Suainter passa diesch ons bandùna igl trio Barbara Gätzi, Torsten Rönisch a Magnasch Michael igl hotel Capricorns da Vargistagn. Igl e egn bùn tànt lur maret a quel digl parsura da la Fundaziùn, Hansjörg Hassler, ca que albiert e davanto igl magnet digl turissem sen la Muntogna da Schons. «Que hotel ve jou schon andigna gieu par cor, schon da buabs passavan adigna qua», gi ­Magnasch Michael, oriund da Donat, agl raschieni da cumgieu, suainter aver s’angascho sco voluntari an favur da que manaschi durànt prest dus dezenis. Mo da lez tains sanumnava igl hotel ànc Pez Vizàn ad eara digls 1935 annà egn albiert da vacànzas pigls cumembers digl SMUV. Mo cun la bagnstànza generala e quella furma da vacànzas ida da randieu. Igls 1996 e davanto possessur nov igl vaschinadi da Casti-Vargistagn. Mo igl manaschi leva betga propi prosperar. Parquegl e vagnida fundad igls 2005 la Fundaziùn Capricorn, cun Hansjörg Hassler sco amprem parsura. La fegnamira da quella fundaziùn e’gl da svilupar igl turissem mievel sen la Muntogna da Schons. Quegl gli e gartagieu graztga ear a Stefan Forster c’â procuro, ca la ZHAW â s’instalada a Vargistagn igls 2007. Leza â svilupo igls 2009 l’ideia digl Parc natiral Bavregn. Cun Hassler agl timùn e ­vagnida instradada la renovaziùn digl manaschi. Graztga a la sia nova magnafatschenda Barbara Gätzi, igl sieus cuschinier rancunaschieu Torsten Rönisch ad igl um da las finanzas a da tutas lavurs suplementaras, Magnasch ­Michael, e’l igl Center da Capricorns davanto a partir digls 2011 igl ple impurtànt manaschi turistic sen la Muntogna da Schons c’â cuntanschieu egn fetg bùn renum gio’ la Bassa. Els ân betga me dublagieu igl diember da pernota­ziuns sen 6000 dels ad on, mobagn lur staintas en vagnidas undradas cun divers premis sco igl premi Binding, cun 13 puncts da ­GaultMillaut, cun plirs amprems a savunds posts an diversas categoreias turisticas. «Mo igl e tutaveia betg ieu aschi tgientsch, sco igl tùna. Igls amprems tschentg ons earan stretgs. Pér igls davos tschentg ons stgevan gir: Bagn, uss va igl tgar», gi Barbara Gätzi, c’e rivada igls 6 da dezember 2011 a Vargistagn, a quendesch gis ple tard e’l igl hotel Capricorns vagnieu aviert. «Jou sund ànc ida egna veia pulagna a rivada gl’amprem ve Pignia, a da là anor ve jou vieu igl hotel. Lez eara lura ànc egn plazal da biagear, gest sco ­ussa, ca vont.» La feglia da purs sco garanta La raschùn, par la quala ella segi ansuma rivada a Vargistagn, eari igl ancunaschaint gastronom Christoph Schlosser, barmier. Lez ancunascheva ella da la sia davosa plaza da San ­Giagl annà. Schlosser vegi proponieu ella sco magnafatschenda a Hansjörg Hassler. «Jou sund egna feglia da purs da Quarten, a nus unfànts vevan adigna da gidar segl bagn digls geniturs», raquenta Gätzi. «Feglia da purs» segi alura ear sto igl criteri parschuadaint pigl parsura, c’ella segi bùna da manar igl Capricorns. Quegl c’â saverifitgieu durànt igl dezeni passo. Mo ear igl cuschiner Torsten Rönisch, mademameing egn ancunaschaint da Schlosser, e cunarchitect digl suczess digl Capricorns. «Jou cretg, c’igl e gartagieu a nus da dar schlàntsch a que project d’egna maniera, c’ign vess betga spitgieu a l’antscheata», cunzeda igl purtader da 13 puncts da GautMillau, vurdànd anavos segl sieus angaschamaint agl Capricorns. «Tànt anavànt giuditgesch jou da maniera positiva igl avagnir digl turissem sen la Muntogna, parquegl c’igls giasts tgatan se qua propi ànc liacs par sarecrear – ad ân la bùna purschida digls gastronoms da qua.» Igl avantatg da saver rumàntsch «Minister a l’umbriva» eara igl tetel da ­Magnasch Michael, igl tearz da que trio, ca ­sagidava digls 2011 annà da manar la contabilitad digl