Igl e egn on, ca Giana Maria Cantieni, oriunda da Farden, â antschiet a luvrar tier RTR. La gievgia passada â ella preschento las sias leztgas sco raportadra agl rom d’egna sera ca l’Uniùn Sutselva rumàntscha (Usr), la Uniun rumantscha ­Grischun Central (URGC), igl Par natiral Bavregn a la Lia Rumantscha ân organiso da cuminànza. A caschùn da la sia davosa radunànza generala â l’Uniùn Sutselva rumàntscha dezidieu, c’igl segi tains da purtar la sia lavur daple a la publi­zitad, gi Gian-Marco Beeli, egn digls organisaturs da quell’ocurenza. Cun quegl e’gl vagnieu mess a strada egna grupa da lavur par organisar l’amprema sera rumàntscha dad egna retscha da pliras ocurenzas c’ân ànc da vagnir planisadas. La premiera â stgieu far Giana Maria Cantieni. Ella â preschanto la sia lavur sco redactura a raportadra da RTR. Var quendesch visitadras a visitaders ân cato la veia se Vargistagn. Raportaschas a moderaziùns Durànt 17 ons veva Giana Maria Cantieni luvro sco surmestra, avànt c’ella e sadezidida da far anzatge oter igl favrer digl on 2021. Casualmeing vegi ella vieu, c’igl eara publitgieu egna plaza tier RTR. «Alura sund jou ida a vurdar egn’ea, scha quegl fuss anzatge par me», raquenta Giana Maria Cantieni. A propi, las lavurs gli ân plaschieu aschi bagn c’ella â s’anunztgieu par la plaza. Las ampremas eandas vegi ella gieu d’amprender bleara teoreia, par exaimpel partutgànt igls programs da tagliear igl tùn, near co far intervestas. Igl proxim tains â ella alura antschiet a far raportaschas a contribuziùns furmadas. Ella declara la diferenza agl publicum: «Dantànt ca contribuziùns furmadas cunsistan me digl mieus raport a da quegl c’igl mieus hosp gi, cuntegna egna raportascha ear ànc tùns digl ambiaint.» Da tres mains annà comoderescha ella anqualgeadas ear igl program da la damàn. Ella vegi adigna plascher, sch’ear anzatgi da la Sutselva sapartizipeschi digls giois live dad RTR. Las dificultads d’easser redactura Anzatge dificultus partutgànt quella lavur segi da scurzanir intervestas lùngas par egna contribuziùn da me pocas minutas, quegl ca segi da far mintgatànt ear sut squetsch da tains. Ign dastgi ear betg aver ratanientschas da tractar tematicas greavas ad igl segi dumando egna tschearta aviertadad. «Egn’ea ve jou fatg egna raportascha d’egn’inszenaziùn d’egn’opera», raquenta Giana Maria Cantieni, «quegl eara betga propi egn tema c’interessava me fetg, mo a la fegn e’gl tutegna sto egna ­beal’experienztga d’amprender anzatge nov.» Samagliàntameing segi’gl sto cun ocurenzas politicas – ella vegi adigna savieu amprender tgossas interessàntas. Mo betga tut las tematicas segian sétgas a seriusas. Segl monitur muss’ella egna raportascha cun cunzaglier guvernativ Peter Peyer, cur ca lez â gieu da samasirar an egn test da fitness cun Giana Maria Cantieni. Quegl segi sto fetg le­gher, raquent’ella. Igl fetschi plascher d’aver da far cun diferainta glieud. Sutsilvan tier RTR Egna fotografeia d’egn panda e da vaser sen la proxima folia da la preschantaziùn. «Ascheia sasaint’ign, sch’ign e egna digls dus sulets raporters sutsilvans tier RTR», ri Giana Maria Cantieni. Parquegl segi ella adigna puspe leada, sch’ella setgi vagnir ainta Schons a far raportaschas. «Jou salegr da tuts da qua ca portan ideias near c’ancanuschan anzatgi ca jou pudess intervistar», aschunt’ella. Sco conclu­siùn sa ella peia gir, c’ella vegi «egn digls ple cools jobs digl mund» a c’igl deti ear blearas pussevladads da midar igl tgomp da lavur antainfer RTR. Ella setgi an mintga cass racumandar egna plaza tier RTR. Giana Maria Cantieni â preschanto gievgia passada se Vargistagn la sia lavur sco redactura a raportadra da RTR. Giana Maria Cantieni â preschanto gievgia passada se Vargistagn la sia lavur sco redactura a raportadra da RTR.

