem vala per daners. En la vita perpetna na dovri betg daners, perquai che tut è qua per tuts, sco en la terra da la cucagna. Moviment en furma da spassegiadas è il grond plaschair en la vita perpetna. Quai è in ir e star e sa fermar senza fin. Tut a pe. Nagin stress. Ins ha temp da guardar e vesair, dad odurar e sentir, dad observar e surstar adina danovamain, sulet ed en cumpagnia. I dat spassegiadas da stgir e da cler. Spassegiadas da bellezza per giuven e vegl. – Giuven e vegl? Tge fiss jau en mia vita perpetna? Giuvna u veglia? Da quests patratgs m’èn vegnids dacurt sin ina spassegiada, in bellezza di d’enviern. Jau era tut suletta e senza stuair u vulair insatge. Il tschiel sur la Surselva era pli che blau, la cuntrada alva, seraina, quieta. E las plantas senza feglia guardavan ora sco plantaschas da mangola. Igl era in di da mai murir. Mai murir? Qua m’èn vegnids endament ils pleds: Tgi ch’ha la vita, ha la mort. Turnada a chasa hai jau tschertgà en in cudesch da messa «il credo» che menziunescha «la vita perpetna» u «la vita dal mund futur». E per finir hai jau anc dumandà ChatGPT: «Was meinst Du vom ­ewigen Leben?» Maria Cadruvi, anteriura redactura e moderatura da radio, stat a Ruschein e maina ina «impulseria». Maria Cadruvi, columnista da la FMR

La dumengia vargada ein quater curriders vegni disqualificai al Surselva Maraton pervia dil diever da tschera d’unscher ils skis che cunteneva fluor. Quei malgrad ch’ils organisaturs havevan communicau silla homepage ch’ei seigi voluntari da desister da fluor. Il maraton ei part dalla seria dil Swiss Loppet e consequentamein suttamess allas directivas da Swiss Ski. Lez ha in scamond da fluor dapi questa stagiun. La fin da settember 2024 ha Swiss Ski communicau (mira era box): «Naven dalla stagiun da skis 2024/25 eis ei scumandau da nezegiar tschera d’unscher ils skis cun fluor. Quei vala per tuttas serias da concurrenza. Sco basa per quei scamond valan las directivas da concurrenza internaziunalas dalla FIS, ils reglaments dall’Associaziun internaziunala da biatlon IBU sco era il reglament da concurrenza da Swiss Ski. A tuttas concurrenzas en Svizra e sin tuts scalems vegn fatg controllas e decretau sancziuns.» Fluor ei ina substanzia nuscheivla pil carstgaun e pils animals. Enten preparar ils skis a moda caulda sa el vegnir respiraus e sa caschunar malsognas. Restonzas da fluor sin praus ni ell’aua ein da donn pils animals. Controllas al Surselva Maraton Part da quellas serias da Swiss Ski ei era il Swiss Loppet ed il Surselva Maraton ei ina d’endisch cuorsas da quel. Il maraton ha giu liug la dumengia. Promt ei vegniu fatg leu controllas pertuccont il diever da tschera cun fluor. Vegni controllai ein ils treis emprems da mintga categoria e sporadicamein era ulteriurs. Tier quater curriders ei vegniu cattau fluor ella tschera. Aschia era tier Janic Camathias da Sagogn. Enviers la FMR ha el detg: «Jeu criticheschel buc igl agir, mobein constateschel che la communicaziun ei buca stada correcta.» El sebasa sin quei ch’era scret silla homepage dil Surselva Maraton. «Leu era communicau ch’ei seigi voluntari da desister da tschera cun fluor. In scamond tuna auter», accentuescha el. Quell’informaziun ei stada da leger silla homepage entochen ier mardis avonmiezdi. Silsuenter eis ella vegnida midada dils organisaturs. «Voluntari» ei vegniu strihau. «Quei ei buc en uorden» Il medem di Janis Spescha da Cuera ch’ei medemamein vegnius disqualificaus pervia da fluor: «Sch’jeu havess saviu ch’ei seigi scumandau d’unscher tschera cun fluor, havess jeu era buca fatg quei. Igl ei semplamein buc en uorden ch’ei vegn communicau ch’ei seigi voluntari da desister da fluor e silsuenter dat ei controllas.» Medemamein critichescha el la mischeida dil Swiss Cup cul Surselva Maraton: «Jeu paghel 50 francs per separticipar alla cuorsa e vegnel disqualificaus. Jeu havess spitgau ina perstgisa dils organisaturs.» Janis Spescha ei staus il tierz spert dalla cuorsa populara dil Surselva Maraton, Janic Camathias havess contonschiu il quart plaz. Fluor ei d’avantatg Janic Camathias ei perschuadius che biars auters han era nezegiau fluor la dumengia, senza denton vegnir controllai: «La controlla ei succedia mo tier ina part dallas curridras e dils curriders.» Biars hagien aunc tschera cun fluor e veglien nezegiar quella enstagl da dismetter ella. Da cundiziuns cun temperaturas relativamein aultas sco la dumengia vargada ei fluor in avantatg. «Silla distanza da 25 km sa ei esser senz’auter ch’in currider ei duas minutas pli sperts cun tschera da fluor», di Janic Camathias. Sco autras ed auters curriders dispona era Janis Spescha aunc da bia materia d’unscher cun fluor: «Quei va els tschiens francs. La pli nova tschera senza fluor che vegn per exempel nezegiada el Cup mundial savein nus aunc gnanc cumprar.» Janic Camathias constatescha ch’igl ei stau voluntari da desister da tschera cun fluor al Planoiras in’jamna avon e controllas hagi ei buca dau leu. Sco il Surselva Maraton quenta era il Planoiras pil Swiss Loppet. Valeivel era pil Swiss Loppet «La giuria dil Surselva Maraton ei vegnida orientada da quellas controllas. Swiss Ski ha secapescha il dretg da far quellas», di il president dil Surselva Maraton, Guido Friberg alla FMR. Silla remarca dalla FMR ch’ei stetti scret silla homepage dil maraton ch’ei seigi voluntari da desister da fluor di el: «Forsa ei quei buca formulau precis avunda. Quels che separticipeschan allas cuorsas da Swiss Ski duessen denton saver quei. Leutier s’auda secapescha era il Swiss Loppet e consequentamein il Surselva Maraton.» Silla homepage hagi l’organisaziun dau d’entellir ch’ella beneventi sch’ei vegni desistiu da fluor: «Al maraton separticipeschan era curridras e curriders che fan mo quel ni paucas autras cuorsas popularas. Quels van quellas cuorsas per plascher e buca pervia dalla rangaziun. A quels havein nus appellau da desister da tschera d’unscher cun fluor.» En favur digl ambient Guido Friberg precisescha era: «Quei mument che nus decretein in scamond da fluor, stuein nus era far controllas. Nus havein denton buca quellas pusseivladads.» In scamond da fluor seigi in accent en favur digl ambient. «Secapescha che buca tuts han giu plascher da quellas controllas. Nus havein denton era giu resuns da curridras e curriders che han beneventau las controllas», di Guido Friberg. La sonda – il di avon il maraton – ein ils skis da tuttas curridras e tuts curriders