Ils ses toms da poesias rumauntschas e tudas-chas cha Leta Semadeni ho publicho traunter il 2001 ed il 2011 haun gieu ün grand success e sun per granda part dalönch innò exausts. Uossa ho la chesa editura Atlantis edieu üna collecziun da sias megldras poesias per cha l’ouvra poetica da Leta Semadeni dvainta darcho accessibla. La scriptura engiadinaisa Leta Semadeni scriva daspö sia giuventüna, prümas publicaziuns sun cumparidas ils ans 1970 in diversas revistas litteraras e chalenders rumauntschs, per exaimpel quatter bellas poesias i’l Chalender Ladin dal 1972. Üna fasa intensiva da publicaziuns liricas segua lura i’l decenni 2001 fin 2011 cun ses collecziuns da poesias bilinguas. Sper las poesias ho Leta Semadeni publicho eir duos cudeschs d’iffaunts, Chamin (1982) e Tigrin (2007), chi tuochan tar las megldras publicaziuns rumauntschas da quel gener uschè important per fasciner e svaglier la generaziun giuvna. Success naziunel ed internaziunel Quists ultims ans ho la scriptura gieu ün grand success naziunel ed internaziunel impustüt cun texts da prosa in tudas-ch, cun sieus duos romans Tamangur (2015) ed Amur, großer Fluss (2022). Siand cha que do bgeras bellas colliaziuns intertextuelas traunter las poesias e la prosa da Leta Semadeni, es que taunt pü allegraivel cha quistas duos parts essenzielas da sia ouvra litterara sun uossa accessiblas in bellas nouvas ediziuns. Las bes-chas illas poesias «Adüna darcheu / aintran / luotin / bes-chas / aint in meis destin», «Immer wieder / schleicht ein Tier / durch meine Texte», gninsa a saivar illa poesia Bes-chas / Tiere, ellas sun dimena ün leitmotiv centrel in quist’ouvra lirica. E scu cha la bella nüanza illa differenza traunter la versiun rumauntscha e quella tudas-cha muossa: las bes-chas sun preschaintas i’ls texts ed ellas sun eir üna sort «destin» da l’eau liric, da quella vusch u instanza chi formulescha la poesia. Las bes-chas sun in diversas poesias ün visavi da l’umaun, ün visavi direct e misterius, ün visavi sabi e müt, ün spievel ed üna brama: savair svuler, avair ils sens sensibels, s’imaginer la metamorfosa in üna bes-cha. «In mia vita da vuolp / d’eira eu tuot e tuot / d’eira eu», legiainsa, u lura i’l Monolog per la püffa Anastasia: «Jent füss eu üna jà pro tai / Eu / sun bain eir / sco tü». Esser adüna be lo, «ingio cha la patta tocca il sögl», scu la vuolp, que po eir gnir let scu ün program poetologic: ster attent, remarcher piculezzas, redüer a l’essenziel, quelo es üna basa importanta per scriver poesias, ma eir üna premissa decisiva per ler ellas. Tigrin ed il tiger Las bes-chas collian las poesias e la prosa da Leta Semadeni: La chevra sül cover ed illa prüma scena da Tamangur chattains già illa poesia Infanzia II, ed eir la püffa Staschia cha’l non in Tamangur chatta ferida i’l god cugnuschains da la poesia Monolog per la püffa Anastasia. Il chaun «Chan» dals nons in Tamangur, chi’s morda linguisticamaing illa cua, vain avaunt in üna poesia, ed eir il giat chi giouva üna granda rolla i’l cudesch d’iffaunts Tigrin ed i’l roman Amur, grosser Fluss. Que nun es ün cas, dimpersè ün muossamaint per l’art ludic da l’autura: sülla cuverta dal roman Amur, grosser Fluss vzains la pelissa d’ün tiger, il grand tiger chi viva illa regiun dal flüm Amur in Sibira, cha’l protagonist Radu voul documenter in ün film. Radu svess porta il surnom Tigru, grand tiger, e sia amanta Olga posseda ün giattin cun nom Tigrin, forsa il Tigrin dal cudesch d’iffaunts, cha la nona l’ho regalo? Purtrets poetics da persunas Na be las bes-chas, eir lös ed impustüt persunas collian l’ouvra poetica culs romans da Leta Semadeni. Las poesias evocheschan quistas figüras in möd subtil e vigurus: Lilli da Giarsun chi «semna seis ögls sülla via», Anna chi «crouda minchatant / sco üna sajetta / our dal rom», u lura il bacher da cumün chi leva giò il saung da sieus mauns cun la Moldau da Smetana – ma eir la mamma chi mangia amarellas, il non chi pevla las corviglias e l’iffaunt chi disch, «plajà aint in seis sömmi», «Bun di» ad üna chevra chi passa speravi. Scu tuot las poesias da Leta Semadeni haun eir quists purtrets üna granda forza grazcha a la reducziun e concentraziun da la lingua, grazcha a metafras e conguels inaspettos chi svaglian bgeras associaziuns e grazcha a las allusiuns a sömmis e dischöls, desideris ed illusiuns profuondamaing umaunas. Da’s confrunter cun quistas poesias e da ler ellas i’l context da l’intera ouvra litterara da Leta Semadeni fo plaschair e drouva eir curaschi, il curaschi da lascher valair las sumbrivas da la lingua, spazis d’interpretaziun avierts, il curaschi da fer il sagl da que chi vain dit a quelo chi pudess forsa esser managio u a quelo cha que significha per nus stess. Leger poesias Metta il cour aint illa locca Fa ün sigl sainza rait sülla prosma lingia Il cudesch «Ich bin doch auch ein Tier / Eu sun bain eir sco Tü» da Leta Semadeni es cumparieu i’l Atlantis Verlag, 174 paginas. Rico Valär da Zuoz es professer per litteratura e cultura rumauntscha a l’Universited da Turich. Il cudesch «Ich bin doch auch ein Tier / Eu sun bain eir sco Tü» da Leta Semadeni es cumparieu i’l Atlantis Verlag - ed es ün "best of" da la poesias da l'autura.... L'autura Leta Semadeni.