Igl e prest dus ons ca Rita Juon da Masagn a la sia squadra ân cuschino par la davos’eada cun fugitivs ca statan an la regiùn. An sonda sera â ella puspe cuschino, quell’eada cun egna squadra afgana. Avànt tschentg ons â Rita Juon mess ad ir egn’acziùn par avaschinar indigens a fugitivs, cun l’intenziùn da cuschinar cuminevlameing cun egna squadra maschadada da Svizers a fugitivs tschaveras tipicas da lur pajis d’origin. Cuschinar a tschanar da cuminànza porschi l’ocasiùn da s’antupar, d’amprender da s’ancanuscher a survagnir investa vizendevla an las diferaintas culturas. Quegl e peia la fegnamira da l’acziùn «cuschinar cun fugitivs» da Rita Juon. Da quell’acziùn e resortida l’uniùn «Viamala Avierta». Cun planisar las tschaveras, far las cumpras, cuschinar, sarvir a giuder las tra tgas sadetian novs contacts persunals trànter easters ad indigens. Quegl â puspe saverifitgieu an sonda sera agl zenter d’instrucziùn Pantun a Tusàn, cur ca la squadra afghana veva samtgieu la tratga naziunala «kabuli palau», egna tratga da ris a tgarn nursa, uetas a rischmelnas, cungida cun cardamon, garam masala a coriander, par la quala las otg dunas ad igls dus umens ân gieu da sam­tgear a cuschinar tut igl suaintermiezgi. Tschagna afgana a «fuatscha grassa» Par quella tschavera â Rita Juon dastgieu banavantar radund 80 parsùnas, da quellas bundànt la measadad fugitivs. Evidaint, c’ella â salido la raspada fumantada cun «enorm plascher» suain­ter la pôssa da biabagn dus ons. Igl sieus ple grànd agid segi stada egna mata c’eara vagnida blessada d’egna bumba da maniera c’ella â pears en îl. Cunquegl ca leza sa bagn tudestg ad egn digls 49 lungatgs afgans, â ella procuro par l’antalgientscha trànter cuschinieras a cuschiniers. «Igl e sto grandius da cuschinar cugls fugitivs afgans. Tut ca sagidava da puder. Igl rigeva egna exzelent’atmosfera», loda Rita Juon. Quella bùna atmosfera â ear sadaraso agl ravugl digls tschanaders. Tuts ca ludavan la squisita tschagna afgana cugl dessert engiadines «fuatscha grassa», ruschanànd egna babilonia da lungatgs a salegrànd da la bùna cumpagneia. «Custevel sco ôr» – mo las finànzas en stgarsas «Durànt cuschinar ân las dunas declaro, c’igls prenums afghans vegian egna muntada evidainta,» raquenta Rita Juon. «Zamira munti: «Custevel sco ôr». Igl num da sia feglia munti: «Anzatge bi». La tearza duna â getg, c’igl sieus num munti: «Uss e’gl avunda matatschas», parquegl c’ella vegi egna sora ple viglia a lur bab vessi gieu bugent egn fegl.» Rita Juon aschunta, c’igl «cuschinar cun fugitivs» vegi samido cugls ons: «Ple bòld eara la grànda part umens. Uss e’gl a qua ear dunas afganas cun lur unfànts.» Igl sieus sul quito en las antradas. «Quellas tànschan strusch ple da cuvrir las expensas», admeta ella. Mo an cass da defizits sustegni ussa la «Viamala Avierta» l’acziùn da cuschinar cun fugitivs. La fugia eara sco da passar igl unfiern Strusch sasieu a mesa, c’egn curtasevel giuven nus â tanieu cumpagneia. Durànt la tschagna â’l raquinto l’istorgia da la sia fugia c’â mano el tras otg pajis, igls quals el â passo cugls ple divers mieds da viagear, dantànt par bùna part a pe. El eara samitschanto ord egna vischnànca tutgeada malameing da la gueara. Mo la sia fugia eara nign’aventura curturevla, mobagn sco da passar igl unfiern: Dapartut eara’l confrunto cun violenza a maluras. Agl Iran e’l vagnieu sblundargieu da laders ad veva da pitir da la sed. An Bulgaria e’l vagnieu aresto ad â passanto egn mains an egna parschùn par fugitivs. Mo igl gli e gartagieu da safugir agls gòlds. Quegl eari ear sgaschurs da parnotgear a là an las fardaglias atunilas a da pitir fom. Finalmeing e’l rivo agl Grischùn, noua c’el â amprieu ampo rumàntsch a fetg bagn tudestg, aschi bagn c’el sa ussa parfegn far egn amprendissadi da tgirùnz. El e angraztgevel par aver survagnieu quella schnànza. «Mo igl ple impurtànta e la bùna viglia da nizagear quella», concluda el. «Graztga fetg pigl discurs», gitg jou, ad el raspunda: «Anzi.» Igl proxim cuschinar cun fugitivs â liac igl setember a Roten. Las cuschinieras ad igl cuschinier afgan cuschinànd lur tratga naziunala «kabuli palau» agl zenter d’instrucziùn Pantun a Tusàn. Las cuschinieras ad igls cuschiniers agl zenter d’instrucziùn Pantun a Tusàn. Rita Juon (2. da san.) preschainta la sia squadra da cuschineras a cuschiniers salidànd las var 80 tschanadras a tschanaders.