dil Swiss Cup vegni controllai. Sco Guido Friberg di, haveva negin dils rodund 90 skiunzs fluor sin ses skis. «Fatg las controllas pervia dil Swiss Cup» Stada integrada la dumengia vargada el Surselva Maraton ei era ina cuorsa dil Swiss Cup, ina seria da concurrenzas da cuorsa liunga per curridras e curriders giuvens. Sco Tanja Odermatt, responsabla da project pil Swiss Loppet tier Swiss Ski ha detg sin damonda dalla FMR, ei la cuorsa dil Swiss Cup lu era stada il motiv principal dallas controllas dalla tschera. «Entochen uonn havein nus cussegliau allas curridras ed als curriders da desister da tschera cun fluor. Naven dad uonn vala in scamond per las cuorsas da Swiss Ski», di Tanja Odermatt. Damai che las resursas persunalas seigien limitadas, seigi ei buca pusseivel da far las controllas a tuttas cuorsas: «Ils organisaturs sezs han buca las pusseivladads da far las controllas. Per quei motiv fagein nus quellas tscheu e leu.» Suenter la stagiun vegni Swiss Ski a trer ina bilanza da quellas controllas. Lu vegni ins era a veser con diever ch’ei vegni aunc fatg da fluor. «Ils mieds d’unscher senza fluor vegnan adina megliers, aschia ch’els cumpenseschan tec a tec ils avantatgs da tschera cun fluor», di Tanja Odermatt ed accentuescha: «Quei scamond vegn dabien alla sanadad ed agl ambient, el duei haver in effect persistent.» (fmr/hh) Clar e tuttina buca clar Quater curriders ein vegni disqualificai la dumengia al Surselva Maraton a Sedrun, damai ch’els havevan nezegiau tschera d’unscher cun fluor. Dus dils pertuccai criticheschan l’informaziun dils organisaturs. Quella cuntenevi buc in scamond da fluor. Hans Huonder/FMR Dapi questa stagiun eis ei scumandau da far diever da tschera d’unscher cun fluor a cuorsas da Swiss Ski. Cun quella directiva publicada il settember 2024 suonda Swiss Ski las organisaziuns internaziunala da skis, cuorsa liunga e biatlon. Damai ch’il Surselva Maraton a Sedrun ei ina d’endisch cuorsas dil Swiss Loppet, vala quei scamond era per el. Silla homepage da quel ei denton stau scret entochen ier mardis ch’il scamond da fluor seigi voluntaris. Lu ei il text vegnius adattaus. Janic Camathias da Sagogn e Janis Spescha da Cuera ein vegni controllai la dumengia. Damai ch’els havevan unschiu cun fluor ein els vegni disqualificai. Per els ei l’informaziun silla homepage dil Surselva Maraton buca stada clara avunda. Guido Friberg, president dil comite d’organisaziun, puntuescha denton: «Quels che separticipeschan allas cuorsas da Swiss Ski duessen enconuscher il scamond. Tier quellas cuorsas s’auda secapescha era il Swiss Loppet e consequentamein il Surselva Maraton.» El conceda che l’informaziun seigi forsa buca gest stada precisa avunda. «Sche nus tuts desistinda tschera cun fluor, vaei meglier cugl ambient.» Comite d’organisaziun Surselva Maraton Swiss Ski ha controllau ils skis d’in tschuppel curridras e curriders la dumengia al Surselva Maraton. Entgins eran unschi cun mieds da fluor, quei ch’ei buca pli lubiu dapi questa stagiun tier cuorsas da Swiss Ski.

A Flem ha il pievel da decider ils 9 da fevrer all’urna pertuccont la strategia da promover spazi da habitar per indigens. Vinavon va ei era per l’ustria ella Val Bargis e pil santeri dalla baselgia s. Martin. «Cun quella parcella el meglier liug pusseivel sa la vischnaunca prender en mira in ulteriur project che migliurescha la purschida da spazi da habitar per indigens», scriva il president communal ell’introducziun dil «Dialog Flims». Duas jamnas suenter ch’el ei entraus en uffeci renda Christoph Schmidt attent alla votaziun dils 9 da fevrer 2025. «Culla cumpra dalla parcella 784 savein nus far impurtonts pass che Flem resti era egl avegnir in liug attractiv da viver e da habitar», puntuescha il president el fegl d’informaziun local. Per 45 habitaziuns novas La parcella 784 sesanfla en in spitg denter il vitg e la casa da vegls. Vesta viers vest cul center Stenna. Realisar quella finamira ei denton cumbinau cun investiziuns. La vischnaunca sa cumprar la parcella 784 per in prezi da 4’073’300 francs. La suprastonza veglia era ida alla tscherca da niev terren da baghegiar. Il project «Gion e Flurina» silla parcella 4002 a Casa d’Uaul vegn daferton realisaus, uonn entscheivan las lavurs per la surbaghegiada per indigens cun 22 habitaziuns en duas casas. Per saver baghegiar ulteriur spazi pagabel per indigens drova la vischnaunca denton schischom. A Flem Vitg, all’entrada dil quatier Plaids, datier dalla casa da vegls e da tgira, seporscha ussa la caschun: La persuna privata ei pronta da vender sia parcella ordvart adattada. Il prezi da 1350 francs il meter quadrat pil prau ei sil livel bass dalla fiera d’immobiglias da Flem. «La surfatscha ella zona da baghegiar e cun ina grondezia da 3’018 m2 lubescha da planisar ina surbaghegiada cun circa 45 habitaziuns da tuttas grondezias», scriva la vischnaunca el «Dialog Flims». Ins sappi, informescha la suprastonza, finanziar l’investiziun cullas entradas dallas taxas che la vischnaunca incassescha da proprietaris che vulan baghegiar habitaziuns da vacanzas. Segirar Bargis per purschida turistica Sper quella fatschenta da scaffir habitaziuns per indigens han votantas e votants il davos plaid el capetel pertuccont la cumpra dall’ustria all’entrada dalla Val Bargis. Gia il december vargau ha la suprastonza suttascret il contract culs proprietaris actuals, quei culla resalva che la cuminonza all’urna concedi il credit. La vischnaunca sa cumprar quell’immobiglia per in prezi da 1,93 milliuns francs. «Cheutras ha la vischnaunca la garanzia che l’ustria resta vinavon aviarta e ch’ella stat a disposiziun da stad e d’unviern al turissem», motivescha la suprastonza sia finamira. L'ustria Bargis ei il sulet menaschi gastronomic ella Val Bargis. La finala ha il suveran da Flem da prender posiziun aunc tiel project da renovar il santeri e construir in ascensur. La suprastonza damonda ina summa da 1,4 milliuns francs per la renovaziun cumplessiva dil santeri ed ina tala da 540’000 francs per construir gl’ascensur. Plitost ina formalitad vegn il conclus pertuccont la revisiun parziala dalla planisaziun locala ad esser. Suenter ch’il pievel da Flem haveva refusau il zercladur vargau la proposta dalla suprastonza, ha quella anflau ina via che lubescha da mantener ils orts e contuorn dallas casas. Tenor la nova proposta vegnan quei terren exclus dalla mobilisaziun obligatorica tenor legislaziun federala e cantunala.