In Brasilia, illa regiun dal Amazonas, do que üna «barcha da güstizia». La regiun dal Amazonas es fich luntauna da las grandas citeds dal pajais. Sao Paulo, Rio e Brasilia sun tuottas millis da kilometers davent da lò. Bgers cumüns sun be accessibels cun barcha. Vias per ir cul auto nu do que. Ma natürelmaing do que eir in quella part dal muond minchataunt ­dispütta... Ubain cha qualchün drouva ün documaint ufficiel, vuless marider ubain darcho as divorzier. Il viedi sül flüm illa prosma cited düra ün pêr dis e ­cuosta memma bger per la magiurited da la glieud. L’Amazonas es l’avaina vitela dal pövel ed uschè es que bod logic, cha quel proveda eir ün servezzan giuridic. Il stedi trametta mincha duos mais üna barcha sül Amazonas chi transporta güdischs, achüseders publics, uffiziants, ­secretaris, lavuraints sociels – cun actas, computers e l’intera infrastructura d’ün tribunel. Tuot que, per ch’eir ils abitants illas parts luntaunas hegian access al sistem da güstizia. La barcha as ferma in mincha cumün e la glieud po gnir cun lur problems davaunt il güdisch. L’achüseder public perseguitescha cas criminels e minchataunt capita que cha l’achüseder public ­arresta güsta ün leder ed al surdo al polizist dal cumün (polizists do que nempe ­dapertuot!) per al mner in praschun. In quel fratemp maina il güdisch üna nozza civila u prouva da fer pêsch traunter duos chantunais chi haun dispütta. Zieva duos dis parta la barcha pel prossem cumün e tuorna darcho duos mais pü tard. Nu füss que eir qualchosa per la Svizra? – L‘infrastructura publica ­cuosta adüna dapü. Ils process davaunt tribunels düran adüna pü lönch e dvaintan adüna pü cumplichos. A Cuira vögliane uossa metter insembel ils duos tribunels da seguond’instanza dal chantun, il tribunel chantunel ed il tribunel administrativ, e creer ün tribunel superiur. Que chi voul üna pü granda chesa, s’inclegia. (Be traunter parantesas: Que do fich buns motivs per fusiuner ils duos tribunels, ma que laschains uossa da la vart in quista ­columna). Eau vess üna soluziun per schinager las finanzas dal stedi: Perche na in­staller ün tren da güstizia, invezza da la «Viafier retica» la «Viafier giuridica» chi passa tres las vals cun güdischs e consortas ed as ferma in mincha vschinauncha per tratter las dispüttas sül lö? – E chi chi ho ün abunamaint generel, survain rabat per las taxas dal tribunel. Christian Fey è advocat e notar a Cuira – en in biro stabel.