hotel. «Davent digls 2018 ve jou me ple luvro qua. Jou vev’ plascher da vaser igl ­svilup, c’igl vagneva adigna daple giasts a c’igl manaschi prosperava adigna daple», gi Michael ca motivescha la sia lavur voluntaria cun la sempla constataziùn: «Jou luvrava bugent qua. Jou veva nign angaschamaint, nignas ­obligaziùns, mo blearas cumpetenzas. A luvrar sainza stuer, sainza easser impiego, mi fageva grànd plascher.» Sper cudischear las bilàntschas fageva’l tutas lavurs c’earan da far, saglieva agls stadals, là noua c’igl eara da basegns agl manaschi. Lez vagneva plenavànt sustanieu da var diesch forzas da lavur an plazas parzialas. «Nus vagn ­adigna gieu furtuna cugl persunal. Antoc’igls 2017 vevan surtut stupentas giuvnas indigenas», loda Gätzi, «quegl eara ear egna qualitad digl noss manaschi. Ad igl Magnasch eara la noss’ancra da sirtad.» Dasperas manava igl «minister a l’umbriva» ear las praztgeadas excursiùns tigls capricorns, surveva igls giasts, a Gätzi aschunta egn’antiera glista da lavurs c’el fageva. «El eara igl Rumàntsch agl manaschi c’ancanuscha tut igls indigens, quegl c’eara da grànd’avantatg par nus», gi Gätzi. «Jou ve fatg l’experienztga, ca quegl am­puratava blear da saver rumàntsch, cur ca nus vevan indigens near glieud da la Surselva. Quels vevan grànd plascher ca jou bagliafava rumàntsch cun els», aschunta Michael. Calar sen la culminaziùn Tuts tres salegran, c’igl manaschi prosperava adigna daple surtut igls davos tschentg ons, cunzund ear digl tains da la pandemia. «Nus­vevan tànts giasts svizers c’ancurevan quieteztga a suletadad. La nossa tgea porscha ­quella cumbinaziùn: igl ruos, la sempladad a las muntognas.» Mo scha tut marscha aschi bagn, resta la finala l’amparada, partge c’igl trio tgali gest an que mumaint. «Nus vevan getg da beal’an­tscheata, ca nus vagneian a manar igl manaschi durànt 10 ons. Uss en quels passos», constatescha Barbara Gätzi. «Jou ve gieu egn exzelent tains se qua. Mo ign sto calar, cur c’ign â cuntanschieu la culminaziùn», dat ella d’antalir. Dafartànt ca Magnasch Michael manegia, c’el vessi bugent ànc fatg anavànt egn pêr ons. «Mo uss e’gl ascheia. Jou sto uss ear amprender da far nut», aschunta’l a riànd. El vigni a restar se Vargistagn a forza sustaner igl hotel ear agl avagnir, tut tanor basegns. «Partge quegl e igl cor da la vischnànca.» «Ad igl ple bi eara d’ancorscher l’angraztgevladad da la cliantela», concluda igl cuschinier Torsten Rönisch ca vut ear nuta bandunar Vargistagn par turnar agl grànd martgieu patern da Dresden. «La fianala satract’igl da far bùna lavur, igl liac amporta betga tànt.» gl trio c’â mano cun grànd suczess igl hotel Capricorns da Vargistagn durànt igl dezeni passo: igl cuschiner Torsten Rönisch, la magnfatschenda Barbara Gätzi ad igl «minister a l’umbriva» Magnasch Michael datan «adèo» agl hotel. Foto mad I

La nova presidenta Regula Strässler â surprieu igl presidi da la Dartgira regiunala Viamala. Ella ramplaza igl parsura partaint Andreas Bott. La fegn d’avregl e’gl vagnieu prieu cumgieu digl parsura Andreas Bott da la dartgira regiunala Viamala. El veva demissiuno an vesta agl sieus pensiunamaint ad â desistieu da fitar la perioda d’ufezi ca cuza antoc’igls 2024. Parquegl ân gieu liac ligidas substitutivas igls 2021. Da stearzas annà e’gl parquegl an ufezi la nova presidenta, l’advocata a notara Regula Strässler. Ella lavura an tains cumplagn. Strässler eara vize-parsura digls 2005 annà an egna plaza da 40%. La giurista Nicole Lenz, antoca da qua actuara a la dartgira cantunala, e danov la vize-parsura da la dartgira regiunala cun egn pensum da 50%. Andreas Bott veva antschiet la sia lavur da darschader da la dartgira districtuala igls 