«Sas ti atgnamein co tia generaziun vegn numnada?», damondel jeu mia feglia. – «Jeu gnanc less udir quei, mumma.» Mia feglia declara a mi che sia annada (2011) s’audi tier la generaziun alpha. Quei hagi ella udiu en scola. Ella vulessi denton esser ina part dalla generaziun Z. «Daco quei?», damondel jeu. – «Mumma, mira ord fenestra. Vesas quels dus buobs? Quels ein aunc pops. E quels ein la medema generaziun sco jeu. Quei ei tup.» Nus discutein vi e neu. Jeu declarel cuort a mia feglia daco che generaziuns vegnien insumma numnadas. Generaziuns survegnan nums per che svilups e valurs da viver sappien vegnir observai. Il num ei in agid da classar grondas gruppas da carstgauns che vivan en in temps semegliont. Quellas gruppas fan – pli u meins – medemas experientschas. Era vegnan ellas influenzadas ed inspiradas da plirs facturs paregls. Detg cuort: nums da generaziuns ein etichettas per cudischs da historia. «Sche bien», di mia feglia, «lu sun jeu ina part dalla generaziun alpha. Mo actualmein sesentel jeu sco enzatgi dalla gen Z.» Jeu sentel mintga di, en tgei fasa che mia feglia sesanfla cun ses 13, gleiti 14 onns. Ina perioda dalla veta che cuoza plirs onns. Cun sfidas per affons e geniturs. En mia lavur sco responsabla per la formaziun professiunala da sanadad, vesel jeu co la giuventetgna va tras il mund. Miu pensum d’astgar introducir ils pli giuvens en ina veta da lavur plein midadas, sfidas, mo era siemis fa a mi grond plascher. La generaziun Z, era numnada «gen Z», ei naschida circa ils onns 1995 – 2010. Quei ei l’emprema generaziun che vegn confruntada gia sco affon cun telefonins e la reit. Massa midadas digitalas. La gen Z crescha viaden en tut quei hardumbel. Haver quasi adina e dapertut WLAN ei schi normal sco aua currenta. Duront che autras generaziuns survegnevan ureglias cauldas da telefonar, senta la gen Z cramfs els polischs da tippar. Il lungatg da communicaziun exista per gronda part cun massa emojis. Magari tonscha in smiley per descriver in entir di. Igl equiliber denter luvrar e ruassar ei da gronda muntada per la gen Z. Ella ei motivada da luvrar, mo il pli bugen en pensum reduciu. Savens paran quellas annadas spert surdumandadas e vegnan criticadas aschia stediamein. Enqualga senza raschun! Nus vivin en in mund spert, superficial ch’enconuscha strusch pli temps senza la reit. Quei ha consequenzas plitost negativas per nus tuttas e tuts. Esser adina contonschibels, multitasking e colligiaus cun massa medias socialas ei stregn per nossa olma. Denton tut quei pren la gen Z buc aschi serius. Forsa ei quei ina buna strategia da viver e surviver. Ei va adina vinavon. Negins sistems san fermar il temps. Igl onn 2026 entra lu la generaziun alpha – era mia feglia – en il mund da lavur. Jeu hai visitau in referat cun il tema «Wie tickt die Generation Alpha?». Mia feglia ha viu il flyer e detg a mi: «Ei la gen alpha aschi sgarscheivla che ti stos far ina scolaziun per vegnir a frida cun nus?» Na, sgarscheivla segir buc. Denton differenta ed interessanta. Ina generaziun nova cun cumplet autras sfidas che dil temps da lur tattas e tats. Mo gliez ei in auter capetel. Madleina Manetsch lavura sco responsabla per la furmaziun professiunala en in center da sanadad a Männedorf. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg. Madleina Manetsch lavura sco spezialista da tgira en la citad da Turitg. Ella è mamma e viva cun sia famiglia al Lai da Turitg.

Il mardis endamaun ei capitau in accident cun in auto da furniziun a Breil. Ina dunna ei vegnida tschaffada da quel e blessada. Sco quei che la Polizia cantunala dil Grischun scriva en ina communicaziun als mieds da massa, ha la dunna ella vegliadetgna da 48 onns frenau siu auto avon in hotel. Leu leva ella descargar victualias. En quei mument ei igl auto denton rullaus anavos e ha tschaffau la dunna. Tiarzas persunas han prestau igl emprem agid entochen ch’il Survetsch da salvament Surselva ei staus sil plaz. Lez ha tgirau medicinalmein la dunna e transportau ella el spital a Glion. Igl auto ei collidaus cun dus autos da persunas parcai el liug. La Polizia cantunala dil Grischun sclarescha ils motivs digl accident. (cdm/fmr) Il liug digl accident dalla dunna a Breil.

