In sonda ha la «Società Muos-chers Engiadina Bassa» organisà ün di da custodi per l’En – ün’acziun per ramassar il s-chart chi’d es gnü laschà inavo da glieud negligiainta o manà da l’aua a la riva. In viadi cun ün pitschen tröp da voluntaris chi ha fat üna rumida e pulida lung l’En. Quist on sto il president da la «Società da Muos-chers» scumpartir be ses sachs d’immundizchas, l’on passà d’eiran quai amo duos dunzainas. «Pitschen ma prezius» constatescha Cla Mosca cun bivgnantar ils voluntaris chi s’han inscuntrats quista bunura pel di da custodi a Scuol pro la punt da Gurlaina. Eir schi’d es ün tröp plü pitschen co oters ons, sun ils partecipants e las partecipantas be listess da buna glüna e bain motivats da far alch dal bun per l’ambiaint. Insembel chaminan e rampignan els giò da la costa stipa sper la punt da Gurlaina per cumanzar lur lavur a la riva da l’En. Güst quia es ün dals puncts neuralgics in resguard al s-chart – apparaintamaing bütta l’ün o l’otra sainza bler ponderar seis s-chart simplamaing giò da la punt. Infra cuort temp s’implischan quia ils sachs d’immundizchas cun butiglias da biera vödas, cun troclas da tola da differents «energy drinks», cun da tuottas sorts sachets da plastic e sast tü che: la racolta dals voluntaris spordscha üna collecziun diversa da relicts d'üna società chi sguazza. «Ün lavur bod meditativ» Cha quist di da custodi ha lö al cumanzamaint da november ha eir da chefar cun quai cha l’En maina uossa pac’aua. La riva es plü largia e tscherts lös plü bain ragiundschibels. «E la glieud ha temp uossa», agiundscha Cla Mosca. Per la seguonda jada da la partida pro quist di da custodi es Martina Melcher. «Eu less contribuir üna pitschna part per cha la natüra resta intacta», spieghescha ella sia motivaziun da’s partecipar pro quist’acziun. «Eu sun jent coura illa natüra, perquai es quist per mai eir ün bel evenimaint ed ün lavur bod meditativ, schi s’ha da’s concentrar sülla crappa in tschercha da s-chart.» Simil descriva eir Gian Luis ­Cagienard il lavur voluntari: «Ramassar s-chart es inamöd adüna üna buna roba. I fa plaschair ed es eir sco üna tscherta fuorma da meditaziun.» El s’ingascha eir uschigliö sco ambaschadur da l’aua e voul render consciaint a l’importanza da l’aua. «Sch’eu sun in vacanzas al mar, fetscha eir adüna ün pitschen ‹clean up›.» Ed uossa as partecipescha’l per la prüma jada ad üna simila acziun quasi güst davant sia porta. Palocs da fier e zinslas da plastic Plü dalöntsch cha’ls voluntaris s’allontaneschan da lös frequentats suvent, plü d’inrar chattan els s-chart dal minchadi. Che chi s’inscuntra amo, sun da tuotta sorts ogets portats nanpro sast tü d’ingionder. Uders da sauar, fragmaints da condots, palocs da fier d’alch saiv – e vi da la laina da grava adüna darcheu eir pitschnas zinslas da plastic. «Eir scha quai sun be pitschens tockets – tuot quai chi’d es davent, quinta tenor mai», disch Martina Melcher. «Eu pens chi saja in general daplü s-chart chi s’ha deposità pervi dad auazuns o temporals e plü pac pervi da glieud negligiainta – quai es bain eir alch chi fa plaschair.» L’on passà d’eira quai amo plü ferm il cas. «Là vaina chattà maisas e sopchas, perquai chi vaiva inuondà il camping da Sur En», as regorda Cla Mosca. Sco president da la «Società Muos-chaders Engiadina Bassa» chi promouva il pes-char culla muos-cha sütta, iniziescha el intant daspö tschinch, ses ons da quists dis da custodi. «Important es cha nus fain quai regularmaing», disch el. «Nus vain oramai be üna terra, e scha quella va in malura, va tuot in malura.» Eir el es da l’avis chi’d es ün lavur na be radschunaivel, ma eir bel. «Id es alch flot ed eir satisfacent. Tü vezzast güst che cha tü hast fat.» Daspö l’on passà as partecipescha eir l’organisaziun turistica cun sia «Gruppa Dürabilità» pro quist’acziun. L’idea da Cla Mosca füss da collavurar ils prossems ons eir amo cun otras societats e dad organisar lura ün’acziun plü gronda da Zernez fin al cunfin. Pass per pass üna meglioraziun Intant però esa be quist pitschen tröp chi fa davo üna posa da cafè amo ün gir pro las plazzas da parcar tanter Ardez e Scuol, là ingio cha viandants fan forsa üna posa e ingio cha quellas e quels culs cajacs e cullas barchas da rafting cumainzan lur aventüra sü l’En. Ün o tschel bacher da palperi, ün’o tschella imballascha da plastic chatna eir quia amo avant chi suna mezdi e cha la gruppa da voluntaris piglia plazza in üna pizzaria. Il giantar cumünaivel – la recumpensa bain meritada davo la lavur fatta. Almain tenor las observaziuns da Cla Mosca muossa quella cul temp üna tscherta meglioraziun.«Quist on am para chi’d es plü pac s-chart co l’on passà.» Eir per quist ingaschamaint vala: «Guot a guot perfoura il crap.» In acziun lung l’En a favur da la natüra In sonda ha gnü lö a Scuol ün di da custodi – ün pitschen tröp da voluntaris ha fat pulida e rumida lung l’En. L’acziun vain organisada minch’on da la «Società Muos-chaders Engiadina Bassa». Quist on nun han tut part uschè blers voluntaris sco l’on passà. Ma plain ingaschamaint s’han quels pacs be listess miss al lavur cun manetschas, sachs d’immundizchas e buna glüna per lung da la riva da l’En e ramassà infra ün avantmezdi ün mantun remarchabel da s-chart: butiglias, troclas da tola, palocs da saiv ed oter plü. La reportascha d’ün di d’acziun per l’ambiaint a Scuol. (fmr/mst) Insembel vaja meglder: strar oura ün vegl uder da sauar mez sepuli. Ün dals puncts neuralgics in resguard al s-chart: suot la punt da Gurlaina. La recumpensa bain meritada davo la lavur fatta: ün giantar cumünaivel in pizzaria. Cla Mosca (schn.) e la gruppa da voluntaris cun lur «racolta» davo duos uras d’ingaschamaint. Cla Mosca iniziescha daspö ün pêr ons il di da custodi. In gir lung l'En in tschercha da s-chart. Ün dals puncts neuralgics in resguard al s-chart: suot la punt da Gurlaina. «Pitschen ma prezius.»: Il tröp da voluntaris vi dal lavur a la riva da l'En. Suvent piglian ils voluntaris davent pitschnas zinslas da plastic chi sun restadas pichadas vi da romma e laina da grava. In tschercha da s-chart tanter crappa e sablun: «Ün lavur bod meditativ.»

Trais eivnas davo cha Gabriella Binkert ­Becchetti es gnüda reeletta sco presidenta da Val Müstair han las votantas ed ils votants eir elet her lur rapreschantantas e rapreschantants illa suprastanza cumünala. In dumengia a mezdi ha il Cumün da Val Müstair dat cuntschaint ils resultats da l’elecziun. Las plü bleras vuschs ha survgni Leonora Leu-Fallet (421 vuschs), segui da Jachen Armon Pitsch (341 vuschs) e da Riet Scandella (301 vuschs). Tuots trais aintran sco nouvs commembers illa suprastanza cumünala. Chasper Stuppan, l’unic suprastant in uffizi chi ha candidà per üna ulteriura perioda, es gnü reelet (296 vuschs). L’executiva dal Cumün Val Müstair per la legislatura 2025-2028 as cumpuona uossa da trais persunas chi aintran nouv e da duos chi d’eiran fingià in uffizi. Sper la suprastanza cumpletta sun gnüts elet eir Alexander Bott, Mirek Odehnal e Patrick Köppe illa cumischiun sindicadoria; Tamara Melcher-Tschennett ed Aldo Rodigari i’l cussagl da scoula e Gabriel Greiner e Corsin Canclini illa cumischiun da fabrica. (cdm/fmr)

Davo ün temp da fabrica da trais ons ha la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen in lündeschdi surdat al trafic il tunnel Val Alpetta. Quel tunnel chi’s rechatta sülla via da Samignun ha üna lunghezza da 632 meters. Per sanar cumplettamaing la via fin in Samignun restan amo duos tunnels: Quel da la Val Cotschna e quel da la Val Mundin gnaran fabrichats i’ls prossems ons. Ün ulteriur term important da la sanaziun da la via chi collia da la vart svizra Vinadi cun Samignun es ragiunt. Duos ons davo la perforaziun dürant il mais november 2022 han la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen, scheffa dal Departamaint d'infrastructura, energia e mobilità, e l’indschigner chantunal Reto Knuchel drivi in lündeschdi davomezdi in möd festiv il tunnel Val Alpetta. «Il nouv tunnel es daplü co be ün’ouvra da construcziun. El es eir ün simbol per nossa voluntà da sustgnair e da promouver la regiun da Samignun eir in temps pretensius», ha dit la politicra. Plaschair da vart dals cumüns Tut part a l’avertüra dal tunnel han, sper differents giasts eir rapreschantants dals cumüns pertocs, per Valsot il vicecapo Fadri Riatsch e per Samignun il capo Daniel Högger. «I fa grond plaschair cha uossa po tuot il trafic public darcheu circular tras quist tunnel», ha dit Högger. «Quist tunnel es ün fabricat impreschiunant», ha intunà Fadri Riatsch e dit ch’el haja grond respet dals planisaders. «Eir per Valsot es quista via importanta, ella maina pro l’Acla da Fans, la fracziun il plü a l’ur dal cumün, ed inavant fin in Samignun.» Il tunnel Val Alpetta es il seguond da totalmaing quatter progets da tunnels chi vegnan realisats dürant la sanaziun e correcziun da la via da Samignun. Fingià da l’on 2017 ha il tunnel Val Pischöt pudü gnir surdat al trafic. «Ils ultims duos tunnels Val Cotschna e Val Mundin vegnan fabrichats i’ls prossems ons», ha infuormà Reto Knuchel. Il tunnel po gnir drivi plü bod co planisà Oriundamaing d’eira tenor el previs da finir il tunnel da l’on 2025. «Ingon da prümavaira es però üna gallaria d’access crodada insembel i’l tunnel existent sülla via veglia da Samignun.» Chi s’haja lura vis ch’ulteriuras parts dal grip ris-chaivan da rumper giò, ha cuntinuà l’indschegner chantunal, «per cha la via da Samignun saja disponibla pella stagiun d’inviern s’haja intensivà las lavuors cun tuotta forza.» Ulteriuras lavuors a partir dal 2025 Las lavuors i’l tunnel Val Alpetta saran, sco cha l’indschegner chantunal ha cuntinuà, finidas ufficialmaing quist on chi vain. «Dürant la stà 2025 seguan la surtratta finala da la via e las marcaziuns definitivas. Lura gnaran demontadas las installaziuns temporaras cunter crappa chi crouda.» Plünavant vegnan ils indrizs da cabels existents transferits i’ls nouvs blocs da cabels, ed i’s cumanzarà ad allontanar e renatüralisar il traget actual. «Las preparaziuns pella terza da las quatter etappas planisadas, il tunnel Val Cotschna, sun fingià in planisaziun», ha orientà Reto Knuchel, «la regenza ha approvà il proget fingià l’on passà, e nos uffizi cumanzarà cullas lavuors da fabrica da l’on 2026. Cun lavuors preparatoricas cumanzaina però fingià la stà 2025.» Pronts per tagliar il bindel, Reto Knuchel, Fadri Riatsch, Carmelia Maissen e Daniel Högger. Pella cusgliera guvernativa Carmelia Maissen esa stat il prüm tunnel ch’ella ha pudü drivir sco scheffa dal Departamaint d'infrastructura, energia e mobilità. Carmelia Maissen insembel cun l’indschegner chantunal Reto Knuchel. Ils ravarendas, da Samignun Markus Peters e da Valsot Christoph Reutlinger, han giavüschà a tuot il trafic chi circularà tras il tunnel ün viadi sainza accidaints. Il tunnel cul «fos» millaisem. Ils rapreschantants dals cumüns s’allegran, (da schn.) il vicecapo da Valsot Fadri Riatsch ed il president cumünal da Samignun Daniel Högger. Il portal vest dal tunnel Val Alpetta cul nouv mür da sustegn. Per üna trentina da milliuns francs Il tunnel Val Alpetta ha ina lunghezza da 632 meters e cuosta var 16,6 milliuns francs. Grazcha al vial da 7 meters ladezza ed al profil interiur da 4,5 meters otezza po il trafic circular uossa sün duos vials. Ch’uschea gnia optimada la circulaziun dal trafic, «impustüt eir per veiculs dal trafic public e pel transport da furniziuns pel cumün da Samignun», scriva l’Uffizi chantunal da construcziun bassa, «e la sgürezza per tuot las ütilisadras ed ütilisaders da la via vain augmentada considerablamaing.» L’inter proget da sanaziun ha ina lunghezza totala da 970 meters e cuosta 28,6 milliuns francs. Ultra dal tunnel cumpiglia il project nempe eir amo plüs mürs da sustegn e differentas lavuors vi dal trassé. (cdm/fmr) «I d’eira ün viadi aventürus» Davo ils pleds ufficials ed avant la festina illa tenda sülla via veglia ha la FMR profità da l’occasiun per far ün pêr dumondas a la cusgliera guvernativa Carmelia Maissen. FMR: D’eira Ella ida fingià plü bod in Samignun? Carmelia Maissen: Schi, eu sun ida amo sülla via veglia aint in Samignun, culs tunnels vegls. Quai d’eira s’inclegia schon ün viadi aventürus, tras tunnels specials e caracteristics. Vaiv’La gnü ün pa temma da passar tras quists tunnels s-chürs? Na, quai brich, schi s’es creschü sü in muntogna e s’es adüna darcheu sün vias muntagnardas s’esa adüsà cun quai. Ma schi s’es in viadi vers ün lö turistic cun blers giasts as faja schon ponderaziuns, co guidan quels chi nu sun adüsats cun vias uschè strettas? As saintna ün pa malsgürs? Ün tschert privel exista schon sün da quistas vias. E che sentimaints ha’La gnü hoz, cun inaugurar il tunnel güst fabrichà? Sco scheffa dal Departamaint d’infrastructura es quai stat hoz üna premiera, ch’eu n’ha das-chü drivir quist tunnel, i d’eira ün grond di impustüt pella regiun Samignun, chi s’ha uossa pudü far ün important pass per contribuir cha quista via saja sgüra. E’l detagl, chi’d es sü il millaisem 2025 sül portal ost dal tunnel e na 2024? Quai restarà ün detagl special, forsa chi dà üna jada istorikers chi ston chavar per gnir a savair perche chi s’ha fat l’avertüra amo da l’on 2024 e miss sü il millaisem 2025. Eu sper chi tils grataja da scuvrir cha la radschun d’eira üna chosa positiva, chi s’ha pudü finir las lavuors in ün temp da record. Quai es eir stat necessari, siond chi s’ha gnü incaps al principi dal 2024. Üna part dal tunnel vegl d’eira crodada insembel, uschè chi s’ha stuvü accelerar las lavuors per sgürar quellas. Uossa as vezza chi exista ün pitschen vöd tanter il plan da lavur e la realisaziun. (fmr/fa) Via da Samignun adüna plü sgüra Flurin Andry/FMR Trais ons haja dürà per fabrichar aint da la via da Samignun il tunnel Val Alpetta. In lündeschdi ha gnü lö l’avertüra. La via da l’Engiadina Bassa chi maina da Vinadi fin in Samignun es ün dals tragets plü difficils da la rait da vias chantunala. Adüna darcheu sto la via gnir serrada pervi da lavinas o boudas. Per tilla render plü sgüra es l’Uffizi da construcziun bassa chantunal landervia a fabrichar quatter tunnels. Da l’on 2017 es gnü drivi il tunnel da la Val Pischöt. In lündeschdi passà han cusgliera guvernativa Carmelia Maissen e l’indschegner chantunal Reto Knuchel drivi insembel culs rapreschantants da Valsot, Fadri Riatsch, e da Samignun, Daniel Högger, e cun giasts il tunnel Val Alpetta. «Il tunnel es ün simbol per nossa voluntà da sustgnair e promouver la regiun da Samignun», ha dit la cusgliera guvernativa. Il tunnel Val Alpetta ha üna lunghezza da 632 meters ed ils cuosts s’amuntan a 16,6 milliuns francs. Ils cuosts per l’inter proget d’amplificaziun cun üna lunghezza da 970 meters, cun plüs mürs da sustegn e masüras per proteger la via da crappa chi rodla giò, importa var 28,6 milliuns francs. Sco cha l’indschegner chantunal ha dit s’haja pudü drivir il tunnel Val Alpetta fingià quist on e na pür dal 2025, sco planisà: «Da prümavaira d’eira crodada in muschna üna gallaria d’access i’l tunnel existent sülla via veglia ed i s’ha vis ch’ulteriuras parts dal grip ris-chaivan da rumper giò», ha declerà Reto Knuchel, «e per cha la via da Samignun saja darcheu averta pella stagiun d’inviern s’haja intensivà las lavuors cun tuotta forza.» I’ls prossems ons gnaran lura fabrichats eir amo il tunnel Val Cotschna ed il tunnel Val Mundin.

Romedi Arquint era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha e da l’Uniun federalistica da las cuminanzas etnicas europeicas (UFCE). L’ediziun actuala da la «Litteratura» s’occupa dal tema brisant «guerra u pasch». L’editur deplorescha in l’editorial cha’l resun per scriver in quella revista saja stat pürmassa s-chars. As interessa nossa poetanza be per l’üertin paschaivel da la Rumantschia, per l’agen umblin, o stan eir els ed ellas sco blers da nus cun bocca spalancada davant ün muond chi sta culs checcals amunt. Id es greiv da chattar pleds per ün avegnir chi ris-cha da far üna fin abrupta cun ans da bainstar e svilup, sco ch’ingüna da las generaziuns avant nun ha pudü giodair. Chi saja sco cha esser vöglia, il prossem nomer da la revista litterara rumantscha as dedicharà al «dialog». E güsta il dialog am dà da pensar, quist bel pled dovrà e stradovrà. Il Duden declera chi’s tratta lapro dad üna discussiun chi serva a gnir a cugnuoscher la persvasiun dal/la partenari/a. Hoz nu basta il dialog, il dialog savura da conversaziun cultivada, sainza consequenzas e sainza ris-ch. Qualchos’oter voul la «dispitta». I sta a nus da tour posiziun clermaing per quai chi’ns pertocca, e quai surpassa il muond persunal, emoziunal e social. Sch’eu m’ingasch pel clima, nu daja «ma» e «scha». Sch’eu sun per üna fin da la guerra tanter l’Israel e la Palestina, esa da tour posiziun. Guerra o pasch ill’Ucraina, fominas utrò, povertà in grondas parts dal muond, temas chi’ns fan temma. Per talas chosas as sto dispittar, tgnair nan la testa. Per far quai, as stoja avair ün agen «meini», sco cha’ls Sursilvans dischan. Natüralmaing, ün «meini» sur da tuot nu’s po avair, ma minchün/a chatta eir ün tema chi til interessa ed inua ch’el po tour posiziun e’s dispittar cul prossem. I vain dit cha hoz minchün para dad esser sgür cha be sia opiniun saja la güsta. Forsa es quai eir güst uschea, ma quai po eir esser fatal. Üna buna dispitta ha trais cundiziuns. La prüma es ch’eu am pigl la peida dad acquistar cugnuschentschas, la seguonda ch’eu prouv eir da viver seguond mia persvasiun, la terza ch’eu accept cha eir meis partenari ha radschun. Andri Peer ha radschun, sch’el pretenda chi saja da tour il pled intant ch’el es bugliaint. Ernst Jandl definischa la democrazia cuort e bön: Nus ans dispittain e giain in pasch ourdglioter. Romedi Arquint viva tranter il Danemarc e l’Engiadina. El era ed è teolog, scolast e politicher. Tranter auter è el stà president da la Lia Rumantscha.