Quista stagiun da sted d’eira fin uossa üna fich allegraivla per las plazzas da camper in Engiadina: las chaluors giò la Bassa ed ün trend persistent da camper haun pissero cha bgera glieud ho chatto lur via süls campings engiadinais. Il bilauntsch fin uossa es tresour positiv. Ils cunfins sun darcho avierts ed als Svizzers ho que trat quista stagiun da sted darcho in direcziun ester. Illas ultimas duos steds da corona ho però bgera glieud passanto lur vacanzas sün plazzas da camper indigenas. Eir sch’üna part dals giasts svizzers mauncha quist an, haun ils campings pudieu lavurer fich bain fin uossa. Que eir grazcha als giasts da l’ester chi sun darcho rivos. Ma eir la sted, cun otas temperaturas giò la Bassa, ho pissero cha bgera glieud es eir riveda spontanamaing sur fin d’eivna u pü lönch a respirer. Ün boom persistent «I’ls ultims ans vaivans minch’an dapü reservaziuns cu l’an aunz. Düraunt ils duos ans da corona vaivans alura auncha marcantamaing dapü reservaziuns. Corona ho sgürischem do ün impuls», declera Peter Käch, mainagestiun dal Camping Mortaratsch. El agiundscha ch’els hegian eir quista sted pudieu registrer dapü reservaziuns – ma cha l’augmaint nu saja sto uschè grand cu i’ls ans aunz.Düraunt la pandemia es suvenz gnieu discurrieu d’ün boom da camper, chi ho cumanzo cun corona. Ma que nun es tenor Peter Käch il cas: «Il trend da camper nu sto uschè in connex cun corona scu cha las medias vaivan scrit i’ls ultims duos ans. Quist trend cugnuschainsa già daspö bundant set ans. Marchadaunts da caravans saun cumpruver quist trend cun lur cifras da vendita.» Tenor il mainagestiun dal camping Mortaratsch s’ho que vis i’ls ultims ans adüna darcho nouvs veiculs scu eir nouvs giasts. Il mainagestiun dal camping San Murezzan suppuona cha la glieud hegia uossa ouramai cumpro l’equipamaint per camper e cha quel vain uossa eir druvo. Eir ils esters rivan darcho Eir las ulteriuras plazzas da camper in Engiadina haun gieu üna stagiun simila ed haun pudieu lavurer fich bain. Las reservaziuns d’eiran ubain sül livel d’aunz corona u cha’ls mainagestiuns haun pudieu registrer pochas reservaziuns dapü. «Tenor las reservaziuns vainsa penso da prümavaira cha que gnia darcho üna stagiun scu aunz corona – üna buna stagiun, ma ünguotta extrem. Ma zieva – cun tuot quista bell’ora e la chalur – vaivans darcho ün töch dapü reservaziuns e lavur. La chalur ans ho propi güdo», disch Erna Campell, mainagestiun dal Camping Chapella. Tenor ella hegia que quist an gieu damain giasts svizzers, per la peja es darcho riveda dapü glieud da l’Ollanda, da la Germania, da la Spagna e da l’Italia. Eir ils mainagestiuns d’oters campings haun dit cha la bell’ora quista sted hegia tuottüna gieu üna grand’influenza sülla buna stagiun. Cha riva però dapü glieud in Engiadina düraunt üna sted choda giò la Bassa nun es tenor els üna chosa nouva. Las plazzas da camping in Engiadina haun gieu fin uossa üna stagiun fich buna.

Quests dis vegnan stgargiadas tradiziunalmain las alps en il Grischun. Ma questa stad d’alp è stada speziala: i manca il persunal d’alp, i dat conflicts cun ils lufs e lura è la stad stada ordvart sitga. La sitgira ha procurà che singulas alps han gia stgargià avant la fin d’avust. Però guardà sur l’entir chantun n’è l’alpegiaziun da quest onn stada «nagina catastrofa», silmain betg concernent la sitgira. Questa sonda, ils 10 da settember 2022, datti festa gronda per exempel a Breil ed a Müstair. Lur alps vegnan stgargiadas. Ed en quels dus lieus vegn cumbinà il return da la muaglia cun ina brava festa, cun in til, cun cranzs sin las cornas e cun ustaria. Normalmain vegnan las bleras alps da vatgas en il Grischun stgargiadas enturn il termin dals 10 da settember – u perfin pli tard. E quest onn, suenter 2–3 mais cun gronda sitgira? Per exempel l’Alp Praditschöl Grazian Conrad da Scuol è gia dapi passa 10 onns chau d’alp da l’Alp Praditschöl, entadim la Val S-charl. Questa stad è stada però extraordinaria per si’alp: «Uschè baud sco quest onn n’avain nus anc mai stgargià noss’alp.» La raschun n’è però betg il luf, mabain la sitgira. Grazian Conrad: «Nus essan vegnids giu da l’alp quest onn gia ils 26 d’avust. Normalmain capita quai var 2–3 emnas pli tard.» La raschun: la pastgira