troccas

Avon 20 onns ha Mustafa Ayhan aviert il kebab el vitg a Mustér. El ei daventaus burgheis da Mustér, ha fundau leu famiglia, dat troccas, va per bulius e fa turas da skis. Pli indigens savess ins strusch esser, era sch’el ha sco Curd sias ragischs el sid dalla Terchia. Igl onn 2002 ei Mustafa Ayhan (43) vegnius sco fugitiv en Svizra. Diesch dis eis el staus sin viadi dalla regiun dil marcau da Gaziantep el sid dalla Terchia entochen ch’el ei arrivaus a Kreuzlingen. Mumma, bab e fargliuns habitavan gia en Svizra, a Trin e pli tard a Flem. «En Terchia hai jeu absolviu il gimnasi ed havess bugen studegiau chemia. Mo sco Curd ei quei buc aschi sempel en Terchia», seregorda il bab da treis affons. Dus onns suenter esser arrivaus en Svizra ha el retschiert il status da fugitiv. Da Flem a Mustér Suenter che la famiglia haveva aviert in kebab a Flem, mo surdau quel pli tard els mauns da collegas, ha Mustafa Ayhan tschercau in liug per arver danovamein in kebab. Sia famiglia senteva che kebab seigi ina purschida ch’attili: «A Glion deva ei in, mo Mustér haveva aunc negin. En sesez in liug ideal, era ord vesta dallas duas vias dils pass ed dil gimnasi.» En localitads el miez dil vitg ch’ein en possess da Rico de Castelberg ha el endrizzau siu agen menaschi: «Quei liug ei centrals e cheutras fetg ideals.» Sper el lavuran ussa duas ulteriuras persunas el kebab. Per biars indigens eis el daventaus in liug da sentupada, per bein enqual giuvenil era quel da sortida. Buca mo pervia dil kebab ni las pizzas, mobein era pervia dalla cumpignia. «Cheu vegnan era biars hosps da vacanzas ni passagiers dil Glacier Express. In di havein nus giu ina gruppa da Giapunes e cuort suenter ina da Canades», di Mustafa Ayhan. Dacuort ha siu menaschi festivau il giubileum da 20 onns e la glieud ei vegnida en roschas per gratular. 600 kebabs ni pizzas hagi el e siu persunal vendiu quei di da giubileum. S’integraus bein «Mes affons ein naschi cheu, absolvan cheu la scola e plaidan romontsch», di Mustafa Ayhan cun veseivla luschezia. Mo buca mo quei: «Igl onn 2015 sun jeu daventaus burgheis da ­Mustér. Cheu ei mia patria. Mes clients ein mes amitgs.» Anavos ella Terchia seigi el ius duas ni treis ga, mo igl avegnir tscherchi el autras destinaziuns da vacanzas per el e sia famiglia: «Nus essan stai a Londra e giu l’Italia e lessen era serender in mument els Stadis Uni dall’America.» Dapi che Mustafa Ayhan ei en Svizra tscherca el il contact culs indigens: «Jeu hai dau ballapei activamein cul CB Laax ed il CB Trun/Rabius. Jeu dun unihoc, mon cun velo, cun skis, fetsch turas da skis e mon per bulius. Mo jeu dun era troccas, sun schizun staus confundatur d’in club da troccas.» El enconuscha il bagat ed il narr, mo era il Péz Pazzola ed il Péz Tgietschen. Siu possess ella Terchia hagi el vendiu per gronda part per saver finanziar sia ­nova veta a Mustér. Leu ha el cumprau casa ed ensemen cun siu frar era il Bellavista che survescha sco casa per requirents d’asil. Specialitad da Mesopotamia «En Terchia hai jeu empriu da star sillas atgnas combas. Sco buob haveva ei num ir a scola avonmiezdi e luvrar suentermiezdi», di ­Mustafa Ayhan. El hagi adina giu la devisa d’esser independents. Per quei motiv hagi el era eligiu la via d’in agen menaschi sco siu frar Kadir che posseda il kebab a Glion. Culla purschida ch’el offerescha amiez il vitg a Mustér cul num «Royal kebab snackbar» ha el buca mo tuccau la noda ed il gust da biaras e biars, mobei era saviu prender cun el ina regurdientscha da si’affonza e giuventetgna: «Dönner e kebab ei ina spisa tradiziunala dalla Mesopotamia, pia da tiaras digl Iran, Irac, Siria e Terchia. Leu vegn ella preparada cun carn tschut. Cheu tier mei sco era els pli biars menaschis ella Svizra tudestga consista dönner e kebab da carn vadi e poulet.» Che novaziuns han grev da tschaffar las marveglias dils indigens ha Mustafa Ayhan constatau ils emprems dus onns ch’el ha giu sia fatschenta a Mustér: «L’entschatta eis ei stau dir, mo suenter dus onns ha la glieud entschiet a s’interessar pli e pli per nos products. Oz havein nus affons entochen seniors che gaudan nossa purschida, era sch’igl ei mo in caffè.» Dönner e kebab pil vitg claustral Schegie ch’il diember d’ustrias ei sereducius a Mustér, ei la varietad dallas spisas che quellas porschan gronda. Sper in restaurant cun specialitads chinèsas dat ei pizzarias, mo era in kebab. Possessur da quel ei Mustafa Ayhan (43). El ei in Curd oriund dil sid dalla Terchia. Alla FMR ha el dau in’investa en sia veta e detg: «Mia famiglia haveva in kebab a Flem e nus havein tschercau in ulteriur liug persuenter. Mustér haveva aunc negin ed aschia ha la veta menau mei sisum la Surselva.» (fmr/hh) Mustafa Ayhan en siu kebab a Mustér. Mustafa Ayhan (sen.) ensemen cun siu nevs Dawut (David) Karayilan che lavura el kebab a Mustér dapi tschun onns.