Las «Pendicularas Scuol SA» fabrichan tanter las stagiuns d’inviern ün nouv restorant sper la staziun da muntogna da las pendicularas: ot mais per demontar il restorant vegl e construir il nouv. In s-chars ün mais e mez sto il restorant da muntogna «La Motta», il successur da la «Charpenna», esser pront per skiunzas e snowboarders fomantats. In visita sülla plazza da fabrica sü Motta Naluns. Amo nu savura da pomfrits, ma plütöst da lain elavurà frais-chamaing. I s’inscuntra a lavuraints in overals impè da turists in mandura da skis. E schi’s doda clocs d’alch varts, lura d’ün martè e na da pass greivs in s-charpas da skis. «Intant eschna amo aint il urari», disch Andri Poo pro ün gir tras la fabrica chi’s rechatta uossa quasi i’l spurt final. Principi november es il directur da la «Pendicularas Scuol SA» tuot cuntaint cha la naiv nun es amo gnüda. Quai simplifichescha las lavurs chi ston amo gnir fattas dadourvart, nempe üna part da la fatschada our da lain e tablas da fotovoltaica ed il fuond da la nouva terrassa. Fin als 14 da december ston las maschinas da fabrica far plazza als indrizs gastronomics. Lura cumainza la stagiun d’inviern e la frittera segua a la resgia, la maschina d’ardschantar a la betoniera, maisas e sopchas a s-chalas e palets. Ün cubus da lain e vaider Il vegl restorant descriva Andri Poo sco «conglomerat da differentas etappas da fabrica e schlargiamaint». In congual culla «Charpenna» chi’d es uossa gnüda tutta davo 45 ons our d’servezzan, es il restorant «La Motta» bler plü avert e plü cler. «Be fingià pervi dal temp da fabrica s-chars d’eira cler: Nus fabrichain bler cun lain», disch Andri Poo. E ch’architectonicamaing saja eir stat il böt d’unifichar l’estetica. Quai descriva eir il büro d’architectura Fanzun sün sia pagina d’internet sco plü gronda sfida dal proget: d’unifichar il stabilimaint eterogen existent e da fabrichar il nouv infra be ot mais. Il büro d’architectura ha concepi per la «Pendicularas Scuol SA» il edifizi cun bler lain e vaider. Sco seis antecessur spordscha eir il nouv edifizi suot il restorant lö per ufficinas, per indrizs tecnics e per las garaschas da las maschinas da pista. Quella part es be gnüda sanada e na fabrichada cumplettamaing nouva. Plü accessibel e plü efficiaint Ils giasts nu stuvaran a partir da prosma stagiun d’inviern plü s-charplunar sü e giò per s-chala. I’l nouv edifizi as rechattan nempe tuot ils indrizs gastronomics sül plan terrain: Ün grond restorant self-service, nomnà «Prontezza», cun plazzas per 450 persunas dadaint e per 500 sülla terrassa. Daspera daja eir amo ün restorant plü pitschen «à la carte», nomnà «La Finezza», cun maisas servidas per 270 persunas (120 dadaint, 150 sülla terrassa). Cun unir tuot ils indrizs gastronomics sün ün plan fa la gestiun eir quint da pudair lavurar plü efficiaintamaing: impè da duos cuschinas separadas sün duos plans gnaran cuschinats da quinderinavant tuot ils menüs in üna nouva chadafö moderna. Lapro vegnan amo üna pruna meglioraziuns davo las culissas chi schoglian differentas sfidas chi’s vaivan mantunadas i’ls ultims ons illa «Charpenna». «Tuot l’infrastructura chi pertocca l’energia, il s-chodamaint e las installaziuns sanitarias d’eira a la fin sün ün livel bod insupportabel per nus», declera Andri Poo. Nouv nu vain l’edifizi plü s-chodà cun forza electrica, dimpersè cun geotermia. Implü dess ün’installaziun da fotovoltaica vi da la fatschada augmentar l’efficienza d’energia. Nouv potenzial dürant la stagiun da stà Eir scha la capacità dal restorant «La Motta» sarà ün zich plü pitschna co ch’ella d’eira illa «Charpenna», resta il nouv restorant il plü grond da tuot la regiun. «Nus vezzain eir l’importanza d’üna località plü gronda per evenimaints e festas», disch Andri Poo, «schi’s voul far ün arrandschamaint cun passa 200 persunas a Scuol, nu s’haja blera schelta.» Pustüt per la stagiun da stà vezza la gestiun da las Pendicularas perquai ün nouv potenzial: «Nus vain provà da drizzar aint uschea chi’s po cun pacas müdadas adattar per üna festa da nozzas, alch conferenza o üna radunanza.» Lain ed impraisas our da la regiun 20 milliuns francs vaiva la «Pendicularas Scuol SA» büdschetà pel nouv restorant – e tant inavant s’amuntaran ils cuosts finals eir a quel import. «Nus eschan propcha restats i’l rom previs», disch il directur. Ed el agiundscha chi giaran finalmaing intuorn 90 % da la summa investida ad impraisas localas. Quai eir scha’l cussagl administrativ vaiva annunzchà avant co fabrichar ch’el vöglia dumandar eir impraisas da l’Austria e da l’Italia da dar aint offertas. «I s’ha lura però verifichà cha las impraisas indigenas nu sun plü charas, uschea cha nus vain pelplü chattà soluziuns cun quellas», disch Andri Poo s-chars ün mais e mez avant l’avertüra. Sper la gronda part da las impraisas sülla plazza da fabrica, vain eir ün part dal material direct our da la regiun, nempe tuot la laina da larsch chi vain fabrichada aint: in prüma lingia sun quai tuot las lattas da lain chi fuorman üna part da fatschada. Uossa restan s-chars ün mais e mez per finir tuot las lavurs – als 14 da december driva il nouv restorant, als 21 da december vain el inaugurà cun üna festa. Il stadi dal fabricat als 21 da lügl (schn.) ed als 1. da november. «Nus eschan aint il urari.» – Andri Poo, directur da la «Pendicularas Scuol SA» ha guidà la FMR tras il plazzal da fabrica. Ün cubus our da lain e vaider: il nouv restorant da muntogna «La Motta» concepi dal büro d’architectura Fanzun. Sperar cha la bell’ora tegna amo ün mumaint: Il fuond da la terrassa nouva nun es amo a fin. Intant amo plütöst plazzal da fabrica co restorant: s-chars ün mais e mez restan per finir las lavurs. Intant amo plütöst plazzal da fabrica co restorant: s-chars ün mais e mez restan per finir las lavurs. Plü avert e plü cler co la «Charpenna»: sguard i’l nouv restorant sün 2150 m s.m. La zona da self service i’l restorant «Prontezza». Dostar la fom tanter lain e vaider La «Pendicularas Scuol SA» es landervia da fabrichar ün nouv restorant da muntogna per seis territori da skis. Davo 45 ons in servezzan vain la «Charpenna» rimplazzada dal restorant «La Motta» chi sto gnir fabrichà i’ls ot mais tanter las stagiuns d’inviern. In visita sül plazzal da fabrica sün 2150m s.m. s-chars ün mais e mez avant l’inauguraziun. (fmr/mst)

Las Ouvras Electricas d’Engiadina SA (OEE) planiseschan i’ls prossems ons differentas sanaziuns vi da l’infrastructura. Per ün da quists progets, la sanaziun dal batschigl d’egualisaziun a Pradella, sun in october gnüdas fattas las prümas preparaziuns ed analisas. Dürant duos dis al principi d’october d’eira’l vöd, il batschigl pro l’impraisa electrica a Pradella chi ha üna capacità da var 250 000 m³ o da var 250 milliuns liters aua. Las Ouvras Electricas d’Engiadina vaivan laschà oura l’aua per pudair examinar plü precis il stadi dal batschigl. Quel es intant daspö 30 ons in servezzan e sto uossa gnir sanà, scriva l’impraisa in üna comunicaziun da medias. «Pustüt la vetta da catram vi dals rövens dal batschigl vain strapatschada magara ferm», disch Andreas Keiser, respunsabel per progets pro las Ouvras Electricas d’Engiadina: «Quai es il cas i’l sectur ingio cha’l nivel da l’aua müda suvent, la vetta es perquai d’inviern exposta a gronds müdamaints da temperatura tanter l’ajer e l’aua. Strapatschada vain’la eir perquai chi’s fuorma minchatant eir glatsch.» Implü s’han in quist temp eir fuormats sedimaints sül fuond dal batschigl, tenor stima da las OEE var 10 000m³, chi ston gnir allontanats. Differentas variantas Pro l’inspecziun dal batschigl han las OEE tanter oter examinà la vetta da catram, tut prouvas dals sedimaints e masürà il volumen da quels. Sco cha Andreas Keiser declera, vegnan uossa sün basa da quella inspecziun elavuradas differentas variantas pella sanaziun dal batschigl. Las lavurs da sanaziun sun lura previssas dürant l’on 2027, davo cha las OEE s’han decisas per üna varianta chi sto lura eir amo gnir approvada da las autoritats. Cha perquai nu’s possa intant neir na dir quant cha quella sanaziun gnarà a cuostar, disch Andreas Keiser. Elemaint central per l’implant a Martina Cul batschigl d’egualisaziun a Pradella vain ramassada l’aua e regulà l’affluent per la producziun d’electricità i’l implant a Martina. Ch’intant nu detta amo ningüns lös starvs chi laschan tras l’aua illa vetta da catram, scrivan las OEE sün sia pagina d’internet. E cha’l böt saja da far las lavurs da sanaziun avant cha quai pudess capitar. Intant fa Andreas Keiser, il respunsabel pro las OEE, quint cun quai cha las lavurs da sanaziun düraran ses fin ot eivnas. Dürant quel temp stuvarà il batschigl darcheu gnir svödà – e perquai sarà lura eir l’implant electric a Martina our d’servezzan. Al principi d’october es il batschigl d’egualisaziun a Pradella gnü svödà per far ün’inspecziun. Al principi d’october es il batschigl d’egualisaziun a Pradella gnü svödà per far ün’inspecziun. Il batschigl al cumanzamaint da november darcheu impli. Dürant l’on 2027 dessan cumanzar las lavurs da sanaziun. Il batschigl al cumanzamaint da november darcheu impli. Dürant l’on 2027 dessan cumanzar las lavurs da sanaziun.

Cilgia Zangger da Silvaplana es illustratura. D’incuort es cumparü il prüm cudesch ch’ella ha illustrà, nempe la tarabla «Gion Chavrer». L’Engiadinaisa quinta da sia paschiun e che chi fascinescha vi da sia lavur. Ella dà in ögl cun sias s-charpas pinkas, la schocca quadrigliada e’l surrier alleger: Cilgia Zangger es uschè frais-cha sco sias figüras ch’ella s-chaffischa per revistas e cartulinas, per tacharöls e flyers, sün mürs e placats. 26 ons ha l’Engiadinaisa. Ella viva uossa fingià daspö divers ons a Lucerna. Davo il gimnasi ha’la stübgià e fat il bachelor dad «illustration fiction» a la Scoula d’art e design a Lucerna. Pel mumaint absolva ella la Scoula da pedagogia a Lucerna e lavura dasperapro amo sco illustratura libra. In dumengia passada es Cilgia Zangger viagiada a Domat per preschantar las illustraziuns ch’ella ha fat pella tarabla Gion Chavrer. In quell’occasiun s’ha la duonna giuvna tut peida ün mumaint per ün’intervista culla Posta Ladina. «Eu sun üna persuna chi ha blers purtrets aint il cheu, ed eu n’ha plütöst la difficultà da far uorden cun quels co da tils chattar», quinta Cilgia Zangger. Perquai fa l’illustratura bleras skizzas, üna sort riassunt visual. Cudeschins plain skizzas ha’la tut cun sai per muossar seis möd da lavurar. Eir seis diari «scriva» ella in fuorma da disegns accumpagnats cun notizchas. Gronda fascinaziun per istorgias Illustratura es ün manster collià cun blera paschiun. Cler cha Cilgia Zangger disegnaiva jent fingià dad uffant. «Mia motivaziun principala per tscherner quist manster d’eira ch’eu n’ha üna gronda fascinaziun per quintar istorgias e quai in mincha medium», declera ella. L’illustratura consüma eir svessa jent istorgias. Ella s’interessa pels umans e per differents muonds. Istorgias chatta Cilgia Zangger dapertuot. Ella as pudess giaschantar immez la plazza davant la sala Tircal a Domat, contemplar las visitaduras e’ls visitadurs e fingià naschiss üna pitschn’istorgia in seis cudesch da skizzas. Pro incumbenzas plü grondas, sco quella da la Chasa Editura Rumantscha per Gion Chavrer, lavura l’illustratura invezza da maniera fich structurada, cun üna prüma survista e cun makettas. Ella fa quai chi’s nomna illa lingua professiunala world building e character building, s-chaffischa dimena l’ambiaint e las persunas pell’istorgia. «Il rispli es ün da meis meglders amis», disch Cilgia Zangger. Adüna eir ün zich persunal Seis stil dad illustrar vain dominà da culuors, da movimaint e d’üna tscherta purziun umur. «Meis böt es chi’s possa leger aint il purtret alch tanter las lingias», declera l’illustratura. Illa tarabla Gion Chavrer ha la princessa per exaimpel aint chotschas, ella es dimena üna figüra da duonna ferma e freha. Uschea daja cun minch’illustraziun eir ün’istorgia aint ill’istorgia. «A mai plascha d’avair üna tscherta tensiun tanter purtret e text», spiega l’illustratura. Ella lavura a man, ma eir cul i-pad cul program Procreate. Üna bun’illustraziun es per Cilgia Zangger üna plüvalur pella persuna chi tilla contaimpla. L’illustraziun po eir irritar, ma ella sto gnir incletta. «Adüna sch’eu disegn alch esa aint eir alch da mai», tradischa ella. Suvent nu saja quai visibel sül prüm sguard. I’l cas da Gion Chavrer invezza sezza l’illustratura dafatta sco figüra a maisa cun dudesch laders chi giouvan a chartas. Gronda libertà creativa Cilgia Zangger as descriva sco duonna «vivais-cha, ma minchatant quieta, ed adüna fich interessada». Quai ch’ella predscha vi da seis manster es la libertà creativa. Sco illustratura ha’la cliaints da different gener. Uschea ha’la per exaimpel pudü imbellir ün suotpassagi pel cumün da Silvaplana o ch’ella ha creà üna seria da buols pella Lia Rumantscha. La lavur independenta plascha a l’illustratura, schabain chi’d es eir difficil da sgürar si’existenza cun quist manster. Sün sia pagina d’internet manzuna Cilgia Zangger ch’ella saja üna illustratura rumantscha. La colliaziun culla lingua rumantscha saja fich stretta, disch ella, quai adonta ch’ella nu viva plü i’l intschess rumantsch. La cultura engiadinaisa es adüna darcheu visibla in sias illustraziuns, pro Gion Chavrer per exaimpel in fuorma da la stüva ingio ch’ella es creschüda sü a Silvaplana. I dà però eir artistas ed artists chi tilla plaschan fich bain e chi tilla inspireschan, per exaimpel Emma Adbåge, üna illustratura svedaisa, o Beatrice Alemagna da l’Italia. Il sömmi d’ün agen cudesch Cilgia Zangger lavura jent cun uffants e giuvenils. «In contact cun els inspirescha ün muond l’oter muond», declera ella. Seis plaschair vi dals uffants es eir ün dals motivs ch’ella ha decis dad absolver amo la scoul’ota da pedagogia. Pel mumaint as saint’la fich bain a Lucerna. Ma ella nun excluda da tuornar forsa ün di darcheu in Engiadina. Ün zich increschantüm ha’la bainschi. Incumbenzas in connex culla lingua rumantscha ha gnü l’Engiadinaisa fingià diversas. Cilgia Zangger ha plaschair scha la glieud cugnuoscha a man dal stil cha las illustraziuns sun fattas dad ella. Ün sömmi dad ella füss da realisar ün di ün cudesch cun text ed illustraziuns dad ella. «Eu nun ha prescha, eu sun averta e m’allegr per tuot quai chi vain», manaja la duonna giuvna cun ün grond surrier. Cilgia Zangger as preschainta cun üna schelta da sias illustraziuns. Ella ha s-chaffi eir las figüras dal cudesch Gion Chavrer. Cilgia Zangger ha üna pruna cudeschins cun skizzas. Il rispli es seis meglder ami La giuvna illustratura engiadinaisa Cilgia Zangger ha creà ils purtrets pella nouva parabla «Gion Chavrer» cha la Chasa Editura Rumantscha ha realisà insembel cun Ursina Guldemond-Netzer ed Annalisa Schaniel. Caracteristic pellas illustraziuns da Cilgia Zangger es il stil frais-ch e freh, cun bler movimaint ed umur. Ils purtrets dad ella quintan suvent ün’istorgia aint ill’istorgia. Inspiraziun chatta l’illustratura dapertuot. Ella ha eir adüna cun sai ün cudeschin da skizzas ed eir seis diari disegna ella ed agiundscha lura amo remarchas. Quai adüna per rumantsch. La lingua e cultura rumantscha sta a cour a Cilgia Zangger. Intant viva ella amo a Lucerna, ma la duonna giuvna talentada sa da s’imaginar da tuornar ün di darcheu in Engiadina ingio ch’ella es creschüda sü. (pl/fh)

«Ils utschels da la not» sun bainschi dvantats ün pa plü vegls, ma «rier e chantar» es restada lur devisa. Quai han ils musicists dal cuntschaint «Alpina Quintett» demuossà eir in sonda davomezdi a Sur En. Els sun nempe tuornats sül palc per festagiar la festa da pensiun da lur trumbettist Otto Davaz ill’ustaria Sper la Punt. Il public ha giodü ils intermezzos musicals cun saimperverds rumantschs. Dal 1971 han ün man plain musicists da Sent intuorn Reto Mayer cumanzà a far musica. La fuormaziun cuntschainta sco Alpina Quintett cun Reto Mayer, Robert Demonti, Ernest Vital ed ils duos frars Otto e Jon Domenic Davaz es in viadi daspö l’on 1987. Els s’han preschantats a bleras festas in Engiadina ed eir sün gronds palcs naziunals ed internaziunals. Els han tanter oter eir guadagnà la seguonda plazza in üna concurrenza da chanzuns rumantschas importantas. Per lur prestaziuns dürant passa 50 ons vessna bain guadagnà ün püschel «neglas cotschnas da Müstair». Intant esa gnü plütost quiet intuorn ils tschinch musicist, be per occasiuns specialas tuornan els sül palc, uschè sco a Sur En da Sent. Ün ulteriur salüd musical dal Alpina Quintett es previs als 7 gün 2025 in occasiun dal prüm Festival dals Nanins a Scuol. (pl/nba) L’Alpina Quintett (da schn.) culs frars Jon Domenic ed Otto Davaz, Reto Mayer, Robert Demonti ed Ernest Vital suna e chanta darcheu.