d’alp era extremamain sitga, la muaglia n’aveva pli nagin pavel. Il chau d’alp resumescha envers la FMR: «Il zercladur è stà bun, ma durant il fanadur èsi stà sgarschaivel sitg, absolut nagina plievgia. Era l’avust è stà sitg e sin las autezzas na crescha il pascul era betg pli fermamain.» Causa la pauca naiv durant l’enviern passà è l’Alp Praditschöl però er vegnida pli baud verda. Ella è vegnida chargiada pli baud che auters onns, gia ils 3 da zercladur 2022. Damai ha tut la stagiun d’alp simplamain sa spustada enavant quest onn per var duas emnas – la chargiada e la stgargiada. Il temp d’alpegiaziun en l’Alp ­Praditschöl è uschia restà pli u main tuttina. «Nagina catastrofa» Töni Gujan, il cussegliader al Plantahof dal post spezialisà d’alpegiaziun, enconuscha anc auters cas sco quel da l’Alp Praditschöl. Però en general na saja la stagiun alpestra 2022, malgrà las circumstanzas, stada en il Grischun «nagina catastrofa». Töni Gujan dat ina survista: «La primavaira avevi propi bler pavel sin las alps – intginas alps èn perquai vegnidas chargiadas pli baud. Autras han spetgà cun metter la muaglia ad alp, n’èn perquai betg vegnidas suenter cun laschar magliar giu la pastgira ed il pavel è ve­gnì vegl. Ma causa che tut è sa spustà enavant hai dà circa medem blers dis d’alpegiaziun sco auters onns.» Difficultads cun aua La sitgira n’ha però enconuschentamain betg mo procurà per difficultads tar la pastgira, mabain era cun l’aua da bavrar u cun il management dad aua. Töni Gujan: «Pertutgadas eran surtut alps ch’avevan gia avant in sistem da risico, vul dir plitost stgars cun aua.» Ma en quels cas haja il persunal d’alp savens pudì schliar il problem p.ex. cun bigls e bavraduirs mobils. Perquai tira il cussegliader dal Plantahof era en quest connex la bilantscha: «Nagina cata­strofa». Tuttina è el da l’avis che singulas alps vegnian a stuair ir «sur ils cudeschs» concernent lur management dad aua. Uschia ch’i vegnia era a dar investiziuns, gist en vista a la midada dal clima. Avunda aua per la turbina Era l’Alp Praditschöl ha gì ses quitads cun l’aua quest onn. Grazian Conrad: «Singuls auals eran extrem sitgs, tranter auter era l’aual che alimentescha nossa pitschna ovra electrica per la tegia d’alp. Per fortuna avain nus in reser­vuar grond avunda, uschia ch’igl ha adina tanschì per far ir la turbina e per pudair lavurar cun aua schubra. Ma nus avain stuì spargnar energia e surtut era coordinar ils differents process da lavur. Il persunal ha adina stuì guardar bain tge apparat ch’era en funcziun cura.» Per l’avegnir vegn era l’Alp Praditschöl – in’alp sin 2130 m s.m., cun 300 sitgs e var 100 vatgas da latg – a stuair sclerir co spargnar u co producir anc ­autramain electricitad. Pudessi damai dar quest onn – causa la ­sitgira – damain chaschiel d’alp? Per si’alp tira Grazian Conrad ina bilantscha mediocra, il quantum è en il rom dals auters onns. Töni ­Gujan ha la survista da l’entir chantun: «Nus n’avain anc betg las cifras exactas. Ma tenor in­tginas indicaziuns punctualas savain nus ch’i pudess dar in pau damain chaschiel quest onn. Ma er qua: igl n’è nagina catastrofa.» Tar la problematica dal luf manca la perspectiva Sitgira, mancanza da persunal e luf – tge è ­atgnamain stada la pli gronda sfida alpestra da questa stad? Tenor Töni Gujan èsi probablamain schon il luf. El declera pertge: «Tar l’aua e la sitgira savain nus tge ch’èn las raschuns e nus savain tge far encunter. Il medem vala per la mancanza da persunal. Insumma han tut las branschas da l’economia in problem da persunal. Però tar il luf essan nus in pau pers e senza perspectiva. Nus n’avain nagut en maun al mument per schliar il problem. E lura ha quest conflict cun il luf era in effect sin il persunal che banduna l’alp u che na vegn gnanc. Quai vala surtut per las alps da nursas.» Resta la dumonda: Fan Breil e Müstair lur «stgargiada» tradiziunala sin termin e sco propagà sin ils chanals turistics? U èn las vatgas forsa gia vegnidas aval pli baud ed i dat ina «stgargiada fraida»? Il chau d’alp da l’Alp Mora da Müstair, Mario Pitsch, di: «Na, na – tut è sin termin. Nus avain gì en sasez ina buna stad, gist avunda plievgia, schebain che l’aua è per part stada in pau stgarsa, gist per la producziun