Ils 30 da november 2024 ei la concessiun dalla Axpo Hydro Surselva SA per l’ovra hidraulica Pintrun a Trin scadida. La radunonza communala da Trin ei sedecidida da tschercar ina nova soluziun da partenadi cun l’interpresa hidraulica. L’ovra hidraulica Pintrun che sesanfla sur la Ruinaulta siado ella vischinonza dalla staziun da Trin, s’auda dapi igl onn 2002 alla Axpo Hydro Surselva SA (AHS). Baghegiau l’ovra igl onn 1944 ha la fabrica da zucherisaziun da cellulosa, l’antecessura dalla Chemia da Domat. Il lag da fermada ha ina capacitad d’aua da 23000 meters cubic. La prestaziun da forza electrica munta a 29,8 uras gigawatt per onn. Suenter 80 onns ei la concessiun dalla AHS scadida la fin da november 2024. La vischnaunca da Trin ha stuiu ponderar, schebein ella vul declarar il retuorn a tschep e suprender l’ovra ni encurir in’autra sligiaziun. Tenor il president communal Maurus Caflisch ha ei suenter las pli empremas discussiuns cun il concern d’energia Axpo fatg la pareta ch’il retuorn a tschep seigi la suletta varianta per la vischnaunca da Trin. Il president communal da Trin Maurus Caflisch ha menau las contractivas per la vischnaunca da Trin arisguard la nova societad partenaria per l’ovra Pintrun. Ponderau omisduas opziuns Las pli empremas discussiuns denter l’Axpo e la vischnaunca da Trin pertuccont in project d’engrondir l’ovra hidraulica Pintrun han tenor il president communal Maurus Caflisch giu liug igl onn 2011. Quellas discussiuns hagien denton buca purtau fretg ed aschia seigi ins secunvegni che la AHS meini vinavon la gestiun dall’ovra Pintrun entochen che la concessiun scadi igl onn 2024. Ditg seigi la suprastonza communala lu stada dall’idea ch’ins vegni a declarar 2024 il retuorn a tschep. Sco quei ch’il president da vischnaunca da Trin di, hagi la AHS denton fatg neginas investiziuns pli ils davos 10 onns. Ils indrezs dall’ovra Pintrun seigien perquei en in stan insufficient. «El rom dallas davosas contractivas ha l’Axpo ussa renconuschiu d’haver fatg neginas investiziuns cun in pagament unic dad 1,2 milliuns francs alla vischnaunca da Trin.» Soluziun transitoria «Las discussiuns denter la vischnaunca da Trin e la AHS denter 2022 e 2024 ein stadas intensivas, mo fritgeivlas», di Maurus Caflisch. «Igl ei semussau che certs puncts dispiteivels concernent il stan dad infrastructuras savessan caschunar liungas contraversas giuridicas culla Axpo, e quei alla fin finala a disfavur digl avegnir dalla ovra Pintrun.» L’Axpo, il Cantun e la vischnaunca da Trin ein vegni alla conclusiun ch’ina fuorma da partenadi fussi la megliera sligiaziun en favur digl avegnir dall’Ovra hidraulica Pintrun. La finala ha la vischnaunca da Trin suttamess la fin da matg 2024 alla radunonza communala la damonda da fundar ina societad da partenadi cun la AHS sco concessiunaria actuala. Sco quei ch’il president communal Maurus Caflisch di en discuors cun la FMR, lubescha quei contract alla vischnaunca da ponderar ils proxims tschun onns co ei duei ir vinavon cun l’ovra hidraulica Pintrun. Il plan concret Sco quei che Maurus Caflisch di, duei la AHS gestiunar l’ovra electrica cun sia producziun annuala da stgars 30 uras gigawatt. La nova societad senumna Ovra electrica Pintrun SA. A questa ovra partenaria ei la vischnaunca da Trin participada cun 70%, il Cantun cun 10% e l’Axpo cun 20%. «La renunzia al retuorn a tschep indemnisescha la AHS cun ina prestaziun annuala d’entgins dieschmelli francs. Quella summa dependa dil prezzi da forz’electrica, mo lu era dils cuosts effectivs e dils recavs da Pintrun», declara Maurus Caflisch. Vischnaunca da model Las contractivas per la nova Ovra electrica Pintrun dalla vischnaunca da Trin cun la AHS han tenor il president communal Maurus Caflisch giu liug il medem temps ch’il cantun Grischun ha realisau sia strategia hidraulica. «Il Cantun ha secapescha era accumpignau nossas discussiuns e vesa nies model da participaziun denter la vischnaunca e la AHS sco in dils models pusseivels era per autras vischnauncas ch’ein confruntadas cun la damonda dil retuorn a tschep.» Sut il streh seigi la vischnaunca da Trin en ina situaziun favoreivla da saver luvrar el futur cun in niev contract da concessiun, e quei cun la AHS che hagi la savida tecnica e ch’enconuschi dapi decennis las infrastructruras dall’ovra Pintrun. Ina buna soluziun per l’ovra Pintrun La fin da november 2024 ei la concessiun dalla Axpo Hydro Surselva SA (AHS) per l’ovra hidraulica Pintrun a Trin scadida. Gia ditg avon, numnadamein igl onn 2011, han la vischnaunca da Trin e l’Axpo Hydro Surselva discutau igl avegnir dall’ovra Pintrun cun siu lag che sesanfla sut il vitg da Trin ella vischinonza da Ransun sur la Ruinaulta siado. Las empremas discussiuns hagien denton buca purtau fretg, di il president communal actual Maurus Caflisch. Ins seigi lu secunvegnius che la AHS meini vinavon la gestiun dall’ovra Pintrun entochen che la concessiun scadi il 2024. Las autoritads da Trin seigien ditg stadas digl avis ch’ins vegni lu a declarar il retuorn a tschep. Las contractivas denter la vischnaunca da Trin e la AHS dils onns 2022 entochen 2024 ein tenor Maurus Caflisch stadas pli positivas. Alla fin finala seigi ins sedecidius per ina varianta da partenadi denter la Axpo, il Cantun e la vischnaunca da Trin. Ed il suveran da Trin hagi consentiu a quella proposta che seigi ussa en vigur. (fmr/mg) Vesta sil mir da fermada dil lag da Pintrun. Il Lag da fermada dall’ovra Pintrun ha ina capacitad d’aua da 23 000 meters cubics. Il president communal da Trin Maurus Caflisch ha menau las contractivas per la vischnaunca da Trin arisguard la nova societad partenaria per l’ovra Pintrun.