Üna sesantina da scolaras e scolars da la settavla classa da Zernez fin Valsot han gnü in venderdi la pussibiltà da survgnir invistas praticas in differents mansters. Il di han las scoulas organisà insembel culla Società da mansteranza e commerzi regiunala. Trais visitas. «Co esa da tegner quista resgia?» «Quant esa da schmachar sül pet?» «Manajast tü quist scrauv?» In venderdi d’eiran scolaras e scolars da Valsot fin sü Zernez in gruppas pro differents affars commembers da la Società da mansteranza e commerzi regiunala. Da marangunaria e falegnamaria pro büro d’architectura, dmura d’attempats, garascha fin differents büros e banca, la sesantina dad uffants han gnü la pussibiltà da’s laschar preschantar differents mansters, l’avantmezdi pro ün affar, davomezdi pro ün oter, e güsta eir da pudair far svessa lavur pratica. Il «di da las portas avertas» da la trentina d’affars han organisà las scoulas insembel culla Società da mansteranza e commerzi da l’Engiadina Bassa (verer box). La FMR ha fat la visita a trais gruppas, il prüm a Scuol e lura a Ramosch. Interess per mansters in connex culla sandà Illa Dmura Puntota chi fa part dal Center da Sandà Engiadina Bassa (CSEB) a Scuol d’eiran in venderdi a bunura tschinch mattas. Intant cha Lena, Emilia e Naya sun gnüdas fotografadas han Jana e Laura tradi perche chi hajan decis da far üna visita a la dmura d’attempats. «Eu sun cuntainta da pudair verer co cha quai es in ün manster da la sandà», ha dit Jana e Laura: «Eu sun gnüda perquai ch’eu less far davo la scoula alch cun sandà.» Anita Noggler chi’d es vice-manadra da la partiziun scolaziun e chüra da la dmura ha muossà a las scolaras a tour sang, a masürar il zücher dal sang ed a reanimar vi da la poppa. Tuots paschiunats per autos Illa Garascha Denoth a Scuol da Riet Bulfoni d’eiran in acziun trais mats chi gnivan introdüts da l’impiegà Patrik Hölbling. «Eu sun gnü qua perquai ch’eu n’ha jent autos», ha dit Laurin. «Ed eu perquai ch’eu less gnir mecaniker», ha infuormà Alaa Aldeen. E Phillip ha declerà ch’el saja qua «perquai ch’eu fetsch jent robas cun autos». Al patrun Riet Bulfoni paraiva il di üna super-idea: «Quista fuorma es ideala per survgnir üna prüm’impreschiun dal manster.» El as regorda amo da seis temp da scoula: «Pro no daiva be il di da bap e figlias, ils mats stuvaivan ir a scoula, quai am paraiva sul maglin», ha’l dit cun ün surrier. Pudü far üna punt da da Vinci A Ramosch illa marangunaria Be lain da Michi Beer d’eiran pro la visita da la FMR tschinch mats chi tadlaivan las spiegaziuns dad Angelo Werro. Simon, Severin, Luca, Enrico e Mirco han dit chi sajan gnüts in marangunaria perquai chi lavuran jent cun lain, «ed ün pa eir perquai chi’s po pro quel manster eir ir süls tets». Cha per els da la marangunaria para quist di üna fich buna roba, «no piglian jent peida per muossar nos manster als giuvens», disch Gudench Roner chi’d es manader da progets pro Be lain, «id es bun schi’d es eir glieud chi fa giarsunadis e na tuots be a scoula ed a far stüdis.» El ha preschantà la lavur cha’ls tschinch scolars han pudü far quel mez di: «Id es üna uscheditta punt da da Vinci, quai es üna punt chi tegna in sai sainza ün’unica claviglia o ün scrauv.» A giantar, sport da la Società da mansteranza e commerzi, es tuot la sesantina da scolaras e scolars statta in ün’ustaria a Scuol «No nu savain amo schi dà üna cuntinuaziun da quist di da las portas avertas pella settavla classa, ma no sperain da bain», han dit tant Richard à Porta sco eir Mario Rauch a la FMR. «Üna situaziun win win win» Mario Rauch, il manader da scoula da Scuol, e Richard à Porta, il president da la Società da mansteranza e commerzi regiunala, han manzunà la mancanza da giarsunas e giarsuns chi ha cumanzà a’s far valair i’ls ultims ons illa regiun: «Plü bod nu d’eira ingün problem pels affars da chattar giuventüna chi faiva il giarsunadi pro els», ha dit il president, ch’ün di sco quist saja üna fich buna pussibiltà da muossar chenüns mansters chi’s possa imprender qua illa regiun. «Per inglais as dschessa chi saja üna situaziun win, win», ha manià Mario Rauch, «per quist di as pudessa eir dir ‘win, win, win’, dad üna vart sun ils scolars e las scolaras chi pon avair invista in differents mansters, lura ils patruns dals affars chi survegnan uschea bunas giarsunas e giarsuns, e terza eschan no da la scoula fich interessats cha noss scolars e scolaras chattan üna plazza da giarsunadi chi tils satisfa.» (fmr/fa) Ils co-organisatuors Mario Rauch e Richard à Porta (da schn.) in ultimas discussiuns. Anita Noggler (dr.) muossa a (da sch.) Lena, Emilia e Naya co chi’s cumainza la lavur illa chüra. (sülla fotografia mancan Jana e Laura) Il mecaniker Patrik Hölbling preschainta a Laurin, Alaa Aldeen e Phillip detagls vi da l’auto. Simon, Severin, Luca, Enrico e Mirco taidlan las spiegaziuns dal marangun Angelo Werro. Gudench Roner cun ün plan culla punt da Leonardo da Vinci. Amo avant l’eivna d’insai In venderdi han scolaras e scolars da la settavla classa da Zernez fin Valsot gnü üna pussibiltà tuot speciala: La sesantina d’uffants ha pudü visitar minchün/a duos da 30 affars per as laschar preschantar l’avantmezdi ün manster e la davomezdi ün oter. Quista sporta han organisà las ed ils manaders da scoula insembel culla Società da mansteranza e commerzi regiunala. Il president da quella, Richard à Porta e’l manader da scoula da Scuol, Mario Rauch, han dit a la FMR chi’s spera uschea da motivar a scolaras e scolars da far ün giarsunadi illa regiun e «prevgnir in quist möd ad üna perdita da persunal qualifichà». (fmr/fa)

500 ons stadi liber da las Trais Lias – ingon es quist giubileum gnü festagià cun divers arrandschamaints. I s’ha dudi bler dals homens in Grischun chi s’han ingaschats pel stadi cumünaivel. Da duonnas grischunas però nun esa gnü discurrü. Fin sonda saira: A Sent es statta la premiera dal toc teater «Üna Grischuna da nom e da pom» dad Annina Giovanoli. I’l Piertan da la Grotta da cultura a Sent d’eiran in sonda saira davo las set las acturas Marlen Feurer, Anita Mark e Monika Curschellas e la musicista Sidonia Caviezel chi’s preparaivan pella rapreschantaziun. «Güst pella premiera es Felicitas Heyerick amalada, ella nun ha ingüna vusch», suspüra la redschissura Annina Giovanoli, «uossa giov eu quella rolla.» Na, ch’ella nun haja propcha durmi uschè bain la not passada, agiundsch’la. Ma cur cha’l public cumainza ad entrar, tanter oter eir Aita Zanetti chi presidiescha il cumün da Scuol e’l cusglier guvernativ Jon Domenic Parolini, as müda sia expressiun: Annina Giovanoli surpiglia vieplü sia rolla ch’ella giova i’l teater narrativ «Üna Grischuna da nom e da pom». Quel toc in lingua tudais-cha ha ella scrit in occasiun dals 500 ons stadi liber da las Trais Lias. La Grischuna pro’l bügl Sül palc as radunan duos gruppas da duonnas per preparar ed exercitar ün referat chi lessan tegner pel giubileum dals 500 ons. «Hai, hai, il Grischun fa festa pel stadi independent cha homens e cumüns han fundà», disch üna da las duonnas, «sco schi nu vess dat avant 500 ons ingünas duonnas in nos chantun.» Ellas han perquai decis da tegner ün referat davart duonnas grischunas importantas chi ha dat in Grischun i’ls ultims tschientiners. D’immez il palc es il purtret da la «Grischuna pro’l bügl» cha Giovanni Segantini ha pitturà dal 1887. «Barbara Uffer ha fat da model per Segantini divers ons, ella s’affà perquai per nos referat», d’eiran tuottas da l’avis. Da strias, pitanas fin giuristas e ravarendessas Cun discuorrer e preparar s’han las duos gruppas da duonnas vieplü unidas ad üna gruppa. Ellas han preparà las tablas cun sü duonnas importantas: da Maria Ursula Padrutt chi d’eira gnüda achüsada sco ultima Grischuna da l’on 1780 dad esser üna stria, pro Marcella, la pitana preferida da Gieri Gienatsch, «chi til vaiva forsa influenzà daplü co chi’s pensa hozindi» fin pro Margherita Garbald, la prüma fotografa grischuna. Ma eir Meta von Salis chi vaiva stübgià sco üna da las prümas duonnas dal 1855 giurisprudenza e la ravarendessa Greti Caprez-Roffler sun gnüdas tschernüdas. Tanteraint sunaiva Sidonia Caviezel e la chantadura Nina Mayer chi sezzaiva il public ha eir chantà lapro. Ellas duos fuorman il duo Mi’amia. Cun discuorrer da quellas Grischunas faivan las acturas adüna darcheu conguals culla situaziun d’hozindi. Cha bler nu saja gnü bler meglder pellas duonnas, hana conclüs, però sainza gnir amaras. Il toc cuntegna adüna eir elemaints umoristics. Üna premiera illa premiera Davo il teater ha il duo Mi’amia cun Sidonia & Nina surprais cun üna chanzun novischma: «Sün basa dal toc teater dad Annina vaina scrit quista chanzun cul titel ‘Magia feminina’», ha dit Nina Mayer. Il public ha dimena pudü dudir sco prüm la chanzun chi metta in dumonda las rollas tradiziunalas da las duonnas e chi finischa cul giavüsch: «Manain a nos muond nossa energia feminina.» Ulteriuras infuormaziuns e las datas da la turnea chi maina a Cazis, Clostra, Cuoira, Grüsch e Bravuogn as chatta sün: https://500.gr.ch/. «Displaschaivelmaing brich imprais rumantsch» Annina Giovanoli chi ha imprais terapeuta d’activaziun es redschissura independenta chi lavura in tuot il Grischun ed eir dadour ils cunfins dal chantun. Avant ün decenni ha ella fundà il label cultural «far da las bellas IN DER KULTUR». Seis bap deriva da Scuol, el es creschü sü illa fracziun Pradella, ed es davo i a star a Lai. «I’m displascha ferm ch’eu nun ha imprais sia lingua materna», disch la duonna dal teater. Pel mumaint va Annina Giovanoli sün turnea cul toc «üna Grischuna da nom e da pom» e daspera es ella fingià landervia a scriver per prossem on üna nouva versiun pel teater our il liber Via Mala. (fmr/fa) Las acturas e la musicista (da schn.) Marlen Feurer, Anita Mark, Annina Giovanoli, Monika Curschellas e Sidonia Caviezel sül palc i’l Piertan da la Grotta da cultura a Sent. Il duo Mi’amia cun Nina Mayer e Sidonia Caviezel (da schn.) ha laschà dudir lur plü nouva chanzun «Magia feminina». I d’eira ün grond public i’l Piertan da la Grotta chi ha giodü il teater davart las differentas Grischunas. Duos premieras a Sent In sonda saira es gnü giovà a Sent i’l Piertan da la Grotta da cultura pella prüma jada il toc teater «Üna Grischuna da nom e da pom». Quel toc in lingua tudais-cha ha scrit la redschissura ed autura Annina Giovanoli da Haldenstein in occasiun dal giubileum dals 500 ons stadi liber da las Trais Lias. Ad ella paraiva chi gnian festagiats ingon üna pruna homens, «invlidond ch’eir bleras duonnas han influenzà il svilup dal Grischun». Scrit üna chanzun aposta per quella saira han eir Sidonia Caviezel e Nina Mayer dal duo Mi’amia. Il public a Sent ha pudü dudir sco prüm co cha la chanzun «magia feminina» tuna. (fmr/fa)

La tschinquina es ün gö da chartas tant cumplex sco multifari. Ed id es ün gö tipic per l’Engiadina Bassa. I’ls ultims ons è’l darcheu gnü vieplü popular – eir grazcha ad ün cuors da tschinquina a Lavin. Ün’avischinaziun a la tschinquina our da la perspectiva d’ün noviz. I fa bain da dudir, scha Silvia Steiner, manadra dal cuors, disch: «Quai stoust exercitar, exercitar ed amo üna jada exercitar.» Il redactur da la FMR ha bain fingià let tras las reglas dal gö ed observà ün bun mumaint co ch’üna cumpagnia da tschinch persunas giova. Ma eir culla megldra intenziun d’incleger che chi capita vi da quella maisa – reuschi nun esa. «In ün davomezdi nu imprendast quai», commentescha Silvia Steiner la confusiun dal scrivant – e quel inclegia quels pleds eir ün zich sco absoluziun. Id es ün mardi davomezdi d’utuon i’l Cafè Giacometti a Lavin. Vi da duos maisas sezna, s’inclegia chi sun in desch, tschinch per maisa, e giovan la tschinquina. D’ün cuntin in viadi tanter las duos maisas e d’üna giovadra al prossem: Silvia Steiner, daspö 50 ons giovadra da tschinquina e pel terz on manadra d’ün cuors da tschinquina pella Società Chasa Fliana. «Che fessast?» – «Dessa clomar quist?» – «Possa be büttar sü?», dumondna a Silvia. Dond ün sguard illas cartas contaimplan els lura insembel la situaziun e las pussibiltats. «Tü poust giovar ün davomezdi inter sainza chi’s repetiss üna vouta. I nu vegn mai lungurus, la situaziun es adüna differenta», declera la manadra dal cuors. «Eir davo 50 ons po gnir üna situaziun na cuntschainta, ch’eu fetsch ün sbagl. – Quai es simplamaing uschea.» Trajers süts, cumpognas e descherins Il princip dal gö es be listess declerà magara svelt: Giovà vegna cun 40 cartas: dal set cumplet as piglia oura ils deschers, ils nouvers ed ils otters. E giovà vegna adüna in tschinch: ot rundas, in mincha runda vain missa giò üna carta. Chi chi fa il püt, tschüffa las cartas – sco pro’l jass. ll böt es da far cun quellas cartas 18 puncts. Las cartas han differentas valurs e differentas fermezzas, la plü ferma es il trajer, seguida dal duer e lura da l’ass aval. – Fin quia tant inavant survisibel, tant inavant inclegiantaivel. Mo lura vegn clomà e cloccà, giovà «l’averta» o «misergia», fat üna «serrada» o laschà chi tuna. I dà buns sochis, cumpognas e la famiglia. I giouvan prüms trajers, trajers süts, seguonds duers – e pel noviz esa svelt fini cull’incletta. «Id es oter co jass», disch Giuseppe Rinaldi da Zernez. «Quia nu sast cun chi cha tü giovast e cunter chi cha tü giovast.» El ha fat avant duos ons il prüm cuors pro Silvia Steiner ed es uossa darcheu tuornà a Lavin. «Pro quist gö poust adüna imprender alch.» Anna Margaritta Cajos-Mendury da Ftan agiundscha: «Id es üna bella cumpagnia e cun quella as faja ün davomezdi pachific. I dà uschè bleras variantas – üna jada guadognast, üna jada perdast, üna jada fast tü il sbagl, la prosma jada inchün oter.» Giovà vegna per raps. Ma üna Rolex o clinöz prezius nu’s vezza vi da las chanvellas da las giovadras e dals giovaders. E davant il Cafè Giacometti nu parcan neir ningüns Bentleys o Maseratis. «Il plü bler ch’eu n’ha guadagnà in ün davomezdi d’eiran 4 francs e 50», quinta Silvia Steiner. «E quai d’eira fingià l’excepziun.» Plü bod gniva pelplü giovà cun tschincherins, quia a Lavin cun descherins – e tuot tenor che varianta chi’s giova, as paja o guadogna 10 fin 40 raps per runda. Ragischs incuntschaintas Tuot ils puncts importants as chatta illas «Reglas per giovar la tschinquina» cha l’anteriur ravarenda e magister Romedi Arquint ha formulà. «I dà bod in mincha cumün ün’otra varianta», sa quel. Per sias instrucziuns ha’l miss insembel ed unifichà quistas variantas. El giovaiva fingià sco student ed as regorda chi daiva in mincha cumün üna gruppa da tschinquina. Eir in artichels da gazetta plü vegls vain descrit quist «ritual»: l’inscunter la davomezdi in ustaria per giovar insembel. «Quai d’eiran pustüt ils homens vegls», quinta Silvia Steiner chi s’ha laschà muossar sco giuvna il gö d’uschè üna gruppa da giovaders pensiunats. Na tant cler es, perche cha’l gö s’ha derasà güst in Engiadina Bassa e dingionder ch’el deriva inamöd. Chi saja ün gö talian portà in Svizra da lavuraints dürant il temp d’industrialisaziun, vegna quintà minchatant. Ma Romedi Arquint cuntradischa. «In Italia nu’s cugnuoscha quist gö», manaja el. E da retscherchas o documaints davart las ragischs dal gö nu sa el neir inguotta: «L’istorgia da la tschinquina es magara incuntschainta.» Expressiuns sco «schiffo» o «chi fa meno» dovradas giovond la tschinquina, pudessan listess esser indizis per l’origen talian. «Forsa è’l rivà quia culs Randulins», ponderescha Romedi Arquint. «L’istorgia dal gö es in mincha cas plü veglia co l’epoca da l’industrialisaziun.» Olimpiada da tschinquina e popularità nouva I’ls ons 80 d’eiran fingià gnüts organisats cuors da tschinquina illas regiuns rumantschas. Quella vouta gniva giovà la tschinquina eir in Surselva. Romedi Arquint quinta da l’olimpiada da tschinquina chi ha gnü lö plüssas voutas. Là as partecipaivan eir adüna giovadras e giovaders da la Surselva. «Vers l’on 2000 ha quai però rafüdà e la scena da tschinquina s’ha indurmanzada ün pa.» Intant vain il gö giovà bod be amo in Engiadina Bassa – ma quia ha’l pel mumaint darcheu conjunctura. «Eir grazcha als cuors da Silvia», suppuona Romedi Arquint. Chi ha dat quists cuors ha eir da chefar cun Elisabeth Zollinger chi viva daspö tschinch ons a Lavin. «Eu n’ha dudi in ustaria da quist gö e pensà cha quai pudess esser alch interessant», quinta ella. E cha perquai haja ella dumandà in Chasa Fliana, schi nu pudessan organisar ün cuors. Quel ha uossa lö per la terza jada. «Davo il prüm cuors vaivna fat üna gruppa da Whatsapp e fat giò üna jada al mais», disch Silvia Steiner. «Bainbod d’eiran 15 persunas in quella gruppa ed id han cumanzà a giovar mincha mardi.» E chi detta intant darcheu bod in mincha cumün d’Engiadina Bassa gruppas chi giovan insembel. «A quel gö vaja bain», constata la giovadra versada. Ed a quellas e quels chi til giovan evidaintamaing eir: «Quai es plü famigliar co jass», disch Renata Bott, chi vain da Tschierv nan a Lavin per giovar. Ella vess gust, sch’eir in Val Müstair as fuormess üna gruppa da tschinquina. «Id es ün gö plain finezzas», fa Silvia Steiner bilantsch. «Cul temp til inclegiast – e minchatant listess nu sast che far. Tü prouvast, tü ris-chast – o lura nöglia. Id es adüna ün ponderar. Chi chi giova suvent, nu giova per guadagnar, mabain perquai chi’d es flot.» Ed Elisabeth Zollinger agiundscha «I tegna fit il cheu!» Il noviz da la FMR nu’s ris-chess da cuntradir a quista analisa – eir scha quel as sainta davo il prüm inscunter cun quist gö plütost sco Faust al cumanzamaint da la tragedia da Goethe: «Da steh’ ich nun, ich armer Tor…» «A quel gö vaja bain» La tschinquina es ün gö da chartas tipic per l’Engiadina Bassa, ün gö chi’d es i’ls ultims ons darcheu dvantà plü popular. Intant daja gruppas da tschinquina in blers cumüns da la regiun, las giovadras ed ils giovaders paschiunats s’inscuntran regularmaing e s’organiseschan via gruppas da whatsapp. Per la terza vouta ha intant eir lö ün cuors da tschinquina a Lavin, ingio cha Silvia Steiner introdüa nouvas giovadras e nouvs giovaders in quist gö na tant simpel d’incleger per novizs e novizas. (fmr/mst) Ris-char o nöglia? Clomar il prüm trajer o far «misergia»? Inscunter a Lavin i’l «Cafè Giacometti» per giovar la tschinquina. Ris-char o nöglia? Clomar il prüm trajer o far «misergia»? Inscunter a Lavin i’l «Cafè Giacometti» per giovar la tschinquina. «Che fessast?» – La giovadra Renata Bott e la manadra dal cuors Silvia Steiner (da schn.) contaimplan las pussibiltats. «Chi chi giova suvent, nu giova per guadagnar, mabain perquai chi’d es flot», disch Silvia Steiner, manadra d’ün cuors da tschinquina a Lavin. «Chi chi giova suvent, nu giova per guadagnar, mabain perquai chi’d es flot», disch Silvia Steiner, manadra d’ün cuors da tschinquina a Lavin.