da forza electrica. Ma a la fin avain nus dapli dis d’alpegiaziun che auters onns ed essan perquai fitg cuntents.» Ed a Breil tuni quasi identic sco a Müstair. Il chau d’alp da l’Alp Quadras, Roc Muoth: «Tar nus è tut normal, nus avain gì fortuna cun intginas plievgiadas e nus avain investì ferm ils davos onns en tschaffadas d’aua. E perquai che nus avain chargià pli baud quest onn, gia ils 4 da zercladur, avain nus perfin dapli dis d’alpegiaziun che normal.» Damai tut normal a Breil ed a Müstair – e surtut «nagina catastrofa.» Ussa vegni stgargià La stad alpestra 2022 va definitivamain vers la fin. Ma singulas alps grischunas èn gia vegnidas aval cun lur muaglia avant 2–3 emnas – tranter auter pervi da la sitgira. Tuttina n’è l’alpegiaziun grischuna da quest onn insumma betg stada ina «catastrofa». L’alpegiaziun ha dà da discutar quest onn – saja pervi dal conflict cun ils lufs, pervi da la mancanza da persunal d’alp ubain pervi da la sitgira e la mancanza d’aua. Quests dis vegni però stgargià, malgrà che la stad sitga ha procurà che singulas alps, sco p.ex. l’Alp Praditschöl entadim la Val S-charl, han stuì stgargiar gia 2–3 emnas pli baud. Grazian Conrad è dapi passa diesch onns responsabel per quell’alp e di: «Uschè baud sco quest onn n’avain nus anc mai stgargià noss’alp.» La raschun è che la pastgira d’alp n’aveva betg pli pavel avunda, la stad è stada memia sitga en la regiun. Perquai che l’Alp Praditschöl è dentant vegnida chargiada pli baud il zercladur, è il temp total d’alpegiaziun restà en la media dad auters onns. En l’entir chantun è la situaziun stada differenta dad alp ad alp, da regiun tar regiun. Tenor Töni Gujan, il cussegliader al Plantahof dal post spezialisà d’alpegiaziun, n’è la situaziun en general en il Grischun però betg stada uschè gravanta – ed insumma «nagina catastrofa». Tuttina hai, tenor sias emprimas infurmaziuns, dà singulas alps che sajan vegnidas stgargiadas pli baud e surtut era differentas alps ch’hajan gì da cumbatter durant la stad cun mancanza d’aua. (fmr/dat) La «s-chargiada» da l’Alp Mora da Müstair è questa sonda – entant che autras alps en il Grischun han stuì stgargiar pli baud pervi da la stad sitga. La «s-chargiada» da l’Alp Mora da Müstair è questa sonda – entant che autras alps en il Grischun han stuì stgargiar pli baud pervi da la stad sitga. La «s-chargiada» da l’Alp Mora da Müstair è questa sonda – entant che autras alps en il Grischun han stuì stgargiar pli baud pervi da la stad sitga. La «scargada» a Breil (qua ina fotografia dal 2014) è questa sonda – malgrà che la stad sitga ha procurà che singulas alps èn vegnidas stgargiadas gia pli baud. La «scargada» a Breil (qua ina fotografia dal 2014) è questa sonda – malgrà che la stad sitga ha procurà che singulas alps èn vegnidas stgargiadas gia pli baud.

Pervi dals numerus laviners da la vart schnestra da la val traunter Silvaplauna e Castasegna stu la via da Malögia gnir serreda regulermaing per sgürezza. A lunga vista gnaro il problem scholt cun ün tunnel. Fin alura procuran püttas per saglianter lavinas per dapü sgürezza. L’Uffizi da construcziun bassa ho cumanzo cullas lavuors necessarias Il traget da la via da Malögia traunter Segl-Föglias e Plaun da Lej ho üna lungezza da 3,5 kilometers e stu suvent gnir serro düraunt püssas uras e püs dis causa ün privel da lavinas pü grand. La granda periclitaziun da la via chantunela occupa perque già daspö püs decennis il Chantun, las vschinaunchas ed ulteriuras parts partecipedas illa regiun. La soluziun a lungia vista, chi vain perseguiteda actuelmaing, prevezza da fabricher ün tunnel in cumbinaziun cun indrizs fixs per saglianter lavinas e cun repars per proteger ils portals dal tunnel. Sün giavüsch da las vschinaunchas e dal Chantun sun gnidas pigliedas imsüras efficazias per redür ils ris-chs düraunt il temp transitori, que pervi dal lung orizont da temp per realiser üna tela soluziun. Püttas per saglianter lavinas e survaglianza cun radar Ils 22 d’avuost 2022 ho l'Uffizi da construcziun bassa cumanzo cun las lavuors da fabrica per quistas imsüras intermedieras. Il proget cumpiglia traunter oter la construcziun da püttas per saglianter lavinas i’ls sectuors da la via, chi sun periclitos il pü ferm da gnir züglios. Las