A Trin ei actualmein la radunonza communala gl’organ suprem dalla vischnaunca. Conform alla democrazia directa elegia quella las autoritads e pren ils conclus cun maun ni scrutini. In comite ha inoltrau alla suprastonza ina iniziativa. Il comite propona da cumpletar ils organs communals cun ina cuminonza all’urna. «Nus havein survegniu l’iniziativa e constatau ch’ella ei valeivla. Aschia havein nus era gest saviu informar a scret il comite», conferma il president communal Maurus Caflisch sin damonda dalla FMR. Enteifer cuort temps ha quei comite rimnau suttascripziuns per ina proposta alla politica communala. Pli che 200 suttascripziuns La constituziun da Trin pretenda per ina iniziativa che silmeins 10 % dallas habitontas e dils habitonts suttascrivan quella. Dils totalmein 1560 habitontas e habitonts da Trin han biebein 1300 il dretg da votar, quei muntass che silmeins130 suttascripziuns fussen stadas necessarias. La canzlia ha verificau las tabellas e confirmau pli che 200 suttascripziuns valeivlas. Il president communal vul buca confirmar ch’il comite hagi inoltrau ina iniziativa, quel hagi mo fatg ina proposta generala. In’egliada silla formulaziun conferma quei: Las elecziuns e las votaziuns a Trin dueieigen esser all’urna. Las votantas ed ils votants dueigien retscheiver ils documents necessaris per votar all’urna, ins dueigi saver eleger e votar per correspondenza ed all’urna, scriva la gruppa d’interess. La vischnaunca da Trin enquera ina via d'introducir la votaziun all'urna. Explicitamein mettan ils interpellants buca en damonda la radunonza communala. Lezza vegni salvada vinavon, ins sappi nezegiar quella per cussegliar e sco occurrenza d’informaziun, san ins leger sil fegl cullas tabellas e las suttascripziuns. La radunonza, buca la meisa rodunda Tgei schabegia ussa culla proposta ch’ei deponida en canzlia communala? «Tenor artechel 14 da nossa constituziun ston ins tractar ina tala tochen sil pli tard la fin digl onn ch’ella ei entrada», declara il president communal. Aschia vul la suprastonza entscheiver en quella caussa ina discussiun lada culla populaziun. «Il mender ei sche talas caussas vegnan discutadas alla meisa rodunda, ellas medias socialas e buca el liug nua ch’ellas s’audan, numadamein ella radunonza da convischinas e convischins.» Maurus Caflisch remarca ch’il comite ha inoltrau l’iniziativa senza far ina proposta concreta per ina midada ni formulaziun d’in artechel ella constituziun. «Jeu capeschel ils arguments dils interpellants e lur meini ch’il dretg d’eleger e da votar duei esser pli flexibels. In fatg decisiv ei ch’els mettan buca en damonda la radunonza communala. Pertgei gliez organ ei centrals sco instrument e plattafuorma da discussiun», manegia il president communal. Ina discussiun lada L’interpellaziun cullas pli che 200 suttascripziuns ei actualmein sin meisa da suprastonza e quei gremi vegn era a tracar ella proximamein. Il president s’immaginescha d’instituir ina cumissiun da constituziun, quella duei s’approfundir ella caussa ed elaborar ina proposta concreta per in artechel niev ella constituziun. «Forsa drovan aunc ulteriurs artechels ina rischlada», gi il president communal. La gruppa d’iniziants e la suprastonza communala han ina finamira cumineivla: ina discussiun vasta e lada culla populaziun. La formulaziun dall’iniziativa lubescha numnadamein quei. Il president communal conceda che la suprastonza havessi saviu far sempel cun surdar agl advocat da vischnaunca l’incarica da formular in artechel corrispundent ella constituziun. «Nus vulein arver la discussiun pli lada culla populaziun », repeta Maurus Caflisch, ei hagi lu era negin senn d’interrumper quella discussiun sch’ella seigi buca finida la fin digl onn. Il president communal fa allusiun alla procedura ch’entscheiva ussa: anflar la via per ina cuminonza all’urna per la vischnaunca da Trin.

Las musicas da tscheiver ein actualmein en cumpleina febra. Aschia era las Grischalottas. Dapi ils 11-11-2024, la data iniziala dil tscheiver, ei la suletta gugga dalla Foppa stada en acziun gia differentas gadas. Suenter il culp inizial a Domat ei la gruppa separticipada ils 16 da november al barlot d’entschatta a Sedrun. Suenter miez schaner eis ella separticipada al tscheiver a Danis e sonda vargada han trumpettas e paucas resunau a Breil. Sonda proxima, igl 1 da fevrer 2025, ei il tscheiver a Vrin ed ins vegn ad entupar las Grischalottas entadem la Lumnezia. Il tscheiver a Vrin entscheiva il suentermiezgi allas 13.30 cul til tradiziunal e ball d’affons en halla dalla casa da scola. Allas 19.30 ei il ball da mascras dils carschi, da mesanotg suonda la premiaziun dallas pli bialas mascaradas. Duas jamnas suenter il termin a Vrin, ils 15 da fevrer, sgolan ils confettis lu a Glion.(fmr/abc) Tscheiver Glion

Avon treis onns ha la vischnaunca burgheisa da Laax orientau ch’ella vegli realisar, el territori da skis ed en collaboraziun cullas pendicularas Arena Alva, in menaschi gastronomic. Sco quei che las pendicularas conferman, ei il project Nagens Sura sistius daferton. Ils burgheis da Laax vulan buca dar si lur idea dall’«Ustria burgheisa». Sper la staziun nova, sin 2170 m s.m., detti ei ina ustria da muntogna. Sin quei punct cun panorama en tuttas direcziuns vegli la vischnaunca burgheisa realisar la «Ustria burgheisa», ha la suprastonza informau l’entschatta avrel 2022. Lu, avon prest treis onns, era la planisaziun dalla pendiculara nova FlemXPress finida ed ins spitgava sill’emprema badelada. Daferton ei la staziun da muntogna Nagens Sura da quei implont niev aviarta ed en funcziun. Sur la Platt’Alva e la Camona da Segnes arva el novas pusseivladads al turissem. Ella vischinonza ei la camona vita da Nagens Sura. Quella ha surviu sco staziun da muntogna d’in runal che las pendicularas da Flem havevan baghegiau ils onns sissonta. E quella staziun veglia vul la vischnaunca burgheisa daLaax trer a néz per in project turistic persistent. Dependent dil hotel a Murschetg «Nus baghegiassen l’ustria ed affittassen quella allas pendicularas, haveva il president dils burgheis, Vitus Dermont, explicau avon treis onns alla radunonza generala. Denter dus e treis milliuns francs vegli la vischnaunca burgheisa investir per quei project, haveva la suprastonza communicau als presents. Denter quels Reto Gurtner, el haveva confirmau che sia interpresa vegli preparar las contractivas pervia dalla «Ustria burgheisa». Il president dil cussegl d’administraziun dalla Gruppa Arena Alva ei sez era burgheis dalla vischnaunca da Laax. La staziun Nagens Sura culla Cadeina da Signina. Dretg la camona Nagens Sura. Co vesa la situaziun ora oz? Treis onns pli tard dat ei negins indezis d’ina nova Ustria burgheisa a Nagens Sura. Ei ha dau ni ulteriuras informaziuns ed era buca publicaziuns per ina damonda baghegiar. Vitus Dermont conferma sin damonda dalla FMR. «Nies project oriund era memia gronds, aschia che nus havein stuiu redimensiunar el», gi el e conferma ch’ei detti oz negins plans concrets pil project gastronomic sin 2170 m s.m. Ei dat gia treis ustrias Aunc ussa buca. Vitus Dermont fa allusiun ad in project pendent dalla vischnaunca burgheisa da Laax. Era