Fin uossa d’eira Valsot l’unic cumün illa regiun chi nu vaiva amo ingünas fossas cumünaivlas süls sunteris illas fracziuns. Daspö cuort daja da quellas eir üna a Ramosch ed üna a Tschlin. La populaziun ha uossa la tscherna, vöglna gnir sepulits in vaschè, urna o illa fossa cumünaivla? «A mai paraiva chi füss da metter a disposiziun eir a Valsot la pussibiltà da gnir sepuli in üna fossa cumünaivla, sco chi’d es il cas eir i’ls oters cumüns da la regiun», disch Ursina Caviezel chi fa part da la suprastanza cumünala da Valsot. Ad ella paran quistas fossas üna buna chosa ed ün surleivg pels confamigliars: «Bleras da las persunas chi mouran qua pro no han la parantella chi abita giò la Bassa, e quella nu po uschè facilmaing gnir a mantegner las fossas.» La suprastanza cumünala ha tut per mans il proget. Incumbenzà al sculptur Daniel Cotti Ursina Caviezel ed Albin Paulmichl, il manader dals uffizis tecnics cumünals, sun its a Ramosch in l’atelier dal sculptur Daniel Cotti. «El ans ha fat duos bellischmas propostas per monumaints pellas fossas cumünaivlas a Ramosch ed a Tschlin», as regorda la cusgliera cumünala. Pella fossa a Ramosch ha’l proponü ün monumaint our d’ün crappun chi til plaschaiva e per quella a Tschlin üna lavur in fier nair: «I’s tratta dad üna porta chi’d es üna prolungaziun da la porta tras il clucher, l’idea es chi detta là sco üna cuntinuaziun ill’anteriura nav da la baselgia San Jon chi’d arsa dal 1856», declera Christoph Reutlinger, il ravarenda da Valsot. El ha tschernü ils vers pro las fossas cumünaivlas, a Ramosch «Il visibel ais passager, ma l’invisibel ais etern» ed a Tschlin «Il Segner perchüra teis gnir e teis ir dad uossa fin in etern». Cun urnas da sablun e da chartun Ursina Caviezel explichescha co cha las fossas cumünaivlas sun concepidas: «Suot terra es ün grond spazi chi’d es collià cun üna portina i’l monumaint, tant a Tschlin sco eir a Ramosch», decler’la, «las urnas da sablun o da chartun croudan lura pro’l funeral in quist spazi. Urnas in lain nu daja causa cha quellas dovressan massa lönch per schmarschir.» Ils noms dals trapassats vegnan a Tschlin scrits sün tablinas chi vegnan lura francadas vi dal monumaint. A Ramosch vegnan ils noms ingravats i’ls craps raduonds chi sun intuorn il monumaint. «I’s po però eir decider da restar anonim e chattar seis ultim pos sainza avair laschà indichar il nom pro’l monumaint.» Ella agiundscha cha quels chi preferischan inavant las fossas tradiziunalas i’l vaschè o in l’urna possan avair quai eir in avegnir, «las fossas cumünaivlas sun simplamaing üna sporta implü.» Ma che disch il ravarenda da quistas nouvas fossas? «L’individualissem chi s’exprima eir qua» «A mai daja da buonder co chi giarà: üna novità sco la fossa cumünaivla starà gnir sco adoptada, acceptada da la glieud», ponderescha Christoph Reutlinger, «ella sto pudair s’imaginar dad ir üna jada in quista nouva fossa.» L’impissamaint principal per spordscher fossas cumünaivlas sarà stat, sco ch’el suppuona, chi detta vieplü blera glieud ch nun haja plü ingüns relatschats in Engiadina Bassa e cha la chüra da la fossa nu saja perquai plü garantida. «Üna fossa cumünaivla resplenda però eir la tendenza cha l’individualissem da nos temp s’exprima eir in üsits da funerals», cuntinuescha il ravarenda, «i’s vezza vieplü cha glieud vain sepulida be i’l stret ravuogl da la famiglia, tuot tenor eir cun sterner la tschendra our illa natüra.» Chi giaja a perder per part l’act social dal funeral in cumün, constata’l, «i’s vezzarà scha quistas nouvas fossas sun propcha ün bsögn da la glieud o na.» La fossa cumünaivla a Ramosch. La fossa cumünaivla a Tschlin. Il ravarenda da Valsot, Christoph Reutlinger. Fossas cumünaivlas eir a Valsot Pigliand oura Valsot mettan ils cumüns in Engiadina Bassa a disposiziun a lur abitantas ed abitants eir fossas cumünaivlas. Uossa però nun es quista constataziun plü güsta: Daspö cuort existan eir a Ramosch ed a Tschlin da quistas fossas. Sco ch’Ursina Caviezel, commembra da la suprastanza da Valsot, infuorma han Albin Paulmichl, il manader dals uffizis tecnics cumünals, ed ella fat a Ramosch trattà cul sculptur Daniel Cotti. Il cumün til ha lura incumbenzà da far ils monumaints pellas duos fossas cumünaivlas. Il ravarenda Christoph Reutlinger ha tschernü ils duos vers chi’s po leger süllas fossas. (fmr/fa)

In marcurdi a bunura ha ün hom in Samignun attachà e feri ün uffant pro üna fermativa dal bus. La Pulizia chantunala dal Grischun til ha arrestà e surdat a la Procura publica. Tenor prümas cugnuschentschas d’eira i l’hom da 52 ons vers las 07.30 pro la fermativa dal bus Musella in Samignun. Là ha’l attachà ad ün uffant cun ün oget na cuntschaint e til feri vi dal cheu. Davo es el tuornà in sia chasa ed ha annunzchà quai a la centrala d’acziuns da la Pulizia chantunala grischuna. A l’uffant fermamaing feri ha la Rega svolà a Cuoira in l’Ospidal chantunal. Pulizists han arrestà a las 11.30 al delinquent probabel e til manà pro la procura publica. Per la chüra da las persunas invoutas es gnü in acziun il Care Team Grischun. (cdm/fmr) Foto

Trinidad es ün’isla plaina da culturas differentas, tradiziuns veglias e mitus chi vegnan dats inavant da generaziun a generaziun. La glieud plü veglia chi viva in regiuns main urbanas es amo fich ferm attachada a la natüra e cun quai eir als mitus natürals. O forsa nu sun quai mitus, ma plütost ün manual co chi’s po viver in concordanza culla natüra? Aviond tadlà a blers raquints in reguard a la convivenza d’umans e la natüra, suna fascinada da l’influenza da la glüna sül minchadi da la glieud chi viva in vicinanza dal mar. Sper ils solits üsits e las solitas üsanzas, sco per exaimpel tagliar ils chavels e metter üert tenor glüna creschainta e guarainta, n’haja imprais a cugnuoscher inchünas lecziuns da la glüna: Il flüss e reflüss dal mar sun bler plü marcants dürant la glüna plaina. Ed in cuntrast nu’s bada bod ingüna differenza tanter flüss e reflüss cur chi’d es glüna nouva. Eu passaint la saira da glüna plaina suvent a la riva, perquai cha la glüna plaina es adüna accumpagnada d’ün reflüss ed uschea as poja spassegiar sül sablun i’l clerglüna. Bleras jadas s’annunzcha la glüna plaina cun ün pêr nüvlas ed üna cuorta plövgia chi passan davo ün pêr minuts e fan lö a la glüna in tschêl. Al cuntrari da mai, nu plascha la glüna plaina als peschs uschè bain. Ils dis e las nots intuorn la glüna plaina nu sun perquai ideals per pes-char. Ils peschs nu vegnan dastrusch a la riva ed els as trategnan in auas plü chafuollas, lontan da la riva e da la glieud. Las nuschs da cocos però han plü jent la glüna plaina. Seguond raquints esa cusgliabel da far öla da cocos dürant dis da glüna plaina, causa cha las nuschs prodüan lura daplü sü ed uschea daja eir daplü öla. Eu giod quista vita plü simpla ed in concordanza culla natüra e predsch da far la cugnuschentscha da las tradiziuns e dals mitus «trini­dadais». Manuela Giger viva a Trinidad & Tobago, nua ch’ella maina in’organisaziun da nonprofit. En la «Columna or dal mund» raquinta da temp en temp ina persuna da lingua rumantscha che viva a ­l’exteriur da ses mintgadi. Manuela Giger

Richard à Porta da Scuol es daspö tschinch ons president da la Società da commerzi e mansteranza Engiadina Bassa e d’eira dal 1995 fin dal 2020 manader da la Banca Chantunala Grischuna a Scuol. La FMR ha discurri cun el sur dals effets cha’l tunnel dal Vereina ha gnü sülla economia locala. FMR: Co guardaiva la mansteranza tenor El quella jada sülla fabrica dal tunnel dal Vereina – plütöst skeptic o plütöst optimistic? Richard à Porta: La mansteranza ed il commerzi guardaivan quella jada fich favuraivel sülla construcziun dal tunnel. Bleras impraisas as impromettaivan ün impuls per l’economia. Cler chi d’eira avant man eir üna tscherta malsgürezza, scha la colliaziun ingrondiss forsa eir la concurrenza. Ma quai nun es fin hoz mai stat üna gronda imnatscha per nossa economia. Che consequenzas economicas ha lura gnü l’avertüra dal tunnel? Per exaimpel als hotels ha quai il prüm propcha dat ün stumpel. Pels giasts d’eira tuot in üna jada bler plü simpel da rivar quia – güst illa stagiun d’inviern cur cha'l Pass dal Flüela staiva eir bler serrar pervi da privel da lavinas. Il prüm ha il tunnel eir manà üna pruna giasts dal di chi giaivan quia per exaimpel aint il Bogn Engiadina e tuornaivan amo il listess di aval. Ün temp as vezzaiva colonnas da giasts chi chaminaivan giò da la staziun vers il bogn e darcheu sü. Ma quai es culs ons lura darcheu crodà davent, hoz daja simils bogns eir in üna pruna oters lös. Che effet ha il tunnel gnü sül marchà e la fabrica d’immobiglias? Eu sun persvas: Schi nu vess dat quella colliaziun plü svelta e plü sgüra nu füss la dumonda per abitaziuns da vacanzas ed eir per seguondas abitaziuns creschüda uschè ferm. Ün temp ha quai propcha dat ün boom, güst eir in connex culla iniziativa cunter seguondas abitaziuns chi’d es gnüda approvada l’on 2012. Da quel temp d’eira gnü fabrichà enorm bler, bod sün reserva. Quai nu vezzan natüralmaing tuots be positiv, ma a la mansteranza ha quai dat blera lavur. Vezza’l El impustüt effets in connex cul turissem, sajan quai directs o ­indirects? Il turissem metta in movimaint tuot. Sainza quel nu vess la mansteranza blera lavur. Ün oter punct important es però eir: Dürant la construcziun dal tunnel ed eir i’ls ons davo ha il Chantun investi fich bler eir illas vias da l’Engiadina Bassa. Da quai han eir las impraisas da construcziun bassa profità ferm. Eir l’organisaziun da transports, per exaimpel da material da fabrica e marchanzia, s’ha tras il tunnel simplifichada. Hoz nun han blers affars plü da mantegner ün grond magazin. Ma là han natüralmaing eir oters svilups illa logistica gnü ün effet positiv. E lura less eu eir manzunar amo ils avantags per giarsuns da la regiun. Blers han dad ir a scoula d’utrò – e per quels es il viadi, per exaimpel a la scoula professiunala da Cuoira, gnü bler plü favuraivel. Suot il strich sun ils effets dal tunnel dal Vereina tenor El dimena clermaing positivs? Nus vain in mincha cas profità dal tunnel dal Vereina. Scha nus be ans mettain avant che cha nus fessan, scha quella foura gniss daman darcheu serrada – lura badaina: Nus eschan gnüts dependents da quist tunnel. Eu nu cugnuosch ad ingün chi dschess hoz: I füss stat meglder, schi nu vessan fabrichà quel. Richard à Porta cugnuoscha ed observa il svilup da l’economia in Engiadina Bassa daspö decennis.

Trais dumondas a Werner Glünkin, respunsabel pel trafic public pro’l chantun Grischun dal 1994 fin dal 2020, in occasiun dal 25avel giubileum dal tunnel dal Vereina. FMR: Illa regiun Engiadina Bassa/Val Müstair d’eira la skeptica invers la construcziun dal tunnel il prüm magara gronda. Co s’ha quai tenor El müdà? Werner Glünkin: Deplorablamaing vaivan l’Engiadina Bassa e la Val Müstair quella jada dit NA ad ün credit chantunal per la fabrica dal tunnel dal Vereina, la gronda part dal chantun però SCHI. Hoz nu’s poja bod plü s’imaginar la regiun sainza il tunnel. A mai han fin hoz quintà plüssas persunas chi d’eiran il prüm cunter il tunnel, ch’ellas hajan quella jada suotvalütà l’effet positiv dal tunnel. Ma quai es ün zich eir inclegiantaivel. La glieud in quella regiun d’eira quella jada quasi creschüda sü cun l’auto. Il trafic public d’eira per blers malpratic e plan. Pro blers s’ha lura eir müdada la percepziun fich ferm. Co esa da valütar l’importanza dal tunnel pel trafic public in Grischun? Pel chantun Grischun d’eira la construcziun dal tunnel dal Vereina ün dals plü gronds schlargiamaints i’l trafic public. El nun ha be manà avantags per passageras e passagers, ma eir per la redundanza da la rait da la Viafier retica. La cumpetitività dal trafic public in Engiadina Bassa e Val Müstair s’ha grazcha al tunnel megldrada fich, fich ferm. Co guarda oura Seis bilantsch ün quart tschientiner davo l’inauguraziun dal tunnel? Per mai correspuonda la data da l’inauguraziun – 19.11.1999 – a las cifras d’ün seser aint il lotto. Las prognosas da quella jada sun gnüdas surpassadas massivamaing. Nus transportain hoz culs trens bler daplü persunas co prognostisà il tunnel dal Vereina. Perquai vaina eir pudü ingrondir la sporta, per exaimpel culla colliaziun directa Landquart-Vereina-Zernez-San Murezzan. Hoz as dschessa: Il tunnel es ün bun exaimpel per la promoziun d’üna regiun perifera cun ün proget da trafic dürabel. Werner Glünkin d’eira 26 ons respunsabel pel trafic public pro’l chantun Grischun.

Prosma fin d’eivna vain preschantà il toc teater «La büschmainta nouva dal rai» duos jadas a Scuol. Ün rai inamurà da sai svess ama büschmainta bella e quai sur tuot. Ün di til impromettan üna schnedra ed ün tessunz da til furnir büschmainta sco cha ingün nun ha amo portà. Ella es invisibla e be ils furbers tilla vezzan. Il rai es inchantà e la cumedgia cumainza. Il toc vain giovà libramaing tenor l’istorgia da Hans Christian Andersen dad uffants da Scuol ed Ardez. In üna comunicaziun scriva la gruppa da teater Scuol cha eir il tecniker dal teater saja ün scolar. (cdm/fmr) Il teater vain preschantà in sonda, ils 23 november 2024 a las 19.00 ed in dumengia, ils 24 november 2024 a las 14.00 illa sala cumünala Scuol. L’entrada es libra, i dà üna collecta. Uffants da Scuol ed Ardez giovan il toc teater «La büschmainta nouva dal rai».