püttas per saglianter lavinas vegnan construidas sapientivamaing be cun ancras sainza betun, per ch'ellas possan gnir reütilisedas in ün oter lö i’l perimeter dal proget, zieva cha la soluziun definitiva es realiseda. Que voul dir zieva cha’l tunnel previs es in funcziun. I’l ram dal proget vain ultra da que installo ün radar a lungia distanza per survaglier ils ulteriurs laviners chi nu sun tangos da las püttas per saglianter lavinas. Davent da l'otra vart da la val principela survaglia quist sistem d’alarm ün areal da fin 10 kilometers quadrats. Uscheja pon gnir survaglios quasi tuot ils laviners i’l perimeter dal proget. Il radar po dimena eir gnir druvo per controller il success da las püttas per saglianter lavinas. Grazcha a quistas imsüras po gnir ragiunt ün guadagn da sgürezza significhant per las ütilisedras e’ls ütiliseders da la via. Las lavuors da fabrica sun planisedas uscheja cha las püttas per saglianter lavinas pon gnir missas in funcziun già il prossem inviern 2022/2023. (cdm/fmr)

Robert Grossmann, musicist e manager da cultura, ho fat dal 2019 insembel cun ün collega üna scuvierta speciela illa Chesa Planta a Samedan: in ün scrign haune chatto il «Musicalische Gesang-Buch» da Catharina Pool da Bever. Il manuscrit, chi datescha dal 18evel tschientiner, d'eira eir il tema d’üna occurrenza in marculdi saira illa Chesa Planta Samedan. «Quist manuscrit da Catharina Pool da Bever es qualchosa fich rer. Que’s tratta d’üna perdütta da la vita musicala in Engiadin’Ota – quella ans permetta da der ün sguard inavous sül minchadi musical dal 18evel tschientiner», disch Robert Grossmann, anteriur mneder da la Chesa Planta, manager da cultura e musicist. Insembel cun Mathias Gredig vaiva’l in october dal 2019 scuviert il «Musicalische Gesang-Buch» da Catharina Pool da Bever. Il cudesch cuntegna sün 94 paginas diversas chanzuns notedas ubain in scrittüra da notas ordinaira u alura in tabulatura taliauna per üna cistra a 4 cors. La cistra es ün instrumaint da trer – in conguel cul lüt pelpü cun cordas da metal e la cistra es eir pü giuvna cu il lüt. Tradiziun da psalms e chanzuns in Engiadin’Ota «Tar quist manuscrit da Catharina Pool nu’s tratta que d’üna ediziun cun üna notaziun cumpletta. Que’s tratta pütost d’üna pozza da memüergia per la musicista», declera Robert Grossmann. Il «Musicalische Gesang-Buch» es la prüma tabulatura per cistras, chi’d es cuntschainta dal 18evel tschientiner in Svizra. Impü ho il scienzio da musica Andreas Schlegel scuviert cha’l manuscrit cuntegna cumposiziuns incuntschaintas per poesias dad Albrecht von Haller – ün scienzio universel svizzer dal 18evel tschientiner. Andreas Schlegel es ün expert per instrumaints istorics e manuscrits da musica dal temp dal renaschimaint fin i’l 19evel tschientiner. Sper quistas cumposiziuns incuntschaintas per poesias dad Albrecht von Haller, cuntegna il manuscrit eir transmissiuns da chanzuns our dal 17evel tschientiner, chi sun auncha lönch zieva gnidas chantedas in Svizra, uschè Robert Grossmann. Diversas chanzuns derivan però eir da cudeschs da chanzuns tudas-chs, chi sun gnieus stampos i’l 18evel tschientiner. «A Samedan scu eir a Zuoz do que bgers manuscrits cun psalms dal cumponist ollandais Sweelinck. Quellas melodias sun però gnidas adattedas cun texts puters. Eir il «Musicalische Gesang-Buch» sto in quista tradiziun – per l’interess per musica da baselgia da l’Ollanda e la Germania chi’d es riveda in Engiadina», declera Robert Grossmann. El agiundscha cha las chanzuns our dal manuscrit da Catharina Pool nu sajan gnidas adattedas cun texts puters scu tals psalms da Sweelinck – ellas sun tuottas i’l text oriund tudas-ch. Famiglia benestanta in Ollanda Il «Musicalische Gesang-Buch» es rivo tres marider i’l possess dal la famiglia von Planta Samedan: Catharina Pool vaiva nempe marido ad ün commember da la famiglia von Planta. Ella svess derivaiva d’üna famiglia benestanta da Bever, chi vaiva affers ad Amsterdam. Quists affers ad Amsterdam e la marida cun Chatrina Pool d’eiran eir la basa per la benestanza dals von Plantas da Samedan. Cur cha Giachem Pool da Bever d’eira mort dal 1771 ad Amsterdam, ho’l lascho inavous ün possess da 240 000 guldas d’or. In relaziun a la valur da cumpra