2001 ad eara igl vize-parsura da quella antoc’igl 2004, luvrànd an pensum varievel. Alura eara el ear ànc manader digl survetsch giuridic da la Veiafier Retica a secretari digl cunzegl d’administraziùn da quella. Igl on 2001 en vagnidas fusiunadas la ­dartgira districtuala Valragn, cugl parsura Christian Schumacher da Novagnas, a la ­dartgira districtuala Mantogna. Igls 2005 e Andreas Bott vagnieu tscharnieu sco parsura da la dartgira districtuala fusiunada, an ufezi cumplagn, sco suczessur da Marx Heinz. Sco parsura biling, tudestg a talian, eara Andreas Bott adigna intenziuno da liquidar igls cass da dartgira aschi dabot, gest ad antalgevlameing sco pussevel, adigna savundànd las prescripziùns digl dretg da prozedura. Plenavànt eara Bott egn digls quater darschaders d’arest cantunals d’alura. Digls 2013 antoc’igls 2016 â el presidieu la conferenza grischùna digls darschaders districtuals. La dartgira zirquitala davainta dartgira regiunala Cun la refurma teritoriala digls 2017 en vagnidas transfurmadas las endesch dartgiras districtualas d’amprem’instànza an dartgiras regiunalas cun practicameing las mademas funcziùns giudizialas. La dartgira Mantogna sanumna d’alura annà dartgira regiunala Viamala, savund igl num da la Regiùn. Quella vean furmada da la Valragn, Val Schons, Val d’Avras, la Mantogna a la Tumleastga. Quels antschies ân ànc mantanieu lur funcziùn sco zirquits da ligidas digls deputos digl Cunzegl grànd, ­corespundent agls anteriurs 39 zercals. Parveia da la fusiùn cun Tusàn s’oda ear Mut digls 2018 annà tier la Regiùn Viamala. Sen fundamaint da la refurma giudiziala digls 2000 e’gl vagnieu schliieu las dartgiras zirquitalas, sco c’ellas existevan digls 1851 annà, a lur funcziùn e vagnida surdada a las dartgiras districtualas. L’antscheata digls 2011 e’gl ear las cumpetenzas giudizialas restadas a las presidentas a presidents da las dartgiras zirquitalas, numnos an Sutselva mastrals, c’en vagnidas surdadas agls parsuras da las dartgiras districtualas. Igls ufezis digls mediaturs en vagnieus integros administrativameing a las dartgiras districtualas. Las ezas ligian alura ear igls mediaturs. Digls 2001 annà en las dartgiras districtualas, respectivameing las dartgiras regiunalas instànzas d’amprem’instànza tànt partutgànt igl dretg zivil sco ear partutgànt igl dretg penal. Da darschar antoca 500 cass ad on La dartgira regiunala Viamala dezida an amprem’instànza savens davart cuntravenziùns cunter la lescha digl trafic stradal, mo ear partutgànt tut igls oters delicts. Sco dartgira ­zivila derscha ella mademameing davart separaziùns a divorzis, mo ear davart da tutas sorts pretensiùns ca partutgan igl dretg locativ, igl dretg da lavur near igl dretg da cuntracts da lavur. Mintg’on vignan tractos da la dartgira regiunala antoca 500 cass. Savens en quels an la cumpetenza da singuls darschaders, par exaimpel cur c’igl satracta d’averturas da testamaints, da far atest d’ierta, an dumondas da stumadiras near da concurs, da giurisdicziùn gratuita a da nudar preventivameing mussamaints. Ear agl avagnir e’gl da far refurmas. Igl parlamaint vean a tractar an la sia sessiùn digl zarcladur la refurma giudiziala 3. Cun quegl vean adatada trànter oter la survagliànza giudiziala. Las dartgiras regiunalas den surprender la survagliànza digls ufezis da mediaturs a da la mediaziùn. Segl plàn svizer e’gl sen roca igl project «Projekt Justitia 4.0» ca risguarda ear la transfurmaziùn digitala segl sectur da la giurisdicziùn. Sch’igl gartegia da ramplazar igls acts sen pulpier cun dossiers electronics antoc’igls 2026, quegl vean a samussar. La fegnamira da tractar igls cass giuridics da maniera ple spearta, gesta, antalgevla a favurevla a la cliantela resta actuala ear suainter la midada digl presidi. La nova vize-parsura da la Dartgira regiunala, Nicole Lenz (san.), a la parsura Regula Strässler (dretg) datan cumgieu ad Andreas Bott (amiez). Foto mad