Il tunnel dal Vereina es daspö ün quart tschientiner in servezzan. El es tant colliaziun concreta sco simbolica tanter l’Engiadina Bassa e’l rest da la Svizra, proget da trafic exemplaric per la politica federala – e lura però eir simplamaing il lö da lavur e da passagi tuot ordinari per üna pruna glieud. La FMR preschainta a quels e quellas chi pisseran di per di cha’l travasch tras il tunnel funcziuna uschea sco cha nus ans vain adüsats ils ultims 25 ons. Il capogestiun Simon Rohner pissera sco capogestiun daspö desch ons cha’l trafic tras il tunnel funcziuna. El es inchantà da la lavur strategica e da quella pratica. Dürant quels dis cul plü grond trafic ha Simon Rohner bod a 50 persunas chi lavuran per sia gestiun, per las duos staziuns d’autos a Sagliains ed a Selfranga: maschinists, chaschieras, chargiaders, cadettas da trafic, quels da la securitas – ed immez aint il capogestiun. «Quellas sondas in favrer cur chi gira da bunura fin saira, quai sun dis fascinants. Là dependa da detagls, là suna gugent a la front», quinta Simon Rohner. Daspö bundant desch ons es el respunsabel per il manaschi d’autos tras il tunnel dal Vereina. «Id es üna lavur fich vasta», disch el. «D’üna vart esa üna lavur strategica sün vista da plüs ons. Co pudaina optimar, ingio daja potenzial per gnir plü efficiaint? E da tschella vart eir üna lavur pratica dal minchadi.» Ch’el lavura fich jent eir aint il travasch disch il capogestiun. «Quai am para eir important: Da verer svess co chi gira sül lö – eir per la planisaziun.» Capacità al limit Organisar il transport d’üna schurma d’autos chi crescha amo adüna bod on per on, quai es üna sfida tant aint il minchadi sco a lunga vista. «Oriundamaing as vaiva fat quint cul transport da var 400 000 autos minch’on. Intant vaina però fingià gnü trais ons sur ün mez milliun autos», declera Simon Rohner. E cha l’important saja perquai d’optimar il trafic aint il tunnel. Quel es nempe vairamaing ün – sco chi’s disch – «Nadelöhr», il culöz da la butiglia. Fingià in temps normals passan ot trens tras il tunnel dal Vereina, quatter da passagers e quatter d’autos. Minchatant vain lapro amo ün o tschel tren da commerzi ed apunta dürant ils dis da grond trafic amo ün tren supplementar d’autos in mincha direcziun. E listess daja sün 13 dals 19 kilometers dal tunnel be ün traget da tren. «Quels dis neuralgics in favrer – là rivaina al limit», disch il capogestiun. «Minchatant esa sco da giovar a tetris per rablar tras tuot ils trens». El quinta d’ün proget per far gnir plü efficiaint il process da s-chargiar e chargiar: A partir da la fin da l’on 2025 scrodarà a Sagliains il spostar dals trens inavant ed inavo mincha jada ch’ün camiun sto gnir chargià o s-chargià. Da là davent saran in funcziun daplü vaguns sainza tet ed il tren frenarà adüna sül binari 1. «Uschea guadagnarana ün pa temp», declera’l. Sguard sülla prognosa da l’ora Sper l’organisaziun strategica tocca eir quella dal minchadi pro las incumbenzas da Simon Rohner. Güst l’utuon fa el ün sguard regular sülla prognosa da l’ora. Schi vain trid ed il pass dal Flüela sto gnir serrà in october a cuorta vista pervi da naiv – lura spettan tuot in üna jada bler daplü autos davant la foura. Per quels mumaints sto Simon Rohner lura organisar capacitats supplementaras infra duos, trais dis – daplü trens e daplü glieud a las staziuns. Pro quels dis da trafic extrems dürant la stagiun d’inviern, güda lura però l’experienza – a man da las frequenzas dals ultims ons vain fatta üna planisaziun a lunga vista. Fingià uossa esa cler, che sondas in favrer chi’s desista meglder dal viadi tras il tunnel, schi nu’s less spettar ün pêr uras a Sagliains o Selfranga. «Quant important cha nus eschan, badaina lura pustüt schi dà ün problem», disch Simon Rohner. «Sch’ün tren blocca il tunnel – güst l’inviern – ha quai subit consequenzas vastas. Lura as bada eir ün tschert squitsch. Ma nus provain adüna da far il meglder.» La chaschiera Marina Barandun lavura daspö quatter ons sco chaschiera a Sagliains, minchatant s’inscuntra ad ella quia fingià a las 5.20 la bunura. Cha fraid nun haj’la mai in sia cabina – neir na quels dis da pirantüm dürant l’inviern, disch Marina Barandun. «Id han pisserà per nus. Nus vain ün s-chodamaint illa maisa, ün pels peis ed ün s-chodamaint da fuond. Ed üna maschina da cafè.» Daspö quatter ons lavura ella sco chaschiera pro la staziun da chargiar a Sagliains. La lavur tilla plascha, ella inscuntra a glieud da tuot il muond, glieud da l’Ollanda, da l’India, da Dubai e natüralmaing ad indigens. «I’s pudess crajer chi’d es üna lavur monotona, ma i nu vain mai lungurus.» Cha pelplü saja la glieud chi passa pro ella fich amiaivla – e cha be pac stopcha ella tadlar alch blastemmöz d’ün o da tschel chi nu riva plü sül tren previs, quinta Maria Barandun. «Nus provain tant sco pussibel d’ans coordinar culs chargiaders casü.» In sia cabina muossa üna glümina, schi laschan amo autos sül tren o scha la banda dal vagun es fingià serrada. «Eu vez sülla secunda quant temp chi resta. Schi sun amo desch secundas duna sü ün func e di ‹i gniss amo ün›», declera la chaschiera. «Pelplü basta lura amo, ma la punctualità tipica da la Svizra ha oramai listess priorità.» Eir Marina Barandun disch cha quels dis intensivs in favrer sajan ils plü flots. «Lura vaina quia ‹Halligalli› e lura as stoja simplamaing funcziunar.» Dürant ils mumaints ils plü intensivs passan pro ella daplü co 100 automobilists l’ura. «Davo uschè ün servezzan hast üna tera testa, ma il temp passa quels dis eir svelt.» Il chargiader Tönet Stuppan lavura daspö ündesch ons sco chargiader a Sagliains. Cur cha’l tren dad autos riva, stoja ir svelt. S-chargiar, sortir, chargiar – e davent è’l darcheu. 10 minuts ha Tönet Stuppan temp cur cha’l tren dad autos s’ha fermà. 10 minuts per svödar e lura darcheu chargiar il tren cun autos chi bandunan l’Engiadina vers Selfranga. «Uossa in november esa quiet, in favrer lura fich hectic. E dürant la stà, schi’s chargia be sulet, minchatant eir», disch el. Daspö bundant ündesch ons es el chargiader a la staziun a Sagliains: S-chargiar, sortir, chargiar – duos trens l’ura, in quels dis cun grond travasch eir trais. Maximalmaing 60 autos pona chargiar sün ün tren. Quai fa dimena fin a 360 autos l’ura chi passan sper Tönet Stuppan via – sü e giò dal tren. «La lavur cun glieud e cul trafic – quai am plascha», disch el. Automobilists chi van bod ün sfrach aint per las chommas cur ch’el tils dirigia sül tren da quels chi dorman aint dürant il viadi tras il tunnel, camiunists chi nu sun bod na capabels da manövrar lur camiuns sül tren – i’s fa da tuotta sorts experienzas illa lavur da chargiader. «Pelplü es la glieud fich amiaivla, ma minchatant daja eir conflicts, scha’ls cliaints han l’impreschiun cha oters gnian favurisats.» Quai chi ha dat in ögl in quel temp cha Tönet Stuppan lavura a Sagliains es l’augmaint da trafic – e quai na be l’inviern. «Dürant la stà badaina subit l’ora. Cur chi’d es tschiera e plouva, suna quia», quinta’l. Cha’l tunnel saja oramai simplamaing plü cumadaivel co il pass dal Flüela, disch Tönet Stuppan. Sch’els nu füssan, scha’l tunnel nu füss, gnissa magara difficil l’inviern. «Ün pa superbi as poja schon esser sün quai cha nus fain quia.» Il maschinist Jürg Merz es maschinist pro la Viafier retica e trais fin quatter dis al mais in viadi tras il tunnel dal Vereina. «Per nus es quai üna lavur fich interessanta quia aint il Vereina», disch Jürg Merz, maschinist pro la Viafier retica daspö dudesch ons. «Id es üna sfida, i’s sto far attenziun – ma il team es bun.» Trais fin quatter dis al mais es el parti aint sco locomotivist pel tren dad autos aint il tunnel dal Vereina. Ch’el es lura ün di inter in viadi bod be illa s-chürdüm nu til fetscha oura nöglia. «Vi da quai s’adüsa. Ed il manaschi es uschè interessant – quel cumpensescha quai.» Cha’l tren dad autos reagischa oter co quel da passagers, disch Jürg Merz. «El es plü lung e plü greiv, frena ed accelerescha plü plan.» I dependa quants autos ch’ün tren ha chargià, scha quels sguottan l’inviern aua da sal sül binari, schi’d es ümid o süt. «Il tren as cumporta adüna oter – e per quai as stoja avair ün sensori. I’s sto avair il tren ‹im Füdle›, sco cha nus dschain.» Il meglder plaschan a Jürg Merz quels dis da lavur in favrer cur chi han uschè bler trafic sco uschigliö mai – «cun bler travasch e fracasch». Cha lura stopchan tuots lavurar plainamaing insembel, maschinists, chargiaders e quels chi’d organiseschan e coordineschan il manaschi. «Quels dis es quai viafier püra, quai es lavur da team e quai am plascha.» Foura significhanta e lö da lavur tuot solit: Il tunnel dal Vereina tras quel chi travaschan intant daspö precis 25 ons trens d’autos, trens da passagers e trens da commerzi.

Avant 25 ons es il tunnel dal Vereina gnü miss in vigur. Sia istorgia es però almain dubel uschè veglia. Fingià l’on 1974 ha la Viafier retica fat ils prüms stüdis tecnics per üna colliaziun tanter Clostra e l’Engiadina Bassa – dimena avant precis 50 ons e precis 25 ons avant cha’l tunnel es gnü inaugurà. Üna pitschna cronologia cun citats our dals rapports da medias dals ultims decennis. «Quista decisiun es per las regiuns pertoccas ün regal malvis!» Commentar dals adversaris dal tunnel davo cha la populaziun grischuna vaiva dit SCHI l’on 1985, ma na las regiuns pertoccas directamaing – l’Engiadina Bassa, la Val Müstair ed il Partens. «Il privel dal Vereina es d’üna vart quel da la speculaziun e da tschella vart quel cha nus mobilisain ün turissem da massa cha nus gnanca nu lain.» Rico Falett dal comitè «Vereina radschunaivel» chi s’ingaschaiva cunter üna «via rollanta» tras il tunnel l’on 1985. «I nu dà ün’alternativa a la lingia dal Vereina. Il Cussagl federal nun es pront da sustegner ün ingrondimaint da la via dal Flüela.» Il cusglier federal grischun Leon Schlumpf dal 1986 dürant la debatta parlamentaria a Berna per üna contribuziun finanziala da la confederaziun a la construcziun dal tunnel. «Malgrà tuot las difficultats e tuot ils obstaculs: Quist es nos prüm ingrondimaint daspö la Prüma Guerra mundiala.» Georg Vieli, president dal cussagl administrativ da la Viafier retica, pro la prüma palada dal tunnel dal 1990 a Selfranga. «I’s tratta sgüramaing d’ün mumaint istoric.» Fritz Felix, president cumünal da Susch, pro la prüma palada dal tunnel l’on 1990 a Sagliains. «I nu’s sa mai che chi vain. Scha la muntogna voul alch, as stoja far che cha la muntogna voul.» Il manader da fabrica Rubi Brunold davart las sfidas dürant las lavurs da perforaziun aint il Vereina. «Eu d’eira il prüm cunterischem dürant las discussiuns politicas. Ma uossa giodaraja eir eu sco tuot tschels ils avantags dal tunnel.» Ün paur da Lavin l’on 1999, cuort avant l’inauguraziun. «Quai es üna soluziun ideala per tuot nossa regiun.» Ün gastronom da Lavin l’on 1999, cuort avant l’inauguraziun. «Quist es ün tunnel da protest alleger-federal, ün tunnel da progressissem federal.» Il cusglier federal Moritz Leuenberger pro seis pled d’inauguraziun als 19 november 1999. «I sun sentimaints d’allegrezza e da satisfacziun cha quist’ouvra es uossa accumplida.» Silvio Fasciati, directur da la Viafier retica, pro l’inauguraziun dal tunnel als 19 november 1999. «Saas vain i’l dret segn dal pled tut suot.» Messagi sün ün fögl volant scumparti al di d’inauguraziun cunter il trafic tmü e per ün sviamaint dal cumün aint il Partens – chi’d es lura gnü fabrichà fin l’on 2011. «Nus Engiadinais nun eschan adüsats da dovrar ils mezs da trafic publics, quai starana uossa imprender.» Üna visitadura dürant la festa d’inauguraziun 1999 a Sagliains. «Il Vereina es ün success – e minchatant, dürant dis cun gronda frequenza, è’l eir victima da seis agen success.» Stefan Engler, cusglier guvernativ, l’on 2009 in occasiun dal deschavel giubileum dal tunnel. «Eu n’ha intant acceptà la via rollanta. Ma che cha nus vaivan prognostisà quella jada s’ha verifichà – nus vain bler, bler daplü trafic.» Il pittur ed autur Jacques Guidon in occasiun dal 20avel giubileum dal tunnel dal Vereina dal 2019. «Il tunnel dal Vereina d’eira il cuolp da partenza per la Viafier retica moderna.» Renato Fasciati, directer da la Viafier retica in occasiun dal 20avel giubileum dal tunnel dal Vereina l’on 2019. «I nun es il listess, schi’s sto spettar quia in colonna impè da per exaimpel a Minca. Quist es bler plü bel e bler meglder.» Ün turist ollandais da buna glüna chi sto als 22 favrer 2022 spettar trais uras in colonna per ir tras il tunnel dal Vereina. "Victima da Davo 25 ons da planisaziun e da construcziun ün di da festa. Ils anteriurs cusgliers federals Moritz Leuenberger e Leon Schlumpf (da schn.) a l’inauguraziun dal tunnel als 10 november 1999. Dal regal malvis al cuolp da partenza – la cronologia dal Vereina in 16 citats Daspö 25 ons viagian trens da passagers e trens d’autos tras il tunnel dal Vereina. Tant lönch sco cha’l tunnel es uossa avert ha avant eir dürà il process da planisaziun, legitimaziun e construcziun. Ün process cun ideas federalas, debattas chantunalas ed opposiziun locala. Per seis adversaris d’eira il tunnel ün «regal malvis», pel cusglier federal Leon Schlumpf ün tunnel «sainza alternativa» ed ün «cuolp da partenza per la Viafier retica moderna» pel directur da quella. E finalmaing esa lura finalmaing – sco suvent – gnü oter co spettà: Plü char ed eir cun daplü trafic. Üna cronologia da l’istorgia dal tunnel dal Vereina in citats. (fmr/mst)

Ün quart tschientiner ha festagià il tunnel dal Vereina in lündeschdi. Giubileums sun üna bun’occasiun per dar ün sguard vers l’avegnir. I’ls prossems desch ons vegna investi bler in üna colliaziun sgüra Sagliains-Selfranga. Ün seguond tunnel nun ha Renato Fasciati, il directer da la Viafier retica (VR) pudü annunzchar a l’arrandschamaint pel giubileum da 25 ons tunnel dal Vereina. In ün pitschen rom cun rapreschantantas e rapreschantants da las regiuns Engiadina e Partens, ils mezs d’infuormaziun e la Retica ha el declerà in lündeschdi a bunura a Selfranga illa nouva halla pel tren per stüder e salvar qualas trais spartas chi procuraran in avegnir impustüt per blera lavur: Sgürezza, stabilità e capacità. «Siond cha nus nu pudain fabrichar ün seguond tunnel stuvaina laschar circular daplüs trens tras il tunnel», ha declerà il directer. Las frequenzas s’augmaintan nempe on per on e s’amuntan intant a passa 500 000 veiculs l’on. Pel 2024 vegna fat quint cun ün cresch da 5 %. Daplü capacità dvainta pussibel cun augmantar la sveltezza. Hoz circuleschan ils trens cun 100 km/h, in futur dessan ils trens da persunas Capricorn esser in viadi cun 120 km/h da Selfranga a Sagliains o viceversa. Cha quai es facilmaing pussibel s’haja constatà als 7 da lügl 2022. Quel di es gnü fat il record da sveltezza tras il tunnel dal Vereina: 163,02 km/h. «Culs nouvs vaguns per transportar autos laina lura eir circular plü svelt tras il tunnel», ha infuormà Renato Fasciati. Co schoglier las strettas da capacità? Christian Florin es manader infrastructura pro la VR. El ha constatà in sias explicaziuns cha’l tunnel dal Vereina gniss cul savair d’hozindi probabelmaing fabrichà oter. Chavazzin: seguond tunnel. Las strettas da capacità sun üna sfida permanenta pella gestiun, i’l tunnel nu poja gnir cruschà. Chi saja però pussibel dad optimar la gestiun i’l rom existent. «Las aspettativas a reguard il Vereina sun grondas, ma il tunnel ha seis cunfins e nus stuvain procurar cha nus possan cuntinuar cun chüra a til sviluppar inavant», ha’l dit. Christian Florin ha preschantà ils gronds böts dals progets dals prossems desch ons. Il concept da trafic cumbinà resta sco fin uossa. I vegnan inavant transportats cul medem tren autos e camiuns. Per pudair gnir a tapin culla quantità da camiuns chi s’augmainta gnarà ingrondi il sectur culs vaguns averts per transportar veiculs. Per chi possan gnir transportats in quel sectur eir autos dürant la fin d’eivna vain actualmaing adattada la lingia da contact. Las rampas sun fingià gnüdas prolungadas. In avegnir nun esa perquai plü da manövrar a Sagliains per chargiar ils camiuns. Causa il trafic cumbinà daja ün’uscheditta gestiun sandwich – davo e davant sun locomotivas. Quist concept pussibiltescha üna megldra tracziun ed uschea eir amo daplü punctualità. Tuot vain modernisà Previssas sun i’ls prossems ons nouvas locomotivas pella gestiun sandwich, nouvs vaguns per l’access e nouvs vaguns serrats per transportar autos. Actualmaing vain installà i’l tunnel ün binari fix pel curraint electric. Las lingias da contact vegnan rimplazzadas in tuot il tunnel dal Vereina cun ün binari cun curraint electric vi dal tschêl sura. Da metter in funcziun quists indrizs esa previs dürant il mais november 2025. Eir adattaziuns vi dals binaris a Selfranga e la fabrica dad ulteriurs binaris a Saglians s’esa tenor Christian Florin landervia a planisar. Implü vegna tenor el ponderà da fabrichar üna ventilaziun per cas dad incendis. Il culöz da la butiglia da la VR Gilbert Zimmermann es il manader suprem dad üna vainchina da progets chi han da chefar cul tunnel dal Vereina. «Il tunnel dal Vereina es essenzial pella VR ed es i’l urari da quella sco il culöz da la butiglia», ha’l dit. Schi dà retards pro’l tunnel dal Vereina ha quai consequenzas per tuot la rait da la Retica i’l chantun. «Perquai stuvaina procurar cha tuot la gestiun funcziuna sainza incaps», ha dit Gilbert Zimmermann. Trens cun autos strapatschan la surstructura ferm causa ils diameters plü pitschens da las roudas. Pervi da l’üsada e la corrosiun causa il sal üsan las s-chamgias ferm. Las 13 s-chamgias i’l tunnel ston gnir rimplazzadas regularmaing. Ün’otra problematica es la puolvra. «Naiv chi crouda giò dals autos fa chi dà mantuns da puolvra i’l fundamaint da glera, quai chi pegiorescha la vista e maina a plü svelta corrosiun», ha declerà Gilbert Zimmermann. La puolvra vain regularmaing allontanada cun ün tschütschapuolvra e firmas specialisadas pulischan minch’on ils binaris e las vials culla glera. «Nus allontanain fin a ses tonnas puolvra minch’on», ha’l dit. Las lavurs da mantegnimaint sun üna fich gronda sfida, perquai cha’ls temps per quellas lavurs sun limitats. Da serrar il traget totalmaing es exclus, las lavurs pon be gnir fattas da not dürant tschinch uras d’instà e quatter uras d’inviern. Augmaints dals predschs fich probabel La VR maina il transport d’autos Vereina sün agen quint. Dürant blers ons nun haja dat ingün augmaint da predsch significant. In vista a las grondas investiziuns chi spettan esa da far quint cun daplüs cuosts pella gestiun. «Nus eschan cuntaints cha nus pudain transportar adüna daplüs veiculs, quai ans güda da cuvernar ils cuosts», ha dit il directer. Ma el fa quint chi sarà i’ls prossems ons causa l’incharimaint ed ils standards per la sgürezza plü severs inevitabel dad augmantar ils predschs. «Decis nun es però amo nöglia.» Ils 18 d’avrigl 1991 es statta la prüma palada dal tunnel dal Vereina chi’d es lura gnü drivi ot ons plü tard. Foto Viafier retica «Nus eschan al cunfin da las capacitats» Posta Ladina: Sar Renato, che importanza ha il tunnel dal Vereina pella VR? Renato Fasciati: Id es ün tunnel enormamaing important pella VR e pellas regiuns da tuottas duos varts dal tunnel dal Vereina. Impustüt per l’Engiadina Bassa e la Val Müstair es statta la fabrica dal tunnel dal Vereina economicamaing da grond’importanza. Eu sun persvas cha dafatta il Tirol dal Süd profita da quel. Id es nempe üna colliaziun pachifica e sgüra eir d’inviern. L’effet dal tunnel d’eira infra cuortischem temp bler plü grond co spettà. A partir dal prüm on da gestiun fin uossa es la dumonda creschüda per 75 %. Il transport dad autos es fabrichà per 400 000 veiculs l’on. Daspö il 2019 vaina gnü ün mez milliun veiculs l’on. Nus transportain dürant ils dis da grond trafic bod 5000 veiculs. Il tunnel dal Vereina es gnü dovrà al principi impustüt d’inviern, intant vain il transport d’autos dovrà eir d’instà adüna daplü. Schi, bleras automobilistas e camiunists preferischan da chargiar lur veiculs e nu van plü sur il Pass dal Flüela. Eir indigens, quai chi’m surprenda fich. Che importanza ha il tunnel dal Vereina pel trafic da persunas? Nus vain il traget da l’Alvra e nus vain cul traget dal Vereina üna seguonda colliaziun in Engiadina. Scha nus vezzain quants passagers chi viagian sun tuots duos tragets nu vessna uossa plü ingüna schanza da transportar a tuots sur l’Alvra. Il traget dal Vereina es üna colliaziun supersvelta in Engiadina Bassa e pussibiltescha eir il tact da mezz’ura in Engiadin’Ota. Cul prossem müdamaint da l’urari daja ün prüm avantag eir per l’Engiadina Bassa. Nus pudaran a tschertas uras circular mincha mezz’ura in Engiadina Bassa, directamaing cul tren o via Zernez cul bus fin a Scuol. Minch’on creschan las cifras pro’l transport d’autos tras il Vereina. Nu Til fa quai eir pissers? Schi, perche facticamaing eschna daspö desch ons als cunfins da la capacità e quai na be dürant ils dis cul plü bler trafic. Sfidas sun impustüt la planisaziun da las capacitats e l’infuormaziun. Tant plü importantas sun las investiziuns futuras illa stabilità, illa sgürezza – ed illa capacità. Renato Fasciati in lündeschdi pro la festa dal 25avel giubileum dal tunnel dal Vereina.