da lez haveva la suprastonza burgheisa informau gl’avrel 2022. Ella haveva numnadamein suttascret il contract pil dretg da baghegiar da 99 onns culla gruppa Fortimo. Ils frars Philipp e Remo Bienz vulan baghegiar a Murschetg, agl ur dalla Val Draus, in grond hotel cun combras e habitaziuns. Pil project tenor il concept «Revier» e «Privà» investeschan ils interprendiders da Sogn Gagl denter 40 e 45 milliuns francs. Tgei connex ha quei project denton culla «Ustria burgheisa» a Nagens Sura? «Sco ch’ei va vinavon cul project dil hotel havein nus dabien mintg’onn in tscheins da 72'000 francs. Quei mument reactivein nus Nagens Sura», rispunda Vitus Dermont. In recuors ch’ei pendents avon dertgira emprova d’impedir ni retardar il project Murschetg dalla gruppa Fortimo. Il president dils burgheis deplorescha ch’il cass setrai ella liunga e che la dertgira lai spitgar cun prender in conclus en caussa. Concept nunconvenziunal La camona da Nagens Sura resta vita ad interim. Panorama cun Péz Ault e Péz Terri e Crap Sogn Gion. Ei la Gruppa Arena Alva, sco gestiunaria dalla futura Ustria burgheisa a Nagens Sura, insumma aunc interessada d’in tal menaschi? Igl ei numnadamein in fatg ch’ei dat en in stretg radius gia oz treis ustrias, numnadamein l’ustria Stalla ch’ei en possess dalla vischnaunca politica da Laax, sco era il hotel Nagens e la camona da Segnes ch’ein en possess dallas pendicularas. Vitus Dermont renda attent al concept dalla futura «Ustria burgheisa». Lur idea fussi da realisar in menaschi cun standard nunconvenziunal, ina ustria cun service ed accents gastro-culinarics. Beneventass la futura gestiunaria, la Gruppa Arena Alva, aunc adina il project Nagens Sura? «El ei sistius pil mument», lai il post da medias saver cuortamein la FMR. La plidadra Martina Calonder puntuescha denton: «Ad interim havein nus mess en truchet quei project, demai che auters han actualmein prioritad. Nagens Sura ei denton buca satrau.».

La sisavla classa dil gimnasi a Mustér s’avischina als examens finals dalla matura. Ina part da quels ei la lavur da matura persunala. Il venderdis vargau han siat maturandas e maturands presentau ellas alla publicitad. Treis da quellas ha la FMR retschiert per presentar empau pli detagliau. Ellas tractan in roman, la percepziun dall’olma suenter la mort e mesiras da protecziun encunter eveniments dalla natira. Siat lavurs da matura ha la direcziun dil gimnasi da Mustér eligiu uonn per la presentaziun publica. Quella ei vegnida arranschada il venderdis vargau en stanzas dil gimnasi dalla claustra. Las lavurs da matura ein ina part dils examens finals. Duas maturandas ed in maturand han mess a disposiziun lur lavurs alla FMR per ina resumaziun. Ils temas da las lavurs ein: il roman «Das Eidechsenkind» da Vincenzo Todisco d’Amélie Rothmund da Trun, la percepziun dall’olma suenter la mort da Sina Casanova da Sursaissa ed il svilup dallas mesiras da protecziun encunter eveniments dalla natira a Mustér d’Aaron Lutz da Mustér. Affons el zuppau En sia lavur da matura ha Amélie Rothmund priu sut la marella il roman «Das Eidechsenkind» da Vincenzo Todisco. Ils onns 1950 entochen 1970 ein treis milliuns lubientschas per stagiunaris vegnidas concedidas dalla Svizra. Las famiglias dils stagiunaris havevan denton negin dretg da dimora en Svizra. «La consequenza da quei ei stada che biars affons da stagiunaris vivevan el zuppa», constatescha Amélie Rothmund en si’analisa dil roman. En in’emprema part dil roman vegn la rama historica da quei tema scaffida. Ils onns 1950 entochen 1970 ein ils stagiunaris stai da muntada economica per la Svizra. Amélie Rothmund dat era in sguard sigl autur dil roman Vincenzo Todisco. «Igl autur presenta la situaziun dils affons dils stagiunaris ella figura digl affon luschard. El descriva co el ha pitiu da quella veta el zuppau», scriva la maturanda. Amélie Rothmund sedamonda co Vincenzo Todisco ha fatg la punt denter la realitad historica e la lavur litterara e vegn alla conclusiun: «La sintesa muossa ch’igl autur ha integrau en siu roman bia real, seigi il rassissem dil mintgadi entochen allas difficultads da survegnir ina lubientscha da dimora.» Surnatural sco part dalla realitad «Eis ei in tabu da considerar il surnatural sco part dalla realitad?» Da quella damonda sefatschenta Sina Casanova en sia lavur davart la percepziun dall’olma suenter la mort. En sia lavur da matura eis ella sefatschentada da pliras damondas cuntraversas: «Co percorschan carstgauns la preschientscha d’ina olma ch’ei morta e tgei pusseivladads d’interpretaziun dat ei en quei connex?» El center dalla lavur da Sina Casanova stattan intervistas profundas cun persunal da tgira da casas da tgira e claustras en Surselva, sco era persunas el contuorn dalla claustra da Mustér. «Las intervistas dattan ina remarcabla dimensiun dallas aventuras. Ellas tonschan da siemis e fenomens misterius e surnaturals entochen percepziuns e sentupadas cull’olma d’in miert», scriva Sina Casanova en sia lavur. Sin fundament d’ina descripziun fetg detagliada d’in siemi sedat ina profunda investa en in cass. En sia lavur emprova Sina Casanova da mussar con impurtont ch’igl ei da prender seriusas quellas aventuras. Ella sefatschenta da differentas teorias naven dalla vesta psicologa tenor Jakoby entochen alla mischeida da psicologia, spiritualitad ed esoterica, mo era la vesta cristiana. Concludend sia lavur constatescha Sina Casanova: «Cheutras ei sedada ina vasta varietad da perspectivas che dilucideschan en ina moda interessanta il tema cumplex dall’olma suenter la mort.» Il prighel d’eveniments dalla natira «Sin intschess dalla vischnaunca da Mustér exista in prighel da differents eveniments dalla natira.» Quei scriva Aaron Lutz all’entschatta dalla resumaziun da sia lavur da matura. El ei sefatschentaus dil svilup dallas mesiras da protecziun encunter prighels dalla natira ella vischnaunca da Mustér e constatescha: «Il carstgaun ei periclitaus da quels, mo el decuors dil temps ha el empriu da s’adattar als prighels.» Las instanzas responsablas el cantun Grischun differenzieschan denter prighels da lavinas, aua, bovas e curdadas da crappa. Aaron Lutz ei sefatschentaus dalla Val Clavaniev e la Val S. Placi. Il territori che sa procurar leu per lavinas ei gronds. Cun ovras da protecziun ei il prighel vegnius reducius. Ina mesira radicala ei vegnida prida a sias uras a Caprau. Suenter la lavina dall’entschatta avrel 1975 han ils habitonts dil vitg survegniu ina nova dimora a Mustér/Scaletta. In eveniment particular ei l’aua gronda da 2002 stada. En consequenza denter auter da quei eveniment ei vegniu erigiu ella Val Acletta in uor per frenar material en moviment. A Turtengia, nua ch’ei ha dau sbuaus igl onn 2002, ein vegnidas pridas mesiras forestalas per stabilisar la plaunca. In auter exempel d’Aaron Lutz ei la bova gronda d’avon pli che 330 onns. El medem territori semova il terren permanent mintg’onn. Damai che mo paucs baghetgs seigien pertuccai leu, vegni ei priu neginas mesiras, ils donns stettien en rama. Amélie Rothmund ha presentau sia lavur da matura. Sina Casanova ha presentau sia lavur da matura. Aaron Lutz ha presentau sia lavur da matura.