Igl vendergis passo â Johannes Mani da Pignia ramess igls sieus ufezi sco manader da la saranera Val Schons par surdar que post agl sieus suczessur Domenig Gustin da Donat. Igl november digls 1992 e la saranera Val Schons vagnida avierta. Johannes Mani â surprieu igl post digl survaglieader digl andrez da saranar las auas pearsas da l’antiera valada. Da lez tains vagneva ànc manada pongir tut’aua da las vischnàncas an la saranera sainza separar l’aua tschufa da quella da stalaschaints a tumbegns. Las ezas auas vagnevan maschadadas cun l’aua ­pearsa da las casadas. Mo agl curs digls ons e’l igl sistem da separar vagnieu schlargieu veia ple fetg ad igls vaschinadis ân ­antschiet a far curer l’aua betga tschufa directameing agls uals ad agl Ragn. Durànt igl antier tains d’ufezi da ­Johannes Mani â’gl do nign incap da num an la saranera. Igl andrez â pudieu vagnir adato regularmeing a las preten­siùns novas graztga a las reposiziùns cuntinuadas, da maniera c’igls vaschinadis en betga vagnieus angravagieus. Ad ascheia â ear pudieu vagnir migliurada cuntinuadameing la saranaziùn da las ­auas tschufas. Malgro la cumposiziùn cumplexa da las auas tschufas d’oziglgi po’gl vagnir purifitgieu trànter 90% antoca 95% da quellas, avànt c’ellas bandùnan la saranera. Igl e oramai gest la cumposiziùn da las auas pearsas c’â samido agl curs digls davos ons. Oziglgi e’gl daple mieds da lavar, da tutas sorts substànzas chemicas a restànzas da madasche­gnas c’ân da vagnir saranadas. Quegl pretenda ear egn tractamaint ple cumplex da las auas tschufas cun sistems da ventilar aposta par generar bacterias c’ansaragnan l’aua a d’otras metodas da la saranaziùn. Egna spezialitad da la saranera Val Schons e, c’ella surprenda ear belma d’otras regiùns. Quegl e auas pearsas a belma da liacs ca disponan betga d’egn coliamaint direct cun la saranera. Igl angaschamaint par la publizitad da Mani Johannes Mani e betga me sto egn verso saranist, mobagn el â ear s’angascho fetg par la publizitad. Digls 2002 antoc’igls 2009 e’l sto president comunal da Pignia a suainter ànc dus ons suprastànt digl vaschinadi fusiuno d’Andeer. Plenavànt e’l egn digls cunfundaturs da l’Uniùn ­Mineras digl Ragn posteriur, la quala el magna sco parsura cumpetent. Fetg a cor gli stat ear igl mantegnamaint da l’ustreia Caltgera, igl «tgavagl da parada» da la vischnànca da Pignia. Igl vendergis passo e Johannes Mani vagnieu undro da Gian Catrina, igl parsura da la Corporaziùn saranera Val Schons. Lez â do igl cumgieu an egn rom festiv agl sieus impiego da tres dezenis. Igl madem tains e vagnieu preschanto igl manader nov da la saranera Val Schons, Domenig Gustin da Donat. Agl curs digls davos tres mains e Gustin vagnieu antruvido da Johannes Mani an las lavurs sco saranist. Johannes Mani vean dantànt betg ad aver lungureala ear suainter igl sieus pensiunamaint. Par l’egna vean el ad aver tains da giuder igls seas bieadis a dad ir cun velo. Par l’otra â’l da meter a strada la renovaziùn d’anzaquànts andrezs da las mineras agl antschies digl Ragn poste­riur, surtut quegl ca partutga la restora­ziùn da la staziùn a muntogna da l’anteriura pendiculara da las Gruabas. Egn’impurtànta experienztga c’igl saranist Johannes Mani palainta bugent, e quella da la stema par l’aua: «Cur ca nus duvragn aua, duessan nus adigna ear easser partschearts, quànt custevla c’ella e a dar adatg, ca nus fageian diever dad ella cun quito, ear scha nus vagn par ordinari aua an abundànza.»