Bain minchün ha fingià üna jada survgni ün regal chi nu til plaschaiva. E che esa da far cun quel? Til dar inavo? Quai nu d’eira in quist cas pussibel. Lura til dovrar e provar da profitar il plü bain pussibel. Uschè esa eir stat cul tunnel da Vereina: 17 da 29 cumüns da da l’Engiadina vaivan refüsà il proget illa votumaziun als 22 da settember 1985. Las Engiadinaisas ed ils Engiadinais vessan investi plü gugent illa sgürezza dal Pass dal Flüela per pudair transir eir d’inviern. Ün tunnel per trens nu tils giaiva propcha per staila. Il Grischun ha però dit da SCHI ed il tunnel es gnü fabrichà in be var ot ons per 800 milliuns francs. Amo pro l’avertüra, als 19 da november 1999, nun es tuot stat be or quai chi glüschiva. Ils cumün da l’Engiadin’Ota per exaimpel vaivan sustgnü la festa d’inauguraziun be cun 6000 francs invezza da 45 000 francs. La populaziun da l’Engiadina Bassa ha finalmaing acceptà il regal da Berna ed ha imprais a trar a nüz la nouva sporta eir turisticamaing. Ed il svilup turistic es stat dürant ils prüms ons dal Vereina remarchabel. Grazcha a l’avertüra dal Bogn Engiadina Scuol als 1. da marz 1993 ed a l’avertüra dal tunnel dal Vereina als 19 da november 1999 s’ha l’Engiadina Bassa sviluppada dad üna regiun d’inviern ad üna destinaziun turistica attractiva dürant tuot on. Da quists duos magnets turistics nun han be profità las branschas turisticas, dimpersè eir il commerzi e la mansteranza indigena. Tenor il principi da la scua nouva chi scua bain, s’ha cul temp calmada l’euforia. Intant cha las cifras d’autos chi passan tras il tunnel creschan minch’on, es la sporta turistica stagnada. Differents hotels sun gnüts serrats, il Bogn Engiadina es dvantà ün da blers bogns in ün contuorn da raduond duos uras viadi. Ils cumüns cumbattan culla depopulaziun, a la mansteranza ed als affars indigens manca il persunal qualifichà. Il terrain da fabrica es limità, i mancan abitaziuns per indigens e lavuraints. Perquai esa uossa necessari da far il prossem grond pass pel svilup in Engiadina Bassa. Cun ulteriurs regals da la Confederaziun nun esa quista jada da far quint. Intant cha la Viafier retica investischa illa sgürezza ed illa stabilità dal Vereina, ston tour las Engiadinaisas ed ils Engiadinais svessa per mans l’avegnir e realisar il prossem cuolp turistic in fuorma d’ün argumaint da vendita exclusiv. Ideas daja in Engiadina Bassa avuonda, per exaimpel l’ingrondimaint dal Bogn Engiadina Scuol: Invezza da be discuorrer da progets innovativs stessan quels eir gnir realisats.

La chantadura e musicista Nina Mayer da Ramosch ha ils ultims ons cumpuonü e scrit diversas chanzuns d’uffants – per sia lavur illa scoula da musica ed in oters progets musicals cun uffants. Cun «Dod’il cling» publichescha ella uossa üna collecziun da sias chanzuns in ün cudesch ed ha per quist proget collavurà stret cun sia figlia Mira Luisa ed eir cun oters giuvenils da la regiun. «Tü est mia chara, buna nona, tü fast e dast adüna tuot per mai», chantan las «minis». Eir la magistra Nina Mayer chanta e fa güst amo l’accumpognamaint cun sia ukulela. Id es üna gövgia davomezdi e la seguond ultima prouva avant il concert. «Nus stain propa amo exercitar bain», disch Nina Mayer a las 20 mattas chi sezzan davant ella in ün mez rinch. Las «minis» sun ün cor d’uffants tanter quatter e ses ons da la Scoula da musica Engiadina Bassa/Val Müstair. In dumengia preschaintan las «minis» üna part da las chanzuns da Nina Mayer pro ün concert aint l’Hotel Scuol Palace. Chanzuns cha Nina Mayer ha scrit e cumpuonü ils ultims ons per sia lavur cun uffants. Chanzuns chi s’han pel plü fingià stuvü expuoner a la critica severa dals uffants – e chi sun gnüdas bain acceptadas da quels. «Eu n’ha per quist cudesch propa be tschernü chanzuns pro las qualas eu d’eira sgüra: Quistas vöglian ils uffants adüna darcheu chantar», disch la magistra da musica. Il resultat da 17 ons lavur cun uffants Nina Mayer es oriunda da Bavaria e rivada avant bod 20 ons in Engiadina. L’on 2006 vaiv’la surtut il cor da Ramosch – e quella jada dit a las chantaduras ed als chantadurs: «Nus discurrin uossa be amo rumantsch. Vus stuvais critichar a mai e correger sch’eu di alch fos.» Uschea ha’la svelt imprais rumantsch e fingià ün on plü tard surtut ils cuors fundamentals da musica illas scoulas da Ramosch e Strada. «Là n’haja lura eir cumanzà a scriver las prümas chanzuns rumantschas», as regord’la: «Sch’eu vess quella jada gnü ün catalog cun tuot las chanzuns rumantschas sortidas davo tema nu vessa forsa gnanca stuvü scriver. Ma avant co tscherchar e tscherchar sainza fin n’haja oramai scrit svessa las chanzuns per mia lavur.» Culs ons es uschea gnüda insembel üna bella schurma da chanzuns – ed adüna darcheu han magisters, muossadras e genituors proponü a Nina Mayer ch’ella pudess bain üna jada far ün cudesch cun sias chanzuns. Uschea es naschüda l’idea per «Dod’il cling», il cudesch cun 30 chanzuns chi quintan istorgias our dal minchadi e da la fantasia dals uffants. «Ils uffants san intant ch’eu scriv eir svess chanzuns e fan lura propostas», disch Nina Mayer. Sco ün mat chi vaiva quintà ad ella ch’el haja daspö cuort ün gheco – e chi’d ha uschea contribui a la chanzun «gheco» cul text: «Est tü ün arogn, ün muos-chun o ün silip? Schi guarda pro da tai, quai es meis meglder tip. Aint in nos cumün sta tuot in üna jà ün, chi ama ad insects e quai sco rost predilet.» O lura quel mat chi vaiva dürant la pandemia da corona dumandà: «Nina, nu pudessast scriver üna chanzun sur da monsters?» E quella s’ha lura fatta a la lavur – e creà üna chanzun cun monsters da tuotta fat simpatics: « scha tü guardessast, vessast svelt chapi: ün monster sa eir esser ün bun ami.» Collavuraziun famigliara Cha’ls monsters nu ston adüna esser creatüras spaventusas, quai nu’s muossa be illa chanzun da Nina Mayer, ma eir aint ils disegns da sia figlia Mira Luisa Mayer. Ella ha creà las illustraziuns per il cudesch «Dod’il cling». «Mia mamma sa ch’eu disegnaivna fingià da pitschna insü fich gugent ed am vaiva dumandada, sch’eu nu vess vöglia da far quai», quinta la giuvenila da 19 ons. Davo ch’ella vaiva fat ün pêr skizzas, ha’la badà: «Schi, quai pudess esser alch flot.» Ch'ella haja fingià cugnuschü la gronda part da las chanzuns, disch Mira Luisa Mayer. Per part d’eir’la lapro cur cha sia mamma tillas ha scrittas. Ma ch’üna o tschella vaiv’la eir svess fingià chantà in scoulina, as regord’la. «Eu n’ha pensà vi dals cudeschs ch’eu guardaiva svessa gugent sco uffant – e n’ha lura simplamaing disegnà in meis stil. Uschea sco ch’eu disegn eir uschigliö.» Las skizzas ha Mira Luisa Mayer fat a man cun rispli – e lura skennà quellas e dat culur las figüras in ün program da disegnar per l’ipad. «L’ultim on n’haja vairamaing lavurà bod mincha di ün mumaint vi dals disegns. Uossa es quai schon alch flot, schi’s po tour in man il cudesch e schi’s realisescha lura ‹wow, quist n’haja eu fat›», disch ella. Insembel cul cudesch es gnüda prodütta eir üna CD cun tuot las chanzuns – in üna versiun chantada ed üna da «karaoke» per chantar svess. Là ha Nina Mayer eir collavurà cun giuvenils da la regiun – ouravant cun Mischa Weiss da Sent: Quel ha güdà pro’ls arrandschamaints, ha sunà la percussiun ed oters instrumaints, ha fat la registraziun e lura eir il mix final. Illa rolla d’uffant Apunta da ghecos e monsters quintan las chanzuns, ma eir da bap e bazegner, da la plövgia e da laders, da las randulinas chi svoulan in Africa cur chi vain quia plü fraid – e lura dal di chi vain tantüna la prüma naiv: « las culurs sun davent, il grisch es rivà, eu stun be a chà. Ma üna bunura, o, che dalet, es tuot cun alb cuernà» Che chi vala per la lavur cun uffants, vala tant schi’s scriva per uffants, disch Nina Mayer: «I’s as sto laschar aint süls uffants, tour els sco chi sun, reagir e nun agir.» E chi nu fetscha ad ella ingüna fadia da s’imaginar il muond dals uffants. «Eu n’ha adüna tgnü quella colliaziun cun l’uffant aint in mai.» Uschea sa Nina Mayer: «Quai cha’ls uffants fan fich gugent, güst insembel illa gruppa: Star davant glieud e muossar che chi’d han imprais. Per quai hana üna baja – e s’allegran fingià eivnas avant.» Dimena bunas cundiziuns per la preschantaziun dal cudesch «Dod’il cling» quista dumengia – cun concert eir da cors d’uffants. Il concert da preschantaziun dal cudesch «Dod’il cling» ha lö in dumengia, ils 24 november 2024, a partir da las 15.00 aint in l’Hotel Scuol Palace a Nairs. Collavuraziun famigliara: Nina Mayer e sia figlia Mira Luisa Mayer (schn.) preschaintan il cudesch «Dod’il cling» cun chanzuns da la mamma ed illustraziuns da la figlia. Ultimas preparaziuns pel concert da preschantaziun: Nina Mayer fa cullas mattas dal coro ‹minis› las prouvas pel concert quista dumengia. Ultimas preparaziuns pel concert da preschantaziun: Nina Mayer fa cullas mattas dal coro ‹minis› las prouvas pel concert quista dumengia. Ultimas preparaziuns pel concert da preschantaziun: Nina Mayer fa cullas mattas dal coro ‹minis› las prouvas pel concert quista dumengia. Tantüna la prüma naiv! Tantüna ir culla jousla e fabrichar ün pop da naiv. «Ün monster sa esser ün bun ami»: Creaturas simpaticas impè da sgrischaivlas ha Mira Luisa Mayer creà pel cudesch «Dod’il cling». «Ün monster sa esser ün bun ami»: Creaturas simpaticas impè da sgrischaivlas ha Mira Luisa Mayer creà pel cudesch «Dod’il cling». «Ün monster sa esser ün bun ami»: Creaturas simpaticas impè da sgrischaivlas ha Mira Luisa Mayer creà pel cudesch «Dod’il cling». «Tü est mia chara, buna nona, tü fast e dast adüna tuot per mai»: Il text da la chanzun «Nona» da Nina Mayer. Impreschiun our dal cudesch «Dod’il cling» cun texts e musica da Nina Mayer ed illustraziuns da Mira Luisa Mayer. Impreschiun our dal cudesch «Dod’il cling» cun texts e musica da Nina Mayer ed illustraziuns da Mira Luisa Mayer. Chantar da ghecos, randulinas e monsters Quista fin d’eivna vain preschantà ün nouv cudesch cun chanzuns rumantschas per uffants: «Dod’il cling» es üna collecziun da chanzuns chi spievla la lavur da la musicista e magistra Nina Mayer cun uffants dürant i’ls ultims ons. I’s tratta da chanzuns chi s’orienteschan vers la fantasia ed ils temas chi interessan als uffants – e chi vegnan perquai eir chantadas gugent aint ils cors e cuors fundamentals da musica. «Avant co tscherchar e tscherchar sainza fin n’haja oramai scrit svessa las chanzuns per mia lavur», disch la cumponista ed autura. (fmr/mst)

Chi chi legia mias columnas, sa cha fenomens linguistics m’interessan e’m fascineschan. E da quels daja dapertuot, uschea eir in chartas geograficas. In mia lavur da voluntari pro la Fotostiftung Graubünden (FS) – per rumantsch as pudessa dir: Fundaziun grischuna da fotografias – n’haja tschüf üna seria da cartas postalas da quasi tuot ils lös dal Grischun, cha’l fotograf Otto Furter da Tavo vaiva fat dürant ils ons 1960 e 1970. Mi’incumbenza es statta da colliar in ün program special la part davant e la part davo da quistas cartas postalas e da transcriver il text, per cha las cartas postalas stettan ün bel di – grazcha a l’internet – a disposiziun a tuot il muond. Id es la filosofia da la FS da ramassar e da render accessiblas ad ün e minchün fotografias, specialmaing fotografias da temps passats in Grischun. Item, Otto Furter nun ha be fotografà lös e cumüns, ma ha guardà cha davo quels as muossa l’üna o l’otra bella muntogna sco il Piz da la Margna. Culs noms tudais-chs nun ha’l gnü – s’inclegia – ingüns problems. Pro’ls noms rumantschs d’eira quai ün paet oter, quels n’haja stuvü verifichar tuots cun agüd da las cartas da Swisstopo. Uschea es il Piz Mitgel dvantà il Piz Michel pro el, per exaimpel. Ma illas cartas da Swisstopo n’haja chattà dürant quista lavur noms tanter oter fich, fich interessants. Eu cumainz cun Pischa. Pronunzchà in möd rumantsch cun ün «sch» sonor: ingün problem. Pronunzchà in möd tudais-ch: ö lala! Ma, chi insomma sa rumantsch da quels chi van là culs skis? Nossa pronunzcha nu tils s-choda la pischa per nüglia, siond cha quai es ün nom local ufficial d’üna bella destinaziun da skis. Sch’eu leg Diesrut (Lumnezia), Badachül (Zernez), Bain dal Ramüttel, Chazforà, Cuclèr da Jon dad Onsch, Val Magliavachas*, Plaun da las Pillas, Val Schais, Aua da Pisch (tuot in Val Müstair), Chülpisch (Zuoz), Bunarsch (Saas), Mumblut (Fanas), Pischgus (Seewis), Grappafirst (Vättis), Sunntigberg (Valzeina), Hanfländer (Igis), Uffiern (Mumpé ­Medel), schi rest eu cun bocc’averta in vista a la fantasia da l’uman da descriver seis contuorns. Tscherts noms locals as decleran plü u main da sai, il Diesrut per exaimpel. Sco chi para d’eira il far cun fain là uschè stantus, chi’s vaiva davo adüna mal la rain, ün «dies rut». Forsa dal portar giò las masalanas stachi plainas? Oters però am sun ün misteri: Perche vain nomnada üna val muntagnarda Val Magliavachas? Es quella val uschè stipa o daja là bleras paraids da spelm ingio cha las vachas sun adüna darcheu crodadas a mort? La natüra chi «maglia» vachas? Insomma, eir chartas geograficas pon esser divertentas e svaglian ün surrier, provond d’interpretar quels noms locals. E l’ün u l’oter nom müda dafatta sen, tuot tenor sch’el vain pronunzchà in möd tudais-ch u rumantsch. Da nar, o na? *Tenor il Cudesch da noms retics/­Rätisches Namenbuch II dad Andrea Schorta sto quai esser üna val cun bler’e bun’erba, ingio cha las vachas pon ir a magliar. Peider Andri Parli da Cuira è stà translatur e redactur ed è anc adina grond amatur da maluns, fatgs cun truffels da la sort «Parli». Peider Andri Parli

In dumengia passada han Myrta e Jachen Andrighetti festagià insembel cun lur cliantella fidela il giubileum da 20 ons Butia Tschlin. Els vaivan dal 2004 miss ad ir üna butia da cumün illa stalla da lur chasa immez Tschlin e Myrta Andrighetti gestiunescha quella daspö duos decennis – e quai dürant tschinch dis e mez l’eivna. La concurrenza causa l’internet, discounters e gronds detaglists i’ls cumüns plü gronds pisseran vieplü cha adüna plü bleras butias da cumün han da serrar lur portas. Culla butia da cumün a Tschlin – üna fracziun dal cumün da Valsot chi’d ha be var 120 abitantas ed abitants – daja però eir ün’istorgia da success, siond cha quella butia ha festagià in dumengia passada il giubileum da 20 ons. Avant duos decennis han nempe Myrta e Jachen Andrighetti fabrichà intuorn la stalla in lur chasa immez Tschlin ed han installà in quellas localitats üna butia da cumün da var 90 meters quadrats. «Qualchosa chi’d ha avegnir» «Avant nossa butia daiva fingià üna tala a Tschlin. Quella gniva gestiunada d’üna duonna chi’d ha però vuglü schmetter. Nus d’eiran persvas chi füss üna buna roba pel cumün da metter ad ir üna butia e chi füss qualchosa chi’d ha eir avegnir», s’algorda Jachen Andrighetti. Uschea han ils Andrighettis – Myrta vaiva 32 ons e Jachen 35 – realisà quista idea. Pella fabrica hana eir surgni sustegn finanzial da l’anteriur cumün da Tschlin e quai in fuorma d’ün credit sainza fit, chi’d es intant gnü pajà giò cumplettamaing. Ma la famiglia nun es mai statta dependenta be da la gestiun da la butia. Intant cha ​Jachen Andrighetti ha lavurà e lavura amo adüna 100 % pro la impraisa da fabrica Koch SA a Ramosch, gestiunescha Myrta Andrighetti quasi in aigna redschia la butia a Tschlin dürant tschinch dis e mez l’eivna. Sper la uras d’avertüra, praista ella però eir üna gronda lavur davo las culissas cun organisar e preparar tuot. «Mia duonna ha adüna fat fich gugent la lavur e siond cha la butia es integrada illa chasa ha quai eir funcziunà bain cun noss duos uffants. Ella amo ün pa sustegn d’üna duonna indigena, ma quai es ün pensum da var 10 %», declera Jachen Andrighetti. Üna butia predschada cun grond sustegn Il success per la butia da cumün a Tschlin vezza Jachen Andrighetti impustüt i’l fat ch’els sun independents – dimena detaglists privats – e nun han perquai mai stuvü scriver sü las uras. Implü nun han il Andrighettis neir na da pajar ingün fit per las localitats. «E tuot mia lavur e’l sustegn da mai sun eir adüna stats gratuits. Dimena il temp nun es pajà in quel sen. Ma oter nu füssa neir na pussibel da tegner avert üna tala butia», uschea Andrighetti. Il plü grond factur pel success da la butia da cumün vezza Jachen Andrighetti però i’l grond sustegn da la populaziun da Tschlin, almain da la gronda part. E cha quella predscha la lavur da la famiglia Andrighetti, quai ha eir demuossà cha la gronda part da la cliantella fidela es rivada per festagiar lur butia da cumün in dumengia passada. «Id es gnüda inaspettadamaing blera glieud e quai da giuven fin vegl», disch Jachen Andrighetti ed agiundscha: «E quia s’haja güsta eir da dir cha impustüt eir la glieud plü giuvna ans sustegna fich bain. I para sco cha quella generaziun ha badà perche chi va e chi s’ha da mantegner üna butia in cumün. Displaschaivelmaing nun han amo tuots realisà quai.» Ün sguard illas localitats da la butia da cumün a Tschlin. Myrta e Jachen Andrighetti dürant la festa da giubileum in dumengia passada. Myrta e Jachen Andrighetti dürant la festa da giubileum in dumengia passada. La butia da cumün a Tschlin festagia ingon seis giubileum da 20 ons. La butia da cumün a Tschlin festagia ingon seis giubileum da 20 ons.