Tuttas Romontschas e tuts Romontschs interessai ein envidai dils 7 entochen ils 9 da fevrer 2025 da separticipar als emprems Dis da sentupada dalla Fundaziun Retoromana che han liug a Glion en claustra dallas soras dominicanas. Il program da quella fin d’jamna ei dividius en cuors e perfecziunament ed in program cun occurrenzas publicas. Ils Dis da sentupada ein ina nova purschida dalla Fundaziun Retoromana (FRR) che porscha gia ils cuors da romontsch da stad ella claustra da Glion. Iniziau ils Dis da sentupada ha Conradin Klaiss, il gestiunari dalla FRR. Ils Dis da sentupada sedrezzien a Romontschas e Romontschs ed a persunas che hagien empriu romontsch, di el. «Nus havein treis gruppas en mira per quella fin d’jamna. L’emprema ein las absolventas ed ils absolvents dil cuors da romontsch da stad. La secunda gruppa en mira ein las scolastas ed ils scolasts dalla regiun e la tiarza gruppa ein tuttas e tuts. Semplamein tut tgi che ha interess da separticipar.» Sia idea fundamentala seigi stada quella da crear in program per ina e scadin cun integrar las gruppas numnadas, di il meinafatschenta dalla FRR. ^ La sonda sera ha liug ella sala dalla claustra a Glion ina sera da cant per in e scadina. Cumpact – familiar – romontsch Sco quei che Conradin Klaiss di, hagi la FRR fatg ina retscherca davart ils basegns dallas participontas ed ils participonts dil Cuors romontsch sursilvan. «Dils resuns havein nus saviu concluder ch’in grond diember da participontas e participonts dils livels aults vuless bugen s’entupar inaga duront igl onn, pia duront il temps denter ils cuors da stad, tgirar lur amicezias e far in bogn intensiv el lungatg romontsch ed en sia cultura.» Quei seigi stau il punct da partenza per entscheiver culla planisaziun dils Dis da sentupada 2025, di Conradin Klaiss. «Il cuntegn dalla fin d’jamna dils 7 entochen ils 9 da fevrer 2025 ei ina mischeida da cumpignia e divertiment e formaziun e perfecziunament.» Medias romontschas ed il sustegn statal «Tonscha il sustegn dil stadi pil surviver dallas medias romontschas?» Quella damonda stat sco tetel pil referat da Bernard Maissen, directur digl Uffeci federal da communicaziun. Maissen ei oriunds da Schlans. El ei denter auter era staus schefredactur dalla Agentura da depeschas svizra. Pli tard eis el vegnius elegius en sia posiziun hodierna sco directur digl Uffeci federal da communicaziun. El referat vegn Bernhard Maissen a sefatschentar dils basegns dallas medias romontschas per mieds finanzials publics. Conradin Klaiss di en discuors cun la FMR ch’ei setracti d’in referat che Bernard Maissen hagi salvau inagada pils students da giurisprudenza all’universitad da Turitg. «Als Dis da sentupada vegn ei a dar in referat cun discussiun. Jeu vegnel ad introducir quell’occurenza cun in discuors cul referent ed il publicum ha era la caschun da far damondas.» Il referat e la discussiun cun Bernard Maissen entscheiva il venderdis sera allas 20.00. Perfecziunament e divertiment Sper il cuors modular per las absolventas ed ils absolvents dil cuors da romontsch porschan ils emprems Dis da sentupada a Glion era in perfecziunament per scolastas e scolasts dalla Surselva. Dil program intervegn ins ch’ei dat in luvratori da translaziun cun Giuanna Caviezel ch’ei stada menadra dil post da lungatg dalla Confederaziun. Plinavon datti ina presentaziun da strufientschas linguisticas cun Gabriela Desax Solèr ed in referat da Chasper Pult davart differenzas denter ils idioms. La fin dalla sonda da perfecziunament per scolastas e scolats datti praulas dalla Surselva raquintadas da Sandra Blum alias fumitgasa Greta. La sonda sera ha liug en l’aula dalla claustra la Sera da cumpignia, ina sera publica cun cant romontsch dil Chor Uvriu Danis / Tavanasa e dil Chor mischedau Sevgein. Conradin Klaiss, igl organisatur dils Dis da sentupada, meina en ina secunda part in cant aviert, al qual tuttas e tuts ein envidai da separticipar. El selegri fetg da saver realisar quella serada da cant e cumpignia. «Cun quei punct da program public vulein nus aposta involver e plidentar persunas indigenas, per possiblitar in inscunter prezius denter ellas e persunas ch’emprendan dapi onns romontsch cun grond entusiassem, e per far in viva alla veta, alla cuminonza romontscha e sia cultura.» Il program dils Dis da sentupada a Glion ei da cattar sin www.frr.ch. < Conradin Klaiss, il meinagestiun dalla FRR ei igl organisatur dils emprems Dis da sentupada a Glion ^ La sonda sera ha liug ella sala dalla claustra a Glion ina sera da cant per in e scadina.