d’hozindi sun que püs milliuns. Causa sieu testament es tuot quist possess rivo in Engiadin’Ota, la magiurited tar la famiglia von Planta. Scuvrir ils ultims secrets A reguard l’istorgia e la musica dal manuscrit da Catharina Pool, es Robert Grossmann auncha landervi a sclerir qualche detagls: «Uossa suni vi dal chatter oura, cu cha quist manuscrit es insomma rivo illa Chesa Planta a Samedan. Quella d’eira nempe dal 1750 auncha i’l posses da la famiglia Salis e’ls von Plantas vaivan da quel temp ün’otra chesa a Samedan. Uossa es que da scuvrir che chesa cha que d’eira», declera Robert Grossmann. Tar las perscrutaziuns vo que in generel per contextualiser il manuscrit da Catharina Pool a reguard la biografia dals Pools e’ls von Plantas in Engiadina ed in Ollanda. Ma eir per il pudair classificher in ün connex istoric-culturel. Eir a reguard la notaziun da las chanzuns, chi d’eira insè be üna pozza da memüergia per la musicista, nun es auncha tuot sclerieu: Per exaimpel mauncha la ritmica. Uschè d’eira que be pussibel a la musicista da suner il töch, sch’ella cugnuschaiva eir la melodia. Il musicist e manager da cultura Robert Grossmann referescha quista saira davart sia scuvierta illa Chesa Planta. Il manuscrit d’eira be üna pozza da memüergia e la notaziun es incumpletta. Uschè mauncha p.ex. la ritmica. Il manuscrit d’eira be üna pozza da memüergia e la notaziun es incumpletta. Uschè mauncha p.ex. la ritmica. Il manuscrit «Musicalische Gesang-Buch» da Catharina Pool scuviert dal 2019 da Robert Grossmann ed ün collega. Front: Üna pozza da memüergia istorica Dal 2019 ho scuviert Robert Grossmann, musicist e manager da cultura, insembel cun ün collega ün manuscrit rer illa Chesa Planta Samedan: In ün scrign haune chatto be per cas il «Musicalische Gesang-Buch» da Catharina Pool da Bever. Quist manuscrit datescha dal 18evel tschientiner e cuntegna sün 94 paginas diversas melodias. «Tar quist manuscrit da Catharina Pool nu’s tratta que d’üna ediziun cun üna notaziun cumpletta. Que’s tratta pütost d’üna pozza da memüergia per la musicista», declera Robert Grossmann. Catharina Pool derivaiva d’üna famiglia benestanta da Bever, chi vaiva affers in Ollanda. Lo saro ella eir gnida in contact cun chanzuns tudas-chas ed ollandaisas, las quelas as chattan eir darcho i’l manuscrit. Tuot ils secrets dal «Musicalische Gesang-Buch» nu sun però auncha gnieus sclerieus. Uschè mauncha la ritmica e tschertas chanzuns nu sun notedas illa lingua da notas ordinaria. (fmr/cam)

Il Güdisch federel ho confermo la sentenzcha dal Güdisch administrativ dal chantun Grischun. Da l’an 2018 vaivan quatter chantunais inoltro recuors cunter ils plauns da la vschinauncha da Puntraschigna in chosa Hotel Flaz. La vschinauncha es eir proprietaria da l’hotel planiso sün l’areal Sportpavillon a Puntraschigna. Ün da quels chantunais vaiva alura trat inavaunt il recuors fin a Losanna. Quist recuors ho uossa eir il Tribunel federel refüso e dat cun que glüsch verda per realiser il proget. Gia l’an 2019 vaiva il Güdisch federel confermo üna sentenzcha dal Güdisch administrativ dal chantun Grischun. Quel vaiva decis ch’üna inziativa da la populaziun da Puntraschigna cunter il proget nu saja valabla. L’hotel cun ün focus sülla generaziun giuvna dess avair 96 staunzas e custaro var 20 milliuns francs. Ils iniziants prevezzan da cumanzer a fabricher da prümavaira 2024. (rtr/fmr) Üna visualisaziun da l’Hotel Flaz chi varo üna tschientina da staunzas.

​Quista sanda saira prelegia l’autura Anna Ratti a Samedan illa Chesa Planta our da sia publicaziun «La chesa dals sömmis». Quella es cumparida l’an 2021 tar la Chasa Editura Rumantscha. Scu cha la Chesa Planta scriva in ün avis, accumpagna la musicista samedrina Valeria Zangger la saireda cun sia battaria. In sieu cudesch «La chesa dals sömmis» raquinta Anna Ratti da duonnas veglias, draguns ed oters misteris. L’autura es – tenor la communicaziun a las medias – üna «quint’istorgias». Anna Ratti es nata a Malögia ed es creschida sü cun ün masdügl da linguas: rumauntsch, taliaun e tudas-ch. La prelecziun da «La chesa dals sömmis» es sands, ils 24 da settember 2022 a las 17.00 in Chesa Planta a Samedan. Infurmaziuns ed annunzcha: info@chesaplanta.ch, 081 852 12 72.