Co vaja inavant culla società La Vouta? La resposta a quista dumonda nu daja neir na davo la radunanza generala da sonda passada. Ma üna buna novità daja listess: I va inavant. Patti Basler, la vendschadra dal Swiss Comedy Award 2024 e dal Salzburger Stier 2019, es statta in sonda saira sül palc da La Vouta a Lavin. La cabarettista e satiricra briglianta es cuntschainta in tuot la Svizra e sur ils cunfins oura. Il moderatur da televisiun ed entertainer Harald Schmidt disch dad ella: «In Germania vess Patti Basler fingià dalönch si’aigna show da televisiun.» La NZZ scriva: «Radio, televisiun, gazetta, medias socialas, event da firma o palc: Patti Basler fa tuot e sa far tuot.» Cha Patti Basler preschainta seis program «L¨cke» i’l lö da cultura La Vouta a Lavin es dimena furtüna ed onur pella suprastanza da la società La Vouta. «Nus tilla vain invidada plüssas jadas, uossa haja finalmaing funcziunà», disch la suprastanta Anna Serarda Campell davo la rapreschantaziun. Quella düra bundant duos uras e tratta tuot ils temas chi’d occupan la società – da la politica mundiala a las energias regenerablas, da l’intelligenza artificiala al sexissem, da loccas da fuormaziun fin loccas tanter ils daints. Cun musica e chant, cun gös da pleds, interacziun ­divertenta cul public e bleras risadas passa la saira in ün, duos trais. Ün problem da resursas da temp «Üna gronda locca ha pudü gnir evitada quista saira», ha manià Patti Basler al cumanzamaint da la rapreschantaziun. Maniada d’eira la locca chi vess dat illa sporta culturala in Engiadina. Daspö il 1997 vegnan organisadas occurrenzas culturalas cun producziuns professiunalas illa cuort da la famiglia Campell/Steiner. S-chaffi ha quista sporta ­Ladina Campell insembel cun otras persunas ingaschadas. Daspö 13 ons sun seis uffants Anna Serarda e Joannes Bernard Campell ed Annatina Casanova illa suprastanza. Quist on ha la suprastanza actuala comunichà chi nu darà plü La Vouta sco chi tilla ha dat fin qua. 300 commembras e commembers ha la società. «La Vouta nun ha ün problem da commembranzas, La Vouta nun ha ingün problem chi nu gniss la glieud a teater, e nus nu vain neir na gnü dispittas internas», intuna Anna Serarda Campell. L’unic problem da la società saja cha las trais persunas illa suprastanza hajan pel mumaint massa pac temp pella blera lavur chi dà per organisar las occurrenzas. «Id es stat difficil dürant ils ultims ons da chattar persunas chi lessan güdar ed impustüt chi lessan surtour respunsabiltà», declera la suprastanta. Ingün nu less dar sü A la radunanza generala in sonda davomezdi ha interessà impustüt la tractanda culla dumonda: Co inavant culla società La Vouta? La radunanza generala ha gnü da decider: As lessa schoglier la società, daja nouvas persunas chi’s mettan a disposiziun per cuntinuar il program sco fin uossa o daja dafatta üna nouva idea che chi dess capitar culla società La Vouta? «Ingün nu laiva dar sü nossa società», resümescha Anna Serarda Campell la discussiun. Per chi possa cuntinuar es gnüda reeletta la suprastanza cun Joannes Bernard ed Anna Serarda Campell ed Annatina Casanova. Implü sun gnüts elets duos nouvs suprastants, nempe Rhea Schudel e Markus Nievergelt. La suprastanza ha survgni l’incumbenza da’s chattar prosmamaing e da ponderar ils prossems pass. Lapro vain ella sustgnüda dad üna gruppa da lavur. Duos persunas s’han fingià missas a disposiziun per quella. «La società exista inavant, ma co precis, quai nun es amo cler», disch Anna Serarda Campell. Ün flot team e bels inscunters Intant es dimena gnüda infuormada la radunanza generala, in ün prossem pass es previs eir ün clom vers inoura. Per ragiundscher a persunas plü giuvnas dessa dar ün appel süllas medias socialas. Tenor Anna Serarda Campell ha l’ingaschamaint per La Vouta blers aspets positivs: «Eu n’ha üna gronda paschiun pel teater e la cultura e schi’s po far svess il program implichescha quai eir dad ir a visiunar, da far la schelta, dad imprender a cugnuoscher las artistas e’ls artists – id es blera lavur, hai, ma cun ün flot team, cun bels inscunters e cun ün sentimaint da pudair spordscher alch per üna cumünanza plü gronda.» I va inavant cun La Vouta La tractanda «Co inavant culla società La Vouta?» ha interessà in sonda passada il plü ferm a las persunas preschaintas da la radunanza generala da la società La Vouta. «Ingün nu laiva dar sü nossa società», ha la suprastanta Anna Serarda Campell dit e declerà cha las las resursas da temp mancan però. Per chi possa cuntinuar es ella gnüda reeletta in suprastanza cun Joannes Bernard Campell ed Annatina Casanova. Els tschüffan sustegn dals nouvs suprastants, Rhea Schudel e Markus Nievergelt e d’üna gruppa da lavur. Daspö il 1997 vegnan organisadas occurrenzas culturalas a Lavin, in sonda es statta Patti Basler sün tribüna. (pl/fmr) Patti Basler e seis partenari dal palc, il pianist Philippe Kuhn, han fat fermada in La Vouta.

La veterinaria Alice Vollenweider, manadra veterinaria da bes-chas da nüz da la Clinica Alpina da Scuol e Schlarigna ha referi davart sia lavur illa sala polivalenta a Lavin. Ün referat a chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana a Lavin. La Chasa Fliana chi’s rechatta a Lavin spordscha daspö divers ons d’utuon cuors e referats da tuot gener adüna il mardi a Lavin. La sporta es eir quist on bain frequentada. Mardi passà ha gnü lö avantmezdi illa sala polivalenta a Lavin ün referat da la veterinaria Alice Vollenweider da la Clinica Alpina da Scuol e Schlarigna. Ella ha referi davart sia lavur cun bes-chas grondas e da nüz. Ouravant ha gnü lö sco üsità ün’introducziun culla plavanessa da la Val Müstair, Bettina Schönmann. Alice Vollenweider es creschüda sü a Turich e nu vaiva tras quai grond contact cun bes-chas da nüz, quel ha’la fat sün alp sco ch’ella ha quintà: «Eu n’ha passantà tschinch stads sün alp sco pastra e là n’haja pudü sviluppar üna buna colliaziun cullas bes-chas.» La referenta ha stübgià medicina veterinaria a l’Università da Turich e davo ün temp i’l chantun Sursilvania è’la rivada in Engiadina per lavurar illa Clinica Alpina a Scuol, üna pratcha veterinaria per bes-chas grondas e pitschnas. Hoz abit’la cun seis partenari in üna chasa engiadinaisa a Sent. Dürant divers ons ha ella fat inavant ils stüdis ed es uossa doctoressa veterinaria, implü ha ella imprais rumantsch ed ha tgnü il referat in lingua rumantscha. Acziuns privlusas, dalettaivlas e pretensiusas «Eu sun bler in viadi cun l’auto e giod la bella cuntrada da l’Engiadina. Per nus cumainza la stà fingià in avrigl. Nus pigliain prouvas da lat da las vachas chi van ad alp», ha Alice Vollenweider declerà. Cun var 2000 prouvas da lat as tratta d’üna gronda lavur chi’d es importanta per savair, scha tschertas sun tös-chantadas. Las prouvas gnian analisadas in lur agen labor e muossan, scha’l lat cuntegna excremaints da bes-chas. L’avantag da l’agen labor saja impustüt chi s’haja subit ün resultat satisfacent. Ella ha quintà davart acziuns privlusas, dalettaivlas e pretensiusas: «Sül pas-ch da l’Alp Pragiant dals paurs da Ramosch e da Vnà eschna rivats pro üna vacha chi giaiva zop e causa cha la via d’eira in ün nosch stadi, vaina lura svelt decis da far il transport cun l’elicopter da la Rega.» Ch’els hajan la buna opziun da pudair clomar l’elicopter, suot il nom Contadino, chi vain finanzià cullas contribuziuns da lur commembers per svouls da bes-chas da nüz, ha infuormà la referenta. Ün’otra aventüra es statta üna naiv in Val Mala chi ha provochà gronds problems per las bes-chas. Schi dà naiv sur l’erba ota, cumainzan las vachas nempe a sglischar ed in quel cas ha üna vacha ruot üna chomma, uschea chi’s tilla ha stuvü durmir aint. Cha quai saja üna part da la lavur d’üna veterinaria chi’d es fich dischagreabla. Salvamaints cun improvisaziun Ün oter obstacul sun stattas quatter chavras aint la grippa suot il cumün da Guarda. Alice Vollenweider ha quintà : «Là vaina stuvü ir aint la grippa ingio cha las chavras d’eiran bloccadas. Ün lö fich stip e cun l’agüd da meis collegas da salvamaint, cun ün pêr stumpels illa dretta direcziun ed ün pêr sagls vaina lura svess gnü problems da bandunar il lö e salvar las chavras». Per divers salvamaints es dumandada improvisaziun. A man da fotografias ha la veterinaria muossà als preschaints amo diversas acziuns per part eir dret dalettaivlas. Per salvamaints ingio cha las vias permettan, as poja eir far transports cun bes-chas feridas cun ün remuorch. «Minchatant gnina eir clomats pro acziuns ingio cha las bes-chas vegnan feridas e coppadas dad otras bes-chas. Ün evenimaint dischagreabel es stat cur cha nus vain stuvü constatar cha’l luf vaiva coppà e feri desch beschs. Là vaina stuvü preparar il transport cun l’elicopter per manar ils beschs ferits giò’n val». Excremaints da chans Fich important saja tenor Alice Vollenweider cha possessurs da chans piglian insembel ils cacs da lur chans. E quai na be intuorn cumün, ma eir illa champogna causa cha quels pon esser tös-chantats. Illa lingua scientifica as tratta sco cha la veterinaria ha declerà da neospora caninum chi’d ün protozoon parasit e quel gnia chattà pro chans, ma eir pro armaints gronds. Cha quel maina a gronds dons pro la gravidanza cun perditas da vadels e cha quel possa diminuir la producziun da lat. Sco cha la referenta ha eir dit es la collavuraziun culs paurs e cun signuns e pasters fich importanta e po manar a buns resultats. Davo la posa da cafè han las persunas preschaintas gnü la pussibiltà da far dumondas. Referat davart la lavur d’üna veterinaria Alice Vollenweider, veterinaria da la Clinica Alpina da Scuol e Schlarigna, ha referi mardi passà a Lavin a chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana. Il referat ha preschantà la lavur d’üna veterinaria da bes-chas grondas dürant la stà in Engiadina. La veterinaria ha orientà davart lur lavur cun pleds e fotografias in möd fich cumpetent e simpatic. Uschea ha ella preschantà bleras acziuns chi vegnan suvent realisadas in collavuraziun culs paurs, culs signuns e pasters ad alp. Implü ha’la declerà ch’els hajan adüna l’opziun per clomar ün elicopter, schi nun es pussibel da salvar bes-chas cun ün transport sün via. (fmr/bcs) Pel referat sun gnüdas muossadas eir fotografias: Beschs ferits vegnan fats pronts per transportar cun l’elicopter. Pel referat sun gnüdas muossadas eir fotografias: Quia as vezza co ch’üna vacha ferida vain transportada cun l’elicopter. La referenta Alice Vollenweider ha infuormà davart sia lavur sco veterinaria in Engiadina. La veterinaria Alice Vollenweider dürant seis referat a chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana a Lavin.

I’l tunnel Munt La Schera ha in gövgia passada ars ün auto. Sco cha la Pulizia chantunala scriva in üna comunicaziun d’eira ün automobilist da 27 ons viadi in gövgia davomezdi a las 17.15 dal Pass dal Fuorn in direcziun da Livigno. Cun entrar i’l tunnel han las persunas i’l auto badà ch’üna glüsch da controlla dal motor as vaiva impizzada. Il manisunz ha in seguit parcà l’auto in üna nischa dal tunnel, ma là ha il motor fingià cumanzà ad arder. L’automobilist e seis passagers han dalunga cumanzà a provar da stüder il fö e parallelmaing han ils gestiunaris dal tunnel alarmà il salvamaint. In acziun per stüder il fö sun stats ils pumpiers da Zernez e Livigno, collavuraturas e collavuraturs da l’Uffizi ­federal da cunfin e sgürezza da cunfin sco eir collavuraturs da las Ouvras electricas ­d’Engiadina, ün’ambulanza da la basa ­Zernez, la pulizia cumünala da Livigno e la Pulizia chantunala dal Grischun. Ad els esa reuschi da stüder l’auto e las persunas invoutas han pudü bandunar il tunnel sainza feridas. (cdm/fmr) In gövgia passada ha ars ün auto i’l tunnel Munt La Schera.

Davo ün’invasiun da giats sulvadis dürant la stà a Tschlin s’haja cun ün’acziun da chastraziun darcheu pudü manar quietezza i’l cumün e redüer la populaziun. Las giassas da Tschlin d’eiran dürant ils ultims mais plain giats sulvadis. Cun dunzainas da giats chi giraivan tras cumün ed üerts d’eira la cifra perfin explodida. Ed uschea sun ils giats plü e plü dvantats ün problem pella populaziun da la fracziun da Valsot. Tenor Georg Janett da Tschlin han ils giats fat lur affar in üerts e perfin its aint in divers autos. Part da la populaziun ha pavlà als giats sulvadis «L’invasiun da giats sulvadis es capitada causa cha abitants ed abitantas da Tschlin han per part cumanzà a pavlar quels», ha il chanzlist da Valsot, Christian Poo, dit invers RTR. El agiundscha cha scha’ls giats as saintan bain in ün lö e survegnan adüna darcheu pavel, lura detta duos jadas l’on pitschens e la populaziun crescha ad ün crescher. Ed apunta quai es capità a Tschlin. Il cumün da Valsot es però gnü activ ed ha insembel culla Clinica Alpina – üna clinica da bes-chas a Scuol – lantschà ün’acziun da chastraziun. Insembel cun collegas ha Georg Janett miss traplas in tuot il cumün per clappar ils giats ed in seguit suna gnüts transportats a Scuol illa clinica per tils chastrar. Acziun da success Grazcha a quist’acziun s’haja uschea pudü tschüffer 40 giats sulvadis. Davo üna prüma controlla s'haja però stuvü indurmanzar a circa ün terz da quels causa lur nosch stadi da sandà. Per singuls giats ha la Clinica Alpina chattà ün nouv dachasa, ed oters, frischs e chastrats, s’haja darcheu manà inavo a Tschlin. Tenor il manader da la Clinica Alpina Scuol, Benjamin Biner, es quai eir important ch’üna part es darcheu tuornada a Tschlin e quai pel motiv cha’l territori resta occupà. Ma quels chi sun darcheu tuornats a Tschlin sun sans e natüralmaing chastrats. Sco cha’ls respunsabels han infuormà, ha l’acziun gnü success ed illas giassas da Tschlin esa darcheu quiet. Davo ün’invasiun da giats sulvadis a Tschlin ha ün’acziun da chastraziun darcheu pudü calmar la situaziun in cumün. Davo ün’invasiun da giats sulvadis a Tschlin ha ün’acziun da chastraziun darcheu pudü calmar la situaziun in cumün.

Il suveran da Samignun ha approvà cun 113 cunter 23 vuschs üna nouva ledscha da scoula. Sco cha’l cumün da Samignun scriva in üna comunicaziun gnia cun quista decisiun transfuormà l’uorden da scoula actual in üna ledscha da scoula. Tanter oter prevezza quella ledscha cha’l cussagl da scoula nu gnia plü elet dal cussagl cumünal, dimpersè da la cumünanza dals votants e las votantas a l’urna. Implü es eir il gremi gnü redimensiunà da tschinch sün trais commembers e survain la cumpetenza d’ingaschar e desdir a persunas d’instrucziun. Fin uossa vaiva be il cussagl cumünal quella cumpetenza. (cdm/fmr)