Tschincagear ad anzatgi egn bon sen igl gi da naschientscha – quegl tùna betga gest spectacular a creativ. Ign savess ear gir: tgi ca â nign’ideia tge tschincagear, tschincegia egn bon par x-anzatge. A mei par’igl dantànt c’ign fa cun quegl antiert agls bons. Cler, igl dat ear bons ca mussan propi betga bleara creativitad. Mo sch’igl bon e propi tscharnieu bagn par la parsùna partutgeada, e el egn digls migliers regals c’ign sa far. Egn bùn bon e egn par egna activitad cuminevla near egn evenimaint c’ign sa visitar anzemen. Sch’ign tschincegia egn bon par egna stizùn savess ign gest cumbinar quel cun egna activitad – par exaimpel c’ign passainta anzemen egn gi a visitescha alura gest ànc quella stizùn. Ascheia tschinceg’ign betga me egna tgossa, mobagn egna experienza veda quella c’ign saragorda alura bugent anavos. Oziglgi vagn nus ansasez schon tut tge nus duvragn ad ànc daple. Ascheia fa’gl ear daple sen da tschincagear egna experienza cuminevla ampe dad egn nov pulover, egna beala scariola, near egn nov schal. Egn bon sto ear custar nut – el sa ear semplameing easser egna invitaziùn da far egna spassageada anzemen, ad igl bon cuntegna alura par exaimpel ear gest igl proviànt. Ple impurtànt c’igls custs dad egn regal e la sia muntada a c’el porti plascher a la parsùna regalada. La fegn finala e la fegnamira dad egn bon da tschincagear tains anzemen – a quegl e numnadameing anzatge digl ple custevel c’igl dat. Egn grànd prievel an conex cun bons e natiralmeing lur scadenza, near agl cass da bons fatgs sez, c’els vignan amblidos a mena utilisos. Qua e la raspunsavladad ad organisaziùn da la parsùna ca tschincegia igl bon amparada. U c’igl bon cuntegna gest egna data concreta, near c’ign fa gest giou egna data suainter surdar igl bon. Igl e fetg sempel da gir «Tge super ideia, qua salegr jou me schon! Nus stuagn alura me ple far giou egna data», a cun egn’eada egl passo egn on a tutas duas partidas ân amblido igl bon. Igl prievel da l’amblidànza e cunzund òlt par bons ca en betga culieus cun egna actividad a data fixa. Quànts da quels bons svaneschan an egna ziha cugl comentar «que bon dastg jou betga amblidar dad utilisar» a vi­gnan mena ple nanavànt? Egn digls ple grànds avantatgs da regalar egn bon en las blearas pussevladads. Ign sa regalar a crear egn bon par tut igl pussevel, tut savund las preferenzas da la parsùna ca survean igl bon: passantar egn gi anzemen an egn oter martgieu, ir a far bogn anzemen, visitar anzemen egn curs creativ, near egna tschagna an l’ustreia preferida. Las ideias en infinitas, a sch’ign sa alura ear ànc crear near zambargear sez egn beal bon, alura e’gl garantieu cigl regal radi grànd plascher a la parsùna partutgeada. Moschapeia, ad ussa vont jou ved la mi ziha ad ancurir anzemen tuts meas bons an la sprànza c’egn near l’oter segi ànc valevel. Dorathe Schindelholz-Dolf da Vargistagn/Arlesheim lavura en ina chasa editura a Basilea. Dora the Schindelholz-Dolf