La Regenza ho garantieu üna contribuziun chantunela da maximelmaing 759 200 francs a l’Associaziun pella chesa da giarsunas e giarsuns da l’Engiadin'Ota a Samedan per renover scu planiso las chambras i’l tract dals giuvens illa chesa. In november 2021 vaiva la regenza appruvo la dumanda per üna contribuziun pella renovaziun dal tract da las giuvnas. La chesa da giarsunas e giarsuns chi’d es gnida fabricheda da l’an 1968 spordscha üna dmura cun alimentaziun a circa 70 giuvenils chi absolvan üna fuormaziun professiunela. Las surfatschas ed ils interiurs da las chambras dals plauns d’abiter haun per part ün’eted da 50 ans e staun gnir sanos. I’l tract dals giuvens es que previs da müder trais chambras dublas in ses chambras singulas scu eir d’equiper tuot las chambras dublas e singulas cun agens locals saniters. Grazcha a la renovaziun da tuot las surfatschas pon gnir spüertas in avegnir localiteds modernas ed agreablas. Tuot in tuot resultan in quista seguond’etappa 28 chambras nouvas: 24 sun chambras singulas cun access sainza obstaculs e 4 sun chambras dublas. (cdm/fmr) La chesa da giarsunas e giarsuns a Samedan do dimora a giuvenils da tuot il Grischun dal Süd

Al cumainzamaint, cur cha’l Segner ho s-chaffieu l’umaun, ho’l do ad el la liberted da l’egna decisiun. Sirach 15/14 La liberted es pelvaira üna granda chosa, saja la liberted externa, saja quella interna – e da quist’ultima dependa ina granda part scu cha nus vulains gestir la vita persunela. As so cha l’exteriur es interactiv cun l’interiur – cha tuot es collio e taunt dapü es que necessari da chürer nossas decisiuns chi portan inevitabelmaing las consequenzas. Cu giains nus intuorn cun la liberted da decisiun? Essans insomma consciaints dad avair quella? Nus vains la liberted dals impissamaints, la liberted da gestir las pressiuns internas, ils giavüschs, ils pissers e las temmas. Nus pudains piglier decisiuns u sfügir a quellas, pudains avair pazienza u ans grittanter cul muond e cun nus stess. Fains our da nossa liberted üna chadaina dal stuair, dicteda da convenziuns, d’adüs, da dependenzas, magari eir da malatia u essans consciaints cha as po per üna vouta u l’otra sortir dals automatissems? Pudains eir druver nossa liberted per esser surprendents, originels, autentics. L’unica indicaziun ed imsüra per nossa liberted es dad esser in cleras cha nun essans sulets sün quist muond e cha ün caracter amuraivel ed aviert a l’oter güda a la convivenza ed a la vita cumünaivla, sainza schmancher cha eir l’oter ho sia liberted. Que füss bun da der ün sguard sün las consequenzas inevitablas chi haun noss impissamaints e taunt dapü noss agir. Quelo fo part dal saun inclet cun imprender dal passo, da las experienzas fattas cun la liberted. Ün iffaunt es per furtüna pü spontan, pü intuitiv e pass per pass imprenda eir el inua cha sia liberted ho limits. Trist es, scha da creschieu as cugnuoscha be auncha limits. A l’umaun es concedieu la liberted da decisiun e per quelo füss ütil da’s piglier il temp ed il spazi per savair propi que cha vulains e que cha Dieu voul. Avair il temp per refletter, mediter e ponderer – ans der spazi cun ans cuir uras e dis sainza program. Pruver per üna vouta da na sguinchir a nus stess. Insè eira in l’intent da las religiuns da der quist temp e spazi – ma pürmemma as ho implieu quel cun doctrina, cumands e scumands, predgias da tuottas sorts e messas a l’infinit. Dumandains inavous al muond religius temp e spazi per inscuntrer propi a Dieu ed ils oters in nus. Eau as giavüsch üna bella dumengia cun temp e spazi güst per giodair la liberted regaleda. Anna Ratti è naschida e creschida si a Malögia, ha passentà la vita en divers lieus cun varsaquantas professiuns, e viva oz a Cuira. Ella terminescha cun quest text sia lavur sco redactura dal «Pled sin via». En collavuraziun cun RTR publitgescha la FMR adina en la davosa ediziun da gasetta da l’emna il «Pled sin via». Quel è alura era d’udir mintgamai la dumengia tar RTR, en l’emissiun «Vita e cretta».