Il CdH Engiadina es üna gronda famiglia chi spordscha üna cumünanza pro uffants plü pitschens fin pro’ls seniors. Quista gronda rait sociala funcziuna sün e dasper il glatsch. Chi chi porta il logo dal CdH Engiadina sül cour, vain protet e sustgnü sco in üna famiglia. «Nus ans cugnuschain da pitschen innan. Nus eschan creschüts ed ans vain sviluppats insembel», quinta Dario Schmidt. El es il chapitani da la prüma squadra da hockey dal CdH Engiadina. Cha’l club da Hockey Engiadina stopcha adüna lavurar e giovar culs giovaders indigens, sainza pudair profitar da giovaders d’utrò sco las otras squadras da la seguonda liga in Grischun ed in tuot la Svizra. «Nus eschan adüna ils listess e perquai es eir la cumünanza e l’amicizcha plü ferma», disch il giuvnot da Sent ed agiundscha, «nus eschan sco üna famiglia e fain tuot insembel.» ‹Daplü co be ün club›, es perquai la devisa dal CdH Engiadina – apunta: üna gronda famiglia, ingio cha tuots mettan il man i’l fö eir per l’oter, per giuven e vegl. Intant cha illa prüma squadra nun es la differenza d’età tanter ils giovaders svess uschè gronda, vegnan insembel illa squadra da duonnas giovadras da 14 fin 42 ons. «Nus nu fain ingüna differenza tanter giuvnas e veglias. Minchüna cuorra per minchüna e nus fain eir dürant il temp liber bleras activitats insembel», declera Ariana Duschèn, la patruna da la squadra da duonnas. Ella giouva daspö var 15 ons cullas «Chicas» dal CdH Engiadina ed ella loda l’amicizcha plü speciala tanter la squadra da duonnas. Cha quist liom amicabel as bada eir sül glatsch, manaj’la. E cha la solidarità tanter las duonnas illa squadra gnia lodada eir da persunas d’utrò. Eir Ariana Duschèn vezza il recept per quista cumünanza famigliara eir illa cumünanza chi s’ha sviluppada dürant blers ons. «Nus vain eir singulas giovadras d’utrò chi vöglian giovar cun nussas precis per quist motiv: cha la cumünanza ed amicizcha saja pro nussas uschè ferma», quinta Ariana Duschèn. La cumünanza sco fermezza Cha quista cumünanza saja üna gronda fermezza dal club chi’s demuossa illa gardaroba e sül glatsch, constata eir Benny Wunderer, il trainer da la prüma squadra e respunsabel per tuot la scolaziun dals giuvens. Cha quista fermezza saja minchatant eir difficila. Impustüt in quels mumaints chi’s stopcha integrar giovaders e trenaders d’utrò. Cha chi chi nu riva da s’integrar in quista famiglia da hockey, stopcha bain svelt bandunar il club e las structuras dal CdH Engiadina. Quai s’haja vis eir cun tscherts trenaders da la prüma squadra i’ls ultims ons. Benny Wunderer s’ha integrà fich bain. El ha fat experienzas sco giovader e sco trenader eir in oters lös e clubs. Ma cha uschè sco pro’l CdH Engiadina nu saja ninglur, conferma’l. «Quai as vezza fich bain pro’ls gös da chasa da la prüma squadra», quinta’l. Cha tuot ils uffants preschaints gnian avant il gö a giavüschar tuot il bun a la squadra e cha davo il gö stettna spalier e gratuleschan a lur idols engiadinais. «Quai fa mincha jada impreschiun ed ils giovaders giodan quist mumaint», disch il trenader. Cha quai demuossa cha’l club saja daplü co be ün club e cha minchün cuorra per minchün. Sustgnair ün a l’oter «Nus tgnain insembel e schi fa dabsögn sustgnaina ün a l’oter, bod sco in üna famiglia», declera Petra Schlatter. Ella s’ingascha daspö passa 20 ons pel club sco chaschiera e respunsabla per las finanzas. Ch’ella saja la «mamma» da quista famigliuna, vain adüna darcheu dit da giovaders ed agüdonts. «Id ha dat temps, ch’eu vezzaiva a meis confamigliars daplü illa halla Gurlaina co a chasa», quint’la. Cha bel saja impustüt eir da verer, co cha differents giovaders hajan chattà lur partenarias i’l ravuogl da club e co cha lur uffants sajan uossa eir üna part da la gronda famiglia dal CdH Engiadina. Pel president dal CdH Engiadina, Ruedi Haller, es impustüt l’integraziun na be dals uffants, dimpersè eir dals genituors, ün grond merit pella cumünanza. «Nus dovrain l’agüd dals genituors per tuot las incumbenzas intuorn las squadras ed in halla», disch il president ed ingrazcha per tuot quist sustegn. Cha per el saja stat il CdH Engiadina eir ün grond sustegn d’integraziun, cur ch’el es gnü sü da la Bassa a star in Engiadina. Ch’el haja il prüm pudü profitar fich ferm da quista rait importanta da contacts. E cha quella funcziuna in differentas spartas, per exaimpel per organisar transports da giovaders o pro la buorsa da material. «Uschè vegna insembel cun glieud, cha sainza il CdH Engiadina nu vessa mai cugnuschü», declera’l. Eir el constata, cha quista cumünanza unica funcziuna tras tuot las fasas da la vita dals plü pitschens fin pro’ls seniors. «Il CdH Engiadina es definitivamaing daplü co be ün club», suottastricha Ruedi Haller cun persvasiun. www.cdh-engiadina.ch La famiglia sül glatsch Dal Club da hockey Engiadina fan part commembras e commembers chi’s cugnuoschan per part da pitschen sü. Ellas ed els perquai üna lung’amicizcha e’s saintan pro’l CdH Engiadina uschè bain sco in famiglia. La rait sociala funcziuna bain tant sül sco eir sper il glatsch. Dario Schmidt, il chapitani da la prüma squadra dal club, disch ch’els hajan damain müdamaints da la glieud sco las otras squadras da la seguonda liga in Grischun ed i’l rest da la Svizra. «Per la paja es la cumünanza e l’amicizcha plü ferma», es il giuvnot da Sent persvas, «nus eschan sco dit sco üna famiglia e fain tuot insembel.» Quai vala eir pellas squadras da duonnas ed uffants. (fmr/fa)

La chantautura Nina Mayer ha realisà insembel cun sia figlia Mira Luisa ün cudesch cun 30 chanzuns rumantschas per uffants. In dumengia han ellas preschantà quel insembel culla band ad ün grond auditori. La sala da l’hotel Palace a Nairs sper Scuol d’eira in dumengia vers saira plain stachida. Mammas e baps, nonas e bazegners, pins e ninas ed üna pruna uffants d’eiran gnüts a tadlar las chanzuns cha Nina Mayer ha scrit. Sia figlia Mira Luisa ha creà las illustraziuns e statta repunsabla pella grafica dal cudesch da chant «Dod’il cling». Quel cuntegna 30 chanzuns in vallader per uffants da 4 fin 11 ons. «A mai plaschan vairamaing tuot las chanzuns» Insembel cun sia band ha Nina Mayer laschà dudir las chanzuns cuntgnüdas i’l nouv cudesch da chant. Ils uffants, ils «minis» ed ils «kids» da la regiun, han eir chantà da cour. «A mai plascha il meglder quella dal bazegner», ha dit ün uffant davo il concert ad RTR chi laiva savair chenüna chanzun chi saja la preferida, «a mai quella dal giat.» Ma ils blers uffants han dit chi tils plaschan vairamaing tuot las chanzuns listess bain. Davo il concert ha eir Nina Mayer gnü ün mumaint peida per quintar ün pa dad ella e da seis nouv cudesch. «Cumanzà a scriver chanzuns per accumplir giavüschs» Daspö 20 ons abita Nina Mayer cun sia famiglia a Ramosch. Ella deriva oriundamaing da la Bavaria ed es cun corp ed orma magistra da musica e chant pro la scoula da musica d’Engiadina Bassa e Val Müstair. «Siond chi nun exista ingün archiv cun üna gronda schelta da chanzuns adattadas per l’ün o l’oter tema in mias lecziuns n’haja il prüm tradüt chanzuns dad otras linguas», s’ha ella regordada, «ma cur cha’ls uffants han cumanzà a dumandar sch’eu nu vess üna chanzun p.ex. sur d’ün giat, ün luf o eir ün gegho n’haja decis d’improvar da scriver svessa chanzuns per uffants.» Cun duos discs cumpacts Id ha dat ün cudesch da chant chi’d es adattà per chantar a chasa in famiglia, ma eir per til dovrar in scoula. Sper il cudesch daja eir amo duos DC’s: «Ün cun sü tuot las chanzuns cun chant», ha declerà Nina Mayer, «e tschel cun üna versiun da karaoke: I s’ha l’accumpagnamaint musical e la vusch vain rimplazzada cun ün e-piano, uschè chi s’ha la melodia chi’s po chantar svessa.» E co esa stat per sia figlia Mira Luisa Mayer da far ils disegns e las illustraziuns? «Eu savaiva chi’d es ün cudesch per uffants, perquai n’haja pensà als cudeschs ch’eu vaiva gugent da matta», ha ella dit, «il prüm n’haja fat ils disegns a man e lura las graficas cul computer.» Quai ha ella fat cun gronda premura e cun üna vasta variaziun da culurs. «Dod’il cling» sarà da chattar ingon suot blers bös-chins da Nadal. Nina Mayer culs uffants dürant il concert. La band da Nina Mayer. Üna pruna glieud es statta da la partida al concert da preschantaziun dal cudesch da chant.

La suprastanza cumünala da Scuol ha elet in sia sezzüda da lündeschdi a la collavuratura actuala dal secretariat dal cumün da Scuol, Karin Stecher sco nouva chanzlista cumünala. Sco cha’l cumün da Scuol scriva es ella incaricada commerciala ed abita ad Ardez. Karin Stecher ha lavurà plüs ons per l’anteriur cumün d’Ardez sco eir pel cumün fusiunà da Scuol. «Cun sias experienzas professiunalas da plüs ons ill’administraziun cumünala e cun sias profuondas cugnuschentschas dals affars accumplischa ella las premissas per pudair manar la chanzlia cumünala», as legia illa comunicaziun als mezs d’infuormaziun. La nouva chanzlista succeda ad Andri Florineth chi’d e stat 36 ons chanzlist dal cumün. Ch’el fetscha i’ls prossems ons plütöst lavurs administrativas davo las culissas, infuorma l'antecessur. «Eu n’ha plaschair cha no vain chattà üna persuna capabla sco chanzlista», disch Aita Zanetti, il capo cumünal, «quai fa bain eir a la direcziun cumünala, uossa eschna in duos homens, Chasper Alexander Felix e Viktor Glaser, e no duos duonnas, Karin Stecher ed eu.» (cdm/fmr)

Hoz, venderdi ha lö la vernissascha dal cudaschin «rumantsch da cour – frasas pel minchadi». Per quist proget dal cour ha Claudia Alini-Cadonau collavurà cun differentas auturas ed auturs rumantschs ed ha cumbinà ils pleds rumantschs cun sias fotografias particularas cun detagls e mumaints illa natüra. «A mai plaschan linguas e scrittüras», quinta Claudia Alini-Cadonau in sia butia Ideas CA a Scuol. Dapertuot as vezza prodots cun pleds e frasas rumantschas scrittas a man. Subit as vezza cha tuot quai chi vain preschantà, sco plümatschs, purtrets, coppinas e bler oter plü, segua al concept creativ da Claudia Alini-Cadonau. La lingua rumantscha dominescha dapertuot. Sül balcun da la fanestra sta ün chalender cun fotografias e frasas e pleds rumantschs in parada. «Eu vaiva fingià lönch il desideri da realisar ün cudesch cun frasas pel minchadi, ma eu nu savaiva co ir landervia», quint’la. Uschea ha’la dumandà ün pêr cussagls a l’autura Flurina Badell ed a Selina Beghetto. Quellas tilla han lura motivada da cuntinuar cun l’idea. Uschea ha Claudia Alini-Cadonau contactà a differentas auturas ed auturs ladins per ramassar frasas rumantschas dal minchadi. Vuschs ladinas e fotografias Üna deschina dad auturas ed aturs sco Gianna Olinda-Cadonau, Romana Ganzoni, Jessica Zuan, Göri Klainguti e’l Jauer Plinio Mayer han sustgnü l’idea e furni pleds e frasas pel proget. Eir l’autur Cla Biert barmör vain a pled tant sco il giuven liriker Janik Maskos, chi’d ha surgni d’incuort il premi Term Bel. Tuot las frasas rumantschas ha Claudia Alini-Cadonau cumbinà cun sias fotografias da detagls da la natüra. «Eu n’ha tscherchà fotografias chi s’affan culs pleds o viceversa», decler’la. Uschea es naschüda üna trentina da paginas cun contribuziuns chi dan minchatant da stübgiar e chi fan bain al cour. «Mia idea d’eira vairamaing da far ün cudaschin cun mias fotografias cun detagls engiadinais, mumaints illa natüra, parts da la cuntrada, culurs da las tradiziuns, chantunets i’ls cumüns ed implü chattar bellas frasas da vuschs rumantschas chi cumpletteschan il purtret», scriva Claudia Alini-Cadonau i’l pream da seis cudaschin. E cul cudaschin in man as vezza l’amur e la paschiun pel detagl. D’ün viadi cun ögls ed uraglias avertas tras la Rumantschia, discuorra l’editura. Lingua attractiva e moderna Per üna frasa rumantscha per minchadi da l’on nun haja bastü. Ma quai motivescha forsa eir da cuntinuar a l’inizianta ed editura cun seis proget da cour. Intant preschaint’la üna trentina da contribuziuns ed a la fin dal cudaschin es publichada eir la traducziun da las frasas in tudais-ch. Uschea es il cudaschin «rumantsch da cour» pensà eir per persunas chi vöglian imprender rumantsch e chattan ün’ouvra per reflettar e stübgiar cun incleger cuorts texts rumantschs sainza stuvair leger ün cudesch inter. «Eu less eir muossar cha la lingua rumantscha es attractiva e moderna e chi’s po eir giovar culs pleds rumantschs», disch Claudia Alini-Cadonau. Cha precis quist’idea haja finalmaing persvas a las auturas ed als auturs da’s partecipar. «E cur cha tuot ils pleds sun dits, cumainza la melodia», scriva Gianna Olinda-Cadonau i’l cudaschin. Perquai pissera Nina Mayer cun Mi’amia pel tun dürant la vernissascha dal cudaschin in venderdi saira a Scuol. Eir ella ha miss a disposiziun frasas pel minchadi i’l cudaschin da Claudia Alini-Cadonau. Preschaint sarà eir l’autur Janik Maskos chi prelegia quai cha las vuschs rumantschas san quintar. La vernissascha dal cudaschin «rumantsch da cour» ha lö hoz, venderdi, ils 29 november 2024, a las 19.30, pro la butia Ideas CA a Scuol. Il cudaschin vain vendü directamaing illa butia o online sün www.ideas-ca.ch. Vuschs ladinas e mumaints illa natüra Quista saira preschainta Claudia Alini-Cadonau seis prüm cudaschin cun vuschs ladinas e fotografias engiadinaisas cun nom «rumantsch da cour – frasas pel minchadi.» Si’idea d’eira da far ün cudaschin cun sias fotografias cun detagls engiadinais, mumaints illa natüra, parts da la cuntrada, culurs da las tradiziuns, chantunets i’ls cumüns e da cumplettar quellas cun bellas frasas da vuschs rumantschas. Üna deschina dad auturas ed auturs engiadinais e da la Val Müstair sun stats inchantats da quist’idea ed han contribui lur part pella reuschida dal proget. Per Claudia Alini-Cadonau es la lingua rumantscha la lingua dal cour, la lingua materna. Cun seis cudaschin cun traducziuns in tudais-ch, voul ella dar la pussibiltà dad incleger eir ad oters cuorts texts rumantschs. (pl/nba)

In mardi passà ha Mario Pult referi a Lavin davart cuntgnüts e structuras da chalenders e gazettas veglias da l’Engiadina. El ha tut suot la marella exemplars da plü bod e preschantà exaimpels divertents. Insè d’eira previs mardi passà ün referat davart il «Peru» illa sala polivalenta a Lavin in chaschuns dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana, ma quel nun ha gnü lö. Perquai es Mario Pult da Ftan gnü in agüd: «Eu sun sagli aint, quai es vaira, ma eu sun amo dal temp chi’s vaiva roudas da reserva pels autos, uschea cha per mai nun es quai ingün problem. Hozindi, scha tü hast üna panna cun l’auto, esa ün pa plü mal.» Mario Pult es stat divers ons promotur regiunal da la Lia Rumantscha per l’Engiadina Bassa, s’ha ingaschà tanter oter sco schurnalist ed eir sco giovader e redschissur da teater. Cudaschin cun chosas interessantas Cumanzà haja tuot, sco cha Mario Pult ha quintà, cun ün cudaschin cul titel il Chalender d’Engiadina dal 1824. «Il cudaschin n’haja surgni da Jon Duri Tratschin causa ch’eu sun illa suprastanza da l’Archiv Cultural da l’Engiadina Bassa. El ha dit cha quel vaina dubel e tripel e cha forsa vessa interess.» Il referent ha gnü grond gust ed ha sföglià in quist cudaschin ed ha chattà chosas fich interessantas. Per exaimpel ün citat da Rosius à Porta: «Ogni pajeset civilisà e chantun ha seis chalender in sia propra lingua. No vain fin uossa ans stuvü servir da chalenders eisters, in linguas eistras, pac inclet da nos pövel e cun pac ulteriur nüz.» Pensà nu vaiva el il chalender sco speculaziun d’interess, ma a favur da las scoulas cumünas chi sun uschea fich al bas. Ün’otra part quinta da la cultivaziun da la mailinterra cun far terra naira e zerclar ed eir cun conguals e cronologia. Ün on plü tard es lura cumparü sco cha Mario Pult ha quintà ün oter chalender cun 16 paginas. I’l cuntgnü adüna las insainas, voutas da la glüna, mutaziun da l’ora, descripziun da las quatter stagiuns e las datas da las fairas. Dal 1844 haja dat ün chalender rumantsch fat a Strada in Engiadina Bassa. Quel cuntegnaiva implü eir las indicaziuns da las autoritats politicas da la regiun e dal chantun Grischun, dal Grond cussagl e dals güdischs. Chalenders ladins cun ün s-chazi dal savair dal pövel Sco cha Mario Pult ha implü explichà in seis referat es dal 1891 cumparü il Chalender d’Engiadina cun ün’instrucziun davart il cafè. «Ün bun cafè dess gnir fat tenor il recept da Konstantinopel, our dal net e s-chet mocca, dess esser cler e pür sco il sulai, nair sco il diavel, chod sco l’infiern e dutsch sco l’amur.» Las persunas preschaintas sun gnüdas a savair amo otras anecdotas adüna cundidas cun bler umur. Dal 1911 es lura cumparü il prüm Chalender Ladin da l’Uniun dals Grischs cun istorgias e poesias chi vain edi fin al temp dad hoz. «Ils Chalenders Ladins cuntegnan ün s-chazi enorm dal savair dal pövel», es Mario Pult persvas. Els cuntegnan bleras infuormaziuns, istorgias e poesias. Il referent ha lura muossà üna fotografia da figüras chi sun gnüdas fattas da l’artist da Scuol Alesch Vital barmör cul titel «Tramagliunz». I’s tratta da polschs in fuorma da figüras pensats per tegner inavo ils uschöls da las fanestras vers las fatschadas. Costüm engiadinais pels homens Sco prossem ha Mario Pult quintà dad ün’otra istorgia chattada in ün chalender. L’architect Jachen Ulrich Könz da Guarda ha chattà e descrit üna soluziun pel costüm engiadinais pels homens. Pro’l costüm engiadinais da las duonnas nun esa da discutar, quel es fixà in tuot seis detagls. Pro’l costüm engiadinais per homens regna üna gronda malsgürezza. L’architect ha sco cha Mario Pult da declerà proponü üna chamischa da glin da chonv tessü, il cularin e mandschettas cun ün pitschen ur, ün fazöl intuorn culöz invezza da cravatta, chotschas cun üna tschinta fich bassa, ün brastoc chi serra tuot il corp cun üna lingia da büttels, s-charpas bassas cun fibla ed ün chapè a trais pizs. Las persunas preschaintas han surgni üna buna survista dals chalenders vegls chi cuntegnan il pensar e viver da noss babuns. Mario Pult ha referi in möd fich simpatic cundi cun passaschas dalettaivlas chi han promovü per grondas risadas. Da chalenders e gazettas veglias In mardi passà ha gnü lö illa sala polivalenta da Lavin ün referat a chaschun dals cuors d’utuon da la Chasa Fliana: Mario Pult da Ftan ha referi davart «Chalenders e gazettas da plü bod». Nus cugnuschain tuots il Chalender Ladin da l’Uniun dals Grischs chi’d es cumparü la prüma jada dal 1911. Main cuntschaints sun ils chalenders plü vegls. Il referent ha tut suot ögl il cuntgnü e las structuras cun exaimpels divertents. Las persunas preschaintas han surgni üna buna survista dals chalenders e da las gazettas dal passà chi dan perdütta dal temp da noss babuns. (fmr/bcs) Vegls chalenders ladins preschantats dürant il referat da Mario Pult. Mario Pult ha referi in mardi passà davart chalenders e gazettas da plü bod.

Las votantas e’ls votants dal Cumün da Val Müstair han a chaschun da la radunanza cumünala da marcurdi passà acconsenti cun gronda majorità il preventiv per l’on 2025. Quel prevezza pro entradas da var 15 milliuns francs ün surplü da passa 206 000 francs. Sco cha’l Cumün da Val Müstair scriva in üna comunicaziun saja il pè d’impostas pel 2025 gnü confermà cun 120 % da l’imposta chantunala simpla e cun quasi unanimità sun eir gnüts acconsentits ils preventivs da las instituziuns dal dret public dal Cumün da Val Müstair – voul dir dal Center da sandà Val Müstair, da la Biosfera Val Müstair e dal provedimaint electric PEM. Dit SCHI han las votantas e’ls votants eir a la revisiun dal reglamaint da las taxas d’attach ed adöver pel provedimaint d’aua e da chanalisaziun. Plünavant es eir gnü acconsenti ün credit da 720 00 francs pel nouv condot d’aua da baiver chi collia las fracziuns da Sta. Maria e Müstair. Las lavurs sun necessarias siond cha’l provedimaint d’aua illa fracziun da Müstair nun es plü garanti adüna. Impustüt pro s-charsdà d’aua ha il cumün fingià stuvü proclamar restricziuns. (cdm/fmr)