Malgro igl diember da viagiaturs tschassànt da la stad passada porscha igl Parc natiral Bavregn (PNB) uon puspe seat lingias digl bus da viandar: an Val Farera, an Valragn, sen la Muntogna da Schons ad an Stussavgia. Quels curs gidan survantscher òltezas a rendan atractiv d’ir a viandar cugls mieds publics. Graztga agl suczess cuntinuànt digl Bus Alpin Bavregn ad igl bus an la Ruinaulta e vagnida schlargeada la purschida digls bus da viandar digl PNB. Uon dat igl seat lingias ca magnan igls turists agls antschies da viandar. Cumbagn c’igl diember da viagiaturs e saredutgieu igl on passo parveia da las fegns d’eanda plievgiusas, mantean igl PNB ear questa stad la sia pierta da transport turistic. Graztga a quella pon ign cumbinar las viandadas cugl trafi public. Cugl bus anviers la Senda digls Gualsers Igl bus segl Cualm da Val par rivar sen la Senda digls Gualsers, etapa 2, zirculescha las sondas, dumeingias a danov ear igl gliendasgis an dumàn, partànd da Ragn (Hinterrhein) par rivar sen l’Alp Pianätsch. L’atracziùn quotidiana e la muntanera da tgoras ca bandùna anviers las otg Ragn par ir sen la pastira. Da Spleia parta danov ear egn bus da viandar las sondas, dumeingias a gliendasgis. Lez magna segl Cualm da Stussavgia, zirculànd par lùng da la Senda digls pass alpins, la ruta naziunala 6, etapa 6, ca passa l’Alp Stutz. Ascheia rivan igls viandànts dalùnga sen las òlteztgas da las sendas a lùngas distànzas. Cugl bus a Niemet a Valle di Lei Egn bus da viandar parta da Calantgil par ir an Val Niemet. Seglsuainter va’l segl mir da farmada an Valle di Lei. Igls dus curs tradiziunals tigl Lai da Vons ad igl Bus alpin Bavregn vignan pierts sco usito. Quels dus curs porschan la caschùn da viandar da la tgamonda da Cufercal agl agroturissem da Nurdagn. Els en tutiglple cumbinos cugl urari digls autos da posta. Igl bus da viandar zirculeschan durànt stad, mo ear da las vacànzas d’atun. Igls 25 da zarcladur partan sis lingias ad igls 2 da fanadur antscheva ear igl bus da la Ruinaulta igl sieus curs. Quella purschida digl trafi public vean pussibilitada graztga agl sustegn digl Ufezi par energeia a trafi grischùn, digl Trafi Grischùn, da numerus vaschinadis a sponsurs sco par sameglia igl Turissem Viamala ad igl Parc natiral Bavregn. (cdm/bt/fmr) Daple infurmaziùns en da catar sen la pagina da beverin.ch/wanderbus. Cugl Bus alpin Bavregn riv’ign tgienschameing sen la Tguma a 2300 m sur mar, igl punct da partenza par numerusas viandadas sen la Muntogna da Schons.

Igls dus da fanadur earva igl museum da la valada par dus mains las sias portas. Uon dastga la Tgea da Schons dar suttetg a duas interessàntas exposiziùns ca sutastrehan a datan egna plevalur a las tgossas ad agl bietg digls pardavànts. Da l’Erica Klucker palendan maletgs stgafieus or da làna. Igls maletgs feltros impressiuneschan cun lur taimpra fegna a singulara. La sia feglia Anna Laura Klucker preschainta la sia colecziùn da vastgieus da nozas a feastas Yuli. Las creaziùns da l’Anna Laura Klucker en inspiradas digl petg a crusch digls costums digl Grischùn a da las muntognas. La vernisascha â liac dumeingia igls 3 da fanadur da las 10.00–12.00 an la Tgea da Schons a Ziràn. (fmr/gm) L’exposiziùn speziala san ign visitar durànt igls duas mains d’avertura digl museum da la valada. Quel e aviert mintga gi durànt igl fanadur ad avust da las 12.00–17.00. Maletgs fletros fegns e filigrans d’Erica Klucker.